Telugu Sushlokala (Ra) Ghavam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

పంత విర్ణల విరచితం అగ అట్టి డా సుక కళట్రా (ర్రా ఘవవు అనువాదకులు : డా॥ ఆదరాసుపల్లి యజ్ఞరాములు డొః కండ్రకుంట అలహసింగరొచార్యులు (వస్తావన వ డొః॥ పుల్లెల శ్రీరొమచంటదుడు (వకాశకులు న కి. ఛే. (బహ్మాత్రీ కాసుల విశ్వనాథశాస్త్రి గారు, వారి కుమారులు

రి సుక్లోకలా (రా] ఘవమ్‌ ౮0 (వ్రతులు,: 500 వెల: రూ. 40.00 (శీముతి ఎం 'శాజిళ్వరి ఇళ. నెం. 1.8. 183.39/12/5/1/2, కాఫ్ళబ స్రీ, కవాడిగూడ. బ్య ల్‌ హైదరాబాదు _- 500380. ల్‌ సొ ల

శ్రీముఖ సం॥ (శ్రావణ బ॥నవమి 11.8.1998

దరలనే సగ“ రాలయ ఖా ఖ్‌ న

[్‌ తగ ట్లో

ష్‌. గీ ష్పప నడకను లీ కొనాలా నాలను నలనావా వానను తనలా క నననాానానననానా నాయకా లాలన సొల్యాుర్థినాయాచకనామా యా మినా కలు తకనననినాతయలాలననా నమా కనునాకననా ననా నిహా ననానననామ ము ుననినాయనానన ము[(దణ యస్‌.వి. (ఫింటర్స్‌ 1.1.770/5 గాంధీనగర్‌, హైదరఠావాదు.560860.

అంకితం జ | షా తనం బల చే (ర లట అహల్యమ్మకు కి. ఖే, (బహ్మశ్రీ కొసుల విశ్వనాథశాన్తిగారికి (పేవుతో

వుుందు వూట

నరనసజనావళికి నమన్సుమాంజలులు,

మా నాయనగాకు కీ॥ శేః (బ॥ శ్రీ కాసుల విశ్వనాతళాస్త్రిగారు దాదావు మువ్పది సంవత్సరముల్మకితము ఒకమారు జహీరాబాద్‌ వట్టణము వెళ్ళియుండిరి అచ్చట క శ1మ॥ శ్రీ లీంరావు కులకర్ణిగారింటి కెళ్ళి వారి గంథ సంచయము దర్శంచినవ్వుడు “నుళ్లోక లాఘవం” అను నీ శోకములను చదువగనే ఎనలేని ఆనందమును పొంది ఖీంరావుగారి యనుమతితో (గంఠమును తన వెంట తెచ్చుకొనిరి. విద్యాగంధము కలవారెవరై నను తటస్థవడినప్పుడు అందలి శ్లోకములను చదివి భావమును పిశదీకరించి, వారికి సంతోషమును కలుగ జేసెడివారు మా నాయనగారు పౌరాణికులు గనుక పురాణము ఇప్పునప్పుడు సెంచర్భానునారము అందలి శ్లోకములను ఉదాహరిన్తు చెప్పెడివారు. సరస హృదయుళవరై నిను కలిసినవ్వుడు, ఆ క్లోకముల గూర్చి ముచ్చటించువారు.

శాస్త్రవేత్త, వేదాంతి నత్కవియునైైన శ్రీ వంత విక్ణల్‌ మహాశయుడు దాదాపు 10 సంవత్సరముల (కితము ఈ (గంఠమును రచించి నాగరలిపితో మ్యుడణ చెయించి య్గుండెను.. (వస్తుతమీ (గంథము. సులభ సాధ్యముగ లవించుటలేదు. అద్దోయీ (గంథరాజము తెలుగు లిపిలో అచ్చు వేయబడి యుండినచో అనేకులకు అందుబాటులో ఉండునను ఉద్దేశ్యము మా నాయన గారికి కలిగినది. ఇవృటికి 20 సంవత్సరముల (క్రితము ఈ (_గంథమును అచ్చు వేయించుటకు తగిన ఆర్థిక బలము లేనందున మా నాయనగారు కీ! ₹॥ (బి॥శ్రీ డా॥ వెంకటావధాని గారిని కలిని ఈ (గంథ విశేషమును వివరించి తెలుగు అచ్చు వేయించవలసినదిగా కోరి, (గంథమును వారికి నొసంగితి. కాని ఆ [వయత్నము ఫలించలేదు. ఆ నాటి నుండి [గంఠము అచ్చువేయించబడక పోవుటలే కొంతకాలము జాధవడినారు.

1983 వ సంవత్సరములో నిజామాబాద్‌ జిల్లా కోటగిరి వాస్తవ్యులు బెట్రీః నాగనాథళాన్రిగారిని మా నాయనగారు కలసినవ్పుడు సందర్భవళమున ఈ (గంత [వళస్తిని తెలిపిన, వెంటనే శాస్త్రిగారు ఆ (గ్రంథము తనవర్ద నున్నదని ఇచ్చినారు అవ్పటినుండి [గంఠము్మ[దణ చేవట్టవలయననిః

శ

కొంతధనము దానికొరకు తీసీ వుంచినారు. మిగిలిన ధనము సమహర్శ్చి అచ్చు చేయించుటకు మమ్ములను పురికొలిపిరి, మో అద్ద వలన వారి కోరిక తీర కుండగానే పరలోక గతులై నారు. ప్పుతులమైయుండి వారు (బతికి యున్నప్పుడు తీర్చలేని కోరికను వారి మరణానంతరము తీర్చవలెనన్న గట్టి పట్టుదల మాలో కలిగినది, అట్టి సమయమున మమ్ములను వలకరించుటకై వచ్చిన మా మేనల్డుడు అభ్యుదయ ప్రాచ్య సాయం కళాశాల సంస్కృత ఉపన్యాసకుడు చి! యజ్ఞ రాములుతో చెప్పగా. తనకు గూడ అటి దృడాభిహాయము. కలదని చెప్పెను. మా నాయనగారి యందుండే భ క్రిశద్దలతో శ్రేవలం (గంథము్ముుదణ కాక ఆంధ రాశ్చర్యముతో ముదించిన జాసండుననీ తెలిపి అ బాధ్యతను తనపైన వేసుకొనెను.

ఈ (గంథానువాదమును చి యజ్ఞకాములు, ఉభయకాషా (పఏణులైన శ్రీమాన్‌ అఐహ సింగరాదార్యులవారు మిక్సిలి ర్దతో, కవి హృదయమును తెలుసుకొని శ్రేషార్ధములను సరసజనామోదము పొందునట్లు చక్కగ అనువదించి మా నాయనగారి స్మృతి చిహ్నముగ (వకటించినందులకు వాకిక్తి హృదయపూర్వక కృతజ్ఞరాంజలులు, ,

మరియు ఈ (గంఠ వజదణక్రై మాతోపాటు ఆర్జిక సహాయమొనరించి ముుదణా కార్యభారమును వపాంచిన చి॥ యజ్ఞదాములుకు, కొంత ఆర్థిక నవాయ మొనరించి సవాయవడిన శ్రీగౌరీళట్ల మ్మెటాము. ళర్మగారికి కృతజ్ఞతాథివందనలు.

కొనుల గోపాలకృషమూ రి ణు న!

కాసుల రఘురామళర్మ కాసుల చంద్రశేఖర శర్మ గాః కుకునూరుపల్లి

తాః సిద్ది పేట

ఉ॥ మెదక్‌

వుననసులోని వూట

క్రి శ్రే (బహ్మాశ్రీ విశ్వనాథ శాస్త్రిగారు మా మాతామవులు (మా అమ్మ గారి చిన్నాన్నగారు). వీరు (శాతస్మార్త వంగితులు, మంచి పౌరాణీకులు కూడా. “షణళ: విద్యాం"అన్నట్టుగా (వతివణాన్ని విద్యార్థనకే ఉపయోగించారు నలుగురైదుగురు సాహిత్యపరులు కలిశారంటే అనాడు శ్రీ కళాస్తిగారికి నర్వదినమన్నమాట. తాను చెప్పదలుచుకున్న సాహిత్య విశేషాల్ని కథా రూవంలో వినిపించి ఎదుటివారిని ఆకట్టుకునేవారు. (వతి విషయాన్ని ఏమరు పాటు లేకుండా విశదీకరించేవారు. బావిలోంచి నీరు తోడినకొద్ది, కొ త్తనెన తియ్యని సీరు ఊరినట్లు ఎన్నో విషయాలను వివరిస్తున్న వృటికి అలసట చెందక మళ్ళీ ఒక (కొత్త విషయాన్ని వివరించేవారు,

బంధుత్వం కారణం వల్ల శ్రీళాన్రిగా ని చాలాసార్లు కలువడం జరిగేది, నేను ప్రాచ్య విద్యను అభ్యసిస్తున్నానని తెలుసుకొన్న శ్రీ శాస్త్రిగారు మనవడు సంస్కృతం చదువుతున్నాడని సంతోషించారు. దానికి పతిగా నేను కలిసీ నవ్వుడల్లా ఏడో ఒక కొత సాహిత్య విషయాన్ని చెప్పేవారు. ఒకసారి మా ఇంట్రో జరిగిన శ్రీరామ కళ్యాణ నందర్యంలో “ఆత్మనో బంధనే హేరుం” (క్లో. ర్డిగ్ర ) అనే చక్కని శ్లోకాన్ని వివరించారు. దాన్ని (హూర్చి అడగ్గా అప్పుడు ఈ “సుళ్లోకాలాఘవం” గూర్చి తెలిపి, నాకు దానిపై మంచి ఉత్సుకతను కలిగించారు. అప్పటినుంచి నేను కలిసినప్పుడల్లా ఇందులోని శ్లోకాలను గూర్చి కథారూపంలో వివరించేవారు.

ఇవ్పటికీ ఒక సంఘటన _ గుర్తొస్తుంది. ఒకసారి శ్రీ కాన్రిగారు మా (గామమునకు విచ్చేసీ, తిరిగి వెళ్ళుచున్నారు. బస్‌స్టాండ్‌ వరకు వారిని నేను అనుస!ంచితిని. బస్సు రాకకు ఆలన్యమున్నదని తెలుసుకొన్న శాస్త్రిగారు అచ్చటనే ఇందులోని “మాయా _బహ్మ....' (శ్లో ౭0 అను కాన్ని చెప్పి యున్నారు, ఇలాంటి క్లోకాలు గుర్తొచ్చినప్పుడల్లా శ్రీ కాస్రిగారు నాకు ఇప్పటికీ (వత్యషంగా అగుపిస్తున్నట్టుగా అనుపిస్తోంది.

ఇ

(పస్తావనా వళూత్తుగా ఈ (గంథాన్ని మ్యుదించాలన్న అభిప్రాయాన్ని వ్య క్రీకరించారు. ఆర్థికంగా కష్టమైనను సాధించవలెనని సంకల్పించారు. కాని వారు తమ కోరిక నెరవేరకముందే స్వర్షనులెనారు. అట్టి వారి కోరికను వారి కుమారులవల్ల తెలుసుకొన్న నేను, ఆం ధానువాదంతో తన్ము[దణకై ఉడుత క క్రిగా సహకరించవలెనని తలంచితిని,. కాని సమయం తక్కువగా ఉన్నందువల్ల అనువాదభారాన్ని మోయలేకపోయాను. ఇంతలో ఉభయభాషా (_వవీణులు (శ్రీమాన్‌ ఆళహ సింగరాచార్యులుగారు కలువడ౦, వారుకూడా ఈ (గంథాను వాదానికి అంగీకరించడం జరిగింది. వెంటనే ఉభయులం కలిని మండలదీగగా కూర్చొని అనువాద కార్య _కమాన్ని నిర్విఘ్నంగా పూర్తి గావించినాము. ఇట్టి పనికి సహకరించిన శ్రీమాన్‌ ఆళహసింగరాచార్యులు గారికి కృజ్ణ్ఞతలు.

ఈ (గంథానువాద సమయంలో [వత్యశంగాను, పరోతంగాను, ఆశీస్సు లనందించిన మా గురువులు ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచం(దుడుగారికి [తికరణ కుద్దిగా కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాను. ఈ (గంథమందలి అం ధానువాడ భాషను సరళ గాంథికంగా తీర్చిదిద్దుటలో సహకరించిన మా మితులు డా. వింజమూరి విశ్వనాథమయ్యగారికి కృతజ్ఞతలు.

సకాలంలో ఈ (గ్రంథాన్ని ము[ద్రించిన ఎస్‌.వి. 1పింటర్స్‌ యజమానురాలు శ్రీమతి వద్మజగారికి, మేనేజర్‌ శ్రీీపసాదరాపుగారికి, తదితరులకు కూడా కృతజ్ఞతలు తెలుపుచున్నాను.

డా, ఆదరాసుపల్లి యజ్ఞరాఘులు

(పస్తావన నుక్లోకలాఘవం సర్‌ ము క్తకాల సంకలనం. ఈ ము క్తకాల రచయిత పంత విర్ధల్‌ అను మహారాష్ట్ర దేశీయుడు. (గంథాంతింలో ఉన్న శ్లోకాలను విటి ఈయన కరవాటక క్షేతనివాసి ఆని గీతా.మహదేవుల కుమారుడనీ తెలుస్తూన్నది. ఈ (గంథం (క్రీశ. 1858 సంవత్సరానికి సరియైన శాలివాహనశకం 1775వ సంవత్సరంలో రచింవబడినట్లు కవియే చెప్పినాడు. (శ్లో. 652) ఈయనకున్న వివిధ శాన పాండిత్యం ఈ కావ్యంలోని (వతి శ్లోకంలోను అభిన్య క్రం అవుతుంది. ఈయన శ్రీనివాస పండిత (వతినిధి ధర్మ వరిషత్తులో (వధాన పురుషుడుగా కూడ ఉన్నట్లు ((గంథాంతంలో ఉన్న పుష్పిక ద్వారా తెలుస్తూన్నది. వంతవిర్థల్‌ మూర్మితయం విషయంలో నిష్పశపాత బుద్ధిగల అద్వైత శ్రీ మవ విష్ణుపునందు ఆధిక భ క్రిగలవాడు అందులోనూ. హృత్పుణ్ణరీకా నరసంని విష్టః శ్రీరామచం[ద్రః కులదైైవతం మ్స, యథా యథా_పేరయద వమేయ స్తథా తథావోచమిదం సమ్మగమ్‌” (శ్లో. 551) అని స్వయంగా చెప్పకొన్నట్లుగా ఈయన విశేషించి శ్రీరామ భ కుడు. అంగు చేతనే ఈ (గంథంలోని సగానికి మైగా శ్లోకాలు రామస్తుతివరంగా ఉన్నాయి. అయితే. పారమార్డిక దృష్తిలో ఈయన _ శివకేళ వాఖేదదృష్టికలవాడనే విషయం మూడవ శ్లోకంలోను, 472.4/6 శ్రోకాలలోను చేసిన శివ స్తుతి వల్లి స్పష్టం అవుతుంది. అత్యున్నత స్దితిలో ఉండి చూస్తే భేదాలేవీ కనబడవు* క్రింద ఉండి చూసేనే ఆది కనబడేది అని ఆయన చమక్కొారంగా ఒక శ్లోకంలో చెపుతాడు. “భిత్తిం కాపి వదత్య్శభి త్రిమవ రేత్యేవం డ్విధాపీ (కుతి స్మ్మృకాదర్శిళు భిత్త్యభావ ఉచితః శ్రీశంకరార్యాంఘీనీః భి త్రిః సర్వత ఈక్షజే పునరితి శ్రీ మధ్వపాదై రిహా ద్యేసాకాశజతాతు హేతురపరే సామధ్య గేహోత్టితా” (882)

ళల!

“భి త్రి' శబ్దానికి 'గోడ', భేదం అని రెండర్థాలు. భిత్రిని (భేదాన్ని) బోధించే (కుతులూ ఉన్నాయి. భి త్తిలేదు అని బోధించే (శ్రతులూ ఉన్నాయి. అయితే శంకర భగవత్పాదులు. ఖేదం లేకపోవడమే ఉచితం అన్నారు. మధ్వ భగవత్పాదులు ఎక్కడ చూచినా భేదమే కనిపిస్తున్నది అన్నారు. ఇంటి మధ్య కూర్చుండి చూస్తే భిత్తి కనబడుతుంది. కాని ఆకాళంలో నుంచి చూస్తే కనఐజగదు కదా” అని దీని భావం.

కవీ ఈ కావ్యానికి పెట్టిన పేరు “సుళక్లోక లాఘవం” కావ్య_పారంభంలో ఉన్న 5 12 18, 14, 15 శ్లోకాలలో ఈ పేరే స్పష్టంగా కనబడుశుండి. సుళ్లోకాలు రచించడంలో కవికి ఉన్న లాఘవాన్ని, ఆనగా అనాయాసంగా సని సాధించే నేర్పును స్పష్టీకరించే కావ్యం కాబట్టి దీనికి సుళ్లోక లాఘవం అనే పేరు పెట్టి ఉండవచ్చును లేదా మంచి శ్లోకాన్ని చదవగానే కలిగిన ఆనందందేత గుండె తేలికవడుశుంది. కాబట్టి ఆ పేరు. ఇది శ్రేష్కవధాన కావ్యం కాబట్టి ఇలాంటి ఊహలు ఊహించినా తప్పులేదు సత్పురుషులతో సంబంధం వల్ల, అనగా వాళ్ళకి అనందం కలిగించడం వల్ల, శ్లోకం సుళ్లోకం అవుళుంది అని కవియే నిర్వచనం ఇచ్చి ఉన్నాడు _

“నుసంగతి వళాష్టోకః సుళ్లోకో భవతి స్పుటమ్‌” (శ్లో 458)

అయితే దీనికి రలయో రఖేదః అనే న్యాయాన్ని అనుసరించి “సుళ్లోక రాఘవం” అని కూడా అర్థం చెసికోవచ్చు. ఇది కవికి కూడా నంమత మే. అందుచేతనే ఈయన

నుళ్లోక లాఘవ శ్లోకః వసుతో జనసంనది,

న కస్మై రోచకాం నూనమేకాం ఖరచమూం వినా” (శ్లో క్ష్‌ అనే శ్లోకంలో ఈ అర్థం వచ్చేలట్లు సూచించాడు. శ్రీరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, ఫ్రీ మహావిష్టువు దినిలో అధికంగా వరించబడి ఉండడం చేత ఈ పేరు యుక్తమే, అయితే ఈ పేరే పెట్టవచ్చు కదా, మొదటి పేరులెందుకు అన్న (వళ్న వస్తుంది. కవి శ్తేష (నీయడు. కావ్యం అంతా శ్రేషమయం అందుచేత కావ్య నామదేయంలో కూడా శ్లేష ఉండడం కవికి అభిమతం. నుక్లోక రాఘవం అనే పేరు పెట్టే వక్షంలో శ్తేషకు అవకాశం ఉంగదు. శ్లోక శబ్దానికి సద్యము యళన్సు అని రెండర్థాలు “సుళ్లోక రాఘవం' అన్నప్పుడు రాఘవ శబ్దం (వక్కనే ఉండడంచేత ళ్లోక శబ్దానికి రెండవ అర్థం మ్యాతమే (గహించి

శక “మంచి కీర్తిగల రాఘవుడు వర్ణ్యపురుషుడుగా గల కావ్యం అని అర్థం మ్మాతమే చెప్పుకోవలసి వస్తుంది. “సుళ్లోక లాఘవం” అనే దానికి మనం చెప్పుకొన్న అర్థం చెప్పే అవకాశం ఏర్పడదు. తన శ్లోకాలు సుళ్లోకాలు అని చెప్పడం కూడా కవికి ఇష్టం. “లాఘవం” అని అంటే పఠితకు వెంటనే రెండ ర్ధాలూ స్ఫురిస్తాయి. అందుచేత ఆ పీకే దీనికి పెట్టాడు.

ఈ [గంథంలో ఐదారు శ్లోకాలు, తన్న అన్ని శ్లోకాలలోను శ్లేష శబ్ద చమత్కారం కనబడుతుంది. అందుచేత ఇది సామాన్య పాఠకులు ఆర్థం చేసుకొనలేరనే ఉద్దేశ్యంతో ఈయన _ శిష్యుడైన నారాయణుడను నతను దీనికి “సద్భక్తి” (తుతళిలిత) అన్న పేరుతో లఘుటివ్పణిని సంతరించి శిష సలాలు విశదీకరించాడు. ఏవేవో (గాను గీతాలు విని తలలు ఊపి వ్వా” “ఖ్రాకొ “ధిక్‌” “క్యాబాత్‌” “వోహో” అంటూ అభినందించే వాళ్ళకి ఇలాంటి కావ్యాలు తలనొప్పి కలిగిస్తాయని కవియే చెప్పి ఉన్నాడు _

“శుత్వా విష్టోర్భ కి మాహాత్మ్యచర్చాం

కామాన్టానాం మూర్చ దేతీవ శూలమ్‌,

మూర్చాందోలం (గామ్యగీతే వద న్తే

వాహ్వ ఖాశీ రీక్‌ క్యాబాత్‌ హోహో” (శ్లో 400) ఇలాంటి కావ్యాలు చదివి ఆనందం పొందాలంటే కొంత డొక్క శుద్ధి ఉండాలి, ఓపిక ఉండాలి.

మానవుడిలో హృదయ వక్షం, బుడ్డి వతం రెండూ కూడా ఉన్నాయి. రనభళరత మైన సాహిత్యం కళలూ హృదయానికి ఆనందం కలిగిస్తే ఇలాంటి కావ్యాలు, శాస్తాాలూ బుద్ధికి సంతృ వ్రీని ఇస్తాయి. మధురమైన మంచి సంగీతం వింటే ఆనందం కలుగుతుంది. గణితానికి సంబంధించిన ఆతి క్తిషమెన సమస్యను విడగొడితే కూడా మనస్సుకి సంతృప్తి కలుగుతుంది. పీటిలో ఏది గొవ్పది ఏది కాదు అని నిర్ణంయించడం కష్టం, వారి వారి అభిరుచులను బట్టి ఉంటుంది. రెండింటినీ సమంగా ఆస్వాదించే వాళ్ళు కూడా ఉంటారు. అయితే శ్షేష (వధానాలై న ఇలాంటి కావ్యాలను రఘువంకాదికావ్యాలనో, నవలళ్నో ఏకబిగిన కూర్చొని చదివి ఆనందించినట్లు ఆనందించలేం. అర్థం చేసికోవడానికి కొంత సమయం పట్టడమే ఇందుకు కారణం, అర్థం ఆయిందా దానిలోని చమత్కారం అనంద జనకం అనడంలో సందేహం లేదు. ఇలాంటి

క్ష

ఠచనల్నీ అర్ధం చేసుకోవడమే అంత కష్టం అయినప్పుడు రచించడం ఎంత కష్షమో ఊహించవచ్చును. మొత్తం భాష పురాజారులలోని (ప్రాచీన గాథలు కరతలామలకంగా ఉన్నవాడే ఇలాంటివి రచించగలడు.

మహా పండితుడు ఉత్తమ కవీ ఆయిన పంత విర్ధలుడు రచించిన ఈ “స్తుళ్లోక లాఘవం" తెలుగు వారికి ఆందుబాటులో ఉండేటట్లు చేయాలని సత్సంకల్పం చేసిన ట్రీ కాసులవిశ్వనాథశాన్తీగారు, వారి సంకల్పాన్ని నఫలం చేసిన వారి పుతులు సర్వథా _పళంసా ర్లులు, అయితే దీనిని మూలం మ్మాతమే సవచురిస్తే ప్రచురించినట్లే అవుతుంది. సరియైన వివరణాత్మక మైన అనువాదం ఉంటేనే దీని ప్రచురణకు సాఫల్యం ఉంటుంది. ఈఅంళాన్ని డా. ఆదరాసువల్లి యజ్ఞరాములు, డా, కండ్డకుంట అలహసింగరా చార్యులు గారు వూరించారు, (వతి శ్లోకానికీ (కింద అనువాదం ఇచ్చి ఆ అనువాదంలోనే ఆ శ్లోకంలో ఉన్న శ్లేష మూలక _ చమత్కారాన్ని చూపించారు. ఆయా పదాలకు సంబంధించిన పదచ్చేదార్డ ద్వయాదులు పొదికలో (పుట్‌ నోట్‌) చూపించారు, ఈ విధంగా తమ భావాలేవి శ్లోకాలకు ఆరోసపించకుండా అన్యూనానతిరి క్రంగా టీకానువాదాలు సంతకించిన శ్రీ యజ్ఞరాములు, ఆలహసింగరా చార్యులు గార్డు “నా మూలం లిఖ్యతే కించిన్నానపేక్షిత ముచ్యతే” అన్న వాఖ్యాత శీరోమణి వచనాన్ని స్పురింప చేస్తున్నారు. వీరు రచించిన చక్కని అనువాదాడులతో సంస్కృత భాషాభిమానులు, సంన్క్ఫృత భాషలో మాతమే రచించడానికి శక్యమైన న్తేష కావ్యాల జోలికి చెందిన ఈ సుళ్లోకలాఘవంలోని సౌండ ర్యాన్ని అస్వాషంచగఅరని విశ్వసిస్తున్నాను

పులల (శ్రీరామచం।! దుడు

'హైడరాబాడు ణ (౪ ౬

భూమిక కావ్య రసాస్వాదన తత్పరులైన సాహితీ మ్మితులకు ఈ నుక్లోకలా (రాఘవం ఒక కల్పవృవం, మహారాష్ట్ర సువసిద్ధ కవియగు వంతవిర్సల శర్మచేత కాలివాహనళకం 1775 వ సంవత్సరంలో ఈ (గంథతి [వాయ బడింది. ఈయన నివాసం కరహాటక వే(తమనీ, తల్లి గీతాదేవియనీ, తంగడి మహాదేవుడనీ శ్లో 550) తెలుస్తోంది. వంతవిర్ధలుడు ఈ (గంథానికి “సుళ్లోక లాఘవం' అనే పేరును మ్మాతమే ఉంచినారు. వాస్తవానికి ఈ _గంథంలోని అర వైశాతం శ్లోకాల్లో శ్రీరాముని గూర్చి చేడాంతపరంగా చెన్స్పడం జరిగింది. శ్రీరాముని పరంగా చెప్పడం వల్ల ఈ (గంథానికి 'సుళ్లోకరాఘవం' అన్న ేరుగూడా ఉంటే బాగుంటుందని మేము “స్తుక్లోలారా)ఘవం” అన్న పేరు పెట్టడం జరిగింది. తదితర దేవతలలో నరసింహస్వామి, శ్రీకృష్ణుడు మొద లైన వారిని స్తుతించాడు. రామకృష్ణులనే కాక కివస్తుతిని కూడా చేశాడు. శివకేశవులను స్తుతించడం వల్ల ఇతను (పత్యేకంగ శ్రవమతస్టుడనిగాని, వైష్టవమతస్టుడనిగాని చెప్పరాదు. శ్రీ స్వామీసమర్థరామదాసుయొక్క మరణ కాలానికి సంబంధించిన తిథివారవ శమాసనక్యత్‌ సంవత్సరాడుల వై శిష్ట్యాన్ని (వతిపాదించిన తీరును వరికీలిస్తే ఈయన రామభక్తుడే కాదు, రామదాస భక్తుడని కూడా చెప్పవచ్చు. సంస్కృృతభాషలో సర్వాందుళ (వజ్జ్ఞగల ఈ కవి, శృంగార-వేదాంత - వ్యాకరణ ఆయుర్వేడ _ ఖగోళ - శకునళాస్త్ర = కాగవతి పురాణాదులకు సంబంధించిన ఎన్నో విషయాలను సామాన్య సంస్కృత భాషాసరిజ్ఞానం కలవాకికి కూడా అర్థ మయ్యేట్లుగా సోదాహరణంగా వివరించినారని చెప్పడంలో అతిశయోక్తి లేదు. యద్యపి బహునాధీషే తథాపి పఠ పుత వ్యాకరణమ్‌, నస్వణనః శ్వజనోమాభూ త్చకలం శకలం సకృచ్చకృత్‌. అని ఆభాణకం.

౫11 కాని ఈ కవి నకార శకారాలకు, ఉకార లఅకారాలకు (జల ఎ జడ) రేఫలకారాలకు (రఘు - లఘు) ఆభేదాన్ని చూపిస్తూ సభంగ అఆభంగ శ్రేషల ద్వారా సంస్కృత పదకాలంతో ఇం(ద్రజాలాన్ని తలపించినారు. ఇందులో నవవిధభక్తులు, ఆకిషడ్వర్తాలు, శమాది షడ్గుణాలు, _బహ్మ చర్యాద్‌ ఆశమాలు మొదలగు వాటిని గూర్చి సందర్భోచిత మై ఉదాహరణలతో వివరించినాడు. సహజంగా ఒక భాషలో రచన సాగిస్తున్న కవి, కావ్యం మధ్యలో మరొక భాషలో [వాయడం జరగదు. కాని ఈ కవి మరాఠీభాషలో కూడా ర0డు క్లోకాల్ని (వాసీనాడు. మాతృభాష పై ఆయనకున్న ఎనలేని (పేమే దానికి కారణమని అనుపిస్తుంది. ఈయన వ్రాసిన రెండు గద్యలను చూస్తే ఈతనికి క్లోకరచనలోనేగాక గద్యరచనలి గూడా అమోఘమైన పాండిత్యం ఉందని తెలుస్తోంది. ఇంతేగాక మణి(వవాళంలో [ళీ _ 480) జ లా కూడా ఒక చక్కని కోకాన్ని (వాకాడు. అది అట చ్ని ళా పంత విర్ధలుని శాస్త్రపాంపత్యం వ్యాకరణ కాస్త్రంలో ఈయనకు గల (ప్రావీణ్యానికి ఈ ,క్రిందిశోకం ఒక మచ్చుతునక. ఉర్యతసిద్ద: సతతం గుణోదయః సిద్దో రలోపః స్వరగౌరవ్మపదః, తత్తైంవ నూనం రఘునాథమందిరే మనోరథః సిద్ధిమియాదసంశయమ్‌. [ళ్లో. 8౭] న! వ్యా ఐహికాముష్మికం సర్వమపి భగవద్మాశయేణైవ సిద్యతీత్యత న్‌ 6 ఉత్తరం వర్ణయతి ఉరితి. ఉఃరుుదః తదవతారత్వాద్ధనుమాన్‌ హ్‌ చేతళ్యుత్వం చ సిద్ధః సర్వదా కార్యకరణే ఉద్యతః రోరీతలోపదృష్ట్యా సిద్ధళ్బ సచ గుణో దయః గువైరుత్కృష్ణః గుణత్నేనోదయో యస్య ఓకారో తవితేతీ యావత్‌ అనీద్దోఒగ్నిలోపో రామమందిరే సీతావియోగేషపి ఆశ్వమేధాదేర్తాతత్వాత్‌ వ లు ణి అగ్నిసద్భావః రోరితిలోపళ్చ సచ స్వర్ణే ఆగౌారవ్య పద: శుచ్చత్వా పాదకః స్వరస్యాచో గౌరవం గెర్షతృం దదాతి, మశోరతశబ్ధప్యకియాయాం ళు మనస్‌ రథ ఇతి స్థితే సఫజుషోరురెతి సకారస్య రేఫే మనరధఎతి, తత రోరితిరేఫ

2111

లోపో హశిచేత్యుత్వంచ [ప్రావ్రం వి[వతిఫదేవరం కార్శమితి _వరత్వాల్లోపే 1ప్రాప్తేఒపి పూర్వ(తానిద్ధమితి తస్యాసిద్దత్వాత్‌ హళి వత్యుత్చ్వే మన +-ఉ +-5థ ఇతి. తత ఆర్గుణ ఇతీ గుణేమనోర వఇత్యస సిద్ధర్ధాయతే. ఏవంచ మకోరఠళ నిద్దే ఉః నిద్జో రలోపోఒ౬సిద్దశ్చా పేషిత:. తద్యశోళభయమ స్తీతి రామమందిర ఏవ మనోరథ సిద్దిర్నానూలేతిః

ఈ విధంగా మీ “మనోరథం” సివంచును అని పై భావము అవగత మైనవ్పటికీ అంతర్గతంగా “మనోరథ” రూవనిద్ధిలోని వ్యాకరణ వ్మకియను బోధించడం జరిగింది. దీనివల్ల వ్యాకరణ కొస్తాంన్ని కూడా ఎంత నరళంగా బోధించవచ్చునో స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

ఇలాగే ఇతర వేదాంత ఖగోళాది శాస్త్రాలను కూడా సరళంగా చెప్పి యున్నాతఈ. -అంచేగాక శృంగారాన్నికూడా రసవ త్తమంగా వర్షించినాడు. మరియు ముక్టికి కర్మజ్ఞానమార్గాలకంటే వ క్రిమార్గమొక_ టే (వరఠానసాధన మన్న విషయాన్ని వదే వడే స్పష్టవరచినాడు. “శమీ.క॥ 2 - శమీకః” ఇత్యాది వదాలద్వారా ఉ& త్తరాలంకారమును విరివిగా (పమయోగించినాడు. ఈ విధంగా అనులోమ విలోమ్మకమంతో శబ్దవాలాన్ని ఎన్ని విధాలుగా (వయో గించవచ్చునో అయా సందర్భాలలో సూచించినాడు. అనువాద ఏధాసం

ఈ గంథభానికి వంతవిక్థలుని శిష్యుడైన నారాయణనామరదేయుడు “సద్భక్తి అను (శుతలికిత వ్యాఖ్యను (ాసియున్నాడు. అ వ్యాఖ్యను ఆధారంగాచేసుకొని మూల్మగంథాభ్నిపాయాన్ని తెలుగుభాషలో ఆనువదించడం జరిగింది. అవసరానికి అనుగుణంగా సభంగ - ఆభంగ శ్లేషలను అనువాదం లోనే వివరించడం జరగింది. కౌన్నిచోల్త అర్థవిశషాల్నిగూర్చె వివరించాల్సి వస్తే వానిని వాడిక (కం06 న! లో ఇవవడం జరిగెంది. శోకాలయందు కొన్ని వదాలు శాలానార్హుగా కవిచే వయోగించ బడ్డాయి. అలాంటప్పుడు ఆ వదాలకు ఒకనారి మ్మాతమే వివరణ ఇవ్వడం జరిగింది. కొన్ని శోళాలలోని శృంగారవర్షనం అందరికీ స్పష్టంగా అవగతం అవుతున్నందువల్ల, శృంగారానికి సందింధించిన కొన్ని శోకాలకు అనువాదం ఊఉ పేషించడం జరిగింది. అవసర మనుపించనిచోట తాత్సర్యాన్ని క్షువ్తంగా (వాసినాము. సమయం తక్కు వగా

న ఉన్నందున ఈ"_గంథంలో ము(ద్రణదోషాలు వచ్చాయి. వాటిలో ముఖ్యంగో శ్లోకాలలోని దోషాలకు తప్పావ్పల పట్టికను చివరలో వేసినాము.

ఈ విధంగా పంతవిర్థలశర్మ యొక్క “సుక్లోకలా(రా)ఘవమ్‌” సంస్క ృతకావ్యాన్ని ఆం్యధానువాదంతో తెలుగు లిపీతో మదించడం జరి గింది. కావ్యర సాస్వాదకులైన పాఠకులకు ఈ కావ్యం చక్కని ఆనందాన్ని కలిగిస్తే మా వర్మిశను సపలమైందిగా భావిస్తాం.

ఈ కావ్యానికి ఆనువాద౦ చేసే భాగ్యాన్ని కల్పించిన కీ, శే. _బహ్మశ్రీ కాసుల విశ్వనాథళాన్త్రీ గారికి, వారికుమారులకు కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాం.

అనువొదకులు

విషయనూచిక

శ్లోకము శ్రేషగల వివిధ శ్లోకములు 1552 పంచాయతన వర్ణన లె భక్తి 48.52 (శ్రవణము 110111 కీర్రనము 118156 స్మరణము 151-165 పాడ సేవనము 166179 అఆర్భనము 180.192 వందనము 198-105 దాస్యము 108205 సఖ్యము 206.207 ఆత్మ నివేడనము 206.209 చిత్త్రపావన (లాహ్మణుగు రికి భగవదృ్భ క్ర్తవర్షనము నారద మహతి 12.818 వర్వతుడు త్ర[ేక వ్యాసుడు 815కి 17 శుకుడు 818. 825 శబరి 822.326 విలీషణుడు 826 కబీర్‌ 827-326 కమాల్‌ తిరి తులసీదాసు 880.881 రామడాసు 882.861 రంగనాథుడు 858.80

ఇళ! ఆనందమూ రి 85? శేశవస్వామి ర! కృష్ణప్ప 859 అమృతరాజు 860381 సీద్ధరాజు తిగి2 రామచం[(దపండితుడు 868.865 బలరాముడు 866 రాధ 867.869 ఉద్ధవుడు 8?0.871 అరునుడు 872.876 ఫీమ్మడు 877878 విదురుడు 8/9.280 పృండరీకుడు తిర్రి1 శంకరాచార్యులు శిరి మత్స్యేం్యదుడు 888.885 నాఠవథుడు 886 నివృత్తి తరి? జ్ఞానదేవుడు 888 విర్ణలుడు 8శ్ర నామదేవుడు 890.8901 జొని క్రి ఫ2ై సావతుడు త్ర మాధరవదాను క్రై దత్తవథుడు కరక ఏకనాథుడు 806.97 ము క్రేశ్వరుడు 808. 401 దామాజీపరతు 4092 తుకారామ్‌ 03.405 అనంద తనయుడు 406.409 వామనుడు 410412

2711 మయూర కవి 418415 కాళిదాసు శ16.416 భారవి 419 సూతుడు శ9్తి0 గురువు 1718 సంకీర వకరణము 464542 సూర్యుడు 470 నృసింహుడు శ్లి1 శివుడు 472476 మా ర్తంగుడు 477470 కా! శ79 గంగ 180 కరవీరము ఆ భూమి 4ర్రి9 శాస్తి 408.484 వైద్యుడు శరన్‌ రోగి 406. 467 ఆశ్చర్యము శ00 కామాంధుడు 400 నై య్యాయికుడు న! వ్నో త్తరము శ్రీ9ల దైవము 498 స్వభావము కీ0 మెతి 05. 496 మ్మితవ(తము శ0 సమస్య 408.409 పర్టన్యము 500 శీత్రకాలము 501.506 ఉష్ణకాలము 507-506

ఇళ! (ప్రాతఃకాలము 509.510 పురుష చర్య $11517 భోజనము 516 దేశస్థుడు 519 మార్జారము 520 తమలపాకు 52ల జరా 528 లంగు ఫ2ై4 సాయంకాలము ర్‌లైర్‌ కోడి 526 నల్లి ఫ్‌? మైకునము 520.529 సనము 58 0.588 పౌఢ స8ి4ీ.585 వృద్ధుని భార్య 586.538 పరస్త్రీ వరాబ్మఖుకు 5్‌కి9 జర 540.5 42 శుర్ధిప్యతము పుట సంఖ్య 179

సుళ్లోక రొఘవహ్‌ క్షే, అలంకృతిపరిష్కృత:ః సురనభావనే పండితః (పణక్రీపఖరదూషణ: (పథిత బారువృత్త న్టితః [(పమోదయతి యః సతః సుగుణతః స్వకళ్టోకతః 1పభూ రవికుల్మాగణీః కవివరేణ్యవ[దాజతే. అలంకార భూషితుడు । ఆలంకారళాన్త్రపండితుడు) దేవసమాజమును రక్షించువాడు. (శృంగారాది రస వయోగములొ పండితుడు) ఖరదూషణు లను సంవారించినవాడు (దుష్టుల నిందలను తొలగించువాడు) (పనిద్ధ మైన మంచిశీలముకలవాడు (శార్దూలాది వృత్త (పయోగనిపుణుడు) దయాది గుణములతో (కాంత్యాది గుణములతో) తనకీ ర్తివల్ల(తన శ్లోక ములవల్ల) సత్పురు షులను సంతోష పరచునట్టి సూర్యవంశ ేష్టుడైన రామచందుడు కవి ేస్టునివలె (వకాళించుచున్నాడు. ర్హ్జై పద్మోల్గాసకరం ద్విజేశ్వరభృతం గోపాొలకం సర్గః సం సేవ్యం హరిసాదరం మధుపరోత్కంఠం గిరీళ్ళాశితమ్‌, భక్త్యా నౌమి నిరంతరం మురహరం లంబోదరం శంకరం దేవం తిగ్మకరం హర।[పియతరం తేజో జగత్సుందరమ్‌. కవి ఈ క్లోకమునందు ఇష్టదేవతలైన ఇదుగురిని శ్లేషతో చమత్కరిం చినాడు. విష్ణమూర్తి ఫి క్షే అలంకృతివరిష్కృతః _ అలంకారళాన్త్ర (వవీణుడు, అలంకార విళూ షితుడు. సురసభావనే. సుర --సభా+-అవనే, సు+-రస _[ భావనే. ఖరః=జఒక రాక్షసుడు రలలకు అభేదము కాన ఖలః = దుర్దనుడు. వృత్రమ్‌ యా శార్దూలాదివృ త్తము, చర్మిత. గుణ; = కొాంఠ్యాది గుణము, దయాదిగుణము. ళ్లోకః = వద్యము, క్రీర్త

రి లక్మీవినోదకరుడు, గరుడవాహనుడు, గోవులను పాలించువాడు, సత్పురుషులచే 'సేవింపబడువాడు, బలరాముని గౌరవము కలవాడు, "మధు" రాక్షసుని చంపీనవాడు,గోవర్ధనపర్వతమును ధరించిన విష్ణుమూ ర్రిని ఎల్లప్పుడు భక్తితో "సీవింతును. గణవతి :పద్మకము (ఏనుగుముఖము మీదనున్న చుక్కలు చేత సంతోషము కలిగించువాడు, పెద్ద దంతముకలవాడు, వాక్కును పాలించువాడు, (వమో దాదిగణములతో కూడినవాడు, ఆకుపచ్చని గరికను గహించువాడు, తుమ్మె దలకు ఉత్క_౦కకలవాడు, శంకరుని ఆ(కయించినవాడు ఆయిన గణపతిని (లంబోదరుని) ఎల్లప్పుడు క్రితో సేవింతును, శంకరుడు : పద్మాసనమునందుండువాడు, చందుని ధరించినవాడు, గంగమ పాలించువాడు, (వమథాదిగణములతో కూడినవాడు, విష్ణవునందు ఆదరముకల వాడు, నల్లని కంఠము కలవాడు, క్రై లాసమును ఆ(శయించువాడు అయిన శంకరుని స్తుతింతును. నూర్యుడు ; కమలములకు సంతోషమును కలిగించువాడు, చందుని పోషించు వాడు, కిరణములను పాలించువాడు, వేదగణములతో కూడినవాడు, అశ్వము లతో గమనముగలవాడు, ఉదయాచలమును ఆ(శయించినవాడు ఆయిన సూర్యుని స్తుతింతును. దేవి ; కమలమువలె అందమైన చెయ్యి కలది, నురధి సమాధి అనుపేరుగల క్‌తియ వైళ్యులను రక్షించునది, నల్లని ముంగురులు కలది, (బవ్మోది దేవగణ ముతో సేవించబడినది, వాహనమైన సింహమునందు ఆదరముగలది, మద్య మాంసములయందు ఉత్కుంఠగలది, హిమాలయమును ఆ(శయించినది అయిన తేజోరూపమైన ఆదేవిని ఎల్లప్పుడు భక్తితో 'సెవింతును. ర మ హేశార్థేందులనిత బిందుభూతామరావగ, జ్య శక్య్యాశ్చిష్టతనో శాంత జగద్బీజాయ తే నమః. అర్హచందునితోకూడి, ఆకాశగంగనుధరించి, అర్జనారీశ్వరస్వరూపుడవై , శాంతాకారుడవై , లోకసృష్టికి మూలభూతుడవు అయిన నీకు నమస్కారము. కల న క ప క క్‌ అర్ధేందుః = చర్మిదుడు, నాదము. శక్తి: = గౌరి కళ,

త్రి శివనీజావరమునకు బిందునాదకళాశాంతములు అని నాలుగు అవయవములు తం్యతకాన్త్రములో (వసిద్ద్ధములు, డీ అవనపవణో నిత్యం కృతకుంజర రంజనః, కరోతు కుశలం కోఒపీ హరిర్వః ఖలదుస్స్పవాః, వనమునందు ఆస క్రి గలది, ఏనుగులను పీడించునది, గోళ్ళతో భయం కరమైనదై న ఆహరి (సింహము) కంటె భిన్నుడై రక్షించటయందు ఆస కి గలిగి, గంజేం్యదు ని కాపాడి, దుమ్టులకు భయంకరుడైన ఈ హరి (విష్ణువు) మీకు శుభము కలిగించుగాక 1 ర్‌. నువిచితబాణరచనం సుజనాః సుక్లోకలాఘవం (శ్రయత, స్పష్టం నృణాం ప్రతిష్టా దృష్టా నూనం యతో జనస్థానే. విచ్యితమైన _బాణ్యవయోగము. కలది, పుణ్యళ్లోకుడ్రైన రాఘవుడు ఉండినది, ఖరునకు నివాసస్థానము అయిన జనస్థానానికి ఎవరివల్ల గౌరవం లఖించినడో, అట్టి రాముని ఆళయించుడు. విచ్చితమైన శబ్దవిన్యాసము కలది, మంచి శోకరచనకలది, సభయందు గౌరవము కలిగించునది అయిన సుళ్లోక రాఘవ కావ్యమును అ_ళయించండి. 6 న త్యాజ్యం సహజం సదోషమపి హే కాంతేయ కర్మ స్వం 1పారంభః సకలః సదోష ఇతి హి శ్రీవాసుదేవో జగౌ, తత్కావ్యపతిమా యతశ్చ సహజానో కృతిమాతో బుధా స్యక్తా దోషభయం సుదూరతరతో యుక్షోఒభవ ద్విర్ధలః, ఢం అవన్మవవణ:ః = అవన -- (వవణః, వన్మపవణోనభ వతీత్యవన (వవణ: = సీంహము. 5, బాణజరచనా = శర్మపయోగము, శబ్బవిన్యాసము, నుళ్లోక రాఘవం = పుణ్య ల్లోకుడ్రై న రామభ్యదుణ్ణి 'సుశోకరాఘవమ్‌' అను పేరుగల ఈ (గంధాన్ని

డీ సహజమైన కర్మ దోషయు క్రమైనను వదిలి పెట్టవద్దు. అన్ని వనులు ఏడో ఒక గోషముతో కూడియుండును. సహజం కర్మ కౌంతేయ సదోషమపి న త్యజేత్‌, సర్వారంభా హి దోషీణ ధూమేనాగ్నిరినావృతాః. అని శ్రీకృష్ణుడు భగవర్గితలో వివరించినాడు, అలాగే ఈ కావ్యరచన సహజ కర్మ. కృ్యతిమము కాదు. అందువల్ల దోషమును దూరముగవదిలి ఈ విర్ణలుడు కావ్యరచనకు పూనుకొన్నాడు, రోషయుక్తుడు (వేయి భుజములు కలవాడు) అగు కా ర్త వీర్యార్టునుడున్నప్పుడే, వరశురాముడు అతనిని నిర్జోషుడుగా (మజ ములు లేనివానిగ్రా చేయగలగినాడు. గ అజ్ఞానాదథవా [పమాదవశతః కావ్యం నదోషం భవే త్తన్నిం దాస్పదమిత్యుపకమమిమం కుర్యాంన వైతర్చ్యహమ్‌, కర్తుం హైహయరాజపుంగవమివా ప్యేతత్స దోషం పున ర్నిర్జోషం న ధృత వతాః కవికులో త్తంసా భవంతో యది ఇళళి ల అం అలం. అలాగే ఒకవేళ అజ్ఞానమువల్ల కాని (వమాదమువల్ల కాని కావ్యములో దోషము కలుగవచ్చు. ఆది నిందకు పాత మగునని భయవడి నేను ఈ రచన చేయకపోయినచో, కవ్విశేస్మలెన మీకు నా కావ్యాన్ని దోషరహితముగా చేయు అవకాశము కలుగకపోయెడిది. 8. పంతో యద్యహమేష మాధవమిలన్మూర్డ న్య మథ్యస్థితో దోష స్తర్లి న చ్మాశమిష్యదణుర ప్యేతం (ప్రబంధం నవమ్‌, తస్మాద్వేదపురాణకాస్త్ర నిపుణాః సభ్యా భవంతః స్వయం [ప్రాయశ్చిత్త మిహ (పయచ్చత తతో దోషః కుతః స్థాస్యతి. ?... సదోషమ్‌ = దోషభూయిష్టమైన, భుజములతో కూడిన, నిర్జోషమ్‌ = దోషం లేనిదైన, భుజములులేనివానిగా, కవిః = కవి _ వరశురాముడు. రిం భవనః = 'భవ నీతి భవనః నమర్థాః' అని చెవృడం వల్ప ఇచ్చట “భవ న్తఃి అను (వమయోగము దోషము కారదు.

కి విమ్ణుభ క్రిపరాయణులై న మీ వండితుల మధ్యలో నేను చేరినచో నాయీ కావ్యమును దోషము ఆ(శయించదు. ఒకవేళ దోషము కలిగినా, వేదపురాణ శ్చాస్తాది నిపుణులైన మీరు డానికి తగిన _పాయశ్ళ్చి త్తము చేసినచో ఇకదోషము నిలువదు.

ర్ట నూనం నిసర్గతః కవిరూఢమల (పశమనే హి సరసానామ్‌

(వతికూలతాపి న భ వేదనర్థకృ త్కతకవ త్కదాచిదపి. కవిసిద్దమెన దోషములను నివారించుటలో సరసులకు,జలకాలుష్య నివా రణములో చిల్లగింజలకూ వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ తమపనిని నిర్వహించుటలో వనుకంజ చేయరాదు.

10. కిం కావ్యాద్విరమేయమ(త హి కథంచి ద్రోషసంభావనా న్న హ్యేతత్తు నిరూపణీయమబుధస్యా[గే వివిచ్య క్వచిత్‌, కింత్వేతస్య సతోజ సతోఒపి చ పునః పాతం స్మృతాః

సూరయో దోషావస్థితయే తు కిం కథయ రే కల్చేత సూర్యాగమః, సత్పురుషుల సమాగమమే దోషములను తోలగించును - దోషములుండు నను అభ్యిపాయముతో కావ్యరచననుండి విరమించరాదు. దీనిని మూర్చని యెదుట ఎల్లప్పుడు (వదర్శించకూడదు. మంచికావ్యమునై నను చెడ్డకావ్యము నై నను విమర్షించుటకు పండితులే అర్హులు, సూర్యుడు ఉదయించినప్పుడు రాశి నిలిచియుండగలదా:

క్షే, వివిధార్థవళా కవితా వేశ్యేవ విభాత్యతశ్చ తాం |పతియః, భూషాకరణనమర్షో దోషాసంగం స ఏవ విదధాతు.

9. కవిరూఢః = కవౌరూఢః, కే జలే విరూఢో వాం కతకస్య = చిల్లగింజకు.

10. సూర్యాగమః _ సూరి _(. ఆగమః, సూర్య _- ఆ గమః. దోషావస్థితిః = దోషా (రాతి) శ అవస్టితి:, దోష శ్‌ అవన్థితిః.

క్ర కవిత్వము వేశ్యవలె అనేకార్డ (ధన - ఆర్భ)ు వశురాల్తై పకాశించును. కనుక ఎవరైతే దానిని (వేశ్యను - కవిత్వాన్ని) ఆలంకరించుటకు సముర్ధలో? వారే దోష (రాతి - తప్పు) నిరాకరణము దూడ చేయగలరు. క్షి ఇతిహాస పురాణాగమవిచక్షణా దూషణస్య బలినోఒపి సుశ్లోకలాఘవస్య శోకే కిల నామశేషతైవ స్యాత్‌ యు ళ౮్చా మా దోషాభాసమున్నను ఈ [గ్రంథము భగివద్దుణ వర్ణన పరము గనుక ఆ దోషము పరిగణింపబడదు. కావున ఇతివీస పురాణాది నిప్పుణులైన వంగీతు లారాః రామకధలో దూషణుడను రాక్షసుడు భాసించినప్పటికి, చివరకు నామ మాాతముగా మిగిలిన ట్రై, ఈ (గంథములో రామగుణవర్ణ నమున్నందున దూషణము నామమ్మాతమే ఆగుచున్నది. రి, మూర్థ్యంజలిం విరచయన్ముహుర ర్థయేఒహం సుళ్లోకలాఘవమహో శృణుతానసూయమ్‌, జాయేత చేతసి తతః సుమహాప్రసాదః స్యాదేవ వాగవిషయః సహజ్మపమోదః. శిరన్సుపై చేతులుజోడించి మిమ్ములను నేను (ప్రార్ధింతును. ఈ సుక్లోక రాఘవ కావ్యమును ఆసూయలేనివార్రె వినండి. దానివల్ల మనస్సులో గొప్ప నై ర్మల్యము మాటలచే వర్ణింపరాని గొప్ప సంతోషము కూడ కలుగును, క్షేక్మీ సుక్టోకలాఘవళ్టోకం విచితానందదాయకమ్‌, సకలాః సృృహయ నేవ హరిదాసా విశేషతః, విచిత్రమైన సంతోషము కలిగించు ఈ సుళ్గోక రాఘవ కావ్యపు శ్లోకమును భగవన్నిమ్హులెన అందరు ఇష్టపడుదురు. (వత్యేకముగా కలాసహితు లైన హరిదాసులు (గోస్వాములు) ఎక్కువగా ఆ పేక్షింతురు. త 18. ధూషణస్య = దూషణుడను రావ్షసునియొక్క, పాపము యొక్క. సకలా; = ఆందరు, కళాసహితులు. *|ట హరిచాసాః == భగవన్నిమ్టులు, గోస్వాములు.

(| ర్‌, సుళ్టోకలాఘవ శ్లోకః (పస్తుతో జనసంసది, న కషస్మై రోచతాం నూనమేకాం ఖరచమూం వినా, జనసమూహములో వివరింపబడు ఈసుక్లోక రాఘవ కావ్యపు శోకము ఒక ఖర (అలు 'నైన్యానికి తప్ప ఎవరికి రుచింపదు? ళా యక్‌ 16. యదేవనిభృతం సత్యం తన్నిత్యం వస్తు కీర్త్యతే, నాస్త్యేవ యా విచారేణ సా మాయేత్యభి ధీయతే. ఏది అత్యంతము (దేశకాలానుసారము) సత్యమో, అది నిత్యమై నదిగా కీర్తింపబడును. (_పతీయమానమైనప్పటికి విచారణలో ఏది లేదని రేలునో అది మాయ అనబడును. క్షే. శ్రీగురోః కరుణాపాంగపీయూషపిఠరో హి యః, న తమఃసంభవా బాధా తస్య స్యాదతిదుస్సహా. ఎవరితై తే ఆచార్యుని దయామృత పానము లభించునో, అట్టివారికి అజ్జ్ఞానమువల్ల కలుగు ఘోర మైస బాధ ఉండదు. గుర్ముగహపు అనుకూలత ఉంటే రాహు(గహము బాధించదుకదా : 10. పరమపద విజిత్యై నైవ సద్వంశ భూతి ర్మతిరపి న వయో వా సద్గురుః కింత్విహైకః, ఇతి కథయితుమీశః సంసద స్తంభమధ్యా చురు గురు గురుశబం వ్యాహరన్నా విరాసీత్‌. మ! చి మోశ్షమును పొందుటకు గొప్ప వంశములో జన్మించుటగాని, బుద్ది బలముగాని, వయస్సుగాని కారణము కాదు. మంచి గురువు ఒక్కడే హేతువు అసి చెవ్వుటక్తై విష్ణువు సభామంటపము స్తంభమునుండి గురు - గురు _ గురు ఆని గర్జిస్తూ అవతరించినాడు./ ప్రహ్లాదుడు బాలుడైనను రాక్షసకులములో పుట్టి 15. ఖరః రలలకు అభేదము కాన *ఖలః” అని రెండవ అర్ధము. 18. మాయాాయా = ఏది, మా = లేదో, ఆది 'మాయ' అని 17. గురుః = ఆచార్యుడు, బృహస్పతి. తమః = అజ్ఞానము, చీకటి.

రి నను, నారదుని మంతోపదేశము వల్ల (గర్భములో ఉన్నప్పుడు) భగవత్సా ఇర్కారము పొందగలిగినాడు. 10. నగఘటితం చలఘటితం జడోపరచితం చ తత్కలోపచితమ్‌, మిథ్యా సకలజగదిదం సత్యం కింతు (పతిష్టితం బ్రహ్మం వర. స్థావర జంగమాలతో కూడిన ఈ (వపంచము అవిద్యవేత భాసీంచు నదిగా గు ్రించవలెను. ఈ “సకలజగత్‌” నిజానికి మిధ్యాళభూతము. 'సత్‌" ఒక్కటే నిత్యము. 'సకలజగత్‌, లోని మధ్యాషరములు లోపించినచో ఆద్యంతాక్షరములతో 'సత్‌' అనునది మిగులును, సత్‌ అనగా పరబ్రహ్మ. క్ర, మాయాబబహ్మసమాగ మాదుదితవానేష (పపంచో మృష్నే ర్యేవం సత్యపి సత్యతాముప దిశం త్యేకేఒస్య తాన్‌ (తత్‌ కింబువే, ఆదౌ [బహ్మ నపుంసకం సువిదితం జాయాస్య మాయా వళా కిం తాభ్యాముదితస్య తస్య జగతః సత్యత్వగంథఠోఒప్యహో ఈ _వవంచము మాయా_బహ్మలయొక్కు సమాగమము వల్ల ఏర్పడినది. ఆది సత్యమని కొందరు వతిపాదింతురు. వారిని గూర్చి ఏమనవలెను? (అహ్మ (శబ్దము) నపుంసకము. ఇతని భార్యయైన మాయ గ్మొడాలు, వారి వల్ల కలిగిన జగత్తుకు సత్యత్వము ఎట్లు కలుగును? ర్మ వంధ్యాయా స్త్రనయః సుగంధిసికతాతై లై; సమభ్య జ్య చ స్నాత్వా మాంగలికైః, కురంగసలిలై ర్సృత్వా ఖపుష్ప (సజమ్‌, కర్తుం వాంఛతి గార్జబేన విధినా షంఢస్య పుత్యా సహో- ద్వాహం తత చ దక్షిణా చల నఖే పారేపరార్థం మిలేత్‌, దక్షిణార్ధియైన ఒక యాచకుడు మరో యాచకునితో. ఇట్లకుచున్నాడు. ఒక గొ(డాలి కొడుకు సువాసనగల ఇనుక నూనెతో తలంటుకొని, ఎండ

రీ మావి నీళ్ళతో స్నానముచేసి, ఆకాళపుష్పాలమాలను ధరించి, గార్థభ విధా నముతో (ఈ విధానము అష్టవిధ వినావోలలో లేదు) నపుంసకుని కూతురిని వివహమాడుటకు వెసృచున్నాడు. మనము కూడ అక్కడికే వెష్ళదము. పరార్థము కంటే ఎక్కువ సంభావన లభించును. రర శె లాధీశధరః కుమారహృషితః సత్యాఒన్వితో ఒబ్బాంకితో గంగా భూతియుతో వినాయకహితశ్చక్షుఃశవో భూషిత:, ఇత్టం నామ మనాగపి [ప్రథయతే నో మాధవో మాధవా ద్చేదం యశ్చ విభాతి సోఒంతిమగుణస్థానో స్టీతో థి న! నాన్యథా. * మాధవ _ ఉమాధవులకు ఉకారములోనే (శబ్బములోనే) భేదముతన్న మరొక్క భేదము లేదు. గోవర్డనధారి, లక్ష్మీమన్మథులదే సంతోషించువాడు, సత్యభామతో కూడినవాడు కంఖరేఖలు కలవాడు, గంగాసంపద గలవాడు, గరుల్ముంతునిక ఇష్టుడు, శేషళాయి, అయిన మాధవుడు కైలాస నివాసి, కుమార[(పీయుడు, పార్వతీ సహితుడు, చం[దధరుడు, గంగతో భన్మముతో కూడినవాడు, విఘ్నే శ్వర 'పీయుడు, సర్పభూషణుడు అయిన ఉమాధవుడు, అను ఈ ఇద్దరకి భేదము తమోగుణము నల్ల కన్పించినదేకాని వాస్తవముగా లేదు. రర విత్తార్ధం యత సే భృశం యదనిశం శంసార్థమప్యాత్మనొ వ్యర్దం తన్మమ మిత త్మత భవతో నాత్యంతికం స్యాత్సుఖమ్‌, గుర్వారాధన తత్పరేణ మనసా కుర్వాత్మ శం సాధనం కిం తస్మిన్నుపలభ్యతేన హి రధనంనో వాత్మనః శంసనమ్‌. నిరతిశయ సుఖసాధనమైన మోశమును వదిలి, లౌకిక సుఖసాధన 1దవ్యమును అపేక్ష్షించుట తగదని ఒక మి(తుణు మరొకనితో ఇట్లనుచున్నాడు.

(1 ఎల్లవ్పుడు ధనముకారకు (వయత్నించుచున్నావు.. అది శాశ్వత సుమను కలిగించునది కాడు కనుక వ్యర్థము. గురుపూజా తత్పరమైన మనస్సుతో ఆత్మ తర్పణము కొరకు _పయత్నించి కాశ్వతసుఖ సాధనమైన మోశమును పొందుము. ర్రైశ్మ, తద్విత్తం త్వసుఖం జనస్య నియతం యశత్చార్జ్యతే కుుపభో ర్విత్తః సత్తమ విత్తచి త్తజమదోన్మ త్తేన చిత్తన యః, క్వత్యోఒహం కథమస్మి కోఒఇహమితి తత్కుర్వాత్మనః సర్వదా సద్యుక్త్యా బహుశోధనం న బహుశ స్త్మతాపి కింస్విద్దనమ్‌. ధనమదముతో కూడిన మనస్సుతో ఎవడు _వఖ్యాడౌతారో, అట్టి దుష్ట .(వళువునుండి యాచింపబడు ధనము సుఖమును కలిగించదు. కావున లొనె వరు ? ఎక్కడివాడు ? ఎటువంటివాడు ? అను జిజ్ఞాసతో ఆలోచించువానికి ఆపరిమిత ధనము (జ్ఞానసంపద) లభించును. ర్స మిలేద్యదయుతం దనం తదదరనం ధనం యత్తు వై మిలేత నియుతం ధనం నిధనమేవ తజ్జాయతే, తథా ధనపరార్థకం నిఖిలభావహీనాత్మకం త దక్షరపదాంతరే స్థితమరే ధనం సర్వథా. ఆయుత (పదివేలు) సంఖ్యగల ధనము ధనముగాదు. ఒకవేళ నియత (లక) సంఖ్యగల ధనము లభించినచో ఆది నిధనాని కే (మరణాని క్రే కారణము ధన శబములోని ఉతర ధాగమైన '*న' కారము అభావవాచకము, నిజమైన ధనము అవ్షరరూవ (బహ్మజ్ఞానములోనే లభించును. ల 24. అనుఖం - సుఖం నభవకీతృసుఖమ్‌, అసు _.. ఖమ్‌. బహుకోధనమ్‌ _ బహుశః 1-ధనిమ్‌, బహు-+-శోధనమ్‌. 8%, ఆయుతమ్‌.. 'అ'కారముతో కూడిన 'ధనము”, 'అధనమ్‌” కౌఠతుంది. "౨ చియుతమ్‌ "సి కారముతో కూడిన 'ధనము," '*నిధనమ్‌” కొతుండి.

క్షే ల్లి అత్మనో బంధనే హేతుం చిత్తం క్షిణు హి యత్నతః, చిత్తస్య తస్య ్షకయతః 'క్రేవలా చిత్చ్పకాళతే. నంసారబంధనమునకు కారణము చిత్తము. దాన్ని (ప్రయ త్నపూర్వక ముగా తొలగించుము. మనస్సును స్వాధీనపర దుకొన్నచో కేవల చిత్‌ ((బహ్మ స్వరూవము) (వకాశించును. “చిత్తస్య" అను కబ్దములోని “తస్య” లోపించగా *చిక్ర్‌' అనునది మిగులును. రి. సళ్యాం విరక్తౌ విపినేఒపీ వాసే సతృప్యథ[బహ్మభవో పదేశే, నివృత్తిసిద్ధిః పరమా సమాధావేవేత్యువాచేహ మృకండు సూనుః.

*వై రాగ్యముండి అడవిలో నివసించినా _బహ్మ భవుని (వసిళ్టుని) ఉప దేశము వల్లనే నివృత్తి లభించును, అని మార్కండేయుడు చెప్పినాడు (సుర ధుడనురాజుకు సమాధి అను వైశ్యునికి వై రాగ్యమువల్ల వసిషిష్టోపదేశముతో ఆత్మజ్ఞానము కల్గినది. ర్సిగ్ర అయే మనో మ త్తమతంగజోఒయమిత స్తతశ్చం[కమణో

రజోభిః, శ్రీడన్సదా పిస్పలభోగతుష్ట స్త్రచ్చ్భాంతయే త్వం హరిమాశయస్వ. మదపుటేనుగు వంటి మనస్సు రజోగుణముతో ఇటు నిటు తిరుగుచున్నది విషయ సౌఖ్యములను అనుభవిస్తూ (్రీడించుచున్న దానిని నిిగ్రహించుటకు విష్ణు వును ఆఇశమించుము తతో తవ న లు 97, రజః=రణతోగుణము, దూళి. " పిప్పలః=విషయ సుఖము, రావి ఆకు- హరికి=సింహము, విష్ణువు

క్తి ర్ట మర్యాదా న చ యస్య యో మృతమయో యస్మించ్చు చిర్నీచగైైః సంతర్బ్చ్యో న చ వాడవః (బాడబఖ) కిల జలైర్న స్వాతివర్షేజపి వా, ముక్తా నిత్య్వమమందరాగమధనాదుచ్చైః[శవా వా హరి ర్నో లభ్య స్తదయం భవో హీ నితరాం వారాంనిధేర్దుస్తరః. అన్ని అనర్థాలకు మూలభూతమైన సంసారము యొక్క నివృత్తే పరమ పురుషార్థము. అవధిలేని అమ్పుతమయ మైన, శుర్భ _వాహ్మణుని వంటి, స్వాతి నచ్ముతములోని వర్షమువలి, ధనమును దానరూపములో వర్షించినను తృప్తి పొందని ఉన్నతమైన కీర్తిగల హరి (విష్ణువు) నమ్ముదమువలె తరించు టకు చేరుటకు కూడా కష్టసాధ్యమైనవాడు. రెం. ఠా. హద్ధులేనిది, మరణములతో కూడినది, బడబాగ్ని వంటిది, నీచులననుసరించునది. ముత్యములమీద ఎక్కువ పీతిగలది, ఆయిన సంసారము, సమ్ముదమువలె దాటుటకు సాధ్యము కాదు. 80. విహీనః 'స్నేహలేశేన నిర్జశశ్చ నిరంజనః, ఆధ్యాత్మ జ్ఞాన దీపోఒయం తమో హంత్యచల పభః. నూనెతో కూడీనడి, వత్తితో కూడినది, మసి కలది, కదులు స్వభావము కలది అయిన లౌకిక దీపము కంటే రాగములేని, వయో ఖేదములేని, విషయా సక్తిలేని, కోట్టుబడని కాంతిగల అధ్యాత్మ జ్ఞానదీవము ఏలక్షణమై తమో (అజ్ఞాన గుణమును పోగొట్టును. 80. తమః=చీకటి, అజ్జానము. స్నేహః=నూనె, రాగము అంజనమ్‌ =విషయసూ క్తి, మసి దళశా=ఎవయోభేదము, వత్తి

[క్రీ తే కర్మసాక్షితిరోభా వే దోషావా ప్తీరుదీర్యతే, ఆవిర్భావే పున స్తస్య సర్వతః సుదినం భవేత్‌. సూర్చుడు అస్తమించగానే రాతి ఏర్పడును. తిరిగి ఆ సూర్యుడు ఉద యించగానే పగలు ఏర్పడును. అప్టే ఆత్మజ్ఞానము తొలగిపోయనచో దోష ములు చేయుట జరుగును. ఆత్మజ్ఞానము కలిగినవ్పుడు పుణ్యకర్మలు చేసి ఈరించును. 8౭ ఇతర భజనఘన రసతః ఫలనిష్ప త్తిర్న సంభవేదితి న, ముక్తాః పరంతు మన్యే స్వాతిఘనరసం వినా న జాయేరన్‌. ఇతర నక్ష్య(తముల కాలములో కురిసిన వర్షము సస్యాది ఫలమును కల్గించవచ్చు. కాని స్వాతి నక్ష్యతములో కురిసిన వర్షము మా[తమే ముత్యాలను నిర్మింపకలుగును. ఆదే విధముగా ఇతర దేవతలను సేవించుట వల్ల స్వర్గాది ఫలములు కలుగవచ్చు, కాని ఆత్మసాఇత్కారము వల్ల మాతమే పరమ పురుషార్థ మైన మోవము లభించును. రితి, సంసారిణామిహామృతలాభో ఒమృత మధ్యవ ర్రినామపి న, మీనానామివ త్మతాాపత్యజ్ముఖతై వ జాయతే విఘ్నః. నీటిలోనే నివసీంచే చేపలు పెకి ఎగుర గలిగినట్లు అడుగు భాగమునకు ఎగురలేవు, అలాగే సంసార బంధములో ఉన్న మనకు (బహ్మ స్వరూపములో భాగమైనప్పటికీ భేద జ్జానము విఘ్నముగా పనిచేస్తుంది. రిడీ. స్రీ్వ్తంనపుంస్వంన నపుంసకత్వం నవా విభ క్రిర్వ్యచనం న యత, తస్యావ్యయన్య (పతిలబ్బయేఒ్యత స్వస్థానమేవోపదిశంతి సంతః, నిర్గుణ బహ్మను తనలోనే అన్వేషించవలెను. లింగ విళక్రి వచన శూన్యమైన అవ్యయ సంజ్ఞకల శబ్దము నస్వరాది. గణములో లభించినట్లు, నిర్షణ నిరాకాగ నిరుపాధికమైన పరమాత్మస్వకరూవము తన అత్మలోనే లభించునని పండిశులు చెబుతున్నారు.

కేశ 85. అచలః కిల సంసారో నృణాం పరమదుఃఖదః. తత స్వరూప సంధానం మన్యేఒహం సుఖసాధనమ్‌. పర్వతమును భేదించుటకు వ్య జాయుధమును ఆ్మశయించుట అవసర మైనట్టు, మనుష్కులకు మిక్కిలి దుఃఖమును కల్లించు వ్యావహారిక నిత్యమైన సంసారమును తొలగించుటకు స్వ--రూపసంధానమే ముఖ్యసాధనము. 86. నంసారసాగర స్తేష దోషాకరసముద్భృవః, తచ్చోషకారకం (బహ్మతేజ ఏకం విరాజతే. చర్మదునికి ఉత్పత్తి స్థానమైన సమ్ముదమును శోషింవ చేయుటకుకుంట సభవుడై న అగస్తునివలె, దోషరాశికి జన్మస్థానమైన సంసారసమ్ముదమును శో షింవజేయుటకు (బహ్మేజ స్సే ముఖ్యకారణము. క్రి. దోషో దేకభవే (పభూత తమసి వ్యాప్తే ద్విజానాం [వజో మూఢో నష్టనుద్భక్‌ సమీపగమపి స్థాణుం పరం (దమ్టుం నవమతే చరంతి పరితః కించాత్మ ఘోష ద్విష స్త్మతానంతపదోదయః సుఖయితా స్యాత్కర్మసాక్షీ విభుః. 85. అచలః = వ్యవహార నిత్యమగు సంపారము, పర్వతము. స్వరూవ సంధానమ్‌ = స్వ-రూపసంధానము, స్వరోః వ్యజస్య ఉవసంధానముపాసనమ్‌ . శిరి. దోషాకరః = చందుడు, దోషరాశి. కరకే కుంభే భవం కారకమ్‌, (బహ్మతేజః = అగసుడు. రిగి. ద్విజః = వష, (వాహ్మణుడు. సుదృక్‌ = మంచిచూపు, సుజ్జానము స్టాణుః జు చెట్టు, శివుడు దమం = చూచుటకు, తెలుసుకొనుటకు అత్మ ఘోషద్విషః = గుడ్డగూబలు, నా నీకులు. అనంత? = ఆకొశము, విమ్లువు. వదమ్‌ = సానము, చరణము.

కేర్‌ ర్యాతి సమయములో చీకటి వ్యాపించినప్పడు పక్షుల సమూహము చూపును కోల్పోయి, తమ క్మాశయమైన చెట్టు దగ్గరలో ఉన్నను. గుర్తించక చానిచుట్లు తిరుగుచు ఆరచుచు ఉండును. ఆకాశములో సూర్యుడుదయించగానే వానికి సంతోషము కలుగును. అలాగే అజ్ఞానాంధకారము వ్యాపించినవ్పుడు ఆత్మజ్ఞానము క్షీణించి, సమీపములోనున్న పరమాత్మను దర్మించలేక నాస్తికులై ఇతర మార్గాలలో తిరుగుచుందురు. అప్పుడు భగవదుపాసనవల్ల లభించిన జ్ఞానముతో అవిద్య తొలగగా ముక్తిలభించును. రగ, అత్మారామ ఇహైక ఏవ తనుతే పుంసాం పరాం నిర్వృతీం సంసారాతప తాప త_ప్తవపుషామత్యంతదుస్థాత్మనామ్‌, పూర్ణాఖండర సేన బిభతి భృశం సర్వాగమాం స్మదుచిం యత్రామీ శుకనీలకంఠ కపిరాడ్డంసా రమంతేఒని శమ్‌. సంసారమను ఎండలో తపించి ఆలసీన మనుష్యులకు ఉద్యానవనము చల్లని సీడను, తాగుటకు నీటిని, తినుటకు పండ్డను, అందించి సుఖము నిచ్చును. చిలుకలు, నెమళ్ళు కోశులు,వాంసలు ఎల్లప్పుడూ అక్కడ సంతోష ముతో నివసించును. అదేవిధముగా సంసౌరమను ఎండలో తపించి ఆత్మజ్ఞాన మును కోల్పోయిన మనుష్యులకు, వరిపూర్ణ మై అఖండమైన, అన్ని శాస్త్రాలు (పతిపాదించిన (బహ్మజ్ఞానమే శుకయోగ ,శంకరులు, హనుమంతుడు వరమ హంసలు వంటి వారికివలత ఉ త్త్రమమైన ఆనందాన్ని కలిగించును. త్రి, యోవై పంచమహాభూత వివ ర్తపరిబాధితః, తస్య 1బహ్మవిచారో బయం సావాత్పంచాక్షరీ మతః, పిళాచాది పీడకు లోనైన మనుష్యునకు పంచాకరాలుగల మంత్ర (థయోగము కాధా నివారక మైనట్రే, అకాళాది పంచభూతముల మిథ్యాభాసతో పీడుతునికి “ృబహ్మ జ్ఞానము” పంచాక్షరీ మం[తమువలె బాధానివారకమగును. రికి. ఆర్రైవ ఆరామ ఉద్భానమ్‌. . కుక నీలికంఠకపిరాడ్డంసాః జ చిలుకలు, నెమళ్ళు, . కోలులు, హంసలు-శ్రీశుకుడు, శంకరుడు, హనుమంఠుడు, పరమహంసలు,

16 40. నయోగేన్సైవ కరణే మూలాధిష్టానమిష్యతే, మూలాధిష్టాన సంపా ప్తిర్భజనే సహజా నృణామ్‌. ఆత్మజ్ఞానము భగవద్మ క్రిచేతనే సాధ్యము-_ విష్కంళలాది యోగ ములలీ, బవ మొదలైన కరణములలో, మూలా నక్షతమునకు స్థానమురేనళ్లే మనమ్యలకు అష్టాంగ యోగమువల్లగానీ, జ్యోతిష్టోమాది యాగములవల్ల గానీ పరమాత్మసాఇాత్కరము లభించదు. అది భ కక్రిచెతనే సాధ్యము. శీ, బాలాః స్థూలాక్షరోపా స్త్రి (పతికూలా భవంతి చేత్‌, సూవ్మాషరం న లేఖార్హ స్థితి తత్కరగం భవేత్‌. చిన్నపిల్లలు పెద్ద అక్షరములను ఆ(శమించుట అను (వతి కూల మార్గములో నడిచినట్లై తే, వారిని లేఖలకు తగిన చిన్న అక్షరాల మార్గము లోనికి రప్పించవలెను. అలాగే స్థూల రూవములైన రామకృష్టాది అవకార ములను ఉపాసించుట నుండి సూవ్మమైన పరమాత్మను దర్శించు మార్గము లోనికి కొనిరావాలి. శల. యది న హరేః సారథ్యం గురోర్నరోఒ ధిగతళాస్త్రవిద్యోఒపి. జాయేత కలిభవమహాభారతరణదశీణః కథంకారమ్‌. 40. యోగః = అషహ్టేంగయోగము, విష్కంబాడి యోగము. కరణమ్‌ = జ్యోతిస్టోమాది[క్రియ, బవాదికరణము. మూలాధిష్టానమ్‌ = మూలభూత పరమాత్మ, మూలానవ(ర్రస్థితి. భజనమ్‌ = క క్రి నవ(త్రజనము. శక. బాలాః = శిశువులు, అజ్ఞానులు. స్థూలానరమ్‌ జా రామకృష్టాది రూపాల్ని, పెద్ద అవరాల్ని. నూవ్మిశరమ్‌ న (బహ్మను, చిన్న అవరాల్ని. గురుః = సద్గురువు, (దోణుడు. కాస్త్రవిద్యా= త త్యమస్సాడి వాక్యార్థము, శాస్త్ర సంబఇద్ద మైనవిద్య, కఠిః = కలియుగము. కలహము.

క్రీ క్ష?

(దోజాచార్యులవల్ల _ విలు విద్యనేర్చిన అర్జనుడు గూడ కృష్ణని పారథ్యము లేకపోయినళో, కలహమునల్ద ఏర్పడ్డ భారతయుద్ధములో విజయ మును పొందలేనట్తీ, ఈ కలియుగములో మశువ్యుడు గురువువల్ల కాస్త్రాలనభ్య సీంచినను భగవంతుని _కేరణ లేనిదే తరించలేడు. శీత, _సత్తారకం స్యాదృజనేన యుక్తో నృణాం తమృద్దః కిల

వాతి 0 సత్పథోఒపి, సాహాయ్యకం చేన్న శత్మహదాయా ఘనాఘనః కిం జలదానపక్షః,

జల దొనదతుడైన మేఘుడు వర్దానుకూలనక్ష్యతముతో కూడినవ్పటికీ మెరుపుతీగ సవాయము లేకుండ వర్షించనట్లే, ఒకవ్య క్రి మంచి మార్గములో నడచువాడై నస్పటికి భగవదృజన ఉన్నెప్పుడే శరించగలడు. శీ4. _హరిపరిచరణం వృషానుబద్ధం విహితం క్షేత్రవికుద్దయేఒ

ఘననుభగ మహోదయామృతార్హ్ర (పభవతి న్యత్పహితం

స్వలన్లీవీజమ్‌. పొలముయొక్క_ శుద్ధికారకు ఎద్దులతో నాగలి కట్టి, దున్ని మృగశిరాడి నవ్యతములలో తడిసిన నేలలో వేయబడిన విత్తనము చక్కని వంటను ఇచ్చినట్లే, శరీర విశద్ధికై న్వధర్మముతో కూడిన వారిసేవతో, తగవంతుని దయతో తడునబడిన శరీరములో ఆత్మజ్ఞానమను బీజాన్ని నిత్తినసైతే నతృలితము కలుగుతుంది. శర. భజనమ్‌ == భక్రి, నక్ష్యత జనము, సత్ప్సథః = ధర్మమార్గము, నక్మ్యతమార్గము. శత(హదా = విద్యుత్తు. శీశీ. హరిః = విష్ణువు, హలిః = నాగలి. (రలయోరబేదాత్‌) వృష్యః = స్వధర్మము, ఎద్దు. కేతన్‌ = శరీరము, వ్యవసాయభూమి.

18 శర. న ళాస్త్రవ్యాసంగాన్న చ వివరణాన్నానుకరణా న్న సంకల్పానైైవాధ్యవసితి విధానాదపి ముహుః, నృణాం సాఇ్మాత్చా దుర్భ్శవతి సురతానందవిభవో వినా రామాసంగాద్వివిధక రణవ్యూహసుభగాత్‌. చుంబినాశ్తేషాదులతో కూడొన స్రీసంగమములేనిదే సురకతానందము కలుగనళ్లే (శ్రవణకీ రనాదులతో నిండిన 'రామి భ క్రిలేనిడే మనమ్యలకు శాస్త్రచర్చలవల్ల, వ్యాఖ్యానమువల్ల, అనుకరించడమువల్ల సంకల్పమువల్ల, అధ్క్మవసాయమువల్లగానీ, దేవత్వానుళభవమురాదు. శీర. ఖగాసనే వవ్యగుణేఒ౦ తరేణ వరం శరం రీతిధరం నియోజ్య, ఉపాసనస్యాతిబలేన సౌమ్య త్వం సూక్ములత్యం (పతివిధ్య శీ ఘమ్‌. ఒసజ్జనుడా? ఉత్తమమైన అల్లె(శాడుగల ధనుస్సునందు శేష్టమెన బాణాన్ని ఎక్కుబెట్రి ఆభ్యాసముతో నూవష్మలక్యమును తొందరగా బేదించుము. అట్లాగే ేష్టమెన విష్ణువునందు మనస్సు నిలిపి ఉపాసనా బలముతో సూవ్మమైన పరమాత్మయను లవ్యమును సాధించుము. 47. _ళంకరే భక్తిమాన్‌ స్యాచ్చేచ్చం కరే తస్య నిశ్చితమ్‌ యా తనావాత్మబుద్ధిస్తు యాతనా సా సనాతనీ. శంకరునియుందు లక్తికలిగియున్నచో అతనీ చేతిలో పభము నిశ్చయము.ళరీరములో ఆత్మ అనుబుద్ధి ఆది నిజముగా 'యాత న'యే. (నరకమే) సురకానందః = తనయందు దేవతాఖావము, రతిసుఖము. రామాసంగః = రామునియందు దృఢ క్రి, స్రీసంగమము. 46. అగాసనః = విష్ణువు, శరాసనడు. భవ్యగుణః = ఉలత్రమగుణము, ఉత్తమమైన ఆల్లెతాడు. శరం-రీతిధరమ్‌ = 'శత' గుధ్యమున “*ఠ్‌' అనునడి చేతితే “శరీరమ్‌” అగును, 'రీ” ఆక్ళతినిధరించిన బాణము,

శర

40. బహ్వర్భకం మహాభగమపీ కాంతొభరసమన్వితం భవనమ్‌,

భవతి సదాభరణస్థలమపి భావస్థితివివర్ణితం తు వనమ్‌.

ఎక్కువ నంకానము (బవ్వూర్భకమ్‌) గొవ్ప ఐశ్వర్యము (మహాభగమ్‌ ) తీ జనము (కాంతాభర సమన్వితమ్‌) మంచి ఆభరణములు (నడాఠరఅస్టలమ్‌) కలిగి ఉన్న భవనము భొవస్థితి (హరిళ క్రి) లేనితో అదీ వనమే. వైన చెప్పిన కుండలీకరణమునందలి సదములలోని 'భ'కారమును తొలగించినశో అవి వనవిశేషణముగా మారును,

రెం. కా. ఎక్కువ జిల్లెళ్ళు (బహ్వర్కమ్‌) పెద్దకొండలు (మవాగమ్‌) అడవులు (కాంతార సమన్వితమ్‌) ఎల్లప్పుడు యుద్ధభూమి (సడారణస్థలమ్‌)అని వవవశములో అర్థము. శీ0. ముముషవః సంపరిశీలయంతు జనాః సనాదచ్యుతసద్దు

ణాంస్తాన్‌,

యతో హి ముక్తా అపి తైర్విముక్తాః సద్యోవిభక్తాఃపతితా భవన్తి.

మోక్షమును కోరు జనులు బాగుగ విచారింతురుగాక. మంచి ముత్యములు కూడా హారమునుండి తెగి జారి వేర్వేరుగ వడినట్లు, ఆచ్చుతు ని గుణ క్రీరనము చేయనివాడు వతితుశగును. 5్‌0, శ్రీరామపాదాంబుజ సేవ కేళ్యః:కథార్చన ధ్యాన వరాయణేధ్యః,

సంతానికామోదకషాయితేభ్యో రోచేత కిం. రేఒమృత

సంపడేభ్యః

భక్తులు ముక్షిని కోరరట. మీగడకు అలవాటు వడినవారు పాలను ఇష్ట వడరట, (బ్రహ్మలోకము పైనున్న 'సాంతానిక' లోక సులమును అనుభవించి నట్టి, కథార్చన ధ్యాన వరాయణురై నట్టి శ్రీరామ పాద సేవకులకు ఈ అమృత సంవద (ముకి) రుచించునా? శు ముక్తాఃణ ముత్యములు, జీవన్ముక్తులు ల0. అమృతమ్‌= మోన సంవత్తి పాల,

ర 51... నవూజనం నో భజనం చ యత న బందిభావో నచ మూ ర్తివీఇా, ఫలం చ కిం తాదృశవస్తునః స్యాదతోఒపవర్గత్వమనుష్యలో కే. శ్రీరామ పాద సేవకులు ఇలా ఆంటారు. ఎక్కడైతే వూజనము, భజ నము, స్తోతము, వ్మిగహదర్శనము ఉండదో అటువంటి వస్తువుకు మోశతము ఎట్లు కలుగును? ల92. ఆదిమా భ క్రిరిత్యేతత్‌ సర్వసజ్ఞన సంమతమ్‌, యద్యనాళోచితా సైవ ము క్రిర్భ్శవతి నిశ్చితమ్‌. రెం, తా. మోక్షసాధనములలో నిష్కామమైన భక్తి మొదటిదని సజ్జను లంగీకరించిరి.భ క్తి శబ్బములోని భకారమునకు మకొరము, తరువాత 'భ”లోని అకారము లోసించి ఉకారము రాగా ముక్తి శబ్దము ఏర్పడును. రతి. మాతంగోలపి పాప ముక్తిం దురాపాం భక్త్యా పద్మం పద్మనాఖే సమర్ప్య, తద్వి[పాద్యాః శుద్దజన్మాన ఏవ నై వేష్యంతే శార్డిణః |ప్రీఐనోయ. విష్ణుమూర్తిని సోతము చేయటకు కుద్దజన్ములే కానక్కరలేదు. వర మాత్మను స్తుతించిన మాతంగుడు కూడా ముక్రిని పొందినాడు. రెం కా. ఏనుగు తిరగ్గాతికి చెందినను భక్తితో వద్మమును హరికి అర్పించి ముక్తిని పొందినది. (గకేర్యద మోషము) 51. అవవర్గత్వమ్‌ = మోక్షము, నవర్గరహితత్వము పవర్గలోని వూజనము, భజనము, వం (బం)దిభావము, మూ ర్రివీక్షణము, ఫలము ఇవి లేని యెడల అవవర్గత్వము ఎట్లు కలుగును. లీల. _అదిమా.... ఆది+.మా= _మొదటమకారము. అనొకోచికా ___ అ--నోశ + ఉచిశా =అకారలోవము, ఉకారము 58. మాతంగ। == ఏనుగు! అంత్యజుడు,

ల్‌ ల్‌క్షీ. యత్తు భగవదపరాధస్థితమపి జఘన్యకర్మ నిరతత్వాశ్‌, పురుషోత్తమే భ వేచ్చేద్దఢభావం దృళ్యతేఒస్య గతిరూర్ధ్వమ్‌. నీచ కర్మయండు ఆసక్తుడైె భగవదపరాధమునకు పా(ర్రుడైనవ్పటికీ, పురుషో త్తమునియందు దృఢమైన లకి ఉన్నవానికి మోతము లభించును, 55. మా రాజకృపా మా రామా మాకుమార నుఖగరిమా, మా రాజ మాస్వమహిమా పదపద్మారాధనేఒస్తు తే పేమా. మాకు రాజుల అన్ముగహము, స్త్రీలు, పు(త్రసంతాన సుఖము స్వమహా త్మ్యము ఇవి ఏవియు వద్దు. ఓ లక్ష్మీపతిః నీ షపాదపద్మముల సేవలో ఆసక్తి నుండనిమ్ము. 56. ఉదారాం _స్వృద్భుతే నొన్యాన్‌ (పపశ్యామయి పార్వతి, శ్రీరామభ క్రిమాణిక్యమదేయమపి దేహి మే. ఓ పార్వతి: నీ కంటె వేరె ఉదారులు కనబడుట లేదు, ఇచ్చుటకు వీలుగాని రామట క్రియను మణిని నాకు (పాసాదించుము. 5/7. భామే భా ను కిథంకారం కామేకామే గతిర్భవేత్‌, రా మే రామే పరాభక్రిర్యామే యామే భజామ్యత:ః. నాకు శోథ ఎట్లు కలుగును? కామము వల్ల నాకు గతియేమి? రాముని యందు గొవ్పభక్టులే నాకు ధనము. అందువల్ల (పతిజాము ఆయనను భజీంశును. 58. [శాంతోఒని చేత్‌ సంసృతి త్మీవతాప కడ ద ్యగంధాల్షై సీతాన్వితం మారుతపోత సేవితమ్స్‌ ళ్ళ టాం శా యయ. ళ్‌ ప | ర్‌రీ. మారాజః = రమానాధుడు ఉ(గ 0 ల. ఫ్‌?. భామా =కోధము. ల ఎం / 8. సం'నృతి'= సంసారము, మంచిమార్గము ఉెన్వుదొ దీ 500 ఏ ళ్‌ సీకా=సీత, చల్లనైన(స,శలకు బేధము లేనందున సీత శీతయగును, ) మారుత సొత = వాయుప్యతుడు, పిల్లగాలి.

ర్జిర్తీ

వలాశసంఘాతసమృద్ధ విక్రమం

రామం ధృతొకారము పేహి సత్వరమ్‌,

నంసారమను త్మీవమైన కావమువల్ల అలసినచో, సీతతోకూడి, హను మంతునిగే సేవించబడి, రాషస సంమాతమును వరా[క్రమముతో పంహరించి సుందరుడై యున్న రాముని అఆళయించుము.

రెం. కొ. మార్గాయాసముతో అలసీనచో, చల్లని చిరుగాలులతోగూడి, వృతషములు వపక్షులుగల '“'జికొార సహితమైన రామ శబ్దమును (ఆ రామమును, తోటను) అశమించుము-.

50, యాతాయాతైః సుబహుభిః (శ్రాంతోఒని యది హే సకే, ఏకం కురు ఘనచ్చాయం సీరారామపడద్‌ం భజ, అనేక జనన మరణములతో అలసిన ఓ మ్‌(తుడా | మేఘము నంటి

భఛాయగల, సీతలో గూడిన, రామపాదమును 'సేవించుము. రెం. కా, అనేక (వయాఐములతో అలసీన ఓ డెలికాణా! దట్టమైన నీడ

నిచ్చు చల్లని చోటను అ_శమించుము.

60. విషయో పహితోఒచలస్థితః సతమస్క:ః కనకాంగనా[పియః, భవ ఊగ ఇహాపి రాఘవన్మరణాచ్చాంతిము పైతి నిర్భరమ్‌. విషయ నుఖములతోకూడి, కదలికలేని, అజ్ఞానముతో నిండి, ధనమును

స్తీలనూ (ేమించు భయంకరమైన సంసౌరముకూడా దాముని స్మరణవల్ల

ళా తొలగిపోవును క0. తా, విషముతోకూడి, పర్వతమందు నివసించుచు, తమోగుజము కలిగి, ఉమ్మె త్తపూవులకు - పార్వతికి ఇష్టుతైన శంకరుడుకూడా రామన్మరణ తోనే ఆనందమును పొందును. 59. యాతాయాతమ్‌ = జననమరణములు, రాకపోకలు

ర్స

ఈ. అసౌ భవభుజంగ శ్చే దృాధతేఒతిభయంకరః,

రామం నరేందం భజత వినతానందనం (దుళమ్‌,

మిక్కిలి భయంకరమైన సంసారమను సర్పమునిన్ను కాధించినచో ఆ(శ్రయించిన వారికి సంతోషము కలిగించు రాజైన రాముని సేవించుడు,

రెం, తా, పామువబ్ల బాధ కలిగినచో విషవైద్యుని, గరుత్మంతుని ఆశడ్రయించుడు. 62. శచిసాన్నిద్యయోగేన హృది రామోపగూహనాత్‌,

కర్మసాకిసమాలోకాదృవం హేమంతవజ్ఞయేత్‌,.

అగ్నిసన్నిధానము, నీల ఆలింగనము, సూర్యుని దర్శనము వల్ప 'హేమంతమును జయించినట్లు - సజ్జ్బనసాంగత్యము వల్ల, మనస్సులో రాముని ధ్యానించుటవల్ల, ఆఅంకరాత్మను దర్శించుటవల్ల సంసారమును జయించ వచ్చును. 68. అంధం తమశ్చేదయి బాధతే త్వాం

సరోజనేేతం జగదేకసూ,తమ్‌,

సుధాచర్మితం పరమం పవి,తం

కురుష్వ మ్మితం వనుదేవప్పుతమ్‌.

గాఢాంధకారము బాధించినచో సూర్యుని ఆశ్ర యించినప్లే త్మీవమైన అజ్ఞానము బాధించిసచో పద్మన్నేతుడు, లోకమునకు మూలభూతుడు, అమ్ము శొకలానానా ననా లా నితామననొననననా లాలన లలన లలనా నతన తనునా ననన ననన ననాళనాళనుకనాలనన నవవ ననాతాకనకానితతునననా నల నావను రే నరేందః ఐ= రొజు, విషవైద్యుడు 62. వినతానందనః = ఆ(శయించినవారిని సంతోష పెట్టుజాడు

గరుత్మంతుడు. 6కి. కచిః; = అగ్ని, సజ్జనులు

రామోపగూహానమ్‌ _ రామ.[ ఉపగూహహనమ్‌

కర్మసావ్ని = సూర్యుడు, అంతరాత్మ

తమః = చీకటీ, అజ్జానము.

ర్డీ

తమువంటి చరిత గలవాడు, వరమ పవిత్రుడు అయిన వసుదేవకుమారుని

మ్మ్‌శునిగా _చేసికోనుము.

64. కృఛదవిషయోపహితో భవో మహాపన్నగోఒతిభఖీషయతి, తదృయశమనాయ వినా జిస్టుపవికమమహం న కలయేఒన్యమ్‌

సర్పముయొక్క- అజా కష్టమును కలిగించు విషముచే మూర్చితుడైన వాడు గరుత్మంతుని వదమును ఆశ్రయించిన శ్రే, మవావర్వతములతోగూడి తిరుగుటకు వీలుగాని (వదేశములుగల మార్గములో ఇం[దునియొక్క. వ(్రా యుధమును ఆళయించినళ్లే, పెద్ద ఆపదలుఇను వర్వతములు విషయసుఖము లతో నిండిన సంసారఠరయము తొలగించుటకు అర్జునరక్షకుడైన శ్రీకృష్ణుని పాదములను అ్యృశయించవలెను.

65. కుజన్మిిపాయేయం మదకరకలివ్యా ప్తి విషమా కుదారవ్యాసంగ (పతిహతసుగో తొఒ తిభయదా, ద్విజిహ్వైరాకీర్ణా వ్యధయతి మహావంచకవతీ _ప్రపంచారణ్యానీ భజ భజ సఖే తన్నరహరిమ్‌. (కూరజంతువులతోనిండి, మదపుటేనుగులతో నిండి, అడవిపందులచే

"పెకలించబడీన భూమిగలిగి, పాములు, నక్కలతో నిండిన అరణ్యములో

నరహరిని (సింహమును) ఆ(శయించిన ప్రే కుత్సితమైన జన్మలుగలిగి, మద

“మును కలిగించు పాసముతోనిండిన, దుష్టన్రీల సంబంధముతో నశించిన వంశ

మర్యాదగలిగి, మహాంవచకులతోగూడి, మిక్కిలి భయంకరమైన సంసౌరమను

అరణ్యమునుండి రవించుకొనుటకు ఆ నరహరిని (నరసింహస్వామిని) ఇళ యించుము.

66. [భమయతి భవపిత్తం చేదృజ నరసూత శేఖరం కృష్ణమ్‌, నద్గోర సేన సహసితమను (తుటితం సర్వథా త్యజ స్నేహమ్‌-*

67. కదారాః = అఆడవివందులు, దుష్టన్తీలు. ద్విజివ్వోః = పాములు, చాడీలు చెప్పువారు. వంచకాః = నక్కలు, మోసగాళ్ళు నరహరిః = సింహము, నరసింహస్వామి

ర్జీ్‌ పెత్యవికారము వాధించినచో 'సూతశేఖరమ్‌' అను మందును అవు హైలలో ఏలకులపొడి చక్కర కలిపి [కాగవలెను. నూనెను విడిచి పెట్టవలెను అట్లే సంసారవికారము బాధించినచో సత్పురుషుల వ్యాగసముతో, చిరునవ్వుతో గూడిన అర్జునుని సారధియైన శ్రీకృష్ణుని 'సేవించవలయను దుష్టుల స్నేహము వదులవలయును.

67. పతితానాం సంసారాందతమసకూ పే వినష్టదృష్టీనామ్‌, మహతా విహితా మపితా సుహితా స్యాదచ్యుతావతారకథా. చూపును కోల్పోయి బావిలో పడ్డవాడు పెకి వచ్చుటకు శిథిలముకొని

మెట్లమార్గము చక్కగా ఉవయోగించును.. అళ్లే సంసారమను మహాకూప

ములో పడి జ్ఞానమును కోల్పోయినవారికి శేష్థమైన హితకరమైన శ్రీకృష్ణావ కార కథ మహాపురుషులచే రచింపబడినది.

88. వతితానాం సంసారాంధతమసకూ పే వినష్టదృష్టీనామ్‌, ఏకం మహదుపదిష్టం కష్టహరం చ।కిశో హి గుణభజనమ్‌ చూపును కోల్పోయి బావిలో పడ్తవానిని తాడుతో చేదుకొన్నచో వాని

బాధ తొలగిపోవును. సంసారకూపములోపడి జ్ఞానమును కోల్పోయినవాడు

విష్ణువు గుణములను స్మరించినచో కష్టములనుంచి దూరమగును. 69. సంసారే వర్తమానస్య నానాదుష్క్యూతకారిణః,

యదితే నరకాద్భీతిః కృష్ణ మేకం సమా[శయ.

ళా

నరకాసురునివల్ల భయము కలవాడు శ్రీకృష్ణుని ఆ్యశయించినట్లు సంసారములో ఉండుచు అనేక పాపములు చేసిన నీకు నరకమువల్ల భయము ఉన్నచో శ్రీకృష్ణుని ఆ(శ్రయించుము. లయ లద 67. దృష్టిః = చూపు, జ్టానము

అచ్చుతః = శిధలముకాని, శ్రీకృష్ణుడు 60. చక్రీ న కృష్ణుడు, గెలకకలది.

గుణః = గుణము, లాడు 69, నరకః =*నరకాసురుడు, నరకము

!

70. భవసాగరం తరీకుం బాంఛసి చేత్‌ సౌమ్య కుముమదీయవచః, యత్నాంతరం విహాయ (ప్రత్నం భజ తార కేశకులరత్నమ్‌ సము దమును దాటుటకు మంచి నావికుని ఆ_శయించినట్రై సంసార

సషైగరమును దాటగోరినచో నా మాట విని వేరు (వయత్నములు మానుకొని

చం(ద్రవంశమణియైన శ్రీకృష్ణుని సేవించుము.

7. ద్వావిహ దృష్టా శరణీకర్తుం సంమృతి తరంగిణీతరణే, ఉడుపకులపతిః కృష్ణః శ్రీరామ స్తరణికులపతిశ్చాన్యః. నదిని దాటుటకు లోకములో వడవ, చిన్నతెవ్ప అను వానిని ఉపయో

గింతురు. సంసారమను నదిని దాటవలెనన్నచో చం[ద్రవంశీయుడై న శష్ణుని

గాని, సూర్యవంశీయుడైన రామునిగాని ఆొాశయించవలపీయుండును.

7%, జాతో జలపసంగా ద్విస్మారయతి (భమోఒయమాత్మానమ్‌, శుభమరునార్హుర సేన చ సురసంవేవ్యం భజప్వ చండిశమ్‌ సీటీివికారముతో మూర్చిల్లిన వారు మంచితేనె అల్లపురసముతో *రౌజ

చండీశ్వరము' అను బాషధమును 'సేవించినట్టు, అవిద్యవల్ల కలిగిన (థాంతి

ఆత్మస్వరూవమును మరపించినవ్పుడు, నిర్మల మైన ేమతో చేవతలకు పూజ్యుడైన శంకరుని పూజింపృము.

78. సమసితరుచిరాజ్యో పేతమరే నరకేసరిణం సం సేవేథాః, అమృతాభిము ఖః స్యాః కిం కుర్యాహుఃసహతాపభవ జ్వరఏషః

79. కారకేశః = మంచినావికుడు, చం్యదుడు

80. ఉడుపః = తెవ్ప, చందుడు తరణి॥ = నావ, సూర్యుడు

81. శుభమరునా -_ శుభ -1-మరునా, పభమ్‌ -[-అరునా సురసం సేవ్యమ్‌ _- సు+-రసం-- సేవ్యమ్‌, సుర 1 సం సేవ్యమ్‌ "ర్ట, సమనితరుచిరాజ్యో పేతః రుచిర + అజ్య, రుచి-+-రాజ్య( మయాలఖ్యనహపితఃసమః

రి తెల్లని శర్కరను. నెయ్యిని పాలతో కలిపి “నృకేసరి అను బాషధ మును వాడినచో దుర్భరమైన ఎండవల్ల ఏర్పడ్డ జ్వరము ఇంక ఏమి చేయ గలదు. అలాగే లమ్ష్మీతో, తెల్లని కాంళితో, (తిభువనాధివత్యముతో కూడిన నరసింహస్వామిని "సేవించినచో దుర్భరమైన సంఠాపళాప జ్వరము తొలగి మోజాలిములుడగును.

74, వ్యథయతి బహుదోష భవోవతాప ఏషో౬ (కాయ కృష్ణాయ, స్పృ్‌హయ సుభోదర్కాయానేకనురసభావనై ః (వనీద్ధాయ. ఉల్బణవాతపిత్తాది దోషమువల్ల కలిగిన ఉవతావము (రోగము) పోవు

టకు అనేక ఓషధీరసములతో పుటము పెట్టబడిన ఆభకమును "సీవించినతో

మంచి ఫలము కలుగును. అలాగే సాంసారిక దోషమువల్ల కలిగిన వికారము శొలగుటకు అనేక దేవతలచే పూజింపబడు మేఘవర్డుడు అయిన కృద్ణుని ధ్యానించినచో మంచి భవిష్యత్తు ఉండును

75. సంసారరోగో యది బాధతే త్వాం గదారిహ స్తః కరుజ్తారం

చిత్తః, సౌకర్యతో యస్య రసోద్భృతి స్తం యాహోోపధిశాన్వయరత్న రోగముతో బాధవడువారు _ దయార్ధ౦చిత్తుడు, పాదరసమును సుల నముగా పెకెత్తువాడు, వైద్యములో (శేష్టుడు అయిన వానీ నొక గ్రానినే ఆశ్రయించుట మంచిది. అబాగే సంసారరోగముతో బాధవడువళు _ గదా చ(కఠారి, దయాస్వబావుడు, వరాహస్వరూపముతో భూమిను ద్ధరించినవాడు చందవంళమునకు రత్నము వంటివాడు అయిన క ఎప్లుని "సేవించుము. 74. అ్యభకాయః _ అభ --కాయిః, అ్యభకాయ. సురసభావనై ః _ సుర--సభా+అవనై ః, సురస 1-భావనైః 35. గదారిః _ గదా-౧ఆరిః, గద (రోగం + ౦: సౌకర్యం _ సుకరస్య భావః, నూకరస్యభావః ఆరిః == శతృవు, చ్మకము. ఓషరీషః = చం[డ్రడు వైద్యుడు.

ర్టీర్ర

/6. సువర్జమాలినీం కృష్ణామధునా భజ చేదృవః, జీర్ణజ్వరో బారతే త్వాం పిండికోద్వేష్టనాదిభిః

“సువర్జ మాలినీ" అను రసాయన విశేషమును. పిప్పళ్ళ చూర్ణముతో

కలిపి మోకాళ్ళ వెనుక భాగములో కట్టినచో పురాణ జ్వరము బయటపడును.

అలాగే ఆహార వస్త్రముల కోసము చిరకాల సంసార బంధము బారించినచో అప్పుడు సువర్ణ నూలను ధరించిన శ్రీకృష్ణుని మూ ర్తిని భజించుడు.

77. ఉన్మ త్తేఒవి శృంఖలం విహరతి (బహ్మాండ భాండోదరే న్యూణాం ధైర్యవిలోపకే కలియుగే స్వచ్చందసంచారిణి, విధ్వస్తా హి మహాగమా ద్విజకులం సువ్యాకులం సంకులం 'ప్రాయేశ్రెవ రజస్తమోఒప్యువగతం పంథా హతోనైగమః. మదించిన ఏమగుల జంట స్వేచ్చగా తిరుగుచు, మనుష్యుల ధైర్యమును

పోగొట్టుట, డెట్లు కూల్చుట, వతులు చెల్లా చెదరు అగుట, దూశివల్ల చీకటి

ఏర్పడుట, వీనివల్ల వర్తకుల దారి అడ్డగించబడినది.

రెం. తా. పావన భూయిష్టమెన కలియుగము లోకములో. స్వేచ్చగా సంచరించి మనుష్యుల దైర్యమును లోపింపజేసీ, శాస్త్రములను (వాహ్మణులను చెల్లా చెదురుగా చేసీ రజ స్తమో గుణములను వ్యాపింపవేసి వైదిక మార్గమును నష్ట వరచినది.

78. దూరేణాపగతో వృషో బహుమదామోదః పునః పుష్కలం సం్యికాంతో మధుపా (భమంతి నిభృతం హృష్టాళ్చ పుష్టత్విషః, రూఢాశ్చంచలదృష్టయోఒధివిటపం నానాదరై ర్బీరవో నూనం కోను హరిం వినాజన్య జగతః స్యాదక్షణే దక్షిణః

79. కృష్ణామధునా.కృష్ణాం +-అధునా, కృష్ణా మఠునా (పిప్పలచూర్ణము)

80. కలియుగే, కరియుగే, (రలయో్యరైళ్యాత్‌) వమహవాగమా == శాస్టాాలు, చెట్టు, ద్విజః = (బాహ్మణుడు, వవ,

ర్టిగ్ట ఎద్దు దూరముగా శాలగిపోయినది. ఏనుగుల మదజలపవు వాసన అంతట వ్యాపించినది. తుమ్మెదలు ఆ వాసనశత్రై చుట్టు తిరుగుచున్నవి. భయముతో చంచల దృష్టిగల పురుషులు చెట్లను ఎక్కి కూరుచున్నారు. ఆ సమయములో సీంహము తప్ప శారిని రక్షించుటకు సమర్థులెవ్వరు ? రెం. ఠా. ధర్మము తొలగిపోయినది. అహంళారము నిండిన మద్యపాన రతులు విచ్చలవిడిగా తిరుగుచున్నారు. స్త్రీలు ఆదరముతో విటులను ఇళ యిస్తున్నారు. కావున వీరిని రక్షించుటలో అ ఏమ్ణువు ఒక్కడే దమతుడు, 70. కలిమలినమకేర్నరస్య నైవ న్వపద(పా ప్తిపరోఒ పరోఒస్త్యు పాయః హరిగుణపరిశీలనా త్తదేతన్నిష ధేందో నిపుణం విచారణీయః, కలి _వభావముచే మలినమైన బుద్దీగల నలమహారాజు తిరిగి తన రాజ్య మును పొందుటకు 'ఆశ్వహృదయ” విద్యశే బుతువర్దుని ఆ(శయించి సఫలు డైనాడు, రం. తా, కలిమలిన హృదయుడైన నరుడు స్వ-స్వరూ పజ్ఞానము కోసము హరి (విష్ణు) గుణ వరిశీలనము చేయుట తస్ప వేరొక ఉపాయము లేదు. $0. కల్మిపదుష్టోోక్షవశంగతశ్చేత్‌ (భష్టాత్మస్నామాజ్యపదో నర్య స్యాత్‌, స్వకం పదం (ప్రాపయితుం పునస్తం మన్వే౭నవద్యా హరి హృద్యవిద్యాః కర్మివదున్సుడు, అమ్‌ (ఇర్యదియ, పాచిక) వశుడై ఆర్మసామాజ్యమును. (జ్ఞానమును) పోగొట్టుకొని, తిరగి తన వదముగు పొందుటకు నిర్దష్షమెన హారి హృద్య విద్య (అధ్యాత్మ విద్య అళ్వహృదయ విద్య )ను ఆ్మశయించనలెను. “ప కనపులాతుతుననాలపసటుతనానలనాలాాకనలకట లలా తననాలాతనుననుకాళనానాకనననాలా లోలుడు నననాలుననోంచ- నా ననున నుననాన ననన ననా శన 79. స్వపదం = స్వరాజ్యము, స్వ-స్వరూపము, హారిఓ = గుజ్జము, విష్ణువు గుణ; = రాడు, గుణవు,

త్ర్‌0 81, ద్విజేం ద్యతాసాఢ్యః కిల బహలఅదోషోసచయక్సత్‌ నృురజ్ఞాడ్యోల్లాసో గురునుదినచర్యాక్షయకరః, కలిః శీతర్తుశ్చ వ్యథయతి భృశం చేత్స్వనయనే నిమీల్య స్వచ్భందం హృదయధృతరానుః స్వపిహిరే. (బాొహ్మణులకు భయమును కలిగించునది, అనేక దోషమును పెంచు నది, ఆలసత్వముతో కూడినది, మంచి వనులను నశించచేయునది అయిన కలియుగము నరుని బాధించును. కనుక ఓ నరుడాః కన్నులు మూనీకొని మనస్సుతో రాముని ధ్యానించుచు న్మిదించుము, రెం. తా. చరదుని చల్లదనముతో భయపడిన వత్సల సముదాయము గలది, పొడవైన రా(తిగఅది, అలస్యముతో కూడినది, వగటి కాలమును తగ్గించునడి అయిన హేమంతము మనుషులను బాధించును. కావున కన్నులు మూసికొని వృదయమండు స్త్రీని ఉంచుకొని న్మిదించుము. రి, ఉర్యత సిద్ధః సతతం గుణోదయః సిద్దో రలోపః న్వరగారవ (వదః, తత్రై 9వ నూనం రఘునాథ మందిరే మనోరథః నీద్ధిమియాద సంశయమ్‌. ఎక్కడై తే హనుమంతుడు ఎల్లప్పుడు ఉండునో, గుణసమ్మడ్డి ఉండునో, స్వర్గమును మించి ఆఅగ్నిలోవము లేకయుండునో అట్టి రామ మందిరముతళో తవ్పక మనోర థము సిద్ధించును. నందేవాము లేదు, ఈ శ్లోకములో “మనోరధః।' అను రూవనివ్పత్తి వ్యాకరణ కార్యము అతో చక్కగా వివరించజుడినది. రర కస్మాద్దుర్గతివిప్వాతో భవని కే శ్రీరామచర్యద (వకుః నర్వోదారగురు సదీయఇనతానంగేన నంగమ్యతామ్‌, 681. ద్వికేర్యదః = చంద్రుడు, (వాహ్మణుడు - హృదయధృతారామః . హృదయేరృత౬ డామఃయేన, రామాన్త్రీచ 88. న్వలాభః = (దవ్యలాకము, అత్మలాకము.

క్ర

భూత్వా (పహ్వతనుః న్రవైరభినవైః స్తుత్వా నిబద్ధాంజలి

రృక్త్యాబారఫలం నివేదయ తతః పూర్ణః స్వలాభో భవేత్‌.

దార(ద్యముతో కూడిన వాడు. భయవడక బౌదార్యముగల రాజపురుషు లను వినయముతో స్తోోతము చేయుచూ చేతులు జోడించి పాలనళ్ళను (ప్రల విశేషములను) సమర్పించినచో (చవ్యలాళము కలుగును,

రెం. కా. ఆధోగతిలో ఉన్నవాడు భయసడక బౌదార్యముగల శ్రీరామ భక్తులను వినయముతో స్తోతము చేయుచు చేతులు జోడించి భక్తి అను ఫల మును ఆర్పించినచో, ఆత్మలాళము కలుగును.

రి. అజరామరతా యస్య పుంసో వృత్తి ర్నిరంతరమ్‌, అజరాఒమరళా తస్యావశ్యం పౌణితలే స్థితా,

ఏ పుకుమని (వవర్తన పుట్టుకలేని రామునియందు ఎన్నటికి నిలిచి. యుండునో వానికి జరామరణములు లేక పోవుట తవ్పఠ సిద్ధించును-

88. అ క్రిర్ర్భ్రవ్యనిబంధనాఒన్య జగతో బోధైకలభ్యా పున ర్ముక్రిస్తద్‌ ద్వయనిద్దయేఒబ్మత శరణం కో నామ లోక(తయే, ఏవం వేదపురాణకాస్త్రనిచయానాలోడ్య సంపశ్యతాం దృష్టిం గచ్చతి రామ ఏవ కగవాన్నాన్యో వదాన్యః క్వచిత్‌. తోకముతో తుది (ద్రవ్యముమీద' ఆధారవడి ఉండును. ముకి జ్ఞానము

చేతనే లభించును. అన్ని శాస్త్రాలను పరిశీలించి చూడగా ఈ రెండు సీద్ధించు

టకు ఆధారము “రామి శబ్దమే. మరియొకటి లేదు.

86. సూర్యశ్చండకరః స్వయం హి జగఠాం సంళాపకో నందన స్త్యెకో జగదంతక సదనుజో మందో జగర్పీడకః, ఏవం సత్యపి మి తతాముపగత: నర్వత యద్భాన్కరోః సోఒయం తన్య కులేఒవ తారమహిమా శ్రీరామచళ్ళద (పలోః.

నశ శయన నక తన క

కశ. అజరామరతా _ అజ + రామ +. రఠా, అజర +- అమరలతా ఠాః = ధనము, మః = జ్ఞానము

క్రిం సూర్యుడు స్వయముగా లీన్హస్వబావము కలిగి లోకాలను పీడించును. అయన ప్వుతులలో ఒకడు లోకాంతకుడైన యముడు. తమ్ముడు లోకపీడకు కైన శని. అయినను సూర్యుడు అందరిచే మృ్మశుడనిపించు కొనుచున్నాడు. శ్రీరాముడు సూర్య వంశములో జన్మించుటయే దానికి కారణము.

87, నూర్యః స్థావరజంగ మాత్మజగతామాత్మే తృృషిః సంజగౌా మంతాణాంచ సఏవ దైవతమితి (ప్రాహ ప్రసిద్ధం స్మృతిః, థ్యాయత్యర్చతి యన్నమస్యతి యజత్యేనం ద్విజానాం గణః సోఒయం తస్య కులేఒవతారమహిమా శ్రీరామచంద ]పలోః, స్థావరజంగమాత్మకమైన లోకములకు నూర్యుడే అత్మఆని “నూర్య

ఆర్మో జగత స్తస్టుష శళ్చ”అను వేదమం(తము తెలియబేయును. మంతములకు అధిదేవతకూడా అతడే అసి “ఏ క్రెవ వా మహానాత్మా దేవతా ససూర్యః” అను స్మ్మతి తెలుపుచున్నది. (వావ్మణ సమూహము ఈ సూర్యుని ధ్యానించుచు వూబించుచు నమస్కరించుచు హోమము చేయుచు ఉన్నది. శ్రీరాముడు నూర్య వంళములో జన్మించుటవల్లనే ఈతనికి ఈ గౌరవము లభించిది.

88. లాస్వానేష జడన్వరూవమపి మాం తేజోమయం యో వ్యధాత్‌ తత్తస్మె [పతిదేయమేవ మనిశం యుక్తో=స్యశ కృః స్వయమ్‌, లగ్నో భిక్షుక శేఖర; సమభవద్రామన్య పృష్షం తతో

|

(బహ్మణ్యః స చకార భాస్కరకులం సర్వ(_పకాశోజ్జ్వలవ్‌..

జగ (జల) స్వరూవమైన నన్ను (చం్యదుని) ఈ నూర్యుడు (వకాళ వంతముగా చేసినాడు. కనుక అతనికి వత్యువకారము చేయిదలచి స్వయముగా వేయలేక రాముని ఎల్లపుడు వెన్నంటీయున్నాడు. ఆ రాముని ద్వారా సూర్య వంళమును (వకాశవంతముగాచేనీ, చం్యదుడు తన కోరికను తీర్చుకొన్నాడు, అనగా రామళబ్దము (వక్కన చందళబ్ధము చేరుటతో “రామచంయదః అవి ఏర్సడినది.

ఠి క్రిక్రి 09. వృత్తిం పునః కామపి కల్పయేథాః ట్రీమానుదార స్వ్వమతః మాయార్దితం వృత్తిశతం హరంతం భవంత మేతం కిమివ (టవీమి. శ్రీమంతుడవు, ఉదారుడవు అయిన నీవు నిన్ను ఆ[ళయించిన నాకు ఏదో ఒక జీవనోపాధిని కల్పించుము, నేను సంపాదించిన అనేక మనో వృత్తులను (కే (త్రారామాదులను) అవహరించిన నిన్ను ఏమందును? 90. విస్మయం వితనోత్యేతద్విషమాక్షవిచేష్టితమ్‌, అప్యంధకారిణా యేన నృణాం చక్షుః (పకాశతే. ఈ విషమాక్షుని వని ఆశ్చర్యము కలిగించును. ఎందుకనగా అంధకారి యైన అతనిచే మనుష్యుల చూప్పు _పకాశించును. 91. నీలాంగో మకరాభకుండలధరః సర్వశ్చ యః కచ్చపో దంతాః కుందవిలాసినః కరయుగే యస్యాబ్దశంఖే పునః, ఆ స్తే యస్య విశాలవవసి మహాపద్మాధివాసోజనిశం లోకా ఆశు ముకుందమాశయత తం చేత్పూర్ణవి త్తేచ్చవః. వరిపూర్ణ ధనేచ్చ గలవారు మహావద్మశ్చ పద్మళ్చ శళంలో మకరకచ్చపహౌ, ముకుంద కుంద నీలాశ్చ వరశ్చ నిధయో నవ నీలము, మకరము ఖర్వము, కచ్చపము, కుందము, అల్బము, శంఖము, మవోవద్మము, ముకుందము అను నవ నిర్యాత్మకుని ఆ(శయించవలెను. రెం.ళా. పరిపూర్ణ క్టానము కోరువారు నల్లని కరీరము కలిగి, మకర కుండలములు ధరించి, వామనకూర్మ రూపమును ధరించి, మల్లిమొగ్గల వంటే దంతములు కలిగి, శంఖచ( కాలను చేతిలో గలిగి, లక్ష్మీదేవిని తన విశిలమైన వకములో గలిగిన విష్ణువును ఆ(శయించవలెను. 00. ఆంధకాంణా _. అంధక +. అఆరిణా, అంధ + కారిణ్తా ఎపి, 'వూర్ణవి త్రచ్చవః _ వూర్ణ + విత్త+- ఇచ్చవః పూర్ణవిత్‌ శతా + ఇచ్చవః

క్ర

2. యోవై ధృతః శ్రీహరిణా నిజే కరే స్పర్షః స ఏ వేతి వినిశృయో మమ, స్వస్పర్ష మ్మాతేణ హి లోహలం (ధువం చకార శంథోఒపి సువర్ణ సంభృతమ్‌.

స్పరషమణితో లోహమును సువర్ణముగా చేసినట్టు, విష్ణువు తన చేతి శంఖముతో బాలుడైన ,ధువుని మెడను ఠాకగా ఆతనికి చక్కని ఉచ్చారణ కలిగినది. (1దువుడు సవతి తల్లి చేసిన అవమానముతో ఆడవికి వెళ్ళి తపస్సు చేయగా, (వత్యక్షమైన విష్ణుమూర్తి తన శంఖముతో (దువుని మెడను తాకగా అతనికి వాక్సాటవము కలిగనని పురాణకథ).

8. అహో ధనార్థం (పధనం విహాయ సుఖేన వీరా నిధనం భజంతే*ః తత్తాదృగప్యత ధనం విహాయ ధీరాః సుఖం శ్రీపతిమాశయ న్తే వీరులు ధనము కోసము యుద్ధముచేసి మరణమును పొందుచున్నారు.

వివేకవంతులు ఆ ధనమును గూడా విడిచి శ్రీపతిని ఆ ళయించుచున్నారు.

ర, యంసద్యోఒనుజిఘృక్షురస్య హరతి (ద్రవ్యం తదేత్మత్పభోః కిం క్లాఘ్యం నను మాదకం తదితి చేత్స్యాద్దుర్చలోఒను[గహ:ః, మైవం యు క్రతమైవ తస్య తదసద్విత్రాపహార[కియా సద్విత్తార్పుణమేష వత్సలతయా కరా యతః శ్రీపతి: భగవంతుడు తన కుని అను గహించద లచినప్పుడు అతని ధనమును

తొలగించునన్నది. శ్లాఘ్యమైన విషయమా? అది మదింవచేయునది కదా,

అ ధ్లైనచో ఆ అన్ముగహము బలహీనమగునను (వళ్నకు _ చెడ్డ ధనమును

93. తోహలం౦ = లోవోన్ని బంగారము చేసేది, అస్పష్ట వాక్కు. సువర్డః = బంగారము, స్పష్టమైన అశరము.

ర సద్యిత్తార్పణమ్‌ అసత్‌ 1 విత్త లా అర్పణమ్‌,

(వే శ్రీతిపత్‌ తస్యభావోవిత్తా)

కిక్‌

అవహరింది మంచి ధనమును ఇచ్చుట తగినదేయగును, థ్రీవతి వాత్సల్యము

కలవాడు కడాః రెం. తా భాగవతములో (విహ్మజ్ఞానమును (వసాదించు ముందు లౌకిక

ధనమును తీసీవేయును కదాః

ఫల, నా పుతస్య గతిర్మతేతి ససుతః స్వాదిత్సము క్ష్మశుదేః కో నామ్మాత జనో న సత్యమితి తద్బూ)యాత్పరం వచ్మ్మ

పమ్‌,

యో గోవిందవరః ససద్ధతిధరః సోఒయం నసుతాఢధ్యశ్చుయ

ల్లో కే తదతిభాక్‌ ననందన ఇతి [బహ్మాత్మజో గీయతే.

ర. శ

“ఆప్పుతస్య గతిర్నా స్తీ"అని యున్నందున (వతివాడును పు_తవంతుడు కావలెనని తెలియుచున్నది. దానిని అసత్యమని ఎవరూ అనలేరు, కాని నేను స్య తము ఆనగలన , ఎందుకనగా (బహ్మ కుమారుడైన సనందుడు విష్టు వరాయణుడ్రై సద్గతిని పొంది తరించినాడు ఆతనికి నందనుడు లేకున్నను సనందుడు గానే ము క్రి పొందినాడు.

96. _తేజోనిధిర్యద్యపి కర్మసాక్షీతథాపి సూర్యాన్వయకాంతయోగమ్‌, వినా కధంస్విత్పభ వేద్వదస్వ సత్పాకఠాసిద్ధిమముష్య తగవంతుడు సర్వాత్మకుడై నను భక్తుని కార్యమును సగుణ రూపము

ద్వారానే చేయను. సూర్యుడు లేజోనిధి అయినిప్పటికిని నూర్యకాంత మణి

స్పర్ష లేకుండా మంచి పాకమును సద్దింప జేయలేడు. అలాగే (హ్మ (వకాళ మయుకై నప్పటికి సూర్యవంశ కమనీయుడై న రాముని సంబంధము లేకుండ భక్తులను అను[గహించతేడు. 95. సనందనః = (ఐహ్మమానస వ్యుతుని పేరు, కుమారునితో కూడి వవాడు. 96. వదస్వ - జాసనార్థములో నదధాతువు ఆత్మనె వరన పౌకః = వంట, వమ్మితమైన

86 ర్ట్‌గ, యద్యష్యపకార ధియం కురుతే పరమేశ్వరే తథా ప్యేషః, సత్వం న్రైవ విముంచతి కేవలలయభుక్‌ న హి శ్రీశఃం వరమేశ్వరుని యందు అఆపకార బుద్ధిని చూపించినవ్పటికి అతడు ఆ (పాణిని ఉపేషీంచడు,. రెం, తా, *“వరమేశ్వరి శబ్దములో *'వ' కార రహిత బుద్దిని చూపించి నవ్పటికీ ఆతడు రమేశ్వరుడుగా సత్వగుణమును వదిలి పెట్టడు. అనగా

“వ'రమేళ్వర ళబ్బములోని నకారమును తీసివేసినను ఆతడు రమేళ్వరుడుగానే

ఉండును.

980. మానరపాతః స్వకార్యే పటుశ్చతుర్దశ జగ్మత్పధితగోోతః, మకరాలయాంతవాసీ [పియభక్త శ్చి త్తపావనో భగవాన్‌, అభిమానము లేనివాడు, స్వకార్యనిరతుడు, లోక వసిద్ధ గోోతము

కలవాడు, సము[ద తీరములో నివసీంచువాడు, ఓదన [అన్న] పియడు, చిత్తపావనుడను బాొహ్మణ జాతి విశిష్టుని వలె అ్యవమేయుడు, తన వారి కార్యములను నిర్వపాంచువాడు. వడునాల్లు లోకములలో (వసిద్ధమైన పేరు గలవాడు, సముద మధ్యములో నివసించువాడు, భక్తులయందు ( పేమగల వాడు అగు భగవంతుడు మనస్సును వవి[తము చేయును.

9. యః పుష్పవదృగ్మత పాండుబాలో బల్యంచితాంగో నవనీర

దశ్రీః హరిః పురాశోఒజయమిహ [శుతిశ్చు భక్తపియస్త త్కధికా (సియోజపి. 07. అవకార ధియమ్‌ = అవకార బుద్ధిని, వకారము లేదనే బుద్ధిని. 18. గ్మోతమ్‌ = పేరు, కులవర్వతము ళక్తమ్‌ = అన్నాన్ని, కుని $$, పుష్పవల్‌దృక్‌ = న్వేతరోగము కలవాడు, నూర్యచం్యచులు న్నేశాలుగా గలవాడు పాండుఅ?ః = తెల్లని చెంటటుక, పాండు కుమారుగు కథఠకా = మజ్జిగ వంటకము, గుణకీ ర్రనము

శ్రీ?

న్నేత రోగము కలిగి, కేశములు తెల్లబడి, గేహము ముడుతలు ఐడీ, దంతకోళ కోల్పోయిన వృద్ధుడు అన్నమందు ఆసక్రి కలవాడై నప్పటికి, ఆతనికి మజ్జిగతో చేసిన వంట విశేషమే ళష్టముకదా:

రెం. తా. సూర్యచం[దులు కన్నులుగా కలవాడు, పాండవుల భార మును మోసినవాడు, బలచ్యకవ ర్తిచే పూజింపబడినవాడు, తొలకరి మేఘము వంటి కాంతికలవాడు, గుణకీ ర్తనము నందు అసదక్రి కలవాడు ఆయినప్పటికి హరి భక్తులయందు _పేమకలవాడే,

100. హర్మ్మపియః సర్వజన్మాపియఃస్యాద్ధర్మిపియః సర్వజన్నపియః స్యాత్‌,

ఇతిస్మ జానే హయమార మేకం పశ్యన్‌ పదార్థం చణకం

ద్వితీయమ్‌. లోకములో హంని సేవించువాడు అందరికీ ఇస్షుడగును. అయనను ద్వేషించువాడు ఆందరికీ విరోధి ఆగును. ఈ విషయమును గన్నేరు తెట్టును, శనగలను చూచి నేను గుర్తించినాను. గుణ్జానికి శనగలు ఇష్టము. గన్నేరు అ(సియము కదా। 101. సద్వంశజాతః సగుణస్తు నృ్యమో యళ్చాపి శక్తా బహుమార్ల తేభ్యః,

దదాతి లక్షం తమహం నముంతే కోదండమిత్సం కథయన్‌

బిభర్తి.

“మంచి వెదురుతో చేయబడి, అల్లెతాడుతో గూడి వంగినదై, అనేక బాణములవల్ల అఖ్యన్ని చేదించగల ధనుస్సును నేను విడిచిపెట్టను అని” విలు కాడు అన్న శ్రే మంచి వంశములో పుట్రి గుణవంతుడై శి వినయము కలిగి అణాననినానానాలానానిణానినాననిలనుననాననని నినన నననననన ననన ననినకాననినననాల ననన ననకననల ననా ననా ననినననమనననాననకననాన కనాన ననా నాననా నానా మనకా నాటీ ననన. 100. హయమారః = గన్నేరు, హయ -+-మారః

వంశ: = వంళము, వెదురు,

మార్గణ: బాణము, యాచకుడు

లక్షమ్‌ = లశధనమూ, గురి

న!

“పెక్కు. మంచి యాచకులదు లకధనమును దానము చేయువానివి వేమ ఉ పేషిం

చమ.

102. జలజం జలస్థమపి జలసంబంధవిహీనమదిగ తామోదమ్‌, (భ్రమళహిళం వస్తు కరే కలయ ఇతి నిదర్శయన్చిభ ర్తబ్దిమ్‌. సబితో పుట్టి సీబిలో ఉండి జల సంబంధము లేకున్నవ్నటికి నంతోష

మును కలిగించు కంఖమును చేతిలో రరించుచు (భమ రహితమైన వన్తువును

ధరించుడని విద్దుమూ ర్రి భక్తులకు సూచించున్నాడు.

108. చరంతి రథవత్‌ షితౌ నను హరీచ్చయా యే జనా నిధాయ నిభిలం చిరం తదుపరి న్వభారం వరమ్‌, కరేణ కలయామి తచ్చరణమేతమర్జం జనాన్‌ 'పదర్శమితుమచ్చ్యుతః కలయతీవ చకం కరేం లోకములో జనులు ఈమ భారము నంశటిని రథములో ఉంచినవ్పటికి,

గుజ్జాల ఇష్టము (ప్రకారము _పదయాణింశురు. అవసరమైనప్పుడు దాని చక మును కూడా పట్టుకోపలసి వచ్చినట్లుగా, మనుమ్యులు తమ భారమును ళగ వంశునిఫై వేసి ఆయన ఇష్టముతో నడచినటైతే. వారి దాస్యమును కూడా చేస్తాను ఆని _పదర్శించుటకు విష్ణువు తన చేతియందు చ్యకమును రరించి వాడు.

104 ఏష్ణుపదం బహుకారకమిత్యు చై ఎర్యద్వదంతి నర్వజనా:ః, శదిదంన మృవాషన్నే పరం త్వపేషు స్థిరా (వదోషన్య- అకాశము సక్యళములశో కూడినవ్పటికి, రాతిళానిదే అవి (వకాశిం

చవు అలాగే విష్తువాదము దోషము చేయని వారినే కాకుండ డగోషవంశులను

కూడ తరింప కయును.

దానాలను న న.

108. శవమరహిళమ్‌ . న్‌ము 1 రహితమ్‌, కమర +4- పాతమ్‌. ఆఅమాదః = గంధరకు, హర్షము

109. విష్ణుపదమ్‌ = అకొాళకము, విష్ణుపాడిమన (వరోషః = సాయంశాలము = గొవ్సడోషేము కారకమ్‌ = నక్ష్మతము, తరింన యునడి,

గ్ర 105. బఐహుతారకతా విష్ణుపదేఒస్త్యేవ న సంశయః, కిం త్వంజసా సా బహులదోషో [దేశే హ్‌ దృశ్యతే. ఆకాశము అనేక నవ్యతములతో కూడియున్నదనుటలో సందేహము లేదు. కాని ఒహుళ పక్షమందలి రా(త్రులలోనే అవి ఎకుువగా (_పకాశించును? అలాగే విష్ణపాదము అనేకులను తరింపజీయుట నిశ్చయమే. కాని అనేక డోషములు ఉన్నచోటనే ఆ (_పభావము ఎక్కువగా అగుపించును. 106. దోషాకరో భవతు విష్ణపదానుగామీ సద్వూత్తతాంస కలయేత్కిల పంచదళ్యా, పాళ్ళాత్య షోడశకలా క్ష్షయతో విదేహ భావం [వజేదిహ నిదర్శన మేష చందః. ఆకాళ గమనమును చేసే చం్మదుడు కూడ పున్నమి నాటికి పూర్ణ వింబరూపమును పొౌందును.తరువాత పదహారు కళలు 1ణించి అదృష్యడ గును. 1607. భవచరణే చేతశ్చేత్‌ [కియేత జాయేత తర్షి భవతరణమ్‌, కామరణమకాకారం యరి భజేతరి కే భజేన్మరణమ్‌. జ్‌ ఈర శివపాదమందు మనస్సులగ్నము చేసినచా సంసారతరణము కలుగును, పావభూయిష్టమెన వేళ్యాసంగమము కోరినచో ఆది మరణమును కలిగించును, రెం. తా. 'భవచరణ” శబ్దమందలి చి కారస్థానములో “కఠ "కారము వచ్చినచో “బవతరణమ్‌' అని అగును. అలాగే 'కామరణ” శబ్దములో “కా” వర్ణము లోపించినచో 'మరణమ్‌* మా(తమే మిగులును. 106. స్యాల్లింగభంగో బహువారరామాసంగేన కశామాభిహతస్య పుంనః?, లింగస్య భంగే హి విడేహభావో భవేదితి స్పష్టతరం బవీమి. తహ సకునన త నక వ 105. బహులడోషః = కృష్ణపత ర్యాతి, ఎక్కువ దోషము 106. వంచదశీ = పూర్ధిమ, ఒక వేదాంత (గంథము 106. బహువారరామాసంగ:ః = బహు -- వారరామా + సంగః బహువార + రామ 1, అసంగణ

శ్రగ కామాసక్తుడెన. పురుషుడు అనేక వేశ్యా స్త్రీల సంగమముడేసీ అంటువ్యాధిని పొంది మరణించును. ర0. తా. నిష్కాముడైన పురుషుడు రామునియందు ఆస క్రిగలిగి లింగళశరీరము నళింది విదేహభావమును (మోశతమును) పౌందుననుట స్పష్టము. 109. నుఖస్య లింగం వదనోజ్వలత్వం తత్సర్వదా సౌమ్య సమీహసే చేత్‌, నిః।సంగమంగీకురు శర్వదాస్యోజ్బ్వలత్వ మేకం కిల నిర్వ్యలీకమ్‌ ముఖము (వకాశముగా ఉండుట సుఖమునకు చిహ్నము. దానివి ఎల్లప్పుడు సీవు కోరినచో నిష్కవటమైన శివదాన్యమును నిష్కామముగా ఆంగీకరించుము, 110. తృతృశవణమ్‌! భో భక్రిమార్గనిరతా: శవణం కురు తానిశమ్‌, థజనస్య హి సంపూర్తి శవణేన వినా కుతః. (శ్రవణ నవ్యతము లేకుండ ఆశ్విన్యాది నథ్యత గణము పూరి కానళ్లే, భ క్రిమార్గనిరతులై న భక్తులారాః ఎల్హవ్వుడు “శ్రవణమ్‌" అను భక్తిని అశ యించుడు. శవణము లేషండ భోజన మార్గము పూర్తి కాదుకదా; క, స్పృహయతే యది మాధవలబయే భవతు తచ్చ్రవణ్మవవణో ఛి జనః, (శవణదిష్ట్యగతో భగవానితి ,వథయతి శృుతిరేవ ననాతనీ, “తేధా విష్ణు రురుగాయ” ఆను (శతి (శ్రవణ నత్మ్యతమునకు వివ్టువు అధిదేవతయని తెలుపుచున్నది. కావున విష్ణువును పొందగోరినవారు [శవణ ఖ్‌ క్రిమార్గమును ఆనుసరించవలనినదే. 112, 1శవణానుసరణ మేవ శ్రీరామం స్పృహయకాం నఠామేకమ్‌, శ్రవణాభావం రచయన్‌ రామవిరహ మన్వభూద్ధశరథోఒపి, న తననన. 109. శర్వ దాస్యోజ్జలత్వమ్‌ _'శసయోరలేద? అను[వ్రకారము సర్వదా -1- అస్య -!-ఉజ్వలత్వమ్‌, శర్వ-+-దాస్య-+- ఉజ్జలత్వమ్‌- 110. శవణమ్‌ = వినడము, (శ్రవణ నక్ముతము,

క్ష

(శవణమునిని చంపిన దశరరుడు, ఆ మునితం!1గి కావముతో ఠామ వియోగమును పొందినాడు. కనుక రాముని కోరువారికి శ్రవణళ క్రి ఒక్కటే ముఖ్యము. 118. యో నవీనోపవీతానాం వినా _శవణకర్మణా,

(శుత్మిగహః సవిఫలః శిషైళ్చాపి విగ ర్లితః.

నూతన _బహ్మళారులకు _శవణ నక్షత్రమందు చేయ ఉపాకర్మ లెకుండ వేదాధ్యయనము నిష్ఫలమగును.కిష్టులుకూడ నిందింకురు. సంసారులు (శవణల క్షి లేకుండ చేసిన సద్చాస్త్ర శవణము వ్యర్థమగును. 114. శవో ముకుందస్య సఖే దిగంతారూఢం తథాసి త్వమసి

(శవోమే,

సఖ్యం తవానేన భవేత్తు ముఖ్యం గుణేన నామ్నా సయసోరి వేహ.

వయశ్శబ్దమునకు పాలు, నీరు అను అర్థములు. గుణము మురిము శబ్దముతో స్నేహము కలిగినట్టు ఓకర్ణమా।ః ముకుందుని 1ళవణ భక్తిని అవలంబించుట వల్ల సీ కి రికూడ దిగంకాలకు వ్యాపించును. (కవణళ బ్బమునకు జెవి, (శవణము (భక్తి) అను అర్థములు (వ్ర్‌సిద్దమే కదాః 115. దర్సే యత్కిల కుండలం వచసి యచ్చాంగేషు నేతాంకతో,

యచ్చైకాంతతయా ఖలాన్సముదితాన్నం సేవ సే కౌరవాన్‌,

తత్కర్డ (పతిభాసి కర్ణ ఇవ మే నామ్నా గుణైఃసర్వ థా

త్మద్రాధ్యాపియసాధకో భవ నరస్తోత్మపబందాం స్త్యజ.

చెవి కర్ణుని తనతో పోల్చుకొనుచు ఇట్లు వలుకును. ఓకర్ణాః కంటికి దగ్గరగా కుండలాలను ధరించితివి. దుర్మార్గులెన కౌరవులను [వత్యేకముగా నలల 114. అంగేమ = ఆవయవాలయందు, అంగదేళాలయందు. 116. కౌరవాన్‌ =కౌరపులను, కౌ = భూమియందు, రవాన్‌ = ళబ్దాల్ని.

రాధా = కర్డుని తల్లి, కృష్ణుని (పియురాలు.

నరః = అర్జనుడు, మనుష్యుడు.

క్త్టీ,

'సేవించితివి. నీకును నాకును గుణాలలోను, పేరులోను సౌమ్మము కలదు.

కావున నీవు అర్జునుని స్తోత్రము చేయట మాని మీతల్లి రాధకు (పియమును,

చేకూర్చుము. రెం. తా. ఓకర్ణమా? దున్లులను సేవించుట, మనుష్యులను. సేవించుట వదిలి రాధా పియుడగు కృష్ణుని 'సేవించుము.

116. యం కిన్నరోపజ్ఞమనేకరాగా సమూర్భనా యా స్వరభావయుక్రా తాం గీతికాం కర్ల విహాయ దూరం శృణు త్వమేతాః (2)

| పురు షోత్తమస్య- కు త్సీతనరులు అనేక వాంఛలతో, వ్యామోహముతో, స్వర్గమును దూరముచేయు పొటలను పాొడుదురు. కావున ఓ కర్ణమాః సీవు కిన్నరులు మొదట కని పెట్టిన ఆనేక రాగమూర్చనా స్వరభావములతో కూడిన పాటలను దూరముగా వదిలి పురుషోత్తముని పాటలను వినుము.

11౧ యుక్తం విరక్తః ఖలు విశ్వదేవశితో త్తరాగర్భభవః పరీక్షిత్‌, దదర్శ విహ్హాః (శ్రవణం తదాదె (వత్యగ్దృుశిన్హో భజనస్య మధ్యే. కృష్ణుని ఆ్మశయించిన ఉ త్తరగర్భజనితుడై న పరీచిత్తు వై రాగ్యము

కలవాడై, ళజన పరులమధ్య విష్ణువును గూర్చి (శ్రవణముచేసి (ప్రత్మగాత్మ

స్వరూపుని చర్మించినాడు. రెం. తా. నవ్వతమండలములో (శ్రవణానవ్ష్యతము _ విశ్వేదేవతలు అధిదేవతలుగా గల ఉ త్త్రరా నమ్మృతమునకు ముందుగా ఆగుపించును. అథకీ ర్తనమ్‌.

110, స్తీచింతాపి మనోభవం వితనుతే తత్సన్నిధిః కిం పున స్తస్మిన్‌ సత్యపి నిత్యదానుజప (భజతి శ్రీరామరామేతి యః, సాధో స్తన్య మహేశ్వరస్య న పునః స్థాతుం సమర్థః స్మరో నూనం దర్శయితుం జనానితి భవోఒభూదర్థనారీనటః.

116. సర్వభావః _ సర్వ + భావశ,స్వర్‌ +- అభావ.

|! శ్రీచింత మనో వికారమును కలిగించును. ఆమె (వక్కనే ఉన్నచో కంక ఏమి చెవృగలముః అయినను ఎవడు నిత్యము శ్రీరామనానుమును జపించునో అతని ఎదుట మన్మథుడు నిలువలేడు, అని లోకమునకు చూపుటకు శంకరుడు అర్ధనారీశ్వరుడై నాడు, 10. సత్త్వ్మపధానాని జగాద యాస్కో నామాని గితాను తు వాసు దేవః, సత్వం సుఖే నంజయతీత్యవోచన్నామైవ తస్మాన్మహతే నుఖాయ. “న శ్ర (వధానాని నామాని” అని యాస్కుడు నిరు క్రములో, “సత్వం సుఖే సంజయతి” అని శ్రీకృష్ణుడు గీతలోను చెప్పియున్నారు. అందువల నీ మ! నామసంకీ రనమే గొన్స సుఖమును ఈయగలదు. 180. భో మానవా నామ వదధ్వముచ్చై స్తతో భవేత్‌ జ్ఞానమతీవ శుద్ధమ్‌, స్ముపత్యయోజఒస్మా దవిశేషతః స్యాదితి (పతిజ్ఞాం కురుతే హ్యనంత:, “సుషపత్యయము తేడాలేకుండ అన్ని ప్రాతిపదికములపై వచ్చునని వతంజలి మహాఖాష్యములో చెప్పినాడు. కావున ఓ మనుష్యులారా। భగవ న్నాముమును బిగ్గరగా చెవ్పండి. దానివల్ల అందరికీ మంచి అభినివేశము కలుగునని విష్ణుమూర్తి చెప్పినాడు.

121. మంథఠానం స్వధియం విధాయ భగవానామ్నాయరక్నాకరం నిర్మ థభ్యాసకృదుజహార గిరిశో రామేతి రత్నో త్తమమ్‌, తద్యస్యాధిగలం విరాజతి మహాభాగాయ దివ్యాత్మనే తస్మై దన్యతమాయ న స్పృృహయతాం కిం ము క్రిపణ్యాంగనా.

122. స్మువత్యయః = మంచి అభినివేశము, 'సు' అనే (వఠమైక వత్మ యము,

క్షీ మవాశివుడు వేదసాగరమును తన బుద్ది అను కవ్వముతో చాలసార్లు చిలికి *'ఠామ' అను రత్నమును వెలికితీసినాడు. ఆ రత్నము ఎవరి కంఠ ములో ఉండునో. అట్టి అదృష్టవంతుడు, ధన్యుడు అయిన వురుషుని ముక్తి కాంత ఎందుకు వరించదు. 122. శ్రీరామనామ్నః కథనేన మర్త్యో దుహ్టోఒపి భిన్నాత్మకతాం విహాయ, ఐక్యం సమేతీతి వితర్మయేఒహం యన్నా కుజన్మా=జని నాకుజన్మా+ కుత్సిత స్వభావము గలవాడు వాల్యీకిగా అవతరించినట్లు శ్రీరామనామ క్రీర్తనముతో. దుష్టమనుష్యుడుకూడ ద్రైతభావమును విడిచి ఆద్వైతమున్సు, పొందగలడని ఊహించుచున్నాను.

128. బహిష్కృతః స విజ్ణేయో యో హి గోతపరాజ్మఖః, ధర్మోఒప్యస్య న సంసిధ్యే తైైవల్యంతు కుత స్తరామ్‌. నామసంకీ ర్రనము ఇష్టవడనివాడు భక్తులచే వెలివేయబడునట్ల్టుగా

గు ర్రించవలిను. వానికి ధర్మమే సిద్ధించదు, ఇక మోశము ఎట్లు సిద్ధించ

గలదు.

124. బహుదోషభవోవతాపకాంతిం తనుతేఒంతర్వికృతిం పరామ కలయేఒహమయే జగత్తయేఒన్మీన్స్నరమం నామరసాయనం

తడేకమ్‌. వాతాది డోషములవల్ల కలిగిన ఉపశాపము అను ౨రోగమును తొల గించునది, శరీరములోని వికారమును తీసివేయునరి, గ్రోష్తమైన వక్వావధ మును నేను సేవింతును. వక్వముగాని బౌషధ సేవ రోగమునకే కారణము.

122. నాకుజన్మా _ నా -1- కుజన్మా అని భిన్నముగా ఉన్న రెండువదాలు కలిని 'నాకుజన్మా' (వాల్మీకి) అని. ఏకపదముగా ఏర్పడును.

123. నామరపాయనమ్‌-నామ +రసాయనమ్‌, న +ఆమ +.రసాయనమ్‌.

శీస్‌ రెం, తో, ఆనేక దోషములవల్ల ఏర్పడ్డ సంసారతావమును, మనస్సు లోని కామాదివికారములను తొలగించు [శేష్టమైన నామకి రనము అను కొను

ధ సేవ రోగమునకే కారణము.

125. యో ఘాతుకోఒప్యమఘమోఒపి స్యా త్కృష్టకంఠో యదృచ్చయా, నిర్చిద్య మూర్చసీమానం సతత్సాయుజ్యమాప్పుయాత్‌. దుర్మార్గుడు, పాపాళ్ముడు అయిన నరునికి కృష్ణరామము కంఠగత

మైనచో వాడు (ఎహ్మకపాలమును శేదించుకొని విష్ణునా యుజ్యమును పొందును. రెం. తా. సకూరుడైన అమాసుకుడు కృష్ణుని కంఠములో ధరించి

తలను చీల్చుకొని ముక్తిని పొందినాడు.

106. అంగ శ్రీరామమాతః (సవదమృతరసో రొమనామా స్తనోఒయమ్‌ హృద్య స్తే-స్యానవద్యః కమ ఇహ పరమం విస్మయం

న స్తనోతి, బాలానేవాద్విజాన్‌ యో జనయతి న సుఖం కేవలం సేవ మానాత్‌ య త్పొఢాన్సద్విజానప్యతితరలయతే స్మద సేనాతితృప్తాన్‌. ఓ కౌసల్యాదేవి: నీ స్తన్మము పాలను (సవించుచు దోషరహితమైన

(శ్రమముతో మాకు ఆళ్చర్యమును కలుగజేయుచున్నది. కాని రామనామామృత

రసము అజ్ఞానులగు శూ(ద్రారులను మా[తమేగాక (పౌడులు ద్విజులను కూడ

ఆనందపరచును.

శరై. శ్రీరామనామమాధుర్యస్వాద సంభృత చేతసామ్‌, “మృద్వీకారనరూపం తు భాతి తుచ్చతమం భువి.

195. అఘ। = పాపము, అఘాసురుడను రాక్షసుడు.

196. ఆద్విజాన్‌ = దంతములు లేనివారిని, ద్విజేతరులను. సదనః యూ అన్నరసము, 'బహ్మరసము సడ్విణొన్‌ ఆ వదంతసపాతులను, మంచి ద్విజులను,

శీరీ శ్రీరామనామములోని మారుర్యమును ఆస్వాదించిన మనస్సుగలవారికి (దానవళ్శ్ళరనము చాల అల్బమైనదిగ తోచును. 128. శ్రీరామనామ మాధుర్యస్వాదనం వృతచేతసః; శర్కరాం వా సుధాం వాపి పరార్దర్వేన మన్వతే. శ్రీరామనామములోని మాధుర్యమును ఆస్వాదించిన మనన్సుక లవారు శర్శూురను, సుధను .- శిలాచూరము, సున్నముగా కావించెదరు. డ్రా ర ర! 199. మన్యే వేదరసాలజం ఫలమిదం రామేతి రామేశీతు ర్వ్యూరం గూడరనం తు తత్ప్రథమత న్నతానుతాపే నతి, రాగోఒన్మిన్‌ శనకై రుడేత్యథ మహామోదోద్గమానుద్గిరం క్బోక్మే చోషితమా[త ఏవ సహసా శ్చోతత్యతః న్మదనః, వక్వముగాని మామిడివండునుంచి మంచిరుచికరమైన రసము (స్రవించదు. అలాగే వేదమును తీయమామిడి చెట్టయందు కలిగిన మామిడి సండు రామళ క్రి వరినక్వమైనవ్వుడే నృదసమును ఇచ్చును. 180. న ద్విష న్లి [గహాశ్చుండ మేష దోషాకరోఒపి సన్‌, మాహాత్మ్య మేళచ్చీిఎరామనామనంసర్ల సంభవమ్‌. చల్మడుడు డోషాకరుడై నను ఇతర _గహములు అతనిని ద్వేషించపు. ఇది రామచ౦(ద్ర శబ్దములో రామళల్ద సంబంధము వల్లనే కలిగిన మాహి శ్య్యము- 181. చం(దోవై పరదారధరణరతో నక్షత మార్గేస్టితో సలు శె ర. నిత్యం శ్షీణతనుః కలంక కలుషో దోషాకరోఒంతర్జడ?, ఈదృక్‌ నన్నపి యచ్చ శాజపదలీ మారూగవాన్సాంవతం సోఒయం రామపద్యపసంగ మహిమా లోకే నముజ్బృంభతే.. 126 శర్కరా = కర్కర్క, కిలాతూర్ణము రా సుధా = అమ్యతము, నున్నము.

శ? చంద్రుడు బృవాస్పతి భార్య అయిన కారను పొందినను, క్షత్రమార్డ ములో లేకున్నను (నక్ష్మతమార్శములో ఉన్నను) (_వతిదినము కళలు 1ీణించు వాడై నను, మచ్చతోనున్నవాడై నను, దోషాకరుడై నను, జడు డైనను (లోన సీరుగలవాడై నను) రాజవదవిని అధిష్టించుటకు కారణము రామళబ్దముతో సంబంధము కలిగి ఉండుటయే.

18%. జాతఃసన్‌ కుటిలత్వమేవ భజతే సంసేవతే వారుణీం శ్కుభాంఘిర్గురుదారధర్షణకరో (బహ్మఘ్నసంసర్గభాక్‌ , ఈదృక్‌ సన్నపి యద్ద్విజే్య్యద పదవీ మారూఢవాన్సాం (పతం సోఒయం రామపద్యపసంగమహిమా లోశే సముజం భతే. పుట్టుకతో వంకరగా ఉండి, పడమటిదిక్కును ఆ(శయించి, తెల్లని

కాళ్ళు కలిగి, పరన్తీసం వర్మము పొంది, (బహ్మ హత్యను చేసిన శివునితో

సంబంధము పొందిన చండుడు ద్విజేందవదవిని ఆధిష్టించుటకు కారణము రామ శబ్దముతో సంబంధము కలిగి ఉండుటయే. (శక్షవక్ష విదియ తిథధియండు ఉదయించు చందుడు వడమర వంకరగా అగుపించును). |

188. జాతః సన్కుటిలత్వమేవ భజతే సంసేవతే వారుణీ. శుభాంఘిర్ల్గురు దారరర్షణకరో (బహ్మఘ్నసంసర్గభాక్‌ , యుక్తం తత్షయజర్దరో హిమవపుర్య త్రేష జైవాతృకః సోఒయం రామపద్మపసంగ మహిమా లోకే సముజ్బంభతే. పుట్టుకతో వంకరగా ఉండి పడమటి దిక్కును ఆ్మశయించి, తెల్లని

కాళ్ళు కలిగి, వరస్తీసంవర్మము. పొంది, (బహ్మహత్యను చేసిన శివునితో

సంబంధము పొందిన ఆ చందుడు చల్చబడిన శరీరము కలవాడై క్షయతో మరణించుట యుక్తము. కాని రామవడ సందింధమువల్ల ఇప్పటీకి అయుష్మంతుడుగ ఉన్నాడు.

తానాలో లాను ప్తకానస్తుాన్తకనునునును నునుపు ష్త కళా --ంనామా.

18కి. జై వాతృకః = ఆయుష్మంతుడు, చం(ద్రుడు

శ$

184. విశ్వస్యాస్య పృథక్‌ ప్పృథగ్గంహ ఇహ స్యాన్న్మిగహాన్నుగహే "ష్వేకై కోపి సమగకర్మణి పునః సర్వానుకూల్యే సతి, 1పాయేణైవ (షు మహాజన; స్పృహయతే చం దానుకూల్యాయ

యత్‌ సోఒయం రామపద 1పసంగమహిమా లోకే సముజ్బుంభతే. ఈ (వపంచములో వేరువేరుగా (వత్మిగహము న్మిగహాన్ముగహ ములను చూపించును. అన్ని (గహములు అనుకూలముగ ఉన్నను జనులు చం[(దడుని అనుకూలతను కోరుదురు.దానికి రామవదసంబంధమే హేతువు.

185. చం,దోఒజయం క్షయజర్దరః కిల తథాప్యాదిత్య భామాదయః పపాణిళ్యః సదసత్పలం స్వగతిభిర్దాతుం నమ (గహాః, సర్వాధారతయా [శయంతి యదమీ నూనం తదీయం బలం సోఒజయం రామపద్యపసంగ మహిమా లోకే నముజ్బృంభతే. చం[దుడు శయతో క్షీిణించినవాడైనను, నూర్యాద్మిగహములన్నియు

తమ సంచారమువల్ల కలుగు మంచి చెడు ఫలితములను చం్మదునినుండి

బలమును స్వీకరించి ఇచ్చును. ఇదంతయు రామవద సంబంధమహిమయే-

186. [దాఖాదీని ఫలాని సంతి మరురాణ్యే వేతి నై వాన్యఠథా కింత్వేకో భృశమ్మామ ఏవ భవతి (పేయాన్నృణాం సర్వతః, ఆత్తస్య త్వమునా కఠథంచిదపి య్మదామేతి సర్వాత్మనో నామ్నో వర్ణచతుష్టయన్య మహిమా సోఒయం సముజ్బంభతే. లోకములో (ద్రాశమొదల్తెన తియ్యని వండ్లు ఎన్ని ఉన్నను మనుమ్య

లకు మామిడి పండే (ఆమ ఫలమే) చాల ఇష్టమగిను. ఎందుకనగా ఏడో

_.విఠరముగ రాశు శబ్దములోని నాలుగు వర్ణములను ఆ(మకబ్దము కలిగియుండు

టయే దానికి కారణము. రామ శబ్దములోని రేఫ_ఆకార-_మకార-_అకారములు

ఏడో విధముగ అమ శబ్దములో ఉండుటయే దానికి కారణము,

శ్రీ శ్రి 187. చావః పుష్పమయో మరకృువతమయూ మౌర్వీ మితా మార్గణాః- హీనాంగః స్వయమవ్యసౌ జయతి యన్నారో జగత్సర్వశః, ఆత్ర్తస్య త్వమునా కథంచిదపి యదామేతి సర్వాత్మనో నామ్నో వర్ణ్షచతుష్టయస్య మహిమా సోఒయం సముజ్బృంభరే. పూలధనుస్సు, తుమ్మెదలు, అల్లెతాడు, వరిమిత బాణములు (5) ఠూపము లేకపోవుట అను లక్షణములుగల మారుడు (మన్మథుడు) అన్ని లోకములను జయించుచున్నాడు. రాను శబ్దములోని నాలుగు వర్ణములు ఏదో ోచుములో మార శబ్దములో ఉండుటయే దానికి కారణము. 188. ఆత్యంతం చపలా రమా (పకృతితోఒన్యద్యా జలద్యాత్మళూ రేవం సత్యపి యద్ధ రేర్భగవతో ద్వేధాపి హృద్యాఒభవత్‌, ఆ త్తన్య త్వృముయా కథంచిదపి యదామేతి నర్వాత్మనో నామ్మ్నో వర్ణచతుష్టయస్య మహిమా సోఒజయం సముజ్బృంభతే. రమ (లక్మి) స్వభావముతో మిక్కిలి చంచలమైనది. జలధి (అడరి) కూతురై నప్పటికి భగవంశుడ్తైన విష్ణువుకు మనస్సులో, వక్షః స్థలములో ఉండుచు రెండు విధములుగ హృద్య అయినది రానుశబ్దములోని వర్ణచతు ష్ర్‌యము .ఏదో [కమములో రమా శబ్దములో ఉండుటయే దానికి కారణము. 1809. పాపా యేతు నిరక్షరాః పరదృడాసక్ర్యైవ రామేత్యదః సంసర్గాద్దధతి స్థితిం సునియతం లేఖేష సర్వోపరి, రేఫాత్మన్యుత నాపవర్గభవనే వర్ణే జఘన్యే ఫలం యస్మాద్ధృశ్యత ఏతదతనిఖిలం రామేతి సంసర్గజమ్‌. చదువురాని మూఢులు రామునియందలి దృథభ క్రితో దేవతలందరి కంటే ఉన్నతస్థానమును ఇత్తురు. (ఉత్తరముల పైభాగమున శ్రీరామ అని (వ్రాయుదురు) పవర్షలోని చివరి వర్ణము మకొరము రేఫతో కూడిన అశర సహితమై రామళబ్దముగా ఏర్పడును. నావ వర్గభవనే న! వవర్గలో చేరినది, మోత్షయోగ్యము కానిది,

ర్‌0

140. పరం పదమిదం జగ ద్గమయతి స్వసంకీ ర్తనా

దనంతఖరదూషణ(పతిహతిం విర త్రేతరామ్‌,

మఖానవతి సర్వతో ఒప్యవిదితోపఘాతాదతో

నికామమపీ రామతో జయతి నామ తస్యో త్తమమ్‌,.

రామునికంటె రామనామమే గొప్పది - రాముడు ఒక్క. అయోధ్యలో నివసించుట, ఖరదూషణులన మా(తమే చంప్పట,ఒక్క_ విళశ్వామి[తుని యాగ మును మ్మాతమే కాపాడుట చేసినాడు. అట్టి రామునికంటె సమస్త లోకములను వ్యాసించి,ఖలుల దూషణాలను నశింవచేనీ, అనేక యాగములను రక్షించి. లేరిసి తెలియకి చేసిన పాపములను తొలగించునట్టి రామనామమే చాలా గొవృది. కేశ, సృజతి నామ సుశీలవరం జనం

రఘుపతిస్తు కుశీలవరంజనమ్‌,

అహమతఃకథయామి గుణాధికం

రఘుపతేరపి నామ తదీయకమ్‌.

రామనామము (వజలను మంచి శీలముగల దారినిగా చేయును. రాముడు కుళలవులను మాత్రమే లాలించెను. అందువల్ల ఆ రామునికంపే రామనామమే గొవ్పదని చెప్పుచున్నాడు. 14ల. మహేశో రామాఖ్యం పరమమమృతం వేదజలదేః

నముద్భృత్య (డే నృటికనిభకంఠే నిహితవాన్‌,

ఇన్స్‌

జనః కళ్ళ్చిత్స శ్యేన్మలినతరద్భ స్టేతి భగవాన్‌

ధృతాశంకః పంక్రై రృృగమదభవై ః కిం స్థ్టగయతి.

శంకరుడు వేద సమ్ముదమును మథించి రామ అను పేరుగల అమృత మును సాధించి పేమతో తెల్లనైన కంఠములో నిలిపీినారు. ఎవరిదైనా దుష్టపు చూపు దానిపై వడునను శంకతో కన్తూకి నంకముతో దానివి కప్పి వేసెను,

ర్‌ 148. మిత షేతకల్యతపృుతసదన్నదవ్యాణి దివ్యప్రభం కూర్చుం భవ్యశిభోపవీతమపి య[ద్భాహ్మణ్య సంపాదకమ్‌, హృత్వాప్యస్య తదంబరం బత బలాదాదిశ్య ధిజాటనం దండంచాపి పునఃస్మ రేదితి మహావాక్యం (శుతేర్ణోచరమ్‌. 1ేకీశ. రా తన్మ త్వమసి ద్వయోర్యుతిరితి పోక్తం రహస్యే మహా వాక్యం తత్సులభం నృణాం కథమపి స్యాద్భు క్రిము క్రిపదమ్‌ , యచ్చైత తృృహయన్విము క్రిమపి యల్లోకాంబయా మారుతి ర్ఫోగాః సంతు తవాఖిలా ఇతి బలాత్సానంద ముక్త్యాదృతః, మ్మితక్షే[ళ కళ్ళత ప్యుత సదన్నదవ్యాదులను, (_బాహ్మణ చిహ్నము లైన శిభోపవీతములను, వస్త్రమును కూడ విడిచి, నిర్బ్భంధముగ బిజాటనమూ దండ ధారణమును చేయుమని రహస్యోవనిషత్తు చెప్పియున్నది. తామశబ్దములోని రా అనునది త త్త్వమసీలోని తగ్‌ ను 'మ' అను నడి త్వం శబ్దమును, ఆ రెంటి సంబంధమును 'అసి' అను శబ్దము తెలుపు నని ఉషనిషన్మహా వాక్యము సూచించుచున్నది, అయితే కేవల ముక్తి [వద మగు “త త్వమసి" వాక్యముకంటే, భుక్తి ముక్తి [1వదమైన రామనామమే (శేష్టమని సీతాదేవి హనుమంతునికి చెప్పినది. ననన ననన 148. ఆద్యోరా తత్పదస్యార్థే (ర్జో) మకార స్వం పదార్థవాన్‌, తయోస్సంయోజనమసీత్యర్థే త_త్రవిదో విదుః, త త్వమస్యాది వాక్యంతు కేవలం ము క్రిదం మతమ్‌, టుకి ముక్తి [వదం వేత త్తస్మాదవ్యతిరచ్యతే. అనిరహస్యోవనిషత్తు 144. త్వన్నామ స్మరతోనామ న తృవ్నతి మనో మమ, ఆత స్వన్నామ సతతం స్మరన్ఫాస్యామి భూతలే. ఇతి. హనుమతా సర్వత విరజ్య నామన్వ్యేవార్జితే జగజ్జనన్యా జానక్యా ఏవమాదృతః. తమాహ చఉానకే పేరా యత క్కురాపి మారుతే, భజం రారాల్న స్‌ స్ధితం త్వామనుయాస్యంతి భోగొః సర్వే మ స గగ యయ ్శా టట 6 ౧84410. టు. లో పా వాసి.

ర్‌ల్లి

145. అనంతాకారమప్యేతదనంతాకార మేవ హి,

వై పరీత్యం గతమపి నార్హహానిర్మనాగపి.

ఇ థి

రామళబ్ద్బము ఆంతములో ఆకారము లేకుండ “రామ్‌ అని వలికినను అది ఆనంతమైన రూపము కలదే. ఈరామళబ్దమును వ్యత్యయముగ మర్‌ యని పలికినను ఫలహాని యుండదు, 146. అపి లలితనుగుణవేణిః; సాలంకారాఒపి యా సువర్జాఒపీ,

రఘుతిలకవిహీనా చేద్వాణీ రమణీవ నైవ కల్యాణీ.

అందమైన జడ, అలంకారములు, మంచి శరీరకాంతి యున్న వ్పటికి ముఖముపై చిన్న తీలకములేని స్త్రీ మంగళకారి కానట్లు (వసాదాది గుణములు, శద్దారాలంకారములు, లలిత వర్ణములు ఉన్నవ్నటికి రాముని వర్థించని కావ్యము శళ్యాణ్యవదము కాదు. 147. భావ్యపధానమస్యాఖ్యాతం యత్పత్యయః పరః పకృతేః

తం భజ శేషగిరి స్థిత మచ్యుతమిహ కాబికం వచః శుద్ది,

థి ఏన రి _

ఏ వరమాత్మ కీరనము భ క్రి (పథధానమో, ఎవనియొక్క [పతీతి (పకృతి కంటి ఆతీతమో, అట్టి వేంకటాచలస్వామిని వాక్చుద్ది కె భజించుము.

రెం. కా. “క్రియ భావ (వధానము, (వత్యయము [వకృతికి పరముగ వచ్చును” అని చెప్పిన శాబ్దికుడైన వతంజలిని వాక్ళుద్ది కొరకు భజించుము. 148, నో జాతః (ప్రకృతేః పరః క్వచిదపి పాప్నోతి యతత్పత్యయో

లోపం, నైైవవికల్పతే కిల యదాదేశః 'వవృత్తః క్వచిత్‌,

వృద్ద్యా యస్య గుణో న బాధిత ఇతి శ్రీరామచంద్మపభుః

సదై్రయ్యాకరణాద్విశిష్యత ఇతి త్వం వాక్‌ తమేవాాశయ. నన వ 1486. రఘు తిలకః _ రలయోరై క్యాల్లఘు శలిలక:. 147. శేషగిరి స్థితమ్‌ ఎ వేంకటాచలమునందున్న, శేషావకారుడై న వతంజలి

వాక్కునందున్న

రీ రాముడు వై య్యాకరణికంటే విశిష్టుడు. (వకృతికి వరముగి వచ్చిన

(ప్రత్యయము లోపమును పొందదు. ఆదేశము కూడ వికల్పము కాడు,

వృద్ధిచే గుణము బాధింవబడదు. కావున శ్రీరాముడు మంచి వై య్యాకరణుని

కంటే విశిష్ణుడు గనుక ఓ శబ్దమాః అతనిని అశయించుము. వ్యాకరణములో

(వక్ళతికి వరముగ వచ్చిన (వత్యయము కొన్నిచోట్ల లోపించుట, ఆదేశము

వికల్బమగుట, వృద్ధి గుణమును బాధించుట జరుగును. రాముని విషయములో

&వి లేవు. కావున రాముడే విశిమడు,

149. త్వదధిపతిరయం సద్మాశయాశః స పరం సర్వజనా శయ

(పదో స్త్రి, జనయతి బహుతాపమంతికస్థః స్‌ పునర్విస్ణురనేక తాపహంతా. “అగ్నిర్మే వాచి [శీతః* అని [శతి చెప్పినట్లుగా వాక్కులో ఉన్న అగ్ని తనను ఆ(శయించిన వారిని భజించును. దగ్గరి వారలకు తొపమును కలిగించును. కాని రాముడై తే జనులందరికీ ఆ[శయమును కల్పించును. అనేకుల తాసమును పోగొట్టును. కావున ఓ శబ్దమా: నీవు ఆ్మశయించిన అగ్ని కంటె రాముడే టన్టుడు.

150. ళోభంతే న కలాకలాపకుశలా: కాంతా హి కాంతం వినా తద్వాణీ స్పృహణీయసద్దుణగణం శ్రీనాయకం సంశయ, నన్వ స్రీ జ్వలనః పతిర్మ ఇతి దుస్తర్కం వృథామా కృథా యత్స్వ ప్నేఒప్యవివాహితే న రమణే ముఖ్యా రమన్తే న్రియః కళా కుళలు రైన స్రీలు, భర్త లేకుండా (పకాశించరు. ఆర౦ిదువల్ద ఓ

వాణీః మంచి గుణములుకల శ్రీకృష్ణుని ఆశయించుము. నాకు ఆగ్నిపతి

నన కంత!

150. సోమః (ప్రథమో వివిదే గంధర్వో వివిధ ఉత్రరః. తృతీయోఒగ్ని స్తే వతి స్తురీయ పే మనుష్యజః. అవివాహ్‌తః == వివాహము కానివాడు, అవి +- వాహితః మేషవాహను డైన అగ్ని, అ + వి . వాహితః వశ్షివాహనము లేనివాడు

రీ& ఉన్నాడనీ కుతర్కము చేయకుము. ఊత్రమశ్తీ తనను వివాహమాడని పురుషునితో రమించరు గదాః 151. ఆంగేషు ముఖ్యా ద్విజమధ్యసంస్థా బాణానుసంధానపరాఒనీ నిత్యమ్‌, అంధస్థిర్య పేమరసా రసజ్ఞే నరస్తుతిం త త్త్యజ కర్ణవత్త్వమ్‌. అఆవయవములలో ముఖ్యము, దంతమధ్యము, శబ్దములను ఉచ్చరించు నది, అఆహారమందు [ పేమగలిగినది అయిన ఓ నాలుకా ? నీవు కద్డనివలె నర (అర్జున) స్తుతిని వదిలి పెట్టుము. 152, జిహ్వే ముఖ్య (సర్వ) రసజ్ఞతాం త్వయిగతాం జ్ఞార్వా సమంతఠతాత్‌ స్ధితా ఆసన్‌ శ్రీర ఘునాథసద్దుణకథాలాభార్థమేతా ద్విజాః, తద్వోర్తాాపి చ న త్వయీతి శిథిలా రుష్టాః కిమేశై కళో నిష్కాంతా ఇవ సంభమా త్తదధునా రామేత్యపి త్వం వదం ఓ నాలుకా! నీవు వధానఠసమును తెలిసీన దానివన్ని నీవల్ల రాముని గుణములను వినవలెనని తలచి దంతములు నీ చుట్టు చేరినవి. సీ అశక్తతను చూచి తిరిగి వచ్చెదమని వెళ్ళి _ మరల దంతములు వచ్చినవి. కాని నీ దగర ఆ (వస కే లేనండున కోవముతో ఒక్కొక్క దంతము శిథిలమై పోవుచున్నడి. కావున ఇప్పటికై నను “రామళబ్ధమును ఉచ్చరించుము. 158ీ యుక్తం (నిత్యం) స్వపంజరచరో హరిత త్త్వ సేవీ లోకేన చ క్వచన గచ్చతి పకపాతమ్‌, వ్యకాక్ష్షరం సుమధురం నిగదన్‌ ద్విజేందో రాజేం్యదమభ్యరమయత్సుతరాం శుకాఖ్యక. 15). ఆంధస్టిరః = అంధునియందు స్థిర మైన. అన్నమందుస్థిరమైన 158. వారిత త్త్వ'సేషీ _ హరి 1. తత్త్వ సేవ, హరిత త్వ + స్వేవీ

ర్‌కీ

(వ్రతినిత్యము ఆత్మవంజరములో నిలచి విష్ణుత త్వమును సేవించుచు. దేనియందు పక్షపాతము లేకుండ (బ్రాహ్మణ[శీన్థుడైన శకయోగి మదురమైన స్పష్టవాక్కులతో పరీక్షిత్తును సంతోష పెట్టెను.

రెం. తా. చిలుక తన పంజరములో నివసించుచు, వచ్చని రెక్కలు కొట్టుకొనుచు బయటపడలేక స్పష్టమైన అశరములతో కమ్మగా. వలుకుళు రాజును సంతోష పెట్టును. 154. తాలికా హసస్తగొ చేత్స్చ్యాన్నామాదేశపురః సరమ్‌,

సఖీ భవసి రే (బహ్మకపాటోర్దాటనవమః.

మూసివేసిన ద్వారమును తెరచుటకు రాజులు తమ వృత్యులద్వారా ఒకరి'పేరు చెప్పుచు లేక లేఖద్వారానైనా సందేశము వంపెదరు, లేదా తాళము చెవినై నను ఇచ్చెదరు. అస్పుడు కవాటము తెరువబడగ ఆంతర్వన్తు దర్శనము కలుగును. అలాగే నామసంకీ ర్తనముతోపాటు తాళవాద్యము చేతిలో [మోగుచున్నచో _బవహ్మకపాలము ద్వారా అంతరాత్మ దర్శనము కలుగును. 155. నంతో యదఘువాథ సద్దుణగణ వ్యాఖ్యాపనంగాత రే

పిష్టైతైరవధూలయంత్యవిరలం భాలస్థలం దేహినామ్‌,

తన్మన్యే పర మేష్టి సృష్టజనన వ్యుక్థాననిః (శేణికా

జా(గద్దుర్రిపిమార్డ నస్య సుజనాః కుర్వంత్యహో రూవపకమ్‌.

సత్పురుషులు శ్రీరాముని గుణకీ ర్తన సందర్భములో నుగంధ (దవ్య ములగు బుకాగులాలు మొదలగు వానితో _పాణుల లలాటమును కప్పుచుండిరి, ఎందుకనగా : బహ్మచే వాయబడిన జననమరణ రూవమైన చేడ్డ[వ్రాతను తుడిచి వేయటను అనుకరించుటకని తోచుచున్నది. అనగా భగవంకుని కీర నతో (బహ్మలిపినికూడ మార్చవచ్చునని భావము. 156. నిదా హశే (ప్రేయని కుంభకర్ణే

వై ధవ్యదీఇాం వ్యధితేత్యతః కిమ్‌, 154. కాలికా = రొళముచెవి, తాళవాడ్యము ళ

న! శ్రోతుం కథాం యాతి తథా పురాణం న [గామ్యగీతం విబుధ ర్విగీతమ్‌ (ప్రియుడైన కుంభకర్ణుడు మరణించగ, న్మిదాదేవి వైధవ్య దీక్షను ధరిం చినది. ఎందుకనగా శిష్టగర్హితమైన (గ్రామ్యకథలను విడిచి హరికథను, పురాణమునువినువారిని ఆ(క్రయించుచున్నది. అథస్మరణమ్‌ 157. అచ్యుతపదం మనసీ కురు జనయే దచ్యుతపదం మహానందమ్‌, న హి క్మోదవాః సముప్తాః శేతే జనయంతి సాధుగోధదూమాన్‌. మనస్సులో విష్ణవదములను ధ్యానించువానికి ముక్తి లభించును. పొల ములో కో_దవములను (ఆళ్ళను) విత్రిన, మంచి గోధుమలు వండవుకదా 1 158. చేతశ్చంచం సంచరస్యతితరాం బద్దస్పృహం సత్చలే 1పాయేణై వ తిరస్కరోషి సుమనస్సృంఘహా స్థలే చాణకే, ధత్సే ప్రేమ వలంవసే చ విటపాంస్త ద్వానరో ఒసీత్యతః శ్రీరామం కరుణార్ణవం భవ పరం గేహానుబంధం త్వజ. మ! మీ చంచలమైన మనస్సా మంచిపండుమీది కోరికతో శనగచేలు యందు కోతీవలె మంచివారిని వదిలి జారులను ఆశయించి తిరుగుచుంటివి. కనుక సంసారబంధమును వదలి, దయాసమ్నుదుడైన శ్రీరాముని ఆక యించుము. 150. తేరే చిత్తలయో మమామృతకరే స్యాదిత్యతో మా స్మగాః స్వాస్థ్యం యదృవసింధుతోషకృదయం రాతించరోఒం తర్జడః, శ్రీరామస్తు భవాబ్ది శోషణకరో రాతించరద్వేషతో నిత్యం చాపలతాధరోఇప్యమృతద స్త త్తత శ్మీఘం విశ. 159. ఛవసిందుః = శివుడు, నము్శ్యుదము, సంసార సము(ద్రము'

ర్‌

చం్మదుడు శివునికి, సముుదమునకు సంతోషము కలిగించువాడు, రా[తియందు సంచరించువాడు, జడత్వము కలవాడు అని ఓమనసా:ః అమృత కరుడై న చర్మదునిలో విలీనము కాగలనని వెళ్ళవద్దు. కావున సంసార సమ్ముద మును ఎండించువాడు, రాకన శశువు, ధనుర్ధారి మోవ వదవిని ఇచ్చు వాడు అయిన శ్రీరామచం(దుని వెంటనే ఆ్మశయించుము.

160. చంచలస్య విలయే తవ చేతో యోగ్యతాం వహతి చాపలతో భృఠ్‌,

యుజ్యతే కథమయం హిమరశ్శిర్మండలం జలమయం కిల యస్య.

ఓ మనస్సా । చంచలమగు నీయొక్క. విలయమునందు చాపలత [చవ లత్వము . లతలాంటి ధనుస్సు]ను ధ [భ]రించినవాడు అయిన రాము డొక్కడే సమర్థుడు. కావున జడుడు [జలమయుడు] ఆయిన చం్కదుడు వి విధముగా సమర్థుడగును.

161. మనో౭ఒనీ సాంతం భజ త ర్య్యనంతం క్షయాలసం చందమసం జహీహి,

సహిస్వయం సాంత ఇతి 1పళస్తం ధత్తే సదాఒనంతపదావ లంబమ్‌.

ఓ మనసా ? వయశీలుడు సాంతుడు (సకారము ఆంతమునందు గల వాడు) అగు చంద్రుని వదిలి అనంతుడిని సేపంచుము. ఆ చందుడు స్వయ ముగ అనంత (ఆకాళ) పదమును ఆ_శయించినాడు కదాః 163. రే రే చిత్త త్యజ ద్వైతం త్వమేకత్వం సమ్మాశయ,

తతశ్చాసి చిదేవ త్వం న్యాత కార్యా విచారణా,

& మనసాః ద్వైతమును వదలి అదై్ఫతమును ఆ(శయించుము. ఆప్పుడు నీవు 'చిత్‌' స్వరూపుడవు బొతావు. దీనియందు ఆలోచన ఆవసరము లేదు. “చితి శబమునందలి రెండు 'త'కారములను వదిలి, ఒక *త' కారమును మ్యాతమే ఆ్యశయించినచో “చిత్‌ ' అనునడే మిగులును,

ర్రీర్ర 168. అయి చిత్త సముత్ధపి త్తవ దృశముత్తేశయతే భవో యది, సమసితరుచిరాజ్య సంభృతం భజ శీఘం సుఖదం మహా గదమ్‌ం,

ఓ మనసా।ః పెత్యదోషము (వకోపించి బాధించుచున్నట్లయినచో తేల్లని శర్కర, సద్యోఘృతము [తాజానెయ్యి] కొంఠిపొడిని సమానభాగాలలో కలిపి సేవించినచో వెంటనే ఫలము ఆగుపించినళ్లే నిన్ను సంసారము బాధించు చున్న యెడల నల్టనికాంతి కలిగి, రాజ్యము గలిగిన పెద్ద గదను ధరించిన శ్రీకృష్ణుని ఆశయించినచో సుఖము ఏర్పడును.

164. అథ కథయ కథంను మత్తవన్మాం

చ్రమయసి పిత్తమివేహ విత్త హేతోః,

రఘుపతి పద పద్మచింతయా త్వం

భవతూర్ణం మమ చిత్త పూర్ణవిత్తమ్‌,

ఓ మనసా 1 నన్ను ధనము కొరకు పైత్యమువలె, మత్తెక్కిన వాని వలె ఎందుకు [తిప్పెదవు. శ్రీరాముని పాదపద్మ ధ్యానముచేత నీవు తొండ రగా _బహ్మజ్జ్ఞానము పొందెదవు.

165. పతా పితృ వ్యేణ చ నామశేషతా

మాపాదితాసీ చృుతిరత విష్టపే,

అతః న్వధర్మాచరణే ధృత్మవత;

ప్రహ్లాద ఏష స్మృతితత్పరో౬ భవత్‌.

తండియగు హిరణ్య కళిపుడు, పినతండి హిరణ్యాచుడు శతిని [వేదమును] లోపింప జేయగా, స్వధర్మాచరణలో ఆసక్తిగల (పహ్దాదుడు మన్వాదిన్మృతిని అశ యించినాడు.

రెం తా. నవవిధ భకక్రి భేదములలో శృతి ((శవణము) సాధ్యము కానప్పుడు స్మృతిని [స్మర ణమును] అవంలంబించుట యుక్తము.

ర్‌0

అథపాద సేవనమ్‌ 166. (పాజ్ఞానుభూతో భవితా యతః స్వపత్యయః స కిమ్‌,

(పసాదః శ్రీమతః సిద్ద్యేతాదాధారం వినా దృథమ్‌.

(పాక్థలైన (బహ్మాదులచేత అనుభవించటడిన ఆత్మజ్ఞానము ఎవరివల్ల కలుగునో, ఆ విష్ణువు యొక్క అన్ముగహము దృథమైన _ 'పాద్యాశయణము అను ఆధారము లేకుండ ఎట్టా సిద్ధించును. 187. అపి (పసంగవశతో యో వైకుంఠపదం [శీతః,

శప్వా (బవీమి నిఃశశంకం స వైకుంఠపదం శ్రితః,

ఫలా పేవతో విష్ణుపాదమును ఆ[శ్రమించినను ఆతడు నిశృయముగ వైకుంఠ స్థానమును పౌందునని (ప్రమాణము +నీ చెప్పుదును. 168. న విష్ణపద సేవనం త్యజత మానవాః సర్వథా

నరస్య కృతకృత్యతా భవతి య ద్వైజాదీశ్వరః,

నదాచరణతత్పరో ఒమృతకరోఒప్యమాయాం గత

స్తతః పరమధామ్న్యహో విశతి కర్మసాక్షీణ్యసౌ.

ఎల్పప్పుడు సంచరించు స్వభావముకల చం ుడు విష్టపదాా శ యణము (ఆకాళ మార్గమును ఆ(శ్రమించుట) వల్ల అమావాస్యనాడు కర్మసాక్షియగు సూర్యునిలో లీనమగుచున్నాడు. అలాగే ద్విజాద్వీశ్వరుడు మంచి ఆచరణ కల వాడై కృతార్థతనుహొంది ముక్తిస్థానమైన కర్మసాక్షి (విష్ణువుుయండు (వవేశించును. కనుక ఓ మానవులారా: విష్ణుపాద సేవనమును వదులకండి. 169. సర్వోపరి వరీవుర్రి సదారామపద్మాశయః,

గణికాసంగినో౬ ప్యస్మిన్నతిముక్తాః సహ్మశః. 169. నదారామః _ సదా +రామః, సత్‌ + ఆఅ రామః

0 ఎల్లప్పుడు రామపాదమును ఆ_శయించువాడు అందరికంటె ఉన్నతుడుగా ఉండును. అరడు వేశ్యాసంగము కలవాడైైనను ముక్తిని పొందగలడని తెలియు చున్నది. ర0. తా. ఎల్లవ్పడు తోటలో ఉండు అడవి మొల్ల చెట్టు అన్నిటికంటె ఎత్తుగా పెరుగుచున్నది. దానికి అల్టుకొన్న గురివిందతీగకు వేలకొలది కాయలు కాయును. 1/0. విష్ణోః సర్వావయవనివహాత్చాదపద్న్మే విశేషః కశ్చిద్వాచామవిషయ ఇతి స్పష్టమేతే న విద్మః; లబ్ధ్వా వక్షస్యపి పదమియం సర్వదా పద్మనద్మా త్య క్తచ్చద్మా సరసమనసా సేవతే యేన పద్మా, వద్మనివానియగు లక్ష్మీదేవి, విష్ణు హృదయములో స్థానము లభించినను ఎల్లప్పుడు హరిపాదములనే సేవించుచున్నది. కావున విష్ణుపుయొక్క ఇతర అవయవాలన్నింటికం టె పాదవదంకములో మాటలకు అలవికాని ఒక విశేషము ఉన్నది. దానిని మనము స్పష్టముగా తెలుసుకో రేము, |. శ్రీీపాణనాథమృదుసుందర పాదపద్మ అధ ఉర అ, జ్యా సంవాహనోళ్ళసుఖనిర్బర కృష్ణచేతాః, శ్రీస్తస్య కిం క్షణవియోగజదాహవీతా వాస్తే విభర్రికిల తత్పతిమాసరోజమ్‌. విష్ణువుయొక్క. అందమైన పాదకమలములను ఒత్తుటవలన కలుగు సుఖ ముతో పరవశించిన మనస్సుగల లవ్ష్మ్మి దానికి వణకాలమైన ఎడబాటు కలుగు నను భయముతా ఎల్లప్పుడు తన చేతిలొ పాదముల (వతిరూపమైన పద్మమును ధరించుచున్నది. 172, వత్సే విమ్ణుపదే సుఖం సమధికం యద్వాగగమ్యం పరో లాభః కించ జగ త్తం్రయీమహితతా తస్మా త్త దేవాాశయ, అంతః క్షేరనిధే రగ్ముహర్ముహురితి శ్రీవిష్ణుపద్యా రమా కారుణ్యాత్కిల శిక్షితేవ చరణం నాస్య షణం ముంచతి.

81

సమ్ముదమథన సమయములొ జన్మించిన లక్ష్మితా తల్షియగు_ భాగీరథి (సముదని భార్య) విష్ణు పద సేవా మహిమను ఇట్లు వివరించినది. “విన్లు పాదములొ గొప్ప సుఇమున్నది, వాక్కులకు గోచరము కానిది. మంచి లాభమును కూర్చునది, ముల్లోకములళో అధికము కలది ఆయిన ఆ విష్ణుపాద మును ఇ్యకయించుము.” అ ఉపదేశముదే లక్ష్మీదేవి విష్ణుపాదములను షణ కాలముకూడ విడుచుటలేదు. 178. విరక్షా ముక్షా అష్యనిశమనురక్ర్షాః పదమిదం

భజంతే తత్కోఒస్మిన్మధురిమగుణో నాస్మి కలయే,

స సంపత్యాస్వాద్యో యది తదుపహాసోఒ్యత తదజః

శిశుః సన్నంగుష్టం రసయతి జలేఒంతర్వటదలే.

విరక్తులు, ముక్తులు కూడ ఎల్లప్పుడు అనురాగముశొ నాపాదమును (విష్ణపైదమ్వును; సేవించుచున్నారు. దీనిలో ఆంతతియ్యదనము ఏమున్నరొ నాకు తెలియకున్నది. డీనిరుచిచూచి తెలిసికొందమన్న పరిహాసము చేయుదురు. కనుక శిపవుగామారి నమ్నుద్‌ జలముళో మళీ ఆకుమీద నా పాదమునందలి రుచిజూచుచున్నాను 1/8 లజ్జా వవస్యపి పదమియం తీర్ధపాదస్య విఫ్లో

ర్వారం వారం చరణకమలం సేవతే స్నేహసాందదా,

కన్యా ధన్యా సకలసరితాం పత్యురిత్యు త్తమాంగీ

యుక్తం న్రీణాం భవతి బహుశో మాతృగేహం సుఖాయ.

విష్ణువుయొక్క హృదయములో స్టానము లభించిన లక్ష్మీదేవి గంగానదికి జన్మస్థానమైన, విష్ణపాదమును మాబిమాటికి 'స్నేహమతొ 'సేవించుచున్నది. సమస్తనదులకు భర్త అయిన సము దుని దిడ్ణయగు లవ్మీ ధన్యురాలు. స్త్రీలకు పుట్టినిల్లు సౌధారణముగ సుఖకారియగును కదా: పేర్‌ న్మేతారుణ్యం యదేతదృవతి నను రుషో లింగనుక్షిపసాదః ,

'స్నేహైఃపాదోపచారాదితి సురభిషజోఒధీతమంత ;సము(దమ్‌,

రికి మచ్చీలాయ (పకు ప్యేన్న స ఖలు భగవాన్సుస్థిరా త్మేతి ముగ్గా సిగ్గా దుగ్గాభ్టికన్యా చరణసరసీజం సేవతే సత్యనన్యాః సము దమథనమునకు పూర్వము దేవవైద్యుడైన ధన్వంతరి వలన లక్మి

“కన్నులు ఎల్జబడుట కోవమునకు చిహ్నము, 'స్నేవముతో (నెయ్యి మొదలగు

వానితా) పాద పరిచర్య చేసీన కన్నులు తేటవడును” అను రెండు విషయ

ములను తెలిసికొన్నది. చంచల స్వభావముగల తన విషయములో స్థిరస్వభావముగల విష్ణువు కోపగించకుండుటకై అతని పాదములను ఎడ తెగకుండ "సేవించుచున్నది.

176. రామశ్చిన్మయవి గహోఒన్య జగతి పాప్తుం పద్మసఖ్యతాం భూతై్యవామృతవృ త్రిసంతత మధోవ క్త్ర్రం సదప్యాత్మనః, ఆకల్పం నలినం తపో యది గుణాధానాయ తవం తపే లోకే యన్నలినం తదేవ నలినం కో వా విశేషో భవేర్‌. రాముడు చిత్స్వరూవడు. ఆయన పాదములతో తాదాత్మ్మమును

పొందు టకు నీళ్ళలో ఉండి తల్టకిందులుగ _వళయకాలము వరకు తపస్సు

చేసినప్పటికిని నలినము నలినముగనే ఉండును. కాని విశేషమేమి కలుగదు. అనగా నలిన శబ్దమును విలోమరీతిలౌ చెప్పినను *నలిన'ముగానే యుండును.

17/7. తోయే తామరసం తపః (పభుపదం స్యామిత్యతాప్సీదదో వక్రీభూయ తతస్తు తృత సమభూత్సశ్రీకతా కేవలమ్‌, నై వాంఘిత్వమథో హతాశమపి తచ్చాద్యాపి చం[దోదయే సద్యః సంభృతరామచం[దచరణం పళ్యాధినా తామ్మతి. “కామరస 'ము విష్ణుపైదముగ కావలెనని తల్మకిందులుగా నీటిలొ తవన్సు

చేసినది. దానివలన “ట్రీ? నివాసముగ మారి 'తామరస శబ్దము *“సర్రమత 'గ

మారినది. కాని విష్ణుపాద తాదాత్మ్యమును మ్మాతము పొందలేదు. అందువల్లనే

ఇన్సటికిని చర్యరోదయ సమయములో కమలము తన సంఠావమును తెలియ చేయుచున్నది.

638

178. నలినం ముఖ్యమావాసం యద్యప్య సి తథాప్యహమ్‌, శ్రీరామచరణాపమ్మే మన్యే మలినమేవ తత్‌. నలినము లక్ష్మీదేవికి నివాససానముగ గౌరవమును పొందినవ్పటికి,

శ్రీరామ పాదములతో పోల్చినచో అది మలినముగనే భాసించును. అనగా

రామపాదమంత సుందరము కాదని తాత్పర్యము.

170, శ్రీరామస్య నఖేందునా౬న్మి విజితః ఖేందుః పునః సన్నితి క్షీణాత్మాథ నిరేతి తత్కులగురుం వక్తుం జడధ్యాత్మజః, రామళ్చం్యద ఇవేతి తద్విషయతాం నీతోఒసి శిష్టైః సఖే తత్కిం గ్దాయసీ యాహి సాంత్విత ఇతి (పాయః శనైర్వర్థతే" చం[దుడు “తాను ఖేందుడై యుండి శ్రీరాముని నఖేందుని చేత జయింస

బడితిని' ఆని విచారముతో రామునివంళమూల పురుషుడైన సూర్యునితో చెవ్వుటకు వెళ్ళగా, రామచంద శబ్బములాౌ సీవు ఉవమానముగ చెప్పబడినావు. ఉవమేయము కంచె ఉపమానము గొప్పదికదాః ఎందుకు దుఃభిం చెడవు? అని నూర్యుడు ఓదార్చెను. చం(దుడు (_పసచ్నుడై మరల వృద్ధి పొందు చుండెను.

అథార్చనమ్‌

180. గోఒంత స్థితో ఒమృతరనస్తు ష్టైపు ష్టై చ నో గవామ్‌, సభాజనగతో నిత్యం 'సేవితస్తుష్టి పుష్టికృత్‌. గోవుల శరీరమునందలి పాలు మొదలైనవి వాటిపోషణక్తు, సంతోషము

నకు ఉవయోగించుట లేదు. ఆ పాలు పా్యతలోజేరి సేవించబడినవై తుష్టిని,

పుష్టిని కలిగించును. అలాగే మానవ శరీరమందలి (బహ్మరసమును పూజా స్థానములైన వ్మిగహాదులలో టవతిష్టించి 'సేవిందినప్పుడు ఆ రసానుభూతిని పొందవచ్చును. |

178. ముఖ్యమావాసమ్‌_నలిన శబ్దస్య ముఖ్యే ఆద్యేనకారేమకారన్య ఆవాసే నలినం మలినం భవతి.

179. సభాజనగత: _ స-+-భాజనగత;, సఠొజన--గత:;.

గ్‌్షే

181. నైరంతర్యేణ యస్మిన్నతినులభతయా జాయతే స్వస్య లాభః

శ్రీరామారాధనం తత్సురవరమహితం హంత సంత్యజ్యలో కై :,

'సేవ్యంతే తే నరా అప్యతికఠినతరారాధనా ఆవ్యధన్యా

హాహా హా కోఒజయమేషాం కలితిమిరకృతో నష్టచాక్షుష్కభావః

దేవలతచేత కూడ కొనియాడబడిన (శ్రీరాముని ఆరాధన ఎడతెగక చేసినచో ఆత్మలాభము సులభముగా దొరుకును. అటి దానిని విడిచి జనులు కష్టమైన ఆరాధనగల మనుష్యులను సేవించుచున్నారు. అయ్యో: ఇది కలియుగపు అజ్ఞానమువల్ల కలిగిన గుడ్డితనము.

రెం. కా. '“శ్రీరామారాధనమ్‌' అను పదములో శ్రీః, రాః, మా,రాః, ధనమ్‌ అను అయిదు పదములు ధనవాచకములు. కనుక నిరంతరముగ ్రీరామారాధన చేసి ధనమును పొందడి. 182. నారాయణేనేచ్చతి యో నిరంతరం

“నరః సహావస్థితి మేష యత్నతః,

పురా (శ్రయేద్దక వినిర్మితాం సతాం

మూర్తిం మతాం తాం వరధర్మ సంస్కృృతామ్‌.

నారాయణునితో ఎల్పవ్వుడు కలిసి ఉండగోరు నరుడు సమర్డుడైన శిల్పిచే నిర్మింపబడి, సజ్జనులకు అమోదపాతమైన, ధర్మ(వకారము (పతిష్టింవ ఐడీన ఆయన వ్మిగహమును అర్చించవలెను.

రెం. తా, దత కన్యయగు మూ_ర్రియను నామెకు ధర్ముడను బుషి ఏలన'నర నారాయణులు కవలలుగా జన్మించినట్లు భాగవతము చెప్పుచున్నది* 108. (సగ్గంద సుందరీగితం నైవ శ్రీఫలమిష్యతే,

నదేవ శ్రీఫలం యేన పూజ్యతే గిరిజాపలిః, 189, నారాయణేనేచ్చతి _నారాయజేన -- ఇచృతి.

ళ్‌ 85 పూలవోరములు, చందనము, న్తీలు, పాటలు ఇవి శ్రీఫలము (సంవ దకు ఫలము) కావు... దేనితో పార్వతీవతి శంకరుడు పూజింపబడునో అడే శ్రీఫలము. (మారేడువండు), 184. కుందాత్సాంగంధికాద్వా న వహతి తులసీ గంధమేషా తథాపి యపేష్టా దృష్టా ముకుందం (వతి కతి యదహో ప్మ్యతమాతేణ యస్యాఇ సో౬ముష్మే స్వాత్మభావం (పదిశతి యమినాం దుర్లభం యత్సదోద్య త్త్ఫృష్ణం కృష్ణ పీయార్థం త్యజతిన సురసాఒద్యాపి బృందావనం యా. తులసి, మొల్లకంటే, సౌగంధికముకంటే సువాసన కలది కాదు. అయి నను కృష్ణునికి చాల పీయమైనది. తులసీదళమా[తముచేత విన్హువు మునులకు కూడ్‌ దుర్లభమైన తన లోకమును (వసాదించు చున్నాడు. దానికి కృతజ్ఞతగా ఇప్పటికిని ఎక్కడ బృందావనము (ఇటుకలచే కట్టిన తులసికోట ఉండునో అక్కడ విడువక ఈలసీ నివసించును. 185. తులసీ రామచం[దస్య (మ్రేయసీతి కిము బువే, యదస్యాః వళ్య దాసోఒపి (పాణ[పియతమోఒభవత్‌, తులసీదాసుడు కూడ శ్రీరామునికి మిక్కిలి ఇన్హుడెనవ్వుడు రామచం(దు నికి తులనీ ఇష్టమైనదని వేరే చెప్పవలయనా ? 186. యస్వ్ర్వమార్గమపోహ్యా స్తే సభాతు ధృతశేఖరః, పశ్యాపామార్గష్మతం హ్‌ హరిర్మూర్ద్నాజభినందతి. 186. అపామార్గమ్‌ _ అప + 'అమార్గమ్‌ = చెడుదారిస్‌ విడిచినది, ఉ త్త రేణువు.

66

ఏది చెడుమార్గమును వదలి ఉండునో అది శిరోధార్యము అగును. అందుకని ఆపామార్గవ్యతమును (ఉత్తరేణి ఆకుు) వివువు శిరస్సుపై ధరించు చున్నాడు. 187. రామా[గతో విరచయన్సహ గీతనృత్యం

నిత్యం నయేదుపనతం పురుషః (పదోషమ్‌,

సంశిక్షయన్నితి జనానృగవా న్మ హేశః

• శడ్రాదిభిః కిమివ నృత్యతి భృత్యవర్లె:.

శంకరుడు ఇం దాదిళృత్యవర్గముతో (వతిరోజు సాయంకాలము పార్వతి ముందు నృత్యము చేయుచు, రామునిముందు గీతనృత్యములళో పాయం కాలము పితికలిగించుడని జనులకు ఉవదేశించుచున్నాడు. 108. దానోదకార్ద: నతతం దధద్దరి మహాదరఠమ్‌,

కఠః కటకళోభాఢ్య!ః సవ్వె నాగస్థితో మతః,

మదజలముతో తడిసినది, సింహమువల్ల ఖవయవడినది, చెక్కి ళ్ళకాంతితో (వకాశించునది, తొండముగలది ఆయిన వఏీనుగువతె దానజలధారతో తడిని, హరియందు ఆదరము కలిగి, కంకణశోభతో (వకాశించు చేయి అపరాధము లేనిదని చెవ్పవడినది. 189. భగవతి పరమేశ్వరే నివేశో

భవతు మమేతి యదీహ'సే తదాళు,

రచయ మనస ఏవ సుష్టభావం

సుమనస ఈశతనొ పా నిర్విశంతి. న 188. కరః = చెయ్యి, తొండము

నాగస్టితః = న+-ఆగస్థితః, నాగ్‌ “స్థిత, 189. సుకుననః = పుష్పములు, మంచిమనన్సుగలభాకు

67

భగవంతునియందు లీనము కావలయునని కోరిక కలిగినచో వెంటనే నీ మనస్సును నిర్మలముగా చేసుకొనుము. మంచిమనస్సు గలవారే. (సుమన సులు ఈశ్వరుని శరీరమునందు పవేశింతురుగదా ః 100. ధన్యానహం తు కథయామి కుజన్మిపాదా

న్షేతం గతా (ఘ) నన రసాప్తుతిమాదధానా (నా న్‌,

పాళ్చాత్యయా ససుమనస్కతయా సశోభా

యే స్వాత్మనః సఫలయంతి హరీభవంతః.

భూమిలో జన్మించిన వృక్షమూలములు క్షేతమును పొంది, వర్షణల ముతో తడువబడి, ఆ(గభాగములో వూవులతో పండ్లతో కూడుకొని, ఆకునచ్చ రంగు కలవిగా ఉండును. కావున ఆ వృతమూలములు ధన్యములు.

రెం.తా. నీచజన్మగలవారి పాదములు కాశీ మొదలగు కే(తములకువెళ్ళి,

పుణ్యనడి స్నానము జేస,మంచి మనస్సు గలవారై కృళార్థతను పొంది హరిలో లీనమగుదురు. 191. నత్తారకం నాది నాంతం యస్యాంతర్వ ర్తతే స్ధితి:

ఆతో నయన తే సఖ్యం భవేన్ముఖ్యం మురారిణా.

మంచి కనుపాపగలది, ఆద్యంతములయందు నకారముగలిగి మధ్యలో య కారముగల ఓ *నయనోమా ; నీకును, సత్తారకుడైై , ఆద్యంతములులేని సర్వాంతర్యామి అయిన మురారికిని స్నేహము ముఖ్యమైనది. కనుక ఆయనను చూడుము. 1908. పృథురుచ్చపదే సహసా కథమారోఖ్యమ్యహం వినాపచితిమ్‌,

ఇతి మధువనసేవనతో వ్యదాదుదారః సదాత్మనోఒపచితిమ్‌. 1900. కుజన్మిపాదాన్‌ = భూమియందు ఇన్మగల వృశముల (వేళ్ళు,

దుప్టజన్మగ లవారి పాతములు

8కి లావైనవాడు కృశించకుండ ఎత్తైన (వ్రదేశములను ఆధిరోహించలేడు. కనుక తేనెతో గూడిన చల్లని సీరును (తాగి తనకు కృశత్వమును కల్పించు కొనును.

పృథుచ్యకవ_రి ఉన్నతమైన విష్ణవదమును చేరుటకు బృందావనములో హరిపూజను చేసి క్రై వల్యమును చేరినాడు, అథవందనమ్‌ 198. సర్వాంగేషు వరాంగతా తవ కృతా నైతావతా సార్ధతా

గుహ్యం దేశమపీహ శబ్దనిపుణాః స్త్రీణాం వరాంగం జగుః,

తస్మాచ్చీరఘునందనస్య చరణం [బహ్మాదివంద్యం ముహు ర్నత్వా యాహి వరాంగతాం మమ సఖే మూర్చన్సకాం సంమళఠామ్‌.

ఓ శిరస్సా ! అన్ని అవయవములలో నీకు [శేష్టత్వము చెప్పబడినది అంతమ్మాతమున సీకు సార్ధకత లేదు. శాబ్దికులు మరొక శరీర భాగమును కూడ వరాంగమని చెప్పియున్నారు. కావున (బహ్మాదులచే పూబజింవబడిన శ్రీరఘునందనునసి పాదమునకు నమస్కరించి వరాంగత్వమును పొందుము* ఇది సజ్జన సమ్మతము.

194. భూషణోత్తమ కిరీట కలాభాదుద్ధతత్వమిహ మా వహ

మూర్దన్‌; యన్ముకుందపద పంకజయుగ్మం సర్వదైవ నమతి న్మ కిరీటీ.

ఓ శిరస్సా। మంచి నగలు, కిరీటము ధరించితినని గర్వవడకుము. కిరీటి (అర్జునుడు) కూడ ఎల్లవ్పుడు శ్రీకృష్ణుని పాదపద్మములకు నమస్కం రించుచునే యున్నాడు.

195. అకూరోఒహమపీ [పసంగవశతో [భాతా మమ [కూరతా శ్రీ మద్గోకుల వానీనాం భగవత: [పాణపియ [ప్రాణినామ్‌, హేతో స్తన్య హరిర్మమోపరి పునారుష్టస్తు న స్యాదితి 1పాప్తాశంకతయా శ్షమాపనకృతే శ్రీశం వవందే ముహు.

60 యథార్థముగా నేను ఆ(క్రూరుడ నైనప్పటికి సందర్భమును బట్టి, గోకులి ములో నివసించు శ్రీకృష్ణుని (పాణమ్మితులకు నాలో ఆ[కూరళబ్ధము లో (కూరత్వము కనిపించును. అందువల్ద హరి నాపై కోపగించకుండనుండుటకై తమాపణకై శ్రీకృష్ణుని పాదములకు మాటిమాటికి నమస్కరింతును. ఎంతటి అవరాధ మైనను పాదవందనముతో శమింపబడును. అథదాన్యమ్‌ 196. జ్ఞానేన ముక్రిః కిల తత్తు సత్వతః తత్సిద్ధయే (శామ్యసి రే వృథా కుతః, త్వం నిత్యదాసత్వముుపాశయ ,(పభో స్తస్మింస్తు సత్వం కిము నాస్తి నిత్యదా, సత్వమువల్ల జ్ఞానముకలిగి, జ్ఞానముద్వారా ముక్తి లభించును. దానిక్రె వ్యర్థముగా ఎందుకు (శ్రమపడుళుంటిని. (పభుపుయొక్క నిత్య దాసత్వమును ఆ్యకయించినచో దానిలో సత్వము లేదా: 19 జ్ఞానాదేవ తు ము క్రిరేవ మవదన్వేదాంతిన స్తత్పునః (శద్దావాన్‌ లభతే న చాన్య ఇతి హి శ్రీవాసుదేవో జగౌ, 0 సా సత్వోదయ ఎవ తచ్చ లలనా అప్యాహురేత త్కుతే నైవాన్యత్కురు హేసభే భవ సదాసత్వోదయః శ్రీపతౌ. జ్ఞానమువల్ల ముక్తి లభించునని వేదాంతులు చెప్పినారు. ఆ జ్ఞానము డ్డవల్ల కలుగును. “తద్దావాన్‌ లభతే జ్ఞానమ్‌” అని గితలో కృష్ణుడు చెప్పి నాడు. అకద్ద సత్వగుణమువల్లనే సాధ్యము. స్త్రీలకు కూడ సత్వము (గర్భము) వల్లనే ళ్‌ర్ద (దోహదము) కలుగునని చెప్పినారు. కావున ఓ మి్యతమాః ఎల్లప్పుడు థ్రీపతియందు దాసత్వము కలవాడ వె యుండుము. ఇతరములేవియు చేయకుము. ననన ననన నా. 1౪6. నిత్శదాసత్వమ్‌ _ నిత్య--దాసత్వమ్‌, నిత్వదా--సత్వమ్‌ 197. నదాసత్వోదయః _ స+-దాసత్వోదయః, నదా +-సత్వోదయః

[1 198. సోఒహం సోఒహమితి స్థితిం సృహయ సే చేత్తర్లి సర్వాత్మనా శాతః శ్రీఖగగామినో భగవతో దాసోఒహమిళ్టం స్మర, అభ్యాసాద్భుశమూదృతాద్విగతదాకారో భవార్థాదథ స్యాత్తే కింన మనోరథః సుఫలితోఒతోఒన్యద్వ్యృథా మా కృథాః 'సో2 హమ్‌' భావమును పొందగోరుచున్న ఓ సోదరాః గరుడవాహను డెన విష్ణువుయొక్క- *దాసుడ'ను అని స్మరించుము మాటిమాటికి దానిని అభ్య సీించుటవలన '“దాసోఒహమ్‌' లోని *దా' అను అవరము తొలగిపోయి “సెశ2-_హమ్‌'అను రూవము సిద్ధించును. దానివల్ల సీ మనోరథము ఫలించును. ఇతరమైన కార్యములను వ్యర్థముగా చేయకుము. 109. స్వానందబాక్‌' శ్రీరమునందనస్య దాస్యాన్నరః స్యాద్విషయా కులోజఒపి, యదంజనానందపదం హనూమాన్నిరంజనానందపద౦బభూవ. అంజనానందకరుడైన (ఆంజనా కుమారుడు) హనుమంతుడు నిర్వికా కారము అయిన మోత్షపదమును పొందినాడు. ఆలాగే విషయసుఖాసక్తుడెన మనుష్యుడు కూడ రఘునందనుని దాస్యమువలన ఆత్మానందము. ఫౌందును. 9200. కుతః[శియైత్య్వం యత'సే నికామం శ్రీరామదాసో భవ మానవ త్వమ్‌, శ్రీరామదాసస్య పరాజ్ముఖస్య సదానపాయిన్యుపతిష్షతే శ్రీః ఓ మానవా! ధనము కోనము ఎల్లప్పుడు ఎంగుకు (ప్రయత్నించు చుంటివి. శ్రీరామదాసునిగ మారుము, తనకు పరాజ్ముఖుడైనప్పటికిని శ్రీరామ ధానుని లీ! ఎల్లప్పుడు విడువక చేరియుండును. *శ్రీరామదాస:ః” అను పద మును విలోమ[కమములో (ాసీనచో 'సదామరశ్ర్రీః” అని ఏర్పడును. 198. విగతడాకారః _ వి -౧ గ+- తదాకారః = పక్షివాహనుని ఆకారము. విగత + దాకారః = తొలగిన “దా” వర్ణము, దా సోఒహమ్‌ = సోఒహమ్‌

71 201. నిష్కారణం "సేవనమీహమానో జన స్తనోత్యస్య మనో వినోదమ్‌, తథాధనోపాధి న హీతి యుక్తం విత్రాపహార్యవ్యయ ఏష హీశః, ఫలా పేక్షలేని సేవచేయు మనుష్యుడు భగవంతుని మనస్సునకు సంతో

షమును కలిగించును, ధనాపేవతో చెసిన దాస్యము అట్టిది కాదు. ఈ

భగవంతుడు అవ్యయుడు, విత్తాపహారి.

202. శ్రీరామం న వినా గతీ రవికులే, తత్పక్షపాతో (ధువం దృష్టో వాలినుకంఠయో: స కలహే, సంజాతమ్మాత తస్యార్క్మస్య వహేలనం విపితవాంస్తం స్వాపరాధం్యపభు ర్జాస్యేన్తైవ సహేత నాన్యత ఇతి శీంరామదాసోఒ భవత్‌. సూర్యవంశములో రాముడు తప్ప మరియొక రవశకుడు లేడు. వాలి

స్నుగీవుల యుద్ధములో రామ పశతపాతము కనిపించినది. నేను | హనుమంతుడు]

పుట్టగనే రామవంళ మూలపురుషుడైన సూర్యుని అఆవమానపరచితిని. ఆ అప రాధమును దాస్యము చెతనే మన్నించగలడని తలచి హనుమంతుడు శ్రీ రామ దాసుడు అయినాడు.

208, అస్వేషా పరిపాటికా సుమనసాం యః స్యా త్పితుః హోషక స్తత్పుుతోఒపి కరోతు నిష్కపటత స్తస్యైవ దాస్యం విబోః, వాయోర్నందన ఏష ఆశుగభృతం పశ్యన్‌ జగన్మండలే త్వేకం శ్రీరఘునాయకం సుచరిత స్తత్త్సస్య దాసోఒ భవత్‌, లోకములో తం్మడికి పోషకుడై న వానికి కొడుకు కూడ సేవ చేయవలె

నని పెద్దల పరిపాటి కలదు కావున ఆపగల్ళల్‌ (జాణమును, వాయువును

ధరించినవాడు) అయిన రాముని సేవను వాయుప్పుతుడైన హనుమంతుడు అవలంబీంచినాడు.

7౬ ర04ీ. దాసశ్చేత్పర మేశ్వరస్య భవితా త ర్ల్యేవ రీమానసౌ దాసోయో హి స ఏవ ధీవర ఇతి స్పష్టం జగుః కాబ్దికాః, పశ్యామ్యప్యమృతస్థితిం పునరసావేవేహ ధ త్తేతరా మేవ స్వాత్మని చింతయన్‌ పవనజః శ్రీరామదాసోఒభవత్‌. పర మేశ్వరుని దాసుడై నచో అతడే బుద్ధిమంతుడు. అతనిని 'రీవరుడు” అని వై య్యాకరణులు పలికెదరు. ఆ ధీవరుడు ఎల్లప్పుడు అమ్మృతస్థితిని కలిగి యుండును. హనుమంతుడు తన మనస్సులో ఈ విషయమును తలచిరామ దాసుడై నాడు, 205. న స్వామిన్విపరీతభావ ఉదయేదో్యోఒనర్థకారీ కదా "ప్యేవం శ్రీరఘునందనం పరమయా భక్యా భజేయం సదా, ఇత్యేవం సుకృతీ కృతీ దృఢమతిః సర్వాత్మనా యః సదా దాసః స్వనఘునందనన్య హనుమాన్వన్యోఒపి రన్యోఒభవత్‌ తనయందు అనర్థకారియను విపరీత భావము ఎప్పుడును కలుగ కూడదు. శ్రీరాముని గొప్ప కక్రితో ఎల్లప్పుడు స్తుతింతును. అని హను మంతుడు దృథచిత్తముతో రఘునందనుని దాసుడై, తాను వనచరుడై ధన్యుడై నాడు. “సదాదాసః' అను పదమును వ్యత్య స్తముగా చదివినను అర్థవ్యత్యయము రాదు. అథసఖ్యమ్‌ 206. క్షమా దయా సత్యముదారభావోఒసంగో వికాగః సమతా (పబోదః, ఏతే గుణా యస్య హరేః సఖాఒసొ శీలే సమానే హి వదంతి సఖ్యమ్‌ 204. ధీవరః = బెస్తవాడు, బుద్ది శేష్టుడు అమృతసితిః ఇ జలాశయము, మోత్షస్త్ణానము.

1! ఓర్చు, దయ, సత్యము, జాదార్యము, కోరిక లేకుండుట విర క్తి, సమా నత్వము; జ్ఞానము ఈ గుణములు ఎవరియందుండునో ఆతడు హరికీ మ్మితుడు. సమాన స్వభావముగల వారికి స్నేహమేర్చడునని చెప్పుదురు.

2077. మైతీ చేద్విహితా సమం భగవతా స్వాత్మపియావా ప్తయే స్యాదేవేత్యనుభూతమ స్తి సకలం పూర్వేఒవతారే విభోః, శకాంళః న ఇతిన్మ బుద్ధినిపుణో మధ్యః పృఠాయాః సుతః సఖ్యం ముఖ్యళయాజఒకరోదివ హరేః సర్వాను సద్భకిషు. ఆత్మపియ లాభము కొరకు భగవంతునిచే స్నేహము చేసినచో

ఫలము లభించునని పూర్వము రామావతారములో తెలుసుకొనబడినది,

ఇందాంశ సంభూతుడైన అర్జునుడు బుద్ధి బలముతో ఆ విషయము ఆళోచించి హరియొక్క మైతిని సంపాదించెను. దానివల్ల ఆత్మ్మపియమును పొందెను. ఆథాత్మని వేదనమ్‌

2008. (శీయస్తాః శతంయా విరాగాదినిష్టా ఆఅధిష్టాయ భావ్యం మయేతీహసే చేత్‌, అహం శ్రీ తేఒస్మీతి నారాయణా(గే సదా (బూపి కామం స్వమాపూరయన్వ. వైరాగ్యాది సంవదలనేకము అధిష్టించవలెనని నీవు కోరినచో, ఓ

శ్రీవతీ: నేను నీవాడను - అని నారాయణుని ముందు ఎల్లప్పుడు పలికినచో

కోరిక నెరవేరును. శ్రీ” - రేఒస్మీ ఆను పదములను కలిపి -శ్రీశచే జ

అస్మి' అని ఉచ్చరంచగ నేను సంపన్నుడను అను అర్భము స్పురించు

చున్నది.

209. ధృతా యాఒల్పాత్మత్వాదహహ విపులాశా భగవతి గతాశంకం యో౬ఒహం సపది సఫలాం తాం వ్యరచయమ్‌, మహాభూతస్యాస్య (తిభువన గురోః కిం బలిరయం - నిహన్యాం తన్వాళామితి ససహసా ఒత్మానమదదాత్‌

గి

విష్ణువు వామనరూపములో చిన్న రూపములో నున్నప్పుడు విపులాశను [పెద్ద ఆశను - ళభూమియందలి ఆళను] క్రలిగియుండెను. దానిని నేను అను మానములేక నెరవేర్చితిని. ఇప్పుడు పెద్దరూపమును ధరించిన ఇతని తన్వా శను (చిన్నకోరికను _ శరీరమునందలి ఆశను] ఎందుకు విఫలము చేసేదను, అని తలచిన బలిచ్యకవరరి తనను ఆర్బ్చించుకున్నాడు.

210. నాచర స్వహితజాతఘాతకం పాతకంతు నిరయే నిపొతకమ్‌,: శంభవే స్పృహయ మానసానిశం శం భవేఒపి భవతో భవే దృృశమ్‌.

ఓ మనసాః ఆత్మీయులకు హానికలిగించు పాపము చేయకుము, అది నరకములో పడవేయును. ఎల్లప్పుడు శివుని ధ్యానించుము. దానివల్ల సంసార ములో కూడ శుభము కలుగును.

211. ఆశావిరహితో యస్తు నాశ స్తస్య న విద్యతే, యతో న సంతి యస్యాశా అనాశః సో౬భిధీయతే. ఆళలేనివానికి నాశము లేదు. ఎవనికి ఆశలు ఉండవా అతడు అనా కుడు అని చెప్పబడుమ- శ12. ఆశా విరహితో యస్తు స ముక్త ఇతి తర్కయీ, అకా అపగతా యస్య సోజపాశః సద్భిరీర్యతే, ఆశ లేనివాడు ముక్తుడని ఊహించెదను. ఎవనికి ఆశ తొలగునో వాడు 'అపాళుడు' అని చెప్పబడును.
212. యాచనాయాం ,పవృత్తస్య కాకా నామన దుర్దశా, చేత శ్చేత్క్మీయతే యస్యాం యాతన్నై వోపతిస్టతే . &ై11. అనాశః = ఆశలులేనివాడు, నాశములేనివాడు ౨12, అపాశః = సంసారపాశములేనివాడు, తొలగిన ఆశగలవాడు.
213. *చే.తః' = చకార స్థానములో తకారము = యాచనా - యాతనా

?7ర్రీ

యాచనలో వ ర్తించువానికి ఎట్టిదుర్చళ కలుగదు? దానియందు చేతము ఉంచినచో యాతనే కలుగును. రఢీ. ఆళా హి పరమం దుఃఖం నైరాశ్యం పరమం సుఖమ్‌,

యదాళాసహితస్తాంతో నిరాశ; కాంత ఉచ్యతే.

ఆళ ఎక్కువ దుఃఖమును కలిగించును. ఆశలేకుండుట ఎక్కువ నుఖమును కలిగించును. ఎందుకనగా ఆళా సహితుడు బాధను పొందును. నిరాశుడు శాంతుడగును. రేర్‌, త్రీ సతీయం మామాన్త్రీతి (పతిభాతి వినిశ్చితమ్‌,

భవంతి మూర్చితాః శూరా ఆపీ యద్గవలక్షితాః.

ఈ నా యొక్క స్తీ అస్త్రీ (శ్రీకానిదిగ _ ఆస్త్రము కలది) వలె అగుపించుచున్నది. ఎందుకనగా ఆమెచే చూడబడిన శూరులు కూడ మూర్చ నాందుచున్నారు. [బాణములకు లక్యములుగా చేయబడిన శూరులు కూడ మూర్భనొందుచున్నారు.]

216. యదధరతుల్మాపసంగాత్సద్యః పజ్జాం హరత్యహో తుండీ, తస్యాః సాకాత్సంగః కిం కిం న హరఠేదిదం న జానీమః.

ఏ నస్రీయొక్క ఆధరసామృ్యముతోనే దొండపండు (పజ్ఞను హరించి వేయుచున్నదో అట్టి అ శ్తీ యొక్క సావిత్సంబంధము ఏమేమి హరించి వేయనో తెలియుటలేదు. రగా యచ్చే హైవ జఘన్యకర్మవశతోఒధఃపాత మేతి స్వయం,

సద్యః సంగభృతాం తనోతి మహతాం పుంసాం చ్యుతిం తేజసామ్‌,

ఇత్ధం నిత్య్వమమంగలం సముదితానంగం కురంగీదృశా

మంగం తత తు సంగమః సుమనసాం మా భూత్చ సంగాదపిం

గ్ర సీచకర్మను ఆచరించుటవల్ల స్వయముగా వతితుడగును. తనతో సహవాసము. శేసీన వానికి కూడ పతవమును కలిగించును_ అదేవిధముగ శ్రీ వ్యామోహము అమంగళకరమై ఆధఃవతనానికి కారణమగును, 218. ముఖేన రమ్యా యాః కాంతా నిత్యం రేఫాంతరాశ్చ యాః, నరకా ఇతి తా మన్యే తాసు సజ్జేత కః పుమాన్‌. అందమైన ముఖము గలిగి, మనోవారిణులై , కుత్సితస్వభావముగల శ్రీలు నరక హేతువులని తలంతును. అట్టి వారియందు ఎవరు అసకి కలిగి యుందురు ? ముఖే _ న = మొదట నకారము. కాంతాః = చివరకకారము, శేఫాంతరాః = మధ్యలో రేఫ. ఇప్పడు న+-ర-+-క=జ నరక: అను శబ్దము సిదించును. 0 210. హా హంత సంహారమురోజ మండలం శ్రీయాః (కమం లోచనయోశ్చ రౌరవమ్‌, పశ్యనృతాస్యాం రమతేతరాం జనో మనోభవో హంత దురంతవికమః. హారముతో కూడిన స్త్రీల వక్షః స్థలమును, జింక చూపులవంటి చూపులను చూచి, పురుషుడు వారియందే వ్యామోహితుడైై రమించును. మన్మథుడు చాల బలముకలవాడు కదాః ర20. ఏకాంతేజంకగతా స్వవ్మిభమభరం సందర్శ్మయంతీ ముహుః సీత్కారం నఖలేఖనే విదధతీ వ్యక్తానురక్షా సతీ, ఆనందం జనయే త్తణం మధురతావేశేన పామేవరే రామేయం పునరంతత: కిమపి యత్కుర్వీత తచ్చింతయ. దురద (గజ్జ) ఏకాంతములా ఒడినిచశేరి తన ఆతిశయమును చూపుచు, గోటి రాతలతో సీత్కారము చేయుచు, రక్తము కారుచుండగా తాత్కాలిక మైన ఆనందమును కలిగించును, అదే విధముగా కాంతాసంగమ సుఖము మొదట సుఖకర మైనను, చివరకు శ్లేశమును కలిగించును.

77 ర. నూనమున్నతపయోధరో భవేత్కారణం ఘనరనస్య భూయసః, తేన పూర్ణతమతా జలాశయే తత విప్ణళ=తయా నిమజ్జ్ఞనమ్‌. ఉన్నతమైన మేఘములరాక గొప్ప వర్షము“కు కారణమును, దానివల్ల జలాశయములు నిండి దానిలో మునిగిపోవుట సంభవించును. 892, యో రామభజనే సక్తఃస రామాం దూరత న్య్యజేత్‌, రామాభ క్రిర్యతో వక్తి భక్ష్యభావం రఘూ త్తమేం రామభజనలయందు ఆస క్రిగలవాడు రామను (శ్రీని;దూర ముగా నుంచ వలెను. రామాఖక్తి (రామా--భ క్షి, రమ _- ఆభ క్రి) రామునియందు భక్తి శేకపోవుటను తెలుపుచున్నది. రర ఉద్వాహః [పథమా ర్తవోత్సవ విధిగ్గర్భాహితిః పుంసవః సీమంతోన్నయనం ,(ప్రనూతిరసకృ భ్రాతకియాళ్చాఖిలాః, ఆకల్పా మణిమౌ_క్రికాది ఖచికా వాసాంసి సూషోత్తమా న్యేవం వ్వై పురుషార్థహానికరణే సృష్టాః స్రీయో వేధసా. వివాహము, రజస్వల, గర్భ్యాధానము పుంసవనము, సీమంతము? (వసవము, అనేక జాతకర్మలు, మణులతో కూర్చుబడిన అభరణములు, సన్నని (శేష్టమెన వస్రములు వీటితొ స్త్రీలను. పురుషార్థము. (మోక్షము, (దవ్యము) నకు హనికలిగించుటకు _బవ్మా సృష్టించినాడు. 994, లోశే (పథమతాభాజః కాంతొార సహితాంతరాః, తారకా ఇతి తా మన్యే దుస్తరే భవసాగరే. ఉత్తమ స్త్రీలష్షణము _ లోకముబో. ల రృృవిషయక (పేమ, హితము మనస్సు నందుగల స్త్రీలు మొదట లెక్కింవతగినవారు. దుస్తరమైన సంసార సమ్ముదమును వారు దాటింపగలరు,

78

తారకా శబ్దములో మొదట “తా వర్ణము, మధ్యలో *ర! వర్ణము, చివర 'కా”" వర్ణము కలదు. “'(పధమతా భాజః' అనగా మొదట తకారము గలవారు, 'రసహితాంతరాః' అనగా మధ్యలో రకారము గలవారు, “కాంతా: అనగా కాకారము చివరగలవారు. ఈవిధముగ తారకా శబ్దము సిద్ధించును, 225. పరమైవ యా స్వభావాదపకారం (పాపితా యదపి,

సౌకిం స్వావస్థిత్యా దై న్యాపాదనకరీ భవేత్పుంసః.

స్వభావముతో శేష్టురాలైన స్త్రీ, భ ర్తవల్ల అవకారము పొండినను ఆతనికి దై న్యమును కలిగించదు. “పరమా శబ్దములోని వకారము తొలగినను *'థమా' అని మారి దై న్యమును కలిగించజాలదు కదా: 226. వు(తదారాచి సంబంధో ఒమృతళశ్చు్యుదివ భాసతే,

త్మత్పసంగః పునః పుంసాం సేహుండ ఇవ తాపదః.

భార్యా వ్యుతాదుల సంబంధము అమృతమును కురిపించినట్టిదిగా తోచును. కాని వారియందు అధిక(పేమను చూపినచో సేహుండ వృక్షమువలె తాపమును కలిగించును. 897. మోదిష్య సే మనశ్చీత్స్యాత్సదామోదరస [దవమ్‌,

రోదిష్యనీ త్వం హృదయదారకా ర్తన్వకో (ధువమ్‌.

ఒజమానవా ;

దామోదరునకు సంబంధించిన రామకృష్ణాది శబ్దము నీ మనస్సునందు నిలిచిన ఎల్లప్పుడు సంతోషరసముతో నిండి సుఖించెదవు. ఒకచేళ మనస్సున బార్య, ధనము కలవాడవై నచో వృాదయమును చీల్చు ఆ రస్వరముతో దుఃఖభింతువు. 227. సదామోద రస[దవమ్‌. స. దామోదర __స్యద్రవమ్‌,

నదా +1-ఆమోద-+రన[దవమ్‌. హృడయ డారకార్త స్వరః హృదయ -[- దార-+- కా ర్రన్వరః, వృదయ --డారక --ఆ రృస్వరః

(గ 220. స్యాత్పుంసాం తు యథా యథాఒధికతరో యోషిత్కుమా రాదిషూ

ల్లేఖ స్తత తథా తథా నవనవా (ప్రాదుర్శవేన్మాధురీ,

తత్పళ్చాదనుర క్రతా తు యదహో సంతాపయుగ్గీవనం

పేష్టం తత నిదర్శనార్థమవమాం పైమాం సమాలోకయిే.

భార్యా ప్క్రళాదులయందు ప్పరుషులకు వరిచయము పెరిగిన కొలడి (కొత్త మాధుర్యము ఏర్పడును. తరువాత (క్రమముగ అనురాగము. పెరిగి జీవనము సంతాపముతో కూడును, దానికి ఉదాహరణముగ గద్దిని చూడ వచ్చును. 900, పురుషరుషః సంసారాకూపార్మపసృతకామినీజాలే,

పతితోఒపి బలాన్నిరియాద్చాలిశ వేదః పరం వినాశాయ.

సమ్ముదములోని చేప వలళలో వడినను ఒకసాఎ బలముతో బయటపడ వచ్చును. కాని గాలమునకు చిక్కిన చీనమా(త్రము తప్పించుకొనలేదు. అడే విధముగ పురువుడు సంసారసము దములొ త్రీ అను వలనుండి తప్పించు కున్నను సంతాన _ప్రేమయను గాలమునకు చిక్కి బయటపడడు. 280. విత్తం చిత్త భమకరం జిజ్ఞాసో మాన్మ సంగహీః,

విత్తస్యతస్యతు త్యాగే నూనం విదుపలభ్యతే.

జిజ్ఞాసగల ఓ పురుమడా? మనస్సునకు (బభాంతిని కలిగించు ధనమును సంపాదించకుమూ। ఆ విత్తమును చానము చేసిన డ్జానము కలుగును

'విత్త' శబ్దములోని తకారము లోపీంచగ 'విత్‌' అని మిగులును. 231. కోఒయం హంతమహామోహ[గహ (గస్తోఒ ఖిలో జనః,

అర్హ స్యార్టే కదరః సన్‌ పరమారం త్యజత్యహో.

ఠి న! న! న!

"పెద్దనెన సంసార మోహమను (గహముచే అకమింనబడి డబ్బుకొరకు

దీనుడై పరమార్థమును వదులుచున్నాడు. ఎవడీమనుష్యుడు ?

80 992, మధుపోఒపీ కుజన్మిసంగతోఒపి (పవిజహ్యాద్యదసా సువర్ణగందమ్‌, ఆమునా కిమునామనా (2) త్తగంధాః శతధా=మీ సుమనోగణాః [కియేరన్‌. మకరందమును ఆస్వాదించునది. వృశములతో కూడునది అయిన తుమ్మెద సంపెంగ పుష్ప వరిమళమును తిరస్కరించును. అంతమా[(తమున వందలకొలది ఇతర పుష్పములు దానిచే ఆస్వాదింవబడక విడువబడునా? మద్యపానము చేయువాడు, నీచపహవాసవరుడు అయిన మనుష్యుడు కొద్ది బంగారమును విడినచినచో అనేక సజ్జన సమూహములు వరాభవింవ బడినప్లేనా ? శైశిర, ఆవివాది ధనం యత్తు నైవ స్యా త్తద్విబాధనమ్‌, యన్నికారేణ మిలితం తద్ధనం నిధనం భవేత్‌. న్యాయబద్ధమైన ధనము (శేష్టము---వివాదాస్పదము కాని ధనము బాధను కలిగించదు నికారము (వరాభవము)తో కూడిన ధనము నిధనహేతువు. ౭84, రే నానారామాణాం ముఖ్యమధుని సౌమ్య పాద్మకో శేషు, లంపటతయా ద్విరేఫో [భమరవదిహ నరో౬పి సన్మా భూః ఆనేక వనముల యందలి తామరపూవుల మకరందమును ఆస కితొ ఆస్వాదించు తుమ్మెదలె ఓనరుడా! అనేక న్రీలయందు, ధనముల యందు ఆసక్రిగలిగి రెండు విధములుగ కుత్సితుడవు కావద్దు. రరర (స్టా నర్వస్వహాన్న్యై స్వత ఇవ జగతో నిర్మమౌ (మే వస్తునీ ద్వే శస్త్రీత్యేకం తథాన్యన్నిదనమితి తతః శంకితః కోను చైతే, స్వీకుర్వీతేతి వర్ణం [పధమమథ తయోః కోవిదో గోపనార్థం విచ్చిద్యాపాతర మ్యైర్మ ధురిమనివ హైరంజయామాస భూయః, $81. నానారామాణామ్‌-. నానా -. ఆరామాణామ్‌, నానా -+-రామాణామ్‌,

గ్ర గ్ర సృష్టికర్త వళయముగొరకు శ్రీ, నిధశము అను రెండు వస్తువులను సృష్టించి, వీనిని ఎవరు స్వీకరించురు అని సందేహించి, వానిలోని మొదటి ఆఅశరములను (శంని) తొలగించి వాటికి ఆపాతమాదుర్యమును కలిగించి “స్తీ, ధనమ్‌"గా ఏర్పరచినాడు, 'ళస్తీ'లోని శకారము, 'ని' ధనమ్‌ లోని నికాఠరము తొలగించగా “స్రీ.ధనమ్‌' అని మిగులును. లిల్రిగ్రి. తతా శేషా విదగ్ధా అపి బత వివిధాపాత మాధుర్యముగ్గాః స్నిగ్గాః సంతో రమంతే కలయతి కుశలం కోఒపి నైతత్స్వ భావమ్‌, విచ్చిన్నం వర్ణయుగ్మం తదిహ శనిరభూద్దృష్టి మార్గం గతోఒసా కీదృవోఒ స్తీతి పూర్ణం విమృశ మమ సళఖేఒద్యాపి బుధ్యస్వ తూర్ణమ్‌ (యుగ్మమ్‌) సకల వండితులుకూడ ఆపాతమాదుర్యమునకు ముగ్గులై స్త్రీ, రనముల యందు స్నేహముతొ రమించుచున్నారు. వాని స్వభావమును గు ర్రించుటలేదు. శస్త్రీః నిరస శబ్దముల యందలి మొదటి వరములను వేరు చేయగ ఏర్పడిన *కని' కనిపించిన, అతడు. ఎటువంటివాడో విమర్శించి ఇప్పటిత్రె న తెలుసు కొనుము. ర్ట స్పృష్ట్వా పవ్షిమృగాదికాని వివిధానీశః పురాణ్యాత్మనాఒ తృష్ట సైరుచితాంతరోఒథ పురుషః సృష్టోఒభవత్తుష్టయే, సోఒయం చేన్నిజలింగహాయమహహ స్యాదీసమేతాంతర స్తుష్ట్యై స్యాత్క్మ-థమీశ్వరస్య పరమామోదోద్గమోల్దాసిన:. (బహ్మ మొదట వివిధ వక్షిమృగాదులను, పట్టణములను సృష్టించి మనసుకు తృ ప్తికలుగక, మంచిగ ఆలోచించి పురుషని సృష్టించి తృప్తి జెందెను. శ్రీ, ధనములకు వళుడై ఆత్మజ్ఞానము మరచిన ఆ. మానవుడు సృష్టికర్తకు ఎట్లు తృప్తి కలిగించును ? పురుష శబ్దమునందలి మద్మ ఉకారమునకు ఈ కారము చేయగ ప్ప్తరీష శబ్దము ఏర్పడును. ఆది ఎవరికీ ఇష్టమగును.

ర 285, త్యజాక్షవళతాం తాత యా మహానర్జకారిణీ, యయా వినష్టసర్వస్వా యుధిష్టిరనలాదయః. మహానర్ధకారక ములగు ఆఅక్షములకు (ఇం[దియములకు, పాచికలకు) నళుడవు కావద్దు. అశవశులగు ధర్మరాజు నలుడు మొదలగువారు సర్వస్వమును కోల్పోయినారు. 280. జగత్యామ్యత జనతా మతా కా మరణోన్ములీ, (వశ్నవాగియ మేవై తదు త్తరాయ (ప్రజాయతే. ఈలోకమునందు మరణమునకు సుముఖులుగ ఎవ్వరుందురు ? ఈ (వళ్నవాక్యమే సమాధానమునుకూడ సూచించును. 240, వృథైవ రే కామరతో౬ఒని శతుం దురాసదం తం భగవానవాదీత్‌, జనో మహారాష్ట్రగతోజపి న త్వాం కిమాక్షిపత్యేష కృపార్ణంచి త్తః ఓయి। వ్యర్థముగ కామ వశుడవగుచుంటివి. కాముడు దుర్ణయుడగు శ్నతువని “జహ్‌ శ[తుం మహాబాహో. కామరూవం దురాసదమ్‌”ఆని శ్రీకృష్ణుడు గీతలౌ చెప్పెను. దయాస్వకావముగల మహారాష్ట్రపుజనుడు నిన్ను ఎందుకు నిందించుట లేదు 2? 941. రాగో న్యక్కియతామయే ద్విజనినా దోషస్థితేర్దాపక: పళ్యాస్య షణిక్యపసంగ వశతః సన్మార్గవ ర్యష్యసౌ, ఆదిత్యో మరుపౌఘచుందితమవా పద్మిన్యభీస్టాయ య త్కో శేషు స్వయమర్పయన్‌ [శ్రియమయం న (పేక్ష్యతాం గాహతే, (వాహ్మణాదులచేత దోషస్థితికి జ్ఞాపకమైన అనురాగము విడువబడు గాక. ఎందుకనగ సన్మార్గములో [అకాశములో) సంచరించు సూర్యుడుకూడ 289. కామరణోన్ముఖీ_కా -,- మరణోన్ముఖీ, కామ +- రణ +- ఉన్ముభీ,

6 తుమ్మెదల సమూహముచే ఆస్వాదించబడిన రసముగల తామగపూవుతో కణిక సంబంధమువల్ల తన కిరణములను అర్చించి చూడకూడని వాడగుచున్నాడు. నేషేతోద్యంత మాదిత్యం నాస్తం యానం కదాచన' అని స్మృతి. 9490, కామః (కోదశ్చ లోభస్త్రయమపి పరమం కష్టమాహు స్తథాపి ద్వావాద్యె త్యత సౌమ్యా కథమపి హి పరం త్వంతజోఒ త్యంతచండః, యత్స్యాతాం పంగులౌ ద్వౌ రతిరసవిరతావాదిమోఒన్యో విరోధి ధ్వంసే శ్వేతస్య లాభాదుపరి పదచతుష్క,పతిష్టా హి దృష్టా. కామ [కోధ లోభములు కష్టదాయకములని చెప్పుదురు. వానిలో మొదటి రెండు కొంత సొన్యుములు. లోభము మ్మాతము మిక్కిలి తీక్షము. కామము సంభోగాంతములో, [కోధము విరోధినాశములో తొలగును. కాని శోభము మ్యాతము నాలుగు వదములపై నిలచి ఎన్సటికి దృఢముగ ఉండును. లాళః, లీభః, లూభః, లేభః, లోటః. 248తి దేహదారకదారాదౌ యావన్మోహాకుల। పుమాన్‌, రావన్న వి త్రవిషయతర్కసంపర్కవర్ణితః. పురుషుడు ఎంతవరకు కరీర, ప్యుత, భార్యాదులయందు మోహముతో ఉండునో, అంతవరకు ధనఫంబంధ మైన ఆలోచనలకు దూరము కొజాలడు. 244 నరకోపస్థితిం నామ నాన్యాం మన్యామహే వయమ్‌, యా చైెషా దృళ్యతేఒముప్కిన్నరే కోపన్య రే స్థితిః, ఓయి: నరునిలో కోపముయొక్క స్ధితియే నరకోవస్థితి అంతకంటె మరొకటి లేదు. లశీశ4. నరకోప స్థితః ఎ నర్‌ శ కోవనితిః, నరక -- ఉపస్థితి.

గ్ర 245, బిందుమ్మాతేణ యో హి స్యాదంతరే సమదః పుమాన్‌, సమంద ఎవేత్యేతస్మీన్న కస్యాప్య స్తీ సంశయః. లేశమ్మాతమగు మదముతో కూడిన పురుషుడు బిందుమా[(త్రముచే మందు డగును, దీనిలో ఎవరికి సందేహము లేదు. *మది శబ్దము మధ్యలో వీందువు చేర్చగ మంద శబ్దము ఏర్పడును. ల4గ, మత్సరః సముపాదేయో యాగేఒభ్యుదయకారణాత్‌, పణనాత్తు పునర్మృత్యు హేతు[ర్చాహ్యణ్యహానికృత్‌. అభ్యుదయ హేతువగు యాగము చేయుటలో మత్సరము (సోమలకా యాగము) స్వీకార్యము అది వ్యాపారము కొరకు ఆయిన, మృళఠ్యువును? (వాహ్మణ్య హోనిని కలిగించును. రశ, అనేకధాతు,శేష్టం యత్కళ్యాణం సంగృహాణ రే, కళ్యాణనం[గహే తాత నైవ దుర్గాతిబాజ్‌ నరః, ఓ మానవుడా: అనేక లోహములలో (_శేష్టమగు సువర్షమును సేకరిం చుము. దానివల్ల మనుష్యుడు దారి(ద్యమును పొందడు. రం. తా. అనేక విధముల (శేష్టమెన సత్కర్మను చేయుము. దానివల్ల నరుడు నరకమును పొందడు. 240, యస్తు నిత్యం శమాపన్నః సర్వతోత్సుజ్య లోలతామ్‌, సన్తైవ సుఖమాపన్నః ఇతి కఃపండితో వదేత్‌, చంచలత్వము వదిలి ఎవడు కాంతమును అవలంబించునో వాడు సుఖమును పొందడని ఏ వంగితుడు అనును? ౨47. అనేక ధాత్ముశేష్టమ్‌ _ అనేకధా ళు (శేష్టమ్‌, అనేక -- ధాతు + శేష్టమ్‌. కళ్యాణమ్‌ ఇ బంగారము, మంచివని. వ48. శమావనః _ ళమ + అవన్న:, శమ్‌ _.. ఆవన్నః.

6కి

రశ్మీ శమస్య సాధనం తాత కర్తుంయడిన శక్యతే, శమో భవిష్యతి శనైః శమలం త్వమలం కురు, నాయనా ! శమమును సాధించుట నీకు నాధ్యము కానిచో పాపమును

చేయుట బాలించుము. నిదానముగ శమము సిద్ధించును. ఇచట శమల

శబ్ధమును *“అఆలమ్‌' లకార రహీతముగ చేసీన 'శమ్‌' అనునది మిగులును, 250, శమీ క ఏవం పరీపృచ్చ్యమానే (పళ్నో షయ మేవోత్తరతాం విభరి,

పరీశ్ష్షితా యః పరిహేలితోఒపి నిర్భ ర్పయామాస సుతం శప నమ్‌.

“శమి ఎవ్వడు” అని (ప్రశ్నించినప్పుడు ఈ వళ్నయే సమాధానముగ

(శమీకఖ) అగును. పరీక్షిత్తుచేత పరాభవింపబడిన శమీకుడు రాజును శపించిన

తన కుమారుని నిందించినాడు.

251. నూనమవిద్యావిజయాజనితో దేహోఒ౬హమితి మదో భూయాన్‌, తస్యైక ఏవ సద్భిః (పతికూలో దృఠతమో దమోదృష్టః. అజ్జానమను మాదక [దవ్శము (ఈంగు వల్ప కలిగిన ళరీరమే నేను

అను మదము (పబలమైనది. దానికి వ్యతి రేకముగ సత్పురుషులు చెప్పిన దృఢ

మగు విరుగుడు దమము. (బాహ్యేం[ద్రియ ని్నిగహము). మద _ శబ్దమును వ్గత్త స్తముగ (వ్రాసిన దమళబ్దమగును.

౨గ2. యః సర్వదా సంశితరామపాడో దాంతం తమేనం సహజం

(బవీమి, యః కేవలం సాద్వినిరుద్ధ శుక్షః సక్షాంత ఏవేహ భవేన్న దాంత;?. ఎవడు ఎల్లప్పుడు రామపాదముల నాశయించునో వానిని సహజ మెన దాంతునిగ ఇప్పుడును. కేవల ఇం్యదియని_గహము కలవాడు బాధ కల వాడగునే కాని, దాంతుడు కాజాలడు. నతన! తర్ట0. (వ = కమీ కః, ఉత్తరము : శమీకః అని,

రగ 258. స్యాచ్చేదుపరమః సౌమ్య భవతశ్చిత్తమందిరే,

స సావ్మా్బీనివాసోఒ యమితి నిశ్చినుమో వయమ్‌.

ఓ సౌమ్యుడ! నీ మనో మందిరమున ఇం(ద్రియ న్మిగహము కలిగిన నీవు సాఇుత్తుగ శ్రీనివానుడవని మేము నిశ్చాయించుచుంటిమి. ఒకవేళ నీ మనో మందిరమునండు లష్మె ఉన్నచో నీవు శ్రీనివాసుడనే. రక్‌. యేషాం నదానసమాధానో దృశ్యతే హ్యంతరాశయః,

ఇందిరాధిపతి స్తత వసతీతి (వతీయతే.

ఎవరి హృదయము ఎల్లప్పుడు ఇంటద్రియన్మిగహము. కలిగి (లక్ష్మితో కూడి) ఉండునో అచ్చట విష్ణువు నివసించునని తోచుచున్నది.

255, యస్యాంతు దృశ్యతే (శ్రద్దా బుద్ధిఃసా సత్వభావితా, అదూరాదేవ బోధాఖ్యం తనయం జనయిష్యతి.

ఏ బుద్ధియందు తర్‌ ఉండునో, అది సత్యముతో కూడియుండిన దగును. మరియు స్వల్పకాలములోనే జ్ఞానమను కుమారుని కలిగించును. 256. ఆఢ్యోఒయమిత్ధం వ్షితిపోఒయమిత్దం కిం భూయసా శ్రీపతిరేష

ఇత్ధమ్‌, అర్హంతి వక్తుం విబుధా భవంతం సఖే యది త్వం బహు లక్షమోఒస్సి,

ఓ మ్మిళుడా : సీవు బహులనమ క లవాడవై న-.ధనవంఠతుడవని, రాజు వని, విష్ణువని నిన్ను పండితులు పిలువగలరు. 2కి. ఉవరమః = ఇర్మదియ ని్య(గ్రహము, “ఉవపసమీపే రమా యస్యసః

ఉనరమః” లక్ష్మీ సమీపమునందు కలవాడు. 2న్‌శ. సదా సమాధానం = ఎల్లప్పుడు ఇంద్రియన్మిగహము,.. దాసీచాసొమాచ

దొసమా. తస్యా ఆధానం స్టితిత్సత్సపాత: ఐ= దొనీయగు లమ్మీతో కూడినవాడు.

గ్ర?

257. యో వర్తతే ఉచిత్వేన స వైశ్వానర ఉచ్యతే, యో వర్తతేఒశుచిత్వేన సవై శ్వానర ఉచ్యతే. ఎవడు సదా శుచిగ ఉండునో వాడు అగ్నివంటి వాడని చెప్పబడును.

ఎవడు అకుచిగ ఉండునో ఆ మనుష్యుడు పనకముగ పిలువబడును.

25068. నూనం (బహ్మభవః కృతోవనయనోఒ నడ్వాహమారూఢవాం _సస్యాష్యస్య మహేశితుః శిరని రే దోషాకర సంగతః, కార్యాకార్యతయోపదిష్టమిహ య్శచ్చీవేదరాజేన త న్నోల్లం ఘేత జనః కథం కథమవి (పాజ్ఞః సమర్థోఒపి నన్‌, (ాహ్మణుడు ఉపనయనము చేసుకొని ఎద్దును ఎక్కి తలపై దోషమును

"పెట్టుకున్నాడు. కావున కార్యాకార్య వివేకముతో వేదము చెప్పిన ధర్మమును

ఎంత సమర్థుడైనను అతి[కమింవరాదు.

60. తా. శంకరుడు మూగవ న్మేతము కలవాడై, ఎద్దును ఎక్కి శిరస్సునందు దోషాకరుని (చర్నదుని) ధరించిరాడు.

61. యథా కథంచిద్వర్హస్య (గహణాద్వర్ణ నం[గహః, వినార్థలాభాద్వేదానాం సామర్థ్యంతు న సంథవేత్‌

గురువు ద్వారా వేదాకరముల (గవాణమువల్ల (బాహ్మణత్వ వర్ణము నీద్దించును. అర్థము తెలియక వేదముల నభ్యసీంచుటవల్ల వానికి శక్రి లభిం చడు.

260. వపరమార్థస్య నిదానం పరమార్థం (శుతిగతం సముత్సృజ్య, అర్జకృతే (వ్రతిసదనం [శుతిమాతరమహహ న ర్హయంత్యేతే. ధ్‌ ర

మోత్షసాధనిమగు వేదములో. చెప్పబడిన ముఖ్యార్ధమును విడిచి ఈ మనుష్యుడు ధనము కొరకు వేదమాతను ఇంటింటికి (తిప్పి ఆడించుచున్నాడు. [వేదముయొక్క అర్ధ సంసాదన కర్షవ్యమే గాని, వేదముతో ఆర్ధ సంపాదన యు కము గాదు] లం శ09. వర్డః = అవషరము, _బాహ్మణాది వర్గము.

80

861. వేదానధీత్య యో వ్యర్థాసస ఏవేతి తర్కయే, తతై 9వ యః సమర్థః సస ఏవేతి న కో వదేత్‌. ఎవడు వేదములను చదివి దాని అర్జమును తెలుసుకొనడో వాడు

వ్యర్థుడు అని ఎవడు అనడు? ఎవడు దాని ఆర్హము తెలుసుకొనునో వాడు

సమర్థుడు అని ఎవడు అనడు?

2గ2, వేదారజోహినా కస్య పృష్టమారోక్ష్యతీతి చేత్‌,

ధక స్త్‌ పృచ్చ్యతే, పశ్యతతాసా (పశ్నఏవో త్రరాయతే. వేదార్డము తెలిసిన పురుషుడు దేని వృష్టమును ఆధిరోహించును అను

(వళ్నకు సమాధానము ఈ [వళ్నలోనే లభించును, వేదార్ణము తెలిసీన పురు

షుడు స్వర్గము యొక్క ఆగభాగమును చేరునని సమాధానము. నొ కస్య వృష్టమ్‌ ? నాకస్య (స్వర్షస్య) వృష్టమ్‌.

288, వినా శాస్త్రం తు యద్వర్శ్మ వినాశాయైవ కేవలమ్‌, అమాధవస్తు యః పంథాః స మహాతామసః స్మృతః. కాస్త్రసంబంధములేని మార్గము వివాశమునకు కారణమగును. మాధవ

సంబంధములేనీ మార్గము గొప్పచీకటితో కూడియుండును.

264, ధిగన్తు కావ్యవ్యాసంగం మూలమాసురసంపదామ్‌, అతో భాగవతం సత్తాపాదకం శీలయామహే. రాషసత్వ సంవదలకు మూలమగు కావ్యవ్యాసంగమును [కాదంబర్యాది

కావ్య వ్యాసంగమును, శ్కుకాచార్యుల సంబంఖమును] దూషించెదము. అందు

నత న న. | కస కనక ననన లైగ్రి1, వ్యర్థ: అవి + అర్థః వు అర్థజ్ఞానము లేనివాడు, వ్యర్థుడు సమర్థః = వొగ్వగ అర్థము తెలిసినవాడు, సమరుడు న!

26కి. వినా కాస్త్రమ్‌ _ వినా+ళాస్త్రమ్‌, ఏనాశ -అస్త్రమ్‌. అమాధవః = మాధవేన రహితః, అమాధవః, ఆమా తమన్విని తస్యాధవః మహాతామసః.,

ర వల్ల సత్త్రగుణకారణమగు భాగవతమును పరిశీలించెదము, టభగవత్సంబం ధము లేని రజ స్తమోగుణ (పేరకమువైన కావ్యములను విడువవలెను. 265, కా వ్యేనాసనురసంప త్తిర్నాటకే (పాకృత్మకమః, న రామతాఒలంకారిత్వే వరా భాగవతస్థితి?, కావ్యవఠనమువల్ల ఆసురసఎపద, నాటకమువల్ల (పాక్ఫత జనుల (క్రమము వచ్చునుగాని అలంకార శాస్త్రమువల్ల రామక్వము రాదు. ఆందువల్ల భాగవతముయొక్క స్థితి ్రేష్టమెనది. టి అకా రెం. తా. శ్ముకాచార్యులవల్ల అసుర సంపద ఏర్పడును. లంకారి కాని వానికి రామత్వము లేదు. భాగవతమును ఆ_శయించుము. 286. బాలకానాం యథామాతా తఠి గీతా హితావహా, ఆమేధ్యహారిణీ సద్యః స్వ హృద్యాఐమృతదాయినీ. పసిపిల్లలకు రన్నతల్లివలె, గీత మానవులకు హితమును. కలిగించుకు, తల్లి తన సంకానిముయిక్కా. మ్యూతపురీషములను స్వయముగ_ తొలగించి అమృతమువంటి తశ _సటష్టమును (లాగెంచును. అలాగే గీత దోషజలముకు తొలగించి మోతమును (వసాదించును. ౨27, (బహ్మచర్శనిరతా_స్రపన్వినో దూరము ర్ఞుతగ్భహా వివేకినః, యదృ్భవంతి సురతార్థినోఒపీ తద్విస్మయాయవిపులాయ జాయతే. (బహ్మచర్యము స్వీకంంచి, తపస్సు చెయుచు, ఇంటిని వదలి, వివేకు లెన వారుగూడ సురతారులు [సంభోగము కోరువారు, దేవత్వము కోరువారు ] అయిన ఆది గొప్ప ఆశ్చర్కముకు కలిగించును. 280. సంపూర్ణ పాణభృత్తాాణ వ్మిశ్రాణనపరాయణః, యథార్దం రాజతేఒత్యర్హం సకల్మతః కిలా శమః. స! న! సమస్త (పాణులను రక్షించుట, దానము చేయుట అను గుణములతో సకళ్ళతమై [(భార్యతోకూడి, అందరిని రవీంచు] నట్టి గృహస్తాశ్రమము సార్ట్‌ కమై-ఒప్పారుచున్నది.

గ్టీగ్ర్‌ 260. యో నిత్యం మార్గణం విభత్సవై దేహీ వరో మతః, యోశిత్యం మార్గణం బిభత్స వై దేహీ వరో మతః. ఎవడైతే _వతిరోజు యాచకులను ఆదరించునో, వాడు (శేమ్ముడెన పాణి యని అనవఐడును. ఎవడైతే ఎల్పప్పుడు బాణమును ధరించునో అతడు “సీలా పతి' అని యనబడును, 270. వ్శిపాః కాంతాశ్చ దాంతాః సకరుణమనసః సాత్వికాః సత్య శీలాః స్మపజ్ఞాశ్చేకి చృష్ట్వా నిపుణతరమ థాధ్యా[శమం శ్రీమత్తెషామ్‌, సంన్యాసః స్థాపితోఒభూత్స యది విధివశాల్లభ్యతే యేన పుంసా యుక్తాచారం విచారం స చ రచయతి చేద్ధీయతే కిం స్వలాభఃం (బాహ్మణులు, కాంతులు, దాంతులు, దయామయులు,సత్యస్వభావులు, 'వజ్ఞావంతులు అని తలచి శ్రీమంతుడు తన ధనములు వారికి చెందజేసెను. దైవమువల్ల తిరిగి లభించిన దానిని సరియైన నడవడి ఆలోచనలతో వినియో గించిన తన (దవ్యమునకు లోటు ఏర్పడదు కదా ।ః రెం. తా. భగవంతుడు (బాహ్మణులు _ కాంతులు, దాంతులు, దయా మయులు, సాత్వికులు, సత్యవంళులు, (పజ్ఞావంతులు అని తలచి వారికె సన్యాసాాశమమును కల్పించెను. తమకు అద్భృష్టవశమున లభించిన ఆ అశ మమును యుక్తాచార విజారములతో అనుష్టించిన ఆత్మజ్ఞానము లవించక పోవునా ? ర్జు స్త్మతం శిఖామష్యవిహాయ దంభాన్నరశ్చతుర్జాాశమమా శితోఒపి, విధాయ సాహాయ్యకమస్య కృష్ణు &షపం సుభ(దావగమం తనోతి. అర్జునుడు శిఖాయజ్జ్ఞోవవీతములను వదలక మాయాసన్యాని వేషమును ధరించినను, శ్రీకృష్ణుడు ఆతనికి సవాయముచేసి సుభద్రను అవృగించెను, అలాగే మనుమ్యుడు కవటసన్యానివేషమును ధరించిన మాతముననే ఆతనికి

ర్న

భగవంశుడు సుఖమును కలిగించును. నిజమైన సన్యాసము అవలంవీంచిన

చెన్పవలనినడేమి ;

౭792, కర్మమాశ్ణే యథా శ్యూదా ఏకగ్యోతావలంబినః, మోవమార్లేఒపి తే తద్వదేకగో తావలంబినః,. కర్మమార్గములో శూ[ద్రులందరు ఒకే గొతమును అవలంబించి

యుందుదు. ఆ విఠముగనే మోవమార్గమందు ఒకే గ్మోతమును (భగవన్నామ

మును) ఆవలంవించెదరు.

978. ఆదౌ యత్పరిశల్యతే దృరతరం తచ్చాగతో ధావతీ త్యర్జో డిండిమక ర్రశృ్ళంగనినదై ర్లో కేషు సంభావితః,

|! ణ్‌ ఆా=రొ తస్మాద్దాఇ్బూసి సత్పదం యది సఖే మద్వాక్యమంగీకురు ఉపేమ్తూ సంశయ సత్పదం భవమహాకూపారపార( పదమ్‌, మొదట బాగుగ పరిశలింపబడినది తరువాత వెంబడించియుండును. ఈ

విషయము. వాద్య ఘోషములతో లోకములో దాటింపబడినది కావున ఓ

మిితమా : సత్పదమును [ముక్తిని |కోరనయెడల నా మాటను అంగీకరించుము

(పేమతో సంసార సము (ద్రమును దాటించునదైన సత్పదిమును (సజ్జనులపాద

మును) ఆ్మశయించుము.

24. దోషో దేకభవే పభూతతమసి వ్యాప్తే ద్విజానాం [వజో మూఢో నప్టసుదృక్‌ సమీపగమపి స్టాణుం పరం స్వా శయమ్‌,

ల థి

(దష్టుం నక్షమతే, చరంతి పరితో యచ్చాత్మ ఘోషద్విషో హంసన్త్నత యదృచ్చయా సముదిత శృేత్స్యాత్సమృద్దం

హితమ్‌. ర్మాతిసమయములో చీకటి వ్యాపించినవ్పడు వత్సల సమూహము చూపును కోల్పోయి, తమక్క్షాశయమైన చెట్టుదగ్గర ఉన్నను గుర్రించక దాని చుట్టు తిరుగుచు అరచుచు ఉండును. ఆకాశములో సూర్యుడుదయించగానే వానికి సంతోషము కలుగుగు. అలాగే అజ్జానాంధకారము వ్యాపించినవ్వుడు

ర్టిల్తీ ఆత్మజ్ఞానము క్షీణించి, సమీపములోనున్న పరమాత్మను దర్శించలేక ఇతర మార్గాలలో తిరుగుచుందురు. అప్పుడు సాధుదర్శనమువల్ల సమ(గమైన హితము కలుగును. 275. శుచిమానసావగమ ఇహ హంససమాగ మవళాద్ద్విజేం్యదాణామ్‌. తదమృతతృష్తాః కాంఠాః సంతో విహరంతి కువలయేఒథ సుఖమ్‌. ఇతర వపశులకు నిర్మలమగు మానస సరోవరము హంసల సహవాసము వలనే కలుగును. ఆ సరస్సులోని జలముతో త్య ప్తినిపొంది ళూమిమీద అవి రా సుఖముగ సంచరించును. అలాగే (వాహ్మణులు నిర్మలాంతఃకరణము పొందు టకు సజ్జనుల సహవాసము కారణమగును. దానివల్ల ఆత్మస్వరూపవము తెలును కొని కాంతులైై సుఖముగ జీవింతురు, 276. (నగ్గంధాద్యుపభో గేషు విరక్తస్య వనే సతః, నరస్య రామావాప్తిస్తు నూనం పహంససమాగమాత్‌. హారములు, చందనము మొదలగు సుఖములయందు విరక్తుడె ఉద్యాన వనములో నివసించు నరునికి |నలునికి] హంసతో సమావేశమువల్ల దమయంతి లభించినది. అలాగే సుఖభోగములయందు విరక్తి కలిగిన నరునకు సారు వుల దర్శనమువల్ల రామ్మపాప్తి కలుగును. ఆచ తి, అర్య ఆ టే ఆ 2/7, సృష్టిం వర్ణమయీం స లేఖకవతిః పశ్యన్నదో దృష్టవా నథతస్థం సదపీదమక్షరమసం వేశేన బాహ్యే స్టీతమ్‌, వర్ణాసేన వినా భవేయురహహానర్థాకులా: కేవలం తస్మారద్దంసపదం కృపాపరవశ _స్రలబఖయే నిర్మమౌ, డో లది లేఖకుడు ఆవరమయమైన రచనను చేసీ తరువాత దానిని చూసినవ్వుడు వానీలో ఒక వరము సానముతపి+ నెలుపలయున్నట్లు తోచగా, దాని సమన్వ ణు థి మ య 276. వనే = ఉద్యానమునందు, అడవియందు =. శామావాప్తిః - రామా+-అవా ప్తి, రామ-+-అవాప్లిః

రశ

యము కొరకు హంసపాదమును గుర్తుగ పెట్టును. లేనిచో ఆ వర్ణములు నిర ర్థృకములగును.

రెం. తా. _బహ్మ, (బాహ్మణాది వర్ణ్షమయమగు సృష్టిచేసి దానిని పరి శీలించినవ్పుడు వకావరమగు (బహ్మము భాహ్యముగ కనిపీంచినది. అది లేకుండ వర్ణములు అనర్థకారులు గనుక “త త్ర్వమసి' మొదలైన వాక్యము లతో దాని సమన్వయముకొారకు సాధుజనులను సృష్టించినాడు. 270. (వమాదాద్విన్మృతం య త్తద్బా హ్యేఒవస్టిత మషరమ్‌,

అనొాయాసేన తల్లబ్ష్యే నాన్యద్దంసపదం వినా.

రా! ణల

మరప్ప కారణముగా వెలువల ఉన్న ఆశకరమును సులభముగ గుర్తిం చుటకు హంసపాదము తప్ప మరొక ఉపాయము లేదు. అలాగే అజా(గత్త వల్ల మరచిపోయి దూరముగ ఉన్న పరమాత్మ స్వరూపము సులభముగ తెలుసు కొనుటకు సాధుపాదము తప్ప వేరు ఉపాయము లేదు. 2709. సత్యపి వ్యాపకే దివ్యే పరమే త్మీవశేజసి,

స్యాత్తే పాకన్య సంనిద్ధ్యె సన్మణ్యుదితమేవ తత్‌.

తీక్షమైన తేజస్సు కలిగి వ్యాపించిన నూర్యరళ్మ ఉన్నను సూర్యకాంత మణిలేనియెడల పాకము. సిద్ధించనట్లు సర్వవ్యాపకుడగు పరమాత్మ దివ్య తేజస్సుతో ఉన్నను సజ్జన (గురు) సేవలేనిదే పరిపొకము సిద్ధించదు. 280. కౌటిల్యం స్వగతం స్వబంధకమిదం యు_క్రం పునర్ము క్రయే

సాం[దానందకదంబకారి సురతావిర్భావకర్తుః పరః,

సంగః స్యాత్పురుషోత్త మస్య నిభళృతానంగ్మపసంగాన్న కిం

స్పష్టం దృష్టమిదం కచేషు కుచయో:ః కామం కురంగీదృషామ్‌,

తన బంధనమునకు కారణమగు కుటిలత్వమును వదలి ముక్తిని హెందు టకు అనంద యుక్తమగు దేవత్వావిర్భావ కర్తయగు పురుషోత్తముని సంబంధము కారణమగును, న్ర్రీల కచకుచముల శుందలి కెటిల్యము విడిపోవు టకు పురుష ేన్టని సంబంధము కారణమగును.

గ!

51. స్తోతుం కథం ను కల్చేయ సంగం సుమనసామహమ్‌,

మలినోఒపి గతో యేన మధుసూదనతామలిః.

మలినముగ ఉండు తుమ్మెద కూడ పుష్పముల సంబంధమువల్ల మభునూదనము (తేనెను హరించునది) ఆగుచున్నది. అలాగే సజ్జనసహవాసము వల్ల సీచ జనులు కూడ మధుసూదనత్వమును (విష్ణసాయుజ్యమును) పోందు దురు. సుమనస్సంగమును గూర్చి నేను ఏమని పొగడవలయును. లిప్ట్‌ స్వామోదహేతుసుమనః సమయం (శితోయః

పళ్చాతృ్సృతః సపది తేన భగపసంగ:ః,

సర్వత చ్యాతకిల దైైతవిలానభాజః

శ్రీమాధవః సవిధ ఏవ భవత్యముష్య.

ఆత్మానంద హేతువగు సాధువుల ఆచారమును ఆ(శయించినవాడు. తరువాత శ్రీ స్త్రీలోలుడ్లైనను, ఈలోకమునందంతట వై తన్యరూవబుద్దిని కలిగిన వానికి, సమీవకాలములో మాధవుడు సాజుత్కరించును. 20కి, అప్యతపా అపీ [పాయః సర్వథాఒపి కుజన్మినః

సుమనః సమయస్థాశ్చేద్దరీ భూయ సృురంత్యహో.

ఆకులురాలిన చెట్లుకూడ వసంతము రాగానే వచ్చదనముతో (నకాశించును. అలాగే లజ్జలేని పావజన్ములు కూడ సజ్జనుల సాంగత్యమును పొంది, వారి ఆచారమును అవలంబించిన హరిరూవమును పొందుదురు. ఓగ్రిడీ యన్తు ద్విజేర్యదః కుటిలో మంతవో్యోఒపూర్ణ ఏవ సః,

యస్తు పూర్ణత్వమాపన్న:ః స నద్వ్రూత్తో హి దృశ్యతే.

న న య తజ న నతన

204. ద్విచేయ్యదు= (బావ్మణ, ముడు, చందుడు, 2. వృ త్రమ్‌ఐగుం(డనిది,

నడవడి,

ఫిల్‌

చం(దుడు పూర్ణరూవము లేనప్పుడు వంకరగా ఉండును, పూర్ణత్వ ములో గుం[డ్రిని ఆకారముతో ఆగుపించును. అలాగే (బాహ్మణుడు కుటిల వర్తనము కలవాడై నచో అపూర్ణుడే యగును.

మంచివర్తన కలిగినచో పూర్ణపురుషుడగును. 285. పుణ్యకియాదౌ ఫలనిఃస్పృహత్వం

బోధో విశుద్దోఒప్యథ భ_క్రియోగః,

మోక్షః [కమేణేతి తు యత పంచ

సోఒయం పుమాన్‌ స్యాదితి మే మనీషా.

మొదట పుణ్యాచరణము, ఫలముపె కోరికలేకండుట, నిర్మలజ్ఞానము, భక్రియోగము, మోక్షము అను ఈ ఐదు (కమముగ ఎవనియందు ఉండునో వాడు పురుషుడని నా అభిప్రాయము.

రెం. కా. 'పు' అనగ పవర్గాశరములకు వ్యాకరణసం౦ కేతము.

అవనికలది. పుమాన్‌ అగును. పె ఐదువదముల మొదటి వర్ణములు సవర్గకు చెందినవిగనుక పుమాన్‌ అగును. 206, యదృచ్చాలాభనంతుష్టాః పరదారపరాజ్ముఖాః,

న్వచ్చందచారిణః కేచిద్ధిజా విష్ణుపదానుగాః

దొరికిన దానితో తృ ప్తీపడుచు, వరన్త్రీలకు విముఖములై , యఖేస్టముగ సంచరించు కొన్ని పక్షులు విమ్ణువదము (ఆకాశము)లో సంచరించును. అలాగే దొరికిన దానితో తృ ప్రినాందుచు, పరన్ష్తీలనుకోరక, కాస్త్రసమ్మతముగ తిరుగు కొంతమంది ద్విజులు విష్ణువదము (మోక్షము)ను చేరెదరు. 92857. యోగం యః [ప్రభయ న్లరేరిహ పునర్భోగం మహాన్తం

స్వయం

వాణ్చేదేష హి కేవ ఏవ న పునర్యాతా బతాధోగతిమ్‌,

ఆకల్పం విపులాది భారగహనే స్టారా న బోగన్తు యః

సువ్యక్తం ద్విజనాయకః కిల కుకః సోఒవ్య క్తనాజ్‌ ము క్తిభాక్‌.

భగవంతుని నంలంధమును కలిగి పెద్దవడగను ధరించినవాడు పాళాళమూలము పొందినవాడు ఆదిశేషుడే. చిరకాలము ప౦ంణరమున6డు

రగ గొవ్ప దుఃఖముతో నుండి ఆకాళమును చేరిన పక్షిరాజను చిలుక అవ్మ క్రవాక్కు గలదై విడుదల పొందును భగవంతుని యోగమును తెలుపుచు నుఖలోగ ములను కోరినవాడు ముక్తుడు కాక మిగిలిపోవును. ఆదోగతినికూడ పొందును. శాక్వతముగా దుఃఖభారము కలిగించు భోగములేని వాడును, [వాహ్మణ (శేష్టడును ఆగు శుకుడు మౌనియై మోక్షమును పొందును. 20868. రోమాంచోఒంగేషు కంపో వచనవిరచనాఒపైటవం నేత చం[ద (గావదావస్తమో [దాగపసరతి చ చిచ్చందికాంచ [9] త్యకస్మాత్‌ మన్యేఒహం తస్య దన్యేశతురమలతపో యోగమాసాద్యసద్యః శీతోల్లాసాధి వాసోఒధిహృదయగగనం రామచం[దోఒవతీర్ణ:. చంటదుడు మాఘమాసపు రాతి అకాశమును చేరినన్పడు శరీరము నందు గగుర్పాటు, కంపము, స్పస్టముగ మాట రాకుండుట, కన్నులలో నీరు ఊరుట, చలియొక్క ఆధిక్యము కలుగును. అలాగే ఎవని వృాదయమను ఆకాశములో సీతా సంతోషమునకు స్థానమైన రామచం[దుడు ఉదయించునో, ఆఅ ధన్యునికి ల క్రిపారవళ్యముతో పులకరింత, కంపము, అస్పష్టవాక్కు, అనందబాష్పములు, కన్నులలో కాంతి, సంభవించును. 2009. శ్రీరామావిర్భావో యత స ఇహ దృశ్యతే మహత్త్వేన, యదనేక తారకత్వం పునర్వసుత్వం చ సర్వజనసిద్ధమ్‌. ఏ నక్ష్యతమునందు శ్రీరాముడు అవతరించెనో, ఆది గొవ్పదిగ చూడ బడును. అనేక తారకలలో పునర్వసు అట్టి దగుట అందరికి తెలిసినదే. రెం. కా. ఏ పురుషుని హృదయమందు శ్రీరాముడు సావాత్క రించునో, వాడు అనేకులను తరింవజేసి, నమృద్ధమెన ము క్తిధనము కలిగి గొప్పవానిగ అందరిచే గౌరవింవబడును.

గ్రా ర్‌? 200. జాతు చిన్వెతి వికృరిం కుసంగ | పభవె రుణెః, వ! ల (అదిల గ్నుక సర్వత తు సదామోదమాధదత్తే సుమనో గణి, చెట్ల సంబంధమునల్ల కలిగిన గుణములతో పుష్పసమూవాము వికారము చెందక ఎలప్పుడు మంచిపరిమళము కలిగియుండును. ఆలాగే సాధుసమాజము చెడ్డవారి సంబంధమువల్ల మార్పు చెందక సర్వదా సంతోషభరితమై జీవించును. లే సిద్ధః సుమన స్తేన సర్వుదామోద సంభృతః, న్వశ్వం కునుమవవై్వ్నైవ శరశ్చేదేఒపీ ముంచతి. సారధుజనుడుగ (వసిద్దుడైనవాడు, ఎల్లప్పుడు నంతోషముతో కూడుకొని, పుష్పమువలె తన శిరస్సును ఖండించినను స్వవొవచూను విడువడు. ఎల్లప్పుడు పరిమళముతో నుండి సుమనస్సుగ ,పసిద్ధమెన కుసుమములోని మొదటి అక్షరమును తొలగించినను తన అర్థమును విడువదు. అనగా కుసుమములోని “కు' వర్ణమును వీసీనను, సుమముగనే మిగిలి తన అర్థమును పొగొట్టుకొనుట లేదు. ఆలాగే (వసిద్ధ శబ్దముళోని వ తొలగించినను సిద్దళబ్దము అడే అర్ధమును బోధించును. 202. ద్విజిహ్వపీడితాశ్చాపి వ్మికియాం నైవ తన్వతే, పరతాపోవశమనే గురవోఒగురవో జనో! నర్ప బాధితులకు చందనాదులవలె, దుర్జన పీడిశులు విశారమును సపాందరు. ఇతరుల తాసమును తొంగించుటలో సౌదువులు చందనము వంటివారు. 908, లాభేషు నూనమఖిలేషు వదంతి సంతో ముఖ్యః కులాభ ఇతి తస్య కృతేఒపి నాశే, నైవ త్యజంతి సహజపవణొః కులీనాః ఓ సుమవ వమ్‌- శుద్దాత్మనః కుసుమవత్పరమాత్మథా మ్‌ 200. కుగంగః = వృషసం౦బంధము, డుర్దన సంఒంధము. 202, ఆగురవః = చందనము, గుకువు కానివారు.

ర్ట అన్ని లాభములలో కులాభము (భూమిలాభము, “కు లాభము) [శేష్ణమని సళ్చురుషులు.. చెప్పుదురు. కులీనులైన వారు పద్ధమనస్కులై, ఆలాళము నశించినను కుసుమమువలె పరమాత్మ సంబంధమును విడువరు, కులీనాః_ కులీన శబ్దములో “కృ లోపించినను 'లీనాః' అనియే మిగులును. అలాగే కుసుమ శబ్దములోని “కు' లోపించినను సుమళబ్బము మిగులును. రథ, ఉపసర్గ్మ్యపకారోఒపి నిర్మితః సంముఖే యది, నైవ స్వభావవై కల్యం వరాణాం జాయతే క్వచిత్‌. వరళబ్దమునకు ముందు ఉపసర్ల మగు “వి చేర్చిన తన భావములో మార్పు కలుగక “%వవరః అనియే ఆగును. అలాగే వరునకు ((శేష్టునకు) అవమానాదులు కలిగినను సృభాపములో వికారము ఏర్పడదు. 205, గతోఒపి ద్విజరాజో యఃవషయం వా వృద్దిమేవ వా, నైవ విష్ణపదం జవ్యాత్సచామృతకరః స్మృతః. ద్విజరాజు (చం(దుడు-- (బాహ్మణారులు) వృద్ధిక్షయముల యందు కూడ విమ్ణు (ఆకాశ, విమ పవముకు వదలడు. ఆతడు అమృతకరుడుగ వసిద్దుడు. జ లీ తి. టు ౨ర0గ్ర హృదయ।సణిహిత కృష్ణో నిత్యం యో విష్షుపద భజన ధుర్యః, క్షపయన్‌ న్వవపుర్విబుధాన్‌ పుష్టాత్యేవం ద్విజేం్యద ఇతిమన్యే. హృదయమునందు మచ్చగలిగి, ఆకాశము.___నక్ష తమండలములో లిరిగి, తన శరీరమును కృళింవజేని దేవతలను పోషించు చర్మదునివరె హృదయమందు కృష్ణుని నిలిపి, పిష్టుపాద "సివచేసి, తస శరీరమును కృశింప జేనీ పండితులను సంతో షపరచువాడు ద్విజేర్యదుడు అగును. 207. శూరః స ఏవ యో వై విష్ణుపదన్లః (పచండకరపాలః, నక్షత లోపకృద్యః సద్యో డ్విజసంఘ ద్టైన్యభంగకరః,

ర్ట

శూరుడు (సూర్యుడు) ఆకాశములో ఉండి తీష్షకిరణములు కలిగి నమ([తములను అద్భృశ్యముచేసీ పక్షులదై నస్యమును తొలగించినట్లు శూరుడు (వీరుడు) విమ్ణమార్గములో ఉండి తీష్ణకరవాలము ధరించి క్ష్య[తధర్మము నుండి తొలగక (వాహ్మణాదుల దైన్యమును తొలగించును. 298. కృతపర్య న్రికాబంధో జలామృతవివేచనే,

యః శుచిః స్వాత్మనా నిత్యం స ద్విజో హంస ఉచ్యతే.

పాలునీరు వేరుచేయటలో శ క్రిగల శుద్ధమెన హంసవలె 'చిత్‌'ను “ఇడ్రము'*ను వేరుచేయుటలో శుచియైన ద్విజాలు వరమహంసలనబడుదురు,. 299. యద్శిన్న కఠిన విషయ జరసం రసజ్ఞా రసాకులా దధతే,

విశదస్వభావసుభగా_స్ర ఏవ ముఖ్యా ద్విజా విరాజంతే.

రస్మపీతిగల నాలుక భీన్న-_కఠిన వస్తువుల రసమును ఆస్వాదించును. స్వచ్చముగ్‌ అందముగ ఉండి ముఖమందు పుట్టిన దంతములు (వకాశించును.

రెం. ఠా, రసజ్ఞులు నిర్మల స్వభావులు ముఖ్యులు అయిన ద్విజులు దురవగాహమగు శాస్త్రవిషయముల బోధనవల్ల కలిగిన రసమును సృష్టపరచి (పకాశించుచున్నారు. 800. నిజమహిమమదం న మనాక్‌ జ్ఞానఘనా ఆత్మనా జనాదధతే

యస్మాచ్చుకోఒపి హంసో హసంః సన్నప్య హంస ఇతి మనుతే-*

జ్ఞానవంతులు తమ గొప్పతనమువల్ల గర్వమును కలిగియుండరు. ఎందుకనగా చిలుక వాంసగమారినను తనను తాను హంసయని తలంచదు. పకయోగి వరమహంస అయినను, అతడు 'సోఒహమ్‌'" అనియే తలదును. 801. యా సార్వ సంగతా యుక్తం జనకా సాద్వసం గతా,

యా సాధుసంగతా చిితం జనతా సాఒధ్వసంగతా.

ఏలోకము సత్పురువులతో కుడియుండదో ఆది భయమును పొందుగు. సాధువులతో కూడిన జనము మంచిమార్గమును పొందుదురు.

100 802. ఉ_త్రమమూర్థన్యేఒస్మిన్‌ జగతీతల భూషణాయితే పురుషే, ఉపకారిత్వం ముఖ్యం మన్యే కిల తదనురూప యు క్తత్వమ్‌, లోకమునకు అలంకార్మ్నపాయుడు, ఉత్తమ ేష్టుడు అయిన ఈ పురుమనియందు ఆళతనికి ఉవకారిత్వము ముఖ్యము. పురుష శబ్దములొని చివరి షకారము మూర్భన్యము. దానికి ఉకార యుక్త నకారము ఆదియుందు: “రు అనునది చేర్చగ పురుష శబ్దమేర్చడును. 803, సంప్రార్థితో భవ్యజనో న కాలతః

స్యాత్పూర్వ భావస్థితిరస్య యద్యపి,

(భామ్యన్‌ స్వయం స్పర్షన మల్చశోఒర్పయం

స్తోషం స జోషం తనుయాద్విశేషత!.

ఉత్తమ పురుషుడు ధనముకొరకు యాచింపబడి కాలవశమున ధనహీనుడుగ నున్నను, ఎక్కడనైనను తిరిగి కొలది ధనమును సంపాదించి యాచకులను సంతోష పరచును. భవ్యజన శబ్దమునందలి “ళ' కారము తొలగగ వృజనళబ్దము ఏర్పడును. వ్యజనము (విసనక్యర) తాను తిరుగుచు కొలరిగ గారిని ఇచ్చి జనులను సంతోషపరచును.

804. నూనం భవే ద్విగలితం బహులోహజాతం

వ్యక్తిం గతే కిల యదంతరనంత దేవే,

యస్మాచ్చ్యుతాని సహసా వసుదేవకారా

గారే స్వయం నిగడతాలక శృంఖలాని.

ఏ పురుమనియొక్కు ఆంతరంగమందు భగపత్సాఇజత్కారము కలుసుునో, ఆతనికి అనేకమైన తర్కుములు, శంకలు తొలగిపోవును. శ్రీకృష్ణ డవకతరించినవ్వుడు పసుదేవుడు ఉన్న కారాగారము యొక్క తాళములు? అతనిచేతిబంధనములు తొలగిన ఏకదాః 801. బవులోహజఖాతమ్‌_ ఐహుల- ఊహకారమ్‌, బహు 1-తోహ

జాళమ్‌,

101 805. జానద్భి! పరమం జ్యోతిః సం ల్లగ్నా ధిషణై రపి, కిం న్నాదియేత సద్యోగకరణం చో త్తమా తిథి: వ్యోతిషము తెలిసినవారు [వయాణాదులయందు లగ్నమును ముఖ్యముగ భావించినప్పటికి, యోగకరణతిథులను ఉఊ'పేక్షించనట్లు, పరమాత్మను దర్శించిన మంచి బుద్ధిగలవారు, అష్టాంగ యోగములను, వర్ణాాశను ధర్మములను, అతిథి సత్కారమును ఆదరింపక ఉండరు. 806. జానాతి యే పరం జ్యోతి స్తేతు ధన్యతరా నరాః, యేషాం లీలావతీమద్యే పళ్య వ్యాసోఒపష్యపస్థితః పరింజ్యోతిని దర్శించిన మనుష్యులు మిక్కిలి ధన్యులు, అట్టి లీలా వతుల సమూహములో వ్యాసుడు కూడ్‌ చేరియున్నాడు. (లీలావతి అను గణిత (గంథములో వ్యాసము అను అంశము చరియుండెను). 807. జాతస్వాత్మపరీపాకో నన్వపామార్గ శేఖర, రంజనాయేహ జాయేత నా (పత్యక్పవణాత్మనామ్‌. సన్మార్గవర్తులలో శేష్టుడు, ఆత్మ పరిపాకము పొందినవాడు విషయా స క్తజనులకు సంతోషదాయకుడు కొడు. 808. సన్నాథమండలస్థ్టా భజంత ఇహ జంతవోఒమృతం సంతః, యద్విషయమాననస్థా దురంతమృత్యుం తదప్యుచిత మేతఠ్‌. చం[దమంగలమునందలి _పాణులు అమృతమును పొందుచున్నవి. విషము-_యముడు ముఖముళ౦దు గలవారు దురంతమగు మరణమును పొందు చున్నారు. ఆదియ క్రమే. 806 సన్నాథ మండలస్థాః =ఎనవ్యతములకు నాథుడ/౧ఏ చం దుని మండలము నందుండువారు. సత్పురుషుల సమూహములో నుండువా విషయి మూననస్థాః.. విష+- యమ +-ఆననస్త్యాణళ్యార చ $ ఆం ధాలు విషయ --మాననస్తాట టాం ల ఫు | జ ఇ (టా. 66464160) ప. క న్‌ లో

1012 రెం. తా. సజ్జన సమూహమునంరున్న సత్పురుషులు మోవచమును పొందుచున్నారు. విషయధ్యాసకలవాగు దురంతమైన మృత్యువును పొందు చున్నారు.

809, నిలయః కష్టాయ స ఇవ, వనితా స్వహితాయ జాయతే

"సేవ, యంపతి కీల స్వలౌల్యం తదివ సహి జనో విరాజతే విరలః. నిలయము నిరయమువలె (రలయోరఖేదః) కష్ట హేతుపు. వనిక

(వనములో ఉండుట) వనిత (స్త్రీ) వలె తన హితము కోరును. దానిని గూర్చి

స్వలౌల్యము (ఆత్మజ్ఞానోత్క్మంఠ) స్వలౌల్యము (ధనలోలుపత) వలె ఉండునో

అట్టిజనుడు అరుదుగ ఆగుపించును.

810. బహుతరహితే రసాతల ఉ త్తిస్టంతే హి సుమన సస్తపసి, కాంతారై జనవేగం విషహ్య స్మదసఫలాస్తు విరలాః స్యుః. మాఘమాసములో మామిడిచెట్టు బాగుగ వూసీనను త్మీవమైన గాలికి

తట్టుకొని మంచిరసముతో కూడిన పళ్ళు కొన్నిమా(తమే లభించును. రసాతల

శబ్దమునందలి '“త'కారము లోపించగా రసాల శబ్దమేర్చడును.

రెం. తా. అనేక విధముల హితకరమైన భూలోకములో దేవతలవలె సజ్జనులు ఉదయింతురు. శ్రీః ధనము, ఆ్మశితజనులు ఏవీరల యొక్క వత్తిడిని తట్టుకొని కొద్దిమంది మ్మాతమే మోవఫలమును పొందుదురు.

తే. పంకోద్భూతీ రజోభిః కలుషితహృదయః కంటకాబద్దసంగ శ్చేత్సూర్యాత్తపసాదో (భమరహిత ఇహ స్యాత్సదామోద

పూర్ణః, తం ధత్తే వాసుదేవో నిజకరక మలే పద్మవత్సాదరం తత్‌ కిం వాచ్యం తత లక్ష్మీర్నివసతి నిభృతం నిత్యదా నిర్వ్యులీకమ్‌. థి11. సూర్యాత్తః_ సూరి. ఆ త్తః. నూర్య-ఆ త్తః,

10 బురదలో పుట్టి, పరాగముతోనిండి, కంటక సంబంధము కలిగి, సూర్యునివల్ల వికసించి, తుమ్మెదలకు హితమును కలిగించి, సుగందముతో నిండి, లక్షీనివాసము అయిన పద్మమును వలె నీచ జన్మకలిగి రజోగుణముతో కలుషితమైన హృదయము గలిగి, దుష్టసహవాసము కలిగి నప్పటికీ-పండితుల అన్ముగహము పొంది, (భమతొలగి, నిత్యసంతోషపూర్ణుడు అయిన పురుషునకు వాసుదేపుడు తన సాన్నిధ్యమును (వసాదించును. కిల. యః (పీతిమానపి సదైవ కలపవృత్తో సంకీర్తయన్నటతి కృష్ణయళః పవితమ్‌, స (బహ్మభూత ఇతి సు పథిత న్ర్రిలోక్యాం దృష్టా క రేఒస్య సతతం మహతి (ప్రతిష్టా. కలహ పవృ త్రియందు ఎల్లప్పుడు (ప్రీతిగలవాడు, పవి్విత్రమగు కృష్ణుని కీ రని గానము చేయువాడు అయిన నారదుడు [త్రిలోక (ప్రసిద్దుడు. అతని చేతిలో మహతిీయను వీణ ఆగుపించును. రెం. తా. కలియుగపు పనులయందు (పీతిగలవాడు (శ్రీకృష్ణ కీరనతో వవి[త్రమగు కీర్తిని పొందును. అతడు పరమాత్మ స్వరూపమును ధరించి ముల్లోకముల యందు (వఖ్యాతిని పొందును. కావున ఇతనికి గొప్ప గౌరవము కలదు- తి1శి. వీణజాయా ఆపి భువనతయ శ్రియో౬ఒపి మాయాయా అపి నిపుణం గుణాన్మహత్యాః, ధున్వానః సమభిదథాన ఆజిహానో దివ్యాత్మా విహరతి నారదో జగత్సు. నముహతియను పేరుగల వీణయొక్కు తీగలను మీటుచు, గొప్పనైన భగవద్గుణములను కీ ర్రిచుచు, గొప్పనై న మాయయొక్క. హేయగుణములను విడుచుచు, దివ్రాత్ముడైన నారదుడు సంచరించుచున్నాడు,. తేలి, (బహ్మభూతః న్‌ా [బహ్మవళ్ల పుట్టినవాడు, పరమాత్మ స్వరూపము,

104 రేడీ, (పహ్లాద్యపముఖా హి బాలమతయో విష్ణోర్గుణ (గాహిణోఒ భూవన్నారద సంగజం ఫలమితి (పస్తౌమి యావద్భృశమ్‌, తావత్తు స్మృతిమార్గమాగతమిదం యత్పర్వతః సర్వతో గాయన్విష్ణుగుణాన్స్న హ (వజతి మద్వాచ స్తతో ముదితా: (వహ్హాదుడు మొదలగు బాలురు విష్ణుగుణములను (గహించుటకు నారదుని ఉపదేశము కారణమని అనుకొనుచుంటిని. కాని "నారదుని సహచరు డగు వపర్వతుడనువాడు విష్ణుగుణగానము చేయుచు గంచరించుచుండును, ఆను విషయము స్మరణకు వచ్చినది. అందుచేత పర్వతములు హరికిరన చేయు చుండగా నారదాదుల విశేషము ఏమి ఉండును. 815. హీనజాతిరపి యచ్చబర్యభూ (చృీరమేశ కరుణారసా స్పదమ్‌, ఇత్యవేక్యు బదరీఫలం ముని స్తద్వనే వసతి భాదరాయణ:. “తక్కువజాతిలో జన్మించిన శబరికూడ బదరీ ఫలము (రేగుపండు) ద్వారా శ్రీరాముని కరుణకు పా_శురాలాయెను” అనీ తలచిన వ్యాసముని ఆ బదరీ వనములోనే నివనీంచి బాదరాయణుడుగ (వసిద్దుడెనాడు. 816. కృష్ణం ద్వైపాయనం వందే మహాభారత మోదినమ్‌, పురాణ పురుషం (బహ్మవిద్యాం నిదధతం నరే. బరువైన చీకటికి సూర్యుని వంటివాడు, వనుగువంటి గమనము గలవాడు, పురాణపురుషుడు, అర్జునునికి గీతను ఉఊవదేశించినవాడు అగు శ్రీకృష్ణునికి నమస్కరింతును. రెం. తా. మహాభారతముతో సంతోష పరచువాడు, పురాజపురుషుడు, మనుష్యులకు _బహ్మసూ_తమును (వసాదించినవాడు ఆగు కృష్ణద్వైపాయనునికి (వ్యాసునికి) నమన్కరింతును. $16. మహాభారత మోదినమ్‌__మవి --భార --త మో దినమ్‌, ముహాభారత + మోడినమ్‌.

103

శ17. య(దృహ్మన్మూతాణి విధాయ కంతే

సపద్యయం (బాహ్మణ భావమేతి,

వేదోపదేష్టారమిమం పురాణా

చార్యం ముహుర్వ్యాసమహం నమామి.

యజ్ఞోవవీతమును కంఠములో ధరించి _బాహ్మణత్వమును పొందినట్టు, (బహ్మనస్తూతములను కంఠముతో చెప్పి (బహ్మజ్ఞానమును పొందిన, వేద విభాగము చేసిన, పురాణపురుషుడు ఆయిన వ్యాసునకు నమస్కరింతును. 818. ఆళావపానా లోకేషు నిజగుహ్య |పకాశకాః,

ఉపహాగాస్పదం [పాయో నూనమేకం శుకం వినాం

ఆశలను వదిలిన వాడు, (టబహ్మత త్వముకు వెల్లడించువాడగు కకుడు తప్ప లోకములో డిగంబరులై తమ గుహ్యమును (పకాశింపజేయు. వారు నిశృయముగ వంహాస ప్మాతులగుదురు. తీ19. ద్వివేషు శక ఏవేహ మునీనాం సుమనః స్థితమ్‌,

రసమాస్వాదమాస్వాదం సుఖం చరతి సర్వతః,

అగన్తీ పుష్పములోని రసమును మాటిమాటికి అస్వాదించుచు వకులలో చిలుక ఒక్కటి సుఖముగ అంతట తిరుగుచున్నది.

50. తా. ముగుల మనస్కులలోనున్న యవిహ్మ రసమును సర్వదా ఆస్వా దించు కుకయోగి ఒక్కడే అంతట సుఖముగ సంచరించును.
51. (దావానింబఫజిజ్జేష యస్య సాధారణీ రుచిః,

తాదృళః శుక ఏవేహ ద్విజేందేషు విలోక్యతే. కున నన కకక తి17. (బహ్మన్నూకాణి = యజ్ఞోపఏతములు, వేదాంతసూ తములు.

(ాహ్మణభావమ్‌ = (వాహ్మణత్వము, (బహ్మజ్ఞానము. తే1కి. ఆళావసానా ః _ ఆకా -- అవసానాః = ఆశా -- వూనాః 19. మునిః = అగ స్రీివృక్షము, ముని.

106 (దావ, వేప, మిరప పంద్రయందు సమానరుచిగల చిలుకవలె. అన్ని రుచులయందు సమభావము కల శుకడొక్కడే ద్విజులలో అగుపించును. తలే, సదుపాసనసంపన్నా కృతస్వారిపరికయా, అబలా శబరీ నూనం శరధారీ పరః పుమాన్‌. మంచివారల సహవాసము, అంతళ్ళ తువుల విజయము కలదయిన ఆబల నిశ్సయముగ శబరియే. ర0. తా. మంచి శరాభ్యాసము గలిగి, ఖరదూషణాది శ్చువులను సంహరించి శరధారియైన పరమ పురుషుడు శ్రీరాముడే. “శబరీ' లోని 'బ కార మును తీసివేసిన 'శరీ' యని మిగులును. 822. శబరీ కోలవితరణాదషి భవజలధే ర్మహోర్మి మోరస్య, పారం పరం గతవతీ యేన నలాఘవనసమాశయో జయతి. శబరి బదరీ ఫలమును రామునకుఅర్చింవి ఘోరమగు సంసార సము[ద్రము యొక్క. ఒడ్డును చెలినది. రాముని ఆ(శయించుటయే దానికి మూలము. రెం, తా, చర్మముతో, వెదురు బద్దలతో నిర్మించిన చిన్న తెప్పతో సము(దమును స్రూలకాయుడు దాటుట కష్టము, కావున లేలికదనముతో దాటుట సులభము. 88238. ఆతంతికం సంకుళలం పరిలిషమానాః " శ్రి ట్‌ ్స' "సేవంత ఏవ సుజనా బహుశోవపీ రామమ్‌, సర్వేషు తేషు రమునాథగృహీత సేవా సెక్రేవ భాతి శబరీ పరిశద్దభావా, తమ క్షేమమును ఎక్కువగా కోరిన సుజనులు శ్రీరాముని అనేక విధ ముల 'సేవించుచున్నారు. వారందరిలో రమఘునాథునిచే సగహింవబడిన "సేవ (కేగి

107

పండు) గల శబరి ఒక్కతే పరిశుద్ద అంతరంగము కలదిగా అగుపించు చున్నది, 824, మహాకపిః శ్రీరామాంఘి సరసీరుహ తత్పరః,

విలోపితాంతకో యస్మా త్రస్మాద్వాచ్యో మహాకవిః.

శ్రీరాముని పాద సేవలో నిమగ్ను డ్రై న మవోకపి కూడ యముని తొలి గించి మహాకవియని చెప్పబడినాడు. మహాకపి శబ్బములోని ఆంత్యవర్హమగు “పి' స్థానములో “వి చేరిన మహాకవియగును. 8ిక్‌, సత్త్వం సుఖే సంజయతీతి హి స్మృతి

శ్చీన్నిద్యదా సత్స్వమథానిశం సుఖమ్‌,

ఇతీవ విద్వాన్స్నవనస్య నందన

స్తన్నిత్యదాసత్వమసౌ దృఢం దధాౌ.

సత్వగుణము సుఖదాయకమని స్మృతి చెప్పును. ఎల్లప్పుడు సత్వము సుఖము వలిగెంచునని తెలిసీస హనుమంతుడు నిత్యదాసత్వమును దృఢముగ ధంంచినాడు. 826. విఖీషణో రాక్షస వంళ దీవకః

సభాజనోద్దామ దళాస్య దూషకః,

సర్వోత్తమ స్నేహ భరేణ పూరిత

శ్చిరం జ్వంత్య్యత పరం నిరంజనః.

రాతస కులమునకు దీపమైనవాడు, సభామధ్యమునందు రావణుని ఎది రించినవాడు,విషయవాసన లేనిడాడు అగు విలీషణుడు _శెష్టమైన స్నేహముతో నిండి చాలాకాలము వెలుగుచుచ్నాడు. 827. అహో సదారామపదం శ్రితస్య

కుజన్మనః న్తదస సంప్పుతస్య, 821. సదారామపదమ్‌ _ సత్‌ _- ఆరామ _(. వదమ్‌,

నడా +- రామ +- షగమ్‌.

108

సముదృవేత్సళ్చు మననస్కతాజఒస్య

నిదర్శనార్థం యవపనః కవీరః.

మంచితోటలో ఉన్నది, చక్కగా సీటితో తడుపబడినది ఆయిన వృక్షము నకు మంచి పుష్ప సంవద కలుగునట్లు ఎల్లప్పుడు రామపొదమును ఆ(శయించి యవనజాతిలో పుట్టి బహ్మానందములో నిమగ్నుడై ఉన్న కటీరుకు ఉత్తమ సాధుత్వము కలదు కదాః 82868. యో హ్యాదిమవర్ణోత్తర రసంగతోఒసౌ కుజన్మ్యపి కబీరః,

సుమనః సహ్మసమధ్యే కష్టం న సమాశయేత్కథం కారమ్‌.

మానవజన్మను పౌందిన కబీరు _బాహ్మణునకు యోగ్యమైన (ట్రవ్మానంద మును పొందినాడు, కావున వేలకొలది సజ్జనుల మధ్యలో '(శేస్టుడుగ ఎందుకు గు ర్తింపబడడు?

కవీర శబ్బములోని మొదటి 'క' కారము తరువాత 'ర' చేర్చినచో కర పీర (వబయోరబేదః) యగును. ఆ పూపు (గన్నేరు) వేలకొలది వుష్పములలో శేష్టమైనదిగ ఉవ్చబడినదిం 8209. నృణాం మూర్మస క్షం [న్యత్వం] కలయతి కవీరస్య

తనయః

కమాలే త్యేతస్మి న్విషయ ఇహ హేతూన్సముచితాన్‌,

ఉపన్యస్తుం యావత్కృుత వరికరస్తావదచిరాత్‌

సమాఖై్యైవా స్యేయం మమ సమవరుంధే మతిగతమ్‌.

కివీరు కుమారుడైన కమాల్‌ అనునతను మనుష్యుల శిరోమాల వంటి వాడు. ఆ విషయములో తగిన హేరదవులను వివుంచుటకు (ప్రయత్నించు చుండగా అతని పేరులోనే అర్భము ఉండుట నా బుద్ధికి తోచినది. తీర, కమాళలా _ కౌ మస్తశే మాలా

100

880. ఆత్మారామసముద్భూతి స్తులస్యామోద మందిరమ్‌,

సుమనః కోటితః పీత్యై శ్రీరామస్య భ వేన్నకిమ్‌.

తమ ఇంటి తోటలోపుట్టి, సుగంధమునకు స్థానమైన తులసీ శ్రీరామునికి కోట పుష్పములకంటె ఎక్కువ 1పీతికరము కాదా?

రెం. తాం ఆత్మారాముని కుమారుడు సంతోషమునకు స్థానము అయిన తులసీదాసు శ్రీరామునకు ఇతర భక్తకోటికంటె ఎక్కువ పీతిపా్యకుడగును కదాః $శి1. లోకో ఒయం కిల మోహితో మమతయా కాః కా న నామాచరేత్‌

(వేతాసంగ మహాభుజంగమ పరిష్వంగాది మోర్మ్యకియా?,

తాం జహ్యాద్యది రామదర్శన సుధాలాభస్య సద్భాజనెః

జ నీ అ ఆజ

స్యాదిత్యత నిదర్శనస్య తులసీదాసః సముజ్బంభతే.

తులసీదాసు తనభార్యయగు మమత విషయములో మోహమువల్ల (యేక శరీరమును, సర్పమును అవలంబించి ఎన్ని వనులు చేయలేదు? ఆ పిదన రామదర్శనమను అమృతమును పొంది తరించిాాడు. అదేవిధముగ ఈలోకము మనుకారముతో (పేతపూజ, పాములను పట్టుటవంటి ఘోర కార్య ములను చేయును. ఆ మమకారమును విడిచిన రామదర్శనామృతము లభించును, డానికి దృష్టాంతముగ తులసీదాసు చప్పబడినాడు. తిలిలై, అకించనవరేజ్యోజఒపి నమర్జపదవీం గతః,

దాసోఒపీ యః కిల స్వామీ న సాధుః కోఒపి రాజతే.

ధనహీనుడై నప్పటికిని సమర్థబిరుదము పొందినవాడు. దాసుడై కూడ న్యామియని పిలువ జఒడీనవాడు అగు ఒకానొక సాధువు సమర్థరామదాసుగ వెలుగుచున్నాడు. లలా 330. ఆత్మారామః - ఆత్మా + ఆరామః, ఆత్మారామః,

110 రవీకి యోహి శ్రీరామదాసః స్యాత్పరిత్మజ్య [శియం సీ యమ్‌, జ టు స్వ ఆసా న పరలీనః స్యాడితి కః సజనో వదేత్‌. జ ఎవరు శ్రీని, స్త్రీని విడిచి రామదాసుడగునో ఆతడు వరమాత్మలో లీనము కాడని ఏ సజ్జనుడు పలుకును ? తీశీశ, యో రామదాసః స్యాత్తస్య కల్యాణస్టితిరాలయే, నభాజయతి తం పేన్లూ దుర్గాదీశ! సదా శివః. ఎవడు రాముని దాసుడో వాని ఇంటిలో కల్యాణము స్థిరముగా నుండును. పార్వతీ పతి శివుడు ఎల్లవ్వుడు ఆ రాముని పూజీంచుకు కదా।ః రెం. కా. దుర్గ్షములకు అధివతియగు శివాజీ సమర్థ రామదాసును ఎల్లవృడు 'సీవించెడివాడు. శిశిర. రామదాసపదాంభోజ రజఃన్పర్నో విరాజతే, యః కుశీలజనస్యాస్య కల్యాణాయ (పకల్పడే. శ్రీరామదాసు పాదరూ? యొక్క సర కుతి+తజనుల కళ్నాణమునకు ల గా నార్ల కుత్స కి కూడ హేతువగుశున్నది. 886. గంగాధర (పేమ రసాస్పదం యో యః నూర్యవంతై కమణి [వవేకః, ఖరాంతక్షః శోభనలక్మణాఢ్యః స రామదానః కిల రామ ఏవ. అన్నయగు గంగాధరుని (పేమకు పాత్రుడు, సూర్యాజీ కుమారుడు. దుష్టులకు యముడు, శుభచిహ్నములతో కూడగినవాడు అయిన సమర్థరామదాసు, గంగాధరుసి _'పేమకు ప్యాతుడు. సూర్యవంశమణి, రుని చంపినవాడు, లక్ష్మణునితో కూడినవాడు అయిన సాగాత్తు, రాముడే. తితి7. ధ్వ న్తమహాశోకవనం దలితాక్షం నదుచాఫలావాసమ్‌, కల్యాణశివపభుపదోల్పాసం రామదాసమవలంబే.

శే

అశికవనముకు ధ్వంసము వని, అక్షకుమారుని చంపి, మధువనఫలము నందు ఆస క్రిగలిగి, మంగళములకే మంగ*+మైన రామపాదముల యందు ఉల్లాసముగలిగిన హనుమంతునివలె గొవృ శోకములను నశింపజేసి, ఇం్యదియ ములను జయించి, వృక్షములతో గూడిన చాపలా (గౌమమందు నివసించి కళ్యాణ శివులను శిష్యులకు ఉల్లాసము కలిగించు సమర్జరామదానును ఆ(శయింతును. 880, శ్రీరామో విపినపయాణ సమయే శ్వః శేయసద్వంసకో

నా న్తీ [కోధసమోఒపరో రిప్పరితి ,పాహ ]పియం (భ్రాతరమ్‌,

తద్భ్చూయాసమకోపయు క్త ఇతి చేర్‌ శ్వఃశేయసావా_ప్రయే

సర్వస్వం సహసా విహాయ తృణవచ్చీరామదాసో భవ.

“శుభమును నశింపజేయు కోవనము వంటి శ్య్రవు మరొకటిలేడు' అని శ్రీరాముడు ఆడవికి వెళ్ళినవ్చుడు లక్ష్మణునితో చెప్పెను. కావున శుభ పాపి ౩ కోవరహితుడవు కాదలచిన సీవుసర్యస్వమును విడిచి రామదాసుడవుకమ్ము. తికిరి, శ్రీరామః కిల భిన్నభిన్న విదధయా మాతేవ కౌతూహలా

న్యాద త్తే స్వజనస్య పూర్ణకరుణాస్థానే తదేతద్యతః,

పూర్వం కాననజాతయా౭౬ భిరమితో రుదః స్వయా లీలయా

భూయోఒకాననజాతయా రమయితుం (పాయః (పవృత్తః కలౌ,

తల్లివలె శ్రీరాముడు అనేకవిధముల తనవారికి వేడుకలు కలిగించును. పూర్వము వనవాసములో జరిగిన (రావణవధాదులు) దానితో సంతోషించిన శివుడు మరల కలియుగములో అకాయను భక్తురాలి నోటినుండి వచ్చిన అభంగముల ద్వారా సంతోషపడుచున్నాడు. తిశీ0, అకామలాత్యుత్తషుతి కృత్వా చేదిష్యతే త్వయా,

శ్రీరామదాస శరణం (వజ తతా స్యకామతా. కిికి. అకోవయు క్రః_-న [1-కోప-+-యుక్తః, అకా-|-ఊఉప-+-యు క్తవ,

అకా అను పేరుగల శిష్యురాలి ౨ "సేవింపబడినవాడు,

శ19 నిష్కామత్వము సర్వ శేష్టమని తలచిన శ్రీరామదాను (సమర్జరామదాస మఠము)ను శేరుము. ఆక్కడ అకామత (ఆకాయను భకురాలు) నివసించును, విశే, ఆవూర్య స్వముఖేన కర్ణవివరం వేణుం కరాంభోరు హే కృత్వా వాదయతా పురా భగవతా సాద్మువజస్యార్చితః, మోహో మంజురవేణ హంత స పునర్జాసేన తు ధ్వంనితో జొనీమ న్తతదతీవ సాధు చరితం దానసస్య దేవాదపి, పూర్వము శ్రీకృష్ణుడు తన చేతియందు వేణువుధరించి దానిని నోటితో (మోగించుచు గోకులమును మోహములో ముంచెను. ఇప్పుడు ఆయన భక్తుడగు రామదాసునిచే సారుజనులమోహము ధ్వంసము చేయబడినది. దీనివల్ల భగవంతునికంటే దాసుని చరితము మంచిదని తెలియుచున్నది. వేణు అను శిష్యురాలు రామాయణగాథను రచించి సారువుల మోహ మును తీసివే సెను. కిడ్తీలై, రామాకాశనృపాలసంమిత శే సంవత్సరే దుర్మతౌ మాఘే మాసీ శనేర్ధినేజథ చరమే పశ్నే నవమ్యాం తిథౌ, హిత్వా దాసపదం న సజ్జనశిరోభూషామణి: స్వాత్మనా శిష్టః 'కేవలమర్ద ఘససమయే శ్రీరామదాసో గురుః, శకసంవత్సరము 1003 దుర్మతి సంవత్సర మాఘ ఐహుళనవమి శనివారము మధ్యాహ్నము సజ్జనులకు శీరోమణివంటి శ్రీరామదాసు దాస వదమును వదిలి శ్రీరామునిగ మారెను. కీశరి. యన్త్య్యక్త్వా తృణవ్యచ్చియం న్రియమపి శ్రీరామదాసోఒభవత్‌ సోఒయం షోడళశూన్య పూర్వకతయా లీనోఒధిరామం భవేత్‌, ఇత్ధం దర్శయికుం శకాబ్బగ ణనాసంస్థాముఖేనాన్టీతో రామాకాశనృపాల సంమితశకే శ్రీరామదాసో లయమ్‌. $81482, రాను (శ్ర) ఆకాళ (0) నృపాల (16) *“అంకానాం వామతో గతికిః, అనున్యాయము (వకారము 1608 అని తెలియును,

ర్తి 1

రామదాను, నంవచడు. శక్తిని విడిచి షోతశకశలకు పన్యము.నీ రామునియందు లీనమాయెను. ఈ విషయము ళోక మునకు వెబ్లగంచుట యన్నట్లుగ 1603 అకు శకసంవతరములో అయిన రామునిలో లీనమాయెను తిశీశ. యఃపుంసా మనసా నియమ్మ నహసా స్వార్థాయ పుణ్య స్తపోం

యోగస్వాన్థిత ఏనమార్యమహితం నంత్యజ్య నర్వాత్మనా; త్యాగోనైవ వర న్గనోరితి జనాన్సంచర్శయన్‌ కిం తపోం యోగే తావనశేఖరో నిజతనుం శ్రీరామదాసోఒత్యజత్‌.

ఏ వురుమడు మనన్సును ని[గహించి పుణ్యమైన తపోయోగమును అవలంబించినాడో అతడు దానియందే అన్ని విధముల శరీర త్యాగము చేయుట ఉచితమని లోకమునకు తెలియజేయుటకు ముని(శీస్టుడగు సమర్థ రామదాసు తపోయోగము (మాఘమాసము) నందు శరీంమును విడిబను, తిశీర. ఆదౌ దుర్మతి నగంతి స్వనుళృతాం [పాయో మనో భంకకా

చేత్త(తాపి ఠగ(పనంగ ఉదయేత్యాగ న్గనో నద్వరః,

ప్రేయం న షణమా[తమిత్యుపదిశన్పకేేఒంతిమీ నత్తమో

మాఘే మాని జగద్గురుర్ని జతనుం శ్రీరామదాసోఒత్యజత్‌,

(పాణులకు మొదట దుర్మతులతో సహవాసము కలిగి మనోవికారము కలుగును. దానిలో టాడ కామ సంబంధము ఏర్పడిన శరీరమును తొందరగ వదులుటయే యుక్తము అనీ లోకమునళు ఉవదేశించుచు జగద్గురువు రామదాను దుర్మతి సంవత్సరము మాఘమాసము కృష్ణ వక్షమున తగ వసంగము (ఫాల్లుణము తగులునని) కలుగునని తనళరీరమును వదలెను, తిశీకి. అస్మిన్‌ భూవలయే విధాయ విమలాం చంద(పభాం కోమలాం

కి ర్రిం జేతుమితో నరః పరపదం యో రామదాసో [వక్షేర్‌,

తవై9వైష చిరం వనేన్న పునరాగచ్చేదితి ద్యోరయన్‌. జేతుం మందదినే జనేశపదవీం శ్రీరామడాసో యయౌ, న!

శ

శనివార మరణము పుసరావృత్రిరాహిక్యమునకు హేకవు__ఈ భూలోకములో నిర్మలమైన వెన్నెలవంటి కీర్తిని సంపాదించి, ఇక్కడినుండి వరలోకమును జయించుటకు వెళ్ళిన రామదాసు అక్కడనే చిరకాలము ఉండ వలెనని తిరిగి జన్మించ వలదని తెలియ జేయుటకై శనివారమువాడు ము కిని పొందినాడు,

'మందవారగమనే పునరావృ త్ర్తిర్న' ఒకానొక జ్యోతిష శాస్త్రరాక్యము. తశ, స్నాతానాం గురురాజపూర్ణకరుణాపీయూషధారాంబుభిః

శ్రీగోవింద పదోంబుజస్మృతిసుధాస్వాదై కతృష్తాత్మనామ్‌,

సంస్థా నైవచ శుక్షపడ ఉదయేదేవం జనాన్సూచయన్‌

సంస్థామాప వ కృష్ణపక్ష ఇవ నః శ్రీరామదాసో గురుః.

గురువుయొక్క దయామృత ధారతో స్నానముచేసి, వ్‌ష్ణువు పాదవద్మ ములను ధ్యానించుట అను అమృతముతో తృ ప్రిపొందిన వారికి పక సంబంధ మైన రాశస వకములో ఉండుట తగదని జనులకు సూచించుటకు ఠామదాను కృష్ణవవములో మరణము పొందెను. కిరి. పుణ్యాదా మదుపక్తపక్షనవమీ శ్రీరామజన్మోత్సవై

ర్థానస్యాప్యథత లేన తా విజహనుస్తాః కృష్ణపక్షస్థితా :,

తా ఏనం శరణం గతా ఇవ సతాం [1పాణ్యపయాణోత్సవై:

కారుణ్యా త్తవసి స్థితాం వ్యరచయత్పుణ్యాం శరణ్యాగణీ:.

మొదట చై తళుక్త నవమి తిథి శ్రీరాముని జన్మచే పుణ్యవతి అయినది. తరువాత రామదాను జన్మకూడ ఆ త్రిథియందే జరిగినదట. శుక్షనవమీ తిథి తన గొవ్పత సముతో కృష్ణపక్షపు నవములను పరిహసీంపగ. అవి రామదాసును శరణు పొందినవి. తపస్సులో (మాఘములో) ఉన్న కృష్ణనవమిని శన మరణముతో రామదాను సంభావింకెను. లలు త? శుక్షః_ జః (రలయోర వేధ

అ

115

తశ9. పూర్వాహ్లో ఒవభృథోత్స వేన భవతా సంభావ్యకామీదృళం దేవోఘైకభియాచ్యతే స్మ పితృభిః స్వీయో పరాప్లూస్త్వితి, త్యతాసావుభయానురోదవళత స్తత్సంధి మధ్యందినం కిం సంభావయతిన్మ మానుషహితః శ్రీరామదాసో గురుః, దేవతలకు (ప్రియమైన పూర్వాహ్లకాలము, పితృదేవతలకు ఇష్టమైన

అవరాహ్హాకాలము, తన నిధనముచే సంభావించుమని వారు కోరగా ఉభయుల

(పార్ధనను కాదనలేక వాని సంధికాలమగు మధ్యాహ్నములో మనుష్యులకు

హీఠుడగు రామదాసు శరీరమును త్యజిం చెను.

850. కిం యుక్తా (పతిపాదయామి బహుధా శ్రీరామదాసః సతాం నాథోఒవాతరదేషరామయశస:ః ఖ్యాత్ర్యై హనూమానితి, ఆఖ్యైవాస్య యతః సమ స్తజనకాకో తాతిథిత్వం గతా చేత్తావత్పభవత్యభేదధిషణా శ్రీ మన్మరుత్సూనునా: రామదాసు హనుమంశుని అవతారమని, రాముని కీర్రిని (వచారము

ఛేయుటకు అవతరించెనని హేతువూర్వకముగ వివరించుట అనావళ్యకము. ఎండుకనగా ఇఛవి పేరే సమస్త జనుల కర్ణ్షములలో వడి థామదాసు. అనగా హనుమంతునితో ఆభేదబుద్ధిని కలుగింప జాలును. గద్యమ్‌:దు స్తరతర సంసారసాగరపరపారదస్య, సాకాన్నారద స్యేవ శారదశఠశధరగారవపుషో, గౌరవపుషః సింహసంహననస్యా శేష తమస్తోమనిస్తోద నిపుజైర్వాదశభిర ర్కె రివోర్ట్వతిలకై రలం కృతస్య, త్మీవతరతవళ్యపభావాత్సంభూయ స్వయమయత్నో ల్లాఘం పనతా అఆణిమాద్యనేకసిద్దే రేతా: ఖలు భగవద్విభూతయ ఇతి శిరసా శాఘం నిఐధ్య నిహితా ఇవాతిపింగటా విశంకటా జటా ళా

బిభాణస్య, విధాతృకరవిలిఖిత మహాభాగ్యాక్షర పంక్తివల్యా ఉదయ

మానేన ఫలేనేవ - లఘూనార్చుదేశ " ఘటమోనలలాట పట్టన్య, "జాత

లా ర్న క

రిశ9, అనభృథ:ః = మరణము,

116 మాత ఏవైష [శుత్యంతదర్శితి దర్శ్భయద్భ్యామాకర్ణ విశాలా బ్యాం నయ నాభ్యాం వీరాజమానస్య, శ్రీ మదామపభునామధేయసంకీ ర్తన నిగూడ రాగేణేవోష్ట పుటేన వినటమానస్య, కలిమహిమగలిత జీవనీయగుణ మాత్మానమనవరత నిఃసరన్నా మపీయూషశీకరై రాప్యాయయితుమివ, ముఖమభితః [పరూఢళ్శశుమిషేణ సమా శ్రితౌషధిజాలస్య, అనేన నిగీర్ణమివ త్ర)గుణ్యమితి నూచయతా రేఖ్యాతయేణ విలన త్కంఠస్య, ఏష సాజధృగవతో రామస్య దాస ఇత్యస్మాకం దాసన్య భూమండలవిసృత్వరామపి క్రీరిం మహిమ్నాపసారయతి న కచ్చిదితి శంరాకులతయా మహతా చింతాభరేణ శుష్కాభిర్మణీభూయ కతిపయీ భిరుపకంఠం లుంకఠతీభిః కతిపయీభిశ్చాన్మద్దాసకీర్రిః స్వీయకీర్రేః సఖీ కరణెయేతి రహస్యవాదం కర్తుమివ లాఘవ సమ్మాశయేణ (శుత్యంతం లగ్నాభిస్తులసీ విరు పకోభమానస్య, దీనజనకారుణ్యకందలస్యాంకురాయ మాతైరివ లోమభిః పరిచితవక్షఃపీఠస్య పురా కిల (లేతాయామసం మానితయా యయా సామాజ్యచ్యుతి రభవదితి ద్వాపరే మథురాయాం భగవతా వాసుదేవేనాదావేవ కృతపరి్మిగహాయాం యస్యాం నద్య స్వస్యామాజ్యసిద్ధిరపాదీతి నిపుణతరదర్శనేన స్వస్నామాజ్య సదయ ఇవ కరాన్టాదత్త ((దుత) కుద్దాపర్మిగహస్య, ఏతన్య _ఖల్విందియ గణో ముష్టిగత ఇవ వశీభూత ఇతి ద్యోతయంత్యాక్షమాలయా భిలక్షి తన్య, సకౌపీనః నకౌపీన ఇత్యంతర్గర్భితాశయాం “'కౌపీనవంతః ఖలు భాగ్యవంతః” ఇతి శ్రీ మదాచార్యభణితిం న్వసన్మి[నృవ ర్తమానాభ్యాం స్వామీ సమర్థశబ్దాభ్యాం సమర్జయితుమివ కౌపీనం పరిదధానన్య, సమ్మాశితానాం మనోరథాన్సర్వథా పూరయామి పరమన్య(త జ్గానా దితి కాదృక్కౌశలీం శిక్షితుమివోపసదన నంపత్తయే తపసా శు కీ కృతవపుషా వృచ్ళతో మహారాష్ట్రాన్‌ శ్రీరామదానచరణే కిమపి న పరి క్షీణమితి చట చట చటేతి జల్పిరేనోత్తరతయేవ హరిచందనేన పాడు కీభూయ నముపానిత పాదయుగలస్య, సర్వాంగీణామరవిందాక్ష

క్షే? కృపౌకటాక్షపాత్మపభామివ శీతార్తి భంజినీమానీల పాటలాం మేఖలాముభయపాటిం (మేఖలాహ్వయపటీం) వసానన్య, (బహ్మో నందోద్గారానివ జయ రఘువీర జయ రఘువీరేతి ముహుర్వాక్యాన్యు దాహరతో, (బహ్మవిద్విర క్తభకృ సార్వభామస్య శ్రీరామదాసస్య గురోశ్చరణసరోజయో ; పంత విర్థల విరచితానంత్మ పణతయః సంతత ములసంతు 114 లి

సంసార సము దమును దాటించువాడు, నారరునివలె, శరత్కాల చంద్రునివలె తెల్లనిరూపముగలవాడు, సింహమువంటి శరీరము కలవాడు, తమస్సును నిర్మూలించు ద్వాదకాదిత్యులవల ద్వాదశ ఊర్వపుంర్యడములతో ఆలంకరింపబడినవాడు, గొప్పతవస్సువసీ (వయత్నములేకండ సిద్ధించిన అణిమాదసిద్దులు భగవంతుని సంపదలని కొనియాడి జడలరూపమున శిరస్సుపై ధరించినవాడు, పుట్టుకతోనే (శుత్యంత (వేడాంత-చెపుల వరకు పొడవై న ర్మిదయని తెలియజేయు పొడవైన కన్నులు గలవాడు, శ్రీరామనామ సంకీర్త నముచేయు ఆధరోష్టము కలవాడు,

కల్మిపభావమువల్ల నశించిన ఆత్మను ఎల్లప్పుడు స్మ్రించు నామామృత బిందువులతో తడుపబడినవాడు, మీసాల నెవముతో ఓషధులను ధరించినవాశః. సత్వరజ స్తమోగుణములను కప్పివేనినవివలె ఉన్న రెఖ్యాతయముతో కూడిన కంఠముగలవాడు, భగవంతుని దాసుడైన రామదాసు కీర్తిని ఎవ్వరును తొల గించకుండుట కై పబారముతో ఎండినవై , మణులవలె (వేలాడుచున్న తులసీ పూసలతో కూడినవాడు, దీనజనుల యందలి దయ అను దుంసయొక్క మొలకలవలె వవఃస్థలమున రోమములు కలవాడు, పూర్వము [త్రేతాయుగము నందు అవమానించబిడిన మంథరచేత రాజ్యహాని కలిగినదని, కృష్ణావతర ములో మొదటనే కుబయను స్త్రీని ఆను[గహించి రాజ్యమును పొందినందున తనమోవసామాజ్యసిద్ధికొారకు చేతిలో కుబ్దను ధ౦ంచినవాడు, ఇందియ ములు హ సగతములై నవని సూచించునట్లు చేతిలో అత(జవ)మాలను ధరించిన వాడు, “కౌపీన వంతః ఖలు భాగ్యవంతః” అను శంకరాచార్యుల వాక్కు

11కి

ననుసకికచి స్వామి=సఘర్థకజ్జములతో దానిని నిరూపించుటకువలె కౌపీనమును ధరించినవాడు, జ్ఞానముతప్ప స్తమ స్త వస్తువులమజఇచ్చు శక్షిగల కల్పవృషము, జ్ఞాన దాతృత్వమును పొందుటకు తవస్సు చేయుచు, మవారాష్ట్ర్రలను (వ్రశ్నించగా= రామదాసు పాదములయందు ఏదియు లోపము లేదు అని చట చట చట శబ్దమును చేయి పొదుకలసు ధరించినవాడు, అంతట వ్యాపించిన విష్ణువు కరుటాకటాక కాంతీవలె శీత (సీత) బాధను కొలగించువాడు, కొద్దిగ ఎరుపునలుపుగల అంచుతో గూడిన వన్హ్రముగలవాడు, [బహ్మాసందమును వెల్లడించునట్లు ఇయ రఘువీరా యను మాటను మాటిమాటికి ఉచ్చరించువాడు, (బహ్మవే త్త, భక్తులకు సార్వభౌముడు ఆగు శ్రీరామదాసగురు పాదపద్మముల యందు పంతవిత్తలుడు చేసిన.అనంత (వణామములు ఎల్లప్పుడు విరాజిల్దుగాక: 851. హ్వాయా సఫళ మనుజజని ఆవలంబుని రామదాసతా రా హే,

శ్రీరామదాస హోతాబాయా జనిం (ని చాఫళావగమ ఆహే.

రామదాసత్వము లభించినచో ఈ జన్మకు ధన్యత సిద్ధించినట్టు అగును శాఫలా [గామ నివాసము లభించుట వల్లనేను ధన్యుడనై నాను. తరలి, బోదస్య యత్నం త్యజ రాఘవన్య

దాసో భవ త్వం యతఏష బోధః,

న దానప్ఫృష్టం త్యజతీతి గుహ్యం

[1పబోధయన్‌ ఛాతి స, దాసబోదః,

జ్ఞానముకొరకు (వయత్నించకుము. జ్ఞానమును (పసాడించు రామునకు డాసుడవు .కమ్ము. బోరము. డాసుని పీప్పునంటి ఉండునను రహస్యముకు దాసబోధ (గ్రంథము తెలుపుచున్నది. న 853... ఈ(గ్రంథము సమర రామదాస్తువ గ్యంచింవబడినది.

110 తలకి. కూరకులాలంకారం. విబుధాత్యాదృత పణోంబుజద్వితయమ్‌ , నిగడీకృతసంస్థానం కవినాథం రంగనాథమవలంబే,

శూరులకు అలంకార మమునవాడు, అత్య అను తమ్మునిచే పూజింప బడిన పాదములు గలవాడు. నిగడి అను (గామము నివాసముగ గలవాడు, జ్ఞానులలో యేష్టుడు ఆగు రంగనాథుడను భక్తుని సేవింతును.

50. తా. హర (యాదవ) వంశమునకు ఆలంకొరమయినవాడు, దేవతలచే పూజింవబడిన పాదములు గలవాడు, మరణమును జయించినవాడు, (బహ్మకు=-గరుడునికి (పళువు ఆయిన రంగనాథుని (కృష్ణుని "సేవింతును. త54. యస్య మశోహరనామా హరిః సహాయో నరస్య నీలాంగః,

అరీవర్షం విజితవతో (దుతసద్గతయేఒన్య కో ను వివదేత.

నల్లని శరీరముగల మనోహరము అను పేరుగల గుజ్తిముతో, శ(తువు నుల జయించుటకు _ తొందరగా. వెళ్ళుటకు సహాయమగునని అనుటలో ఎవరఠికి వివాదముండదు.

మనాహర మగు పేరుగలవాడు, నల్లని శరీరము గలవాడు, శ్యతువులను జయించువాడు ఆయిన కృష్ణుడు మనుష్యునకు సద్గతిని కలిగించుటలో సహాయ పతును_అని అనుటలో ఎవడు భేదించును? ర్‌కిక గంగా తృత నరస్వతీ చ యమునా తతై9వ చేత్యాదినా

(పోఇ శ్రీధరకీ ర్తనన్య మునిఖిర్నిః శేషతీర్థాత్మతా,

లోక్కపత్యయగామినీ తు విహితాసాతే [నే] న దన్యాత్మనా

నైకే యత్కృృతకీర్తనే గతిమగుర్య దృహ్మరకోగణాః. ఎక్కడ శ్రీధర కిర్తన ఉండునో అక్కడ గంగ సరస్వతి యమున మొదలగు రీరములు ఉండునని మునులు తెలిపినారు. ఆ విషయము జనులంద ఇ రికి తెలియనట్లు రంగనాకుడు కీర్తన చేసినాడు. ఆ కీత్తనచేత అనేలులు (బవ్మారాషసులనుంతీ ముకుతైనారు.

120

856. సారోః శ్రీరంగనాఠస్యాయతనం చరణే హరేః,

ఇతి జ్ఞాపయితుం గంగా యతః సవతి నిత్యశః.

సాధువగు రంగనాథుని నివాసము హరిపాదమునందు కలదు అను విషయము తెలుపుటకు గంగ ఎల్లప్పుడు హరిపాదము నుండి (సవించుచున్నది,

రెం. తా. శీవాజీడే పిలువబడిన రంగనాథుడు హరి (గుజ్టిము) పై వెళ్ళుచుండగా నిగడీ (గ్రామమువద్డ గుజ్జము అడుగు _పవాహమందలి నీటిలో మునగగ, కొరడాతో కొట్టినను పైకిరాలేదు. అప్పుడు రంగనాథుడు గుజ్జము దిగి మన నివాసమిక్క డనేయని పలుకగా గుజ్జము పాదమును ఎత్రినదని కథ (వసిద్ధము 85. ఆనందం యది సంతతం స్ప్పూహయ సే కుర్యా స్వ్వృమేకం సఖే

యాహి శ్రీరఘునాథపాదయుగళీ మన్యద్వ్భుఠా మా కృథాః,

యామాసాద్య నమూ ర్రిమాన్న్వయమయం వర్వ రహో

సర్వడే త్యేవం దర్శయతి స్ఫుటం న హి జనం కింబహ్మ నాలం బనమ్‌.

ఓమ్మితమా 1 ఎల్లన్సడు అనందమును కావలెనని కోరిన, శ్రీరఘు నాథుని పాదములను అశయింపుము. వ్యర్ణముగా ఇతర కార్యము చేయకుము- అయన పాదయుగలమును పొందినచో ఆనందము మూ ర్రివంతమై యున్నదని తెలుపుటకు (బహ్మనాల (గొమపషు వనములో రఘునాథుని నివాసమునకు దగ్గరలో అనందమూ రి ఆలయము నిలిచియున్నది. 858. భాగ్యాభిధాన నగరే సురదర్శనార్థం

గచ్చన్యథా కిమపి నర్మపరెస్తురు ష్కైః,

కృష్ణో ఒధిచూడమధి దర్శయతిన్మ సద్యః

స్వాన్వర్థభావ మవతాత్స హి కేశవోఒస్మాన్‌.

క్షేరై దేవతా దర్శనమునక్తై భాగ్యనగరమునకు వెళ్ళుచున్న కేశవస్వామి మార్గమధ్యములో తురుష్క్టులచే శిఖలాగబడగా, అతను నడచినంత దూరము శిఖ పెరుగుచునే పోయెను. ఇట్లు _పళస్త కేశములు కలవాడు అని సార్దక్‌ నాముడైన కేశవుడు మనలను రశ్షించుగాక 859. జలాశయం స్వేన పురా ప్రవిశ్య సంహారకృత్చ త్తనమేత్య సద్యః, చకార శాంతస్య గురొరఖీష్టం కృష్ణం వితృష్ణం తమహం (ప్రపద్యే శ్రీకృష్ణుడు సము[ద్రములో వవేశించి, యమపరికి వెళ్ళి తనగురువై న సాందీవనిమృత ప్య(త్రుని (బతికించినట్లు పూర్వము తనగురువైన కాంతుని అనుమతితో జలాశయము (వవేశించి, కాళిని చేరి, తిరిగి ఆదేమార్గమున వచ్చిన కృష్ణప్ప అను భక్తుడు గురువు అలీష్టమును. నెరవే్చెనాడు. అట్టి కృష్ణవ్పను 'సేవింతును. గద్యమ్‌:. అదూరగోపుంజమ్‌ భాండీర కోపనామాన్వయం వట్టగామం సమాసాద్య కామం సహ వయన్వైః (శీడాయాం స్వపృష్టమారూఢం మామ వరోహణసీమామకీత్యావిలంబితం లంబమానస్య (వలంబన్య [పాణనిర్వాపణేన వర్మిశాంత్మళాంతం సభిభిఃసమం భూరిళః వరిచయతోఒస్య పరమేశ్వర న్యైళ ల్సాం(పతమపి, మమాత్యంత మసాం(పతమితి స ఎష ఇహైవ తాదృ్భక్‌ పరిచర్య ఏవం విబార్య తత్కామో రామః | సతీక్షమాణోఒభూల్‌. తావత్‌ కలానవతరంతం తాదృగ్యట్నగామం నమ్మాశయంతం 1[వలంబాసురసంపద్విధమనేన పర్మిశమ వంతం భగవంతం శ్రీకృష్ణం సమాలోచ్య (లేతామయాం దళ[(గీవరూపేణ ద్వావరే2పిశిపపాలరూ పేణచ శ్రీమచ్చర ణద్వేష మేవార్జితవంతం స్వమండలీస్థం చైనం జయం “మామాత్మపరదేహేషు (పద్విషంతోఒవ్యసూయకాః, తానహం ద్విషతః _కూరాన్‌ సంసారేషు నరాధమాన్‌. ష్షిపామ్యజ్యసమపభానా సురిష్వేవయోనిషు ఇత్యూచివాన్ఫ్సగవాన్పునరప్యాసుర్యామేవ యోన్యాంన కచ్చిద్డిపతీతి శంకమాన స్తస్మీ నృసాద చికారయిషయా తంజయంపురస్థ్భతేవ నిరంతరం యః వరిచచార తమా వకామం జయరామం దీనానుద్ధరంత మనంత్వం

[ర్త (మహాంతం) సంతం (పతి సం్టపతి పంతవిర్థలకృతానంతనతయ: సంతత- ముల్లసంతు 112॥ పూర్వము శ్రీకృష్ణుడు బలరామాదులతో బృందావనమందలి భాండీర వటవృక్షము [కింద అడుచుండగా (పలంబాసురుడనువాడు శిశువేషమున బలరాముని చంపదలచి, తన వీపుపై ఎక్కించుకొని పోవుచుండెను. ఆది తెలిసీన బలరాముడు అతనిని చంపినాడు. ఆ సమయమున అలసిన అన్నను శ్రీకృష్ణుడు ఉపచారములతో 'సేవించినాడు. దానికి బదులుగా కలియుగములో బలరాముడు జయశబ్దమును ముందుంచుకొని జయరామునిగ బడగావ్‌ అను (గాౌామమునందు. పుట్టి కష్టప్పను ఉపచరించి బదులు తీర్చుకొనెను, అట్టి జయరామశ్వామికి పంత విర్థలుని ఆనంత్యవణామములు. 860. తిలోకీ స్మామాజ్యం తృణమివ యద్యగే స్పురతి తత్‌ పదం యత్సంబంధాత్పరమనుభవంత్య[ త విబుధాః, న యత 'స్రేమానం కలయతి కదాచిన్మదలవః స కోఒప్యస్మింల్లో కే గురురమృతరాజో విజయతే. దేవతలు అమృతమువల్ల స్వర్గరాజ్యమును పొందినారు. అట్టి అమృతము మాదకము. కాని (త్రిలోకసా[మాజ్యము ఎవరిముందు తృణ పాయమో, మద లేథము కూడ ఎక్కడ. నిలిచియుండదో, అట్టి ఆమృతరాజగురువు ఈలోక మందు (పకాశించుచున్నాడు. శి61, యన్నూనం సమజీజనత్సుమధురం సారస్వతో మాం రసః శ్లామఘంతే స్పృృహయంతి హంత విబుధా మూమేవ నైనం క్వచిత్‌, తత్కుర్యామహమీదృశం మదధికం సారస్వతం తం రసం శ్లాఘంతాం స్పృహయంత్వితీహ (వ) దరణౌ తేనామృతే నోషితమ్‌. దేవతలు సముదము నుండి పుట్టిన అమ్బుతమును కొనియీడి చానివే అభిలషింతుక్సు కొని సముదమును ఆవరంచరు. అఆండుకని నము్యయయడు

12

అమృతముకన్న తన ఆధికమును నిరూపించుటకు అమృతరాజుగ జస్మించి సారస్వత (నము(ద్ర-వాజ్బ్మ్యయ) ఠనమును అమృతముకంటి మిన్నగా కల్చించినాడు. 862, శిర।స్థితామృతకరో జ్ఞానానంద దయాస్పదమ్‌,

సమర్పితశివానంద: సిద్దరాజో విరాజతే.

శిరస్సునందు చందుడు కలవాడు, జ్ఞానానందచకరుణలకు సానమెన

వ్యా

వాడు,పార్వతే వరమేశ్వరులకు ఆనందము కలిగించువాడు అయిన సిద్ధరాజు (గణపతి) వలె ఆమృతరాజగురువు యొక" హ సమును తలయందు ధరించిన వాడు. జ్ఞానానందయోగి దయకు పాషశ్రుడైనవాడు, ఛ్యతవతి శవాబీచేత ఆనందము పొందినవాడు అయిన సీద్ధరాజగురువు (పకాళించుచున్నాడు. త68. శివేన శిరసా క్లాఘ్యః కలానాఠ స్తమోఒపహః,

జగదాహ్హాదయన్నా స్తే రామశ్చంద ఇవాపరః.

శివునిచే శిరస్సున ధరింపబడినవాడై కళలకు నాథుడై, చీకటిని తొల గించుచు, లోకమును ఆనందపరచు చందునివలె శివరాజుచే పూజింపబడుచు, చతష్షష్టికళలకు ఆధినాయకుడై ఆశ్జానమును తొలగించి, లోకమును అనంద పరచుచు రామచందగురువు (ప్రకాశించుచున్నాడు. తి6కీ. ద్విశుతిత్వం ద్విదృ కంచ తథై వై కరసజ్ఞతా,

నృమ్మాతే సహజం త్వేతదామే కృతిమమప్యదః.

రెండు (_శుతులు (చెవులు) ౭0డు దృక్కులు (కన్నులు) ఓర్‌ రసజ్ఞము (నాలుక) కలిగియుండుట మానవులందరికీ స్వభావ సిద్ధము. కాని ఈ వట గామములో మా్యత్రము లొకభిన్నముగ రెండు _పఈలు (బుగ్యజ ర్వేద ములు) 60డు దృక్కులు (జ్ఞానానువవములు) ఓక రసము ((బహ్మానందము ఆగుపించుచున్నవి. 865. పురై వసిద్ధేశకృత్మపసాదో ఘనోదయా ద్యస్య మహ్మాపకాశః,

యజ్ఞ్యోత్స్నయాంధ్యం (యతిపద్దతిస్థం నష్టంస రామో

విధురద్వితీయ;

కర్తీశీ

• వినాయకునిచే కాప విమోచనమును పొందినవాడు, మేఘములవల్ల

(వ్రకాశములేనివాడు, వెన్నెలతో చీకటిని పోగొట్టువాడు అయిన చందునికం టె

మొదటనే శివుని ఆన్యుగహము పొందినవాడు ఘనమను వికారముతో (వకా

శించువాడు, తన వెలుగుతో ఘన సంబంధమైన అజ్ఞానమును తొాలంగించిన వాడు అయిన శ్రీరామ గురువు సౌటిలేనివాడై వెలుగుచున్నాడు,

866. శేషో లక్మణ ఏష వై మదనుజో భూత్వాఒప్య కేషాత్మనా నిర్వ్యాజం యద సేవతాస్మి కృపణో నస్వర్ణస్య నిర్యాతనే, తత్కార్యం స్వయమేతదీయచరితం శ్రీరామ ఇత్యాదృతః కృత్వా రామమిమంస్వయం తదనుజో భూత్వాఒను

కూలోఒభవత్‌. ఆదిశేషుడు, ర తమ్ముడు లక్ముణునిగా జన్మించి అశషముగ నన్ను

“సేవించినాడు. నేను ఆతని బుణము తీర్చుటలో కృపణుడనైతిని, అని తల

చిన శ్రీరాముడు ద్వాపర యుగమునందు తాను తమ్ముడై, ఆ లమ్మణుని,

అన్నగా (బలరామునిగా) జన్మింపజేసీ బుణవిముక్తుడై నాడు.

867. ధ్యానేనాత్మగతం స్త్రీత్వం గతం నాహ్యం విరాగతః, లయేన మారవీభూతా రాధా తన్న తయోర్శ్ఫిదా. ధ్యానముతో ఆత్మగత న్త్రీత్వము, వ్లైరాగ్యముతో బాహ్య స్త్రీత్వము.

తొలగిపోగా మాధవునియందు లీనమైన రాధ మాధవత్వమును పొందినది.

888. వక్తుం వయంన శక్తాః స్కో రాధాయాః ( పేమగౌారవమ్‌, యదస్యా మాధవాద్భేదో న స్త్యాంకారం వినేతరః. శ్రీకృష్ణునియందు రాధకుగల (_పేమాతిశయమును వర్థింప జాలము.

ఆమెకు మాధవునికి స్త్రీ సంబంధమైన ఆకార (రూప - టాప్‌ _పత్యయ,

భేదము తప్ప ఇతర భేదము లేదు.

869. సౌ రంగామాయమనా రాధా న్ర్రీశతవిధా పతీపా చేత్‌, స్యాదేవానర్థకృతే "కేశవ ఇతి లాలసో బభూవాస్యామ్‌-. శత సంతత ప వ హా

866, స్వర్ణ్‌ _ సుం బుణమ్‌.

కవర్‌ శృంగారమునందు నిష్క్ర్పపట మనస్సుగల, త్రీ శతమువలె (వకా శ్రించునది అగు రాధ (వతికూలురాలైన, నాకు అనర్థకారియగును. అనీ తలచిన కేశవుడు ఈమెయందు ఆసక్తుడెనాడు '“సారంగామాయ అను శబ్దమును విలోమమున పఠించిన యమాగారం సా అని అగును.

870. శ్రీకంఠాదపి పద్మజాదపి మహాలఖ్యు అపి ద్యేష్టతోఒ పీహ్టోఒభూన్న హి కేవలం భగవతః కింత్వాత్మనోఒప్యుద్ధవః, తద్ధేతుః (పతిభాతి మేఒస్య కృతినః కాల్యతయాభాధితా దేవేఒసి వ్యభిచారిణీ క్వచిదహో యైకాంత సత్త్వాత్మలా. శంకరుడు, (బబహ్మ, లమ్మి, అన్న బలరాముడు, మరియు తనకంటె

కూగ ఉద్ధవుడు శ్రీకృష్ణునికి (యేమ ప్యాతుడయినాడు. (తికాల ఆఅబాధ్యమగు

సత్త్వగుణము అతనియందు ఉండుటయే దానికి కారణము.

త్ర, యస్యోపనర్గః క్వ చనాస్తి లోకే సదా సమాకారతయా

స్టితో యః, స ఉద్ధవో మాధవ ఏవ సావ్నాదిత్థం కథం (పాజ్ఞజనైర్న వాచ్యమ్‌, ఎవనికి లోకములో ఉప[దవము లేదో, ఎల్లవ్వుడు సమాన గూపముతో ఎవడు ఉండునో, ఆ ఉద్ధవుడు సాఇుత్తు మాధవుడేయని పాజ్ఞాలగే ఎండుకు చెప్పదిడరు? రెం, కా. ఉద్ధవ శబ్దములో ఉల్‌ అను ఊవసర్శను తొలగించి మా అను వర్ణమును కలిపినచో మాధవుడగును. త్రి. అర్హునేన విభేద్యంతే దుర్చేదా అపి భూభృతః, అధ న! అధ కృపామాహాత్మ్య మేతద్ధి మన్యే భగవతో హరేః, భగవంతుడై న శ్రీ కృష్ణునియొక్క దయ ఉన్నచో అర్జునమను తృణము పర్వతములను లేదించునట్టు దుర్చేద్యులగు రాజులు అర్జునునిచేఓడింపబడినారు. 871 సమాకారతయా _ సమ -(- ఆకారతయా, స + మాకారతయా,

19

88, దేవాధీనమిహానూనం నూనమర్జునవై భవమ్‌,

డేప ఏవాత వఏవాయం (శితో వాసవసూనునా.

అర్జువతృణ సంపత్తి పర్జన్యుని అవీనమ మునట్టు, పార్థడగు అర్జునుని వైభవము కృష్ణుని అఆదీనములోనిది. ఆండువల్ల ఇం్యదపు[తుడగు అతనిచే కృష్ణుడు ఆ[శయింపబడినాడు. 874. సమయే శరవర్గాణాం శీ౦ద్రేవస్య (పసాదతః,

హరిత త్త్వన్య లాభోఒభూదర్జున స్యేతి సాంపతమ్‌.

వర్షాకాల సమయమునందు అర్జునతృణమునకు ఆకుపచ్చ వర్ణము కలిగినట్లు, శ్రీకృష్ణుని ఆఅన్ముగహమువల్ల బాణవర్ష సమయములో అర్జునునికి భగవతత్వము లభించుట యుక్తముగా నున్నది. 8. స్వయం సహజలేజస్వీ యద్య ప్యేష ధనంజనః,

తథాష్యసౌ న్చురద్దేతిరహి[పియ నహాయతః,

(మ

నవాజసిద్ధమెన (వకాశముగల అగ్ని, వాయువు సహాయమువట్ల (వకా శించు జ్వాల కలవాడై నట్లు, సహజ వరా(క్రమవంతుడగు అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని సవాయము వల్ల గొప్ప ఆయుధములు కలవాడై నాగుం 876, సర్వపార్థ (ప్రియతమా నీలోత్సలదల(పభా,

భిద్యతే కృష్ణతః కృష్టా స్ట్యాకారేజైవ నాన్యథా.

కుంతీపు[తులందరికి (వీయమైనది, నల్టకలువ కేకులవంటి కాంతికలది అయిన (దౌవది, పె లక్షణములు గల కృష్ణునితో స్త్రీ ఆకారమునల్లనే బేటిం చును. వేరు విధముగ కాడు. నన 878. దేవః = కృష్ణుడు, వర్దన్యుడు. 874. శరః = ఉదకము, బాణము.

హరి--త త్ర్వమ్‌ _ హరి తత్త్వమ్‌, హరిత -[- త్త్వమ్‌ స్‌75. ధనంజయః == అగ్ని, అర్జునుడు

అహి_పియ;ః = వాయువు, కృష్ణుడు

1927

లై77. స్వధర్మపరినిష్టయా య ఇహ త్మీవయా సాదరం

పుమానభియున క్తి చేద్దుతనరానుకం పే హరె,

సుదర్శనకరో హరిర్భవతి తం (పతి శీంపతి

ర్నిదర్శనకృతేఒ [ఈనః స్మరణమేతి దేవ్మవతః.

మనుమ్మ్యలపై దయగల హరియందు త్మీవమగు స్వధర్మాభి నివేళముతో ఏ పురుషుడు కూడియుండునో, వానికి శ్రీపతీయగు హారి సుదర్శనము (మందీ దర్శనము) మ్‌ కలిగించును. ఈ విషయములో లీష్మడు ఉదాహరణముగా అగుపించును. (యుద్ధభూమిలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని యందలి (పేమతో సుదర్శనమును (రఠచ(క్రమును) ధరించి బీమ్మని పెకి ఊరికినట్లు భారతకథ శి78. అనేకదాత్నుశేష్ట్షస్య గాంగేయస్య లయో వినా,

ధనంజయ పసంగేన దివ్యభావో త్తరః కుతః,

లోవహములన్నింటిలో (శేష్టమగు బంగారము అగ్ని. సరబంధము లేకుండా కరుగుట, తేటవడుట కలుగనట్లు అనేక విధముల ,శేస్టుడగు లీమ్మనకు అర్జున సంబంధములేకుండ మరణము-దేవత్వ పా ఫిఎట్లు కలుగును 8/90. యః కృష్టేన మహాపసాద సుముఖభూతేన తూక్చాదితః

కృష్ట్ణేజైవ సహోషితో భగవతా కృష్ణేన చాంతే స్మృతః,

త త్తం కృష్ణసఖేన యస్య గదితం యః కృష్ణకృష్ణబువః

సోఒయం కృష్ణమయః కథంన విదురో వొచ్యః సతాం సంసది.

అను[గవా దృష్టితో వ్యాసుని వల్ల జన్మించినవాడు, అర్జునునితో కలిసి జీపించినవాడు, అంత్యకాలములో కృష్ణునిదే స్మరింవబడీినవాడు, ఉద్ధవ మైతే యులచేత హరిత త్త్రము బోధింపబడినవాడు కృష్ణ - కృష్టయని జపించువాడు కృష్ణరూపుడు అయిన విదురుడు సత్పురుషుల సమాజములో వర్ణింపదగినవాడు ఎట్లు కాకుండును? 878. అనేకథా + తు + (శేష్టః

గాంగేయ! = ఫీష్మడు, బంగారము. 879. కృష్ణః = వేదవ్యాసుడు, అర్జునుడు, కృష్ణుడు.

126 శ80. నభుం కే స్వాద్వన్నం వివిధమపి మందస్య భగవా నధో భుం శ్రే ఫల్వ్వప్యుదితరుచి తజ్జాన్యుపహృతమ్‌, ఖలప్రత్తం యత్తద్విషమివ పరిత్యజ్య విదురో- టజే గత్వాఒభుం క్త స్తయమహహ జొన్నాలకణికాః. భగవంతుడు దున్లుని ఇంటిలో రుచికరమగు భోజనము కూడ స్వీక రించడు జ్ఞానులు అర్చించిన ఆహారము సారహీనమైనను ఇస్టముగ భుజో చును. దుష్టులగు కౌరవుల విందును విషమువలె నరిహరించి, విదురుని కుటీర మునకు వెళ్ళిన కృష్ణుడు జొన్న అన్నమును తినెనుగదా! 881. లోకేవమ హంహో మమ సోదరం తత్పద్మం బభూవ (శియ ఆసనాయ, తత్పుండరీ కేణ తదీర్య్యయా కిం స్థానం రమేశో గమితః కిమేషః. నా తోబుట్టువగు వద్మము లక్ష్మిదేవికి ఆసనమైనదను ఈర్ష్యతో పుండ రీకము (తెల్ల తామర) శ్రీ మవోవిష్ణువుకు ఆసనమైనట్లు, పుండరీకుడను భక్తుడు హృదయమందు హరిని ధరించినాడు. తిరిక. భిత్తిం కాపి వదత్యభిత్తి మపరేత్యేవం ద్విధాఒపి శృతి స్తతాదర్శి తు భిత్త్యభావ ఉచితః క్రీశంకరార్యాంధఘిభిః, భిత్తిః సర్వత ఈవజే పునరితి శీ మర్వపాదై రిహా- ద్యే సాకాశజతా తు హేతురపరే సా మర్యగేహోత్థతా. కొన్ని (శుతులు జీవేశ్వరులకు లిత్రిని (లేదమును) వెవ్వుచుండగా మరికొన్ని ఆలేదమును తెలుపుచున్నవి. శంకరాచార్యులు అభేదవాదమును నమరక్తించిరి. మధ్వాచార్యులు లేద భావమును (వతిపాదించికి. ఆకాశమునుండి చూచువానికి భి త్రి (గోడ లేనట్లు ఆగుపెంచును. ఇంటి మర్యనుండి చూచు వానికి భి త్తి (గోడ) స్పష్టముగా అగుపించును.

1920 888. నిత్యా నిమేష చక్షుః సత్పక్షసమాశయేణ మత్స్యేంద్రః, విహరతి వనైకవృత్తి ర్విమలయితుం సర్వతో భువనమ్‌. రెవ్ప పాటులేని కన్నులు కలిగి, మంచిరెక్కలు కలిగి, నీటియండే జీవించు చేవ, నీటిని తేటవరచినట్లు ఎల్లప్పుడు నిశ్చల జ్ఞానము గలిగి, సారువు లను ఆ్యయించి, అడవిలో మాతమే జీవించుచు,లోకమునంతటిని నిర్మలము చేయుచు మత్స్యేర్యదుడను యోగి సంచరించుచున్నాడు. 884. లోకో త్తరానుకంపీ అనపార్జవిభూతిర చితగోరక్షః, మత్స్యేర్యదో న విరక్తం కం కం కురుతే స్వకాకపాతేన. లోకమునందు, ఉ త్రరునియందు దయకలవాడు ఆర్జునునిచే చేయబడిన గోరవషణ కలవాడు ఆగు మకర్స్యేందుడు (విరాటరాజు) తన పొదికతో కంకు వట్టును ర క్రము కలవానిగా చేసీనట్టు అసాధారణ కృప గలవాడు, అమోఘ మగు తన విభూతిచే గోరక్షుడను వానికి జన్మనిచ్చినవాడు అగు మత్స్యేర్యడ యోగి తన కటాక్షముశో ఎవరిని విరక్తునిగా చేయకుండును 1 885. భువనే విచరత్యనిశం శంఖం జిత్వైవ సర్వశో నిగమమ్‌, గోరఖాయ సమదదాదుపహితశ్ళంగోఒ[త మత్స్యేం[ద్ర।. విష్ణువు మత్స్యరూనము ధరించి, నీళ్ళలో తిరుుతు, శంఖాసురుని జయించి, శృంగము ధరించి, వేదమును (హ్మకు అర్బించినట్లః మత్స్యేయ్యడ యోగి లోకమంతా తిరుగుచు, వేదాకాశమును మథించి, గోరక్షకునికి సుఖమును కలిగించి, వాదము కొరకు శృంగమును చేతిలో ధరించెను. 886. అథ నాథ పథం తాత కథం కథయినుం శమే, మూరా యతోపలభ్యంతే నివృ త్రిజ్రాన ము క్రయః. వాణి వన్‌ ట్ర చాట్‌. తీ తండి శ్‌ అమూర్తములస నివృత్తి జ్జానం ముక్తి యన్సనవి ఎక్కడ సాకారములై కనుపించునో, అట్టి నాథపరంపరను వర్ణించుటకు ఎట్టు సమర్భడను ఆగుదును?

180 887. యది జ్ఞానం చ ముక్తిం చ లబ్బమిచృస్యయత్నతః,

నిస్సీమ [_పేమభరితో నివృ త్తిం నిత్యమ్మాశయ.

జ్ఞానమును (జ్ఞాననాథుని) మోక్షమును (ము క్రినాథను) అ(వయత్నముగ పొందదలచితివేని, అనంతమగు (పేమతోగూడి నివృత్తిని (నివృ త్తీనాథుని) ఆ్యళయింపుము.

8850, యద్విలాసవళాదాత్మవనస్తు నైవ (పకాశతే,

అలందీపో వినాశాయ తమన స్తస్య "కేవలమ్‌.

ఏ చీకటియొక్క. విలాసమువల్ల తన వస్తువు కనుపించదో, ఆ చీకటిని నిర్మూలించుటకు దీనము సరివడునట్టు, ఏ అజ్ఞానపు విలాసమువల్ల ఆత్మవస్తువు సాజఖుత్కరించడో, అట్టి అజ్ఞానమును నిర్మూలించుటకు అలందీనాథుడైన జ్జాన 889, సర్వథా సేవకం నామదేవం యః సముపాదిశత్‌,

(బహ్మాత్మభావం విదితో గురుః స ఇహ కఖేచరః.

ఖేచరుడను యోగి శిష్యుడుగా తనను ఆశ్రయించిన నామడేవునకుగురు వె (బహ్మాత్మభావమును ఉవదేశించెను.

890. సిషేవిరే హృషీ కేశం సంతో నామ సహ్మసశః, 'సేవకత్వం పరం నామదేవ ఏవ వ్యవస్థితమ్‌.

వేలకొలది సాధువులు విష్ణువును సేవించికి. కాని నిజమైన సేవకత్వము నామదేవునియందే నిలిచియున్నది. క్ర్‌ం1, యన్య నామ్నః పరాఖ్యాతిః సదా సర్వత రాజతే,

సత్యం (బవీమి లో కేజత సదామోదరసంగత;. ళ్యననాప్రటాననలకనననపాన ననన ననన నత్తనడకన నననుతావ న నననన న ననానాననునా. తిరికి అలందీపః, అలం -1-డీపః, ఆలండీంపాలీతి అలందీపో నామ (గామః*

త్రి]

ఎవరి పేరుకు ఎల్లప్పుడు అంతటా సిద్ధి ఉండునో, అతడు ఈ లోక ములో దామోదర నంగళుడు (విష్ణుసంబంధము గలవాడు... దాముని కుమా రుడు )ఆగునని నిజము తెలుపుచున్నాను, త్రం శీంరమారమణ, పేమా యత "'సేమానమాన్సిత ;,

స! థి

అతిధన్యా సతాం మాన్యా నైవ నామ జనీ మఠా.

దేనియందు వి్ణువునందలి (పేమ న్టిరత్వమును పొందినడో, ఆ జన్మ మిక్కిలి ధన్యమైనదని సత్పురుములచే కొనియాడబడుచున్నది, దాసియగు జని విమ్షథ క్రితో ఆతి ధన్యురాలాయెను. 808. తౌకికజనేషు సాధరుషు దివిషత్స్వపి సమనువ ర్తతే యస్య,

ఉ త్తమసుమనస్రాసౌ మాలాకృత్సావతాహ్వయో జయతి.

సజ్జనులై న లౌకికులయందు,దేవతలయందు కూడ ఎవనియొక్క- ఉత్తమ సుమన స్త్వ్వము (మంచి పుష్పములు గలిగియుండుట_ ఉత్రమ దేవత్వము) (వకాళించుచున్నదో, అట్టి మాలాకారుడగు సావతుడను భక్తుడు (వ్రకాశించు చున్నాడు. రిలిశీ, నన్వర్చితః పరస్మిన్మాధవదాసస్య సర్వ ఏవార్థః,

అతిసారే తత్పటకాన్కథమివ భగవాన్‌ స్వయం న ధావయతు*

మాధవదాసుయొక్క_ భారమంతయు పరమాత్మ యందే అర్పించబడినది" కావున అతని అన్ని బాధ్యతలను భగవంతుడు స్వయముగా ఎందుకు స్వీక రించడు? 895. విధ్వస్రతమఃస్తోమో జయతి ద్విజరాజ ఏష ఆ[త్రేయః,

(శ్రితసజ్జనైకనాథో ఇనార్జనో యస్య వంశేఒ భూత్‌.

చీకటిని పోగొట్టువాడు, ఆఅ(8ి వంశమండు పుట్టినవాడు సజ్జనులకు ఆ్మశయుడగు శ్రీకృష్ణుని వంశమూల పురుషుడు అయున చర్యదనినలె అజ్ఞాన పలల లతతతతతతవడనడానాడాయాంయ డు రి్‌౮ీ, మాధవఃదాసకయన్యసః,

కేశి

మును తౌలగించువాడు, [బొవ్మణ[(స్టుడు, ఆ([త్రేయగ్యోరుడు, ఏకనాథుని

గురువు, జనార్ధనస్వామి వూర్వుడు అయిన ద త్తవఠయోగి _వకాశించుచున్నాడు-

806. యుక్తాయు క్త్రతయా కిమష్యగణయన్‌ జాగర్హ్యహో సర్వథా సత్సంకల్ప సమర్ణనాయ భగవాన్‌ విన్య స్తపర్యస్తి కః, యన్నాఠథస్య జనార్దనో ఘనరసం యచ్చత్వితి ధ్యాతవాన్‌ దత్తః తావదిహోదవీవరమపి స్కందే దరార స్వయమ్‌. *ఏకనాధస్వామికి జనార్థనుడు ఘనరసమును ఇచ్చుగాక' అని ద తవత

స్వామి ఆశించినాడు. ఆ సత్సంకల్పమును పార్ణకము చేయుటకు భగవంళుడు

జనార్థనస్వామి రూవమున ఆత్మక్ఞానమును (వసాదించి, తానుగా కావడి ద్వారా నీరును అందించెను.

897. యాచ్యం చేద్విదుషా హలేర్చగవతో భకాయ యాచ్యం యతో నిత్యం తే దదతే దయార్హఏహృదయాః స్వా మ్యేకనాథోయథా, 1పాదాదుత్తమవూరణం విపులళో గాఊబనామ్న: శికో ర్జిహ్వాయై నివసన్నిహాప్యథ పర్మబహ్మపపన్నోఒపి సన్‌. యాచించవలనివచ్చినచో, భగవద్భక్తునికార కేయాచించుట ఉత్త

మము, దయ్యార్థహృదయులై న వారు తవ్పక దానిని ఏకనాథునివలె ఇత్తురు* ఏకనాఠథుడు గాఊబ్‌ యను పిల్లవాని రుచిని తీర్చుటకై జ్రీవితకాలములో వూర్ణ మను వంటకమును (వతిదినము ఇచ్చేవాడు. దేహావసానమునందు తాను రచిం చగా మిగిలిన ఉత్తమమైన రామాయణమును (యుద్దకాండను) పూరంచుమని వసాదించినాడు.

8980, శి విశ్వంభర లీలాయోగో ము క్తేశభూతిమాతనుతే, యాహి మహాభారత రణ సముద్యమే (పాకృతాన్సంతృష్ణ్టయతి* గొప్పవైన సంసార భారము నుండి తరించుటకు శ్రీహరివిలాసము

జీవన్ము క్ర సంవదను కలిగించి (పాకృతజనులకు ఆన క్రి కలిగించును.

896. ఘనరసః= మేఘవరము, ఆత్మజ్ఞానము,

న! ణా

19కి రం. తా. ఏకనాథుని కుమార్తె యును లీలకు. విశ్వంభరునకు ము క్రెళ్నరు డను వ్ముశుడు కలిగెను. అతడు మపహావారతములోని నాలుగు వర్వములష మరాఠీకాషలో వ్యాఖ్యానమును (వాసినాడు. ఆది సాధారణ జనులను కూడ అసక్తి కలుగించునదిగా నుండెను,

899, భాషంతే విబుధాః సుదామధరి మోద్దారం విత్తే ముదా సారం ముగ్గకుమారవాగితి పునః సాన్సైవ కించిద్వ్యయమ్‌, ఆపన్నాఒ నీ చిరాయ యత్పునరియం ముక్షాఐథ ముక్తాధిపా- దుకా పర్వచతుష్టయీ మరురతాం తస్యాః [కిము 1(బూమ హే. బాలుడగు ము శ్రేశ్వరుని వాక్కు అమృతముయొక్క_ మాధురమును

మించి ఉండునని వంగితులు చెప్పుదురు. దానికి వ్యయము లేధు. ఆది ఏక

నాథుని అన్ముగహమువల్ల లలించినది. కనుక అతడు రచించిన నాలుగు వర్వ ముల భారత వ్యాఖ్యానముయొక్క. మాధుర్యమును ఏమని వర్ణించను?

(జన్మతో మూగవాడైన ము క్రేళ్వరుడు ఏకనాథుని అను[గ్రహములో వాక్కు ను పొందినాడు.)

400. యా నాఠథేన సమర్పితా భగవతే పీయూషబుద్ధ్యా సలా యా చాస్వాద్య ముఖామృతేన హరిణా సంభావ్య దత్తా

పునః, న్యస్తా సాఒమృతపాజణినాస్య రుదతో వ క్రేఐంగ వత్సేదృశం (బూహీతి సభుత్తైవ తస్య బత వాక్‌ స్వాద్వీతి కిం బూమహే. ఏకనాథుడు భగవంతునికి శర్కరను అమృతబుద్ధితో నై వేదము పెట్టగా, దానిని ఆస్వాదించిన కృష్ణుడు, తన ముఖామృతములో తిరిగి అర్నించెను. అప్పుడు ఏకనాథుడు ఏడ్చుచున్న ము క్రేశ్వరుని చూపించి 64 బాలునికి దీనిని తినుపించుమని కృష్ణుని కోరెను. ఆ కృష్ణుడు ఆమృతపాణితో స్వయ ముగా తినిపించి “దీనివలె మధురముగ వపలుకుము' అని ఆదేశంచను. కావున అతని వాజ్మాధుర్శమును ఏమని వర్జింతును?

కర్రీ4 కీ01, ము క్తస్థితే। పర్వచతుష్కమార్యా వదంతి సర్వత సలోకఠాది, తామన్యథాఒసౌ కథమంగ కుర్యాద్దుర్యా న సంతః సదతి[కమస్య. 0

ముక్తాత్ములకు సలళోకత మొదలగు నాలుగు వర్వములను పెద్దలు (వతి పాదించినారు. దానిని ము క్రేళశ్వరుడు అఆతి[క్రమించుటకు ఇష్టపడక మహాభార తములోని నాలుగు పర్వములకే వ్యాఖ్యను రచించినాడు.

402. పూర్వం సర్వమయాచమేవ హరిణా సఖ్యా సువర్లేన మ య్యత్యాఠ్యేఒథ కృతే సువర్ణమదదాం జాతం కిమేతావతా, చేద్ధా స్యేజషహమసౌ సువర్ణరహితోఒప్యర్థ్యర్థితం తత్పున ర్దానం స్యాదితి కిం తథావతరతా ధాన్యం నుదామ్నార్పితమ్‌. పూర్వము మి్యతుడగు కృష్ణునిచేత అడగకుండానే సువర్జాదికముచేత

నేను ధనవంతుడనై తిని. దానిలో సువర్ణమును (సు_ అతరమును) ఇతనికి

ఇచ్చివేయుదునని సుదాముడు తన పేరులోని" సు'అను వర్ణము తీసీవేసి దామఅను పేరుతో అవత౦ంచి, సువర్ణరహితు డైకూడ యాచకులను తృప్తి పరచినాడు*

408. అలభంగకీర్తిగామేణ తుకారామేణ సాధునా, అజో దశరథో నిత్యం పరమానందసంభృతః,. నాళములేని కీ ర్రికలిగి సుజనత్వము కలిగి తమ సంతానమగు రాము

నితో అజుడు దశరథుడు ఎల్లప్పుడు సంతోష ముతో నిండియున్నట్లు ఆభంగము

లను వద్యముల కీ ర్రితోగూడి, సత్పురుషుడైన తుకారాము అను. భక్తునితో దశావతారములు ధరించిన విష్ణువు ఎల్లవ్పడు ఆనంద ఖరితుడగును.

404. శృణ్వన్వచాంసి న జఘన్యతుకోదితాన్య వ్యక్తాన్యపి [పము (మ) దమేతి పితా (ప్రకామమ్‌, తైః శాస్త్రగర్భభరితై; కిమభంగరూ పై ర్యుక్తం (దవీభవతి విశ్వగురు స్తదేషః

1శీకీ తర్మడి తన చివరి సంతానముయొక్క అస్పష్ట వాక్కులను విని సంతో షించును. అ వాక్కులే కాస్త్ర విషయములతో నిండి అభంగ రూవములై నచో తండి హృదయము (దవించుటలో అశ్చర్యము లేదు?

405. రక్షార్ధాన్యజనార్చితై ర్నతు ధనైర్నిత్యం ద్విజానాం యది స్యాత్సంతర్చణమేష విత్తపతినా గణ్యో వ్యయో న క్వచిత్‌, తద్యోగేన హరేః (పసాద ఉదిత: పాజ్ఞపక్తుష్తో యత

ఇట్ల శ్చాత్మ[పత్యయ ఉదృవేదిహ తుకారామం స్మరామో వయమ్‌. రక్షణకొరకు ఇతరుల చేత అర్పింపబడిన ధనముతో ద్విజులకు సంతర్పణ చేసిన=_ ఆ వ్యయమును యజమాని లెక్కచేయరాదు. దానివల్ల ఆళనికి హరి

(వసాదము లభించును. ఎవనివల్ల ఆత్మ జ్ఞానము కలుగునో అట్టి తుకారామును

స్మరింతుము

406. గోరస సేవీ సాధ్మువజలతోషకరో యశోదయా యుక్తః, ఆనందసుళో హరిణా సమ ఇత్యాకారతః పరం ఖేదః వా[గ్రసమును 'నేవించువాడు, సజ్జనులకు సంతోషము కలుగించువాడు,

కీర. దయలతో కూడినవాడు అయిన అనందసుతయోగికి-గోరస సేవి,

గోకులమునకు సంతోషము కలిగించువాడు, యశోదతో కూడినవాడు ఆయిన కృష్ణునికి ఆఅకారములోనే భేదము కాని, ఇతర భేదము లేదు, నందసుతుడు ఆనందనుతుడు అని.

407. అరణి సముద్భూతో యో గోరన సేవీ పరిస్ఫురత్కా_ంతిః, ఆనందసుతోఒగ్నిసమో భేదస్తు పరం నరానరత్వేన,

అఆరణియందు పుట్టునది. ఆవునెయ్యిని ఆస్వాదించునది, (ప్రకాశించు

కాంతి గలది అయిన అగ్నితో ఆరణి [గొమమునందు జన్మించినవాడు, వ్యాగస

మును సేవించువాడు, కాంత్యాది కావ్యగుణములు గలవాడు అగు ఆనందసుతుడు సమానుడు, భేదము కేవలము నర_అనర (అనల) త్వముతోనే ఏర్పడినది.

1. అత్మ|1ప్రత్యయః= ఆత్మజ్ఞానము, స్వార్జక[ప్రత్యయము, 1వసాదము- (పాసాదము, (పజ్జిః= (పాజ్ఞం

[శక్‌ 408. (ప్రకటిత చారుహరిగుణం మంజుమధుర వచనమరణి సంభూతమ్‌, తం కృష్ణలేఖకంఠం శుకమహమానందనందనం వందే. మరురమెన హరిగుణమును వర్షించువాడు, మనోహరమధురవాక్కుగ ల వాడు, అరణినుండి జన్మించినవాడు, శ్రీకృష్ణ చర్మిత కంఠమందు ధరించిన వాడు అయిన శ్రీశకునివలె- _వకటించిన హరితవర్ణము కలది, కమ్మని కంఠ స్వరము కలది. రావిచెట్ల యందు పుట్టినది, కంఠమున నల్లిని కేఖగలది ఆయిన శకమువలె. (వకటించిన మనోహరమైన విష్ణుగుణములను కీర్తించిన వాడు, మధురమైన వాక్కు గలవాడు, అరణీ_గామమందు జన్మించినవాడు, అయిన ఆనంచనంద యోగికి నమస్కరింకును. 400. తం శ్రీజ్ఞాననునిపు ణః సృుకుతచరకాంతనిష్టిత్యపజ్ఞః, నవరసనిబంధచతురో వైద్య ఇవానందనందనో జయతి. నాడీ జ్ఞానమునందు మంచి (పావీణ్యముగలవాడు, సృువత-చరక సంహితలయందు పవీణుడు, రసాయనములను ఉవమయోగించుటలో నేర్పరి యగు వైద్యునివలె వీణావాదనములో నిపుణుడు, మంచి కాస్త్రములయందు సీరమెన | వజకలవాడు, శాంగారాది రసపయోగ నిపుణుడు అయిన మ లె ౮ ఆనందనందనుడు (వకాశించుచున్నాడు. శ10, యః కావ్యం కిల సర్వదానవమహా మోద(పదంతం రసా హృత్యా కాస్త్రవిశారదో విరసయాంచకే పురా వామనః, సోఒజయం జాతమహాపసాదవితతిర్భూయో రసాఒధానతః కావ్యం భవ్యతమం ద్విజేం్యదతిలకః (పోల్లాసయామాస కిమ్‌. వూర్వయుగములో వామనుడు మానవులందరికి సంతోషదాయకు డైన శు(శ్రాతార్యులను భూమ్మిగహణముచేత విరసునిగా చేసెను. అఆవామనుడే ఈ వం అ 410 కావ్యమ్‌ = ప్కకాచార్యుని, కావ్యమును. సర్వదా + నవ + మవిమోదః, సర్వ--దానవ +-మహవామోదః.

కేస్ట్‌?

యుగములో ఆశ[క్రునియందు అను[గహము కలవాడై ఎల్లప్పుడు నూతనమగు ఆనందమును కూర్చునది అస కావ్యమును రసాధానముతో ఉల్లాసవర చెను. ఢీ! స్వబోధయు క్రికౌశల్యం వామనస్య మహాద్భుతమ్‌,

గిరేరపి సముద్బూతా యేనచి ధ్ధనఠా (దుతమ్‌.

వామనునియొక్క ఆత్మజ్ఞానబోధనా నైపుణ్యము చాలా అద్భుతమైనది. అతనిచేత బోధింవబడిన గిరికి (పర్వతమునకు_గిరియను భార్యక్సు కూడ తొందరగా జ్ఞానము లభించెను, ఢీ1ేలై, వామనస్య గిరీశస్య వై కమత్యం తు సర్వథా,

ఇత్యాహ వామనో భూత్వా స్వయమేవ నిదర్శనమ్‌.

వామనునికి (విష్ణువుకు) గిరీకునకు (శివునకు) ఎల్లప్పుడు ఐకమత్యము కలదని స్వయముగా వామకుడిగా అవతరించి గిరియను నామెకు భర్వయె దృష్టాంతమాయెను. 418. ఇహ ముఖ్యకలో పేతో కోఒభవత్కవినాయకః,

ఇతి మీమాంస్యమానే తు మయూరేశళః స్మరత్యలమ్‌.

ముఖ్యమైన కళలతో కూడిన కవిశాయకుడు ఎవరు ? అని విదారించి నవ్పుడు మయూరకవి తప్పకన్పురణకు వచ్చును. కవినాయక శబ్దములోని మొదటి కకారము లోవీంచగా వినాయకః అని ఆగును. ఆ వినాయకుడే మయూర కవిగ అవతరించెనని (పసిద్ది. ఢీ1శీ. ఆర్యార్పితమహానంద,ః సర్వలోరకృతదరః,

విరాజతే మమూరేశః కలాధరశిరోమణిః.

పైర్వతీదేవికి ఆనందము కలిగించువాడు. అన్నిలోకములచే ఆదరింప బడువాడు, చందుని శిరోళభూషణముగ ధరించినవాడు అయిన వినాయకునివఠె ఆర్యావృతగీతులతో ఆనందము కలిగించువాడు. (పజలందరిచే ఆదరింప 418. ముఖ్య+కలా 4 పేతః, ముఖ్య+-క--లో పేతః,

188

బడినవాడు, కళా ధరులలో లేష్టుడు అయిన మయూరకవి (పకాశించు చున్నాడు. 415, అతిచ్చిత కలాపాడ్యః సదారామపరస్థితి:,

కారికాజనితానందో మయూరేశో విరాజతే.

రంగురంగుల ఫింఛముతో కూడినది, ఎల్లప్పుడు తోటయందు నివ సీంచునది, మేఘములతో సంతోషించునది ఆయిన నెమలివలె..-చి(క్రానక్మత మును ఆత్మికమించిన చందునితో కూడినవాడు, ఎల్లప్పుడు రాముని ధ్యానించు శివునివద్ద నివసించువాడు, పార్వతికి ఆనందము కలిగించువాడు అగువినాయ కునివలె చ్మితవిచ్మిత వ్యాగచన గలవాడు, ఎలప్పుడు రాముని ధ్యానించు వాడు, సంగవా గీతిరచనతో ఆనందము కలిగించువాడు ఆయిన మయూర కవి (ప్రకాశించుచున్నాడు. 416. శ్రీకాలిదాసకవికీర్తి కలాపముచ్రైః

కల్పామహే కథయితుం కథమల్చజల్పాః,

కాల్యా యదీగురురితి (పథితాపి లోకే

దాసేన యేన లఘుతాం గమితా బభూవ.

కాళిదాస కవియొక్క కీరిని అల్బబుద్దులమైన మనము వర్ణించుటకు ఎట్లు సమర్థులమగుదుము. కాళీ శబ్దములోని ఈకారము గురువుగా లోకమునందు (వసీద్ధమెనప్పటికి, ఈ దాసునిచేత ఆదిలఘువుగా చేయబడినది కాళీ--దాసః = కాళిదాస: ఢీ, కాలీచ్యా లీలా జో హస్వకరీ అసుని దాస నిజలీలా,

కవితేలా జాగవుని పకటుని కవి కాలిదాస నిజలీలా.

కాళిదాసు యొక్క కవితా లీలతో కశమాత యొక్క లీల లఅఘువుగా చేయబడినది, అనగా కాళీ శబ్దమునకు దాస శబ్దమును చేర్చగా ఈ” కారము “ఇ 'కారముగా మారి "కాళిదాస: అని ఏర్పడినది. యు 415. కారికా_కాలికా.

183

418, శ్రీకాలిదాసక వివర్య నసరస్వతీయం

కిం వర్ణయామ్యతితరాం రసవాహినీతి,

యత్కాలికా భగవతీ శచిభావయోగా-

దస్యామహో ముహురనుగహమాదధాతి.

కాళిదాస కవిశేష్టని వాక్కు. రసములను (స్రవించునని ఏవిధముగా వర్ణింతును? ఎందువలననగా। కాళికాదేవి ఈ కవివాక్కునందు నిర్మలచి త్తముతో మాటిమాటికి అన్నుగహమును '(వసరించినదికదా।ః శ19, ఉచ్చావచపదార్జానాం దర్శికా రసహారిణీ,

భారతీ భాతి భవ్యస్య భార వేర్చా రవేరివ.

అనేక విధములగు వస్తువులను చూపించునది, జలమును హరించునది, అయిన సూర్యకాంతివలె అనేకవిధ శద్దార్దములను (వదర్శించునది, శృంగార రసమును వ్య క్రపరచునది అయిన భారవి యొక్క కవిత (ప్రకాశించుచున్నది. 420. యుక్తం తు నైమిశారణ్యే శానకాద్యైర్మహర్షిభి:,

వృతః పారయితుం సూతో హరిబద్ధం మనోరథమ్‌,

నైమిషారణ్యమున శౌనకాది మహామునులతో కూడి, వారి యొక్క హరిబద్ధమైన మనో రథమును నడిపించుటకుగాను సూత పౌరాణికుడు ఎన్ను కొనబడినాడు. డ్తీం్నే జ్యాయ స్తమైన్తు శౌనకముఖై ర్మునిభి ర్వ్య్యతోఒభవత్సూత!,

యుక్తం పురాణవృ త్తిర్భహు దోషభవోపతాపశమనాయ.

అతివృద్దులెన వారికి అనేక దోషజన్య రోగములను నివారించుటకు చాల (ప్రాతది అయిన పాదరసమును ఉపయోగించునట్లు, మిక్కిలి పెద్దలైన శౌనకాదులచేత అనేక దోషములతో కూడిన సంసార తాప నివారణకు పురాణ [వ్రవచనమే వృత్తిగా గల సూతుడు నియమింపబడుట యు క్రమే. 91. సూతః = సూత పౌరాణికుడు, పాదరసము.

40 422. పారం భవాంబుదేర్గంతుం శానకాద్య్యైర్మహర్షిభిః; సూతోవృతో ఒభవద్యస్మాత్సూతః పారద ఇష్యతే. సంసార సము(ద్రపు తీరమును దాటుటకు శౌనకాది మహామునులదేత సూత పౌరాణికుడు ఎన్నుకొనబడినాడు, అందువల్ల అతడు పారదుడు అని చెప్పబడును. 498, వధ్వాష్నిప్త ఇతి హ్స్యేష నిమజ్జతు భవాంబుధా, తచ్చిితం యత్సునర్దెవాల్లబ్ధపోతోఒపి మజ్ఞతి. భార్యతో సంబంధముగల గృహస్థువు సంసార సాగరములో మునిగి నప్పటికిని పోతము (నసంతానము-నావ)ను పొందిన పీడదవ కూడ మునిగిపోవుట ఆశ్చర్యము. డీరిడీ, యత్తు భగపదపరాధస్థితిమత్సదహో జఘన్యకర్మరతమ్‌, తత నిలయమగ్నత్వం యుక్తం చ్మితం తదన్య్యత. భగవంతుని విషయములో ఆవరాధము చేయువాడు, సీచకర్మలయందు ఆస క్రికలవాడు అగు పురువునికి నిలయ (నిరయ) నివాసము యుక్తము, ఇతరులు నిలయమగ్ను లగుట విచ్చితము. 425. పరదారరతిః ఫలాభిసంధిర్చృహుదంభో భగకొమనా చరితం ముహురీదృగస్మదీయం కథమపవర్గరసస్య భాజనం స్మః వరదారరతి, ఫలకామన, మిక్కిలి గర్వము, రతీచ్చ, మమకారము అను అయిదు పవర్గాశరములతో కూడిన మన చరితము అపవర్శ రసము (మోవము)నకు ఎట్లు ప్యాతమగును.

కక1 286, కాంతం రఘుకిలతిలకం సర్వజగత్చాలకం విహాయ జనః, అనుసరతి నరం కాంతం నానాకష్టాశయం శివశివాయమ్‌, కకారాన్తతగల రఘుకుల తిలకుడు, సర్వ జగత్పాలకుడు అయిన రాముని వదలి, నరుడు అనేక కష్టములకు అ[శయమపస కకారాంతమయిన నరుని (నరకమును) అనుసరించుచున్నాడు అయ్యో।ః 40/. కోఒయం హంత మహామోహగ స్తచితోభిలో జనః, అర్హస్యార్ధే కదర్హః సన్పరమార్తం త్యజత్యహో, న! థి న! న! అయ్యోః గొవృ మోవహముతో. నిండిన మనస్సుగల ఈ సమ స్తజనము ధనము కొరకు దైన్యముతో వరమార్దమును ఉ పేశీంచుచున్నది. 428. దానం తపో మఖ ఇతి (త్రితయం పవిత్రం నేతుం [1కమాదమృతధామ గతిం కమం నల్‌, తత్కామదోషకలుషం పురుషా విధాయ (పాయః సురాలయగతిం సృహయంతి హన్త, దానము, తవము, యజ్ఞము అను ఈ మూడు వవ్మితములై మోక్ష స్థానవఎను పౌందించుటకు సమర్థములు, మనుష్యుడు ఆట్టివానిని కామదోషముతో కలుషితము చేని సురాలయ స్వర్గ _ మద్యశాల) గమనమును కోరుదుగరు కదాః 420. దానం తపో మఖ ఇతి (తితయం పవ్శితం స్వానుష్టితం పరమహంనగతిం దదాతి, తత్కామదోషకలుషం పురుషా విధాయ (పాయేణ కౌశికగతిం బత కామయంతే. దానము, తవస్సు, యజ్ఞము అను ఈ మూడు వవ్శితమై తమను ఆచ రించినవారికి పరమహంస ((బహ్మనిష్టుడు.రాజహంస) గమనమును ఇచ్చును. నరులు వానిని కామదోషములతో కలుషితము చేసీ సాధారణముగ కౌశిక (ఇంద య గుడ్డగూబ) దళను కోరుచుందురు.

క్ష[3ై

శీత. డిద్యాగమోదితమహో హరిత త్తమ ర

యో నాధినందకతి జనః కృపణజ న్తమేనమ్‌,

వక్తుం 1తపే వకమపీతి శృజోదితం త-

ద్యత్పక్య పళ్ళ పశవః కియద్యాదియంతే.

కల్పవృక్షమునండు పుట్టిన హరితశ్వము. (ఆకువచ్చదకము) శుత్చ మయిన గడ్డియందున్నను వకువు అడరించుచున్నది.. కాని సచ్చాన్తముల యంకు చెవ్పబడిన అ హకి (విష్ణు) తశ్తమును అభివందెంచని కృవణుడు అయిన మనువ్యువి వకవని 2వ్పుటకు నిసవడుచున్నాముం శకస. విక్ణలే నిర్తెకారేఒన్మిన్వివకీతమతిస్తు యః,

కోఒస్తౌ కేవలమిత్మేతన్మహాక౯ాహైఎన్విచారయం.

ఆ *=

పద్ధ _బహ్మాయసు పాంకురంగనియందు ఎవడు వివరీతణద్ధి కలిగి యుండునో వానిని ఏమని వ్యవవారించవళ కో మహారాష్ట్ర జనమును విచారించ వచ్చును. వద్ధల శద్దిములోన 'వి వి తొలగించగా మిగిలిన “కలను తారు మాకుచేసివ “లక్షి యవి అగును. మరాక్‌ రాషయందు లక యనగా మూర్దుడవి తాత్పర్యము. శ392. మత్తః సన్కో హరిం ద్వేష్టి మహిషః న హి పూరుషః,

న నామ నైవ కారేనారిప్టిరం కఠముచ్శతామ్‌.

ఎవడు మదించి వరిని (విష్ణువును _ నిజమును) డ్వేషించునో వాడు మహివృుగే (చున్నపోతే) వాడు కొాలునిచెత కధిషింవదడకేడని ఎటు చెవ్వుడును?ః

ఠి జ!

శీతికి.. యో జాత్మపత్యయః స్వార్థే యశ్చాల్పో యశ్చ కుత్పితః,

నరాస్త్రయసే నరకా న్తత్సంగం దూరత న్మ్యజేత్‌. వధను శీ30. దివ్య -- అగమః, డివ్య _.. ఆగమ;

1 ఎవెకు వా-రముసంతే వతందవము జెము - హా-రక వత మెము వద్ది నశ, అవా అత్రి = చ (1 కలినియండుచో, ఎవడు అలువో. ఎవతు కుత్నితునో, అ ము్యురు నరక్తుల అవఐబడుదురు. వా నహవాసమును కూరిముగ వితువవరము. హైర్ట. అల్బార్థ. కుత్వితార్థములో. “క _వత్యయము. వ్యాకరణము వండు వెవ్పబడివది. అల: సరో: వర్‌కఎం శీతిశీ.. నువు త్తవర్శినాం లా హ్యేవరంతరే కశినాత్మనామ్‌, బఐహువాన్యోవమరాయ ఇలానాం వశ (తే నతి? చ జ తి 'ఫైవి గుర్తనముగా అగువించుతు లోవల “లిగా ఉండు కళ్ళముల ఉవికి అవేకి ర్యానముల మెర్టనికు ఉవయో" పడినట్లు. మైక్‌ మంచి నడవడి కనువించుచు. లోవల కూర న్నకావము. కలినెవ చుమైల నికి ఇతరులను అనేక విరముల వాచెంచుటికు తివయోతించుప. శీకి3. అవకారన్స జనకా ఉవకారవిలోవకాః, పురుషా న తళోవన్నే తు దృశ్యంతే కకనా మమ. అవకారమును కళినించువారు. ఉవకారమును మరచువారు అగు వకు మలకంటె కశినుల్తె” ఇతరుళవరు నాకు అవించకు,. వురువ శబ్దములో వకార . ఉకానములను శాలగించగా “గవ అనుకు. దానికి అకారముతో కూడిన వకారము కలువగా వరకున్న అవి ఆగును. శీకిరి. పరన్నరమత్మి పేమర సేనా శ్లిపయోర్ప్రయోః, క్‌ వ్రుబ్ప వా నన్నివిశ్ళాంతకం కర్తుం వాళలిశ: పండితాయతే. అశ్యోన్యముగ _పేమతోనున్న దంవతులకు శిటవ్లు వ్యవధానము కళలి-౦చికటు, అతత అనురాగముగల మి శులకు మూర్చుకు లేదము మొ ర్వా చే జు కలి.౦చును. తాను నత్లనిసో ననన 49కి, వ్యృతమ్‌ = ంకనిరె, వగవడిం ఐవు -- దాన -- ఉవమర్దః, లహురా + అన్న ఉవమర్జ? శీ3ెరి. బాలిషు = శివ, మూర్చడు-

14 487, ఓషదీశోఒమృతకరః సన్నపీందుః కయార్జితః, న హి _పత్మికియానంపత్సిద్దిర్జోషాకరే భవేత్‌. అమృతకరుడైన చం(దుడు దోషాకరుడగుటవల్ల క్షయముతో. పీడింన

బడుచున్నాడు. దోషాకరునియందు బౌషధము [పత్మికియను చేయదుకదా 1

4ీలిర. మా భిద్యస్వ యది ఖలో బహూపచరితోఒపి నోపకురుత ఇతి, గరలమలంకృత మపి కిం కథయ సఖే స్వస్వభావముత్సృజతి,

ఓ మ్మ్‌తమా | *'లికార రహితమైన గరలము తన స్వభావమును విడువసట్టు ఖలుడు అనేక విధముల ఉపకారము పొందినను మరల (వత్యువ కారము చేయడని విచారించకు. ఖల శబ్దమునందలి “ల'కారము లోపించగా

*“ఖమ్‌' అని మిగులును, అది కూన్యమేకదా /

489. కౌటిఆ్యం శిథిలాంతరత్వమపి సద్వృ త్తత్వ హానిం పరం పాతిత్యం వితనోతి బాలిశజన స్నేహ _పసంగో నృణామ్‌, తాదృగ్బాలిశదూషితస్య న పునః శర్మ పదః సం స్తవః వత్యక్షం తు న చైవ పంకజదృశాం వక్షోరహద్వంద్వవత్‌. మూర్చునితో సంబంధము. కుటిలత్వమును, . థిల్యమును, దుష్టవర్రన

మును, వతితత్వమును కలిగించును, అట్టి వాని వరంవరాసంబంధము

గూడా దుఃఖమునే కలిగించును. ఇక సావుత్సంబంధమున్నచో ఏమి చెప్ప గలముం

శీ40. సదనీ చమత్కారకర శ్చతురతర శ్నితబాణసంధానే, కోశధరోఒప్యర్థధరో రసేశ్వరో జగతి జయతి కవిరాజః. మంచి ఖడ్గముతో ఆందమగు చేయి కలవాడు, చ్నితములైన బాణ

(వయోగములో నిపుణుడు, ధనాగారము కలవాడై నను ధన సంపాదన యందు

అరా నననననననననననననననా ననన ననన తననన ననననననినననననననననననననా నినన నననననననాల్ళు

440. బాణాః = శబ్దములు, బాణములు, ,

10. 145

ఆస క్తి కలవాడు ఆగ రాజావలె సభలో చమత్కారముగా మాట్లాడువాడు,

చ్మితమైన శబ్దములను (వ్రయోగించుటలో నేర్పరితనము కలవాడు 'అసురకోశా

దులు తెలిసిన ఆర్థాలంకార 1పియుగు, శృంగారాది రసములకు అధిపతియగు కవిరాజు (వకాశించుచున్నాడు.

441. మథ్నంతు పరమ్మపేమ్లూ సాఠరస్వతరసం ముహుః, యో మందరాగమథితోఒప్యసూత పరమామృతమ్‌. మందర వర్వతముతో సముుదమును మథించగా (శేష్టమెన అమృ

తము లభించినది. గొప్ప _పేమతో సారస్వతమును మధించిన అమృతము

నీదించదా:ః రం శీ49. సరస్వతీ సద్యువతీ సత్కవీనాం చ భారతీ, (పవర్తతే గూఢరసాః సజ్జ్టనానంద దాయకాః, సరస్వతి, (నది మంచి యువతి, సత్కవుల కవిత ఈ మూడు గూఢరసములైె సజ్జనులకు ఆనందము కలిగించును. సరస్వతి అంతర్వాహిని. యువతి గుప్తానురాగ. కవి వాక్కు వ్యంగ్యమగుట (పసిద్ధము కదా!

448. సమలంకృతాపి బహుధా సుగుణైరనురంజితాఒపి నో వైతి, కవినాన వినాశ్లేషం కవితా వనితా చ సురసభరితత్వమ్‌. ఆభరణములచే అలంకరింపబడి, మంచి గుణములతో అనురాగము

చూవబడినప్పటికి ఆలింగనము లేనిదే, వనిత (వసన్నురాలు కానట్లు ఉపమాద్య

లంకారములతో అలంకరింపబడి, (పసాదాది గుణములతో శోధితమైనప్పటికి, శ్లేషాలంకారము లేని కవిత చమత్కారదాయకము కాదు.

శీశ4. కవయః కురుత సుకొవ్యం నానాలంకార సంకులం తాద్భక్‌, యేన శుతేన జాత్వపిన భవేత్స హృదయమనస్యలంకార*.

ల తతా

శీ4[1. మందర -- అగః, మంద శ రాగః

146

ఓ కవులారా । దేనిని వినుటచేత సహృదయుల మనస్సులలో చాలును అను భావము కలుగకుండునో అట్టి అనేకాలంకారములతో నిండిన మంచి కావ్య మును రచించండి. శ4ీన్‌, న ద్విష్మో ద్విజరాడసావితి ధియా దోషాకరోఒ ప్యేష సన్‌

సోఒయం త్వ్మత బుధాయ కిం చ కవయే మహ్యం జడో

(దుహ్యతి.

ఇత్థం రుష్ట ఇవావతీర్య బహ్మధెనం న్యక్కారోతీవ కిం

రాజ్ఞాం సద్యశసా ముఖైరపి నభై:ః స్రీణాం జితోఒసావితి.

చందుడు ద్విజరాజనిగాని, దోషాకరుడనిగాని మేము ద్వేషించుట లేదు. కాని అతడు బురునకు, కవినైన నాకు (దోహము చేయుచున్నాడు" ఆని కోపించినవానివలె శుకుడు భూమి మీద కవిగా అవతరించి రాజుల కీరితో, స్త్రీల నఖ ముఖకాంతులతో చందుడు జయింపబడ్డట్టు వరించి బదులు తీర్చుకున్నాడు. కీశీరి. భృశం దోషాహర్ధం భజతి నచ నిదాం వితనుకే

విధ త్తే బాలానాం నవముద మలంకారరచనైః,

(వియో యః పౌఢానాం నవరన నిబంధైక నిపుణః

సదా శేషెసుషో జయతి సుకవిరార సద్భృశః,

రాజా తట జి

ర్మాతియందు సంతోషము గలవాడు, నిదలేనివాడు, ఆలంకారములతో బాలలకు సంతోషము కలిగించువాడు. నూతనానురాగపదర్శనతో _పొఠ లకు సంతోషము కలిగించువాడు, ఆలింగనములతో సంళలోషపడువాడు ఆగు జారునివలె దోషములయందు వై ముఖ్యము కలవాడు, ఆలోచనతో ని(దలేని వాడు, ఆలంకార _వయోగములతో బాలురకు సంతోషము కలిగించువాడు, శృంగారాది రసవర్హనతో (పౌథులకు 1పియమైనవాడు, న్లేషాలంకారములతో సంతోషించువాడు అయిన సుకవి (వకాశించుచున్నాడు 4146. దోష +- ఆహరమ్‌ దోషా 1. హరమ్‌

ఖ్మె యె

14? క్రీశ. అభ్యు తిష్పతి యాం ప్రతి దుతతరం లోమ్నాం గణః సాదరం కర్ణావర్చయతః సుఖాసనమజో పాద్యాదిపూజా విధిమ్‌, నేనే కల్బ్పయతః, స్తవీతి వదనం, యాం సాధువాదైర్ముహుః సా సాధ్వీ కవితా జగత్సు విదితా మాన్యాతిధన్యాత్మనామ్‌. ధన్యాళ్ములయొక్క గౌరవింవదగిన కవితకు రోమ సమూహము అట్యు క్థానముతో, చెవులు ఆసన _వదానముతో, కన్నులు పాద్యాది పూజా (కమముతో, నోరు స్తోతముతో ఆతిథ్యము కల్పించబడుచున్నది. శీశరి. మహాంతం కౌశల్యవ్యయమిహ విధాయెవ విహితా విచి[తా సావర్లీ వివిధసదలంకార రచనా, యదేషా సర్వేషాం [పియకరణసాద్దుణ్యయుగపి (వసాదశ్చేన్నైక!ః సకలజనతోషం న తనుకే. స్వర్ణ కారుడు తన కౌళశల్యమునంతటిని ఎక్కువగా ఉపయోగించి, మెరుగు పెట్టని ఆలరణము (వ్రకాశించనట్లు, కవి గొవ్ప కౌశలములతో, అలంకార రచనతో నిర్మించినవ్పటికి గురుదేవతా (వసాదములేనిడే సకల జనులకు సంతోషము కలుగించదు. 49, యో మూతో గుణదోషచింతనవిధా స్వచ్చందసా యద్గతి ర్న స్వప్నేఒపి సువర్షసంగహపర వ్యాపార విద్ధాంతరః, నచ్చటద్దాన్విజహాతి యః స కుకవిర్వేదాంతవిత్తుల్యతాం యాయాదేకమసౌ నిరంతరతయా సేవేత చేత్సదసమ్‌. గుణములను దోషములను ఆలోచించనివాడు, యధేష్టముగా సంచ రీించువాడు, కలలోకూడ బంగారమును సంపాడించవలెనను కోరిక లేనినాడు, అనేక శబములను వదులువాడు, అయినను (_బహ్మరసమును అస్వాదించిన వేదాంతివలె కావ్యగుణ డోష విషయములో మూడుడు, తన ఇష్టము (పకారము ఛందస్సు నడుపువాడు. రసానుగుణవర్జములను గూర్చి కలలో కూడ తలంపని

కేరి వాడు, మంచి శబ్బములను (పయోగించనివాడు అయినప్పటికి మంచిరసమును ఆఅ_శయించిన కుకవి ధన్యుడగును. శీ50. అనర్ధపదపూరితా రుచిరవృ త్రహీనాఒపీ యాం శ్రయంతి కిల కౌరవా గురుతిరన్కృతా యా౭ఒనిశమ్‌, సుయోదనమతి స్రథా కుకవితా తయోరుత్తమా మతిర్మమ మతా యతో భవతి కర్ణసంతోషదా. అనర్థకారులగు కేశావకర్ష జాదులతో నిండినది. మంచి నడవడితో లేనప్పటికిని కౌరవులకు సంతోషమును కలిగించునది (దోణాచార్యులచే తిరస్క రించబడినది అయిన దుర్యోధనుని బుద్ధి అర్థములేని పదములతో కూడినది, మంచి వృత్తములతో లేనిదైనను కుత్సితళబ్దములను అ్యశయించునది, పెద్దలచే తిరస్కరించబడినది ఆయిన కుకవిత ఈ రెండింటిలో కర్ణ సంతోషదాయక మయిన సుయోధనమతియే (_శేష్టమని నా అభ్మిపాయము. ఢీర్‌1 సర్వదానవచింతాయాం ఈతళస్య మహతః కవేః, అంతర్గతం విజానాతి గురుపుతస్తు కేవలమ్‌. సమ స్రదానవులయందు ఆలోచనగల గొప్పకవి (శ్మకాచార్యుల) యొక్క మనస్సును బృహసృతి కుమారుడగు ఒక కచుడు మాతమే తెలునుకున్నట్టు ఎల్లవ్పుడు నూతన విచారములతో కూడిన మహాకవియొక్క హృదయగత భావ ముశు పుత్రసమానుక్తెన శిమ్యుడే [గహించగలడు. 452. నమలంకరోత్రి కావ్యం సుకవి! కుకవిశ్చ తదుభయం కావ్యమ్‌, వర్ణయతి సుఖం నద్యః సత్‌హృదయహృదయం వ్రవిష మాత్రం చేత్‌. న సన నవను. 452. సమ్‌ +అలం--కరోతి, సశ+4+మలం +-కరోతి. వర్థచ్చేదన వూరణయో;ః,

10

నుకవి కావ్యమును ఆలంకరించును. కుకవి దానిని మలసహీతముగ చేయును. ఆ ఇద్దరి కావ్యములు నహృదయపహృదియములను (వవేశించిన మాత్రముననే ఒకటి సుఖమును పెంచును. వరొకటి నాశనమును కలిగించుకు 458కి. సమలంకరోతి కావ్యం సుకవిః కుకవిశ్చ తదుభయం కావ్యమ్‌,

అనలం తనోతి చి త్తే ససృదయహృదయం [పవిష్టమ్మాతం చేత్‌,

అజాత బ్‌

సుకవి కావ్యమును ఆలంకరించును. కుకవి దానిని మలసహితముగ చేయును. ఆ ఇద్దరి కావ్యములు సహృదయ హృదయములను (వవేశించిన మా[(తముననే దానిలో సుకవి కావ్యము చాలును ఆను భావము లేకపోవుటను కుకవి కావ్యము అగ్నివంటి వారను కలిగించును. కీర్‌. కవిరహితాః కవిలాపా జాయంతే కంఠళశోషణాయైవ,

సంముఖగత: కవిశ్చేదృవతి కులపితాజపి కివికులపీత్రెవ.

(శ్రోతలు లేనవ్వుడు కవివాకు_లు కంఠశోషణ కే కారణమగును. ఎదుట కవి (శోతగానున్నప్పుడు అసంబద్ధ విలాపికాడ కవికులపితగా మారును. కవిలాప శబ్దములోని'క'ను తీసివేసిన వలాపః అని మిగులును. అఆడేవిధముగా కులపితా పదమునకు ముందు కవి శబ్దము చెర్చిన కవికులపితా అని ఏర్పడును. శీన్‌5్‌. బహువృత్తోపకలితమప్యలంకరణయుగపి విపకథాఢథ్యమపి.

కవిజనకవనం చేత్క్మవిహీనం న మనోజ్జ్ఞభావమావహతి.

ఆనేక వృ త్తములతోను, అలంకారములతోను, విష్ణకథలతోను కూడిన కవుల కవిత్వము (శోతలు లేనిచో మనోజ్ఞము కాజాలదు.

బహువృత్తో పళలితమ్‌. ఆలంకరణయుక్‌, విపకథార్యమ్‌, కవిజన భవనమ్‌ ఈ పదముల యందలి కకారము తీసివేసిన (క_విహీనమ్‌) బహు వృత్తోవలితమ్‌ (ఎక్కువ గుం్యడని రాళ్ళతో కూడినది) అలంరణయుక్‌ (యుద్దమునకు నరివడు భూమి గలది వివఠాఢ్యమ్‌ (క్రిష్టమగు దార కలది) విజనవనమ్‌ (నిర్జనారణ్యము) అని మారును. అట్టిభూమి మనోజ్ఞము కాడుకదాః

100

కీరిరి. తరంగిణీ తథా వాణీ పురఃస్థానపి భూభృతః, తిరస్కృ్భృత్య సమభ్యేతి రసికం రసవాహినీ, రసవాహినియగు నది ఎదురుగానున్న పర్వతములను కూడ కాదని

సమ్ముదమును చేరినట్లు రసవాహినియగు వాక్కు ఎదురుగా నున్న రాజులను

కూడ వదలి రసికులను చరుచున్నదె.

457. [వజతి వితానం విపులం విరచయతే సుమనసాం మహామోదమ్‌, అతిము క్రకవనమపి త(దసికస్టలమలమ పేక్షతే కిమపి. పూలగురివింద చెట్లతో కూడిన వనము బాగుగ వ్యాపించి పుష్పముల

సువాసనను వెద జల్లినను, నీటితో కూడిన స్టలమును కోరినట్లు అతిముక్తులైన

వ్యాసాదుల కవిత్వము బాగుగ వ్యాపించి పండితులకు సంతోషము కలిగించినను రసికుల స్థలమును కోరును కదా:

4ీర్‌రి. సుసంగతివ కాచ్చోకః సుళ్లోకో భవతి సృుటమ్‌,

యర్రా ణు

అలంచికీర్షోః సంసర్గాల్దూనః కోక్తో భవిష్యతి.

సు సాంగత్యమువల్ల శ్లోకము సుళ్లోకము (చమత్కారముక లది) గా అగును. దీనిని ఆరసికునకు వినిపించిన చమత్కార భంగము కలుగును. ల్లోకళబ్దమునకు ముందు 'సు” ఆను దానిని చేర్చిన “సుక్లోకః' అని అగును, శ్లోకళభ్ధమును లకారరహితము (అ-లమ్‌)గా సిన *శోకః” అని మిగులును. కీ59, యన్మిన్నాసురసంపదః సమభవన్నేకాంతతః సంగతాః

కావ్యస్యాస్య తమిసమాగమవశాద్యు క్త! |పకాశో మహాన్‌,

న స్వల్పోఒపి హి సూర్యవస్థితిమత స్త్మత్రాపి చేత్‌ స్తోకకః

సోఒయం పూర్వుతపః [పభావమహిమా నాన్మత్పపద్యామహే.

న హా

456, ళూభృతః = రొజులు, పర్వతములు. రనికః = రసజ్ఞుడు, సముద్రుడు.

45, ' అతిముక్ర:,-కవనమ్‌, ' అతిము క్తక -- వసీమ్‌.

శరీ ఏ శ్యకునియందు రాక్షస సంసదలు ముఖ్యముగా నున్నవో, ఆతనికి చీకటి వల్ల గొవ్వ[వకాశము యు క్తము. అట్టి శుక్రుడు సూర్యుడు వకాశించు నప్పుడు కూడ మాఘమాస (పారంభమందు కొద్దిగ ఆగుపించును. రెం. తా. ఏ కావ్యము శృంగారాది రసో పేతమై విటకథలతో కూడి యుండునో, దానికి తామసజనులలోనే (ప్రకాశము కలుగును. పండిత సమాజమునందు కొద్దిగ కూడ ఉండదు.

460. కుటిల[పాయా లక్ష్మీస్నత (వభవతి సరస్వతీ యత. (పాయః శ్వశూస్నుషయోః సౌహార్దం నైవ దృశ్యతే క్వాపిం ఎనియందు సరస్వతి యుండునో అక్కడ లపష్మీ చంచలముగా

ఉండును. సాధారణముగా లోకములో అత్తాకోడళ్ళకు సద్భావము ఉండదు

కదా;

461. విభాతి దివి చందికా, ద్విజవరస్య విద్యా భువి (పయాతి జడరాశిరవ్యతితరాం వమోదం యయా, తమో విశసనకగమా కువలయ (వకాశ్యపదా కరోతు కమలోదయం కథమసావహో కథ్యతామ్‌. ద్విజరాజు (చం్నదుని) వెన్నెల ఆకాశములో (ప్రకాశించును. ద్విజ

రాజు ((బాహ్మణుని) విద్య భూమియందు (వకాశించును. దానిచేత జడరాశీ

(సము[దము ఎ మందబుద్దుల సమూహము) కూడ సంతోషము పొందును. ఆ

చందిక చీకటిని - విద్య అజ్ఞానమును నిర్మూలించును. చర్వదిక కలువలను

విద్య భూమండలమును (ప్రకాశింపచేయుచున్నది. అటి చం్మదిక - విద్య కమ లోదయము (పద్మవికానము - లక్ష్మీ విలాసము) ను ఎట్లు కలిగించున ?

462. హస్తాబ్టే చతురాననస్య తసయా దత్తే సరస్వత్యసా, సద్వంశం గుణినం రమా తు జలజం ధత్తే జలధ్యాత్మజా, నైకస్యా గుణ ఏష సంవవతి నో దోషః పరస్యా యతః (పాయః కారబనిష్ట ఢథర్మ సదృళం కార్యం సముత్పద్యతే.

క!

చళతురాననుని కూతురైన సరస్వతి తనచేతిలో గుణయు క్తమైన వీణను ధరించినది. జలధినుండి పుట్టిన లక్ష్మీ చేతియందు పద్మమును ధరించినది. వీరిలో ఒకరిది గణము, మరొకరిది దోషము కాజాలదు. సాధారణముగా కారణధర్మము ననుసరించి కార్యము ఉత్పన్నమగును కదాః

రెం, తా. సరస్వతి పుంచి ముఖముగలవారిని చేరును. లమష్మీ మంద జనులను చరును, కారణ ధర్మమునుబట్టి కార్యము ఉత్పన్నమగును కదాః 468, ఆవాసం సరసీరుహం హిమకరం స్మద్భాతరం శీరధిం

తాతం చాపి నృపాలకీ ర్తిలలనాసౌందర్యయోః నం స్తవే,

(పేమూత్యుత్కట కోటినా హతధియో నిందంతి యే నిత్యదా

దృష ష్వేష కథం కృపావిలులితాన్కుర్యాత్క్మటాకాానమా.

కవులు, రాజులకీ రిని, స్త్రీల సౌందర్యమును వర్షించునప్పుడు లీ నివాసమగు కమలమును, ఆమెకు సోదరుడగు చం్నదుని, తం్యడియగు సమ్ముదుని తక్కుువబసి మందబుద్దులె నిందించుచున్నారు. అట్టి ధూరులు, దయారహితులు అయిన ఈ కవులను లక్ష్మి ఎట్టు కటాక్షీంచును? కావుననే కవులు ధనహీనులగుచున్నారని తెలియుచున్నది. అథ సంకీర్ణం శీరిశీ. రాజా పూర్ణకలాధరః కువలయానంద పదాతా శచిః

సద్వృుత్తశ్చ తమోఒపహాఒమృతకరో మిత్మాశయ

శృందమాః,

యాయ్యాచ్చీరఘునందనస్య తులనామేష షణం పర్వణి

స్యాచ్చేదేకమసొ తదాపి కమలానంద పదానక్షమః.

శ్రీరాముడు చందునికన్న _మిన్న__రంజింవ చేయువాడు, పూర్ణ కళలను ధరించినవాడు, కలువలకు సంతోషము కలుగించువాడు, తెల్లనివాడు, గుర్యడముగనుండువాడు, చీకటిని తొలగించువాడు, అమృతకిరణుడు, ఆమావాస్య యందు సూర్యుని ఆ్థశ్రయించువాడు ఆగు చందునకు రాజు, చతుష్షష్టి కళలను ధరిండినవాడు, భూమికి అనంద దాయకుడు, పరిశుద్ధుడు,

1రీ$ీ

మంచినడక కలవాడు, అజ్ఞానము తొలగించువాడు, మోవమునిచ్చువాడు,

మి[శులకు ఆధారమైన వాడు అగు శ్రీరామునితో పూర్ణిమనాటిర్మాతి ఉవమాన

మును చెవృవచ్చును కాని కమలానంద (వదానత్వము లేకపోవుటచే పూర్ణోప మానము కాజాలదు. రాముడు కమలకు (లమ్ష్మికి) ఆనసంధము కలిగించును. చంటదుడు కమలమునకు ఆనంక (వదుడు కాదు.

465. శ్రీరామో డినకృత్కు-లై కతిలక స్తీరే సరయ్వా వసన్‌ సీతా శ్రీష్ణతను:ః సమీరశిపనా సం సేవ్యమానః సదా, సాకేశతే మణిమండపే జవనికా సంథారసంభావఐతే దేద్మీపంచ్చుచి పుష్పకం ప్రతివసన్‌ లొకాన్‌ శకాసాఖభిలాన్‌.

సూర్య వంశతిలకుడగు శ్రీరాముడు సరయూ తీరమందు. సీతతోకూడి వాయుప్పుతునిచె సెవింపబడుచు, అయోధ్యలో తెరలతోకూడిన సభామంటప ములో, (_పకాశంచుచున్న అగ్నిగల కుంపటితో (హేమంతమునందు) రూడీ సమ స్తపజలను పాలించెనుం

466. శ్రీరామచందే రవివంశభూపే శాసత్యభూద్భూమిరనామ

దుయమ్‌, తథాపా సోమస్య విభావసోశ్ళ సామ్యే వ్యథా పాణభృతః కుతః స్యాత్‌. సూర్యవంశరాడ్రైన శ్రీరామచం్యదుడు భూమిని పాలించుచుండగా రాజ్యము రోగరహితముగా ఉండెను. సూర్యచం్యదులు సమముగా వ ర్తించి నప్పుడు [పాణులకు బాధ ఎక్క.డీది?

487. సార్ధం చాపలతాం ద్విషాం సహతయోళ్థాప్య (పకల్ప్యానతిం సతాత్మత తయా విధాయ తదివ జ్యాపాప౫౦ కుర్వతః, జీవాకృష్ణిమపీశ మార్గణగణో లేభే స్వలషం న య-

లబ్‌ త్త త్పూర్ణం (పతిమార్గ్శణం (పతిపదం (పత్యర్చితం (పత్యహమ్‌.

1రీ4 ఓ రామచం[ద్రాః సీవు దాపలతను (ధనుస్సును) ఎత్తగానే శ్యశువులకు చపలత ఏర్పడినది. దానినివంచగానే శృతువులు తలలు వంచుకున్నారు, అల్లెతాడును బిగించగానే వారు భూమిపై పడిపోయినారు. అల్లె (తాడును లాగగనే వారి పాణములు లాగబడినవి. అప్పుడు నీబాణములకు లక్ష్యము లభించనందున కోరిక తీరలేదు. ఆ వీరత్వమును దానములో చూపించదలచి

(పతియాచకునికి (పతిదినము లవలకొలది దానమును చేసినావు

468. ముక్తానాం స్వాతిర భూజ్జననీ త్యేవం ను రోహిణీసుశువే, రత్నం కించన సౌమ్యం ముక్తో త్త మమృగ్యమాణపదదూలి.

ముర్యములకు స్వాతి నక్ష(త్రము ల్లి. సవతియగు రోహిణీ నక్మతము స్పర్ణతో ఉ త్రములైన ముక్తాత్ములచే అన్వేషింపబడు పాదదూ+కల శ్రీకృష్ణ రత్నమునకు జన్మ పసాదించినది. స్వాతియందు జన్మించిన నరసింహస్వామి ఫీన్ష స్వభావుడుకాగా, రోహిణియందు జన్మించిన కృష్ణుడు సౌమ్యుడని విశేషము.

469, స్త్రీష్పన్యాసు సతీషు కేవలమహం రాజ్ఞః పరా (ప్రేయసీ త్యేవం విష్ణపవి త్తమేవ భగవానా విర్భ్శవిష్యన్కులే, సత్కుర్యాద్యది మామలం తదితి సాఒభూూదృహ్మభకా తత- స్తేనాస్యా అసురోధతోఒర్జిత ఇవై నాం సచ్చకారాచ్యుతః. చంగద్రునికి అశ్విని మొదలగు భార్యలున్నను, రోహిణియందే (_ప్రేమాతి

శయము కలదు, ఇది లోక (వసిద్ధమే. కాని భగవదవతారమునకు కారణ

భూతభూతమై ఇంకను గొవృతనము సంపాదించ దరలచి, (బహ్మకు భక్తు రాలై (ప్రార్థించగా అయన రోహిణి నకతములో కృష్ణ జన్మను అన్నుగ హించి, రోహిణిని సత్కరించినాడు.

467. మార్గణః = వాలము, యాచకుడు, లవః = లవము, అతధనము. స్వమ్‌ = ధనము, తనది

1కీక సూర్యం వర్ణయతి ఢీ70, జొషధాన్వేషణశ్లేశె ర్భృశ ముత్షిశ్యతే కుతః,

రుగబ్బితరణే హేతుం తరణిం శరణీకురు.

సము[దమును దాటుటకు నావను ఆ్మశయించినట్లు ఓ జనులారా: రోగ నివృత్తికై బొషధములను వెదుకుటలి'ని కష్పముతో. ఎందుకు బాధపడెదరు, దాని నివారణకు సూర్యుని ఆ(శయించుడు. నృసింహం వర్ణయతి శ్రీం వయస్య పశ్య యస్యాస్య వంచాస్యాస్యస్య వళ్యతా,

శస్యస్య తస్య సస్యస్య సంపత్కి-౦ ను వినశ్యతి,

ఓ మ్మితుడా: చూడుము. ఎవనికి నరసింహుడు వశమనగునో, వాని సస్యసంపద ఎందుకు నశించును? సింహమున్నచో ఇతర మృగములు సస్య మును భక్షంచవు. నరసింహశ్వామి అమ్ము గహమున్న నీ మోవనసంప త్రి

నశించదు. శివం వర్ణయతి. ఢీ72, యోఒనంతభూషితభుజోఒధిక శై లవాసః

సంద ర్శయన్థ్రవిణఐనాయక సఖ్యముద్చైః,

భవ్యాకృతిర్చహువిసర్లనిబద్ద భాషో

దుర్గా[పియోఒవతు చిరం కరహాటకో నః.

సర్ప భూషణుడు, [శెష్టమెన క్రైలానగిరి నివాసముగా గలవాడు, ధన వతీయగు కుబేరునితో స్నేహము కలవాడు, చక్కని ఆకారము కలవాడు, అనేక వరములను (వసాదించువాడు, పార్వతీ (పియుడు చేతియండు బంగా రము కలవాడు అయిన శివుడు మనలను చాలకాలము రక్షించుగాక ః తననన నళతాలాచతతలనననుతాలొలకాలునాతానలడాాలునతాతన కా రూపాయికి. 470. తరణీః = సూర్యుడు, నావ

156 (0. అస్మిన్నీ శే శశీశేటఒభ్యుదయతి న కదాఒనర్థకృత్చాతికూల్యం కాంతే చావాం తథేమే భగవత ఉచితే కాలికా కాశికా చ, (పాయ 'స్త్వేకాంతరేయం జనయతి హి సుతాన్నంచ వ క్రాన్‌ తథా౬ఒహం నాతస్ట్యాగస్తు న స్యాదితి గిరితనయార్థాంగలగ్నేవ శంభోః. చర్మదునికి అధిపతియగు ఈ ఈశ్వరుడు (ప్రకాశించుచుండగా ఎన్సటికీ

(వతికూలత ఏర్పడదు. అందువల్లనే మేమిద్దరము (కాశికా, కాళికా) శీవునకు

(పియులము. ఈ కాశిక (కాళ) అయిదు ముఖములు కలవానిగ (శివునిగా)

జన్మనిచ్చును. నేను మా(త్రము అట్లు కాదు. (షడాననుని తల్లి పార్వతి) ఈ

ఇద్దరికి ఒక్క భేదము మ్మాతమే కలదు కావున పార్వతి శివుని ఆర్ధ శరీర

ములో చేరియున్నది.

4/4. కాలికాసన్నిధానేన వినా శై లేర్యదమూర్దని, సానందం నీలకంఠస్య కథం స్యాత్తాండవోత్సవి. నల్లని మేఘములు లేనిదే కొండమీద నెమలి నాట్యము చేయనట్టు,

పార్వతి సన్నిధానము లేక కైలాస పర్వతము మీద శివుడు తాండవము ఎట్టు

చేయును?

4/5. కపర్దమాలీ ధృతలై క్ష్యుపాతో భూతాధిపో నృత్యతి తేన మన్యే, ఆరాధకోఒషయం తవ దేవి వన్లే రృృతిస్తు నిత్యాస్య లలాటపట్టే, జటాజూటము కలవాడు, భిఇాప్నాతను ధరించినవాడు, భూతగణము

లకు అధిపతి, తన లలాటములో ఎల్పవ్పుడు అగ్నిని ధరించువాడు అగు శివుడు

ఓ దేవి । నిన్ను ఆరాధించుచున్నాడు.

4/6. సంసారం నిజకర్మణై వ భజతే జంతుః పరంతు (ధువం కేతేఒస్మిన్నవిముక్తకే పపపతౌ రాజన్యహో తామస, స్యాత్కిం ము క్రికథా నృణామిత మహాకుత్సాఒజవయో।ః స్యాదితి (తస్త సన్నవిశేషతో వ్యరచయత్కిం ము క్రిన్మతం శివః,

15?

'పతిప్రాణి తన రర్మననుసరించి సంసారముకు పొందును. కాని ఈ ఆవిముక్త మేతములో శంకరుడు రాజ్ఞైయుండగా మనుష్యులకు మోశము సిద్ధించునా' అని సందేహము కలుగునని భయపడిన శివుడు (పాణిభేదము లేకుండా అందరికీ ము క్రిదానమును ఏర్పరచెను. మార్తండం వర్ణయతి. శీ. స్వైరవంధ్యగణై ర్యుక్తం వైరవంచితకై రవమ్‌,

స్వైరబంధచ్చిదం దేవం వందే మార్తండఖై రమ్‌.

అమోఘమైన తన గణములతో కూడినవాడు, విరోధముతో పంచింవబడిన రాక్షలు గలవాడు, స్వతం[తముగా సంసార ఐబంధమును చేదించువాడు అగు మార్తాండ భైరవునికి నమస్కరింతును.

4/0. చరంతం తం తురంగేణ రజనీచూర్ణ భాసురమ్‌,

(పచండకరపాలం శ్రీమార్తండం (వణమామ్యహమ్‌.

॥ అశ్వముతో తిరుగువాడు, చీకటిని పార్మదోలు (వకాశము కలవాడు, తీన్లమైన కిరణములు గలవాడు అయిన మార్తాండునికి నమస్కారము, కొళీం వర్ణయతి 470. మహాదోషాచారా భయలవవిహీనా అపి మహా శ్మశానే చాసీనా ఉషితవతి భూతాధిపతినా, మహామం[తం కంచిత్సకృదుపగతా ఏవ సహసా వశీకుర్వంత్యేతే శివ శవ పరాం ము క్తిరమణీమ్‌.

మాం్యతికులు ర్యాతియందు శ్మశానములో భయహీనుల్సై కూర్చొని మవాముం[తమును జపించి, పరగ్తిలను వశపరచుకొనుచున్నారు, అట్లే భూతాధి వతి నివసించు శ్మళశానమైన క్రాశియండు నివసించువారు దోషము కలవారై నప్పటికి, తారక మం[(తమును జపించి ముక్రికాంతను పొందుదురు.

156

గంగాం వర్ణయతి.

480, ఏషాదౌ తు సురాపగాఒన్యదపి చ (బహ్మఘ్నసంసర్లిణీ స్యాదస్యా గతిరస్య కా ను జగతః స్యాదేష దోషో మయి, యద్యేతన్య సముద్భృుతా విరచయామ్యేషా విచారం మనా-

గ ప్యేవం మృశతీ సముద్ధరతి కిం గంగా జవి శేషాజగత్‌. గంగ తనను గూర్చి ఇట్లను కొనుచున్నది. “ఇది మొదట దేవనది

ఆ పిదవ (_బహ్మహళ్యచేసిన శివునితో సంబధము కలది. కావున దీనివల్ల

లోకమునకు ఏమి గతి కలుగునో' అనిలోకము శంకించునని తలచిన గంగ

లోకమును ఉద్దరించుటళఖు 1వయత్నించదలచి సమ స్తలోకమును అవి కేషముగా ఉద్దరించుచున్నది.

కరవీరం--

481. పత్యే శ్రీః కుపీతాఒ్మత వస్తుమగమ త్తేనం కువాసం ధియా పశళ్యంక్యాః కిల సీరజస్థలమిహా పీత్సొామనస్య పదమ్‌, (తస్తాన్మిన్మధుప [పసంగత ఇతి గేష్టం తతోఒధిష్టితా (పేష్టం కిం కరవీరమ్మత యదసౌ తద్వాసవాక్‌ త్వన్యథా. భక్తవ కోవగించిన లక్ష్మీడేవి భూమిపై నివసించుటకు వచ్చినది,

తరువాత ఇది కువాసము (చెడ్దనివాసము) అని తలచి పద్మమును ఇశయించి

నది. దానిలోకూడ మరధుపములు (జమ్మెదలు - మద్యపులు) ఉండునని భయవడి, దానికంటె (ేష్టమెన గన్నేరు పూవును నివా్ససముగా చేసీకొన్నది* భూమిం-

కీరిల2, అప్యవర్ణం జనై రేషా గమితోష్మపరోదయమ్‌, క్షమామేవ ([పథయతి న్న్మేవ మేవ విరాజతే. తాపమును కలిగించు నిందను జనులచేత పొందిన భూమి కమనే

వహించుచున్నది. క్ష'లోని అఆకారమును తీసివేసినను “మ్మా” అనియే అగుమ

150 శరర, అర్జాహరణకౌళల్యం కిం స్తుమః కాస్త్రవాదినామ్‌, అవ్యయేభ్యోఒపి యెరర్టా నిష్కాశ్యంతే హ్యనేకళః కాస్త్రవాదుల యొక్క అర్థాహరణ కౌశల్యమును ఏమని పొగడుదుము. వారు అవ్యయములనుండి కూడ అనేక విధముల అర్థములను (వకాశింన జ్రేయుచున్నారు కదాః శీరిశ. భూపాదయోఒపి విితస్తా నూనం యదువసర్గ్శతః, విసృజంతి బహూనర్ధాం స్త న్మె తే శాన్త్రిణే నమః, భూ మొదలగు ధాతువులు ఊవసర్గ చేరుటవల్ల అనేకార్థములు తెలిపినట్టు శాస్త్రాాదుల ఉప్యద్రవమువల్స రాజులు మొవలగు వారు భయనడి అనేక ధనా దులను దానము చేయుదురు. అట్టి శాస్త్రజ్ఞులకు నమస్కారము. వై ద్యం- 4ీరిర్‌, [వవ ర్హంతేఒగదంకారాః సత్యంకారాదనంతరమ్‌, యదాహ కారే సత్యేతి భగవాన్సాణినిఃకమమ్‌. “క్షారే సత్యాగదస్య' అని పాణిని చెప్పినట్లు వైద్యులు మొదట కొంత ధనమును తీసుకొనియే చికిత్సను అరంభింతురు. రోగిణీ౦- శీరి6. దేవోఒపి గదీ నీవై ర్ఫూత్వాదౌ (పాప్రరసతయా (ప్రాయః, కృతకార్యః పునరేవం రసార్బ్వక మవంచయన్నరి న చితమ్‌. విష్ణుమూర్తి వామనునిగా అవతరించి బలిచ్చకవర్తి నుండి భూమిని పొండి మోసగించినట్లుగా, మనుష్యుడు న(్యముడైై రోగముతో వైద్యునిచేరి, బౌషధమును పొంది, స్వస్టుడె వైద్యుని మోసగించుననుటలో ఆశ్చర్యములేదు 488. ఆర్జాహరణ కౌళశల్యమ్‌ = ధనమును రాబట్టుట, అర్థమును రాబట్టుట. అవ్యయః = కృవణుడు, అవృయము.

160 407. యేన స్వస్థాః సంత స్త్రీర్త్యా దు స్తరతరోపతాపభరమ్‌, తం వై ద్యయోగమిహ యే త్వజంతి తాన్నిర్గణాన్నరా న్మన్వ్యే- దు స్తరమైన రోగమును వైద్యునివల్ల తొలగించుకొన్న నరులు, ఆతని సంబంధము వదిలెదరు. అట్టివారు మందులుకదాః అలాగే గురువువల్ల ఉపదేశ మును పొంది, సంసారబంధమును తొలగించుకొని, నిర్గుణులై కై వల్యమును పొందెదరు, సభ్యం- 486, సభారతో యః పురుషః న ఏవేదృజ్‌ న చాన్యథా, భూరివి త్తః పుమాన్యస్తు న ఏవేదృజ్‌ న బాన్యథా. భారత జ్జానము కలవాడే సభయందు రాణించును. గౌప్ప పాండిత్యము కలవాడే అధిక ధనము కలవాడగును. ఆశ్చర్యం- శ89. [పదాయ శుణికేభ్యస్తు స్వసకాశగతం ధనమ్‌, ఆధిం లబ్బ్వా సుఖీ భూతా రనికా ఇతి విస్మయ, ధనవంతులు. జను లనుండి వస్తువులను కుదవ పెట్టుకొని, తన ధన మంత వారలకిచ్చి మనోవ్యధనుపౌంది సుఖవంతులగుట ఆశ్చర్యము. కామాంధ౦- 490. శృత్వా విష్ణోర్భక్తి మాహాత్మ్యచర్చాం కామాంధానాం మూర్చ్యుదేతీవ శూలమ్‌, మూరాందోలం (గామ్యగీతే వదంతే 0 వా వాః ఖాశీ ఠీక్‌ క్యాబాత్‌ హో హో. 1858. స (భారతః, నవా 1రతః, 480. ఆధిః = మనోవ్యథ, కుదువ.

శ[ే క్షేగ్ర1

విష్ణు భక్రి మావోత్మ్యమును విన్న కామాంధులకు తలనొప్పి కలుగును. దానితో తలయందు ఆందోశన కలుగగా వారు (గౌమగితిలో 'వావాహ' మొద లగు మాటలను వలుకుదురు. నైయ్యాయికం య శీ0షే లింగపరామర్శవరా వ్యభిచారవిఛారకా హి తర్కజ్ఞాః

కలయంతీశ్వరసిద్ధిం తద్ది విపులమ్మత చితకృదృవతి.

హేతుపరామర్శపరులు వ్యభిచారవిచారకులు అయిన తార్మికులు ఈళ్వరుని సాధించురు. అది ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్నది? (పళ్ళో త్తరం _ శీల సకలంకన్య సంసర్షాన్నూనం భవతి గ ర్రితమ్‌,

గ్‌ బో

పరిపాటీ వరాకస్య హితమావహతి (ధువమ్‌.

(వ వ ఎవని సంసర్గమువల్ల సమస్తము నిందింనబడును?

ఉఊ ; సకలంకుని సంసర్గమువళ్ర సమస్తము నిందింపబడునుః

(వ ః ఎవని ఆచారము పొతమును కలిగించును?

ఊ : ఉద్ధతుడు కానివాని ఆచారము హితముకు కలిగించును. ద్రైవం- &ీ98. రాజరాజ సభోఒ ప్యేష మహాదేవోఒపి భికతే,

వకే విధౌ లలాట స్టే తత్రాన్యేషాం తు కా కథా.

కుబేరునికి మి్మితుడైన మహాదేవుడుకూడ భిక్ష తెచ్చుకొనుచున్నాడు. ఎందుకనగా।ః విధి (చందుడు) వ్యకించినప్పుడు అది సహజమే. ఇతరుల విషయము ఏమి చెప్పవలయును? శీ9ికి విధి . విదు శబ్దములను స ప్రమ్యైకవచనము *“విధౌ' అనియే ఉండును.

1692 494. స్వభావం - జానీమహే జగతి జంతుజనస్య నూనం యోనిస్వభావనద్భశీ భవతి |కియేతి, లద్ధ్బ్వాజపి వక్షనీ పదం జలరాశికన్యా శ్రీవాసుదేవచరణ్మ్యపవథడై వ నిత్యమ్‌. శోకములో (ప్రాణులకు పుట్టినింటికి తగిన గుణము ఉండుట నిశ్చయము అందువల్లనే సమ్ముదకన్యయగు లవ్మీ విష్ణు హృదములో స్థానమును పొంది కూడ పాదములనే ఎల్లప్పుడు "సేవించునుకదా।ః మైత్రీం- 495. వన్యానామపి కోశేషు సుహృదాం స్వోదయార్జినామ్‌, అర్వ్యతే స్వోదయాదేవ శ్రీః సేయం మ్మితతా మతా. సీటియందలి తామర మొగ్గలయందు సూర్యుడు తన ఉదయమువల్ల శోభను అర్పించుచున్నాడు. అలాగే ఆటవికులై న మి(తుల ధనాగారములయందు తన అభివృద్ధివల్ల ధనసంపద చేరునుకదాః ఇది మిిత స్వభావము. 496. సద్యో జాతః సౌహృదబాలమరాలో ఒధిమానసం తనుయాత్‌, కింను వినోదముభయత;। పాణి పునర్న చేత్పవ ర్రేరన్‌, అవ్పడే జన్మించిన వాంసశిశువు మానస సరస్సులో రెక్కలులేనిదే విహరించుటకు సమర్ధము కానట్లు అవ్పడే కలిగిన మ్మితుల స్నేహము మిత న! యు లేఖలు లేనియేగల దృథవడదు కదాః మ్మిత ప్మతం- కీర, స్వాంతాక్షితా స్నేహలతా నముప్తా తర్షే 4వసాస్వస్తి అ ట్‌ ఊం మతీతిమన్వే, వవ ర్తయేచ్చేత్సుమనోవినోదితం పునఃపునః పతవతీ (పభూయ. ను 494. సీరు వల్వమునకు (వవహించుట స్వభావము. 497, వ్యతవతీ = ఆకులుకలది, ఉ త్తరములు కలది.

180

మనస్సు అను భూమిలో "స్నేహలతను నాటినప్పుడు ఆది మాటి మాటికి మారాకువేని పుష్పించినప్పుడే జీవించి ఉన్నట్లు భావింతుము. 498, చం[దో గజేం్యదః కీతినాయ కేందో

ధనుర్దరేం[దః శిశువాగ్విలాసః,

స్యాద్దాశృభోకా చతురశ్చ కీదృక్‌

గృహాణ విద్వన్‌ సుళలా స్త ఏతే.

“చం[(దుడు, గజరాజు, భూవతి, ఏలుకాడు, పిల్లల వాగ్విలాసము, దాత, భోక్త, చతురుడు వీరు ఎటువంటివారు” అని (వశ్నించగా “*నుకలా+” అనునది అన్నిటికీ సమాధానము. మంచి కళలు కలవాడు చం్యదుడు, మంచి తొండము కలది గజరాజు. మంచి వన్ను (గజిని) కలవాడు రాజు మంచి నేర్పుగల చేయి కలవాడు విలుకాడు. కలధ్వనికలది శికువాక్కు. “నుకలో దాతృ భో కరి” అనీ ఇమరము.

49. దైత్యజనోఒదితి తనయాన్‌ శీతం వన్యోజనో యువా యువతీః, కిం బలమా[శిత్య జయతి వద విద్వన్నయి గృహాణ | శకవలమ్‌.

(వ : రాక్షసులు, దేవతలను దేనితో జయింతురు.

"ఇ , వకావార్యుల బలముతోం

(వ : ఆటవికుడు చలిని దేనితో జయించును

జ : శక (అగ్ని) బలముతో.

(వ: యువకుడు యువతిని ఎట్లు జయించును.

ఇ : వ్యకము (శేతస్సు) తోం

ఈ విధముగా మూడు (వశ్నలకు 'జ్యకలలన్‌' అను ఒక్కసదమే జవాబుగొ చెప్పబడినది. పర్ణన్యం-

500. సరిచ్రైల సము[దేషు కుతోళ్ళుభ వసు వర్షసి,

ఖా కరేశవ్మయా జ్ల్‌ళం 1గాంతత్వం _తక్ష కారణమ్‌ . స ననున. సట క క స య 500. (భాంతః = “భి అను వర్ణము చివరకలటి, (బ్రమ చెందినవాడు.

164 ఓ అ్యభమాః నదులు, పర్వతములు సము దములయందు ఎందుకు వర్షించుచున్నావు? ఓ సోదరా! దీనికి (భాంతత్వమే కారణమని నాకు తెలిసినది. శీతాకాలం- 501. అస్తం యాతో దినేశః (పబలమథ హిమం జాత మేతత్స్వభావా చ్చీతానాం మామకానాం కథమివ పయసాం స్యాదవ ప్రేత్య చింత్యః; అంతస్తాాతుంపవిష్టోఒనల ఇవ కృపయా తాన్యథేష్యంత మర్క-ం జొర్వా నిర్గచ్చ్భతోఒగే చలతి పుతభుజో ధూమ ఏష ధ్వజోజఒస్యం నూర్యుడు అ స్తమించినాడు. కాల స్వభావమునుబట్టి చలి అధిక మైనడి నానుండి ఈ నీటి అవస్థ ఏమి కాగలదు? అని వాటిని కాపాడుటకు నీటిలో (వవేశించిన అగ్నివలె, ఉదయించనున్న సూర్యుని తెలిసికొని, దానికి ముందు అగ్నియొక్క ధ్వజమువలె మంచుపొగ వ్యాపించినడి. 5082. శీతర్తుశ్చండభానా సతి న జగదిదం వ్యాప్తుమీష్టేజథ తస్మి న్నస్తం యాతేఒస్య ధుర్యం జ్వలనమిహ సమా[కమ్మ నీరాశయాహ్వే, కారాగారే నివేశ్వ _పసభమథ జగద్వ్యా వ్రమేతన్నిశమ్య 1పాటప్తం (కుద్దం దినేశం కథయతి కిమయం ధూమదూత్రె ః స్వవాసమ్‌. సూర్యుడు [వకాశించుచుండగా చలి వ్యాపించజాలదు. ఆతడు అస్త మించగానే, ఆతని కార్యభారము వహించిన అగ్నిని ఆ్యకమించి, సము[ద మను చెరసాలలో ఐంఠింఫను. ఆ విషయము తెలిసి సూర్యుడు కోఏించగా? డీనిని పొగ అను దూత సూచించుచున్నది.

165

508. వష్షోజదుగ్లే సుఘనే (తివలీపరిఖావృతే,

(శ్రితః కిమూష్మా విజిత! శీరేనారిబలీయసా,

బలీయమైన చలిచే ఓడింపబడిన ఊష్మము దట్టమైన వళితయమను కందకముతో కూడిన వత్షోజదుగ్గమును అ్యళయించినది. 504. యద్యంబరాంత: శమితః స పౌర స్త్యః పయోధరః,

కధం శీతకథాశోతపథ మభ్యేతుమర్హతి.

వస్త్రముచే కవ్పబడిన ముందుభాగములోనున్న స్తనముతో ఆలింగనము కలిగిన, శీతబాధ ఎట్లు చెవికి సోకును? 8505. హాహాహూహ్వాలా వైరనంజయస్యాతిసం స్తవో యత,

మకరారంభో జంబభిదాలయ ఇవ సహతిలో త్తమారంభః.

వావీ హూహూ అను గంధర్వుల వాక్కులతో అర్జునుని (వ్రస్తుతిగలడి, రంభా తిలో త్తమలతో కూడినది అయిన ఇం(ద్రభవనములె మకరసం,కమణము లోని శీతకాలము, వోవో హూహూ అను శబ్దములతో అగ్నియొక్క పరిచయము? శిలదానము, కలిగియుండును, 506. న్వన్నాః కంటకనిచితాః పకటితరాగాశ్చ సహసీతా మధురాః,

దామోదరదర్శనజో రాధావస్టావి శేష ఇవ తిలకాః.

శ్రీకృష్ణుని దర్శనమువల్ద రాధకు కలిగిన అవస్థవలె శీతకాలములో జనులు శర్కరాతిలలను కమజించి, "స్వేదముకలిగి, పులకరింతలతోకూడి, అనురాగముకలవారై ఉండెదరు. ఉప్షకాలం ఆ 507. [గామే మూర్ధధ్వనిం శ్రుత్వా భయసంవిగ్నమానసా,

త్యక్త్వా వనవిహారం శ్రీరంతర్గంతుమనా ఇవ.

(గామములో “బుంబోా ఆను వబార్థ ధ్వనిని విని, భయముతో కూడిన మనస్సుగల ధాన్యలవ్మీ వన విహారమును విడిచి లోనికి వెళ్ళ్గదలచినట్టున్నది,

146 500. బహులోత్సవో జనోఒసావృతుు శియః పుష్పసమయతి, కందర్పః కథమివన స్వధ్వజమస్మిన్నుదూఢయతి. బుతులక్మికి ఇది పుష్పించు సమయమని జనము ఎక్కువగా వండుగ చేసుకొందురు, ఈ సమయములో మన్మథుడు తన ధ్వజమును ఎందుకు ఎక్కు "పెటడు? బ్‌ 1పాతఃకాలం- 506. సూరే తూదయమాసాద్య స్వపతాపం వితన్వతి, యుక్తం నక్ష్యతనివహో నిస్తేజస్కో- విలుప్యతే. సూర్యుడు ఉదయించి తన (వతాపమును చూపుచుండగా నత సమూహము కాంతిహీనమై లోపించినట్లు-శూరుడు ఏిజ్బంభించి తన (వతాహము చూపగా మష్యృతియేతళులు తేజోహీనులగేదురు కచాః 510. దోషోపచయస్తావజ్ఞఘన్యకర్మణి నరం నియో జయతి, సుదినం తు పచ కర్మణి సదసద్వస్తుస్వభావ ఏవాయమ్‌. రా(త్రియొక్కు వృద్ధి మనుమని, నీచకర్మలయందు (కేరేపించును. వగలు మంచి వనులయందు పేంరేపించును. ఇది ఉత్తమ అధమ వసువుల స్వథావము. పురుషచర్యాం= 511. భవితవ్యం. (పసిద్ధేన నరేణాత్మిపయత్న తః, పాణిన్యాద్యా హ్యవిజ్తాతం నరం నరకమూచిరే. ళ్‌ [వయత్నవూర్వకముగానై నను నరుడు (వసిద్దుడు కావలెను. అృపసిద్ధుడగునరుని పాణిని మొదలగువారు నరకుడని చెప్పినారు. 512. సదశన ఏవ నదశనో వికలః కిల జాయతే వికల ఏవ, ఆసురత ఏవాసుర త న్రద్వదవ్‌నయో జనోఒవినయ ఏవ. త్ర నరశబ్ద్బము పె ఆజళ్ట్ఞాతార్థములో “క్ర పతృ్యయమును హెణీని విధించి నాడు,

ఖం? మంచి దంతములు గలవాడు మంచిగా భుబించును. కళలు లేనివాడు వికలుడగును. (పాణరవయందు ఆస క్రిగలవాఢు సురత విముఖుడగును. వినయములేనివాడు మేకల కావరి అగును.

518. శ్రెష్టుస్యోజ్వ్వ్రలతైవ కారణమితి [పాయో బహిర్హృష్టయ।ః పశ్యంత్యస్య జనాన కర్మ సహజం కిం సాధు వాజఒసాధ్వితి, శృంగారో హి జఘన్యకర్మసచివో మూర్జన్యతాం ప్రాపితః శాంతః పళ్ళ జఘన్యతాం బత పునర్మూర్దన్యుకర్మాపి సన్‌. బహిర్ద్ఫృష్టి కలవారు. వస్త్రాభరణాదులను_ (శేష్టతాచిహ్నములుగా

భాఏింతురు. వాని (వవృళతీ మంచిదా-కౌడా యని చూడరు. జఘన్యకర్మకు

మి[తమగు శృంగారము ఉన్నత స్థానమును పొందుట, లేష్టమైన శాంతరసము అధమస్థానమును పొందుట దీనికి తార్కాణము

రేడీ. బహ్వర్ధతామవ్యయానాం విద్వదుక్షాం న ధారయ, స్యుష్పతిష్టాఒ్యత నా స్తీతీ భగవాన్పాణినిర్జగౌ. అవ్యయములకు అనేకార్థములు కలవని పండితులు చెప్పినదానిని నమ్మ

కుము అవ్యయములకు స్యుప్పతిష్ట (సుప్‌ నిలిచియుండుట) ఉండదని ;వూజ్యు

డైన పాణిని చెప్పినట్లు వ్యయను చేయని వారికి మంచి గౌరవము ఉండదు.

515. సువృతో బలిమూర్జన్యో ఘనః పీనో*పీ వా పునః,

బాలి (శా) స్య ప్రసంగేన పతత్యేవ యథా స్తనః, మంచినిడవడి కలవాడు, బలవంళులతో శేషుడు. దృఢ మైనవాడు

.అయినమనుష్కుడు మూర్జుని సహవాసములో పతితుడగును.

స16. మహదాధారదానాయ మహాంతోఒర్హంతి నేతరే, ఆచలాధారిణో సూనమచలా ఏవ కేవలమ్‌. భూమికి ఆధారము. పర్వతములై నట్లు గొప్ప ఆధారముకు డానము చేయటకు గొన్సవారే సమర్థులు.

168

517. ద్విదాపి లోకే బహ్వాశో విద్వానపి న రాజతే, ద్విధాపి సుకల స్వ్వస్మిన్నవిద్వానపీ రాజతే. బవ్వాపడు (ఎక్కువ తినువాడు.ఎక్కువ ఆశకలవాడు) వండితుడై నను

రెండు విధములుగి (వ్రకాశించడు. అవపండితుడై నను సుకలుడు ((దవ్య

వినియోగము తెలిసినవాడు.గితాదికళలు కలవాడు) రెండు విధములుగ రాణిం చును,

భోజనం.

518. తను[గాసే స ఏవ స్యాదసు[గా సేఒపి స స్మృతః, తస్మాత్సర్వపయత్నేన భవేన్నిత్యం సుభోజనః. ఆల్బ్పళోజనముతో శరీరము కృశించును. మంచిభోజనము లేనిచో (ప్రాణ

వోని కలుగును. అందువల్ల అన్ని విధముల సుళోజనమునకు (వపయత్నించ

వలెను.

దేశస్థం-

510. అధితిష్టన్నభిమానం వ్యాలస్యధరః శిరఃస్టితర్ణభరః,

ఉణ భూతివ్యయకృత్తి కభషపరః శంకరోఒగ్యదేశస్థః. అహంకారాధిస్టుతుడు, సర్పధారి, గంగాధారి భస్మమును ఖర్చు చేయువాడు, విషఠభశకుడు, ఎత్తైన కై లాసమునందు నివసించు శంకరునివలె. సోమరి, బుణధారి, అభిమాని, ధనవ్యయకారి, దుష్టభోజనకారి అయిన (బాహ్మ ణుడు దేశసంచారము చేయును.

518 తన్నుగాసః= ఆల్ప్బమైన ఆవారము, శరీరకృళత్వము అస్నుగాసః = మంచిళోజనము లేకపోవుట, పాణవోాని అసు--(గాసః. అ+-న్ముగాసః నసు+౮ళోజనః సుభః=జనః

160

520. మార్దారం-

అమృతై కలాలసాత్మా, విగత స్నేహః స్వకార్భ కేష్వపి యః,

గిరకాననాసనోఒయం, మార్దారః సంయమీవ మే భాతి.

మోక్షమందు ఆసక్తి కలవాడు సంతానమందు మమతలేనివాడు, వర్వతారణ్యములలో నివసించువాడు అయిన సన్యానీవలె పిల్లి; పాలయందు కోరిక్రగలది, సంతానమందు _పేమలేనిది ఎలుకపిల్లలను తినునది అని తోచుచున్నది. శృంగిణం అ 521. శృంగ్యర్భకోఒపి కుపితో ఘూతాయ మహతాం మతః,

అచిరాదేవ య్మత్పా్తః పంచతాం రాజకుంజరః.

చిన్నవై నను కొమ్ములుగల ఎద్దు మొదలగునవి 'పెద్దజంతువులై న ఏనుగు మొదలగు వాని మరణమునకు కారణమగుచున్నవి. రిం.తా. శమీకమునికుమారుడు శృంగి కోపించి ళపించుటవల్ల పరీక్షిత్తుకు మరణము ఏర్పడినది. ధూ మపత్రీ తమాఖురితి భాషాయాం. తాం వర్ణయతి. రరర. నుపర్ణపరిశీలితో భవసి సాధుపూగా (శ్రితః

కరోతి నుద్భుఢడస్థితిం ద్విజగణస్య సారాన్విత:,

సదా సృృహయతే నుధామితి బుధా గదాభృత్సమ -

_స్రమాఖురితి 'సేవ్యతాం న వితనోతి రాగం యతః.

మంచి తమలపాకులతోకూడినది, చక్కని వక్కలతోకూడినది,కాచుతో సున్నముతోకూడి దంతములకు గట్టిడనమును కలుగించునది ఆయిన తమలపాకు గరుడునితో కూడినవాడు, నారధుసమూవాముచే ఆ కయింవబడువాడు, చ(క్రము గలవాడు, అమృతమున పేషీంచువాడు అగు విష్ణువుతో సమానముగ రాగము (ఎ్యరడనము)ను కలిగించును. కావున ఇది సేవింపడగడా?

170 జర్జాం అ 523, జనార్జనో నరహితో భూత్వాఒఒకార విపర్యయాత్‌, అవతీర్త ఇవ (పాయః స జర్దేత్యభిధీయతే. ణి చి నరులకు హితుడైన జనార్ధనుడు రూపము మార్చుకొని, భూమియందు అవతరించినట్లు, నకారద్వ్యయ రఠరహితమగు జనార్దన శబ్దము ఆకారము వివర్య యమై జర్దా అనుశబ్బముగా మారినది. 524. భర్తుః |పియతమం వస్తు సంగృప్ష్హాతు సదా సతీ. కరోతి యడధ్ధేమవతీ విజయాం నిజసన్నిధా. భర్తకు పియమైన వస్తువును కలిగియుండుట సాధ్వియగు. భార్యకు ఉచితము. పార్వతి శివునికి ఇష్టమైన విజయఅను చెలికత్తె (భంగ్యును తన సమీవములో ఉంచునుకదా। సాయంకాలం = స్‌లైర్‌, సంధ్యా [1ప్రొఠవధూరినో (వజతి మాం హిత్వేతి రాగాకులా పృష్షే యాంత్యపి హనస్తగోనస ఇతి 1పాయో విరక్తాాజభవత్‌, తామి'స్రెర్యమునాజలై ర్లరిపదం సంస్నప్య దత్వి వున గ్ల్గంధానిందుమయాం స్తనోతి పరితస్తార్శాపసూనాంజలిమ్‌. సంధ్యాకాలమను ౌరశ్తి, సూర్యుడు నన్నువదిలి వెళ్ళుచున్నాడని కలతచెంది, వెంబడించి, చేతికి అందలేదని విరక్తురాలాయెను. తరువాత చీకట్లు అను యమునాజలముతో, ఆకాశమును తడిపి, వెన్నెల అను గంధమును పూసి, నవ్యత కుసుమాంజలిని అర్పించి సూర్యుని ఆరాధించెను. కుక్కురం ఇ 526. మధ్యబుతుసమయ ఏవ శ్రీయముపగచ్చత్య శేషభూతానామ్‌, యో జాగ శ్రిని శాయాం శునక: (పత్‌ఫాతి- నసంయమీవ మమ,

శ సమస్త (పాణులకు రా(ికాలమున మేల్కొని యుండునది; -వరా శరద్భృతు మధ్యకాలములో శ్రీతో కలియునది ఆగు ఉఅనకము మునివలె 'నొకు తోచుచున్నది.

మళ్కు-ణం -

5827, యో రాతించర శేఖరః కిల దళాస్యః కోణపాల్యాశయో వ(జావాధితశ క్రికో నృరుధిరం పాతుం నదా వాంఛతి, ఉన్మత్తో మధుయోగతో భవతి య స్తన్మత్కుణో రావణ - న్రస్మాన్న శ్యతి ప్యుత ప్యౌతసహితః సీతాభిసంధానత:. రాక్షస, శేషుడు, పదిముఖములు కలవాడు, రాతసులకు ఆశయుడు,

వ్యజాయుధముచేత కొట్టుబడని శక్రికలవాడు ఆయిన రావణాసురునివతె నిశాచార

(ేష్టము, వదునై న ముఖముగలది, మూలలమ ఆ(_శయించునది, వ(జములకు

వకాశము కలిగించునది ఆగు నల్లి నరులర క్తమును (కాగుటకు ఇష్టపడును*

మరియు మద్యిపానముతో ఉన్యత్తుడై, సీతను అపహరించి ప్కుతపొత సహితముగా నశించినట్లు, వసంతమందు విజ్బంభించిన నల్లి శీతకాలమండు ప్వుతప్కాత సహితముగ నళించును.

527. సతతం నురతాభికాంక్షిజో బలిముఖ్యా అపీ శుకబ్బృంహితా ;, అసురాః ్షక్షయమాశు భేజిరే మనుజానాం పునర్మత కా కథా.

శుఢక్రాచార్యులచే _ పేరేపించబడీ ఎల్లప్పుడు దేవత్వమును కోరు బలి

మొదలగు రావసులు శీఘముగా నాళము పొందిరి. మనుష్యుల విషయము

ఏమి చెన్చవలయును? రెం.తా. స్పష్టము.

529, న్ర్రీణామల్చాపరాధానాం నైవ కార్యం గవేషణమ్‌, అపరాధస్థితిం త్వస్యా(తాసాం) నిర్మమే స్వయమీశ్వర:,. స్పష్టము

తనాానోరాలతననత కాలుడాననాాలా నానా తానా ొ్తాాాళలునో నాననా నేన నన్తుననమునా నున గయాలుకానాానాలా నవక ననానును.....కానానులానాననునను.

6029 అపరన్య అధఃసిళిం రతిసమయే, '

కేగి

స్తనం = ర్‌8ి0, పయోధరోద్గమస్యాంతరంబరే (పాంకుభావినః,

చాంచల్యుపస్థ్రితిః కర్ణే జపత్వమధిగచ్చతి.

ఆకాశమధ్యములో మెరుపురాక దట్టమైన మేఘములరాకను సూచించును. ర్‌తి1, ధారాధరాణాం కిల వృష్టిపాతః ధరాధరాణాం శిఖరేషు

తథైవ యూనామసి చృష్టిపాతః పయోధరాణాం శిఖరేషు

పూర్వమ్‌.

మేఘములు మొదలు వర్వత శిఖరములపై వర్షించునట్టు యువకుల చూపులు వయోధరముల ఆ(గములపై _వసరించును. రికిడ. పయోధరఘనీభావస్తావదంబర మధ్యగః,

ఆశ్చేషోపగమ స్తత యావన్వ్నైవ [ప్రవ ర్హతే.

ఆకాశ మధ్యములోని మేఘముల సాం[ద్రత అశ్లేష నవ్యతము. వెళ్ళు వరకే ఉండును. ఆలాగే వయోధర దొర్థ్యము ఆలింగన వర్యంతమే ఉండును కదా। లలిత. పయోధరఘనీ భావస్తావదంబరమద్యగః,

హస్తలీలాయితం తత యావన్ష్నైవ (ప్రవ ర్రతే.

ఆకాశ మధ్యములోని మేఘముల సాం్యదత హస్తానక్కతము వెళ్ళు వరకే ఉండును. అలాగే నయోధర దృఢత్వము హస్తస్పర్శ (వసరించువరకే ఉండును. (ప్రౌడాం (వతి భర్తుర్నర్మో క్రిం - ర్‌లికీ, సద్వుత్తం స్త్రనమండలం యదభవత త్కిం పునఃసాం[పతం

దూరాడేవ వలంబతే భవతి న (స్పష్ణుం యమత్యాడర*

|! దేవేనైవ జఘన్యకర్మణి బలాదాపీడ్య సంయోజతం భూయో బాలిశసం స్తవో బత తతః పాతిత్యమేయాన్న కిమ్‌. ఉత్తమ చర్మితగల పురుషులను దూరమునుండే సేవించుట జరుగును. అత్యాదరమువల్ల సృ్పృశించరు. డ్రైవికముగా దుష్టసహవాసము కలిగి నీచ కర్మలో (వవర్తించినవాడు పతితుడు కాదా ? రెం. తా. ఊహ్యము. 585. స్తనౌ తవాశేషతనౌ తు బాలే హృద్యావలీవేతి తదీయభాలే, కాలేన లిప్వా జనదృష్టి లీత్యా 1పీత్యా మహత్యా కిమివావృణోషి. శాత్సర్యము స్పష్టము. వృద్ధన్య భార్యాం - 586. పురుషస్య పురాణస్య ద్వితీయా యువతిస్తు యా, ఆసొ వసుమతీ నై వేత్యేవం హి కథముచ్యతామ్‌. ప్వరాణ పురుషుడగు భగవంతునికి రెండవ బార్య వసుమతి (భూమి) కాదని ఎట్టు చెప్పగలము ? అట్లే వృద్ధునికి రెండవ భార్య, అతని ధనమును వళవరచుకొనునది ఎట్లు కాకుండును ? 587. సర్వోత్తమస్యాపి పురాణపుంసో యోషిద్‌ ద్వితీయా కిఅ సారసాడ్యా, నూనం పతత్యేవ విచల్యమానా భుజంగరాజస్య బతో త్తమాంగే. సర్వో త్తముడు, పురాణ పురుషుడు అయిన విష్ణవుయొక్క- రెండవ భార్యయగు భూదేవి గర్వముతో కదలిపోవుచు, సర్పరాజైన శేషుని తలపైన వడినటు గుణవంతుడు, ముసలివాడు అయిన పురుషుని రెండవ భార్య ధన మదముతో తిరుగుచున్నరై వ్యభిచారిణియగును-లేదా ఆఅధఃపతనమునై నను పొండును.

శక 588, పురాణ పుంసో లలనాచ్వితీయా విచల్యమానా వతితా భుజంగే, విళోడ్యతేఒథాపీ కునాయక్రై సా తత్సాధు సర్వంసహతాం వి ర్తి. పురాణ పురుషుడైన విష్ణువుయొక్క రెండవ భార్యయగు భూదేవి, కదలిపోయే సర్పరాజుపై వడి, రాజులచే పీడింపబడి, తన సర్వంసహత్వ మును వెల్లడించుచున్న ది పర్తి పరాజ్ముఖం- 589, మామకం కౌశలం దృష్ట్వా మా కార్షీః కిలకించితమ్‌, భుజంగేన వినా భోగలాభో నైవ భవిష్యతి.

నొ చాతుర్యమును చూసి వోవ భావ (వపదర్శనము చేయకుము, మజం గ్‌ము (సర్పము-విటుడు) లేకుండా భోగము (వడగ సుఖము) అబభించదు కదా: జరాం - ఈకీ0. (బపీమ్యహం కిం బహుశః కవీశ్వరా

ఈ*రా నరాణాం సుతరాం దురాసదా,

యయా యియాసోరపి నిర్ణరేశతుః

పొదేఒపి .వేధో రచితో విజోచితః.

ఓ కవీశ్వరులారా : మనుష్యులకు ముసలితనము తప్పించుకౌనరానిడి. తన లోకమునకు వెళ్ళగోరిన కృష్ణుని పాదమునందుకూడ జర (ఓక బోయ వాని) చేత బాణ వయోగము చేయబడినది, దానిని గూర్చి నేను ఎక్కువ ఏమి చెన్పవలెను?

51. కాయావక్షయ హేతూ జరే పరం తత రవసీ (ప్రవరా, యా కించిదపి శరీరం సుదృఢతరం నందధాతి న్మ.

17/5 శరీర అపష్షయ (నాశము -వయములేనిది) హేతువులైన రెండు జర రళొ జఇరయను రాషని టేష్టమైనది. ఎందుకనగా ఈ జరవల్ల శరీరము సుదృఢము (జఠాసంరుని)గా చేయబడినది కదా: ముసలితనము మాతము శరీరమును ఎల్లవేళలా తీణించజేయును కడా? ర్‌ఢీలి, సృుప్పత్యయాదజా ద్యాదృహుశో భవ్యాకృతిధ్యాతా, సశ్వేక ఏవ హి జరాకారం కుర్యాదసారరచితమ్‌. ఇతిసంకీర్ణమ్‌. '“ఆజోఒహమ్‌* మొదలగు వాక్యములవల్ల కలిగిన మంచి జ్ఞానముతో వారిని ధ్యానించువాడు వృద్దావ్యమును తుచ్చముగా భావించును, రీతి, ఇందోరైైల్యమిదం వదంతు కవయో యత్కించిద6కాదికం సిద్దాన్త న్వమునైష హృత్పణిహితః శ్రీకృష్ణ ఆలోచ్యతామ్‌, నోచేజ్ఞాతమిమం నమేత్క్మథమయం [దుహ్యూంతి నాన్మై (గహా' ఈహంతే కిల యదృలం సుమనసాం' లే! కుతే చాచ్యుతః* చందుని యందలి నీలిమను కవులు వీవిధముగనై నను వర్పించనిమ్ము. శ్రీకృష్ణుడే. అక్కడ నిలిచినాడని నా సిద్దాంతము. లేనిచో _గహములన్ని ఇతనిని ఎంచుకు ద్వేషించవు? దేవతా _శేస్టుడెన విష్ణువు, ఇతర దేవతలుకూడ చం[ద్రబలమును కోరుదురుక దాః తస్మాత్‌- ర్‌శీ&. ధ్యాతవ్యం సర్వదా త్వత్పదమితి మమ యశ్చిత్త ఆళాంకురో౬స్మిన్‌ నీజావాపః కృపా తే రఘువర న పరం కించిదన్యద్విజానే, లోప్తుం దుర్వాసనేయం శలభ ఇవ ముహుః | పేవకే తత్క్భృపాళ్టే రక్షైనం స్వో ప్తవృక్షానపి కృపణజనా (పాయ ఆప్యాయయంతి,

1?6

ఓ రామచం దాః ఎల్లప్పుడు సీ పాదమును ధ్యానించవలెనని నామన స్సులో కలిగిన ఆశయను మొలకకు, నీదయ వి తనము. ఇతరమేమియు నాకు తెలియదు. కాని మిడతవలె విషయాభిలాష నన్ను లోళ పెట్టుటకు (వయత్నించుచున్నది కావున తాను నాటిన చెట్టను నీచులు కూడ (పేమించు నట్లు నన్ను కాపాడుము.

545. కవయః కథయత కోఒన్యః కృష్ణాత్మరుణాకరాద్వినై కస్తాత్‌, కరకమలకోర'కే స్వే కామం కుర్వీత నరకఖీరుజనమ్‌.

ఓ కవులారా ! నరకుని చెరనుండి విడిపించబడిన స్త్రీ జనమును తన పొణితో (గహించిన దయాకరుడై నవాడు శ్రీకృష్ణుడు గాక మరొక రెవరున్నాడో చెప్పండి.

క0. శా.నరకమునుండి భయపడు జనమును కాపౌడుటకు శ్రీకృష్ణుడు 546. మృత్యూదర్కా దఘాద్లోరా త్తాాతుం ముగ్గ జనం (పతి,

ఖు ఆటీ దం కతమో నామ కుశలో వినా కృష్ణం కృపార్ణవమ్‌.

మరణమును కలిగించుటకు వచ్చిన అఘాసురునినుంచి గోవబాలకులను రక్షించుటకు శ్రీకృష్ణునికంటె ఇళర రశ్షకుడు లేనట్టు, సంసారమే ఫలముగా గల ఘోరపొవమునుండి మూఢజనులను రక్షించుటకు శ్రీకృష్ణుడు తప్ప నమర్డుడైన ఇతరుడు లేడు,

547, యత్కృపాలేశవశతో మందోఒపి ధిషణాయతే,

వందే తం పరమానందకందం శ్రీనంద (రఘు) నందనమ్‌. ఎవరి దయాలేశమువల్ల మందబుద్ధిగూడ రీమంతుడగునో, అచ్చే పరమా నంద నాయక్షుడ్తైన నందకుమారునకు (శ్రీరామునకు) నమస్కరించుచున్నాను- $్‌4ీరి. మమ నాథ భవాన్‌ జననీ జనకః సహజః సుహృదో గురవో (దవిణమ్‌, నముపేవత ఏష భవాన్యది మాంవద యామి పరం కమహం శరణమ్‌.

77

ఓ (వభూ। సివే నాకు తల్లివి, తం[డివి, సోదరుడవు, మిషలుడవు, గురువు, ధనము. అట్టి సీవు ఉ పేశ్షించిన, నేను ఎవరిని శరణువేడుదును. 540. ఇయం స్వజననీమితి స్త్వయమిహాదృతాం మత్క్బృతిం

దధల్లఘముధియం పునర్మయి మహాత్మతాం చాత్మని,

వదేద్యది మహాత్మనాం సదసి యోఒన్యదీయాం పుమా

నలవణతయా పితుః పీతృకుటుంబినీమప్య సౌ.

ఈ నా కావ్యమను తల్లిసి చులకన భావముతో చూచి, తమయందు గొవుృత నమును భావించవద్దు. ఇతరుల సంవదను చూచి, దర్శిదురాలైన తన తల్లిని చూచుట ఉచితము కాదు కదా!

' ఫ50. యస్య శ్రీకరహాటకాభిదమహా క్షేతే నివాసో మహా

దేవో యస్య పిఠాజచ్యుతాం ఘినిరతో మాతా చ గీతాహ్వయా,

నర్వస్వం రఘునందనాం[ఘియుగలం య స్యైహికాముష్మికం

(గంథేఒస్మిన్స నిమి త్తమా[తమభవత్పంతాదిమో విర్ధలః.

ఎవని నివాసము కరహాటక క్షేతమో, విన్సుపాద భకుడైెన నువి దేవుడు ఎవని తం[డియో, తల్లి గీతా దేవియో, ఐహికాముష్మిక సర్వము రాముని పొదయుగలమో, అ వంత విర్ణలుడు ఈ [గంథమునకు నిమిత్త మా(శుడాయెను.

551. హృళత్పుండరీకాంతర సన్నివిష్టః శ్రీరామచం్య దః కులదై వతం మే, యథా యథా 1పేరయద్యపమేయ స్తథా తథాఒవోచమిదం సమ్మగమ్‌* హృదయ కమలములో నివసించు శ్రీరాముడే నాకు కులదై వము. అతడు ఏ విధముగా (పేరేపించినాడో, దాని _వకారమే చెప్పేయున్నాను.

178 532. శాలివాహన భూపాలక కేఒ ఇుఒక్వాక్వభాషితే, (1/70) (గంథోఒయంగథితః సంతః పంతవిర్ధలశర్మణా. శాలివాహన శకము 1775వ సంవత్సరమున షంతవిర్ణల శర్మచేత ఈ (గంథము రచింపబడినది, ఇతి శ్రీమదాజాధిరాజ రఘునందన సుండరపదద్వంద్వార- వింద మకరంద మిలిందాయమానమాన సేన కాండిల్యకులతిలకాయమానేన పంతమహాదేవనందనేన గితాపరాభిధాన వారాణసీగర్భసముదృవేన (బహ్మణ్యాగగణ్యపదవ్యారూఢ శ్రీనివాస పండిత (ప్రతినిధి ధర్మపరిషత్పురష్మపవరోజ్ఞ్యలేన షంతవిర్థలేన విరచితం సుక్లోకలాఘవం సమా ప్తమ్‌.

ఇది శ్రీమ[ద్రాజాధిరాజ రఘునందన సుందర పద ద్వంద్చారవింద మకరంద -మిళిందాయమానమాననుడు, శాండిల్యకుల తిలకుడు, సంత మవి దేవుని పుత్రుడు, గిత యను ఉపనామముగల వారాణసీ గర్భ సంభూతుడు. (బహ్మణ్య_ ష్టవ్రదవిని అధిష్టించిన శ్రీనివాస పండిత వతినిధి ధర్మపరి షత్తులో ముఖ్యపురుషుడు అయిన పంత విర్ధలునిచే రచింవబడిన సుక్లోకలా [ర్నాఘవ కావ్యము సమా_ప్రము.

గ్రా

552 అచఃఐర్క్‌ ఆక్వుజూ?, భూ:=1. ఇవి సంఖ్యా సంకేతములు, స

శుద్దిష తవు ఖ లోక సంఖ్య = హైదము శద్ధరూపము ౯ శ కౌంతేయ 6 (వ్యా) కి దో షేణ | శ అగ్నిరివ గ్ర ర్స ఆ[శయిష్యత్‌ 19 | మూర్జ్మ్య్యంజలిం 80 క్షీ గంధః | 4 కపిరాడ్డంసా కి 4 దాన దషః న్‌ లి పళ్యామృ్యయి | శె ఏకం 71 రి సంసృతి 73 శ ఓషదీశాన్వ్నయ 77 ్షే ఉన్న ర్రేఒతి 89 క్రి మయా నో ్షే ఖర్వశ్చ రి కిరి స్పర్శ ర శీ ॥ సద్గతి 06 క్రి కథం ర శ చదృగ్భృత ఇ! నవనీరద 101 జై ళల 108 శ (పదయితుం

140

|. ని ధిష్ట్య

శీ తతి 114 ్రి త్వమపి 18 కే యః [ప్రి క్షే వారుణీం కేశీడ క్రి సృహయన్‌ 156 క్షే (పసంగాంతరే 168 య! ఆవలంబసే 150 శ్రి ద్వేషిణో క! క్షే సౌగంధికాల్‌ 188 శీ సె 1లి[్‌ శీ ముహుః కే09 కీ ఆనందభఖాక్‌ ర్డి శీ విత్రాపహార 208 ల్లి విళోః 207 4 సద్భ క్రిష లేక్‌ క్షే మమాన్తీతి 9228 క్రి సూవ్మో త్తమా

శ్రీ త్రయో లగ్రై ః గలధమ్‌ రప? ఓ తుష్ట ల్డ క్ష న్టితే ర్జాపకః 24? /| దుర్గతిభాజ్‌ ర్ట క్రి స్వాద్వినిరుద్ధ 28్ర0 క్షీ చృశామ్‌ లై? శ్రి నభోగస్తు ఇ క్తి అవ్యక్తవాజ్‌ 300 త్రి హంసః త్‌06 క్షే జానంతి

181 క్షీ అవసీతః 845 / సంగతి తెప్‌0 త్రి శ్నోతా 8/0 క్షే లమ్మ్యా త్‌ ల్లి ధనంజయ: శ?0 &ి కృష్నేనైవ త్రి శ గేహోతితా 899 శ మస్‌స్తా శం లి నైన క్షీ కిము శీ1కీ త్తి .మయూ రేశ॥ 460 లి సుషువే 460 క్షీ అనురోధ తీస్‌ శ్రి వహ్నే | లి ఆసీత్సొమనస్య 490 క్షే (శ్రుత్వా ర్డి మూర్ద్య్యుదేతి శర క్షే స్వారంత 504 శ్రి కథం క్రి త్కోత రేకి కే శ్ర్ట్య గద్యభాగం' పుటసంఖ్య+ పంక్తి తవ ఒప్పు [కల్‌ క్షీ శ్లామం ఆలా 8 ॥1 * ళాఘం శ్ఞాఘం 116 క్షే కరణేయేతి కరణీయేతి ల్సిగి ఉ తరతయేస ఉ తరయశేవ సాన దరలోశి టం ధాలయ్య ఫు

ర న.

[౧ రి ఉఇ౪1 ర లీ .

(6 త

స ు యో ల

షత తక్‌ స నో నా. స నం న్‌ వ లు శ | శ్చ | వ్‌ న న ఇ నో “జే గ [| న ఏ . శ్‌. | నటుల న. ల శ. ల కస జ య బు కన. గ కట టె గా క్‌. వ త న స | వ న! టు న న్‌ మ స న ॥. మ ( ప క న. . ల /| " | / వో “రి న న. లం ౮ గ్‌ న. న న యా ం" టం ఆ జ్జ , స రగ న త. ॥ ౬ య వ. న హం మంగ త్‌ో న / జ న. మ టంట ఖు ఆట శ ॥ “మం . టి ఎ రతా నం! మట పవ లన స్స్‌ శ! ॥ | _ లకు జ! చ... చ మాం టు న. (| ష్‌ అంప ల ఆగ్‌ న శ క. ః ] / | మం. చ .. * | లం త డని. శీ 1 జ ? ల భం త వ తట న. న. శ న. పా (| మ! జపసంం న క | . న , లల, 1 కలం ప నం చ సపెలలం ఆం గ పీ న ఆ మం వ చం మంత శ. వాటా న్నన చన ల? శ. న మా వ క వ ళం... ! టు = గను మ | ॥ బన ంర్వా న్యు న చకా మ న. ౫. ప శి న నాన! న న నం క | | య సడ యన. నహ. - న న ఇ + గ లు తడ ల. తో మె. అడ తలా ల శ స / త క | టు * వ క్యా న... గ ఖ్‌ వం! =. లై | | న ఆ. శ స లక లంతా