Telugu Sunamudhi Jeevadhaara - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న ల న వు _ ఎ. న. 'సచరిత్ర - కథనం ర్త ర! స... | న. నం క ప మ స! టు ఒల్లో నం , న నాం న హా న్‌ సోమ య్‌! మాట మ వ. ఫ్‌ న 1 ఆః మ - " ల 4 నా వ | 1౨ ్ల్‌ టం హన! తే యు. 4 టై లఖీ / | శీ... క. కష్టా కమలం / మ. ణో (1. ఫ్‌ ఆక్ళాక త్‌ టీ [1 ల. | గ్‌ 4 న. (11 శ వ గ. న మ. నో క,[ క లు! కం. ల న్‌ ఓ జ్‌ . ల /. . ॥ ॥ ల్‌ లం న. ॥ “ నస్‌ | న ॥ . " స (. సత (| వ టు. మ. * / న ర, చాట పీ రుం . (| స ఫా న. క్‌ హం. న ర, గ్‌. [1 1 ల్లో న (న |. (1 ం! వ సన నట టా ల ౨౫ ట్రం. హె ప + న నాం లలోని షే జే ధు. ణ్‌ సఖి |. సాల స! యో మోన! మం... ల ర! శ టే న; కస ౧ మలో. లు టా] టం / క 111. మం ల్ల టం యు న. క్ష తలే - సుతో , “త టు భకస న్‌! కట త. స. జ న న్‌ న నం

సునాముది జీవధార _సునాముది జీవధార మందస రైతుల ప్రతిఘటన - చరిత్ర - కథనం దాః 5 ముత్యం ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌన్‌ హైదరాబాద్‌-20. ఫోన్‌ : 27660013

న కే. 0 రూ , షా రజతోత్సవ ప్రచురణ ప్రచురణ సంఖ్య : 798 ప్రధమ ముద్రణ : నవంబరు. 2003 వెల: రు.75/- టైటిల్‌ : కారంకి శ్రీరామ్‌ '్రడాః కె. ముత్యం ప్రతులకు ప్రజాశక్తి బుకహౌస్‌ ల మదే వ్‌ 1+-1-187/1/2, చిక్కడపల్లి హైదరాబాద్‌-20. ఫోన్‌ : 27660013 దరద; ట*ధాలందా ౯ నీ బాద్‌, విజయవాద, జ ల్లట6౦ న! ఖీ (లౌఖిపట్నం, తిరుపతి, న స్‌ ల లలో ఖమ్మం, హన్మకొండ, నల్గొండ డా ముద్రణ ప్రజాశక్తి దైలీ ప్రింటింగ్‌ ప్రెస్‌, హైదరాబాద్‌

అంకితం మందస జమిందారు నెదిరించిన రైతు నంప్రదాయానికి పాదులు తీసిన మట్టా అష్టయ్యకూ ... ఆస్తులన్నీ పోయినా జమిందారుకు లొంగక నిల్చిన

ఆయన నలుగురు కొడుకులకూ ...

వాళ్ట వారసుడు

క్ర;శ। మట్టా సూర్యనారాయణ (హరిపురం) గారికి. ళ్ళ మ్‌

చ [440 0౧౯ 14410454 వ్నా | ౯97475 క న టే ఇ లు 3 గోల! స్‌ + / సప 1. (హాపఫపన్న మం ఎరు టి వ. గట య. నం చ ఏ నం రో స ల. గో ట్‌ శ్‌ స గ జ నా టే మం ప నను క శై సాం యటం కం న గ్‌ టం ని య! లన నితీపిమాగా న. చనన! చ యాని నాం ల! (44 |] తక నన యే స ళం నంటు సం సాదన ఫు నన మాచ లింగ్‌ న్‌్‌ లా? రచనా సాకం ల మను మాలా కన మున రల ణా మస యని యి ర షో లు నన రం వా న వం త క్‌ ర సేన య బో హహా కర సా చ సన ఉనా న న సల ప్టము గ నటనాయంపు గటాలు చల్‌ సళ (రా? క? యని సాయం ళ్‌ న సా శ బీ టు జ! ఇ ల ఇ సంత టై అలో ను నం చీ టం న గ క... ఖే శ కంల ట4జి 014౯2007 ల 7 ఢాం వ గీ (బల్‌ ఇ మం క | మాడం! శు టి ళా పం. ష్య వ్‌ 1 ర! న ప్రయ వ త క్త గ్‌ా పచ. లో న్‌ సోోలా రడ. గ్ర వమా 65 క£404ఓ గ్త్‌ ర ఇ “ న వ్‌ పా బావను 1 యే డు యల టా ననా! రాం లా క జే ఖై మనెం జునయాాడా నిన్‌ జ్‌ యస్య 2జి పు య! కావాల

ఎందుకీ చరిత్ర? తెలుగులో చరిత్రపై ఇటువంటి పుస్తకం ఇంతవరకు రాలేదు చరిత్రను, రాజుల కుల, వంశ చరిత్రగా వివరించిన పుస్తకాల న్నాయి స్టూలంగా ఆంధ్రదేశ సామాజిక - ఆర్థిక వ్యవస్థల పరిణామ క్రమాన్ని తెలిపే పుస్తకాలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి ప్రజల తరపున నిలబడిన ప్రముఖుల జీవితాలను, ప్రజల తిరుగుబాట్లను ఇతి వృత్తంగా తీసుకొన్న నవలలున్నాయి కానీ జనజీవితం పూర్వాన్ని, ప్రజలు చరిత్రను నిర్మించే క్రమాన్ని ప్రజల దృష్టి నుండి చూసి వివరించిన పుస్తకాలు లేవు ఇది నిశ్చయంగా మొదటిదే. అసలు చరిత్ర కారుల్లో కూడా చరిత్రను ప్రజల కోణం నుండి చూడవచ్చునన్న స్పృహ ఇటీవలే కలిగింది. ప్రాచిన, మధ్యయుగాల్లో వచ్చిన చరిత్ర పుస్తకాలన్నీ రాజుల వంశ చరిత్రలే బ్రిటిష్‌ పాలకులు బారత దేశాన్ని అసలు నాగరికతే తెలియని దేశంగా చిత్రీకరించారు. ఈ దేశానికి నాగరికతను నేర్పిస్తున్నామని నచ్చ చెప్పి తను ఆధిపత్యాన్ని నిలబెట్టుకోడానికి ప్రయత్నించారు బ్రిటిష్‌ వారి కళ్ళకు కనిపించకుండా మరుగున పడిన అనేక విషయాలను జాతీయతా భావంతో ఉత్తేజం పొందిన భారతీయ చరిత్రకారులు వెలుగులోకి తెచ్చారు. కాని జాత్‌ ఏకశిలా సదృశ్యమైన సమూహం కాదని, అందులో భిన్నమైన కులాలున్నాయని, అవి నిచ్చెన మెట్ల మాదిరిగా అంచెలంచెలుగా ఒక దానిపైన ఒకటి నిలబడి ఉన్నాయని అంబేద్కర్‌ అన్నాడు ఆయా కులాలు గతాన్ని చూసే పద్దతిలోనే తేడాలున్నాయి. అదే విధంగా గ్రామాల్లో ఆర్థిక అంతరాలూ ఉన్నాయి. జమీందారు చెప్పే చరిత్ర కథనానికి ప్రజలు చెప్పే చరిత్రకు మధ్య వ్యత్యాసాలున్నాయని కూడా రైతాంగ ఉద్యమాల పట్ల సానుభూతి కలిగిన చరిత్రకారులు గుర్తించారు అసలు స్త్రీల చరిత్రను ఇంతవరకు పట్టించుకున్న వాళ్ళే లేరని 'మనకు తెలియని మన చరిత్రను, తెలపడానికి స్త్రీ వాదులు కృషి చేశారు. అటువంటి సంప్రదాయానికి మన రాష్ట్రంలోనే బలమైన పునాదులు ఏర్పడినాయి. " అయితే ప్రజల కోణం నుండి చరిత్రను చూసి రాయడం మామూలు విషయం కాదు. అందుకు ప్రభుత్వ డాక్యుమెంట్లు. పార్టీల అధికారిక చరిత్రలు. ఆత్మకధలూ ఉపకరించవు ఎందుకంటే ఇవేవీ కూడ్డా ప్రజలను చరిత్ర నిర్మాతలుగా గుత్తించవు ప్రభుత్వాలెప్పుడో ప్రజల ఉద్యమాలను అయితే రాజ్యవికాసానికి అవరోధంగానో కాకుంటే అభివృద్ధి క్రమానికి ఆటంకంగానో చూస్తాయి పార్టీల చరిత్రల్లో ప్రజలకు ప్రత్యేక అస్తిత్వ మున్నట్టుగా కనిపించదు ప్రజలకు చైతన్యాన్నిచ్చేది బాహ్యమైన శక్తేనని ఈ చరిత్రలు పేర్కొంటాయి. కనుక ప్రజల చరిత్రను రాసేటప్పుడు సమాచారాన్ని సేకరించే పద్దతులు కూడా మారవలసి ఉంటుంది. ప్రజలు పదిల పర్చుకున్న మౌబిక కధనాలను, పాటలను, సామెతలను పరిశీలిస్తే తప్ప వాస్తవాలు వెలుగు చూడవు విచిత్రమేమంటే ప్రజల చరిత్ర రాయడానికి ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులను అనుసరించాలన్న చరిత్రకారులూ ప్రజలతో మాట్టాడకుండానే చరిత్ర రాసారు. అసలు ప్రజలకు అర్హమయ్యే భాషలొనే చరిత్ర రాయలేదు ముత్యం ఈ లోపాలను అధిగమించాడు.

శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని మందస జమీ రైతుల పోరాట చరిత్రే ఈ పుస్తకం. భూమి, అడవులు, నీళ్ళతో యుక్తంగా సమస్త వనరులపై పూర్తి హక్కులూ జమీందారులవే. ఈ హక్కుల ఆధారంగానే భూమిని సాగు చేసినందుకు శిస్తు, ఆటవీ వనరులను వాడినందుకు పుల్లరి రూపంలో జమీందారు ప్రజల నుండి వసూలు చేసేవాడు. ప్రజల శ్రమను కాజేసేవాడన్నమాట. శిస్తును నిర్దారించేటప్పుడు, వసూలు చేసేటప్పుడు జమీందారు ఏ నీతి, నియమాన్ని పాటించేవారు. ఏ పద్ధతి లాభదాయకంగా ఉంటే ఆ పద్ధతినే పాటించేవారు.

జమీ రైతులు జమీందారు అధికారాన్ని ప్రశ్నించారు.

“అబ్బగారి మీ యడివా తొతగారి మీ యడివా

మీరేమి మొక్కబెట్టి అడవిని వుడిసి వున్నారా

రాజుగారేమైనా మొక్కలు బెట్టున్నాడా

నీరుబోసి మీరు అడవిని పెంచున్నారా?

(బ్రహ్మ పుట్టించిన అడవికి ఏమి సీటయ్యా” (పేజీ 129)

అని అధికారానికున్న వైతికతను రైతులు ప్రశ్నించారు. ఎప్పుడైజే జమీందారు అధికారానికి సాధికారత లేదనిపించిందో రైతులు దాన్ని ఎదిరించగలిగారు.

అక్రమ వసూళ్ళతో విసుగెత్తిన ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసి కలప తెచ్చుకున్నారు. ఈ ఘటనతోనే జమీలో తిరుగుబాటు మొదలవుతుంది. ప్రభుత్వాన్ని ధిక్కరించి కలప తెచ్చుకున్నందుకు జమీందారు ఉద్యోగుల గ్రామాలపైన పోలీసుల సాయంతో దాడులు చేసి రైతులను అరెస్టు చేస్తారు. అరెస్టు చేసిన వారిని వ్యక్తిగత జామీను మీద విడుదల చేయాలని రైతులు డిమాండ్‌ చేస్తారు. పోలీసు స్టేషనుకు తరలించకుండా అడ్డం పడతారు. అనాడు ప్రభుత్వాధికారులను నిలదీసిన వారిలో గున్నమ్మ ముందు నిలిచింది. ఈ సందర్భంగా ప్రభుత్వాధికారులు కాల్పులు జరిపారు. కేవలం రైతులను లొంగదీసుకోవడానికే. అందులో గున్నమ్మతో పాటు నలుగురు రైతులు మరణించారు.

ఒక్కొక్కరు గున్నమ్మ పోరాటాన్ని ఒక్కొక్క రకంగా చూశారు. అధికారులు జమీ రైతుల 'ప్రతిఘటనను ఒక 'దొమ్మీ'గా రికార్డు చేశారు స్వాతంత్రోద్యమాన్ని కేవలం కాంగ్రెసు నడిపించిందని. స్వాతంత్ర్యం కాంగ్రెసు ఇచ్చిన ప్రసాదంగా భావించే చరిత్ర కారులకు గున్నమ్మ తిరుగుబాటు కనిపించనే లేదు. పుట్‌ నోట్లకే పరిమితమైంది. రైతు నాయకుడు ఎన్‌ జి రంగా అనుయాయులకు గున్నమ్మ తిరుగుబాటు ఎన్‌.జి రంగా నాయకత్వంలో సాగిన వీరోచిత పోరాటాలకు ప్రతీక. తిరుగుబాటు కర్తలు వ్రితులు కానేకాదు. మందస జమీ రైతుల తిరుగుబాటు ఎన్‌ జి రంగా కృషి ఫలితమే ఆ విధంగా తిరుగుబాటు రంగా సాధికారతను పెంచడానికే తోడ్పడింది.

పుస్తకం ఈ అవగాహనకు భిన్నంగా సాగింది. గున్నమ్మతో పాటు ఆ పోరాటంలో పాల్గొన్న వాళ్ళు తెలియజేసిన విషయాలను, ఆ పోరాటం గురించి ప్రజలు చెప్పుకుంటున్న కధనాలను, వ్యాప్తిలో ఉన్న పాటలను ఆధారం చేసుకొని రచయిత ఈ పుస్తకాన్ని రూపొందించారు.

అయితే ఇది కేవలం రైతుల గురించే కాదు. వలస పాలన గురించి వలస పాలకులు నెలకొల్పిన వ్యవస్తల గురించి వలస పాలనపై ప్రజల్లో నెలకొన్న అభిప్రాయాల గురించి ఈ పుస్తకంలో ఉన్నద్‌ కాకపోతే పుస్తకం చిన్న, సన్నకారు రైతుల దృక్పధం నుండి ఈ విషయాలను వివరిస్తున్నది. !

ఎప్పుడో జరిగిన, అందరూ మరిచిపోయిన జమీ రైతుల పోరాటం గురించి ఇప్పుడు చెప్పుకుంటే ఐనగూడే ప్రయోజన మేమున్నదని ఈ పుస్తకాన్ని మూసేయకండి. కొంచెం జాగ్రత్తగా ఆలోచించండి చరిత్ర వర్తమానం నుండి వేరుగా లేదు వర్తమానంలో అంతర్భాగంగానే చరిత్ర సజీవంగా ఉన్నది ఇప్పటికీ గున్నమ్మ పాటను ప్రజలు ఎందుకు పాడుకొంటున్నట్టు? అ పాట ప్రజలకు తమ ప్రయాణం ఎక్కడ మొదలైందో, ఎలా సాగిందో తెలియజేస్తది. మానవాతీత శక్తులో, అద్వితీయమైన నాయకులో తమను నడిపించలేదని, తామే చరిత్ర గమనాన్ని నిర్దేశంచామన్న స్వాభిమానాన్ని గున్నమ్మ పాట ద్వారా ప్రజలు పొందుతున్నారు ప్రజల కధనంలో పార్టీల, నాయకుల ప్రస్తావనే ఉండదని చాలా మంది అనుకుంటారు అది నిజం కాదని ఈ పుస్తకం తెలియజేస్తున్నది. ప్రజల మౌఖిక చరిత్రలోనూ పార్టీలు, నాయకులు ఉన్నారు కాకపోతే పార్టీలు, నాయకులు తోవ చూపితే ప్రజలు నడిచినట్టుగా ఇందులో లేదు. తమ సమస్యల పైన వాటి పరిష్కార మార్గాలపైన ప్రజలకు స్టూల అవగాహన ఉంటుంది. ఇది పార్టీలకన్నా పూర్వమే ఏర్పడుతుంది. ఇది పార్టీలు, నాయకులు ఇచ్చిన చైతన్యం కాదు. చైతన్యయుతంగానే రైతులు వ్యవహరిస్తారు రైతుల సమస్యలను గుర్తించి, ఆ సమస్యల నివృత్తికి రైతులు ఎంచుకొన్న పరిష్కారాలను స్యకరించే పార్టీయే ప్రజల చైతన్యాన్ని వ్యక్తీకరించ గలుగుతుంది. ప్రజల జీవితాన్ని ప్రధానం చేసి చరిత్రను చూసినప్పుడు జాతి అనేది ఏకశిలా సదృశ్యమైందనిగాని. వలస పాలన నుండి బయట పడటానికి ఆ జాతి ఒక మహహ్రస్థానాన్ని కొనసాగించిందని గాని, దాన్ని ఒక మహనీయుడు నడిపించాడని గాని అనడానికి ఏ మాత్రం అస్కారం వుండదు. ఆధిపత్యం నుండి బయట పడటానికి, స్వతంత్రంగా మనుగడ సాగించడానికి వీలయ్యే పరిస్థితుల కొరకు పోరాటం చేసే ప్రజలు కనిపిస్తారు. ఈ తపనతో వాళ్ళు వ్యవస్థల మీద చేసే వాఖ్యానం ప్రజల చరిత్రలో కనిపిస్తుంది పీడనకు, దోపిడికి తావులేనటువంటి సమాజాన్ని సృష్టించడమే జాతీయోద్యమంగా ప్రజలకు కనిపించింది ఈ చరిత్రే ప్రజాస్వామిక సమాజాన్ని నిర్మించడానికి ప్రాతిపదిక కాగలదు అందుకే ప్రజల జీవితంలో అంతర్భాగంగా నిలిచిన చరిత్రను బయటకు తేవలసిన అవసరమున్నది ఈ పని ఏ విద్యా వ్యవస్థ చేయలేక పోవచ్చు ఎందుకంటే విద్యాలయాలల్లోని బోధనాంశాలను, పరిశోధనాంశాలను నిర్దేశించే దృకధాలన్నీ విదేశాల నుండి దిగుమతైనవే. అక్కడక్కడ (ప్రజా పోరాటాల ఫలితంగా దిగుమతైన ఎజెండాల మీద తిరుగుబాటు, ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులను ఆవిష్కరించే ప్రయత్నాలు ఉన్నాయి. అయితే ఈ ప్రయత్నాలన్నీ ప్రాంతీయ యూనివర్సిటీలకే పరిమితమయ్యాయి. కరళీకరణలో భాగంగా వస్తున్న సంస్కరణలు. ఈ ప్రయత్నాలకు గొడ్డలిపెట్టుగా పరిణమించాయి. ప్రపంచీకరణ ప్రభావంతో సరళీకరణను బలోపేతం చేసే అంశాలే విద్యాలయాలు ముందుకు తెస్తున్నాయి. కనుక ఉద్యమాలతో సజీవ సంబంధం కల మేధావుల మిద. సంస్థల మీద ప్రజల చరిత్రను 3లిక్‌ తీయవలసిన ప్రధాన బాధ్యత ఉన్నది మతం "పేరుతో ఘర్షణలను పెంచడానికి, ఆధిపత్య ఏంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికో కాదు ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థల నిర్మాణానికి ఈ కృష్‌ అవసరం. ఈ పుస్తకం అందుకు కావలసిన మార్గ నిర్దేశన చేస్తున్నది _ యం. కోదండరాను. 111

స్థానీయ చైతన్యాలకు వాటి కథనాలకు వుందే ప్రాముఖ్యతల అధ్యయనం నేటి అవసరం ఆంధ్ర దేశంలో కళింగాంధ్ర ప్రాంతానికి చాలా ప్రత్యేకతలున్నాయి. తెలుగు సమాజంలో ఆధునిక భావధారకిది కేంద్రం ఆధునిక సాహిత్యం స్వస్వరూపం పొందింది. ఈ (ప్రాంతంలోనే, గురజాడ మొదలుకొని ఆధునిక సాహిత్యాన్ని ఆధునిక చింతనను ప్రభావితం చేసిన కవులు, కధకులు ఈ ప్రాంతం నురచి వచ్చారు. వీజయనగరం లాంటి జమీందారీలు దీనికి దోహదం చేయడం విశేషం విజయనగరం, బొబ్బిలి వంట ైద్త జమీందారీలతోపాటు చిన్న జమీందారీలూ అనేకం ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి మరోవైపు చూస్తే ౨దివాసీ, గిరిజన ప్రాంతాలు, అడవులు ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ శాతం అక్రమించి ఉన్నాయి. కళిరీగాంధ్ర ప్రాంతం నుంచి, ఒరిస్సా సరిహద్దు జిల్లాల వరకు పెంగో, మండ, కోయ లాంటి ద్రావిడ భాషలను, సవర లాంటి అస్త్రో-ఎసియాటిక్‌ భాషలను మాట్లాడే ఆదివాసులు, గిరిజనులు వ్యాపించి ఉన్నారు. ఉత్తర తెలంగాణ, ఛత్తీస్‌గఢ్‌ రాష్ట్రాలను కూడా కలుపుకుంటే ఈశాన్య భారతంలో తప్ప ఇంత తెగల వైవిధ్యం దేశంలో ఎక్కడా లేదనే చెప్పాలి. ఈ ప్రాంతానికి సుదీర్ధమైన గెరిజనుల, రైతుల ప్రతిఘటనల, పోరాటాల చరిత్ర ఉంది. వలస పాలన ప్రవేశపెట్టిన చట్టాలు, పన్నుల విధానం, పరిశ్రమల ప్రయోజనాల కోసం చేసిన అటవీ నియంత్రణ చట్టాలు గిరిజనులను, పేద రైతాంగాన్ని ఇబ్బందులకు గురిచేశాయి. దీనికితోడు వలసపాలకుల వత్తాసుగల జమీందారుల పీడన రైతాంగం వీటిని ప్రతిఘటించిన సంఘటనలకు శతాబ్దాల చరిత్ర ఉంది. ఈ క్రమంలోనే 1960లలో నగ్జల్‌బరీలో ప్రారంభమైన గిరిజన రైతాంగ ఉద్యమం శ్రీకాకుళ (ప్రాంతప్ప గిరిజనులను, రైతాంగాన్ని ప్రభావితం చేసింది. దీని ఫలితమే శ్రీకాకుళ ఉద్యమంగా ప్రసిద్ధమైన పోరాటం. మైదాన ప్రాంతాల నుండి యువకులు, యువతులు ఈ ఉద్యమంలో పొలుపంచుకొని నాయకత్వం వహించారు. పోరాటం నుంచి, పోరాటం ప్రభావం వల్ల బయటి నుంచీ పాటలు. సాహిత్యం వచ్చాయి. విస్ణవ రచయితల సంఘం ఏర్పడడానికి ప్రధాన పేరణ ఈ ఉద్యమమే. ఈ ఉద్యమం ప్రారంభం కావడానికి సుమారు ఇరవై అయిదు సంవత్సరాలకు ముందు జరిగిన సంఘటన “మందస కాల్పులు” లేక “గున్నమ్మ కధ"గా ప్రసిద్ధమైన రైతాంగ ప్రతిఘటన 1960లలో ప్రారంభమైన శ్రీకాకుళ ఉద్యమ సందర్భంగా వచ్చిన సాహిత్యంపైన, 'శ్రీకాకుళ ఉద్యమ సాహిత్యం' పేర పరిశోధనా వ్యాసం రచించాడు కె ముత్యం. ఈ అంశంపైన విశ్వవిద్యాలయాలలో. బయట అధ్యయనం చేసినవాళ్ళున్నారు వారిలో శ్రీకాకుళ ప్రాంతానికి సంబంధించి, ఉద్యమాన్ని చాలా దగ్గరగా చూసిన వాళ్ళున్నారు. ముద్రిత సాహిత్యం, లిఖిత చరిత్రలు, సమాచారం, వినికిడి, జ్ఞాపకాలు ఆధారంగా ఉపరితల పరిశోధనలు చేసిన వాళ్ళే ఎక్కువ. స్వయంగా క్షేత్ర పర్యటన చేసి, ఆధారాలతో విషయ వివేచన, వివరణ చేసే పట్టుదల, నిజాయితీ గల పరిశోధకుడు ముత్యం "శ్రీకాకుళ ఉద్యమ సాహిత్యం'లో ఉద్యమానికి ముందు. శ్రీకాకుళ ప్రాంతంలో జరిగిన 'ప్రతిఘటనల, పోరాటాల చరిత్ర ఉంది. పరిశోధన సందర్భంగా ముత్యం దృష్టిలోకి వచ్చిన సంఘటన “మందస. కాల్పులు, దానికి సంబంధించిన పాటలు. మందస కాల్పుల సాహిత్యంపైన సూక్ష్మస్థాయిలో చేసిన అధ్యయనమే ్రన్తుత రచన 'సునాముది జీవధార' అనే "మందస రైతుల [0

ప్రతిఘటన - చరిత్ర - కధనం. ఇందులో భాగమే ఈ ప్రతిఘటనలో పాల్గొని ప్రాణాలు వదలిన గున్నమ్మ కధ విసృత సామగ్రి సేకరణ, వాటిని క్రమంలో అమర్చడం, తులనాత్మక పరిశీలన. ఫలితాలను శాస్త్రీయంగా నిరూపించడం మొదలుగా నిర్దిష్టమైన పద్ధతుల (1166060108) ను అనుసరించి రాసిన గ్రంధం ఇది ఇది ముత్యం రాసిన మరో సిద్ధాంత వ్యాసంగా చెప్పవచ్చు 'పైస్థాయి (అల్ప సంఖ్యాకుల) చరిత్రకు, జాతీయ స్థాయి కధనాలకు మాత్రమే పరిమితమయ్యే పరిశోధన రంగంలో స్థానీయ చైతన్యాలకు, కథనాలకు గల (ప్రాముఖ్యాన్ని ప్రస్తుత అధ్యయనం తెలియజేస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో రెండు ప్రధానమైన అంశాలు ఉన్నాయి. (అ) స్థానీయ సంఘటనలు, చైతన్యాలు, సాహిత్యం. జాతీయస్టాయి చరిత్ర రచనలో వాటి పాత్ర ఆ ఒకే సంఘటనకు విభిన్న కధనాలు వాటికి గల కారణాలు, దృక్పధాలు; కర్తవ్య (ష్యిలం), ప్రాతినిధ్య గం60260౧) సమస్యలు. కధన రూపాలు

వలసపాలన వల్ల విధానాలెవల్ల తొలినుంచి ప్రభావితమైన వర్గం భూమి మీద ఆధారపడ్డ పేద రైతాంగం, అడవులే సర్వస్వమైన గిరిజనులు రాచరిక వ్యవస్ణ శిధిలం అవుతుండడంతో తమ అస్తిత్వాన్ని కోల్పోతూ ఉండిన సాంప్రదాయికంగా చదువుకున్న వర్గం వలస పాలకుల ఆశ్రయంలో ఒకమేరకు (ప్రత్యామ్నాయాన్ని చూసుకోగలిగింది ఆధునిక పూర్వదశలో సంస్కృతం, పర్షియన్‌ భాషల పరిచయంలో అధికార వ్యవస్థలో స్థానం సంపాదించిన చదువుకున్న వర్గం వలస పాలనలో ఫెంచి, ఇంగ్లీషు భాషల పరిచయంతో దుబాసీలుగా, గణకులుగా, ఒక స్టాయిలొ ఉద్యోగులుగా పరిపాలనలో భాగం అయ్యారు ప్రాచ్య విద్య, ప్రాచ్య నంస్కృతి అధ్యయనంలో ఇంగ్లీషువాళ్ల సహాయకులుగా కూడా పండితవర్గం వ్యవహరించింది పూర్వ ప్రతిపత్తిని కోల్పోయినా వాళ్ళ ఉనికి పూర్తిగా దెబ్బతినలేదు జమీందారీలలో వారి స్థానం పదిలంగానే ఉంది వలస పాలన ఆర్టిక రంగంలో ప్రవేశపెట్టిన శిస్తు వసూళ్ళ విధానాలు చదువుకున్న వర్గాన్ని అంతగా ప్రభావితం చేసే అవకాశం లేదు పందొమ్మిదవ శతాబ్ది చివరి దశలో పరిపాలనలో పై అంతస్తులో ఉద్యోగాల కోసం మొదలైన చదువుకున్న మధ్యతరగతి, పై తరగతి వర్గాల ప్రయత్నాలు ఇరవయ్యో శతాబ్ది ప్రారంభం తరువాతగాని వలసపాలన వ్యతిరేక పోరాటాలు రూపం తీసుకోలేదు. వలస పాలన ప్రవేశపెట్టిన జమీందారీ, రైత్వారీ భూమి పన్నుల విధానాలు అటవీ చట్టాలు గిరిజనులను, పేద రైతాంగాన్నీ ప్రత్యక్తంగా ప్రభావితం చేయడం సహజం. వలసపాలన నిలదొక్కుకున్న నాటి నుంచి గిరిజనులు, రైతాంగం అధికార యంత్రాంగాన్ని ప్రతిఘటించిన ఘట్టాలు దేశంలో ఏ మూలనైనా కనిపిస్తాయి వలసపాలన మొదలైన నాటి నుంచి భారతదేశ చరిత్రను వలసపాలకుల చరిత్రగా, వారి విధానాల చరిత్రగా, ఇరవయ్యవ శతాబ్ది నటికి పై స్థాయిలో జరిగిన వలస విముక్తి ఉద్యమాల చరిత్రగా మాత్రమే చూడడం జరుగుతున్నది

వలస పాలన కాలంనాటి చరిత్రకు సంబంధించిన అధ్యయనాలను పరిశీలిస్తే గిరిజనుల, రైతుల ప్రతిఘటనలు, తిరుగుబాట్లు పాలకుల రాజకీయ, ఆర్జిక విధానాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో అర్హమవుతుంది. కిందిస్థాయిలో ఉత్పాదక వర్గం నుంచి వచ్చే పోరాటాల, ప్రతిఘటనల ఒత్తిడి వల్ల ఆర్థిక రాజకీయ విధానాలలో వచ్చే మార్పులు మధ్య. పై తరగతి వర్గాలను సంతృప్తిపరిచేవిగా, వాళ్ళకి అనుకూలించేవిగా ఉంటాయి లైతాంగం నుంచి ఎక్కువ పన్నులు వసూలుచేసే శాశ్వత విధానాన్ని, శిస్తులు వసూలుచేసే దళారీవర్గాన్ని బ్రిబిష్‌ పరిపాలన రూపొందించింది పరిశ్రమలకు ముడి సరుకులు సరఫరా చేయడం కోసం అటవీ చట్టాలు వచ్చాయి 1866లో రక్షిత అడవుల్లో పోడు వ్యవసాయాన్ని నిషేధించే అడవుల చట్టం తీసుకొని వచ్చేవరకు అడవులపైన గిరిజనులకు

” జ

అన్ని హక్కులూ ఊండేవె, ప్రికృితికి, ప్రికృితితొ సహజివనం చేస్తున్న గిరిజనులకీ మధ్య చట్టాలు జోక్యం చేసుకున్నాయి. దీనికి వ్యతిరేకంగా తరాలి తరబడి తాము అనుభవిస్తున్న హక్కుల కోసం, స్వేచ్చ కోసం గిరిజనులు పోరాటాలు చేశారు. యంత్రాంగాన్ని ప్రతిషుటించారు స్వేచ్చ గిరిజనుల జీవన విధానానికి మరోపేరు. మౌలిక జీవన విధానాన్నే చట్టాలు చిన్నాభిన్నం చేస్తున్నాయి. స్టానిక జాతుల ఆశలు, అకొంక్షలు, స్వేచ్ళ మొదలైనవాటిని ప్రత్యేక పరిస్థితుల్ని బట్టీ, వారి ప్రపంచాన్ని బట్టి అంచనా వేయవలసి వుంటుంది. తమ జీవన స్వేచ్చకు భంగం కలిగినప్పుడు ఎంచుకునే మార్గం ప్రతిఘటన _ చసిత్రలో గనిజసుల, సైతుల ప్రతిఘటనేలు. హోరాటాలే ఎక్కువగా ఉన్నా వేరే స్పాయిలలో కూడా పోరాటాలు, తిరుగుబాట్లు కనిపిస్తాయి కొన్ఫిచోట్ల జమీందారుల ఆగడాలను గిరిజనులు ప్రతిఘటించారు. మరోవైపు బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన విధానంలో పన్నులు వసూలు చేసి ఇవ్వలేని పరిస్థితుల్లో పీడనకు గురి అయిన స్థానిక జమీందారులు కూడా తిరుగుబాటు చేశారు. వాళ్ళ నాయకత్వంలో రైతాంగం చేరిన సందర్భాలు ఊన్నాయి. సుమారు రెండు వందల సంవత్సరాల వలసపాలన కాలంలో అనేక పోరాటాలు, సంఘటనలు జరిగాయి. 1802లో స్వయంపాలిత ప్రాంతమైన చోడవరంలో కొండరెడ్డు, కోయలు తిరుగుబాట్లు చేశారు. 1840లలోనే రాయలసీమ కోయిలకుంట్లకు చెందిన షాలెగాడు ఉయా్యబనారు. సరసింహాసెక్సీ చాయనత్వంతో పేదపైళులు. సన్నుల వసూళ్ళ చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా సాయుధంగా పోరాడారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్ది పూర్వార్థంలోనే కోస్తా, రాయలసీమ ప్రాంతాలలో తిరుగుబాట్లు అనేకం జరిగాయి. తెలంగాణలో ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలోని గోండులు పందామ్మిదవ శతాబ్ది పూర్వార్ణం నుంభే అనేక పోరాటాలు చేశారు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం పూర్వార్థంలో జరిగిన గిరిజన పోరాటాలకు గిరిజనేతరులు నాయకత్వం వహించడం చూడవచ్చు అల్లూరి సీతారామరాజు దీనికి ఒక ఉదాహరణ. జొతీయోద్యమంలో భాగంగా ఆంధ్రదేశంలో పన్నుల నిరాకరణోద్యమాలు వచ్చాయి. రైతు సంఘాలు వచ్చాయి. రైతు సంఘాలకు పెద్ద ర్రైతులదే నాయకత్వం. స్వరూపం. స్వభావాలలో ఈ ఉద్యమాలు స్టోనిక రైతాంగ 'ప్రతిఘటనల కంటే భిన్నమైనవి, జాత్రియోద్యమంలోనూ, రైతు సంఘాల ఉద్యమాలలోనూ పాడుకోవడానికీ రాసిన పాటలలో నాయకులదే ప్రభాన స్థానం. కాల్చనిక రూపంలో నాయకుల కీర్తనలే ఈ పాటలలో అధికం జాతీయోద్యమం ఉచ్చస్టితిలో ఉన్న సమయంలో దానితో అంతగా సంబంధం లేకుండానే స్థానికంగా జరిగిన సంఘటన 'మందస కాల్పులు”. 1940 ఏప్రిల్‌ ఒకటిన జరిగిన సంఘటనలో గున్నమ్మతో సహా నలుగురు రైడులు మరణించారు ఈ సంఘటన ఆధారంగా వచ్చిన పాటలు, ముత్యం మాటలతో పాడే కధనాలు - దాసర్ల కధనం, 'గున్నమ్మ కధ, గంగిరెద్దుల పాట 'గున్నమ్మ పాటి ఈ ప్రధమ శ్రేణి కధనాలతోపోటు, లిఖిత రూపంలో ద్వితీయ థ్రేణీ కధనాల చర్చ కూడా ప్రస్తుత రచనలో ఉంది, స్థెసయుల అోలకు, ఆకాంక్షిలకు, ఉనికికి బ్రొతినిధ్యం వహంచే, ఆవెశిపూరెతీమైన, విరోచితమైన సంఘటన జరిగినప్పుడు అది స్థూలంగా లిఖిత రూపంలోనో విద్యావంతుల లిఖిత రూపంలోనో నమోదు అవుతుంది. తదనంతరం ఆది అనేక రూపాంతరాలు పొందుతుంది. పాటల రూపంలో చారిత్రక సంఘటనలు నిక్షిప్తం అవుతాయి అవి మౌఖికంగా ప్రచారం అవుతాయి. కాలాంతరంలో అది కల్పన పురాణాంశాలు (౫౫) చేరుతాయి. సంఘటన ప్రాముఖ్యాన్ని. భ్రత్యేకతను జనానికి ప్రచారం చేయడమే కల్పనల ప్రయోజనం కధనంలొ కూర్చి భావజాలాన్ని, సంఘటన ప్రాముఖ్యాన్ని కాలొంతరాలలో కూడా కల్పన కాపాడుతుంది చరిత్ర కధనాలలో కల్పన ఒక నమూనా శ/1

అది కాలాంతరాలలో సమాచారాన్ని అందించే సాధనం మౌఖిక ప్రసారంలో పాట రకరకాలుగా మారిపోతుంది భావోద్రేకం, నాటకీయత, సాహసం, వీరం. విషాదం, కరుణ మొదలైన అంశాలు కధనంలోని కంరస్వరా(॥0౧౪న్ని మారుస్తాయి. సంఘటనలో చర్యకు సంబంధించిన కారణాలు (646), కర్ష్వత్వ (జశ్యలంం) ప్రయోజనాలు (౦౧౦౩౦) మొదలైన అంశాలను నిర్ణయించేది దృక్పధాలు, రాజకీయ సామాజిక అవసరాలు. శ్రామికుల ఉత్పత్తిని సాంతం చేసుకొని పై స్థాయిలోని ఉద్యమ నాయకత్వం కర్శృత్వాన్ని ఆపొదించుకుంటుంది. మౌబికంగా పాటల రూపంలో ప్రసారంలో ఊన్న కథనం లిఖిత రూపంలో భిన్న ప్రక్రియలను ఆశ్రయిస్తుంది. ప్రక్రియ స్వరూప స్వభావాలకు అనుగుణ్యంగా కధనం రూపం తీసుకుంటుంది. మందస జమీందారీలో కాల్పుల సంఘటనకు గల భిన్న కధనాలను ప్రస్తుత రచన సమగ్రంగా వివరిస్తుందీ.

1940లో జరిగిన 'మందస కాల్పులు సంఘటనకు సంబంధించి అనేక కోణాల నుంచి వివరణ యిచ్చే ప్రయత్నం ఈ రచనలో కనిపిస్తుంది. రచయిత స్వయంగా పర్యటించి స్థానికులతో, రైతులతో, సంఘటలో పాల్గొన్న వారి బంధువులతో ముబాముఖిగా సమాచారం సేకరించడం; వాటిలో వస్తోశ్రయంగా అందించిన సమాచారాన్ని, స్వీయాత్మకంగా అందించిన సమాచారాన్ని వింగడించి వేరుచేసి వాస్తవంగా జరిగిన సంఘటనను పునర్నిర్మించే ప్రయత్నం చేయడం ప్రత్యేకంగా గుర్తింపదగ్గ విషయాలు. మందస కాల్చులకు కారణమైన ప్రతిఘటన మందస గ్రామం చుట్టుపట్ల గ్రామాల రైతుల బహిః (ప్రేరణలతో సంబంధంలేని స్వయంచోదిత చర్య. సంఘటనలో రైతులందరూ సమాన బాధ్యులు. అరెస్టయిన రైతులను విడిపించడానికి వచ్చిన స్రీలతోపాటు గున్నమ్మా వచ్చింది. రైతులను అరెస్టు చేసిన అధికారులను ్రశ్చించడంలో, ప్రతిఘటించడంలో చొరవ తీసుకుంది. ఆ సందర్భంగా జరిగిన కాల్పులలో నలుగురు రైతులతో పాటు గున్నమ్మ మరణించింది రాజ్యాంగ యంత్రాన్ని ఎదిరించిన స్రీగా గున్నమ్మ కేంద్ర స్థానానికి చేరింది. ఈ సంఘటన వస్తువుగా దాసర్ల 'గున్నమ్మ కధ, గంగింద్దుల 'గున్నమ్మ పాట* మౌఖిక ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. దాసర్ల పాట వాస్తవానికి ఎట్లా దగ్గరగా ఉందో, గంగిరెద్దుల పాటలో కల్పన పాలు ఎంత ఎక్కువగా ఉందో పునర్నిర్మించిన సంఘటనతో పోల్చిచూస్తే స్పష్టమవుతుంది మౌఖిక (ప్రసారం కారణంగా పాటలకు పారాంతరాలు కూడా ఉండటం సహజం. సంఘటన జరిగిన కేంద్రానికి దగ్గర పాడే పాటల కంటే దూరంగా పాడే పాటలలో కల్పన పాలు ఎక్కువ అంటాడు రచయిత. కాలాంతరంలోనే కాదు, స్థలాంతరంలో కూడా కధనంలో కల్పన (౫౪4) ఎట్లా చోటుచేసుకుందో దీనివల్ల తెలుస్తుంది.

ద్వితీయ శ్రేణి కధనాలు సుమారుగా లిఖిత కధనాలు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ప్రచురించిన స్వాఠం౦త్ర్య వీరుల పట్టికలో గున్నమ్మను గురించిన పరిచయం ఒక అలాపంగా ఉంది. అంతకు ముందు కధనాలను భిన్నంగా ఇందులో గున్నమ్మ గర్భిణిగా దర్శనం ఇస్తుంది మౌఖిక కథనాలలోనే కాదు సమాచారాన్ని తెలిపే లిఖిత కధనాలలో కూడా జాతీయ భావనలోని తీవ్రతను అభివ్యక్తం చేసే కల్పనలు ఎలా చోటుచేసుకుంటామో దీనివల్ల తెలుస్తుంది సంఘటనను సాంతం చేసుకున్న రైతు ఉద్యమాల ఉదారవాద జాతీయ నాయకత్వ కథనంలో (ద్రౌపది, రుద్రమలు ఉపమానాలుగా, ప్రతీకలుగా కనిపిస్తారు (1. 168) విష్ణవోద్యమ కధనంలో పదగుంభన]ైలి, ఆలంకారికత, కావ్యణైలి కనిపించడం గుర్తించవలసిన అంశం 'గున్నమ్మ గుండె గాండ్రించడం', 'నిరసన క్రోధ తరంగితం కావడం”, 'పూర్ణ గర్భిణీ కాళీ స్వరూపిణిగా మారడం' (పే 167) విప్లవ స్ఫూర్తి కోసం కూర్చిన కధనం బిఎస్‌ నారాయణ “నీర గున్నమ్మ' మందస రైతుల ప్రతిఘటనను స్వాతంత్ర్యాద్యమంలో భాగంగా

11

గుర్తిస్తుంది. గున్నమ్మకి, కలెక్టరుకి మధ్య జరిగిన సంభాషణలోని నాటకీయత, గున్నమ్మ తిరగబడిన సంఘటనను “విప్లవ జ్వాల అఖండమై విశ్వవ్యాపితమై, అజేయమై భారతీయుల గుండెల్లో వెలుగుతుందని, బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్య విషవృక్షాన్ని దహించివేసిందని చేసిన వర్దనలు (1. 169) భావోద్రేకాన్ని రెచ్చగొట్టే పద్ధతిలో సాగుతాయి. అల్లూరి సీతారామరాజుకి సంబంధించి ప్రచారంలో వున్న వివిధ కథన రూపాలను ఈ సందర్భంగా జ్ఞాపకం చేసుకోవలసి ఉంటుంది టి.ఎస్‌ గుప్త “మందస కాల్పులు - 1940" వ్యాసం మందస ప్రతిఘటనను గాంధేయ మార్గంలో అహింసా రూపంలో సాగిన సహాయ నిరాకరణగా వివరిస్తుంది (ు. 171). కులాలు, సముదాయాలు, కుటుంబాల కధను కులాలని, సమువదాయాలకీ, కుటుంబాలకి కర్వత్వంలో, ప్రాతినిధ్యంలో ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. కాల్పులలో మరణించిన గుంట చక్రపాణి కుమారుడు విశ్వనాధ రావు రచించిన 'మందస జమీందారీ పోరాటం' ఈ కోవలోకి వస్తుంది. గుంట చక్రపాణి శౌర్యాన్ని గుంట బైరాగి కార్యదక్తతను వర్ణించే ఈ రచన గున్నమ్మను సహాయకురాలి స్థానంలో ఉంచుతుంది (పే. 173). 'కాళింగి' కులస్తులైన చక్రపాణి, బైరాగుల శౌర్యాన్ని ప్రాచీన చరిత్రలోని కళింగ యుద్ధపు వారసత్వంగా వర్ణిస్తుంది ఈ రచన. ఈ రచన పద్యరూపంలో ఉంది. చారిత్రక వారసత్వానికి, గొల్లసుద్దులుగా కూడా వచ్చినట్టు రచయిత చెప్పాడు.

. భావజాలం, దృక్పథాలు, అస్తిత్వ చేతన, ప్రయోజనాలు ఒక చారిత్రక సంఘటనకు సంబంధించిన భిన్న కధనాలకు కొరణాలు అవుతాయనడానికి మందస కాల్పుల సంఘటన ఒక ముఖ్య నిదర్శనం. భిన్న ప్రాంతాలలో ప్రజలని ప్రభావితం చేసిన స్థానీయ సంఘటనలన్నిటి విషయంలోనూ ఇది వర్తిస్తుంది. వీరం, త్యాగం, కరుణ ఈ సంఘటనలలో ప్రధానాంశాలుగా ఉంటాయి. సాముదాయకంగా భావోద్రేకాన్ని కలిగించే శక్తి ఈ భావాలకే ఉంటాయి. స్థానీయ చరిత్రల విషయంలోనే కాదు జాతీయ స్థాయి చరిత్రల విషయంలో కూడా యిది నర్తిస్తుంది. రామాయణ, భారతాలకు సంబంధించిన వివిధ కధనాలున్నాయి. భిన్న చారిత్రక కాలాలలో ఒకే కధ భిన్నరూపాలు తీసుకుంటుంది భారతంలో శకుంతల కధ. కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, శాంతారాం చలన చిత్రం 'స్త్రీ ఈ విషయాన్నే చెప్తాయి. ప్రస్తుతం లిభితరూపంలో మనకందిన ఇతిహాసాల (6016) అన్నిట్‌కి ప్రథమ శ్రేణి కధనాలున్నాయని చారిత్రకులు చెప్తారు. జాతీయోద్యమకాలంలో చారిత్రక వ్యక్తులు, సంఘటనలు కవిత్వం, నవల, నాటకం లాంటి ప్రక్రియలలో కాల్చనికాంశాలతో భిన్న కధనాలతో కనిపించడం వెనుక ఉన్న భావజాలాన్ని గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరంలేదు.

పరిశోధకుడు ముత్యం మందస జమీందారీ కాల్పుల సంఘటనకు సంబంధించిన కధనాలను సమగ్రంగా వివరించాడు. దానికి సంబంధించిన పాటలను, పాటల పాఠరాంతరాలను, సాహిత్యాన్ని తరచి చూచాడు. ముఖాముఖిగా జరిగిన సంఘటన గురించి భిన్న కధనాలను సేకరించాడు వాస్తవ సంఘటనను పునర్నిర్మించే ప్రయత్నం చేశాడు భిన్న కధనాలకు, పర్యాలకు గల కారణాలను వివరించాడు. చరిత్రలో స్థానీయ సంఘటనలకు గల ప్రాధాన్యాన్ని వివరించాడు ఈ క్షేత్రంలో నేను అదనంగా చెప్పగలిగింది ఏమీలేదు. ముత్యం కృషిని అర్హం చేసుకోగలిగానని తెలియజేయడానిక్షే ఈ కొన్ని మాటలు కక్ష రంగనాథాచార్యులు 4111

కృతజ్ఞతలు ఇ

పదహారేళ్ళ క్రిందట “శ్రీకాకుళ ఉద్యమ సాహిత్యం - తెలుగు సాహిత్యంపై దాని ప్రభావం' మీద పరిశోధిస్తున్నపుడు (1984-90) తొలిసారి గున్నమ్మ తిరుగుబాటుగా మందస రైతుల ప్రతిఘటన నా దృష్టికి వచ్చింది దానిలో పాల్గొన్న రైతుల్ని నా క్షేత్ర పర్యటనల్లో ఇంటర్వ్యూ చేశాను ఆ ఘటనపై పాటల్ని రికార్డు చేశాను అయితే అప్పటి ఆధ్యయన విషయ పరిధుల్లో దాని లోతుల్లోకి మాత్రం వెళ్ళలేకపోయాను అయితే దాన్ని అధ్యయనం చేయాలన్న జిజ్ఞాస ఒకటి కొనసాగుతూనే వుంది వీలున్నపుడల్లా దానిపై సమాచారాన్ని షాగు చేస్తూనే వున్నాను

గత పదేళ్ళలో నాకు ఉద్యోగం దొరకని, ఆర్థిక వనరులుల్లేని పరిస్టితుల్లో దీని మాద కృషి చేయడం సాధ్యపడలేదు నాకున్న ఈ పరిస్థితిలో మందస చరిత్ర గూర్చి అధ్యయనం చేయడానికి శ్రమించడం అవసరమా అనె తర్కం లోపల్లోపల, అసలు దానిపై అధ్యయనం ప్రస్తుతం అవసరమా అనేది మరోటి. ఈ ద్వైదీభావాన్నే తెల్సిన పెద్దలతో వ్యక్తం చేస్తున్నాను 1998లో అనుకుంటా. పరుచూరి సీతారామయ్యగారి (పి.యస్‌)తో చర్చించాను ఆ చరిత్ర వెలికితీసే అవసరాన్ని విడమర్చి, వెంటనే పని మొదలెట్టాలని తనదైన పద్ధతిలో పురమాయించాడాయన నా పరిస్థితుల్లో మార్చుల్లేకున్నా ఆ పనిని బాధ్యతగా తీసుకున్నాను బహుఃశ అదె నాకు ఆయన చివరి ఆదేశం అనుకుంటాను. ఇలా ఇన్నేళ్ళకు పూర్తయిన పుస్తకం అదేశ పాలన రూపంలో ఆయనకు నేనిచ్చే నివాశేననుకుంటున్నాను ఒక రకంగా అంకితమే ననుకుంటున్నాను

ఇక 1999 ఏప్రిలుతో మొదలెట్టి వరుసగా మూడేళ్ళపాటు మందస గ్రామాలకు వెళ్ళాను ఆ ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న రైతులను ఇంటర్వ్యూలు చేశాను పదేళ్ళ క్రితం నేను కలిసిన రైతులు అప్పటికి జీవితులైలేరు. ఈ పదేళ్ళలోనే ఎంతో నిలువైన సమాచారం కనుమరుగయింది, వృత్తి గాయకులు పాడే కధల్నీ, రైతులు పాడుకునే పాటల్నీ సేకరించాను గంగిరెద్దుల వాళ్ళ పాటకున్న ఐదు పాఠాలను (/6/51003)ను ఈ కాలంలో రికార్డు చేశాను మాల చదాసర్దు గున్నమ్మపై పొడే కధ క్రమంగా అదృశ్య మవుతుండటం పదేళ్ళలో నా దృష్టికి వచ్చిన పరిణామం. (తర్వాతి పరిశోధనలకు ఉపకరిస్తాయని కూడా మాలదాసర్ల, గంగిరెద్దుల వాళ్ళు పాడే కథల్ని యధాతధంగా చేర్చాను) ఈ పాటల్ని పాడిన గ్రామస్తులకీ, గున్నమ్మ కథల్ని పొడీ విన్సించిన కళాకారులకు నా కృతజ్ఞతలు

రైతు ప్రతిఘటన గూర్చి ఆ రైతులతో పాటు, నాటి నైతు సంఘ నాయకులు మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి, గౌతు లచ్చన్న గారలను ఇంటర్వ్యూ చేశాను స్వాతంత్రోద్యమంలో పనిచేసిన కీశే టంకాల శళిభూషన్‌ గుప్త గారిని అలాగే. మాజీ ఎమ్‌ ఎల్‌సి మార్చు బాలకృష్ణమ్మ గారిని ఇంటర్వ్యూ చేశాను శ్రీకాకుళం జిల్లా కమ్యూనిష్టు ఉద్యమ నాయకులు వసంతాడ రామలింగాచారిగారిని ఇంటర్వ్యూ చేశాను వారందరికీ

ఈ మూడేళ్ళ పర్యటనల్లో ఎందరో మిత్రులు తోడ్పడ్డారు. డా బగేశ్వరరావు, మార్పు సితారామయ్య దర్మపురి కృష్ణమూర్తి తవిటయ్యు గారలు. వారికీ, వారి కుంటుంబ సభ్యులకు - అలాగే ఎన్నా విధాల కౌడ్పడ్డ అక్కడి ఉపాధ్యాయులు. పాత్రికేయులు యువకులకు కృతజ్ఞతలు

ఈ క్షేత్ర పర్యటనలు మందస వైతు ప్రతిఘటనను పూర్తి స్థాయిలో నా కళ్ళకు కట్టేలా చేశాయి ఇంత ముఖ్యమైన రైతు ప్రతిఘటన చరిత్రలో. చరిత్ర రచనల్లో విస్మరించబడటం ఆలోచనల్ని రేకెత్తించింది అందుకే అప్పటి రైతుల పరిస్టితులతొబాఓ అప్పటి వలసవాద పాలసీలను రెవెన్యూ పాలనను, రైళుల అఆర్టిక స్థితిగతుల్ని తెలుసుకొడల్పాను దానికి రాజ్య అభిలేబాగారం (హైదరాబాదు) లో రికార్డులు చూడదల్బాను ఆ సామగ్రి సేకరణలో డా ట్‌ విజయకుమార్‌ ఎంతో తోడ్చడ్డాడు ఆయనకు కృతజ్ఞతలు

సమాచార సేకరణ తర్వాత వ్రస్తక రచనా ప్రణాళిక, పద్దతి గూర్చి ఆలొచిస్తున్నప్పుడు నా దృష్టని జకర్షిచింది

1

502010 1౧ గారి ౯/60 1161820004. 146గ0౧/ అనే చౌరాచౌలీపై ఆయన రాసిన చరిత్ర పుస్తకం దాని దారినే ఎన్నుకున్నాను. ఆ రచయితకూ...

ఇక 2001 నుండి 2002 మధ్య కాలంలో దీన్ని రాశాను. తిరగరాశాను. ఈ రాసే క్రమంలో వివిధ రంగాలకు చెందిన మిత్రులు, సీనియర్హు, పెద్దలు, రాత ప్రతిని చదివి సలహాలనిచ్చారు. ముఖ్యంగా ఉస్మానియా, విశ్వవీద్యాలయం కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయాల చరిత్ర శాబల్లోని అధ్యాపకులు. సీనియర్లు అట్లూరి మురళి, సుదర్శన్‌రెడ్డి, విజయ్‌కుమార్‌ గారలు. రాజనీతి శాస్త్ర శాఖలోని కోదండరామ్‌. కృష్ణారెడ్డి, ఆర్థిక శాస్త్ర శాఖలోని మనోహర్‌ రావు గౌరలు రాతప్రతిని చదివి చర్చించారు. ఈ చర్చ ఎంతో ఉపయోగపడ్డది వారికీ.

ఈ రాతప్రతిని వివిధ దశల్లో ఓపికగా చదివి, విని సలహాలనిచ్చిన సన్నిహిత మిత్రులు, మేధావి వెంకన్న. అలాగే డా॥ పెందోట వీరాచారి గార్లకు...

ఈ రాతిపడ్రిని చదివి సలహాలనిచ్చిన పెద్దలు నిఖిలేశ్వర్‌, జ్వాలాముఖి, ఏటుకూరి ప్రసాద్‌, ఆచార్య మోహన్‌సింగ్‌ గారలకు...

పుస్తకాన్ని ఇవ్వగనే కనుచూపు సహకరించకున్నా వాత్సల్యంతో చదివి అభిప్రాయాలను తెల్పిన కొల్లి సత్యనారాయణ గారికీ, 'జనజీవనగానం' కానూరి గారికి...

“ఇలా రాస్తూ పోతే ఇప్పట్లో అయినట్లే' అంటూ ఎకసెక్కొలాడిన మిత్రుడు, పత్రికారచయిత విద్యాభూషణ్‌క్తూ, శ్రీకాకుళం జిల్లాపై సేకరించిన సమాచారాన్ని ఉపయోగించుకోనిచ్చిన "శ్రీకాకుళం జిల్లా సర్వస్వం' ఎడిటర్‌ దుర్గం రవీందర్‌కూ, కొన్ని అధ్యాయాల్ని చదివి చర్చించిన కవీ, తమ్ముడు బండ్ల మాధవరావుకు, మరో తమ్ముడు కళింగాంధ్ర జానపద సంస్కృతిని అధ్యాయనం చేస్తున్న డా॥ కారి సత్యవారాయణ మూర్తికీ, టి, రాజేందర్‌ అన్నకూ, డాః ఆర్‌. లింబాద్రికీ....

రచనలో మార్చుల్ని ప్రతిపాదించి, తప్పుల్ని దిద్దిన మా గొర్రెపాటి మాధవరావు పుస్తక ప్రచురణలో 'ఎడిటరో లాగ శ్రతీ వాక్యాన్ని సరిచూశారు. వ్యక్తీకరణ దోషాల్ని సవరించారు. వారికీ...

పుస్తకాన్ని పరిచయం చేసిన కోదండరామ్‌ గారికి ముందుమాట రాసిన ఆచార్య రంగనాధాచార్యులు గారికీ. -

ఈ పుస్తకాన్ని ప్రచురిస్తున్న ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌ నిర్వాహకులకు, తెలకపల్లి రవిగారికి - ఇది రావడానికి శహకరించిన డా॥ అట్లూరి మురళి, సాంబిరెడ్డిగారలకు ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు.

ఈ పుస్తక ప్రతిని చూసి ప్రచురణ సహాయాన్ని అందిస్తానన్న "నవ్య" రామకృష్ణారెడ్డికీ, ప్రచురించడానికి తొలిదశలో ఆర్థిక నహాయం చేసీ ప్రోత్సహించిన మాన్యమిత్రులు డాః బగేశ్వర్‌రావు (హరిపురం)గారిక్రి

ఈ పుస్తకం పని మొదలైన దగ్గర్నుంచీ, పూర్తయిన దాకా తన కాలాన్సి, జీతాన్ది, పుస్తకం కోసం ఖర్చు చేసుకోనిచ్చిందీ, ఆటుపోట్లలో తోడున్నది నా సహాధ్యాయీ, సహచరి డా॥ అపర్ణ ... ఆమెకూ కృతజ్ఞత

అలాగే ఈ పనిలో ఎన్నో విధాల తోడ్చడ్డ నా మరదలు అనిళకు, రాసేటపుడు అల్లరితో విసిగించినా, అర్ధం చేసుకున్న చిరంజీవి వసంత్‌హర్షకు ఆశిస్సులు.

ఓపికతో డి.టి పీ, చె. న ఇత్య వమయకయారకూ. వాటాలను స్పానింస వేసి సాంకేతిక పలహోలనిచ్చిన మిత్రుడు తుమ్మలపల్లి బాబురాత్తుకూ . ఆ కృతజ్ఞతలు ........_

విషయసూచిక ముందుగా... 1 ఒకటోభాగం: మందస చారిత్రక నేపథ్యం ళా

1. మందస జమిందారి పరిచయం రి
2. _ జమిందార్ల పాలన తీరు - రైతాంగం స్థితిగతులు 13 ౩. అటవీ చట్టాలు. రైతులు, గిరిజనులు 25
3. నీటి వసతి - నిర్వహణ 30
4. _ బ్రాహ్మణీయ సంస్కృతి మందస జమిందారు - రైతులు 33
5. _ రైతులు చైతన్యవంతులైన క్రమం 37 రెండోభాగం: రైతుల ప్రతిఘటన - ఆ తర్వాత క్ష 7... రైతుల ప్రతిఘటన - కాల్పులు జి
6. ప్రతిఘటన - వాస్తవాలు ర5్‌1
7. కాల్చులకు కీలకం “రాజీ ఉల్లంఘన 62
8. కాల్పుల తర్వాత 65 11 మందస కేసు తీర్పు 71
9. ప్రతిఘటన - విశ్లేషణ 75 మూడో భాగం : ప్రతిఘటనలో స్త్రీలు - అప్పటి పాట 85
10. మందస రైతు ఉద్యమ పాట 87
11. ప్రతిఘటనలో రైతు స్రీలు 85 నాలుగో భాగం: ప్రతిఘటన - కథనాలు 105
12. గున్నమ్మకథ (మాల దాసరులు) 107
13. గున్నమ్మ పొట (గంగిరెద్దులు) 126 17... వృత్తి కళాకారులు: కథనాలు - భావజాలం -నిర్మాణం 136
14. లిఖిత కథనాలు: కథనం - భావజాలం 165
15. కథనాలు - చరిత్ర రచన 175

ఐదో భాగం: ప్రతిఘటన అనంతరం మందస 1181 20. మందసలో భూసమస్య - పరిణామాలు (1948-2000) 183 21. 1947 తర్వాత మందసలో అటవీ సమస్య - పరిణామాలు 195 22. రాజమణి పురమా...? వీరగున్నమ్మ పురమా..! 200 23. ముగింపు దిశగా... 203 24. ముగింపేనా..? 207 వినరణలు రైక్షగ్ష

• సంకేత పదాలు, స్థానిక కొలతలు 212
• ముందుగా... వివరణలు 213
• _ ఒకటోభాగం వివరణలు 214
• _ రెండోభాగం వివరణలు 228
• _ మూడోభాగం వివరణలు 238
• _ నాలుగోభాగం వివరణలు 242
• _ ఐదోభాగం వివరణలు 245 అనుబంధం బైక్‌డ్మ

1. శిస్తు సెటిల్‌మెంట్‌ కోసం మందస రైతుల అర్జీ ప్రతి 255 క. కిసాన్‌ సభలపై మద్రాసు ప్రభుత్వానికి అధికార్లు పంపిన రిపోర్టు 267
2. ప్రతిఘటనపై గుంట బైరాగి జ్ఞాపకాలు 259 గ మందస కేసులో తీర్చు ప్రతి 264 తోద్చడ్డ పుస్తకాలు 270

ముందుగా...

అక్షరాలు రానివాళ్ళ చరిత్రలు వాళ్ళు ఏదైనా 'అసాధారణ చర్య' చేసినపుడో, లేదా అనుకోని విధంగా ప్రతిస్పందించినపుడో పుస్తకాలకు 'ఎక్కుతాయి' అప్పుడు చరిత్రకారులు, రచయితలు ఆవైపు దృష్టి మరలుస్తారు. ఆ చర్యలు వాళ్ళ దృష్టిని మరల్చేలా చేస్తాయి. అక్షరాలు రానివాళ్ళు 'రాయరు' రాయబడతారు'. నిజానికి, రాయడం వాళ్ళపని కాదు. సమాజానికి సరుకుల్ని ఉత్పత్తి చేయడం, సేవలను అందించడం వాళ్ళపని, పుస్తకాలు రాయడం కాదు,

రాయబడని ఇలాంటి రైతుల ఓ 'అసాధారణ చర్యను ఈ పుస్తకం అధ్యయనం చేసింది. ఆ రైతుల చర్యపై ఆనాడు పత్రికల్లో వళ్చీన కథనాల్ని పరిశీలించింది ఆ చర్యపై రాసిన రచనల్ని విశ్లేషించింది. వాళ్ళ చర్యను సన్నిహితంగా 'విని రాసిన కావ్యాల్ని తరచింది. ఆ రైతుల అనుభవాలను, జ్ఞాపకాలను రికార్డు చేసింది. వాళ్ళపై బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం మోపిన కేసులోని సాక్ష్యాలు, నివేదికల్ని విడమర్చింది. ఈ రాతకోతల్ని వాదనలనీ వింటూ అక్కడ జరిగిందేమిటో 'మదించి రాసే ప్రయత్నం జర్లిగింది. (జడ్జి నిర్ణయించినట్లు). జడ్జి తీర్చునూ పరీక్ష చేసింది. ఆ రైతుల చర్యపై రాసినవాళ్ళు ఎలా, ఎందుకు రాశారో 'ిశ్లేషించేందుకు' దీని ప్రయత్నం సాగింది.

ఇంతకూ ఈ పుస్తకం తెలుగునాట రైతులు-జమిందారీ పాలకుల్నీ బ్రిటిష్‌ అధికారుల్నీ ప్రత్యక్షంగా ఎదిరించిన “దొమ్మీ' (1011 ని అధ్యయనం చేసింది. శ్రీకొకుళ ప్రాంతపు, మందస జమిందారీ లోని గుడారి రాజమణిపురం (అనే రాజపురం) ఆ చుట్టూ ఏడూళ్ళ రైతులు 1940 మార్చ్‌ చివరినుండి ఒకటో ఎప్రిల్‌ మధ్య పై అధికారాన్ని ప్రతిఘటించారు. దీనిలో గున్నమ్మ అనే ఒక స్త్రీతో పాటు నలుగురు రైతులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ హింసకు దారితీసిన ఈ ప్రతిఘటనపై ఆధారపడి, నాటి రైతు రాజకీయాలు (0625221 1011469), గాంధీ జాతీయవాదాన్ని పరిశీలించేది. అప్పటి స్థానిక పరిస్థితులు, రైతు రాజకీయాలతో ఈ రైతులపై ఈ ఆసాధారణ చర్యకున్న సందింధాన్ని తరచింది.

జాతీయోద్యమం ఉధృతంగా సాగినపుడు 'మందస కాల్పులు'గా రాష్ట్రమంతా ప్రచారమై, రైతు ఉద్యమాన్ని ఉత్తేజపర్చి, వివిధ రాజకీయ పక్షాల్లో, చర్చకు దారితీసిన ఈ మందస రైతు ప్రతిఘటన తర్వాత కాలంలో జాతీయోద్యమ చరిత్ర ంచనల్లో విస్మరించబడ్డది. (మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్యగారి పుస్తకం దీన్ని (వ్రస్తావించింది, అయితే ప్రాధాన్యత నివ్వలేదు) ' దీన్ని స్థానికంగా జరిగిన చిరుభుటనగానో స్వాంశ్రోద్యమంలో జరిగిన అపశ్ళతిగానో, దురదృష్టకర సంఘటనగానో, రైకుల తాత్మాలిక కోప ప్రదర్శనగానో భావించి, ఆ సన్నివేశ చరిత్ర, ప్రాధాన్యతలను చరిత్ర, చరిత్ర రచనలు విస్మరించాయి. గాంధీ, ఎన్‌,జి.రంగాల అహింసొమార్గాలకు భిన్నంగా, వాళ్ళ ప్రమేయం లేకుండా, హింసకు దారితీయడం వల్ల విస్మరించాయనాలి.

అప్పటి నుండి గడచిన పాతికేళ్ళ పరిణామాలు అదే దృష్టిని కనబర్బాయి. 1860 ల చివర్సో అదే

ముందుగా...

మందస [ప్రాంతంలో కమ్యూనిస్టు విప్లవోద్యమం తలెత్తి గత మందస రైతు ప్రతిఘటన వారసత్వాన్ని కానసాగించినా, దాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్ళినా ఉద్యమకారులు దాన్ని ప్రస్తావించడమే కాని అధ్యయనం చేశారా అన్నది ప్రశ్నార్ధకమే.* ఆ ఉద్యమమూ వెనుకపట్టు పట్టి, 1986లో అక్కడి రైతులు సాగునీరు- తాగునీరు కావాలని పోరాడినపుడే 1940 నాటి ఈ ప్రతిఘటనపై దృష్టి నిలిచింది. (రాజపురంలో ఆ చర్యను సంస్మరిస్తూ స్మారిక నిలపడం, అప్పటి నాయకుల జీవిత చరిత్రలు, జ్ఞాపకాలు, సంస్మరణలు, పాటలు, కళారూపాలు, 'వీరగున్నమ్మ” రచన రావడం ఈ సందర్భంలో జరిగాయి.)

రైతుల ప్రతిఘటన జరిగిన దశాబ్దాల తర్వాత మళ్ళీ ఆ ప్రాంతంలో తలెత్తిన ఉద్యమాల అవసరాలకోసమే వాటిపై రచనలు, సమీక్షలు జరగడం కాని, ఇంతకాలం మేధోరంగాలు ఏమాత్రం ఈ ్రతిఘటనను పట్టించుకోలేదని ఈ సందర్భంగా రుజువవుతుంది.

ఇలా 1986 లో మొదటిసారి ఈ ప్రతిఘటన మీద సాగునీటికై పోరాడుతున్న రైతులకు ఉత్తేజాన్నివ్వడానికి

'వీరగున్నమ్మ' అనే రచన (రచయిత బి.యస్‌. నారాయణ) వచ్చింది. బుర్రకధ -వచనం కలిసిన ఈ రచన ఈ రైతు ప్రతిఘటనమీద వచ్చిన తొలి, చివరి పుస్తకం. దీనిలో రచయిత అప్పటి సమాచారాన్ని కొంత పొందుపరచారు. ఆయన పోరాదే రైతులకు ఉత్తేజాన్ని ఇవ్వడానికి ప్పెప్రతిఘటనను “రాయడంతో దీనిలో రైతుల వీరత్వ చిత్రణకు ప్రాధాన్యత వచ్చింది. గున్నమ్మ, చక్రపాణులు “బ్రిటిష్‌ ముష్మరులను ఎదిరించి ప్రాణాలు వదిలిన” సన్నివేశాన్ని రూపుకట్టడమే ఇతివృత్తంగా మలచాడాయన. అలా చరిత్రలో జరిగిన రైతు సన్నివేశం 66 ఏళ్ళ తర్వాత, 'అక్షరబద్ధం' అయి, అతివాద జాతీయతావాద కథనం తలెత్తింది.

ఆ తర్వాత ఈ ప్రతిఘటన మీద ఒకటి రెండు వ్యాసాలు, కొన్ని కధనాలు అచ్చయినాయి. అవి కొందరు వ్యక్తుల, కులాల, పార్టీల, సంస్థల అవసరాలకు అనుగుణంగా రాయబడ్డాయి. ఇలా చరిత్రలో పేరెక్కిన 'ప్రజా పోరాటాలను తర్వాత కాలంలో వివిధ వర్గాలు, సముదాయాలు వాళ్ళ అవసరాలు, దృక్సధాలన్సు బట్టే “చూస్తాయి'. గుణపారాలు తీసుకుంటాయి. వాటిని వాళ్ళ పద్ధతుల్లో స్వంతం చేసుకుంటాయి. ఇది చరిత్రతో జరిగేదే. అయితే, మందస ప్రతిఘటన పై అధ్యయనాలు, చరిత్ర రచనలు రాని సందర్భంలో, ద్రీన్సిప్ప రాసేనాళ్ళ ఆలోచనలు, అవసరాలు, ఊహలే చర్యకాలం నాటి యధార్థాలుగా చూపబడ్డాయి. ( పత్రికల వాటినే అదేషనిగా రాయడంవల్ల అవే సత్యాలుగా లోకం నమ్మగలుగుతుంది.) పైగా అప్పటి రైతుల చైతన్యం గురించి రాయకుండా నాయక పాత్రల విశ్వరూపాన్ని ఊపొంచి, వర్ణించడం వల్ల అంతిమంగా అది వ్యక్తిష్యాక్తు కారణమైంది. అందుకే పై రైతుల ప్రతిఘటనను అర్ధంచేసుకోవడంలో గందరగోళాలు ఎదురవతాల్పు.

ఇలా 1940 ఏప్రిలు ఒకటోనాటి రైతుల 'దొమ్మీ దాని ప్రాధాన్యత అది రైతు రాజకీయాలకు అందించే అదనపుసొమగ్రి మీద మాత్రమే లేదు. ఈ హింసాత్మక ఘటనకు తెలుగుజాతి చరిత్రలో ఎంత (ప్రాధాన్యత వుందో, ఆచార్య 1.6. రంగాలాంటి నాయకుల రాజకీయ జీవితాల్లో విశిష్ట స్థానం (100010 50203) రావడానికి ఎంతగా కారణమైందో, జాతీయతావాద చరిత్ర రచనా మార్గాలకు అంతర్‌దృష్టి ఇవ్వడంలోన్లూ దీనికి అంతే ప్రాధాన్యత వుంది.

" నిజానికి పైన ప్రస్తావించిన అన్ని రచనలు ఆ జాతీయవాదాన్ని గూర్చి రాసినవనిగానీ, జాతీయోద్యమంలోంచి, లేధా ఆ జాతీయోద్యమాన్ని పునర్‌ నిర్వచించే క్రమంలో వచ్చినవనిగాని చెప్పలేము. అందుకే వాటికి జాతి ఏర్పడే ప్రక్రియలో అంతర్భాగంగా చూడవచ్చని చెప్పలేము. పై రచనలకు మినహాయింపు

2

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్యగారి 'ఆంధ్రలో స్వాతంత్రోద్యమం”. ఎందుకంటే జాతీయోద్యమాన్ని ప్రధానం చేసి దానికి అనుబంధంగా చరిత్రరాసే ఇటువంటి రచనలకున్న ప్రాధాన్యత రీత్యా మొత్తం జాతి చరిత్రను అధ్యయనం చేసేటపుడు ఇలాంటి రచనలకు ఒక కేంద్రస్థానాన్ని ఇవ్వడం జరుగుతుంది. వాటి ఆధారంగా జాతి చరిత్రను అధ్యయనం చేసే ప్రయత్నం చేస్తాం కాబట్టే వాటికి ఆ ప్రాధాన్యత వుంటుంది. వ్యవస్థ అలాంటి రచనలకిచ్చిన గుర్తింపూ వాటి ప్రామాణికతకు కారణమే. ఇలాంటి ప్రాధాన్యత, (ప్రాముఖ్యత గల (గ్రంధమేదీ మందస రైతుల ప్రతిఘటనను చర్చించలేదు. అదెందుకన్నది ఇక్కడ చర్చనీయమౌతుంది. జాతీయవాదాన్ని ప్రధానంగా చర్చించే, చిత్రించే ఇలాంటి చరిత్ర రచనలు జాతీయోద్యమంలోని కొన్ని ముఖ్య ఘటనలను, కొందరు ప్రముఖ వ్యక్తులనూ, వాళ్ళ చర్యలనే చిత్రించి, జరిగిన మొత్తం క్రమాన్ని పై ఘటనలు, వ్యక్తులకు అనుబంధంగా చిత్రించి రాశాయి. ఇవి జాతీయోద్యమాన్ని కొందరు పెద్దవాళ్ళు (నాయకులు) బ్రిటిష్‌ పాలకులపై ఉద్యమించి, వాళ్ళను పారద్రోలి స్మ్యాతంత్ర్యాన్ని తేవడంగా రాశాయి ఆ తర్వాత దేశీయులంతా ఓ జాతిగా ఏర్పడ్డట్లుగా భావించాయి. ఇది సరైంది కాదు. జాతీయోద్యమంలో జాతి ఏర్పడటం ఒక ్రక్రియ (0700659). దానిలో ప్రజలు 'తామొక సమూహం” అనే చేతనకు రావడం, అలాంటి ప్రజా సమూహం వాళ్ళ ప్రత్యేకమైన అభిప్రాయాల్నీ పంచుకోవడానికి ,సమస్యల్నీ పరిష్కరించుకోవడానికి తగిన అవకాశాలు వున్నపుడు ఆ క్రమంలో వాళ్ళు క్రియాశీలంగా భాగమౌతూ ఒక జాతిగా రూపొందగలుగుతారు.. నిజానికి జాతీయోద్యమ కాలంలో ఆయా (ప్రజాసమూహాలు వాళ్ళ ప్రత్యేకతలను కాపాడుకోవడానికీ, సమస్యల్ని గూర్చి మాట్లాడటానికి (26- ౪1655), వెసులుబాటుగా వుండే సముదాయంగా _ (0021220100 జాతిని చూశాయి.సమస్యల్ని పరిష్కరించుకునే సమష్టి వేదికగా జాతిని భావించాయి. అందుకే ఆ ్రజాసమూహాలు వాళ్ళ ఆకాంక్షల పరిపూర్తి కోసం జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్నాయి. ఇలా ఒక అధిపత్యజాతి (4010212228 120%) యొక్క చరిత్ర రాస్తున్న ఈ క్రమంలో జాతిని పెంపొందించే చైతన్య 'ప్రయత్నాలైన ఇలాంటి సామూహిక రైతుల ్రతిఘటనలను ఈ జాతీయవాద చరిత్ర రచనలు ప్రముఖంగా చర్చించాలి. వాటి ఆధారంగా జాతీయవాద చరిత్రను రాయాలి. దీనికి భిన్నంగా ఇలాంటి ప్రజా ప్రతిఘటనలను జాతీయవాద చరిత్ర రచనలు విస్మరించాయి. వెలివేశాయి కూడా. నిజానికి మందస రైతుల ప్రతిఘటనల్లాంటి ప్రజా ఉద్యమాలే జాతీయోద్యమ కాలంలో జాతి అంటే ఏమిటి? వాళ్ళ అవసరాలు ఏమిటి? అనే ప్రశ్నల్ని లేవనెత్తాయి. వాళ్ళ అవసరాల్నీ , ఆకాంక్షల్ని జాతి పరిపూర్తి చేయాలంటూ ్రతిపాదించాయి. అందుకే భారతజాతి చరిత్రను ఇలాంటి ఉద్యమాల చరిత్రగా చూడటం నేటి అవసరం, * ఒక జాతి గొప్పతనం జనసమూహాలు వాళ్ళ ్రత్యేకతల్నీ వాళ్ళ వైవిధ్యాలను కోల్పోవటంలోనో లేదా జాతికి ఐక్యతే ముఖ్యమని శాసించడం (మెజారిటీగొవున్న మత ప్రాతిపదికపై) లోనో లేదు. వైవిధ్యాల్ని కాపొడుకోవటంలోను, ఆ వైవిధ్యాలకు లోబడి జీవితాల్ని పెంపొందించుకోవడానికి సమాన అవకాశాలు ఉన్నపుడే నిజమైన అర్ధంలో జాతి రూపొందుతుంది. అందుకే జాతి చరిత్రను ఉద్యమాల చరిత్రగా చూపడానికి, జాతిని 'మెజారిటీ మతంగా వక్రీకరించే ప్రయత్నాల్ని ఎదుర్మోవడానికీ, ఆ జాతిని సంకుచితంగా చూడటానికి (నాయకులు, ప్రభుత్వమే అభివృద్ధితేస్తారని భావించడం) మందస రైతుల 3

ముందుగా... ప్రతిఘటన అధ్యయనం అవసరమవుతుంది. అలాగే జాతీయోద్యమంలో వైవిధ్యభరితమైన, విసృత స్థాయిల్లో (ప్రజల భాగస్వామ్యం వుంది. దాన్ని నిర్వచించడం ఈ రచన ఉద్దేశం. దీనికోసం పై ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న రైతులు, వాళ్ళ కుటుంబ సభ్యులు, నాయకులు, సమకాలికుల జ్ఞాపకాల్ని 'రికార్టు' చేసి, ఆ మౌఖిక సాక్ష్యాన్ని అప్పటికి నమోదైన చారిత్రక ఆధారాలతో (విచారణ కమిటీ రిపోర్టులు, జడ్జిమెంటు, కేసు డాక్యుమెంట్లు, పత్రికా ప్రకటనలు) తైపారు వేసి, రైతు (ప్రతిఘటనను పరిశీలించడానికి క్రింది అంశాలను పరిగణలోనికి తీసుకోవడం జరిగింది. అ) వాస్తవాలను పునర్‌ నిర్మించడం, ఆ) దాని కార్యకారణ సంబంధాన్ని, రైతుల చైతన్యాన్ని చర్చించడం, ఇ) స్థానిక, ఇతర పరిస్థితుల గతిశీలత, పాత్రల్ని విడమర్చడం, దీనిలో జరుగుతుంది. ఈ రైతు ప్రతిఘటనకు సందింధించిన సమాచారం స్వల్పంగా లభ్యమౌతూ దానిపై అధ్యయనాలు రాని పరిస్థితిలో, ఆ చర్యలో పాల్గొన్న రైతుల్లో ఎక్కువమంది (ఈ పరిశీలన నాటికి) జీవితులైలేని పరిస్థితి ఎదురైంది. అందువల్ల, ఇటీవలి గతంలో (1806102:0 జరిగిన ఈ రైతుల సామూహిక చర్యను పునర్మించదానికి అవసరంగా మౌఖిక చరిత్ర రచనా వద్ధతి (0121 115100/ 0%0డ్ర)ీని ఈ రచనలో వర్తించడం జరిగింది. ఈ రైతుల చర్యపై వచ్చిన కథనాల్ని అవగాహన చేసుకోవడానికి క పద్దతి తోద్బడ్డది. స్ట ఈ పుస్తకంలో ముఖ్యభాగం రాజపురం, ఆ చుట్టూ గ్రామాల్లో ఏప్రిలు1999, 2000, ఏప్రిలు-మే 2001ల్లో జరిపిన క్షేత్ర కృషి (([1614ఇ/0%0 పై ఆధార వడ్డది. మొత్తం రైతుల ప్రతిఘటన క్రమం ఈ ఆధారంతో నిర్మించిందే. ఆ ప్రతిఘటనకు ముందున్న స్థానిక పరిణామాలు, రైతు రాజకీయాల చిత్రణ ఈ ప్రాంతాల్లో ఇంకా నివసిస్తున్న నాటి రైతుల ప్రత్యేక్ష సాక్ష్యాల, వివరణల వల్లనే రూపం సంతరించుకున్నది, ఈ విషయంపై ద్వితీయ స్థాయి ఆధార సామగ్రి (6600168%/ 500106 460140 గా తెలుగు సాహిత్యం ఎంతవరకు తోద్చడుతుందో చూడాలి. జమిందారీ యుగంలో వచ్చిన సాహిత్యం మీద తెలుగులో ఇప్పటికి మూడు పుస్తకాలు వచ్చాయి. అవి. ఓ ఆంధ్ర సంస్థానములు సాహిత్య పోషణము (తూమాటి దొణప్ప 1969) 2. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం (11వ సంపుటి, ఆరుద్ర 1991), 8 జమిందారీ వ్యతిరేకోద్యమ సాహిత్యం (పవన్‌ చౌదరి 1995) మొదటి పుస్తకంలో రచయిత జమిందార్ల పోషణలో వచ్చిన సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని (వివిధ ప్రక్రియల్లో) పరిచయం చేశారు. (మందస జమీ నుండి వచ్చిన సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని పరిచయం చేశారు) సాహిత్య చరిత్రలో దాని పాత్రను ఇలా అంచనావేశారు. ఈ యుగమునందలి కావ్యసృష్టి లోకమును ఉన్నత స్థాయికి గొంపోలేదని నిందింపనక్కరలేదు. ఉన్నత స్థానము నుండి పతనము గాకుండా కాపాడినదని గట్టిగా చెప్పవచ్చును, జమిందార్లు పోషించిన సాహిత్యంలో ఉన్నత విలువలు లేవనీ, ఆనాటికి వున్న విలువలను ఈ సాహిత్యం యధాస్థితిలో (512003 (00) వుంచిందన్నారు. న

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం పై వాటిలో ఆరుద్ర పుస్తకం జమిందారీ కాలపు రాజకీయ పరిస్థితుల్ని వివరించి, అప్పటి (ప్రముఖ రచయితలు వాళ్ళ కృషిని వివరించింది.

ఏమైనా ఈ ఇద్దరు రచయితలు జమిందారీ కాలపు సాహిత్యానికి సమాంతరంగా వచ్చిన మౌఖిక సాహిత్యాన్ని పట్టించుకోలేదు. సమాజంలో అధిక సంఖ్యలో వ్లంటూ, సమాజానికి సరుకులూ, సేవలూ అందించే వాళ్ళ, అక్షరాలు నేర్వని వాళ్ళ జీవితాల్ని, ఆకాంక్షల్ని ప్రతిఫలించే సాహిత్యాన్ని విస్మరించడమే అయింది. దీనికి పై ఇద్దరి రచనా (ప్రణాళికలూ కారణమే. ( ఒకరిది ఆ కాలపు సాహిత్య పరిచయ, సంపుటీకరణ ప్రయత్నం కాగా, మరొకరిది సాహిత్య చరిత్ర రచనా దృష్టి అయినా ఈవిధమైన మౌఖిక సాహిత్య విస్మరణ వల్ల రైతాంగ వర్గపు కళావ్యక్తీకరణలు, జీవిత సంఘర్షణ, ఆకాంక్షలు సాపొత్య చరిత్రకు అందకుండా మరుగున పడ్డాయి. ఇది జమిందారి కాలపు తెలుగు సాపాత్యం అంటే జమిందార్ల, శిష్ట వర్గం వాళ్ళ సొహిత్యమే! వాళ్ళ అభిరుచులు, జీవితవిధానం, భావజాలమే! అని లోకం అభిప్రాయపడటానికి తోద్పడింది. ఆరుద్ర గారు “జమిందారీ యుగంలోని ప్రజలు కట్టుకున్న పాటల వెనకవున్న సామాజిక కారణాల గురించి ఇప్పటివరకు సరైన విశ్లేషణ జరగలేదు” అని మాత్రం అన్నాడు.*

మూడో రచన 'జమిందారీ వ్యతిరేకోద్యమ సాహిత్యం.” ఇది అప్పటి రైతుల జీవన సంఘర్షణను చిత్రించిన పాటను, దాని వస్తువు, నేపథ్యాలను స్థూలంగా పరిచయం చేసింది. ఈ పాటలు రైతుసంఘ కవులు, సమీకర్తలు రాసినవీ, రైతులకు ప్రాతినిధ్యం వహించేవే. అయితే ఈ పాటలు ఒక్కోజమీలో రైతులు, సమీకర్తలు వాళ్ళ పరిస్థితులకు స్పందించి 'కట్టుకున్నవి' కావు. రైతులు పీడకులపై కదిలినపుడు వాళ్ళలో భాగమై, ఆ చైతన్యానికి గొంతునిచ్చినవి కావు. లేదా వాళ్ళ సంస్పందనల్ని అల్లుకొని కథలుగా గానం చేసేవీకావు. అందుకే 'జమిందారీ వ్యతిరేకోద్యమ పాట రైతుల చైతన్యానికి సరైన ప్రాతినిధ్యం వహించేదని, వాళ్ళ కధనమనీ చెప్పలేము. అందుకే ఈ రచన రైతుల నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో వచ్చిన అలాంటి మౌఖిక కథనాల నిర్దిష్ట (926016 3[06్వీగ పరిశీలన కాదనడం. 'పాట' అని పిల్చినా అది “లిఖిత కధనమే, ఆ కధన వస్తు, నేపధ్యాల పరిశీలనే పై రచన.

ఈ రచనలో మందస రైతు ఉద్యమంలో సమీకర్తలు (0182213ట3), వృత్తిగాయకులు కట్టుకున్న ప్రాటల్ని (ఈ రచయితచే సేకరించబడివి) విశ్లేషించడం జరిగింది. పై లిఖిత కధనాల కంటే వేరైన ఈ కధనాల్ని ప్రతిఘటన జరిగిన నుంచే అక్కడి వృత్తిగాయకులు (దాసర్లు, గంగిరెద్దులవాళ్ళు) “కట్టుకొని పాడుతున్నారు! ఇప్పటికీ పాడుతున్నారు. ఈ పాదే కధ (60103) ల్లో రైతుల ఆకాంక్షలు, దృక్పథం, అప్పటి వాస్తవికత ఎలా ప్రతిఫలించిందో దీనిలో వివరంగా చర్చించడం జరిగింది... అనేక కారణాల వల్ల ఉపేక్షకు గురౌతున్న ఈ కధనాలు చరిత్ర, సాహిత్య అధ్యయనాలకు ఏమేరకు తోడ్పడతాయో పరిశీలించడం జరుగుతుంది.

రైతులు 'అసాధారణ చర్య' గా చెప్పబడేది రాజకీయ పరిభాషలో ప్రతిఘటన (1631312006), ఇది తిరుగుబాటు (16061) కు నిరసన (101850 లకు మధ్యగా వుండేది. ఇది యాదృచ్చిక స్థానిక తిరుగుబాటు (30091296003 1002] 160061) లాంటిది. హక్కులకోసం, రాజ్యం కొనసాగించే నిర్బంధం పట్ల ఎలాంటి భయాందోళనలకు గురికాని ప్రజల ఒక్కుమ్మడి నిరసన (0701050 ఇది. వాళ్ళ చర్య రాజకీయ వ్యక్తీకరణ దిశలో వున్నా అది రాజ్యాన్ని కూలదోసే లక్ష్యంగల తిరుగుబాటు (79061) లాంటిది కాదు. ఎందుకంటే ర్‌

ముందుగా... దీనిలో సైనికపర సమాయత్తానికి సంబంధించిన జాడలే లేవు. నిరసన పునాదిగా, సామూహికంగా అధికారాన్ని ఎదిరించే రైతుల రాజకీయ వ్యక్తీకరణ చర్య (ప్రతిఘటన. ఇది ఒక చర్య లేదా ఘటన వరకే పరిమితం కాక, కొంత కాలం పాటు, కొన్ని ఘటనల పర్యంతం సాగుతుంది.' (అడవిలో రైతులు 1940 మార్చ్‌ 27న కర్రలు కొట్టడం నుండి ఎప్రిలు 1 నాటి పోలీసులను ఎదిరించడం వరకు ఆ తర్వాతి క్రమమూ రైతుల ప్రతిఘటనే). బ్రిటిష్‌ 1906 నాటికే డబ్బు (నగదు) రూపేణా శిస్తు కట్టడానికి సంసిద్దులైన (అంటే అభివృద్ధి చెందిన వ్యవసాయం చేసిన) మందస రైతులనే కాకుండా, వెనుకబడిన వ్యవసాయం (పోడు వ్యవసాయం) చేసిన గిరిజనులను ,వారి (అక్కడి) అటవీ వనరులను లూటీ (018%646 చేసి, పై ఇరువర్గల (రైతుల)ను వలసవాదం కింద సామ్రాజ్యవాదంలోనికి కలుపుకున్న ప్రక్రియను (1(681216 06653) ఒక ప్రాంతానికి పరిమితమై, సూక్ష్మ స్థాయిలో చేసిన ఆధ్యయనంగానూ దీన్ని చూడొచ్చు. ఇలా బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాద చట్రం కిందికి భారత రాజ్యాన్నే కాక, అధికార ప్రాబల్యానికి అందని దట్టమైన అటవీప్రాంతాలను, అక్కడి వనరులను, రైతుల్ని, గిరిజనుల్ని ఎలా తన అధికార పరిధిలోకి తెచ్చుకుందనే సూక్ష్మ స్థాయి అధ్యయనం (110౧0 16/61 506్వీ0, గాను ఈ రచనా ప్రయత్నం సాగింది. అప్పటి దేశ రాజకీయ పరిస్థితుల్లో (1938 నాటికి) మందస రైతుల ప్రతిఘటనకు ఎంతో ప్రాధాన్యం వుంది, అప్పటికి దేశంలోని రైతులు, .ఇతర.(శ్రామికులను దోస్తున్న భూస్వాములు పెట్టుబడిదార్లపై వివిధ స్థాయిల్లో పోరాటాలు చేస్తున్నారు. వాళ్ళను ఆ పోరాటాలనుండి మరల్చి, బ్రిటిష్‌ పాలకులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడమంటూ 'దత్తు -బ్రాగ్లీ సిద్ధాంతం? 1938లో వచ్చింది. (రైతులు శ్రామికులు-అ) జాతీయ స్థాయిలో “సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక ఐక్య సంఘటనిగా ఏర్పడి, ఆ) కాంగ్రెసులో కలిసి, ఇ) రాజ్యాంగ నిర్ణయ" సభను సమావేశపర్బాలనే నినాదం ఈ సిద్ధాంత సారం) ఇది ఆనాటినుండి భారత రాజకీయాలను గాఢంగా ప్రభావితం చేసింది. దీంతో రైతులు భూస్వామ్యంపై పోరాడాలనే కర్తవ్యమే తారుమారైంది. పై సిద్ధాంతానికి (116513) ప్రతివాదంగా (జ616313) మందస రైతులు జమిందారును ప్రత్యక్షంగా ఎదుర్మున్నారు. (బ్రిటిష్‌ అధికార్లను వీళ్ళు ఎదిరించడం దానికి కొనసాగింపే, )ఆచరణలో భారత భూస్వామ్య వర్గానికి తోద్బడ్డ “దత్తు -బ్రార్లీ సిద్ధాంతం” అనే వ్యతిక్రమణ సిద్ధాంతానికి (0011001 626012) ప్రతివాదం (22116915) ఈ మందస రైతు ప్రతిఘటన. రాజకీయ సిద్దాంతం రీత్యా ఈ రైతుల అసాధారణ చర్య' ప్రాధాన్యత ఇది. చరిత్రలో (ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకున్న సన్నివేశాలను సామాజిక్క ఆర్థిక రాజకీయ, సాంస్కృతిక దృష్టికోణాల నుండి భావితరాలకు అందించేందుకు ప్రాధాన్యత వున్న మందస రైతుల ప్రతిఘటనన్సు, దాని కధనాలను చర్చించడం అవసరంగా భావించడమే ఈ రచనా ఉద్దేశం. అలాగ్కే దున్నే రైతుకు'భూమిపై హక్కు, రైతుకు- (ప్రభుత్వానికి మధ్య వున్న అడ్డు గా ఉన్న జమిందారి విధానం రద్దుకావడం అనే నాటి జమిందారీ రైతుల అకాంక్షలు నిజమైన అర్జంలో రైతాంగానికి నేటికీ, నెరవేరలేదు. తెలుగునాట దున్నేరైతుకు భూమి కావాలని సాగుతున్న పోరాటాల నేపధ్యంలో, “దున్నగలిగిన రైతుకు భూమి” “కావాలన్న ప్రచారాల సందర్భంలో వాటికి మందస రైతుల ప్రతిఘటన (పేరణ, చూపవు, తోడ్చాటునిస్తుందని రచయిత అకాంక్ష.. 6

ఒకటో భాగం మందస చారిత్రక నేపథ్యం "9 276 10 లం ౧00% 6600 రస0రంద 000 ౪షం, 11166 66 గట్‌ జ22)20 05 */122202226200 యుల 2లు064165 05 గిల్‌ ష26152 206 తెం00110 2౯6 60108 ౧4య 10 72610౪5 *శ్చున 605 16 అ౧1180600000610 05 ల1056 ఒం186. రులు. వక త ౧౬6 ఆం+లుంలు 05 [42రేి15 1 2 ౧౪0110 ౩06900 [0166 26 344262 10 1886) ..అప్పుడు చోళ్ళు, సామలే తినేవాళ్ళం. ధాన్యం(వడ్డు) పండిస్తే జమిందారు గోదాముకు వెళ్ళిపోయేవి....భాగం కోసం. మందస రైతు గడ్డి తిని రాజుకు ధాన్యం కొలిచేవాడు. -- మందస రైతు ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న ఒక రైతు “అప్పుడు ఎకరాకు మహా పండితే “బండెడు వడ్లు (600 కిలోలు) అయేవి. అవి అమ్మితే ఇరవై రూపాయలు వచ్చేవి, ఎకరా శిస్తు ఇరవై రూపాయలే... !" “ా కర్రి సూర్యనారాయణ, వరదరాజువురం రైతు,

క్షే మందస జమిందారి పరిచయం

శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని మందస ప్రాంతం ప్రాచీనమైన కళింగ రాజ్యంలో భాగం. దక్షిణ భారతదేశంలోనే ఎత్తైన పర్వతం మహేంద్రగిరి (సముద్ర మట్టం నుంచి 5,709 అడుగుల ఎత్తు) పాదాల చెంత వున్నదీ మందస. తూర్పు కనుమల్లోనే ఎత్తెన ఈ మహేంద్రగిరి ఒరిస్సా నుండి ఆంధ్రను వేరుచేస్తుంది. (ఈ మహేంద్రగిరిలో అబ్రకం, ఇనుములాంటి ఖనిజాలు, చందనం, ఎర్రచందనం, గుగ్గిలం లాంటి విలువైన వృక్షజాతులు, అరుదైన మందు మొక్కలు లభ్యమవడంతో ఈ మహేంద్రగిరిని దక్షిణదేశ హిమాలయాలంటారు). బుద్దుని దంతం వున్న మంజూష (భరిణ) న్థాపించబడ్డ పట్టణం అయివుంటుందని, ఆ మంజూష జన వ్యవహారంలో మందనగా మారివుంటుందని కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. !

మందస 1936 కు పూర్వం మద్రాసు ప్రెసిదెన్సీలోని గంజాం జిల్లాలో భాగంగా వుందేది. 198386లో ఒరిస్సా ఏర్పడటంతో, సరిహద్దులో వున్న ఈ మందస విశాఖ జిల్లాలో భాగం అయింది.2. ఆనాటి విశాఖ జిల్లాలోని 382 జమిందారీల్లో (ఇకపై జమీ) వైశాల్యంరీత్యా చూస్తే పర్హాకిమిడి, బొబ్బిలిల తర్వాత పెద్ద జమీ మందస. ఇది శ్రీకాకుళంకు ఉత్తరంగా ఒరిస్సాకు సహజ సరిహద్దుగా వున్నది. మహేంద్రగిరి పర్వత శ్రేణి మందనను ఒరిస్సాలోని పర్గా కిమిడుల నుంచి వేరుచేస్తున్నది. ఇలా మందసకు పశ్చిమాన మహేంద్రగిరి, పర్గా, కిముడులు; తూర్పున బంగాళాఖాతం; ఉత్తరాన బుడార్సింగి, బారువా; చీకటి, జలంత్ర జమీలుు దక్షణాన తర్గా జమీలు సరిహద్దులుగా వున్నాయి.

1882 నాటికి ఈ జమీ 182 చదరపు మైళ్ళ విస్తీర్ణం గలిగింది. జమీలో166 (గ్రామాలున్నాయి. (146 జిరాయితీ గ్రామాలు; 20 దేవస్వ, ఇనాం గ్రామాలు) ఈ గ్రామాల జనాభా 38,620. జమీందారు. ప్రభుత్వానికి చెల్లించే వార్షిక పేష్మషు 14 వేల 35 రూపాయలు.

మందస వూరికి పడమరగా వున్న గిరిజన అటవీ ప్రాంతాన్ని “ఏజెన్సీ' అనీ, తూర్చున వున్న సముద్రతీర ప్రాంతాన్ని 'ఉద్దానం' అనీ, ఈ రెంటి మధ్య గల సారవంతమైన నదీ పరివాహక ప్రాంతాన్ని పల్లపు ప్రాంతంగా పిలుస్తారు. ఈ పల్లపు ప్రాంతమే జమీలో ఆర్థికంగా ప్రాధాన్యత గల ప్రాంతం. మందస జమిందారు రెవెన్యూ పాలనకోసం జమీని నాలుగు ఫిర్మాలుగా విభజించాడు. &

9

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

ఈ జమీకి నీటి పారుదల వసతి బాగావున్నది.మహేంద్రతనయ, సునాముది గెడ్డ, చాకిరేవు గెడ్డ డబారుసింగిలు కళింగదళ, ఈ జమీగుండే పారుతాయి. ఇలాంటి గెడ్డలు, కాలువలు కల్సి జమీలో 55 దాకా వున్నాయి. గత 3,4 శతాబ్దాల్లో దామోదర సాగరం, సంకుజోడు, హరిసాగర్‌, గోపాలసాగర్‌, _సీపురుజోల, గంగాసాగర్‌ అనే పెద్ద చెరువులు జమిందార్లు తవ్వించారు. సాధారణ ఈ జమీ భూములను మాగాణి (లేదా పల్లం) మన్వారి,* మెట్ట భూములుగా విభజించవచ్చు

జమీ మొత్తం మీద వరి ప్రధాన పంట. నీటి సౌకర్యం-గెడ్డలు, చెరువులు-ఉన్న చోట వరి సాగవుతుంది. శ్రేష్టమైన వరిసాగుకు గంజాం జిల్లాలోనే మందసకు పేరున్నది. సముద్రతీర ఉద్దానం, ఇతర (ప్రాంతాల్లో రాగులు (చోళ్ళు), కొర్రలు, సామలు, గంటెలు, ఊదలు, కందులు ప్రధానంగా పండిస్తారు. ( ఇవిగాక పెసలు, నువ్వులు, అనేక దుంప జాతులు పండుతాయి). ఉద్దానంలోని ఇసుక భూముల్లో కొబ్బరి, అరటి, మామిడి, జీడి మామిడి తోటలు విస్తారంగా వున్నాయి. (మన్వారీ భూముల్లో చెరుకు పండిస్తారు) మందస పరిసరాల్లోని గుడారి రాజమణిపురం, దబారు, పిడి మందస, పుచ్చపాడు, మకరజోల, హరిపురం, బాలిగాం, మదనాపురం లాంటి పల్లపు భూములున్న గ్రామాల్లో రైతులు కాళింగులు. ఈ ప్రాంతంలో కాళింగుల జనాభా ఎక్కువ.” . ఈ జమీలోని ప్రకృతి సంపదలో అడవులు అతిముఖ్య భాగం. అనంతగిరి, గోవర్ధనగిరి, రుష్యాముఖి (రుషి కొండ), లీలావతిలాంటివి. అలాగే మహేంద్ర పర్వత శ్రేణుల్లో దట్టమైన అడవులున్నాయి. మందస కోట వెనుకనుండి మహేంద్రగిరి వరకు చుట్టూ, అర్ధవలయాకారంగా అడవులు వ్యాపించాయి. జమీలో 58 చదరపు మైళ్ళ విస్తీర్ణంలో ఈ అడవులున్నాయి (వీటిలో 18 చదరప్తు మైళ్ళలో మైదానపుటడవులు, 86 చదరపు మైళ్ళలో ఏజెన్సీ అడవులు, 1 ఏజన్సీ అడవుల్లో టేకు (౧2౦౦౧2 6120619). గుగ్గిలం. ఇరిడి, వెదురు (0అ౧ర౦02142049 3920000032), కొరడ (016130104069 00110069), బిళ్ళకర్ర (౮11010%)101 5₹గ019212) లాంటి విలువైన వృక్షజాతులున్నాయి.

ఈ అదవుల్లో మందసకు దక్షణాన 15 వరకు, ఉత్తరాన 40కి పైగా గిరిజన (గ్రామాలున్నాయి. ఒక్కో గిరిజన గూడెంలో 15 నుండి 20 వరకు కుటీరాలుంటాయి. ఇలాంటి 10-15గూడేలను కలిసి ఒక మురాగా పిలుస్తారు. మందస ఏజెన్సీలో-సాబమురా, దాబాది మురా, కొంకడాపుటి మురా లాంటి ఎన్నో మురాలున్నాయి. ఒక్కో గిరిజన ముఠాకు బిస్సోయి 03133031) అనే జమిందారు ఏజెంటు అధికారిగా వుంటాడు, ఆలాగే (గ్రామానికో పెద్ద, ఒక బంట్రోతు (ఉగ్రాణి)లు వుంటారు. వీళ్ళే ఈ ముఠాల పాలకులు. ముఠాలోని పెద్దవూళ్ళో బిస్స్ఫోయి. వుంటాడు. వెట్టికొట్టాల అజమాయిషీ ఈ బిస్సోయిల పని* ఈ గిరిజన గ్రామాల్లో కాపు సవరలు, భీమి సవరలు, జరా సవరలు, సుద్ది సవరలు, లొంజి సవరలు, జాతాపులు జీవిస్తున్నారు. వీళ్ళు గాక వఏనాటీలు, హడ్డీలు, గౌడోలు ఈ (గ్రామాల్లో వుంటారు. ఇలా విభిన్న తెగల ఆదివాసులు 50 చదరవు మైళ్ళకు 10

బకటో భాగం పైగా వున్న విశాల అటవీ ప్రాంతంలో జీవిస్తూ, జీవిక కోసం పోడు వ్యవసాయం చేస్తారు (కొండవాలు ్రదేశాల్లోని తుప్పలు, డొంకలు నరికి చోళ్ళు, గంటెలు, కందులులాంటి అపరాల్ని దుంపల్ని మిశ్రమ పంటలుగా సాగుచేసే వర్షాధార వ్యవసాయం పోడు) మరో వైపు అటవీ ఉత్పత్తులను సేకరిస్తారు. అడవిలో వీలున్న ఈ వ్యవసాయాన్ని వీళ్ళు వందల సంవత్సరాల నుండీ చేస్తున్నారు ఈ నాగరిక పద్ధతి (0100655 0£ 61౪/11132601) లాభం కోసం కాక, (బ్రతుకు నిల్చుకోవడమే లక్ష్యంగా వున్నది. ఈ సహజ వ్యవసాయ సంస్కృతి మందస మన్యప్రాంతంలో నిలుకడ గలిగిన, విస్తరించిన బలమైన ఉత్పత్తి విధానంగా అమల్లో వున్నది. * మందస మన్య ప్రాంతాల్లో పశుపాలన జీవన విధానంగా వున్న సముదాయాలు వందల ఏళ్ళనుండి మనుగడ సాగిస్తున్నాయి. కొండల, లోయల్లోని భూములా వాతావరణం, గడ్జీగాదం, వాగులు పశుపాలనకు, వ్యవసాయానికి ఎంతో అనువైనవి. (గేదెలు, ఆవులు, మేకలను పెంచే 'గౌడో'లు ఇక్కడ ప్రధాన పశుపాలక కులం. 19వ శతాబ్దాంతానికే వీళ్ళు వ్యవసాయానికి మారారు. సమాజంలో ఉన్నత వర్గంగా బలపడ్డారు). మరోవైపు మందస జమీలోని సముద్రతీర ఉద్దానంలో చేపలు పట్టడమే వృత్తిగా వున్న మత్స్యకారుల పల్లెలు ఎన్నోవున్నాయి. ఈ పల్లెల్లో నివసించే (పల్లీలు), అగ్నికుల క్షత్రియులు వాడ బలిజలు, కంద్ర, జాలారుల్లాంటి కులాల వేలాది మత్స్యకారుల జీవనం సముద్రం మీద ఆధారపడ్డదే. సముద్రంపైకి పడవలతో వెళ్ళి చేపలను వేటాడటం, వాటిని జాతీయ రహదారిపై వున్న మార్కెట్లలో అమ్మడం వీళ్ళ జీవన విధానం. (పురుషులు నావికులుగా ఇతర దేశాలకు, (శ్రామికులుగా వ్యాపార, పారిశ్రామిక నగరాలకు వలస వెళ్ళడం దశాబ్దాలుగా సాగుతున్నదే).

ఈ మందస ప్రాంతంలో వ్యవసాయంతో పాటు ఎన్నో వృత్తికార సముదాయాలున్నాయి. స్థానిక అడవుల కలపతో పడవలు చేసే వడ్రంగులు (వడియా), ఏనుగు దంతాలను కళాఖండాలుగా మలచే హస్తకళా శిల్పులు, శిల్పులు, కంచరులు, కమ్మరులు, నూనె తీసేవాళ్ళు (తెలుకల), ఉప్పు తయారుచేసే సముదాయాలు ఈ ప్రాంత ఉత్పాదకతలో కీలక పాత్ర పోషించారు. చరిత్రలో, మత పరిణామంలో వీళ్ళది ముఖ్య భూమిక చెక్కతో చేసిన కళాఖండాల సృష్టికి ఈ ప్రాంత కళాకారులు అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందడం గమనించదగింది. 19

ఇలా వ్యవసాయం, వృత్తికారిత, పోడు వ్యవసాయం, చేపల వేట, పశుపాలనలు అనే ఉత్పత్తి విధానాల (020663 01 [1064040%) సమాహారంగా వున్న సుసంపన్న జీవావరణ వ్యవస్థ మందస ప్రాంతానిది.అలాగే సవర, ఖోండు, తెలుగు, ఒరియా భాషలు మాట్లాడే వివిధ తెగల, జాతుల, అలాగే వివిధ వృత్తుల్ని చేపట్టే ఎన్నో కులాల జనం ఇక్కడ మనుగడ సాగిస్తున్నారు. వాళ్ళ సాంస్పృతిక సహజీవనం కొనసాగుతున్నది. ఇలా వైవిధ్యభరితమై, అత్యంత ప్రాచీన కాలం నుండే సాగుతున్న జీవిత విధానాల భౌగోళిక, సొంస్పృతిక ప్రాంతం మందసది.

క్ష

మందన రైతుల వప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

పైన తెల్చినట్లు, మందసకు మూడు వైపులా అడవులు ఆవరించి, మరో వైపు సముద్రం వ్యాపించిన ఈ జీవావరణ _ ప్రాంతాన్ని జమీ మీదుగా వెళ్ళే ఇప్పటి 5వ జాతీయ రహదారి ఉత్తర, దక్షణ భారతంతో కలుపుతుంది. అలా, అ ప్రాంత ఆర్థిక, సామాజిక సమృద్ధికి ఒక జీవధార (116 116) ఈ రహదారి. గతంలో బళ్ళబాటగా వున్న ఈ జాతీయ రహదారికి ఉత్తరాన చిట్టచివరి బిందువుగా రంగూన్‌ వుంది. (ఇది దక్షణాసియాలోని ప్రఖ్యాత వలస వ్యాపార కేంద్రం). దక్షణాన వలస ప్రభుత్వం రాజధాని మద్రాసు వుంది. ఈ రెంటి మధ్యగా మందస వున్నదే. మందస ్రాంత వనరులు, సరుకులు (వ్యవసాయ, అటవీ, సముద్ర ఉత్పత్తులు) రంగూన్‌ దిశగా సాగుతాయి. (ఈ రహదారిపైనే కలకత్తా వుంది. ఇది బ్రిటన్‌కు సరుకుల ప్రధాన తరలింపు కేంద్రం.) మందస (ప్రాంత జనం ఉపాధికి, కూలీకి వలస వెళ్ళేది ఈ రంగూన్‌, అస్సాం, కలకత్తాలకే. ఇలా మందస ఒకవైపు వ్యాపార (ప్రాంగణం (1266 009గ600 లో, సరుకుల రవాజా మార్గం (2౭0069 609గ6ేం0 లో వుంది. మరోవైపు వలసపాలన ప్రాంతపు కొసలో వుంది. =

ఉద్దానపు తీరప్రాంతంలో (పల్లీలు), అగ్నికుల క్షత్రీయులు వాడ బలిజలు, జాలర్లు, గొల్లల జనాభా ఎక్కువ. షెడ్యూలు కులాల్లో మాలల, దండాసి, మాదిగ, పైడి, డొంబు కులాలున్నాయి. రెల్లీలు అనే మరో దళిత కులం ఈప్రాంతంలో వుంది. వీళ్లు కాక కాపులు, సొండీలు (సారా కాచేవాళ్ళు), సామంతులు, సెగిడీ ఈడిగ, 'సేనాపతులు, కరజాల్లాంటి కులాల వాళ్ళున్నారు. షరాబులు చేతివృత్తుల వాళ్ళున్నారు. కే2

౭ జమీందార్ల పాలనా తీరు - రైతుల స్థితిగతులు మందసను సమీప సాబకోట రాజధానిగా చేసుకొని సవరరాజులు పొలించారని స్థానిక కధనం. కళింగ రాజ్యంలోని అతి ప్రాచీన జమీందారీల్లో మందస ఒకటి. చరిత్ర చెపుతున్నంతలో 7వ శతాబ్టినుండి 11వ శతాబ్చివరకు కళింగ రాజ్యాన్ని పాలించిన తొలి, మలి గాంగుల ఏలుబడిలో ఈ మందస ప్రాంతం వుండేది. ఈ తూర్పు గాంగుల సామంతులైన కాదంబులు మందస పాలకులుగా వుండే వాళ్ళు. మందసలో దొరికిన క్రీ.శ. 1037 నాటి గాగిరేకులు చెపుతున్న దాన్ని బట్టి అప్పటి మందసకు కదంబ వంశానికి చెందిన ధర్మఖేడి పాలకుడనీ, ఆ ప్రాంతం కళింగ రాజ్య పాలక విభాగమైన 'మహేంద్ర విషయం లోనిదన్కీ వాళ్ళ రాజధాని జయంతిపురమని తెలుస్తున్నది. 1! ఏమైనా 11వ, శతాబ్దం తర్వాత మందస ప్రాంతం గూర్చిన ప్రామాణిక చరిత్రలు లేకపోవడంతో ఆ తర్వాత కాలంలో మందసను 'ఏలిని జమిందార్ల వంశావళే చరిత్రగా భావించబడుతున్నది. మందస జమీందార్లు చంద్రవంశ క్షత్రియులని కొందరి అభిప్రాయం మందస జమిందారు వంశావళి ప్రకారం-పంజాబుకు చెందిన వామనసింహ అనే శివభక్తుడైన క్షతియుడు మందస రాజ్యస్థాపకుడు. ఒక రోజు శివభక్తుడైన అ క్షత్రియుని కలలో శివుడు కనబడి మహేంద్రగిరిపై వున్న గోకర్షేశ్వరుని సేవించమన్నాడు. అట్లా వచ్చిన వామనళింహుడు (౭౧2 51002 09 2020 51930) మందస రాజ్యాన్ని స్టాపించాడట. 12 అది క్రీ.శ 1128 లో అని కొందరు, 13వ శతాబ్దిలో అని కొందరు అభిప్రాయపడుతున్నారు.!* అప్పటి నుండి 46గురు వంశపురాజులు నిరాఘాటంగా మందసను పరిపాలిరదారు. మందస జమిందార్లు “ఒరియా జాతీయులు. మందస జమీలో గణనీయ జనాభా ఒరియా వాళ్ళది. ఈ జమీ చుట్టూ వున్న ప్రాంతమూ ఒరియాయే (జమీలోని పల్లపు, ఉద్దాన రైతులేమో తెలుగు వాళ్ళు). దీన్ని పురాతన సంస్థానంగా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం గుర్తించడం గమనించదగింది. ఈ జమిందార్లు తమ పేరు చివర 'రాజమణిని ధరించేవారు. ఈ పద్ధతి ఈ వంశంలోని 41వ రాజు నుండి మొదలైంది. 15 1594-1607 మధ్య మందసను పాలించిన 88వ రాజు బలసింగ్‌ (శ్రీమధి సింహ) 13

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం కాలంలో ఈ | సంస్థానంలోని కొంత భాగాన్ని పారుగున వున్న పర్షాకిమిడి రాజు ఆక్రమించాడు. 16 1827 నాటికి మందసను పాలించిన శ్రీనివాస రాజమణి రాజదేవు మొదటి) కు గుళ్ళు కట్టించిన ధర్మకర్షగా పేరుంది. ఈయన కాశీ కంచి వెళ్ళేదారిలో వున్న హరిపురంలో (నేటి 5వ జాతీయ రహదారీపై) యాట్రికుల సౌకర్యార్ధం ఒక సదత్రం కట్టించాడు. ఈయన తన చుట్టుసట్ట జమీల్లో జమిందార్ల మధ్య గాని, జమిందార్ల-రైతుల మధ్యగాని ఏదైనా కల్లోలం (4180002006) తలెత్తితే, చొరవ తీసుకొని బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం తరపున తన బలగాలను పంపి కల్లోలాన్ని అణచేవాడు.!” శాంతిని స్థాపించేవాడు. అందుకే మద్రాసు ప్రభుత్వానికి మందస జమిందారంటే “అమిత విశ్వాసం. ఓసారి ఈ జిల్లాలోని మరో జమీలో పితూరీ (తిరుగుబాటు) లేచింది. అయినా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోలేదు. అ జమిందారును మార్చ లేదు. ఆ జమీకి మందస ప్రక్కనే వుండటమే దానికి కారణం. మందస జమిందారు అ కల్లోలం సంగతి “చూస్తాడి నే నమ్మకమే దానికి కారణం ప్రభుత్వపు ఆ నమ్మకాన్ని మందస జమిందార్లెపుడూ వమ్ము చేయలేదు. శ్రీనివాస రాజమణి కొడుకు జగన్నాధ రాజమణి. అయన తన తండ్రి తాతల ట్రిటీష్‌ రాజభక్తిని వారసత్వంగా స్వీకరించి, రాజనీతిగా మలుచుకున్నాడు. మందస జమిందార్ల శ్ర సేవకు గుర్తింపుగా 1877 లో విక్టోరియా రాణి అంగుండ01010 0 064120 వ (61౫). అనే అత్యున్నక బిరుదునిచ్చింది.18 1877 లోనే అప్పటి వైస్రాయి లిట్టన్‌ జగన్నాధ రాజమజికి రెండు ఫిరంగులను ఉంచుకోవడానికి లైసెన్సు ఇచ్చాడు. ఇలా మందస జమీని బ్రైటీష్‌వారి అభిష్టాల మేరకు పాలిస్తున్నందుకు గుర్తింపుగా 1887లో మద్రాసు గవర్నరు *రాజుూ” అనే అధికారిక గుర్తింపునిచ్చాడు. 1 ఈ జమిందారు జిల్లాలోనే మొదటి ఇంగ్లీషు మీడియం స్కూలును మందసలో (ప్రారంభించాడు. క గవర్నరు మందస జమిందారును 'జనం పునర్వికాసానికి ఎన్నో విధాలా కృషిచేస్తున్న జమిందార"ని ప్రశంసించాడు.2” అలాగే కంచీ, కాశీ లాంటి సుదూర హిందూ ధార్మిక కేంద్రాల నుండి వచ్చే భారతీయ భాషల కవి పండితులను సత్కరించిన జమిందారుగా జగన్నాధ రాజమణికి పేరున్నది. అయితే ఈయన తన ఆస్థానంలో క్రవి పండితుల్ని వుంచి పోషించలేదు. జగన్నాధ రాజమణి కొడుకు వాసుదేవ రాజమణి. ఈయన తండ్రి పర్యవేక్షణలో ఎస్టేటు పాలన మెళకువలను, మరోవైపు బ్రిటిష్‌ రాజభక్తిని' ఒంట పట్టించుకున్నాడు. ఎస్టేట్లు వ్యవహారాలను ఆయన తమ్ముడు ధాట్రాజు (00౫% జ60లా-స-001ల0), దివాను చలపత్తి శాస్త్రులు చూసేవాళ్ళు. దక్షిణావ్రీకాలో బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేకంగా 'బోయర్ల యుద్ధం”! (30౪౩ ౪ఇఖా శత

బకటో భాగం జరుగుతున్నప్పడు ఆ యుద్దంలో బ్రిటీష్‌ తరపున ప్రత్యక్షంగా పాల్గొనడానికి తనను పంపాల్సిందిగా బ్రిటీష్‌ పాలకులను అర్ధించాడు వాసుదేవ రాజమణి. ఆయనకు ఆ అవకాశం రాకున్నా బోయర్ల యుద్ధంలో బ్రిటనుది పై చేయి. అయినట్లు వార్తలు అందినప్పడల్లా మందస కోటలో ఆనందోత్సాహాలు మిన్నుముట్టేవి (బ్రిటను విజయాన్ని కోరుతూ వాసుదేవ రాజమణి గుళ్ళలో పూజలు చేయించేవాడు..22 ప్రార్ధనలు చేసేవాడు. ఈ సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఆయనకు 1897లో ౨4/7ల-/-776%7ల547-ఒ0/27 అనే బిరుదు నిచ్చింది. చే విక్టోరియా రాణి చనిపోయినప్పడు మందసలో ఆమె స్మారక అసుపత్రి నిర్మాణానికి జిల్లా కలెక్టరుతో పునాదిరాయి వేయించాడు. ఆ రాణి స్మారక నిధికి రెండు వేలు, మద్రాసులో చేపట్టిన విక్టోరియా స్మారక వాలు నిర్మాణానికి మూడువేల రూపాయల విరాళాన్నిచ్చాడు 2 మరోవైపున సంస్కృత పండితుడు ముడుంబి రాఘవాచార్యులు, నరసింహాచార్యస్వామి (1841- 1927) లాంటి కవి పండితులకు వార్షికాలిచ్చేవాడు ( ఏటా ఇచ్చే డబ్బు-వార్షికం) వాసుదేవ రాజమణి కొడుకు శ్రీనివాస రాజమణి. 1932 నాటికి ఈయనే మందస జమిందారు. అయన బరంపురం కళ్ళికోట కాలేజి విద్యార్ధి మెట్రికు పాసయ్యాడు. సునాముది, మహేంద్రతనయ నదుల నుండి తన జమిందారికి పారుదలయ్యే నీటి సరఫరాను మెరుగుపరచాడు. క్రమబద్ధం చేశాడు. దీని అధారంగా భూమి శిస్తును రెండింతలుగా రైతులనుండి వసూలు చేశాడు. ఈయన 'గంజాం జిల్లా జమిందార్ల సంఘానికి (62%జు 01901000 ఓ2%6 [ం166 తం30012600%) రెండు పర్యాయాలు గౌరవ కార్యదర్శి. 1916లో ఒరియా ప్రజలనుద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ “దేశం కోసం త్యాగాలు చేయడానికి ప్రజలు సిద్ధంగా వుండాలనీ, బ్రిటను పట్ల రాజభక్తి కలిగి వుందాల*న్నాడు.2” మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సాగుతున్నప్పడు మందస జమిందారు ఈ విధంగా ప్రజల్ని ప్రబోధించడంలో ఆంతరార్థం “బ్రిటిష్‌ రాజభక్తి అస్పష్టంగా తెలుస్తునే వున్నది. మరోవైపు పలువురు ఒరియా, తెలుగు కవి పండితులను సత్మరించిన జమిందారుగా కూడా ఈయనకు పేరున్నది. 2 శ్రీనివాస రాజమణి మరణించిన తర్వాత అయన భార్య రత్నమాలదేవి జమిందారిణిగా వుండేది. అమె పాలనలో ఎస్టేటు వ్యవహరాలను దివాను పదవిలో వుంటూ, జమిందారు బంధువు రామకృష్ణదేవు చూసేవాడు రత్నమాలదేవి 1984 లో మరణించడంతో 'కోర్టు అఫ్‌ వార్ట్స్‌ పాలనలోకి వచ్చింది. ఐదేళ్ల తర్వాత, 1989 మే 6న బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం మందసను యువరాజు జగన్నాధ రాజమణి (జూనియర్‌కి అప్పగించింది. 1940 నాటికి మందస ఈ యువరాజు “ఏలుబడి లోనే వున్నా దివాను రామకృష్ణదేవు, మరో బంధువు రాంప్రసాదులే అసలైన జమిందారులుగా అధికారం నెరిపేవాళ్ళు. ఇలాగ కొన్ని తరాలుగా బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్యవాద బానిసత్వాన్ని మరోవైపు బ్రాహ్మణీయ సంస్కృతిని ఏకకాలంలో, జమిలిగా కొనసాగించిన భూస్వామ్య వర్ణాల దళారీ, సంకర సంస్కృతికి మందస జమిందారీ ఓ మచ్చలేని మచ్చుతునక, ఈ జమీందార్ల పాలన వాళ్ళు నెరిపిన ఆర్ధిక 15

సంబంధాలు మందస రైతుల స్థితిగతుల్లో ఏ మార్పులు తెచ్చాయో చూద్దాం.

1802 నాటికి మద్రాసు ప్రసిడెన్సీలో ఎనిమిది తెలుగు జిల్లాలుండేవి. అవి గంజాం, విశాఖపట్నం, గోదావరి, కృష్ణ, గుంటూరు, నెల్లూరు, బళ్ళారి, కడప, కర్నూలు జిల్లాలు. ప్రసిడెన్సీలోని మొత్తం జమిందారీల్లో 70 శాతం ఈ ఎనిమిది జిల్లాల్లోనే వుండేవి. 20 వేల 861 గ్రామాల్లో కోటీ ఎనభై లక్షల ఎకరాల పంట భూమి ఈ జిల్లాల్లో జమిందారీ విధానం కింద వుండేది. దీనిపై ప్రభుత్వానికి ఏటా 24 లక్షల రూపాయల “పేష్మషు (కప్పం) వచ్చేది.*ీ

మద్రాసు వ్రసిదెన్సీలో ఉత్తరం చివరన వున్న జిల్లా గంజాం. దీనిలో 20 జమిందారీలున్నాయి మందస, పరా విజయనగర్‌, ప్రతాపగిరి, బిరిడి, బుదార్సింగి, బొదొగొడొ, చీకటి, జరడ, జలంత్ర, సురంగి అనేవి.

రాజుల కాలంలో పాలకులు పంటలో ఆరోవంతు భాగాన్ని రైతుల నుండి శిస్తుగా వసూలుచేసే వాళ్ళు. తర్వాత కాలంలో అది నాలుగో వంతుకు, మూడో వంతుకు పెరిగిపోయింది. పాలకులు ఇలా ఎంథ శిస్తు వసూలు చేసినా భూమిపై హక్కుమాత్రం రైతుకే వుండేది. =

బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన జమిందారి విధానం (1802 నాటి శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ చట్టం) వల్ల భూమిపై రైతుకున్న ఈ ఆస్తి హక్కును తీసివేసి, 'సాగుహక్కునే మిగిల్చారు అదీ రైతు శిస్తు చెల్లించేవరకే. తన భూమిపై తానే కౌలుదారుగా మార్చిందీ విధానం. ఇలా మొత్తం జమీలో వున్న భూమంతా జమిందారుదే. దానిపై సకల హక్కులూ ఆయనవే. ఇలా జమిందార్లకు అంతవరకు భూమిపైలేని హక్కుల్ని వంశపారంపర్యపు ఆస్తి హక్కుగా, శాశ్వతంగా కట్టబెట్టిందీ చట్టం. జమిందారీ విధానం భూసంబంధాల్లో తెచ్చిన ప్రధాన మార్చు (901%) ఇది.

పై మార్పుకు కారణమైన 1802 నాటి చట్టం, జమిందారు ప్రభుత్వానికి వైెల్టించ "పేష్మషు'ను భవిష్యత్తులో ఎలాంటి మార్పులేకుండా నిర్ణయించింది. కాబట్టి అమల్లోవున్న శిస్తుకు ఎన్ని రెట్లయినా పెంచుకోవచ్చనే అత్యాశ జమిందార్లలో పెరిగింది. (కొత్తగా భూమిని సాగులోకి తేవడం ద్వారా పెరిగే శిస్తు ఆదాయమంతా జమిందారుకు చెందుతుంది) ఈ శిస్తుల విధానమే 20 శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది.

మందస జమిందారిలో రైతులు ఏటా చెల్లించాల్సిన శిస్తుల్ని నిర్ణయించే అధికారం జమిందారుదే. 1906కు పూర్వం మందస ఏస్టేటులో శిస్తులు నగదు రూపంలో చెల్లించే పద్దతి వుండేది. జమిందారు ఈ గ్రామాల్లో తన ఏజెంట్లకు, ధనిక రైతులైన ముఖ్యులకు అ (గ్రామంలో పండే పంట అధారంగా శిస్తు వసూలును గుత్తకు ఇచ్చేవాడు. ఈ ధనిక రైతులు పంట కోతల కాలంలో జమిందారు కోటకు వెళ్లి, ఎంత శిస్తు చెల్లించాలో ఖరారు చేసుకొని “ముచ్చిలిక' రాసిచ్చివచ్చేవాళ్ళు (పంట పండినా, ఎండినా అంగీకరించిన మొత్తాన్ని 16

ఒకటో భాగం చెల్లిస్తామని రాసిచ్చే ఒప్పంద పత్రం ముచ్చిలిక) అట్లా నిర్ణయించబడే (గ్రామ శిస్తు సాధారణంగా 400 రూపాయల నుండి 500 రూపాయల వరకుందేది.*? వూళ్ళో రైతులు తమ కమతాల, పంటల అధారంగా పంపకాలు చేసుకొని అ శిస్తు మొత్తాన్ని చెల్లించేవాళ్ళు. దీన్నే 'నగదు పద్ధతి" లేక “గుత్త పద్ధతి' అంటారు. (సాధారణంగా అ శిస్తులు ఎకరం పల్గానికి 5 లేక 6 రూపాయలు, మెట్టకు 1 లేదా 2 రూపాయల వరకు వచ్చేవి). అంతదాక అమల్లో వున్న ఈ గుత్త పద్ధతిని 1906 లో జమిందారు మార్చాలని కోరాడు. శిస్తును నగదు రూపంలో కాక, ధాన్యంరూపంలో, అదీ పండిన పంటలో సగం ధాన్యాన్ని 'రాజ భాగం గా చెల్లించాలని (గ్రామాదులను కోరాడు. (దీన్నే *“అమానీ పద్ధతి” లేక “అంచనా పద్ధతి" అంటారు). 1908లో *మద్రాసు ఎస్టేటు లాండు చట్టం” రాబోతుందని తెలిసికొని, అలాగే ఆనాటికి ధాన్యం ధరలు పెరుగుతుండడంతో జమిందారు ఈ మార్చు కోరాడు దీనివల్ల-

1. రైతులకు శిస్తు ముందటిలాగా గ్రామం మొత్తానికి కాకుండా, “ఎకరం' పంట లెక్కన చెల్లించాల్సి వస్తుంది.
2. ఆనాడు ధాన్యం ధరలు పెరుగుతుండేవి. సగం పంటను శిస్తుగా చెల్లిస్తే నష్టపోగలమని శిస్తు చెల్లింపులో ఈ మార్పును రైతులు ఒప్పుకోలేదు. పైగా అంచనా పద్ధతిలో శిస్తు చెల్లించపూనుకుంటే మరో సమస్య మెడకు చుట్టుకుంటుంది. పంట కోతకు రాగానే రైతు తన పంట అంచనా వేసి, శిస్తు నిర్ణయించమని గ్రామంలో వుండే '“అంచనాకారు'ని కోరాలి అతని ఇంటిముందు పడిగాపులు పడి, లంచాలతో సంతృప్తి పరచి, “అంచనాలు పొందాల్సివచ్చేది. తర్వాత మందస _ఎస్టేటులోని రెవెన్యు ఆఫీస్‌ ఉద్యోగులు మరికొంత లంచం పుచ్చుకొని ఆ అంచనాలను ధృవీకరిస్తారు చివరకు జమిందారు. కోతకు “హుకుం” జారీచేస్తాడు. అప్పడే రైతు కోయవలసింది. నూర్చిన తర్వాత ధాన్యాన్ని శిస్తు (ఫాయిదా)గా మందస వెళ్ళి, జమిందారుకు అప్పజెప్పాల్సి వుంటుంది. 1 అంచనా పద్ధతిలో పెరిగిపోయే శిస్తులతోబాటు, అచరణలో ఎదురయ్యే ఈ సంకట పరిస్థితిని తెలిసి, రైతులు ధాన్యరూపంలో శిస్తులు చెల్లించడానికి ఒప్పుకోలేదు. 1906 నుండి ఐదారేళ్ళపాటు ఈ వివాదం సాగింది. పైగా జమిందారు ధాన్యం వ్యాపారం వల్ల స్థానిక మార్కెట్లో ధాన్యం ధర పెరిగి కూలీనాలీ జీవనం కష్టమవుతుంది.రైతులు ధాన్యాన్ని అమ్మడం వల్ల వచ్చే డబ్బుకంటే తిండిగింజలను దాచుకోవడానికే (తిరిగి పంట చేతికి అందేదాకా) ప్రాధాన్యతనిస్తారు. అది రైతు సంస్కృతి. (నిరంతరం కరువు కాటకాలు రాజ్యమేలే ప్రాంతం కావడం వల్ల కూడా రైతులు సగభాగం శిస్తులి చెల్లింపులకు ససేమిరా అన్నారు). ఈ మార్చిడికి కారణం శిస్తురేట్లు తక్కువగా వున్నాయనడం కంటే జమిందారు అంతకు క్షే

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

మించిన వ్యాపార ప్రయోజనాలను ఆశించాడనే అర్ధం, ఆ నాటికి (1906) మార్కెట్లో ధాన్యానికి (వ్యాపార పంటలతో బాటు) మాంచి డిమాండు వుండేది. అందుకు ధాన్యం వ్యాపారం. చేయడానికి జమిందారు శిస్తుల్ని ధాన్యరూపేణా మార్చాలని చూశాడు. ఆయన నిర్ణయించిన 'పంటలో సగం” ధాన్యం రేటు, దానికి మార్కెట్లో పలికే రేటు మధ్యగల తేడాని మిగులుగా మార్చుకోజూశాడు. దీనికి జమిందారుకున్న (బ్రిటిష్‌ సైనిక అండ, అధికారాల మద్దత్తుతో ఈ మార్చిడిని అమలు జరుపపూనుకున్నాడు. ఈలోగా వచ్చిన “మద్రాసు ఎస్టేటు లాండు చట్టం (1908) చెప్పినట్లుగా రైతులు శిస్తులు చెల్లించడం లేదని వాళ్లపై జమిందారు కోర్టులో దావాలు వేయసాగాడు.

ఈ అంచనా పద్ధతిలో కేవలం వూళ్ళలోని ధనిక రైతులు, అతని ఏజెంట్లే శిస్తులు చెల్లించారు. రైతులు భయపడి సర్వే సెటిలుమెంటు జరిపించి నగదు శిస్తుల్ని నిర్ణయించాలని ప్రభుత్వాన్ని వేడుకున్నారు. (మద్రాసు ప్రభుత్వంతో మంతనాలు చేశారు). మదనాపురం ధనికరైతు మారుపు రామయ్య తనకున్న పలుకుబడి, రాజకీయ ్రాబల్యాలతో పబ్లిక్‌ సర్వేచేసి శిస్తుల్ని నిర్ణయంచమని రెవిన్యూ శాఖను ఒప్పించాడు. అలాగే 1906 నుండి 1920 మధ్య ఈ జమీగ్రామాల రైతులు పబ్లిక్‌ సర్వేచేయమని ప్రభుత్వాన్ని ఒత్తిడి చేయసాగారు. మొదటి విడతగా మదనాపురం, హరిపురం, అంబుగాం, తాళభద్ర లాంటి వూళ్ళలో ప్రభుత్వం సర్వే సెటిలుమెంటు జరిపించవూనుకున్నది. 1922 నాటికి 30 పల్లపు గ్రామాల్లో ఈ 'సెటిలుమెంటు పూర్తయింది.32

జమీలోని మిగితా గ్రామాల్లో ఆ జమిందారు నగదు, ధాన్యం, వెట్టి అనే మూడు రూపాల్లో శిస్తుల్ని వసూలు చేసేవాడు. 1938 నాటికి జమీలోని 37 మైదాన (గ్రామాల్లో, 85 ఏజెన్సీ పల్లెల్లో నగదురూపంలో శిస్తుల్ని వసూలు చేసేవాడు. మరో 12 మైదాన (గ్రామాల్లోని మెట్టభూముల్లో ఈ నగదుశిస్తుల పద్ధతీ, పల్లపుభూముల్లో ధాన్యం రూపంలో శిస్తుల వసూళ్ళు జరిగేవి. ఈ పద్ధతే 4 సరిహద్దు గిరిజన పల్లెల్లోనూ వుండేది. మరో 7గిరిజన పల్లెల గిరిజనులు జమిందారుకు వెట్టి చేయడం రూపంలో శిస్తులు చెల్లించే వాళ్ళు

(1906 నుండి 19388 మధ్య జమీలో ధాన్యం శిస్తుల్న పండిన పంట చేలును చూసి అంచనావేసే పద్ధతీ, గ్రామం మొత్తం మీద ప్తండిన పంటల్ని చూసి అంచనావేసే పద్ధత్తీ అమల్లో వుండేవి. నగదు శిస్తుల నిర్ణయానికి వస్తే ఒక ఎకరానికి (16 అణాల పంట పండిందనుకుంటే) సరాసరి 100 కుంచాల ధాన్యం పండుతుందన్న అంచనాపై ఆధారపడి ధాన్యం శిస్తుల్ని నిర్ణయిస్తారు. ఏమైనా పంటలో సగభాగం జమిందారుదే అనే సూత్రమే అంతర్గతంగా వుండేది),

బ్రిటిషు ప్రభుత్వం సెటిలుమెంటు చేసి నిర్ణయించిన శిస్తు పద్ధతిలో కూడా రెండు పరిస్థితులు రైతులకు ప్రతికూలించాయి! 18

జకటో భాగం

1. శిన్తుల సెటిల్‌మెంటులో జమిందారు జోక్యంః; మదనాపురం వూళ్ళో స్పెషలు రెవెన్యూ అధికారి సర్వే జరిపి, పంట తీరును బట్టి శిస్తులను నిర్ణయించాడు. వీటిని చిత్తు పట్టాల్లో నమోదు చేసి రైతులకు అందించాడు కూడ. (పల్లపు భూముల్లో పంట పండిన తీరును బట్టి ఎకరానికి రూ.లు 18.50; 12.00; 10.50; 9.00గా; వర్షాధార భూములకు రూ.4.50లుగా శిస్తుల్ని నిర్ణయించాడు). తర్వాత, సెటిల్‌మెంటు అఫీసర్‌_ తన విచక్షణా ధికారంతో ఈ చిత్తు పట్టాల్ని రద్దుచేసి, అ శిస్తులను రెండు రెట్లు చేశాడు. జమిందారు జోక్యమే ఈ అధిక శిస్తుల నిర్ణయానికి కారణమని, వాటిని తగ్గించాలని రైతులు ప్రభుత్వాన్ని కోరారు. రైతు సంఘం కలెక్టరుకు ఫిర్యాదు చేసింది. కాని' ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోలేదు. ఈ అధిక శిస్తులే 1940 దాకా కొనసాగాయి. అయితే ఈ కథ ఈ మదనాపురానికే పరిమితం కాక, సెటిలుమెంటు జరిగిన చాలా వూళ్ళల్లో నడిచిందనడానికి ఎన్నో ఉదాహరణలున్నాయి. 2అప్పటి పెరిగిన ధరల అధారంగా అధిక శిస్తుల నిర్ణయం: శిస్తుల సెటిలుమెంటు జరిగిన కాలం మొదటి ప్రపంచయుద్ధం ముగిసిన సందర్భం. అందువల్ల మార్కెట్‌లో ధాన్యం ధరలు హెచ్చుగా వుండేవి. మందస రైతులు కోరిన నగదు శిస్తులను నిర్ణయించదానికి ముందున్న పదేళ్లకాలం (1912-18 నుండి 1921-22 మధ్య)లో వున్న “ఐండి వడ్ల (దాదాపు 1600 కిలోలు) సరాసరి ధరను అధారంగా తీసుకున్నారు. ఆ పదేళ్లకాలంలో బండి వడ్ల ధర గతంలో లేనంతగా రూ.41 నుండి 73 వరకు పెరిగిపోయింది. ఆ క్రమంలో శిస్తు నిర్ణయింపు అదే నిష్పత్తిలో పెరిగింది. అందువల్ల ఎకరం పల్తానికి రూ.14.00ల నుండి రూ.28.50 వరకు శిస్తులు నిర్ణయించారు. అలా 1922 నుండి 1938 నాటికి అమల్లో వున్న అధిక శిస్తులు 1922లో చేసిన సెటిలుమెంటు ఫలితమే. రైతులు తలచినదొకటి అయితే జరిగింది ఇంకొకటి 1980ల్లో ప్రపంచాన్ని ఆవరించిన ఆర్థిక మహా మాంద్యం(1928-32) వల్ల మార్కెటులో ధాన్యం ధరలు దారుణంగా పడిపోయాయి. బండి ధాన్యం(వడ్తు ధర 73 రూపాయలు నుండి 25కి పడిపోయింది 1906 నుండి “22 వరకు అంచనా పద్ధతిలో పెరిగిన శిస్తులు, రాజభా(భో)గాలు, రైతులకు అనుకూలించని సెటిలుమెంటూ, తర్వాత వచ్చిన ఈ ఆర్థిక మాంద్యం- ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ఇలా రైతుల మూలుగులను పీల్పాయి. మార్కెటులో ధరలు పెరుగుతున్నపుడు శిస్తులు పెంచాలనీ, పడిపోయినపుడు సెటిలుమెంటు ద్వారా నిర్ణయించిన శిస్తులనే చెల్లించాలని జమిందారు రైతులను తఖరారు చేయసాగాడు. ఇది రైతుల ఆర్థిక స్థితి దివాళాకు దారితీసింది. పై శిస్తులతోబాటు మందస జమీందారు 1హాలచిన (నాగలిపన్ను), 2. ఖిరో బెటానో (సిబ్బంది వేతనాలకు పన్ను), 8. ఖిరో కౌడి (పాలవాళ్ళపై విధించే పన్ను,4& దొండయి పొలాయి (పెత్తందార్ల జీతాలకు పన్ను)లను ఏటా రైతుల నుండి వసూలు. చేసేవాడు* కేం

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం సెటిలుమెంటు వల్ల మెట్ట, పల్లపు (ప్రాంతాల్లో (1922 నుండి 19388 వరకున్న) తరంవారీ శిస్తులను,* సెటిలుమెంటు ముందటి శిస్తుడిమాండుతో పోల్చిచూస్తే, అలాగే శిస్తు బాకీలను సంఖ్య గ్రామాలు " సెటిలుమంటుకు 1922 సెటిలుమెంటు 1988 నాటికి ముందు శిస్తు డిమాండు | తర్వాత డిమాండు బకాయిలు, రూ.లలో రూ.లలో డిక్రీలు 1 పిడిమందస।, . 1600 8,500 10,000 (లేదా 80 బండ్ల ధాన్యం)| (ఎకరం పల్లం 25 చొప్పున) 2. | అంబుగాం 1912లో 4519 6,800 6,000 3. | హరిపురం 1876లో 2300 1891లో 8,070 8,088 3,500 1895 లో 4519 4 | కర్తలిపాలెం 3,548 10,300 2600 5. | వరదరాజపురం 1895 లో 940 2,240 2000 6.1 దేవపురం 500 2,500 1000 పరిశీలిస్తే రైతు ఆర్ధిక స్థితి తేటతెల్లమౌతుంది.ే” అలాగే బాలిగాంలో ముందటి శిస్తు 1,250 లైతే 3,129 రూపాయలకు, లోహరిబందలో 1000 లైతే, 8,300 రూపాయలకు పెరిగిపోయింది. పై పట్టికవల్ల 1922లో అధిక శిస్తుల్ని ఖాయం చేశారని, అ శిస్తులు ముందటికన్నా దాదాపు ౩ రెట్లు ఎక్కువని తెలుస్తుంది. ఫలితంగా పలుగ్రామాల శిస్తు బకాయలు వేలల్లో పెరిగాయనీ తెలుస్తుంది. ఇలా జమీ మొత్తం మీద రైతులు లక్షలాది రూపాయలు బాకీ పడ్డారని తేలుతుంది. మందస జమిందారు ప్రభుత్వానికి ఏటా చెల్లించాల్సిన పేస్మషు (లేదా కప్పం) 13001 రూపాయలు. ఆయన రైతుల నుండి నగదు, ధాన్యం రూపంలో 2,31,786 రూపాయల్ని ఏటా శిస్తులుగా వసూలు చేసేవాడు. (ఆంటే జమిందారు ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన మొత్తానికి 18 రెట్లు ఎక్కువన్నమాట) 1802 నాటి శాశ్వత శిస్తున్ణయ చట్టం జమిందారు వసూలు చేసే మొత్తం శిస్తులో మూడింట రెండువంతులు ప్రభుత్వానికి చెందుతుందని ఒక వంతు మాత్రమే జమిందారుకు చెందుతుందని స్పష్టంగా చెప్పినా ఆ ఉద్దేశంతో పేష్మషును 20

జకటో భాగం నిర్ణయించిన్నా ఆచరణలో మాత్రం పేష్క్మషుకు ఇన్నేసి రెట్లు శిస్తును జమిందారు రైతులనుండి వసూలు చేసేవాడు రైతుకు భూమిపై హక్కులు వుండేది. శిస్తులు చెల్లించేవరకే కరువు కాటకాల్లో పంటలు పండక, తిండికి లేక ఇబ్బందిపడే పరిస్టితుల్లో శిస్తులు కట్టలేకపోయేవాడు. (అలాగే బాకీలు, శిస్తులు పెరిగిపోయిన పరిస్థితుల్లోనూ !) దాంతో భూములు పోగొట్టుకోవలిసివచ్చేది. లేదా అప్పులతో తాత్మాలికంగా గట్టెక్కడం, అప్పులూ తీర్చలేనపుడు రుణదాతలకు భూములిచ్చి, ఆ భూములపైనే కూలీలుగా మారిపోవడం, లేదా, రంగూనులాంటి ప్రాంతాలకు వలసపోవడం. ఈ సంక్షోభ దశాబ్ధంలో రైతులు కూలీలవడం ఎక్కువైంది. ఈ పరిస్థితినే మందస జమీ రైతు సంఘ కార్యదర్శి మారుపు పద్మనాభం అప్పటి పారోశ్రామిక, సహకార సంఘశాఖల మంత్రి వి.వి.గిరికి చేసిన విన్నపం అద్ధంపడుతుందిీ “వర్షములు సరిగా లేనందున పంటలు చెడి ఎకరా 1కి రూ. 30.00ల చొప్పన యుండు దుర్భర శిస్తులకై యిరువాయము పంట విక్రయించినను శిస్తులు కట్టలేక కుటుంబ పోషణార్థం రంగూన్‌ మొదలగు ప్రాంతములకు వలసపోయి అన్నమో రామచంద్రయని మా యొస్టేటు రైతుల దీనాలాపములు మిన్నుముట్టి హృదయవిదారకమై యున్నవి. . జమిందారీ రైతు జీవనము నేటి కార్మిక జీవనము కంటే కడు హేయమై దుర్భరమైయున్నది. ” ఇలా శిస్తు నిర్ణయాలలో జమిందారు, అధికారుల కుమ్మక్కు మార్కెట్‌లో పడిపోయిన ధరలు రైతుల వెన్నెముక విరిచేశాయి. రైతులకు తెలపకుండానే, వాళ్లనుండి తమకు ఫలానా మొత్తంలో డబ్బు రావాలని ఎస్టేటు అధికారులు కోర్టులో దావా వేసేవాళ్ళు. కార్టి, కరణాలు తెల్ల కాగికాలపై, కేసుపత్రాలపై రైతుల వేలి ముద్రలు తీసుకునేవాళ్ళు. ఈ సంతకాల తతంగం గానీ, అధికారుల అంతర్యంగానీ, కోర్టు వ్యవహారంగాని తెలవని రైతులపై జమిందారు ఏకపక్షంగా డిక్రీలనూ, జప్తు అదేశాలను పొందేవాడు. ఈ తతంగాన్ని ఓ రైతు ఇలా వ్యక్తం చేశాడు. “దావాలను వేసినప్పడు రైతులకు ఏమి తెలవకుండా ఉందేది. రైతు నిషాని (వేలిముద్రణ) పెట్టి పంపడమే గాని, మరేమిలేదు.... అన్నీ ఎక్సు పార్టీ డిక్రీలే, తర్వాత అన్నీ జప్పులే. పర్యవసానం ఒకలాగే వుండేది. రైతుల తలెముంతలు, పంటలు జప్తకావడమో, లేదా జప్తుల్ని తప్పుకోవడానికి రైతు ధనిక రైతుల, షావుకార్ల గుమ్మాల ముందు అప్పులకోసం తారాట్లాడటమో! భూములు కోల్పోయి, పొట్ట చేతపట్టుకొని వలసపోవడమో ! ఈ శిస్తు బకాయల వసూళ్లకు జమిందారుకు జబ్లర్లష్షి ధనం. మందస దివాను (రామకృష్ణదేవు) ఆదేశాలతో ఎస్టేటు సిబ్బం్త జయ ౪12 0220- దరి న సల. ఫా భాం సల్‌ 21 ( (2 వట 6 గంట నీ న్స

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఓం ఇష్టం వచ్చినట్లు (ప్రవర్తించేవాళ్ళు. స్వల్ప శిస్తు ఐకాయలకే (గ్రామాలపైబడి ఇళ్ళు, బళ్ళు, పశువులు, పంటలు జస్త చేసేవాళ్ళు, ఇంటి గుమ్నాలనూ పెరుక్కుపోయేవాళ్ళు. స్త్రీలపైబడి వారి వొంటి మీదున్న పుస్తెల్ని కూడా లాక్కు పోయేందుకు జమీందారు సిబ్బంది తెగబడ్డారు. 1938 నాటికి ఈ ఎస్టేటు దౌర్జన్యాలకు అంతులేకుండా పోయింది. ఈ బా వసూళ్ళు సెటిలుమెంటు జరిగిన పల్లపు గ్రామాలకే పరిమితం కాక మెట్టప్రాంత ఉద్దానానికి, అలాగే గిరిజన గూడాలకు “వ్యాపించాయి.” ఈ చేయి చేసుకోవడానికి కుల, లింగ, వయోఖభేదాలేమీ అద్దురాలేదు. బ్రాహ్మణ స్త్రీల మీద నుండి మొదలుకొని నిరుపేద, దళిత స్త్రీల దాకా నిరాటంకంగా సాగిందిది.

1. దేవాదాయ భూమి సాగుచేసుకుంటూ, జమిందారుకు “కట్టుబడి” చెల్లించే పరవస్తు (బ్రాహ్మణ స్త్రీ (సొండిపూడి) శిస్తులు కట్టినా చెవుల కమ్మల్ని లాక్కున్నారు.

2. రట్టి గ్రామపు దేవాలయ సేవకుడు మంగలి కుప్పిలి నారాయణ భార్య చెవిపోగుల్ని, బలవంతంగా తెంచి చెవిని తొర్రలు చేశారు.

ఈ) మాల అమ్మన్న అనే ముసిలామె (పతాతోళి) ముక్కుపుడకలను ఎస్టేటు సిబ్బంది ఊడబెరుక్కున్నారు.

4. వెదుళ్ళ జగ్గయ్య భార్య (తురక శాసనం) మెళ్లోని బంగారు. పేరును డిక్రీ దబ్బు

5. చీకటి మాలయ్య (గెడ్డలూరు దగ్గర) ఇంటి తాళం పగులగొట్టి, పెట్టెలోని వస్తువులు ఎెత్తుకెళ్లార్సు

6. సొండి కులానికి చెందిన కోనేరు అచ్చమ్మ పంటను అ వూరి కరణాలు, కొద్ది శిస్తు బాకీ ఉన్నందుకు జప్తు చేసుకున్నారు.

ఇవి కొన్ని మచ్చు ఘటనలు మాత్రమే. ఈ ఘటనల్ని రైతుసంఘం ప్రభుత్వానికి ఫిర్యాదు చేసింది. విచారణకు అదేశించిన (ప్రభుత్వానికి జవాబునిస్తూ మందస _ ఎస్టేటు డిప్యూటి కలెక్టరు “బ్రాహ్మణ స్త్రీపై సిబ్బంది చేయి చేసుకోవడం తమ తప్పిదమ”ని ఒప్పుకొని, మిగతా ఘటనలు అసత్యాలన్నాడు. (పైగా శిస్తులు కట్టవద్దని మారుపు పద్మనాభం జనాలను రెచ్చగొడుళున్నాడని ఫిర్యాదు చేశాడు ౨. 1937 నాటికి జమీలో ఈ శిస్తు బాకీలు ఎన్నో లక్షలకు చేరాయి. మందస రైతు సంఘం లక్షలాదిగా పెరిగిన ఆ బాకీలను మాఫీచెయ్యాలన్నది. లేదా జలంత్ర జమిందారు నిర్ణయించిన రేట్లతో సమానంగానన్నా శిస్తులు వసూలు చేయాలని “జమిందారీ విచారణ సంఘాన్ని" కోరింది. ఆనాటికి మందస జమీ కోర్ట్‌ అఫ్‌ వార్‌ ఆధీనంలో వుండేది. అప్పుల్ని మాఫీచేయమన్న ఈ రైతుల ఆందోళన వల్ల (జలంత్ర జమీతో సమంగా శిస్తులు వసూలుచ్వేయ్రాలన్న ఇరుకునపెట్టే రైతుల ఎత్తుగడకు తలొగ్గి) కోర్ట్స్‌ ఆఫ్‌ వార్ట్స్‌ అధికార్లు 1987 "వరకున్న .రైతుతాఅప్టుల నుండి ఒక లక్షా 80 వేల రూపాయల య శ టి

22 1. . ఈ

బకటో భాగం మినహాయింపు నిచ్చారు.** రైతుల ఈ ఒత్తిడి లేకుంటే ఆ మినహాయింపుల మాటే వుండేదికాదు. (ఈ మినహాయింపు అస్త్రంతో కోర్టు ఆఫ్‌ వార్డ్‌ అధికారులు అలా రైతుల నిరోధాన్ని అడ్డుకున్నారు). అయినా, అప్పులు తగని బరువై దానికింద చితికి పోసాగారు మందస రైతులు. జమిందారు ఈ యదేచ్చ వసూళ్ళ వల్ల తన ఆదాయాన్ని ఎన్నో రెట్లు పెంచుకుంటూ పోయాడు. 1928 నాటికి తెలుగు ప్రాంతంలోని మిగతా జిల్లాల జమిందార్ల కంటే గంజాం జిల్లా జమీందార్లు శిస్తు వసూళ్ళలో ముందున్నారు. 1928 నాటి లెక్కల్లో గంజాం జిల్లా జమిందార్ల ఆదాయం, వాళ్ళు చెల్లించిన పేష్మషు వివరాలు ఇలాగున్నాయి.*ీ య్‌ మందస 12,801 2,76,058 లక్ష చీకటి 33,148 3,40,187 10 దారకోట 23,481 2,52,208 10 జలంత్ర 6,604 85,022 13 కళ్ళికోట 18,482 850,760 19 1802 నాటి స్థిర శిస్తులతో పోలిస్తే 1928 నాటి శిస్తువసూళ్ళలో గంజాం జిల్లా ఏజెన్సీ జమిందార్లూ, వాళ్లలో మన మందస జమిందారు శిస్తులను 21 రెట్లు ఆధికంగా వసూలు చేశాడు. గంజాం జిల్లా జమిందార్లకంటే మందస జమిందారు ఎక్కువ రెట్లు వసూలు చేయడానికి ఆయన చేతిలో గంజాం జిల్లా పాలక పక్ష నాయకత్వం వుండటమే కారణం. అనాటికి మిగితా జమిందార్లు ఆయన్ను అనుసరిస్తున్నారు. వాళ్ళు మందస జమిదారంతగా వసూలు చేయకున్నా వాళ్ళ మధ్య రాజకీయ పరమైన విభజన లేదు. మందస జమిందారును వాళ్ళు శిస్తు తగ్గించాల్సిందని ఒత్తిడి చేయడం లేదంటేనే వాళ్ళపై ఇతని నియంత్రణ వున్నట్లు లెక్క(మందస జమిందారుకుగల ఒరియా జాతీయత కూడా రైతులను ఇష్టమున్నంతగా పీల్చివేయడానికి కారణమైంది. రైతుల -జమిందార్ల జాతీయత ఒక్కటే అయివుంటే, ఇంతగా పీల్చివేసిన సందర్భంలో, ఇతర వైరుధ్యాలు తలెత్తి జమీందార్ల మనుగడ ఆపదలో పడే వీలుంది. పై ఇద్దరి జాతీయత ఒకటే అయినపుడు జమిందార్లు ఇంతలేసి శిస్తులు వసూలు చేయకపోవడాన్ని చూస్తే (పై పట్టిక చూసినా) ఈసంగతి స్పష్టమవుతుంది). ఈ వసూళ్ళను చూస్తే రైతులకు వారి వ్యవసాయ అభివృద్ధికి అవసరమైన మిగులును సమకూర్చుకునేందుకు కాదుకదా, వాళ్ళు బ్రతుకు ఈద్వడానికి సైతం వీల్లేని దుర్భర పరిస్థితిని _ కల్పించాడని నిర్దారణ అవుతుంది. 28

మందస బైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

1928 నాటికి మందస జమిందారు చేసిన ఈ 2] రెట్ల శిస్తు వసూళ్ళే, 1938దాకా కొనసాగినట్లు ఆ సంవత్సరం “కోర్టు ఆఫ్‌ వార్స్‌" ఆధికారులు ప్రభుత్వానికి పంపించిన నివేదిక చెబుతుంది. ఓ

(బ్రిటిష్‌ తక్కువ శిస్తుల్ని చెల్లించమని _ నిర్ణయించినా జమిందారు ఇంత ఎక్కువ మొత్తాన్ని (12,801 రూపాయలకు బదులు 2,76,058 రూపాయల్ని వసూలు చేయడం "కేవలం దురాశగా, కన్పిస్తుంది. కానీ, అదే పూర్తి నిజం కాదు. ఆనాటికి వున్న భూస్వామ్య వ్యవస్థలో జమిందారుకు ఇంత పెద్దమొత్తాలను ఖర్చుచేయడం వీలయ్యేది కాదు. జమిందారు ద్వారా వ్యవస్థలో ్రవేశించిన పెట్టుబడిదారీ విధానం తనకు కావల్సిన లాభాన్ని తన ఏజెంట్ల ద్వారా సంపాదిస్తుంది. వాళ్ళతో చాకిరీ చేయిస్తుంది. రకరకాల నిర్చరధంతో జమిందారు పోగు చేసిన డబ్బుల్లో గణనీయ భాగం బ్రిటిష్‌ ఉన్నతాధికార్షను సంతృప్తి పర్చడానికి (తనకు అనుకూల పాలసీలతో, తన పక్షంలో వుంచుకోవడానికి), మిలటరీ కోసం (నిర్బంధానికి అవసరమై) ఖర్చు చేయాల్సిన అవసరం వుంటుంది. కాబట్టి పైకి జమిందారే ఏకైక దోపిడిదారుగా రైతులకు కన్పించినా, అదృశ్య శతృవు వలస పాలనే

(టిప్‌ సామ్రాజ్యవాదం మొదటి ప్రపంచయుద్ధంలో ఖర్చయిన మొత్తాన్ని భర్తీ చేసుకోదానికీ, మళ్నీ రెండో (ప్రపంచయుద్ధ సన్నద్ద్ధాలకు కావల్సిన ధనాన్ని ఈ రైతులనుండే రాబట్టింది (జమిందారనే వాళ్ళ ఏజెంటు ద్వారా).

శిస్తుల పెంపువల్ల రైతుల అవస్థ, జమిందారు స్వార్ధాలను గమనిస్తే ఆనాటికి మందసలో నెలకొన్న అనిశ్చిత స్థితికి కారణాలు తెలిసి వస్తాయి.

ఆనాటి మందస ప్రాంత ఉత్పాదకత(006206౪100 రంగూను మార్కెటు దిశగా సొగుతుందేది, ఆ ప్రాంత జనం ఉపాధికి రంగూనుకే వెళ్ళేవాళ్ళు. అలా మందస సామాజిక ఆర్థిక వ్యవస్థ రంగూనుకు కట్టివేయబడ్డది. మరోవైపు మందస రాజకీయం, పాలనా, న్యాయ వ్యవస్థలు మాత్రం మద్రాసులో కేంద్రీకృతమైనాయి. ఈ రెండు విరుద్ద దిశలోని బలాల (02119) వల్ల సామాజిక, ఆర్టిక వ్యవస్థలకు సంబంధించి మద్రాసులో వేళ్ళూనుకున్న పొలన కేంద్రం. సరైన నిర్ణయాలను తీసుకోలేదు. ఆర్థిక, సామాజిక రంగాలను నియంత్రించే రంగూనులో ఏమవుతుందో మద్రాసుకు తెలియదు. పాలకులకు ఆ (గ్రహింపు (్రలంలైకంగ) వుండే. అవకాశం తక్కువ. దీంతో ఈ రెంటి మధ్య వైరుధ్యం తలెత్తింది. ప్రజల గతిశీలత (శ్రగజుయ3) పాలకులకు అర్ధం కాకుండా పోయి, వాళ్ళ నిర్ణయాలు తారుమారు అవుతాయనడానికి జమిందారు ఆమలు చేయతలపెట్టిన శిస్తుమార్చిడి ఒక సూచిక (మొత్తం వ్యవహారాల్లో శిస్తు వసూళ్ళు భాగమే కాబట్టి) ఈ విరుద్ధ బలాల మధ్య అస్తిత్వంలో వున్న మందస సామాజిక, ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో, జమీందారు స్వార్ధం వల్ల కల్లోలం తలెత్తింది. ఈ పరిస్థితి నానాటికి తీవ్రం కాజొచ్చింది. రైళ్మ

అటవీ చట్టాలు : రైతులు, గిరిజనులు. అంతకు ముందే చెప్పినట్లు మైదాన ప్రాంత ప్రజలకు జమిందారొక్కడే అధికారైతే, గిరిజనులు బిస్సోయి, జమిందారు అనే ఇద్దరి పెత్తనాల్ని భరించాల్సి వచ్చేది. గిరిజనుల జీవిత విధానం, బిస్సోయిల దోపిడి గూర్చి మందస సవర సంఘం అధ్యక్షుడు మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి ఇలాగన్నాడు.* సవర రైతాంగం కొండపైనున్న డొంకలనుకొట్టి, కాల్చిన పిమ్మట రాళ్ళసందులలో జొన్న గంటెలు, కందులు, చోడు మున్నగు విత్తులు జల్లి పోడు (వ్యవసాయము) చేయుదురు. ఈ ఫలసాయాన్ని వారు బిసాయిగారికి చెల్లించవలసిందేగాని వీర్కి సోలెదైనా తిండికి మిగలదు... బీసాయిగారి పాలన విధానం చూస్తే యే జమిందారీ రైతైనా అట్టి యమబాధలు పడియుండడని గట్టిగా చెప్పవచ్చును. మందసను ఆనుకొన్న బుడార్సింగి జమీలోనూ గిరిజనుల పరిస్థితి అదే! వాళ్ళ తరపున ఆ ఎస్టేటు రైతు సంఘం అధ్యక్షుడు, ధనిక రైతు మణిపాత్రుని సూర్యనారాయణ పట్నాయకు బుదార్సింగి జమిందారు గిరిజనులను చేసే దోపిడీ గూర్చి 'జమిందారి విచారణ సంఘం" ముందు ఇలా సాక్ష్యమిచ్చాడు 47 జమిందారు గిరిజనులు చేసే, 'కొండపోడు” పై పన్నులు వసూలు చేస్తున్నాదనీ, ఇందా చింత పండు, గుమ్మడి కాయలు, తేనె, అల్లం, నెయ్యిలను ఊరికినే తీసుకుంటున్నాదన్నాడు. మేకల మేతకు వేరుగా పన్ను వసూలు చేస్తున్నాడట, గంటెలు, కందులకు వేరు వేరు పర్మిట్లు కట్టించుకున్నాడట. ఇవి గాక గిరిజనులు తయారుచేసే వెదురు చాపలు, బద్దలతో చేసే డాగర్లను తనకే, చౌకగా అమ్మాలని నిర్బంధిస్తున్నాడన్నాడు. (అలా ఒకో చాపను అణాకు ఒకటి చొప్పన కొని, అయిదు అణాల కొకటి చొప్పున ఇతరులకు అమ్ముతాడట!) గిరిజన ప్రాంతాలు - బ్రిటీష్‌ పాలన:= మద్రాసు ్రెసిదెన్సీలోని గిరిజన ప్రాంతాలపై బ్రిటిష్‌ పాలకుల జోక్యం రెండు విధాలుగా మొదలైంది. ప్రత్యక్షంగా, రెండోది-జమిందార్లు, వాళ్ళ ఏజెంట్ల ద్వారా! 1830 లో గంజాం, విశాఖపట్నం జిల్లాల గిరిజనుల అసమ్మతిని అధ్యయనం చేయడానికి ప్రభుత్వంచే నియమించబడ్డ రెవెన్యూ బోర్డు సభ్యుడైన, జాన్‌ రస్సెల్‌ ఇలాగన్నాడు. “గిరిజనుల 25

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం సాంప్రదాయాలకు భిన్నంగా జమీందార్లు, వాళ్ళ ఏజెంట్లు చేసే చర్యలూ, బ్రిటిష్‌ పాలకుల చట్టాలే ఈ గిరిజనుల కల్గోలానికీ కారణాలు. కాబిట్టి ఆ ప్రాంతాలను అప్పటికి అమల్లో వున్న బ్రిటిష్‌ చట్టాల పరిధి నుండి మినహాయించి జిల్లా కలెక్టర్ల అధ్వర్యంలో వుంచాలి" అని ఆయన ప్రభుత్వానికి, సిఫారసు చేశాడు.*! ఫలితంగా 1889 లో గంజాం, విశాఖ, గోదావరి జిల్లాలకు (ప్రత్యేక చట్టం చేయబడింది. ఈ మూడు జిల్లాల గిరిజనులను మిగతా (ప్రాంతాలనుండి మినహాయిస్తూ, వాటి ప్రత్యేకత కోసం 1874 లో షెడ్యూలు జిల్లాల చట్టం చేశారు. 1879 లో “ఏజెన్సీ నియమాలు” రూపొందించారు.*ి ఈ నియమాలు, అమల్లో వున్న బ్రిటిష్‌ చట్టాలను, జమిందార్ల పాత నియమాలను అధిగమించేవే. నిజానికి, గిరిజనులు శతాబ్దాలుగా అక్కడి అడవుల్లో స్వయం పాలనను, వనరులపై హక్కుల్ని అనుభవిస్తున్నారు. (బ్రిటిష్‌ వీటిని వాళ్ళనుండి లాక్ళునే క్రమంలో అక్కడి గిరిజనులు వివిధ స్థాయిల్లో దశాబ్దాలపాటు తిరుగుబాట్లు చేశారు. వీటిని శాంతి భద్రతల పేర, చట్టబద్ద పాలన పేర అణచివేసి ఆ ప్రాంతాలను, అక్కడి వనరుల్ని తను స్వంతం చేసుకోడానికే బ్రిటిష్‌ ఇలా, అధ్యయన కమిటీలను ఏర్పాటు చేసి, 'ఏజెన్సీ నియమాలను అమలు చేయజూసింది. (ఆ క్రమంలో వచ్చిన 'అటవీ సంరక్షణ చట్టాల ఉద్దేశమూ అదే). అది ఈ నియమాలను స్థానిక జమిందార్ల ద్వారా అమలు చేయ పూనుకున్నది. ఏజెన్సీ నియమాల ప్రకారం, మందస జమీలో వున్న అటవీ ప్రాంతాన్ని బ్రిటిషు (ప్రభుత్వం 1874 లో ఏజెన్సీ సనదు (గ2ైల౦ం/ 500026) ద్వారా మందస జమిందారుకు అప్పగించింది. 59 1879 ఏజెన్సీ నియమాలను అనుసరించీ ఈ ప్రాంతానికి జిల్లా కలెక్టరు షా లనరీత్యా అధికారే అయినా, రెవెన్యూ వసూళ్ళ కోసం ఈ ఏజెన్సీ ప్రాంతం మందస జమిందారు అధీనంలోకి వచ్చింది. ఏజెన్సీ ప్రాంతాన్ని బ్రిటష్‌ ప్రభుత్వం “మందస మురా' గా పరిగణించింది. అందుకు _ జమిందారు చెల్లించాల్సిన *నజరానాో సాలుకు 95 రూపాయలు మాత్రమే... పై ముఠాలోని 28 గిరిజన (గ్రామాలకు మందస జమిందారు నగదు శిస్తులను నిర్ణయించాడు. ఏజెన్సీ సరిహద్దులోని సింగుపురం, సాబకోట, నువగాం, కియితోపొంకాలో-లకు ధాన్యం శిస్తులను ఖాయపర్చాడు..2 ఏడు సవర గ్రామాలు శిస్తుల్ని చెల్లించవు. వాళ్ళు శిస్తులకు బదులు జమిందారుకు వెట్టి చేయాథి.33 1880లో చేసిన ఫారెస్టు చట్టం ప్రకారం శిస్తు నిర్ణయించబడని బంజరు భూములెన్నో (0౧25563366 ౪/2516 1265) “రిజర్వు ఫారెస్ట'లుగా మారిపోసాగాయి. ఇకపై వీటిని ఉపయోగించుకునే హక్కు జమిందారుదే. మందస జమీలోని 58 చ.మైళ్ళ విస్తీర్సపు అడవిలో 45 చ. మైళ్ళను 1906లో జమిందారు రిజర్వుగా ప్రకటించివేశాడు దీంతో మైదానపు 12చ.మైళ్ళ అడవులు, ఏజెన్సీలోని 83 చ.మైళ్ళ అడవులు రిజర్వు కాబడ్డాయి. ౨ో ఇలా 1900 ప్రారంభం నాటికి గ్రామాల చిరుఅదవులు సైతం 'రిజర్వు చేయబడ్డాయి. 26

బకటో భాగం ఈ చిరుఅడవుల్ని అక్రమించడం ద్వారా జమిందారు పశువుల్ని మేపుకునే హక్కును రైతుల నుండి లాగేసుకున్నాడు. పైగా పోరంబోకులు ($్రం౪40౧0600 ₹/2316 1206), ధర్మఖండాల (0010001 ౧౦౫10000 12063)ను రిజర్వుగా ప్రకటించడంతో పశువులకు మేసే అవకాశం, స్థలం కరువైంది (రిజర్వులోకి వచ్చాయని బంజరు దొడ్లోకి పశువుల్ని తోలే పరిస్టితి వచ్చిపడింది). అప్పటినుండి జమీను రైతులు ఈ రిజర్వు అడవిని “అదుపు చేసిన కొండలు, రిజర్వు కొండలు”గా పిల్చుకోసారు. ఈ “రిజర్వు పాలసీ" వల్ల అడవుల నుండి ఉచితంగా పూచిక పుల్ల కూడా ముట్టుకునే హక్కు సైతం అన్నివర్ణాల రైతులకు లేకుండా పోయింది. వంట చెరుకు, నాగలి, కొడవలి పిడి తెచ్చుకోవడానికి వీల్లేకుండా అయింది, పశువుల మేత, పచ్చిరొట్ట అవసరాలకు అద్దుకట్టపడింది. ఇలా వందల ఏళ్లుగా అడవులను న్యవసాయానికి తోడుగా ఉపయోగించుకున్న రైతులకు ఈ రిజర్వు పాలసీ పెద్ద ఆటంకంగా ముందుకు వచ్చింది. ఏజెన్సీలో దొరికే అటవీ ఉత్పత్తులతోపాటు వ్యాపారరీత్యా లాభసాటైన టేకు, ఇరిడి, గుగ్గిలం, కొరడ, వెదురులాంటి వృక్షసంపదపై రైతుల హక్కులు నిషేధించబడి, వాటిపై జమిందారుకు, ప్రభుత్వానికి గుత్తాగా హక్కు భుక్తమైంది. ఈ నియంత్రణ, గుత్తాధిపత్యాల వల్ల కలప, అటవీ ఉత్పత్తులు, పశువుల మేతకు ఇష్టమొచ్చినంతగా జమిందారు రేట్లు పెంచాడు. రైకు 'పర్మిటు (లేదా చీటీలు) కట్టకుండా పనిముట్లకు కాదుగదా, పశువుల మేతకు సైతం అడవి అవసరాన్ని మర్చిపోవాల్సిన స్థితి అది. జమిందారు నిర్ణయించిన పర్మిటు చార్జి కట్టి కలపను తెచ్చుకోవడం వూరిలో ఏ ఇద్దరు ముగ్గురు ధనిక రైతులకోగాని పేద రైతులకు చేతనయ్యే పని కాదు. ఆ ధనిక రైతులు జమిందారుకు మచ్చికై, ఆయనిచ్చిన రాయితీలతో కలప సమస్య తీర్చుకున్నారు. ఆ స్థాయిలేని మధ్య, పేదరైతులకు కలప తెచ్చుకోవడం ఒక పెద్ద సమస్యగా ఘనీభవించింది. జమిందారు కొడవలి పిడి నుండి నాగలి వరకు, లేగ దూడ మేత నుండి బండెడు కలప సేకరణల దాకా వున్న వివిధ వ్యవసాయ అవసరాలన్నిటికి రేట్లు నిర్ణయించాడు. ఈ రేట్లు చుట్టుపట్ల జమీలోని రిజర్వు అడవి రేట్ల కన్నా ఎంతో ఎక్కువని పైగా పశువుల మేత పరిమాణాన్ని బట్టి (లేగ, ఆవుల మేతకు వేరువేరుగా), ప్రాంతాన్ని బట్టి (రట్టి గ్రామం అవతల ఒక రేటు, ఇవతల మరొక రేటు) మేతకు రేట్లను నిర్ణయించాడు. * అడవికి ఉన్న డిమాండును సంపూర్ణంగా డబ్బుచేసుకోవాలనుకున్న జమిందారు వ్యాపార దృష్టికిది నిదర్శనం. ఈ అడవి పన్నులు రైతులను ఎన్నో బాధలకు గురిచేశాయి. అడవిపై వారు హక్కు కోల్పోవడాన్ని జమీలోని పల్లపు ప్రాంతం _అంబుగాం (గ్రామ ధనిక రైతు ఇలా వ్యక్తం చేశాడు 5” 2/7

మండితి రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ప్ర: ఇంకా ఏమి వసూళ్లు. ఉన్నాయి (మీ మందస ఎస్టేటులో) జ: ఫారెస్టు వసూళ్లు 1906కు పూర్వం వంట చెఅకు ఉచితముగా ఇచ్చేవాళ్లు, తదుపరి బండికి 2 లేక 4 అణాలు విధించి, రానురాను రూ. 125, 1-

50 అయింది. పూర్వం పశువుల మేతకు రేటు లేదు. ఇప్పడు చార్జి పుచ్చుకుంటున్నారు. ... ఫారెస్ట్‌ నుండి రాళ్ళు, కర్రలు తెచ్చుకుందికి పన్నువుంది. ఇంటి వాసాలకు తెచ్చుకున్నా పన్ను వేస్తారు. ఈ పన్ను పూర్వం లేదు.

ఈ ఆవేదనే మూలిపాడు. పాలవలస. పొత్రకొండ, గోపాలవరంలాంటి అడవి సమీప (గ్రామాల రైతులది...భరించలేని వాళ్ళొక ఉపాయం అలోచించారు “బండి కర్రలకు మందస జమిందారు 2 రూపాయలు వసూలు చేస్తున్నాడు. అందుకే ( అదే బండి కర్రలకు) 8 లేదా 4 అజాలు వసూలు చేసే పక్క తాలూకాకు వెళ్తున్నాం” అన్నారు..ీ వారనే ఆ పక్క తాలూకా మందస పక్కనున్న బుడార్సింగి జమీ.

రైతులు ఇలా పక్కవున్న అడవికి వెళ్ళడంతో మందస ఫారెస్టు సిబ్బందికి వచ్చే మామూళ్ళ రాబడి తగ్గిపోయింది. కోపంతో బుడార్సింగి నుండి కర్రలు తెచ్చే వాళ్ళను పట్టుకొని వాళ్ళు మందస జమీ రిజర్వు నుండే కర్రలు తెస్తున్నారని ఆరోపించేవాళ్ళు. వాళ్ళు చీటీలు చూపితే వాటిని చింపి మళ్ళీ చీటీలు చూపమనేవాళ్ళు. మామూళ్ళు లాగేవాళ్ళు. కట్టనప్పుడు ఫారెస్టు కేసుల్లో ఇరికించేవాళ్ళు. లేదా జమిందారు కోటకు తీసుకెళ్ళి కొరడాలతో, టేకి తోకలతో కొట్టడం, లేదా జలగలున్న నీటి తొట్లలో దించడం ద్వారా తమ అక్కసును చల్తార్చుకునే వాళ్ళు. అసలే శిస్తులు, మార్కెట్లో ధరల తారుమారుతో తలక్రిందవుతున్న లైతులకు ఈ కలప తెచ్చుకోవడం సంకటంగా తయారైంది.

మరోవైపు వందల ఏళ్ళుగా అడవుల్లో వుంటూ అడవే సమస్తంగా, దైవంగా భావించే గిరిజనులు మందస జమిందారు 80 శాతం అడవులను రిజర్వు చేయడంతో దిక్కు తోచకుందా అయ్యారు. వెట్టి కొట్టాలు, బిస్సాయి, ఉగ్రాణీల అజిచిబీతకు తోడు, 'పోడు వ్యవసాయం" మానాలనడం గిరిజనును నిరుత్తరులను చేసింది. కట్టిపడవేసింది. ౩6 రకాల చెట్లను నరకడాన్ని జమిందారు నిషేధించడం, పలు అడవి ఫలసాయాల సేకరణను నిషేధించడం దీనికి తోడైంది. అలాగే పోడు పంటల్ని పాడు చేసే మృగాల్ని చంపితే, “వేటాడినట్లు” కేసులుపెట్టడం అ కేసులకు 40-50 మైళ్ళు ( అటు పర్గాకిమిడికో, ఇటు శ్రీకాకుళానికో) వాళ్ళు నడిచివెళ్లి హాజరు కావల్సిన యాతనలు, కోర్టులో భరించరాని జుర్మానాలు, లేదా జైలు శిక్షలాంటి కొత్త బాధలు గిరిజనుల జీవితాలను దుర్భరం చేయసాగాయి. గిరిజనుల్ని ఎటూ కదలనీయకుండా చేసిన ఈ ఫారెస్టు చట్టం, దాని అమలు తీరు చివరికి గిరిజనుడికి అతని ఊరి సరిహద్దే జైలు గోడై కనిపించేటట్లు చేసింది. 28 .

టకటో భాగం ఇలా మద్రాసు ్రెసిదెన్సీలోని రైతులు, గిరిజనులు “అడవులు తమవే” అనే భావంతో వుంటే, వలసవాదుల గుత్త పెత్తందారీ ప్రయోజనాలు అడవుల్ని రైతుల నుండి లాక్కునే దిశలో సాగాయనే అట్లూరి మురళిగారి విశ్లేషణ మందస జమీ అడవుల్ని రిజర్వుచేయడానికి సరిగా వర్తిస్తుంది * ఈ పరస్పర వైరుధ్య పరిస్థితి నుంచి వలస వాదులను రక్షించిన ముసుగు భావజూలం ఒకటుంది. అదేమంటే “అందరి క్షేమం కోసమే అటవీ సంరక్షణ” అనే నినాదం.) 'అందరి క్షేమం” అంటే రైతుల, గిరిజనుల సంప్రదాయ హక్కులను “కాలరాయడం,”" వలస వాదుల, వాళ్ళ ఏజెంట్ల వ్యాపార ప్రయోజనాలను “సంరక్షించడమే'నని పై విశ్లేషణ స్పష్టం చేస్తుంది. అడవుల నిర్వహణ నియమాలన్నీ జమిందారుకు “ఇష్టంవచ్చిన రీతిలో ఉన్నాయని” ఇవి అణచివేతకు, బలప్రయోగానికి దారితీస్తున్నాయని ఉత్తర విశాఖ జిల్లా రైతు సంఘం అభిప్రాయపడింది. '! ఈ జమీలో అడవి సుంకం ఎక్కువనీ (20 అణాలు), అది బుదార్సింగిలో 8 అణాలేనని, అంతే మొత్తాన్ని రైతుల నుండి తీసుకోవచ్చని ఆ సంఘం సూచించింది కూడా! రైతు సంఘపు ఈ (ప్రతిపాదన రైతుల చైతన్యానికి సంబంధించిన మరో విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. గతంలో జమిందారు శిస్తుల్ని పెంచినప్పటి నుండే ఆ దోపిడిని అడ్డుకోవడానికి రైతులు ఎత్తుగడలు (120405) వేస్తున్న సంగతి చూశాం. ఈ సంగర్భంలో వాళ్ళు ప్రక్క జమిందారీల్లో అడవి సుంకాలు ఎలాగున్నాయి, మందసలో ఎంత ఎక్కువ వసూలు చేస్తున్నారో తేడాలు చూపుతూ, వాటి ఆధారంగా సుంకాలు వసూలు చేయాలనడాన్ని చూస్తే, జమిందారు దోపిడిని అడ్డడానికి ఎత్తుగడలు వేయడంలో రైతులు రాటుదేలారని తెలుస్తుంది. (పైగా రాబోయే కాలంలో జమిందారుపై వాళ్ళు చేయబోయే రాజకీయ పోరాటంలో ఎత్తుగడలు వేయడానికి తగిన పరిణితి రైతులు అనాటికే పొందారని స్పష్టమవుతుంది.) ఏమైనా ఈ విజ్ఞప్తులు, డిమాండ్లను ప్రభుత్వం పెడచెవిన పెట్టడం ఏ పరిణామాలకు, ఎలా కారణమైందో చూద్దాం 29

నీటి వసతి - నిర్వహణ మందస రైతులను ఇబ్బందుల పాలుజేసే మరో అంశం, సాగునీరు. శ్రీకాకుళం జిల్లాకు పడమరగా ఉన్న తూర్పు కనుమల్లో పెద్ద చిన్న నదులెన్నో పుట్టి, మైదానాల మీదుగా ప్రవహించినట్లే, మందసకు పశ్చిమాన ఉన్న మహేంద్రగిరుల్లో పుట్టిన మహేం[ద్రతనయ, కళింగదళ, డబార్సింగి, సునాముది గెడ్డ లాంటి చిన్న పెద్ద నదులెన్నో మందస జమీనుండి ప్రవహిస్తాయి. పల్లపు గ్రామాల పంటచేలకు నీరందిస్తాయి. వీటితోపాటు జమీలో వంద వరకు చెరువులున్నాయి. ఇలా పరిసర జమీలతో పోలిస్తే జమీకి నీటిపారుదల వసతి బాగా వున్నట్లే, సునాముది గెడ్డ, దాని పాయలూ జమీలోని 38 గ్రామాలకు నీరందిస్తే, మరో 88 గ్రామాలకు చెరువుల ఆధారమున్నది. ఈ రెండు సౌకర్యాలున్న 16 గ్రామాలూ, 5 - 6, చెరువుల దాకా ఉన్న వాళ్ళూ జమీలో ఉన్నాయి. మహేంద్రతనయ మూడోపాయ మరికొన్ని వూళ్ళకు నీరందిస్తుంది.. ఇలా జమీలో ముఖ్య సాగు నీటివనరులు చెరువులు, గెడ్డలే. సునాముది గెడ్డ అనే ఒరిస్సా కొండల్లో పుట్టిన కొండవాగు. మందస, సోంపేట మండలాలక్తు పెద్దతరహా నీటి వనరుగా వున్న ఈ గెడ్డ మందసలోని 7వేల ఎకరాలను సుభిక్షం చేస్తున్నది. ఈ గెడ్డ పారే గ్రామాల్లో మందస జమీందార్లు ఎనిమిదిచోట్ల అనకట్టలు కట్టారు. ౨ అయితే అవి 1920 నాటికి శిథిలమై ఆయకట్ట కింది భూములకు నీరందకుండా పోసాగింది. గోపాలసాగరం, దామోదర సాగరం, సంకుజోడులాంటి పెద్ద చెరువుల్ని జమిందార్లు వందల సంవత్సరాల కాలంలో తవ్వించారు. వాటికి పూడిక తీయకపోవడం వల్ల 1908 నాటికే అవి దిబ్బలవసాగాయి. మిగతా చెరువులదీ ఇదేవరస. 19830 నాటికి ఇలా పూడిపోసాగిన చెరువు శిఖాలను జమిందారు తమ సన్నిహితులకు జాయింటు పట్టాల కింద స్వాధీనం చేయసాగాడు. దీంతో రైతుల పంటచేలకు నీరందక పంటలు పోవడం, మరోవైపు జమిందార్లకు ఈ జాయింటు పట్టాల వల్ల అదనపు రాబడి పెరగసాగింది. చెరువులు వట్టి సోవడానికో మంచి ఉదాహరణ “అంబుగాంి గ్రామ చెరువులు. ఆ వూరి ధనికరైతు కృష్ణమూర్తి మాటల్లో- మా గ్రామంలో గేదెలనాయుడు చెరువుతోపాటు, మరో 5 చెరువులున్నాయి. ఇవి మావూరి చేలతో బాటు, కిందవున్న పది వూళ్ళకు నీరందించేవి. వాటిలోని రెండు చెరువులు 800 ఎకరాల వూరి భూమికి నీరందిస్తాయి. (ఒకటి రెండు తడుపులకు): మిగతా 4 చెరువులు మరమ్మత్తులు చేయకపోవడంతో 1987 నాటికి దిబ్బలైనాయి. 30

బకటో భాగం మా అంబుగాం చెంతనుండి వెళ్ళీ మహేంద్రం గెడ్డ 200 ఎకరాలకు నీరందించేది. అ గెడ్డా పూడిపోవడంతో పంటలు పోవడం మొదలైంది. దిబ్బలైన చెరువు శిఖాలను జమిందారు తన వాళ్ళకు జాయింటు పట్టాల కింద కట్టవెట్టాడు.*

దాదాపు అంబుగాం పరిస్థితే మహేంద్రతనయ పక్కగా పోతున్న పాలెం, పొత్రకొండ, మూలిపాడు (గగ్రామాలదీ.*” వరదరాజపురం, గోవిందపురం, మదనాపురం గ్రామాల రైతులు సునాముదిగెడ్డకు అద్ధంగా ఆనకట్ట కట్టమని, నీటి సరఫరా మెరుగు పర్ధమని కోరుకున్నారు. 6 మరోవైపు బాలాజీపురం రైతులు చాకిరేవు గెడ్డకు మరమ్మత్తులనడిగారు.

ఇలా నీటిపారుదల సౌకర్యాలున్నా వాటికి మరమ్మత్తులు లేక, నీళ్ళందక వేలాది ఎకరాల పంట భూములు బీళ్ళుగా వుండిపోవాల్సిన పరిస్థితి 1930 నాటికి వచ్చిపడింది. ఫలితాలనివ్వని విజ్ఞప్తలకు తోడు, కరుణించని రుతుపవనాలతో తరచు మందస రైతు కరువు కాటకాల కోరలకు చిక్కిపోయాడు.

సీటి వసకుల్ని మరమ్మత్తు చేయనపుడు రైతులు కట్టాల్సిన శిస్తులో రూపాయకు 12 అణాలు రెమిషనుగా ఇవ్వమని, ప్రభుత్వాలనూ వేడుకోసాగారు. 9 పరిస్థితుల్ని పరిశీలిస్తున్న ఉత్తర విశాఖ రైతు సంఘం 1920-21 నుండి 1938-84 మధ్య వున్న పదమూదేళ్ళ కాలంలో పారుదల వనరులకు మరమ్మత్తులు చేయాలన్న కనీస కర్తవ్యాన్ని ఎప్టేటు _అధికార్లు మర్చిపోయారని జమిందారీ విచారణ కమిటీకి (1938లో) ఫిర్యాదు చేసింది.”! దీనికి ప్రతిస్పందిస్తూ మందస జమీ కలెక్టరు మాత్రం 1924-25 నుండి 1933-34 వరకున్న పదేళ్ళలో లక్షాముప్పయ్యారు. వేల రూపాయలను నీటిపారుదల పనులకోసం ఖర్చుచేసినట్లు (ప్రభుత్వానికి నివేదించుకున్నాడు. 2

ఎస్టేటు అధికార్లు కాగితాలపై ఎన్ని లెక్కలు చూపినా ఆచరణలో లెక్కకురాని ప్రయత్నమే అది. (రైతులు శిస్తుల తగ్గింపుకు నీటి సొకర్యాల లేమిని కారణంగా చూపడం ఖచ్చితంగా వాళ్ళలో వచ్చిన రాజకీయ వైతన్యం వల్లనే! వీళ్ళ ఈ డిమాండు ఎక్కువ మంది బలపర్చడానికి దారితీసేది).

జమీలో ఉన్న నీటి వసతుల నిర్వహణే ఇలాగుంటే కొత్త (ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం సంగతి చెప్పవలసిందిలేదు.

కొత్త ప్రాజెక్టుల నిర్మాణానికి జమీలో అనువైన ్రాంతాలున్నాయనీ, వాటిని సర్వేచేసి, నిర్మాణం చేపట్టాలని రైతులు కోరసాగారు. వాటితో ముఖ్యమైనవి ఇవి,

1. మహేంద్రతనయ ఉత్తర రిజర్వాయర్‌ ్రొజెక్ట్‌: జమీలోని “పైడిగాం సమీపంలోని కొండలపై ప్రాజెక్టును మహేంద్రతనయకు జలాశయంతో కూడిన నీటి పారుదల ప్రాజెక్టు కట్టమని రైతులు కోరుతుండే వాళ్ళు. ఈ ్రాజెక్టువల్ల మందసతో పాటు జలంత్ర,బుదార్సింగి జమీ గ్రామాలకు నీటివసతి సమకూరేది. అందువల్ల “ప్రభుత్వం ఈ స్మీములను తనిఖీ చేయించి, నిర్మించడానికి పధకాలు తయారు చేయమని, రైతులకు నీటి పారుదల వసతి కల్పించమని” రైతుసంఘం ఆప్పటి రెవిన్యూ మంత్రిని కోరింది.

౩1

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

2. మహేంద్రతనయ దక్షిణ రిజర్వాయర్‌ ప్రాజెక్టు: మహేంద్ర తనయకు దక్షిణంగా ప్రవహించే ఉపనదికి మందస జమీలోని పొత్తంగి గ్రామానికి ౩ మైళ్ళలో ఉన్న ప్రాంతంలో రిజర్వాయరు నిర్మించాలని ఈ ప్రాజెక్టు పథకం. ”*

దీని గూర్చిన అలోచన 1904 నుండి సాగుతున్నది. 1948లో విజయనగరం సంస్థానం ౮08% 0 యురీ కింద ఉన్నపుడు మహేంధ్రతనయకు కాలువ తవ్వి జలంత్రకు నీటి పారుదల సౌకర్యం కోసం ప్రయత్నించారు. (మందస ఎసప్టేటులోని పాలవలస (గ్రామ రైతులకు, జమిందార్లకు నదీజలాల విషయంలో రాజీ కుదిరింది).

మందస రైతులు సంఘటితమౌతూ, చైతన్యం పెంచుకుంటున్న క్రమంలోనే ఇలా కొత్త ప్రాజెక్టుల గూర్చిన. ఆలోచనలు 1937 నాటికి విజ్ఞప్తుల రూపాన్ని సంతరించుకోసాగాయి. ఎస్టేట్లు (ప్రభుత్వం ్రతిస్పందించాయి. 1938 నాటికీ శిస్తుల రెమిషన్లకు నీటి వసతులలేమిని గట్టి కారణంగా రైతుసంఘం చూపింది.

ఇలా నీటి వసతుల మెరుగుదలకు, కొత్త ప్రాజెక్టులకోసం రైతులెంత మొరబెట్టుకున్నా

(ప్రభుత్వం చేసిందేమీలేదు - తన ఉదాసీనత ద్వారా, వున్న వసతుల్ని దిబ్బలుగా మార్చే జమిందారును బలపర్చడం తప్ప,

నిజానికి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి ఆ ప్రాంత అభివృద్దిపై శ్రద్ధ, దృష్టీ (15100) లేవు. క్రిందిస్థాయి ఉద్యోగుల మీదనే ఆ ప్రాంత వ్యవహారాల్నీ బాగోగుల్ని వదిలేసింది ప్రభుత్వం. ప్రభుత్వం పాలసీలో వచ్చిన మార్చే (311%) దీనికి ప్రధాన కారణం.

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం నడుస్తున్నప్పుడు బ్రిటన్‌ ఈ దేశాన్ని వదలి వెళ్ళాల్సిన పరిస్తితి వచ్చింది. అప్పటికే రాజ్యా యంత్రాన్ని రూపొందించే ప్రక్రియ పూర్తయింది. (1681312676, 000013 ను ఏర్పరచారు). ఈ 'రాజ్యాన్ని (36160) ఇక్కడి “పాలక వర్గానికి" అప్పగించి, బదులుగా ఈ దేశం నుంచి ప్రాధమిక ముడిసరుకులను తరలించుకునే అవకాశాన్ని పొందడానికే బ్రిటన్‌ పరిమితం కావాలనుకున్నది. బ్రిటన్‌ ఈ పాలసీ తీసుకోవడానికి రష్యాలో వచ్చిన అక్టోబరు విప్లవం కారణమైంది. ప్రపంచ సామ్రాజ్యవాద శక్తుల మధ్య తర్వాత కాలంలో తలెత్తిన పోటీ, యుద్ధం తెచ్చిన పరిణామాల కారణంగా పై పాలసీకి విరుద్ధంగా బ్రిటిష్‌ ఇక్కడే వుండ నిర్ణయించుకున్నది, జమిందార్లపై మరింతగా ఆధారపడి వీలైనంత ఎక్కువగా వనరుల్ని పీల్చడానికే చూడసాగింది. అలాంటపుడు ఈ పాలన అభివృద్ధిపై దృష్టి సారిస్తే, కొత్త వైరుధ్యాలు తలెత్తి తన పధకానికే వీళ్ళు వచ్చే పరిస్థితే వుంటుందని, రైతుల విజ్ఞప్తల్ని సైళ్ళకు పరిమితం చేసింది బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం. సంగతి గ్రహించిన జమిందార్లు విన్న బీటి చసతుల్ని లాభాలకు మాంచి వనరుగా మార్చుకున్నారు.

ఏమైనా, 1938 నాటికి సాగునీరు లేనపుడు శిస్తుల్లో మినహాయింపు ఇవ్వాలని, కొత్త

ప్రాజెక్టులు కట్టాలన్న రైతుల వాదనలు వాళ్ళకు వివిధ వర్గాల మద్ధత్తును_ తెచ్చిపెట్టింది నిజం. అయినా ఆనాటికి వాళ్ళ విజ్ఞప్తుల్లో శిస్తు తగ్గింపులు, అడవి బాధలే మెషుటి రెండు స్థానాల్లో వున్నాయి. నీటి కోసం డిమాండుది ఇంకా మూడోస్థానమే. 232

వ్‌

(బ్రాహ్మణీయ సంస్కృతి: మందస జమిందారు-

రైతులు

మందస పాలకులు 18,19వ శతాబ్దాల్లో కొత్తగా కోటలు, గుళ్ళు కట్టించినపుడు చెరువులు తవ్వించి, అగ్రహారాలు దానం చేసినట్లు వాళ్ళ వంశావళి చెపుతుంది. (...చెరువులు చేయించారు; అగ్రహారాలు చేయించారు” అని).

వీళ్ళు జమీలో కట్టించిన 22 వైష్ణవ ఆలయాలకు, మరాలకు కలిపి 2,025 ఎకరాల పంట భూముల్ని దానం చేశారు.” 20 అగ్రహారాల్ని దానమిచ్చారు. (1882 నాటికి. ఈ అగ్రహారాలు, దేవాలయ భూములన్నీ పల్లపు ప్రాంతాలు కావడాన్ని చూస్తే, సారవంతమైన పంటభూముల్లో గణనీయ. భాగం రెండు శతాబ్దాల నుండి స్టానికేతరుల పరమవుతున్నట్లు తెలుస్తుంది. (గిరిజన గ్రామాలను మినహాయిస్తే, జమీ గ్రామాల్లో అగ్రహారాలు 15 శాతం వున్నాయి) +

అగ్రహారాలను దానం చేయడం ఆ నాటికి వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందివుందనడానికి నిదర్శనం ఇలా 19వ శతాబ్ధం నాటికి వ్యవసాయం బాగా అభివృద్ధి చెందిందంటే అక్కడ వృత్తికార డ్రేణులు పరిపూర్ణ స్థితిలో (52000216 56219వున్నాయని అర్థం. వ్యవసాయం, పనిముట్లు ,ఉత్పత్తి విధానం అత్యంత అభివృద్ధిలో వున్నపుడే వృత్తికారిత్వం పరిపూర్ణ స్థితిలో వుండగలుగుతుంది. ఈ ప్రాంతంలో ఈ క్రమం పూర్తి కావాలంటే రెండు భౌతిక పరిస్థితులు అనివార్యంగా వుండాల్సివుంటుంది.

1. సమృద్దికర జీవావరణం వుండాలి; మందస అటవీ ప్రాంతం ఉత్పత్తికి, నాగరికతకు వనరుల్ని (19%06్ట)సమకూరిస్తే, ఆ ఉత్పత్తుల విస్తరణకు సముద్రం వుంది. ఈ రెంటి మధ్య గల నదీ పరీవాహక ప్రాంతం, సారవంతమైన భూములు ఉత్పత్తికి భూమికగా, ముఖ్యవనరుగా వుందడనేవున్నాయి.

2. వనరుల్ని వెలికిదిసే వనిముట్లు, వాటిని తయారుజేసి ఉత్పత్తుల తయారీకి వినియోగించే కౌశలం ఉచ్చస్థాయిలో వుండాలి:

ఇవి ఈ ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెంది వున్నాయని చరిత్ర, సమకాలీన సమాజంలోని కులాలు, సముదాయలు, వర్గాలు సాక్ష్యం చెపుతాయి. షనిముట్లను తయారుచేసే కౌశలం ఒక తరాన్నుంచీ మరో తరానికి నిరంతరం అందుతూ, స్థానిక అడవుల కలపతో పడవలు 33

మందన రైతుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం తయారుచేసే కౌశలంగా రూపొందింది. అది 'వడియా"(011%/2)వృత్తి (శ్రేణిగా (నేటికాలంలో ఒక జాతిగా సైతం) రూపొందడం దీనికి నిదర్శనం. ఈ తయారైన పడవలతో సముద్ర వ్యాపారం చేసే సంప్రదాయ వాజిజ్య కులం (కళింగ కోమట్లు) అక్కడ బాగా విస్తరించి, బలీయంగా వున్నది. ఈ కోమట్లతో బాటు సముద్ర వ్యాపారం చేసే కొత్త కులం సైతం ఉనికిలోకి వచ్చింది. (అది *వాడ బలిజిగా నేడు పిలువబడే ఓడ బలిజ” కులం. 'వాణిజ్యం పదమే 'బలిజుగా మారింది) అలాగే నేతగాళ్ళలో పట్టుశాలీలనే (పట్టునేతలో కౌశలం ఆధారంగా) కులం రూపొందడం పై దృగ్విషయానికి సమకాలీన సమాజంలో లభ్యమయ్యే రుజువులు. 'పైన తెల్పిన రెండు తప్పనిసరి అంశాలు (1664116౧66) వున్న ప్రాంతంలో మందస వున్నది కాబట్టే, ఈ నాగరికత నేపధ్యం వల్ల 10వ శతాబ్దం నాటికే అక్కడ వేళ్ళూనుకున్న కులవ్యవస్థ, బ్రాహ్మణ మతం స్థానంలో దానికి మరో రూపంగా వైష్ణవం విస్తరించసాగింది. సరుకుల పంపిణీతో (613010660%) సంబంధం కలుపుకున్న _ (1101666) సమాజ వర్గానికి దగ్గరైన వైష్ణవం 10వ శతాబ్దం నాటికి కళింగలో విస్తరించినట్లు చరిత్ర (గ్రంధాలు చెప్పడంతో, ఈ వ్యాపార ప్రాంగణంలో వున్న అభివృద్ధి చెందిన వృత్తికార డ్రేణులు వైస్టవాన్ని తీసుకున్నట్లు తెలుస్తుంది. మందస ప్రాంతంలో ఈ మత విస్తరణకోసం ఈ కాలంలో కట్టబడ్డ వైష్ణవ ఆలయాల నిర్మాణ కళ, శిల్పం, ఆలంకారిక శైలులు ఈ వృత్తికారుల వైపుజ్యానికి తార్కాణం. 10వ శతాబ్దం నుండి 19వ శతాబ్దాల వరకు జమీలో జరిగిన ఈ వైష్ణవ మత విస్తరణకు సంబంధించిన ప్రామాణిక సమాచారం, ప్రాంతీయ మత చరిత్రలు అందుబాటులో లేవు, "7 1827? తర్వాత మందస జమిందారు కిల్లోయి, సింగుపురంలాంటి జమీ సరిహద్దులోని గిరిజన (గ్రామాలకు వైష్ణవమతాన్ని విస్తరించడం (అక్కడ గుళ్ళు, మరాలు కట్టించడం, వాటికి మాన్యాలనిచ్చి పోషించడం) గమనించదగ్గది, ” జమీకి అవి వ్యూహాత్మక, సరిహద్దు ప్రాంతాలు కావడంతో ఆ అటవీ వనరుల నియంత్రణకు, అక్కడ వేరే మత విశ్వాసాలున్న గిరిజనులను ఈ మతంలోకి ఆకర్షించి వాళ్ళను తన అధిపత్యంలోకి తెచ్చుకోవడానికి ఈ వైష్ణవ మతవ్యాప్తి జమిందారుకు తోద్బ్చడ్డది. గిరిజన ప్రాంతాలను జమిందారు తన పూర్తి ఆధీనంలో వుంచుకోవడానికి ఆనాటి చారిత్రక పరిస్థితులు కారణమయ్యాయి. శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ చట్టం (1802) అమల్లోకి వచ్చిన తర్వాత జమీ ప్రాంతాన్ని పాలనపరంగా, ఆర్థికంగా ఏకీకరించుకోవదానికి(౮01501142[6)ఈ వైష్ణవమతాన్ని జమిందార్లు ఉపయోగించుకున్నారు.. 188-.85 మధ్య కాలంలో మందస చుట్టు జమీల్లో బ్రిటిష్‌కు వ్యతిరేకంగా గిరిజన తిరుగుబాట్లు ఎక్కుపెట్టబిడ్డ వాస్తవం ఈ జమిందారు దృష్టితో వుందే -_ వుంటుంది. (1832 లో సమీప పర్లాకిమిడి, గుమ్సూరు జమీల్లో, 1855లో, మళ్ళీ 1885 ప్రాంతాల్లో నయాగడ్‌ జమీలో లేచిన గిరిజన తిరుగుబాట్లు బ్రిటిష్‌ను తలపట్టుకునేట్లు చేశాయి). ఏడ

జకటో భాగం

ఇలా వైష్ణవ మతాన్ని గిరిజన (ప్రాంతాలకు విస్తరించడం, జమీ ముఖ్యగ్రామాల్లో ఆ మతాన్ని బ్రాహ్మణవర్గాన్ని పోషించడం, సంవత్సరం పాడవునా మతకర్శ్మకాందల్ని నిర్వహించడం ద్వారా జమిందార్లు వైష్ణ్ప మత భావజాలవ్యాప్తిని జమీలో సాగించారు. ”*

ఈ మతకర్నలు జరిపి, బ్రాహ్మణ వర్గ సమర్దనలు పొంది జమిందారు చేసే దోపిడికి మత అంగీకారం(3800/100)పొందేవాడు. ఆ దోపిడికి మతపు మాయ జలతారు తెర వేసేవాడు. ఇవన్నీ రైతులకూ జమిందార్లకు మధ్యవున్న వైరుధ్యాల తీవ్రతను తగ్గించేందుకు తోడ్బడేవే! వీటిలో పాల్గొనే జనం జమిందారును మత పోషకుడిగా అభిమానించేవాళ్ళు. అలా ఆయనను జనం బ్రాహ్మణ ధర్మ ప్రభువుగా, రాజుగా ఆమోదించడానికి ఈ తతంగమంతా తోడయ్యేది. (గమనించ దగ్గ మరో విషయం ఈ (బ్రాహ్మణ మతాచరణ జమిందారు ఒరియా జాతీయతను మరుగుపర్చి, ఆయన్ను తెలుగు వాళ్ళకు సన్నిహితం చేసేది కూడా.) జమిందార్లు తెలుగు కవుల్ని పోషించడం వాళ్ళపాలనకు అవసరమైన బ్రాహ్మణవర్గ సమర్ధన కోసమే! రైతుల్ని నోరెత్తకుండా వుంచడానికే! అందుకే జమిందారు రైతులను పీల్చే దోపిడి చేసినా, వాళ్ళకు పాశవిక హింసల రుచి చూపినాో* వాళ్ళు ఆయనను ధర్మప్రభువుగా ఆమోదించి, ఆ పాలనను సహించేవాళ్ళు

మందస జమిందార్లు తరాలుగా వైష్ణవ మతస్తులుగా కొనసాగినా (ఆ ఆచరణ వాళ్ళ పాలనను నిలబెట్టినా) వాళ్ళు చంద్రవంశ క్షత్రియులుగా చాటుకున్నాా కిల్లమ్మ అనే అమ్మదేవతను వాళ్ళు కులదైవంగా ఆరాధించడం జమిందారు గిరిజన పుట్టుకను పట్టియిచ్చేది. 4! మందస జమిందారుతోబాటు ఒరిస్సాను వివిధ కాలాల్లో ఏలిన శుల్కి , తుంగ, నందవంశ రాజులు కూడా ఇలాంటి గిరిజన కుదురు వాళ్ళే. వీళ్ళూ చిన్నసైజు ఇంటివాసం పరిమాణమున్న కర్రనో, వెదురుగడనో అమ్మదేవతగా ఆరాధిస్తారు. ఇది వీళ్ళ గిరిజన పుట్టుకను తెలియజెప్పేది.*2

నిజానికి స్థానిక సంప్రదాయానికి (11016 ౪26160%), ప్రధాన సంప్రదాయానికి (40% గ౯౫౮౦|4[0%) మధ్య తలెత్తే వైతుధ్యంలో మందస జమిందార్లు తమ ఆధిపత్యాన్ని కాపొడుకోవడానికి, అంతవరకు వాళ్ళు కొల్చిన కులదైవాన్ని పక్కనపెట్టి, ప్రధాన సంప్రదాయంలో (వైష్ణవం) చేరిపోయారు. వైష్టవవ్యాప్తికి పూనుకున్నారు. దాని అభివృద్ధికి తోద్బద్దారు. ఒకరకంగా చూస్తే అది మంచిదే, ఎందుకంటే తొలిదశలో వైష్ణవం అందర్నీ సమానంగా చూస్తానన్నది. 522 దాంతో వ్యవసాయ కులాలు, గిరిజన రైతులూ, వృత్తి థ్రేణులూ వైష్ణవం వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. నిజానికి వాళ్ళకు ఈ కొత్తమతంలో కొంత గుర్తింపూ దొరికింది. కొన్ని హక్కులూ వచ్చాయి.

కానీ వైష్ణవం ఎదిగిన తర్వాతికాలంలో జమిందార్లు వాళ్ళ అధికారాన్ని నిల్ప్చుకోవడానికి వైష్ణవంలో (బ్రాహ్మణ సంస్కృతిని ప్రవేశపెట్టసాగారు. వైష్ణవం చెప్పిన ఆదర్శాలను యధాపూర్వ స్థితి భావజాలంగా ($2003 ౧60181 1460108)/) మారుస్తూ, సమాజంలో (బ్రాహ్మణవర్గ ఆధిపత్యాన్ని కాపొదేందుకు కృషిచేశారు. దానికి వైష్ణవాన్ని ఇప్పటికి లభ్యమయ్యే ఆధారాల్ని దె

బట్టి 19వ శతాబ్దం రెండోదశాబ్దం నుండి మందస జమిందార్లు చేసిన మతపోషణకు వ్యూహమిదే.

మందసకు సంబంధించి జమిందార్ల కులదైవం కిల్లమ్మ ఆ చుట్టూవున్న పల్లపు ప్రాంత రైతుల 'పంట దేవత'గా పరివర్తితమైంది. ఇది ఇక్కడ నెలకొనివున్న బలమైన వ్యవసాయ సంప్రదాయాన్ని తెలియజేస్తుంది. 83 ఇలా జమిందార్లు కిల్లమ్మను కులదైవంగా కొలుస్తూనే ఉద్దానప్రాంతంలోని రట్టిలోని వల్లభనారాయణస్వామిని కులదేవతగా (శతాబ్బంనుండి) భావించుకోవడం చూస్తే, వారి గిరిజన గుర్తింపును ఒక స్థాయిలో కొనసాగిస్తూ, అధికార ఏకీకరణ _ (00130116460%) కోసం విశాల ఉద్దాన (ప్రాంతంలో మత ప్రచారం ద్వారా వైష్ణవాన్ని ఉపయోగపెట్టుకునే వ్యూహమే అనేది స్పష్టం.

జమిందారు కిల్లమ్మను ఆరాధించడం (1940 నాటికి) సానుకూల (003164౪6) ఆచరణే. అయితే ఆ ఆరాధననే ప్రధాన సంప్రదాయంగా నిలబెట్టివుంటే, లేదా ఆ ప్రయత్నం చేసివుంటే కిల్లమ్మను కొలిచే అక్కడి సామాన్య జనానికి సామాజిక ప్రవంతి (300121 26210) లో ఒక ముఖ్య స్థానమంటూ వచ్చి వుండేది. ప్రధాన సంప్రదాయంలో మరొకరికి భాగస్వామ్యం రావడంతో పై సామాన్య జనం, వాళ్ళ సంస్కృతీ సమాజపుటంచులకు నెట్టబడటానికే (ఏజైం413ల) తోడ్పడ్డది. 36

బకటో భాగం 6 రైతులు చైతన్యవంతులైన క్రమం

ముందు భాగాల్లో చర్చించినట్లు, 1930ల నాటికి మందస జమీ అత్యధిక శిస్తు వసూళ్లకు, అడవులను 'రిజర్వు'ల పేర తన గుప్పిట్లో పెట్టుకోవడానికి, నీటి పారుదల వసతుల్ని పూడిక స్థాయికి దిగజూర్చడానికి, అరాచక పాలనా వ్యవస్థకు పేరుకెక్కింది. ఇవన్నీ రైతుల్ని భరించలేని దరిద్రంలోకి నెట్టేశాయి. రైతులు అష్టకష్టాలు పడి, అంతో ఇంతో పోగుజేసుకున్న “మిగులు అనేక రూపాల్లో జమిందారు పరమైంది. వాళ్ళ ఆర్థికస్థితి దివాళా తీసింది. 'కుంచాలమ్మ

కూడబెడుతుంటే మంచాలమ్మ మాయంజేసిందిన్న చందమైంది రైతుల (బ్రతుకు. పై కాలానికి జమీ గ్రామాల్లో జమిందారు నియమించిన కార్టి (మునసబు), కరణం, తలవరులు గ్రామ పాలకులుగా వుండేవాళ్ళు. వీళ్ళే జమిందారీ పాలనా వ్యస్థకు పునాది. వూళ్ళో సాధారణంగా వుండే నలుగురు అయిదుగురు ధనిక రైతులది జమిందారు పక్షమే. వీళ్ళనుండే (గగామపాలకులు, అంచనాకారులయ్యేది. సిసలైన అర్ధంలో వీళ్ళదే రాజ్యం. ఏ రైతు ఎంతెంత శిస్తు చెల్లించాలో వీళ్ళ ఇష్టానుసారంగానే నిర్ణయమయ్యేది. వీళ్ళ దోపిడి

పీదనలకు మధ్యతరగతి, పేద రైతులు, కూలీలు (దళితులు) గురయ్యేవాళ్ళు. రైతులు జమిందారును 'రాజుగా, దైవాంశ వున్నవాడిగా భావించేవాళ్ళు (ఆయన శక్తి సంపన్నుడనీ, చేసేదంతా సరైందనీ నమ్మేవాళ్ళు). అలాగే (గ్రామీణ సమాజంలో పాతుకున్న కులాల నిచ్చెన మెట్ల వ్యవస్థా, అనైక్యత - అసమానత - నిమిత్తమాత్రతలు ఆధారాలుగా వున్న బ్రాహ్మణ మత భావజాలమూ రైతుల్ని జమిందారు పెంచే శిస్తుల్ని చెల్లించేలా (ఏలాగో ఓలాగు. చేసి) చేసేది. గ్రామపాలకుల జులుం, జబర్దస్తీలను భరించేట్లు చేసింది. పైగా వూళ్ళో ఎక్కువమంది రైతులకు తక్కువ భూమే వుండటం, తరచు వెంటాడే కరువులు; వూళ్ళకు రోడ్డు, రవాణా సౌకర్యాలు లేకపోవడం వాళ్ళను మరోవిధంగా ఆలోచించకుండా చేసేవి. ఇలా 1920 నాటికి మందస జమీ రైతులు అణిగిపోయి, ఆధీన స్థితిలో వుండేవాళ్ళు

(చుట్టూ జమీల్లోని రైతులదీ ఇదేదారి). అయితే ఇదే పూర్తి వాస్తవ చిత్రం కాదు.

ఈ సందర్భంలో 1877 లో మందస జమిందారుకు 60%జ0101 0% మయ 2906 (061.2) ఆనే బిరుదాన్నిచ్చిన అప్పటి వైస్రాయి లార్డ్‌ లిట్టన్‌ 101౯6 సంగ భారత రైతాంగం పై చేసిన వ్యాఖ్య గమనించదగ్గది.

రాజకీయంగా చెప్పాలంటే భారతీయ రైతాంగం ఒక అచేతమైన సమూహం. ఒకవేళ ఆ సమూహమంటూకదిలితే అది తమకు ప్రయోజనకారులైన బ్రిటిష్‌ కో

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చచరిత్ర-కథనం వారి తరపున గాక, వారి స్థానిక అధిపతుల, రాజుల వైపునే కదులుతుంది- వాళ్ళెంత నిరంకుశులుగా వున్నప్పటికీ... &4 లిట్టన్‌కు - ఆ మాటకొస్తే బ్రిటిషు వలసపాలకులకు - భారత రైతాంగంపై గల ఈ అంచనానే రైతుల్ని దోపిడీ చేసే జమీందార్యకు దన్నుగా ఉంటూ, వాళ్ళకు బిరుదుల్ని కట్టబెడుతూ, జమీందార్లను తమ పక్షంగా ఉంచుకొనేట్లు' చేసింది. అందుచేతే, రైతాంగాన్ని పరోక్షంగా నియంక్రించే పాలసీని బ్రిటిష్‌ పాలకులు అనుసరించారు. అయితే లిట్టన్‌కు, బిటిష పాలకులకు ఆ నాటికి రైతాంగం మీదున్న ఈ అంచనా, అవగాహనలు అర్ధసత్యాలే, ! సమాచారం అందుతున్నంతలో 20వ శతాబ్ధం మొదటి నుండే మందస జమీలో రైతులు జమీందార్ల ఏజెంట్లని, సిబ్బందిని ఎన్నోసార్లు వారి స్థాయిలో ఎదుర్కొన్నారు. వాళ్ళు తమదైన తరహాలో, స్వచ్చందంగా జమీ అధికారాన్ని నిరోధించారు. రైతుల ఈ నిరోధం కొద్దిపాటి పథకం, సమన్వయాలతో పెల్లుబిక్తేది. క్రింది సన్నివేశాల్ని చూద్దాం- రైతులు అ) జమిందారు ప్రయాణాన్ని అడ్డుకోవడంశ్‌్‌ ఆ) ఆయన ఆధీనంలోని సత్రాన్ని లూటీచేయడంగో ఇ) రైతులు వూళ్ళల్లో, జమిందారును నోటికొచ్చినట్లు తిట్టడం” ఈ) గిరిజన రైతులు పల్లం నుండి వచ్చే జమిందారు ఏజెంట్లను (భిస్ఫోయి - ఉగ్రాణీలు) ఎదిరించడం, తరమడం,!! ఉ) జమీ సిబ్బందిని పాతర గుంతల్లో పడగొట్టి అపహాస్యం చేయడం ఊ) అటవీ సిబ్బంది కళ్ళుగప్పి, కర్రలు, కంపా తేవడం" ఎ) రైతులు గ్రామాలను వదిలి పోవడం! ఏ) జమీ పాలనోద్యోగులను చంపడానికి పూనుకోవడం. లాంటివి కొన్ని ఉదాహరణలే. పై సాధారణ ఆయుధాలతో. దోపిడీ, ఆధిపత్యాలకు గురయ్యే రైతు సముదాయాల నిత్యజీవిత నిరసన (0104956 10 లం/రేజ/ 10 సాగేది. తరచు వ్యక్తిగత ప్రయత్నాలను ఉపయోగించుకునే తరహాగల ఈ నిరోధం సరికొత్త రూపాల్ని తీసుకొనేది. 1900 నుండి ఈ నిరోధం గూర్చిన సమాచారం లభ్యమవుతుందటంతో ఏళ్ళ తరబడి రైతాంగం ఈ నిరోధాన్ని కొనసాగించిందని నిర్ణయించగలం. తైతుల ఈ స్వచ్చంద నిరోధం వాళ్ళకు అనువైన సందర్భాల్లో వుండేది. వూళ్ళకు శిస్తు వసూళ్ళకని సిబ్బంది వచ్చినపుడు ఇది తరచు వ్యక్తమయ్యేది. రైతుసంఘం (గ్రామాల్లో బలం పుంజుకుంటున్న దశలో ఎక్కువగా సాగింది. ఇది సంఘునాయకుల (ప్రమేయం లేకుండా,అలాగే సంఘ కార్యక్రమానికి తోడుగా సాగింది. 3ెరి

బకటో భాగం నైతుల (పల్లపుగ్రామాల) కదలిక జమీలో అటు ఇటుగా 1908 నుండి మొదలైంది. సమాచారం అందుతున్న మేరకు, మందస జమిందారు శిస్తుల్ని పెంచడం, అడవిని రిజర్వుచేయడం 1906లో (ఎస్టేటు ల్యాండు ఆక్టు రాబోతుందని తెలిసీ) మొదలుపెట్టాడు. అప్పటినుండి రైతులు - జమిందార్లకు మధ్య సంబంధాలు ఘర్షణ రూపాన్ని తీసుకోసాగాయి. ఈ నేపధ్యంలో 1918 తర్వాత మాంటెగ్‌-చెమ్స్‌ఫర్జు సంస్మరణలవల్ల బైటిష్‌ ప్రభుత్వం ప్రభుత్వ విభాగాల్ని (క్ర0౪600102610 గంంజయుల15) ఉనికిలోకి తెచ్చింది. పరిపాలనా వ్యవస్థను వ్యవస్థీకృతం చేసింది. తులనాత్మకంగా ఒక రకమైన ప్రజాస్వామిక ప్రక్రియ అమలులోకి వచ్చింది. అప్పుడున్న పరిస్టితులరీత్యా బ్రిటన్‌కు ఇలా కొత్త భావాల్ని అనివార్యంగా (ప్రవేశ పెట్టాల్సి వచ్చింది. దాంతో ప్రజలకు విన్నవించుకునే హక్కు పరిష్కారాన్ని కోరే హక్కు ఒత్తిడి చేసి చట్టాల ప్రకారం పోరాడే హక్కులు ఇంతో కొంతో అందివచ్చాయి. (ఈ ప్రజాస్వామిక పాలనా ప్రక్రియకు ఆచరణలో ఎన్ని పరిమితులున్నా అది ఒక (ప్రామాణిక ఆచరణగా (38206216 01206060) ఆదర్శవంతం కాసాగింది).

అందువల్ల 1915 ప్రాంతాల్లో మార్పు రామయ్య అనే మదనాపురం గ్రామ ధనిక రైతు జమిందారు. కోరిన '“రాజభాగం”' (పంటలో సగం ధాన్యం శిస్తురూపంలో) చెల్లించడాన్ని ఆమోదించకుండా, సర్వే సెటిలుమెంటు చేసి, శిస్తును దబ్బు రూపంలో నిర్ణయించాలని ప్రభుత్వాన్ని కోరాడు. మద్రాసు వెళ్ళి రెవెన్యూ అధికార్లతో దీనికి ఒప్పించేలా చేయగలిగాడు. ప్రభుత్వం మొదటి విడతగా మదనాపురంతో బాటు ఎనిమిది పల్లపు గ్రామాలను సర్వే చేయించి, శిస్తుల్ని 1920 నాటికి నిర్ణయించింది. ఉత్సాహించిన మిగితా గ్రామాల రైతులు ఆ పద్ధతే తమకూ కావాలని ప్రభుత్వాన్ని కోరడం అప్పటినుంచి మొదలైంది. మదనాపురంతో బాటు మిగిలిన గ్రామాలపై జమిందారు పగ సాధింపు చర్యలు అప్పటినుండి మొదలయ్యాయి. (ఈ శిస్తు నిర్ణయాల్లోనూ జమిందారు జోక్యంవల్ల అన్యాయాలైనాయని రైతుల ఆరోపణలకూ మొదలు అప్పటినుండే !)

ఇంగ్లీషు చదువులు-జాతీయోద్యమం- చైతన్యం:

1890 నాటికి శ్రీకాకుళం పట్టణంతో బాటు, ఆ ప్రాంతంలోని పెద్ద వూళ్ళలో ఇంగ్లీషు స్కూళ్ళు ఏదో స్థాయివరకు వుండేవి. (శ్రీకాకుళంలో 1885 లో మున్సిపలు స్కూలు, మందసలో 1895 నాటికి హయ్యర్‌ ఎలిమెంటరీ స్కూలు నడిచేవి) అలా వలస పాలనకు కావల్సిన ఉద్యోగుల్ని ఆ (ప్రాంతంలోని ఈ ఇంగ్రీషు స్కూళ్ళు తయారుచేసేవి. అలా సమాజంలోని పై పొరల్లో కొత్త భావాలు 1900 నాటికి వేళ్ళూనుకోసాగాయి. అలాంటి విద్యార్థుల్లోని ఓ చిన్నభాగం 1900 నాటికే కందుకూరి వీలేశలింగం గారి సంఘ సంస్కరణ ఉద్యమానికి మనసయ్యారు. తర్వాత 1905లో శ్రీకాకుళంలో బెంగాలు విభజనను నిరసిస్తూ బిపిన్‌ చంద్రపాలు ఇచ్చిన ఉపన్యాసాలకు ఉత్తేజితులై జాతీయభావాల్ని పెంపొందించుకొని తర్వాత కాల్వంలో జాతీయోద్యమంలోకి వచ్చారు (ఇలాంటి విద్యార్థి పొట్లూరి స్వామి బాబు. ఆ తర్వాత కాలంలో ఆయన ఉత్తర విశాఖ కాంగైసు

వెం

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

జిల్లా కార్యదర్శి అయ్యారు) 3921 నాటి అసహాయోద్యమంలో జిల్లాలోని విద్యార్థులు, గణనీయ సంఖ్యలో ఉపాధ్యాయులు ఇంగ్లీషు చదువుల్ని ఉద్యోగాల్ని వచులుకున్నారు. అలాంటి కొందరు టెక్కలిలో కొంతకాలం 'తిలక్‌ జాతీయ పాఠశాల నడిపారు. సంస్క్మరణవాద భావాల్ని రాజకీయాల్లోకి తేసాగారు.

తర్వాత 1980 నాటి నాపడ ఉప్పు సత్యాగ్రహమే జిల్లాలో రాజకీయ కదలికను తెచ్చింది. ముఖ్యంగా యువకులు, విద్యార్థులు దీనిలో పాల్గొని, నెలరోజులపాటు జైలు శిక్షననుభవించి, రాజక్తీయ దీక్షాపరులు కావడానికీ తోద్బడిందీ సత్యాగ్రహం. ఆ తర్వాత రాజకీయ కార్యక్రమమేది కాంగ్రెసు చేపట్టకపోవడంతో ఉద్యమంలో ఏర్పడ్డ ఖాళీ వల్ల పై యువతరంలోని ఒక భాగం తమ చుట్టువున్న పరిస్థితిపై దృష్టి నిలిపారు. ఆ ప్రాంతంలో అల్లుకొని వున్న వివిధ జమిందారీల్లో అష్టకష్టాలు పడుతున్న రైతులవైపు వీళ్ళ దృష్టి సారింది (మందస జమిందారు స్మూళ్ళో చదివిన విద్యార్థులు గౌతులచ్చన్ను కొర్ల హరికృష్ణ, గేదెల చంద్రయ్య, వడ్డి విశ్వనాధం లాంటి వాళ్ళు రైతుల పక్షం తీసుకున్నారు).

అంతవరకు అక్కడొకరు ఇక్కడొకరుగా వున్న నాయకుల ద్వారా దేశ రాజకీయాల్ని జనం తెలుసుకునే వాళ్ళు. ఈ ఇంగ్లీషు విద్యనేర్చిన విద్యార్థులు తమకు తెల్ప్సినంత మేర రైతుల్లోకి రాజకీయభావాలను తీసుకుపోవసాగారు. (అయితే జనంలో ఆనాటికి అచేతనంగా వున్న వాళ్ళ అసంతృప్తిని వ్యక్తీకరించడానికి కావల్సిన రాజకీయ భావాలు సమాజంలో వేళ్ళునుకోలేదు. పైపైనే వున్నాయవి. అదే అప్పటికి ఆ ప్రాంత రాజకీయ వాతావరణం).

1922 తర్వాళ, అంతకంతకు శిస్తులు పెరుగుతూ, కలప సంపాదన సమస్యగా పరిణమిస్తూ రైతులపై నిర్భంధం పెరిగిన నేపథ్యంలో, 1925 ప్రాంతాల్లో, జమీలో రైతులను సంఘటితం చేసే కృషి మొదలైంది. ఈ సమస్యల్ని విడమర్చడం, పరిష్కారాన్ని చర్చించడం, చట్టాల లోశుపాతుల్ని వివరించడం, జమిందారుకు నివేదించడం ఆ రూపొందుతున్న తైతుసంఘం చేపట్టింది. మందస థైతుసంఘం సభలు, యాత్రలు, రక్షణ వారాలు జరిపి, తీర్మానాల ద్వారా రైతుల అభీష్టాన్ని ప్రభుత్వానికి నివేదించడం ఈ దశాబ్బమంతా (1930- 40) సాగిన రైతు సంఘ కార్యశైలి.

1983 నుండి రీసెటిల్‌మెంటు లాంటి ప్రత్యేక సమస్యలపై (అలాగే స్థానిక ఇబ్బందులపై) ఏటా రైతుయాత్రలు జమీలో సాగేవి,92 అలాగే 1934 నుండి 'లైతు రక్షణ వారాలు: ఈ సభల్లో రైతులు వాళ్ళ సమస్యల్ని అవసరాల్ని చర్చించేవాళ్లు, ప్రకృతి, జమిందారు, మార్కెట్లు తెచ్చే ఇబ్బందుల్ని సవాళ్ళను సమీక్షించి, తీర్మానాలుగాచేసి, పరిష్మరించమని జమిందారుకూ, (ప్రభుత్వానికీ పంపేవాళ్ళు. ఇతర సందర్భాల్లో జరిపే సభలు, యాత్రలు, సమావేశాల్లో కైతుల సమస్యలపై చేసే తీర్మానాలను పై వారికి పంపేవాళ్ళు. 1930 తర్వాత ఇలాంటి రైతు విజ్ఞప్తులు ఏటా పదుల సంఖ్యలో ప్రభుత్వాన్ని చేరేవి.

రైతుసంఘం రైతుల ఇబ్బందుల్ని తీర్చమంటూ, జమిందారు నిష్కియాపరత్వాన్ని త్తం

బకటో భాగం ప్రభుత్వానికి మొరపెట్టేది.** తరచుగా, సర్వే సెటిలుమెంట్లనూ, రుణ సదుపాయాలనూ, కెమిషన్లను సంఘం కోరేది. రైత్వారీ ప్రాంతాల్లోని సౌకర్యాలను జమీరైతులకు వర్తించాలనేది. రైతులకున్న అప్పుభారాల్ని తగ్గించి, సాముదాయిక భూముల్ని పట్టాభూములుగా మార్చడాన్ని నిరోధిస్తూ చట్టాలు చేయమన్నది. అమల్లోవున్న ఫారెస్టు చట్టాన్ని (1880) సవరించాలన్నది. నిర్ణయించిన అధిక శిస్తుల సమీక్ష కోసం అధికారిని పంపమన్నది కరువు (1935), గాలివాన (1938) లప్పుడు రైతుల్ని ప్రభుత్వం ఆదుకోవాలని కోరేది. ఇలా ప్రభుత్వ జోక్యాన్ని కోరుతూ, సదుపాయాల్ని ఆశిస్తూ, చట్టాన్ని చేయమంటూ, సహాయ చర్యల్ని చేపట్టమని దశాబ్దంపాటు రైతుసంఘాలు ప్రభుత్వాన్ని కోరాయి ఈ క్రమంలో రైతులు రాజకీయంగా వైతన్యవంమయ్యారని వాళ్ళు ప్రభుత్వం ముందుంచిన పై డిమాండ్లు చెబుతాయి. ఈ స్థాయికి ఎదగడానికి పదేళ్ళ రైతుల కృషికి బ్రిటిషు వాళ్ళు ప్రారంభించిన రాజకీయ ప్రక్రియ కీలకమైన తోడ్పాటునందించింది. (బ్రిటిష్‌ ఆనాటికి తలెత్తిన వరిన్ఫితులవల్ల తనకు ఇష్టం వున్నా లేకున్నా ఈ [వ్రక్రియను ప్రారంభించిందన్నది వేరే కథ).

(ఏమైనా రైతులు జమిందారుకు ఆర్ధికంగా నష్టం కలిగించే కోర్కెల్ని కోరుతున్నారంటే, రాజకీయ డిమాండ్లు పెడుతున్నారంటే, అదేసమయంలో జమిందారు ఆ పెట్టేవాళ్ళను అణచకుందా వింటున్నారంటే భూస్వామ్య దోపిడిలోని తీవ్రత, భూస్వామ్య ఆధిపత్యంలోని కర్మశత్వం తగ్గిందని అర్థం).

పోతే, 1987లో తెలుగు ప్రాంత రైతుల కృషిచొరవలతో అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెసు పార్టీ గెలిచి మద్రాసులో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఎన్నికైన ప్రభుత్వం జమీన్‌ రైతుల ఆర్థిక పరిస్థితుల్ని విచారించడానికి రెవిన్యూ మంత్రి ప్రకాశంగారి అధ్యక్షతన కమిటీ వేసింది. ఆ కమిటేకి 'కొమ్మిది జమీ గ్రామాల రైతులు వాళ్ళ ఇబ్బందుల్ని నివేదించుకున్నారు. మరుసటియేడు ఇచ్చాపురం నుండి మద్రాసుకు చేరిన రైతు రక్షణ యాత్ర మందస జమీ మీదుగా సాగింది.దానిలో వేలాది రైతులు పాల్గొన్నారు. ఉత్తేజం పొందారు. నాయకులకు కోర్కెల పత్రాలనిచ్చారు.

ఇలాంటి రైతు రక్షణ యాత్రలు, సభలు, విచారణ సంఘాల కృషివల్ల జమీ రైతులు

ఒక శక్తిగా సంఘటితపడ్డారు. రైతు రక్షణయాత్ర ప్రభుత్వానికి ఇచ్చిన మెమోరాండంలో ఈ రైతుల్లోని మార్పుని ఇలా నమోదు చేసింది.

ఈ యాత్రల ఫలితంగా కొంతమేలు చేకూరుట వల్ల ప్రజాప్రబోధము, రైతులలో

సంఘీభావము, కార్యాచరణ శక్తులు వృద్ధియైనవి. అనేకచోట్ల ఈ రైతుయాత్రలు

జయప్రదంగా జరుపబడి ఇతర ప్రాంతములలో కూడ వీటి అనుకరణను

'ప్రేరేపించినవి. అనేకమంది సానుభూతిపరులు ఈ వుద్యమానికి బాసటగా

నిలిచారు. ఇందుకు ఆనాటి జాతీయోద్యమం, దుర్భర ఆర్జిక దుస్థితి చాలా

త్త

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం వరకు కారణము _ఈ రైతుల వైతన్యానికి పైవి కారణాలైనా, పాలకుల పరమైన కారణాలు కీలకమైనవి. 1920 నాటికి మొదటిప్రపంచ యుద్ధం పూర్తయి, అన్ని దినుసుల సరఫరాకు కరువు (500280) ఏర్పడి వున్నది.(ఆ తర్వాత 1928 నుండి ఆర్థిక మహా మాంద్యం మొదలైంది) యుద్ధంలో బ్రిటన్‌ పాల్గొనడం వల్ల వచ్చిన నష్టాల్ని పూడ్చుకోవడానికి, మరింత బలోపేతంగా తయారవడానికి భారత పాలితుల నుండి (640%)606) ప్రాధమిక సరుకుల్ని ధాన్యాన్ని రాబట్టుకోవాలనే ఎత్తుగడతో రాజకీయ ప్రక్రియను అనుమతించింది బ్రిటిష్‌ అలా కాక. పాలితులతో తలపడితే (600[%0%20 ఈ ఆర్థిక ప్రయోజనం దెబ్బతింటుంది. అందుకే శాంతియుతంగా వున్న ఆ కాలంలో రాజకీయ ప్రక్రియను ఆమోదించింది. (మరోలా చెప్పాలంటే భూస్వామ్య వ్యవస్థలో పెట్టుబడిదారీ అంశ (61606౧0 ఇంకుతున్నదని అర్ధం). అలాగే టెటిష్ట్‌ పీల్చివేసే భూస్వామ్య నాయకత్వ స్థానాన్ని (జమిందారును) కావాలనే బలహీనం చేసింది.” ఎందుకంటే తనకు అవసరంగా వున్న 'అదనపు ఉత్పత్తిని పాలితుల నుండి సాధించడం, (ప్రజాస్వామిక భావాలను వ్యవస్థలోకి ' రాకుండా చేయాలని చూసే జమిందారు బలహీనపడకుందా సాధ్యంకాదు. అందుచేత జమిందారు తర్వాత రెండో స్థానంలో వున్న ధనిక రైతాంగాన్ని బ్రిటిష్‌ ఈ కాలంలో బలపర్చింది. గత దశాద్ధింతో పోలిస్తే ఈ 1930వ దశాబ్దంలో రైతులు సంఘటిత పడ్డారు. వాళ్ళ కార్యాచరణా పెరిగింది. దీనికి ఈ దశాబ్దం మొదటినుండే ముంచుకొచ్చిన ప్రపంచ ఆర్ధిక సంక్షోభం (1928-34) ప్రధానకారణం. "దాంతో రైతుసంఘం రైతులను ఇబ్బడిముబ్బడిగా చుట్టుముట్టిన సమస్యల్ని ఎదిరిస్తూ, రైతుల్ని కదిలించడానికి ముఖ్యపాత్ర తీసుకున్నది. ఈ సంఘ కృషివల్ల వచ్చిన విజయాలకూ రైతులు ఉత్సాహించారు. * మరోవైపు రైతులు వాళ్ళ వూళ్ళతోబాటు ఇతర వూళ్ళలో జరిగే సభలు, యాత్రల్లో తరచు పాల్గొనడం ద్వారా అవగహనను పెంచుకున్నారు. వాళ్ళకు జమిందారును ఎదిరించే చైతన్యం పెరిగింది. జమిందారు పాలనపై పల్లెత్తి పలుకలేని మానసిక స్థితి నుండి ఆ పాలనను విమర్శించే స్థాయికి చేరారు. రైతులంటే జమీకి వున్న మొదటి అభిప్రాయం మారసాగింది. రైతులు కదిలితే జమీ వ్యతిరేకులుగా, జాగ్రత్తగా మసలుకోతగ్గవాళ్ళుగా జమీ చూడసాగింది. లైతులేమో తాము మరింత సంఘటితంగా కదిలితే జమిందాబీ విధానమే రద్దు అవుతుందన్న నమ్మకానికి (ఈ దశాబ్ది చివరివరకు) వచ్చారు. ఈ మార్పుకు స్వాతంత్ర్యం రాబోతుందన్న ఒకలాంటి తెలివిడి లేదా గ్రహింపు తోడైంది. జమీ రైతుల్లో వికసించిన పై సంఘీభావ, కార్యాచరణ శక్తులకు ఆ జమీ రైతు సంఘ సమీకర్తల సమర్ప్చిత కృషి అవగాహనలు ముఖ్యకారణాలు. మదనాపురానికి చెందిన ధనికరైతు, యువకుడు మారుపు పద్మనాభం సమీకర్తగా చేసిన కృషి దానిలో ముఖ్యమైంది. * తై

జకటో భాగం ఈయన జమిందారు. దోపిడిని స్వయంగా అనుభవించినవాడు. మదనావురంపై జమిందారు పగసాధింపు చర్యల్ని చూసినవాడు అందుకే రైతుల్ని అన్నివిధాలా అణచివేసే జమిందారీ విధానం రద్దుకోసం రైతులను సమీకరించ పూనుకున్నాడు. (ముఖ్యంగా 1930 తర్వాత) ఆయన రైతుల అవగాహన పెంచుతూ, నెలకు ఇరవై రోజులు జమీ వూళ్ళలోనే క్యాంపులేసి రైతులకు తోడుండేవాడు. గిరిజన (గ్రామాల్లో ఆనాడు తీవ్రంగా వున్న మలేరియా, తిండిదొరకని పరిస్థితుల్లోను ఆయన కృషి సాగింది. 1938 నాటికి ఆయన మందస రైతు సంఘ అధ్యక్షుడైనాడు కొంతవరకు అలాంటి కృషే సవరరైతుల మధ్య మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి చేశాడు. ఇలాంటి సమీకర్తల కృషివల్ల జమీలో అట్టాడ బచ్చన్న గానుగుల తరణాచారి, గుంట నారాయణ, వావిలపల్లి పురుషోత్తం సమీకర్తలుగా _ ఎదిగారు. మందస రైతుల చైతన్యానికి ఇలాంటి సమీకర్తల కృషి ముఖ్యమైన సంస్థాగత కారణం, ఏమైనా రైతుసంఘం) అనే పేరున్నా నిజానికి జమీ మొత్తం మీద పనిచేసే ఇలాంటి సమీకర్తలు కొద్దిమంది రైతులే! రైతుసంఘం జమీ స్థాయిలో “నిర్మాణ రూపం'గా, సమష్టిగా పనిచేసింది తక్కువేననాలి. మందస రైతుసంఘపు కృషికి కొన్ని పరిమితులున్నాయి. రైతు సంఘం పెద్ద భూకమతాలున్న రైతుల సమస్యల పైననే (తద్వారా మరింతగా వాళ్ళు అభివృద్ధి చెంద వీలున్న సమస్యలపై). డిమాండ్లు పెట్టింది. దానికే పరిమితమైంది (శిస్తుల తగ్గింపు, అప్పుల మినహాయింపు, నీటి వసతి మెరుగుకు సంబంధించిన డిమాండ్లే కానీ పేద, సన్నకారు రైతులకు సంబంధించిన కలప సమస్య, జప్తుల రద్దు, అధికార్ల జులుం, కూలీ రేట్ల పెరుగుదలలాంటి డిమాండ్రకు ప్రాధాన్యత వుండేదికాదు భూమిలేనివారికి భూమి కావాలనే సమస్య మాటేలేదు) కాని పెద్ద భూస్వామిగా వున్న జమిందారుకు కాలందోషం పడుతూ తమకు నాయకత్వం వహించే అవకాశం వచ్చిన తర్వాత, అలాగే ఇన్నేళ్ళుగా వ్యవసాయం చేసిన అనుభవంతో విసృత ప్రాతిపదికపై రైతుసంఘ నాయకులు డిమాండ్లు పెట్టలేదు. అంటే వ్యవసాయ ఆధారిత వర్దాలు, పేద, కూలీ వర్షాలకు సంబంధించిన డిమాండ్లు పెడుతూ, వాళ్ళను తమలో కలుపుకునే (14691216) ఉద్దేశంతో రైతుసంఘం డిమాండ్లను రూపొందించలేదు. దీనికి కారణం ఆ సంఘ నాయకత్వానికి వున్న ధనిక రైతాంగ వర్గ స్వభావమే! (ఈ కారణం వల్లే ధనికవర్గపు రైతులే ఎక్కువగా రైతుసంఘంలో చేరారు; అందువల్ల సంఘానికి పై రైతాంగ వర్ణాలకు 'జయట' వున్న “ఉమ్మడి శత్రువైన జమిందారు. వైపు వేలుచూయిస్తూ, అతన్ని వ్యతిరేకించే 'ఏకసూత్ర కార్యక్రమమే” వుండేది. లేదంటే జమిందారుపై ప్రభుత్వానికి ఫిర్యాదు చేయడమో, _ అలాగే రైతు సంఘం కృషి నీటి వసతి మెరుగ్గావుండి, ధనిక, మధ్యతరగతి రైతులు ఎక్కువెక్కువున్న మందస పరిసర రాజమణిపురం, మదనాపురం, వరదరాజపురం- అలాగే రోడ్డుమీది వూక్షైన బాలిగాం, హరిపురం, అంబుగాం లాంటి సర్వే సెటిలుమెంట్లు జరిగిన, తె

పల్లపు గ్రామాల్లోనే కేంద్రీకరించబడేది. కానీ, మందసకు తూర్పున వున్న సముద్రతీర ఇసుక భూముల మెట్ట ఉద్దానంలోగానీ, పడమటి గిరిజన అటవీ ప్రాంతాల్లోగాని రైతు సంఘ కేంద్రీకరణ వుండేది కాదు. భావజాలం కీత్యా చూస్తే, మందస రైతు సంఘంలో ఎంతో వైవిధ్యం వుంది. మారుపు పద్మనాభం రైతుల కష్టాలను మానవతాదృష్టితో చూసి స్పందిస్తే, మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి గాంధీవాదాన్ని గిరిజనరైతుల్లో ప్రచారం చేసేవాడు. శ్యాంబాబు, రైతులకు రష్యా సోవియట్ల తరహా (ప్రభుత్వం ఆవసరమనే భావాలు కలిగినవారు. ఈ భావాలను రైతులకు బోధించేవారు.సమీకర్తలతో చర్చించేవారు. (ఈ భావాలు రైతులకు ఏమేరకు ప్రభావితం చేశాయో నిర్దిష్టంగా చెప్పే ఆధారం అందుబాటులో లేకున్నా, పద్మనాభంగారు శ్‌ అంకితమై పనిచేసేలా (వాళ్ళలో కూరుకుపోయి ఆలోచించేలా), పురికొల్పాయి. “- దుక్కా సూర్యనారాయణ రెడ్డి కొంతవరకు ఈ భావాలే వున్నవాడు. 10! గౌతులచ్చన్న అతివాద తరహాలో జమిందారీ విధానం రద్దుకోసం, స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాదాలనేవారు. రంగా సోషలిస్టు భావాలను, జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్య కమ్యూనిస్టు భావాలను ఉపన్యాసాల్లో ప్రబోధించే ఇంతట్లో 1939లో రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మొదలైంది. ఈ యుద్దాన్ని కాంగ్రెసు, అతివాదులు వ్యతిరేకించారు, ఎన్నికైన కారగ్రెసు మంత్రివర్షాలు రాజీనామాల నిచ్చాయి. 'ప్రతిక్రియగా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 'దేశరక్షణ చట్టం (06190006 01 116414 4169) (కింద నాయకుల్ని నిర్బంధించసాగింది. ఈ యుద్ధంలో (బ్రిటన్‌ పాల్గొన్నప్పటి నుండి అంతకుముందటి దశాబ్దంలో అది రైతులకూ, జమీందార్లకూ మధ్య నిర్వహించిన మధ్యవర్తిత్వ పాత్రనుంచి వైదొలగింది. ఉత్పత్తిని ఎక్కువెక్కువగా రాబట్టేందుకే బ్రిటిషు ప్రభుత్వం లోగడ అలాంటి మధ్యవర్తిత్వ పాత్రను నిర్వహించింది. (ధనిక రైతాంగం పట్ల సానుకూల దృష్టికి చెల్లు బీటీ ఇచ్చింది) .యుద్ధంలో పాల్గొనడంతో చానికి రెవెన్యూ అవసరాలు అనేక రెట్లు పెరిగాయి అ అవసరాలకోసం అది రెవెన్యూను వసూలు చేసే వర్గం-జమిందార్హు, పెద్ద భూస్వాములు-తో చేరిపోయింది (వాళ్ళ 'వసూళ్లకు అనువైన వాతావరణాన్ని కల్పించడం” తప్పనిసరైంది). ప్రభుత్వ విధానంలో వచ్చిన ఈ మార్చు వల్ల పుంజుకున్న జమిందార్లు, అంతర్జాతీయ పరిణామాలు అలా రైతాంగాన్ని ప్రభావితం చేశాయి.

1989 నుండి జమిందార్తు బకాయలు, శిస్తువసూళ్ళకు కోర్టులకు వెళ్ళకుండా నేరుగా జప్పులు చేయడానికి దిగాడు;. ఎక్కువ ఆదాయాన్నిచ్చే అడవులపై నియంత్రణ పటిష్టం చేశాడు. బ్రిటిష్‌ -రాజ్యం తోడ్పాటు కోల్పోయిన రైతాంగం తన ఒక్కున్ముడి బలం మీద, పోరాటాల పైన ఆధారపడద్దది. ఇలా 1983 నాటికి-దశాబ్ద కాలానికి పైగా-నిరంతర కార్యాచరణలో చైతన్యం పొంది. దోపిడిని ఎదిరించే రైతులు ఒకవైపు, పై పరిస్థితి వల్ల పుంజుకున్న జమిందారు మరోవైపు పరస్పరం ఎదురెదురైన పరిస్థితి రెండో ప్రపంచ “యుద్ధం సాగుతున్నప్పటికి వచ్చింది. ఈ నేపథ్యంలో రైతు శక్తి ప్రదర్శనకు, రైతుల్ని న!

బకటో భాగం ఉత్సాహపర్చడానికి అఖిలభారత కిసాన్‌ సభ ఐదవ జాతీయ మహాసభల్ని మందసకు 1] కిలోమీటర్ల దూరంలో వున్న పలాసలో జరిపేట్లు జిల్లా రైతు సంఘం ఒప్పించింది.

1940 మార్చి 26,27 తేదీల్లో జరిగిన పై సభలకు మందసతో బాటు చుట్టు జమీల రైతాంగం 30 వేలకు పైగా వచ్చారు. పద్మనాభం లాంటి సమీకర్తలు మందస జమీలోని రాజపురం చుట్టు గ్రామాలనుండి వేలాది మంది రైతులను సమీకరించారు. వేలసంఖ్యలో రైతు. స్త్రీలు, గిరిజన రైతులు పాల్టొన్నారు.!2 ఈ సభల్లో రైతాంగం వాళ్ళ నాయకులు జమిందార్ల దురాగతాలపై చెప్పింది విన్నారు. అప్పటిదాకా జమిందారు గూర్చి వాళ్ళకున్న అనుభవాలకు తోడు ఈ సభల్లో పాల్గొనడం ఒక ప్రక్రియ (0100653) వాళ్ల ఆలోచనల్లో! ఈసభ కొల్లు, శిస్తులను నిరాకరించే ఉద్యమాన్ని రైతులు చేపట్టాలని పిలుపునిచ్చింది. 103 అలా చేస్తే జమిందారీ వ్యవస్థ, దాన్ని కాపాడే బ్రిటిష్‌ పాలన పోతుందన్నది. ఈ సభలకు ఎంతో రాజకీయ ప్రాధాన్యత వున్నది. లో

మొత్తంగా చూస్తే, రైతులు జమిందారును బ్రాహ్మణ మత ధర్మ ప్రభువుగా భావించిన తొలి దశనుండి, ఆ పాలన దౌర్జన్యానికి వణకిపోయి అణగివున్న తీరు నుండి, దశాబ్దకాలపు రైతుసంఘ కార్యాచరణలో భాగం అయినంత మేర (రైతులు సభల్లో గుంపులుగా చేరి జమిందారును నిరసించడం, ఆయనను కోర్టులో ఎదుటిపక్షంగా ఎదుర్కోవడం, ఆయనపై (ప్రభుత్వానికి ఫిర్యాదులు చేసే దశ) మళ్ళీ ఈ జమిందారు వ్యతిరేకత రైతుల సామూహిక చైతన్యంగా రూపుదిద్దుకున్న చైతన్య ప్రస్థానంలో పలాస రైతు సభలు ఖచ్చితంగా మలుపు అని రాబోయే పరిణామాలు రుజువుచేస్తాయి. అ పరిణామాలేమిటో చూద్దాం.

త్త

మందన రైకుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

రెండో భాగం లైకుల ప్రతిఘటన - ఆ తర్వాత

'మందస సంస్థాన గ్రామములు సందర్శించి వచ్చితిని...ఆ [ప్రజలతో సంభాషించిన మీదట ఎంతమా(త్రము శద్దజాగ్రత్తలు చూపినను ఇటువంటి ఘోర కృత్యము జరుగక పోవచ్చునని నా తాత్పర్యము ఈ సంఘటన జరిగి నెల, పదిహేను దినములయినను ఎచట అరెస్టు చేయుదురో అను భయముచే గృహములు వీడి పారిపోయిన పురుషులందరు వర్షములు పడి, పొలములు వ్యవసాయమునకు పదునుగా వచ్చినను ఇంటి ముఖమైన చూడకపోవుట వారెంత బాధాహృదయులై వుండిరో వేరుగా తెలువవలెనా?... మగవాళ్ళు పారిపోయి మొగము చాటుచేయుట జాలిగొలుపుచున్నది.... దారిద్ర్యం, మూర్ధత్వం అజ్ఞ్జానాలకు నిలయములైన ఈ &,5 (గ్రామాల్లో

ఆంధ్రరాష్ట్ర గ్రామ పునర్నిర్మాణ సంఘమువారు నిర్మాణ కార్యక్రమములకు పూనుకోవలెను " “టంగుటూరి ప్రకాశం, కాంగైసు అధ్యక్షులు (యందన వర్పుబించి వచ్చిన తర్వాత చేసిన ద్రకటన ఆంధ్ర నభతికు 24 ౮ 29460 గా6 ఇం0౪866 26 01641020/ 7111289ల3 2064 ల ౧276 16016766 2 $6*66 109501. 0% 16 04€అ ౧216 006 61325000౪5 86094103 01 1015 01230 *గళు 16 001106 ౪/23 6౮6 10 ఈ6412006 ౪1 86310105 120! 200050. 865646 361-

(61063 26 ౧0021166 [01 08698019 020606 13 ౧6౦౮౩.

&.0.5602006112, 5635391015 626 (| ౧౭ ౮౭6667767౧ 22 వాటూ?ంగూ 64౮౭ గ/౦.౩6 6 940)

గగ జ్యే రైతుల ప్రతిఘటన-కాల్పులు

మొదటి భాగంలో చర్చించినట్లు అప్పటి చారిత్రక నేపధ్యంలో రైతులు చైతన్యం పొంది, జమింధారు దోపిడి, పీడనలను _ ఎదిరించిన సందర్భమే మందస రైతుల ప్రతిఘటన. పలాస సభలనుండి వచ్చిన మరునాడే జరిగిందీ ఘటన. 1940 ఏప్రిల్‌1 నాటి రాజమణిపురం “దొమ్మీకి, కాల్పులకూ* కారణమైన సన్నివేశం. అది రిజర్వు అడవిని రైతులు నరకడం. అడ్జొచ్చిన ఫారెస్టు సిబ్బందిని వెంట తరమడం:

మార్చ్‌ 28 నుండి 30 వరకు రాజమణిపురం చుట్టుపట్టు (గ్రామాల రైతులు తమంత తాముగానే (రైతు నాయకులకు చెప్పకుండా) బళ్ళతో వెళ్ళి రుక్కుమెట్ట, బుడంబ, రామరాయి రిజర్వు అడవి నరికి కలప తెచ్చారు. దారిలో అడ్డగించిన ఫారెస్టు సిబ్బందిని వాళ్ళు లెక్కచేయలేదు. వెంట తరిమారు కూడా సంగతి తెల్సుకున్న మందస దివాను రామకృష్ణదేవు అడవి చట్టాన్ని రైతులు ధిక్కరించారని సబ్‌ కలెక్టరుకు వర్తమానం పంపాడు.

మరునాడు (ఏప్రిల్‌ ఒకటిన) ఉదయమే, సబ్‌ కలెక్టరు, పోలీసులు వచ్చి మందస జమిందారును కలిశారు. వాళ్ళు సంగతి తెల్సుకొని, పర్మిట్లు లేకుండా రైతులు నరికిన కర్రల సోదాకు గ్రామాలకు బయలు దేరారు.

వాళ్ళు రాజమణిపురంలో సోదాలు జరిపి, కొంత కలప స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఏడుగురు నైతులను. అరెస్టుచేసి బేడీలతో తీసుకెళ్ళారు. వాళ్ళలో ఆవూరి పెద్దరైతు, వృద్ధుడైన గూడేన అప్పయ్య ఒకరు. ఆయన్ను అరెస్టు చేసినందుకు కోపగించిన ఆయన కుటుంబసభ్యులు, బంధువులు, రైతులు, స్రీలు అంతా కలిసి మందస వెళ్ళే రోద్డుచేరారు.

రోడ్డు దగ్గర ఆపిన కార్లో పోలీసులు అరెస్టు చేసిన వాళ్ళను కూర్చోబెట్టి, కారు స్టార్టు చేయబోతుండగా రాజమణిపురం నుండి రోడ్దు చేరుతున్న రైతులు “కారాపండి” అని కేకలు వేయడం, రోడ్డుమీదున్న యువకులు కారాపటం, వచ్చిన జనం. అరెస్టయిన వాళ్ళను కారునుండి బయటకు లాగడం వెంటది వెంట జరిగాయి వాళ్ళు తలోదిక్కు పారిపోయారు ఈలోగా రాజమణిపురం నుండి వచ్చిన పోలీసులు పారిపోతున్న వాళ్ళలో ఐదుగురిని తిరిగి అరెస్టుచేశారు.

ఈలోగా చుట్టు గ్రామాల నుండి జనం పోగవసాగారు. రైతులను *'మందస తీసుకెళ్ళి

తి

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

జామీను మీద విడిపిస్తామని* అధికార్లు, “అక్కడే జామీను లేకుండా వెంటనే వదలాలిని రైతులు పట్టుబట్టసాగారు. మధ్యలో అరెస్టయిన వాళ్ళు, చుట్టూ పోలీసులు, ఆ చుట్టూ గుమి గూడిన వందలాది మంది రైతులు,స్రీలు నిలబడ్డారు. పగలంతా చర్చలు, వాదోపవాదాలు సాగాయి,

చీకటి పడబోతుండగా రైతులకూ అధికార్లకు రాజీ కుదిరింది “జామీను మీద అక్కడే రైతుల్ని వదిలేయాలనీ, రైతునాయకులు వారికి జామీను లివ్వాలిన్నదే ఆ రాజీ. జామీను తతంగం నచ్చని కొందరు రైతుల్ని “బేషరతుగా వదిలెయ్యాల*'న్న పంతం పట్టారనీ, జామీనులివ్వటాన్ని మందస జమిందారు బంధువు రాంప్రసాద్‌ అంగీకరించలేదనీ, ఏదైతేనేమి వైతులు అధికార్లకు మధ్య ఘర్షణ మొదలైంది. రైతులు మట్టి బెడ్డలు, కర్రలతో అధికార్లను ఎదిరించారు. పోలీసులు రైతులపై కాల్పులు జరిపారు.

ఆ కాల్పుల్లో గుంట చక్రపాణి (40 ఏళ్ళు-డబారు), గుంట చిన్ననారాయణ (45ఏళ్ళు- డబారు), కొర్లె చంద్రయ్య (రాజమణిపురం-45 ఏళ్ళు), కరై కళియాడు (48 ఏళ్ళు- రాజమణిపురం) అనే నలుగురు రైతులూ, ఒక రైతు స్రీ-సాసుమాను గున్నమ్మ (26 ఎళ్ళు-దాజమణీపురం) మరణించారు. దొడ్డాల రంగారావు అనే పోలీసు కానిస్టేబులు చనిపోయాడు. సబ్‌ కలెక్టరు, 0.1. లతో సహ ఇతర అధథికార్లకు తీవ్రగాయలైనాయి. ఆనాటి స్వాతంత్రోద్యమ కాలంలో ఆ ఘటన “మందస కాల్పులు*గా మద్రాసు రాష్ట్రంలో 'అఖ్యాతమైంది.చనిపోయిన గున్నమ్మ “వీరగున్నమ్మ'గా చరిత్రలో కేరుకెక్కింది మందస రైతు ప్రతిఘటనపై భిన్నకధనాలు, వాదనలు ప్రచారంలో వున్నాయి. ఆ (ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న రైతుల, సమకాలికుల జ్ఞాపకాలతో, అప్పటి చారిత్రక ఆధారాలతో న్‌ు 'ప్రతిఘటనను పునర్నిర్మించే ప్రయత్నం, వాస్తవాల్ని చిత్రించే కృషి ఈ రెండో భాగంలో జ గుతుంది. అలాగే ప్రతిఘటనలో గున్నమ్మ పాత్ర (1016 పై వున్న భిన్న అభిప్రాయాలను

ర్పెంచడం జరుగుతుంది. ఇప్పుడు (ప్రతిఘటన జరిగిన తీరును సంక్షిప్తంగా పరిశీలిద్దాం 50

కభండెడ్ర రి ప్రతిఘటన- వాస్తవాలు ఇప్పటి 5వ నంబరు జాతీయ రహదారిపై వున్న హరిపురానికి పడమరగా మందసకు ఒక రోడ్డు పోతుంది. అ రోడ్డుకి 5కి.మీ. దూరాన మందస ఉంది. ఆ రోడ్దు మధ్యలో 3వ నంబరు మైలురాయి వుంది. అది రాజమణిపురం మైలురాయి. అక్కడినుండి దక్షిణాన చిన్నదారి గుండా అర కిలోమీటరు వెళ్లే వస్తుంది రాజమణిపురం వూరు. ఈ తోవ (గోర్ట) సునాముది గెడ్డ మీదుగా పోతుంది. ఓ మోస్తరు పెద్దవూరు అది. వూళ్ళో 85 శాతం కింతలి కాళింగులు. వీళ్ళది వ్యవసాయ కులం. మిగతావాళ్ళు చొకళ్ళు, కోనార్లు, (గొల్లలు), షరాబులు (కమ్మరి, వడ్ల, కంసాలీలు), కుమ్మర్లు, సొండీలు, నెయ్యిలవాళ్ళు, మాల, మాదిగలు. హరిపురం నుండి మందస వెళ్ళీ రోడ్డుకు, దక్షిణం వైపున హరిపురం నుండి వరుసగా బాలిగాం, కుంటికోట, రాజమజిపురం, పిడి మందసాలు; ఉత్తరం వైపు డబారు, వరదరాజపురం, మదనాపురం, పుచ్చపాడు, పితాతోళి, ఖైరి సారంగపురాలు ఉన్నాయి. పల్లపు పంటచేలున్న ఈ (గ్రామాలకు తగిన నీటివసతి ఉన్నది. ఈ వూళ్ళలోనూ కింతలి కాళింగులదే ముఖ్య వ్యవసాయ కులం. అనాడు 1940 ఏప్రిలు ఒకటో తేది. దశమి. సోమవారం. 11 గంటల ప్రాంతంలో మందస నుండి కార్గో సబ్‌కలెక్టరు, సర్కిల్‌ ఇన్‌స్పెక్టరు, సబిన్‌స్పెక్టరు తదితర ప్రభుత్వాధికారులు పోలీసుల్ని వెంటతీసుకొని రైతులు అక్రమంగా కొట్టిన కర్రల సోదాకు వెళ్తున్నారు. రాజమణిపురం దిశగా వెళ్తున్నపుడు కన్పించిన దృశ్యం వాళ్లను ఆపేసింది. ఆ అధికార్లు రిజర్వు అడవిలో పర్మిటు కట్టకుండా ఆ చుట్టు (గ్రామాల రైతులు కర్రలు కొట్టారన్న దివాను అభియోగం మీద తనికీక బయలుదేరారు. ఆ కన్పించిన దృశ్యం- ఓ రైతు నీటిలో కర్రల్ని “ఊరవేస్తున్న దృశ్యం*. ఆయన నెయ్యిల మంగులు... ఊరు రాజమణిపురం, ఆయనను సమీపించి, కర్రలెక్కడివంటే రామరాయకొండవన్నాడు. "కాదు రిజర్వుకొండవి' అన్నారు అధికార్లు కాదు కాదన్నాడా రైతు. పర్మిటును చూపలేకపోయిన మంగులును తీసుకొని అధికారులు రాజమణిపురం వచ్చారు వాళ్ళు అ ఊళ్ళో జరిపిన సోదాలో అక్కడక్కడా తాజాగా నరికి తెచ్చిన కలప దొరికింది. గొర్లె కరెన్స గొర్లె జంగమయ్య, గొర్లె దాలిబంధు, గొర్లె చిన చంద్రయ్యల దగ్గర ఈ కర్రలు దొరికాయి. అధికారులు వివరాలు రాసుక్తు కర్రలు మజ్టి లచ్చుమయ్య, భంచాథి లధాలల్పు ఛి క ల. ఖా ప ఖగ వ్‌] 0 సం9 రమ్య? వుల“ సం న్‌ శ

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం తమ్మినాన కృష్ణమూర్తి నాన్నల వద్ద కన్పిస్తే పర్మిట్లు చూపమన్నారు. వాళ్ళతోబాటు మరికొందరు పర్మిట్లు చూపారు.చూపిన వాళ్ళను వదిలేశారు. చీటీలు (పర్మిట్లు) చూపని రైతుల కర్రల్ని ఊళ్ళో ఒకచోట పోగేశారు. ఇవి రిజర్వు అడవి నుండి తెచ్చినవని అధికార్లూ, కావని రైతులు వాదించసాగారు. అయితే చీటీలు చూపమన్నారు అధికార్లు. “ఫారెస్టు గేటులో చీటీలు చూపింతర్వాత వాటి అవసరమేమిటి? చింపిజల్లేశాం. ఇప్పటిదాకా ఎందుకుంటాయని” రైతులు వాదించసాగారు. గూడేన అప్పయ్య :- ఏమిటీ, మీరు కర్రలూ సూడబోరు (నరికేప్పుడు), అడవీ సూడబోరు తోవ ఎల్లడం సూడబోరు. ఇవి ఎక్కడినుండి తెచ్చారో సూడకుండా ఇప్పడు ఆళ్ళకి పట్టడానికొచ్చినారు? ॥

గూడేన నర్సింహులు :- కొండకీ ఈ వూరికి తోవ ఎక్కడ? తోవలో కర్రలు పట్టకుందా మీరేల వూళ్ళో పడ్డున్నారు.

గొర్లె కర్రన్న :- ఎవరు సూసినారు కర్రలు కొడుతుంటే, ? ఏవరూలేరు! కర్రలు తెస్తుంటే ఫారెస్టు దాటింతర్వాత చీటీలు చూపి పారేశాం. ఇప్పడు ఎలా చూపగలం.కలప, కంప్కరొడ్డా తెచ్చుకునే వాళ్ళం.

ఇలా రైతులు తాము రిజర్వు అడవి నుండి కర్రలు కొట్టలేదంటూనే, అలా కొట్టనపుడు

అడ్డుకునే పద్ధతిని ప్రశ్నించారు.

అటవీ చట్టం (ప్రకారం పర్మిట్లు లేకుండా కర్రలు తెస్తున్నపుడు ఆ కర్రల్ని పట్టుకొని జరిమానా వేయాలి. చెల్లించనపుడు ఫారెస్టు కేసుపెట్టి కలప స్వాధీనం చేసుకోవాలి. అందువల్ల కర్రలు ఊరికి చేరింతర్వాక చేసే ఈ సోదాల్నీ కర్ర స్వాధీనాల్ని రైతులు ప్రశ్నించారు. మిగతా చోట్ల సోదాలనూ వివిధ పద్గతుల్లో అడ్డుకున్నారు. తమ కర్రలు బుడార్సింగి

యఖ ౯ సే అడవివని వాదించారు.

“అవేమీ పట్టించుకోని సబ్‌ కలెక్టరూ, పోలీసులు రైతులు ఫారెస్టు చట్టాన్ని అతిక్రమించారనీ, పర్శిట్లులేని రైతుల దగ్గరున్న కర్రల్నీ కార్జికి స్వాధీనం చేశారు రిపోర్టు రాసుకొనసాగారు.

ఈ పరిస్థితిని అప్పటి జమీన్‌ రైతు పత్రిక ఇలా నమోదు చేసింది. “ట్లు కొట్టిన గ్రామస్తులు వీరికి కర్రల్ని అప్పగించలేదు. లొంగను కూడాలేదు. అంత కొంత కష్టంమీద ఏడుగురిని అరెస్టుచేశారటి.3

అంతకు రెండ్రోజుల ముందే (మార్చ్‌ 30న) రాజమణి పురానికి 5.1, తాలూకా మెజిస్ట్రేటు, ఇద్దరు పోలీసులు, ఎస్టేటు జవాన్లు వచ్చారు. కర్రలు ఎవరెవరు తెచ్చారో కార్టి, కరణాలను అడిగి వాళ్ళు చెప్పిన పేర్లు రాసుకున్నారు.* అప్పుడు రైతులు గుమిగూడారు. అధికార్లను లెక్కచేయలేద్గు. సోదాల్ని' చేయనివ్వల్లేదు. నినాదాలివ్వసాగారు. పరిస్థితిని గమనించిన 52 త్‌ సే

• లో త్‌ ల

రెండో భాగం

మెజిప్టేటు కలప స్వాధీనానికి గానీ, అరెస్టులకు గానీ ఉన్న బలం సరిపోదని మందస ముఖం పట్టారు. అయితే కారి యిచ్చిన సమాచారం ఆధారంగా 1) గొర్లె కరన్న 2) గొర్తి చంద్రయ్య, 3) నెయ్యిల మంగులు, 4) గూడేన అప్పయ్య, 5) గూదేన నర్సింహులు, 6) గొర్లె దాలిబంధు, 7) గొల్లి జంగమయ్యలపై 147, 353 0 సెక్షన్లపై కేసు నమోదు చేశారు *

పోలీసులు, అధికార్లు మళ్ళీ ఒకటి, రెండు రోజుల్లో వూరికి తప్పక వస్తారని అనుమానించిన రైతులు కర్రలు దాచే ఏర్పాట్లలో ఒకవైపు, మరోవైపు చుట్టూ వూళ్ళ రైతులకు, తమ బంధువులకు సమాచారం అందగానే రావాలంటూ చెప్పి వుంచారు." అందుకే ఆ రోజు (ఏప్రిల్‌ ఒకటో తేదీన) రాజమణిపురంలో పోలీసులు వచ్చారని తెలియగానే జనం పోగయ్యారు

పోలీసులు పైన తెల్పిన ఏడుగురు రైతులకు బేడీలు వేశారు. వాళ్ళను కొందరు పోలీసులు రోడ్డు దగ్గరకు తీసుకు పోవడానికి సిద్ధమయ్యారు. రైతులు వాళ్ళతో వాదించడం మొదలుపెట్టారు. వాదనను పెడచెవిన పెట్టిన పోలీసులు రైతులను మెల్లిగా ఊరినుండి తీసుకెళ్తున్నారని తెలవగనే కలకలం మొదలైంది. అప్పడు కర్రలు ఎక్కడివనే వాదన స్థానంలో అరెస్టుచేయబడ్డ రైతులగూర్చి ఆలోచించసాగారు. బేడీలు వేసి తీసుకెళ్తున్న వాళ్ళను వదిలెయ్యాలని పోగైన రైతులు, ప్రీలు అనసాగారు

అరెస్టయిన వాళ్ళలో గూడేన అప్పయ్య ?0 ఏళ్ళ వృద్ధుడు. వూళ్ళో ధనిక రైతు. వూరినిండా కులస్తులు, బంధుజనం, పలుకుబడి దండిగా వున్నవాడు. ఆయన్ను (కొడుకు నర్సింహులునూ) బేడీలేసి తీసుకెళ్ళడంతో వూళ్ళో కలకలం బయలుదేరింది.

ఊళ్ళోనే వుండిపోయిన గ్రామస్తులు, చుట్టుపక్కల గ్రామాల రైతులు ఇలా తలోదిక్కుగా వాదించుకీంటుంటే అధికార్లు (గ్రామాధికార్లతో మాట్లాడుతూ. కేసు రాతకోతల పనిలో వుండిపోయారు. ఇంకా వూళ్ళో సోదాలు చేయాలనసాగారు. ఈలోగా అక్కడికి గూడేన అప్పయ్య బంధువర్గంతా చేరింది. అప్పడు అప్పయ్య కూతురు మహాలక్ష్మి వాళ్ళతో అంది ”

“మా 70 సంవత్సరాల తండ్రిని పట్టుకెళ్తున్నారు పోలీసులు. ఏటీ...మీరల్లా సూత్తన్నారు. గాజులుగానీ ఏసుకున్నారా? పదండి”

“ఇంతటోడు .. మన అప్పయ్య ముసిలోన్ని ఈల్లు పట్టుకెళ్తున్నారు గదా! ఎళ్టాం పద. ఏటిసేత్తారో.. జైళ్ళోపెడతారో మరేటిసేత్తారో..” అనుకుంటూ ఆయన బంధువర్గం, యువకులు, రైతులు రోడ్డు దిక్కుగా కదలసాగారు అదే మహాలక్ష్మి “మా 70 సంవత్సరాల ముసిలోడికి వదిలేయండి. మగవాళ్ళను పట్టుకుంటే పట్టుకోండి అని అధికారుల్లో అన్నా, వాళ్ళు విననట్లు వుండిపోయారు. .

53

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

(గ్రామస్తులు, అడ మగా, పిల్లలు ఒకరివెంట ఒకరు గుంపులుగా '*పిల్లాదిమొదలు” మందస రోడ్డు దిక్కుగా కదలసాగారు. అధికార్లు, పోలీసులు ఈ పరిణామాన్ని గమనించేలోగా జనం గుంపు రోడ్డుకు సగం దూరం చేరింది.

మూడో నంబరు మైలురాయి దగ్గర రోడ్డుపై కారు ఆపివుంది. అక్కడ రాంప్రసాద్‌ ( ఎస్టేటు పాలనాధికారి, ఒంటిచేతివాడు) వున్నాడు.

పోలీసులు వూరిదారి నుండి మందస రోడ్డు చేరారో లేదో, వెనకనుండి ఉరుకులు, పరుగులతో గుంపులు గుంపులుగా జనం కేకలు పెట్టుకుంటూ పరిగెత్తుకుంటూ రాసాగారు. ఆ రోడ్డు సమీపంలోని పొదల్లో డబారు గ్రామానికి చెందిన 17 ఏళ్ళ యువకుడు గుంట బైరాగి, మరోముగ్గురు యువకులు అవులు కాస్తున్నారు. గూడేన కౌసల్య (రాజమణిపురం) అనే స్రీ పేడ తోడేస్తుంటే ఆమె కొడుకు ఆవుల దగ్గరున్నాడు.

అప్పడు పోలీసులు రైతుల్ని కారులో కూర్చోబెట్టబోతున్నారు ఇంతలో వూరునుండి రోడ్డుకు పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చే రైతులు “కారాపండి... 'కారాపండి” అంటూ కేకలు వేయసాగారు. గుంట బైరాగి, కౌసల్య, మిగతా ముగ్గురు పరిగెడుతూ. కారుకు అడ్డంగా పడుకున్నారు. పోలీసులు కారు స్టార్టుదేసి “హార్ను” ఇస్తున్నా వాళ్ళు లేవడం లేదు. ఈలోగా అవేశంతో రోడ్డుచేరిన జనం గుంపు కారులోంచి బేడీలతో ఉన్నవాళ్ళను బయటకు లాగారు. ప్రవాహంగా జనం రాజమణిపురం ఊరినుండి వస్తూనే వున్నారు.

ఆ రోజు సోమవారం. మందసలో ప్రతి సోమవారం సంత జరుగుతుంది. ఆ సంతకని చుట్టుప్రక్కల గ్రామాల జనం ఆ రోడ్డు మీదుగానే మందసకు వెళతారు. ఈ అసాధారణ పరిస్థితిని పసిగట్టిన అలాంటివాళ్ళు, చుట్టు పక్కగ్రామాల వాళ్ళు, పొలాల్లో పనిచేస్తున్న వాళ్ళు ఆ రోడ్దు దగ్గరకు రాసాగారు.

ఊరంతా ఖాళీఅయి రోడ్డు చేరుతున్న సంగతి గ్రహించిన అధికారు, మిగిలిన పోలీసులు జనం వెంటే ఉరకులు పరుగుల్లో రోడ్డు చేరారు. ఆగ్రహంతో అప్పటికే బేడీలతో ఉన్నవాళ్ళను జనం కారులోంచి బయటకులాగారు. చెరకుతోట దిశగా కొందరూ, తోచిన దిశగా మరికొందరు పారిపోతున్న దృశ్యం పోలీసుల కంటపడింది. పోలీసులు పారిపోతున్న బేడీలు వేసి వున్న వాళ్ళలో మొదటి అయిదుగురిని పట్టుకున్నారు. వాళ్ళను మధ్యలో ఉంచి చుట్టూ పోలీసులు కాపలాగా ఉన్నారు.

అప్పుడు మధ్యాహ్నం రెండు గంటలు దాటింది. అప్పటికే మారుపు పద్మనాభం, శ్రీపాద జగన్నాధం (కాంగైను నాయకుడు) వచ్చిచేరారు. వాళ్ళు రైతుల్ని శాంతింపజేయడానికి 'ప్రయత్నించసాగారు. మరోవైపు అధికారులతో చర్చించసాగారు. కాసేపటికి ఆవేశం తగ్గడం, వాదనలు, చర్చలు మొదలైనాయి. అధికారుల్ని నిలదీయడాలు, అరెస్టయిన వాళ్ళను విడుదల చేయాలనడాలు సాగాయి. “అడవులు జమీందార్లవా?” అంటూ వాదనలు మొదలయ్యాయి. 54

రెండో భాగం తులిసెమ్మ :- “కర్రలకు రాజుగారు నీళ్ళు పోస్తున్నాడా, రాజగారు గొప్పెట్టి వున్నారా. కర్రలు ఎవరన్నా మొలిపించారా” అంది. గున్నమ్మ, గొర్లె పున్నమ్మ పోలీసులతో వాదించసాగారు. అక్కడున్న రైతులు, ప్తీ పురుషులు అరెస్టుల గూర్చి అధికారుల్ని నిలదీయసాగారు. 'దున్నుతమా, దుబ్బులేస్తామా, మా మొగోళ్ళని వదిలేయండి. కావాలంటే మాకు తీసుకెళ్ళండి,” అనసాగారు. పోలీసులు బుర్రలూపుతున్నారు. ఒక దశలో గున్నమ్మ- మీ ఆడపిల్లల్లాంటి ఆడపిల్లలం మేం కాదూ, మీ భార్యల్లాంటి ఆడోళ్ళం కామా మేము?- అని వాదించసాగింది. 10 అరెస్టయిన రైతులను అక్కడికక్కడే విడుదల చేయాలని రైతులూ, లేదూ మందస వస్తే అక్కడే జామీను మీద విడుదల చేస్తామని సబ్‌ కలెక్టరు వాదించుకోసాగారు. జామను ఇవ్వడానికి రైతులు మందసకు రావడం మీద చర్చ మొదలైంది గుంట చిన్న నారాయణ:- మందస రావడమేమిటి! మీరు మావాళ్ళను తీసుకెళ్ళడమేమిటి? దౌర్జన్యం చేయించింది దివాను, రమ్మనండి. ! మేము అక్కడికి వచ్చి శరణని కాళ్ళమీద పడితే అక్కడ ఏమిసేస్తదో. మేం తప్పుసెయ్యలేదు.. ఈ మాత్రం దానికే ఊళ్ళో సొరబడి రైతులకు టేడీలేని అందర్నీ తీనుకెళ్ళి పోతారా.....మేమక్కడికొస్తే జామాను ఇస్తారో లేదో, వచ్చిన మా పదిమందికి మూసేస్తే మాకెవడిస్తాడు మళ్ళీ... లేదు...అలా పనికిరాదు. జామాను రాయండి. ఏ సెక్షన్లు రాస్తారో సూపియ్యండి. సబ్‌ కలెక్టరు:- మేం సెప్పినట్టు నీవింటావా, నీవు సెప్పినట్టు నే వినాలా...?!] ఆవేశాలు పెరిగిపోయాయి. “మరెక్కడా కాదు. ఇక్కడే కావాల ఏదైనా. ఏది కావాలన్నా ఇక్కడే కావాలి అనసాగారు రైతులు.రాజమణిపురం నాయ్గుడు గొర్లె వెంకటస్వామి నాయుడు కూదా బోధపెట్టి చూశాడు. అయినా రైతులు వినలేదు.!2 అతనితో పాటే గుంట చక్రపాణి కలెక్థరు ఇతర అధికార్లతో వాదిస్తున్నాడు. ఆయన రైతులనుద్దేశించి “అరె గాడిద కొడుకుల్లారా! మీరేం సొతంత్రం తెస్తార్రా? ఇక్కడి మనుషుల్ని వదిలేసి? కొడితే అడివినైనా కొట్టాల, సస్తే సవ్వనైన సవ్వలగాని..! ఎందుకిల్లాగ పిచ్చిపనులు... సౌసంత్రం ఇలాగేనా వస్తుంది?” అంటూ రెచ్చగొట్టాడు. ! డబారు. పెద్దరైతు చక్రపాణి. (బుద్దిమంతుడు అనే అర్ధంలో ఆయన్ను బుదియాడు అని పిలుస్తారు వూళ్ళో వాళ్ళు.) సబ్‌కలెక్టరు; మా డ్యూటీ మేం చెయ్యాల. ఉద్రేకపడకండి ...సాసంత్రమంటున్నారు.... ! మీకొచ్చే సాసంత్రం మీకొస్తుంది రాకుంటేరాదు..... మందసకు మాత్రం ౯ వల్సిందే. [4 మారుపు పద్మనాభం, గుంట నారాయణ అధికార్లతో మాట్లాడుతున్నారు. గుంట చిన్న నారాయణ, గొర్లె జంగులు సబ్‌ కలెక్టరుతో వాదిస్తున్నారు. 55

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

చివరకు, ఒక్కొక్కరికి ఇద్దరు చొప్పన జామీను ఇచ్చి, అక్కడే వదలడానికి అంగీకారం కుదిరింది. పద్మనాభం, శ్రీపాద జగన్నాధం, మహంతి నారాయణ (బాలిగాం)లు అరెస్టయిన ఏడుగురికి జామీనులు ఇవ్వబోతున్నారు. వాళ్ళు ఎలాగో రైతుల్ని 'ఒప్పిస్తున్నారు. సముదాయిస్తున్నారు.” జనం వినే స్థితిలో లేరు. జామీను కాగితాలు రాయడం మొదలైంది. ఇంతలో మరో రైతు-

“ఈ కాగితాలేమిటి? జామీనేమిటి? ఇట్లాగే వదలాలిగాని” అంటూ రాసే ఆ జామీను కాగితాలను లాక్కుని చించేశాడు. !5

సబ్‌ కలెక్టరు 'కందిరీగలా రేగిపోయాడు. ” సాయంత్రం అయిదయేటప్పబజ అఖికారులు వేసారారు. _ అరెస్టయిన వాళ్ళను మందస తీసుకొని పోనీయక, జామీనులు లేకుందా వదిలేయమనే రైతుల ఒత్తిడి. ఖాళీ చేతుల్లో వెళ్ళడం యిష్టంలేని అధికార్లు. పైగా, మందస దివాను, బంధువు రాంప్రసాదుల సమక్షం.

అప్పటికి రోద్దుమీద వెయ్యి మందికి పైగా రైతులు గుమిగూడివున్నారు. రాజపుశానికి దక్షణాన వున్న రామరాయి, కొండలోగాం, సవరలోగాం లాంటి గిరిజన [గ్రామాల రైతులూ చేరిపోయారు. "*

చివరకు సబ్‌ కలెక్టరు తన మాటలు వినగలుగుతారు అనుకుంటున్న రైతుల్లో పక్కకు వెళ్ళి-

'నాకిది ఫస్ట్‌ అప్రాయింటుమెంటు. మీకు ఉపకారం చేస్తాను. భూమి మీద సాక్షి అనేదాకా పోయాడట. 1” అక్కడున్న స్రీలు, వాళ్ళ వాదనలు వింటున్న మేజిడ్రేటు నొక్తు ఆరుగురు ఆడపిల్లలు. మీ వాళ్ళకేమీ అన్యాయం చేయం” అని సముదాయించసాగాడు. దైతుల వాదనలు, ఆక్రోశమే కాని, అధికారులు రైతుల ఏ మాటా వినేటట్లు లేరు. పగలు నుంచి నానుతున్న సమస్య ఎటూ తేలడం లేదు.

“ఆడవాళ్ళు మగవాళ్ళకు పురెక్కించారు'

“చాలా చెప్పినాడు కలెక్టరు. అలాంటోడు మరి వదిలేస్తున్నాడా? మీకే పౌరుషం లేదా అన్నారు వాళ్ళు. పోలీసుల చుట్టుముట్టడి నుండి బేడీలతో వున్న రైతులను యువకులు విడిపించుకొని పోవడానికి లాగసాగారు.

నైతుల పట్టుదల చూస్తే అరెస్టయిన సహచరుల్ని అక్కడికక్కదే విడిపించుకోవడం, (బ్రిటిష్‌ అధికార్ల ఆజ్ఞల్ని ధిక్కరించడం వాళ్ళ ఉద్దేశమని స్పష్టమౌతుంది. తర్వాత ఆ అధికార్లు, పోలీసులపై విచ్చలవిడిగా చేసిన దాడిని చూసినా ఈ విషయం స్పష్టమౌతుంది.

ఇలా సమస్య ముదురుతుండటంతో చీకటి పడుతుండగా సబ్‌ కలెక్టరు కాల్పులకు అనుమతిచ్చాడు. 5గ్ర

రండో భాగం

'ఫైరింగు సంగతి గ్రహించిన రైతులు, దుక్కిమడిలోని బెడ్డలు, పక్కన ఎలువు (కంచె) కోసం వుంచిన బడితలతో పోలీసులను, అధికార్లను ఎవరికి తోచినట్లుగ వాళ్ళు బాదసాగారు. ఎవరేం చేస్తున్నారో తెలవని స్థితి.

కలెక్టరు, మెజి(స్ట్రేటు కళ్ళలో ప్రీలు కారం గుమ్మరించారనీ, వాళ్ళలో గున్నమ్మ వున్నదనీ, లేదూ. కాలెత్తి తన్నిందనీ, కాదు గుండు తగిలి పడిపోయిన గొర్లె జగ్గన్నను లేవనెత్తగా ఆమెకూ ఓ గుండు తగిలిందని భిన్న కధనాలు.

ఇదే అదనుగా బేడిలతో వున్నవాళ్ళు పారిపోయారు. జగ్గయ్యను పోలీసులు కాల్చారు. (బహుశ పారిపోతున్నపుడు) దుక్కిమడిలో పడిపోయాడాయన. జనం రాజమణిపురం దిశ నుండి (దక్షిణం దిక్కు నుండి) దాడిచేస్తుంటే, పోలీసులు ఉత్తర దిశగావున్న డబారు వైపు పరిగెత్తసాగారు. జనం బెడ్డలతో పోలీసులపై దాడి చేస్తుంటే, వాళ్ళు-

“అయ్యా డూటీ కోసం వచ్చాం. కుటుంబస్తులం. మమ్మల్ని కొట్టకండి, సంపకండి.” అని బ్రతిమాలుకోసాగారు. 2 పారిపోతూ పోలీసులు పొలం గట్టున దాక్కోనున్న మంగలి పొట్టెన్నను (జోగులు)ను కాల్ప్చారు తూటాలు జోగులు వీపునండి దూసుకెళ్ళాయి.

అప్పడే కరై కళియాడు గుండు తగిలి పడిపోయాడు. గుంట చక్రపాణి తొడకు గుండు తగిలింది. అయన దృఢకాయుడు, ధైర్యస్తుడు. రక్తం నీళ్ళలా కారుతున్నా లేచి, పంచతో గాయాన్ని కట్టుకొని పోలీసులపై దాడి చేయసాగాడు. పోలీసులు మళ్ళీ కాల్పారు. సునాముది గట్టు మీద తలపెట్టి పడిపోయాడు చక్రపాణి.2! గుంట చిననారాయణకు గుండు తగిలింది. పడిపోయాడు చేలో.

ఆ ఘర్షణలో రైతులు పోలీసుల తుపాకుల్ని టోపీల్ని తీసుకెళ్ళారు. కొందరు పోలీసులతో బాటు, సబ్‌ కలెక్టరు, ౮.1. తలకు బలమైన గాయాలయ్యాయి. అదే కాల్పుల్లో పద్మనాభం గారి తలను తమవైపు లాక్కుని “శాంతించండి, లేకుంటే మీ నాయకున్ని కాల్చేస్తా” మన్నాడు 1.5.9. జనంలో కదలిక కనిపించినా అది క్షణికమే. రైతులు 'అదుపులోకి రాలేదు”.23

కాల్పుల తర్వాత చూస్తే సాసుమాను గున్నమ్మ, గొర్లై జగ్గయ్య, కరైకళియాడు, గుంట చిన నారాయణలు చనిపోయి కన్పించారు. గుంట చక్రపాణికి తీవ్ర గాయాలైతే మందస అస్పత్రిలో చేర్చించారు. అక్కదే చనిపోయాడు వీళ్ళతో పాటు గొర్లె పున్నమ్మ, గొర్లె జగన్నాయకులు, కర్రి చంద్రయ్యల చేతుల్లోంచి గుళ్ళు దూసుకుపోయాయి.”ే మంగలి పొట్టెన్న దేహంలో గుళ్ళు వుండిపోయాయి.

వీరితో బాటు దొడ్డాల రంగారావు (96 648) అనే పాతపట్నం పోలీసు తీవ్రంగా గాయపడ్డాడు. ఆసుపత్రిలో చేర్చాక చనిపోయాడు. మరొక పోలీసు వసంతరావుకు (90 973కి ఠీవ్ర గాయాలైనాయి. చీ ఆ సాయంత్రం, సూర్యాస్తమయం తర్వాత పోలీసులు

వ్‌

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం చనిపోయిన వాళ్ళను, గాయపడ్డవాళ్ళను మందస చేర్చారు. అధికార్లతో నిలకడగా, దృఢంగా వాదించిన గుంట చక్రపాణి, గుంట చిననారాయణ, గొర్లె జగ్గన్న గున్నమ్మలు కాల్పుల్లో చనిపోవడాన్ని చూస్తే పోలీసులు తమ గురిని '“సరిగ్గానే” ఎంచుకున్నారని తోస్తుంది. ఈ గురి ఎన్నుకోవడంలో దివాను, రాంప్రసాదుల పాత్ర వున్నదని అనేకుల __ అభిప్రాయం. పైకి కాకుండా, జనం మీదికి కాల్పులు వాళ్ళే మొదలెట్టించారంటారు.2* రైతులను శాంతించండంటూ వేడుకున్న పద్మనాభం, జగన్నాధం గార్లకు ప్రమాదమేమీ జరగలేదు. పోలీసుల స్థితి ఎలావున్నా సబ్‌ కలెక్టరు, 0.5.9 లు మాత్రం రైతుల చేతిలో గట్టిదెబ్బలే తినాల్బొచ్చింది. ఇంతకు కాల్పులు ఎలా మొదలయ్యాయి? మందస కాల్పులు జరిగిన 34 రోజులకు కాల్పులకుదారితీసిన పరిస్థితుల్ని వివరిస్తూ" ప్రభుత్వం ప్రకటన విడుదల చేసింది.2” దారిలో జాయింటు మేజి'్టేటు, పోలీసులు ఎదురై తిరిగి అయిదుగురిని అరెస్టుచేసి చుట్టూ పోలీసుల్ని నిలువబెట్టారు. అంత (గ్రామస్తులు పోలీసులపై మట్టి జల్లటం, కర్రలు తిప్పటం ప్రారంభించారు. అపుడు 400-500 మంది (గ్రామస్తులున్నారు. పరిస్థితి విషమించిందని జాయింటు మేజి(స్టేటు తుపాకి కాల్పులకు ఉత్తరమిచ్చాడు. ముందు (గ్రామస్తులు పోలీసులపై మట్టిజల్లి, కర్రలు తిప్పుతూ వాళ్ళును పురికొల్పారని, విధిలేక అధికార్లు కాల్పులు జరపాల్సి వచ్చిందని, అధికార్ల గణాన్ని ప్రభుత్వం రక్షించింది. మందస కాల్పులు జరిగిన ప్రాంతానికి వచ్చి, విచారణ జరిపిన అప్పటి కాంగ్రేసు ఎమ్మెల్యే కరుజాకరం సుబ్బారావు ఇలా ప్రకటించారు. ---చివరకు ముగ్గురి నుండి జామీను తీసుకొనుటతో వారిని విడిచిపెట్టుటకు అంగీకరింపబడెను. 1.మారుపు పద్మనాభం 2.మహంతి నారాయణ 3. శ్రీపాద జగన్నాధం. ఇంతలో మందస ఎస్టేటు దివాను గ్రామ సమీపంలోని రోడ్డుమీదకు వచ్చెను. నందర్భాలు తారుమ్నారైనవి సుమారు 26 సంవత్సరాల గున్నమ్మ సబ్‌ కలెక్టరుగారిని “ఎందుకయా ్రజల్నిలా బాధపెడతారు. ఏమి కలెకటేరువి. గడియకొక మాటంటావు” అని దగ్గరకు వస్తావుంటే ఒక కానిస్టేబులు ఆమె భుజం పట్టుకొని గుండెపై చేయివేసి, వెనుకకు నెట్టి లారీతో కొట్టెను. ఆ అవమానం భరించలేక ఆమె ఆ పోలీసును కొట్టెను. ఈ సి.ఐ. ఆమెను వెంటనే కాల్చిచంపెను. ప్రజలు పరిగెత్తిరి. పోలీసులు వారిపై కాల్పులు జరిపిరి. 58

రెండో భాగం జామీనులు తయారుచేసి, దివాన్‌ జోక్యం వల్ల వాటిని వెనక్కు తీసుకున్నాడని, ఆగ్రహించిన గున్నమ్మను అవమాన పరచడం వల్ల తప్పని పరిస్టితిలో ఆమె పోలీసులపై చేయి చేసుకుందనీ, ఇదేమిటని ౫.5.9 ఆమెని కాల్బ్చాడన్నది కధనం. పైవీ రెండు విరుద్ద పక్షాలు. అధికార పక్షం, రైతుల పక్షం తమ అనుకూలంగా చేసిన వాదనలివి (ప్రభుత్వం గ్రామస్తులు పోలీసులపై దాడిచేస్తే కాల్పులు జరపాల్సివచ్చిందనీ, తప్పుకు గల కారణాన్ని (02౪656 0 20/40) రైతుల పైకి నెట్టింది. “పైగా కాల్పులకు కారణం పలాస సభలే. సభలకు కారకులగు ఒకరు ].6౮ రంగాగారు జైళ్ళో వున్నారు. మరిద్ధరిపై చర్య తీసుకుంటుంది”. కాల్పులకు రైతు నాయకులను కారణంగా చేసి రైతు ఉద్యమాన్ని అణచడం ద్వారా రాజకీయ ప్రయోజనం పొందడానికి, ప్రభుత్వం కాల్చులను ఉపయోగించదలుచుకున్నదే కాని, అక్కడున్న వాస్తవాల అధారంగా చేసింది కాదీ ప్రకటన. ఇక రైతుల పక్షంలో చేసిన విచారణను చూద్దాం అధికారులు జామీను ఇచ్చిన తర్వాత దివాను మాట మీద దాన్ని వెనక్కు తీసుకున్నారు. (సందర్భాలు తారుమారు కావడమంటే అదే) దీన్ని ప్రశ్నించిన గున్నమ్మను అవమానించారు పోలీసులు. ఈ విచారణ అధికార్లు, వాళ్ళ దురాక్రమణను (4886538100) కేంద్రీకరించిందే గాని (10645) రైతుల చర్యను యధాతధంగా నమోదు చేయలేదు. అక్కడ ఖచ్చితంగా ఏమిజరిగి వుంటుందో చెప్పలేకున్నా జామీనులను నిరాకరించినపుడు రైతులు బలవంతంగా అరెస్టయిన వాళ్ళను తీసుకెళ్ళే ప్రయత్నం చేసి వుంటారు.పోలీసుల నిరోధం ఎటూ వుండే వుంటుంది. ఈ ఇద్దరి ఘర్షణలో _ అధికార్లు కాల్పులకు ఆర్జరు ఇచ్చివుంటారు. నిరాయుధులైన రైతులు తమదైన పద్ధతిలో అందుబాటులో ఉన్న వస్తువు నల్లా ఎదుర్శొనే సాధనంగా ఎంచుకొని ఉంటారు. పై రెండు వాదనలు వాళ్ళ వాళ్ళ పక్షాన్ని సమర్ధించుకునేందుకు చేసినవేగాని వేరేగావు.పలాన రైతు సభల నుండి గ్రామాలకు వెళ్ళిన రైతాంగం జమిందారును ఎదిరించడానికి సమకట్టారు. తమ వ్యవసాయ అవసరాలకు, బెల్లం వండడానికి కర్రముక్కని సైతం తీసుకోనివ్వని జమిందారు రిజర్వు అడవిపై వాళ్ళ దృష్టిపడింది. అయితే ఈ జమిందారుని ఇలా ధిక్కరించడం కోసం రాజమణిపురం పరిసర [గ్రామాల రైతులు “మీటింగు పెట్టుకోలేదు. ఎవరికి వాళ్ళు అడవికి వెళ్ళిపోయారు. ఏం చేస్తాడో జమిందారు చూద్దామని నిర్ణయించుకున్నారు” అంతేగాని రైతుసంఘం లేదా నాయకులుగాని ఇచ్చిన కార్యక్రమం కాదు. వాళ్ళ స్వచ్చంద నిర్ణయం అది. అలా అని పలాస సభల ఉత్తేజమేమీ లేదని చెప్పలేము. ఆ ఉత్తేజం జనాన్ని ఐక్యం చెయ్యటంలో, వాళ్ళకు అత్మవిశ్వాసాన్నివ్వడంలో వున్నది జమిందారుపై రైతుల ప్రతిఘటన: నిజానికి ప్రతి ఏడాది మార్చ్‌, ఏప్రిల్‌ నెలల్లో (పంటోేతల తర్వాత) రైతులు వాళ్ళ వ్యవసాయ _ అవసరాలకు, వంటకు అడవినుండి కలప కొట్టిలే _౦ అనూయితీ ఇది 59

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం సంవత్సరాలుగా సాగుతూ ఉన్నది. ఈ ఆనవాయితి జమిందారు అడవుల్ని రిజర్వు చేసినప్పటి నుండి ఘర్షణకు లోనవుతున్నది. అంతేకాని ఆ ఒక్క రోజు, అదీ సభలవల్ల వచ్చిపడిన పరిస్థితి కాదు. రైతులు ఒకోవూరి వాళ్ళు కల్సిగాని, కొన్ని వూర్ల వాళ్ళు కల్సిగాని కర్రలకు వెళతారు. అడవిదారిలో, బరువుతో బళ్ళు వస్తున్నపుడు వచ్చే ఒడిదుదుకుల్ని చక్కబర్చేందుకు రైతులు బళ్ళతో కల్సివెళ్తారు. (బండికి నలుగురేసి వెళ్ళేవాళ్ళు. చీకటి జామున వెళ్ళి సాయంత్రం ప్రాంతంలో తిరిగి వచ్చేవాళ్ళు), ఇలా రాజపురం, ఆ చుట్టూ గ్రామాల రైతులు అడవికి ఏటా కలిసివెళ్ళే ఆనవాయితీ దశాబ్దాలుగా సాగేది. “పొయ్యి కోసం ప్రతియేడూ కలిసే వెళ్ళేవాళ్ళం... చీటీలతో పాటు, బండికి ఒకటో రెండో అణాలు లంచమిచ్చి కర్రలు తెచ్చేవాళ్ళం... ముకుందాపురర్శ్య పితాలొళి, సారంగపురం వాళ్ళు ఇప్పటికీ కలిసే వెళతారు... బళ్ళు కట్టుకొని...” అప్పుడు బండికి పర్మిటు చార్జి 1.25 రూ. వరకుందేది. దీంతోబాటు ఫారెస్టు బంట్రోతులు బండికి ఒకటో, రెండో అణాల 'మామూళ్ళు” వసూలు చేసేవాళ్ళు, చుట్టూ జమీల అడవుల పర్మిటు చార్జి కంటే దాదాపు రెండింతలున్న పర్మిట్లును చెల్లించడం అందరు తైతులకు సాధ్యం అయ్యే పనికాదు. ఈ పర్మిటును సగభాగం తగ్గించేలా రైతులు జమిందారు " మధ్య రాజీ జరిగింది. ఈ రాజీని జమిందారు ఉల్లంఘించగా 1940 ఫిబ్రవరి నుండి మధ్యతరగతి, ఆ కింది వర్గాల రైతులు బండికి 8 అణాలు తీసుకునే పక్కనేవున్న బుడార్సింగి అడవికి వెళ్ళసాగారు. (ఈ బళ్ళ రాకపోకలన్నీ జమిందారు కోట ముందునుండే సాగాల్సి వచ్చేది) రైతులు బడార్సింగి నుండి కర్రలు తేవడం జమిందారు తన ఆదాయానికి వాళ్ళు గండి కొట్టడంగా భావించాడు. పైగా లంచాలు దొరకని ఫారెస్టు ఉద్యోగులు బుడార్సింగి నుండి వచ్చే కర్రల బళ్ళనూ ఆపి పర్మిట్లు చూపమనేవాళ్ళు చూపగానే చించి, మళ్ళీ చూపమనే వాళ్ళు. అ కర్రలు మందస అడవిలోనివని తిరకాసు పెట్టేవాళ్ళు. ఎలాగైనా లంచాలు వసూలు చేసే బళ్ళను వదిలేవాళ్ళు. అధిక పర్మిట్ల బారినుండి తప్పుకున్నామనుకుంటే, తప్పని ఈ మామూళ్ళ సమస్య. వాళ్ళు పెట్టే ఇతర చిక్కులు రైతులను తలపట్టుకునేట్లు చేశాయి. ఫారెస్టు ఉద్యోగుల కళ్ళుగప్పి రైతులు మందస అడవి నుండి కలప తేవడం ఎప్పటినుండో సాగేది. కర్రలతో పట్టుబడితే ఎంతో ముట్టజెప్పేవాళ్ళు. లేదా ఎక్కువమంది. రైతులు, ఫారెస్టు ఉద్యోగులు ఒకరిద్దరు ఉన్నపుడు వాళ్ళను “వెంటపెట్టేవాళ్ళు' (తరిమేవాళ్ళు). ఏమైనా పై ఫిబ్రవరి 1940 నుండి ఈ పద్ధతికి ఆనకట్ట వేశాడు దివాను. అడవిపై నిఘా, గట్టి కాపలా పెంచాడు. ఫారెస్టు ఉద్యోగుల ఖచ్చిత వైఖరీ (56100 దీనికి తోడైంది. ఈ పరిస్థితి వల్ల రైతులకు కలప సేకరణలో చిక్కులు పెరిగాయి. పలాస సభల్లో పాల్గొని వచ్చిన తర్వాత రైతులు జమిందార్లపై ధిక్కార (ప్రకటన చేశారు. 60

= రెండో భాగం దీనికి సభల (ప్రేరణా వుంది. (సభల్లో శిస్తులు, అటవీ బాధలపై చర్చలు, ఉద్బోధలు, తోటి రైతుల శక్తి వీక్షణ లాంటివన్నీ రైతులను ఉత్తేజపర్చి వుంటాయి). అందుకే రైతులు “అడవులు ఎవడబ్బ సొత్తు, ప్రకృతిలో పెరిగే చెట్టుపై తమకూ హక్కువుంది. రాజు ఏమైనా అడవిని నీళ్ళుపోసి పెంచాడా?” అనే నిర్ణయానికి ఎవరంతట వాళ్ళు వచ్చారు. వాళ్ళు అడవిపై హక్షును గుత్తాగా అనుభవించే, జమిందారు బ్రిటిష్‌ అధికారాన్ని సామూహికంగా ఎదుర్కోవాలని నిశ్చయించుకున్నారు. అందుకే చుట్టు 4,5 (గ్రామాల రైతులంతా పర్మిట్లు చెల్లించకుండా మందస రిజర్వు అడవినుండే కలప తేవాలన్న నిర్ణయంతో, బళ్ళతో (60-75 వరకు) అడవికి బయలు దేరారు. మార్చి 28,29 తేదీల్లో రాజమణిపురం రైతులు వాళ్ళ వూరికి దక్షిణం వైపు (మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో వున్న రామరాయకొండ రిజర్వుకు ఎవరంతట వాళ్ళు వెళితే, పుచ్చపొడు, డబారు, బాలిగాం, మదనాపురం, వరదరాజపురం రైతులు ప్రతీ ఏదాదిలాగే ఈ ఏదాదీ ఎక్కువెక్కువ బళ్ళతో (65-70 బళ్ళతో) రుక్కుమెట్టకు కొందరు, “బుడాంబ రిజర్వుకు” మరికొందరు వెళ్ళారు. చెరుకు వండడానికిగాను కర్రలుకొట్టారు. (పితాతోళి వాళ్ళు రాజుకు జడిసి రాలేదు).*! వాళ్ళు అడవిలో పూచిక పుల్లను తీసుకోనీయని జమిందారుపై కోపాన్ని చెట్లపై చూపారు. ఇష్టం వచ్చినట్లుగా చెట్లు నరికారు. ఒక్కో రైతు కుటుంబం ఒకటి కంటే ఎక్కువ బళ్ళతో వచ్చి, అవసరాలన్నిటికీ సరిపడా కర్రలు కొట్టింది. *2 (శ్రేష్టమైన కలప నరికింది). ఫారెస్టు గేటులో ఉద్యోగులు పర్మిట్లు అడిగినా రైతులు చూపకుండా, వాళ్ళను లెక్కచేయకుండా అడవికి తోలారు. అడ్డుకున్న ఉద్యోగులను ఖాతరు చేయలేదు. కలపతో బళ్ళు తోలుకొని తిరిగి వస్తున్నపుడు (మందస కోట ముందున్న దారిలో) జమిందారు సిబ్బంది “రిజర్చు అడవిలో కర్రలుకొట్టారు. బళ్ళు ఆపండ”న్నారు. రైతులు ఆ రోజు మరింత 'పెంకితనం' చేశారు. వాళ్ళు సిబ్బందిని పట్టించుకోలేదు. ఈలోగా బళ్ళ వరుసలో ముందున్న బళ్ళ పలుపుల్ని సిబ్బంది విప్పసాగారు. రైతులు వారించినా సిబ్బంది లక్ష్యపెట్టలేదు. రైతులు గుడ్డాలుక, గొడ్డళ్ళు చేతబట్టి సిబ్బందిని కొట్టారు. వెంట తరిమారు కూడా. భయంతో కోటలోకి పరిగెత్తిన సిబ్బంది మందస కోట సింహద్వారం మూసేయించారు. రైతులు విజయగర్వంతో, కర్రల బళ్ళతో వూళ్ళు చేరారు. 61

ఏ కాల్పులకు కీలకం “రాజీ ఉల్లంఘన.

రెండో అధ్యాయంలో తెలిపినట్లు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 1934 నుండి కోర్టు ఆఫ్‌ వార్డ్‌ పాలనలో వున్న మందస జమిందారీని 1939 మే 9న యువ జమిందారు జగన్నాధ రాజమణి (జూనియర్‌)కి అప్పగించింది. ఆ తర్వాత జులైలో రామకృష్ణదేవు దివానుగొ నియమించబడ్డాడు. దివాను పదవిలోకి రాకముందు రైతులకు జమీకి మధ్యవున్న వివాదాలపై డిప్యూటీ కలక్టరు చొరవతో, ఆయన సమక్షంలో ఒక రాజీ జరిగింది

1987 నుండి జమీలో వరుసగా కరువు (1937), గాలివాన (1938)ల వల్ల పంటలు పోవడంతో రైతుల శిస్తుల్ని తగ్గించాలని, జమీకి రావల్సిన ఆదాయాన్ని క్రమబద్దం చేయాలనే వుద్దేశంతో ఈ రాజీ జరిగింది. దీని ప్రకారం రైతులు చెల్లించాల్సిన శిస్తుల్లో రూపాయకు 8 అణాల మినహాయింపు నిస్తూ, జలాధారాలకు మరమ్మత్తు చేయించే విధంగా, అటవీ, పుల్లరి రేట్లు సగానికి సగం తగ్గిస్తూ ఈ రాజీ జరిగింది.

దివాను “ఉద్యోగంలోకి వచ్చిన తర్వాత జరిగిన 8 నెలల్లో ఎస్టేటుకు చెందవలసిన కిస్టీ దాదాపు 8 లక్షల రూపాయలు బాకీ పడెను. అందువల్ల జమిందారు కష్టాలకు లోనయ్యెను.” దీంతో దివాను ఈ రాజీని రద్దు చేశాడు. (అలాగే 'పట్టాభిషేకం సందర్భంగా యువ జమిందారు 1988 సంవత్సరానికి రైతులు చెల్లించాల్సిన శిస్తులను మినహాయిస్తానని 'వరమి"చ్చాడు. దివాను ప్రమేయంతో కాబోలు, 1937 వరకు శిస్తు బాకీలన్ని చెల్లించిన రైతులే ఈ మినహాయింపులకు అర్హులంటూ తర్వాత మాట మార్చారు జమీ అధికారులు).

దివాను ఈ రాజీని రద్దు చేయడంతో శిస్తు బాకీలు చెల్లించిన వాళ్ళే అడవికి వెళ్ళాలన్నారు. దీనికి తోడైంది ఫారెస్టు ఉద్యోగులు చేసే లంచాల వసూళ్ళు. 1940 ఫిబ్రవరిలో రైతులు కలపకోసం బళ్ళతో అడవికి వెళ్ళినపుడు ఇదే పరిస్థితి ఎదురైంది. ఈ రేటు చెల్లించ నిరాకరించిన రైతులను ఫారెస్టు ఉద్యోగులు అడవికి పోకుండా అపేశారు. ఇది ఉద్యోగులు రైతులమధ్య ఘర్షణకు దారితీసించి. మారుపు పద్మనాభంగారి జోక్యంతో అప్పటికి ఘర్షణ నివారించబడ్డది. అప్పుడు రైతులు సభ చేసి కలప కోసం మందస అడవులకు పోకుందా, బండికి 8 అణాలు తీసుకునే పక్కనున్న బుదార్సింగి అడవికి పోవాలని తీర్మానించుకున్నాకు. ప అప్పటినుండి వాళ్ళు బుడార్సింగి అడవినుండే కలప తేసాగారు.

ఇది దివాను కోపానికి కారణమైంది. అడవినుండి గణనీయంగా వచ్చే రెవెన్యూకు

62

రెండో భాగం కైశులు గండికొట్టడం ఆయనకు ఆగ్రహం తెప్పించింది. దీంతో శిస్తు మినహాయింపుల్లాంటి విషయాల్లో దివాను రాజీని ఉల్లంఘించాడు. (లంచాలు అలవాటైన ఫారెస్టు ఉద్యోగులు రైతులు బుడార్సింగి నుండి కలప తెస్తున్నా అది మందస అడవినుండేనని వేధించి లంచాలను వసూలు చేసే వాళ్ళు) పట్టుదలకు దిగిన రైతులు అటవీ ఉద్యోగుల కళ్ళుగప్పి పర్మిట్లు చెల్లించకుండా మందస అడవి నుండి కలప తేసాగారు.

ఇలా కలప విషయంపై రెండు వైపులా పట్టుదలలు పెరిగాయి. అటవీ ఆదాయానికి గండికొట్టి, శిస్తులు, బాకీలు చెల్లించ నిరాకరించే రైతులపై దెబ్బతీసి తగిన పారం నేర్పాలని దివాను తగిన అవకాశం కోసం చూడసాగాడు. రైతులు అడవినుండి కర్రలు తెస్తూ బాకీలను, శిస్తులను చెల్లించకుండా ఎదిరించసాగారు. 'ిస్తులు చెల్లించం” అని కాక, 'శిస్తులు చెల్లించలేం” అని ఎత్తుగడవేశారు రైతులు (రైతుల ఈ ఎదిరింపును అఖిలభారత కిసాన్‌ సభ అభినందిస్తూ తీర్మానించింది) 37

రెండు పక్షాల మధ్య రాజుకున్న ఈ ఘర్షణ రాజపురం, ఆ ప్రాంత రైతులు అడ్డొచ్చిన ఉద్యోగులు, సిబ్బందిని ఎదిరించి, మందస అడవినుండి కలప తేవడంతో బద్దలైంది. రైతులు బాకీలు, శిస్తులు చెల్లించకపోవడమే రెండు పక్షాలమధ్య వైరానికి ప్రధాన కారణమైనా అటవీ సమస్య మీదనే సంఘర్షణ పెల్లుబికింది ఏమైనా, పట్టువిడుపులు చూపని దివాను శిస్తు, అటవీ వసూళ్ళకోసం రైతులపై పూర్తి నియంత్రణ (6016౦1) కోరి రెండు పక్షాల మధ్య జరిగిన రాజీని ఏకపక్షంగా ఉల్లంఘించడమే దీనిలో కీలకం. ఫలితంగా దివాను రైతుల్ని భయపెట్టి శిస్తుల్ని వసూలు చేయాలనుకున్న విషయాన్ని మరింత స్పష్టంగా నిందితుల తరవున వాదించిన బుర్రా హ్యూం శాస్త్రి చెప్పాడు 2 సంస్థాన ఉద్యోగులు బెదిరింపులతో కిస్తీని వసూలు చేయ ప్రయత్నించిరి. దానివల్ల ప్రయోజనం రాకుండుటచే లైతుల్ని పోలీసులు భయపెట్టి పన్ను వసూళ్ళకు ప్రయత్నించిరి. ఈ ఉద్దేశంతో దివాను జిల్లా మేజిఢ్రుటు, పోలీసు అధికార్ల సహాయం కోసం తంతి పంపెను.

ఈ విధంగా కలప సమస్యపై రైతుల ్రతిఘటనను ప్రభుత్వానికి, లోకానికి చూపి బాకీలు వసూలు చేసుకోవడమే దివాను పధకమైనట్లు తేలుతుంది (ఈ వసూళ్ళను ఎలా చేశాడో 'కాల్పుల తర్వాత లో విశదమవుతుంది) అందుకే దివాను ఈ ఘటన సందర్భంగా అంత మంది జిల్లా స్థాయి ఉన్నతాధికారులను పిలిపించాడు వాళ్ళు అరెస్టయిన రైతులకు జామీనులు ఇవ్వకుండా చూశాడు. కాల్పులు జరిపించాడు ఇది గున్నమ్మ మరణానికి దారితీసిన పరిస్టితి విచారణలో, నిందితులైన రైతుల కేసు విచారణలోనూ తెలియ వచ్చింది. కేసులో మొదటి నిందితుడు గొర్లె కఠైన్న సెషన్సు కోర్టులో సాక్ష్యమిస్తూ ఇలాగన్నాడు.”*

మేం పోలీసుల కాపలాలో జాయింటు మేజిష్టేటు వద్దకు పోయేసరికి మందస దివాను 63

మందన లైకుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మోటారు బండిలో అక్కడకు వచ్చియుండెను. వెంటనే డిప్యూటీ సూపరెండెంటు దివాను వద్దకు వెళ్ళెను. వారిద్దరు కొంతసేపు మాట్లాడుకొనిరి. దివాను కడనుండి డిప్యూటీ సూపరెండెంటు రాగానే తుపాకి కాల్పులు ప్రారంభించబడెను. అంతలో జనులు పారిపోయిరి. ఈ విషయాన్నే మరింత స్పష్టంగా రైతుపక్ష విచారణ చెప్పింది *9 రైతులు జాయింటు మేజి(స్టేటు వద్దకు వచ్చి బాండు (జామీను) తయారగుచుండగా దివాను అక్కడకు వచ్చెను. అతను పోలీసు సి.ఐ.తో మాట్లాడి పూచీకత్తులు అంగీకరించుటకు నిరాకరించెను అంతట పోలీసులు కొట్టుటకు (ప్రారంభించిరి. ఇలా రైతులు అడవి నరకడాన్ని చూపి అధికార్లు, పోలీసుతో వాళ్ళను అణచివేయించి, వసూళ్ళ కార్యక్రమాన్ని ఎదురులేకుండా పూర్తిచేసే పధకంతో వున్నట్లు, దానికి ప్రభుత్వాధికార్షను చెప్పుచేతల్లో వుంచుకున్నట్లు, వాళ్ళచేత కాల్పులు చేయించినట్లు పై విశ్లేషణ విశదం చేస్తుంది. అయితే, ఈ పధకాన్ని దివాను ఎలా అమలుచేశాడో, దానికి ప్రభుత్వం అందించిన తోద్చాటు తీరేమిటో “కాల్పుల తర్వాతి పరిణామాలను చూద్దాం. 64

10 కాల్పుల తర్వాత

కాల్చులు జరిగిన మరునాటినుండి వూళ్ళపై పోలీసులు దాడిచేసి, అరెస్టులు చేస్తారని ఊహించిన రాజమణిపురం, ఆ పరిసర (గ్రామాల రైతులు కాల్పులు జరిగిన రాత్రే తలోదిక్కుగా వెళ్ళిపోయారు. వాళ్లు ఊహించినట్లే తెల్లవారి పోలీసులు దిగిపోయారు. జిల్లా కలెక్టరు, డి.ఐ.జి. రిజర్వు పోలీసులతో కాల్పుల స్థలానికి, రాజమణిపురం గ్రామానికి వచ్చారు. చుట్టు వూళ్ళకు వెళ్ళారు.

మరోవైపు ఆ రోజే జిల్లా రైతుసంఘ నాయకులు పుల్లెల శ్యాంబాబు, గౌతు లచ్చన్న తదితరులు రైతులు, ప్రీలను కలిసి ఘటన పూర్వాపరాలను తెలుసుకున్నారు. ఘటన భీభత్సాన్ని దాని పర్యవసానాన్ని అంచనా వేసుకొని, రైతులకు అండగా నిలవాలనుకున్నారు.

ఆ 2వ, తేది రాత్రే మద్రాసులో ౫1.6. రంగాగార్ని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది. 'మద్రాసు వదిలి వెళ్ళాలన్న కోర్టు ఆర్డరు ధిక్కరించినందుకు ఆయనను 0.1% కింద _ అరెస్టుచేశారు. రంగా అరెస్టుకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఏ కారణం చూపినా దాని ఉద్దేశమవేమిటో తెలిసిపోతూనే వున్నది. రంగా జైలుకు వెళుతూ రైతు లోకానికి సందేశాన్నిచ్చాడు *!

అదే రోజు మద్దూరి అన్నపూర్ణయ్య మందస కాల్పులపై “వెంటనే అధికార న్యాయవిచారణ

జరపాలని" ప్రభుత్వాన్ని కోరాడు. "

కాల్పుల తర్వాత రాజపురం, ఆ చుట్టుగ్రామాల్లో పోలీసుక్యాంపులు పెట్టారు. (గ్రామాల్లో

పోలీసుల బీభత్సం పెరిగిపోయింది. అనాడు అక్కడున్న పరిస్థితిని గౌతో లచ్చన్నగారి జీవిత చరిత్ర ఇలా నమోదుచేసింది *ే

ప్రభుత్వం జమిందారు అండదండలతో (ప్రతీకార చర్యకు తలపడింది. అదనపు

రిజర్వుదళాలు రంగంలోనికి ప్రవేశించాయి. రాజపురం, ఆ చుట్టు ప్రక్కల (గ్రామాల్లో

కనబడిన రైతునల్లా జీపుల్లోకెక్కించి, స్పెషల్‌ ఆర్మ్‌డ్‌ పోలీసు దళాలు మందస

రాజావారి తోటలోనికి తీసుకొని వస్తున్నాయి. రైతులను చావమోదుతూ కోటలో

పడేస్తున్నారు. లారీలతో బాదుతున్నారు. కష్టడీలోకి తీసుకొని చిత్ర హింసలకు

గురిచేస్తున్నారు. జమిందారు నెదిరించడం మీ తర్గంగాదు. మేముండగ అది

65

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం జరిగేపనిగాదు అని సర్మారీవారు రైతాంగాన్ని రాజావారి తోటలో బంధిస్తున్నారు... రైతాంగంలో భీతావహం చెలరేగింది. చెట్టుకొక్క పిట్టలా రైతులంతా బెదిరిపోయారు. ఏ గ్రామంలో జూచిన నిర్మానుష్యమే. ఆడవాళ్ళు తప్పించి మగపురుగు కన్పించలేదు. చిన్న పిల్లలు, ప్రీలు, వృద్ధులు తప్పించి ఒక్క మగాడు కూడా ఆ చుట్టుపక్కల గ్రామాల్లో కన్పించలేదు. అనే కథనం అప్పటి పరిస్థితిని చాలా వరకు కళ్ళకు కడుతుంది (గ్రామాల్లో ఈ బీభత్సం సాగుతున్నపుడు గాంధీగారు రంగా ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును ఉల్లంఘించడం తప్పన్నారు.*ో దానిపై ఆయన పత్రికా ప్రకటన కాంగ్రెసులో, రైతు సంఘాల్లో చర్చకు దారితీసింది. మందస గ్రామాల్లో సాగిన విచ్చలవిడి అరెస్టులు ప్రజల్లో నాయకత్వాన్ని లేకుందా చేశాయి రైతుసంఘ సమీకర్త గుంట పెదనారాయణను జమిందారు అనుకూలంగా సాక్ష్యం చెప్పనన్నందుకు అరెస్టుచేస్తే రైతుల మధ్యవుండి వాళ్ళకు ధైర్యం చెపుతున్న మారుపు పద్మనాభంగారిని ఎప్రిల్‌ 19న అరెస్టు చేశారు. ఇలా నాయకుల అద్దును తొలగించుకొని జమిందారు ఎస్టేటు సిబ్బంది, రిజర్వు పోలీసుల్ని (గ్రామాలకు పంపి రైతుల్ని కాలుస్తామని బెదిరించి జస్తలు చేయించాడు. వరదరాజపురం, మామిడిపల్లి, కుంటికోట లాంటి వూళ్ళలో ప్రీలను భయపెట్టి , వాళ్ళ నగానట్రా తాకట్టు పెట్టించుకొని శిస్తులు వసూలు చేశారు. (కాల్పులతో సంబంధం లేని పొత్రకొండలాంటి (గ్రామాల్లో ఇలాగే జరిగింది) ఈ వసూళ్ళను కరెంటు డిమాండుకు కాక పాత బకాయలకింద జమకట్టాలని దివాను గ్రామాధికార్లకు తాఖీదులు పంపాడు. *5 ఇలా కాల్చుల తర్వాత వూళ్ళలో ఎస్టేటు సిబ్బంది దౌర్జన్యం పెరిగిపోయింది. రిజర్వు పోలీసు అండ వారికి ఆడింది ఆట చేసింది. “ఈ ఉద్యోగులు, రిజర్వు పోలీసు, కరణాలు, నాయుళ్ళు కలిసి మదనాపురం వెళ్ళారు. జప్తు నోటీసులివ్వకుండానే, ఇళ్ళ స్వంతదారుల్లేకుండానే ఇళ్ళలో చొరబడి, తాళం వేసిన పెట్టెల్ని పగులగొట్టివేశారు ఇత్తడి సామాన్లను స్వాధీనం చేసుకొన్నారు” అని రైతు సంఘ కార్యదర్శి ఆరోపించాడు. ** మ మందస గ్రామాల్లో ఈ దౌర్జన్యం ఆ సంవత్సరపు ఏప్రెలు నెలంతా సాగింది అరెస్టుల పెర పోలీసులు జనం దగ్గర లంచాలు దండేవాళ్ళు. వీళ్ళు మారువేషాల్లో, జీపులకు కాంగ్రెసు జండాలు కట్టుకొని వచ్చి వాళ్ళకు కావల్సిన రైతులను అరెస్ట్రచేయజూశారు. “ఈ ఏడెనిమిది ఊళ్ళను పెట్రోలు పోసి తగలేస్తారని పుకారు పుట్టింది. *” “సోంపేట తాలూకా యాపత్తు అందోళనగా వున్నది” అంది రైతు సంఘం.*ీ ఆంధ్ర రాష్ట్ర రైతుసంఘం ఈ విచ్చలవిడి అరెస్టుల్ని అణచివేతను నిరసించింది. కాల్పులపై ప్రభుత్వం నిష్పాక్షికంగా విచారణ జరిపించాలన్నది. తానే ఒక ఉపసంఘం వేసి, కాల్చులకు 66

రెండో భాగం దారితీసిన యదార్ధ పరిస్థితులను విచారించపూనుకున్నది. ఈ సంఘం రంగాపై గాంధీ విమర్శను అంగీకరించలేదు.” రైతుసంఘం ్రభుత్వాధికార్లు, రిజర్వు పోలీసులు, ఎస్టేటు అధికార్లు కల్సి చేసే రెండు రకాల దాడుల్ని (శిస్తువసూళ్ళు, రైతుల అరెస్టులను) నిలువరించపూనుకున్నది. ఒక్కో గ్రామానికి నలుగురైదుగురు యువకులను వలంటీర్లుగా ఎంపిక చేసింది. వాళ్ళద్వారా తన సమాచారాన్ని పటిష్టం చేసుకున్నది వీళ్ళు రాత్రులు పెట్రోమాక్సులు పట్టుకొని గ్రామాల్ని కాపలా కాసేలా ఏర్పాటు చేసిందీ సంఘం. హరిపురంలోని సత్రాన్ని మందస బాధితుల రక్షణ శిబిరంగా మార్చివేశారు. తర్వాత నాయకులు సమావేశమై 'మందస కాల్పుల డిఫెన్సు కమిటీని ఏర్పాటుచేశారు. జనం మధ్య నాయకులు, వాలంటీర్లు వుండడంతో రైతులు, స్త్రీలు ఉత్సాహవడ్డారు. కాల్పులు జరిగి దాదాపు నెలరోజులైనా పోలీసుల దర్యాస్త సాగుతూనే వుండింది. పోలీసులకు, అధికార్తకి దర్యాప్తు బాధ్యత అప్పగించడంవల్ల యదార్ధ పరిస్థితులు ప్రభుత్వానికి అవగాహన కావనీ, అందుకే స్వతంత్ర విచారణ సంఘాన్ని వేయాలని రైతుపక్షం ప్రభుత్వాన్ని కోరసొగింది.ఈ క్రమంలో రిజర్వు పోలీసులు చేసిన తప్పుల్ని డిపెన్సు కమిటి ఉపయోగించుకున్నది.౨9 డిఫెన్సు కమిటి చేసిన ఒత్తిడివల్ల (ప్రభుత్వం పోలీసులను వెనక్కు పిలిచింది.ఇది డిఫెన్సు కమిటికి మొదటి విజయం. కాల్పులు జరిగిన 40 రోజులకు ప్రభుత్వం కాల్పులపై నిర్దిష్టంగా ప్రకటన చేసింది.*.! దానిలో ప్రభుత్వం ఈ 'కాల్పులకు కిసాను సభ వారు బాధ్యులు" అన్నది. పలాస సభల్లో ఉపన్యాసాలు విని, “రైతులు మందస అడవిలో తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు చెట్లు కొట్టుకొనుటకు హక్కువున్నదని నమ్మార”న్నది ...ఫలితంగా రైతులు 28,29 తేదీల్లో “మితం లేకుండా హోన్నాళి రిజర్వు అడవిలో రెండు మైళ్ళ పొడవూ, అరమైలు వెడల్పుననూ, బలియగాం రిజర్వులో రెండు మైళ్ళ పొడవు. ఒక ఫర్లాంగు వెడల్పునను నాఫ్గీగా చెట్లునరికి వేశా”రన్నది. “తుపాకీ కాల్పులు శాస్ర సమ్మతంగానే జరిగాయనీ,” కాబట్టి రైతులే కాల్పులకు కారణమన్నది ప్రభుత్వం. మందస కాల్పులకు పలాస సభలను కారణంగా చూపడం రైతు ఉద్యమాన్ని అణచడమే ప్రభుత్వ పధకంగా తేలుతుంది. అప్పటినుండి రైతుసంఘం ఈ (ప్రభుత్వ పధకాన్ని రాజకీయంగా ఎదుర్కొన్నది. రైతులను సమీకరించి, సభలు జరిపి ప్రభుత్వవాదాన్ని కాదన్నది. ప్రకటన వెలువడ్డ వెంటనే హరిపురంలో మందస రైతుల సభ ఏర్పాటు చేసింది.” ఆ సభలో మాట్లాడిన శ్యాంబాబు కాల్పులకు పలాస సభలు కారణం కాదన్నాడు. ప్రభుత్వ ప్రకటన పక్షపాతంతో కూడిందనీ, జమిందారుకు రైతులకు జరిగిన రాజీని దివాను ఉల్లంఘించడమే కాల్పులకు కారణమన్నాడు. కాల్పుల 67

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం తర్వాత నిర్బంధ జప్తులు చేస్తూ, దివాను ఆ రాజీని మరింతగా ఉల్లంఘిస్తున్నాడన్నాడు ఈలోగా రాష్ట్ర రైతుసంఘం కాల్పులపై నియమించిన ఉపసంఘం నివేదిక ప్రకటించింది. పై రాజీని దివాను ఉల్లంఘించడమే కాల్పులకు అసలు కారణమన్నది. కాల్పులకు పలాస సభలతో సంబంధం లేదన్నది (పలాస సభలే కాల్పులకు కారణమైతే అరెస్టు చేసిన రైతుల్ని వదలాలన్నది). 53 కాల్పులపై ఇలా వాదోపవాదాలు సాగుతున్నపుడు కాంగైసు అధ్యక్షులు ప్రకాశం మందస వచ్చారు, ఐదువేల మంది రైతులు హాజరైన సభలో ఆయన ్రభుత్వ ప్రకటన పాక్షికమూ, అసంబద్దమన్నారు.పే కాల్పుల బాధితులకు ధాన్యం, ఖద్దరు దుస్తులు పంచుతామనీ, ఆర్థికంగా ఆదుకుంటామన్నారు. జమీ రైతు సంఘం చేసిన కృషిని ప్రశంసించాడు. ప్రభుత్వం రైతు పక్షాలు చేసే విచారణలు సజావుగా సాగాలన్నాడు. అయితే అవి కాల్పుల ప్రారంభ కార్యక్రమాలపై చర్చ ఆపవలెనన్నాడు. జమిందారు రద్దు బిల్లు ఆమోదించే నరకూ- రైతాంగర్లి ఓపిక పట్టాలన్నాడు. ** గ్రామాల్లో మామూలు స్థితి కోసం ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులీయాలన్నాడు. ఈ లోగా ప్రభుత్వ వాదనను రాజకీయంగా ఎదుర్కొంటూ, రైతులకు తోడ్పడ్డ శ్యాంబాబును నిర్బంధించడానికి ప్రభుత్వం గృహ నిర్బంధపు ఉత్తర్వు జారీ చేసింది.” రంగా ప్రభుత్వ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడాన్ని సమర్ధించిన శ్యాంబాబు తాను మాత్రం ప్రభుత్వ ఆజ్ఞను పాటించి, గొంరీగారి ఆజ్ఞకు బద్దున్నయి వుంటానన్నాడు. ఇది ఆయన _ ఆచరణలోని వైరుధ్యం. కాంగైసులో అతి వాదులుగా పేరెక్కిన వారి మితవాద ఆచరణ. ఆ తర్వాత కాంగ్రెసు విచారణ సంఘం తరఫున అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు ఒకసారి.ల కళా వెంకటరావు, మాగంటి బాపినీడులు మరోసారి మందస ప్రాంతాన్ని పర్యటించారు. * జ ౮61 బాధితులకు ధాన్యం, ఖద్దరు వ(స్తాల్ని పంచారు. కాంగ్రెసు తెర వెనుక రాజకీయాలు ఈ సందర్భంగా పత్రికలకెక్కాయి. కాల్పులను విచారించిన కమిటీ పత్రికల్లో ఇలా ప్రకటించింది. 2 మందస కాల్పులకు కారకుడు గౌతు లచ్చన్న కమ్యూనిస్టులతో చేతులు కలిపి మందస రాజుపై రైతులను పురికొల్పి దౌర్జన్యకరపని చేయించాడు. అందుకే రైతులు అడవిలో జొరబడి అనుమతి లేకుందా కలపతెచ్చుకున్నారు. రైతులు అమాయకులు. తప్పు వాళ్ళది కాదు. ప్రభుత్వాన్ని తప్పు పట్లవలసిన పనిలేదు. రైతుల్ని క్షమించి వదలాలి. కాంగైసులో అతి, మితవాదుల మధ్యవుండే గుంపు రాజకీయాలకు మందస కాల్పుల ఘటన వేదికైనట్లుంది. జిల్లా రైతుసంఘ అధ్యక్ష, కార్యదర్భులు శ్యాంబాబు, లచ్చన్నలు కాంగ్రెసులో “అతివాదులు!” వ్యక్తి సత్యాగ్రహాన్ని ఉద్యమరూపంగా ఆమోదించనివాళ్ళు. &[00 అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో (1989) పట్టాభిని కాదని, సుభాష్‌ చంద్రబోసును సమర్ధించినవాళ్ళు. ' 6౮8

రండో భాగం కాంగ్రెసులో మితవాదులైన కళావెంకటరావు లాంటి వాళ్ళకు వాళ్ళన్నా వాళ్ళ పలుకుబడీ, కార్యక్రమాలన్నా అందుకే విముఖత. వీళ్ళ కీచులాటకు మందస రైతుల నిర్జ్వంధం,అణచివేత సందర్భం సైతం గుర్తుకురాకపోవడం గమనించదగింది. పత్రికల్లో వచ్చిన విచారణ కమిటీ ప్రకటన చూసిన జిల్లా కాంగ్రెసువాదులు విచారణ కమిటీ *బైటిష్‌వాళ్ళ' లా మాట్లాడిందన్నారు మరోకమిటీ వేసి నిస్పాక్షిక విచారణ జరపాలని కాంగ్రెసు అధ్యక్షున్ని కోరసాగారు. అప్పుడు కాంగ్రెసు అధ్యక్షులు ప్రకాశం తానే విచారణకు మందస వచ్చారు అప్పటికే మందస కాల్పుల ఘటన రాషష్టమంతా ప్రచారమైంది. ఇది ఆనాటికి కాళీపట్నం, వెంకటగిరి, మునగాల జమీల రైతుల పోరాటానికి ఉత్తేజాన్నిచ్చింది. మద్రాసు రాష్ట్రంలోని వివిధ (ప్రాంతాల్లో రైతుసంఘాలు 'మందస-రంగాదినం' సభలు జరిపారు. లే మందస కాల్పులకు బర్మాలోని వలస కళింగ ఆంధ్రులు సంఘీభావం తెలిపారు. మందస- రంగా దినం (జూన్‌ 1) సందర్భంగా రంగూన్‌లో (ఇతర నగరాల్లో) సభలుజరిగాయి. 16 వ తేదీన పక్కెల్ల జోగులు అధ్యక్షతలో రంగూన్‌లో సభ జరిగింది.ో దానిలో ఆయన “మందస కాల్పులకు కారణం జమిందారీ విధానమే” అన్నారు పలాస సభల వల్ల “అప్రతిహతమైన రైతు ఉద్యమాన్ని అణచాలని ప్రభుత్వం పూనుకున్నది. కనుక స్వదేశ రైతు ఉద్యమాన్ని రక్షించుటకు బర్మా ఆంధ్ర కార్మికులు పూనుకోవలెనని” జోగులు మాట్లాడారు. మనమంతా ఒకప్పుడు రైతులం.కానీ పెట్టుబడి విధానంలో మనము కరువులకు లోనై స్వదేశం. విడిచి ఇక్కడికి వచ్చాము. రైతులు రోజురోజుకూ కూలీలుగా మారుతున్నారు. కనుక కూలీలమైననూ రైతుసోదరులను రక్షించుటకు పూనుకోవలెను. కూలీ రైతుల ఐక్యతే కూలీ రైతు రాజ్యానికి పునాది అంటూ కోరాడ సూర్యనారాయణ మాట్లాడారు. మరోవైపు పోలీసులు బలమైన సాక్ష్యాల్ని సేకరిస్తే తప్ప నిలవడం కష్టమైన పరిస్టితి వచ్చిపడింది. నయాన్నో భయాన్నో కొంతమంది సాక్ష్యాలను సేకరించడంలో తంటా పడుతున్నారు. ప్రాసిక్యూషన్‌ సాక్షులను సేకరించుటలో మందస దివాను రామకృష్ణదేవు విశ్వప్రయత్నాలు చేస్తున్నాడు. రహస్య పోలీసులు కోటలో మకాం వేయడం, విషయాన్ని సేకరించి ప్రభుత్వానికి అంపడం జరుగుతున్నది. . పోలీసులు ఏ గ్రామానికి వెళ్తే అదే దినము లచ్చన్న బృందం వెళ్ళి సాక్షులుగా నిలచిన విపరీత పరిణామాలు సంభవిస్తాయి జాగ్రత్త అని హెచ్చరికలిచ్చి వెళ్ళేవాళ్ళు రైతు సంఘ కృషివల్ల చివరకు రాజావారి ఫారెస్టు గార్జులే సాక్ష్యం పలుకదానికి ముందుకు రాలేదు. మిమ్ములను ఎవరు ఎదిరించారంటే ఏమని చెప్పగలం. ఎవరని చెప్పగలం. మూకుమ్మడిగా అంతా మాపై పడ్డారని చెప్పేవాళ్ళు. ఏ ఒకరి పేరు చెప్పడానికి జంకిపోయేవాళ్ళు 65 రంగా పై కౌ కింద అరెస్టు, శిక్షలకు తోడు ప్రభుత్వం ఆయన పలాస సభల్లో 69

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఉపన్యసించినందుకు మరో కేసు పెట్టి ( 11 సెక్షను 380) జూను 8న, చార్జిషీటు దాఖలు చేసింది. ఈ రోజే జమీకి, తనకు అన్ని విధాలా అద్దుతగులుతున్నాడని 1౫ కింద గౌతు లచ్చన్న గారిపై 'గృహనిర్బంధం' ఉత్తర్వును జారీచేసింది. ౪7 ఇలా రైతుల-ప్రభుత్వ పక్షాల విచారణలు, మరోవైపు రైతునాయకులపై ప్రభుత్వం నిర్బంధాన్ని బిగుస్తున్న కాలంలో జూన్‌ 16న పుల్లెల శ్యాంబాబు గారు 'గృహ నిర్బంధంిలో వుంటూ మరణించారు.. ఈయన మరణం బ్రిటిష్‌ జమిందార్ల దమనకాండను ఎదిరిస్తూ, పోరాడుతున్న మందస రైతు లోకానికీ, రైతుసంఘానికీ తేరుకోలేని దెబ్బలాంటిదని రైతు కార్యకర్తల ప్రకటనలు, తీర్మానాలు వెల్లడిస్తాయి.” జూను చివరినాటికి మందస కాల్పులకేసు విశాఖ సెషన్సు కోర్టులో విచారణకు వచ్చింది. ఈ కేసు నడపటానికి రైతుసంఘం “మందస రైతు రక్షణనిధిని ఏర్పాటుచేసింది దానికి కాంగ్రెసు నాయకుల సహాయం, అజ్ఞాతంగా వుంటూ గౌతులచ్చన్నగారి ధన సేకరణ, (ప్రవాసాంధ్రుల విరాళాలు ముఖ్య ననరులైనాయి. 79 ఈ నిధికి ఆనాటి మద్రాసు తెలుగు సినీ (ప్రముఖులు విరాళాలిచ్చారు. 7! వివిధ రాష్ట్రాల రైతు సంఘాలు 'మందస రైతు రక్షణనిధికి సహాయం చేయాలని జులైలో జరిగిన అఖిలభారత కిసాన్‌ సభ వర్కింగు కమిటీ సమావేశం కోరింది.” అలాగే ఫార్వర్డుబ్లాకు మందస రైతులను బలపర్చింది. కలకత్తాలో మందస రైతుల రక్షణకోసం 'లీగలు కౌన్సిలును ఏర్పాటుచేసింది ₹ పలాస సభల నిర్వహణలో ప్రముఖంగా కృషిచేసినందుకు అరైస్టె, జైల్లో వున్న జొన్నలగర్థ రామలింగయ్య జూను మొదటివారంలో శ్రీకాకుళంలో “గృహనిర్బంధంలో వున్నారు రంగాగారికి ఆగస్టు 12న పలాస సభల్లో ఉపన్యసించినందుకు నాలుగునెలల శిక్ష విధించబడింది. రైతుసంఘం కిసాన్‌ ఉత్సవాలను హరిపురంలో సెప్టెంబరు ఒకటిన జరిపింది. మందస గ్రామాలో రైతులు భారతీదేవి రంగాను రధంలో ఊరేగించారు. 7 ఈ సభలకు 20 వేలదాకొ లైకులు, గిరిజన రైతులూ వచ్చారు. కేసులోవున్న రైతులకు సన్మానం జరిగింది. వాళ్ళకు కానుకలు, వీరగంధం, మంగళహారతులు సమర్పించారు. అధ్యక్షత వహించిన భారతీదేవి సోదరి వీరగున్నమ్మ ప్రాణాలర్పించిన సోదరులు రైతులోకానికి ఆదర్శప్రాయులైనారు.” కను. మందస జమీని “కోర్టు అఫ్‌ వార్చు" వాళ్ళు తీసుకోవాలని తీర్మానించింది రైతుల ఈ సెప్టెంబరు ఒకటి నుంచే విశాఖపట్నం సెషన్సు కోర్టులో మందస కాల్పుల కేసు విచారణ చివరిదశకు వచ్చింది. (ఈ విచారణ సాగుతున్నపుడే గృహనిర్బంధంలో వున్న రామలింగయ్య అజ్ఞాతంలోకి వెళ్ళారు. 077 సెష్టెంబరు 12న కేసులో తీర్చు వచ్చింది. 70

క్ష మందస కేసు తీర్పు

మందసలో కాల్పులు జరిగిన ఐదున్నర నెలలకు కేసులో తీర్పు వచ్చింది. మొత్తం 42 మంది నిందితుల్లో పదిమందిని వదిలిపెట్టారు. వాళ్ళలో “ఒక గుడ్డి ముదుసలి వున్నాడు; ఒక వృద్ధ స్త్రీకి కోర్టు లేచేవరకు శిక్ష విధించారు.*!

1940 ఏప్రిలు ఒకటిన పోలీసు కష్టడీ నుండి తప్పించుకున్న ఏడుగురిలో ఆరుగురికి సంవత్సరం జైలు శిక్ష విధించాడు సెషన్సు జడ్జి ఎ సి.హెప్పేలా. తప్పించుకో ప్రయత్నించిన ఏడో నిందితుడే ఈ గుడ్డి ముదుసలి. ఇంతకూ ఆయన రాజపురానికి చెందిన వృద్ధుడైన పెద్దరైతు గూదేన అప్పయ్య (4-4). ఈయన అరెస్టుకు స్పందించే ఆనాడు గ్రామం మందస రోడ్డు వైపుగా కదిలింది (సొక్ష్యంలో అప్పయ్య తనకు ఏ అపరాధం తెలియదన్నాడు)

మిగిలిన వాళ్ళలో 25 మందికి ఏదాది శిక్షే విధించారు. చట్టవిరుద్దంగా గుమిగూడారని, అరెస్టయిన రైతుల్ని తప్పించజూశారని, ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల విధి నిర్వహణకు అడ్డు తగిలారన్నవి వీళ్ళపై ఆరోపణలు. అలాగే సబ్‌కలెక్టరు, 9.5.2 లాంటి అధికార్లను గాయపర్బారని వీళ్ళపై నేరాల్ని ఆరోపించారు. ”*

నేరం రుజువు చేయలేక పదిమందిని వదిలారు. వాళ్ళు పోలీసులను చూసి పారిపోయిన వాళ్ళు, దారిలో చిక్కినవాళ్లు. ఘటనతో ఏ సంబంధంలేని మందసేతర (ప్రాంతాల వాళ్ళు.

పై 42 మందిలో ఒక్కరే ట్రీ, ఆమె గొర్లె పున్నమ్మ (4-39). ఆమెకు శిక్ష విధిస్తూ హెప్పెలా ఇలాగన్నాడు. *

ఈ మహిళ చట్టవిరుద్ద సమావేశంలో సభ్యురాలు అనడంలో సందేహంలేదు. అయినప్పటికీ ఆమె తుపాకి కాల్పులకు తీవ్రంగా గాయపడింది. ఆ గాయాన్ని స్వయంగా అమె చేసుకున్నదనిగానీ, పోలీసుల దాడిలో చురుకైన పాత్ర తీసుకోవాలన్న ఉద్దేశంతో చేసిందనిగాని చెప్పటం అసంగతమైనది. న్యాయస్థానంలో ఆ రోజు కార్యక్రమం ముగిసేవరకు ఆమెకు శిక్ష విధిస్తే న్యాయశాస్త్రం ప్రకారం సరిపోతుందని నేను భావిస్తున్నాను.

పై నిందితుల్లో గుంట పెద నారాయణ (గీ-8) పై దొడ్డాల రంగారావు (6 648)ను చంపిన నేరం మోపారు. దివాను ఈ నారాయణను అరెస్టు చేయించి, సర్భారు సాక్షిగా (20070౪6) వుందాలని బెదిరించాడు. ఆయన అంగీకరించకుంటే హింసించారు 8 కయనను సర్కారు సాక్షిగా మార్చాలనడానికి కారణం వుంది. ఈ నారాయణ రైతుసంఘ సమీకర్త.

7

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

ఈయన్నే సర్కారు సాక్షిగా మారిస్తే రైతుల చేతి ములుకర్రతో వాళ్ళను, వాళ్ళసంఘాన్ని అదుపులో వుంచవచ్చునన్నది దివాను పధకంగా తేలుతుంది., ససేమిరా అంగీకరించని నారాథయణపై అందుకే పోలీసును చంపిన నేరం సిద్ధమైంది.

ఈ నారాయణనే కాదు, నిందితుల్లో ఎవరినీ ఎన్నిరకాలుగా బెదిరించినా సర్మారు సాక్షిగా దివాను మార్చలేకపోయాడు. రైతులు దశాబ్దాలుగా జమిందారు అసలు రూపాన్ని దర్శించిన వాళ్ళవడంతో బాటు, వాళ్ళ మధ్య వున్న కులం, కుటుంబం, బంధుత్వాలు; వూరిలో వివిధ కులాల మధ్య వూళ్ళ మధ్య వున్న సంఘీభావం రైతులు జమిందారు వ్యతిరేకంగా ఒక్కుమ్మడిగా వుండేందుకు తోద్బడ్డాయి. *2= ఈ అనుభవం, అనుబంధాలతో వాళ్ళు బ్రిటిష్‌ న్యాయవ్యవస్థముందు రైతు సమాజ నిజమైన ప్రతినిధులుగా తలెత్తుకొని నిలబడ్డారు.

రైతుల్లో జమీ వ్యతిరేకత వేళ్ళూనుకున్నదనడానికి దివాను ఎవరినీ సర్మారు సాక్షిగా మార్చలేకపోవడమే నిదర్శనం. ఇదే జమిందారు-టబ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాల నిజమైన ఓటమి. శిక్షల సంగతెలా వున్నా వాళ్ళపై ఇది రైతుల గెలుపు. సర్కారు సాక్షే తయారై వుంటే. తీర్పూ, దాని పర్యవసానాలు ఖచ్చితంగా మరోలా వుండేవి. (జమీ తరపున సాక్ష్యం చెప్పడానికి జమీ ఉద్యోగులు సైతం వెనకడుగు వేశారు. రైతు సంఘం అంటే వాళ్ళకు వున్న భయం దీనికి కారణం! జమిందారు రుచి చూసిన మరో ్రత్యక్ష ఓటమే ఇది)

రైతుసంఘం చేపట్టిన సంఘీభావ ఉద్యమం వల్ల కేసులో రైతుపక్షం బలపడ్డది. పేరున్న న్యాయవాదులతో డిఫెన్సు కమిటీ ప్రతివాదం (66160396) ఏర్పాటు చేయడం నిందితులకు లాభించింది. ఆ కమిటీ ప్రభుత్వం తరఫున సాక్ష్యమిచ్చే తహసిల్దారు లాంటి (బహుఃశ సబ్‌ కలెక్టరునూ) అధికార్లనూ నిభాయించింది (11202866). బహుఃశ అందువల్లే కాబోలు సోంపేట తహసిల్దారు (జాయింటు మేజి(స్టేటు) ఇలా సాక్ష్యం ఇచ్చాడు.*3

“అరెస్టయిన వారిని ఏ షరతులు లేకుండా విడుదల చేసినచో ఏ తగాదా లేకుండా పోయేదేమొ గట్టీగా చెప్పలేను” అన్నారు. కాల్పుల వరకు సాగదీసింది అధికారులేనన్న అయన మనస్సులోని మాటను పై వ్యక్తీకరణ నిర్ధారిస్తుంది. అయితే ఇది అయన మనస్సులోని మాటో, లేక డిఫెన్సు కమిటీ చేసిన ఏర్పాటో కావచ్చు...? ఆయనే ఇంకా ఇలాగన్నారు. “అరెస్టులకోసం వెళ్ళినపుడు. పిలిచి పిలవడంతొనే మొదట ఏడుగురు వచ్చారు. వాళ్లను 1.5.2. అరెస్టుచేశాడు. బేడీలు వేసినపుడు తకరారేమీ రాలేదు”. అనే కధసం ప్రభుత్వపు కధనానికి భిన్నమైంది. (*..చెట్లు కొట్టిన (గ్రామస్తులు వీరికి కర్రలను అప్పగించలేదు. లొంగనుకూడా లేదు. అంత కొంత కష్టం మీద ఏడుగురిని అరెస్టు చేశారు.”) అలాగే, ఆ జాయింటు మేజి(స్టేటు “అరెస్టయి ఉన్న వాళ్ళలో తప్పించుకొని వచ్చిన 50,60 మందిలో ఒక్కరైనా వున్నదీ నేను చెప్పలేను” అనడంతో 'ప్రభుత్వవాదం పూర్తిగా బలహీనపడింది.

ఏమైనా మేజి(్టేటు సాక్ష్యం రైతుల్ని రక్షించింది. 72

రెండో భాగం బ్రిటిష్‌ న్యాయ పాలనలో సాక్ష్యాలను తారుమారు చేసే వీలెంతో తహసిల్దారు చెప్పిన సాక్ష్యమే దీనికి చెప్పని సాక్ష్యం

వందమంది వరకు రైతుల అరెస్టులు, ఐదున్నర నెలల అభియోగం (0703604/40%), సెషన్సు కోర్టులో సుదీర్హంగా సాగిన విచారణల తర్వాత కూడా న్యాయవ్యవస్థ నిందితులెవరో నిర్ణయించలేక పోయింది దీంతో కాల్పులకు రెండు రోజుల ముందు అరెస్టు చేయజూసిన ఏడుగురు రైతులనే తీర్పు ప్రధానంగా ఎంచుకున్నది. అందుకే కేసులో మొదటి ఏడుగురు నిందితులు వాళ్ళే అయ్యారు. (అడవి నరికినందుకు గాక వాళ్ళు తప్పించుకున్నందుకే శిక్ష విధించారు).

మిగిలిన నిందితులకు ఏడాది జైలుశిక్ష విధించినా పోలీసుల్ని * ఎదిరించిన), 'చంపిన' “నిశిత విరోధిమూక* “దొమ్మీదారులు, ఈ 25 మందే అనడానికి దానిదగ్గర విచారణ తర్వాత కూడా ఆధారాలు లేవు.

60 మందికి పైగా రైతులు బళ్ళతో వెళ్ళి మందస అడవినుండి బాహాటంగా కలప నరికి తెచ్చినా, వాళ్ళు అడ్డొచ్చిన సిబ్బందిని తరిమినా ఆ 'దొంగలు' ఎవరో అటు జమీగానీ, ఇటు పోలీసు యంత్రాంగం గాని 'జేల్చి, వాళ్ళను శశిక్షించలేకపోయింది. ఇలాంటి న్యాయవ్యవస్థ 600 మందికి పైగా వున్న గుంపునుంచి అధికార్లను ఎదిరించిన 18 మంది దొమ్మీదారుల్ని (10101) గుర్తించి, శిక్షించగలిగిందంటే ఆశ్చర్యం కలుగకమానదు. అందుకే న్యాయధిక్కారం చేసిన రైతుల్ని గుర్తించి, శిక్షించే శక్తీ, యంత్రాంగమూ ప్రభుత్వ న్యాయవ్యవస్థకు లేదనడం.

పోలీసులకు చిక్కిన వాళ్ళలో అధికార్ల మాట ఒప్పుకోని వాళ్ళపై హత్యా ఆరోపణలు, మిగితా వాళ్ళపై “తప్పించుకున్నారు, “ఎదిరించారు, 'అడ్డారు, “గుమిగూడారు” అని తలాకొన్ని నేరారోపణలు పంచడం, వాటి ఆధారంగా శిక్షించడమే న్యాయవ్యవస్థ చేసిందల్లా! (అది చేయగలిగిందీ, చేయదలుచుకున్నద్రీ కూడా బహుఃశ అదే). నేరాన్ని నేరస్తులను ఖచ్చితంగా నిర్ణయించి, శిక్షించడం, న్యాయాన్ని నిలపడం వలసవాద న్యాయవ్యవస్థ చెప్పే ఉద్దేశమూ, ఆదర్శమైతే కావచ్చుగానీ, దాని ఆచరణ మాత్రం అది కాదని ఈ కేసు నడిబినతీకు, చెప్పిన తీర్పూ నిరూపిస్తాయి

బ్రిటిష్‌ న్యాయవ్యవస్థ ఆచరణల్లా పాలితులు ఎదురు తిరిగిన సందర్భాల్లో ' ఎదిరించారు", “చంపారు”, 'తప్పించుకున్నారు' అని కొందరిని “నిర్ణయించి, 'శిక్షించడం', దీంతో పాలితులకు (ప్రభుత్వం అంటే భయం కలిగించడం. తర్వాత పాలితులెవరూ ప్రభుత్వంపై 'తలెత్తకపోవడం', “నోరు మెదపకపోవడం' ఈ న్యాయ పాలనవల్ల ప్రభుత్వానికి ఒనగూడే ప్రయోజనం అంతేకాని సమస్యకు పరిష్మారంకాదు. అసలైన దోషులను శిక్షించడమూ కాదు. ( ఈ తీర్పు వచ్చిన తర్వాత అయినా ప్రభుత్వం రైతులు-జమిందారు మధ్య తలెత్తిన సమస్య (అటవీసమస్య) పరిష్కారానికి పూనుకోవాలని అప్పటి “ప్రజాబంధు' పత్రిక సంపాదకీయంలో కోరింది).

73

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం అందుకే వలస న్యాయ పరిభాషలో ఈ అధికారాన్ని నిరసించి, ఎదిరించే చర్య

“'దొమ్మీ' (4100 అయింది. వాళ్ళు 'దొమ్మీదారులు”* (1101813) అయ్యారు. కలప తెచ్చిన వాళ్ళు నేరస్తులు (0110210215), దొంగలు (1116౪69) అయ్యారు.

వలసపాలన నెదిరించిన రైతు పక్ష్మ కధనంలో వాళ్ళు “మందస రైతువీరులు, “'మహిళామణులు,'అమరులు అయ్యారు.

ఇంతకూ అది-అణచినేత నెదిరించిన రైతుల సామూహిక (ప్రతిఘటన. /త్త

కే2 నే (ప్రతిఘటన -విశ్లేషణ రైతు ప్రతిఘటనకు దారితీసిన పరిస్థితిని సూలంగా చెప్పాలంటే 1913 నాటికే మందస జమిందారు రైతుల పంట మిగులునంతా భోంచేయాలని పథకాలు పన్నాడు. ఆ తర్వాత జమిందారు శిస్తులు చెల్లించలేని రైతుల భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం, జలాధారాల్ని దిబ్బలస్థాయికి దిగజార్చి, అడవుల్ని 'రిజర్వు'ల పేర గుప్పిట్లో పెట్టుకోవడం ద్వారా రైతుల జీవధారల్ని తెంచేశాడు. బ్రిటిష్‌ మద్దతుతో సేట్రేగి పోయి ఉన్న జమిందారు అధికారాన్ని ఎలాగో సహించి పక్క జమీనుంచి రైతులు కలప తెద్దామన్నా వీల్లేకుండా అడ్డుకట్ట వేశాడు. రైతులకు ప్రతిఘటన తప్ప దారిలేకపోయింది. ఇలా జమిందారు పీల్చివేత, (బిటిష్‌ అణచివేత, ఇంట్లో (బ్రాహ్మణీయ భావజాల కట్టి వేత అనే మూడు స్టాయిల్లో రైతు బలిపశువు అయ్యాడు. ఈ మూడు స్థాయిల్లో ఏ ఒకటో ఎదురైతే రైతు సంసిద్ధత ఇలా వుండకపోను. దీనికి వలస పాలన అసలు కారణమైనా, జమీందారు స్వార్ధం ప్రత్యక్షకారణం. గంజాం జిల్లాలోనే జమిందార్ల నాయకుడిగా, (బ్రిటిష్‌ బంటుగా వున్న మందస జమిందారు 1930 నాటికి 'జమీకంతా తానే సర్వం సహా చక్రవర్తిని అనే పాత అధికారచట్రంలోనే వున్నాడుకానీ, తనకు ఆధిపత్యాన్ని ఇవ్వలేని స్థితి బ్రిటిష్‌కు సైతం వచ్చేసిందని అర్ధం చేసుకోలేదు. ఎందుకంటే దానిపైనే “బ్రిటిష్‌ పాలన పోవాలింటూ ఆనాటికి స్వాతంత్రోద్యమం నడుస్తున్నది. దానిలో పాయటగా, వివిధ జమిందారీల్లో రైతు ఉద్యమాలు ఎదుగుతున్నాయి. ఈ ధీమాపై సవాలే మందస రైతుల ఎదిరింపు, అదే ప్రతిఘటన.

1. రైతులూ - వాళ్ళ ప్రతిఘటన రైతులు, వాళ్ళ రోజువారీ కష్టాన్ని ఆరుగాలపు శమఫలాల్ని జమిందారు-ప్రభుత్వం రకరకాల పేర్లతో, అనేక రూపాలతో స్వంతం చేసుకుంటుంటే, పైగా బెదిరిస్తూ, శిక్షిస్తూ, అణచివేస్తుంటే, దీని అంతం చూడాలని ఆ రైతులు ఎవరికివారు ఆలోచిస్తారు. వ్యక్తి స్థాయిలో మొదలైన ఈ ఆలోచనా క్రమం అసమ్మతి, నిరసనలతో సామూహిక ఆచరణలోకి వస్తుంది.

ఈ నిరసన, ఎదిరింపులకు స్పందించిన అధికారం ప్రతిచర్యకు ఆలోచిస్తుంది. వాళ్ళతో ఏదో సందర్భంలో తేల్చుకోవాలనుకుంటుంది. (తాడో పేడో తేల్చుకోవాలనే స్థాయిలో వుంటుందీ అధికార పక్ష ప్రతిచర్య. “నా ప్రాబల్యం, అధికారం వున్న చోట, నా ఆదాయానికి గండికొడుతూ, ఏ స్థాయీలేని చిన్నాచితకా గుంపు చేసే సవాలును తుంచేయాలి. భవిష్యత్తుతో ఎవరూ సొహసించకుండా” అన్న ధోరణిలో వుంటుంది దాని ఆలోచన)

75

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

ఇలా ఒక శక్తికి వ్యతిరేకంగా మరొకటిగా సాగే క్రమం, ప్రతి ఘర్షణ (1/1010214 0015606606 ముందు కొంతకాలం పొటు జరుగుతుంది. (అది కొన్ని రోజులో, నెలలో, ఏళ్ళయినా కావచ్చు) ఇలాంటి ఈ ఘర్షణకు స్పందన-చర్య-ప్రతిచర్య అనే వర్గ గతశీలతా క్రమం (01253 రే0జమ105) వుంటుంది ఈ క్రమం చిలికి చిలికి గాలివానై, ఏదో సందర్భంలో అది మెరుపులాంటి మలుపుకు దారితీస్తుంది. మందస రైతులకు సంబంధించి 1940 ఏప్రిలు 1 నాడు కాల్పులకు దారితీసిన ఘర్షణ అలాంటి మలుపే).

అందుకే మందస రైతుల ప్రతిఘటన హరాత్తుగా, అనుకోనివిధంగా జరిగినట్లు కన్పించినా యాదృచ్చికంగా జరిగిందేమీకాదు పై వర్గ గతిశీలతా క్రమం ఫలితమే. పర్యవసానమే. అయితే రైతుసంఘం ప్రమేయం లేకుందా, రైతులు సమూహంగా, (ప్రతిఘటించాలనే నిర్ణయంతో కద్రిల్రి అడవిని నరకడంలో ఈ యాదృచ్చికత వుంది. అది అంతవరకే. పై గతిశీలతా క్రమం పర్యవసానమే ఈ యాదృచ్చికత (5001621167) కూడా |

ణి - జ కనే ణి

వలస పాలన అన్ని రకాల వనరులమీద అవసరాల మీద పన్ను విధించి వసూళ్ళన్సు ముమ్మరం చేసిన కాలంలో ఆ పాలసీకి వ్యతిరేకంగా వచ్చిందీ మందస రైతుల ప్రతిఘటన.

ఈ (ప్రతిఘటనలో “వర్గానికి” సంబంధించిన అంశానికి (ప్రాతినిధ్యం వచ్చింది. ఆనాటి రైతు ఉద్యమం రెండు వర్దాలుగా ఏర్పడి, ఆ రెంటి మధ్య నియమిత కాలం పాటు అంతర్మధనం జరిగిన క్రమం దీనిలో కనిపిస్తుంది. రైతుసంఘ నాయకత్వం 'ఒక వర్గపు” ప్రయోజన ల కస్త పనిచేస్తున్నదనే అవగహనతో కింది వర్గపు రైతులు వాళ్ళ సంప్రదాయ హక్షులు నిలుపుకోవాఖ్బ్సీ వాళ్ళ ప్రయోజనాలకు వాళ్ళే ప్రాతినిధ్యం వహించుకోవాలనే చైతన్యంలోకి వచ్చారు. చానికోసమ్లే రాజ్యాన్ని ధిక్కరించాలనుకున్నారు. (నాయకులను ఏమి సంప్రదించాలి? మనమే చేదాం అనే భావన వాళ్ళలో స్థిరపడ్డది) ఈ రైతుల ప్రతిఘటనలో ధిక్కార పూర్వక మిలిటెన్సీ వ్యుడ్రటవై గాక, రైతు సంఘవు “(ప్రయోజనకారి కాని వైఖరి పట్ల ధిక్మారమూ వున్నది. అందుకే రెతు వైతుసంఘ నియంత్రణలోంచి తప్పిపోయి, అవసరమైన శక్తుల్ని పోగుచేసుకొని రాజ్యాన్ని ఎదిరించ పూనుకున్నారు. (అరెస్టయిన తోటి రైతుల్ని రక్షించుకోవాలన్న తపన ఈ ్రతిఘటనను వాళ్ళు సామూహికంగా చేశారనడానికి రుజువు) అయితే, రైతు ఉద్యమంలో పాల్గొని తమ అవగహనను చైతన్యాన్ని రైతులు పెంచుకోడం దీనికి పునాది. *

ఈ రైతుల (ప్రతిఘటనకు పునాది స్థాయిలో రైతుసంఘం కృషి చేయడం యధార్ధమేకాని, ఈ ప్రతిఘటన అది ఇచ్చిన కార్యక్రమం కాదు. కాంగ్రెసు నిర్వహించిన పోరాటం కాదు (కాంగ్రెసు చేపట్టిన అటవీ సత్యాగ్రహాలకూ, దీనికీ ఆమడ దూరం), అప్పటి రైతుసంఘానికి వున్న ధనిక రైతాంగ వర్ణ నాయకత్వం వాళ్ళ జాతీయ భావాల చట్రంలో రూపొందే కార్యక్రమాల దృష్ట్యా చూస్తే రైతుసంఘం ఎలా చూసినా ఇంత సాహసం చేసే ప్రసక్తే లేదు. (వాళ్ళు చేయగగిందల్లా ఒకటే. అది వాళ్ళు 1940 ఏప్రిలు 1న చేసింది. మందస రోడ్డు దగ్గర

రెండో భాగం రైతులకు అధికార్లకు మధ్య రైతుల విడుదలకు తకరారు సాగినప్పుడు ఈ రైతుసంఘ నాయకులు దానిలో కలిశారు. వాళ్ళు రైతుల్ని శాంతింపజేయడానికి శాయశక్తులా కృషిచేశారు సమస్యను వాయిదావేసి, శాంతి ప్రయత్నాలతో పాలకులకు తోడ్చడే పాత్రనే ఈ నాయకులు చేపట్టారు.) అడవిపై హక్కు వాళ్ళకు సంప్రదాయకంగా వస్తున్నదనే అభిప్రాయం రైతుల్లో బలంగా వుండింది. “మా హక్కును మేం అనుభవిస్తాం. మధ్య ఎవరేమిటి? అడవి ఎవరబ్బసొత్తు?”అనే ధిక్కారం నాళ్ళలో తలెత్తింది. ఈ ధిక్కారంతోనే రైతులు అడవికి బళ్ళతో వెళ్ళి కసిదీరా చెట్లు నరికారు. వాళ్ళు జమిందారు ఉద్యోగులను, సిబ్బందిని సామూహికంగా ఎదుర్శొన్నారు. రైతులు ఇలా అడవి నరకడం కలప కోసమే గాక, జమిందారు-ట్రిటిష్‌ అధికారాలపై ధిక్కారంగా పరిణమించింది. వాళ్ళపై వున్న కోపాన్ని రైతులు చెట్లపై చూపారు. అవసరాలన్నిటికీ సరిపడా, డ్రేష్టమైన కలప యధేచ్చగా నరికారు రైతుల ఈ ప్రతిఘటన అదడ్బ్దొచ్చే రాజ్యాన్ని ఎదిరించాలనే! అది ఆయుధాలతో ఎదిరించాలని కాక, రాజ్యన్ని ఆయుధాలతో ఎదుర్కొన్నా ఏదోవిధంగా ఆత్మరక్షణ చేసుకొని హక్కుల్ని నిలుపుకోవాలనే ! (అంతే తప్ప ఇది సంపూర్ణ తిరుగుబాటు కాదు. ప్రతిఘటనే!) రాజపురం లాంటి పల్లపు ప్రాంతాల్లో అడవిపై రైతులకు సహజ హక్కులు (౧200121 12%) వందల ఏళ్ళుగా అమల్లో వున్నాయి. నిజానికి అడవిపై (చెట్టుపై) హక్కు గిరిజనులది. అడవే వాళ్ళ జీవనాధారం కాబట్టి వాళ్ళకు దానిపై సహజ హక్కులుంటాయి. రైతుకు అదవిపై హక్కు కొంతవరకే ! రైతుకు ఆ హక్కు సంప్రదాయంగా వస్తున్నదే కాని అదే ప్రధానం కాదు. అందుకే అడవిపై హక్కును ఎక్కువగా కోరే (014110) వీలుండదు. అయితే మందస (ప్రాంత యదార్ధతలో (16211463) లో రైతులకు సహజ హక్కులు శతాబ్దాలుగా వస్తున్నాయి. ఈ రైతుల్లోని అన్ని వర్గాలు హక్కు నిల్పుకునే లక్ష్యంతో పట్టుదలగా వుండరు. ముఖ్యంగా ధనిక రైతులు," నాయకులు అ హక్క్ముమీదనే వుండరు. అందుకే ఆ ధనిక వర్గానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే నాయకులు ఆ హక్కును రైతుకు ఇవ్వాలని కోరలేదు. మధ్యతరగతి, ఆ క్రింది వర్గాల రైతులకు ఈ హక్కు నిల్చుకోవడం వాళ్ళ రోజువారీ వంటకూ, వ్యవసాయానికి, ఆర్థిక సుస్థిరతకు ఎంతో అవసరం. అందుకే వాళ్ళు ఆ సంప్రదాయ హక్కుపట్ల పట్టుదలగా వున్నారు. అందుకే సంప్రదాయ హక్కుపట్ల పట్టుదలతో (6013010039) వున్న ఈ రైతులు అధికార్లతో 'జామీనులు ఇవ్వము, అన్నారు. ఈ వాదన అతివాదం కాదు. 'సంప్రదాయ హక్కుకు అనుమతి తీసుకోవడం ఏమిటి? రాజ్యం ఇవ్వడం ఏమిటి?” అనే తర్మం వల్లనే. పైగా జామీనులు ఇస్తే తర్వాత రాజ్యం, రైతుసంఘ నాయకులు చెప్పినట్లు వినాల్సివస్తుందనీ. అలాగే మరింతగా ఆర్థిక నష్టానికి, ఇబ్బందులకు గురౌతామనే రైతులు రాజ్యంతో రాజీపడదలచలేదు. ప్రభుత్వానికి ఈ రైతులమీద నమ్మకం లేక ఈ ఉదారవాద నాయకుల్ని మధ్యలో వుంచి, వాళ్ళు చెబితేనే గాని అరెస్టయిన రైతులను విడువనన్నది. ఈ నాయకుల నియంత్రణ నుండి రైతులు తప్పిపోకుండా, రెచ్చిపోకుండా, శాంతి భద్రతల సమస్య తలెత్తుతుందనే ఒత్తిడి వల్ల, 777

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం అతికష్టం మీద 'రాజీకి వచ్చింది రాజ్యం అందుకే ఉదారవాద నాయకులు రైశులకు జామీనులు ఇవ్వడం ద్వారా బాధ్యత వపించాలన్నారు అధికారులు.

ఈ జామీనుల తతంగాన్ని ఒప్పని రైతాంగంలోని ఈ తీవ్రవాద శ్రేణి వల్ల, ఉదారవాద నాయకులు దూరమై, అక్కడో మెరుపులాంటి బిందువు ఏర్పడి, అది కాల్పులకు దారితీసింది. ఒకే నాయకత్వం కిందవున్న రెండు విభిన్న వర్గాలకు సంబంధించిన అంశంగా పైకి వచ్చిందీ ఘర్షణ, అందుకే తీవ్రవాద రైతుశ్రేణికీ ఉదారవాద రైతునాయకులకు రాజీ కుదరలేదు.

2. -రాజ్యం-దాని పథకాలు ఈ (ప్రతిఘటన జరిగిన కాలంనాటికే అడవులు సామాజ్యవాద మకుటానికి (12006౧512] ౧౦౪/౫) సంబంధించిన అస్తిగా మార్చబడ్డాయి. పైగా 1940 నాటికి బ్రిటన్‌ యుద్ధ ఖర్చులకోసం అవసరమున్న రెవెన్యూను ఎలాంటి మినహాయింపులు లేకుండా వసూలు చేయాలన్న విధానాన్ని బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్నపుడు జరిగిందీ ప్రతిఘటన. అందుకే రెండో (ప్రపంచ యుద్ధం సాగుతున్నప్రుడు రైతులు చేసిన ప్రతిఘటనను బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం తీవ్రంగా పరిగణించింది. రైతులు తన అధికారాన్ని సవాలు చేయడంగా భావించింది. మందస జమిందారు రైతులపై తాను ఆశించిన అణచివేతను ప్రభుత్వంతో అమలుచేయించే పథకంతో రైతులకు లేనిపోనివి ఆపాదించాడు. రైతులు తెచ్చిన దాదాపు 60 బళ్ళ కలపనే “రిజర్వు అంతా నరికినట్లు ప్రభుత్వానికి నివేదించాడు... ఆయన చెప్పినదాన్నే (ప్రభుత్వ అధిక్షార్లు ఒప్పుకునేలా, దాన్నే వాళ్ళు ప్రభుత్వానికి రిపోర్టుగా పంపేలా అధికార్లను నిభాయించాడు (౧2౧1864). అందుకే వాళ్ళు “హొన్నాలీ రిజర్వులో రెండు మైళ్ళ పొడవూ, అరమైలు వెడల్పుననూ, బలియగాం రిజర్వులో రెండు ఫర్లాంగుల పొడవూ, ఒక ఫర్లాంగు వెడల్పునన్లూ అడవి నరికారు. 50 అడుగుల చుట్టు కొలతగల చెట్లను రైతులు కొట్టివేసిరి” అని (ప్రభుత్వానిక్త రిపోర్టు పంపడం జరిగింది 55 (ఈ అధికార్లు నిభాయించబడటానికి మరో రుజునే త్రట్ట్చీ చట్టం అమలుకు పోలీసుకు అధికార పరిధి లేకున్నా (1215641060) వాళ్ళు జమిందారు ఫిర్యాదుపై కర్రలసోదాకు, రైతులను అరెస్టు చేయడానికి వెళ్ళడం) జమిందారు తన పధకాన్ని అధికార్ల మాధ్యమంగా ప్రభుత్వంతో అమలు చేయపూనుకున్నాడు ప్రభుత్వం తనకు రెవెన్యూ అవసరమైన కాలంలో రైతులు అడవంతా నరికి దాని ఆదాయానిక్తి గండికొడుతున్నారని నమ్మింది. తీవ్రంగా ప్రతిస్పందించింది. పాలితులు ఎక్కడైతే ప్రభుత్వాధికారాన్ని సవాలు చేస్తున్నారో, ఎక్కడ మూకుమ్మడిగా దాని ఆజ్ఞను ధిక్కరిస్తున్నారో అలాంటి చోట వాళ్ళను తీవ్రంగా అణచివేసి, ప్రాణాలు తీసి, భయోత్చాతం సృష్టిస్తే ప్రభుత్వాధికారం వున్న విశాల ప్రాంతంలో ఇకపై ఎవరూ ఎదురు తిరగరన్న అంచనాతోనే ప్రభుత్వం మందసలో దమనకాండకు పూనుకున్నది ఈ మందస రైతుల 'ప్రతిఘటనను చూసి మొత్తం రైతాంగాన్ని అణచడానికి పధకంవేసింది. (దీనివల్ల * ఎదిరిస్తే అణచివేసాం” అని 78

రెండో భాగం లోకానికి సందేశం ఇవ్వడం,” * ఎదిరించారు కాబట్టి అణచివేశాం' అనే సమర్ధన (086%01- ౪100) ను వారి అణచివేతకు పాొందగోరడం వారి ఎత్తుగడ). ఇదంతా పధకంతో జరిగిందే కాని రాజపురం కాల్పులు అనుకోకుండా జరిగినవేమీకావు. అందుకే జిల్లాలో అత్యున్నత స్థాయి పాలనాధికారి అయిన సబ్‌ కలెక్టరు, జిల్లా పోలీసు ఉన్నతాధికారి (డి.యస్‌.పి), తహసిల్దారు, ఇన్‌స్పెక్టరు, ఎన్‌ ఐ, నలుగురు హెడ్‌కానిస్టేబుళ్ళు, 22 మంది పోలీసులు (14 తుపాకులతో) ఓ చిన్న గ్రామంలో (రాజపురం) అరెస్టుకు లొంగని ఏడుగురు మామూలు రైతుల్ని అరెస్టు చేయడానికి తరలారు.!” పోలీసు కానిస్టేబులు స్థాయి ఉద్యోగులు చేయదగిన కర్రల సోదాకు సాక్షాత్తు జిల్లా ఉన్నత్రాధికాల్లే వచ్చారు. (పైగా ఆ పని ఫారెస్టు అధికార్లది). వెనక పథకమంటూ లేనపుడు రెవెన్యూ, పోలీసు అధికార్లు సమన్వయంతో, ఇంత పోలీసు పటాలంతో, పకదృందీగా తరలడం సాధారణంగా జరగదు. (పైగా మందస దివాను వీరి వెన్నంటి రాక వుండనే వున్నాడు). జనం గుమిగూడినపుడు, రైతులు అరెస్టుకు ఒప్పనపుడు పరిస్థితి ఎలా మలుపు తిరుగుతుందో అంచనా వేయగలిగే స్థాయి గల అధికారీ, ఎలాంటి పరిస్థితి తలెత్తినా ఎదుర్మొనేందుకు సరిపడా పోలీసు బలగాలు, కాల్పులకు సైతం అనుమతి ఇవ్వగల అధికారం వున్న సబ్‌ కలెక్టరు అక్కడకు రాబడ్డారు. ఈ పధకమంటూ తెలియని రైతులు అరెస్టయితే రాబోయే ఇబ్బందులకు జడిసి, ఖర్చులకు వెనుకడుగు వేసి అరెస్టుకు సమ్మతించలేదు. వాళ్ళ వాదన, పట్టుదల ద్వారా మరెలాగైనా చేసి, అధికారుల్ని ఒప్పించాలని అమాయకంగా ప్రయత్నించారు. ప్రభుత్వం జమిందార్లు కోరిన 'వసూళ్ళకు తగిన వాతావరణ కల్పనకోసంగీ చిరుయత్నం, స్వల్పఖర్చు, తక్కువ బలాల మోహరింపులలో చిన్న పల్లెపై భయోత్సాతాన్ని సృష్టించ సమకట్టింది. రైతుల్లోని గుంపు మనస్తత్వాన్ని రెచ్చగొట్టి, అణచడానికి ముందుకు వచ్చింది. (కాల్పుల తర్వాత “ఈ ఏడూళ్ళను పెట్రోలుపోసి తగలేస్తాం అన్న (ప్రచారాలకు పూనుకోవడం భయోత్సాతాన్ని కొనసాగించేందుకే! ) దాంతో వసూళ్ళకు తగిన వాతావరణం ఈ మందస జమీలోనే కాదు పాలక ప్రాంతమంతా ఏర్పడుతుంది.తన '“చట్టబద్దపాలన' (1216 01 12౪) విస్తరిస్తుంది. ఇదే బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం ఈ ప్రతిఘటన నందర్భంగా అనుసరించిన నీతి ఈ నందర్భాన్ని ఉపయోగించుకున్నతీరు. ॥ అందుకే జమిందారు కోరికను మన్నిస్తూనే, ఈ సందర్భాన్ని తన అవసరానికి తగినట్లు విసృత స్థాయిలో అమలయేటట్లు (60101706) మలచుకున్నది అధికారం. ఇలా రైతుల ప్రతిఘటనను శాంతి భద్రతల సమస్యగా లోకానికి చూపి, ఇకముందు అడవిపై తన హక్కు గుత్తాగా కొనసాగుతుందని చెప్పడానికి, భవిష్యత్తులో ఈ హక్కునూ అధికారాన్ని సవాలు చేసేవాళ్ళకు ఏ గతి పట్టనున్నదో గుణపారం నేర్చేటందుకే బ్రిటన్‌ ఈ సందర్భాన్ని ఉపయోగించుకున్నది. దీన్ని తన (ప్రయోజనాలకు (వసూళ్ళకు) అనుకూలంగా మలచు కున్నది జమిందారీ. 79

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం . 8) రైతు నాయకులు - వాళ్ళ ప్రాతినిధ్యం

ఏదైనా ఒక ఉద్యమం లేదా ప్రజల ప్రతిఘటన అకస్మాత్తుగా (320016 లాగా) తిరుగుబాట తరహాలో రాజ్యాన్ని ప్రభుత్వాన్ని లేదా వ్యవస్థను సవాలు చేసినపుడు దానికి ప్రజల్లో లోతై; పునాదీ, గట్టీ సమర్ధనా (4965026400) వున్నపుడు ఆది ఎక్కువగా పెరిగే అవకాశ! వుంటుంది. ఇలాంటి ప్రతిఘటనల్లో రాజ్యంచే చంపబడ్డవాళ్ళ, అరెస్టయినవాళ్ళ (ప్రేరణతో ప్రతిఘటన మరింతగా పెరిగే అవకాశం వుంటుంది. అపుడు దాన్ని నిరోధించడం రాజ్యాని అసొధ్యమవుతుంది. అది (ప్రతిఘటన, పోరాటాలకు సంబంధించిన గతిశీలత.

" త్తలాంటి సందర్భాల్లో రాజ్యం, దానికి ఎవరు ఎక్కువ ప్రమాదకరంగా వున్నారో. వాళ్ళన చంపడర్త,.తీవ్రనిర్భంధాల ద్వారా రూపుమాపి, ఆ శక్తులను ప్రజల్లో, ఆ ప్రాంతంలో సైత। లేకుండా చేయడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తుంది. అలా వాళ్ళకు ప్రజల్లో వున్న పునాది; ఛిన్నాభిన్నం చేస్తుంది.

అయితే ఈ అణచివేతతో ప్రజా ప్రతిఘటనను పూర్తిగా అణచడం రాజ్యానికి సాధ్య, కాదు. పైగా అణచివేత (ప్రతిఘటనకు దారితీస్తుందనే (గ్రహింపువున్న పరిస్థితిల్లో రాజ్యం మర్‌ వ్యూహాన్ని రచిస్తుంది. ఆ నాయకత్వంలో తనకు తోద్బడే శక్తులు (00౧0264016 [01063 వున్నాయని భావించినపుడు రాజ్యం వాటికి అవకాశం కల్పిస్తుంది. సహజంగా అల్బసంఖ్యలి వుండే ఈ ప్రతిఘటన నాయకత్వాన్ని రూపుమాపి, దానికి పర్యాయంగా జనం దృష్టి! కన్చించవీలున్న ఈ ఉదారవాద నాయకత్వాన్ని పైకి తెస్తుంది. ఈ నాయకత్వం కిందికి జన, వచ్చేలా ప్రయత్నిస్తుంది. (ప్రజలు ఈ నాయకత్వాన్ని అనుసరించే వాతావరణాన్ని కల్పిస్తుంది

ఇదే ఆ సమయంలో రాజ్యం ప్రధాన కర్తవ్యం అవుతుంది. వ

కాల్పుల్లో ముఖ్య నాయకులు చనిపోయి, మిగిలిన వాళ్ళు అరెస్టయి, మరికొందరు భీత్ర్వాన్హా వల్ల ఆ ప్రాంతాన్ని వదిలిన తర్వాత జనంలో కాల్పుల్లో మరణించిన వాళ్ళ పట్ల వున్న పగ మానవీయ సంస్పందనలను ఈ ఉదారవాద నాయకత్వం 'తనదిగా' చేసుకుంటుంది. జరిగో

ఘటన తన పాలసీకి వ్యతిరేకంగా వున్నా ముందు దాన్ని సమర్థిస్తుంది. స్వంతం (0౪౧940) చేసుకుంటుంది; రాజ్యాన్ని పాలకపక్షాన్ని నిందిస్తుంది., ఖండిస్తుంది. ఈ నాయకులు బాధితులతో వుండి వాళ్ళకు తోడ్పాటు నందిస్తారు. ఈ క్రమంలోనే ఆ జనం ఆ నాయకులను సమర్ధిస్తార్తు వాళ్ళ వైపు రాగలుగుతారు. ॥ హా!

ఈ ఉదారవాద నాయకత్వపు ఈ కార్యశైలిని మందస కాల్పులకు అన్వయిస్తే కాల్చుల తర్వాత జరిగిన వాదోపవాదాల్లో పై నాయకులు రైతులను పరోక్షంగానే సమర్ధించారు. వాళ్ళకు అడవిపై వున్న హక్కుల్ని గుర్తించి, ప్రకటించలేదు. రైతులకు ఆ హక్కు వున్నట్లు వాదించనూలేదు. సమర్థించనూలేదు. వాళ్ళు చేసిందల్లా రైతులు మందస రిజర్వు నుండి కలప తేలేదని గట్టిగా వాదించడం వరకే! (రైతులు అడవినుండి కర్రలు తెచ్చివుంటే ఆ అడవీలోనో, దారిలోనో పట్టుకోవాలి తప్పితే వూళ్ళోకి వచ్చినాక పట్టుకోవడం ఏమిటి? అలా కలప అడవి నుండి 850

రెండో భాగం తెచ్చివుంటే ఫారెస్టు అధికార్లు స్వాధీనం చేసుకోవాలే గాని రెవెన్యూ అధికారులు, పోలీసు వూళ్ళోకి వచ్చి జోక్యం చేసుకోవడం ఏమిటి? అనే!) ఇలా ఈ నాయకులు చట్ట కార్య పద్ధతిని (16821 0౧౦06601 ప్రశ్నించారే తప్ప, రైతులకు ముఖ్యంగా అటవీ సమీప ప్రాంతాల్లోని రైతులకు ఎక్కడైతే సహజ హక్కులు (220121 18౧0 ఉనికిలో వుంటాయో ఆ రైతులకు అడవిపై హక్కువున్నదని, అందుకే వాళ్ళు అడవినుంచి కలప తెచ్చారని, ఆ హక్కును రైతునుండి తీసుకోవడం జమీందారు ప్రభుత్వాల తప్పని, రైతుకుండే ఈ హక్కును గురర్తించామని ప్రబుత్వాన్ని కోరలేదు. అటవీ సమీప ప్రాంతాల్లో పనిచేసే ధనిక రైతాంగపు వర్గపునాదిగల రైతుసంఘానికి గిరిజనులను, రైతులను, కూలీలను తనలో కలుపుకునే (10408228) అవసరం వుంటుంది. కాబట్టి వాళ్ళ హక్కులను సూటిగా నిరాకరించకుండా సన్నాయి నొక్కులతో “వాళ్ళు చేసింది తప్పే, అయికే అరెస్టు చేస్తారా, కాలుస్తారా?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. పై వర్గాలపై నాయకత్వాన్ని ఆశించినపుడు విషయాన్ని సూటిగా చెప్పడం కుదరని పని. మధ్యతరగతి, ఆ క్రింది వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఈ శక్తుల ఆకాంక్షలు అక్కడ బలంగా పనిచేశాయి. పైగా వాళ్ళూ కాల్పుల్లో చనిపోయారు. వీటన్నిటినీ కాదని రైతులు చేసింది తప్పని సూటిగా చెప్పలేదు రైతుసంఘం. రైతులు తప్పుచేశారని పరోక్షంగా చెప్పడమంటే రైతులభావనతో సంఘానికి ఏకీభావం లేదనే (ఇది జమిందారు అటవీ హక్కును సమర్ధించడం కూడా). = ప్రతిఘటించిన రైతుల్లో ఈ నాయకులకు మెజారిటీ లేదు. ఈ అటవీ హక్కును సమర్ధిస్తున్న వాళ్ళకే అక్కడ మెజారిటీ వున్నది. కాబట్టీ పై నాయకులు రైతుల పక్షం తీసుకోవాల్సి వచ్చింది. కాల్పుల తర్వాత బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం చేసిన ప్రకటనలో, అది రైతులకు అడవిపై హక్కును ఓ మేరకు గుర్తించింది. పరోక్షంగా, ఉదాసీనంగా. అయితే ఇంతగా నష్టం చేస్తారా అని వివరాల్లోకి పోయింది రంగాగారు కాంగ్రెసు పార్టీ కార్యక్రమంతో విభేదించినంతవరకు, దాన్ని విమర్శించినంతమేరకు రైతులనూ, వాళ్ళ హక్కులను పట్టించుకున్నాడు. ఆ హక్కుల్ని సాధించడానికి రైతులను సమీకరించాడు. ఇది నిజంగా ఆయన కృషే (1021660060. ఇలా రైతుసంఘ నాయకులు రైతుల కోరికల్ని వ్యక్తీకరించడానికి ప్రత్యామ్నూయాల్ని అందించినంతమేరకు రైతులు ఆ సంఘం వెనక, నాయకుల వెనక సమీకృతులయ్యారు. ఇలా రైతుల హక్కుల్ని సాధించడానికి చట్ట కార్యతైలి (16821 ౧౯06666016) ని విశదం చేసి (01201820 పోరాడటంలో ఈ దశలో వైతుసంఘానిది ముఖ్యపాత్రనే. అదే సమయంలో ఆ రైతునంధుం రైతుల నమస్యల్ని పరిష్కరించడంలో చట్టాలకున్న పరిమితుల్ని (1203164005) వివరించాల్సింది. అది జరగలేదు. వాళ్ళ కోరికలను చట్టబద్దం చేయాలని ప్రయత్నించాల్సివుంది. అదీ జరగలేదు. అందుకే అడవులపై ఏవైతే హక్కులు కావాలని రైతులు అడిగారో (వున్న హక్కులకు చట్టబద్ధత కావాలన్నారో) వాటిని వ్యవస్థీకృతం చేయించడానికి ప్రయత్నమంటూ రైతుసంఘం చేయలేదు. నాయకులు రైతుల కోరికలకు ఎంత చట్టబద్దత (1681001200 ఇవ్వగలిగే వీలుండేదో ఆ చట్టబద్దతకోసం 61

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం పూనుకోలేదు. వాళ్ళ ఆ కోరికను పట్టించుకోలేదు. అది ఈ దశలో రైతుసంఘం, దాని నాయకత్వం పరిమితి. రైతులకు అడవిపై హక్కుకు సంబంధించిన కోరికపై వీళ్ళ పైపై ప్రతిస్పందనకు అసలు కారణం ఇదే. మందస కాల్పుల తర్వాత రాజ్యం తనను సవాలు చేసే వాళ్ళు ఎవరు, ఎక్కడి నుండి పుట్టుకొచ్చారని విశ్లేషించుకొని, వాళ్ళను పట్టుకోవడానికి తీవ్రంగా గాలించింది. మందన ప్రాంతమంతా రెన్నెళ్ళపాటు రిజర్వు పోలీసుతో వాళ్ళను వేటాడింది. ఆ గాలింపు ఓ కొలిక్కి వచ్చిందనుకున్న తర్వాత ఈ స్థానిక రైతుల ్రతిఘటనను చూపి మొత్తం రాష్ట్రంలోని రైతు ఉద్యమాన్ని అణచడానికి, ఈ ప్రతిఘటన సందర్భంగా తనకు ఉపయోగపడే రైతుసంఘపు నాయకత్వపు శక్తులను గుర్తించి నిర్దిష్టంగా ప్రకటన చేసింది.* పలాస సభల్లో రైతులను రగుల్కొల్పు ఉద్రేకపూరిత ఉపన్యాసాలు ఇవ్వబడినవి. వీనిని విని రైతులు మందస అడవిలో తమ ఇష్టం వచ్చినట్లు చెట్లు కొట్టుకొనుటకు హక్కు వున్నదని నమ్మారు... దీనికి (అడవి నరకడం, కాల్పులకు) కారణం పలాన సభలే. సభలకు కారకులగు ఒకరు ఎన్‌.జి.రంగాగారు. జైల్లో వున్నారు. మరిద్దరిపై చర్య తీసుకుంటుంది. పలాస సభలకు 'ముఖ్య కారకుడు” రంగా కాబట్టి, దీని వల్ల జరిగిన ప్రతి చర్యకు కారకుడు ఆయనే కాగలిగాడు. ప్రభుత్వం ఇలా నిర్దిష్టంగా (ప్రకటించడంతో పలాస సభలకూ, మందస కాల్పులకూ ఆయనే ముఖ్య కారకుడు అయ్యాడు. ఈ (ప్రభుత్వ ప్రకటన రంగాగారిని “పైకి తెచ్చింది. దీనికి ఆయనపై ప్రభుత్వం ప్రయోగించిన నిర్భంధమూ తోడైంది. పై ప్రకటన తర్వాత, ప్రభుత్వం అ (ప్రకటన ఆధారంగా మరో కేసు నమోదు చేస్పంద్ర (పలాస సభల్లో ఉపన్యసించినందుకు),. పైగా నిర్బంధం సందర్భంగా జరిగిన నిరంతర (ప్రచారం రంగా గారిని మందస కాల్పులకు 'కారకుని గా చేసింది. నిజానికి స్థానిక పరిస్థితుల గతిశీలత వల్ల తలెత్తిన ఈ ్రతిఘటనకు రంగాకు ప్రత్యక్ష సంబంధంలేదు. ఏమైనా వుంటే మొత్తంగా రైతు ఉద్యమానికి, పలాస సభలకు (దానిలో భాగంగా రంగాకు), లేదా మందస జమీ రైతుసంఘ _సమీకర్తలకు వుండాలి. ఇదేమీ కాకుండా రంగాను మందస లైతు ప్రతిఘటనకు కారకునిగా చేయడం ప్రభుత్వం ఉదారవాద నాయకులను పైకి తేవాలనే దాని అవసరం = వల్లనే . మరోవైపు రంగాను రైతు ప్రతిఘటన నాయకునిగా చూపడానికి రాష్ట్ర రైతుసంఘం చేయగలిగినంతా చేసింది. ఇది రంగా కృషిఫలం, సృష్టి అనే అర్ధం వచ్చేలా ప్రచారం చేసింది. రంగాను మందసతో సమానం చేస్తూ 'మందస-రంగా దినోత్సవాలిను మద్రాసు రాష్ట్రంలో ఎన్నోచోట్ల (ప్రతినెల మొదటితేదీని 5,6,నెలలపాటు) జరిపారు. ఇది మందస రైతుల మూల ఉద్దేశ్యం (02056) కంటే రంగాగారి విడుదలకే దేశవ్యాప్త (ప్రచారాన్ని తెచ్చిపెట్టింది. (పలాస సభల్లో రాజద్రోహకరంగా ఉపన్యసించినందుకు” అరెస్టయిన జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్యకూ 82

రెండో భాగం

అలాంటి ఖ్యాతిరాలేదు. రానివ్వదల్బలేదు రాజ్యం. మందస రైతు ప్రతిఘటన రంగాకు పర్యాయసదమైంది. తొలుత మందస రంగా దినోత్సవాలను జరిపిన రైతుసంఘం 1940 సెప్టెంబరు నాటికి 'రంగా-మందస దినం'గా జరపడం మందస ప్రఖ్యాతి రంగాకు వచ్చి; మందస తర్వాతి స్థానంలోకి చేరిన పరిణామానికి వ్యక్తీకరణే.

రంగా అనుయాయులైన రైతునాయకులు ఈ సందర్భంలో రైతులోకానికి, నిర్ధిష్టంగా మందస రైతులకు మిలిటెంటు పిలుపుల నిచ్చారు.” అలా వాళ్ళు రాజ్యం కోరినట్లు రంగాగారు మందస ప్రతిఘటన నాయకులుగా రూపొందడానికి శాయశక్తులా కృషిచేశారు. వీళ్ళ ఈ కృషి మందస ప్రాంతంలో క్రియాశీలంగా సాగింది.!

రంగా 1. నిబంధనలను ఉల్లంఘించడం వల్ల ఆయనపై గాంధీ చేసిన విమర్శతో కాంగ్రెసులో, స్వాతంత్రోద్యమంలో రంగాకు వచ్చిన అపఖ్యాతీ, చెలరేగిన వివాదాన్ని ఈ మందస రైతుల ప్రతిఘటన పక్కకు నెట్టింది. మందస రైతాంగ ప్రతిఘటన నాయకునిగా ఖ్యాతి తెచ్చిపెట్టింది. దేశ రాజకీయాల్లో ఆయన స్థానాన్ని అమాంతం పైకెత్తింది.

మందస కాల్చుల లాంటి ఒక చిన్నస్థానిక (ప్రతిఘటన, వివాదంలో చిక్కుకున్న నాయకుని హోదాని పెంచింది. 'రైతుబాంధవు'లైన రంగా మందస రైతు ప్రతిఘటన నాయకులైపోయారు. గాంధీ సలహాను పాటించనందుకు కాం(గైసు అతివాద పక్షంలో రంగాగారికి వచ్చిన ఖ్యాతీ, రైతాంగ పోరాట నాయకునిగా కీర్తికిరటం జమిలిగా వచ్చి పడ్డాయి. (అందుకేనేమో రంగా, తన ముఖ్య అనుచరుడైన కె.బ్రహ్మయ్యకు జైలునుండి రహస్యంగా రాసిన వుత్తరంలో మందసను 'క్రీడులో మేలు'గా అభివర్ణించాడు.** ఇది సరైందే. 'రంగాగారికి గాంధీ చేసిన శ్రీడులో మేలు మందస రైతులు జరిపిన ప్రతిఘటన).

ఈ ఉదారవాద నాయకత్వపు స్థానిక స్థాయిలోగల జిల్లా, మందస రైతు సంఘాలు కాల్పులతో ఇబ్బందులు ఎదుర్శొన్న రైతులకు ప్రత్యక్షంగా తోడుంటూ, ఎప్పటికప్పుడు ప్రభుత్వ వాదాలను ఖండిస్తూ రైతులకు సంఘీభావాన్ని పాదుకొల్పుతూ పనిచేశాయి. రాష్ట్ర రైతు నాయకుల్లా వీళ్ళు అతివాద నినాదాలు, పిలుపులను ఇవ్వలేదు. (వాళ్ళు గౌతు లచ్చన్న మారుపు పద్మనాభం, శ్యాంబాబు, డి.యస్‌. రెడ్డ్‌ లాంటి వాళ్ళు) ఈ నాయకులు జమీ అధికారానికి అటంకాలుగా వుండి, జమిందారు రైతులపై ఆశించిన పూర్తి నియంత్రణకు అడ్డుపడడంతో రాజ్యం వీళ్ళను ఓ స్థాయివరకు రైతుల (ప్రతిఘటన నాయకులుగా ఎదగనిచ్చి, తర్వాత నిర్బంధించింది. ప్రభుత్వం కాల్చులపై చేసిన ప్రకటనలో 'మరిద్దరిపై చర్య తీసుకుంటుంది" అని పేరెక్కిన వాళ్ళు ఈ శ్యాంబాబు, లచ్చన్నలు, ప్రభుత్వం జమీ ఒత్తిళ్ళ మేరకు వాళ్ళిద్దరిని కాల్పులు జరిగిన 45 రోజులకు గృహనిర్భంధాలకు గురిచేసింది. (రోజువారీ ఇబ్బందులు కల్గించకుండా వాళ్ళను నిర్చంధించడమే జమిందారు లక్ష్యం కానీ, అరెస్టుచేసి వాళ్ళకు మరింత పేరు తేవడం కాదు, అందుకే వాళ్ళపై గృహనిర్భంధాల ఆంక్షలు).

పలాస సభల్లో ఉపన్యసించిన రంగా కేసులో తీర్పు వెలువడ్డ (1940 అగష్టు 12)

83

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నాటికే మందస రైతు ప్రతిఘటన నాయకునిగా రంగా రూపొందే క్రమం పూర్తయింది. అప్పుడు ఆయన రైతుల ్రతిఘటనకు కారకులు మాత్రమే కాదు, దానికి పర్యాయపదమైనాడు. (స్థానిక ఉదారవాద నాయకులు, రంగా అనుయాయులు ఈ పోటీలో జమిందారు అభీష్టం లాంటి 'ఆటంకాలి రీత్యా వెనుకడుగు అయినారు).

ఇలా ఉదారవాద నాయకుల్ని పైకెత్తి తన ప్రయోజనంకోసం వాళ్ళను పూర్తిగా ఉపయోగించుకున్న రాజ్యం మందస రైతుల్లోని తీవ్రవాదపు, వర్గ చేతనగల ప్రతిఘటన నాయకత్వాన్ని రైతుల్లో దాని వారసత్వాన్ని ఆచరణలో అవశేషంగా సైతం మిగలకుండా చేయగలిగింది; పై ఉదారవాద నాయకులతో చేయించడంలో రాజ్యం సఫలమైంది.

జైల్లో వున్న ఈ ప్రతిఘటన నాయకత్వ అంశను వాళ్ళ అవసరాలను తీర్చడం (బలమైన డిఫెన్సు, బెయిలు ఏర్పాటు, సాక్షులను తారుమారు చేయడం) ద్వారా ఉదారవాద నాయకులు సరిగ్గానే నిభాయించారు. ఏడాది జైలు శిక్షను అనుభవించి వచ్చిన పై అంశకు వీరగంధాలు, మంగళహారతులు సమర్పించి, ఊరేగించి, సన్మానించి, 'మందస రైతువీరులింటూ (ప్రశంసలణో ముంచెత్తారు. ఇలా సామూహిక రైతుల ప్రతిఘటన ఈ వీరులకు, వీరపూజలకూ (తర్వాతికాలంలో 'స్థూపం' నిలపడానికీ) పరిమితమైంది. వాళ్ళు నిర్వహించవలసివున్న కర్తవ్యం రీత్యా చెప్పాల్సివస్తే వాళ్ళను తటస్థంగా చేయడంలో నిరర్ధ్థకంగా మార్చడంలో పై ఉదారవాద నాయకులు తమ పాత్ర సమర్థంగానే నిర్వహించారు.

జమిందారీ విధానం రద్దు మాటే మరచి (భూసమస్య ఊసెత్తక) మందస రైతాంగ వైతన్నం కదలబారి, నిలిచిపోయింది. ల

నిజానికి, మందస రైతుల చర్య ఎంత బృహత్తర స్థాయిలో సాగిందన్నది ముఖ్యం కాదు అనాటి చారిత్రక పరిస్థితుల్లో, రైతాంగం పోరాడటం ముఖ్యం. అదీ, రెండో 'ప్రపంచయుద్ధంత్రో మునిగివున్న బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్య వాదం మీద, దత్తు-బ్రాడ్లీ సిద్ధాంత ప్రభావంలో వున్న భాగ్రత్ర జాతీయ పరిస్థితుల్లో మందస రైతులు ప్రత్యక్షంగా తిరగబడటం ముఖ్యమైంది. ఈ కాలంలో తెలుగునాట ఇంత చైతన్యంతో రైతాంగం పోరాడిన మరో ఉదాహరణలేదు. వీళ్ళు ఎంతటి రాజకీయ చైతన్యంతో, ఎవరినాయకత్వంలో, ఎంత కాలంపాటు, తిరగబద్దారన్నద్రీ ముఖ్యం కాదు. ఆ కాలంలో సాఘ్రాజ్యవాదం - వాళ్ళ తాబేదార్లమీద, వాళ్ళ దోపిడి అణచివేతలను ఎదిరిస్తూ, సంప్రదాయ హక్కులను నిల్పుకునేందుకు రైతులు పోరాడటమే (ప్రాధాన్యం ర్త

టకా నా ౭ స మనైనన్‌ కా రుహష్టాగలీ బుతు లు(|ఫుల్టయ ఓక నలి! య గ శిఖి లీ బక్లినియ.. గక స్తో లో 77" నే | నక జ ల" న్‌ న ఛి స వు + ఇళయ ఓ ంబూం విజాల్ళు స, ఫ్య రకాఅోట్ళో సంచ్రత?షాగన ంద్ధమళఖయెుస్తాగ బటు శ్ర పన షర ను ఏ జుపిషై శ న్‌ ॥ క టి గ కక ఇ రాజాం నమ ల గం ని చి సోగ యు! లంట హాటే ంప యశ లమ కోసల“ ర య న ఖా బధాన బ్వా* 9 ొబుళళ్ళయునో (ౌ' ఉట్రసష్‌ సై వ ర ము (సబిళా శ శేంసరిం ఇ ముళ్బ[ాాడశనుం చందు పంాస్ర సుం గ జభ ఉం బాం ఉం నే (క శీయోటోనా! అయయ క్యముళాకు రటఎపా లం శీ య ఉఇచర్యా యో ర న వం ంసు శ్‌ ల్లీ సైదులు ఉలాటింటనేళం అహో యోేర్గాగి వగ యఉంప్షతశము నటయై అంటాచాయ ముకం జ సస్ర్రయిచినసు స బా షే ప ను ఇరా సుసర్ల య్యా స్తాం సషాన కాశ ను కే అంళజాశపము యుస్యేఫి: ము 1 సవాలు టుాంళు షటీంయ వ్య్యస్థిత్రీ చసన స్‌య్రు! బనాతులి నం ఉమ వోార్లుస? చచిసయపళటున ప పెశయ ఇంటి ప్ర యలుగ్యేన్లి న షల ఛైనా సంఖ్యా ల ఫాలిఓ ళో యు ము? తాన! అస్థి యన! పం యుల స్వైచసృత టు స్య అచీరితే నాకం శహస్టే య్యు౪మ్తపుసే ముని టు ఇశాంజోళం బాపైయి? సత ంణ) పర్టింది నాశాయ స్ట సళళ రు(్రష్యయాణ స శాటూసులు న ల (మన చూ వెన స ఏశీయబల సంత టుగట్యైమును!ే ష్‌ రై సక లగ నళ ష రప శనం్‌ సు హైకానే విటచిక్ష యాని ఫైయుంళుపు టం చు వసయను? [.. ఇష ఉనీపాటు కలం టాపి ఇష్ట పధం యాత్చ్యాత్త్ర నటన ళు? 6 జంపా ుస్త్రా పంకా పము టా అర స ( టట - జ వశే ట్రే సహా! ఛి చీలైయన శ 0లపే0ంపి బం + న! సన లి రం టుఘుదీ అత్యం సరత రి స? న ట్టఫాయూా రయ టు నంగా (ఫి సరు న నం ఇటూ వశ ళంవినమునా. చేంపళ[రు పసమ2పే భంగ కంటపను వన మ స్‌ గ్రాయుళాళయ్యో (ఉన్న ళ్‌ చస్టిశాలిం ప కకక నం. ఇ! టంట వాటకవ్పుటు! అళ్ళుశలు మ దాసు రాష్ట వానా కానా

నే న నల నన ప్రస... న్‌ టై న మం మం న్య ఆ అటి ల లే స్తు? త ర న. శ వ న న స న. . స న్‌ స తం... వ హు న. జల మున్‌ కిట్టీ జాస్హుష్టై ఎ లు న ప న్యూ స ళ్‌ శ్‌ (స ట్‌. నే న సనక ( న అం టి ఎం సేసి. 7 న సమయమని క గ ఓ య శై (5 నం. త స స్మ కు. ఐటి క! శ్‌ స్తో | యయ న నా! న ల్‌ . సో లై చని ర న. స్ట చ. న. వ బ్య లే ఫి! ౮ (1 పు. ఖై స్స గ ఈ ల ర్త వ క్షే మం ఛ స గ్గ ఏ: కాళ రజ వ సన్ను లం 1 క టు రి

రె ప ల షు ఎం మయా 1 ॥ మ మ స్మ రన వసు హే 1 య స? --- క్రయ శ్‌ ట్‌ క టు! ా మ కీ, క తూ. కన ను న స న కం నం. గో | యీ - న యతి ర న! మారుప్తు పద్మనాభం గౌతు లచ్చన్న పుల్లెల శ్యామసుందరరావు ఓ ఎ క్‌ 1 అ శ హా .

• లో // మ 4 న్‌ అ వ పళ సై సం లా తీట ఖు | నై ష్‌గా: లో గా = నష ఆ [స లావ రా కస వప లా. సమా? | త్న ప. ళ్‌ ల్‌ జ శ వ చై స షీ 1 సన మం. లా అ ఈక గన. లు మందస జమిందారు శ్రీనివాస రాజమణి రాజదేవ్‌

స్‌ పతి రంల శీ ను న న స. నం. రక్‌ న. మ “ యు స 1. ల శ్‌ న. వ ల టి కూ న. సతయ, న న వ ల ల బాకు చన లీ ననే క ర? య టం య. న ప చల్‌ కకం ననా డక సను 2! కం ఇ న స నం స; 2 వం వ శశ ఇ న ను న. టక కో 4. ్గ లం ప యమం టా ాంశాంసినాం/ా లటి = టా నే ళ్హా స లఫై గ్‌ / ౧% నం మా డా కాం. ర్స్‌ త మ టన / తలల సా "నో క్‌ వ డ్‌ గ్గ! నన ౧ (త కతత కే సత్త చలం న ళు ల జ్త ర (సేన సె షత వం ర అత్‌ (గ గటి ం తస ఎం సట 6! ఈడ కాం 2 అయినా! మ స ర లన భా ర న... ళం? 120 స శంకే ఇసపిపా౭( (“ఈక మం ని 2 గ శోట న క య ౪ య్‌ రే శా ళ్‌ కడా ల. “ఫె న! సం. ళ్‌ క 7 న్‌ ఇ జ్‌ || క్‌ డై షఫీ గ నాల 7 న ఫ్‌ రు? స కాన కా. గా ఈ ॥ పం కం ప క ర్‌ కసక్‌ శ్‌ చు? డం జన. [| లం | జ అసం ౬ 1. న్న శి నం సార య మ ల వాల యు య్‌ న ల యానా ఆటను 7 న్‌ సై హస్తా వ మా తో ఒం జే! ప షక్షై - య్‌ ల య క్‌ ౮ అంధ్ర మం నకలు -- ల్ల య ల వమ. కదరా టం. టం టకు సం నత ద్‌ మ హ్‌ |. ర దంట సా కులుకు క న శ్‌ స తన భై చయం త తే £ రా? మ నయ మం జ్‌ టి విం బు చ్తైదతాన్ల దార యా న్‌ స్‌ టో జను గ కనన... శ్‌ వ యానం వో ల్‌ సల *- రర ల్‌ స్‌ శ్చ ు నా న భట న న న శ్శీ గ |. స పో స్ట; చా టి గ న లలి ల హం స త. న నాం. మ / [0|| స న టే మారం లం. ఖే టం వ సా జ్‌ ; న య చు కా ఫ్‌

మూడో భాగం ప్రతిఘటనలో స్త్రీలు - అప్పటి పాట “ఉన్నాయి రైతులకు ఊహలెన్నో గాని తిన్నంగ తినడానికి అన్నమేలేదూ

• లైశు భజనావళి, (1934) “అంధ్రదేశంలొ ఒక కొసగా వున్న పలాస ప్రాంతంలో కూడ అత్యధిక సంఖ్యలో నారీమణులు సభకరుదెంచి నారీలోకానికి, ముఖ్యంగా రైతాంగ జాతికి కీర్తి ప్రతిష్టలు నిలువబెట్టినందుకు వారిని నేనెంతో ఆనందంతో అఖభినందిస్తున్నాను.... పలు ప్రాంతాలనుండి వచ్చిన ప్రముఖులు ఇక్కడి రైతాంగ స్త్రీలకు నాగరికత తక్కువని, దుర్గా కాళికలవలె భయంకరంగా వుంటారని అనుకోవడం కర్ణాకర్ణిగా నేను వినియున్నాను. సామ్రాజ్యవాదానికి, జమిందారి, ధనిక, నిరంకుశ వర్జాలకు వీళ్ళు దుర్గావతారాలే. నేటి సాంఘిక, ఆర్ధిక, రాజకీయ పరిస్థితులే వీరి నాగరికతను మటుమాయం చేశాయని నేను వారిని హెచ్చరిస్తున్నాను.... ఏ ఉద్యమంలోనైనా పురుషులకంటే స్త్రీలే ఎక్కువ సహకారం చేయగలరనే విషయాన్ని రైతాంగ స్రీలు ఆచరణలో అమోఘంగా ప్రకటిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.” --భారతీదేవి రంగా, (పలాస రైతు సభలో ఉపన్యాసం నుండి) జవున్న్‌రైతు 8.4. 1940,

క్వ అటి మందస రైతు ఉద్యమ పాట రైతులంతా (గ్రామీణులు, వాళ్ళలో అత్యధికులు అక్షరాలు నేర్వనివాళ్ళు. కాబట్టి సామూపొకత, మౌఖిక ప్రసారాలే లక్షణమైన సాహిత్యరూపం “పాటి ఈ ఉద్యమ కాలంలో ,ఉద్యమ అవసరంగా వెలువడ్డది. రైతాంగ కవులు ఈ పాటల్ని రాసారు; పాదారు. ఇలా రైతులు ఎదుర్శొన్న పరిస్థితుల్ని రైతు ఉద్యమ ఉద్దేశాలను పాటలుగా మలచి (గ్రామాల్లో ప్రచారం చేయడం, దీంతో జమిందార్ల దోపిడి, పీడనలను వ్యతిరేకించేలా రైతులకు ఉత్సాహాన్నివ్వడం ఈ పాటలు రాయడానికి, పాడటానికి గల కారణాలు, రైతుల ఐక్యతకు ఆటంకాలుగా వున్న వాళ్ళ కుల వ్యత్యాసాలు, అణచివేతను సహించే ధోరణి, వాళ్ళ పరిస్థితికి కారణాలు వాళ్ళకు స్పష్టాస్పష్టంగా తెలవడం, పాలకుల పట్ల భయంలాంటి అడ్డంకుల్ని తొలగించి వాళ్ళను ఒక శక్తిగా, ఒక్కుమ్మడిగా చేయడం, వాళ్ళ అవగాహనను పెంచడం రైతు సంఘ ఉద్దేశం. ఈ ఉద్దేశమే ఈ ఉద్యమ పాటలదీ. 1930-48 వరకు సాగిన జమిందారీ వ్యతిరేక రైతు ఉద్యమ పాటల వస్తువు, దృక్పథం, నేపథ్యం, అవి నెరవేర్చిన ప్రయోజనాల్ని మందస జమీకి పరిమితమై (1940) చూద్దాం. మందస జమీలో రైతుల్ని సంఘటితం చేయసాగిన తొలినాళ్ళలో ఏ పాటలు పాడేవారో తెలిపే ఖచ్చితమైన సమాచారం అందుబాటులో లేదు. 1933లో మందస మీదుగా ఛత్రపురం చేరిన రైతు రక్షణ యాత్ర తర్వాత కాలంలో, జమీలో 'రైతు భజనావళి (198€)లోని పాటల్ని రైతు సమీకర్తలు సభల్లో పాడేవాళ్ళు. శెట్టిపల్లి వెంకటరత్నం, గిరిరాజు రామారావులు రాసిన ఆగునా జీవాలు-సాగునా లోకాలు రాజుగా మనమెంచి-రైతు జూడకపోతే దేశాలు తలలెత్తునా-దాస్యపున్‌ పాశాలు తావీడునా అనే పాట లోకంలో రైతుకున్న ప్రాధాన్యతను రైతులచే గుర్తింపజేసి, వాళ్ళపై వాళ్ళకు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కలిగించడానికి తోద్బడేది.! ఆ నాడు విసృతంగా పాడిన ఈ పాటలోని లిఖిత శైలి, గ్రాంధిక పదాలు రైతులకు కవి భావాన్ని ఒకమేరకే అవగతం చేసేవి. అయితే దీని ప్రశ్నించే ఎత్తుగడ కవి భావాన్ని రైతుకు అందిస్తుంది. విద్యావంతుడైన మధ్యతరగతి రైతు కవి రాసిన ఈ పాటను పాడగా వినడమే కాని, రైతులు తిరిగి పాడుకునే వీలు తక్కువ. ఈ కాలంలో పాడిన పాటలు ఎక్కువగా ఇలాంటి పరిమితులతో వుండేవి. ఏమైనా 'రంగా కోరిన రైతు ఉద్యమ స్వరూపం ఈ పాట. 87

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ రాసిన “మాకొద్దీ తెల్లదొరతనమూ (1921) పాట ఒరవడిలో అదే వ్యక్తీకరణలో నెల్లూరి వెంకట్రామానాయుడు (రైతునాయకుడు, జమిన్‌ రైతు సంపాదకుడు, కవి) రాసిన “మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందును మందసలో రైతు సమీకర్తలు పాడేవాళ్ళు,* వెంకటగిరి జమీ లో రైతులు ఎదుర్శొన్న శిస్తులు, జప్తులు, లంచాలు, చెరువుల పూడిక, పశువులమేత, రెమిషన్ల లాంటి సమస్యలన్నీ ఆ స్థాయిలో మందస రైతులు ఎదుర్కొన్నారు. ఈ సమస్యల తీవ్రతను వర్ణిస్తూ, రైతుల బాధల కంరస్వరాన్ని బలంగా విన్పించే పాట రైతుల్ని కదిలించింది. “మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందు- మా ప్రాణాలపై పొంచి, మానాలు హరియించే' అనే పల్లవితో మొదలై పంటబోయిన గాని- పన్నులు విడువక 'రెంటు సూట్లు? వేసుతారు ॥ ఆ వెంట జప్తు జేసుతారు... పన్నుల భారము పడలేము మాతండ్రీ - కన్నుల నీరాలుకుతాయీ మా కష్టాలు వేనవేలోయి- చెపితే విని సహించలేరోయి , సర్కారు గ్రామాలకైన-సాగిపోతము గానీ ...మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందు... జమీందారీ రైతుల దైన్యాన్ని బలంగా వ్యక్తీకరించిన ఈపాట స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో గరిమెళ్ళ “మాకొద్దీ తెల్లదొరతనమ'ంత ప్రభావం చూపిందీ రైతు ఉద్యమంలో. జమిందార్ల దోపిడి, పీడనల విశ్వరూపాన్ని శోతలముందు ఆవిష్కరిస్తూ పోయిన ఈ పాట నిజానికి 'మాకొద్దీ జమిందారీ పాలన అనే నినాదాన్ని రైతులకు అందించింది. దీని పాటలోని వ్యవహార భాష్క శైలీ, వ్యక్తీకరణలు, సంఘర్షణామయమైన రైతు జీవితాన్నంతా వివరంగా (15 చరణాలుగా) థోతల కళ్ళకు కడుతుంది. శ్రీకాకుళ ప్రాంత “బొబ్బిలి జమిందారీ రైతుల ఘోషను, వారి కడగంద్లను ఆ జమీ రైత్తు క్రవి పురిజాల అప్పారావు 'జంగం కథ' శైలిలో పాటగా తీర్చాడు. 1930 నుండి మార్కెట్లో వ్యవన్తియ్ప ఉత్పత్తుల ధరలు, డిమాండు పడిపోయాయి. అయినా రైతులు చెల్లించాల్సిన శిస్తులు తగ్గలేద్రు ఈ రెంటి మధ్య ఇరుక్కుపోయిన జమీన్‌ రైతు సంక్షోభం దీనిలో బలంగా వ్యక్తీకరించాడు క్రవ్ల " చాల హెచ్చుగ పన్నులుండెను-చౌకయ్యెను ధరలు గరిసెడు ధాన్యం అమ్ముదమన్న-సరకు జేయరెవరు చోళ్ళు పండినను-ఆళ్ళు పండినను పెసలు పండినను- బెల్లము పండినను, గంటెలు కూడా- గరిసెలు పండిన సెనగ కాయలవి-సెడ పండించిన, గరిసెకు ముప్పయి రూపాయలు గానబడదు మాకు యేలాగున యీ హెచ్చు పన్నులు యివ్వగలము మేము తక్కువ ధరలు హెచ్చు పన్నులు-దారి లేదు మాకీ గరిసెకు (1800 కిలోల) కేవలం 30 రూపాయలే ధర పలికి, అదేసమయంలో ఎకరాకు 88

మూడో భాగం 30 రూపాయలు శిస్తులు చెల్లించాల్సి రావడంతో పంటంతా శిస్తుకు పోయి, ఏ దారీ లేక విలవిల్లాడిన నైతుల ఆర్తిని, వేదనను తోటి రైతులతో పంచుకున్న పాట ఇది. 1930 తర్వాత మార్కెటు ధరలు పడిపోవడంతో రైతు జీవితాల్లో వచ్చిన సంక్షోభాన్నంతా రూపుకట్టేదీ పాట (ఈ పరిస్థితిపై విశ్లేషణ ౩ అధ్యాయంలో చూస్తాం). అందుకే జమిందారే శిస్తును నిర్ణయించడం కాకుండా సర్వే చేసి నిర్ణయించాలన్నాడు కవి. అయితే, ప్రభుత్వమే సర్వే జరిపిన మందస జమీలోనూ రైతులు ఈ సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కాన్నారు. గవర్నమెంటు రైతులు చెల్లించిన -కాస్త శిస్తులకును యెన్నో సౌకర్యము లొనగూర్తురు-నెంచక వారలకు మృగముల వలనే మమ్ముల జూతురు-తగువెక్కడిదింకా అని విస్తుపోతాడు, నైరాశ్యానికి గురవుతాడు కవి. 'జమిందారీ రైతుకు రైతువారీ ప్రాంత రైతులకున్న సౌకర్యాలు వర్తింపజేయాల'నే రైతాంగపు ముఖ్య డిమాండుకు కవితారూపం ఇది. (వెంకట్రామా నాయుడి పాటలో “సర్కారు గ్రామాలకైన సాగిపోతము గాని” అనడం వుంది) రైతు సంఘం ఈ డిమాంటును ప్రభుత్వం ముందు వుంచినంత కాలం మిగిలిన జమీతో పాటు మందస జమీలోను ఈ పాట సమీకర్తలు పాడేవాళ్ళు. ఇలా జమిందారీ వ్యతిరేకోద్యమ పొటలు సారంలో వలస ప్రభుత్వ వ్యతిరేక పాటలు కూడా. దాదాపు అరగంట నిడివివున్న ఈ పాట “మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందు" లాగే సుదీర్షమైంది. అయితే జంగం కధల శైలిలో, తుమ్మెద గీతాలు, తత్వగీతాల బాణీల్లో కవులు రాయడం వల్ల సమీకర్తలు పాడే పాటలకు రైతుల్లో మంచి స్పందన వచ్చింది. అసలు రైతుల సభల్లో వక్తల ఉపన్యాసాల కాలమెంతో దాదాపు ఈ పాటల పాడే కాలమూ అంతగా వుండేది. రైతు భజనావళిలో రైతు కష్టాలపై పద్యాలు, గీతాలు, వచన కవితలున్నాా 'రైతాంగ విద్యాలయంలో ఆ పాటల్ని పాడేందుకు శిక్షణ సమీకర్తలకు ఇచ్చినా, మౌఖిక శైలిలోని పాటలనే మందస జమీలో ఎక్కువగా పాడేవాళ్ళు. రైతులు వాటిని ఇష్టపదేవాళ్ళు. జమీలో తరణాచారి, మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి పాడే సమీకర్రలు.

ఈ పాటలు రైతుల మధ్య వున్న అంతరాలు, చీలికలు, వారిపై గల మత భావజాల ప్రభావాల్ని, పోగొట్టలేకున్నా వాళ్ళను వాటిని లెక్కచేయనీయకుండా చేసేవి. వాళ్ళకు జమిందారీ వ్యతిరేక చైతన్యాన్ని ఇవ్వడానికి, 'దారి డొంకలు లేని వూళ్ళను ఒక్కుమ్మడి చేయడానికి ఈ పాటలు ఈ దశాబ్దంలో ముఖ్య పాత్రనే పోషించాయి.

1932 నుండి జమిందారీ వ్యతిరేక రైతు ఉద్యమంలో వెలువడ్డ పాటల్లో రైతుల ప్రాధాన్యత, వాళ్ళ సమస్యలు, కోర్కెల్ని దేవునికి విన్నవించుకోవడం, ఆయన దూతగా “బిడ్డలారా మీకు రక్షణకలగాలంటూ' రంగా రైతు సంఘాన్ని నిల్పడం, సర్మారు (గ్రామాలకు వెళ్ళిపోతామన్న నిరసన, నిర్వేదాలే కానీ జమిందారీ విధానం రద్దు చేయాలనీ, దానికి రైతులు ఉద్యమించాలన్న పరిష్కారం

తిం

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత-కథనం ఈ కాలపు పాటల్లో లేదు. (మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందు'లోనూ నిరసనే) ఇలా 1938 వరకు వచ్చిన పాటల్లో రైతుల కష్టాలు, జమిందారు దోపిడిని వివరంగా రూపుకట్టడమే కాని, ఆ పరిస్థితి మార్చే పరిష్కార చిత్రణ లేదు. ఇలా 1988 నాటికి ఈ రైతు సంఘంలో రెండు దృక్పథాలు చోటు చేసుకున్నాయి. జాతీయోద్యమంలో భాగంగా పన్ను శిస్తుల తగ్గింపు, జమిందారీ విధానం రద్దు, ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును కోరే దృక్పధం కలవారు రైతు సంఘ రాష్ట నాయకత్వ స్థానంలో వుండేవారు. శ్రమ జీవుల రాజ్యం కోరే రెండవ దృక్పథం వున్నవారు రైతు సంఘపు జిల్లా తాలూకా స్థాయిల్లో పనిచేసేవారు. ఈ ఇద్దరూ 'రైతుకూలి ప్రజారాజ్యం” కోసమే పనిచేస్తున్నామనే వారు. వీరు రైతులకు సన్నిహితమవడానికి ఇలా పాటను భావవాహికగా చేసుకొన్నారు.

రైతు సంఘ రాష్ట్ర నాయకత్వం ఆచరణలో రైతాంగ సమస్యల పరిష్కారానికే ప్రాధాన్యమిస్తూ, రైతు కూలీల సమస్యలను మాటల, పాటల వరకే పరిమితం చేసింది. ఈ ఉద్యమ పాటలు రైతుల సమస్యలను సంస్కరణవాద దృక్పథంతో చిత్రించాయి. జమిందారీ వ్యతిరేకంగా సాగిన “రైతు ఉద్యమంలో రెండు వర్ణాల పనితీరు, స్వభావాన్ని అనుసరించి రెండు రకాల పాటలు వెలువడినాయి అనడం వాస్తనం. శ్రీకాకుళం ప్రాంతంలో రైతు సంఘానికి నాయకులైనరంగా అనుచరులే ముఖ్యపాత్ర వహించడంతో సంస్మరణవాద దృక్పథం వున్న పాటలే ప్రచారమయ్యాయి. (శమ జీవుల రాజ్యాన్ని కోరే దృక్చథమున్న పాటలు మందస జమీలో తక్కువ ప్రచారంలో వున్నాయి.

మళ్ళీ 1938 నుండే దేశ రాజకీయాల్లో సామ్యవాద పక్షానికీ, ఆ పక్ష కార్యక్రమాలకు పెరిగిన ప్రాధాన్యత వల్ల ఆ దిశానిర్దేశం చేసే, (శ్రామికవర్గాల జీవితాల్ని చిభ్రించే పాటల్ని వివిధ జమీల రైతు ఉద్యమాల్లో పాడటం జరిగింది.

1938 లో గరిమెళ్ళ 'అన్యాయకాలంబు' బాగా ప్రచారంలోకి వచ్చింది.

అన్యాయ కాలంబు దాపురించిందిపుడు- అందరం మేలుకోవాలయ్యో మాన్యాలు భోగాలు మనుజులందరికబ్బు-మార్గాన వెడదాము రారండి. 6 (మార్దాలు వెతకాలి రోరయ్యా)

ఈ పాట చూపిన దిశానిర్దేశం వల్ల కూడా శిస్తు తగ్గింపుల్లాంటి రైతుసమస్యలు, రైత్వారీ ప్రాంత సౌకర్యాలు జమిందారీ ప్రాంతాలకు వర్తించాలనే వారి డిమాండ్ల స్థానంలో రైతు కూలీల కార్మికుల జీవన సంఘర్షణా చిత్రణలు, . "

సామ్యవాద సమాజ అవసర చర్చలు రంగం మీదికి బలంగా వచ్చాయి. ఈ పరిణామాల వల మందసతో బాటు ఎన్నో జమీల్లో పై పాట సుడిగాలిలా వ్యాపించింది. (దీంతో బాటే * ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎర్రజెందా' అనే తుమ్మల వెంకట రామయ్య పాటను “ఎగరాలి ఎగరాలి మన రైళుజండా'గా మార్చి, 'సామ్రాజ్యవాదంబు సమసిపోవంగ-ధనికవాదం బెల్ల దగ్గమైపోవా? అని థామికవర్గ దృక్చథాన్ని బలంగా వ్యక్తీకరించిన పాటను సమీకర్రలు పాడేవాళ్ళు. ఎర్రజెండానూ, 90

మూడో భాగం కాంగైసు పతాకాన్నీ రెంటినీ సమీకర్తలు పట్టుకొని గ్రామాలకు. ఛెళ్ళేవాళ్తు్వరైతు సంఘంలో పనిచేసే ఇరువర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించేలా) ఇదేకాలంలో "క్రాంతి గీతాలు”, 'విష్లవగీతాలు” 1989లో -అష్లాయ్లనాయి. వీటిలోని కొన్ని పాటల్ని పాడడటం, పై ఒరవడిలో స్థానిక సమీకర్తలు రాయడం (1938 నాటికి) మొదలైంది. మందస రైతు సమీకర్త మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి రాసిన శ్రామిక వర్గ దృక్పధాన్ని వ్యక్తీకరించే పాట ఇలాంటిదే! కడుపునిండా కూడు కట్టు గుడ్డలనిచ్చి-కష్టజీవులనెల్ల కాపాడు దేవతని కార్మికోద్యము నమ్మరా...సోదరా కర్షకోద్యము నమ్మరా రైతు హక్కులనెల్ల రయముగ కాపాడు-రాజ్యస్థాపనకిది రమ్యమౌ మార్గమని కృష్ణమూర్తి రాసినా, పాడినా ఆచరణలో కష్టజీవులకోసం కర్షకోద్యమం మందసలో సాగలేదు. ఈ భావాలు పప్రభారం వరకే పరిమితమైనాయి. రైతు ఉద్యమ నాయకత్వం సై కార్మికు కర్షకోద్యమాల 'ప్రఖ్యాతిని తమకనుకూలంగా మార్చుకొన్న చరిత్రలోని పరిణామానికి సూచిక మందస సమీకర్ర రాసిన ఈ పాట. అందుకే చంద్రబింబము వోలె చల్లగా వెలయుచు 'భువినెల్ల వ్యాపించి భూజనుల - బోచేటొ. చంద్రోదయంలాంటి శాంతి పూర్వక, అహింసాయుత కర్పకోద్యమమే సమీకర్తల భావనలోనూ వుండేది. మందస రైతు, కుత్తుం కృష్ణమ్మ రాసిన పాట జమీలో సాగిన ఉద్యమ స్వభావాన్ని ఇలా వివరిస్తుంది." ఇంగ్లూసు వారంతా ఇంకిపోవాలండి-మన గాంధి దేవుడి కష్టాలు పోవాలి మన రైతు జండాలు ఎగరాలి బాబు....... ఇంగ్లూసు.... మన రైతు కష్టాలు నశించి పోవాలి-శిస్తు భారాలు, పన్నులు తగ్గిపోవాలండి ఆవులు, గోవులు మనమంత ఏకమై యుండాలి..... ఇంగ్లూసు.... _ మందస (ప్రాంతంలో ఎన్‌. జి.రంగాలాంటి నాయకులపై పాటలు రాకున్నా రైతులకు గాంధీపై గల అభిమానం దీనిలో తెలుస్తుంది. 19 రైతుసంఘ సమీకర్త, సవరసంఘ అధ్యక్షుడు గాంధేయవాది మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి గాంధీపై సవర భాషలో రాసిన పాట గమనించదగ్గది. సవరలు తమను కష్టాలనుండి కాపాడమని గాంధీని వేడుకున్నట్లుగా రాశాడు. ఇంతవరకు అప్రకటితంగా వున్న పాట ఇది. 11 జుజ్జు జుజ్జ్ఞు లుమ్తాయ్‌ లుమ్తాయ-గాంధీ జుజ్జు లుమ్తాయ్‌ లుమ్తాయ ఆయా జుజ్జు లువ్తూయ్‌ లుమ్తాయ్‌ తాదేరా గుబ్బా మాల్తాలోబ్బ అపంక్తా పంక్తాయ్‌.....లుమ్తాయ్‌ లుమ్తాయ్‌ ఒండినబో అస్సాలో మొండ్రా, -స్వరాజ్య జుజ్ఞు లుమ్హాయే లుమ్తాయి అద్దులకో మరన్దు అంగలో మరం ర

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఊదు అకైబో దా అకైబో మొండద్రా,.....-జుజ్జు జుజ్జు లుమ్తాయ్‌ లుమ్తాయ్‌ అంభై రుక్షోసాహి అంభైలో లెంచా మొండ్రా,-జుజ్జు జుజ్జు పొంక్తాయ్‌ పొంక్తాయ్‌ కర్రో మొండ్రా సాయంబో లింబా..... -గొంబో మొండ్రా సాయంబో లింబా జుజ్జు జుజ్జు లుమ్తాయ్‌ లుమ్తాయ్‌ తెలుగు అనువాదం: తాతా తాతా నమస్తే నమస్తే-గాంధీ తాతా నమస్తే నమస్తే (మేమ హృదయునివి పరోపకారివి-పరమ వైరాగివి మహాత్యాగివి పతితపావనుడివి - నిష్టాపరుడివి .....తాతా నమస్తే గాంధీ నమస్తే ఖద్దరు పోగుల నేత - స్వరాజ్య సంపాదనా నేత - (ప్రేమ హృదయా తాతా గాంధీ తాతా మాకు నీళ్ళు లేవూ కూడూలేదు గుద్దాలేదు - మమ్ము రక్షించు సామీ వెంటనే రక్షించుసామీ. దాదాపు ఈ కాలానికే ఈ ప్రాంత వృత్తి గాయకులైన గంగిరెద్దులు గాంధీపై ఓ పాట కట్టుకొని మందసలో అలాగే ఈ జమీయేతర ప్రాంతాల్లో పాదేవాళ్ళు!2 ఇండియా వస్తాదులల్లా ఏకమవ్వాల ఏకమై (ప్రభువు జండా ఎగురవెయ్యాల అందమైన రాజు జండా ఎగుర వెయ్యాలి ...ఇండియా... కట్టుకున్న కాయి బట్టలు ఇప్పివెయ్యాల మన గాంధీ తాత చెప్పినట్లు కద్దరు కట్టాల గాంధీగారు చెప్పినట్లు కద్దరు కట్టాల .....ఇండియా... ఇలా 'గాంధీ దేవుని కష్టాలు పోవాల'ింటూ సానుభూతిని ప్రకటించే పాటను జమీ రెతు కూర్చగా, కష్టాలు తీర్చమని గాంధీని వేడుకునే పాట రైతు సమీకర్త రాయగా, గాంధీ తరపున లోకానికి పిలుపునిచ్చే పాట వృత్తిగాయకుల నుండి వచ్చాయి. ఆనాటి రైతు సంఘం సమస్యల్ని ప్రభుత్వానికి (పైవాళ్ళకు) నివేదించడం, రాయితీలు, జోక్యాన్ని కోరడం, చట్టాల్ని చేయాలని వేడుకునే కార్యక్రమం చేపట్టడం, ఈ విషయం తమ పక్షం వహించాలని కాంగ్రెసుని వేడటం (బయటి వాళ్ళను) వల్ల అదే పరిష్కారంగా పాటల్లోకి వచ్చింది. “రక్షించు 'ప్రభూ' అంటూ గిరిజనుల తరఫున సమీకర్త గాంధీని వేడుకోవడానికి కారణం ఇదే. (అందుకే గాంధీ - దేవుడు, ప్రభువు, రక్షించే స్వామి అయ్యాడు) పై రైతు సంఘ కార్యక్రమం వల్ల సమీకర్తలు పాడిన పాటలు గిరిజనుల, రైతుల కష్టాలకు కోరస్‌ ఆలపించాయే కానీ, వాళ్ళు ఒక్కుమ్మడై, పరిస్థితి మార్చుకోవాలన్న దిశా నిర్దేశం చేయలేదు. అలాంటి పోటలన్నీ వాళ్ళ దగ్గరే అందులే ఆగిపోయాయి. పై రైతుసంఘ వేడుకోళ్ళు రైతుల భావోద్వేగాల్ని తాకకపోవడంతో వాళ్ళూ 92

మూడో భాగం పాటల్ని కట్టుకోలేదు. ఆనాటి పరిమితుల్లోనైనా శ్రామికవర్గ దృక్పథంతో రైతులకు అంకితమై కృషిచేసిన సమీకర్తలనుండీ, అలాగే రైతాంగం తమ అనుభవాలను పాడుకున్న పాటలూ జమీ నుండి రాకపోవడం గమనించదగింది సంస్కరణవాద పరిధిని మించని రైతుసంఘ ఆచరణే దీనికి గల ముఖ్యకారణం. ఇలా మందస జమీ నుండి వెలువడ్డ పై పాటలు రైతులకు, సమీకర్తలకు అవగాహన అయిన ఉద్యమ స్వభావాన్ని పట్టిచ్చే సూచికలు. (థ్రామిక వర్గ దృక్పథాన్నో తమ అనుభవాల్నో కవిత్వీకరించిన పాటలు దొరకని పరిస్టితిలో చేసిన అంచనా యిది) ఇదే సమయంలో రైతులు పాడుకో వీలున్న, సుళువైన, వాళ్ళ అకాంక్షల్ని ప్రతిఫలించే ఒకటి రెండు పాటలు తర్వాతి ఉద్యమకాలంలో, రూపం మార్చుకొని సమీకర్తలు పాడటం చూస్తాం. శ్రామిక వర్గ దృక్బథంతో సమాజాన్ని వీక్షించిన 'లేవోయి లేవోయి కూలన్నా ఏలభయపడతావు రైతన్నా -మేలుకో మేలుకో కూలన్నా మేలుకొని ఎదిరించు రైతన్నా!!* అనే పాటను సమీకర్తలు . 1988 నుండి మందసలో పాడేవాళ్ళు. ఇది చీకటి, తలతంపర లాంటి జమీల కార్యకర్తలకూ ఇష్టమైన పాట. కూలీలపై రాసిన పాటను రైతులకు, కూలీలకు వర్తించేలా మలచుకున్నారు (2629166) సమీకర్తలు. ధర్మమంటావు వొకని ఖర్మమంటావు నీ కడుపు మాడ్చుక దొర కడుపు నింపేవు కష్టమంతా నీది కూలన్నా-కలిగినోళ్ళది సుఖము రైతన్నా అంటూ పేదరైతుల, కూలీల జీవిత సంఘర్షణను చిత్రించేలా మలుచుకున్నారు. ఈ పాట 1948 వరకే గాక, ఆ తర్వాతి పరిణామాలకు వర్తించిన పై పల్లవిగల మరోపాట 1967 నాటికి జిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో పాడటం జరిగేది. నీనీడ లేచాడు మేడ గట్టేశాడు-నీ పాడి పంటలను వాడు కాజేశాడు నిలువెల్ల దోచాడు తనువెల్ల మోచాడు-వగజెందుటేలన్న పగబట్టు రైతన్న- అంటూ భూస్వాములకు భూములను కోల్పోయిన సేద రైతుల థైన్యాన్ని చిత్రిస్తూ, భూ సరాయీకరణను నిర్దిష్టంగా రూపుగట్టి, వాళ్ళపై పోరాటం చేయాలంటాడు కవి. జమిందారీ కాలానికే సాగిన ఈ పరిణామం స్వాతంటత్ర్యం తర్వాత తీవ్రమైంది. స్థానిక పరిణామాలను వ్యక్తీకరించడం రైతు కూలీ ఉద్యమ అవసరంగా ముందుకు వచ్చినపుడే క్రింది వర్గాలు ఆదరించిన పాట నమూనాలో సమీకర్తలు 'అనుసృజన' చేపట్టారు. అందుకే 'లేవోయి లేవోయి కూలోడా'ను మార్చి ఆ ప్రాంత పరిణామాలను పేద రైతు కూలీల జీవితాలను రూపుకట్టారు.. సమీకర్తల ఈ సృజన పద్ధతి జమిందారీ కాలంలోనే మొదలైంది. దీనికి గిరిజనుల జీవితాన్ని “అన్యాయకాలంబు' నిర్వహణలో దాన్ని మలుచుకున్న మరో పాట నిదర్శనం. ఈ పాటను గిరిజనుల | 93

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నాటి పరిస్థితి, ఉద్యమ అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చుకున్న సమీకర్తల నైవుణ్యాన్ని తెల్పేది, ఆలు బీడ్డలతోటి కూడుగుద్దా లేక-కూలిపోయేది మన వంతా.... మాయ వేషాలతో మోసగింపులతో-మన్నె సంతతి మాపి మన సంపదనంత మోసుకెళ్ళేది ఇంకొకరా..... 15 1934, 37ల్లో మద్రాసు అసెంబ్లీకి జరిగిన ఎన్నికల సందర్భాల్లో జమీలో పాడిన పాటలు లైతుల 'కులం లాంటి సమాజ సంస్థలకు కొత్త వాఖ్యానాన్ని ఇచ్చాయి.. "5 వాళ్ళకు కొత్త పద్ధతుల్ని ప్రబోధించాయి.!” ఎదుటి పక్షాన్ని ఆరోపించే విషయం వల్ల సూటి, ప్రత్యక్ష వ్యక్తీకరణలు పాట “రూపంలో భాగమైనాయి. !* ఏమైనా ఎన్నికల పాటల్లో స్థానిక పరిస్థితుల చిత్రణలేదు. మందస జమీలో ప్రధాన ఘట్టమైన 1940 నాటి రైతుల ప్రతిఘటనపై ఈ జమీ కార్యక్తర్తలనుండి పాటలు, రచనలు వచ్చిన సమాచారం లేదు.1) ఆ ప్రాంత శిల్లా రాజులు రెడ్డి కొన్ని పద్యాలు రాసిన సమాచారం వున్నా, అవి నేడు అలభ్యం. (అలాగే ఆయన కూర్చినట్టు చెప్పబదే బుర్రకథానూ!) ఏమైనా, మందస కాల్పుల్లో మరణించిన వారిని కీర్తిస్తూ, వారి అమరత్వం భారతీయ రైతు కూలీలకు విజయాన్ని తెస్తుందన్న సంస్మరణ అత్యున్నత కవిత్వ వ్యక్తీకరణ. *€ మీ భౌతిక శరీరాలైకే పోలీసుల తుపాకులకు అహుతి కాబడినవి. మీ ప్రాణాలైతే పోలీసుల దుండగాలకు అవురుమన్నాయి. మీరీ లోకోన వుండరాదనగలిగింది. సామ్రాజ్య పెత్తనం. కానీ, మీరు వేయి రెట్లుగా బ్రతికి వున్నారు. మా హృదయాలు మీ వశమైనవి. మా రక్తబిందువులందు మీరు చిందులు ద్రొక్కుచున్నారు. మా (తికరణములందు మీడే చైతన్యము. అదియే విజయలక్ష్మి మరువము మిమ్ముల, మీ జీవితాదర్శముల! మీరు జపించిన రైతు కూలి మంత్రముల జపించుతాము. కార్మిక కర్షక రాజ్యం స్థాపనా సూత్రములను సాధించుతాము. ప్రజానీకపు మోక్షము అధర్శపు అధికారాల అంతమును సాధించుతాము, మీ పాదధూళి మా హృదర్పు..పీరముపై ధరించుతాము. ఇవే మా జోహారులు, వీరుల ప్రతిజా పత్రము "' జు మీ స్థైర ప్రజ్ఞతా సాక్షాత్కారము భారతీయ రైతు కూలీలకు విజయలక్ష్మిని చేకూర్చుగాకు... రిశ్త

శేష , ప్రతిఘటనలో రైతు స్రీలు రాజపురం కాల్పులకు కారణమైన ఆటవుల సమస్య-రైతుల వ్యవసాయ అవసరాల సమస్య, వాళ్ల జీవన సంఘర్షణలో భాగమది. ఆ ్రతిఘటనలో ్రీలూ, పురుషులూ పాల్గొన్నారు. అయితే ఆ ప్రతిఘటన పేరు వినగానే చాలామందికి గున్నమ్మ గుర్తుకు వస్తుంది. వాళ్ళకు ఆ ప్రతిఘటన “ గున్నమ్మ మరణించిన కాల్పుల ఘటన” గానే గుర్తుంటుంది. చరిత్రలో ఆమె “వీర గున్నమ్మ'గా పేరుకెక్కింది. 1940 తర్వాతి కాలంలో దోపిడి, ఆధిపత్యాలను ఎదిరించేవాళ్ళకు “గున్నమ్మ' ఆదర్శంగా నిలుపబడ్డది. ఇలా రైతుల ప్రతిఘటన తర్వాత అతితక్కువ కాలంలోనే వీరత్వానికి, పోరాటానికి గున్నమ్మ ప్రతీకగా రూపొంది, స్వాతంత్రోద్యమంలో పప్రచారమైందనడానికి కవిత్వం సాక్ష్యం చెబుతుంది. అప్పటి కవులు, మహిళా సంఘాలు స్వాతంత్ర్యం కోసం ్రీలు గున్నమ్మ ఒరవడిలో పోరాడాలన్నారు. అ విద్యలయందు ఆరితేరాలి శస్తాన్ని చేబూని సాముచేయాలి రూన్సివలె పోరాడి శీర్తికేవాలి గున్నమ్మ వలె నిలిచి గుందెలీయాలి*! _ రూన్సీరాణి పక్కన గున్నమ్మను నిలపడం, కళ్ళముందు జరిగిన ఘటనలో పాల్గొన్న గున్నమ్మను ప్రీలకు ఆదర్శంగా చూపడం (1948లోనే) పై విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. మరోవైపు ఆ మందస రైతుల ్రతిఘటనకు ఆనాడున్న ప్రాముఖ్యతనూ తెల్పుతుంది. అలా మందస ్రతిఘటన నాటి సామాజిక నేపధ్యంలో, గున్నమ్మ, తదితర స్త్రీలకు ఘటనలో గల భాగస్వామ్యం, పాత్ర, వాళ్ళ వర్గ ప్రత్యేకతలు, స్త్రీలుగా ఆ ఘటనలో పాల్గొనడంతో ఆ ఉద్యమం తిరిగిన మలుపు ఏమిటో చూద్దాం. రాజపురం ప్రతిఘటన కాలానికి తెలుగునాట వివిధ స్థాయిల్లో స్వాతంత్రోద్యమం సాగుతుండేది. దానిలో భాగంగా శ్రీకాకుళం జిల్లాలో సాగిన ఉద్యమంలో ప్రీలు పాల్గొన్నారు. కప్పగంతుల ఆదిలక్ష్మి టంకాల సుందరమ్మ, అంధవరపు రమణమ్మ, సత్యభామా భాయి, జయంతి సూరమ్మ లాంటి వాళ్ళు. వీళ్ళు సారా వ్యతిరేక, విదేశీవస్త బహిష్కారం (1921, శాసనోల్లంఘన (1980), హరిజనోద్ధరణ (1933) లాంటి ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. జైళ్లకు వెళ్లారు. అయితే ఇలాంటి వాళ్ళు కొద్దిమందే! ఈ స్త్రీల ఉద్యమ చైతన్యం వాళ్ళ భర్తల వి

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ప్రోత్సాహం, రాజకీయ అవగాహనల వల్ల వచ్చిందే కాని వాళ్ల జీవన సంఘర్షణలోంచి అనివార్యంగా వచ్చింది మాత్రం కాదు. తెలుగునాట స్వాతంత్రోద్యమంలో స్త్రీల పాత్ర గూర్చి గోపిగారు ఇలా విశ్లేషించారు. స్థూలంగా పరిశీలిస్తే “గాంధీజీ భక్తి” ప్రభావితులైన (“గాంధీ దేవా మము బ్రోవరారా”) మధ్యతరగతి కుటుంబాల స్త్రీలే జాతీయోద్యమ ఘట్టాల్లో చెదురు మదురుగానైనా కనబడతారు, ఖద్దరు, రాట్నం, నిరాడంబరత, 'దేశమాత శృంఖలాలనే' భావావేశం వాళ్ళను ఎక్కువగా కదిలించినట్లు అన్పిస్తుంది. నాయకుల భార్యలు సరే! భర్రల- అడుగుజాడల్లో” నడిచి ఉద్యమంలో (ప్రవేశించినవారు చాలామంది. వాళ్ళమీద జాతీయోద్యమ ప్రభావం లేదని కొట్టిపారెయ్యకూడదు గానీ, ఎక్కువగా భర్తల దేశభక్తితోనే వారూ ప్రభావితులయ్యారనవచ్చు. మొత్తం మీద ఉద్యమ ప్రభావం మధ్యతరగతిని తాకినంతగా అంతకంటే కింది వర్గాలను కదిలించలేదని అనాలి. 2 గోపి దృష్టిలో మధ్యతరగతి అంటే పై కులాలకు చెందిన, విద్యావంతులైన పట్టణ వాసులే (ఓ మోస్తరు) కానీ, గ్రామీఐ సమాజంలోని మధ్యతరగతి కాదు. తెలుగుప్రాంత కోస్తా జిల్లాల్లో సాగిన స్వాతంత్రోద్యమంలో 1940 నాటికి స్తీల భాగస్వామ్యం పై ్రత్యేకఠలు, పరిమితులతో వుండేది. ఈ కాలానికే తెలుగునాట రైతు ఉద్యమాలు పెల్లుబికాయి. వాటిలో స్త్రీల క్రియాశీలత పెరిగింది. నిర్దిష్టంగా చూస్తే, 1930-40 మధ్యకాలంలో గ్రామీణ స్త్రీల రైతు ఉద్యమ భాగస్వామ్యం ఓ మధ్యతరగతి స్త్రీల ఉద్యమ భాగస్వామ్యం కంటే స్వరూపంలోనూ, స్వభావంలోనూ మౌలీకంగా వేరైంది (ఇవి పరాయి పాలన పోవాలంటూ సాగిన ఉద్యమాలైకే, రైతులవి తమను కష్టాలపాలు జేస్తున్న జమిందారీ విధానం పోవాలని సాగిన ప్రత్యక్ష పోరాటాలు), గ్రామీణ ప్రీలు వ్యక్తులుగా కాక సమూహాలుగా, తమను ఇబ్బందులకు గురిచేసే వివిధ సమస్యల పరిష్కారం క్రోసం ప్రజా సమీకరణలో భాగమయ్యారు. వాళ్ళను నిత్యం అణచివేసే జమిందారీ పాలనను వివిధ రూపాల్లో ఎదిరించారు (ఈ రైతు స్త్రీల చైతన్యం, మిలిటెన్సీ వాళ్ళ నిత్యజీవన సంఘర్షణలోంచి అనివార్యంగా వచ్చింది). అలాగే గ్రామీణ ప్రీలు ఉద్యమాలతో గుర్తించబద్దారే కాని వ్యక్తులుగా పేరుకెక్కిన్ల వాళ్ళుగాదు. రైతులు జమిందారు అణచివేత, దోపిడిలకు ప్రత్యక్షంగా గురైతే, వాళ్ళ భార్యలు (కుటుంబ స్త్రీలు) పరోక్షంగా ప్రభావితులౌతారు. జమిందారు రైతులను ఆర్థికంగా పీల్చినప్పుడల్లా వ్యవసాయ, కుటుంబ భారాల్ని మోసే స్త్రీలూ కృంగిపోతారు. ఇలా జమిందార్ల దోపిడికి ఇద్దరూ లక్ష్యాలే. పైగా ప్తీలు రోజూ ఎదుర్శొనేది వంటచెరుకు సమస్య. నాగలి, దంతిని, పచ్చిరొట్ట, పశువుల మేత మగరైకుల్ని ఎంతగా కలచివేస్తాయో, అంతకు మిక్కిలిగా వంటచెరుకు సమస్య స్త్రీలను కడగండర్లపాలు చేస్తుంది. నిత్యం వేధిస్తుంది. వూళ్ళో రైతు కుటుంబానికున్న 96

మూడో భాగం ఆస్తి, వాళ్ళ ఆర్టికస్టాయి, పరపతి ఎంత తక్కువగా వుంటే నిర్భంధ శిస్తు వసూళ్ళ సందర్భాల్లో స్త్రీల కష్టాలు అంతగా పెరిగేవి. అలా పురుషులతో పాటు స్త్రీలూ మానసిక ఒత్తిడికి, వేదనకూ గురి కావల్సివచ్చేది. వాళ్ళలోనూ ఎస్టేటు సిబ్బంది జులుముకు తేలికగా కనిపించేది

ఈ నిమ్న మధ్యతరగతి వర్ణం రైతులూ, స్త్రీలే! ఇలా జమిందార్ల దోపిడీ, పీడనల క్రింద రైతులూ, రైతు ్రీలూ అర్ధశతాబ్దానికి పైగా

నలిగిపోయారు. నిర్దిష్టంగా చూస్తే పై దశాబ్దకాలంలో (1930-40) వివిధ జమీల్లో అనేక

స్థాయిల్లో సాగిన పోరాటాల్లో స్త్రీలు కీలక పాత్ర పోషించారు. రాజపురం కాల్పుల నాటికి తెలుగు జమీల్లో సాగిన ఉద్యమాల్లో ్రీల పాత్రను క్రింది ఘటనలు స్టూలంగా వివరిస్తాయి.

1. 1982లో నేటి నెల్లూరుజిల్లా వెంకటగిరి జమీ, మోవూరులో కంచెల పోరాటం జరిగింది. రైతుల పశువుల్ని జమిందారు తన ఆధ్వర్యంలోని కంచెకు పోనివ్వలేదు. అందుకు లైతులు తమ పశువుల్ని పక్కనున్న భీమవరం (శ్రోత్రీయానికి తోలారు, అది ఇష్టంలేని జమీందారు వాళ్ళను అడ్డగించాడు, పోలీసులతో వాళ్ళపై లాఠీచార్జి చేయించాడు. ఆ రైతులతోపాటు వున్న ప్రీలూ గాయపడ్డారు. చల్లా యానాదమ్మ అనే దళిత రైతుప్రీని రిజర్వు పోలీసులు బయోనెటుతో పొడిచారు. తీవ్రంగా గాయపడ్డా యానాదమ్మ రైతులతో నిలిచింది. పీ

2. 1989లో, నేటి చిత్తూరుజిల్లా పుంగనూరు మీలోని చదుము ప్రాంతంలో సుబ్బమ్మ అనే రైతుస్త్రీ రైతులను సమీకరించేది. అంతట మె భర్త మరణించాడు. భర్త మరణంతో వచ్చిన కష్టాలను ఎదుర్కొంటూనే ఆమె రైతులను సమీకరించేది. ఇది నచ్చని జమిందారు ఆమెకు ఎన్నో ఆటంకాల్ని కల్పించాడు. గతంలో ఆమె భర్త తీసుకున్న అప్పుల్ని వెంటనే తీర్చాలని అప్పిచ్చిన వాళ్ళతో సుబ్బమ్మ పై దావాలు వేయించాడు. ఇలాంటి ఒత్తిళ్ళకు సుబ్బమ్మ లొంగదని తెల్సుకొని, ఆమెను హత్య చేయించాడు. ఆమె శవాన్ని దొరకకుండా బాయిలోవేయించాడు.2ే (28-1-1939న రైతుసంఘం సుబ్బమ్మ సంస్మరణసభ జరిపింది. వేలాది రైతులు హాజరై, జమిందారును. ఎదిరించడానికి ఆమె నుండి స్ఫూర్తి పొందారు).

3. పాళెంకోట పుల్లరిపోరాటం (20, 22 మార్చ్‌ 1939) , వెంకటగిరి జమీలోని పాళెంకోట, తీర్ధంపాడు గ్రామాల దళిత రైతులు పుల్లరి చెల్లించి తమ పశువుల్ని సమీప 'పనసకోనిలో మేపేవాళ్ళు. 1987లో జరిగిన ఎన్నికల్లో రైతులు తనకు ఓటేయలేదనే కోపాన్ని జమిందారు ఆ సేదరైతులపై చూపాడు. జమిందారు సిబ్బంది వాళ్ళ పశువుల్ని అడవికి రాకుండా ఆపారు. ఇళ్ళలో ఆకలికి వేగుతున్న పశువుల్ని చూడలేక రైతుల్టు, తెగించి పనసకోనకు పశువుల్ని తోలడానికి సిద్ధమయ్యారు. జమిందారు పోలీసుల్ని రప్పించాడు. రైతులను చర్చలకోసమని పిలిపించాడు. సిబ్బంది రైతుల చేతి కర్రల్ని లాక్కున్నారు. వాళ్ళు పశువుల్ని దొడ్డికి తీసుకెళ్ళసొగారు. రైతులు పోరాటం విరమించుకునే పరిస్థితి

రి

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం వచ్చిపడింది. సమాచారం తెలుసుకున్న ఆ దళిత రైతుస్తీలు చెప్పులు, చీపిరికట్టలు, కారంపొడితో అడవికి వచ్చారు. పశువులను దొడ్డికి తీసుకెళ్తున్న పోలీసుల్ని యాకశిరి చెల్లెమ్మ నాయకత్వంలో అడ్డగించారు. స్త్రీలు తమ మీద చేయిచేసుకోబోయిన పోలీసుల కళ్ళలో కారంకొట్టి, చీపుళ్ళతో సత్కరించారు. ఈలోగా నిర్భంధంలోని రైతులు పోలీసులపై రాళ్ళు విసిరారు. పోఠీసులు తలోదిక్కు పారిపోయారు. ఫారెస్టు సిబ్బంది చెల్లెమ్మను కిందపడవేసి తన్నినా ఆమె వెనక్కు తగ్గలేదు.

4 మందన గిరిజన స్త్రీల ప్రతిఘటన.2” 1939 ఫిబ్రవరి 2న, మందస జమీ కొంకడాపుట్టి అనే గిరిజన గ్రామంపై జమిందారు సిబ్బంది, పోలీసులు కల్సి జస్తలకోసం దాడి చేశారు. గిరిజన రైతులు, స్త్రీలూ కల్సి వాళ్ళను ఎదుర్కొన్నారు. జప్తులకు అద్దునిలిచారు. ప్రతిఘటించిన స్త్రీలపై పోలీసులు అత్యాచారాలు చేయడానికి తెగబడ్డారు.

ఈ నేపథ్యమే గున్నమ్మ ప్రతిఘటించేనాటికి వున్న రైతాంగ మహిళల పోరాట నేపథ్యం.

ఇలాంటి " ఎన్నో ఘటనలు దోపిడి పీడనలను ఎదుర్కోవడంలో స్త్రీలు క్రియాశీలక పాత్ర నిర్వహించినట్లు తెల్పుతాయి. ముఖ్యంగా 1980 నుండి సాగిన ఉద్యమంలో స్త్రీలు చైతన్యవంతులై నైతు ఉద్యమ సమీకర్తలుగా ఎదిగారు. వాళ్ళు కుటుంబస్టాయి. నుండి రాజకీయాల వరకు ఎన్నో నిర్చంధాలను ఎదుర్శొని పురోగమిస్తున్నపుడు జమిందార్ల చేతుల్లో దౌర్జన్యాలకు, మానభంగాలకు సైతం గురయ్యారు. వాళ్ళు ప్రాణ త్యాగాలకూ వెరవలేదు. ఇలాంటి ఘటనలు రైతు ఉద్యమంలో కొన్నే నమోదైనా ఫ్రీల చైతన్యం, త్యాగాలరీత్యా చూస్తే ఆ ఉద్యమంలో వాళ్ళ కృషి ప్రాముఖ్యతలేమిటో తెలుస్తుంది.

ఇలాంటి త్యాగాలతోబాటు రైతు ఉద్యమానికి వాళ్ళదైన తోడ్పాటు (00౧0190400) వున్నది. సాధారణంగా (లేదా ఎక్కువసార్లు) ఉద్యమాల్లో ముందుండి అధికారాన్ని ఎదిగ్రించే రైతులు అనుకోని విధంగా నిర్బంధితులైనపుడు, దాంతో ప్రతిఘటనే నిలిచిపోవాల్సిన ష్ట్ర పరిస్థితుల్లో” (నిర్బంధం ద్వారా ఆధిపత్యవర్గం పైచేయి సాధిస్తున్నపుడు), ఊహించని రీతిలో రైతు స్త్రీలు వెన్వెంటనే, స్వచ్చందంగా, మిలిటెంటుగా అధికారాన్ని ఎదిరించడమనే కీలక కృషి తెలుగునాట జమిందారీ రైతు ఉద్యమాల్లో జరిగింది. (పై ఘటనలన్నీ దీనికి ఉదాహరణలు). దీంతో ఆ ఘటనలు మలుపు తిరగడం, అవి చరిత్రలో నిలిచిపోవడాన్ని గమనిస్తే రైతు ఉద్యమంలో రైతుస్త్రీల పాత్రకున్న ప్రాముఖ్యతేమిటో బోధ పడుతుంది.

1940 ఏప్రిల్‌ ఒకటిన జరిగిన “రాజపురం కాల్పుల ఘటన” ఇలాంటిదే.

అయితే ఇలాంటి స్త్రీల మిలిటెన్సీ రైతాంగపు అన్ని వర్షాల స్త్రీలదీ కాదు, ఎక్కువ సందర్భాల్లో అది పేదరైతుల, భూమి, వుండీ-లేని వర్గాల చైతన్యమే. రైతు ఉద్యమాల్లో స్త్రీల కృషి ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో వాళ్ళ ప్రతిఘటన కలిపే చూడాల్సివుంది. 98

మూడో భాగం ఈ పుస్తకంలోని ఒకటో భాగంలో (23 పేజి) ఉదహరించిన శిస్తు బాధిత కుటుంబాలు, స్త్రీలు ఇలాంటి నిమ్న మధ్యతరగతి, భూమి వుండీ-లేని వర్గం వాళ్ళు (కనీసం సొండిపూడి బ్రాహ్మణ ్రీకున్న సాంఘిక స్థాయి లేనివాళ్ళు. మందస జమీగ్రామాల్లో వీళ్ళ సంఖ్యే అధికం. నిజమైన అర్ధంలో బాధితులు వీళ్ళే. రాజపురం కాల్పుల ఘటనలో ముఖ్యపాత్ర ఈ వర్గాల స్ట్రీలదే. సమాచారం లభ్యమవుతున్నంతవరకు-గున్నమ్మ, గూడేన కౌసల్య భూమి వుండీ-లేని వర్గాల స్త్రీలు. పున్నమ్మ, తులిసెమ్మలు మధ్యతరగతికి, మహాలక్ష్మి ధనికవర్గానికి చెందిన వాళ్ళు. మహాలక్ష్మి ఆమె తండ్రి అప్పయ్యను అరెస్టు చేసినపుడు ఆయనను విడిపించాలని ఊరి ప్రజల విచక్షణకు, చైతన్యానికి విజ్ఞప్తి (202621) చేసింది. (వూళ్ళో మరీ వృద్దులకు గ్రామ సముదాయం ఇచ్చే విలువనూ, గౌరవాన్ని భంగంచేసే పోలీసుల బలవంతపు అరెస్టును అడ్డుకోవడం దీని అంతరార్ధం.) జనాన్ని సమీకరించడానికి నడుం బిగించింది.గ్రామస్తులను కదిలించి, వాళ్ళతో కలిసి రోడ్డు వద్దకు వచ్చింది. అయితే కారును ఆపిన యువకులు, గూడేన కౌసల్య తమ మిలిటెంటు చర్య ద్వారా కారును ఆపి ఆ సన్నివేశాన్ని మరో స్థాయికి తీసుకెళ్ళారు. క్రమంగా అక్కడ చేరిన స్రీలూ, పోలీసులు అధికార్లను చుట్టు ముట్టి వాళ్ళ కదలికను అడ్డుకున్నారు. ఊళ్ళో అధికసంఖ్యలో వున్న నిమ్న మధ్యతరగతి స్త్రీలు చేరారు. సాయంత్రం కాబోయేసరికల్లా గిరిజనస్రీలూ, పురుషులూ వచ్చి వాళ్ళతో చేరారు.*ీ ఆ తకరారు సాగుతూ, నిర్బంధం వల్ల రైతులు ముందుకు రాలేనపుడు స్త్రీలు నాయకత్వం తీసుకున్నారు. వాళ్ళపై జమిందారు అణచివేతకు తోడు, ప్రీలుగా మరింత అణచివేత వుండటం పైగా వాళ్ళలో గున్నమ్మలాంటి వాళ్ళు శ్రామికవర్గ ప్రీలు కావడంలో (మిగతా వర్ణాల స్రీలకుండే భేషజాల్లేకుండా) వాళ్ళు ముందుకు వచ్చారు. గున్నమ్మ ఆమెకున్న ఎకరం అరా భూమిలో వ్యవసాయం చేస్తూ మిగతా సమయంలో కూలీకెళ్ళేది. (అప్పటికి ఆమెభర్త కూలీపనులకోసం రంగూన్‌ వెళ్ళున్నాడు) దున్నడంలాంటి పనులకు మగరైతుల తోడ్పాటు తీసుకునేది. ఇలా పొలం పనుల్లో, తోటి స్రీలు మగ రైతులతో కలిసి స్రీలు మాట్లాడటం, చర్చించడం వూళ్ళలో సాధారణమే. అలా రాజపురం రైతుస్తీలు జమిందారు పెట్టే రోజువారీ ఇబ్బందులు, కష్టాల్ని కలిసి చర్చించుకోవడం జరిగేది. ఇలా స్త్రీలుగా, సామాజిక స్థాయిల కారణంగా వారికి వున్న పరిమితులను దూరం చేసుకొని, అందరితో మానసికంగా కలిసిపోయే స్థితి వస్తుంది. అలాంటి సామూహిక చేతనలో భాగమైన గున్నమ్మ తన వ్యక్తిత్వమూ, పేద రైతుల సహజ ్రతిస్పందనలతో బ్రిటిష్‌ అధికార్లకు, పోలీసులకు ఎదురుపడ్డది. ఈ తెగింపుకు, వాళ్ళు ఎదుర్శొనే సమస్యకు ప్రత్యక్ష సంబంధం వున్నది. కట్టెలు లేకపోతే మొదటి సమస్య ఈ ్రీలకే (ఏదోలా సమస్యను చక్కదిద్దీ లేదా, బేరమాడే వెసులుబాటు ంం

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మధ్యతరగతికి వున్నట్లు వీళ్ళకు వుండదు. ఇది రైతాంగ సమస్య కదా' అనే మేధావులూ, ధనిక రైతాంగమూ సమస్యను చూసే పరిస్థితీ వీళ్ళది కాదు). రైతాంగమే ఆ వర్గం, ఆ వర్గమంటేనే శ్రమ. అందుకే గున్నమ్మ (ఆ వర్గ స్రీలు) ఆ సమస్యపట్ల అంతగా స్పందించింది. ఈ స్రీలు అరెస్టయిన వాళ్ళను ఎలాగైనా అక్కడికక్కడే వదలాలనే పట్టు పట్టారు. అందుకని వాళ్ళు మిలిటెంటుగా వుంటూనే యువకులకు ఆవేశం తెప్పించారు. అక్కడున్న ఓ రైతు చెప్పినట్లుగా ఆడపిల్లలు మగోళ్ళకు ఆవేశమెక్కించారు...*చాలా చెప్పినాడు కలెక్టరు వదిలేస్తామని, మరి వదిలేస్తున్నాడా ... మీకేమీ పౌరుషం లేదా, అదిలేదా, ఇదిలేదా' అనగానే యువకులు వెళిపొచ్చేసినారు (ముందుకు వచ్చారు)... కలెక్టరుకు దెబ్బలు తగిలాయి. 2 ఉద్యమనాయకులు రైతులకు అత్కంత సన్నిహితులు, ఆస్తలే అయినా, వాళ్ళూ ఈ ్రీల మిలిటెన్సీని “శాంతింప జేయలేని పరిస్థితిలో పడ్డారు. మధ్యతరగతి, ధనిక రైతు స్త్రీల చైతన్యాన్ని సైతం మలుపుతిప్పింది గున్నమ్మా ఆ వర్గ స్త్రీల చైతన్యమూ. వీళ్ళ ప్రతిఘటన “అప్రయత్నంగా, “యాదృచ్చికంగా జరిగినట్లు కన్పించినా, అది భూమి వుండీ-లేని, అంటే “సెంటో కుంటనో వుండే వర్గపు సహజ స్పందన. అన్యాయాన్ని మిలిటెంటుగా ఎదిరించడం. ఆ ఎదిరింపులో ప్రాణాలు పోతున్నా పట్టించుకోకపోవడం. అందుకే గున్నమ్మ ప్రాణాలు ఆ ప్రతిఘటనలో పోయాయి. (పున్నమ్మ చెయి విరిగింది. తులిశమ్మపై ఫారెస్టు కేసు పెట్టారు...తర్వాత). కాల్పుల తర్వాత, అప్పటి కాంగ్రెసు ఎమ్మెల్యే కరుణాకరం సుబ్బారావు రాజపురం వెళ్ళి, కాల్పుల "పూర్వాపరాలను విచారణ జరిపి పత్రికల్లో ప్రకటించారు. కాల్పుల తర్వాతి పరిస్థితిలో, రైతుల పక్షాన దృధంగా నిలబడ్డ గౌత్రు లచ్చన్నగారితో ఘటన జరిగిన అర్ధ శతాబ్దం తర్వాత నేను చేసిన ఇంటర్వ్యూ కూడా గున్నమ్మ పాత్ర పై సారంలో ఏకాభిప్రాయాన్నే వ్యక్తం చేస్తుండడం గమనార్దమైంది. ఆ ఘటనను సుబ్బారావు ఇలావివరించాడు 39 చివరికి ముగ్గురి నుండి జామీను పత్రాలు తీసుకొనుటతో వారిని విడిచి పెట్టుటకు అంగీకరింపబదెను. మార్చు పద్మనాభం, మహంతి నారాయణ, శ్రీపాద జగన్నాధంగార్ల నుండి జామీన్లు తీసుకోబడెను. ఇంతలో మందస దివాను (గ్రామ సమీపంలోని రోడ్డు మీదికి వచ్చెను. ల నందర్భాలు తాడమ్వారైైనవి సుమారు 26 సంవత్సరాలుగల సాసుమాను గున్నమ్మ అను స్త్రీ కలెక్టరుగారిని “ఎందుకయా (్రజల్నిలా బాధపెడతావు ఏమి కలెకటేరువి” అని కలెక్టరుగారి వద్దకు వస్తావుంటే ఒక కానిస్టేబిల్‌ ఆమె భుజం పట్టుకొని గుండెపై చేయివేసి, వెనుకకు నెట్టి లారీతో కొట్టెను. ఆ స్త్రీ అవమానం భరించలేక ఆ పోలీసును కొట్టెను.0.5.£ ఆమెను వెంటనే కాల్చిచంపెను. (ప్రజలు పరిగెత్తిరి. ప్రజలు వారిపై 100

మూడో భాగం కాల్పులు సాగించిరి. అలాగే, తుపాకులు కాల్చుటకు పూర్వం ఈలవేయుటగానీ, జరుగలేదు. ఆకస్మికముగా తుపాకులు కాల్బబడినవి. లేనిచో గున్నమ్మ శరీరములో 'పెక్కు తూటాలు కన్చించుట సాధ్యపడదు. (ఆంధ్రపత్రిక 18-8-40) ఈ ఘటనను గౌతు లచ్చన్న ఇలా వివరించాడు.! గున్నమ్మ వూళ్ళోవున్న ఆదోళ్ళందరినీ తెచ్చి గలభాచేసింది రైతులు ప్రేక్షకులుగానే నిలబడ్డారు ముందు. ఆడవాళ్ళు ముందుకొచ్చి పోలీసోళ్ళనీ, కలెక్టరును, రైతుల్నీ చుట్టముట్టేశారు-రింగ్‌ కట్టారు...రైతుల్ని మంచిమాటల్తో తీసుకెళదామనుకున్నాడు కలెక్టరు. ఆడవాళ్ళు ఒప్పుకోలేదు.... ఏమిటీ మీసంగతని కొంచెం దురుసుగా, రాష్‌ (123%) అయింది గున్నమ్మ. అప్పుడు పోలీసు ఎస్సె తన తుపాకి మడిమతో ఆమె ఛాతీమీద పొడిచి వెనక్కు నెట్టాడు- ఎప్పుడైతే ఫొతీమీద తుపాకి మడిమపెట్టాడో అమె ఎగిరి వాడి గుండెమీద ఓ తాపు తన్నింది. వాదు కింద పడిపోయాడు. పక్కనున్న 0.1. వెంటనే రివాల్వర్‌తో గున్నమ్మను కాల్చాడు. గున్నమ్మ పడిపోయింది... చెరుకు తోటున్నాది పక్కన, ఆ తోట కంచె తాలూకు కర్రలు లాగి ఈ రైతులంతా పోలీసుల్ని కొట్టారు. వాళ్ళు కాల్పులు ప్రారంభించారు. కరుణాకరం సుబ్బారావు విచారణ (ప్రకారం- కలెక్టరు జామీనులు తీనుకోవడానికి ఒమ్చుకొని, దివాను జోక్యం వల్ల ఉపసంహరించుకున్నందుకు గున్నమ్మ కలెక్టరును నిలదీసింది. “అతని (కలెక్టరు) దగ్గరకు వస్తావుంటే” అనే వ్యక్తీకరణ దాడి కోసం కూడా కావచ్చు. కాకపోనూవచ్చు. ఆ తర్వాత పోలీసు గున్నమ్మ ప్రీత్వాన్ని అవమానించినందుకు ఆమె ప్రతిఘటించడం ఈ విచారణ విశదం చేసిన అంశాలు. రెచ్చగొట్టడం ముందుగా అధికార పక్షం నుండే వచ్చిందంటున్నదీ కథనం. అలాగే కసితో, దగ్గరనుండి గున్నమ్మను కాల్పారనే కధనం. గౌతు లచ్చన్న గారి కథనం గున్నమ్మ 'ప్రత్యేకత' చుట్టూ తిరిగినా, ఆమె “ఏమిటి మీసంగతి' అని కలెక్టరును నిలదీయడం పై కధనంలోనూ వున్నది. మొదట పోలీసులే గున్నమ్మ ్రీత్వం పై దాడి చేశారనడం దీనిలోనూ సాధారణమే. ఆనాటి ఈ కాల్చుల ఘటనను ఖచ్చితంగా నమోదుచేసిన ఇతర 'అధికారిక కధనాలు అందుబాటులో లేవు. 'పై రెండు కధనాల నమోదు మధ్య అర్ధ శతాబ్ధకాలం వున్నా అవి, యధార్దానికి (1200 సంబంధించి ఒకే రకంగా చెప్పడం (పైగా ఇద్దరూ ఘటన ప్రాంతం నుండి విషయాన్ని సేకరించిన వాళ్ళవడం)తో అక్కడ ఏమీ జరిగిందో నిర్ధారించవచ్చు. గున్నమ్మ స్త న్నమ్మ పాత్రేమిటో తెలుస్తుంది. ఉహ గల దారా అలాగే, ఆ ఘటనలో రైతునాయక్తళత్‌ కూరుపు వద్యనాభరాగార్లుి మ్మైహాహించనైనా గక జీ ( ణు ను లో

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం లేదండీ, ఆవిడ కలెక్టరు మీదికి కాలెత్తుతుందని” అంటూ విస్తుపోవడాన్ని చూసినా ఆ ఘటనలో గున్నమ్మ క్రియాశీలత ఏమిటో నిర్ధారించవచ్చు.ఇక ఆమె పాత్రపై ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్నవాళ్ళ, ఇతర సాక్షుల అభిప్రాయాలు చూద్దాం.33

(1) గున్నమ్మ-మేం మీ ఆడపిల్లల్లాంటి వాళ్ళంకామా, మీ భార్యల్లాంటి స్త్రీలం మేము

కామా, అని మాట్లాడింది. - గొల్లి గోపాలం

(2) "నేను వెళ్ళేసరికి ఆవిడ పోలీసుల్లో మాట్లాడుతున్నది. చూశాను. మిగతా ఆడవాళ్ళు

నిల్చున్నారు. నిలదీసింది... గున్నమ్మ వాళ్ళ మీద గుండ జల్లేసింది. తర్జన జరిగింది.

ఎక్కువ స్పీడు గున్నమ్మనే. ప్రధాన పాత్ర గున్నమ్మదే. - గొనప వాసుదేవు.

(3) అక్కడికి ఆడోళ్ళు అంతా వచ్చారు. కర్ర పట్టుకోనున్నాది గున్నన్ము. వర్రగుండ

పట్టుకోనున్నది. - కర్రి లావణ్య

(ఈ జగ్గన్న మొట్టమొదట పడిపోయాడు. గున్నమ్మ ఏటిసేసింది...పొరుగిల్లే... ఎత్తింది

ఆయనను) అమెకో గుండు, మరో గుండు తగిలింది. పడిపోయింది - కిల్లయ్య

(5) గున్నమ్మ ఎవరినీ కొట్టడం గానీ, తిట్టడం గానీ ఏమిటీ లేదు: అది మాకిలాగే

సూత్తన్నది. తట్ట పట్టుకొని నిల్చున్నది. గుండు తగిలి పడిపోయింది. వర్రగుండ జల్లడం

గాని మరేమిటిలేదు...తట్టపట్టుకొని పడిపోయి చనిపోయింది. - గుంట బైరాగి.

(6) కలెక్టరును తులిసెమ్మ కొట్టిందనీ, కాదు... గున్నమ్మ కొట్టిందనీ అనేవాళ్ళు. గున్నమ్మ

కొట్టింది, కొట్టలేదని కాదు, అయితే ఎవరికి కొట్టిందో తెలవదు. - గొల్లె వున్నయ్య

(తులిసెమ్మ కొడుకు)

(7). కాలెత్తి గున్నమ్మ కలకటేరును తన్నింది- బొంకు - వాయిలపెల్లి బారికి.

ఘటన జరిగిన 50 ఏళ్ళకు చేసిన ఈ నా విచారణ కాలానికి కేసుల్లో వున్నవాళ్ళూ, ప్రతిఘటనలో ముఖ్యపాత్ర పోషించిన వాళ్ళెందరో మరణించారు. మిగిలిన వాళ్ళనుండి సేకరించిన సాక్ష్యాలు ఇవి. వీటిలో వాయిలపల్లి బారికి, గుంట బైరాగుల సాక్ష్యాలు కాక మిగతా వాళ్ళు గున్నమ్మ క్రీయశీల పాత్రని వివరించారు. ఇది పై కరుణాకరం, గౌతు కథనాలతో సంవదించేవి. జరిగిన యధార్శ్థాన్ని తెలియ జెప్పేవి. పోతే గుంట బైరాగి, కాల్పుల్లో మరణించిన చక్రపాణి కొడుకు కావడం, గున్నమ్మ

పాత్రను తటస్తత లేదా (ప్రేక్షకపాత్రలో వుంచడానికి కారణమై వుంటుంది. (ఆయన మరో సందర్భంలో గున్నమ్మ వీరత్వాన్ని పాడిన వృత్తిగాయకులను అక్షేపించి, కథను మార్చమని బలవంత పెట్టడాన్ని చూసినా ఆయన వుద్దేశాలు స్పష్టమౌతాయి. 18వ అధ్యాయంలో దీనిపై చర్చ వుంది తన తర రర నాక గున్నన్ను పరత్నాన్ని పాడడం, ఆవిడను నాయకత్వ స్థానంలో నిల్ప ౪7 ఈస్టం - కౌకపోయుంటుంది నజ, కే ఆమె పాత్ర ఆయన కథనంలో 102 ,!

మూడో భాగం (ఢేక్షక పాత్రలో నిలబడింది. బారికి లాంటి మరికొందరు రైతులకు వూరిలో 'తమకంటే అన్ని విధాలి తక్కువ స్థాయిలో వున్నారనుకున్న వాళ్ళకు వాళ్ళ ఆత్మత్యాగాల వల్ల చరిత్రలో పేరువచ్చినా ఇలాంటి రైతులు సహించకపోవడం వుంటుంది. పైగా స్త్రీ, అదీ పేద రైతు స్త్రీకి జనం హారతులివ్వడం, ఆమె పేరుకెక్కడాన్ని ఇలాంటి రైతులు సహించడం చిన్న విషయమేమీ కాదు. కాబట్టే, ఆ(గ్రహాలతో, తెలిసీ (0015061003) గున్నమ్మలాంటి వాళ్ళ పాత్రల్ని తిరస్కార దృష్టితో చూడటం, వ్యాఖ్యానించడం.

గున్నమ్మ బంధువులతో, ఇరుగుపొరుగుతో సేకరించిన విషయాలు ఆమె వ్యక్తిత్వంలోని ప్రత్యేకతల్ని, కష్టించే, న్యాయంకోసం నిలబడే లక్షణాల్ని పట్టిస్తాయి. వ

ఇంతకూ గున్నమ్మ పుట్టిందీ మెట్టిందీ రాజపురంలోనే. ఎకరం, అరా వున్న పేద రైతు కుటుంబంలో ఆమె పుట్టింది. తల్లి పేరేమిటోగాని, తండ్రి దుంపల క్రిష్ణ్టమ్మ. చిన్ననాడే తల్లిదండ్రుల్ని కోల్పోయిన గున్నమ్మపై తనకంటే చిన్నవాక్షైన ఒక తమ్ముడు, ఒక చెల్లెలి సంరక్షణ భారం పడింది. గున్నమ్మకు 'ఒడ్జోగుడ్డో వుండేది, కూలో నాలో సేసుకొని ఆ పిల్లలను సూసుకునేది.!

“గున్నమ్మ కష్టజీవి. ఎవల్తోటీ దెబ్బలాడేది కాదు సాధారణంగా స్త్రీలు అడవి పనులకు పోరు. అయితే గున్నమ్మ 'మొగోళ్ళతోటి అడవికి వెళ్ళి కర్రలు తెచ్చేది. “దోపిడి అడవులొచ్చినపుడు పదండంటూ రైతులు వెళ్ళేవాళ్ళు. ఆమే వెళ్ళేది. ఫారెస్టు సిబ్బంది ఎదురైతే వెంటబెట్టే వాళ్ళు (తరిమేవాళ్ళు). అలాంటపుడు తానూ వుండేది న్యాయమైన పనేదైనా వుంటే కానీరా పటయిపోద్దో చూద్దాం * అనేది. "పెద్దరైతులు (గూడేనవాళ్ళు) పనిమంతురాలని గున్నమ్మను కూలికి పిలిచేవాళ్ళు. ఒళ్ళు దాచుకోకుండా పనిచేస్తుందని'.

“చామనచాయ. కొంచెం ఎత్తు. ఒక కన్నుగుడ్డి. వరి తాలూకు గొలుసు కంట్లోకుచ్చింది. చేపలు తినవద్దంటే తిన్నది. పూవు పడ్డది. కన్ను పోయింది

(మేనమామ సాసుమాను మాదన్నతో గున్నమ్మకు పెళ్ళయింది. ఇద్దరివీ ఎదురెదురు ఇళ్ళే. ఆయనకు కాలుసాట్ట. -ఆవిడకు పిల్లలు కావడంలేదని దేవుళ్ళదగ్గరికనీ, మందులకనీ తిప్పుతుండేవాళ్ళు).

శ్రామికవర్గంలో వుండే తెగింపు, సావాసం వ్యక్తిగా కూడా గున్నమ్మలో వున్నాయి. తన పరిధుల్లో “న్యాయం కోసం నిలబడే' నిజాయితీ, ధీరత్వం ఆమెది. (న్యాయంకోసం తన పరిధుల్ని ఉల్లంఘించే సాహసం, ధిక్కార స్ఫూర్తి వున్నాయని కాల్పుల ఘటన తెల్పింది). శ్రామిక స్రీగా భుమికి ఆమెకు సజీవ సంబంధం వున్నట్లు వరి గొలుసు గుచ్చి గున్నమ్మ కన్ను పోవడంలో స్పష్టం అయింది కూడా. ఇలా గున్నమ్మ క్రియాశీలతకు ఆమె జీవితం, వ్యక్తిత్వాలు నేపధ్యమైనట్లు పై వివరాలు సాక్ష్యం చెపుతాయి. వ్యక్తిత్వంలోని పై ప్రత్యేకతలకు తోడు, కాల్చుల ఘటనలో ఆమె క్రియాశీలత వల్లనే ఆమె చుట్టూ కల్పనలు, పురాణాంశాలు

103

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం (1/13) అల్లుకున్నాయి.

1. ఆమె గర్భిణి
2. కాళిక, రుద్రమ స్వరూపం
3. ఆమె శిరసును కోటకు వేలాడదీశారు. ఆమె ముఖ్యపాత్ర రీత్యానే గేయగాధల్లో 'నాయికి పాత్రలోకి రాగలిగింది. కాల్పుల ఘటనలో ఆయావూళ్ళ స్త్రీలు అధికసంఖ్యలో పాల్గొనడానికి గల ఒక పార్వ్వం వాళ్ళకులం. ఘటనలో పాల్గొన్న 5,6 (గ్రామాల్లో కింతలి కాళింగుల జనాభా ఎక్కువ. ఈ కింతలి స్రీలు బూరగాపు కాళింగి ప్రీలకంటే స్వేచ్భాశీలురు. శ్రమజీవులు, పొలం పనులకు వెళ్ళడం, మాంసం తినడం, మారు మనువు చేసుకోవడమనే ఉదారవాద ఆచరణ వీళ్ళకు వుంటుంది. బూరగాపు స్రీలకు ఈ పరిస్థితిలేదు. పైగా బూరగాపుల్లో ఆ కాలంలో (1935 ప్రాంతాల్లో) 30 ఏళ్ళు పైబడ్డవాళ్ళకు 10 లేదా 12 ఏళ్ళ బాలికలతో పెళ్ళిళ్ళు జరిగేవి. ప్తీలకు ఊహతెలియని కాలంలో జరిగిన పై పెళ్ళిళ్ళు బార్యాభర్తల మధ్య తండ్రీకూతుళ్ళంత వయస్సు తేడాలకు, ఆలోచనల మధ్య అంతరానికి కారణమయ్యేవి. కింతలి ప్రీలతో పోలిస్తే, భార్యాభర్తలు సమవయస్ములుగా ఏదైనా పరిస్థితికీ సమంగా ప్రతిస్పందించే, ఆలోచించే తీరుకూ, బూరగాపు ప్రీల ఈ పరిస్థితికీ పోలికే వుండని స్థితి మందస ప్రాంతంలో ఆనాటికి వుంది.3 అందుకే రాజపురం నుండి స్రీలు, పురుషులతోపాటు రోడ్డు దాపుకు రాగలిగారు. పోలీసులను చుట్టేయగలిగారు. పురుషులకంటే మిన్నగా అధికారుల్ని నిలదీయగలిగారు. అందుకే ఈ అన్ని కారణాలవల్ల ఆనాటికి జమిందారీ 'రైతుల్లో వున్న పేలే వాతావరణానికి నిష్పందించింది శ్రామిక మహిళల తరపున గున్నమ్మ. జమిందారీ విధానం పోవాలని సాగిన రైతాంగ పోరాటాల స్ఫూర్తీ దిశానిద్దేశం గున్నమ్మ; గున్నమ్మ పోరాటం. 104

నాలుగో భాగం ప్రతిఘటన - కథనాలు “సెల్లిపోయిన తల్లికడుపులో మళ్ళీపుడతామా వుండిపోయె యుగము లోపల వూళ్ళు ఏలుతామా పొడిసిన పోటూ సేసిన ధర్మంపేరే యుండాల ..... రైతుల పట్ల ధర్మన్యాయము ఎవరికి వున్నాది రైతుల పట్ల పాపపుణ్యము ఎవరికి వున్నాది.... (బ్రహ్మ పుట్టించిన అడవికి ఏమీ సీటయ్యా ...

• ఉద్దేన రామయ్య (గున్నవ్ము పాట్‌ కదకుల్లు “ఇన్నాళ్ళకు కళింగసీమ బిడ్డ కళింగ దేవతకు వీరపూజ చేస్తున్నందులకు సంతోషము కలుగుచున్నది. కులము అనుటకంటే కళింగసీమ బిడ్డ అనుకోవడం మంచిది. ౮ ఎన్‌.జిరంగా. (లయన్‌ నారాయణ వీరగున్నన్కుణు ముందుమాట కోనం రానీన వ్తత్రరం నుండ్మి!

కేక్‌ గున్నమ్మ కథ (మాల దాసరులు) ఓ యన్నా ! రామ రామ జై సీతారామ హరే రామరామ వంత: ఓ యన్నా ! రామ రామ తై సీతారామ హరే రామరామ అదుగదుగో రామ రాఘవ అనంత కాలము రాజ్యమేలబోము వంత : ఓ దేవ! రామభజనము వున్నంత కాలము రాజ్యమేలబోము అదుగదుగో వుండిపోయే మన యుగములోపల వూళ్ళు ఏలబోము వంత : ఓ దేవ! వుండిపోయే మన యుగములోపల వూళ్ళు ఏలబోము అదుగదుగో పొడిసిన పోటు సేసిన ధర్మము పేరే వుండాల వంత : ఓ దేవ! పొడిసిన పోటూ సేసిన ధర్మము పేరే వుండాల ఓయన్నా! కీర్తి యపకీర్తులు రెండు జగమందుండాల వంత : ఓదేవ! కీర్తి యపకీర్తులు రెండు జగమందుండాల అదుగదుగో నూరుయేండ్లుగ బతికిన గానీ సావు దప్పబోదు వంత; ఓదేవా! నూరు యేండ్లుగ బతికిన గానీ సావు దప్పబోదు అదుగదుగో పొడిసిన పోటు సేసిన ధర్మం పేరేయుండాల వంత: ఓదేవా! పొడిసిన పోటు సేసిన ధర్మం పేరేయుండాల అదుగదుగో మన్యంలోకి మన్యమున్నది మందస తాలుకా వంత: ఓదేవా! మన్యంలోకి మన్యమున్నది మందస తాలుకా అదిగదుగో మందస మాన్యం యేలిన రాజు మరణమొందినాడు వంత: ఓదేవా! మందస మాన్యం యేలిన రాజు మరణమందినాడు ఓయన్న! పూజ్యత మందే టిగ్రి రాజుగా పట్నమేలేనూ వంత :; ఓ దేవ పూజ్యత మందే టిగ్రి రాజుగా” పట్నమేలేడూ 1.అరగడ, బర్జాంబ ఎస్టేట్ల మధ్య వున్న ఎస్టేటు 'టిగిరియా”.. ఇక్కడినుండి మందసకు యువ జమిందారును దత్తత తేవడంతో ఆయనను 'టిగిరి రాజిని జనం పిలిచేవాళ్ళు 107

మందస ర్రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఓయన్నా! మండసలోన జరిగి యుద్ధము ఎలాగ వున్నద్రి మేల్‌భళాజీ రాజపురములో* వున్నారండీ కళింగ సామూలూ మేల్‌భళాజీ రాజపురము దిగువనున్నది దబారు వొకటీ మేల్‌భళాజీ రాజపురముళలో పున్నారయ్యా కళింగ సాములు మేల్‌భళాజీ డబారులోనా వున్నారయ్యా కళింగ సొమూలూ మేల్‌భళాజీ డబారు కంతా ప్రక్కనున్నది పుచ్చపాడు వొకటి మేల్‌భళాజీ పుచ్చపాడులో వున్నారండీ కళింగ సామూలూ మేల్‌భళాజీ పుచ్చపాడు ప్రక్కనున్నదీ వరదరాజపురము మేల్‌భళాజీ వరద రాజపురములో వున్నారండీ కళింగ సామూలూ మేల్‌భళాజ్‌ వరదరాజపురం ప్రకృవున్నది మదనాపురమొకటీ మేల్‌భళాజీ మదనాపురముల వున్నారండీ కళింగ సామూలూ మేల్‌భళాజీ మదనాప్పరము. ఎగువనున్నడ్రీ బాలిగాము ఒక్కటి మేల్‌భళాజ్‌ బాలిగాములో వున్నారయ్యా కళింగ సామూలూ మేల్‌భకాజీ బాలిగాము ఎగువనున్నది మకరజోల ఒకటి మేల్‌భళాజీ మకరజోలలటో వున్నారయ్య కళింగ సామూలూ మేల్‌భళాజీ మకరజోల దిగువనున్నది కుంటుకోట ఒకటి మేల్‌భళాజీ కుంటుకోటలో వున్నారండీ కళింగ సొమూలూ మేల్‌భళాజీ ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు మెజార్టీగున్నారు మేల్‌భళాజీ కాంగ్రేసు మీటింగులో వాళ్ళు కళబళ పడతారు మేల్‌భళాజీ ఓయన్నలార తమ్ముల్లార రైతుబిడ్డలారొ మేల్‌భళాజీ అదుపు చేసిన కొండల్లోకి కర్రలకెళదొము మేల్‌భళాజీ . ఎదురులేక”రామీరాయ కొండకు వెళదాము మేల్‌భళాజీ మంచిది మాబాగంటున్నారు మందస రైతులూ మేల్‌భళాజీ ఎనిమిది (గ్రామస్తుల రైతులు మెజార్టిగున్నారూ మేల్‌భళాజీ కత్తులూ కటారులప్పుడూ పొందుగ బట్టారు మేల్‌భళాజీ యాఖైమూడు బళ్ళు అప్పుడు తయారు జేశారు మేల్‌భళాజీ 2 గుదారి రాజమణిపురాన్ని రైతులు రాజపురంగా పిలవడం ఆనవాయితీ 108

నాలుగో భాగం ఇంటికిద్దరు ముగ్గురు చొప్పున బళ్ళు వదిలినారు మేల్‌భళాజీ అదుపు జేసిన కొండలలోన కర్రలు కొట్టారు మేల్‌భళాజీ యాఖైమూడు బళ్ళు అప్పుడు పొందుగపూశారు మేల్‌భళాజీ దానిమీద యేమి వేసిరి మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ మంచి మంచి దూలాలప్పుడు రైతులు గొట్టారు మేల్‌భళాణీ బళ్ళమీద దూలాలప్పుడు పాక్‌ జేసినారూ మేల్‌భళాజీ దాని మీద యెదురూ కంపా యేసుక వస్తారు మేల్‌భళాజీ బళ్ళు పూసుక వస్తున్నారా మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ ఊసరెల్లి గడ్డీ వద్దనూ మకాం జేశారు మేల్‌భళాజీ వంటకజేసి. . భోంచేసి ... బళ్ళు పూసినారు మేల్‌భళాజీ బరంపురం గేటు వద్దకు బళ్ళు వచ్చినాయి మేల్‌భళాజీ బరంపురం గేటుల బంట్రోతు కన్నుల జూశాదు మేల్‌భకాజీ యాభై మూడు బళ్ళు అక్కడా లెక్కబెట్టినాడు మేల్‌భళాజీ చుట్టు దిరిగి గేటుల బంట్రోతు 'కోనై. అన్నాడు మేల్‌భళాజీ ఎక్కడ కర్రలు కొట్టారండీ మందస రైతులు మేల్‌భకాజీ మా రామరాయకొండీ కర్రలులాగా యున్నాయీ మేల్‌భళాజీ అదుపు చేసిన కొండ కర్రల్లాగా యున్నాయీ మేల్‌భళాజీ ఎవరికాస్తులు కట్టి మీరు కర్రలు కొట్టారు మేల్‌భళాజీ ఎవరికి చీటిలు” కట్టి మీరు కర్రలు కొట్టినారు మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలకు వఏమన్నారా మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ ఓ యన్నలార తమ్ములార రైతుబిడ్ణలార మేల్‌భళాజీ ఎనుక ముందు సూస్తే మనకు పేరేమున్నాది మేల్‌భళాజీ సెల్లిపోయిన తల్లి కడుపులో మళ్ళీ పుదతామా మేల్‌భళాజీ 3.వెదురు, *ఉహంసరాళిగడ్డ, హంసరాళి ప్రాంతం నుండి పారేది కాబట్టి సునాముది గడ్డను ఊనరెల్లి గెడ్డ అంటారు. 5.గుదారి రాజమణిపురం వెనుక, 4కి.మీ దూరంలో వుండే రిజర్వు అడవి. 6.ఎవరికి శిస్తులు. 7.పర్మిట్లు

109

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం వుండిపోయే యుగములో వూళ్ళు యేలతామా మేల్‌భళాజీ యిన్నావ యిన్నావటయ్యా ఫారెస్టు బం(టోతు మేల్‌భళాజీ మీ యబ్బ తాతలు వేయించార చెట్లు చేమలను మేల్‌భళాజీ మీ మునితాతలు మొలిపించార చెట్లు చేమలను మేల్‌భళాజీ మీ యదుపు చేసిన కొండల్లోన కర్రలు కొట్టలేదు మేల్‌భళాజీ రామరాయి కొండల్లోనా కర్రలు కొట్టలేదు మేల్‌భళాజీ బుడార్సింగీ కొండల్లోనా కర్రలు కొట్టాము మేల్‌భళాజీ బుడార్సింగి రాజుగారికి టిక్కటు గట్టాము _ మేల్‌భళాజీ మందస రొడ్డంటస్తున్నాయో మందస బళ్ళేమో మేల్‌భళాజీ అదుకి మాటలాడకు నీవు ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ ఆయ్‌ ... సూసినావా బండిగుటాలు పొందుగ జూశావా మేల్‌భళాజీ ఓదేవా! ... సూసినావా బండిగుటాలు పొందుగ జూశావా మేల్‌భళాజీ అదుగదుగో గడగడ వణుకుతున్నడు ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ ఓదేవా! గడగడ గడగడ వణుకుతున్నడు ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ బాబయ్యా మందసలోనికి పరుగున వొచ్చెను ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ మందసలోన వున్నాడండీ రామకృష్ణదేవు* మేల్‌భళాజీ రామకృష్ణ వద్దకు తాను వేగమొచ్చినాడ మేల్‌భళాజీ దండములు దండములు మీకు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ గడ్డుబారి** పోయున్నారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ మొద్దుబారి పోయున్నారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ ఎనిమిది (గ్రామస్తుల రైతులు మెజార్టిగున్నారు - మేల్‌భళాజీ అదుపుజేసిన కొందల్లోన కర్రలు కొట్టారు మేల్‌భళాజీ అడ్డగిస్తే రైతులు నన్ను కొట్టవచ్చినారు మేల్‌భళాజీ 8.మందస జమీని అనుకొని వున్న జమీ ఇది. 9,అధిక, ఎక్కువ. 10.మందస ఎస్టేటు దివాను 11.గర్వించి, లెక్కచేయక. ఎ 110

నాలుగో భాగం అద్దుబోతే రైతులు నాకు కొట్టవచ్చినారు మేల్‌భళాజీ మంచిది మాబాగంటున్నాడు ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ వెర్రాటి* కళ్ళాకు తానూ వెక్కే కోపములు మేల్‌భళాజీ గడ్డుబారి పోయున్నారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసువాళ్లకు వెంబడ వేశాడు మేల్‌భళాజీ రోడ్డుకడ్డము కాశారండీ పోలీసులు వారు మేల్‌భకాజీ యాఖైమూడు బళ్ళు అప్పుడు కన్నులు సూశారు మేల్‌భళాజీ బళ్ళలోని పలుపులప్పుడు పొందుక యిష్పారు మేల్‌భళాజీ పోతులకు (్రైవేటు(?) కడ పొందుగ తోలారు మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలు విన్నారండీ మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ అన్నలారా తమ్ములారా రైతు బిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ ఒకటో తప్పు మిగిలిపోయేను ఫారెస్టు బంట్రోతు మేల్‌భళాజీ రెండో తప్పు మిగిలిపోయేను గర్వాలాకా"* పోలీసులు వారు మేల్‌భళాజీ బళ్ళమీద పచ్చి బడితలు కొందరు బట్టారు మేల్‌భళాజీ బళ్ళమీద గొడ్డాలు* కొందరు బట్టారు మేల్‌భళాజీ చేతినున్న సేతికర్రలు* కొందరు బట్టారు మేల్‌భళాజీ కత్తులతోను కొందరు రైతులు కావేసించారు* మేల్‌భళాజీ సిలకట్లు” ఎగ్గట్టారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలకేమన్నారు మందస రైతులు మేల్‌భళాబీ అరే! బళ్ళమీదుగ చెంగున దాటి మందస రైతులూ... వంత: ఓదేవ ! బళ్ళమీదుగ చెంగున దాటి మందస రైతులు బాబయ్యా!... పొడపొడ పొడుపొడు మంటున్నారు మందస రైతులు వంత; ఓ దేవ! పొడపాడ పొడుపొడుమంటున్నారు మందస రైతులు 12ఎగర్రని. 18.అర్ధం తెలవడం లేదు. 14బండి ఆపినప్పుడు బండికి పూన్చిన ఎడ్లపై బరువు పడకుండా బండి కాడికి దన్నుగా నిలబెట్టే పంగల కర్ర, గొడ్డాం. 15 బండి ఎడ్లను తోలడానికి వాడే కొరడా కర్ర. 16. “ఆవేశానికి” వచ్చారు 17. చెంగులు.

|...

మందన రైతుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం

బాబయ్యా! ...యెనక ముందు సూడకు మీరు మందస లైతులు

వంత; ఓ దేవ! యెనక ముందు సూడకు మీరు మందస రైతులు

సేతినున్న సేరికనెలతో యెగుర గొట్టినారు

వంత; ఓ దేవ! సేతినున్న యాసేరి కనెలతో యెగుర గొట్టినారు

అదిగదుగో బండిమీద మా పచ్చిపలుపులతో * ఎగురగొట్టినారు.

బాబయ్యా ..కత్తులతోను కొందరు రైతులు కావేసించారు

వంత; ఓదేవా! కత్తులతోని కొందరు రైతులు కావేసించారు

బాదియ్యా! మందస కోటన యెల్లిన వరకెంటాడి కొట్టినారు

వంత: ఓ దేవా! మందస బాటనెళ్ళినవరకెంటాడి కొట్టినారు

బాబయ్యా ! సింగద్వారము వెళ్ళినవరకెంటాడి కొట్టినారు

వంత: ఓదేవా! సింగద్వారము యెళ్ళినవరకెంటాడికొట్టినారు .

బాబయ్యా... అని జడిసిపోయి పోలీసులు వారు పరుగులెట్టినారు

వంత: ఓదేవా! జడిసిపోయి పోలీసులు వారు పరుగులెట్టినారు

అ వేళ రెక్కతలుపులు బంధించారు పోలీను వాళ్ళు

వంత; ఓ దేవా! రెక్క తలుపులు బంధించారు పోలీసులు వాళ్ళు

బాబియ్యాన్ని గడ గడ గడ గడ వణుకుతున్నరు పోలీసులువారు

వంత: ఓ దేవా! గడ గడ గడ గడ వణుకుతున్నరు పోలీసులువారు

బాబయ్యా... ఆ మాటలకు ఏమంటారు మందస రైతులూ

వంత: ఓ దేవా! మాటలాడక ఏమంటారు మందస రైతులు

ఆ... ఆ...ఆ... అన్నలారా తమ్ములారా రైతుబిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ పదండని వస్తున్నారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ రొడ్డువద్దకు వచ్చారండీ మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ యాభైమూడు బళ్ళు అప్పుడు పూసుకున్నరేమి మేల్‌భళాజీ ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు వెళ్ళేపోతారు మేల్‌భళాజీ ఎవరి ఊరుకు వారే మళ్ళీ త్వరగానే వెళ్ళారు మేల్‌భళాజీ రెక్కతలుపులు బందులు తీశారు పోలీసులువారు మేల్‌భళాజీ 18. పచ్చి కర్రలు.

112

నాలుగో భాగం 'సేరి కన్నెలు బాణాలప్పుడు పొందుగ 'సేరాయి మేల్‌భళాజీ పచ్చి పలుపుల దెబ్బల తాను కనిపిస్తున్నాయి మేల్‌భళాజీ కోటలోన రామకృష్ణ తానొద్దకు వెళ్ళారు మేల్‌భళాజీ దండములు దండములు నీకు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ ఎంత మోసము చేశారండి మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ మీ మాటలకాసి రైతులకు మేమడగ బోయినాము మేల్‌భళాజీ సేరి కన్నెల దెబ్బలు సూడు రామకృష్ణ దేవు మేల్‌భళాజీ పోలీసు వాళ్ళ దెబ్బలతోను కన్నుల సూసాడు మేల్‌భకాజీ ఆ మాటలకు ఏమంటాడు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ కలెక్టరు గారికి వెంటనే తను జాబులు పంపాడు మేల్‌భళాజీ బళ్ళున మరి తెల్లవారి తామింకెవరెవరొస్తారు మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారు వస్తున్నారు మందస లోపలికి మేల్‌భళాజీ సూటప్రెంటు * వస్తున్నారా మందస లోపలికి మేల్‌భళాజీ లారీ కట్టుబారుతో జవాను లొచ్చారు మేల్‌భళాజీ రామకృష్ణ వద్దకు తాను కలెక్టరు వెళ్ళారు మేల్‌భళాజీ మా గుంట చేత జాబులు నీవు పొందుగ పంపావు మేల్‌భళాజీ కర్రల తగవని చెప్పకున్నడు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ రాజపురము రైతులు మల్లీ గద్దుబారినారు మేల్‌భళాజీ ఎద్దుబారి” పోయున్నారు రాజపురములోన మేల్‌భళాజీ మూడు ఏండ్లు శిస్తులు మాకు వారు కట్టలేదు మేల్‌భళాజీ శిస్తులడిగితే వారు మాకు మెద్దుబరించారు మేల్‌భళాజీ ఈ పాలకు కాకుంటే మేమవతల కడతాము మేల్‌భళాజీ లేకుంటే మాపేరిట మీరు దావే సెయ్యండి మేల్‌భళాజీ గడ్డుమాటాలాడారండీ సబ్‌కలెక్టరు గారు మేల్‌భళాజీ ఇరు వైరములు* సెప్పాడండీ రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ 19. సూపరింటెండెంటు. 20. లెక్కచేయకుందా. 21. ఈసారికి. 22. ఇద్దరి వాదనలు 113

మందన రైతుల ప్రతిఘటిన- చరిత్ర-కథనం

మంచిది మాబాగంటున్నాడా సబ్‌ కలెక్టరుగారు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసువాళ్ళకు వెంబడి వేశాడు మేల్‌భళాజీ రాజపురము వూరిలోనికి వస్తనే వున్నాడు

ఓ దేవా! రాజపురము ఆ వూరిలోనికి వస్తనేయున్నాడ

కలెక్టరు గారు తులసిపీని* వద్దను తాను కూర్చునియున్నాడు _

ఓ దేవా! తులసీపీని వద్దనే తాను కూర్చునియున్నాడు

కార్డికీ కరణంబుకకృడే త్వరగనే పిలిశాడు మేల్‌భళాజీ తులసిపీని మీదను వారు కూర్చునున్నారు మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారికి కుర్చీలేశారు కార్జికరణములుో మేల్‌భళాజీ కుర్చీ మీన కుర్చున్నాడు సబ్‌ కలెక్టర్‌ గారు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసు వాళ్ళు ప్రక్కనే యున్నారు మేల్‌భళాజీ రాజపురము మగవారంతా మెజార్టిగున్నారు మేల్‌భళాజీ తులసిపీని చుట్టూముట్టూ నిలుచోనున్నారు మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారు అడుగుతున్నారు కార్టి కరణమును మేల్‌భళాజీ ఎందుచేత మూడు ఏండ్లు మరి శిస్తులు కట్లేదు మేల్‌భళాజీ మూడేండ్లు పంటలు మాకు పొందుగ పోనాయి మేల్‌భళాజీ మేమెలాగ శిస్తులు మీకు మేమేం కడతాము మేల్‌భళాజీ ఈ సాలుకు కాకుంటే మేం ముందుకు కడతాము మేల్‌భళాజీ ఈ సాలుకు కాకుంటే మేమవతల కడతాము మేల్‌భళాజీ లేకుంటే మాపేరిట మీరు దావే చెయ్యండి మేబ్‌భళాజీ మంచిది మాబాగంటున్నారు సబ్‌ కలెక్టరు గారు మేల్‌భళాజీ కన్ను సైగలు చేశాడండీ కలెక్టరుగారపుడు మేల్‌భళాజీ కన్నుసైగలు చేశారండీ పోలీసులువారు మేల్‌భళాజీ 23. ఊరి మధ్యగా వుండే తులసిగద్దె. 24 (గ్రామ మునసబు శిస్తు లెక్కలు రాసే కరణాలు. 25. ఈ సంవత్సరానికి- శ్రీకాకుళ ప్రాంతంలో మార్చి చివర వచ్చే దోలాపూర్ణిమతో పంటల సంవత్సరాన్ని రైతులకు లెక్కించడం ఆనవాయితీ.

'క్షేడ్త

నాలుగో భాగం కార్టికీ కరణంబుకక్కడ బేడీ బేశారు మేల్‌భళాజీ చెందిన రైతూలకక్కడ బేడీ లేశారు మేల్‌భళాజీ బేడీలేసి రోద్డువద్దకు తీసుకువచ్చారు మేల్‌భళాజీ రాజపురము ఇవతలున్నది సునామూని గడ్డ మేల్‌భళాజీ గడ్డ దాటి రోద్దువద్దకు తీసుకవచ్చారు మేల్‌భళాజీ డబారుకంటా రాజపురముకు మధ్యను రోడ్డువొకటుంది మేల్‌భళాజీ రోడ్డువద్దా వున్నారండీ కలెక్టరు గారపుడు మేల్‌భళాజీ బేడీలేసిన మగవారికి లారీలోన పొందుగ వేశారు మేల్‌భళాజీ బేడీలేసిన వేడు గడియలకు రాజపురములోన మేల్‌భళాబీ రాజపురము ఆడబిడ్డలు యేడుస్తున్నారు మేల్‌భళాజీ గోడుగోడున యేడుస్తున్నారు రాజపురములోన మేల్‌భళాజీ ఆ... యొల్లుమన్నద్రీ గొల్లుమన్నదీ కరణములున్నాదీ వంత; ఓదేవా! యెల్లుమన్నద్రీ గొల్లుమన్నాదీ కరణములున్నాదీ ఓ తల్లీ... వున్నదీ వున్నదీ తల్లీ వీరగున్నన్నూ వంత; ఓదేవా! వున్నాద్రీ వున్నాదీ తల్లీ వీరగున్నమ్మా లేదు లేదు... ఆడుతుపాడుతూ కొట్నాలప్పుడు దంచుతువున్నాది వంత: ఓదేవా కొట్నాలప్పుడు దంచుతూ వున్నాదీ రోటి దెబ్బలకు చెవులిన్నాదీ వీరా గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ దంచి దంచి రోకలి గోడకు చేరవేసినాదీ మేల్‌భళాజీ వూరు మధ్యన నిలబడ్డాదీ వీర గున్నమ్మా మేల్‌భకాజీ అక్కల్లారా చెల్లెల్లారా యాడు బిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ ఎందుచేత యేడుస్తున్నారు యాడబిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ ఇంక వేమాని అడుగుతున్నవు సెల్లెల గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ మన వూరిలోనికి కలెక్టరు వచ్చిమోసము చేశాడు మేల్‌భళాజీ

115

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఆడబ్బగారి సొమ్ముల్లా మనమూ యాపటో తిన్నాము మేల్‌భళాజీ దొరికినా రైతులకప్పుడు బేడీలేశాడూ మేల్‌భళాజీ దొరికినా రైతులకప్పుడు తీసుకవెళ్ళారు మేల్‌భళాజీ రోడ్డువద్దా వున్నాడమ్మా సబ్‌ కలెక్టరు గారు మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలు విన్నాదండీ గున్నమ్మొక దాయి మేల్‌భళాజీ వెర్రాటి కళ్లాకు తల్లీ వెళ్ళేకోపములు మేల్‌భళాజీ పచ్చాటి కళ్ళాకు తాను పారే కోపములు మేల్‌భళాజీ వాడబ్బగారి సొమ్ముల్లా మేము యాపట తిన్నాము మేల్‌భళాజీ తాతగారి సొమ్ముల్లా మేము యాపట తిన్నాము మేల్‌భళాజీ అడ్డొచ్చి అందమైనా నిశాను లేసేను మేల్‌భళాజీ ఆడమ్మ తాతలు చెప్పుకునేట్లు వడ్డించేస్తాను మేల్‌భళాజీ పెట్టెలో నీలంపు సీరా పొందుగ గట్టేను మేల్‌భళాజీ మిగిలే సెంగూలు యప్పుడు నడుముల సుట్టేను మేల్‌భళాజీ మూడు సోలలి” మిరపగుండ* మూటగట్టినాదీ మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలాకు ఏమన్నాదా గున్నమ్మొకదాయి మేల్‌భళాజీ మగవాడి సాయము లేకుంటొస్తనే యున్నాది మేల్‌భళాజీ రోడ్డువద్దకు వచ్చిందండీ గున్నమ్మొక దాయి మేల్‌భళాజీ లారీలోనా వున్నారండీ మొగవారు వారు మేల్‌భళాజీ ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులక్కడ మెజర్టీ గున్నారు మేల్‌భళాజీ మగవారి వద్దకెళ్ళిను వీరాగున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ అన్నల్లారా తమ్ముల్లారా రైతుబిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ యెనక ముందు సూస్తే మనకు పేరేమున్నాది మేల్‌భళాజీ సెల్లిపోయిన తల్లి కదుపులా మళ్ళీ పుడతామా మేల్‌భళాబీ వుండిపోయే యుగము లోపల వూళ్ళు యేలుతామా మేల్‌భళాజీ పొడిచిన పోటు సేసిన ధర్మం పేరే యుండాల మేల్‌భళాజీ 26. ఏపాటి. 27. దాదాపు ఒకటిన్నర పెద్ద గ్లాసు. 28. ఎండు మిరప పాడి. ఈ

నాలుగో భాగర్క తీర్తి యపకీర్తి రెండూ జగమందుందాల మేల్‌భళాజీ నూరు యేండ్లు బతికినగానీ సావు తప్పబోదు మేల్‌భళాజీ ఆడదాని పుట్టుక పుడతార మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ ఆడదాని గాజులు వేసుక ఇంటిలో వుండండీ మేల్‌భళాజీ మీ మీసాలు మాకుంటేనా యన్నదమ్ములారా మేల్‌భళాజీ వూరులోనికి కలెక్టరు వస్తే ఊరే కుంటమా మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారు కారు లోపల కూర్పోయున్నారు మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారు వద్ద కెళ్ళేను వీరా గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ దండములు దండములు మీకు సబ్‌కలెక్టరు గారు మేల్‌భళాజీ మగవారికి బేడీలు వేసిన కారణమేమండీ మేల్‌భళాజీ మగవారికి అరెస్టు చేసిరి కారణమేమండీ మేల్‌భళాజీ మీ యబ్బగారి సొమ్మల్ల మేము యాపట తిన్నాము మేల్‌భళాజీ మీ తాతగారి సొమ్మల్ల మేము యాపట తిన్నాము మేల్‌భళాజీ మీ తాతగారి సొమ్మల్ల మేము యాపట తిన్నాము మేల్‌భళాజీ బేడీలేసిన కారణమేమి కలెక్టరు గారిప్పుడు మేల్‌భళాజీ గున్నమ్మ మాటలిన్నడు సబ్‌ కల్‌కాటేరు మేల్‌భళాజీ విన్నవా విన్నావాటమ్మా వీరాగున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ ఆడ బిడ్డవు ఇంతా నీకు తామసమెందుకు మేల్‌భళాజీ ఈ వూసు నీకెందుకు వీరా గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ మీ మగవారిని తీసుకెళ్ళి సంపివేయను నేను మేల్‌భళాజీ తప్పుంటే పది రూపాయలు నేను జుర్మానేస్తాను మేల్‌భళాజీ తప్పుంటే పది రోజులు మిమ్ము అరెస్టు చేస్తాను మేల్‌భకాజీ తెల్లవారి తప్పరిసీ నేను విడిసే పెడతాను మేల్‌భళాజీ నా సెల్లెలులాటి సెల్లెలువమ్మా గున్నమ్మా నీవు మేల్‌భళాజీ కుమార్తె లాంటి కుమార్తెవమ్మా గున్నమ్మా నీవు మేల్‌భకాజీ నామాట విని తల్లీ నీవింటికి వెళ్ళన్నూ మేల్‌భకాజీ మాట వినుకొనీ నీవింటికి వెళ్ళాలి మేల్‌భళాజీ 11/7

మందన లైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

కాదు కాదు గర్జించిందా వీర గున్నమ్మా

ఓ దేవా! కాదు కాదు గర్జించింది వీర గున్నమ్మా

నా మాట మీద మగవారికి బేడీలిప్పండి మేల్‌భళాజీ ఆ మాటలకు యేమన్నారు కలెక్టరుగారపుడు మేల్‌భళాజీ పదిహేను వేల రూపాయలు నీవు జుర్మాన కడితేను మేల్‌భళాజీ నీ మాట మీద మగవారికి ఇప్పేవేస్తాను మేల్‌భళాజీ మాటలకు యేమన్నాది వీరగున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ మీయబ్బగారి భూములమీద డేరా లేశామా మేల్‌భళాజీ మీ తాతగారి వూరిలోన దేరాలేశామా మేల్‌భళాజీ ఎవర్నదక్కుంట మగావారికి నీవు అరెస్టుచేశావు మేల్‌భళాజీ తొలి తప్పు నీదేనండి కలెక్టరు గారిప్పుడు మేల్‌భళాజీ నీవు చేసిన తప్పులకు నీకేమి చేయాలి మేల్‌భళాజీ పదిహేను వేల రుపాయలు నీవు జుర్మాన కడితేను మేల్‌భళాజీ ఎదురుగ నేను మళ్ళీ జుర్మానేస్తాను మేల్‌భళాజీ ఎంత గట్టిరా ఆడదాయిరా వీర గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ ఎంత గట్టిరా అడదాయిరా వీర గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ ఎల్లిప్రో గున్నమ్మా నీ ఇంటికి వెళ్ళమ్మా మేల్‌భళాజీ కలెక్టరుగారు (బ్రతిమాలీ సెప్పుతునున్నాడు మేల్‌భళాజీ కాదు కాదు గర్జిస్తుంది గున్నమ్మొక దాయి మేల్‌భళాజీ అద్దుతిరిగి పోలీసు జవాను పరుగున వచ్చేను మేల్‌భళాజీ కలెక్టర్‌ గారితో యాడదానవు ప్రసంగమెందుకు మేల్‌భళాజీ మెడమీదను సెయ్యివేసి తా బయటకు తోశాడు మేల్‌భళాజీ

వెర్రాటి కళ్ళాకు మళ్ళీ వెక్కే కోపములు మేల్‌భళాజీ

పచ్చాటి కళ్ళాకు తాను పారే కోపములు మేల్‌భళాజీ

అన్నల్లారా తమ్ముల్లారా రైతుబిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ

వెనకముందు సూడకు మీరు రైతుబిడ్డలారా మేల్‌భళాజీ

ఇక్కడ సచ్చిన వారికి మళ్ళీ వీర స్వర్ణములు మేల్‌భళాజీ

118

" నాలుగో భాగం సావున్నూ కాడు తప్పదు...రెండు దప్పబోవు మేల్‌భళాజీ మాటలాకు ఏమన్నాది గున్నమ్మొక దాయి మేల్‌భళాజీ సుట్టుపక్కల పోలీసు వారు పరుగున వస్తారు మేల్‌భళాజీ మూట గట్టిన మిరపగుండ తన మూటను విప్పింది మేల్‌భళాజీ విరగ దీసిన మిరపగుండ మరి సేతను పట్టింది మేల్‌భళాజీ వచ్చిన్నాక్క పోలీసువాళ్ళ మొకాన గొట్టింది మేల్‌భకాజీ కండ్లు పులుముతు వున్నారండీ జవానులు వారు మేల్‌భళాజీ కంద్లు పులుముతు వున్నారండీ పోలీసులు వారు మేల్‌భళాజీ మాటలోన కలెక్టరు గారికి బయటకు లాగేను మేల్‌భళాజీ గడగడ గడగడ వణుకుతున్నాడు సబ్‌ కలెక్టరు గారు మేల్‌భళాజీ రెండు సేతులు ఎత్తీ తాను దండం పెడతాడు మేల్‌భళాజీ రాజపురములో సావడానికి బ్రహ్మ రాసినాడు మేల్‌భళాజీ - భార్య బిడ్డల మొగము నేను సూడలేను మల్లి మేల్‌భళాజీ కారులోన కూర్చున్నాడు కలెక్టరు గారప్పుడు మేల్‌భళాజీ వాలేకా మాటలకు యేమన్నారు ...... మేల్‌భళాజీ మందసలోన వున్నారండీ రాంప్రసాదు మేల్‌భళాజీ ఎర్రాటి కళ్ళకు తాను వెక్కే కోపములు మేల్‌భళాజీ మెడమీద చెయ్యివేసి బయటిగ్గెంటాడు మేల్‌భళాజీ వెర్రాటి కళ్ళాకు తాను వెక్కే కోపములు మేల్‌భళాజీ దుక్కిమడిలో పడిపోయింది వీరాగున్నమ్మ _ " మేల్‌భకాబీ పడిన వొక్క పాటుమీద పొందుగ లేసేను మేల్‌భళాజీ నాలుగు వైపుల సూసిందండీ వీర గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ సేతికి తన మూట దొరకలేదు మళ్ళీ మేల్‌భళాజీ రోడ్డు పక్క వున్నాదొక్క మెట్లంకిరాయి”* మేల్‌భళాజీ రాయి పట్టుకు వెళ్ళిందండీ గున్నమ్మొక దాయి మేల్‌భళాజీ 29 రైలుపట్టాలకు ఇరువైపులా వేసే రాయి ,(046420) సైజులో వుండేది

119

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం కారులోనికి విసిరి కొట్టెను వీర గున్నమ్మా వంత: ఓ దేవా! కారులోనికి విసిరి కొట్టేను వీర గున్నమ్మా కారులోన అద్దాలప్పుడు బద్దలు సేసిందీ ఓ దేవా! కారులోన అద్దాలప్పుడు బద్దలు సేసిందీ బాబయ్యా... రాయి వెళ్ళి కలెక్టరు గారి నొసటకు తగిలిందా ఓ దేవా! రాయి వెళ్ళి కలెక్టరుగారి నాసటకు తగిలింది బాబయ్యా! వలవల వలవల రక్తమక్కడ పారుతున్నది మేల్‌భళాజీ మూర్చపోయి కలెక్టరు గారు తానేలాగున్నాడు మేల్‌భళాజీ మూర్చపోయి కలెక్టరు గారు చేరబద్దడేమి స... మేల్‌భళాజీ మందసలోకి పరుగునెల్లేరు పోలీసులు వారు మేల్‌భళాజీ నాలుగు బుడ్డీలు సోడాలప్పుడు పొందుగ దీశారు మేల్‌భళాజీ సోడాలు వుచ్చుకున్నారు సబ్‌ కలెక్టరుగారు మేల్‌భళాజీ దండములు దండములటన్మా వీర గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ మాటలాకు గున్నమ్మాకు కోపం కలిగింది మేల్‌భళాజీ కారులున్న కలెక్టరు గారికి బయటకు లాగేను మేల్‌భకాజీ మూడుసార్లు వర్రగుండ” తను విసిరిచల్లినాదీ మేల్‌భళాజీ కళ్ళు పులుముతూ వున్నారండీ పోలీసుల వారు మేల్‌భళాజీ కాలెత్తి ఆ కలెక్టరు గారిని తన్నబోయినాదీ మేల్‌భకాజీ ఎంత గట్టిరా ఆడదాయిరా వీర గున్నమ్మా మేల్‌భళాజీ నాలుగు వైపులా సూసాడండీ రాంప్రసాదు మేల్‌భళాజీ ఎర్రాటి కళ్ళాకు తాను ఎక్కే కోపములు మేల్‌భళాజీ తుపాకి తోనూ కొట్టాడండీ గున్నమ్మాకైతే వంత. ఓ దేవా! తుపాకితోను కొట్టాడండీ గున్నమ్మాకైతే గున్నమ్మా రామా శ్రీరామాయానీ ధరణికి వారిగింది వంత; ఓ దేవా! రామా శ్రీరామాయానీ ధరణికి వారిగింది "30. మిరప్పొడి, కారప్పాడి “ 120

నాలుగో భాగం బాబయ్యా ! ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు కన్నుల సూసారు వంత ఓ దేవా! ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు కన్నుల సుసారు. డబారులోన వున్నారండీ గుంట వారండీ మేల్‌భళాజీ గుంటా సెక్రపాణిగా పొందుగ వున్నాడు మేల్‌భళాజ్‌ సెక్రపాణి తమ్ముడు గనక నారాయణ గారు మేల్‌భళాజీ గున్నమ్మతో సెల్లిపోయేను నారాయణ గారు. మేల్‌భళాజీ పెద్దవాడు సెక్రపాణి పొందుగ వున్నాడు మేల్‌భళాజీ మా తమ్ముడుగాడు సెల్లిపోతే నేనే వుంటాన మేల్‌భళాజీ నేను వుండి వుగము లోపల వూళ్ళు యేలుతాన మేల్‌భళాజీ కత్తీకటారు లేకుంట తానేలాగొస్తాడు మేల్‌భళాజీ చిలుకమూతి కర్ర పట్టుకు వాస్తనేయున్నాడు మేల్‌భకాజీ చిలుక మూతి కర్ర పట్టుకు ఎలాగ వచ్చాడు మేల్‌భళాజీ దుక్కిమడిలో నిలబడి వున్నడు కలెక్టరుగారు మేల్‌భళాజీ దుక్కిమడిలో నిలబడివున్నాడు గుంట సెక్రపాణి మేల్‌భళాజీ సప్పుడు లేకుంటొచ్చాడండీ గుంట సెక్రపాణి మేల్‌భళాజీ ఎనుకమారుల సేతులొల్లాచ్చాడండీ గుంట సెక్రపాణి రెండుకాళ్ళ బొర్రబెట్టి బయటకు విసిరాడు వంత' ఓ దేవా! రెండుకాళ్ళ బొ(ర్రబెట్టి బయటకు విసిరాడు దుక్కిమడిలో పడియున్నాడు సబ్‌ కలెక్టరు గారు వంత: ఓ దేవా! దుక్కిమడిలో పడియున్నాడు సబ్‌ కలెక్టరు గారు బాబయ్యా దుక్కిమడిలో పడియున్నాడు సబ్‌ కలెక్టరుగారు మేల్‌భళాజీ నేను జస్తే చక్రపాణి నాకు సావు జేస్తాడు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసువాళ్ళు ఎలాగున వస్తారు మేల్‌భళాజీ వచ్చిన్నాక్క పోలీసులకు చక్రపాణి కన్నుల సూసాడు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసులను వెంబడించినాడు. మేల్‌భళాజీ పరుగునొక్క పాటు మీద పడుకోనున్నాడు మేల్‌భళాజీ నేను లేస్తే సెక్రపాణి నాకు పాతి పెట్టుతాడు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసువాళ్ళు పరుగున వస్తారు మేల్‌భళాజీ

ల.

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

వచ్చిన్మాక్క పోలీసులకు చక్రపాణి తను కన్నులసూశాడు మేల్‌భళాజీ చిలక మూతి కర్ర తాను సేతను బట్టాడు మేల్‌భళాజీ పదిహేను మంది పోలీసువారికి వెంబడించినాడు

వంత: ఓ దేవా! పదిహేను మంది పోలీసులను వెంబడించినాడు

బాబయ్యా పొడపొడ పొడపొడమంటున్నాడు గుంట చక్రపాణి మేల్‌భళాజీ వంత: ఓ దేవా! బాబయ్యా పొడపాడ పొడపొడమంటున్నాడు గుంట చక్రపాణి బాబయ్యా! పదిహేను మంది పోలీసులకు తిప్పిగొట్టినాడు

వంత: ఓదేవా! పదిహేను మంది పోలీసులకు తిప్పిగొట్టినాడు

ఒక్కడైనా పోలీస్‌వాడు ఠావున మరణాలు మేల్‌భళాజీ దెబ్బతోను కర్రతాను విరిగిపోయినాదా మేల్‌భళాజీ చేతిలోన ఆయుధాలు లేకుంటున్నాది మేల్‌భళాజీ "ఇంటికైన వస్తానని పరుగున వస్తాడు మేల్‌భళాజీ ఇంటికైన వస్తానని పరుగున వస్తాడు మేల్‌భళాజీ చెరుకు గుడ్డలో దాగోయన్నారు పోలీసులు వారు మేల్‌భళాజీ పరిగెత్తిన సెక్రపాజికి కన్నుల సూశారు మేల్‌భళాజీ తుపాకీతోనూ కొట్టారండీ గుంట సెక్రపాణికి మేల్‌భళాజీ తుపాకి దెబ్బ ప్రక్కమీద పొందుగ తగిలేను మేల్‌భళాజీ నాలుగువైపుల సూసాడండీ గుంట సెక్రపాణి మేల్‌భళాజీ లేచిపోయి వస్తున్నాడు వూరిలోనికపుడు మేల్‌భళాజీ నాలుగో దెబ్బ శిరసుమీద పొందుగ కొట్టారు మేల్‌భళాజీ గట్టుపట్టుకొని వొంగున్నాడు గుంట సెక్రపాణి మేల్‌భళాజీ రెండు దెబ్బలు కాశాడండీ గుంట సెక్రపాణీ మేల్‌భళాజీ రైతులపట్ల ధర్మన్యాయము ఎవరికి వున్నాది మేల్‌భళాజీ రైతులపట్ల పాపపుణ్యము ఎవరికి వున్నాది మేల్‌భళాజీ ఇక్కడ సచ్చిన వారికి మళ్ళీ వీర స్వర్ణములు మేల్‌భళాజీ సావున్నూ కాడు తప్పదు రెండు తప్పబోవు మేల్‌భళాజీ 81. తోటలో

122

నాలుగో భాగం

గోవిందా భజగోవిందా అని ప్రాణమొదలినాడు మేల్‌భళాజీ దేవా! వేగముగాను గుంట సెక్రపాణి సెల్లిపోయినాడు మేల్‌భళాజీ ఆ లోగా ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు కన్నుల జూసారు మేల్‌భళాజీ ఓ దేవా! ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు కన్నుల జూసారు మేల్‌భళాజీ ఆపైన లారీ మీద సెంగున దాటి మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ డబారు పక్కా చెరుకు గుడ్డుల కన్నుల సూశారు మేల్‌భళాజీ చెరుకు గుడ్డూ లోపలికెళ్ళారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ మరి వొక్క చెరుకు కొయ్యలు లెక్క జూసినారు మందస రైతులు మేల్‌భళాజీ కారులోన కలెక్టరుగారు కన్నుల సూశాదు మేల్‌భళాజీ జవానులాకు కన్నుసైగలు పొందుగ సేశాడు మేల్‌భళాజీ ఇక్కడ వుంటే మన ప్రాణానికి ఆశలేదు గనక మేల్‌భళాజీ చచ్చిన వారికి కార్లోనగ కలెక్టరు వేశాడు మేల్‌భళాజీ సెక్రపాణికి, పోలీస్‌ వారికి, గున్నమ్మకు కారులోన పొందుగ వేశారు. మేల్‌భళాజీ పోలీసువారికి కన్ను సైగలు పొందుగ జేశాడు మేల్‌భళాజీ పరుగు పరుగున వస్తున్నారు మందస రైతులు మేల్‌భకాజీ ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు వస్తనేయున్నారు మేల్‌భళాజీ కర్రలెత్తుక వస్తున్నారు మందస రైతులు - మేల్‌భళాజీ ఎత్తినొక్క రైతులకపుడు పోలీసువారు కన్నులసూశారు మేల్‌భళాజీ మనిషాక్క తుపైకీని సేతబట్టినారు మేల్‌భళాజీ మనిషాక్క తుపాయకీని సేతబట్టినారు మేల్‌భకాజీ ధాం ధాం ని తుపాకిలప్పుడు మీదకు వదిలారు వంత' ఓ దేవా! ధాం ధాం మని తుపాకులప్పుడు మీదకు వదిలారు బాబయ్యా.. తుపాకి వైపు సూశారండీ మందస రైతులు తుపాకి వైపు సూశారండీ మందస రైతులు దగ్గాత్తులి కొంతమంది దాగొనున్నారు వంత' ఓ దేవా! దగ్గాత్తుల కొంతమంది దాగొనున్నారు 32 చేలల్లో, పొలాల్లో తీసిన గోతులు

123

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం బాబయ్యా... పారిపోతరు రైతులు వెనక పరాధీనమయ్యి.....

వంత: ఓ దేవా పారిపోతరు రైతులు వెనుక పరాధీనమయ్యి బాబయ్య.... ఇంతకు సమయం లేదన్నారు సబ్‌ కల్‌కాటేరు వంత: ఓ దేవా! ఇంతకు సమయం లేదన్నారు సబ్‌ కల్‌కటేరు బాబయ్య... గడ గడ గడ గడ వణుకుతున్నారు సబ్‌ కలెక్టరు వంత: ఓ దేవా! గడ గడ గడ గడ వణుకుతున్నారు సబ్‌ కలెక్టరు బాబయ్యా సల్లగప్పుడు కారునప్పుడు పొందుగ వదిలాడు వంత: ఓదేవా! ... మందసలోనికి వస్తున్నారు సబ్‌ కలెక్టరు ఓదేవా! మందసలోనికి వస్తున్నారు సబ్‌ కలెక్టరు వెంబట గనక పోలీసు' జవానులు వెంబడి వున్నారు వంత: ఓదేవా! వెంబట గనక పోలీసు జవానులు వెంబడి వున్నారు బాబయ్యాని రాజపురము యారైతులందరు కన్నుల జూశారు ఓదేవా! రాజపురము యారైతులందరు కన్నోల జూశారు బాబర్వ్యూ మందస బాట వెళ్లిన వరకు పరుగులెత్తినారు వంత: ఓదేవా!ీ మందస బాట వెళ్ళిన వరకు వెంటాడి కొట్టినారు మనమొచ్చినందుకు ఇంతే 'సాలు మందస రైతులు వంత: ఓదేవా! మన మొచ్చినందుకు ఇంతే సాలు మందస రైతులు బాబయ్యా... ఎనిమిది గ్రామస్తులు రైతులు వెళ్ళేపోయినారు వంత. ఓదేవా! ఆ వేళ ఎనిమిది గ్రామస్తులు రైతులు వెళ్ళీపోతారు ఓదేవా! ఆ వేళా ఎవరి వూరికి తానే మళ్ళీ వెళ్ళేపోతారు కలెక్టరుగారు గున్నమ్మకి సెక్రపాణికి నారాయణకి అక్కడ వుంచారు మేల్‌భళాజీ పోలీసు వారికి ఆసుపట్లో ముందుగ జూపారు మేల్‌భళాజీ రాలేక రామకృష్ణ వద్దకు తాను కలెక్టరు వెళ్లా మేల్‌భళాజీ దండములు దండములు మీకు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ వచ్చినందుకు ఇంతే సాలు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ కర్రల తగువని సెప్పకున్నవు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ శిస్తుల తగువని మరిపించావు వేగములోపల మేల్‌భళాజీ 124

నాలుగో భాగం వచ్చినందుకు ఇంతే సాలు రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ సచ్చిన వారికి మీకప్పగించాము రామకృష్ణదేవు మేల్‌భళాజీ వచ్చినా జవానులోన ఒక్కడు గనక మరణమందినాడు మేల్‌భళాజీ తక్కిన మంది జవానులకు వెంబడవేశాడు మేల్‌భళాజీ కారులోన కూర్చున్నాడు సబ్‌ కలక్టరుగారు మేల్‌భళాజీ పక్షనే పోనును వెంటనే పొందుగ గుంజాడు మేల్‌భళాజీ ఎవరి ఊరికి వారే మళ్ళీ పరుగున వెళ్ళారు వంత; ఓదేవా! ఎవరి ఊరికి వారే మళ్ళీ పరుగున వెళ్ళారు బాబయ్యా... రాజపురములో జరిగే యుద్ధము ఎలాగ వున్నాది వంత, ఓదేవా! రాజపురములో జరిగే యుద్ధము ఎలాగ వున్నాది బాబయ్యా... గున్నమ్మ వీరత్వము. ఎలాగ వున్నాది వంత: ఓదేవా! గున్నమ్మలో వీరత్వము ఎలాగ వున్నాది బాబయ్యా... ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు పేరుకెక్కినారు బాబయ్యా... రాజపురము గున్నమ్మకపుడు పేరుకెక్కినారు వంత: ఓదేవా! రాజపురము గున్నమ్మపుడు పేరు తెచ్చినాదీ డబారుకంతా చక్రపాణి తా కీర్తిపొందాడు వంత: ఓదేవా! డబారుకంతా చక్రపాణి తాకీర్తి పొందాడు బాబయ్యా రామ రామ జై సీతారామ హరే రామ రాను వంత: ఓదేవా! రాను రామ జై సీతారామ హరే రామ రామ (కథకులు : ఉద్ధేన రామన్న (తండ్రి పేరు: కాంతయ్య), వంత: వీరన్న (గ్రామం: మెట్టురు, శ్రీకాకుళం జిల్లా) తేది 24-6-1986 న రికార్డు చేసింది. 33.ఫోనును (|౦౧ల

125

కే6

గున్నమ్మ పాట (గంగిరెద్దులు) గున్నమ్మా ...గున్నమ్మ గున్నమ్మా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా గున్నమ్మ!! ఎంతాటిదాయేరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా ॥ఎంతాట!! తరలా పలాసలో కాంగిరేసు పుట్టిందీ ॥తరలా!! కాంగిరెసు పుట్టిందీ కర్రలు గొట్టించిందీ కాంగిరెసు!! మెసరెంటు బాబులకు మెడాలొంచి గుద్దింది బాబు " = ..సాసుపెల్లిగున్నమ్మ.., ఎంతోటి దాయెరా యినాసారి గున్నమ్మా సన్నాయి... గడ్డత్తలి కుంటికోట గడ్డిత్తల * డబారు ||గడ్డత్తల || డబారులున్నారమ్మ దానికన్నదమ్ములూ 1డబారు!! పుచ్చపాడులున్నారమ్మ పన్నెండుమంది బావలా ॥|పుచ్చపాడు!! పన్నెండు మంది బావలా ఇద్దరైన కొడుకులా పన్నెండు! ఇద్దరు కొడుకులతో కలవలేటకెళుతుంటే ఇద్దరు! కలవలో పొలుసుతగిలి కన్నేపోయింది బాబు _.. సాసుపెల్లి ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మా =--నన్నాయి.... రైతులో... రైతులు రైతులార రాజపురం లైతులో రైతులు! రైతులు రైతులార కుంటికోట రైతులు |రైతులు!! రైతులు రైతులార డబారు. రైతులు రైతులు! 1 తర్తా"ఎస్టేట్లులోని పలాసలో ఇక్కడే అఖిల భారత కిసాన్‌ మహాసభలు 1940 మార్చి చివర్లో: జరిగాయి. 2 మెజిస్టేటు 3 సునాముది గెడ్డ (లేదా ఏరు)కు అవతల 4 గెడ్డ ఇవళల. 5. -చేపల్లో ఒక రకం కలవలు. చిక్కుడు కాయల్లా పొడవుగా, నల్లగా వుండే చేపలు కలవలు., ఈ ప్రాంతంలో వీటిని ఇష్టంగా తింటారు. 126

నాలుగో భాగం రైతులు రైతులార పిడిమందీస రైతులు రైతులు! రైతులు రైతులార మకురజోల రైతులు రైతులు! రైతులు రైతులార దేవుపరం. రైతులు రైతులు! ఏడూళ్ళు గ్రామాలను యేగిరంగ బిలిసిందీ యేడూళ్ళు!! మూడువందల బళ్ళు బళ్ళు తయారించిందా మూడువందల! బండికి నలుగురేసి మనుసుల జమజేసిందీ | బండికి! ఒక బండి నిండేమో కత్తులు యేయించిందా ॥ ఒక బండికి! ఒక బండి నిందేమో బరిసెలు యేయించిందా ॥ఒక బండి! పుయ్యండి రైతులారా బళ్ళు పుయ్యమన్నాది (|పుయ్యండి!! కొత్త బళ్ళళ్లేమో కొడుకులు కూసున్నారు కొత్త బళ్ళ!] నాయినా... వా మధ్య బళ్ళల్ల బావలు కూసున్నార వా మధ్య! వా యెనక బళ్ళల్ల మరుదులు కూకున్నారు వా యెనక॥! గున్నమ్మ. ..! ముందల బండిమీద గున్నమ్మెళుతుందో ...సాసుపెల్లి గున్నమ్మా.... ఎంతాటిదాయేరా గునాసారి గున్నమ్మా _..సన్నాయి... పుయ్యండి రైతులారా బళ్ళు పుయ్యమన్నాదా ॥పుయ్యండి! ముందల బండి మీద గున్నమ్మొస్తుందో ...సానుపెల్లి గున్నమ్మ ముందల బండిమీద గున్నమ్మెలుతున్నాదో ...ముందల మందస రోద్దుమీద బళ్ళుతోలుకెళ్ళుతుంటే మందస! అల్లంత దూరానా రాజుగారి జమాన్లు అల్లంత! నిలబెట్టు గున్నమ్మ సీటి గట్టీ గున్నమ్మ నిలబెట్టు'! సీటంత రాజుగొరు మందస మా జమాన్సు సీటంత!! కత్తికి పావులమ్మ బండికి రెండమ్మో ...సాసుపెల్లి గున్నమ్మ ... ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మ సన్నాయి... మాటలో వాళ్ళ బళ్ళు కోట జేరి పాయినాయా మాటల 6. అడవి నుండి కలప తేవడానికి డబ్బు చెల్లించి (పర్మిటుకట్టి) తీసుకునే చీటీ. ఈ పర్మిటు కట్టడమే “చీటి కట్టడం' గా వాడుకలోకి వచ్చింది. 7. కత్తితో నరికి తేగల పరిమాణమున్న కలప. 127

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

మాటలో వాళ్ళ బళ్ళు కోట జేరి పొయినాయా మాటల! మందస రామరాయ అదపుకొండకు దోలిందా మందస మహేంద్రము దాటి మరికొంత దూరములో !మహేంద్రము!! ఇస్తిరిమి కట్టెలాను ఇష్టముతో కొట్టిందా ॥|ఇస్తిరిమి!! బిళ్ళకర్ర* బడితెలు బాగనైన గొట్టిందీ || బిళ్ళకర్ర!! కర్రలు గొట్టింది బళ్ళకు ఎక్కించింది కర్రలు! జదడవకండి అన్నలాల బెదరికండి తమ్ములూ | జడవకండి॥ వుంటే వుగమేలతాము సస్తేజగమేలతాము ॥వుంటే॥! మందస తాలూకాకి నేనే పేరే వుంచానుగా _...సాసుపెల్లి గున్నమ్మా....

ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మ *_..సన్నాయి.... కర్రలు గొట్టింది బళ్ళకు వెక్కించింది కరలు!! కర్రలు గొట్టింది బళ్ళనిండ పెట్టిందీ కర్రలు! పుయ్యండి రైతులాల బళ్ళు పుయ్యమన్నాదీ పుయ్యండి! రైతులు...జడవకండి రైతులాల బెదరకండి తమ్ములూ ॥జదవ!!

వుంటే వుగమేలతాము సస్తే జగమేలతాము ॥వుంటే!! మందస తాలుక్కి నేనే పేరేవుండాలిరా ...సాసుపెల్లి గున్నమ్మ

ముందర బండిమీద గున్నమ్మైన వస్తుంటే ముందర!

ఆ యెనుక బళ్ళల్ల బావలు కూకున్నారా ఆ యెనక॥!

ఆ యెనక బళ్ళల్ల మరుదులు వస్తున్నారు ॥|ఆ యెనక కొత్త బళ్ళల్లేమో కొడుకులు కూకున్నారు |!కొత్త!!

బళ్ళు తోలుకోనీ గున్నమ్మేమో వస్తుంది | బళ్ళు!

తోలండి రైతులారా బళ్ళు తోలమన్నాద్రీ ॥తోలండి!! మందస రోడ్డమ్మట బళ్ళు తోలకొస్తుంటే |మందస!! అల్లంత దూరాన రాజుగారి బంట్రోతులు'* అల్లంత!

8& రిజర్వు ఫారెస్టు. 9. ఒక రకమైన కలపనిచ్చే చెట్లు, 10. బలంగా వుండే కర్ర. దీంతో

బండి ఇరుసులు, తిరగలి కొయ్యలు, రోకళ్ళు చేస్తారు. 11. ఆయుధాలు ధరించిన జమిందారు

ఉద్యోగులు.

128

నాలుగో భాగం గున్నమ్మ గున్నమ్మ సెల్లెలోల గున్నమ్మ ॥గున్నమ్మ! నిలబెట్టు గున్నమ్మ సీటిగట్టు గున్నమ్మ నిలబెట్టు! బెనోయి బంట్రోతులు రాజుగారి జామాన్లూ ॥బెనోయి!! సీబెంత రాజుగారు మందస మారాజుగారు సీటంత!! కత్తికి పావులమ్మ బండికి రెండమ్మో ...సాసుపెల్లి గున్నమ్మ.... ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మా _...సన్నాయి.... గున్నమ్మా...కత్తికి పావులమ్మ బండికి రెండన్నాది బెనోరి బంటోతులు రాజుగారి జమాన్లూ | బెనోయి!! అబ్బగారి మీ యడివా తాతగారి మీయడివా ॥అబ్బగారి!! మీరేమీ మొకృబెట్టి అడవిని వుడిసివున్నారా ౫ మీరేమి! రాజుగారేమైనా మొక్కలు బెట్టున్నాడా ॥రాజుగారే!! నీరుబోసి మీరు అడివిని పెంచున్నారా? |నీరుబోసి!! (బ్రహ్మపుట్టించిన అడవికి ఏమీ సీటయ్యా... మందస జమాన్నా _..సాసుపెల్లి గున్నమ్మా.... ఎంతాటిదాయేరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా -..సన్నాయి.... గున్నమ్మా....! సీతి* లేనూరీకి సీతి తెచ్చిపెట్టాకే 1సీతి!| గున్నమ్మా. .. !పేరులేనూరికి పేరు తెచ్చి పెట్టాకే |పేరు!! గున్నమ్మా.... ! మెడ్డు * మాట్లాడితే దెబ్బలు తిని పోతావే |మెడ్డు!! జదడవకండి రైతులారా బెదరకండి తమ్ములా జడవ!! వుంటె వుగమేలతాము సస్తే జగమేలతాము ॥వుంటె| మందస సేర* కి పేరేవుండాలో ..సాసుపెల్లి గున్నమ్మా.... ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మా బెనోయి బంట్రోతులు రాజుగారి జూమాన్లూ ॥బినోయి!! ఎలాటి దెబ్బలోయి రాజుగారి జామాన్లు ॥|ఎలాటి!! జడవకండి రైతులాల బెదరకండి తమ్ములూ ॥జడవ!! 12 నాటు పెట్టారా, నాటాడా? 18. తగవు లేదా పొట్లాట.14. తల బిరుసు.

• సేగి అంటే వ్యవసాయం. ఇక్కడ “జమిందారీ అనే అర్ధంలో వాడారు.

129

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

దట్టి"మీదను దట్టి దట్టైనా గట్టిందా దట్టి!

లాగు మీదను లాగు లాగు తయారింఛిందీ లాగు!

జెనోరి బంట్రోతులు రాజుగారి జామాన్లూ | బెనోరి!! నలుగురు జమాన్లకి నడుములిరుగ గొట్టింది నలుగురు! గున్నమ్మ...ముగ్గురు బారికోళ్ళకి* మూతులిరగ బొడిసింది ముగ్గురు! అదుగో... మేసరెంటు బాబులకి మెడలమీద గుద్దిందీ... ॥మేసరెంటు!! గున్నమ్మా... కలెక్టరు బాబులకి కాలెత్తి తన్నిందీ |!కలెక్టరు!! ఎర్రగుడ్డ పోలీసోల్లకు ఎంటేపెట్టిందా _..సాసుపెల్లి ఎంతటిదాయెరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా

అప్పుడు జూసినారు రాజపురము రైతులు అప్పుడు! గున్నమ్మా. ..! గడగడలాడినారు రాజపురము రైతులు గడగడ! గున్నమ్మా...! సీతి లేనూరికీ సీతి తెచ్చిపెట్టినావు సీ8!!

అమ్మా ....! పేరులేనూరికీ పేరు తెచ్చిపెట్టినావు పేరు!

అమ్మా... ! ఇక్కడికి రాజపురం విక వుందబోదు _..సాసుపెల్లి గున్నమ్మ . ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మా

రైతులు...జడవకండి రైతులాల బెదరకండి తమ్ములా ॥జడవకండి!! నేను...వుంటే వుగమేలతాము సస్తే జగమేలతాము వుంటే!

అయ్యో. అవునయ్య రాజుగారు మందస మారాజుగారు అవునయ్య॥| పొద్దుపొద్దెక్కినాది సల్లంది*” తినలేదు ॥పొద్దు!!

నేను... అప్పుడు వస్తను గాని యిప్పుడు రానయ్యో ...మందస మా జామాన్లూ... ఎంతాటిదాయేరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా

పొట్టి కురసా మనిషీ గొప్ప బలశాలయ్యా పొట్టి!

15. కాసె పూసి 16. గ్రామపాలక యంత్రంలో భాగమైన తలార్లు (తలవరులు). 17. రాథ్రి మిగిలిన అన్నంలో నీళ్ళు లేదా గంజి పోసిన తిండిని, అలాగే మిగిలిన అంబలిని రైతులు పొలం పనుల్లో వుండి వుదయం పూట తినడం వాడుక. అదే-'సల్లంది”.

130

నాలుగో భాగం రెండు కళ్ళుంటే యీ మందస కోట యేలునూ ||ర5ండు!! గుడ్డి కన్ను తోను దానికంతా గురుతూ . .సాసుపల్లి గున్నమ్మా.... ఎంతాటిదాయెరన్న సాసుపల్లి గున్నమ్మా వాలాసనైనారు* రాజుగారి జామాన్లూ ||వాలాసన!! సీమా మోటారును" వేగిరంగ దీసేనా సీమా! రెండు టుపాకీలు* మోటరు మీదేసేనా రండు! పెద్దతూరు కట్టకాడ వాజురయినార 1. .రాజుగారి జమాన్లూ ఎంతాటిదాయేరా సాసుపల్లి గున్నమ్మా ఎంతటి! వచ్చిన కారునల్ల కళ్ళనైన జూసేనా వచ్చిన! ఎవరయ్య రైతులూ రాజపురము రైతులూ ఎవరు! అదిగో వత్తంది రాజుగారి మోటరు అదిగో! ఆదిగో వత్తంది రాజుగారి మోటరు అదిగో! సర్వే రాయొకటి సక్కగాను లాగిందీ సర్వే! రాయి వట్టుకోని మోటరుకాడికొచ్చెనా “రాయి మోటారు టైరులా బద్దలైనగొట్టేనా పలుచాని గుడ్డలా పర్రునైన చీరిందా పలుచని! అద్దాలు బద్దలుగొట్టి అంబలో రాసిందిరన్నా ....సాసుపెల్ల గున్నమ్మా...... ఎంతాటిదాయేరా గునాసారి గున్నమ్మా రక్తము సుక్కయినా రాజుగారు జూసేనా రక్తము! అత్తవారిచ్చారా అద్దాల మోటరు || అత్తవారి! దిగ్గున రాజుగారు పరిగెత్తుకొచ్చేనా దిగ్గున! గున్నమ్మ దిక్కుజూసి గుండేసి కొట్టారా. . మరి యిద్దరు మారాజులూ దిగ్గున! ' గున్నమ్మ దిక్కుజూసి గుందేసి కొట్టారా... మరి యిద్దరు మారాజులూ _ |గున్నమ్మ!! ఎంతటిదాయేరా గునాసారి గున్నన్మా ... ఒక్క గుండెయ్యగానే చూపు చచ్చిపోయింది | ఒక్కగుండు!! 18. దిగ్భ్రాంతి చెందడం కావచ్చు, 19. ఇంగ్లండు నుండి తెప్పించిన కారు. 20 తుపాకులు. 21.హాజరు అయినారు.22. సర్వే చేసినందుకు గుర్తుగా పాతిన రాయి. 283. అంబలి, [31

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం తిరిగి సూడకుండా రాజుమీన కెళ్ళింది ॥80గ౧|| రాజుకు జరక్కుండ రాల్లు అసిరి కొట్టింది రాజుకు! రాజుకు జరక్కుండ బెడ్డలుో* ఇసిరి కొట్టింది ||రాజుకు॥ ఇద్దరు రాజులకీ వొళ్ళు వాయింపించింది ఇద్దరు! రాజుమీద రాజుకేసి గొంతేసి నొక్కిందీ మరి ...సాసుపెల్లి గున్నమ్మ..... ఎంతాటిదాయెరా యినాసారి గున్నమ్మా _.-సన్నాయి... ఇంతలోన గున్నమ్మ బళ్ళకాడి కొచ్చేనా ఇంతలోన॥! ఇంతలోన గున్నమ్మ బస్సుకాడి కొచ్చేనా | ఇంతలోన॥ జడవకండీ రైతులారా బెదరకండి తమ్ములూ | జడవ!! వుంటే వుగమేలాము సస్తే జగమేలాము వుంటే! వుంటే వుగమేలాము సస్తే జగమేలాము ॥వుంటే!! కీర్తి యపకీర్తి రెండొక్కటుండాల కర్త! మందస కోటకి నేను పేరేతేవాల ...సాసుపల్లి గున్నమ్మ ఎంతటిదాయెరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా జాబు మీదను జాబు జాబుతయారించేనా || జాబు! మందస రాజుగారు జాబు తయారించేనా మందస! టెకని బస్తీకి వర్దిగ్‌ అయినా కొట్టేనా || టెక్కలి! టెక్కలి బస్తీకి పోనయినా జేసేనా ॥ టెక్కలి! సీకాకులం * బస్తీకి ఫోనయినా కొట్టేనా | టెక్కలి! సోంపేట బస్తీకి ఫొనయినా కొట్టేనా సోంపేట! రాతిరి రాతిరి రిజరుి” దిగమన్నారు ||రాతిరి॥ పొద్దున్న లేసిందీ సాసుపెల్లి గున్నన్మూ పొద్దున్న! ఇల్లు గుమ్మము తుడిచి కళ్ళాపి యేసిందా |1ఇల్లు!! 24. మట్టి పెళ్ళలు. 25. లేదా 'వర్డె టెలిగ్రాం అనే అర్ధంలో శ్రీకాకుళం వాడుక. 26. శ్రీకాకుళం. 27. రిజర్వు పోలీసు 132

నాలుగో భాగం గెడ్డ గట్టెక్కి మరి గున్నమ్మ జూసిందీ మరి .. సాసుపెల్లి గున్నమ్మా. ఉం ఎంతాటిదాయెరా గునాసారి గున్నమ్మా. =-సన్నాయి... గెడ్డ గట్టెక్కి మరి గున్నమ్మ జూసేనా గెడ్డ! ఎక్కడ జూసినా లారీలు వున్నాయా ఎక్కడ! ఎక్కడ జూసినా జీపులైన వున్నాయా || ఎక్కడ! ఎక్కడ జూసినా పోలిసులు వున్నారు ఎక్కడ! ఏమిజేతుర దైవమేగించాలేనాని ||ఏమిజేతుర!! పరుగున గున్నన్ము పరిగెత్తుకొచ్చేనా పరుగున! అటుక్కు" నిచ్చెనేసి వర్రకయ్యలు" దీసేనా ॥అటుక్క! మూడడ్లో వర్రగుంది* సాంబారు* దంచిందా మూడుద్ల॥ చిలికి చీపిరొకటి* వర్రగుండ లేసిందా చిలికి! రోకలి కర్రొకటి సంకనైన బెట్టిందా రోకలి! రెండు పిడుకుళ్ళల్ల వర్రగుండ బట్టిందా ॥00డు! కలెకటేరొద్దకెళ్ళి కళ్ళల్లేసింది బాబూ ...సాసుపల్లి గున్నమ్మా ఎంతాటిదాయేరా సాసుపల్లి గున్నన్మూ =.=నన్నాయి... రెండు చెయ్యిలతోని కళ్ళునలుపుకుంటుంటే |రెండు!! బిళ్ళకర్రలతోని బీపు* సాపు జేసిందా బిళ్ళ! వడిసో* కర్రలతోటి ఒళ్ళు చితగ్గొట్టిందా ॥వొడిసె!! మందస రోడ్డెంటా మరి ఎంటేపెట్టిందే మరి =. సాసుపల్లి గున్నమ్మ.... గున్నమ్మా...టెక్కలినుంచేమో ఇద్దరు పోలీసులు ॥టెక్కలి!! గుండుమీదను గుండు గుండు తయారించేరా గుండు! 28. మిద్దెకు. 29. మిరపకాయలు. 80. మూడు అడ్డలు, (రెండు తాగే నీళ్ళ గ్లాసుల పరిమాణం ఒక అడ్డ.) 31 మిరపపొడి. 32. మిరపకాయలు, మసలా దినుసుల్ని కలిపి దంచిన పొడి. 38. అరిగిపోయిన చీపురు. 34. వీపు. 35. ఒక రకం కర్ర

కేస

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం గున్నమ్మ సూడకుండ గుందేసి కొట్టారా మరి ఇద్దరు పోలీసులు ||గున్నమ్మ!! ఎంతటిదాయెరా యినాసారి గున్నమ్మా ఒక్క గుండెయగానే పక్క బారున దలిగిలించా ఒక్క! వొళ్ళల్ల రక్తముతో ఎంత నెప్పి పుట్టిందీ | వాళ్ళల్ల! మల్ల గుండెయ్యగానే నడుములిరిగి పాయినాయా మల్ల]! కూకోని గున్నమ్మ ఢీ కొట్టి లేసిందీ ॥కూకోని!! మల్ల గుండెయ్యగానే సెయ్యిరిగీ పోయిందీ మల్లగుండె॥| ఒక్క సెయ్యాతోనీ గంట వుద్ధము జేసేనా ఒక్క! బుర్రకు గానాట గుండే తగలంగా...సాసుపల్లి గున్నన్మూ బుర్రకు! ఎంతటి దాయేరా యినాసారి గున్నమ్మా ఎంతటి! నాలుగ్గుళ్ళ తోని రామాయని ఒరిగేనా ఎంతటి! రామాయని వారిగింది కేకలేసి పిలిసేనా రామాయని!! ఎవరయ్యా రైతులారా రాజపురం రైతులూ ఎవరయ్యా! బెనయ్యా రైతులారా రాజపురము రైతులూ | బెనయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా కుంటికోట రైతులూ | బెనయ్యా!! జెనయ్యా రైతులారా పిడి మందస రైతులూ | బానయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా మద్దూరు. రైతులూ బెనయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా మాదేపురము. రైతులూ | బెనయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా మకురజోల రైతులూ ॥బానయ్యా!! బజెనయ్యా రైతులారా డబారు రైతులూ || బానయ్యా! బెనయ్యా రైతులారా పుచ్చపాడు రైతులూ || బెనయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా మదనాపురం రైతులూ || జానయ్యా!! బెనయ్యా రైతులారా పితాతోళి రైతులూ | బెనయ్యా!! కత్తులు జల్లేసి* పారిపొండు రైతులూ కత్తులు! బల్లేలు జల్లేసి పారిపొండు రైతులూ ||బల్లేలు!! బడితెలు జల్లేసి పారిపొండు రైతులూ | బడితెలు!! నాలుగ్జుళ్ళతోని రామాయని వారిగింది నాలుగ్గు!! 86. పారేసి 134

నాలుగో భాగం రామాయని వారిగింది కేకలేసి పిలిసింది |రామాయని!! మందస మారాజు మఠీ సూస్తున్నాడు మందస! సీమా మోటరును వేగిరంగ దెచ్చేనా సీమా! పానముండంగానే మోటరు మీదేసేనా పానము! బండిమీదేసికెళ్ళి కోటకు తీసుకెళ్ళేనా బండి! బంగబంగము తోని ఫోటో తీసేనా మరి ...సొసుపెల్లి గున్నమ్మా..... ఎంతాటిదాయెరా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా మా మంచిదాయేర్రా సాసుపెల్లి గున్నమ్మా.... పాడినవారు: చింతాడ పోలయ్య (కథకుడు) 45 ఏళ్ళు, బాడ వెంకయ్య (సన్నాయి, బాద వెంకటరమణ (డోలు) (ఖైరిసారంగపురంలో 26-5-2000 న రికార్డు చేయబడింది)

శే్ర35

న్‌ వృత్తికళాకారులు : కథనాలు-భావజాలం-నిర్మాణం నేడు జానపద పరిశోధకులు (1011408303) సాంప్రదాయికమైన, మౌఖికమైన, ఛందోరూప కథనాన్ని ఇతిహాసం (6010) అని పిలుస్తున్నారు, దీనికి పాడటానికి అవసరమైన కాలం, ఇతివృత్తాలతో సంబంధం లేదు. ! దీనికి భిన్నంగా తెలుగులో 'ఒక గంటలోపుగాని లేదా కొన్ని నిముషాల్లోగాని పాడబడు గేయగాథలను వీర గాధానికలు లేదా వీరగాథలని (0321126411%895) అంటారనీ, వీనిని జానపదులు పదములు, పాటలు అనే పేర్లతో వ్యవహరిస్తారేగాని వీరగాధలకువలె వీనికి 'కధలు' అనే నామము ఉపయోగింపరు, అంటున్నారు వీరగాథలపై విశేష కృషి చేసిన తంగిరాల వేంకట సుబ్బారావుగారు. ఈ నిర్వచనంలో రెండు అంశాలు ఇమిడివున్నాయి.

1. “గంట సేపు పాడబడటం' అనే నిడివి లేదా కాలపరిమాణం ప్రక్రియ (26026) స్వభావాన్ని నిర్వచించడానికి తోడ్పడే అంశంకాదు.
2. *“వీరగాథలకు వలె కథలు అను నామము ఉపయోగింపరు" అనే పరిశీలనకు అపవాదంగా శ్రీకాకుళ ప్రాంతంలో వీటిని 'కథలు' అంటారు అలాగే 'కధ పాడటంి అనే వ్యక్తీకరణ వ్యవహారంలో వున్నది. (దాసర్ల కథ పాడిన ఉద్దేన రామన్న ఇలాగన్నాడు.... ఇదో కధ అయింతర్వాత గున్నమ్మ కధను పాడమంటే పాడతాం... కాని కధగా చెప్పం.” అనే గమనించదగ్గ వ్యక్తీకరణ ఇవి. గేయగాధ అనే సంస్కృత వ్యక్తీకరణ కంటే, వీరగాథ అనే ఇతివృత్త సూచిక కంటే “పాదే కథ (3808 ౧జ౧౭క/ల) అనేది ఇతిహాసం (6910) స్వభావాన్ని వివరించే పేరు (6011- 226). (ఇది ఇంగ్లీషులో వాడుతున్న 9012 12౧6176 కు సమానార్ధకం కూడా!) ఇతిహాసం” అనే అర్ధం విశదంకాని, ప్రఖ్యాత పదంకన్నా 'పాదే కధి ఉపయుక్తంగా (2౧౮- (0౧2% వుంటుంది. అందుకే ఈ అధ్యాయంలో గేయగాధ స్థానంలో 'పాడే కథను ఉపయోగిస్తున్నాను. ఈ పాడే కథ (6910) కు వేల్చేరు నారాయణరావుగారు. చెప్పిన లక్షణాల్ని చూద్దాం.' గౌగ6 01016 ౪0౧1 ౧0608 19 146 16 91015 0 20 6910 13 136

నాలుగో భాగం రేంగై6064606 0% 6 61060600 0" 16 (6061 ౪2106. కం! [115 188300, 60108 10 0614 8ల౫/6 29 ౪౦౧10163 0 16601- 09). ౧1113 18 6392601411 6౯౪6 [01 1011. అం103, 301 23 (096 10 ౫61086, 0602036 ల” ఖర 2580614066 ౪141 8060100 6౦0౧- 70010168 ఇం (606 10 06120 లు 13 లల అై105. 56౪7621 0 టం 061080 1011 6109 [26 508215 7012166 60 160%, 11 ఇం 6 9000/ 13 1660206864 200021 0016 266 2180 20010264 510843 సం 01400 2001010 10 గ్రిలగం౧0 116 6010 101 ంఖాగం206 0 4 కరు21. &? లు16 రలంం766 23 2 7621 6౪7606 206 ం౦౧౫ల౦%466 1౧ 2 గట21 20661065 666 ౧62౧8 102 1006 పైజరంై2608ై 0090000010 2064 08201268 16 *౪ంరేడ అం 18 రంగ (016 0000000105 1016 11 116 1జ్రైం? 8001607 1686001265 119 190109, 86608405 16 10001 2 "6124003019, 2064 60౦౧౮16008 18 060210

సముదాయాలు తమ, కులభావజాలం గల 60103 ను 'నిజంగా జరిగినవి అని భావించి, వాటి భావజాలాన్ని ఆదర్శంగా [గ్రహించే కధలకు భిన్నంగా నిర్ధిష్ట స్థల కాలాల్లో సమాజంలోని అన్ని సముదాయాలు, కులాలు 'నిజంగా జరిగినవి లేదా “చరిత్రలో జరిగినవిగా భావించే ఘటనలు, వాటిపై అల్లిన పాడేకథలూ వుంటాయి. వున్నాయి. అలాంటివీ, ఇటీవలి కాలంలో " జరిగిన ఘటనల గూర్చి పాడేవీ అయిన సందర్భాల్లో ఆ చరిత్ర పాడే కధల విభాగానికి చెందేది గున్నమ్మ కధ - పాట.

ఈ పాడే కధలు, లేదా “కథాగేయం వికాసం చెందేటవుడు, ఒక పద్ధతిలో ఇది జరుగుతుంది. దీనికే మహాకావ్య పద్ధతి లేదా ఇతిహాస పద్ధతి (2010 00635) అంటారు. ఎవరైనా జక కధ చెప్పారనుకోండి. అది విన్నవారు కధను పూర్తిగా వినకుండా కధాసారాన్ని అర్ధం చేసుకుంటారు. ఆ కధనే వాళ్ళు జానపదులకు, చిరపరిచితాలైన మూలాంశాల (10- 1%) సహాయంతో పునర్మిస్తారు. ఇలా కధ పెరిగి అనేక సన్నివేశాల్లో కూడి కధో చక్రంగా పరిణమిస్తుంది” అన్నారు. ఆర్వియస్‌ సుందరంగారు.. ఈ ఇతిహాస పద్ధతి వల్ల కాల ప్రవాహంలో చరిత్రను పాడే కధలు కొన్ని కులాలకు చెందినవిగా పరివర్తన పొందవచ్చు. లేదా గుర్తించలేని చరిత్ర కలవిగా మారనూవచ్చు.

చరిత్రను పాడేకధ అయిన గున్నమ్మ కధ - పాటలను పోలుస్తూ వాటి నిర్మాణం, భావజాలాలను దీనిలో పరిశీలించడం జరుగుతున్నది ఈ పాడే కథ ప్రక్రియలో ఎలాంటిమార్పులు వస్తున్నాయో చూద్దాం.

రాజమణిపురం కాల్పులు జరుగగానే మందసలోని ఒక అజ్ఞాత విద్యావంతుడు ఈ

13/7

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చచరిత్ర-కథనం

ఘటనను ఏ సాహిత్య ్రక్రియలోనోగాని 'రచించాడటి! దాన్ని మాల దాసర్ల (ఇకపై దాసరులు) కు వినిపించాడట. దాన్ని వారు వారి సొహిత్య పద్ధతిలోకి అనువదించుకున్నారట. అలా 1940 నుండే ఈ ఘటనపై కూర్చిన గున్నమ్మ కధను పాడుతున్నారట. ఇకపోతే, మరో వృత్తిగాయకులైన గంగిరెద్దుల వాళ్ళు (ఇకపై గంగిరెద్దులు) కాల్పులు జరిగినప్పటినుండే గున్నమ్మ కథను పాడుతున్నారు గంగిరెద్దుల పాటకు ఆ ప్రాంతంలో ఎంతో జనాదరణ వున్నది.

పై ఇద్దరి వృత్తిగాయకుల పార్యాలు (113) ప్రత్యేకమైనవి. దాసర్లు గానం చేసేది “పాడే కధ” (6010). ఇది 35 నిముషాలపాటు పాడే నిడివి కల్గింది. దీనిలో కధ, సన్నివేశాలు జరిగిన ఘటనకు దగ్గరగా వున్నాయి. అందుకే దీనిలో వస్తుతత్వం (00600౪100౧ ఎక్కువ.

గంగిరెద్దులు 'కాల్పుల ఘటనిను పాటగా మలుచుకొని 'గున్నమ్మ పాట” గా పాడుతున్నారు. దాదాపు అరగంట పాడే నిడివి వున్నదీ పాడే కధ: గున్నమ్మ వీరత్వం చుట్టూ అల్లబడిందిది. దాసర్ల పాడేకథ తో పోలిస్తే గంగిరెద్దుల పాట చిన్నదీ, కల్పన పాట అధికంగా వున్నదీను.

ఇప్పుడు ఉద్దాన ప్రాంత మెట్టూరులో రికార్డు చేసిన దాసర్ల గున్నమ్మ కధను, ఖైరి సారంగ పురంలో రికార్డుచేసిన (1997) గున్నమ్మ పాటతో పోల్చిచూడ్దాం ఆ ఘటన పాడేకథ ప్రక్రియగా మలచబడ్డతీరు, వాటిలోని భావజాలం, కాల్పనికతలను పరిశీలిద్దాం. దాసర్ల కథ: 'ఓ యన్నా రామరామ జై సీతారామా హరే రామరామ” అంటూ కథకుడు కథగానాన్ని ప్రారంభిస్తాడు! వంత దీన్నంతా పాడింతర్వాత, 'రామరాఘవ యనంత కాలము రాజ్యమేలబోము' అని, మనిషి జీవితం శాశ్వతం కాదనీ, దైవం, లోకాలు వున్నంతకాలం మానవజీవితం కొనసాగదని పాడతాడు. అందుకే ఈ తక్కువ కాలపు జీవితాన్ని వీరత్వం, దానగుణాలతో శాశ్వతం చేసుకొమ్మంటాడు. ఈ గుణాలనుబట్టే లోకంలో కీర్తీ అపకీర్తులు వున్నాయంటాడు.

'పొడిసిన పోటూ సేసిన ధర్మం పేరేయుండాల” అనడంతో, తాము చెప్పబోయే కధలో పేరెక్కిన గున్నమ్మ వీరత్వాన్ని సూచిస్తారు. అలాగే శ్రోతలు పేరుకెక్కేలా తమకు ధర్మం చేయమని ధ్వనిస్తారు.

ఇలా కథకుడు తాను నమ్మే విలువలను రాముని పరంగా ్రతిపాదిస్తాడు (ఈ విలువలే కధలో సంఘర్షణ తీవ్రమవుతున్నపుడల్లా ప్రతిపాదించబడతాయి. అలాగే కధ ముగింపులోను) -ఇలా ప్రార్ధనలో దైవస్తుతి, కధా సూచనలనూ, గానం వల్ల తనకు రావల్సిన ఫలికాన్నీ గొప్ప కళాత్మకంగా వ్యక్తీకరిస్తాడు. దాసర్లు ఇలా వాళ్ళ అధినాధుడైన విష్ణురూపాన్ని కధ మొదట్లో సంక్షిష్తంగా (ప్రార్ధించడం నాటక ప్రారంభంలోను అలాగే యక్షగానాల ప్రారంభంలోను వుండే ప్రార్ధన లాంటిదే! గంగిరెద్దుల పాట:దీనిలో (ప్రార్ధన లేదు. కథకుడు గున్నమ్మ రాజపురంలో పుట్టిందనో, లేదా 138

నాలుగో భాగం రైతుల చైతన్య (ప్రేరణ అయిన పలాస రైతు సభలతోనో (తరలా పలాసలో కాంగిరేసు పుట్టిందీ) కధ ప్రారంభమవుతుంది. దాసర్ల కథ; ప్రార్ధన తర్వాత కధకుడు 'మన్యంలోకి మన్యమున్నదీ మందస తాలూకా అన్ని ఆ జమిందారీ పాలన, (ప్రాంతం, పరిసరాలు, రైతుల్ని పరిచయం చేస్తాడు. వీళ్ళ కథలో గున్నమ్మ కర్రలకోసం బళ్ళతో అడవికి వెళ్ళదు. వాస్తవంలో కూడా ఇదే జరిగింది. ఈ కధ దీన్ని ఇలాగే నమోదు చేసింది. దీనిలోగల ఈ వస్తుతత్వమే చరిత్రకు ఆధారంగా కధను తీసుకునేలా చేయగలిగేది. గంగిరెద్దుల పాట:- గడ్డత్తల పుచ్చపాడు గడ్డిత్తల డబారు డబారులున్నారు దానికన్న దమ్ములు పుచ్చపాదులున్నారు పన్నైెందుమంది బావలు పన్నెండుమంది బాజీమీ ఇద్దరేని కొడుకులా ఇద్దరు కొడుకులతో కలవలేట కెళుతుంటే కలువల పొలుసు తగిలి కన్నేపోయిందా మాకాని దాయెరా గుడ్డికన్ను గున్నమ్మా సునాముది గెడ్డ రాజమణిపురం పరిసరాల్లో రెండుగా చీలుకుంది. గడ్డకు ఆ పక్క వుచ్చపాడు ఈ పక్క డబారు అనే గ్రామాలున్నాయి. రాజమణిపురానికి చెందిన గున్నమ్మకు ఈ పరిసరగ్రామాల్లో బంధువర్గం వుందంటుందీ కథనం. ఏమైనా ఈ (గ్రామాలన్నీ కాళింగులు ఎక్కువగా వున్న గ్రామాలు. ఈ పరిసర గ్రామాల రైతాంగమే అడవికి బళ్ళతో వెళ్ళింది. ఇలా బంధువర్గం వున్న గున్నమ్మ కొడుకులతో కలువలు అనే చేపలవేటకు వెళ్ళగా కన్ను పోయిందట. ఇలా గున్నమ్మకు ఓ ప్రత్యేకతను సంతరించాడు కథకుడు. పైగా ఆ ప్రాంతంలో పురుషులతో సమంగా వున్న ఆమె వ్యక్తిత్వ ప్రత్యేకతను బలంగా అభివ్యక్తం చేశాడు. 6,7 పంక్తులలోనే ఆ ప్రాంతాన్ని గున్నమ్మ బంధువర్గాన్ని ఆవిడ వ్యక్తిత్వ ప్రత్యేకతల్ని శక్తిమంతంగా రూపుకట్టాడు కధకుడు. తర్వాత గున్నమ్మ రైతులతో కలసి అడవికి వెళ్ళడంతో కధ వేగంగా ముందుకెళుతుంది. అడవిలో ఆమె నాణ్యమైన కర్రల్ని కొడుతుంది. రైతులూ, ఆమె బళ్ళనిండా కర్రలతో వస్తున్నపుడు అద్దుకొన్న ఫారెస్టు బంట్రోతు నిలబెట్టు గున్నమ్మా చీటిగట్టు గున్నమ్మా -అడితి పొవలేసి బండికి రెండమ్మా-అని నిలదీస్తాడు. జమిందారు పన్నులు పెంచి, కొత్తవి విధించి, రైతులను పీళ్చివేయడాన్ని చిత్రించిందీ కధనం. కొత్తరాజు వచ్చినాడు కోటలోన వున్నాడు 139

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఇంటి పన్ను పంటపన్ను ఎక్కువగను వేసేను రైతులకు దండించి శిక్షలైన వడిగేను శిస్తులు లేనడవులకు శిస్తులు గట్టించేను పన్నులు లేనడవులకి పన్నులు వేయించేను (గున్నమ్మే ఈ మాటలన్నట్లు మరో కధలో వున్నది) అడవిపై రైతులుగా తమకూ హక్షువున్నదని, అడవిపై జమిందారు హక్కును ప్రశ్నించింది. 'అబ్బగారి మీ యడివా తాతగారి మీ యడివా-బ్రహ్మ పుట్టించినడవికి ఏమిసీటయ్యా..- నీవేమి మొక్క దెచ్చి అడవి వుడిసీనావాొ

• అని గున్నమ్మ నిలదీస్తుంది. మాటామాటా పెరుగుతుంది. రైకుల్ని జడవవద్దని, ఒక్కతే బంట్రోతును ఎదుర్కొంటుంది. జనప్రియ ధోరణిలో గున్నమ్మ వీరత్వాన్ని కధకుడు వర్ణిస్తాడు. ఈ _ ఎదిరింపులో రైతులు ఉదాసీనంగా వందిపోతారు. పైగా 'సీతిలేనూరికి సీతి తెచ్చిపెట్టావిని ఆమెపై విసుక్కుంటారు కూడా! నిజానికి, మందస ప్రాంతంలో రైతుస్రీలు అడవి పనులకు పోరు. కాని గున్నమ్మ రైతులతో పాటు అడవికి వెళ్ళి అడవి సిబ్బంది కళ్ళుగప్పి కర్రలు తెచ్చేది. కాని బళ్ళతో రైతులు అడవికి వెళ్ళినరోజు గున్నమ్మ అడవికి పోలేదు. దాన్ని గంగిరెద్దుల కధనం మార్చి, ఆ రైతులకూ గున్నమ్మే నాయకత్వం వహించినట్లు, వాళ్ళు బంట్రోతును చూసి జడిసినట్లు అల్లింది. నిజానికి ఎదుర్కొన్నది రైతులే! చాసర్ల కథ; కాంగ్రెసు మీటింగులో ఉత్సాహపడ్డ ఎనిమిది గ్రామాల రైతులు 58 బళ్ళతో, కత్తులు కటార్లతో అదుపుటడవికి వెళ్తారు. కర్రల బళ్ళతో తిరిగొస్తున్నపుడు ఫారెస్టు బంట్రోతు అద్దుకుంట్లాడు. అడవిపై తమకూ హక్కుందనీ, కాదన్నవారెవరినీ రైతులు సహించదల్చలేదు. ప్రత్యక్షంగా _ఎదిరించడమే కాదు. ఆ ఎదిరింపులో ప్రాణాలు పోయినా ఫర్వాలేదన్నంత పట్టుదలతో వున్నారు, అందుకే- ఎనుకముందు సూస్తే మనకు పేరేమున్నాది సెల్లిపోయినా తల్లి కడుపులో మళ్ళీ పుడతామా వుండిపోయే యుగములోపల వూళ్ళు యేలతామా .. యిన్నావ యిన్నావటయ్యా ఫారెస్టు బంట్రోతు మీ యబ్బతాతలు వేయించార చెట్లు చేమలను... ఆయ్‌ సూసినావా బండిగుటాలు పొందుగ జూశావా! అని రైతులు బంట్రోతును వెంట తరుముతారు. ఇలా బంట్రోతును, తర్వాత పోలీసుల్నీ ఎదిరించిన కథనంతో బాటు రామకృష్ణదేవు రైతులతో కలెక్టరుకు చేసిన ఫిర్యాదులోనూ రైతులు జమిందారు వ్యతిరేకంగా చైతన్యవంతులైనట్లు తెలుస్తుంది. తర్వాత రైతులు కలెక్టరుకు 1త0

నాలుగో భాగం ఇచ్చిన జవాబు ఈ విషయాన్నే రుజువుచేస్తుంది. మూడేండ్లు పంటలు మాకు పొందుగ పోనాయి మేమేలాగ శిస్తులు మీకు మేమేం కడతాము ఈ సాలుకు కాకుంటే మేం ముందుకు కదతాము... లేకుంటే మా పేరిట మీరు దావే చెయ్యండి. రైతులకు జమిందారన్నాా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వమన్నా లెక్కలేకుండా పోయిన చైతన్యాన్ని తెల్పేదీ కధనం. మూడేళ్ళు పంటలు పోవడం ఈ తెగింపుకు భౌతిక కారణమైతే, పై రెండు శక్తులకు వ్యతిరేకంగా ఎత్తుగడలు వేయడం నేర్చుకుంటూ, రాటుదేలుతున్న రైతుల చైతన్య పరిణామాన్ని తెల్చేది ఈ కధ పై మాటలు జమిందారు నోటా, రైతులనోటా రావడంలో రైతుల కంరం, అలాగే కధకుని కంరం ఏకమై, బలంగా వ్యక్తమవడంతో, వారి చైతన్యంతో సంవదించే ఈ కధనం, వారి చైతన్యానికి సజీవ ప్రతిరూపం. అధికారులను ఎదుర్శానే రైతుల చైతన్యం 'చెందిన రైతులకక్కడ బేడీలు వేయగనే ఉదాసీనంగా (253176) మారుతుంది. అరెస్టులకు రైతులనుండి తకరారేమీ రానితనాన్ని జరిగినట్లే చిత్రించిన ఈ కధనమే నాయకురాలిగా గున్నమ్మ రంగ ప్రవేశం చేయడానికి అమరిన నేపధ్యం. రామకృష్ణదేవు రైతులు శిస్తులు కట్టడంలేదని అధికార్లకు ఫిర్యాదు చేశాదేగాని, వాళ్ళు అడవినుండి కర్రలు _ తెచ్చారని కథలో ఫిర్యాదు చేయడు. దాన్ని శిస్తుల తగాదాగా మార్చాడు రిజర్వు అడవి నుండి కర్రలు తెచ్చారంటే బ్రిటిష్‌ అధికార్లు ప్రతిస్పందించే కంటే దాన్ని శిస్తుల సమస్యగా మారిస్తేనే తాను ఆశించినట్లు అధికార్లు ప్రతిస్పందిస్తారని ఎత్తుగడేసినట్లు, భావించాలి. యదార్థానికంటే వేరుగా కధలో రూపొందిన ఈ సమస్య నిజానికి శిస్తుల సమస్య అనగానే ఊడిపడే అప్పటి బ్రిటిష్‌ అధికార్ల జులుం సంగతి కూర్చరి గమనించడం వల్ల కాబోలు కధలో ఈ మార్చు చేశాడు. గంగిరెద్దుల పాట: దాసర్ల కధలో దివాను కలక్టరుకు 'జాబులు పంపాడు. గంగిరెద్దుల పాటలో కర్రలు తెచ్చే రైతుల్ని అద్దుకోవడానికి టిగిరి రాజే స్వయంగా వచ్చాడు. అప్పుడు గున్నమ్మ. వచ్చిన కారునీ ముద్దుతోని పిలిసిందా ముందు సెప్పుల సీలలు యేసిందా అద్దాలు బద్దలు గొట్టి అంబల రాసిందా ... భయపడ్డ రాజు కోటకు పరిగెత్తి సోంపేట పోలీసులకు 'అర్జె కొట్టాడు.తొమ్మిది లారీల పోలీసుతో అధికార్లు వూళ్లోకి రాగా గున్నమ్మ తన అందుబాటులోని ఆయుధాలతో యుద్దానికి సిద్దమైంది ద్ధమై కేశ]

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం అడద్దెడు సంబారు యద్దుళ్ళ బట్టిందా మొరికి చీపిరిగట్ట చేతైనా బట్టిందా బండ రోకలికర్ర చేతైనా బట్టించా కలకటేరు వద్దకెళ్ళి కళ్ళళ్ళేసిందా నూట ఎనిమిదిమంది పోలీసుల గొట్టిందా గోరమైన యుద్ధములు గున్నమ్మేమో జేసిందా. దీనికి ప్రతిక్రియగా సూపరెంటు 'యాడదై తంలేను మనమూరుకుంటామా అంటూ- గుండుమీదను గుండు గుండు తయారించాడా నాలుగ్గుళ్ళు కూడా నడుమైనా నాటినవా రామరామన్నాదా ధరణిపైన వొరిగిందా..... ఇలా గున్నమ్మ మరణంతో గంగిరెద్దుల పాట ముగుస్తుంది. తైతాంగం అప్పుటిదాకా మహాశక్తిశాలిగా భావించిన జమిందారు అధికారాన్ని (వ్యక్తిగతంగా జమిందారునూ). ఆయన కోట ముందే సాధారణ రైతుస్త్రీ ఎదిరించిన కధనం రైతులకు అమిత ఉత్సాహానిచ్చేది. తర్వాత ఈ స్త్రీయే కారంపొడి, చీపిరి, రోకలి కర్రల్లాంటి తేలికపాటి వంటింటి ఆయుధాల్లో మహాశక్తిమంతమైన బ్రిటిష్‌ అధికారాన్ని (ఉన్నత అధికార్లు, పోలీసుల్ని) బేఖాతరు చేస్తూ, (ప్రత్యక్షంగా ఎదుర్కోవడం (శ్రోతలను భావోద్వేగానికి గురిచేసేది. జమిందారు- 'బిటిష్‌ అధికారాల్ని తక్కువచేసి, స్త్రీల, రైతుల శక్తిని సమున్నతంగా నిల్చేది. శక్తిమంతమైన ఆయుధాల్లో నాలుగుసార్లు కాల్చినా లెక్కచేయని గున్నమ్మ వీరత్వం అధిపత్యంపై పోరాడాలని 'ోతల్ని పురికొల్పుతుంది. కదిలిస్తుంది. దీని భావజాలం ప్రత్యేకత ఇది. ఇలా గంగిరెద్దుల కథ గున్నన్మ వీరత్వం చుట్టూ తిరిగేది. గున్నమ్మ రైతులతో అడవికి వెళ్ళడం, అడవి నరకడం, సిబ్బంది నెదిరించడం, చివర కాల్పుల ఘటన లాంటి కథా సన్నివేశాలన్నీ గున్నమ్మ చుట్టే అల్లబడ్డాయి. కధ ఇలా సరళరేఖలో (1161) సాగుతుంది. రైతులు గున్నమ్మకు కేవలం 'వెంటవుండే వాళ్ళే. వాళ్ళు కథలో చైతన్యరహితులుగానే మలచవద్దారు. ప్రతిసారీ ఆమె ఒకత్తే యుద్దానికి సన్నద్ధమవుతుంటే, ప్రతీసారీ రైతులు జడిసిపోతుంటారు. 'మగవారు మీరు కారా ఆడదాన్ని నేను కానా అని వాళ్ళను ఇఉత్తేజితుల్ని చేసినా ఫలితముండదు. నాలుగ్గళ్ళు తగిలేవరకూ వీరోచితంగా నిలబడుతుంది. (ఒక్క కథలోనే, చివర్లో గున్నమ్మ “కత్తులు జల్లేసి పారిపొండి రైతులూ అన్నట్లుగా వున్నది. అయితే అది ఇటీవలి కథ), ఇలా గున్నమ్మ కధలో స్త్రీ పురుష పాత్రలు తలక్రిందులుగా (16౪61321 01 56% 1016) మలచబడ్డాయి. + ॥ చాసర్ల కధలో ఈ ప్రీ పురుష పాభ్రలు ఎలా మలచబడ్డాయో చూద్దాం. దాసర్ల కథ:ః- రైతులను పోలీసులు అరెస్టుచేసి తీసుకెళుతున్నపుడు కధకుడు ఉచ్చస్వరంతో 1త2

నాలుగో భాగం “ఉన్నదీ ఉన్నాది తల్లీ వీరా గున్నమ్మా' అంటూ గున్నమ్మను 'వీరగున్నమ్మగా (శోతలకు పరిచయం చేస్తాడు. అప్పటికామె సాధారణ రైతు ప్రీలాగ ధాన్యాన్ని దంచుతుంటుంది. ఆ దృశ్యాన్ని సహజంగా వర్ణించాడు కథకుడు. గున్నమ్మ తోటి స్త్రీలు చెప్పగా రైతుల అరెస్టు వార్త వింటుంది యుద్దానికి వెళ్తున్న సోల్టర్‌ లాగ తయారవుతుంది. కధకుడు గున్నమ్మ ప్రత్యేకమైన చీరకట్టు, ఆయుధాలు, వీరత్వంతో ఘటనా న్ఫలానికి రావడం వర్ణించడాన్ని చూస్తే, నాయక పాత్రలకు ప్రత్యేక సందర్భాలకు ప్రత్యేక వేషధారణ వుండాలన్న ఆ కధకుని భావన, శిక్షణలు తెలుస్తాయి. ఈ వర్జన గున్నమ్మను నాయకురాలిగా శ్రోతలు గుర్తించడానికి తోద్చడుతుంది. ఇలా గున్నమ్మ రోడ్డు మీదకు వచ్చినప్పటినుండి మరణించే వరకున్న సన్నివేశమే కధలో ప్రాణవంతమైంది. కలెక్టరుతో, రైతులతో ఆమె సంవాదంలో గున్నమ్మను నాయకురాలిగా ప్రతిష్టించాడు కధకుడు. అరెస్టెయి ఉన్న రైతులకు అలాగే పోలీసుల చుట్టూ చేరిన రైతులకు పౌరుషం రావడానికి గున్నమ్మ కధా ప్రార్ధనలో వున్న అధిభౌతికతను, పురుషాధికృ్కతగా భావించబడే సమాజ విలువలల్ని యుద్ధానికి అనుకూలంగా మలచుకొని వాళ్ళను ప్రభోధిస్తుంది. (మనిషి పుట్టుక ఒక్కసారేననీ, జీవితం అశాశ్వతమనీ, వీరత్వం, కీర్తి, ధర్మాలే జీవితంలో వుండాల్సిన విలువలనే అభిప్రాయాలు రైతుల్లో నాటుకునేలా వుంటుంది ప్రబోధం). ఆడదాని పుట్టుక పుడతర మందస రైతులు ఆడదాని గాజులు వేసుక ఇంటిలో వుండండి మీ మీసాలు మాకుంటేనా అన్నదమ్ములారా వూరులోనికి కలెక్టరు వస్తే వూరేకుంటామా గున్నమ్మ తన నోటితో పురుషత్వ లక్షణాలుగా చెప్పబడే మీసాలు, పొరుషాలను ఉన్నతీకరిస్తుంది. అదే సమయంలో వాటికి వ్యతిరేకమూ, రుణాత్మకమూ (16౭26౪76 అయిన ఆడదాని పుట్టుక, ఆడదాని గాజులు, ఇంటిలో వుందడాలను పిరికితనం, అసమర్ధత, శక్తిలేనితనాలతో : సమానం చేసి వాటిని పురుషులకు ఆపాదిస్తుంది. గాజులు వేసుకొని ఇంటిలో వుండాలని ఫ్యూడల్‌ సంస్కృతి, పితృస్వామిక విలువలు స్త్రీకి నిర్దేశించిన నియమాల్ని విలువలనూ, ఆచరణలనూ స్త్రీగా గున్నమ్మ పురుషుల స్థానంలోకి వచ్చి, వాళ్ళను స్త్రీల స్థానం లోకి వెళ్ళమంటుంది. ఇలా వ్యవసాయ సమాజంలో పురుషుల్ని “ఆడవాళ్ళు! అని నిందిస్తూ వాళ్ళను స్త్రీల స్థానంలోకి (ఇంట్లోకి) వెళ్ళ్నమనడానికి మించిన అవమానం మరోటి వుండదు. పైగా స్రీయే ఈ మాటలంటే ఇక చెప్పాల్సింది లేదు. ఇలా ఆడదాని గాజులు, ఇంటిలో వుండడం, ఆడదాని పుట్టుకలను ఒకదాని తర్వాత మరోటి దట్టించిన శక్తితో పేల్చడంతోబాటు, పురుషుల మీసాలు తమకుంటే వూళ్ళోకి కలెక్టరునే రానివ్వకపోదుమని, వాళ్ళ మీసాలు పేరుకు మిగిలిన శౌర్య చిహ్హాలని ఆరోపిస్తుంది. 1డ్త3

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

ఇలా తమకు వారిలా మీసాలుంటే ఊళ్ళోకి కలెక్టరునే రానివ్వకపోదుమనడం ద్వారా కనీసం వాళ్ళు పురుషులైతే అరెస్టయిన రైతుల్ని అద్దుకోవడానికి, అధికార్లను ఎదిరించడానికే వాళ్ళనలా రెచ్చగొడుతుంది. అధిభౌతికతను తన లక్ష్యానికి అనుకూలంగా వ్యాభ్యానిస్తుంది. ఇలా ఊరి గౌరవం నిల్బడంకోసం, ఊరి రైతుల తరపున పోలీసులను ఎదుర్మోవాలనే తన ఉద్ధేశం కోసం వాళ్ళలో పౌరుష భావన రెచ్చగొడుతుంది గున్నమ్మ. సంస్కృతిలో స్రీపరంగా స్థిరపడ్డ భావజాలాన్ని ప్రీయే తలకిందులు (11౪6136) చేయడం రాజ్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి సమాజ భావజాలాన్ని తమ ఉద్ధేశానికి అనుకూలంగా మలచుకునే వ్యూహం ($04662)) కోసమే. అయితే గున్నమ్మ నోట ఎక్కడా “మీ మీసాలు నాకుంటేనా” అని తనవరకు వీరత్వాన్ని పరిమితం చేసుకోదు. దానికి భిన్నంగా “మీ మీసాలు మాకుంటేనా అన్నదమ్ములారా”, అని ప్రీలందరికీ ప్రాతినిధ్యం వహించింది.

వ్యవసాయ కుటుంబాల్లో, కోడళ్ళకంటే ఆడబిడ్దలకే ఇంటా బయటా విలువ ఎక్కువ. ఇంటి వ్యవహారాల్లో మగపిల్లల కంటే వాళ్ళమాటకే విలువ ఎక్కువ పుట్టింట్లో వాళ్ళు చెబితే వినడం, అవసరమై తిట్టినా పడటం, అజమాయిషీ చేసినా పురుషులతో బాటు కుటుంబమంతా వింటుంది. సానుకూలంగా స్పందిస్తుంది. ఆడబిడ్డలకున్న ఈ మాట విలువా, హోదా కోడళ్ళకు వుండదు. రాదు. ఇలా వాళ్ళ మాట పాటించడం, వినడం లో ఈ తేడా చూపుతుంది కుటుంబమూ, ఊరూ! ఆడబిద్దలకు పుట్టినింట్లో, పుట్టిన వూళ్ళో వుండే పలుకుబడి, ప్రాధాన్యత ఇది.

గున్నమ్మ పుట్టినిల్లు రాజపురమే (అలాగే మెట్టినిల్లూనూ). అందుకే గున్నమ్మ ఊరి రైతుల ముందుకు నిర్భయంగా వచ్చి చర్చిస్తుంది. వాళ్ళను రెచ్చగొట్టినా, న్యూనపర్చినా వాళ్ళు సానుకూలంగా స్పందిస్తారే కాని తిరస్మారంతో కాదు. రాజపురం గున్నమ్మకు కేవలం మెబ్టినిల్లే అయితే ఈ ్రతిస్పందనను ఆశించలేము. బహుశః వాస్తవంగా చోటుచేసుకున్న ఈ ప్రతిస్పందనకు ్రతిఫలనమే ఈ దాసర్లు, గంగిరెద్దుల పాటల్లో గున్నమ్మ మాటకు చేతకు వచ్చిన ప్రతిస్పందన.

గున్నమ్మ రైతులను ఇలా రెచ్చగొట్టిన తర్వాత, వాళ్ళలో ఆలోచనకు తావివ్వడానికి తన సంఘర్షణ ను రాజ్యం మీదికి మరల్చుతుంది. “మా మగవారికి బేడిలు వేసిరి కారణమేమండి” అని కలెక్టరును నిలదీయడంతో ఇది స్పష్టమవుతుంది. కుటుంబంలో పురుషుల ఆధిపత్యాన్ని ఆమోదిస్తూ స్రీ పురుషుల మధ్య వుండే అనుబంధం ఈ అరెస్టుతో విపత్తు నెదుర్కోవడంతో స్త్రీల రక్షణ, గౌరవాలకు కేంద్రంగా వుండే మగవాళ్ళకోసం స్త్రీలు ఆ విపత్తును _ తెస్తున్నవారిని నిలదీయడమిది.

ఇలా ఏకకాలంలో అంతర్గతంగా పురుషులతో వాళ్ళ విలువల్ని తారుమారు చేయడం, మరోవైపు కుటుంబ స్త్రీలుగా పురుషులకోసం రాజ్యంతో తలపడటాన్ని పరిశీలిస్తే, స్త్రీల నాయకత్వ' వ్యూహం తెలిసిపోతుంది. అది పురుషుల్లో వీరత్వాన్ని రేకెత్తించి, వాళ్ళతో కేత్తడ

నాలుగో భాగం కలిసి రాజ్యాన్ని ఎదుర్కోవడమే! గున్నమ్మ పితృస్వామిక సమాజం పురుషులకు వుండాలని నిర్ధేశించిన పరిధుల్న్ని పరిమితుల్ని తారుమారు చేయడం, ఆ పురుష లక్షణాలను తాను ఆవాహన చేసుకోవడంతో అధికారులు వాళ్ళ రక్షణకోసం రైతులకు నాయకత్వం వహించ సిద్ధపడిన గున్నమ్మతో ఆమె స్తీ అన్న సంగతిని గుర్తు చేస్తారు. స్త్రీగా ఆమెకు వుండాల్సింది సాత్వికగుణమే కాని తామసం కాదంటాడు, (ఆడబిడ్డవు ఇంతా నీకు తామసమెందుకు). ఆ 'ఆడబిడ్డను అలా శాంతింపజేయ జూస్తారు. అస్త సన్యాసం చేయించబూనుతారు. 'అరెస్టు' పురుషులకు సంబంధించిన విషయంగా పరిమితం చేయబూనుతారు. (ఈ వూసు నీకెందుకు వీరగున్నమ్మా) ఏ దంపులో, కబుర్హో ఆటపాటలో ఆమె వూసుగా ధ్వనిస్తారు. పరోక్షంగా ఇంటికి వెళ్ళమంటారు. అరెస్టయిన పురుషులపట్ల, వాళ్ళ రక్షణపట్ల ఆమె ఉద్వేగమే (60౧0౦ల౧) గున్నమ్మ తిరుగుబాటుకు కారణమన్న నిర్ణయంతో కలెక్టరు. మీ మగవారికి తీసుకెళ్ళి సంపివేయ నేను తప్పుంటే పదిరోజులు అరెస్టు చేస్తాను తెల్లవారి తప్పరిసీ విడిసిపెడతాను- అని సమస్యను తేలిక చేసి, వాళ్ళ కేమీ కాదని భరోసో ఇచ్చాడు. చివరకు తండ్రికి కూతురు ఇచ్చే గౌరవాన్ని సైతం (ఏకపక్షంగా) వాడుకుంటాడు. (కుమార్తెలాంటి కుమార్తెవమ్మా గున్నమ్మా నీవు- నా మాటవినుకొని నీవింటికి వెళ్ళాలి ఇలా కుటుంబ సంబంధాల్లో భాగమౌతున్నట్లుగా సంబోధిస్తూ గున్నమ్మను బుజ్జగిస్తున్నట్లుగా, మెత్తగా ఇంటి గడప వెనక్కు పంపజూస్తాడు. ఆమె తిరుగుబాటును వ్యర్థం చేయడానికి కలెక్టరు న్థాయిలో వుండి, కుటుంబ బాంధవ్యాల్లో భాగమయ్యే వ్యూహంతో ముందుకు వచ్చాడు. = దానికి ప్రతిక్రియగా “కాదు కాదు" అంటూ గున్నన్ము గర్జించింది. కలక్టరు వ్యూహాన్ని అర్ధం చేసుకొని జవాబుగా వున్నపళంగా (3000422606) ఆగ్రహానికి వస్తుంది. ఆమె కలెక్టరంత మాటల నేర్పుతో ఒప్పించేలా సమాధానం ఇవ్వదు. అలాంటి సందర్భాల్లో గున్నమ్మలాంటి శ్రామిక వరాలకు చెందిన వారి సహజ ప్రతిక్రియ అలాగే వుంటుంది. ఆమె ఆగ్రహమే అధికార్ల వాదనను తిరస్కరిస్తూ, చర్యలోకి దిగడానికి తాలిసూచన. అంతటితో ఆగకుండా గున్నమ్మ మగవారికి బేడీలు విప్పమని కలెక్టరును ఆజ్ఞాపిస్తుంది. విషణ్డుడైన కలెక్టరు, తన అస్త్రాలన్నీ నిర్వీర్యమైపోగా “15 వేల రూపాయలు నీవు జుర్మానా కడితేనూ నీ మాట మీద మగవారికి ఇప్పేయిస్తాను. అంటాడు. గున్నమ్మ అంతడబ్బు కట్టలేదనే అశక్తత తెల్సినందునే దాన్నే అస్త్రంగా ప్రయోగిస్తాడు. (వాస్తవంగా అక్కడే రైతులను విడుదల చేయాలనే రైతులు అధికార్లను కోరిన పరిస్థితికి ఇది కళావ్యక్తీకరణ) ఒకవేళ గున్నమ్మ అంత డబ్బు కట్టిందనుకున్నా (నీ మాట మీది అవసరం వుండదు. గున్నమ్మ తక

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మాత్రం 'మీయబ్బగారి భూముల మీద డేరాలేశామా ఎవర్నదక్కుంటా మగవారికి అరెస్టుచేశావు' అంటుంది. డేరాలు వేసిన అధికార్లను వాళ్ళ భాషలోనే గడుసుగా, ఎదురు ప్రశ్నించిన కథనం ఇది. దేరాల్లు వేసి తొలితప్పు చేసింది కలెక్టరనీ, దానికి అతను 16 వేలు జుర్మానాగా కడితే తిరిగి తాను ఆ మొత్తాన్ని చెల్లిస్తానంటుంది. (ఆ జవాబును ఊహించని కలెక్టరు ఇంటికి పోవాలంటూ పాత పాట ఎత్తుకుంటాడు) గున్నమ్మ మళ్ళీ కాదుకాదన్నంతలోనే, ఓ పోలీసు కలెక్టరుతో ఆడదానికి ప్రసంగమెందుకు అంటూ, ఆమె మెడపై చెయ్యివేసి బయటకు తోశాడు, అప్పుడు గున్నమ్మ రైతులు వెనకాముందు ఆలోచించవద్దనీ “ఇక్కడ చ్చిన వాళ్ళకు మళ్ళా వీరస్వర్గములు సావున్ను కాడు దప్పదు రెండు దప్పబోవు' అంటూ రైతుల్ని పోరాటానికి పురికొల్చుతూనే, స్వయంగా పోరాడ సమకట్టింది. విరగదీసిన మిరపగుండ మరి సేతను బట్టింది వచ్చిన్నాక్క పోలీసువాళ్ళ మొగాన గొట్టింది... మాటలోన కలెక్టరుగారిని బయటకు లాగేను. సమయం కోసం చూస్తున్న జమిందారు బంధువు రాంప్రసాదు ఆమె మెడమీద చెయ్యివేసి బయటకు గెంటాడు. ఆ తోపుకు దుక్కిమళ్ళో పడిపోయిన గున్నమ్మ విసిరిన రాయి కలెక్టరు నాసటకు తగుల్తుంది. మూర్భపోతాడు కలెక్టరు. 'దండములు దండములు మీకు వీర గున్నమ్మ అని రెండు చేతులు జోడించినా వెనక్కుతగ్గని గున్నమ్మ, కారులున్నా కలెక్టరుగారిని బయటకు లాగేను మూడుసార్లు వర్రగుండ తాను విసిరి చల్లినాది.... " కాలెత్తి కలెక్టరుగారిని తన్నబోయినాది. ఈ సారి ఆశ్చర్యపోవడం కధకుని వంతయింది (ఎంతగట్టిరా ఆడదాయిరా వీరా గున్నమ్మా రెండుసార్లు పాడటంలోనే కథకుని విస్మయం తెలుస్తుంది). వెంటనే రాంప్రసాద్‌ 'తుపాకీతోను కొట్టాడండీ గున్నమ్మాకైతే' అని గున్నమ్మను కాల్చిన సంగతి నమోదు చేస్తుంది కధనం. గున్నమ్మను పోలీసులు కాక రాంప్రసాద్‌ కాల్బడాన్ని ఘటనలో పాల్గొన్న రైతులూ చెబుతున్నారు. వాస్తవాన్ని నమోదు చేసిందీ కధనం. ఇంతటితో అయిపోతే, అది గున్నమ్మ కధే అయిపోయేది గున్నమ్మతో పాటు కాల్పుల్లో గుంట నారాయణ చనిపోగా, ఆయన అన్న గుంట చక్రపాణి పోలీసులను ఎదుర్కొంటాడు. కత్తీ కటారు లేకుంట తానేలాగొస్తాడు చిలుక మూతి కర్రపట్టుకు వోస్తనెయున్నాడు. దుక్కిమడిలో నిలబడి వున్నడు కలెక్టరు గారు. రెండుకాళ్ళ బొర్రబెట్టి బయటకు విసిరాడు... 146

నాలుగో భాగం దుక్కిమడిలో పడియున్నాడు సబ్‌కలెక్టరుగారు... బాబయ్యా పొడపొడ పొడపొడ మంటున్నాడు గుంట సెక్రపాణి పదిహేను మంది పోలీసులకు తిప్పిగొట్టినాడు.. ఒక్కడైనా పోలీసువాడు రావుల మరణాలు... ఆయన కోపాన్ని పోరాటాన్ని కళ్ళకు కట్టిందీ కధనం. ఇంటికి వస్తున్నపుడు తోటలో దాగున్న పోలీసులు నాలుగోసారి చేసిన కాల్పులకు పడిపోయాడు (వీరత్వాన్ని పాదే కధల్లో నాయకుడు నాలుగో దెబ్బకు కాని నేలకొరగడు. గంగిరెద్దుల గున్నమ్మా దీనిలో చక్రపాణీ అంతే). రైతుల పట్ల ధర్మన్యాయము ఎవరికి వున్నాది రైతుల పట్ల పాపపుణ్యము ఎవరికి వున్నాది ఇక్కడ సచ్చిన వారికి మళ్ళీ వీరస్వర్గములు సావున్ను కాడు దప్పదు రెండు దప్పబోవు భావాల్నే చివరిసారిగా చథక్రపాణి చెప్పడం గున్నమ్మ పోరాటాన్ని ఆయన కొనసాగించినందుకే. ఈ భావాలే పోరాడే రైతుల తాత్వికతను, వ్యవస్థపట్ల వాళ్ళ అసంతృప్తినీ వ్యక్తం చేయడం ప్రత్యేకంగా గమనించదగ్గది. చక్రపాణి మరణాన్ని చూసిన రైతులు ఎనిమిది గ్రామస్తుల రైతులు వస్తనేయున్నారు కర్రలెత్తుక వస్తున్నారు మందస రైతులు గున్నమ్మ ఎంతగా రెచ్చగొట్టినా ప్రతిస్పందించని రైతులు గున్నమ్మ నారాయణ, చక్రపాణుల మరణాల తర్వాత అధికార్లపై తిరగబడతారు. పారిపోతున్న అధికార్లను 'మందస బాట వెళ్ళిన వరకు ఎంటాడి కొట్టినారు'. దాసర్ల కధలో సంస్కృతిలోని విలువల్ని తారుమారు చేయడంద్వారా కథకుడు గున్నమ్మలో వీరత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తే, గంగిరెద్దుల కధలో మొదటినుండి చివరిదాకా పురుషుల్ని ఉదాసీనులుగా మల్చ్బడంద్వారా, కధను గున్నమ్మ “చుట్టూ” అల్లడంతో సాధించాడు. అయితే రెంటిలోను ప్రీపురుషుల పాత్రలను తలకిందులుచేయడం (16761321 0 56౫ 10163) ద్వారా ఈ ప్రభావాన్ని (65600 ను సాధించాడు. దాసర్ల కధలో తన ఈడువాళ్ళతో, ఆడుతూ పాడుతు ఇంటి పనులు చేసుకునే రైతుస్రీ గున్నమ్మ జమిందారు, బ్రిటిష్‌ అధికార్లను నిలదీసి, ఎదుర్కొన్న వైనాన్ని ఆమె వ్యక్తిత్వంలోని ఈ పరివర్తన క్రమాన్ని ప్రీ పురుష పాత్రల్ని తలక్రిందులు చేయడం ద్వారా శక్తిమంతంగా మలచగలిగాడు కధకుడు. అతి తక్కువ కధనంతోనే దీన్ని సాధించగలిగాడు. శ్రోతపై ఇది బలమైన ముద్ర వేయగలుగుతుంది. ప్రక్రియరీత్యా చూస్తే దాసర్ల గున్నమ్మ కథ 'యుద్దాన్ని పాడే కథ. క్షేత్త7

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

ఈ (ప్రక్రియలో ఎప్పుడూ పురుషులే నాయకులు (1028001365). వాళ్ళు యుద్ధ యోధులుగా వుంటారు. వాళ్ళ అధికారానికి మాధ్యమం వాళ్ళ శారీరక బలం, ధైర్యాలు. ప్రతినాయకులేమో (2012900136) వాళ్ళ కులానికి చెందిన వాళ్ళో లేదా ఆ స్థాయిలోని వాళ్ళో అవుతారు. నాయకులు తమ బలం, ధైర్యాలతో ప్రతినాయకుల్ని ఓడించడం, చంపడం వాళ్ళ చర్యా పద్దతి /శైలి(౧066 0 &2ం[0గు. ఫలితమెప్పుడూ విషాదాంతమే! వీరుల మరణమే!

ఈ ్రక్రియ లక్షణాలనే దాసర్ల గున్నమ్మ కథకు అన్వయిస్తే నాయకులు ఒకరిద్దరు పురుషులో కాక 'అన్నదమ్ముల్లాంటి. రైతు బిడ్డలు” వాళ్ళు ఒక్క వృత్తి సముదాయానికి చెందినవాళ్ళు; రైతులు. ప్రతినాయకులు వాళ్ళ కులానికి చెందని జమిందారీ పాలకులు, వాళ్ళకు వత్తాసునిచ్చే బ్రిటిష్‌ అధికార్లు అడవి నుండి బళ్ళతో కర్రలు తెస్తూ రైతులు ఉమ్మడిగా జమిందారు సిబ్బందిని ఎదుర్కొంటారు, (ఇక్కడా బలంతో ప్రతినాయకుల్ని ఎదుర్కోవడమే చర్యాశైలి). అయితే ఇది ఉమ్మడి నాయకత్వం. మళ్ళీ కాల్పుల్లో వాళ్ళు తమ సహచరులు మరణించిన తర్వాత ప్రతినాయకుల్ని వెంట తరుముతారు. యుద్దాన్ని పాడే కథ, నాయకుని మరణంతో విషాదాంతమైతే, ఇక్కడ మరణాల తర్వాత రైతుల చైతన్యంతో ముగుస్తుంది.

అయితే రైతులు జమిందారు సిబ్బందిని ఎదిరించిన తర్వాత అరెస్టుతో ఉదాసీనులొతారు. అప్పుడు సమాజ ప్రవర్తనా నియమావళి (ల1ఈ0421 60066 0 16 500160౧ ని తలక్రిందులు చేసి రైతుప్రీ గున్నమ్మ రైతుల సామూహిక చైతన్యానికి ప్రాతినిధ్యం వహించింది. (ప్తీగా పురుష పాత్ర నిర్వహించి, ఊరి రైతుల గౌరవాన్ని (101040 కాపాడటానికి రైతుల సామూహిక చైతన్యాన్ని రగుల్మొల్సి, రైతు వర్గపు నాయకురాలిగా పరివర్తన చెందింది). వాళ్ళ తరపున, వాళ్ళలో భాగంగా పోరాడి మరణిస్తుంది. అమె మరణం రైతులను క్రియశీలురను చేస్తుంది.

ఇలా యుద్దాన్ని పాడే సంప్రదాయ కధల్లో పురుషులు యుద్ధరంగంనుండి పారివచ్చినపుడు వాళ్ళను స్రీలు పరోక్షంగా ఉత్తేజపరచి, యుద్ధరంగానికి పంపడం వున్నది. కానీ, ప్రత్యక్షంగా గున్నమ్మలాగ స్త్రీయే యుద్ధరంగంలో పాల్గొని, శత్రువుల్ని ఎదిరించడం లేదు. యుద్ధం చేస్తూనే తోటి పురుషుల్ని యుద్దానికి ఉత్తేపరచడం లేదు. ఇలా నాయకస్థానంలో క్రియశీలక పాత్ర వహించడం ద్వారా కూడా సంప్రదాయిక యుద్దాన్ని పాడే కధా నమూనాను మార్చింది. చరిత్ర పాడే కథలో కొత్త ఒరవడి ఈ పాడే కధ.

పాడే కథనాల నిర్మాణం-భాషు

దాసర్ల కధకుడు శారదను (సితారు) కుడి చేత్తో మీటుతూ పాడతాడు. ఎడమ చేతి బొటన వేలుకున్న రెందు అందెలను తంబురా ధ్వనికి అనుగుణంగా మోగిస్తూ కథ చెపుతాడు. 148

నాలుగో భాగం కథకుడు తలపాగా చుట్టుకొని తెల్లని అంగీ, ధోతీలతో వంతలకంటే ప్రత్యేకంగా కన్పించినా మొత్తం మీద సాదాగా వుంటాడు. ఇంతకు మించిన వేషధారణ దాసర్ల కధకుడికి వుండదు. కధ చెప్పేటపుడు కధకునితో ఒకరుగాని, ఇద్దరుగాని వంతలు ఉంటారు వీళ్ళకు వేషధారణ వుండదు. వంతలు మెడలో గుమ్మెట తగిలించుకుంటారు. గుమ్మెట (లేదా ధక రెండువైపులా తెరచివున్న కూజా ఆకారంలో వుంటుంది. దీని అడుగువైపు తోలుతో లాగి కడతారు. కూజా సన్నని మెడవైపు తెరచివుంటుంది. వంత గుమ్మెట మూసిన వైపును కుడి చేత్తో వాయిస్తూ, దానికి అనుగుణంగా ఎడమ అరచేతో కూజా తెరచివున్న భాగాన్ని మూస్తూ, తెరుస్తుంటాడు కధకుడు పాడిన మొత్తం పంక్తిని వంత ప్రారంభంలో 'ఓ దేవి అంటూ తిరిగి పాడతాడు. గుమ్మెట వాయిస్తాడు. కథలోకి అడుగిడి, మందసలో జరిగే యుద్దాన్ని వర్ణించేవరకు వంత ఇలాగే పాడతాడు యుద్ధ నేపధ్యాన్ని వర్డిస్తున్నపుడు కధకుడు పాడిన పంక్తిని తిరిగి పాడకుండా “మేల్‌ భళాజి అని వంత వేస్తాడు. ఇలా సన్నివేశానికి అనుగుణంగా కధనంపై శ్రోతల దృష్టి కేండ్రీకరింపడానికి, కధనం వేగంగా ముందుకు పోవడానికి తోద్పడేది ఈ 'మేల్‌ భళాజీ" వంత క్తి (శ్రోతల దృష్టి సన్నివేశాలపై కేంద్రీకరించేందుకు, నాయక పాత్రల పరిచయ సందర్శ్భాల్హో, కధ పతాకస్థాయి (01108)కి చేరినపుడు, రైతుల వీరత్వసమయంలో ఇంకా కధ ముగింపులో కధకుడు పాడిన మొత్తం పంక్తిని వంత తిరిగి పాడతాడు. ఈ వంత ఉక్తులు (ఓ దేవా, మేల్‌ భళాజీ) గానంలో విరామ చిహ్నాల్లాంటివి. గున్నమ్మ కధ నిడివి చిన్నది కావడంతో వీరగాధా చక్రాల్లోని (021124 ౮౦1౪ వంత ఉక్తుల్లో విధిగా వుందేటంత వైవిధ్యం దీనిలో లేదు. గానంలో అవసరమున్న కొద్ది విరామం కోసం లేదా శ్రోతలచ్చష్టిని ఆకర్షించడానికి కధకుడు పాడిన పంక్తిని తిరిగి పాడటమే వంత పనిగా వుంటుంది. (పల్నాటి కథలాంటి పాడే కధలతో పోలిస్తే ఈ గున్నమ్మ కధలో వంత పాత్ర స్వల్పమే!) - ఇక గంగిరెద్దుల కథకుడు ఓ పెద్ద తలపాగా చుట్టుకొని రాజస్తాన్‌ తలపాగలను గుర్తుకు తెస్తాడు. సాధారణంగా గాఢమైన రంగుల పాగాలనే ధరిస్తాడు. ధోతీ, పైన నల్లని కోటు తొడుక్కొని, ఎడమ ముక్కుకొక పోగుతో, చేతికి ఒకటి రెండు పెద్ద వెండి కడియాలు ధరించి ప్రత్యేకంగా వుంటాడు. వంతలకు అలాంటి (ప్రత్యేకతలేమీ వుండవు. దళంలో ఇద్దరున్నపడు కథకుడు పాడుతూ, డోలు వాయిస్తాడు. వంత సన్నాయి జతచేస్తాడు దళంలో కధకుడు కాక, ఇద్దరు వంతలున్నపుడు ఒక వంత శృతి, సన్నాయి వాయిస్తే మరొకరు డోలు వాయిస్తారు. కధకుడు గంగిరెద్దును పట్టుకొని, గృహస్తులతో సంభాషిస్తూ పాడతాడు. ఇలా పని విభజన చేసుకుంటారు. డోలు అడుగున్నర వెడల్చువున్న స్టూపొకార బోలు కర్ర (లేదా పీపా) తో చేసింది. దీని తెరచివుండే రెండువైపులకు పల్చని చర్మాన్ని లాగి కడతారు. డోలును మెడలో వేలాడదిసుకొని 1త్తం

ముందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఎడమచేత వంకర తిరిగిన సన్నని కర్రతో డోలును రాస్తూ, కుడి చేత వృత్తాకారపు కర్రతో దోలు వాయిస్తూ వంత పాడతారు. ఇక శృతి వాయిద్యం మూడు అడుగుల పొడవుండే ధ్వనిచేసే బూర దాదాపు దాని పొడవులో సగం సన్నాయి వుంటుంది. దీని బాకాలాంటి క్రిందిభాగం, పై భాగాలు ఇత్తడితో చేయబడి, కళాత్మకంగా కన్పిస్తాయి. సన్నాయి వాయించే వంత-పాట ఆరంభంలో, సన్నివేశం మొదట్లో, కధ మలుపుల్లో పల్లవిని సన్నాయిపై పాడుతూ, కధను గానంగా మలచదానికి తోద్బడతాడు. 'ఎంతాటిదాయేరా సాసుపల్లి గున్నమ్మ' అని ఒకో కధన భాగం తర్వాత కధకుడు పాడగనే వంత సన్నాయితో పల్లవిని పాడతాడు. పాట అరంభం నుండి చివరి దాకా శృతి సాగుతూనే వుంటుంది. దాసర్లతో పోలిస్తే వేషధారణలో, వాయిద్యాల్లో ప్రత్యేకత వున్నవాళ్ళు ఈ గంగిరెద్దులు. దాసర్ల కథకుడు శిష్టవ్యవహార వచనంలో పాడతాడు. వ్యవహారంలోని వాక్య నిర్మాణ పద్ధతిలోనే ఈ వచనం వుంటుంది. ప్రతీ పంక్తీ పూర్తి అర్జాన్నిస్తూ ముగుస్తుంది. ఈ వచనంలో అర్ధంకాని భావాలు, వ్యక్తీకకణలంటూ వుండవు. పంక్తి తర్వాత పంక్తిగా కథ సాగుతుంది (కధనం మధ్య పద్యాలు, పాటలు, వచనం చేరవు) ఇలా దాసర్ల కధనశైలి శిష్టవ్యవహార వచనం-లయాన్విత కవితల మిశ్రమం (ఛందస్సులో ఒదగని కవిత ఇది). కథకుడు లయతో కూడిన స్వరంలో పాడితే, దానికి తంబురా శృతి, వైవిధ్యంగా వున్న గుమ్మెట ధ్వనులూ తాళాన్ని సమకూరుస్తాయి. అందెల ధ్వనీ దీనికి తోడాతుంది. ఇలా కవిత-వచనం సంగమంగా కథనం పరివర్తితమవుతుంది. ఈ గాన శైలిలో సంభాషణలు, వర్ణనలు, సన్నివేశ చిత్రణలాంటి సృజనశీల కృషికి కధకునికి ఎంతో వీలు (జాగా) వుంటుంది. ఇలా గాయకుడైన కధకుడు ఈ సృజనలో ఆశుకవి అవుతాడు. ఆశుకవీ, గాయకుడైన కథకుడు కథ చెప్పడంలో అతని ఆంగిక అభినయం, కదలికలు తోడై (ప్రదర్భ్శకుడుగా (0౪10గ౫అ౧) శ్రోతల ముందు నిలుస్తాడు. కథకునికున్న వ్యక్తిగత కౌశలం, పై గాన శైలిలో అతని సృజనశక్తి శ్రోతలపై ఆతడు వేసే ప్రభావాన్ని ముద్రను నిర్ణయిస్తాయి. ఆశువుగా కథనాన్ని కట్టడం, పాడటం, (ప్రదర్శనలవల్ల (ప్రతీ పాడే కధ దేనికదే కొత్తదీ, నిత్యనూతనమైనదవుతుంది. ఏ రెండు పాదే కథల పార్యాలు ([9%63) పూర్తిగా సంవదించక పోవడం కథఅల్లడంలో (60%0091%2) వున్న ఈ మౌఖిక రీతి వల్లనే, కాబట్టి ప్రతిసారి కథ కొత్తగా ఆవిష్ఫతమౌతుంది.ప్రతి కధా కొత్త కథే అవుతుంది. గంగిరెద్దుల పాట శిష్టవ్యవహారం కాని శ్రీకాకుళ ప్రాంతపు మాట్లాడే భాషలో తీర్చబడింది (దీన్ని కొందరు యాస అంటారు అదీ సంచారజీవులైన, కింది వర్గాలు మాట్లాడే భాషలో పాట మలచబడటం దీని ప్రత్యేకత. కథలో కొన్ని పదాలో, వ్యక్తీకరణలో కాక మొత్తం పాట పూర్తి ప్రాంతీయ భాషాభివ్యక్తి, గానరీతిలో రూపొందింది. తమ వర్గం వాళ్ళ అనుభవంలోకి రాని ఘటనను (సాధారణ ప్రీ అతి బలవంతమైన క్షై50

నాలుగో భాగం జమిందారుని ఎదిరించడం) విస్మయం, ఆశ్చర్యాలతో చూసే తీరులోనే పాట పల్లవి అమరింది. (గున్నమ్మ గున్నమ్మా సాసుపల్లి గున్నమ్మా' అంటూ ఆమె సాహసాన్ని కీర్తించి, 'మాకానిదాయెరా" అంటూ విస్మయానికి లోనవడం), దాసర్ల కధలాగే దీనిలోని ప్రతిపంక్తీ పూర్తి అర్జానిస్తూ ముగుస్తుంది. అర్ధంతోపాటు కధకుని సాంస్కృతిక నేపధ్యం, వ్యక్తిత్వపు ఏదో ప్రత్యేక అంశాన్ని (౮166) వ్యక్తీకరిస్తుంది. ఈ అమాయక (02౪6), ఆత్మీయ వ్యక్తీకరణ (తోతను ఆకట్టుకుంటుంది. పంక్తి మరో పంక్తికి దారితీస్తూ, గాన ఒరవడిలో సాగుతుంది. కాబట్టి శైలి వచనం-లయల మిశ్రమంకంటే వేరుగా, గొనలయ ఇతివృత్తాన్వితమై సాగుతుంది. దాసర్ల కధ కంటే భిన్నంగా, కథకుడు పాడిన ప్రతీపంక్తినీ వంతలు తిరిగిపాడుతారు. కథకుడు, వంతల గానానికి డోలు, శృతి తాళ వాయిద్యాలుగా సహకరిస్తాయి. పాట ప్రారంభం నుండి చివరిదాకా శృతి సాగుతూనే వుంటుంది. సన్నివేశాన్నిబట్టి డోలు వైవిధ్యంగా మోగితే, సన్నాయి కధాభాగాల మధ్య పల్లవిని పలుకుతుంది. పాడుతుంది. (దాసర్ల కథకు భిన్నంగా పాటలో ఒక సన్నివేశాన్నో కధన భాగాన్నో వర్ణించిన తర్వాత కథకుడు 'సాసుపల్లి గున్నన్మూ ఎంతాటిదాయెరా), అని పల్లవి పాడతాడు. దాన్ని వంత సన్నాయిపై పలుకుతాడు.) యాచనలో ఇల్లు మారినపుడూ సన్నాయితో పల్లవిని పాడి. మిగతా కథాభాగం నుండి కథను కొనసాగిస్తారు గంగిరెద్దులు. ఇది ఈ పాడేకధ నిర్మాణంలో వున్న సౌలభ్యం. ఇక్కడా కథకుడు ఆశుకవీ, గాయకుడూ, ్రదర్శకుడే! శైలి సంవాదాత్మకం కాక కధన ప్రధానంగా వుండటం అతని సృజన శక్తికి సవాలు లాంటిది. దాసర్ల గున్నమ్మ కధ సంవాదశైలిలో తీర్చబడింది. బంట్రోతులు- రైతులకు, కలెక్టరు- రైతులకు, స్ర్రీలు-గున్నమ్మకు, కలెక్టరు-గున్నమ్మకు మధ్య జరిగిన సంభాషణ, సంవాదం (శోతలముందు పాత్రల్ని సన్నివేశాల్ని నిలుపుతుంది. పాత్రలు ప్రత్యక్షంగా ప్రథమ, ద్వితీయ పురుషల్లో వాగ్వాదం చేస్తాయి. ఇది (శ్రోతలకు నాటకం చూస్తున్న అనుభూతినిస్తుంది. కథ మొదటినుంచి చివరిదాకా ఇలాంటి సంవాదాల ద్వారానే పురోగమిస్తుంది. కాబట్టి సంఘర్షణ ఇతివృత్తమున్న ఈ గున్నమ్మ కథలోని ఈ సంవాద? లి (శ్రోతలకు ఉత్మంర కలిగిస్తూ, వాళ్ళను కధలో లీనం చేయడానికి తోద్బ్చడుతుంది. సంవాదాల మధ్య వున్న కధనం తృతీయ పురుషలో వుంటూ, కధకుని వ్యాఖ్యానం, దృక్పథం, సన్నివేశ కల్పన లతో కూడింది. గంగిరెద్దుల పాటలో ఫారెస్టు జమాను-గున్నమ్మ మధ్య సాగిన సంవాదం తప్ప మిగిలిన కథంతా కధకుని దృష్టినుండి సొగిన కథనమే. పొడే కథల శైలిలోని కొన్ని వర్ణనాంశాలు కధాక్రమంలో పునరావృత్తం అవుతాయి. వాటినే 'ఫార్ములాలని పిలుస్తారు. ఛందస్సుల్లో మలచబడ్డ పాడే కధల్లో ఈ ఫార్ములాలు ఛందో నియమాలననుసరించి వాటిలో ఇమిడిపోయి. కధనంలో భాగమవుతాయి (వీటి కలయికతో ఇతివృత్తమూ సృష్టి అవుతుందక్కడ). తెలుగు పాడే కధలు ఛందోరహితాలుగా, కవిత-వచనల సమ్మిశ్రణాలుగా వుంటాయి. వాటిలోనూ వచనం పాభ్రే ఎక్కువ. కేవలవచనాని'కి [5కే

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

భిన్నమైన శైలిని వ్యక్తీకరించడానికి ఈ పాడే కధల్లో ఇవి నిర్మాణ సూచికలుగానూ వుంటాయి. ఈ ఫార్ములాలు ఎక్కువ పాళ్ళు పరివర్తనా పంక్తులు (1203160021 165) గా వుంటూ, (ప్రదర్శన ఆసక్తికరంగా వుండేలా తోడ్పడతాయి.

పల్నాటి కధ, కాటమరాజు కధల్లో ఈ ఫార్ములాలు పరివర్తనా పంక్తులు, పాత్రల 'ప్రతిస్పందనలవుతాయి. దాసర్ల గున్నమ్మ కథలోని ఇలాంటి పార్ములా “ఆ మాటలకు ఏమన్నారు...* అనేది. సందర్భాన్ని బట్టి ఆ అనే వాళ్ళు కలెక్టరో, గున్నమ్మో అవుతారు. ఇది పాత్రల ప్రతిస్పందన సూచిక. పాత్రల చర్యకూ-చర్యకూ, మాటలకూ-చర్యకు మధ్య పరివర్తనా పంక్తిగా వుండటం ఎక్కువసార్లే ఈ కధలో.

మూడు సోలల మిరపగుండ మూటగట్టినాదీ అ మాటలకు వఏమన్నాదా గున్నమ్మొకదాయి మగవాడి సాయము లేకుంటొస్తనె యున్నాది.

సందర్భంరీత్యా అర్ధవంతంకాని, అమరని ఈ పంక్తి పాత్ర చేసిన ఒక చర్య నుండి మరో చర్యకు మధ్య వున్న పరివర్తనా సూచిక. ఏమైనా శ్రోతల దృష్టిని కధనం వైపు మరల్చడానికి, ఉత్కంరకూ ఈ ఫార్ములాలు తోడ్పడతాయి.

పై పాడేకధ, పాటల్లోని భాష స్థానిక (100౫) భాష. (ఆ ప్రాంతంలో మాట్లాడేది, కధకుల కులాలది) దీనిలోని కవితాభాష (6010640) వ్యక్తిగతంగా కథకులపై (వాళ్ళ కళావ్యక్తిత్వంపై) ఆధారపడివుంటుంది. తమ కథల్ని విద్యావంతులు, ఉన్నత కులాలవాళ్ళు మెచ్చుకోవాలన్న వాళ్ళ ఆకాంక్ష కధాభాషను నిర్ణయిస్తుంది. ఈ దృష్టిలేనపుడు వాళ్ళు మాట్లాదే భాషే కధల్లోకి వస్తుంది. ఈ దృష్టితో సై కధల్లోని భాషను చూద్దాం.

పాడేకథల్లో భాష

దాసర్ల గున్నమ్మ కధ శిష్టవ్యవహారంలో అల్లబడింది. దీనిలో శ్రీకాకుళ ప్రాంత వ్యవహారం లోని పదాలు, వ్యవసాయ పనిముట్లను తెలిపే పదాలువున్నాా భాష శిష్టవ్యవహారంలోనే మలచబడ్డది.

(1) బ్రిటిష్‌ పాలనతోబాటు, వారి పాలనను తెల్పే పదజాలం తెలుగు ప్రజల వ్యవహారంలోకి వచ్చింది. అలాగే దాసర్ల కధలోకీ వచ్చింది. గంగిరెద్దుల పాటతో పోలిస్తే దాసర్ల గున్నమ్మ కథలో ఈ పదజాలం ఎక్కువ. అదే గంగిరెద్దుల కధలో స్వరభక్తి (20200౧18) తో కన్పిస్తుంది.

కలెక్టరు - కలెక్టరు, కల్‌కాటేరు (దా), కల్‌కాటేరు (గం);

సూపరెండెంటు-సూప్రెంటు (దా), సూపరెంటు (గం), "

పోలీసు-పోలీసుబం(టోతు (దా), పోలీసు బాబు (గం); 152

నాలుగో భాగం (2) (బ్రిటిష్‌ వాళ్ళ నిర్బంధ పద్ధతులు జమిందార్లకు ముందు ఆ ప్రాంతాన్ని పాలించిన అసఫ్‌జాహీల పద్ధతుల కొనసాగింపే అందుకే నిర్బంధాన్ని వివరించే పదజాలం పై రెండు కధల్లోనూ యధాతధంగా వచ్చింది (జుర్మానా - దావా - డేరా - బేడి - నిశాను - జమాను లాంటివి) అయితే దాసర్ల కధలో ఈ పదజాలం ఎక్కువగా వున్నది. (అరెస్టు అనే ఇంగ్లీషుపదం రెంటిలోనూ వుంది) (9) 1940 నాటికి వికసించిన ప్రజాస్వామిక చైతన్యంలాగే ఆ భావజాలాన్ని తెల్చే పదజాలం రెండు కధల్లోనూ తక్కువే! మెజార్టి, కాంగ్రెసు మీటింగు, కాంగిరేసు, అనే ఇంగ్లీషు పదాలు అలాగే వచ్చాయి. (4). దాసర్ల కథలో ప్రమాణీకరణ పదజాలం (1)/06 00౧౭౦6౦౧) విసృతంగా వుంది. తాలవ్యాచ్చులు 'వి ($6౧01౪/0౪/61)గా మారడం సాధారణం. ఇ - బదులు వి (ఇంటికి - వింటికి) ఎ - బదులు వె ( ఎక్కే - వెక్కీ, ఎంచి - వెంచి) ఏ - బదులు వే (ఏడూర్లు-వేదూర్లు, ఏడుగడియలు-వేడు గడియలు, ఏమాని- వేమాని) గంగిరెద్దుల కధలో ఏలునా- వేలునా, ఎక్కించింది -వెక్కించింది, అదుపు-వదుపు లాంటి పదాలు కొన్నే వున్నాయి. ఇలా దాసర్ల కధలో ఇంగ్లీషు , ఉర్దూ పదాలు చాలావరకు యధాతధంగా రావడం (ఎక్కువ సంఖ్యలో), ప్రమాణీకరణాన్ని తెల్పే పదజాలం _ ఎక్కువగా వుండటం పై కులాల వాళ్ళ, సామాజికంగా ఉన్నత స్థాయిలో వున్న వాళ్ళ భాషను అనుకరించాలన్న దాసర్ల సహజాతానికి (1౧364200 ఈ దత్తాంశం (6212) నిదర్శనం. (5) దాసర్ల ప్రమాణీకరణానికి విరుద్ధంగా నిమ్న ప్రమాణపు (980-302062006) పదజాలం, ఇంగ్లీషు, ఉర్దూ పదజాలం గంగిరెద్దుల కధలో తక్కువగా వుంది. (ఏమాని - యామాని, ఏమాట - యామాట, వేగిరంగ - యేగిరంగ) దీనికి కారణం సంచార జీవితం గడిపే గంగిరెద్దుళ్లో వారిలో "పైకి చూసే' దైతన్యం, సామాజిక వెసులుబాటు తక్కువకావడమే. దాసర్ల కధలో 'యుకు బదులు వి,వు మార్పులు తక్కువగానే అయినా వున్నాయి. (యుద్ధం-విద్ధము, యుగము-వుగము లాంటివి) అనాటి రెవెన్యూ పాలనలో (6076006 తీర0101302600%) వుండి ప్రజల అనుభవంలో ఆనాటికి లేని పదాలను సై ఇద్దరు వృత్తి కళాకారులు భావానుగుణంగా 153

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం పదబంధాలు కల్పించి వ్యవహరించారు. రిజర్వు ఫారెస్టు - అదుపుజేసిన కొండలు (దా), రిజరు కొండ, రిజరు, అదుపు (గం) పర్మిట్లు - చిటీలు కట్టడం (దా), సిటీలు (గం) గవర్నరు - గవినేరు (గం) పై పదజాలంతో బాటు శ్రీకాకుళం ప్రాంత పదాలెన్నో కధాగేయాల్లోకి వచ్చాయి. వర్రగుండ (దా), సంబారు (గం) (2 కారంపొడి వర్రకాయలు (ఊామిరపకాయలు); తులసి పీని (దా) (= తులసి గద్దె ఆడదాయి (దా,గం) (స్రీ) గుడ్డి (దా-గం) (ామెట్టపొలంి తగవు (దా), నీతి (గం) (ఇాప్రొట్లాట) మెడ్డు (దా-గం) (తలబిరుసు) వ్యవసాయ పనిముట్ల గూర్చిన పదజాలం కధలో రైతుల ఇతివృత్తాన్ని తెల్పేది. బండిగుటాలు - గుడ్డలుక - సేరికన్నెలు - పలుపులు - మోకులు - నిట్టలు - బడితి, లాంటి వ్యవసాయ ఉపకరణాలు, ఉడవటం (నాటటం) లాంటి వ్యవసాయ పనులు, అడవిలోని చెట్లూ (బిళ్ళకర్ర, ఏగిస, ఇస్తిరిమి.) కధల్లోకి వచ్చాయి. శ్రీకాకుళ వ్యవహారంలోని పదబంధాలు కధల్లోకి వచ్చాయి. కార్దికరణాలు-దీనిలోని కార్టికి పర్షియన్‌లోని 'భాజీ మూలం. ఆ భాషలో ఖాజీ అంటే న్యాయవేత్త, గ్రామపెద్ద అనే అర్ధంవుంది. అ పదం 'కార్టిగా రూపాంతరంపొంధి, సమస్థానమైన 'మున్సబు” అనే అర్ధంలో కుదురుకుంది. అర్జె-లేదా అరి 'వినతిపత్రం” అని అర్ధం వున్నా 'అర్జెకొట్టారు అనడంలో (1616- కు అనే అర్ధంలో కధకులు వాదారు. శ్రీకాకుళ వ్యవహారం అదే. అలాగే 'వరిసె” (బహుశః ౪₹/1161655 అర్థం వచ్చేలా వాడినట్లున్నారు). తయారు చేశారు అనే అర్ధంలో 'కయారించారు), ఆవేశపద్దారు అనే అర్ధంలో 'కావేశించారు" లాంటి క్రియాన్విత (24౪60121) ప్రత్యేక వ్యక్తీకరణలున్నాయి పాడే కథల్లో. పాడేకథల్లో కవితాభాష ఇక కవితా భాషకు సంబంధించి దాసర్ల కథకుడు “ఓయన్నా” అని రాగంతీస్తూ కథ ప్రారంభిస్తాడు. “బాబయ్యా...” అంటూ కధను ముగిస్తాడు. తన ప్రాపంచిక దృక్పథాన్ని మందస ్రాంతాన్ని వివరించేటపుడు శ్రోతలతో “అడుగడుగో అంటూ చెప్పే విషయాన్ని దృశ్యమానం చేస్తాడు. యుద్ధ సన్నివేశాలపుడు “బాబయ్యాని..” అంటూ పాత్రల సంభాషణల్ని ఉన్నత స్థాయికి (1181660616 1౯౪61) తీసుకెళ్ళి, శోతల్లో [5డ్త

నాలుగో భాగం ఆ ప్రభావాన్ని (1౧0200 కలిగిన్తాడు. అలాగే “వున్నది వున్నాదీ తల్లి ఒక పాత్రను పరిచయం చేస్తాడు. “విన్నావ విన్నావటమ్మా' అని గున్నమ్మతో స్రీలు ఆవేదన పంచుకోవడాన్ని రూపుకట్టాడు. 'పొడుపొడుపొడుపాడు మంటున్నారు” అని మందస రైతుల కోపాన్ని, 'గడగడగడగడ వణుకుతున్నడు' అని కలెక్టరు భయాన్ని రైతుల పక్షాన రూపుకట్టి (శ్రోతల్లో భావోద్వేగాన్ని కలిగిస్తాడు. 'దండములు దండములటమ్మా' అని దండం పెట్టేవాళ్ళ మనస్థితిని, దయనీయతను శ్రోతలకు విశదం చేశాడు కత్తులు కటార్లు, వెదురూ కంపా, అబ్బతాతలు, రెక్కతలుపులులాంటి జంటపదాలు (4000110859) ోతల్లోభావోద్వేగ స్పందనను 6110- 02021 16300036 సాధిస్తాడు కధకుదు. గంగిరెద్దులు గున్నమ్మను కీర్తిస్తూ, *“ఎంతోటిదాయెరా' అని విస్మయాన్ని (ప్రకటిస్తూ కధ ప్రారంభిస్తారు. 'మామంచిదాయెరా' అని ముగిస్తారు. గున్నమ్మ పాత్రను ఆత్మీయంగా, ఆ ప్రాంత రైతుస్తీల సాంస్కృతిక అభివ్యక్తిగా, సహజంగా తీర్చింది గాయకుల కవితాభాషు పదబంధాల కల్పన కంటే, ఆ ప్రాంత వ్యవహారంలో వున్న వ్యక్తీకరణలనే కవితాభాషగా మలచడం దీని ప్రత్యేకక. గున్నమ్మ కథలో పాత్రలతో సన్నిహితంగా చేసిన సంబోధనలు (జడవకండి రైతులా, బెదరకండి తమ్ముల్హా బెనోయి బంట్రోతుల్సా సంభాషణలు (అబ్బగారి మీయడివా, తాతగారి మీయడివా... ఏమిసీటయ్యా) యుద్ధ సంసిద్ధత; ఇంటిపనులు (ఇంటి గుమ్మం తుడిచి కళ్ళాపి పెట్టించా) చర్యలు (జమిందారు ఏజెంట్లను ఎంటేపెట్టడం, మూతులొంక జేయడం, బీపు సాపుచేయడం, వొళ్ళువాయింపించడం) చిత్రణతో గున్నమ్మను (శ్రోతల్లో భాగమైన రైతుస్తీలా, సహజంగా తీర్చిందీ కవితా భాష. గున్నమ్మ క్రియాశీలత జనం మనస్థితికి (0000141 1006) తగినట్లు వుండి, వాళ్ళు కధనం వెంట సాగడానికి తోడ్పడేది. మాటలో... , అల్లంత దూరాన, గడ్డత్తల, గడ్డిత్తల, రాతిరిరాతిరి లాంటి వాడే వ్యక్తీకరణల (అలాగే పదాలు)ను యధాతధంగా తీసుకోవడంతో సహజత్వం వచ్చింది. ఇలా ోతల సాంస్కృతిక అభివ్యక్తిని ఘటన చిత్రణగా మలచడం వల్ల పాత్రలు శ్రోతలకు సన్నిహితం అవుతాయి. దాని సందేశం 000412! 200641 ను కలిగి వుంటుంది. పాడే కథల జన్మ - పునర్జన్మ : వాటి వస్తుతత్వం, కల్పనశీలత : - మందసలోని ఒక బ్రాహ్మణుడు" కాల్పుల ఘటనను రాయగా దాన్ని తన తండ్రి (ఉద్దేన కాంతయ్య) కాలం నుండి చెపుతున్నామని దాసర్ల కధకుడు ఉద్దేన రామన్న. (అనే రామానుజం, అనే రామాంజనేయులు) వాళ్ళ కథకు లిఖిత ఆధారాన్ని చూపాడు * నెమలి నారాయణపురం గంగిరెద్దుల కధకుడు ఇలాగే చెప్పాడు. లిఖిత పద్దతినుండి మౌఖిక సంప్రదాయానికీ ఆలాగే ఇటునుంచి ఇటు కధలు మారడం వున్నదే! అయితే గున్నమ్మ కధ-పాటకు సంబంధించి మందసలో అటువంటి విద్యావంతుడు 155

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం లేనట్లు నా పరిశీలనలో తేలింది. మరొక రచయిత, కాంగ్రేసు కార్యకర్త శిల్లా రాజులురెడ్డి ఈ ఘటనపై ఒక బుర్రకథ ( అలాగే కొన్ని పద్యాలు) రాసినట్టు, దాన్ని మార్చి దాసర్లు పాడుతున్నారని ఆయనే మరో సందర్భంలో అనడాన్ని చూస్తే (ఆ రచనలూ అందుబాటులేని వైనాన్ని గమనించాలి ఇక్కడ) దాసర్లు తీసుకొన్న రూపం అదో, మరొకటో తెలవడం లేదు." ఈ వ్యాసకర్త ఈ కథను వాళ్ళనుండి రికార్డు చేసేనాటికి ఉద్దేన కాంతయ్య మరణించారు. ఆయన కొడుకు ఉద్దేన రామన్న కథ చెప్పసాగాడు. ఈ రామన్న మరొక పరిశోధకులతో కథ కర్భత్వం గూర్చి తెల్పిన విషయం గమనించదగింధి. ఈ పాట సంఘటన తర్వాతి కాలంలో దేశిఛందస్సులో కూర్చింది. కూర్చరి ఊర్జాన కాంతయ్య, దీన్ని తమకనుకూలంగా మార్చుకొని పాడుకుంటూ వస్తున్నాం. అని చెప్పారు. గతంలో (24-6-1986 న) ఈ రామన్న ఈ కధను మందస బ్రాహ్మణుడు రాశాడని ఈ వ్యాసకర్తకు చెబితే ఈసారి (1998 ప్రాంతంలో) ఊర్జాన కాంతయ్యను దేశీ ఛందస్సులో కథ కూర్చరిగా మార్చాడు. ఈ వ్యాసకర్తకూ, పై పరిశోధకులకు ఈ సమాచారాన్నిచ్చింది ఒక్కరేనన్న సంగతి గమనిస్తే పాట వినే వ్యక్తుల స్థాయి, కధకుని అప్పటి మనస్థితిని (౧006) బట్టి కధ కరృత్వం మారడాన్ని తెల్సుకోగలం.. తమ కథకు ప్రమాణికతను ఆశించి కరృృత్వాన్ని లిఖిత సాహిత్యానికి కధకులు ఇస్తున్నారని తెలుస్తుంది. ఇక గంగిద్దుల పాట విషయానికి వస్తే, ఖైరి సారంగపురం వాళ్ళు తమపాటను వారి తండ్రులు కట్టారన్నారు. !9 దీనికి విరుద్ధంగా నెమలి నారాయణపురం కధకులు. 1 రాజపురంలో జరిగిన ఈ కథను మందసలో వున్న మా గురువులు-వైష్ణవులు- మా నాన్నగారికి రాసి యిచ్చారు. ఆ పునాదినుండి మా నాన్న ఆ తాలూకును పట్టి అలాగుననే మేము ఈ కథ పాడుతున్నాం. అన్నారు. పై మందస బ్రాహ్మణుడూ, ఈ వనైష్టవుడూ ఒక్కరో కాదో పైన పేర్కొనలేదు. ఈ పరిశీలన నాటికి పై కథకుల తండ్రులు (మొదటితరం గున్నన్ము కధకులు) మరణించారు. దీంతో (146 [౧2064 2000610 దొరకకుండా పోయింది. గంగిరెద్దుల కధామూలాన్ని ఆ ప్రాంతానికే చెందిన దాసర్లతో ప్రస్తావించగా వాళ్ళు ఇలాగన్నారు 12 గంగిరెద్దుల వాళ్ళు ఈ కథను వేరే భావముగా పాడతారు మందస బ్రాహ్మణుడు రాసిచ్చిన దాన్ని విడిచిపెట్టి, శాస్త్రం సంబంధము లేకుందా పాడతారు... వాళ్ళ డోలు, ముడుకుల మీద రావాలని అలా పాడతారు...మేం పాడే పాట వాస్తవమని మాకు తెలుసు. దీనిలో 'వేరేభావము”, “శాస్త్రము సంబంధం లేకపోవడం” కథలో ఘటనకు (దాని చిత్రణ) సంబంధించిందో, శైలికి సంబంధించిందో స్పష్టం కావడం లేదు ఏమైనా మందస బ్రాహ్మణుడు చెప్పిన “శాస్త సంబంధంగా తామే పాడుతున్నా మని, అందువల్ల తమదే (ప్రమాణిక కధగా 156

నాలుగో భాగం చెప్పడానికే వక్కాణింపులో ప్రాధాన్యత వుంది.అలాగే వాళ్ళకు రాసిచ్చిన బ్రాహ్మణుడే ఈ గంగిరెద్దులకూ ఇచ్చినట్లు తెలుస్తుంది. పై వక్కాణింపులు, మొదటితరం గున్నమ్మ కథ కధకులు మరణించిన పరిస్థితుల్లో జరిగిన ఈ పరిశీలన మందసలో అలాంటి రచయితలు లేరని తెలిపింది. ఏమైనా ఇలాంటి కర్త ఒకరు వున్నారనుకుంటే ఆ రచనను బట్టి వీళ్ళు తమ కథలు పాటలూ మలచుకున్నారని భావించాల్సి వుంది. (వున్న పరిస్థితుల్లో ఇంతకుమించిన పరిశీలన వీలుపడటం లేదు). “ప్రమాణికత'ను ఆశించే ఈ కధకుల పై వక్కాణింపులు కాక ఘటన తర్వాత ఆ ప్రాంత ప్రజల్లో కాల్పుల్లో మరణించినవాళ్ళపట్ల పెల్లుబికిన సానుభూతికర వాతావరణంలో దాసర్ల కధ, గంగిరెద్దుల పాట కాల్పుల్లో రూపుదిద్దుకున్నదని ఈ పాడే కధ పుట్టుక (06810108 0 010 గ॥0063ఏ) పరిస్థితిని ఊహించవచ్చు. రాజపురం ప్రాంత రైతుల్లో గున్నమ్మ, మరి నలుగురు రైతుల ప్రాణాలు తీసిన ఏప్రిల్‌ ఒకటి నాటి కాల్పుల ఘటన జమీందారు మీద అసహ్యాన్ని కోధాన్నీ చనిపోయిన వారి పట్ల సానుభూతి, అభిమానాల్నీ ఫల్లుబికేట్లు చేసింది. (వందకుపైగా రైతులు ఆనాటికి అరెస్టయి వున్నారు). వివిధ రాజకీయ పార్టీలు, సభలు, పత్రికలు ఈ ఘటనపై ఘోషించాయి. ఈ నిరసన వెల్లువ నేపథ్యంలో అదే ప్రాంతంలో నివసించే ఈ వృత్తిగాయకులు ఈ ఘటనను ప్రజల భావనల మాధ్యమంగా తెలుసుకొని 'పాదేకధ'గా మలచే నీలే ఎక్కువ. పైగా జమిందారి వ్యవస్థలో క్రింది డ్రేణిగా వుండి, ఆ దోపిడికి కనిష్టంగా గురవుతున్న ఈ కళాకారులు ఘటనపట్ల స్పందించే వీలు ఆనాటి పరిస్థితుల్లో, జమిందారు కేంద్రమైన మందసలోని (బ్రాహ్నణుడికంటే, ఘటనను కళాభివ్యక్తం చేయడానికి వీళ్ళకే అన్ని అనుకూలతలున్నాయి. పైగా వృత్తిగాయకుల పాడేకథకు “రాతి రూపం అవసరం ఎక్కడా వున్నట్లు తోచదు. కథలో వున్న రెండు ఘట్టాలు అప్పటికే ప్రచారంలో "వున్నాయి. ప్రజలనుండి ఘటన వివరాలు తెలుసుకొని, రైతుల పోరాటంపట్ల అభిమానం, గున్నమ్మ వీరత్వం పట్ల మమకారాలని పాడే కధగా మలచారు. గున్నమ్మ పట్ల ఆనాటికి ప్రజల్లో వున్న అభిమానపూరిత భావనలు, వాతావరణమే కధలో గున్నమ్మ నాయికగా రూపుదిద్దుకోవటానికి కారణం. (కథలో రూపుదిద్దుకొన్న గున్నమ్మ, చక్రపాణుల పాత్రలు అప్పటి ప్రజల సంస్పందనలకు ్రతిరూపాలుగానే వున్నాయి) నిజానికి స్థానిక ఘటనలు పాడే కధలుగా రూపొందే క్రమం ఇదే. ప్రజల అప్పటి మనోభావాలకు నిలువెత్తు రూపంగా నేటి పాడే కథ మన ముందున్నది కథకులు స్టానికులు కావడంతో రైతుల సమస్యలు సంఘర్నణా కధలో వాస్తవికంగా (ప్రతిఫలించాయి. పై పరిస్థితుల్లో పాట కూర్చరులు (0010003613) స్థానికులు కావడం వల్ల ఉద్దేన -. కాంతయ్యో, మరో గంగిరెద్దుల కథకులో అయే సంభావ్యతే (0౯002011100 ఎక్కువ అయితే ఇద్దరు వేర్వేరు వృత్తిగాయకులు, వేర్వేరు సందర్భాల్లో కర్త గూర్చి చెప్పిన “ఒకే 157

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం విషయాన్ని? దృష్టిలో వుంచుకుంటే ఈ రెండు రచనలకు కర్త ఒక్కరే, రెండు పార్యాలకు (16745) మూలం ఒక్కటే అయివుండాలి (మందస బ్రాహ్మణుడూ, గురువైన వైష్ణవుడూ ఒక్కరే అయిన సందర్భంలో). అయితే, రెండు పార్యాలు, ఒకే కాలంలో, ఘటనతో దూరపు సంబంధం వున్న ఇద్దరి నుండి, ఒక స్థలం నుండి రావడం అంత తేలికేమీకాదు.

రెండు కధలకు మూలం ఒకే 'రచని అయిన సందర్భంలో దాన్ని తను ప్రత్యేక బాణీల్లోకి, ప్రజా భావనలకు అనుగుణంగా, మౌఖిక సంప్రదాయంలోకి అనుసృజించుకున్న ప్రజ్ఞాశాలురు వృత్తిగాయకులైన ఈ దాసర్హు, గంగిరెద్దుల వాళ్ళూను. 'మూలమైన పార్యం' అంటూ ఒకటి వుందనుకున్నాా దాని నామావశేషాలు సైతం అందుబాటులో లేకపోవడం, మరోవైపు గున్నమ్మ కథ అరవై ఏళ్ళుగా ప్రచారంలో జనప్రియమైన కళారూపంగా ప్రచారంలో వుండటాన్ని చూస్తే వీళ్ళ సృజనలోని, సంప్రదాయంలోని శక్తి ఎంతో తెలిసి వస్తుంది.

గున్నమ్మ కథ కాళింగుల కథా?

ఈ గున్నమ్మ కధ జమీలో కాళింగులు ఎక్కువగా వున్న ప్రాంతాల్లో వ్యాపించి వుంది. వాళ్ళు గున్నమ్మ కధను 'తమదిగా భావిస్తారు. అందుకే పై వృత్తి గాయకులతో పాడించి ఆనందిస్తారు. అయితే, ఈ కధ వాళ్ళ కుల భావజాలాన్ని ప్రతిఫలించదు. ఇది ఆ కులంతో తాదొత్యత కలిగిందీ కాదు (16460[/%౧. జమీలో గున్నమ్మకు సంబంధించిన ఎలాంటి జాతర, పండుగల్లాంటి మత కర్మలు (10215) ఏమీజరగకున్నా ఈ కధ ఆ ప్రాంతమంతా ప్రచారంలో వున్నది.

గున్నమ్మ కథలో రైతుస్త్రీ వీరత్వం, భూస్వామ్య వ్యతిరేకత, ప్రజాస్వామిక అకాంక్షల వల్ల కథ వ్యవసాయదారులున్న చోటల్లా ఆదరించబడుతున్నది ! కాల్పుల ఘటనను కులంరీత్యా చూస్తే అది కాళింగులు ప్రధానంగా పాల్గొన్నదే అయినా ఆ కులానికే కధ పరిమితం కాదు. ఆ ప్రాంత రైతాంగం ఎదుర్కొన్న సమస్యలే దీనిలో వున్నాయి. కాళింగులు కూడా ఈ కథ 'తమది' అనుకోవడంలో కూడా తమ బంధువులు, కులస్తులు, రైతుల గూర్చిన కధ అనే దృష్టితోనే కాని తమ కుల భావజాలం వుందని మాత్రం కాదు.

గున్నమ్మ కధను 'తమది'గా భావించిన కులం తన అర్ధిక, సామాజిక స్థాయి 'పెంచుకున్నపుడు అది పై కులాలతో సమానమైన మత ఆచరణను కొనసాగించడం ద్వారా తను పొందిన సామాజిక చలనాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది. అప్పటిదాకా తమదని స్వంతం చేసుకున్న పై పాదే కధ దీంతో అనివార్యంగా మార్పులకు లోనౌతుంది. దీన్ని ద్వితీయ శ్రేణి పాడే కథ రూపొందే ప్రక్రియగా (000689 01 8600౧689” 6010 101%02601%) పిలుస్తున్నారు. ఈ ప్రక్రియకు వేల్చేరు నారాయణరావుగారు చెప్పిన కింది నాలుగు లక్షణాలు, ప్రత్యేకతలతో వర్తిస్తాయి. 13

1. ఈ పాడే కథ కరృృత్వాన్ని ఒక రచయితకు కట్టబెట్టడం; మందస ప్రాంత

158

నాలుగో భాగం కాళింగకుల విద్యావంతులు, ఘటనతో సంబంధం వున్నవాళ్ళు పద్యాల్లో, బుర్రకథ- వచనంలో 'రాశారు”. 2. అలంకారిక శైలిలో పాడేకథకు పేరుపెట్టడం:- “మందస రైతులపోరాటం,” వీరగున్నమ్మ అంటూ జాతీయవాద స్ఫోరకంగా పేరు పెట్టడం జరిగింది. 8. రచయితకు (ప్రాధాన్యతనిచ్చి పాట కథకున్ని నిరాకరించడం;- తమ రచనలే ప్రమాణికమని, కథకులు 'ఏదేదో పాడతారాని, 'తప్పులు పాడతారిన్న నమ్మకమే ఈ రచయితలది. 4. పాడే కథలోని స్రీ పాత్రను మార్చడం-స్రీల పాత్రల్ని తమ ఇష్టాలు, అభిరుచుల మేరకు పెంచడం, కుదించడం (ఆ మాటకొస్తే మొత్తం పాత్రల ప్రాముఖ్యల్ని మార్చడం) జరిగింది. ఇలా వేల్చేరు చెప్పిన నాలుగు లక్షణాలు కాళింగ కులానికి చెందిన రచయితలు తమ 'సముదాయపు' అవసరాల కోసం, వాళ్ళ ఉద్యమానికి తోడ్చాటు కోసం మార్చి “రాశారు. ఇతివృత్తాన్ని పాత్రల్ని పౌరాణిక, చారిత్రక పాత్రలకు, సన్నివేశాలకు సన్నిహితం చేయడం జరిగింది. ఈ ఘటనకు కుల తాత్త్వికత కాక, రాజకీయ స్వభావమున్నది కాబట్టి ఈ రచయితల చేతుల్లో “వీరోచిత స్వాతంత్య నుట్టం'గా, జాతీయవాద కథనంగా ప్రమాణీకరించబడింది. పై ఘటన జరిగిన అరవై ఏళ్ళలో ఈ రెండు రచనలే రావడం కాళింగుల కులంలో ఊర్చృ చలనం (10౪204 ౫౦91110గ తగినంతగా లేకపోవడానికి సూచిక. ఈ ద్వితీయ్రేణి పాదేకథ రూపొందడానికి ఈ అరవై ఏళ్ళ కాలమూ స్వల్పమే. పైగా ఈ ఘటన స్థానిక ఘటనగానే గుర్తించబడటంతో దీనికి రాష్ట్రస్థాయిలో గుర్తింపూ, ్రఖ్యాతీ లేకపోవడమూ కారణాలుగా చెప్పాలి. ఇకపోతే గంగిరెద్దుల గున్నమ్మ పాట పూర్తిగా స్థానీయమైంది (10621).కథావస్తువూ, శోతలూ స్థానీయాలే. పాట దృక్పథమూ అంతే. దాసర్ల, శారదకాళ్ళలాగ పౌరాణిక, చారిత్రక ఇతివృత్తమున్న పాటల్ని వీళ్ళు తక్కువగా పాడతారు. పల్నాటి యుద్దాన్ని మాత్రమే. పాడే వీరవిద్యావంతుల్లాగ స్థానిక గాథను చెప్పడానికే వీళ్ళు పరిమితం కారు. పై దాసర్ల వీరవిద్యావంతుల మధ్యగా గంగిరెద్దుల వాళ్ళను చేర్చడం సర్రైందవుతుంది. . గున్నమ్మ పాట- వస్తు తత్వం ఈ గంగిరెద్దులు కాల్పులు జరిగిన ప్రాంతానికి మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలోనే వున్న భైరిసారంగపురానికి చెందిన వాళ్ళు. (ఆ వూరు మందసకు రెండుకిలోమీటర్ల దూరమే) ఈ వూళ్ళో 1960లో ధర్మపురి కృష్ణమూర్తిగారు సేకరించిన కథలో, నేను 1987 లో ఇక్కడ రికార్డుచేసిన కథలో రాజపురం కాల్పులకు కారణమైన సమస్యలు, సంఘర్షణ ఎలాంటి 159

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

మార్పు లేకుండ వర్ణించబడ్డాయి. (అవి దశాబ్దాలుగా అలాగే ప్రసారం చేయబడుతున్నాయి) కాల్పుల స్థలానికి 16 కిలోమీటర్ల దూరంలోని నెమలి నారాయణపురం గంగిరెద్దుల

పాటల్లో, కలప సమస్య, శిస్తుల ప్రస్తావనే లేదు. (నేను ఈ వూళ్ళో 1987లో, 1993లో

సేకరించిన కథల్లోనూ ఇలాగే వుంది) (అలాగే లఖనాపురం పాటలో సమస్యల ప్రస్తావన

లేదు).

ఘటన 'ప్రత్యక్షంగా తెలిసిన శ్రోతల మధ్య పాడే కధపై యధార్ధత నమోదుకు (౪౮11 ౪26 సంబంధించిన ఒత్తిడి శోతలపరంగా ఉంటుంది. ఇది కధలో వస్తుతత్వాన్ని (00- 666౪100 నిల్చుకోవడానికి కారణమవుతుంది. దీన్ని బట్టి ఘటన జరిగిన ప్రాంతం (దీన్నే కేంద్రం అంటున్నాను) నుండి భౌగోళికంగా దూరం పెరిగిన కొద్దీ ఆ ఘటన చిత్రణలో యధార్ధత తగ్గుతుందని నిర్ధారించవచ్చు అలాగే ఘటన జరిగిన ప్రాంతంలో సేకరించిన కథలు, ఆ పరిధి బయట వున్నవాటితో పోలిస్తే సాపేక్షికంగా యదార్ధంగా వుంటాయనే నిర్ధారణకూ రావచ్చు.

అయితే కొన్నిసార్లు ఘటన ప్రాంతంలో అల్లిన కధల్లో పాత్రలకు సంబంధించిన కల్పనలు యధార్థతను (౯౫0 ౪213ల గందరగోళం చేస్తాయి.

సారంగపురం వాళ్ళ కధలో చనిపోయిన గున్నమ్మను మందస కోట సింహద్వారం ముందుంచి ఫోటో తీశారని వుంది. (మరో రూపం 'సింహద్వారంకు శిరసే కడతారా అంటుంది)

ఈ కల్పనలు గున్నమ్మ పాత్ర ప్రాధాన్యతను పెంచడానికి చేసినవే! ఈ ప్రాధాన్యతా కల్పనలు యధార్థాలుగా భావించడానికి, కధ యధార్ధతను (కంర ౪2100) గందరగోళం చేస్తాయి. ఇలాంటి వాటిని ఘటన జరిగిన ప్రాంతంలోని ఇతర కధలతో పోలిస్తే వాస్తవం తెలిసి వస్తుంది.

దాసర్ల కథ కంటే గంగరెద్దుల కధలో కాల్పనిక, పురాణ (00/11) అంశాలు ఎక్కువ.

కలువల వేటకు పోయినపుడు, వాటి రేకు తగిలి గున్నమ్మ కన్ను పోయిందట. (నిజానికి వరి గొలుసు గుచ్చుకొని కన్ను పోయింది) ఉన్నత వంశాల పాత్రల్ని వర్జించేటపుడు అతి మానుష లక్షణాల్ని ఆపాదించే మౌభిక కళాకారుల శిక్షణ, మనస్థితిలాగే గున్నమ్మలాంటి సాధారణ పాత్రల ్రత్యేకఠలను రూపు కట్టడానికి ఇలాంటి లోప పప్రత్యేకతలని కల్పిస్తారు. గంగిరెద్దుల పాటల్లోనూ కేంద్రం బయట వున్న లఖనాపురం పాటలో పురాణ) అంశాలు ఎక్కువ. దానిలో గున్నమ్మ భీముని గడియలో పుట్టిందట. ఆమె వంద బళ్ళతో అడవికి వెళ్ళడం, పోలీసుల్ని ఎదిరించడంలో పోలీసులు ఈ భీమబలాన్నే చూశారు.

గుడ్డికన్నుతోని దీనికంతా గుర్తయా రెండుకళ్ళుంటేను రెక్కలతో ఎగిరేనా 160

నాలుగో భాగం రెండు కళ్ళుంటేనూ కలియుగము వేలునా

అంగవైకల్యం వున్నవాళ్ళు తెలివైనవాళ్ళనీ, అసాధారణ వ్యక్తిత్వమున్నవాళ్లని పాడే కథకుల నమ్మకం. పాదే కథల్లో ఇలాంటి కల్పన సాధారణం (కుంటిమల్లారెడ్డి కథలోను “ెండుకాళ్ళుంటేనూ కలియుగము వేలునా” అని ఆ కథకుడు మల్లారెడ్డిని ఊహిస్తాడు).

గున్నమ్మ ఈ అసాధారణ వ్యక్తిత్వమే ఆమె కదిలికల్లో (శబ్దభేదిలాగ వెళ్ళుచున్నాది), చర్యల్లో (గంటల జంపినాది కంపిని జమానుల్సిి, మరణంలో (ఏడు నిలువు లెగిరి చనిపోయినాదమ్మా) దర్శించాడు కథకుడు. ఆ పురాణ కల్పనలకు తానూ ఆశ్చర్యపడతాడు. విస్మితుడౌతాడు.

దాసర్ల కథతో పోలిస్తే కేంద్రంలోని గంగిరెద్దుల పాటల్లో వస్తుగతత్వం ఎక్కువ.పాత్ర చిత్రణలో కల్పనలున్నా వాటిలో పురాణాంశాలు తక్కువ. కేంద్రం బయటి పాటల్లో పురాణాంశాలు పెరిగాయి.

కథలో కాల్పనిక, పురాణాంశాలు ఎన్ని పెరిగితే ఆ కథకు అంత జనప్రియత్వం (౦౧౦12౫౮) వున్నట్లు లెక్క ఆ మేరకు వస్తుగతత్వం పోయినట్లూ లెక్క. ఇలా కేంద్రంలోని పాటలు గున్నమ్మ చుట్టూ అల్లుకున్న కల్పనలవల్ల జనప్రియమైతే, కేంద్రం బయటి పాటలు కల్చనలకు తోడైన పురాణాంశాలవల్ల జనప్రియత్వాన్ని పొందాయి. ఇ

చాసర్ల కథతో పోలిస్తే, గంగిరెద్దుల పాటకు అ ప్రాంతంలో జనప్రియత్వం వుందనడానికి ఆ పాటకు మూడు రకాల పాఠాలు (1615105) వుండటం, వాటిలో గున్నమ్మ వ్యక్తిత్వాన్ని వైవిధ్యంతో తీర్చడం, ఆమె ఇంటిపేర్లను సైతం మార్పులతో, వ్యక్తిత్వ విశేషణాలతో వర్జించడాలు పాఠ్యాలు (1౫5) అందించే సాక్ష్యాలు.

ఘటన కాలంలో లేకుండా, తర్వాత సమాజంలో వచ్చిన సాంకేతిక మార్పులు కథల్లోకి అసంకల్పితంగా చోటు చేసుకున్నాయి. కలక్టరు 'ఫోనును” గుంజడం, “సోడాలు పుచ్చుకోవడం' లాంటివి. కారు ముందు "సెప్పుల సీలలు వేయడంి,

ఇలా రెండు తరాల క్రితం జరిగిన ఒక యధార్థ ఘటన అరవైయేళ్ళ కాలంలో పూర్తిస్థాయి జానపద పాడే కథగా (0116 80%8 ౧౪౫2౧౪7 రూపుదిద్దుకున్నది.

ప్రఖ్యాతమైన ఒక చారిత్రక ఘటన ఇలా జానపద పాడే కథగా మారడానికి పై కాలం సరిపోతుందని స్థూలంగా భావించవచ్చు. (దాసర్ల కథతో పోలిస్తే ఈ గంగిరెద్దుల పాట విశాల (ప్రాంతంలో ప్రచారంలో వుండటమూ దీనికి సాక్ష్యమే.)

అయితే కేంద్రంలోని ఖైరిసారంగపురంలో నేను 2000లో రికార్డుచేసిన గంగిరెద్దుల పాటలో “ఇంటిపన్ను పంటపన్ను ఎక్కువగను వేసేను....పన్నులు లేనడవులకి పన్నులు వేయించేను లాంటి సమస్యల చిత్రణ లేదు. కర్రలకోసం సాగిన సంఘర్షణ గున్నమ్మ

" 161

ముందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం చుట్టూ రూపొందడం కన్పిస్తుంది. కాలం గడిచేగొద్దీ యధార్ధత చిత్రణ కనుమరుగయి, వ్యక్తి ప్రాధాన్యత పెరుగుతుందని తెలుస్తుంది. వృత్తిగాయకులు-వాళ్ళ కథలూ, ప్రసారం గున్నమ్మ కథను పాడే గాయకులు అక్షరాలు నేర్వని వాళ్ళు. వృత్తి గాయకులు. వాళ్ళలో గంగిరెద్దులవాళ్లు సంచారజీవులైన యాచకులు, దాసర్లు 'అస్పృశ్యులు' (ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం గంగిరెద్దులను వెనకబడిన తరగతుల్లో చేరిస్తే దాసర్లను 'షెడ్యూల్డ కులాల్లో చేర్చింది). వీళ్ళు హిందూ సమాజ కులాల నిచ్చెనలో అట్టడుగు మెట్లు. వీళ్ళలో ఒకరు ఊరు చివర గుడిసెల్లోకి విసిరివేయబడగా, మరొకరు వూరి బయట చెట్లకింద జీవితాల్ని వెల్లమార్చుకునే సంచారజీవులు. ఇద్దరూ ఎలాంటి ఆస్తిపాస్తులు లేనివాళ్ళు. వ్యవసాయ కూలీలు. పనులు దొరకని వేసవిలో అడుక్కునే 'వృత్తిగాయకులు” మతరీత్యా చూస్తే పై ఇద్దరూ వైష్ణవులే (గంగిరెద్దులు సింవాద్రి అప్పన్న" భక్తులు). అయిన వీళ్ళ కధలు, పాటలపై వైష్ణవాచారపు ప్రమేయంగానీ, నియంత్రణలుగానీ లేవు. దాసర్లలో శంఖుదాసర్హు, కొమ్మదాసర్లు, మాలదాసర్లనే ఎన్నో విభాగాల వారున్నారు. వాళ్ళలో ఇన్ని రకాలు, తేడాలు ఉన్నా ఆర్ధిక, సామాజిక జీవన స్టాయిల్లో మాత్రం తేడాలేమీ లేనట్లే. వీళ్ళలో గున్నమ్మ కథపాదే దాసర్లు శ్రీకాకుళం బీల్లాలో మందస నమీవ శ్రీనివాసపురంలో, ఉద్దానపు మెట్టూరుల్లో వున్నారు. పనుల్లేని వేసవిలో స్త్రీలను, పిల్లలను ఇళ్ళ దగ్గర వదలి పురుషులు గాయకులుగా గ్రామాల్లో యాచనకు వెళతారు. దినంలో పాడుతూ యాచిస్తారు. గ్రామస్తులు చెప్పిస్తే రాత్రుల్లో కధలు చెపుతారు. శ్రీకాకుళంలో కాంభోజరాజు, బాలనాగమ్మ, సన్యాసమ్మ, బొబ్బిలియుద్ద కధలను చెపుతారు. స్టానికమైన గున్నమ్మ కథ. దువ్వందొర కధల్నీ పాడతారు. !* బొబ్బిలియుద్ధం పాదటంలో వీళ్ళు నేర్పరులు. ఇలాగే చారిత్రక, స్థానిక, సామాజిక ఘటనలను కధలుగా మలచి పాడటంలో నేర్పున్న కళాకారులు మాలదాసర్లు.. గంగిరెద్దులు శ్రీకాకుళం జిల్లా మందస ప్రాంతంలో ఖైరి సారంగపురం, నెమలి నారాయణపురాల్లో వున్నారు. ఈ (ప్రాంత గంగిరెద్దులు ఏడాదికి నాలుగు నెలలు (సంక్రాంతి నుండి ఉగాదివరకు) సంచారం చేస్తారు. దాసర్లలా కాక కుటుంబాలతో పాటు సంచారానికి వెళతారు. ఇది వీళ్ళ కుల కట్టుబాటు '* ఈ సంచారాన్ని వీళ్ళు 'దండుకోవడానికి వెళ్ళడం గా పిలుస్తారు. గంగిరెద్దులు ప్రస్తుతం ఏదో ఒక వూళ్ళో స్థిరపడ్డా, అంతకుముందు సంచారజాతిగా వున్నారనడానికి రుజువే ఏటా దండుకోవడానికి వెళ్ళాలనే వీళ్ళ ఈ కుల కట్టుబాటు. వీళ్ళు పాడే కధనాల్లో కధలు తక్కువే! అవైనా ఒకటి రెండు సన్నివేశాలున్న కధనాలు, ఘటనా ్రధానాలు. స్థానికంగా జరిగిన ఘటనలను కధలుగా మలచిపాడేవి తెలుకల నూకమ్మ, 162

నాలుగో భాగం మాలవారి మంగమ్మ, ఈశ్వరమ్మ, సన్యాసమ్మ, గున్నమ్మ పాటల్లాంటివి.!” ఇవి కాకుండ లోకంలో జరిగే పరిణామాలను వాళ్ళ దృక్పధంతో పాటలుగా మలచి పాడటమే ఎక్కువ వీటిని చెణుకులు అంటారు. వీటిని ఆ ప్రాంత జనం ఇష్టంతో వింటారు (ప్రపంచ చిత్రం లాంటివి)

ఇలా వీళ్ళ కధనాలు సంక్షిప్తంగా వుండటానికి, వాళ్ళు పాటలనే ఎక్కువగా పాడటానికి కారణం వాళ్ళు యాచించుకోవాల్సి రావడమే. ప్రతి ఇంటి దగ్గర కథనో, కథా సన్నివేశాన్నో పాడటం వుండే తక్కువ సమయంలో సాధ్యం కాదు. వీని బదులు పాటలైకే మరింతగా దాతల్ని ఉత్సాహపరుస్తాయి, వినోదాన్ని అందిస్తాయి. యాచకులుగా వాళ్ళ సృజన అందుకే కధలకంటే చమత్మారపు పాటలవైపు మొగ్గుచూపుకుంది. ఇలా శ్రోతలకు వినోదం, ఉల్లాసాలనిచ్చి వాళ్ళిచ్చే గుప్పెడు ధాన్యానికి ఆశపడటమే గానకళ వల్ల దాసర్హు, గంగిరెద్దులకు అందే ప్రయోజనం ఫలితం.

ఈ కళాకారుల కళ కంటే వీళ్ళ సామాజిక స్టాయి పట్ల పట్టింపువున్న హిందూ సమాజం శ్రమను స్వంతం చేసుకొని, శ్రమించే వాళ్ళను మరచినట్లే వాళ్ళ కళను ఆలకించి, వాళ్ళను దూరంగా వుంచుతుంది. గాయకులుగా వీళ్ళు జనం వాకిళ్ళలో నిలబడే పాడాల్సివుంటుంది. జనం చరిత్రను గానం చేసి, ఊరి బయట-అదీ, కటిక పేదరికంలో- వుండాల్సివస్తున్నది. ఇలా సంస్కృతిని, చరిత్రను ప్రాణవంతంచేసి, ప్రజల వీరత్వం, పోరాటం, త్యాగం, అమరత్వాలనే విలువల స్ఫూర్తిని కొత్తతరాలకు అందిస్తున్న ఈ కళాకారుల్ని సమాజం కనీస స్థాయిలోనే గుర్తిస్తున్నది.

ఈ గాయకులు మందస ప్రాంతంలో గత 60 ఏళ్ళుగా పాదుతున్నారంటే ఎలాంటి అడ్డంకులు, ఆటుపోట్లు లేకుండా అని కాదు. వీళ్ళను ఆదరించిన వాళ్ళున్నట్లే గున్నమ్మ పాటను మార్చమని భయపెట్టిన వాళ్ళూవున్నారు.

మాలదాసర్లను తిట్టాం. తొత్తుకొడకల్లారా, పాదకండిరా .. ఉన్నదున్నట్లు పాడండి. ఎక్కడో పాడితే పాడండి కానీ, మా దగ్గర పాడకండి పాడితే తన్నేస్తాము...గంగిరెద్డు

• లోళ్ళనీ తిట్టాం. చెయ్యని పనికి ఎందుకు పాడతారు.అన్నాం... ! వాళ్ళు ఇటుకేసి మరి రాలేదు ఈ

ఈ విషయాన్ని దాసర్లూ చెప్పారు. “* 'గున్నమ్మ'కు ప్రజల్లో (ప్రఖ్యాతి వచ్చిన తర్వాత ఆ స్థానంలో కాల్పుల్లో చనిపోయిన తమ వాళ్ళను నిలపాలన్న వాళ్ళ ప్రయాసే గాయకులను భయపెట్టడానికి కారణం. దానికి వీళ్ళు జడిసిపోలేదు, సరికదా వాటీని మౌనంగానే సహించారు. ప్రతిఘటించారనీ చెప్పాల్సివుంది. కొంతకాలం పాటు పాడటాన్ని ఆపనైనా ఆపారుగానీ, పాత్రల్ని మార్చిపాడలేదు. *

కేవలం భృతికి మాత్రమే పాదే మాటైతే, వాళ్ళు ప్రతిఫలాన్ని ఆశించి పాత్రల్ని ఆ

163

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మాటకాస్తే కథనే మార్చివుందురు. తన తండ్రులు కట్టిన పాటను, తమకు వారసత్వంగా అందిన కధల్ని వాటి ఇతివృత్తాల్ని సత్యమని నమ్ముకాన్న ఈ గాయకులు పై శక్తుల ఒత్తిళ్ళకు లొంగలేదు. పైగా, జమిందారీలోని సమాజశ్రేణుల్లో కింది పొరగా వుండి, దోపిడికి కనిష్టంగా గురైన ఈ గాయకులకు రైతులు చేసిన సాహసం, పోరాటాల పట్ల వున్న అభిమానం వల్ల కథ ఉనికిలోకి వచ్చినట్లే, వాళ్ళ స్థితీ, విలువల వ్యవస్థా నేటికీ మారని పరిస్థితుల్లో, గున్నమ్మ కథపట్ల అనుబంధం వల్లనే ఆటుపోట్లు ఎన్నివచ్చినా ఆ కధను తరాలపాటు ప్రజల్లో నిలిపి వుంచగలుగుతున్నారు. ప్రజల జ్ఞాపకాల్ని ప్రజల జ్ఞాపకాల్ని తట్టిలేపుతున్నారు. సమాజంలో వచ్చే మార్పులు అసంకల్పితంగా వాళ్ళ కధలోకి వస్తున్నా పాత్రల్నీ ఇతివృత్తాన్నీ, భావజాలాన్నీ మార్చడంలేదు. వీరి ఈ నిబద్దత, తాదాత్య్యతల వల్లనే ఈ కథలో యదార్ధత (020 ౪210ల కొనసాగుతున్నది (ఇతివృత్తం, యదార్ధతల స్థానాన్ని కల్పన, పురాణాంశాలు ఆక్రమించడం కేంద్రం బయటి పాటల్లోనే). పై అన్ని కారణాల వల్ల కాల్పుల ఘటన జరిగి ఆరు దశాబ్దాలు గడిచినా, నేటికీ శ్రీకాకుళం పల్లెపట్టుల్లో గున్నమ్మకధ 'ప్రతిధ్వనిస్తున్నది. ఇన్నేళ్ళుగా గాయకులు పాడటం, ప్రజలు ఆదరించడం జరుగుతున్నదంటే భూస్వామ్య దోపిడి, సామ్రాజ్యవాదాలను ఎదిరించాలన్న అకాంక్షా, ఎదిరించిన వీరులపట్ల ఆరాధనలు ప్రజల్లో బలంగా వున్నట్లు రుజువవుతుంది. ఈ భావజాలాన్ని వీరత్వం, పోరాటం, త్యాగంలాంటి విలువలను జనం ఇష్టపడటం వల్లనే ఈ కధాగానం ఈ ప్రాంతంలో మనగలుగుతున్నది. నిర్దిష్టమైన పోషకులు (200039) లేకున్నా నిలిచివున్నది. నిజానికి, గున్నమ్మ కధల్ని ఆదరించే ప్రజల చైతన్యం, అకాంక్షలే మౌఖీక సంప్రదాయాన్ని ఆ గాయకుల్ని రక్షించే వనరులు. ఇవి సమాజంలో బలంగా ఉన్నంతవరకూ ఈ సంప్రదాయం, గాయకులు మనుగడ సాగిస్తారు. ప్రజల సాంస్కృతికాభిరుచులు మారినపుడు ఈ సంప్రదాయం అస్తిత్వం కోసం వెతుక్కుంటుంది. ప్రపంచీకరణ (610021152[00) ఉధృతమవుతున్న నేటి పరిస్థితుల్లో ఈ మౌఖిక సంప్రదాయం, కళాకారులు అప్పటిదాకా ప్రజల్లో వున్న చోటును కోల్పోయి, సమాజానికి అపరిచితులు కావల్సిన ప్రమాదమే ముంచుకు వస్తున్నది. 164

కేం లిఖిత కథనాలు: కథనం-భావజాలం

1940 నుండి గడచిన 60 ఏళ్ళలో రాజపురం కాల్పుల ఘటనపై లిఖిత కధనాలు (60 14౧26769) వచ్చాయి ప్రస్తావనలు (611169), వ్యాసం, గేయం, పద్య ఖండిక, ప్రజా కళారూపం, బు(ర్రకధ-వచనం కలిసిన మిశ్రమరూపం లాంటి వైవిధ్యమున్న ప్రక్రియల్లో ఈ కధనాలు వచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం మందస ప్రాంతం నుండే రావడంతో వీటి స్థానికత్వం తెలుస్తుంది. పై 60 ఏళ్ళలో ఈ ఘటన లిఖిత కథనాల్లో పొందిన రూపాన్ని వానిలోని భావజాలాన్ని చూద్దాం.

భారత ప్రభుత్వ విద్యాశాఖ (ప్రచురించిన 'మార్టీర్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా' (మొదటి సంపుటి 1969)లో రాజపురం స్వాతంత్ర్య యోధులపై రాసిన ప్రస్తావన (606౧0 ఇలాగున్నద్ర. 2!

52502204 *స2 600%4యు2 (5006): 0.20 7వశ206282. 0156. 5112101200. తఊం౦0102 226690: 001% 45 10 106 16౪016 0౫ 16 6౦916 01 ఖు జ సైులలుు 111286 28241031 46 98630 2000గ4ట 1 1940. 312760 20664 116 0011601001 206 (406 01106 5106 ౫16 101166 0” 16 901106, 2140080 9116 ౪/23 016820206౬ ఉం? 10600అ646006. 2జ2020స్రటటుు. ₹/25 26- 20066 722 660020020200 10 [010౮ల ల లుం గున్నమ్మతో బాటు చనిపోయిన రైతులపై ప్రస్తావనలు దీనిలోలేవు.

“ఆంధ్రప్రదేశ్‌ స్వాతంత్ర్య సమరంలో ఎవరెవరు అనే గ్రంధంలో గున్నమ్మపై ప్రస్తావన ఇలాంటిదే.22 గున్నమ్మ కాల్చబడ్డపుడు ఆమె గర్భిణి అనే పై ్రస్తావనలోని విషయమే దీనిలోవుంది.

గున్నమ్మ చనిపోయేనాటికి ఆమెకు పిల్లలులేరు. ఆవిడకు “పిల్లలు కావడం లేదని దేవుళ్ళ దగ్గరికనీ, మందులకనీ తిప్పుతుండే వాళ్ళు; ఆమె చనిపోయేనాటికి పిల్లలు కావాలన్నది గున్నమ్మ అభీష్టం కాబట్టి జనం ఆమెను గర్భిణి అన్నారో, లేక ఆమె సన్నిహితులెవరన్నా చెబితే అలా ప్రచారమైైందో తెలవదు. కానీ, 'ఆమె గర్భిణి అన్న ప్రచారమే ఆనాటికి అక్కడి ప్రజల్లో వుండేది. ఈ వుండటమే పై (ప్రస్తావన గున్నమ్మను గర్భిణిగా రాయడానికి కారణమైవుంటుంది వీరగాధల్లోకి అతిశయోక్తులు ఎక్కివచ్చినట్లే ఈ లిఖిత కధనాలకూ ఈ సంగతి చేరివుంటుంది. (అందుకే రాజపురం చెంత నిలిపిన స్థూపం మీద సైతం 'సాసుమాను

16వ

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం గున్నమ్మ (గర్భిణి) అనే చెక్కబడింది).

ప్రజలు సాధారణ స్త్రీని వీరనారిగా కీర్తించాలంటే ఆమెకు వున్న అన్ని వ్యతిరేక పరిస్థితులూ (అంగవైకల్యం, పేదరికం, ఆఖరికి, పిల్లలులేకపోవడం లాంటివి) సానుకూలంగా మార్చబదాలి. అప్పుడే ఇలాంటి స్త్రీలు వీరనారులుగా కీర్తించబడటానికి అనుకూలత గలిగివుంటారు. ఈ అనుకూలతలు లేని కొందరు వీరనారులుగా కీర్తించబడనూవచ్చు, అయితే అదేమంత భావోద్వేగాన్ని (0/40121 ?632095ల) కలిగించదు ఇలాంటి సాధారణ స్త్రీలు పోరాడే సందర్భంలో గర్భిణులుగా వున్నారనడం మాత్రం భావోద్వేగాన్ని ఎన్నో రేట్లు ఎక్కువచేస్తుంది. ఈ స్థితి వీళ్ళ వీరత్వ ప్రశంసకు అదనంగా చేరే విలువ.

నిజానికి సాఫల్యత వ్యవస్థల్లో (1611110/ 9/51600) ప్రీ గర్భంతో వుండటం ఒక (నైతిక) విలువ(లాంటిడే). అలాంటి ్రీని ఆ వ్యవస్థ జాగ్రత్తగా చూస్తుంది. ఆమెను కాబోయే తల్లిగా గౌరవించడం, ప్రత్యేక (శ్రద్ధతో చూడటం, ఇంటిపని చేయనీయకపోవడంలాంటి మానవీయ దృష్టిని ఆమెపట్ల సమాజం చూపేది. ఆ స్త్రీలో రెండు ప్రాణాలు కలసివుందటం, భౌతికంగా చురుకైన కదలికకు వీలులేని స్టితివల్ల కూడా ఆమెకు ప్రత్యేక స్థాయి కల్పించబడుతుంది. (అదే కూలి స్రీలకు గర్భంతో వుండటం 'సాధారణ స్థితే. ఇతరులు వాళ్ళను అలాగే చూస్తారు. పనులకు పోకుంటే గడవని పరిస్థితి గదా మరి వాళ్ళది).

ఇలాంటి పరిస్థితిలో గర్భిణిగా ఉండి స్త్రీ చేసే వీరత్వం ఎంతో అసాధారణం.

అపురూపం. అయితే-అంతకంటే అనూహ్యం అమెను చంపడం. ఇది అమానుషమైన జంట నేరంగా చూడబడుతుంది. ఈ నేరం చంపేవాళ్ళ రాక్షసత్వాన్ని రెండింతలు చేయడం వరకే కాక, అలా చనిపోయిన వాళ్ళ వీరత్వాల్ని ఎంతో ప్రశంసతో చూడడానికి కారణమవుతుంది 'సాధారణ స్త్రీని కాదు. గర్భిణీ స్త్రీని చంపారు" అనేది చంపినవాళ్ళు అత్యంత నీచులనీ, రాక్షసులనీ, భయంకరులనే అభిప్రాయాన్ని కల్గిస్తుంది. (విలువలు దిగజారిన ఇప్పటి పరిస్థితుల్లోనే గుజరాత్‌లో గర్భిణీ స్త్రీని చంపటం ప్రజల్లో అసహ్యాన్ని కలిగిస్తున్నపుడు విలువలు సాపేక్షికంగా బలంగా వున్న ఆ 1940 నాటి రోజుల్లో ప్రజల ్రతిస్పందన ఎలా వుందేదో ఊహించుకోగలం) కాబట్టి గున్నమ్మ “గర్భిణి స్త్రోగా చనిపోయిన తర్వాత జరిగిన ప్రచారంలోని అభిప్రాయమే లిఖిత కథనాలకు చేరింది. (సాధారణంగా మౌఖిక కళాకారులు చేసే కల్చన ఈ సందర్భంగా లిఖిత కధనాలు చేశాయి. గమనించాల్సిందేమంటే ఈ [ప్రాంతం నుండి ఘటన తర్వాత రూపొందిన రెండు మౌఖిక కధనాల్లోనూ ఈ ప్రస్తావన లేకపోవడం)

చరిత్రకు సంబంధించిన, పై ఒకటి రెండు ప్రస్తావనలు (ఇంగ్లీషులో వచ్చినవి) తప్పు ఘటన జరిగిన 40 ఏళ్ళవరకు తెలుగులో ఎలాంటి లిఖిత కధనాలు రాలేదు (సమాచారం అందుతున్నంత మేరలో). అధ్యయనాలూ సాగలేదు. ఈ పోరాటాన్ని సాంస్కృతిక రంగం మరచిపోయిన తర్వాత, 1980 నుండే మళ్ళీ దీనిపై రచనలు రావడం, ఆసక్తి పెరగడం గమనించదగింది. 166

నాలుగో భాగం శ్రీకాకుళంలో విప్లవోద్యమం నడిచిన తర్వాతే ఈ పోరాటంపై పలువురి దృష్టి సారిందనడానికి దీనిపై ఆ తర్వాత వచ్చిన రచనలే సాక్ష్యం. 1980లో “వీరగున్నమ్మ' అనే రామచంద్ర శర్మ వ్యాసం 'అరుణతారి పత్రికలో వచ్చింది. తర్వాత. మందస ప్రాంతం నుండి బి. యస్‌. నారాయణగారి “వీరగున్నమ్మూ పుస్తకం ఆ పోరాటాన్ని వివరంగా వరించింది. ఇది “సాగునీటి కోసం మందస రైతాంగం చేసిన ఉద్యమానికి ప్రేరణ నివ్వడానికి 1986లో రాయబడింది. ఆ తర్వాత పదేళ్ళలో 4,5 రచనలు, వివిధ దృక్సధాలతో వచ్చాయి ఈ రాక కాకతాళీయం కాదు. బి యస్‌ .నారాయణగారి వీర గున్నమ్మకు ప్రతిస్పందనగా రావడం వున్న కారణాల్లో ముఖ్యమైంది. మందస పోరాటంలో తన పాత్ర తెల్పుతూ (సర్టార్‌ గౌతు లచ్చన్న జీవితచరిత్ర 1990), ఇది కాంగ్రెసు చేసిన పోరాటమంటూ (మందస కాల్పులు-1940, టి.యస్‌.గుప్తా వ్యాసం 1993), ఆ పోరాటంలో మరణించిన వాళ్ళ వీరత్వాన్ని కీర్తిస్తూ వాళ్ళ కుటుంబ సభ్యులు రాసినవి (మందసా జమిందాదీ పోరాటం) గుంట విశ్వనాధరావు, పద్యఖండిక 19947), ఆ పోరాటాన్ని గానంచేస్తూ, పోరాడాలంటూ (వీరగున్నమ్మ కధ (గొల్లసుద్దులు) నిశితాసి, 1995), ఆ పోరాట నాయకుల్ని సంస్కరిస్తూ (మార్చుకోసం' వ్యాస సంకలనం 1995) ఎన్నో కధనాలు ఈ పదేళ్ళలో వచ్చాయి. భూసమస్యను పరిష్కరించడానికి సమాజంలో రాజకీయోద్యమాలు సాగుతున్నపుడు ఆ ఉద్యమాలకు పూర్వం ఆ లక్ష్యంతో సాగిన పోరాటాలను వెలికితీసి, చర్చించి, వాటి అనుభవాలను తీసుకోవడం వర్తమానంలో సాగే ఉద్యమాలకు అవసరమౌతుంది. శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమం ఆ ప్రాంతంలో సాగిన నేపధ్యంలో మందస రైతు పోరాటంపై రచయితల దృష్టిపడింది. అందుకే పై రామచంద్ర శర్మ వ్యాసం, తర్వాత వీరగున్నమ్మ లాంటి కధనాలు రాసాగాయి. వాటిలో ముఖ్యమైన వాటిని చూద్దాం మందస రైతుల పోరాటం, గున్నమ్మ పాత్రల్ని రామచంద్ర శర్మ వ్యాసం ఇలా వివరించింది.2ే గున్నమ్మ గుండె గాండ్రించింది. తాను పేదరాలు. అయినా పదుగురినీ కూడగట్టగల దిట్ట, రైతులు కూడిన చోటల్లా తానుండవలసిందే. 1940లో మందసాలో రైతు మహాసభ జరిగింది. ఎస్టేటుదార్ల అక్రమాలకు నిరసన కోధతరంగమై పొంగింది. అడవుల మీదికి నడిచింది. తిరగబడిన రైతాంగ జనత. పోలీసులతో పోట్లాట ... వారి ముందర ఈ పూర్ణ గర్భిణీ కాళీస్వరూపిణిలా నిలిచింది. పోలీసుల లారీలని తిప్పికొడుతూ రోకలిబండ ..?" ఆ న్ధలం రాజమణివురం. యిప్పుడు వీరగున్నమ్మపురం అనే పేరుతో వుంది. ఎందుకనంటే, తాను అక్కడ 167

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నేలకొరిగింది, పోలీసుతూటా దెబ్బలకు బొబ్బరిస్తూ ఆడపులిలా. ఈ కవితాత్మక కథనం గున్నమ్మను పేదరైతుల సమీకర్తగా, నాయకురాలిగా నిలిపింది. ఈ చిత్రణలో గున్నమ్మ అ) పూర్ణగర్భిణిగా, ఆ) ఇళ్ళలో పనిముట్టుగా వాడుతూ అనుకొని సందర్భాల్లో పనిముట్టుగా ఉపయోగపెట్టుకనే రోకలిబండను ఆయుధంగా వాడటం; ఇ) పోలీసులను ఎదుర్కోవటం; _ ఆమెను ఈ) శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమంలో ఖ్యాతికెక్కిన 'పులి 'ప్రతీకతో పోల్చడం, ఉ) కాళీ స్వరూపంగా ఊహించటం అనే అలంకారాలు (1062- 900౧, ప్రతీకలు (9౫0018) ముఖ్యమైనవి. శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమంలో స్త్రీలు పురుషులతో కలిసి ఎలా పోరాడారో అలా స్త్రీలు పోరాడాలనే ఉద్దేశంతో గున్నమ్మను ఉద్యమ సమీకర్తగా మలచిన కధనం ఇది. దీంతో గున్నమ్మ పాత్ర ఆదర్భంగ రూపొంది, పాఠకులపై ప్రభావం వేయాలన్నది వ్యాసకర్త ఉద్దేశం. అందుకే గున్నమ్మ మహిళా సమీకర్త అయింది. అందుబాటులోని ఆయుధాలతో పోలీసుల్ని ఎదిరించడంతో “వీరనారో అయింది. (ఈ రెండూ శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమంలో స్త్రీలు చేసినవే!). అమరత్వం లక్ష్యం ప్రజల్లో దేశభక్తిని పురికొల్పడమైనపుడు సహజంగా అది కీర్తించదగింది అవుతుంది. ఈ దేశభక్తిని రేకెత్తించడానికి కధనంలో వీర, కరుణ రసాల్ని పురాణ ప్రతీకల్ని ఉపయోగించాల్సివుంటుంది. పాలకుల అమాననీయత _ ఎక్కువయినపుడు బలహీనులుగా సమాజం భావించే స్రీలు సైతం ఆ అధికారంపై తిరగబడటమే ఆ అధికారాన్ని బలహీనం చేసినట్లుగా సమాజం భావిస్తుంది. (నిన్నేటిరా.... ఆడవాళ్ళూ కొడతారు-అన్నట్లుగా).. పైగా గర్భిణీ స్త్రీ గున్నమ్మ వీరత్వం, అమరత్వాల వల్ల పాలకులకు వచ్చిన అపఖ్యాతితో వాళ్లు బలహీనపడ్డపుడు ఇది మరింత నిజమవుతుంది. దీనికి తోడు, ఆనాటికి సమస్యల పరిష్కారం కోసం రైతులు తిరగబడతారన్న అనుభవం నాగరిక సమాజం (01౪1115664 ౪0164) లో లేదుకదా! అలాంటపుడు గున్నమ్మలాంటి స్త్రీలను మత, పురాణ ్రతీకలతో వ్యక్తీకరిస్తే వారి పోరాట శక్తి స్పష్టమవుతుందని, ఈ ఘటననపై రాసిన రచయితలు ఈ ప్రతీకలను స్వీకరించారు. రైతు నాయకుడు ఎన్‌.జి.రంగా గున్నమ్మను వర్ణించిన కధనం దీనికి అమరిన ఉదాహరణ.2ీ వీరత్వమున (ద్రౌపదీదేవి ధీమాను, రుద్రమదేవి. రౌద్రావతారమునకు ఈనాటి స్వరూపమా? అనిపించి శ్రీకాకుళమునకు, ఆపైన ఆంధ్రలోకానికి రైతులు కూలీలు (గ్రామీణులు మధ్య సామాన్య శ్రామిక జనాలలో ఎంత ఆత్మగౌరము, త్యాగము, ప్రజాసేవానురక్తి ప్రదర్శించిన తెలుగు తల్లి గదా మన గున్నమ్మ. గున్నమ్మను ఇతిహాస నాయిక (ద్రౌపదితో, చరిత్రలోని రుద్రమతో, తెలుగు జాతీయతకు వ్యక్తిరూపమైన తెలుగుతల్లితో ఏకకాలంలో పోల్చడం స్త్రీ శక్తిని శక్తిమంతంగా వ్యక్తీకరించడానికే! 168

నాలుగో భాగం దింతోపాటు, రైతు ప్రీల పోరాట శక్తిని, స్వాతంత్రోద్యమంలో భాగమైన మందస జమిందారీ వ్యతిరేక తిరుగుబాటును బి.యస్‌.నారాయణగారి వీరగున్నమ్మ శక్తిమంతంగా దీపించింది. బే గున్నమ్మా ఈ తిరుగుబాటు దేనికోసం? గున్నమ్మ :విముక్తికోసం కలెక్టరు .ఎవరికి విముక్తి? గున్నమ్మ : నా మాతృభూమికి, పీడిత రైతాంగానికి. కలెక్టరు . ఎవరినుండి? గున్నమ్మ "మీ ప్రభుత్వమునుండీ, వారి తాబేదార్తనుండి. కలెక్టరు : వారు బలవంతులు. గున్నమ్మ : అవును వారిది పశుబలం, మాకున్నది ఆత్మబలం. కలెక్టరు . రవి అస్తమించని మహాసామ్రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న ప్రభువులు. గున్నమ్మ : చివికి చెడిన అతుకులబొంత చినిగిపోతుందొకరోజు... కలెక్టరు : నీవు తెగించినంత మాత్రాన విముక్తి సాధ్యమా? గున్నమ్మ : పోరులో నా తనువు రాలిపోవచ్చు, అందలి విష్లవ జ్వాల అఖండమై విశ్వవ్యాపితమై అజేయమై, అనంతమై నలుబదికోట్ల భారతీయుల గుండెల్లో రగిలి వెలిగిస్తున్నది చిచ్చు. ఆ కార్చిచ్చు దహించివేస్తుంది మీ బ్రిటిషుసామ్రాజ్య విషవృక్ష సంతతిని, ఆ వెలుగే మా ప్రజలకళా జ్యోతియై నడిపిస్తుంది..... రైతుల రక్తాన్ని జలగల్లాగా పీల్చుకొని భోగభాగ్యాలు అనుభవించే. జమీందార్లకు మీ వత్తాసు ఇస్తున్నారు. మీలో జాతిరక్తం ఇగిరిపోయింది. న్యాయం, ధర్మ, దృష్టి మీలో తరిగిపోయింది. కలెక్టరుగారూ గాయముపై కారపుపాడిని చల్లడానికి ప్రయత్నించకు. కుతకుతలాడే హృదయములోని లోతులు చూడ సాహసించకు, నేను చావుకి సిద్ధం. నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నెరవేర్చుకోవచ్చు...... ఫెళఫెళమనే. కత్తుల ధ్వనులు, ఖంగు ఖంగుమనే గొడ్డళ్ల మోతలు, ఖణేల్‌ ఖణేల్‌మనే బల్లేలు పెనుగులాటలు, ఫట్‌ఫట్‌మనే బొడిసె బడితెల ప్రహారాలు.... అరపులు, ఆక్రందనాలతో రణవని? భీతావహమైపోయింది. “జై వీర గున్నమ్మా” అంటూ రైతు వీరులు దూకుతునే ఉన్నారు. ఎక్కడికక్కడ ముందువైపు, వెనుకవైపు ఎటుజూచిన నేల యీనినట్లు తిరుగుబాటుదారులే. గున్నమ్మ చేతినున్న గండ్రగొడ్డలి ప్రళయకాల రుద్రుని పాశంలా పరిభ్రమించిపోతోంది. మృత్యుదేవత ముఖము 169

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం తెరచుకుంది. ప్రళయమాసన్నమైనట్లు తోచింది. ఆ రణక్షేత్రంలో ఎంత రక్తపాతం? ఎంతసాహనం? ఎంత భీభత్సం ఆనాటి రాజవురం రణక్షేతం కురుక్షేత్రమైపోయింది... ఈ కధనంలో మందస రైతుల పోరాటంకన్నా రచయితే పారకుల ముందు ప్రత్యక్షమవుతాడు.

'రైతుల పోరాటానికి ఉత్తేజం, చైతన్యాలను ఇవ్వడానికి, రైతుల్ని కదిలించడానికి ఉపయోగపడుతుందిని 'వీరగున్నమ్మును రాసినట్లు రచయిత ఉద్దేశంగా తెల్పబడ్డది. తనకు అవసరమున్న ఉత్తేజం కోసం ఆ ఘటనను (5006) మార్చుకుంటానని రచయిత స్పష్టంగానే చెప్పాడు. దీనికి తగినట్లే పుస్తకంలో రైతుల పోరాటం తయారైంది. గున్నన్ము దేశభక్తికి, అమరత్వానికి రచయిత నీరాజనాలు సమర్పించాడు.

గున్నమ్మ వీరోచిత చర్యల్ని సవివరంగా వర్ణించి, పారకులకు రూపుకట్టి వాళ్ళలో కాల్పనిక భావోద్వేగాన్ని రేకెత్తించడంలో ఈ కధనం విజయవంతమైంది. ఈ సంఘర్వణ వర్ణనలో అకర్షణపెంచి, గున్నమ్మ, చక్రపాణులను నాయకులు (00280౧36) గా తీర్చి, మూర్తీభవించిన శౌర్యంగా, శౌర్య ప్రతీకలుగా మార్చడం ఈ కథనం ఎత్తుగడ. బ్రిటిష్‌ అధికార్లను 'ప్రతినాయకులుగా (2122011365) క్టూరులు, నియంతలుగా పారకులముందు రచయిత నిలిపాడు. అధికారుల తేలిపోయే ప్రశ్నలకు గున్నమ్మచే “పేలే ఫిరంగి'లా సమాధానాలు చెప్పించి, ఆ అధికార్ల అనైతికతను సంభాషణల్లో బహిర్గతం చేయించజూశాడు. అధికార్లను 'బైటిష్‌ పాలకుల తప్పులకు స్పటికీకరించబడ్డ నిలువెత్తు రూపాలుగా చిత్రించి, గున్నమ్మ పరాక్రమం, నైతిక స్టెర్యాలతో ఆ సామ్రాజ్యపు విగ్రహరూపాల్ని తుండతుందడాలుగా చేయించాడు రచయిత. ఈ కధనంలో వాస్తవ్వానికి భిన్నంగా 'ఎటు జూనినా నేలయీనినట్లు తిరుగుబాటుదారులే'.

రచయిత పారకుల్లో రూపుకట్టదల్పిన బీభత్సాన్ని, వాళ్ళ మనస్సులో వున్న పోలికకు సన్నిహితంగా “ఆనాటి రాజపురం రణక్షేత్రం కురుక్షేత్రమైపోయింది” అంటూ జతచేశాడు.

అందుకే ఈ కథనంలో, రైతుల తరపున ఒకరిద్దరి వీరత్వం, త్యాగ సంసిద్ధత, ఫిరంగుల్లా పేల్చే మాటల తీరు, సాహసాలు, ప్రాణాలు పోతున్నా ధైర్య ప్రవచనాలు, ఉపస్యాసాలు వెరసి అతివాద జాతీయవాద కధనం రూపొందింది. నాయకులు అతి మానుషులు ($061 760) గా పెరిగిపోయి, చేసే ఒంటిచేతి ఘోర యుద్దాలు, జనం వాళ్ళకు వీరారాధనలు అంతా కలిసి ఒక భీభత్స భావావేశాన్ని పాఠకులకు కలీగించడంలో సఫలమవుతుంది ఈ కధనం.

ఏమైనా రాజపురం రైతుల ప్రతిఘటన కథనం తొలిప్రయత్నంలోనే అతివాద జాతీయతావాద కధనంగా రూపెత్తింది. 1/70

నాలుగో భాగం గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్రలో రైతులు బ్రిటిష్‌ అధికార్లను ప్రతిఘటించిన కథనం ఇదే కోవకు చెందింది. 2" మందస రైతుల తిరుగుబాటు గాంధేయవాదుల నేతృత్వంలో, శాంతియుతంగా సాగిందంటూ, 'మందస కాల్పులు-1940" వ్యాసంలో టి.యస్‌.గుప్త ఇలా వివరించారు. 2 అప్పటికి సరదారు గౌతు లచ్చన్న పనులపై వచ్చిన మార్పు పద్మనాభం, శ్రీపాద జగన్నాథం. పరిస్థితులు. విషమించకుందా గ్రామస్తులు ఆవేశాలు పదకుండా చూచి, అంతా సర్దుబాటు చేయడానికై సబ్‌ కలెక్టరుగారి సూచన బాగుంది. మీరు జామీను యివ్వండి. తరువాత ఏంచేయాలో మన నాయకులు నిర్ణయిస్తారు. గాంధీజీ సిద్ధాంతం (ప్రకారం మనం నడచుకోవాలి. భిటీష్‌ పాలకులు మనకు శత్రువులు కారు. వారు అరెస్టు చేస్తే లొంగిపోవాలని, పోలీసులను అధికారులను ధిక్కరించరాదని, మన ఉద్యమం అహింసా సిద్ధాంతాలను పొటించి నడవాలని హితబోధ చేయడం సాగించారు. కాని గ్రామస్థులు వారంరోజుల క్రితం పలాసలో ఆచార్య రంగాగారి అధ్యక్షతన జరిగిన అఖిల భారత కిసాన్‌ మహాసభలో నాయకులు కావించిన ఉపన్యాసాలకు ఉత్తేజితులై గ్రామంలో కొన్ని నిర్ణయాలు తీసుకొని, బ్రిటీష్‌ పాలకులు జరుపుచున్న యుద్దానికి ఏ విధంగాను సహకరించరాదని, పన్నులు రునుములు బ్రిటిష్‌ వారి ఏజెంటుగానున్న జమీందారుకు కూడా చెల్లించకుండా నిరాకరించాలని, బ్రిటిష్‌ అధికారులను ధిక్కరించాలని అందుకు ఎలాంటి అవాంతరాలు వచ్చినా వాటిని ఎదుర్శొవాలని, అహింస సిద్ధాంతాలతో పోరాటం జరపాలని చేసిన ఉద్చోధలు మనసారా నమ్మిన గుదారి రాజమణిపురం గ్రామస్తులు ఒక శపథం చేసి శపథానికి కట్టుబడి ఏప్రిల్‌ 1940 తేదీన రాజమణిపురం వచ్చిన సబ్‌ కలెక్టరుకు, డిప్యూటి పోలీసు సూపరింటెండెంటుకు ఏ విధంగాను సహకరించడానికి నిరాకరించారు. ఈ కథనాన్ని చూద్దాం కాంగ్రెసు వాదులైన పై నాయకులు రైతులకు గాంధి పద్ధతులను బోధించారు. అవి అ) ధిక్కారం కూడదు, ఆ) అహింస పాటించాలి, ఇ రైతులు ఏమిచేయాలో నాయకులు నిర్ణయిస్తారు, ఈ) _ బ్రిటిష్‌ పాలకులు శత్రువులు కారు అనడం ఈ బోధనల సారం. రైతులకు అహింస బోధించి, వాళ్ళను సంఘర్షణకు దూరం చేయాలనే గాంధీగారి పద్ధతిని నాయకులు రైతులకు బోధించారంటుందీ కథనం. ఇంత స్పష్టంగా కాకున్నా రైతుల్ని శాంతింపజేయడానికే నాయకులు శత విధాలా ప్రయత్నించారు (ఈ ప్రయత్నాలతో సంతృప్తి చెందిన అఖిల భారత కాంగ్రెసు కమిటీ మార్పు పద్మనాభం గారికి 'సర్టార్‌' బీరుదునిచ్చింది తర్వాత). రైతు పోరాటాల సందర్భంలో, వాళ్ళు సామూహికంగా తిరగబడే సమయాల్లో కాంగ్రెసు నాయకులు ఆ పోరాటాలను గాంధీవాద పద్ధతులకు ఎలా మళ్ళించగలరో తెల్పే 17]

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం కథనం ఇది (చారీ చౌరాను గుర్తుచేసుకొందాం)

పలాస రైతు సభల ప్రేరణతోనే రైతులు బ్రిటిష్‌ అధికారాన్ని నిలదీశారనే ఈ కథనం జాతీయవాద కధనానికి (12100811 ౧2౧260౪6 మంచి ఉదాహరణ. ్రేరణ-ప్రతి చర్య ($000145-16800%86) నమూనాలో సభలనూ తిరుగుబాటును అల్లిందీ కథనం (కొంతమంది శిష్ట్టాయకులు జరిపిన సభలే, వారి ఉపన్యాసాలే స్వచ్చంధంగా రైతులు చేసిన తిరుగుబాటుకు కారణమనడం) మందసలో పలాస రైతుల సభలకు ముందు కొన్నేళ్ళుగా అడవుల వివాదాలు జమిందారుకు వైతులకు మధ్య సాగుతున్నాయి. ఈ సంఘర్షణకు పర్యవసానంగా వచ్చిందే రైతుల తిరుగుబాటని కొక, సభలవల్ల తిరుగుబాటు వచ్చిందనడం ! నిజానికి ఈ వాదం చేసింది ఆనాడు బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం. అలా జాతీయవాద కధనం- వలసవాదుల వాదనా పదుగూ పేకల్లా కలిసిపోతాయా కధనంలో.

“వీరగున్నమ్మ'లో రైతులే నాయకులు, ప్రజలు! దీనిలో గాంధీ ఆనుయాయులైన కొందరు తైతులకు నాయకులు. రైతులు వాళ్ళ అజ్ఞల్ని పాలించేవాళ్ళు . నాయకులు ఎప్పుడూ “అధికారాన్ని ధిక్కరించ కూడదు అహింస పాటించాలనే వాళ్ళు, వచ్చిన చిక్కల్లా అలాంటి రైతులు సభల్లో “ఉత్తేజితులు కావడం సభలో రంగాగారు గాంధీలాగ “పన్నుల నిరాకరణకు పిలుపునిచ్చాడు.” అధికార్లకు 'సహాయం నిరాకరించారు", గాంధి ప్రాధాన్యంగల జాతీయవాద కధనంగా రైతు నాయకుల కృషిని కలిపివేసుకున్న కథనం ఇది.

గున్నమ్మతో పాటు మరణించిన రైతులపై (పురుషులపై) ఇలాంటి పురాణగాధలు సృష్టించడం సాధ్యమయ్యేదికాదు. పురుషులు కీర్తిచబడటానికి ఈ ఘటనలో వారి అగ్రగామి పాత్రగానీ, గున్నమ్మకున్న అనుకూలతలుగానీ వారికి అనుకూలించవు (బలహీనులుగా (౫61664 56౫) భావించబడే వాళ్ళు-అదీ గర్భంతో వుంటూ-పోరాడ్డంలాంటి పరిస్థితులు). శక్తిమంతులని సమాజమూ, సంస్కృతీ భావించే పురుషుల అసాధారణ, వీరోచిత చర్యేదీ పై ఘటనలో వాళ్ళు చేయ్యలేదు. పైగా అరెస్టులకు తలొగ్గడం (అరెస్టు కాబడటంతో), కాల్పుల్లో మరణించడంతో వాళ్ళవి వీరోచిత చర్యలుగా సమాజం భావించలేదు.ముందుండి, అధికారుల్ని ఎదిరించాలని సమాజం భావించే _ పురుషులు ఉదాసీనులవదం, లేదా ఘటనలో పాల్గొనడం వరకే పరిమితం కావడం దీన్నే తెల్పుతుంది. (పాల్గొనడం చరిత్ర నిర్మాణంలో భాగమే కాని చరిత్ర మలుపు తిప్పడం కాదు గడా!) పురుషుల పాత్రల్ని ఉన్నతీకరించే రచనలూ రాకపోవడం ఈ కారణం వల్లనే. 1980 తర్వాత ఈ పోరాటంపై దృష్టిసారినపుడు, కాల్పుల్లో మరణించిన రైతుల సంతానం తమవాళ్ళ గురించి రాయసాగారు. “మందస జమిందారీ పోరాటం” అనే పద్యఖండిక ఇలాంటిదే.

గున్నమ్మతో బాటు చనిపోయిన గుంట చక్రపాణి వీరత్వాన్ని బైరాగి క్రియాశీలతను పై ఫండిక కీర్తించింది. కవి చక్రపాణి కొడుకు విశ్వనాధరావు.

మందస రాజు బ్రిటిష్‌ పోలీసులతో జనాన్ని బాధిస్తే, రైతులు గాంధేయవాదుల్లో 72

నాలుగో భాగం కలిశారంటాడు .రాజపురంలో జరిగిన కాల్పుల ఘటనను యుద్ధంగా భావించిన కవి, అంగ్ల సైన్యంతో రైతు వీరులు వ్యవసాయ పనిముట్లతో చెండాడారంటాడు. ౩9 గుంట చక్రపాణి ఆ యుద్ధంలో అర్జునుదై, భీముడై, సైన్యమై పోరాడారని, ఆయన వీరత్వాన్ని కీర్తిస్తాడు. గాండీవంబు ధరించి ఫల్గునుడి కోపావేశ భీముండ పో రండీరండను భీకరధ్వనులు పోరాటంబుందెల్వ, ఖీ ముందై, ముందడుగున్నవాడు యెవడా ముఖ్యుండనన్నట్లు, తా దందడై, పోరెను చక్రపాణి రణమందా మంద పహాసంబుతో.

ఈ యుద్ధంలో పోరాడిన రైతులకు కర్రలు, రాళ్ళూ అందించిన పాగ్రే గున్నమ్మది. అప్పటికి పేరెక్కి ప్రచారమైన గున్నమ్మ పాత్రను కనీసస్థాయికి కుదించే ఉద్దేశమున్న కథనం ఇది-ఒక్క పద్యంలోనే ఆమె పాత్ర వర్ణించబడింది.

గున్నమ్మ యుద్ధభూమికి

కన్నార దెచ్చినట్టి కర్రలమోపుల్‌ సున్నపురాళ్ళును కుండలు అ

న్నలు గొనరండటంచు అందించెనుగా

ఇలా చక్రపాణి, బైరాగుల పాత్రల్ని కీర్తించడం (11811800, స్థాపించడం (63120- 118%) ఈ ఖండికలో కవి ఉద్దేశం. అందుకే ఈ రెండు పాత్రలకే దానిలో ప్రాధాన్యత వచ్చింది. తన తండ్రి, అన్నల వీరత్వాల్సి తమ 'కాళింగి కులస్తుల శూరత్వాన్ని చరిత్రలోని కళింగయుద్దానికి కొనసాగింపుగా భావించి, తమది గర్వించదగ్గ వారసత్వమని, దాని జెన్నత్యాన్ని చాటడానికి ఉద్దేశించిన కథనం ఇది.

విన్నరదె కాళింగుల

కన్నారిపుడెట్టివారా ఘనవీరత్వం వు న్నారు వారి సంతతి

ఎన్నాళ్ళుగ యీపురంబు కిరుదశలందున్‌

ఈ కథనాల్లో నిశితాసి “గొల్లసుద్దులూ ఇటీవలిది. ఇది గున్నమ్మ వీరత్వం. చుట్టూ అల్లబడింది. విప్లవోద్యమంలో పాల్గొన్న స్త్రీలు గున్నమ్మ స్పూర్తితో (గున్నమ్మను చచి) పోరాడారంటాడు. అమె స్ఫూర్తితోనే సమాజంలో సాగే పోరాటాల్లో పాల్గొనాలంటాడు.

ఈ కధనాలన్నిట్లోనూ కొన్ని సాధారణాంశాలున్నాయి. ఇవి అతివాద లేదా గాంధేయ జాతీయవాద కధనాలుగా, వ్యక్తి కేంద్రాలై, 'సముదాయా'ల గుర్తింపు, (ప్రఖ్యాతి కోసం రూపొందాయి. ఇలా స్వీయాత్మక, వ్యక్తివాద కధనాలై వస్తుగత కధనాలు కాకుండాపోయాయి.

173

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

వ్యక్తివాద సమాజాల్లో సహజంగానే వీరత్వానికి, అదీ వ్యక్తిగత వీరత్వానికి విలువ ఎక్కువ రైతాంగానికి-తమదొక సమూహమని వాళ్ళకువాళ్ళు భావించే స్థితి 1940 నాటికి లేదు. అలాంటి సైద్ధాంతిక ప్రాతిపదికా అ కాలానికి లేదు. అందువల్ల మిగతావారి కంటే ఎవరు ముందుంటే వాళ్ళకే పేరు రావడం సహజమే.

అమరత్వానికి .ారణమైన సామాజిక రాజకీయ పరిస్థితుల చిత్రణ కంటే, ఈ కథనాల్లో మత పవిత్రత (1161181043 5200640౧ ని తేవడంవల్ల ఆ అమరత్వం శాశ్వతమవుతుందని రచయితలు భావించారు. అదేసమయంలో దాని ప్రభావమూ పరిమితం అవుతుంది.

ఈ అమరత్వంలో వ్యక్తిగతంగా గున్నమ్మ దేశభక్తిని చూపటం కథనాలన్నిట్లోనూ సాధారణం (ఒకందుకు ఇది ప్రయోజనకారే). దీనికి బదులు ప్రజల్లో భాగంగా రైతుల సొమూపికత, బైతన్యాల్లో భాగమైన గున్నమ్మ కథ-కథనం రావల్సిన అవసరం వుంది. వాస్తవిక దృష్టితో చూస్తే గున్నమ్మ పేరుకెక్కడం ఒక అనుకోని ఘటన. అప్పటికి రైతు ఉద్యమాలు నడుస్తున్నాయి. వున్న భూమిపోయి, (బ్రతుకు తెరువు ప్రశ్నారకమవుతున్న ఆ పరిస్థితుల్లో, సమాజ మానసికస్థితి ($00121 ౧౩౧౧) లో ఒక ఐక్య ఉద్యమ దిశలో ఒక సామూహిక మనస్థితి ఎదుగుతుంది. అప్పుడు గున్నమ్మ, అలాంటి మరెందరో ముందుకువస్తారు. అది ఎంతో ప్రతిస్పందనను కలిగిస్తుంది. గున్నన్ము ఘటన కొంతవరకు అలాంటిదే. అయితే కధనం వ్యక్తిగత వీరత్వానికి పరిమితమైంది.

పై కథనాల్లో గున్నమ్మలాగా మిగితా రైతులపై పురాణం (110/1) నిర్మించ సాధ్యమయ్యేది కాదు, వాళ్ళు చారిత్రాత్మక పాత్ర నిర్వషొంచలేదు. దీనికున్న ఎన్నో అటంకాల్లో, పరిమితుల్లో ఇదొకటి.

ే7డ్వ

19 కథనాలు-చరిత్ర రచన

ఇటీవల కాలపు చరిత్ర ఘట్టాల్లోంచి (67601 01 ౯60671 1130000 వచ్చిన పాడే కథల్లో (60103) స్రీలు నాయకత్వ స్థానంలోకి రావడం గున్నమ్మపై పాడే కథల విషయంలోనే జరిగింది. రైతు ఉద్యమ ఘట్టాల్లో క్రీయాశీలకంగా వుండి, త్యాగాలు చేసిన (ఎన్నో సందర్భాల్లో వాటిని మలుపు తిప్పిన) స్త్రీలపట్ల వివిధ వర్గాల ప్రజల్లో పెరిగిన అభిమానానికి నిదర్శనమే ఈ పాదే కధల్లో స్రీలు నాయకులు కావడం.

తెలుగునాట సాగిన మొత్తం జాతీయోద్యమంలో 1980ల _ చివర్లో, అదీ శ్రీకాకుళ ప్రాంతం నుండే స్రీలు నాయకులైన పాడేకథలు రావడం ఆసక్తికర పరిణామం. దాసర్హు, గంగిరెద్దులు అనే రెండు వృత్తిగాయక కులాలు ఈ పాడేకధల్ని కట్టుకొని, వ్యాప్తిలో వుంచడం ఈ పరిణామపు తీవ్రత (10160516 ని తెల్పేది.

గున్నమ్మపై పాడే కధల కథనంలో రెండు ప్రత్యేకతలు వున్నాయి.

పైన చర్చించినట్లు గంగిరెద్దుల కథల్లో కాల్చ్బనికాంశాలు, న్థానీయత ఎక్కువ. కథనం గున్నమ్మ చుట్టూ తిరిగేది. వీటివల్ల కథకు జనాదరణ పెరిగింది. ఈ కథలకు ఎన్నో పాఠాలుండటం దీనికి సూచిక. పై కథలతో పోలిస్తే దాసర్ల గున్నమ్మ కథలో కాల్బనికాంశాలు, స్థానీయత తక్కువ. పైగా కధనం ప్రతిఘటన చుట్టూ అల్లబడ్డది. అందుకే వస్తుతత్వం (0916067107 దీనిలో ఎక్కువ. దీనికి పాఠాలు తక్కువే. ఇలా చరిత్రను పాడే కథల్లో కాల్చనికాంశాలు, పాఠాలు తగ్గిన మేరకు వస్తుతత్వం ఎక్కువవుతుంది అనే నిర్ణయానికి రావచ్చు. పైవాటికి కేంద్రంలో పొడబడటం' అనేది అదనంగా ఉండే అంశం (కేంద్రంలో పాదే కధనంపై యదార్ధత చిత్రణకు సంబంధించిన ఒత్తిడి శోతలపరంగా వుండటం వల్లు). గంగిరెద్దుల పాడేకధలు పై ప్రత్యేకతలతో, జనాదరణను కలిగివున్నా వాటిలో రైతుల సమస్యలు, ధిక్కార చిత్రణ వస్తుగతంగానే నమోదైంది. ఈ పాఠాలను తులనాత్మకంగా, కథన విశ్లేషణ పద్ధతుల్లో విశ్లేషిస్తే ఆ కథనాల్లో యధార్ధత ఏ సృజనాత్మక రూపాన్ని తీసుకొన్నదో తెలుసుకోగలం.

దాసర్ల గున్నమ్మ కథ కేంద్రంలోనే ప్రధానంగా వ్యాప్తిలో వుంది. దీని ఇతివృత్తం జరిగిన రైతుల ప్రతిఘటనకు దగ్గరగా వుండటం, యదార్ధత చిత్రణ పట్ల కధకులకున్న నిబద్ధ, గత 14. ఏళ్ళుగా వాళ్ళే కథకులుగా వుండటం (నా పరిశీలనలో) వల్ల కథ ఇతివృత్తం మార్పులు రాలేదు. అందువల్ల దానర్ల పాదేకధను ప్రతిఘటన కాలపు కథసంగా భావించాలి. (కేంద్రంలో పాడే గంగిరెద్దుల కధలు కొంతవరకు ఇలాంటివే) పై కధనాల్లోని వస్తుతత్వం

కే

మందస రైతుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం వల్ల వాటిని చరిత్రకు ఆధారాలుగా తీసుకోడానికి తోడ్పడుతాయి.

గున్నేమ్మ పాదే కధలను 'తమవి'గా భావించే కులం (లేదా సముదాయం) యొక్క ఊర్జ్వృచలనం, గుర్తింపు (166060౧ సమస్యలే పై పాదేకథలకు కారణమైనాయి. పై పాడే కథలు ఇలా ద్వితీయ శ్రేణి పాడేకధలుగా మారడమే జాతీయతావాద చరిత్ర కథనాల పుట్టుకకు దారితీసింది

ఇలా పై వృత్తిగాయకుల కధలకు అ) 'వీరగున్నమ్మ' (బి.యస్‌. నారాయణ) ఆ)

మందస జమిందారీ పోరాటం-ఖండకావ్యం (గుంట విశ్వనాథరావు) అనే రెండు లిఖిత కధనాలు ద్వితీయశ్రేణి పాదేకధలుగా చెప్పదగినవి. వీరగున్నమ్మలోని ఇతివృత్తం (18వ, అధ్యాయంలో చర్చించినట్లు) నాయకులను జంతువుల, పురాణ, చారిత్రక పాత్రల ్రతీకలతో రూపు కట్టించడం, వాళ్ళ అతిమానుష చర్యలు, బ్రిటిష్‌పై వాళ్ళ "ప్రత్యక్ష యుద్ధం అనే వర్జనల వల్ల అది అతివాద జాతీయవాద కధనంగా రూపెత్తింది.

రెండో కథనం చక్రపాణి, బైరాగుల్ని నాయకస్థానంలో, గున్నమ్మను సహాయ స్థానంల్లో నిల్చిన కధనం. ఇది రైతుల సంఘర్షణను 'కళింగ కులం వాళ్ళు చేసిన యుద్ధంగా చిత్రించింది. పాత్రల, వాళ్ళ చర్యల చిత్రణ స్థానంలో ఆ పాత్రల్ని 'కీర్తించేది. ఇలా ఈ లిఖిత కధనం '*కుటుంబ-కుల వీరకధ'గా రూపొందింది.

ఈ రెండో కథనం ఆ ప్రాంతంలో జరిగిన కథగా జనామోదం వున్న వృత్తిగాయకుల కథనాన్ని వాళ్ళ ప్రయోజనాలకు అనుకూలంగా మార్చడానికి ప్రయత్నించి, అది సాధ్యం కానపుడు - వాళ్ళే స్వంతంగా కధనాన్ని నిర్మించుకోవాలన్న కొందరి ప్రయత్నాలకు ఫలితంగా వచ్చింది. ఈ పరిణామం ఆసక్తి కలిగించేది.

మందస ప్రాంత రాజకీయ పరిస్థితుల్లో మార్పులు వచ్చిన తర్వాత (1960 ప్రాంతాల్లో) తొలికథనంగా జనంచే భావించబడే దాసర్ల కథనాన్ని మార్చాలనుకున్న వాళ్ళు దానిపై దాడిచేశారు. -

(మాలదాసర్లను తిట్టాం... ఉన్నదున్నట్లు పాడండి........ చేయని దానికి ఎందుకలాగ పాడతారు -అంటూ)

వీళ్ళు రైతు ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్నవాళ్ళు, దానిలో పాల్గొని మరణించిన వాళ్ళ కుటుంబం

౪0

వాళ్ళవడం గమనించదగ్గది. కథలోని గున్నమ్మ నాయకత్వ స్థానంలో చక్రపాణిని నిలపాలన్నది వాళ్ళ కోరిక. (అప్పటికి (ప్రతిఘటనలో చాలా మంది మరణించారు. కొందరు దానిపట్ల ఆసక్తి కోల్పోయారు, పైగా ఆ ప్రతిఘటనను అప్పుడు ఎవరూ పట్టించుకోవడంలేదు. ఆ పరిస్థితిలో ఈ మార్చాలన్న ప్రయత్నం సాగింది):

పై వ్యక్తులు కోరిన కథామార్చుకు దాసర్లు ఒప్పుకోక, ఎప్పుటిలాగే గున్నమ్మ కధను పాడుతున్నపుడు పై దాడి చేసినవాళ్ళు రాసిన లిఖిత కధనమే ఈ “మందస జమంధార్‌ '76

నాలుగో భాగం పోరాటం” (ఖండకావ్యం). ఇలా గుర్తింపులో వున్న కధనాన్ని తమ ఇష్టానుసారంగా మార్చడానికి ఆ కధనంపై దాడికి దిగడం, ఆ ఆధిక్యతా ప్రయత్నం సానుకూల ఫలితాలనివ్వనపుడు తామే ఒక కధనాన్ని, నిర్మించుకున్నారు. ఇది పై వ్యక్తుల గుర్తింపు చైతన్యంలో భాగమే,. గున్నమ్మ పాడే కధల్లో వున్నది రాజకీయ ఇతివృత్తం- రైతుల సామూహిక చైతన్యం, సంఘర్షణలతో కూడింది కావడంతోపై రచయితల కధనాల్లో అది జాతీయతావాద కధనంగా పరివర్తన చెందింది. అదే పై పాడే కధల్లో కుటుంబ ఇతివృత్తమే వుండివుంటే ఈ ద్వితీయశ్రేణి పాడే కధలు పురాణ గాథలతో, దాని ఇతివృత్తాలతో సంబంధాన్ని. ఏర్పాటు చేసుకొని, విశ్వాసం పునాదిగా, కుల ఆచరణ లక్ష్యాలుగా కుల పురాణం తలెత్తి వుండేది. ఆ సముదాయానికి భావజాలాన్ని సమకూర్చి ఆదర్శమూ, ఆచరణీయమూన కథనంగా మారివుందేది. అయితే 'వీరగున్నమ్మ (బి.యన్‌.నారాయణ) లోని కథనం అతివాద జాతీయతావాద కథనంగా పై ద్వితీయ డ్రేణి కథనాల్లో రావడానికి ఆనాటి సందర్భంలో, అప్పటి శ్రీకాకుళ ప్రాంత చరిత్రలో కారాణాలున్నాయి. వృత్తిగాయకుల కధనాలు నాయకులైన గున్నమ్మ, చక్రపాణిలను నహాజంగా, లోపప్రత్యేకతలతో వర్ణించాయి. ద్వితీయ (క్రేణి కధనాలు వాళ్ళను ఆజానుబాహులుగా భావించి వీరత్వ లక్షణాలను కల్పించాయి. పైగా జంతువుల, వరాణ (వతీకలతో వర్ణించాయి. వృత్తిగాయకుల వర్ణనలో విశేషణాలు తప్ప ప్రతీకలులేవు. పాడే కథనాలు రైతులను ఆ (ప్రాంత, కులాలతో సూచిస్తే పై ద్వితీయ డ్రేణి కధనాలు వాళ్ళను కళింగవీరులంటూ, వారికి చారిత్రక పాత్రను ఆపాదించారు. ప్రతినాయకులను, పాడే కథనాలు అక్కడి రైతులు గౌరవంతో సంబోధించినట్లు వర్ణిస్తే ద్వితీయ ్రేణి కధనాలు వాళ్ళను రాక్షసులుగా, దౌర్దన్యపరులుగా వర్ణించడం (ప్రత్యేకంగా గమనించదగింది. బ్రిటిష్‌ అధికారులను అలా చిత్రించడంవల్ల వాళ్ళ పాలన అలాంటిదేనని పారకుడు భావించగలుగుతాడు. పాడే కధనాల్లో ఘటన జరిగిన చోటు సహజంగా వుండి, భౌతికంగా (మందసరోడ్డు) అస్తిత్వంలో వుంట్నే ద్వితీయ (శ్రేణి కధనాల్లో అది అధిభౌతికమైన చర్యాకేంద్రం అయింది. పౌరాణిక యుద్దస్టలంతో (కురుక్షేత్రం) సమానం చేయబడ్డది. పోతే, పాడేకధల్లో రైతుల మాటలు, చర్యలు సహజంగా, జరిగిన చర్యకు దగ్గరగా వుంటే, పై లిఖిత కధనాల్లో అవి అతిమానుష ప్రవర్తన- కాల్పనిక వీరత్వం, సంభాషణ-లతో వర్ణించబడ్డాయి. పాడే కధల ముగింపులో నాయకులు నేలకు ఒరిగితే, ద్వితీయ శ్రేణి కధనాల్లో వాళ్ళు అమరులయ్యారు. _ | ఇలా గున్నమ్మ పాడే కధల్లో వాని ద్వితీయ శ్రేణి పాడే కధల కథనాంశాల్లో వున్న ఈ ప్రత్యేకతలను పట్టికలో చూద్దాం.” కే

మందన రైతుల ప్రతిఘటన వరిత్ర-కథనం ్‌ క్షు గున్నమ్మ గుడ్డి కన్ను గున్నమ్మ (గం) ఆజానుబాహువు, నాయకురాలు, గట్టీ ఆడదాయి, వీరగున్నమ్మ (దా| వీరాంగన (బి యస్‌.) . సహాయకురాలు (విశ్వనాధ) ట్రతీకలు లేవు మహాకాళి, దుర్గ (బి.యస్‌.) చక్రపాణి చక్రపాణి డబార యోధుడు (బి.యస్‌.) ప్రతీకలు లేవు దెబ్బతిన్న బెబ్బులి, ఆకలి గొన్న సింహం, (బి.యస్‌,) ఫల్లుణుడు, భీముడు, సైన్యం (విశ్వనాథ రైతులు మందస రైతులు (దా) వీర కళింగులు, రైతువీరులు (విశ్వనాధ) కళింగసొములు(దా) మందస రైతు యోధులు (బి.యస్‌.) 2 ద్రతినాయకులు జమిందారు, మందస మారాజుగారు (దా) పచ్చినెత్తురు తాగే పోలీసు అధికారి, అధికార్లు కల్‌కాటేరు, కల్‌కాటేరు రక్తం తాగే రాక్షసుడు (బి.యస్‌.) మేసరెంటు బాబు (గం) రాజు రకృసుడు, రాచమూక ఆంగ్లసైన్యం (విశ్వనాధ) తిళుటనా నలం మందస, మందసరోద్డు (దా) | ఊరికి ఉత్తరాన పొలం (బ.యస్‌.) రణక్షేత్రం, కురుక్షేత్రం (విశ్వనాధ) క బర్జానద్ధతి రైతులు కర్రలెత్తుకొని రావడం | ఆయుధాలతో తలపడటం, వెంటాడి కొట్టడం, కాలెత్తి తన్నడం, గొడ్డళ్ళృతో రైతులు పోలీసుతోయుద్ధం (బియస్‌.) కళ్ళలోకారం చల్లడం (దా) రైతుల పనిముట్లతో యుద్ధం (విశ్వనాధం) పోలీసులతో యుద్ధం (గ0) నడుములు విరగగొట్టడం గుండేసి' కొట్టడం డ్‌ వ్యాకల బతక | ప్రతిఘటనలో వాళ్ళ చర్యలకు | అతిమానుష ప్రవర్తన కాల్పనికత, వీరత్వ దగ్గరగా చిత్రణ కీర్తన 4 మగింధ నేలకు ఒరగడం, అమరత్వం, ౯ కళనం మౌఖిక గాన శైలి, ఆలంకారిక వచనం, భావోద్రేక లక్ష్యం. వస్తుతత్వం తో కూడింది 178

నాలుగో భాగం

పై పాదే కధనాల ద్వితీయ (శ్రేణి పాదే కథనాలు ఇలా అతివాద జాతీయవాద లిఖిత కధనాలు , ఆధిక్యతా కధనాలు రూపెత్తాయి. అయితే మందస రైతు ప్రతిఘటనపై పై ద్వితీయగ్రేణి లిఖిత కథనాలు రాకముందునుంచే (1980) జాతీయతావాద చరిత్ర రచనా క్రమం లిఖిత కథనాల్లో మొదలైంది.

ఈ రైతు ప్రతిఘటనపై వచ్చిన ఇతర లిఖిత కథనాల వ్యూహాల్ని చూద్దాం. అని స్థూలంగా చూస్తే మూడు రకాలు.

1. (ఢ్రేరణ-ప్రతిచర్యల నమూనాలో, శిష్ట్ట్రాయకుల కృషిఫలితంగా గాంధీ అహింసా సూత్రాలను పాటిస్తూ ప్రతిఘటన సాగిందనే లిఖిత కధనాలు.

స్థానిక పరిణామాలవల్ల, భిన్న దృక్పథాలతో సాగిన రైతుల రాజకీయ చర్యల్ని గాంధేయవాదంలో కలిపేసుకున్న (11168220) ధోరణి (టి.యస్‌.గుప్తా వ్యాసం). జాతీయతావాద కధన వ్యూహానికి మందస నుండి లభించే సాక్ష్యం.

వీళ్ళు ఇలా పలాస సభల్ని ఈ ప్రతిఘటనకు కారణంగా చూపితే, ఇదే నమూనాలో “మార్చ్‌ 31 నాటి రాత్రి రాజపురంలో రైతులు సభ జరిపి, మరునాడు గున్నమ్మ నేతృత్వంలో అడవికి బళ్ళను తోలారిన్న కథనాలు-1995లో వచ్చిన వీరగున్నమ్మ (సన్నశెట్టి రాజశేఖర్‌ కథనం) దీనికి ఉదాహరణ.3] జాతీయతావాద కథనం నేటికీ వ్యాప్తిలో వుందనడానికీ నిదర్శనం. "

2. డ్రతిఘటన కాలపు ఉదారవాద రైతునాయకులు, ఆ చర్యను అతిశయోక్తులతో వర్ణించిన కధనాలు (గౌతు లచ్చన్న గారి కథనం).

3. ప్రతీకలతో, అలంకారకైలిలో గత ప్రతిఘటన ప్రేరణను నేటి పరిస్థితుల్లో మార్పుకోసం ఉపయోగపెట్టుకునే ధోరణి (1980 నాటి వీరగున్నమ్మ-రామచంద్ర శర్మ వ్యాసం, వీరగున్నమ్మ 'నిశితాసి, కళారూపం) అనేవి వీటిలో ముఖ్యమైనవి.

చరిత్ర దృష్టితో చూస్తే ఈ లిఖిత కథనాలు అప్పటి వాస్తవాలను పైపైన ఉటంకిస్తూ, ఒకో కొత్త పక్కదారికి వాటిని మరల్చేవి. ఆ దారులు ఆ కధనం అల్లిన గమ్యాలను చేర్చేందుకు తీసినవే, తగినవే. వీనికి చరిత్రలోని వాస్తవాలతో కొంతే పని. మిగిలింది రచనాకాలపు వాళ్ళ అవసరాలు. ఇందువల్ల ఆనాటి చారిత్రక పరిస్థితులకు ప్రతిస్పందనగా వచ్చిన ఈ నైతు ప్రతిఘటనకున్న శక్తిమంతమైన రాజకీయ స్వభావం, సమగ్రత, ప్రాముఖ్యతలు సంకుచితం చేయబడ్డవి. ఉదాసీనంగా మార్చబడ్డవి. ఈ రైతు 'ప్రతిఘటనలోని అ) ఒక చర్యనే (విడగొట్టి) మొత్తం చర్యగా చూడటం (కాల్పుల సన్నివేశాన్నే మొత్తం చర్యగా భావించడం) ఆ) ఆ ్రతిఘటనను మందస ఫ్రాంతానికి పరిమితం చేయడం, ఇ) ఇది కొందరు శిష్టనాయకుల కృషిఫలంగా చూపడం (రంగాకృష్మి గాంధీ సిద్ధాంత ఫలితం) లేదా ఓ కులం గొప్పతనంగా చూపడమే ఈ లిఖిత కథన వ్యూహాలు అయినాయి.

1/79

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం వీనికి భిన్నంగా, పై పాడే కథలకు 'నిజమైనవి” అనే జనామోదం వుండటంతో అవి లిఖిత సంప్రదాయం చేతా, గుర్తింపు చైతన్యం వున్న స్థానికుల చేతా నిరాదరణ (16 81600, వివక్ష (615011014&600), అసహనాలకు గురయ్యాయి. అప్పటి రైతుల జ్ఞాపకాల, కధనాలతో ఏకీభావం వున్నవి, కాబట్టే అవి చరిత్ర రచనకు ఆధారంగా పనికి వస్తాయనడం. ఈ పాడే కథనాల్లోని వస్తుతత్వం మౌఖిక చరిత్ర పద్దతిలో ఇక్కడ నిర్మించిన ప్రతిఘటన క్రమంతో సంవదించడం ఈ సందర్భంలో గమనించదగ్గది. (మై మౌఖిక కధనాలు లభ్యం కానపుడు ఇవి చరిత్ర చిత్రణకు ఆధారాలవుతాయి). పై మౌఖిక ఆధారసామాగ్రి అందుబాటులో లేనపుడు లిఖిత చరిత్ర ఆధారాలతో చిట్రించే ప్రతివుటన పాలకుల పక్షపాతాన్ని వదిలించుకోలేదు. పైగా టూకీగానే వర్షించే సామర్ధ్యం నాటికి వుంటుంది. అందుకే పై పాడే కథల్లో ప్రతిఘటన క్రమానికి సంబంధించిన వాస్తవాలు వుండటంతో పాటు అప్పటి రైతుల భావోద్వేగాలు, వాళ్ళ తాత్వికత, తెగింపు, మాటల్లోని శక్తిని ఇవి శక్తిమంతంగా (శ్రోతలకు అందిస్తాయి. అందుకే పాదే కథలను (60163) రైతుల చరిత్రకు ఆధారంగా తీసుకోవడం గడిచిన చరిత్రను సజీవంగా, రక్తమాంసాలతో ఆవిష్కరించడమే. అందుకే వస్తుతత్వంతో పాటు వీటి అసలైన ప్రాధాన్యం ఇది. 80

ఐదో భాగం ప్రతిఘటన అనంతరం మందస చరిత్ర నిలిపిన రాజపురంలో రైతు పోరు నడిపించినావులే కరకు పాలకుల తుపాకి గుండుకు గుండె చూపె నీ నిండు మనసు....జోహారు పద్మనాభం. -- సుబ్బారావు పాణిగ్రాహి, శ్రీకాకుళ విష్లవోద్యమ కవి.

20 మందసలో భూ సమస్య-పరిణామాలు _ (1948-2000)

మందస కాల్పుల తర్వాత ఎనిమిదేళ్ళలో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడం, జమిందారీ విధానం రద్దవడం జరిగాయి. అయినా రైతులకూ, ప్రభుత్వానికి మధ్య అంతవరకున్న అంతరాలు వివిధ స్థాయిల్లో కొనసాగాయి. శ్రీకాకుళ ప్రాంత జమిందార్లు గతం నుండే స్వంత భూముల్ని పెంచుకుంటూ రావడం, జమిందారీ విధానవు రద్ధు వాటిని కదిలించకపోవడం (అలాగే, కొందరికి వ్రభుత్వం భరణాల్ని కూడా కట్టబెడుతుండటం) తో భూమిపై, రైతాంగంపై వివిధ స్థాయిల్లో జమిందార్ల అధికారమూ, పట్టూ కొనసాగాయి. “1940ల ముందు నుండే, జమిందారు అనుసరించిన విధానాలవల్ల, బలపడుతున్న మందస జమీ ధనిక, భూస్వామ్య వర్గాలు, షోవుకార్లు స్వాతంత్రం వచ్చినతర్వాత పాలక పార్టీ అండవల్లా, చట్టాలు ఆస్తి రక్షణకు ఇచ్చే సమర్ధనవల్లా దోపిడిని మరింతగా కానసాగిసూ, 1947 తర్వాత బలోపేతం కాసాగారు. వాళ్ళ ఎదుగుదలకు కావల్సిన సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ వాతావరణం దేశంలో ఏర్పడింది. అఆ వాతావరణంలో వాళ్ళు భూస్వాములుగా ఎదగగలిగారు.

వీళ్ళు జమీలోని రట్టి కొండల్లోని 500 ఎకరాల బంజరును ఆ ప్రాంత ధనిక రైతులు రెవెన్యూ అధికార్లతో మిలాఖతై అక్రమ పట్టా సృష్టించి వీలైనంత స్వంతం చేసుకున్నారు. అలాగే మందస జమీలోని వెయ్యికి పైగా ఎకరాల దేవాలయ భూముల్లో అధికశాతాన్ని ఈ ధనిక రైతులే స్వంతం చేసుకున్నారు. మందస జమిందారుకు చెందిన వివిధ (గ్రామాల పరిధిలో వందలాది ఎకరాల భూమినీ, తోటలను (ప్రభుత్వాధికార్డు, కాంగ్రెసు నాయకులతో కలిసిపోయి భూస్వాములు, ధనిక రైతులే చౌకధరలకు కొనేశారు. "

వీళ్ళనుందే కంట్రాక్టర్లు, కలప _ అక్రమ _ రవాణాదార్హు, బస్సురూట్ల పర్మిట్లు సంపాదించినవాళ్లు, రైసు మిల్లు యజమానుల్లాంటి క్రొత్త ధనికవర్గం రూపెత్తింది. వీళ్ళే పాలకవర్థాలుగా మారారు. ఈ 1947 తర్వాత దేశంలో జరిగిన అఖభివృద్దీ, పంచాయత్‌ రాజ్‌ వ్యవస్థ, హరిత విప్లవం లాంటి పరిణామాలు ఈ వర్షాలకే దోహదపడ్డాయి. రైతుసంఘం, ప్రజా పక్షప్రార్టీలు ఈ అసమానతల గూర్చి మాట్లాడలేదు. పట్టించుకోలేదు. కాబట్టి పైన తెల్పిన కొద్దిమందే అభివృద్ధి ఫలాలను స్వంతం చేసుకున్నారు. ఈ వ్యవస్థతో వాళ్ళకు గల సంబంధమే వాళ్ళు లాభపడేటట్లు చేసింది. వీళ్ళకు తోడు మందస జమీలో 1980ల నుండి

183

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

మధ్యతరగతిలో కలిసి వుంటూ, వాళ్ళకు నాయకత్వం వహించిన ధనిక రైతులు కొందరు,

పై కొత్త పరిస్థితుల్లో భూస్వాములుగా ఎదగసాగారు. విచ్చలవిడిగా వడ్డీ వ్యాపారాన్ని చేస్తూ

అప్పులు కట్టలేక పోయిన గిరిజన, పేద రైతుల భూముల్ని యధేచ్చగా స్వంతం చేసుకోసాగారు. మధ్య తరగతి రైతులు పేదరైతులుగా, పేద రైతులు కూలీలుగా చితికిపోసాగిన క్రమం

జమిందారీ కాలం నుండే మొదలైనా, స్వాతంత్రం తర్వాత పుంజుకున్నది.

ఈ భూస్వాములు, షావుకార్లనుండి పంటలకు అవసరమైన పెట్టుబడికోసం చిన్న, సన్నక్రారు రైతులు తీసుకొన్న అప్పులు కరువుకాటకాలవల్ల పంటలు పండక, పండినా గిట్టుబాటుధరలు దొరకక ఆ అధికవడ్డీల అప్పులు కట్టలేక వాళ్ళ పొలాలు, భూములు భూస్వాముల, షావుకార్ల పరం కాసాగాయి.

శ్రీకాకుళం జిల్లాలో 1960ల తర్వాత సాగిన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ క్రమాన్ని పరిశీలిస్తే, మందస ్రాంతంలోని పై పరిణామాలు మరింత స్పష్టమౌతాయి. ఈ జిల్లాలో సాగిన మైదాన ప్రాంత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి కేంద్రం సోంపేట తాలూకా దీనిలోనూ మందస జమీ ప్రాంతమే రంగమైంది. ఈ ఉద్యమ కార్యకలాపాల్ని విశ్లేషిస్తే ఏ వర్గాలకు, ఆస్తి సంబంధాలకు వ్యతిరేకంగా ఏ వర్గాలు, ఏ లక్ష్యంతో చేసిన సంఘర్వణశో అ ఉద్యమమన్న సంగతి తెలిసిపోతుంది. దాంతోపాటు1948 నాటికి మందస జమీలోని పరిణామాలు తర్వాత కాలం ఏ రూపం తీసుకున్నాయో కూడా నిర్ధారణ అవుతుంది. ' జమిందారీ కాలంలో మందస రైతుసంఘం పల్లం ప్రాంతంలోని 20 (గ్రామాల్లో తప్ప ఉద్దానం, గిరిజన ప్రాంతాల్లో కేంద్రీకరించి పనిచేయలేదు. ఈ ప్రాంతాల్లో 1959 తర్వాత కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణయుతంగా, కేంద్రీకరించి పనిచేయసాగింది దాంతో ఆ ప్రాంతంలో అప్పటిదాకా పెనవేసుకున్న సమస్యల చిక్కుముళ్ళు ఒకటొకటీ విడివడసాగాయి. ఈ పార్టీ ప్రజల్ని సమీకరించడం ద్వారా ఉద్దాన వెనకబాటుతనం, ప్రజల మౌలిక సమస్యలను, దోపిడిని ఎదిరించ పూనుకున్నది. 1967 నాటికి ఆ ప్రాంతంలో సాగే విచ్చలవిడి దొంగసారా అమ్మకాలను అరికట్టగలిగింది. 1967 సంవత్సరానికి ఉద్దానాన్ని ప్రభుత్వం కరువుప్రాంతంగా ప్రకటించేలా, శిస్తులు మాఫీచేసేలా చేసింది. 20 వేల రూపాయలు సేకరించి బొడ్డపాడులో హైస్కూలును, అక్కుపల్లిలో ప్రాధమిక ఆరోగ్యకేంద్రాన్ని తెరిపించేలా కృషి చేసింది. ప్రజల మధ్య తలెత్తే తగాదాల్ని గ్రామాల్లోనే పరిష్కరించసాగింది. !

సోంపేట ప్రాంత కమ్యునిస్టు ఉద్యమంలో పాల్గొన్నవి సెటిలుమెంటు జరిగిన పల్లపు ప్రాంతాలు కావు. తీరస్త మెట్టప్రాంతం (ఉద్దానం).అటవీ ప్రాంతాలు. ఆ ప్రాంతాల్లోని పేదరైతులు, ఒకటి రెండు. ఎకరాలు వున్నవాళ్ళు. నీటిపారుదల వసతి లేనివాళ్లు. జీవిక కోసం పంటలు చాలక రంగూను, భిలాయిలాంటి సుదూర పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు కూలీలుగా వలస వెళ్ళేవాళ్ళు. (ఆ వలస వెళ్ళిన పురుషుల స్థానంలో, వూళ్ళో వుంటూ వ్యవసాయ పనులు చేసి కుటుంబాల్ని నిలబెట్టే వాళ్ళు స్రీలు.) . 184

ఐదో భాగం 1968 నవంబరు తర్వాత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం షావుకార్లకూ, భూస్వాములకూ వ్యతిరేకంగా ఎక్కుపెట్టబడింది. తీరస్త ఉద్ధానంలోని షావుకార్డు కళింగ కోమట్లు. వీళ్ళు పేద రైతులకు ఎక్కువ వడ్డీలకు అప్పులిచ్చి, భూముల్ని తనఖా పెట్టుకునే వాళ్ళు. ఆ భూములపై పండే వ్యాపార పంటల్ని పథకం ప్రకారం తక్కువ ధరలకు కాబేసేవాళ్ళు. ఉద్దానంలో ముఖ్య వ్యాపారపంట జీడి మామిడి.ఈ పంటను పండించే రైతుల పరిస్థితి పై అప్పటి కమ్యూనిస్టుల పరిశీలన ఇలా వుంది. జీడి పంటను దోచుకునే షావుకార్హు, వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడి మాత్రం మోతాదులో హెచ్చుగా వ్యాపారుల దోపిడి కింద నలిగిపోతుందడే జనం నిలువ నీడలేక అత్యధికభాగం పారిశ్రామిక ప్రాంతాలకు వలస పోతున్నారు. వీళ్ళు పంటల (ప్రారంభ కాలంలో ఎక్కువ వడ్డీలకు అప్పులిచ్చేవాళ్ళు. పండిన పంటలకు వీళ్ళే ధరలు నిర్ణయించేవాళ్ళు. వీళ్ళ ధర మార్మెటు ధరలకన్నా 30% తక్కువగా వుందేది. 'షావుకారు రేటుగా పిలువబడే ఈ రేటును బట్టి వాళ్ళు అప్పులను రైతులనుండి వసూలుచేసేవాళ్ళు.* ఇలా వలస కూలీల శ్రమా, భూముల్లోని ఫలసాయం సైతం వీళ్ళ అప్పులకు చాలనపుడు రైతుల స్టిర చరాస్తులు వీళ్ళ పరమయ్యేది. అలా సంపదల్ని కూడబెట్టుకుంటూ వ్యాపారాల్ని పెంచుకునే ఈ కళింగ కోమట్లపై ఉద్దాన ప్రాంత పేదరైతులు తిరగబడ్డారు. ఉద్దానంలోని అక్కుపల్లి భూచందరరావు, గరుడభద్ర మద్ది కామేశు అనే కళింగ కోమట్రైన షావుకార్ల ఇళ్ళపై కమ్యూనిస్తు దళాల నాయకత్వంలో ఆ వూళ్ళజనం (స్తీ పురుషులు) దాడిచేశారు. వాళ్ళు రాసిచ్చిన తనఖా పత్రాలను, ప్రామిసరీ నోట్లను స్వాధీనం చేసుకోవద్గమో, తగులబెట్టడమో చేశారు. బంగారం, నగల్లాంటి కుదువబెట్టబడ్డ వస్తువుల్ని తీసుకెళ్ళారు. సెటిల్‌మెంటు జరిగిన పల్లపు ప్రాంతాల షావుకార్లపై, అలాగే భూస్వాములపై _ దాడులు జరిగిన ఉదాహరణలు లేవు. సెటిలుమెంటు జరగని, రాష్ట్ర సరిహద్దులోని మందస మన్య ప్రాంతాల భూస్వాములు, వడ్డీ వ్యాపారులపైనే ఈ దాడులు జరిగాయి. మందస అటవీ ప్రాంతాన్ని ఆనుకున్న మైదాన (గ్రామాల భూస్వాములు కొండల నడుమ వున్న గిరిజనుల పల్లపు భూముల్ని అప్పులు చెల్లించని కారణంగా స్వంతం చేసుకున్నారు. అలాంటి కొందరు భూస్వాములపై ఉద్యమం ఎక్కుపెట్టింది. మందస నుండి గారబంధ గ్రామం వరకు 'కొండల మధ్యవున్న గిరిజనుల, పేదరైతుల పల్లపు భూములను ఆక్రమించిన (అసలు, వడ్డీలు చెల్లించలేదని పేరిట) సారె అప్పన్న అనే భూస్వామి ఇంట్లోని లక్షన్నర రూపాయల ప్రామీసరీ నోట్లనూ, తనఖా పత్రాల్ని పేదరైతులు తగులబెట్టారు. ఆయన్ను చంపారు.* అలాగే పల్లపు ప్రాంతాల నుండి ఏజెన్సీల్లోకి వలస వెళ్ళిన ఆమటికోమలి గ్రామ భూస్వామి గౌడో కులస్తుడు, సొగటియా గౌడో విషయంలోనూ 185

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం అలాగే జరిగింది.

మందస చుట్టూ ఉన్న ఇతర జమీప్రాంతాల్లోనూ ఇలాంటి దాడులే జరిగాయి. తర్గా జమీ సమీపంలోని అట్టుకోట భూస్వామి జగన్నాయకులు మీద, పాతపట్నం తాలూకా డేగలపోలూరు గ్రామ ప్రతాపచంద్ర పాడి మీద, సోంపేట ప్రాంత బాతుపురం షావుకారు వారణాసి నిత్యానందం మీద ఆ గ్రామాల పేద రైతులు, కమ్యూనిస్టు దళాల నాయకత్వంలో దాడి చేశారు.

మందస జమీని అనుకున్న బుడార్సింగి జమీలోని పద్మాపురం గ్రామానికి చెందిన మజణిపాత్రుని సూర్యనారాయణ పట్నాయకు తనకు 50 ఎకరాలు భూమి వున్నదని 1938లో జమిందారీ విచారణ సంఘానికి తెల్పాడు. ఆయన అప్పటికి వడ్డీవ్యాపారికాడు. పైగా బుడార్సింగి జమీ రైతుసంఘానికి అధ్యక్షుడు. 1947 తర్వాత కాలంలో వడ్జీవ్యాపారి అవతారమెత్తాడు. ఎన్నో ఎకరాల గిరిజనపేదల భూమిని తర్వాత ఇరవై ఏళ్ళలో సంపాదించాడు.

నిజానికి మైదాన ప్రాంతాలనుండి గిరిజన ప్రాంతాలకు (వ్యాపార రీత్యా) గిరిజనేతరులు వలసవెళ్ళడం స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కాలానికి అటు ఇటుగా ఎక్కువగా సాగింది.” వీళ్ళు తక్కువ కాలంలోనే గిరిజనుల భూముల్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దీనికి మందస జమీకి సంబంధించి మామిడి అప్పన్న సొగటియా గౌడోలు మంచి ఉదాహరణలు.

కమ్యూనిస్టు ఉద్యమక్రమంలో సాగిన పై ఘటనలు 1969 నాటికి భూస్వాములు, ధనికరైతులు, వడ్డీవ్యాపారులకు- రైతులకు మధ్య పెరిగిపోయి, తీవ్రరూపం దాల్చిన వర్గ వైషమ్యాలను పట్టిచ్చేవి. పేదరైతుల భూమి భూస్వాముల హస్తగతం అయినందుకు నిదర్శనం. అలాగే 1947 నాటికి ధనిక రైతులుగా వున్నవాళ్ళు ఆ తర్వాత రెండు దశాబ్దాల్లో షావుకార్ల, భూస్వాముల అవతారమెత్తి పెరిగిపోయి, మరోవైపు మధ్యతరగతి రైతులు, పేదరైతులుగా, కూలీలుగా మార్చబడి, వాళ్ళ భూముల్ని పైవాళ్ళు వివిధ పేర్లతో స్వంతంచేసుకున్నందుకు ఏర్పడ్డ వర్గ వైషమ్యూలివి.

పై భూస్వాముల్లో ఒక చిన్నభాగం 1947 నాటికే ధనిక రైతులుగా వుంటూ జమిందారీ వ్యతిరేక రైతు ఉద్యమంలో మధ్యతరగతి రైతుల పక్షం వహించిన వాళ్ళవ్వడం గమనించదగింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత వీళ్ళు మధ్యతరగతితో సంఘీభావం కన్నా తమ వర్గసహజ స్వభావంతోనే మెలగసాగారు. పైగా పాలన, చట్టాలు, అధికారులు, పాలకుల ట్రాపులాంటి అనేక అనుకూలతల వల్ల పేద, మధ్యతరగతి రైతుల్ని పీల్చేస్తూ, తమ అర్ధిక పునాదిని విస్తరించుకుంటూ ,పలుకుబడిని పెంచుకొని బలపడ్డారు.

ఈ వర్గాలు ఇలా పెరిగిపోవడానికి మరో పార్వం అక్కడ జరిగిన అభివృద్ధి తీరు (66౪7610900006 00633). మందస ప్రాంతపు జమిందారీ వ్యతిరేక రైతు ఉద్యమ నాయకత్వానికి స్వాతంత్ర్యం తర్వాత పాలక పార్టీతో వున్న సంబంధం మేరకు అక్కడ 186

జరిగిన అభివృద్దిని అర్ధం చేసుకోగలం. మందస ప్రాంత రైతు ఉద్యమ నాయకత్వం 1947 తర్వాత దేశాన్ని పాలీంచిన పాలక పార్టీలో (కాంగ్రెసు) చేరలేదు. అది దాదాపు దశాబ్దానికి పైగా (1962-72 వరకు స్వతంత్ర పార్టీగా) ప్రతిపక్షస్థానంలో వున్నది. అక్కడి ప్రజల అభీష్టం స్వతంధత్ర పార్టీ పక్షాన వుండటంతో, ఆ ప్రాంత అభివృద్ధికి (నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు

• రవాణా సౌకర్యాలు - విద్యా అవకాశాలు - పరిశ్రమలు - మార్కెటు - బ్యాంకులు) రావల్సిన వాటా రాలేదు. బడ్జెటులో కేటాయింపులు నామమాత్రమైనాయి. ఇవన్నీ అక్కడి అభివృద్ధి స్థాయిని నిర్ణయించాయి (అదే స్థానిక నాయకత్వం పాలక పార్టీలో చేరిన ప్రాంతాల్లో అభివృద్ధి మెరుగ్గా వుంది). అలా మందస ప్రాంతం అభివృద్ధికి బయట వుండి పోవడంతో అక్కడి స్థానిక భూస్వామ్య దోపిడి రూపాలు, ఆ సంబంధాలు బలోపేతమై అక్కడ భూస్వామ్య వర్గం బలపడ్డది. అక్కడి స్థానిక వైరుధ్యాలూ తీవ్రతరమైనాయి. అలా అభివృద్ధి వెనకబడ్డ మందసలాంటి చోట్ల ఈ వైరుధ్యాలు మరింత తీవ్రంగా ముందుకొచ్చాయి. (మిగితా కోస్తా ప్రాంతాల్లో అభివృద్ధి జరిగిన క్రమంవల్ల పై దోపిడి సంబంధాల్లో మార్పు చేర్పులు జరిగాయి),

అందుకే మందస ప్రాంత శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమం 1968 తర్వాత చిన్నరైతుల, వలస కూలీల సారధ్యంలో ఇంత కసితో, కాఠిన్యంతో (ప్రతిస్పందించింది. ఉద్యమ కార్యకర్తలు, నాయకులు మెట్ట ఉద్దానంలోని భూములు కోల్పోతున్న చిన్న రైతుల వర్గం నుండి వచ్చిన వాళ్ళవ్వడంతో భూస్వామ్య వర్గం పట్ల ఇంత కసి వ్యక్తమైంది.

1947 తర్వాత కాలంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అప్పటి పాలక శక్తుల్లో ప్రగతిశీల స్వభావాన్ని చూస్తూ, పాలకులు, రాజ్యం కలిసి అభివృద్ధిన, 'ప్రగతినీ తెస్తారని నమ్మింది. అందుకే అభివృద్ధి క్రమాన్ని సరిగా అమలు జరపాలని ప్రజాసమీరణ ద్వారా వాళ్ళను కోరసాగింది.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాతి 20 ఏళ్ళ పరిణామాన్ని నిశితంగా పరిశీలించిన కమ్యూనిస్టు పార్టీలోని ఒక (శ్రేణి ఈ దృక్పధంతో విఖేదించింది. (గ్రామసీమల్లో బలపడుతున్న కొత్తసంపన్న వర్గాలు, భూస్వాముల అధికారాన్ని బద్దలు చేయకుండా వాళ్ళ ద్వారా నెలకొన్న తీవ్ర అసమానతల్ని ఛేదించకుండా రాజకీయాల మౌలిక స్వభావం మారదనీ, (గ్రామాలు అభివృద్ధి చెందవనే దృక్పధంతో ఆచరణకు దిగారు.* ఆ బలపడ్డ వర్షాలపై చాడికి పూనుకున్న క్రమమే ఈ ప్రాంతంలో 1968 తర్వాత సాగిన కమ్యూనిస్టు విష్ణ్లవోద్యమం.

ఇలా రైతాంగం 1968 లో కొత్త ధనిక, భూస్వామ్య శక్తుల అధికారం బద్దలు కొవాలని,

స్థానిక వనరులమీద అధికారం కావాలనీ, ఇవన్నీ పోరాటం ద్వారానే కాని ప్రభుత్వం ద్వారా రావన్న జీవితానుభవం, అవగాహనలతోనే తమ ప్రాంత పోరాట గాధల్ని తవ్వితీశారు. అలా ఈ ఉద్యమ సందర్భంగా గున్నమ్మ ఆ రైతుల ప్రతిఘటన వెలుగులోకి వచ్చింది. వాళ్ళు ఈ దృష్టితోనే ఈ పోరాట సందర్భంలోనే వాళ్ళ చరిత్రను వెలికి తీశారు. ఆ క్రమంలో వాళ్ళు ఒకప్పటి తను రైతు ఉద్యమ నాయకుడు ఆచార్య రంగా దగ్గరికో వెళ్ళలేదు. బ్రిటిష్స్‌ పాలనపై పోరాడేందుకు స్ఫూర్తినిచ్చిన గాంధీగారి చెంతకూ వెళ్ళలేదు. తమలాంటి సాధారణ

11877

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం రైతుస్రీ గున్నమ్మ దగ్గరకి వెళ్ళారు. అలా 19686 నాటి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం సందర్భంలో మందస రైతు ప్రతిఘటన చర్చనీయాంశమైంది. వర్తమాన ఉద్యమాలకు స్ఫూర్తి కోసం మందస ప్రతిఘటన అవసరమైంది. అందుకే పాణిగ్రాహిలాంటి శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమ కవి మందస రైతు ్రతిఘటనలో భాగమైన మారుపు పద్మనాభం గారిని రైతు విష్లవవైతాళికునిగా భావించాడు. ఆ రైతు ప్రతిఘటననుంచి స్ఫూర్తిని పొందాడు. చరిత్ర నిలిపిన రాజపురంలో రైతు పోరు నడిపించినావులే కరకు పాలకుల తుపాకిగుండుకు గుండె చూపు నీ'నిండు మనసు జమిందారులకు వ్యతిరేకంగా రైతాంగాన్ని విముక్తి చేయగ విప్లవ గీతం ఆలాపించిన రైకువిష్లవ వైతాళికునికి... జోహారు. !0 ఇ ఖః ఖః ఖు ఏమైనా - 1968 నుండి ఉధృతంగా సాగిన మందస ప్రాంత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం ప్రభుత్వం (ప్రయోగించిన తీవ్ర అణచివేత వల్ల 1973 నాటికి వెనుకపట్టు పట్టింది. (భూస్వాముల పరమైన రైతుల భూముల్ని, తిరిగి వారి స్వాధీనంలోకి తేవడానికి సాగిన ఉద్యమ ఆచరణ. మధ్యతరగతి, సన్నకారు రైతాంగంపై బలమైన ప్రభావం వేసింది. (అసలు ఆ ఉద్యమం సన్నకారు రైతాంగ ఉద్యమమే). అయితే బంజర్ల, భూస్వాముల భూముల స్వాధీనం చేపట్టకముందే తీవ్ర అణచివేతకు గురైంది.! రాజ్యం విరుచుకపడీ ఆ అచరణను అరికట్టింది. ప్రభుత్వం భూస్వాముల పక్షం తీసుకోవడంతో భూముల కోసం పోరాడే రైతాంగం వెనుకడుగు వేయకతప్పలేదు. తర్వాత, 1975లో కాంగ్రెసు ప్రభుత్వం దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించడంతో, దాదాపు పదేళ్ళపాటు (ఆ పరిస్థితి తొలగేంతవరకూ) భూసమస్య పరిష్కార దిశగా సాగిన రాజకీయాలది వెనుకడుగు అయింది. మందస ప్రాంత ప్రజల మనోభావాలపై నిర్భంధం, ఆంక్షలు తొలగగానే 1978లో మరోసారి ఆ ప్రాంత మౌలిక సమస్యలపై వాళ్ళ ఆలోచన సాగింది. ఎమర్జెన్సీ ఎత్తివేసిన తర్వాత ప్రజల్లో ప్రభుత్వాల పట్ల తీవ్ర వ్యతిరేకత పెల్లుబికింది. (ఈ ఏడాది జరిగిన లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ప్రజలు ప్రతిపక్షాన్ని గెలిపించారు). ప్రజా రాజకీయ 188

కదో భాగ సంస్థలు సచేతనంగా (6015010439) వున్న చోట్ల ఈ వ్యతిరేకత 'సమస్యలను పరిష్కరించే ఆందోళనలు'గా మలచబడ్డది. ఉద్దానం త్రాగునీటి సమస్య తీర్చాలని 1979లో సాగిన ఆందోళన ఇలాంటిదే. ప్రక్కనే సముద్రమున్నా బిందెడు నీళ్ళకోసం మైళ్ళకొద్దీ వెళ్ళి, తలపైనో కావిడితోన్‌ మోసుకు తెచ్చే పరిస్థితి అనాటికి ఎన్నో ఉద్దాన గ్రామాల్లో వుండేది. ఈ సమస్య తీర్చాలని స్వాతంత్ర్యం రాక ముందటినుంచీ, వచ్చిన తర్వాతా ప్రజలు ప్రభుత్వాన్ని కోరుతునే వుండేవాళ్ళు. దశాబ్దాలుగా (ప్రభుత్వం పట్టించుకోని ఈ సమస్యను ఐక్య అందోళన ఓ మేరకు కదిలించింది. ప్రభుత్వం పధకాలతో ముందుకు వచ్చింది.

ఈ విజయం కంటే, తమ ఐక్యతా శక్తివల్ల ఉత్సాహించిన రైతులు, ప్రజలు తను ఆందోళన నుండి పాఠాలు నేర్చుకున్నారు. సమస్యల సాధనకు ప్రాధాన్యతనిచ్చి, రాజకీయ అభిప్రాయాలను (గుర్తింపులు, నిర్మాణాలు వగైరా) రెండో పరిష్కార స్థానంలో వుంచి, 'కలసి' సంఘర్షించాలన్నవే ఆ పారాలు.!* ఈ ఆందోళనకు కొనసాగింపుగా సాగునీటి కోసం రైతాంగం చేసిన ఐక్య పోరాటం (1984 నుండి) ఈ పాఠాల్ని పఠించిందే!

స్వాతంత్ర్యం రాకముందు దశాబ్దాల పాటు జమిందారుకు, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికీ, ఆ తర్వాత ప్రజా ప్రభుత్వానికీ సాగునీటికోసం మందస రైతాంగం చేసిన లెక్కకు మించి విజ్ఞప్తులు మట్టికొట్టుకొనిపోగా, 1984 నుండి సాగునీరు కావాలని ఆ రైతాంగం ఆనాడు కొత్తగా అధికారంలోకి వచ్చిన తెలుగుదేశం ప్రభుత్వంపై ఉద్యమించింది.

ఈ 'మందస సోంపేట రైతాంగ ఐక్య కార్యాచరణ కమిటీ అప్పటి ముఖ్యమంత్రి రామారావుకు ఇచ్చిన కోర్కెలపత్రంలో ఇలాగన్నది. '* మందసలోని “37 (గ్రామాల రైతాంగానికి జీవనోపాధిగా యుండి, దాదాపు ర్‌ వేల యకరాల మాగాణికి ప్రధాన నీటి వనరుగా ప్రకృతి ప్రసాదించిన ఈ సునాముదిగెడ్డకు జమిందారీ హయాంలో రూపురేఖలు తీర్చబడ్డాయిగానీ ఈ ప్రభుత్వాల ఉపేక్షా ఉదాసీనతల కారణంగా వర్షాకాలంలో వచ్చిన వరదలు సరాసరి సముద్రంలో కలసిపోగా, ఆ తర్వాత గెడ్డలో నీరు లేకుండుట వల్ల సునాముదిగెడ్డ నీరు సేద్యానుకూలముగా గాక వృధాయగుచున్నది”. అందువల్ల ఈ గెడ్డకు డబార్సింగి వద్ద రిజర్వాయరు కట్టాలని, ఆ నీటితో దామోదర, గోపాల సాగరాలు నింపాలని, దిగువ కాలువగా రూపొందబోయే గెడ్డను రెగ్యులేటు చేయాలన్నారు. దీనితోపాటు “కళింగదళ డాం నిర్మాణం చేసి సారవంతమైన బుడార్సింగి మాగాణి భూములను సన్యశ్యామలం చేయాలని, తద్వారా మందస ప్రాంతమంతటికీ నీటి సరఫరా చేయాలని, దాంతో కరువుకాటకాలతో ఏడాదికేడాది దిగజారిపోతున్న మా రైతాంగం బ్రతుకు బాగుపర్బాలిని కోరారు. ః.

“మా పొలాలకు నీరివ్వండి అనే నినాదంతో 9.2.1984 నుండి పోరాటం సాగించారు. (నాలుగున్నర సంవత్సరాల పాటు వివిధ రాజకీయ పార్టీల ప్రత్యక్ష పరోక్ష భాగస్వామాలతో, పాదయా(త్రలు, సభలు, నిరాహారదీక్షలు, రాస్తారోఖో, ధర్నాల్లాంటి (వ్రజాసమీకరణ పోరాటరూపాలతో (మరోవైపు చట్ట సభల్లో దీనికి ప్రాతినిధ్యం), వివిధ స్థాయిల్లో (శాంతియుత,

189

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం మిలిటెంటు), దశల్లో సాగిన ఈ రైతుల కార్యాచరణవల్ల అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కళింగదళ, డబార్సింగి ప్రాజెక్టులను 30.8.86న ప్రారంభించాడు.) గున్నమ్మ, ఆ రైతుల ప్రతిఘటన రైతుల ఉద్యమంలో మరోసారి పునరుత్ధానం పొందారు. గున్నమ్మ మరోసారి రైతాంగ శక్తికీ, ఐక్యతకూ, అకాంక్షలకు, పోరాటానికి ప్రతీక అయింది. ఆ గత (ప్రతిఘటన, గున్నమ్మ (ప్రేరణగా రైతులు వాళ్ళ లక్ష్యాల్ని సాధించేందుకు సమీకృతులైనారు. అదుపు అడవిలోన కలప - బండ్లమీద కెక్కెనని రైతు తిరుగుబాటు వార్త - జమీదారు చెవినిఐదె తుపాకీలు పేల్చమని - జమీదారు ఆజ్ఞలిచ్చె ఎదురు నిలిచె గున్నమ్మ - పోరు జేసి నేలకొరిగె..... నీ అడుగులోన అదుగేస్తూ - వెలుగులోకి పరిగెడుతూ 17 పొలము మాది అంటున్నారు - ఈ జలము మాది అంటున్నారు... 1*& అని గత ప్రతిఘటన నుంచి అప్పటి సాగునీటికోసం చేసిన ఉద్యమంలో స్ఫూర్తిని పొందారు. (ఆరలేదు ఆగలేదు గున్నమ్మా - నువు మొదలెట్టిన తిరుగుబాటు నీ వారసులై యుంటాం -న్‌ మార్గంలో నడుస్తాం .... అని వాళ్ళ హక్కుల్ని సాధించడానికి గున్నమ్మ మార్గంలో సాగాలన్నారు) నిజానికి అసమానతకు వ్యతిరేకంగా, సాగునీటి కోసం, అభివృద్ధి కోసం సాగే ఇలాంటి ఉద్యమాల సంఘటనమే (1169212600) జాతి (౧2600) అంటే. ఈ పద్ధతినే జాతికి ప్రత్యామ్నాయంగా చూడాలి. ఈ పద్ధతే నేటి ప్రజల కోర్కెల్ని (66002639) అర్ధం చేసుకోవడానికి, మొత్తంగా చెప్పాల్సివస్తే మన అభివృద్ధి నమూనాను చారిత్రకంగా చూడటానికి తోడ్పడుతుంది. (గతంలో అడవులపై అధికారాన్ని రైతులు అడిగారు... పాలకులు ఇవ్వలేదు. నీటి వసతి అడిగారు కల్పించలేదు. మళ్ళీ అర్ధశతాబ్దం తర్వాతనే అడుగుతున్నారు. పాలకులు అరుదుగా తప్ప ఇవ్వడంలేదు) అలా చరిత్రలో జరుగుతున్న అనుక్రమాన్ని (56016106) గున్నమ్మ ప్రతీక దగ్గరకు వచ్చి సమీక్షించుకోవడం జరుగుతున్నది. మళ్ళీ నేడు వలసల్ని ఆపి, ఉత్తరాంధ్రను అభివృద్ధి చేయ్యాలి... నీళ్ళు కావాలి...ప్రతీ ఒక్కరూ వికాసం చెందాలనే ఆలోచన వచ్చినప్పటినుంచీ ప్రజలు గున్నమ్మ దగ్గరకు వచ్చి ఆ అధికారాన్ని కోరడం జరుగుతుంది. ఇలా మందస రైతు ప్రతిఘటనకు స్థానికంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యత వుంది. స్థానిక ష్టైయిలో రెండు విధాలుగా గున్నమ్మ ప్రతీక అయింది. స్వాతంత్రం వచ్చిన తర్వాత కాలంలో అక్కడ బలపడ్డవాళ్ళకు, వాళ్ళు అన్ని రకాలుగా బలపడటానికి (28561= 190

ఐదో భాగం (0౧), వాళ్ళ అధికారానికి గున్నమ్మ వీరత్వం తోడ్బడ్డది. న్యాయబద్ధత (1691602200 కు గున్నమ్మను ప్రతీక చేసుకున్నారు. దానికి గున్నమ్మనూ, ఆ రైతు ప్రతిఘటననూ స్వంతం (0౪/66 ఇర) చేసుకున్నారు. (పాడేకథల్లో వాళ్ళ వాళ్ళను నాయకులుగా మార్చజూడటం దీనిలో భాగమే).

అక్కడి మరికొందరికి గున్నమ్మ దోపిడి, అధికారం, అసమానతలపై పోరాడటానికి ప్రతీక అయింది. నేటికీ అవుతున్నది.

ఈ రెంటీకి వైరుధ్యం స్థానికంగా వున్నది. అది వుండేదే. పోతే మరికొందరికి ఈ రైతుప్రతిఘటన ప్రాముఖ్యం గలదీ, ప్రమాణికమైంది అంతకంటే కాదు. అందుకే వాళ్ళు ఓ మాటతో, లేదా ఓ వాక్యంతో సరిపెట్టడం. పై మూడు రకాల్లో (0091640039) ప్రజల పక్షంగా సాగే పోరాటానికి గున్నమ్మ ప్రతీక కావడమే ముఖ్యమైందని వేరుగా చెప్పవలిసిందిలేదు.

రైళులు ఈ ప్రాజెక్టులు సాధించి, వాటి నిర్మాణం సాగుతున్నపుడే రాజమణిపురం చెంత 'వీరగున్నమ్మ స్థూప ఆవిష్కరణ జరిగింది. (20.9.1984)% అప్పటి గవర్చరు, కాం(గైసునేత కుముద్‌బెన్‌ జోషిచే జిల్లా కాంగైసు నాయకులు ఈ ఆవిష్కరణ చేయించారు. ఆనాడు రామ్రాన్ని పాలిస్తున్న తెలుగుదేశం. ప్రభుత్వం రాజమణిపురం “వీరగున్నమ్మపురాన్నిగా అధికారికంగా మార్చింది. మరొకడుగు ముందుకువేసి ఆ వూరిని 'జుతీయ స్మారక చిహ్నరగా ప్రకటించింది. ఈ మార్పులపై రైతాంగ కార్యాచరణ కమిటీ “గుడారి రాజమణిపురం వ్లీర్ధగున్నమ్మపురంగా అధికారికంగా ప్రకటింపబడటం మందస రైతాంగ పోరాట ఫలితమే”నన్నది.

1983లో ఆ ప్రాంతం నుండి గెలిచిన తెలుగుదేశం ప్రభుత్యంపై రైతులు కదిలి విజయం సాధించడం, 35 ఏళ్ళుగా కాంగ్రెసు పార్టీ అధికారంలో వుండీ చేయలేని పనిని ఏడాదిలో తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం (ప్రారంభించడాన్ని గమనించిన కాంగ్రెసు పార్టీ ఆ ప్రాంత రైతులు చైతన్యంతో ్రిటిష్‌ను ఎదిరించిన చైతన్యపోరాటం (గున్నమ్మ పోరాటం) తనదేననడం ఈ అవిష్కరణ అంతరార్థం (ఆ పోరాటం కాంగ్రెసు నాయకత్వంలో జరిగింది కాదన్నది మరోసత్యం). కాంగ్రెసుకు పోరాట వారసత్వాన్ని బయటకు తీయడంలో (శద్దంటూ వుంటే స్టూపొవిష్కరణ, ఊరిపేరు మార్పులను గత 35 ఏళ్ళలో ఎందుకు విస్మరించిందన్నది ప్రశ్న ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే అధికారం, భూస్వాముల ప్రయోజనాల సంరక్షణ లక్ష్యాలైన కాంగ్రెసు పార్టీకి అధికారం పోయినపుదే ప్రజల పోరాట వారసత్వాలు గుర్తుకువస్తాయి. (అదీ మళ్ళీ అధికారానికి రావడం కోసమే) ముఖ్యంగా రైతులు ఐక్యంగా పోరాడుతూ, విజయాలు సాధిస్తున్న సందర్భంలోనే ఇలా కాంగ్రెసు గత పోరాట వారసత్వాన్ని వెలికితీయడం జరిగింది. అందుకే “మందస రైతాంగ పోరాట ఫలితమే ఈ స్టూపావిష్కరణ” అని రైతులు వ్యాఖ్యానించాల్సివచ్చింది.

ఐక జః ఖం లై ప్రాజెక్టులు కట్టమంటూ మందస రైతులు ఉద్యమిస్తున్న ఈ కాలంలోనే 'కంబిరిగాం'లో ల

నుందన రైతురి ప్రకిఘటన-చరిత్ర-కథనం రైతు నాయకుడు, పాడి నారాయణ హత్య (4.5.1985) జరిగింది. ఈ హత్య ఒకవైపు భూస్వాములకు- సాగుదార్లకూ (లేదా కౌలుదార్లకు) మధ్య వున్న శత్రు సంబంధాల్ని, భూవివాదాలు దశాబ్దాలుగా కోర్టుల్లో నలుగుతూ, ఎటూ తేలని వైనాన్ని ముందుకు తెచ్చింది.

మృందస జమీని ఆనుకొన్న తర్గా జమీలోనిదే ఈ కంబిరిగాం మొఖాస. దీన్ని చూస్తే జమిందారు రద్దు చట్టం (1948), ఇనాముల రద్దు చట్టాలు (౧956) ఎంత అసమగ్రంగా అమలవుతున్నాయో తెల్సిపోతుంది.. దాదాపు వందేళ్ళ నుండి. రైతులు సాగుచేస్తున్న 400 ఎకరాల హ్టూమిపై వాళ్ళకు ఎలాంటి సాగుహక్కులు దక్కనీయకుండా, ఈ భూమికంతా తానే సాగుదాడీనని రికార్డు సృష్టించి మొభాసాదారు దౌర్జన్యం చేసేవాడు. ఈ వివాదం గత 50 ఏళ్ళుగా కోర్టులో తేలక్తుండా నడుస్తున్నది. మరోవైపు రైతులు సాగుచేసే పంటపొలాలు 1980 నుండి పడావులైనాయి.?!

మొఖాసాదారు, ఆయనకున్న రాజకీయ పలుకుబడీ, ఉన్నతాధికారులతో చుట్టరికాల వల్లి లోపాలతో కూడుకున్న భూ గరిష్ట పరిమితి చట్టాన్ని అడ్డుపెట్టుకొని ఏళ్ళతరబడి ప్రభుత్వాన్ని తన ఛాయలకు రానీయలేదు. భూమిశిస్తు, నీటి తీరువాలు చెల్లించకుందా, కనీసం భూమిని ప్రభుత్వం సర్వేచేయనీయకుండా కంబరిగాంలో తన ప్రభుత్వాన్ని నెరిపేవాడు.2* ఈ తతంగం ప్రభుత్వానికి తెలిసినా, ఆ నాటికి పత్రికల్లో చర్చ జరుగుతున్నా లెక్కచేయకుండా, మొఖాసాదారు కోర్సులను అశ్రయిస్తూ ఎప్పటికప్పడు 'స్పేలు సంపాయిస్తూ, రైచులకు సాగుహక్కులు, పంటా దకృనిచ్చేవాడు కాదు.2ే ఈ లెక్కజేయని క్రమానికి పరాకాష్ట్రే రతునాయకుడు ప్రాడి నారాయణను హత్య చేయించడం. ఈ భయానక పరిస్థితుల్లో తమకిక సాగుహక్కులు రావని రైతులు పరిశ్రమలున్న నగరాలకు కూలీలుగా వలసపోసాగారు. ళా

" మందసను అనుకొనే ఈ కంబిరిగాం వున్నా స్వాతంత్ర్యానికి ముందు రైతు ఉద్యమం గానీ. అ తర్వాత విష్లవోద్యమం గానీ ఈ మొఖాసాలో సాగలేదు. రైతులను చైతన్యపళ్చే ఆచరణ సొగనపుడు, చట్టాల పరిధిలో భూసమస్య ఎలా పరిష్కదించబడదో కంబిరిగాంను చూస్తే తెలిసివస్తుంది. ఈ కంబిరిగాం చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో దశాబ్దానికి పైగా విప్లవోద్యమం సాగడంతో, ఆ తర్వాత కాలంలో ఆ పరిణామాలపట్ల వున్న వ్యతిరేకత వల్లి, జంకుతో కంబిరిగాం రైతులపట్ల రాజ్యం వ్యతిరేక దృష్టితో వ్యవహరించింది. చట్టం పరిధిలో రైతులకు వచ్చే వీలున్న ఫలితాలను సైతం వాళ్ళకు అందనీయకుండా రాజ్యం మొఖాసాదారుకే వత్తాసుపలకడం గమనించదగింది. 2000ల నాటికి ఇక్కడ పై పరిస్థితే కొనసాగదాన్ని చూస్తే. కోర్టులు భూసమస్యను పరిష్కరించే తీశేమిటో, ఎంతవరకో తెలిసిపోతుంది.లే

(అసలు 'కంబిరిగాం” ఊరి పేరే, అక్కడ తరాలుగా సాగిన రైతుల “రుణ బానిసత్వాన్ని తెల్పేది. శ్రీకాకుళం జిల్లాలో జీతగాడనే అర్థంలో 'కంబారి" పదాన్ని వాడతారని సాధారణంగా అనుకుంటార్డు. కానీ, నిజానికి కాంట్రాక్టు కూలి (001౯206 11000) కాదు, రుణ బానిసత్వం (4601 82760౧ -కంబారితనం 192

ఐదో భాగం మందస ప్రాంత మెట్ట ఉద్దానంలోటే రైతులు 6 వేల ఎకరాల్లో జీడి పంటను సాగు చేస్తారు. దీన్ని “తెల్ల బంగారం* అని పిలవడం అక్కడ ఆనవాయితీ. అంతర్జాతీయ మార్కెటుగల ఈ జీడిని పండించే రైతులకు గిట్టు బాటు ధర లభించకపోవడం దశాబ్దాల విషాదం.సీజనులో స్థానిక షావుకారు పలాస జీడి ఫాక్టరీ యజమానులు సిండికేటుగా ఏర్పడి జీడి పిక్కలకు రేటు నిర్ణయించడం వల్ల రైతుకు గిట్టుబాటు ధర దక్కదు. (ముఖ్యంగా గత మూడు దశాబ్దాలుగా ఈ రేటు నిర్ణయం, కొనుగోళ్ళు పకడ్బందిగా సాగే వ్యవహారం). మార్కెటులో జీడి పప్పు కొనుగోలు ధరల్లో మార్పు లేకున్నా, జీడి పిక్కల అమ్మకం ధరలు తరచు పడిపోవడం రైతులను కృంగదీసే సమస్య, (పంటకు మదుపులిచ్చిన షావుకార్లు మార్కెటు ధరలకన్నా తక్కు రేటు నిర్ణయించడం, మార్కెట్లో ఊహకు అందనంతగా రేట్లు పడిపోవడంతో రైతు వేదన చెప్పనలవి కాదు. ఉదా గతంలో 80కిలోల జీడిపిక్కలకు ఎనిమిది వేలున్న ధర 2000 లో మూడువేలకు, ఫిబ్రవరి 2002 లో రెండువేల నాలుగు వందలకు పడిపోయింది). పైగా, నాణ్యత పేరుతో కేరళ నుండో, విదేశాలనుండో జీడిపప్పును దిగుమతి చేసుకోవడం ఆనవాయితీగా సాగుతున్నది. ప్రభుత్వానికి మార్కెటుపై నియంత్రణా, పాలసీ, రైతులపట్ల సానుకూల దృష్టీ లేకపోవడంతో దశాబ్దాల పర్యంతం జీడి రైతు నష్టపోతున్నాడు. వ్యాపారపంట పండించి బొటాబాటిగా బతుకుతున్నాడు.

ఈ. జీడి రైతుల తరపున వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం (1987లో) “ప్రల్ధుత్వం బీడి పిక్కలను కొనుగోలుచేసి, పిక్కల పరిశ్రమలను స్థాపించి, నిరుద్యోగాన్ని తీర్చాలొన్నది. ప్రభుత్వం ఇటువంటుదేమీచేయకుండా, తెల్లబంగారం అజమాయిషీని ప్రైవేటురంగానికి అప్పగించింది. అందివచ్చిన అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకున్న షావుకార్లు “ఇంతింతై...” అన్నట్లు పెరిగిపోయి కుబేరులైనారు.

పలాసలో, 1970కి ముందు పాతికలోపు వున్న జీడిపీక్కల ఫాక్టరీలు 31985 నాటికి 120కి పెరిగాయి.2* కేవలం పదేళ్ళలోనే జీడిపిక్కల షావుకార్లు కోటీశ్వరులైనారు. (వీళ్ళలో ఒకరిద్దరు కేంద్ర ప్రభుత్వంచే 'ఉత్తమ పారిశ్రామికవేత్త గుర్తింపులూ పొందారు). వాళ్ళు ధరల్నీ రాజకీయాల్ని నియంత్రిస్తూ, మరోవైపు ఆ ఫాక్టరీలలో పనిచేసే 8 వేలకు పైగా కార్మికులకు పనిభద్రత కల్పించకుండా, యజమానుల దయా, దాక్షిణ్యాలపై వారి కూలీ ఆధారపడేలా చేస్తున్నారు. కార్మికులకు కనీస వేతనమూలేదు, ఆరోగ్యకర పనిపరిస్థితులూ లేవు. వీళ్ళు హానికరమైన జీడి పొగ తెచ్చే ప్రాణాంతకమైన క్షయ, ఉబ్బసం లాంటి జబ్బులకు గురౌతున్నారు.”

ఇలా, జీడి పంట ఇటు పండించే రైతుకూ, అటు కష్టించే కార్మికులకూ దక్కని షావుకార్ల “తెల్లబంగారం” అవుతున్నది.

1991నుండి ఉద్దానం రైతులు జీడిపంటకు గిట్టుబాటు ధరలు, పంటల బీమా పధకం, (ప్రభుత్వ కొనుగోలు కేంద్రాలు కావాలని ఆందోళన చేశారు. అయితే "రైతాంగం ఉద్యమించిన 193

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ప్రతీసారీ ప్రభుత్వం చర్చలంటూ మొక్కుబడి చర్చలకు పరిమితం అవుతున్నదే తప్ప, కనీస డిమాండ్ల పరిష్కారానికి పూనుకోవడం లేదు”, అని రైతులు విసిగిపోవడాన్ని (1995 గ చూస్తే ఈ అంతర్జాతీయ మార్కెటున్న తెల్లబంగారంపట్ల (ప్రభుత్వం చిన్నచూపు ఎంతో, పాలకుల షావుకార్లతో గల మిలాఖత్తు (లేదా పొత్తు) ఎంతో తెలిసి వస్తుంది. (ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన “మార్క్‌ఫెడ్‌ కేంద్రాలు మూన్నాళ్ళ ముచ్చట కావడమూ దీన్నే పట్టియిస్తుంది).

రైతుల తరపున పోరాడే నాయకుల అవకాశవాదం, నిజాయితీ లేకపోవడం, “ఎద్దు ఎందకు

పోతు నీడకు ధోరణీ జీడి రైతుల కడగళ్ళకు అంతే కారణం.

1999లో (ఎన్నికల నాటికి) (ప్రభుత్వం కళింగదళ, డబార్సింగు రిజర్వాయర్లను పూర్తి చేశానన్నది. (వీటి కింద ఖరీఫ్‌లో 1906 హెక్లార్సు రబీలో 493 హెక్టార్లు ఆయకట్టు సాగవుతుందన్నది. ౫౫ రైతు నాయకులు మాత్రం కళింగదళ నిర్మాణం మూడు కోట్ల అంచనాకి మొదలై తాత్మారం వల్ల, నిర్మాణపు ఖర్చు పెరిగిపోయిందనీ,' నేటికీ నిర్మాణం సాగుతూ వుందన్నారు. డబార్సింగి ప్రాజెక్టును ప్రారంభించిన చోట కాకుండా స్థానిక భూస్వాముల ఒత్తిళ్ళకు లొంగి మరో చోట కట్టారనీ, దాంతో ఆయకట్టు తగ్గిందన్నారు. అందువల్ల ముంద్దు నిర్ణయించినచోట మరో ప్రాజెక్టు నిర్మాణం చేయాలని వాళ్ళు నేటికీ ప్రభుత్వాన్ని కోరుతున్నారు. చి ఏమైనా, అర్ధ శతాద్ధి కాలంగా పెండింగులో వున్న (ప్రాజెక్టులను రైతాంగం ఉద్యమం సాధించుకోవడం, వాటి నిర్మాణం తక్కువ కాలంలోనే పూర్తయేటట్లు ఒత్తిడి లేవడం శ్రీకొకుళం జిల్లాలోనే-ఆ మాటకొస్తే మొత్తం దేశంలోనే రైతాంగం ఈ కాలంలో సాధించుకున్న ప్రాధాన్యంగల విజయం,

అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితిని తమ లక్ష్యానికి అనుకూలంగా ఈ ఉద్యమ నాయకత్వం ఉపయోగించుకున్నది. పాలక రాజకీయ శక్తుల విఫల యత్నాల్ని దాడుల్ని నిబ్బరంగా ఎదుర్శొని, రైతుల విశ్వాసాన్ని చూరగొనడం, యువకుల్ని పోరాట శక్తిగా మలవడం, వ్యూహాత్మకంగా పోరాటాన్ని నడపడం నాయకత్వ పరిజితిని తెల్చే అంశం. వీళ్ళకు గల జాతీయోద్యమ వారసత్వం విష్లవోద్యమ అనుభవం, ప్రజాదృష్టి, నిజాయితీలు ఈ పరిణితికి గల కారణాలు. నిజానికి ఆ ప్రాంతంలో సాగిన ఉద్యమాలకు కొనసాగింపు, ఆ ప్రాంత ప్రజా చైతన్య పురోగమన క్రమం ఈ పోరాటం,

ఇలా రైతాంగానికి సాగునీటి కోసం స్వాతంత్ర్యం రాకముందు నుండే వున్న ఆకాంక్ష ఈ చైతన్యం వల్ల సఫలం అయింది. 19

ఖే 1947 తర్వాత మందసలో అటవీసమస్య-పరిణామాలు శ్రీకాకుళ ప్రాంత జాతీయోద్యమ నాయకులు మందస జమిందారు ఆధిపత్యానికి, పాలనకు లోనయ్యే రైతుల్సి గిరిజనుల్ని కలిపి రైతుసంఘం 'అనే ఒకే సంఘంలోకి సమీకరించారు. నిజానికి రైతుల, గిరిజనుల హక్కులు, కోర్కెలు వేరైనవి. అడవిపై పూర్తి హక్కు , అధికారాలు కావాలనడం , బిస్సోయీల అణచివేత, వెట్టి చాకిరీల్ని రద్దు చేయాలనడం గిరిజనుల కోర్మెలైతే శిస్తుల తగ్గింపు, భూమిపై హక్కు నీటివసతి, వ్యవసాయానికి అవసరమైన కలపకోసం అడవిపై హక్కు రైతుల కోర్కెలు. ఇలా పై ఇరుసముదాయాలవి వేర్వేరు లక్ష్యాలున్న రెండు భిన్న ఉద్యమాలు. వాళ్ళ కోర్కెలు వాటి స్వభావం వేరవడమే గాక అడవిపై హక్కు విషయంలో పరస్పరం విరుద్ధ అభిప్రాయాలున్నవీను. మందసకు సంబంధించి పై జాతీయోద్యమ నాయకులు 'సవర సంఘం పేర గిరిజనులను సమీకరించపూనడం హార్షించదగిందే. అయితే ఆ సంఘమెప్పుడూ అడవిపై వాళ్ళ హక్కు గూర్చి మాట్లాడింది (1661633) లేదు, వాళ్ళ సమస్యల పరిష్కారానికి నిర్మాణాత్మకంగా కృషిచేసిందీ లేదు. గిరిజనులపై జమిందారు పీడన గూర్చి, వాళ్ళ జీవన పరిస్థితులపై అడపాదడపా (ప్రకటనలు చేయడానికే అది పరిమితమైంది. అలాగే రైతుసంఘం గిరిజన హక్కులకోసం జరిపిన కృషి నామమా(శమే. ఏమైనా అటు రైతాంగంతో బాటు గిరిజనులూ జాతీయోద్యమంలోకి కలుపుకోబడలేదు. (1166210266)

1948 వరకు మందస జమిందారు అధీనంలో గల 58 చదరపు మైళ్ళ విస్తీర్సపు అడవి అటు తర్వాత ప్రభుత్వ నియంత్రణలోకి వచ్చింది. పొన్నాళి, బుడంబ, రామరాయకొండ లాంటి రిజర్వు అడవులను ప్రభుత్వ అటవీశాఖ అలాగే కొనసాగించింది. ఆ రిజర్వుకాక మిగిలిన మైదానపుటడవిని ఉపయోగించుకునేందుకు రైతులకు మొదట్లో కొంత వెసులుబాటు కలిగినమాట నిజమే! వాళ్ళకు పుల్లరి బాధలూ తగ్గాయి.

గిరిజనులకు మాత్రం జమిందారీల రద్దు తర్వాత కూడా కొనసాగిన పోడు నిషేధం వల్ల బాధలు తగ్గలేదు. పైగా జమిందారీ విధానం రద్దయినా జమిందారు ఏజెంట్లు (బిస్పోయి, ఉగ్రాణీల) దోపిడి పోలేదు. దాంతోబాటు కొత్తగా ప్రభుత్వ అటవీ అధికార్ల (అలాగే గిరిజన కార్బోరేషన్‌) వేధింపులు 1960ల్లో ఎక్కువయ్యాయి. వెట్టిచాకిరి ఏమార్చులేకుండా కొనసాగింది. ఎ!

1960 తర్వాత రాష్ట ప్రభుత్వం కలప, వెదురు, వంటచెరకులను అమ్మడానికి అటవీ

195

మందస రైతుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం కూపులను కంట్రాక్టర్లకు గుత్తకిచ్చింది. ఈ కంట్రాక్టర్లు వాళ్ళు కాంట్రాక్టు పొందిన కూపులతో బాటు, అటవీ అధికార్ల సహాయంతో రిజర్వు అడవినీ నరికి అడవుల్ని నాశనం చేశారు. ఆ కలపను అక్రమ రవాణా చేసి లాభాలు దండుకున్నారు. పై ఇద్దరూ వాటాలు పంచుకున్నారు. (జమిందారు కాలంలో సురక్షితంగా వున్న అడవులు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన 10, 15 ఏళ్ళలోనే మాయమవసాగాయి).

రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అటవీ పాలసీ ఈ ఫలితాలనిస్తుండగా, మరోవైపు ఈ 1960ల్లోనే ప్రభుత్వం వలస పాలకుల ఫారెస్టు పాలసీని కొనసాగిస్తూ “అటవీ సంరక్షణ' కోసమని కొత్త రిజర్వు ఫోరెస్టులను ఏర్పాటు చేయసాగింది. దాంతో అప్పటిదాకా పశువులు మేయడానికి పనికొచ్చిన సాముదాయక భూములను, బంజర్లను)ు అలాగే గిరిజనులు తుప్పలు, డొంకలు కొట్టి సాగులోకి తెచ్చిన బంజర్లను అటవీశాఖ ఈ రిజర్వుల పేరిట స్వాధీనం చేసుకున్నది. పాత పరిస్థితి తిరిగి, మరింత సంక్షిష్టంగా ముందుకు వచ్చింది.

అటవీశాఖ ఈ రిజర్వుల్లో జీడి, సరుగుడు తోటలు పెంచ ప్రారంభించింది. ఈ

తోటల్లోకి పశువులు వచ్చాయని రైతులపై, గొల్లలపై దండుగలు, కేసులూ, దౌర్జన్యాలూ; మరోవైపు గిరిజనులతో, రైతులతో తోటల్లో వెట్టిచాకీరీలు ! కొద్దిమార్చులతో రైతుల-గిరిజనులపై మళ్ళీ జమిందారీనాటి అణచివేతే సాగింది. దీనికి మంచి ఉదాహరణ మెండు గుడ్జెలు, రట్టికొండలు.

1965 నాటికి అటవీశాఖ తర్గా మందస జమీల మధ్య, 20 (గ్రామాలకు చెందిన 800 ఎకరాల మెందుగుద్దెల సాముదాయిక బంజరును “రిజర్వు కోసమని ఆశ్రమించుకున్నది. దానిలో జీడితోటల్ని పెంచ సమకట్టింది. ఈ రిజర్వులో కర్రలు కొట్టారని రైతులపై, గిరిజనులపై పశువుల్ని మేపారని రైతులపై, గొర్ల కాపర్లపై అటవీ అధికార్లు దౌర్జన్యం చేయసాగారు. కేసులు పెట్టసాగారు (1967 నాటికి). దీన్ని కమ్యూనిస్టుపార్టీ ఎదిరించింది. *” ఆ బంజరును రైతుకూలీలు ఆక్రమించుకోవాలని పోరాడింద్‌.

అలాగే రట్టికొండల్లోని 500 ఎకరాల బంజరును ఆ ప్రాంత పెత్తందార్లు రెవెన్యూ అధికార్లతో మిలాఖతై, అక్రమ పట్టాలు సృష్టించి వీలైనంత స్వంతం చేసుకున్నారు. మిగిలిన భూముల్లో అటవీశాఖ జీడి, సరుగుడు తోటల్ని “అభివృద్ధి చేసింది. కూలీల వెట్టి భ్రమతో! వాసుదేవపురం, సీపి, రట్టి కొండల్లో వృధాగా పడివున్న బంజర్లను వ్యవయసాయ కార్మికులకు పంచాలని కమ్యూనిస్టు పార్టీ 1967లో అందోళన చేసింది. కరువుకాటకాలతో తీసుకుంటున్న వ్యవసాయ కార్మికులకు బంజర్లను పంచి, 'అధికోత్పత్తి' సాధించాలన్నది. * వివిధ (గ్రామాల పరిధిలోని సారవంతమైన బంజరును ఆ వూళ్ళ _ పెత్తందార్లు ఒక్కటై ముందుచూపుతో దక్కించుకోగా ఇలా ప్రజాందోళన వచ్చినపుడు మిగిలిన ఏమాత్రం పనికిరాని ౦౦జర్లను కొంత కొంత ప్రభుత్వం పేదలకు పంచింది. (దాన్ని సాగులోకి తేవడానికి పేట్టుబళ్ళు కరువై, బంజరు మళ్ళీ పెత్తందార్ల పరం కావడం వేరేకథ) 96

ఇదో భాగం

1968 నుండి మందస ప్రాంత కమ్యూనిస్టు విషవోద్యమం మందస గిరిజన (ప్రాంతాలకు విస్తరించింది జాతాపుల్నీ వివిధ తెగలకు చెందిన సవరల్ని సమీకరించింది. ఆ గిరిజనుల్ని ఉత్తేజపర్చింది. అంతదాకా రైతు సంఘంగాని, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత ప్రభుత్వం గానీ పట్టించుకోని వీళ్ళ సమస్యల్నీ భూస్వాములు, షావుకార్లు చేసే దోపిడినీ, ఫారెస్టు అధికార్ల ప్రవేశంతో జటిలమైన వాళ్ళ జీవన పరిస్థితుల్ని ఈ కమ్యూనిస్టు విప్లవోద్యమం పట్టించుకున్నది. ఈ శక్తుల్ని వాళ్ళ దోపిడినీ ప్రత్యక్షంగా _ఎదిరించ సమకట్టింది. దీంతో వందకు పైగా గిరిజన యువకులు విప్లవోద్యమ దళాల్లో చేరారు. మామిడి అప్పన్న సొగోటియా గౌదో, జగన్నాధ పాఢి, సూర్యనారాయణ పట్నాయకు లాంటి గిరిజనుల భూముల్ని అక్రమించుకున్న భూస్వాములపై, వారణాసి నిత్యానందం లాంటి షావుకార్లపై ఈ కమ్యూనిస్టు గెరిల్లా దళాలు దాడులు చేశాయి. ఈ ప్రాంతాల్లో విప్లవోద్యమం మొదలైన కేవలం ఎనిమిది నెలల కాలంలోనే అది ఒరిస్సాలోని విశాల గిరిజన ప్రాంతానికి విస్తరించింది. ఆ ప్రాంతాల్లోని వివిధ తెగల, భాషలున్న గిరిజనుల్ని సమీకరించింది. గిరిజనోద్యమాన్ని కేంద్రీకరించి నడిపింది. ఇలా ఈ ప్రాంతాలు ఉద్యమానికి పట్టుగొమ్మలయినాయి. రక్షణ (ప్రాంతాలుగా మారాయి. ఈ గిరిజనులు ఆ విప్లవోద్యమాన్ని తమదిగా భావించి, రాజ్యం ప్రయోగించిన తీవ్ర నిర్భంధాన్ని ఎదిరించిన తీరు అక్కడ గిరిజనుల హక్కులకోసం, సమస్యల పరిష్కారం కోసం సాగిన కృషిని తెల్పుతుంది.

1969 నుండి రాజ్యం ఈ ప్రాంతాలపై కేంద్రీకరించి చేసిన దాడుల్లో ఎందరో గిరిజన ప్రజలు, గెరిల్లాలు, ఉద్యమ నాయకులు ఈ ప్రాంతంలో మరణించారు. 1970 నుండి ఈ నిర్బంధం మరింత తీవ్రమైన పరిస్థితుల్లో ఎందరో గిరిజన కార్యకర్తలు గెరిల్లాలు, ప్రీ పురుషులు అరెస్థయినారు. నిర్బంధాలకు గురయ్యారు. పదేళ్ళకు పైగా జైళ్ళలో శిక్షల్ని అనుభవించారు. ఈ గిరిజన ప్రాంతాల్ని గిరిజనుల్ని తమ వైపు తిప్పుకోవడానికి ప్రభుత్వం రకరకాల ఆర్ధిక పధకాలతో 1977 నుండి ముందుకు విచ్చింది. అవే వివిధ పేర్లతో అక్కడ అమలయిన 'గిరిజనోద్ధరణ” పధకాలు. మందస గిరిజన ప్రాంతంలో ప్రభుత్వ 'గిరిజనోద్ధరణ' పథకాల అమలు:-

ప్రభుత్వం, ఎమర్జెన్సీ కాలం నుండి ఈ ప్రాంత గిరిజనుల కోసం 'గిరిజన అభ్యుదయం, వెట్టిచాకిరి నిర్మూలన లాంటి సంక్షేమ పథకాలను అమలు చేసింది. ఈ గిరిజన ప్రాంతాల్లో విష్లవోద్యమం సాగడం, వాళ్ళపై ఈ (ప్రభావం బలంగా వుండటంతో లక్షలాది రూపాయలతో పై పధకాలు చేపట్టింది.

1985 వరకు ఈ పథకాల అమలు తీరును చూస్తే నిజాయితీ లేని ప్రభుత్వాధికార్ల వల్ల ఈ పథకాలు ఆశించిన ఫలితాలను ఇవ్వలేదనే చెప్పాల్సి వుంటుంది.

అ) ఫారెస్టు అధికార్లు పోడు వ్యవసాయం చేసే గిరిజన రైతులను లంచాలకోసం వేధించడం, కాదంటే దౌర్జన్యం చేయడం, 19/7

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఆ) గిరిజన కార్పోరేషన్‌ అటవీ ఉత్పత్తులను గిరిజనులనుండి కారుచౌకగా కొని, కడు 'ప్రియంగా బజార్లో అమ్మడం, ఇ) కొందరు గ్రామాధికార్లు (/.4.0) రుణాలిప్పిస్తామని గిరిజనుల వేలిముద్రల్ని తీసుకొనీ, ఆ రుణాల్ని కాజేయడం- విప్లవోద్యమ . కాలానికి ముందున్న ఈ దోపిడి పద్ధతుల్నే తిరిగి ప్రభుత్వాధికార్లు అనుసరించడం, ఇంతకుముందులేని అవినీతి (గ్రామాధికార్ల మోసాలు) కొత్తగా వచ్చి చేరడంతో సంక్షేమం ఏమోగాని విప్లవోద్యమానికి ముందున్న పరిస్థితులే మరింత సంక్షిష్ట రూపం దాల్చి సంక్షేమ పథకాల ఫలితాలయినాయి. అందుకే ప్రభుత్వం లక్షలు వెచ్చించినా అది 'ఆశించిన ఫలితాలు రాలేదు (పట్టలోగాం, కిల్లోయి, చిన్న కోస్తాల్లోగల ఆశ్రమ పారశాలలు సంక్షేమ పథకాల నిర్మాణాత్మక కృషిలో భాగమే) జమిందారీ విధానం రద్దయినా పాత ఆనవాయితీ, అలవాటు చొప్పున గిరిజనులతో అటు మాజీ జమింధార్లూ, ఇటు ఫారెస్టు అధికార్లు వెట్టి చేయించుకోవడం ఈ కాలంలోనూ కొనసాగింది. 3 మెండుగుడ్డెలు, రట్టి కొండల్లోని తోటల్లో పరిసర గ్రామాల కూలీలచే నామమాత్రపు కూలీ ఇచ్చి వెట్టిచేయించడం ఈ కాలంలోనూ కొనసాగింది. అలాగే జీడి ఫలసాయాన్ని అక్కడి ప్రజలకు ఆందనీయకుండా ఫారెస్టు అధికార్లు- రాజకీయ నాయకులు తోచినంత భోంచేయడం పెరిగింది. 1990ల్లో ఆ తోటలను కూరీలకు పట్టాలివ్వాలని సాగిన అందోళనలో వేలాది మంది కదిలివచ్చారు.. ఇది భూమిపట్ల వాళ్ళలోగల లోతైన ఆకాంక్షను తెలిపేది. ఇదేమి పట్టించుకోని (ప్రభుత్వం తన ఆధీనంలోని భూమిపట్ల నయా జమిందారులా వ్యవహరించి, పోలీసులతో ఆ ఆందోళనను ఆణచడం ఈ కాలంలో జరిగింది. గిరిజన ప్రాంకాల్లో 1/70 అమలు. ౫ గిరిజనుల భూసమస్యను పరిష్మరించదానికి చేయబడ్డ 1907 రెగ్యులేషన్‌, 1959 చట్టాల తర్వాత (ప్రభుత్వం రెగ్యులేషన్‌ 1/70ని చేసింది. ఇది శ్రీకాకుళంలో భూసమస్య పరిష్కరించడానికి సాగిన విష్ణవోద్యమానికి ప్రతిక్రియగా చేసిన చట్టం. (దీని ప్రకారం గిరిజనుల భూముల్ని గిరిజనేతరులు కొన వీల్లేదు. గిరిజనేతరులు రుజువు చేసుకోనపుడు వాళ్ళభూమి గిరిజనులదన్నట్లే, అలాంటపుడు వాళ్ళు భూములను అమ్మదల్సుకుంటే ప్రభుత్వం కొని గిరిజనులకు పంచాలి.) ఇలాంటి చట్టంలో ఏమున్నా అమలుచేసే దీక్ష యంత్రాంగం ప్రభుత్వానికి లేనపుడు భూమి గిరిజనేతరుల చేతుల్లోకి వెళ్తుందని శ్రీకాకుళ గిరిజనోద్యమమే స్పష్టం చేసింది. ఈ భూ బదలాయింపులతో, దోపిడితో గిరిజనులు విసిగిపోయి తిరుగుబాటు చేసినపుడు ఇలాంటి చట్టాల్ని కోంతలో కొంత అమలుచేస్తున్నారు. అలా తిరుగుబాటు చేసినపుడే 1/70 లాంటి చట్టాల్ని చేస్తి ఆ తిరుగుబాట్లను మిలటరీతో అణచిన తర్వాత ఆ చట్టాన్ని అమలుచేసే అవసరమూ 198

ణదో భాగం ప్రభుత్వానికి లేకుండా పోతున్నది. మందస గిరిజనుల భూసమస్య దీన్నే రుజువు చేస్తున్నది. 1990లల్లో ప్రపంచబ్యాంక్సు అంతర్జాతీయ (ద్రవ్యనిధి సంస్థల షరతులు గిరిజనుల భూసమస్యను జటిలం చేశాయి.ల్‌ ఈ 1//0 చట్టం ఆచరణలో చేసిన మంచి కంటే భూమి బదలాయింపులను చూస్తూ మిన్నకుండటమనే కీడే ఎక్కువ. (పైగా, అంతదాకా ఆ ప్రాంతాల్లో కల్సివున్న మధ్య, కిందితరగతి గిరిజనేతర రైతులకు గిరిజన రైతులకు మధ్య ద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టడం ముఖ్యమైంది.) రాష్ట్రంలో “షెడ్యూలు వఏరియాలు'గా గుర్తించని ఏన్నో ప్రాంతాల్లో మందస గిరిజన ప్రాంతం కూడావున్నది. దాంతో 1/70 చట్టం ఈ ప్రాంతానికి వర్తించకుండాపోయింది. నీటివసతీ, సారం వున్న గిరిజనుల భూముల్ని మైదాన ప్రాంత పెట్టుబడిదార్లు కారుచౌకగా కొనివేయడం మరింత వేగంగా ఈ గిరిజన ప్రాంతాల్లో సాగుతున్న ఇప్పటి పరిణామం. ఆ భూముల్లో వాళ్ళు జీడి, మామిడి, కొబ్బరి, బత్తాయి తోటల్ని పెంచడం, భూములు అమ్మిన గిరిజనులే ఆ తోటల్లో కూలీలుగా మారిపోవడం మరింత వేగంగా సాగుళున్నది. ఈ ప్రాంత గిరిజన సంఘాలు మందస గిరిజన ప్రాంతాన్ని షెడ్యూల్డు ఏరియా క్రిందికి తెమ్మని కోరే విజ్ఞస్తలు ఫలితాలనివ్వడం లేదు.” అయితే ఏజెన్సీ గిరిజన ప్రాంతంలో ఈ చట్టం కొంత వరకు అమలు జరుగుతున్నది. అమలు చేస్తున్నది ప్రభుత్వం మాత్రం కాదు. అజ్ఞాతంగా సాగే ఈ పరిణామానికి కారణమైన వాళ్ళు ప్రభుత్వం దృష్టిలో “శాంతి భద్రతల సమస్యను సృష్టిస్తున్న వాళ్ళు. అందుకు ఈ (ప్రాంతంలో అలాంటివాళ్ళపై మరింత కక్షతో అణచివేతలు ఎప్పటిలా సాగుతూనే వున్నాయి. 99

22 లాలా చ 11 రాజమణిపురమా...? వీరగున్నమ్మ పురమా...

1940, మే ఒకటిన రాజపురం రైతు స్రీలు కాల్పులు జరిగిన స్థలంలో సభ జరిపారు. వాళ్ళు కాల్పుల్లో మరణించిన వారికి పసుపు నీటితో తర్పణ చేశారు. మరణించిన గున్నమ్మ పేరుమీద రాజపురం (గ్రామానికి వీరగున్నమ్మపురం అనే పేరు పెట్టారు... అలాగే ఆ తర్వాత, జరిగిన రైతుల సంఘీభావ సభలో నాయకులు గుడారి రాజమణిపురం. పేరు మార్చాలని, మరణించిన వారి స్మారిక ఏర్పాటు చేయాలని తీర్మానించారు.

ఈ తీర్మానం ఎప్పుడో మరుగునపడింది. కాల్పులతర్వాత గౌతులచ్చన్న .6.5ంగా లాంటి ఎందరో అ పోరాట నాయకులుగా ఖ్యాతి పొందారు. పేరుకెక్కారు. వాళ్ళు స్వాతంత్ర్యం వచ్చేవరకు గానీ, అ తర్వాతగానీ కాల్పుల్లో మరణించిన వారి స్పృతినీ, త్యాగాలను ప్రజల హృదయాల్లో పదిలపర్చే కర్తవ్యాన్ని పట్టించుకోలేదు. తర్వాత తరాలకు అందించే ప్రయత్నాన్ని విస్మరించారు. (ఆ ఘటనపై కనీసం పుస్తకాలూ రాలేదు)

ఘటన జరిగిన 3౩0 సంవత్సరాలకు, అదీ, గాంధీ శతజయంతి ఉత్సవాల సందర్భంగా భారత ప్రభుత్వం స్వాతంత్రోద్యమంలో ప్రాణాలిచ్చిన వాళ్ళ చరిత్రల్ని (్రంధరూపంలో నమోదు చేసింది. దానిలో ఈ ఘటన తొలిసారి నమోదైంది*

ఆ తర్వాత పదమూడేళ్ళకు (1982 లో) “ఆంధ్రప్రదేశ్‌ స్వాతంళ్ఞ్య సమరంలో ఎవరెవరో పుస్తకం ఈ ఘటన పై పుస్తకంలోని కధనాన్ని కాపీ చేసింది. అయితే ఈ పుస్తకం అచ్చయేనాటికి జన వ్యవహారంలో, అలాగే ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో ఆ వూరి పేరు గుడారి రాజమణిపురం అనే ఉన్నది.

ఈ కథనం ఆ తర్వాతకాలంలోనూ ఇలాగే పుస్తకాలకు పరిమితమై వుండిపోయేది. అనుకోని విధంగా 1972 లో కేంద్ర ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యం కోసం పనిచేసిన వాళ్ళకు ఇవ్వజూపిన పెన్షన్‌ పథకం ఈ ఘటనను మరొక్కసారి కదిపింది. ఫోకస్‌ చేసింది. ఆ కాల్పుల్లో పాల్గొని జైలు శిక్షలననుభవించిన వాళ్ళు, వాళ్ళకుటుంబ సభ్యులు 18 మంది ఆ పధకం క్రింద పెన్షను కోసం దరఖాస్తు చేశారు. ప్రభుత్వం నిరాకరించింది. దానికి చూపిన కారణం కాల్పుల ఘటన “జమిందారీ విధానం రద్దుకోసం జరిగింది, ఆది స్వాతంత్ర్య సమరం కిందికి రాదు” అని! దీనికి “శ్రీకాకుళం జిల్లా స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల సంఘం” ప్రతిస్పందించింది. ప్రభుత్వం ప్రకటించిన పై గ్రంధంలోని గున్నమ్మ కథనాన్ని ఆ కాల్చుల కేసు తీర్పు కాపీని జతచేస్తూ * కాంగ్రెసు చేసిన ఉద్యమంలో భాగంగా జమీందాకీలను 200

ఐదో భాగం రద్దుచేయాలన్న ఆందోళన జరిగింద”ని వాదించింది. అధికారులను ఒప్పించపూనుకున్నది. 1972 నాటికి కేంద్రంలో, రాష్టంలో ఉన్నవి కాంగ్రెసు (ప్రభుత్వాలే. కాబట్టి కాంగ్రెసు నాయకులైన స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు శిక్షననుభవించిన 18 మంది పెట్టుకున్న పెన్షన్‌ దరఖాస్తుల్ని “రికార్డుల అధారంగా పునఃపరిశీలించి పంపమని” రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని కేంద్రం అదేశించేలా చేయగలిగారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం దీనిపై ఒక సబ్‌ కమిటీ వేసింది. కాల్పులకు ముందు 'మహాత్నాగాంధీకి జై' అనీ, ్రిటిష్‌పాలన పోవాలని రైతులు నినాదాలు చేశారన్న జడ్జిమెంటులోని_ కధనాన్ని ఉదహరిస్తూ, ఈ పోరాటం స్వాతంత్రోద్యమంలో భాగమని తీర్మానించింది.*” (వాళ్ళ దరఖాస్తుల్ని ఆమోదించాలని సబ్‌ కమిటీ నివేదిక పంపింది). అలా బ్రిటిష్‌ కోర్టులోనుంచి వచ్చిన తీర్పు ఘటనలో పాల్గొన్న వాళ్ళకు పెన్నన్‌ రావడానికి “అధికారిక సాక్ష్యం"”గా పనికి వచ్చింది (ఆమోదించిన ప్రభుత్వం మిగిలిన 15 మందికి పెన్నన్లను మంజూరు చేసిందన్నది వేరే కథ). ఏమైనా ఈ విజయంతో ఉత్సాహించిన సై “శ్రీకాకుళం జిల్లా స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల సంఘం” కాల్పుల్లో మరణించిన వాళ్ళ స్కృతికి స్థూపం నిలఫాలనీ, వూరుపేరు మార్చాలనే ప్రయత్నాలు చేయసాగింది. వీళ్ళ ప్రయత్నాలకు (గ్రామాధికార్లు ఒకవైపు, పెన్ననర్ల ఎరియర్ల సొమ్ము, గ్రామ పంచాయితీ డబ్బు, పై స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల సంఘ దాతృత్వమూ కలిసి కాల్పులు జరిగిన 48 సంవత్సరాలకు స్మారక స్ఫూపంగా రూపు దాల్చాయి. అప్పటి రాష్ట్ర గవర్నరు, కాంగ్రెసు నాయకురాలు కుముద్‌బెన్‌జోషి (10.9.88) గుడారి రాజమణిపురం చెంత స్టూపాన్ని అవిష్కరించారు. ఒక తెలుగు దినపత్రిక రాసినట్లు అలా “గున్నమ్మ స్మారక స్థూపాన్ని దళ నవకారంతో నిర్మించి, సమరయోధుల సంఘం గున్నమ్మ చర్యితను వెలునలోక్‌ తెఖ్టుంది మిగిలిన పని ఊరిపేరు మార్పు. వూరిపేరు మార్చాలన్న ప్రతిపాదనను స్వాఠంత్ర్య సమర వీరుల సంఘం, రాష్ట్ర అడ్వైజరీ కమిటి సమావేశం ప్రతిపాదిస్తే (27.276), శ్రీకాకుళం జిల్లా కలెక్టరు ఊరిపేరు మార్పుచేస్తూ రాజపత్రంలో ప్రకటించాడు. అయితే ఊరిపేరు మార్పుకు అభ్యంతరాలున్నాయా ఆంటూ వచ్చిన అధికారిక నోటీసుకు ఊళ్ళో పెద్దవాళ్ళు “పూర్వం ఎవరో రాజులు పెట్టినపేరు గుదారి రాజమణ్లిపురం... ఇదేమిటి వీరగున్నమ్మపురం? పనికిరాదు” అని తీర్మానించి ప్రభుత్వానికి పంపారు. అలా ప్రజాస్వామ్య అకాంక్షలతో, సంప్రదాయ హక్కుల రక్షణకోసం సాగిన రాజమణిపురం రైతుల ప్రతిఘటన, వాళ్ళ త్యాగాలు, అ పోరాటాన్ని స్వంతం చేసుకున్న రంగా, లచ్చన్నలాంటి నాయకుల దృక్పధరాహిత్యం, అవకాశవాదాల వల్ల దాదాపు అర్ధశతాబ్ధంపాటు మరుగున పడిపోయింది. ఆలస్యంగా, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఈ ఘటనను (కొద్దె వాస్తవాలతోనైనా) పుస్తకాల్లో నమోదుచేసి చేతులు దులుపుక్తు ప్రభుత్వం ప్రకటించిన పెన్షన్‌ పధకం ఆ గంధా బరలుశ్‌ ౪ లంయ్య ల భా. ళా గా ఏలు 201 ఉరి 0 ౧తిటర్తినటి వ ఒ/త్ల

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఘటనను కదలబారిస్తే, శ్రీ కాకుళం జిల్లాలోనే 1967 నుండి 1972 వరకు తీవ్రంగా సాగి, కైతాంగమూ మిగతా పీడిత వర్గాల ప్రజలను విశేషంగా అకర్షించిన విప్లవ ఉద్యమాన్ని అన్ని విధాలా ఓడించడం కోసం, అలాగే తనదీ పోరాట వారసత్వమని, తానూ ఆదర్శ్భాలకోసం పొరాడానని ప్రజలకు చెప్పుకోవడం కోసం తద్వారా రాజమణిపురం రైతుల పోరాటాన్ని స్పంతం చేసుకోవడం కోసం అధికారం లోకి రావడంకోసం కాంగ్రెసు స్మారక స్టూపాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అప్పటికి రాష్ట్రాన్ని ఏలిన తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం గుదారి రాజమణిపురంను “వీరగున్నమ్మపురం' గా మార్చి ఆ వూరిని “జాతీయ స్మారక చిహ్నంగా” ప్రకటించింది (స్థూపం అడుగున చెక్కిన చరభా దానికి సంకేతమైతే, స్వాతంత్రృసమరయోధుల సంఘం దీనికి సాధనం)

అలా ప్రజాస్వామిక ఆకాంక్షతో సాగిన పోరాటం 'జాతీయ న్మారక చిహ్నం” గా రూపెత్తింది. స్వాతంత్ర్య పోరాటంతో కలిపివేయబడ్దది.

రాజమణిపురం రైతుల పోరాట స్పూర్తిని, పోరాట వారసత్వాన్ని మాత్రం పై “నిర్మాణాలు “పేరు మార్చు'లకు రెండు దశాబ్ధాల ముందే. ఈ మందస రైతుసంఘ నాయకులైన మారుపు పద్మనాభం, తరణాచారిలతో కూడిన శ్రీకాకుళం జిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం జనం చైతన్యంలో భాగం చేసింది.

ఏమైనా మందస జమీందార్ల పేరుతో ఉన్న రాజమణిపురం ఆ జమీందారునే ఎదిరించిన పేద రైతు స్తీ పేరిట “వీరగున్నమ్మపురం'గా మార్చబడటం దోపిడి, అధికారాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడే సామాన్యులు చరిత్రలో నిల్చిపోయే క్రమానికి సాక్ష్యం. 202

23 ముగింపు దిశగా....

ఈ పుస్తకంలో ఎన్నో విషయాలను పరిశీలించాను చదివేవాళ్ళిలు ఇన్ని విషయాలా... అన్పించవచ్చు. వీటిని చర్చిస్తున్నపుడు కొన్నిసార్లు చెప్పిందే చెప్పడంగానూ తోచవచ్చు అది నిజం కూడా ! ఈ పునరుక్తులు విషయాన్ని చర్చించేపుడు ఎక్కువయినాయి. దీనిలో పరిశీలనకు వచ్చిన విషయాలతో బాటు కొన్ని ప్రశ్నలూ ఈ, సందర్భంలో ముందుకు వచ్చాయి. సమాజంలోని ఏ వర్షానికి ఆ వర్షం తమ చరిత్రలు రాసుకోవాల్సిందేనా? సమాజంలోని వర్గాల సామూహిక చేతన (క్రియాశీలంగా వున్నపుడు వాళ్ళ గత చరిత్ర ఆ చేతనకు స్ఫూర్తిని, ఉత్తేజాన్ని ఇవ్వగలదా? ఈ (క్రియాశీల సన్నివేశమే చరిత్ర రచనలు వచ్చే .సామాజిక సందర్భంగా నిర్ధారించవచ్చా? వెనకబడ్డ ప్రాంతాల చరిత్రలు రాయబడకపోవడానికి ఏవి కారణాలు అవుత్తాయి? అనేవి.

మందస రైతుల '్రతిఘటనను పైపైన చూస్తే అది రైతు ఉద్యమంలో భాగంగా జరిగినట్లు కన్పిస్తుంది. లోతుగా చూస్తే ఆనాటి రైతు నాయకులు, వాళ్ళ అధికార ప్రకటనలకూ మరోవైపు వివిధ వర్ధాల రైతులకు, వాళ్ళు ఈ ప్రకటనలను అర్ధం చేసుకున్న తీరుకూ, రైతుసంఘ కార్యక్రమం, వాళ్ళ పద్ధతులకూ ఇంకోవైపు ఆ సంఘం పట్ల రైతుల అసంతృప్తికి, రైతుల చర్యలకు మధ్యవున్న ఒత్తిడి (4615100) ఎంతో తెలిసి వచ్చింది.

ఈ రైతు ప్రతిఘటనపై రాయడానికి కావల్సిన ప్రమాణ సమాచారం అందుబాటులో వున్నది తక్కువే! ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు (౮09) పత్రికల్లో వార్తలు, (ప్రకటనలవల్ల ప్రతిఘటనకు కారణమైన దృశ్యం సాక్షాత్మరించనపుడు టంగుటూరి ప్రకాశం 'జమిందారీ విచారణ కమిటీ రిపోర్టులు (రామ ర౮-19389) తోడ్పడ్డాయి. వీనివల్ల మందసలో భూమి శిస్తు రెవెన్యూ పాలన, దానిపట్ల రైతుల ప్రతిస్పందన, నాయకుల వాదనలు తెలిసివచ్చాయి. అయితే వాటిలో విషయానికి సంబంధించిన పరిమితులున్నాయి. పైగా ఆది 1958 "నాటి ప్రతిఘటన ఈ ప్రతిఘటన గూర్చి తెల్పుకోవడానికి కొత్తదారి కోసం వెతుకుతున్నపుడు దొరికాయి రైతుల జ్ఞాపకాల గనులు. ఇవి వున్న లిఖిత ఆధారాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా, ప్రతిఘటన వాస్తవాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి. సాధారణంగా చరిత్రకారునికి మరణించిన ఆధార్తాలే అవి. ఈ లిఖీత మౌఖిక ఆధారాలను విశ్లేషిస్తే సంతృప్తికర (ప్రతిఘటన చిత్రం సాక్షాత్కరించింది.

ఈ రైతులతో ఇంటర్వ్యూలు, వాళ్ళ జ్ఞాపకాలు 1900 'ముందు నుండి మందస జమీలో రైతుల నిరసన, నిరోధాలనూ ; స్టానిక రైతు రాజకీయాలను వెలుగులోకి తెచ్చాయి. అధికాజ కథనాల్నే తీసుకొనివుంటే చరిత్రరచనకు అతి విలువైన, ఉత్తేజభరితమైన ఈ ఆధార సామాగ్రి ($01106 102464గ21) అందేది కాదు. గతంలో చోటుచేసుకున్న ఈ రైతుల నిరసన 1940

203

దుందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నాటి రైతుల ప్రతిఘటన దారితీసిన క్రమమూ స్పష్టమయ్యేది కోథు.

దశాబ్దకాలపు రైతుసంఘ కృషి మధ్యతరగతి, సన్నకారు రైతుల డిమాండ్లు ఆచరణలో ఏ రూపం తీసుకున్నాయో తెలిసింది.

ఈ రైశుల సాక్ష్యాల వల్లనే ప్రతిఘటన విశ్వరూపం తెలిసివచ్చింది. పలాస సభల్లో 'జమిర్ధదారుకు శిస్తులు, కౌళ్ళు చెల్లించవద్దన్న' రైతునాయకుల ఉపన్యాసాలను రైతులు అటవీ చట్టాన్ని బ్రిటిష్‌ అధికార్లను సామూహికంగా ఎదుర్కోనడంగా అర్ధం చేసుకున్నారనీ, అలా స్వాతంత్ర్యం సాధించగలమని భావించారన్న సంగతి తెలిసింది. (వాళ్ళ 'పెంకితనం' జమిందారు బటిష్‌పాలన ధిక్కరీంపేనన్నది స్పష్టమైంది). మరింత ముఖ్యంగా, జమిందారు ప్రభుత్వ పథకాలు బయటపడ్డాయి, అ) పథకం ప్రకారమే జమిందారు ప్రభుత్వం రైతుల్ని దారుణంగా అణచారన్నీ ఆ) ఉదారవాద రైతునాయకులను నిభాయించి, రైతు ప్రతిఘటన (ప్రభావాన్ని తేలిక (6110) చేశారన్నదీ! ఇలా లిఖిత ఆధారాలు తెలపని విషయాలు ఈ విచారణలో బయటపడ్డాయి.

ఈ సాక్ష్యాలు లేనపుడు రైతులు అటవీ చట్టాన్ని, అధికారుల్ని ధిక్కరించి “నేరం” చేశారనే అధికార పక్షం వాదనతో దారితప్పడమే జరిగేది. పైగా ఈ ప్రతిఘటనపై వచ్చిన, నేటికీ వస్తున్న కథనాల్లో, 'ప్రేరణ-'ప్రతిచర్య పద్ధతి లో రాయబడే కథనం శక్తిమంతంగా, కొత్తపద్ధతుల్లో సాగుతున్నది. అదే నిజమైన చరిత్రగా భావించబడి, జరిగిన సంగతి తెలిసేది కాదు.

'పలాస సభలే కాల్పులకు కారణం అని ప్రభుత్వం వాదించినా, దివాను “రాజీ” ఉల్లంఘనే కాల్చులకు కీలకమనే లైతునాయకులు పరస్పరం ఆరోపించుకున్నాా అసలు నిజం ఇరు పక్షాల మధ్య తీవ్రరూపం దాల్చిన వర్గ వైరుధ్యాలే, దోపిడి తీవ్రతలేనని మౌఖిక లిఖిత ఆధారాలపై చేసిన నా ఈ విశ్లేషణ నిర్ధారించింది.

ఇలా ఈ ఇంటర్వ్యూలు, క్షేత్ర కృషి పోలీసులను రైతులు ఎదిరించిన జాతీయతావాద ఏకవిధ కథనాల (00౧0100088 200000ట 0 1240984156 2జ260%) నుండి అక్కడ స్వచ్చందంగా చోటు చేసుకున్న రైతుల ్రతిఘటనను విడదీయడానికి, మొత్తం (ప్రతిఘటనను విశ్లేషించడానికి తోద్చడ్డది.

ఇలా మౌఖిక చరిత్ర పద్ధతిని అనుసరించి, దాన్ని లిఖిత ఆధారాలతో పోలుస్తూ ఈ కథనాన్ని నిర్మించాను. అయికే మౌఖిక కథనాల్లో (021 16960%200168) విశ్వసనీయతకు

సంబంధించిన సమస్య ఒకటి వుందనే వుంది. 'రాజపురం దొమ్మీకేసు' లో ముద్దాయిలు కొందఠే ఈ రచనా కాలానికి జీవితులుగా వున్నారు. ఆ కేసులో లేకున్నా ఆనాటి ప్రతిఘటన తెల్సిన చూసిన వాళ్ళ (అప్పుడు కౌమారావస్థలో వుంటూ దానిలో భాగం తీసుకున్నవారు) జ్ఞాపకాలు దీనికి తోడ్పడ్డాయి. పేరు. ప్రఖ్యాతులతో తక్కువ సంబంధం వున్న ఈ కథనాలు తక్కువ పాక్షికంగా (08621 226 012966), వాస్తవానికి దగ్గరగా వున్నాయి. వాళ్ళలో స్త్రీల కథనాలు మరింత వాస్తవంగా వున్నాయి. కేసులో వున్న వాళ్ళు తర్వాతి పరిణామాల బట్టి వాళ్ళ కథనాన్ని మార్చిన సందర్భాలు తెలిసివచ్చాయి.

204

ఐదో భాగం

ఇలా రాజపురం, కుంటికోట, దబారు, బాలిగాం, వరదరాజపురం, మదనాపురం, పుచ్చపాడు, పితాతోళి, అంబుగాం, మకరజోల, హరిపురాల్లోని ఆనాటి 'ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న దాంతో ప్రత్యక్ష సంబంధమున్న, సమకాలికుల జ్ఞాపకాలను నమోదు చేశాను. (120 మందికి పైగా రైతులను, (గ్రామస్తులను ఇంటర్వ్యూ చేశాను). అవి ఎన్నో వైరుధ్యాలతో కూడికొని వున్నా వాటిలో ?0 నుండి 78 శాతం కథనాలు ్రతిఘటనను గూర్చి, 'ఒకే విధమైన కథనాన్ని వినిపించాయి. అందుకే అవి 'వస్తుగతంగా వున్నాయ'నడం.

ఏమైనా దీనిలో నమోదైన కధనం ఖచ్చితమైందనీ (661116), 1940 నాటి రైతుల సిసలైన చైతన్యమని చెప్పడంలేదు. నేను 1987లో, ఆ తర్వాత 1999 నుండి 2001 మధ్య చేసిన ఇంటర్వ్యూల ద్వారా 1940, అంతకు ముందు రైతుల పరిస్థితిని, చైతన్యాన్ని, వాస్తవాల్ని “పూర్తిగా సరైనవి'గా నిర్ధారించడం లేదు. అయితే ఉజ్జాయింపుగా సరైందనే భావిస్తున్నాను.

నా ఈ మౌఖిక రచనా పద్ధతి సరైందని నిర్ధారించిన మరో రకమైన కథనాలు నా అన్వేషణలో లభ్యమైనాయి. అవి వృత్తిగాయకులు ప్రతిఘటనపై అనాడు కట్టుకున్న పాదే కథలు. గమ్మత్తుగా అవీ, ప్రతిఘటనలో పాల్గొన్న ఎక్కువమంది కథనాలతో ఏకీభావంతో వున్నాయి. కాబట్టే ఈ పాడే కథనాల్ని 1940 నాటి, తొలికధనాలుగా భావించడం జరుగుతున్నది. వీటితో పోల్చి మౌఖిక పద్ధతి ద్వారా నేను నిర్మించుకున్న వాస్తవాలు సరైనవని నిర్ధారణకు రావడం జరుగుతున్నది. ఈ రెంటి ఏకీభావం లిఖిత కథనాల్ని జాతీయతావాద చరిత్ర కథనాల్ని వాటి భావజాలాన్ని విడమర్చడానికి తోద్బడింది.

ప్రతిఘటనకు సంబంధించిన కథనాల్ని విశ్లేషంచానంటే అది కధన శాస్తం (౧1జ౫200108ఓ)0) లోని విభాగాల, అంశాల (1006, 70106, జాం666 006, పైలా 301% లాంటి ) ఆధారంగా కాకుండా, ప్రతిఘటన గూర్చి నమోదైన కథన వివరం (౧82%- ౪౪6 666211) ఆధారంగానే.

“ప్రతిఘటన వాస్తవాలిను నిర్మించిన కథనం రూపం లీత్యా చూస్తే శ్రీకాకుళం జిల్లా వ్యవహార భాషే అంతేకాక "కాళింగ కులం వాళ్ళ మాండలికం కూడా! వాళ్ళ వ్యక్తీకరణల్ని యదాతధంగా ఉదాహరించాను. 'అసందర్భం'గా వున్నట్లు కన్పించినా కొన్ని సార్లు ఆ వ్యక్తీకరణల్ని మార్చలేదు. విషయాన్ని వ్యక్తీకరించడంలో వున్న ఊనిక (36059) పోతుందనే ఇలా చేశాను.

ఈ మందస లైతు ప్రతిఘటన, దానిలో గున్నమ్మ వీరత్వం అటు వలసవాదులకు, ఇటు జాతీయవాదులకు, సామ్యవాదులకు ప్రతీకలుగా మారిపోయింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాతి ఈ రైతు 'ప్రతిఘటనకు, రైతుల వీరత్వానికి గున్నన్ము (ఆమె త్యాగం) ప్రతీకగా, పర్యాయపదంగా మారిపోయింది. ఈ ్రతిఘటనను జనం 'వీరగున్నమ్మ యుద్ధంగా గుర్తుంచుకుంటున్నారు. “వీరగున్నమ్మ, గున్నమ్మ “గర్భిణి లాంటి విశేషణాలతో జనం గుర్తుంచుకుంటే, లిఖిత కథనాలు గున్నమ్మను పురాణ వ్రతీకలతో (కాళి, దుర్గ) వర్ణించాయి. ఇలా అరవై ఏళ్ళుగా

205

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఈ (ప్రతిఘటన దాని స్ఫూర్తి జనంలో ప్రచారంలో వుందేటానికి ఈ విశేషణాలు, ప్రతీకలు సానుకూల పాత్ర (0౦౩16౪6) ను పోషించాయి.

ఈ విశేషణాలతో, ప్రతీకలతో ఈ ఇతివృత్తాన్ని జనంలో వ్యాప్తి చేస్తున్నవి మాత్రం వృత్తిగాయకుల పాడేకథలు (60109). ఈ పాదేకధల నిర్మాణం, వాటి భావజాలం, అవి పాడబడుతున్న కేంద్రం, వాళ్ళ నిబద్దత, వర్గ ఆకాంక్షల వల్ల, అవి ఆ రైతు ప్రతిఘటనను నేటికీ సజీవంగా వుంచడమే గాక, అవి చరిత్ర రచనకు ఆధారం అవుతున్న తీరును పాదేకధల కథనాలను విశ్లేషించడం ద్వారా నిరూపించే ప్రయత్నం జరిగింది. జాతీయతావాద చరిత్ర రచనలకు వీటికీ వాస్తవికతను నమోదు చేయడంలో వున్న భేదసాదృశ్యాలను వివరంగా చర్చించడమూ జరిగింది. ద్వితీయణ్రేణి పాడే కథనాలు ఇటీవల పైకొచ్చే కులం, ( లేదా సముదాయపు) వర్ణనలని నిర్ణయించడం జరిగింది. ఈ ప్రతిఘటనపై వచ్చిన ముఖ్య లిఖిత కథనాలు ఈ గుర్తింపు చైతన్యం వల్లనే వాస్తవాన్ని తమకు అనుకూలంగా మార్చుకున్నాయనీ వాటిద్వారా వాస్తవాలను నిర్ధారించలేమనీ వాదించాను.

మందస రైతు ప్రతిఘటనకు స్థానికంగా ఏంతో ప్రాధాన్యత వుందనదానికి, ఆది ప్రజల అకాంక్షల్ని బలంగా ్రతిఫలించిందనడానికి ఆ ్రాంతంనుండి నేటికీ ఆ ప్రతిఘటనపై వస్తున్న ప్రజాకళారూపాలు, అక్కడ పాడబడే వృత్తిగాయకుల గున్నమ్మ పాదేకధలే చూపని నిదర్శనం. బయటి చరిత్రకారులు ఈ ్రతిఘటనను ఏనాడో విస్తరించినా, ప్రజలు వాళ్ళ చరిత్రను తవ్వి తలకెత్తుకుంటారు, పునరుద్దరించుకుంటారు, తమ మాధ్యమాల్లో (౧౮612) పద్ధతుల్లో ప్రసారం చేసుకుంటూ గతంనుండి స్ఫూర్తిపొందుతారనడానికి నిదర్శనమే గున్నమ్మ ప్రతిఘటన వివిధ సామాజిక సందర్భాలో, ప్రజా ఉద్యమాల్లో పునరుత్థానం (1671౪౪ కావడం, జాతీయతా వాద చరిత్ర రచనల్లో విస్మరించబడ్డ ఈ మందస రైతు ప్రతిఘటన ఎన్‌.జి.రంగా లాంటి జాతీయ స్థాయి వున్న రైతు నాయకుని రాజకీయ జీవితంలో విశిష్ట హోదా (100016 342033) రావడానికి కారణమైంది. ఆయనను రాజీలేని పోరాటం చేసే అతివాద లేదా సోషలిస్టు రైతునాయకునిగా లోకం ముందు నిల్పింది(01౦)66166). 1940 తర్వాత ఎంతో ఎదిగిన రంగా గారి రాజకీయ హోదా (56206), మూర్తిమత్వాల (1086) కు మందస తైతు ప్రతిఘటన పాత్ర (6002608401) ఏమిటో ఆయన “జీవిత క్రమాన్ని నిశితంగా పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది. అలాంటి మందస ప్రతిఘటన "స్థానిక, 'యాధృచ్చికం'గా జరిగిన థి “చిరు ఘటన ఏమికాదు. నిజానికి ఈ ప్రతిఘటనకూ, రంగాగారికి వున్నది పరోక్ష సంబంధమే. ప్రభుత్వం రంగాలాంటి నాయకులను పైకి తెచ్చి, ఆ ప్రతిఘటన లక్ష్యాన్ని పక్కదారి పట్టించినా, జాతీయతావాద చరిత్ర రచనలు మాత్రం రంగాగారు “మందస ఎస్టేటులో రైతు ఉద్యమాన్ని నడిపార*ంటూ క్తీర్తించాయి. రంగాగారు అహింసనూ, గాంధేయమార్లాన్నే బోధించినా, దానికే కట్టుబడ్డా ఆచరణలో మందస ప్రతిఘటన పొంసాయుతంగా సాగడం వల్ల గాంధేయవాదానికి కట్టుబడ్డ జాతీయవాద 206

• ఐదో భాగం చరిత్ర రచనలు ఆ తాత్వికతకు భిన్నమైన, కార్యాచరణను "స్థానికి, 'చిన్నఘటన'ల పేరిట విస్మరించాయి. లేదా నాయకుల్ని కీర్తించి, ఆ కార్యాచరణ ఊసెత్తవు. లేదా ఒక్కవాక్యంతో, అది ఆ కార్యాచరణను సంకుచితం చేసి వ్యాఖ్యానిస్తాయి, సరిపెట్టేస్తాయని ఈ అధ్యయనం ద్వాదా తేలుతుంది. (అల్లూరి తిరుగుబాటు ఇలాంటి రచనల్లోకి ఎక్కకపోవడం సరిగ్గా ఈ కారణం వల్లనే.) ఇలాంటి జాతీయవాద చరిత్ర రచనలకు ్రతివాదంగా ఆ “స్థానిక ఘటన' చరిత్ర రచనే, రైతుల ప్రతిఘటన విశ్లేషణే ఈ రచనా ప్రయత్నం.

24 ముగింపేనా....?

బైటిష్‌ ప్రభుత్వ పధకం పుణ్యమా అని (ప్రతిఘటన నాయకుల్ని చంపడం, ఉదారవాదుల్ని నిభాయించడం) మందస రైతు ప్రతిఘటన తర్వాత కాలంలో చరిత్రకు, ఆ ఐదారు (గ్రామాలకే పరిమితమైంది అప్పటి రాజకీయ పరిస్థితుల్లో రైతుల్ని జమిందారీ విధాన వ్యతిరేక దృక్పధంతో కదిలించిగనక వుంటే పరిణామాలు మరోలా వుండేవి. లేదా పై ప్రతిఘటనలో భూస్వామ్య విధానానికి వ్యతిరేకంగా ఆలోచించే రాజకీయ. శక్తులు రూపాొందివున్నా పరిస్థితి ఇంకోలా వుండేది. ఆ చైతన్యం వ్యాపించేది. ఈ రెండూ జరగలేదు.

భారతదేశంలో, నిజానికి భూస్వామ్య విధానానికీ, ప్రజలకు మధ్య గల వైరుధ్యం తీవ్రమైనదనీ, అదే ప్రధానమైందనే ఏదైతే రాజకీయ అంచనావున్నదో దానికి సాక్ష్యమే ఈ మందస రైతు ప్రతిఘటన. ప్రజల్లో వుండే విప్లవ కార్యాచరణకు బీజరూపమే ఈ రైతు ధిక్కారం.

భూస్వామ్య విధానంలో, దానికి వ్యతిరేకంగా ఎన్నో ప్రతిఘటనలు స్వచ్చందంగా తలెత్తుకాయి. వాటిని నాయకులనబడేవాళ్ళు తను “ప్రతిష్ట కోసం వాటిని 'నడపటం', లేదా వాటిని ముందుకు తీసుకుపోవాలనే బాధ్యతతో 'ఆలోచించడం' రెండూ వేరు. మొదటి తరహాకు చెందినవే చరిత్రలో ఎక్కువగా జరిగాయి. జరుగుతున్నాయి కూడా! మందస రైతు ప్రతిఘటన మొదటి కోవలోదే.

(బిటిష్‌కు తోద్బడ్డ దృష్టితో చూస్తే ప్రజల విప్లవాచరణను వెనక్కు నెట్టడం గాంధీగారి రాజకీయాల సారమైతే, వాటిని వ్యక్తిగత ప్రతిష్టకు వాడుకోవటం ఎన్‌.జి.రంగాగారి తరహా. వీరి మిత, అతివాద రాజకీయాల మధ్య తేడా ఇంతే! రెండూ బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదానికి తోద్బడ్ద్డవే! ప్రజల విప్లవ కార్యాచరణను వెనకకు నెట్టినవే!

తెలుగునాట 1940 నవంబరు 4 నుండి మొదలైన గాంధీగారి వ్యక్తి సత్యాగ్రహపు హోరులో ఈ రైతుల చర్య కనుమరుగయింది. మళ్ళీ 1942 లో రంగాగారు కిసాన్‌ సభనుండి వేరై,

207

మందన రైకుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం కిసాను కాంగ్రెసు ఏర్పాటుచేసుకున్నాడు. రైతుల ఒక్కుమ్మడి శక్తి తగ్గి జమిందారుదే పైచెయ్యి అయింది. ఇలా రైతులపై జమిందారు జలుం, జబర్దస్తీలు 1948 నాటి 'జమిందారీల రద్దు చట్టం” దాకా సాగాయి, ఎదురులేకుండా! పై రైతు ప్రతిఘటన తర్వాత అ మందస ప్రాంతంలో 1960ల్లో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం బలపడద్డదని చూశాం. దశాబ్దాలుగా అక్కడ దోపిడి తీవ్రంగా సాగడం వల్ల ఆర్ధిక, సామాజిక రంగాల్లో వెనుకబాటుతనం తాండవించింది. పై కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో వచ్చిన తీవ్ర పరిణామాలు ఈ వెనుకబాటుతనం ఫలితాలే. ఈ ఉద్యమంలో నాయకత్వం సన్నకారు రైతాంగానిదే. అంటే గున్నమ్మ వర్గమన్నమాట. స్వాతంత్ర్యం రాక ముందటి దశలో దోపిడి, పీడనలపై (ప్రజల పోరాటానికి గున్నమ్మ ప్రతిఘటన ప్రతీక. అప్పుడు అది ఉద్యమంగా లేదు. అయితే ఆ ప్రతిఘటన 1960 తర్వాత నిర్మాణయుత ఉద్యమానికి పునాదులు వేసింది. అక్కడ భూమికోసం రైతాంగ ఉద్యమం మొదలైంది. అప్పటిదాకా అంటుకోని వర్ధాల్లో -గిరిజనులు, సన్నకారు రైతాంగంలో -దావానలం అంటుకున్నది. (నిర్మాణయుత పార్టీ ఈ పరిణామాలను నడపడం ముఖ్యకారణం). మందన (వ్రతిఘటన అక్కడి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి పూర్వరంగాన్ని మాత్రమే తయారుచేయలేదు .దానికి అవసరమైన ్రాతిపదికలను అందించింది.దిశానిర్దేశమూ చేసింది. ఇలాందీ తొలి ప్రతిఘటనల్లోనే రాబోయే కాలంలో సాగబోయే ఉద్యమాలకు కావల్సిన గుణపాఠాలు అందేవి. ఆ ఉద్యమంలో నాయకత్వం పాత్ర, శక్తుల సమీకరణ లాంటి ప్రాతిపదికలు రాబోయే ఉద్యమాలకు దారి చూపేవి. కావల్సిందల్లా అలాంటి ఉద్యమాల అధ్యయనం. వ్రైతులకు ప్రాతినిధ్యం వహించాల్సిన రైతుసంఘ నాయకత్వం ధనికర్రైతు వర్గ (ప్రయోజనాలకే పనిచేస్తూ, రైతుల్లో ఎక్కువ సంఖ్యలో వున్న సన్నకారు, మధ్య తరగతుల రైతుల ప్రయోజనాల్ని కాపాడనపుడు ఈ తరగతుల రైతులు వాళ్ళ నాయకుల్ని ఖాతరు చేయకుండా, తన నాయకత్వాన్ని రూపొందించుకొని ( ఎంత స్పష్టా స్పష్టంగానైనా), శక్తిమంతమైన రాజ్యంతో తలపడతారని మందస రైతు ప్రతిఘటన అందించిన విలువైన అనుభవం. దీన్నే 1960ల్లోని అక్కడ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం కొత్తగా కనుగొన్నది తన పోరాట ఆచరణలో. అలాగే ఉద్యమ శక్తుల సమీకరణకు సంబంధించిన ఒంటరి పోకడలూ పోయింది. సాహసాలూ చేసింది. గతంలో అదే నేలమీద జరిగిన పై రైతుల 'ప్రతిఘటనను అధ్యయనం చేయకుండా, పాఠాలు తీయకుండా వాటిని తన అనుభవం ద్వారా కనుక్కునే అనుభవవాదం (6000660190) లో పడిపోయింది. దీనికి ఈ దేశపు, పైదేశాల కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాల కారణాలు ఎన్నున్నా చరిత్రను తెలుసుకోని ఈ వర్ణాల సాహసం స్వేయాత్మక కారణమైతే, ఎదుగుబాదుగులేని. అర్ధవలస, అర్థ భూస్వామ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ వస్తుగతమైన ఆసలు కారణం. అసలు దోషి (6610110. ఇక ప్రస్తుత విషయానికి వస్తే పై కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం అణచివేయబడ్డ తర్వాత, ఇన్నేళ్ళ ప్రజాపాలన ద్వారా అక్కడ వస్తున్న మార్పులు, ఆమలవుతున్న పథకాలు, అభివృద్ధి పేర డబ్బు 208

ఖదో భాగం గుమ్మరింపులు, వివిధ సంస్థల కార్యక్రమాలు మందస (ప్రాంతంలో పరిణామాత్మక మార్పులకు మాత్రమే పరిమితమయ్యాయి. ఇన్నేళ్ళ తర్వాతా, పాలకులు భూమి సమస్యను పరిష్కరించకుండా, పంటలకు గిట్టుబాటు ధర ఇవ్వకుండా, దళారీలను పోషిస్తూ, (ఫైవేటు వ్యాపారాన్ని ప్రోత్సహిస్తున్నారు. రకరకాల ఎత్తులతో ప్రజాసమస్యల్ని సైతం గుర్తించవీలులేనంతగా గందరగోళం చేస్తున్నారు.

సన్నకారు. రైతులకు, రైతుకూలీలకు గడిచిన ఈ అరవై రెండు ఏళ్ళలో భూమి రాలేదు......'భూమిలేదు.. రైతులు వున్న కాస్తలో వచ్చేదీ లేదు అని తెలుసుకొని అ రైతులు కూలీలుగానో, మరో రకంగానో బదిలీ అవుతున్నారు. పరిశ్రమలున్న నగరాలకు, పట్టణాలకు వలసపోవడం ద్వారా భూమికి దూరమవుతున్నారు.

ఇలా అర్ధ శతాబ్దంగా “కోగంతో చావడమే రోగానికి పరిష్కారం, అన్న చందంగా పాలకులు భూమీ సమస్యను. పరిష్కరిస్తున్నారు. ఈ పరిష్కారాన్ని ఇలాగే సాగించడం పాలకులకు ఎంతో కాలం పాటు సాగదు. మరో వెల్లువకు దారితీసే సూచికలే ఇవన్నీ...!

బహుఃశ అందుకే రాజపురం రైతులు రాజమణి పురాన్ని వీరగున్నమ్మ పురంగా మార్చడాన్ని మరో దృష్టితో వద్దన్నా అంతర్గతంగా తెలిసేదేమంటే “అప్పటిలాగే ఆ శక్తులు ఇప్పుడూ

, వున్నాయి. ఏ మార్పులు వచ్చాయని వూరి పేరు మార్చాల.... ఏమీ జరగనపుడు గున్నమ్మ పేరుతో స్ఫూపం నిలిపి ఏం ప్రయోజనం ...” అనే అనుభవంతోనే రైతులు ఊరి పేరు మార్చును ఇష్టపడలేదు."

(అయితే స్టూపం నిలుపాలన్న వాళ్ళకూ ప్రయోజనాలుంటాయి మరి. గున్నమ్మను “స్మారక చిహ్నంగా. చేసి. తద్వారా దాన్ని వ్యవస్థలో భాగం గనక చేస్తే దాని స్ఫూర్తీ (91% సోళుంది. అలా అది చరిత్రలోకి పోతుంది. కాని వర్తమాన చరిత్రలో భాగం కాదు. పైగొ తిరిగి వాళ్ళు అధికారంలోకి రావడానికి, ఆ వారసత్వాన్ని స్వంతం చేసుకోవచ్చు. మిగితా వాళ్ళకు ఆ అవకాశమే దక్కదు. అందుకే ఆ స్టూపం నిలిపిన వాళ్ళకు అవసరాలు ఉన్నాయనడం...)

సరిగ్గా భూమి సమస్యకు పట్టిన గతే దోపిడి పెరిగిపోయి, క్రింది ఢ్రేణులు, వర్షాలన్నీ అనామకంగా నిలబడాల్సిన పరిస్థితులే గున్నమ్మ కధ, పాటలు ప్రజల్లో వ్యాప్తిలో వుండటానికి ఆధారం. అలాంటి వర్గాల్లో భాగంగావున్న వృత్తికళాకారులు గున్నమ్మ పోరాటాన్ని ఇన్నాళ్ళుగా ప్రసారం చేస్తూ అ పోరాట సందేశాన్ని వీరత్వ విలువల్ని వచ్చేతరాలకు అందిస్తున్నారు. అగదుకే ఈ పాదే కధలకు (60103) నమాజ చరిత్రలో, వర్తమాన చరిత్రలో వున్న విలువా..ప్రాధాన్యమూ...!

209

వివరణలు

సంకేత పదాలు ఆక్జి =. వినతి పత్రం, విజ్ఞప్తి ఏజెన్సీ = _ బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 1874లో చేసిన షెడ్యూలు జిల్లాల చట్టం ప్రకారం, అమల్గోవున్న చట్టాల పరిధి నుండి తప్పించి, కలెక్టరు అనే ఏజెంటు అజమయిక్నీ కింద వుంచబడ్డ ప్రాంతం. గుడ్డి = వాన ఆధారంగా పండే భూమి, మెట్టపాలం గెడ్డ =. చిన్ననది జస్త = _ చట్టం ఆధారంగా ప్రజల స్థిర చరాస్తులను పాలనాధికారులు అధీన పర్చుకోవడం పేష్‌కష్‌ = _ ప్రభుత్వానికి జమిందారు ఏటా చెల్లించాల్సిన కప్పం. , నసలీ = రెవెన్యూ సంవత్సరం, ఏటా జూలై 14 ఉండి మొదలయ్యేది. బట్టీ = పంట కాలువ బిస్సోయి = గిరిజన ప్రాంతాల్లో శిన్తు వసూళ్ళు, పాలన కోసం జమీందారుచే నియమించబడ్డ ఏజెంట్లు. ఎక్కువసార్లు వీళ్ళు గిరిజన ప్రముఖులై వుంటారు. (మందస జమీలో వీళ్ళు మైదాన (ప్రాంతాలనుండి పంపబడ్డారు కూడా!) రెమిషన్‌ = _ జమిందారు లేదా ప్రభుత్వం నిర్ణయించిన శిస్తులను తగ్గించడం సిబ్బంది = 2౯౧066 ౧౭౦౧, 60418? 1౧2౧౯04 మందస జమీలో కొలతలు సోల = టీ తాగే స్టీలు గ్లాసు పరిమాణం 4 సోలలు = ఒక అడ్డ (65 తులాలు) 4 అడ్డలు = ఒక కుంచం (రెండు కిలోలు) 5 కుంచాలు = ఒక నవితి 2 నవతులు = ఒక పుట్టి (10 కుంచాలు) ౩ పుట్టు = ఒక బస్తా (60 కిలోలు) కవుట్లు = ఒక కట్ట 6 కట్టలు = ఒక బండి (600 కిలోలు లేదా 10 బస్తాలు, 8 లేదా 300 కుంచాలు) 212

వివరణలు ముందుగా... వివరణలు

1. మామిడిపూడి వేంకటరంగయ్య గారి సంపాదకత్వంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం 1974లో ప్రచురించిన 116 66960౧ 5142816 18 తంర02 2రయ01 (ఊఉం6[13) 701-/ దీని గూర్చి రాసింది. రామ్‌ఘర్‌ కాంగ్రెసు సమావేశాలు (మార్చ్‌-1940) దేశవ్యాప్తంగా సత్యాగ్రహం నిర్వహించాలని తీర్మానించాయి. మరోవైపు సోషలిస్టు శక్తులు, పార్టీలు బ్రిటిష్‌ తెచ్చిన యుద్దాన్ని వ్యతిరేకించే కార్యక్రమాన్ని తీసుకున్నారు. “ఈ సందర్భంలో పలాసలో మార్చి 26,27 తేదీల్లో జరిగిన ణ.[.5.0. సభలు అటు ప్రజల దృష్టినీ, ్రభుత్వదృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఆ సభల్లో ఎన్నో అంశాలపై తీర్మానాలు చేయబడ్డాయి. జమిందార్లు, ప్రభుత్వం, యుద్ధం వ్యతిరేకంగా, అలాగే కాంగ్రెసు మితవాదాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ తీర్మానాలు చేయబడ్డాయి. ఈ సభ మందస రైతులు అటవీ నియమాల్ని ధిక్కరించడానికి కొంత వరకు కారణమైంది. రైతులు మందస ఎస్టేటుకు మధ్య పొట్లాటకు (500గల) దారితీసింది. పోలీసులు జరిపిన కాల్పుల్లో అయిదుగురు ప్రాణాలు వదిలారు. ఎందరో పోలీసులు గాయపడ్డారు.... ఏప్రిలు 18న ఆంధ్ర (ప్రాంత కాం(గెసు కమిటి (66) ఈ కాల్పులను నిరసిస్తూ తీర్మానించింది. ఆ సభల పర్యవసానంగా ఎలాంటి ఉపన్యాసాలు చేయవద్దని రంగాగారిపై ప్రభుత్వం నిషేధపు ఉత్తర్వు జారీచేసింది (పే. 127). ఎన్‌. ఇన్నయ్య, మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్య గార్ల 'ఆంధ్రలో స్వాతంత్ర్య సంగ్రామం' 1972, (మే. 125లో) పై సభల ప్రాధాన్యతతో పాటు కాల్పుల ఘటనను వున్నంతలో వివరంగా రాసింది. స్వాతంత్రోద్యమంపై తర్వాతకాలంలో వచ్చిన ఒకటి రెండు రచనలు ఆ ఉద్యమం, దాని ఘట్టాలకంటే వానిలో పాల్గొన్న వ్యక్తులకు ప్రాధాన్యతనిచ్చాయి (తెలుగునాట స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ చరిత్ర లాంటివి? ఏమైనా అప్పటి చారిత్రక పరిస్థితుల్లో రాజకీయంగా ఎంతో (ప్రాముఖ్యం వున్న ఈ రైతుల వ్రతిఘటనకు ప్రాధాన్యత నివ్వక పోవడమే ఈ రచనలన్నిట్లోనూ జరిగింది

2. శ్రీకాకుళ విప్లవోద్యమ నాయకులు, కార్యకర్తలు ఈ రైతు ప్రతిఘటనను అధ్యయనం చేసిన సమాచారం లేదు. విష సాహిత్యోద్యమం మాత్రం దీన్నుంచి (్రేరణపొందింది.. అరుణతార, జనవరి 1979 సంచికలో సుబ్బారావు పాణిగ్రాహిపై రాసిన సంస్మరణలో ఈ ప్రతిఘటన (్రస్తావన వుంది. అది “మార్చు పద్మనాభం బెందాళం గౌరయ్య, తరణాచారిగార్లు అప్పుడే మరొక సాయుధ తిరుగుబాటు నడిపారు. అదే జి. రాజమణిపురం తిరుగుబాటు. పోలీసులకు (ప్రజలకు పోరాటం జరిగింది. అందులో వీర గున్నన్మ ఒక్కతే 10 మంది పోలీసుల తలలు పగలగొట్టింది. సబ్‌కలెక్టర్‌ తలపగిలింది. వెంటనే పోలీసుల కాబ్బులు, హాహాకారాలు. వీర గున్నమ్మ శత్రుమూకల మీదికిదూకింది, చివరికినేలకొరిగింది. శ్రీకాకుళం కొండ కొండా, చెట్టు చెట్టూ కదిలింది. రాజమణిపురం రక్తపుటేరుల్లో మునిగింది. ఒక సంవత్సరంపాటు ఆ గ్రామం పోలీస్‌ కేంపుగా మారింది”. అలాగే పై పత్రిక డిసెంబరు 1979 సంచికలో “వీరగున్నమ్మ' సేర రామచం(ద్రశర్మ వ్యాసం

213

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ప్రచురితం. ఇది ఈ పుస్తకంలో చర్చించబడింది.

8. బి.యస్‌.నారాయణ, వీరగున్నమ్మ (1940 మందస సంస్థానం రైతుల తిరుగుబాటు), హరిపురం, 1986

9. తూమాటి దొణప్ప, ఆంధ్ర సంస్థానములు సాహిత్య పోషణము, పే.20..

10. ఆరుద్ర సమ(గ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం, (సం,11), ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌, 1991, విజయవాడ పే.32

6 రైతుల చైతన్యం, వాటి రూపాలు, స్వభావం గూర్చిన విపుల చర్చకోసం (క్రిందిపుస్తకాలు తోద్బడ్డాయి.

1 60౧2౧42 నిం/లగ గిటటబా/ంం06 4674 604౧0440 వంం42/ 6/04003 ౯ వొం4గ స,

6. 00౪81425 కజగంటు, ౮౩౧) 48150, ౦౮౨ 1991, ౫6౪7 6111.

2. వంం44840062202టా 274 ౮6౮/2/6, 664. ౮%205003/200 5021, ౭86, 2002, [016011 ఒకటో భాగం వివరణలు

ప మనమ యమ/2ర2 జం020620 3846ల గౌటం 2469077202 105001240%, ఎ.4&..5, 7010.

2. నేటి విశాఖపట్నం, విజయనగరం, శ్రీకాకుళం జిల్లాలు ఆనాడు ఉమ్మడి విశాఖ జిల్లాలో వుండేవి, శ్రీకాకుళంలో ఉత్తరభాగం గంజాం జిల్లాలో వుండేది. 1936 తర్వాత ఉమ్మడి విశాఖలోని ఉత్తరంగావున్న ఈ ప్రాంతాన్ని ఉత్తర విశాఖ జిల్లాగా పరిగణించేవాళ్ళు 1947 లో ఈ ప్రాంతాన్ని శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం జిల్లాలుగా విభజించారు. అలా మందస నేటి శ్రీకాకుళం జిల్లాలో భాగం అయింది

త. 3 421రుు, ౧౧౦ సెడ్‌జుం81 0౯ 610237 ౨50/0 1882,

4 అవి యేటి జాడ, గెద్దజాడ, కస్ప, ఉద్దానం ఫిర్మాలు ఈ ఫిర్మాల్లో వరుసగా 25,24,58,92 (గ్రామాలున్నాయి. ఉద్దాన ఫిర్మాలోని 32 (గ్రామాల్లో 10,684 ఎకరాల వ్యవసాయ భూములున్నాయి... ప127 కంట షం అ 1౦కు 0£ క50ఏ16 ౦౦11601005, సెట్‌2గ6252 656266, వటం, జోస్‌ 41064 ౧018ల 5120001606.

ఈ. సునాముది గెడ్డ మహేంద్ర గిరుల్లో పుడుతుంది. సింగుపురం, దిమ్మరియా, జిల్లుండ, పిడిమందన, రాజమణిపురాల మీదుగా ప్రవహించి రెండుగా చీలుతుంది. మొదటిపాయ వరదరాజపురం, గోవిందపురాల మీదుగా ప్రవహించి మహేంద్రతనయలో కలుస్తుంది. రెండోపాయ బాలిగాం హరిపురం, తాళభద్ర ఉప్పలాం మీదుగా ప్రవహించి సముద్రంలో కలుస్తుంది. (డబారుసింగి అనే కొండవాగు బంజరు (గ్రామం దగ్గర సునాముదిలో కలుస్తుంది) ఈ సునాముది గెడ్డనే, (ఒరియావాళ్ళు సున్నా ముద్యా

21త్త

వివరణలు అంటారు). వాగును శ్రీకాకుళంలో 'గెడ్డు అంటారు. ఈ సునాముది ఏడు వేల ఎకరాల పంటచేలకు నీరందిస్తుంది.

6. పంట భూముల్ని నీటివనరులు రీత్యా మెట్ట, మన్వారీ, మాగాణులుగా విభజిస్తారు. మన్వారీ భూముల సాఫల్యత పై రెండు రకాల భూములకు మద్యస్థంగా వుంటుంది. అలాగే శిస్తు రేట్లూనూ.

7. కాళింగుల్లో కింతల, బూరగాపు (బూరగాని) అనే రెండు రకాలున్నాయి, కింతలి కాళింగుల్లో గొర్రెల, గూదేన, దుంపల, కర్రి, తమ్మినాన, హనుమంతు వంశాలవాళ్ళు ఎక్కువ. బూరగాపుల్లో మారుపు, బొడ్డ, అట్టాడ, తమరాల, దిక్కల తదితర ఇంటి పేర్ల వాళ్ళున్నారు.

8. 00265 పంగా 106 ?60013 01 5146 0011606001, వెళీతం60292 55626, 1.178, 1 గెంంం! 0 31146 ఓ1064 ఉంట 00%011466 (ఏఅఆగకిం మఓ4రు, 2064 101663 562100101013, ౨-1.

9, మందస సవర సంఘం అధ్యక్షుడు మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తితో 24-4-1999 నాటి ఇంటర్వ్యూ. మందస "జమిందారు స్వంత భూముల్లో, అడవిలో నిర్భంధంగా కూలీ చేయడం, కర్రలు, పళ్ళు, ఇతర కొండ ఫలసాయాల్ని ఊరికే బిస్సోయి, జమిందారులకు అందించడం వెట్టి. జమిందారుకు చెల్లించాల్సిన పోడు పన్నులు, పంట శిస్తులు “కొట్టం.

10. 19వ శతాబ్దంలో మందస జమిందారు స్టానిక అడవుల కలపతో చేసిన రెండు కళాఖండాలను లండన్‌లో జరిగిన పారిశ్రామిక, కళా ప్రదర్శనకు పంపాడు. (0.123, తీర 0613, ₹06 4ఊ15-

100720. 01 504% 1౧614, 1903) వాటికి రెండు పతకాలు వచ్చాయి. చిత్రకళకు, బంగారు, వెండి కళాకృతుల తయారీకి మందసకు పేరున్నది. స్థానిక అడవుల కలవను వడ్రంగులు పడవలుగా మార్చడంతో తూర్పుదేశాలతో వాణిజ్యం సాధ్యమైంది. '(సమీవ బారువా తీరం నుండి తూర్పుదేశాలకు బియ్యం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పట్టు వస్త్రాల ఎగుమతులు సాగేవి) ఇలా స్థానిక వనరులతో నాగరికతా, కళావ్యాస్తుల్లో ఈ వృత్తికారుల కృషి కీలకమైంది. మందస వాణిజ్య ప్రాంగణంలో వుండటం వీళ్ళు కళ అభివృద్ధికి తోద్పడ్డది. వైష్ణాలయాల భవన నిర్మాణ కళ్ళ శిల్పం వాళ్ళ సృజనశీలతను చాటి తది ఈ కళింగ ప్రాంతంలో జైలకార, కాంస్యకార, అక్షశాలి, శిల్పకార, లవణకారలాంటి వృత్తులు శ్ర 8,9 శతాబ్దాలనాటికే విస్తరించాయని చరిత్ర చెపుతుంది. 10న శతాబ్దం మొదట్లోనే ఆ (ప్రాంతంలో వైష్ణవ మతం విస్తరించడాన్ని చూసినా వృత్తి సంఘాలు ఉన్నత స్థానంలో వున్నాయని తెల్సుకోగలం

11. శ్రీ.శ,1037 నుండి 1069 వరకు శ్రీకాకుళ ప్రాంతాన్ని పాలించిన మలి గాంగరాజు వజ్రహస్త దేవ (గె కాలం నాటి కాదంబుల తామ్రశాననాలు మందసలో జమిందారుకు దొరికాయి. (4206252 012063 0% [4004100641 గా ప్రఖ్యాతమైనాయి).వీనివల్ల అప్పటి ప్రభుత్వం వ్యవస్థీకృతం అయిందని తెలుస్తుంది. గాంగులు వారి రాజ్యాన్ని మవో మండలాలు (90846 0౪11065), మండలాలు (0107110665), విషయం (8130600, భోగం (౧109), (గ్రామాలు (౪1118863) గా విభజించారనీ, మహా మండలేశ్వరులు, అమాత్యులు, పంచపాొత్రలు, ప్రధానులే పాలనలో ముఖ్యపాత్ర వహించే వాళ్ళనీ,

215

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం జనపదాలకు ప్రాధాన్యత వుండేది కాదని పై తామశాసనాల వల్ల తెలిసివచ్చింది. (0.175-187, వశ్‌20రేడ52 012665 0 తం206/టాగ2 ౨6౪2, 5212 913, 6.22016425, 12 ౮౩౦5, "01. ఎదగ, 1931, అలాగే ఉక్‌ లో వీటిపై 1932 నుండి జరిగిన చర్చ ఆధాదంగా).

12.మందసా శ్రీశ్రీశ్రీ రాజమణి రాజదేవు మవాీరాజులుగారి వంశావళి (7-9-1827) లో ఇలా వుంది. "....అటుమీదట ఆ వామనశింహులు మహేంద్ర పర్వతానికి వచ్చి శ్రీ గోకర్నేశ్వర స్వామి వారిని శేవించినందున అ స్వామివారు మీ సమీపములో వున్న సత్యాతుమనే మావుడిచెట్ట కింద వున్న పాషాణం నీ స్వహస్తం చేత తీసివేస్తే అక్కడ నది వుత్చత్తి అయి దానివల్ల యీదేశానుకు సస్యోపయోగం అవుతుంది. ఆ నదీ తీరమందు నీవు వాసం చేసివుంటే ఈ లాజ్యానుకు నీకు రాజత్వం అవుతుంది అని ఆజ్జయైనందున తమరే ఆ "ష్తాషాణం తీసివేశే సమయమందున నది పుట్టినది. ఆందులో వారి చాతవుండే బంగారం వుంగరం పడిపోయినందున ఆ నదికి సున్నా ముద్యా అని పేరుయై' ఆ స్తలానికి పూర్వభాగంగా ఆ నదీ తీరమందు కోట కట్టించి, వాసం చేసి, పీర మంజుషా అనే పేరు బెట్టినారు... యా దేశానుకు మంజూషా అని "పేరుపెట్టి, బాగుచేయించి అధికారం చేస్తూ వచ్చినారు...."

18. తూమాటి దొణప్ప “మందన స్థాపకుడు పాచేంద్ర బమ్మనసింహుడు 13వ శతాబ్దినాటి వాడని ప్రతీతి" అన్నారు. (ఆంధ్ర సంస్థానములు - సాహిత్య పోషణము, పే.578 లో.) ఆంధ్రజ్యోతి 13 - 1- 1999 నాటి “శ్రీకాకుళం (ప్రత్యేక అనుబంధం,” పేజి 74లో "'క్రీ.శ.1128వ సంవత్సరంలో ఆయన రాజ్యస్థాపన చేశాడని చరిత్ర చెబుతుంది" అన్నారు. అలాగే శీ. 16417616, ][౧6 తగం0020/ 0 5048ఏలగా 0612, 1903, 3426410, ౧280.121 లో వర్మసింహ 13వ శకాబ్దంలో ప్రాముఖ్యాన్ని పొందాడనీ, ఆయనే జమీని స్థాపించాడనీ నళ అయితే, బ్రిటిష్‌వారి దృష్టిలో తాము ఆప్రాంత పాలకులుగా శతాబ్దాలనుండి కొనసాగుతున్నవాళ్లమని, తద్వారా పాలన హక్కులను సుస్థిరం చేసుకోవడానికి మందస జమిందార్లు కల్చించినవే ఈ చరిత్రలు, వంశావళులని వానిని నిశితంగా పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది.

14 1827 నాటికి, పై 'మందస మహారాజుల వంశావళి'లోని మొత్తం రాజుల సంఖ్య 46.

15." మందస వంశంలోని 41వ గంగాధర చంపతెరాజు గోకర్నేశ్వర స్వామికి మణి సంయుక్త సువర్ణ చంపక పుష్పాలు అర్చన చేయడంవల్ల శ్రీగంగాధర రాజమణి చంపతెరాజు అని పేరు వచ్చినది. ఆ 'రాజమణి' తర్వాత ప్రతి రాజు పేరులో వుంటూ వచ్చింది. అని పై మందసా మహారాజుల వంశావళిలో వుంది,

16. గారబంద, గొప్పిలి, చినహంస, లావణ్యకోట, సింగువురం, దుర్గావతి (దుగల్‌వల్లి), గండాహతి, చింతపల్లి, శోభర (సజ్టేరా), తాళ్ళసింగి గ్రామాలను ఆక్రమించాడు.

17 . 2121, ంయాం1ల, గల తుగం[ంం౭0/ 01 ంళథలగా హలీ8, 7/60అల 2 థ$- రు2000 100% 01106, 6 *4&9 6 గం 10 16066? 211 కీ0551016 216 10 39800633 11 మఠ 10 ౯691016 16806 206 ౦016ల / 5606108 115 0౪”) జగొంరే గలు 206 7040- అ౫. 06 6౦౪జఅం606 01 కిశ2రు25 126 1600366 30 ౯౪01 ౦0౧గ60906 11 ణు

216

వివరణలు 28 ౧6 ౪25 బ్రలల210 00౧౫౫15810166 10 622012 0 9 9ల215 416 60ల3 రే ౧౮6౧౦౮౩”.

18. కం (2820026142 కెబజంజప! కిబ& ౨60, 1థటల 0% 0౧౮686 జత) 45 416 ౯0011608 0 ₹16 0110౪408 980046 10 1877, 0091606108 09 10 6 646 01 60%0జ10% 0 6 10420 క0ా016: అం ల 016 బ్ర206 0 ౮04 6౫4 47౯6డ అాంింంగా ల 6704/ క/022 454 60274 04662 లిలదాతలా (౮౮4 20% కరగదు ఆ |2402, ౨004607 (౯౯ ౮7౯౬౭7 ౦౧౫౭ 24002 కరాళ”, క

19. 1016, 9.123. ₹ 2000644600 01 106 జకం నంం!॥1606 2202860606 0౯ 416

అ౩1216 [6 ౪25 2008011366 10 [600 (౫౪౦ ౧1606 0€ 620901 స 16 బ్రమ 01 46 010౪10౧8 1106056. 6౮౦76౧౧౧6౧ 0₹ 106412, షంగు6 వింంజ00ల16 ర్యం110, 50014, 6 2206 ఉంలైం58 1887.- 080 నాకా-1/24 ౧(2727066 10 7446 22 ౧ గం ఆటా 72446 లి 6 ౮0౮7౭7|౧7- 6౫౯౨౭0 2 0022102 26067 ౮8 422 తంల శయ 487& 4౭4 గ౭లిటాలిండో 22 016 ఇంట్లండ004 ౦౯ లనూ డటడగ7260 గం. 589 40/44 16 60% తంగ (879 46 22222427 ౧44౧౧44౮౩౧ ౯1 ౮6 ౮౧౫27 లిసాగాల ౧౧6 గ20/05 నొాబాజాంగియి సొ గం/60? 0000౮64 ౧0 గింటా గళం 02౧4104.

1982. అది తర్వాత హైస్కూలుగా ఎదిగింది. ఆ రోజుల్లో బరంపురం తర్వాత గంజాం జిల్లాలోని రెంటో హైస్కూలు మందసలోనే వుండేది.

1983. 10164,0.125. 82 3461204 4% 12 & 000110 506001 1266 80 క627%261, 0123566 116 పెజ2 0% సశ206ే2152 ౪14 క 896 46 25 0₹ 3000111 204 ౨111294 ఖర 92160 "1/6 98/6 1 (656 20గ|-64కోరిగొ 10166, గయ ఇటం, 106 16 వట2జాసతక 01 ఇగ2120282050 26 న! 0 4206252 206 01 2000111, జాం 60008 980% 2 “జండు ఈట్‌ 101 ఖం అ1180191- 960601 ఖం36 200006 లు...”

2౩. దక్షణాధ్రికాల్లో బ్రిటిష్‌ వాళ్ళకూ, బోయర్లకు (ఆదేశానికి వలనవచ్చిన దబ్చివాళ్ళ వారసులు) రెండుసార్లు యుద్దాలు జరిగాయి. స్థానిక జులూ జాతివాళ్ళపై, దక్షణాథ్రికొపై అధికారం కోసం సాగినవే ఈ యుద్దాలు. రెండో యుద్ధంలో (1899-1902) లేడిన్మిత్‌, మెకింగు, కింబర్లీలోని బ్రిటిష్‌ సైనికాగారాలను బోయర్లు దిగృంధం చేశారు. (1899 అక్టోబరు 1900 జనవరి మధ్య౫ రాబర్ట్‌ నాయకత్వంలో బ్రిటిష్‌ ఎదురుదాడి చేసి ఆ దిగృందాన్ని తప్పుకున్నది. తర్వాత బోయర్ల రాజధాని ప్రిటోరియాను ఆక్రమించింది.

“. జ్రైటిష్‌ సామ్రాజ్యంలో అందుబాటులో వున్నవాళ్ళంతా దక్షిణాధ్రికాలో జరిగే యుద్ధంలో పాల్గోవాలని ఈ

217

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం సందర్భంగా రాబర్ట్‌ కోరాడు.

22. 1016, 0.126. 2015 ౪23 0౮5 0606 16 611౪ ౦ 26010 060 1616-3442! 5021 006 006గ5 ౪19 0 0010100 046 ఆలయం 2౪214016 ౧20 1౧ 16 096

' *ం౪16 06 7604066 0 2081౪6 ౩6౧106 10 16 ౪4౧ ౧6 కె్యిడ20 50266 ౧0 6016 2 గొఖింగక్ర 20208్రల06%66 20006 16 2022600606 06 ౦6 1466 9” 6 6౮౦= అంగాల 01 కి(46425 64008 118 2056006 12 [616 96౧౧106. 0% 161608 41 కషిర్వేంగు0 ౧264 0660 16116౪66, 2064 1146 (లర ౪13 [0 16665919” 101 ౧1% (0 ౦10 6 ౪28 9టా/06 16 కత్ట20 16501౧6664 106 జగ2౧8్ర60160(5 ౧6 [46 ౧౭రేల

23. పైదే, పే.1286

24 పైదే, పే. 127 -

25. శ్రీనివాస రాజమణి బరంపురం కళ్ళికోట కాలేజిలో మెట్రెక్‌ విద్యార్థిగా వున్నప్పుడు ఆయనకు" తెలుగు ట్యూటర్‌గా, ప్రఖ్యాత ప్రబంధ వ్యాఖ్యాత, అభ్యుదయ మేధావి తాపీ ధర్మారావుగారుండేవారు ఆయన వల్ల తెలుగు సాహిత్యంపై శ్రీనివాసులకు మక్కువ కలిగివుంటుంది. తన తండ్రి తాతల కంటే ఎక్కువగా తెలుగు కవులను పోషించటానికి ఇదొక కారణమై వుంటుంది.

26. 2. 368, 716 200/610066412 0 [2449 68164600) 2064 గర్వం! 512466, అరాం8ి 9 *.వ2టఏ న ంం1402 2084140 ళగ08 86 ౧691006 0 (16 గ౧6ల౧( బడక, 16 156946 0₹ 116 36209 [25 రం640166 16061౯.1920-21,3426609.

27. పైదే. పేజి. 367.

28 చెళ్ళపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి మందసలో అష్టావధానం చేశారు. రాజు ఆయనచేత వసుచరిత్రం విన్చించుకున్నారు. (ఆంధ్రపత్రిక సంవత్సరాది సంచిక, తారణ-1944, పేజి.51% గోమరం శ్రీనివాసాచార్యులు తన కమలాపహరణం (10 అంకాల ప్రకరణం) శ్రీనివాసరాజమణి కి అంకితమిచ్చాడు. కణితి భాస్కరుడు రట్టిలోని వల్లభరాయస్వామి మీద కందాల్లో రాసిన వల్లభరాయ శతకం, మరొక భాస్కర శతకాలను ఇక్కడే రాశాడు. విశాఖలో పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు స్థాపించిన 'శ్రీ యార్షవిద్యా పారశాల'కు ఈ జమిందారు 116 రూపాయల వార్షిక మిచ్చేవాడు. ఇంకో కవి వేమూరి జగన్నాధశర్మ రాసిన బాలదేవి భాగవతం ఈ శ్రీనివాసదేవుకే అంకితం. చెళ్లపెళ్ల కవి మందస జమిందారుని 'రాజూగారని కీర్తిస్తే మిగతా కవులు అకాశానికెత్తేమడం ఆ వర్గానికి అవసరమైన పోలికల ్రావు, అదే సమయంలో జమిందార్లకు అవసరమైన ఈ వర్గం సమర్థనలు ఈ అంకితాల్లో, కవుల రాతల్లో బయటపడతాయి.

29. ౯ 603, |4లు0[1064400 0 సె.నెక్‌06ీ65%/12 వ్‌2జంంు2, 00౧160 56006620 ఉ[6014 ౨0౦౪006121 20106౫1 వ్పె65 ఊంం001240%, ర2864 17-5-1938. గ|౦ 2272106455 2౯6 31002166 1౧ అఆ౭౧6౬ టంట 0% కం ఉరి6లిణ 00౪71006, 61 ౧41 46 20046 1 0౧019 206 80 1239 166. ౫6 10121 1000506 (0 2401106403 1% సెళ8డీయు

218

వివరణలు 6164600) 15 0౪76౯ 2 1/2 ౧౦౯6౩ 01 గ౧665, ౫1116 గ6900651 646 (0 ౮౦౪6౧౧- 960౬ 0౧ 1160 15 20016 49 1416 66౩,...0% 615 తం4018 28010648 027 200౪41 24 121 గం665. ెర్యటలేయగుడగి తక్రైాటోష? ౧౦0౧౮11009 2 ఉంం002 ఆ06ం! ౩050 మొల (1858-1900). [౧4011968 లక, 1992, 0.1 1802 నుండి 1860వరకు గంజాం జిల్లాలోని అన్ని జమీలు కలసీ (్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన పెష్మషు 4,82,136 రూపాయలు, అది 1900 నాటికి ఉ,35,578 రూపాయలుగా వుండింది.

80 చౌదరి కృష్ణమూర్తి (అంబుగాం), 8 1.1938., పేజీ 28. 'మందసలో శిస్తు సెటిలుమెంటుకు ముందు నగదు శిస్తు క్రిందవుందేది. ఒక్క గ్రామం చూచి 400, 500 రూపాయలకు గుత్తకు ఇచ్చేవారు! 22౬40, 0121 6౪164అ0ం6-౧41 7 1938.

81. ఎవరైనా శిస్తులు బాకీవుంటే కోతకు హుకుం లభించదు. పండిన పొలంలా జమిందారు నిబ్బంద. వచ్చి తెల్లజెండాలు పాతేవారు. లైతు మొత్తం బాకీలను చెల్లించనట్లయితే ఆ పంటన్లు మర్చిపోవాల్సివచ్చేది. పంటను జమిందారు స్వాధీనం చేసుకుంటాడు. దీన్ని 'ఐడే మహసూలు జప్తు అంటారు. (మహసూలు పంట).

32 4, 9021౯64 ౧౧ లం066 (167696, 5601600626 5007ల 1216 ₹660165-28601- గల ౯066641089 ౧0.193, 62666 8-12-1920. ౧6 [6164 *ంగం 12 ౧౦౧06060 0₹ ౯60జ2గం౧ 06 ?600164 06 8015 ౪223 ౦009016166 11 6 ౪111286 0 "౧11200202, గ్ధల8గ0, ఉం ర4బ్ర200 01 వెశ్‌0రేడం& (808.

324ల0011 0% 251266 6౦1)6010%, వెశీజ06ే452, 11 పీ2రి64 1౦166 52160606, మగ 1, 1౧ ౬40, ౧126-176.

38 పల్లపు భూములకు రూ.22 62) 21.00; 19.50; 17.80లు, వర్షాధార భూములకు రూ.8ిలుగొ శిస్తు నిర్ణయించాడు. దీని వెనక తతంగాన్ని ఓ రైతు ఇలా తెలిపాడు. “నర్వేయరు మా శిస్తులపై ఓ తీర్మానం చేసేడు. అది "తెలిసి మందస రాజు అయన్ను కలిశాడు. ఇచ్చాపురం కేంపుకేళ్ళి. ఒక పచ్చలవారం పట్టుకెళ్ళి సర్వేయరుగాడి పెళ్ళానికిచ్చాడు. మందస రాజుకు పిల్లలు లేరుగానీ డబ్బులుకరువా? మాకు 6 రూపాయల శిస్తు 12 రూపాలయింది, ఎకరాకు 12 పుట్ల ధాన్యం ఇచ్చుకోవల్సి వచ్చింది... గొర్లె జగ్గయ్య (4-23) మే - 1987న చేసిన ఇంటర్వ్యూలో.

34 స్థానిక కొలతల్లో ఒక బండికి 80 పుట్లు లేదా ఒక గరిసెతో సమానం. (వుట్టికి 40 అడ్డలు లేదా 10 తూముల లెక్క.

35. 1 175, 00106 కొంగు 116 లంగ 01 (2468 00160105, కశడ యట8 250316.,౪/0101 582163, "ఉ[ం 06 2350గ400 0% మ204క్రంగిం0 90 6 60౪1 0 ౪265 గలం ౪66 20083068. (10) 01200122 (0) 1090 3ఆలుం, (3) [ళం కంళ6! (+ 000621

“ నింటజు” ఓ ఉంఎశసాం. 905, 428664 11.9.1937.. [ల6 (1౫65 ౪/6 06664 10 219

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం 06 20013066.

36. మెట్ట, మన్వారీ, పల్లం భూముల్లో పండిన పంట తీరును బట్టి శిస్తు రేట్లను అంచనా వేయడం తరంవార్‌ శిస్తుల నిర్ణయ పద్ధతి. పంట బాగా వందినట్రైడే మొదటి తరం (స్టాయి), కాస్త తక్కువ పండితే రెండో తరం, ఇలా చేలో పంటను చూసి అంచనాకార్లు శిస్తులు అంచనావేస్తారు. సాధారణంగా మెట్ట, మన్న్వారీపంటల్ని మూడు తరాలవరకు, పల్లం పంటల్ని ఎనిమిది తరాలవరకు అంచనా వేయడం మందసలో అమల్లో వుంది. ఈ అంచనాలో అంచనాకార్ల అధికారం, విచక్షణలు (4150060601) లంచాలకు కారణమయ్యేవి.

37.2 15, కళ్‌లంం[120644101 0 పె41612 ఏ[920258062/ 20, ౧౧69160616 10101 2282020202 615౬ క్వై06 తుం5001260% 10 6 550266 ష204 ఉం 00౧౧౧14648 11 1938.

88. కగలగంగ20600 01 కెక1గ6ే232, వెష0720662 స్పి/0ం6 తీ550012401 10 1064696141, 60- 02612676 4101366 01 సెశ్‌డర23 5206, *₹ 601, 0% 15.3.1938.

89. చౌదరి కృష్ణమూర్తి, అంబుగాం, జమిందారీ విచారణ సంఘం ముందు 8-1- 1938 న ఇచ్చిన మౌఖిక సాక్ష్యం, మ2ఓ40, 01:11 2౪146006 జ4 1 0226.29.

90. పై మందస, బారువా పేట రైతు సంఘం వారి మెమోరాందంలో ఈ ఘటనల్ని పేర్కొనడం జరిగింది.

91. ౧09 0 1444 గొంణ 556216 0011600607 కేటజ06254 (00 1-1232/38, ౭4|| 10-5-1938) 10 1248202202 001%అ010% (2౧626 [-1-434/39, 2 14-5-1938)

92. 10164, 46 1400020600 0౯2౪411612 5స్ర2025606ఇా 220, 060 0248820260 15౬ గ్పె0ట శకం00144600, మరం 116018, 9 మ204ం, పిజామ, 1938.

ఉక. ఆం+ంణుగంగ6 మఠలంింణగిరేతర, గ౧ం.5814-2/34-1,01.11-12-1937. ం00126401 16 820108 116 ట(1[65-కెళ్‌డర15 2962623 పేషురే ఉం[ 00001466.

44 ఆంధ్రలో రైతు ఉద్యమం, కొండవీటి చిన్నయసూరి లో ఉదహరించిన, *మద్రాను (ప్రభుత్వం: మద్రాను (పెసిడెన్సీలోని జమిందార్ల పేర్లు, వివరాలు. 1928, పే.22.

456. .౧6 00% 0% 16 ౧౦116660 నెశ్‌2జరరేజ58 661246 10 66 6ఢల64 01 8046 11
457. 1116064006 926 116 60421 ౯606 ౯011 0 కడగరే252 656146 1౧ 1938 15 9 2,31,756 *1అ62 16 1081 ట0043% 42016 0” 16 636266 10 96 60౪6౭౧ మల మ. 13,001. 01964 ఏ ఉం 40 19ఖఐ 126 సం.176.

శ6. మందస ఎస్టేటు సవర సంఘం అధ్యక్షుడు మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి గారితో ఇంటర్వ్యూ, లేది 23-4-

220

వివరణలు 1999.

47. 40, ౨1గ-1. 04! 8714అ%06 ఇ1090లుం 0.56, 0౧ 8-1-1988, 1228520267.

48 6.2..9561, లంగ 0౧ 16 ౨1980200ట 1౧ ౧214000061, ₹గ228్ర2022002 206 ౮౪౧౧56 1౧ 1832-34, 2౧ 140. శశడర35, 1850.

49. లంగ 00 16 50010-200[00210 000614003 01 16 ఉ౦౦గై041 గంటు 01 16 70౪10065 01 కెశ&రేగ25, త.ఉప/2ర0280, 1948, కిశ46025.

50. &ి౭2ంగ00/ 5801046 820164 10 వెశ29644592 2మ01064' కజ2జగ201 కళ్యతరేలం ఈ 202౪163908 (60+౪ల0అ-0-0080010 అంజ(664 0% 2441874, 9 040 విజ ౧ 9.182.

52. ఇెలుం!1 గ్‌ం01 256216 ౦01[160601, వేశీ206ే252, 12 [206 [0146 52060606, ౨2గ) 1 1.40, ర286-176.

53. మందస జమిందారు భూముల్లో సవరలు వెట్టి పనులు చేయాలి. ఆయన వేటకు వెళ్ళినప్పుడు అనుసరించాలి. అడవిలో చెట్లునరకాలి, అడవి బాటల్ని వేయాలి. వీటికి తోధు మందసలో బ్రహ్మోత్సవాలు జరిగేటప్పుడు, కోటలో పండగలు, వేడుకలప్పుడు వెట్టి పనులు చేయాలి. అని మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి తెలిపారు. ఈ పనివల్ల రాత్రుల్లు మందసలో వుండిపోవల్సివస్తే, గిరిజనుడికి కొన్ని బియ్యం, ఒకటి రెండు అణాలు ఇచ్చేవారు. శిస్తుల బదులు చేసే ఈ వెట్టికి, శిన్తులు, కడుతూ అదనంగా చేసే వెట్టికి తేడా కన్పించినా, గిరిజనులకు వుండే స్వల్బ పోడు వంటలరీత్యా చూస్తే చెల్లించాల్సిన శిస్తులు నామమాత్రంగావుంటాయి. అందుకే పూర్తి స్థాయిలో వాళ్ళను వెట్టి శ్రామికులుగా ఉపయోగించుకోవడానికి “వారు శిస్తులు చెల్లించనవసరం లేదు, అనడం ద్వారా లైసెన్సు పొందాడు జమిందారు.

54. గెలంం14 01 551216 0011604015, [4200232.(పైదే)

55. ట్రెటిష్‌ ప్రభుత్వవు రెవిన్యూ శాఖ తరపున తె. వాల్స్‌వర్త్‌ (ప్రభుత్వ కార్యదర్శి) పంపిన నెం. 5ఠి14- 0/37-1, తేదీ 11-12-1937 మెమోరాందంకు జవాబుగా వివిధ జమిందారీల కలెక్టర్లు తమతమ జమీల గణాంకాలను 21406 కు పంపారు. ఆ రిపోర్టులను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తే ేలిన అంశం ఇది.

56. రిజర్వు ఫారెస్టులోని వివిధ రకాల ఉత్పత్తులకు ఒక వివరమైన ధరల పట్టికను మందస జమిందారు తయారు చేశాడు. ఏ ఇతర జమీందారీ ఇంత వివరమైన, అధికాధికమైన ధరల పట్టికను నిర్ణయించలేదు.

57. చౌదరి కృష్ణమూర్తి (అంబుగాం) మందస రైతుసంఘం ఉపాధ్యక్షుడి వాజ్మూలం - 8-1-1938, ౬40, "01.1% ౨28.

221

మందన రైతుల ప్రతిఘటిన-చరిత్ర-కథనం

58 ఫారెస్టు సమస్యలపై ఈ (గ్రామాలు రైతుల సమర్పించిన మెమోరాండం. 17840, గఖా(పే "12, 56.

59, తక4ం నటు, పంల 00036౧/260% 206 625204 ₹011[109 10 &౧61 (1912 22), ప066664108 01 106120 షం(0౧/ 0009163 -5151 9659100, 02100114, 1996 0.583,

60. పైదే

61. ఉత్తర విశాఖ జిల్లా రైతు సంఘం అధ్యక్షులు, పుల్లెల శ్యామసుందరరావు సమర్పించిన మెమోరాండం 040 లో 5-11, 1938, 0 19.

62. 0626 గంగ 416 కలంగు 0 53266 ౮011అ0101%5,34406234 89126, 9.176, 2044 లో జమీలో గల జలాధారాల వివరాలున్నాయి. జమీ మొత్తంలో 111 చెరువులున్నాయి

63. 5వ వివరణ చూడగలరు.

64 గుడారి రాజమణిపురం, చికిడిగాం, కురాగాయి, సుంకాయి, బచ్చలగాయి, లోగాయి, అంబాగై! సకోటపల్లి అనే ఎనిమిది గ్రామాల చెంత సునాముది_గెడ్డపై ఆనకట్టలున్నాయి.

65. 1827 నాటికి మందసను పాలించే శ్రీనివాస రాజమణి ఈ జమిందార్ల వంశంలో 46వ, వాడ శ3వ రాజు హరిహర రాజమణి చంపతెరాజు 'గోపాలనాగరం, హరిసాగరం, అనే రెండు చెరువులన చేయించినారు!. అంతకు ముందటి 40వ రాజు ” దామోదర సాగరమనే చెరువు చేయించినారు? అ మందసా శ్రీశ్రీశ్రీ రాజమణి రాజదేవు మహారాజులుగాది వంశావళి (3-9-1827) వివరించింది.

66. క.1.4&.0. ముందు చౌదరి కృష్ణమూర్తి 8.1.1938 న విశాఖపట్నంలో ఇచ్చిన వాంగ్మూలం మో40, వ్యగం.30

67. కర్తలిపాలెం, పొత్రకొండ, పాలవలస, మూలిపాడు, గోవిందపురంలకు చెందిన గోకర్ల కృష్ణమూ తదితర రైతులు 29.6.1937న మద్రాసులో క02464 01 0676086 అధికారులకు ఈ విషయశి వినతి వత్రం ఇచ్చారు. నీటిపారుదల వసతులు దిబ్బలైనాయని ఎకరా శిస్తు 20 నుండి 24 రూపాయః జమీందారు వసూలు చేస్తున్నాడని, తమ భార్యల పుస్తెలమ్ముకునే పేద స్థితిలో వున్నామన్నారు. [.5. 40, 1అంంణ॥డే&, 0౭గ-|.

68. మదనాపురం రైతుల తరపున మారుపు వద్మనాభం 21.406 కి ఇచ్చిన వినతిపత్రం. కమత! నేగం010120644, జగ, ౨55.

69 ఉత్తర విశాఖ రైతుసంఘ అధ్యక్షుడు 1.40 కి ఇచ్చిన వినతిపత్రం, పే. 11-18, ₹ము40, ౨ [|

70. .పై గొకర్ల క్రిష్ట్వమ్మ వినతిపత్రం.

222

వివరణలు

71. పై ఉత్తర విశాఖ రైతుసంఘం అధ్యక్షుని వినతిపత్రం.

72. 1016, కళ806 [0% 016 ౯200౧3 0 6:16 6011600౧, వట్‌486ే152 దొట16.

73. పై ఉత్తర విశాఖ రైతుసంఘం అధ్యక్షుని వినతిపత్రం

74. వాహిని (వారపత్రిక), 8.1. 1948 వంశధారాది ప్రాజెక్టులు

75. శ్రీశ్రీశ్రీ మందస మహారాజుల వంశావళి. (1827)

76 మందస జమీలో 22 ప్రధాన దేవాలయాలున్నాయి. వీనికి 2,025 ఎకరాల _సారపంతమైన మాన్యాలున్నాయి. మందస మొదటి కోటలోని వాసుదేవస్వామి గుడికి ఒకప్పుడు. 1680 ఎకరాల భూములుండేవి. సిరిపురం (పొత్తంగి) రఘునాధస్వామి గుడికి 110 ఎకరాలు, మందసలోని వరాహస్వామి గుడికి 60, రఘునాధస్వామి గుడికి 16, నరసింహస్వామి గుడికి. 12, బాలాజీ స్వామి గుడికి 165 ఎకరాల చొప్పున జమిందారు మాన్యాలిచ్చారు. అలాగే పొత్తరకొండ రాధాకాంత స్వామి గుడికి 60, భోగాపురం మరానికి 42, హొన్నాళి గోపీనాధస్వామి గుడికి 19, మవాదేవపురం రంభేశ్వర స్వామి ఆలయానికి 8 ఎకారాల మాన్యాలిచ్చారు. తూర్పు గాంగులనాటి, కాదంబులు పిడిమందసలో కట్టించిన వైద్యనాధ స్వామి గుడికి 5 ఎకరాల మాన్యమే వుండటం జమిందార్లు శైవాన్ని షంతమాత్రం పోషించలేదనడాన్ని తెల్పేది. (ఆస్తులు ఘనం _అభివృద్ధిశూన్యం పేర “ఈనాడు' లో రిపోర్టు ఆధారం)

77. మందస జమిందార్ల వంశావళిలోని రెండవ పాలకునినుండి. 47వ పాలకుని వరకున్న పేర్లన్ని వైష్ణవనామాలే. స్థానిక మత చరిత్ర తెలుసుకోవడానికి అదొక ఆధారంగా (306106) భావించలేం ఎంతకాలం నుండి ఆ ప్రాంతంలో వైష్ణవం వ్యాప్తిలో వుందో తెలసుకోలేము . 'సంస్థానం' వోదా (5[20035) పొందడానికి జమించార్లు రాయించిందే ఈ వంశావళి. ఇది 19వ శతాబ్దిలో రాయబడిందని దీని భాష సాక్ష్యం చెపుతుంది.

78. 1827 నుండి మందస జమిందారుగా వున్న మొదటి శ్రీనివాస రాజమణి గిరిజన ప్రాంత కిల్లోయిలో రఘునాధ మరాన్ని కొత్తగా తీర్చాడు (6౧0౪2166). అనంతగిరిలో గరుడగోవిందస్వామి. గుడిని కట్టించడం (దానికి మాన్యమివ్వడం) దీనికి రుజువు. ఈ.జమిందారు కాలానికి అటు ఇటుగా. సరిహద్దు గిరిజన సింగుపురంలో జగన్నాధుని గుడిని పాలకులు కట్టించారు. దానికి 15. ఎకరాల మాన్యం ఇచ్చారు (నా పర్యటనలో తెలిసిందిది),

79. జమిందారు ్రతి చైత్ర పూర్ణిమకు పాత కోటలోని వాసుదేవస్వామికి తొమ్మిది రోజులపాటు బ్రవ్మోత్సవాల్ని ఘనంగా జరిపేవాదు. చుట్టూ గ్రామాల రైతులను ఉత్సవాలకు వెట్టి చేయడానికి పిలిచేవాడు. వేదికలు కట్టడం, పందిళ్ళేయడం లాంటి పనులన్నీ రైతులు చేస్తే, గిరిజనులు అడవినుండి కర్రల్ని రాటల్ని తెచ్చి, ఇతర వెట్టిపనులు చేసేవారు. తొమ్మిది రోజులపాటు _ఈ వెట్టి సేవలు వుండేవి. ఈ ఉత్సవాల ముగింపు సభలో జమీ ముఖ్య ఉద్యోగులను జమిందారు గౌరవించేవాడు, అలాగే శిస్తుల అంచనాకార్లకు బండెడు ధాన్యం, ఓ ధోతుల చాపు కానుకగా అందేవి ( అలాగే వేదిక సమీపంలో కుర్చి కేటాయింపు). అషాధమాసంలో జరిగే జగన్నాధ రథయాత్ర సంబరాలు 11 రోజుల పాటు సాగేవి. చుట్టూ రైతులంతా

223

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

పాల్గొనే ఈ రథయాత్ర పూరీ రధయాత్రను తలపించేది. రైతు నాయకులు ఉత్సవాలకు వచ్చేవాళ్ళు. పద్మనాభం, తరణాచారి, అట్టాడ బచ్చన్నలు రైతు, కాంగ్రెసు జండాలు పట్టుకొని, రధం మీదెక్కి జమిందారి విధానం నశించాలంటూ నినాదాలు, ఉపన్యాసాలిచ్చే వాళ్ళు. అలాగే డోలాపూర్ణిమ రోజు ఏటా రట్టి వల్లభనారాయణస్వామి ఉత్సవాలను పెద్దయెత్తున జరిపేవాడు జమిందారు. దనరా నాదు - కోటలో జరిగే విజయోత్సవాల్లో గిరిజనులు, రైతులు పాల్గొనే వాళ్ళు. దసరా ముందురోజు గిరిజన ముఠాల బిస్పోయీలకు జమిందారు గుర్రాలు పంకేవాడు. వాళ్ళు దసరా నాడు గిరిజన మేళతాళాలతో గుర్రాలపై మందస బయలుదేరేవాళ్ళు. వెంట గిరిజనులు అరటిగెలలు, తేనె నెయ్యి. పనస, వివిధ ధాన్యాల్ని మోసుకొని ఊరేగింపుగా వెళ్ళేవాళ్ళు. బిస్సోయీలు జమిందారుకు పాదపూజ చేసి, గీరిజనులు తెచ్చిన సంపదల్ని.తన తరపున సమర్పించుకునేవాళ్ళు. కార్తీక పూర్ణిమ రోజు సునాముది ఒడ్డున ఉన్న తన రక్ర్షచందనం తోటలో జమిందారు పాలనాధికార్లకు వన భోజనాలు ఏర్పాటు చేసేవాడు. పంటకోతలు, శిస్తు వసూళ్ళలో తోడ్చడే అధికారులను ఈ విందుకు ఆహ్వానించేవాదు.

80. శిస్తులు చెల్లించని, అటవీ చట్టాల్ని ఉల్లంఘించిన రైతుల్ని కోటలో బంధించి, టేకి చేప తోకలతో కొట్టడం, జలగలున్న నీది తొట్టెల్లో దించడం, గుర్రపుశాలల్లో బంధించడం, చివరకు చేతులు వెనకకు విరిచికట్టి, తలపై పేడతట్ట పెట్టి, తట్టలో నీళ్ళు పోసి కలుపుతుండగా ఒళ్ళంతా పేడనీరు కారుతుండగా అఆపరాధులు అనబడేవాళ్ళను ఊరంతా తిప్పడంలాంటి అమానుష, ఏవ్యా శిక్షలను జమిందారు అమలుచేసేవాదు. (1856 నాటి టార్బర్‌ కమీషన్‌లోనూ చేరని కొత్త పద్ధతులు కనిపెట్టాడు జమిందారు). ఈ శిక్షలను రైతాంగం సమష్టిగా ఎదిరించకపోవడం వాళ్ళపై (బ్రాహ్మణమత భావజాల ప్రభావం వల్లనే,

81.పిడిమందసలో మొదటి కోట చెంత కిల్లమ్మ గుడివుంది. వాసం మందమున్న వెదురుగడ రూపంలో 'కిల్లమ్మను కొలుస్తారు. ఈమె అమ్మదేవత. కీల్లమ్మను దసరాకు16 రోజుల ముందు జమిందారు మేళ తాళాలతో మందస కోటకు తీసుకొని వెళతాడు. ఈ కిలమ్మ గూర్చిన జన కధనం ఇలా వుంది మందస సరిహద్దు సింగుపురం పక్కనున్న పర్గా జమీ వాళ్ళు వెదురు పొదను నరకగా, దాన్లోంచి చీమూ, నెత్తూరూ '్రవహించిందట. ఆ రా(త్రి జమిందారు కలలో అమె "నేను కిల్లమ్మను. నన్నునీ

చెంత నిలుపుకో, అని పలికితే, ఆయన పిడి మందసలో నిలిపాడట. ఎల్లల బయటి నుండి తన వాళ్ళను రక్షించే దేవతగా (వెదురు రూపంలోని అమ్మదేవతగా) కిల్లమ్మను భావించడం గిరిజన సంస్కృతిని తెలిపేది.

82. 0.31-35, 313౪200 ౨43, 10900౧౧260 ౧ గౌగ041! 0866 ఏ 620 1661ల4| 0551, 1808, ౮జల090 1984, హ్వెశీల2026.

822.0.229-235, 32 215౪21, ౧6 0|810 204 ౨6౪0109601 01 2190027150 (1213002450 షం 200 ౩0 (6 50040), 3420002020 వెశడంంకజ141 వ401101- 60౧3, 1981, లా వం111.

88. కిల్లమ్మను మందస కోటకు తీసుకొని వెళ్ళరోజే, ఆ పల్లపు గ్రామాల రైతులు పొలాల్లో, పొలం నీళ్ళతో

22త్త్త

వివరణలు పాయసం వండి, కిల్వమ్మకు నైవేద్యాలు పెడతారు. (దాన్ని అక్కడే తింటారు కానీ ఇళ్ళకు తీసుకువెళ్ళరు) ఈమె చీడ పీడల్ని హరించి వపంటరాసులనిస్తుందని రైతుల విశ్వానం. ఈ గిరిజనుల రక్షక దేవత ఇక్కడి పంటల సమృద్ధికి ప్రతీకగా మారింది. ఇది గిరిజన, మైదాన (ప్రాంతాలను కలిపే విశ్వాసధార. అలాగే రక్షక దేవత పంటదేవతగా వరివర్తితం కావడం అక్కడ బలంగా వేళ్ళూనుకున్న వ్యవసాయ సంస్కృతిని తెల్పుతుంది. (అక్కడి రైతుల్లో కిల్లమ్మలు, కిల్లయ్యల పేర్లు వుండటం మాములే.) కీ.శే, మట్టా సూర్యనారాయణ గారితో 18.4.1999 నాటి ఇంటర్వ్యూ (తర్వాత ఈ క్రిందిది).

84. ౧.5,.00[౧/జ6%8 వెంటా: ెలక151మ006 2064 కల్వారేజ/ 5011 6146005 10 వంజట మీం12, 00660401: గ౧6 206081టాఅ 0% ఎంజా 206 2టం906 26. లింజ- క్ర!ష5 40065, 6/2౫ (282450, ౦౦9 6401 1991.

85. రట్టి అనే (గ్రామంలో వున్న వల్లభరాయస్వామిని దర్శనం చేసుకొని జమిందారు తిరిగి గుర్రం పై మందస వస్తున్నపుడు దారిలోని తాళభద్ర (గగ్రామకైతులు ఆయన ప్రయాణాన్ని అడ్డుకొనడం, నా చిన్నప్పుడు. విన్నానని 3-3-1995 నాటి ఇంటర్వ్యూలో. బి. ఎస్‌.నారాయణ. గారు వారిపురంలో చెపాఎరు.

86 కంచి, కాశీ వెళ్ళేదారిలోని హరివురంలో జమిందారు కట్టీంచిన నత్రాన్ని రైతులు దోచుకున్నారని బి.యస్‌ నారాయణ, కీ.శే.మట్టాసూర్యనారాయణ గారలు చెప్పారు.

87 కీశే మట్టా సుర్యనారాయణ గారితో 16.41999నాటి ఇంటర్వ్యూ 'కళ్ళికోట నుండి వచ్చిన మట్టా అప్పయ్య (తెలగ) 1860 ప్రాంతాల్లో మందన జమీలోని హరివురం, ఛత్రపురం, మకరజోల (గ్రామాల్లో 80 ఎకరాల భూమి కొన్నాడు. ఈయన దగ్గర జమిందారు వాసుదేవ రాజమణి కొన్ని వేల రూపాయల్ని అప్పుగా తీసుకున్నాడు. ఎంతో ఒత్తిడి వల్ల ఆ అప్పు తిరిగి చెల్లించాడు. ఆ వెండి నాణాల సంచులను నాటు బళ్ళపై వేసి, మందస నుండి తెస్తున్నపుడు దారిలో దొంగలు దోచుకో (ప్రయత్నించారు అప్పయ్య నలుగురు బలిష్టులైన కొడుకులు వాళ్ళను పట్టుకుంటే, వాళ్ళు తమను రాజు వంపినట్లు చెప్పారు. దాంతో వాళ్ళు 'హరివురంలో అడుగుపెడితే తిరిగి వెళ్ళలేవని ఆయనను సవాలు చేశారు. 'జడిసిన జమిందారు రట్టికి వెళ్ళేటపుడు దారిలోని హరివ్లరం మీదుగా కాక నువర్షపురం మీదుగా వెళ్ళేవాడు. ఆస్తులన్నీ పోయేవరకు వాళ్ళు జమిందారును ఎదుర్కొన్నారు కాని లొంగలేదు. ఈ వూళ్ళలో ఎప్పుడూ జమిందారును అపహాస్యం చేసేవాళ్ళు. ఆ కాలంలో వీళ్ళు జమిందారు నెదిరించి నిలవడానికి కారణం వాళ్ళు భూస్వాములు కావడంతోపాటు, ధాన్యం వ్యాపారం చేసేవాళ్ళు, (1910 ప్రాంతాల్లో) రెండు వూళ్ళ రైతులు వీళ్ళ వక్షంలో వుండే వాళ్ళు 19వ శతాబ్దం చివర్లో జరిగిన ఈ ఘటన స్ఫానిక రాజకీయాలకు, (జమిందారీ వ్యతిరేకతకు) అద్ధం. పదుతుంది. అలాగే, దబారు గుంట చక్రపాణి తండ్రిని జమిందారు కోటకు పిలిపించి కొట్టించినందుకు వూళ్ళో తైతుల మధ్య జమీ ఏజెంట్ల ముందు ఆయనను బూతులు తిట్టేవాడట-గుంటబైరాగి చెప్పారు.

88. మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి, మందనతో 28.4.1999 నాటి ఇంటర్వ్యూ... మురా ముఖ్యులుగా జమిందారు పంపే బిస్సోయిలను సవరలు వుండనిచ్చే వాళ్ళు కాదు. వాళ్ళపై జోరావరి చేయనిచ్చేవాళ్ళు కాదు.

225

మందస .రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నాకు తెలిసే ఇలాంటివి రెండు, మూడు సంఘటనలున్నాయి. (అవి అటు ఇటుగా 1920్రాంకాల్లో) ఈ విషయాన్నే బి.యస్‌ నారాయణ గారు 3.381995 నాటి ఇంటర్వ్యూలో చెప్పారు. *“మురాదార్లకు సవరలకు జరిగిన ఘర్షణలు ఎన్నోవున్నాయి. అలాగే మైదాన (ప్రాంతాలనుండి కొండలపైకి వచ్చేవాళ్ళనూ సవరలు ఎదుర్శొన్నారు. ఇలాంటి స్థానిక ఘటనలు నా చిన్నప్పుడు ఎన్నిటినో విన్నాను. అలాంటి ఒక ఘటననే నాగయ్య అనే మురదారును గిరిజనులు ఎదుర్మున్నట్లు 'వీరగున్నమ్మ' పుస్తకంలో రాశాను. అయితే వ్యక్తి కల్పితం. ఘటన ముఖ్యం.”

69. మార్పు బాలకృష్ణమ్మ (తండ్రి; పద్మనాభం) గారితో ఇంటర్వ్యూ 18-7-1995, 1931లో _శిరస్తాదారు సిబ్బందిని తీసుకొని మదనాపురం శివార్లకు వచ్చాడు. వూళ్ళో ఎత్తైన సరుగుడు చెట్టుమీద మరింత ఎత్తులో ఎగరేసిన సంఘం జండాను తీసేయిస్తేనే వూర్లో అడుగు పెడతానని మునసబుకు కబురంపాదు. ప్రతిక్రియగా సంఘం సమీకర్త అట్టాడ బచ్చన్న “జండాతీయడానికి ఎవడోస్తాడో చూస్తానంటూ ఓ గొడ్డలి తీసుకొని ఆ చెట్టుకింద కూర్చున్నాడు. ఎవరెంతగా (బతిమాలినా బచ్చన్న వినలేదు. చేసేదిలేక వూళ్ళో అడుగుపెట్టిన శిరస్తాదారు, ధాన్యం సోదాలు చేస్తూ, రైతులు “ఏర్పాటు చేసిన పాతర గుంతల్లో పడిపోయాడట.

70. 1908 నుండి అటవీ సిబ్బంది కళ్ళుగప్పి రైతులు తను వూళ్ల చుట్టూవుండే అడవినుండి కర్రల్ని తెచ్చేవాళ్ళు.ఇలా “దోపిడి అదవులు' వచ్చినప్పటినుండి రైతులు కర్రల్ని తెచ్చేవాళ్ళు పట్టుబడితే లంచాలిచ్చి బయటపడదేవాళ్ళు. ఇలా “రిజరు కొండ కర్రలు, దోపిడి అడవులు” అనే పదబంధాలను రైతులు కల్పించుకొని, వ్యవహరిస్తున్నారంటే కనీసం 20 సంవత్సరాలుగా ఈ ఆచరణ జనంలో వున్నట్లు చెప్పవచ్చు

71. 1980 లో సబ్‌ కలెక్టరు, తహసిల్దారు, పోలీసులు, ఎస్టేటు సిబ్బంది శిస్తువసూళ్లకు, జప్తులకు ఆ మదనాపురం వస్తున్నారని తెలిసి రైతులు వూరు వదిలి వెళ్ళిపోయారు.

914గుంట బైరాగి (79 ఏళ్ళు), 24.41999న మరొక ఘటనను ఇలా చెప్పారు. 'మావూరికి దివాను 'పంపిదే దేవేంద్ర పట్నాయడు. (జమీ రెవెన్యూ అధికారి) వచ్చాడు. ఇద్దరు సిబ్బందితో. ప్రాతర్లు తవ్వదానికని,.... మావూరి దువ్వాడ బాలకృష్ణ మరిద్దరు యువకులు పెద్ద కత్తి నొకదాన్ని మెత్తగా -పదునుపెదుకున్నారు. తలతీద్దామని,.... సంగతి తెల్సుకున్న వూరిపెద్దలు వచ్చి 'మీరుగానిచేస్తే అది వూరంతా చుట్టుకుంటుంది ఒకృళ్ళతో పోదు ఒక్కనాటితో పోదు అని అనేక విధాలా బతిమాలి వాళ్ళను ఒప్పించారు. 1086 ప్రాంతాల్లో డబారు లో జరిగిన ఘటనను 12 ఏళ్ళ బాలునిగా వున్నప్పటి ఘటనను గుర్తుచేసుకున్నారు గుంట బైరాగి.

" 92 జమీన్‌ రైతు, 21-12-1934, గంజూం జిల్లా రైతు రక్షణవారం, పే, 7,8.

98 అప్పటి జమీన్‌ రైతు, వాహిని, ఆంధ్రవత్రికల్లో 1930-40 మధ్య (ప్రచురితమైన ఎన్నో రిపోర్టుల ఆధారంగా రాయబడిందీ భాగం.

94 జమిందార్లు-రైతుల మధ్య సంపూర్ణమైన, స్థిరమైన అవగాహన ఏర్పడటానికి అవసరమైన చట్టం చేయడానికి

226

వివరణలు ఈ “ఎస్టేటు లాండు అక్టు విచారణ కమిటీ" వేయబడ్డది. తొమ్మిదిమంది సభ్యులుగల ఈ కమిటీ చట్టం చేయడానికి అవసరమైన (క్రింది అంశాలపై విచారించడానికి ఉద్దేశించబడ్డది. - అ) జమిందార్లతో రైతులకు గల న్యాయబద్ద (ప్రయోజనాలు, అ) కౌలు వసూళ్ళు, మినహాయింపులు, ఇ) సర్వే రికార్డులక్తు సంబంధించిన హక్కులు, సర్వే సెటిలుమెంట్లు ఈ) స్థానిక వసతుల వినియోగం, ఊ) నీటి వసతుల నిర్వహణలు. ఈ కమిటి 14 నెలల కాలంలో వివిధ జమిందారీల్ని పర్యటించి, 6 వేల పేజీల రిపోర్టు (అనుబంధాలు కలిపి) సమర్పించింది. దీనిలో రైతే భూమికి యజమానని తేల్చిచెప్పింది 1802 లో నిర్ణయించిన శిస్తులనే రైతులనుండి వసూలు చేయాలన్నది బంజర్లు, అడవులు, నీటి వనకులపై జమిందార్లకు హక్కులు లేవన్నది. కమిటీలోని ఐదుగురు ఈ రిపోర్టును ఆమోదించారు: (9.145- 1438, ంంరల్యుం/8 61౦౪66 11450400: & వ0116021 టర గల ౬00820, 1071, ౫౭౪ 06111. ఆధారం),

96. డబారు. వరదరాజపురం, మదనాపురం, ఫాలవలస, కర్తలిపాలెం, మూలిపాడసు గోపాలవరం, నీలావతి, మాకన్నపల్లి రైతులు (అలాగే రైతుసంఘం) జమిందారీ విచారణ కమిటీకి నివేదనలనిచ్చారు. ఉత్తర విశాఖజిల్లా రైతుసంఘం (28.11.1937) విపులమైన నివేదికను సమర్పించింది. 22౬46, గైగల00- 2062, విజ, 1938.

97. "రైతు రక్షణయాత్ర- మద్రాసు ప్రభుత్వానికి సమర్పించిన మమోరాండం పూర్తి పారం" నుండి. పేజి.120, కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ 50వ వర్దంతి సంచిక 1990, విజయవాడ.

98. జమిందారు అనే పసీల్చివేసే భూస్వామి ధనిక రైతుల నుండి ఎక్కువగా వీల్చగలుగుకొదు. తనకు సంబంధించిన భూమి నుండి తనకు దక్కాల్సిన వాటాను జమిందారు కండబలంతో, రాజ్యంతో ఆయనకున్న సంబంధం వల్ల హస్తగతం చేసుకోవడంతో ఎక్కువ పట్టుదలగా వుండేది ధనికరైతులే. జమిందారుతో పోట్లాడి ఎక్కువ దక్కించుకోవాలని ధనికరైతు చూస్తారు.. ఈ అద్దరి మధ్య వందే ఈ వైరుధ్యం వల్ల అనివార్యంగా ధనిక రైతులనుండే నాయకత్వం, వస్తుంది. రాజ్యం _జమిందారుకున్న పీల్చేహక్కును (వివిధ రాయితీల్ని రైతులకు ఇవ్వడం ద్వారా) పలుచేన చేసినపుడు ఎక్కువ ప్రయోజనం పాండే ధనిక రైతాంగం నుండి రైతులకు నాయకత్వం వస్తుంది. (ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో శ్రామిక వర్గం వాళ్ళు నాయకత్వంలోకి రావడం కుదిరే పనికాదు).

99. మందస జమీ కోర్టు ఆఫ్‌ వార్ట్స్‌ పాలనలో వున్నపుడు, వాళ్ళు 1997 వరకు రైతులు ఇప చెల్లించాల్సిన బకాయల్లోంచి లక్షా 80 వేల రూపాయలు మినహాయింపులిచ్చేలా రైతుసంఘం ఒరి చేసింది. 1924-34 మధ్య లక్షా 386 వేల రూపాయల్ని నీటి వసతుల మరమ్మత్తుకు వినియోగిందా ట. అలాగే జప్తులపై దర్యాప్తు చేయించేలా రైతు సంఘం “కోర్టు ఆఫ్‌ వార్చు” వారి పై ఒత్తిడి తేగలిగింది. ఇలాంటివే మరికొన్ని

100. “ప్రజకు నిబద్దుడు పద్మనాభం- వ్యవసాయ సంబంధాల్లో మార్పు అతని లక్ష్యం, కె.ముత్యం, మార్చుకోసం, సంపా: సన్నశెట్టి రాజశేఖర్‌, మార్పు శతజయంతి కమిటీ, హరిపురం, శ్రీకాకుళం, 1996

227/7

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

100. వసంతాడ రామలింగాచారిగారితో 24.56.2001 నాటి ఇంటర్వ్యూ. పద్మనాభంగారు. శ్యాంబొది

గూర్చి, ఆయనపై శ్యాంబాబుగారి ప్రభావాన్ని గూర్చి పైవిధంగా చెప్పారన్నారు.

101. జమీన్‌ రైతు, 27-9-1935, కుజ ఫలో దుక్కా సూర్యనారాయణ రెడ్డి, “లెనిన్‌ జీవిత సిద్ధాంతాలూ అనే వ్యాసం రాశాడు. +

102. జమీన్‌ రైతు 8-4-1940, పేజి9లో “పలాస సభలో భారతీదేవి రంగా ఉపన్యాసం. “సభకు ఇంతమంది సోదరీమణులు రావడం నిజంగా "రైతాంగ ఉద్యమానికెంతో బలకరం, అంధ్రదేశంలో ఒక కొసగా వున్న పలాస ప్రాంతంలో కూడా అత్యధిక సంఖ్యలో నారీమణులు సభ కరుదెంచడం ఆంధ్ర నారీలోకానికి గర్వకారణమని వాళ్ళను అభినందించారు భారతీదేవి.

103. జమీన్‌ రైతు, &41940. పేజి.6.

204 అఖిల భారత కిసాన్‌ సభ ఉద్యమంలో ఇతర రాజకీయ శక్తులతో పాటు పనిచేసిన కమ్యూనిస్ట్రపార్టీ రంగాగారి 'కిసాన్‌ మజ్‌దూర్‌ రాజొను అంగీకరిస్తూ వచ్చింది. పలాస సభల్లో కమ్యూనిస్టులు స్వాతంత్ర్య సాధన కోసం కిసాన్‌ సభ 'శ్ఞార్మిక (ప్రాధాన్యతా దృక్పథాన్ని చేపట్టాలని వాదించారు. నభచే ఆమోదింపజేయలని ప్రయత్నించార్జు. వాళ్ళు ప్రభుత్వంలో రైతులకు (ప్రధాన స్థానం వుండాలనే రంగా వర్గపు తీర్మానాన్ని వ్యతిరేకించారు. అయినా ఆ తీర్మానం నెగ్గింది కమ్యూనిస్టులు ఓటింగును కోరలేదు. వాళ్ళు రైతు సంఘ కార్యవర్షాన్ని చేపట్టాలని అన్ని న్థానాలకు పోటీచేసి ఓడిపోయారు. రంగా వర్గం నెగ్గింది. ఈ పరిణామాలు ఉత్తరోత్తదా మద్రాసు రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో పెరగనున్న రంగాగారి ప్రాబల్యానికీ, ఆయన రైతుల ఏకైక నాయకుడిగా నిలవనున్నాడనదానికి సూచికలు,

తు రెండో భాగం వివరణలు క. గొర్లె జగ్ధయ్య, 72 ఏళ్ళు, రాజమణిపురం, 19-4.1000. 2 వాయిలపెల్లి అమ్మన్ను 75 ఏళ్ళు, రాజమణిపురం, 19-4-1999. 8 జమీను రైతు, 84.1940, 'మందసా కాల్పులు, పేజి.13 4 గొర్లె జగ్గయ్య, అలాగే పైదే 6 ౦ ౦ 346క్రంగులున 11 $టం1005 0256 10 30/40, 64164 14.9.1940. "70ల/ 2600166 2 [056)6 26410066, 06౪60464 16 గయల 1690౪741 0 6006 (0 416 ౪21286 సశం0నకి5్‌ [0836 204 00486 0201 126 0006? ఇసింగ్‌ 146 0661 11160 ఓల 5౧00)” 4000164008 (0 46 220 ేలీఏ850266, 9301 5102285 25 '౮4206%1 1 228

వివరణలు

)24, నవ! 589 ఏ2002 111 ౮21 206 06 92002 1 12, 06 12160 ౧228150216 ౪ [06

01 113 0090316401 6164 ౧0 4108 4121 16 [26 80 92501001 10106 10 56126 116

1089 07 216 2౧66 2౫4 50 116కి 2కటా 1608 & (600% హం 116 ఛసషైైరి

4051800014 1.1.

6. కర్రి లావణ్య, 88 ఏళ్ళు, వరదరాజపురంతో ఇంటర్వ్యూలో(20-4-1999) ఇలాగన్నారు. మా వూరికి రాజపురం వాళ్ళొచ్చారు.. కుంటికోట, పుచ్చపాడు, పితాతోళి, డబారు. తిరిగారు. ఇప్పుదు తెచ్చుకోకుంటే మళ్ళీ స్వాతంత్ర్యం తెచ్చుకోలేం.. అడవులు మనవి అవుతాయి. కలెక్టరు వచ్చినా “గదమాదెయ్యాల.. "అన్నారు. మరందుకే పోలీసులొబ్బారనగానే మావూరి నుంచి నేనూ, కర్ధి పురుషోత్తం, జాడ ఈశ్వరప్ప, ఒజ్జ ఆనందు మరికొందరం బయలుదేరాం

7. వాయిలపెల్లి అమ్మన్న , పైదే

8. గుంట బైరాగి (తండ్రి : గుంట చక్రపాణి) 79 ఏళ్ళు-డబారు తో ఇంటర్వ్యూ, 24-4-1999

ర గొర్ల కిల్లయ్య, 72ఏళ్ళు, రాజపురం (24-4-1999). "నేనూ, గున్నమ్మ, మా సిన్నయ్యమ్మ (గొకె పున్నమ్మ) పోలీసుల దగ్గర నిలుచున్నాం. వాళ్ళన్నారు అలా”.

10. గొన్లె గోపాలం, 74ఏళ్ళు, రాజమణ్శిపురం, (19-4-1999)

11. తగలవలస దండాసి, 79 ఏళ్ళు (డబారుతో ఇంటర్వ్యూ. (26-4-1999). 12 గొగ్లై గోపాలం, పైదే,

12. కర్రి లావణ్య, 'పైదే

13. గుంట బైరాగి, పైదే.

14. పైదే.

15. పైదే.

16. గౌతు లచ్చన్న గారితో ఇంటర్వ్యూ (27-3-1999)

17. కర్రిలావణ్య, పైదే

19 ఈ కధనాల గూర్చిన చర్చ తర్వాత ఖాగంలో వుంది.

20. తగలవలన దండాసి, పైదే,

21. చక్రపాణి కొదుకు బైరాగి కథనం. "నేను చెట్టెక్కి కూకున్నాను. కాళోదు, జగ్గయ్యలకు గుళ్ళు తగిలాయి. పడిపోయారు. మా నాన్ననూ కాల్చారు. మళ్ళో వడిపోయాడు. మూడు సార్లు కాల్చినట్టున్నారు. మావాడు గుంట నారాయణ ఏమైనాడో అప్పటికి తెలవదు.

229

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

22. పోలీసుల టోపీల్సి తుపాకుల్ని లాక్కొన్నారు కొందరు. కిందపడిపోయిన కొన్ని పోలీసు టోపీల్ని పిల్లలు ఊళ్ళోకి తెచ్చారు. అలాంటి టోపీల్ని కాల్చేశారు మరికొన్నిటిని నూతుల్లో, పెంటల్లో పారేశారు. (గొర్లె కిల్లయ్య.). కాల్పుల తర్వాత బేడీలతో వూళ్ళకు వచ్చిన రైతుల బేడీలను షరాబు అప్పారావు నరికాడు. మరికొందరు రాళ్ళతో నరికేసుకున్నారు. “వాటిని సునాముది గెడ్డలో కొందరు, మరికొందరు పుచ్చషాడు జంగం పూనులో పారేశారు. విషయం తెల్సుకున్న అధికార్లు 'ఆ జంగంపూను లోంచి తలవరి చేత బేడీలు, 2 తుపాకులు తీయించార”న్నారు ఆ వూరి కొర్ల వీరన్న నాయుడు”.

23. రాజమజిపురం, డబారు, వరదరాజపురంలో నుండి ఆ ఘటనలో పాల్గొన్న అనేకులు చెప్పారు. అలాగే త.*ఓ1940 నాటి [6 1310684 “సబ్‌ కలెక్టరు శివిచక్రవర్తితో బాటు ఎందరో గాయపడ్డార”న్నది. 8.440 నాటి జమీన్‌ రైతు. “పోలీసు ఇన్‌స్పెక్టరు చెయ్యి విరిగింది తదితరులకు కర్రదెబ్బలు తగిలినవి.” అని రాసింది.

24. దాదాపు నలుగురికి చేతుల్లోంచి గుళ్ళు దూసుకుపోవడం చూస్తుంటే, రైతులు రాళ్ళతో దాడి చేస్తున్నపుడు పోలీసులు ఆ చేతులకు తుపాకుల్ని గురి పెట్టారనిపిస్తుంది.

25. వసంతరావు (నెం.973) అనే కానిస్టేబులుకు తగిలిన గాయాల చికిత్సకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 50 రూ.ల ్రత్యక గ్రాంటును రెన్నెళ్ళ తర్వాత మంజూరు చేసింది. 11006 ౨601. 6.0. ౮416 90 ౧౦. 2652 (45) ౬ 6-6-1940. " .

26. వాయిలపల్లి బారికి (85 ఏళ్ళు), రాజమణిపురం. (19.4. 1999) “రెచ్చగొట్టి కాల్పించేశాడు రాంప్రసాద్‌, వాడు రైతుల్ని కొట్టినాడు. గుంపులో పేల్చినాడు”. అలాగే చాలామంది ఈ విషయాన్ని చెప్పారు.

27. జమీన్‌ రైతు, 10.5.2940, మందస కాల్పులపై ప్రభుత్వ ప్రకటన పేజి.35.

28, జమీన్‌ రైతు, 8.6 1940, కరుణాకరం నుబ్బారావు (4.1.4) చేసిన విచారణ ప్రకటన.

29. అనాడు రిజర్వులో కర్రలకు వెళ్ళిన డబారు, పుచ్చపాడు, రాజపురం, బాలిగాం, కుంటికోట, వరదరాజపురం రైతులతో విసృతంగా ఇంటర్వ్యూలు చేసి (18 నుండి 24 ఏప్రిలు 1999 మధ్య) రాయబడిందీ భాగం,

30. గొనప వాసుదేవు (80 ఏళ్ళు-బాలిగాం). బాడ అప్పన్న (74 ఏళ్ళు-పితాతోళి) లతో 23, 24 ఏప్రిలు1999 నాటి ఇంటర్వ్యూలు,

81 గొర్లె కిల్లయ్య (75 ఏళ్ళు-రాజమణిపురం), గుంట బైరాగి (79 ఏళ్ళు-డబారు) అతో 19.499 మరియు 24.4.1999 నాటి ఇంటర్వ్యూలు.

2 'నాటి సాధుల నిలయం నేటి క్రూరుల వలయం” పేర శ్రీయోగిమాత (రామానంద యోగాశ్రమం తరపున) 1990ల్లో ప్రచురించిన కరపత్రంలో ఇలావుంది. *1940 సంవత్సరం రిజర్వు ఫారెస్టు కొట్టారని మందస జమిందారు రాజపురం ఆవరణలో కీ శే మార్చు పద్మనాభము నాయకత్వంలో వీరగున్నమ్మపురం యుద్ధం జరిపించారు. అప్పటి గ్రామ మున్సబు గొర్లె వెంకటేశం ఆ ఫారెస్టు నుండి తెచ్చిన కలపతో ఒక కుటీరము నిర్మించారు. .. ఆ ఆశ్రమం తర్వాత 1962లో స్వామి రామానంద

230

, వివరణలు" ఆశ్రమం పేర ప్రఖ్యాతమైంది ' బహుఃశ రైతుల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న కలపతో మున్సబు తర్వాత కాలంలో దీన్ని నిర్మింపజేసివుంటాడు. కొందరు లైతులు నరికిన కలపనే ఆశ్రమం నిర్మించగలిగేంతగా వుందంటే జమిందారుపై కోపాన్ని రైతులు అడవిపై ఎంతగా"చూపారో తెలుస్తుంది.

33. పే 9, ఆంధ్ర పత్రిక, 15.5 1940లో హరిపురంలో 11.5.40న జరిగిన రైతుసభలో చెసిన తిర్మానాలు 'ప్రకటించబడ్డాయి.దానిలో ఈ రాజీ గూర్చి తెల్పారు శ్యాంబాబు.

34 సెషన్ను కోర్టులో (కేసు నం 30/1940) మందస రైతుల తరపున సెప్టెంబరు 12,1940న ఖుర్రా హ్యూం శాస్త్రిగారి వాదన పే.5, ఆంధ్రపత్రిక, 15.9, 1940న ప్రచురించిన 'మందస దొమ్మీకేసు'లో వివరమైన రిపోర్టు నుండి.

35 పే.80, కొండవీటి చిన్నయసూరి, ఆంధ్రలో రైతు ఉద్యమం, " యొదటిభాగం).

36. పైదే, 11 5.40 నాటి హరిపురంలో జరిగిన రైతుసభలో చేసిన తీర్మానం నుండి

౩7. "21352012, 69010600 26400666 2౬221452, 26-27 వ4జం 1940. గౌగల ౨85% గాడ1ం2గ0ంలు ఖర కేల2860454 ]మం205 [476 620166 0% 58006531 క5ళాళక్రైక! ర్‌ 1౧ 6515402 6020060062 0.100610 రేటలు 206 003108 గ20025 01 6 1106 0₹ దాంగ5."

38. బుర్రా హ్యూం శాస్రిగారి వొదన. పైదే.

39. పే.5, 15.9.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస దొమ్మికేసు.

40. పే.?, ఆంధ్రపత్రిక, 18.6.1940లో మందస రైతునభ ఆంధ్ర కిసాను సంఘ నివెదిక.

41.సే.8, ఆంధ్ర పత్రిక, 3.4.1940. రంగాగారి కడపటి సందేశం. “జ్రా్రీయ్లైక్యతకు ఇంతకంటే మంచి తరుణం రాబోదు. మనలో మన విభేదాలు, మన చీలికలు, మన పార్టీ అహంకారాలు పూర్తిగా కట్టిపెట్టి మాతృదేశారాధనకు యావన్మందీ "నేను ముందంటే నేను ముందంటూ' ముందుకు నడవాలి.” అన్నారు. ఇంకా అప్పటి పరిస్థితుల్లో భారతదేశానికి స్వరాజ్యం రావాలంటే అహింన కంటే ఉత్తమ సాధనం లేదన్న నమ్మకం తనదన్నారు అయితే కాం(గైసు ఆదర్శాలు, విధానాలను గురించి కాం(గ్రెసులో వున్న మిత్రులకు తనకూ కొన్ని విభేదాలున్నాయనీ, అయినా కాంగ్రైనును ఇన్నేళ్ళుగా క్షక్త త్రద్ధలతో 'సేవిస్తున్నానన్నారు.” రంగాకు ఈ కేసులో (౮-0.10.1540/40, తేది 2440న ) క్షేగే నెలల జైలు శిక్ష విధించబడ్డది.

42, సే.2, 6.4 1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస కాల్చులు -నిస్పాక్షిక విచారణ కావలెను. మద్దూరి అన్నపూర్ణయ్యగారి విజ్ఞప్రి. 48. వంగపండు అప్పలస్వామి, సర్దార్‌ గౌతు లచ్చన్న జీవితచరిత్ర, పే.261 44 సే. 8, 13.41940, ఆంధ్ర వత్రిక, రంగాగారి నిర్బ్వంధం-మహాత్ముని పొతవు:ఉత్తర్వు 231

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం ఉల్లంఘించకూడదు. గాంధీగారు “'హరిజన్‌” పత్రికలో 18.4.40 నాడు రంగా అరెస్టుపై ఇలా రాశారు. “రంగాగారు నా పితవును అంగీకరించునెడల తాను కాంగైసు అభీష్టమునకు వ్యతిరేకముగా వ్యవహరించితిననియు, అందుకు పశ్చాత్తాపపడుచుంటిననియు, తనను వదిలి పెట్టినయెడల సంతోషముగా నిడుబ్రోలు. వెళ్ళి 'షంటర్నుమెంటు' ఉత్తర్వు రద్దుచేయబదువరకు అక్కడనే వుందునని అధికార్లకు తెలుపవలసిందిగా రశేగాగారికి నేను సలహా నొసగెదను....రంగాగారు నా సలహాను అంగీకరించిన యెడల నాకును, స్వాతంత్రోద్యమమునకును చాలా సహాయము చేసినవారగుదురు"” అన్నారు. రంగా (ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును ఉల్లంఘించడానికి' ఆయన రాజకీయ వైఖరి కాక, ఆయన వ్యక్తిత్వమే కారణంగా భావించారు గాంధి. అందుకే “రంగాగారిని నేను చాలా కాలముగా ఎరుగుదును. ఆతను చాలొ ప్రతిభాశాలి. సత్స్వభావము కలవాడు. కానీ అతను తరచు చెప్పరాని విషయములు చెప్పుచుందును, చేయరాని పనులు అకాలమున చేయుచుందును. అది వారిలోని విచిత్ర ప్రకృతి.” అన్నారు.

45. పే.8, 2941940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస రైతులను పీడించుటః అకార్యముల కథ. గౌతు లచ్చన్నగ్గారి తంతి. మందస గ్రామాల్లో జమీ సిబ్బంది, రిజర్వు పోలీసులు చేసిన జులుం వివరాలు ఇలాగున్నాయి. “26 ఏప్రిలు ఉదయమే వరదరాజపురంపై దాడిచేసి, రైతుల్ని అరెస్టుచేశారు. మలమూత్రాలకు సైతం' విడిచిపెట్టక, అరెస్టుచేస్తామని బెదిరించి, నిలబెట్టి శీస్తులు వనూలు చేశారు. కర్రి అమ్మన్న అ.శాస్రి మరి ముగ్గురి ఇంట్లో విత్తనపు ఛాన్యం బస్తాలు జస్తు చేయబడ్డాయి. మామిడిపల్లిలో ఇప్పుడే చెల్లిస్తామంటున్నా తెలుకుల కూర సాహు, పట్టిడాల నారాయణ ఇంట్లో పోలీసులు చొరబడ్డారు. కుంటికోట కొర్ల క్తూర్మయ్య వాగులో స్నానం చేస్తుంటే పట్టుకొని, నిర్బంధిస్తే నగ తీసుకొని జామీనుగా ఇచ్చాడు.....పొత్రకొండలో బేసి 'సారాయణ జప్తుకు ఆస్తి ఇచ్చినా, రిజర్వు పోలీసు అరెస్టుచేసి, అవ్వు. తీసుకున్న 50 రూ.లు చెల్లించేవరకు విడుదల చేయలేదు. పై అన్ని కేసుల్లో వసూళ్ళు బాకీలకు జమకట్టారు.” పైవి నమోదైన వాటిలో కొన్ని మాత్రమే.

46. పే.8, 19.ఓ1940, జమీన్‌ రైతు, మదనాపురం రైతులపై సహించరాని చర్యలు.

4?. కర్రి సూర్యనారాయణ (84 ఏళ్ళు) వరదరాజవురంతో 20.4.1999 నాటీ ఇంటర్వ్యూ.

48 జమీన్‌ రైతు, 1241940, మందస కాల్పులు: నిస్పాక్షిక విచారణ వెంటనే జరగాలి.

49. పే.9, 26.4.1940, "ఆంధ్రపత్రిక, ఆంధ్రరాష్ట్ర రైతు సంఘ తీర్మానాలు. రైతు నాయకులు-రంగాపై గాంధీ విమర్శ అన్యాయమని, దాంతో కిసాన్‌ సభ ఏకీభవించదన్నారు. సామాన్య పౌరసత్వపు వాక్కులు కూడా భంగపరిచే ౧ కింద ఇవ్వబిద్ద నోటీసును ఉల్లంఘించి, నిర్బంధాన్ని పొందినందుకు రంగాను కిసాన్‌ సభ అభినందించింది. ఈ ఉల్లంఘన ఎంత మాత్రం దేశద్రోహం, కాం[గైసు వ్యతిరేకం కాదన్నారు. (ప్రభుత్వానికి క్షమాపణ ఇచ్చి బయటకు రావాల్సిన దౌర్భాగ్యపు స్థితి రాలేదన్నారు. పైగా (ప్రతినెలా రంగా అరెస్టయిన మొదటి తేడీన దేశమంతటా 'రంగా నిర్భంధ దినం” జరపాలన్నారు. (ఈ వైతుసంఘ రాష్ట్ర అధ్యక్షులుగా పుల్లెల- శ్యాంబాబు, అరెస్టయిన రంగా స్థానంలో నియమించబడ్డారు. ఆయన అధ్యక్షతలో చేసినవే ఈ తీర్మానాలు.) -

232

వివరణలు 50 పైదే, పే.264, గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్ర. “పుచ్చపాడులో డ్యూటీలో వున్న రిజర్వు పోలీసు ఓ యువతిని సరసానికి రమ్మన్నాడు. ఆమె వేసిన కేకలు విని స్త్రీలు గుమిగూడటం, పోలీసు పరిగెత్తడం జరిగింది. స్రీలు వెళ్ళి డిఫెన్సు కమిటీకి ఈ విషయం చెప్పారు. ప్రభుత్వానికి ఈ ఘటన రిపోర్టు చేసి, పోలీసులను వెనక్కు పిలవాలని, న్యాయ విచారణ కావాలని రైతు సంఘం కోరింది”. 51. పే.15, 10.5.1940, జమీన్‌ రైతు, మందస కాల్పులపై ప్రభుత్వ ప్రకటన, అలాగే పే.8, 45.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస కాల్పులకు కిసాను సభవారు బాధ్యులు. 52. పే,?, 17.56.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస రైతుల సభ అలాగే, పే.7, 18.5.1940. జమీన్‌ రైతు, హరిపురంలో నిరసన సభ. 53. మే.?7, 18.5.1940, ఆంధ్ర వత్రిక, ఆంధ్ర కిసాను సంఘ నివేదిక. 54. పే.2, 23.56.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, ఉత్తర విశాఖ జిల్లా కాంటైను సంఘపు తీర్మానాలు, 55. పై సంచిక పే.? లో, ప్రకాశం పంతులుగారి సంచారం-మందస రైతులకు ఉద్భోధం. 56. పే.6, 245.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస (ప్రజల దుర్భరావస్థ-మందస కాల్పుల గూర్చి ప్రకాశం పంతుల ప్రకటన. 57. 6.0.963, 4010 (64421) 1940, ౨06 64 10-5-1940, శ్యాంబాబు 16.5.1940న ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శికి వంపిన జవాబులో ప్రభుత్వం తనను నిర్బంధించడాన్ని గూర్చి ఇలాగ్గన్నారు. అ స గం1అ2016 109 200 హంంతం0. 1008 0142602 00 90001 1125610 [0 న! 1004 06 0002021128008 ౦016ల. 306 ౫14 646 4646006 (0 6 0461 01 వ 296 సెక్‌. 6406411, | 9476 [6001౪706 (0 00౯9 ఇ ౫001 0166 .! న గాం 10 116 00౧869 01/6అన [0 2606 ౦6౧౫136" (దీనిలోనే నిర్బంధ కాలంలో తనకు నెలకు 50 రూపాయల అలవెన్సు కోరారు శ్యాంబాబు). క8 పే గీ జమీన్‌ రైతు, 245.1940. శ్యామనుందరరావు ప్రకటన దీనిలో ఆయన “గాంధీగారు మో విధంగా ఆజ్ఞ ఇచ్చేంతవరకు ఉత్వర్వునకు బద్దున్నయి వుంటాను. గాంధీగాథు చెప్పేవరకు ఇంటర్నుమెంటులో వున్నవారంతా ప్రభుత్వ ఆజ్ఞలకు ఐద్దులై వుండాలన్నది నా ఉ్ధేశం”. రంగాగారు, గృహనిర్బంధాన్ని. నియమాల్ని ఉల్లంఘించదాన్ని రాష్ట్ర రైతుసంఘ అధ్యక్షుడి స్థాయిలో వుండి సమర్థించిన శ్యాంబాబు తాను మాత్రం ఇంటర్నుమెంటును ఉల్లంఘించకుందొ, గాంధీ ఆదేశాలకు బద్దున్ననడం వైరుధ్యం. 59. పే.?, 29.5.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందన కాల్పులు కాళేశ్వరరావు మే 24న పలాస వచ్చారు. మారుపు పద్మనాభంను, పోలీస్లు "అధికారుల్ని కలిశారు. రాజపురం చుట్టూ గ్రామాలు పర్యటించారు. గ + 4 60.పే.2, 3.6.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందన కాల్పులు-కాంగ్రైను విచారణ సంఘం లో 'మే 26 నుండి కళా వెంకటరావు, బాపినీడులు మందస [గ్రామాలలో పొన్నాల, బల్షియగాం రిజర్వు అదవిలో రైతులు గ మై - 233

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిక్ర-కథనం కర్రలు కొట్టారన్న చోట పర్యటించారు” అని వుంది. ఈ పర్యటనలో పై వారికి సహాయకులుగా వున్న మారుపు రాజారావు (70 ఏళ్ళు) 24,4.1999 నాటి ఇంటర్వ్యూలో ఇలాగన్నారు. “విచారణ కోసం వచ్చిన ఇద్దరు నాయకులతో పాటు మందస అడవికి కారులో బయలుదేరాను జమిందారు ఫారెస్టు సిబ్బంది రైతులు కర్రలు కొట్టిన స్థలం వన్నాలీ (హొన్నాలీ) అడవన్నారు. మాకు అక్కడ కైతులు నరికినవిగా చూపిన చెట్ల మొదళ్ళు కొత్తవి కావు. ఎప్పటివో. రైతులు ఎక్కువగా కొట్టింది రుక్కుమెట్టలో. మరెందుకో జమిందారు సిబ్బంది ఆ అడవిని నాయకులకు చూపలేదు. కమిటి రెండురోజులు అలా అడవికోసం తిరిగింది.

61. రైతులకు (ప్రకాశం చేశారన్న సహాయం నిజానికి ఈ నాయకుల చ్వారా అందింది. దీనిపై తగలవలస దండాసి (84 ఏళ్ళు-డబారు) ఇలాగన్నారు. “ప్రకాశంగారు 30 కుంచాల చోళ్ళు, 20 కుంచాల ధాన్యం కొన్నాడు, మగవాళ్ళు వెళ్ళిపోయిన కుటుంబాలకు మూడు సోలల చొప్పున చోళ్ళు, ధాన్యం, చీరా, ధోవతి పంచారు. స్వాతం[త్ర్యం వచ్చినాక కుటుంబానికో రాట్నం పంపాడు”.

62. పే.266, గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్ర లో పై విచారణ కమిటీ ఇలా పత్రికల్లో ప్రకటించినట్లు

_ రాయబద్దది. అయితే అలాంటి ప్రకటనలు నాకు లభ్యం కాలేదు. అలాగే ప్రకాశంగారు మళ్ళీ విచారణకు మందస పచ్చి “మందస రైతుల పోరాటం ఒక ప్రజా ఉద్యమం తప్పించి ఏ ఒకరు (ప్రేరేపించింది కారు. ఇదొక సామూహిక తిరుగుబాటు. పోలీసుల కుమ్ముక్కుతో జమిందారు చేసిన దౌర్జన్యం ఫలితమే మందస రైతులపై జరిపిన కాల్పులు అంటూ కాంగ్రేసు అధ్యక్షుని హోదాలో ప్రభుత్వానికి ప్రకాశం నివేదిక సమర్పించారు. ఇది *డిఫెన్సు కమిటీకి నైతిక బలాన్నిన్చింది. ఊతమిచ్చింది”. ఇలా ్రకటించారన్న సమాచారం లభ్యం కాలేదు. ఈ వివాదం గూర్చిన నా విశ్లేషణ పై జీవిత చరిత్రపై అధారపడ్డదే | (కేసుతీర్సు వెలువడ్డ తర్వాత 25-9-40 ప్రకాశంగారు మందస వెళ్ళినట్లు సమాచారం వుంది)

౨౭. అంధ్రపత్రిక 4,5 జూన్‌ తేదీల్లో వచ్చిన రిపోర్టులు. మద్రాసులో, ఫౌర్వర్డు బ్లాక్‌ - దక్షిణ భారత కార్మిక సమ్మేళనం ఆధ్వర్యంలో జూను ఒకటిన సభ జరిగింది అలాగే పుంగవోలు తాలూకాలో, కంభం తాలూక లోని గాంధీనగరు, జేస్తవారపు పేట, పాపాయపల్లి, చిట్టిచెర్త, వల్లుట్ల, పూసలపాడు, తంబళ్ళపల్లి, మోక్షగుండం (గ్రామాల్లో, ఉన్నంవారి పాఠెం, మానంపాటివారి పాలెం, అమరిపాడు, మదిళ్ళపల్లి, రాచవీడు (గ్రామాల్లో ఈ సభలు జరిగాయి. (అలాగే మార్మాపురం ప్రాంతంలో). కాల్చులకేసులో నిస్పాక్షిక విచారణ, రంగా విడుదల, కాల్పులలో చనిపోయిన వాళ్ళకు (ప్రతిఫలం ఇవ్వాలన్న తీర్మానాలు సభల్లో చేయబడ్డాయి.

64, గోభూమి, 28-7-1940.

55. పే.263, గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్ర,

56. పే.8, 86.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, రంగా గారిపై లారిచార్జి 12వ తేది విచారణ,

57. పై సంచిక, పే.12లో గౌతులచ్చన్న నిర్భంధవాసం.

68 పే.6, 18.6.1940 ఆంధ్రపత్రిక, రైతునాయకుని ఆకస్మిక మరణం-పుల్లెల శ్యామసుందరరావుగారు

23ెత్త

వివరణలు

69. పే.6, 20.6. 1940 ఆంధ్రపత్రికలో "కీ.శే.పుల్లెల శ్యాంబాబు శీర్షికన కిళ్ళి అప్పలనాయుడు (శ్రీకాకుళం జిల్లా రైతు సంఘ కార్యదర్శివర్గ సభ్యుడు) చేసిన ప్రకటనలో ఆయన ఇలాగన్నారు. “ఎటప్రిలు నెల మొదలు మా అగచాట్లు వర్దనాతీతము. తొలుత రైతు బాంధవుడు రంగా '్రభుత్వముచే నిర్భంధించబడుట, ఆనాడే మందసలో కాల్పులు, పిమ్మటే కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ అస్తమయమూ, ఆ వెనుక మందస కాల్పులపై ప్రభుత్వ ప్రకటన, శ్యాంబాబు, లచ్చన్న గార్ల నిర్బంధవాసమూ, మందస కేసు రాష్ట్రకాంగ్రెసు ప్రజలచే అన్యాయముగా కామ్రేడ్‌ రమణమూర్తిపై డిసిస్లినరీ చర్య, వీటినన్నింటీ ఎదుర్కొంటూ మందస కేసు ఏ విధముగా నడుపుట అను ఆందోళనలో పడిన మాకు ఒకసారి తుపానువలే వినవచ్చింది ర్యాష్ట్ర నాయకుని అస్తమయ వార్త, తీవ్ర ఆందోళన అంధకార బంధురమగు ఈ సమయమున రైతు ప్రచారకులు ధైర్యము వహించి, ఏకీకరణముగా శ్యాంబాబు లేనిలోటు తీర్చుట ద్వారానే అతని ఆత్మకు శాంతి సమకూర్చగలుగుతామని విశ్వసించాలి.”

70. మందస డిఫెన్సు కమిటీ సోంపేట మెజిస్టేటు కోర్టులో విచారణ సాగినప్పుడు ప్రాసిక్యూషన్‌ సాక్షులు 'తమకేమి తెలవదని చెప్పాలంటూ ఒత్తిడిచేసింది. దీంతోబాటు. గౌతు లచ్చన్న, ఇంటర్నుమెంటును ఉల్లంఘించి, తోటి సమీకర్తలతో రహస్యంగా జిల్లాలోని వివిధ తాలూకాలు తిరిగారు. పలాస సబ్‌ తాలూక, నర్సన్నపేట, పాతపట్నం, పార్వతీపురం తాలూకాల్లోని ఎన్నో గ్రామాలకు వెళ్ళి కేసుకు అవసరమైన నిధులు పోగుచేశారు. (గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్ర పే.286) ఇలా చేసిన వసూళ్ళు 4 వేలు అన్నది శ్రీకాకుళం జిల్లాలో స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్ర (పే.112).

71 పే.?, 27.61940, ఆంధ్ర పత్రిక 'మందస రైతు రక్షణనిధి,” విరాళాలు ఇచ్చిన కిందివారికి మందస రైతుల డిఫెన్సు కమిటీ తరపున కృతజ్ఞతలు తెల్పారు. వాళ్ళలో గూడవల్లి రామబ్రహ్మం. (సారధి ఫిలింస్‌) రూ.50, వైవి.రావు (జగదీశ్‌ ఫిలింస్‌) రూ.50, హెచ్‌, ఎమ్‌ రెడ్డి కామేశ్వరరావు (రోహిణి ఫిలింస్‌) రూ.10, భారత్‌ పిక్చర్స్‌ రూ.5, వి.నాగయ్య (ప్రభాకర ఫిలింస్‌) రూ.10 చొప్పున్న విరాళమిచ్చిన వివరాలున్నాయి.

72 పే 6, 97.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, మందస కాల్పుల నిరసన-కలకత్తాలో జరిగిన అ.భా.కిసభ తీర్మానాలు.

73. పే 67.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, ఆంధ్ర రాష్ట్ర రైతుసంఘ కార్యదర్శి బాలిరెడ్డి విజ్ఞప్తిలో ఆయన అ.భా.కి నభ వర్కింగు కమిటీ సమావేశానికి జూన్‌ 30న కలకత్తా వెళ్ళినపుడు. అక్కడ జరిగిన తీర్మానం. (ఆంధ్ర పత్రిక 9.7.1940లో ఆ తీర్మానం వుంది) అలాగే ఆయన మందస కాల్పులపై సుభాష్‌ చంద్రబోసును కలిసి వివరించదల్చారు. వివరించిన సంగతి తెలవదు. బోసుగారిని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం 1.7.40న కలకత్తాలో ]౫]% కింద అరెస్టు చేసింది. ఫార్వర్డు బ్లాకు నాయకులు మందస రైతు రక్షణ కోసం 'లీగలు కౌన్సిలును ఏర్పాటు చేశారు. ఈ ఘటన జాతీయ స్థాయిలో రైతులను, పార్టీలను 'ప్రతిస్పందింప జేసినట్లు ఈ పరిణామాలు తెల్పుతాయి.

74. 6.0.1122. 401160 (669641), 6 7-6-1940, లో '16 ౫0౪7906265 0€ 5 400211082120 ౪66 66164666 10 (06 0111010016 10౪0, 1222402120 61ఏ-

235

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం 101" అని వుంది.

75. పే.3, 89.1940, ఆంధ్ర పత్రిక, రైతుకూలీ రాజ్యమే _స్వరాజ్యం'-భారతీదేవి ప్రచారం. ఆమె గొప్పిలి, పర్గాకిమిడి, టెక్కలి, మందస ఏజెన్సీలో (30.8 40న), రాజపురం, సోంపేట, బారువా (318.40) సభల్లో మాట్లాదారు మందస ప్రాంతంలో మేళతాళాలతో భారతీదేవిని ఊరేగించారు.

76 పే.?.13 9.1940, జమీన్‌ రైతు, మందస రైతుల మహాసభ,

77. పే.2, 10.9.1940, ఆంధ్ర పత్రికలో ఈ వార్త నమోదైంది. అలాగే కలెక్టరు అనుమతి మీద గౌతు లచ్చన్న కేసుతో సాక్ష్యం ఇచ్చి, నేరుగా బారువా వెళ్ళారన్న వార్తా.

78. పే.3, 189.1940, ఆంధ్రపత్రిక, మందస దొమ్మీకేసు. నిజానికి సభజరిగింది హరిపురంలో పత్రికలో రాసినట్లు పలాసలోకాదు.

79. 0.13, 600౫ 04606016౧6 1౧ 5855100 ౧236 30౦0-1940 "20 648 61664 0 1సుజగయ 296 50016 15 006౧. 1001664108 0108 ౧28130౯266 204 ౨.5.9 66167664 1%)4గటి 0086 1104 0? 01ల

80. పైదే, పే 13

81పే 7, 30.4 1940, ఆంధ్ర పత్రిక మందస కాల్పులు: పోలీసు విచారణ,-ప్రజల్లో భయోత్సాతం- కాంగ్రెసు రైతు సంఘంపై దాడులు,

82. ఈ కేసులోని 42 మందిలో దాదాపు సగం మంది (28) రాజపురం వాళ్ళే. మిగతావాళ్ళలో అధికులు ఆచుట్టూ (గ్రామాల వాళ్లు. కులం రీత్యా చూస్తే వీళ్ళలో సగానికి పైగా (24) కింతలి కాళింగులు. మిగిలిన వాళ్ళు బూరగాని కాళింగులు, షరాబులు, నెయ్యిల, మంగలి, కాపు, దేవాంగ (వ్యవసాయ, వ్యవసాయాధార, సేవక) కులాల వాళ్ళు. బంధుత్వం రీత్యా చూస్తే, రాజపురం, డబారు, పుచ్చపాడులకు చెందిన నాళ్ళు బంధువులు. వాళ్ళలో ఒకే ఇంటిపేరున్న వాళ్ళు 5గురు వున్నారు. వీళ్ళు ఒక కుటుంబానికి చెందిన వాళ్ళు, వరసకు తండ్రి కొడుకులో, అన్నదమ్ములో అవుతారు. (స్వంతమో, పాలివాళ్ళ! రైతువ్యవహారంలో చెప్పాలంటే 'భాగార్లు) వీళ్ళందరిలో ఒక్కరే ఒరియా మహంతి నారాయణ. ఆయన రైతు పక్షం వాడు

88 షే.4, 20 91940, జమీన్‌ రైతు, మందసకేసు.

84 'జమిందారు-రైతుల మధ్య వివాదాలు తలెత్తినపుడు మధ్య పోలీసులు వచ్చి, శాంతి స్థాపన పేరిట కాల్చడం, తర్వాత రైతులను శిక్షించడం అధర్మం. పైగా సమస్య అక్కడే వుండి పోయింది. పై పక్షాల మధ్య ఘర్షణ నివారణకు ఒక మార్గం, నిర్ణయం జరగాలి. ఇలాంటి ముఖ్య విషయాలపై (ప్రభుత్వం యోచించాలిో అని 'ప్రజాబంధు' సంపాదకీయం రాసింది (శే 6, 29 41940 ఆంధ్ర పత్రికలో పునర్ముద్రితం)

236

వివరణలు.

85. దివాను 29 మార్చి 1940న కింది టెలిగ్రాం పంపడంతో బాటు అదేరోజు శ్రీకాకుళంలో: జాయంటు మెజి'స్టేటును స్వయంగా కలిసి విజ్ఞప్తినిచ్చాడు పరిస్థితినంతా వివరించి తక్షణ సహాయాన్ని కోరాడు “ఇ1148605 [070101 6066166 281116 1606౧6 10౯856. 1240ర6రే8 అం 66008 2గ6 617౧1౧౬ 22/2 ఆంండ ౪14068 లగు. 16 ఆ(1(6 0[౧1061818 ౪616 0౪6గ౦౪ాల66. 10101166121612/ లం ౧6065340" (16౧6400౧64 1౧ 6) ంర్వ్రైలంం౧0 ౧౧౧6౦356 3040).

86 ఈ రిపోర్టును ప్రభుత్వం 11.4.19840 నాటి ప్రకటనకు ఆధారం చేసుకున్నది. దీనిలో రైతులచే నరకబడ్డ అడవి పరిమాణం ఆగస్టు 1940 నాటికి మరింతగా పెంచివేశారు. ఆనాడు రాజవురం వచ్చిన పోలీసు అధికారులు పలాస సభల్లో ఉపన్యసించిన కేసులో సాక్ష్యమిస్తూ డి. ఎస్‌.పి ఇలాగన్నాడు. “2 1050661664 16 070 206 10894 టడంల 01 150 (౯66౦ ౪జ్రాగరి8 10 5126 పంగ 15 10 30 ఫం069 10 801 ౧4*స2 0660 04 11 16 ఖం అ6064008 గంగ 12064 1/ 2105 206 1/2 $08816 గట".

87. 4.5 1940, ఆంధ్ర పట్రిక, 'మందస కాల్పులకు కిసాను నభ వారు బాధ్యులు' లో' ఈ వివరాలు, వివరమైన రిపోర్టు వుంది. అలాగే, పే.15, 210.5.1940, జమీను రైతు.

88. మందస దివాను ఈ వాతావరణ కల్పన కోసం అధికార్లను ఒత్తిడి చేసినట్లు గౌతు లచ్చన్నగారి ఇంటర్నమెంటును కోరుతూ విజాగపటం ఎస్‌.పి. ఆ జిల్లా మజి(స్టేటుకు వంపిన రివోర్టులో, ఆయన గౌగం ౨17410 0. వె42గరేడజ52 [45 0660 ౧6115200) 0౧1200108.206. 0234566 [0౯ ౧01106 080600౪351 25 [6 26 115 0%0లు [8760621 0౧ $67612! 0౮౮25105 76446066 *10 ౪₹101అ006 (46012004 &ం[[లం) ఇల శల *ల06 40 008601 12౫65. (60౧6౮6౧821 6.0.4 1611608 10 ఉం ౨006048006 ౧౦౪60606 1 ఉ౫60:2 1940, 6.0 45.1086, 080116 (9౭౧) 1940, ౨౬295.1940)

89 పైదే, 45 1940 నాటి ప్రభుత్వ ప్రకటన,

90. లైతుసంఘ రాష్ట్ర కార్యదర్శి, (రంగా అనుయాయి బాలిరెడ్డి) కాల్పులు జరిగిన 10రోజులకు (మందస ప్రాంతంలో బీభత్సం రాజ్యం ఏలుతున్నప్తుదు) "లైతులు అడవిలో తమ హక్కులకోసం నిరాఘాటమైన పోరాటం చేయాలోని రైతులకు పిలుపునిచ్చాడు. (ఆంధ్రపత్రిక 12.4.1940) పురుషులంతా గ్రామాలను వదిలి వెళ్ళిపోయిన ఆ సమయంలో ఎలా చూసినా అది అమలుకు సాధ్యంకాని పిలుపే. (పైగా కూలీ రైతు రాజ్యాన్ని సాధించుటకు అదే మహోన్నత అవకాశమనే రంగా సందేశాన్ని మరువద్దన్నాడు) సెప్టెంబరు. 1న జరిగిన రంగా-మందస దినపు సభలో భారతీదేవి రంగా రైతు కూలీ రాజ్యమే స్వరాజ్యం” అంటూ, ఆ నినాదం కేంద్రంగా వరుస ఉపన్యాసొలనిచ్చారు (ఆంధ్ర పత్రిక, 8 9.1940). ఇలా కాల్పుల సందర్భంలో, సంఘీభావ సభల్లో రంగా అనుయాయులు మిలిటెంటు రాజకీయ పిలుపులు, నినాదాలనివ్వడం రాజ్యానికి ఇబ్బంది పెట్టడానికీ కాదు, రైతులను అ లక్ష్యం కోసం సమీకరించదానికీ కాదు. కేవలం మందస రైతుల మిలిటెన్సీ స్థాయిలో, నాయకులుగా తమ స్టానాన్ని నిల్చుకోవడానికే, పై

237

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం రాజకీయ నినాదాల అమలుకు కార్యక్రమమంటూ లేకుండా, సభల్లో ఉపన్యాస మిలిటెన్సీని నిరాఘాటంగా (ప్రసారం చేయడం మందస కేసు విచారణ సాగిన కాలమంతా సాగింది. దీనిలో నిజమైన మిలిటెన్సీ ఎంతో రాజ్యానికి. తెలుసు రాజ్యానికి కావల్సింది అదే !

91. రంగా అరెస్టు తర్వాత భారతీదేవి రంగా మందస జమీపై దృష్టి కేంద్రీకరించారు. ఉత్తర విశాఖజిల్లా రైతుసంఘ అధ్యక్షులు వుల్లెల శ్యారేబాబును రాష్ట్ర రైతుసంఘ అధ్యక్షులుగా చేశారు (రంగా స్థానంలో) అలా వారి న్థాయి పెంచారు. లచ్చన్నలాంటి రంగా శిష్యులు ఆ ప్రాంతంలో రంగా ఖ్యాతి కోసం (శ్రమించారు.(వీళ్ళు ఈ కేసులో రంగాకు ఉరిశిక్ష వేస్తారట అని రైతుల్లో (ప్రచారం చేశారు) కాల్పుల నుండి కేసు తీర్పు వరకున్న మధ్య కాలంలో చారవతీసుకున్నారు సభలన్నీ ఆమె కేంద్రంగా జరిగాయి అనే కంటే “మందస ప్రతిఘటనలో రంగా నాయక స్థానాన్ని పదిలం , బలోపేతం చేశారు భారతీదేవి" అనడం సరైందవుతుంది.

92. అనాటి స్వాతంత్రోద్యమంలో వివిధ పార్టీలు, వక్షాల దృక్పధాలు, ఉద్యమాల గూర్చి వెల్లూరు జైలు నుండి కె.బ్రహ్మయ్యకు రంగా రాసిన రహస్య వుత్తరంలో ఇలావుంది. 1౧6 2141027 ౨౧19066 1 120 1 106% 10 10613 2 966 020% 2016 10120 2 94041204 366 168 6౬3 [006 9408 00076 4 0165198 12 61584136 1006 116 సెళ2గిరే292, (6616061664 అంధం షం 36666 ౧16 ౧౦.49, 5066121 010%, 6:1౨, 0116 500౯766200 0. 3897/0, 6౬4-10-1940 -వొ4గాంరగ6ం83 16463).

93. రంగాగారికి నాలుగు నెలల జైలు శిక్ష విధిస్తూ చీఫ్‌ ఫెసిడెన్సీ మెజిస్టేటు (6. 2263/40 ఈ 12-8-1940 నాడు) తీర్చుచెప్పాడు.

నన్‌ మూడోభాగం వివరణలు

1. పే.16,_రైళు భజనావళి (1934) రైతు జూడకపోతే, శెట్టిపల్లి వెంకటరత్నం, గీరిరాజు రామారావు.

2. గౌతు లచ్చన్న గారితో ఇంటర్వ్యూ, 27-3-1999,

3. పే. 28, రైతు భజనావళి (1934) మాకొద్దీ జమిందార్ల పొందు.

4. పే.35. రైతుభజనావళి (1934).

5. పే.52, జయధీర్‌ తిరుమలరావు, తెలంగాణా రైతాంగ పోరాటం- గేయరచన.

6. '“విష్లవగీతాలు'లో ఇలా వున్న పాట, క్రాంతిగీకాలు (పే. 45)లో “మారాలు వెతకాలి రోరయ్యా' గా మార్చబద్దది. అయితే ఈ వ్యక్తీకరణే తర్వాతి కాలంలో కొనసాగింది.

238

వివరణలు

7 పే.2, విష్తవగీతాలు, మన యెగర్రజండా, తుమ్మల వెంకట్రామయ్య,

8 పే.32, క్రాంతి గీతాలు, సంపా” గద్దెలింగయ్య, (1939) రమ్యమౌ మార్గము.

9. సొంత సేకరణ, మందస, ఉద్దాన పప్రొంత రైతు కుత్తుం కృష్ణమ్మ రాసిన ఈ పాట నేటికీ అప్రకటితం.

10.1995లో ప్రచురితమైన లచ్చన్న జీవిత చరిత్రలో ఆనాడు రైతులు పాడుకున్న పాటగా క్రింది పాటను ఉదాహరించారు. పే 252, ' రైతు రంగ పిలుపునిచ్చే రారోరి రైతన్నా -మనకు అండ లచ్చన్న మనకెందుకు భయమన్న - రైతు రాజ్యమేలు రానున్నకాలములో - మేడిపట్టే రైతన్నా మేడిపట్టే రైతన్నా మేలుకోరా ఓరన్నా...”

11. సొంత సేకరణ, మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తి గారితో 24.4.1999న మందసలో చేసిన ఇంటర్వ్యూలో, ఈ పొట పాడారు. ఇది అప్రకటితం.

12 మందస సమీప ఖైరి సారంగపురం గంగిరెద్దుల కళాకారుల నుండి మే 2001లో రికార్డు సింది. ఈ పాట ఒకప్పుడు బాగా (ప్రచారంలో వుండేది కళాకారుల తరాలు, కాలం మారడంతో వీళ్ళు మర్చిపోయారు పాటలో చాలాభాగం.

13. పే. 45, రైతు భజనావళి (1940) లో 'కూలోడా, నాగేశ్వరరావు, లింగయ్యల పాట. 'దీన్ని మందసతో పాటు చీకటి, తలతంపర, బారువా, తర్గా జమీల్లో ఆనాడు విసృతంగా పాడేవాళ్ళం, అన్నారు-అనాటి జమీ రైతు సమీకర్త కీ శే. బెందాళం గవరయ్యగారు (మే -1986లో, నారాయణపురంలో చేసిన ఇంటర్వ్యూలో)

14. సుబ్బారావు పాణిగ్రాహి రాసినట్లుగా చెప్పబడే పాట రచయిత ఎ వరో తెలియదు. పార్వతీపురం కుట్రకేసు దాక్యుమెంట్లులో (సంపుటి 1/12] కే. 50, లో) చేర్చిన పి.యు.సి. అప్పారావు డైరీలో వున్నదీ పాట అలాగే ఈపాట 1960ల్లో పాడేవాళ్ళం' అన్నారు ధర్మపురం కృష్ణమూర్తిగారు. అయితే దీని రచయిత ఎవ తెలవదన్నారు (18.4.1998 నాటి ఇంటర్వ్యూలో)

15. ఈ పాటను కూర్చిందెవరో తెలవదు. మల్లిపెద్ది కృష్ణమూర్తో, రెల్లి సింవోద్రో, మగతా పొత్రోనో కూర్చివుండే అవకాశం వుంది. వీళ్ళు ఆకాలంలో గిరిజనులను జమీలో సంఘటితం చేసేవాళ్ళు.

16. 'కులముతో మనకేమి జోలన్నా- కష్టించి దున్నే కులము ఒకటేయని తెలుసుకోరన్నా - కులము కక్షలు బెట్టీ మనలో - పలనూ భేదము రగులచేసి - బలము సంపాదించెడి - తులువ తనము వీడి - మన రైతుకే ఓటేయరన్నా!

17. “ఒక్కపూట తిండికే ఓటు ఇచ్చుట సిగ్గుచేటన్నా! విందులు కుడిచి ఓటేయవద్దని, 'ఓటు విలువ తెలుసుకోరన్నా! అంటూ బోధించింది.

18. బొబ్బిలి రాజు పోటీచేసిన జస్టిసు పార్టీ ఇలా పాటరాయించి, పాడించింది.

“ఎర్రపెట్టిలో ఓటు వేయరా రైతన్న - రాజుగారే మనకు రక్షకుడు ఓరన్న మడులు మాన్యాలు మహారాజు ఇస్తాడు - పన్నులను తగ్గించి పైస పరకిస్తాడు. దున్నుకుంటే నీకు భూములే ఇస్తాడు ... 239

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం రైతు మా అన్నని రంకెలేస్తున్నారు - చేతిలో ఏముంది చిల్లి గవ్వలేదు. దేశ భోక్తలు వారు దేశభక్తులు కారు - దేశాన్ని పాలించ దేవురిస్తున్నారు.' దీనికి జవాబుగా రైతునాయకులు పోటీ చేసిన కాంగ్రెసు తరపున జవాబు వచ్చింది “పచ్చపెట్టెలో ఓటు వేయరా ఓరన్నా - పసిడిపంటలు నీకు దక్కురా ఓరన్నా..... శిస్తులని దస్తులని బుక్కుతున్నాడురా - శిస్తుగట్టకపోతే జప్తుచేస్తాడురా నీటి సదుపాయాలనేనాడు చేశాడు. ఎన్నాళ్ళు ఈ రాజు ఏలుబడి చేశాడు - ఏలుబడిలో నీవు ఏమి సాధించావు బండి బక్క ఉంద ఉండ ఇల్లు ఉంద - బతుకు బందయిపోయే బాధలే మిగిలేను " (గౌతు లచ్చన్న జీవిత చరిత్ర పే 227 - 228) 19. మందస రైతు ప్రతిఘటనపై గేయాలు, పాటలు వచ్చిన సమాచారం ఏదీ లభ్యం కావడంలేదు. తర్వాతి పరిశోధనలు ఈ దిశగా కృషి చేస్తాయని రచయిత భావన. 20. రైతు భజనావలి (1940-ఎనిమిదవ ముద్రణ) ని మందస రైతు అమరులకు 'సమర్పణ' చేస్తూ రాసిన సంస్మరణ ఇది. 21. 'సామాన్యమటమ్మా' అనే శీర్షికతో ముక్కామల నాగభూషణం 1948లో రాసిన 7 చరణాల పాట అది, 'సామాన్యమటమ్మా, స్వాతంత్ర్యము సమకూరుట సామాన్యమటమ్మా' అనే పల్లవితో మొదలై - యువతులందరు ముందుకడుగు వేయాలి స్వేచ్ళకై రజరంగ మందు నురకాలి థైర్యముగ త్యాగాలు జేసి తీరాలి శౌర్యగాధలు నెరపి జయము పొందాలి... అంటూసాగుతుంది. స్వాతంత్ర్య సమరగీకాలు-జయదధీర్‌ తిరుమలరావు సంకలనం నుండి, పేజి. 82,1991. 22. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో సిక్కోలు స్రీలు, బి.లక్షి, శ్రీకాకుళ జిల్లా స్వర్లోత్సవాలు -ప్రత్యేక సంచిక 1950-2000, పేజి.38 23. జమిందారీ రైతు పోరాటంలో దళితస్రీలు-గోపి, వార్త (దినపత్రిక) 1997 24 జమీన్‌ రైతు, స్వర్ణోత్సవ సంచిక, (1980-80) “యాభయ్యవ మజిలీలో” గోపాలక్రిష్ట, 1980. 25. వాహిని (వారపత్రిక), 12-3-1989, పేజీ 15. రైతునాయకురాలి హత్య 26. జమీన్‌ రైలు స్వార్దాత్సవ సంచిక. (1980-80) “యాభయ్యవ మజిలీలో”, గోపాలకృష్ణ పే.67 1980. 2 వాహిని, వారపత్రిక 26-2-39, 'పేజి15, ఉత్తర విశాఖ జిల్లా రైతు సంఘం, ప్రధాన కార్యదర్శి 240

వివరణలు గౌతు లచ్చన్న పంపిన సంఘ తీర్మానాలు.

28. 'సవరోల్లంతా వచ్చారు సవర చిలకమ్మ, అలాంటి వాళ్ళంతా వచ్చారు" గుంట బైరాగి.

29. బాడ అప్పన్న (74 ఏళ్ళు), పితాతోళి.

30. జమిన్‌ రైతు, 3-5-1940 కరుజాకరం సుబ్బారావు (ఎమ్మెల్యే) చేసిన విచారణ తర్వాత పత్రికా ప్రకటన.

31. గౌతు లచ్చన్నగారితో ఇంటర్వ్యూ - 27-8-1999 హైదరాబాద్‌

32. రాజపురం కాల్పుల పై పుస్తకం రాయడానికి వసంతాడ రామలింగాచారి గారు ( శ్రీకాకుళం జిల్లా కమ్యూనిస్టుపార్టీ అప్పటి కార్యదర్శి) మారుపు పద్మనాభం గారిని ఇంటర్వ్యూ చేశారట. దానిలో ఆయన గున్నమ్మ గూర్చి ఇలా అభిప్రాయపడ్డట్ట్బ రామలింగాచారి గారు చెప్పారు. (పోలీసు దాడుల్లో, అజ్ఞాతవాసంలో అప్పుడు రాసుకున్న వివరాలన్నీ పోయాయన్నారు అచారిగారు) మే-2001 లో జరిపిన ఇంటర్వ్యూలో

33. ఆనాటి కాల్పుల ఘటనలో పాల్గొన్న వాళ్ళనుండి సేకరించిన అభిప్రాయలివి (18 నుండి 28 ఏప్రిలు 1999 మధ్య రాజపురం, డబారు, బాలిగాం; వరదరాజపురం (గ్రామాల్లో జరిపిన ఇంటర్వ్యూలు ఆధారం),

34. ఈ సాక్ష్యాల్ని గున్నమ్మ దగ్గరి బంధువులు, ఆమెను బాగా ఎరిగిన వాళ్ళనుండి నమోదు చేశాను. వాళ్ళు గున్నమ్మ మేనకోడలు వాయిలపల్లి అమ్మన్న (74 ఏళ్ళు) వాయిలపల్లి చంద్రయ్య (72 ఏళ్ళు) గొత్తె కిల్లయ్య (72 ఏళ్ళు) గొర్లె గోపాలం (74 ఏళ్ళు) (అంతా రాజవురం వారే), 186.నుండి 28 ఏప్రిలు 1999 మధ్య చేసిన ఇంటర్వ్యూలు. ఆధారం.

35. నా సమాచార సేకరణకు ఆటంకంగా తయారైన సమస్య ఇది. రైతు ప్రతిఘటనలో పాల్గొని, జైలుకెళ్ళి, ప్రస్తుతం జీవితులై లేని కొందరు రైతుల భార్యల్ని (దుప్పట్ల దమయంతి, దున్న ఆదినారాయణ భార్యలాంటి వాళ్ళు) ప్రతిఘటన గూర్చి అడిగినపుడు వాళ్ళు అప్పటికి తమ పెళ్ళేకాలేదనీ, కొందరు పెళ్ళయినా, తమకు ఊహ తెలవదని, వాళ్ళ_భర్తలు ఆ (ప్రతిఘటన వాళ్ళ పెళ్ళికి ముందు ఎప్పుడో జరిగినట్లుగా చెప్పేవారని తెల్పినప్పుడు ఈ పరిస్థితి నా గమనంలోకి వచ్చింది. ఇలా రైతు ప్రతిఘటనకు ఈ స్త్రీలకు ప్రాముఖ్యమున్న సంబంధమంటూ లేకుండా పోయింది. ఈ బాలికా మధ్య వయస్కుల పెళ్ళిళ్ళకు అ కాలంలో బూరగాపు కులస్తుల వలసలు, వాళ్ళ సాంస్కృతీకరణ భావజాలం ముఖ్య కారణాలుగా తోస్తుంది. (కింతలి కాళింగుల్లో ఈ పరిస్థితి తక్కువే) ఏమైనా, సమాజశాస్త అధ్యయనాలు ఈ ద్విగ్విషయాన్ని వెలుగులోకి తేవాల్సివుంది. |

2త్మ

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం నాలుగో భాగం వివరణలు

1 బెం15199ల0 వశడ8ైఏ061; 3206 గౌర & 563920౧6 ₹2గ016, 2643: 82010 46416003 11 (16 00౫46000 ₹/0గే6: 16 క06గ16 0 00గ%%:010 ౧4.

2 తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు, 'ేనాటి సూర్యచంద్రులుకు పీరికలో, పే.%%౫౫111,

3. ఉద్దేన రామయ్య, కధకుడు 24.6,1986 నాటి ఇంటర్వ్యూలో చెప్పాడు

ఈ 6100ల 44020410, 0105 2064 1646010816: 51 గౌం14864 పం! 50103, 1 ఉంంటల జరం లా? 28325 0% 416 0181086 0% 10612, 5265: తలజగ మ. 9120604000 జడ ఉయొబు20ట్యు2ం, కంగన య 0 04110101 2656, 1986, 990.132-164.

*.. 5. ఆర్వీయస్‌ సుందరం, ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం (ప్రచురణ, 1992, షే.90.

6 ఉద్దేన రామన్న పై ఇంటర్వ్యూలో చెప్పాడు

7. ఆయన గున్నమ్మపై రాసిన బుర్రకథ, పద్యాల్ని కనిమెట్ట కృష్ణమూర్తి బాగా పాడేవాడనీ, అవి అచ్చుకాలేదని టి.యస్‌.గుప్తా (7-3-1995%త్రిపురాన రాఘవదాసు(5-3-1995), ఘంటా లక్ష్మీనారాయణ రెడ్డి (0- 3-1995) గారలు పై ఇంటర్వ్యూల్లో చెప్పారు. అలాగే, శిల్లా రాజులురెడ్డి రాసిన బుర్రకథను మార్చి దాసర్లు పాడుకుంటున్నారన్సి దానిలో పద్మనాభం పేరులేకుండా వాళ్ళు పాడటాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, ఆయన- "నేను రాసింది మార్చారండీ దాసర్లు, అని మా నాన్న (పద్మనాభం) గారితో చెపాఎడు. (ఆ బుర్రకథ అచ్చుకాలేదనీ పీరూ చెప్పారు) (మార్చు బాలకృష్ణమ్మ గారితో 18-7-1995 నాటి ఇంటర్వ్యూ)

8. డా:దావులూరి కృష్ణకుమారి, సితారుపాట-రైతునారి వీరగున్నమ్మ (వ్యాసం) శ్రీకాకుళం జిల్లా స్వర్గోత్సవాలు (1950-2000) ప్రత్యేక సంచిక.

9. పై పరిశోధకులకు. ఈ సమాచారాన్నిద్చిన కథకుడు తన పేరును 'రామానుజం'గా చెప్పుకుంటే, ఈ వ్యాసకర్తకు 'రామన్న'గా చెప్పాడు (మరొకరితో రామాంజనేయులన్నాడు). వాళ్ళ ఇంటిపేరు అర్ధం స్ఫురించని, గంభీరపదం “ఊర్జాని అయింది. నిజానికి అది “ఉద్దేన'! అంటే “ఉద్దాన ప్రాంతపు" అని అర్ధం. ఇలా కధకులు తమపేర్లు, ఇంటిపేర్లు, కథా కర్షత్వాలను మార్చడం ప్రమాణీకరణ దృష్టితోనే!

10. గంగిరెద్దుల కథకుడు బాడ రామన్న (తండ్రి రామన్న, 60 పళ్ళు, _బైరిసారంగపురం, 4-3-1985 నాటి ఇంటర్వ్యూ,

2త్త2

వివరణలు

11 గంగిరెద్దుల కధకులు బాడ అప్పలస్వామి, 50 ఏళ్ళు, నెమలి నారాయణవురం, 8-8-1993 నాటి ఇంటర్వ్యూ,

12. దాసర్ల కధకులు ఉద్దేన రామన్న (తండ్రి ఉద్దేన కాంతయ్య), 50ఏళ్ళు, మెట్టూరు, 24-6-1986 నాటి ఇంటర్వ్యూ

13. 76100164 స41/2024 40, 00 ౧16. 0.149.

14. ఉద్దేన రామయ్యతో 24-6-1986 నాటి ఇంటర్వ్యూ

15. “'మందసవాళ్ళం ఉత్తరంకేసి ఎళతాం... ఒరిస్సా వూళ్ళలో దండుకుంటాం. అట్లా మేం పర్హాకిమిడి, గుణుపురం, గోపాలపురం, ఛత్రపురందాకా ఎళతాం .. ఆ వూళ్ళలో తెలుగువాళ్ళూ, ఒరియా వాళ్ళూ మా పాటల్ని ఆలకిస్తారు. మా పాటలంటే సరదాపడతారు. మాకు తెలిసింది పాడతాం. వాళ్ళకు తోచింది ఇస్తారు. అలా మూడు మాసాలు సంచారం చేయాల్సిందే ఏటా..” -అని బాడ రామన్న

= (60 ఏళ్ళు) ఖైరిసారంగపురం, 4-8-1985 నాటి ఇంటర్వ్యూలో చెప్పారు.

16 బాడ అప్పలస్వామి కకె.., (తండ్రి: నూకయ్య) 25 ఏళ్ళు, ఖైరిసారంగపురం, 26-5-2001 నాటి ఇంటర్వ్యూలో ఇలా చెప్పారు. “సంచారానికి వెళ్తున్నపుడు సామాన్లను గంగిరెద్దుపైన వేసి యింటిల్లిపాది నడక సాగిస్తాం. డబ్బులుంటే గనక పిల్లల్నీ ఆడవాళ్లనూ బస్సెక్కిస్తాం.. కాని ఎలాంటి పరిస్థితిలోనూ గంగిరెద్దును మాత్రం లాకీలు గట్రా ఎక్కించం... ఇది మా కులాచారం..”

17. బాడ అప్పలస్వామి, 50 ఏళ్ళు, నెమలి నారాయణపురం, 8-8-1988 నాటి ఇంటర్వ్యూ

18. పైదే.

19. గుంట బైరాగి, డబారు, 79 ఏళ్ళు, 24-4-1999 నాటి ఇంటర్వ్యూ

20. ఇదే విషయాన్ని ఉద్దేన రామయ్య చెప్పారు (26-4-1986 నాటి ఇంటర్వ్యూ).

21 చెదం[ం0ణ, కడం 1/10 19 ₹7%0 0 1061 వబ, (2 3 ౪0[ట9ట), ₹011 26 324.

22. 52౯0191 2ంక4ణ1, 96: ₹10 15 ₹710 05 866091 508816 10 ఉంరలణ వణిడయసి, +01.3,5130, 1992.

6రాతుతుతత, 545 రొశతనిగు: 0.2 నశమారయిడ, 90గ006 (21012 ₹85 11 [016గ0%8 0₹ ఖం వ్యంగ 28118000 11 106 సేశటంరే252 25412160 1౧ 940; వలల 6/160130664 06 1116821 &ఊ 60769176 ఆ6౭రం 0% 016 ఆ0౪లాణల 0గల415: 266 16 001106 ౪౫86 16 1264 *606 60008 40 2౧61 16 65085 ౪00 ౧46 66%664 46 100851 124/5: గట 001166 0000664 [6 ఈ౪6 (60 ౪0101 916 41664 01 తీం1 11940, ౪23 01980416 *1ల 906 ౪29

243

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం 5101 అడే 26 8020100200; ౧6 7111286 ౪/29 1206 ౧2౫66 2% 06 ఇ "“దష4 ంలరాగోతి44 లంతి4, 28 రామచంద్రశర్మ, వీరగున్నమ్మ (వ్యాసం), అరుణతార, నవంబరు 1979-మార్చి 1980, పే 18. 24. బి.యస్‌,నారాయణ, వీరగున్నమ్మకు ఎన్స్‌జి రంగా రాసిన ముందుమాట, పే.2. 25. బి.యస్‌.నారాయణ, వీరగున్నమ్మ (1940 మందస సంస్థానం రైతుల తిరుగుబాటు) హరిపురం, శ్రీకాకుళం, 1986. 26. మార్చు బాలకృష్ణమ్మ, వీరగున్నన్ముకు రాసిన ముందుమాటలో, 27. సర్దార్‌ గౌతులచ్చన్న జీవితచరిత్ర, వంగపండు అప్పలన్వామి, పే. 260, శ్రామిక రైతాంగ జన విజ్ఞాన పీఠం, విశాఖపట్టణం. 1990 మందసా రైతుల అక్రందన కాదది, పోరాటం వీరోచిత సాహస (ప్రక్రియ. మందసా రైతుల్లో తెగింపు వచ్చింది పిస్తోలు ఒకవైపు పేలుతున్నా తుపాకులు ఒకవైపు ఘోషిస్తున్నా రైతులు తమ మనో నిబ్బరాన్ని వీడలేదు. కొందరికి రెక్కలు తెగిపడుతున్నాయి, కొందరి తలలు నేలపడుతున్నాయి. మరికొందరి శరీరాల్లో తూటాలు దూరి రంధ్రాలేర్పడి రక్తపుటేరులు ప్రవహిస్తున్నాయి. అయిన భీతావహంలో రైతాంగం పరుగెత్తలేదు. తమపై కాల్పులను నిర్ధాక్షిణ్యంగా జరుపుతున్న వారిని విడచిపెట్టలేదు. చేతిలోనున్నది కర్ర అయినా దానినే వజ్రాయుధంగా భావించారు. గాంధీజీలా తలపోసారు. సర్కారు బానిసలను తలలు తెగిపడిపోయాయి. విషాదాగ్ని జ్వాలలు మిన్నంటాయి. అవేదనాగ్ని విజృంభించింది. 'ప్రతీకారాగ్ని (ప్రజ్వరిల్లింది. ఒక్క క్షణంలో ఆరుగురు నేలపై కొరిగిన బీతావహం చెందక కొందరికి గాయాలు తగిలి హాహాకారాలు సలుపుతున్నా భీకర సంగ్రామంలో వెనుకాడలేదు. ఎదురుపడిన సర్కార్‌ సైనికులను చావమోదుతూనే ఉన్నారు. 28. టి.యస్‌.గుప్త, మందస కాల్చులు-1940 (వ్యాసం), శ్రీకాకుళం జిల్లా స్వాతంత్ర్య పోరాట చరిత్ర, శ్రీకాకుళం జిల్లా స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల సంఘం (ప్రచురణ, నర్సన్నపేట, 1993. 29. గుంట విశ్వనాథరావు, మందస జమిందారీ పోరాటం (వద్యఖండిక) పే. 1-4, లోకం పోకడ, డబారు, శ్రీకాకుళం జిల్లా 30. _ కత్తులు కర్రలున్‌ మరియు కమ్మరీ జేసిన గడ్డపారలున్‌ బెత్తులు బొర్గెలున్‌ యినుషబీటలు పట్టిన రైతునాయకుల్‌ మెత్తని మాటలాడి పెనుమోసము తల్చిన అంగ్లసైన్యమున్‌ చిత్తుగ తన్నగ్గా తిరిగి చీల్చిరి వారును రైతువీరులున్‌, 31. నిశితాసి, వీరగున్నమ్మ (గొల్లసుద్ధులు) రూపకం, మార్చుకోసం (1996), పే 113-126 వరకు. 2డడ్న

వివరణలు ఉద్దాన వనములో - ముద్దమంచారాలు నిర్మలంకమ్మలు ఓరన్నా - వీరచెల్లి సరస్వతు భూమి కావాలని - భుక్తి కావాలని... మల్లమ్మ మందార తల్లి గున్నవ్యను తలచి. త్యాగాల తోవల్లోన రక్తవాగుల్లోన తేలి మునిగినారు ఓరన్నా-ధృవతారలయి నిలిచినారు ఓరన్నాా

39. ఈపట్టికలో 'బి.యస్‌.”-బి.యస్‌, నారాయణ వీరగున్నమ్మ కథనానికి, 'విశ్వనాథ'-గుంట విశ్వనాధరావు కధనాలకు సంకేతాలు.

38, పలాస రైతుసభల తర్వాత రాజపురంలో రైతులు అడవి నరకడానికి వెళ్ళిన ముందురోజు రాత్రి “సభ జరిపారు. గున్నమ్మ, పద్మనాభం, స్టానిక రైతునాయకులు మాట్లాడారు. మరుసటి ఉదయమే. వంద

• బళ్ళతో, గున్నమ్మ నాయకత్వంలో రైతులు అడవికి వెళ్ళారు.” అనే సభ, ఉపన్యాసాలు లేకుండా రైతుల చైతన్యాన్ని గుర్తించని ఈ వరస జాతీయతావాద కథనాలను అలాంటి సభలు జరగలేదంటూ, గున్నమ్మ బక్ళతో అడవికి వెళ్ళలేదంటూ లైతుల సాక్షాలు నిర్వందంగా (త్రోసివుచ్చాయి. ఈ సాక్ష్యులు అప్పట్‌. వాస్తవాన్ని తెల్పేవి మాత్రమే కాక, ఈ కధనాల వల్ల ప్రతిఘటన స్వభావాన్ని కల్పనలతో, తోచిన విధంగా రాసే చరిత్ర పద్దతిని సరిచేసేవి కూడా.

34. మందస రైతుల ప్రతిఘటన జరిగిన 50 ఏళ్ళకు అక్కడి రైతు నాయకుల్లో ఒకరైన గౌతులచ్చన్నగారి జీవిత చరిత్ర వచ్చింది (1992). రచయిత వంగపండు అప్పలస్వామి. లచ్చన్న చెప్పిన వివరాల్ని పొందుపరిచారు. లచ్చన్న తను “పాల్గొన్న ఉద్యమం” గూర్చి వర్గిస్తున్నపుడు అతిశయోక్తులు రావడం, ఫలితంగా ఆయన పాత్ర ఉన్నత్రీకరించబడటం జరిగేదే! (అది రచన రూపాన్ని శీసుకునేవుడు నాటకీయమూ అవుతుంది) ఇటువంటి కధనాల్లో రైతుల ఒక్కుమ్మడి చైతన్యం ఒకరిద్దరికి ఆపాదించడం,

' జరగని సన్నివేశాల్ని జరిగినట్లు చెప్పడం జరిగేవే! పే.251 లో ప్రతిఘటనకు ముందు రాజపురం జరిగిందని చెప్పబడుతున్న సభా ఇలాంటి సన్నివేశమే! లా ఐదో భాగం వివరణలు

1. ధర్మపురి కృష్ణమూర్తిగారితో ఇంటర్వ్యూ, 12.2.1967.

2. పార్చలీవురం కుబ్రకేను డాక్యుమెంట్లు. సంపుటి. య పేజి 149లో-8.1. 1970 నాడు కమ్యూనిస్టు పార్టీ, సోంపేట తాలుకా కార్యకర్తల సమావేశంలో చేసిన ఉద్యమ సమీక్షలోంచి.

౩. పైదే. పే150. “పై వ్యక్తులపై ఘటనల తర్వాత ఈ ప్రాంతంలోని షావుకార్లు బెంబేరులెత్తారు.

ఏశ5

మందస రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం బొడ్డపాడు, బాతుపురం, అన్ముపల్లి, మెట్టూరు, నీలావతి, రంగోయి, గంగువాడలోని షావుకార్లు గ్రామాలు వదిలి పారిపోయారు. కొద్దిమంది రాజీ సంప్రదింపులకు సిద్ధమయ్యారు.

4. “వెప్లవ ప్రజానీకంచే ప్రజాపీడకుడు సారె అప్పన్న ఖతం. లక్షన్నర రూపాయల విలువగల ్రామిసరీనోట్లు తనఖా బంగారం స్వాధీనం, ప్రజలకు అవ్చగింత” అనే శీర్షికవున్న కరపత్రం 10. 11 1969న మందస నుండి ప్రచురితమైంది. దీన్ని సోంపేట యేరియా కమ్యూనిస్టుకమిటీ, రైతాంగ సంగ్రామ సమితులు (ప్రచురించాయి. “సారె అప్పన్న మందస నుండి గారబంధ వరకు కొండల నడుమవున్న పల్లపుభూముల్ని విపరీతమైన వడ్డీపేరుతో గుంజుకుంటున్నాడనీ, అందుకే నవంబరు 9న కమ్యూనిస్టు గెరిల్లా నాయకత్వంలో వీరరైతాంగం ఆయనను హతమార్చి, తలను గుమ్మానికి వేలాడదీశారు” అని అ కరపత్ర సారాంశం.

క్‌ పైదే. సంపుటి ౫0, పేజి. 172, అలాగే సంపుటి ౫ పేజి 153ల్లోని కధనం. సొగటియా గౌడో 80 ఎకరాల భూస్వామి. ఈయనకు ఆవుల, గేదెల మందలున్నాయి. ఆయన దగ్గర 10 మంది కంజార్లు ఉండేవాళ్ళు. ఆయన సిల్లాయిసింగి, కొన్నాయి మాగు, అంచువ, తగుడియా, మోండే సింగి, దురైతాళో, టిక్కపడ లాంటి 20 గ్రామాలకు _అప్పులిచ్చేవాడు. అవ్వు తీర్చలేని వాళ్ళను కంబారిగా ఉంచుకునేవాడు.ఆరునెల్లకు 10 కుంచాల ధాన్యాన్ని అప్పుగా ఇస్తే, దానికి 5 కుంచాల వడ్డీ తీసుకునేవాడు. ఈ గౌడోను 13,2.1970న “పోలీసు క్యాంపు దగ్గర ఉండగనే గెరిల్లాల నాయకత్వంలో వందకుపైగా ప్రజలు (స్తీ, పురుషులు) పాల్గొని ఖతంచేశారు”

6 4౮ ముందు మణిపాత్ళుని సూర్యనారాయణ పట్నాయకు 8.1.1938న విశాఖపట్నంలో ఇచ్చిన మౌఖిక సాక్ష్యం. పేజి.22

ప్రశ్న మీకేమయినా భూమి వున్నదా? జః నాకు మెట్టు, పల్లం 50 యకరాలున్నది"”

7. 53002 కెంతర్వ, '6131 01 002%6ల006 49098 ౧౫౦21 060016 206 4 సజు[116 0౪760608 ఓ రంసడల11గ, 27 0/జ౭7౧౮౧౭/౮౮7, 01. 36, ౫౦.2, 546%గ6
8. 00.142-149, “50౧26 5116165 166281 26 6 ౧౦౧-౪10215 276 8022౪466 1000 1 ౯1021 1206 ౦9|| ర4గగ8 1186 ౧౫౦ 0౯ 066 860౧ల16౦05.. 1 క4006600021, 2 918 1128, 116 10౪24016 జం 12 415 ౪1286 15 537 20869, ౦౪6 0% ఇం 143 2069 266 1౧ ౪16 ఫ్రేజంరేక 06 16 ౧0౧-010213. ₹0766 కంగల2గ005 2820 411 6 12౧6 0610౧89 80 416 11011! 60016 11 6 ౪111286 (600212 0, 1969). గం క్రం%ల160% 02010 0210 18 20౧85 01 126 ౧25366 గంగ 928 (0 ౧0% ౯19813. 0౧6 క0262601 0401 2౧౦01ఆ 257 20063 10110౪66 ౩16 06 ౧ట60[ క్రలంల2406 ₹111ల5568 106 ౪40316 0 99.75 1౦665 10 116 0౧-౪02. (౪460౧9 0 0౧6 510216 62546, అగ 31000109 [276 2064166 193.5 &20౯6).”

246

వివరణలు 8. ఉద్యమానికి పునాదిలేని వూళ్ళలో కూడా ధనిక రైతుల మీద దాడులు సాగుతున్నపుడు ఆ వూళ్ళ కైతులు, ప్రీ పురుషులు దాడుల్లో వందల సంఖ్యలో పాల్గొనడం, చేతికందిన వాళ్ళ వస్తువుల్ని ధాన్యాన్ని తీసుకెళ్ళడం రైతుల్లో ఆ భూస్వామ్య వర్గం పట్లవున్న క్రోధాన్ని తెల్పుళుంది. ఆయా వూళ్ళలోని కైళులు ఆ వూరి ధనిక రైతుల గూర్చి దళాలకు సమాచారాన్నివ్వడం, వాళ్ళపై దాడులు చేయాలని కోరడం ఈ విషయాన్నే తెల్పుతుంది. ॥ 9 ₹/101085 0£ 0040 కేళషుంగారంం 1972 2064 ౧6 0114021 2టం104009 0 ౮౧౫1 4౬0, 1969. 10. అగ్ని కణాలు, పాణిగ్రాహి, గ.2. 18 ఈ తీవ్ర నిర్భంధకొండలో మందస ప్రాంతానికి చెందిన 30 మంది కమ్యూనిస్టు కార్య కర్తలు 1978 నాటికి చంపబడ్డారు. చంపడానికి సాధ్యపడని కార్యకర్తల్ని క్రిమినల్‌ కేసుల్లో ఇరికించారు. ప్రభుత్వం ఈ కేసులన్నిటినీ కలిపి 1970 జనవరి 16న పార్వతీపురం కుట్రకేసుగా నమోదుచేసింది. దాదాపు ఆరేళ్ళపాటు సాగిన ఈ కేసులో 1978 ఆగస్టు 6న “ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా వివ్లవకారులు యుద్ధం ప్రకటించారని, కుట్ర పన్నారని" తీర్పునిచ్చింది హైకోర్టు. శిక్షలు పడ్డ 17 మందిలో, 15 మందికి యావజ్జీవ శిక్షలు పడ్డాయి. 140 మంది పై పెట్టిన కేసులో 602 మంది సాక్షుల్ని విచారించారు. బిటిష్‌ వాళ్ళు విస్లవకారుల్ని అణచేందుకు పెట్టిన కాన్పూరు, మీరటు కుట్రకేనుల తర్వాత పెద్దకేసుగా శ్పీరుపొందిందీ కేసు మందస ప్రాంతం నుంచి దాదాపు 20 మంది కార్యకర్తలు 15 ఏళ్ళుగా శిక్షలు అనుభవించి వచ్చారు. (మరికొందరు ఈ ప్రాంత కార్యకర్తలు నేటికి అజ్ఞాతంగా కృషిచేయడం గమనించదగింది) ఎదురుకాల్పుల పేరిట హత్యలు, (17-10-77 నుండి శ్రీకాకుళం జిల్లాలో పర్యటించిన 'నిజనిరూపణ కమిటీ” రిపోర్టు నుండి) (ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పరిరక్షణ సంస్థ ప్రచురణ, 1978 14 తీరప్రాంత (గ్రామాలకు 78 లక్షలతో మంచినీటి సౌకర్యల కోసం వ్రభుత్వం చర్యలు తీసుకున్నది. రక్షిత మంచి నీటిని సరఫరా చేయడానికి ప్రభుత్వం 6 కోట్ల 90 లక్షల రూపాయల విదేశీ గ్రాంటుకు ప్రపోజలు పంపింది. మందసా రైతాంగ పోరాటాలు చరిత్ర, ముందుమాటలో మార్పు జోలకృష్ణమ్మ, పే 2, 1986. 15 మందస సోంపేట ప్రాంత సమస్యల పరిష్కారం కోసం ఏర్పాటైన 15-4-1979 నాటి అఖిలపక్ష రైతు సదస్సులో చేయబడ్డ తీర్మానాలను చూస్తే వాళ్ళు నేర్చుకున్న పారాలేమిటో చాలావరకు తెలిసిపోతాయి. 11 ఉద్దాన మంచినీటి పరిష్కారానికి ప్రజల ఎతు ఆందోళన వికటో మార్గర 2 శాశ్వత నీటి వనరులు ఏర్పడాలంటే రైతాంగం. పార్టీ విభేదాలను. విన్నరించి నమైక్టం కావాల్సి 8. అక్రమ శిస్తులు, మరమ్మత్తులు, ఇండ్ల స్థలాలు, బంజరుభూమి మొదలైన రైతాంగ సమస్యలని రైతాంగ నంభుటిత శక్తే సాధిన్తుంది. 5. దాదాపు 25 గ్రామాల రైతాంగానికి ఆధారంగా వున్న సునాముదిగెడ్డ మరమ్మత్తులు జరగాలంటే ఆయకట్టు రైతాంగ పోరాటమే శరజ్ఞాము... ఇలాంటివే మరికొన్ని మందసా రైతాంగ పోరాటాల చరిత్ర, పే.?,. 1988. 2త్య7

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

16 మందసా సోంపేట రైతాంగ ఐక్య కార్యాచరణ కమిటీ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి ఎస్టీ రామారావుకు మందసలో (28-4-1984 నాడు) ఇచ్చిన కరపత్రం నుండి.

17. మందసా రైతారీగ పోరాటాలు-చరిత్ర, పే.13.

172పే.9, 1984: మందసా రైతాంగ పోరాటాలు-(పాటలు), దా.బి.యస్‌ నారాయణ, హరిపురం, 1984.

18. పే.24, చివరిమాట, 1984-85, మందసా రైతాంగ పోరాటాల చరిత్ర, మందసా-సోంపేట మండలాల రైతాంగ ఐక్య అర్గనైజింగు కమీటి 1990.

19. 1౧64120 క0ర!655, క్పైం1 ఈరేల శట్‌టరం?66, 8-5-1983.

20. “కంబిరిగాం భూస్వాముల భూములపై న్యాయవిచారణ జరిపించాలి. సాగు రైతాంగానికి ప్రభుత్వం వెంటనే పట్టాలివ్వాలి' పేర ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రైతుకూలీ సంఘం, 20.5. 1995 కరపత్రం లో ఇలా ఉంది. ఒకనాటి ఓడల వ్యాపారులైన విశాఖ జిల్లా దువ్వాడ గ్రామవాసులైన ఈ చౌదర్లు (బ్రతుకు తెరువుకై వజ్రపు కొత్తూరు మండలం నువ్వల రేవు చేరుకొని నాటి తర్షాకోట జమిందార్లు ఎస్టేటులోని రైతులు రక్తాన్ని త్రాగి శిస్తులు వసూలు చేసుకుంటున్నా జమిందారుకు ఎదురు తిరగని (ప్రజల పరిస్థితిని పరిశీలించి, తమ దోపిడికి అనువైన ప్రదేశంగా ఎంచుకొన్న చౌదర్లు జమిందార్లకు సంవత్సరానికి గుత్తకట్టడానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకొని శిస్తుల భారాన్ని మరింత పెంచి, శిస్తులు కట్టలేని రైతులనుండి భూమిని కాజేసి రైతాంగాన్ని పాలేర్లుగా, వ్యవసాయ కూలీలుగా మార్చివేశారు కంబిరిగాం, కేసుపురంలో గల 380 ఎకరాల భూమిలో మురికుంటభద్ర (మెళియాపుట్టి మండలం), కె. మర్రిపాడు గ్రూపుకు చెందిన 180 ఎకరాల భూమి భ్రాహ్మణ కుటుంబానికి మాన్యంగా వుండేది. బ్రాహ్మణులతో పంటభాగానికి ఒప్పందం కుదుర్చుకొని తమ స్వంత సైన్యంతో వారి భూమిని స్వంతం చేసుకొని మురికుంట భద్రను సర్వనాశనం చేశారు. నిరుపేదలైన దండాస్‌ కులమును పరశురామచౌదరి సైన్యంగా మలుచుకున్నాడు, తమ పాలేర్లతో నిర్మించుకున్న (గ్రామమే పరశురామపురం (బ్రతుకుదెరువుకై వచ్చి జమిందార్లకు దళారీగావుండి భూస్వామిగా అవతరించిన భూస్వాముల చరిత్ర ఇది.

21. కేదారిపురం రైతుసంఘం ప్రతినిధి, పాడినారాయణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి ఎస్ట్‌ బరొమారావుకు 10.3 1988 న ఇచ్చిన వినతి పత్రంలో పేర్కొన్న సమాచారం.

22. 114120 50/63, ౬6 లి 26 కళలూ 9 110౧ 2 [000 ౧2౧ 600% 0 మడం0ట]8200 09 ౧ 2414165064202 షం, గంగ 7-2-1982 10 10-2-1992

23. ఈనాడు (దినపత్రికలో “గజిబిజి పజిల్‌ కంబిరిగాం” పేర 1989 ఫిబ్రవరి 13-15 మధ్య ప్రచురించబడ్డ మూడు భాగాల రిపోర్టు ఆధారం.

24 కంబిరిగాంలో ఆగని అరెస్టులు (ఆంధ్రప్రభ. 17.7.2000)

లైతులు వరి ఆకుమల్లు వేసుకోగా మొభాసాదారు మనుషులు ఆ మళ్లను ట్రాక్టరుతో దున్నేందుకు 248

వివరణలు

ప్రయత్నించినపుడు ఇరువర్గాల మధ్య ఉద్రిక్తత ఏర్పడ్డది. రైతులు తాము 227 ఎకరాల్లో తరతరాలుగా సాగుచేస్తున్నామని కాబట్టి ఆ భూములు తమవని అంటుండగా “ఆ భూములపై తమకు కోర్టు హక్కు కల్పించిందని” కంబిరిగాం భూస్వామి కోర్టు పత్రాలు చూపాడు. పోలీసులు 26 మంది రైతులను అరెస్టు చేశారు..(రైతులు తెల్లారి పోలీసు స్టేషన్‌ చేరుకొని మొత్తం రైతాంగాన్ని అరెస్టు చేయాలని లేదా వేధింపులు మానుకోవాలని వాళ్ళ కుటుంబాలతో బాటు ధర్నా చేశారు..)

కంబిరిగాంలో పోలీసుల భీభత్సం (వార్త 17.12.2000) రైతులు ఏదో విధంగా ఉభాలు పూర్తిచేసి, పంట పండించిన తర్వాత ఆ పంటను స్వాధీనం చేసుకోవాలని దువ్వాడ పరశురాంచౌదరి పోలీసుల్ని పిలిచి, రైతుల్ని అరెస్టు చేయించాడు. కోర్టులో సమస్య పరిష్కారం అయ్యేవరకు ఎవరి ఆథీనంలోని భూముల్ని వాళ్ళే అనుభవించాలని" కోర్టు చెప్పిందని, అందుకే తమ ఆధీనంలోని భూముల్లో సండించామని, తీరా పండించాక ఇప్పుడు బలవంతంగా పంట స్వాధీనం చేసుకోజూస్తున్నాడని రైతులు వాదిస్తున్నారు. మరోవైపు తన భూముల్లోని పంటను రైతులు అక్రమంగా కోయ ప్రయత్నిస్తున్నారని చౌదరి ఫిర్యాదుచేశాడు.

ఇలా ఆకుమళ్ళు వేసేకాలం నుండి కోతలదాకా అరెస్టులు, వేధింపులు రైతులకు- కోర్టు పోలీసు

రక్షణలు, పంట ఫలసాయాలు దువ్వాడ చాదరికి! ఇదే నేటికి ఏటా నడుస్తున్న కంబిరిగాం చరిత్ర.

25. శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వున్న 37 మండలాల్లో 11 మండలాలు ఉద్దానంలోకి విస్తరించాయి. కవిటి, కంచిలి, ఇచ్చాపురం, సోంపేట, మందస, పలాస, వజ్రపుకొత్తూరు మండలాల్లోని తీరప్రాంతమే ఈ ఉద్దానమంటే! మొదటి మూడు మండలాల తీరప్రాంకాన్ని కవిటి ఉద్దానంగా, తర్వాతి మూడు మండలాల ప్రీరప్రాంతాన్ని మెట్టు ఉద్దానమనీ, వజ్రపుకొత్తూరు తీరప్రాంతాన్ని పూండి ఉద్ధానంగా విలవడం జిల్లాలో ఆనవాయితీ.

26, “ధరలు తగ్గి జీడి రైతు ఆందోళన,” ఈనాడు, (15.6.2000), అలాగే, లైతు ఆశలను కొల్లగొట్టే తెల్లబంగారం'. వార్త (20.12.2000), ఏటా 30, వేల టన్నుల జీడిపిక్కల్ని పండించే ఈ ఉద్దాన నైకాంగం ఇటీవల మార్కెట్లో 500 రూపాయల వరకు బీడిపిక్కలధర తగ్గడంతో మరింత ఆందోళన చెందుతున్నారు. (అకస్మాత్తుగా తగ్గిన జీడి పిక్కలధర, వార్త 8. 12008) జీడి లైతులకు కాలపరిమితిని దృష్టిలో వుంచుకొని బ్యాంకులు, సొసైటీలు రుణాలు ఇవ్వకపోవడంతో జీడివ్యాపారుల వద్ద పంట పెట్టుబళ్ళకోసం మదుపు (వడ్డీ లేని అప్పులు తీసుకొనే ఆ రైతులు ఇలా ధరలు తగ్గడంతో ఆ మదుపు దొరకని పరిస్థితిలోకి నెట్టబడుతున్నారు. పలాస, కాశీబుగ్గనుండి పెద్ద ఎత్తున జీడిపప్పు కొనుగోలు చేసే కేరళ వర్తకులు సుశిక్తితులెన, (్రేడింగు చేసే కార్మికులతో జీడిపప్పును కేరళలో. ్రేడింగు చేయించి ఎగుమతులు చేస్తారు. ఆ శిక్షణ కాశీబుగ్గ కార్మికులకు ఇస్పించకపోవడంవల్లా, అలాగే నైజీరియా నుండి చౌక రేట్లకు జీడి పప్పును దిగుమతులు చేసుకునే ఉత్తరాది, దక్షణాది రాష్ర్రాల వల్లా, ఇక్కడి మార్కెటుకూ జీడి రైతుకు అవస్థలు ఎదురవుతున్నాయి (శీరళలో పలాస జీడి పప్పు ్రేడింగు, వొౌర్త

249

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం

27. జనశక్తి (29.9,1967), 'టెక్టలి తాలూకా వ్యవసాయ కార్మిక మహాసభ (19.9,67) చేసిన తీర్మానాల్లో రెండవది.

28. 'జీడి పిక్కల బడ్డీ కార్మికులారా! అధిక కూలీ రెట్లు, మెరుగైన జీవన పరిస్థితులు, పని భద్రత (పర్మినెంటు) కై పోరాడండి. పేరిట (ప్రజా సంఘర్షణ సమితి (పలాస-కాళీబుగ్గ) 1986 లో ప్రచురించిన కరపత్రం నుండి

29 'పైదే.

80, 'జీడిపిక్కల గిట్టబాటు ధరల కోసం రైతాంగం ఉద్యమించాలి.' సోంపేట, మందస రైతాంగ సమన్వయ కమిటి ప్రచరించిన కరపత్రం 1995.

81. వజ్రపు కొత్తూరు, హరిపురంలాంటి వూళ్ళలో మార్క్‌ఫెడ్‌ కొనుగోలు కేంద్రాల్ని ప్రభుత్వం తెరిచింది. వైతులకు రాపల్సిన డబ్బుకు ప్రభుత్వం ముందు చెక్కులు ఇచ్చి, కొన్ని నెలల తర్వాత డబ్బు చెల్లించే పద్ధతి వల్ల రైతులు జీడి పిక్కలను ఆ కేంద్రాల్లో అమ్ముకోవడానికి ఇష్టపడలేదు

82. పే. 365, శ్రీకాకుళం జిల్లా సర్వస్వం, సంపా- దుర్గం రవీందర్‌, శ్రీకాకుళం జిల్లాలో అభివృద్ధి (1995-99) పేర ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం 1999 లో ప్రచురించిన సమాచారం ఆధారంగా రాసిన అధ్యాయం నుండి తీసుకున్నది.

38 మందస-సోంపేట రైతాంగ ఐక్య కార్యాచరణ కమిటీ తరపున మార్చు బాలకృష్ణమ్మతో ఇంటర్వ్యూ 18.12.2000.

3ఓ పై కమిటీ కార్యదర్శి మార్పు సీతారామయ్యతో ఇంటర్వ్యూ, 26-5-2001.

85 వీళ్ళ దోపిడిని కమ్యూనిస్టు విప్లవకారులు అధ్యయనం చేశారు ఆ రిపోర్టులు పార్వతీవురం క్రకేను దాక్షుమెంట్లలో నమోదైనాయి. “బిసై అనే అధికారి సంవత్సరానికి ఇంటికి రూపాయి వసూలు చేస్తాడు. కందులు, జొన్నలు గంటెలు, జినుగులు పండే రోజుల్లో ప్రజల దగ్గరకుపోయి వసూలు చేస్తాడు, ఇదీ వీని దోపిడి... జిరంగి మురా బిసై స్రీ అందంగా కనిపిస్తే దానికి తీసుకువెళ్ళి పోతాడు. ప్రజలను ఇష్టానుసారం కొట్టుతాడు, సొగక్ర బిసై సంవత్సరానికి ఇంటికి 0 75లు కట్టించేదు.” (పే.47, సం,20 లో) “ల్పిన్న వంతరిసింగిలో సంవత్సరానికి ఒకసారి మందస రాజు దగ్గరి బంట్రోతు (ఉగ్రాణి) వస్తూవుంటాడు. వాడు అన్ని గ్రామాల నుండి కందులు, జొన్నలు, గుమ్మడికాయలు తీసుకొనిపోతాడు.” (పే.55,సం.]00) జమిందారీ విధానం రద్దు (1948) అయినా, దీని గురించే తెలియని గిరిజనున్ని ఆ తర్వాత 20 ఏళ్ళ పర్యంతం జమిందార్లు సాంప్రదాయికంగా కొల్లగొట్టడం ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించదు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చినందుకు గిరిజనుడికి గుర్తల్లా ఫారెస్టు అధికార్లు అనే కొత్త దోపిడిదార్లు వున్న దోపిడిదార్లకు అదనంగా రావడం ద్వారానే కాబోలు!

౩6 పౌర్చతీవురం కుడ్రుకేము దాక్యుమెంట్లు సం.౫చ్పొపే.164 లో మందస జమీలోని కెరండి, గొంత్ర, అలాగే బుడార్సింగి గిరిజన ప్రాంతాల్లో 1968 నాటికి వున్న పరిస్థితిని “మహేంద్రగిరిలో పోరాటం

250

వివరణలు చేస్తున్న గెరిల్లాల అనుభవాలు"లో విప్లవకారులు ఇలా నమోదు చేశారు. “ఆ (ప్రాంతంలో ఫారెస్టు సమస్య ఎక్కువగా యున్నాది. కొత్తపోడు కొట్టిన తర్వాత ఫారెస్టుగార్జు వచ్చి ప్రజలను జడిపించి 100 లేక 150 రుపాయలు తీసుకుంటున్నాడు. తర్వాత కోర్టులో కేసు వేస్తున్నాడు. వాడు రాగానే కోడో, కందులో, అరటి గెలో ఇవ్వాలి. ప్రజలచేత ఫారెస్టుపని, వెట్టిచాకిరి చేయించుకుంటారు. కొండల మధ్య లైనులు కొట్టడం, చిన్నరోద్లు బాగుచేయించడం ఇదంఠా వెట్టిగానే... ప్రజలు సొసైటీలో తప్ప ఇతరచోట్ల అమ్మరాదు. అలా అమ్మితే కేసు. కందులు ఇక్కడ రూపాయకు వ్‌ అడ్డలు, పైన అయితే (అంటే మైదాన మార్కెట్లో) రూపాయకు 6 సోలలు - చింతపండు రూపొయకు 8 బీశెలు, బజారు రేటు 1.70 శేరుకు” (ఈ ప్రాంతంలో గిరిజనులకోసం కృషి చేసిన ఉర్లాం మల్లేశ్వరరావును (80.7.70న), అప్పారావును (20.8.71న), అంకమ్మను (22. 12.69న), రమణమ్మను (126.70 న), ఉమాపతిలను రామరాయకొండ, రంగమాటియా, మహేంద్రగిరుల్లో పట్టుకొని కాల్చివేసింది ప్రభుత్వం).

37 1) గ్రామ అవసరాలకు పచ్చికలు, కొండలు వదలాలని, 2) గిరిజనులు సాగుచేసే వాళ్ళ మాటల్లోనే- బంజర్లకు పట్టాలివ్వాలని 8) వేరొక బీవనోపాధి కల్పించే వరకు పోడుసాగుకు అవకాశం ఇవ్వాలని 4) అటవీ సంపద స్వేచ్చగా వినియోగించుకొనుటకు గిరిజనులకు అవకాశం ఇవ్వాలని ఆందోళన చేసింది. “కాంగ్రెసు రాజ్యంలో అడవుల పెంపకం గిరిజనులను, కూలీలను, రైతులను దోచుకొనుటకే జ్పేరుతో సోంపేట తాలూకా రైతుసంఘం, సోంపేట తాలూకా కమ్యూనిస్టు వివ్లవకారుల నమన్వయ కమిటీలు 16 9 1968న ప్రకటించిన కరపత్రం నుండి. ః

38 “విజయనగరం, శ్రీకాకుళం జిల్లాల్లో ఇటీవలి ప్రజాపోరాటాలు-గుణపారాలు, పేర 06౨2010410) తరపున వసంతాడ రామలింగాచారి గారు రాసిన పుస్తకం లో ్రస్తావించబడినది (19957)

39 1965 నుండి 1967 వరకు జిల్లాలో కరువు తాండవించింది. 1967నాటికి ప్రాజెక్టుల ఆయకట్టు భూములకూ నీరందలేదు. సోంపేట తాలూకాలోని 10వేల ఎకరాల మాగాణి భూములకు ట్రొజెక్టుల నీరందక అగస్టు నాటికి జరగాల్సిన ఉభాలు (నాట్లు) అక్టోబరులో పూర్తికాలేదు. (శ్రీకాకుళంలో కరువుతీవ్రత, జనశక్తి, 11-9-1967, సంపాదకీయం) ఈ కరువులో జరిగిన, పాలకొండ, టెక్కలి తాలూకాల. వ్యవసాయ. కార్మిక మహాసభ (సెప్టెంబరు. '67) ప్రభుత్వం బంజరు భూములను వ్యవసాయ కార్మికులకు పంచాలన్నద్రి. అలా అధికోత్పత్తి సాధ్యమౌతుందన్నది. కరువు కాటకొల తాకిడికి మాగాణులే బంజర్లవుతున్నపుడు బంజర్లలో అధికోత్పత్తి ఎలా సాధ్యమన్నది అలోచించాల్సిన విషయం.

392 ఎదురుకాల్పుల పేరిట వాత్యలు, (17-10-77 నుండి శ్రీకాకుళం జిల్లాలో పర్యటించిన 'నిజనిరూపణ కమిటీ" రిపోర్టు నుండి) ప్రజాస్వామ్య హక్కుల పరిరక్షణ సంస్థ ప్రచురణ, 1978. |

390. ప్రజావంధా (1.5.1985), ప్రభుత్వ గిరిజనోద్ధరణ పథకాలు వట్టి బూటకం, పే.6., జనశక్తి (5- 9-1985) లో గిరిజన 'సంక్షేమం' కోసం చేన్తున్న పథకాలు మధ్య దళారులు" కంట్రాక్టర్ల సంక్షేమం కోసమే, పే.4. అలాగే “గిరిజనులను వేధిస్తున్న సాబకోట వి.ఎ.ఒ' వార్త (29.5.2000) లో సదరు విఎ.ఓ శిస్తుకంటే అయిదుశాతం ఎక్కువగా రైతులనుండి, వసూలు చేస్తున్నాడని, పట్టాదారు. పొసు పుస్తకాలు అందించడం లేదని, లంచం ఇవ్వకుంటే దుర్భాషలాడుతున్నాడనీ, రాబడి, కులం (్రువపత్రాలకు

పం

మందన రైతుల ప్రతిఘటన-చరిత్ర-కథనం లంచం అడుగుతున్నాడని గిరిజనులు కలెక్టరుకు ఫిర్యాదు చేసినట్లు కధనం

త96 1985 లో జరిగిన తర్గా జమీ మాజీ జమిందారు కూతురు పెళ్ళిలో గిరిజనులు. వెట్టిచేయడం, 'డల్లి మామూళ్ళను సమర్పించుకున్న ఘటన 1.5.1985 నాటి 'ప్రజాపంధా'లో నమోదైంది. అలాగే, గిరిజనులచే ఫారెస్టు అధికార్లు చేయించే వెట్టిని నిరసిస్తూ ప్రజాసంస్థలు ఎన్నో కరపత్రాలు ప్రచురించారు.

-. పత్రికల్లో కధనాలు వచ్చాయి.

3961 ఈనాడు (18.4.1991)లో, అలాగే మార్పు సీతారామయ్యతో ఇంటర్వ్యూ.

త9ట 1. షెడ్యూల్‌ ప్రాంతాల్లో గిరిజన. గిరిజనేతర సమస్య, వన్‌ ఆఫ్‌ సెవంటీ నిబంధన' సి.సి.. (ఎమ్‌. ఎలొ) న్యూడెమోక్రసీ ప్రచురణ 19897; 2. అడవి కోసం పోరాటం (భారత (ప్రభుత్వ, అటవీ విధానం ఆదివాసీ ప్రాంతాలలో సామాజిక మార్చు) రామచంద్ర గుహా, హైదరాబాద్‌ బుక్‌ ట్రస్సు, 1998 3 బితికే హక్కుకోసం విల్లెత్తిన గిరిజనుడు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పౌరహక్కుల సంఘం,' 2000 అ ఆధారంగా రాయబడ్డదీ భాగం. అలాగే 'యువతి (నవంబర్‌ 1996) లో “ఉద్యమ పురోగమనంలో ఆవిర్భవించిన నూతన గిరిజనుడు". 'రంగమెటియా వ్యాసం,

39% ఈ అంతర్జాతీయ ద్రవ్యనిధి సంస్థల షరతుల మేరకు దేశంలోని ప్రతిదీ మార్కెటు ప్రయోజనాలకు లోబర్బాలి. ఏజెన్సీని కూడా (ప్రైవేటు దోపిడి శక్తుల పరం చేయాలి. అటవీ ప్రాంతాల్లో విలువైన ఖనిజ నిధులున్నాయి. ఏజెన్సీ ప్రాంతాన్ని ప్రైవేటుపరం చేయాలంటే 1/70 అద్దు వస్తుంది. అందుకే పై శక్తులనుండి ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి పెరిగింది. తెలుగుదేశం పార్టీ అధికారంలో వున్న కాలంలో కనీసం రెండుసార్లు 1/70 ని రద్దుచేసే ప్రయత్నం బలంగా సాగింది. రెండవసారి గిరిజన ప్రాంతాల ఒక్కుమ్మడి ప్రతిస్పందన ప్రభుత్వం ఈ ప్రతిపాదనను వెనక్కు తీసుకునేట్లు చేసింది.

40. మందస ఏజెన్సీలోని సవర, జుతాపు, ఏనాటి తెగల గిరిజనులు వాళ్ళు తరాలుగా నివాసమున్న మందస ఏజెన్సీ ప్రాంతాన్ని షెద్యూల్టు గిరిజన ప్రాంతంగా గుర్తించమంటూ గత 6,7, సంవత్సరాలుగా ప్రభుత్వాన్ని క్లోరుతూనేవున్నారు..

41 పే.8, ఆంధ్ర పత్రిక, 6-5-1940, 'రాజమజిపురం ప్రీల సభ-వీరగున్నమ్మపురం అని నామకరణం" లో ఇలా వుంది. ఉత్తర విశాఖజిల్లా రైతు సంఘ అధ్యక్షుని ఆధ్వర్యంలో అక్కడ సభజరిగింది. దానిలో అధ్యక్షుడు “స్రీలకు సర్వవిధముల శాంతి విజ్ఞాపనములు చేసి, (ప్రస్తుత పరిస్థితులలో ప్రీల స్థానం, విద్యుక్త ధర్మముల గూర్చి ఉపన్యసించిరి.

42. పేజి. ఓ జమీన్‌ రైతు, 31,6,1940 లో 11.6.1940 న భారతీదేవి రంగా అధ్వర్యంలో హరిపురంలో జరిగిన రైతుసభలో ఏడవ తీర్మానం.

43. ౨86 324, 710 139 ౪10' 0 04120 సె టధగ, ఈర. వరే. 0౮[0014 (1౧) 3౩ ౪019), 101% 1969.

వ్‌2500200 2 ౮40౧౧19002 (500. 0.2. 34206132 013౬ 56120129,

252

వివరణలు తరమా వ264651. ₹ం01 041 10 16 6౪7016 0 6 ౧60016 01 ము 20100200 711296 12066 116 60116010! 1 1940. 3276 ఈం6రే 6 00116010! 264 46 001106. 8101 ఖ6 161166 0 16 ౧01106 4100081 516 ౪23 ౧౯68౧౫౧. ఉల 106టుంగరేంగ06, వెజజుం20100యు ౪/25 ₹6020066 ఇ 660౧4౧గ2042200 40 108002 ౨6 ౧6౧60౧

44. ౨186 130, 1/10 18 ₹100 0 ౯6664011 500286 0€ 4064112 వశరంం80, 01 1, 64.5401 282201, 1982.

45. పేజి 115, శ్రీకాకుళం జిల్లాలో స్వాతం(త్ర్య పోరాట చరిత్ర, మొదటి భాగం, 1993.

46. “06౧ (06 2000390066 ౪28 5880020966 2921050 ₹/2౯ ఆగం ₹ెరేడ167ట4 ₹/23 ఉం౧6 ౪15 6160166 2822108 6 80*7లంగల01 10 [02253 ఖంగు... ₹0%6 )4686- ౧6౧౬ 6150108653 116 “4202004 ౮216401161 ఎజి” 520 5101481 32, 606 ౪13 ౧౦ ౧60601 0 శెళ206252 22100621 నెశటార2024' 50 0%. 216 910820 45 [21966 2821050 31490 ౧16... ₹/ జల 01 16 0010100 20 2 0016616 3 0 & ౧260221 60220406 206 1000 044 0% 16 గీం8రంణ 5608816" 523/5 520 ౮0౧- ౧౧1466 600౯6 5180664 0 కగ0ళ౪16401008& న య ప! 1౬.546002%20, 62066 2.12.1976.

48. పేజి 5, 1.4.1994, ఈనాడు (దినపత్రిక), రైతులకోసం ప్రొణాలొడ్డిన వీరనారి గున్నమ్మ (వ్యాసం).

49.శ్రీకాకుళం జిల్లా రాజప(త్రం, నెం, 217, 31.8. 19888.

50. కొర్ల వీరన్న చౌదరి సమాచారం-రాజమణిపురం మున్సబుగా 1984 వరకు పనిచేసిన ఈయన అధ్వర్యంలో ఈ సమావేశం జరిగిందనీ, పేరుమార్పును. అంగీకరించకుండా (గ్రామస్తులు తీర్మానించారనీ చెప్పారు.

51. నాలుగో భాగంలోని 38వ వివరణ చూడగలరు.

52. తెలుగు స్వాతంత్ర్య సంగ్రామ చరిత్ర (కృష్ణాజిల్లా స్వాతంత్ర్య నమర యోధుల సంఘం ప్రచురణ) రంగాగారి గురించి ఇలా రాసింది - “1940లో శ్రీకాకుళం జిల్లాలో మందస ఎస్టేటులో రైతు ఉద్యమాన్ని నడిపినందుకు ఒక సంవత్సరం కరిన శిక్ష 600 రూపాయల జరిమాన విధించారు పే. 159.

253

అనుబంధం

1. శిస్తు సెటిల్‌మెంట్‌ కోసం మందస రైతుల అర్జీ ప్రతి (0 యం ల! నిదాన లమయమొనై పు తంటా కోదళీం నాధ న అరా ర్ట స ల కచ 6 వాజి మూ తె శ్యోవోసోంచ్చో న న శా యల కన వ న లాం మోపారు బాసి ఆయ సంిస్త రేకులు 4) శ్రే ల = కష చశ్యు కుంటు సుదుకం షరి సుకుఖు న్‌్‌ ౮5 బేలవాట్యేయేయుల్ళు చప ఉం ఇపెయషుతునేళి గాము భిస్ట్రచ్త మెం న స్టునెర్యి మకారం యుల మోటా ఆజుకంి, కికాళ్ళు! 6 ఫ్‌ ద వ రకర = ళీ థయి (6. ల

(జు మంలట్యా్రీ ఒమంచ్తయవాాళో పదిన రృుళ్ళళిక 6] స్వారి కియా 'ుక్లం ! సై స్శూుజేకి బైన చికు తోన్చముణాం అయుం కుల ప [కు సశ మం సదురింత కం గాకు-'

(ట్ర ముశాంయోయిమెట్టు భ్వీబ్ర ఇ౮యములు మారాలా 1 స్య లోతుకు ఇం-ల పం, వు లు,ఘాలాతాంచోకుంకో వబాహారుంయులు నటుని బు లా దా లయలు ష్పుర్ప[ ఏసు సంద్ర యవాాకు కూంంకుంకు వోటు టీం *లాంక్యో ౧౬? వజ శా ళుక్రునతా సైఆగలీల్యా పెం ఘటూపయి మ షం గారియం గట ముష్టి గో శోళ్లీం, నోయి ట్రీ బాజబాక్సు రీవోళ్యమెం ము ఆరలముట చా లె మాం మనల జుపిద్‌ం మమ్ము కనా పోగుల రుల తు సుకం కనవా కసూ చో " ఎటట ఎ గం త్రనాగాల

శా శల్యక్య(లశానీ గాలాచ్యూడుడి ఆలీ శా యం 9 గొకాఆవణకి వధదట్రైఅవై త వ్య న. ల్టోలలి , మావు టల శ చ ఈ అలానా ఇ , 255

ణన శాజం ఆంగ్రూస్చ్రైణా ఇన. యూరి రులాజాయమ్నర్ర[్ర వాత 1 రన్న సు కాగాంని ఆజాత్‌! ఇస్టాలన్టీ ఇల కా ౧ంజిరంపీ. పి ల్నంచ కా జంచాద్రో కె ర౭స యనిన ర. గర్హలా య క్యత్టట ా లు ఆక్తుళ్తమలాత! వం ఆ బ్ర రానా పం అదాశా వచ్చిసోాాటి అ +వంజులాత 256

అబీ మ, అనీ అలి 11. కిసాన్‌ సభలపై మద్రాసు ప్రభుత్వానికి అధికార్లు పంపిన రిపోర్టు

తీింగ21120 __| ౧౩6౦6 0గఅ గాఅ[ం 1౧ ౧౫౫ 18251 /600గ06€4||-1౧612 నం౭॥ 60౧౪౬౧6 ౧ఆ|6 21 [81352 1౧ ౪128620262గ) ఉ5010 26 06 అ6 0111260. & 1 (600% 0" 116 ౧066661౧95 1185 ౧౦౪/ 066౧ 18661/66,

0౧2442౧6 254 116 66౧౯౪! 53060౪౧౦] ౧గా66 3౧ 4||-1౧6414 సం౭॥ ₹/0%1100 60౧౧౧౧6౭ 40౯1940 2౧6 6366 ౪06 6501060౧ ౧౯06600/28066 8806 50[2౧ $1౧901 0116 గింగ౧80 ౪/25 66666 5/251606౧61౧ 66 ౧1266 058౧౮6] 6301210030 ౪/౧౦ ౧86 0660 2//65496.1066 ' ౪66 ౧౪9116 ౧౭6౧౦9 ౦౧ 2640 3౧64 27641 ఈర తగ63గ66 0% 15,000 2౧6 4,000 "6506076106 6601660౧ ఆ౧966 0౪6౯2 ౪166 186 06౧0 త౧1-23గ౧౧|౧62గ,2౧4060౪80౧6౧0 8068౯ 2౧6 2౧1-60౧0/655 గం౧64109. ల/౪66 రేణగంర 1 16 09)60110౧2916 86 ఆ60612౧౧860౧/ 12౧౮4366 ౮5643112 50681151 5066016.106 ౧౭౦౧16 01౧613 ౪౬౯6 5216 10 [౧2౪6 3౧ ౧3116౧0016 ౧౦౧ 1౧ 46 18౧6 0 1౧613 సల ౧86 0660 990664 ఊట 0/ 6 8/690 60౪౭౯౧౧6౧౯ 10 231626 8౧6 013౧066 ౪/౧౦ ౧౦౪ ౧౮|60 అ1011406 ౧౫||||0౧:. [06 8/40 ౭౧6 [6౧౦ ౧36 513గ66 81 1౧612115 ౪2110 ౧౬66౧4 161 0660 92105 06416 776207 0౪81521165, 10 ర65౯/0౫ 116 50౪66 ౮౧1౦౧ 2౧6 10 ౧౭/0604316 ఛ16 9166/ 01061215 2౧6 గిగ13౧5. 00664100 ౪89 (260 10 16 ౪౧౦1౮౩18 00గ౧౧౧౫౭౧౮6|౧౩ 0₹16600[0౧)1616500/065 0006 ౧6252[06/ [07 16 ౧౧౦౦౭౦0౧ ౦416 ౪౭1 3౧610 116 [౧6౪ 5011 0౧60366401 3౧6 17065౧) ఈ1॥80066 0 106 60౪6౫6౧6 3934051106 క8౧5. ౧6 (10305 01 42౧6253 ౩౧6 0616 2/625 ౪ల౭ ౦౦౧౩౧౧13666 0౧ అఆ 553గ66 (006 12౧6410/49 50666060 69206 [1౧65468 ౧౧266 0౫ 1.6. ౧8౧9౩, 1౧౦౮14160౧ 802010 48606680౧6) గ౭గ31100ప0306 60౪8౧౧౫౭౧౯ ౧276 6661666 (0 ౧౦96668106 1246 2౧6 8/6 00210106 ౩ 106 [000% 0% ౪28౧145 50666) 5ఈ0/6 6666109 *౧6006 10 ౧05666 ౧1౧0౯౧౦౬ [2౧02 ౧8531626) 0౧ 131166. [0 గగ 2010౧ (5 0౪09 12880 8031౧5 ౧1౫ ౦౯ 2021౧58 సోనం్రం 6 ౪౧౦56 506600 25 ౧౦౬85 026 2 1160601ఆ9.06/61.0 41౧0002166౫/ 12660 1౧0గ౫ 60౪6001౪౧1 1౧6 25606) ౧600)6 23 50[20 51001, 861481] 8౧61064131 20౧8 46210 366౧6 016 (1౬౭4౧౮. 16 06౧21౧9 020 అం 03 2202106421 36116 ౧66౪౧6 0౧ 46 274 ౪85 0000101066 9౫ 2౧ 0/66 ౪౧౮6 560100 144, 61౧1౧31 ౧౧౦౮666416 6066 1౧6 ఆ[0/ 05 ౭౧0౪2 04/౧6 11 5669490౧06 61512౧66 8422 107 06 ౧౪౭4౧9.

1165066016 110౪00 2౧512166 340 6109౪ *ఆ6 000200 ౧౦ ౪౧6ఆ006 0౫7 1626616౧02 ౪1101) 0015150664 12796 0 11%6216 ౧/౦౪ 206 ౧1-410 ట060 వ4ం40బ/ ౮63166 3 99౧6031 1707655100 1౧2606 22౧1964241 ౧/౦౪ ౧666 ౧౦౬౧0 ౧8) 10౧96 8౧10100 (0 06 23010626 06630656 16 12౧6 2౧6 6౧0656 061000 (0 16౫ (46 ౧౦౪).. "

0660౧12906 [౧868 61/66 3౧6 ౯2016 560661 1% 416 11206253 220210630/4060 116 ౧౦1166 ౧36410 ౦0౧౦౧ [16 151111౧౮ 5 ౪1366 1౧౦0606109 8 *ంగ6౧గ[6/6 [౧46 066౧ 6150౪16 0౪6 [07650

257

1906 060476ఆ) 16 గ/౦౪ ౧౮6 221౧64౯0 50౧16 1౧6.౧6 ౪11306 15 ౧౦113 గంగ) 9౩1292 ౪166 ౪16 60౧96౧68 ౪35 [అర 206 8౧౫/ 0106 ౪||129ఆ ౧౭6 ౩66౧666 1. ౦౦౪ 28 0291 11346, 3105606311 1౧501766 07 ౪46 0ల/ (1౦6౩౧౯ల/ ౧86 069) (016 816 (60౧౪6౫64, 6 ౪189ల 6164006 206 అ౭౧ 919 ౮66 1౧ 96 223101౧630: 0660౧ ౪63౩౦6 113/0) 2౧ 200/6 ౩గ6౧౧౯౫/౭౩ గా౭౮6 0౫ €6 గిలఅఅ౮6 0గ1ం05 10 56126 €6 ౫8 ఈ 0౧ 19౪401! ౩ ౧౭గ0/ 0% 24 ౧0౧9౪౩0165 ౪10) ౭ 540-1౧90600! 1౧9౧66౦? 3౧6 ౦౭౧౪౧/ 56091౧1666 01౯01164, 116 ౨౦1౧1 ౧129156266 8౧౮ 5€0-గ130150216 ౪/6౧ 10 116 ౪111396 ౭౧6 265066 7 1౧01626465. & 0౪0॥ 0౯౪06 ౧౦166 ౧29” 1001 116 8765626 గల) 10 46 31 ౪/016 106 113015602065 206 116 [651 046 01166 03/16/6466 ౪1 116 ౪111396౧. 0౧ 116 560664 0"081.4%6 90౧6 ౪006౪15 ౧81౧ ౧2గ/ఈ47౧96 10443169 116 ౧036.10 06 ౧౭౩౧౪౧16 8 08గ0/ 0 ౪11205 ౧౩6 (604166 116 ౩గఆ666 గల). 8860౧ 161 ౪8౫ 080 10 116 ౪1306 రల గత46 ౧1210 ౧0168 ౧8గ/ 866 5 01016 ౧౪౧ ౪66 7620064666. ౧6 ౪113065 ౧౮౧౨౪౧౧౩ 2600046300 062౧౧6 41162150100 3౧6 16 ౧౦166 (0గ౧66 8 ౧౦|[0౪/ 500364 106౧6 116 ౧౧౦౦౧6, ౪౧16 శల 0216166 గగంఅ 0౧ 16 5406400811, ఆం౧4311- 16 ౪11306౧5 ౧౫66 85 10 డెళడయ 866 1610౧6౧8 0"46 ౧౦|061166 28006610 ౧0౧౪౦||66 5006, 51000100 116౪113963 0౧ 1215166. 1% ఈ6 ౧౭౩౧౪16 16 1627 (2౧% 006 ౧0166 ౧86 066) 18/66 2౧6 [86 20026౧4 010160 ౪0 ౧ 65016620౧6 164 ౧07106 026.16 ౪120665 ౭గ2ర666 46 142960289 ౭౧6 ౯01166 064635 ౪0౧ 06106. ॥

౧6540-014190021 1130429 8౧64 0౪౦6౮ 58061౧16౧6ఆ౯౦ ౧౦|| 4 ౪6 1౧6౧66 1౧ 116 ౧636 3౧6 116 1౧59౧66006 ౧౫ 01068. 16 8006365 10860116 10౧1౧2౧8 0 ౧01166. అ౭౧1 (0! 1] ౧0౧౩016 (౧6౧ 001666 106 166100 600౧520165 5660) 10 [౧8౪6 1/66 1౧61561౧ ౧2160 31 (౧6 ౪118065 ౧650100 శఆగ 3౧౮ 50 53766 60006౪6. తీ1(006116౯ 2000416 50 9106 ౪66 ₹/66/6501400 10 16 ఆ 01/6 ౪130ల 2౧6 561063 1౧|4గ/ల౮1౦ 4 ౧౧౦6. 110 6060100166 ౪*ఈ6 8130 (౧౮/66 2౧6 ౧4 6౧౧౩1౧66 1౧ 1౧161౧0.

1065103601 5 ౧04 ౧6168062 ౧4౫56౯౦365 ౧3౪6 066౧ గ౭646.)06 0156161 1309151312 ౧అ|6 2౧ అ౦610/ 1106614660 2౧6 116 ౩000౪6౧ లక ర్ర1౪/6౧ 15 535664 0% ౧15 [600గ 06 60౪౪౧౧౫౯౧1 ౧౦0౪౯46 316 ౧౦౬ :215166 18646 200% 10 616 1055 600౧౯౦] 0౪౬ 116

౧01166 [25 06౪ 1|| అధ121౧668.]06 26 24100 3 గగల ౧00% 3౧6 ౪/1 60 666646

గల 8 ౧66!166౧6౪1౫/ 50006164 06 ౧66.

లర ౫ 0౪/5 5106౭121) (56), (90) గంగ, 1940.706 110౧౦16 1౧౬ 60౧౧౦: 50110, 1౬,165. 560913౧/10 116 60౪౪౧౧౬౧౯౦ 1౧614 (10౧౪ 0690౧౧౧6౧౬ 258

111. ప్రతిఘటనపై గుంట బైరాగి జ్లాపకాలు జీ కూ దెం

నా పేరు గుంట బైరాగి... ఈ మార్గశిర మాసంవస్తే సరిగ్గా 80 ఏళ్ళ వయసు అవుతది... గుంట బుదియాడు మా నాన్న ... అడి పేరు చక్రపాణి... బుదియాడు అనేది ఒరియాపదం. “బుద్ధియా' అంటే బుద్దిమంతుడని.. ఒరియాలో..!

ఆ వేళ ఏమిటయిందంటే.. మొట్ట మొదట రాజపురం వాళ్ళు రామరానముకొండకెళ్ళి కర్రలు తెచ్చారు. భుజాలమీద మోసుకొని. అదెప్పుడూ.. ఇక్కడ కిసాను మీటింగు జరిగింది. అయిదు దినములు. సహజానంద సరస్వతిగారు, పొట్టాయిన, ఓల్లేఖుమళం, ఒంటి పంచకట్టాయన ఇక్కడ సుత్తీకొడవలి జండా ఎగిరేశాడు. ఈ మెట్ట మోదనే మల్లిపెద్ది రాధేశం ఇప్పుడున్నాడు మందసాలో. పట్టు సాలాయన. అతనూ పద్మనాభం, మేమంతా గాడిద మోద రాజు బొమ్మెట్టి, రంగేస్తి ఈ వూరంతా తిప్పి, ఈ తోట్లో

• ఇదంతా పెంట గున్నయ్యగారి అంటు మామిడితోట - ఈ తోట్లోనే కాల్చేశాం ఆ బొమ్మకి...

అప్పుడు ప్రకాశం పంతులు, వెంకట్రావు పంతులు, మందేశ్వర శర్మ వుల్లెల శ్యామూ, రామలింగయ్యా ఇంకా పెద్ద పెద్ద మడిశి చాలా వొచ్చారు. రంగా గారూ వచ్చేరు. గౌతు లచ్చన్న గారు ఆయనతోని వుండేవాడు. మరి మానాన్న గారు (గుంట చక్రపాణి) ... ఇతను కూడా వున్నాడు.

అపుడు నలఖై చిల్లర వయసుంటాది పద్మనాభం గారికి. ఎందుకంటే మహంతి గుండుకూ (నారాయణ - బాలిగాం) పద్మనాభం గారికి సంవత్సరం తేడా వుండొచ్చు. అపుడు నాకు ఇరవై ఒకటో సంవత్సరం. మా నాన్నగారికి యాబై.

కిసాన్‌ సభలకు సవరోల్లు ఢంకా కొట్టుకొని వచ్చారు. లొత్తూరు సవరలు. రామరాయకొండ సవరలూ వచ్చారు గానీ, లొత్తూరు వాళ్ళే ఢంకాలు కొట్టారు. మల్లిపెద్ది మేమే రాజు బొమ్మ తిప్పాం.

అప్పుడు గిరిజనుల కోసం ఎవలు పనిచేసేవాళ్ళో అవన్నీ నేనెరిగి వున్నానా...! మనోళ్ళు రైతు సంఘం వాళ్ళు) మాత్రం నిత్యం కొండలకు ఎలుతుండేవాళ్ళు. గడియారానికి కీ ఇచ్చినట్లు అళ్ళకు చెప్పుకొని వస్తుండేవాళ్ళు (నవ్వు) ఆలా అల్లు గట్టి అయ్యారు.

కిసాను మీటింగు జరిగిన తర్వాతను చెరుకు వండటానికి కర్రల కోసమని రాజుగారి కొండకు బళ్ళు తోలినాం. మా బండీ వెళ్ళింది. నేనూ, మానాయినా వెళ్లాం. అప్పుడు మొత్తం అరవై అయిదో, డెబ్బయో బళ్ళుంటాయి. కుంటుకోట, రాజవురం, పుచ్చపాడు, బాలిగాం, డబారు, మదనాపురం కూడా! మదనాపురం, వరద రాజపురం వాళ్ళు కొద్దిగే కాని మిగతా వూళ్ళ బళ్ళే ఎక్కువ. ఏితాతొళి వాళ్ళు అలావెళ్ళి పోతారు కొండకు, బుడంబని అక్కడొక చెలకున్నది. అదిప్పుడు బుల్‌డోజర్లతో కొట్టి సవరలకు భూమి చేసిచ్చారు. ఆ చెలకల కర్రలు కొట్టి బళ్ళు తొలకొస్తున్నాము. పుల్లలు, ఆకులు వగైరా పొయ్యిలోకి వేసి బెల్లం వండడానికి,

అప్పుడు ఏమిటి కారణమొచ్చిందో ఎవడు ఎక్కడ కొట్టినాడో గాని ముందు బళ్ళకు అడ్జేసినారు. అయితే బళ్ళు ఎక్కడ నుండి...! రాజుగారి కొత్త మేడ నుండి -అదే కోనేరుంది కదా. అక్కన్నుండి- హైస్కూలు వరకు . ఇవన్నీ బండెనక బండే. అడ్జేసి కత్తులు గిత్తులు తీసుకున్నారు. తీసుకోగానే బళ్ళు దిగినారు రైతులు. గుడ్డాలు తీసినారు. బళ్ళోలు గుడ్డాలు కత్తులు తీసుకొని ఎళ్ళేసరికి ఆళ్ళు సింగద్వారం తలుపేసినారు. ఈ గుడ్డాలతో, ఇటుకలతో సింగద్వారం మోద కొట్టడం. అక్కడున్నోళ్ళు బంట్రోతుల్ని తోలుకోని లోనికెళ్ళిపోయినారు. అదెప్పుడు ... కిసాను మీటింగు జరిగిన తర్వాత గద ఇది. ఈ రాయిటింగు కేసు.

259

అపుడు రాజపురానికి బస్సులు ఏటెళ్ళవు... గోర్టి (దారి)లోన పోలీసులు మరి దేవేంద్ర పట్నాయుడనే పొడుగు జవాను, పోలీసులు, యస్పై, మేగ్రేటు, శిబి చక్రవర్తి అనే సబ్‌ కలెక్టరు .. కుర్రాడు, అతనికి ఇరవై రెండో, మూడో... ఇంతే వయసు... అతనొచ్చాడు. వచ్చి, బెయిలు తీసుకోమన్నాడు. వచ్చి అందరికి బేడీ లేసుకొని రోడ్డుకు తెచ్చాడు. తెచ్చి అక్కడున్న కారులో పెట్టేశారు.

ఆ రోజు సోమవారం... మా నాయిన సచ్చిపోయినాడు ఆ రోజు పిండాలు పెడుతున్నాను అందుకే గుర్తుంది బాబూ! ఆ రోజు మందసలో - దారంటా సంతకు వచ్చేవాళ్ళూ పోయేవాళ్ళే... అప్పుడు నడకే ప్రయాణం.

అప్పుడు నేనూ, గూడేన కంసల్య అనే ఓ అమ్మ వుండేది. ఆమె కొడుకు ఆవుల్ని కాస్తున్నాడు. “ఆ మందస దారిమీద... ఇప్పుడక్కడ బస్‌ స్టాపు, మర్రిచెట్టు వున్నాయి కదా.. అక్కడ! అక్కడ అమె "పేడను కూడేస్తున్నది. ఆడు అవుల్ని కాస్తున్నాడు. నేనున్నాను. నాతో మరి నలుగురు పిల్లలున్నారు. ఇంతట్లో రాజపురం వాళ్ళు అ గోర్డవెంట పరిగెత్తు కొస్తున్నారు. బేడీలు వేసిన వాళ్ళను ముందు పోలీసులు తోలుకొస్తున్నారు కదా! వెనకనుండేమో వాళ్ళు కారాపండి.. కారాపండి . కారాపండి అని శకేకలేస్తూ పరిగెత్తు కొస్తున్నారు. మా వాళ్ళు కదా అని నేనూ, ఆ యమ్మా ఆ పిల్లలు కల్సి రోడ్డుకు అడ్డం కూకున్నాం. కూకుంటే ఆ కారు గుర్‌ గుర్‌ గుర్‌ సేస్తది. మేమెళ్ళము... మమ్మల్ని కుమ్మించేస్తాడా.. మేము లెగము. అదీ కదలదు. అప్పటికి మా వాళ్ళంతా పరిగెట్టుకొచ్చున్నారు. మగాళ్ళు కారులో వున్నాళ్ళను బయటకు లాగేశారు. ఆళ్ళు ఎల్లిపోయినారు కారుండిపోయింది..

అప్పుడూ ఆ చుట్టూ మళ్ళళ్ళల్లా జనమే. ఆళ్ళను లాగుతావుంటే పోలీసులు ఏంజేస్తారు. చుట్టూ వేలకొలది జనమైతే. ఏటి అడ్డుతారు.... అప్పుడు చాలా సేపు పాలాల్గో నిలబడే ఘర్షనా.. అప్పుడు కలక్టరు చెపుతాడు. 'నేను కొత్త అపాయింటుమెంటు. టెక్కలిలో నాకు ముందేశారు. మోరగ్డేస్తే నాకు ఉద్యోగం పోతాది.... నా మాట వినండి. మోకు ఉపకారం నేను చెయ్యకపోతే భూమి సాక్షి అని ప్రమాణం చేశాడు. మెగ్ట్రేటు - “నాకు ఆరుగురు ఆడపిల్లలు. క్రిస్టీనువాన్ని. నేను అబద్దం ఆడను.

మోకు ఉపకారం చేస్తాను. మేలు చేస్తాను. మామాటినండి. ఏడుగురికి ఏడుగురు మనుషులు మాతోటి రాయండి (రండి), మందసాలో మికు బెయిలు ఇచ్చేస్తాను. కేసు ఇక్కన్నుండి నడిపిస్తాను. కేసులో మోకు ఉపకారం చేస్తాను" అన్నాడు.

అయితే పద్మనాభం గారూ వాళ్ళు ఒప్పందమై కాగితాలు గట్రా రాశారు. కాగితాలు అవీ రాసినప్పటికి సాయంత్రం అఆయిదయిపాయ్యింది.

ఈ లోపు - మహంతి గుండు (నారాయణ) అని మావాడే. బాలిగాం. చచ్చిపోచాడు. అతను వచ్చాడు. తర్వాత ఆయనా మావాళ్ళు కల్సి ఏమిటి పనిలేని కాగితాలు రాస్తున్నారని ఆ కాగితం లాక్కుని చింపేసినారు. ఇంకేం సాయంత్రం అయిపోయింది. అప్పుడు కలెక్టరు గారేమో... ఏమి చెప్తడు. తుపొకుల్ని ఢాం ఢాం అని పేలించినాడు. పేలించగానే ఈ ప్రజలు ఏటిసేసినారు. ఆ పక్కన చెరుకు గుడ్డి వుంది. దాని ఎలుగు కోసం కర్రలు పెట్టినారు. ఆ బడితెలు పట్టుకొని పోలీసులను కొట్టడొనికి పోయారు. ఆ కొట్టడంలోనే ఓ పోలీసు చచ్చిపోయినాడులే.. వరదరాజపురం బాడ ఈశ్వరప్పకు ఒక రాయి తగిలింది దబ్బున పడిపోయాడు బట్టిలో.

స్‌ు ఈ లోపు... తుపాకీలు కాల్తున్నాయి. గున్నమ్మ నా పక్కనే వున్నది. ఆ గున్నమ్మకు రోడ్డు ఇవతల, ఆ గోర్డ పక్కన ముప్పయి సెంట్ల మడి వున్నది. దాని కన్నోరు ఇచ్చింది. భర్త చనిపోయాడు. 260

పక్కనో కాలువున్నది. తట్టతో పేడెట్టుకోని రోజు తెచ్చి ఆ గుడ్డిలో వేసుకోవాలి. అది తెచ్చి ఏసేసింది. చుట్టు జనయిన్నారు. జాతర్జాగా వున్నాది. అది తట్టట్టుకోని నిలబడి వున్నాది... నేనున్నాను గున్నమ్మ పక్కన.

అక్కడ ఆడు ఢాం ఢూంమ్మని పేలి చేశాడు. ఈ గున్నమ్మకో గుండు తగిలిపోయింది..అప్పుడే గొర్లె జగ్జయ్య పడిపోయినాడు. కర్రి కాళోడికి దెబ్బ తగిలి పోయింది. అప్పుడు మా నాయిన కలెక్టరుతోని వాదన చేస్తున్నాడు... ఏమిటో వాదన చేస్తున్నాడు... అక్కడ కర్రలు తీస్తున్నారు. ఇక్కడ వాదన చేస్తున్నాడు. నేనెళ్ళాను అడికి. ఓర్నాయనా! ఆళ్ళు చచ్చిపోయినార్రా! ఎళ్ళి పోదువురారా అని చెప్పి, దుబ్బున పారిపోయినాను అంతదూరం ... ఈడూ సచ్చిపోతాడు. నేనుంటే నేను కూడా సచ్చిపోతాను. కాల్బేస్తారు ఈళ్ళని నేను అ దుక్కు (దిక్కు) ఇటు... అగ్నేయ మూలం... చెట్టున్నాయి సూడండి ఆ చెట్ల దుక్కు షారిపోయాన్నేను. పారిపోయి, ఓ సెట్టెక్కిపోయి సూత్తన్నాను. "

ఈ లోపు, మా నాయినాను వాళ్ళు కొట్టినారో. ఈడు కొట్టినాడో.. మరేమిటయ్యిందో తుపాకితో కొట్టినారు. ఈడు పరిగెట్టుకొత్తన్నాడు. ఆడ పెద్ద మడొకటున్నది. ఆ గోర్ల దరిన. ఆ మడి పక్కన.. మూడు దెబ్బలు పేలినాయి ఆ దెబ్బలు తగిలినాయి. వీడు పడిపోయినాడు.. ఈడు పరిగెట్టు కొస్తుంటే అలు కాలుత్తున్నారు. మావోడు నారాయణ అనేవాడో ఓ దిక్కు పడి పోయినాడు. నేను అప్పుడు సూళ్ళేదు... ఈ రాజుపురం ముగ్గురు మాత్రము నా దగ్గరే వున్నారు. ఆలు ముగ్గురు పడిపోయినాక మా నాయనకు ఆ ఫలానోడు ఫలానోడు చచ్చిపోయినారు ఎళిపొద్దు రారా అని పిల్చినాను.. నేను పారిపోయిన తర్వాతనే ఆళ్ళొచ్చినారు. ,

ఈ శవాలకు పట్టుకెళ్ళిపోయినారు -మందస కోటకు. తెల్లవారెసరికి పోలీనులు బీలీసులు దెంకొచ్చినారు. నెనెళ్ళిపోయి చెరుకు గుడ్డమ్మట అక్కడంట దాంకోనున్నాను.

ఈ లోపు గూడేన కూర్మయ్య అని అపుడు నాయుడు రాజవురంకు. అతను ఇంటింటికి వచిశు చచ్చిపోయనోడికి ముగ్గురు కొడుకులు. ఇద్దరు మేజర్దు ఒకడు మైనరు అని చెప్పాడు. మా ఒన్న తమ్ముడు... గుంట విశ్వనాధం అప్పటికి నాలుగేళ్ళవాడు. నేనూ మాయన్నా ఇద్దరం పారిపోయున్నాం. పోలీసులు అత్తున్నారు. పడుతున్నారు. తీసుకుపోతున్నారు. జీపులకు కాంగ్రెసు జండాలు కట్టుకొని వచ్చేవోళ్ళు.. ఆ జీపుల్ని చూసి జనం చేరేవాళ్ళు. పోలీసు జీపులని తెలవంగనే పారిపోయేవోళ్ళు.

ప్రకాశం గారు జీపులోవస్తే పోలీసులనుకొని ప్రజలు పారిపోయారు. నేనమ్టాడు లేను. అప్పుడు ప్రకాశం గారు మా వూరు మండపం మీది కొచ్చి, మూడుళ్ళకు మడునుల్ని ప్రంపించ్చి కబుర్లు పంపి రప్పించాడు. మరి మిరు జడవకండి. నేను ఈ జాయనే విశాఖపట్సం వెళ్తాను. చార్జీషీటు కట్టకపోతే చూస్తాను. తెల్లారితే ఈ ప్రజల తిండికెవరు కొలుస్తారు. మోరేం జడవకండి పొమ్మన్నారు. అందరు వచ్చారు. నేను మోడా వచ్చాను. మాయన్న ఒరిస్సా ఎళిపోతే, బారువా దగ్గర గొడియా గట్టు దగ్గరున్నాను. దినమంతా సముద్రం మీదికి సాహలకోసం వెళ్ళి పోయేవాన్ని సాయంత్రం గొర్రెల కాసేవాడిలాగ దుడ్డు పట్టకొని గొడియా గట్టు కెళ్ళి వచ్చేనాన్ని.. 25 రోజులున్నాను.

మూలపాలం కర్షం గిన్నె కామయ్య రెడ్డి. అవూళ్ళో కార్డి మా మామ కొర్ల బలరాం చౌదరి. ఆళ్ళ సాయంతోనే కేసులో నాపేరు లేకుండా సూసుకున్నారు. అదేలాగంటే ...

... కారుల్లోంచి వెళ్ళిపోయిన రైతుల్ని మరి పోలీసులు పట్టలేదు. ఏటి పడతారు బాబూ. పోలీసులు పది మడిసో, పన్నెండు మడిసో, సబ్‌ కలెక్టరు, మెఫ్టేటు, సబిన్‌స్పెట్టరు... జామోనుకు రాశారు అ

261

పారిపోయినోళ్లకే. ఆ జామీను కాయితాలు పట్టుకొని ఆళ్ళతోని రాజీకి సిద్ధమైతే ఈ యెదవ కాగితాలు సింపేశాడు. కాగితాలు సింపేసినాక కలెక్టరుకు కోపమొచ్చింది. ఈడి సేసిన పనికి ఇంత పెంకితనమా అని బెదిరించినారు బెదిరించగానే ఈళ్ళు రేగిపోయినారు. కందిరీగల్లాగా ఆళ్ళు పదిమందో పన్నెండుమందో అయితే వీళ్ళు వేల కొలది జనమైతే ఎవడికి అడ్డుతారు, అరెస్టు సేస్తారు. ఆ బేడిల్లో పారిపోయిన ఏడుగురిలో జెగ్గయ్యు అక్కడే సచ్చేపోయినాడు. అప్పుడు మరి ఆళ్ళు దొరకలేదు. తర్వాత పట్టుకున్నారు. తర్వాత ఇనపటోపీల్తోటి ఒచ్చి అళ్ళను పట్టారు.

... ఈ బేడీలు కంసాలులు వచ్చి కొట్టడమేటి లేదు. అక్కడ కానా వుంది కదా! అక్కడ రాళ్ళతో కొట్టేస్తే ఎళ్ళిపోయాయి. కంసాలులనను తీసుకెళ్తే ఆళ్ళకు పెన్షనున దారకాల అదీ కత!

గున్నమ్మ యెవలను కొట్టడంగాని, తిట్టడం గానీ, యెవలకేమిో అనడంగానీ ఏమి లేదు. అది చేని కాడ మా అందరిలాగానే సూత్తన్నది. ఆ గుండొచ్చి తగిలిపోయింది దమ్మున పడిపోయింది. వర్రగుండ లేదు. ఏమి లేదు. అదంతా కల్పన... తట్టపట్టుకొని నిల్చొని, తట్టతోని చచ్చిపోయింది... అదిగో వాదన చేసింది. గున్నమ్మ మాస్టారు అమ్మ తులిసెమ్మ కర్రలకు రాజుగారు నీలు పోసున్నారా.. (పోస్తున్నాడా) రాజుగారు గొప్పెట్టి వున్నారా, ... కర్రలు ఎవరన్నా మొలిపించారా? వాటి మట్టుకే కొండలు పుట్టాయి. మరి కర్రలు తెచ్చుకోవద్దా... లేకుంటే పొయ్యిల ఏమెట్టుకుంటాం... ఇలాగని మాట్లాడింది. గని ఈ గున్నమ్మ ఎవలతోని ఏమి అనలేదు.

జనం అయిదు వేలవుతారో, పది వేలవుతారో గ్రామగ్రామాలనుండస్తే.. ఇప్పటి స్తూపం కాడికి రామరాయి సవరలు కూడా ఎళిపొస్తే.! కొండలోగాం, గండ్రుగాం, గంసుగాం గూడెల్నుండి వచ్చారు, సవరసిలకమ్మ అలాంటోళ్ళూ వచ్చారు.

-= జమిందారు సిబ్బంది ఆ రోజు రాలేదు కానీ, ఒక రాంప్రసాద్‌... చచ్చిపోయాడు. ఒక్క చెయ్యి లేదు. ఒక చెయ్యే వుండేది - అడొచ్చాడు. రామకృష్ణదేవు అప్పుడు కోటలో వున్నాడు. అడు రాజుకు పిన్నమ్మ కొడుకు. రాణీగారి మరిది. జరడాకోట 'ఆడిది. దివానుగా ఇక్కడ ఉందుడు. ఈ తొట్ట 'సెయ్యోడాొ; 'చ్చినాడు, పోలీసులు, గవర్నమెంటు మడుసులేగానీ, సిబ్బంది బంట్రోతు బయిపోతు ఆళినరు రాలేదు. ం

అప్పుడు శిస్తులా.. మొదట అంచనాలు. జమిందారు మడుసులు వూళ్ళో పంటల అంచనాలు సూసుకొని ఎళ్ళి పోయింతర్వాతను. - అంచనా అంటే జమిందారు పంపించిన నలుగురు మడుసులు ఈ డబారు గ్రామ చేలను చూసి ఇదొక యాభై బళ్ళవుతాదని అంచనా వేయడం ఊరు మొత్తానికి బని ఆళ్ళకు పంపిస్తే, ఎస్టేటోళ్ళ్యమో అక్కడ కూసోని బండికి పదిపుట్లో, పదకొండు పుట్లో మళ్ళీ యేసేవాళ్ళు. ఇక్కడ ఈ అంచనా అయినాక మళ్ళీ ఆలు ఎస్టేటు అంచనా... కూకొని సూడకుంట ఏసేయడం.. ఏసేసి వసూలు చేయడం ఎంతకని పడతామో బాధ. ఎటిది?.. పాలాన కళ్ళమూ.. ఇంటికాడ పెల్లమూ, కంపా సీపురు, రొండే మిగుల్తున్నాయి - తిండికేట్లేదు...

ఇలా రాయిస్తే పిడిమందస నాయుడు - ఆడు ఈ వైతులు ఏకమై మద్రాసులో కేసు పెట్టారు (రాజుపై). అప్పుడు పిడిమందస నాయుడు శిస్తు కట్టలేదు. ఆయన మద్రాసుకు కేసుకెళ్ళిపోతే, ఆతనిల్లు జపుతు చేయించాడు రాజు. అతను పలాసలో మెయిలు దిగి వస్తుంటే జి.ఆర్‌. పురం స్కూలు వుంది సూడండి ఆ మామిడి సెట్ల కాడికెళ్ళి జనమల్లా కాసి వున్నారు. అళ్ళు సంగతి చెప్పితే నవ్వినాడు. కోర్టుకెళ్ళి ఉత్తరమొస్తే ఆడే ఇల్లు అప్పజెప్తాడు కదా, మనకు తొందరేంది అన్నాడు. అట్లాగే కేసు గెలిస్తే అన్నీ అప్పజెప్పినాడు. అల్లా సెరిగిపోయినాడు నాయుడు. ఇది జరిగింది సభలకు సాలా ముందు.

262

.. అ పండుగ నాలోజులు ఒస్తే అరగంజికి దప్పికకయితే అయింది. లేకుంటే లేదు. సామలు, సోళ్ళు అవే తిండి పండిన వడ్లు అన్నీ అమ్మేసినా ఆ సిస్తుకు సాలదుమరి. బండికి ధర 28,29,25 రూపాలయితే మనేటయితది. ఈలోపున పన్ను భాగాలయితే (ధాన్యం చెల్లింపులు) 'డబారు గ్రామం, ఇన్నో తేదీ . బుధవారం, తెల్లవారు సూర్యోదయం కాకంటా హాజరు కావల్సింద'ని తాఖీదు పంపడం... బంట్రోతు చేత. మేం ధాన్యం బళ్ళు తోలుకెళ్ళేవాళ్ళం మంధసకు. సూర్యోదయం కాకుంటానే,

ఆడ సూరిసింగు పట్నాయుడు.. గళ్ళా గుమస్తా వచ్చేవోడు. ఒరియానోడు. అడు తొమ్మిది గంటలకంటా వస్తే ఈ లోపు మా ధాన్యం పోస్తే బాతులు గట్రా తినేస్తే వాటిని తోలకూడదు. ఆడు కొలిస్తే ధాన్యం సాలకపోతే మళ్ళీ బకాయలు ... కట్టకపోతే, జపుతులు (జప్తులు).. మేం అష్టకష్టాలు పడి కేసులు పడి సెటిలుమెంటు చేయించుకుంటే సెటిలుమెంటు ఆఫీసరును రాజుగారు ఆడి కోటకెళ్ళి పెట్టుకున్నాడు. పెట్టి, ఆడికి పందులు, దుష్పుల్ని కొండోళ్ళు, అడి దగ్గర పనిచేసే వోళ్ళు కొట్టితెస్తే వాటితో వాటికి తిండెట్టి ఎక్కువెక్కువ శిస్తుల్ని రాయించేడు. ఒకటోతరం ఇరవై .. రెండోతరం పద్దెనిమిది, మూడోతరం పదిహేడు లేదా పదారు, వర్షాధారం ఆరో యేదో... ఇలా రాయించేవోడు.

రైతులు శిస్తులు చెల్లించద్దని రైతు సంఘం చెప్పలేదు. కానీ, కొండ ప్రకృతి చేతను పుడుతున్నది. దాని హరిశ్చంద్రుడు, నలుడు, పూరూరుడు, షడచ్చక్రవర్తులు పరిపాలన చేసేవాళ్ళు... 'హరిశ్చంద్రో నలోరాజు పురుకుత్సు పురూరవ సగర కార్తవీర్యార్డునా షడైకే చక్రవర్తినాం' అనే శాస్త్రముంది. ఆ చక్రవర్తులు పాలించిన కాలం నుండి ఎలా అడివి పన్ను ఎలా కట్టించుకుని వస్తున్రో, అలా కట్టించుకోవాలగాని, బండి, 10,15,20,30 రూపాయల చొప్పున ఈడి ఇస్టాను సారమేమిటి అని ఆళ్ళు చెప్పారు. కిసాను మీటింగులో చెప్పారు. ఇష్టానుసారం కట్టించుకోవడానికి వీల్లేదు. అలా కట్టకండి. మోకు అవసరమైతే తేయండి (తేండి) అంటే వెయ్యి మంది తలాకొన్ని కర్రలు కొ ట్టుకొచ్చినారు ... మా గొప్ప కష్టమండి. ఒక్కటేటి? ఇలా చేస్తే మరి ఆఖరుకు ఆడి 'పేరున్నదా.. ఊరున్నదా... ఆడి ఇల్లల్లా ఇప్పుడు కొండోల్లు పూరిపాకలేసుకుంటున్నారు. ఆ మేడల్లా ధ్వంస నాళనమైపోయింది. జిల్లేళ్ళు పల్లేళ్ళు మొలిచిపోయింది. పుట్టలు ఏట్టేసినాయి. గొప్ప అవస్థ పెట్టేడు... (గుంట బైరాగి (డబారు) గారితో 24-4-1999న కాశీబుగ్గలో చేసిన ఇంటర్వ్యూలో ఒక భాగం) 263

1౧ మందస కేసులో తీర్పు ప్రతి 1౫ 7౧౭ ౧౦౮౮౫౦౫ 5%25510]%), *124ఉ యాతా తనక ఆంగ: 4.0. లుంం14 506 ., వేశ.4.. 1.0.5 342౯61౪ 56991008 46486. 5206 ఈ6 1464 64/01 5జఉ+4లు0అ 1940. 56539015 6296 70. 30 0£1940. తీంయం6కీ; శ 6076 37౪008 23 60113 /30300110414 వై 60763 00114104 తత 5150413౧00 కె 1లశ18 1200010 లక్స్‌ గీగొగి012 క203008 జీ 6066460 100243 - 26 51504 800602 క్స్‌ 646603 13901414 2 514 గ0ట60 ర 60763 03103064 28 ర03/ 0112004 భా 60౧632౧040 ౩133 42గిర్రికగతగ/1 29, 1307606413 ౧002004 శి 64112 13131508 6 0టాం 30. ₹241203111204గగ0802 ర్స 1111000312 021204 వశ. క0000202 4003) 0. 01030 168౧0202 తెచి 60002 గ610800008 111. 3! 1313304 గ్ల 12. 043 క0300 తం... ర000802 80100302 య ర క... 14 ణం (939045 త్‌ 8400312 గగంం00గ 15 0402643 0013002174 తెరు 1310331303 ౧0166644 16. కీల ౭4 37. 020031 4000420 క 38 6406 [30203 21819011 1 టట 39 6013000020 20 సాక న 7 . 21 న తశ 931300110300 [215%0)1 1210303 22. 0010ల శ. 0110404 4002002 ల! న 78) 3604648 :2653040 0050114000 0 11448 300/60605100 6౧66 580400 224186 226 (03096: గం 066000 426 3604060 8106400 6౧6అఆ 56౧10౧ 147 1౯6 3062న : గిం3105006 9 ౪ 184 తెగ6 380 3604564 : గెటన3066 0 0050140401 (0 16 1444! 2006005100 08000601 107 ౪౧౦౪560000 225 64496 1, 1.26 4013న: డం 068,908 3064110 తెర08066; = స40౮ 6౧0౪560400 302 126 264

9000406 వ గీం8050006215 3604066 .'0140031) ఆ౮5109 ౧4% 9606560100 322 1.2౬ 60100366 ఏ గంతు(461146 3604066 ౫011021 6500 [౮0 6014160080 ఈ0% 16 ఢట 4౧66566410 332 2౬ 7. ఏ గింజ 06120 2004066 :00- (0- 10006 ఏ గీంటం0106 150 తళరుం66 ;00 - 610- 910406: డిం30:[06 160 26004066 :00 =ల0- 1011626 ఏ గ021058 06180 3604566 00 - 60- 1146ల వ గిం 06370 2004566000 -60- 1200. 40 88,] 10,184%3064620(0 25 200564; _ తక58016 10 6616 0౪0116౪305 [0౧ 6150306 0161 4046 ౪800₹ 5604108 353 126 ప. స్‌ అగ 4600ల 020100 ఛగ్తం4 4006456040 225 6 (1) 302,323, 332 206 353 126 1400406. గింత 068100 శీ206 600066; 600400100 10 ౩ ౪112441 టంలం5 004100 041 135 066 అగాణ౭౧64ఆ 0 650656 8066560401 145126 [246 306 986 0 గీక565506

1. కిల 58404020 025 14, 161203.
2. 00331006 02002030 02% - 800010.
3. 93006412 1203510020 02001602 - 830110.

0010100 00355065: 8|| 118 25506 ౪౬1 0001010 (01614100 72130060 ౪8 0010 1166084001 224 1263064 441 46 ఆల 0800326 206404 1216006 20040664 ౧065 080 4౧124411 5001 0 60౧౯16 46 $80238 0005ల *10 ౪10 ల + భీ, గగ6100 00046406:19[00 3 1 501074 266456కీ:

(1 406అ 5640 224 [2616 31& 334 8604568 : 601 4206ల 86005 147 24149 19684, 9810,124, 144,181 9 264,300 3204 360,10 411 206064: 6410 616౯ 96611005 14%, 147 2064 14912644, 114, 138,174, 24,2034 511216 4206 26040: 801 24110 0200016 ర80్రల.

ణి $10164. 6 1902064, 31, 50, 64) 20470 304068 ౪౮౫ 6 క0081644 10 16 ౫435 190045 1001000216 ౪౧66 566401 224 126680, 912, 100,120, 140 150,164, 180,194,204, 2192206 23/64, 240, 250,264, 30,315 32004, 3300 2064 360, 370% 3800, 390,400 తిథి కశక తంయ68

• 630. 9120626410 016౪689 గం0085 1965000601 40064 $81081 147, 006౫625 [001005 1౧00000 ఈ6 6064656610 149 [2622600662 గం్రం045 1204000065 అం 46160, 3151331 శం0566 4166 966100 145 1.868! 1692000050 | (0040600) "| 116 39% 8604066 ౪09 60600646 (0 1౯01000061 ౪౯41 64100 406 04గ 40606 $66055 14, 147 8గి4 14912606 40,120, 154,170, 24,2600 29,341 2164 3226 ౭004064466 2004166 306 ల 03] 000643 ౧ ఆ||66. _

శల 6800000 4 6లల0టిత 46 11101006 11 46200066 *౮ 060660 0 టీలలగ. 8.[486 6251, 24028, 5.080ట2260% 5, 6000, ఓ 8103114 821, 91ఆ6ల. 2 6200600) 200 8.8. 52036 $25011, 260/6. 6ణ౪4664 0/51 (8 300%, సతు 905-014/1510021 301536 4121322023. 26

శ8లి6క88౬41

1 1136000040 30040 1 ౪3 (4|| 0630045664 అం40406 1900 6711 ౩0040660 46 081066 ౪11 ౧00000 ఉం యగాణం 1019400 4 గ౦4ఆ09 (6131౧ 040 లలాశ06 ౪40 రగా411006306 (05100 (63560 0615000 0674 8060066.]061500 46 70) 200662 ఉ2గ్రఆ 40066104 2240616044! ౧002౪౧4 ఆఆ0100 101 141 6054006041 1636004964 031% లం 1615600 1674] 8604564 4 431060 4046566100 145 1.26౪ 9౧10100 ॥ (64041! తకం600/ [004110 14610464 0660 16031 0౮60 1000ల [069410 161801 366066 306 16384 20008 24 (4గఆ 11406 5604000 225 6 (1) 1.206౪14 ౧604100 061% 4674 3004566 ౧01 144 ౦611680 20694 114 8004064 6266 ౪0 46 ౧46౯ 06066432 ౧2003 [20 (001168 (01513016 68); 116215 110,12 4,154. 164. 184 46 6374 తెర00566 318 (౭౧60 5031116 ౪8 ఆటం 14104 0600౧ 206 ౪3గ045 ౧01169 (00513016 1౧ 6 085601 ఏ6గ000609ల ౧1౧1503016 ౪౧6ఆ966015 323 204332 106414 ఇం80,1101,180, 200, 2152 22064304 2370 24 2064 10625) 304966 26 2066 4౧4(ఆం౭0401 363 2644 ౧8౪100 25361664 116 540-00116601 306 0౮00 9406106664 ఆ601 ?01166 01130016 [03131 063004566 3666006619 10 16711 3004566 2566 6౧66 58610 149106౪101 13౪100 (090164 16 0%౪56 56031366) ౦1300664 2981050 1౧6410431 ౧౭౧065 006 801210! 26050 ౧6౪ 360000 225 6(1).302 323,332 3౧4 354106

2. ంయ3006040003 0400 044608 03గ/0గ0011661% 4206004 040 50061016060610000014 రఈ1ఆ016316 2090031126 6011130102 ౮16౪1 2౧0 6140300216 50గ0613 206౪113063 గ00 6403 ౧31౧౩0001 406 3006 34010100 730 1 ట043021 666 016౯ 0646 06 10111 18015026 106001 0094 6౯ ౪120ల ౪౮౪ లీ 306046ఆ050060043 (666166 040 [040486 01 118546 606 0066056 అ|98016 - న 1౧466 316 50016 [6661 016, 1౧646100 ఉల0000300024 308 16 0అ8ర 500 ళ0/064000006 8688 1001060006 1100 030006 1064312 0ఆలి6 ౪1416 8645 3౧0 06016610 [16౪8 8 01104:

3. 048294 98446, 19 06 01430 0016 1132060203 516 694 14600010 60116 ట4011216 120౧14 11628 0129150314 5000063 806 6 040 5006006966 0 90164 41016 ల11011 6.4 6 0.106185 6 అరం 046 ౧0009666 5 అలాల ౧?ల౦, 1200164184 అలా 100 204 ఆగా+00 తయా ౪006 ౪1006001 ఓ 46 5 0గ631 ౪ ర6100 0౪౯ ౧౮౮6౪0 306 4000060366 [60 ౪39 గ66633౧/ 3 060) 0106046410 0624016068 11 2441801 (0 56561100 11656 1600000 060110 ౪ 6011012000 0850031 2616616002 €6294,214 066164 16 0601100 అనీ! 90 ౧0.6 06000 36640 1066 16 9౧/౪6 06 (ఆగ అయి 116 లధి[85100 0001110 3౯063408 046106 ౪306040006 01 15181025 5580 ౧6౪6౧0 3౧64 (6526060646 ౧06 66 53)/100 02640 [4లు 026 01/60 11అ కీలగాట!00 10 [000౪ 1206౧0౧ 86 0160. 0661500 640624 16300200 6 0066641003 0"06 గంగ (0|90206628100491 105 446౧6 186464 త (0౧202064 ౧66 ౫౬ 1353000033 (24 ౧౮ “01 (1306252 126116 006044.106 6 10 ర0401 10౪4౪6 28103 16020 0010606 ౪15 8 2640౪14 ౧01 01 86 120038 ల 06313 041 16 60 ౪%8అ1 34000006 ౧86 +౧/ 0000010901 1106301 గ ౪౧ల

శ గటం2030000660 500006 2403 కరగ ్ట(16 16600 26164 (౧0) 06040 ౪ 06540 న! 0001166 50గఖ8 ౪00 660660 ౫686 60౧92016 10514206 101106 0852016651 (000 0 [3౧6393 26 1416 6౧౧46,00 16 ౪౦౧1000016 294. 004౪46 ల 1120151316 066683 412౯02 ఓలం1౧6 సీ3ం00306 య1020016043 46400 11% ర0 10 13061354 [10106100 116 1010100 0463001 4 1606 గ43గ్టి(803 266

0421 3061631100 08[50గ6 1164 041౧0౯ 7101060000 10 6౪111206 023120301006%,040 గ| ల అట ఈ 06 ౪10 గ.౬|0. 514 76 10. 65] 216 5006 ల(౭18 0806305. గ 563204 6560౪608 50106 న! ౪1110) 2006202610 18600 6600414040 [0896216108 0094500601126 1౯0౮౪ 581260 ౪101041 ఉ04160/2064 13610 6006060106 41306 ఇ4010 06 20011 0 191041 8/01 19041046౪3 ౧046 0 ౪1180665 [26 6016666. 726 240016 2 10:46 2004640494 (౧6౧16 004] 0 000₹10 46 ౪111266 6౫౩/5 [0456 806 0104001 036 16 కణలిల ౪114 8264 0620 289) (౪౪51011 20060109 0 6 13144 8306216546 5109355 25 '6206! 621. 408% 620112 1113216 గాం 53003 క 4.161246 అన024 1౧ 64 6 (01 00009110 6140410431 16 020 $45409 004 10 5828 161009 01 [౧౫4 2గట6్‌ [650 ౪064204386 3103 3 ఆ00గ 1002 16 41206 ౧౪౧౩- ర011 11.4. 00 160350 ౮01 003 9640 'ఆస[లంర 2031000006 1510 416 70 3604964 0205ట 6౧66 5661009 147 206 353 126 5 0606000 9100006460 10164 [4-5 ఈ 4866 0 46015064 58000046 న! 41660 80 10 42062,206 2/60 0601 (6 ఆ౭౭౧9 0300. 80 0000015006 0116100 ౧ల౦000గ09 126005 886 06666 8 0860 022 (00518016 384 [26 (0792016. 00 6319008100 1016౪0: 6016 అలి! 0316 0400 4000149640 00116 200 1613141 12900216 10066066 90౯0 అలన నిణ6 356 ౧0166 1౧12064 0402120016 10 06 6201204 ॥|161 160 ౫6౧040౧ 16 ఆ౪|౧9 ౪116 315 15 1004 గ911266 664/6 అ00గు (00 46 0440 $806101490660[01 00116 206 ఏ0 0006 అఖస6] 204 120609 48 101100 6 861:040%1 061411 11206303 82641110 10210 20). [6460166 (0112164 ౪1 6 660 80610160066001 001144 296 163101 13011216 206 420 606 206 0ఖ80 5400096601 00016 3164 06౫41 (1291511216 00418 00 8 3110221065 41 46 0% 0 001164 5626 46౪006, 206 8141 16 066015 202051 100 ఉశిల 026 0600 01624 1% 0660006 (1060౩ 3130020104 37 00 46 304 ౧ 42/4. 06 0101 30024 4108100 జ 460000 04౪05౫ ఉక 10 06500010 [౯1 0 46 ౪85 (0601౬116 06940 5406101466 3600101000 ౫60100 2212210104

• 13 08504160 [6 ఈయ60 6౪11306 [6310164 తెగాల84 61810 46702010 ₹10 ౪280011466 61000 101 0 16౪1306 004%51- 24.12 300310 1201216 1062565 ఈలా 0020001 లిరలి 400041 ఈ4ణీయ10.86125 5000 మ 060264 066) ఈ౭ర66,8 60౪6 206, 4848000603 6400200 002160100 3404646206 6566 1 210౪ 1160150060 10 06 ౫04, 0010 +: (ఆ 580 401 (130150316 30॥ 16 గల 86216 0 6060016800 010 ౪ 2106 0గ50%ల5 ౪0141006 11408 ౦ లణల ఆర ఈ 406 0౯0ల౫.216 8606 +ఆ6 ౧010616 ౨6 60116 (201216 58) 480644 406 121 06 0/1508615 500416 08 [౭70060 (0 11316253. 1621402016 216116 0606 500610004అ0001162 266 08610423 301666 1181654666 0416 06 ఇగాం066ీ 30420002.106 0100065 50016 00100 1030600400. లా ఏలి గజలఆి 080 96ణ6 (66 సగ0000 తయాంం6ల 21 క00గ 00000 90512015 300 016 11ఆ2| (0052016 గ 540-1006607 2432 0600 603400 2[6016 020101౧3 (ఆ౪౧0[606.116 51016 ౧016 ౪1 16 0600 50 0ళ00000400000016, 301 జ30131216 4613148 82002168 6661090600 జ16 9016౮316 0[631 (౯4066 06106, 0210 ౧0 60601 ఇ 46106 00140600 (ల8|20ల గ001 10800410 6 0గ00166 8౧6 ల౦౦గ 0413150, 06 060 5006104646 01001168 520500 3018 6100 0౪0610 06 562664. 505 3146 0100066 3864 టంగ [26161 1045640050 *|13046 ౪౮౪ 006% 0 0/81 04[[0౯1 16040 916 ఆ0116+1130ల 3064 ౧౦౮౪6 010౪2105 116౧26. 0610066 3006146410 06106506 (1601001065 06 1 ౧016 0310 ౪8: ౭0615166 206 13100664 246 160. టీం04016 4 3051 02 ౪101 ఉ60గ000ఆ 0264 అథ 6 020, ౪166 3 ౪/౪౫ ఇం 8 0లం/616 (0416406 060గ500ల 3430 416036) 00413066 ౪00 1264 001 0611106 016 1021 0000 2001020 లం. 06000420 ౧3464 91631 16000065 100 16 ౨౩086 2164 3010 96343). [04౯07146 6116 2123060 004 ఈఈ, 1326040 1 110 6 ఆ౪||1606106 00966 16 6005 3864 (8:6 60400065. 106 1218 001102 0810 80౧

06 06/300108 464 16 10364 9343 604601 ౪129ల 966 (042/0 8 54037 306 (009 0% 61 గ0%1206 1౧ 46౮౪4 6 ౧ 06 000060 18 1410 6 5 1 ౩005680 814 16 అంగ 020 106 ౧21 ౧0164 046 101ఆ40%6 ఏల. 1060000065, (600160 ఆ 1637౮16 31648 ఆశం॥ 0 0011066౪00 10౧060 11 16 ౧144160౪110 6 050060౪679 04.4013 00106676 5 5006600061 16 ఆ6ఆి683 0 ౪6౮06 ౧011606021) ౧0౪66 ణీ ౭02105 3|1.106 0666 580ల10/46013ట6 1131 ౪ల/ ౧౮౪66 ౪36 ౪10 0241414010 030006 తె 0616466 20 1061310 18903126 కత 1121 006/ ౪603 900/1 602064 0043 ౪016 16 ఉ46అఆ ౦ 106)01062902 స అట 66401 106 ౩311. 716 (౮ల600 15 1011431 ౧౩16౧41 10 16 ఆ:6 806 16 ఆల 0631 066౪106431 20016 ౪20 80406 060 20690 ౧054164146 16404160 ౧018801 16086. 1120ల 6లం॥0ఆ 96 610014100131 (86306 06 0100060 206 4 8086 (ఆ 1601౧1 (20100366 9205 061016 ఆ 2046010003 ౪0816 06 (అఆం66 1000006041) ౪80 04064 0460. గి 031 00064 ౪80 1160 ౪౧66) 306 3 1ఈ0ల 46 (010/5: 03% 14060 (3600202003) 226 0౧6046 06001 29164 85 5061ల. .06 0౪68, [0446 0006108 ౪060600) 14016 0006 ౪౫ 61661664 4౧15 90100006 201006460/06 604601౪056 604 6ఆగీ ౪0040 306560 ౪౮6 01206101 6.106)0106 [0300602366 200/0 1430 204 ౪0 90100 10 09 ౧౩౮6 01 11 ౧210 8064 1౧0/1 116 00040 54060166ఆ600016 3065144600 ౪: 1005. 06 రఖ40 5406100061 0 00114 16) 16౪ 21000 012000 ౧6 ౪0564206 1601004211 6 16110 1130216 001) ౪4౧౧68 116 ౧౮౫060 01 166౮౪64 021060 +౮౯0| 41 ఓ! జ6గా0/ 32064 18ల/ 46401 6410ల36 ఏల ఆ0416 06 [0064 6001. 106 గ00,101011120150216 95, 4అ (81 $3400గ6641513162 0413030686 డెళ్టి31౧ 1004100 6౮069 ఆగ, 0120011100 66,206 5006610. 066060 0608౮46406 0భ40580610100640ఆ[0000 410 0060 [1౬5౪౬1 00000124 ౧౮06 ౮3016006 042౯౧౧6101 0110400666 0400. ౧%౪16 6000 [36 600 00800,4ల0101 [3011244 6 06006 56061110960ఇ0 001683౧0 1614305016 104 116 ౧౩102000 24౪08606 4106ల 043 0056031000 ౧ 06 10 60001 104ఆ61 1021301214 00౧01ట 26 610899 0 (0193016 *౯6 తెరల 3206 130 ౧016 106 ౪6 166. 16 66040 54080/466060౯00116 106 (30050310౪0 126 0801 513॥6100 0401606 6 (01601 16 120 166666 8 0104 00 616 [204206 16 3 68646 50306 61 ఓలగ00 263066 (అం 04౪6 006080 0) 5106 [4 0 416 0940 580ఆ014%6001 0010 4 త 0౧016116 560- 8300036 53)/ (031 356 116 1037 = మిం 1600664066 9006006 (0౧51301ఆ ౪10 ౪6౪3030864 (0% 16 ౧210 006/ 300 2(17౧664.0॥1 58600 1 006 00064 6010020504 92%, 106 1856 5103 0060 010166 ౧66.131000 116 ఆ446౧66 206 66౧52006 త 2౪10141 40ఆ ॥04 586% 131116 100 34236664 ఓ ౧౪01 1 ఏ4 0 46 100.06 తడల: ఈ0:10 [26 0661 ౧266810005 5106120604 ౪10 160బీళ౯10 [76804 అం(6గఅ12064 1656 గ౦గల% ౧౩1౮ 103006 ౧6 104] 62122800 06 0051000, టుంన(66 $9/ 1110౯ 9000. 41 ౪1ల 614 1126 8 [24 10664, 116 +0306 98) (0 126 606566 (14100 ౦౦01. 716 లి940/ 560అ069060అ(0/ 12146౪1016 60౪౮ 1జీ (1906066 ౪/0 1౧3 105 ౧1౧46 0106 00ల109 011౬ 14) 06006 0460 అయిలంన!అ 141981 102006 ౪105 ౪68 100 66 01 46 00404 ౪0160 0050135016 0200420 [0 0% 4160104164 ఈగ౧౧:60౪5.106 664 106 416 10068 *ల6 ౪600 16 తీ౭00893 16 58008 ౬౧100, ర361023 క! క శ శ 24 గీ! 062006పల 2406001010 2616 188 4674 తెంరటంతి 8 0410 4౧64ల ౨86401 224 126116 00106 1046 31116 ఆ10616 ౨౧౧006 5016 2600066 6116 0ల ౩౦01066 *6 గాతరిలు 0 116 6912414] 0600006901 16 9216 0ఈ600ట ౪10 *010 ల 28 ఉభిం6 0/06 220005 01ల 268

[30166 ౪10) (06 25905 ౪) ౦35 10 16 15110 (16351 9904 70 3004560, 8411 4౯ 0001010% 10 1161680005 0౫80 141 [ఆ ల|66066౪010) ౧ 069216) 36690166 124 1310 006006 3600066 ౪౮౫ ౭౯065 01016 00124%| లారి 206 04116 అణ౧866 (602006 0000094064 46 85006314 0గీళుంల్‌ 80065 ౪౧66 580100 145 806 149 1.౬6 25. 16860456 2800102110 409 అ, 20640644 66418643 346౪ |ల01.01 1604౯12306 16 . (6616 6 015 085 ౪101 6 0016౪80 641600 40౧0[00060 226 4116 ల02014 6016 011401! 22010100 56468 960060066౮ 816 ౧066311664 ౧0 06(00015000601 1 ౧6050204 26. 0080641006! [064 161100 3604206510 7360664000 ఉగ్రత 081 0600066042 966100 224 1.66 36606 6% ఆర 10 6౧6౪00 0%66/5 గ90045 110గ:౦౧౧అ | 2060680, 90,100, 120, 144. 158, 164,180 ౪ 260, 30 4 1 3316 206 364 0 41920016 41100! 10100 ౪౧6౮౨6౦600 147 1.264 42664. ఆయ 64ల అలం 46394 30100 10 ౪1606006 363/5 గ90౧045 100%000గాల1 1 16 98 0104 *020. 106 39 8604066 (ఆ 5 ౧0 60401 $81006 ౪00 8 ౧౯౦౦౯౦06 40124%1! 3006000.506 084 [04 ఈల, 26168 2 00/65 04% 9000404064 206 15 0002016 41506౧౮౪ అయల 616 6601101646 10 96313004 0గ106 30201601 600116౬ | 0106041016 6060 0% ౪1 068 98గ160అ0 ౧౯ 6 5 10100060 4061 16 [900 016 6గ 13150 [16 3|| 16300౪6 80040566 90110 4166560100 149, 1.260 46 6%అ56 అగాణ/గ66 ౫ గల00లు 0406001040! 3560001 1౧6౮ 560013 225(1) 332 8164 2608568 901683 4966 (106 :601100 1ట 26 [9610806416 తె00566ీ 04000110 4060౪4 అంథిన్రల లంం[06 390 యిల (0 6164000065 గ00 545 1000గ000గ౧ల౯1 | (60664 0 ఆయ ఉల 706 390 8004064 ఓ 300096 10 8౧6అ00 016 ౫౮5 001045 1210గ100006)1 12 15066 0 ఆర అ 16 39 2001564 (5 26000566 10 1౧6ల0 006 16800 గ0010645 129[000060610 506600 36 02/ల.106 390 601566 3 58060666 4 0 001006 ౪౧8 4605100 6 ఛ800110 16066064) 180అ.21 6608065 0[1గొ0గ:019అరుడుత 16 ల:6040005 147.14 204 149 126౪1 06566466 (014766౫ 11౧06 4680,91, 10, 120,150,16% 260,304 9 3౪ 206436 104] 48664068 ౧0104030) 0016 ఉల్‌ [20060 2031051 ఓల. ౧06 16104 31406 33౧ యిట ౧000400 046 ఉగ 60606 $80100 35 106 11౧6 (16 40,110,130,174,270, 28,29,340, 354 206 4206 2604668 ౧0104100 యగ క2గాం6 3021020060. | 466 040634 ౧012100 206 0264ల. 9000040666 10 16 60౪4గ 46౯14 62 659[6అ0964 1940. 6 కం906114 50 561005 06606 ల్‌ జా ల ల మ (1 న్వు శ బన్తేల ఇ. వె / (| ॥ శే స శ "టా /" 269 ర. గ్‌ ల _

తోడ్పడ్డ పుస్తకాలు

ఆరుద్ర - సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం, 12వ సంపుటి - విజయవాడ, 1991

కృష్ణారావు వై.వి. (సం) - ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రైతు ఉద్యమాలు - పోరాటాలు, విజయవాడ, 1986.

చిన్నయసూరి, కొండవీటి - ఆంధ్రలో రైతు ఉద్యమం (మొదటి భాగం) విజయవాడ, 1986.

దోణప్ప, తూమాటి, ఆంధ్ర సంస్థానములు - సాహిత్య పోషణము, హైదరాబాదు.

సుబ్బారావు, రాళ్ళబండి (సంపా) - కళింగదేశ చరిత్ర, రాజమండ్రి.

తీ౭9025. &, కెలుంగుం3 (ఓటన్‌ం010-500000016 0006111003 0086 400గ2802] "గట 0 (06 ౧౧౦౪196638 0% సెశ్‌16ీ515. 4264023, 1948.

౮42౧౫4౧౧46], ౨. *, సకలమ30623.0 2282202000. 142629. 1869.

౮అ౫943 02౯11612 (4౧6012 కిరటగ) మంట ంలుంటు 10483001 (24 ము 211 మ - ఉత9, 19091.

2001, ₹ 2382086202 అవయట132టట, 31464025, 1907

421000 ., టనడడుడంటష02ము.[20వ00006 %261025, 1882

0606641183 03016 00%6౪760౪6, 6౦76౧౧౭౧ 016466 1 ౨40110 (660610) మంగుల, రేజ4ీ10121, 2400400141 వంంజయు6[ట, 42028 26516600)

లేరు, ఎ న.. తతుటముుం మతే వ 10 0రలుంు ఉరికి మజా, 1982.

ంం011 0౧ 8860 1204 గీల[ అంయుమునంం 12 18 *1040%ఆ, గాంం41100 ఓ00%0 25 విల880401 ౦౦౧౧166 600గు సెశడరే25, 1938

జల, ౮.౫.. షిళంంర00 తమరు ఖంంట ఏ ౨౪గ2కంలిుంర. 2222020080) 206 ట౪సుకటు (మ2ఎట 401 1 & 1, *శడ64525, 1850.

చి0261 7 1... ₹0€౬౫౧౦/010062612 0342602 21616610) 206 ఉర్యంంలువ్‌ఏ16, 142003, 1921.

వ్‌గ00/8592 2480272 స'6084 కగలంం04600 00 6 ౧౯౦8౬895 0% గ 26125 ౨669164600) రేతు2 12540 6205, సట్‌ఉర[25, 1993 గంంగగ0

రొంగిరజగు స 20104, గొంలల6 ఉరగ0ం01600 0౧01ల 520020 (1769- 1786)" 1౧041 అ£ితరరే [52 3151000231! టుం1001 వంలంఏ. ౪01 *₹% కబబుణంం60 1932.

'2్చగంగ ₹సలపగండీలు2220020) రం ౮జ2లక6లు, 3446125, 1907.

260614, ఈ. రరటతుంం[064ట 0 504టలం0 106412. సశ2601295, 1903.

౪911262 22082121, 4200101006. 868800 58816 1 4౦64012 ౨గేట (ఉల640లు ఎం! = 1 = 1 గరేలం10864, 1974.

౦౦4౪౧6౧6 10 మముత!16 00050126 జిల, ౪01. 1 - ర, తేల తర 1002,

తికలు: జమీర్సుడ్ఞక్తఆరద్రో పత్రి త్యెష్టాషలక్టైహైని, 20000, ౧45, 236%

270 న. - కీ

ష్‌ జ్‌.

శ్రీకాకుళం జిల్లా స పన వ ప. 'వాంటె సీసపు మస! లం జమిందారీ రైతులు 1940ల్తోబ్రచష షస ఘం. సుుబమిండారు . న! |). గువాలు అ; (సెవై వం చుర లు! ( శం శ ఈ న. మ తనపనానం పస్టంంవింది. శీకాకుళంస్తాయపా . [1 తి ను” సళ్ళే 1 మ రక మ చే నీ టీ సం . ॥ తం ననటుటును! పళటాతందు౩3 సాగే చచదచసమములూ.. లి మక సరెలే | ద్యమా చం - నట ఆల న సాస్యక్టోన్తునాడు అము హా హాకా తహ క య గా సున ంకల జ పాం సలక్కడిమూలదల 1 . వ. త న యన (| ట్ట న ॥| . వడాల ల ర లక కభనానిక్‌ ప ల రాం నా ” + న చ | సే య మ య న. / నై. క . బా చే