Telugu Sukthi Mukthavali - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సూకీ దూక్తా వజ్ర మువీకళ జాగ్యోహనూవ్యు టగ్రచణ రక యెలికల వర్త్‌ 77౪చనే/(6దడు | 2 66

. నం నంలో

స్వ విషయము, న వ

పాఠకిలోకము “సూ క్ని మకావలి" ని ఆప్యాయతతో స్వీకరించి, భారతీయ ఫం శ్రముట్ల నమ ఆదరమును వెల్లడిం చిక. పచుగరించిన 20) మాసములలో చే 'వతులై పోయి్యి పున తు శరణ గశావి౦ంప తల పెట్టితిమి. ఈ గం పంపలనక్‌_ర్హయు, వ - మండలి గౌరవ సంవాదకులునకు శీ మహీఫర జగతో శి వానరావుణారు నూ అభ్యస్థ్రనను మన్నించి, సూ కీిముకావళి 0డవ మ్యుదగ?ాఫకారమును మా సంస్థ కిచ్చుటయే గాక 'గంఫమును సవరించి, ఎన్నో నూతన విషయములను చేర్చి, సరార్థంగ సుందరముగా నొనరెంచిరి. అంతేగాదు. (ఫూఫులు దిద్దుట మొదలగు సర్వ భారములను కూడ వాళకే వహించి. వాకికి మా సంస్థ ఎంతయో బుణపడియున్ను దనుట అనిశ యోక్షి గాదు,

• శా బ్లక్‌ సీ గంథమును అచ్చు చేయుటలో అవంతీ (పెన్‌ అధిషతులగు శ్రీ మహీధర్‌ కృష్ణమోహననావుగారు. ఎంత గనో నసహకరించిరి. అచు ఏ తేష్పులులేని కెలుగు పు న్గకములే కానరాని దుస్థితిలో మన అచ్చు పర్నిశమ యున్నదనుట అత్షరాస్యు లంద ₹₹3గిళ చే. అట్టియెడ ఎన్ని (ఫ్లూఫులు దిద్ది

"నను ఓపిితో వాటిని సవరింపించియు, ఎన్ని సవరణలు గావించవలసినను విసునృకళొనకయు మె౭న్ని అసౌకర్యము

శీ

'తె నను భరించియు యీ (గ్రంథమును విస్షపష్తముగ, అందముగ ముదించి యిచ్చ్సిరి. నారికిని ఎంతయో కృతజ్ఞులము.

ప్యతికాలోకము *సూ క్రిముక్రాబళి వై చక్క-వి విమ ర్థనలు (ఫచురించి, పాళకులకు యీ (గంథము సెపకపరచి నందులకు వారికిని మూ మనఃపూర్వక కృతజ్ఞ తాభివందనము లగ్నిర్లక్షుచున్నాము. పండిత విమర్శకలోకము *సూ క్షిముక్రా వళి ని య్వుక్రరీతిని విమర్శించి, అమూల్యములగు తమ పల పహోల నొసగ్మి పాఠకులలో ఉత్క-౦0కత కలిగించినందులకు వాక శిస్ని కృతజ్ఞులము,

ఇక్‌ నీ గెండవ కూప్పునుగరించి నాలుగు మాటలు చెప్పవలసియున్నది. మొదటి కూర్చునందున్న 1250 శ్లోక ములు రెండవ కూర్పువ 2000 అయినవి. వటలు లలిత ఇరిగి నవి. (పతి శీర్జికలోనూ అనేక నూతన శ్లోకములు చేర్చుకు సాక “కరగ్ణ- భక్షి -తత్త్వ విషయికములు అను (కొత్త శీర్షిక సుమూగు 120 శ్లోకములు గలదిగా రూపొందించబడి నది. అనేక (గంథిబులలోని ఉత్తమ న్లోకము లడనముగా చేర్చబడినవికూడను, అశీక శ్లోకముల విషయమున (గంధా భఛారములున్ను సమకూర బడినవి. శంకర రామానుజ మస " చైతన్యాదుల సిద్ధాంతముల సంగహ శ్లోకములున్ను వొాందు పరచబడినవి. మొదటి కూర్పుకం* నిర్ధాణమున చేమిి

గ్‌

విషయ గౌరవమున నేమి అవేష్‌ రీకులుగా నీ కెండవ కూర్పు ఉత్తమముగా నున్నది,

సహృదయు. లనేకులు తమ బిడ్డలకు దీనిని పశించమని యిచ్చియు, విద్వాస్థలకు నూతన వధూవరులకు -బవలూక రించియు పోత్సహించుచున్నారు. గ౦ంథాలయములు, పాఠ శాలలు దీని నాదరించియున్నారు. పలువురు పశంసాషతము లను మా-కు (నాసిరె, ఏపయము ళో త్త ది గాకున్నను చెప వా రీతిలోని విశేషము బట్టియే కొత్తదిగా పరిగణింగురన్నది “సూ క్షిముకావళి పట్ల అన్వర్థిమైనది. ఇం౦ంగను యిట్టి ఉత్తమ గంథములను (వాయుటకు పూని నిరంతర ఈ భ్రమ గావించు చున్న, శ్రీ జగనో్శోహనరావుగారకి వందనశతము లర్పించుచు "సెలవు తీసికొందును, ఆ. వెలగల వీరరెస్టి సశ్తారామేశ్వరం. (వచురణకదర్త,

• పండితాభిప్రాయుము * అా-శోననానా--- క వ్‌ వే వణ ఒం తప డితు మహిధర వంకటరామళాస్త్రి, సం్టాతపంజఎతులు రాజమహే౦ం[దనరము.

ఈ సూ క్రిముకావళి (గంథమును పూర్తిగాం జదిసి తిని. ఇట కూర్చుంబడిన సూక్తులు చాలవరకు 'పాచీనకాలపు) మహాకవుల [గంధములనుండి సర్మగహింపంబడినపి, ఆ కవులు లోకజ్ఞ్హలె మానవుని వ్యక్షిరూపమునను వానిద్యారా సంపు మును. దీర్చి దిద్దుటకు, చక్కని యుక్తులు (పసాదించి యున్నారు. కాన నీ పుస్తకమునకు నిడిన పేరు సౌర్థకము. ఇందు నిత్య వష్ధవహోరములలో నుదహరింపం దగినవియు, మనస్సునకు బుడ్షికిని అత్మకును వికాసమును శొడ్షిని గూర్చు

థి థి

సూక్తులు 'వేలకమించి యున్నవి. మృదుమధుర భాషలో (వాయయడి యుంకుటచే పఠించుటకును ధారణ చేయుటకును వీలుగా నున్నవి.

ఇందలి నూరు శ్లో! ములను కంఠస్థృముగం జేసిన [పతి వ్య్యక్తియు. “శతన్లోక్తెశ్చ పండితః” అను ,పాచీనో_క్షి ననున రించి సంస్కృత భాషలో పండితుండగుటయే కాక చక్కటి నక్ష్రయుం గాగలండు,.

శి

ఈ _గంథమును జదువునపుడు మహాకవుల (పతిభయు వారి లోకజ్ఞ తయు సం గహించి "వెన్న ముద్ద చేతనిడీ తినిపించు చున్నటుల చదువరికి తో చకవా"ననా.

సంస్కృతములో నున్న సమయోచిత "పద్యమాల మున్నగు పృుస్తకములకంచ ఈ (గంథిమునం గూర్పంబడీన సూ క్రులు సంఖ్యలోను సారములోను భావసంపదలోను మిన్నగ నున్నవిం

అం ఫీకరణము వివరముగను విశదముగను మనస్సు నికు సంతోషమును గూర్చుచుచును శ్లోశార్థమును చక్కగ బేధించుచును ఉన్నది.

పీన్న లేకాక ెద్దలుకూడ పఠింపవలపిన _గంథ మిది, దీనిని జదివినవారికి భక్షి జ్ఞానములతోం పాటు సాంఘీక నీ్‌తియు లోకవ్యవహారనై పుణియుం దప్పుక్‌ కిలుగం గలదను టకు సందియము లేదు.

ఇట్లు మించి ఈ ముకావళిని ఆం ధలోకమునకుం _బసాదించిన శ్రీ జగనో ఇహానరావుగారికిని పున్తక మ్యుడా" పకులకును వాఠకుల పతమున ధన్యవాదముల నర్చించు చున్నాను,

1031060, / ఇట్లు,

జమ హేంద్రనరము. మహీధర వేంకటరామశాస్త్ర.

విషయసూచిక అావిస్టీలాలా అవరారిక ళ60 ఫ్ర అంకితము 60 18 పూర్వక విస్తుతి న | దేవతా ప్రార్థనలు లం 1? ప్రార్షన అం6 88 ఆరోన్యవిషయికములు ఃంం ర్‌శీ విద్యావిషయికములు త4ఏ 84 గృహస్తాశ్రమ రర్మములు లం 110 ధర్మవిషయిక ములు ళం0 1176 అర్హవ్యవహారములు 449 226 శ్తీ కామ వివాహ నిషయికములు ం లం వి రాజనీతి ధర్మములు 49 268 సంస్కృతి సౌందర్యములు ఉం 66 త246 కర్మ భక్తి ళత్త్వ విషయికములు ఠం 885 మోక్ష నన్యాస ధర్మములు ఎం 441 పరిశిష్టము లం $138 శ్రోకాను క్రమణిక + 56! (గంఠిసూచి తలం 608 అాజాసానాలా

అవతారిక (మె.దటికూర్చున కు ఒశోవు..శప్తనెగ్తటేమొంననా--ల- భారతీయ సనాతన సంస్కృతికి సౌరభ కున దగినది సంస్కృత సారస్వతము, ఒక ప్రాచీన జాతికి వాడుక భాషగా నుండినద్దె, తరువాత నీ సువిశాల దేశములో విజ్ఞానుల భాషగా నుండినదై , పిదప రాజభాషగ మండి, చివరకు శాస్త్రభాషగా మిగిలియున్నది, యీ సంస్కృత వాణీ. కొలది మాటలలో విపులార్తమును వ్య క్రీకరించుట కనువైన భాష. ఆంతేగాక జీవనదియై దేశభాష లనే క్షేత్రము అన్నిటికీ జీవనదాన మొస గుచు ఫలవంత మొనర్చిన జీవనదాతియు సంన్కృతభాషా తల్లి యే. కొని కాలక్రమమున తల్తియే తన బిడ్డలచే పరాయి దానివలె చూడబడు స్పితి వచ్చినది. విమతదాన్యతమము తలకెక్కి యుండిపోయి నందున నేడు సంస్కృృతభాషను పలువురు ఆ మోదించుటలేదు. చూతృ భాషలో వ్యక్తిత్వము సంపాదించవలె ననిన సంస్కృృతభాషలో చక్కని పరిచయము సంపాదించవలసియేయున్నది.

“ఏ సమాజమునను అత్యధిక వంధ్యాకులు పొటపోసికొనుదు కాలము బుచ్చుటకు వలసినంతవట్లు కృషి గావించువారే. వీరిని ప్రావృత జనులని చెప్పవచ్చును. ఈ స్టితి నధిగవుంచి దబిహుస్వల్ప సంఖ్యాకులు తమ మేధాసంపత్తి చే, ఆత్మశిక్షణచే, విశిస్తకృషి గావించి, వివిధ సంస్కృతి క్షేత్రములలో ఆణిముత్యముల పండింతురు. వీరు మానవ నామమునకు నిజముగ అర్హులు. సంస్కృృతులై న యీ విశిష్టణనులే జొతిని తీర్చి దిద్దువారు. అధిక సంభ్యాకులై న ప్రాకృతుల వ్యక్తీకరణ అల్పసంఖ్యులై న, విశిస్టవ్య క్రిత్వము నభివృద్దిగావించుకొన్న నంస్కృృత

, జనుల ద్వారానే జరుగుతుంది. ఆది ఆదిమసమాజము మొదలు అత్యం తాధినిక మైన కమ్యూవిస్పు సమాజము వరకున్ను ఒకశే రీతి, బుద్ధిజీవి,

10

విజ్తాని యగు మానవువి దగ్గరకు నచ్చునప్పటికి సంభ్యాధిక్యత కంటె విజునాధిక్యతకే పరిగణన, ఇది ఎల్ల కాలముఅ, ఎల్త సమాజముల చెల్లుబడి యగుచున్న సాధారణసూత్ర మే. ఐనను కుతర్కములు దిలియట వల్లనో, కాలగతి వలననో అల్పబుస్థులగు వారికీ అధికారము హస్టగతమై ఆయా దేశ ప్రజలు గోడు గుడుచుట, నాడే కాగు, నేడున్నూ ప్రత్యక్షముగ చూచుదునే ఉన్నాము. ఏ సిద్దాంతము కానిండు, మతము కానిండు మౌన వువిలో స్వారము, అహంభావము ఉపళమించి, త్యాగము, పరశ్రేయ స్పహనము పెంపొందినపుడే లోకమునకు సుఖళాంతులు లభించును.

మహోన్నత సంస్కృతీ శిఖరముల వంచుకున్న భాగతజాతి గత వేయి సంవత్సరములుగా ఆల్పసంస్కాారులు, ఆరసంస్కారులు ఐన విజాతీయల దండయాతలకు గురియగుచు వచ్చినది. బుద్దిభేదము ఉనించి, మన జాతిని మూలమునకంట కదల్భి వైచినది మన విద్యాధి కులలో కూడ గతానుగతికత్వము, మానసిక దైన్యము వ్యాపించినవి* ఆత్మవిశ్వాసవ నశించినది గతమున గల మంచిని కొనలేవివారమై, కనిపంచిన కొ త్తదంతా స్వీకరించ దగిశదే యను వేగికపాటు జాతిలో చ్రచలితమెనది. ఉదాత్త వ్యకి త్వమును మఠకఠల స్తాపించుకొను యత్నము లారంభమె దాదాప నూరండ్లు కావచ్చినది.

మహనీయులగు భారత ప్పుతులు బెలుదేరి సలురంగములలో వెలుగు రేఖలను ప్రసరింపజేసిరి చీకటిలోనుంచి వెలుగుతోనికి పంపన మారంభమైనది సంస్కృతమును మృతభాష యను జీవన్మ్టతులూ, ఆత్మవాదము మృష యను ఆల్బబుప్పలూ పరాభూతులగు సూచనలు ఆగు పడుచున్నవి. ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్ర పుఠరోగతికూడ దీనినే చాటుచున్నది,

ఈ జీఏత మేయిట్‌? మానవ జీవితమున శేదెన పరమార్‌ మున్నదా ? లేక ఇంద్రియగోచర మగునది తక్క వేశేదియు లేని దేనా? బుగ్వేదములోని నాసదీయ సూక్త ములలోనే యీ ప్రశ్న అన్నియు

శే

విచారించబడి యున్నవి. ఈ మహార్దమునే తరువాత ఉపనిషత్తులలో, వేదాంతశాస్త్రములో చర్చించితి. దానియం దధికారమున్నవారికే తక్క యీ విచారము జనులందరకూ ఆవనసరముగాదు. తెలియుటకు యక్నము చేయబటయు న్నిష్పయోజనము కాదు. నర్వజీవులకును ఆహార నిద్రాభయ 'మైథునములు సామాన్యమే. తినుట, కనుటవలన కలుగు సుఖము అనుభ వించిన చాలదు. దానితో గమ్యము చేరితి మనుకొనుట భ్రమ మే. గాననే పురుషార్హ మేది అను విచారము నునవారు చక్కగా సాగించిరిం ధర్యార్త కామమోక్షములే పురుషార్హములని తేల్చి, క్రమముగా (ప్రతిఒక్కరూ వాటిని సాధించ యత్నించుపే జన్మించినందులకు చేయవలసిన క ర్త్వవ్య మనిరి. అందులక్ర నాలుగు ఆశ్రమములను, చిహ్మచర్య గార్హస్మ్య వాన ప్రస్ట సన్యాసములను టప్రతిపాదించిరి. మౌ ధర్మమునే ఆందరూ స్వీకరించ వలెనపి ప్రచార మారంభించి. లోకమున గందరగోళమును వ్యాపింప జేయుట మంచిదిగా దని ఏనాడో మన మహక్షలు గ్రహించిరి, ధర్మము ప్రచార సామగ్రి కాకూడదు. అది ఆలోచనామృతము. అనునర్‌ ణార్హము, మఖసామగి “పిరముగుటవలననే సుఖము పెపగదను యౌదా ర్యము విజ్ఞాలకుగాని గోచరించదు. నేటి ఏడ్డానులుకూడ సుఖౌభివ్య క్తి మనోగతమున్ను, పరిణామము. విబద్దమున్ను అని అంగీకరించక తప్పుటలేదు. ఇదిమౌలికమైెన తత్వ వివేచన, ఇక విజ్ఞానమునకుకూడ అవధులున్నవనీ, ఇంద్రియజన్యజ్ఞానముతో నే యీ అన్వేషణ ముగియట లేదనీ, దానికి పరమున క్ఞానము ఒకటి కలదవీ విశ్ఞావవే తృలుకూడ అంగీకరించక తప్పుటలేదు.

ఇదంతా యెందుకు? గతమును తలచుకొని పొంగిపోవుటకు కాదు. రూఢి ఆయిన విషయములను మరల మరల ఎవరికి వాయ అన్వే షించ బూనుట వ్యర్థము. గాన భారతీయ భావ సోతస్వివిలో ఎట్టి మంచి ఉన్నదో దానిని ఆకశింపు చేసుకొనుట క ర్తవ్యము.

క్రై

విపులార్రములను సూ క్తి ప్రాయముగా చిన్నవాక్యములలో ఛందో విద్దముగ పొం ముదిరచుటి సంస్కృృతభాషలో పరిపాటి. అట్టి శ్లోకములు సంస్కృత (గ్రంథము లవ్నిటిలోనూ లెక్కకు మిక్కిలిగా నమండుటయే గాక పండితుల కంతోక్షిగా వచ్చుచున్నవికూడ యెన్నో ఉన్నవి, ఎన్ని విస్మృతములై కాలగర్భమున మరుగుపడిపోయినవో చెస్పజాలము.

ఈ సూ కులు పండిత పామరజనరంజకముగా నుండుటయే గాక మార్గదర్శకములుగా. నుండి జనులలో కర్తవ్యబుద్దిని, థర్మాఖివ్యకిని యమమడింప జేయగలవు తెలుగుభాషా (గ్రంథములలోకూడ నందర్శ్భో చితముగ వీటిని పొందుపరచిన శోభ నిచ్చును. విద్యారులు వీటిని కంఠతా బిట్టి, ఆచరణలో బెట్టి. జీవిత మును దీ ప్తిపంత మొనక్బుకొనవలెను,

సహనము సంస్కారమునకు పరిమళము నొసగును, పర శ్రేయ నృహనము, పరాభ్నిప్రాయ సహనము మన సంస్కృతిలో ఓత పోతమై యున్నవి. దీనినే దుర్దనులు మన బిలహీనతగా తీసికొవి దురాక్రమణ సాగించిరి. సాగించుచున్నారు. అది (గహించుటకూడ క ర్తవ్యమే. "

నేడు మన విద్యావంతులు విదేశములకు అధికాధికముశ టోవు చున్నారు. విదేశములలో, అచ్చటి విశ్వవిద్యాలయములలో సంస్కృత భాషను గురించీ, సంస్కృత సాహిత్యము తత్త్వళాస్తములను గురించీ జిజ్ఞాస అధికము. భారతీయులందరికీ సంస్కృతము వచ్చి వుంటుందని పాళ్ళాత్య దేశీయులు భావింతురేమో, మన విద్యాధికులనుంచి మనోహర మైన సంస్కృత శ్లోకములను వినగోరురురు. సంస్కృత భాషలో (ప్రవేశము ఏ కొంచెమున్నను యీ మాదిరి (గంథమొకటి దగ్గరనున్నచో చక్కని శ్లోకములను చడివి, వ్యాఖ్యావించి. వారి నాసందింన జేయ వచ్చును. ఇది అందరకూ పరమోపయు క్రముగా నుండగలదు. క నా. | మహీధర జగన్మోహనరావు, సంకలనకర్త,

ల్ల+ 6౬ 6౬౭౬౯౬౪౬౬౬ +లలలాలుల ఆలా లఆలస్టి ౪(

శ అ౦కితము ర్ట స్ట ఎవరు ఏ పనిని ఎప్పుడు ఎట్లు గావించిన (శేయో ్జ ఫ్‌ చాయక మగునో, [పియము. కలిగించునో తెలియుళకే | క విద్యకు పయోజశనము. చానినే సంస్కార మనవచ్చు. ర్ట వ డ్డ : ఉత్తమ నంస్కారి నర్భృవాస్థు, పురుషార్థసాధకులు, |] స మి[తులు ర ] ం స ్ధి (బ్రహ్మశ్రీ ఆవంట సీతారామయ్య గారికి ర స ర

భళా కౌ

) సూక్తి ముక్తా వళ” లె అనాలి అలి

ఫ్గ అను. నీ [గంథమును. సనుర్చించుచున్నాను. వ గ : --- మహీధర జగన్మోహనరంవు. | ళా

శ్రి అఖ వల 3లఏ శతశత ఫతెశతంతనత న

ఓమ్‌, అర సూకిముకావళ్ళి అణణామ అాణావో పూర్వకవిస్తుతి. ళ్లో॥ ఇదం కవిభ్యః పూశ్వేభ్యో । నమోచాకం (పశాన్ము హే వందేమహి చ శాం వాణీ! మమృతా మాళ్మనః కలామ్‌॥ లో కూజంతం రామ రామేవి ।; మధురం మధురావరం ఆరువ్యా కవితాశాఖాం | వంచే వాళల్ళీకికోకిలమ్‌ ॥ ఖోః యోగేన చిత్తన్య పదేన వాచా! మలం శరీరస్య చ వైద్యకేన! యో౭౬పాకరో త్తం (వవరం మునీనాం ! పతంజలిం (పాంజలి రానతోస్మి ॥ ల్లో; మునిం స్ని గ్టాంబుదాభాసం ॥ వేదవ్యాస నుకల్మషమ్‌ ॥ వేద వ్యాసం సర స్వత్యా। వాసం వ్యాసం నమొ మ్యవామ్‌ ॥ లః నమోస్తు తే వ్యాస విశాలబున్హే ॥ వుల్లారవిశ్చాయత వత నేత్ర | యేన త్వయా భారతత్రై లపూర్జ్మః | (పజ్వాలితో జ్ఞానమయః (పదీపః ॥ బ్లో! అచతుర్వదనో [బహ్మా ! ద్విబోహు రపరో వరః | అఫాలలోచన శంభుః ! భగ-'హన్‌ బాదరాయణః *

18 సూక్తిముక్తావళి శ్లోః యా కుండేందుతుషారవోరధవళా యా శుభవస్తా౦న్విఈా। యా పీశావరదండమండితక రా యా శ్వేతపద్యాన వా ॥ యా (బహ్మాచ్యుతశంకర | వభ్ళతిభి న్లేవె స్పడా పూజితా; సొ మాం పాతు సరస్వతీ భగవతీ ని శృషజాడ్యాపహో న్‌ ళో శారదా శారచాంభోజవదనా వదనాంబుజే | సర్వదా సర్వదాజఒస్మాకం సన్నిధిః సన్నిధిం [కియాత్‌ ॥ లోః సిద్దం సత్సంపచాయే స్థిరథియ మవఘం (శో తియం (బవ్మానిష్టం ॥ సత్వస్థం సత్య వాచం నమయనియతయా సాధువృళ్యా నమేతరి దంభానూయాదిము కం జితపీషయగణం దీ ర్చృబంధుం దయాళుం। స్టాలి త్యే శాసిళారం న్వపర హితపరం 'దేశికం భూమ్ణు రీష్ఫేత్‌ * ళ్లోః అక్షాన ధ్య్వాంతరో డా దఘవరివారణా చాత్తసామ్యావవా శ్వాత్‌ ॥ జన్మ పధ్వంసి జన్ఫు(పదగరిమతయా దివ్యదృష్టి వభా వాత్‌ ॥ నిష్ప్రత్యూవో నృళంస్యా న్నియతరసతయా నిత్య శేషిత్వ యోగాత్‌ ॥ ఆచార్యః సద్భి ర్మపత్యుపకరణథియా చేవవ ళశ్స్యా దుపాన్యః క

దేవళా ప్రార్తనలు 19 స! న్లో వందే గురూణాం చరణారవిందే సందర్శిత స్వాత్మనసుఖావబో ధే ॥ జనస్య 5కు జాంగలిశాయమానే | నంఫారవోలాపవహాలమోహా శాంత్క్యె క లో, జాగత్స వనపష్న నుషు విషు స్ఫుటత కాయాసం _ యదుజ్ఞ ంళతే ॥ యా (బవ్మోడిపిపీలి కా-తచన'షు (పోతా జగ కృాతీణీ 1 నై వాజాపహాం నచ దృళ్యవ_స్ట్వితి ద్భఢ్యవ జ్జాపి చండాలోస్తు సతు ద్విజోస్తు గురురిత్యేషా మనీషూ మమ * భోః గురవే సర్వలోకానాం | భిష జే భవరోగిణాం | నిధయే సర్వవిద్యానాం । దమిణామూర్త యే నమః శ్లో మంగళం గురుదేవాయ । మవానీయగుణాత్మనే 1 సర్వలోకశరణ్యాయ । సాధురూపాయ మంగళమ్‌! భోః విశ్వం దర్పణ దృశ్యమాననగరీతుల్యం, నిజాంతర్షతం | పశ్య న్నాత్మని మాయయా బహిరివో దూతం యథా న్నిదయా | య స్సాకాత్కురుతే పబోధసమయే స్వాత్మాన మే చాజద్వ్యయం ! తవై్మై (శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం (శీపతీణామూర్త యేః

శకి సూకి ముకావళి అతి అటో శ్లో, లత్మీం &ీరసము[(ద రాజతనయాం (శ్రీరంగ ఛా మేళ్వరీం 1 చాసీఖాతనమ న్తదేవవనితాం లో.క్తైకదీపాంకురాం । (శ్రీమన్మందక టాథల్టువిభవ (బహేేం్యదగంగాధరాం ॥ శ్వాం శ్రైలోక గకుటుంబినీంసర సిజాం వందేముకుంద (పెాయాం? అజ 1కి వడి+ని! ప శ్సీ లః పద్మపియే ! పద్మిని ! పద్మవాస్తే ! వద్మాలణే ! పద్మదళాయ ళాటి ! విష్షుుపియే ! విశ్వమనోనుకూ లే ! ళా త్వత్చాదపద్భం వముయి సన్నిధత్స్వ 8 శ్లో సమీపే సంగీత వ్వరమధురభంగీ మృగద్భశాం। విదూ'శే చా నాంధడ్విరదకలభో దామి నినదః | బహిగ్వాశే "తేషాం భవతి పయహేాపాకలకలో ; ద్య గేషా తే యేషూ ముపరి కమలే! దేవి! సదయా, లో సము న్మీలన్నీ లాంబుజ నికర నీరాజితరుచాం । అపాంగానాం భంగ్రై రమృతలహారీ._శేణిమనృ లై ః | (పాచూహీనం దీం భృళ ముదరలీనం కరుణయా ; వారిశ్యామా సా మా మవతు జడసామాజిక నుపి ॥ లో అన్నపూశ్తే సనచా పూశ్తే ! శంకర(పాణవల్ల భే ॥ క్టాన వై. +గ్యసిద్ధ్యర్థం । భిణాం దేహి చ పార్వతీ ॥ “'ఉ అమరీకబరీ భార (భమరీ ముఖరీకృతం 1 _ దూరీ5కరోతు దురితం గారీచరణపంకజం ॥

చేవళా ప్రా రనలు య! ప! ట్లో! యా విచ్యూ శివకేశ వాదిజననీ యా వై జగన్మోహినీ | యా (బహ్మీదిపిపీలి కాంతజగ చానం దై క నంధాయినీ । యా పంచపణవద్విరేఫగళినీ యా చిత్కళామాలినీ సా పొయాత్‌ పరదేవతా భగవతీ (శ్రీ రాజకా జేళ్వరీ ॥ ష్‌ జగ నా్యాత రాత స్తవ చరణసేవా న రచితా! న చా దత్తం దేవి [దవిణ మపి భూయ స్తృవ మయా! తథాపి త్వం న్నేవాం మయి నిరుపమం యత్ప)కురు పే | కుపుతో జాయేత క్వచి దపి కుమాతాన భవతి ॥ శో, కషాయ యాద వేందచాయ ॥ జ్లానము[( దాయ అూగినే, రగా |! జు నసాఖభాయ రుక్టిణీశాయ | నమో వే దాంతచేదినే శ్లో శాంళాకారం భుజగశయనం పద్మనాభం నుశేళం | విశ్వాకారం గగనసద్భృళం మేఘవ్యర్థం కుఖాంగం 1 లట్మీ కాంతం కమలనయనం యోగిహృన్య్యానగమ్యం | వందే విష్ణుం భవభయహగం సర్వలోకైకనాథం ॥ శ్లో, వై చేహీసహితం సుగ్యదుమతలే హైమే మహవామంట పే | మధ్యే పుష్పక మాననే మణిమయే వీకాసనే సుస్టిశమ్‌ ॥ అ(గే వాచయతి (వభంజననుతే తత్త్వం మునిభ్యః పరం | వ్యాఖ్యాతం భర చాదిభిః సరివ్యతం రామం ఫ జే శ్యాములమ్‌* శ్లోః, యత యోగీశ్వరః కృష్ణో శత జార్టో! ధమక్థాలత్వ్ల తత శీఏజయో భూతి? ! (ధ్రువా నీతి ర్మతి ర్మమ ౫.ళ

లి సూక్తి ముక్తా వశీ ల్లోః అ(గే కృశ్వా కమవీ చరణం జామనై కేన లివ్బన్‌ | పళ్చాళ్చార్థం (వణయసజుషోా చకుషా౭౬వేవతనమూణః సవ్యే తతం కరసరసిజే దథీణే జ్ఞూనము(చాం | అభ్మిభాణో రథ మధివవన్‌ పాతు న స్ఫూూతవేపః॥ శ్లో మూకం కరోతి వాచాలం ; పుగుం లంఘయతే గిరిం । యశ్కృపా తమహం వందే । పరమానంద మాధవమ్‌ ॥ ళ్‌ వాచకః 1పణవో యస్య | (క్రీడావ_స్ట్వఖిలం జగత్‌ | (గుతి రాజ్ఞా వపున్టానం| తం వందే చేవకీసుతమ్‌॥ రా శ్లోః సంఛ్యాకందవ! భ్యదమన్తు భవతే భోస్స్వాన తుభ్యం నమః భోదేవాః పితరళ్చ తర్చణవి ధా నాజ-హంకమః కమ్య తాం, యత్ర శ్వాజాసి నీషీధ్య యాదవకులో త్తంసస్య కంనడర్విష॥। స్మారంస్మార మఘం వారామ్‌ తదలం మన్యే కిమన్యేన మేక ఫ్లో ఆకాళాత్పతితం తోయం !యఖా గచ్చతి సాగరం | నర్వ చేవ నమస్కారః । శేళవం (పతి గచ్చతి | క్లోః వీలిభత మిన గూపం చి త్తభిత్తా మురాళే! । సుమన ఇవ మనో మొ రర్చతం శత్పచాళ్టే (పతిపద ముదయద్శి స్సాత్విక రంకతాంగాః 1 త ఇహ భవపయోధః పాగ ముల్లంఘయంతి & శం వసుటేవసుతం బేవం కంసచాణూరమర్దనం ॥ శ | చేవకీపరమానందం కృృవ్షం వందే జగదధ్లురుమ్‌ 5

కేవశా ప్రొ ళఈనలు ల |! భోః మంచొారమూలే మదనాభిరామం । వింబాధరాపూరిత వేణునాదం | గో గోప గోపీజన మధ్యశంస్థం ॥ గోపం థ జే గోకులపూ శ్రచంద్రం ! వః కృస్ష్యం కమలప(_తాతం | పుణ్య శవణకీర్తనం | వాసుదేవం జగదోోనిం | నౌామి నారాయణమ్‌ వార్‌ క ఫ్లో! జిప్వ్వా క్షీర్వయ 'కేళవం మురరిపుం చేతో భఆ (శ్రీధరం | పాణిద్వ౦ద్వ సనమర్శయా ఒచ్చ్యుతక థా॥ శోతద్వయ త్వం శృణు | కస్టం లోకయ లోచనద్వయ వహాళకే న! గ్గ ఇచా ఎం్యఘియుగ్యాలయం 1 జఘ (ఘాణ ముకుందపాదతులసీం మూర్చన ఉమా*-ధోతుబమ్‌ ॥ శ్లోః రామోనామ బభూవ హె తదబలా సీళేతీ హుం తో పితు ర్వాచా పంచవటీత శు వివారతః తా మావార (చావణః ! నిచార్థం జననీ కథా మితి హాశే ర్హుంకారత శృృణ్వతః సౌమి(తే! క్వ ధనుగ్టనుర్దను రితి వ్యగా గిరః పాంతు వః లో! మేఘై "ళ్మేదుర మమృరం వనభువశ్శా్యామా _స్రమాలదుమైః' నక్తం ఖిరురయం త్వమేవ తదిమం రాధే! గృవాం (పాపయ. ఇత్హం నందని దేశత కృలిశ యో (వత్యధ్వ కుంజ్మదుమం | శాభఛామాధవయోఃజయ న్నియనునాకూలే రవాః కేళయః॥

న! నూ కీ ముక్తావళి ల్లో॥శీకాంతం రఘుపుంగవం వ్యాది వపా చేకాంత వాసేవసన్‌! లోకాన్‌ ఇకసమాన్‌ దురు క్రినిపుణాన్‌ 'భేకాని వాశిత్య కిం! (పా కామ్యంయదివావివు కీమతులామా కాంత 'తశీగురోః 1 ఏకం పొాదినరోరువాం (వథమత ఫ్సాకాండమేవా వహపేత్‌ శ్లో; దీనత్వం పరిగ్భహ్మ్‌ దుర్దనికనమ్మాన [కియా వేవయా , స్వెన పాక్ళతకర్యణాన్య తు బహి ర్యాన్మపతీమాపరః ॥ పె (మోస్యవధూయ తేతి చటుః ఛ్వానై రృటంమాంతథా జ్ఞానానందద 3మభ.క్తనిచయా దీనపభో ! మాకురు ॥ కోః వాదార్థం పఠిళా నచాత్మయుగళాభేదాయ షడ్డర్శనీ ॥ వేదానాం (₹తయం తదర్థపరమాస్వా చాయ నాధీయతే , ఖేదానాం న తథాపి భూఃన్వశివవిచ్చేదాను త్రై! కర్మభిః , (శ్రీ చొనై కధురంధరం రఘువతేః పొచాల్ది మేకం క యేత్‌ శో, వివీోయ కోదండళరౌ మునూర్తం గృవోణ పాణా మణిచారువేణుం 1 మాయూరబ్బర్షం చ నిజో త్తమాంగే ! సీశావతే త్వాం (సణకూమి పళ్ళాత్‌ శ్లాః మాన షీకరణచూర్హ మస్పి తే | పాద యోరితి కథా (వధీయతే | నాథ ! చారుదృషదోః కిమంతరం | జూాళయామి తవ పొాదవంకజం ౫

దేవతా ప్రార్దనలు ఖ్‌ ళు లో సృష్టా యా సర్గ్షరూపా జగదవన?'భా పాలినీ యాచ రారడ్రీః నంవోరేచాపి యసప్యా జగదిదమఖిలం క్రీడనం యా వరాఖ్యాః పళ్య న్తీ మధ్యమౌ౭౬థో తదను భగవతీ వైఖరి వర్షరూపా ! సాస్ట్రద్వాచం (వనసన్నా విధిహారిగిరిశా రాధి తాలజ్కరోతు న శ్లో, వాగర్జావివ సంపృక్తా | వాగర్జ్మపతిప తయే! లు గ ఆజా ,ఖఅ అ=త్‌ జగతః పితరా వందే । పార్వపీపర మేళ్వలౌ * శో భవానీ శంకళౌ వందే ! శన్రావిశ్వాసరూపిణా” 1 ళు 09 యాఖభ్యాం వినా నపళ్థ్థంతి ! సిద్రాః స్వాంతస్థమీశ్వరమ్‌ కి శో ఏశ్చైశ్వగ్యే స్థితో౭-పి (పణతబహుఫలే య న్స్వ్రయం కృ త్తవాసాః | జాం తాసమ్మిశదేహో ఇఒస్యవిషయమనసాం యః పరస్తా ద్యతీనామ్‌ | అష్టాఖి ర్యస్య కృత్స్నం జగదపి తనుభి ర్భిభతో చాఒభిమానః సన్మాగ్గా"లోక నాయ వ్యపనయతు సవ స్తామసీం వృ త్రి మీశః ॥ ల్లోః గళంతీ శంభో త్వ చ్చరితసరితః కిల్చిషరజో 1 దళంతీ ధీకుల్యాసరణిషు పతంతీ విజయళాం. 1 దిళంతీ నంసార్మభమణవరి తాపోపళమనం | వసంతీ దుచ్చేతో[హదభవి శివానందలవారీ * జీ

లి( సూ క్రిముక్తావళి ల్లో: శీకాంతం రఘుపుంగవం వ్యాది వపే 'దేకాంత వా సేవనన్‌ 1 లోశాన్‌ ౪క సమాన్‌ దురు క్తినిపుణాన్‌ 'భేళాని వాశిత్య కీం! (పా కామ్యుంయదివావివు కీమతులామాకాంతు తశీగురోః / పకం పొదినరోరువూ౦ [వథమత శ్ఫాకాంత మేవా వహేత్‌ ళో! రీవశ్చం పరిగ్భవ్య్యూ దుర్టనికనమ్మాాన క్రియాపేషయా , స్వెన పాక్ళతకర్మణాన్య తు బహి ర్యాన్మపతీచాపరః ॥ ప్బా.మోప్య ఎధూయ తేతి చటుః ధ్వానై రృటంమాంతథా జ్ఞానానందద 3మభ.క్తనిచయా దీన్నవభో |! మాకురు ॥ లో వా చార్థం పరి తా నచాత్మయుగళా భేదాయ వడ్లగ్శనీ 1 వేదానాం (గతయం తదర్థపగమాస్వా చాయ నాధీయతే , ఖేదానాం స తథావి భూఃన్వశివవిచ్చేదాకు గై కర్మభిః ; (శ్రీ చానై కధురంధరం రఘువ తేః పాదాప్ట మేకం (శ యేత్‌ శ్లో* విపీయ కోదండళరౌ మువూర్తం | గృవోణ పాణా మణిచారువేణుం మాయూరబ్బర్థం చ నిజోత్తమాంగే ! నీశాపతే త్వాం పణమామి పశ్చాత్‌ 1 శో మాన షీకరణచూగర్హ మసి తే పాద యోరితి కథా (వథీయళతే | నాథ ! చారుదృషదోః కిమంతగం | జొళయామీ తవ పాదపంకజం ॥

దేవతా ప్రా 5నలు ఖ్‌ ళ్లు న్నీ నృృష్షౌ యా సర్గరూపా జగదవనని ధా పాలినీ యాచ రార్రీ నంవో రేచాపి యశన్యా జగదిదమఖిలం (క్రీడనం యా వరాఖ్యాః పళ్య న్తీ మధ్యమా౬థో తదను భగవతీ వై ఖరీ వర్ణరూపా సాస్ట్రచ్వాచం [పనన్నా విధివారిగిరిశా రాధి తాలబ్కరోతు ౫ శో, వాగరావివ సంవృక్తా! వాగర్హ్మపతిపత్తయే 1 ళం ళ్‌ పాలి థి అట్‌ జగతః పితరా వందే । పార్వతీపర మేశ్వరా ॥ శ్లోః భవానీ శంకరా వందే ! శక్రావిశ్వాసరూపితౌ | ౮ 0 యాభ్యాం వినా నపళ్యంతి ! సిద్రాః స్వాంతస్థమీశ్వరమ్‌ క శ్లోః పక్రైశ్వర్యే స్థితో౭పి _పణతబహుఫలే య నయం క్ళృత్తివాసాః శాం తాసమ్మి శ దేహో ఇఒపష్యవిషయమనసాం యః పరస్తా ద్యతీనామ్‌ ! అప్టాభి ర్యన్య కృత్స్నం జగదపి తనుధి ర్చిథతో నా౭భిమానః 1 నన్య్యాగ్గా'లోక నాయ వ్యవనయతు సవ స్తామసీం వృత్తి మీళః 1 శ్లోః గళంతీ శంభో త్వ చ్చరితసరితః కిల్చిషరజో | దళంతీ ధీకుల్యాసరణిషు పతంత్రీ విజయళాం.। దిళంతీ నంసార(భమణపరి తాపోపళమనం । వసంతీ చుచ్చేతో[వాదభువి శివానందలవారి * త్తే

లకీ సూ క్తిముక్తా వళీ

ల్లోః పందే శంభు ముమాపతిం సురగురుం వందే జగ ళ్కారణం | వందే పన్నగభూషణం మృగధరం వందే పళూనాం పతిం! వందే ఘార్యళశ శాంక వహ్నినయనం వందే ముకుంద(పియం / వందే భక్రజనా్యశయం చ వరదం వందే శివం శంకరమ్‌ *

ల్లో గంగాతరంగకమనీయజటాకలాపం | గౌరీనిరంతరవిభూపిత వామభాగం | నారాయణ ప్రియ మనంగమచాపహాక౦ | వారాణసీపురపతిం భజ విశ్వ ౧*థమ్‌ ॥

శ్లో కలాభ్యాం చూడాలంకృ తశశిక లాభ్యాం నిజతపః | ఫలాభ్యాం భశ్తేషు (పకటితఫలాభ్యాం భవతు మే; శివాభ్యా మస్తోక | తిభువనశి వాభ్యాం వ్యాది పున ! ర్భవాభ్యా మానందస్ఫురదనుభ వా భ్యాం నతి [యమ్‌ ॥

ళో కరచరణక్కతం వొ కాయజం కగ్శజం వా; (శ్రవణనయనజం చా నూననం వాఒపరాధం । విహితమవిహితం వా సర్వమేతత్‌ తమస్వ!

| 1 | స |

శివ! శివ కరుణాశ్ఞే (శ్రీమవోదేవ |! శంభో!

శో కరసే పేమాదౌ గిరిశనికట నే ధినపతా !

గా వావ్‌ థి

గృవాస్లే నస్వర్భూజాజమరనురఖి చింళామణిగే 1 శిరస్టై సీతాంశె చరణయుగళ స్టే ఒఖిలకుఖే కమర్థం చాస్యేఒవాం భవతు భవదర్థం మమ మనః ॥

చేవతా ప్రారనలు కి? ఖు శోః మన స్తే పాదాస్టౌ నివసతు వచః సోతఫణితా | కరా చాభ్యర్భ్చాయాం (శుతి రపి క ఛాకర్ధన విభె।ః తవ ఛ్యానే బుద్ధిః నయశనయుగళం మూర్తి విభవే। పర[గంథాన్‌ కెర్యా పరమళివ ! జానే పరమతః * శః పకం చ్వాదళథా చ షోడశపరం చ(కం నమూాతో రథః (వత్యేకం నవథా హయాళ్ళ్చ బహుఖథా భిన్నో రథీచాన్ట థాః కిం వై కాదశథా శరళ్చ దళథా ద్వేధా ధనుః దృక్తిథా | మౌర్వీమూర్జ్ని సవ్మాసథాతదపి యో జేశాసపాయాచ్చివః ॥ ళో సంసాశే కిం సారం । కంసా కే శృరణకమలవరిభజనం | జ్యోతిః కి మంధకాశే ।; య దంధకాశే రనునురణమ్‌ ణి లః యస్య జ్ఞూనదయాసింధో 1 రగాధస్యాఒనఘా గుణాః | 'సేవ్యతా మకయో ధీరాః! స్మియె చాజఒమృ తాయ చక శ్లోః నమో ౬ స్త్వనన్తాయ సహవ్మసమూ ర్తయే। సవాన పాదాతి శిరోరు బాహాచే! సవా[సనామ్నే పురుషాయ శాళ్వళే | సవా[సకోటీయుగ ధారిణే నమః భోః సత్యస్కంధ న్తరుణకరుణాపూత పీయూషనికక్తః | జూంతిచ్భాయః కుభ మతిలళాలంక బి శీలమూలః | భూయాత్స త్త న్‌ (పనవవిలసత్పల్లవ పుణ్యభాజూం $ ధర్మః (పోద్యత్కుశలకుసుమ! (శ్రీఫలో మంగళాయ ॥

జ సూ క్తీముక్తావ లీ ల్‌ోః అంభోధిః స్థలళాం స్ధలం జలధితాం ధూళీలవ శ ెలతాం ! మేరు ర్చృత్కణ తాం తృణం కుశ తాం వజం తృణ(పాయతాం ! వహ్ని! శీశలళాం హిమం దహనతా మాయాతి యస్యేచ్చయా | లీలాదుర్ల లి కాద్భుతవ్యసని నే జేవాయ తన్నైన్టి నమిక మం యో 'చేవోఒగ్నొ యో అప్పు! యో విశ్వం భువన మా వివేశ! య ఓవధీషు యో వనస్పతిషు | శనై జఉేవాయనమో నమః ॥ ళ్లోః అంతర్జ్యావా పృథివ్యో రధిరజనిళృళా నన్టకారా నుదారాన్‌ విదావ్యం (చాక్తదీయె రివ జగదరుణం ళోణిత్రె ర్య ద్విధత్తే | సాయం[పొతశ్చ సం ఛ్యాంజలి మవనినుఠాః సం్రపయచ్చ్భంతి యనై్మై ॥ తవై కనైసచి దేతన్మమ పరమవాసే దేవతాయై నమోస్తు * లో దిక్కాలాద్యనవచ్చి న్నాషనంత చిన్మా[తమూర్తయే / స్వానుభూ త్యేకమా సాయ నమ శ్యాన్తాయ శేంసే॥

దేవకా ప్రార్తనలు ల$ పా! మం%॥ ఇందం మితం వరుణ మగ్ని మాహు, రథో దివ్య స్సనుపర్లో గరుళ్యాన్‌ ॥ పకంస ద్వ్మిపా బహుఖథా వదంతి! అగ్నిం యమం మాతరిశ్వాన మాహుః ॥ ముంజ యతో చా ఇమాని భూతాని జాయంతే । యేన జూళాని జీవంతి । యత్పఎయం త్యభిసంవిళంతి | అధజళ 0, త ద్విజిజ్ఞానస్వ త దృ హ్మేతి ॥ లోః యస్యాః పాదయుగం తథా కరయుగం ఛందళ్ళ్చ కల్పః (కమాత్‌ ! వ్యక్తం వ్యాకరణం వచో వివరణం 1 శోతం నిరుక్తం స్మృతం | నేత్రం జ్యోతిష మాయతం వికలుషల (ఘాణం తుళిణూ పరా! తనైసై నో౭స్తు నమస్క్ఫృతి (శృుతిమవో మాతే జగత్భూతయే ॥ శ్లోః యం(బహ్మోవరుణేందరు.దమరుతః స్తున్వంతిదివై స వై వేదైః సాంగపదక మోపనివ డ్రై నాయంతి యం సామగాఃః ధ్యా నావస్థిత తద్గతేన మనసా పళ్యంతి యం యోగినో | యస్యాంతం నవిదు స్పుఠాసురగణాః దేవాయ త్నన్న్యైనమః।ః

శ్ర(0 సూ క్స్‌ ముక్తొ నళి ల్లో జ్యోతి! శాంతమనంత మద్వయ మజం త తద్గుణోన్మీలనాత్‌ । (బ హ్మేత్యచ్యుత ఇత్యుమాపతి రితి (పన్తూయ తే*- నేకథా | శలెన్తై "రేవ నచాళమైః (కుతిము ఖై ర్నా వాపథ(ప్రస్థి త్రై 8 గ మ్యోఒసా జగదీళ్వరో జలనిధి ర్వారారపవాహైరివ ॥ శ్లోః యస్మా ద్విశ్వ ముచేతి యత రమతే యస్మిన్‌ పునర్తీ య తే! భాసా యస్య జగద్వి భాతి నవాజానందోజ్బ్వలం యన్మవాః | శాంతంశాళ్వత మ కియం యమపున ర్భా వాయభూ తేళ్వరం! లెవల్‌ ధ్వాంత మపాన్య యాంతి క్ళృతినః (వస్తామి తం పూరుష౦ ॥ శోః న మంతం నో యుతం తదపిచ నజానే స్తుతి మవో | న చాహ్వానం ధ్యానం తదపి చ న జానే స్తుతికథాః నజానే ముదా స్తే తదిపి చనజానే విలపనం। పరం జూనే మాత _న్త్వదనుసరణం కేశవారణం గ క్లోః ముక్తావిదుమ హేమనీలధవళ చ్భాయై ర్ముఖై స్తీమడై 1 ర్యుక్తా మిందునిబద్గరత్న మకుటాం చాతి ఖి త త్వార్థవర్హాత్మి కాం ॥ గాయత్రీం వర దాభయాంకుళ కళశాం శుభం కపాలం గచాం! శంఖం చక మథారవిందయుగళం వాన్వై ర్వవాన్తీం భజే;

దేవకా పారనలు 81 అ ళో! మధ్యాహ్నార్కమరీచికాస్వివ పయఃపూరో యదజ్ఞానతః ఖం వాయు ర్జ్వలనో జలం తతి రితి క్రైలోక్య మున్మీలతి ॥ య త్త త్వం విదుషాం నిమీలతి పునః సగ్భోగిభోగోపమం। సాంచానంద ముపాన్మ హే త దమలం స్వా త్మావబోధం మహః లోః శుద్ధం (బవ్మాలవాలం (వకృతిళబలితం యస్య మూలం కరాన్తత్‌ ॥ (దాఘ్నిష్టన్వర్ష శాఖా వికనదరుణిమా పల్లవానాం విలాస! ! నీలం వ్యోమాళమౌాలా సురసఫలభళో ధర్మ కామార్ధ మోజాః ॥ న (శీమా న్వాంఛితార్థరి విశరతు సతతం సూర్యకల్పదు మో వంశ శో! సంజ్ఞాకాంతనుతే కృ తాంతభంగిని (శ్రీకృష్వనిత్యప్రియే ॥ పాపోన్నూలిని పుణ్యధాతతి యమునే కాళింది తుభ్యంనమ। ఏవం స్నానపిధా పఠంతి ఖలు యే నిత్యం గృహీతవృ తాః తా నామం తిత సంఖ్యజన్మజనితం పాపం తణా దుజ్షతి గ ఖో వ తిం యాళశా పుంసొ మకృతసుకృ తానా మపిచ యాః ల్‌. హార త్యంత _స్తం_దాం తిమిర మివ చం దాంళు నరణిః 1? ఇయం సా తే మూర్తిః సకలసురసంసేవ్యసలిలా । మమాంతఃసం తాపం (తివిధ మపి పాపం చ వారళతాష.!

శ్రి సూ క్రి ముకా వళి శ్వ పారాశర్య వచన్సరోజ మమలం గీ కార్థగంధోత్కటం / నానాఖ్యానక శేసరం వారకఖా నచ్భానునా బోధితమ్‌ | లోశే నజ్జనపట్పదైె రవారహాః పేసపీయమానంముచా। భూయా చిళ్ళిరత పంకజం క ఓమలపధ్వంసి నః (గ్రయసే ఠి ళ్‌ోః అదా వాదిపిళామవాస్య నిగమ వ్యావారపా తే జలం ! వళ్చా తృన్నగ శాయినో భగవతః పాదోదకం పావనం ! భూయః శంభుజటావిభూషణమణి క్ష హో్నో ర్శవాశ్టే రయం! కన్యా కల్మష నాశినీ భగవతీ భాగీరథీ దృళ్యతే | శ్లోః వర్లానా మర్దసంఘానాం | రసాచాం ఛందసా మపి ! మంగళానాంచ కౌరౌొ వందే వాణీ వినాయక ॥ శ్లో పార్రాయ్యపతిపాదిళాం భగవతా నారాయణేన స్వయం వ్యాసేన (గథితాం పురాణమునినా మధ్యే మవోాభారతమ్‌! అదై ్యశామృతవర్షి ణీం భగవతీ మష్టాదళాధ్యాయినీం । అంబ ! శ్వా మనునందధామి భగవద్గితే ! భవద్వేషిణీమ్‌ * శ్లో యత యత రఘునాథ కీర్తనం! తత తత కృతమ _స్తకాంజలిం ॥ బాస్పవారి పరిపూర్ణ లోచనం ॥ మారుతిం నమత రాతసాంతకం॥ి ఇానాాాణనవుట్తైషాాానానా.

ఓమ్‌ సూకిముకావళ్ళి అవ మి ప్రార్థన

నత్యం వద ధర్మం చర స్వాథ్యాయా న్యా (ప్రమదః ఆచా ర్యాయ (వీయం ధన మావాత్య (పజాతంతుం మా వ్యవచ్చేత్సీః సత్యా న్న్మపమదితవ్యం ధర్మా న్న్మప్రమదితవ్యం కుళలాన్న (వమదీతవ్యం భూత్ర్యై న (పమదితవ్యం బేవపిశృ కార్య భ్యాం న (వమదితవ్యం మాతృదేవో భవ పితృ దేవో భవ ఆచార్య దేవో భవ అతిథి చేవో భవ యా న్యజఒననద్యాని కర్మాణి తాని సేవిత వ్యాని “నో. ఇతర౮ాణి యా న్యాజఒస్యాకగ్‌ ౦ నుచరిశాని శాని త్వయోపాస్యావి...నో. ఇతరాణి యేశే చాస్మచ్చే9 యాగ్‌౦సో (బావ్మాణాః తేషాం త్వయాననేన (పశ్వసితవ్యం (శ్రద్ధయా చేయం అ్మశద్దయా౭౬ చేయం (శియాచేయం [హియా చేయం భియా దేయం నంవిదా దేయం అథ యది తే కర్మని చికిత్సా చా వృ త్తవిచికిత్సా వా స్యాత్‌ యే తత (బావ్గాుణా; సమ్ముర్శినః యుక్తా అయుక్రాః అలూతా;ః ధగ్మ్హుకామౌః న్యుః యథా తే తత వ క్రేరన్‌ తథా తత వ శ్తేధాః వమ ఆదేశః పష ఉపదేళః ఏషా వేదోపనిషత్‌ ఏత దముశాసనం ఏవ ముపాసితవ్యం

పవ ముదచైై తదుపాస్యమ్‌. " సత్యము పలుకుము. ధర్మము ననుష్టించుము. స్వాధ్యాయము నేమరకుము. గురువునకు ప్రియమగునట్లు ధన మార్చించిన పిమ్మట

ర్‌

84 సూ క్రిముక్తావళి వంశము విలుపుటకై సత్సంతానమును దిడయుము. సత్యము నేమరకుము. ధర్మమార్షమునుండి వై దోలగకుము; కుళశలమునుండి,. కళ్యాణ కర్మల మండి, స్వాధ్యాయ (ప్రవచనములనుండి ప్రమాదము నొందకుము. దేవన పితృకర్మలను విడువకుము, తల్లియే దైవము. తండ్రియే దైవము. ఆచార్యుడే దైవము, అతిథియే దైవము ఆని వర్నింపుము. అనింద్యకర్మ బేవిగలవో వానినే గావింపుము నింద్యకర్మలను చేయకుము. మాయందు ఏవి సుకర్మములో అవియే నీకు ఉపాస్యములు, ఇతరములూ- నీకు వర్త్య ములు. సత్పురుషులు ఎవరు మనకు (శ్రేయసాసములో వారిని సుకాసీను లను చేసి సేవదీర్చి వారి బోధవల సారమును [గహింప్పము. వారికి శ్రద్దతో నీయదగును. ఆక్రద్తతో నీయకుము. హెచ్చుగా నియ్యలేదను సిగ్గుతో నిమ్ము. భయపడుతూ ఇమ్ము. సంపదకు తగిసట్లు ఇమ్ము. సిక ధర్మకర్మ సంశయము కలిగినచో ధర్మాధర్మ నిర్ణయసమర్తులు, ఆచార్య పురుషులు, కర్మస్వతం త్రులు, పరమసొౌమ్యులు, ధర్మకాములు ఆగు బ్రాహ్మణు లెట్లాచరించిరో అప్లే ఆచరంపదగినది. ఇది నీకు ఆదేశము. ఉపదేశము; ఇదే వేదరహస్యము. ఈశ్వరానుశాసనము. దీనివి ఆచ రింపుము. ఇదియే ఆచరణీయము. భః ధన్మేచాఒసన్టేచ కామేచ । మోమేచ భరతర్షభ | యదివో౭. స్తి తదన్య్యత । యన్నేవోస్తి న తత్క్వచిత్‌ ॥ భరత్యశ్రేష్పుడా 1 ధర్మ ఆర్ధ కామ మోక్షము లనే చతుర్విధ పురుషార్థములను బోధించే వచనము లేవి యిందులో ఉన్నవో అవే సమ స్త యితర (గంథములలోనూ ఉన్నివి. దీనిలో లేనివి మరి మెచ్చ టను లేవు, గాన దీనిని తప్పక చదువుము, ఇది మహాభారత విషయ ములో వ్యాసులవారు చెప్పినది.

సూ క్తి ము క్తా వళి ర్‌ వో కి మస్తిమాలాం కిము "కాన్తుళభం వొ । పరిష్కి్యొయాయాం బహుమన్యసే శ్వం। కిం కాలకూట: కిము వా యళోదా। స్తన్యం తవ స్వాదు వద వభో! మే॥ ఓ పరదు్మపమూ 1 అలంకరించుకోవడంలో నీకూ పుమకల 'పేలుల- లేక కౌస్తుభమణియా కావలసినది ? నీకు కాలకూట విషమా లేక యళోదామాత స్తస్యమా, ఇష్టమెనది ౭ నాకు, చెప్పు. ప్రభూ: హరిహరుల కిరువురకూ చెందినట్టి స్తుతి యిది. ష్‌ మహేశ్వశే వా జగతా మధీళ్వశే | ౮ జనార్టనే వా జగ దంత రాత్మని | న వస్తు భేద్మపతిప త్తి రస్తి మే! తథాపి భక్తిః తరుణీందుశేఖరే ॥ సర్వలో కేళ్వరుడగు శివుడు, సర్వజగదంత ర్యామియైన విష్ణువు; ఈ మురువురి యందును అభేదదృష్టియే ఉన్నను బాలచందద్రశేఖరువి యందేనా మనస్సు లగ్నమై వుంటూన్నది. ళ్లో॥ శెవా వయంన ఖలు తత విచారణీయం | పంచాక్షరీ జపపరా నితరాం తథాపి । చేతో మదీయ మతసీకునుమావభాసం | సేశాననం స్ట్రరతి గోపవధూకిళోరం ॥ మేను శైవుల మనుటలో సందేహ మేమీ లేదు, “ఓం నమ శివాయ” అనే పంచాక్షరీ జపపరాయణులమే కూడాను,- ఐనా ఆదేమిటో

88 సూ క్రి ముక్తా నళి గాని, నలకలువపూవువలె శ్యామసుందరుడై , స్కేరాననుడై యళోదా తనయు డైన బాలకృష్తునే నా మనసు తలచుకుంటూన్నది. మూ ణ ఖః కరఠారవందేన పదాకవిందం । ముఖారపీండే విని వేశయంతం | నటన్య పషతస్య పుపే శయానం । బాలం ముకుందం మనసా సరామి ॥ పదపద్మమును కరపద్మముతో ముఖపద్మమునం దుంచుకుంటూ వటప(తశాయియె యుండే బాలముకుందుని మనసా3 స్మరించుచున్నాను. ల్లో; వైతన్యం సర్వభూతానాం | నిర్వతి ర్టగ చాత్మనాం | నాద(బవ్మై తదానంద | మద్వితీయ ముపాన్మ హే ॥ సమస్త భూతములకు చైతన్యమును, సర్వ ప్రాణులకు సుఖ రూపమును, అద్వితీయమును, ఆనందదాయకమును ఆగు నాదద్రిహ్మమును ఉపొసింతును. ల్లో రజోజుషే జన్మని సత్త్వవృత్తయే | స్థిత |పజానాం (వళయే తమఃస్పృళః | అజాయ సర్గస్థితి నాళ హేతవే! 'శయీమయాయ (తిగుణాత్మ నే వమః ॥ పుట్టకయందు రజోగుణమున్ను, స్థితియందు. సత్వగుణ మున్ను, నాశమందు త మోగుణమున్ను విరళముగా నున్నట్టిన్నీ. సర్గ స్థితాశ హేతువై నట్టిన్నీ, 'వేదస్వరూపురైనట్టిన్నీ, త్రిగుణాత్ముదై నట్టిన్నీ ఆబజీనికి నమస్కారములు, ౯

సూక్తిముక్తావళి 87 శ్లో॥! యం శ్వైచాః సముపాసతే శివఇతి బహ్మేతి వేదాంతినో | జౌద్దాః బుద్ధ ఇతి (పమాణపటవః కర్షేతి నైయాయికాః | అర్హన్నిత్యథ జె నశాసనర తాః కర్మతి పఏీమాంసళకాః | సోయంవో విదధాతు చాంఛితఫలం త్రైలోక్య నాధోవారిః॥ ఎవనిని శై వులు శివుడనిన్నీ, వేదాంతులు బిహ్మయనిన్నీ, బౌద్దులు బుద్దు డనిన్నీ, పమాణవాద్నులెన నైయాయికులు కర్ణ యనిన్నీ, జెనులు అరతు డనిన్నీ, మీమాంసకులు కర్మ యనిన్నీ పేర్కొందుకో మం ల్‌ ౨4 ఆ శత్రిలోశేశ్వరుడై న శ్రీహరి మన వాంచితనములను సఫల మొనర్చుగాక. శ్లో లాభ స్తేషాం జయ స్తేషాం 1 కుత స్తేషాం పఠరాజయః యేషోూం వ్యాదిస్టో భగవాన్‌ ; మంగళాయతనో హరిః ॥ ఎవరి హృదయస్తుడై మంగళకరుడై న విష్ణుభగవాను డున్నాడో వారికి లాభము, జయము సిద్ధములే. అట్టివారికి పరాజయ మనే దెక్కటడిది? నో (త్రయీ సాంఖ్యం యోగం వళకువఠిమతం వెవవ మితి | లు రాలా గస్తె , (పభిన్నే (స్థానే పర మిద మదః పథ్య మితి చ | రుశీనాం వై చ్మిత్యాత్‌ బుజకుటిలనానవాపథజుపాం | నృణా* మేకో గమ్యః త్వమసి పయసా మరవ మివ ॥ ల డ్‌ 'వెదికము, సాంఖ్యము, యోగము, సశుపతి మతము, వైష్ష ఈ... ల న వ వము మొదలె న ఆసంవ్యాక విభిన్నమార్షములలో “ఇదే శ్రేష్టము" “ఇదే సథ్యము* అని భావిస్తూ, రుచిభేదములచే మంచిచెడ్డలైన వివిధ మార్గము లలో గమించుతూన్న యీ మానవకోటికి గమ్యమవు నీవేగదా, ఓ ఈశ్వరా 1 నదులకు సాగరము గాక వేరొక గమ్య మే మున్నది, ప్రభూః

88 హూక్తిము క్త వళి ళ్ల॥ విద్యాం బాఒవిద్యాం చ య న్త ద్వేదోభయగ్‌ 0 సవా । అవిచ్యయా మృత్యుం తీర్వా విద్యయా౭మృత మళ్ళు తే॥ విద్యను, అవివ్యను రెండింటినీ కూడ తెలుసుకోవలెను. అవిద్య అనగా లౌకికవిద్యలవల్ల మృత్యువును తరించుకారు; విద్య ఆనగా ట్లో నిత్యో నిళ్యానాం చేశన శ్చేతనోనాం | పకో బహూనాం యో విదధాతి కామాన్‌ । తమాత్మన్థం యేఒనుపళ్యంతి ధీరాః । 'కేపూం శాంతిః శాక్వతీ నేతరేషూం ॥ విత్యమెన వస్తువులలో నిత్యము, చేశనముఐలో చేతనము* సమన ములలో ననుస్యూత మై ఒక్కటిగా నున్నది, సమస్త కోరికల నీడేర్చునది యేదో, ఆ ఆత్మస్ట (దిహ్మపదార్థము నే ధీరులు చూచుచున్నారో వారికే శాంతి గలుగును. ఇతరు లందరకూ అశాంతియే. లః న (కోధో నచ మాత్సర్యం 1న లోభో నా౭కుభా అపి। భవంతి కృతివుణ్యానాం | భక్తానాం పురుషోత్తమ ॥ పురుషోత్తమా : కృతపుణ్యులైన భక్తులకు కోధలోభమాత్స ర్యాదు లేమీ ఉండవు, వారికి అకుభము లెన్నడును కలుగవు, ళో ఆలోక్య నర్వశాస్తా౦ణి వచార్య చ పునః పునః । ఇద మేకం సునిష్పన్నం | ధ్యేయో నారాయణ న్సచా ॥ సర్వశాస్త్రములను చదివి చూచి, మరిల మరల విచారించగా పరమదై వము నారాయణు డొక్కడే ధ్యానింపదగిన వా డనీ విశ్చయముగా తెలిసినది.

సూక్తిము క్రావళి శ్రి తో గాయంతి దేవాః కలగీలికాని । ధిన్యాన్తు తే భారతభూమిభాగే । న్వనాపవర్థాన్పదమార్షభూతే । భవంతి భూయః పురుషాః సురత్వాత్‌ ఓ భారతభూమీ 1 సీ బీడలు ధన్యులు. నిన్నుగూర్చి దేవతల గానం చేస్తున్నారు, స్వర్గతోకమునకు మోక్షపదమునకు నీవే మారమవు, వాన ళు సోపానమపు, ఎంతో సుకృతము చేసికొన్ననే నీకు పుత్రులుగా జన్మించు భాగ్యము అబ్బుతుంది. ళ్లో యావచ్చ 'వేదధర్మాన్తు ।; యావదై్యై శంకరార్చవం | యావచ్చ కుచికృత్యాది తావన్నాళో భవేన్నహి ॥ ఎంతవరకు వేదధర్మమ్లులు [సమాణములుగా నిలచియుండునో ఎస్పటివరకు ఈశ్వరార్చనము ఉండునో, శుచి కర్మ లెంతవగకు ఉజ్ద గింపబిడవో ఆంతవరకున్ను ఈ లోకమునకు నాశనము లేదు. ట్లో, అనాయా'సేన మరణం | వినా దై న్యేన జీవనం | 'జేవోంలే తవ సాయుజ్యం (చేహి మే పార్వతీపతే ॥ బ్రకికినన్నాళ్లు దై న్యములేని జీవితమును, కాలము తీరినపుడు అనాయాస మకణమును, చేహమును వడలినపిమ్మట సీలో కలియుటనిు, ఈ మూడింటిని నాకు అనుగ్రహింవుము, దేవా : ఓ పార్వతీవల్లలా |

శీల సూ కి ము కా వళి ్‌ో దెవత ళ్లో॥ దై వాధీనం జగత్సర్వం | మం తాధీినం తు దైవతం! తన్మం్యతం (శాహ్మణాధీనం ॥ (వావ్మాణో నుమ్మద్రైవతం॥ జగతు ఆంతా దెహదీనముగా ఉన్నది; ఆ దైవము మంత్రా ధీనము; మంథ్రము లేమో బ్రాహ్మణాధీనములై నవి; అందుచే (బ్రావ్మా ణుడే నాకు పూజనీయుడు గదా. ల్లో ఉవ్పైర్షతి ర్టగతి సిర్ట్యతి ధర్మ్శత శ్చేత్‌ 1 తన్య (వమా చ వచనైః కృతకేత్నర్తె శ్చేత్‌ | 'కేషూం (వకాళనదళాళ్ళ మహీసురై శ్చత్‌ ॥ తానంత రేణ నివతే త్క్య్వను మత్పణామః ॥ ధర్మమువల్లనే లోకమున కుచ్చస్టితి కలుగుట విశ్చయమైనచో, ఆ ధర్మమునకు ప్రనూణమును దై వవాక్కులవల్లనే యగుట నిశ్చయ మెనచో, ఆ దెవవాణికి ప్రకాశము బ్రాహ్మణులచేతనే యయినచో నా నమస్కారములు ఆ బాొహ్మణులకు గాక మరెవరిక్‌ ? ళో యుగేయుగేషు యే విపాః। తేషు కేషముచ యే ద్విజాః తేషాం నించాన కర్తవ్యా యుగరూపాహి తే ద్విజాః ॥ ఆయా యుగములలో దడుయే విప్రలుగలరో, వారిలోనూ యెవర కాను లున్నారో వారిని ఎప్పుడూ విందించరాము. ఆయా కాలో చిత మైన జ్ఞానములకు ప్రతినిధులు వారే గాన, వారిని విందించుట తత్కాల జ్ఞానవాహినులైె నవారిని దూషించుపే కాగల దని ఆరము, సజల యఖ

సూక్తిముక్తావళి శ! వాళి అగి న్‌ ర్స్‌ , శ్లోః వాంఛా సజ్జ్ఞనసంగతా పరగుణే పీతి ర్లరౌ నమతా | విద్యాయాం వ్యసనం స్వయో షితిరతిః లోకాపచా చాద్భయం , భక్తీ శ్యూలిని శక్తి రాత్మదమనే సంసర్షముక్తిః ఖలై॥ | పతజే ఏమ వనంతి నిర్మలగుణాః తేభ్యో నమః కుర్మహే ॥ సత్సహవాసమునందు కోరిక, పరగుణములంద గ్ర. పెదల యెడల వినయము, విద్యలయందు ఆసక్తి, స్వభార్యయంచే ఆనురాగము, లోకనింద అంటే "భయము, శివునియందు భక్తి, ఆత్మనిగహళ క్తి, దుమలకు దూరముగనుండుట ,= అను నీ నిర్మలగుణము లెవ్వరియం మ్షు ౪ చున్నినో అట్టి మహాత్ములకు కై మోడ్చులు. ల్లోః ఏకో దేవః కేళశవో వాళివో వా। పకో వానః ప్తత్తనం వావనం వా! సక౦ మ్మితం భూవతిర్వా యతిర్వా 1 పకా నారీ సుందరీ వాదరీ వా ॥ శివుడో కేశవుడో ఒకడే దేవుడు; పటణ మో, వనమో ఒకపే నివసించవగిన చోటు; రాజో, సన్యాసియో ఒకరే ఆశ్రయించదగినవారు; మందరియగు. భార్యతో కాపురము సేంయటో, గుహలో మునివృత్హి నుండుటో ఒకే శరణ్యము ; మధ్యేమార్గ్వము మంచిదిగాదని భాపము, మ. న్లో, సక్వేచ సుఖిన న్సంతు । సర్వే సంతు నిరామయాః | సర్వే భదాణి పళ్యంతు 1 మా కళ్ళి ద్దుఃఖభాగ్భ వేత్‌ ॥ లోక మంతటా ఎలరు సుఖులె యుందురుగాక, ఎల్లరును రోగములు రేనిన్నారె యుంమరుగాక, అంచరును కళ్యాణములనే చూచె దరుగాక, ఏ ఒక్కరున్ను దుఃఖము నొందకుండెదరుగాక. 6

శీలి సూ క్తి ముక్తా వళి శో। నత్వహం కామయే రాజ్యం న న్వర్గం నా౭-వునర్భవం | 0౧ శామయే దుఃఖతపానాం | (సాణినా మా క్రినాళనం ॥ నేను రాజ్యసంపదలను కోరను. స్వర్శమునుగావి, జన్మరాహి త్యమునుగాని వాంఛించను, సంసార మఃఖ సంత ప్లులై వున్న సమ స్ట జీవ కోటులమొక్కయు ఆరి, దుఃఖము తొలగించాలనే నేను కోరుచున్నాను. మం॥ భదం కన్హేభి శ్భృణయయామ దేవాః భం పశ్యే మాతుభి ర్యజతాః స్థ్‌వ్టై రంగ స్తుష్టు వాగ్‌0 స్తనూభిః వ్య శమ దేవహితం యచోయుః న్వన్తిన ఇందో వృద్ధశ వాః న్వస్తి నః ఫూపా విశ్వవేచాః న్వస్తిన స్తార్దోో అరిష నేమిః అటి న. రి స్వస్తినో బృవాన్పతి ర్దాతు ॥ భద్రమునే మనము చెవులతో వినుచుందుము గాత ; కళ్యాణ మునే నేతములతో చూచెదముగాక ః; అంగములతో గూడిన మంత్రము లచే దేవతలను స్తుతించి సమ స్తసుఖములను పొందెదముగాక, ప్రస్తా వింపబడిన దేపతలను స్తుతించుటకు దగిన ఆయిస్సును పొందుదుము గాక, బృహస్పృతియొడద్ది గ్రహించిన ఇంద్రుడు మనకు స్వ స్తిని ఆనగా నాశనములేని ఆయువును అమ్మగహించునుగాక, సక లదేవతాస్వరూపు డగు సూర్యుడు మనకు స్వ స్తిని అనగా ఉపాసస యొక్క ఆశయమును ప్రసాదించుగాకః వదత్రాముధముచే కొట్టువడని గరుత్మంతుడు మనకు స్వస్పని అనగా పూజించు యోగ్యతను ఇచ్చుగాక. భగవంతుడు బృహ స్పత మనకు స్వస్తి అనగా శుభము నొసగుగాక, "

సూ క్తిముక్రావళి (! శ్లా॥ ఓమ్‌ సహ నావవతు, సవా నౌ భునక్తు, సవా వీర్యం కరవావహై, లేజస్వినా౭౬వధీత మస్తు, మౌ విద్విషావహై ॥

ఆ సరమాత్మ మమ్ము (గురుశిష్యులను) రక్షించుగాక, మాకు పోషణ విచ్చుగాక, ,మాకు విద్యాదులయందు సొమర్జ్యము కలుగుగాక, . శేజోవంతులమైన మాకు బ్రహ్మవిద్య అఆవగతమగుగాక, మాలో మాకు చ్వేషభావములు కలుగకుండుగాక. ళ్లో॥ (బవ్మీ యేన కులాలవ న్నియమితో

(బహ్టిండ భాండోద రే | విస్లు "ణ్యేన దశావతారగవానే ఉ&పో మవోసంక శే | రుదో. యేన కపాలపాణిపుటశే భికాటనం 'ససీవతే। సూర్యో (భామతి యేన ఖేఒ౭నవరతం తె సై నమః కర్మణే ॥

ఏ కర్మచేత బ్రహ్మ బూ జగత్తుల యొక్క నిర్మాణమునందు కుంభకారునివలె వియమించబడి యున్నాదో, దేనిచేత విష్తువు మహా సంకటకారణ మైనట్టి దళావతారములనే అరణ్యమున పగ వేయబడినాడో, దేనినలన ర్నుదుడు చేత కపాలమును పట్టుకొని భికైటనము గావిస్తూ న్నాడో, దేనివల్ల విశాలాకాశమునందు సూర్యుడు అనవరతమును పరి భ్రమిస్తూన్నాడో. అట్టి కర్మకు నా వందనములు అఆర్బించెదను.

సర్వకారణములకు కొరణభూత మైనది కర్మయే యను పూర్వ మీమాంసావాదము ననుసరించినది, ఈ ప్రార్గవ,

శశీ నూ క్రిముక్తావళి ఖో కరచరణకృతం వా కర్మ వాక్కాయజం వా! ల్‌. (శవణనయనజం వా మాననం వా౭వకాధము | విహిత మవిహితం వా నర్వ మేతత్‌ త మేథా | జయ జయ కరుణాబ్టే (శ్రీపతే (శ్రీముకుంద | కరచరణాద్యవయవములకో గాని, మనోవాక్కాయములచేగాని కర్మలచేతనుగావి, కండ్లు చెవులుచేత గాని చేసినట్టి సర్వకార్యములను, అవి ఇషమెనవే గానీ, ఆనిషమెన వేగానీ, సర్వకర్మములను కరుణతో యా బా క్షమింపుము. ఓ ముకుందా: ఓ ్రీపతీ : నీకు జయమగు గాక 1 ళో నమః సవితే జగ దేకచకుపే, | జగ (త్పహూతి సితినాళశ హేతవే థి [తయీమయాయ (తిగుణాళ్మ ధారణే విరించి నారాయణ శంకరాత్మ నే ॥ జగదేక చకువైన సూర్యభగవానునకు నమస్కార సహస్ర ములు, సర్వజగత్తుల యొక్కయు సృష్పిసితిలయములకు కొరణభాూతుడె, వేదస్వరూపుడై, తిగుణాత్మకుడై , బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరాత్మకుడగు సవితకు నా నమస్సులు అర్బించుచున్నాను. తో, మయా జాతం జగ న్నాధ మౌన మేవ జగత్‌ నలే, ౧౧ ఖా థి కో జానాతి పరబవ్మా వారిం వాచామగోచరమ్‌ ॥ ఓ జగత్పతీ; నేనుయీ జగత్తున ఒక్క మొనమునే యెరు గుమును. వాక్కులకు అందసి సర్వజగదంతర్యామి యుగు పరరూత్యను ఎవడు మరొక సాధనముచే మెరుగగలడు ?

సూ క్తి ముక్తా వళి శ్‌ ల్లో 'వేదాంతేషము యమాహు శేకపురుషం వ్యాష్య స్టితం రోదసీ | యస్మి న్నీశ్వర ఇత్యనన్యవిషయ శ్లో యచారావరః | 0౧ థి అంతర్యళ్ళ ముముతకుఖి ర్నియమిత పాణాడిభి ర్మ గలే ॥ స స్థాణుః స్థిరభ క్తి యోగసులభో న్నిశేయసాయాస్తు వః ॥ ఎవడు రోదోంతరాళము లందంతటనూ నిండివుండినవాడై వేదాంతశాస్త్రమున ఏక పురుషుడుగా సేర్కొనబడినాదో, ఎవని యందు ఈశ్వరు డను శబము, మరెవ్వరికీ పొసగింపరానటిది అక్షరశః యదార్హ యలు మి మైనట్టిదో, ప్రాణములను నిరోధించిన యోగిపుంగవులచే ఆంతరంగ మున ఎవడు ఆన్వేషించదిడుచున్నాడో, అట్టి స్పాణుమూర్తి, స్థిరభ క్రీచేత మాత మే పడయదగినవాడు మాకు మోక్షినందమును ఒసంగు గాక £ టోః భూనవాయకం వా ధననాయకం వా! భజన్‌ భువం చా ధనమేతి లోకే । తద్విఘ్న నాథం న భజామి కింతు | సవా సళ స్తం (వణమామి నిళ్యం ॥ భూపతివి ఆశ్రయించిన భూమిని పొందవచ్చు, ధనపతి నాశ యించిన ధనమును పొందవచ్చు, ఇదియే లోకరీతి గదా. ఆందుచే నేను విఘ్నపతిని భజించను, కాని, ఆయనకు నిత్యమూ సహసళశః వందన

శీ0 సూ క్రిముక్తావళి ముల విడుదును. ఏమనంటపే *ఓ విఘ్నేశ్వరా 1 నాకు విఘ్న్మముల నొనగకయ్యా $ అని, ట్లోః తవ కథామృతం తృ ప్తజీవనం | కవిఖి రీడితం కల్మషాపహం ॥ (శ్రవణమంగలం (శ్రీమదాతతం / భువి గుణంతి తే భూరిదా జనాః ॥

డేవాఃనీ కథామృతము, కవి బుషభులచే గావించబడిన సీ గుణసంకీ రనము దగగొన్న జీవులకు అమృతప్రాయము, పాపనిరాసము, మహాంతము, (శ్రీమంతమున్ను ఐనట్టిది. భువిపై సీకథా సంకీ రనము గావించువారు సమస్తము విచ్చువారే గదా. ళ్లోః ఆదౌ మధ్యే తథానన్తే జనిమ్భతి ఫలదం

కర్శమూలం విశాలం |

జ్డాళ్వా సంసారవృతుం (భమమదముది తా ళోకతా 'నేకప్మతం 1

కామ కో ఛాదిశాఖం సుతపకువనితా కన్యకాపడి సంఘం ॥

ఛిళ్వాఒసంగాసినై నం పటుమతి రభిత శ్చింతయే ద్యాసుదేవమ్‌ ॥

ఈ సంసార మొక మహాసృకము, ఆదిమధ్యాంతములందు జన్మమృళ్యు రూపములై న ఫలములును, పురాకృత కర్మరూపములై న (వేష్లను, భమలు ఆడంబరములు సంతోషములు మ:ఖములు అనే దిహుళపతములును, కామ కోధాదులను కాఖలును, తదాధారమును పొంది

సూ క్తి ముక్తా వళి శ యుండు భార్యా పుత్ర పుత్రీ పశురూపమైన శకుంత సంకానములును గలి గిన దీ సంపారవృక్షము. దీవిని తెలిసికొనిన జీవుడు అసంగ మనే ఖడ్గ ముతో దీని మూలచ్చేదమును గొవించి, పరమేశ్వరు డగు వాసుదేవుని మనసున చింతించుచుండవలెను. మంతం౦॥ అగ్నే నయ సుపథా రాయే అస్మాన్‌ |

విశ్వాని దేవ వయునాని విద్వాన్‌ ।;

యు'యోధ్యస్మ డ్ఞొవమురాణ మేనః ॥

భూయిష్టాంతే నమ ఉక్షిం విధేమ ॥

ఓ ఆగ్నీః నీవు సమస్తము తెలిసినవాడవు, కుటిలములగు మా పాపములను పోగొట్లీ, నుంచిమార్గమున మమ్ము 'ప్రవేళబెట్లుము. మాకు సంపదలు లభింపదజేయుము. నీకు నమళ్ళతములు. మంత్రం॥ తచ్చంయో రావృణీమహే 1 గాతుం యజ్ఞాయ ।

గాతుం యజైపతయే ॥ దైవీ స్వస్తి రమ్తు నః।

న్వస్తి ర్యాను మేభ్యః ॥ ఊర్ధ్వం జిగాతు భేషజం |

శంనో అస్తు ద్విపదే ।! శం చతుష్పుదే 1

వచ్చుచున్నటిన్నీ, రాబోవునట్టిన్నీ కష్టముల నివారణకై యారుణ కేతుకాగ్నిని ప్రార్తి ంచుచున్నాము. ఈ యగ్నియందు యజమును చేయుట సంభవించునటు ప్రారంచుచున్నాము యజ ఫలము యజమానుని చెందునట్లుగా కోరుచుస్నాము.' దేవతలు మాకె అనడు క్షేమమును కలుగ జేశురు గాక 1 మాకు, మా సంతతులవారికి క్షేమము కలుగుగాక ! మౌ శెట్టి. బాధలు లేకుండుగాక ౩ ద్విపొత్తుల కెల్లరకు శుభ మగుగాత ః చతు ష్పాత్తులకును శుభమగుగాత ః

శీర సూక్తిముక్తావళి ఛో ఆత్మాత్వం గిరిజామతిః పరిజనాః (పాఠాః శరీరం గృవాం। లం పూజా తే వివ యోపభోగరచనా న్మిచా నమాధిస్థితిః | సంచారకః వదయోః (వదతీణవిధిః స్తో తాణి వర్వాగిరో | యద్యత్కర్భ కరోమి తత్తదఖిలం శంభో ! తవారఠాధనం , ఓ పరమశివా । నీవే ఆత్మవు, పార్వతియే బుద్ధి; ప్రాణములే పరిజనములు; ఈ శరీరమే గృహము. విషయోపథోగరచనమే నీ కొన రించు పూజలు, నిద్రయే సమాధిస్తితి. నా గావించు సంచారమే నీకు (పదక్షీణవిధి. నా వాక్కులే నీ స్తోత్రములు, వేయేల ? నేనేమి గావించిన ఆదంతయు నీ యారాధనమే గదా. శ్లో రత్నసాను ళరాసనం రజత్యాది శృంగని కేతకం | శింజినీక్సత పన్న గేళశ్వర మచ్యుతానలసాయకం । ఉ.[వదగ్దపుర్యతయం (తిదశాలయొ రభివందితం | చద శేఖర మాళయే మమ కిం కరిష్యతి వై యమః ॥ మేరువే విల్లు, వెండికొండయే వివాసము, నాగేంద్రు డగు వాసుకియే అల్లె శ్రాడు, విష్ణువు అగ్ని బాణములుగా గలిగి క్షణములో (త్రిపురచులను దగ్ధమొనర్చి, దేవతలచే కీ ర్రించబడిన చందశేఖరుని ఆశ్రయింతును. ఇక నాకు యముని వలన భయ మేమున్నది 7 శ్లో! వాలాయ నీలవపుపే నవకింకణీక జాలాభిరామ జఘనాయ చిగంబరాయ । శార్జూలదివ్యవఖభూషణ భూపితాయ । నందాత్ముజాయ నవనీతముపే నమ సే॥ సీలమేఘశ్యాముడును, మొలనూలి బంగరు మువ్వలచే మనో హరమైన కటిస్రదేశము గలవాడున్ను, దిగంబరుడున్ను , పులిగోరుపత

ప్రా ర న 49 కముచే నొప్పారువాడున్ను, నందాత్మజుడున్ను, నవనీతచోరుడున్ను ఐన బాలకృష్తునికి నమళ్శతములు. కః యాతా మయా సర్వగతా వాతాతే। లి.

ధ్యానేన చేతఃపరతా వాతా తే। నస్తుత్యాఒనయా ఎవాక్పరతా హతా త్తే కంతవ్య మేతత్‌ (తయ మేవ శంభో ॥ సర్వగతుడ వగు నిన్ను గూర్చిన నా యాత్రలు వ్యర్థమే గదా.” నిన్ను ధ్యానించ బూనిన నా చేతఃపరత్వమున్ను కొటదిడినదే, ఈశఇరా। షల్‌ షల ర్‌ విన్ను స్తుతించు నా వాక్సరత్వమున్ను విడందినా మాత్రమే. కాయము, మనస్సు, వాక్కు, యీ మూ/(ట్‌చేతను నేను గావిస్తూన్న ఈ మూడు దోపషములును+ కీమార ములు, ప్రభూ । శంభూ | ళు గ్‌! శ్‌ అధ అ ల. లి, త్డ్‌॥ ధరాబద్ధ పచ్యాసనాంఘీయపష్టిః | నియమ్యాలయం న్య స్తనాసా(గద్భష్టిః ॥ య అస్తే కలా యోగినాం చకవర్తీ! స బుదః (వబుద్దోస్తు మచ్చి త్తవ ద్తీ॥ వో లా లి ఆజా పద్మాననమందుండి పాణాదివాయసంచారమును నియమించి, నాసా(గద్భుష్టమైన యోగిచక్రవ ర్తి బుద్ధభగవానుండు ప్రబుద్దుడై నా చిత్తమున నుండుగాక ః = శ్లో జయంతి కాణానుర మౌలిలాలితాః _దశానస్య చూడామణి వకచుంబినః సురాసురాధీశ సుఖాతిశాయినో | భవచ్చిద (శ్రుక్రుబకపాదపాంసవః ॥ ళా

రల సూక్తీిముక్తొ వళి బాణొసురువి మౌళయందు లాలితములగు చుండునట్టిన్నీ, దశాననుని చూడామణులను చుందినమొనర్చు చుండునట్టిన్నీ, సురాసురా ధీశ్వరుల సుకాతశయకారణమున్నూ ఐన ముక్కంటి పాదరజము మన సంసారతాపత్రయమును పోగొట్టుగాక. శో! యదతర పదష్టం మొ తాహీనం చ యదృవేత్‌ 1 యు లు తత్సర్వం శమ్యళాం "దేవ నారాయణ నమోజన్తుతే ॥ అక్షరస్థలనము గాని, ఛందోభంగము కొవి. మరే దోష మున్నను అఆక్షరమూ ర్త ॥ వాటి నన్నిటిని మన్నింపుము. నారాయణుడవై ననీ కిదే నొ నమస్కారము, ట్లో; దీపం జ్యోతిః వరంబవ్మా దీపః సర్వసమోపగః | దీపేన సాధ్యతే సర్వం సంధ్యాదీప నమో౭స్సు శ్రే దీపము జ్యోతిస్వరూప మైనది; అదియే పరబ్రహ్మము. అన్నిటి మీదనూ నమముగా తేజస్సును బవప్పనట్టి ఈ దీపమువల్లనే సర్వకార్య ములును సుగమము లగుచున్నవి, అట్టి సంధ్యాదీసమా ః నీకివేనా నమస్సులు. లోః తమాదిదేవన మజరం కేచిచాహు శ్శివాభిదం | శేచి ద్విష్ణుం సదా సత్యం (బహ్మాణం శేచిదూచికే॥ ముదిమి జరయు లేని ఆ యాదిదేవుని కొందరు శివు డనిరి, కొందరు విష్తు డనిరి, కొందరు బ్రహ్మ యనిరి. కావి సత్యస్వరూప్పుడై న ఆతడు ఒక్కడే, ఆలా

ప్రార్దన శ్‌! ఛ్‌ దృశా (చాఘీయస్వా దరదళిత నీలోత్పలరుచా | సలి. వ; దవీయాంనం దీనం స్నపయ కృపయా మామపి శివే! అనేనా౭యం ధన్యో భవతి నచ తే వోని రియతా । వనే వా వాళ్ళే ఖ్ట్‌వా నమకరనిపాతో హిమకరః ॥ ఆరవిచ్చిన నల్లకలువ పూచాయ గలిగి దీర్హములై నవీ చూపు లతో దూరగుడనె దీనుడనగు నన్ను ముంచెత్తి కృపజూడుము, ఈ నీ! అందుమూలమున యీ దీనుడు ధన్యుడు కాగలడు, ఇంత మాత్రమున సీ కగు కష్టమేమున్నదమ్మా, పార్వతీ ! చంద్రుడు తన చల్లని కిరణము లను హర్మ్య్యములపైనను, ఆరణ్యములపైనను సమముగనే బరపును గదమ్మా, మాతా: లో మృద్వికా రసికా సీతా సమసితా స్ఫీతం నిపీఈం పయః । స్వర్యాతేన నుధాప్య థాయి కతిథా రంభాధరః* ఖండిత! 1 సత్యం (బూహి మదీయ జీవ! భవతా భూయో భ వేభామ్యతా! కృ త్యకర యో రయం మధురి మోధద్గారః క్వచిల్లమీతః (| ద్రాక్షపండ్లను రుచి చూచితివి, కలకండను ధుజించితివి, మధురమైన క్షీరములను శ్రాగితివి. స్వర్గమును పొందినపుడు అమృత పానమును గావించితివి, పలుమారు రంభాధరపానమునూ గావించితివి, ఓ నా జీవుడాః సత్యమును వచింపుము, ఈ సంసారమున్తరద్దుమాట్టినూటి పిరలుచున్న మాధుర్యమును భూస్వర్ష ష్‌ గ్‌ సన్నప్రేనన' చసన జ్య డు స 1 గొంటివా । నిజముగ చెప్పుము. జే * కన్‌ కా. శ్ర సషషకున పాత

క్‌్లి సూ క్రీ ముక్షా వళి ఖో _దెృళొ౬ దైతే విశిష్ట వాదకుళ లై రదై తభ క్ష్యర్చితం | ల. న. ఓ... సారఠాసొరవిచారచారుమనసాం నంఖ్యావతాం వల్ల భం। స్వాప్తానాప్తనమ స్తజీవిసదయం జాన శియామాశ్రయం | వంచేఒద్ర్వైతగురుం సనమ న్తజగ తాం ధీశంకరమ్‌ శంకరమ్‌ ॥ ద్వైత అద్వైత విశిష్టాద్వైత భాదకుశలు రందరిచేతా నిర్వ్యంద్వ భ కితో పూజింపబడినవాడున్నూ. సారాసార విచారచారుమనస్కులైన జానులలో (శ్రేస్తుడెనవాడున్నూ. స్వస్థితిని పొందినట్టీ పొందనట్టీ సర్వ ఖో టబ్‌టా జీవులయందు దయ గలవాడున్నూ + జ్ఞాన్యీకి ఆశ్రయుడున్నూ, అద్వైత గురుడున్నూ, సర్వజగత్తులకూ శుభకర మైన రీశప్రిగలవాడున్నూం ఐన శంకరులకు నమస్కరిస్తున్నాను. శ్లో; నమో ధర్మాయ మవాతే। నమః కృష్ణాయ వేధసే 1 (వావ్మూణేభ్యో నమస్మ్భృత్య | ధర్యాన్‌ వశ్యామి ఇాళ్వ తాన్‌ | మహత్తరశ క్రియైన ధర్మమునకు నమప్కారములు; పర మాళ్ళుడైన (శ్రీకృష్ణువికి వందసశతములు; (బ్రహ్మజ్ఞానులైన (బ్రాహ్మ ణో త్తములకున్ను నమస్సులు గావించి, శాశ్వత ప్రయోజనమును సిద్ధింప జేయ ధర్మములను చెప్పుదును. " ళ్లోః అజ్ఞానతిమిరాంధిన్య జ్ఞానాంజన శలాకయా చతు రున్మీలిశం యేన | తసైె [శ్రీ గురవే నమః ॥ అడ్జాన మనకి 'అంధకారముచే కప్పదిడివున్న నా నేత్రములను శుద్ధజ్ఞాన మను కొటుక కణికెచేశ ఎవ్వడు ప్రకాశింపజేసెనో అట్టి గురు

ప్రార్దన 68 ఛో యా (నష్షుః నృష్టిరాద్యా వపాలి విధిహుతం ౮ ళల ఒలు యావావిర్యాచ హో క్రీ | యే ద్వే కాలం విధత్తా [కుతివిషయగుణా యా స్ట్‌తా వ్యాప్య విశ్వం | యా మాహుః సర్వభూత పకృతి రితి యయా (పాణినః (పాణవంతః | (వత్యజాభిః (వపన్నః తనుఖి రవతు వ స్తాభి రష్టాభి రీళః * ఎయ్యది ప్రష్టయొక్క అఆద్యసృష్టియో. ఏది విధ్యుక్తముగా హోమము చేయబడిన (ద్రవ్యమును వహించుచున్నదో, ఏది హోమ (ద్రవ్యమో, ఏది హో త్రియో, ఏది శ్రుతికి విషయమైన గుణములు కలదై ఆగతానాగతకాలములను గావించుచున్నదో, ఏది విశ్వవ్యా ప్రిగలదై యున్నదో, డేనిష్‌ సర్వభూత(ప్రకృతిగా చెప్పుదురో, దేనిచే జీవులు (ప్రాణవంతము అగుచున్నవో యా యెనిమిది (ప్రత్యక్షతనువుల చేతమ కూడిసట్టి ఆ పర మేశ్యరుడు మనలను రశీంచు గాక, ల్లో (వణమ్య సర్వలో శేళం | దేవదేవేళ్వగం వారిం | ఆర్యధర్యాన్‌ (వవజ్యామి | సర్వశాస్తార్థ నమ్మతం॥ సమ స్త లోకములకు (వభువున్ను, దేవ దే వేశ్వరుడున్ను ఐన శ్రీహరికి (ప్రణమిల్లి, సర్వశాస్రసమ్మతమైన ఆర్య ధర్మములను అవని వనప్రువనాన్రుకేనినోనానానా.

ఓమ్‌ 4 సూకిముకావళి అవనే అవవావ ఆరోగ్యవిషయిక ములు, ళో! అంభసః (పనృతీ రహి ।; రవాజఒనుదితే పిబేత్‌ | ౧ లు చాతపిత్తక ఫొన్‌ జిత్వా | జీవే ద్వర్హ శతం సుఖి॥ రాత్రి పంగ్రహించి భద్రపరచిన సీరు ఎనిమిది పుడి సెళ్ళు సూర్యోదయాత్పూర్వము తెల్లవారురూమున శ్రాగినవాడు. వాతపి త్త శ్లేష్మదోషములను జయించి, సుఖముగా నూరేళ్లు బ్రతుకును, ట్లోః (జాహ్మే ముహూశ్తే బుధ్యేత | ధర్యార్టా ఇవా2నుచింత యేత్‌ | శాయశ్షే శాంళ్ళృ తన్మూలాన్‌ ॥ ల్‌. వేదతత్తా ర్ట మేవ చ॥ సూర్యోదయాచ్ప్చూర్వ మే మేలుకొని, ధర్మార్ధములను సంపా దించుటకు తగిన మార్గములు, ఆందులో గల శ్రమదమాౌాదులు నిశ్చ యించుకోవలెను. పరమాత్మధ్యానమున్ను చేయవలెను. శ్లో స్నానం నర్వాంగశుద్ది రసలినళు చికరం దేవా కాంతిం కరోతి 0 కండుఘ్నం స్వేరహారి [శమకరణహరం వె త్యచావోది మేహాన్‌ దిప్తాగ్ని క్థాతువృద్ది స్సుఖకర మపి సంస్థంభకృ ్బావనం చ చానారోగోపశాంతి ర్హితకరణకరం చిత్తళుద్దిం కరోత్సి॥ విత్యస్నానమువలన అవయవము లన్నీ పరిశుభ్రములై మాలిన్యములు తొలగును; దేహమునకు కొంతి కలుగును; దురద,

ఆరో గ్యవి షయములు ర్‌[్‌ చెమట, శ్రమ, యివి పోవును: 'వెత్యము. దాహము మొదలైన మేహము లడగి, ఆగ్నిదీ ప్రి, ధాతువృద్ది కలుగును; సుఖముగా నుండును. శరీరమును “చార్జ్యవంతముగాను, పవిత్రముగాను చేసి, రోగముల నెన్ని టినో ఉపళాంతింపచేయును. ప్నానము మనస్సునకు పహితమును గావించి, చిత్తశుద్ధి కలిగించును. ళో॥ దీపనం వృమ్య మాయుష్యం | స్నాన మోజోబల్మపదం | ల్‌, ్ష అధ న్లో కందూమల[శ్రమ సద ॥ తందాతృడ్డావాపాపనుఆ ॥ సా,నమువలన జఠరాగ్నిదీపనము, ధాతుపుషి, దీరాయువు, షె షె బ్‌ ఖు శేజస్సు. బలము కలగును. దురదలు, మురికి, బడలిక, చెమట, సోమరితనము, దప్పిక, పాపచింతలు నశించును, శ్లోః న స్నాన మౌచశేత్‌ భుక్వా | నాతురో న మవినిశి | న వాసోభి స్పృహోఒజ(సం | నా౭-విజ్ఞాతే జలాళశ యే॥ భోజనానంతరము స్నానం చేయరాదు. జ్వరంగా ఉన్నపుడు, ఆరరా తులు, కటుబటలకో ను, తెలియని జలాశయములోను స్నానము ఠః ఈం ట టబ చేయవలదు. శ్లో అభ్యంగం కారయే న్నిత్యం ! సశ్వేష్వంగేషు పుష్టిదం | శిరః శ్రవణ పాదేషు | తం విశేషేణ కీలయేత్‌ ॥ తె లాభ్యంగనము నిత్య మాచరించవలెను, అది సర్వాంగము లప పుష్టిని కలిగించును, శిరస్సు, చెవులు, పాదములు, _ వీటియందు విశేషముగా తైలమర్జ్దనము చేయవలను,

58 సూ కీ ముక్తా వళి శో! న ళరీరమలక్యాగాత్‌ ; నరో భవతి నిర్శలః 1 మానసే తు మలే త్య క్తే । తతో భవతి నిర్శలః ॥ శారీరక మలినములను తొలగించుకొనుటవల్లనే మనుజుడు విర్మలుడు గాడు, ననోమాలిన్యములు తొలగించుకొన్ననే అతడు నిజ ముగా నిర్మలుడు ఆగుము, ల్లో కప కేళ నఖ క్ష్యకుః ॥ 'దాంతః కుకాంబర క్కుచిః | గు స్వాధ్యాయే వైవ యుక్తః స్యాత్‌ ॥ నిత్య మాత్మహితేషు చ ॥ వెండ్రుకలు, గోబ్ల, మీసము, గడ్డము, వీనిని పొట్టిగా క్తి రించుకోవలె; మనోన్మిగహం కలిగి, కుచిగా, తెల్లని వస్త్రములు ధరించి దేవామును బాగుగా పోషించుకుంటూ, అధ్యయనపరుడై న్నీ ఉండవలెను. శో లేపం చందనకర్షమేన రచితం సౌ భాగ్యసంపత్కరం 1 పుష్టిం సంతనుతే విసర్పకవారం వె శ్యానకోపం వారేత్‌ చావోన్‌ దేవాగ తా నభి త్తీతరపా త _త్తద్భ తా తద్గుణం | పుడై ృఃపూర్వక్ళ తై విశిష్టమనుతైః యు క్తంవినాలభ్య తే॥ చందన గంధము బూసికొవినచో దేహమునకు సౌభాగ్యము కలుగును. పృష్టి విచ్చి, విసర్నివి దేహశ్రమను పెత్యముమ కోప తాపాదులను దాహమును పోగొట్టును. ఆయో బుతువులలో ఆయా సుగుణములు కలిగిపుండును, షుకృతుల్లై న విళిష్టవ్యక్తులకే గాని యిట్టి సుఖము లభించదు.

ఆరో గ్యవిషబణుకములు గ్‌ న భోజనా(గే సదా పథ్యం | లవణార్జ)క భతణం 1 రోచనం దీపనం వహ్ని । జిప్వోకంఠ విళోధనం థోజనాత్పూర్వము అల్లము, వనైంధవలవణము కలిపి నమలి తీనిన జీర్షళక్కి పృద్ధిజెందుతుంది. గొంతు. నాలుక ఫరికుద్ధమై, రుచి కలుగుతుంది. ళో అభుక్తాగ్రమలకం పథ్యం 1 భుక్త్వా తు బదరీఫలం । కపిత్సం సర్వదా పథ్యం 1 కదళీ నకదాచన॥ వరగడుపున 'పెద్దఉసిరికయు, భోజనానంతరం లేగుపండును, వెలగపండు ఎల్ల వేళలంచును పథ్యముగా నుండును. అరటిపండు ఎప్పుడూ సథ్యము గాదు. ట్లో యామనుథ్యే న భో_క్తవ్యం | యామయుగ్మం న లంఘ యేత్‌ | యామమధ్యే రసోత్పత్తిః! , యామయుగ్మా దృలథయం గ ఉదయము యూములోపల జీర్ణరసా మ్యత్పత్తి సమయము గాన భుజింపకూడదు. జాముదాటాక రెండు రూములలోపల భుజించవలెను. "రెండు యూముటలు దాటి భుజించక పోయిన బలక్షయము కలుగును, శ్లో చాన్నమచ్యా దేకవాసా ; ననగ్నః స్నానమాచశేత్‌ న మూత్రం పథి కుర్వీత | న భన్మని న గో[వజే* న ఫాలకృన్లే న జలే! ని చిళ్యాం నచ పర్వతే । న జీర్ధదేవాయతనే 1న వల్మీ'కే కచా చన॥ త్ర

ర్‌కి సూ క్రిముక్తానళీ న సనశ్వేషు గ్దేషు । న గచ్చన్నాపిచ స్థ్‌ిఈ | న నదీతీర మాసాద్య ! నచ పర్వతమ న్తశే॥। వాయ్వగ్నివిపా నాదిత్యం 1 ఆపః పశ్యం స్వృథివగాః। న కచాచన కుర్వీత । విణ్య్యూతస్య విసర్జనం ॥ ఏకవస్తు9౦డై అనగా పైన వస్త్రము లేకుండా భోజనము ' చేయరాదు. దిగంబిరియై స్నానమును చేయరాచు; మార్గములలోను, బూదిలోను, ఆవుల మందలుండు చోట్ల మూత్రము విడువరాదు. దుక్కి దున్నిన పొలములోను. నీళ్ళలోను, వల్లకొటిలోను, కొండల్లోను పాడు దేవాలయములో, జంతువు నివసిస్తూన్న బొరియల్లో మలమూ త్రములు విసరించకు, నడుసూ, నిలువబడి, నడినీటిదగ్గర , కొండశిఖరంమీద, ళ్‌ టే గాలి కెదుటగా, అగ్ని, బ్రాహ్మణుడు, సూర్యుడు, జలము. గోవు వీటిని చూస్తూనూ వలమూశ్రాదులను విడువవద్దు, స్యూతము:- స్యుపమాళత పాణిపాదోఒప ఆచమ్య కుచౌ సంవృ తే చేశ అన్న ముపసంగృవ్యా కామకోధ లోభ మోహోన్‌ అపవ్భాత్య సర్వాఖి రంగుళిభిః ళబ్ద మకుర్వన్‌ [పాశ్నియాత్‌ ॥ కొలు చేతులు బాగుగా కడుగుకొని, ఆచమనం చేని అనగా మంచినీటిని అరచేతితోనుంచి కొద్దిగా శ్రాగి గొంతు తడుపుకొని, ఆవరణ గల పరిశుభ స్థలమందు అన్నమును పెట్టుకొని, కామకోధ ఫ్‌ లబ లోభమోహాదులనము మనసున ఉంచుకొననివాడె అన్ని (వేళ్లతోను బాగుగా కలుపుకొని, చప్పుడు కాకుండునట్లుగా భుజింపవలెను, ఇట్లు తిన్న అన్నము చక్కగా వంటబిట్టును, వేళ్ళన్నిటితో కలుపుటవల్ల పదార్దములు చెదరిపోక బాగా కలుస్తాయి. తినునప్పుడు సప్ప్‌ ప్చ్‌ అని

ఆరో గ్యవిషయికములు న జంతువులవలె చవ్చుడుచే స్తే ప్రక్కనున్న వారికి జుగుప్స కలుగుతుంది. కొమళక్రోధాదులు మనసున బెట్టుకొని తినిన పదార్థములు విషతుల్యము అవుతాయి. ఈ విధముగానే శాస్త్ర విధు లన్నీ ఆర్ధము చేసుకోవలెను, శ్లోః సుఖముదచై్ర్రైః సమాసీనః ।! సమదేహో౭న్నతత్పరః |

కాలే సామ్యం లఘున్నిగ్ధం తిపముస్ష్యం [దవోత్ర్తరం ॥ బుభు&ీతోన్న మశ్నీయాత్‌ ।; మొాతావ ద్విగళాగమః 1 శాలేభు క్తం (వీజయతి ॥ సామ్య మన్నంన బాధతే ॥ ఎతైన పీబమీద సమదేచాడైై సుఖముగ కూర్చొని, యుక్త కాలమున, ఆకలిని బట్టి తేలికయై, చమురుగలిగి, వేడిగాసున్న అన్నము తినవలెను. చారు, మజ్జిగ మున్నగు దద్రవపదార్హములు కడపటనుండు వట్లుగాను శ్మీఘముగాను భుజించవలెను. ఆకలిగా నున్నపుడే భుజించవలెను. మితభోజనము సులభ ముగ జీర్ణమై ధాతుసామ్యము కలిగించును, సకొలమందు తినిన హాయి విచ్చును. సామ్యముగ, ఆసిన వివిధ పదార్థములు తగినంతంత, తినిన వ్యాధులు రావు. క ఘముగ తినిన సమముగ సచనమగును. చమురు గలిగిన వేడి యన్నము తినిన జఠరదీ ప్తి కలుగును. ల్లో హితం భుంజూ న్సితం భుంజ్యాత్‌ ని భుంజ్యా దమితం హితం । హిత మిష్టంచ భుంజీయాత్‌ ।; " పమ ధర్మ సనాతనః ॥ హితమైన వదార్జాలనే తినాలి, అవైనా మీతంగానే తినవళె, హితవైనవే ఐనా ఆమితంగా తినవద్దు. హితవైనవి ఇష్టంగా ఉన్నంత వరకే తినవలెను. ఇదే సనాతనమైన ధర్మము.

(60 సూ క్తిముక్తా వళి చరక స్యూతములు వ్‌ అన్నం వృ త్రి కరాణాం ష్టం | ఉదక మాశ్వాసక రాణాం | &రం జీవనీయానాం ! మాంసం బృంవాణీయానాం ॥ లవణ మన్న దవరుచిక రాణాం ॥ అమ్లం హృాద్యానాం | కుక్కుటో బల్యానాం | నక శేతో వృష్యూణాం | మధు శ్రేష్మపి త్మపశమనా నాం1సర్చి ర్వాతపి త్త్మపళమ నానాం' తెలం వాత శ్రేష్ట వాం+ణాం | జూారః పుంస్త్వోపఘాతినాం | ఆమకపిళ్హ మకంఅ్యానాం ! అవికం సర్పి రహృద్యానాం ; అజా&ీరః శోషఘ్స న న్వసొత్సుర్ల ర కసాంగాహక రక్త మ సనా తలీ “- (7 న పిత్తపళమనానాం / మందకం౦ దధ్యభిష్యందక రాణాం ॥ ఉర్రాల కాన్నం విరూడణీయానాం | కఇకు ర్మ్యూతజననానాంి | యవాః పురీవజననానాం ; శష్కుల్యః శ్లేష్మ్రపిత్తజననానాం ॥ కుళుతాః ఆమపితజనవానాం౦ । థి గ్‌ా మొషా; శ్లేష్మపి తజననానాం ! ణు వాట్‌ ఆమలకం వయఃగ్థాపనా నాం 1 (క వ్యాన్నాంసర సాథ్యాసో (గవాణీదోష శోపార్మో ఘ్లానాం । ఉరఘృ శాళ్యాసో రసాయనానాం।

ఆరో గ్యవిషయి కములు ౮1 సమఘృత స క్తుపాశాభ్యాపో వృప్యోచావ_ర్తవాఠరాణాం ; _లెలగండూషా భ్యాసో దంతబలరుచిక రాణాం | జలం స్థంభనీయా నాం। అతిమా(తాళన మామ ప్రదోమ హతూనాం! యభథాఇఒగ్న్య్యభ ఫ్రవవోరో౬గి ఏ నంధుకణానాం | యథా సాత్మ్య్యం చేష్టాభ్యవవో వుపసేవ్యానాం కాలభోజన మారోగ్యక రాణాం | "వేగసం ధారణ మనారోగ్యకరాణాాం | మద్యం సౌమనస్యజననానాం | గురుభోజనం దుర్విపాళానాం | పఏకాశనభోజనం నుఖపరిణామకరాణాం | అనకన మాయుషో (వోసక రాణాంః (వమిళాళనం క ర్రణీయానాం ॥ అజీర్హాధ్యళనం (గవాణీదూషణానాం ! విమమాళన మగ్ని వై షమ్యకరాణాం | విరుద్దవీర్యాశనం నిందిత వ్యాధిక శాణాం!

'సర్వర సొభ్యాసో బలకరాణాం | పకరసాభ్యాసో 'జొర్భల్యకరాణాం క చరక సూత్రార్ధములు : శరీర పోషక పదార్గములలో అన్నము శేస్టము : శ్రమలను పోగొట్టి, ప్రాణమున కుపళమనము కలిగించు వాటిలో జలము ఉత్తమము; శ

02 సూక్తిముక్తావళి

జీననీయములు అనగా వయస్సును విలిపి, రోగనిరోధకశక్తి విచ్చు వాటిలో పాలు ప్రధానము:

బలకరములలో మాంసాహారము (శేష్టము;ః

ఆహారానికి రుచినిచ్చుటలో ఉప్పు గొప్ప గుణము గలది;

హృద్యములు అనగా మనస్సునకు తృ ప్తినిచ్చు వాటిలో పుల్లనివే (ప్రథమములు;

కోడిగ్రుడ్డు దిలవర్జకములలో (శ్రేష్టము;

మొసలి కకము వృష్యములలో అనగా వీర్యవృద్ధికరములలో ఉత్తమము;

తేనె శ్లేష్మపిత్తమును పోగొట్టువాటిలో (శేస్టము;

నేయి వాతపిత్తమును పోగొట్టువాటిలో ేష్టమ;

నూనె వాళశ్లేష్మములను నిర్మూలించుటలో గొప్పది;

తరము వీర్యనాశనకరములలో (ప్రధానము;

పచ్చి వెలగకాయ స్వరభంగకరములలో మొదటిది:

గొట్జె నేయి ఆరుచి కలిగించుటలో పథమగణ్యము;

మేకపాలు క్షయను నిర్మూలించుటలో, ర క్షస్రావము నాపుటలో, రక్ష్తపిక్తమును పోగొట్టుటలో (శ్రేష్టము;

గొల్లెపాలు శ్లేష్మపిత్త దోషములు కలిగించువాటీలో ముఖ్యను;

గేదెపాలు విద్రకలిగించు వాటిలో (ప్రథమములు;

మందికము ఆనగా తోడుకుంటూన్న పెరుగు శ్లేష్మవర్డకము:

అడవి కొర్రల అన్నము శరీరమును ఆర్బివేయు. వాటిలో ఉత్తమము:

చెఅకురసము మూ్రమును ధారాళముగా చేయువాటిలో మంచిది;

యవలు మలముమ వృద్రిచేయును;

చక్కి లములు శ్లేష్మ షిత్త ఉనకములు;

ఆరోగ్యవిషయికములు 1!

ఉలవలు ఆమపిత్తము కలిగించునవి;

మినుము శ్లేష్మ పిత్త జనకములలో ప్రధానము;

ఉసిరికపండు ముదిమిని రాకుండ నిలుపువాటిలో (శేష్టముః

మడ్డిగను (గ్రహణ్‌, అర్శస్సు, ఘృతపానదోషములు - వీటిలో శ్రేష్టమగు నోషధముగ వాడనగును;

మాంసాశనజంతువుల మాంసము, గ్రహణి, శత్‌య, మూలవ్యాధి మొడలగు వాటిలో మిగుల పథ్యము.

ఆవుపాలు, ఆవునేయి : రసాయనములలో (శ్రేష్టమెనవి.

నేయి, పేలపిండి సమముగ కలిపి తినిన శుక్రవృద్ధి కలిగించి. ఉద్బిరమును నివారించును.

నువ్వుల నూనె పుక్కిలించు ఆభ్యాసమువల్ల దంతములు బలిష్ట ములై అన్నరుచి కలుగును,

జలము ర క్తస్రానాదులను కట్టించుటలో మంచిది,

ఆతిమా తభోజనము ఆమదోషమును కలిగించును.

మితభోజనమువల్ల అగ్నిదీ ప్తి కలుగును,

త త్రానుగుణ మైన ఆహారవిహారము లేర్సరచుకొనుకే మాన వుని క_ర్తవ్యములలో (ప్రధానము,

యథాకొల భోజనము ఆరోగ్యపప్రదము,

వేగములు అనగా మలమూత్రాదులను ఆప్పకొనుట మిక్కిలిన్నీ ఆనారోగ్యకరము.

మద్యము సౌమనస్యము. కలిగించు వాటిలో (శ్రేష్టము. అనగా విచారాదులను తొలగించి మనస్సును సంతోషముగా నుంచునది;

బరువైన భోజనము ఆజీర్ణకరము;

దినమున కొక్కసారి భోజనముచేయుట సుఖపరిణామకరము

తినకుండుట ఆయుక్షీణమును గావించును.

64 సూక్రిముకా వళి అకాలథోజనము, ఆల్బభోజనము దేహేంద్రియములను కృశింప జేయును. తరచుగ ఏదో తిమచుండుటవల్ల “గ్రహణి” అను జీర్ణావమయవము చెడిపోవును. విషమభోజనమే ఆకలిని మందగింప జేయును, విరుదపదారములను తినుటవల కుషము బొల్లి మొదలై న థి థై న! | గా వా అసహ్యకర రోగములు కలుగును. షడ్రనములతో గూడిన భోజనము బలము, కలిగించుటలో శ్రేష్టము. ఏకరసయు కక్ష భోజనము బిలము నశింపజేయుటలో ప్రథఠహము. ట్లో భుక్వా శతపదం గచ్చేత్‌ శనై స్తేనతు జాయతే! అన్ననంఘాత థిల్యం ' (గీ వాజానుకటీసుఖం ॥ భుకోవవిశ స్తుందం హి ! శయనస్తు శు పుష్టతా! ఆయు శృంక్రమమాణస్య 1 మృత్యుర్థావతి థావతః .॥ భోజనానంతరము నూరడుగులు నడచిన అన్నము యుక్త స్థానమును చేరి మెడ, నడుము, మోకాళ్లు వీటియందు సుఖము కిలుగును, భుజించినతోడనే కదలక కూర్చున్నచో పొట్ర పెరుగును; ధు పండుకొన్న వారికి కొవ్వు పెరుగును; మెల్లగా ఆటు నిటు తిరిగిన ఆయుర్వృద్ధి కలుగును; పరుగెత్తినచో ఆయుఃమీణము, ల్లో ఈర్ష్యాభయ కోధపరిప్లు తేన | లుష్టన రుర్రైన్యనిపీడి తేన | విద్వేమయు కేన చ సేవ్యమానం | అన్నంన సమ్యక్చరిపాక మేతి ॥

ఆరో గ్యవిషయికములు 85 ఈర్ష్య, భయము, కోపము, లోభము, రోగము, దై న్యము, ద్వేషము - యివి మనసులో భోజనసమయమున ఉంచుకొన్నచో తిన్నది సరిగా జీర్ణముగాక విషతుల్యమవుతుంది. గాన నిర్మలమైన మనస్సుతో విశ్చింతగా సంతోషముగా థోజనము చేయవలెను. ల్ల అనాత్మ వంతః పళువత్‌ । భుంజతే 'యేఒ్మవమాణతః | రోగానీకన్య తే మూలం | అజీర్ణం (పాప్పువంతి హి ఎవరై తే మిత మనేది లేకుండా యెల్లప్పుడూ యేదో ఒకటి నములుతూ ఉంటారో వారు అజీర్షవ్యాధికి గుజి యగుదురు. ఆజీర్హమే సర్యరోగములకును మూలము. గాన మానవులు ఆయా వేళలయందే మితముగ తినుచుండవలయును, స్యూతం॥ ఉన్ల మశ్నీయాత్‌ స్నిగ్ధ మళ్నీయాత్‌ మా్రావ దశ్నీయాత్‌ జీర్ణేఒళ్నీయాత్‌ వీర్యా౭విరుద్ధమశ్నీ యాత్‌ ఇప చేశఒళ్నీయాత్‌ నాతి[దుతమశ్నీ యాత్‌ నా౭౬తి విలంబిత మళ్నీయాత్‌ అజల్పన్నవహానన్‌ తన్మనా భుంజీత ఆళ్కాన మభినమీక్యు భుంబీత॥ వెచ్చని ఆహారమునే భుజించుము, చమురుగల ఆహారమును తినుము. మితముగ తినుము. ఆదిపరకు తినినది పూర్తిగ జీర్ణమైనతరు వొతనే మరల భుజించవలెను. విరుద్ద వీర్యములు గల పదార్ధములను ఏక కాలమున భుజించరాదు. మనస్సునకు ఆహ్లాదము కలిగించు. కుచియైన చోటనే భుజించుము. త్వరత్వరగా (మ్రింగకుము. ఆతి ఆలస్యముగానూ తినకుము. అతిగా మాట్లాడుచును, నవ్వుతూ, [శ్రుప్రతూనూ భోజనము చేయకూడదు. భోజనమందే మనసుంచి ఏకా(గతతో భుజించవలేను. ఏ పదార్డ మెంతెంత అవసరమో. పొతమో తహించి, ఆంతంతమాత్రమే భుజించవ లెను, 9

66 సూక్తిముక్తావళి ఇట్లు గావించినచో విరోగివై నూరేండ్లు జీవింతువు, ళో త దేవయుక్తం శై మజ్యుం | యచారోగ్యాయ కల్పతే! స పవ భిమజాం (శేప్లో ! రోగేభ్యో యః (వమోచయేత్‌ ! ఏది ఆరో గ్యమునిచ్చునో అదే మంచిమందు, రోగమునుంచి విముక్తిని గావించినవారే వైద్యశేష్టులు. ఇది విశ్స్చయముగా (గ్రహించ వలెను. "మాన్చినదేమందు' ఆను ఆర్యో క్రి విన్నారుగద. శ్లో పకం౦ ఇ్యాన్త మధీయానో 1న విద్యా చ్చాన్ర్రునిశళ్చయం | తస్మా దృహు[కుతః శాస్త్రం | విజానీయా చ్చికిత్సకః ॥ ఒక శాస్త్రమునే చదివినవాడు శాస్తార్టవినిశ్చయమును చేయ జాలండు.. గాన చికిర్సటడు బహు శ్రుతుడై, ఆనేక కొస్త్రములను చదివి విశ్చయజ్ఞానముగలవాద్రై వుండాలి. శ్లోః వైద్యరాజ నమ స్తుభ్యం । యమరాజ సహోదర | యమన్తు హారతి పాణాన్‌ ! వైద్యః పాణాన్‌ ధనానిచ 8 యమసహో దరుడ వెన ఓ వైద్యరాజా: నీకు సమస్కారము. ఎందుకన, యనుడు ప్రాణాలనే తీసుకుపోతాడు, వైద్యుడు పాణాన్నీ, ధనాన్నీ కూడా హరిస్తాడు; గాన నా జోలికి రాకుండుటకే సుమా నీప నమస్కారము, శ్లో పథ్యేసతి గచార్హన్య | కి మౌవధ నిపేవణం । వ థ్యేఒసతి గదార్న న్య | కిమౌెషధ నిషేవణం!॥ పథ్యమైన ఆహార విహారములు గలవావికి యింక బొషథ సేవ నము ఆవసరములేదు. పథ్యము చేయనివానికిన్నీ బొషధ'సేవనన మనన సరమే, అనగా, న్నిష్ప్ఫృయోజన మని అర్థము,

ఆరో గ్యవిషయికములు 67 శ్లోః నైకః స్వపే చ్చూన్యగేహే ; శయానం నపబోధయేత్‌ నోదక్యయా2భిభా మేత ' యజ్ఞం గచ్చే దనావ్ఫృతః ॥ కూన్యగృహమున ఒంటరిగా నిద్రించకుము. గాఢసీదలో నున్న వావిని లేపవదు, రజస్వలాన్త్రీతో అభిభాషించవలదు. పిలువక ద బి వ్‌ పోయినా యజ్ఞ మునకు పోవలెను. శ్లో; మూ్యతో చ్చారసముత్సర్ల్గం | దివా కుర్యా దుదజ్ముఖః | దతిణాభిముఖో రా తౌ | సంధ్య యోళ్చ్ళ యథా దివా ॥ టా ఇఛాయాయా మంధకారేవా 1 రాా నహానివా ద్విజః । యథానుఖముఖః కుర్యాత్‌ ॥ (పాణబాధాభ యేషు చ॥ పగలు, ఉదయ సాయంసంధ్యలయందు ఉత్త రదిక్కు నకు తిరిగి మలమూత్రాది విసర్హన చేయవలెను, మాటునందు, చీకటిలో, కష్టసమయములలో, భయముకలుగు నప్పుడు, రాత్రింబిగళ్ళు నియమమక్కరలేకుండానే ఆనుకూ లమయినట్లుగా విణ్య్మూత్రములు విడువనచ్చును. శ్లో నా౬గ్నిం ముఖేనోపధమేత్‌ ! నగ్నాం నేదేతచ 'శ్రుయః। నా౬ మేథ్యం (వతి పేదగ్నా 1నచ పాదాపతాపయేత్‌ ॥ అగ్నిని నోటితో ఊదరాదు. చిగంబరిగా నున్న స్త్రీని చూడ రామ. ఆశుద్ధములను ఆగ్నియందు పడ వేయరాదు. నిప్పులమీద పాద ములు కొచుకొనకూడదు. ల్లో; నేషేతోద్యంత మాదిత్యం | వాస్తం యాంత9 కదాచన । నోపస్ఫష్టం న వారిస్త్లం 1న మధ్యం నభసో గతం ॥ ల థి

68 సూక్తిముక్తావళి నీళ్ళలో ప్రతిఫలించిన సూర్యుని, నట్టనడిమిని నెత్తిమీదున్న సూర్యుని శేరిపార చూగకుము. శ్లో బాలార్కో (వేతధూమళ్ళ | వృక్రాస్త్రీ పల్వలోదకం | రాత దధ్యన్నభుక్షిళ్చ | ఆయుఃథతీణం దినే దినే ॥ ఉదయపు పెండ, కాటిపొగ, వృద్దశ్తీ పొందు, పడియలోని సీరుశ్రాగడము, రాత్రులందు పెరుగుతో భోజనము - ఇవన్నీ ఆయుః కీణకరములు, శి న అగ లః న లంఘయే ద్వశ్సతఎంత్రీం 1న (వధావేచ్చ వర్తతి | న చోదశే నిరీషేత | స్వంరూప మితి ధారణా ॥ లేగదూడ కటుత్రాటిని దాటకుము. నరములో పరుగిడవదు. యు వ 0 నీటిలో నీ ప్రతిబింబమును చూసుకొనవద్దు, ఇవి బాగా గురుంచుకొనుము. ల్లో నాజఒభార్మికే వసేనాామే 1న వ్యాధిబహుశే భృళం | నైకః (పపర్యేశాఒధానం 1 న చిరం పర్వతే వసేత్‌ $ అధర్మపరులున్న గామములోను, రోగదిహుళమెన ఊరి లోను వివసించవద్దు. దారివి ఒంటరిగా పయవించకు, పర్వతమందు చిర కాలము కాపుర ముండకుము, శ్లోః ఉపానపౌొ చ వాసళ్చ ! ధృతమనై్యై ర్నధారయేత్‌! ఉపపవీశ మలంకారం | నజం కరక మవచ ॥ ఒకరు విడిచిన చెప్పులు, బట్టలు, జందెము, నగలు, పూలు, కమండలు మరొకరు ధరించరాదు,

ఆరో గ్య వీషయికములు (30 ళ్తోః నావినీశె. [ర్వకే ద్దుర్యాః | న చథుళ్వా ర్రధిపీడి ౪౬. న భిన్నళ్ళంగామీఖ్నుర్తైః । న వాలధి విరూప్కితెః ॥ పొగరుబోతువి, నేతవ్యాధిగలవి, కొమ్ములు విరిగినవి కండ్లు లేనివి, డెక్కలు అరిగినవి, తోకకోసినవి అగు ఎడ్లు లాగు బండ్లను ఎక్కం-వదు. వాటిపెన ఆథిరోహించనూ వద్దు, టి మ్‌జూ 0౧ వశ, అద =, అత్య లో జాలాతపః (తధూ మో ( వర్డ్‌ నిం భిన్నం తథానసనం | న ఛించ్యాన్నఖలోమాని 1 దంత్రై ర్నో శ్చాట యేన్నఖాన్‌* ఉదయపు అండ, కొటిపొగ, పగిలిన పీటలు విడువవలెను; గోకు, వెంట్రుకలు త్రుంచరాదు; పండచే గోళ్ళు కొరకరాదు. లి ఉం క్టో॥ లోష్టమర్జీ తృణచ్చేదీ 1 నఖఖాదీ చ యో నరః । సవినాశం (వజత్యాళు | నూచకోఒకుచిరేవ చ॥ మంటిగడ్డలు నలుచువాడు, గడిపరకలు (తుంచువాడు, గోవ కొరుకువాడు. చౌడీలు చెప్పువాడు. శుచి శుభత లేనిగాడు - ఈ ఐదు గుహూ ఆనతికాలములోనే నశింతురు,

ఆ టి, న! శోః నవిగన్హ్యూ కథాం కుర్యాత్‌ ; బహిరాగ్ట్రల్యం న ఛార యేత్‌ | గవజూం చ యానం షృేన 1 సర్వ థెవ విగర్హితం॥

నింద్య కథలు చెప్పరాదు; విడచిన పూలమాలలు ధరించ రాదు; ఎద్దుల పీపులపై యెక్కి ప్రయాణించరాదు; ఇవన్నీ దిహు శో అచ్వాశేణచ చాతీయాత్‌ ! [గామంవా వేళ్ళ వొఒవృతం శాం రాతెచ వృకమూలాని 1" దూరతః పరివర్జ యేత్‌ ॥

70 సూక్తిముక్తావళి ఆవరణములు గల గ్రామములుగాని, యిండ్లుగాని ద్వారము లలోనుంచే ప్ర వేశించవలెను, మారుత్రోవలలో పోరాదు. రాత్రులందు వృక్షముల మొదళ్ళలో నుండక దూరముగా పోవలెను. ల్లో దూరా దవసధాన్నూూతం | దూరా శ్చాదావసేచనం ॥ ఉచ్చిష్టాన్నం నిషేకం చ । దూరాచేవ సమాచశేత్‌ ॥ నివాసముసకు దూరములోనే మూత్రవిసర్జన, పాదప్రక్షళ నాదులు, ఎంగిళ్ళు పార వేయడం మొదలైనవి చేయవలెను, శ్లో! నాప్సుమూ[తం పురీష౦చా ! ప్టీవనంవా సముత్స జేక్‌ ॥ అ మేథ్యలి_ప్ట మన్యద్వా | లోహళశతంవా విపాణివా ॥ జలములలో మలమూత్రములు, ఉమ్మి, ఆశుద్ధవస్తువులు, రక్తము, విషము మొదలై నవి విడువరాదు, తి ్లో॥ వృద్రార్కోహోమధూమశళ్ళ్చ । బాల్యాస్త్రి నిర్శలోదకం , రాశౌ ఉఊరాన్నభు క్తిళ్చ । ఆయుర్వృద్ధి రన దినే ॥ సాయంత్రపుటెండ, హోమధూమము, బాలమైన స్తీ, నిర్మ లోదకము. రాత్రులు &ీరాన్నము, పీటిని సేవించుగుండుటవ ల్ల ఆయామ్షు వృద్ద్రిబొందుతులది. థి శో! లోశే వ్యవాయామిసమద్యసే వా | ళం నిళ్యాస్తు జంతో ర్నహి శత చోదనా | వ్యవస్థితి స్తేషు వివాహయజ్ఞ్ఞ | సురాగ హైరాను నివృ తిరిపో ॥ ౬... అతో ళల ఈ లోకమున మిథునకర్మ, మొంనభత్షణము, మద్య సేవనము సర్వప్రాణులకు అతిసహజములున్నూ నిత్యములున్నూ. వీనిని చేయు

ఆతో గ్య విషయికములు 71 మని ఎవరినిన్నీ [పోత్సహించనక్కారలేదు; న్వభావముగనే జీవులు వీవివి చేయును. ఇక మానవుల విషయమున వీటిని 'క్రమబిద్ధ మొనరించి కట్టుబాటు చేయవలెననుట వాంఛనీయము, అందుకనే వివాహము, సొత్రా మణియజ్ఞము, సోమయౌగము అను నీ కర్మలు అనుక్రమముగ శొస్త కారులు యోజనచేసిరి, కొని వీటియందు కూడా నివృ త్తియే మానవులకు ఇష్టమైనది, అనగా (శ్రేయస్కరము అని వ్యాసమహర్షి భాగవతమున భాసినారు, న్లోః నముత్స్యృ జే (వాజమాగంగ్రే ॥ యన్న మేథ్య మనాపది।

సర్వా శార్తావణా దద్యా | ద మేథ్యం వాకు శోధ యేత్‌ ॥ లః ఆపద్గతోథచా వృద్ధో ॥ గర్భిణీ చబాలఏపఏవ వా! పరిభాషణ మర్షంతి ! తచ్చ శోధ్య మితి స్థితిః ॥

ఏ ఆపదయు లేనివాడు దారిలో మలవిసర్జన చేసినచో రెండు కార్దాపణములు దండము విధించి, వానిచేతనే అశుద్ధము తీయించి శుభ్రము చేయించవళెను.

ఆసమ్నడు, వృద్ధుడు, గర్భిణీ, బాలుడు,__ వీరు అట్లుచేసిన యెడల గట్టిగా మందలించి, స్థలమును వారిచే శుభము చేయించవలెను. శ్లో న పాణిపాదచపలో ! నేతచపలో౬న్ఫజుః |

న స్యాత్‌ వాక్చృపలశ్చెవ[న పర్మదోహకర్మథీః ॥

ఊరక కాలుచేతు లాడించుట, కండ్లు త్రిప్పుట, వికొరచేషలు, అధికపసంగముళు చేయుట, పరులకు కష్టనష్టములు కలిగించే పనులలో బుద్దిని పోనిచ్చుట,ఎ యిషి బుద్ధిమంతు డైనవాడు చేయరాదు, ళో చ్యకిణో దళమీస్థళ్య | రోగిణో భారిణః (స్త్రియః | -... స్నాళకన్యచ కాఖ్ఞళ్ళ | పంథా చేయా వరవ్యచ ॥

72 సూక్తిముక్తావళి బండికి, నృదునికి, రోగికి, భారవాపొకి, శ్రీకి రాజునకు ఖై పెండి కొడుకునకు దారిని విడిచి వె దొలగవలెను, ళు న్‌ా. ళ్లో॥ నదిం తలే న్న బాహుభ్యాం । నాగ్ని౦ స్కన్నమఖ్మివ వత్‌ , నంధిగ్ధనావం వృతం చ| నారోపాత్‌ దుష్టయానవత్‌ & నదిని బొారయీతమీద దాటపద్దు ; వ్యాపించిన ఆగ్నిమీదకు దూకవద్దు; శిథిలమైనదని సందేహంఉన్న నావను, చెట్టును ఎక్కకుము; ది నూ పొగడబోతు గుజ్డమును ఆధిరోహించవద్దు, ళో సర్వథేషేత నాదిత్యం | న భారం శిరసా వహేత్‌ । నేతేత సతతం సూత్ముం | దీప్తామేథ్యా౭పియాణిచ ॥ సూర్యువివైపు తేరిపారచూడకు ; పెద్దబరువులు. నెత్తిమీద మోయవదు; సూక్షవసువులు, మెరుసూన్సవి, ఆశుదములు, ఆ[పియ ములు,-వీటీని (ప్రయత్నించి చూడకుము. . శ్లో అద్భిర్వా భన్మనా వాపీ! నులానా మపకర్షణం | దేవాళుద్దిర్భ వే త్యేవ బహిశ్వౌచం తదుచ్యశే॥ ధఖ లి నీటిచేగావి భసన్మముచేగాని మాలిన్యములను శుభ్రపరచుటను బహిళ్ళొచ మందుము, దీనివలన దేహము శ్యభమగును. ఖో సత్యం శౌచం తపళ్శాచం | శొచ మిందియని[గ హః ॥ గా (4 సర్వభూతే దయా శౌచం | జలశాచం చ వంచమం॥ సత్యపరత్వ మే శౌచము; తపస్సున్ను శౌచమే, ఇందియ విగ్రహము, భూతదయ, యివికూడ శౌచములే. ఈ నాలుగున్ను అంతః శౌచము లనబడినవి. నీటితో కడుగుట అనే శౌచక్రియ ఐదవది. ఈ బాహ్య శౌచము పె నాల్గింటికంపె తరువాతిదే,

ఆరో గ్యవిషయిక ములు 78 ట్లో! ఘృ కేన వర్ధతే బుద్ధిః ల! అాజయుష్యవర్దనం | ఛాకేన వర్ధతే వ్యాధిః ! మాంసం మాంసేన వర్దతే॥ నేయి బుద్దిని వృద్దిపరున్తుంది, పాలు బల, అయుష్యములను వృద్దిచేస్తాయి. కూరలవల్ల వ్యాధులు పెరుగుతాయి, మాంసంవల్ల కండ పుష్టి కలుగుతుంది. ల్లోః భుంజానోన బహు[బూయాత్‌ 1 న నించేదపి కంచన | జుగుపష్పితకథాం నైవ | శృణుయాదపి వా వదేత్‌ 1 థోజన సమయమున అధికముగా మాట్లాడరాదు, పరనిందా వ్రసంగము అసలే కూడదు. అసహ్యకరమైన కథా (ప్రసంగములను జశేయను రాదు, విననూ రాదు. శ్లో। పక ఏవ న భుంజీత ' యదిచ్చే త్సిద్ధి మాత్మనః | ద్వి(తిభి రృహుఖి స్సార్ధం ! భోజనంతు దిచానికం ॥ ఆయురారో గ్యభాగ్యముల నపేక్షీించువాడు తానొక్కడే భోజ నము చేయక మరో యిద్దరు ముగ్గురినైన పంక్సిని భుజింపచేయచుండ వలెను, గృహస్టు యీ రీతిగ పగలు రాత్రి కూడ చేయవలెను, ఖ్లోః గండూషు మథ కుర్వీత । శీతేన పయసా ముహుః | కఫతృషప్తా మలపహారం౦ ముఖాంతళ్ళుద్ది కారకం ॥ కుర్యా వ్వాదశళగండూషాన్‌ ॥ పురిషోత్సర్హ నే తతః | మూతోత్సనే తు చతురో |; భోజనాంతే తు పోడశం ॥ చన్నీటితో పలుమారులు ప్పక్కిలించవలెను, అట్లుచేయుట వలన కఫము, దప్పిక, దుర్వాసన హరించును, నోరు శుభ్రమగును, మూత్ర విసర్జనానంతరం నాలుగుసార్లు, మలగిసర్జనానంతరము పన్నెండు 10

74 సూ క్రిముక్తా వళి పారులు. భోజవినంతరము పదహారుమారులు చన్నీటితో పుక్కిలించ వలయును. శ్లో! నాళ్నీయా చృార్యయాసార్థం ! నైనా మీచేత చాళ్నతీం! యవంతీం జృంభమాణాంవా | నచాసీనాం యథాసుఖం 8 నాంజయంతీం స్వశకే నేశే ॥ నచాభ్యుక్తా మనావృతాం | న పశ్యే (త్పసవంతీం చ ! తేజస్కామో నరోత్తమః ॥ శేజస్కాముడైన పురుషుడు భార్యతో కలసి భుజించరాదు ; ఆమె భోజనము చేయుచుండగా, తుమ్ముచుండగా, ఆవులిస్తూండగా. యథాసుఖంగా కూర్చునివుండగా చూడరాదు; భార్య కన్నుల కౌటుకబెట్టు కుంటూండగా, తలంటుకుంటూండగా , దిసమొలతో నుండగా, ప్రసవిస్తూ వుండగా ఏ పురుషుడున్నూ చూడకూడదు, శో॥ వషష్టికాన్‌ శాలిముదాంళ్చ | నైంధవామలకే యవాన్‌ । రగా లు గి రా అంతరీతం పయః నర్పిః ! జాంగలం మధు వాభ్యసేత్‌ ॥ పుష్టికరములైన శాలిధాన్యములు, "పెసలు. సైంధవలవణము,. సెద్దఉసిరికపండ్తు, యవలు, వర్షోదకము, పాలు, నేయి, అరణ్యక జంతు వుల మాంసము, తేనె, వీటిని ప్రతిదినము భుజింపవలెను. ఇవి ధాతువుల నన్నిటినీ సమముగా పోషించును. ళ్తోః వ్యాయావని శ్యాః స్త్రీని ళ్యాః | మద్యనిత్యాశ్చ యేనరాః। నిత్యం మాంసరసావోరాత్‌ ! ఆతు రాన్యు ర్న దుర్శలాః ॥ నిత్యము వ్యాయామము చేయువారు, స్త్రీని 'సేవించువారు, మద్యపానము గావించువారు, వీరు రోగపడకుండా, దుర్చలులు కాకుండా ఉండాలంపే మాంసాహారము తీసుకోవాలి,

ఆరో గ్య విషయిక ములు 15 ళ్లోః కించి దుష్ల్ణోదకస్నానం ! కించి దుష్త్టాన్న భోజనం ॥ మానవానా మిదం పథ్యం | పయఃపానం వయః పయః ॥ గోరువెచ్చని నీట స్నానము, ఈషదుష్టాన్న లోజనము, క్షీర పానము, తరుణన్ర్రీ సంగమము .ఎ యివి నాలుగున్నూ మనుజులకు పథ్యములు. ళ్లోః (ప్రవరం జీవనీయానాం । &రముక్తం రసాయనం |! విద్యా చామలకే సర్వాన్‌ | రసాన్‌ లవణవర్షి తాన్‌ ॥ జీననీయములలో పాలు ఆతి(శ్రేష్టమైనవి. ముదిమి వైదిడపండ జేసి, రోగనిరోధకళక్ని విచ్చు రసాయనము పాలే. లవణము తప్పు మిగిలిన ఐదు రసముళలున్న్నూ గల ఉత్త మవస్తువు పెద్ద ఉసిరిక యని కెలిసికొనుడు, శ్లో అగ్ని మూలం బలం పుంసాం | శీతోమూలం తు జీవితం తస్మా త్సర్వ (వయత్నేన । అగ్నిం వీర్యంచ రకయేత్‌ ॥ జీవులకు జఠరాగ్ని దీప్పినిదిట్టియే బలం ఉంటుంది, వీర్యమును ఆధారముచేసికొనియే జీవితము ఉంటూంది. గొన ఎన్ని ప్రయత్నములు గావించిన్నీ అగ్నిదీప్పినీ, వీర్యబలిమినీ కాపాడుకుంటూ ఉండాలి. ల్లోః అపాప్త కాలం భుంజూనః । శరీ6 హ్పూలఘౌొ నరః | తాంస్తా న్వ్య్యాథీ నవాప్నోతి | మరణం వా నియచ్చతి ॥ అతీత కాలం భుంజానో । వాయునోపవాతే ఒనలే । కళా దపచ్యతే భుక్తం 1 ద్వితీయం చన కాంతలిః సమయము కాకుండగనే భుజించు మానవునికి శరీరమునందు విరుపుగా నుండుకే గాక ఆయా వ్యాధులున్ను కలుగుచున్నవి, కాలము

76 సూ క్తిముక్రా వళి నరిగా జీరముగాదు. తిరిగి ఆకలియును సరిగా కాదు. ఇట్లగుటయే వ్యాధు నా! లెన్నిటికో మూలము, శే॥। కింతు నుద్యం స్వభావేన ।; యశ్రై వాఒన్న౦ం తథా స్మృతం! ంం యూ ఆయుక్షియుక్తం రోగాయ।యు క్రియుకృంయ ఖామృతం॥ మద్యముకూడ అన్నమువలెనే స్వభావరీత్యా దోషభూయిష్టము కాదు. యుక్షియుక్తృముగా (ప్రయుక్తమైనచో అదే అమృతముగ పని చేయును. అట్లుగానిది రోగకారణమై, విషప్రాయ మగును. ఇది చరక మహర్షి వాక్యము. మధ్య సోషీధము ఎన్నడూ, ఏ సమాజములోనూ పరిపూర్ణ ముగ ఆమలులో లేదు, ఉండజాలదు. దేశకాలపా(త్రములను, కర్మస్వ భావములను చిట్టీ దీని వాడకము నియమిత మొనర్చి నడుప్పుపే ధర్మపాలన మొనర్చు పాలకులు అనుసరించవలసిన కర వ్యము. అట్లుగాక ఎదీనిన అనాటి రి టి దన్న దూడను కట్టు మన్నట్లున్నది, నేటి మన పాలకుల మద్యనిషేధ కార్యక్రనుము. శ్లో తాంబూలం కటుతిక్షృ మున్న మధురం ఇతారంకపషూయం నరం। రుచ్యం వీర్యకరం అఘ్ముపియత మే వై శద్యసాగంధ్యకృత్‌ | జగ అధ, అస్యస్యాభరణం 1 ప్రనేకళమవం డౌర్షంధ్యవ్భాచ్చుద్దికృత్‌ 1 జంతు శ్లేష్మమరుద్గభాఒమయ వారం కాంతిపిదంవళ్యకృత్‌ ॥ వృష్యం దంతవిరంజనం (శమవారం సౌభాగ్యదం కీరి దం! జివ్వోజాడ్యగ చాపవాం మునివ్నరై ః నచ్యతగుణ్యం మత౦॥ తాంబూలమునందు సక్షత్రసంఖ్య గల నసనుగుణము లున్నవి. కారము, చేదు, ఉస్తము, తీపి, కరము, వగరు, రుచి, వీర్యపుషికరము. ళు

ఆరోగ్యవిషయిక ములు ఇ? జీర్ణకారియై యుండును. విశదత్వమును, పొగంధ్యమును కలిగించును. ముఖమున కలంకారము; నోట నీరూరుటను, దుర్గంధమును పోగొట్టును, హృదయశుద్ధి చేయును, క్రిములు, శ్లేష్మము, వాతము, కంఠరోగములు హరించును. కొంతి ప్రదము, వశ్యకరము ఐవుంటూంది. (శ్రమనుపోనడచి శోభ కలిగిస్తుంది. వృష్యమై. దంతశోభ కలిగిస్తుంది. నోటిరోగములు, బాధలు పోగొడుతుంది. తాంబూలములో యీ ఇర వైయేడు గుణా లున్నా యవి బుషిమతము,

స (పాతఃకాలే ఫలాధిక్యం | చూర్హాధిక్యం తు మధ్యమం పక్షాధిక్యం భవేద్యాత" | తాంబూల మితి లవణం * ఠాంబూలసేవనమున పూర్వాహ్నమందైతే వక్కలు అధిక ముగను, మధ్యాహ్నము సున్న మెక్కుడగునట్టును, రాత్రులు ఆకులు ఆధిక ముండునట్లును చూచుకోవలెను, ట్లో, స్నాతః చందనలిప్తాంగః ! సుగంధః సుమనోన్విళః ! భుక్న వృష్య స్ఫ్సువసనః ! సువేషు స్పమలంకృతః॥ తాంబూలవదనః పత్నా్యాం |! అనురకో ధికస్మృరః ॥ పుతాక్థీ పురుషో నారీం ! ఉపేయాచ్చయనే శుభే ॥ స్నానముచేసి పరిళుద్దుడై చందనాదు లలదికొని, సుగంధియై పువ్వులు పట్టుకొని, మంచినస్త్రములు ధరించి, చక్కనివేషము - అలంకా రములు గలవాడై, వీర్యబలవర్హక మైన ఆహారమును తీసికొనినవా డై- తాంబూలచర్వణము గావిస్తూ భార్యయం దత్యనురక్తు డె. కామియై, పుత్రా ర్థియై శోభాయమానమైన శయనమందిరమున పురుషుడు భార్యను కలియ వలెను. శాస్త్రవిహిత మైన తృతీయప్పురుషార్థము, ఇది,

78 సూ క్రిముక్తావళి లోః అత్యంబుపొనా దతిసంగమాచ్చ ! దివాచ నుప్తే ర్నిశి జాగరాచ్చ ! నిరోధనా న్యూ తపురీష యోశ్చ ॥ షడ్భి ర్నిదానైైః (పభవంతి రోగా? ॥ ఎక్కువగా నీప్లుతాగుట, అఆతిసంగమము, పగటి వీద్ర రాశులు మేల్కొనియుండుట, మూత్రము నాపుకొనుట, పురీషనిరో ధము,= యీ ఆరిటివల్లను రోగములు తరచుగా కలుగుచున్నవి. శ్లో! శతం వివీయ భోక్తవ్యం। నవా(స్రం స్నాన మౌొచశేత్‌ | అతం విహాయ చాతవ్యం | కోటిం త్యక్త్వా పవార0 భ జేత్‌ | తన కొరకు వేచియన్నవారిని నూకుగురిని విడిచియెనా సమయమైకే భోజనము చేయవలెను. అఫ్లే వేయిమందిని వదలియైన వెళ్ళి స్నానము చేయవలె. లక్షమదిని విడిచివెళ్ళి దానము చేయవలెను. కోటిమండిని వదలిపెట్టియైన ఈశ్వరధ్యానము జేయవలెను. అనగా ఏ యితర పనులకంట భోజనము, స్నానము, దానము, హరిభజనము తప్పక ఆయా సమయనులలో చేయవలెనని యర్హము. శ్లో (ప్రియం తథ్యంచ పథ్యంచ | వదే ద్దర్మార్థ మేవచ! అకద్దేయ మధర్మంచ ! పరోక్షం కటు చోత్చ్ఫృ జేత్‌ 1 ధర్మదృష్టితో హితకరములు, సత్యములు, ప్రయోజనకర ములు ఐన నూటలనే ఆడుము; అశ్రద్ధగా, అసభ్యముగా, కటువుగా ఎన్నడునూ పలుకవదు, వ! ల్లో ఖాద న్నగవ్మే దధ్వానం । నచ పహాసేన భాషణం | శఛోకంన కుర్యా న్నష్టస్య 1 స్వకృతే రపి జల్పనం ॥

ఆరో గ్యవిషయికములు 79 ఏడై నా తింటూ నగయాడకుము; పెద్దగా నవ్వుతూ. మాట్లాడ వద్దు; కలిగిన నష్టముల కై విచారించకు; చేసిన మంచిపములనుగూర్చి నీవై పొగడుకొనవద్దు, నో, శాయేన మనసా వాచా । నర్వావస్తాసు సర్వదా ౧ థ్‌ సర్వత మైధునత్యాగం ॥ (బ్రవ్మాచర్యమ్‌ |(వచతతే ॥' మనోవాక్కాయములచే అన్ని అవస్త్టలలోను, ఎల వేళలను, మ! ఖత ఎవ్వరియందును కానుములేక ఉండుపే (బ్రహ్మచర్య మని యాజ్ఞవల్క్య మహరి వాక్యము. చి థళో॥ శాంతిం కాంతిం స్మ బతి జానం | ర! ళా ఆరోగ్యం వాఇపీ సంతతిం ( య ఇచ్చతి మహా ద్ధర్ముం 1 బహొాచరగ్గం చరే దివా ॥ (వవాం్రచర ఎన్వరైతే మనెళ్ళాంతిని. కరీరకాంతిని, జ్ఞాపకళక్తిని, జ్ఞాన మును. గొప్ప దెన ధర్మాచరణను కోరుదురో వారు ఈ లోకమున (బహ్మ చర్యమును తస్పక పాటించవలెను. ల్టోః లాఘవం కర్ణసామర్హ్యం | వైర్యం దుఃఖనహిష్త్ణు తా ॥ దోవక యో ౬గ్నివృద్దిళ్చ వాగ్టయామా దుపజాయ తే ॥ అ వ్యాయామమువల్ల శరీరలాఘనము, పనులలో సామర్హ్యము, 'సైర్యము, కష్టములను సహించుశక్సి, శరీరగతములె న దోషముల వినా నము, అగ్నిదీ ప్త, యివన్నీ కలుగుచున్నవని చరంకమహర్తి మతము. అటి ॥ వె శ్లో; వ్యాయామ వోన్య. భాషాధ్వ ! [గామ్యఢర్మ (వజాగరాన్‌ | నోచిళా నపి సేవేత | బుద్ధిమా నతిమ్యాతయా ॥

80 సూ కి ముక్తా వళి వ్యాయామము, హోస్యభాషణము, సంభోగము, రాత్రులు మేల్కొనియుండుట. - బువన్నీ అనుచితములే. ఐనను బుద్ధిమంతు డగువాడు, వీవివి తగుమాత్రముగా సేవించవచ్చును, నో, యావత్కం౦ఠగ ఆాః(పాణాః | యాన న్నళ్యతి చేర్యదియం। ళం శావ చ్చికిళ్స్ళా కర్తవ్యా | కాలన్య కుటిలా గతిః ॥ గొంతులో ఊపిరి ఉన్నంతవరకు, ఇంద్రియములలో చెత న్యము ఉన్నంతవరకు వైద్యుడు రోగికి చికిత్సచేయుచునే ఉండనలె. కాలముయొక్క నడక బహు దుర్గాహ్య మైనది సుమా. గాన మానవ లోః ఆపోపదేశ (వజ్ఞానం | (ప్లతిపత్తిశ్చ కారణం | వికారాణా మనుత్ప త్తౌ | ఉత్పన్నానాం చ శాంతయే ॥ శాస్త్రవిజ్ఞానమున్ను, అనుభవ లబ్దిన్నీ,= యీ రెండున్నూ శరీ రాదులలో బైలుదేరు వికొరము లనగా ఆస్వస్థతలను ఉపశమింపచేయుట, ఆ వికొరముల ననలే బైలు దేరకుండ విరోధించుట ఆనునవి సాధించు టకు కావలిను. ల్లోః చా౬నిష్టం (వవదేత్‌ కళ్ళిన్‌ । నభ్ళిదం కస్య లకు యేత్‌ 1 అజ్షాభంగప్తు మవాతాం । ర్మాజ్ఞః కార్యః నవై క్వచిత్‌ ॥ (న జతి స్తే న్‌. ఎవరికిని అపకొరక మైన మాటలు పలుకకుము; ఇతరుల లోపముల నెంచవలదు; మహాత్ములయొక్క, రాజుయొక్క మాటలను మీరి నడువవలదు. ల్లోః అసంభఛావ్యం న వక్తవ్యం ! (పత్యత మపి దృళ్యతే శిలా తరతి పానీయం । గీతం గాయతి చానరః ॥

ఆరోగ్యవిషయి కములు 81 సీపు ప్రత్యక్షంగా చూచినవైనా అసంభవములను ఎన్నడూ యితరులతో చెన్నవద్దు. “నీటిపై రాయి తేలింది. కోతి పాటలు పొడింది.” అంటే ఎన్వ రైనా నవ్వుళారే గాని నమ్మరు, శో; తమయా దమయా (పేమ్నూ ! సూన్ఫతే నార్జవేన చ| రు జ వశీకు ర్యాత్‌ జగత్సర్వం । వినయేన చ చీవయా ॥ క్షమ, ఇంద్రియనిగ్రహము, (ప్రేమ, సత్యపచనములు, బుటోొ ప్రవర్తనము, వినయము, సేవ, వీటిచేతనే సమ స్తలోకమును వశీభూత మొనర్చుకొనుము. లః అభివాదయే ద్వ ద్దాంశ్చ దద్యాచ్చెవాననం స్వకం | క శాంజలి రుపానీత ! గచ్చతః పృష్టతోన్వియాత్‌ ॥ త అ "పెద్దలు నచ్చినప్పుడు లేచి నమస్కరించి. నీ ఆసనముమ వారి కొసన, అంజలిబద్దుడ వై వుండి, వాచు వెచ్లనపుడు వెనుక కొంళ దూరము పోయి వీడ్కొాలుపవలెను. శో జన్ఫ్యప్రభృతి యత్కించిత్‌ 1 చేతసా ధర్మ మాచశేత్‌ | సర్వంతు నిష్ఫలం యాతి | పకవాస్తాఖివాదనాత్‌ ॥ పుట్టినది మొదలుకొని గొవించుళూపిచ్చిన ధర్మము ఏ కొంచె మున్నను ఆది కూడా ఒక్కచేతితో పెద్దలకు అభివాదనము చేయుటవల్త నశించిపోతుంది. ఎందువల్లనంటే పకహస్తాభివాదసమందు ఆవినయమే భాసిసూంటుంది, దానినల్ల సర్వధర్మములు విష్ఫృఅములై ఫోతాయి. న్‌. ళా క్‌జూ శ్లో; అగమానాం హ్‌ సశ్వేషాం | ఆచార! గే ఉచ్యతే ఆచఛార(ప్రభవో ధర్మః ' ధర్మా చాయు ర్వివర్దతే ౫ క

82 సూక్తిముక్తావళి శాస్త్రము లన్నిటికంబ ఆచారము (శ్రేష్ట మని చెప్పబడినది. ఆచారమునుంచే ధర్మము (ప్రభవించినది. ఆ ధర్మమువలన ఆయాష్షు వృద్ధి చెందుతూంది. శో; ఆచారలతణో ధర్మః ! సంతశ్చ అఆచారలవమణ"*ః |! ఉం సాధూనాంచ య థావృత్తం 1 పత దాచారలవణం ॥ ఆచారమే ధర్మమునకు లక్షణము, సత్పురుషులకున్ను ఆచా రమే లక్షణము, సాధుపురుషుల నడవడకయే ఆచారమునకు వరవడి. వకి తి, ఉగ ట్లో ఆచారా ల్లభశే వ్యోయుః । ఆచారా దీప్సి తః (ప్రజాః | ఆచారా దన మకయ్యం | ఆచారో వహా_న్త్యజఒలవణం ॥ ఆచారమువల్ల దీర్దాయవు కలుగుతుంది. జనుల కోరికలు దావివలననే తీరుతాయి, తరుగని నంపదలు కలుగుతున్నాయి. ఆచారము పాటించనిచో ప్రమాదము కలుగుతుంది. ళో దుళాచారో హి పురుషో । లోశే భవతి నిందితః | దుఃఖభాగీ చ సతతం । వ్యాధితోఒల్వ్పాయు రేవ చ॥ దురాచారుడ్డి న పురుసుడు లోకవిందను పొందుపేగాక రోగ పీడితుడు, అల్సాయుష్కుడూనై, దుఃఖభాగి అవుతున్నాడు. భో! వళ వేఒ౬ భ్య స్తవిద్యాశాం 1 యౌవనే విమయొపినాం | ళం మువానా వార్థశే మునివృ త్తీ నాం। యోగేనాంక్యే తనుత్యజాం ॥ బాల్యమున విద్యాభ్యాస తత్చరులై +, యౌవనములో గృహస్తా శ్రమము స్వీకరించి రర్మమార్గమున విషయభోగముల ననుభవించి, వృద్దులై వనవాసమున మువి నృ త్తినుంటూ, కడసటను యోగముచేత న్వచ్చందముగా శరీరమును విడుచువారు రఘువంశీయిులు, వీరే భార

ఆరో గ్యవిషయణిక ములు 838 తీయులకు ఆదర్శము. కాళిదాసు యీ ఆదర్శము నెంత సూక్మముగా, సమగ్రముగా చెప్పనాడో చూడుడు, లో బువమయః పిశరో దేవా భూతా న్యతిథయ స్తథా ।

ఆశాసతే కుటుంబిభ్య న్తేభ్యః కార్యం విజానళా ॥ స్వాధ్యాయే నార్భయేతర్షిన్‌ హోమైన్టేవా న్యథోవిధి | పిత్యాంచ్భాంద్దేన న్య్థాన్నన్న్నై ర్భూతాని బలికర్మణా ॥ మునులు, పితృదేవతలు, దేవతలు. భూతములు, అతిథులు, వీరు గృహస్తుల కొఅ కాశ్రీర్వచవములను చేయుచుందురు, అనగా మేలును కోరచుందురు. జాస్‌ యగువాడు వారి బుణమును తీర్చుకొనవలయును. ఏ మౌర్గములలో ననిన వేవపఠనముచే బుషి బుణమును, హోమము లచే దేవతాబుణమును, శ్రాద్దకర్మలచే పిత్యణమును తీర్చి, బలులచే భూత తృప్తిని గొవించి, అన్నదానమున ఆతిభులను తృ ప్రిపరుపవలెను. చావలవస్ట్రీకనాలాు

అర సూకిముకావలి వాల అజ వి ద్యావిషయికములు. బ్లో విద్యానామ నరన్య రూపమధికం (వచ్చ్భన్నగు_వ్తం ధనం । విద్యా భోగకరీ యళన్చ్నుఖకరీ విజ్యాగురూణాం గురుః | విద్యా బంధుజనో విదేశగమనే విద్యా పరం లోచనం | విద్యా రాజనుపూజ్య తే నహి ధనం విద్యావిహీనః పళుః ॥ మానవులకు విద్యయే సౌందర్యము: అదియే గు ప్తధనము; చదువే కీ _ర్రిని, సుఖమును, భోగమును కలిగించును; విద్యయే గురువు లకు గురువై నది; విదేశములకు బోయినపుడు విద్యయే బంధువు; ఆదియే మరొక కన్నువంటిది; రాజసభలలో పూజార్హత విద్యకే గాని ధనమునకు గౌదు, ఇంతటి తేష్టమైన విద్య లేని నరుడు వింతపళువు మౌత్రమే, శ్లో ఆహోరనిచాభయమైభథునాని ॥ సామాన్య మేతత్పశుభి ర్నరాణాం । జ్జానం హి తేషూ మధికో విశేమషి | క్షానేన హీనాః పకుఖి నృమానాః ॥ ఆహార, నిదా భయ, మైథునములు, నాలుగును ప్రాణీ ధర్మ ములు. ఇవి జంతుకోటికి, మానవులట సమానములే, ఇక విశేష మేమి టంపే మానవులకు జ్ఞానమనే దొక్క పే అధికము. జ్ఞానములేని మానవులు పశువులతో నమానులే కావి భిన్నులు గారు.

వి ద్యా విసయికములు రఫ్‌ ష్‌ నచ విద్యాసమో బంధుః ।; నచ వ్యాధినమో రిపుః 1 న చాఒపత్యసమః న్నీవో 1 న చ దై చాత్సరం బలం ॥ విద్యతో సమానమైన బంధువు, ఆనారోగ్యమును బోలిన శత్రువు, సంతానమును టోలిన “స్నేహితులు, దైవమును టోలిన బల మున్నూ లేవు. ట్లో॥ విద్వత్త్వ్వంచ నృృవత్వంచ 1 నైవ తుల్యం కదాచన స్వదేశ పూజ్యతే రాజా | విద్వాన్‌ వర్వత పూజ్యతే ॥ పాండిత్యము._రాజరిక ము,_వీటిని పోల్చుటకు వీలులేదు. రాజు స్వదేశమందే పూజనీయుడు. కొని, పండితుడు లోకములో యెక్కడికి వెళ్లినా పూజించదిడును, ర తణళః కణళ శ్చైవ । విద్యా ముర్ధంచ సొాధయేత్‌ | తణత్యాగే కుతో వ్‌ద్యా | కణత్యాగే కుతో ధనం ॥ కణకీణము విద్యను, కణ కణము ధనముకు సంపాదించాలి. ఒక్క క్షణమెన వ్యరపుచ్చిన విద్య యొక్కడిది ? కణమునై నను విడచి నచో భన మెట్లు పోగగును ? టో! అభ్యాసానునరీ విచ్వాా | బుద్లిః కర్మానుసారిణీ ॥ లం లి థి ఉద్యోగానుసరీ లతీః 1 ఫలం ఇాగ్యానుసారిణీ ॥ ఆభ్యాసమువల్ల విద్యలు, కర్మనుబట్ల బుద్ది, యత్నము ననున రించి ధనము. భాగ్యమువలన ఫలితము లోకమున కలుగుతూన్నాయి. శః లాలనా దృవహావో దోషాః ! తాడనా దృవావో గుణాః। తస్మా త్పుతంచ శిష్యంచ | ఆాడయే న్నతు లాలయేశ్‌॥

80 సూక్తిముక్తావళి లాలించుటవల్ల ఆనేక రగోషములు, శిక్షీంచుటవల్ల ఆనేక సుగుణములు కలుగుతాయి గాన కుమారుని, శిష్యువి శి1ంచుచుండవలెనే గాని గారాబము చేయకూడదు. శో! మాతా ళశుః పితా వైరి! యేన కాలో నపాఠితః | న గర్భచ్యుతి మా శేణ ॥ పుతో భవతి పండితః 1॥ వబీడలను చడెవించని తల్లి దండ్రులు వారికి శత్రువులే.కని పార వేసినంత మాత్రంచేత ఏ పుతుకును వండితు డగుబలేదు. భ్‌ చానే తపసి శాశ్యేచ | యన్య న్నపథితం మనః | విద్యాయా మర్ధలాభేచ | మాశురుచ్చార పవనః ॥ దానము, తపము, శౌర్యము,_ వీటియం. దెవని మనస్సు లగ్నము కాదో; చివరికి విద్యలో గాని. ధనార్దనలో గాని మెవడు రూఢి కెక్కడో అట్టివాడు తల్లి కడుపు చేటుకు మాత్రమే పుట్టినవా డవు తున్నాడు. శో॥ జనితా చోపనీతా చ 1 యశ్చ విద్యాం (పయచ్చతి । అన్నదాతా భయ్మకాతా | పంచై తే పితరః నృ తాః ॥ కన్నతండ్రి, ఉపనయినము చేసినవాడు, విద్య గఅపినవాడు, అన్నము దెట్టిన యాతడు, భయ ముడిపినవాడు _ యీ ఐదుగురున్నూ ఈం డులవి చెప్పబిడుచున్నాళు. ల్లో ఉపా ధ్యాయాన్‌ దశాచార్యః | ఆచార్యాణాం శతం పితా సహస్రం తు పిత్ధూన్‌ మాతా 1' గాౌరవే అాతిరిచ్యతే ॥ పదిమంది ఉపాధ్యాయుల కలశ ఆచార్యుడు అదిక గౌర వార్డుడు, నూర్గురు ఆచార్యులకంటె తండ్రి, తండ్రికంపే వేయిరెట్లు త్లిన్నీ పూజనీయులు.

విద్యావిషయిక ములు 87 ట్లో; వనంతయౌొవనా వృతాః | పురుషా ధనయౌవనాః | సౌభాగ్యయౌవనా నార్యో ।, యుచవానో విద్యయాబు ధాః॥ వసంతబుళు వే చెట్లకు యౌవన మిచ్చునది; పురుసులకు ధనమే యౌవనము కూర్చునది:ః స్త్రీలకు సౌభాగ్యమే యోవనదాయకము; పండితులకు విద్యయే యౌవనళోభ నిచ్చునది. ళ్‌ పండిత్రైః సవా సాంగత్యం | పండితె ; సవా సంకథా పండితః సహ మ్మితత్వం | కు ర్వాణో నొఒవసీదతి ॥ పండితులతో సాంగత్యము, వారితో సంభాషణము, స్నేహము చేయువారు యెన్నటికిన్నీ చెటుపు నొందరు. లః జ్లాతిఖిః వంచ్యలే నైవ! చోశేణాపి ని నీయతే | చానేన న తమయం యాతి ! విద్యారత్నం మహాధనం ॥ జౌనము పెన్నిధివంటిది. ఆది జ్ఞాతులు వంచించి తీసుకోడానికి తవా వీలులేవిది; దొంగలు ఆఅపహరించజాలనిది; దానముచేసినా తరుగులేనిది, ఆది ఒక ఆఅనర రత్నము. ఖు త్ల యథా ఖనన్‌ ఖని లేణ ' నరో వార్యధిగచ్చతి / తథా గురుగతాం విద్యాం | కుళూషు రధిగచ్చతి ॥1 భూమినుంచి గునపముతో నూయి (త్రవ్వి మానవులు మంచి నీటిని పొందునట్లుగానే గురువు యొద్దనుంచి కుకూషచేసి శిష్యుడు విద్య లను పొందుతున్నాడు. ల్లోః రూప యౌవన సంపవ్న్నాః 1 వికుద్ద కులసంభ వాః | విద్యాహీ నా నళోభంతే | నిర్ణంధాః ఇవ కీంశుకాః

88 సూ క్రి ము కా వళి రూప యోవన సంపన్నులై నమ. ఉ త్తమకులములో పుట్తిన వారై నను, విద్యలేనివారు శోభించరు. మోదుగుపువ్వు లెంత బాగావుండిన్నీ వాసనలేవివె నందువ నిష్ప్రయోజనము లగుటలేదా ? శో, ఉదీంతోరః పళునాపి గృవ్యాతే | న! థి ళు పాయాళ్ళ నాగాశ్చ వవాంతి చోదితాః | అను క్త మప్యూహాతి పండితో జనః | పశేంగితజాగఫలా హి బుద్దయః ॥ రు 0 విషయము చెప్పినచో జంతువులు కూడా (గ్రహించుచున్నవి గదా. గుబ్లములు, ఏనుగులు 'హెచ్చరింపదిడి భారముఠఅను మోయు చున్నవి. కొని చెప్పని దానివి కూడ ఊహించ గలిగినవాడు పందితుడు. ఇతరుల ఇంగితములను అనగా మనోగతాభ్షిపాయములను (గ్రహించ గలుగుబదేగద బుద్ధిలక్షణము. ళ్లోః దేశాటనం పండితమితతాచ | వారాంగ నారాజసభా[ ప వేశః ॥ అనేక ఇాస్తార్ధవిలోకనం చ | చాతుర్యమూలాని భవంతి పంచ దేశాటనము, పండితులతోడి మైత్రి, వారాంగనలతోడి పరి చయము, రాజసభలలో మనలుట, అనేక శాస్త్రముల జదువుట,- యీ ఐదున్నూ సామాన్యులకు కూడ చాతుర్యమును కలుగచేయుసవియె యున్నవి. భోః వన్త్సుముఖ్య _న్త్వలంకారః | (పియముఖ్యం తు భోజనం ! గుణో ముఖ్యంతు నారీణాం | వీచ్యాముఖ్యస్తు (వావ్మాణః॥

విద్యావిషయికములు 80 ఆలంకారమున దుస్తులు ముఖ్యనులు: భోజనమునకు ప్రీతియే గ్రధానము; స్త్రీలకు గుణము, బ్రాహ్మణునకు విద్య. యివి ముఖ్యమైనవి, ళో అనంత శాస్త్రం బహు వేదితవ్యం ॥ స్వల్మళ్చ కాలో బహావళ్ళ విఘ్నాః! యత్సారభూతం తదుపాసితవ్యం 1 వాంసో యధా శీర మివాంబుమి[ శం ॥ శాస్త్రములా అనంతములు; తెలియదగినదా మహాసము(వ మంత; కొలమా స్వల్పము; విఘ్నములో లెక్కలేనన్ని, కొపున కావ లసినంతవట్టు సారభూళత మైన దానినే మనము తెలుసుకో యత్నించ వలెను. హంస పాలను స్వీకరించి, నీటిని తో సిపుచ్చుటను చూడలేదా+ ఆశే మనమున్ను చేయుట కార్యము. ట్లోః పుఠాణ మిత్యేవ న సాధు సర్వం । న చా౭జపీ కావ్యం నవ మిశ్యఒవద్యం | నంతః పరీత్యాన్యతర దృజంతే | మూఢః పర(పత్యయ నేయబుద్దిః ॥ పురాతనమైన దని ప్రతీదీ మంచిదిగాడు. క్రొత్త దని యేదిన్నీ దోషజుషమూ గానక్కరలేదు. పండితుల నవారు పతివిషయమునూ చాలనచేసి, గుణదోషపరీక్ష గావించి మరీ స్వీకరిస్తారు. శేవలం అవిమ రంగా ఒకరు పెప్పిన దాన్నే విశ్వసించుట మూర్ఞత్వము. శ్లో వాస్తవ్య భూవషణం చానం । నత్యం క౦ఠస్య భూవణం౦ । శో తస్య భూషణం శా్రుం 1[భూమడణై! కిం (పయోజకం॥ 12 "

00 పూక్కి ముక్రా వళి దానగుణమే చేతికి ఆలంకారము, సత్యము పలుకుకు కంఠా భరణము, కొస్త్రచర్చలే వీనులకు నగలు; యివిగాక వేరు నగలు బరువు చేటునకే గాని వేటుగాన. ఖో శుతం కృతథియాం సంగా | జాయతే వినయః (శుతాళ్‌ | ౧౧ జె లోకానురాగో వినయా !న్న కిం లోకామరాగతః ॥ పండితుల సాహచర్య సేవవలన విద్య అబ్బును. విద్యవలని వినయము అలవడును. వినయశీలుడు లోకానురొగమును బడయును* లోకొనురాగమునకు పాతమైనవాని కింక లోపేముండును ? శో॥ అరాతురాణాం న గురు ర్నబంధు! | ళం 2 కామాతురాణాం న భయంన లజ్హా ॥ విద్యాతు రాణాం ననుఖంన నిదా ॥ తుధాతురాణాం న రుచి ర్న పక్వం ॥ ధనలోభము గలవారికి గురువనీ, బంధువనీ విచక్షణయే వుండదు. కామాతురులకు లజ్జ ము భయమును ఉండవు. విద్యాస కిగల వారికి న్మిద, సుఖము అక్కఅలేదు. ఆకలిగొని వున్నవారికి రుచి, సక్వమెనదా అనేది ఉండదు, ల్లో అన్నిచానా త్పరం చానం । విద్యాచాన మతః పరం । అన్నేన తణికా తృ ్ప్త్‌ః / యావజ్జీవం చ విద్యయా ॥1. అన్నదానము ఉత్కష్టమెైనదే కొని దానికంశెనూ విద్యా దానము గొప్పరి,. ఆఅన్నమువలన కున్నివారణయై క్‌ణ్‌కమెన తృ పీ కలుగునే కాని విద్యవలన ఆజ్ఞానతమస్సు విడిపోయి. జీవితమంతయును సుఖశాంతులు లభిస్తాయిగదా.

విద్యావి షయికములు రి! ళ్లోః అద్భె రాశ్రాణి శుద్ద్యంతి 1మన స్సృత్యేన ళుద్ద్యతి | త్‌ లా విద్యా పోభ్యాం భూతాత్మా | బుద్ధిః జ్ఞానేన శుద్ధ్యతి ॥ జలములచే శరీరము శుద్దియగును; సత్యముచేత మనస్సు పరి శుద్దమగును; జానముచే బుద్ధి శుచియగును; విద్యచేత, తపస్సుచేత ఆత్మ పరిశుద్ధమగును, ల్లో కలాసీమా కావ్యం నకలగుణసీవా పవిశరణం | భయే సీమా మృత్యుః సకలనుఖసీమా నువదనా ! తపస్బీమా ము క్రి? సకలకృలిసీమా (శితభృతిః | (ప్రియే సీమా న్లోదిః (శవణసుఖనసీమూ పహారికథా ॥ కళలకు ఆఖరిహదు కావ్యము; సద్దుణములకు పరమావధి న. దానగుణము; భయమున కవధి మృత్యువే; సకల సుఖములకు పర సీమ ప్రియురాలు; తపస్సునకు కడసటి యెల్ల బంధమోత్షము; సత్కా ర్యములకు హద్దు ఆశ్రితపోషణము; ప్రయములకు సీమ ఆహ్హ్లావము! శ్రీవణసుఖముల కవధి హరికథా శ్రవణమ్ము. ళో! నైవ వ్యాకరణ ఫై మేతి పితరం న (భాతరం తాక్కికం ! దూరా త్సంకుచితేవ గచ్చతి పున క్ళుండాలవచ్భాందసాత్‌ 1 మీమాంసానిపుణం నపుంసక ఇతి జ్ఞాత్వా నిరస్యాద రాత్‌ ! కా ప్యాలంకరణజ్ఞ మేవ కవితాక న్యా వృణీతే స్వయమ్‌ ॥ కవిత యనే కన్యకు వ్యాకరణవేత్త తండ్రివంటివాడు, గాన అతనివి ఆమె అభిలషించదు. తొర్కికుడు సోదరుడు గొన అమె ఆళనినీ ఆంగీకరించదు. ఛాందసుడు అనగా వేదవేత్తనుంచి శుంగాలము నుంచి

క్రి సూ క్రిముక్తావళి వలెనే దూరముగ తొలగి తసృకొనిపోతుందే గావి చేరరాదు. మీమాంసా నిపుణుడు నపుంసకు డవి (గపాంచినదై వానినుంచిన్నీ అనాదరణతో తొలగిపోతుంది. కావ్యాలంకణ వే త్తనుమాత్రము కవితాకన్య స్వయము గనే పరిస్తూంది. అనగా వైయాకరణులు, తార్కికులు, , ఛాందగులు, మీమాంసకులు మొదలగువారు కవితారసపరిజ్ఞాతలు కాకపోవుకే గాక కవిత్వవిషయమున వారి అభిపాయములు ఏకపక్షంగా ఉండడం సర్వ పిద్తిత మే. అలంకొరళా స్త్రజ్రులునూ త్రమే కవితకు వెలగబ్దగల రపజ్డాలు ద్ద క

గాన వారే కవితాకన్యకు ప్రియలని ఉత్పేంక్షించబడినది. నో తాః అల్వ్బాతరరమణీయం యః

కథియతి నిశ్చితం సన ఖలు వాగ్గీ ॥

బహువచన మలృసారం యః!

కథియతి వ్మివలాపీ సః ॥

కొద్దిమాటలలోనే మనోహరముగా యెవడు మహద్విషయ

మును చెప్పగలడో వాడేగదా వాగ్మి యనబడుట కర్తుడు. అట్లుగాక అల్బ విషయము పలుమాటలలో చెప్పి విసుగెత్తించువాడు వర్థి పేలుడుగాడు అని చెప్పబడును. ల్లా గురుశుకళూయా విద్యా । పుష్ములేన ధనేన చా ।

అథవా విద్యయా విద్యా । చతుర్ధా న్నోపలభ్యతే ॥

విద్యను గురుళుకూష చేసిగాని, పుష్కలముగా ధన మిచ్చి

“గొవి, లేదా ఒక విద్య నొసగి మరొళ విద్యను సంపాదించి గాని పొంద వచ్చ. ఈ మూడూ గాక మరో మార్గమేదిన్నీ విద్యాసముపార్దనకు లేదు,

విద్యా వీ షయికములు ఫశ ట్లో బలే తైలం ఖలే గువ్యూం ప్మాతే చానం మనాగవి।! (వజ్లే శాస్త్రం స్వయం యాతి । విస్తారం వస్తుళ క్రిత ॥ జలమునందు నూనెయు, దుషునియిందు రహన్యమును, ల్‌ యోగ్యునియం దీయబడిన దానమును. ప్రజ్ఞావంతునియందు శాస్రమును తమంతగనే ఆయా వస్తువుల శక్తి వల్లనే విస్తారమును వొందుచున్నవి. లోః యచా కించిజ్లోఒవాం గజ ఇవ మచాంధ నసృమభవం | తదా సర్వజ్షో౭స్మీ త్యభవ దవలిష్తం మమ మనః | యదా కించిత్కించి దృుధజననకాశా దవగతం | తదా మూర్జోజస్మీ తి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ అల్పజ్ఞుడ నైన నేను మదమెక్కిన ఏనుగువలె కన్ను మిన్ను గానక సర్వజ్ఞుడ నినే ఆహంభావముతో సంచరించితిని, కొని పండితుల సహవాసములో [క్రమముగా ఒక్కొక్క విషయమే తెలిసికొంటూవచ్చిన పిమ్మట ఆహంభావము తొలగి, నే నెరింగిన దెంత అల్బమో (గ్రహిం చుకొని మదజ్వర విముక్షుడ నైతిని. " ల్ల నిరవద్యాని వచ్యాని ( యద్యనాథన్య శా చలీ?! భిముణా కొకనిజివ్వః | కి మికు ర్నీరసో భవేత్‌ ॥ కవి పేదయెన నేమి? ధవికుడైన నేమి? కవిత్వము ర్య వంతముగా నున్న చాలును. బిచ్చగాని చంకనున్ని ద్ష్‌నను చెజకుగడ తీపి తరుగదుగదా | ల్లో! తే వంచ్యా స్తే మహాత్మానః | శేషూం లోశే స్థిరం యళః। మొ ర్నిబద్రాని కావ్యాని ॥ మయేచ కావ్యే (వక్షీర్తి తాః ॥

04 సూక్తిముక్షె వళి ఎవరిచే కొవ్యములు రచితములో, ఎవరు కావ్యములందు కీ రించదిడుదురో వారే మహాత్ములు, వారి కీ ర్హిచంద్రికలే లోకమున స్థిరముగా విలచి యుండును. ళ్లో॥! వాఒస్యాకం శిబికా నళొా౭౬పి కట కాద్యాలం[కియా 'సత్కియా శ నోత్తుంగ స్తురగో న కళ్చిదనుగో నె వామృరం సుందరం । కింతు అూితలవ_ర్త్య శేషవిదుషాం సాహిత్యవి ద్యాజుమోం 1 చేత స్తోమకరీ శిరో నతికరీ విద్యా౬నవ ద్యా౭_ స్తీ నిః॥ మాకు పల్లకీ లేదు, సింహతలాటములు మొదలై న అలంకార సత్కారములు లేవు. ఎత్తైన గుల్దములు అసలే లేవు సేవకు డొక్క డును లేడు. మంచిదెన పస్త్రమును లేదు. ఐతే లోకములోని పండితుల నలిదజను ఆనండింపజేసిి నమస్కృుతుల నందజేయు నుత్తమ విద్య ఒక్కటి మాత్రమే మా వద్ద నున్నది సుమా, శ్లో! మాతేవ రతతి పితేవ హితే నియుంక్తే। కాంతేవ చాభిరమయ త్యపనీయ ఖేదమ్‌ 1 కీర్తించ దిక్షు వితనోతి తనోతి లత్న్మీం | కింకిం న సాధయతి కల్పలతేవ విద్యా ॥

విద్యావిషయికములు రి విద్య కల్పవృక్షము వంటిది. ఆది ఎల్ల కోరికల నొనగును. తల్రినలె రక్షించును. తండ్రివలె పహాతమును టోధించును. భార్యవలె దుఃఖమును పోగొట్టి, ఆనందింపజేయును. దిక్కు లన్నిటను కీర్రిని వ్యాపింపజేయును ఐశ్వర్యమును ఒసగును. ఆది సాధించని దేది ? శ్‌ ఆళ్ళ లో॥ తమీ దాతా గుణగాహీ 1 స్వామీ పుణ్యేన లభ్యతే । అనుకూ౨ః శుచి రతః | కవి ర్విచ్వాన్‌ సుదుర్హభః ॥ ౧ ర్‌ దాళ, గుణగహణపారీణుడు, క్షమాశీలి యైన పాలకుడు సుకృతవిశేషమువల్ల లఅభించవచ్చును. గాని శుచివంతుడు, సమర్దుడు, అనుకూలుడు, పండితుడు ఐన సుకవి బహుదుర్లధుడు. ఏ జాతిలోనైన అటివాడు జన్మించుట ఆ జాతికి గౌరవమే అని భావము, ! ళో; విపుల వృాదయాభియోగే | జ ఖద్యతి కావ్యే జడోన మౌళ్దే స్వేః నిందతీ కంచుక మేన। [(పాయః శుష్క న్తనీ నారీ ॥ , బహుళ సామర్జ్యము గల పండితులకు మాత్రమే అనుభవ యోగ్యములైన కావ్యములు తనకు తెలియలేదని మూర్జులు వాటిని విందించెదరు. కొని తమ మూర్చత్వమును డూరుట లేదు. కుష్కస్తవి మైన శ్త్రీ రవికె బాగులేదని విండించుటమ. గాంచుచునే వున్నాముగదా, ఇది లోకసహజము. శ్లోః కవీనాం మానసం 'నౌమి । తరతి (పతిభౌజసా | యత్‌ పోళేన పయాంసీవ ! భువనాని చతుర్దళ ॥

08 సూక్రిముక్తా వళి ఓడతో సముద్రములను దాటునట్లుగా ఎవరి ప్రతిభాబలము పదునాలుగు భువనములను దాటుచున్నదో అట్టి మహాకవుల మనస్సు నకు నమస్కరిస్తూన్నాను. ళో అపూర్వో ఖాతి భార త్వాః 1 శా వ్యామృతఫలే రనః | చర్వణే నర్వసామా న్యే ॥ స్వాదువిత్‌ శేవలం కవిః ॥1 వాక్కు యొక్క అమృతఫలమైన కొవ్యమందలి రసము అపూర్వమె ప్రకాశించుచున్నది. దానిని అందరును రుచి చూచుచునే వుంటారు. కావి దాని స్వారస్యమును హింపజాలినవారు బహు కోది యు మంది సాపొత్య వేత్తలు మాత్రమే. శ్లో! దత్తా కేన కవిభ్యః పృథ్వీ 1 సకలా౭౬పి కనకసం౦ంపూర్షా ॥ దివ్యాం సుకావ్యరచ శాం! [కమం కవీనాం చ యో పిజూనాతి% కవుల రచనాొవిధానదులను మెలకువలను, దివ్యమగు కావ్య ఫణితులను ఎరుగ గల రసజ్ఞుడు తన సర్వస్వమును వారికి ధారపోసిన్నీ దృప్తి చెందడు గదా, కావ్యరసానుభవము నందలి ఆకర్షణ, మహాళ్తు ఆటివి మ! ట్లోః యన్తు పర్యటతే దేశాన్‌ । యస్తు సేవేత పండితాన్‌ | అగ పా లి, తన్య విసారిళా బుద్ధిః ] తెలవిందు రివాంభసి ॥ ఎవడు దేశాటనం చేస్తాడో, పండితులను సేవిస్తాడో, వాని బుద్ధి, సీటిలో వేసిన తై లవిందువువలె విస్తారికమై వ్యాప్తిని పొందుకుంది.

వి ద్యా విషయి క ములు 1 ఛో॥ పరం పలీిశశాయేన 1 కర వ్యః (శుతసంగ వః! ళం అా==టో నత్మశ ధనినో యాంతి | యత యాంతి బహ్ముకుతాః ॥ ముదిమి వచ్చినా జ్ఞానసంపాదన చేస్తూండడ మే ముఖ్యకదర్త వ్యము. బహు శ్రుతులై నవారు యేగు నుతమగతులకు ఎంత ధనము గల వారైనను పోలేరుగదా. లోః పళుధన మధనం ధన మర ధినం | ఛాన్యధనం మవాదనం విద్యాధన మేవ ధనం 8 పళు సంపద అసలు సంపదయే కొదు! ధనము సంపద కానోపును; ధాన్యధనము మహద్దనమే;. కాని నిజానికి విద్యాధనమే విజ మైన సంపద. శ్లో॥, విచ్వానేవ విజానీతి ! విద్వజ్ఞన పర్మిళనుం | లు జ నహి వంధ్యా విజానీతి । గుర్వీం (పసవవేద నాం॥ విద్వాంసుని పరిశ్రమను విద్వాంసుడే తెలిసికొనగలడు. (ప్రసవ 'వేదన గొడ్రాలికి తెలియజాలదుగదా. శో; ఆపరితోషా ద్విదుషాం । న సాధు మన్యే (వ యోగవిజ్ఞానం। ళం ఖా బలవదపి శ&తానాం ! ఆత్మ నర్మాపత్యయం చేతః ॥ పండితుల నవారు మెచ్చినపుడే మస విద్య కుశలమవి భావింప వచ్చు. ఎంత శికణపొందినవారికీకూడా పండితుల మెప్పు లభించినప్పుడే ఆత్మవిశ్వాసము కలుగుతుంది. టో పున్తకేషు చయా విద్యా । పరవాస్తే చ యద్ధనం | సమయీతు పరిపాప్తే 1నసా విద్యా న తద్ధనం గ్‌ రు!

8కి సా క్రీ ము క్తా వళి పుస్తకములందున్న క్టానము, ఇతరులవద్దనుంచిన ధనము,ఐ యివి సమయానికి అక్కుజకు రావు, శ్లో విద్యాశ్చత్మసో౬సా ధ్యాః స్యు | ర్లన్మనా సవా సంభ వాః | గాంధర్వం చ కవిత్వం చ ! ళూరతా దానశీలతా ॥ సంగీతము, కవిత్వము, శూరత్వము. దాతృత్వము, యీ నాణుగున్నూ జన్మసిద్దములు శాని నేర్చుకొంళే సాధ్యమగునవి గావు. ధి శ్లో కోకిలోనాం స్వరోరూపం । పాత్మివత్యం తు యోషితాం 1 విచ్యారూపం విరూపాణాం । తమా రూపం తపస్వినాం ॥ కోకిలలకు స్వరమే రూపము; న్ర్రీలకు పాతివ్రత్యమే శోభ, కురూపులకు విద్యయే రూపము; ఈసస్వులకు క్షమయే రూపము. లః కిం కులేన విశాలేన విచ్యాహీనస్య "దేహినః | అకులినోపి శాతుక్లో । దైవతై రపి పూజ్యతే ॥ విడ్యలేనివా డెంత గొప్పకులంలోని వా దెకే నేమి? కలహీను డైననూ శాస్రజ్ఞాడు దేవత లకుకూడ పూజనీయు డవుతూన్నాడు. టి; అనభ్యాసే విమం శాస్త్రం | అజీన్లే భోజనం విషం: జ్య శీ ఆళ్ళ దర్శిదన్య విమం గోప్టీ ॥ వృద్దస్య తరుణీ వివ౦ ॥ ఆభ్యసించనివానికి శాస్త్రం. ఆజీర్త ౦గా ఉన్ననానికి భోజనము, దరిదునికి వ్యర్హప్రసంగములు, వృద్ధునికి పడుచుపెండ్ల ము,- ఇవి విష తుల్యములుగా మందును, 4 న్‌ శ్లో 'వేదవేచాంగ తత్త్వజ్ష 1 విపః సర్వత పూజ్యతే | అనధీతకుతి ర్విపః | సభానుధ్యే న ళోభతే

విద్యావిషయికమఘులు ఫ్ర వేద వేదాంగత త్ర్వము నెరిగిన బ్రాహ్మణుడు సర్వత్రా పూజ సీయుడే. వేదములను ఆధ్యయనంచేయని బ్రాహ్మణుడు నభలలో కూడ శోధించడు గదా. " ళ్లోః యత విద్వజ్ఞనో నాస్తి | శ్లాఘ్య న శాఒల్పధీ రపి నిరన్తపాదపే దేశీ । హేరండోపి దుమాయతే॥! ' విద్వాంసులు లేనిచోట ఏ కొంచెము చదువుకొన్నవాడైనా బొగ్తల నందును. చెట్లులేని చోట ఆముదపుచెక్షే మహావృక్షిము గదా* శో అజ సుఖ మారాధ్యః ! సుఖతర మారాధ్యతే వ్‌ శేషః / ॥ జ్లూనలవ దుర్విదగ్ధం 1 (ఉవ్మోవి నరం న రంజయతి ॥ ఏమీ తెలియవీ వానిని సులభముగ ఒప్పించవచ్చు. బాగా తెలిసినవావినై తే ఇంకా సులభంగా ఒప్పించవర్చు. బ్ఞానినై తినసి మిటిపడే జూ భు టాం న! ఆల్పజ్జానిని బ్రహ్మకూడా రంజింపజేయలేడు గదా, ట్లోః గంగాహీనో వాతో చేళే। విద్యాహీనం వాతరి కులం । అపనూతా వాళా నారీ । హతో యజ న్వదతిణః * | క నదిలేవి దేశము, విద్యలేని వంశము, బిడ్డలులేని స్త్రీ, దడీణ యీయవి యజము వ్యరములు, న్‌ థి ట్లో గితీ శఘీ శిరఃకంపీ ! తథా లిఖతపాఠకః ; అనర్శళ్లో౭.ల్పకంఠళ్ళ్చ | వమజేతే పొాఠకాధమాః ॥ ఇఖా దీర్దాలు తీసేవాడు, దుందుడుకుగా చదివేవాడు, తల నూరకే ఆడించేవాడు, వ్రాతచూసి చది వేవాడు, అర్జం తెలియక చదివేవాడు, చిన్న కంఠంతో చదివేవాడు.. యీ అఆరుగురూ పాఠకులలో అధములు.

100 సూక్తిముక్తావళి ల్లోః స్వగృహే పూజ్యతే మూర్ధః! వ్వగామే పూజ్యతే (వభుః। స్వదేశే పూజ్యతే రాజా । విద్వాన్‌ సర్వత పూజ్యతే ॥ మూరుడు తన యింటనే గొరవించబడతాడు. అధికారి తన ఖు గ్రామంలోనే గౌకవించబడగాడు, రాజును ఆతని రాజ్యములోనివా రంతా గౌరవించవచ్చు. మరి పండితు డన్ననో 1 అతకు సర్వత్రా పూజించ శ్లో నాస్తి విద్యాసమం చతుః ! నాస్తి త్యాగసమం తపః | నాస్తి రాగసమం దుఃఖం । నాస్తి త్యాగసమం సుఖం విద్యను బోలిన నేత్రమును, సత్యమును పోలిన తపస్పున్నూ. '_ రాగమువంటి దుఃఖకర మైనది, త్యాగము పోలిన సుఖమున్నూ వేరే లోక మున లేవు, లో ఉత్తమా కులవిచ్యాయా ॥ మధ్యమా కృషి వాణిజాత్‌ ॥ అధమా సేవళావృత్తిః | మృత్యుః చౌర్యోపజీవనం కి అనుశ్రుత మైన కులవిద్యపల్ల జీవించుట ఉ త్తదుపకము; న్యవ సాయ వాణీజ్యములచే జీవించుట మధ్యమము; సేవకొవృ త్తి అధమము; ఈ మూడూ గాక దొంగతనము మొదలై న పరమ నింద్య కర్మలచే జీవించుట జఘన్యము, అంతకంపె మరణమే మేలు. థో॥ పరచాళం పర(ద్రవ్యం । పరీవాద౦ వరస్య చ | రు ఇ పరీవోనం గురోః సాచే చావిల్యం చ విసర యేత్‌ ॥ థి జ పరశ్రీపరధనముఈ- కొశించుట. పరులమీద అపవాదులు వేయు, గుతుపులవద్ద పరిహానములసు, చాపసల్యమును వదలిపెట్టవలెను.

వి ద్యా విషయికములు 101 ళ్లో॥ శయ్యా నే ధ్యాచరితే 1 (శ్రేయసా న నమావిశత్‌ , శ య్యాాసనస్థ చైెఎవైనం। (వశ్యుశ్రాయాభి వాదయత్‌ గా గురుపుల పీఠమందు కూర్పొనరాదు:ః వారి వడకయందు పండు కొనకూడదు; శిష్యుడు సుఖాసీనురై, సువిశాయియై ఉన్నప్పుడు పెద్దలు వచ్చినచో లేచి, వందనముచేస్తూ ఎనురుగా పోవలెను. ళో న భోగవోర్యా నచ బంధువోర్యా న్‌ (భాతృవోళ్యా నచ రాజహోర్యా న్వదేళమి(తం వరదేశబంధుః | విద్యాసుఛాం యే పురుషాః పిబంతి ౪ అనుభవముచే తరుగనిది, బంధువులు సోదరులు రాజులు ఆపహరించలేనిదీ, న్వదేశమున మి కువివంటిది, పరదేశమున బంధు వై నది యగు విద్యామృతమును పానముచేయువారు ధన్యుణ గదా. ల్లో స్వాయ త్త మేళశాంతహితం విధ్యాళా ! వినిర్మితం ఇభాదన మృజ్ఞశాయాః | విశేమతః సర్వవిడాం సమాజే ! విభూవణం మొన మవండితొనాం ౫ పామరులకు స్వతస్పీద్ద మైనదిన్నీ, వాతకరమెనదిన్నీ ఐనటి న. రు మౌననుమ వారి అజతాచాాదనముగా [విహ రచియ్డుం కా ళో శతనిష్కో ధనాధ్యళ్చ | శత గి భూపతి? , సా త్‌ కశాళ్వః మతియో రాజా గళ్ళ కీర పరడితం యు ట్ల న్‌ తి పంచా సగ సడ రాజానం 900

102 సూ క్రిముక్ర్తానళి నూరు నిష్కము లున్నవాడు ధనికుడు; నూరు (గామములు గలవాడు భూపతి; నూరు గుజ్జములు గల క్షత్రియుడే రొజు; నూరు లోకాలు వచ్చినవాడే పండీతుడు, లః అ జ్రేభ్యో (గంథినః గ్రేఘాః / (గంథిభ్యో ఛారిణో వఠాః ధారభ్యో జ్ఞానినః (శ్రేష్టాః ॥ క్షానిళ్యో వ్యవసొయినః ॥ ఆజ్ఞావికంమ (గ్రంథము చూచి చదువగలవాడు శేన్సుడు; వాని కంటె మేలు (గ్రంథము కంఠతా బట్టినవాడు; ధారి కంటె అర్హము తెలిసిన వాడు నయము; అట్టి జాసీకంచె ఆచరణశీలి (ేష్తుడు. లోక యః పఠతి లిఖతి పళ్యతి పరివృచ్చ్భతి వండి తా నుప్మాళశయతి। తస్య దివాకరకిరళై ॥ నళినీదళ మివ వికాస్యతే బుద్ధిః ॥ చదువుట, వ్రాయుట, చూచుట, ప్రశ్నలు వేయుట, పండితుల నాశ్రయించుట._ వీని నెవడు చేస్తున్నాడో వాని బుద్ది, సూర్యకిరణాలచే పద్మము వికసించునట్లు వికాసము నొందును. శ్లో హీనాన్నవన్తు వేష స్యాత్‌ ' సర్వదా గురునన్నిభా | ఉత్తి స్టే శ్వథమం చాస్య ! చరమం వై వ సంవిశేత్‌ ॥ గురువులవద్ద శిష్యు లెప్పుడూ మించిన వేషముతో నుండ కూడదు; వారికంటె మేలై న భోజనమును చేయరాదు; గురువుకంటె ముందుగా వి5లేవాలి: వారు సండుకొన్న తరువాతనే సండుకోవాలి. శః (శద్దధానః శుభాం విద్యాం ! అఆదధీతాజవరాదపి | అం క్యాదపి పరం ధర్మం | 'స్రీరళం దుష్కులాదపి 8

విబ్యావి షయికములు 108 యోగ్యమైన విద్యను ఆధముని నుంచి ఐనను శద్ధతో నేర్చు కోవలెను, ఉత్కృష్ట ధర్మము చండాలుని నుంచి ఐనా (గ్రహించనగును. శ్తీరత్నమును హీనకులాన్నుంచి ఐన స్వీకరించవచ్చును- టో ళీలం శౌర్యం ఆ నాలన్యం | పాండిత్యం మి[తపంగవాః ॥ అచోరవారణీయాని । పంవై తా న్యకయో నిధిః శీలము, శౌర్యము, చురుకుతనము, పాండిత్యము, "స్నేహ శీలత, ఈ ఐదున్నూ దొంగల పాలు గావి అఆమయనిధులు. లోః యథా ఖర శృందనభాగ వాహీ। భారన్య వేత్తా నతు చందనస్య ! నవంహి ఇాస్తాంణి బవూ నధీత్య ॥ చాన్టేషు మూఢాః ఖరవ ద్వపాంతి (1 మంచి గంధపుకశైైలను మోస్తూన్నా గాడిదకు వాటి పరి మళము తెలియదు గదా. అప్లే యెన్నో శాస్త్రములను చదివిన్నీ వాటి లోని అర్ధవి శేషముల నెరుగనివారు కేవలం గార్థభముల వంటివారే అవుతున్నారు. టోః అమం(త మవరం నాని । నాస్తి మూల మనౌషధం | అ యోగ్యః పురుషో నాన్తి ! యోజక స్తత్ర దుర్గభః ॥ మండ్రనీజము గానట్టి అఆతరముగాని,. బొ షధగుణములు లేనట్టి వేరు గాని, ఉపయుక్తుడు గాని మనిషి గావి లోకంలో లేరు. ఐతే వాటి వాటిని తెలుసుకొని సంయోజన చేయగల బుద్ధిమంళులే దుర్గ భులు.

104 సూక్తిముక్తావళి లః శాసనాత్‌ శంసననాత్‌ శాత్రం | శాస్ర మిత్యభిధియ తే ॥ శాసనం ద్వివిధం (పోటక్తం ॥ శా శ్రులతణవేదిభిః ॥ విధులను శాసించుట, విషయములను 'పకటించుట,_ ఈ రెండు కార్యములను చేయటవలనే శాస్త్రముల కాపేరు వచ్చినది. శాస్త్ర లక్షణములు తెలినిన పెద్దలు ఆశాసించుట మర్శీ రెండు విధాలుగా వుండు శ్లో శోతవ్యో (శుతివా శ్యభ్యః ॥ మంతవ్య శ్బోసప త్తిఫః ॥ మళత్తా తు సతతం ధ్య్యయః ॥ పతే దర్శన పాతవః ॥ (శుతివాక్యములనుంచి వినీ, ఉపపత్తులద్వారా బుద్దికి పట్టించు కొని, దావివి గూర్చి యెల్ల పుడూ ధ్యావించుతూ ఉండీన ఆత్మ సోకి త్కారము కలుగును. న్లో (వత్య జేణానుమిత్యా వా 1! యన్తూపాయో నబుద్ద్యతే | ఏతం విందంతి వేదేన | తస్మా ద్వేదన్య 'వేదళా ॥ ప్రత్యక్షమువల్ల గాని, అనుమానమువల్ల గాని, మరే ఉపాయం వల్ల గాని తెలుసుకోడాలని పదార్థమును గురించి చెప్పున దగుటవల్ల నే “వేదము” అని చెపుతారు. ల్లో ఆల్పాతర నువందిగ్ధం ' సారవ ద్విశ్వతోముఖం | అస్తోభ మనవద్యం చ | సూతం సూతవిదో విదుః ॥ తక్కువ అక్షరములుగలదై , ఆసందిగ్ధ ఆర్జముగలదై +, సార వంతమై, విశాలమైన విషయను నిముడ్చుకొనునదై, సళ్యమె. దోష నూ. నా. మ్‌ జా. _రహితమైన పంక్షినే సూక్రమని వెలిసినవారంటారు.

విద్యావిషయికములు 106 శ్లో శోతం [శుతేన్టైవన కుండలేన | చానేన పాణి ర్నతు కంకణేన | విభాతి కాయః ఖలు సజ్జనానాం / పరోపకాశేణ న చంద నేన ॥ సజ్జనులు కుండలములు ధరించుబచే గాక వేదళాస్తాాచులను వినుటచేతనే చెవులను సార్ధక మొనర్చుకుంటారు. చేతులను కంకణాదు అచే గాక దాన మొనర్చుటచేతను, శరీరమును చందనాది మైపూతలచే గాక పరోపకారముచేతను ప్రకొశవంత మొనర్చుకుంటారు, ట్లో! (వ్రస్తావనద్భృళం వాకస్టిం | స్వభావసద్భృశీం (కియా) | అత్మళక్షి సమం కోపం | యో జూనాతి స పండితః ॥ సమయోచిత మైన పలుకు, స్వభావోచితమైన పవి, తన శక్తికి తగినకోపమును తెలిసి ప్రవర్షించువాడే పండితుడు, శ్లో పతద్దేళవనూతన్య । సకాళా ద్యగజన్మనః | న్వం న్వం చరితం ఇిచేరన్‌ 1 పృథివ్యాం సర్వమావ వా! ॥ లోకమున మానవులందరూ తను తమ దేశములలో జన్మించి నట్టి, ఉత్తమ వంశ సంజాతులైన మహాపురుసుల చరిత్రలు చెప్పి సంతానమును సుశిక్షితులనుగా చేసికోవలెమ. శ్లో విద్యయా వినయావాప్తిః । సా చే దవినయావవో | కిం కుర్ముః కంపతి భూమో | గరచాయాం స్వమాతర్తి ॥ విద్య వలన వినయము కలుగవలి, అట్లుగాక విద్యవలన అవినయమే కలిగినటయితే ఏం చేయాలి? ఏది దారి? తలియే విషము 'పెడికే యిక ఎవరితో మొర'పెడతాము? శ కడ

106 సూక్తిముక్తావళి ట్లో కో౭ తిళారః సమర్థాశాం | కిం దూరం వ్యవసాయి నాం ! కో ఫిదేళః సవిద్యానాం ! కః పరః |పియవాదినాం & సమర్హులెనివారికీ బరు వేది? కృషి చేయువారికి దూర మేమిటి? విద్య గలవారికి విదేశ మేది? మాట మంచి గలవారికి పరజను లెవ్వరు? ఉండరని యర్థము, ళో? సుఖార్జీ త్యజతే విద్యాం | విద్యార్థీ త్యజతే సుఖం | అగ వ్యా అర్య సుఖార్థినః కుతో విద్యా. ! కుతో విచ్యార్థినః సుఖం॥ సుఖము కోరువాడు విద్యను వదలుకొనవలసినదే. విద్యనే కోరువాడు సుఖమును త్యజించవలసినదే* సుకార్దులకు విద్య యెక్కడ ? విద్యార్దులకు సుఖ మెక్కడిది?

4 | ళో ధర్మార్టా యత నస్యాతాం | శుళూషావాపి తద్విధా తత విద్యాన వక్ష వ్యా 1 ళుభం వీజ మివోషరే ॥

-ధర్మార్లములు రేవిచోటను, శ్రద్దగా విని నేర్చుకోవా లని లేవి చోటను విద్య చెప్పరాదు. అట్టివారికి విద్య చెప్పుట ఊసరక్షేత్రమున చల్లిన వీజములవలె వ్యర్దము, ళా దుర్జనః పరిహార్హవ్యో ॥ విద్యయా౭లంకృతో2 పిసన్‌ ॥

మణీనా భూపితో సర్పః । కిమసౌ న భయకరః॥

విద్య గలవాడైనను దుర్దసుసికి దూరముగా నుండవలెను, పడగమీద మణి గలడైనను పామును చూడ భయమే గదా. లోః అవిద్యా జీవనం శూన్యం | చిక్కూన్యా చేదబాంధవా |

పుతహీనం గృవాం శూన్యం | సర్వళూన్యా దర్శిద తాః

విద్యావిషయికములు 107 వీద్య లేనిచో జీవితము శూన్యము; బంధువులు లేనియెడల దిక్కుండదు: పతులు లేనిచో యిల్లు కూన్యము; దరిద్రము ఉంకే సర్వమూ శూన్యమే. ళ్దో॥ విద్యాధనం లే ధనం ' తన్నూూల మితరం ధనం । దానేన వర్ధతే నిత్యం 1న భాశాయ న నీయతే॥_ సంపద లన్నిటిలోకీ విద్యాసంపద గొప్పది. ఇతర సంసద లన్నింటినీ విద్యవలన సాధించవచ్చు. ఆది యిచ్చిన కొలదీ వృద్ధి పొందుతుంది గాని తరుగదు. వహించేవానికీ విద్య బరువుగాదు; దొంగల పాలు అసలే కాదు. భోః గురవో బవావ నృంతి | శివ్య విత్తాపహారిణః | దుర్గభోఒయం గురుర్తేవి 1 శిమ్థ సంతాపవోరకః ॥ శిష్యుల సొమ్ము భకించే గురువులు చాల మంది వుంటారు. కావి శిష్యుల సంతాపము తొలగించగల ఉత్తమ గురువులు దుర్గభులు గదా, తల్రీః ఖో గురోర్య్యత పరివాదో । నిందావఐవాపీ (ప్రవర్త శ్ర, రం వాన్‌ క! ర! ని కర్ణా తత పిథాతవ్యా ॥ గంతవ్యం వా తత న్యతః (! "పెదలను, గురుస్థానీయులను గూర్చి యెచ్చోట విందా యి ప్రసంగములు జరుగుతూంటాయో అచ్చట నుంచి తొలగిపోవడముగానీీ చెవులు మూసికొనడము గాని కర్తవ్యము. లొ హి అధ అద్‌ త్ల విద్యామ్మిత్రం (వవాసేషు ! భార్యామి[త్రం గృ హేషుచ ॥ వ్యాధిత స్య్యాషధిం మ్మత్రం | ధర్మో మితం మృతస్యచ ॥

108 సూక్తిముక్తావళి విదేళవాస సమయమున విద్యయు, గృహమున భార్యయు, రోగకాలమున జొషధమును, చనిపోయినప్పుడు చేసిన ధర్మమును తోడు నీడలు. ఛ్‌ విద్యా దచాతి వినయం । వినయాద్యాతి పాాతతాం 1 ౮ పాతళతా దన మాప్నోతి! ధనా ద్దరుం తతనస్సుఖం ॥ విద్యవలన వినయమును, దానివల్ల పాత్రతను, అందు మూలమున ధనమును, ధనమువలన సుఖమును నరులు పొందుతారు. శే! అనేక సంశ యోచ్చేది | పరో జార్దస్య దర్శనం 1 ఉం 0 సర్వన్య లోచనం శాస్త్రం | యస్య నా న్త్యంధ పవనః ॥ సంశయముల నెల్ల తొలగించునదిన్నీ, చూడని విషయముల నెవ్నింటినో స్పష్టముగ తెలుపునట్టిదిన్నీ, లోకమున కంతకూ లోచనము వంటివన్నీ వినట్టిడి శాస్త్రజ్ఞానము. అట్టిది యెవనికి లేదో వాడే విజముగో గుడ్డివాడు. || ద్‌ మ త్‌ (2 భో ఇ ౦ధంతమః కృత్స్నం ; జాయేత భువన తయం: యది కశ్చావ్వాయం జ్యోతిః | ఆసంసారం న దీష్యతే ॥ శబ్దము అను (ప్రసిద్ధి దిడసిన కాంతి విశేషం గనుక యీ ఉగోకములో (ప్రకౌశమును కల్ప్చించియుండని యెడల ఈ మూడు లోకొ లున్నూ పూర్తిగా అంధకారంలో మునిగిపోయే వే గదాః ల్లో జయంతి తే నుకృతినో / రనసిద్దాః కవీశ్వ రాః ॥ వాస్తి తేషాంాయళఃకాయే |; జరామరణజం భయం

వీద్యావిషయికములు 10 చక్కని కృతులు రచించినవారు, రనసిద్దులు ఐన కవీళ్వ 'రురే గొప్ప అదృష్టవంతులు. ఏమంటే వారి యశళ్ళరీరమునకు జథో మరణాదుల భయము ఏమిన్నీ లేదుగదా. లోః నరత్వం దుర్లభం లోతే । విద్యా తత సుదుర్లభా ! కవిత్వం దుర్లభం తత । శక్తి స్త్మతసుదుర్లభా * తోకములో మనుష్యజన్మ యెత్తడమే కుర్తభమేనది।; ఆందు లోనూ విద్యాసంపాదన చేయగలుగుట మరింత దుర్లభము. చదువు వచ్చి నను కవిత్వము పట్టుబడుట మరీ కషము కవి కాగలిగినను ఆందుతో వ్యుత్చత్ని, శకి గలవాడగుట అసలే కషము గదా. వాట్‌ అవాసా బి ళ్లోః పండితే చ గుణాన్సర్వే ! మూన్జే దోపా హి శేవలం । ఇ అగ ఎన్‌, గ జర తస్మా న్మూర్గ సవాేభ్యః ! (పాజ్డ పకో విశిష్యతే ॥ పండితుల యందు యోగ్యగుణా లెన్నో వుంటాయి. మరి మూర్దులలోనో అవగుణా లెన్నో ముప్పిరిగొని వుంటాయి, గనుకనే వేయిమంది మూరుల కంటె ప్రాజైతగఅవా డొక్కడే విశషు డవు ఖ నే ఇ ల్లోః ఈతణ భఛ్యాన సంస్ప రెః 1 మత్స్య కూర్మ వవాంగమొః; పోషయంతిస్వకాన్‌ ప్యుతాన్‌ । తద్వత్‌ పండితవృత్మయః ॥ చేపలు చూపులచేతను, తాబేళ్లు తలపుచేతను, పతులు తాకుట చేతను, పిల్లలను పొదిగి వృద్ధి బొందిస్తూన్నాయి. పండితులైన వారి వృళత్తులున్నూ యిట్టి మాదిరిగానే వుంటాయి, అనగా శిష్యులలో కొంద రిని చూపు మాత్రంచేతా, మరో కొందర్ని తలంపు లేక శ్రద్ధచేతను. యింక కొందర్ని తాకుటచేతను, విద్యావంతులుగా చేస్తారని ఆర్థము,

110 సూ క్రిముక్షావళి అధ కీంజలం 1 శ్లోః జ్ఞానం (వధానం నతు కర్మహీనం కర్ణ (పభఛానం నతు బుద్ధిహీనం 1 తస్యా దుభాభ్యాంతు భ వేత్పసిద్ది! / ని ప్యాకపతో వివాగః (పయాతి॥ జ్డానం ప్రధానమే కాని, కర్మహీనమైన జ్లానం నిరుపయో గము; కర్మ (ప్రధానమే కాని, జ్ఞానంలేని కర్మ కూడ న్నిష్పయోజనమే. జ్ఞాన కర్మలు రెండూ కావాలి. జాన కర్మ సముచ్చయమువల్లనే మాన జే లి వుడు తరిస్తూన్నాడు. ఒక్క రెక్కుతోనే పక్షి ఎగురలేదు గదా. శో కరం గతం శుస్యతి కర పవ! ౧ ళా 0 సంగీతకం నైకతవారి రీత్యా ఆనందయ త్యంత రనుప్రవిళ్య ॥ నూక్తిః కవే రేవ నదాసుగంఛా ॥ సంగీతము చెవిని ఐడి, యిషుకలో పడిన సీటి బిందువువలె వెంటనే ళోషణను పొందుతూంది. కాని, కవి యొక్క సూక్తులు అంత రంగమున ప్రవేశించి, ఆలోచించినకొలదీ ఆనందతర౦ంగములను దేకొ డుతూ అమృతములై వుంటాయి. ళ్త మతిలేవ బలా ద్లరీయసీ |; యదభావే కరిణామియం ద శా! ఇతి ఘఫోషమయతీవ డిండిమః। కరిణో హా స్తిపకాపాతః క్వణన్‌ " “శరీరబలం కంజె బుద్ది బలమే గొప్పది. అది లేకనే ఏను గుల కీ చుర్తక 1 అని "ఘోషించుచున్నదివళె ఏనుగుమీది డిండీమము మావటీవిచే కొట్టదిడి ధ్వనిస్తూంది.

విద్యావిషయికములు [11 శ్లో ఇాస్త్రాణ్యధీ క్యాపి భవంతి మూర ॥ యన్తు [కియావాన్‌ పురుషః న విద్వాన్‌ | నుచింతితం జెవధ మాతురాణాం | ని నామమా తేణ కరోతి ఇాంతిం ॥ శాస్రువానన కలిగివుండిన్నీ చాలామంది మూర్జులుగనే వుంటు న్నారు. ఆచంణ గలవాడు, క్రీయానంతుడే నిజానికి విద్వాంసుడు గాని వట్టి చదువులవాడు గాడు. బాగుగా ఆలోచించి నిరయించిన గొప్ప బొష న! ధము ఆయినను రోగి బాధ కేవలం బొపధం పేరు చెపితేనే నివారణ అవుతుందా ? కాదుగదా. న్‌ ఆ న్లో అబ శ్చా౭.[ళద్ద ధానళ్చ / నంళశయాత్మా వినళ్యతి ( నాఒయం లోకోస్పిన పరఠరో।న నుఖం సంళయాశ్మువః ॥ జ్షాన హీనుడు, శ్రద్దాహీనుడునై సంశయాత్ముడు వశిస్తాడు, సంశయాత్ము డైన వానికి యీ లోకమూ లేచు, పరలోకమూ లేదు. ఆతడు సుఖగూరుడు. న్న] ఆ ణన అచ గ వశీ శః యస్య న్నాస్త్రి స్వయం | పజ్ఞా | శాస్తం తస్య కరాతికిం । లోచనాభ్యాం విహీనస్య | దర్చణః కిం కరిష్యతి ॥ స్వయంగా (ప్రజ్ఞ లేనివానికి శాస్త్రము వల్ల (పపయోజన మేమీ ఉండజాలధు; కండ్లు భేవివానికి అద్దము వళలవి లాభ మేపు ఉంటుంది? శ్లో హీయతే హి మతి స్తాత | హీనె స్సృవా నమాగమాత్‌। సమైశ్చ సమతా మేతి ! విశిచైశ్చ విశిష్ట తాం॥ ఉషా ళు లు యూ

[10 సూ క్రీముక్తావ ఖీ అల్బులతో స్నేహముచేసినవాని బుద్ది అల్పముగానే ఉంటుండి, సమగుణశీలములు, విద్య గలవారితో స్నేహం వల్ల సమముగానూ, పిశిషులెన ఉత్తమ వ్యక్తులతోడి మైత్రివల్ల వారి బిర్జి ఉత మస్తాయినీ బజా ఆని వాత (క గ అ మ. పొందుతూంది. ళ్లోః అలసస్య కుతో విద్యా । అవిచ్యష్య కుతో ధనం: అధనన్య కుతో మితం |! అమ్మితస్య కుతః నుఖం* సోమరికి విద్య పట్టువడదు; విద్యలేనివావికి ధనము రాదు; ధనములేనిచో మిత్రులు దొరకరు; మిత్రులు లేనివానికి సుఖం యెక్క డిది? అనగా జీవితములో సర్వసుఖములూ విద్యవర్ల కలుగుతవనీ, అట్టి విద్య నిరంతర పరిశ్రమవల్లనే సాధ్య మనీ భావము. లోక యస్య సర్వే సమారంభాః ! కామ సంకల్ప వర్టి తాః | జ్ఞానాగ్ని దగ్ధక ర్మ్మాణం ' త మూహుః పండితం బుధాః ॥ ఏ మహనీయుని కర్మ లన్నీ కామసంకల్ప వర్షితములుగా వుంటాయో వానినే పండిళు డంటున్నారు, తెలిసినవారు. అటివావి టి కర్శలనీ, జానాగ్సి చే దగములె పోయి ఫలరహితములె యుండుటచే కర్తమ దింధించవు. ల్లోః తద్విద్ది పణిపాతేన । పరిపశ్నేన సేవయా |! ఉప దేశ్యుంతి శే క్షూనం | క్షానిన _న్తత్వ్వదర్శినః గ అఆ యౌత్మజ్షానమును తత పదర్శులైన మహాత్ముల వద ద్హ అవనీ. కూ యణ సాషాంగప్రణామము చేసిన్నీ, మరి మరి జిజబ్లాసతో పశ్నించిన్నీ, శుకూష చేసిన్నీ తెలిపికో, వీ అర్హతను పైచెప్పిన పమిలద్వారా రూకి చేనుకుంపేనే జ్జానులు ఉపదేశిస్తారు. గావి మరొకలా సాధ్యం కాదు.

విద్యావిషయి కములు (18 ళో వాగ్వెఖరీ శబ్దర్సురీ 1 శా్రు వ్యాఖ్యాన కౌళలం | వ్రైదుష్యం విదుషాం తద్వత్‌ 1 భుక్తుయే నతు ముక్త యే॥ వాగ్ర్వైచిత్రి గావి, గంగా ప్రవాహంలా మాటలాడ గలుగుట గౌవి, శొస్త్రచర్చల నేర్పుగాని, పొండిత్యం గాని, విద్వాంసులకు యివన్నీ యెందుకంటే భుక్తి కొరకయ్యే గాని చివరకు ముక్తికి పవికి వచ్చేవి గావు శ్లో కర్మాత్మ విజ్ఞాన మపి (కమేణ! నసంపాద్య మేకేన నలేణ వేద |: యః కరుణా శిత విళకుది మాప్య | వాన్‌ ఏ స విద్యయాప్నో త్యన్భుతం హి విచ్వాన్‌ ॥ కర్మ జానములు రెంటినీ ప్రతి మానవుడూ క్రమంగా నంపా దించవలెను. కర్మలవల్ల చిత్తశుద్ది అవగా నిష్ట కలిగి, జ్ఞాననంపాదన సుగమమై, తద్ద్వారా మానవుడు ఆమృతత్వమును పొందగలుగుతాడు, శ్ఞోః అవిజ్ఞాతే పశే శళ్త్వే | శాస్రాధీతిస్తు నిష్ఫలా | విజ్ఞాతేఒపి పే త్తే ॥ శాస్త్రాధీతిన్తు నిష్ఫలా॥ పరతత్వము తెలియనంతవరకు శాస్తాధ్యయనము నిష్ఫ లము; పోనీ అంటే పరతత్త్వము తెలిసినప్పుడునూూ శాస్త్రాధ్యయనము విష్ఫలమే. ఇది పరమార్త చృష్పిలోనే గాని వ్యావహారికదృషిలో గాదు. ఖి వ. నూ ళ్లో॥ విద్యాం చాజవిచ్యాంచ యస్త ద్వేదోభయగ్‌౦సః అవిద్యయా మృత్యుంతీర్త్వా విద్యయాజఒమృత మళ్నుతే 165

కై14 సూక్తిముక్తా వళి విద్య - ఆవిద్య, యా రెంటినీ తెలుసుకోవలెను.. విద్య యన ఆత్మజ్ఞానము ; అవిద్య యన లోకములోస్‌ యితర విజ్ఞానము_ మా కర్మకౌశలము అంతాను; మానవులు ఆవిద్యవల్ల మృత్యువును దాటి, విద్యవలన అమృతత్వము నొందుదురు. అనగా లౌకికొది శాస్త్ర, కర్మ విజ్ఞానములనల్ల తిష్ట కుదిరి శరీరముపోషణధారణాదులు చేసికోగలుగు తారు. మృత్యువును తరిస్తారు. శరీరము వుంటేనే గదా నిష్ట - ఆత్మనిష్ట కుదిరేది. అప్పుడే విత్యానిత్యవస్తువి వేకాది సాథనచతుష్కము ద్వారా మోక్షసిద్ధి కలుగుకులది. ఆళ్ళ క లోః (గంథమభ్యవ్య మేళఛావీ |! జ్లూనవిజ్ఞాన తత్పరః పలాలమివ ఛా న్యార్థీ | త్యజేత్‌ (గంథమ శేషతః ॥ మేథావియెనవాడు జాన విజాన తత్ప్సరుడై ఆయా (గంథస్ట చా న! జా చ్‌ | విషయముల నాొకళింపుచేసికొని. (గ్రంథములను వదలివేయును. బీయ్య మును చేకొనదలచినవాడు ధాన్యమును దంచి ఊకను పార వేయుచున్నా డుగదొ, శో, నియళతికృత నియమరహిళతాం ; టో లి పహోదడెకమయీా మనన్యపరతం. తాం | ఉలవ. __ నవరసరుచిరాం నిర్మితి 1 మాదధతీ భారతీ కవే ర్టీయతి ॥ కవియైనవావి ముఖాన్నుంచి వెలువడే సరన్వతి వియతమైన నవరసములచే మధుర మైనదిన్నీ ఆయివుంటుంది, అట్ట్‌ కవి భారతికి జయె మగుగాత ।

విద్యావిషయికములు 115 నూః కావ్యం యశ సేఒర్ధకృతే / వ్యవవోరవిదే కివేశరకతతయే సద్యఃపర నిర్వ్యతయే ॥ ఇాంళాసమ్మితత యోవచదేశయుచే కావ్య నిర్మాణము ' కీర్తిదాయకమూ, ద్వితీయప్పరుషార్థకార కమూ, తోకస్పితిని తెలుపునదీ, శభేతరముల నన్నిటినీ నశింపదేయునడీ, ఇహపరసుఖ సంధాయకమూ, కొంతా సమ్మితమూ, ఉవదేశయుక్త మూ ఐ ఉండవలిె. ల్లోః అనాయతపాణ మనంయతాక్షం । అ(బహ్మచర్యా ఇఒనళ నాదిఖేదం । చిత్తం మహేశే నిభృతం విధాతుం | సిద్ధః కవీనాం కవితెవ యోగః ॥ యోగులు తమ మసస్సును ఈశ్వరునియందు ఏకా[గముగా వీలుఫవృటకు ప్రాణాయామము, ఇంద్రియసంయమనము, బ్రహ్మచర్యము, అనశనము మొద్నలెన శ్రమల నన్నిటినీ వహిస్తూన్నారు. ఆయా శ్రమలు ఏవీ అక్కరలేకుండగనే కవిత్వ మనే సాధనముచేతనే కవులు యోగ సిద్దు లగుచున్నారు. ఆనగా మనోవిశ్చలత సాధించి, ఆత్మదర్శనముచేయ గలుగుచున్నారని, యర్జము, శ్లోః ఇతర పొపఫలాని యధేచ్చయా । వితరతాని సహే చతుఠానన ; అరసికేషు కవిత్వనివేదనం | శిరళి మాలిఖ మాలిఖ మారలిఖ ౪

116 సూక్తిముక్తావళి ఓయి చతుర్ముఖ 1 నీ యిచ్చవచ్చిన రీతిగా యితరపాపముల ననుభవించుమవి నా నొసట వ్రాయుము, సహింతును, కొని ఆరసికుల ముందు నా కవిత్వమును వి వేదించుకొను దుర్గతిని మాత్రము వా నుదుట వ్రాయవలదు, వ్రాయవలదు, (వాయవలదు, ప్రభూ | ఛీ॥ ననళబో నత ద్వాచ్యం 1 రా ౧ నసౌా విద్యా నసా కళా । జాయజకే యన్న కా వ్యాంగం | అవోో'! భారో గురుః కవే, ౪ | కావ్యాంగముగా ఉపయుక్త ముకొని శబ్దముగావి, వాచ్యముగావి విద్యగావి, కళగాని లేనేలేవు. వీటన్నిటినీ కూలంకపంగా తెలుసుకొనవల సినదే, కవి యన్నవాడు. అహో । ఎంతటి మహాభారము : శ్లోః గాంధర్వంచ కవిత్వంచ । ళూరత్వం చానశీలతా | అభ్యాసేన నలభ్యంతే 1! చళత్వార స్పవాజాగుణాః ॥

_ సంగీతము, కవిత్వము, శూరత్వము, దానగుణము, ఎయిీ నాలుగున్ను సహజగుణములు, పుట్టుకచే రావలసిన వే గాని నేర్చుకుందా మంటే అలవడునవి గావు. శ్లోః మంత్మవాచా తృథాకుల్యా | విద్యాకేచార మాగతా |

కీర్తి శియః (పసూర్ముధ్యే ! పీయతే కర్మపాక_గై॥ ॥

వేదము అనే సరస్నునుంచి కథలనే కాణవ బైలుదేరి విద్య అనే వరిపొలములోనికీ ప్రవహించి, లోకమునకు కీరి శ్రేమము నొసగు చుండగా మధ్యలో కర్మపారగులచే పానముచేయబిడుచున్నది ఇది ఆను షంగిక మే గదా.

విద్యావిషయికములు [17 శ్లో శిశుర్వేత్తి పళున్వేత్తి ! వేత్తి గానరసం ఫణిః | కో వేత్తి కవితాతత్త్వం । శివో జానాతీ వానవా॥ గానరసమును శికువులూ, సశువృలూ, పాములూకూడ తెలిసి కొనగలవని సర్వ విదితముగా నుంటూంది. కాని, కవిత్వ తత్త్వమును ఎరిగినవా రెందరున్నారో ఆ పర మేళ్యరుడై నను కవితా తత్త్వము నెరుగునో ? ఎరుగడో ? అనిన మరెవ్వరి కయ్యది యెరుగనైనది 1 శ్ర పదచ్శేదః పచారోకి ! ర్విగహో వాక్య యోజనా | గా థి -ాని ఆ తేపన్య సమాధానం వ్యాఖ్యానం పంచలక్షణం ॥ పదచ్చేదము, పదముల ఆర్జ వివరణ, విృిగహ మనగా వివ రించి చెప్పుట, వాక్య నిర్మాణ నైప్పుణి, ఆక్షేపములకు సమాధానము చెప్పుట, యీ ఐదున్నూ వ్యాఖ్యానమునకు లక్షణములు. న్లో, యేనామ ేచిదిపా నః (వధయంత్యవజ్ఞూం | గా క్‌ జానంతి తే కిమపి కాన్నతి నైప యత్నః। ఉత్చత్స్య తే మమతు కోపి సమానధర్శా | కాలోహ్యయం నిరవధి ర్విపులా చప్ఫథ్వీ ॥

ఈ నారచనను చదివి, దానియందు గౌెరవభావము, ఆదరము చూపనివారి కొక్కుమాట; “ఇది మీకొరట ద్రాసినది గాదు. కాలం అనంత మెనది, పృథ్వి విశొలమెనది. నా కావ్య గుణధర్మములను 'వెల

హా నీ ళ్ళ క కట్టగలవాడు ఎక్కుడై.నను, ఎన్నడ్లె నను జన్మింసకపోడుసుడీ ; స్తో కుతే శృతగుణం విచ్యాత్‌ ! మననం మననాదపి ! టి.

నిది ధ్యాసం లతగుణం !' అనంతం నిర్వికల్బకం ॥

118 సూక్తిముక్తావళి వేదాంతవాక్య శ్రవణము కంటె మననము నూరు రెట్లు గుణ న త్తరము; దానికంటె నిదిధ్యాసము లక్షగుణితము మేలై నది; ఇక నిర్వి కల్చకము అనంతగుణములు గలది, ఇది కర్మత్యాగానంతరవిషయము. శోః మ్రేచ్భాహి యవనా న్తేషు ! నమ్యక్‌ శాస్త్రం (ప్రపద్యతే | బుషివత్తేపి పూజ్యంతే ! కిం పున స్రైవవిత్‌ ద్విజః ॥ యవనులుకూడ మ్షేచ్చులే. కాని వారిలోకూడ జ్యోతిళ్ళాస్త్రము చక్కగా వ్యాపించివున్నది. వారున్నూ బుషులవలెనే పూజనీయులని చెప్పుచో దైవవిదులైన బ్రాహ్మణు లెంతటి పూజనీయులో వేరే చెప్పాలా? అాలానార్టన్తటెపిక్టూలులనా.

ఓమ్‌. అర సూకి ముకావళ్ళి అవాలని వయా గృహస్టాశ్రమధర్మములు, అాయసట్ట్రీ పలానా. ల్లో యథా వాయుం సమ్మాశిత్య | న్వే జీవంతి జంతవః | తథా గృవాస్థ మాిత్య 1 వర్షంత ఇతరా[శమాః క ఖ్లోః యథా నదీనచాః సర్వే ! సాగశే యాంతి నరిస్థితిం | తశ్హై వాాశళమిణః సర్వే; గృవాస్టే యాంతి నంస్థితిం ॥

ఏ రీతిగ సర్వజీపులును వాయువు నాశ్రయించి (ప్రాణములతో నుంటూన్నవో ఆ రీతిగనే ఆన్ని ఆశమములవారన్నూ గృహస్థాశ్రమ సునిపె ఆధారపడియున్నారు,

ఇ ఈ

ఏ విధముగ సమస్త నదీనదములున్ను సముద్రములో స్టితి నొందుచున్నవో ఆ విధముగానే అన్ని ఆశ్రమములవారున్నూ (బ్రహ్మ చర్య, వానప్రస్థ, సన్యాస ఆశ్రమస్టు లంతా, _ గృహస్తాశ్రమమునందే ఉనికి గలిగివుంటున్నారు, ళ్దో। యా మాతర మాిత్య | సర్వే జీవంతి జంతవః |

ఏకం గొకృన్ట్య మాశ్రిత్య 8 వర్తంత ఇతరా[శమాః ॥ తల్లిని ఆధారంగా చేసికొని సర్వజీవులున్నూ(బ్రతుకుతూన్నట్లు ట్‌ ళా గానే గృహస్థాశ్రమము నాశ్రయించుకొనియే యితర ఆశ్రమములవా రంతా ద్రితపతున్నారు.

;20 సూక్తిముక్తావళి శో గృవాస్టో గోపవయే దారాన్‌ | గ. థి 0 ” విద్యా మభ్యసయే త్సుకాన్‌ | పోష యేత్‌ స్వజ నాన్‌ బంధూన్‌ | పష ధర్మ స్పనాతనః ॥ గృహస్టు తన భార్యను సుకక్షితముగా నుంచవలెను. విడ్తలకు విద్య చెప్పించవలెను. స్వజనులను, బంధువులను ఫోషించవలెను. ఇదే ననాతన ధర్మము. ఖాళీ గ ఆ లి, అ ల, ధనేన వాససా (పేమ్నా | ళద్దయాఒమృతభాషగ్రై! | సతతం తోషయే ద్తాకాన్‌ ॥ నా౭జ్మపియం క్వచి చాచ కేశ్‌! ధనము, వస్త్రాదులు యిచ్చి శ్రద్దతోను మంచిమాటలచేతను, భార్య నెల్లస్పుడు సంతో షపెట్టవలెను. ఆమెకు అ(పప్రయము నెన్నడును తల'పెటరాదు. లబ శ్‌ ఆధ శ్ల॥ వస్తాన్న భూషణేమ | మృదువాగ్శ్భిళ్చ శక్తిత | స్వాశ్యంతసన్నిక న్లేణ | స్త్రియం పుుతం చ రకయేత్‌ ॥ భార్యాపుత్రాదులను అన్నవస్తాలంకారభూ షణాదులు, పేమ. ప్రియవాక్కుులు, వీటి నొసగి, దగ్గరలో నుంచుకొని, పోషించి రక్షీస్తూ వుండవలెను. శ్లోః ఉత్సవే లోకయా। తాయాం ! తీరే వ్వన్యనిశేతచే | లగ ఉక్సే లొకయా థ్‌ వ్వన్య న పత్నీం (_పేవమయే 'శ్చాజ్ల ' పుళామాత్య వివర్షి తాం! తెలివిగలవా డెప్పుడూ తన భార్యను ఒంటరిగా ఉత్సనము లకు యాతలకు సభలకు పంపరాదు, ఆమెకు తోడుగ కుమారునో, దింధువునో, సేవకునో యిచ్చి మఠీ పంపవలెను.

గృహష్టాశ్రమధర్మములు 121 న మాతరం పితరం ప్యుతం । దారా నతిథిసోదరాన్‌ | హిత్వా గృహీ న భుంజీత । (పారైై ః కంఠగతై రపి॥ తలిదంగడ్రులు, భార్యాబిడలు, సోదరులు, అతిథులు , - వీరిని మ! వదలిపెటి ఎటి బరిపితులోనూ గృహస్తు భుజించరాదు, ! ట్‌ థ్‌ రా న! శ్లోః వంచయిత్వా గుకూన్‌ బంధూన్‌ ! యో భుంశ్తే స్వోదరమృరః / ఇప్రావ లోకే గర్హ్యోజఒసౌ ॥ పరత నారకీ భవేత్‌ ॥

"పెద్దలను బంధువులను, గికురించి తన పొట్టనే వింపుకొనే తుచ్చుడు లోకమందరిచే నిందించబడు'పే గాక నరకగామి అపుతాడు. బ్లోః తతః స్వధర్థునిరళా నేకగామచానినః |

అభ్యాగళా మనుదాసీనాన్‌ గృవాస్థః పరిపాలయేత్‌ * తరువాత గృహస్తులు స్వ(గ్రామవాసులలో స్వధర్మపరులైన శోత్రియలను, అభ్యాగళులను, నన్యానులను ఆదరించాలి, ఎందువల్లనంటే ఆయా వృత్తులు, కళలు అవలంచించేవారు వాటివల్లనే తమ్ము పోషించుకుంటున్నారు. లోకంలో ఒక్క వేదాది విద్యలు చదువుతూండే [శోత్రియులు, మార్గవళాత్తు వచ్చిన అభ్యాగతులు, ఉదాసీనులై న సన్యాసులు, _ వీరు తమ సొట వింపుకోనే వృత్తిలో లేవి షు లట తి వారున్ను, లేదా తాత్కాలికంగా స్వగృహామ్నంచి దూరంగా వున్న వారున్ను గాన వీరిని అన్నపానీయాదు లిచ్చి ఆదరించుట సాంఘికధర్మ ములలో ఒకటిగా ఏర్పరచిరి. 16

122 సూ క్రిముక్తావళి శ్లో రాజవత్‌ వంచవర్షాణి । దళవర్షాణి చాసవత్‌ | 'పాస్తేశు పోడ శే వచ్హే 1 ప్యుతం మ్మితవ చాచ లేత్‌॥ ఐదేళ్ల వచ్చువరకు కొడుకును రాజభోగముగ పెంచవలె, తరువాత పదేళ్లున్నూ దాసునివలె పనిపాటలు నేర్చి చేయించాలి, పదహా రేళ్లు వచ్చేక 'స్నేహితువిలాగ చూస్తూ, సలహాలిచ్చి మంచిదారిలో మంచవలె. శ్లో లాలయేత్‌ పంచవర్షాణి | దశవరక్షాణి శాడయేత్‌ | జి, నూ ఆం వ్‌ 'పాస్తేమ పోడశే వశ్ధే 1 ప్యుతం మితవ దాచశేత్‌॥ పుకుని ఐదే ళ్లవరకు (పేమగా పెంచాలి. పదిహేనేళు వచ్చు వరకు కొట్టియైనను శిక్షణలో ఉంచాలి. పదహారేళ్లు వచ్చాక స్నేహితుపి వలె నంభావించి, పాొతపు చెపుతూండాలి " భోః చతుర్వర్షావధి సుతాన్‌ ! లాలయేత్‌ పాలయేత్‌ పిళా। తతః షోడళ పర్యంతం ॥ గుణాన్‌ విద్యాం చ శిత యేత్‌॥ నాలుగేండ్లవరకు పుతులను (పేమతో రక్షిందుతూండాలి. తర్వాత పదహారేండ పర్యంతం విద్యాబుద్దులు గరపవలెను. భరి న్‌ శ్లో హోడళబైా త్పరం ప్యుతం | ద్వాద శాజ్టా త్పరం న. ల ఒర తి, అల న తాడయే ద్దుష్ట వాకై్యః (పీడయేన్న స్ను షాదికమ్‌॥ పదహారేళ్లు దాటిన పుతులను, పం్యడెండేళ్లు దాటిన పుత్రిక లను తిట్టరామ. పరుషవాక్యములతో వాధించనూ కూడదు. కేడకు మొద లైన స్త్రీజనమును పీడించుట, బాధించుట కూడదు, ణి. జగ లి, అధ ల్లో! వింళత్యద్దాధి కాన్‌ పుశాన్‌ ] (ేరయేక్‌ గ వాకర్మను | ॥ తత సాం తుల్యభావేన ! మళ్వా న్నేవాం (పదర్శ యేత్‌

గృహస్టాశ్రమధర్మములు 123 ఇరువదేళ్లు నిండిన పృతులను గృహకృత్యములలో నియో జించుచ్చు వారిని తనతో సములనుగా యెంచుచు స్నేహమునే ప్రదర్శించు చుండవలెను, టో కన్యా ప్యేనం పాలనీయా । శిమణీయాఒళియక్నతః | 0౫ ళ్‌ దేయా వరాయ విదుషే | ధన రశ్న సమన్వితా! కుమా ర్రైలను కూడ యిళ్షే పెంచుకూ. చక్కవి శిక్షణలో నుంచాలి, విద్యావంతుడై న వరునికి రనవన్హఘాషణాదులకో సహా కన్య నిచ్చి వివాహము చేయవలెను, ల్లో పుతాధికాళ్ళ దౌహ్మళా |! ఖాగి నేయాళ్ళ్చ (శాశరఈః | క న్యాధికా పాలనీయా |! (ాత్ళభార్యా స్నుషూ స్వసాః దౌవిత్రులు, మేనల్లుల్త, తమ్ములు, వీరందరూ పుశ్రాధిక ప్రేమతో చూడడగినవారు. తమ్ముల భార్యలు, కోడళ్లు, చెల్లెప్త- = వీరివి పుత్రికాధిక మైన ఆదరముతో చూడవలసినది, లః “ఏవం (క్రమేణ (శాత్యంశ్చ ॥ న్వు (శాళ్ళ నుళావపి | క్లూతీన్‌ మ్మిళాణి భృళ్యాంళ్చ : పాలయే త్తోషయేత్‌ గృహీ గృహన్జు డీ రీతివి తమ్ములు, చెల్లెళ్ల, వారి వారి బిడ్డలు, జ్ఞాతులు; మిత్రులు, “సీవకులు, అందరను కాపాడి పోషించుతూ సంతోష పెట్ట వలయును.

124 మా క్షిమక్తావళి ల్లో ప్యుశేణ చ్‌ కళ తేణ / దుళ్ళేలేన మవావ్య్మయం ॥ శ అ మోక్షి గ డా గృవాన్షస్వ్యే తమాన్షాకాఆ ః వత్యుతి శళ్చోపజాయ ఈ ఆత్మభార్యాం మళాం న్తప్యాత్‌ ॥ గ్‌ నిత్య మతందిశః। శిషమయే క్సాధుమానేణ । తశయాణాఎ శ్రేయసే ద్విజాః అనచ్చరిశ యోః పానైః ॥ మవార్శిః పు(త భార్య యోః ॥ మౌాలివ్య సంభ చా త్య ॥ క్షనం కర్య్రచ నళ్యతిః చుళ్చరి కులై న భార్యాష్మకులవ ర్ల గృవాస్తువికి ఇహమున అపకీ రి కలుగుపే గాక పవమున ఉ త్తృమగళు లుండవు అంమచే విశ్య జాగరూకుడై గృహన్టుడు తన భార్యాపుత్రు9ము మంచిమాటలతోను. శిక్షణతోను సన్మార్గుబుగా చేయవలెమ. దావి నలన ఐశ్వర్యము, కీర్తి ఉడా కలుగుకాయి, ఈ లోకములో, అట్లుగాక భార్యాప్పుకులు పాప్పలై అనచ్చరిక్రులె వచో గృహస్టువిమొక్క జ్ఞానము, కర్మ కూడా వళించి పోతూన్నాయి. వంశమున కంతకూ అనకీర్తి కలుగుతూంది. ల్లోః గృవోగతం త్ముద మపి ।; యభఖార్హ్శం వపూజయేత్‌ నచా |! తదీయ కుళల్మవశత్న్నైః 1 శక్యా చానైః జలాదిఖిఃః తన యింటికి వచ్చినవాడు ఎటివాదైనా తగిన రీతిగా వానిసే ఆదరించవలెను. కుశల్యళ్నాదులచే నంభాఏించి. శ_క్ర్యమసారము మంచి తీరము, అన్నము నొసగీ సంతో పపెటవలెమ. ఇ వ! శః బాలో వబాయది వావృద్దో! యువా వా గృవామాగతః! తన్య పూజా విధాత వ్యా ! సర్వ్యాఒభ్యాగతో గురుఃః అభ్యాగతుడు బాలుడు గానీ, వృద్దుడు గానీ, _ అట్లు వచ్చిన వారు పూజనీయులు, అభ్యాగతుబు గురువులవలె ఆదరణీయులు.

గృహస్తాశ్రమధర్య్మ్యములు 1లైఫ్‌ శో జడయమా ర్ధస్య శయనం 1 వరి కాంతన్య చానకం | న్‌. న! తృషితిస్య చ పానీయం | తుథితన్య చ భేజనంకి రోగపీడితువికి సడకను, అలనట చెందివచ్చిన వానికి ఆనన మును, దాహముగొన్నవానికి మంచితీ్ధీమును, ఈం లిగొని వున్నవానికి అన్నమును ఇమ్ము. టో దుర్భితే చాజన్న చాళారం నుభిషేచ హిరణ్యనం | చతురోఒవాం నమస్యామి ! రణే ధీరం బుణే శుచిం॥ కజవున అన్నమిడినవాడు, మందిదినాళ్లో ధన మిచ్చినవాడ్డు యుద్దమున థీరువై నవాడు, బుజమునకు దూంమిగా నుండువాడు. యీ నలుగురికి నమస్కరించెగను. టో భీతేథ్య శ్చాజభయం దేయం ! వ్యాధికేఖ్య న్తథౌమధం చేయా విచ్యార్థినాం విద్యా ! చేయ మన్నం శుఖాా్షిశాం॥ భయము చెందినవారికి అభియదానము, రోగపీరితులకు బొషధదానము, విద్యారులకు విద్యాదానము, ఆళొన్నివారికి అన్నదానము ఖి యిచ్చుట ఉచిలిమెనది, మఖా ళో వృద్ద చమాళాపీతరా । భార్యా సొధ్యీ నుత శ్శిళుః ॥ అవ్య కార్యశళతం ళ్ళత్వా (| భర్త వ్యా మను ర్మవీత్‌ * ముదుసలులె న తలిదండ్రులు, సాథ్వి యగు భార్య, చిన్న వారైన బిడ్డలు, _ వీరిని ఎన్ని కొనిపనుణు చేసియెనా గృహప్టు పోషించే శతీరవలె నని మనువచనము. శో, మాతరం పితరం వైవ | సొజాత్‌ (పత్యకుదేవళాం ! నుళ్వా గృృహీ నిపేవేత ; సచా సర్వ్వపయత్నళ।,

128 సూ క్రిముక్తావళీ కుటుంబి తల్సినండ్రులను (ప్రత్యక్షదైవములుగ భావించుచు, అన్ని విధముల వారివి సేవించుటకు యత్నించవలెను. టోః (శావయేత్‌ మృదులాం వాణీం ! సర్వదా (పియమాచ లేత్‌। ప్మతో రాజ్ఞామసారీ స్యాత్‌ 1 సత్పుతః కులపావనః॥ సత్చుతుడే కులమునంతను పవ్విత మొనరించును, పుత్రుడు ఎల్లప్పుడూ తల్లి దం(డ్రులతో తియ్యని చల్లని మాటలే ఆడవలెను. వారికి ప్రయమునే చేస్తూ. పి శ్రాజ్ఞాపాలన గావిస్తూండవలెను. ళోః తే ప్యుళాః యే పిశుర్భక్తాః ! స వితాయస్తు పోమకః | తన్మితం యత విశ్వాసః ! సొ భార్యా యత నిర్వ్యృతిః ఖ పితృభక్తి గలవాడే విజమైన కుమారుడు, పెంచి పోషించు వాడే తండ్రి; విశ్వాసపాత్రుడే మిత్రశబ్దవాచ్యుడు; సుఖపెట్టు నట్టిదియే భార్య యని చెప్పవలెను. తో (పీణాతి యః నుచకితెః పితరరంస పుతో ॥ య దృర్హుకేవ హిత మిచృతి తత్కళతం | తన్నిిత మాసది సుఖీ చనమం ప్రయాతి । వతత్తయం బజగలి పుణ్యక్భతో లభంతే! తన సత్కార్యములచే తలిదండ్రులకు ప్రీతిచేయవాడే పుత శబ్దానికి తగ్గవాడు; భ రహితమును కోరునది, చేయునదే భార్య; కష్ట సుఖిల్లో యేక రీతిగా నున్నవాడే మిథ్రుడు; ఇల్లాంటివారు పూర్వప్పణ్య వశముననే లభిసారు. న్లోః విచ్యాధనమదోన్న _త్తః ! యః కుర్యా త్పిత్ళ హేళనం | సయాతి నరకం ఘోరం। సర్వధర్మబహిష్కు)ఈః॥

విద్యాధనమదముతో కళ్ళుగానక పొగరుబోతుతనంతో తండ్రీ నెవ్వడు చులకనచేయునో వాడు ధర్మచ్యుతు డై నరకమున బడును. వో జొద్దత్యం పరిహాసం చ ; తరక౦ం పనిభావణం | యం ది జ

పితుర్యగే న కుర్వీత ! యదిచ్చే చాత్మనో హతం!

తన మేలును కోరువాడు ఎప్పుడును తండియెదుట. పొగరు టోరుమాట లాడరాదు వేళాకోళములు, బెదిరింపులు, చాడీలు మొదలగు బాట్‌వి పలుకరఠాదు. లోః యస్మిన్‌ దేశేనసమ్మానో।న పీతి ర్నచ ఇాంధవా ౪1

న విద్యానాస్తి ధనికో। న తత్ర దివసం వశేత్‌॥

ఏ దేశమంమద తగిన సమ్మానము, పియాచరణము, బంధు వర్షములు, చమవుసాములు, సంపన్నులు లేరో ఆ దేశమందు ఒక్క దినమైన నివసించతగదు.

ళ్‌ ఆ లి, అష అల శ్లో సర్వహింసానివృ శక్తా యే । నరాః సర్వసవాళ్చ యే! నర్వ స్యా[శయభూ తాశ్చ 1 శనరాః స్వర్గ్షగామినః జ్శ ఎవరు సర్వహింసలనుంచీ దూరముగా వుంటారో, క్షమా శిలురో, సమస్తభూతముల కొశ్రయభూతులో వారు స్వర్గమునకు పోవుదురు. ళో యద్య దిషతమం లోకే! యచ్చాస్య దయితం గృహే / ల వ్‌. తత్త ద్గుణవతే దేయం । తదేవాఒళతయ మిచృళా॥ లోకమున తన శేది మిక్కిలి యిష్టమో, వేటిని తన యింట ప్రియతమంగా చూచుకుంటారో, ఏ ఏ ప్రియవస్తువులు తనకు అకత్షయంగా వుండాలవి కోరుకుంటారో, ఆయా వస్తువులను యోగ్యులైన వారికి యిస్తూండాలి,

స! సూ క్తిముక్తా వళి అ అధ న జగ శ టో సంసార విషవృతన్య ॥ ద్వే ఫలే అమృత్‌ పమే,ః కా వ్యామృతరసా స్వాదః 1 సంగమ స్పజ్జన్వై సృవా॥ సంసార మనే యీ విషవృక్షనున రెండే రెండు అమృత నత్పురుషసహవాస మున్ను. శ్లో; న సంళకయ మనారువ్యూ | నరో భ్యదాణి పళ్యతి ॥ ళం సంశయం పున రారువ్యూ | యది జీవతి పళ్వతిణి ప్రమాదముల నెదుర్కొననిదే మానవులు కార్యసాఫల్యమును విజయమును పొందరు. సాహస మొనరించి, జయించి, బ్రితికివుంకే ఉజభములను సొందగలరు. వ్వ బుణకర్తా పితా కతుః | మాళాచ వ్యభిచారిణీ ॥ భార్యా రూపవతీ శత్రుః 1 పుత్ర శతు రపండిత।॥ అస్పులుచేసిన తండ్రి, వ్యభిచారిణియైన తల్లి, రూపవళి యగు భార్య, చగువుకొనని కొడుకు, _ వీరు శషత్రువులు. అనగా చాల దుఃఖ మును కలిగిస్తా రనే భావము, థో ఇ సి క, శ్‌ * యస్యమాళా గృహం నాస్తి! భార్యాచా౬(పియవాదినీ ॥ అరణ్యం "తేన గంతవ్యం | య థాజరణ్యం తథా గృహం ఎవనికి తల్లియు. సల్లును లేదో, భార్య గయ్యాశియో వాడ్లు నంసోరము వదలి ఆరణ్యమునకు బోవుటే మేలు. ఆటివానికి కొపుర లట మును, ఆరణ్యవాసమును ననూనమే గదా. ళ్గః ధర్మార్థ శామమోజూణాం | యన్న్యికోపి న విద్యతే | అజాగళ స్తన స్యేవ 1 తస్య జన్మ నిరర్హకం॥ ంఐ

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 129 ధర్మార్జకామ మోక్షములనే నాలుగు పురుషార్హములలో మెవ వికి ఒకదానియందున్ను ఆస్త లేదో వాడు నిరుపయోగమెనవాడు, మేక మెడలోని స్తనము వంటివాడున్ను, న్లోః అతిథి ర్చాలకః పత్నీ ; జననీ జనక న్తథా | పెంచై తే గృహిణః పోష్యాః 1 ఇతరే చస్వళక్తిళఃక. అతిథి, పిల్లలు, భార్య, తల్లి, తండి యీ ఐదుగురు గృహ మేథి తప్పక పోషించవలసివవారు. కక్కినవారిని తన శక్తి ననుసరించి శో, సువాసినీ! కుమారిళ్చ ॥ రోగితో గర్భిణి స్త్రియః | అతిథిభ్యో౬ఒగ ఏవై తాన్‌ | భోజయే దవిచారయన్‌॥ సువానినులె న యింటి ఆడబడుచులు. కన్యలు, రోగులు, గర్భిణులు ,. వీరికి ఆతిభఘులకంట ముందుగ భోజనము పెట్టవచ్చును. దీవికి సంథయించ నవసర మేమీ లేదు. శ్లో; యత నార్యస్తు పూజ్యంతే । రమంతే తత దేవతాః యశ్రై శాస్తు న పూజ్యంతే ' సర్యాన్త్మ్యతాఒఫలాఃకకియాః॥ శ్రీలు పూజింసబడుచున్నచోట్లనే దేవతలు [క్రీడింతురు, శ్హీలకు గౌరవము ఈబడవి తావుల జరుగు సర్వక్రియలును నిష్ఫలములే, న్లో దుష్టా భార్యా శథో మితం |! భృళ్యోఒ వాంళారసంయుతః ॥ నసక్పే చ గృహే వాసో మృత్యు "కేవ న సంళయః॥ | 1

180 సూక్తిముక్తావళి దుష్తురాలైన భార్య, మోసకారియైన మిటతుడు, అహంకారి ప! ల సూ యగు "సేవకుడు, పాము తిరిగే యిల్లు. , _ యివి ప్రాణమునకే మోస మును తెచ్చిపెటును. ళు శో॥ నుకులే యోజయే త్కన్యాం ॥ ళం పుత్రం విద్యాసు యోజయేత్‌ | వ్యసనే యోజయేథ్‌ శతుః | మితం ధర్మేణ యోజయేత్‌॥

కుమా ర్తెను మంచికులములోనికి యియ్యవలెను. కుమారుని విద్యలలో ప్రవేశ పెట్టవలెను. శత్రువులను వ్యసనములందున్ను, మిక్రు లను ధర్మమునందున్ను లగ్నము చేయాలి. న్లోః రాగే ద్వేపే చమావేచ! దోపే పాపేచ కర్మణి |

అపియే చైవ కర్తవ్యే 1 చిరశారీ (వళస్యతే॥

(ప్రేమించుట ద్వేషించుట, గౌరవించుట. పాపకర్మ ఏదిగావి చేయట, అప్రియము. గావించుట :. వీటిలో ఆలస్యము. చేసేవాడు ప్రశంసను బొందును. అనగా యిటిపనులు బాగుగా ఆలోచించి, స్ట్‌మిత

ళ్‌ ముగా చేసిననే మేలగు నని యర్హము, శ్లో॥ చానేన భోగీ భవతి |; మేథావీ వ్యద్దసేవయా | అహింసయాచ దీర్హాయు। 1 ఇతి (పాహు ర్భనీషిణః! దానమువలన భోగియు, వృద్దుల 'సేవవలన జూనియు. జా అపాంనపల్ల చిరంజీవియ నగునని బుద్ధిమంతులు చెపుతున్నారు. ట్‌ యం మాతాపితరా క్లేశం ' నహేతే సంభచే నృణాం | న తస నిషూఎతి | 1 న స్య ప్కృతిః శక్యా కర్తుం వర్షళ తై రపి॥

క గృహస్తాశ్రమధర్మములు 18 శిశువు జన్మించినపుడు తల్లిదం(డ్రులు సహించే శ్రమకు ప్రతి మేమ ణ్‌ న! ఫలం యేమి యిచ్చిన్నీ తీర్చజాలము, నూరేళ్లు తలిదండ్రులకు సేవ గావించిననూ ఆ బుజము లీరదు. శ్లో అగ్నిహోత్రం గ్భృవాం 'కేతం ॥ గర్భిణీం వృద్దవాలకౌ | 8 క్తవా స్తేన నోపేయాక్‌ | రాజానం దైవతం గురుం అగ్నిహోత్రము, స్వగృహవు, పుణ్యక్షేత్రము. గర్భిణీశ్రీ, ముసలివారు, బౌొలురు, రాజూ, దెవము, గురుడు ,_ వీరి వదకు బోవు. నప్పుడు వల్లి చేతులలో పోరాదు. ఏదో పండునైన పూవునైన తీసి కొసపోయి. సమర్చించవలెను. క జ ఉల సో శ్లో దర్శిచఛచాయ కృతం దానం ళూన్యలింగన్య పూజనం 1 అ నాథ పేత సంస్కారం | అళ్వమేధసమం విదుః॥ బీదవానికి దొానంచేయడం, పాడుపడిన గుడిలోని లింగమును పూజించుట, దిక్కులేని శవమును దహనము చేయడము; యీ మూడున్ను ఆశ్వమేధముతో సమమైన ఫలము నిస్తాయి. ష్‌ మునే రపి వనస్థ్రస్య 1 స్వాని కర్యాణి కుర్వతః ! త్యతాపి సంభవం త్యేతే 1 మి॥తోదాసీన శ్యతవః॥గ " ఆరణ్యములందుంటూ, ఒకరి జోలి పట్టించుకోకుండా తమ పనులలో విమగ్నులై యుండే మునులకుకూడ మిత్రులు, ఉదాసీనులు, శత్రువులు నంభవిస్తూనే వుంటారు. క శ్లో మాతృహీన ిశుజీవనం వృథా! శాంతహీన నవయౌొవనం వృథా | శాన్తహీన తపసః ఫలం వృథా | తింతిణీరస విహీన భోజనం॥

ల! మా క్రిముక్తావళి తల్లిలేని పిల్లవాని (బ్రతుకు, భార్య లేనివాని యౌవనము, శాంతములేని బుషియొక్క తపస్సు, యివన్నీ చారులేవి భోజనం వలెనే నిష్ఫలమైనట్రివి. జా € శ్లో; అతిథా తిష్టతి చ్వారి । వ్యోూపో గృప్షాతి యో నరః | అపోళగం నుఠాపానం । అన్నం గోమాంసభతణం॥

*. ఆళతిథ వాకీటనుండగా, వానిని విడిచి తాను భుజించుట మహా దోషము. అట్టివారు. పట్టిన ఆసోశనము సురిపానముతోను, తిన్న అన్నము గోమాంసముతోను పమానము,. న్లో స బంధు ర్యో హి్‌తెషి స్స్యాత్‌ ॥

న పితా యస్తు పోషకః

న నఖా యత విశ్వాసః |

సా భార్యా యత నిర్వ భతి!

పాతమును కోరువారే బంధువులు; పోషించువాడే తండ్రి: యెవనియందు విశ్వానముంటే వాడే మితుడు; ఎవతెవల సుఖము కలుగున్కోఆమెయే భార్యా శబ్దమునకు తగినది. ల్లో పకోపి గుణఇాన్‌ ప్యుతో । నిర్దుణెళ్ళ్చ శతై రపి! పక చం(ద (వశాశేన ॥ నతత్రై 8 కిం | స యోజనం! గుణహీమలై న నూరుగురు పృత్రులకింటపె గుణవంతుడెన వాగొకడే చాలు. నక్షత్రము లెన్నియుం టే నేమిటి ? చంద్రు దొక్కడే ప్రకొశించిన చాలదా? శో; కోట రాంతర్భవో వహ్నిః! 1! తరు మేకం దహివ్యతి ॥ కుపుతస్తు కులే జాతః |! నస్వకులం నాళయే త్పరం॥

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 138 తొల్దలో పుట్టిన విప్పు ఆ చెట్లునే కొలుస్తుంది. కాని కుప్పుత్రుడు కలిగినచో యావత్తు వంశమునకూ చేటు కలుగుతూంది. టోః కమిం చ పత్నీ మన వేత్య యః ॥ పుమా నన్యాని కార్యాణి సమాచశేచ్చ | తే త్యేవ మేవం చ శమాకులేద్వే ! త భీతి బాధానిచయం (వయాతి* వ్యవపాయమును, కుటుంబమును సరిగ చూచుకోకుండా యే పురుషు డన్యకార్య[పస కిలో మువిగిఉంటున్నాడో, వానికి ఆ రెంటి ఫల మును దక్కక అట్లట్లి చెదరిపోవడ మేగాక అత డనేక ఈతిబాధలకు శ్లోః నవ్వై స్వయం తదశ్నీయా ! దతిథిం య న్నృభోజయేత్‌ | ధన్యం యళశన్య మాయువమ్యం | స్వర్షం ఇవాలిథిపూజనం॥ ఆకళిథికి వడ్తించవి యే పదార్థమును గృహస్తు తాను భుజించ రాదు. ఆతిథిపూజ చేయువానికి ధన్యత, కీర్తి, ఆయుష్షు, స్వర్గము కరత లామలక మగును. ల్లో అఘుం స కేవలం భుంక్తే 1 యః వచ శ్యాత్మకారణాత్‌ 1 యజ్ఞశిష్టాళను హ్యేతత్‌ । సతా మన్నం విధీయ తే! కలు ఏ గృహసు శేవఅం తనకొరకే వంటచేయించునో అతడు ళు పాపమునే భుజించుచున్నాడు, సత్పురుషులు దేవతాతిథిపూజనము చేసి, మిగిలిన అన్నముమ భుజించి, యజ్ఞ శేషమును భుజించిన సతృలముము పొందుతున్నారు.

184 సూ క్తి ము కొ వళి థో యేనాస్య పిశరో యాతా ' యేన యాతాః పితామవోః। ళం కేవ యాయా త్సచాం మార్గం । తేన గచ్చ న్నరిష్యతే॥ ఆచారము. ధర్మము, నడవడిక మొదలైనవాటి విషయములో తన తండ్రి తాత ముత్తాతలు ఏ మార్గమున పోయిరో ఆ మాళ్లముననే ఫోవలయును. సత్పురుషులు పోయిన దారిని నడిచినవాడు కీడును పొందడు. శే సర్వం పరవళం దుఃఖ? | నర్వ మాత్శవళం సుఖం 1 ళం పత ద్విద్యా తృమాసేన ! లకణం నుఖదుఃఖయోః। ఇళరులనీవ ఆధారపడి వుండడమే దుఃఖదాయకమున్ను, స్వశ క్రిమీద ఆధారపడి కార్యవిర్వహణ గావించుకోగలిగితే సుఖము అనిన్నీ తెలుసుకోవాలి. నుఖదుఃఖ స్వరూపసారాంళ మిదిడు నవి బగ్రహించుము. ళోః ఆత్మబుద్ధి న్సుఖంచైవ। గురుబుద్ధి ర్విశేషతః 1 అద ర్‌ పరబుద్ది ర్వినాశాయ | (యీ బుద్ది? (వళయంకరీ తన ఆలోచనవల సుఖము కలుగుతుంది. పెదల ఆలోచనలు ళా న! మరింతగా క్షేమకరములు. ఫరుల ఆలోచన తరచు నషదాయకంగానే ట్‌ ఉంటుంది, ఇక త్తీబుద్ది సర్వనాశనకిర మే అవుతుంది, న్లో సత్యామసారిణీ లక్ష్మీః ॥ కీర్తి త్యాగానుసారిణీ ॥ అభ్యాసానుసరీ విద్యా | బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ! సత్యవ్రతము ననుసరించియే సంపద లుంటాయి. త్యాగమును బట్టియే కీత్తి వస్తుంది; ఆభ్యాసమునల్లనే విద్యలు లభిస్తాయి; కర్మల ననుసరించి బుద్ధి ప్రవర్తిస్తుంది,

గృహసా;శమధర్శ్మములు 135 ట్రై ఫ్‌ 6 శ్ర జ్య మో షం శః కళఠారయ త్తం ఫలం పుంసాం । బుద్ధిః కర్మానుస రిణీ 1 తథాపి సుథీయా భావ్యం ॥ విచ్చార్న్యైవ చ కుర్వతా* కర్మ ఆనగా కృషి ననుసరించే ఫలమున్ను, కర్మననుసరించే బుద్దియును లోకంటో కలుగుతున్నాయి. అది యదార్ద మే ఐనమ బుద్ధి మంతులు బాగా ఆలోచించే పనులను చేస్తూండాలి. ఆఅంపే పురుషకొారము నకు తావు ఉందని తాత్పర్యము. శ్లో మృద్ధ్రృట ఇవ సుఖభేద్యో : దుస్సంఛానళ్చ దుర్దనో భవతి సుజనన్తు కనకఘటవ + ద్దుక్ళేద్య శ్చాకు సంధేయః! దుర్షనువి మట్టికండవలె సులభముగా భేదించవచ్చునే గాని ట్‌ మళ్లీ ఆళికించుట ఆసాధ్యము. అప్లే సుజనుని బంగారు ఘటమునునలె భేదించుట కషము గావి ఆతికించుట అఆతిసులభం. ల్‌ ష్‌ బుణానుబంధరూ పేణ । వళు పత్నిసుతాలయాః। బుణకయే తయం యాంతి ।! కాత పరిదేవనా॥ పకువులు, భ్రార్యాపు తాదులు, ఇండ్లు వాకిండ్లు_ఇవి బుణాను దింధరూపముగా వచ్చి, బుణము తీరగనే మళ్ళీ మనుష్యుని వదలి పోతూనా+, యి. అటివాటినిగూరి? ,పొజులు విచారించరు గదా, షె జో ఎటడ్షై ష్‌ అ రావప్యుచితం కార్యం 1 ఆతిథ్యం గ్భవా మాగతే ఛేత్తుః పార్శ్వగతా చ్భాయాం ! నోపకంహరతే దుమః॥ ఇంటికి అతిధిగా వచ్చినచో శత్రువుకైనా ఆతిథ్య మీవలెను. నరుకుట (కై దరిజేరిన వానినుంచి చెట్టు సీడను ఉపసంహరించదు గదా. న్లో? లోకః వృచ్చతి సనచ్వార్తాం (శరీరే గుళకలం తవ | కుతః కుళల మస్మాకం |, ఆయుర్యాతి దినేదినే॥

138 సూ క్రి ముక్తా వళి లోకులు కలిసినప్పుడు క్షేమమా?” “శరీరమున కుశలమా?" అని పశ్నించుతూంటారు. కొని దినములతో బాటు ఆయుర్హా మము తలిగి పోతూండగా “నేను కుళలంగానే ఉన్నాను:' ఆవి యెల్లాగ చెప్పగలను ? ల్లో సుజీర్ణ మన్నం నువిచతణః సుతః | నుళానిళా శీ నృపతిః నుసేవితఈః | నుచింత్య చోక్తం సువిచార్యయత్క్భృతం ( సుదీర్జ కాలోపి న యాళకి వికియా౫ బాగుగా జీరమెన ఆహారము, వివేకియెన పుత్రుడు. సుశికితు లా నూ రొలైన శ్తీ, దొగుగా సేవించబడిన రాజు, ఆలోచించి చెప్పినమాట, విచారించి చేసిన పవి,_యివన్నీ ఎంతకొలం గడిచినా విషఫలముల నీయివు. శ్లో చాతణ్యం స్వజనే దయా వపరజనే శాఠ్యం సచా దుర్జనే | త్రి జ ఆధ (పీతి స్సాధుజనే నయో నృపజనే విద్వజ్ఞనే చార్జనం | శార్యం శ్మతుజనే తమా గురుజనే కాంతాజనే ధృష్టళా ! యేచ్చైవం పురుషాః కలాను కుళలాః "తేప్వేవ లోకస్థితిః! ఈనవారీియందు దాక్షీణ్యము, ఇతరులయందు దయ, చుర్దనుల యందు కాఠిన్యము, సాధుజనులయందు ప్రీతి, పాలకులపట్ల నీతి, పండి తుల ఎడల ముజుత్వము, శత్రువులపట్ల శౌర్యము, గురుజనులయందు ఓరిమి, న్త్రీలపట దిట్టతనము, యిట్టి ప్రవర్తన గలిగి, జీవితకళయందు లా ట్‌ అనో కుశలుఇన వారివల్లనే లోకమందు సుస్టితి కలుగుతూంది.

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 107 న్లోః జాద్యం ధియో వారతి నీించతి వాచి సత్యం | మానోన్నతిం దిళతి పొప మపాకరోతి ;

• చేతః [పసాదయతి దికు తనోతి కీర్తిం సత్సంగతిః కథయ కిం న కరోతి పుంసాం* సత్సహవానమువల్ల అనేక మంచిఫలితము లున్నాయి. దాని వలన బుద్దిజాడ్యము వదలిపోతుంది. సత్యమునే పలికిస్తుంది;. ఆత్మగౌర నమును నింపుతుంది; పాపప్ప టాలోచనలను దూరముగా కొడుకుంది; మనస్సును నిర్మల మొనరిస్తుంది; మంచిపేరును నలుచెసలా వ్యాపింప వేస్తుంది; మంచివారితో చెలిమివల్ల కలుగని మంచి ఏమున్నది ? శో జూడ్యం (హీ మతిగణ్యతే (వతరతే దంభః కుచౌా కై తవం। కూశే నిర్గ ఇంతా మునౌ విమతిళా దై న్యంపియా వొపిని। ఖం ము 'ేజస్వి న్నవలివ్రతా ముఖరళా నక్త ర్యళ క్తి? స్టెరే 1 తత్కోనామ గుణో భవే త్సుగుణినాం మయో దుర్జన్వై ర్నాంకితఃః॥ గుణవంతులయందున్న సుగుణములనుకూడ దుపుడు దోష ములుగనే మెంచుతాఢు. భిడియపడువానివి రోగియసీవి, వ్రశశీలిని దంభా చారపరుడనీ, శుచిశీలిని కపటియని, పర్మాకమవంతుని దయాహీనుడని, మౌనిని మతిపోయినవాడనీ, తేజోవంతుని ఆహంకారి యనీ, చక్కగా మాటాడగల వావివీ వాచాటు డనీ, "స్టైర్యముగల వానిని అళ కుడనీ,_ పూ. యీ రీతివి ప్రతివారియందు దోషములనే ఎంచుట లోకములో దుర్దను లకు పరిపాటి. 18

100 సూక్తిముక్తావళి శ్లో లోభ శ్చే డగుణేన కిం పిశునతా యద్యస్తి కిం పాత కః! నత్యంచే _త్తపసా చ కిం శుచిమనో యద్య స్త్రి తీనేన కిం ! సౌజన్యం యది కిం బలేన మహిమా యద్య స్తి కిం మండనైః; నద్యిద్యా యద కిం ధన్వై రపయళోయద్య స్త్రి కిం మృత్యునా! తోభమును మించిన చెడుగుణమును, కొండెములు చెప్పుట కం పాపమును, సత్యవతముకన్న తపస్సును, మంచి మనస్సుకంటె తీర్చపయోజనమును, సొజన్యమును మించిన బలమును, కీర్రిని మీరిన ఆలంకారములును, విద్యకంక హెచ్చైన ధనమును. అపకీ ర్తికంచె చావును లోకములో లేవు, ల్లో అపూజ్యూ య్య పూజ్వంతే । పూజ్యానాం చ వ్యత్మికమః శ్రీణి తత్ర భవిష్యంతి ధుక్ఫృత౦ం మరణం భయం ఎచ్చట అయోగ్యులు పూజించబడుతూన్నారో , పూజనీయులు ఆవమానము నొందుతున్నారో ఆచ్చట కరువు, మరణము, భయము, యీ మూడు (ప్రమాదములు తటస్థించుతాయి. ఛో॥ ధనికః శోతియో రాజా!'నదీవె ద్యస్తు పంచమః | ఉం ఓ... వాలి పంచయ॥థత న విద్యంతే (తత వాసంన కారయేత్‌ ॥ ధనికుడు, వేదవేత్తయగు బ్రాహ్మణుడు, రాజు, నడి, వైద్యుడు, యీ ఐదుగురు లేనిచోట నివసించ తగదు, శ్లో దోషఫీతే రనారంభః ! త ఆ్క్కాపురుషన్య లతణ9 కె రజీర్ణ భయా 1 ద్భాంతః |! భోజనం పరిహీయ తే॥ తప్పులు జరుగవచ్చుననే భయంతో ఏ పనీ అసలే ఆరంభించ కుండా ఉండడం కాపు౭షలక్షీణం, ఆజీర్టముచేయు నేమో యని యెవ్వ రైనా భయపడి భోజనమే మానుతున్నాడా ?

గృహస్తాశ్రమధర్మ్శ్మములు 1309 ళో యథా కందుకపాతేనో ! త్పత త్యార్యఃపతన్నపి ॥ తథా త్వ నార్యః పతతి |! మృత్చిండ పతనం యథా ఐంతిని నేలమీద పడ వేసినా మరల పైకి ఎగురుతుంది. అల్లాగే ధీరుడై నవాడు ఓటమి చెందినా మరల కార్యసాధనకు పూనుకొని సాధిస్తాడు, మట్టిముద్దవలె [క్రిందబడి అప్లే ఆణగారిపోవువాడు అన్గార్యుడే. ళ్లోః విపది ధ్లైర్య మధాభ్యుదయే తమా | నదసి వాకృటుళా యుధి విికమః ॥ యళసి చాభిరతి ర్వ ్ట్ట్‌సనం శ్రుత ॥ 1పకృతిసిద్ద మిదంహి మహాత్మ నాం ఆ 0 ఆసదలయందు ధైర్యము, సంపద లున్నపుడు లాలిమ, నభ లలో వాక్ళొతుర్యము. యుద్దములో పరాక్రమము. కీ ర్తి సంపాదించుటలో ఆస క్రి, విద్యలయందు వ్యసనము, ఎయీ గుణములు నుహోత్ములకు పకృళతిసహజములు. లః సంపత్సు మవాతాం చిత్తం । భవే దుత్పలకోమలం ( ఆపత్సు చ మవోశ్రై ల 1, శిలాసంఘాత కర్కళం॥ మహాత్ముల మనస్సు కలిమియందు పుష్పకోమలముగను, విపత్తులలో మహామహీధరోపమముగ విశ్చలముగను ఉండును. ల్లో; భవంతి నమా స్రరవః ఫలోద్గమెః ॥ నవాంబుభి ర్ఫూరి విలంవినో ఘనాః | అనుద్ధళా సృత్పురుషా సృమృద్ధిఖిః | స్వభావ వఏవ్వైష పరోపకారిణా౦॥

140 సూక్తిముక్తావళి పండ్లు పుష్కలముగా నున్న చెట్లు వంగి న్మమములయే వుంటాయి. సంపదలందు సత్పురుషులు విన్నములయియే వుంటారు గాని ఉద్దతులుగా వుండరు. పరారజీవనులకు న్య్మమళతయే స్వభావము గదా. ఛి న! శో॥ వరోపకారాయ ఫళలంతి వృతాః | ళం పరోపళారాయ వవాంతి నద్యః ॥ పరోవకారాయ చరంతి గావః |! పరోవకా రార్థ మిదం శరీరం! పరులకొరకయే చెట్లు పండ్ల నిస్తున్నాయిః నదులు ప్రవ వహిస్తున్నాయి; గోవులు పాల విష్తున్నాయి; ఈ శరీరనులు పరోపకొ రారమే గదా. ళా ఖో; కసుమస్థబక స్యేవ । ద్వే వృత్తీ తు మనస్వినః | అగ వామి, ఎ సర్వేషాం మూర్ధ్ని వాతి ప్పేత్‌ / విశీ ర్యే రథచా వనే॥ పొరుషవంతుడె న వావికి పుష్పగుచ్చమువలె అందరి తలలపె నండడమో, అడవిలో నేలరాలి నశించడమో,. యీ రెండే గతులు, ళల; మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూష పూర్హాః | (త్రిభువన ముపకార శేణిభిః వీణయంతః ॥ పరగుణపరమాణూన్‌ పర్వతీకృత్య నిత్యం । నిజహది వీకసంతః సంతి సంతః కియ_త్ర*॥ మనోవాక్కాయములు మూడూ పుణ్య భావ, వాక్‌, కర్మలతో గూడి, అమృశహృదయులే , నిరంతరమూ లోకోపకారుతె, పరులలో ఏ రవంత సుగుణమున్ననూ. దానివి కొండంతలుగా చేస్తూ ళోకను నానందాబ్ది నోలలాడించు సత్చురుషులు కొందరే ఉంటారు గదా.

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 141 ఖో (పారభ్యతే నఖలు విఘ్నభయేన నీచైః । ఉం నం. (పాగభ్య విఘ్ననివాతా విరమంతి మధ్యాః | వఘ్నె ర్ముహుర్ముకు రపి వాన్యమానాః 1 (పారజ్ధ ము_త్తమగుణా న పరిత్యజంతి॥ విమ్నభయంతో ఏ పనినీ ఆకంభించనివారు అధములు; కార్యము నారంభించిన్నీ మధ్యలో విఘ్నము వస్తే ఆపి వేసేవారు మధ్య ములు. ఆరంభించిన కార్యములు ఎన్ని విఘ్నములు వచ్చినా వదలిపెటక, ఖు పూరర్తిగావంచేవారు ఉ త్తములు, శ్లోః నిందంతు నీతినిపుణా యది వా స్తువంతు | లత్న్మీః సమౌవిళతు గచ్చతు వా యథేష్టం ॥ అదె ఖ్ట్‌వ వా మరణవున్తు యుగాంతనే వా। న్యాయాత్పథః (ప్రవిచలంతి పదం న ధీరాః॥ సీతినిపుణులె నవారు నిందించనీ, పొగడనీ, సంపదలు రానీ, పోనీ, మరణమే రానీ, మరేమి కొనీ, థీరులైన సత్పురుషులు న్యాయ హోర్షాన్నుంచి వె దొలగరు గదా. | శి కూల శ్లోః గుణవ దగుణవ చ్వా కుర్వతా కార్య మాదౌ । న! పరిణతి రవధార్శ్య్యా యత్నతః పండితేన | అతిరభసకృ తానాం కర్మణా మావివత్తేః | భవతి హ్యాదయదాహీ శల్యతుల్యో వీపాకః॥ బుద్దిమంతుడగువాడు ఏ వవినై నా వేయబూని నప్పుడు దావి నల్ల ఎట్టి ఫ%తాలు కలుగుతవో బాగుగా చాచి మరీ చేయాలి. ఆల్లా గాకుండా అనాలోచితంగా తొందరపడి ఏపనైనా చేస్తే ఆది మరణ పర్యంతము బాధించే మనళ్శ్ళల్యముగా పరిణమిస్తుంది,

142 సూ క్రిముక్తా వళి ల్లో (యాన్‌ న్వధర్మో విగుణః । పరధర్చ త్స వనుప్ఫి తాత్‌ 1 స్వభావనియతం కర్మ 1 కుర్వ న్నాప్నోత్‌ కిల్చిషం॥ ఈన స్వభావానికి తగిన పనితో ఏవో కొన్ని దౌసగు అండసీ వానినే తాను చేస్తూండాలి; మరొకరికి ఉచిశమైన పని, దానిలో కొన్ని మెలుగులే వుండనీ, దావిని నీవు చక్కగానే నెర వేర్చగలగనీ, ఆది నీవు జేయటకంటబెనీ స్వధర్మమునే చేయిము, స్వభావనియతంగానే కర్మలు చేయువానిని పాపము పొందదు. శో॥ సవాజం కర్ణ శాంళేయ | సదోషమపిన త్య దేత్‌ ॥ సర్వాగంభా హీ దోషేణ। ధూమే నాగ్ని రివావృతాః॥ భరతర్షభా | స్వభావసిద్ధమైన పనిలో కొన్నిదోషము లుండ వచ్చు గాని దాన్ని విడువకుము. ఎందువల్లనంటే సమ స్తకర్మల్లోనూ ఎంచితే దోషాలు వుండనే వున్నాయి:ః పిప్పు వున్నచోట పొగ వున్నట్లు కర్మ ఆంపేనే దోషము ఏదో ఒకటి ఉండే తీరింది. గాన మీనమేషా లెంచక సీ ధర్మావ్ని నీవు చేయము, న్య అత్యంతవిముఖే దైవే /| వ్యనే యత్నే చపౌకుషి । మనస్వినో దర్శిదన్య 1వనా దన్యత్‌ కుత స్పుఖం॥ సమ్తప్రయిత్నములూ, పురుషకారమూ వ్యర్దమైపోయి, దైవము (ప్రతికూలముగా వున్నపుడు అభిమానవంతుడె న సపేగవావికి అరణ్యవాసమందే సుఖము గాని మరొకచోట లేదు,

టో! వరం మౌనం కార్యం నచ వచన ముక్తం యదన్ఫతం ॥ వరం కైబ్యం వుంసాం నచ పరకళ( తాభిగమనం 1 వరం (పాణ త్యానో నచ పిళున వాశ్యే వ్వభిరుచిః | వరం భిజాళిత్వం నచ పరధ నాస్వాదననుఖం!! ఆదిద్దము చెప్పుటకం టె మౌనవత మవలంవించుట మంచిది, పరస్త్రీగనునాస కు డగుటక0'లె నపుంసకుడై వుండుపే మేలు, చాడీలు చెప్పుటలో అభిలాష గలిగివుండుటకం'టె మరణమే మేలు. పరధనము తిని బ్రితుకుటకంటె విచ్చమెత్తి జీవించుకు మంచిది. శ్లో వరం ళూన్యా శాలా నచ ఖలు వరో దుష్టవృషభ!ః | వరం వేశ్యా పత్నీ న పున రపినీతా కులవధూః | వరం వాసోఒరణ్యే న పున రవీవేశాధివ పురే । వరం (పాణ త్యాగో న పునరధమానా ముపగమః॥ పశుశాలలో పోట గొడ్డు ఉండడముకంకఇ అది శూన్యంగా వుండడమే మేలు ఆవినీతురాలైన కులస్త్రీకంపె వేళ్యడే నయము; ఆవివేకియెన రాజు నగరమం దుండుటకం శె అరణ్యవాస మే మేలు, ఆధములను 'సేవించుటకంటె చావే నయము, శ్లోః త్యజేత్‌ ముథార్తా మహిళాపి ప్యుతం | ఖాదేత్‌ ముథార్తా భుజగీ స్వమండం । బుభుతీశ! కిం న కరోతి పావం : తమోూూనరా నిమ్మరుా భవంతి! తుధా రయైన తల్లికూడా బిడ్డను వదలి వేస్తుంది, ఆకలిగొన్న ఆడుపాము తన ల్‌డ్లనే మింగేస్తుంది, ఆకలిగొన్నవా రే పాపమును

144 సూ కిముక్తావళి చేయరు? శుష్కించిపోయిన మనుష్యులలో కరుణకూడ యింకిపోతుంది గదా. శ్లో కాయః నన్నిహిళాపాయః ! సంపదః పద మాపచాం | నమాగమాః సాపగమౌాః । సర్వ ముత్బాదిభంగురం॥ శరీరమునకు ఆపాయము ఎస్పుతో ఒకప్పు డెట్లూ తిప్పదు. సంపదలూ ఎట్లో నళించేవే సంయోగములున్ను వియోగములో పర్యవ సించేవే. పుటునది ,పతీవీ గిటువటిదే. ట్‌ గ ల ౬ స్టో అనిత్యం యౌవనం రూవం । జీవితం (దవ్యఐంచయ। ॥ రా ఐళ్వర్యం (పియఫంవాసో । ముహ్యేత్త్మత న పండితః॥ యౌవనము, రూపము, జీవితము. సంపదలు, ఐశ్వర్యము. అన్నీ అనిత్యములే. గాన వీవి కొర ౨ తెలిసినవారు మోహమును చెందరు, న్లో యథా కాష్టంచ శావ్వంచ | సనమేయాశతాం మవహవోదభా। సమేత్య చ వ్య పేయాతాం 'తద్వ ద్యూతఫమాగమం॥ మహాసము[దమున ఒక కర మరొక కథరతో తారసిల్లుతూ. విడిపోళూన్నస్తే యీ లోకమున (ప్రాణులకు సంయోగవియోగములు కలుగుతూ ఉన్నాయి. శోః నసంయోగో హి వియోగఫ్య | సంఘూచయితి సంభవం | అనతి[క్రమణీయశ్య | జన్మ మృత్యో రిచాగమం॥ సంయోగమే వియోగముయొక్క సంభవమును సూచిస్తూంది. జన్మమే అనతి క్రమమైన మరణమును సూచిసూంది,

గృహస్టాశమధర్మములు 148 వాలీ ౨, న్లో దుఃఖితోపవి చశే ద్ద్య్టం యత కుశా మే రతః | నమం సర్వేషు భూతేషు | నలింగం ధర్మ కారణం ఏ ఆశ్రమములో నుండవీ, ఎన్ని కష్టములలో ఉండనీ, నర్వ ప్రాణులయందూ సమభావము నుంచి భర్మమార్గమున వడుచుకోవలెఫు, ఆశ్రమము, స్థితి జంతుభేదము,. యివేవిన్నీ ధర్మాచరణ విషయంలో భేదావికి కారణం కాకూడదు. శ్లో, జీవత్సు తాతపాచేషు । నూతనే చారసం[గహే | మారృఖి శ్చిత్యమానానాం | కేహి నో దివా గతాః! తండ్రిగారు జీవించియుండి, కొ త్త్‌గా వివాహిశతులమై భార్య అతో కలిసివుంటూ, తల్లులు మనల్ని గుజీంచి నిత్యమూ శర్ద వహి స్తూండగా ఏళ్చింతగా సుఖంగా విర్విచారంగా గడచిపోయిన ఆసుదిశ ములు మరల రావుగదా. న్లో; యాంతి న్యాయ పవృ త్తన్య ॥ తిర్యంచోపి నవోయళాం = అపంథానం తు గచ్చానం । సోదరోపి విముంచతి॥ న్యాయమార్గమున టోవువావికి పశుపక్యుదుబకూడ నహకారు లుగా నుంటాయి. అపమార్షంలో నడచువాళ్ణీ సోదరులుకూడా వదిలి వేస్తారు. శ్లోః యదా యచా హి సద్వ్భృ త్త: మాతిష్ట త్యనసూయకః | తథా త థేమం చాముం చ । లోకం (పాప్నో త్యనిందితః॥ సర్వజనులును ఆసూయసడకండాొ (బ్రాహ్మణుల మంచి ఆచా రముల వనుష్టించవచ్చుమ, అట్లు చేసినవారు విందార్డులు గారు; పైగా యిహపరసుఖముల నొందుదురు. 19

146 సూ క్షిముక్తావళి శ్లో। యత ప్యుతో గురోః పూజాం | దేవానాం చ తథా పితు! ళా

పత్నీ చ భర్తుః కురుతే | త్యశాఒలత్మీభయం కుతః॥

ఏ యింట పుత్రులు త్‌ లిదండ్రులను, గురువులను, దేవతలను పూజీస్తూంటారో, భార్య భర్తను పూజిస్తూంటుందో అక్కడ అలక్ష్మీ భయము అనగా దార్విద్యము ఉండదు, ల్లోః పం క్రిభేదే పృథళక్చాశే ॥ పాకభేదే తఫా౭ఒక్ళతే ॥

నిత్యం చ 'గేవాకలహే ! భవితా వసతి న్తవ॥

ఒకే పం క్తిలోనివారికి భేదంగా వడ్డించే చోట, వేరు వేరు పొయ్యిలు పెట్టి వండుకొనే తావునా, పలువురు ఒకే యింట పలురకొ లుగా వండుకొనే చోటా, అసలే వనండుకేవి యింటా, కుటుంది కలహో లతో నిండివున్న యింటా, పెద్దమ్మ కొపురం చేస్తుంది. చిన్నమ్మ అనగా లక్ష్మీదేవి ఆటువంటి ఇండ్లనుంచి తొలగిపోతుంది. వో అకర్ముశీలం చ మపహేళనంచ |

లోకద్విషం బహుమాయం నృళంసం | అచేళశకాలజ మనిష వేవమం |

లా లు ఏతాన్‌ గృహే న (వతివాసయేత॥

సోమరి, తిండిపోతు, లోకద్వేషి, మాయావి, క్రూరుడు, దేశకాలజ్ఞానరహితుడు, పాడు వేషముగలవాడు, _ వీరిని యెవరూ యింట్లో పెట్టుకోరాదు. ల్లో* పకన్య తణికా తృపప్లిః ! పకం (పాతై ర్విముచ్యతే ః

హో! సన వ న అ మాం న్య దౌ రాత్మ ఖొ ॥ (వత్యతమపి దృళ్యతే ॥

గృహస్టాశమధర్మములు 14? మాంసం తినువానికి కలుగు తృప్తి క్షణికం మాశతమే. ఒకరి క్షణికతృప్తికై మరొక (ప్రాణి చంపదిగుతూందిగదా. ఆహో £ మాంసాళ నమునం దెంత దౌరాత్మ్య మున్నదీ ప్రత్యక్షం గావడం లేదూ ? ళ్లోః విద్యా విచాదాయ ధనం మదాయ | శక్తిః పరేషాం ఖలు పీడనాయ । ఖలస్య సాధో ర్విపరీత మేతత్‌ | క్షానాయ చానాయ చ రమణాయ॥ అలుని విద్య వివాదములకున్ను, ధనము బొగరెక్కించుట కున్ను, బలము యితరులను బాధించుటకున్ను మాతమే పనికి వస్తుంది. సాధు స్వభావం గలవానికై తే విద్య జ్ఞానమునకును, ధనము యితరుల కిచ్చుటకును, బిలము బలహీనుల రక్షణకున్ను వివియోగిస్తుంది. ఇడే భేదము. లోః వేదళ్శాన్ర్ర పుఠాణేన । కాలో గచ్చతి ధీమళాం | వ్యసనేన చ మూన్థాణాం । నిదయా కలహేన చ! 'వేదళాస్త్ర పురాణప్రసంగములలోనే బుద్రిమంతులకు కాలము గడచిపోతుంది. మూర్చుల కాలమంళా దుర్వ్యుసనములలోను, పోట్లాట ల్లోను, విద్రలోను గడుస్తూంటుంది. వో గుణదోషా బుధో గృమ్హాన్‌ 1 ఇందు శ్వేడా వివేశ్వరః | శిరసా న్లాఘ్యతే పూర్వం ః వరం కంశే నియచ్చ్భ శిపుడు గరళమును కంఠమునం దుంచుకొవి, చంద్రకళమ శిరమున ధరించునట్లుగా పండతుడై నవాడు పరుల దోషములను లోపలే ఉంచుకొవి. గుణలేశములను శిరసావహిస్తాడు.

148 సూ క్తి ముక్తా వళి ల్లో పుణ్యస్య ఫల మిచ్శంతి పుణ్యం నేచృంతి మానవాః । న పావఫల మిచృంతి ॥। పాపం కుర్వంతి యత్నతఃః। మానవులు పుణ్యమును చేయ ముత్సహించరు గావి పుణ్యము చేయటవల్ల కలుగు ఫలం కావాలని మాత్రం ఉదిలాటపడిపోతూంటారు. పాపము చేయడానికి నిరంతరం యత్నిస్తూంటారే గాని పాపఫలం తమకు కలుగకూడదని కోరుకుంటూంటారు, ఎంత విపరీతము । న్లో, గతే లోకో నకర్తవ్యో । భవిష్యం నైవ చింతయేత్‌ | వ_రృమానేషు కార్యేషు । వర్తంతే హి విచమణాః॥ గడచిపోయిన దానినిగూర్చి ఊరికే ఆలోచించ కూడదు. బరుగటోవు దానినిగూర్చిన్నీ ఆశాసౌధములు కట్టుతూ కూ ర్నోకూడదు. వర్తమానంలో నివసిస్తూ, అప్పుడు చేయవలసిన క ర్తవ్యములనే విచ &త&ణజానం గలవారు ఆచరిస్తూంటారు, ఖో జ న్మాంతరకృతం పాపం | వ్యాధిరూ పేణ బాధతే తచ్చాంతి రౌషర్హైః చానైః |; జపహోమనురార్భనై ః॥ జన్మాంతరములలో చేసినపాపములే యీ జన్మమున రోగాల రూపంలో ప్రత్యక్షమై ప్రాణుల్ని బొధిసాయి. వాటికి ఉపశాంతి బొషథ ములచేతా, దానములచేతా, జపహోమములచేతా, దేవతలను పూజించుట చేశా చేయనగును, తక్షణ కారణాలు కూడా కార్యములే అనిన్నీ, పరం పరయా విగూఢంగా కారణం లోలోపల దాగివుండి తేలియరనీదె వుంటుం దవిన్నీ అందుచే జన్మాంతరపాపఫలమే రోగ మనిన్నీ చెప్పడం జరిగిం దన్న మాట, టో నసా ఛార్యేతి వక్తవ్యా ! యస్యాం భర్తా న తుష్యతి | తుప్వే భర్తరి నారీశాం | నంతుష్టాః సర్యదేవళాః!

గృపాస్థాశ్రమధర్మములు కేశకి భర్తను సంతోషపెట్టని స్త్రీని భార్య యని చెస్పదగదు, భర్త సంతుషుడెతే సర్వదేవతలును తుషు లగుదురు, | చకా స! ళోః కృతకృత్యన్య భృత్యప్య 1 కృతం నైవ (వణాశయేత్‌ ॥ ఫలేన మనసా వాచా | దృష్ట్యా వైనం [వహార్ష యేత్‌॥ లు చ్లా తో =. "సీవకులు చేసిన సేవలను మరచిపోకుము. ఆందుకతగ్గ ప్రతి ఫఅమును, బహుమతులను వారికి యిమ్ము, లేదా మంచి మాటలతోను, మంచి చూపులతోను వారికి సంతోషమును కలిగించుము. ల్లో యాతామా(త | పసిద్ధ్యర్థం ॥ నై పర్యూరలి రగర్జితై* ॥ అక్లే శీన శరీరస్య 1 కుర్వీత ధనసంచయం॥ శరీరమునకు ఆయాసము కలుగనీయకనే, ఆనిందితకొర్య ములచేతనే నీ జీనయాతను గడుపుటకు ధన మార్టించుము. లః అవ త్తీర్వా ఫధిళో కార్తాన్‌ | అనువ శ్తేత శ క్తితః! అత్మవత్‌ నతతం పశ్యేత్‌ ॥। అపి కీటపిపీలికం॥ వృతి లేనివారు, రోగగ్రస్తులు, శోకపీడతులు ఐనవారివి యథాశక్తి "సేవిస్తూ, సర్వజీవులను నీవలెనే చూచుటకు సాధన గావించుము. శ్లో పూర్వం వయసి తత్కుర్యాత్‌ | యేన వృద్దః సుఖం వసేత్‌ యావజ్జీవే చ తత్కుర్యాత్‌ ॥ యేనాఒమ్ముత సుఖంవసేత్‌! నృద్ధాస్యమున సుఖంగా ఉండేందుకు ఆనసరమైన పనులన్నీ పూర్వవయస్సునందే చేయము. పరలోక సుఖమున కవసరమైన కార్య ములను యీ జన్మములోనే చేస్తావుండుము.

$58 సూక్తిముక్తావళి భోః స్వీయం యశః పౌరుషంచ !గు వ్రయే కథితం చయతశ్‌। కృతం యదుపకారాయ ! ధర్మజ్లో న వకాళ యేత్‌॥ గుణవంతుదై నవాడు తన గొప్పను, కిని తానే చెప్పుకొన కూడదు, తప్‌వద్ద దాచిన రహస్యములను బైటపెట్టరాదు. ఇతరులకు ఏదైన మేలు చేసినచో దావినిగూర్చి డంబముగ సలుకకూడిదు. ల్లో॥ జానీయాఠ్‌ (ేషణే భృ త్యాన్‌ : బాంధ వాన్‌ వ్యసనాగ మే! మితం చాపది శకాలేచ। భార్యాం చ విభవచయే! ఆజ్ఞానిన్వహణముచ సే వకులయొక్క, కష్టములు వచ్చి నప్పుడు దింధువులయొక్క_, ఆపత్సమయములలో మిత్రలయొక్క-, సంప దలు పోయినస్పుడు భార్యయొక్క విశ్వాసమును తెలుసుకోవలిను. లో శక్తః పరజనే చాళా । స్వజనే దుఃఖజీవిని 1 మధ్వాపాతో విషాస్వాదః ! స ధర్మ(పతిరూపకః॥ తల్లిదండ్రులు, భార్యాపుత్రులు మొదలై నవారివి దుఃఖ పెట్తి తన సంపదలను వారికై వెచ్చించక, దంభమునకె యితరులకు దానా దులుచేయుట పెకి ధర్మముగ కవపడునే గాని నిజమున కది ఆధర్మమే. ఇది తేనె పొదిగిన విషమువంటిది, భోః సతాం ధనం సాధుభి లేవ భుజ్యతే ॥ దుళాత్మభి ర్దుళ్ళరి తాత్మ నాం ధనం ! శుకాదయ శ్చూతఫలాని భుంజతే ॥ -భవంతి నించాః ఖలు కాకభోబజనా!॥ మంచివారి సంపదలు మంచివారికే అనుభవానికి వసాయి. దురాత్ముల: ధనములు దుస్టచరి శ్రులకే వినియోగపడతాయి. మామిడిపండ్లు

హసాశమధర్మ్నము 151 గృ హ ఫ్‌ న ధ గ్‌ లు చిలుకలు ఆరగిస్తాయి, వేపపండ్లు కొకులకే భుక్తం అవుతాయి, ఇది లోకంలో జరుగుతూన్నదే గదా, శో ధ ర్చేణార్థ సృమావోర్యో | ధర్ములబ్బం [తిథా ధనం | కర్తవ్యం ధర్భుపరమం ! మానవేన పయత్నతః ॥' ఏకేనాంశేన ధర్యార్గౌ | కర్తవ్యా భూతి మిచ్చతో , ఏశేనాంశేన కామార్థం | ఏక మంళం వివర్ధయేత్‌ ॥ ధర్మమార్శమున థన ము సంపొదించవలెను. దానివి మూడు భాగములు చేసి, ఒక పాలు ధర్మార్ధసంపాదనమునకును, రెండన పాలు కామపురుషార్థమునకును చ్యయ మొనర్భవలెను. మూడో పాలు భద పరచి, వృద్రి చేసికొనవలెను. య న్లో! కచ్చి చాయస్య చాచ్టేన ॥ చతుర్భాగేన వా పునః |! పాదభారై (స్రీఖి ర్వాపి | వ్యయ నృంళోధ్యతే తవ పాలును, సామాన్యపు రోజులలో సగమును, దుర్చిక్షముగానున్న యేడాది మూడు పాళ్లును ద౭క్షక మములండు వ్యయము చేయవచ్చును, మిగిలిన దావివి కూడబెట్టి దాచివుంచవలె నవి నవారదవచనము. లోః అలద్ది స్సహ ద్ధ్‌ర్నేణ | లబ్ధం యత్నేన పాలయేత్‌ | శ జి పాలితం వర్ధయే న్నీళ్యా । వృద్ధం పాతేషు నిడి వేత! తవకు కావలసిన దానివి ధర్మమార్గ్షము ప్ర దింపయత్మిచృర్భ్క వలెను. పంహాదించిన దానినీ రయత్నపూం జు గ్లరే భం ముకొవవలెమా- ర య ళ్‌ మరక్షతధనసంపదలను నీతిదారా వృదిచేజ్టీగోవలేను. ॥ పరా లం (న్న అ*..గ?నిన శ్‌ / ఇ న్‌ జ ప్ర న జక ఆ

152 సూక్తిముక్తావళి

ధనాదులను సత్చా(తులకు, యోగ్యులకు నమర్చించుకోవలెను. ధర్మార్డ

కామములనే పురుషార్థములే సత్సాత్ర లనిన్నీ చెప్పవచ్చును... _

న్లో సంగః సర్వాత్మ వా త్యాజ్యః | సచే _త్యక్సుం న శక్యతే ॥ స సద్భిః సవా క_ర్షవ్యం ! సతాం సంగో హి భేషజం॥

సర్వాత్మనా సంగముమ విడిచి పెట్టడము మంచిది. దానిని పూర్తిగా వదలుకోవడం సాధ్యం గావిచో కేవలం సత్చురుషులతోనే 'స్నేహమున మెలగవలెను. సత్సాంగత్య మే సర్వరోగములకు కొ షధము. ల అచ అన్నీ

న్లో యత్కర్మ కుర్వతో ఒస్య స్యాత్‌ | పరితొ షోంతరాత్మనః ॥ త (త్పయత్నేన కుర్వీత ! విపరీతం తు వర్జయేత్‌

ఏ పని చేసిన నీ ఆంతరాత్మకు సంతోషము, తృప్తి కలు గునో ఆ వవినే గావించుము. తద్విపరీతకృత్యములు చేయవలదు, శ్లో! యత్కల్యాణ మభిధ్యాయేత్‌ 1

త(తాళత్మానం నియోజయేత్‌ ! న పాపే (పతిపాపః స్యాత్‌ | సాధు శేవ సదా భవేత్‌॥

ఏ పను లొనర్చిన మంగళకర మని యెంచెదవో అట్టివానినే చేస్తూండుము, అపకారికి ప్రత్యపకార మొనర్పకుము, ఎల్లప్పుడూ సాధు చింళకుడవుగానే ఉండుము. శ్లో! సత్యం మృదు [వియం థీరో । వాక్యం హితకరం వదేత్‌ !

అతసత్కర్ల న్తథా నించాం । పశేషపాం పరివర్జ యేత్‌ మృదువ్రగా ప్రియముగా, ధైర్యముగా. పొతకరముగా, నత్వమునే ప ళ్‌ ప ్యమునే. పలుకుట నభ్యప్లించుము. ఆత్మోత్కర్షమును, పరవిందను విసర్జించుము.

హసా;శమధర్మము 158 గృహస్థాశ్రమధర్మములు ఖో విచ్యాధన యళో ధర్మాన్‌ 1 యతమాన ఉపారయేత్‌ | న్‌. జ వ్యసనం చాఒనతాం సంగం ! మిథ్యా (దోహాం పరిత్య జేత్‌ ॥ సర్వయత్నములచేతను, విద్య, ధనము, క్రీ ర్తి. ధర్మము. వీని నార్జించు. ప్రయత్నపూర్వకమఃగా వ్యననములను, దుష్తులతో చెలి మివి, దుస్తులతో తగువులను, ద్రోహకృత్యములమ వదలిపెట్టుము. శోః దతః (శ్రియ మధిగచ్చతి పథ్యాశీ కల్యళాం సుఖ మరోగి। ఉద్యోగీ విద్యాంతం ధిర్భార్థయ శాంసి చ వినీతఃః శతెలివిగలవాడు లోకమున శుభమునే పొందుతాడు! పథ్యమైన ఆహారం తీసికొనేవాడు నిరోగియై సుఖంగా వుంటాడు; యత్నశీలుడు విద్యను సాధిస్తాడు; వినయశీలుడు ధర్మార్జములను కీర్హి ని సంపాదిస్తాడు. వో కమా వశీకృతి రోశే ! తమయాకింన సిద్ధ్యతే । న్‌ లు ఛి ఇాంతిఖడ్లః కళే యస్య | కిం కరిష్యతి దుర్జనః! కమవలన లోకమంకా వళమౌొతుంది. దీనివలన సాధ్యం కాని దేదిన్నీ లోకంలో లేదు, ఎవవి చేతిలో కాంతి అనే ఖడ్గం ఉందో వానిని దుర్జను డేమి చెనకగలడు ? లః కుదేశం చ కుమ్మితం చ ! దూరతః పరివర్ష యేత్‌ [ కుభార్య్యాంచ కుభోజ్యం చ ! దూరతః పరివర్డ యేత్‌ ॥ ఇెడ్డదేశమును. దుష్టమిత్రువి, కుబంధువులను, ' చెడ్డభార్యను, పొడులోజనమును దూరనుగా విడువవలెను. శ్లోః శావ్యకా(్రు వినోదేన ! కాలో గచ్చృతి ధీమళాం ! వ్యస నేన చ మూర్థాణాం ! న్మిదయా కలపాన చాః 20

154 సూక్తిముక్తావళి బుద్ధిమంతులు కావ్యశాస్త వినోదములతో కాలమును గడుష్ప తారు, మూర్చలు వ్యసములతోనో. కలహములతోనో, నిద్రతోనో కాల మును వ్యర్హము చేస్తారు. థి వాటి శ్లోః నాఒపృష్టః కస్యచి [ద్బూయాత్‌ । న చాఒన్యాయేన వృచ్ళతః ! జానన్నవి చ మేథావీ! జడవ ల్లోక ఆచ రేత్‌॥ ఆడుగవిదే ఎవరికీ దేవివీ చెప్పరాదు; అన్యాయముగా ప్రళ్నించి ననూ జవాబు చెప్పకూడదు. బుద్ధినుంతుడై నవాడు తెలిసియన్ననూ తెలియనిఫానినలె లోకంలో ప్రవర్తించాలి, శ్లోః రోగీ చిరపచాసీ పరాన్నభోజీ పరావసధశాయీ । య్జీవతి తన్మురణం ; యన్మరణం తస్య విశామః॥ రోగి, చిరప్రవాపి, పరాన్నభుక్కు, పరులయింట నివపించే వాడు. _ వీరికి బతుకే మరణతుల్యము; మరణమే వీరికి విశ్రాంతి అవ్వుతుంది, న్లో లోభేన బుద్ధి శ్చలతి |! లోభో జనయతే తృమం | తృషార్లో దుఃఖ మాప్నోతి | పర కేవా చ మానవః" లోభమువల్ల మనస్సు చంచలమై వుంటుంది; లోభమువల్ల ఆల 2లశేగును, ఆళలవల్ల యిహపరములు రెండింటనూ దుఃఅమునే మానవుడు పొందుతున్నాడు,

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 155 శ్లోః మత్తః [వమత్త ళ్చోన్మ తః 1 (ాంతః (కోధీ బుభుడితఈః లుబో ఖీరుః త్వరాయుకక్షః | శాముకళ్చన ధర్మవిత్‌ ॥ మళ్తుడు, (ప్రమత్తుడు, ఉన్మత్తుడు, ఆలసిపోయి వున్నవాడు, కోపంతో ఉన్నవాడు, అకలిగొన్నవాడు, లోఖి, పిరికివాడు, ఏదో తొంద రలో మన్నవాడు, కాముకుడు, _ పీరు ధర్మమును తెలుసుకో లేరు. శోః యదన్యేషాం హితంన స్యాత్‌ ॥ అత్భునః కర్మ పౌరుషం! అష వేత చాపవన!న తత్కుర్యాత్‌ కథం చ న॥ మనం చేసే యే పవివల్ల లోకులకు యెట్టి హితమున్నూ కలుగదో, చేసినందులకై మన మెల్లపుడును లజ్జించవలసివుంటుందో, అటి కార్యమును ఎన్నడూ చేయకూడదు. ల్‌ ళ్లోః న మిఖ్యాభాషణం కుర్యాత్‌ నచ శాఠ్యం నమాచశేత్‌ | 'డేవతాతిథిపూజానసు | గృవాస్టో నిరతో భవేత్‌ గృహస్తు డెన్నడును అసత్యము పళలుకరాదు. కపటముగా ప్రవర్తించరాదు. దేవతాపూజనము, అతిథి సేవ చేస్తూ ఉండవలెను. శ్లో అతివాదాం స్తితిమేత | నాఒవనమన్యేత కంచన! నృచెమం దేవా మాశిత్య' వైరలి కుర్వీత కేనచిత్‌ ఆతి పసంగములను విడువుము, ఒకరి నవమానింపక. ఎవ రిపీ ద్వేషించకు, ఈ దేహమును పురస్కరించుకొని ఎవవితో గ శ్వమును బెట్టుకొనవలదు. చ్క | శ్లో! రాజ చేశ కుల జ్డాతి | స్వధర్మాన్‌ స శకోఒపి లౌకిళకాచారం ! మనసాజఒపి న

18 మూ క్రిముక్తావళి ఈన రాజును, దేశమును, కులమును, బింధువులను, ధర్మ మును ఎన్నడూ దూషించకూడదు, నీకు శక్తి వున్నప్పటికిన్నీ సీ సనంఘముయొక్క ఆచారవ్యవహోరాది మర్యాదలను మనపా ఐనా ఉల్ల౦ ఘంచ వదు. సాధారణ ధర్మ మిది. చి శో స్వజన్తై ర్న విరుద్దేత । న స్పన్రేత బలీయసా : గ! కం ఇ (అ న కుర్యాత్‌ (స్తీ బాలవృద్ద ॥ మూశ్చేషు చ విచాదనం॥ దింధుమిశ్రాది స్వజనములతో విరోధము సెట్లుకొనవద్దు, దిం వంతులతో స్పర్ద పెటుకోవద్దు. స్త్రీబాలవృద్దులతో, మూర్దులతో తగవు ఛి లు నవ! భి ఖు తొడకు, శ్లోః జాయావత్యోళ్ళ వితోళ్చశ్యభ్యాతోళ్చ స్వామిళ్ళత్య యోః। భగిన్యో ర్హితయో "క్ళేదం 1న కుర్యా ద్గురుశిమ్య యోః॥ 0. భార్యారర్నలకు, తల్లిదండ్రులకు, సోదరులకు, యజమానీ 'పేవకలప, అప్పచెల్లెండ్రకు, మిత్రులకు, గురుశిష్యులకు మధ్య భేదము లగు తగవులను (కేరేసించకూడదు. ళోః (గీమష్మనూర్యాంళుసంత వ్ర। ముద్వేజన మన్మాశయం | మరుసల మివోద(గం ॥ త్యజే దురనసంగతిమ్‌! | ౧జి గీష్మాశపసంత ప్త్రమై కాలిపోతూ, చెట్టుచేమణ లేక శాప షై త్తించుతూంతే ఎడారివివలెనే దుర్షమలతోడి పొందును వదలి వేయుము* లః దినాంధ పంగు బథిరాః | నోవహా స్యాః కచాచన।ః

గృహస్టాశ్రమధర్మనులు [7 నాఒకాల్యే తు మతిం కుర్యాత్‌ ॥ (చాక్క్సుకార్యం' (పసాధయేశత్‌* దీనులు, గుడ్డివాళ్లు, కుంటివాళ్లు, చెవిటివాళ్లు,= వీరివి ఎన్నడూ వేభాకోళము చేయకు: ఆకృత్యములలో బుద్ధిని (ప్రవేశించనీయకు; మంచి పనులు వెంటనే చేయుటకు యత్నించు, లోః నంతోవం పరమాస్థాయ | నుఖార్జీ నంయతో భవేత్‌ | నంతోషమూలం హి సుఖం । దుఃఖమూలం విపర్యయః॥ సుఖమును కోరువాడు వంతో షమును బొందుతూకూడ కోరిక లను పరిమితిలో నుంచుకోవాలి; సంతుస్టియే సుఖమునకు మూల మనీ? ఆసంతుసష్టియే దుఃఖ మూళలననీ చెప్పినది పరమసత్యము గదా. న్లో అలాఖభేన విషాదీ స్యాత్‌ | లాభేచైవన వార్ష యేత్‌ | (పాణయ్యాతికమా[ఈ స్యాత్‌ ' మాతాస్పర్శా ద్వినిగ్గతః లభించని వాటికై విచారించక, లభించిన వానివి చూచుకొని పొంగిపోక, లాభాలాభములు, సుఖదుఃఖములు కూడ సాకీగా వుండి అనులళవిస్తూ, సాంసారికవిషయాలతో తగుల్కొానకుండా జీవింపుము. ళోః వాఒ(పాష్య మభివాంఛంతి ! నష్టం వేచ్చంతి శోచితుం 1 ఆపత్స్వ్వపిని మువ్యాంతి నరాః పండితబుద్ధయః॥ ఆలభ్యమైనవానిని వాంఛించరు: నన్నములనుగూర్చి శోకించరు. ఆపదలు వచ్చినపుడున్నూ విమూఢులు గారు; ఇట్టి మహనసీయులే పండితులు.

158 సూక్తిముక్తావళి థో॥ మనసావంన క ర్హవ్యం ! ఆవదం (పాష్య మానవః ! గం. న్‌. ల! క్ట నమబుద్ధిః (వనన్నాళ్ళా | నుఖదుః ఖే సమో భవేర్‌॥ ఛి ఆపదలు వచ్చినపుడు మానవుడు కలతచెందక, (ప్రసన్న చితుడె, సమదుద్ధి గలిగి, సుఖదుఃఖములయుందు సాక్షిమా్రుడుగా మండుపే కర్తవ్యము. న్లో సుఖస్యానంతరం దుఃఖం దుఃఖస్యాన _న్హరం సుఖం | ముఖం దు+ఖం మనుష్యాణాం | చ[కవ త్పరివ_ర్త తే! సుఖము తరువాత దుఃఖము, తరువాత సుఖము, ౨ ఈ రీళిగా చక్రము తిరిగివచ్చునట్లుగా సుఖదుఃఖములు మానవులకు తటస్టించుచునే వుంటాయి, శ్లో॥ః మాతృవ త్పరచారాంశ్చ 1 పర్మద వ్యాణి లోస్టవత్‌ ? ర్‌! ణా ప్రై ఆత్మవత్సర్వభూతాని 1 యః పళ్యతి స వండిత:4 పరశ్త్రీలను తల్లులవలెను, పరులద్రవ్యమును చిల్లపెంకున లేను సర్వప్రాణులను తనవలెను చూచువాడే పండితుడు. లోః ఆావద్భృయాద్ధి 'భేత్యవం । యావదృ్యయ మనాగత౦ | ఆగతం తు భయం వీక్ష్య । పవా_ర్తవ్య మఖితవత్‌ మీద పగనంతవరకే ఆపద లంపే భయపడవలెను. కొని ఒక పారి అవి మీద పడినంతనే నిర్భీకు శె గు ప్రతిక్రియ చేయవలెను. ల్లో సుఖ మావతిశం "సేవ్యం | దుఃఖ మొపలిత౦ం తథా | చక్రవ త్చరివర్తం తే 1 దుఃఖాని చ సుఖాని చః

గృహస్టాశ్రమధర్మములు 1509 ఆప్రయత్నముగా సంభవించు సులదుఃఖములను సమభావ ముతోనే ప్వీకరించుతూండాలి, సుఖదుఃఖనులు చక్ర నేమ్మిక్రమమున కళలుగునవే గదా. లోః నక్తందినాని మే యాంతి! కథంభూతస్య సర్మపతి | దుఃఖభాక్‌ న భచే దేవం! నిత్యం సన్నిహితస్మృృతిః * నా దినములు ఎట్లో ఒకశీతిగ బాగుగనే వనడచిపోతున్నవని సంతృ ప్తిచెంది ఉండువాడు ఎన్నటికిని దుఃఖభాజనుడు గాడు. న్లో (బవ్మానిషఘో గృవాస్థః స్యాత్‌ ॥ (బవ్యాక్షానవరాయణః ॥ యద్యత్కర్శ (ప్రకుర్వంతి ।; తదృహ్మణి సమర్ప యేత్‌ 1 గృహస్గు (బ్రహ్మజ్ఞాన పరాయణుడై, బ్రిహ్మానిష్లుడె, ఈశ్వ రార్పణబద్ధితో నే నర్వకర్మలను చేస్తూ వుండవలెను. టోేజ ధర్మో పార్టిత బజీవిశానాం న! జ శ్రమ జ్జానేషు నదా రళానాం టి తేరదియాణా మతిథిపియాణాం ! గృహేషు మోతి పురుషో త్తమానాం* ధగరృమారమున జీపయా[త సాగించునటిపవ్సీ, జానము = త్ర ళం 6 ట్‌ ట్‌ ప్త శాస్త్రములు వీటిలో విరంతరకృషి సలు పుచుండునట్టిన్నీ, జితేంద్రియు లై వట్టిన్నీ, అతిథి సేవాతత్సరులై నట్టిన్నీ, ఉత్తమపురుషులకు గృహస్థా శ్రమమందుండగనే మోక్షము లభిస్తుంది. ళ్‌ోః సత్యం చ ధర్భం చ పఠర్శాకమం చ! భూతానుక౦ంపొాం (వియ వాదిళాంచ ॥

[600 సూ ! ము క్తా వళి ద్విజాతిదే వాతిథిపూజనం చ | వంథాన మాహుః (తిదివస్య సంతః॥ సత్యము, దర్మ్శ్మము. పర్శాకమము, దయ, [పియవాక్కులు, దేవతాతిథిబ్రాహ్మణపూబనము, - ఇవన్నీ స్వర్గమునకు పోపానము లవి వళ్చురుషు లంటారు, శో! సంతుషా పితళా యస్మిన్‌ ! అనురక్తా సువ్చొద్గణాః | ళు 6౬ వాక ణి గాయంతి యద్యళో లోకా! । తేన లోక[తయం జితం॥ ఎవవియందు తలిదండ్రులు నంతుములో, మిత్రులు ,ఆను మ! ళక్తులో, యెవని కీ రిని లోకులు గానముచేతురో, వానిచే మూడులోకొ ణఅన్నూ జయించబడిన వే. థోః॥ కులీనె । నవా సంవర్కం ! పండిత సృవా మిితతాం | గ. మ్‌జాఐ నూ. ॥ జ్ఞాతిభిశ్చు సమం మేల౦ం | కుర్వాణోన వినళ్యతిః సత్కులీనులతో వివాహాది సంజంధములు పెటుకునేవారు, పండి రు ళతులతో సహవాసం గావించేవారు, క్టారులతో ఐకమత్యత గలిగివుండు వారు ఎన్నడున్నూ ఆపదల పాలుగారు, శ్లోః పకః స్వాదు న భుంజీత ! పక శ్చార్థాన్న చింతయేత్‌ | ఏకో న గళ్ళే దధ్యానం! నైకః సుప్తేషు జాగ్భయాత్‌ మధురవదార్హములను తా నొక్కుడే తినరాదు; ముఖ్యవిషయ ములలో ఒక్కడే నిశ్చయము చేయరాదు; తోడులేక ఒంటరిగా మార మున పోరొదు;: అందరూ విదిస్తూండగా తా నొక్క_డే మేల్కొలీ ఉండరాదు,

గృహస్తాశ్రమధర్మములు [1601 శఛో॥ అనారంభం మను ప్యాణాం ॥ (వథమం బుదిలతణం | అం 0 ఆరంభ స్యాంతగమనం ॥ ద్వితీయం బుద్ధిలతణం" మనుష్యులలో థీ పనిని ఆరంభించకుండుట మొదటి బుద్ది లక్షణము, ఆరంభించాక ఆ పనిని చివరివరకు కొనసాగించుట శించో ' బుదిలకణము. ఖు ట్లో॥ మవోత్మగురుదేవానాం ! అ్మకుపాతః ఉతా యది | 'చేశభంగోే మవాద్దుఃఖం । వరణం చభచవే ద్ధు)వం॥ మహాత్ములు, గురువులు, దేవతాత్ములు,.యిట్టివారికి దుఃఖము కలిగి. వారి కన్నీరు గనుక భూమిపై బడినచో దేశనాశనము, మహి దుఃఖము, కఠఖువులు, సొంఘాతిక మరణములు తస్పక తటస్థించును, న్లో పారుష్టనునృతం చైవ ॥ ఎవెశకున్యం చ్రాపి సర్వళః 1 అసంబద్ధ్యపలాపం చ! వాబ్బయం స్యా చృతుర్విధం1 పరుషవచనములు, అసత్యములు, చొడీలు, అసంబద్ధ(ప్రలాప ములు; _- ఈ నాలుగున్నూ వాగ్రూపమైన పావములు. లః అసాశే ఖలు సంసాశే , సార మేతచ్చతుషస్టయం 1 కాళ్యాం వాసః నతాం సంగో | గంగాంభః శంభుసేవనం॥ పారములేని యీ సంసారమున సారభూతమెనవి నాలుగే వున్నాయి । అని యేవన కాళీనివాసము, సత్చురుషుల "స్నేహము, గంగా స్నానము, ఈశ్వర సేవ. ల్లో అభి చాదనశీలస్య ॥ నిత్యం వృద్దోపసేవినః | చళ్వారి పరివర్షంతే ! ఆయుర్విద్యా యళోబలం 21 | అ

182 నూ క్రిముక్తావళి ఎల్లపుడూ జ్ఞానవృద్ధు లగువారికి నమస్కరిస్తూ, వారికి "సేవ గావిస్తూ ఉండేవారికి ఆయుష్షు. విద్య, కీర్తి బలము , = యీ నాలుగు వృద్దిచెందుతవి. ॥ గ్‌! శ్లోః తత్రమిత న వన్తవ్యం। యత నాస్తి చతుష్టయం | బుణదాతా చ వై ద్యశ్చ 1 శో[తియః సుజలా నదీ॥ అప్పిచ్చువాడు, వైద్యుడు 'వేదవే త్తయైన . బ్రాహ్మణుడు, ఎప్పుడూ ప్రవహించే వది. _. యీ నాలుగు బేని తావున వివసించతగదు, క్లోః తృణాని భూమి రుదకం | చాక్చతుక్జీ చ సూన్ఫతా వళాన్యపి నతాం నేహ; నోచ్చిద్యంతే కచా చన॥ యింట విశ్రమించ్చు చోటు, పడక, దాహతీర్జము, ప్రియవాక్కులు, _ యువి యెన్నడునూ కొణవడరాదు. భోజ విద్యా ముపారయేత్‌ బాల్యే | ధనం చారాంళశ్చ యౌొవనే | మ. జి పౌథే ధర్మ్మ్యాని కర్మాణి | చతునే (వవకే తృుథీః॥ బాల్యమున విద్యల నభ్యసించాలి. యౌవనమునందు వివాహ మాడి ధన మార్చించి కుటుంబపోషణ చేయాలి, పండితు డై | కలే వయస్సులో ధర్మకర్మల నాచరించుచు, వార్లక్యములో సన్వసించవలెను ఈ థ్‌ ట్ట నో, చానం (పియచవాక్సహితం జాన | క. (క మగర్వం తమాన్వితం శార్యం ॥ వ్‌త్తంచ త్యాగనియు కం (| దుర్లభ మేతచ్చతు రృ్మదమ్‌॥

గృహసా ర్ట స్థా శ్‌ మర ర్మ ములు 188 వ్రీయవచనములతోడి దానమున్నూ, గర్వములేని విద్య యున్న్నూ, కీమగలిగిన శౌర్యమున్ను, త్యాగముతో గూడిన ధనమున్ను యా నాణగున్ను ఎక్కడో అరుదుగా వుంటాయి, శ్లోః చాత్ళత్వం [పియనక్షృత్వం ! ధీరత్వ ముచితజ ా | అభ్యాసేన న లభ్యంతే । చళ్వార స్సవాజా గుణాః॥ న దానగుణము, మంచిమాటలాడు స్వభావము, ధీరత్వము, ఉచితానుచితజానము, _ యీ నాలుగున్ను పుటుకతో వచ్చేవే గాని నేర్చు వ్‌ వ! కుంటే వచ్చేవిగావు. న్లో లోకయా[ తా భయం లజ్టా 1 చాతీణ్యం ధర్మశీలతా ॥ పంచ యస్మి న్న విద్యంతే 1న కుర్యా త్తే సంగతిం! లోకజ్జానము, పాపథీతి, లజ్జ, దాడీణ్యము, థర్మశీలత, బి శ్లోః న,నర్మయుక్తం వచనం హినస్తి ! న షు రాజన్‌ న వివావాకాలే | (పాణాత్యయే సర్వదసహాపవో గే ॥ వంచానృ ళా న్యాహు రపొతళానీ*% బాధ కలిగింపవి హాస్యమునందును, శ్రీల సందర్భమున, వివాహవిషయమున, (ప్రాణాపాయసమయమున, సర్వస్వము పోయేటపు డున్ను, = ఈ ఐదు సందర్భాలలోనూ అన్ఫత మాడుటవల్ల పాపమును పొందరు,

క! సూ న్‌! ము క్తా వళి ల్‌ో! వజేవ తు గుణాః పుసా।న వోతవ్యాః కదా చన । సత్యం చాన మనాలస్యం 1 అననూయా తమా ధృతిః॥ సత్యము, దొనము, అనాలస్యము, అసూయ లేకుండుట, క్షమ, ధైర్యము. _ యీ ఆరు గుణములున్నూ ఎన్నడూ విడువదగినవి కావు. శో కామ కోధో మదో మోహో , లోభో మాత్సర్య మేవచ! షడ్వర్ల ముత్స్ఫృ జేదేన 1 మస్మిం _న్యశే నుఖీ భవేత్‌ ! కామ [కోధ మోహ మద లోభ మాత్సర్యము లనే ఆరు గురు శత్రువులనూ దూరంగా ఉంచితే మానవుడు సుఖవంతు డవు శూన్నాడు, శోః అరాగమో నిత్య మరోగితాచ క గ పియాచ భార్యా (వియనాదినీ చ। ఛ్‌ వళ్యశ్చ ప్యుతోఒర్థకరీ చ విద్యా | వడ్డీవలో కేషు సుఖాని రాజన్‌ ॥ మంచిసంపాదన, పరిపూర్ణ ఆరోగ్యము, ఇస్తురాలైన భార్య, ఆమె మాట మంచిదిగా మండుట, తన అజ్ఞానుసారియగు కొడుకు, ధనము నిచ్చు విద్య, _.యీ ఆరున్ను జీవలోకమం దత్యంత సౌవ్యావ హములు, లః ఆలన్యం 'సీసేచా నరోగ తాః; జన్నభూమి వాత్సల్యం | జ్‌ య. బగ భీరుత్వ మసంతోషః మడ్వా్య్యాఘాళా మనాత్వస్య!!

గృహస్తాశ్రమధర్మములు 185 ఆలస్యము, స్త్రీలోలత, అనారోగ్యము, పుట్టినచోటంకే తగవి మమకారము, పిరికితనము, ఏడుపుగొట్లుత నము, = యీ ఆరున్ను మనిషిని గొప్పవాణ్ణీ కానీయవు. నో కబాలసఖిత్వ మళారణవోస్యం | ౮ యీ వివాద మసజ్జ్ఞనసేవా ॥ గార్జభయాన మసంస్కృతవాణీ ॥ మట్సు నరో లఘుతా ముపయాతి! పిల్లలతో చెలిమి, కారణంలేనిదే నవ్వుతూండటం, ్త్తీలతో వివాదము, దుర్మార్గుల సేవ, గాడిద నెక్కి తిరుగుట, సంస్కారములేని మాటలు, _ యీ ఆరున్ను ఎంతటివానివైన లోకం దృష్టిలో చులకన పరుస్తాయి. లోక కూప _స్తటాక ముచ్యానం | మండవం చ (పపా తథా । జలచాన మన్నచానం |! అశ్వ శ్ఞారో పణం తథా । ప్యుత శ్చేతి చ సంతానం । సప్త వేదవిదో విదుః॥ నూయి చెటువు, ఉద్యానవనము, మండపము, చలి వెందల, ఆళ్వత్థారోపణము, పుత్రుడు, - యీ ఏడింటినీ స్తనంతానము లని వేద విదులై నవారు చెప్పతారు, చలివెందల ఆనగా దాహం గొన్నవారికి మంచి సీరు, శోష గొన్నవారికి గంజి యిచ్చే కుటీర మని ఆర్హము. ౬ ఎ ఖై శో॥ మడిళా మారుతో వేశ్యా । యాచకో మూషక న్తథా। (గానుణీ ర్లణక శ్చైవ! సప్తైతే పరవాథకాః॥ ఈగలు, భూతము, వేశ్య. యౌచకుడు. ఎలుక, గ్రామాదికొరి, కరణము, _ యీ ఏడుగురున్ను ఎప్పుడూ యితరులను బాధించువారే,

1646 సూ క్రిముక్తావళి ల్లోః చాసీ భృత్య న్సుతో బంధుః ! వస్తువావాన మేవచ | ళం ధనభాన్యసమృద్ధిళ్చా ' వ్యష్టభోగాః (పకీర్తితాః॥" దాసీజనము. సేవకులు, కొడుకులు, బంధువులు, వస్తువుణు, వాహనములు, ధనము. ధాన్యము, _ ఇవన్నీ సమృద్దిగా నుండుపే అస్ష భోగము లని చెప్పబడినది, మానవనుఖసాధనములలో యివి శేషము లని తాత్పర్యము. న్లో బుణంయాచ్చ్నాచ వృద్దత్వం 1 జార చోర దరి[దళా | రోగళ్ళ్చ భుక్తశేషళ్చా | వ్యష్టకష్టాః (పకీర్తితాః॥ బుణములలో మునిగియండుట, యాచన, ముసలితనము, వ్యభివారము, దొంగతనము, దారిద్ర్యము, రోగము, ఎంగిలి తిని (దత కుట._యీ ఎవిమిదిన్నీ అష్షకష్టములుగా చెప్పకారు. వీటికంచె మాన వుని నీచపరిచేవి లేవని తాత్సర్యము. శోక ఆయు ర్విత్తం గృవొచ్చిదం ।; మంత మౌవమధసంగమౌ ! చాన మానావమానా శ్చ | నవ గోప్యా మనీషిఖిః8 ఆయువు, సంపద్క గృహచ్చిదము, మంత్రము, బొషధము? సంగమము, దానము, మానము, ఆవమానము, _ యీ తొమ్మిదింటినీ మిద్ధిమంతులు రహన్యముగ నుంచవలెను, లోక చాక్సూన్ఫృతా దయా చానం | దీనోపగతరతణం | ఇతి నంగః సళాం సాధు | ప్య్యాశత్‌ నత్పురుమ్మవతం॥ నత్యవాక్కు, దయ, దానశీలత, దీనజన సంరక్షణ. నత్సాంగ త్యము, = ఇవి సత్పురుషుల నిత్యకృత్యములు.

గృహస్టాశమధర్మములు 187 ఖః యది నిత్య మని త్యేన 1 నిర్మలం మలవాహీనా | యశః కాయేన లభ్యేత . తన్నలబ్టమ్‌ భ వేన్ను కిమ్‌ నళ్వరమై. నులభూయిష్టమైన యీ శరీరముచేత్‌ శాళ్వత మైన, నిర్మలమైన కీర్తకొయమును సంపాదించ గల్లెనేవి యిక కోరవలసిన ల్లో చానం దర్మదస్య (వభోళ్చ శాంతిః | యూనాం తపో జ్ఞానవతాం చ మౌనం! ఇచ్భానివృ త్తిళ్చ సుఖాసితానాం | దయా చ భూతేషు దివం నయంతి!! దరిద్రులకు దానము, ప్రభువునకు శాంతి. యువకులకు తషస్సు, జ్ఞానులకు మితభాషిత్వము, నమస్త భోగములమధ్య నున్నవారిక్రి వైరాగ్యము, సర్వకూతములయెడ దయ, ఇవి వున్నబ్లతే మానవులు స్వర్గగాములు అగుట తథ్యము. లోః త్య జే 'జేకం కులస్యాన్టే / (గామస్యాళన్టే గులం త్యజేత్‌ ॥ (గామం జనపద స్యాన్టే ॥ ఆళ్ళాస్టే పృథివీం త్య దేత్‌ ॥ కులమును రతీంచుటకై వ్యక్తిని, (గ్రామంకారకు కులమును, దేశంకోనం గ్రామాన్నీ విడిచిపెట్టవలెను. ఇక ఆత్మకొర కైతే లోకమునే క్యజించవచ్చును. లో! విపాణాం జ్షూనతో శిస్టహ్ట్యం | మతియాణాంతు వీర్యతః। వై శ్యానాం ఛాన్యధనదః 1 కూ దాణా మేవ జన్రతఃి

168 సూక్తిముక్తావళి (బ్రాహ్మణులలో పెద్దరికము జ్ఞానమువల్లనే విర్హయించదిడు తుంది. క్షతియులలో బలళౌర్యములవల్లను, వెళ్యులలో ధనధాన్యపశు నంపచనుబిట్టిన్నీ, శూడులలోమాత్ర మే కేవలం వయస్సుమబట్టిన్నీ పెద్ద రికము నీర్ణయించుదురు, శో యస్మాచ్చ యేనచ యదాచ యథాచ యచ్చ! యావచ్చ య(తచ కుభాళుభ మాతృకర్శ | తస్మాచ్చ తేనచ తదాచ తధాచ తచ్చ ॥ తావచ్చ తతచ కృ ళాంతవశా దువై తిః మానవుడు పుణ్యపాపకృత్యములను ఎందువలన, దేనిచేత, ఎచ్చుడు, ఎట్లు, ఎంతవంకు, ఎచ్చట ఆచరిస్తున్నాడో తదనుగుణంగానే ఆయా కర్మల ఫలములను అందువలన, దానిచేత, అప్పుడు , అట్లు, అంతవరకు, అక్కడ విధినిర్దేశంగా అనుభవిస్తూనే వుంటున్నాడు. శ్లో, ఆశ్మాన మనుశోచత్వం | కిమువ్య మనుళో చసి | యు సే స్త! సితన స్త ఆయు_స్రే హీయళతే యన్య । స్థితస్య చ గతన్య చ॥ ఓకరి సంగతి యెందుకు ? నీవిషయమే ఆలోచించుకో, విలిచివున్నా, నడుస్తూన్నా ఆయువు తజిగిపోతూనే వుందిగదా । (ప్రాలు మౌలక కర్తవ్యమును చేసికో నాయనా: లోక వనేఒపి దోషా (పభవంతి రాగిణాం | గృ హేఒపి పంచేం(ద్రియని[గవా _స్తపః | అకుత్సి తే కర్మణి యః (వవదర్తతే | నివ్య త్తరాగన్య గృవాం తపోవనం॥

గృహస్తాశ్రమధర్మ్శ్మములు 10 శాగచ్వేషయుక్తువికి ఆరణ్యానికి వెళ్ళివున్నా దోషములు కలుగుతూనే వుంటాయి. ఇందియనిగ్రహం గలవారు గృహమందున్నా ఈసస్సు చేయగలరు, రాగద్వేషములు విడిచి. పుణ్యకర్మలయిందే వరించు మహాత్ములకు ఇల్లే తపోవనముగదా, శ్లోః చాతవ్య మన్నం విధివత్‌ ! సత్కృత్య నతు లీలయా , నశ్వే వర్షా యథా పూజాం । (పాప్నువంతి సుసత్క్యృ తాః ॥ ఆయా వర్ణములవారివి యధోచితముగా సత్కరించి, విధివిహ తముగా పూజించి అన్న మిడవలయునేగావి ఏదోలేయవి తేలిక భానముతో అన్నమును పడ వేయరాడు. శ్లోః సొత్తికానేవ సేవేత । పుమాన్‌ సత్త్వవివృద్దయే | నత్త్వా ద్ధర్నోభవేత్‌ కుద్దాత్‌ | పుంసో మదృక్రి లమణః॥ అందరూ సాత్త్విక స్వభావులైన మహాత్ములనే సేవించ వలెను. కుద్దస త్వ్యమునల్లనే రర్మబుడద్ది కలుగుతుంది. దావివల్లనే | (ళ్‌ గ ల్‌ు నాయందు భజక్రికలవారై జనులు ధర్మపరులై ఉందురు. ఈ నాస్త్రీతి వచనం కష్టం । దేహీతి వచనం తథా ' జి, క్‌, ఇ నాస్తి దేహీతి వచనం 1! మాభు జ్ఞన్మని జన్ఫునిః “లేదు 1” ఆని చెప్పుట ఎంతకపష్టమో, “ఇమ్ము 1" అని అడుగు టయు అంతకష్ట మేగదా. ఎవరినైనను “ఇమ్ము1* అవి అడుగవలసి వద్బుటయు, ఎవరికై నము “లేదు! అని చెచ్చవలసి నచ్చుటయును నాకు తటస్టించకుండునట్టి జన్మములే కలుగు గాత యస ఈశ్వరుని (ప్రార్థించుచున్నావు. _ 22

[70 సూ క్రిముక్తావళి తో పరోపకరణం యేషాం । జాగర్తి పృాదయే సళాం | నశ్యంతి విపద _స్తేమాం ॥ సంపదస్తు పదే పదే!

ఏ పుణ్యపురుషుల హృదయములలో పరోపకరణ మే విరం తరం జాగృళమై పుంటూందో వారికి అన్ని ఆసదలూ నశించి. అడుగడు గువా సంపదలే పైకొంటున్నాయిః శ్లో; యే (వియాణి (ప్రభాషంతే । [పయచ్చంతి చ సత్క్యృతిం !

(శ్రీమంతో2నింద్యచరిళా 1 చేచా స్తే నరవిగహాః॥ ఎవరు నతతము [ప్రియభాషణములనే గావిస్తూంటారో, ఎవరు అర్హులకు సనుచితమర్యాదలను చేస్తూవుందురో, ఎవరు సంసద్వంతులై , ఆనింద్యచరి(త్రుల్లై వుంటారో వారు నరరూపము_ దాల్చిన దేవతలే యగుదురు, టోః అస్థిరం జీవనం లోశే | అస్థిరే ధనయావనే | అస్థిరాః చారపు(త్రాది | ధర్మకీ ర్తిద్వయం స్థిరం॥ ఈ లోకమున జీవితము నళ్వరము. అల్లాగే ధనము, యౌవన వము, దారపుశ్రాదులు,..అన్నీ అసిరములే, నీరమెనవి ధర్మము. కీ రిం న! అ జూ వావ్‌ యివి రెండే. ల్లో అదో హేన చ భూళానాం |! అల్పదో పాణ చా పునః | యా వృత్తి స్తాం సమాస్థాయ ॥ విపో జీవే దఒనాపదిశ

ఏ ప్రాణికినీ అపకారము జరుగకుండా వాహ్మణుడు జీవించ వలెను. ఆది సాధ్యము గావియెడల ఆత్యల్బహంపామాత్రముచే పొగు వట్టి సాత్వికవృ త్తినే చేపట్టి జీవయూత్రను చేయవలెను.

గుహాసా |ళ ము | ఏ హస్థాశ్రమధర్మములు 171 న్లో బుతామృ తాభ్యాం జీవేత ! మృతేన (నమ్మ తేన చా! సళత్యాఒన్ఫ ళాభ్యా మపివొ(న శ్వవృ జ్యా కచాచ నః న్లో బుళ ముఖ్భశిలం జ్రేయం 1 అమృతం స్యా దయాచితం । మృతంతు యాచితం శతం ॥ (ప్రమృతం కరణం హా ఖం స ఓఒనుత, వాపి నసత్యాఒనృతం తు వాణిజ్యం ॥ తేన వైవాపి జీవ్యతే 1 శగవుతి ప న వృ త్తిర్న చా౬భ్య సేత్‌ 1 తస్మాత్తాం పరివర్జయేత్‌॥ బ్రాహ్మణుడు బుతము _ అమృతము అను రెండు వృత్తులచే జీవించవలెను, ఆది సాధ్యము కానిచో మృతము, (ప్రమృతము, వీనిజే గడుపవలెనుం అదిన్నీ సాధ్యము కానపుడు నత్యానృతములచే జీవనయాత్ర గడుపవలెమ. అంతేకాని "సేవకావృ త్తిచే యెన్నడూ జీవించరాదు. ఇదీ ఆనాపక్కా లవిషయ మే. బుతము అనగా ఉంఛ, శిలావృత్తులు: ఉంఛ మన చేవిలో మిగిలిన వెన్నుల నేరుకొనుట; శిలా యన కళ్ళములో మిగిలిన గింజల నేరుకొనుట. అమృత వమన ఆయాచితముగా లఖించినదీ, మృత మన యాచించి సంపాదించినదీ. (వ్రమృత మన వ్యవసాయము. సత్యానృత మన ధర్మమెన వర్తకము. నిర్తిషలాభము నడిగి శ్రేపా ల! బి తీసికొనుట. శ్వవనృ త్తి యన పేవకొవృ త్తి. కుక్కసనలె యజమానికి మెప్పు గూర్చి సేవించుట. ఇప్‌ మనుధర్మశాప్రములో చెప్పినవి.

112 సూక్తిముక్తావళి శో, గృనాస్థస్తు యచా పశ్యేత్‌ | వలీపలిత మొత్మనః | అపత్య నైవ చా౭ఒవత్యం |! తదచాఒరణ్యం సమా యేత్‌! ఎప్పుడు తన ముఖమందు ముడతలను, తల నెరసి రాలి పోవుటను, నంకానమునకు సంతానమును చూచునో, అపుడే గృహస్థు ఆరణ్యములకు టోవలయుము, అనగా వాన ప్రస్థుడు గావలె నవి భావము, ళో త్యజ దుర్జనసంసర్గం 1 భజ సాధుసమాగమం |!

కురు పుణ్యమహో ర్మాతం । నర నిత్య మనిత్యళాం ॥

,... దుష్పసహవాసమును చేయవద్దు, సాధుసజ్జనులతోడి మె తివి ఎన్నుడూ చేస్తూవుండు, పుణ్యకార్యముల నొనర్బ్చుచుండుము. సతతము శశీరముయొక్క అనిత్యత్వమును గుర్తుంచుకొని మసలుతూవుండు, వో! శేనాఒధీతం శ్రుతం 'శేన ! తేన సర్వ మనుస్టిశం !

౧౧ అ యేనాశొః పవృష్టుతః కృత్వా | వై కాళ్య మవలంబవిత౦ ॥ ఎవడు ఆళలను వెనుకళు నెట్టి ఆకారొహిత్యము నవలంలి స్తాడో అతడే విజముగా పండితుడు, శోత్రియడు, సదనుష్టానం గల వాడున్ను అవుకాడు. శ్లో సంతోషామృతతృషప్తానాం । యత్సుఖం శాంతచేతసాం | కుత స్త ద్ధనలుళ్టానాం 1 ఇత శ్చేతళ్చ్ళ ధావతాం | . నంతోషామృతపానపరితృ పృల్నె కాంతమనస్కు లగువారికి గల వరమసులము. ధనలోభముతో నిరంతరము ఆటువిటు పరువు లెత్తు వారికీ ఎట్లు లఖిస్తుండి శి లో నిత్య మాచరత! శౌచం ॥ కుర్వతః పితృతర్పణం ! యస్య నోద్విజతే చేతః శాన తస్య కరోతి కిమ్‌ *

గృహస్టాశ్రమరర్మములు 178 విశ్యశాచవిధుల నాచరిస్తూ, పితృళర్పణములు విడుస్తూ పుంటూకూడ ఎవడు యీ సంసారమువలన అకులతము చెంగుటలేదో వానికి ళాస్త్రము ఏమి టోధించగలదు ? అనగా శౌాచాదులవల్ల యా శరీ రము మలమూత్రములకొంప యనిస్నీ. పితృత ర్పణముఅవల్ల కానున్ను ఒకప్పుడు యీళరీరాన్ని వదలిబోవలసినదే ననిస్నీ గుర్తించి, వైరాగ్య ముతో ఆత్మకల్యాణార్థమై యత్నించవలసి వుంటుంది. కొని అట్లు గుర్తించక గతానుగతికంగా ప్రవ ర్తించేవారికి యిక కాస్త్రము మాత్రము ఏమి టోధించగలదు ? అని భావము. ఖో* స్వవర్హాశ్రమధ ర్మేణ । తపసా వారితోషణాత్‌ క్షూన మొత్చాద్యతే పుంసాం । వైకాగ్యాది చతుష్టయం స్వీయవర్హాశ్రమధర్మములు మీరకండా జీవయాథత నడు పుశూ. తసన్సు గావిస్తూ. హరిళ కీతో సేవలు గావించే పురుషులకు జానోదయమె వెరాగ్యాది సాధనచతుస్తయమున్నూ కలుగుతున్నాయి. వొ ముం మా లబ శో! యా తారం భోజనం యేషాం ! సంతానార్థం చ మెథునం! ఇవాక్సత్యవచ నాన్ధాయ 1దురా ణ్యతితరంతి యే ।॥ థ గ్‌ ఏ' సత్పురుషులకు భోజనము జీవనయాత్ర సాగించుటకే ఐపుం టూందో, మిథునకర్మ నంతాసము బడయుటకొరకే ఐబపుంటూందో, మాటలు సత్యమును చెప్పుటకే ఐపుంటున్నవో వారు యీ దుర్గమమైన నంసారమును అవలీలగా దాటిపో గలుగుతున్నారు. శ్లోః అమృతం చైవ మృత్యుళ్ళ 1! ద్వయం జేహే. (పతిస్టినం మృళ్యు రాపద్యతే మోవోత్‌ | సల్యే నాపద్య తేఒమృతం॥

[74 సూ క్రిముక్తావళి అమృతము, మృత్యువు, యీ రెండూ దేహమునందే వుంచ బడి వున్నాయి. మోహము లేక కోరికవలన మృత్యువును, సత్యదర్శ నమువలన అమృతమును మానవులు పొందగలరు, ల్లోః భక్తానా మనురక్తానాం | అశితానా౨ చ రఊిళా | దయావాన్‌ సర్వభూతేషు | పర్మత సుఖ మేధతే ॥ ళప్తలమ, అనురక్షులను, అశ్రితులను రక్షించువాడు, సర్వ భూతములయందున్ను దయగలవాడు పరలోకసుఖమును తస్పక పొందు కున్నాడు. బ్లో! సళాం సా ప్తపదీ మైలీ ॥ సత్సళతాం (త్రిపదీ మళా! నత్సళా మపి యే సంతి । తేషాం మెతీ పదే పదే! మంచివారు ఏడడుగులు కలిసివేసినంతలోనే 'స్నేవాతు లగు దరు. మరీ మంచివారికి మూడడుగులలోనే మైడతి కలియును. ఉత్త 'మోత్తములకు అడుగడుగునను మిత్రులు ఏర్పడుతూనే వుంటారు, ళ్లోః నర్వ స్తరతు దుర్గాణి । సర్వో భ్యచాణి పళ్యతు | సర్వః సద్చుద్ధి మాప్నోతు | సర్వః సర్వత నందతు ! అందరును కష్టములనుంచి దాటిపోదురుగాక ఎల్లరును భద్రములనే నొందుదురుగాక 1 అందరకు సద్భుద్దులే కలుగునుగాతః ఎల్లి రును ఎల్లయెడలను ఆనందము నొందెదరుగావుత :£ అకపివవుళమూా

ఓమ్‌, అర ల్ని సూకిముకావళి అవాలి అతి ధ ర్మ విషయికములు, అవవ వనన ప ాంవనాాాలా. నో ఆర్హం ధర్న్మోపదేళశం చ 1 'వేదళా స్తాజవిరోధినా ॥ య స్త ర్యేణాఒనుసంధత్తే స ధర్మం వేద నేతరః ః వేదశాస్రములకు అనుగుణ మైనట్టిన్నీ, బుషి(ప్రో క్రమెనట్టిన్నీ ధర్మోపదేశమును తర్కదిద్భమైన మీషూంసా శాస్త్రానుగుణ్యముగా సమ న్వయించగలవారే ధర్మస్వరూసమును తెలిసినవారు. నారు చెప్పునడదే ధర్మము, ఇతరము గాదు. . ల్లోః "వేదః స్కృతిః సచాచారః 1 స్వస్య చ (వియ మాత్మనః। పత చృతుర్విధం (పాహు* 1, సాణూ ద్ధర్శుస్య లకతణ౦ % వేదప్రమాణితము, స్మ బ్రలిచోదితము, సత్చురుషుల నడివడి కనుగుణ మైనది, తన ఆత్మకు యిం పైసది.. యా నాలుగున్నూ ధర్మము. యొక థా లక్షణములు. ళోః ఛారణా ద్దర్ధు మిళ్యాహు! 1 ధర్మో ఛారయతి పజాః | 'వళవార్థాచు భూతానాం | ధర్మ(ప్రవచనం క్‌ ఖతం ॥ రరించునది గావున ధర్మ మని పెద్దలు చెప్పుతూన్నారు .ధర్వమే (పజలను విలిపి పుంచుతూ-ది. జీవుల ఉత తిసిక్సవరమె ధ: శ్రేలణు ( ఎల తిపము “ఆ " ప్రవచనము చేయబడినది,

176 సూ క్రిముక్తావళి ల్‌ో! ఛారణా ద్దర్థు మిత్యాహుః | ధర్మో ఛారయతే (వజాః | యత్స్యా ద్దారణనంయు క్షః ॥ స ధర్మ ఇతి నిశ్చయః ॥ ధరించునది గావున ధర్మ మనబడినది. ధర్మమే ప్రజలను ధరిస్తూవుంది, ఏడి సంఘాన్ని కట్టుబాటులో విలుపుశూందో అడే ధర్మ మనవి పెదలు నిశ్చయించినారు. ౧ లోః అహింసమైవ భూతానాం | కార్యం (గ్రే యోనుశాననం | వాక్షెవ మధురాశళ్లష్టా ॥ (పయోజ్యా ధర్మ మిచ్చతా క ధర్మ మును కోరువారు ప్రియవచనములతో, నెమ్మదిగా ఆహింసాపూర్వకముగా పొతోపదేశమును గావించవలెను, శ్లో యద్య చాచరతి (శేస్టుః | తత్త దేవేతరో జన! 1 గా అ నా! స యత్పమాణం కురుతే ! లోక న్త దనువర్తతే ॥ లోకములో ఉ త్తమవ్య క్తి ఎట్లు నడుచుచున్నాడో యితర జనులున్నూ ఆ విధముగానే నడుస్తారు. ఉత్తములు దేనివి ప్రమాణంగా ప్వీకరిసూన్నారో దానినే లోకముకూడ అనుసరిసూ నడుస్తుంది. శ్లోః అహింసా సత్య మన్తేయం 1 శాచ మింద్రియనిిగవాః | ళ్‌ పతం సామాసికం ధర్మం । చాతుర్వశ్హేఒ ఐవీ న్ధునుః ॥ ఆపింస, పత్యము, పరులసొత్తు దీసికొనకుండుట., పరి కుభత, ఇందద్రియవిగ్రహము,. యివి నాలుగు వరముల వారికీన్నీ ణు పరమధర్మము లని షునువు సంగహముగ చెప్పిరి, ల్లో! ధృతిః తముమా దమో౬ స్తేయం। శౌచ మిందియని[గవెః॥ ధీ ర్విద్యా సత్య మ[కోధో 1 దశకం ధర్ములవణం ॥

ధర్మవిషయికములు [77 'రై ర్యము, ఓర్చు, మనోని[గ్రహము, తవది కొవి వస్తువు నంరు ఆళ లేకుండుట. శుచిత్వము, ఇంద్రియని(గ్రహము, బుద్ధి మత్స్యము, విద్య, సత్యభాషణము.- కోసరాపొత్యము - ఈ పదిన్నీ ధర్మమునకు లక్షణములు. బో! నత్యస్య వచనం (శేయః 1! సళత్యాద౬పి హితం వదేత్‌ | యద్భూతహిత మత్యంత ! మేశత్సత్యం మతం మమ ॥ వశ్యము చెప్పుట (శ్రేయస్కరము. సర్వభూతహితముగా సలుకుట సత్యముకం'ెనూ మంచిది, ఎందుచేతనన దేనివలన సర్వభూత హత మగురో అదియే నక్యమని నా అభిప్రాయము, శ్లోః ఊర్చ్వబాహు ర్విఠౌమ్యేష | నచ కళ్ళి చృణోతి మామ్‌! ధర్మ దర్ధళ్చ కామళ్ళ ! స ధర్మః కిం న సేవ్యతే ॥ “ధర్మమువలవనే అర్హకామములు కలుగుతున్నాయి. అట్టి థర్మమును ఆచరించండయ్యా;” అని చేతులెత్తి ఆక్రోళిస్తున్నాను, కావి నా యీ అశక్రోశము నెవడును వినడేమ? అని వ్యాసమహర్షి వచనము. శః తర్కో2.(పతిష్ట (శ్యృుత యోఒపి భిన్నాః | వైకో బుషి. ర్యస్య వచః (ప్రమాణం | ధర్మస్య తత్వం నిహితం గువోయాం ఈ మవోజనో యేన గత న్స వంథాః * తర్కమువకు అవధిలేదు; (శ్రుతులుకూడా విభిన్నముగానే పున్నాయి, ఏ ఒక్క మహర్షీ యొక్క ఆదేశ మో పరమ (ప్రమాణ మనడ మున్నూ పొసగని మాటే, ఇక పోనీ ధర్మముయొక్క యదార్దతత క౩3

1౫ మూ క్రిముక్తావళి మందుమా+ అదిన్నీ తెలియరానిడే, గాన మహాత్ములైన పూర్వులు చవీన మార్గమునే మనము అనుసరించి పోవుట లెస్స. శో॥ అషాదళపురాణానాం ! సారం సారం సముద్ధృతం ॥ ౧ లు ౧0 పరోవకారః పుణ్యాయ ! పాపాయ వరపీడనం ॥ పద్ధెనిమిది పురాణముల సారమును పిండగా పిండగా చివరికి తేలినది యేమలటపే పరోపకారం చేస్తే పుణ్యమపన్నీ, పరపీడన చేస్తే పాసము చుటుకొంటుం దవిన్నీ, బ్‌ ల్‌ోః ధర్మార్థ శామమోజాణాం | (ప్రాణా నృంస్థితి హేతవః న ఆాన్నిఘ్న తా కింన వాతం | రకతాకిం న రజథితః $ ధర్మార్ధకామ మోక్షములనే నాలుగు పురుషార్దములకును ప్రాణ ములే సంస్టితి హేతువు లవుతున్నాయి, అటి ప్రాణాలను పో గొటుకొవిన టి టబ వాడు, సర్వమును పోగొట్టుకొన్నవాడే అవుతున్నాడు. వాటివి రక్షించు కొంజే సర్వమూ ర&ీంచుకొన్నవాడే అవుతున్నాడు. లోక అప్ఫష్టోపి హీతం (బూయాత్‌ | యన్య నేచ్చేత్‌ పరాభవం । ఏమ ఏవ నతాం ధర్మో | విపరీత మతోఒన్యథా ॥ ఎవవికి పరాభవము కలుగకూడదని కోరెదవో వానికి హొతమును ఆఅడుగక పోయినా చెప్పుట మంచివారి ధర్మము. ఇది సత్పురుషులు చేయదగినది, అడుగలేదు గదా యని పొఠతమును చెప్పక ఊరకుం డుట మంచిది కాదు. బ్‌ోః ధర్మ ఏవ వాతో వాంతి | ధర్మో రడతి రడితః |

ధర్మవిషయికములు 1గ ధర్మమును బాధిస్తే ఆది తిరిగి మననే బాధిస్తుంది. ధర్మ రక్షణము చేస్తే మనకున్నూ రక్షణ కలుగుతుంది. గాన ధర్మమును నాశము చేయకూడదు, మిమ్ము నళింప చేసుకోవాలని కోరరుగదా? ఖ్లోః సత్యం మౌొళా పితా జ్ఞానం | ధర్మో (ఛాళా దయా సఖా! శాంతిః పత్నీ తమా పుతః | షడ్రైళే మమ బాంధవాః & సత్యమే తల్లి, జ్ఞానమే తండ్రి, ధర్మమే సోదరుడు, దయయే మి[క్రుడు, శాంతమే భార్య, కమయే పుశ్రుడు,. ఈ ఆరగురూ నా ఆప్త బంధువులు. మం॥ సత్యాన్నాస్తి పరో ధర్మః । సత్యం జ్ఞానమనంతం వాస్త, సత్యేన వచాయురావాత్తి | నత్యేనాదిత్యో రోచతే దివి సత్యం వాచః (పతిష్టా ! సత్యే సర్వం (పలిష్టితం 1 తస్మాత్సత్యం వరమం వదంతి సత్యం పరం వరం సత్యం సత్యేన న సువరా లోకాత్‌ చ్యవంతే కదాచన । మ సతాగ్‌0హి హి సత్యం । తస్మా త్సళ్యే రమంతే! సత్యముగు మించిన ధర్మములేదు, సత్యమే జ్ఞానము, ఆనం శమునై న (బ్రహ్మన్వరూపము, సత్యమువలననే వాయువు వీచుచున్నది, సత్యమువల్లనే షూర్యుడు (ప్రకాళిస్తున్నాడు. సత్యము వల్లనే వాక్కు శాళ్వతమవుతూంది. సత్యమందే సర్వజగత్తును సుపతిష్టమై వున్నది, కావున సత్యమే సర్వ(శ్రేయంబై న ధర్మము, సత్యమే ఉత్కృష్టము. శేషమెనదీ సత్యమే. సత్యమువల్లనే న్వర్గాదులనుండి మానవులు యెన్నడూ. చ్యుతులు గాకందురు, సత్యమే శాశ్వతము, అందుచేతనే మహాత్ములు సత్యమునందే రమిం చుచున్నారు.

180 సూక్తిముక్తావళి ళో నత్యం దమ న్తవ శ్యాచం ! నంతోపో (హీ్‌ః తమారవం | సజ నపో న! జ్డునం శమో దయా ఛ్యానం పష ధర్మ సనాతనః ॥ సత్యము, ఇండ్రియ నిగ్రహము, తపము, శుచి, సంతోషము, లజ ఓర్చు, బుజుత్వము, జ్ఞానము, మనోనిగ్రహము. దయ,ధ్యానము,_ జ నో వీటిని కలిగియండవలెను. ఇదియే సనాతన ధర్మము. ల్లో సత్యం (బూయా (త్పియం (బూయాత్‌ | న (బూయా శ్సత్య మ్మ వియం ॥ (వియం చ నానృతం (బూయాత్‌ ॥ పష ధర్మ స్పనాతనః ॥ నత్యమునే పలుకుము; ప్రియమునే మాటాడుము, సత్యమైనను ఆ(ప్రియమును పలుకకము, ప్రియముగదా యని అన్ఫతషు నాడకుము. ఇదే సనాతన ధర్మము. న్లో భ్యదం భ(దం మితి [బూయాత్‌ ! భద మిత్యేవ వా వదేత్‌ శుష్కువైరం వివాదం చ ! న కుర్యాత్‌ కేనచి తృవా * కుభము : శుభము ।; అనే మంచి మాటనే పలుకుచుండుము, వృథావివాదములను, తగువులను ఎస్వరితోడనూ పెట్టుకొనవలదు శ్లో, న వాయనైః న వలితై।। న విత్తేన న బంధుభిః | బుషయః చకిరే ధర్మం । యోజఒనూచాన స్స నోమహోన్‌ 8 “వయన్సు, తలనెరపు, ధనము, ఐలగము,-_వీటి ఆధిక్యతచే నెవరుమ్మ్నా 'పెద్దరిక మును పొందరు, క్షానియే మనలో జ్యేష్టుడు.' అని బుషులు ధర్మము నేర్చరచుకొన్నారు,

ఠఈర్మవి షయికములు 81 న్లో ఇజ్యా్భాద ధ్యయన చానాని ।; తప స్సత్యం ధృతిః తమా 1 అలోభ ఇతి మార్లోజయం । ధర్జుళ్చాజఒష్టవిధః స్మృతః ॥ ల్లో తత పూర్వ శృతుర్వర్లో 1 దంభార్థ మపి 'సేవ్యతే 1 ఉత్తరస్తు చతుర్వర్లో ! మవోత్మ న్యేవ తిస్టతి * యజ్ఞము. ఆధ్యయనము, దానము, తపస్సు, నఠ్యము, ధైర్యము. క్షమ, లోభరాపిత్యము.. యీ ఎవిమిదిన్నీ ఉత్త మధర్మ ముణ. వీవిలటో మొదటి నాలుగూ మావద్దా వున్నా యని యెవరైనా దాంభికముగా నటించవచ్చును. కొని చివరి నాలుగూ మహాత్ములవద్దనే పుంటాయి వాటివి నటనచేయడానికి వీలులేదు ళోః నా౭ముత హి సహాయార్థం | పితా మాతా చ తిస్టళః।

• న ప్ముళదారం న జ్ఞాతిః ! ధర స్తిస్థతి శీవలం౦ క తల్లి, తండ్రి. భార్య, పుక్రుడు, జ్జాతులు వీరెన్వరును సర లోకమునకు సహాయముగ రానేరరు, థర్మమొక్క కే అచ్చటికి సహా శ్లో, గోధి ర్వివైళ్ళ వ్చేరెళ్ళ 1 సతీభిః సత్యవాదిఖిః | అలుబె రానశీలై శృ | స్వ్లలి ర్చార్యతే మహీ! ఖు ద ా అత్‌ 0 గోవులు, బ్రాహ్మణులు, వేదములు, సతివతబు,సత్యవ్రతులు లోభరవాతులు దానశీలురు,. యీ యేడుగురిచేతమా యీ లోకము ఉద్ధ రించ దిడుళూంది. శ్లోః ఉన్నలిం నిఖలాః జీవాః | ధర్మేతై వ (కమా దివా | వితధానా' సావధానా! | లభంతేఒన్తే పరం పదం &

182 సూ క్రిముక్తావళి సారించుకుంటూ చివరకు సరమపదమును చేరుకుంటున్నాయి. వో ఆత్మోపమేషు భూతేషు! నమం పళ్యతియ స్సదా | నర్‌. సుఖంవా యది వాదుఃఖం।,న యాతి వరమాం గలతింః కష్టసుఖము లవ్నిటిలోనూ అన్నిజీవులూ తనవలెనే గదా యని అత్మోపమ్యముచే సమముగా చూచువారు. ఉత్తమలోకములను పొండుఠారు, శోః అహింసా పరమో ధర్మః ; తథాఒహింసా పరం తపః । అఇహింసొ పరమం జ్షూనం 1 అహింసా పరమార్జవం ఇ ఆహింసయ్‌ పరమధర్మము. అదియే గొన్స తపస్సు; అహిం సయే జ్ఞానము, ముజుత్వము అవుతూంది. అనగా మానవులు తమ జీవి తములో ఏదో ఒక ఉత్రమగుణమునే (ప్రధానముగా చేసికొని, దావివి ఉపాసించిన యితర సుగుణము లన్నీ తప్పక పట్టువడునని అరము, ల్‌ స! ళ్లోః ధర్యా దర్థః (వభవతే ధర్మా [త్పభవతే నుఖం ధశ్మేణ లభతే నర్వం । ధర్మ్జసార మిదం జగత్‌ * ధర్మమువల్తనే ధనము, సుఖము, నర్వమూ లోకంలో పభవించు త్తూన్నాయి. ఇంతెందుకు! ఈజగత్తే ధర్మమునకు పార భూత మైనది, న్లోః యువైవ ధర్మశీలః స్యాత్‌ అనిత్యం ఖలు జీవితం | కోహ జానాతి కస్యాఒద్య | మృత్యుకాలో భవిమ్యతి ॥

ధర్మవి షయికములు 181 చిటుత ప్రాయంలోనే మానవుడు ధర్మశీలుడు గావలెను, ఎందు చేతనన జీవితము అస్టిరముగదా. ఎవనికెన్సుడు మృళ్యువు గలదో ఎవరూ ఎరుగరు గాన వయస్సును సాకుగా పెట్టుకోక ధర శ్రశీలుడవు గమ్ము. లోః సక్తాః కర శ్రజ్యావిచ్వాంసో । యథా కుర్వంతి భారత | కుర్యా ద్విద్వాం న్రభాజఒసదక్తః | చికీర్తు ర్లోకసం్యగ వం ॥ భారత ః$ పామరులు వివిధపనులయం దాసక్తుల్నె యెట్లు ప్రవ ర్హిస్తూ పుంటారో అట్లాగే పండితుడున్నూ లోకపం[గ్రహబుద్దితో కర్మ లను చే సేతీరాలి. కావి, పండితుడు గనుక ఫలా పేక్షను వదలి అసక్తు కర్మలను చేయాలి, నోః న జాతు కామా న్నభయా న్నలోభాత్‌ | ధర్మం త్య జే జ్జీవితస్యాపి షకాతోః | ధర్మో నిత్యః సుఖదుఃఖే త్వజనిత్యే 1 జీవో నిత్యః హేతు రస్య త్వనిత్యః ॥ ధర్మము విత్యము: సుఖదుఃఖములు అవిత్యములు. కాపున సుఖేచృళే గాని, భయముచే గాని, లోభమున గావి, ప్రాణాపాయకాలము లందుకూడా ధర్మమును వీడరాదు, జీవుడు విళ్యుడున్ను, వానికి కొరణ ములు అనిత్యములున్ను గొన ఆవిత్యమైన వాటికై వ్యర్థప్రయత్నములు చేయక విత్యుడైన జీవువికి విత్యమైన ధర్మముకొర కె యత్నములు గావించుట శ్రేయము. ॥ మ౦॥ (శ్రేయళ్చ (ప్రేయళ్ళ మనుష్య! మేశస్తా సంపరీత్య వివిన్నక్తి ధీరః | గ్రేయో హి ధీరోఒఖిపేయసో వృణీతే ॥ ేయో మందో యోగతేమా ద్వణీతే ॥

184 సూ క్రిముక్రానళి (పేయ మనగా ప్రియమైనది. తత్కాల బా హ్యేంద్రియములకు సుఖము నిచ్చేది; (శేయమనగా ఆత్మకు మంచిదైనది. సత్యమునిత్యము నైన ఆత్మ కళ్యాణము; మనుష్యునికి (శేయ్యప్రేయమాులు రెండూ ఎదు రుగా వచ్చిన యెడల థీరుడై నవాడు (శ్రేయస్సునే వరించి, _ప్రేరంమును హీనముగా యెంచుతాడు, కావి మందబుద్దులెనవారు ఆత్మకల్యాణమును. యోగకేమములమ లెక్కజేయక (ప్రేయమునే స్వీకరిస్తారు. న్‌ లోకనంగవా సంయుక్తం ! విధాశా విహితా పురా । ఘూత్యుధ ర్యార్ధనియతం । నతాం చరిత ముత్తమం ॥ లోకనం[గహము చేయునదియు, ధర్మనసంశయ సమయము అలో కర్తవ్యబోధ చేయనదియు నైన సాధుపురుషుల ఉత్తమచరిత్రము 'సయే (ిహ్మచేత పూర్వమే విర్దేశించబడి వున్నది. తమః మ్‌ జ్ఞ, ధర్మం శనైః సంచినమయాత్‌ ! వల్మీక మివ పుత్తికాః ' పరలో'కే సహాయార్థం 1 సర్వభూతా న్యపీడయన్‌ ॥ చెదలు పుట్టలను పెట్టిన మాదిరిగా మానవుడు కొంచెము కొంచెంగా ధర్మము నార్జించనలెను. ఏ ప్రాణినీ పాంసచేయక జీవిస్తూ.

• పరలోకపాథేయముగా దర్మనంగహమును గావించుతూ వుండాలి, శీ అగ ఆర్య ! ల్లోః తస్మా ద్ధర్శం సహాయార్థం | నిత్యం నంచిుయా ద్భుధ! | ధికరేణ హి సవోయేన ! తమ స్తరతి దుస్తరం క కనుక పండితుదై నవాడు తన సహాయార్షమే ధర్మమును ఎన్లి ప్పుడూ చేస్తూండాలి, అఆ ధర్మముయొక్క సహాయముచేతనే దుస్తర మైన యీ సంసొరమునూ, అజొనతమస్సునూ నురటఉితంగా దాటగలడు,

ధ ర్మ విషయికములు కిర్‌ ఆటీ న టోన తత్చరస్య సందధ్యాత్‌ 1 (పతికూలం య ఛాత్మనః / పమ సంకేపతో ధర్మః 1 కామా దన్యః (పవర్తతే॥ తన కేది దుఃఖకారక మవి తోచునో ఆడ్డావి వితరులకు జేయ రాడు. ఇదియే సర్వధర్మములకును సారము. మిగిలిన సర్వవ్యవహాంము లున్నూ లోభమూలములుగానే వున్నాయి. స్యూతం॥ దయా సర్వభూతేషు జూంతి రనసూయా శుచిరనా యాసో। మాంగళ్యం అకార్చణ్యం అస్పృవో చేత్యస్టా వాతృగుణాః 1 గేతములు. నర్వభూతదయ, ఓరిమి, ఆనూయ లేమి, కుచిత్వము, అనా యాసము, కళ్యాణము, లోభము బేకుండుట, అనృహ అనగా ఆళ కేమి.. యీ ఎవిమిదిన్నీ ఆళ శ్రగణములు, అంపే దై వీగుణము లన్న మాట. లో సరక్వేషా్ణంయ స్సువ్భాన్నిత్యం / సర్వేషాం చహిళేరతః ! కరుణా మనసా వాచా ।స ధర్మం వేద జాబలే!!

ఓ జాజలీ | మనోవాక్కాయములచేత అందరి పొతమును చేయువాడై. ఆందరికీ యెల్లప్పుడూ మిక్రుడుగా ఉండువాడే ధర్మము నెరిగినవా డవీ తెలుసుకొనుము ;

శ అహింసకై 8 ఆత్మవిద్భిః 1 సర్వభూతహితే రతైః | భ వేత్‌ కృతయుగ(పాన్తిః । ఆశీఃకర వివర్షిళా * అహింసకులు, ఆత్మజ్ఞానము కలవారు, సర్వభూతహితమును చేయుచుండువారును ఐన ఏకాంతధర్నులెన జనులు లోకమున ఉనట కిల తో ఇల దష

184 మా క్రిముక్తావళి యిన ఆశీఃకర్ములు అనగా స్వార్దబుద్ధిచే కర్మలు చేసేవారు లేకుండానే పోతారు. కృతయుగము మరల వచ్చిందని అప్పుడే చెప్పవచ్చును. వో పరిచరిత వ్యాః సంతో యద్యపి ; మ కథయంతి న చ సదువదేశం । యా నేషాం స్వైరం వినిర్గచ్భంతి । కాం కవ భవంతి ఇాస్తాణి క (ప్రతేక వైశిష్యముగల ఉపదేశములు చేయువారు గాకున్ననూ సాధుప్పరుషులు యత్నతః సేవింపదగినవారే. తమంతటగా వారుచెప్పిన మాటలే శాస్త్రములవలె ప్రామాణికవోర లవుతవిగదా 1 అన్నాడ భర్స్ఫృహరి. ఖో విద్వద్శ్భిః సేవితః నద్భిః | నిత్య మడ్వేషరాగిభిః | వృదయేనాఒభ్యనుజ్ఞాతో 1 యో ధర్మ _న్త్రన్నిలోధత & రాగద్వేషరహితులై , యోగ్యులూ, విద్వాంసులూ ఐనవారిచే ఆచరించదిడుతూ, సీ హృదయమున కామోదపాత్రమైన దేది గలదో దానివే నీ కుచిత మైన ప్రవరనగా లపాంపుము. శ్లో, శమో దమో ధృతిః తమా | శాచ మిందియని[గవాః | ధీ ర్విచ్యా సత్య మకోధో ॥' దళకం ధర్ములకణం ॥ శమము, దమము, వైర్యము, ఓర్పు, శుచిత్వము, ఇంద్రియ నిగ్రహము, తెలివి, జ్ఞానము, పఠ్యము, కోపవబులేమి,. ఈ పదిన్నీ రర్మలక్‌ణములు, క వేచాభ్యాన స్తతో జ్ఞాన | మిందియాణాం చ నంయమః। అహింసా గురుసేవాచ ; ని_శ్మేయనకరం వరమ్‌॥

ధర్మవిషయికములు 187 వేదను నభ్యసించుట, జ్ఞాననంపాదనము, ఇంద్రియనిగ హము. అహింస, గురుశుకూష _ యివియే మానవులకు వ్మిశేయసము అనగా పరసుఖమును. ఉ త్తమలోకములను యిచ్చును, వో నుఖార్జాః సర్వభూళానాం |, మళాః నర్వ(వవృ త్తయః। సుఖం చ న వినా ధర్మం । తస్మాత్‌ ధర్మపరో భవేత్‌ ॥ సర్వప్రాణుల యొక్కయు పర్వ(ప్రవృత్తులున్నూ సుఖము కొఅకే ఐపున్నవి. ధర్మము లేకుండా సుఖము లేదు. కొన ధర్మపరుడవు గమ్ము. శ్లోః సత్య మేవేశ్వరో లోకే ! సత్యే ధర్మః (పతిస్టిచః ! సత్యమూలాని సర్వాణి! సత్యా న్నాస్తి వరం పదం॥ లోకమునందు సత్యమే దైవము. సత్యమందే ధర్మము (పతి ష్టితమై వుంది. జగత్తంతా సత్యమూలక మే. సత్యమును మించిన పరమ వద మీంకొకటి ఏదీ బేదు. టోః సత్యరూవం పర(బవ్మా | సత్యం హి పరమం తపః । సత్యమూలాః (క్రియాః సర్వాః ॥ సత్యాత్పరతరో న హ్‌ దైవముయొక్క ప్రత్యశస్వరూసపమే సత్యము; అదియే గొప్ప తపస్సు; వర్వ కర్మలున్నూ సత్యమే ఆధారముగా గలవి, నత్యముకం'ె గొప్ప దేదియు బేదు. ఛ్లోః సత్యహీవా వృథా పూజూ ॥ సత్యహీనో వృథా జపః | సత్యహీనం తపో వ్యర్థం | ఊవమ శే పవనం యళథా ఊషరక్షేత్రమందు వీజములు చల్లుట వ్యర్దమైనట్లుగనే నత్య హీనమైన పూజ, జపము, తపము. ఇవన్నీకూడ విరుపయోగములే.

188 సూక్తిముక్తానళ€ ళ్లోః నహి సత్యా త్పరోధర్మః | న పాప మనృతా తరం! తస్మాత్‌ సర్వాత్మనా మ ర్ష్యః 1 సత్య "మేకం సమాశ్ర యేత్‌॥

వత్యముకం'బె ఉళ్కృష్టదర్మమును, ఆనృతమును మీంచిన పాపమును లేవు. కనుక మానవులు సర్వాత్మనా నత్యమునే పణుకవలెను. శ్లో యచా యచా హి ధర్మస్య ! గ్లాని రృవతి భారత :

ఆభ్యుక్రాన మధర్మ్శస్య | తదాత్మానం సృజామ్యహం న కలుగుతూందో అస్పుడు నేను అవకారము దాల్బుదును. శ్లోః పర్మికాణాయ సాధూనాం | వినాశాయచ దిష్కృళాం। ధర్మసంస్థాపనాళ్టాయ । సంభవామి యుగే యుగేః

సాధుసజ్జమలమ సంరకీంచుటకువు, దుస్తులను నాశనము చేయుటకుము, ధర్మమును సంస్థాపించుటకును (వతియుగమునందును నేను అవతరిస్తూంటాను. అవి కృష్ణభగవానుని వాక్యము. లో యేయభామాం (ప్రపద్యంతే ॥

శాం _వ్నఖెవ భఖా మ్యహం | మమ వర్తాశఒనువ ర్త్వంతే | మనుష్యాః పార్థ సర్వళ 81!

ఎవరు నన్ను ఏ రూపమున అఆరాధించువరో వారికి నేనా రూపములోనే ప్రత్యక్షమై అనుగపాస్తూన్నాను. ఏ మార్గము నమసరిం చనీ; మానవులు నన్నే అఆమసరించి వదర్తించినవా రవ్వతూన్నారు గావ అన్యథా కాదుం -

ధర్మ వషయికములు 180 భోః చాతుగ్వర్శ్యం మయా సృష్టం 1 గుణకర్మ విభాగళః | తస్య కరార మపిమాం। విద్ధ్యఒక రార మవ్యయం న గుణములను కర్మలను బట్టి నాలుగు వర్షములను నేనే సృృష్షిం చితిని. దావివి చేసియిను చేయనివాడనేయనీ, నాశనరహితుడననీ నన్ను తెలిసికొనుము. ఖో కర్శణై వహి సంసిది ।! మాసితా జనవకాదయః |! ళం మాజా ఛం ఇ లోకసం[గవా మేవాపి! సంపశ్యన్‌ కర్తు మర్షసి ॥ జనకు డాదిగాగల జ్ఞానులున్నూ కర్మలవల్లనే పిద్దిని పొంది యున్నారు, లోకసం[గహముకొర కైనా కర్మలను చేయడము యు క్రము* ఇచియే సమ్యక్‌ దృష్టిం శ్లోః నియతం కురు కర్మత్వం ! కర్ణ జ్యాయో వ్యాఒకర్ముణః | వ, = జగతి, ళ్గ శరీరయా[ తాఒపి చ తే।న పసిథ్ధ్యే దకర్శణః విధివిపొతమగు పవినే నీవు చేయుము. ఏ పపీ చేయకుండుట కంటె ఏదో ఒక పవి చేయుట మేలు, ఏ పనీ చేయనివానికి శరీరయాత) సాగడమే అసాధ్యముగదా. లః యజ్జ శిష్టాశిన స్పంతో ॥ ముచ్యంతే సర్వకిల్చిమైః | జంభుతే తే త్వఘం పాప్మాః ' యే పచం త్యాత్మ కారణాత్‌ ॥ యజ్ఞ శేషమును అనగా పదిమందీ తినగా మిగిలిన యన్న ముమ తినినవారు సర్వపాపములనుంచిన్నీ విముక్తు లవుతారు. అట్లుగాక ఎవరు ఈన కొక్కవకొరకే అన్నమును వండుకుంటున్నారో వారు పాప మునే తింటున్నారు.

08 సూ క్రీ ముక్తా వళి శో! శూయ తాం ధర్మసర్వన్వం | (శుళ్వా చాప్యఒవధార్య తాం! ఆత్మనః (పతికూలాని ! వరేషూం న నమాచశేత్‌ ౫ సర్మరర్మముల పారము చెప్పకాను వినండి, వివి మనస్సులో ఉంచుకోండి. దేవిని మీకు ఒరులు చేయరా దనుకుంటారో దానిని మీరు యితరులకు చేయవద్దుసుమా, శ కృ శాంత పాళబద్దానాం | దై వోపవాతచేతసాం ॥ బుద్దయః కుద్జగామివ్యో / భవంతి మహతా మపి! దై వోసహతులె , మృత్యుపాశములచే యీడ్వదిడుచున్న స్పృడు మహాత్ముల బుద్దులుకూడ పెడమార్గములు బట్టునుగదా. దీవికి ఉదాహరణ పరమార్శ్మికు డగు పరీక్షిన్మహా రాజునే తీసికోవచ్చు. ఆహా! కొలగతి ఆవిలంఘ్యముగదా. ళ్టోః ఆతుశే నియమో నాస్తి! వాలే వృద్ధే తభ్రైవచ | సచాచారర తే చైవ! హ్యేష ధర్మ నృనాతనః £ రోగి, వాలుడు, వృద్దుడు. సదాచారి._ వీరికి వియమముళు అక్కరలేదు. ఇది సనాతనధర్మము. ల్లో కరా కారయిళా చైవ! (వేరక శ్చాను మోదకః , సుకృతం దుష్కృతం వ్వైవ! చత్వార సృమభాగినః ॥ చేసేవాడు, చేయించేవాడు, (గ్రేశేపించువాడు, ఆమోదించు వాడు.- యీ నలుగురున్నూకూడ పుణ్యపాపకార్యము లన్నిట్‌లోనూ నమ భ్రాగురే.

ధ ర్మ విషయికములు [01 శో; తపః పరం కృతయుగే ॥ (శేళాయాం జాన ముచ్యతే | గా క

చ్వాపశే యజ్జ మిత్యాహుః | చాన మేవ కలౌ యుగే॥ కృతయుగమున తపస్సు. _తేతాయగమందు జ్ఞానము, ద్వాపర లి ఎ ఆ 11 న్‌ యుగమందు యజము, కలియుగమున దానమును ఉత్కృష్షమెనవి, నే పుసో న్లో అభిగ మ్యో_త్తమం దానం ఆహూయమొవ తు మధ్యమం ॥ అధమం యాచమానాయ ! సేవాదానంచు నిమృలం ॥ యోగ్యుడె నవావి నెంచుకొవి, వారి. యింటికి పోయి దాన మిచ్చుట ఉ త్తమపక్షము. అట్టి మంచివావివి తన గృహమునకు ఆహ్వా వించి దాన మొనగుట మధ్యమము. తనంతటనే వచ్చి యాచించినవావి కిచ్చుట అధమము, తనను సేవించినవావి కొనగినది నిష్ఫలమైనదానము. ల్లోః సాధూనాం దర్శనం పుణ్యం ॥ తీరభూళతా హి సాధవః!

• తీర్జం ఫలతి కాలేన 1 సద్యః సాధుసమాగమః ఓ సాధుపురుషుల దర్శనమే పణ్యప్రదము. వారే తీర్చ్వములవంటి వారు, తీర్ద పేనాపలము కాలక్రమమున లభిస్తుంది గావి సొధుపురుషుల "సీవనమువల్ల సద్యోఫలములే కలుగుతవి. శ్లోః జగన్న ఖగళృపా తుల్యం | వీత్యేదం తణభంగురం నుజనై ః సంగతిం కుర్యాత్‌ 1 ధర్మాయ చనుఖాయచశి ఈ లోకము మృగళృష్ణవంటిది. క్షణభంగురమైన దీసిని గౌంచి (భ్రమ చెందక, ధర్మముక"జకు, సుఖముకొబకు నత్పురుషులతో సహవాసము చేయవలెను. శ్లోోన (వవ్భాష్యతి నమ్మానే | వాఒవమానేక కుక్యతి | న [క్రుద్ధః పరుషం (బూయాత్‌ ! పతత్‌ సాధోస్తు లడణమ్‌ో

102 సూ కిముకానళి అని అవనీ సమ్మావింపబడియు ఎవడు పొంగిపోవడం లేదో, అవమా వించబడిన్నీ. యెవడు కక్రుద్దుడుగాడో, కోపమువచ్చినప్పుడుకూడ యెవని వోట పరుషములై న పలుకులు వెలవడవో ఆతడే సాధుపురుషుడు. శ్లో ఇాంతితుల్యం తపోనాన్షి! ననంతోషాత్పరం నుఖం | న తృష్టాయాః రో వ్యాధిః నచ ధర్మో దయానమః శాంతమువంటి తపస్సు, సంతో షముకం సుఖము, తృష్షను మించిన వ్యాధి దయనుటోలిన ధర్మమును లోకమున లేవు, శ్లో అద్వేష్టా నిర్ణమః శాంత | సత్యవాదీ జితేంద్రియః | నిర్మత్సరో నిష్కపటః ! స్వవృత్తా శావ్మాణో భ వేత్‌ః ద్వేషరహితుడు, మమకొరం లేనివాడు, శాంతుడు, సత్యవాడి, జీఠేందియుడు, మాత్సర్యరపాతుడు, నిష్కపటి. స్వవృ త్తితత్చరుడు ఐపవుండాలి, వ్రొహ్మణుడు, లో నవించాంన న్తుతిం కుర్యాత్‌ 1నకించి న్శర్ముణి స్ప త్‌! నాఒతీవాదీ భవే _త్తద్వత్‌ 1 సర్వత్రైవ సమో భ వేత్‌॥ ఎవరినీ విందించరాదు. పొగడనూ కూడదు, ఒకరికి నొప్పి కలుగునట్లు మాటాడకూడదు. యె త్రిపొడుపుమూట లాడరాదు ; ఆతీ వాదము యెక్కడా పనికిరాదు; సర్వత్ర యెవరి పరిమితిలో వారు ఉండాలి. సమభావము గలవాడే సుఖి అవుతాడు, యీ లోకము వందంతటనూ. శ్లో వక్తవ్య మివా పృ్రైన | వినిశ్చిత్య వినిశ్చయం | న చోపచేళః కర్తవ్యో ! యేన ధరమ వాప్పుయాత్‌ ॥

ధర్మవిషయికములు 12 క్రోరబడినపుడే.. బాగుగా ఆలోచించి ధర్మవిళ్చయను చేసి చెప్పాలి. గావి అడుగనిదే యెవరికీ భర్మోపడేశము చేయరాదు. లః యథా బీజం వినా శేత | ముప్తం భవతి నిష్ఫలం | తభా పురువకాళశేణ | వినా ద్రైవంన సిద్ధ్యతి ॥ భూమిని యెన్నిమారులు దున్నివా వీజము లేనియెడల పంట లేక వృథాయైనళ్లే దైవము ఒక్కటే పురుషకారము లేనిదే. పిద్దించదు, దై వముమీద అకుంఠిత విశ్వానము గలవారు చెప్పేది, అ పురుషకారము వకుకూడ రైవసంకల్పమే కారణ మని. మంత్రం॥ మోఘమన్నిం విందతే ఆ(పచేశోః ॥ సత్యం (బవీమి వధ ఇత్‌ సతస్య। నార గ్రమణం పుష్యతి నోసఖభాయం |! శీవలాఒఫో భవతి శేవలాతీ బుగ్వేదం 10-7-6 బుద్దిహీనుడు అన్నమును వ్యర్పముగా సంపాదించును. సత్య మునే వచించుచున్నాను, అడి వావికి మృత్యువుతో సమానమే యగును, అట్టివాడు పూజ్యులను గాని, మిత్రులను గావి పోసించుటలేదు, కేవలంతన పొట్టనునూత్రమే వింపుకొనువాడు పాపమునే మూటకట్టుకొనుచున్నాడు. టో చాన పాలన యోర్మళ్యే | చానా (శృేయోనుపాలనం | చా నాత్స్వర్ష మవాప్నోతి ! పాలసె దచ్యుతం వదమ్‌॥ శాను స్వయనుగా దానముచేయుటకంట పూర్వు లౌనల్చిన దొనములను అనుపాలించుటమీ గొప్పది, దానము చేయుబవల్ల స్వర్గ మును, పూర్వదానపాలనమునల్ల అక్షయసదవివీ మూనపులు పొందుదురు. 265

194 మా క్రిముక్ర్తావళి ల్లో స్వదత్తా ద్విగుణం పుణ్యం ! వరదత్రానుపాలనం ! పరదత్తా పవోరేణ | స్వదదత్తం నిమవృలం భవేత్‌ క ఇతరులు గావించిన దానములను పాడుచేయక, బాగుగా నంరక్షించినచో తావిచ్చుటవల్ల కలుగు పుణ్యముకంటె ఇబ్బడిగ పుణ్యము అఖభించును, పరు లిచ్చిన దానముల నపహరించుటవల్లా, దుర్వివియోగము గావించుటపల్లా కానొసగిన దానములు కూడ విస్ఫృలము లగును, ఇది మునదేశంలో ప్రాచీనకాలమునుంచీ అన్ని దానళాసనములలోను ఉంటున్న శ్లోకము, శ్లో! శానీనస్య మునేః స్వసోదరనధూ వై ధవ్య విధ్వంసినః | నప్తారః కిల గోళకస్య తనయాః కుండాః నస్వయంపాండ వాః! పంచై కే చ సమాన యోనినిరతాః ఖ్యాతా జగద్వి శుళాః। తిచ్చారి.త మ శేషపాపవారణం ధర్మస్య సూజ్యగతిః ॥ కృష్ణదైసపాయనుడు కన్యాపుక్రుడు, సోదరుడైన విచిత్ర వీర్యువి భ్రార్యలయందు నంశానమును కలిగించినవాడు, అటివానికి మనుమలు పాండవులు. పోనీ యనిన వారు గోళపడై న పాంయరాజు పుత్ర; స్వయముగా కుండులు అనగా తండ్రియుండ నితరునికి పుట్టినవారు, అన్నిటికీమిలచి వారు ఐదుగురున్ను ఒకేభార్య గలవారు, ఇట్టి లోక విరుద్ధ మైన ఆనుపూర్విగల పాండవులు జగద్విక్యాతులూ, ధర్మమార్గామ యాయులూ అని విఖ్యాతి । వారి చరిత్ర వివినవారి సర్వపాసములున్నూ నశించునట : ఆహా 1 ఎంత విచితము ; ధర్మముయొక్క గతి ఎంత శ్‌ అస్వర్ష్యం లోకవిద్విషం $ ధర్మ మపిచ నాచశలేత్‌ | వేదవేదాంగ వేత్తాపి ।; లోశాచారంన లంఘయేత్‌ *

ధర్మవిషయికములు 195 ఆపకీ ర్తీకరమున్ను, లోకవిరుద్దమున్ను ఐన పని ధర్మమే ఆయినను చేయరాదు, వేద వేదాంగవేత్త మైనను లోకొచారమును అతి[క్ర మించలొదు. శోక రృన్య మాచరన్‌ సుమ్లు । అక రృవ్య మనాచరన్‌ | న! జాట్‌ అ అజ తిస్టడి (పకృశాచాశే 1సవా ఆర్య ఇతి స్మృతః ॥ తవ విధులను బాగుగా నిర్వ ర్తించుచు, చేయరాని పనుల జోలి టోకుండా ఉంటూ, (పకృతాచారమునందు ప్రవ ర్తిస్తూండేవాడే ఆర్యు డని పెద్ద లందురు. శ్లోః న స్నానేన న మౌనేన । వై చాగ్ని పరిచర్యయా | న్‌. జా (బవ్మాచారీ దీవం యాతి ; నయాతి గుగుపూజ నాత్‌ 4 స్నానాది శౌచక్రియలచేత గావి, మౌనము మొదలై న నియమ ములవల్ల గావి, అగ్నిపోత్రాది కర్మలవల్ల గాని, (బ్రహ్మచారి అనగా విద్యార్థి, స్వర్గమును పొందుటలేదు గావి గురుపూజ ద్వారానే మంచిగకు లను పొందుతున్నాడు, త్లో (పొమాణ్యబుద్ధి "శ్వేచేషు । సాధనానా మనేకతా ॥ 6 ఇళ్ళ ఉపాస్యాశా మనియమం ! ఏత ర్ధరస్య లతణమ్‌॥ వేదములయందు ప్రమాణబుద్ధిన్నీ, సాధనము లనేకములుగా మండవచ్చుననే భావమున్నూ, ఉపాన్యము ఏదియెనమ సరే యను విశ్వాసమున్నూ, యి మూడూ ధర్మమునకు లక్షణము లవి పెద్దలు చెప్పిరి.

1960 సూ క్రిముక్తానళి శ్లో ధర్మా బహువిధా లోళే! (శ్రుతి భేదముఖోద్భ వాః ॥ జేశధర్మాశ్చ దృళ్యంతే । కులధర్మా స్తఖై వచ ॥ జాతిధర్భా వయోధర్శ్మా ! గుణధర్మ్యాళ్చ శోభనే | శరీర కాలధ ర్మ్యాశ్చ ॥ ఆపద్ధర్మా స్త్హధెనచ |! ప తద్దర్శస్య నానాత్వం (క్రియతే లోక వానసిభిః॥ లోకమున ధర్మములు ఇహువిధములుగా నుండును, దీవికి కొరణము వేదము అలనేకములుగా నుండుటయే. దేశధర్మములు, కులధర్మ ములు, జాతిధర్మములు, వనయోధర్మములు, గుణధర్మములు, శరీరధర్మ ములు, కాలధర్మములు, ఆపద్దిర్మములు మొదలైన వెన్నో ఉన్నవి లోకులు అనేక ధర్మములను స్తాపించుకొవి, వాటిని ఆమసరిస్తూంటారు. ఇడి మహాభారత అనుశాసవిక సర్వములో చెప్పబడివది, శోః యస్మిన్దేశే య ఆచారః ! న్యాయదృష్టన్తు కల్పితః ॥ న తసిన్నేవ కర్తవ్యః | దేశాచారః స్మృతో భృగోః 8 ఏదేశమున ఏది ఆచారమో, అచ్చట న్యాయదృషముగా కల్పించబడినదో, అయ్యదియే ఆక్కడ ఆనుసరించదగినది, దానివే దేశా వారమందురని భృగుమహర్షి మతము, శ్దో యస్మి నేశే పురే గామే | క్రైవిధ్య నగశేవి చా | యో య విహితో ధర్మః! తం ధర్మం నవిచాలయేత్‌* ఏ దేశములో సట్టణములో, గ్రామములో యెయ్యడి విపాతమై పుంటూన్న ళర్మమో వ! ధర్మమును మీరి ఎవ్వరును వనడువరాదు.

ర ర్మ విషయికములి 107 ళ్లోః జ్ఞునకర్మ సమాయోగా । త్పరం (పాప్నోతి పూరుషః ॥ వృథగ్భావా న్న సిద్ధ్యంతి ఉనే తసి తృమా(శ యేత్‌ ॥ క్టాన - కర్మములు రెండింటి కలయికవల్లనే జీవులు పర మార్ష్యప్రొ ప్తి గాంచుదురు. ఇని రెండూ వేరు యనవిన్నీ., ఏదో ఒక్కదాని వల్లనే సిద్ధిని పొందగలమనీ తలచుట పొరబాటు, గాన రెంటినీ జీవులు ఆచరణలో పెట్టటలయును, వో సత్య శాచం మనఃశొచం | "శాచమిందియని[గ వొః | రు సర్వభూతదయా "శౌచం । జలశెచం తు పంచమం సత్యమునే పలుకుట, చి త్తశుద్ది కలిగియుంట, ఇంద్రియన్నిగ హము, నర్వజీపులయందు కరుణ గలిగియుండుట,. యివి నాలుగున్ను గలవారే పరిశుద్ధులు. స్నానాచులచే కలుగు కరీరకుభ్రళ పీటికన్నిటికీ తరువాతిదే. లో అభ మ్యపకివోరం చ| సంనర్ష బ్యా ప్యనింది తైః / నస్వధల్మేచ వ్యవనస్థానం ॥ 'శౌచమేతథత్చకీర్హితః గ్‌ తిసరాని వరార్హములమ, కశామసొహారములను దూరముగ నుంచుట, ఉ త్తములతోనే సహవాసము చేయుట, ఈన ఛర్మమునందే పరి విష్పితుదై యుండుట, యీ మూడున్ను విజమైన శౌచము లని విజ్ఞు అందురు. లో ఆపవిిఈ పవి్యతో వా ః సర్వావస్థాం గతో౭పిచా 1 యః స్మశే త్పుండరీకామం ! స బావ్యోభ్యంతర శ్కుచిః ॥

198 సూక్తిముక్తావళి ఆశుచియై యుండనీ, శుచియై యుండనీ, ఎట్టి ఆవస్టలో వుండనీ, ఎవకు సర్వాంత ర్యామియైన విష్ణువును స్మరింతురో వారు బాహ్యా భ్యంతర శుచిగలవా రగుదురు. ఖ్లోః ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యో హిళాయచ కశుభాయచ | వర్తతే సతతం పహృాన్ట [కియాహ్యేషా దయా న్మృృళాః ఎవ్వస్షై శ్రే సర్వజీవులను తనవలెనే చూచుకొనుచు. లోక హితమునకూ, లోకక ల్యాణమునకూ యత్ని 9చుచు, వంతృప్పు లై ఉందురో అట్టివారి చర్యనే “దయ'* యని శాస్త్రములు చెప్పినవి. ళ్లోః (వతిమా మంత్ర తీన్దేషు | ద్రైవజ్జే భిమజేగురా । యాద్భశీ భావనా యత |! సిద్ది ర్భవతి ఆాద్భృశీ గ దేవతావిగహము, మంత్రము, పుణ్యతీర్ణము, దై నజ్డాడు, వై ద్యుడు, గురువు,_ వీరియందు ఎవవి కెట్టి భావ ముండునో వానికి అట్టి సిద్ది అనగా ఫలము కలుగుతుంది, శ్లో! యావ (ద్భియేత జఠరం ! తావత్‌ స్వత్వం హి దేహినాం ! ళం అధికం యో2భిమ న్యేత 1న సేనో దండ మర్హృతి ॥ పొట్ట పట్టినంతవరకు దేహధారులకు పదార్థములమీద స్వత్వం వుంది. ఆంతకుమించి అనగా దాచుకొనేందుకె యెవడు తీసుకుంటాడో వాడు దొంగ; వాడు దండనకు అర్హుడు. శ్లోః బ్యావృత్త నైవ దోపేభ్యో ' యన్తు వాసో గుతెస్సవా! ఉపవాసం తమాహాు స్తు ! న శరీరస్య శళోషణమ్‌ *

ధ ర్మ విషయికములు 108 దోషములనుంచి వివృ త్రిన్నీ, గుణములతో కలిసి వానము జీయటయును,. యిదియే ఉనవాసము గావి శరీరమును శోషింపజేయుట ఉపవాసము గాదని వ్యాఘ్రమహర్షి వచనము, మ్మో శో[న సావిత్రీసమం జప్యం | నా౬జ్యాహుతి సమం హుతం | న్య నాజఒన్నతోయసమం చానం । న చాఒహింసా పరం తపఃః జపించతగ్గ మం్రములలో గాయత్రి శేష్టకమమైనది; హోమములలో కెల్ల ఆజ్యాహుతియే (శ్రేష్టము; దానములలో కెల్ల అన్నో దకదానమే గొప్పది, తపస్సులలో అహింసాతపమే గొవ్బది,- అవి మనువచనము, శో అకృ'ళ్వా పరనంళాపం |; అగళ్వా ఖలమందిరం ! ళం అన్షేశయత్య చాత్మానం 1 యదల్బ మపి తదృహు * ఇతరులకు సంతాపము కలిగించకయు, ఖలులతో సహవాసము శేయకయు గావించిన కొలది సుకృతములుకూడ మహ త్తరమైన వగు చున్నవి. శ్లోః వచనై్యైకం మననై్యైకం । కర్యతై ్యకం మవోత్మనాం | వచస్యన్య న్మనస్యన్యత్‌ క ర్శుణ్యన్య ద్దురాత్మ నాం క మహాత్ములు త్రీకరణకర్ది గలిగివుంటారు. అనగా మనో వాక్కాయకర్మలలో ఒక్కరీతిగానే నడచుకుంటారు. ఇక దురాత్ముల విషయం చూస్తే మన సౌకటి,. మాట మరొకటి, చేత లింకొక దారి, యిదీ వరుస,

200 సూక్తిముక్తావళి లోః న్భుతం శరీర ముత అత్య |! కాష్టలోష్టనమం తతా! విముఖా బళాంధచా యాంతి ! ధర్మ స్త మనుగచ్చతి గ న! మృతదేహమును ఏదో కొయ్యముక్కే మట్టిగడ్డో పారవేపి నట్లుగా నేలమీద పారవేసి దింధుమిత్రాదు లంతా విముఖులై వెళ్ళి పోతారు. ఆ పోయినవానివి అతడు చేసిన ధర్మ మొక్క_ళే అవగా పుణ్య పావముబుమాశ్ర మే అవుసరించి పుంటాయి. శో! తమసో లతణం కామో । రజన _స్వ్వర్త ఉచ్యతే , ణం _ఏప్క “లీ సత్త్వస్య లమణం ధర్మః | శ్రైష్య మేషాం యథో_త్తరం ॥ తిమోగుణలక్షణము కామము, రజోగుణలక్షణము అర్థము, సత్త్వగుణ లక్షణము ధర్మమునందు అభిలాషయున్ను, వీటిలో మొదటి దానికంటె రెండోదీ, దావికంచ మూడోదీ (శేష్టమైనట్టివి, శోఃన బుద్ది భేదం జయే 1 దజ్ఞానాం కర్మసంగినాం । జోషయే త్సర్వకర్శాణి విద్వాన్‌ యుక్త సృమాచరన్‌ ॥ ఆయా సనులతో నిమగ్నులై వుండే ఆజ్ఞానపజలలో బుర్ధి భేదమును అనగా అ పనులపట్ల ఆనాదరదును, ఆశ్రద్దను, దురాళను కలిగించుట విద్వాంసుడై నవావికి తగదు, విద్వాంసుడు బుద్దిమంతుడైై పుంటూ తానుకూడ ఆయా పనులను చేస్తూ, ఆజ్ఞానులకుకూడ వారి వారి పన్గులయం దఖిమానమునే కలిగించాలి, లేవిచో లోకమున వ్యవస్త చెడి సర్వనాశము*జరుగుతుంది, క్ల చలా లత్మీః చలా? పాణ! ! చలం జీఐవతయౌవనం ! చలాచతే చ సంసాళే ; ధర్మ ఏకో హి నిశ్చలః ౫

ధర్మవిషయికములు శ01 సంపదలు, ప్రాణము, జీవితము, యొౌవనము,. యివన్నీ అస్థిరములే. సర్వమూ అస్టిరమైన యా లోకమునందు ధర్మ మొక పే పిరమెనది. న న్న నా _స్తిక్థం వేదనించాంచ! చేవతానాం చ కుత్సనం |! జ్వేషం దంభం చ మానంచ 1 శ్రోధం శైవం చ వర్జయేత్‌ ॥ి నా స్తిక్యము, వేదనింద. దైవదూషణ, ద్వేషము, దంభము, అహంకారము, కోసము, క్రౌర్యము, వీటిని విడుపవలెను, న్‌ జరా రూవం వారతీహి శైర్య మాశా। మృత్యుః (పాణాన్‌ ధర్ముచ ర్యా మనూయొా । కామో (హయం వృత్త మవార్యసేచా ॥ శోధః శ్రియం సర్వ మేచాభిమానః 8 ముసలితనము రూపాన్నీ, ఆ*ళ ధైర్యమును, మృత్యువు ప్రాణాలను. అసూయ ధర్మ(ప్రవృ త్రినీ, కామము లజ్జను, దుష్ట పేవ వత్చవర్ధనమ. కోపము ఐశ్వర్యమును, అభిమానము సర్వమును హరించి వేస్తుంది. న్లో ధవాని జీవితం చైవ! పరార్థం (పాఖజ్ఞ ఉత్స జేత్‌ | సన్నిమిశ్తే వరం త్యాగో । వినాశే నియతేసతి!? తన ధనప్రాణములను వరోమారమవశో్ట నవ నష పలెమ. వాళనమెట్లును తప్పవి యస్పుడు శ్రోకచిప్రతకి'. త్యాగము” మేల్నసగ్భ. + గా (€ గ ఘా జు కాదా? ” ల న శ 26 ( ల వ. వ. ఇ శ లి డ్‌ | చాలా. ట్ర్‌ 0 రో

౭02 మూ క్రిముక్తావనళి శ్లో; [పాణాయామై ర్షహే ద్దోపాన్‌ ! ధారణాభిళ్ళ కిల్ళిషం | ౧౫ = నా ౧ చె (వత్యావో రేణ సంసరాన్‌ | ధ్యా నేనాఒనీశ్వరాన్‌ గుణాన్‌ ('ప్రాణాయామముచేత యింద్రియదోషాలను, పరమాత్మయందు మనను నిలపుటచే పాపమును, ఇంధ్రియనిగ్రహముచే. విషయసందిం ధములను, ధ్యానముచే కామకోధాది అసురీగుణములను నశింపచేయ వలెను. శ్లో! పరవత్నీ తు యా సన్త్రీ స్యాత్‌ । అనసంబంధా చ యోనితః। (౧ శాం (బూయా దృవతీ త్యేవం | సుభగే భగినీతి చః రక్తబంధువు కానట్టి స్రీవి, వరువిభార్యయైన స్త్రీని, *“భవతీ' (పూజ్యురాలా 1) 'శుభగే' (సౌభాగ్యనత్స్‌ “భగినీ, (సోదరీ అనియే నంబోధించవలెమ, శః నసా నభా యత ని సంతి వృ" $ నే వృవ్రా ఇ౭చేన వదంతి ధరన్హం | చాఒసొ ధర్మో యత్ర వ సత్యమ స్త. | న ళత్సత్యం యచ్చతేసాఒభ్యు పేతం £ ఎక్కడ వృద్దులు లేరో ఆది సభ కాజాలదు; ఎవరు ధర్మ మును చెప్పరో వారు వృద్దులు గారు; దేనియందు సత్యము లేదో అది ధర్మముగాదుః దేవివల్ల లోకమునకు కల్యాణ మొనగూడదో ఆది నత్యను గాజాలదు, అనగా లోకకల్యాణ మొనగూర్చు సత్యధర్మషప్రవచన మొనర్భు ఇండితులు కూర్చున్నదే సభ యని అరము, | న! లో యత ధరో వ్యాఒధ ర్మేణ ' నత్యం య శోజున్ఫ కేన చ వాన్యతే (వేతమానానాం । వాతా స్తత సభాసదః ౯

ధర్మవిషయికములు లలీకి వ్‌ న్యాయనభయందు ధర్మము అధర్మముచేతను, సళ్యము అనృతము చేతను కొట్టదబిడుతూందో ఆ సభలోవి సభాసదులు మృతతుల్యులే శ్టోః సభాకల్పతరుం వంచే ! వేదళాభోపజీవినం కాతుపుమ్పునమాయు క్షం | విద్వద్భృమరళోభితం ॥ వేదము లనే శాఖలతోను, శొఫ్రములనే పువ్ఫములతోను, విద్వాంసులనే తుమ్మెదగలతోను ప్రకాశించు సభ యనే కల్చవృక్షము వకు నమస్కరించుచున్నాను, జోః గజభుజంగవిపాంగమబంధనం ॥ శళిదిచాకర యో ర్ల్రవాపీడనం ॥ మలఠిమళొం చ విలోక్య దరిదతాం! విధి రహో బలవానితి మే మతిః * ఏనుగులు, పాములు. వక్షుళలు_ఇవన్నీ బంధించబడడం విచి త్రమే, ఆంతకం'కె విచ్శితము సూర్యచంద్రుల (గహణపీడ నొందుట, బుద్దికాలురు దరిద్రులుగా వుండడం మరీ విడ్డూరం గదా. ఇవన్నీ చూస్తే “అహో; దైవ మెంత బలీయమైనది 1 అనిపిస్తూంది నా బుద్ధికి. శ్లోః అకృధ్యంతోజఒనసూయంతో ! నిరవహాంకారమత్సళాః ॥ బుజవః శమసంపన్నాః | శిష్టాచారా భవంతి శేః.. కోపము, అసూయ, అహంకొరము, మత్పరఖు. వీటిని వద లిన వార్రై, మబిుజుమార్శవబన (ప్రవర్తించుళు జంద్రియన్మిగహము గల వారలే శిష్టాచారులు,

ణః సూక్తిముక్తావళి శః తృష్టాంఛింది భజకమాం జహిమదం పాపే రతిం మాకృథాః 0౧ సత్యం [(బూవ్యూనుయాహి సాధుపదవీం సేవ్య విద్వజ్ఞ నాన్‌ మాన్యాన్‌ మానయ విద్వి పేప్యనునయ్మ పచ్భాదయ స్వాన్గుణాన్‌ కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురుదయా మేతత్‌ సతాం చేస్టితమ్‌ః కోరికలను ఆడచి వేయుము, ఓరిమి నుపొసించుము, గర్వ మువు విడువుము, పాపకార్యములకు దూరముగా నుండుము, సత్యము పలుకుము, పాధుపురుషుల ననుసరించి నడుచుకొనుము, విద్వజ్ఞమలను 'సేవింపుము, నూననీయులను గౌరవించుము, శటత్రువులయెడల కూడ మర్యాదగ ప్రవర్తించుము, స్వకీయ గుణ (పళంస చేసికొనకుము, సత్కీర్తి నార్జింపుము, దుఃవితుల యెడల దయ కలిగి యుండుము, ఇవియే సత్చురుషులకు తగిన కార్యములు. కో! ఆపదాం కథితః పంథాః ఇందియాణా మనంయమః ! తజయ న్పంవచాం మార్గో । యేనేన్లం తేన గమ్యళాం ఖ గ. న! ఇం(దియజయము సంపదలకున్ను, ఇంద్రియములకు బావీనగొ నుండుట ఆపదలకున్ను రాజమార్గము. మీకు ఏది యిషమెన ఆ దారిని బజా నడువుడు. లోః అశ్వాలంభం గవాలంభం | సవ్యాసం పల్నవెతృకం | దేవరాచ్చ సుతోత్పత్తిః ! కలౌ పంచ విసర్జయేత్‌ * అశ్వమేధము, గోమేధము, నన్యాసము, పితృకర్మలలో మాంసము పెట్టుట, చేవరునివల్ల పుకుని గనుట, యి ఐదున్ను కలి యుగమున విషిద్ధములు,

ధర్మవిషయిశమనులు 205 మ. విచ్యావినయసంప న్నే 1 (ావ్మాణే గవివా న్తిని శునీవైవ శ్వపాశే చ : పండితా సృమదర్శినః ॥ విద్యావినయనంపన్నుడై న ఉ త్తమబ్రాహ్మణువియందు, గోవు నందు, ఏనుగునండు, కుక్కుయందు, చండాలునియందు.._ అన్నిటి యందుమ పండితులు సమదృష్టినే కలిగిపుంటున్నారు. అనగా పవ్వుము నందు బ్రహ్మముమ చూచువారే సండితులవి యర్థము, న్లో దేవళాతిథి భృ త్యానాం | పిత్యూణాం ఆత్మనళ్చ యః న నిర్వపతి పంచానా౦ । ఉచ్చ్వనన్నన జీవతి ॥ దేవకలు, అతిథులు, పరివారము, పితరులు, తానుులం యీ ఐదుగురున్నూ ఎవనివల్ల తృల్తి చెందరో వాని ్రితుకు మరణముతో సమానము, మంకి సత్యమేవ జయతే చాఒనృతం ; స్యేవ పంథా ఫితతో దేవయానః | 'యేనాఒ(క్రమం శృమయో హ్యాప్తకామా | యత తత్సళత్యస్య పరమం నిధభానమ్‌ * సత్యమే జయించును. అసత్యము పరా స్తమగును, సత్యము వలవనే దేవతలమార్శము విస్తరించియున్నది, సత్యము చేతనే మహ దణ ఆప్తకాములై ఈశ్వరుని పొతదుచున్నారు.. ఈళ్వరుడు సత్య తె బాట్‌ శా వ్వరూపుడు, ట్లోః ఉపళకారిషు య స్స్పాధుః 1! సాధుళ్వే తస్య కో గుణః! అపకారిషు య స్పాధుః | న సాొధు స్పర్శ్‌ రుచ్యతే ॥

లి8ి8 సూ క్రీ ము కా వళి తన కుపకొరము చేసీనవారియందు మంచిగా ఉండువావి మంచిళశనము ఏమి మంచితనము ? అట్లుగాక ఆపకొరము చేసినవారికి ఉపకొరము చేసిసవాడే సాధు వని ఊఉ త్తములు చెపుతారు, న్లో సచ్భావో నాస్తి వేళ్యానాం ॥ స్టిరళా నాస్తి సంపచాం వివేకో శాస్తి మూసన్చాణాం | వినాళో నాస్తి కర్ణుణామ్‌ ॥ి వెలయాండ్రకు అభిమానమును, నంపదలకు స్టిరత్వమును, మూర్జులకు వి వేకమును, కర్మలకు వినాశనమునము ఉండవు గదా. శో, యథా చిత్తం తథా వాకృ! యథా వాచః తథా (కియా! చిత్తే వాచి [కియాయాం చ! సాధూనా మేకరూపతా ॥ మనసువలెనే మాట; మాటనుబట్షి క్రియ; మనసు_మాట, పనులు,_ యీ మూటిలో యేకరూపత గలవారే పాధుపురుషులు. శ్లో, ద్యూతమాంససుళావే ళ్యా! ఖేట చౌర్యపరాంగనాః ॥ మవోపాొపాని స్టప్తైవ ! వ్యనవాని త్యజే దృుధః జూదము, మాంనళకణము, సురాపానము, వేళ్యానంగమము, వేట, దొంగతనము, పరస్త్రీలోలత.. యీ. ఏడున్ను వ్యననముణు, మహాపాపకరములున్నూ, బుద్ధిమంతులు వీటివి వదలభిపెటవలెను. లబ్‌ శ్లో! జానామి ధర్మం నచ మే (ప్రవృత్తి! । జానా మ్యధర్మం నచ మే నివృత్తిః | 'శేనాపి దేవేన వ్చాది స్ట్‌తేన ॥ యథా (వవృత్మోస్మి తథా కరోమి

ఢథర్మవిషయికములు లి?

*వేను ధర్మమును. దాని న్వరూపమును బాగుగనే ఎలుగు దును. కౌవి ధన్మామునందు నాకు ఆస్ట కలుగుట లేదు. ఆఅధర్మమునూ ఎబుగుచును, తతృలితములనూ ఎజుగుదును. కొని దాని నుంచి విమల త్వము కలుగుటయు లేదు. నా హృదయమున ఏ దెవమో ఉండి నాచేత వీ పనులు చేయిస్తూన్నట్లు తోస్తూంది, ఆ దైవ మెట్లు యవేరణ జేసిన అట్లు చేస్తూన్నాను. ఆంతే,” ఆని మర్యోధనుడు మహర్షులకు చెప్పినాడు, సమ _స్సమూ తెలిసిన్నీ అధర్మకార్యప్రవృత్తులై. ధర్మవే త్త లగు పెద్ద లచే విరోధింపబడి నపుడు యిట్టి మాటలతో వారివి సాగనంపి, ఈన మార్షమువచే సాగిపోయి, నర్వనాశనమైన వారంతా యిట్టి త త్త్స్వమునే చెప్పరి, లః బలవాన వ్యళకోఒసొ + ధనజానపి నిర్దనః |

(శ్రుత వానపి మూర్ధశ్చ 1 యో ధర్మవిముఖో జనః ॥

ఏ నునుజుడు ధర్మనార్గమున వడచుకొనడో వాడు చదువు కొవిన్నీ మూర్జుడే, రనికుడై యుండిన్నీ విరుపేదవాడే. ఐలవంతు డైననూ క్రిహీనుడే యగుచున్నాడు. శ్లో, చేహే పాతిని కారణా! యళో రత్య మపాతవత్‌ |

నరః వతిత కాయో౭౬పి ! యళఃళాయేన జీవతి ॥

హాశన స్వభావము గల యీ శరీరమునకు రత యేమున్నది ? కీ రి ఒక్కటియే నాశనము లేనిది గొన అట్టి కీల్రిని కాపాడుకొనుటకై మానపుడు యత్నించవలెను. అతడు మరణించినమ కీ ర్థికొయముచే జీవించియంటున్నాడు

248 నూ క్తిముక్తావళి ఛో బాల్యే పితుర్వశే తిపేత్‌ | పాణ్మిగావాస్య యావే 1 న! | పుతాణాం భర్తరి (వేశ 1న భవేత్‌ '్తీ' స్వతం[త తాం॥ బాల్యమున తండ్రి అదీనమున, యొవనమందు భ_ర్రవశమున, వృద్దాస్యమున పుతులవద్ద నుండవలెనే గాని స్త్రీలు విడిగా స్వతంత్రు లుగా నుండలేరు, దుష్షులెన పురుషులమండి వారి రక్షణమునకే యీ నియమ మని తోస్తుంది. భోః చానం విత్ర్తాదృతం వాచః కీర్తిధర్మా తథాయుషః ! పరోపకరణం కాయాత్‌ | అసాళా తార మావాలేత్‌ * జీవితములో అసారము లైన వాట్లనుంచే సారవంతములైన వాట్లిను నంపాదించవలె, ధనము అశాశ్వతము; దానిని దానము చేసి కీర్తిని సంపాదించవలెను, అక్షు వాక్కునుంచి సత్యమును, ఆయుష్షు నుంచి ధర్మము _ కీర్రివి, శరీరమువల్ల పరోపకారపుణ్యమును సంపా దించవన లెను, శో; అజరామరవ (శ్చాళ్లో । విచారం మకం చ సాధయిత్‌ । ళం క! న్‌ 9; గృృహీత ఇవ కేశేషు మృత్యునా ధర మాచశేత్‌ ॥ పాజాడు మునలితనము, మృత్యువు లేనివానివలె విద్యను, ఖా ర్య ధనమును నంపాదించవలెను. మృత్యువు జాట్టుపట్టి లాగుతూన్న ప్లే భావించి ధర్మము నాచరించవలెను, అనగా భర్మము చేయిటను రేపు మౌపు అని జరుపక తక్షణమే చేస్తూండా లవి భావము, శ్లో సద్భి నేవ నవోసీత 1 సవ్భిః కుర్వీత సంగలిం | సద్భి ర్వినాదం మైత్రీ చ ! నాఒసద్భిః కించి చాచశేత్‌ |

ధర్మవిషయికములు 20% పోట్లాడినా మరేమి గావించినా సత్పురుషులతో నే గాని దుష్టులతో ఎట్టి వంబంధము 'పెటుకొనవదు.

టి ణి ట్లో నిమేమమ్మాత మపి తే। వయో గళ్ళ న్న తిష్టతి _ తస్మా కేహే ప్వని ల్యేషు | కీర్తి మేళళ ముపార్ట్వయ_॥ కాలము గడిచిపి+ఠూనే- వుంటుంది గాని క్రణకొల్సమైన ఆగమ. దానితోపాటు ఆయుస్షుకూడ తరిగిపోతూనే వుంటుందిగదా,. ఈ దేహము అనిత్యమైనది. అనిత్యమైన యిట్టి శరీరముతో నిత్యమై శాశ్వత మైనకీరి వి సంపొదించుము. " ట్లోః అనభిచ్యా పరస్వేషు సర్వనళ్వేషు సొహాదం | కర్మణాం ఫలమ స్తీతి 1! మనసా [తితయం చరేత్‌ | పరుల సొత్తునందు ఆశ లేపండుట, సర్వజీవులయందుకరుణ, కర్మలకు ఫల ముండితీరు నన్న భావము. = ఈ మూటిని మనసునం చుంచుకుని ప్రవర్హించవలయును, ల్లో జ్యాయాంస మపి శీలేన ॥ విహీనం నైవ పూజయేక్‌ 1 అపి శూ దం చ ధర్శజ్ఞం । సద్వృతత్త మభిపూజయేత్‌ ॥ వయమున 'పెద్దయెనను గుణహీమని పూజించరాదు. ధర్మను నెరిగి మంచిప్రవర్తన గలవావిని శూద్రునైనమ పూజించవలెను, శ్లోః అధర్మ్మపభవం వ్వైవ | దుఖయోగం శరీరిణాం ; ధర్యార్థ్మవభవం చైవ! నుఖసంయోగమతయం %. 27

10 సూ క్తి ముక్తావళ€

శరీరధారులకు కలుగు దుఃఖము లన్నీ ఆధర్మవర్శనమువల్లనే కలుగుతూన్నాయి, అకయసుఖములు ధర్మాచరణమువల్లనే కలుగు తూన్నాయి. క్లోః శతి ర్విభిన్నా స్మృ్రతయళ్ళ భిన్నాః |

నైళో ముని ర్యస్య వచో౭౬[పమాణం ॥ ధర్మస్య తత్త్వం నిహితం గుహాయాం ; మనోజనో యేన గతః స పంభథాః ॥

(శ్రుతిచోదితమార్గములు భిన్నములు, స్మృతివిధానములుకూడ వేర్వేశే. ఏ బుషివాక్యములున్ను అప్రమాణములుగా (త్రోసి వేయడానికి వీణ లేదు, ధర్మవిర్ణయము ఆత్యంతజటిల మైనది. ఏది ధర్మము? ఏది అధర్మము ? అనే సంకటము యెదుర్కొన్నప్పుడు, (శ్రుతిస్మృతిళాష్త్రముల వల్ల చిక్కు విడిపోనస్పుడు తొల్లిటి మహాత్ములు నడచినదే మనకున్న మారము,

శి లః ళృతన్య కరణం నాస్తి, మృతస్య మరణం యథా గతస్య శోచనం నాన్ని: ప్యాత ద్వేదవిచాం మతం ॥ ఒకపొరి మృతిచెందిన దానికి మరల మరణను లేనట్లుగనే ఒకసారి చేయబడిన పనికి మరల చేయడ మనేది లేదు, అనగా చేసిన దానిని తిరగతోడుట అసాధ్యమవి భావము. అశ్షే గతించినదావిక్రై విదా రించుటయు వ్యర్థము. ఇదియే వేదవిదులైనవారి మతము. శో న భూషయశ్యలంశారో 1న లాజ్యం న చ పౌరువం! న విద్యా న ధనం తాద్భక్‌ !యాద్భక్‌ సౌజన్యభూషణం 2

ధర్మవిషయికములు లి 1 అలంకొరములు, రాజ్యము, పొరుషమ్ము విద్య, సంపదలు యివేవీ కూడా మనుజులకు సొజన్యమువంటి ఉత్తమభూషణములు కోగాలివు. టో, యో యథా వర్తతే యస్మిన్‌ ;తస్మి న్నేవం [పవర్తయన్‌ చాజధర్మం సమవాప్నోతి ! న చాఒశ్రేయళ్ళ విందతి ॥ ఎవడెట్లు వ ర్రించుచున్నాడో వానితో అట్లు వర్తించుట అధ ర్మము కానేరదు. తన్మూలమున ఆకల్యాణమున్ను ఘటించదు. ' మాత్రం! యస్మిన్‌ యథా వర్తతే యో మనుష్యః తస్మిన్‌ తభా వర్షితవ్యం స ధర్మః 1 మాయాచారో మాయయా బాధితవ్య! సొధ్వాచారః సాధునా (వత్యువేయః ॥ ఎవడు ఎవనవియం దెట్లు వర్తించుచున్నాడో వాడు వానిపట్ల అక్షే వర్తించుట ధర్మము. మాయాచారునితో మాయావిగను పాధుశీలు నితో సొధువుగను (ప్రవర్తించుట న్యాయ్య మే. శ్లో ధర్మో జీవదయాతుల్యోో ! న క్వాపి జగతీతలే ! తస్మా తృర్వ్య్వపయత్నేన : కార్యా జీవదయా నృఖిః ॥ భూతదయమ పోలిన ధర్మము యుంకొకటి యీలోకములో లేదు. అందుచేత మానవులు సర్వదా యత్నించి, సర్వజీవకారుణ్యభావ ముతో ప్రవర్తించవలెను. ల్లోః గురో రష్యవలి_ప్తన్య ! కార్యాఒళార్య మజానతః ! ఉత్పథం (పతివన్నస్య 1 కార్యం భవతి శాసనం &

£12 సూ క్రముక్తావళి కర్రవ్యాఒకర్శవ్యములను లెక్కచేయక గర్వముతో ఆప మారమున సంచరించినవావివి, గురువు నెననూ ళాసింపనగును. అదీ ల టూ. ల్లో! న (శేయ సృతతం శేజో । న నిత్యం (శేయసీ తమా | లు తస్మా న్నిత్యం తమా తాత! పండిత్రె రవభాదిళతా $ సర్వదా క్షమగావి, నర్వదా తైక్తముగావి (శ్రేయస్కరములు గావు. నాయవా ః అందుచేతనే పండితులు క్షమకు అఆసవాదమును అనగా మినహాయింపులను చెప్పివున్నారు, శ్లో, భూూపదతిణపషక్కేన ! కాశీయా తాఒయుతేన చ! నేతుస్నానళ తై ర్యళ్చ 1 శతృలం మాతృవందనే క అరుపార్లు భూప్రదడీణము చేసిన భలము, వేయిసార్లు కాశీ యాత్రకు టోయిన పుణ్యము, నూరుసార్లు 'సేతుస్నానము గావించిన ఫల మున్ను తల్థికి నమస్కారము చేస్తేనే లభిస్తుంది. లోః నూళా మితం పితా చేతి ; న్వభావా త్రీయం హితం! కార్య కారణత శ్చా౬న్యే 1 భవంతి హితబుద్ధయః ॥ ల్లి. తండ్రి. మిమత్రుడు..వీరే సహజముగా ప్రతి ఒక్కరికీ హితులై నట్టివారు, మిగిలినవారు ఏవో కార్యకారణములవలననే వార వారికి పొతమును కోరువా రవుతూంటారు. న్లో అనిత్యాని శరీరాణి । విథవో నైవ శాళ్వతః 1 నిత్యం సన్నిహితో మృత్యుః | క ర్తవ్యో ధర్ముసంగవాః ॥

ధర్మవిషయికములు 219 శరీరము లశాశ్వతములు, సంపదలు అస్టిరములు, చావు ఎల్లప్పుడూ దగ్గరలో పొంచికూర్చునే వుంటుంది. అందుచేత నిరంతరమూ ధర్మమునే మానవుడు నంపాదిలచుకుంటూండాలి. న్లో పక్రైశా నా (శ్ర స్సింహాః | వంచ వ్యాాఘా (వనూతిఖిః ॥ అధర్మో నష్టసంళానో ॥ ధర్మ స్పంతానవర్థనః జ గోవుపు ఒక్కొక్కటి. సింహముకు మూడు, పులికి అయి దున్నూ పిల్లలు కలుగుతాయి. కొని లోకమున గోసంతతియే ఆధికవృద్ధి గలదిగా వుంది. ఆధర్మము వంళ నాశనమునకు, ధర్మము వంళవృద్ధికినీ కారణము కొవచ్చును. న్లో॥ (పాణం వా౭౬ఒపి పరిత్యజ్య | మాన మేచాభిరతతు | ఆనిత్యో భవతి (పాణో । మోన మౌాచందళారకం ॥ ప్రాణములను యుచ్చియెన మానము ర&ీ౦చుకోవాలి. ఎందు కంపే ప్రాణం లెపుడో ఒకప్పుడు పోయేడే. కొని మానము ఆచంద్ర కారార్క మైనదిగదా. లోః విర_క్తః పరచారేషు ! నిస్ప్ఫృవా పరవన్తుషు | దంభమాత్సర్యహీనో యః 1 స సాధుః కథ్యతే జన్నైః | పరశ్త్రీ పరధన విముఖుడై , దంభమాత్సర్యములు లేనివానినే పాధువురుషు డంటుంది లోకము.

ల 4 నూ క్రిముక్తావళి శో, యో హి నో కురుతే పాపం | సర్వభూతేషు కర్చిచిత్‌ | ర్‌ కర్మణా మనసా ఎ*చా | స సాధుః కథ్యతే జనైః క ఏ నహాత్ముడు మనోవాక్కాయ కర్మములలో దేవిచేతమ ఏ 'పాణీయందునూ పాపచింత సేయడో ఆతనినే సాధుపురుషుడవి లోకము పూజీస్తుంది, శ్టోః సత్య మేవ (వతం యన్య | దయా దీనేషు సర్వథా ! ళామ[కోధా వశే యస్య ! స సాధుః కథ్యతే జనైః * ఎవనికి సత్యము పలుకు టే వ్రతమో, దీనులపట్ల దయ చూప్పపీ వియమమో, కొమకోధము లెన్వనికి వళవర్తులై వుంటాయో ఆతనినే సాధు వని జనులు పిలిస్తారు. (నాలుగో పాదం *న సాధుః కథ్యతే జనైః' అనుదానికి దిదులుగా “తేన లోకత్రయం జితం” అనిన్నీ యీ ళ్లోకా లస్నటికీ పాఠాంతరం వుంది. "అట్టివావిచే నీ మూడులోకములూ జయించబడిన వే' ఆవి దాని ఆర్హము 0 ఖః అహింసా సత్యవచన ॥ మానృళంస్యం ద మోఘృణా ॥ పత త్తపో విదుర్రీరా 1న శరీరన్య కోమణం 4 ఆపాంహప్క సత్యము, అకరత్వము, దమము, కరుణ _యివి గలిగివుండుకే తపస్సు ఆవి పండితులు చెప్పుతారు. కేవలం శరీరమును కుష్కింపచేయుటమా త్రముననే శపస్సు కాదు. న్లో అకోధేన జయే [తో(ధం,! అసాధుం సాధునా జయేీత్‌। జయే త్కదర్యం దానేన |; జయే త్సవ్యేన చాఒన్ఫతమ్‌ కోసము కాంతముతోను, మష్పువి సాధుత్వముతోమ, లోభివి దానముతోను, అనృతమును సత్యముతోను జయించవలయుమ.

ధర్మవి షయికములు £[5 న్లోః ఆగ మోపః (వనజా దేశః ; కాలః కర్ణుచ జన్ముచ ॥ ఛ్యానం మంతో౭థ సంస్కారో ! దవై'కే గుణ హేతవః॥ ఆరారించుదైవము, త్రాగు వీర, చుట్టూఉండే పరివారము. జన్మించిన దేశము, వివసించిన కాలము, చేయుపని, పుట్టినపుట్టక ,ధ్యానించు విషయము. ఉపదేశము పొందిన మంత్రము, లభించిన నంస్కారము.. ఈ పదిన్నీ వ్యక్తులలోనవి గుణములకు కారణము లగుచున్నవి, ళో; అవహోాయ నిజం కర ॥ కృష్ణ కృతి వాదినః ! ణు ణు ణి శే వారేః ద్వేషిణః పాప్మాః ! ధర్మార్ధం జన్మ యద్ధశేః ॥ న్యరర్శో కకర్మలము వదలిపెటి, కేవలము కృష కృష ట్‌ ఠీ శ్రి క లిల్లె మ! యనుచు కూ క్చొనువారు, థఛ్రీహరిపి 'ద్వేషించువారు, పాపులు అవుతారు. ఎందుచేతనంటే ఆ హరి యవతారము లెత్తినది ధర్మరతణమునకే గాని ఊరకనే కాదుగదా. శో నాటన్నోదకసమం చానం 1న చ్యాద శ్యాః పరం (వతం | న గాయ త్యాః పరం మంత్రం 1న మాతుః పరద్రై వతం ॥ అన్నోదకదానమువంటి దానమున్ను, ద్వాదశీ వతమువంటి (వతమున్ను, గాయ ్రివంటి మంథత్రమున్ను, తల్లిని పోలిన దైవమున్ను వుండపు, ద్వాదశీవత మనిన ఏకాదశినాడు ఉపవాసము చేసి, సచ్చిం శతో వుండి, ద్యాదశినాడు యోగ్యుడైనవానికి భోజన మిడి, పిదప తాను శిమటయే. లోః యో ధృచాణి పరిత్యజ్య 1 అధ్భవం చ నిపేవళే ! ధృ వాణి తస్య నళ్యంతి ॥ అధ్యవం నష్ట మేవ హి!

216 సూక్తిముక్తావళి స్థిర మైనవాటివి వదలి అస్టిర మైనవాటి నెవరు "సీవింతురో వారికి స్థిర మైనవి లభించుటలేదు. అస్థిర మైనవి యెల్లాగా నశించే వేగదా. న్లో పరోపజేశే పాండిత్యం 1 సర్వేషాం నుకరం నృణాం | ధర్మే స్వయ మనుష్టానం $ కస్య చిత్తు మవోతృనాం ॥ పరోపదేశము చేయడంలో అందరూ మహాపండితులే కాని స్వయముగా తోమా ధర్మములను ఆనుష్టించడము క్వవెత్‌గా ఎవరో మహానుభావులు గాని చేయలేరు. లో యోజనధీత్య ద్విజో వేద మన్య కురుతే శమం | న జీవన్నేవ ళూదశ్వ ;। మాళు గచ్చతి సాన్వయః ॥ వేదాధ్యయన మొనర్చకయే యితరవిషయములలో కృషి గావించే బ్రాహ్మణులు తమ కీవితములోనే సకుటుంబముగా కూద్రత్వ మును పొందుదురు. లౌకికవిద్యలయొక్క పారమును, సారమును (గ్రహించియే ఆత్మవిద్యకు గొవిపోవు వేద వేదాంతాడి ఆత్మవిద్యలను సాధించుపే తమ (వధానవిధిగా గల కొందరు శీలవంతులు, త్యాగులు, వీరులు ఐనవారిని తయారుచేయుకే భారతీయసంన్కృతి పాధించిన మహోన్నతవిజయము. అట్టివారిని తమ కృషిలో నిలిపి యింత దీ క్‌ కాలము వారిలో ఆ క్షణ. స్టెర్యము. చెడకండా వుండుటకే యెన్నో కట్టుబొట్లు చేసినట్లు తోస్తుంది. శ్లో జ్షూనం సతాం మానమచాదొనాళశనం | 'శిషాంచి దేతత్‌ మదమానశకారణం । ప్థానం వివిక్షం యమినాం విముక్తయే . శామాతురాణా మతిశామశారణం క

ధర్మవిషయికములు క! విర్ణనప్రదేశము జితేందద్రియులకు విము క్రికివి, కామాతురులకు వికారమునకును కౌరిణము బఐనట్లుగానే జ్ఞానము సత్పురుషులకు మద మాసనాశమునకును, అల్బులలో మదినూన(ప్రకోపమునకున్నూ కొరణం అపుఠరూంది, లః ఆళాయా దాసా యే దాసా స్తే సర్వలోకస్య 1 . ఆళా దానీ యేషాం శేషాం చాసాయళే లోకః ॥ ఆళకు దాసు లైనవారు లోకమున కంతకూ. దాసులే. ఆళ ఎవరికి దాసి అవుతూందో వారికి లోక మంతా దాసీభూత మవుతూంది. శ్లోః న మాంసభతణే దోషో 'న మద్యే నచ మైథునే | (వవృత్తి శీషూ భూళానాం ! నివృత్తిస్తు మహోాఫలా ॥ మాంసభళడణము, మద్యపానము, నంగమము _ వీటిలో విషయత॥ దోష మేమిన్నీ లేదు. ఇవి సర్వ(ప్రాణీ సహజకర్మలే. కావి మానపులు వీటివి వర్షించి, నియమముగా వున్నట్లయితే మహాఫలము శలదుం శ్లో! యస్మా దణ్వపి భూతానాం | ద్విజా న్నోత్పద్యకే భయం! తస్య "దేవో ద్విము కస్య (భయం నాస్తి కుత శ్చన వ్‌ ద్విజువివలన యీ లోకమందు ఏ ప్రాణికిన్నీ ఎల్లాటీ భయమూ కలుగదో అట్టివాడు దేహము విడిచిన వెనుక కూడా నిర్భ యుడే ఐపుంటాడు, అనగా నరకభయము అట్టివారికి లేదు. ళో భోః వక ఏవ సువ్చాద్దరోై |! నిధనే ప్యనుయాతి యో | శరీరేణ సమం నాళం ' నర్వ మన్యద్ధి గచ్చతి * 28

ల18 సూక్తిముక్తావళి మనుష్యుడు మరణించిన తరువాళ కూడవచ్చునట్టి ధర్మ మొక్కే విజమెన మిత్రము, మిగిలినవా రంతా యీ శరీరముతోబాటు గనే దూరమై పోతున్నారు. బోః బోత్రారో మత్సర(గస్తా! 1 (ప్రభవః స్మయదూషిళాః ॥ , వ! లో వాజ్‌ అబోధోపపహాతా శృాఒన్యే ॥ జీర్ణ మంగే సుభాసితం॥ విద్వాంసులను చూదమం'ళే వారు అసూయా(గస్తులు; ప్రభు వులో గర్వాంధులు; పోనీ పామాన్యజనులను సమీపించుదామా అంబే వారు ఆక్ఞానాంధకారంలో వున్నారు. ఇంక ఏమి చేయడానికీ లేదు గావ సుభాషితములను కడుపులో పెట్టుకొని ఊఈరుకే, *ఎవరికి ఏమంచి టోధించినా ఉపయోగం లేకపోగా యెమరు తిరుగుతుంది, గనుక ఎవరి అనుభవంలో వాళ్ళే మంచిమార్గమునకు రానిమ్మవి ఊరుకో; అవి లోకొనుభవంతో మహాత్ముడైన భర్శృహరి చెప్పిన వాక్యము లీవి. న్లోః ఉపళారేణ నీచానా ! మవకారో హి జాయతే | పయఃపానం భుజంగా నాం | శేవలం విమవర్టనం ॥్‌ సీచులకు ఉపకారము చేస్తే దానివలన అఆపసకారమే కలుగు తుంది. పొమునకు పొలు పోస్తే దాని విషము వృద్ధిబొందును గావి ఇంకేమి జరుగుతూంది ? బోః అశ్వమేథ సవాసాణి ; సత్యం చ తులయా ధృతం! అశ్వమేథ సవ్మసాద్ధి | సత్య మే వఛాఒతిరిచ్యతే ని నూరు ఆశ్వమేథములను ఒకవైపు, సత్యమును మరొకవైపు ్రాసునం దుంచినచో సత్యమువై పే ముల్లు చూపుతుంది. నత్యము అంక మహ త్తర మని. కాత్సర్యము.

2 ర్మ విషయికములు ర]$ ళ్గీః జలాంత శృంద్రచపలం | జీవనం ఖలు దేహినాం: తథావిధ మితి జ్ఞాత్వా | శళ్వత్‌ కల్యాణ మాచరేత్‌ ॥ నీటిలో వ్రతిలించిన చందదబిందిముపలె చంచలమేనది, మానవజీవితము, అది తెలిసికొని మానవు డెల్లపుడును కల్యాణములనే ఆచరించవలెను. శ్రోః ఆధి వ్యాధివరీ త్యాపె 1 రణ్య ఛ్యోవా వినాళినే | కోహి వామ శరీరాయ । ధర్మా పేతం నమాచశేత్‌ ॥ ఆధివ్యాధి దుఃఖదాధలచే నేడో రేపో నశించిపోగల యూ శరీ రము కొరకు ఆధర్మకృశ్యములను మనుష్యనామధారియైనవా డెవ్వడు చేయగలడు ? చేయ డని ఆర్థము. వో ప క్స్‌ * లుబ్ట మేన గృహ్హీయాత్‌ | సాధు మంజలికర్మణా ! మూర్టం ఛంచానురోభేన | తశ్త్వా స్టేన చ పండితమ్‌ ॥ లోఖివి ధనముతోను, మంచివానివీ నమస్కారముచేతను, మూర్చని కాస్త్రవిధి యిట్లున్నడని చెప్పి అనురోధించీ, పండితుని ఈ శ్వార్ద మును చెప్పుటచేతనూ సుముఖుడుగా చేసుకోవలెను. నో న ళ్‌ ॥ మృగతృ్భప్లోపమం వీక్ష్య | సంసారం తణభంగురం | నుజనై* నంగతిం కుర్యాత్‌ ॥ ధర్మాయ చ సుభాయచ 1 క్షణభంగురమై మరుమరీచికలను టోలిన యీ నంసారమును చూచి పండితులు ధర్మము కొరకు, సుఖము కొరకు సజ్జన సంగమునే

£00 నూ క్రిముక్తావళి శ్లో వనే రణే క్యతుజలాగ్నిమధ్యే! మహవోర్ష'వే పర్వృతమ స్తకే చా నా! నాటో సుప్తం పమత్తం వివమమస్థితం వా! రతంతి పుణ్యాని పురాక లలని ॥ అడవిలో, యుద్ద్ధమందు, శత్రుమధ్యమున, కార్చిచ్చులోవల, జలమధ్యమున, నము[దములో. పర్వతా[గ్రమున, యెక్కడ వుండనీ, ఏ అవస్థలో పుండనీ, విద బోతూనో, ఆజాగ త్తగనో, విషమావస్టలోనో, యెల్లా వున్నా పురాకృతపుణ్యం ఉంటే ఎవరైనా, సురక్షితంగానే ప్కంటారు, లో! యద్య త్పరవళం కర్మ'త త్స ద్యత్నేన వర్జయేత్‌ ! యద్య దాత్మవళం తు స్యాత్‌ | తత్తత్సేవేక యత్నతః ॥ పరాధీనముగావున్న వనులను ఎంత ప్రయత్నించియెనా విడిచి పెట్టు. ఆత్సాయత్తముగా వున్న పనులనే (ప్రయత్నతః సాధించు కశంటూండుము. క్లోః నాస్తి కామనమో చవ్యాధిః । నాన్తి మోవానమో రిపుః! నాస్తి (కోధసమో వహ్నిః! నాస్తి జ్ఞానాత్పరం నుఖం £ కొమమువంటి వ్యాధి, మోహమువంటి శత్రువు, కోపమును లోలిన విన్చు, జ్ఞానమువలె సుఖకరమైనది వేరే లేవు, లోః ఈర్ష ఘృణ్‌ త్వసంతుష్టః ॥ (కోధనో నిత్యశంకితః | పర భాగ్యోపజీపీ చ । వజేళే దుఃఖభాగనః 8 అసూయాపరుడు, అనప్యాంచుకొనేవాడు, ఆసంతుషుడు, కోపి, విత్యశంకితుడు, పరధనోవజీవి,. యీ ఆరుగురూ దుఃఖభాజనులు.

ధర్మవిషయికములు 28 న శోధో మూల మనర్ధానాం । [కోధః నంసారబంధనం ; ధర్ముమయకరః [కోధః తస్మా (తోరం విసర్జయేత్‌ క ఆనర్హము లన్నిటికీ కోపమే మూలకొారణము. కోపమే నర్వ బంధనములకూ హేతువు, ఆది ధర్మమును నాశనం చేపివేస్తూంది కూడాను, కనుక నీవు కోపమును మున్నుగానే విడిచిపెట్టు. జ్లోః లోభా (తోోధః (ప్రభవతి | లోభా క్కామః (ప్రజాయతే ॥ లోళా క్మోవాళ్ళ నాళళ్చ | లోభః పొపస్య కారణం ॥ లోభమువలన కోపము కలుగుతూంది; కామము, మోహము కూడ లతోభమువల్లనే కలుగుతున్నాయి. దానిమూలమున నాఠము కలుగు కూంది, లోభమే అవ్ని పాపములకీ కారణముగా వుంటూంది. క్లోః శచ్దాదిభి పంచభి రేవ పంచ | పంచత్వ మాపు! స్వగుణేన బద్రాః | కురంగ మాతంగ పతంగ మీన; భృంగా॥ నరః పంచఖభి రంచితః కిమ్‌ ॥ లేడి, ఏనుగు, శలభము, చేస, కుమ్మెద,. యీ ఐదున్నూ శబ్దము, స్పర్శము, చూపు, జిహ్వ, భూణము ఆనే ఐదు యింద్రియము లచేతను ఆకర్షించదిడి, ఆడూ యింద్రియ సుఖముల కై ఆళ జెంది నశిస్తూన్నాయి, ఈ ఐదు యింద్రియములూ వున్న మౌానవుని సంగతి యింక చెప్పవలసిన దేమున్నది ? త్వక్పతు జిహ్వా (ఘ్రాణ శ్రవణేండియ వ్యాపారములలో మునిగి పరమార్థమును తెలివికొనకయే నశిస్తూన్నాడు, శ్లో! సళ్ళ దంళో నిపతతి । సకృ త్యన్యా (వదీయతే | నక్ళ ఛాహ దచామీతి | శ్రి జ్యేశాని సళిాం సకృత్‌ ఃి

2ంంి సూక్తిముక్తావళి ఆస్రిలో విభాగము ఒక్కసారిమాత్రమే పంచబడుతుంది

కన్య వివాహార్జమై ఒక్కసారియే యిన్వబడుతుంది: దేనినైనా “ఇచ్చు చున్నాను*' అని ఒక్కసారి మాతమే సత్పురుషులు చెప్పుదురు, వారు ఆ యీ పనులను త్రికరణకుద్దిగా, బాగా ఆలోచించి చేసారనీ, సత్పురు షులు వారి నిర్ణయములను మరల ఉపసంహరించుకొన రసీ అర్హము. లోః బుద్ద్యేవ పౌరుషఫలం పురుషత్వ మేతత్‌ !

ఆత్మపయత్నపరత్రై వ సదైవ శార్యం |

నేయాతతః సఫలతాం పరమా మళథాసౌా।

సచ్చాాన్త్ర సాధుజన వండిత సేవ నేన ॥

“బుద్ధియే పౌరషఫలము. అదియే పురుషత్వమూను;ః ఎల్లపుడూ ళన ప్రయత్నము తాను చేస్తూనే వుండాలి, శాస్త్రసరిచయము. సాధుజవ పాంగత్యము, పండిత సేవనము, వీటి ద్వారా నంపాొదించిన వివేక మే సర్వధా కార్యసాఫల్యమును నమకూరుస్తూ వున్నది. గాన యత్నత; పురుషుడు వీటీ ద్వారాతన దిద్ధిని, పురుషయత్నమును, విశితంగా ఉంచు కుంటూండాలి' అని వళిష్టమహర్షి శ్రీరామచంద్రువికి చెప్పినది. కోః అన్ధాః పారదసన్ని భాః గిరినరీవేగోపమం యౌవనం !

మానుష్యం జలబిందులోలచపలం ఫేనోపమం జీవనం ధర్ధంయోన కరోతి నిళ్చృలమతిః స్వర్గార్గళోన్తాటవం | పళ్చాత్తాసవహాతో జరాపరిణతః థో కాగ్నినా దవ్యాతే ॥ నంపదలు అస్థిరములు; యౌవనము నేలియేటివలె ఆతిశీఘ ముగా గడిచిపోవునది; మానవజన్మ మే మరల కలుగు ననుటకు వీలు లేదు; జీవికయే అసలు నీటిబుడగ వంటిది: ఇన్ని విషయములూ గమ వించక మూఢుడ్లై, స్వర్గద్వారములమ. తెరిసించు ఏకై కసాధనమైన

ధర్మాచరణమును ఎవడు విశ్చలబుద్దితో చేయడో వాడు ముసలివా కూ. శక్రి ఉడిగిన తరువాత పళ్ళాత్తాపహతుడై, శోకాగ్నిచేత దహించదిడి పోతూ౦టాడు,' థో అహితహితవిచారళూన్యబుర్ధేః | ఉం న

(శుతిసమమొః బహుభిః తిరస్కృృతస్య |

ఉదరభరణనూ(త 'శేవలేచ్చోః

పురుషపళోళ్చ పళోళ్చ కో విశేషః ॥

మంచి సెబ్బరలు తెలుసుకోలేని మందబుర్ధియై నభలలో వది మందిచేతా తిరస్క రించబడుతూ, కేవలం పొట్టవింపుకొనడానికే బతుకు తూండే నరసళువుకూ, పళకువుకూ భేదం ఏమున్నది (! టో య జ్జీవ్యతే థణ్యమపి (వథితం మనుమైః | విజ్ఞావవి[క్రవయో భి రభగ్నమానం ! తన్నామ జీవిత మివా (పవదంతి తర్‌జూః | జ్‌

శకాకోపి జీవతి చిరాయ బలించ భుంక్తే ॥

"= విజ్ఞాన విషకమ కీర్తులు గలిగి, అందరిచేతా సెభాష్‌ । అవి పంచుకుంటూ లోకోత్తరముగా జీవించినది ఒక్క కణమెతే నేమి? ఆల్లాంటి జీవితమే జీవితము అని తెలిపిన పెద్దలు చెపుతారు. విదిపి గొట్టివ యెంగిలి మెతుకులు తింటూ చిరకాలము కౌకివలె సబతికివదీ ఒక ద్రికుశేనా ల! లః త్‌ చ్యావదేవ తణసన్ని పాతో 1

న మృత్యు రాగచ్చతి యావదేవ !

యావ ద్వియో యోగవిధౌ నమర్థం &

వృద్ధిం కురు” శేయసి శావదేన* -

డ్‌! సూక్తిముక్తావళి ఈ దేహము కణభంగురము, ఎంతవరకు మృత్యువు నిన్ను గ్రసీంచదో, ముదిమివల్ల కర్మ శ్షమత్వము యెంతవరకు ఆనమర్జము కొదో అంతవరకున్నూ (శ్రేయోవృద్ధికై విరంతరము పాటువడుము. ఇది బుద్ధుని బోధనలలోవిది, సనాతన వై దికధర్మ (శోతస్సులోని ఉపదేశ మే యిచిన్నీ, ఫో ఆదిత్యచం దా వనిలోఒనలళక్చ । ళం ద్యా ర్ఫూమి రాపో హృదయం యమళ్చ | అవాళ్ళ ర్యాతిళ్చ ఉభేచ నంధ్యే | ధర్మశ్చ జానాతి నరన్య వృ _త్తమ్‌॥ సూర్యచంద్రులు, పృథివ్య ప్తేజోవాయురాకాశములు, సృార యము, యముడు, రాత్రింబిగళ్లు, ఉభయసంధ్యలు, ధర్మము,- ఇవన్నీ మానవువి (సవర్హనమ గమవించుతూనే వుంటాయి. అంపే ఎవరూ చూచుట లేదుగదా యవి విషయ(ప్రవృత్తులకు లోఐడ వద్దవి భావము. ల్లో ఆజ్టానాత్‌ యది చా మోవోథత్‌ (కృత్వా కర్మ విగర్హితం | తస్తా ద్విముక్తి మన్విచ్భన్‌ ః ద్వితీయం న సమాచశేత్‌ $ తెలియక గావి, మోహమువళ్ల గావి, ఒకసారి చేనిన పావముయొక్క వలమునుంచి విముక్తుడు గావలెనని కోరువాడు మరల అట్టి పాపకృత్యమును చేయనవి విశ,యించుకొనవలెను, న! ఆ శో వాక్యాభవి[భమ మిదం వను ధాధిపత్యం 4 ఆపాతమా[తమధురా వివ యోవభోగాః | (ప్రాణా _నృణా(గ్రజలవీిందునమాః నరాణాం: ధర్మః సఖా పర మహో సరలోకయానే ॥

ధ్‌ ర్మ విషయిశములు లిలర్‌ గొలి తాకిడికి చదరిపోవు మేఘముల ఆడంబరమువంటిదే రాజ్యాధిసత్యము; విషయభోగములు అనుభవిస్తూన్నంత సేపే సుఖముగా వున్నట్లుంటాయి; మానవుల [ప్రాణములు గడ్డిపరక చివర (వేలాడు జల బిందువులతో పోల్చదగినట్టెవి; యీ తాత్కాలిక సుఖటోగాదులను వదలి పరలోకమునకు పోవునప్పుడు కూడవచ్చు పరమ నఖుడు ధర్మము ఓక్కటియే గదా. శః ధనాని భూమౌ పశవళ్చ గోవ ॥ నాకి గృవాద్యారి జనాః శ్చళానే | దేవా శితాయాం పరలోక మానే ధర్మ్యానుగో గచ్చతి జీవ పక ॥ భనమును భూమియందును, పశ్వాదులను సాలలందును, భార్యను యింటి గుమ్మంలోనూ, జనులను క్మళానమందును, చేహమును చితియందును వదలిపెటి జీవుడు ఏకొకియ సరలోకమార్గమున పోవు ళు న. నప్పుడు ధర్మ మొక్క పే ఆతవితో గూడ పోతూన్నది, శ్లో అనుగంతుం నతాం వర్శ్మ 1! కృత్స్నం యదిన శక్యతే జ్య నే న్వల్బ మవ్యముగంతవ్యం మార్ష్గస్థో నా౬వనీదతి ॥ సత్పురుషుల మార్గము ననునరించుట పూ ర్రిగా శక్యముగానిచో కొంతనర కైనను అనుగమించుము. మంచివారి మార్గము నమసరించువారు నాశము నొందరు, పూ ర్తిగా ధర్మముల నాచరించక పోయినను కొన్నిటి నైనను, చివరకు ఒక్క ధర్మమునైనమ పూర్తిగా నాచరించవటె నవి భానము. అందువలన మేలే యగుము. న ల. 229

ఓమ్‌, అచ సూకిముకావళ్ళి 2 అ అ ర న్య వహారములు, అా-యకాన్నా చనన భానననా - శో సంసృ తె వ్యవహారాయ + సొరభూతం ధవం స్మృతం | ౧౧ ఆతో యళశేత తత్యాస్వై! నరః మూపాయసావానెః | అడి కా సంసారము నడకరుటకును, వ్యవహారాదులకును ధనమ ముఖ్యావసరము, అందుచేత నీ ధనసంపాదన క్రై మానవుడు మంచిమార్గ ములలో బాగుగా యత్నించి సాహసమును చూపుట క రృవ్యము. నో నాాయోపారితవి తేని! క ర్తవ్యం వో త్మరతణం ॥ గా ల జి ఇవాన్‌ -శ్‌ ల్‌ ఆ న్యాయేన శు యో జీవేత్‌ | సర్వకర్మబహిష్క్యృతః ॥ న్యాయముగా సంపాదించిన ధనముతోనే తన్ను పోషించుకో వలెను. ఆన్యాయముగా సంపాదించిన ధనముతో యెవడు జీవిస్తూంటాడో వాడు సర్వకర్మబహి ష్కృళతుడు అవుతూన్నాడు. శ్లో! యద్దదాతి యదళ్నాతి ! తదేవ ధనినో ధనం ! అన్యే మృతస్య (క్రీడంతి 1 చాన్వై రపి ధన్వై రపికి దేవిని ఒకరి కిచ్చి, తా ననుభవిస్తూన్నాడో అదియే. ధనికుల రన మన్నమాట, మిగిలిన దంతా ఉన్నదే అది సరులు అనుభవించుటకే పనికివస్తూంది. గాన ఆదంకా వానిది కానేకాదు. ల్లో అసంభో గేన సామాన్యం కృపణన్య ధనం పరైః! అస్యేద మితి సంబంధో | వోసా దుఃఖేన గమ్యళే ॥

జర వ్య వహారములు టు! ళ్‌ అనుభవరాహిత్యముచేత లోధియొక్క సంపద ఆతని దెంతో ఇతరులదీ ఆంతే అని చెప్పవచ్చును. ఆసంపదలు నశించి నప్పుడు వానికి కలిగే దుఃభముచేతను మౌత్రమే ఆది ఆ లోభి దని లోకమునకు తెలియుచున్నది. ళోః చానోపభోగహీనేన 1 ధనేన ధనినో యది , వృథ్వీఖాతనిఖా'తేక । ధనేన ధనినో వయమ్‌ 8 ఒకరి కిడక తాము గుడువక యుండు ధనరాసులచేతనే వారు ధచికులె న యెడల భూమిలో గుప్తముగా పాతి వేయబడియున్న పెన్నిధు లచే మనము మొతము ధవికులనము గొమా ? అనుభవమునకు రాని ధన రాసులు నిినృయోజనము లవి ళొవము. =, శ వృ _త్ష్యర్థం నాతిచేమేత ॥ సాహి ఛాత్రైవ నిగ్మితా ॥ గర్భా దుత్పతితే జంతొ ।; మాతుః (వ్మవవతః స్తనౌ * వృ త్తికొలకు ఆనగా పొట్టకూటికి అతిగా వ్యసనపడవద్దు అడి రై వవిర్మితమె ఉండనే ఉన్నది. జీవి గర్భమున పడడంతో నే తల్లి స్తన ములు పాలతో నింపబడుట లేదా? న జనయం ఇ్యార్జనే దుఃఖం ' తాపయంతి విపత్తిషు 1 మోహయంతి చ సంపత్తా । కథ మర్గాః నుఖావహోః ॥ ధనములు నంపాదించుటలోను కష్టములు కలిగించును; ఆవ దలు వచ్చినపుడును శ్షేళమును కలుగచేయును. అంతేగాదు. అవి దగ్గర ఉన్నంతవరకు మచమును, మోహమును కలిగిస్తూన్నవి. అట్టి సంపదలు సుఖావహము లని చెప్పుట ఎట్లు ఃి ల్లో అభభచ్భాయా ఖలప్రీతిః నవ సస్యాని యోషితః | కించి ఆ్కాలోపభోగ్యాని ।; యొవవాని ధనానిచ

2828 షూ క్రిముక్తావళి మేఘముల నీడ, దుష్టుల మైత్రి, కొ త్తపంట, తరుణి,_యివి కొద్దికొలమువరకే ఉపభోగ్యములు. అఫ్లే యౌవనము, ధనము కూడ ఆల్బకొలభోగ్యములే, శ్లో! యస్మిన్‌ జీవతి జీవంతి ! బహవ స్పతు జీవతు | కాకోపి కిం న కురుతే । చంచ్వా స్వోదరపూరణం ॥ ఎవడు జీవించియన్నచో పదిమందికి జీవిక కలుగుతూవు౦దో ఆట్‌ వాని (బతుకే (బళుకు. కాని కేవలమూ తన పొట్దమాత్రమే వింపు భి కొను వావిది (బ్రతుకు కాదు. కాకి మూత్రం ఆ పని చేయడం లేదూ ? న్లో ధర్మార్థం యన్య వి శ్పేవో ! వరం తన్య నిరీవాతా! (వజాళ నాద్ధి పంకస్య (దూరా దస్పర్శనం వరం ॥ ధర్మము చేయట కొటకే ఐన యెడల ధనసంపాదనా పేక్ష ఉండకుండుటయే మేలు, బురదను త్రొక్కి కడుగుకొనుటకం ప దూరము మండియే తొలగుట మంచిది గాదా? శోః తృప్పా హి చేత్‌ పరిత్యక్తా ! కో దర్శిద। క ఈళ్వరః । ఆఅ | జ తి, తి కి, తస్యా శ్చత్‌ (ప్రనశే దత్తో చాన్యం హి శిరసి స్థితం ॥ తృష్షనే గనక విడచిపెట్టినట్ల యితే ఇక దరిద్రు దెవడు? రనికు దెవడు ? మరి ఆ తృష్పకే గనుక ఆవకొశము యిచ్చినచో మన నెత్తిన దాస్యమే యెక్కి కూర్చుంటుంది. ఛోః వరార మహో (పయశేత మాసాన్‌ ౧ య ౧ ళు నిళార్థ మర్థం దివసే యళలేత | వార్థక్య పౌతో ర్వయసా నవేన | పరత్ర పసాతో రివాజన్మనా చ॥

అఆరవ్యవవోరములు 228 న! వర్షకాలము కొజకు మిగిలిన ఎవిమిది నెలలూ కృషిచేసి భద్రపడవలెను. పగటిపూట కష్టించి, రాత్రి నిశ్చింతగా గడపుటక్రై యత్నించవలెను,. యౌవనమున పనిపాటలు చేసి, ముసలితనమునకే జాగతపడవలెను, పరమునక్రై యీ జన్మముననే ప్రయత్నించి పుణ్యము నారించవలెను, జ ఛో నితదసి జగత్యస్మిన్‌ 1 యదలేనన సిద్ధ్యకి ! ఉం పాస | 0 ఇతి నిశ్చిత్య మతిమాన్‌ !' ధన మేకం (వసాధయేత్‌ ॥ ధనమునకు సాధ్యము కొవిది ఏదిన్నీ యీ లోకమున లేదు, బుద్దిమంళు డగువాడు యిది తెలిసి, ధనమును సొధింప యత్నము "'సయనలయును. స్లో, దర్శిదాయ వమ స్తుభ్యం | సిద్ధోఒవాం త్వ్యత్పసాదతః | సర్వం పశ్యామ్‌ బేవళ ! నమా పళ్యతి కళ్చ నః ఓ దరిదదేవతా 1 నీకు వందనములు, ఎందువల్ల ననిన వీ అనుగ్రహ మువల్ల నే కదా నేను పిద్ధడనై వది. ఎట్లందువా? నేను అవ్వి టివీ చూడగలుగుచున్నను, నన్ను ఒక్కంరును చూడలేక పోవు వ చున్నది వీ మూలనుననే గదా! శోః శానీందియా ణ్యవికలాని తదేవ నామ ।. సా బుద్ది ర్మపతిహళా వచనం తదేవ 1 అర్జోమ్మణా విరహీతః పురువః తణేన | సోఒప్యన్య ఏవ భవతీతి విచ్శిత మేతత్‌ ॥ ఎటిమార్చున్నూ లేకండా ఆవే అవయవములు, అదే పేరు, ఆదే బది, అదే మాట నేర్పు! ఇంతెందుకు ? ఎట్టిభేదమును జేకుండ అదే వ్య క్రిత్వ మెసప్పటికిన్నీ ధనరశ్శి తొలగిపోయినప్పుడు మనుజుడు

లి80 సూ క్రిముక్తావళి పూర్తిగా వేజువ్య క్రిగా క్షణములోనే మారిపోతున్నాడుగదా, ఇదే లోక ములో బహంవిచిత్ర మెనది, శో, మూర్లో వహి దచాతురం | నరో చార్మి ద్యశంకయా ! రా మి లఇ (పొళ్షి స్తు వితర త్యర్థం ; నరో చార్మిద్యళశంకయా % మూర్చడు యీ జన్మమున తనకు లేకపోవు నేమో యనవితన సొమ్ము నుంచి యెవ్వరికిని యేమన్నీ యువ్యడు. (ప్రాజ్ఞుడు ముందు అ వా జన్మమున కుండవలెనని తన సంపావన నంతనూ యోగ్యులకు దానము చేయును. చో సర్మగ హైకవరః (ప్రాయః | సముదోఒపి రసాతలే । డాళారం జలదం పళ్య | గర్జంతం భువనోపరి ౪ ఈవి లేక కూడబెట్లు పే స్వభాపముగా గలవాడు సముద్ర మంళటి వా డైనను అట్ట అగుగుననే ఉంటాడు. దానగుణము గలవాడు 'మేఘునివలె లోకములకు పైన గర్జించుచునే ఉంటున్నాడు. శ్లో (పాయః ధనవళా మేవ | ధినశృష్టా గరీయసీ | పళ్య కోటిద్వయానక్తం । అవాయ (పవణం ధనుః ॥ సాధారణముగ ధనమున్న వారికే ధనాశ వుంటూంది రెండు కోట్లు గల దానికి (ధనస్సునకు రెండు కోట్లు ఆనగా ఆ(గము లుండుమ. అది లశ్యమునకై చూసూండుట లోక ప్రసిదమే ) లక్షయందు ఆళ గలు రా ఖై గుట చూడుడు, +ఈే॥ ఉపభోగ కాతరాణాం పురుషాణా మర్థసంచయపరాణాం ॥ క న్యామణి రవ సదనే । తిష త్యర్థః పరస్యాన్టే ॥ ఛి 9 9

అరవ్యవపో రములు రి ఖు ధశ సంపాదనాపరులై దానిని అనుభవించుటకు భయపడువారి ధనము, కన్యవలెనే వారి యింట పర్టిలి, మరొకరి కొరక్రైన దానివలె నుండును అనగా శ్రమయే గాని అనుభవము మరొకరిదని భావము, శో కృషితోచా స్త్రి దుర్భితం ! జపతో నా న్థి పాతకః మౌనేన కలహో నాస్తి ! నాస్తి జాగరతో భయః ॥ కృషిచేయుచో కజివుండదు; జప మొనర్చిన పాతకములు తొలగిపోవును; మౌనముగా నుండుచో పోట్లాటలు రావు; జాగరూకత వల్ల భయము ఉండదు. ళ్లోః వాణి'జ్యే వర్తతే అత్మీః 1 తదర్థం కృషికరసణి , తదర్థం రాజసేవాయాం ! భిజాయాం నైవనైవహి॥ వాణిజ్యమువల్ల నే ధనవంతు లగుమరు, వ్యవసాయాదుల వల్లనూ బాగుగనే కొలము గడచును, ఇక ప్రభువులను 'సేవించుటవల్ల శాంతలో కొంతెనను రాబడి ఉండును, గాని ఖికొవృ త్రివల్ల దరిద్రమే గాని ధనము లభించము. ఇట్టి భిటెవృత్తి మన దేశమున కొందరికి విధించ బడినదే ; ఆది వారియందలి పక్షపాతమా ? కాదు, వారిని దురభిమాన దూరులనుగాను, పరమార్థపరులుగాను చేయుటకే గదా, వ వీ, జ ట్లోః స్కృ శే సీదంతి గా(తాణి | దృృమ్టే (పక్షా వినళ్యతి | అవో ! మవాదిదం భూతం | ఉత్తమర్షాభిళబ్టితమ్‌ ॥ ఆహా। బుణదాత అను మాటచే సూచితమైనది ఎంతటి మహా భూతము : అది స్మరణకు వచ్చుచో యింద్రియము లేవీ పనిచేయక ఆవ శము లెపోతాయి, ఇక దాని దర్శనమైతే తెలివే తప్పపోతుందిగదా, ఎంతటివావికైనా,

£32 సూక్తిముక్తావళి శ్లో, జామాతరో భాగినేయా । మాతులా చొారబాంధవాః । అజ్ఞాతా సవ గృహిణాం | భవయం త్యాఖువ గృహే ॥ భార్యబందుగులు, మేనమామలు, బొవమరదులు, అల్లుళ్ళు ఆడవారివైపు బంధువు లంగా గృహస్తుకు శెలియబడకుండానే ఎలుకలవలె భకీంచి వేస్తూనే వుంటారు. ల్లో ద్విఫా దర్యస్మాదపి మధ్యాదపి జలనిధేః దిళోప్యంతాత్‌ ఆనీయ రుటితి ఘటయకి విధి రభిమత వ భిముఖిభూత!॥ విధి అనుకూలమైన ద్దై నచో మనం కోరుకునే సంపద లన్ని టిసీ ద్వీపొంిత రాలనుంచి గాని, సము[నమధ్యమునుంచే గాని. దిగంత ములనుంచి గావి క్షణంలో తెచ్చి మనస సమకూరుస్తుంది. శ్లోః అభిమానధనవ్య గత్వరైః అసుభిః స్థాస్ను యక శ్చిచీషతః। అచిరం సువిలానచంచలా ననులవీః ఫల మానుషంగికమ్‌ః ఎన్నుడో ఒకప్పుడు పోయే (ప్రాణములచేత ఎచిరస్థాయియెన కీ రివి సంపాదించ దలంచిన ఆభిమానధినునికి ఆకీర్తీ లభిస్తుంది, దాస్‌తోబాటు చంచలయైన లక్ష్మీయున్ను ఆనుషంగికఫలంగా లభిస్తుంది. శ్లో! జలలిందునిపొతేన | [కమళః పూర్యతే ఘటః | సహేతు స్సర్వ విద్యానాం । ధర్మన్య చ ధనన్య చ ఒక్కొక్క నీటిబొ ప్లే పడుతూంటే క్రిమంగా కుండ నిండీ పోతూంది; ఆశ్తే ఏవ్య, ధర్మము, ధనము కూడ్‌ క్షీణ క్షణముగా కణ కణము చొప్పున సాధించుకో వాలి, న్లో విద్యమానే ధనే లోభాక్‌ 1 దావభోగ వివర్టితమ్‌ ॥ పళ్ళాన్నా స్తీతి యో [బూయాత్‌ | సోఒతమయం నరకం (వ్రజేత్‌ ॥

అఆరన్యవహారములు న! న! ధనము ఉండిన్నీ దావిభోగ వివర్షితుడై , లోభియై అడిగిన వారికి లేదని చెప్పువాడు అక్షయమైన నరకమును పొంమతాడు. శ్తో నిజ సౌఖ్యం నిరుంఛానో ! యో ధనార్జన మిచృతి । వరారం భారచాహీవ । కేళనె ఫ్ట్‌వ హి భాజనం ॥ యఖ, ౧౧ అా తన సుఖమును గూడ నుజ్జగించి యెవడు ధనార్జన గావించునో ఆతడు పరులకై బరువులు మోయువానివలె కష్టమునే అనుభవించు చున్నాడు. దావి వలవి నుథానుభవము వానిది గాదు. ళో॥ ఉపారితానాం విశానాం | త్యాగ పవ హి రదణం రా జి తొ తటాకోదరసంస్థా నాం 1 పరీవావహా ఇవాంభసాం % సంపాదించిన విత్తములకు క్యాగనుచేయపే రక్షణము. చెజువులో నిండుగా ఉన్న నీటికి పారుదల ఒక్కటియే రక్షకము గదా, లః వరం వనం వ్యాఘగ జేంద్రసేవితం ॥ (దుమాలయః పక వ్రఫలాంబుభతణం ॥ తృణాని శయ్యా పరిధాన వల్కలం | న బంధుమభ్యె ధనహీనజీవనం ॥ దింధుమధ్యమున ధనహీనుడై (బ్రతుకుటకంచ [గూరజంతు వుల మధ్య మహారణ్యములో ఉండుట మేలు. మహావృక్షములే నివాస స్టలములుగా, పండ్లు తింటూ, 'పెలయేళ్ళ జలములు శ్రాగుతూ. నేలపై తృణశయ్యను సవళించుచు, నారబట్టలే ధరిస్తూ జీవయాత్ర సాగించుటి మంచిది. లః అపుతస్య గృవాం శూన్యం | సన్మ్మితరహితప్య చ | అత్య ఆ ! మూర్థస్య చ దిళః ళూన్యాః ॥ సర్వశూ న్యా దరిదతా 30

రి8ి4 సూక్తిముక్తావళి పుత్రులు లేనివానికి యిల్లు శూన్యము, మిత్రులు లేవివావికి గ్రామమే కూన్యము; మూర్చునికి నాలుగు దిక్కులా శూన్యమే; దర్శక వికి సర్వమూ శూన్యముగానే కనదిడుతుంది. న్లో ధనచాన్‌ బలవాన్‌ లోకే । సర్వః సర్వత సర్వదా | [పభుత్వం ధనమూలం హి । రాజ్ఞా మప్యువజాయ తే ॥ అన్ని దేశములలోను, ఆన్ని కాలములలోనూ ధనము గల వారే బలవంతులుగా పుంటున్నారు. పాలకులయంగడుకూడ ధనబలమ వలనే ,పభుత, ఆజాశ కి వంటూన,ది. ఖోః నాళ్మాన మవమ న్యేత 1పూర్వాభి రజసమృద్దిభిః అన్ఫుత్యోః శ్రియ మన్విచ్చేశ్‌ 1నై నాం మన్యేత దుర్లభాం। గతకాలమున యెన్ని నష్టములు సంప్రాప్రించినను అధి ర్య పడక, తన్ను కా విందించుకొనక, మృత్యుసర్యంతమును (ద్రవ్యసంపా దనాయత్నములు చేస్తూనే వుండవలెను. ధనము భుర్గభమైన దని ఎంగ రాదు. నిరాశ యెన్నడూ పడరాదు. న అర్థన్య పురుషో చాసః | దాస స్త వక్టో న కస్యచిత్‌ ॥ ఇతి సత్యం మహారాజ | బద్ధో స్మ్యైన శౌరవైైః | ఎప్పుడూ పురుషుడు ధనమునకు దానుడే గావి ధనము యెవరీ కిసీ దాసి కాను. ధర్మరాజా : ఇదియే పరమనత్యము. కౌరవులచే ధనము వకు దొనుడనుగా చేసివేయబడితివి. నేనే యిట్లయినచో యిక యితరుల మాట చెప్పనేల? అసి భీష్మవాక్యము. లః ధనధాన్య ప యో'గేషు | తథా విద్యాగ మేషు చ! ఆవోశే వ్యవవో గే చ! త్యక్త లజ్జ స్పుఖభ వేత్‌ ॥

అఆరవ్యవహార ములు రీరిర్‌ థ్‌ క ధనధాన్యన్యవహారములలోను, విద్యాభ్యాసమునందును. భోజన సమయమునను, వ్యవహారము చేయునస్పుడును మొగమాటమును విడ్‌ చినవాడే సుఖపడి గలడు. శో అరనాశం మనసాపం గృహే దుశ్చరితాని చ | లా ఇ వాటి నంచనం చా౭ఒవమానం చ ।; మతిమాన్న (వకాశ యేత్‌ కి ధననష్టము. మనస్తాపము, గృహచ్చి దము, వంచనము, అవ మానము,-ఇవి బుద్రిమంతు డైనవాడు వెల్లడీ చేసికొనకూడదు. లో ధనేన కిం యూన చచాతి యాచశే । ” బలేన కింయం చ రిఫుం న అాధతే । (శుతలేన కిం యో నచ ధర్మ మాచరేత్‌ 1 కిమాత్మనా యోన జితేంది యో భవేఠ్‌ ॥ అర్హించినవారి కీయనస్పుడు ధనమువల్ల (ప్రయోజన మేమిటి? శ్మతువులను జయించబేవి బలము ఉండిన్నీ ప్రయోజనము సున్న; ఎంళఈ చదువుకొన్నను థర్మము నాచరింపని యెడల అ జ్జానర గంగలో కలిసి పోయిన శే; ఇంద్రియములను స్వాధీనము చేసికొనలేని ఆత్మజ్ఞానము వల్లను ఉపయోగము శూన్యమే. కోః ఆజగామ యచా లకీ |, వాఎశేళఫలాంబువత్‌ । నీర్చ్ణగావు యచా లటీః 1 గజభు క్తకి పీళ్ణవత్‌ ॥ సిరిసంపదలు తా వచ్చిన కొబ్బరికాయలోవికి సీరు వచ్చినట్లు తెలియకనే వచ్చును. ఆవి పోవడం కూడా ఏనుగు మింగిన వెలగపండు లోని గుజ్జావలె కాసరాకుంతా హరించిపోతాయి.

క$8 నూక్తిముక్తావళి శ్లో, నై చాక్ళరిః ఫలతి నైన కులంన శీలం! - విచ్యాపి నైవ నచ యతశ్నకృ తాపి నీవా భాగ్యాని ఫూర్వతపసా ఖలు సనంచితాని | శాలే ఫలంతి పురుషస్య యథైవ వృఖాః ॥ రూపము, కులము, శీలము, విద్య, ఎంతో కష్టపడి చేసిన సేవలు-యి వేవిన్నీ ఫలమునకు రావు. ఇక ఫలించునవి ఏవం పూర్వ పుణ్యసంచితములే. సమయమురాగానే చెట్లు పుష్పించి ఫలించునట్టుగా ఆ పంచిత పుణ్యములు ఫలించి, భాగ్యముల విచ్చుచున్నవి. ల్లో సము దమంథనే లేభే । వారి ర్వతీశ్హం వారో విషం ॥ భాగ్యం ఫలతి సర్వత !న విద్యా నచ పొరువమ్‌ " పాలసము[ద్రమును మథీంచినపుడు విషుమూ రికి అక్ష్మీదేవి ఖయాం లభించినది. శివునికి కొాలకూటవిషము సంటప్రాప్రంచినది. ఆహా: ఎచ్చ టనుకూడ ఫలించునది అదృష్టమే కాని విద్యా కొదు. పౌరుషమా కాదు గదాః టో అర్ధానా మార్జనం కార్యం ॥ వర్ధనం రక్షణం తథా భత్యుమాణో నిరాదాయః | నుమేరు రపి హీయతే ॥ ధనము నార్జించుట ముఖ్యక ర్తవ్యము, అప్లే సంపాదించిన ధనమును వృద్దిచేయుట, దానిని రక్షించుట కూడ అవసరము. నంపా దించకనే కూర్చుని తినుచున్న యెడల బంగారుకొండ కూడ తరిగి పోతున్నది. లోః విత్తం బంధు ర్వయః కర్మ । విద్యా భవతి పంచమీ | ఏతాని మాన్యస్థా నాని ॥। గరీయో యద్య దుత్తరం ॥

అర వ్య వహారములు 2కి? న! ధనము, బంధుబలగము, వయస్సు. నడవడిక, విద్య._యీ ఐదున్ను మానవువికి గొరవమును కలిగించును. అందులోనూ ల్‌్షు ముగా తరువాతివి ,శేష్టకరములు. అంటే ధనముకంతె అంధుబలగము, దానికంచె వయస్సు, నడవడి, చివరకు అత్యధికతరగౌరవమును విద్య ఒనగును, శః యస్యాసస్తి విత్తం న నరః కులీనః | న పండితః న ;కుతరవాస్‌ గుణబః! లా జా సపవవక్తాస చ దర్శనీయః | సర్వే గుణాః కాంచన మాశయంతి | ధన మున్నవాడే కులీనుడు. ఆతడే పండిళుడు. అతనికే వేద ధర్మములు తెలుసును, గుణజ్ఞుడున్నూ ఆతడే: మంచి వాగ్మి, రూప వంతుడు ,-అన్నీ ఆతడే. ఆహా 1 సర్వ సుగుణములున్నూ చింగారమున్న వానినే ఆశ్రయించును గదాః క్లోః చానం భోగో నాళ స్తిసో |; గతయో భవంతి విత్తన్య | యోన దచాతిన భుం్తే । తస్య తృతీయా గతి రృవతి ॥ ధనమునకు దానము, భోగము, నాశము అనే మూడు గతు లున్నవి. ఒకరికి పెట్టక, తాను కుడునక యున్న సంపదలకు మూడవ గతి అనగా నాశము తప్పదు, లో మాతా నిందతి నాభినందతి పితా భాతాన సంభాషతే భృత్యః కుష్యతి నా౬ఒనుగచ్చతి సుతః కాంతాపి నాలింగ్యతే। అర్థ పార్టనళంకయా న కురుతే సల్లాపమా[తం సుహృత్‌ | (అ ల! గ్రా తస్తా దర్ధ ముపార్టయ [కుణు సఖే వ్యాసేన సర్వే వశాః॥

జ సూ క్రిముకావళి ఓయి మిత్రమా: నే చెస్పు పాత మాలింపుము. ధనమ లేనిచో తలి దూషించును;ః తండ్రి మెద్చుకొనడు; సోదరులు మాట్లాడర; "సేవకుడు మిడిసిపడును; కుమారుడును చెప్పిన మాట వినడు; భార్య దగ్గరకు చేరటోదు; బదులు అడుగువనే శంకతో మిత్రులు మాటకూడ ఆడరారు; గనుక ధనము నార్జింపుము. ధనమునకు అందరూ వళ అగుగురు. లో ఆపదర్థం ధనం రజత్‌ ।; చారాన్‌ రమే ద్దన్సైరవి | ఆత్కానం సతతం రమతేత్‌ ! చానై రవి ధిన్వై రపి ॥ ఆపత్కాాలముకొణకై రనమును భద్రపరచుకొనవలెను,. ఈ ధనములను వ్యయము చేసియైనను భార్యాపు త్రాదులను సంరక్షించుకొన్ల వలెను. ధనము, కుటుందిము,.యీ రెంటితోనూ తనను యెల్తపుడూ కాపొడుకొంటూండవలెను. భోః అర్ధా గృహే నినర్తంతే | ళళానే మ్మితబాంధవాః | సుకృతం దుష్కృతం చైవ ॥ గచ్చం౦ంత మనుగచ్చతి ॥ చనిపోయిన వానిని సంపదలు యింటనే వుండిపోణు విడిచిపెట్టుమ. ఐబంధుమి[త్రాదులు ప్మశానములో వానిని విడిచి పోతా. వారు వారు చేసిన సుకృత గుష్కృతములుమాత్ర మే చవిపోయినవాని ననసుగమించుతవి. న్లో పిబన్సి నద్యః న్వయ మేవ నాంభవః | ఖాదన్సిన స్వాదుఫలాని వృ డా ॥ సయోధరా స్సన్య మదదన్లి నైవ । పరోపకారాయ సతాం విభూతయః

ఆరవ్యవపహారములు 280 ళు వదులు తమలోని నీరు తామే శ్రాగవు. చెట్లు తమ తియ్యని పండ్లను తామే తినుటలేదు, మేఘములు తమ వృష్టివల్ల పండిన సన్య ములు కాము అఆనుభవించవు. సత్చురుషుల నంపదలు పరోపకొరమున కి ఉపయోగమవుకాయే గాని ఎప్పుడూ స్వార్తావికి కావుగదా, ₹ోః అదానదోపేణ భ వేద్దరిదో 1 న్‌. ౧0౧ చార్మిద్యదో వేణ కరోతి పాపం | పాపొ దవళ్యం నరకం (వయాతి ( ఉల్‌ రి పున ర్జరదీ పునశేవ పొపీ * ఎవరికిని ఏమీ యియ్యని పెట్టని పాపంచేతనే దరిదు డవు తాడు, ఎవదై నా దారిద్యంవల్ల మళ్ళీ పాపాలు చేస్తాడు, పాపం చేసి నరకానికి పోతున్నాడు. మళ్ళీ దరియ్రడైై పుట్టి పెళ్ళీ పాపాలే. చేస్తాడు. గాన్‌ ఉన్నంతలో వప్రక్కవాళ్ళకి కాస్త పెప్టేగుణం ఉండాలి. దావివల్లనే మానవుడు మంచిదశకి రాగల డవి అర్హము, ల్లో చత్వారో ధనచాయాదాః ధర్మాగ్నినృపతస్కరాః | 'శేషూం 'క్యేషస్టావమానేన ॥ (తమః కుష్యంతి సోదరాః | ట్ర రర్మము, అగ్ని, రాజా, దొంగ,ఎయీ నలువురూ ధనమునకు దాయాదులు, వీరిలో జ్వేస్తుని అనగా ధర్మమును ఆవమాపంచినచో మిగతా ముగ్గురూ కోపిస్తారు, అనగా ధర్మము బేవివావి ధనము అగ్గిపాలో, రాజు పాలో, దొంగలపాలో అవుతుందని అర్హము. శో, ధన మారయ కాకుత్స్స 1 ధనమూల మిదం జగత్‌ | ల జ థి అన్తరం నాఖిజెనామి ! నిర్ధనస్య మృతన్య చ ॥

బి40 సూ క్రీ ము కౌ వళీ ఓ కొకుత్చా £ లోకమంతా ధనమే ప్రధానముగా గలది గావున థనమును బాగుగా సంపాదించు, డబ్బు లేనివాడు చచ్చినవానితో సమా నము; వీ రిరువురికీ భేదము కానరాచుగదా. ల్లో అన్ధానా మార్చనే దుఃఖం 1 ఆర్జికాశాంచ రతణే | నొశే దుఃఖం వ్యయే దుఃఖం ! ధిగర్ధం దుఃఖభాజనం ॥ ధనమును సంపాదించుటలో దుఃఖము, సంపాదించిన దానివి రక్షించుకొనుటలో దుఃఖము, ఆ ధనము పోతే దుఃఖము, వ్యయమెతే దుఃఖము,.ఆహో : ఇన్ని విధాలుగానూ దుఃఖకారకమైన యీ పొడు డబ్బు ఎంత వ్యామోహ పెడుతూంది (| శో నర్వంనవో యే బుజవః (వకిజ్ఞా కార్టపాలకాః గ ల్‌ జ్తా థ, పరోపకారిణః నేవ్యాః 1 నిర్ణనా అపి తే జనాః ॥ ఎవరు మిక్కిలి ఓరిమి గలవారో, న్యాయవర్తనము గఅ వారో, ప్రతిక్ఞాపాలనము గావించుకొనువారో, పరోపకారులో, అటివారు ప! ధనము లేనివారై నను సేవింపదగినవారు. ల్లోః రాజవ త్పుుతదారాశళ్చ | స్యామివ న్మితబాంధవాః | ఆచార్యవ త్సభామధ్యే ॥ భాగ్యవంతం స్తువంతి హి 4 ఇంట్లో భార్య, పుత్రులు రనవంతుదై న తండ్రిని ప్రభువునువలె గౌరవిస్తారు; వీధిలో బంధువులు, స్నేహితులు అతనిని యజమానునివలె మన్నన చేస్తారు. నభలలో ఐతే మహాపండితుడువలె గౌరవించబడు శాడు. ధవికుడు. అంతా ధన మున్నవానిని స్తుతి చేసేవారే. ష్‌ అతిథి ర్బాలక_శ్చెవ | నో నృపతి న్తథా। పజేవిత్తం న జానంతి ' జామాతా వ్రైవన పంచమః 1

ఆర్హవ్యవహారములు న! న! అతిథి, బాలుడు, స్త్రీ, రాజు, అల్లుడు, యీ ఐనుగురును గృహస్టుయొక్క అర్జస్టితిని పరిగణించరు. అనగా గృహన్హు డబ్బు లేవి వాడై నను, ఆయనను ఒత్తిడి చేయరాదని వీప దయ దలచరు. శో; సర్వేషూ మేవ శౌచానా ! మర్లశాచం వరం స్సృతం | ళు థి లి యో౬న్రే కుచిః సహిళుచిః ! న మృద్వారికుచిః శుచిః ॥ శుచిగా ఆనేకవిషయములలో ఉండవచ్చును. అన్నిటిలోకీ అర్జకుచిత్య మే గొప్పది. మట్టికో తోమి నీళ్ళతో కడిగి శుచిగా వుండ డమే గాడు కుచి అంపే. ఎవడు ధనం విషయమున శుచిగా అనగా తనది కానిదానికి ఆశించక దూరంగా ఉంటున్నాడో ఆతడే కుచివంతుడు. శ్లోః ఉత్తమం స్వార్టితం విత్తం ! మధ్యమం పితురార్డితం | ౦ వాటి న! వావ జి అధిమం (భాత్చివిత్తంచ / సీ విత్త మధమాధమం ॥ స్వార్షితధనముతో జీవయా[త 'గడప్పట ఉ త్తమపతము, పితురార్డితముతో జీవితము గడపుట మధ్యమపక్షము. సోదరుల సంపొద నపై (బ్రతుకుచుండుట ఆధమస్థితి, ఇక ఆధమాధమ మైనది త్తీల ధన ముతో జీవించుచుండుటయే. శ 'వేదమూల మిదం (శావ్మ్య్యూం 1. భార్యామూల మిదం గృవాం | క్‌ ఎపమిమూల మిదం ఛాన్యం 1 ధనమూల మిదం జగత్‌ ॥& వేదములే టబాహ్మజత్వమునకు మూలము; గృహిణీయే గృహ మునకు మూలము; కృషియే ధాన్యమున కుత్చావకము; ధన మే జగద్వ్యవ వోరమునకు మూలము, ౩1

ఓమ్‌, అర ల్ని సూకిముకావళ్ళి అవని అతి స్తీ - కౌమ - వివాహవిషయికములు పజాటోనొన్చ కప్పలనుం--. లో న జాతు కామః శామానాం । ఉపభో గేన శామ్యుతి | వావిషా కృష్ణవ్త్మేవ । భూయ పవాజఒభివర్ధ తే 1 కోరికలు ఎన్నటికివి అమభవించుటచేత ఉపశమించవు. నేయి. పోసిన కొలదిన్నీ ఆగ్ని (పజ్వరిల్లునట్లుు ఆమభవించిన కొలదిన్నీ విషయములయందు కోరిక ననలుసాగుచునే యుండును. గనుకనే అమ భళవమును నిషేధించకనే కోరికలు తుంచి వేసుకొనమనే మనవారు టోరధించిరి. న్లో నంతుష్టో ఫార్యయా భర్తా! భర్తా భార్యా తథ్రైవచ। యస్మిన్నేవ కులే నిత్యం ః కల్యాణంత్మత వై ధృవం ॥ భర్హవలవి భార్యయు. భార్యనుంచి భ రయును సంతుష్షులె ల! నా! సకలా యే గృహమున ఉందురో ఆయింట నెప్పుడును కల్యాణపరంపరలే, వో అన్యోన్య స్యాఒవ్వభీచారో | భవే దామరణాంలికః | ఏమ ధర్మ నృమాసేన | జ్జేయం 'ుపుంనయోః పరః క భార్యాభర్తలు యావజీవితమును ఒకరినొకరు ఆతి క్రమించి వరించరాదు. స్త్రీపుకుషు లిట్లు మెలగుటకంపె గొప్ప ధర్మ మింకొకటి లేదు.

శ్రీ-కామ-వివాహవి షయికములు వలన్‌ నో, మూతాకమం నా ని శరీరపోవణం 1 ళా నాట్‌ చింతాసమం నాస్తి శరీరళోషణం |! భార్యాశమం నా స్స్‌ కరీరతోషణం | విద్యాసమం నాస్తి శరీరభూషణం తల్లివలె వ్యుతుని శరీరమును పోషించువా రెవరూ ఉండరు; ఆపే శరీరమును శుష్కింసజేయుటలో చింతవంటి దింకొకటిన్నీ బేదు; శరీరమునకు సుఖసంతుషుల నొసగుటలో భార్యకు మరెవరూ దీటుగా ళ్‌ జాలరు. శరీరమునకు యింక ఏ ఆలంకారమున్నూ విద్యవంటి మేల్తొ డవు కానేరదు. వోో సత్తీ మపి జాతికులె కసంళయాం ॥ ౧౧ న ఈల జనోఒన్యథా భర్త ఖైమతీం విళంకతే ॥ అత స్పమీపే పరిణేతు రిష్యతే (వియాఒ(పియా వొ (ప్రమదా స్వబంధుఖిః ॥ వివాహాత స్త్రీ పుట్టినింటి నున్నచో పతివ్రతయైనను జనులు శంకించుదురు. అందుచే వివాహిత, భర్తకు ఇష్టురాలు గానీ గాకపోనీ భరృగృహమునందే ఉండవలె నవి ఆమె బంధువులు కోరుదుకు, శోః సంసార తవ పర్యంశపదవీ న దవీయనీ ; ఆంతరా దున్తరాన స్యుర్యది "కే మదినేక్షణాః ! ఓ సంసారమా ? వీ పొలిమేర అంత దూరము గాదు. సుల భముగానే చేరవచ్చును. కావి మధ్యను దుస్తరులై న మదిరేక్షణ లుండి నందన యీదూరముదు స్తరమై వున్నది,

244 సూ క్తిముక్తానళి శ్లో జననీం జన్ఫుస్థానం జాంధనలో* న్‌ వాని జీవాంళ్చ ॥ పుకుషవిశేషా సక్తాః సీమంతిన్య న్తృణాయ మన్యంతే తమ కిస్తుడెన పురుషునియందు నక్తులైన స్త్రీలు తల్లినీ, పుటివింటినీ, బింధువులనూ, సంపదలనూ. చివరకు [ప్రాణములనూ కూడ తృణప్రాయముగా భావించి ప్రవర్తిస్తారు. శోః హిత్వా ధర్మం తధార్థం చ । కామం యస్తు నిషేవతే | ౧ ఖఇ పాశ్‌ వ వః'ప వ్‌ ! స వృయా_గేయథాసు_ప్షః పతితః (ప్రతి బుద్ధ్యతే ధర్మమును, ఆర్హమును వదలిపెట్టి ఎవడై తే కామమునే సేవ సూన్నాడో వాడు వృక్షగముమీడ విదించినవానివలె క్రింద సడిపోయిన తరువాతనే తెలివితెచ్చుకున్నవాడ్రై సళ్ళా త్తప్తుడు గావలసివస్తుంది. ళ్లో॥ జయే ధరిత్యాః పుర మేవ సారం పుశే గృవాం సద్మని వై కదేళః | తాపి శయ్యా శయనే వరాస్త్రీ | రత్నోజ్జ్వలా రాజ్యసుఖన్యసార:ః (న ఎంత విశాలదేశమునక్రై ననూ కేంద్రమెనది నగరమే; నగర మెంత ఉండనీ తన గృహమే ప్రీతిపాత్రము; తనయిలు ఎంత పెదడి గ్‌ 2 గానీ దానిలో తన శయనాగారమే శాంతి విచ్చునది; ఆ పడకటింటిలోనూ విశ్రాంతి స్థానము కయ్యయే; ఆశయ్యయందునూ రత్నోజ్వలటై ఉ త్తమురాలైన స్త్రీయే అనగా భార్యయే లోకసుఖమునకు పారభూతమెన ట్టిది. అనగా మహారాజునకై ననూ పస్వగృహమూ, ఆనుర క్రయెన స్వీయ చ్తీయునే పారభూతములై నవని తాత్చర్యము.

్తీఎకోమ-వివాహవిషయికములు కిట్‌ భోః న గృవోణి న వస్త్రాణి | న (పాకారా స్తిర్మస్కియాః। నేర్భళా రాజసతళ్కారా | వృ _త్త్రమావరణం తయా వ్య సనేషున కృచ్చేషు !న యుద్ధేషు స్వయంవశే | న కతా నవివాపాచ। దర్శనం దుష్యతి సచూః! శ్రీలకు గృహవస్త్ర ప్రాకారాదులు ఆవరణములు గావు, అనగా ఇంట మూముట, ముసుగులతో కష్పుట, ఆకాశాన్నంపే గోడల మధ్య నుంచుటనల్ల మ త్తీల నృ్త్తమును కాపాడజారిము. సద్వృత్తమే స్రీలకు నిజమైన ఆవరణము, రజొకవచము. ఆపదలు, యుద్ధములు, స్వయంవరము, క్రతువులు, వివాహముకు.. యిన్దీ సంవర్భ్శముల మందు వ్రీలు పరులకంటబడినను దోషము లేదు. ఇవి రానమూయణ వాక్యములు, లి, నో తాం పా సాహచక్యా దృవంతి ॥ చేశాంసి భర్తృ సద్భృళాని ! మధురా౬ఒపిహి మూర్భ్శయతే ॥ విషవిటపి సమా శిళా వలీ॥ ఉం భ రృ సాహచర్యమువల్ల స్త్రీల మనస్సులుకూడ భ రల మన స్పుల వంటివే అవుతున్నాయి, విషవృక్షము నాశ్రయించి పెరిగిన లత మధుర మైనదే యమైనమ మూర్చిల జేయుచున్నదిగదా ॥ న్లోః తదేతత్కుళలో విద్వాన్‌ ధర్మార్థవవలోకయన్‌ ! స్తా ఇకనీ, నాతిరాగాత్భకః శామి | (వయుంజానః (పసిద్ధ్యతి॥ ఎవడు ధర్మార్థములను పరిశీలించి, వాటికి ప్రాముఖ్యత నిచ్చి. కానుపురుషార్టమురిను ఆతిగాకండా తగుమాశ్రలో నేర్చి "సీవించుచునా డో , ఆట్టి విద్వాంసువి, కుశలుని ఇహపరసుఖనులు రెండున్న వరించు చున్నవి,

246 సూ క్తి ముక్తావళి న్లో సర్వథా వ్యవవా_ర్తవ్యం | కుతో వ్యూవచనీయ తా ॥ యథా (స్త్రీణాం తథా వాచాం! సాధుత్వే దుర్జనో జనః శ్రీలు సాధువులుగా ఉన్నను, మాటలు మెత్తగా ఉన్నమ జనులు తమ ఉద్దితిని చూవ యత్నించెదరు. అందుదేత స్త్రీలు కఠినత్వ మునే చూపి వ్యవహరించవలెను, లోకస్పితియే యింత! గనుక సం యము వలదు, శోః దివం యది (పార్థయనసే వృథాశమః | పితుః; పదేశా స్తవ 'చేవభూమయః | అథోపయం ళార మలం సమాధినా | న రత్న మన్విష్యతి మృగ్యతే హి తత్‌॥

ఓ పార్వతీ ! స్వర్షమునకై నీవు తపస్సు చేస్తున్నా నందువా? ఆది వృథాశమ. ఏమంకే నీ పట్రినిల్లే దేవతల కొవాసము గదా: మరి వరువికొఖ కై తపస్సు చేస్తున్నానంటావా ? అఆందుకోసమూ తపస్సు అవనరములేదు, రత్నమునకై కావలసినవారు వెతుకుతూంటారే గాని రత్నమే యజమానికోనం అన్వేషిస్తూ తిరగదు గదా. బో! కా న్యేషు చాసీ కరణేషు మంతీ ॥

రూసపేచ లథ్మీః చమయా ధరిత్రీ ॥ న్నేహే చ మొతా శయనేతు వేశ్యా | షట్క.ర్మయుక్రా కులధరస్రపత్నీ ౫

గృహకృత్యములందు దాసిగాను. కార్యాలోచనలందు మంత్రి గాను, రూపనంపదయందు లక్ష్మీడేవిగాను , ఓరిమియంయద భూదేవివలెను, 'స్నేహమునందు తల్లికివలెను, కూటమియందు వేశ్యవలెను వర్తించు వే్చరిగనున్నదే కులపత్ని యననగును.

శ్తీ-కొమ-విహవాహవిషయికములు వశ న్లో ఆగ్నిహో[తఫలా 'వేచాః ! దదత్తభుక్తఫలం ధినం రతిపుతఫలా చారాః ! కీలవ త్తోఫలం (కుతం॥ అగ్నిహోశ్రములే వేదమునకు ఫలములు; దానము థోగమువే ధన మున్నందుకు ఫలములు; భార్య ఉన్నందుకు సంసారసుఖముమ్న పతులు కిలుగుటయునే ఫలము; విద్యవలని ఫలము మంచి నడవడి. వినయము కలిగియుండు టే. ల్లో అమృతం సద్గుణా భార్యా 1 అమృతం ఇాలభాషితం । అమృతం రాజసమ్మ్మానం । అమృతం మానభోజనం॥ గుణవతియైన గృహిణి, పిల్లల ముద్దుమాటలు, రాజసభా నమ్మానము, మిత మైన భోజనము... యివి ఆమృతోపమానములు. బ్లో, కులంచ శీలం చ వపు ర్వయళ్ళ్చ | విద్యాం చ విత్తం చననాధతాం చ, పళాన్‌ గుణాన్‌ సప్త పరీత్య కన్యా! చేయా బుధైః శేష మచింతనీయం౦ ॥ కులము, శీలము, శరీరము, వయను, విద్య, ధనము, బంధు సమ్మద్ది,_యీ ఏడింటివి చూచి కన్యను తగిన వరుని కీయవలెను, తెలిసిన వారు మిగిలిన విషయముల కంతగా ప్రాధాన్యత నీయనక్కరలేదు. శ్రోః అముకూలాం విమలాంగీం | కులజాం కుళశలాం సుశీలనంపన్నాం పంచలకారాం భార్యాం నః పురువ। పుణ్యోదయా ల్ల తేః

త్రిక సూ క్రిముక్రావళి ఆనుకూలవతి, విములాంగి, కులీనురాలు, కుశలవతి, శీలవతి మైన భార్య పురుషునికి పుణ్యవిశ్రేషమువల్లనే లభించుచున్నది. న్లో మవోంత్యపి సమృద్దాని ! గోఒజావిధన ధాన్యతః; 'ీనుబంధే దశ్చాశాని | కులాని పరివర్ష యేత్‌ ॥ హీనక్రియం నిష్పురుషం | నిళ్ళందో రోమశార్శనం ॥ తయ్యామయా న్యపస్మారి శ్వితి కుష్టి కులాని చక ధనధాన్య పశునమృద్దిగల గొప్పకుటుంబములై నను, వివాహ నంబంధములలో యీపది విధముల లోపములు గలవానిని పరిహరించ వలెను; క్రియాహీనములు, ప్కరుషసంతతి లేనట్టివి, విజ్ఞానహీనమును, రోమలములై న శరీరములు గలట్టివి, మూలవ్యాధిపీడితములు, క్షయ(గస్త ములు, జీర్ణకోశ వ్యాధులుగలవి. పిచ్చివాళ్ళుగల వంశములు, బొల్లి మచ్చణ గలవి, కుష్టువ్యాధి పీడీతములు, కొన్ని స్వభావములు, వ్యాధులు ఆయా వ్యక్తులతో పోక వంళపరంపరగా వచ్చుచున్నవి, బహుతరములమీడ పరిశీలించి చేసిన సనాతనమైన కటుబాటు, యిది, వివాహను లేకుంట మైనను మేరే కావి ఇట్టి భయంకర వ్యాధిగన్తులగు సంతానమును గనుట ఘోరము, దీర్చ కోమలములై న శరీరములు కలిగియుండుట [కూరతన మును సూచించు నని భావము. లో న క వ్యాయాః పితా విచ్వాన్‌ ॥ గృహ్హ్‌యా చ్భుల్మా మణ్వపి | గృన్హాన్‌ చ్భుల్మం హి లోభేన | స్యా న్నరోఒపత్యవికయిీిః కన్యాపిత లోకజ్జు డగునెడల ఆణుమాశత్రమున్నూ సుర్క మును తీసికొనడు,.. లోభిమె యెంతటి అల్బశుల్కమును తీసికొనినను అతడు సంతానమును వ్మిక్రయించువాడే అవుకాడు. సంతానవిక్రయము మహాపాపములలో నొకటి.

త్తీ-కొమ-_వివాహ విషయికిటులు తీ ల్లోః అశన్లే గోమిథునం కేచిత్‌ ! కుల్క మాహుః మృమెవతత్‌ అల్పోఒ ప్యేవం మవోన్వాపి 1 వ్మీకయ స్తావదేవ సః॥ ఆర్షవివాహమున వరుడు కన్యాపిళకు యిచ్చు గోమిధునము శుల్కమే అని కొంద రనుమాట దబ్బర, అది శుల్క మగుచో ఆల్బము ' గానీ అధికముగానీ ఆ వివాహము కన్యావ్మిక్రయ మే అవుతుంది. గోమిళున వగ్రదానసమయమున “ధర్మతః” అను మంత్ర మున్నది, దానికి 'యజ్ఞఫల సిద్దికా లకు” అనియే ఆర్ధ మని మనువు చెప్పియున్నారు. స కన్యా వరయతే రూపం । మాళా విత్తం పిళా (కుతం 1. జాంధవాః కుల మిచృంతి । మృష్టాన్న మితరే జనాః! కన్య, వరునిలో రూపమును కోరును. కన్య తల్లి ధనము వాంఛించును; ఈండ్రికి వరుడు విద్యావంతుగై ఉండవలె, బంధుగులు కులోన్నతిని, ఇతరజనులు మృష్టాన్నములను కోరుదురు, శో, అసపిండా చ యా మాతుః ! అసగో[తాచ యా పితుః । సా (వశస్తా ద్విజాతీనాం 1 చారకర్మణి మైథునే॥ తల్లికి సపిండ గానట్టిదియు, తండ్రికి సగోత్ర గానట్టిదియునై న కన్యయే ద్విజాతులలో వివాహమునకు తగినది. అట్టి భార్యయే సర్వకర్మ లికును, తృతీయపురుషార్థ ప్రా ప్తకీన్నీ యోగ్యమైనది. ల్లోః అవ్యంగాంగీ౦ం సౌమ్యనామ్నీం । వాంనవారణగామినీం 1 తనులోమశేశదశనాం | మృద్వంగీ ముద్వ పాత్‌ త్రయం: చక్కని చేహయపష్టి గలది, ఇంపైన సేరుగలది, హంస వలె యేసుగువరె నడుచువది, సన్నవి రోమములు కేశములు పండ్లు గలది. మృదుభాషిణీయైనది - ఈ లక్షణములుగల కన్యనే వివాహము చేపకొనవలెను. 3౩2

ల్‌ పూకి ముకావళి తీ అక నూతం॥ చారవ్యతి[కమీ ఖరాబినం బహిర్లోమ పరిధాయ చాక వ్యత్మికమినే భిణాం ఇతి సప్తాగారాణి చకేత్‌ సా వృత్తి మ్షణ్యాసాన్‌॥ యొ భార్యను విడిచి పరస్త్రీలోలుద్రై నవానికి శిక్ష యేమవిన్క గాడిద చర్మముమ బొచ్చు పైకి వచ్చునట్లు కప్పుకొని, “భార్య నతి[క్రమించిన నాకు భిక్ష పెట్టుడు : * అని ఆర్హించుచు డినమున కేడిండ్రచొప్పున ఆరు నెలలు విచ్చమె త్తి జీవించుటయే, ఇది బోధాయన వచనము, భార్యా వ్యకి కమణము నెట్టి పాపమునుగా మన పెదలు భావించిరో స్పష్టము, హీ బ గో ట శ్లో న హీద్భృళ మనాయుష్యం ! లోశే కిచ న విద్యతే ॥ యాద్భశం పురుష స్యేవా ! పరచారోపసేవనం!! ఈ లోకములో పరస్త్రీగమనమువలె ఆయుష్పును హరించు పాపకొర్యము యుంకొకటి లేదు. పురుషు డిటి ఆత్మహావికి పాల్చడ బ్‌ కూడదు. శోః నష్టే మృతే ష్మవజితే। క్లీబే చ పతికే పతా । ంం ల ల లు పంచ స్వాపత్సు నారీణాం ! పతి రన్యో విధీయ తేః భర్త దేశాంతరగతుడైనమ, మరణించినను, సన్యసించినమ, వపుంసకుడై నను, ధర్మభ్రస్తుదె పోయినను * యీ ఐదు ఆపత్తులందును స్రీలకు మరొక వివాహము కూడును. ఇది వపరాశరవచనము. బ్లోః మా(ా స్వసా చుహి(ళా వా | నవివిక్తాసనో భవేత్‌ | బఐలవా నిందియ[గామో ! విచ్వాంవ మపి కర్మ తిః తొ తల్లి, సోదరి, కుమార్తై _ వీరలతో నైనను ఏకాంత ప్రదేశ మున ఏకాననమున ఉండరాదు. ఇంద్రియములు బలవ త్తరములెనే ప్రవృత్తుల గలిగినవి. అవి విద్వాంసుని గూడ లొంగదీయ గలవుసుమా.

శ్రీ-కౌమ-వివాహ విషయికములు 261 శోః మవాళా ప్యర్థసారేణ | యో విశ్వసతి శతుషు 1 భాళ్యాసు చ విరక్తాను ! తదంతం తస్య జీవితమ్‌ ఎవడు శత్రువులయందును, విరక్తురాలై న భార్యయందును, విశ్వాసము నుంచునో వాడు యెంత గొప్పవాడై నను వావి జీవితము కష్టాంత మే కాగలదు. వోః కామః సర్వాత్య నా పయః | స చేదాతుం న శక్యతే । ౧ థీ ౧ తీ స్వభా ర్యాం (వతి కర్తవ్య్వః 1 సైవ తస్య హీ భేమజమ్‌॥ కామము ఏ రీతిగా చూచినను అనాదరణీయమైనదే. కొన దాపిని విడుచుట సాధ్యము కానప్పుడు స్వభార్యయందే ప్రవ ర్హించుటి యుక్రము, కొమరోగమునకు భార్యాసంగమ మే బొషధము గదాం శోః కొదుంబరాణి పుష్పాణి! శ్చీతవర్ష౦ చ చాయసం |! క! న! అగ లి, ళ్‌ మత్స్య్యపాదం జలే ప శ్యేత్‌ 1న నారీవ్భాదయస్థితమ్‌॥ మేడిచెట్టు పువ్వులు. తెల్లని కొకి, నీళ్ళలో జేపజాడలు _ పీవి వైన చూడగలము గావి స్తీ మనసులో ఉన్న ఆలోచనలను శెలియలేము, ₹ోః వివాదకీలాం స్వయ మర్ణ చోరిణీం 1 న! థి పళానుకూలాం పరిహోసథాపి.ణీం | అ(గాశినీం అన్యగ ఎవొ(పవేశినీం 1 త్యజంతి భార్యాం దళ పుతమాతరం॥ జగడగొండి, దొంగిలు స్వభావముగలది. పరానుకూలురాలు, పరిహాపములాడు నడి, ముందుగ భుజించునది, 'పెత్తనములనారి లుగు భార్యను వదుగురు బిడ్డల తల్లిన్నై నను విడువవలెను.

£ి2 హూ క్తిము క్షావళి న్న దర్శనా చ్చిత్తవె కల్యం ॥ స్పర్శనాత్తు ధనతయం | నంభోగా త్కిిల్చిమం పణ్య । (స్త్రీణాం పళ్యథరతసాంః చూచుటతో నే మనో వెకల్యము, తాకుటతో ధనక్షయము, సంభోగమువల్ల సర్వకిల్చిషములును కలిగించు వెలయాండ్రకం'బ ప్రత్యక్ష రాక్షసులు మరెవ్వరు ఇ న్లో॥ వేశ్యాఒసా మదనజ్వాలా రూ'పేంధనస మేధితా । కామిభి ర్య్మత హూయంతే । యావనాని ధనాని చః ఈ వేశ్య రూస మనే సమిధలచే (పజ్వలించుచున్నట్లి యొక మన్మధాగ్ని. కొముకు లీ ఆగ్నియందు తమ యొౌవనములను, సంపద లను హోమము గావించుతూన్నారు న్లో స్మృతా భవతి తాపాయ । దృష్టా వోన్మదశారిణీ | న్ప )షా భవతి మోహాయ । సా నామ దయితా కథం॥ ₹ల౬ తలపున బారినంతనే తాపమును కలిగిస్తూను, చూచిన మాత్రముననే పిచ్చి యె త్రిస్తూను, ముట్టుకొన్నమా[త్రాన మోహించ జేసూను ఉన్న బూమెను 'దయిత'* అనగా ప్రియమైనది అనడం ఎల్లా పొసగుతుంది ? అది విరోధంగా వుందవి భావం. శ్హో చాసీ మానధనం వాంతి । వాంతి వేళ్యా ధనాదికం । ఆయూంపి. విధవా వాంతి సర్వం వాంతి పళాంగనా! దాసీ స్త్రీతో పొందు మర్యాదను. వేశ్యాసంపర్కము ధనముము విధవాన్తీతో కూటమి ఆయుష్షును, పరస్త్రీతో సందింధము సర్వమును నశింపజేయును, ల్లోః రాజపల్నీ గురోః పన్నీ ॥ (ఛాత్ళవత్నీ తధ్రైవచ |! పత్నీ మాతా స్వమాళా చ! పంచై తే మాతరః స్మృతాః;

• “'ఛ్రీ-కొమ-వివాహ విషయికములు వక తన తల్లి, భార్యతల్లి, ఆన్న భార్య, గురుభార్య, రాజమపహిషి= యి ఐదుగురున్నూ తల్లు అవియే చెప్పబడుతారు. న్లో ఆదౌ కులం పరీచేత ! తతో విద్యాం తతోవయః శీలం ధనం తతో రూపం ! దేళం పళ్చా ద్వీవాహయేత్‌* వివాహ సందర్భమున మొట్టమొదట కులసం ప్రదాయమును, పిమ్మట విద్యను, తరువాత వయస్సును, అపిమ్మట గుణము, ధనము, రూపము. దేశము మొదలగు వివరములను పరిశీలించవలెను. వీటి నన్ని టివిగూర్చి తృ ప్రిచెందినచో వివాహము చేయవలెను. , శోః దృష్ట్వా ధనం కులం శీలం 1 రూవం విచ్యాం బలం వయః కన్యాం దజ్యా దుత్తమంచే ! వైై్రీం కుర్యా దథాత్మనః॥ వరువి సంపద, వంశమర్యాద, గుణము, రూపము, విద్య. బలము, వయస్సు _ యివన్నీ పరిశీలించి. సమ్మత మైనచో కన్య నీయ పలెను. ఆతరువాత వారి కుటుంబముతో జీవితసర్యంతనును మైత్రీ భావముతో మెలగుచుండవలిను. శ్లో, ఇయం "గేపా లీ రియ మమృతవర్తి ర్నయనయోః | అసావస్యాః స్ప) వపుషి బహుళ ళృందనరసనః | అయం బాహుః కంశే శిశరమసృణో మౌక్తికనరః 1 కిమస్యా న (పేయో యది పరమసవ్యాస్తు విరహః॥ ఈమే గృహమునకు లక్ష్మీ; కండ్లకు అమృతవ ర్తి; ఈ మె స్పర్శ శరీరమునకు చందన మలదినట్లు ఆత్యంతమనోహరము: ఈమె బాహులతికలు కంఠమునకు శిశిర మనృణములైన మౌ క్రికసరములు పెనవై చినట్లుంటవి; ఈ మెలోని సర్వమును ఆత్యంతానందదాయక మైన దే,

254 సూ క్రిముక్తావళి ఇక నీమె విషయమున అవిష్టమెవ దేరైన వున్నదనిన అడి ఈమె ఎడ బాటు ఒక్క పే. ఇవి సీతాదేవివిగూర్చి రాము డనీన మాటలు. వాకీ భోః హారిణీ[పేమణా యత్ర ! గృహిణీ న విలోక్యతే ॥ 'సీవితం నర్వసంపద్భిః 1 అపి తద్భవనం వనమ్‌! ఏ గృహమందు గృహిణీ లేడిచూపులను విరపదో అచ్చట పర్వసంపద్భాగ్యములు ఉన్నను అది ఆరణ్య మే గాని ఇల్లు గాదు, లోః అళ్వప్లుతం చాసవగర్జనం చః యీణాంచ చిత్తం పురుషస్య భాగ్యం 1 ఆవర ౦ చాప్యతివర్ష అంచ | తై లో కేనో న జానాతి కుతే మనుష్యః॥ గుజ్దపు దాటును, మేఘుని ఉరుమును, స్త్రీల మనస్సును? పుకుషుని భాగ్యమును, వర్షముయొక్క రాకపోకలను దేవుడే ఎతుగడని పెచో యిక మనుష్యులు తెలిసికొనగలరా ? శో; వినా యం తేణ మంతేణ ॥ తంర్యకేణ వినయేన చ! ళం వంచయంతి నరం నార్యః | (వజ్ఞాధన మపి చడాత్‌ కో " యంశ్రములు, మంత్రములు, తంత్రములు ఏవిన్నీ అక్కర లేకుండగనే, ఎంతటి ప్రజ్ఞానంతుదైన ప్పరుషునై నను త్తీలు లొంగ దీసుకొనగలరు. శ్లో మితు దచాతి హి పిళా 1 మితం మాతా మితం సుతః । అమైక సు చాళారం ! భక్తారంకాన పూజయేక్‌ 1

చ్రీ-కొమ-_వివాహ విషయికములు విస్‌

తండ్రి మిఠతముగనే యిచ్చుచున్నాడు; తల్లియు. కొడుకును కూడ మితముగనే యిచ్చుచున్నారు; కాని మితము లేకుండ కొవలసిన వన్నీ యిచ్చువాడు భర్త, అట్టి భర్తను ఎవతె పూజించదు. శ్లోః వై ధవ్యసదృళం దుఃఖం | (స్త్రీణా మన్యన్న విద్యతే

ధన్యా సా యోషితాం మధ్యే 1 మియతే భర్తు ర్మగత్య

వైధవ్యమువంటి దుఃఖము న్ర్రీల కింకొకటి లేదు భర్తకంటె మున్నుగా మరణించిన శ్రీయే యూలోకములోని న్రీలలోకి ధన్యు రాలుగదా. - ల్లోః ఆసారభూతే నంసాకే ।; సారః సారంగలోచనా :

తదర్ధం ధన మిచృంతి ! తత్త్యాగే తు ధనేన కిమ్‌!

నిస్సారమైన యీ సంసారమందు. స్త్రీలే పారభూత మైనవారు. వారి కొటకే ధసమును లోకులు నంపాదించుట, కోరుట; స్త్రీని విడిచిన వారి కిక ధపముతో పనేమున్నది? _ శ్లోః అసారళూతే సంసారే ! సారళూళా నిళంినీ |

ఇతి సంచిత్య వై ళంభుః | అర్ధాంగే శామినీం దధా॥

అసారమెన యీలోకమందు సొారభూత మైనది శరుణియే. ఇడి తెలిపియే కాటోలు శివుడు తన ఆర్హశరీరమున శ్రీని ధరించినాడు : శ్లో! న చానేన న మానేన | నార్జవేన న సేవయా |

న శస్తేణ న శా్రేణ ! సర్వథా విషమా స్ర్రియః॥

ధనము. లిచ్చుటచే గాని, గౌరన మిచ్చుటచే గాని, బుజు మార్గమున వనడరుకొనుటనల్ల గావి, "పేవలచే గాని, న్త్రీలను మెప్పింప లేము. బలప్రయోగమునలన గావీ.. రర్మశాస్రటోధవల్ల గాని వీరు లొంగరు, స్త్రీల మనసులు దిహుసంకీర్తము లై నట్టివి.

766 సూ క్తిముక్రావళి ళ్లోః వాత మశో[తియే చానం । వాతం నైన్య మవాయకం। వాళా రూపవతీ వంధ్యా !' వాతో యజ్ఞ _న్వ్వదతీణః॥ వేదము చదువనివావి కిచ్చిన దానము, నాయకుడులేవి సైన్యము, బిడ్ణలులేని తరుణి, దక్షిణలేని యజ ము _ యివి వ్యర్థములు, కొలగానివి. శ్లో అంతఃకరణత_త్హ్వస్య : దంపళ్యోః న్నేవాసం్యళయాతక్‌ | అనంద్మగంథి "రేకోఒయ । మపత్య మితి పఠ్యతేః భార్యాభర్తల అంతఃకరణ తత్త్వము యొక్క "స్నేహ సంసర్గమువలని ఆనందబంధ మే నంతాన మప చెప్పబడు చున్నది. ఖః కాంతాకటాతపళిభా న ఖనంతి యన్య ॥ చిత్తం న నిర్ణయతి కోపకృశానుతాపః | కర్ష ంతి భూరివిషయాళ్ళ న లోభపాశాః | లోక్యతయం జయతి కృత్స్న మిదం న వీరః॥ ఎవని మనస్సు తరుణుల చూపుతూప్పలచే తూట్లుపడలేడో, ఎఫని మనస్సు కోపాగ్నికీలలచే దహించబడదో. ఎవని మనస్సు అనే శములైన విషయసుఖవాంఛలచే ఆకర్షింపబడదో వాడే యీలోకమ లను జయించినవాడు వాడే మహావీరుడు, ట్లో! ఘృతకుంభసమా నారీ । తప్తాంగారసమః పుమాన్‌ | తస్మా ద్చృతం చవహ్నించ। వైక్యత స్థాపయే ద్భ్చుధః॥ శ్రీని నేతికుండతోను, పురువుని ఆగ్నితోను పోల్చవచ్చును. నండితుదై నవాడు యిది తెలిసికొని నేతిని అగ్నిని ఒకచోట నుంచళామ, నేయి పడినకొలది అగ్ని (ప్రజ్వరిల్లునట్లు, స్త్రీ సాన్నిహిత్యమువల్లనే, పురుషునియందు కామాగ్ని (ప్రజ్వరిల్లును. కనుక యీ రెంటినీ ఒక్క చోట నుంచుట అనరదాయకము. ఖ

శ్రీ-కోమ.వివాహ విషయికములు శ్‌? లో శాలవీర సిళామ్భ శామల గుడోన్న కాస్థ కాలాహ్వాయా ఓ దార్వం్యద్మదుమ మోర కేకు కదళీగుల్మపమానైై క్యుతం | ఇతంచే నధుపుమ్చభబుపచితం పుష్పు[దుమాలావృతం ॥ శ్వా ఖేన స్మరదీపనం రతిఫలాఖ్యంస్వాదుశీతం మధు! తాటికల్లు, పటికబెల్లము, కరక్కాయ, పెద్దతసిరిక, బెల్లవబ, ఉమ్మెలత్త వేరు, నాభి, దేనదారు. ఏలుమద్ది, చాగచెట్టు, చెబకు, ఆరటి దుంప, అరకటిపూణు, వీటితో కూడినదె , ఇప్పపూలసారముచే పెంపొం దింపబడిన దైన కషాయముతో తయార న ఆసవమును '* రతిఫలనము”" అవి పిలుతురు. ఇది రుచికరమె, శీతగుణము కలిగి, తీయనైయిండి, మనవ్మధోద్దీపన మొనర్చును. కామ పురుషార్హమును కూడ తగు అధికారము వంపాదించి అమభవించుటిలో మనవా రెంత శ్రద్ద వహించినదిన్నీ “మదిరార్డ వము * అను (గ్రంథములోని యా యోగము సూచించుచున్నది, మద్యము విషిద్ధి మే గొని ఎట్టిది ? ఎవరికి ? ఎప్పుడు ? ఎంతవరకు ? అన్నవి పరిశీలించియే విర్ణయించనగును గదా, ల్లో కతిపయదివసస్థాయిని । మదళారిణి యావనే దురాత్మానః॥ విదధితి తథాసరాధం జనెస్టైవ యథా వృథా భవతః కొంతకొలము మాతమే ఉండు యౌవనముజీ మదించిన వారై దురాత్ములు దౌరాత్మ్యము చేయుచున్నారు. తాము యీ జన్మమునే దాని ఉద్దేశ్యమునే వ్యర్థ మొనర్చుతూన్నామని వారు గుర్తించరు గదా; న్లో అసంతుష్టో ద్విజో నష్టః ! సంతుష్ట ఇవ పార్థివః 1 నలజ్టా గణిశా నష్టా & నిర్ణజ్ఞేవ కులాంగ నా॥ వంతుపష్టిలేవి బాహ్మణుడు, సంతుస్షుడైన రాజు పాడగుదురు. బ్రాహ్మణునికి లభించిన దానితో తృప్తి వుండవలె. కొని రాజులకు ఉన్న 33

క్క మాకి ముకావళి నూ జాక్‌

రాజ్యముతో తృ ప్రిగలిగిన, ప్రక్కవాడు సెరిగి వీని నాక్రమించును, కరి ద్రీకి ల కలిగియుండుట యోగ్యత. కొని వెలయాలు సిగ్గరియైనచో

జ జ చెడిపోవును. ఒకరికి మంచిదై నది అందరికీ మంచిది కొజూలదని భావము, ల్లో భార్యా వియోగళ్చ జనాపవాదో |

బుణస్య శీషం కుజనస్య సేవా!

చార్మి డ్యకాలే (పియదర్శనం చ! -

వినాగ్నినా పంచ దహాంతి చిత్తమ్‌!

భార్యానియోగము, జనాపవాదము, బుణశేషము. నీచసేవ డరిదావస్త యందు దింధుదర్శనము, . యీ ఐదును అగ్ని లేకుండానే మనస్సును దహించే సందర్భములు, టోః అర్ధో హ్‌ కన్యా పరకీయ నవ |

ఆామద్య సంపేష్య వరి్మిగహీతుః ॥ జాతో మమాయం విశదఃపకామం | (వళ్యర్చితన్యాన ఇ వాంత రా త్యా!

“ఏమైనమ కన్య పరులసొ శ్రే ॥ విడ్త విప్పుడు భర్త దగ్గజకు వంపిన తరువాత నా మనస్సు తేటగా ఉంది. మన దగ్గర కుదువబెట్టబడిన పొత్తును తిరిగి యజమావికి యిచ్చునందాక బి _త్తమునకు శాంతివుండదు గదా కణ్వమహర్షి శకుంతలను భర్తదగ్గరికి పంపుతూ జఅవీన మాట లివి,

ఓమ్‌, సూకివముకావళ్ళి అవ అ రాజనీతిధ ర్మ ములు. ళోః న దెవాంళో దచాత్యన్నం | నార్ముదో రుద మగ్చ వే ॥ “వా నృషిః కురుతే కావ్యం ! వావిమ్టుః పృథివీపతిః॥ దేపతాంశ లేనియెడల అన్నదాత కొజాలడు; రుద్రాంశ లేనిచో రుదువి అర్చించడు; బుషి గావిచో కావ్యమును రచించలేడు; విష్ణు అంక లేవివాడు ఠాజ్యపాలకుడు కొలేడు. గజానాం మందబుద్ధిళృ ॥ సళ్చాణా మతిని దతా ॥ (ావ్మాణానా మనేకత్వం | [తిభి ర్లోకోవళకారకమ్‌* - మహాదిలముగల ఏనుగులకు బుద్దిమాంచద్యమును, ప్రాణా పాయకరము లైన నర్చములకు అతినిద్రయును, తీక్త బుద్ది గలిగిన బ్రాహ్మణులలో అనేకళ్వమును - ఈ మూడింటినల్లనూ లోకమున కువ కొరమే జరుగుతూంది. మిద్దితీస్ణవలన గతామగతికత్వము ఉండద్యు దానివలన కొ త్తమార్యములను బిట్టిపోవుటయు, న్వతం(త్రాలోచనములును పెరిగి బహుముఖములైన సిద్ధాంతములు, ఆచరణముల్ను యేర్చడువు, లోకస్టితికి యిట్టి పరిస్థితి ఉసకారక మే యగుచున్నది, శ్లోః పజావాం వినయాభానాత్‌ | రమణా దృరణాదపి ; న వీతా పితర స్తాసాం సంజ్ఞాయై జన్మ శేవలమ్‌% వినయము నేర్పుట, ర&ంచుట, పోషించుట మొదలగు ప్రజాపాత కార్యములసు చేయుటవలన ధఘువంశపు రాజులే జనులకు

900 మా క్తిముక్తావళి తల్లిదండ్రులుగ నుండిరి. కవిన తల్లి దండ్రులు శేవలము జన్మకారణులగు వంతవరశే తల్లి దండ్రులు గాని యదార్హమునకు రఘుకులులే పిఠరులైరి 1 ఫ్లో క్యాగాయ నంభ లతా నాంః సత్యాయ మితభాపషిణాం | యళసే విజిగిషూణాం | వజాయె గృవామేథినాం ॥ సంపదలను ప్రోగుజే మట అర్హులకు దానముచేయుటపను, మితలాషిఠత్యము సత్యవతపాలనమునకును, రాజులను జయించుట కీర్తి కొలకును, వివాహమాడి గృహస్థుడగుట నంతానముకొరకును మాత్రమే రఘువంశరాజులు అనలంవించిరి. | శ్లోః నహి దండాదృతే శక్యః । కర్తుం పాపవినిగవాః 1 నేనానాం పాపబుద్దీ నాం 1 నిఖ్ళృశం చరతాం ఊత! దొంగలను, 'స్వేచ్చాచారులగు యితరపాపులను దండించుట రొజులకు విధి, దండనను లేనిదే అట్లీ పాపబుద్దులు, చుస్తకర్ములు నిగ్గ ఖు ఇ బ హించబడరు, బో నిష్ఫలం 'క్లేళబహుళం | సందిగ్దఫల మేవచ । న కర్ణ కుర్యాన్మతిమా౯ సదా వె రొనుబంధి చ॥ ఫలము లేనట్టిది, కష్టపరంవరతో గూతినట్టిది. నందిగ్ధమైన ఫలము గలిగినడి, శతుపులతో సంబంధించినది యైనట్టి కార్యమును తెలివిగల మనుజు చెన్నడును తల పెట్టరాదు, క్లోః యత్తు సమ్య గుషశ్రాంతం | కార్య మేతి వివర్యయం ! '.. పుమాం న్వ్మతానుపాలభ్యో ! దై చూంతరిత పౌరుసః ౪ ఏ కార్యము చక్కగా పర్యాలోచించి ప్రారంభించియు పథ లము కొడో అక్కడ పురుషకారముకంటె దైవము బలవ త్తరముగా మన్నదవి భావించి, మనుజులు ఈల యొగ్గవలెను.

రాజసీతిధర్మములు లికి న్లో సామ్నా చానేన భేచేన ! సమ్మె రథవా పృథక్‌ ॥ విేతుం (పయతేశా౬ఒరీన్‌ ॥ న యుచేన కచాచనః సామదానథభేదోపాయములచేతను, యితరములైన సమస్తో ప్రాయములతోను శత్రువులను జయించవలెమి గాని యుద్దములలో బయించే యత్నము చేయవలదు. దాని ఫలము అనిశ్చితము సుమా ॥ శ్లోః సవోీయాః సాధనోపాయాః । విభాగో దేళశాలయోః! | వినిపాత (వలీకారః ॥ మంతః పంచాంగ మీష్యశేః సహాయములు, సాధనోపాయములు, దేశకాలవిభాగచాతు ర్యము, జరిగిన దానికి ప్రతీకారము చేయుట, మంత్రము _ యీ ఐదున్ను రాజనీతికి సంచ అంగములని చెప్పబడినవి. నో సులభాః పురుషా శాజన్‌ !' సతతం [పియవాదినః | .. అ,పియన్య చ పథ్యస్య । వక్తా శోళతా చ దుర్లభః॥ ఎల్లప్పుడూ యిచ్చక ములు పలుకుతూండే వాళ్ళు వర్వతశ్రా గాననస్తూంటారే గావి, ఓ రాజాః నీకు యిష్టము కాకున్నను పొఠవైన దానివి చెప్పువాడు లభించుట దుర్లభము, ఆప్రియమైనను పథ్యమైన మాట చెస్పువారూ, వినువారూ కూడ ఆరుదే గదా. ఫ్లో! బుధై ఫ్య శే రాజ్యే నహి భవతి నీతి ర్లుణవతీ | వివన్నాయాం నీతా సకల మవళం సీదతి జగత్‌ * పండితులచే విడువబడిన రాజ్యమునందు నీత. ధర్మము వళించును. వీతి చెడినచోట మిగిలివవవ్నీ వశించిపోతాణు., డేశమే చెడి పోతుంది. అందుచే దేశసౌభాగ్యమునకై, వీఠివి నిలుపుటకై పండితులమ గౌరవించి, రాజ్యమునందు విలుసవలయును,

వశ సూక్తిముక్రా వళి

లో! ఛాజన్‌ ! దుదుడసి గుది ఉనిభేకు మేనాం | తేనాద్య వత్స మివ లోక మముం పుషాణ | తస్మింళ్చ సమ్యగనిళం పరిపుష్యమాణే | వానాఫలం ఫలతి కలలతేవ భూమిః!

ఓ రాజా । ఘభూటు యను దేనువునుంచి పాలు పేతుక దలచితి వేని గోవత్సమునునలె జనులను పోషింపుము. పుష్టినొందిన ప్రజలవల్ల దేశము కల్పవృక్‌మువలె సమస్త ఫలముల నిచ్చును. న్లోః యథాల్బాల్ప మదం క్యాద్యం 1

వార్యోకో వత్స వట్పచా!ః |

త థాల్పాలో గృ్భహీతవ్యో |

రామా (చాజ్షూ ఒబ్టిక గరః॥ అ ఇ 0౧

జలగలు, లేగదూడలు, తేనెటీగలు, 5 కృమును, పాలను. పూదేనెను ఏ రీతిగా విర్చాధముగా అఆల్బాల్పముగా భహించునో, రాజును అప్లే ప్రజలనుంచి సాలుసరి పన్నులను [గహించవలయును. క్లోః ఉద్యోగా దనివృ _త్రస్య $.సుసహాయస్య ధీమతః ॥

భాయే వానుగతా తస్య | నిత్యం (శ్రీ) సృవాచారిణో ప్రయత్నములను వదలని వానివి, బుద్ధిశాలియై మంచి పొహా య్యసంపత్తులు కూర్చుకొనువానిని లమ్మీ అనగా జయము, సంపదలు విత్యము సీడవలి అనుగమిన్తూంటాయి.

రాజనసీతిధర్మములు రికికి శ్‌ అదండ్యా నండయన్‌ రాజూ, రు న! దండ్య్యాం శ్ఫైవా ప్యదండయన్‌ ॥ అయళో మవా దాప్నోతి ! నరకం చా౭౬ఒధిగచ్చతిః శిష్షీంచదగని వారిని శిడమీంచియు. శికర్దులను వదలియు సరి పాలకులు అపకీ ర్తితోబాటు నరకమును పొందుచున్నారు. అనగా శిష్ట రతణ, దుష్టశిక్షణ చేయుట రాజధర్మ మవి భావము. శ్లోః సంధివ్మిగహూయానాని ॥ సంస్థాప్యాసన మేవచ! రై వధీళావళ్చ విక్రేయాః షర్గుణా సీలివేదినాం! సంది, విగ్రహము అవగా యుద్దము, యానము, నంస్తాస నము ఆసనము, దై్వైధీలావనము అనగా భేదము - యీ ఆరున్ను రాజ సనీతికోవిదులచే షడ్గుణములని చెస్పదబడుచున్నవి. వీటిని సమయము నెట్‌గి ప్రయోగించుటను ప్రభువు, మంత్రులు తెలిసికొవి ఉండాలి. భోః గావః పశ్యంతి గంభేన ! వేదైః పళ్యంతి పండిళాః | వారై! పళ్యంతి రాజూని చకుళ్యా మితలరే జనా!॥ గోవులు వాసననుబట్టియు, పండితులు వేదశాస్త్రములను బట్టియు, రాజులు చారులవలనను, జనసామాన్యము తమ కండ్ల్తతోను చూస్తున్నారు, విషయ్య[గ్రహణమునకు వారి వారి కున్న సాధనము లవి యన్నమాట. ల్రోః అచిరాధిష్టిత రాజ్య! | (వకృతి ప్వరూఢమూలళ్వాత్‌ ॥ నవసంరోపణశిథిలః ! తరు రివ సుకరః సముద్దర్తుమ్‌॥

ః్కః హా క్రిముక్ర్తావళ్‌ శౌత్తగా పాతిన మొక్క యింకను (వేళ్ళు పాడుకొని యుండక, సులభముగా పెరికివేయ దిగియన్నక్లు, కొత్తగా రాజ్యము వకు వచ్చిన ప్రభువు జనులలోను. ఉద్యోగులలోను, వైన్యమునందుమ వేరూనువొవి స్టైరపడియుండడు గాన సుకరముగా విర్మూలింపదిడి పోవువు, శ్లోః మందో ప్యమందతా మేతి । సంసశ్రేణ విపళ్చితఈ 1 ౮ గ. పంకళ్ళిరః ఫలన్యేవ ॥ నికచషేణావిలం పయః॥। ఇండుగ గింజ గంధముతో కూడిన బురదసీరు విరిగి తేట మైనే విద్వాంనులతో స్నేహము చేసినచో మందబుద్దికూడ తెలివి తేటలు గల వాడవుతువ్నాడు. జోః వ[జాదపి కఠోరాణి ! మృదూని కుసనుమూ దపిః లోకో తరాణాం చేతాంసి , కోహి విజ్ఞాతు మర్షతి। లోకో త్రరులైన మహాత్ముల మనస్సులను తెలిసికొమట. మెవరితరవు ? వారి మనస్సు లొకప్పుడు పుష్పకోమలములుగాను, మరొకస్పుడు వజకఠోరములుగాను ఉంటూం౦టవి గదా. శోః స్నేవాం దయాంచ సౌఖ్యంచ | యది వా జానకీ మపి, ఆరాధనాయ లోకన్య ॥ ముంచతోవాస్తి మే వ్యథాక “* లోకమును ఆరాధించుటశత్రై స్వీయసౌఖ్యములమ, స్నేహ దయాది మమశలను, చివరకు నా సీతను కూడ విడిచిపెటుటకెన ఎటి మ యమ్‌ ది సంకోచమును నాకు లేదు” ఆవి రాముడు 'వ్రభువుగా. చెప్పిన మాట యిది, ఏవైతే విడునదగవివో వానివి కూడ రాజు తన వ్రభుధర్మ విర్వ

రాజపసీతి ధర్మములు జ5 హణమునక్రై విన్నంకోచముగా విడువవలె నవి శ్రీరొమప్రధువు సోనా హరణముగా చూపివాడుం లోః పుష్పమా్యతం విచినుయాత్‌ | మూలచ్చేదం న కారయేత్‌ | మాలొాకార ఇచొ=ఒరామే! న యభథాంగారకారకః॥ రాజు వ్రజలను రించి. వారిమంచి నొప్పి లేకుండగనే కరిము ప్వీకరించవలెను. ఉద్యానపాలకుడు మొక్కలకు సీరుపోని, రక్షించి పెంచి, వాటినుంచి పువ్వులను కోని మాలలు కట్టునట్టుగా (వవ ర్రించవలెను గావి తమంతట పెరిగిన చెట్లను మూలచ్చేదము చేసి, కాల్చి, బొగ్గుల నమ్మువానివలె రాజూ ప్రవ ర్హించరాదు. ఇది యెల్ల కాలములంవను పాటించవలసిన సీతి, శోః అవిచ్వా నపి భూపాలో | క్టూనవృద్రోపనసేవయా ॥ పరాం (శ్రియ మవాప్నోతి | జలాసన్నతరు ర్యథా రాజు స్వయముగా విద్వాంనుడు గాకున్నను పండితో త్తముల విరంతర పాహచర్య 'పేవలచేత గొప్ప (శ్రేచున్సును పొందుళూన్నాడు. ఇలాశయముల దగ్గర మన్న మపారుహములు ఎంత ఏపుగా పెరుగు తవో గమనించుడు | ॥ శ్లో, హీనాశయో నకర్తవ్యో | కర్తవ్యో మవాదడాకయః। పయోపీ శాండినీహ స్తే ! వారుణి త్యభిధీయ తే! యోగ్యులైన వారి నహవాసము చేయవలెనే గాని ఎన్నడూ సీచులతోడి పొంరు కూడదు. గవండ్ల శ్రీ చేతిలో మన్నచో పాలనుకూడే కల్లు అనే లోకులు భావింతురుగదా 1 34

266 మూ క్రిముక్తావళి ల్‌ో తమా ళ(తాచ మిత చ । యతినా మేవ భూషణం! అపరాధిషు స్త్వేషు ॥ నృపాణాం వైవ దూవషమణం॥ శతుమిత్రాదులయందు ఆఅవివకితముగా కమాఖభావము కలిగి యుండుట యతివర్యులశ్షే ఆలంకొరము గాని రాజులకు గాదు. దుష్టులను శిీంచుటయు, శిస్తులను రతీించుటయునే రాజులలో శోలిస్తుంది. వివక్షణ లేపి తమ రాజులలో దోషమే గాని గుణము కొదు. ల్లో సామ చోషవచానం చ ! శీదదండా తథాపరా ! ఉపాయాః కథితా ్యాశే | మిశ్రాదీనాం చ సాధ నః మిత్రులను శత్రువులను కూడ సాధించుటకు. ఆనేకోపాయ ములు సీతికోవిదులు చెప్పియున్నారు. వాటిలో పామదానభేదదండము లనే నాలుగుమ్ను ప్రధానము లని పెద్దలు చెప్పిరి. ॥ ళో పరోతే ఒపి స్వ(పళంసా |! (బ్రవ్మేణ మపి చాలయేత్‌ న్వ్యపళంసాం (పకుర్వాణ! | పరాషేపపమన్వితాం | కిం దివః పృథివీం పూర్వం ।: యయాతి ర్నపపాత హి॥ పరోక్షముగానై నను ఆత్మళ్లాఘనను పతనమునశే కారణ మగుమ గదా । అట్టియెడల పరులమ ఆక్షేపించుటతో గూడిన అత్మ ప్రళంన “ఎంత హానికరమో వేరే చెన్పనలెనా ? పూర్వకాలమున యయాతి చక్ర వర్తి న్వర్షమునుండి సతవమైపోవుట అందరూ యెరిగినదే గదా. ళ్లోః య్య్రా౭యుడ్ధే ధృవం మ్యత్యుః ॥ యుద్దే జీవితనంశయః। తమేవ కాలం యుద్దన్య ప్రవదంతి మనీషిణ'॥

రాజనసీతీధర్మములు కట! యుద్దము చేయనిచో చావు తవ్చదనిన్నీ, యుద్దము చేసినచో బ్రతుకు నంశయాన్పదమనవిన్నీ ఎప్పుడు నిశ్చయ మవుతూందో అదే యుద్ధమునకు అదను అని బుద్ధిమంతులు శెపుతారు. లోః తస్క లేభ్యో నియు క్రేభ్యో ॥ శతుభ్యో నృపవల్లభాత్‌ | నృపతి ర్నిజలోభాచ్చ ! (వ్రజాం రజేత్‌ పితేవహి! - దొంగలనుంచి, తన ఉద్యోగులనుంచి, శత్రువులనుంచి. రాజబంధువులనుంచి, తన లోభమునుంచి (ప్రజలను రాజు తంగడ్రివలె రకింపవలెమ. స జాతస్య హి (ధువో మృత్యుః ! ధృవం జను మృతస్య చ తస్మా దపరివో ర్యే2 నే ,నత్వం కోచితు మర్హసిః పుట్టిన దానికి దొవు తప్పదు; చచ్చిపోయిన దానికీ మరల పుట్టకయున్ను తప్పదు. అందుచేత అనివార్యమైన దానిని గురించి. నీకు శోకము తగదు. న్లో ॥ అవ్యక్రాదీని భూళాని 'వ్య _క్తృమధ్య్యాని భారత అవ్యక్త నిధనా న్యేవ ! తత శా పరిదేవనా॥ ప్రాణులకు పుట్టుక యెప్పుడో యెక్కడో తెలియద. వర మానములో వున్న స్థితిగతులే మనకు తెలుస్తుంటాయి, వాటికి అంత మనేది ఉన్నదేమో అదిన్నీ ఎనరికినీ తెలియబడదు. అటినంటి ప్రాణ లకై శోకించుట వివేకము గలవాడు చేయడు. శ్లోః వాతో వా (ప్రాప్యతే స్వర్గం 1 జిత్వా వొ భోత్యసే మహీం |

ణక షూ క్తిముక్తా వళి తస్మా దుల్తిను కౌంతేయ ; యుదాయ క ఫ్రతనిశ్చయః గ నరా! యుద్ధమున మరణ్‌ంచితివా వీరస్వర్గమః నొందెదవు. జయించి తీనా రాజ్యభోగముల ననుభవింతువు. కావున నో యర్దునా। యాద్ధమ గావించుటకే నిశ్చయించుకొవి, సన్నద్దుడవు గమ్ము. లోః సుఖదుఃఖీ నమే కృత్వా | లాభాలాభా జయాజయౌ | తతో యుచదాయ యుజ్యస్వ 1 నైవం పొపమవాస్ప్యసి॥ 0 నా. సుఖదుఃఖములను, లాభనష్తములను కూడ సమముగ యొంచి, యుద్ధము పీ ధర్మముగ తలంచి చేయుదువేవి వీవు పాపము నొందవు నమమౌ:ః ॥ శి శః శార్యం శేజో ధృతి నాత్యం ! యుద్ధే చాప్యపలాయనం। చాన మీశ్వరభావళ్చ | ఖ్యాతం కర్మ న్వభావజం॥ శౌర్యము, కేళస్పు. ధైర్యము, దక్షళ, యుద్దమున పిరుతివియ కుండుట, దానశీలత, (ప్రభుభావము.. ఇవి కాఠమునకు నహజము లైన గుణములు. రజోగుణాధిక్యతకు ఫలములు. ల్‌" ధ్యాయతో విషయా న్చుంసః । సంగ _వేషూపజాయశే నంగా తృంజాయ తే కామః। కామా (తో్కోధోఒభిజాయ క ళో (లోధా దృవతి నమ్మోహః । సమ్మోవో తృృ్థతివిభ్రమః। స్రృత్మిభంశాత్‌ బుద్ధినాళో । బుద్ధినాళాత్‌ (పణళ్యలిః విషయములమగూర్చిన తలంపులవల్ల మానవులకు వాటియందు కాగ మేర్చడుచున్నది, ఆరాగము కోరికయె, కోరిక లవర్లి త్రోరాదు

రాజనీతిర ర్మములు క! లున్ను కలుగుచున్నవి. కోరమువలన వివేకము వశించుట తన్మూల మున బుద్ధి భ్రమించుట, అందునుంచి బుద్దియే పాడగుట, బుద్ధినాళము మంచి నర్వవిషయములలోను సతనావస్థయున్ను కలుగుచున్నవి గాన విషయములనుగూర్చి ఎంత తక్కువగా ఆలోచించిన అంత మేలు. టో దీపని ర్వాణగంధం చ! సువ్భూచ్వాక్య మకుంధతీం | ల

న జ్మిఘంతి న ళృణ్వంతి 1న పళ్యంతి గళాయువః ! చావు మూడినవారు దీపనిర్వాణగంధమును ససికట్టరు, మి(ర్ర వాక్యమును చెవిపెట్టరు, అరుంధతీనక్ష త్రమును కనజాలరు అవి పెద్దలు చెప్పుదురు. భోః సత్యాఒన్ఫ శా చ పకరుపా వియభాపిణీ చ! హింసా దయాళురపి చార్థపరా వచాన్యా ॥ నిత్యవ్యయా (వచురనిత్యధ నాగమా చ; చారాంగ నేవ నృపనీతి ర నేకరీలీః* రాజనీతి వారాంగనవలి పలువిధముల ప్రవర్తించునట్టిది, పర్‌ వృరవిరుద్ధగుణ ములు గలడియె సమయానుకూలవ ర్తన గలిగియుండున్ను సత్యము-అసత్యము, పారుష్యముంప్రియవాక్కు-, హీంస్రము-దయాళుపు, లోభి.దానశీల, వాగుగ అఆర్హించుసది-విచ్చలవిడిగ వ్యయము చేయునది యీరీతిగ విరుద్దమగ ప్రవర్తి ంచుచుండుమ. లోః ధర్మార్ధ కామత త్ర్వజ్లో 1 నై కాంతకరుణో భవేత్‌ నహి వాన్తస్థ మపష్యన్నం 1 చమావాన్‌ భడితుం తమః॥ ధర్మార్ధకామముల తత్త్వ మెరిగిన ప్రొబ్జిడు యెల్ల సప యములందునను దయనే 'ప్రధానముగ పెట్టుకొనరాడు. ఆలిదయ గల

270 సూక్తిముక్తావళి వాడు ఆరచేళ బెటిన అన్నమునుగూడ తినవాండు. ఇది పాలకుల విషయమున మరింఠ యదార్దము. ల్లో షడ్డోషాః పురుపేణేవా | వోతవ్యా భూతి మిచ్చళా | నిచా తంచా భయం (కోధం 1 ఆలస్యం దీర్చ సూత తా॥ బాగుపడ దలచిన నూనవుడు అతినిద్ర. బద్దకము, భయము. కోపము, ఆలస్యము, దీర్ష సూత్రత యను వీ ఆరు దోషములను విడువ వలెను. న్లో న కళ్ళి త్కన్యచి న్శి్మతం 1వ కళ్చి త్కన్యచి (దిపుః ॥ వ్యవవో'రేణ జాయంతే | మీశాణి రిపవ న్తథాః ఎవడున్నూ ఎవనికీ స్వతహాగా మ్నితుడూ గాదు. శత్రువూ గాడు. పరన్చరనంబంధములలో, వ్యవహారలోకముననే శత్రుమి[క్రుణు యేర్చడుతూ ఉంటారు, శ్లోః మనీషిణ స్సంతి న తే హితై షిణో ; హితైపిణ సృంతి న తే మనీషిణి $ నువ్భాచ్చ విద్వా న్‌పి దుర్గభో నృణాం ( యధావమధం స్వాదు హితంచ దుర్గ భం పండితులు చాలమంది ఉన్నారు కొని వాణ పాతమును కోరు వారు కారు; హితెషలూ ఎందరో ఉన్నారు కాని వారు పండీఠులూ కొరు ; పండితుడ్రై వుండి హి త్రేషియైనవారు అరుదుగదా. తీయనిదీ సథ్య మైనదీ కూడా ఐన బొషభము దుర్లభము కాదా! శ్లో సవాసా విదధీత న [కియా | మవి'వేకశక పరమాపచాం పదం ; .

రాజనసీతిధర్మములు 121 వృణుళే హ్‌ విమృళ్యశారిణం ॥ గుణలుజ్రాః స్వయ మేవ సంపదః॥

ఏ పవివీ తొందరపడి చేయకూడదు. తొందరపాపే, అవిషే కమే అన్ని ఆపదలకు మూలము, వవిమర్శముగా బొగాను లాలోచించి పవి చేయువానిని గుణలుబ్ధియై లక్మి స్వయముగనే కోరి వరించునుగదాః లోః చత్రియం నైవ సర్పం చ। 'ావ్మాణం చ బహు[ళుతం |

నా ఒవమ న్యేత వై భూష్ణు! కృళానపి కచా చ న! వావివి వర్షిష్తువు కొగోరినవాడు ఆవమావించరాదు, వీరిని అవమావించిన వాడు తన వివాశమును తానే తెచ్చుకుంటున్నా డని భాపము, శ్లోః వై 6ణ0 నోపసేవేత | సవాయం ర్రైవ వైరిణః ! అభార్జుకం తస్కరం చ ! పరన్వ్యైవచ మయోపితమ్‌॥ శత్రువును, శ క్రువునకు పహకారిగా నుండువానివి, అధర్మపరువి, పరన్త్రీవి యెన్నడునూ సేవించకూడదు. త్రో అల్పొనా మపి వస్తూ నాం | నంహాతిః శార్యసాధికా | ణి తృరై ర్గుణత్వ మాపన్నైః | బధ్యంతే మ త్తదంతినః ఇత్యల్బమెన వస్తువులుకూడా కలసిన బ్లతే మహ త్తరమైన కార్యములను సాధించగలవు. గడ్డివరకలు అనేకములుకలిసి వెంటిగా యేర్చడి మదపృ్పపేనుగులనే బంరించుట చూచినాము గదా | కి వ న్లో! ీచాలోన్నత్త ఎవైానాం |! దశచాణాం చ రోగిణాం! శిఫఘావిదలరజ్జ్వాదై 4 | విదద్యా న్న్ఫృపళతి ర్టమం॥

వ? సూక్తిముక్తావళి శ్రీలు, బాలురు, పిచ్చివాళ్లు, వృద్దులు, దరిద్రులు, రోగులు,.- ణా ళల యిటివారివి శికించునప్పుడు రాజు మృచుదండమునే యీాయవలెను, (వేళ్ల బద్దలు, తాబ మొదలైన వానిచే కొట్టు క విధించవలెను. న్లో సర్వస్య హి పరీక్యుం తే ' న్వ్యభావా నేతరేగుణా!ః 1 అతీత్య హి్‌ిగుణా న్సర్వాన్‌ 1 స్వభావో మూర్థ్నివర్తశే ॥ జనుల సహజస్వభావమును పరిశీలించి వారివి అంచనా వేయ వలయునే గాని యితర గుణముల నంతిగా పాటించనక్కరలేదు, సమ యము వచ్చినవుడు సర్వయితరగుణములను మించి స్వభావమే పైకి వచ్చును. శ్లోః ఉత్సావా స్ఫాహసం ధైర్యం ! బుద్ది ళృషక్తి! పరాక్రమః 1 షజేతే యత తిన్టంతి । త్మత 'దేవోపి తిసతిః అ ఠి కార్యోళ్సాహము, పాహనము, రైర్యము. బుద్దివై శద్యము, విలము; పరాక్రమము, యీ అరు గుణములు ఎవనియం. దుండునో వావి యందే దైవ మనుకూలమై యుండును. అవగా ఈ గుణములతో గూడిన వారికి కార్యసిద్ధి, విజయము తప్పక ఒనగూడు నని యర్హము, లః నళ్య త్య నాయకం శార్యం ।, తధ్రైవ శిశునాయకం 1 'శ్రీనాయకం తథోన్మ త్త ! నాయకం బవునాయకమ్‌॥ నాయకుడు. లేని కార్యము చెడిపోవును. అఆప్లే బాలనాయక మైనను, స్త్రీనాయక మైనను కార్యనాశము తన్నదు. ఇక ఉన్మత్త నాయ కము, దిహునాయ:ము ఐనచో ఏపనీ కూడ పాడె పోయినదే.

రాజనసీతిధ ర్మములు ల. శ్లోః తస్కరస్య వధో దండో । చాసీదండస్తు ముండనమ్‌ । ళు న! భా ర్యాదండ। సృథకృయ్యా ] మిత్రదండ మభావణమ్‌! దొంగకు దండనము చంపుట ; దాసికీ తలగొరుగుకే శిక్ష; భార్యకు దండనము వేరు శయ్యయందు పరుండుటయే; మిత్రునికి మాట లాడకపోవుటయే దండనము,. ల్లో యౌవనం ధనసంపత్తిః । పభుత్వ మవివేకిళా 1 ఏకెక మప్యనన్థాయ 1 కిము యత చతుషయం। కమా ఇ స్‌. యౌవనప్రాయను. ధనసంవ త్తి, అధికారప్రా ప్తి, వివేక శూన్యత. వీటిలో ఒకక్కటి ఉంటేనే ఎన్నో అనర్థములు కలుగునుగదాః ఈ నాలుగూ ఒక్రేచోట ఉన్నచో ఇక యేమి జరుగునో వేరే చెస్పవల న్లో రాజా రాస్ట్రర్భుతం పాపం | రాజపాపు పురోహితః | భర్తా చ (స్త్రీకృతం పాపం । శిష్యపాపం గురు (ర్వ జేత్‌॥ రాష్ట్రములోని ప్రజలు గావించు పాపములు లాజును పొందును; రాజు గావించు పాపములు పురోహితుడును, స్త్రీలు చేయు పొపములమ భర్తలును పొందుదురు, శిష్యుల పాపము గురువునకు సంద్ర మించుము. అనగా రాజూ, పురోహితుడు. భర్త, గురువు,- వీరు ప్రజలు, రాజూ, భార్య, శిష్యులు మంచి మార్గమున నడుచుకొనునట్లు చూడవలపిన బాధ్యత గలవారవి యర్థము. లోః ప&ణాం బలమాకాళం | మత్స్యానా ముదకం బలం దుర్శలన్య బలం రాజా 1 బాలానాం రోదనం బఅం! 35

శ/4 సూక్తిముక్తావళి పత్తులకు ఆకాశమందే బలము; చేపలకు నీటియందే బలమ; బలంహీనులకు గ్రళువే బిలము; శిశువులకు రోదనమే కార్యసాధకము, ఛో, అరాజకేహి లో శేఒస్మిన్‌ 1 సర్వతో విద్రుతే భయారశ్‌। ల! రజార్థ మస్య సర్వస్య 1 రాజాన మన్భజ త్పళుః ఠి లోకమున రాజులేనిచో బలవంతులచే బలహీనులు యెన్నో రీతులుగా బాధలను పొందుదురు. గొన వారి సంరక్షణమునకే ఈళ్య రుడు రాజును నృజించెను. ల్లో సర్వో దండజితో లోకో దుర్లభో హి శుచి ర్నరః। దండస్య హి భయాత్సర్వం ! జగ ద్భోగాయ కల్ప్యతేః లోకమంతయు నహజస్వభావమువలన గాక దండవాలీకి వల్లనే సరియగు దారిలో నడ్తుస్తూంది, దండభయముచేతనే జగత్తులో కొంచమైన సుఖమనేది వుంటూంది. ళోః నంగామే ప్వనివ ర్తిత్వం | (పజానాం వైవ పాలనం | శుకూపా (ావ్మాణానాం చ | రాజ్ఞాం (శే యన్కరంపరంః యుద్దములందు 'వెనుతిరుగకుండుట. పజలను ధర్మముగా పాలించుట, వ్రాహ్మణులవద్ద కుక్రూషచేయుట,_ ఇవి రాజుల కత్యంళ (శేయస్కరములై వ ధర్మములు, సోః నకూళై రాయుధైః వా శ్యా । ద్యుద్ధ్యమానో రజే రిపూన్‌ న కర్టిఖిః నా౭పి ద్‌్ట్రైః ॥ నాఒగ్నిజ్వలిత తేజసైః జ

శాజనసీతిర ర్మములు ల్లి0 కూటయుద్ధము శేయంరాదు. అనగా రణమున ఒక ఆయుధ మును చూసీ మరొక ఆయుధముతో కొట్టకూడదు. శత్రువులను కర్షళర ములతోను, విషదిగ్గ బాణములతోను, మంటలతో కూడిన ఆయుధ ములతోను కొటరాదు. శో ఉద్య మేన హి సిద్ధ్యంతి 1 కార్యాణి న మనోరథె* ౬ ల! 0 కా న హి న్పువ్తస్య సింహాన్య ! (ప్రవిశంతి ముఖే మృగాః॥ యత్నము చేసిననే కార్యసిద్ధి యగును గాని కవల మనోరథ ములవల్ల పనులు నెర వేరవు. సింహమే యైనను నోడు తెరచుకొని పడు కొవి వున్నచో జంతువులు తమంతట వచ్చి దాని నోట పడపుగదా । శోఃు నబన న శ్‌ * _న్తబ్బన్య నళ్యతి యళో విమమన్య మెన్రీ | నష్టకియన్య కుల మర్థపరస్య ధర్మః | విద్యాఫలం వ్యసనినః క్ళపణన్య సౌఖ్యం | రాజ్యం (వమ _త్తసచివస్య నరాధిపన్యః | ఉదాసీనువికి కీ ్రిరాదు : విషమన్వభానము గల వానికి ముత్ర చండరు ; కర్మ్యభషస్తునకు కులము, ధనాళాసరువికి ధర్మము నశిస్తాయి; ఏదో ఒక వ్యసనమున చిక్కినవావికి విద్యవలని ఫలము శూన్య మగును; లోఖికి సుఖ ముండదు; గర్వాంధుడగు మం్రిగల రాజునకు రాజ్యను విబవదు భోః క్రైర్టళాన్తు రిపవో న వాతా భవంతి | (పక్షావా తాళ్ళ నితరాం సువాశా భవంతి ! శస్త్రం నివాంతి పురుమన్య శరీర మేకం 1వపజ్ఞా కులంచ విభవంచ యళళ్ళ వాంతిః

త సూ క్రిముక్తావళి శస్రహతులైన శత్రువులు విజముగ హతులు గారు. ప్రకా విశేషముచే కొటబిడినవారే నిజముగా కొట్టబడినవారు, ఎట్లన ఆయుర న! ములు శత్రువుల కరీరములనే గొట్టును గాని యితరములను నృఃంచ జాలవు, ఇక వజ యన్ననో శత్రువుల మనస్సులను కొట్టుటద్వారా వారి ఆలీజాత్యము. సంపదలు, కీర్షి మొదలైన సర్వమును పరాభూతను వేయును. ళోః తతియన్తు (వజాం శ్చైవ | ఊ&తీం ధరణ పాలయేశ్‌ | పుష్పమూలం౦ విచినుయాత్‌ మూలచ్చేదం న శారయేత్‌ ! క్షత్రియుడు ప్రజలను, దేశమును ధర్మమార్షమున పరిపాలించ వలెను, పూలమాలను కట్టువావినలె చెట్టును పోషించి వువ్వులను కోసి కొనవలెనే గావి బొగ్గులను కొల్చువావివలె మూలచ్చేదముము చేయరాదు. లో దౌర్ణుంత్యా నృవతిః వినశ్యతి యతి నృంగా త్సుతో లాలనాత్‌ ; విపోఒనధ్యయనా త్కులం కుత నయా చ్చీలం ఖలోపాననాత్‌ | (హీర్మచ్యా దనవేకణాదపి కృషిః స్నేవాః (వవాసాళశయాత్‌ | మెనీ చాఒఫణయా త్సమృద్ధి రనయా క్యాగాత్చ్రమాచా దనం డుర్మార్లుడెన మంత్రివల్ల లాజువు, 'స్నేహమువలన సన్యా వీయు, గారము చేయుటవల్ల పుత్తు్రడును, వేదాధ్యయనము చేయక చొహ్మణుడును, కుపుత్రుని వలన కులమును, దువులతోడి చెలిమిచే శల ప!

రాజవీళతిధర్మములు ల? మును. మద్యపానముచే లజ్జయు, తరచుగా వెళ్ళి చూడవి వ్యవసాయ మును దేశాంతరగమమున ప్నేహమును, కూరిమి చెడిపోయినచో మైశ్రీభావమును, అవినీతిచే సంపదలును, దానము _ ప్రమాదము వీటి వలన ధనములున్ను నశించుచున్నవి, కనుక ఆయా వ్యక్తులువిషయ ములు బాగా వుండవలె ననినచో ఆయా సంబంధములును, వ్యసనములను విడిచితీరవలయును, క్షోః పురుషా బవావో రాజన్‌ । సతతం [పియవాదీనః |

అ్మపియస్య చ పథ్యన్య ః వక్తా ళోళా చ దుర్హ భఃః

ఎప్పుడూ చక్కగా మాటలాడువారు మెందరో ఉంటూ

న్నారు, కొని ఆప్రియమే ఐనను హితవు, పథ్యము ఐన దానివి చెప్పు వారున్ను, వినువారున్ను కూడ ఆరుదేగదా, రాజా : లోః ఉద్భాసి కాఖిలఖలస్య విశ్ళంఖలస్య 1

(పోధాఢవిస్టృత నిజాధమకర్మ్ణువృ ల్తేః !

రెవా దవ్వాప్తవిభవస్య గుణద్విషోఒస్య /

నీచస్య గోచరగ తైః సుఖమాస్యతే శై:

'దైవికముగా కలిగిన ఉన్నతస్థితి గలవాడై దుర్దమిల నంద రిీ అధికారస్తానములకు హెచ్చించి అమదపాన్ధలు లేక విశృంఖలుడై ప్రవర్తిస్తూ, ఆతిపీనమైన తన పూర్వ జీవితమును పూర్తిగా మరచి పోయి, గుజోన్నతులను అకొారణముగొ ద్వేషిష్తూ వుండే నీచులు ప్రళుత కలిగివున్నప్పుడు ఎనరు సుఖులై ఉంటారు? లో ఆరంభగుర్వీ తయినీ (క మేణ ॥

లఘ్యీ పురా వృద్ది మువైతి పశ్చాత్‌ 1

ల్రి సూ క్రి ము శౌ నళి దినస్య పూ ర్వార్థపరార్థ థిన్నా! ఛాయేవ మెనీ ఖలనజ్జ నా నామ్‌॥ ప్రొదుటి నీడవలె దుర్గన మె త్రి ఆరంభమున పెద్దదై యుండి గ్‌ న్‌ నూ, క్రమముగ చిన్న దైపోతుంది. సజ్జన మైత్రి అట్లుగాక మొదట చిన్నదిగా ముండి మధ్యాహ్నపు సీడవలె క్రమముగా పెద్దదిగా "పెరుగుతున్నది. నో ఉద్యోగినం పురువసింవా ము_వెతి లత్మీః | దై వేన దేయ మితి కాపురుషా వదంతి 1 బెవం నివాత్య కురు పౌరుష మాత్మశ క్యా ॥ యళ్నే కృతే యది న సిద్ధ్యతి కోఒత దోషః॥ ప్రయత్నశీలుడై నవానికి నర్వకార్యములయందును జయము లభించును. జయలక్ష్మి అట్టినావినే వరించును, దెవమే యివ్వవలెనని చెప్పుచు ఏమిన్నీ చేయకుండా ఉండుట కొపురుషుల లక్షణము. దైవ మును యెదిర్చి, ఆత్మళ క్రితో, పొరుషముతో వీ యత్నముల నేమో నీవు చేయము, అప్పుడున్నూ నీ వని నవలము కావియెడల నీ దోష మేమిన్నీ ఉందదు గదా; పురుషకారేచ్ళలకును దైవమే (సోద్భలక మను వాదము నొక వక్క బెట్టి చెప్పు మాట లిని. ల్లో వ్యసనే ప్వేవ సశ్వేషు ! యస్య బుద్ది ర్న హీయతే। న కేషాం పార మభ్యేతి ' తత్పభావా దసంశయం। ఆపదలందున్ననూ ఎవడు బుద్ధి భంశము వొందడో వాడు అన్ని ఆపదలను దాటగలడు,

రాజనీతిధ ర్మములు ఖః యస్య న జాయతే వీర్యం 1 న కులంన విచేషితం | ంం జా లు న తేన సంగతీిం కుర్యాత్‌ ' ఇత్యువాచ బృవాస్పతిః॥ ఏ అపరిచితుని బలము, కులము, ప్రవర్శనము తెలియవో వానితో స్నేహము చేయరాదవి బృహన్బతి వచనము, న్లో; మఊకా (వణ మిచృంతి ! ధన మిచృంతి పార్థివాః | నీచాః కలవా మిచ్చంతి ! శాంతి మిచ్భ్ళంతి సాధవః॥ ఈగలు పుండ మీదనే వ్రాలును;ః పాలకులు ధనముపెనే దృషి గా షా టబ మంతురు; నీచులు కలహమునే కోరుదురు; పాధువులు శాంతినే వౌంఛించెదరు, ల్‌ో బారీ చేనై వ సరనీ | శశినేవ నిశధినీ | యౌవనే నేవ వనితా ! నయేన (శ్రీ రృనోవారాః॥ | సరోవరము పద్మములచేతను, రజవి రొకాసుథాకరునిచేతను, శీ యెవనముచేతను, ఐశ్వర్యము నీతిచేతను మరింతగా ప్రకొశించు చున్నవి. వో ఆపత్సు మి॥తం జానీయాత్‌ యుద్దే శూరం బుణే కుచిం, భార్యాం త. ణేమషు విత్తేషు | వ్యనసనేషు చ బాంధవాన్‌ ॥ అపదలు వచ్చినపుడు తోడుసడినవాడే నిజమైన మిషతుడు, మిత్రపరీక్‌ ఆటువంటి సమయముననే జరుగుతూన్నది. అళ్లే శూరు డెవడో యుద్దములలోను, విత్తశెచము గలవా డెవడో బుణములు తీర్చుటయందును. సంపదలు పోయి దారిద్ర్యము పీడించినపుడు భార్య యొక్క యోగ్యతను, కష్టములలో బంధువుల _పేమను పరికించ

280 హూ క్రిముక్తావళి వచ్చును, సాధారణసమయములలో వారి వారియోగ్యతలను తెలిసికొన జాలమని భావము, కోః ఉత్సవే వ్యసనే చైవ ! దుర్భికే రాష్ట్రవిన్లవే ; రాజచ్వాశే శస శానేచ | య _స్తివ్టతి స ఖాంధవః॥ శుభకా ర్యానసరము వచ్చినపుడు, కష్టములు చుట్టిముట్టినపుడు, దేశమున తిరుగుబాట్లు జరిగినప్పుడు, ఆధికారుల సమక్షమునందు, మర జాది దుఃఖములు తటస్టించి నపుడు మొగము తప్పించక 'వెంటమండీ నహాయము చేయువాడే నిజమైన దింధువుడు, ళో గతే వాద్యే తథా న్ఫృత్యే । సంగా మే రిపుసంకళు | ఆవోశే వ్యవవో రే చ, త్య క్తలప్జః నుఖీ భవేత్‌ ॥ సంగీతము పాడునప్పుడు, నృత్యము చేయునవుడు, వాద్య ములు మోయించునప్పడు, శత్రువుతోడి పోరాటమునందు, శక్రువాధ కలిగినపుడు, భోజననమయమున, వ్యవహారములందును మొగమా టమి విడువవలెను. సిగ్గును దూరముగ బెటినవే యిట్టివాటిని విర్వహించి బి నరుడు సుఖమును, కీ రిని బదడయగలడు. వో ఫ్థాన్ళభష్ణా న ళోభంతే | దంతా కేశా నభా నరాః; ఇతి విజ్ఞాయ మతిమాన్‌ । న్వస్థానం న పరిత్య జేత్‌ ॥ దంతములు, కేశములు, నఖములు, నరులు స్పాన్యభమ్షులెనచో శోభించవు. ఇది తెలినిన మిద్దిమంతులు స్వస్తానమును పరిత్యజించరు. నో మనన్యన్యత్‌ వచస్యన్యత్‌ ॥ కర్షణ్యన్య ద్ధరాత్మ నాం | మన స్యేకం వచ న్యేకం ॥ కర్మ ణ్యేకం మవోత్ము నాం॥

రాజనసీతిధర్మములు 281 దురాళ్ళులలో మనసు దొకదారి, మాట దింకొక దారి, చేతది మరొక దారిన్నీ యైతే మహాత్ములలో మనోవాక్కాయకర్మల కన్నిటికీ ఒక్కటే మార్గము అయివుంటూంది. న్లో స్థాన ముతృృృజ్య గచ్చంతి ! సింవోః సత్పుకుషాః గజూాః॥ త్రైవ నిధనం యాతి ! కాళాః కాపురుషాః న్ఫుగాః॥ సింహములు, సత్పురుషులు, ఏనుగులు, వీరు తమ స్టాన మును వదలి వెళ్ళి, విగ్రహించుకొవి రాగలదు. కొకులు, కొపురుషులు అల్పమృగములు,. యివి తమ చోటునే విడువక, అక్కడనే గిట్టు చున్నవి, టోణ చలత్యేకేన పాబేన | లిమ త్యేశేన బుదిమాన్‌ ! లు అ ధి నాజాసమీజ్యూపరం స్థానం । పూర్వ మాయతనం త్య బేర్‌ ॥ " బద్ధిమంతుడై నవాడు తన స్థానమును విడువకయే ఉండి, పరస్థానమును చూచుకొవి మరీ ముందునకు అడుగిడును. న్లో శాఘ్య స్స వకో భువి మానవానాం ! స ఉత్తమః సత్పురుష స్స ధన్యః | ం యస్యాఒర్థినో వాకరుణాగతా చా 1 నాఒశా విఖిన్నా విముఖా (వయాంతిక అర్టులు గావ, శరణాగతులు కావి ఎవనినుంచి నిఠాళులై మరలిపోరో అతడే శ్లాఘవీయుడు, ఉత్తముడు, సత్పురుషుడు, వొ డొకడే మానవులలో ధన్యుడు, లోః ఆజ్ఞాభంగో నశేంచాణాం | శాన్మాణానా మనాదరః! పృథకృయ్యా చ నారీణాం ! ఆళన్త్రవిహితో వధ1%* 36

202 సూ క్తి ముక్తా వళి రాజులకు ఆజ్ఞావ్యతి[కమణమున్ను, ఛాహ్మణులకు అనారర అమున్నూ, స్త్రీలకు పరాజ్మాఖత్వమున్ను శికీలు, ఆయుర(ప్రస క్తి లేకుండా చరిపుట యనగా యిదే, లోః ఆసన్న మేవ నృపతి ర్భజతే మనుష్యం | విద్యావిహీన మకులీన మనంగతం ఇవా |! (పాయేణ భూమిీపతయః (వమచా లతాళ్చ | యః పార్గ వతో వసతి తం పరివేష్తయంతి'! లు రాజులు తమ చుట్టూ తిరుగుతూ యిచ్చకములు చెపుళూ ఆశ్రయించే వారినే చేరదీస్తారు, ఆశ్రయించినవాడు, వాడు విద్యావివేక కూన్యుడే గావీ, నీచకులజుడే అవనీ, అస9దర్భపుఘట మే కానీ. యివన్నీ వారు గమనించలేరు, లోకములో రాజులే గాకుండా చ్రీలుకూడా ఆంతే, తమ సమీసములో వున్న చెట్లు విషమమైనదైనాా ముళ్ళ గం దైనా, విషవృకమే ఐనా లకలు వాటినే చుట్టుకొవి, పరి వేష్టించుట ప్రసిద్ధమే గదా. లోః శాలయాపన మాళానాం | వర్ధనం ఫలఖండ నం। విర క్తేశ్వరచిహ్నాని । జానీయా న్మతిమా న్నరః॥ పవిచేయకుండా కాలయాపన చేయడం, ఆశలను పెరగనీయ డం, ఫలితములను సున్నచేయడం,- యివి విరక్తులై న రాజులకు చిస్నా ములు, రాజోద్యోగులు, అధికొరులూ కూడ యీ లక్షణములే కలిగి, కొర్యారులను పీడించుట యె ల్లకాలములందును ఉన్నదవి బుద్ధిమంతులు శెలుసుకోగలరు, శోః అపాప్త కాలవచనం గ్‌ బృవాన్బతి రపి (బువన్‌ ॥ (పాప్నుయా ద్భుద్యవజ్ఞానం 1, అవమానంచ శాశ్వతం!

రాజనీళతిర ర్మ ములు 288 నమయమును కని'పెట్టకుండానే (ప్రళువులదగ్గర ఏ మాటనై న చెప్పనయెడల ఎంత తెలివిగలవాడ్రై నను, చనవు బలిమి గలవాడై నను తిరస్కారమును పొందుతున్నాడు, సమయము, నందర్భము చూచు కొన్‌ గావి మంచిమాటనుకూడ చెప్పిన లాభము లేదవి తెలుసుకోవాలి, లోః ఆపద్యున్మ్నార్షగమనే / శార్య కాలాత్య యేషు చ| అవృష్టో౭ఒ_పి హీశాన్వేపీ. | బూయా త్కల్యాణభామితం ॥ ఆపద తటస్టించినప్పుడు, దారితప్పి నడచునపుడు, కార్యము చెడునపుడు, కౌలము విపరీతముగా నున్నపుడు ప్రభళుహితమును కోర్తు భృత్యుడు ఆడుగదబిడకయు మంచిని బోధించుట క ర్రవ్యము, జి లి, శ్లోః అవృష్టేనాపి వక్తవ్యం | భృత్యేన హిత మిచృతా! [(వియం తథ్యం చ పథ్యంచ వదే ద్ధర్మార్థకం వచః |! సమానవార్తయా చాపి । తద్దితం పార్ధయే త్సచాః అజాత అ ఖు పాతాన్వేషకుడై నవాడు అడుగబిడకున్నను కల్యాణదాయక మైన వచనమును చెప్పనే వలయును. ప్రియమైనదీ,. నత్యమైనదీ, పఠత్య మైనదీ, ధర్మసమ్మత మెనదీ యైన నూటను పలికి, (పభుహితమును కోరుకుంటూండవ లెను, నో 4 న్‌ ॥ స్థాన పవహి యుజ్యంతే 1 భృ త్యా శృాభరణాని చ+1 న హి చూడామణిః పాదే ! నూపురో నచ మూర్దని॥ భృత్యులు, ఆభరణములు అవి వుండవలసిన చోట ఉంపేనే రాణింపు, చూడామణి పాదములయందును, నూపురములు తలమీదను శోలించపవు గదా,

క! పా న! ముక్తా వళి ఫోః అ(పియస్యాపి పథ్యన్య ! పరిణామః సుఖావవాః వక్తా (శోశా చయథతాస్తి ! రమంతే త్యత సంపదః॥ ఆపియమే యెవనసు పథ్య మైనట్టి మాటల పరిణామము సుఖ కరమే అవుతుంది. అట్టి పథ్యవచనములను చెప్పువాడు, వినువాడు ఉన్న చోట సిరిసంపదలు తులతూగుతవి, శోః దురనో నారవం యాతి | 'సేవ్యమానోఒపి నిత్యశః! ౮ జ జి 'స్వేదచాభ్యంజనోపామెః 1 శ్వపుచ్చ మివ నాపితం॥ ఎంత మంచిచేసినమ చుర్జాతి బుజుమార్గ్షమునకు రాదు. ఎన్ని విధముల సాగదీసి చమురు రాపి, కట్టిపెట్టి ఉంచినను కుక్కంకోక తిన్నననదు, లో! వర్దనిం చా-థ నమ్మానం । ఖలావాం (వీశయే కుతః! ఫలం త్యవ్శత సేశే పి!న పథ్యాని విష దుమాః॥ దుష్తువికి ఎన్ని ఉపకొరములు చేసి, ఎంత సమ్మావించినము వావి దుర్మార్గము వృద్దిచెందునే గౌవి తగ్గదు, విషవృక్షములకు అమృ లి 0౧ ళ్‌ తము పోసి పెంచినను, విషళలములనే యిచ్చునుగదా. శ్లోః మంతలీజ మిదం గుువ్తం । రమణీయం యథా తఖా। మచాగపి న ఖిద్యేత ! తద్భిన్నం న (పరోవాతి! రహస్యము అతిగు.ప్త్రముగ నున్నంతవరకే బావికి ళీ" లేదించదిడినచో వీజము అంకురించనళ్లే రహస్యమును విష్ఫలమై పోవుమ, లో ఆదేయస్య (పదేయన్య ॥ కర్త వ్యవ్య చ కర్మణః | తప మ్మ[కియమాణస్య 1 శాలి పిబతి త(దసం॥

రాజనసీతిధర్మములు వితిక ఇచ్చుట, పుచ్చుకొనుట, శేయవలసిన పవిపాటలు, వీటిని సకొలములో శీఘ్రముగా పూ ర్తిచేయనలెను. ఈ సందర్భములలో అనవ సరమెన ఆలస్యము జరిగినచో ఆయా కొర్యములు విరుపయోగములే న్లో మూలం భుజంగ! కుసుమం చ భృంగైై' ॥ శాఖా ప్రవంగ్రైః శిఖరం విహంగైః |! చా_స్య్యేవ త్‌ చ్చందనపాదపన్య ॥ యన్నా శ్రితం దుష్టత రైళ్ళ హిం స్రై*॥ చందనవృక్షముయొక్క మొదలును భుజంగములు, పువ్వు లను భృంగములు, కొమ్మలను కోతులు, శిఖరా[గగములను పతులు ఆశ్ర యించి ఉంటున్నాయి. అవగా గొప్పవారిని హింస్రములు, క్షద్రములు, దుస్తములు ఐన 'ప్రాణులే ఆశ్రయించి వుంటూ, యోగ్యులను దరిజీర పీయకుండా వుంటున్న వని అర్థము. వో లి, ఠి, జడ (+ లీ వః స్పై రుపకృత మపి ద్వేష్యతా మేతి కై ళ్చీత్‌ ॥ సాయాదనై్యై రపకృతమపి (ప్రీతి మేవోవయాతి | చ్మితం చతం కిమథ చరితం వై కళా వాశ్రయాణాం ॥ "సేవూధర్మః పరమగవానో యోగినా మప్యగమ్యః'! యోగ్యులు విజ్ఞుల యెన్నో ఉపకారములు చేస్తూన్నా వారిపై ర జ్‌ అ ద్వేషమే కలుగుతూపుంటుంది ; అయోగ్యుల్సు నీచులు ఎన్ని అపకొర ములు, (రోహములు గావించినను వాళ్ళయందు ఆనురాగమే కలుగుతూ వుంటుంది : ఆహా: “సీవాధర్మము ఆతివిచితచరిశ్రగలదై ఒక దారీ కెన్నూ లేవిదిగదా ః

286 సూ క్రిముక్తానళి శ్లో అవో ! (వకృతిసాదృళ్యం । శ్లేష్మణో దుర్దనస్య చ ॥ మధ్యురెః కోప మాయాతి ! కటుళై రువళామ్యతి॥ దుర్దనుడు శ్లేష్మవ్యాధివంటివాడు, ఈ రెంటి ప్రకృతి ఒకపే. ఇరువురూ మధురములచే ఉద్దతి నొందునురు ; కటుత్వముచే ఉపళ మింతురు. ఆనగ్గా తీపిచే శ్లీష్మవృద్ది, తియ్యవిమాటలడే దుర్జనుని పొగరు పెరగడం ; కటుత్వముచే శ్లేష్మ శాంతీ, కఠినవాక్కులచే తుర్డ్‌ నుని పొగరు తగ్గడం ; యిది జరగడం సర్వవిదిత మేగదా, న్లో! అవళ్యం భావిభావానాం | [వఠీశారో భవే ద్యరి | తదా దుఃఖభైఃన లిప్యేరన్‌ ' నల రామ యుధిష్టి రాః॥ కావలసిన కార్యములను కోకుండా ఆపుటకు మానవమా త్రులకు సాధ్యముగాదు.. లేనిచో మచోమహితాత్ములైన నలుడు, థ్రీరామ చం దదుడు, యుధిష్టిరుడు అట్టి కష్టములు, దుఃఖములు ఆనుభవించుటకు కారణ మేమి? శో సంతి చానా న్యనేకాని | కింతై | తుచ్చఫలపద్రైః | అభీతిసద్భృళం చానం । వరమేక మపీవా న! లోకమున ఎన్నో దానము లున్నవి, వాటి ఫలములు అల్ప ములూ,. సరిమితములున్నూ ఐవున్నవి. కాని అభయదానమును బోలిన ఉత్కృష్టమైనది యింకొకటి ఏదిన్నీ లేదుగదా, న్లో, భాను నృక్ళద్యు క్త్రతురంగ పవ | రాత్రిం దివం గంధవవహాః (పయాతి | శేషు నృద్రై వాహిత భూమిభార! । మష్టాంశవృ త్తే రపి ధర్భు ఏషః&

రాజనీతిధర్మములు 287 ఎన్నడో ఒకసారి పూవ్చిన గుజిములతో ఆజ్లే అశ్రాంత ముగా సూర్యభగవానుడు తిరుగుచునే యున్నాడు, వాయుదేవుడును ఎప్పటినుంచో అ్లే వీచుచున్నాడు, ఆది శ్రేషువున్ను భూమిని ఆ రీతిగనే మోయుచున్నాడు, దేశసంపదలలో ఆరవపాలున కధికారియైన రాజు కూడ అట్లే విరంతరాయముగా లోక _శేయమునకైై స్వనుఖము పరిగ ణీంచక పొటుపడుట సనాతనధర్మమై యున్నది. శ్లోః శుచి భూషయతి (కుతం వపుః | (వళమ స్తస్య భవ త్యలంకియా | (పళమాభరణం పరా ముః, స నయాపాదిత సిద్దిభూమణః॥ శాఫ్రజ్ఞావమే మానపువి కలంకారము. - ఆ శాస్రజ్ఞానమునకు కూడా కాంతియే ఆభరణము. జ్ఞావీయై, శాంతుడై ఉన్నవానికి పరా[క మము ళోభను కలిగించును, ఇన్ని సులక్షణములున్ను కలిగినను సీతి యుక్రముగా కొర్యసాధన గావించగలుగుపే అలంకారమగుచున్నడది. శ్రోః ఐక నర్యున్య విభూషణం నుజన ళా శార్యస్య వాక్సంయమః | క్షాన స్యోపకమః (కుతస్య వినయో ఏ _త్తన్య ప్యాతే వ్యయః, అ(కోధ _స్తపసః తమా (పభవితు ర్థర్మస్య నిర్వా్యాజతా * సర్వస్యాపి హి సర్వకారణ మీదం శీలం వరం భూవణం॥ ఐళ్వర్యమున కలంకొారము మంచితనము; సపరాక్రమమునకు మాటమంచి శోభ విచ్చుము ; జ్ఞానమునకు శాంతము, పాండిత్యమునకు వినయము అందముమ కలిగించును. ధన మున్నందగుకు సత్చాశ్రదానము, తపస్సునకు కోపము లేపి, సమద్ధునికి క్షమాగుణము అలంకారము లగును : ధర్మమునకు విర్వ్యాజత, నమత తేజస్సు నొసగును ; మిగిలిన

288 సూక్తిముక్తావళి ఏ గుణము లుండనీ, లేకపోనీ మంచి నడవడి నర్వజనులకూ శోభ నొసగును గదా. ఫో ఉపకారక మాయతే ర్భృశం , . (వనవం కర్మ ఫలస్య భూరిణ! అనపాయి నిబర్హ ణం ద్విషాం ॥ న తితికూసమ మ స్తి సాధనమ్‌ః ఓరిమిని పోలిన కార్యసాధకము పురొకటి లేదు. ఆది ళు నాశము చేయును. కార్యసాఫల్యమును గావించును; ఉ త్ర్తరోత్తర శుధ పరంపరాసాధకము అది. ఇన్నీ ఉపకారములు చేన్తూండే తమాగుణము ల్లోః మతిభేదతమ స్తిరోవాతే । గహనే కృత్యవిధా వివేకివాం! సుక్ళతః పరికుద్ద ఆగమః ! కురుతే దీవ ఆ వార్టదర్శనమ్‌॥ ల! న! | మిద్ది మసీ, కింకర్త వ్యతా విమూఢత్వము కలిగి, ముందు దారి తెలియని అంధకారము వె కొన్నపుడు చక్కని శాఫ్రళ్ఞానమే దీపము వలె గంతవ్యపథము నగుపరచును, - లోక స్పృవాణీయగు ౭ ః మవోత్మభిః ! చరితే వరుని యచ్చ్భళాం మనః | విధిపాతు రపాతు రాగసాం | వినిపాతోపి నమ సృమున్న తేః॥ పశంసనీయములె న గుణములు గల మహాత్తుల మారక ( న్‌ా శ్ర మ. ఆఅనుసరణీయవ౫. ఆమార్శము ననుసరించువారి కొక్రవేళ దె వికముగొ

రాజనీతిధ ర్మములు 280 ఆపదలు కలిగినను అది అభ్యున్నతికే యగును. తటస్టించిన ఆపదలు, వారికీ ఆ మహాత్ముల మార్గము ననుపరించుటచే వచ్చినవి సూత్రము గావు, భోః యస్య యన్య హి యో భావః | "తేన తేన హితం నరం।

అను(పవిశ్య మేధావీ | తప మాత్మవళం నయేత్‌* ఎవనికి యెట్టి భావము లుండునో వానికి త త్తదనుగుణ మైన వే పాతముగా ఉంటున్నవి, ఇది తెలిసిన వివేకి తదనుగుణముగనే ఎవరి నైన చేరికకు దెచ్చుకొని, స్వాధీనునిగా ఉంచుకుంటున్నాడు. లోః పయఃపానం భుజంగానాం ! కేవలం విమవర్ధనం ఉపదేళోహి మూన్థాణాం 1 (వళోపాయ న శాంతయే పామునకు పాలుటోసినచో విష మింకను వృద్దిచెందును. అస్లే మూర్చులకు మంచిని టోధించ యత్నించుచో వారికి కోపము, కక "పెరుగునే కావి మంచిదారికి రారు. లోః దుర్దనదూషితమనసః ॥ సుజనేష్వుపి నాస్తి విశ్వాసః ! అాల* పాయసడస్హో । దధ్యపి ఫపూత్కృత్య భకయతిః దుర్దనులచే అపకృతి నొందినవాడు సుజనులయందుకూడ విశ్వాసము నుంచలేడు, వేడిపోయసమును (క్రాగబోయి నోరుకాలిన వాలుడు 'పెరుగునుకూడ ఊమకొవి త్రాగ యత్నించునుగదా.. జోః కర్మాను మేయాః సర్వత | పరోతగుణవృ త్రయః ॥ తస్మాఠ్‌ పరోతువృ త్తీనాం 1 ఫల్వైః కర్ణ విభావయేత ॥ పరోక్షములై న గుణపృత్తులు సర్వత్రా వారివారి కర్మలవల్లనే తెలి కవలెనుగదా, అందుచే నొకని మనోభావములను వాని పనులను చిట్టియే నిర్ణ యించుము, 3

౭ఫగి సూక్తిముక్తావళి భోః సేవిశవ్యో మహాన్‌ వృతః | ఫలభాయా సమన్వితః ॥ ళం యది దైవాత్‌ ఫలం నాస్తి ! ఛాయా కేన ని వార్యలే। ఫలములతోగూడీ నీడ విచ్చు మహానృకనునే ఆశ్రయించుట లెస్స, దురదృష్తవశమున ఫలములు లలభించకున్నను నీడ యెక్కడికి పోవును? న్లోః రళత్నాకరః కిం కురుతే న్వర తైః ॥ వింధ్యాచలః కం కరిభిః కరోతి (శ్రీఖండఖండ్రైః మలయాచలః కిం పరోవళారాయ నతాం విభూతయః॥ నమునుడు తన రత్నరాసుల నేమి చేసుకొంటాడు ? వింధ్యా చలము తన ఏనుగుమందల నేమి చేసికొంటున్నది ? మలయసర్వతము తన చందనకాష్టరాసులతో ఏమి గావించుచున్నది ? వాటిని పరుల కిచ్చు చున్నవే గొని తాము ఏమిన్నీ చేసికొనవుగదా. సత్పురుషుల నంపద లన్నియు పరుల కుసకార మొనర్చుటకే గదా, శో వాంలిశ్చే తృవచేన కిం కిమరిభిః (కోధో సిచే దేహినాం! లు వానా ౧ జ్లాతి శ్చ దనలేన కిం యది నువ్యాద్దివ్యాప ధై॥ కిం ఫలం; కిం నె ర్యదిదుర్దనాః కిము ధనై ర్విడద్యాఒనవచ్యాయది। (వీడాచేత్కిముభూవ తై ! సుకవితా యద్య న్లి రా జ్యేనకమ్‌? ఓరిమి గలవావికి కనచ మెందుకు ? కోర మున్నచో యిక వేరే శత్రువు లెన రుండాలి? జ్ఞాతి యున్నచో విక ఆగ్ని ఆవనరమే లేదు; మంచి 'స్నేవాతు డున్నవాని కింక డివ్యాషధము లేమి కావలెను? దుష్టులుండగా నిక విషసర్పములు వేరే అక్కర్లేదు ; నిర్షుష్షవిద్యాపంపద టబ ళా న!

రాజనసీతిధర ర్మములు 201 గలవావి కింక 'పెన్నిధు లెందుకు ? లజ గలిగినవారి కింక అభరణము ఓట లేమియు అవసరము లేదు; కవితాశ క్రి గలవారి కిక రాజ్య మెందులకు ? కవచ శ్రు అగ్ని బొషర సర ధన ఆభక5ణ రాజ్యముల కంటె ఓరిపు క్రోధము జాతి మ ్రుడు దుష్పుడు విద్య లబ్ద, యివే అధిక జా ఖు జి జా ళకి గలవని రాత్పర్యము, శో అనత్యతా నిష్టరళా కృతఘ్న తా ॥ భయం (వమాదోఒలసతా విపాదితా ! వృ థాభిమానో వ్యాశిదీర్ట నూతళా |! తథాబ్లనా జూది వీినాళనం (శ్రియః అసత్యము, నిష్పురత్వము, కృతఘ్నత, భయము, పొరబాట్లు, సోమరితనము, విషాదదీనత, నృధాభిమానము, దీర్చ సూత్రత, స్తీలోలత, ద్యూతము, ఇవి. ఐశ్వర్యవినాశకరములు పాలకులలోను, పొలితుల లోను కూడ యీ గుణములు నిర్యూరించబడవ లెను. టు నళ శి ॥ లో ఉద్యను౦ సావాసం ధైర్యం / బుద్ధి శ్రీః పం (కమః షజేతే యత వర్తంతే ! తత్ర దేవ స్పహాయకృత్‌ ॥ ప్రయత్నము, సాహసము, ధైర్యము, మనోబరిము, శక్తి, పరాక్రమము, ఈ ఆరు గుణములు ఎచ్చట నుండునో అచ్చట దైవమే ఉండి, కొర్యపాఫల్యము గావించును. ॥ ల్లో న్వయం తథా న కర్తవ్యం ॥ స్వగుణాఖ్యాపనం పుగః। స్వగుణాఖ్యాపనం యుక్ష్యా । పరచ్వారా (ప్రయోజయేత్‌ * ఈన గుణములను లానే వకటించుకొనుట యెంతమాత్ర . మున్నూ తగినది గాదు. ఆంతగా తప్పనిచో యితరులద్వారా తన గుణ ములను (ప్రకటన గావించుకొనుట చేయవచ్చును,

2989 సూ క్రిముక్తావళి ట్లో; తాస్తు వాచ సృభాయోగ్యా 1 యా శ్చి కాకర ణమమాః। 'స్వేషాం పళేషూం విదుషాం | ద్విషూ మవిదుషా మపి । ఏ మాటలు తనవారికీ, 'పెరవారికీ, పండితులకు, పామరులకు, ళత్రువులకూ కూడ చి త్తాకర్షకములుగా నుండునో ఆవియే సభాయోగ్యము లైనవి సుమా, ళేః। పరోపళార! కర వ్యః । [పాళై రపిధవ్వై రపి: ౧౧ న. చ మెలా వరోపకారజం పుణ్యం ! న స్యాత్కతుళత్రై రపి పరోపకారము ప్రతివారికి క_ర్ధవ్యము. ప్రాణముల విచ్చియు, ధనాదుఠ నర్చించియు యితరుల కష్టములలో ఆడ్డుపడవలెను, నూరు యజ్ఞములు గావించిన పుణ్యముకంబె దీవివలన ఎక్కువ పుణ్యము ఉన్నది. ఫ్లో; ఉత్సాహో బలవా వార్య | నా న్యుత్సాహాత్పరం బలమ్‌! సోళ్సావాస్య హి లోకేషు | న కించి దపి దుర్ల భమ్‌॥ పూజ్యుడా । ఉత్సాహమే దిలము. ఉత్సాహమును మించిన శక్తి యింకొకటి లేదుసుమా. ఆది గలవానికి యీ లోకమున దురఖభ మెనది ఒకటిన్నీ లేదు. కు. శ్లో! య స్సముతృతితం [కోధం । తమయైవ నిరస్యతి । యజథోరగ _న్త్వచం జీర్ణాం। న వై పురుష ఉచ్యతే ః పాము ళర్ణమైన కుబుసమును వడగలివేసినటుగనే ఎవడు ఉవికివస్తూన్న కోపమును కమచేతవే నిరసించగలడో వాడే పురుష శది జాట్‌ న! వాచ్యుడు.

రాజనీతిధర్మములు 208 శ్లోః అనిర్వేదో హి సతతం! సర్వాళ్హేషు (పవర్తకః | న్‌. (౮ వాటి కరోతి సఫలం జంతోేః |! కర్మ యచ్చ కరోతి సః ॥ ఉత్పాహమే సర్వకార్యములయందున్ను (ప్రవర్హక మగు చున్నది. ఎవడు ఉత్సావాయై కర్మలను చేయుచున్నాడో ఆతడే పనులను సఫలముగ చేయుచున్నాడు, లః దుష్టస్య దండః సుజనన్య పఫవూజూ। న్యాణయ్యేన కోళస్య చ సంవవృద్దిః ॥ నుపకపాతో ఒర్థిషు రాజ్యరతా | పంచెవ యజాః కథిళా నృపాణాం £ మ్‌ తా దుష్టశిక్షణము, యోగ్యు లగువారిని గొరవించుట,. న్యాయ ముగా బొక్కసమును నృద్దిచేయుట, అర్జులై నవారియందు పక్షపాతము, రాజరక్షణము,. ఈ ఐదున్సు రాజులకు పంచయజము లని 'పెదలు స్‌ ర జా ది చెప్పుదురు. న్లో రామే (వ్యవజనం బలే ర్నియమనం పాండో స్పుళానాం వనం | న. ఇగ వృష్టీనాం నిధనం నలేచ నృపతౌ రాజ్యా త్పర్మిభంశనమ్‌ ॥ శారాగారనిపేనణం చ మరణం సంచింత్య లంకేళ్వనే | దృష్ట్వా రాజ్యవిడంబనా దువగతం దుిఖంన తచ్వాంఛతి జ

294 నూ క్రిముక్రావళి ఛ్రీరాముడు పదునాలుగేండ్లు ఆడవుల పాలగుట, బలిచ[క వి దింధితుగడగుట, పాండవులు ఆఅరణ్యవాసగతు లగుట, యాదవులు దుర్మరణము నొందుట, నలమహారాజు రాజ్యభంళశము నొందుట, లంకే శ్వరుడగు రావణుడు కొరాగారమలో పడుట, చంపబడుట,- యివన్నీ చూచి, రాజ్యమువల్లనే గదా యిటి దుర్గతి యని విచారించి ఎవ్వడి క. బి రాజ్యాధిపత్యమును కోరును ? శోక చందో థకయీ (పకృతివ[కతనుః కళంకీ ॥ దోషాకరః స్ఫురతి మ్వితవిప ల్తికాలే ॥ మూర్ధ్నా తథాపి సతతం (ధియతే హారేణ |! వై వాశితేషు మవాతాం గుణదోవచింతా క సహజిముగనే చంద్రుడు క్షయము గలవాడు. వక్రమైన శరీరము గలవాడు, కళంకిన్నీ; అంతేగాదు; మిత్రునికి ఆపత్తు వచ్చిన సమయమునందు ఉల్లాసముగా ఉండే దుస్ప్వభావంకూడాను అతనిదిః ఐనను పరమశివుడు. చంద్రువి నిరంతరము తలమీదనే ధరిస్తూన్నాడు, మహాత్ములు తమ ఆశితుల గుణరోషవిచారణ సేయరు గదా; లో! చానే తపసీ ఇాళ్య చ! విజ్ఞానే వినయేనయే । విస్టయోహినక _ర్తవ్యో ? బహురత్నా వనుంధరా॥ దానము, తపస్సు, శౌర్యము, విజ్ఞానము, వినయము, రాజనీతి వీటియందు గర్వము ఎవరికిన్నీ కూడదు. లోకమున ఎక్కడ ఎంతెంత మహవీయు యన్నారో ఎవరి కెరుక ? శో అనేకే ఫణినః నంతి | భేకభతణతత్పరాః ॥ వక ఏవ హి శేపషపోయం ధరణీభరణతమః॥

రాజవీతిధ ర్మములు 295 కప్పలను గ్రంగుటలోనే ప్రజ్ఞగల పాములు లోకమున ఎన్నో ఉన్నవి, కావి యీ భూమినంతను వహీ౦ంప సమర్థుడగు వాడు శేషాహి యొక్కడేగద ఉన్నాడు. భో* కాష్టాదగ్ని కాయే మథ్యమానాత్‌ | ౧౧ ౨ జ భూమి స్తోయం ఖన్యమానా దదాత్తి! సోత్సావోనాం నాఒ_న్యసాధ్యం నరాణాం | మార్షారజ్రాః నర్వయత్నాః ఫలంతి'! మథించినచో క్మర్రలనుంచి అగ్ని పుట్తుచున్నది: త్రవ్వినచో భూమి జలము నొసగుచున్నది. యత్నశీలురై న మనుష్యుల ప్రయత్నము లన్నియు ఫలించకమానవు, ఉక్పాహముగలవారి కసాధ్య మేదీ లేదు. నో* యస్యా స్త్రి సర్వత గతిః స కస్మాత్‌ | స్వదేశరాగేణ హి యాతి ఖేదమ్‌ | తాతస్య కూపోయమితి (బువాణాః | జారం జలం శే పురుషాః పిబంతిః నర్వ దేశముల యందును పూజించబడు పురుషుడు స్వదేశాను రాగమువలన అవమాన దుఃఖములను పొందడుగదా. తన తాతగారి నూయియవి చెప్పి ఉప్పునీటివి త్రాగుచు ఎవడు కస్తపడును ? ప! శ్లోః మాతరం పితరం వ్యుతం | (భాతరం చా నువు త్రమం లోఖావిష్టో నరో వాంతి |! స్వామినం చా సహోదరం॥ గురాశాపళాచావిష్తుడు తల్లివి, తండ్రివి, కుమారువీ, సోద రుని, 'స్నేపాతువి, యజమానువీ.- వీరు వారన నేల ఎవరినై నను గంపి వేయును.

296 నూకి ముకాసళి నూ బాట్‌ న్లో ఆలిదాతీణ్యయుకానాం ' శంకితానారి వదేపచే, పరావచాద ఖీరూనాం । దూరతో యాంలి సంపదః॥ ఆళతిదనయ గలవారికీ, ఆడుగడుగున సంశయాత్ను అగువారికి ఎవరైన ఆపవాదు వేయుదురేమో నవి భయపడుతూ ఉండువారికిని సంప దలు దూరముగా తొలగిపోవును, ఏ పవి చేయడావికీ సిగ్గుపడక ఎవరే మనుకుంటారో అను నంశయములేక ఉండు వారివద్దకే ధనము చేరునని భావము. నో అవమానం పురస్కృత్య ' మానం కృత్వాచ పృవ్యతః | స్వార్థం సముద్ధ లేత్‌ _పొజ్ఞః । స్వార్థభంళో హీ మూర్ధ తాః బుద్ధిమంతుడగువాడు మానావమానములను గణన సేయక తన పనులను నెర వేర్చుకొనుచుండవలెను. న్వకార్యములను చెలువ కొనుచుండు పేగదా మూర్థత్వ మనిన. నో న స్వల్పన్య కృతే భూరి | చాశయే న్మతిమాన్‌ నర,1 వత దేవాత్ర పాండిత్యం | యత్స్వల్బాత్‌ భూరిరకుణ0౫ చిన్న విషయములను పురస్కరించుకొని బహుళ(ప్రయోజన ములను పాడుచేసికొన కుండుపే తెలివైనవాని లక్షణము. అల్పములను యిచ్చి ఆనల్బములను కాపాడుకొనుటయే పండితుని క ర్రవ్యము, న్లో జాతమా[తం నయః శ్మతుం। వ్యాధిం చా (పళమం నయేత్‌! అతిపుష్టాంగ యుకో=-పి | స వళ్చాత్‌ తేర వాన్యతే! రోగమును అంటరించుట తోడనే కుదుర్చుకోవలేను. శక్రు వుమ కూడ ఉపేశ్షీంచక ఆరంభముననే విర్మూలించవలెను. రోగమును శతువును ముదరవిచ్చినచో తానెంతటి దిలనలిపన్నుడైనను వానిచే పలు పాంసల పాలు గాక తప్పదు.

రాజనీతిధ ర్మములు రఫి? టో (వజాగుప్తళరీరన్య 1 కిం కశష్యంతి సంవా తాః 1 హ _స్టన్యస్తాతపతన్య । వారిధారా ఇవారయః॥ చేత గొడుగు నుంచుకొవిన వానిని వానచినుకు లేమిన్నీ చేయ లేవు గదా. అశ్లే దేశప్రజల అనురాగమును చూరగొన్న పాలకులను ఎందరు శత్రువు లె త్తివచ్చిన్ని ఏమియు చేయజాలరకు, నో॥ ఆఫలాని దురంతాని ! సమవ్యయఫలాని చ 1 అళక్యాని చ వన్తూని ! నాఒర భేత విచతణః॥ ఫలరహితములు, మరంతిములు, ఆయవ్యయములు సరిపోవు పనులు, ఆసాధ్యపు పనులు, వీటిని యుక్రాయ క్ష విచక్షణ గలవారు ప్రారంభించనే కూడదు. క్‌ోః రాజా తుష్టోఒపి భృళ్యానాం ॥ మొానమాతం (పయచ్చతి । "లేతు సమ్మానితా _స్తస్య ' పాఠతై రప్యుపకుర్వ తే! పాలకుడు భృత్యుల "సేవలచే సంతుష్తుడైనచో వారికి మన్నన నిచ్చును. కాని మన్ననలు గొంచిన సేవకులు తను మాన ప్రాణములను యిచ్చికూడ సమయము వచ్చినపుడు ఠాజును కాపాడుదురుగదా. సోః ఉచిత మనుచితం వా కుర్వతా కార్యజాతం ॥ పరిణతి రవధాగ్యా యత్నతః పండికేన , అతిరభసకృతానాం కర్ణణా మాపిపత్తేః ॥ భవతి పహృాదయ దాహీ శల్యతుల్యో విపాక॥॥ ఉచిత మేగానీ, ఆనుచిత మేగానీ ఏడే నొక కార్యమును చేయు బుద్దిమంతుడు బాగుగ పర్యాలోచించి ఆ కార్యముల ఫలితము లెట్టినో యవి తెలునుకొనవలిను. అట్లుగాక త్వరపడి యే పనవినైన చేసినచో దాని ఫలము మరణపర్యంతము బొధించునదిగొ ఉండిపోతుందిసుమూ. 38

ణి సూక్తిముక్తావళి ల్లో యేన సవోసిత వశితం వాసితం । కథితం చ రవాసి విసబ్ధం తం (పతి కథ మసతా మపి ! నివర్తతే చిత్త మామరణాత్‌। ఏ సన్నిహత మిత్రులతో గూడి తరచు కూర్చుండుట, విందులు గుడుచుట, పరిహాసములాడి నవ్వుచు 'శుక్ళుట, రహన్యమున అనేకరహన్యము లాడుట బేయబడినదో ఆట్టివారిసట్ల ఆమరణాంతము రాక్షసులుకూడ నృశంసులుగా నుండడాలరు. వో సంత _నృృణోత్సారణ ము త్తమాంగాత్‌ సువర్డ్మ కోట్యర్పణ మామనంతి । (పాణవ్యయ నాఒపి కృతోవకారాః ॥ ఖలాః వరేవైైర మివోద్వవాంతిః తలమీద నున్న గడ్డిపోచను తీసి వేసినంత మాత్రమున మసళో సకారమును చేసినట్లుగా సత్పురుషులు భావించుదురు, ప్రాణములు పణముగా పెట్టీ ఉపకార మొనర్చినను దుష్లులు పగను బూని సాధించు చుందురు, ఇది వారి వారిన జస్వభావము. స. శ్లో హిరణ్య ధాన్య రశ్నాని । ధనాని వివిధానిచ | వ అ ఆశీ, || తఖాఒన్యదపి యత్కించిత్‌! (వజాభ్యః స్యాన్య హీభళ్ళ శాం బంగారము, ధాన్యముబు, రత్నములు, వివిధ ధననంపదలళలు. అవీ కూడ రాజునకు పజలనుంచియీ వచు+చున,వి గాని వేణుమూరము ట్‌ ౮ త క గ ఏదీ లేదు గదా. శ్లో రాళ్ట్మి ధర్భిణి ధర్మిష్టాః । పా పే పాపవరాః సదా! శాజాన మనువర్తంకే |, యథా రాజా తథా (వ్రజాఃః పరిపాలకులు ధర్మమార్షమున ఉన్నచో (ప్రజలూ ధర్మము గానే నడుచుకొంటారు. పాలకులు పాపిషులెన [పఖలూ దుర్వారగాములు క ఇ థిగ

గానే ఉంటారు. పాలకులను బటియే (వజలు నడుచు కొంటూంటారు, యథా రాజా తథా ప్రజాః ఆనే సామెత అందువల నే పుటింది. మల మ్‌ కో! పసాదో నిషృలో యస్య । కోపళ్ళాపి నిరర్ధకః | నతం ౮*+జాన మచ్చ్భంతి 1 (ప్రజాః మండమివ రుః" ఎవనికి ఆనుగహమున్ననూ ఫలము లేదో, కోపము వచ్చిననూ భయము లేదో అట్టి రాజులను ప్రజలు కోరరు. నపుంసకుని శ్రీలు కోరుదురా ? న అత అత అద లు ఆర ళ్‌ అ(పగల్భస్య యా విద్యా | కృపణవ్య చ్‌ యద్ధవం ః గ 4 యచ్చ బాహుబలం ధీరోః | వ్యర్థ మేత త్తం భువి! 'ప్రజ్ఞలేని వావి చదువును, లోభియొక్క ధనమును, పిరికి వాని దిలమును; ఈ మూడున్ను తోకమున కొటగావివిగదా. కోః పాతకానాం నమస్తానాం ! ద్వే పనే తాత పాతశే,। ఏకం దుస్సచివో రాజా ; ద్వితీయం చత చాశయః॥ సమ స్త పాశకములలోనూ రెండు మరీ వికృష్ణములై నవి* ఆవేవన దుస్తులెన మంత్రులు గల ప్రభువు లుండుట, వారి పాలన క్రింద వుండు దౌర్భాగ్యము ; ఇవి రెండున్నూ. దేశవునకు యింతకన్న ఆరి స్తము మరేదిన్నీ కాచు. క న! శా అవివేకమతి ర్నృపతిః ! మం్చితిషు గుణవత్సు వ్యకిత్మగీవః | యత ఖలాళ్ళ (వబలా | స్తత కథం సజ్జి వావసరః॥ పాలకులు అవివేకులె వుంటూ, మంచినలహా లిచ్చు మంత్రుల పట్ల పెడ మొగముగ వర్షించుతూ, దుర్దమలకు ప్రాబల్యము యిచ్చుచో ఆ దేశమువ, వనమాజమున సజ్జనులకు పవి యేముండును ?

ల! సూ క్రి ముక్తొ వళి శ్లోః విరు! ప్రజానాం చాతెన!న పునర్జఏనిేశ్వరః 1 అగచ్చన్‌ కాంత్యతే లోకె | ర్యారిదో నతు వారిధి!॥ కోరికల విచ్చు దాతయే లోకమున కిష్ణుడు గాని కోట్లున్న ధనపతి కాడు. మేఘమునే లోకులు కాంక్ష సేయుదురు గాని జలనిధి యగు పముదదువి కాదుగదా, శ సేవా సుఖానాం వ్యసనం ధనానాం ! యాచ్చా గుణానాం కున్ఫవః (వజా నాం! వణష్ట్ర శీలశ్చ సుతః కులానాం | మూలావఘాతః కఠివః కు ఠలారః॥ సుఖములకు పర సేవా కర్తవ్యమున్ను, దురలవాట్లు ధనము లకును, గుణములకు యాచనావృ త్తిన్నీ, ప్రజలకు దుషపభువున్ను. తీ శ! కులమునకు దుష్టన్వభావియెన కొడుకున్ను మూలచ్చేవకరమువైన గొడ్డలి పెట్టు వంటివిగా తెలనుకొనుము. శ్లోః నాఒరాజకే జనపదే స్వకం భవతి కన్యదిత్‌ , మత్సాా ఇవ (వజా నిత్యం భతమయంతీ పరస్పరం* రొజులేని దేశములో దేసేయందున్నూ ఎవనికిన్నీ స్వత్వ మనేది ఉండదు. అక్కడి ప్రజలు విశ్యమూ ఒకరినొకరు భక్షించుతూ, మత్స్య న్యాయమున చరింతురు, ల్లో నియత _స్ట్వం నరవ్యాఘ శృణు సర్వ మశేవతః | యధారాజ్యం సముత్పన్న మాదౌా కృతయు గేభవత్‌ ॥ వై వరాజ్యం నరాజాఒసీన్న చ దండం న చాండికః | ధర్మేణ్తైవ ప్రజా నృళ్వా రతంతిన్మ పరస్పరం!

శాజనీతిధ ర్మములు 804 ఓ మహారాజా । చెప్పెద, వినుము. ఆదిలో కృతయుగమండదు రాజరికమనే దెట్లు పుట్టినదో జాగ్రతగా ఆలకించుము. అప్పుడు రొజ్యము కాని, రాజు కొని, దండించువాడు-దండము గాని లేరు. ప్రజ లెల్లరును శేవలమూ ధర్మమువలననే రక్షితులై ఉంటూండేవారు. భోః అవాంవో రథిలేత్యుక్త్వా ! యోన రతతి భూమివః | స సంవా త్యా నిహంతవ్యః | శ్వవ సోనాాద ఆతురః॥ పజల రక్షణభారము వహింతునవి వాగ్దానముచేసి, రాజ్యపాల కుడె ఎవఎతే తద్విరుద్ధంగా ప్రవ _ర్రిస్తాడో వాడు పజాపరిషత్తు చేత ప్రమావకరమైన పిచ్చికుక్కవలెనే హంతవ్యు డవుతున్నాడు, కో! అరాజకేషు రా జ్యేషు ధర్మో న వ్యవతిష్ట తే (4 వ అ పరస్పరం చ ఖాదంతి నర్వ ధాధిగ రాజకం౦0॥ అచాసః (కియతే చాసః (హియంతే చాషాబలా(స్త్రియః ॥ రాజూ చేన్నభవే లోకే పృథివ్యాం దండ ధారకః॥ ధర్మాయ రాజా భవతీిన కర్ణ కరణాయతు | రాజా చరతి చేద్దర్శం దేవత్వాయైవ కల్పతే చాతుర్వర్హంచ ధర్మాశ్చ రడిత వ్యా నృమీడితాః | ధర్భుసంకరర జూ చ రాజ్ఞాం ధర్మన్న నాతనః॥ రాజలేని దేశములో ధర్మము నళించిపోయి, ప్రజ లొకరి నొకరు భకించుకొందురు. స్వతంత్రులు దాసులుగా చ్చే అబలులై న స్త్రీలు అవమానింపబడుమరు, భూమి జా దండరద్తడు గ్రా కి మండవనిచో తోకము విలువదిడదు. రాజూ క లటాకర్యే సర్వహణ నల గాక ధర్మరక్షణకే నియమితుడు. అతడు శ్రోరటీరుడె యున, చో దేవళ్తా.. ” థై త్మ న్‌ న / య న, ష్ణ ఆ ఆ న్న లో నా ఇలు శో ప్‌” పౌంచవన నడో

1 సూక్తిముక్తావళి సమానుడగునున్నాడు. వరాశ్రమ ధర్మములను కాపాడుటయు, ధర్మసంక ళా రము గాకుండ రక్షీంచుటయును సనాతనకా లమునుంచిన్నీ రాజుల కర్త వ్యములు, ధర్మములూ ఐఉంటున్నవి, భోః క్వ్యబాహుబల మాశిత్య యోభ్యుజ్జీవతి మానవః | నలోశకేలభతే కీర్పిం పర్మత చ శుభాం గత్తిం॥ స్వీయ బాహుబలము పె నాధారపడి ఎవడు జీవయాత్రను సాగించునో ఆతడు ఈ లోకమున కీర్తిపతిష్టలను, పరలోకమున శుభ క్లో అచతూ రాజనీతి స్స్యాత్‌ | దృప్తా న్వతాధికారిణః | నాయకా! వకనిరతాః । మితం లోకన్య సంప్కృతిః॥ రాజనీతికి కండ్రులేవు ; ఆధికారు లన్ననో బహాుగర్విషులు ; ఇక నాయకులా, ధర్మాధర్మము నరయక తమ పక్షమునే అభిమావించు వారు, అట్టిచో లోకమునకు దిక్కు ఏడి? అనిన నంస్కృతి యొక్కట్‌దే సంఘజీవితము సుష్టుగా పాగుటకు ఆలంబనము గదా, స అల్పోపి రిపురాకమన్‌ ! అసహ్యాః ఖలు మానినాం | నేతే పరాగ లేళోఒపి! నీపతన్‌ కురుతే రుజం॥$ శతువుడు అల్బుదేయెనను ఆక్రమించినపుడు మానవంతులకు ఎంతో బొధగానే ఉంటుంది, కంటిలో పడినది చిన్న నలకయైనను బార కలిగించుటను చూచుచునేయిన్నాము గదా, ల్లో గోపహీనా యథా గావో ః విలయం యాంత్యపాలితో | పవం నృపతిహీనా హి ! విలయంయాంతి వె |[పజాఃక్‌ "

రాజనీతిధ ర్మములు 5038 గోపాలకులు లేని గోవులు అపారితముఠె ఎట్లు చెల్లాచెదరై నళశించునో అశ్లే నరపతి లేవి ప్రజలున్నూ నశింతురు. న్లో ఉత్తమ శ్లేశవిమోభం ! కముః సోఢుం న హీతరః | మణిలేవ మహోశాణ | ఘర్ష్ష ణంనతు మృత్కణః॥ కష్టముల నెగుక్కొనుటలో మహాత్ములకు సామాన్యులు ఈడురారు, సానపట్టు జఒరపిగీరాతి ఘరక్షణమునకు వము తటుకొన వా! గలదే గావి మటిపెల చాలదుగద. “౧ శ్లో లుబ్బన్య నశ్యతి యళః పికునస్య మైత్రీ ! నష్ట కియన్య కుల మర్ధపరన్య ధర్మః ॥ విద్యాఫలం వ్యసనినః కృపణస్య, సౌఖ్యం ॥ రాజ్యం [పమ _త్తనచివస్య న రాధిపన్యః లోభికి కీర్తి నశించిపోవును ; అక్కడి మాటలు యిక్కడ చెప్పువానికి స్నేహితు లు9గరు ; కర్మ భష్షతవలన కులము నశించును ; ధనమే పావనముగా చూచుకొనువాడు ధర్య్మభభషు డగును ; వ్యసనములు | విద్యను పాడుజేయును ; కృపణునికి సుఖము సున్న యగును. అజాగ త్రీగా వుండే అవి వేకపు మం త్రివల్ల రాజునకు రొజ్యనాశనమే ఘటిల్లును. లోః అలిచానా వృలి రృద్దో | వ్యాతిమానా తృుయోధనః 1 వినప్టో కావణో లౌల్యా | దతి సర్వత వర్త యేత్‌! ల లి జి ఆతిదానమువలన బలిచ్మక్రవర్రియును. మీతిమీరిన స్వాధిమా నమువలన దుర్యోధనుడును, అళిలౌల్యమున రావణాసురుడును నశించి పోయిరి. ఆతి దేవియందును కూడదు.

804 షూ క్రిముక్తావళి భోః కో లాభో గుణిసంగమః కిమనుఖం (పాన్టేతరై స్పంగతిః।

కా వోని సృ్వమయచ్యుతిః నిపుణతా కా ధర్ముత ల్వ్వే రతిః!

కళ్యూరో విజిలేందియః (పియతమా కాఒను[ వళతాకింధనం!

విద్యా కిం సుఖ మ్మపవానసగమనం ళాజ్యం కి మాజ్ఞాఫలమ్‌

లాభకరమైన దేది? సత్సహవాసము, అఆసుఖకర మేది?

మూర్టులతోడి సహవాసమే, ఏది ఆత్మహాని : ఆనిన మాటను నిలుపుకొన లేకవోవుటయే. ఏది విపుణత ? ధర్మమునందు. విష్టకలిగి వుండుటదే. శూరు డెవడు? ఇందియములను జయించినవాడే శూరుడు. ఎవకె యిష్టురాలు ? తన్ననుసరించి నడుచుకొనునట్లి భార్యయే ప్రాణప్రితు మైనది, ఏది ఆమూల్యసంపద ? విద్య. సుఖ మెయ్యది? స్వదేశము వదలి పరదేశను పట్టి పోనక్కర లేకుండ స్వస్తానమున ఉండుకే పరమ సుఖము. రాజ్యము ఏక? తన మాట చెల్లుబడియైనంత మేరయే తన కాజ్యము. లో ఇహ తురగశ తైః (పయాంతు మూఢాః !

ధనరహిశాస్తు బుభాః (వయాంతు పద్య్యాం |

గిరికిఖరగ తకా౬ఒపి శాకపంక్సి। 1

పులినగతై! నె సమత్వమేవి వాంనై ౪

లోకమున విద్యాసంస్కారహీనులై నవా రెందరో గజతురగ

రథారూఢులె ఆత్యంతవె భవంగా ప్రయాణం చేస్తూంటారు. మహానండీ తులు, పరమయోగ్యులైన ధార్మికపురుషుణ యెందరో విరుపేద లగుటిచే పాదచారులై పోతూనూ ఉంటారు, కాకులు పర్వతశిఖరమున పంక్తులు తీరి పరివేష్టించి యున్ననూ, క్రిందుగా నదీపులినతలములలో హంసలు నడయాడుతూ వున్ననూ, అ హంసలతో కాకులు సాటికి రాగలవా ?

రాజనసీతీధ ర్మములు 805 త్ల దోషో గుణాయ గుణినాం | మవాదపి దోపాయ దోషిణాం సుకృతం | తృణ మివ దుగాయ గవాం! 0౧ దుగ్ద మివ విపాయ సర్చాణాం! గుణవంతులె నవారు పెరవారియందలి దోషములమ కూడ గుణములుగనే (గహింతురుగదా. మరి గుణహీనులు పరుల గుణములను కూడి దోషములుగనే స్వీకరిస్తారు గోవులు గడ్డిగాదములు తిని కీరమును కురిపిస్తాయి. మరి పాములో, పాలు శ్రాగిన్నీ విషమునే కక్కుతవి 1 శ్‌ (] ఆ ళ్‌ ॥ వాతం క్షనం [కియాహానం ॥ వాళా_స్వజ్షానతః కియాః | అవళ్య న్న౦ధకో దగ్గః | పళ్యన్నపి చ పంగుకః! ఆచరణలేని జ్రానమున్ను జానములేవి క్రీయణన్నూ కూడ నో జో విరపయోగములె నశించును. నడుఎలేని కుంటివాడును, చూడలేని గ్‌డ్తి వాడున్ను ఉన్న యిల్లు తగులబడినచో చూచుచునే కంటివాడును, నడువ గలిగియు (గుడ్డివాడుసు నశింతురుగదా. త్‌ ఉద్యోగం కలవాః కండూః | ద్యూతం మద్యం పర।స్త్రియః। ఆహోరో మైథునం నా | నేవనాత్తు వివర్ద తే॥ ఆధికారము, తగువులాటలు, దురద, జూదము, లాగుడు, పరస్త్రీకొంకు, తిండి, మిథునచర్య, నిద, యివన్నీ 'సేవించినకొద్దీ అనెగా అమభవించినకొదీ వాటియంమయ తృప్తి యేవ్చడ3 పోవడమే గాక వాంచ ళు అవానో. అధికమపవుతూంటుంది. శో శాచః శాంచనసంనొ! దతే మారకతీం ద్యుతి 1 ళ్‌ రి లా ళా సత్సన్నిధా నేశ | మూర్జో యాకి (పవీశతాం ॥ వ

శ060 సూ కి ము క్తా వళి గొజూరాయి బంగారుతో పొదగబడి మరకతకాంతులను వెర జల్లుతూంది. అశ్లే మూర్జుడు కూడా పండీతుని సహవాసమువలన తేజో వంతు డవుతూన్నాడు, శ్లో దుర్జనేన సమం వైరం | ప్రీతిం చాపి న కారయేత్‌ | ఉప్టో దవాతి చాంగారః 1 శీతః కృష్ణాయ తే కరమ్‌ ॥ దుర్దనులతో విరోధమూ వద్దు, స్నేహమూ వలదు, బొగ్గులు చల్లగా ఉన్నపుడు తాకితే మసి చేస్తాయి. వేడిగా ఉన్నపుడు చేతులను కాలుస్తాయి. శ్లో స్వభావం నైవ ముంచంతి । సంతః నంనర్ష్గతోఒసళాం ॥ న త్యజంతి రుతిం మంజు 1 కాకసంపర్కుతః పికాః। యోగ్యులు చుర్దనుల స్నేహము గౌవించినను తమ మంతి న్వభావమును వీడరుగదా. కాకసంపర్కమున 'సెరిగివను కోకిలలు తమకు స్వాభావికమైన నుస్వరమును విడుచుటలేదు. లోః శుచిత్వం క్యాగిళా శౌర్యం | సామాన్యం సుఖదుఃఖయోః | దాతిణ్యం చానుర క్రి శ్చ! సత్యళా చ సువ్భాద్గుణాః॥ మనో వైర్మల్యము, త్యాగబుద్ధి, శౌర్యము, కష్లసుఖిమలలో తా లబ నమముగ కలిసియుండుట, సహానుభూతి, అభిమాన పేమలు కలిగి యుండుట, నత్యవిష్ట,-యివి మంచి స్నేహితుని లక్షణములు. భోః లజ్జతే చ సువ్యూర్యేన ॥ భిద్యతే దుర్మనా భవేత్‌ | వ్‌ _క్తవ్యం న తథా కించిత్‌ ! వినోదేఒపి చ ధీమఈా

రాజనీతిధర్మములు వ! బుద్ధిమంతుడు, పరిహాసమున కైనమ "స్నేహితుడు సిగ్గుపడు వటుపంటిన్నీ, వాని మనసుకు శూలమువలె (గుచ్చుళొనునట్టిన్నీ, వావికీ వ! కషము క లిగించునటిన్నీ మౌట లాడరాదు. చి ట్‌ భోః పాపా న్ని వారయతి యోజయళలే హితాయ గువ్యోని గూవాతి గుణాన్‌ (వకటీకరోతి | ఆపద్గతం చన జవహోతి దచాతి కాలే! నన్మి(తలమణ మిదం (వవదంతి సంతః॥ పాపకార్యములనుంచి వివారించువాడు, పొతమును కూర్చు వాడు. రహస్యములను కాపాడువాడు, మంచిని ప్రశంసించువాడు, ఆవ దలలో విడచిపోవివాడు. ఆఅవసరమునకు ఆదుకొనువాడు, యిట్టివాడే మంచి ళా న విళ్వసే దవిశ్వన్తం! న మితం ఇా౭తివిశ్వుసేత్‌ ॥ కదాచి త్కుపితం మితం గ్‌ సర్వదోషం (ఫ్రళాళ యేత్‌॥ అవిశ్వసనీయుని విశ్వసించవలదు;. ఎంత 'స్నేహితు డైనను వాని నతినూతముగా విశ్వసించకు. ఆటి మిత్రు డొక వేళ కోపము వచ్చి సీ రహన్యముల నేమైన బై టపెట్టవచ్చునుసునూ £ ల్లోః దుర్దనః [పియవాదీ చ | నైత ద్విశ్వాపకారణం | మధు తిష్టతి జిహ్వా గే! హృదయే తు హోలావాలం॥ దుర్దనుడు తీయగా మాటలాడినను వానియందు విశ్వాస మంచకు, చుష్తులు మనసున విషము పెట్టుకునే నాలిక చివరనుంచి తేవె మాటలు చెప్పతారుసుమా.

808 మా క్రిముక్తావళి శో విండాం యః కురుతే సాథో। రా _స్తళా స్వం దూమయ త్యసా | ఖే ధూళిం యః త్యకే దువ్చైః! మూర్హ్ని తసై్యావ పా వతేత్‌॥ 0ి' నూ. మంచివారిని గురించి విందాప్రనంగములు చేయుట తమ్మ శాము దూషించుకొన్నకే. పెకి ఆకాళములోవికి దుమ్ము విపిరివచో ఆ దుమ్ము తమ వెత్తినే పడుట లేదా 1 శ్ఞాః తుల్యం పరోపతాపిత్వం ః [కుద్రయోః పాధునీచ యో! | నచాహే జ్వలతోర్భిన్నం 1 చండ జేంధన యోః క్వచిత్‌ & శోధ మనేడి మంచివారికి వచ్చివను, చెడ్డవారికి వచ్చినను యితరులకు బాధనే కలిగిసూన్న ది, అగ్ని యన్నది చందవకాషముననే గాపీ, శుమ్మక[ర్రవే గావీ ఆవి దహించవే దపాంచుచున్నది గదా. ల్లో సుఖం వ్యావమతః శశే; నుఖంచ (వతిబుద్య్యతే ; సుఖం చరతి లో కేఒన్మి । న్నవమంతా వినళ్యతిక

• పడ్డవాడు చెడ్డవాడు గాడు ' అను సామెత విన్నారుగదా. మాట పడిన మవిషి సుఖముగ విదించి, (ప్రశాంతముగా లేచి తిపగు శూనే వుంటాడు. కావి ఒకరి వవ్యాయముగా విందించినవాదే. జోలపడి వశిపాడు. ణో శంత వం లో వాది విద్ద ఇవాత్యర్థం ! యఖా సంశప్యతే జనః | పీడితోపి హి మేథావీ।; నతాం చాచ ముదీఠర యేత్‌ 4 ఈన కెంత నొవ్వు కలిగినను ఇతరుల మనస్సుకు నౌప్పి కలిగించు మాటలను దిద్దిమంతులు పలుక కూడదు,

లాజనీతిర ర్మములు 809 ళ్లోః (ప్రాణాః యథాత్మనో౬ఫీష్టాః 1 భూతానా మపి తేతథాః అత్మావమ్యేన భూతేషు ।; దయాం కుర్వంతి సాధవః! ప్రాణము ఈమ కెంత తీపియో ఇతరప్రాణులకును అంతే తీపిగదా యని తమతో పోల్చుకొని. సారుష్పకుషులు వమన్షపాణు9 విషయమునము దయాపూర్షులై ప్రవ ర్రిస్తారి. న్లోః న పరప్యాపవాదేన | పరేషాం దండ మాచశేత్‌ ! అత్మ శాఒవగవ.౦ కృత్వా ! బధథ్నీయా త్చూజయేత చాక ఒకరు చెప్పు మాటలను ఇట్టి ఎవరివిన్నీ అధికొతి దండించ రాదు, వారి యోగ్యశాయోగ్యతలను స్వయముగా రూఢికి దెచ్చుకొవిచే అ వ్యక్తివి పూజించుటో దండిందుటో చేయవలెను, వో ళం అరం ఖె న్లోః ఉపకర్తుం యా వ్వల్పః ! సమక్టో న తథా మవోన్‌ ! (ప్రాయః కూప నృమోం వాంతి! నతతంనతు వారిధిః॥ పొమామ్యలు ఉపకరించునట్లుగా గొప్పవారు లోకుల కంతగా ఉపకరించుట లేదు. చిన్నదెన నూయియే జనుల దాహముము తీర్చు తూంది గావి గొప్పదెన సముద్రము దాహముగొన్నివారికి విరుపమాగ ముగ మవ్నదిగదాం శ్లోః వహ్ని _న్తస్య జఒలాయతే జలనిధిః కూపాయతే తమణాత్‌ "మేరుః స్వల్పశిలాయ తే న్ముగపతిః సద్యః కురంగాయ తే 1 వ్య్థళోమూ. బ్రగుణాయతే విషరనః పీయూషవర్హాయ తే ॥ యస్యాం గేఒ ఖిలలోక వల్లభతమం శ్‌లం సమున్మీల తేః లోకము నంతనూ వశీభూత మొనర్చుకొను సర్చీల 'మెవ్వవి యంగ వికసించుచున్నదో వావికి యెక్కడా యెగురుండదు అగ్ని వావి

1 సూక్తిముక్తావళి యెమట వీళ్లు కారిపోతుందే కాని దహించదు ; మహాసముద్రము వాని ముందు కూపప్రాయ మైపోతూంది ; హిమాలయములు 'కేశీపర్వతము అవుతున్నవి ; కొాలసర్పము పూలదండగను, విషము ఆమృశముగను వి పోవుచున్నవి. నచ్చీలురై న మహాత్ముల విషయమున పె చెప్పిన కవి మాటలు స్వభావోక్తి యగుట అనుభవె క వేర్యమేగదా, నో! రూపం జరా సరణనుఖాని శ,మా, ఓ! లి ళా

ఖలేషు సేవా పురుషాభిమానం |

యాచ్చా గురుత్వం గుణ మాత్మపఫూజూ |

చింతా బలం వాన్యఒ౭దయా చ లభ్మీమ్‌!

ముసలితనము సౌందర్యమును, ఆళ అన్ని సుఖములను,

దుర్షన'సేవ స్వాభిమానమును. యాచన ఆత్మగౌరవమును, ఆత్మస్తుతి అన్ని సుగుణములను; విచారము బలమును, శ్రార్యము సంపదలను వళింపచేయుచున్నది. ల్లోః జివో హి నప్తేః పరమం విభూషణం

(తపాంగ పాయా; కృళతా తపస్వినః ॥

ద్విజఫ్య విద్ర్యైవ ము నేరపి తమా!

పరా[క్రమః శన్త్రుబలోపజీవి నామ్‌ః

గుజ్లమునకు వేగమును, స్త్రీలకు లజయు , తపస్వులకు కార్య జ జ్ర వ

మును, బ్రాహ_ణునికి విద్యయు, మునికి క్షమాగుణమును, క్షతియనపు పరా[క్రమముకు అలంకారములు, లో దుర్లభం సూనృతం వాక్యం ! దుర్శభః 'తేమక్ళత్సుతః !

దుర్గ ఖా సద్భశీ భార్యా । దుక్లభః స్వజనః (వియః॥

రాజసీతిధ ర్మ ములు యే! సళ్యపూత మైన పలుకు, కర్తవ్యవిష్టగల పుత్రుడు, అనుకూల వతియైన భార్య, ఆభిమానముగల యోగ్యుని మైత్రి, - ఈ నాలుగున్ను దురభములు. ళ్‌ న్లో ఛిన్నోపి రోవాతి తరుః | &ణశోవ్యుపచీయతే పునశ్చం[దః ఇతి విమ్భుళంతః సంతః । సంతప్యంతే న తే విపచా! చెట్లను కొట్టివేసిన మరల చిగుర్చుచున్నవి ; క్షీణచం ద్రుడు మరల పరిపూర్తు డగుచున్నాడు ; యిట్టి ఉదాహరణలు చూచిన ఆపదలు కొపురముండ వవి తెలియునుగదా. కాననే సత్చురుషు లెన్నడును ఆపళ్స మయములలో అధెర్యమను నొందరు. భోః సంవత్తా కేవలం చిత్తం! సొధో రాపది కర్క్మళం | సుకునూరం మధా పతం ! తరోః స్యాత్‌ కఠినం కుచె! సాధుజనుల మనసు సంపదలలో కరుణతో బహు ఆర్ల్యము గామ, ఆపదలలో వజమువలె కఠినముగాను ఉంటుంది, నసంతకాలము నందు వృక్షములు మృదువైన చిగుబృు, ఆకులతోను వుండి 1గీష్మము రాగానే మోటుబారి వుండడం చూడలేదా ? సోః ఆరోగ్య మానృణ్య మవిపవాసః | సంపత్యయా వృ త్రి రభీతివాసః | సద్భె రనుమ్యైః సవా సం్రపయోగ! ! షమ డ్జీవలో కేషు నుఖాని రాజన్‌ | చక్కవి ఆరోగ్యము, కలిటు కలిగియంట, స్వగృహ నివా సము, విరాసదియెన సద్వృృ శ్రిజీవనము, నిర్భయత్వము, సత్సాంగత్యము,

“818 సూక్తిముక్తావళి యీఆరున్ను, ఓరాజా: మానవజీవితమున పరమసుఖకరము అవి పెద్దలు చెపుతున్నారు. లోః వరం తుంగా (చ్చుంగా ధుకుశిఖరిణః క్రి ప్రపి పులినే । పతిత్వాజఒయం కాయః క ఠినద్భృష దంతర్విదళితః 1 వరం హస్తో న్యన్తః ఫణిపతిమఖే త్మీవదళనే । వరం వవ్న్నొ పాతః తదపి న కుత ళ్ళలవిలయః॥ తన శీలమును కళంకిత మొనర్బుకొనుటకం టె మించిన హావి మనుజుని కింళొకటి లేదు. అంతకంట మహాపర్వతశిఖరమునుంచి క్రింద పడి తునకలె పోవడం గాని, మహాకాలసర్పము నోటిలో చేయిపెట్లుట గావి, మహాగ్నిజ్వాలలలో దూకుట గాని మేలె నవి. అఆచ్చశీలమునకు ఇట్టి విలువ నిచ్చిన ప్రాచీనబుషులు ప్రాతఃస్మరణీయులుగడా, లః కశే శ్లాఘ్య స్వ్యాగః శిరసి గురుపాద (పణయిళా ! ముఖీ సత్యా వాణీ పీజయభుజ యో ర్వీర్యమతులమ్‌ ! వ్యాది స్వచ్భావ్భ _త్తిః (శ్రుత మధిగతంచ (శవణయోః వినా మవెశ్వశ్యేన (వకృతిమవా తా౦ మండన మిదమ్‌॥ సంపన్నులు గాకున్నను మహాళ్ళ్ములు లోకో త్సరములణ ఆభరణములు గలవారే, ఎట్లనిన, క్లాఘనీయమైన త్యాగగుణ మే వొరి చేతులకు ఆలంకారము ; పెద్దలకు (ఫణ.-లు'పే వారికి శిరోభూషణను; నత్యవాక్కులే వారి ముఖమునకు మండనము ; బలమే భుజములకు తొడవు ; స్వచ్చతయే వారి మనస్సునకు పరిమళము ; చదివినదీ పివినదీ మైన శాస్తుజ్ఞానమే. వారి కర్షములకు కుండలములు : వీటిని మించిన భూషణము లింకెక్కుడ నున్నవి శి

రాజనీళిర ర్మములు 818 ల్లో నమంతి ఫలినో వృవాః | నమంతి గుణినో జనాః శుష్కుకామ్టళ్చ మూర్ధళ్చ । భిద్యతే నతు నమ్యతేః ఫలించిన చెట్లు వంగి వుంటాయి; గుణవంతులెన మనుజు లున్నూ విన్నములయిమే వుంటారు, గుణహీనులై న మనుజులవలెనే ఫల రహితములై న వృక్షములును న్యమ్రములుగా నుండవు. అవి వంగుట యనిన విరుగుపే న్వు యథా దోషో విభాత్యవ్య ! జనన్య న తథా గుణః | (పాయః కలంక పవేన్గోః ॥ వస్ఫుటో న (పసన్న తా॥ ఒకరియందు గుణములకం'టె దోషములే లోకను మున్నుగా గమవిస్తూంది. చంద్రుని యొక్క చల్లని వెన్నెలకం'బె, దానిలోని కళంక మే మనల నాకర్షిస్తూందిగదా. శో సంవత్తా కర్కశం చిత్తం! ఖలస్యాపది థఫోమలం | శీతలం కఠినం పాయః । తస్తం మృదు భవ త్యయః॥ దుష్తుల మనస్సు సంపద లున్నప్పుడు కఠినముగానూ, ఆపద లందు జబ్దుగానూ ఉంటుంది. తుద్రలోహమైన యినుము చల్లగా ఉన్న పుడు కఠినముగానూ, కాలి వేడిగా నున్నపుడు మెత్తగానూ ఉంటున్నది గదా. అప్లే అల్చుల మనస్పుశ్నూ. శో స్వభానంన జవాత్యేవ ! సాధు రాపర్గతోపి నన్‌ 1 కర్చూరః పావకస్పృ్టః ! సౌరభం లభ తేతరామ్‌! యోగ్యులు ఎట్టి ఆపదలలో నున్నను వారీకి సహజమైన సుస్వలానమును వదలరు. కర్పూరము అగ్నిదగ్గ మగునపుడుకూడ దాని పరిమళమును వ్యాపింపణేయునే గావి స్వభావమును వీడుట లేదు గదా. త్తం

814 సూకి ముకావళి జాతో అటో ల్లో మణి ర్లుఠతి పాదేషు ।! కాచః శిరసీ ఛార్యతే' యశై వా స్తే తథ్రై వాస్తాం!' కాచ! కావో మణి ర్మణ! ॥

• మణీని కాళ్ళ తొక్కినా, గాజురాతిని నెత్తిన "పెట్టుకున్నా. మరేమి చేసినా మణ్‌ మణీయే. గాజుముక్క గాజుముక్కే-. గో॥ చలచ్చి త్తం చలద్వి త్తం ! చల జ్లీవనయౌావనం | ళం న! వాటి జ చలాచల మిదం సర్వం ! కీర్తి ర్యస్య న జీవతి॥ మనస్సు” చంచలము, * ధనసంపదలు అఆసిరములు, జీవన పు యౌవనములున్ను నశించునపవే. ఎవని కీర్తి నిలచియండదో వానికి యివన్నీ కూడ వుండియు లేనివే, వో[న భూ పడానం న నువర్ల చానం | ౧0౧ షా _ న గో[పచానం న తథాన్న దానం | యఖా వదంతీవా మవోపచానం ! సర్వపదానే పష్వభయ పదానం? భూములు, బింగారు, గోవులు, అన్నము,. వీటిని దనము చేయుట గొప్పదే. కొని యీ దానము రేవిన్నీ అభయ ప్రదానముతో నరి తూగవ. . "| ళోః ఉద్యో గేన బలేనైవ! బుద్ధ్యా రై గ్యేణ సావాసాొథ్‌ | పరాక్రమ ణార్జ వేన మొన ముత్సృజ్య సాధకః॥ ఎవడు తన శక్తిని, దిలమును, తెలివిని, ధె ర్యమును. సొహస మును, పరాక్రమమును, ముజునూర్గమున కార్యసాధన వివియోగి స్తాడో, ఎవడు తన శక్తివి యెక్కువ అంచనా వేయడో అటివొడే సాధకుడు. _ అ

రాజనీతిధ ర్మ ములు 815 వో ఆలన్యం హీ మనుష్యూణాం | శరీరస్థో మవోరిపుః 1 నా స్తుద్యమన మో బంధు ! కృత్వాయం నావనీదతి॥ తమ బద్దక స్వభావ మే మనుజులకు పరమశతువు. నిరంతర కృషిశీలుడు వశించడు, ఉద్యమపరత్వమును పోలిన ఆత్మబంధువు వేరే లేదు. - శో॥ ఉత్సావానంపన్న మదీర్శ ఘ్యూతం | గా రా ఇం (కియావిధిజ్షం వ్యస నేవ్వస_క్తం 1 శూరం కృతజ్జ్యం దృఢసౌహృాదం చ! లకీ స్వయం యాతి నివాస హేతోః॥ ఎవడు ఉత్సాహసంపన్నుడో. ఉద్యమశీలుడో, అనాలన్యంగా పనులను చేయునో, క్రియాసూక్మడ్డాడో, వ్యసనదూరుడో, శూరుడో, కృతజ్ఞుడో, గాఢ స్నేహశీలుడో, వానిని అదృష్టలక్ష్మి స్వయముగా వరిస్తూంది. కీ ఆవపానుగ తా శే,షాః | నమయానుగళా [కియాః | ౧ంం లో ఎపి టు తస్మా దవసాం సమయం ! వీక్ష్య కర్మ నమాచ రేత్‌& 9; యత్నముళు జయ(ప్రదములు కావలె నవిన చేష్టలు అవస్థాను గతములుగా, క్రియలు సమయానుకూలములుగా నుండవలెను. కొన ఏ కార్యము వారంభించుట కై నను ముందుగా కొలమానపరిస్టితులను జాగ త్తగా అంచనా వేయవలెను. ల్లో* శ్రియాఫల మవిజ్ఞాయ । యశతే సావానీ చయః ! దు'ఖభాగీ భవ త్యేవ 1 (కియయా తతృ్ఫలేన న!

$16 సూ క్రిముక్తావళి ఎవడు తాము చేయు సవియొక్క పరఠరిపరా ఫరితములను శెలసుకొనక యే పాహనముచేయునో వాడు ఆ కర్మపలన గాని లేదా జాని పరంపరాఫలితములవలన గొని దుఃఖభాగి యవుతున్నాడు. నుఫ కచాచి తృహాసాకృత ల్లో సుఫలన్తు భ వేత్కర్మ 1కచాచిత్స ఈ ! నిష్ఫలం వాపి (వభవేత్‌ । కచాచి త్చువిచారితమ్‌* సాహసించి చేయ యే పవియైనమ కాదాచిక్కముగా మంచి ఫలితముల సీయవచ్చు, బాగుగా విచారించి చేసిన ఏ పవీయైనను ఎన్నడో కొని విఫలము కాదు, ఇది సామాన్యసూ( తము. శో! సంపది యస్య న వారో | విపది విషూదో రణే ఖీకుత్వం 1 లం లై తం భువత[తయతిలకం | జనయతీ జననీ నుతం విరలమ్‌!

_ సంపదలందు హర్షాతిరేకము నొందకను, ఆపదలందు విషా దము చెందకను, రణమందు వెనుకంజ వేయకను ఉండు పూజ్యుని కను తల్లులు బహు ఆరుదుగా ఉంటారు, టోః చింతనీయా హి విపచా । మాదావేవ (వత్మికియా |

న యుక్తం కూపఖననం । సందీస్తే వహ్నినా గృ హేః ఆపదలకు (ప్రతిక్రియ మున్నుగనే ఆలోచించి ఉంచుకొన వలెను. ఆంకతేగావి యిల్లు తగులబడుతూంపే నూతివి త్రవ్వుటకు యత్నించుట బుద్దిమంతుల లక్షణము గాదు.

ల్లోః అసత్కా ల్యే నియోక్రారం ! గురుం వాపి (వబోధ యేత్‌ ॥

నాత్నికమే దపి లఘుం | క్వచి తృ తక్కార్యసాధక్షం॥

రాజనీతిధ ర్మ ములు త్ర? చెడు సలహాల విచ్చుచో ెద్దలనైనను ధిక్కారించుము. భద మని హెద్చరించుము, నత్కార్యముల చేయు మనినయెడల చిన్నల మాటనైన తీసి వేయక పాటించుము. శ్లోః వవిచార్యో త్తరం చేయం । సవాసా న వదేత్‌ క్వచిత్‌ శతోరపి గుణాః (గావ్యూః | గురో స్త్యాజ్యాన్తు దుర్గుణాః॥ ఎవరికెనను' బాగుగా ఆలోచించియే వ్రత్యు త్తర మిమ్ము. తొందరపడి ఏమన్నీ మాట్లాడకుము, శతువులయం దున్నను మంచి గుణదులను ప్రశంసించుము, సొవెద్దురువులియం దున్ననుకూడ దుర్గణ ములు పఠరిహ ర్రవ్యములే. ళో; స్వళంకితానాం సామీప్యం | త్యజేత్‌ వె నీచసేవనం। నంలాపం నెవ శృణుయా ॥ దుప కస్యాపి సర్వదా॥ విన్ను గూర్చి శంకించువారితోను, నీచులతోను కలియక దూరముగా వెతొలగియుండుము. ఎవఠరె నమ మాటలాడుకొనుటను చాటున పొంచి వినవలదు. దానివలన ఎన్నో అనర్హములు కలుగును. శ్లో బంధు,స్త్రీ భృత్యవర్షన్య ॥ బుద్దేః సత్వన్య చాత్మనః ! ఆపన్నికషపాషాణే 1 నరో జావాతి సారతాం! ఆపద అనే గీటురాతిమీదనే నీ తెలివితేటలు, * క్రియ క్తు లున్నూ, బంధువులు భార్య "సీవకులు మితుణు మొదలగువారి స్థిరత్వ మును అభివూనమును, మానవుడు తెలుసుకొంటున్నాడు, న్లో సువ్ఫ్భూచాం హితశకామానాం | య షక్కుణోతి న ఖొౌపితం విపత్సన్నిహిళా తస్య సనరః ళతునందనః॥

818 సూక్తిముక్తావళి తన పొతమును కోరు మిత్రుల మంచిమాటల నెవరు నెనడో వాడు ఆపదలలో చిక్కినవాదైై శతువులకు ఆనందమును కలిగించును. నాన విద్యయా 5 శాశ్యేణ | ధనే నాభిజనేన చ | న బలేన | సమతత్తః స్యాత్‌ | చాభిమానీ కదా చన॥ విద్యాపంతుడ నవి, శౌర్యవంతుడ నని, ధనికుడ నని, కులీ నుడ నని, బఐలవంతుడ నవి యెవ్యడునూ గర్వించరాదు వాటిని తలపోసి కొని అహంభావమును పెంచుకొనవలదు. లోః చాత్యాణాం ఛార్మికానాం చ | శూ కాణాం కీ రనం సచా! (శుణుయాత్తు పయత్నేని ! తచ్చిద్రం వైవ లమయేత్‌॥ దాతలు, ధార్మికులు, శూరులు ఐన ఉ_త్రమళ్య కుల గుణకీర్ప నమును యత్నించి వినుచుండుముసుమా. వారిలోని నెరసులను యెంచుట కెన్నడూ యత్నించ వద్దు, ట్లోః కాకన్య చంచు యది హేమయుక్తో | మాణిక్యయుక్తా చరణా చ తన్య ॥ పకై కపతే గజరాజముక్తా తథాపి కాకః నచ రాజవాంనః॥ కొకిని తెచ్చి, దాని ముక్కుకు బంగారు తొపి, పొదములకు రత్నములను పొదిగి, రెక్కలకు మంచిమత్యములను చుట్టించినను ఆది కాకిగానే వుండును కావి రాజహంసము కానేరదుగదా. ల్లోః స్వామ్యమాత్యళ్చ రా వ్రంచ ! దుర్గం కోళోబలం సువ్చాత్‌। పరస్పరోపకారీదం ! సప్తాంగం రాజ్య ముచ్య తే॥

రాజనీళతిర ర్మములు 819 రాజు, అమాత్యుడు, రాష్ట్రము, దుర్గము, కోళము, చతురంగ బలసులు, మిత్రమండలము, =ఎయీ ఏడున్ను పరస్పరోకారకములె , అంగములుగా యేర్చడినదే రాజ్య మనబడుతుంది. న్లో శా్రుం సుచింతిత మథో పరిచింతనీయం | ఆరాధితోపి నృపతిః పరినేవనీయ! ః అంజేధ ఇ శౌఒపితరుణీ పరిరకణీయా ।; శఛానేన పేచ యువతొ చ కుతో వశిత్యం॥ జో

ఎంచ బాగుగా నేర్చిన శాస్త్రమైనను మరల మరల చింతనయం దుంచుకొంటూనే ఉండాలి. నిరంతరము సేవలు గావిస్తాన్న (ప్రభువు నెనను బిహు కద్దతో భక్తితో కొలుచుచునే ఉండాలి, తన ఒడిలో కూర్చున్న దానినై నవ తరుణిని జాగరూకతతో రక్షించుకొంటూనే ఉండాలి. శాస్త్ర విద్య, ప్రభువు తరుణి, వీరు మనకు వళులే యను కొవి, ఒక తణమెనను సరాకు చి త్తగి స్తే వాటిదారి వాటిదే కొవచ్చు నవి సూచస, శ్రోః దుష్టోఒ-పి భోగ్యతా మేతి ! పరివాకగుతై ర్నృృపః |

"న [కూరపరివారమ్త , వ్యాళా్యాకాంత ఇవ ద్రుమః॥

(ప్రభువు దుముడెనమ. పరివారములోనివారు యోగ్యులై నచో అళడు సేవింపదగినవాడే అవుతున్నాడు. రాజెంత మంచివా దైనమ సరి వారము దుషులెనచో విషభుజంగములు పరి వేష్టించిన చందనవృక్షమువలె

ళు మా సమీపించరానివాదె ఉంటాడు. భోః ధర్మా మారేభిశే హింసాం । బుషికల్పాః మహీభుజాః |

తస్మా దసాధూన్‌ పాపిష్టాన్‌ ! నిఘ్నన్‌ ప్నావెర్నలిప్య తే॥

820 సూ క్తిముకావళి బుషి కల్చులైన మహీపతులు ధర్మసంస్టాసక మైవ హింసను ఆదికాలిమున ఆరంకించిరి. అందువల్లనే దుమ్దులను, పాపిమ్పులను చంపి ననూ బభువునకు పాపము అంటుకొనదు, ల్లో న నంధి మిచ్చేద్ధీనై శ్చఃత్యత 'పాతు రనంశయః | తత వ్మినంభ మాలభ్య | (వనాశేత్తం గతస్పృవాఃః హీనులూ. ఆల్సబుద్దులు ఐన వారితో సంధిచేసుకో రాదను టిలో సంశయ మేమీ లేదు. తద్రీత్యా విశ్వాసమును కలిగించి అజాగ రూకులై ఉండుటను గమవించి, వారు ద్రోహమును గావింతురు సుమా, ళోః అశాన్ర్రు చకు ర్నృృపతిః ! అంధ ఇత్యభిధీయ తే ॥ వర మంధో న చకుష్మూన్‌ | మదాచాకిప్త సత్పథఃః శాస్త్రముల పరిచయములేవి పాలకుడు గ్రుడ్డివాడవి చెప్పదిడ తాడు. అట్టి నిరక్షరాస్యుడై న రాజే నిజంగా (గ్రుడ్డివాడు కావి కండ్లు లేనివాడు కాదుసుమూ ॥ కండులేవివాడు దుషమారముల వెపు పోడు గావి ల లబ శి రూ శాప్రచతువు గాని రాజు మదముచేత గ్రుడ్డివారై అసత్సథగామి యవు తున్నాగు, శ్లోః సామచానశ్చ దండళ్ళ । భేద శ్చేతి చతుష్టయం । మా యో వేజేంద్రజాలం చ । సప్తోపాయాః 'వకీర్తితాః॥ సామ దాన భేద దండములనే చతురోపాయముఅతోబాటు మరి మూడుకూడ ఉన్నవి. మాయ, ఉపేక్ష, ఇంద్రజాలము అను నీ త్రయ మున్నూ చేరి మొ త్తము ఉపాయములు ఏడున్నూ రాజనీతిలో చెప్ప బడినవి,

రాజనీతిధ ర్మములు 21 లో! ధర్మఃపాగేవ చిన్ష్యః సచివమతి ౮ నో అగ గతిః (ఎడతన్యా స్వబుధ్ర్యా। (వచ్చాడ్యా రాగరోషోూ మృదువరుష గుణౌ కాలయోగేన కార్యా; చేయం లోకానువ్న శం పరచర గా లు నయవై ర్జండలం (ేతీశవ్యం | రష్‌ యశ్నా దిహిళ్మా రణశిరశి పునః సో£౬పి నా-ేషీతవ్యః | మున్ముందుగనే ధర్మాధర్మవినిశ్చయ మొనర్నుకొనవలెను ; సచివుల ఆలోచనల ధోరణిని స్వీయబుదితో పరిశీలించి చూడవలెను ; వ్య క్రిగతరాగరోషములను సంయమము గావించుకోవలెను ; సమయో చితముగా కతినపద్దతులను, మృదురీతులను ఆఅవలంబిస్తూండాలి ; లోక రీతులను సరిగా తెలుసుకోవాలి ; పరినర సరిసిత్యాదులను చారులద్వారాను యితరులద్వారాను తెలుసుకుంటూండాలి ; యత్నత;। ఆత్మరక్షణ సర్వదా కార్య మేమైనను యుద్ధముఖమునందుమా[త్రము అదికూడ కోరదగినది గాము. అనగా ప్రాణాపాయమునప జంకక, సొహసమును చూపాలని అర్భము, ఇది రాజధర్మము ; సర్వక్షత్రియ ధర్మమున్ను శ్లో స్వభావసుందరం వను । ని నంస్కార మపేతతే । ముక్తారత్నన్య శాణాన్రు ' ఘర్ష ణం నోపయుజ్య తే॥ స్వభావముగనే అందమైన దావికి వేరే వప్రపసాధనములు అవస రము లేదు. ముత్యములను మళ్ళీ సానబిట్టి వాటికి ఆందమును సమకూర్చవలెనా ? జ్తే్కే

రప సూ క్‌ ముక్తా వళి శ్లోః లభేతు సికళాను శత్రైల మపి యత్నతః వీడయన్‌ | పిబెచ్చ మృగతృష్ణ కాను సలిలం పిపాసార్టితః ॥ కచాచి దపి పర్యటన్‌ శళవిషపాణ మాసాదయేత్‌ | నతు పతినివిష్టమూర్థజనచి త్త మారాధ యేత్‌॥ తగు యత్నము గావించి ఇసుకనుంచి తైలమును తీయ వచ్చును; ఎండమావులలోవి నీటితో దాహమునూ తీర్చుకొనవచ్చునుః తిరిగి తిరిగి కుందేటి కొమ్మునైనను సాధించనచ్చును; కావి యెంత ప్రయత్నించిన్నీ మూర్జువి మనసుము రంజింపదేయలేము గదా. శ్లోక సర్వత గుణవానేవ । చకాన్ని పథితోనశరే। ఉం వాని మణి మూర్థ్ని గళ బావా | పాదపీశేపి ళోభ లే! గుణముగలవాడు ఎక్కడ, ఎట్టి పరిస్పితులలో నున్నను (ప్రకాశించు చునే వుంటున్నాడు. మణి తలమీద మన్నను, కంఠసీమ నున్నను, చేతు లకు 'పెటినను, పాదికీఠళమున ఉన్నను శోభగానే యుండునుగదా- థో; హలా స్యాత్‌ కార్యనాశాయ ! బుద్దినాశాయ నిస్స్వళా। ళు ల యాచ్చా స్యా న్యావనాశాయ ! కులనా శాయ కు] కియా॥ ఆలస్యము చేయుటవలన పనులు చెడిపోతవి; దర్శిదమువల్ల మిద్ది నశించును; యౌాచించుటవలన గౌరవభంగ మగును; దుష్టకొర్య ములు కులగొరవమును పాడుచేయును. శ్లోః గుర్వర్థ మర్టీ (శుతపారద్యళ్వా | రఘో న్సకాఖా దన చాప్య శామం । గతో వచాన్యాంతర మిత్యయం మే! మాఒభూ త్పరీ వాదన వావతారః*

రాజనీతిధర్మములు 828 వేదశాస్తపారంగతుడై న స్నాతకబహ్మచారి గురదక్షిణ నొసగుటకై రఘువును కోరిసవాడై + అచ్చట తన వాంఛాసిద్ధిని బడయ జాలకి మరొక దాతవద్దకు యేగె నను అప్రతిష్ట నాకు కలుగకుండును గాక 1. ఇంత కంక ఆపకీర్షి ఏముంటుంది ? అని రఘుమహారాజు ఆనా+రు. ఆహా ; ఏమి వారి ఆదర్శము 1 నిష $ అటి పాలకు లున ర. న్‌ ల నో మ దేశము ధన్యముగదాొ, ల్లో॥ బుణాగ్ని ర్వా వధో తుళ్న ॥ జ్ఞాతి శేషం చవంచకం(౪" పునః పునః (పవర్థంతే తస్మా చ్చేషం న కారయేత్‌ ॥ బుణము, అగ్నిం రోగము, శటతువు, జ్ఞాతి, యీ ఐదింటిని విశ్శేష మొనర్చపవలెనే గాని మిగులనీయి కూడదు. శేష ముంచినచో యివి తిరిగి వృద్దిజెంది హానిజేయును. గాన వీటిని నిశ్శేష మొనర్భ వలెను. న్లో దుర్దనగమ్యా నార్యః। (పాయేణాఒపాతభ్ళ దృవతి రాజూ! కృపణానుసొరి చ ధనం ! దేవో గిరిజలధివర్షీ చః శ్తీలు దుర్తనులకే సుసాధ్యలగుట లోకవిదితము. రాజులు అపాాత్రులనే చేరదీయుదురు. ధనము లోభినే చేరును, మేఘుడు పర్వ తములపెని, సముద్రమున ఎక్కువగా వర్షించును. ణ్‌ య ( య్శె ల్లోః ప్రియ ఐక్య (వచానేన । సర్వే తుష్యంతి జంతనః | ల తస్మా ఒత్త చేవవక్తవ్యం | వచనే కా దరిదతాో (ప్రేమతో పలుకరించుటవలన సర్వప్రాణులును సంతోషము నొందుచున్నవి. కాన అందరితోనూ. యెల్ల వేళలా సత్యప్రియమైన మంచి మాటలనే ఆడు చుండుము, మాటలకుకూడ దరి్శిదము యెందుకు, నాయనా।

రికీ సూ క్రిముక్తావళి శోః సుఖస్య దుఃఖన్య నకోవి దాతా! పరో దచాలీతి కుబుద్ధ్ది “రేపా | అవాం కరోమీతి వృథా విమానః । న్వకర్మ ఘూ తగథితో హి జంతు?! సుఖచుఃఖములకు దాత లెవరును కారు, వాటివి ఒక రెవరో కళిగించుచున్నా రనునది సరియగు అతోచన కాదు, తన సుఖ దుఖము లకు పూ ర్రిగ తానే కర్త నను భావమూ అహంభావ మే. ప్రాణిలోక మంత యును స్వకర్మసూత్రముచే బద్ధమై సుఖదుః ఖాదుల ననుభనించుచున్న దనేదే యదార్థస్థితి. రగా కోః యాచమాన జనమావస వృళ్తేః | ఫవూరణాయ బత జన్మ న యస్య 1 'శేన భూమి రతిభారవతీయం న (దగుమై ర్న గిరిభిః న నముద్రైః! అర్థుల కోరికలను తీర్చవివారే యీ భూమికి భారభూళులు. అట్టి వారి జన్మ నిరర్జకము. చెట్లు, పర్వతములు, సముదములు.. యివి గావు భూమికి భారము; పైన చెప్పినవారే భూదేవికి బరువుచేటు, ళో విపాకచారుణో రాజ్ఞాం | రిపు రల్బో స్యకుంతుదః | ఉ ద్వేజయతి సూతగ్ముపి 1 చరణం కంట కాంకురః ॥ శృతువు ఎంత అల్బుడై నప్పటికిన్నీ పర్యాయత్వేనా ఎంతో వాధాకరుడే అవుతాడు. ముల్లు ఎంత చిన్నదైననూ కాలికి ఎంతో నొవ్వు కలిగించడం లోకంలో చూస్తూన్నదేగదా. స్‌ ఉపకృతిసావాసికతయా। డతిమపి గణయంతి నో గుణినః। జనయంతి హి పళాళం ॥ దీపశిఖా స్వాంగదాపేావః

రాజనీతిర ర్మములు రిలిక్‌ స్నేహశీలురైన యోగ్యులు పరోపకారసాహసికతచే తమకు కలుగు కష్టనష్టములనుకూడ లెక్కచేయరు, దీపశిఖ తన శరీరమునే దపించుకొంటూ లోకమునకు కాంతి గొసగుట చూచుచున్నాముగదా. లః అబ్టోద యోపిఖలః |పథమం। స్వజనం నయతి సుపరి తాపం! ఉద్గచ్భన్‌ దవదవానో జన్మభవం చారు నిర్ణవాతి॥ దుష్తుడు అభివృద్దికి వచ్చుచో మొదట స్వజనమునకే అపకృతి చేయును. దావాగ్ని విజృంభించినప్పడు తనకు జన్మస్థానమైన కరనే ముందుగా భస్మము గావించునుగదా.

ఓమ్‌. 4 సూకిముకావళ్ళి ఎం యం సంస్కృతీ సౌందర్యములు, లోనా సౌర్తక్కవాలాము - శ్లో (వత్యవాం | పత్యవేకేత | నర శృరిత మాత్మనః కింద మే పకుభి స్తుల్యం | కింను సత్వురు.మె రివ॥

“నేను పళువువలె (ప్రవర్ధిన్తున్నానా ? లేక సత్పురుషులవకె నడుచుకొంటున్నానా 7 అని (గతిదినమును మనుజుగు తన ప్రవర్తనను పరిశీలించుకొనుచుండవలెను, శ్‌ ఉలత్తవే క్షణకోప స్స్యాత్‌ ॥ మధ్యమే ఘటికాద్వయం |

అధమే స్యా దహోర్శాతం , పాపిస్వే మరణాంతకం॥

ఎల్లాంటివారికై నను ఎప్పుడో ఒకప్పుడు కోసము రాకుండ వుండదు కొని ఉత్తములై నవారిలో ఆ కోపము కొంచెము సేపువూతమే ఉండి తగ్గిపోతుంది: మధ్యములలో ఐన రెండు ఘడియల "సేపు ఉండ వచ్చును; వచ్చిన కోసము ఒక రోజంతా ఉంటుంది, ఆధమ ప్రకృతి మనుమ్యలలో; ఇక (బతికి ఉన్నంతవరకు కోపమును మనసులో పెట్టు కున్న వాళ్లు పాపిషులు. వాళ్ళడి కేవలం ఆసురీత తము. ద న పై లి ఏ

న్లో యథా ప్యాశేన చ్మకేణ | రథస్య న గతి ర్భవేత్‌ /

పవం పురువకారేణ। వినా దెవంన సిద్ధ్యతి॥

ఇఒ ఇ

ఒక్క చకముతో రథమునకు గమనము కలుగనేరదు, అక్షే జీవయాత సాగాలంటే దైవానుకూల్యముబేకుండా ఒక్క పురుషకారము చేతనే సాధ్యము కాదుగదా.

వంస్క్యృతీసొందర్యములు 827 న్లో విశాఖాంళతాచి మెఘాని! (వనూత్యంతం చ యావనం । మరణాంళాని వై రాణి ' యాచనాంతం చ గెౌరవం॥ విశాఖకార్రెతో మేఘములు ఆఖరవుతవి. స్రీ యౌవనము బిడ్డలు కలుగుటతోను, శటత్రుత్వములు శతు మరణముతోను పోతూ వ్నవి. ఒకవి గౌరపము యాచనతో అంతరిసుంది. ఇది లోకసితి. న! యఖ శో శరీరన్య గుణానాంచ | దూర మళ్యంత మంతరం | శరీరం కుణవిధ్వంసి ! కల్చాం౦తస్థాయినో గుణాః॥ శరీరమునకు గుణములకూ యెంతో ఆంతర మున్నది. శరీ రము ఆంతలోనే నశించునట్టిది కావి గుణములు ఆకల్పాంతముగా ఉండు నవిగదా. ఆనగా గుణములవలన కలుగు కీర్తి, చరిత్రలు నాళములేని వని ఆరము, యు ఖ్‌ ఆత్మార్థం జీవలో కేస్మిన్‌ ' కో న జీవతీ మానవః | గా థ, పరం పరోపకారార్థం। యో జీవతి న జీవతి॥ లోకమున స్వసుఖమున శకెవ్వడు యత్నించుట లేదు? ఇత రులకొలణ 3 ఎవడు జీవిస్తూన్నాడో వాడే విజముగా జీవించియున్నవాడు, గావి తనశై (బ్రతుకువారిది (బతుకే గాదు, ళో అయం నిజః పరోవేతి । గణనా లఘుచేతసాం ఉదారచరితానాం తు | వనుధై వ కుటుంబకమ్‌॥ ఇతడు మనవాడు, అతడు పరాయివాడు, అనే విచక్షణ అల్బమనస్కు లగువారికే కలుగుతుంది. ఉదారహృదయులకు లోక మంతయును స్వకుటుంబ మేగదా.

3928 సమూకి ముకావళి బత ఆటీ నో త్యాగ వకో గుణః శ్రాఘ్య! 1 కిమ్మన్వ్యైః గుణరాళిభిః | త్యాగా జ్ఞగతి ఫూజ్యంతే | పకుపాపాణపాదపాః॥ త్యాగగుణ మొదటి లోకమున సర్వత్ర పూజించబడుచున్నది. మిగిలిన గుణము లన్నిటికంయె త్యాగము గొప్పది. త్యాగమువల్లనే జగ త్తున పొషాణాదులు. వృక్షములు, జంతువులు కూడ పూజనీయము లగు చున్నవి. త జ్‌ ఆళ్ళ ఆగ క అర్‌ తి అగ శ్లో మిశదువాః కృతఘ్నన్య ॥ 'ఆమున్య పిశునవ్య చ్‌ చతున్హా మపి చై తేషాం ! నిష్య్యతి క్నైవ విశుతాః మితదదోహ్‌. కృతఘ్నుడు, స్త్రీఘాతకుడు, కొండెగాడు _ యీ నలుగురూ మహాపాప్పలు, వీరి పాపములకు నిష్కృతి లేనేలేదు. లః సంతోష (స్తిషు కర్తవ్యో ! కళ తే భోజనే ధనే! 1లిషువెవనక ర్తవ్యో! చానే తపసి పాఠనే!! ా చా వావి భార్యయందు. భోజనమందు, ధనమునండు తృప్తిని చెంద వలెను. లేనిచో సుఖము లభించక పోగా అనర్హములు సంభవించును. ఇక దానము, తపస్సు, చదువు._వీటిలో తృప్తి చెందకూడదు. ఎంత ఎకు, వగా వీటిని చెసిన అంత ఫలమన్న భావము. శ్లో, ఉపకారః పరో ధర్మః । వకార్థః కర్మ నై పుణం ! పాతే చావం పరః కామః ! పరో మోక వితృవ్ల తా* పరోపకార మొనర్చ్బుటయే ఉ త్తమధర్మము; నేర్పుతో పనులు గావించుపే ఉత్తమ అర్హము; భార్యాగతమైనదే ఉత్తమ కానుము; కోరి కలను జయించుపే ఉత్తమ మోక్షము.

నస౦వన్కృతీసౌందర్యములు త్ర2ం్ర లోః శళ్వరీదీపక శృం[దః | (వభాతోద్దీపకో రవిః ఉత ఖీ స్య ఇ త ! క్రై లోక్యదీపకో ధర్మః ! నుప్కుతః కులదీపకః రాత్రిని చండు (వకాశింపచేయును; సగటిని సూర్యుడు దీపింపజేయును;. ధర్మము ముల్లోకములను తేజోవంత మొనర్చును; సుపుత్రువీ పలన పంళశ మంతయు కీ ర్తిగాంచును. శ్లోః వర మేకో గుణీ పుతో ] నచ మూర్ధళతై రపి! పక శృంద స్తమో వాంతి! న చ ఆరాగణోఒపిచ ॥ మూర్థులెన నూరుగురు ప్పుతులకంచ గుణళాలియైనవా డొక్కండే చాలు, చందుదొక్కిడే. చీకటులను పారదోలుచున్నాడు. కొని కోట్ల నక్షత్రము లుండిన్నీ ప్రయోజన మేమి? శ్లో అజాతమృతమూర్థాణాం ! వర మాద్య్యా న చాంతిమః | సళ్ళ దుఃఖకరా వాచ్యా ! వంతిమస్తు పదే వదే॥ చది కొ పుటనివాడు, చనిపోయినవాడు, మూర్థుడు _వీరిలో కడపటి లు వానికంచె మొదటివారే మేలు. మొదటివా రిద్దరూ అనగా పుట్టవివాడు, మృతుడు ఒక్కసారే దుఃఖము కలిగిస్తారు కావి ఆఖరివాసనల్ల దుఃఖము మాటిమాటికిన్నీ కలుగుతూనే వుంటుండి. శ్లోః పరివర్తిని నంసానే | మృతః కోవా న జాయతే! స జాతో యే; జాతేన! యాతి వంశ స్పమున్నతిమ్‌ * చావు పుటుక లతో గూడిన యీ సంసారమందు చనిపోయిన వా దెవడు తిరిగి పుటుటలేదు ? కావి యెవ్వవి పుట్టుకవలన వంశము కీర్తి గాంచుచున్నదో వాని పుట్టుకయే పొర్టకము, త్త

888 మూ క్రిముక్తావళి

శో రమ్యాణి వీత్య మధురాంళ్చ నిళన్యు శళ్టాన్‌ | పర్యుత్సుకో భవతి యత్సుఖతోఒపి జంతుః | తచ్చేతసా స్మరతి నూన మబోధపూర్వం ! భావస్టి రాణి జన నాంతరసౌహా దాణి 4

సుందరములగు విషయములను కండకో చూచినపురున్నూ, మధురములగు శబములను చెవులార వినినపుడున్నూ ఎంత సుఖముగా నున్న పాణీయైనను నర్యుత్పుకత్వము నొంచుగుగదా । మనసున కేవో అనసుభూతము లె న విషయములు తప్పక స్ఫురి స్తవి కూడాను. జీవుం భావవులలో అనగా చైతన్యపు ఆలంతరాంతక ములలో జనవాంతరములె న ప్నేహాదులు అనగా ఆయా పాణికర్మసంచితము లగు అనుదింథధములు “రమ్ములె పొాదుకొప వుంటవిగదా, ల్లోః అపి (క్రియార్థం నులథం సమిత్కుళం |

జలావ్యపి స్నానవిధితమాణితే | ఆపి స్వశక్ష్యా తు తపసి (వవర్తసే, శరీకమాద్యం ఖలు ధర్ముసాధనం ॥

“ఆయ్యా | కర్మల కొఅకు కావలసిన సమిత్కు శాదికములు మలభముగా దొరకుచున్నవి గదా? మీ తపస్సు యథాశ కిగ, విర్విఘ్న ముగా సాగుచున్నది గదా ? జలసౌక ర్యములు స్నావపానాదుల కుచిత ముగా ఉన్నవి గది? ఇవన్నియు యథోచితముగనుండి. శరీరము సుఖ ముగ మెన్న నేగదా ధర్మసాధనము చేయగలుగుట ౪” ప్రభువులు శపస్వుల జీఎయాత సుఖముగా జరుగుతూందా? యవి నిరంతరము జాగరూకతతో శ్రదవహించు వారవి దీనివలన స్పష్షము,

జు ళు

న౦ంస్కృృతీసొౌందర్యములు శి! శ్రోః శిలాస్ట్ర గంధలేపళ్చ । మాన్దాలోచ్చిన్ట భోజనం , (వతిబింబేమణం నీజే। శ్యకస్యాపి (శ్రియం వారేత్‌ £ సానమీఏినుంచే గంధమును తీసీ పూనుకొనుట పిల్లి ముట్టీవ ఆన్నము తినుట, నీటిలో నీడను చూచుకొనుట = ఇవి ఇంమనికికూడ దరదమును కలిగించు సనులు. మంచిపనులు గావనీ, దరి దలక్షణ యా లిపీ భావము. ॥ క న్‌ న క శో ఉమళ్ళళంన గార్షన్తు ! భకువం తు బృహవ్పలిః మనోజవం తు మాండవ్యో | విపవాళ్యం జనారనః। జ 0 పభూణనునకు ఉషఃకాలమే యోగ్యమని గార్య్యమవార్షి చెప్పిరి; మంచి శకునము చూచి బెలుదేరవలి నని బృహస్పతియు, మనో స్ట్యమే ఉచితకాభిసూచక మని మాండవ్యమునీయు, విప్రవాక్యమే అనుసరజణీయ మని జనార్షనుడును చెప్పిరి. శః న్‌ గచ్చే (దాజయుగ్మ= చ!'న గచ్చే (ద్భ్చాహణతయం 1 చతు కళ్ళూ దాః సగచ్చేయుః | న గచ్చే దైశ్వపంచకం % ఇదరు క్షత్రియులు. ముగ్గురు బ్రాహ్మణులు, నలుగుకు శూదదులు, ఐదుగురు వైశ్యులు ఏ పవిక్రై నను ఏకకొలమున కలసి వఫోయిన ఆనర్హములు కలుగును. ఛో అకరుణత్వ మళారణవి[గవాః | జా పరధ వే వరయోషితి చ స్పృవో! నుజనబంధుజనే మ్వజఒసహిష్ణుతా (వక్ళతిసిద్ధ మీదంపహిా దురాత్మనా౦ం॥

కం? సూక్తిముక్తావళి దయాప్‌నత_, నిష్కారణముగ కలపొించే గుణము, పరథధవ మందు పరస్తీలయందమ ఆశ, మంచివారియందు. ఆత్మీయ లయందు అకా రణ ద్వేషము = యివి దురాళ్ములకు సహజసిద్ధములై న గుణములు. లః (కోధో వై వన్వతో రాజా! ఆశా వెశరిణీ నదీ ! విద్యా కామదుఘా 'భేనుః | సంతోపో వందనం వనం ॥ శోధమే యమధర్మరాజు; ఆశయే వైతరణీ నది; విద్యయే కామధేనువు; సంతోషమే నందనవనము. కోపము పప్రాణహారి. ఆశ దాటరానిది. విద్య కోరికల నొసగునడి. సంతోషము సుకొవహమున్ను బన వవి భావము. సోః వృథా వృష్టి స్సము(దేచ | వృథా తృ ప్తేషు భోజనం | వృథా ధనపతళా చానం ! దర్శ దే యౌవనం వృథా * సము[దమందు కురిసిన వర్షము. ఆకలితీరినవారికి భోజనము, ధనికున కిచ్చు దానము, దరిదుని యందలి యౌవనళోభ,ఎయివి వ్యర్థ మగుచున్నవి. సోః కోగళోకపరీతాప । బంధన వ్యసనాని చ ! ఆ త్మాపరాధవృజాణాం ! ఫలా న్యేశాని చేహినాం 1 మనుజులు తాము గావించే తస్పృపను లనెడి విషవృకతముల యొక్క ఫలములే రోగము, దుఃఖము. పరితాపము, బంధనము, వ్యసన నము మొదలైన వన్నీ. నో జివ్వ్యూగే వర్తతే లత్మీః ! జివ్వ గే మితబాంధచాః ' జిహ్వా(గే బంధనపొ్తిః | జివ్వేగే మరణం ధృవం ॥

న౦ంస్కృృతీసౌందర్యములు 80 మన నాలుక చివరనే లక్ష్మి మున్నది; అనగా మాటల వం ననే సంపదలు లభించు నని భావము అపే కూటలచేతనే లోకమున దింధు మిత్రాదు లేర్పుడుతూన్నారు. మాటలచేతళనే బంధనమున్ను, చివ రకు మరిణమున్ను కూడ కలుగుచున్నవి. ట్‌ తమో రళ్నా నథా విచ్యా | ధర్మం ఛొెచం నుభాషితం। వివిధాని చ శిల్చాని | సమాభేయాని సర్వతః ॥ తరుణీ, రత్నము, విద్య, "ధర్మము. సదాచారము, మంచి మాట, సుందరశిల్బములు __ యివి ఎక్కడినుంచయైనను స్వీకరిండ వచ్చును న్లో విషూదప్యమృతం (గావ్యూం | జాలాదపి సుభాషితం అమితాదపి సద్వృత్తం | అ మేథ్యాదపి కాంచనమ్‌ ॥ పిలవాడు చెప్పినను మంచిమాటను గ్రహించవలెను. శ శతువునుంచికూడా మంచినడవపడిని స్వీకరించవలెను. ఆపవిదత్రస్థలమునుంచి యైనను బంగార మును తీసికొనవలెను. ట్లో హీనాంగా నతిరిక్తాంగాన్‌ | విద్యాహీ నా న్వయోధికాన్‌ రూప్మదవ్యవిహీ నాంశ్చ | జాతిహీనాంళ్చ నాకి పేత్‌ ఆఅంగహీనులను, వికృతాంగులను, విద్యాహీనులమ, వయోధి కులను, కురూపులను, పేదవారిని, కులహీనులను యెన్నడునూ ఆకే పించవడు, ళు పో మనసెవ కృత౦ పొవపం|న శరీరకృతం కృతం ! ౧౧ ఓ. ల యేనై వాలింగిళా కాంచా |! తేనై వాలింగితా సుళా*

554 మా క్రిముక్తానళి శరీరకృత మైన పాపముక౦ం'టెనూ మనోకృత మెన పొవమే అధమము. భార్యను కౌగలించుకొను ళరీరముతో నే కుమూ ర్రెనుకూడ కౌగ అించుకొంటున్నా, రెండిటిలో మెంతటి ఆంతరమున్నదో తెలుసుకొనుడు, క్లో ని స్థాతవ్యం న గంతవ్యం | కణ మవ్యధమై ననా | వయోవపి శాడినీవా స్టే! మదిఠాం మన్యతే జవా* ॥ వీచ స్నేహ మెప్పుడును చేయరాదు. అట్టి హీనులతో కలపి నడిచినా, కూర్చున్నా ప్రమాషమే. గవండ్ల స్త్రీ చేత నున్నచో పాలమ కూడ కలు అనే జనులు తలంచుమరుగదా లో ప్మ్‌తో ర్నిశ్యం |పియ కుర్యాత్‌ । ఆచారన్య చ సర్వదా | శేషుహి (తిషు వ ప్తేషు | తవ్చార్వం సమాప్యతే గ తలిదండ్రులకు ఎల్లపుడును (పప్రియముగ నడచుకొనవలెను, ఆస్లే గురుపులకును [పియ మొనర్చుచుండవ లెను. ఈ ముగ్గురును తృప్పు లెసచొ సర్వతపములు ఫలించిన పే. క్క ళం ళో; నగ గాతన్య శిరః (వధానం । నక్వేం్యదియాణాం నయనం (వఛానం | మణ్జాం రసానాం లవణం (వపఛానం! భవే న్నదీనా ముదకం (పఛానం॥ శరీరమున కంతకూ శిరస్సు ముఖ్యము: ఇంద్రియము లన్నిటీ లోనూ కన్ను పప్రధాసముః రసము లారింటిలో ఉస్పు ముఖ్యమైనది; నదులకు నీరే ప్రాణము.

సం౦ంన్కృతీసౌందర్యములు రిిఫ్‌ ఫో, పరోశే కార్యహాంళారం ! (పత్యతే. (ఫియ వాదినం | క పు వర్జ యే శ్తాద్భళం మితం ! విషకులభం వయోముఖం ॥ ఎదుట యిచ్చకములు పలుకుతూ, చాటున ఆపకౌారములు చేయునట్టి మిత్రుని పయోముఖవి షకుంభమునువలె విపర్జించుము, శో గుణో భూవయతే రూపం , కీలం భూవయతే కులం | సిద్ధి ర్య్భూమయ తే విద్యాం ! భోగో భూషయళతే ధనం గుణము హపమునకు వన్నె దెచ్చును, శీల మున్న వావివల్ల కులమే వాసి కెక్కును సాధించిన ఘనకార్యములే విద్యకు ఆలంకారము అగును. ఖోగామభవ మే ధనమునకు భూషణమగును. బో చాతా దరిదో కృవణో ధనాఢ్యః ! పొపీ చిరాయుః నుక్ళతీ గళాయుః ! రాజాఒకులీనః నుకులీ చ భృశ్యః ॥ కలౌయు"?గే వడ్లుణ మాశయంతి ॥ దాత దరిద్రుడుగనుండుట, లోఖి ధనికుడగుట, పొపి చిరాయ వగుట, ప్పణ్యశీబఐ డల్పాయుష్కుడగుట, హీనకులుడు రాజగుట, ఉత్రమకులీనుడు "సేవకుడుగా నుండుట... యీ ఆరు లక్షణములు కలి యుగమున కనబడుచున్నవి. - ల్లో ఆరోగ్యం విద్వత్తాస స్టినమైకీ మవోకులే జను | స్వాధీన ౪* చ పుంసాం | మవాదై శ్వర్యం వినాప్యర్థె్క ఆరోగ్యము. విద్యతు, నజనమె తి, కులీనత, ఇం(రియన్సిగ ఫ్రీ వలు టి జా ఓ ఓ హము.._యివి ఉన్నవాడు పేదవాడైనను మహ దెశ్వర్యవింతుడే. మ్‌ సు!

888 సూకి ముక్తావళి =నీ అజ శ్లోః వ్మిపవా స్టే ధనం దద్యాత్‌ ! స్వభాఠ్యాయా? = యౌవనం | స్వామికార్యేషు చ (పాణం ! నిశృయో వమ మాధవ ॥ మారవా। ధన మున్నచో పండితులకే యూయవలెను. యౌవవమును స్వీయభార్యయందే విని మోగించవలెను ప్రాణములనె నను స్వామికావ్యములందే అర్చించవలేఏ. ఇడే. నా నిశ్చయము. శ్లో శకటం పంచవా డ్తేషు దళవాస్టేషు వాజినం | గజం వాస్తపవాేషు దుష్టం దూశేణ వర్ణ యేత్‌ ॥ దిండి పోతూం'కే దానికి ఐచు మూరల దూరంగాను, గుల్తము నకు పది మూరలు మొరంగాను. ఏనుగునకు వేయి మూరల దూరము గాను వైదొలగిపోవాలి కొని దుస్టువికి మాతం ఎంతదూ5ంలో ఉండిన అంత మంచిది. లో॥ సద్భావేన జయే న్మ్మితం | సంభ మేన చ బాంధవాన్‌ | యీ భృత్యాన్‌ దానమానాఖ్యాం | చాఉణ్యే 'నేతరం జనం! మి[త్రువి మంచితనముతోను, బంధువులను చప్పునలేచి గొర వించుటతోను, స్త్రీలను బహుమతులతోను, అనుచరులను మర్యాదతోను జనులను దయవల్లను సుముఖులనుగా చేపికొనవలెను. థో; అజారజః ఖరరజః | తథా సమ్మార్షనీరజః ॥ (౧ న! (స్త్రీణాం పాదరజ్రైవ ! శకస్యాపి శ్రియం వారేత్‌ ॥ మేకలు, గాడిదలు, వీటిగిట్టలచే లేచిన ధూళి. చీపురుదుమ్ము శ్రీల పాదరజము.-యివి సోకినచో దర్శిదము పట్తుకొనును. వీటిని ప। ల హరించవలె నని భావము.

నంన్కృతీసౌందర్యములు $0? లోః వారిణాపి వాశేణాపి | (బవ్మాణావి న్తుర్తైరపి । లలాటలిఖతా శేఖా పరిమార్షుం న శక్యతే గ్‌ ల నుకుటవాసిన వాతము చెరుపుట ్రహ్మవిష్ణుమ హేశ్వరులకు గొని, దేవతలకుగాని సొధ్యముగాదు, స అజాయుద్ధే బుషి[శాద్దే | (వభాతే మేఘడంబళశే , _ దంపత్యోః కలహే వైన ! బహ్వారంభో లఘుకియా మేకల పోట్లాట. బుషి శాద్దము, (పొద్దుటిపూట మేఘములు, దంపతుల కలహము _వీటి ఆరంభమేమో గొప్పదిగ ఉండునే గాొవి శ్రీయలో శూన్యమే యగును. తో గోమూ[శమౌా "జేణ ప యోవినప్టం | శకగ్య గోమూతళ తేన కిం చా! పె రంప ఇ అత్యల్పప్తావె ర్విపథ శ్ళుచీనాం ॥ పాఫాత్మనా పావశతేన కిం వా ॥& పాలలో గోమూత్రము ఒక్క చుక్కుపదినను చెడిపోవును, కొస మజిగలో పడినచో. దానికి ఏెడుప్పలేదు, పరిశుద్దు లగువారు అల్ప పాఐ మొనరించినను ఆఎతునొందుదురు కాని పొపాచరణులు యింకిన్నీ పాసనములు చేసి*ను కిలుగు కీకు కొతగా ఏమిన్నీ ఉండదు. ష్‌ ఆ య ఇ శీ జి న ళ్లైః దూవకళ్ళ (€ యాళూలవ్యో | నిళ్ళష్టో దీర్టకోపనః ॥ ॥ చత్వారి! కరిస్టచండాలః 1 జూతిచండాల ఉత్తమ క పరదూషణ సేయువాడు, సోమరిపోతు, వికృష్తుడు, దీరకోపి. ఈ నలుగురూ కర్శచండాలురు. వీరికంళై జాతిచండాలుడే ఉత్తముడు, శ్రీవ

న! మూకి మకావళ€ ఆటీ అటో లః నాఇఒ(దవ్యే నిహిళా కాచిత్‌ | (కియా ఫలవతీ భవేత్‌ , న వ్యాపారశళతేనాపి | కుకవత్‌ పాఠ్యతే బకః్క అపాశునియంమ మన వయళ్నములు ఫలించవు. కొంగను తెద్ని మాటలు నేర్పుటశై యెంత యత్నించినను చిలుకవతి పలుకలేదు గదా. ళ్లోః పున్తుకం వనిళా విత్తం। పరవా న్హ గశం గతం 1 అధవా పువరాయాతి । జీర్ణం (భహ్రాచ ఖండళః 4 పుపఫష్తకము, తరుణి, ధనము. యీ మూడును మరొకరి దగ్గ రికి పోయినచో తిరిగిరావి. ఒక వేళ తిరిగివచ్చినను పుస్తకము చిరిగి పోయిన్నీ, స్రీ భ్రష్టురాలబున్నీ, ధనము కొంచెం కొంచెముగానూ రావచ్చును. కో సతాం కేనాపి కా్యేణ । లోక స్యారాధనం (వతం | తత్పూరతం హి ఆాతేశ, మాంచ (పాణాంళ్చ మ.౧చాక సత్చుషులకు ఏడో ఒక కొర్యముద్వారా లోకారాధనము శ్రేయపే వ్రతము. నన్నూ, [ప్రాణములనూ కూడ వదలి పెట్టుటచేత తం డ్రీగారు యుట్టిపనినే గావించియున్నారుగదా. ఇది రామవి వాక్యము, ళో కృళ్వా పాపం హి సంతప్య తస్మా త్నాపా (త్పముచ్యతే। నైవ కుళ్యాత్పున 68 ; నివృళ్యా పూయళేతునః ॥ ఎవడె నము పాసమ చేసినను హృదయపూర్వకముగా పళ్ళా శప డె, తిరిగి ఆ పాపముమ చేయ నవి దృథవిశ్చయుడై నచో ఆ ప్రాసము యొక్క పరంపరాఫలితములనుంచి విముక్తుడై పవిత్రు డగు చున్నాడు,

న౦న్న్సృతీపౌందర్యముణ 889 న్లో, అలగే 'వేచఛచా ళృతురః | పృష్టత న్నథరం ధన॥ ఇద౦ (ావ్మ్యూ మిఏం యూూతం! శాసాదపీ శరాదపి * ముందు నాలుగు వేదములున్నూ, వెనుకనేమో శరసహిత మైన ధనన్సున్నూ & ఇదిగో । ఇది బాహ్మ్యాము, ఇది క్షారము! కావ మునకును, శరియుదమునకును కూడ సమరులమే. ళ్లోః అన థ్యాసా చృ వేచానాం ! ఆచారన్య చ లంఘనాత్‌ | ఆలస్యా దన్నదోషాద్భ । మృత్యు ర్వపాన్‌ జిఘాంనితి & వేవములను అధ్యయన మొనక్పక పోవుట, ఆచారములను ఉల్లంఘించుట. ఆలన్యముచేయుట, దోషజుషమగు అహారములు ,-వీటి తో మి వలననే బ్రాహ్మణులు నరకపాశములకు లోనగుచున్నారు, శ & అసంశయం త్యతపర్మిగవాతమా | యచాగ్య మస్య్యా మభిలాషి మే మనః నళాం హి సందేహవచేషు వన్నుషు (వమాణ మ న్త్హఃకరణ పవృ త్తయః నః విన్నంశయముగ యీమె క్‌త్రియుడు స్వీక రించదగిన కన్యయే. ఎందుచేతనన యీ పూజ్యురాలియందు నా మనస్సు లగ్నమైనది గనుక. యోగ్యులగువా!కి ఎందులోనైనను నందేహము కలుగుచో వారి అంతః కరణములే తద్విషయ నిర్ణయమున వారికి పమాణభూతనులుగదాం త చితా జ్వరో “మనుష్యాణాం | వస్తాణా మాతపో జ్వరః ; అసొభాగ్యం జ్వరః తీణాం | అశ్వానాం మైథునం జ్వరః] మనుజులకు చింత. వస్త్రములకు ఎండ, స్త్రీలకు వైధవ్యము, గిజ్లములకు మెథునమున్ను బాధను కలిగించునవి యగువు,

840 సూక్తిముకొ వళి గ్‌) చిళా చింతా ద్వ యోర్భుధ్యే ! చింతా ఛామ గరీయసీ, చితా దవాతి నిర్జీవం ' చింతా |పాణయుతం వపుః ॥ చితా-చింతా యను నీ రెంటిలోనూ చింతమే ఆధికదారణ 'మెనది. చిత విర్టీవ మైన శరీరాన్నే దహిస్తుంది. కానీ చింత సజీవమై ఉన్న దేహనునే దహించి వేస్తూంది. శ్లో అసాశే ఖలు సరసాశే ।! సారం శ్వూళభురమందిరం ! హినూలయే హర శ్శశే 1వహారి తే మహోదభాౌ సారహీనమెన యీ సంసారమంద అఆ త్తవారిల్లు ఒక్కశే కొంతసారంగలదిగా ఉంటూంది. ఆందివల్ల నేగదొ పరమేళ్వరు డంత వాడు ఆ త్తవారిలయిన హిమాలయంమీది కెలానమున వీవపించుట। అంతేనా ? సాక్షాత్‌ విషుమూరిహాదా ఆ తవాంల్లు పాలసము(గంలోనే నండుకొవి వుంటున్నాడుగదా, శ్లో శో రవి గుణాః వాచ్యా ' దోషా వాచ్యాగురో రపి। సర్వచా నర్వ్యయశ్నేన | ప్యుతే శిష్యవ చాచనేత్‌ శ శువులందున్నను సుగుణములు (పళంసించవలెను. గురు పులయందున్నను దోషములు చూపవలసినదే. కుమారుని యెస్పుడును, నర్వవిధములలోను శిష్యువివలెనే చూడవలెను. ॥ ళా పరాధీనం వృఖా జన్ము। పగస్త్రీషు వృథా నుఖం! పరగేహే వృథా లమ్మీః విద్యా యా పున్తకేవృథా ॥ పఠాధీనమైనట్టి బ్రతుకు, పరస్త్రీవలవి సుఖము, పరుల యింట మన్న ధనము, పు స్తృిముల యందలి జానము సమయమున ఆక్కరకు వచ్చునవి గావు.

నంస్కృతీసొౌందర్యముణ 841 లోః సంత పవ నళాం నిత్యం | అపదుద్దరణత మా ॥ గజూానాం పంకమగ్నా నాం | గజా పవ ధురంధరాః 8 మంచివారిని ఆపదలనుంచి కాపాడుటకు మంచివారే తగు దురు, బుకదలో దిగబడిపోయిన ఏముగును చెటికి లాగాలం పే ఏనుగుతే నమస్థములు గాని యితరులకు సొద్యమా ? లోః గుణిని గుణజ్ఞో రమతే! నాజగ.ణశీలస్య గుణిని పరితోమః। అళిరేతి వనాత్సమలం ! నశు భేక _స్వ్వేక వాసోఒపి ॥ గుణవంతుని రసజ్ఞాడే మెచ్చవలెగాని మొరటువాడు నేరడు. పద్మము వికసించగానే దానివి గూర్చి ఆకవుల నుంచి తుమ్మెద యెగిరి వచ్చునే గావి అక్కడనే వున్న కబ్బ జీ5 రాదుగద. ట్లో వమాతంన చారేషు!న సోవర్యే న వాళ్ళు జే / విశ్వాస స్తాద్భళః పుంసాం ! యానాన్మ తే స్వభావజే ॥ లోకమున పురుషులకు తల్లి. భార్య, సోదరులు, పుత్రులు మొదలగు ఆత్మీయులయందుకం'టె మి తునియందే అధిక విశ్వానమః స్వభావముగ ఉంటున్నది. త్లో॥ ళో కాగాతిళభయతాణం / (వ్రీతి్షి సంభ భాజనం గ కేన రత్న మిదం సృష్టం | మ్మిత మిశ్యకరద్వయం ॥ దుఃఖమునుంచిన్నీ శశ్రుళభయమునుంచిన్నీ రశీించేటటువంటి దిన్నీ, విశ్వానప్రీతిపాత్ర మెనట్టిన్నీ “ముత్రం' అనే రెండక్షరములు గలి గిన యీ రత్నమును ఎవడు నృజించెనోగదా. త్ల ఆనంతం బత మే విత్తం! యక్య మే నాస్తి కించన! మిథిలాయాం ,పదీప్తాయాం న మే దవ్యాతి కించన

కి? సూ క్తి ముక్తావళి 'నాకు సింపదవలు అనింతిమ.లే కానీ వాటిలో నాదెనది కొంచెముకూడా లేదు. మిథిలానగకము తిగులదిడిపోతూంపే దానిలో వాడి యేదిన్నీ తగులబకిపోను ' ఆని జనకమహారాజు అన్న చూటలు. అన్నీ ఉండిన్నీ దేవియంమను ఆసక్తి లేవి రాజర్షిగా ఆయన జీవించిరి. ళ్లాః కిమువ్య స్తి స్వభళావేం 'నుందరం వొ వ్యసుందరం । యదేవ రోచతే యన్మె ! భవే త త్త నుందరం *॥ క. నాల్‌ ఐటీ న్విభావసిద్దముగనే “ఇది ఆందమెనడి' “ఇది వికృత మెనది? అని యెక్కడనూ ఏదిన్నీ ఉండడు. ఎవరికి ఏది సమ్మతముగా, మొవ్వ ముగా ఉంటుందో అడే వానికి చక్కివిదిగా కినబడుతూంటుంది బ్‌ో ఆరోవ్యతే శిలా శైలే, యత్నేన మహళతాయథా । నిపాత్యతే తలే రాఒధః 'తథా తా గుణదోవయోః । పర్వతముమీది కొక గండళిలను యెక్కించుట కెంతయో వ్రయత్న మవసరము. దానినే అచ,టినుంచి కిందికి |తోసివేయుట 4 వ గ 5 న్‌ ఎంతో సుకరము, అక్షే మూనవునియందు గుణములను జొప్పించుట విహుళక షతరమున్ను. చెడును అలవరచుట మిక్కిలి సుకరముమ్న చి అయివుంటూంది తా! బంధుః కోనామ దుష్టానాం | కువ్యతే లో న యాచిశః! కోఒనుతృప్యతి విత్తే; 'కుక్ళత్యీ కోన పండితః దుష్టులకు బంరువు డెవండు ? యాచించువాని- కోపగించవి ఆ షు వా దెవడు ? ధనముచేత తృ పిగాంచువా డెవడు ? పాడుపనులు చేయు టలో పండితుడుగాసివా డెవ్వడు శి ల్లో అపూర్వకర్మ చండాల ! మయి ముగ్దే విముంచ మామ్‌ ! (శితాసి చందన భాంత్యా । దుర్యపాకం విష[దుమమ్‌!

వ౦ంస్కృ తీసొందర్యములు 848 ఓ అఆమాయికురాలా : అపూర్వ ర్మచండాలుడనైన నన్ను విడిచి పెట్టుము, "'ఘోరదుఃఖమును కలిగించు విషవృక్షమును చందన్‌ వృకముగ పొరబడి అశయించి భంగపడిన రీతిగా న న్నదిగదా, నీస్లిిః శ్లో ఉత్ప త్తిపరిపూతాయాః ! కిము సః పావరాంచంరె + | తీర్థోదకం చ వహ్నిశ్చ! నాన ఫలే! శుద్ది మర్చ్శతి ॥ జన్మ చేతనే పవిత్రురాలైన ఈమెకు యితరపవి.తీకరణ సామగి ఎందుకు ? తీరోదకము, అగ్ని.-ఇవి స్వతః పవ్మిత్రములు, ఇతరము లేవిన్నీ వీటిని చ్బ గావించవుగిదా 1 శ ళా కంచ్వ. మోఎనిత్యశ్వం ॥ స్వాతషత్య మపకర్షతి ॥ నంకటా వ్యోహి తాగ్నీ నాం! (ప్రశ్యవాయె నృృవాస్థ తాః నిత్యము ఆనుష్టానములను విధిగా చేయవలసియుంట స్వాతి లృృమును సంకుచితసరచుచున్నదిగదా, విత్యాగ్నిహో త్రామలు గావించు చుండుట గృహస్తులకు సంకటప్రదముగనే వుంటుంది. క్‌ నదయం వ్భృాదయం యన్య | భానసితం నత్యభూషితం | శాయః సరహితో యస్య ' కలి స్తర్య కరోతి కమ్‌ * ఎవని హృదయము దయాౌపూరిత మో, ఎవని పలుకులు నత భూషితములో, ఎవని దేహము పరపాత్రైకప్రయోజన మో, అల్టీవానివి కలి యేమి చేయగలదు ? క్లోః నిర్గుణేస్వ[: స త్వేషు ! దయాం కుర్వంతి సాధవః నహి సంహరతే జ్యోఈన్న్నాం ; చంద శ్చృండాల వేళ్ళని క గుజములేవి జీవులయందుకూడ సాధుపురుషులు దయను చూపుకురు, చంద్రుడు తన వెన్నెలను చండాలవాటిక మీగకూడ వ్రసరింన కేస్తూనే ఉన్నాడుగదా.

శ్‌ః4 మూ క్రిముకానళి న న ట్లో ఇతన్స వ్రైత్యః (పావ్యశ్రీః ॥ నేగ పవార్హతి తయం | విమవృమోవి నంవర్థ్య । స్వయం ఛేత్తు మసాం(పతమ్‌ ॥

ఈ రాక్షసునికి నేనే వరము లిచ్చి యింత వాణ్డీ చేశాను. అపారబలనంపదలుగల వీశు అ కొరణమున నాచే నాశనము నొంద రాదు, స్వయముగా సీరునోసి పెంచి వృద్దిచేసి, విషన్ఫక్షమైన దిని తానే

ఇ ము నరికి వేయడము సంప్రదాయము కాదు గదా, శాన అతిపరిచయా దవజ్డా । సంతతగమనా దనాదరో భవతి మలయే భిల్లపురంధథీ ! చందనతరుళాష్ట్ర మింధశం కురుతే! ఆతిసరిచయమువలన లాఘచమున్ను; తరిచు వస్తూపోతూ వుండుటవల్ల అనాదరమున్ను కలుగు మన్నవి.మలయపర్వతము పైనుండే లిల్ల స్త్రీలు మంచిగంధపుక శైలనే మంటబెబ్లుట చూడలేదూ 1 న! న్లో! జాతం వంశే భువనవిదితే పుష్కరావ _రృకానాం | జానామి త్వాం వకృతిపురుషం ఇామరూపం మఘోనః | తే నార్థిశ్వం త్వయి 1ధివశా దూకంంధు గతో౭నాం 1 యాచ్చ్నా మోఘా నర మధిగుతే చాజఒధయమే లజ్ధకామొా ॥ లోకవివ్యాతి మైన పుష్కురొవి రక మేఘముల వంశమువాడ వనీ, ప్రకృితిస్పడుషుడ వనీ, ఇం్యకు0. బంటువెన కామదాప్పడ వనీ కెయసుకొని, సిన్ని సహాయమునశతె అర్తిస్తూన్నాను. నా దింధువులు విరి వశమున దూరగత్సులె యుండిపోయినందున నీ సహాయ మపేకీస్తూ న్నాను; ఆదముని అడిగి కోరిక నవలము చేసికొన -గలిగినదావీకంయె గుణాదికము లైనవారిని ఆర్షించి లేదనిసించుకిన్నమ మంచిదేగదా.

నంస్కృతీసౌందర్యములు కక్‌ ళో ఇదం శరీరం వరిణామ పేళలం ; పతత్య వళ్యం శతనంధిజ్యర్ష్యరం | కిమౌవ ధ్రైః శ్రీళ్యతి మూఢ దుర్శుతే | నిరామయం కృష్టరసాయనం పీబక పరిణామ పేశలమెనటి యీ శరీరము యెన్నో సంధిబంధము ఆ టబ లలోజ ర్చి రితమైపోవునదిన్నీ, నశించునదిన్నీగదా. ఓమూఢమానవుడా। ఏవో బొషధములజే దీవిని నిలపజూచుట వ్యర్దముసుమౌ. నిన్ను విరా మయువిగా జేయునది ఒక్క కృషరసాయన మే. దానినే శ్రాగుము. ళా సంసారమున మృత్యువు, శరీరపతనము తప్పవు. తరించుటకు భగవ దృక్రి ఒక్కటి తప్ప 'వేరు బొషధము లేదు అవి భావము. “షు వతే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వాన్టాన్‌ పరిత్యజ్య యే సామా న్యాస్తు పరార్థ ము ద్యమభ్యృళః స్వాక్టాఒ౬విరో ధేన యే "లేఒమీ మానువరాతసాః వపరహితం స్వాన్రాయ నిఘ్నంతి యే। 'యేతు ఘ్నంతి నిరర్థకం పరహితం "తే శేన జానీమహే 8 తమ కార్యములు పరిత్యజించియైనను యితరుల కుపకృతి చేయువారు ఊఉ తృములు ; తమ కార్యములు చఇెడకుండగనే యితరుల పనులు గావించెడివారు మధ్యములు ; తమ కౌర్యము నెర వేరుటశ్తై పరుల చ్తేడ్తే

శ48 సూ న! ముకా వళి పమలను పొడుచేయువారు రాక్షసులు ; ఇక విరర్ణకముగనే పరుల పను లను చెడగొట్టువారి నేనునవలయునోగదా ; వారు ఉచ్చరించరానంత పరమనీచు లని భావము. శ్లో కింకులేన విశాలేన | శీల మేవాత శారణమ్‌ ! కృమయః కింన జాయంతే । కుసనుమేషు సుగంధిషు గొప్పపలమైనందున ఒరిగిన దేమిన్నీ లేదు. సత్ర్రవర్తనమే మానవునికి ఘనత విచ్చునది : సువాసన గల పూవులలో కూడ క్రిములు పుటుట చూచుచున్నాము గదా. బి ళ్త॥ ఆభానామ మనుష్యాణాం 1 కాచి చిాళ్చర్యళ్ళంఖలా 1 యయా బభ్రా! [పధావంతి | ముక్తా స్రిస్టంతి పంగువత్‌ ॥ ఆళ అనునది మనుష్యులకు గల బంధనములలో ఆత్యాళ్చర్య ర్ల్‌ రరమైనది. గీవివలన బంధితులె ఫవారు పరుగులు సెటురుండగా, ఈ గ్‌ యా కవాలి బి సంకెలీనుంచి విముక్తులై నవారు కుంటివారీవలె చతికిలపడిపోతూం౦టారు। వో, యు త్తృడాళాః కుటుంబిన్యః 1 మయి జీవతి నాన్యగాః ॥ కాసా మాశా మవోసాధ్వీ। కదాచి న్మాం న ముంచతి అకలి, దప్పిక, ఆశ,.యీ ముగురు ప్రియురాం డ్రున్ను ష్‌ ళ్‌ నన్ను వదలక, నా యందే దిహుపేమతో వుంటున్నారు. అంకులో ఆళ అనే భార్య మహాసాధ్వియై నన్ను ఎప్పుడూ విడిచిపెటుటయే లేదు. న! వో యో మే గర్నగతసాంపి వాతి న న్లో 0 సీపీ ! వృత్తిం కల్పితవాన్‌ స్వయమ్‌ | శేషవృత్తవిధానేచ | న కిం సుపోఒధవా మృతః |

సంస్కృ తీసోందర్యములు 84? త ల్లికడుపున పడినప్పుడే నాకు జీవనాధారమును కల్పించిన యాతడు తరువాతి జీవితమున న న్నెందుకు చూడడు ? ఆతడు నిద్రించెనా ? లేక చవిపోయెనా ? లేదు లేదు. లః నృ ళ్వా వియోగజం దుఃఖం | త్యజ 'స్నేవాం (వియేజనే ॥ అతిస్నేవాపగిష్వంగా 1 ద్వర్తి శాన్షా9పి దహ్యూతే ॥ ప్రియబంధువులయందు ఆతి స్నేహమును 'పెట్టుకొనవలను. ఎ౦దున ల్లనన వారిని విడువవలసివచ్చిన కలుగు దుఃఖము ఆతి చుర్భ రము అని గుర్తుంచుకొనుము, అతి స్నేహమున నేగదా వర్తి ఆర్ష మయా; దహిందచబడి టోతూన్నది ః శ్లో; వనాని దవాతో వహ్నేః । సభా భవతి మారుతః స పవ దీవనాశాయ । కే కస్యాఒస్తి సౌహృదమ్‌ ॥ వనములను దహించు కొర్చిచ్చుకు వాయువు తోడపుతూంది. ఆ వాయువే చిన్నదగు దీపమును ఆర్చి వేస్తూంది. చిన్నవారియందు మెత్రి నెవ్వరు నెరపుదురు ? శో॥ యుక్తి యుక్త ముపాదేయం | వచనం వాలకా దపి! విదుషూతు సదా (గావ్యూం | వృన్రొ దపిన దుర్వచః యుక్తియుక్తముగా చెప్పిన మాటనై తే బాలువినుంచి కూడ (గహింపవచ్చుమ. ఆదే పండితుడు చెప్పిన విధిగా స్వీకరించవలెను. చెడుమాటలు వృద్దుడు చెప్పినను త్రో సిపుచ్చవ లెను. ల్లో (పథమవయని పీతం తోయ మల్చం సరంతః శిరసి నిహిశభారా నారికేళా నరాణాం! సలిల మమృతకల్పం దద్యు శాజీవిశాంతం |! నహి కృత ముపకారం సాధవో విన్మరంతి ॥

శ10 సూక్తిముక్తావళి చిుతప్రాయమున పోసిన కొద్ది నీటిని త్రాగి, ఆ మేలును మరవనిదై కొబ్బరిచెట్లు నెత్తిన యెంతో బరువుగల కాయలను మోస్తూ, జీవిఠకపర్యంతము మనుజులకు తీయని నీటిని యిస్తూన్నది. ఆహా | సాధు వులు యెంత చిన్న ఉపకారమునూ కూడా మరువక (ప్రత్యుపకారపరులె పుంటారుగదా. ళో కింకింకరోతిన | పాజ్జైః ॥ (పేర్యమాణః స్వకర్మ్శభిః | |పాగేవ హ్‌ మనుష్యాణాం న బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ ॥ తాను గావించిన సనులవల్లనే _పేరితుడై (ప్రాజ్ఞుడు కూడ చేయని దేమున్నది * (ప్రారంభమునందే మనుష్యుల బుద్దులు కర్మలను ద ప్ర స్‌ శ్రి బటియే వియమితము లగుచున్నవి గదా. ష్‌ కే సుజనాః చే ధన్యాః త్తేః కృతిన। ేహి సుకృతినో లోశే। యే కారణం వినా ఒపి చ ! పరహితకరణాయ వాన్న జీవ న్తి॥ వివ నైతే ఎట్టి ప్రతిఫలా పేక్షయు లేకుండా వ్యాజరహితముగా పరులకు ఉపకారములనే చేస్తూ ఉంటారో వారే యోగ్యులు, వారే ధన్యులు, వాదే పుణ్యమూ ద్తులు అని చెప్పవలెను, శ్లో మవోనదీ[పతరణం । మవోపురుషనిగవాం ! నుహోఆనవిరోధం చ । దూరతః పరివర్జ యేత్‌ ॥ మహాప్రవాహములను నిరాధారుడై దాట యత్నించరాదు. మహాపురుషులతో నిగ్రహించి మాట్లాడరాదు. మహాత్ములతో విరోధము పూనసరొదు. ఇవి వినాశకరములు సుమా,

నంన్మ్యృృతీసౌందర్యములు శ(9ి లో న నిర్మితో చె నచ దృష్ట పూర్వో ! న (శూయతే "పామమయం కురంగః | తథాపి తష రఘునందనన్య । వినాశకాలే విపరీత బుద్ధిః ॥ బంగారులేడిని అఆంతవర కెన్వరూ విర్మించినట్లు గాని, చూచి నట్లు గాని లేమ, చివరకు విననైన లేదు. అయినను శ్రీరామచందదు నంతటి మహానుభావుడు కూడ దానియందు ఆశగలవా డె నాడుగదా ఆహా : కష్టములు ఆనుభవించవలసిన కొలమునకు యిట్టి విపరీత బుద్ధులు కలుగుతూ వుంటాయి గదా । లో తణే తుష్టాః తణే రుష్టాః | నితుష్టాళ్ళ తమణేతణే। అవ్యవస్థిత చిత్తానాం ॥ (వశాదోజపి భయంకరః క ఈ క్షణమున ప్రీశు లగుదురు. మరుక్షణమున కోసింతురు; వారి బుద్ధి క్షణమున కొకరీతిగా వుంటుంది. ఆత్యవస్థితచిత్తు లగువట్టి వారి అఆను[గహము కూడ భయంకరమే గదా | లోక సద్భావం పతిపన్నానాం ! వంచనే కా విదగ్ధళా | అంక మారువ్యా సుప్తానాం ! హననే కింను పౌరుషమ్‌ * మనయందు విశ్వాసముతో చేరనిచ్చిన వారిని వంచించుటలో తెలివి తేట లేమున్నాయి + మన ఒడిలో తల పెట్టకవి ఆదమరచి విద్రించువానిని చంప్పటలో పొరుష మేమున్నది ? ఈ ల్లోకము ననుసరించి చక్కవి కథ యొకటి వున్నది. ససేమిరా యను నాలుగు అక్షరములతో ఆరంభించు నాలుగు శ్లోకము అలో యిది మొదటిది.

850 సూ క్తి ముక్తావళి శ్లోః చవారయతి వర్తమానా । నూపద మాగామినీం చ నత్సంగః॥ తృస్తాం చ హరతి పీశం ! గంగాయా దుగర్షతించ నదో్యోచామృః ౮023 "ఓ. అప్పటికి ఉన్నటువంటి ఆజవలనే గాక ముందు రాబోవు ఆపదలను కూడ సత్పురువులతోడి స్నేహము తొలగించగలము. గంగా జలము తాగినచో దాహము ఆజగుటమ గాక పాపముణ కూడ నివా రించును గదా. ళో వాజి వానరలోహానాం ; కాష్ట పొషాణ చానసాం ॥ నారీపురుషతోయా నా | మంతరం మహదంతరమ్‌ ॥ గుజము, కోతి, లోహములు, కొయ్య, రాయి, వస్త్రములు న! శ్రీపురుషులు, నీళ్లు... వీటిలో ఒకదానికీ మరొకదానికీ గల భేదము మహా త్తర మైనది. అన్నీ ఒక పే అనుట పొసగని మాట అని యర్తము. ళ్తోః న్వసుఖనిరభిలాషః ఖిద్యసే లోక హేతోః | (వతిదిన మథవా తే వృత్తి "రేవంపిధైవ | అనుభవతి హి మూసా పాదప స్తీవ మున్లం। థి అటో వు! శమయతి పరితాపం ఛాయయా స్వాశితానాం ॥ తన సుఖమునందు దృషి నుంచుకొనక, లోకముకొటు 3 ఎప్పుడునూ విచారిస్తూండే మహాపురుషులదేగదా జన్మ: వారి కది సహజవ్యాపార మే, మహావృక్షమును చూడుడు. తీ వమెన ఎండనంతనూ తానే భరించుచు, తన్ను అఆశ్రయించినవారికి ఠాపోపళాంచి నొసగి, నీడ విచ్చి సుఖ పెట్టుట దానికి విత్యక ల్యే మే గదా. శ్లో కష్టా వేధవ్యఖా కష్టో ! నిత్య ముద్వవానక్షమః | (శ్రవణానా మలంకారః ! కపోలన్య తు కుండలమ్‌ *

నవంస్కృ తీసౌందర్యములు 851 కుటుటలో బాధ చెవియే పడవలె. నిత్యమూ బరువునువహించు టలోనూ చెపులకే శ్రమ ఉన్నదని. కావి కుండలములవల్త శోభమాతము కపోలములది కష్ట మొకరిదిన్నీ ఫల మింకొకరిదిన్నీ యగుట లోక సిదమే గదా. చా ట్లో; యావత్‌ స్వస్థ మిదం శరీర మరుజం యావజ్జరా దూరతో | యావచ్చేం[దియశక్షి ర్మ్యపతివాతా యావత్‌ త యోనాయువః। క, ఇ కీ ఆత్మ్మశేయసి తావదేవ విదుషూ కార్యం (వయతి 'ష మవోన్‌ | న బి, జ్య జ అధ నందీప్తే భవనే తు కూవఖననం (పత్యుద్యమః కీద్ధళః ॥

ఈ శరీరము బాగుగా నున్నపుడే, రోగాది బాధలు లేకుండ ముసలితనము 6+కుండ సుఖముగా నుండగనే, అవయవములు పటు త్వముతో నున్నపుడే. ఆయుర్దాయ ముండిగనే ఆత్మ్యశ్రేయమునకై సర్వథా యత్నించుట తెలిసినవాసి కర్తవ్యము. కొంప లంటుకొన్నపుడు నూతిని త్రవ్వు ప్రయత్నము జేయువాడు బుదిమంతు డని అనలేముగదా.

ఖు శ్లోః మరణం మంగళం యత | విభూతిళ్చ విభూషణం | "కౌపీనం య కాశయం। సా కాళీ శే మీయతళే॥

ఏ కాశ యందు మరణము శుభమో, విభూతి అలంకారమో, కౌపీనమే పీశాంబరమో అట్టి కాశకను ఏ యితర స్టలములతో పోల్చుదుము ? ః లః భోగే రోగభయం కుఠే చ్యుతిభయం

ఆహాహా.

విళ్తే నృపాలాద్భృయం గోరం ఈస్టు ంకాలయ్బ లే

మానే దై న్యభయం బలే రిపుభంయ్హో బి,” నే. రా నా రూపే జరాయా యర 4& ౬ స టంం400. 604966222 ॥

ఇ లీ త్వా యగ స్య సొంతనక ఫో కో

ములలో

ఠి? సూ క్తి ముక్తా వళి శాస్ర వాదభయం గుణీ ఖలభయం ఛాయే కృ ళాంళాద్భయం | సర్వం వన్తు భయాన్వితం భువి నృణాం వైరాగ్య మేవాఒభయమ్‌ ॥ భోనముల యందు ఠతోగభయమున్ను, కులము నందు అది పోవునని భయమున్ను, ధనము విషయమున రొజఖీతియును, అభిమాన వంతునికి దె న్యలీతియును, బలమున్న వావికి శతుభయమున్ను, రూప వంతువికి ముసలితనము వచ్చుననే భయమున్ను, పండితులకు వాద భీతియు, గుణవంతునికి దుషుని భయమును, శరీరమునకు మరణ భయ న! మున్ను._ఈ విధంగా యీ జగత్తులోని సర్వవస్తువులున్నూ ఏదో ఒక భరమును కలిగే ఉన్నవి. కావి ఒక్క దానికి మాత్రం ఏ భయ మున్నూ లేదు. ఆదేమన వెరాగ్యము లేక వాంఛాత్యాగము. వో కే య! ల" ఆస్థాస్వాన్ట్య యది స్యాతాం। మేధయా కిం (ప్ర యోజనమ్‌ | "తే ఉభేయది నస్యాతాం ;.మేధయా కిం (ప యోజనమ్‌ ! ఆస్ట, స్వాస్థ్యము... యివి రెండు ఉన్నచో యిక తెలివిరేద లంతగా అక్కరలేమ. ఆవి రెండూ లేనట్లయితే తెలివి ఎంత ఉండిన్నీ గ్రయోజనము లేదు, అనగా ఆసక్తివుండి, సట్టదలతో యత్నించినచో ఎట్టి కార్యమున్నూ నెక వేర్చగల మనవిన్నీ వరి తెలివితేటలవల్ల నేమీ ట 1 బె ఎ (నో గా లాభంలేదనిన్నీ భావము, శ్లోక ఇకో రగాత్‌ క్రమళః ! పర్వణి పర్వణి యథా రసవిశేషః తద్వశ్‌ సజ్జనమై శ్రీ | విపరీళానాం తు విపరీళా ॥ జ అజా చెలకు చివరనుంచి మొదటివరకు క్రమముగా నెట్లు రసవిశిస్ట ముగ నుండునో సజ్జనుల తోడి 'స్నేహమును ఆశ్తే వృద్ధిగనుండును. దుర్దనులతోడి మైత్రి తద్విపరీతముగ నుండును,

నంస్కృతీసౌందర్యములు 8058 ల్లో చేతోవారా యువతయ సుహృదో ఒనుకూలాః | సచ్చాంధ వాః (పణయగర్భగిరళ్ళ భృళ్యాః ॥ వల్గంతి దంతినివహోః తరళా స్తురంగాః | సమ్మీలనే నయనయోః నహి కించి దస్తి ॥

“తరుణీమణులు మనోహారిణులుగా మన్నారు; మిత్రులును ఎంతో అనుకూలురు; బందుగులు చాలమంచివారు; 'సేపకులును అత్యంత వినయ్యపేమలు గలిగి మాట్లాడుతారు; ఏనుగుగమి గోరాడుచున్నది; తురంగ నివహములు ఉత్సాహతరంగితములుగ నున్నపి. భోగభాగ్యము లవ్నియు నున్నవి.” కాని కన్ను మూసితినా ఇక సీకేమియు లేవుగదా. అనగా మరణించినచో మిగులునవి యివేవియు గావని భావము. దీనివి గూర్చి చక్కని కథ ఒకటి అందరూ చకువవలసిశది ఉంది లోః శివశిరసి శిరాంసి యాని "కేజుః |

శివ €వ తానీ లుఠంతి గృ(ధపాదైః ॥ అయి ఖలు విషమః పురాక్యతానాం భవతి హి జంతుషు కర్మణాం విపొకః 8

ఈశ్వరుని శిరస్సు పని ఏ తలలు ప్రకాశించుచుందెడివో అవి యిపుడు (గద్దల కాళ్ళే దొరలించదిడుచున్న విగదా ! శిన శివా । జంకు వుల పురాకృత కర్మల ఫల మెట్లుండునో చెప్పజాలముగదా. శ్లోః దదతో యుధ్యమానన్య | పఠతః పులకోజథ చేత్‌

ఆత్మనళ్చ పలేషాం చ ! తద్దానం పౌరుషం స్మ్యృతమ్‌॥ త్తీగ్ర్‌

తల్‌ సూక్తిముక్తావళి ఇచ్చువానికి, పుచ్చుకొనువావికి, ఇళరులకూ ఆ దానము గగు రాటు కలిగించవలెను.షయుద్దము చేయుచో కూడ ఆ విధానము తసకు, శత్రువుకు, చూచువారికీ కూడ ఆశ్చర్యజనకమై ఉండపలె. దేనినైన పఠించుచో అందరకూ మెమరపు కలిగించవలె, అట్లుండని ఆ దానము, పౌరుషము, పళనము న్మరణీయములు గావు కదా. శ్లోఉపచారః క ర్తవ్యోయావ; దనుత్చన్నసౌవ్యా చాః పురుషాః! ఉత్పన్న సౌవ్భ్చాదానా *' ముపచారః కైతవం భవతి ॥ గాఢసరిచయ 'స్నేహములు యేర్చడ నంతవరశకే మర్యాదలు చేపికొననగును కొని అటు పిమ్మట మర్యాదలు చేయుచో కపటనటనగా తోచక మానవు గదాం భోః పండితే చైవ మూన్టేచ । బలవత్యపి దుర్చలే ఈశ్వలరే చ దరి చ: మృుత్యోః సగ్వత తుల్యతా ॥ సండితుని యందు, మూర్ధని యందు, బలనంతుని యందు, దుర్చలుని యందు, (ప్రభువు నందు దర్శదుని యందు, అందరి యందూ మృత్యువునకు సమానభావ మే గదా. ర! న్‌, జ్యో జోః నగణ స్య్యాగత గచ్చేత్‌ ! నిత్టే కార్యే నమం ఫలం | యది కార్యవివత్తి స్స్య్యాత్‌ । ముఖర న్త్మత వాన్యతేః గుంపునకు ముందు ఎప్పుడూ పోవద్దు. పని సానుకూలమెతే ఫలితం అందరకూ సమమే. కావి, ఎదురుతిరిగిన ళ్లతే ముందున్న వాళ్ళు తత్ఫలితంగా వాఢధలు అనుభవించ వలసి వుంటుంది"

నంస్మృతీసౌందర్యములు శి5్‌ర్‌ వో శ ఫో ధర్మాక్టా వుచ్యతే యః కామాన్టా ధర్మ ఏవచ | అర్హ ఏ వేవా వా (శ్రేయః ! |తివర్ల ఇతి తు స్థితి! ॥ ,ఏ అ 0 (థి కామమునకు సాధకమగుటచే ధర్మార్దములు ఉత్కృష్టమెన శ్రి వ వని కొందరును, సుఖమునకు కారణమగుటంచేసి అరకామములు శేష ఖై య మైనవని కొందరును, ఆరకామములకు పాధకమగుటంజేసి ధర్మమే గొప్పదవి మరికొందరును, ధర్మకామములకు సాధకమగుటవల్త అర్హమే గొప్పదవి మవకొందరును. చెప్పుచున్నారు, సరస్పర విరోధము బేక యుండిన ధర్మార్జకామములు మూడున్ను ఉత్కృష్టములే యని చెప్ప వలెను. కో వేచాభ్యాస _న్తపోజ్ఞాన ॥ మిందియాణాంచ సంయమః 1 అహింసా గురుసేవాచ । ని_శ్మేయసకరం పరమ్‌ ॥ ఉపవిషత్తులను ఆర్థసహితముగ పఠించుట, చిత్తశుద్ది కై తపస్సు చేయుట, బ్రహ్మతత్వ్వమును శెలుసుకొనుట, ఇంద్రియవాంఛ లను జఎబించుట, అహం౦ంసాచరణము, గురక కొూష =యివి ఉత్కృ స్టములైై న మోక్షసాధనములు. | లో సాకురా విపరీతా శ్చేత్‌ | శాతసొ ఏవ కేవలం ! నరసో విపరీతోజాపి ' సరసత్వం న ముంచతి ॥ “సాక్షర్రా? అనగా ఆక్షరాస్యులు విపరీతువై నచో “రాక్ష సా" అగుదురు, *నరసులు' విపరీతు లనగా తల్యక్రిందులైవను సరసత్వమును పీడరుగదా.

శ్‌58 నూ న! ముక్తా వళి

ఫో [కోళంత శ్చిళవః (సవచ్చ సదనం ధూమాయమాన ల్ళిఖి ! ఖూరం వారి మలీమనం చ వసనం దీవళ్ళ దీప్యా జడః | శయ్యా మత్కుణినీ హావిష్య మళనం పంథాళ్చ పంకానిలః। భార్యాచాఒ (వియ వాదినీకి సుమవాత్చాపస్య వైతతృలంః

బిడ్డలా ఏడ్చులు, ఇల్లా కారుతూంది, ట్రొచ్యూ పొగరావడం,

నూతి నీరా ఉప్పు కషాయం, బిటలా మురికి ఓడుతూండడం, దీపమా

కొడిగటి కాంతిహీనం గావడం, పడకా నలుల జలెడ, తండా యజ్జ ర! ల్‌ో గా

పాదం, దారా బురద, భా్య్యా నిరంతర శాపనారాలు పెట్టేది, యువి

ఉన్నాయే మహాపాపం చేసుకున్నవాళ్ళకే సంటప్రావిస్తాయిగదా.

ల్లో; కీితేషఒ తీతే వనవ మళనం వానరాంతే నిశాంతే | (శ్రీడారంభం కువలయద్భృ శాం యౌొవనాంతే వివాహం; 'సేతోర్చంధం పయసి గళితే వార్ధకే తీర్థయా తాం | విత్తే న్సే వితరణ మవోో! కర్తు మిచ్చంతి మూఢాః॥

శీతాకాలం వెళ్ళిపోయాక వస్త్రము, పగలు గడిచిపోయాక

థోజనము, తెల్లవారిన తర్వాత తరుణీ నంగమము, యౌవనాంత మైనాక

వివాహము, గతజల సేతుబంధనము, పృద్దాస్యంలో తీరయాత, ధనం

పోయాక దానము, వీటిని చేయసమకటు వాఠరెంతటి పరమమూరులో

న! ఖు

చెప్పాలా ళ్థ

ళోః వ స్తేణ వపుషా వాచా , విద్యయా వినయేన చ | నక్ళార్తై। పంచభి రీ నః । వాసవోపిన పూజ్య తే॥

నవంస్కృ తీసపొం౦ందర్యములు 867 వస్త్రము, నపున్ను, వాక్కు, విద్య, వినయము, యీ ఐదు నకారములతో హీనురై నవాడు సాక్షాత్తూ వాసవుడే ఐనా పూజింపబడడు గదా? ల్లో కాంతాలకళెంత జితకాంత లతాంతమౌర్విం ! శాంతాం మదీయ దయితాం కమలాసురూపాం | జేహీతి వాచ మవద త్తరుణాగ్నిహో త్రీ । దండీ కథం మదన దారుణ బాణంభగ్న॥॥ యువకుడెన అగ్నిహోత్రి యిల్లా కోరాడు; * సుందరము లైన అలకలచే జితమైన తుమ్మెదలుగలదై , లత్మీవలె చక్కని చుక్క యైన కన్యను నాకు భార్యనుగా చేయుచూ, ఈశ్వరా 1 అతడు దండియై యుండిన్నీ మదనుని దారుణబాణములచే భగ్న మైన దెట్లోగదా : ల్లో అంబాకుప్యతి ఆాతమూర్జ్ని విలసద్గం గేయ ముత్స్ఫృజ్యతాం | విద్వన్‌ షణ్ముఖ శకాగలిః మయిచిగా ద స్యాస్టితళాయా వద! _ లోపా వేశవళా దశేసవదవై* (పత్యుత్తరం దత్తవాన్‌ | అంభోధిః జలధిః పయోధి రుదధి ర్వారాన్నిధి ర్వారిధిః ॥ కసి తండ్రీ ః ఆఅమ్మ కోపిస్తూంది. సీతలపె నున్న ఆగంగను విడువునూ $” అన్నాడు కునూరస్వామి. + స్ట్‌ షణ్ముథౌ | చిరకాలంగా నన్నాశ్రయి.ంచుకున్న అమెకి గతియేదిరా ?' అవి ఈశ్వరుడు జవాబీవ్వ డంతో కోపావేశవళశుడెన కుమారుని ఆరు ముథాలనుంచీ యీ విధంగా జవాబు వచ్చింది. *“ఆంటోధిః జలధి, పయోధిః ఉదరిః వారాంనిధిః వారిధిః?. ఆనగా గంగకు సముద్రమే గతి యన్నాడని అర్థము.

త్‌ కీ సూ క్రీ ముకావళి

శో శశీ దివసధూనరో గళిశయావనా కామినీ | సరో విగత వారిజం ముఖ మనతరం స్వాకృళతేః 1 (వళభు రృనపఠాయణః సతతదుర్షతి నృజ్జనః | నృపాంగణగతః ఖలో మనసి సవ్తళల్యాని మే !

ఈ లోకంలో నిత్యం ఉంటూన్న ఏడు విషయములు మనళ్ళ ల్యములై నన్ను బాధిస్తున్నాయి. అ వేవంపే తెల్లవారగా వెలవెలటోవు చంద్రబింబము, యౌవనము సడలిన కామిని, పద్మములేని చెజువు, అక్షరం ముక్కలేనివాని సుందరముఖము, ధనపరాయణడైన రాజు, సత్సురుషుల సతతదరిదస్థితి, అధికారులదగ్గర ఎప్పుడూ పరమతుంట రులకే చేరిక ఉండడం: వీటికంకు అన్యాయం మరేమి ఉన్నాయి? ళో కూపోదకం వటచ్భాయా । శాంబూలం తరుణీకునౌ |

రీతకాలే భవే దుష్షం | ఇష్ట కా లేతు శీశలమ్‌

బావినీరు, మరరినీడ. తాంబూలం, తరుణీ కుచకుంగలము,- యానాలుగూ శీతకాలంలో వెచ్చచనం గలిగీ, వేసవిలో చల్లదినం గలిగీ, ఆమభవయోగ్యములుగా ఉంటాయి. శః మలయాచల సంనగ్గా । న్న వేణు శృందనాయతే !

అంతస్పార విహీనానాం ! రసః కేనోపజూయతే ! మలయపర్వతంమీద ఉన్నంతమాత్రాన వెదురుకర చందనపు వాసన వేస్తుందా? ఆసలు సారం లోపలలేని వాళ్ళకి రసం యెక్కణ్ణుంచి పుట్టుకుస్‌ వస్తుంది?

నంస్కృతీసపొందర్యములు 860 ఛో; వాసుదేవ జరా కషం | కషం నిరన జీవనం। ళం లు లు (63 పు[తళోకం మవాత్కష్టం । కష్టా త్మృష్ట్రతరం ముథాః వాసుదేవ । ముదిమి కషభూయిషమెనదిగదా విర్ణనజీవిత ు! పాల. మంతకంపె బాధాకర మైనదే మరి, కాని అంతకం*పఓ మహాదుఃఖకర మెనది పుత్రళోకము, ఇక అన్నికష్తములకం'టె కస్టతరము ఆకలిబాధః గా గ్‌ త్లో వైర్గ్లుణ్యమేవ సాధీయో । ధిగ న్తు గుణ గౌరవం: శాఖా న్యే విరాజంతే! ఖండ్యతే చందనరుమాః 1 సుగుణ గొరవము తగులబడిన'స్లే ఉంది గాని, విర్గుణత్వమే రకెకవచ మేమో మానవలోకంలో. మంచిగంధపుచెట్లు కట్టి పట్టుకు పోయీవాళ్ళే ఆంతా కాని, విషముష్టిచెట్టుణో లికి యెవరూ పోరుగదా : శ్లోః కవిత్వే బాదిత్వం కనకకుసుమే సౌరభగుణ! | ధని త్వే దాత్మత్వం విషతరుఫలే స్వాదురసతా | కులినే సౌజన్యం కువలయద శీ రాగరచనా |! నశేంబే విద్వత్తా పరభృతముఖే మొనుషవచ।ః ॥ కవియందు వాదనాపటిమ. బంగరుపూలయందు సువాసన, ధవికులో కొదార్యము, విషవృకుముకు తీయవిపండ్లు, కులీనువిలో సౌజ న్యత, కలువయందు ఎజుపురంగు, (ప్రభువునందు పాండిత్యము, కోకిల నోట మాటలు ఉండడం సంభనం కాదుగదా, ళా అల్టీ రత్న మథో ధత్తే! ధత్తేచ శిగసా తృణం! అథే రేవహి దోషోఒయం । రత్నం రత్నం తృణం తృణం

తి00 సూకిముకావళి ఎనీ వాలీ సముద్రము రత్నమును క్రింద దాచి, గడ్డిపరక లను మీది కెళ్తుతూందం కే అదోషం దావిదే. కాని, లోకంలో రత్నం విలువ రత్సానీదే, గడిపరక విలువ గడిపరకడదే గదా. ఇ తి వ! శ్లోః విద్యా నాధిగళా కళంకరహితా విత్తంచ నోపార్టితం । శ్యుకూషాఒపి సమాహితేన మనసా పితోర్నసంపాదిళా | ఆలోలాయకలోచనా యువతయః స్వన్నేవి నాలింగిళాః! కాలోయం పరపిండలోలుపతయా కాకె రివ ేష్యశేః న. నిర్దష్షముగా విద్యాభ్యాసమునా చేయకపోతిని।; పోనీ ధన మునూ తగినంతగా సముపార్షించనూ లేదు; ఈ రెండూ లేకున్ననూ మనను కుదుర్చుకుని మాతాపితలను సేవించి, వారి బుణమునె నా తీర్చ లేకపోయాను!: ఇక యీ ప్రయోజకత్వా లేవీ లేకపోయినా సుంచరులైన తరుణీమణుల ఆలింగనసుఖము నైన పొందితినా అంకే న్వస్న౦లోకూడా అనీ ఎరుగనాయె. ఆయ్యోః పరులు విదిపే మెతు కులకోస మై ఆళ పడుతూ. నా కొలమునంతనూ కాకికివలనే వ్యర్థముగా గడీపి వేశానుగదా ః హాః హతవిర్రీ। శ్లోః పరైః పరిభవే పాస్తే , వయం పంచోత్తరం శతం | అన్యోవ్యకల హే వైన! వయం వంచ శతంతు తేః “పరులు పరిభవించుచో మేము నూటఐనుగురము సుమా: కొవి, మాలో మాకు కలహం వస్తే మేము ఐదుగురం, వ్యా నూరు ఏరూను' అనీ ధర్మరాజు అన్నారు.

నంస్కృృతీసౌందర్యములు తెగి! శో! ఆపద్దతోపి చ మహాశయచ।[కవ డి ళం గ. మాటి. విస్తారయ త్యకృత పూర్వ. ముచారభావ౦ | కాలాగురు రహనమధ్యగతః సనమ౦ంతా। ల్లోకో_త్తరం పరిమళం (వకటీకరోతు ॥ మహాశయుడు ఎట్టి ఆపదబణు పైకొన్నను ఆదివరకటికన్న బౌదార్యమును ప్రకటించునుగదా. తగులదిడి పో తూన్నపుడు కొలాగురు మరింతగా పరిమళసౌరభములను చుట్టూ వ్యాపింపబేయుట అనుభవ సిదమేగదా, ఇ లో మహాను భావసంసర్లః ॥ కస్య నోన్నతిశారణం 1 (పవిళ్య గంగాం రథ్యాంబు | 1తిదవ్రైరపి సేవ్యతే ॥ మహానుభావుల సంసర్శము అల్ప్బులకున్నూ బొన్నత్యముము కలిగిస్తుంది. గంగలో కలిసిన వీథినీటికికూడ దేవతలచే. పేవించబడు యోగ్యత కలగడం చూచుటలేదూ? లోః ఉపమా కాళచాసస్య |! భారనే రర్జ'గౌరవం | దండిన* పదలాలిత్యం ! మాసఘే సంతి (శ యోగుణాః క కాళిదాసుయొక్క ఉపమా ప్రయోగచాతురి, భారవిలోగల ఆర్జ్‌ గౌరవము, దండియొక్కం పదలా లిత్యము,= యా మూడున్నూకూడా మాఘునియందు చూడగలము. శ్లో ఆవాస! [క్రియతాం గాంగే ! పాపవోరిణి వారిణి ! _న్తనద్వయే తరుణ్యా వా ! మనోహాోరిణి హోారిణి॥ పాపహరమెన గంగానదీ 'జలములలోనై నా ఉండాల. మనో హరమెన తరుణీ సనమండలమందేనా వసించాలి, ద్రితికిఉన్నందుకు, 46

కి[2 సూ కి ముక్రా వళి ళో పుతపాతనధూభ్ళ త్రై ॥ రాకాంత మపి సర్వతః | ార్యాహీనం గృవాస్థన్య | ళూన్య మేవ గృవాం భ వేర్‌ ॥ పుతుణు, పొటత్రులు, కోడచ్ళు, సేవకులు మొదలైనవాళ్ళతో నిండివున్న దైనా భార్య లేవిచో గృహస్టువికి తన గృహం శూన్యంగానే ఉన్నట్లుంటుంది. ల్లోః న గృవాం గృవా మిత్యాహుః | గృహిణీ గృవా ముచ్యతే; గృవాంతు గృహిణీహీనం / అరణ్యసద్భృళం మతం ॥ ఇంటిని కాదు, ఇల్లనడం; ఇల్తాలినే అనాలి, ఇల్లనిః ఇల్లాలలేని ఇల్లు అగవి కొని ఇల్లవిపించుకుంటుందా ఇ ళ్జోః కామినీ కాయకాంశారే , కుచపర్వతదుర్షమే | మా సంచర మనఃపాంథ ! తతాన్తే స్మరతన్కరః ! కుచపర్వత దుర్గమ మైన కామినీకాయ కాంతారములో సంచ రింపటోకుమా, ఓ మనఃపొంధుడా । ఏమంజశే అక్కడ మన్మధుడనే తెల వాటుకా డున్నాడుసుమా £ లో తపస్వీ కాం గతోవస్థాం | ఇతి 'న్మేరాననా వివ! గిరజాయాః న్లనా వందే ! భవభూతి?ితాననౌ ర్ట తపస్వీ 1 ఏమి అవస్థపడుతూన్నావు 1* ఆవి చిరునవ్వు చున్నవా అన్నట్లుగా ఈశ్వరుని విభూతిచే వెల్లనైన చూచుకములుగల పార్వతీదేవి _స్తనద్వంద్వమునకు నమన్కరించుచున్నాను. లోః రజకానాం కళే వస్త్రం | యాదవానాం కళే పయః । రతికాలే ముఖం తణాం। ళుద్ద మాఖేటకే శునాం॥

సంనస్కృతీసౌందర్యములు 388 చాకలిదగ్గరి బిట్లలు, గొల్లనిచేతిలో పొలు, సంగమకాలమందు శ్రీ ముఖమూ, వేటలో కుక్కయు పరిశుద్దములే యగును, భోః సిద్ద మన్నం ఫలం పక్వం ! నార్మీపథమయావనం | శకాలతేపంన కర్తవ్యం ॥ ఆలన్య మమృతం విమ౦ ॥ సిద్దాన్నము, పక్వఫలము, స్త్రీ [పథమ యౌవనము. యీ మూడున్నూ తకణానుళభవయోగ్యములుకాని ఆలసించదగదు. ఆలసించిన అమృతమే విషమగును సుమా! న్న (పాష్య (వమాణపదవీం । కోనామా స్తేతులేఒవవేవ స్తే; నయసి గరిష్ట మథస్తాత్‌ । లఘుతర మువ్చ్ర్పై న్తరాం కురు మేః ఓ శ్రాసా ః నీ కెంత గర్వము । |సమాణపసగవిని పొందితినవి పొగరుతో గురుతరులము క్రిందకు నొక్కిపెట్టి, తేలిక్రైనవారిని పైకి ఎత్తుతూన్నావుగదా £ జాగ్రత: లోః కళే గృహీతాజఒపి పురస్థి తాఒ-పి ॥ "'న్నేహేన సమ్య క్పరివర్థి తాపి ॥ పరోవకాళరాయ భవ త్యజ సం ॥ వృద్దస్య ఖార్యా కరదిపి కేవ * తన చేతిలోనీదే కొని, ఎట్టఎదుట నున్నదే కానీ, 'స్నేహముతో సంవర్షితమెనదే కానీ, వృద్దువి భార్య, కరదీపకవలె ఎల్లప్పుడున్నూ ౪ రా థి హు. పరుల కపయు క్తమైనదే అవుతూంది, శ్లో, కవిళా వనితా నైవ | సరసా స్వయ మాగళా । బలా చాకృష్యమాణాచేత్‌ 1 అరసా విరసా భవేత్‌ ॥

$ి84 సూ కిముకానళి అని అనాస. కవిత, వవిత, యివి రెండున్ను నస్వచృందముగా వచ్చినవై తే ఎంతో రసమయంగా వుంటవిగాని బలవంతాన తెచ్చి పెట్టుకున్న వైతే రన హీనములూ, విరసములూనే అవుతూన్నాయి, వో !,వ చ ళ్‌ గ! అవే! (వకృతిసాదృక్యం | మర్ష్జలన్య ఖలస్య చః యావ న్ముఖగ తం పిండం ! కావ నృధురభాషణం క మగెలకూ, దుష్పునికీ ప్రకృతిలో ఎంత దగ్గిర పోలికఉన్నది। 0౧ పీ లి వోట్లో ముద్ద పెట్టినంత సేపే తియ్యని మాటలు ఆడతారు, యీ యిరువురూ: లేవిచో ఓటి పలుకేగదా. శ్లో చ్వారంచ్వార మటన్‌ ఖికుః ; శికుత్వేవ న యాచతే। ఆదత్వా మాద్భళో మాభూః |! దత్వాత్వం త్వాదృళో భవః యాచకుడు యింటింటికీ టోయి యాచిస్తూన్నా డనుటకంటె హెచ్చరిస్తూన్నా డంటపేనే బాగుంటుంది ; “పెట్టక నాబోటివాళ్ళు కాలో కుడు 1 పెట్టి మీటోట్‌వాళశ్ళే కండు :” అని సోదాహరణంగా గృహస్థు శ్లోః వేదవిదే కిలదత్తందత్తం! _ బంధుజనై. స్సవా భుక్తం భుక్తం ॥ (వియతమయా నవానుపష్తంసువ్రం। అన్య దదత్త మభుకక్త మనుప్తం * వేదవేశ్ర కిచ్చినదే యిచ్చినది: బంధువులతో కలిసి భుజించి నదే భోజనము! ప్రియురంలితో కలిసి వనిిద్రించినదే నిద్ర; ఇతరము లేవిన్నీ ఆయా 'పేరులకు తగవివే.

సం౦ంస్కృతీసౌ౦దర్యములు గ్‌ వో అర్రా"స్వాదనవేళాయాం । కబ్లోత్స తీ విచారకాః | ౮0 థి (0 ఆటొ నీవీమోశణవేళాయాం | వన్హ్ర మూల్యవిచారకాః ॥ ఆరవిశేషములను ఆస్వాదించు సమయంలో శదబముల పుటు న యలు ప! కను గూర్చిన ప్రళ్న లేవదీయుట రసభంగకరము, ప్రియురాలితో కలిసి యుండి, పోకముడి విష్పుసమయంళలో_ బట్ట వెలను గూర్చిన పరామర్శ ళో కళారత్నం గీతం (శవణసుఖరత్న౦ హరికథా 1 రణే రత్నం వాజీ గగనతలరత్నం దినకరః ॥ నిళారత్న౦ చంద్రః శయనతలరత్నం౦ శళిముఖి | సభారత్న౦ం విద్వాన్‌ నృపతికులరత్నం రఘుపతిః ॥ పాట కళలలో రత్నంవంటిది; చెవులకింపు కలిగించువాటిలో హరికథ ఉత్తమము; యుద్దంలో గుజ్దమే పర మోచయు క్రమైనది; ఆకా శానికి శోభ సూర్యభగవానుడే; రేయికి రాజు చంద్రుడే: పడకటింటికి రాణ్‌ చంద్రవదనయే; విద్వాంసుడే పభకు వెలుగు; ప్రభువులలో కెల్ల రాముడే ఎన్నదగినవాడు. శ్లోః సంచర సాహితివళ్సే ! (శ్రవసో రుపకంఠ మేవ రసిళానాం | నోచే చానఖచూడం అార్కికభల్లూకమల్లదష్టా స్యాః * ఓ పాహిత్యమా । రసికులై నవారి చెపుల దగ్గరనే వివసించు సుమీ ః లేవిచో తార్కీకులనే భల్లూకములు పట్టి నఖశిఖ పర్యంతము పీడించగలవు సునూ. బిడ్డా ః శ్లోః సర్వ(దవ్యేషు విద్ర్యైవ | (దవ్య మాహు రను త్తమం | అహార్య త్వా దన్ష త్వా | దతయిళ్వా చ్చ సర్వదా *

శక సూక్తిముక్తావళి లోకములోని సర్వదవ్యములలోనూ ఉత్తమో త్తమమైనది విద్య యొక్కటియే. దొంగలపాలు కానిది, అమూల్య మైనది, క్షయము లేవిది ఐన ద్రవ్యము యిదొక్కటియే అని పెద్ద అందురు. శ్లో, చందే లాంఛనతా హిమః హిమగిరౌ జూరం జలం సాగశే । బధ్రా శ్చృందనపాద పేషు ఫణినః పద్మేషు వె కంటళాః (స్రీరత్నేషు జరా కుచేషు పతనం విద్వత్సు చార్మద్యళా | సర్వం రత్న ముషదవేణ సహితం నిరోష మేకం యశః । ఆ చి చంద్రునిలో కళంకము, పామగిరియందు మందు, సముదుని యందు ఉప్పునీరు, చందనవృక్షములమీద త్రాచుపాములు, పద్మములకు ముండ్లు, సుందరీమణులకున్ను వృద్దాస్యము, కుచములపకు సతనము, వీద్వాంనులకు దారి ధ్యము_గొస్పవాటి కప్నటికీ ఏదో ఒక ఉపద్రవం ఉండనే ఉంది. అబ్బి దోషములేవి దొక్క కీర్తి మాత్రమే గదాః శ్లో శన్రువిద్యా చ శాక్రుంచ | జ్వే విద్యే (పతిపత్తయే అద్యో వోస్యాయ వృద్ద క్వే ॥ ద్వితీయా దియ తే నచా॥ శస్రవిద్య, శాస్త్రవిద్య _ యీ రెండూ కీర్తిని, జ్ఞానాన్నీ యిచ్చునవే, వాటిలో మొదటిది ముసలితసములో పరిహాసపాత్రము కావద్బు గాని రెండవది యెల్లపుడూ ఆదరపాత మే యగును. శ్లోః న వైరాగ్యా తృరం భాగ్యం న బోఛా దపర న్సఖా న వాళశేరపర స్త్రాళా!న సంసారా త్పరో రిపుః ॥ వైరాగ్యమును మించిన భాగ్యము, జ్ఞానమును దోలిన సఖుడు, హరినిమించిన రక్షకుడు, సంసారముకం'ట శత్రువు లేరుగదా,

నంస్కృతీసౌందర్యములు రగ? లలో ఖలానాం కంటకానాం చ । ద్వివిధైవ (వత్మికియా | ఉపాన న్ముఖభంగో వా'దూరతో వా విసర్జనం ॥ దుష్షులకూ, ముండ్లకూ. ప్రతిక్రియ రెండే విధాలు; చెప్పుతో ముఖభంగము చేయుటో, దూరంగా తప్పుకుని పోవడమో, యివి రెండే. లో తులేన కించిత్‌ తులయా చ కించిత్‌ మానేన కించిత్‌ శవఖేన కించిత్‌ | కించిచ్చ కించిచ్చ వార త్యశేవం । వణిక్సమో నాస్తి (పశ న్తచోరః !

(శాసులో కొంత, తూచడంలో కొంత, మానంలో కొంత, ఒట్లు పెటుకొని కొంత, యిలాగే కొంచెం కొంచెంగానే కాజేసి, చివరకి ఏమీ మిగలకుండా చేసే వ్యాపారిని మించిన చోరా[గ్రేసరు డుండడు. ళో విశ్వామి.తాహి పళుషు | కర్ణ మేషు జలేషముచ ।

ఆఅంధే తమసి వార్ధక్య | దండం దళగుణం భవేత్‌ *

పక్షులు, కుక్కలు. అమితులు, పాములు, పశువులు, పీటివి పారదోలుటకున్ను. బురదలో. నీళ్ళలో, చీకటిలో, (గుడ్డితనంలో, ముసలితనంలో అవలందినంగానున్ను చేతిక [ర సవికివస్తుంది. ఆందుకనే “దండం దళగు2_ ణం భ వేర్‌” ఆన్నారు ః బ్రో! కపిరపి చ కాపి శాయనమదమత్తో వృళ్చికేన సందప్టః |

అపిచ పిశాచ్యగ_న్తః కిం (బూమో థైకృతిం తస్య ॥ అసలే కోతియట 1 ఆది కల్లు శత్రాగినదట ॥ దానిమీద తేలు కుట్టింది ॥ ఆపైన పిశాచం పట్టింది 1 ఇక చూడాలి, దావి చేష్టలు ॥

508 నూ క్రీ ముక్రానళ ల్లో ఉచ్చై రధ్యయనం పురాతనకథా లి స్సృమాభాషణం | తాసా మర్శకలాలనం పతినుతీ। త త్చాక మిధ్యా స్తవః | మ్‌ ధ్యాదాన మపూర్వపూర్వకథనం సాముదికం జగ్ధతిషం ॥ వ్తైద్యం గారుడమం[తజాల మఖిలం భిజాటనే ద్వాదళ ॥ బిగ్గరగా అధ్యయనం చేయడం, పురాతన గాథలు చెప్పడం, ఆడవాళ్ళతో మాట్లాడడం, వాళ్ళ పిల్లల్ని లాలించడం, వారి భర్తల నుతి, వారివంట నేర్పును స్తుతించడం, ఎప్పుడో ఎవరో అడిచ్చారు, ఇది చ్చా రని మిధ్యాదాన కథనములు, సాముద్రికము, జ్యోతిషము, చిట్కా వైద్యము, గారుడమం(త్రజాల వివ్యలు,_ యివి సం(డైండూ. భిక్షొటనకు ఉపాయములు. శ్లో; నూవం వినా భోజన మ్మపళన్తం | యూవం వినా యాజన మ్మపళ_న్తం | ధూవం వినా పూజన మ్మపళ_న్తం ॥ దీపం వినా మైథున మ్మ పళన్తం ॥ పన్నులేని భోజనము, యూసములేని యజ్ఞము, ధూపములేని పూజ, దీపములేవి కూటపు,. ఇవి (ప్రశస్తములుగావు. క్లోః కళ్యపోబ్యతి భరచ్వాజో , విశ్వామితోఒథ గౌతమః | వసిష్టో జమదగ్నిళ్ళ ! నవ్రైతే బుషయః సృశాః ॥ కళ్యపుడు, అత్రి, భరద్వాజుడు, విశ్వామిత్రుడు, గొతముడు, వసిష్టుడు, జమదిగ్ని,.- వీరివిసన ప్రబుషులుగా చెప్పుతారు, పెద్దలు. శ్లో త్య జే దవృ త్తీకాం భూమిం | వృత్తిం సోవష్మద వాం త్య ేత్‌ | త్య జే తృపణరాజానం | మాయాబంధుం పరిత్య జేత్‌ *

సంస్కృతిసౌందర్యములు $8489 వృత్తి కల్పించని భూమిసీ, ప్రమాదములతో గూడిన వృ త్రివీ, కృపణుడైన రాజును, మోసకారియగు బంధువును వదలిపెజయ్యాలి. నా. ప! కః నత్యపి చ సుకృత కర్మణి | దుర్నీతి శ్చే చ్చిియం హరత్యేవ | తె లః నదోపయుక్తాం | దీపళిఖాం విదళయతి హి వాతాళిః ॥ పుణ్యకర్మ లున్నను కుమార్గమున నడచువావి నంపదలు నళించిపోవును. నూనెను ఎడతెగక పోయుచునే వున్నను సుడిగాలి దీప శిఖను ఆర్చి వేయును గదా, శ్లోః చరన్వునాం తేనవమంజరీషు ! న మట్పదోగంధఫలీ మజిఘత్‌। సొ కింనర మ్యాసచకిం నరంతా । బలీయసీ కేవలమీళ్వ రేచ్చాః వనములోని పుష్ప గుచ్చములపై తిరుగుచున్న తుమ్మెద సంపెంగను మూచూడదు, సంపెగపుప్వు రమ్యము కొదా? తుమ్మెద రసిక కాదా ? ఐననూ ఈశ్వరేచ్చ దిలవ త్తర మైనదికదా । లః కాచాయ నీచం కమనీయవాచా |! మోచాఫలస్వాదు ముచా నయాచే ॥ దయాకుచేలే ధనదత్కుచే లే | స్థిలేఒకుచేలే శితమాకుచేలే ॥ దయాసముదుడును, కుచేలుని కుబేరువి గావించినవాడున్ను. లక్ష్మీదేవి కచమండలమే నివాసముగా గలవాడున్ను ఐన పీతాంబరుడు విష్ణమూర్రి ఉంటూండగా కాసుకోసం, కదళీఫలములవలి తీయనివీ, కమనీయములూ ఐన మాటలతో నీచులను. యాచించను. ద్తి

శ్ర్‌70 మా కీ ముక్తానళి శో స్వాధీనో రసనాంచలః పరిచిళాః శళ్దాః కియంతః క్వచిత్‌ ;

జోణీంద్రో ననియామకః వరిషద శ్యాంతాః స్వతంతంజగత్‌ |

తద్య్యూయం కవయో వయంవయమితి పస్థావ నాహుంకృతి,

స్వచ్చందం (వతిసద్మ గర్ట్‌త వయం మౌన([వ తాలంబినః ఠ

నోటికి తలుపులు లేవుగదా! ఏవో కొన్ని మాటల పరి

చయమూ ఉన్నదేయాయె :। పోనీ ఎవరేనా వద్దనే వారున్నారా ? అంపే అట్లా శాసించే ప్రభువే లేడాయె । ఇక పండిత పరిషత్తులూ మూలబడి స్వచ్చంద ప్రవృత్తి అంపే యిష్టమైనదేనాయె + అందుచేత మీరంకా “మేము కవులం!” అంటే “మేము మహాకవులం $ అనే 'స్వేచ్భా ప్రసావనలతో యిల్లిల్లూ ప్రతిధ్వవిం చేటట్లు గర్జారావములు చేస్తూండవచ్చును, ఈ సరిస్టితుల్లో మేము యక మౌనవత మవల౦నించక తస్ప్సునదే మున్నది ళ్గి లో శరీర మాద్యం ఖలు ధర్భ్జుసాధనం ॥

దేహే సరోగేతు నచాజ౬ర్థసిద్దిః /

అరుగ తాం చఛార్జ్య మవీవా లబుం |

ణ థఉ 0

సదొాషధం కాయపటుత్వ సొధకం కి

సంపాద్య _వెద్యానుభవేని శాన |

కల్పాది సంసేవననయా రసాయనం |!

భు క్క్యెహికం పుుతఫలం చ లా ః

'చేవాం త్య జే ద్యోగవ శేన ముశె ఖ్‌

శీ

వంస్కృతిసౌందర్యములు 871 శరీరమే ధర్మసాధనములలో ప్రధానమైనది. శరీరము రోగ భూయిస్టమైనచో ఏ కోరికలున్నూ సిద్ధించవు. నిరోగమైన దార్జ్యమును బలమైన శరీరిమును పొందుటకై మంచి బొషధమును, ఆయుర్వేదళాస్ర ఆనుళవమువ ల తయారుచేసిన రసాయనాదులను సేవించవలెను. ఐహిక భోగముల ననుభవించి, పుతులను బడపి, చినరకు మోక్షేచ్చువై యోగమువలన దేహమును త్యజించవలెను. లో మాతుః కువౌె వరిత్యజ్య ; యావత్కాంళాకుచౌ న్ఫృశేత్‌ ॥ ఇావదే వాఒభ్యసేత్‌ విద్యాం । ఇవాలోక నుఖావవోం ॥ కాంతాకుచౌ పరిత్యజ్య | యావదంగేషము పాటవం! తావదే వాభ్య సేత్‌ విద్యాం ! పరత సుఖచాయినీ౦ ॥ మాళ్ళ స్తన్యమును వదలినది మొదలుకొని భార్యాకుచస్పర్శ గావించువరకున్నూ గల మధ్య కొలములో ఇహలోక నుఖసాధక మైన విద్యలను సాధించవలెను. భార్యాకుచలోలత్వము తొలగిన పిమ్మట శరీ రమునందు * క్తి ఉన్నంతవరకున్నూ వాన ప్రస్థుడై పరలోకసుభావవా మెన వ్రిహ్మవిద్యను ఆభ్యసించవలెను. న్లో జి లేర్యదియత్వం వినయన్య కారణం 1 గుణ పకర్లో వినయా దవాప్యతే ' గుణాధికే పుంసీ జనోనురజ్యతే 1 జనానురాగ వభవా పా సంపదా' క జితేంద్రియత్వమువలన వినయవంతుడగును; వినయమువలన నద్దుణ ప్రకర్ష గలవాడగును; గుణాధిక్యత జనానురాగమునకు కొరణ మగును. జనానురాగపా శ్రునికి సర్వసంపదలు సుకరములగుచున్నవి గ్‌డొ.

872 సూక్తిముక్తావళి శ్లో; సద్భుద్ది స్సాధుసేవీ సముచితచరిత _న్తత్త్వబోఛాభిలాపీ | శ్ముకూషు స్య కృమాకః (పణిపతనవరః (పశ్న కాల పతీకః | ఇాంతో చాంతో ఒననూయళ్ళరణముపగ త శ్యాన్త్రవి శ్వాసశాలీ ॥ శిష్యః (పా్షః పరీజూం కృతవిదభిమత౦ తత్త్వతః శిక్షణీయః ॥ సద్భుద్ది గలవాడు, సాధుసేవి, మంచినడవడి గలవాడు, జ్ఞానాలిలాషి, చెప్పినది వినుటయందు కోరికగలవాడు. దురభిమానము లేవివాడు, పెద్దలపట్ల పూజ్యభావముగలిగి నమస్కం_రించువాడు, తెలియని వాటి నడిగి. తెలిసికొను ఆదనుకై కనిపెట్రియుండువాడు, కాంతుడు, దాంతుడు, ఆసూయలేనివొడు, కొస్త్రవిశ్వాసముగలవాడు, మీరే శరణ్యు లవి చేరవచ్చినవాడు, చదివినదానిని [గహించినవాడు ఐన శిష్యుడు అభించినచో ఆతవి వాదరించి, త త్ర్యవిషయికమైన శిక్షణ నొసగుట వద్చోధకుని కర్తవ్యము. శ్లో ఆరోగ్యం భాస్కరా దిచ్ళే ॥ ద్ద మిచ్చే ద్ధుతాళ నాత్‌ | ళ్షూనం మహేశ్వరా దిచ్చేత్‌ 1 మోత మిచ్చే జ్ఞనార్దనాత్‌ ॥ సూర్యువి ఉపాసించుటవల్ల ఆరోగ్యముమ, అగ్నినుపాసించుట వల్ల సంపదలను, ఈళ్వరునివ ల్ల జ్ఞానమును, జనార్దనునివ ల్ల మోక్షమును పొందనగును. ళ్లోః చారి ద్యా ద్ధ్రియ మేతి (హీపరిగత స్సత్వా త్పరిభళ్యతే। నిస్సత్వః వరిభూయతే పరిభవా న్ని క్వేద మావద్యతే ! నిర్విజ్హః కుచ మేతి ళోకనివాతో బుద్ధ్యా పరిత్యజ్యతే | నిర్చుద్ధిః మయ మేత్యహో ! నిధరతా సర్వాపచా మాస్పదం

సంస్కృ తిసౌ౦దర్యములు శ్ర్‌9 దార్మిద్యమువలన లజ్జనొందుతున్నాడు, మనుజుడు. లజ్జనాందిన వాడు శ కి హీనుడవుతున్నాడు; శ క్తిహీనుడు పరిభవమునుపొంది, తన్మూ లమున విర్వేదము నొందుతాడు! నిర్విణుడు శోకమును పొందుతాడు; 3. శోకనిహతునికి బుద్ధిభ్రంశముకలిగి దావివలన నళించుతూన్నాడు. ఆహా, దారిద్యమే సక్వాపదలకూ మూలమగుచున్నదిగదా. లో! యళన్కశే కగ్ముణి మ్మితసర్థగహే | పియాను నారీ షధనేషు బంధుషు | (ం వ్‌ ఈశా వివాపా న్వననే రిపుడుయే । ధినవ్య యోజస్టాను న గణ్యతే బుధైః ॥ కీ రికరములగు పనులకు, మి తులను నంసాదించుటకు, ఇవు న! సై లు లెన స్రీలవిషయంలోను, ధనహీనులైన బంధువుల విమిత్తము, క్రతువు లకు, వివాహాదులకు, కష్షనివారణకు, శ తువులను నీరసింసజేయడానికి.- టబ యీ ఎనిమిది పనులకున్నూ అగు ధనవ్యయమును బుద్ధిమంతులగువారు లెక్కించరు. శో ఉత్తమా త త్త్వచింతాచ ! మధ్యమం శా న్ర్రృచింతనం | ళా అటో అవీ చ అధమా మంత చింతాచ ! తీర్థ భాంత్యఒధమాధమం ॥ త త్వ్వవిచారము ఉత్తమమాగ్గను; శాస్త్రచింతనము మధ్యమాధి కారము; మంత్రోపాసనము ఆధమమార్గ్శము, ఇక తీర్పపర్యటనాఖిని వేశము ఆధమాధమ మనవి తెలిసినవారు చెపుతారు, శ చంచ చృం[దకరస్పర్శ ! వార్షోన్మీలిత ఆారకాః | అహో ! రాగవతీ సంధ్యా జవోతి స్వయ మంబరమ్‌ *

శ? సూ_ముక్ర్షావళి చంచలము న చం దకీరణ స్పర్శయందలి ఆనందముచేత

వికవించిన తారకలు గలదై రాగవతియైన సంధ్య స్వయముగనే అందర మును విడిచినది, దీనిలో రాగవతియైన తరుణ్‌తో పంధ్య ఉత్చే9ిక్షీంచ విడినది. సంధ్య, తరుణి, యిరువురూ హర్షోన్మీలిత తారకలే! రాగవతులే, ఇరువురూ అంబరమును స్వయముగనే విడుదుచున్నారు. శ్లో వచే శూరం (తిభిః స్నానం ! పంచథి ర్హంత ధఛావనం ।

మాసే మాసే సచా నళ్యం | (తిమాసన్య విరేచనం ।

మణ్మానం వమనం కుర్యాత్‌ | భుక్త్వా ళతపచదచం చర ।

ఆనంతరం చ తాంబూలం, సంగమం చ దినతయే !

శయనం వామభాగేచ । వై ద్యానాం కిం (న యోజనమ్‌ క

పక్షమున కొకసారి శకౌరము, (త్రికాలముల స్నానము, ఐదు

రకాల పుల్లలతో నే పండ్తుతో ముకోడం, మాసమున కొకసారి నళ్యముచేసు కోడం, మూడు నెలలకొరసారి విరేచనసాధనం, ఆరు నెలల కొకమారు వమనసాధనం, భోజనానంతరం అటునిటు పచారుచేయడం, తర్వాత తాంబూల సేవనము. మూడు రోజుల కొకమారు మాత్రమే న్రీనసంగమము* ఎడమవైపు తిరిగి పండుకొనుట,. యీ నియమములు పొటించుచో విక వైద్యు లెందుకు? ఇట్లు నియమంగా నడచుకొవిన నిరోగియై దీ ర్రజీవితము కలిగియుండు నని భావము, ట్లోః కాచం మణిం కాంచన మేకసూ[ తే ॥

గృ్భధ్నాతి ముగ్గేతి కిమ్మత చిత్రం!

అశేవవిత్‌ పాణిని శేకన్యూతే |

శ్వానం యువానం మఘవాన మూజచే।

నంనస్క్మృతిసౌందర్యముటలు త్‌ాధ్‌ “ఓ అమాయికురాలా । గాజుపూసలమ, మణులమ,. బంగారు గుండ్లను ఒకే దారమున (గుచ్చుచున్నా వేమిటి ౪? అని యడుగ నా ముగ్ధ యిట్లు జవాబిచ్చినది. 'ఆఖండ మేథావియైన పాణీని శ్వానమును, యువానువి, మఘవానుని, ఏకసూ(త్రమున చెప్పలేదా ? అట్లిచో యితరులమాట అడుగ నేల ?* పాణిని వ్యాకరణసూ(తముపై నొకదాలిక చమళ్కరించుచు నిచ్చిన జవాబు దీనిలో చెప్పబడినది. శో గృహే గృహే పున్తుకభార భారం! పుశే పురే పండిశయూథ యూఖథం | మళఠేమళే తాపనబ్బంద బృందం | న్‌ (బవ్మావేత్తా నచ కర్ణుకర్గా ॥ ప్రతి యింటనూ దొంతరలుగా (గంథములే; ప్రతీ (గామము నను గుంపులుగా పండిత ప్రకాండులే; (ప్రతి మఠమునంమను సాధుబ్బృంద ములేః కావి కలియుగమున కర్మకర్త గావి, ద్రహ్మవేళ్త గాని కలికంలోన జైన కొనరాడు | ళో కిం వానసనైవం న విచారణీయం | వాసః (ధానం ఖలు యోగ్యళాయాః | పీశాంబరం వీక్ష్య దదౌ తనూజాం |! దిగంబరం వీడ్య విషమం సము దః "ఎల్లాంటి దిట్టకట్లుకుంకే నేమి?” యనుట అవిచారమూలకము_ ఒకవి యోగ్యతను అతస్‌ దుస్తులను బట్టియే లోకం నిర్హయిస్తుంది. సము దుడు పీతాంబరధారివి జూచి కూతు నిచ్చేడు, దిగంబరుని చూచి కాల కూటము వనిచ్చేడు = ఇదే లోకరీతి.

870 మా క్రిముక్తావళి శ్లో॥ గంగేవాఘవి నాశినీ జరమనన్సంతేషవ చ్చం[దికా ౪ తీళ్లాంళో రపి న్యత్ప భేవ జగదజ్ఞా నాంధఇా రాపవా | ఇభాయేవాఖల తాపనాళనకరీ స్వన్దేనవత్కామదా ! పుతై ఖేవహి లభ్యతే సుకృతిభిః సత్సంగతి ర్హుర్లభా * సత్పురుషులతోడి సాంగత్యము బహుదుర్లభము. పశ్చాంగ త్యమునందు ఎన్నో మేళ్లు ఉన్నాయి. అది గంగవలె పాపములను పోగొటుతూంది; వెన్నెలపలె సమస్త జనుల మనస్సులకూ ఆనందమును కలిగిస్తూండి: సూర్యుని ప్రభలవలె అజ్ఞానాంధకారాన్ని విర్మూలిస్తూంది; చల్లని చెట్లనీడవలె తాపమును పోగొడుతూంది; కామధేమువువఠి కోరికల వొపగుతూంది. ఇట్టి సత్సాంగత్యము పూర్వపుణ్యపశముననే లభిస్తుంది, ఎవరికైనా. ళో అవ! ఖలభుజంగన్య | విచితోఒయం వధ[క్రమః! అన్యస్య దళతి శోతం 1 అన్యః (పాతై ర్విముచ్యతే దుష్తుడనే పాముయొక్క వధాక్రమం బహు విచిత్రమె ఉంటూందిగదా : వాడు ఒకడిని చేరి చెవి కొరుకుతాడు, మరొక డెవడో యెక్కడో ప్రాణావశేషుడైపోతూంటాడు । ఆహాహా ; ఎంత చిత్రము! శ్లో! ని శ్యాన్నదాళా నిరళాగ్నిహో క్రీ ॥ 'వేచాంశవి అాస్చిససవా(సజీవీ 1 పరోపకారీ చ పతివతాచ | షడ్డీవలో శే మమ వందనీయాః ః విరతాన్నదాత, నిత్యాగ్నిహో త్రి, వేదాంత వేత్త, మాసనహన జీవి, పరోపకారి, పతివత,_యీ ఆరుగురు నాకు పందనీయులు.

నంన్కృతిపొ౦ందర్యములు న! ల్లో గంగా పాపం శశీ తాపం । ఎదెన్యం కల్పతకు స్తథా పాపం తాపం చ _దెవ్యంచ ! హంతి నజ్జ్ఞనదర్శనమ్‌ ॥ గంగాప్రవాహము పాపమును, చంద్రుడు తాపమును, కల్ప వృక్షము దైన్యమును నశింపజేస్తాయి. నజ్జనదర్శనమువల్ల పావతాపదై న్య వో ఇాస్త్రేషుహీనాః కవయో భవంతి | కవిత్వహీనా హి పుకాణభట్టాః పురాణహీనాః కృషిలో భవంతి ! భగ్నాః క ేః భాగవతా భవంతి 8 శాస్త్ర పాండిత్యం లేనివారు కవులు అపుతున్నారు; కవిత్వం అర్లరేనివారు పొరాణికు లపుతున్నారు; పురాణ మైనా చెప్పలేవివారు కర్షకు లవుతారు; ఆ కృషీచేతగావివారు భాగవళతు లవుతారు, శ్లో కుచేలినం దంతమలాపవోరిణం 1 బహ్వాళినం నిషుర వాక్యథాపి.ణ0 ॥ సూర్యోదయే ఇాష- సమయే చ శాయినం! విముంచతి (శ్రీరవి చక పొణినం॥ చింకిరిగుడలు, మురికీ దిటిలు కట్టుకొనువానివి, పండ్తు శుభ్ర ముగా తోముకొననివావివి, తిండిబోతును, కటువుగా మాట్లాడువానివి. సంధ్యాకొలములలో నిద్రించువానిని లక్ష్మి వదలిపెట్టిపోతుంది. అట్టివాడు యెంతవాడు కానీ వానివి దరిద్రదేవత ఆపపొస్తుంది. శో! స్వచృందవనజాతేన ! శాశేవాఒఫి (వపూర్యతే | అన్య దగ్జోదరస్యా స్టే 1 కః కుర్యా శ్చాతకం మవాత్‌ | 8 ఇ న త్త

శ్ర్‌78 సూ క్రిముక్తావళి అడవులలో తమంళగా పుట్టి 'పెరుగుచున్న కందమూలఫలా దులచేతనే కడుపు విండించుకొనవచ్చును. ఆటిచో యీ పాడుపొట్ట నింపు , కౌమటకై మహాపొపముల నెవడు చేయును ? భోః విక్లబో వీర్యహీనోఒయం : సద్రైవ మనువర్తతే | వీరాః సంభావితాత్మానో (1నద్రైవం వర్యుపానతే ॥ దైవం పురుషకారేణ ! య సమర్థః _పబాధితుం జ్యో అష వన ఠి జ్య మే ఫ్‌ సె వేస విపన్నార్థ 1 పురుష స్ఫ్సోఒవసీదతి ॥ శకహీనుడూ, ఇతిక రవ్యతామూఢుడూ ఐనవాడే. “అంతా వైవేచ్ళ :' అని చేతులు ముగుచుకుని కూర్చుంటాడు, వీరులైన మవ పురుషు లెవ్వరూ “దైవమే సర్వమూ నని ఊరుకొనరు. దైవముమ పురుషకొారముచేత ఎవడు వివర్తిందడం లేదో, వాడు రైవముచేత విపన్నార్తుడై నిశించిపోతూన్నాడు సుహూ: వో జ శో ! బహుభి రృత కిం జాతైః పుతై) ర ర్మార్థవ్షితెః | వర 'మేకః। పథితరు ర్య్యత విళమతే జనః * ధర్మార్ధహీను లైన కొడుకులు ఎందరున్న నేమి ప్రయోజినము? స్థానంగా ఉంటూందో అట్టి లోకవ్విశ్రాంళి స్థానమైన కుమారు డొక్క డుంపే చాలదా? ల్లో శయా కవితయా చ కిం; తయా వనిశయాచకిం! పదవి నొర్టిసమ్మా తేణ ।; యదిన [హియ తీ మనః ॥ పచివిన్యాస మాత్రముననే మనస్సులను చకచ్చకిత మొనర్చ జాలని యా కవితగానీ, వనిశగావీ పరిగణనకు రాజాలవు.

సంస్కృ తిసొ౦ందర్యములు 870 లో లభ్యతే ఖలు పొపీయాన్‌ । నరో సుుపియ వాగివా అ్మపియళ్య చ పథ్యశ్య 1 వక్తా శోతాచ దుర్గభః ॥ తీయవి మాటలచే మోసపుచ్చు పొపులు యూ లోకంలో సర్వత్రా ఉన్నారు. కొని, కటువైననూ పథ్యముగా మండే మాటలు చెప్పు వారూ, వినువారూ కూడ లోకమున అరుదుగనే ఉంటారు గదా. మంతం న తత సూక్యో భాతి న చంద తారకం; నేమా విద్యుతళో భాన్సి కుతోఒయమగ్నిః | తమేవ భాన్నమ్‌ అనుభాతి నర్వం 1 తస్య భాసా సర్వ మిదం విభాతి ॥ అచ్చట సూర్యుడు ప్రకాశింపజాలడు, చందతారకలు న్న్నూ ప్రకాశించవు; యీ విర్యుత్తున్నూ ఆక్కడ (ప్రకాశించదనుచో నిక అగ్ని మాట యెందుకు ? సర్వప్రకాశక మెన ఆ వెలుగు ననునరించియే తక్కిన వన్నియు వెలుగుకున్నాంవ. దాని ప్రకాళముననే యివన్నీ (వ్రకాళిన్తు న్నాయి. జ్యోతిస్ప్యరూపమైన అదియే పెంజీకటి కవ్వలి వెలుగు, కి, అగ తి అ లో! యస్మిన్‌ (శ్రుతి వథం౦ (పాస్పే "దృ నతి ముపాగతే । అనందం యాంతి భూఆ"ని । జీవిశం తస్య శోభతే ॥ ఎవ్వని నామశపణ మాశముసనే, దర్శనముచేత నే, లేక న్మరణ మాత్రముననే సర్వజీవులును సరమానందము పొందుచున్నవో అటి మహాత్ముని జీవితమే శోభస్కరముగదా లః దేహో దవాలయః (పోక్షః | జీవో చేవ న్సవాతనిః | త్య జే దజ్ఞానని ర్యాల్యం సోఒహంభావేన పూజయేత్‌ ॥

980 సూక్తిముక్షావళి శరీరమునే దేవాలయ మనిన్నీ, దావిలోని జీవువే దేవువిగా నున్ను భావించి, మనసులోవి అజ్ఞాన మనే నిర్మాల్యాన్ని నిత్యమూ తొల గించు కుంటూండాలి. *'సోఒహం' అనగా “నేనే ఆ వరబహ్మమును" అను భానమునే విరంతరమున్నూ మననం చేసుకుంటూండాలి. శోః శూన్యళా పుణ్యకామేన ॥ వక్తవ్యా నెవ సర్వదా జౌమధం యుక్త మస్టానే 1 గరళం నను జాయతేః మంచి బొషధమే. కాని, ఆస్తానమందు ఉపయోగించినచో ఆదే విషమెపోతుందిగదా. ఆమే ఒక విషయము సత్యమే కావచ్చు. కావి, అది నిరుపయోగమైనదీ, అస్థానపతిత మైనదీ కావచ్చు. అందుచేత పుణ్య కామి యగువాడు సత్యమెనా శూన్యవచనములు పలుకరాదు. వో సత్య మేక పదం (బహ్మ | సత్యే ధగ్ముః (వతిష్టితః | నత్వమేవాఒతయా వేదాః | సత్యేనై వాష్యతే పరం ॥ బ్రిహ్మపదమే సత్యము; ధర్మము సత్యమునందే సుపతిష్టి తమై ఉంటుంది; సర్వ వేదముల స్వరూపమే సత్యము; సత్యముచేతనే జీవులన్నీ, పరమును పదిలపరచుకొంటున్నాయి. లో (వత్య తే. గురవః న్తుత్యాః ॥ పరోక్ష మి[తవాంధవాః కర్మాంతే చాసభృ్ళళ్యాశ్చ 1న కడా చన పుథశకాః ॥ గురువులను ఎట్టఎదుట స్తుతించవచ్చును; బంధుమి తులమ పరోక్షంలో మాత్రమే స్తుతించాలి; దిసులను, భృత్యులను విధివిర్వహ అం గావించాక పొగడవచ్చును;ః పుత్రులను మాత్రము ఎన్నడూ పొగడ కూడదు పుషూ

శో జృంభమానేషు రోగేషు [మియమానేషు జంతుషు | రోగత _శ్వేషము శనకైై। వ్యుత్పద్యంతే చికిశ్సకాః ౫ (పవ_ర్తనార్థ మారంభే । మధ్యే త్యావధ హేతవే * బహుమా నార్థమంతేచ 1 జిహీర్షంతి చికిత్సళాః ॥ రోగములు విజ్బంభిస్తూ [ప్రాణములు పోవుచుండగా చికిత్స కులు మెల్లమెల్లగా రోగతత్తములు తెలుస్తూన్నా యనుకుంటూంటారు. వైద్యులు ఆరంభములో రోగపరీక్షనిర్హయానికనిన్నీ, మధ్యలో బాషదాదు లకనిన్నీ, చివరను దిహుమానార్థ మనిన్నీ రోగులనుంచి డబ్బును గుంజు కుంటారు. ఇదే లోకరీతి యని కలివిడంబన ళతకములో ఏ నాడో వీలకంఠ దీకితులు చెప్పారు, ల్‌ో! కల్యాణీ బత గాఖీేయం ; లౌకికీ (వతిభాతి మే, ఏతి జీవంత మానందః। । నరంవ 5 ళళాదపి ॥ “అితికియుండిననే గదా నూరేండ్ల కైనను సుఖములము దిడయ గలము । లౌకికమైన యీ వాక్యము యెంత మంగళ ప్రద మెనది 8 జని సీతాదేవి ఆత్మహననయత్నము నుండి విరమించి హనమ మంతువి చూచినపు డనుకొన్న వాక్యము. షే జరాం మృత్యుం భయం వ్యాధిం । యో జూనాతి స పండితః; స్వస్థ సి ప్యే న్నిషీదే చ్వా। నస్వ్యపేద్వా కేనచి ద్దసేత్‌ ॥ ఆపాయములు, వ్యాధులు, ముసలితనము. చావు,. యివి ఎవ్వరికిన్నీ కప్పవు. కాని, యివి తప్పవని ఎవ్వరును గు _రించినట్లు (ప్రవర్థించరు, వీటి అవశ్యం భావిర్వమును గుర్తించి ప్రవర్తించువాడే పండిశుడు, అట్టివానికి మవస్సు ఎప్పుడూ స్వస్థముగానే ఉంటుంది. టు ఆకడు సుఖంగా కూర్చుంటాడు. విదిస్తాడు పరిహాసము గా మాట్లాడుతాడు,

887 సూ కీ ముక్తా వళి ట్లోః దళకూపనమా వావీ !' దశ వాపీవమో (వాదః | దళ[హాద నమః పుతో ॥] దళపు(తసమో (ద్రుమః ॥ అశ్వత్థ మేకం పిచుమన మేకం | న్య్యగోధ మేకం దళతి న్తి ణీకం 1 క్‌ పిత్ధ బిల్వా౬ఒమలక[తయం చః పంచా మవాపీ నరకంన పశ్యేత్‌ ॥ పది నూతులతో సమాన మొక దిగుడుబావి; పది బొపులతో నమము ఒక చెలువు; పది వెటువులతో సాటికి రాగలడు ఒక ప్యుతుడు; వదిమంది పుత్రులతో సమానమైన వొక్క. మహావృకము అని పెద్దలు చెప్పళారు. ఒక రావిచెట్లు, ఒక్‌ పిచుమందవృక్షము; ఒక మరివృక్షము? పది చింతచెట్లు, వెలగచెట్లు మూడు, మూరేడులు మూడు, పెద్ద ఉసిరిక చెట్లు మూడున్ను, ఐదు మామిళ్లున్ను గల తోటను పెంచి, దానిలో నొక దిగుడుబావివి విర్మించినవారు నరకమును చూడరు. అనగా స్వర్గమును చూరగొందు రని భావము, నేటి లౌకిక రాజ్యములో “వనమహోత్పవము*ల వలె గాక పూర్వులు వాపీకూ పతటాకములు ప్రతిష్టగావించి, వనములు పెంచుటలో విజయమును స్తాధించిరమట గమనా గ్షము. వనములవల్ల సర్వజీవులకు కావలసినవన్నీ పుష్టులముగా లభించగలవనీ, వర్షమునకూ. భూసార పరిరకణకూ. [పజారోగ్యమునకూ చెట్లు ముఖ్యమనీ మసన భారతీయులు, ఏ నాడో (గ్రహించి, ఆచరణతో చూపిరి. ల్లో గజే కడంగరీయే తు; జారే రాజని వా పునః । పాపక్ళత్సు చ విద్వశ్సు । నియంతా జంతు రత కశక

నంస్క్యృతిసౌందర్యములు 888 ఏనుగు చెలరేగి విజృభించినను. రాజు జారురై నను, విద్వాం సులు పాపకృత్యములు చేయువారె నను యిక వారిని హదులలో ఉంచ అజా ౧ గలవా రెవ్యరు ణి వో ఛాన్యాని కీర్తాని యళథా పృథివ్యాం! సమ్మార్ష్దనీ నంచినుతే సమంతాత్‌ మూఢ స్తథా సంచినుతే ధనాని। చాతాచ భోక్తాచ పరో హి తస్య * నేలమీవ చిందరవందరగా వెదజల్ల బడిన ధాన్యాదులను చీపురు కట్ట శ్నుభిముగా తుడిచి _పోగుచేసినట్లు మూఢుడు ధనమును పోగుచేస్తు న్నాడు, దానిని అనుభవించువాడూ. దాతా మాత్రము వేరొకడు. ల్‌ో న సానభాయత న భాతి కళ్ళిడ్‌ | న సానభాయత విభాతి చైకఈః । నభా తుని వా౭స్తి యథార్హ్చారూపా | పరస్పరం యత విభాంతి స్వే ॥ ఒక్కడూ. కూడ ప్రకొళించనిది, అది సభ అనిపించుకోదు; పోనీ ఆంపే ఏ ఒకడో మాత్రమే (ప్రకాశించునడిన్నీ సభయను పేరుకు తగదు ఎక్కడైతే ఉస్నవారందరూ ఒకరివల్ల నొకరు అధికతర పకాప్తి నొందుతారో ఆచే 'సభ* అను పేరుకు విజంగా తగినడిగదా. లః ముఖం పద్మదళాకారం వచ శృన్దన గీశ్రలం | వాత్కరృరసమం ఇాఒతి । వినయం ధూర్సలతణమ్‌ ॥ చక్కవి ముఖవె అరి, చల్లని మెత్తని మాటలు, క త్తెకటోను వంటి హృదయము, ఆతివినయిము,_యివీ ధూర్తలక్షణములు,

804 నూ క్రిముక్తావళి శోక పకన్య కర్మ సంవీత్య 1 కరోత్యవాన్యోపి గర్జితమ్‌ | గతానుగతిఫో లోకః ! న లోకః పారమార్థిక॥ ॥ ఎవడేనా ఒకడొక పనిచే స్తే, వాళ్లీ చూచి, అది గర్హించదగినదే, ఐనా మరొకడున్నూ అదే చేస్తాడు. లోకము గతానుగతిక మైనది గావి పరమార్డ మేమిటా ? యని ఆలోచించగలని ఎన్నడూ కాదుగదా, ల్లో (వయోజన సంపవృ తేః ! కారణం ఫలలకణం | (ప్రయోజన మనుద్దిళ్య । న మందో=-పి పవర్హతే * ఏదేనా ఫలము ఉంటుందవి తోచిననే ఏ కార్యమునందై వా వ్రవృత్తి కచణగుతుంది. ఎట్టి పయోజనమునూ ఉద్దేశించకండా మూఢుడు కూడ ఏ పసవినీ ఆరంభించడు. ల్లో! మ్మాభెష్ట విద్వన్‌ తవ నా_న్త్యపాయః 1 నంసార సింధో న్తర ేఒస్త్యుపాయః ॥ యేనైైవ యాతా యత యోఒ _న్యపారం | తమేవ మార్గం తవ నిర్జిశామి | ఓ విద్వాంసుడో ।; భయపడకము. నీ కేమీ ఆపాయము లేదు. ఈ సంసార సాగరమును తరించుట కుపాయ మున్నది, యోగులు డే దారిని వెళ్లిరో ఆ దారిని. ఫారములేవి ఖ మార్గమును నీకు నిర్లేశించు చున్నాను సుమా :ః అని వివేకచూడామణిలో శంకరుల వచనం.

ఓమ్‌, ఇ సూకిముకావళ్ళి నా అవి అస కర్మ - భక్తి - తత్త్వ విషయికములు శ్డో పద్యాకరం దినకరో వికచం కరోతి చందో వికాసయతి కై రవచక్రవాళం | నా ఒభ్యర్థితో జలధరో౭పి జలం దదాతి 1 సంతః స్వయం పరహితే విహిళాఖియోగాః ॥ ఎవరును ప్రార్జించకండానే సూర్యుడు పద్మములను వికసీంస జేస్తూన్నాడు. చంద్రుడు కలునలను నవ్వించుతున్నాడు; అడుగకయె మేఘుడు వర్షోదకధారలు గురిసి జీవనదాన మొనర్భ్చుచున్నాడు; నత్పురు పులు తమంశటనే పసరహితముమ జేయుటలో పర మోత్సాహముము కలిగి యుందురుగదా. శ్లో ఆత్యానదీ సంయమపుణ్యతీన్థా" ॥ సత్యోదకా కీలతటా ద యోర్ఫిః 1 త(శా౭౬ఖభిేకం కురు పాండుపు(త ః న చారిణా ళుద్ద్యతి చాంతరాత్యా ॥ నా ఓ పాండుపుత్రా ! అంతరాత్మను సరిశుద్ధము జేయుటకు ఉదక ములు దాలవు. ఆత్మ అను నది, నంయమ మను పుణ్యతీర్థములను కలిగి వుంటున్నది; దానిలో నత్య మనే జలమును, దయ అనే కెరటములును పుంటవి; శీల మనేదే దానికి గటు; అటి అత్మ(ప్రవాహములో స్నానము వ! స! చేసి పవిత్రుడపు గమ్ము, త్తం

386 సూక్షి ముక్తావళి లోః అరఉతం౦ తిష్టుతి ద్రైవరతీతం | సుర&ీతం దై వవాతం వినళ్యతి ॥ జీవత్యఒ-వాథోపి వనీ విసర్జితః 1 కృత్యపయళ్నోపి గృహే న జీవతి ॥ రైవామగ్రహ మున్నచో యితరరక్షణలు లేకున్నను జీవిం చును; రైవోఎహతమగు ప్రాణి యెంత సురక్షికస్తానములో నున్నను నశించియే తీరును. అడవిలో దిక్కు లేకుండా పారవై చినవాడు బికికి వాగుంటున్నాడు. గృహమున సురక్షితముగా మన్నవాడు యెంత వయ త్నించియు దక్కక పోతున్నాడు. ఇది యెంత వచితము ! దీనికి కొర అము దైనము అనగా మనకు తెలియని, మన కర్మాధీనమున ఉండని ఒక మహాశక్తి యని చెప్పకతీర దుగదాః శ్లోః ఆయుర్వర్ష శతం నృణాం పరిమితం రాకా తదర్థం గతం । ' తస్యార్థన్య పరన్య చా౬ర్థ మపరం అాలత్వవృద్దత్వ యోః। శీషం ఇ్యాధివి యోగదుఃఖసహితం నీవాదిభి ర్నీయతే | జీవే వారితరంగచంచలళ కే సౌఖ్యం కుతః [పాణినాం గ్‌ నరుల పరమాయుర్దాయము నూరు వత్సరములు; అందులో సగభాగము ర్యాత్రులు నిద్రాదులలోనే గడిచిపోతున్నది, మిగిలిన నగ ములోనూ మరల సగభాగము బాల్యవార్డక్యములలో వ్యర్తముగా పోవు చున్నది. ఇక శీషించిన పాదభాగమునకూడ కొంత రోగాదిబాధలలోను కొంత బంధుమి[త్రవియోగభారమునను, పరికొంత పరదాస్యకష్టముల లోనూ గడచిపోవును, నీటిమీది కెరటములవలె క్షణభంగురములైన జీవితములలో ప్రాణులకు సుఖ మెక్క- డున్నది ?

కర్మ భక్తి - తత్త్వ విషయికమలు 887 క్లోః కృవణథీః పరిణామ మదీ తే ! దపితకల్మషథీస్తు వివర్తతాం | స్థితమతిః పురుషః పున రీకుతే | వ్యపగతిద్వితయం పరమం పదమ్‌ క కృపణబుదులెనవారు పరిణొమవాదమును, విర్మలబుద్ధిగల వారు వివర్తవాదమను ఆశ్రయిస్తున్నారు, ఇవి ఆధమోత్తమ సాధన ములు, ఇక స్థితమతులైన మహాత్ములు యీ రెండింటినీ గ్రహాంచక నిం సించి, ఆజొతవాదిమును అనగా మాయావాదమునే స్వీకరించి ముక్కు లగుచున్నారు, ళోః శాంతా మహవోంతో నివసంతి సంతో వసంతవ ల్లోకహితం చరంతః | తీర్తా స్వయం ఖీమభ వార్థవం జనా నహేతు నా న్యానపి ఆకారయంతః | అయం స్వభావ స్వత వవ యత్ప్సర (శమాపనోద(పవణం మహాత్మనాం | సుధాంశు లేష స్వయ మర్కకర్కళ (వళాఖితప్తా మవతి ఉతిం కిలకి శాంతస్వరూపులును, మహాత్ములును, వసంతుని టోలి లోక హితముకొజకే వ రించువారును,. భయంకరమగు వీ సంసారసాగర మును తరించినవారును, పామరులయి భవాల్దిని కొట్టుమిట్టాడుచున్న ప్రాణులను నిర్వ్యాజకరుణచే తరింపదేయువారును బనట్లి మహాసు భాపులు ఉంటూనే వున్నారు, ఇతరుల కష్టములను తొలగించుట సతు

888 సూ క్రిమక్రావళశి రుషులకు సహజస్వభావము. సూర్యశాపమువల్ల వేగి పోయిన భూమికి చల్లని వెన్నెలలచే ఉపళాంతినిచ్చుటి చందద్రువికి ప్రకృతిసిద్ధ మేకదా; లోః ఈళా వాన్య మిదం సర్వం | యత్కించ జగత్యాం జగత్‌ | తేన త్య క్తేన భుంజీథా ।; మాగ్భథః కస్యస్వి ద్దనమ్‌ 1 ఈ జగత్తునం దే యే వస్తువు లున్నవో అవన్నియు ఫర మాత్మచే ఆవరింపబడి వున్నవి. వానిని త్యాగము చేయుట చేతనే అను భవించుము. ఇతరుల ధనములయందు అపేక్ష నుంచకుము. కో మృత్చిండ వకో బవుభాండరూపః | సువర్ష మేకం బహుభూవణాని + గోశజీర మేకం బహుధేనుజాతం | పకః పరఠాత్యా బహుదేహవస్తీ ॥ ఒకే మట్టి వివిధ భాండాదిరూపములుగా నగుచున్నది. బంగారు ఒక సే వివిధాభరణములుగా భాసిస్తూన్నది. ఎన్నో గోపుల మండి తీసిన పాలు ఒకే రూసము గలట్టివి; ఆసంఖ్యాకజీవుల దేహ ములలో నున్నట్టి పరంజ్యోతి ఒక్కటే. ట్లోః శికుర్వా శిష్యావా యదసి మమ తత్తిష్టతు తథా | వికుద్దే రుత్కర్ష _స్ట్వ్యయితు మమ భక్తిం [దఢయతి | శిశుత్వం ట్రైంవా భవత నను వంద్యాసి జగతాం । గుణాః పూజాస్థానం గుణిషున చలింగంన చ వయః ॥ సీవు చిన్నదానవో. శిష్యురాలివో, మరి నాకు నీ వేమగుదువో అది అట్లుండ నిమ్ము. మహ త్తరమెన సీ విశుద్దచరిత్ర, నీయందలినా భక్తిని దృఢతరముగ చేయుచున్నది, పిన్నదావివే గానీ, ఆడుదానివే

కర్మ - భక్తి _ తత్త్వ విషయికములు 880 గానీ యేమైనను నీపు జగర్హునకు పూజనీయురాలివే, గుణములే పూజా స్థానములు గాని, స్త్రీ పుం నివక్షత గావి, వయోన్యూనాధిక్యములు గాని. గుణవంతుల విషయమున పరిగణనీయములు కావుగదా, తల్లీ ॥

ఇవి ఆరుంధతీదేవి సీతాదేవితో అనిన వాక్యములు, శ్లో పియ్యపాయా వృష్తి ర్వినయమధురో వాచి నియమః | (పకృళ్యా కళ్యాణీ మతి రనవగితః పరిచయః ;" పరోవా పశ్చాద్వా తదిద మవిపర్యాసిత రనం | చరితం సాధూనా మనువథి విశుద్ధం విజయతే ॥ నడవడియా ఆత్యంత ప్రియతమముగ ముండును: వాక్కులా వినయడుధురములు. నియమ సరిమితములున్ను; బుద్దియా నై సర్గికము గనే మంగళకర మెనటిది; వారితోడి పరిచయమన్ననో యెట్టి అపశ్రుతి

మా ఈ గావి లేనిది: వారితో పరచయమగుటకు పూర్వము గాని, ఆ తరువాత గాని వారి చరిత్రములో యెట్టి వై పరీత్యము గావిం వై రన్యము గావి. వెతకుదమన్ననూ కానరాదు. ఆహా । _సాధుప్పురుసుల జీవికము అడు గడుగునా పరిశుద్దమై ఉంటుందిగదా, వో యథేచ్చ్భా భోగ్యం వో వనమిద మయం మే సుదివసి ॥

ళం సతాం సద్భి స్పంగః కథమపి హి పుణ్యేన భవతి ! తరుచ్భాయా తోయం యదపి తపసాం యోగ్య మళనం । ఫలంచా మూలంవా తదపి న పరాధీన మివా వః ॥ ఈ అరణ్యము మీకు యథేచ్భాభోగ్యము, ఈ దినము నాకు సుదినము. మంచివారికి యోగ్యులతోడి చెలిమి ఎటులో పూర్వపుణ్య

$9(0 నూ క్రీ ముక్తా వళి విశేషము వలననే కలుగుచున్నది. చెట్లనీడ, మధురజలములు. శపస్వు లకు ఉచితమగు ఆహోరము. కందఫలమూలములు _ఇవన్నీ కూడా మీకు స్వాధీనములే. వేటికిన్నీ మీరు యితరులపైన ఆధారపడ నక్కర లేదుసుండీ, మం॥ అథోఖల్వాహుః కామమయ వచాఒ-యం పురువ ఇతి! సన యథా కామో భవతి త్మత్కతు రృవతి | య॥త్కతు రృవతి తత్కర్థు కురుతే | యత్కర్మ కురుతేత దభిసంపద్యతే ॥ అన్నియు విచారించిన పసండితులు విశృయముగ చెప్పునది ఏమవిన జీవుడు కామమయుడే ఆయివుంటున్నాడు; ఆ కోరిక లెట్టినో జీవుని యత్నము లట్టి వాటి కభీముఖములుగనే సాగుతున్నాయి; ప్రయ త్నములనుబట్టియే కర్మలు చేయుచున్నాడు; జీవువి కర్మలు యెట్టివో వాటికి తగిన ఫలమును పొందుచున్నాడు; ఇది సర్వత్ర కాననగుచునే యున్నది. మం॥ అవిచ్యాయా మంతశే వర్తమానాః ! స్వయం ధీరాః పండితం వున్యమానాః 1 దం[దమ్యమాణాః పరియంళి మూఢా! అంభేనైవ సనీయమానా యళథాంధాః అవిద్యారూప మైన సంసారములో కొట్టుమిట్టాడుచున్నను తామే థీరులమనీ, వండితులమనీ భావిస్తూ. మూఢులు జననమరజరూప మైన యీ గొప్ప సుడితోపడి పరిభమిస్తూంటారు, (గుడి వారిచే దారి చూప వాటే (0 ఐరీన (గుడి వారివంటివారే. పీరున్ను.

కర్మ భక్తి - తఈక్త్వ విషయికములు శ్ర మం॥ ధర్మో విశ్వస్య జగతః వశిష్టా / శి న జ అర్య లోకే ధగ్మష్టం (వజా ఉపసర్పంతి 1 ధశ్ళేణ పాప మసనుదతి ధ ర్మేణ సర్వం (పతిష్టితం | తస్మా ద్ధర్శుం పరమం వదంతి ॥ నా సమస్త జగత్తుకూ ధర్మమే ఆధారము. ధర్మపరునే లోకము నందు ప్రజలు ఆశ్రయింతురు, ధర్మము పాపమును టోనడచుము. ధర్మమే అన్నిటికీ ప్రతిష్టను కలిగించుచున్నది. కనుకనే ధర్మమును గొప్ప దానినిగా పలుకుదురు, పండితులై నవారు. లః చవాసచాసీ న్నోో సచాసీ త్తచానీం | నాసీ [దజో నో వ్యోమౌ పరోయత్‌ 1 కిమావరీవః క వాకస్య శరస్దన్‌ ॥ అంభ'ః కిమాసీ దహనం గభీరమ్‌ | న మృత్యుళాసీ దమృతం న తరి! న ర్మాత్యా అహ్నా ఆసీ (త్ప'కేతః ॥ ఆసీ దవాతం స్వథయా తదేకం! తస్మాద్రాన్య న్నవరః కించ నాన క తమ అఆసీ త్తమసా గూఢ మగే ॥ (వశేతం నలిలం నర్వమా ఇదమ్‌ | తుచ్చేనా భ్యపిహితం యచానీత్‌ | తపస _స్తన్మహిమాఒజాయ శైకమ్‌ * శానున్తద(గే సమవర్తతాధి ! మనసో రేతః (వథమం యచాసీత్‌ |

892? సూకిముళావళి అనీ నా నతోబంధు మనతి నిరవిందన్‌ । వాది (పతీష్యా కవయో మనీషూ ॥ తిరళ్చీనో విశతతో రళ్ళి రేషామ్‌ । అధః స్విచాసీ దువరి స్విదాసీత్‌ "శేతోళథా ఆనన్‌ మహిమాన ఆనన్‌ । స్వథా అవస్తాత్‌ (వయతిః పరస్తాత్‌ కో అధ్ధా వేదక ఇవా (వవోచత్‌ ॥ కుత ఆజాతా కుత ఇయం వినృష్టిః 1 ఆర్వాగేవా అన్య వివరనేనా । ది జి ఇ థ కో వేదయత ఆబభూన ॥ ఇదం వినృప్టి ర్యత ఆబభూవ యదివా దధే యది వా నదభే। కూ అస్యాఒధ్యతః వరమే వ్యోమన్‌ / సో అంగవేద యది వాన వేద ౪ అప్పుడు (నృష్పికి పూర్వం) అనత్తూ లేదు, స్‌త్తూ లేదు; అంతరిక్ష్‌మూ లేదు దాని నావరించిన ఆకాశమూ లేదు. అప్పుడు దేని నెవరు ఆవరించిరి ? +ఎక్కడ ౩ ఎవరి నుఖముకొరకు ? గహవమూ, గంభీరమూనె న జలము మాత్ర మెప్పు డెక్కుడ వుండెను ? అస్పుడు మృత్యువు లేదు. అమృతమూ లేదు. అప్పుడు రాత్రింబగశ్లే లేవు. కొలభేదము నెరుంగు పాథనమూ లేదు. ఏదియో తదేకమైనది, న్వళక్రిచేతనే, విర్వాతముగానే చై తన్యస్ఫూరి కలిగి యుందెను. దానవికంజె భిన్నమైన పదార్హ మపుడింకొక 'పేవియూ లేదు.

కర్మ = భక్తి = తత్త్వ విషయికములు 003 ఆంధకారముండెను, [పథమమున అంతా ఆంధకారముచే గూఢమై వుండెను. సర్వమూ జలమయమై యుండెను, ఉన్న దేదో ఆదంతయు ఆనగా ఆభువు, తుచ్చముచే అనగా మాయచే పిహితమై యుండెఐ, మూలమున ఒక్కటియై ఆది తపోమహిమచే ప్రకటిత మైనది. ప్రారంభమఎదు కాము ముండెను. ఈ కామమే మనస్సునకు వీజమై. సృషికి కారణమయ్యెను. కివులు తపు బువిచేత హృదయము లందు మర్యాలోచించి నా? సశీలదున యూ దృశ్యసృష్టి ఆవినాళ్యమైన ఆ సతుతో సందబింధము కిలదే నవి వికయించిరి. వాల వ! దాని కొంతి ఆంతటనూ అడముగా వ్యాపించెను, అది ౮ శ్రిందినూ, పైననూ సర్వత్రా వ్యాపించి యుండెను. ఆచే సృష్టికి పీజ ప్రదమై మహిమావంతమాయెను. దావి శక్నీ, ప్రభావమూ అటునిటు వ్యాపించెను, కలి, థి డ్‌ ఈ దృళ్యసృష్షి యొక్క విసర్షము లేక వ్యాప్తి యెక్క నుంచీ వచ్చినది ? ఎవరినుంచి పుట్టినది ? దీనివి గురించి యింతకంజె విసరముగా చెప్పువా రెవరకు ? దీన్నిగూర్చి యిదమితమవి తెలునుకొన్న న్‌ ఫ్‌ వా రెవరు ? దేవతలు కూడా యీ సృష్షికి యనంతరమందు పుట్టినవారే. అటిచో యీ సృష్టి యెచ్చటనుంచి వచ్చినదో యెవ్వ రెకుగుదురు 1 ప బి ఈ విసృష్షి, వ్యాప్తి దేనినుంచి యెనదో: ఇది స్పష్త్వమెననూ , ట యో! అ లా స్పష్టము గాకున్ననూ యెవడు. దీనికంతకూ ఆధ్యకుడో. యెవ్వడు పరమమెన ఆకాశమునందుండునో, ఆతదై నను దీని నెటుగునో : ఎరుగడో ౩? ఎవరు చెప్పగలరు ? బుగ్వేదీయ నాసదీయ సూ క్తపు యీ భావన నంశయవాదము గావి, అవశ్చయ త త్త్యము గాని కొదు. చక్కని కవిశాధోరణిలో చెప్పిన పత్‌ వాచ మియ్యది. రి

రలి4 సూ కి ముక్రా వళ శ్లోః, దుర్లభం [తయ మ్నేవెతత్‌ ! దై వాను గవా హేతుకం! మనుష్యత్వం ముముతుత్వం ! మవేపురుషసం్యకయః ॥ వమనుష్యజన్మ, ముముక్షుత్వము, సత్పురుషుల సహవాసము; ఈ మూడున్ను బహుదు ర్లభములు, శేవల ఈశ్వరాను గ్రహమువ ల్లనే ఎవరికె నా యివి లభిస్తాయి. స్లో లౌకికానాం హి సాధూనాం । అర్థం వాగఒనువర్తతే ॥ బుషీణాం వున రాచ్యానాం | వాచ మర్డోజఒనుథావతి ॥ లౌకికులయిన పాధదుప్తరుషుల వాక్కు_ ఉద్దిష్షమైన ఆర్హమును అనుసరిస్తూంది. మరేమో ఆద్యులైన మహర్షుల వాక్కునే అనునరి స్తూంది, అర్థము : మహరు లన్న మాటలు జరిగేతీరు నని ఆర్హము, వః యచ్చ ఇామసుఖం లోకే | యచ్చ దివ్యం మహత్సుఖం | జ్యో తృ ష్టామయసుఖ న్యెతే నార్హ్హత మ్ల్షోడశీం కలామ్‌ ॥

ఈ లోకమున కామసుఖము గాని, స్వర్గమున ఉండు మహా సుఖము కొని తృష్టాక్షయమువలన లభించు మహత్సుఖములో పరిమాణ మున పదియారవ వంతుకు కూడ సరితూగదు. లో జ సాగ్భంతరనవా( సేషు యా బుద్ది ర్యావిళా నృణాం ।

తామేవ లభతే జంతుః |; ఉపదేళో నిరర్దకః ॥

వేలాది జన్మలనుంచిన్నీ పరంపరగా యెట్టి బుద్ది వస్తూవుందో దావినే ప్రాణులు పొందమతూంటాయి. గానీ కేవలం ఉపడేశములపల్లి ప్రయోజనము లేదు, తో అనాగతానాం భోగానా | మవాంఛన మక్ళ।తిమం

ఆగతానాం చ సంభోగం । ఇతీ పండితలతణమ్‌ ॥

కర్మ భక్తి - త్పళ్ట్వ విషయికములు 885 సంప్రాప్తము గానట్టి భోగాదులయందు కోరిక లేక యుండు టయు, అకృ(త్రిమళ్వమును, ప్రా ప్త్రమెనవావినే యనుభవించుటయును,. ఇవియే పండితలకీణము లని శ్రుతి చెప్పుచున్నది. ళో సుఖంవా యదివా దుఃఖం । (వపియంవా యది వాటా[పియం 1 (పాపవ్వం (పాప్త ముపాసీత ; హృదయే నాఒపరాజితః ॥ సుఖము గానీ, దుఃఖము గానీ, ప్రియము గావీ, 'ఆప్రయము గానీ, యెప్పు డేది ప్రాప్త్రమైన అప్పుడు దానిని సేఏంచుచుండుము. మనస్సున వ్యాకులత చేంఎకుము. ల్లో భూతానాం |పాణినః | శేషాః | (పాణినాం బుద్దిజీవినః | బుద్దిమత్సు నరాః (శేషఘ్టాః | నశేషు (శావ్మాణాః వస తాః ॥ (జావ్మాణేషు చ విచ్వాంసో ! విద్వత్సు కృతబుద్ధయః | కృతబుద్ధిషు కశ్తారః । క_ర్భృషు (బహ్మువేదనః ॥ సమస్త భూతములలోనూ ప్రాణుకే (శ్రేస్తములు; ప్రాణులలో బుద్ధితో కూడినవి శేష్పములు; బుద్ధిగలవాటిలో మానవులు (శ్రేప్తులు, నరులలో (బ్రాహ్మణులు (శేష్తులుః బొహ్మణులలో విద్వాంసులు శేప్తులు వారిలో కృత బుద్ధులెనవారు తేష్తుణుః కృత బుద్ధులలో కర్తలు అనగా ఆచరణశీలురు శేప్తులు. ఆటి కంలలో బ్రహ్మవే తలు శ్రేప్తులు అవి బి టి అతి అజో బ మనువు చెప్పిరి. ల్లోః వృళ్చికన్య విషం పుచ్చం ! మికస్య విషం శిర! |! తతకన్య విషమం దంషా । సర్వాంగం దుర్దనే విమం॥ లు న! శేలనకు కొండియంమను, కండిరీగకు తలయందుసు, పామునకు కోరయందును, దుర్దనునికి నిలువెల్లను విషముండును.

8008 సూక్తిముక్తావళి కీ అధ ల్లోః దుర్లభో మానువీ దేవాః | (బావ్మాచేవా నస్ఫుదుర్లభః న నలు (వావ్మాం 'దేవాం సమాసాద్య ; యోహి ముక్యై నయత్నళతే। సుమేరు రగ మాసాద్య, స్వదేవాం పాతయద్యథః | త మేవ వతీతిం విద్యుః ॥ జాతి భష్ట్రం మహరయః ! లు తో మమష్యజన్మమే ణు ర్లభము. ఆందులోనూ బ్రాహ్మణు గగుట మరింత దుర్లభమైనది. బ్రాహ్మణుడై యుండిన్నీ ఎవడు పరమార్దము కొకు యత్నించడో వాడు కొండకొమ్మునుండి పడి మరణించుకే మేలు. ఆటు చవిపోయినమ వాడు కులపు డనియే బుసులు చెప రం ళు థో॥ (శ్రవణం కీ రనం విపోః 1 స్మరణం పొవ సేవనం । రా అజంతా మ. అ నే జ అగ అర్చవం వందనం చాస్యం 1 నఖ్య మాతని వేదనం ॥ భగవత్కథాశ్రవణము, ఈక్వరమహిమాసంకీ రనము, భగవ న్నామస్మరణ, విష్తుసాద సేవ. పూజా, నమస్కరించుట, 'సేవచేయుట, ఖా॥ ఐళ్వర్యఫ్య నమ్మగస్య ॥ ధర్మన్య యశన శ్చియః / క్షానవై రాగ్యయో శైవ! వర్జాం భగ ఇతీరణా ॥ సమ్యగమైవ ఐశ్వర్యము, ధర్మము, యశము. (శ్రేయస్సు, క్లొనము, వైరాగ్యము,_ఈ ఆరున్ను భగవంతుపయందే ఉన్నవి. ళ్టోః జీర్యంతే జీర్యతిః శళాా దంతా జీర్యంతి జీర్యుతః ॥ కా క్‌ పూ, బీర్యత శృముషీ శోశే / త్శైకా తరుణాయ తే * జుట్టు, పళ్లు జీరములై రాళిపోతూన్నాయి; కళ్లు, చెవులు పనిచేయడమే లేదు; కాని ఆశ ఒకటి మాతం అంతకంతకు గట్టిపడు తూన్నది గదా:

కర్మ - భక్తి_-ళ త్త విషయికములు 897 శ్లో వలిభి ర్ముఖ మా[ కాంతం ! పలిశ్రై రంకితం శిరః ॥ “గా తాణి శిథిలాయంతే తృస్టైకా తరుణాయళలే ॥ మలా ముఖము ముడుతలు పడినని; జుట్టు నెరసిసపోయినదీ; అవ యవముల బిగి పడలినది: కౌవి తృష్టమా్యత మే పరువము చెడకుండ వుంటున్నది. శో భోగాన భుకా వయ మేవ భుకైః | తపోన తవ్తం వయ మేవ తప్వాః। శాలే న యాతో వయమేవయాళశాః । తృస్తా న జీళ్లా వయ మేవ జర్దా న అనుభవించబడినవి భోగములు కావు, మేమే : ఠత_ములయి నవి తపస్సులు గావు. మేమే । చెల్లిపోయినది కాలము గాదు, మేమే: జీర్ణమై పోయినది ఆశ గాదు మేమే ।ః వయసు చెల్లి, శరీరాదులు పలితము లైనను తృష్ష అశ్లే వున్నదని భావము. వ్ల న్వే తయాంతా నిచయాః । పతనాంళతా స్పముచ్చయాః। నంయోగా వివ యోగాంచాః । మరణాంళతా శ్చ బీవిళాః ॥ ఏడైనను పెరుగుట విరుగుటకొటశే; పైకెగయట క్రింద పడుటకును, సంయోగము వియోగమునకును కారణ మగును, జీవితము మరణముతో ఆంతమగును. లోకరీతి యిట్టివ యే గదా. శోః న దేవో విద్యతే శాపే[నపొపాణేన మృణ్మయే ॥ ఉం అ భావేతు విద్యతే "దేవః | తస్మా చ్భావో హి కారణమ్‌ ॥ కొయ్యలోను, రాతియందు, మట్టిలోను దేవుడు లేడు; భావము నందే దైవ మున్నాడుం దానికి భావనయే కొరణమై మున్నది.

8008 సూక్తిముక్తావళి శో; ఉపాసకానాం కార్యారం | బహ్మణో రూవకల్పనా | ణం ల్‌థి ఓ అత్మత త్వానుసంధానం । భక్తి రిత్యభిధీయ తే ॥ ఉపాసకులయొక్క సౌకర్యమునతై యే దిహ్మమునకు రూప కల్పన చేయబడినది. ఆత్మత త్త్వము నన్వేషించుకే భద్రి యని చెప్ప బడుచున్నది. ల్లో సకామొా నగుణోపా స్తీః / నృణాం భోణాయ కల్చ్యతే 1 నిష్కాూమా చి త్తశుద్ధ్య నే 1 ఇతి శాత్రున్య నిళ్ళయః & జను లందరూ కోరికలు గలవారే. వారికొజకే లోగార్జమై నగుజోపాసనము కల్పనచేయబడినది. నిష్కాములకుకూడ యీ సగు జోపాసనము చి త్తశుద్దికొణకు అగుచున్నచి, ఇది శాస్త్రవిశ్చయము. శో దంతిని చారువికాళే । చారు తిరోభవతి సోపి త్మేవ! జగతి తథా పరమాత్మా ! పరమాత్మన్యపి జగ త్తిరోధ త్తే ॥ కొయ్యతో చేపిన యేనుగుబొమ్మలో కొయ్య ఉన్ననూ మనకు ఏనుగు రూపమే స్మృతి౭పందు. విలచుచున్నది. ఈ జగద్విషయమున కూడ సరమాత్మ అక్షే యున్నాడు, ఈళ్వరునియందు జగత్తు తిరోధానము నొందుటయు ఆ రీతిగనే, లో శైలీ చారుమయీ అౌహీ! లేప్యా లేఖ్యాచ నెకతీ | మనోమయీ మణిమయీ ! వ్యార్చా చాషాష్టవిధాష్మృ ఈాః శిల. కొయ్య. లోహములు, మన్ను. పటత్రరచన, ఇసుక, మనస్సు, మణిమయము,_ యీ ఎవిమిదింటితోనూ ఇష్షదై వములను లకూ కల్పించుకొని ఆర్చించుట లోకమున పరివ్యాస్తమై వున్నది. | జ్య అధ శి శ్లో! అతరావగమలబ్బ యేయథా స్థూలవ ర్తులదృషత్పరి[గవె! ॥ శుద్ద బుద్ద పరిలబ్ధ యే తథా చారుమ ణన్రాయశిలామయార్చనం॥

అతరజ్ఞానము శలిగించడానికై బాలురకు చిన్నవీ పెద్దవీ గుండడ్రనివీ రాళ్ళను చెక్కిచూపించు మాదిరిగనే నిత్యము శుద్రము బుదము న్నే యణ ఛి ఐన పరమాత్మ జ్ఞానము కలిగించుటకై కొయ్య. మట్టి, రాయి మొదలైన వాటితో విిగహములను గావించి అర్బించుచున్నారు. ఛో। న యోని ర్నాపి నంస్కారో ' న |,శుతం నచ నసంతతిః ల్‌. నా కారణాని ద్విజత్వస్య వృ శ్తమేవ తు కారణమ్‌ ॥ పుట్టుక కావి, సంస్కారము కొని, పాండిత్య ముగాని, సంకతి గావి ద్విజత్వమునకు కారణములు గావు. నడవడి ఒక్కటియే దావికి కారణము, శోః నజాతిః, నకులంతాత !న స్వాభ్యాయం (శుతం నచ! ర్‌. కారణానీ ద్విజత్వన్య (వృత్త మే వాన్య కారణమ్‌ & వత్సా | బ్రొాహ్మణత్వమునకు కారణము జాతి కాదు, కులమూ కాదు, వేదాధ్యయనమున్నూ కాదు. పాండిత్య మంతకంటెనూ కాదు. ప్రవర్తన మొక్కటియే దానికి కారణము, తో జన్మనా జాయతే శూ దః ! కర్మణా జాయతే ద్విజః "వేదపాఠంతు విపాణాం 1 (బవ్మాజ్ఞానం తు (శావ్ముణాః ॥ సర్వజనములును అన్మచే శూదులుగనే పట్టి, కర్మలచే ద్విజ త్వము నొందుచున్నారు. వారిలో కొందరు వేదాధ్యయనముచే పిప్రలయి శోః న విశేషోన్తి వర్తాణాం ! సర్వం (బవ్మా మిదం జగత్‌ 1 ౦ అంటీ ౮ ల్తి 'శావ్ముణాఃః పూర్వనృష్టా హి: కర్ణభి ర్వర్హ తాం గతాః ॥

400 సూక్తిముక్తావళి వరములలో విశేష మేమియును లేదు. ఈ జగతు అంతా ణి న! (ద్రహ్మస్వరూప మే, ప్రథమ సృష్టితో అందరూ బ్రాహ్మణులుగనే ఉండి, తరువాత కర్మలచే వివిధవర్ధములుగా ఏర్పడిరి. ఖాళీ, న ఆ లః (బహ్మైకం పరమార్థసత్‌ తదితర న్శాయామయ త్వాన్మ్యషా (బమహ్మైవెక ముపాధివింబిత మతో జీవేశభావం గతం। (నని సృంనృతి రన్య తత్చ9శమనం ముక్తి _న్తద ప్యాళ్మనో। (బహ్మాక్యా వగమా (యృతిశవణజా దిత్యాహు రద్ర్వ్వైతినఃః ద్రిహ్మ మొక్కటిపూతమే పారమార్షిక సత్తాకలది. తదితర ములన్నీ మాయామయములు గాన అఆసళ్తులే. ఆ బ్రహ్మమే వివిధోపాదు లలొ ప్రతిబింబిత మై ఉంటూంది. అందువల్లనే జీవుడు ఈశ్వరుడు అను భేదము యేర్చడుతూంది. ఈ జీవుని యొక్క భమమే సంసారముగా నుంటూంది. ఏతత్‌ భమ తొలగుటయే మోక్షము. ఆ భమ ఎట్లు తొలగు ననిన. వేదాంతవాక శవణాదులదా6రా జీవ ఐబహ్మలకు అభేదజానము శ్‌ ౮ వ్‌ తి ళా కలుగుటవల్ల నే, ఇవి ఆద్వెతసిద్దాంతమునందలి (ప్రధానస్తూతములు, దీవికి బోధకులు ఆవిశ౦కరులు, శారి (శ్రీమన్మధ్వమతే వారిః పరతరః సత్యం జగత్తత్త్వతో | భిన్నా జీవగణా వారే రనుచరా నీచోచ్చభావం గళాః। ముకి లె షజనుఖానుభూతి రమలా భ క్తిళ్చ తళ్సాధనం | (పశ్యమ్మత్మితయం (వమాణమభఖిలం న్యామయొక వేద్యోహర! ॥ మధ్వాచార్య మతములో హరియే పరతత్త్వము; జగత్తు తత్త్వతః సత్యము; జీవగణములు భిన్నములు; ఉచ్చనీచభానములతో నీ జీవులుంటారు; జీవులందరూ విష్ణవున కనుచరులు, న్వచృమై. సహజి

కర్మ న భక్తి = త్వ విషయికములు 401 మైన సుకానుభూతియే ముక్తి; దానికి సాధనము భక్తి ఒక్క టే; ప్రత్యక్షము మొదలై న మూడును (ప్రమాణములు; వేద్యుడై నవాడు హతకి ఒక్క దే; ఈ తొమ్మది (ప్రమేయములు గలదియే మధ్యమతము. టో శ్రీమల్సక్ముణ యోగినస్తు భువనం సత్యం తదీళః [శియ! |

ఇంతో (బవ్మాస ఏవ సో౭౬ఖిలతనుః థిన్నా న్తతః చేశతనాఃః

నత్యా సంసృతి రీళన్మిగహకృతా ము క్తిన్తు భక్త్యాదినా

తళ్చా) వః పరమే పదే తదనుభూత్యాఖ్యేతి సంచతతే 8

రామానుజులు విశిష్టాద్వెత సిద్దాంతమునకు ముక్యాచార్యులు,

చారు చెప్పిన దేమన,జగత్తు సత్యము; శుక్రి రజిత భ్రాంతి వంటిదిగాదు- ఈ జగత్తున కధిపతి రమాకాంతుడైన శ్రీమన్నారాయణుడే. ఆతడే పరబ్రహ్మ. ఈ సర్వ జగత్తులునూ ఆతని శరీరమే, ఆనగా సర్వవ్యాపి యన్నమాట, థభ్రీమన్నారాయణునికంశె జీవులు. భిన్నుఎ ఆ పరమ ప్రభువు స్మిగహమువలన కలిగిన యీ సంసొరము సత్యమెసది, భక్త్యా దులవలననే మోక్షము లభిఎచుచున్నది. పవమపనమునందు గల ఆపర్‌ చ్రహ్మానుకినము అనునదే ఆ పరమప్పరుష ప్రాప్తి. ఇవే యీ సిద్ధాంత మునందలి ముఖ్య సూత్రములు. ల్టోః అభఖిలభువన జన్మ స్టేమభంగాది లీల;

వినత వివిధభూత_వాత రమెక దిచే!

శుతిశిరసి పిదీప్తే బవ్మాణి (శ్రీనివాసే |

భవతు మమ పరస్మిన్‌ శేముపీ భ క్షిరూపా ॥

సక లలోకముల సృష్టి స్తీతి లయములను __లీజాష దగగ చేయుచునృటినీ, , అనన, నతము చస వతమాలష్ట. ౩ సటన్నీ, అనన్యల క వినతమర్థడో టన నార స్త సువి యందు నా మనసు? భ కిరూప తోళ్ళాముగల _ దగుగాక 1,4 ర్‌] ఖ్‌ న్‌ నా వే స్ట కు స్‌ పొరల గద్ద శకి ళ్‌

402 సూక్తిముక్తావళి 'జగ్య జరా అగ న శ్లోః పారాళర్య వచన్నుధా ఉపనిషదు గాబ్టి మధ్యోద్దృ శాం | సంసారాగ్ని విదీపన వ్వపగత (పాణాత్మ నంజీవనీం 1 (ఎ న పూ ర్వాచార్యసురక. తాం బహుమతి వ్యా ఘూతదూరస్టి మం. ఆనీ తాంతు నిజాకరె8 ఘమనసో భౌమా పిఏంత్వన్వవామ్‌ ॥ ఉసనిషత్తులనే పాలసము[ద్ర మధ్యమునుంచి కద్దరించదిక్షిన అమృతమువంటి వ్యాసవచనములు సంసారాగ్ని పరితప్పములైన జీపు లకు పొణదాన మొసంగునవి. పూర్వాచార్యులు వాటిని సురక్షితముగ ముంచి, పలు ద్రోవలుపట్తి పోనీకండ సురక్షితముగ మంచిరి, వాటివి యథారూపమున తెచ్చి యచ్చుచున్నాను. బూదేవులు దావిని ఎల్లపుడూ ఆఅమృతమునువలె ఆస్వాదించి తరింతురుగాక 1 భో అమ్నాయ। (పాహ తత్త్వం వారిమివహా పరమం ణా నాలి నర్వళ క్తీం రసాబ్లిం చాక ఛి తద్భి న్నాంశాంళ్ళ జీవాన్‌ (ఛకృతికబళ€ తాన్‌ తిద్విముకాంళ్చ థావాత్‌ | భేదా౬ భేద్మపళాశం సక లమితి హా కే సాధనం శుద్ద భక్తి ॥ సాధ్యంతత్చీ)లి మే వేత్యుపదిళతి జనాన్‌ గౌరచందః నస్వయంసః॥ గౌరాంగప్రభువు సర్వజనులకును స్వయముగా నీ పదితత్త్య ములతో'గూడిబీ.కుద్దట్ధ కిమారమి. మపదేశించిరి: వేదములే పరమ ఏ ళా వమాణము; హరి యవతారముగు శ్రీకృషభుడే పరుడు; ఆతడు సర్వ వా! శ క్రిమంతుడు, రససము(ద్రుడునుశ్ష్య) జీవులన్నియును ఆ పరమ (ప్రభుని

కర్మ జు ళక్తి ణ ళఈత్త్వ విషయికములు థలీ$ి భిన్నాంశములే: చిదచిత్తులకు మధ్య నుండుచు, జీవులన్నియు స్వీయ భావానుగుణ మైన బద్దావస్సనొంది, [పకృతి కధీనులై ఉంటున్నారు; కొందరు జీవులు మాాకము ముక్తావస్త నొంది (ప్రకృతి కతీతులగు చున్నారు; జీవ జగత్తులు హరితత్త్వ పరిణామము లగుటచే యుగవ ద్రర్మమున వాటికి హరితో ఆచింత్యమగు భేదాఒభేద నందింధము కలిగి యున్నది; కృష్ణతి త్వ ప్రాప్తికి శుద్దిభక్తియే సాధక మైనది; కృష్ణప్రేమ పాపియే జీవుని ఏకె క పయోజనము; యిదియే చె తన్యుల సిద్ధాంతము. వూ త్‌ జ్‌్గ్యుల ల్య జ్‌ ఆరాధ్యో భగ వాన్‌ (వ చేశ తనయ తచామ బృ,0ంచావనం । 6 ల రమ్యా కాచి దుపాసనా (వజవధూ వన్రేణ యా కల్పిళా! గి శీ మద్భాగవతం |(ఫమాణ మమలం (పేమా పుమర్ధ్థో మహాన్‌ | (శీ చైతన్య మవో(పభో గత మిదం తతాచదరో నః పరః ॥

(వదేంద్ర నందనుడగు శ్రీకృష్ణ (ప్రభువే మన కారాధ్యుడు; ఆకని శ్రీధామమెన బృందావనమే జీవులకు యా(శ్ర్యాలము: గోపికలు థ్రీకృష్తు నే భావముతో నుపాసించిరో అట్టి వారి యుపాసనా మార్షమే పరమ రమ్యమెనట్లిది; (శ్రీ మద్భాగవతమే. సరమ ప్రమాణ మైనది; పరమ పురుషార్తము శ్రీ కృష్ణ ప్రేమ యొక్కలే; ఇదియే శ్రీ _తన్య మహా[పభువుల మతము, జీవుల కీ సిదాంతమే ఆదరణీయిము గాని

౮ ధి తదన్యమతములు గావు.

శీ04ీ సమూ కిముకావళి వానో అటి ఫ్‌ అగ క్లో చేత దర్పణమార్షనం భవమవోదావాగ్ని నిర్వాపణం ! (యః వ్రైరవచన్లికా వితరణం విద్యావధూజీవనం | అనస్పామ్చుధి వర్టనం (పతిపదం పూర్ణామృతస్వాదనం । సర్వాత్మ స్నపనం పరం విజయతే (శ్రీకృష్ణ సంకీర్తనమ్‌ 1 మనస్సు అనే అద్దమును శుభపరచునదిన్నీ, సంపారమవే మహా దావాగ్నిని చల్లార్చునదిన్నీ, అభ్యుదయపరింపర యనే కలునలకు వెన్నెలవంటిదిన్నీ, విద్యయనే వధువుకు జీన మెనదిన్నీ, ఆనందమనే వము[ద్రమును ఉప్పాంగజేయునదిన్నీ, పదవదమునను అమృత మార గించినట్లు తోపించునదిన్నీ, సర్వాత్మలకు తాపోసళాంతి గావించునవిన్నీ ఐన కృష్ణసంకీ ర్తనము ఉత్కృష్టమైనది, అది జయించుగాక ణ ఆతి బా శ్లోః నాస్తా ధళ్మే న వసునిచయే నైవ కామోపభోగే | యద్యత్‌ భవ్యం భవతు భగవన్‌ పూర్వక ర్యానురూపం | పత_త్చార్ధ్యం మమ బహుమతం జన్మజ నాస్టంత రేఒపి ॥ త్వత్చాచాంభోరవహాయుగగతా నిశ్చలా భక్తి రన్తు॥ ధర్మమునందూ నాకు అసక్తి లేదు, నంపదలయందున్నూ అన క్రి లేదు. కామోప భోగములలోనూ అళలేదు; (ప్రభూ ॥ పూర్వ కర్మానురూపంగా యేది జరగవలసివుండో అది అట్లు జరగవిమ్ము. నా ఒక్క ప్రార్థర ఏమంటే, పీ పాదాద్దిములయందు నాకు విశ్చలమైన భక్తీ జన్మ జన్మలకూ ఉండునట్లు అన్ముగ్రహింపు మవియే, భగవన్‌ ః శ న ధనంన జనం న నుందరిం కవితాం వా జగదీశ కామయే! మమ జన్మని జన్మనీశ్వరో భవతాత్‌ భక్తి రహైతుకీ త్వయి ॥

కర్మ -ఖక్తి ఎ తత్త్వ విషయికములు శ$ఫ్‌ నాకు సంపదలు వద్దు, బంధుమి[శ్రాదులు వలదు, సుందరులూ అక్కర లేదు, కవితావైభవమూ కోరను; ఓ జగదీశ్వరా ః నాకు జన్మ జన్మములకూ నీయందు నిర్హేతుకమైన భక్తి ఒక్కటే కలుగు గాఠ ల్లో! మంగళాదిని ! మంగళ మభ్యాని ॥ మంగళాంకాని ; ఇాస్తా౦ణి 'వ్రధంతే ॥ మంగళకర విషయము కావ్య శొస్తాదులలో ఆరంభములో గావి, మధ్యనుగావి, చివరనుగాని ఉండవచ్చును. కల్యాణ ప్రతిపాదక ములుగాని రచన లేవిన్నీ ప్రజలకు [శ్రేయో పేయముల నొనగజాల వను నదే భారతీయాలంకారికుల విశ్చిశాధ్మిపాయము. బ్లో విశ్వ శేయః కావ్యం తదదోపొ పరికృతా చ ఛాగన్జా॥ సా వాగ్య్ర రనవృ త్తిః సాధ్యోహి రసో యఖాయథం కవిఖిఃః కావ్యము విశ్వమునకు (శ్రేయోదాయకము; నిర్ణోషమై గుణా లంకారములతో గూడిన శబ్దార్దములు రెండును కలదే అ కావ్యము; కావ్య మున రసమే పపధానమెనది; ఆ రనమును సొధించుటలో కవులు యథో చిక శ్రద్దవహించి, కృతకృతులు కావలెను, అట్టి సత్కావ్యమే లోక కల్యాణమును ఒనగూర్చును. (శ్రుతిః ఉ్తిష్టత జ్యాగత (పావ్య వరాన్‌ నిబోథత | తురన్యధారా నిళిళా దురత్యయా | దుర్గం ఫథ _న్తత్‌ కవయోవద న్తి ॥ “ఆజబ్రానతమమున మువిగియున్న ఓ మానవులారా ; లెండు, వా మేల్కొనుడు ! ఉత్తమ గురుని పొంది, తెలియవలసిన దావివి తెలి యుడు! జానమునకు బోవుమార్గము క త్తివానణవలె విశిత మైనదిన్నీ

శీ08$ మూ క్తి ముకావళి మీర్గమ మెైనదిన్నీ సుమా । ఈ మార్గమును గూర్చి విద్వాంసులు యిపే వరించి యున్నారు. అని కఠోపవిషతులో చెప్పినదే నేటికీ హెచ్చ ా! బుత్‌ శికకదా. శ్లో జడా _న్తపోఖిః శయన్సి దేవాం ॥ బుధా మనళ్చాపి వికార పాతుం | శ్వాముక్త మన్నం దళలీతి కోపాత్‌ | క్‌ కూ. 'శేప్తార ముద్దిళ్య హీన స్తి సింహః ॥ మూఢులు తపస్సులచేత దేహేం ద్రియాదులను కృళింపజేసు కుంటున్నారు; బుద్ధిమంతులు వికారములకు హేతువైన మనస్సును స్వాధీన పరచుకుంటున్నారు. మీదకు విసరబడిన క్యరను కరవటో తుంగ, కుక్కు; కొని, సింహమో? విసిరినవాని మీదికే ఉరుకుళూంది గదా. ళ్గోః భావా౬ద్ర్వైశం సదా కుర్యాత్‌ ॥ [కియాఒ ద్వైతం న కర్షిచిత్‌ | అద్వైతం (త్రిషు లోళశేషు! నా దై్య్యైతం గురుణా నవా ॥ సర్వ జీవులయందు అభేదదృష్షి కలిగియండవలెనే గాని పె ఆచరణయందు త త్రదనుగుణముగనే ప్రవర్హించవలెను. త్రీలోకముల యందున్ను ఆద్ర్వైతభావం కలిగియుండుము కొవి గురువులను పూజిం చనేవలయును. పెద్దలను, పూజనీయులను గొరవించక పోవుట నిషిద్ధిమగు క్రీయాద్వ్వైత మగుమ. ల్లో క్ళృష్షో భోగీ కుక ప్య్యాగీ ॥ నృపా జనకరాఘవా వళ్‌స్థః కరగ్టకరా చ | పంచై తే జ్ఞానిని సమాః ॥

కర్మ భక్షి _ తత్వ నినయికములు 407 శ్రీ కృష్ణుడు భోగి, శ్రీ శకులు త్యాగి, జనకుడు రాఘవుడు ప్రభువులు, వశిష్తుడు కర్మక ర్త, యీ ఐదుగురూ జ్ఞానులే, ఆత్మ వేత్తరే, వ్ల న కామయేజఒవాం గతి మీళ్వరాత్ప్‌రాం | అష్టర్థి యుక్తా మపువర్భవంచ ! ఆర్సిం (వవద్యేఒఖిల 'దేవాభాజూం। అన్తః స్థితో యేన భవ్యంత్య దుఃఖాః 8 *“అష్షసిద్దులతో గూడిన పరమేశ్వరుని ఐళ్వర్యమును గావి, జన్మరాపొత్యమును గాని నేను కోరను. సర్వప్రాణుల యందును ఉండి, వారి బాధలను నేనే అనుభవించవలె ననియు, జీవుల దుఃఖములను వివృ త్తి చేయగలిగి పుండవలె ననీయు మామే కోరుచున్నాను. ఆని రంతిదేవ మహారాజు అన్నారు, శః నెపా పరావరమతిర్భవతో ననుస్యాత్‌ ॥ జంతో ర్యథాత్య్మస వృూదో జగత నథాపి। నంసేవయా సురతరో రివ తే (వసాదః | శీవానురూపముద యో న పతావరత్వమ్‌ % భగవానునికి ఉ తమాధమ భేదములు లేవు. ఏమనిన జగత్తు ఆంతకును భగవంతుడే ఆత్మయు, సుహృత్తున్ను. అట్లయిన ఈశ్వరుని యను(గ్రహము ఎల్లరయెడ నొక్కటిగనే యుండవలెనుగదా యను శంక కలుగును. కల్పవృక్షమే యైనమ 'ేవించినవారికే ఫలము విచ్చునట్టుగా భగవానుడున్ను 'సేవించువారికే ఫలము. నిచ్చుచున్నాడు. ఫలము కలా గక పోవుటకు కర్మ భక్రిలోపమే కారణముగాని ఈశ్వరుని పక్షపాఠ బుద్ది గాదు.

న! సూ క్రీిముక్తొవళి మంత్ర౦0॥ చ్వా నుపర్షా సనయుజా నఖాయౌా | నమానం వృతం పరిస్వజాతే ఖ్‌ కి తయో రన్యః పిస్పలం స్వాద్య త్త్యవ నళ్నన్నన్యో అభిచాక శీతి ః సమానే వృ తే పురుషో నిమగ్న ఒ నీశయా ళోచలతి ముహ్యుమానః / జుష్టం యదా పళ్యత్యన్య మశ మస్య | నుహిమాన మ్‌తి వీతళోకః ॥ ఒక చెటుమీద సుందరములగు 'రెండుపకతుణన్నవి. అవి రెండును కలిసి మెలసియుండు పరమ మి(త్రములు. వాటిలో ఒకటి వండ్లను తినుచుండ, రెండవది ఏమియు తినక (ప్రశాంతముగ కూర్చువి యున్నది. [క్రింది కొమ్మమీది పక్షి తీయని, చేదైన పండ్లు తినుచు సుఖ దుఃఖములను పొందుచుండ, రెండవది పెకొమ్మపెని శాంతగభీరముగ కూర్చుని, సుఖదుఃథానుభూతి నొందక, స్వస్వరూప మహిమయంము లీనమై యుంథును. జీవేశ్వరుల సుందర వరన మియ్యది; ఉపనిషత్తు శా. ణు న. లెంత మనోహరముగ రసవతర కవితాఫణితిలో వీ భావమును ఫళిపా దించినవో చూడుడు. లోః యతయ్యత మనో దేహీ ! ధఛారయేత్‌ సకలం థియా! న్నేవోత్‌ ద్వేపాత్‌ భయా చ్వాపీ। యాతి త త్తత్సరూపతాం ॥ చేహధారులు తమ సర్వశ తోనూ మనస్సును దేనియందు లగ్నము కావించుదురో, వారు ఆయా భావితవస్తుసరూపతనే పొందు చున్నారు. ఆ మనోలగ్నత స్నేహమువల్ల గానీ, చద్వేషమువల్లనే గానీ, భయమువలర్ల గానీ యిట్లు జరుగకతీరదు. భగవత్స్నేహమునకు భక్రవరు

కర్మ _ భక్తి - ఈక్ష్య విషయికములు 409 లెందరో ఉదాహరణము; ద్వేషభయములకు ఆసుకీగుణులె న రావణ నం. పారణ్యకళిప. శికుపాల పౌండ్ర సాల్వాడులు సాక్షీఘూతులు. పరిశీలించి చూచుచో నేడు మనచుట్టూ దీనికీ ఉదాహరణ ప్రాయులై నవారు గానవన్తూనే ఉంటున్నారు. శో యా (స్రీతి ర్తి విషయే స్వవివేక భాజాం ॥ వై వా చ్యుతే థివతి భక్తి పదడాధిధేయా భక్రిన్తు కామ ఇవ తత్కమనీయరూ పే తస్మామ్మునే రజని ఇాముక వాక్య భంగీ £ ఇంద్రియసుఖ ప్రాప్తికై ఆవి వేకు లెట్టి యాతురతను జూపుడురో అట్టి ఆతురతను భగవానుని పట చూపినచో దానివి 'భక్తి' యందురు ఇందడ్రియసుఖలాలసకును, భగవత్సా9స్త్యానందమునకును, స్వగత భేదము లేదు. కాసి, (ప్రాష్యమును బట్టియే భేదము కలుగుచున్నది. విషయనుఖ మున కవధియు. అనంతర మఃఖమును ఉన్నవి. భగవద్విషయ మట్లు గాదు. మునులు భగవద్విర హులు. వారి కామము శ్రాఘ్యమగుచున్నది. శోః భేదాఒభేదొ సవరి గతా పుణ్యపాపే విశీ శ్రే . మాయామోపహొ కయ మువగతౌ నష్టనందేవావ్ఫ శ్తేః | క బాలీతం (తిగుణరహిశం (ప్రాప్య త త్వావబోధం | ని వెగుణ్యే వథి విచరతాం కో విధిః కో నిచేధః * 16" ఆత్మజ్ఞాన ప్రాప్రివలన భేదము _ అభేదము అను రెండు ణా జాల వృళ్తులును నళించి, ద్రిహ్మజ్ఞావిక్‌ పుణ్యపాపములున్ను నళించుచున్నవి+ మాయా_ మాయౌాకార్యమగు మోహము; యీ శెండున్నూ ఎవవికీ ర్‌2 |

410 సూకిము కొవళి అ కొమొను. లేవో, ఎవవికి ళబ్దాది విషయములమండి, తీగుణమ. లనుండి సంబింధము నశించినదో, ఎవ్వాడు ఆత్మతత్వోపలబ్లి నొండినవాడో, ఎవడు త్రిగుణ ఐటి థభె రపాతుడై నిర్ష్ణణ బహ్మమార్గమునందు సంచరించుచున్నాడో వానికి విధు మూ లి లును లేవు. నిషేధములున్ను లేవు. ఇది శ్రీ శుకుల వచన మనవి ప్రనిడ్ధి. శ్లో కణం బాలో భూత్వా వణ నుపి యువా కామరసికః | తి జ కి తణం విత్త ర్దీనః తణమపి చ సంపూర్ణ విభవః జరాజీరై రంగ ః నట ఇవ వలీమండీతతనుః | 0 ఈ. నర న్సంసారాంతే విశతి యమభఛానీయవనిఇ "మ్‌॥ మానవులు నటులవలె వివిధ పాతలను కొంత కొంత సేపు ధరించి తీసివేసి, చివంకి నిష్కు9మిస్తారు కొంత కాలం వసివారుగను. కొంళకాలం రసికయువకులుగను, కొంతకాలం దరిద్రులుగాను, మరీ కొంతకాలం సంపద్వంతులుగాను,. చివరకు ఆవయనము లశ కములె వతి చు పోగా ఒడలంతా ముడుళలుపడి, వడకుచు దీనులుగానూ నటించి. ఆఖరికి యమప్పరిని చేరుతున్నారు గదా, శ్లో న ఛ్యాతం పదమీళ్వరన్య విధివ తృంసారవిచ్చి త్తయే న్వర్షచ్వారక వాట పాటనపటుః ధర్మోపి నోపార్టితఈ ' నారీపీనప యో ధరోరుయుగళం స్వవ్నేపి చాలింగిగం మాతుః కేవలమేవ యౌవనవనశ్చే దే కుళారా వయమ్‌ సంసారసాగరముము తరించునిట్లుగ యథావిధి నా సర మేశ్వ రుల్లి పదచింళనమునూ సేయమెతిషు; స్వర్గద్వార కవాటములను తెరి పించునటుగా ధర్మమునూ చేయకపోతిమి; పోనీ, యివేవీ దేవు గదా,

కర్మ - భక్తి. తత్త్వ విషయికములు శ్రీ[! తరుణీ ఘన స్తసయుగళమునెనా గాఢాలింగన మొనర్భుచు, కామపురు షార్ధమ'నై నను ఉపాసించకపోతిమి; అయ్యో: ఏ పురుషార్థమునూ సాధించని వ్యర్థలమై త్లి కడుప్ప చెడబుట్టితిమిగదా, దెవమా। ల్లోః నాభ్యస్తా భువి ఎాదిబ్బందవమనీ విద్యా నినీతోచిళా | ఖణ్లాో కరికుంభ పీఠదళ నై నాకం ననీతం యళః కాంళి'కోమల పల్ల వాధరరనః పీతోన చంద్రోదయే ॥ తారుణ్యం గత మేవ నిష్ఫృలమహో శూన్యాలయే దీపవత్‌ ॥ వినయపాధక మె (ప్రతివాదులను నిరుత్తరులనుగా చేయజాలిన విద్యనా నేర్విమెతిమి; సగతుర కరికుంభములను వ్రయ్యలొసర్బు నష్రు విద్యచే శాశ్వశయళస్ప్సునూ సంపాదింపమెతిమిః పోనీ యన మనోహర చం ద్రికాక్షపలలో ప్రియాధ5 మధురరసపానమునూ చేయజాలకుంటిమి; పొడింట దీపమువలెనే, అయ్యయో । యౌవనమంళనూ వ్యర్ధముగ గడిపి వైచితిమి గదా, ల్లోః కిరాత హూణాంధ పుళిందపుల్కుసా ! ఆభీరకంకా యవనా కషాదయః । 'యే2న్యేచ పాపాయదుపాశయా[ళయాః | శుర్జర్థంతి తనైై (ప్రభవిష్ణ వే నమః ॥ కిరాతులు, హూణుడు, ఆంధ్రులు, పుళందులు, పుల్కసులు అభీరులు, కంకులు, యవనులు, కనులు మొదలై న ప్రాకృతిక జీవనులు పాపరర్ములు, ఏ దేవువి సేవించి, భశవద్భక్తుల నహవానమున పరిళుస్హై లున్నూ, కళ్యాణగుణులునూ ఐయుందురో అటి పభవిషువికి వామనః షె న్‌ బటి జ

శీ12 సమా క్రి ముకొ వళి పూర్వక ప్రణామములు. అసంస్కృృతులైన ద్విపాత్రులన్నూ చతుష్పా త్తులవలె ప్రాకృళులే. సహజముగా వారంతా దారుణ కర్ములే యై యుంటున్నారు వివేకమును సంపాదించినవారు ఏ కొలదిగనో యుందురు. వారిలోని ఆ వివేకమే సంస్కృతికీ. లోకకి ల్యాణమునకూ మూలము. ఆడియే దై వీగుణము. ఆది గలవారు ధన్యులు, శో స్వన్వరూపానుసంధావం | భకి రిళ్యభిధీయతే |

స్వాత్మత త్త్వాను సంధానం | భక్తి రిత్యవశే జగుః ॥

“నేను* అనుదాని స్వరూపమే మో తెలిసికొనుటకు గాను చేయ వీరంతర విచారమే 'భక్తి యవి కొంద రందురు. ఆత్మవస్తు వివేక విచా రమే 'ళక్షి యవి మరికొంద రందురు. న్‌ నరత్వం చేవత్విం నగవనమృగత్వం మళకళా |

పళుత్వం కీటత్వం భవతు వివాగ త్వాది జననం | సదా త్వత్చాచొబ్బ స్మరణ పరమానందలవారి | వివోరానక్తంచేత్‌ హ్యూాదయ మివాకిం తేన వపుషా ॥

నా మనస్సు ఎల్లపుడూ వీ పాదకమల స్మరణ మనే పరమా నంద వీచికలలో తేలునడే యైనచో బుక నా శరీరము ఎటిదైన నా శ్రేమి విచారము. ఈశ్యరా ః! మానవ శరీరమే గానీ, చేవత్వమే గానీ. రొయి_ చెట్టు-జంతువనే గానీ దోమను గానీ, పశుపునే గానీ, ప్వకుగుకు-పక్షిని గానీ, నాజన్మ యెట్టిదిగానీ, లభ్యమైన దేహ మెట్టిదిగానీ, నా హృదయము వీయందే లగ్నమైయున్న చాలును, పళూ 1

కర్మ భక్తీ. తత్వ విషయికములు 418 ల్లో వ్యా[ఘీవ తివ్షతి జరా పరితర్ణయంతీ | రోగాళ్ళ శతవ ఇవ వవారంతి జేవాం ॥ ఆయుః పర్మిసవతి భిన్నఘటా దివాంభోే! లోక స్తథా ష్యహిత మాచంతీతి చితమ్‌ ॥ ముసలితనము ఆడుపులివలె బెదరించుచు పై నబడుచున్నది. వ్యాధులు శత్రువులవబె దేహముపై దెబ్బలు తీయుచున్నపి* ఆయుష్షు పగిలిన కుంగలోని నీటివలె తరిగిపోవుదునే యున్నది. ఐవను లోకము ఈనకు ఆహిత మెన దానినే చేస్తూన్నదిగదా 1 ఎంత విచిత్రము £ ఖ్‌ వ్యవసాయాలిశా బుది |, కేకేవా కుకునందన ! న. (న బహు శాఖావ్యానంతాళ్ళ స! బుద్ద యోజఒవ్యవసాయినాం జ ఓ ఆర్డునా సాధన గావించుటవల్ల నిశ్చయక్తానము గలవారి బుద్దులు యీ కర్మక్షేత్రమున ఒక్క రీతిగనే యుండుచున్నవి, ఏ విధ మెన శిక్షణ, సాధన లేనివారి బుద్దులు అపరిణతములై అనంతరీతులుగా నుంటూన్నవి. శోక న విషం విమ మిత్యాహు? ॥ 'బవ్మాన్వం విమ ముచ్యతే ॥ రొ నా విష మేకాకినం వాంతి | (బవ్మాస్వం పు(తపౌతకం ॥ విషమును విషముగా తలంచరు. కొని, బ్రాహ్మణ[ద్రవ్యమునే విష మనవి పెదలు చెప్పెదరు విషము తినినవాని నొక్న_వినే చంపును గాని బహ్మస్వము ఆది వెళ్లిన చోట్ల వంశములనే నాళము గావిస్తుంది. శో! విమవ్ల విషయాణాంచ | దృశ్యతే మవాదంతరం 1 ణా ల్‌ ఉవభుక్తం పిషం వాంతి ! వీషయాః నంణా దపి ॥

414 మూకి ముక్తానళీ విషమునకును, విషయములకను యెంతయో భేద మున్న॥. విషము తిసినచో చంపుచున్నదే కావి విషయసుఖములు సంస్మరణ మాత్రముననే బాధించి చంపుచున్నవిగదా : న్లో యదృ చ్భాలాభనంతుప్లో | ద్వం ద్వాలీతో ఫిమత్సరః! సమ స్ఫిధ్రావసిద్ధా చ । కృళ్వాపి న నిబద్ద్యశే ॥ తమంతటగా లభించిన వానితోనే తృప్తి చెందుచు. సుఖద్ము ఖొడి ద్వంశ్వముల కతీతుడె, విర్మత్సరు డై. జయాపజయములపట్ల సమభావమునే కలిగివుంటూండేవాడు కర్మాచరణమును గావించుచున్నను బిద్దుడగుట లేము. ళ్లోః నిరాశీ ర్యతచిత్తాత్మా త్య క్రసర్వపరిగవాః ॥ ఇారీరం కేనలం కర్మ । కుర్వ న్నాప్నోతి కిల్సిషం ॥ కర్మఫపలమందు ఆశలేనివాడు, మనోనిగహము గలవాగు, స్వీకరించదగినవాటి నన్నిటిని వదలిపెట్టినవాడు, శరీరమున్నందన తత్త బ్‌ నం! త్కాలోచితకర్మలను హూత్రమే విస్సంగుడై చేయువాడు. యిటివాడు మ్‌ న! ఎట్టి పాపమును పొందడు. _ న్లో కర్మేందియాణి ససయమ్య ! య ఆ స్టే మనసా స్మరన్‌ : ఇం[దియాగ్థాన్‌ విమూథాత్మా 1 మిఖ్యాచార స్చ ఉచ్య లః ఎవడు క ర్మేందియముల సరికట్రియు, ఇం ద్రియార్దములైన ల య విషయాదులను వాటియందలి ఆశతో మనస్సుతో తలచుచుండునో వాడు మూఢాత్ముడును, మిథ్యాచారియు నగుచున్నాడు. విషయాసక్తవికంటె ఆధికమగు అపత్తులో యిట్టివాడు పడి పోవుచున్నాడు.

కర్మ భక్తి _- తత్త్వ విషయికములు 10 ళో చతుర్విధా భజంతే మాం! జనా న్సుక్ళతితోజర్డున ॥ శి న! ॥ ఆర్లో జిజ్ఞాను రన్ధార్డీ ' జ్ఞానీ చ భరతర్షభ ॥

ఓ భరత్నశేస్తుడా 1 నాలుగు రీతులగు జనులు ఈళ్వరుడ నగు నన్ను భజీందుచున్నారు. వా శెవరవిన ఆర్హుడు అనగా ఏదో దుఃఖముజే ఆ ర్షిచెందినవాడు; జీజానువు అనగా తెలుసుకొను విచృగలవాడు; ఆర్జార్థి అనగా ఏరో నొక కోరికతో నన్ను ఉపానించువాడు; జ్ఞాని అనగా ఆత్మ జ్ఞానము గలవాడు, ఏ ఏధమున ఐనను నన్నుపాసించువారు నుకృతమునే గావించుచున్నారు, శ్లో మనుష్యాణాం సవా(సేషు / కళ్ళి ద్యతతి సిద్దయే |

యతళా మపి సిద్దానాం ! కళ్ళి నాస్టం వేత్తి తత్త్వతః ॥ 09 నాటి వాత

అనేకులలో ఏ ఒక్కడో మాత్రమే జీవితసాఫల్యమునకై వెంపరలాడును; వారిలో మరల నెవడో ఒక్కడు మాత్రమే తత్పిద్దికై యత్నములు. సేయును, అట్లు యత్నించువారిలో ఎవడో ఒక్కడు మాత్రమే ఈశ్వరుని తత్త సతః తెలుసుకో గలుగుతూన్నాడు, ఫో, ఆఅమరణాంచాః (పణయాః ! కోపాః తతణభంగురాః |

పరిళ్యాగాళ్ళ నిశ్శంకాః 1 భధవంతీ హి మహాగ నాం ॥ మహాత్ములయందు మైటత్రీభావము అమరణాంతముగను, కోపము మరుక్షణమే పోవునదిగను, దాన మొసగుట నిళ్ళ్శంకముగసు ఉంటున్నాయి, ట్లో అచింతిళాని దుఃఖాని ।; యథ్లై వాయాంతి దేహినాం । సుఖాన్యపి తథా మనే / జెన్య మ తాతిరిచ్యతే 4

శ్ర1$ సూక్తిము కావళి దేహరారులకు సుఖమఃఖములు తరచు తలవని తలంపుగా కలగుచునే వుండును. అట్లుగాన కష్టములు వచ్చినపుడు దై న్యము చెంది నచో. ఫలిత మేమిన్నీ లేకపోగా పైపెచ్చు వ్యననమే అధికముగా మిగులుచున్నది. " శ్లోః జల మగ్ని ర్విషం శస్త్రం ॥ తముద్వా[ధి పతనం గిరేః | నిమిత్తం కించి చాసాద్య |! దేహీ 'పాతై ర్విముచ్యతే ॥ జలగండము, ఆగ్నిగండము, విషము, ఆయుధాఘాళము, ఆకలి. వ్యాధి, గిరిపతసము,ఎ ఇక్షు ఏదో ఒక నిముత్తమును పురస్క రించుకొని దేహి మరణమును గాంచుచున్నాడు. పుట్టినవాడు గిట్టక తీర దుం కారణము ఏదో ఒకటి నిమిత్తమాత్ర మే. శో, నాజఒశాలే |మియతే జంతుః ! విద్ధః శరళతై రపి! అధ్యా శ ఆగ న! కుశాగేళైవ సంస్పృవ్ట! ! (పావ్తశాలోన జీవతి ॥ కొలమురానిదే నూరుబాణముల ఆఘాతములకున్నూ ఏ ప్రాణియు చావదు. కాలము దాప్తరించినచో గడిపరకతో కొట్రదిడీయు యె చు ప్రాణమును వదలునుగదా : లః అవాన్యవాని భూళాని ' గచ్చంతీవా యమాలయం 1 "శేషాః స్థిరత్వ మిచృంతి 1 కి మాళ్ళర్య మత।పరం | దినదినము జీవు లనేకములు మరణించుచునే ఉన్నవి. కొని+ మిగిలిఉన్నవిమాతం తాము స్థిరంగానే ఉంటా మనునట్లు జీవయాత్ర సాగిస్తూనే వున్నాయి. బాగా 'ఆలోచించినచో ఇంతకంక. ఆశ్చర్య మే ముండును ?

కర్మ నా భక్తి జు ళ్‌ విషయికములు శీ17 శ్లో యథా కాష్టమయో వానస్తీయథా చర్మ మయో మృగః | (వావ్మాణ _న్తృవధీయానః | (శయ స్తే నామధారకాః ॥ కొయ్యతో చేసిన ఏనుగు, చర్మముతో చేసిన లేడి, ఆధ్యయ నము చేయని బ్రాహ్మణుడు,.యివి నామమాతముననే కాని విజముశ ఆయా పేరులకు తగవు. లః యథా వ్యాళ గళస్థోపి | భీకో దంళశా న పేతతే! తథా కాలాహినా (గస్తో | జీనో భోగా నళాళ్వతాన్‌ ॥ పాము నోటిలో ఉండిన్నీ కప్ప ఈగలవై ఆశ చెందుతునే వుంటుంది. అట్లుగానే కొలమను పెనుషాము నోట నుండిన్నీ జీవులు కణీకములైన భోగములకె అరలు జాప్పచునే వుందురు. శ్లో యథా నునిఫుణః సమ్యక్‌ ! పరదోపేమణే రఈ | తథాచే ద్విశ్వకరారం।, కోన ముచ్యేత బంధనాత్‌ ॥ ఇతరుల దోషముల నెంచుటలో చూపు నహజిచాకచక్యమును, తెలివిని తమ దోషములను గుర్తించుటలో వినియోగించినచో యెన్వడు సంసారబంధనములమంచి విముక్తి జెందడు ? శ్లో ఆదరేణ యళఖథా సౌతి | ధనవంతం ధనేచ్చయా | తథా చే ద్విశ్వకరారం! కోన ముచ్యేత బంధనాత్‌ ॥ ధనముమీది ఆళచేత సంపన్నుని ఆకయించి, వానివి స్తుతి చేస్తారుగడా. సమ స్త జగత్పితయైన సర మేళ్వరుని అంతనా శమైన తలచుకొంటూన్నచో యెవడు సంసారదింధవిముక్తుడు గాడు ? 653

418 సూ క్రీ ముక్షొ వళీ నో జ్ఞానలభ్యం పరం మోతం। (పాహుః త త్వార్ల చింత కాః ॥ గా ఖా పాని అధి తద్‌ జ్ఞానం భక్తిమూలం హి | భ_్షిః కర్మవళాం తథా ॥ " పరమమైన మోక్షము జ్రానలభ్యమైనదే నవి తత్త్వచింతకు లందురు. ఐకే ఆ జ్ఞాన మేమో భ క్తిలేవిదే లభ్యము కాదనిన్నీ, ఆభక్తి కూడ కేవల కర్మలవలననే సాధ్యమనిన్నీ మరచిపోవాడదు. అనగా కర్మలే పునాదిగా పుంటున్నవని తాత్పర్యము. ళ్తోః క రాస్ట్రవలంబకాః శీచిత్‌ ; కేచిత్‌ జ్ఞా నావలంబకాః 1 వయం తు పారిభకానాం ! పాదరజూవలంబకాః ॥ లోకమున కొందరు కర్మమార్షమును, మరికొందరు జ్జాన మార్గమును అవలంబిస్తున్నారు. కొవి మేము మాత్రము హరీళ కులకు దాసులమె వారి పాదరక్షలనే ఆశ్రయించుకొన్నాము. మా కంతకంటె మరే మాగమున్నూ తెలియదు. న. తో, అసంకల్పాత్‌ జయే శ్కామం | |కోధం ామవివర్డ నాత్‌ ఠి అర్ధాఒనన్రేదయా లోభం |! భయం తత్త్వవిమర్శనాత్‌ ॥ ఏదీ కావలెనని నంకల్ప్చించుకొనక పో వుటద్వారా కామమును జయింపుము, కొమమును వదలుట ధ్య్వారా క్రోధముమ జయింపుము. ఇదితగును.ఇది తగదు అనే వివేకముచేత లోభమును ఆకిగ్రమిం మము, వస్తుత త్వ్వమును విమర్శంచుట ద్వారా భయమును జయించుము. రామ కోదలోభళ భయములను ఈ రీతిగ అసంకల్ప కామవిసర్హన వి వేక విమర్శనల వలన అధిగమించవచ్చును. ఛో॥ ఇప'దేమ్హుం చవక్తుంచ | సన్వేఒపి జనాః పండితా! | తదనుష్రానవేళాయాం + మునయోజపి న పండితాః *

కర, -భకి _ళఈత;, విషయికములు 410 శ్రీ ఖాత వలచే బొ ఉపదేశళించుటకును, చెప్పుటకును, అందరూ పండితులే కొవి చెప్పిన వాటివి ఆచరించు సమయమున మాత్రము మునులు కూడా పండితులవలె గాక పామరులవలెనే ప్రప ర్రిస్తారు గదా. లోః హిమాంకశుమాలి వతథా!నచే త్పుల్లోత్సలం నరః | ఆనందయతి చేతాంసి! యథా సజ్జనచేష్టితమ్‌ ॥ సజ్జనుల చేష్టలు లోకమున కత్యంతానం వసంధాయకములు ద్ద ల గదా. చర్నదువి చల్లవి వెన్నెలలు గాని, వికసించి కలువలతో గూడిన సరోవరమునుంచి వీచు చఅని సురభిళశపసవనములు గాని నజ్జనచేష్టిత్‌ముల వలె అంత ఆహ్హాదకరములుగా ఉండబాలవు, ళో భో గేచ్చా నోపభో గేన ! భోగినాం జాతు శామ్యుతి లవణే నాంతరాశీన।! తృష్టా (వత్యుపజాయతే ॥ 03 విషయభఖోగముల నెంత అనుభవించినను థోగేచ్చ ఉవళ మీంచదు. ఉప్పునీరు శత్రాగినచో దాహము ఎంతకూ తీకకపోగా అంత కంత కధికదుగుచునే ఉండుట లోక ప్రసిద్ధమే గదా. ఖో: చేవోవసాననమయే చిత్తే యద్య ద్విభావయేత్‌ | తత్తదేవ భవే జ్జీవో । ఇత్యేవం జన కారణం *, మరణసమయమున చిత్తము వేనిని భావించుచున్నదో ఆట్సి జన్మమునే జీవి పొందుచున్నాడు. జన్మకొరణమెన రహన్య మిడిమే యవి [శ్రుతి చెప్పుచున్నది. ఫో శోకస్థానసవా[సాణి ! భయస్టానళశాని చ ర్‌! గ టా దివసే దివసే మూఢ । మావిళంతి న పండితం ॥

శల0 సూ క్రిముక్తావళి (ప్రతిదినమునను అనేకములైన దు;ఖములును, భయములును కలుగుచునే ఉన్నవి. వాటిని చూచి మూఢులు మాత్రమే భయశభీతు లగు దురు గొని విజ్ఞులు శోకింపరు, క ర్తవ్యబుద్దిని కోల్పోవరు. క్‌ వాల్‌ ఖ శో వళో రసః కరుణ ఏవ నిమిత్త భేదాత్‌ | భిన్న* పృధక్చృథగి వాశ్రయతే వివర్తాన్‌ ; ఆవ_ర్తబుద్చుదతరంగ వయా న్వికా రాన్‌ ! అంభో యథా సలిలమేవ హి తత్సమన్తం ॥ ఉన్నది ఒక్కటే రసము; ఆది కరుణరసము. ఆది ఒక్క టియే నిమిత్మభేవమువలన మార్చుచెందుతూ. వేరువేరు రూపములతో దృశ్యమాన మవుతూపవున్నది. ఉదక మొక్కంటియే సుడులుగాను, బుదృదములుగాను, తరంగములుగాను, నురుగుగాను వివర్శమానమై వేర్వేరుగా తోచుటరేదా ? శ్లో స్వల్ప మప్యం తరంకృళ్వా ! జీ వాత్మ పరమాత్మ యోః యస్సంతిప్షుతి మూఢా తా! భయంత స్యాఒభి భాషితం ॥ జీవాత్మ పరమాత్మలకు అతిస్వల్పమైన భేదము హాగత్రమే ఉన్నదసి చెప్పి తృపివెంది ఊరకున్నమ, అటివాడు మూఢుడే ఆవు ద వు ఎ ల తున్నాడు. వానికి కూడ యీసంసారరూపమైన భయము ఉండనే ఉన్నది. అవి కతి అభిభాషించు చున్నదని శంకరులు “ఆసరోకానుభూతి'లో చెప్పి యున్నారు. "అభిభాషణము' అను మాట ఒక్క శ్రతిఫపమాణమునశే మన ప్రాచీనులు వాడిరి గాని ప్రతీవాని మాటకీ, వాడు కాస్త అధికొరిఐతే సరి; వాడి అభిభాషణ యనలేదు,

కర్మ - భక్తి _ తత్త్య విషయికములు శీల] క్లోః యేషాంవృత్తి సృమా వృదా ! పరిపక్వాచ సా పునః లేవె సవా తాం (పాప్తాః ! 'కేతశే శబ వాదినః ॥ మొల అశ 0 ఎవరియందు యీ (బ్రహ్మ చైతన్యము "పెంపొంది, పరిపక్వ మగునో వారే “సరి హ్మైక్యము*ను చెందుదురే గాని శబ్దముల కై వాద ములు చేయువారు ఎన్నటికిని ఆ పరమపదమును చేరరు, ₹ోః కుళలా [బహ్మాచార్తాయాం ! వృ త్తిహీనా స్పురాగిణః | ఉం అట్‌ వాన్‌ కే వ్యాక్షానితమా నూనం | పుశనరాయాంతి యాంతిచ ॥ ఆత్మ సరమాత్మలను గూర్చి పలువిధములగు శాస్త్రచర్చలను చేయుచు, దిహ్మవృత్సి యనగా అనుభూతి లేక యుండుచు, విషయా సక్తులై వ ర్తించెడివారే మహా అజ్డానులు సుమా, వారుయీ జననమరణ రూప సంపారచ(క్రములో పడి పరిభమించవలపినవారే, శో వై రాగ్యరరిగః పరవంచనాయ ! ధర్నోోపటేళో జనరంజనాయ ! వాదాయ విచ్యాధ్యయనం చ మేభూత్‌ | కియడ్‌ (బువే వహోస్యకరం న్వమీశ గ “నా విరాగి వేషము యితరులను పంచించుటకను, ధర్మోప దేశము జనుల మనస్సులమ రంజీింపజేయుటకును, విద్యాభ్యాసము వాదము చేయుటకును పనికి వస్తున్నాయి, ఓ ఈశ్వరా! హాస్యాస్పదమగు నానసంగతీ నెంతవి చెప్పగలను ణి ట్ల! మనోనామ మవో వ్యాఘో |! విషయారణ్య భూమిషు | చరత్యత న గచ్చంతు | సాధవో యే ముముకువః ॥

శంర్లి సూ కిముకావళి అాతి బున విషయేచ్చలనే ఆరణ్యభూమియందు మనస్సనే పులి సర్వదా సంచరిస్తూంటుంది. మోక్షసేశతులగు పాధుజను లా ఆకణ్యమున ప్రవే శింపకుందుిరుగాక . (శ్రుతిః అణోరణీయాన్‌ మవాతో మహీయాన్‌ ; ఆక్మాఒస్య జంతోర్నిహితో గుహోయాం ! తమక్రతుః పళ్యతి వీశళోకో ! ఛాతుపసాచా న్మహిమాన మాత్మనః ॥ ఆత్మ సూక్మము కం"బనూ ఆతి సూక్ష్మమైనది. బ్రహ్మాండము కంచనూ పెద్దదైనది. అట్టి యీ అత్మ పపాణము యొక్క హృడయ కుహగమందు విగూఢమై యున్నవి; మనోయింద్రియాదులు ప్రనన్నము అగా నుండుటవల్ల కోరికలు లేనివాడె , దుఃఖములు తొలగిన మనుజుడే ఆత్మయొక్క మహామహిమను చూచుచున్నాడు. ల్లో తస్మా న్మనః కారణ మ్య జంతో రృంధన్య మోమవ్య చ వా విధానే। బంధస్య 'పహేతుర్మలినం రజోగుతై ర్యోకస్య శుద్ధం విరజ న్తమస్కమ్‌ న ఆందువల్ల జీవుని ఐంధమోక్షములకు మనస్పే కొరణము. రజోగుణసంనర్షముచే మలినమె బంధహేతువును, రజ స్తమోగుణరహీ తమై శుద్దసత్వగుణ (ప్రధానమయి మనన్సు మోక్షహేతువును అగు చున్నది, లో! మాయా మాత మిదందై్వైత | మద్వైతం పరమార్థతః 1 ఇతి (బూశతే శ్రుతి స్సాతాత్‌ | సుషుప్తా వనుభూయతే

కర్మ జు భక్తి చా తత్త్వ విషయికములు శ2ిరీ దై వర(్రాంతి మాయాకల్పిత మనిన్నీ, అదై వ్‌లీమే వరచూర్డ్‌ సత్య మనియు (కుతి చెప్పుచున్నది. వ్నిదయందు మిగులునది ఆద్ర్వైతమే గద. అప్లే జ్ఞానోదయానంతరమున్నూ ఆద్వ్వైత మే మిగులును. శః (పారబ్ద సూత్యగథితం శరీరం | [(వయాతువా లిష్టతు గోరివ సక్‌ | న తత్పునః పళ్యతి త త్త్వవేత్తా! నంచాత్యని బవ్మాణి లీనవృ త్తి! ॥ గోవు మెడలో వేయబడిస పూలదండ యున్నను జారిపోయి నను అది గమవింపనక్షే ఆత్మబ్జాని ప్రారబ్దిసూత్రిముచే గట్టదిడిన శరీర మున్నను పడిపోయినను గమనింపక సర్వదా ఆనందస్వరూసమగు బ్రిహ్మామునందే లీనమైయుంధును. శ్రోః మవాళా పుణ్యపణ్యేన , క్రీతేయం కాయనె" స్త్వయా | పారం దుఃఖోదభే గ్ల్గంతుం ! తర యావ న్నఖిద్యతే ॥ ఓయీః వీవీ దుఃఖసాగరమును దాటుటకు గొప్ప పుణ్యమనే వెల నిచ్చి మానవళరీరమను నీ నొకను నంపొడించితివి గాన ఈ నాక భిన్నము గాకముంచే తరణోపాయమును గాంచుము. మో అ సక! ఐం సోః చిత్తన్య శుద్దయేకర్మ ।;నతు వన్తూపల్యయే | వస్తుసిది ద్వచానేణ న కించి త్కర్మకోటిభిః కః న ఇ శ్రుతిచోదిత కర్మ లన్నీ చి త్తశుద్ధికే గొవి ఆసరోక్షజ్ఞానము కలు గుటకు కొవు, ఆత్మవస్తూపలల్టి త త్త్వవిచారముచేతనే సాధ్యము గాని వేరు విధమున గాదు.

శీ24 షూ క్తి ము కా వళి ల్లో మోశతకారణ సామ్మగ్యాం ధ్‌ క్రి్‌రేవ గరియసీ ! న్వన్వరూపాను సంఛానం భక్తి రిత్యభిధీయ తే ॥ మోతముము కలిగించు సాధనములలో శమారులతోగూడిన అంతరంగ భ కి (శేషము. మరియు పత్యగభిన్న సరదదిహ్మమునందు విరింతర చింతన భ క్తి యనబడును. శ్లో మోమనస్య కాంచా యదివైై తవాస్తి త్యజాతి దూరా ద్విషయాన్‌ విషం యథా పీయూషవ తోవ దయాకుమార్జవ | (వశాంతిచాంలీన్‌ భజ నిత్యమాదరాత్‌ ॥ మోక్షకాంక్షివై నచో విషయములను విషమువతి చూచి, దూరముగా తొలగుము, నంతోషము, దయ, కమ, ఆర్హవము, శాంతి, మొదలగు ను త్తమగుణములను అమృతమునలె భావించి, అదరముతో స్వీకరించి, అభ్యసించుము. _ ఖో దేహో ఒవామి త్యేవ జడన్య బుది ఛం 0 శ్రేహే చ జీవే వీదువ న్వ్యవాంధీః వి వేకవిజ్ఞానవతో మవోత్మనో 1 (బ్రహ్మాహ మిత్యేవ మతిః సచాత్ముని ॥ మూఢుడు దేహమే ఆత్మ యని తలచును. కాస్త్రవేత్తయైన వండితుడు జీవుడే ఆత్మ యని భావింగును. వివేకవంతుడదైై న్‌ జ్ఞాని “ఆహం (దిహ్మాస్మి"' యను బుదితో అపరోక్షజానముగలవాడె కూటస్తు ఠీ థి ౧ గమ కులు ళు డైన తానే ఆత్మ యిని తలచును,

కర్మఎభక్తి- త త్ర విషయికములు శక్‌ శోః కుశలో (బహ్మ వారాయాం | వృ త్తిహీనః సురాగ్యపి ! నన జ్షానీ నాజపియోగీ ! కేవలో దుఃఖభాగ౬ఒసౌా * బ్రహ్మత త్త్వమును గూర్చి చక్కగ నుపన్యసించ గలుగునే గావి ఆనుభవము గలవాడుకాడు, రాగాదులు గలిగియుండును; అటివాడు న! జ్ఞానియు గాడు, యోగియు గాడు, కేవల దుఃఖభాగియే సుమా. థో అత్యంత కాముకస్యాపి ॥ వృ ిః కుంఠతి మాతరి। గా =టొ ళా తవ (బవ్మాణి జ్డాతే ॥ పూర్ణానందే మనీషిణః ॥ అశికాముకుని చిత్రవృతియు తల్లిముందు కీణించునట్లు ఆఖండానంద బ్రిహ్మాట్లానియైన యోగి చిత్తము దుఃఖభాజనము లగు తుచ సుఖముల నపేకించదు. " శ్లో అవాం బహ్మేతి విజ్ఞానా | త్కల్ప కోటిళ తార్జితం । సంచితం విలయం యాతి । (పబో ధఛాత్స్వప్న కర్మవత్‌ ॥ సంప+కర]లు మేలాాంచిన వెంటచే నశించునట్లు అజ్రానము వదలి “ఆహం (బహ్మాస్మి అను ఆపరో క్షజ్హానము కలుగగనే నూరుకోట్ల జన్మములమండి ఆర్షించదిడిన సంచితమంతయు క్షణములో నశించును. శ్లో జ్డాతృ శ్రేయ జ్ఞానళూన్య | మన_న్తం నిర్వికల్పకం శీవలాఖండ చిన్నాతం 1 పరం తత్త్వం విదుర్చుధాః * జ్ఞాత జేయ జ్ఞానము లనెడి త్రిపుటి లేవిదిన్నీ. (త్రితయసరిచ్చేద శూన్యమున్ను, ప౦చ్చేదక ల్చనగావ జాత్యాదిక ల్బవగాని బేవి దనగా నిర్వి శల్పకమున్ను, శ్రేవలము అభిండచిన్మాత్ర న్వరూపమైనదియు నైన పర ళ త్వమును 'ఆపూం బ్రహ్మాస్మి" యని ఆత్మాలిన్నరూపముగ పండిరులు శెజసుకొందురు. అనగా నాత్మసావొత్మారమును పొందెదరు, ర్‌ఉ

426 సూకి ముక్తావళి శోః జ్జాలే వస్తు న్యపి బలవతీ చవాసననాష-నాది నేపా కరా భోక్తాప్య వామితి దృథా యాస్య సంసార హేతుః (వత్యగ్హృష్ట్యాత్మని నివనళా సాజపనేయా (పయతశ్నాత్‌ | ముజక్రింపాహుః తదివా మునయో వాసనాతా నవంయత్‌ ॥ ప్రత్యగభిన్న ఆద్వయ ఆనందవర్తువును తెలిసికొన్నను వృతి ేరణచే 'నేను కర్తను, భోక్తను* అనెడి ఆధ్యాసహేతుళూతములగు అనాదివాసనలు మిగుల బలీయములు గనక అట్టి వాసనలు సైతము జీవు నకు జన్మమృత్యురూప సంసార హేతువు లగును. కాబట్టి ఆతి ప్రయత్న మున వాసనలను పూర్తిగ సిర్మూలించి. ప్రత్యగృృషితో ఆత్మయందుండు టయే (బ్రహ్మనిష్టలో*ము క్షి యని సూక్షదర్శులగు మునులు అనుభవ మున చెప్పిరి. థో! అంత శ్శి తాన]న్త దురంత వాసనా ! న్‌. అణాల ధూలీవిలిప్తా పరమాత్మ వాసనా ॥ (వజ్ఞాతి సంఘ కణతో పిళుర్రూ | (వ్రతీయతే చందన గంధవత్స్యుటా ॥ ఆంళతఃకరణమందుగల రాజస తామస గుణసంబంధ మగు అనంతదుర్వానన లనెడి ధూళిచే గప్పబడియుండు పరమాత్మ వాసన, మిద్ది యందు (పణ వోచ్చారణరూ ససంఘర్షణమువల్ల గాని. గురూపదిషమహా వాక్యార్థ్‌ సంతత విచారణవలనగాని, చందనగంధమువలెనే విశుద్ధమై స్ఫుట ముగ ప్రతీతమగును, శ్లో వేదశ్యాన్త్రు పురాణాని భూతాని సకలాన్యపి | యే కార్థవన్ని తం కింను ; విజ్ఞాతారం (పకాళ యేత్‌ క

కర్మ _భక్తి- తత్ర విషయికములు 427 సకలమెన వేదళాస్త్రవురాణాదులు సావరజంగమాది సమస్త ర ళు వనీ భూతములును దేనివలన ఆరవంతము లగుచున్నవో అట్టి సకల ప్రకొశక గ దైతన్యరూప పరమాత్మను యెయ్యది వ్రకాళింపదేయగలదు ? మూ శో క్వచి న్మూఢో విచ్వా న్క్వచి దపి మహారాజ విఫవః । క్వచి (ద్భాంతః సౌమ్యః క్వచి దజగ ళాచారకలితః క్వచి త్చాతీభూత;ః క్వచి దవమళః ఇ ర్వాష్యపిదితః ఓ చర త్యెవం (పాక్టః నతతపరమానంద సుఖతః ॥ బ్రిహ్మవేత్ర్త ఒకపుడు మూఢునివలెను, ఒకపుడు విద్వాంసుని వలెను భాషించును. ఒకపుడు మహా రాజభోగము లనుభవించును మరొ కపుడు పిచ్చివానివలెకు, సాధుపువలెను ఉండును. ఒకక్కపుడు కొండ చిలవవలె నిశ్చలుడై పకీయుండును, ఒక్క-పుడు సర్వజన పూజ్యుదై యుండును. ఒకపు డెవరికిని తెలియబకకుండ నుండును. ఇట్లు నానా రీతుల వ దర్తించుచున్నను సిరంత౭ బ్రహ్మానం దసుఖ మనుభవించుచుండును, వో అవినాశీ వా అరేఒయ , మాత్మేతి (శ్రుతి రాత్మనః ॥ ళు (పబవీ త్యవి నాశిత్వం | వ్‌నళ్యత్సు వికారిషు॥ *ఆవినాశీవారేఒయమాక్కా' అను శ్రుతి దేహాది వికారి పదార్థ జాతము నళించినను ఆధిషానాత్మకు నాశములేదని చెప్పుచున్నది. అ ఖో గి ఈ లః ఘళశ నే యథా వ్యోమ వ్యోమెన భవతి స్పుటం ॥ తద వోపాధివిలయే (హావ (బవ్మావి నృ్వయమ్‌ః ఘటము నశించగా ఒటాకాశము మహాకాశమే యెనట్లు ఉపాధి సళించగా బ్రిహ్మవే త్త స్వయముగ బ్రహ్మమే యగును. (ఆందరు ఏల కొరు అనునదే విచారణీయము )

గ. సూ క్రిముక్తావళ ల్లోః వేదాంత నిద్దాంత నికుక్తి రేషా |

(బహ్మైవ జీవః సకలం జగచ్చ।

_ అఖండ రూపస్థితి "కేవ మోమేీ।

(బవ్మూర్వితీ యే (శుతయః (వమాణం ॥

జీవుడును. సకలజగత్తును ిహ్మమాత మే యని వేదాంత

పిద్దాంతవచనము, అరోపిత మధిష్టానాభిన్నము. పటమున రచింపదిడిన వగనగరనది వృక్షలతామలు విమర్శించగా పటము మాశతమే రటగునట్లు సర్వాధిషాన మగు బ్రహ్మమునందు మాయారచిత సర్వ(పప్రపంచమును బ్రిహ్మమాత మే యగును. దేహాదిసకల దృశ్యము నుపేక్షించి సర్వదా అఖండానంద స్వరూపస్థితియం దుండుపే మోక్షము. ద్రహ్మ మద్వితీయ మనుటకు “నర్వం హ్యేత దష్మా" ఇత్యాది శ్రుతులు ప్రమాణము. ల్లో చింతాకూన్య మదై న్య భె క్యు మళకం పానం సరిచ్వారిషు |

స్వాతం కేణ నిరంకు థా స్థితి రఖీ ర్నిదా ళ్పశానే వనే।

వస్త్రం తాళనళోషణాది రహితం దిగ్వాన్తు శయ్యా మహీ,

సంచారో నిగమాంత వీథిషు విచదాం (కీడా పరే (బవ్యాణి ॥

్రిహ్మవేత్తలకు చిత్తమందు. విచారము గావి, దిగులు గాని

యుండదు. భిశెన్నమును భుబియింతురు. వదీజలము పానము. ఎట్ట విర్చంధమును లేక స్వతంత్రముగ విహరింతురు; సర్భయాలై వనమందు గాని శశ్మానమందు గాని నిద్రింతురు, ఉదుకుట, ఆర వేయుట ఆవనసరము లేని దిక్కులే వస్త్రములుగా ధరింతురు (దిగంబరులు నేల్వపెననే పవ్వ శింతురు. వేదాంశారణ్యములందు తిరుగుచు, నర్వదా పరదిహ్మమందే ్రీడించుచుందురు,

కర్మ - భక్తి _ఈతత్త్వ విషయికముణ్సిఖ్న శ28ి శోః వాసతా [కియతే కరగ 1 రుదళతా పరిభుజ్యతే ॥ దుఃఖచా తానకోవ్య స్థి 1 సుఖచాళా న కళ్ళన స్వకర్మ్శణా భవే ద్దుఃఖం ॥ నుఖం శేనై వ కర్ణుణా। తస్తాచ్చ పూజ్యతే కర్మ | నర్వం కరణి సంస్థితమ్‌ ॥ మానవుడు కర్మలను, నవ్వుతూ చేని, ఏడుస్తూ అనుభవిస్తాడు, అంతేగాక వేలుగా యెవడూ దిఃఖిదాతా లేడు, సుఖదాతా లేడు. మానవ నికి తన పనుల మూలాన్నే దుఃఖదమూ. సుఖమూ కూడ కలుగుతవి. అందు చేకనే కర్మ ఆందరిచేతా పూజించదిడుతూంది. కర్మలోనే సమ న్తమూ గర్భితమై ఉన్నది. (శ్రుతి! నత్మత నూర్యో థాతి న చర్మదతారకం । నేమా విద్యుతోభా_న్లి కుతోఒయ మగ్ని।ః తమేవ అాన్హం అనుభాతి సర్వం | తస్య భాసా సర్వ మీదం విభాతి॥ అక్కడ సూర్యుడే ప్రకొళించడు, చందుడు నక్షతముణ కనవడవు మెటుపులే కాంతి దక్కి. ఉంటాయి; ఇక ఆగ్నిమాట వే చెప్పాలా ? ఆ పరమాత్మ వెలిగిన, దాని నమనరీంచియే తక్కినవన్నీ వెలుగుతాయి. దావీ (ప్రకాశము చేతనే ళక్కిన వవ్నియు దకౌళిందు చున్నవి. ట్లో ఆఅనసుప్పే రామృ తేః కాలం । నయే ద్వేచాంతచింతయా చద్యా న్నావనరం కించిత్‌ ! శామాదీనాం మనాగపి* నిద్ర వచ్చువరకు, మగణ పర్యంతమును వేదాంత చింతలోనే కొలమును గడపుచుండుము. కొమాది విషయములకు ఏ మాతమున్నూ నీ మనసున చోటు వీయకుము.

శ $0 సూ క్రీముక్తావ? న్య బంధశ్చ మోవళ్చ మృ_.మైవమూథా | బుదే రుణం వనుని కల్పయంతి 0/౧ అటి దృగావృతాం మేఘక్ళళాం యళథాఠవొ | యతో. ద్వయానంగ చిదేక మత్షరం॥

బంధ మోశ్ష్సములు మిద్యయేగాని వా స్తవములుకొవు ః ఐతే వీని వ్యవహార మెట్లు కలిగెనన మేఘమువల్ల నేశ్రావరణము కలుగగా సూర్యుడు కానరాక పోయినట్టు, బుద్ది కొర్యములేన బంధమోక్షములను అజ్ఞులు సరమాత్మ ధర్మములని భ్రాంతి చెందెదరే గానీ నిజముగా కాదు. పరబ్రహ్మము అగ్వితీయము, సంగరహితము, చిన్మాత్రము, ఏకము, నాశరహితమును గనుక దానికి బంధమోక్షములు లేవు. వో యే దె వనికషాః కృళ్నాాడదౌ , కువికల పఠరాయణాః ౧౧ ల్‌ ్తలపహోీలల్‌ ఎ

తేషాం మస్టా మతి స్తాత ! నానుగమ్యా వినాళినీ॥

“ఏ పవినై న ప్రారంభింపకయే. దైవ మనుకూలముగ మున్న దానంతట ఆడదే జరుగునని కుతర్క ములు చేయుచు ఊరకయ కూర్చుండు వారు వ్యర్జులు. నాయనా । వారు మందబుద్ధులు; వారిది వినాశమార్గము, అటివారి ననుసరింపవలదుసుమా.” యని వసిమ్తులు శ్రీరామచంద్రనికి

ల లి టోధించిరి, శ్రుతిః యదా స్వే (వముచ్యంతే | కామా యస్య వ్యాదిస్థి తాః! దరోం!82_ త ణి నమనుళకు తే అథ మర్త్యోఃఒమృతో భవత్య ।త (బహ్మ సమనుళ్నులే | యడా సర్వే (పముచ్యంతే 1 వృదయ 'స్యవ్నాగంథయి। అథ మర్తోఒమృతో భవత్యే। తావ ద్ధ్యను శాసనమ్‌॥ 0

కర్మ-భక్తి-తత్త్వ విషయికములు క! ఎప్పుడు వాని మనసునందలి కోరిక అన్నీయి వీడిపోవునో అస్పుడు మరణ స్వభావముగల మానవుడు అమృతుడై యిక్కడనే ద్రిహ్మీభూళు డగుచున్నాడు. ఎప్పుడు యిహమందే మానవుని హృదయమందలి యవిద్యా (గ్రంథులు విడి పోవుచున్నవో అప్పుడు మర్వ్యుడు అమృతుడగును. ఇదే సర్వ వేదాంతముల అనుకశాసనము. శః యది భవతి ముకుందే 1 భ_క్రి రానందసాందా ౯” విలుఠతి చరణాళే 1 మోత సా మొజ్య లత్మ్మీఃః ముకుందుసియిందు ఆనందసొం(దమెన భ క్రిగలవాని పాది ములముందు మోక్ష సామాజ్యలక్ష్మి పడి, ఈన్ను గైెకొమ్మని మొణ వెట్టును. భక్తికి ముక్తి దాసిగదా. ఖః తృణాదపి నునీచేన ; తరోరపి నహిష్టునా | అమానినా మానవేన ! కీర్సనీయః నచా వారిః ॥ గడ్డిపరకకం మె సీచుడ సనుకొని, చెటుకంపె ఓర్చుగలవా డవై, అభిమానమును నీడి, సర్వప్రాణులను సమ్మ్యానించుచు, సదా హరి నామ కీ రనము గావించుచుండుమని చై తన్యప్రభువుల సూక్తి, శ్లోః వ్యాధస్యాచరణం (ధువన్యచ వయో విచ్వా గ జేంద్రన్యశా। కుక్తాయాఃకిము నామరూప మధికం కిం వానుచా మ్మో ధనం! వంళః కో విదురస్య యాదవవపతే ర్యుగన్య కిం పౌరుషం ! భక్యా తుష్యతి కేవలం నచ గుతై,ః భకృపియో మాధవః॥ గుహుని నడవడి ఎట్టిది ? ధ్రుపువి వయ స్సెంత గజేం ద్రువి చదు వెంత ? కుబ్ది సౌందర్య మెట్టిది + కుచేలు డెంతటి సంప

492 సూ క్రిముక్తానళి న్నుడు ౩ విదురుని అభిజాత్య మెట్టిది ? యాదవపతి ఉ(గ'సేను దెట్టి పౌరుషవంతుడు ? వీరందరి గుణదోషము లెట్టివైనను మాధవుడు వీరం దరియెడను ఎంతో ప్రీతిని నెరపెనుగదా ; భక్త పియుడెన మాధవుడు శేవలము భక్తినే జూచును గాని యితర గుణములను చూడడు. (శ్రుతిః వహాగ్‌ంస శ్ళుచిషు ద్వను రంతరిక్ష సత్‌ |

హోతా వేదవ దలిథి ర్దురోణసత్‌ 1

నృమ ద్వరస దృతస ద్వ్వ్యోము సనత్‌ |

అక్జా గోజూా బుతజా అరీజా బుతం బృవహాత్‌॥

ఆ యాత్మ సూర్యుదై ఆకసమున, వాయువైై మరధ్యభాగమున యజ వేదియం దగ్నియై, ఆతిథియై గృహమున ఉంటూంది; మనుష్యుల యందు, దేవతలయందు, సత్యమందు. ఆకసమందు ఉంటూంది; జల మందు పుట్టిన ప్రాణులలోను, భూమి యందలి స్థావర జంగమాగుల లోను, అద్రిజములై న సదీనదములలోను ఉండి, యజ్ఞమె, నత్య స్వరూ పమై, మహదూపమై ఉంటూంది.

(శ్రుతిః వకో వళీ సర్వభూ కాంత రా క్యా 1 వకం రూపం బహుఖథా యః కరోతి | తమాత్మస్థం 'యేఒనుపళ్యంతి ధీరాః ! కేషూం సుఖం శాళ్వతం "నేత రేషూమ్‌॥

పరమాత్మ యొక్కడే నర్వమును వశపరచుకొనగలవాడు. అన్ని ప్రాణులలో నున్నవాడు; తా నొక్కటే యయ్యు దాని ననేక రూసములుగా చేయుచున్నాడు; శరీరగతు డ్రైనయట్రి పరమాత్మను చూచు ధీరులు శాశ్వత సుఖమును పొందుదురే గాని యితరులకు అట్టి శాశ్వత సుఖము లఖించదు,

కర్మ - భక్తి. తత్త్య విషయికములు ల! న యత్‌ వృథివ్యాం (వీహియవం | హిరణ్యం పళవః (యః! వ లీ పకస్యాపి న పర్యా్షం | తస్మా _త్సృష్ణాం వరిత్య బేత్‌ ॥ ఈ పృథ్వియందలి ధాన్యములు, యవలు, బంగారము, వశు సంపద, స్త్రీలు అన్నింటినీ చేర్చి యొనగియు ఒక్కవి తృష్పను కూడ తీర్చజాలము । వస్తువుల విచ్చుటవల్లగాక ఆళను వీడుటవల్లనే యీ లోక మున బీవులు తృప్తిం జెందగలవు సుమా. నః తత్కర్మ యన్నబంధాయ 1 సా విద్యాయా విముక్తయే | అఆయాసాయా2ఒపరం కర్మ | విద్యాశ్యా శిల్చనై పుణమ్‌॥ ఏ కర్మ ఐకే దింధించదో ఆదే యోగ్యమైనది; మిగిలిన కర్మ లన్నీ దుఃఖమును కలిగించునవే. వ్నతే ముక్తి నొసగుతుందో అదే విద్య; మిగిలిన విద్య లన్నీ శిల్పనిపుణత్వమునకే గావి వేణు కొవు, బ* ఈక్యరాను[గహాదేవ : పుంసా మదై వశీవానవా | మవోభయ పర్మితాణా ; ద్వి శాణా ముపజాయతశే ౫ మానవులకు అదై్వైతభావము ఈళ్వరానుగహము ఉంటేనే కలుగుతుంది. దాని వల్లనే సంసారరూప మహాభయమునుంచి రక్షణ కలుగుచున్నది, త్‌ శ్వః కార్య మద్య కుర్వీత | పూర్య్వాహ్నే ఇా2 పరాహ్ని్‌కం! నపొ మృత్యుః (వ్రతీషేత కృతంవా వ్యథ వాఒకృతమ్‌॥ రేపటి పనిని నేడే పూర్తి గావించుము, మధ్యాహ్నపు పనివి ఉదయమే సూ రిచేయుము. ఒకడు తన పనులను చజేసినమ, చేయకు న్నను మృత్యువు మూతము వేచియుండదు సుమా. లో, తణంచి త్తం తణం విత్తం |! తణం జీవిత మావయో! , యమన్య కరుణా నొస్తి / ధర్మన్య త్వరితా గతిః॥ ర్‌ర్‌ |

శీరిశీ సూ కిముకావళి వాలీ అనాలి. చిత వృత్తులు, సంపద-౫, జీవితములు కూడ క్షణ ళంగు రము. యమునికి జాలి బేదు, ధర్మముయొక్క_- నడక బహు దురితమె వది గదా. లోక కర్మణా జాయతే భక్షః భక్తా కూనం పజాయతే | కానా (త్పజాయతే ముక్సి! ! ఇతి శా స్తార్థ సంగవా 8! కర్మలవల్ల భక్తి క-ఎగుచున్నడి; భక్తి మూలమున జాన్‌ వ ప చున వ సవిషయము. మున్నూ, దావివల్ల మోతముమ్నాూ కలుగుచు స పవి శాస్త్రవియము శ్లో వాసనాయా నథా వహ్నేః! బుణ వ్యాధిద్విమా మపి! రాగవ్రైర విషాణాంచ ! శేషః న్వల్యో2-పి బాధతే 8 చిత్రవాసవలు, అగ్ని ముణము, వ్యాధిం శువు, రాగము, ద్వేషము. విషము, యీ ఎవిమిదిన్నీ ఏ కొంచెము. శ్రేషించియున్నిమ తరువాత బాధించువవే అపుతున్నాయి సుమా. కో కశుభాఒళుభాభ్యాం మాన్గాభ్యాం ॥ వవాన్సీ వాసనా నరిత్‌! పౌరుపషేన (వయత్నేన 1! యోజనీయా శుభే పథిః మనోవాసనా వప్రవాహములు శుభము, అశుభము అమ రెండు మారములలో వడుస్తూంటాయి. మావివులు పౌరుష (ప్రయత్నములు 'రెంటిచేతమా వావివి కల్యాణపథములోనే పోవువటు చేయుచుండనలెను. ల్లో ఉభాఖ్యా మేవ పజాభాం! యథా ఖే పతణాం గలరిః తథై వ జానక ర్మాభ్యాం ! జాయతే పరమం పషమ్‌ | పక్షీ ఆకౌళశమార్షమున రెండు జెక్కలచేత మాత్రమే ఎగుర గలిగివట్లు, మానవుడు జ్లానము_కర్మ అము రెండిటివల్లనూ పరమ వదముమ చేరగలుగుచున్నాడు సుమూ,

శః అజానన్‌ చావో్న్నర్డిం విశతి శలభో దీపదవానం |

న మీనోపి జ్లాత్వా వృతఒడిళ నముశ్నాతి పిళిగం౦ం

వీజానంతొ ప్యేళాన్‌ వయమివా నిపజ్ఞాలజటిలాన్‌ (

నముంచామః కామా నవావా గవానో మోహామహిమాః

ఆగ్నియందువిడి తగులదిడుదునవి ఎటుగకయే శలళము దీప మునందు పడి నిశించుచున్నది. ఎఅమ దమింగినచో గాలము (గుచ్చుకొము వని తెలియకనే చేప మృత్యుముఖమున దిడిపోవుచున్నది; కౌవి, విష యములు విపత్పొర్లము అివయి. సర్వనాశనమునకు దారితీయు ననియు తెలిసికూడా మానవులు వాటీని వదలుట కిషపగుటలేదు. ఆహా 1 క్‌ు మోహము యొక్క వళావ మెటిదో గదా । జ

లః నైషాం మతి స్తావ దుమ్మకమాంఘ్రం !

న్నృళత్యకర్థాపగ మో యదర్థః |

మహీయశాం పాదరజోభిపేకం

నిష్కించవానాం న వృణీత యావత్‌ ః

విష్కించమలైన మహాత్ముల పాదధూళి శిరిమువ ధరించు

వరకు ఎవ్వని మనస్సును విషయ వాసనలు సశింపచేపి కొనుటకుము, భగవంతుని చరణకమలముల నాశ్రయించుటకును యతల్నములు చేయ తొాలందు సుమా । శో, సవె మనః కృవ్ళపచారవింద యోః | ళం సా వ!

వచాంసి వె కుంళగుణామవర్‌ నే,

వా. ర! కరా వారే రస్హందిర మార్డ వాదిషు । (శ్రుతిం చకారాజఒచ్యుతసత్య థోదయే ॥

486 సూ క్రీ ముక్తా వళి

ఆంబరీష చక్రవర్తి తన మనస్సును కృష్ణ పాదారవింద చింతనమందును, వాక్కును వైకుంఠ గుణానువర్హన మందును, చేతులు విష్ణమందిర మార్జనాదుల యందును, చెవులు హరికథా ప్రనంగ శ్రవ అమునందును నియమించి యుంచెను, శ్లో నకించిక్‌ సాధనో ధీరా । భక్తా ప్యాకాంతినో మమ!

వాంఛంత్యపవి మయా దత్తం కైవల్య మపునర్భవమ్‌

సాధువులు, రీరులు వైన నా ప్రియభక్తులకు ఏ కోరికలునూ

ఉండవు. నేను వారికి మోక్షపద మొసగదలచినను వారు దానిని కూడ కోరరు. శ్లో సాధవో నృాదయం మవ్యాం !

సాధూనాం హృదయం త్వపహమ్‌ ॥

మదన్య త్తే న జానంతి!

నాఒవాం తేభ్యో మనాగపి ॥

"సాధు పురుషులే నాకు హృదయము వంటివారు: నేనున్నూ వారికి హృదయస్టానీయుడను. నన్ను గాక యితరము దేనినీ వా తెరు గరుః నేనున్నూ వారికంళయె యితరమును దేనినీ కొంచెమున్నూ ఎరు గను సుమా :* ఆని భగవద్వాక్యము. అనగా నాకు సర్వమున్నూ భక్తులే యవి భగవంతుని అభిప్రాయము. ఇది భాగవతమందలి సూక్తి, వ్లోః న పార మేస్ట్యం న మహేందధిన్ష్యం |

న సార్వభామంన రసాధిపత్యం ! న యోగసిద్దిః అపహునర్భవం వా। మయ్యర్చి ళా త్మేచృతి మద్వి సా౬న్యత్‌ ॥

కర్మ -భక్తి _ తత్త్వ విషయికములు శ్రి? “నాకు ఆత్మసమర్పణము గావించిన భక్తుడు ట్రిహ్మపదవివి, దేవేర్యదద పదమును, సార్వభౌమత్వమును, సాతాళలోకాధిపత్యమును. యోగసిద్దిని. చివరకు మోక్షిమును కూడ కోరడు సుమా. అట్టి వానికి నా మీద తప్ప ఏ యితరమునందును వాంఛ ఉండదు” లః మంతార్ధం మర్మ్శతచైతన్యం యో నజా నాతి సాధకః। శతలతుం (వజవ్తేఒపి 1 తస్య మంతో న సిద్ధ్యతి ణి తన కభిరుచిగల మంతమును అనగా ఈళ్వరనామమును (గ్రహించి విరంతరము జపించుచున్నచో మిక్కిలి మేలు కలుగును. ఆ మం[తముయొక్క అర్హమును, దానిలోవి శక్తివి (గ్రహించి, భావమున నిలిపియే నామ జపమును చేయవలెను. లేనిచో ఎన్ని లకులు ఆవృత్తి గావించినను వ్యర్హ మేనవి మహావిర్వాణతంత్రమున చెప్పబడిఉన్నది. నాస్తికవాద (ప్రచారము యితర తత్ర్వములతో బాటుగా మొదటినుంచీ ఉన్నదే. తత్పంబంధములైన కొన్ని శ్లోకముల నీ [కింద యిస్తున్నాము. ళ్లోః క్వా౬లింగనం భుజనిపీడిత జబాహుమూలం | భుగ్నో న్నత స్తన మనోహగ మాయతాజ్యాః | భివోపవాస నియమార్కమరీచిదా హైః ! చేవోపళోషణవిధి! కుథియాం క్వ _చెష!॥ పీనకఠినోన్నత స్తన మనోహరమైన సుందరాంగుల మృదు బాహుపులచే గావింపబడిన కౌగిలింత లెంతటి సుథానందకందములు : శ్రీ తిరస్కార మొనర్చువారు పరమ మూర్చలు గదా. ఉసవాసములు, భికిటనము. ఎండలోను అగ్నిహో శ్రాములవల్లా దేహమును శుష్కింప

శ88 సూ కి ముకొనళి జేసికొని,, వెతలుదిడుట స్వర్గ్షమోకొది సుఖములను కరతలామలకము లుగా జేయు ననుట ఎట్టి మూఢత్వము ॥ ల్లో। అగ్నిహో[తం (తయోవేచాః ॥శిదండం భన్ముగుంఠనం | న్‌ా పౌరువహీనానాం । జీవిశేతి బృహన్నతిః ః ఆగ్నిహో శత్రాది కర్మలు. వేదములు, (త్రిదండము, విభూతి నలదుకొనుట మొదలై నవి (పజ్ఞలేనివాళ్ళయొక్కా పొరుషహీనుల యొక్కాా (బతుకు బాట యని నాస్తిక మత ప్రవర్త్శకుడై న “బృహస్పతి యను 'బుద్ది ప్రమాణవాది" చెప్పాడు. ఇహమే గాని ఎవరూ చూడని పరముగాని, ఆత్మగావి, దై వముగావి లేవనిన్నీ, 'వేదాది ప్రమాణము ఆంగీక రించమవిన్నీ నా స్తికుల వాదనల సారాంశము. ఇదియే మిద్ది వాదము. బో! విబ ఖాదచ జాతళోభనే ' యదలతీతం వరగాత్రి తగ్నతే। వహి భీరు గతం నివర్తతే | సముదయమా(త మిదం క శేబరమ్‌॥ “*గత్రించిపోయిన దేదీ తిరిగి రామసుమా, ఓ సుగొత్రీ ః అందుచే ఉన్నంత సేపే తిను, శ్రాగు, అనుభవించుము, సుందరీ | పోయినడి లేవదానిలోనే లెక్క గాన దానికొరకై ఆళనొందకు. ఈ కశే వరము కేవలము పంచభూతముల కలంికవలన ప్పటినదేగావి వేరేసియు లేదని తెలుసుకో, ఓ భీరురాలా $” ర అత్మ యనునది లేదనీ. శ్రుతి ప్రమాణము అఆంగీకరించడగినది గాదసీ ఇందియాదుల ప్రశ్యకినుభవమే పరమ స్వీకార్య మనీ వాదించు వారు మన డేశంలోనూ ఆదినుంచీ ఉంటూనే ఉన్నారు. బృహస్పతి (పోక్తమే యీ వాదమున్నూ అని కాస్త్ర ప్రమాణము. ఈ వాఎములు కొత్త వేమీ కొవు వీటికి సమాధానములున్నూ యిన్వనే యిచ్చారు, పలు పురు శాస్త్రకారులు.

కర్మ ఎభక్తి _ తత్త్వ విషయికములు ! శ్లోః స్వర్గః కర్తృకియా[దవ్య | వినాళో యది యజ్వనాం । తతో చావాగ్నిదగ్దానాం, ఫలం స్యా ద్ఫూరి భూరువోముః యజ్ఞము చేయుచున్నవారికి కఠ్శ్యృ [క్రియా దివ్య వినాశమై స్వర్గము. లఖించుచో దావాగ్ని దగ్గములైన మహామహీరుహములకు మాత్రము మహాఫలము కలుగదా? వో॥ వృతానా మపి జంతూనాం! (శాద్దంతే త * పీకారణం। ఇ జ ల! న్‌ "జ్‌ అగ నిం్వణవ్య (వదీవస్య ! న్నేహః సంవర్ధ యే చ్చిఖామ్‌ ప్రాణులు చవిపోయినను వాటికి శ్రొద్దములు తృప్తి కారణము లగుచో ఆరిపోయిన దీపమునకు నూనెపోయుటయే మంటను ఉద్దీపనము చేయవలయునుగదా. చ్లో॥ త్యాజ్యం సుఖం విషయసంగ మజన్ము పుంసాం! దుఃఖోవన్ఫష్ట మితి మూర్‌ విచారళై షా! వీహీన్‌ జివోనతి నితో _శమతండులా థ్యాన్‌ ॥ కో నామ భోః తుషకణోపహీతాన్‌ హి కార్డీ ॥ విషయ సుఖములు ఆన్నీ కూడా దుఃఖముతో కూడినవే గాన అవి జీవులకు త్యాజ్యములు అనుట మూర్జవాదము; ఎందుచేతనన &ఊకతో గూడినవని తెల్లని బియ్యపు గింజలతో గూడిన ధాన్యమును బుద్ధిమంతు డెవ్వడును వదలిపెటుట లేమగదా. ధి "ఈ పోలిక యీ సందర్భమున పూర్తిగా వర్తించదు. విషయ సుఖములు ఎందువల్ల, ఎవరికి త్యాజ్యములు ? అని చెప్పిరి ? ఇదీ గమ వించవలపినది, బుద్ధిమంతు లాలోచించెరరు గాక.

440 సూ కిముకావళి తాత అణాల క్లో యావజ్జీవం నుఖం జీవేత్‌ | బుణం కృత్వా ఘృతం పిబేత్‌ భస్టీభూతన్య 'దేవాన్య | పున రాగమనం కుతః ॥ (బితికినన్నాళ్ష సుఖముగా బతుకవలె. ఆప్పుచేసియైనను ఆజ్య థారలతో శుభముగా భోజనము చేయవలెను. దేహ మున్నంతవరశే గావి చనిపోయాక అది మట్టిలో కలిసిపోవడమే గాని మళ్లీ రావడము ఉండదు గదా. ల్‌ోః పశుశ్చే న్నివాత స్పర్గం | జ్యోతిషప్టోమే గమిష్యతి ! స్వపితా యజమా'నేన 'త్మత కస్మాన్న హింన్యతే ॥ జ్యోతిష్టోమాదులయందు చంపబడిన పశువు న్వర్షమునక పోవునవికదా మిరనేది ? అట్లయిన యజమాని ఈన తండ్రినే యజైపకు వుగు చేసిన అతణ్తి నేకగా స్వర్గానికి పంపవచ్చునే । ఆశ్తుల చేయరు? వ! తే లి ఈ లాంటి వాదనలన్నీ పునర్జన్మను. పరలోకమును, యక్షాది కర్మలను ఆంగికరించని లోకాయతవాద పప్రవర్తకులైన చార్వాకులవి, ఈ వాదములు బహు ప్రాచీన కొలమునుంచీ ఉన్నవే గాని యీ నాడే దైలు దేరినటివి గావు. వీటికి సమాధానములును చక్కగా యివ్వదిడినీ టబ శా ఏ ఉన్నాయి. ప

ఓమ్‌, అద సూకిముకావళ్ళి అవాలి యాం మోక్షసన్యాస ధర్మములు. అకతివ వాలా శో; తావ దరంతి శాసాణి । జంబుకా విపినే యథా, పం. ౧జి ఆ న గర్జతి మవోళక్షిః ! యావ జ్వేచాంత కేసరీ % తోకమున పలు కొస్త్రముల రొద అడవిని నక్కల గోల వరెనే యెప్పుడును ఉండునదే. కొని, మళణోళ క్రివంత మైనట్టి వేదాంత శాస్త్ర మనే సింహము విజృంభించి ఒక్కసారి గర్జనము చేయుటతోడనే అవన్నీకూడ కిమ్మనకుండ ఊరకుండిపోతవి. ల్లో అచించ్యా! ఖలు యే భావా! ! న తాం న్తశ్కేణ సాధయేత్‌ | (పకృతిభ్యః పరం యత్తు ! త దంచిత్యస్య లకతణమ్‌ * ఇంద్రియజన్యజ్తానమునకు ఆశీతములగుటవల్ల చింతింప నళ క్యములగు భావములను తర్కుముచేత సిర్ణయించకూడదు. సర్వసృష్టికివి మూలమైన (ప్రకృతికంపెనూ పరమైయున్న యే వస్తువు కలదో అది యిటు ఆచింళ్యమెనది సుమౌః ళం షా. వాఃయభథా చికిళ్చాశాన్త్రం చతుర్వ్య్యూహాం ! రోగో రోగ హేతుః ఆరోగ్యం ఖ్రైమజ్య మితి! వవ మీద మపి శాత్రుం చతుర్వూ్యవాం ॥ తద్యథాసంసారంసంసార హాతుః మోతీ మోమోపాయ ఇతిః 56

442 సూకి ముక్తావళి చికిళ్సాశాస్త్రమున నాలుగు వ్యూహము లున్నవి. రోగమవ నేమి? రోగహేతు వేది? ఆరోగ్య మన నేమి? ఆరోగ్యమున కుపా యము అనగా చికిత్స యేది? యని, అశ్షే వేదాంతశాస్త్రమున కూడ నాటగు వ్యూాహములు; సంసార మన నేమి? సంసారహేతు వేది? మోక్ష మన నేది? మోశకోపాయ మేది? అవి, ఇది వ్యాసులవారి వివరణము. శ్లో, వాజవిరక్తాయ సంసాళా ; న్నా౬నిరస్తేషణాయ చ| న చాఒన్య యతయే దేయం 'వేదాంచార్థ్మ పవేళశనమ్‌ ॥ సంసారమునుండి విరక్తుడు గానివానికి ఈషణత్రయము వళించడానికీ, ఆతడు యతియే ఐనప్పటికీ, వేదాంతార్ధములను ఉసదే శించరాదు. " భోః ఇదం తే నాఒతపస్కాయ । నాఒభకాయ కచా చన న చాపాకుుళూష వే వాచ్యం!న చ మాం యో౭ఒభ్యసూయతిః తపస్సు చేయనివానికి. భక్షి శ్రద్దలు లేవివావికి, గురుక్ముకూష గావించవివావికి, దైవభావమునం గిష్టములేనివావికి ఈ గీఠాశాస్త్రమును యెప్పుడును చెప్పవలదు. అట్లు దెప్పుట ఊసరక్షే తమున విత్తులు వేసి ఠి ళా ఓ వాటి నప్లే కాగలదు సుమా, లో! సర్వళూ తేషు చాత్మానం | సర్వభూతాని చాళత్ళని | సమం పళ్య న్నాత్యయాజీ | స్వారాజ్య మధిగచ్చతి సర్వ(ప్రాణులయందును తననూ, తన యందు సమస్త ప్రాణి కోటినీ గాంచువాడె , సమబుదియె, ఆత్మయజ్రము గావించువాడు స్వారా ౬ థూ వా బె జ్యమును ఆనగా మోక్షము నొందును.

మోక్షనన్యాన ధర్మములు 448 ల్లోః మై నేవ జాయతే రాగో । మూర్ణస్యాఒధికళతాం గతెః తై నేవ భాగైః పాఖస్య'! విరాగ ఉపజాయతే ॥ ఆ బా ఖు ప్‌ సదార్హ్దదర్శనమువ లన అజ్ఞానికి అత్యధిక రాగము జవించు చున్నదో ఆ పదారదరునమువలననే జానికి వెరాగ్యము కలుగుచున్నది. థు ఇ ళా వరా ఎ భార్యా పుత్ర బంధుమి[క్రులు, ధనధాన్య పళకుపంపదలు,, ఇవియే ఆ పదారములు. నా! త్లోః న త్యజంతి న చాంఛంతి ! వ్యవవోరం జగద్గతం | సర్వ మేచాఒనువర్తంతే |, సారఠరాసారవిదో జని ॥ జగద్గత మైన వ్యవహారములను వేటిపీ త్రోసిపుచ్చకను, వేనివీ కావలె నని కోరకము, జరుగుచున్న వాటివి అటులే అసువ ర్తించుచును ఉండువాడే సారాసొారములను యొరిగిన మహాత్ముడు, ల్లోః నా*ఒవాంన చాఒన్య దస్తీహా! (బమహ్మెవాస్టి నీరామయం। ఇష్టం సదనతో ర్శ్యే యః పశ్యతి స పళ్యతి ॥ నేనూ లేను, యితర జగత్తున్నూ లేదు, నేను పిరామయ మైన (్రహ్మపదార్జమనే, అని ఈ రీతిగా సదసత్తుల మధ్య విచతణ నెవడు చూచునో వాడే తెలిసినవాడు, ఇది శ్రుతులలో చెప్పబడినది, న్లో సత్సంగ శ్వే నిస్సంగత్వం నిస్పంత త్వే నిర్మోహత్వం ॥ నిర్మోవాత్వే నిళ్చలత త్త్వం నిశ్శలత త్వే జీవన్ము క్కీః / సత్సాంగత్యమువల్లి నిస్సంగత్వ మలవడును. ఆందువల్ల మోహములు తొలగును. దీవినుంచి నిశ్చలత త్త్వము శెలియును, దావి వలన జీవన్ముక్తుడగును. ఇది శంకరుల టోధ.

శీకీ4 సూక్రిము క్రావళి థో అవిచ్యాహృదయ[(గంథి | బంధ మోమీ భ వేద్యతః ॥ గ్‌! ల తమేవ గురు 6త్యాహుః ॥ గురుళ శ్రార్డ వేదినః ॥

• అక్ఞానజనిత మగు హృదయ [గ్రంథిని భేదించు. నేర్చు యెవరి వలన కలుగునో వారే గురువు లవి శబారవేదులగు పెదలు చెస్పు 0౧ఖ ణి ల్లోః మన పవ జగత్సర్వం । మన ఏవ మవోరిపుః । మన పవ హి నంసారో | మన ఏవ జగత్తృయమ్‌ ॥

ఈ' మన స్పే సర్వజగతున్నూ; మనస్పే పరమళతువు; ఆదియే సంసొారహేతువు; అదే మూడు లోకములూ కూడను అగు చున్నది. మవస్సును స్వాధీనము గావించుకొనుచో జగము లన్నీ స్వాథీ నమె యుండును, భోః మన ఏవ మనుష్యూణాం । కారణం బంధమోక్షయోః |

బంధాయ విమయానంగి | ముక్ష్యై నిర్విషియం న్మ ఛమ్‌॥ మనస్పే బంధమోక్షములు రెంటికీ కారణ మగుచున్నది. మనస్సు విషయాసక్తి మగుచో బంధమునకును నిర్విషయమగుచో ముక్తికినీ కొరణ మగుచున్నది. న్లోః ముక్తి మిచృసిచే త్తాత। విషయా న్విషవ త్త | ఆళి అగ వీ, అర చమార్దవదయాతోష ! సృత్యం పీయూవవ ద్భజ * నాయనా ! ము క్రినే కోరుచున్నాడ వేని ఇందదియవిషయము లను విషమువళలె త్యజించి క్షమ ఆర్జవము దయ సంతుష్షి సత్యము తి మొదలగువాటివి అప్భుత మునువలె సేవించుము, ఇది అష్టావక్ర మహక్షి న! చెప్పనది,

మోతనన్యాన ధర్మములు శీ4క్‌ ల్లో యే ప్య౭-న్యదేవతాభ క్తాః । యజంతే (శద్దయాన్విళాః | 'ే2 పి మామేఒవ కౌంతేయ | యజం త్యవి ధిపూర్వకం 1 మదన్యులగు దేవతలయందు భ్వ లిగి, వారివి శ్రద్దతో పూజించువారలుకూడా నన్నే పూజించువారుగ నున్నారు. ఐరే అర్లునా £ ఒక్క భేద మున్నది. అట్టివారి మార్గము శాస్త్రవిధులందు చెప్పబడినది మాత్రము కాదు. ఇదియే భగవద్గీత, శివగీత, భాగవతము మరి యితర “గ్రంథము లెన్నిటిలోనో చెప్పబడినడి. జీవుల రుచిభేదములను, అధికొర తారతమ్యములను బటి ఏ రూపమున ఏ దేవుని శ్రద్దాభక్తులతో పూజించి నను, ఆ పూజవలన జీవునికి ము క్రి లభించుచున్న దనునదియే మన ప్రాచీన సంప్రదాయము. ఇతర మతము లన్నిటిలోనూ ఆయా దైవమును ఆరా ధించిననే ము క్రియనిన్నీ. లేనిచో పతితుడై పోతాడనిన్నీ, అందు చెన్న బడినదొక్క- పే మార్గమపన్నీ పిద్దాంతంగా చెప్పదిడినదే గావి, భారతీయ సనాతనమత వుట్లు చెప్పదు, ఇదొక విశిష్టత. ల్లో వతం ఫుష్పం ఫలం తోయం'యో మే భక్యూ (వయచ్చతి | తదవాం భక్త్యుపహృత ॥ మశ్నామి (పయ తాత్మనః ॥| భక్తులు యధాక క్రిగా భక్తిశ్రద్దలతో నాకు సదత్రమును గావి, పుష్పమును గాని, ఫలమును గాని, జలమును గావి దేనినైనను సమ ర్చించుచో. ప్రతిఫలా పేజెరహిత మైన అట్టి కొనుకను నేను స్వీకరించుము. ట్లో: యస్య దేవోత్మబుద్ధి స్స్యాత్‌ | తస్య సర్వగతం భయం | తస్మా త్సర్వపయత్నేన ! త్యజే దేవోత్మఖావనామ్‌ * ఎవనికి దేహమే ఆత్మా, నర్వమూ అను బుడ్డి ఉంటుందో వానికి అన్నివె పులనుంచీ భయమే. అందుచేత సర్వయత్నములూ గావించి దేహాత్మభావనను వదలిపెబ్ద యత్ని ంచసలెను.

శీ4కీ సూ కిముకావళి తాన అనీ లః దేవాత్మబుద్ది మాశిత్య ! సంసారే (భమతళతాం నృణాం ॥ కథం [భమనివృ త్తి స్స్యాత్‌ ! (బవ్మిళ్ళోపాసనం వినా ॥ దేహాత్మబుద్ది కలిగివుంటూ, ఈ సంసారచ[క్రమున పరిభ మించుతూవుండే నరులకు “'బహ్మమే ఆత్మ” ఆవి మననము గావించుట వల్ల గానిచో భ్రమలు యెట్లు తొలగిపోతాయి? శో; బహూనాం జన్మనా మంతే ।; జూానవాన్‌ నూం (ప్రపద్యతే ॥ ల్‌ ణ్‌

వాసుదేవ స్సర్వ మితి! స మహోళ్సా సుదుర్తభః ॥

.... అనేకజన్మల నెత్తి యెత్తి చివరకు జ్ఞానవంతుడై జీవుడు నన్ను పొందుచున్నాడు. వాసుదేవుడే సర్వమును అనినా యందే ఆశ్ర యమును పొందుచున్నాడు. అట్టి మహాత్ములు దిహు అరుదుగా నుందురు, శో, యో యోయాంయాం తనుంభకక్తః |

శ్రద్దయాఒర్భితు మిచ్చతి |

తస్య తస్యాఒచలాం (శ్రత్రాం ॥

శామేవన విదధా మ్యహం |

ఎవ రెవరు ఏఏ రూపమున వన్నే భ క్రి శద్ధలతో పూజింప గోరుచున్నారో ఆయా పురుషవికి అట్టి రూపమునందే శ్రద్దను అచంచ లముగ చేయుచున్నాను సుమా. ల్‌ోః అంతవత్తు ఫలం తేషాం | తద్భృవ త్యల్ప మేధసాం | దేవాన్‌ దేవనయజో యాంతి । మదృక్ష్తా యాంతి మానుపి॥ అల్బమేధస్సులైన భక్తులకు ఆల్బదేవకాపూజలవల్ల అల్బి ఫలములే లభించును. ఇక నన్ను వూజించువారల కనంతములగు మహో ఫలములు కలిగి, చివరకు నన్నే పొందుచున్నారు సుమా.

మోకసన్యాసధర్మ ములు వైథ? శోక; యం యం వాపి నృరన్భావం | త్యజత్యంతే కళేబరం | ళం తం తమేవైతి శెంతేయ ! సదా తచ్భావభావితః ॥

ఏ ఏ భావమును స్మరించుచు మరఒకాలమందు క శేబజరమును నదలుచున్నారో ఆయా భావముల సంస్కారబలముతో ఆయా రూసము లనే మరుజన్మలో జీవుల పొందుచున్నారు. ఓ కౌంతేయా । ఇదియే జన్మరహస్యము. జా ల్లోః అవజానంతి మాం మూఢా! | మానుషీ౦ తను మాతం

పరం భావ మజాశంత!ః | మమ భూతమ హేశ్వరమ్‌ ॥ మానవశరీరము నాశ్రయించిన నన్ను యెరుగజాలక, సకల ప్రాణికోటులకూ అధీశ్వరుడనైన నా మహత్వము నెరుగనివారై అవివే కులు నన్ను అనాదరణ చేయుచున్నారు. శ్లో అనన్యా శ్చింతయంతో మాం! యే జనాః పర్యుపాసతే $ తేషాం ని త్యాభియుక్రా నాం; యోగ మేమం వవోమ్యుహామ్‌ ॥

ఏ మానపులు అనమ్యలై నన్ను ధ్యానించుచున్నారో, ఉపా సించుచున్నారో, అట్టి నా భక్తుల యోగకేమములను నేనే వహింతును సుమా. లః సంసారసర్పదష్టా నాం | జంతూనొా మవివేకినా౦।!

చంద శేఖరప్తాదాప్ద | స్ట్రరణం పరమౌషథమ్‌ ॥ సంసార మనే విషసర్చముచే కాటువేయబడి, స్మారకము లేకుండా పోయిన అవివేక జంతుపులకు చంద్రశేఖరువి పాదాబ్దన్మర ణము తక్క వేటు బొషధములేదు. ఆ మహాక్ముదేగదా భుజగళూషణుడు,

218 సూక్తిముక్తానళి ల్లోః శ్వా సృష్ట్వాచ దృస్ట్వాచ! భుక్త్వా (మాళ్వా చ యో నరః; న హృవష్యతి గ్రాయతి చా | న విశ్లేయో జితేరదదీయః ॥ పంచక్ఞానేందియముల ఆనుభవమును పొండిన్నీ అనగా వివి, తాకి, చూచి, తివి, మూచూచి ఎవడు సంతోషమును కాని, చుఃఠలముము కాని పొందడో వాడే బితేంద్రియు డని తెలియుము. ల్లో చాన న్తేఒవాం చేవాదృష్ట్యాన్మి శంభో । జాత వ్తేషజంళో జీవద్భృష్ట్యా (తిద్భ,మై | సర్వ స్యాత్మ న్నాత్మద్భృష్ట్యా త్వమేవే। "త్యేవం మేధి ర్నిళ్చితా సర్వళాస్తై)ః ॥ దేహమే నే నను దృష్టితో చూచిన నో ఈళ్ళరా : నీ దాను డను. జీవుడనే నే నను చృష్టితో పరికించినచో నో త్రినేత్రాః నీ యంళా మాత్రుడనే. ఆత్మయే నే నము దృష్టితో జూచిన నో కంభూ £ అందరకూ పరమాత్మవు నీవేకదా. శవా । సర్వళాస్త్రములు పరిశీలించిన మీదటనే నా మిద్ధి యీ నిశృయమునకు వచ్చినది, ఇది ఆదిశంకరుల టోధ, శ్లోః చేవాబుర్భ్యా తు చాసోవాం జీవబున్ర్యా త్వదంళకః ! అత్మబుర్భ్యా త్వమేవాఒహం ! ఇతి మే నిళ్చితా మతిః | “దేహమే నేను అను బద్ధిగలవాడనై న్మ_ వీకు దాసుడను ఈశ్వరా ॥ జీవుడను నేను అను బుద్ది కలుగుచో నీ యంళామాత్రుడనే యవి నంతసింతును. అంతేగాక నే ననునది ఆత్మయే యను తెలివి గాంచితిన యేని 'నీవే నేను అనుకొందును, దేవా! ఇదే నా సువిశ్చ యము.” హనుమంతుడు రామునితో అనినదిది.

మోక్షసన్యానధర్మములు 448 క్లో న జాయతే మియతే వాకచదాచిత్‌ నాా=యం భూత్వా భవితా వా నభూయః ;। అజో నిత్య శ్యాశ్వతోఒయా పుం+ణో | న హాన్యతే వాన్యమానే శరీరే!

“ఈ ఆత్మకు పుటుకయు లేదు చావును లేదు. ఒకప్పు డుండు టయు, మరొకవుడు లేకుండుట ము దీనికి లేదు; జన్మ లేనిది, విత్యమై నది, శాశ్వత మైనది నిత్యనూతనమెనది ఆత్మ; శరీరము నశించినను ఆత్మ నశించదు సుమా, ఇది థీ కృమ్షుని గీతాబోధ కఠోపనిషర్తు [1-2-18 దీవితో సమానార్థక మైనదే. త్ల పవుంఖానుపుంఖ విష యేకణతత్పరోఒపి ॥

(బహ్మావలోకనథియం న జహాతి యోగీ | సంగీత తాళలయ నృ త్రవళంగతో౭పి | మౌళిస్థ కుంభ పరిరకమణథీః గటీవ ॥

సంగిత తాళ లయ నృత్తాదులలో మనస్సును లగ్నముచేసిన్నీ శిరస్సు పె ఉంచుకొన్న కుండ పడిపోకుండా నిలిపి రకీంచుకొనుటలో ఏక్యాగత చెందియున్న నటివలెనే నిరంతరము పుంథానుపుంలములుగా మీద పడుచున్న విషయములను చూచుచుండిన్నీ యోగి ఆత్మయందు రమించుటను వదలుట లేదు. క్లో తస్మా దనక్త స్సతతం కార్యం కర్మ నమాచర ।

అనక్షో హ్యోచరన్‌ కర్మ । పరమాహప్నోతి పూరుషః ॥ కొవున కర్మఫలమునందు ఆసక్తుడపు గాకుండగనే కర్మలను గావించుము, అనాస క్షుడై కర్మలను చేయుచునే జీవుడు పరమాత్మను చేరగలడు సుమా. ర్‌

4$0 సూక్తిముక్రావళి బోః శ్రధ్రావ*న్‌ లభతే జ్ఞానం । తత్పర స్సృంయతేందియః | జనం లభ్చా పరాం శాంతి ! మచికే అాధిగచ్చతి ॥ రక్‌ 0ఏ ్రద్రగలవాడు ఇం [దియనిగహముతో జ్ఞానమునందు విష్షగల వాడైనచో జ్లానము:ు పొంమను. అనగా ద్రిహ్మా త్మెక్య రూపమెన ఆప రోవానుభూతివి ఆనుభవించును. ఆ జ్ఞానమువలన శీఘముగినే సర శో! వాయునాఒనీయ తే మేఘః ! పున నేనెవ నీయళతే! మనసా కల్చ్బ్యతే బంధో ! మోతు స్తేనైవ కల్పతే ॥ వాయువుచే గొనికేబడిన మేఘములు మరల దానవిచేతనే యెగుకగొట్టబడి పోతున్నాయి. అ'ఫ్లే మనసుచే కల్పించబడిన బంధము తొలగుటకు మనసే యత్నించాలి. మనస్సువల్లనే మోక్షమును కల్పించ కో! తపో విద్యాచ వ్మిపన్య ॥ న్మిశ్మేయనకరం పఠం । తవసా కల్ళుషం వాంతి ! విద్యయాఒమ్బత మళ్ళ్నులే ॥ తపస్సు, విద్య యను నీ రెండును బ్రాహ్మణునకు ఉత్తమ మైన మోక్షసాధనవఐలు, తపస్ప్సుడే కిల్చిషములు నళింపచేసికొని, విద్యచే ఆమృళతత త్ర్వము నాందుచున్నాడు. శ్తా॥ (బన్నా సత్యం జగత్సత్యం 1 సత్యం చైవ [(వజాపతిః 1 స్యా ద్యూశాని జాతాని | సత్యం భూతశతమయం జగత్‌ ॥ (ిహ్మ. జగత్తు, ప్రజాపతి,_యివన్నీ నత్యములే, సత్యము మంచియే సమ స్స భూతముళున్నూ జన్మించినవి. భూతమయమెన యీ బగ శతంతయు సత్యమే యని వ్యాసవిచనము,

మోక్షసన్యాస ధర్మములు శీత! న్లో సంతో పాన్ఫుతపానేర | యే ళాంతా నవీ మాగళతాః! ఆత్మా మా మవోత్మాన 1 నే మహోపథ మాగళాః * సంతో షామృతపానముచే శాంతులె, తృప్తి గాంచినవా రె, ఆత్మయంచే రిమించుచు యే మహాత్ములుందురో వారే మోక్ష్రపథగాములు. శ్లో, శోళా రన (వవజ్యామి యదుక్తం (గంథకోటిభిః / (బవ్మా సత్యం జగన్మిఖ్యా ' జీవో (బ్రహ్మైవ నా౭పరః కి గ్రంథకోటులచే చెప్పదిడిన దాని నారము నంతను అర్హళ్లోక ముచే చెప్పుచున్నాను. ద్రహ్మమే సత్యము; జగత్తు మిథ్య; జీవుడు (ద్రిహ్మయే కాని వేలుకొదు. ఇదే సర్వగ్రంథసారము. *ే, జూనం అే౭హాం సవిడ్హానం ! ఇదం వవ్యా మ్య కేషతః 1 ౧ంం ళో ల్‌ ల్‌ో యద్‌ జ్లా త్వా నేహా భూ యోన్యత్‌ 1 జ్ఞైాతవ్య మవశిష్య తే! నేను నా అసాధారణ ధర్మములచే చేతనాచేతనములకంబ విలక్షణుడను. భిన్నుడను. జ్ఞావవిజ్తానముల స్వరూపమును నీకు చెప్పు ఖై ఇగ దును. దానివి తెలుసుకొనినవారి కిక యీ లోకమున తెలియవలసిన దేడిన్నీ ఉండదు. శో॥ యుకావారవిహారస్య 1 యు క్తచేష్తన్య కర్శసు : న్‌. అజా పో లాన్‌ ౬ యు క్తన్వప్నావబోధస్య , అూగో భవతి దుఃఖహో ॥ యుకమైన ఆహారవిహారములు కలిగి, కర్మలయందు యు క్రమైన వ్యాపృతి గలవాసికి యోగము ప్పట్ట ౨. వానికి మూ ఉషఓ కో సము దుఃఖమును తొలగించునదిన్న యగుమ్వ డో. యశ సటరితాలజ్యా ప్ర ఈ జ్‌ కవనం ॥ శ్లోః నాఒత్యశ్నతస్తు యో శ్తో,-న చై కాంత మనశ్నాత్సో్‌, | న చాజతిస్వప్నశీలన్య ళన ప్రిబాజుర్టున ౫. గ న్య , చే ఇ వే క్‌ స్నస్తైంచవకం నో షు. కే

452 సూక్తిముక్తావళి ఓ అర్జునా ః ఆమితముగ తినువానికి, అసలే తిననివానికీ. ఆతి విద గలవానికి, అసలే విద్రించని వానికిని యోగము పటుపడదు. బ్‌ శో! యోగి యుంజీత సతత । మాత్మానం రవాసి స్థిత | ఏళశాకీ యతచిత్తాళ్మా | నిరాళీ రవరక్శ్యిగహః ॥ ఏకాకిగా మనోని గ్రహము గలవాడై, ఆశలను జయించి, ఏ వస్తువునందును మమకాగము లేనివాడె వివిక్త ప్రదేశమునం దున్న వాడై యోగి శన మనస్సును యోగారూఢముగ చేనికొనవలెను, అద్య ఆళ్ళ, ఇ, క్‌ ఒం ళో (పాపష్య పుణ్యక్భ తా న్లోకాన్‌ । ఉమి త్వా శాళ్వతీ సృమాః। కులీనాం (శ్రీమతాం గేహే! యోగభసష్ట్రోజభిజాయ తే। యోగ మభ్యసించిన్నీ కృతకృత్యుడు గాలేక (భష్షుదెనవాడు పుణ్యలోకములను పొంది, అక్కడ అభిలషితభోగములు చాలకొల మను భవించి తరువాత కుచిమంతులైన శ్రీమంతుల యింట జన్మించునుసుమా. క్లోః యో మాం పళ్యతి సర్వత । సర్వం చ మయి పళ్యతి | తస్యాఒహం న (వణస్యామి 'నచమన (పణళ్యతి ॥ ఎవడు సర్వజీవులందును నన్నే చూచుచున్నాడో, నాయందే నర్వజీవులను గాంచుచున్నాడో అఆట్రివానికి నేను, నాకు అట్టివాడున్నూ ళ్‌ న! వరంతరము [ప్రత్యక్షముగనే వుంటున్నాము. ల్లో సర్వభూతస్థ మాళ్మానం | సర్వభూతాని చాక్మనీ ! యోవయుక్రాళ్శా 1 సర్వత సమదర్శనః 8 యోగమున. ఆత్మన్నాకిత్కారము. గలవాడు సర్వజీవుల యందును సమదర్శనుదై, వాటిన్నిటెటోనూ తననూ, తనయందు సర్వ జీవులనూ చూచువో డగుచున్నాడు.

ఖో క్షూనవిజ్ఞానతృష్తాత్మా । కూటసో విజితేందియః ॥ టాక్‌ క వ నో

యుక్త ఇత్యుచ్యతే యోగి | సమలోష్టాళ్ళ కాంచనః ॥

ఆత్మజ్హానము భౌతిక విజ్ఞానము కలవాడె, ఆత్మానుసంధానము

గలవాడై, జితేంద్రియుడై , మట్టిగడ్డను బంగారును సనుముగ జూచు వాడై యుండు యోగియే మోక్షమునకు తగినవాడుగా చెప్పబడు తున్నాడు. శో న క లిన (వవ్భాస్యే (త్చియం (ప్రాప్య ॥

నోద్విజేత్‌ పావ్య చాఒ్మఫియం

స్థిరబుద్ధి రసమ్మూఢో ॥

(బవ్మావి (దృవ్మాణి స్థిరః (1

(బ్రహ్మ వేత్త _ఆత్మానందమునండే రమించును, దేహాత్మ ఛ్రాంతిని వదలి ఇష్షానిష్షప్రాప్తలకు పొంగుట క్రుంగుటయు లేక, సుఖ దుఃఖములలో సమదృష్టిగలవాడై వుంటున్నాడు శోజ యేహి నంస్పర్థజా భోగాః | దుఃఖయోవయ ఏవే । గళ

అద్యంత వంతః శాంతేయ | న తేషు రమతే బుధః *

ఓ ఆరునా ఇం దియములు విషయములందు ప్రవర్తించు టచే కలుగు భోగములన్నీ దుఃఖమునందే పర్యవసించునుం వాటికి ఆది అంతము అనునవి తప్పవు, సండికులరైన వారు వాటియందు ఆసక్తి చూపరు. ళో ఉదశే చాత నా౬ త్మానం. | నా ఒళ్ళాన మవసాదయేత్‌ । య స

ఆఅెసన్టైవ హ్యోత్యనో బంధుః । ఆలె్టైవ రిపు రాత్మనః

శీర్‌ 4 నూ క్రి ముక్తావళి ననసును విషయములపెకి పోనీయక ఆత్మనిష మొనర్చు ఇలా లి కొనవలెను. విషయసక్తమై చంచలమైన మనస్సు తన్ను ఆథోగతిపాల జేయును. ఆత్మవళ మొనర్చుకొనినవావికి మనసే బంధువగుచున్నది, కానిచో శ్రువు ఆగుచున్నడి, శో శ అధ అ గ (శేయాన్‌ (దవ్యమయా ద్యజ్తాత్‌ 1 క్షానయజ్ఞ్ఞః పరంతవ। నర్వం కర్చాఖిలం పార్ట క్షానే పరిసమాప్య తే ॥ పారా । 'దవ్యమయమెన యజముకంబ జూనమయ యజము స! సు ఓ జా నో షా (శేషము అన్ని కర్మలను, సర్వవిషయములున్న్నూ జ్ఞానమునందే పర్య వశించుచున్నవి. శో, నా ని బుదిరయు కన్య న చాజఒయు క్తస్య కావనా। న్‌ వాకు. (సో న వని న చాఒభావయత శార్ధంతిః | అశాంతన్య కుత సుఖమ్‌ | ఈశ్వరునియందు మనసుమ లగ్నముచేయవి వానికి బుద్దిదిల ముండదు. వావికి భావనాబలమున్ను ఉండదు. ఆత్మభావన లేవివావికి శాంతిన్నీ కలుగచు. అళాంతువికి సుఖ మెక్కడిది ళ్గి లోః విపోయ కామాన్‌ యన్సర్వాన్‌ ।! పుమాంశళ్చరతి నిష్ఫ్యృవాః నిర్మమో నింవాంశాఠరః ।; న కాంతి మధిగ చృతి ॥॥ ఎవడు కోరికలను విడనాడి, విషయాథభిరతి లేనివాదె, ఆహం కారమమకారములు లేనివాడె యుండునో వాడు సమ స్తదుఃఖములనుంచి విముక్తు డై, పరమళాంతిని పొందును. శ్లోక యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా! శాంతి మాప్నోతి వైస్టికీం! అయుక్తః కామకారేణ | ఫలే సకో నిబద్ధ్యతే ॥

మోకసన్యాసధర్మములు శ0ఫ్‌ ఆత్మదర్శనముగలవాడు కర్మల నాత్మకుద్దికొరకే ఆచరించుచు, కర్మఫలమునంచు దృష్టి నుంచడు, కొవుననే ఆతనికి సుస్థిరమైన శాంకి లభించుచున్నది. సంసారనిమగ్ను డట్లుగాక ఫలాశతో కర్మలు చేయుచు, ఆసక్తుడై జన్మకర్మ రూప మహా ఫ్రవాహనులో ఐడి. కొట్టుకొని పోతూంటాడు సుమా, శో చేహినోజస్మిన్‌ యథా చేపా కౌమారం యౌవనం జరా! తథా 'దేవోంతరపా్రిః 1 ధీర నత న మువ్యూ8ి దేహికి యీ దేహమునందే బాల్యకమారయౌవనవృద్దాప్యము లనే అవస్టలు ఎట్లు కలుగుచున్నవో అప్లే పురొక దేహమును పొందు టయు జరుగుచున్నది. ఈ విషయమున ధీరుల్రైనవారు మోహవళులు గార అనగా దుఃవించరు, ల్లో, కర్మ ణ్యేవాధికార స్టే! మా ఫలేషు కదా చన! మా కర్మ్శఫలహేశుర్భూః ' మూతే ఫంగో _న్త్వకర్శణి ౪ కర్మచేయుటక్రే సీకు అధికారము ఉన్నది కావి ఫలనిర్ణయము సీ చేతిలో లేదు. కర్మఫలమును కోరువాడవు గాకుము. ఆ రీతిగనే కర్మ లనే విడదువవకెనను బుద్దినికూడ నవదలి పెటుము. మి లో ఫలస్య కారణం పుష్పుం | ఫలం పువ్చవి నాళనం | జ ౯ ణా క్షూనస్య కారణం కర ! క్షనం కరపి వాళకృల గ ఫలమునకు కారణము సూపు ఫలించుట పూవునకు నాశనకర మగును. అసే జ్ఞాపమునకు కర్మయే కారణము; కర్మలవలన కలిగిన జ్ఞానమే కర్మలను నశింపజేయూమ. వళి అద ఆలి న! శక ల్లో దుఃఖే ప్వమద్విగ్నమనాః | నుఖేషు విగ శప్పృవాః | వీత రాగభయ[ కోధో ॥ స్థితథీ రుని కు లే

4560 సూక్తిముక్తావళి దుఃఖములలో అనుద్విగ్నుడును, సుఖములందు అనాసక్తు డును, అనురాగము భయము ,కోధము లేనివాడును. ఆత్మవిచారము గల వాడును, స్టిత ప్రజ్ఞా డనదిడుచున్నాడు. యె హు లః వాసాంసి జీర్హాని యథా విహాయ! నవాని గృవ్లోతి నరోజవరాణి | తథా శరీరాణి వివోయ జీర్హాన్య ! న్యాని సంయాతి నవాని దేహీ ॥ మౌనవుడు తన జీరమగు శరీరమును వదలి నూతనమగు న! దేహాంతరములను పొందుచుండును. పాతవస్త్రములను వదలి, నూతన వస్త్రములను మనము ధరించుచున్న ప్లే యిడిన్నీ గాని అంతకంటె ఏమీ లేదు, త్తో॥ దేవాస్య మోవో నోమోమో!న దండస్య కమండలోః ॥ అవిద్యా వృాదయ (గంథి | మోవో మోమో యత_స్తతః॥ దేహము నశించుటయే మోక్షము కాదు. లేదా దంగకమండ లాదులను విడనాడుటయు మోక్షముకాదు. ఆజ్ఞానమను హృదయ(గంభథిని తొలగించు కొనుటయే మోక్షము సుమా. శ్లోః నేవా యత్కర్శ ధర్మాయ 1న విరాగాయ కల్ప్యతే న తీర్థ పద సేచాయొ ! జీవన్నపి మృతో హిసిః థి కా ఎవవి కర్మలు యిహమంథు ధర్మాచరణమునకును, తీర్చాడు లను సేవించి తరించుటకును, వై రాగ్యమునకును దారితీయవో అట్టివాడు ద్రికికియుండినమ మృతకల్చుడే

మోకసన్యానధర్మ ములు శీస్ర్‌7 లో న నుఖం 'బేవఠాజన్య | న సుఖం చ(కవ_రినః ॥ యత్సుఖం వీత రాగస్య | మునే రేకాంతవాసినః ॥ దేవతల ప్రభువగు ఇంద్రుని సుఖము గావి, భూలోకమందలి చ(కవర్తుల సుఖము గాని వీత రాగులున్నూ, ఏకొంతవాసులున్నూ ఐన్‌ మునుల సుఖముతో టోల్చుటకు వీలువేనంత అల్పములై నవి, శ్లో ఈశ్వరత్వం చ జీవత్వం । ఉపాధిద్వయ కల్పితం! ఉపాధ్యభా వే శ్వాతె శ్రైవ! స్వయం [బహ్మైవ “శేవలం ఉపాధిద్వయ ముతోడి సంబంధము వలననే జీవుడనీ, ఈశ్వ ఠడనీ తెలియదిడుచున్నది. ఈ ఉపాధులు లేని యెడల ఆత్మ కానే ద్రిహ్మముగ యగుచున్నది, నో అభయం నర్వభూ తేభ్యో | దళ్వా యళశ్చరతే మునిః | న తస్య సర్వభూ తేభ్యో | భయ ముత్పద్యశే క్వచిత్‌ ॥ సర్వ ప్రాణులకును అభయదాన మిచ్చి సంచరించు మువిపుంగ వునికి యెక్కడను యే భూతమువలనూ భయము కలుగనే కలుగదు. భాగవత శేస్టులే దీవికి ఉదాహరణ. ఫోళీ థి, ల్లోః చతుష్పుదీ హ్‌ నిశ్శేణీ (బవ్మాణ్యేషా (పతిష్టితా | వచా మారువ్యా ని_శ్శేణీం 1 బవాసలో కే మహీయతే * కషాయం పాచయిత్వా౬కు | _శేణిస్టానేషు చ (తిష । (వవ జేచ్చ పరం స్టానం 1 పొర్మివాజ్య మను త్తమమ్‌ క (ద్రిహ్మాచర్యగృహస్థ వానప్రస్థ సన్యానము అనే చతురాశ్రమ ములు మెట్లుగా గల విచ్చెన నొక్కక్క మెస్టే ఎక్కుచు తుద 658

శీ$రీ సూ క్రి ము కా నళీ బ్రహ్మలోకమునందు మహ _త్ర్వము నొందును, ఈ నిచ్చెన యొక్క మొదటి మూడు 'మెట్టయందును విషయాన క్రిరూప మగుతన కిల్చిషము లను శ్మీఘముగా క్షయిమింపజేసికొని, పిమ్మట సన్యాస మనే శ్రేష్పస్తాన మును నరుడు పొందవలయును, ళ్లోః యతీనాం (పళమో ధర్మః ! నియమో వనవాసినాం 1 చాన మేవ గృహస్థానాం / శుశూమో (బవ్మాచారిణామ్‌ ॥ అ సన్యోసులకు ఇండియని గ్రహము, వానప్రస్టులకు నియను పాలన, గృహస్టులకు దానము, బ్రహ్మచారులకు గురుకుకూష,-యివే శు ఆ (పదానములు, ల్లో అనీరగ్ని రని'కేతః | (గామ మన్నార్ట్‌ మా యేత్‌ ! ఉపేవకో2౭సంకుచితో । మునిః ఖావనమాహితః * నాజ-భినందేత మరణం | నాజఒభినందేత జీవితం | ఆ ణతదో కాలమేవ (వతీమ్యేత ॥ నిశ్రేళం భృతకో యఖా % దృష్టిపూతం న్యసేత్చాదం : వస్త్రపూతం జలం పిబేత్‌ | సత్యపూతం వచే చ్వాచం । మనఃపూతం నమాచశేత్‌ ॥ ఆతి వాదాం స్తితీమేత | నాజఒవమ న్యేక కంచన। న చేనుం దేవా మాిత్య వైరం కుర్వీత కేనచిత్‌ £ ఇ మొ... (కుద్ధ్యంతం న (వతికుద్ధేక్‌ ॥ ఆక్ళష్ట! కుశలం వదేత్‌ |! స ప్తచ్వారావకీ సాం చ!న వాచ మనృతాం వదేత్‌ ॥ చాన ణి అ ధ్యాళురతి రాసీనో 1 నిరే& ర్నిరామిషః ఆత్మేనెవ సహాయేన | సుఖార్జీ విచరే దివా *

మోకసన్యాస ధర్మములు శఫ$ ఉదాసీనుడై, ఆసంకుచిళు దై, భావసమాపొాతుడె ఉంగేవాడే

మువి. అతడు అగ్నిహోతశ్రాదులను, గృహమును వదలి, కేవలము లిక్షకే (గ్రామమునకు. వచ్చుచుండవలెను. జీవితమరణములపట్ల సంతో షము పొందక, ఆజ్ఞలక్రై యెనుగుచూచు. సేవకునివలె చేహనాశనకొల మునక నిరీకించియుండవలెము.. దారిని పారజూచి అడుగు పెటవల యును, నీటిని వడియగట్టి త్రాగవలెను. సత్యభూషితమి, ఆత్మకి గల వర్తనము కలిగియండవలెను. ఎవర్రైన పరుషవనాక్యము లాడిన ఓర్వ వలెను, తొ నెవ్వరినీ అవమానించకూడదు. రోగముల పుట్టయె అనిత్య మెన యీ శరీరమును పురస్కరించుకొని యెవ్వరితోనూ శత్రుత్వము పెటుకొనరాదు. తన్ను కోపించిన వారిపై ప్రతికోపము చేయరాదు, ఒకరు నిందించినను మంచిమాటలే ఫలుకవలెమ. ఐగు ల్టానేంద్రియములు మనస్సు, బుద్ధి యీ వఏిడింటిచే నెరుగదిడు లోకవ్యవహారములను, నశ్వర మైన ధర్మార్టకామ విషయములను మాటాడరాచు. అపేకిరహితుడుగను నిర్విషయుడుగను, ఏకాకిగను. మోక్షసు భొర్తిగను బిహ్మజ్ఞానిగను యా లోకమున శరీర మున్నంళవఏఎకు నంచరింపవయును. ప్‌ మంచకం శుక్ల వన్త్ర౦ం చ । తళా లౌల్యమేవ చ।

దిచాస్వాపం చ యానం చ ! యతీనాం పతనాయ షట్‌ ॥

మంచముపై పడక, తెల్లని వస్రములు, త్తీ ప్రసంగములు,

చపలత్వము, పగటి నిద్ర, తరచు తిరుగుచుండుట.౨ ఈ ఆరున్ను సన్యా సులకు పతనమును తెచ్చిపెట్టుదున్నవి. నో వేచాంత చాదేషు సదా గమంతో |

భితాన్న మొ తేన చ తుష్టీవంతః ॥

అళోక మంతఃకరణే చరంతః !

శౌపీనవంతః ఖలు భాగ్యవంత ॥

400 సూక్తిముక్తావళి వేదాంత విద్య లందే నిరంతర మానందించుచు, భికన్నముతో శున్నివారణ చేపికొనుచు, శోకరహితమెన అంళ:;కరణమండదే సంచ రించుచుండు కౌపీనధారులే నిజముగా భాగ్యవంతులు గదా. ఖో అకించనసన్య దాంతస్య | శాంతస్య సమచేతనసః | ణు సచా సంతుషమననః ।! సర్వా స్సుఖమయా దిళః లు ఏమీ లేసివాడున్ను, ఇంద్రియములను జయించినవాడున్ను, సమచిత్తుడును, విత్యసంతోషియు నగువానికి అన్నిదిశలను సుఖమే తక్క అన్యము లేదు, శ్లో నాజపీరతో దుళ్చరితా | న్నా ఓ శాంతో నా౭ఒనమాహితః ! నాఇఒశాంతమానసో వాపి | (పజ్ఞానేనైన మాప్పు యాత్‌ ॥ దుష్టమార్శములనుండి వివృత్తివి పొందని వాడున్ను, శాంతి రహితుడున్ను, సమాపిత చిత్తవృత్తి లేసివాడున్ను, మినో విశ్చలత లేనివాడున్ను ఎంత విజ్ఞానమున్ననూ ఆత్మను పొందనేరరు. ఖా శ్లో, వయ మివా పరితుషాః వల్కలై స్వం దుకూలై॥, ణా ని త నన్‌. నమ ఇవా పరితోషో నిర్వశేషో విశేమః | నతు భవతు దరిదో యస్య తృష్ణా విశాలా! మనసి చ పరితు.ప్రే కో౭ర్ధ వాన్‌ రో దర్శిదః ॥ మాకు నారచీరలతో నే సంతృప్తి; నీకు పట్టుపుట్టములే కావలె. పంతృప్పి యనునది యిరువురకూ సమానమే. కొని దానిలో తారతమ్య మేమిన్నీ లేదు. ఇక విశేష మేమనిన తృ పి యెవవికి లేదో, యెవవి ఆశ కంతము లేదో ఆతడే దరిద్రుడు ।! మనస్సు సంతుష్టి వెందినదె లి యూ యుండ యిక ధవికు డెవడు ? దరి డెవడు ?

మోక్షసన్యాన ధర్మములు 481 శ్రుతిః న కర్మణా న |పజయా ధనేన! త్యాగ నె కేన అమృతత్వ మానకుః ! వశేణ నాకం నిహితం గుహాయాం । వ్శిభాజ 'దేత ద్యత యో విళన్తి॥ అగ్నిపో కాది వైదిక కర్మలచే గావి, నంకానముం గవి పిత్యణముం దీర్చుటచే గాని, బహుఫల సాధకమైన దానమున కాధార మెన ధనమువల్ల గాని అమృతత్వము నొందజాలవు, కర్మ ప్రజా ధన రూప లౌకి5 వైదిక కర్మత్యాగ మొనర్చి, ఆంతర్ముఖులైన కొందలజు ముకి గాంచిరని శాస్త్రములు చెపుతూన్నాము. మోక్షము న్వర్గాధిక శేష్టమై ఏకాగ మనోనిస్టితమై ప్రకాశించు నవి దాని నెరింగిన ఆత్మ వేత్త ల చెప్పతూన్నారు. (శుతిః నాఒజయమాతాగి (పవచనేన లభ్యో | న మేథభయా న బహునా శ్రుతేన | యమే.వైష వృణుతే శేన లభ్యః | తవై్యైమ అత్మా వివృణుతే తనూం స్వాం ॥ ఆత్మపస్తువు వ్రవచనమువల్ల గాని. తెలివితేటలవల్ల గాని సమ స్త వేదళాస్త్రములు చదివినందున గాని లభించచునునూ, ఆతడు దేనిని కోరుతున్నాడో ఆ యాత్మ సాధకునికి లభ్యమవుతుంది. పాధకుని కొాత్మయే స్వీయస్వరూపమును వివృత మొనరించును, నో అశ్నీమహి వయం భితూం ! ఆశావాసో వసీమహీ | శయీమహి మహీప్ఫమే. ! కుర్వీమహి కిమీళ్వ ర ॥ భిషన్న మారగింతుము; దిగంబరులమై యుందుము; భూతల మండే పరుందుము; ఇక మాకు పభుపులతో పని ఏమున్నది ?

శ82 సూక్తిముక్తావళి శ్లో ఏళాకీ నిస్పృహ శాంతః |! పాణిపాతో దిగంబరః కచా ళంభో భవిష్యామి ! కర్శనిర్మూలన తమః ॥

ఓ పరమేశ్వరా ! సంగరహితుడను, తృషాదూరుడను? శాంతుడను, దిగంబరుడను యె కరతలమందే ఖికను గొనుచు, సంచిత కర్మజాలము నెల్ల నిర్మూలించగలుగుట ఎన్నడోగడా ః శో వాగ్గండోఒధ మనోదండః । కాయదండ స్త్వథై వచ।

యనె న్‌లే నిహిళా బుదౌ। (తిదండీతి స ఉచ్యతే ॥ ఈఒాల్టి ధి

వాగ్గండము, మనోదండము, కొాయదండము,.యీ మూడు దండనములమ చేయుటయం దెన్వని బుద్ధి లగ్నమై యుండునో ఆతడే “త్రిదండి యనిపించుకుంటాడు. అనగా వాజ్మనోకాయములను పాప ములవెపు పోనీక శిక్షణలో నుంచుటకు చిహ్నాప్రాయమైన త్రిదండ మును ధరించు నాతడే సన్యాసి యగును. తో దుర్వృత్తో వా సువృత్తో వా! మూర్థః పండిత పవ చా!

కాషాయదండమాకేణ | యతిః పూజ్యో న సంశయః ॥ (వ్రవర్తన నుంచిదే. కానీ, చెగదే కానీ, అతడు పండితుడే న్‌! నె కానీ, మూర్చుడే కొనీ సన్యాసి పూజనీయుడే, కాషాయవస్త దండకమండ లఅములను ధరించుటచేతనే సన్యాసి విస్పంశయముగ పూజ్యుడగుచున్నాడు. లౌకికముగ నొక ఉన్నతహోదాలోని వ్య క్రికి గౌరవ మిచ్చి నస్సే పారమాకముగా సన్యానము లోకారాధనయోగ్యమగు స్తితి యని భానము. లో యత్కరోమి యదళశ్నాసి। యజ్జుహోషి. దచాని యత్‌ | యత్తపస్యసి కౌంతేయ ! తత్కురుష్వ మదర్చణమ్‌ ॥

మోక్షనన్యాపసధర్మములు 488 కౌంతేయా ః నీవు ఏ పవివి గావించినను. అనగా దేహధార ణకెచేయు భోజనభాజనాదులను గావి, శాస్తోో కములగు యజ్ఞ దానత పః ప్రభృతి కర్మలను గాని, అన్నింటినీ భక్తితో ఈశ్వరార్పణ మిద్ధితో ఆచరించుమా ల్లో; నమోషజ-పహం సర్వభూతేషు 1నమే ద్వేష్యాఒ స్తి న (ప్రియః! యే భజంతి తు మాంభక్ష్య్యా! మయితే తేషుచాప్యఇ-వామ్‌॥ నేను సర్వభాత ములయెడల సముడను. నాకు ఇషులూ లేరు, వ! ద్వేష్యులూ లేరు. ఎవరు నన్ను భక్తితో పూజిస్తూన్నారో వారియందు నేను ఉందును; నాయందు వారును ఉంమరు, ట్లో, &ఫం భవతి ధర్మాత్మా ! శశ్వచ్చాంతిం నిగచ్చతి శాంతేయ పతిజానీహి న మే భదక్తః వణళ్యతి ॥ ఎట్టి దురాచాడు డె నను నాయందడుంచిన భక్రిమహిమ - ధర్మా తృుడె, దురొచారనివు తిని పొందుచున్నాడు. నాయందు భకిగలవా రెన్నటికిని చెడిపో రని తెలుసుకొనుము, అర్జునా 1 ళ్లా॥ మయ్యా వేళ్య మనో యేుమాం! నిత్యయుక్రా ఉపాసతే । (శద్దయా పరయా పేతాః | శే మే యు కశమా మళాః * ఎవరునా యందే మనసుంచి. నన్నే నిరంతరము కోరుచుండు వారై శ్రదతోన న్నుపాసింతురో వారే నస్ను శీఘ్రముగ పొందదగివ వారుసువమూ. ల] ఆగ బి, అర్య ల్లోః అభ్యాసే వ్యసమర్హోసి ! మత్కర్మపర మో భవ | మదర్ధ నుపి కర్మాణి | కుర్వన్‌ సిద్ది మ వాప్ప్యసి ॥

శరీ4 సూ క్రిమక్తావళి

నన్ను ధ్యానించుటయందు నీకు అభ్యాసము కుదురనిచో నా పనులయందు విమగ్నుడవు గమ్ము. నాకు ప్రీకికరముగ కర్మలను చేయ గలుగుచో సిద్ధిని పొందగలవు. త్ల స్త్వం రజ స్తమ ఇతి! గుణాః (వకృతినంభ వాః 1

నిబధ్నంతి మవోజాహో ! దేహే దేహిన మవ్యయం ॥ పకృతి జన్యములైన సత్త్వరజస్త మోగుణములు మూడున్ను అవ్యయుడైన ఆత్మను ళరీరమునందు బంధించి ఉందుచున్నవి. ట్లోః సత్తాత్సంజాయ తే జ్జూనం | రజసో లోభ పవచ।! (పమాదమోవహౌొ తమసో ! భవతోఒజూన మేవచ । సత్త్వగుణమువలన జ్జానము కలుగును. రజోగుణమువలన తోభమును, తమస్సువలన దుష్కార్యాసక్తియు, విపరీతపు తెలివిన్నీ, అక్ఞానమున్ను కలుగుచున్నవి, శ్లో గుణానేశా నతీత్య (త్రీన్‌ 1 దేహీ 'దేవాసముద్భ వాన్‌ ॥ జన్ఫమృత్యుజరాదుః ఖై! | విముకో౭మృత మళ్ళు తే ॥ దేహమువల్లవే పుట్టిన సత్త్వరజ స్తమోగుణములు మూటినీ అతి(క్రమించి ఆత్మ జన్మజరామృత్యుపులవల్ల కలుగు దుఃువొదులనుంచి విముక్తుడై అమృతమును అనగా అవ్యయానందమును పొందును. ళ్గాః నత చ్భానయతే సూర్యో! న ళశాంకోన పొవకః । యదర్గత్వా న నివర్తంతే । తద్దామ పరమం మమ*

ఆ సరమాత్మను సూర్యచంద్రులు గాని ఆగ్ని గావి ప్రకాశింప చేయ జాలరు. ఏ పరమాత్మను యోగులు పొంది మరలిరారో అ సర్వో త్కృషజ్యోతి నా ధామమే యైయున్నదినుమా ః

తలపై వ్‌ సై

మోకీసన్యాస ధర్మములు 4605 క్లో నిర్శాన మోవో జితనంగదోషా | అ ధ్యాళ్మని త్యా వినివృ త్తృకామాః ॥ ద్వంద వ్‌ ర్విముక్తా స్సుఖదుఃఖనంజైః | గచ్చంత్యమూఢాః పద మవ్యయం తత్‌ |

జ్ఞానులైనవారు దేహాభిమానరూవమైన మోహమును త్యజించి =

ళా రా మనా. విషయాస !ని పోనాడి, ఆత్మజ్ఞాననిరతులై , కోరికలు పూరిగా టుల్లి పోవడంవల్ల సుఖదుఃఖొదిద్వంద్వములనుంచి విముక్తులై *, నాశనరపాత మెన పరమపదవివి పొందుచున్నారునుమా,

వ. జ్‌ యో నూమేవ మనమూూఢో | జానాతీ పురుమోత్తమం / స నర్వవిత్‌ భజతి మాం నర్వభావేశ భారత ॥

ఓ అర్హునా ।! ఎవడు మోహరహితుడయి, పురుషోతముడ నగు నన్ను భగవంతువిగా తెలుసుకొనుచున్నాడో వాడే సర్వజ్ఞుడు, ఆతడే నన్ను సర్వవిధముల భజించువాడగుచున్నాడు. శో అభయం సత్వ సంళుద్దిః ! జ్ఞాన యోగవ్యవస్థితిః ॥

౧ ఆక! ౧0 జూ థి దావం దమళ్ళ యజళ్చ | స్వాళ్ళాయ తవ ఆర్జవమ్‌ 1 అహింసా సత్య మ్మకోధః 1 త్యాగ శాంతి గ్నవైశునం దయా భూతే వ్వళోలు_ప్వ్వం ॥ మార్దవం (హీ రవావలమ్‌ః 'లేజః తమా ధృతి శ్శాచం / అ(దోహోే నా౭త్తితీిమానళా ; భవంతి సంపదం దైవీ! మభిజాతన్య భారత & భయరాహిత్యము, ఆంతఃకరణకుద్ది, ఆత్మయోగనిష్ట పాత్ర దానము, మనోవిగ్రహము, ఫలనిరపేక్షమెన ఈశ్వరారాధన, వేదా ధ్యయనము, తపస్సు, బుజువర్వనము, అహింన, సత్యము, కోర ర్‌ం

న! నూ క్తి ము కా వళి రాహిత్యము, త్యాగము, ఇర్మాదియవిగ్రహము, అనర్థకర సంభాషణ చేయకుండుట, భూతదయ, విషయాస కి వీడుట. మృదుత్వము, లజ, పాతి టి చాపల్యము లేకుండుట, తేజస్సు. క్షమాగుణము, రైర్యము, కుచిత్వము, అదోహము, గర్వరాహిత్యము.. యీ గుణము లవ్నిటినీ దై వీగుణము అందురు. ₹ైవసంపత్తు అంటే యిదే. ఏతన్విరుద్ద మైనదే ఆసురీసంపతు. అది క్రింద యీయబడుచున్నది. శ్లో దంభో దర్చాఒభిమానళ్ళ [కోధః పారుష్య మేవచ ! అజ్ఞానం చాఒభిజాతస్య | పార్ట్‌ నంవద మానుగీమ్‌ దంభను, గర్వము, దురభిమానము, కోపము, పారుష్యము, అజ్ఞానము మొద లెనవి ఆసురీగుణములు. న్లో, టై వీసంప ద్విమోజూయ ! నిబంఛా యానురి మళా | మా శుచ నృంపదం దైవీం। అభిజాతోఒసి పాండవ ॥ దైవీగుణములు బంధవివృ త్రికివి, అఆసురీగుణములు సర్వబంధ ములకును కారణములగుచున్నవి, వీవు దె వీగుణాభిముఖుడవుగా పుటిన చా ళా వాడపు. గాన శోకింపకుము. థో (వవృ తించ నివృతి ౦చ । జనా నివిదు రానురాః । గ్‌ నా వావి న శౌచం నాఒపి చా౬ఒచారో!న సత్యం "తేషు విద్యతే ॥ ఆసురీస్వభావము గల జనులు (పవృ త్రినివృ త్తి రర్మము లను మాట నెరుగరు. వారలయందు బాహ్యాభ్యంతర శుచి తప్కవన ఆచార మును, సత్యమును కూడ వారియందు గానరావు. శ్లో; అసత్య మపతిష్టంతే జగ చావు రనీశ్వరం న్‌. అ అపరస్పర సంభూతం ' కిమన్య త్కామకారణమ్‌

మోక్షసన్యాస ధర్మములు 487 ఆసురీస్వభావులు జగతు సత్యముతో సందింధము లేనిదిగమ, బ్రిహ్మమునం మండనవిదిగను, అనీశ్వర మైనదిగమ చెప్పుచున్నారు. త్తీ పురు షసంయోగజన్యములు కానివి లోకములో ఏమున్నవి ఈ జగత్తు అంతా కామకారణ మైనట్టిదేసుమా: అనికూడా వారు వాదించుచున్నారు. వో ప్ర క్షి జ శ్లో! పతాం దృష్టి మవప్టభ్య నిష్టా త్భానోఒల్పబము(యః । (పభవలి త్య్యుగక ౧ ్టణః | తయాయ జగతోఒళకుభాః ॥ పెన తెల్సిన అసురీగుణము అన్నవారు దేహమును మించి ఆత్మ యున్న దిను జ్ఞానము లేవివ్నా, హింపాపరమగు ఉగకర్ములై, పాపకర్మాచరణులై లోక వినాశ నమున్న పుట్టుచున్నారు. వో (తివిధం నరక న్యైతత్‌ 1 చ్వారం నాళన మాత్ళునః | ్‌ న. కామ్మకోధ సథా లోభః | తస్మా దేతత్తృయం త్యజేత్‌ ॥ కాషకోధలోభము లను మూడున్ను ఆమరీగుణములు: అవి ఆత్మవినాశకరములున్ను,. నరకమునకు రాజమౌర్గ్షములున్ను గానయీ మూడీంటివి త్యజించవ లెను. శోః యచ్చ్భా(స్త్రువిధి ముత్స్ఫృజ్య ! వర్తతే కామకారతః న న సిద్ధి మవాప్నోతి! నసుఖంన పరాం గలిమ్‌ ॥ శాఫ్రవిధులను తిరస్కరించి ఎవడు యదేచ్చగా వర్తించునో వాడు యిహలోకసుఖములను గావి, ఉత్తమగతులను గావి పొందజాలడు. ఆటివానికీి ఉతమలోకము లసలే లేవు. ఈశ్వరు డంఠకుమున్నే లేడు. లి అతో శ్లో తస్మా చ్భా(న్హుం (పమౌణం శ్రే! ఇా ర్యాజ కార్యవ్యవస్థి ఈ” డ్డాత్వా ళా(న్త్ర9ధానో క్తం 'కిర్ము కప్తు మిహాబఒర్హసి ॥

4కిరీ సూ క్రిముకావళ “ఇది కార్యము" *ఇది అకార్యము' అను విరయమునకు వచ్చుటలో నీకు వేదళాస్త్రములే (సమాణము. శాన్త్రవిధిని తెలుసుకొని, త వనుసారవుగనే కర్మలు చేయుట నీకు తగియున్నడి, ల్లో దేవద్విజగుర్ముపొజ్డ | పూజనం 'శాచ మార్దవం | (బవ్మాచర్య మహింశా చ । శారీరం తప ఉచ్యతే ॥ దేవతలు, బ్రాహ్మణులు, గురువులు, క్లానులు, _ వీరిని పూబించుటయు, బాహ్యాభ్యంతరశౌచమును, బుజుషార్షవ ర్రనమున్ను, (బ్రహ్మచర్యము. అఆహింనయున్ను శారీరకమైన తపస్సులు అని పెద్దలు చెప్పుదురు, . టోః అను ద్వేగకరం వాక్యం | సత్యం (వియహితం చ యత్‌ 1 స్వా ధ్యాయాభ్యపనం చైవ 1 వాజ్బ్యయం తప ఉచ్యతే ॥॥ ఇతరులకు నొప్పి కలిగించవివి, సత్యములై నవి, హితమె నవి, ప్రియమైనవి ఐన మాటలనే సలుకుట, వేదాధ్యయనము చేయుట. యిట్టివానినే వాగ్రూపతపస్సని చెప్పుదురు. శ్లో మనః [పసాద స్పౌమ్యత్వం ! మౌన మాత్మవిన్మిగనాః | ఖావసంళుది రిత్యేత తపో మానన ముచ్యతే ఇ అన్‌ తా || విర్మలమనన్సు, పరుల _శ్రేయస్సునే కోరుట, మౌనము, ఆత్య్మన్నిగహము. భావసంకుది యను వివి మనసఇ౦ంబింధమెన తపసు ట్‌ఈ ౦ ॥ ఎ వ ఎ లని చెప-+దఐడినది. టా. శ్లో చాతవ్య మితి యధ్రానం-! దీయ తేఒనుపకారిణే | వా న్నా స్‌ చి డేశే శాలేచ (శే చ! తద్రానం సాత్త్వికం నృతమ్‌ః

మోక్షసన్యానరధరర్మములు 400 దేశకాలపాత్రములను విచారించి, (ప్రత్యుపకారము చేయలేవి వానికి మనఃపూర్వకముగా యీయవలె నని ఏది యివ్వబడునో దానిని సా త్హికదాన మందురు. కో యత్తు (వశత్యుప కా రార్థం 1 ఫల ము ద్దిళ్య ఎవా పునః । దీయతే చ పరికిషం। తదాజస ముదావ్భాతమ్‌ ॥ ఆలు పత్యుపకారము నాళించి గాని, (తిఫలము నాశించి గౌవిం లోన బాధపడుచు గాని యిచ్చుదానివి రాజసదాన మవి చెప్పుదురు. ఫో; అచేశకాలి యదానం అపా తేభ్యశ్చ దీయతే ! ఈం 0౧ బు అవత్య్భత మవక్ష్తూతం | తత్తామస ముదావాతమ్‌ ! ల ఇ ఆకా అస్టలమున, అకొాలమున, ఆపా తునికి, సత్కారరహితముగా, ఆవజ్ఞాపూర్వకముగా యిచ్చిన దానమును తామసదాన మనవి చెప్పుదురు. శో; యజ్ఞ దావతపఃకర్మ (న ళ్యాజ్యం కార్య మేవ తత్‌ | ర. జ్‌ యళ్లో చానం తపశ్వైవ । పావనాని మనీషినామ్‌ ॥ యజ్ఞదాన తపస్సు లను కర్మలు విడువదగినవి కావు. ఆవి అవశ్యము చేయవగినవి. పూర్వకృతములైన కర్మలు నశంపజేయుటకు గామ వీటి ననుష్టించవలెమ గాన మనీషులు వీటివి తప్పక చేయవలెను. క | న ళో; యస్య నా౭ఒపాంకృతో భావో బుద్ధి ర్యస్య న్‌ లివ్యతే . వాత్వాపి స ఇనూన్‌ లోకాన్‌ న వాంతిన నిబద్ధ్యతే * ఎవడు ఏ పవీయందును "నే నిది చేయుచుంటి నను భావము లేనివాడో, ఎవవి మిద్ది కర్మఫలసంగము బేవిదో అట్టివాడు యీ లోకము లన్నిటిసీ నంహరించినను చంసనివాడే యగును. కర్మలు అతనివి దింధించజాలవు సుమౌ,

శ?60 సూ క్తిమక్రావళి శ్లో! శమోదమ _స్త్‌వశ్ళాచం | జూంతి రార్టవ మేవచ! క్షనం వ్‌క్లాన మా న్తిక్యం ॥ (ఛావ్మాం కరస స్వభావజ౦ం ఇ ఇంద్రియనిగ్రహము, మనోవ్మిగహము, తపస్సు, శుచిత్వము సహనము, బుజువ ర్తృనము, క్రొనము, విజ్ఞానము, ఆ స్తిక్మము,_యవి వొహ్మణనికి స్వాఠభావికములైన ధర్మకర్మములు,. ల్లో ఈశ్వర సర్వభూతానాం ! వద్దే శేఒర్జున తివ్పతి | శ్రామయన్‌ సర్వభూశాని ।! యంశ్రారూఢాని మాయ చూ శరీర మనే యంత్రమున ఆరూఢము న జీవుల నన్నిటిని హృదయదేశమందుండి ఈశ్వరుడే తన మాయచే శ్రిప్పుచున్నాథు. ళో! తమేవ శరణం గచ్చ | నర్య భావేన భారత । తతృసాచా త్పరాం శాంతిం ! స్థానం (పాష్ఫ్యసి ఇాక్వతమ్‌। ఓ భారతా ।; ఆ పర మేళ్వరునే అన్ని విధములను అను వర్తింపుము. ఆయన అను[గహమువలననే ఉ శతమమైన శాంతిని. పునరావృత్తిరపాత మైన పరమపదమును పొందగలవు. శ్లో; మన్మశా భవ మద్శక్తో మచ్యాజీ మాం నమస్కురు | మాకే వ్వైష్యని సత్యం త్తే! (వతిజానే (వియోజని మేః నాకు భక్తుడ వై. నా యందే మనస్సు లగ్నముగావించి, నన్నా రాధించుము. నాకు నమస్కరించుమః, నన్ను తప్పక పొందగలవు. నా కత్యంతయిస్తుడవు సీవవి చెప్పుచున్నాను. ఇది పరమనత్యము సుమా. ల్లో సర్వధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య ! మామేకం శరణం వజ | అహం శ్వా సర్వపా పేభ్యో ; మోతయిష్యామి మా శుచః॥

మోక్షనన్యాస ధర్మములు 471 సర్వకర్మఫలసంగమును వదలి నన్ను శరణు చెందుము, నేనే నిన్ను సర్వపాపములనుండిన్నీ విముక్తువి గావింతును. నీకు శోకము వలదు. త్గ్యో క్షాత్వా స్వం (వత్యగాత్మావం ! బుద్ది తద్వ్భృ త్రీ సా&ిణం | సోఒవా మి త్యేవతిద్భ్భృ త్యా ॥ స్వా౭ వ్య ాత్మమతింత్య జేత్‌ ॥ విన్నే (ప్రత్యగాత్మ గాను, బుద్దికి దాని వ్యాపారములకు పాొక్షి మాట్రునిగాను తెలిసికొనుము, దేనివలన యీ విషయములను తెలిసి కొంటున్నావో ఆ అఖండాకొార నృతి జ్ఞానమువలననే శేనే ఆ సాక్షి మాత్రుడ ననీ తెలిసికొనుము. అనాత్మ వస్తువులగు జగత్తు, జీవుడు, వీనియందు సత్యిత్వ భ్రాంతిని, ఆత్మబుద్ధిని వడలుము. వీటికి విలక్షణ మైన పరమాత్మనే నేనవి భావింపుము. ల్లో (శుణువ్వ విద్వన్‌ మన ఏన జీవః మశో హి విశ్వం మకపవన చేళః | మనో హి మాయా మన పవ బంధః । మనోలయో ముక్తి రయం య దార్థః జ ఓ విద్వాంసుడా । మనస్సే జీవుడు, మనస్సే జగత్తు; మన'స్పే ఈశ్వరుడు; మనస్సు వలననే మాయాజాలము [కమ్ముచున్నది; దావి వల ననే బంధము ఏర్పడుచున్నది. మనస్సు లయ మొందుటయే అనగా నశిం చుపే ముక్తి, ఇదియే సుమా యదార్థ స్తితి. మనస్సు వల్లనే లోక భావము. సుఖ దుఃథాదులు, బంధము కలుగుతున్నవనీ. దానితో నే దానిని లయింపజేసినచో ము క్రియనీ భావము. లః (బవ్వా సత్యం జగన్మి ధ్యా | జీవో (బమ్లైావ నా-పరఠః | ఆత్మన న్తత్త్వవిజ్షానా 1 త్తత్త్వం (బహ్మైవ "శీనలీ ॥

శ?2 సూ క్రిముక్తావళి ద్రిహ్మ మొక్కటే సత్యము; జగత్తు మిథ్యయే. జీవుడు (దిహ్మమే గావి వేజొకటి గాదు. ఆత్మత తత్త్వమును తెలిసికొనుటచే తానే బ్రహ్మ యని రూఢి చేసికొనుచున్నాడు. ఫో వై రాగ్యన్య ఫలం బోధో | బోధ స్యోపరతిః ఫలం | స్వానంచానుభవా చ్భాన్ని! "రేమె వోవరతేః ఫలం | పూరవె రాగ్యమునకు ఫలము త త్ర్వ్వజానము. జానమునకు అటా వాల్‌ కళా టా ఫలము ఉపరతి యనగా చి త్తమును సర్వదా బ్రిహ్మయండే నిలుపుట. ఉపరితికి ఫలము స్వస్వరూపానుభవ ముద్వారా కలుగు పరమశాంతిమే. బ్లో+ బవ్మో కారతయా నచా స్థితతయా నిర క్ష బాహ్యార్గధీః 1 అన్యా వేదితభో గ్యభోగకలనో నిదాలువ ద్భాలవత్‌ , స్వప్వాలోకితలోకవ జ్ఞగ దిదం పళ్యన్‌ క్వచి ల్ల బైథి! | ఆ స్తే కళ్చి దనంతపుణ్యఫలభుక్‌ ధన్యః సమాన్యో భువి ॥ నర్వకాల సర్వావ్థ్యలయందును (బ్రిహ్మోకారస్తితియం. దుండి, బాహ్యవస్తు స్ఫురణ మెంతమా[ఠమును లేక నిద్రాళువువలె బాలునివలె వితరులచే బేరేపించబడినపుడుమా తము భోగ్యవస్తువులను స్వీకరించుడు ఈ దృశ్యప్రపంచమును స్వన్నతుల్యముగ మిథ్యగా చూచుచు బ్రహ్మాకొగ వృత్నితోనుండి, అనంత జన్మోపార్తిత పుణ్యఫలానుభోగియె కృతకృళ్యు డగు నాకానొాక మహాత్ము డందిగ నుండును. అట్టివాడే యా భువి యందు ధమ్యడు సుమా, లో! అతీళాననుసంఛానం | భవీవ్య దవిచారణం | కొచాసీన్య మపి (పాప్పే | జీవన్ము కృస్య లదణం ॥

మోశతనన్యానధర్మములు 47 గతించిన దానివి స్మరించకుండుట. రాటోపుదావిని గూర్చి ఆతో చించకపోవుట, పప్రాప్తమైన దానియం దుదాసీనత యనునవి జీవన్ముక్తువి లక్షణములు, ళోః సత్యేన లభ్యన్త్నపసా "హ్యేష ఆత్మా ॥ సమ్యక్‌ క్షూనేన (బ్రహ్ముచ ర్యేణ నిత్యమ్‌ 1 అంతళ్ళరీ రే జ్యోతిర్మ యో హ్‌ శృభో ॥ యం పళ్యతి యతయః తీాదోపొః 1 శమదమములు కలిగి, సత్యవతుల్రై దోషములను నళింపచేసి కొన్న మహాత్ములు సత్యముచేతను, మస్సు-ఇంద్రియసులను ఏక్యాగ మొనరించుకొనుటచేతను, సమ్యక్‌ క్రునముచేతను, బహ్మాచర్యముచేతను తమ హృదయములందే జ్యోతిర్మయమును, శుభకాంతి వంఠము_న పరమాత్మను గాంచురురు. ళో నత్మత చతు ర్లచ్చిడి న వాగ్గచృతి శోమనః। న వీద్మో ౨ విజానీమో యథ్రెత దనుఖిష్యాత్‌ | అగ్భదేన ఇద్విదితా దథో అవిదిళా దిథి। ఇతి శుశుమ పూర్వేషాం యేన న్తచద్వ్యాచచటిశే | యస్యైగపొ నమనుతే యేనాహుర్మకో మతం౦! తదేవ (బహ్మ త్విం వద్ధి చేదం యదిద ముపానతే ॥ అచ్చట చూపు. శ్రనరించనుః. అక్కడ వాక్కు నకు మనస్సు నకు (ఫవేశము లేదు; ఈ ఆక్మనిన్య నెట్లు శిష్యుల కుపదేశించపలయునో మాట పలియమ, తెలియజాలకున్నాడు కూడను. జాతి గుణ శ్రీయా విశ్రేషములచేత ఇం్యయ గోచరమెన వావివి గురిరిచి నూత మే మన మితరుల కువదేశిచగలయఎయి , తక నే స్రమాణములచేత మనము 66

శ?4 సూక్తిముక్తావళి గహించగలిగిన వాటికంచె బ్రహ్మము పూర్తిగ భిన్నము. తెలియనివావి కంటెను అది విభిన్నమైనదే, ఇట్లని మేము పూర్వ మహర్షులదే వివి యుంటిమి. ఏది మనస్సుతో సంకల్పించుట లేదో, మనస్పే దేవి ప్రభా వమువలన నంకల్పించ గలుగుచున్నదో అదియే సరమాత్మ యవి తెలి యుము, ప్రజ లుపాసించునది (దిహ్మము గాదు. బ్రహ్మ మింద్రియ గమ్య ముగాదు. (బహ్మమువలననే చకురాదీంద్రియములు చైతన్యవంతములై వాని వాని కార్యములు చేయుచున్నవి. శ్లో లోశానువర్తనం త్యక్త్వా ! త్యక్త్వా దేవోనువర్తనం | శాస్తామవ_ర్తనం త్యక్త్వా | స్వాధ్యాసాపనయం కురు ॥ లోకము నమసరించి (ప్రవర్తించుటను సదలుమ్యు; అటులే దేసోనవ ర్తనమునూ వీడుము; యిక శాస్త్రానువ రనము కూడ్‌ నీకు అక్కరలేదు; ఇనన్నియు జ్రాన ప్రతిబంధకములు, జీవుడే విషయముల మపభోగించుచున్నాడను మిధ్యాజ్ఞానము పీవివల్ల నే కలుగుతూంది గాన పీ ఆధ్యాసను కూడ విడనాడుము. అప్పడే నీకు ముక్తి కరతలామలకము కాగలదు. శ్లో భిద్యతే వ్యాదయ (గంధి | ఛిద్య నే సర్వనంశయొః ॥ తీయ స్తే చాబన్య కర్మాణి | తస్మిన్‌ దృషే పరావలే॥ పరావరగ మనగా సర్వోత్కృష్టమైన సర్యబహ్మమును తెలియ వురుషువి హృదయమందలి [గంథి యన అవిద్య విడిపోవును, సర్వ వంశయములు తొలగును. సంచిత ప్రారబ్ద ఆగామి కర్మ లన్నియు వశించును ఆవి (శ్రుతి చెప్పుచున్నది. *అపరోక్షినుభూతి' యను గ్రంథ ములో శంకరులు “ఐబహుత్వం తన్నిబోధార్హం శ్రుశ్యా గితం చ యత్‌

మోక్షసన్యాన ధర్మములు శ న్ఫుటమ్‌” ఆవి వ్రాసిరి. “కర్మాణి' యని బహువచనం వలన శకి భావము 'ప్రారబ్దాడి కర్మలన్నీ యనియే ననిరి,

[శ్రుతిః యథా నద్యః స్యన్హమానా సము, దే / అ న్తంగచ్చ న్తి నామరూసే వివోయ | తథా విద్వా న్నామరూపా ద్విముక్తః | వరాత్చరం పురుషు ము.పైతి దివ్యమ్‌ క నదులు ప్రవహించి ప్రవహించి, చివరకు సముద్రమున కలిని, నామరూపాదులను విసరించినశ్తు విద్వాంనుడున్నూ నామరూప విము కడై పరాత్పరుడూ, దివ్యుడూ ఐన బహ్మముననే లీసమగుచున్నాడు. లః నృ ేవా మాద్యం నులభం సుదుర్శభం | వ్లవం సుకల్పం గురు 5 శ్రధారమ్‌ ॥ మయానుకూలేన నభన్వ తీరితమ్‌ | పుమానృ వాబ్టిం న త రేత్స అత్మవో ॥ ఎట్లో మనుష్యదేహము లభించుట అద్భష్షమే; మరల దొర కదు సుమా, యిట్ది అవకాశము. ఇదొక గట్టి పడవ; కర్షధారిగా గురు వున్నాడి; నేనే అనుకూల వాయువునై శతి మూలకముగా దుంచిదారివి నడ'పెదను. ఇన్ని అవకాశములుండిన్నీ సంసారాబ్టిని దాటని మూఢుకు ఆత్మహననము చేసుకొనువాడే అవుతున్నాడు. ల్లోః నత్కారమాన పూజార్ధం 1 దండ కాపాయభఛారీ యః స సన్యాసీ న వ కవ్యః ( సవ్యాసీ జ్ఞానతత్చ్సరః £ వక్కారము. గౌరవము, పూజలు పొందుటకు దండమును, కాషాయములను ధరించెడివాడు “*నన్యాసి' అనబడడు. జ్ఞానకత్సరుడే “నన్యాపి' యనబడుట కర్షుడు,

శ60 సూ క్తి ము తో వళి శః బాలస్తా వ(ర్కీడా సక్తః । తరుణస్తా వదత్తరుణీ సక్తః వృద్దస్తా వచ్చింతానక్తః పరమే (బవ్మాణి కోపినస_క్తః ॥ బాలురేమో ,ఆటపాటలయందు సక్తులు; యువకులు కామ వ్యాపారములందు నిమగ్నులు; పృద్దులన్ననో పలువిధ చింతాధీనులు- పరబహ్మమునందు ఎవరు సక్ర్తులుగా గాకున్నారు గదా: (శ్రుతి! 6హప్రౌవ ననోఒథ విద్మ" తద్వయం నచే దవేదీ రనాతీ వినమిః ల యీత ద్విదు రమృ తా స్తే భవంతి యథేతరే దుఃఖ మేవాపి యని ఈ లోకమునం దుండియే ద్రిహ్మమును తెలిసికొనగలము. అట్లు తెయసుకొననచో మీరు గొప్ప నెష్టమును పొందినవారగుమరు. చిహ్మవేక లగువార అమృతులు; [బహ్మ జానము పొందనివారు దుఃఖి నూ! పే ళులై మృతిని మరల మరల పొందెదరు సువూ। ళ్లోః ధవావోరార్టనే యుకా్షాః । చాంభికా వేవఛారిణః 1 (భమంతి క్షూనివల్లో కే 1 భామయంతి జనానపి లోకమున ఎందరో దాంభిక వేషరారులె క్ఞానులవలె నటీ౦ చుచు, ఛర్మటోధనలు గావించుతూ. పర్యటిన్తూంటారు. వీరు (ప్రజలను గ్రమింపజేస్తూ, ధనమును షడ్రసో పేతములైన వింయలను పొందుతూ ఆళ్మవఎచన, లోక పతారణ చేస్తూంటారు సుమా. ళో ప్రతిష్టా సూకరీ విష్ణా। గౌరవం ఘోర రౌరవం | అభిమానం సురాపానం । [త్రీణి త్యక్త్వా నుఖి భవేత్‌ %

మోక్షసన్యాస ధర్మములు 477

కీర్తి ప్రతిష్టలు పంది 'పెంటతో సమముగను, గొరవ మర్యా

దలను నరక ద్వారములుగను, ఆభిమౌనమును మత్తు కలిగించే కల్లు

వలెను భావించి. ఈ మూడిటినీ వదలి, సన్యాసి విర్లేపుడై పరమ సుఖ మును పొందుచున్నాడు.

ఆనగా సంసార వ్యావృతులకు ఏవి ఆవళ్య స్వీకార్యముతో ఆ కీ థి గౌరవాభిమానములు కూడ ద్వంద్వ (ప్రపంచను లోనివే, సన్యా నులు వీటికి కూడ లోను గాకూడ దని అభిపాయము. వో యి మావవా వీగతరాగ ప రావరజ్ఞా 4

నారాయణం నురగురుం నతశం స్మరంతి ॥ ఛ్యానేన తేన వాత కిల్చిమ చేత నాస్వేః మాతుః అయోధరరనం నపునః విబంతి ॥

ఏ మానపులు వీతరాగులై, పరావరజ్జులె, సురగురుదైన నారా యణువి సతతిమూ స్మరిస్తూ ఉంటారో వారు ధ్యానాదులచేత పాపముల నవ్నిటినీ పోగొటుకొనినవారె, మాతృ స్తన్యమును మరల తత్రాగనివా రగుమురు. మరొక జన్మ లేనివా రగుదురిని యర్థము. ల్లో! నిరకరస్యాపి తు యవ్య కుకా!

(బహ్మైవ చాభాతి స పవ సాతరః | సర్వాథరస్యాపి తు యస్య చిత్తే । (బహ్మైవ వాభాతీ సె నిరతరః ॥

విరక్షరుడైనను ఎవపీ హృదయము బహ్మ భావముతో దేదీప్య మాన మవుతూంటుందో వాడే సర్వశాస్త్ర పారంగతుడు; నర్వళాస్త్రములూ చదివిన్నీ ఎవనికి మనసున ట్రిహ్మాత్మ భావము మేల్కొంచి యుండదో వాడు నిరక్షరుడే సుమా,

శ78 సూ క్రి ము కావళి

ళో మంతో పి భావేన యుతో ఫల్మపదః | మౌ”ం్చ్వ్యా సు సజ్జీకృత బాణవ్మద్దువం ॥ భావేన హీనన్తు పీనిషృలో భవేత్‌ కీరన్య ఎవాగీరిత రామళబ్దవత్‌ ॥

ఏ మంత మైనను అర్వము తెలిసికొని పునళ్చరణ మొనరించి ననేగాని ఫలప్రదము గాదు. భావయుత మెనపుడు మంత్రము చక్కగా సంధించిన బాణమువలె గురిని లగ్నము కాగలదు, భావహీన మెనచో షుంత్రము నిష్పృల మగును, చిలుక ఎన్నిసారులు *రామ'” శద్దిమును పుసళ్చరణ మొనరించినను అది వ్యర్త మే యగును గదా. లోః అచ్యా ప్రమీతి నవమీతి చతుర్హశీతి |

జోతిష్క వ చోపవనంతి భక్త్యా | (కుతే న్వవో ! తత్ర్వమసీ ల్సి వాక్య ॥ న విళ్వస _న్య్యద్భుత మేత దేవ ॥

“నేడ్డు అష్టమి; నేడు నవమి; లేపు చతుర్దశ. ఆంటూ లోకంలో జ్యోతిష్కుల వాక్కులను అందరూ భక్తిగా స్వీకరించి, అమసరిస్తూన్నారు గదా. ఐతే సర్వలోక ప్రమాణ భూతములైన శ్రుతులు “త_త్వమసి* అవి ఘోషిస్తూన్నా ఒక్కడూ వివిపంచుకో డేమి ? విన్నా విశ్వసించ డేమి ? ఇదే లోకంలోని అద్భుశాల్లో పరమాద్భుతం గదాం శోః దేవ! త్వదీయ పదపంకజ ప౦ంజరాంత |

మదై్యైవ మే విశతు మాననరాజవాంనః ! (పాణపయాణ నమయేక ఫవాతపిత్తెః | కంతావరోధనకవిభొా స్మరణం కుత స్తేక

మాతసన్యాసధర్మములు శీ? “ఓ ఈశ్వరా। నా మనస్సు అనే రాజహంస యిప్పుడే పీయొక్క పదపద్మము లనే సంజరములోనికి (ప్రవేశించ నను[గహిం చుము. భేవిచో మరణసమయ మాసన్నమైనప్పుడు నా కంఠము కఫవాత పి త్తాదులచేత లుద్ధమైపోయి, సీ నామస్మరణమునకు ఆశక్యమే యగును గదా 1 ఈశ్వర స్మరణ మాత్రము కూడా గావించక వనూనవులు ఎప్పుడో ఆఖరిదశలో ఆ పని గావించవచ్చునులే ! యనుకుంటూంటారు, అది ఆసంభవమని అందరికీ తెలిసినను మానరు. వారి కది ప్రబోధము, మూ తం॥ అని త్యాఒళుచి దుఃఖా నాత్మను నిశ్యళుచి నుఖాత్మఖ్యాతి రివిచ్యా క్షి ఆనిళ్యమైనవి, అళుచియైనవి, దఃఖకరములైనవి ఐన వస్తు విషయాదులయందు నిత్యత్వ కుచిత్వ సుఖత్వ భ్రాంతి ఏదైతే ఉన్నదో అదే అవిద్య సూతం శ్రేళకర్మ విపాకాశ యెః అపరామృష్టః హరుషవి శేమ ఈళ్వరః ॥ శశ ములు, కర్మలు, విపాకములు, ఆశయములు,._ పీటిచే నృశించబడవని పురుష విశ్రేషుడే ఈశ్వరుడు. పతంజలి యోగసూత్రములలో ఆవివ్య, ఈశ్వరుడు అనువాని వివరణ మియ్యది శ్లోః కిం జ్యోతి న్తవ భానుమా నవాని మే రాత్రౌ పదీపాదికం। స్యాదేవం రవిదీపదర్శనవి ధా కిం జ్యోతి రాఖ్యాహి మే, చతుః తన్య నిమీలనాది సమయే కింధి థియో ర్షర్శనే ॥ కిం త తావ మతో భ వాన్‌ పరమకం జ్యోతి స్తదస్నిపభో ॥

480 సూక్తిముక్తావళి

ఇది గురువు ప్రశ్నించగా, శిష్యుడు యిచ్చు జవాబులతో తూడినది. శంకరులు రచించిన ఎకళోకీ. వేదాంతసారము: ఒకే ళ్లోక మున చెప్పబడిన దన్నమాట.

“సీవు సమస జగత్తును దేవి సాయమున తెలుసుకొను చున్నావు ? పగలు సూర్యుని. రాత్రి చంద్ర నక్షత దీపకొంఠతులచే; ఆ నూర్యిని, దీపొదులను దేనిచే తెటసుకొంటున్నావు కన్నులచే; నేత ములు మూసుకొన్నపుడో ? బుద్దిచేత; ఆ బుద్దిని దేవిచే వి శ్లేషించుదువు ? నా చేతను అనగా ఆత్మచేత; కావుననే ఆ ఆత్మయే సర్వ (ప్రకాశకము గదా. అదియీ "నీవు అని ఎటుగుము. అటెబగుపే మోక్షము; తెలివి కొన్నాను, తమ అను[గహమున, స్వామీ శ శ్లో: వాచా వక్తు మళక్య మేవ మనసా మన్తుం నవా శక్యతే!

స్వానంచామృత పూరపూరిత పర్మబవోస్టైంబుభే రె ్యెభవిం। అంభోరాళి విళిర్ధ వారిక శిలాభఖావం భజన్నే మనో యస్యాం శాంశలవే పిలీీమధు వాక వందాత్మనా నిర్చ్యతమ్‌ | ఆత్మానంద మంటే ఏమ? ఎట్లుండును ఇ జీవాత్మ కట్టీ అసు భూతి కలిగిన సితివి మాటలలో చెప్పుట ఎట్టు? తానే ఆనంద స్వరూప మైన ఆ సతిని ళంకరులు వి వేకచూడామణిలో యిట్లు వర్తించి యున్నారు. హూ ఖ గ శ్‌

ఆత్మానంద మను ఆమృతజలముతో వీండిన పర దిహ్మోంబుఖి యొక్క వె భవమును మాటలతో వరించుటకు గాని, మనస్సుతో ల కతా వా! ఊహించుటకు గాని సాధ్యమే గాదు. సముద్రమందు వడగల్లు పడినచో ఆపే కరిగి లయమెపోవును గదా. అప్లే నా మనస్సు “ఆనే వడగల్తు బ్రహ్మానందామృత సాగరములో నొక లవలేళాంశమున చేరి పరమ విర్వృతి నీదులాడుచున్నది.”

మోక్షసన్యాస ధర్మములు 481 ల్లో! మోకతస్య నహి వాసోస్తి;న (గొమాంతర మేవచవా। అజ్ఞానవ్భృాదయ(గంథి | నాళో మోక్ష ఇతీ న్శృతః ॥

మోక్షమునకు ఒకచోటు అనే దేదిన్నీ లేము. (గొమాంతరము,. దేశాంతరము, లోకొంతరము అను నవి ఏవిన్నీ మోక్షమునకు లేవు. తన హృదయమందే వున్న ఆవ్రానగంథి నశిందుకే మోక్ష మని పెదలు త్త = చెప్పుదురు. లో పుత్రమ్మిత కళతాది | సుఖం జన్మని జన్మని 1 మ ర్య్యత్వం పురుషత్వం చ | వి వేకళ్చ న లభ్యతే క జీవుడు అనేకానేక జన్మలు ఎత్తుతూ, భార్య, బిడ్డలు, "స్నేహి తులు మొదలైన వారిని కలిగి వుంటూ౦టాడు. కావి, మానవజన్మ లభిం చడమూ, అందులో పురుషుడై పుటడమూ, దానిలోనూ వివేకము కలిగి ఉ౦ండడమూ అనేవి బహు అరుదుగానే లభి స్తవిగదా, (కుతః వేదాంత విజ్ఞాన సునిశ్చి తార్టాః " నన్య్యాన యోగా ద్యతయ శృుద్దనత్వాః ; తే (బవ్మాలో శేషు వరాన్తకాలే | పరామృ ళా త్పరిముచ్యంతి నర్వేః వేదాంత విజానముచే సువిశ్చితారులెన యతిశేషులు సన్యాస షో నా. లి యోగమువల్ల జద్దస త్వ న్వభావము గలవా రగుమురు, అట్టి యతిపుంగవు లెల్లరును అంత్యకాలమున (బ్రహ్మలోకమును పొంది, ఆమృతత్వమునా బరగు మోకసామైజ్యమును బడయుదురు. శ్లోః దుర్లభో విషయళ్యాగో । దుర్లభం త_త్త్వదర్శనం | దుర్లభా సవాజావస్థా సద్దురోః కరుణాం వినా 4 61

482 సూ క్తీముక్తావళి విషయములయందు గల కోరికలను వదలుట చాలకషము; త త్త్వదర్శనము గాంచుట ఆంతకంటెనూ కష్టము; నహజావస్తపొందుట అనగా ఆత్మదర్శనము నొందుట మరీ కష్టము. సద్గురువు లభించి, ఆయన అనుగ్రహము లభించిననే యువి సాధించ గలుగుదురు, ఎవ్వ కైనను. ట్లోః అనముష్య నంసాౌఠరతరో రబోధ | మూలస్య నోన్యూూలవి నాళ నాయ! వి శ్వేశ్వరారాధిన వీజజాతా | _శత్వావదోధా దపరోభ్యుపాయ। ॥ సంసార మనేయీ మహావటవృక్ష్తముయొక్క మూల మేదో ఎవరికీ తెలియదు. అజ్ఞాత మూలమైన యీ సంసార వృక్షమును కూకటి (వేళ్ళతో సహా పెల్లగించి వేయాలంటే ఒక్కటే ఉపాయమున్నది. ఈశ్వ రారాధన మనే వీజమువల్ల పుట్టిన తత్ర్వావటోధ మనగా జ్ఞానము ఒక్కటి మాత్రమే యీ సంపారభయమును తొలగించ గలదు, దానికీ మరే ఉపా యమున్నూ లేదుసుమా. ల్లో కంచి క్కాలం స్టిః "కౌ పున రిహా భజతే నై వ దేవోది సంఘం । యావ (త్చారబ్బభోగం కథ మపి స నుఖం చేష్ట తే ౬ సంగబుద్య్యా / నిర్వంద్వో నిత్యకుద్దో విగళిత మమళా ఒపహాంకృతి ర్న త్యతృప్తా । ఉవోనందస్వరూపః స్టిరమతి రచలో నిర్గతా శేష మోపహః 4

మోక్షసన్యాసధర్మ ములు 48) ఆతజ్ఞ్మా వియైనవాడు ఏదో కొడ్దికాల ము లోకములో నుండి, ప్రారబ్దభోగముల ననుభవించి, మరల సంసారదురంతచ [క్రములోనికి మగుడిరాక వెడలిపోవును. చేహధారణకు కారణమైన పృరాజన్మకర్మల (ప్రారబ్ది మున్నంతవరకు ఎట్లో దేహాది సంఘముతో నుండి, ఆనంద పూర్తుడుగచే కాలము పుచ్చుచు, ద్వంద్వభేదభావరహితుడై ఉండును నిత్యపరిశుదుడె, ఆహం మనమత్వ రహితుడై , నిశ్చలుచె. స్థిరబదిమై, మోహరహితుడై ఉండి. ప్రారద్దకర్మము తీకగనే దేహక్యాగ మొనర్చి వెడలిపోవును శ్లో తద్‌ (ఒమ్మా వాఒవా మస్కీ త్యనుభవ ఉదితో యస్య కస్యాపి చ్చేద్వె! పుంసః శీ సద్దురూణా మతులిత కరుణా పూర్ణ పీయూవదృష్ట్యా ! జీవన్ము క్రి స్స ఏవ (భమ వ్‌ధుర మనా నిర్గతే 2 నొ ద్యుపాధా | నిళ్యానందై క ధామ (ప్రవిశతి పరమం నష్ట సందేవా వృత్తిః * పరమగురుని అతులిక కరుణాపూరిత మెన ఆమృతదృషిపాత ముచే ఎవ్వనియందు “ఆ పరబహ్మము నేనే యను ఎలుక పాదుకొను నో అవ్వాడు నర్వసందేహములును తీరినవాడై , భమానివృ త్రిని గాంచి, దేహధారియై యుండిన్నీ ముక్తుడే యగుచున్నాడు, ఇగయే జీవన్తు క్త ఆవస్ట. అటుపిమ్మట (ప్రారద్దిశేషము తీరి. అనాడియైన మాయౌసంగము ఎప్పుడు తొలగునో అస్పుడు ఆతడు నిత్యానందై కధామమున (ప్రవేశించు చున్నాడు. అనగా దేహో పాధివి విడిచి [బ్రహ్మాపదమ్మును చేరు నని భావము.

శీకికీ సూ క్రి ముకా వళి న్లో, యస్మి న్సర్వాణి భూతాని । వ్యోత్మ త్వేన విజానతః 1 నవై తస్య భవే న్మోహో ' నచ ళోకోఒద్వితీయతః ॥ సమస్త జీపులును ఆత్మస్వరూపములే యను ఎలుకగలవానికి శోక మోహములు రెండునూ ఉండవు. ఎందువల్లనన యా సృష్టిలో ఆత్మ తక్క వేల రెండవ దేదిన్నీ లేనేలేదు గాన. థో! శీయంతే చాస్య క ర్యాణ్యపి ఖలు ౦0గి వ్భృాదయ (గ్రంథి రుద్భిద్యతే వై 1 ఛిద్యంతే నంశయా యే జనిమృతి ఫలచా దృష్టమొ(తే పశేశ। తస్మిం శ్చిన్మా్యతరూ పే గుణమల రహితే త_త్వమస్యాది లతే | వ్యాట్‌ సళ్ళ కూట (పళ్యగాత్మ న్యఖిలవిధి మనో ౬ఒ గోచకే (బవ్మా ణీశేః కేవల చిన్మాతరూపి, త్రిగుణజవిత మలదోషరహిళుడు, ఈ త్స్వ్యమస్యాది (శుతివాక్యముల కన్నిటికి లక్ష్యభూతుడు, అసరిణొమి యగు ఆత్మస్వరూపుడు. సర్వజగ దధీశ్వరుడు. సర్వశాస్త్రవిధ్యతీతుడు? మనోఒగోచరుడు, పరుడై నవాడు ఐన ఆ పరమాత్మను తెలిసికొన్నవా రికి కర్మఫలము లన్నీ నశించిపోవును; హృదయగంథి భేదించబడును; జననమరణరూప సంసార సవాహకొరణమెన సంశయము లవ్నియు తొలగిపోవును. శాస్త్రములు, విధులు, కర్మలు మొదలైనవి ఆత్మదర్శనసిద్ది క గావించనలసినవి. తదాభ్రిముఖ్యము కలిగించుటయే వాటి ప్రయోజనము.

మోకసన్యాసధర్మములు శ85 ఆత్మదర్శనము గాంచిన వాని కిక వీటి (ప్రయోజనము లేకున్నను లోక పంగ్రహార్డ మై అట్టి మహాత్ములు కాస్త్రవిధివిపాత కర్మల నాచర్‌ంతురు. శ్లో (ద వ్యార్థ మన్నవస్తార్ధం ! యః (పతిష్టార్ధ మేవచ | సన్న్య్యసే దుభయభపష్టః ! స ముక్తిం నాప్పు మర్హృతి ॥ ఎవదై తే ధనసంపాదనమునకు, అన్నవస్తాడుల కొకు, క్షీ _ర్హిపతిషల కొలకు నన్యసించునో వాడు ము క్రికి అర్హుడుగాడు; అట్టి వానికి ముక్తి లభించకపోవడమె గాక ఇహపరములు రెండిటికీ చెడిపో తూన్నాడు సువూ, వ యక్తు సర్వాణి భూతాని । ఆత్మ న్యే వానుపళ్యతి 1 సర్వభూతేషు చాత్మానం ! తతో న విజుగుప్పతే ॥ ఎవడు తనయందే నర్వజీవులనూ, సర్వ(ప్రాణులయందూ తననూ గాంచుచున్నాడో వాడు అభయస్టితివి అనగా బ్రహ్మీభూతస్పితిని ఖు న! ళ్తో, అ(గే వహ్నిః పృ స్దే భాను! ,; రాశా చిబుక నమర్పితజానుః | కరతలభిఖూ తరుతలవానః। | తదపి న ముంచ త్యాళాపాళః 11 సంధ్యలలో అగ్ని ఎదుటనుంచుకొనిన్నీ, పగలు సూర్యునికి వీపు నుంచిన్నీ, రాత్రి గడ్డమునకు మోకొళ్ళమ చేర్చి సరుండిన్నీ శేతబా ధను తీర్చుకొంటున్నా, చేతిలోనే భిక్షన్నస్వీకారం చేస్తూన్నా, చెటు తి బ క్రీంద వివస్తూన్నా, యింకనూ ఆశాపాశము వీడుట లేదుగదా,

శ్రకీ6ీ సూక్తిముక్తావళి ఛో! యకరీనాం కాంచనం దత్వా । తాంబూలం [బహ్ముచారిణాం। ంం "సేసానా మభయం దత్వా ।స చాతా నరకం (వజేత్‌ ॥ సన్యాసులకు ధనమును, విద్యార్దులకు తాంబూలాది కొమవిన ర్హకవస్తువులను, దొంగలకు శరణును యిచ్చువాడు లోకాపకారిచొు నరక మునకు ఫోవుచున్నాడు. (శ్రుతః వతం వై తమాత్మానం విదిత్వా | ః (వావ్మూణాః పుతై 9ఏవణాయాళ్ళ్చ। విత్తెషణాయాళ్ళ లోకై వణాయాళ్చ జా ఉ.... వ్యుశ్రాయాఒథ భితూ చర్యం చరన్తి | ఆత్మనుగూర్చి శాస్త్రములద్వారా పరోక్షముగా తెలిసికొన్న బ్రాహ్మణులు దారాపుతధనకీ ర్తులయందలి కోరికను విడిచిపుచ్చి. భిక్షచే జీవించుచు. తిరుగుచున్నారు. ఇటు భిక్షొమా(త జీవులై పరమాత్మయొక్క అపరోక్షొనుభూతిని గాంచుచున్నారు, న్లోః జనై్మైవ వ్యర్థ తాం సీతం | భవభోగ(పలోభినా ॥ కాచమూల్యేన వికీతో ।; వహా_న్త! చినామణి ర్మయాః ఐహికభోగములయందు ఆళగొన్నవాడ నై యూ మానవజన్మ నంళనూ వ్యర్హము చేసివై చితినిగదా, హా ః: హతవిధీ ; చింకామణీిని గాజు ముక్కకై విక్రయించిన పరమమూడఢుడ నెతినిగదా. మానవశరీరిము వచ్చినందుకు ఆత్మ విద్యను సాధించక . మాయాకొర్యములగు విషయభోగ ములలో చిక్కుట జన్మను వ్యర్ణముచేయుకే నని భావము. త్రో కృతిపర్యవసా నైవ । మతా సీవముముకుళా 1 ఉం ల న్‌ా అన్య్యాతు రంజనామా్రా ! యత నోద్భళ్యతే కృతః ॥

మోక్షనన్యాస ధర్మములు 487 తీవమెన మోక్షేచ్ళకు ఆచరణయే గీటురాయి. ఇతరవిధమైన ముముక్షుత్వమునకు రంజింపజేయుటమా(త్ర మే గాని అసలైన ప్రయోజ నము లేదు. దీనిలో ఆచరణ లేనేలేదు. " భోః న యోగేశన సాంఖ్యీన | కర్మణా నోన విద్యయా | (బవ్య లె గ్రకత్వబో ధేన 1 మోవః సిధ్యతి నాఒన్యథా ॥ యోగము, సాంఖ్యము, కర్మ, ఉపాసనలవల్ల మోకము సిదించదు. క్రేవలము (ద్రిహ్మాత్మాభేదజ్తానమువల్ల నే మోక్షము కలుగుము, ఖు లా ళం బుగ్వేదీయ ఐళి రేయ ఆరణ్యకమందలి “ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ" యజుర్శేడీయ బృహదారణ్యకమందలి '“ఆహం బ్రహ్మాస్మి”; సామ వేదాం తర్గతమగు ఛాందోగ్యమునండలి “తత్త్వ మసి"; అధర్వణీయమగు “ఆయ మాత్మా బ్రహ్మి అను సీ నాలుగు వేదాంత మహావాక్య శవణమన నాదులచేత నే (దిహ్మాత్మాభేదజ్ఞానము కలుగుచున్నది. (శ్రుతి * (తి రున్నతి౦ం స్టాష్య సమం శరీరం | జ నే జ్‌ శ వృాడీన్టిియాణి మకసా సన్ని వేళ్య [౭ పోడు పేన |పతలేత విచ్వాన్‌ ! వో తాంసి సరాఖణి భయావవాోని ॥ (౮ ఏ రొమ్ము, కంఠము. తల, యీ మూటివీ విఠారుగా నిలిపి, శరీరమును సమరేఖలో ఉంచపలెను. హృదయమునందు సర్వేంద్రియ ములను, వాటి విషయములను మనస్సుచే నిలిపి ఉంచి, ప్రణన మను తెప్పచే విద్వాంసుడు భయావహములై న యా సంసార స్రోతస్సులను దాటవలెమ.

శీరీ8 సూక్తిముక్తావళి (శ్రుతిః యో వె భూమా తత్సుఖం | నాల్చే సుఖ మసస్తి భూమైవ సుఖం | భూమా త్వేవ విటిజ్ఞాసితవ్యః ౪ మహత్స్వరూపమయిన బహ్మమునం దే సుఖము గలదో ఆది అల్బములె న విషయాదులయందు లేదు. మహ _త్తమమైన బ్రహ్మ త త్త్య అనుభూతియే ఆనందము. కొవున ఆ బ్రహ్మత త్త్వ్వమును తెలుసు కొనుటకే యత్నించవలయునుసుమా. శ్‌ (పణవో ధనుః ళరో వ్యోశ్నా । బహ్మ తల్లక్ష్యు ముచ్యతే 1 అపమ _ల్లేన వేద్దవ్యం ' శరవ త్త యో భవేత్‌ ॥ “ఓంకార మే ధనుస్సుగా. ఆత్మయే బాణముగా, బహ్మమే లక్యముగా నుంచుకొని, అప్రమత్తుడై, ఏకాగ్రత గల మనుజుడే ఆత్మో న్నతిని పొందగలడు. కావున శరమువరె తన్మయుడవు గమ్ము”. అని ముండకోపనిషత్తు ఉద్చోధించుచున్నది. శ్లోః పఏళాదళం మనో శ్రేయం ! స్వగుణే నోభయాశ్ళ్మకం యస్మిన్‌ జితే జితా వేతా! ద్విగుణ పంచకౌ గణా ॥ పదకొండవ ఇం ద్రియము మనస్సు. అది స్వభావమునుబిట్లి ఉభయాత్మకము అనగా క్షానేంద్రియ, కర్మేంద్రియములు రెండిటికీ చెందినటిది. ఈ మనస్సును జయించినచో పంచ జ్షానేం దియములున్నూ, పంచ 5 ర్మేంద్రియిములున్నూ కూడ స్వాధీనములో నే ఉండును. (శ్రుతిః అంధం తమః (ప్రవిశంతి యే ఇ౬విద్యా ముపానతే | తతో భూయ ఇవ తే తమో య౭ఒఉ విద్యాగ్‌0 రళాః॥

మోక్షసన్యానధర్మములు 483 ఏ మాసవులు కేవలమూ ఆఏద్య నే అనగా ఐహికనుఖసాధక' ములైన సాహి త్యశిల్పావికళలను మార్ర మే ఆభ్యసింతురో వారు ఆంధ కోరమున బడిపోదురు అట్లుగాక ఎవరు వివ్యను ఆనగొ ఆత్మవిద్యను కూడ ఉపొసింతురో వారు జ్యోతిర్యార్లమున పపేశించి. ము కిస్నామౌ శి ఈగ ౮ ట్‌ 5 ఖ్యముసు గాంచుమయరు. థో, వీణా వాద నత త్త్వజ . శుతిజాతివి శారద? | ళా తాలి న్నా శఅఆాళజా చ్బాజ-[పయాసేన ; మోచమార్షం నియచ్చతి * గా ఇ గి వీణావాదనత త్త్వము శెలిసికొన్నవారున్ను. గ్రులిజాతులు శెలిసి విశారదులె నవారున్ను, తాళగతిభేదపారంగతులున్ను ఆనాయౌస ముగనే మోతమారమున పయనింతు రవి యాజ్ఞవల్క్య మహరి వచనము. నీ బా న! ళో! జంతూనాం నరజష్టు దురథ మతః గా రం పుంన్వం తతో పిపతా' /" తస్మా దై ్వదికధర్మమార్షపర తొ విద్వ_త్త్వ మనత్తి తరం । ఆ త్మా=. నాళ వివేచనం స్వనుభవో (బవ్మోత్యునా సంస్థితిః 1 ముక్తిర్నో శతకోటిజన్ట్రసుకృ లై! పుళ్యై ర్వినా లభ్యతే ॥ జంతువులలో నరజన్మ కలుగుట దుర్లభ మైనది; అందులోనూ పురుషుడై పుట్టుట మరింళ కష్టము; టబొహ్మణు డగుట యింకనూ అసొ ధ్యము; బ్రొహ్మణుడె ననూ వై దికధర్మమార్శపరత గలుగుబయు, దానిపెన విద్వాంసు డగుబయున్నూ మరీ కష్టమైనవి; ఇన్ని సారించిననూ ఆత్మా 62

480 సూ క్తి ము క్తా వళి ఒనాత్మవి వేకము కలుగుట ణుంకెంతో కజ్వమైనది; అందుమీద (బ్రహ్మా +ల్యేకసంధానము కలుగు స్వానుభవము ఐహు ఆసాధ్యమైనదిగదా, ఇట్టి పూర్తస్థితి యనగా ముక్తి కలుగుట కోట్ల కోట్ల జన్మలలో సంపాదించి (ప్రోగు పెట్టిన పుణ్యపళ ముచేత నే లభ్యము గావి అన్యథా గాదు. శ్రుతిః శుణ్వంతు విశ్వే అమ, లలన్య పుతాః | ఆయే ధామాని దివ్యాని తస్థుః | 'వేదాపహా మేతం పురుషం మవాంత౦ | ఆదిత్యవర్ష ౦ తమసః పరస్తాత్‌ ! నాన్యః పస్ధా విద్యతే ఇఒ యనాయ ॥ దివ్యలోకనివాసులగు నో యమృతపుత్రులారా! మీరంవ రును ఆలకింపుడు, ఈ 'పేంజీకటి కవ్వల దివ్యప్రభాభాసమానుడైై వెలుగు పరమాత్మను నేమ తెలుసుకొంటిని. ఆతడు సర్వాత్మరూపు డగుటవలన పూర్తుడు, తమోరూపమైన ఆజ్ఞానముకంటి సరుడు గాన (ప్రకాశస్వరూ పుడు, ఆదిత్యపరుడు. ఆ పరమాత్మను తెలుసుకొవిననే మృత్యువును తరించగలము, పరమపచపాపప్తి కింకొక మార్గము లేదుసుమా : ళ్లోః సంపూర్మం జగ దేవ నందనవనం సర్వేపి కల్ప[దుమాః | ' గాంగం చారి నమ న్తవారినివవాః ఫుణ్యాః సమస్తాః[కియాః వాచః [పాకృతసంస్కృళాః (కుతిగిరో వారాణనీ మేదినీ నర్వావస్థితి రన్య వస్తువిషయా దృ శ్రే. పరబన్మాణి ॥ ఆత్మను గాంచినట్టి మహాత్ములకు యా జగత్తు అంతా కూడా వందనవనంగానే ఉంటుంది; వారికి చెట్లు అన్నీ కల్చవృక్షములుగొనూ, ప్రవాహము లన్నీ పావనగంగాజలములుగనూ, సమ స్తకర్మలూ పుణ్యకొ ర్యములుగానూ. ప్రాకృతసంస్కటృతాది సమ స్తవాక్కులూ వేదములు

మోడనసన్యాన ధర్మములు 4$1 గానూ, పృథ్వి అంతా వారాజసిగానూ, వస్తువిషయాదు లన్నీ ఆనందదా యకములుగానూ ఉంటవి. శ్లోః నిమేవతే (పళస్తాని 1 నింద్‌ళాని న సేవతే | అనా స్తికః [ళద్దధాని । ఏత త్పండితలవణమ్‌ ॥ అన ౧ అమోదకరము లైన మంచి పసులను చేయువాడున్ను, నింద్య కృత్యముల వాచరించవివాడున్ను, ఆ సికుడును, శదగలవాడును ఐనటి 2 (మా (4 9 బి మనుజుడే పండితు డన్‌ మనువు చెప్పెను, [శ్రుతిః ద్వే విద్యే వేదిత వ్యే ఇతి వాస్మ య్శదృవహ్మావిదో వదంతి 1 వరా చాఒవసపరాచ తా జుపరా | బుగ్వేదో యజుర్వేదః సామవేదో ఒధగ్వవేదః | శియూ కల్పో వ్యాకరణం నిరుక్తం ఛన్లో జ్యాతిమ మితి 1 అథ పరాయయా తదతర మధిగమ్య తే * - శెండు విద్యలు తెలిసికొనదగినవి గలవని బ్రహ్మవేత్తలు చెప్పుదురు, అవి పర, అసర, అనునవి. ఆపరవిద్య అన బుగ్వేదిము, యజుర్వేదము, సామ వేదము, అధర్వ వేదము, శిక్ష, కల్పము, వ్యాకరణము, నిరుక్తము. ఛందము, జ్యోతిషము, అనగా వేద వేదాలగము అనునవి. ఇక పరవిద్య యసగా ఆక్షర(ద్రహ్మమును ప్రావింపజేయునడి. దానిని తెలిసికొన్నవావి కిక మృత్యుభయము లేదు, బ్లో అభిపూజితలాభాం స్తు ! జుగుస్సేత్రైవ సర్వశః | అభిపూజీతలాఖై శృ ! యతి ర్ముక్తోజపి బధ్యతే *

402 సూ కిముకొవళి చాన ను. పూజాసత్కారములతో గూడిన భికొదులను న్వీకరించుటకు నన్యాసులు విముఖులై యుండవలెను. ఎందుచేతి నన అట్టి భిజెదులయందు ఆసక్తి గలిగి ముక్తుడ్డై న సన్యాసికూడ బంధమున పడుచున్నాడు. కో, నమాధిరహితా మర్తాా! । తత్తారజానిమానినః గి మ్య ! త త్వార్థక్షు జగ(త్ప ఆరగే దతా।; న శేషాం వరమా గటలిః 6 సమాధిగతు లై బిహ్మజ్ఞనము నొందిన మసుజులే త శ్వారము చనా న్‌, స్థ తెలిసినవారు. అట్లుగౌక పలు సిద్దాంతములను పతించినంత మాత్రముననే ళ్ధానుల మనుకొని, జగత్తును మోసపుచ్చుచుండు వాచాలురకు మోశ్షము బహుదూరము సుమా. అని శ్రీరామచంద్రువి వాక్యము, లో, శ్రుత్వా ధర్మం విజానాతి । (కుత్వా త్యజతి దుర్శతిం | (శుత్వా క్షున మవాప్నోతి! (శుళ్వా మోథతం చ విందళి॥ శాస్త్రశవణముచేతనే మనుజుడు ధగ్మమును తెలిసికొనును; ఎుష్టబుద్ధులను విడువగలుగును దాని మూలమునవే జ్ఞానమును పొం చు మును;ము క్తియూ పొందును. (తిః నాజఒయ మాళ్మా బలహీనేన లభ్యో | నచ (పమాచా _త్తవసో వా ప్యలిక్షాత్‌ ॥ అలి నే పత్ర ధుపామయెై ర్యతతే యన్తు విచ్వాన | తనమ ఆత్మా విళతే (బవ్మా ధామ ॥ ఇంద్రియములకు లొంగిపోవు బలసీనువికి యీ ఆత్మ లభిం చడునుమూ : బహిరంత స్యాగములతో గూడిన తపోవిష్టితువిశే గావియీ ఆక్మి దర్శన మీయదు సుమా ।; ఈ ఉపాయములచేత ప్రయళ్నించిన విద్వాంసువ జీవాత్మ ఉపాధిలయమున _బ్రహ్మధామమును ప్ర వేశించుచు న్నది. అనగా దానితో అభేవము నొందుచున్నది.

మోక్షసన్యాన ధర్మములు 4008 ల్లోః శనభ్రావిహినస్య తున పవృ తత్త ! (పవృ _క్రిళూన్యనస్య న సాధ్యసిద్దిః ॥ అద్ద యె వ+జాభివా కాళ్ళ సర్వే! మజ్జంతి సంసారమహోనము[ దే జ మానవునికి శ్రద్ధ లేనిచో దేవియందును ప్రవృత్తి కలుగడు, (ప్రవృత్తి లేనిచో కొర్యసిద్ది ఉండజాలదు. ఇద్లుగా మానవు లందరునూ అశ్రర్తచే కొట్టబడినవారే. వారు సంసారసాగరమున మునుగుటయే గావి తరించుట యనునదే జరుగదు, ల్లా సంగం త్య ేత మిథున(వతినాం ముముతుః ! సర్వాత్మనా న విస్ఫృ కే దృహిరిందియాణి ॥ ఏకి శృరన్‌ రవాసి చిత్త మవంత ఈశే | యుంజీత తద్‌ వృ త్రిషు సాధుసు చేేశ్చసంగః & ముముక్షువు విషయాసక్తులగువారి సాహచర్యమును విడిచిపెట్టి వలయును. కర్మేంద్రియము లైదు. జ్ఞానేం దియములైదు, మనస్సు, యా పదకొండు యింధద్రియములను విషయముళనుంచి శప్ప*చుటకు సర్వదా యత్నించుచుండవ లెను, ఏకొాంఛముగనుండీ సర్వగళుడై న విష్ణువియందు చిత్తమును లగించి, భగవత్ప్సములైన మహాత్ముల, సాధుపుల పాంగ త్యము మాత్రమే తప్పనిసరిమైనచో చేయుము, అని భాగవతనున చెప్పబడినది, ళో దదతి తావ దమీ విషయాః సుఖం స్ఫురతి యావ దడియం వ్భాది మూఢతా |! మనసి త త్త్వ్వవిదాం తు వివేచకే క్ర విషయాః క్వ సుఖం క్వ పర్ణిగవహాః ॥

404 సూక్తిముక్తావళి మనస్సునందు విమూఢత్వము ఉన్నంతవరకు విషయములు సుఖము కలుగజేయు ననియే తోచుచుండును. తత్త్వము తెలిసికొన్న వివేకి మనస్సునందు విషయములకు, విషయసుఖములకు, పరిగ్రహము నకు స్థానము లేదుగదాం టో వాగిని (పాళ్టి మహోద్యోగం 1 జనం మూకజడాఒలసం | ళా ఇ కరోతి త_త్వబోధోఒయం | అత _వ్యకో బుభుక్షుఖిః ॥ ఈ త త్వబోధ అనగా ఆత్మసాతెళ్కారము వాగ్మివి మూగ వానిగను, ప్రాజ్ఞాని జడునిగను, ఉద్యమశీలువి ఉదాసీమనిగను చేపివే ళా యును. కావుననే భోగేచ్చగలవారలు త త్సటోధము దిశకు పోక దూర ముగ నుండవలెను. ఇది అష్టావక్ర మహర్షి జనకువికి చెప్పినది, జ | బజ్‌ త్లో తత్త్వ మాత్యస్థ మజ్డాళ్వా | మూఢః కాస్రైమ పళ్యతి 1 గోపః కతగతం భాగం । యథా కూపేషు దుర్శుతిః ॥ తకము తనలోనే ఉండగా దావిని చూడలేక మూర్ధుడు శాస్తాదులలో వెదకును. మేకపిల్లను చంకన పెట్టుకొని మూఢుడైన గొల్ల వాడు నూతులలోనూ, గోతులలోనూ వెదకుట ప్రసిద్ధ మేగదా. ల్లో! లోకా న్తశే వాత గువోన్త్నరే వా! తీరాన రే కరపరంపరా_న్హశే | శఛాసా నఠరేనా స్య్యనుపళ్యళా మినా? 1 2కీ/ ఆక అవక స్వయం పరం [బవ్మా విచార్యమాణే 8 విచారించి చూచినచో వరమత త్త్వ మగు బ్రహ్మము ఎక్కడో పరలోక ములందు గావి, గుహాదులయందు గాని, తీర్చములందు గాని, కర్మకాండలరనిందు గావి, శాస్త్రములయందు గాని లేదు. బాగుగా ళోధిం చి చూచు ప్రాజ్జులకు తానే బ్రహ్మ మనవి తెలియవచ్చును. సన

మోక్షసన్యానధర్మములు శీకిగ్‌ ల్లో అన్యథా పరమం త్తం! జనాః క్లిశ్యఎతి చాన్యథా | అన్యథా శా స్త్రసిన్రాంతో | వ్యాఖ్యాం కుగ్వ ని చాన్యథాః పరమత త్ర మొకటి కొగా జనులు మరి యితరములలో బహు కష్టపడి పరిశమించి బాధలు పడుదురు, శాస్త్రములు ఒకవిధముగా సిదాం తీకరించుదుండ వాటి కింకొక రీతిగా వ్యాఖ్యానములు చేయుచుందురు. దానివల ఎటి ప్రయోజనమును ఎవ్వరూ పొందజాలరుగదా, ళం ట్‌ ళ్లోః వ్రైలమణ్యం చ సామ(గ్యా 1 ళ్చోభయో రధికారిణోః | శామీ కర్శ ణ్యధికృతో ' నిష్కామీ శవణే మతః ॥ ఆధికారిభేదముచే, యోగ్యతచే సామి అనగా సాధనముల యందు భేదము గలదు. వస్తువిషయాదులందు కోరికగలవాడు నిష్కామ కర్మకు ఆధికారి; నిష్కాామకర్మచే మలదోషము తొలగి, కొమాదులను పోగొట్తుకొన్నవాడు అనగా దృఢమనస్కు దైనవాడే వేదాంత శ్రవణము నకు ఆనగా క్షానమునకు తగినవాడు. న్లో అయమేవ [కియాయోగో ॥ జ్ఞాన యోగవ్య సాధకః కర్మ యోగం వినా జ్ఞానం ! కస్యచి నైవ దృళ్యతే ॥ ఈ నిష్కామ కర్మయోగమే జ్ఞావపాధకము, దీనివల్ల గాక మరే యితరోపాయమునఖనూ ఎవ్వరికీ జ్ఞానము కలిగినటు ఎక్కడనూ రా ళో ళం చెప్పబడలేడు. శో అఖండకచి,ఛానంద ! నిరుణోపాననం మవాత్‌ | ౧౧ టె ణి సద్యః క్రై వల్యహేతు! స్యా! దవహాం (బ హ్మేతి చింతినమ్‌॥ అహం[గ్రహో పాపవతో అనగా నేనే పర్మదిహ్మమును అమ భావనతో గూడిన అఖండసచ్చిదానందవిర్లుణపర బ్రహ్మయొక్క ఉపాసన

శ$ీకి సూక్తిముక్తావళి యే అన్నిటికంటె (శ్రేషస్టాధనము. ఇదియే ఆపరో క్షజ్ఞానముద్వారా ముకి నొనగును. ల్లో! నిర్వి శేషం పరం (బవ్మా ! సాజాత్కర్తుం అనీళ్వరాః | మే మంచా _సేషనుకమృ్య సే । నవిశేష నిరూపతై? నిర్వి శేషపర దిహ్మసాక్షైత్కారమును పొందుటకు సామర్థ్యము చాలని మందాధికారులయందు అను(గ్రహము గలిగినందువనే సగుణ (్రిహ్మోపాననము విధించబడినదిసుమా. సగుణోపాసననే సంగా వేయజాలని వారికి కూడ నిర్గుణోపా సననే విధించిన మతము లన్నీ నేలవిడీచి సాముచేయ తలపెట్టిన వే సుమా. ఫో శ ఆ ళి, శ్లోః పామరాణాం వ్యవవ్భాతే ! ర్వరం కర్మా ద్యనుష్టితిః | తతోపి సగుణోపా న్తి॥ ॥ నిర్షుణోపాసనా తతః ॥ కేసల పొమరలవలె వ్యవహరించుటకం'కొ వె దికకర్మానుష్తా నము మంచిది. దావికంజఇ సగుణోపానన శేషము. నగుణోపాసన కం'చెనూ నిర్లణోపాసనము (శ్రేష్టమము. ఇది అధికారులైన వారికి మాత్రమే. (శుతి॥ విద్యా వావై శావ్మాణ మాజగాను । గోపాయ మా శవధివ్రైఒవా మసి | అనూయకాయా ఒన్ఫజవే ఊయళతాయ | నమా (బూయా వీర్యవతీ తథాస్యామ్‌ ణి బ్రహ్మవిద్య రూవధారిణియై (బొహ్మణుని చెంతకు వై యిట్ల నెను * ఓయీ ; నీవు నన్ను కొపాడుము, నేను వీ అక్షయనిధినినుమా.

మోకసన్యాసధర్మములు శకి? అసూయాపరునికి , బుజుమార్గప్రవ కుడు కొనివానికి, ఇంద్రియని[గ హము లేవివానికి నన్ను ఉపదేశించకుము, ఇట్లు ఏయమనుమ పాలించి ననే నేమ శ కిగలదాననుగా ఉందును. * ఆఅయోగ్యునివద, ఆనధికారివద (బ్రహ్మవిద్య విరుపయోగము. ళి 0 ఈ విర్వీర్యము నని తాత్సర్వము. శ 'వేచాంచే వరమం గువ్యూం । పురా కల్పే (వచోదితం ॥ నా౬(పశాంతాయ చాతవ్యం 1 నా పుుతాయ శిష్యాయ ఛా పునః! ॥

ఉపనిషత్తులలో పరమపురుషార్హముగా బోధించదిడియున్న దిన్నీ. సపరమరహస్య మెనదిన్నీ ఐన బ్రహ్మవిద్యను కల్చాదియందు ద్రిహ్మ ఉపదేశించెను. అటి యీ విద్యను ప్రకాంతచిక్తుడు గానట్టి శిష్యు వికీ గాని, పుత్రువికి గావి ఉప దేశించరాదు.

(ప్రశాంతచిత్తు డన ఎట్టివాడు ? ఇచ్చ, ద్వేషము. నుఖము. దుఃఖము, కామము, క్రోధము, లోభము, మాహము. హర్షము, ఆసూయ, ఆహంకారము, వీంద. గర్వము, మాత్సర్యము, దంభము, దర్పము మొవలైన దోషములు శమించినవాడే ప్రశాంతచిత్తుడు. ఖం 'మోతచ్వా'రే చారపాలాః । చత్వారః పరికీర్రితాః

శమో విచార! సంతోవః | చతుర్ధ స్పాధునంగమః ॥ మోక్షద్వారమును కొపొడుతూ వలుగురు ద్వారపాలురు ఉం దుకు, శమము, త త్ర్వ్యవిచారము, నంతోషము, సొధుసంగము, అను యీ నాలుగున్నూ ఆ ద్వారపాలకుల పేర్లు. ర3

408 సూక్తిముకావళి

శ్లోక కోఒవాం కథ మివం జాతం! లోవై కర్తా చ విద్యతే

=. ఉపాదానం కి మ౭న్తీహా | విచారః సోఒయ మీద్భశ! ॥ నేను ఎవడను? ఈ జగత్తు ఎట్లు జప్మించినది ౩ దీనికి కర్త

ఎవరు ? ఈ జగత్తుకు ఉపొదానకారణ మేది ? అము వీ నాలుగు (ఫశ్న

లకు నమాధానములను జూచించుటమే కేదాంతపరిభాషలో ' ఏిచారము'

అనదిడుతూంది.

“నేను” దేహ పాణమనో బుద్యామలకం పె విన్నుడను; పర చిహ్మమే అనేకమైన జగజీవులుగా నై నదిః నర్వళ క్రివంతుడైన ఈశ్వ రుడే మాయాకృతమున యీ జగతు నంతసూ సృషించెను; దీనికీ జీవువి యందు ఆధ్య స్త మయియున్న అవిద్యయే ఉపాదానకారణమయి యున్నది, ఈ విచారమువల్ల సాక్షియైస జీవునియందలి అవిద్య తొలగిపోయి, ఒక్క డేయెై మిగులుచున్నాడు. ఆదే మోకము. సః పండితా బవావో రాజన్‌ ! బహుజ్ఞాః సంళయచ్చిదః |

సదన నృత యో ప్యేశే 1 వ్యాసంతోషా త్పతంత్యథః ॥

ఓ ధర్మరాజా : వేదశాస్రాధ్యయనము గావించిన మహాపండి తులు ఎందరో కలరు. వారు సర్వసంశయములను తీర్చ సమర్థులే. పండి తసవస్సులకు ఆధ్యకులూ ఎందరో ఉన్నారు. ఇట్ట్‌వారుకూడ ఆసంతుష్టే చేతనే సుమా, అధఃపతనము నొందుచున్నారు. ఖో యే పాపాని న కుర్వంతి । మనో వాక్కాయకర్ణుభిః !

'తే తపంతి మవోళ్మానో 1న శరీరన్య శఛోమణమ్‌ ॥

ఎవరు మనోవాక్కాయములతో పాపకర్మములను చేయరో అ మహాత్ములే తపళ్ళాలురు. శరీరమును శుష్మాంవదేయుట తపస్సు కాదుసుమా.

మోక్షనన్యాన ధర్మములు శీల శే॥ య దున్తరం యదురాపం య దురం యచ్చ దుష్కరం! గా ట్‌ాాలి (౧ ౧ గ తత్సర్వం తపసా సాధ్యం | తపోహి దురత్సికమం 1 వేనిని తరించుటయు, పొందుటయు, వప్రవేశించుటయు, నిర్వ హంచుటయు కషమో, అఆపాధ్యమో అవన్నియును తపస్సుచేత సాధ్య బ్‌ మగును. తపళ్ళ క్తిని ఏడిన్నీ ఆతిక్రమంచ జాలదు. (శ్రుతిః పకాజ్బ్చిఖావ వ్యతృణ త్వ్వయంభూః | తస్మా త్పగాజ్‌ పళ్యతి నా౬ _నరాళ్ళిన్‌ ! కళ్ళి ద్రీరః [పత్యగాత్మాన మైమత్‌ | ఆవృ త్తచథు రమృశత్వ మిచ్చన్‌ ॥ స్వయంభువు ఐన పరమాత్మ ఇందదియములను బాహ్యదృష్టి వి గలవిగనే సృష్టించెను గొన ఆవి బహిర్ముఖములుగానే ఉండును, అంత లి డ్మఖములు గాజాలవు. మోవొరియెన రీరుడు తన యింద్రియముల నంత ర్ముఖములుగా జేసి, పశ్వగాత్మను వర్శించగలడు; అనగా ఆత్మజ్ఞాన మును పొందగలడు. కో! మనః స్వబుధ్ర్యా ఊఒమలయా నీయమ్య ! ఠా ధం కేతజ్ఞ ఏతాం వినయేత మాత్మని 1 లా వాజి అత్మాన మాత్మ న్యవరుద్ధ్య ధీరో 1 లబ్టోపశాంతి ర్విర మేత కృత్యాత్‌ ॥ విర్మలమైన బుద్దిచేతనే తన మనస్సును అదుపులోనికి తేవల యును. ఆ బుద్దిని తేక్రజ్ఞానియందు అనగా దేహాదుల (దష్టమైన జీవుని యందు లయ మొనర్పవలెను. ఆ కేత్రజ్ఞుని పొతియగు ఆత్మయందు

$0( సూక్తిముక్తావళి

అయము చేయవలెను. ఆ యాత్మను పర బ్రహ్మమునందు లయముచేసి,

శాంతిని పొందిన యోగి అన్ని పనులనుండియు విరమించుచున్నాడు.

లోక సమ్మాననం పరఠాం వోనిం ! యోగన్టా కురుజే యతః!

జనే నావమతో యోగీ: యోగసిద్దిం స విందతి ఇ లోకులు సమ్మావించుటనల యోగియొక్కా పిద్గికి హాని కలు త గా 0

గుమ. జనులచే అవమావితుడెన యోగి తప్పక సిద్ది నొందగలుగును.

(శ్రుతి యతో ఛాచో నివర్త నే! అపాప్య మనసా సవా! ఆనంద (బవ్మాణో విద్వాన్‌ !న బిభేకి కుతళ్చన *

ఏ పరబ్రహ్మమును చేరణాలక మనస్సుతో సహా వాక్కు మరలిపోవునో అది త త్త్వ్యమస్యాది వాక్యములకు లక్ష్యభూశము; అది ఆనందరూపము, జ్ఞానరూపమున్ను. దానిం గాంచినవాని కిక దేవినుంచిన్నీ భయము లేదు. అని ఉపనిషత్తు ఘోషించుచున్నది. శ్రుతిః యన్మనసా న మనుతే। యేనాహు ర్శనో మతం ।

తదేవ (బహ్ము త్వం విద్ధి ! చేదం యదిద ముపానతే ॥ దేనిని మనస్సుతో తెలియజాలమో, దేవివలననే మనస్సును

తెలిసికొందుమో ఆదియే పరమాత్మ యని తెలియము. నీవు ఉపాసించు వీ పదార్థము లేవిన్నీ ఆ పరమాత్మ కాజాలవు. ర! వ అగ శ్లో న తస్య కార్యం కరణం చ విద్యతే!

న త త్సమ శ్చాజ-భ్యధికళ్ళ రృశ్యతేః

పరాఒన్య శక్తి ర్వివిరైన శూయతే ।

స్వాళావికీ జ్ఞూనబలకియా చ॥

మోకసన్యాస ధర్మములు 601 ఈ పరమాత్మకు శరీరమూ లేదు, అవయవములూ లేవు; ఇతవీ కంచె అధికుడూ లేడు. (ఈయనతో సమానుడూ లేడుఎ ఈయన మహచ్చక్కి ఆనేక విధములుగా విసబడుతూంది; అనాదియెన అయన శకి స్వతిస్పిద్ధ మైనది; అది జ్ఞానముచే సర్వవిషయళ్డ్టానము లయందును సమ ర్తమై యున్నది; బలక్రియచే తన ముందున్న అన్నిటినీ శాసించుచున్నది. ఇది సర్వజగచ్చాసకమున్ను, సర్వజ్ఞానస్వరూపక మున్ను ఐయున్నది. శ నో (శ్రుతిః య్మత నాన్య త్పళ్యతి నాన్య చ్చృణోతి నాన్య ద్వజానాతి స భూమాఒథ | యతాన్య త్పళ్య త్యన్య చృృణో త్యన్య ద్విజానాతి 1 తదల్పం యో వె భూమొ తదమృతి మథ యదల్భం ఆళ్ళ కి క్‌, జాలి, తన్మర్య్యం। న భగవ కస్మిన్‌ (వశిష్టిత ఇతి 1 స్వే మహిమ్ని యది వా న మహిమ్నీతి* ఆప్ట పరత త్వ్వమునందు యితగములను చూచుట. వినుట, తెలిసికొనుట యను సర్వసాంసారిక వ్యవహారాదులు లేవో అదియే భూమ. ఏది యితరములను చూచునో, వినునో, తెలిసికొనునో ఆ తత్వము అల్బ్పమెనదిన్నీ, నశించునదిన్నీ యైయున్నది. మహ శత్తమమైన దిన్నీ, అనశ్వర మెనదిన్నీ ఆగు భూమ (పసిద్ధముమ్నా ఆపరిచ్చిన్న మున్నూ, పరిచ్చిన్నములగు నవన్నియును నశ్వరములే, " యవి వన శ్కునూరు డనగా నారదుడు ప్రక్నించెను: * ఆ భూమ దేనియందు ప్రతి ష్పిత మై యున్నది. భగవాన్‌ 1” సనత్కుమారు డ నెను. * మాటలలో చెప్పవలె నవిన భూమ స్వీయమపిమయంత్హే ముడ్‌ అది దేనియందునూ. లేదు. భూమ ఆటోయ కము?” వర్విమనేస్షర్టు భూమ యే ఆధారము ”* (4 యిసటుం] శ్ర ౮ శ

502 సూక్తిముక్తావళి (శుతి॥ త దేజతి తవ్వైజతి తత్‌ దూశే తదంతికే తదంతరన్య సర్వస్య తదు సర్వస్యాన్య బాహ్యతః న మూఢులకు ద్ర్‌హ్మము ఆజ్ఞాతము, ఆ ప్రాస్యమున్ను, లే దను కొనువారికి ఆది మిక్కిలి దూకముగా నుండును, విద్వాంసుల దృషిలో ఆది చాల నమీపసమెనది. అది సర్వవ్యాపకము; అడియే నృష్టికీమున్ను గూ ళం నదూపమున ఉన్నది. అదే అన్నిటిలోనూ ఉన్నదీ, అన్నిటికీ వెలుపల మన్నదీను, ఆది ఒక్కటే ఆది్యితీయమున్నూ అని ఈశావాస్యోపనిషత్తు చెప్పుచున్నది. (శుతి అథ పరా యయా తదతర మధిగమ్యతే | యత్స దద్భృళ్య మ(గాహ్యూ మగోోత మర్ష మచతుః తోం త దపాణిపాదమ్‌ । నిశ్యం విభుం సర్వగతం సునూత్ముం | తదివ్యయం య ద్య్భూత యోనిం పరిపళ్య న్లి ధీరాః ॥ నిర్ద్ణణరూసముగా ప్రతిపాదించబడిన పర ఐహ్మవిషయిక జ్ఞానమే * పరావిద్య *' అనబడును. ఈ పరావిద్యచే ఆకరపర దిహ్మాము తెలియనగును. నిర్గుణ బిహ్మము ముం ద్రియగోచరము గాదు, అనుమే యము, దృష్టివిషయము గానిది. కరాదుల కగాహ్యమెనది, నామకహి ఈము, రూపములేవిది, నిరవయవి, విత్యము, త్రికొలాదాధితము; అనగా కాలకృతపసరిచ్చేదరహితము; విభువు ఆనగా దేళకృతపరిచ్చేదమున్నూ లేనిది. సర్వగతము ఐనను ఏ పదార్హమునందును దృశ్యము గానిది; అవ్య యము అనగా వికారములేవిన్నీ లేనిది; ఇదియే నర్వభూతయోని అనగా ఆఅధిషానసకారణము; సమాపొతచితులెన రీరులే సూక్ష్మ మెన దానివి చూడ ౦ అవాలి మేఖ ఊవా గలరు,

వో ల అ టి ప కః న్యాయాస్టితధన వన్త్‌త్త్వ। జ్ఞాననిష్టో 2తిథ్మిపియః 1 శాన్త్రువిత్‌ సత్య వాదీ వా। గృహ స్థత్వేఒపి ముచ్యతే క నమందు శ్రదగలవాడున్ను, అతిథి అభ్యాగతుల నాదరిఎచి, సేవించు వాడున్ను. కొస్త్రజ్ఞుడును. సత్య్యవ్రతుడును ఆయినవాడు గృహస్తాశ్రమ మం దున్నను ముక్తి నొందనని ధర్మశాస్త్రములు వక్కాణించుదున్నవి. లః నేతస్థం జాగరితం విద్యాత్‌ ' కంఠే న్వపష్నం నమావి శేత్‌। నుషువం వ్భాదయ స్తంతు ! తురీయం మూరగ్న్చి నంస్తితమ్‌॥ వూరి వాతి మి థి జీవాత్మ శరీరమందలి ఆయాసానములయం రున్నపుడు ఆయా శ క్రిసామర్యములు (ప్రతీయమానము లగునని కుతిపమాణ మువ్నది. ఆతడు నేశ్రిసానమం దున్నచో జాగ్రదవన్త నొండి. సకలవ్యవహార దక్షత కలుగును. కంఠమునందున్న * హీత ' యను నాడియం దున్నచో న్వస్నమందలి భ్రమల నన్నిటివి ఆనుభవింపజేయును. హృదయస్తాన మందు “పురీతత " మను నాడియందు జీవాత్మ (వ వేశించినపుడు నిద ఆవేళించి, అవశుం డగును. ఇక నాల్గవది జీవాత్మ బహ్మరంధ్రమునందు చేరునస్తడు కలుగు నమాధ్యవస్త. సత్త్వగుణ(ప్రధానమైన హ్మరంధధ్ర మున కేరినప్పడు సమాధిస్టితిలో జీవుని ఈశ్వరుని మధ్య గల తెణ భంగమె ఆడ్ర్వైతభావన కలుగును. జాగత్స్వప్నసుషు ప్తిసమారధు లను నాలుగు ఆవస్థ లని సనా తనభాకతీయసం పదాయము శ్రుతిమూలక మైనది. శో నూయాంతు (పకృ్భతింవి ద్యాత్‌ ; మాయినంతుమ హేళ్వరం। రా తస్యావయవభూ తై న్తు ! వ్యాప్తం నర్వ మిదం జగత్‌ ॥

క్‌గ్రీ( సూ క్తి ముక్తావళి జగత్తునకు మూలకొరణమగు పకృతి? మాయనుగా జ్డానులు తెలుసుకొంటారు. మాయకు అధిపతి ఈశ్వరి డనిన్నీ వాటు తెలసుకొం టారు. ఆ ఈశ్వరునియొక్క వివిధ ఆవయవములే యా విశ్వమందలి వర్వమున్నూ అని కూడ వారు (గ్రహింతురు. ఈళ్వ్యరమాయచే. అచ్చాది ఈములే యివన్నీ ననిన్నీ జ్ఞానులు ఎలుగుదురు. శ్లో! నంకల్పా త్సకలాజవి సంసృతి రభూ దేషా వి శేషాన్యభూః॥। అస్యా శ్ళ్చే ద్వినివృ త్రి మిచ్చసి త్రై త న్మూల మున్మూలయ। నావచ్చిన్న మనేవాసా నచదిళా య(దృవ్మా సచ్చిన్నయం। తత్త్వం తత్త్వ మీదం విచిన్షయ పకానందం పదం (ప్రాప్యసి॥ నేశము లున్నను వస్తుస్వరూపభావము నరికట్టు నొక అంధ త్వవి కేషమున్నది. ఆటిదైన అజ్ఞానాంధకారమునకు జన్మభూమి యగు ఈ సంసృతి యంతయు మనోసంకల్భమాత్రముననే ఉద్భవించును. * ఏకో ఒహం బహుస్యామ్‌ * అని సంకల్పించియే ఈళ్వరు డీ సృష్టిని గావించె వని వేదములు చెప్పుచున్నవి. ఈ సంకల్పస్య్కష్టియే సుఖదుఃథౌొడి ద్వం ద్వములకు కారణము సంసారనివృత్తివి గోరుచో సంకల్పములను మొ దిటికంట పెరికి పార వేయవలెను. సంకల్పజన్య మగు మమత్వమును వీడుబవల్ల వస్తువినాశాదులచే నగు దుఃఖము కలుగదు. పరమాత్మ దేశ కాలములచే పరిచ్చిన్నమైనది కాదు సచ్చిదూపమగు నా సరమాత్మ వే వీవున్నూ. ఈ తత్వమును నిరంతరము మననము చేయుటద్వారా పరమా నందపదమగు మోక్షమును పొందగలవు అని గోరఖనాథుడు భ రహ లికి బోధించెను, న్లో నిర్ధనోఒపి సదా తుష్టో । ప్యశవో యో మవోబల నిత్యతృప్తోఒవ్యభుంజానో !' ప్యసమః సమదర్శనః ॥

మోకసన్యాస ధర్మములు శ్‌05 ఆత్మజ్ఞానియెనవాడు నిర్హన్నుడెనసు ఎల్ల వేళల సంత్భప్పుడై యే ఉండును; ఎవరును తొడు లేకున్నను అతడు మహాబలుదేః భుజింపకు న్నను ఆత్మరసముచే నిత్యతృప్తుడుగనే ఉండును, సర్వత్ర సమదృిష్తితో నుండుటచే ఆయనతో సమాను డెవ్వడును ఉండడు, లో! శ్‌స్టైాన్న మీళార్భన మార్యనచాం ! తీర్ర*టనం స్యా[శమధర్థనిస్టాం 1 యమానుసక్తి 0 నియమానువృ తిం ॥ చి త్మపసాదాయ వదంతి తద్‌జాః ॥ జాని కా పవిత్రమార్గములద్వారా ఆర్షించిన అన్నాదులతో జీవించుట, ళ లే క! ఈశ్వరారాధన, సత్పురుషులను సేవించుట, తీర్పయా తలు గావించుట, స్వీయఆ్మశమదర్మములయందు నిష్ప, అహింసాది నియమములను శద్దతో ఏం 9 అనుసరించుట, మనోవృత్తులను శాసించుట, మునన్నియు చిత్రనెర్మల్య + మునకు ఆవసరమెనవి. ఈ నియషమముల ననుసరించుటద్వారా చి త్తశుద్ది కలిగి, పరంపరయా ఉత్తమో త్తమగతులను జీవుడు పౌందగలుగును ఇది శంకరుల వచనము. ల దాగి న్లో శమౌాదైె నీ శ్రవణా ద్యళ్చ! త్య త్‌ చిత్రైః తయం'! సీశేఒస్మిన్‌ 'పతిబంభే హి! స్వస్వ' (బహ్మాశ్వ మళ్నుతే! వివిధ్యప్రతిబంధములు తొలగుట కె శమదమాదులద్వారాను, వేదాంశకశ్రవణాదులద్వారాను వాటిని క్షయింపజేసిన తర్వాత బ్రహ్మత్వ మును పొందుచున్నాడు; ఆత్మానంద మప్పడే జీవునికి అనుభవమునకు వచ్చును, 64

606 సూక్తిముక్తావళి ల్లోః దేవోభిమానే గళితే | వ్‌జాతే పరమాత్మని యత యత మశో యాతి! త్మత త్మృత నమాధయః | దేహమునం దభిమానము నశించి. పరమాత్మజ్ఞానము కలిగిన తరువాశ మనస్సు ఎక్కడెక్కడికి పోవునో అక్కడక్కండి కల్లా సమా ధులునూ వెళ్లును. (శ్రుతిః న పళ్యో మృత్యుం పళ్యతి న రోగం నోత దుఃఖళాం | సర్వంవా పళ్యః పళ్యతి సర్వ మాప్నోతి సర్వశః ॥ ద్రిహ్మవే తయెనవాడు మృత్యువును చూడడు, రోగమును చూడడు, శీతోష్టాదిసుఖదముంఖములనూ చూడడు; ఆత డన్నిట్‌నీ స్వన్వ రూపములుగనే చూచును. సర్వథా సర్వమునందును సర్వాత్మకమగు బ్రిహ్మస్వరూపమును ఆఅఆనుభవించుచుండును. ల్‌ో అంగం గళితం పలితం ముండం | దళశనపిహీనం జాతం తుండం వద్దో యాతి గృహీశ్వా దండం |! తదపి నముంచ త్యాశాపాళం ॥ ముసలితనము పెదిడుటచే అవయనసములు అవళములె శిథిల ములై జొరిపోయినవి; తల నెరసినది; పళ్ళు ఊడిపోయినవి: "కల్త నూ తగా గొని తడబడుచు నడువవలసివచ్చు చున్నది: ఐనను ఆళమౌ ఈము పాశమువలె వదలి పెట్టకున్నదిగదా, శ్లోక దిగంబరో వాపి చ సామృరోవా ! త్వగంబరో వా౭౬పి చిదంబరస్థః ! ఉన్న _త్తవద్వా౬పి చ జాలవద్వా! పిళాచవచ్వాఒపి చర త్యవన్యామ్‌ ॥ి

మోక్షసన్యాస ధర్మములు $్‌0? పరమాత్మన్వరూపమును గాంచిన బ్రిహ్మజ్జాడు చిగంబరుడు గనో, అంబరనపాతుడుగనో ఉంటాడు; లేదా చెట్ల ఆకులు ధరించియో, చిదంబదరుడుగానో ఉంటాడు; ఉన్మత్తునివ లె, బాలునిపలె. పిశాచమువళె వుండవచ్చును. ఈ రీతిగా ఒక నియతస్థితికి అతీతుడై ఆతడు ఈ భూమి మీద యథేచ్చగా సంచరించుచుండును, భోః నత్యపి ఖేదావగ మే నాథ | తవాఒవా3న మాచమకీన _స్వం। , సాముదోహి తరంగః క్వచన। నముదో న కారంగ! | “*ట ఈశ్వరా: నీనా మధ్య భేద మేమీ లేనిమాట యదా ర్దమే. నీను నీవాడనే కాని నీవు నావాడవు కొవు. తరంగము సముద ముదే కొని ఎటు చూచిననూ సము,దము తరంగముది కొమగడాః” అవి శంకరుల బోధన. త త్ర్వదృష్టిలోనే భేదము లేకుంట యని తెలును కోవాలి. ళో యతిత్వం జీవనోపాయం ! కుర్వంతః కిం న లజ్జితాః | నూతుః పణ్య మివాలంబ్య ! యథా కేచిత్‌ గతఘృణాః ॥ తల్లి పడుపున్న త్రివల్ల ఆర్లించిన దానితో తమ బతుకు వెళ్ళ మార్చుకొని జీవించేవాడు సిగ్గుమాలినవాడుగను, నిర్భాగ్యుడుగసు ఎంచ బడును, సన్యాసమును కూడ ధనారనోపాయముగా చేసికొన్నవాడు మరి టె ఎంతటి పిగ్గులేనివాడో చెప్పపలెనా ॥ వాని యంతటి. విర్భాగ్యుడు మరవడు? (శ్రుతిః అన్య (న్యేయో. ఒవ్యదుత్రై వ (వేయ! ! తే ఉభే వానాశ్దే పురుషం నినీత! ! తయోః (శ్రేయః అదచానన్య సాధు ర్భవతి హీయతేఒర్థాద్య ఉ (వేయో వృణితే ॥ ఈ

న! సూ క్స్‌ ముక్తావళి (శేయము, పప్రేయము, యీ రెంథుశ్నూ. వేలువేలు, వాటి అర్హములున్ను వేజే. ఈ రెంటినీ మానవుడు పొందుతూంటాడు, శ్రేయ ముమ (గ్రహించువాడు శుభమును పొందును. (పేయమును కోరువాడు శుభముమి పొందజాలడు, అతడు పతితుడు గాక తప్పదు. అవి శతి చప్పతూంది. శ్లో, నిరతిశయనుఖం చ దుఃఖజాత । వ్యువరమణం తు వదంతి మోథత త్వం | ఇతి భవతి వినా [ప్రమాణ మస్మిన్‌ ॥ సృుటతర మస్య సదాఒస్తి మోతు వాంఛా ॥ సర్వవిధములై న దుఃఖములును ఉపశళమించుటయే విరతీశయ మైన సుఖము. ఇట్టిది మోక్ష మొక్కటి తప్ప మరొక సుఖము. బేదు. దీవి కింక ప్రమాణములు ఆక్కురలేదుగదా. ఈ జగత్తులో సర్వజీవు లును మోకమునే కోరుచున్న వని స్పష్టముగ బుజువగుచున్నడి. సూక్తి ఆచార్య స్తూహాపోవా (గవాణభఛారణ శమదమ దయానుగవోది సంపన్నో లబ్చాగ మో (దష్టా దృష్టభోగే ప్వనాన్నక్త త్య క్రసర్వకర్మసాధనో -.. ద్రివ్మావిత్‌ బవ్మాణి స్థితో ఇభ్లిన్నవృత్తో | దంభ దర్చకువాక శాఠ్య మాయామాశ్చ ర్యాన్ఫ ళాహం "శార మమత్వాది దోషవివర్డితః । కేవల పరాను[గవా (వ యోజనో విద్యోవ యోగార్థి పూర్వ మువదిశేత్‌ ॥

మోక్షసన్యాసరర్మములు 608

ఆచార్యుని లక్షణము లిట్లుండవలిను ఊహ, ఆపోహ, గహణము, ధారణ, శమము, దమము, దయ, అనుగ్రహము, యీ గుణములు అన్నియు ఆచార్యునియం దుండవలెను. అంకే కాదు. కొ్త్ర కొడై ఉండవలెను. ఇహపరభోగా దులయందు అనాసక్తుడును, కర్మసాధ నములమ వదలిపెట్టినవాడును, (బ్రహ్మ వేత్తయు, బహ్మోఒభేవమును కలి గించు శొషస్ట్ర విహితాచారములను పాలించువాడును, దంభగర్వక హితుడు, మిథ్యాచారికావివాడును; ఇతరులను మోసగించవివాడు. యితరులకు (బ్రాంతికలిగించనివాడు, నిస్టురత్వము లేనివాడు, యితరుల గుణములను గుణములుగా చూడగలిగినవాడు, సత్యభాషి, దేహాభిమానకృతము లైన శిష్యపక్షపాతాది చుర్గుణరహితుడును ఐన సత్పురుషుడే ఆచార్య శబ్దము నకు వాద్యుడు. ఆతడు కేనలుడై. ఉదాసీనుడై. లోకానుగ్రహమాత ప్రయోజనుడై , విద్యను సదుపయోగ మొనర్చు వాంఛగలవాడ్రై ఉండ వలెను, ఇట్టీవాడే బ్రహ్మవిద్యను తగిన శిష్యులకు బోధించవలెను,

లౌకీకప్రయోజనములు ఏవిన్నీ అనగా అధికార ధనకొమకా- మ్యాదులేవిన్నీ, స్వర్గాదిపారలౌకికసుఖములున్న్నూ దీవివల్ల సొధించదిడవు గాన్‌ యివేవీ ఆక్కరలేవి విరాగులుమూశ మే ఈ విద్యకు ఆధికారులు నునున్మృతియందు చెప్పినదాని స్పష్టీకరణ మే శంకరులు గావించిరి, శోః (బమహైవ సర్వనామాని 1 రూపాని వివిధాని చ ॥

క ర్మాణ్యపి సమ(ాని ! విభ క్రీతి [కుతి రగా *

ఈ జగత్తునందల్సి నామరూపముల నన్నింటినీ బ్రహ్మమే ధరి స్తూందనిన్నీ, సర్వకర్మలకూ _ప్రేరకళక్తివి అదియే యిచ్చుచున్న దనీ (శతి ఘోషించుచున్నది.

శ10 సూ క్రిముక్తావళ?ి శ్లో అనుభూతో వ్యయం లోకో ।; వ్యవవోరత మో 2పినన్‌ అసనదూపో యథా న్వవ్న ; ఉత్తర తణ బాధతః ॥

ఈ జగత్తు అనుభూతమగుచునే యున్నది, వ్యవహారమునకు తగియే ఉంటున్నది: ఐనను డీనిని ఆసదూప మవియే చెప్పనగును. ఎందువల నన త్షణక్షణమూ మారుతూ, స్వప్నమునవలె యీ క్‌ణమువన ఉన్నది మరుక్షణమే లేనిదె ఉంటున్నది గాన. లో! (తయ మేవ భవే న్మిఖ్యా । గుణ్యతయ వినిగ్మితం

అన్య (దష్టా గుణారీతో ॥ నిత్యో స్యాళ శ్చిధదాత్మకః ॥ జాగ్రత్సస్నవి ద్రావస్థలు మూడున్ను సత్వరజస్త మోగుణ నిర్మితములై మిథ్యయే అయిఉన్నవి. వీటన్నిటినీ చూచు ఆత్మ. త్రిగుణా తీతము, నిత్యము, ఏకము. చిదాత్మక మున్ను ఆయిఉన్నది, భోః నర్య్వోఒపి వ్యవవోరన్తు | (బహ్ముణా క్రియతే జనాః! అజ్జానా న్నవిజానంతి | మృదేవ హి ఘటాదెకం

లోక వ్యవహారము లన్నియును ఆత్మమూలముననే జరుగుట పొసగుచున్నను ఆజ్ఞానమువల్ల మూఢులు దీని నెరుగకున్నారు. ఘటాది కములకు మృత్తే కొారణముగదా. మృత్తు లేవిచో ఘటాదికము. లెట్లుండ గలవు. శో సదె వాళ్ళా విళుదోని | హ్యూకుద్దో భాతివె సచా। లు రా 0-ాి 0 రా

యథైవ ద్వివిధా రజ్జుః క్షూనినో ఒఒక్డానినో 2నిశం॥ రజ్ఞువు యే రీతిగా జ్ఞానులకు శ్రాడుగను, అజ్ఞానులకు పాము గనూ తోచుదున్నదో అశ్లే ఆత్మయున్ను స్వచృముగాను, మలినముగానూ క వబడుచున్నది.

మోక్షనన్యాన ధర్మములు ఫ్‌11 ళో వఏతావదేవ జిజ్ఞూస్యం ॥ త _త్త్వజిజ్ఞానునా ఒత్మనా అన్వయవ్యతి రేకాభ్యాం 1 యశత్స్యా త్సర్వత సర్వదా ॥ ఆత్మజ్ఞానము: కోరువాడు, ఆత్మ నర్వకొలములందూ, సర్వ ప్రదేశములందూ ఉంటుందనీ, సర్వకౌర్యముల కదే కారణమనీ, కారణ దశలో ఆది సర్వవస్తువులకంటె ' లిన్నమనీ, జ్యాగత్స్ప్వప్నసుషుప్తణ మూటిలోనూ ఆత్మ సాక్షీభూత మనిన్నీ, (గ్రహించు, ఆంతేగాక తురీయ మైన సమాధ్యవస్థలోకూడ ఆత్మ సంబంధించియే ఉన్నదవీ తెలును కొనుము. లోః మాన్గాణాం యే విరుభ్రాంళాః 'వచాంతేన విచతణాః దర్శయి త్వాతృణంమ _ర్హ్యః' ఛావంతీంగాంయ థా౭౬ గ్భృహీత్‌॥ వేదాంతశాస్త్రమునందు పరస్పరవిరుద్దములైన అంశము అ న్నట్లు కనదిడుతూంటాయి, వివేకముగల పండితులు వాటిని సమన్వ యించి చెప్పగలరు గాని సామాన్యుల కలవిగా దది. గోవు పరుగెత్తు కుని పోతూంజే దాని వెనుక పడినచో ఆది మరింత దూరముగా పరు గెత్తును. తెలివిగలవాడు కొంచెం పచ్చగ్డిని తీసి దానికి చూపి, మచ్చిక చేసి. చెప్పినట్లు వివిపంచగలడు. అక్ష విభిన్నత త్త్వ్వములవారికి అయా ఆంశములు ఎట్లు పొసగుతవో తెరివిగలవారు చూపగలరు. టోః అ ధీత్య చతురో వేదాన్‌ | ధర్మ ళాస్తాణి మానవః యోవై (బవ్మా నజానాతి । దర్వీ వెకరనం యఖథా॥ చతుర్వేవములనూ చదివి, ధర్మశాస్త్రాదుల నన్నిటినీ పరిశీ లించియూ ఆత్మత తము నెవడు అనుసంధానము చేయడో వాడు వ్యర్గుడు, పులుసులో ఎంత సేపున్నను తెడ్తునకు ప్పులును రుచి యేమీ తెలియనట్లుగా క్రానససామగ్రిలోనే మసలియు, సారమును (గహించనివాడు వ్యర్దుడ కాదా?

$12 సూక్తిముక్తావళి తో ఈశ్వరత్వం చ జీవత్వం ।; ఉపాధిద్వయ కల్పితం | శార్యోపాధి రయం జీవః । కారణోపాధి రీశ్వరః॥ ఉపాధ్యఒఛా వే త్వాలె నైవ । స్వయం 1బహ్మైవ "శీవలం!్క ఈశ్వరుడు. జీవుడు, ఆను రెండున్నూ ఉపారిభేదము చేశ ఏర్పడినవే గావి మరేమీ కాదు కారణోపాధి ఈళశ్వరుడున్నూ. కార్యో + పొధి జీవుడున్నూ; ఉపాథీ నశించుచో ఆత్మయే స్వయముగ_ బిహ్మ మగును. కాని మవణ మనినచో ఉపాధి నశించుపే కాదు. వర్తమావ ఉపాధివిలయమే మరణము. జన్మాంతరము లేవి స్టితినే ఉపాధి అభావ మని ఇచ్చట ఆరము చేసికోవలెను. ప. లో మనోరథానాం న నమాప్రిరస్తి। వరాయుతె రష్వథ వాషాపి లతెః లు గా లే యా న హన పూళ్ణేషు పూర్ణేషు పునర్నవానాం | ఉత్ప_త్తయ సృంతి మనోరథానాం॥ కోరికలకు చాలిమి అనేది ఎన్నటికీ లేదు. వేయేండకుకొ నిండు, లక్ష సంవత్సరాలకే కానిండు. కోరికలను తీరుస్తూవ్నకొద్దీ మరల మరల (క్రొత్త కోరికలు బై లుదేరుతూనే ఉంటాయిగదా. గాన కోరికలను నియమన 'మొనర్చుకోవలె ననియే అనాదిగొ భారతీయ మహర్షులు బోధిస్తూన్నారు. ఆ దివ్యబోధనను పెడచెవిని బెట్టీ నచో మానవులు దానపులగుట తక్కు మరే మంచిఫలితమూ ఉండదని స్పష్టమే, అవా భావ్తప్తుచననస్త ప క్తకొనాంవనా? ---.

ఓమ్‌. అర సూకివుకావళ్ళి అటి వామి పరిశిష ము. టబ “ాయొుచాయుడూకు.. శ్లోః పలోవా మన్మీతి చ మన్యసే త్వం న వృాచ్చయం 'వేత్సి కవిం పుఠరాణం | యో వేదిళా కర్మణ" పాతకన్య ॥ తస్యాంతికే త్వం వృజినం కరోషి.॥ సీవు ఒంటరిగానే ఉన్నా ననుకుని, మరెన్వరూ ఎటుగజారి రని అనేక పాతకకర్మలను గావించుచున్నావు, ఓ దొర్భాగ్యమానవుడా ౫ పీ హృదయములోనే ఎల్లప్పుడూ మన్న సనాతనుడూ, నర్వజ్ఞాడూ నెవ ఆత్మనస్వరూపుని యెరుగణాలవుగదా. ఆయన ముందే యీ పాపములను గావిస్తూన్న వీవు ఆయన వజఖుగజాల డనుకొనుట ఎంళ మూర్థత్వను 1 థో సమవృ తి శువెతి మారవం। గా ఆశీ ౬ ౧ సమయే యస్తు తనోతి తిగ్మళాం అధితివ్ల తి లోక మోజసా ; న పీవస్వా నివ మేదినిపతిః ॥ మృమరీతిని గలిగి వుంటూనే అవసరము కలిగినపుడు తీక్ష త్వమును భూపతి రువలంబీఐచవలయును, లోకము నంతనూ తన ఓజస్సుచేత నే సూర్యుతు ఆక్రమించి ఉంటున్నాడు గావి మరొకడానిచే కాదుగదా । రక్‌

క్‌14 సూక్తిముక్తావళి న్లో యస్య చిత్తం (ద్రవీభూతం కృపయా సర్వజంతుషు ; తన్య జ్జానేన మోశేణ | కిం జటాభస్థు లేపనైః ॥ ఎవ్వని మనస్సు ప్రాణులయందు దయతో ద్రవీధూత మెనదో అట్టివానికి జ్లానము, మోక్షము, జటలు, భస్మానులేపనము మొదలఠలెన వానితో పవి ఏమున్నది ? శ్లో, మన్నిందయా యది జనః పరితోష మేతి । నన్వపయత్నజనితో ఒయ మనుగహో మే। (గే యోర్టినో హి పురుమోః పరతుప్తి హేతోః ॥ దుఃఖార్జి తాన్యపి ధనాని పరిత్యజంతి ॥ నన్ను నిందించుటచేతనే జనులు ఆనందము నొందుచో, ఆహా। నా భాగ్య మేమని చెప్పుదును! నాయందు అసయత్నక మైన అనుగ్ర హము చూప్పటయేకదా, యిది ।; అనేకులు తాము ఎన్నెన్నో కష్టాలు పడి సంపాదించిన ధనాదులనుకూడా వెచ్చించి యితరులకు సంతృప్తి కలిగించి, వారికి ఆనందమును కలిగించుటకు నానా ఆవస్టలూ పడు శూంకే, నాకు ఆయాచితముగానే యిట్టి ఆపకొశము కలుగుట ఎంత క్లో, సుక్ళాతం నక్ళతం ఫురాకదా। వ్యథ సర్వం కృత మేవ దుష్కృతం ॥ అధునా గలితహియా మయా । భగవ ప్వాంధవతి కిం నిగద్యతామ్‌ ॥ హే భగవాన్‌ ః నే వితవరకూ ఒక్క మంచిసవినై న చేసి యుండలేదు, ఇప్పటివరకు నేను గాపించిన వన్నీ దుష్కృశ్యమలే.

పరిశిష్టము 613 అట్టిచో సిగ్గుమాలినవాడనైై నేను సీతో ఏవవి మనవి చేసుకోగలవాడను ప్రభూ £

నాకేమి చేయమనీ నిన్ను ఆడుగుటకు అధికారము లేనివాడను గాన నా శేది ఉచితమో దానినే పసొదించు మని యర్థము. ల్లోః పాంథానా మివ వ_ర్ష్మని తతిరువోం నద్యా మీవ (భశతాం మేఘానా మివ పుష్కరే జలనిధా సాంయా తికాణా మీవ। సనసంయోగః పితృమాతృబంధుతనయ (ఛాత్ళిపియాణాం యచదా। సిద్దో దూరవి యోగ ఏవ విదుషాం శోకోదయ! క _న్త్షచా॥

ఈ లోకమున తల్లీ తండ్రి కొడుకు, సోదరుడు భర్త దింధుపు మొవలెన సంబంధము లెటువంటి వంపే భూమిమీద బొట సారుల, ప్రవాహములలో దారువుల, ఆకాశమున మేఘముల, సముద్ర మున నౌకల సంయోగ వియోగములవంటివేగదా. ఏవేవో కారణముల సంపుటివలన వీరు కలియుమరు, విడిపోవుదురు. ఇది లోక ధర్మము. ఆట్టిచో పండితులై నవారికి యీ సంయోగవియోగాదులయందు సంతో షము గావి విషాదము గావి యెక శ్రాడివి ళ్‌ లో! గర్వం నోద్వవాతే న నిందతిపరం

నో భాషతే నిష్టురం | (శుళత్వా కావ్య మలతణం పరక లం సంతిష్ట తే మూకవత్‌

518 సూక్తిముక్తావళి ఉక్తం శీనచి దపియం చ సవాతే కోధంచ నాలంబళతే దోషాన్‌ చ్భాదయతే గుణా న్నిగమతే వైశత్‌ సతాం లకతణమ్‌ ॥ సత్పురుషలక్షణాలు ఏవి యనిన చెపుతా, వినండి. ఉబ్బును, గర్వము నొరిదకుండుట; పరవింద సేయకుండుట; విషస్టరభాషణములు ఆడకుండుట; యితరులు సిన పాడు రచనలను వినిపించినను తెగ డక మూగవావివలె నూరకుంట; ఎవవైనను ఆఅ పియభాషణముల నాడినను నహించి ఊరకుండుట; కోపము నెవరియెగలనూ చూపకపోవుట;ః పరుల చోషములను కప్పిపుచ్చి. వారి గుణరేశములనుకూడ పెద్దవిచేసి పొగ చుట; యిట్టివే గదా మంచివారి గుణములు. ళోః దూరసో౭౬పి సమీవసో ; యో యస్య వ్భాదిప రతే। ణా (, 6 అవ్‌ ళణకూ యనవ్య హృదయే నాస్తి | సమీపస్థోఇపి దూరగ! ॥ మనస్సులో పాదుకొవి యున్నవాడు ఎంత దూరములో. మన్నను దగ్గ నున్నవాడే అపుతున్నాడు. కాని బహుసమీపములో నున్న వాడు కూడ (పేమాభిమానమారుడై , మనసులో చోటు చేసికొనలేవిచో వాడు దూరసుడే అవుతున్నాడు, శ్లోః సంపన్నో౭౬ంధవదేవ కించి దపరం నో వఏీడతే చకుషా | సద్భి ర్వర్దితమార్గ మేవ చరతి జ లి (పోశ్సాహితో బాలిై్లైః ,

మోక్షసన్యాసధర్మములు క్‌! తస్మిన్నేవ ముహుః స్ట్‌లన్‌ (వతివదం గత్వాంధకూపే పత । త్యస్యాంధత్వ నివ 6 కౌవధ మీదం చార్మిద్య మే వాంజనక్‌ ॥ సంపన్నుడు (గుడ్డివానివలె దేనినీ స్వీయనేశాలతో చూడ జాలడు. బాలిశులతో సంచరిస్తూ, వారి (ోశ్సాహముచేత సత్పురుషులు విరసించు చెడు దారులలోనే సంచరిస్తాడు, ఆ దుష్పథముననే నడచుచు, మాటిమాటికీ న్నీ దెబ్బలు తినితిని, చివరకు అంధకూ పమున కూలిపోరాడు. ఆటివాని ఆంధత్వమును పోగొట్లడాపికి దారిన్య మనేది ఒకపే తగిన అజా చు అంజనముసుమా ః లోః ఉచదారన్య తృణం విత్తం, శూరన్య మరణం తృణం | ప్‌ర కన్య తృణం భార్యా । నిస్స వాన్య తృణం జగత్‌ 4 ఉదారునకు ధనము తృణ ప్రాయముగ తోచును, శూరునికి పాణ మంసే కెక్కయే ఉండడు; విరాగికి భార్యను వదలుట అతిసుల “భముగ నుండును; ఇక విన్ఫృహునకు అసలు యీ జగత్తే గడ్డిపరకవలె తోచును, ధన ప్రాణభార్యాజగ త్తులు అందరికీ వదలరానివి గాని ఆయా గుణములు గలవారి కినన్నీ తృణప్రాయములే యని భావము. శోక చ్య్వా విమౌ పురుషా లోకే ? శిరళ్యూలనమౌ మతా! ణా న సవ ॥ గృహాస్థళ్న నిళారంభో ! యతిశ్చ స్మపత్మిగహః ॥ ఈ లోకమున యిద్దరు. పురుషులు శిరకళ్మూలోపములుగా మంటున్నారు. ఏ పవీ చేయని గృహన్థున్నూ, ధనాశ గల పన్యాసి

018 సూ కిముకావళి అవనీ ఆవాస యున్నూ-_ వీరే ఆ యిరువురున్నూ. విర్వ్యాపారియైన గృహస్థు తన భార్యా పుతాడులకూ, యితరులకూ బాధాక రుడు, సవ్యాసము తీపికొనియు గృహ స్థులవద్ద ధన మాశించెడి యతి అందరికీ బోధాకరుడేగదా. శో! కియంత న్సంత్తే శే నియత మివా లోళారమఘటళాః గా ఫ్ర థి వశే పూతాళా్హానః కతిచ పరలోక పణయినః । నుఖం శేశే మాత _నవఖలు కృపాతః పున రయం । జగన్నాథ ళృళ్య _త్స్వయి నిహిశలోకద్యయభరః ॥ ఇహలోకార్థములు చక్కగా విర్వహించుకొనుటలో వ్యగులె యుండువారు కొందరున్ను. పుణ్యశీలు 3 పరలోకపాథేయనును.నముకూ రృుకొనుటలో 1శేద్దాపవురై యుండువారు మరికొందరును ఈ లోకమున జనులు ఉంటారు. ఐతేయీ జగన్నాథుడున్నాడే, వీడు నీమీదే ఇహపర లోకములు రెంటి విషయమునూ వదలిపెట్టి, తల్లీ 1 నీ దయవలన సుఖంగా గుండెలపై చేణు వైచికొని శుభ్రంగా మ్యిదబోతున్నా డమ్మా: శ న! లః ఆర్జవం ధర్మ మిత్యాహుః | అధర స జివ్చూ ముశస్టతే ఆర్ద వేనేవా సంయుక్తో "నరో ధర్మేణ యుజ్యతే ॥ విష్క్కపటముగా నుండుట ధర్మము. కపటముగా (ప్రవర్తిం చుట అధర్మము. ముజుమార్శవ ర్తమడుమా శ్రమే ధర్మము ననుసరించ గలడు. శ్లో త తాత్కిల (శాయత ఇత్యుద్యగః ॥ తమ్యతన్య శ్లో భువనేము రూఢః | రాజ్యేన కిం తద్విపరీతవృ త్తేః !

పరిశిషము 018 నాశమునుంచి కాపాడివాడే “క్షత్రియుడు ' అని ఉత్పతి, ఈ అర్ధమే లోకమున ఉత్తమ కత్రియిలయందు రూఢమె. (ప్రసిద్ది గాం చినది. అట్లుగా క పజలను కాపాడనివాడు, శ్ష్‌తియుడు గాడు, వావికీ రాజ్యార్హ తీయు లేదు. అట్టివాని రాజరికము. అపకీ ర్తిమలీమసములై న వావి జీవితమున్లూ కూడ వ్యరములే. బె పప ల్లో యథా (వవ్లాదనా చ్చందః ॥ (సళతాపా _త్తపనో యభథా। త్రైవ సోజాళూ దన్వర్థో రాజా (పకృతిరంజ నాత్‌ ॥ 6జల నానండింపజేయుటచే చందగుని కొ నామము కలిగినది. ఆశ్లే తపింపజేయువాడు గనుకనే తపనుడు అవి సూర్యునికి పేరు. ఈ విధముగనే (ప్రజలను రింజింపజేయువాడే రాజు అవి చెప్పదిడుతూన్నాడు. ల్లో! నవే వయసియ ఇా్చాంతః (సన శాంత ఇది మే మటిః భాతుషు డీయమానేషు ! శాంతిః కన్యని జాయతే ॥ యౌవనమునందు కాంతముగ నున్నవాడే శాంతుడని నా అఖి ప్రాయము. వృద్దాస్యమున ధాతువు లన్నీ కీజీంచినపుడు ఎవడు శాంతుడు ఖు గాడు ? శోః సానాఖిలాపీ తవసి స్తితోఒహాం | న్‌ [౧ థు త్వాం (పా_ప్టవాన్‌ "దేవ! మునీం(దగువ్యూం ॥ శాచం విచిన్వన్నపి దివ్యరత్నం శి మ్‌, స్వామిన్‌ ! కృళార్థోఒన్మి వరం నయాచే 6

• దేవా: రాజ్యాధికారమును ఫొందుటశే నేను తపస్సులో కూర్చున్నాను. కావి, యోగులకును, మునులకును కూడ దుర్గళమైన సచ్చిదానందస్వరూ పుడపు సీవే నాకు లభించితివిగదా । స్వామీ : కృతా

న! మా క్తి ముక్తావళి ఈరుడ నెతినీ. గాజురాయి కొణకు యతి+0మవానీకి అనర దివురత,ము రసు ద జ లీ షె లభించినది ః ధన్యుడనైతివి. ప్రభూ! ఇక నే నే వరమును కోరను. * అన్నాడు ధ్రువుడు, సాక్షిత్కరించిన విష్ణువుతో, భోః మృచ్చాలినీ మహిషవహాంన కుకాఒక్వభావా 1 మూర్దార శాక మళ కౌఘ జలౌెక తుల్యాః /| నచ్చిిదకుంభవళు సగ్బశిలోపమా సే (ావకా భువి చతుర్షళథా భవంతి *॥ లోకమున శ్రోతలు పచునాల్లు రకములుందురల మట్టి, జల్లెడ, దున్నపోతు, హంఫ, గు రము, పిల్లి, కాకి. దోమ, జలగ, చిల్లికుండ, వళువు, పాము. నల్లరాయి యీ పదునాల్లు రకములలో హంసను టోలీి మంచిచెడ్డలను విడమరచి, మంచివి స్వీకరించి చెడ్డను త్రోసివేయు శ్రోత ఉత్తముడు. మిగిలిన పదమూడు రకములవారుమ్న మంచివి వినినమ తొంటి తమ స్వభావము ననుసరించి ఆయా దుష్టమార్గముల కే మరలుదురు శ్లో బుభుక్సీ తె ర్య్మ్యాకరణం నభుజ్యతే ॥ న పీయతే కావ్యరనః పిపాసిత్రైః న విద్యయా "శీనచి దుద్భ్యృతం కులం! 0 హిరణ్య మే వార్ట్యయ నిషృలాః కలాః॥ ఆకలి గొన్నవాడు వ్యాకరణముమ భుజించుటలేను, దాహము గొన్నవాడు కొవ్యామృతరసమును తాగి దప్పి తీర్చుకొమటయు లేదు. ఎవవి వంశమున్ను విద్యచే ఉద్ధరించదిడుటయు గానము, కళలన్నియు నిష్ఫలములని శెబసుకో ధనము నార్జించు దారినే నడువుమా.

పరిశిషము 52) ళోః శాంతాకటాకదగ్ధానాం వద వైద్య కిమౌషధం $ దృఢమాలింగనం పథ్యం ! క్వాథ శ్యాధర మంబనమ్‌ * ఈదుణీకటాక్షములచే వగ్దుళన వారికి చికిత్స ఏమిటి యివి యడుగగా వె ద్యరాజు, * దృుఠాలింగనం పథ్యమున్నూ, అరరనుథఖిపా నము అఆనుపాసముగాను ఉంచి చికిత్స గావిస్తే జబ్బు కుదురుతుంది. ” అన్నాడట, భోః సామాదీనా ముపాయానాం।! శయాణాం విఫతేనయే ; వినయే న్నయనంపన్నో ॥ దండం దంజ్యేష ధర్ముళ్ళత్‌ గ సామదానభేదములనము మూడు ఉపాయములున్నూ ఫమో గించి. విఫలు రై నప్పుడు దిర్మమును కాపాడవలసిన (ప్రభువు నీతికోవి బుడై దిండినీతినీ ప్రయోగించవలయును. నోః కురంగ మౌతంగ వతింగ భృంగ | మీనాః వాళాః పంచభిరేవ పంచ! పకఃవమాదీ నకథంన వావ్యతే యస్పేవతే పంచఖి లేవ పంచ ॥ లేళ్లు, ఏనుగులు, శలభములు, తుమ్మెదలు, చేపలు తమ ఇం (దియములలో ఒక్కొక్క దావియందలి వ్యామోహమునకు లోవిరియే నాశనమును తెచ్చుకొనుచున్నఏి. ఒక్క ఇంద్రియము యొక్క్నష్ల మువలననే నశించుచున్న వీటిని చూచినచో, ఐత మ లకు లొంగిపోవు మానవులకు నాశన మెం గ్లో స్నహాక్‌ మా వేర దవ ట్‌ ర వలెనా ? / థ్గా/ జ జంలంం / రి థింం4ంంా య. 56 య నీ లలో ॥ ప మాష

ర్‌ మా క్తి ము కా వళి శ్లోః అర్థస్య సాధనే సిద్ధ, ఉత్కర్దే రదణే వ్యయే నాళోవభోగ ఆయాసః | (ఆాస శ్చింతా భమో నృణామ్‌। ధనసంపాదనలో నీమగ్నులయినవారు దాని అభివృద్ది. రక్షణ. వ్యయము, సహశము, అనుభవము కలుగు నప్పుడు (శ్రమ, భయము, విచా రము, దుఃఖము, సుఖ భ్రాంచులను వరుసగా పొందుచున్నారు, శ సూలం తు భౌతికం విశ్వం ! జీవః నూత బత విద్యజే। మనః నూక్షుతరం తత ॥ ధర్ముః సనూవ్మ3 మోత హ్‌ దృశ్యప్రపంచ మంతా స్టూలమని 'తెలుసుకొనుడు. దానిలో కాన్సించు జీవ మనునది సూక్ష్మమెనది; అందులోని మనస్సు సూక్ష్యతర మున్నూ ధర్మము సూక్ష్మతమమున్న్నూ అయివుంటున్నా యని పెద్దలు శో సుఖస్యానంతరం దుఃఖం । దుఃఖ స్యానంతరం సుఖం 1 ద్వయ మేతద్ది జంతూనాం | అలంఘ్యం దినరా లివత్‌ ॥ రాత్రిం బగళ్ళవలె సుఖము తరువాత దుఃఖము, దుఃఖము తరు వాత్‌ సుఖము వచ్చుచునే యుంలవి. జీవుల కీ రెండున్నూ తప్పనిసరె నవి, గాన అనుభవించక తీరదు. ఇక పీని క వివేకి యగువాడు దుఃఖము నొందడు. నః నిస్సారస్య పచార్థస్య ! (పా యేణాడంబరో మహాన్‌ ఆర్య “య్‌, అధ న సువశ్ణే ధ్వని స్తాద్భక్‌ | యాదృ్భ క్కాంస్యే (ప్రజాయతే ॥ విస్సారములైన ఆల్పవస్తువులకు ఆడంబరము ఎక్కువగా ఉంటుంది కంచు (మోగినట్లు కనకము (మోగదుగదా,

పరిశిష్టము 2కి శోః జాతమ్మాతం నరం కంచిత్‌ ముండయిత్వా మళఠాధిపం కాషాయవ(స్త్రృమా(శేణ | కరిష్యంతి నరాథమాః ॥ శ్‌ మ ఠాధిపత్యం 'సేచాచ 1 ధనసంగనా పవ చ! చాసీగమన మీర్హ్యా చ పంచథా తత్త్వవాదినః ॥ ఆపుడే పుట్టిన వాని గుణశీలాదులను పరీక్షించక యే ముండనము చేసి. కొషాయాంబరములు కప్పి, మఠాధిపతిగా చేయుదురు, మఠాధిసత్యము, సేవలు పొందుట, ధనార్జన, దాసీగమనము, ఈర్ష్య, యీ ఐదు గుణములు గలవారిని త త్త్వవాదులుగా భావింతురు. కలియుగమున అజ్ఞానము, లోకవంచన, వితండవాదములకు సన్యాసి వేషము ఆచ్చాదనగా మూర్చలు గావింతు రని వ్యాసులు సౌరపురా ఇనున చెప్పిరి, శోః భవర్విధా భాగవళాః ! తీర్థిభూళాః స్వయం (వభో। తీర్ధికుర్వంతి తీర్ధాని 1 స్వాంతః స్టేన గచాభ్ళతా 1 ఉం పలో: మీవంటి భాగవతులే తీర్చస్వరూపులుగదా, పాపుల చేత కలుషితములై పోయిన తీర్దములను కూడ తమవంటి పుణ్యమూరులు తమ హృదయమందే వసించు గదొధరుని (ప్రభావమున మరల నవిథత మొనరించి. తీరృత్వమును కలుగజేయు చున్నారు ” అన్నారు ధర్మజులు, మహాళక్తు డగు విగురువితో , తో ఇహా బజగలిహి సర్వజంతొః ॥ నిరతిశయం సుఖ ముత్తమ? మమనాౌస్తు | వ్యుపరమతు తథోపఘాతకూపం । విషయయజదుఃఖ మితి స్పృవోం కరోతి *

మ! సూక్తిముక్తావళి ఈ జగత్తులో ప్రతి ప్రాణియు తనకు విరతిశయమున్ను, ఉ త్తమమున్ను ఐన సుఖము కలుగవలె ననవిన్నీ, భేదమును కలిగించు నట్టి విషయజదుఃఖము నళించవలె నవిన్నీ మనస్సులో స్పృహను ఏర్ప ల్‌ “రచుకొనుమ, ఈ స్పృహముంచి పుట్టియే మోక్షేచ్చ జీవపరిణామములో శ్రమముగా దృఢపడుచుండును. శ్లో సమో్మోవాయంతి మదయంతి విడంబయంతి । నిర్భ_ర్హ్యృయంతి రమయంతి విపాోదయంతి ఏళాః (వవిళ్య సదయం హృదయం నరాణాం, కిం నామ వామనయనా న నమాచరంత్రి * నరుల సదయహృదయములయందు చొలబారి నారీమణులు ఏమి చేసినా చేస్తున్నారుగదా. స్‌మ్మోపాంప జేస్తున్నారు, మతళతు కలి గిస్తున్నారు, (బ్రమింపజేస్తున్నారు, బెదరిన్తున్నారు, ఆనందింప జేను న్నారు, మఃఖం కలిగిస్తున్నారు, ఒక పేమిటి ? శ్లో నంతు విలోకన భావణ ! విలాన పరివోన శేళి వరిరంభాః ॥ న్శరణ మపి కామినీనాం! అల మిపా మనసో వికారాయః కామినులను చూడడం. మాట్లాడడం, విలాసపరిహానములు చేయడం, కేళీపరిరంభాడు లొనర్భడం మాట యటుంచుడు. కేవలమూ వారీ స్మరణమాకముననే మనస్సు అనేకవికారములకు లోనవుతూ త౦ది. అటువంటపుడు యిక మిగిలిన సందిర్భాలలో స్త్రీలకు దాసులగుట గాక మరే మున్నది ? న్లో అకాండపాత జాతానాం, ఆన్దాణాం చర్మ భేదినాం గాఢళోక (వవోరాణాం | అచింతై వ మవొవధమ్‌ ॥

పరిశి ష్ష ము ర్‌లిఫ్‌ విరంతరమూ బాజములవలె మిదపడి, మర్మభేదన మొనర్భు తూండే పలు కష్టములు, దుఃఖములు తొలగుటకు వాటినిగూర్చి చింతిం చకుండు టొక్క కే మార్గము, వో శియో జ్వాలాలోలా విషయజరసాః (పొంతవిరసాః * వివద్ధేహాం దేవాం మవాదపి ధనం భూరినిధనం । బృవా చ్చోకో లోకః సతత మబలా నర్ధబవుళా 4 త థాష్యస్మిన్‌ ఘోరే పథి బత రళా నాత్మని రళాః ॥

*“ సంపద లగ్నిజ్వాలల వంటివి; విషయజరనసముగు పరిణామ మందు దుఃఖకరములు; దేహమాపదలకు పుట్టివిల్లు; ధనములు ఆకాశ్వలో ములు; లోక ముశోకమయము; అబలాలోకము అనర్హదిహాళము; ఐననూ మానవులు యీ ఘోరమార్గమునవే ఆసక్సులె పయనించుచున్నారే గావి ఆత్మయందు సక్తులగుట లేదుగదా ః ఆహా: ఏమి వైపరీత్యము & ళో టకా ధర్మః టకా కర్మ [టకా హి వరమం వదం ;

టళా యస్య గృహే నాస్తి! వోీటకా టక్‌ టశాయతలేః ధనమే ధర్మము, ధనమే శర్మ, దనమే సరమపరము, ఎవ్వపి యింట రనము లేడో వాని యింట కుండలు టకటక లాడును. శ్లోః అనాదిసిద్ధ సంసార । కర్త కర్మ వివర్ణితః ! న్వయం (పాదుర్భవ ల్యేవ 4 స్వయ మేవ విలీయళతే ౫ ఈ లోక్‌ మంతయు అనాదిగా మన్నదే. దీవిని నృష్టించన వాడూ లేడు. నృష్టీ జరుగలేదు, ఇదే స్వయంభువు ఐనడి, ఇది దానం తట ఆదే లయమునూ పొందుతుంది. ఇది నృష్టిక ర్తయెన ఈశ్వరుడు లేడనేనా పస్తికులు చెవ్సవది.

ర్‌2టి సూ క్తి ము కా వళి థో నవ్వర్లో నాజఒపవరో వా; నె వాళ్ళా పారలౌకికః ఉం న్న. క. ఈ... జ = | నైవ వర్ణా ళమాదీనాం ॥ (క్రియాళ్ళ ఫలదెముకాః న్వర్గమూ లేదు. మోక్షమూ లేదు. ఆత్మా లేదు. అది పరలోక ళ1 మునకు వెళ్లుట అసలే లేదు. వరాశమధర్మముల ననుసరించుటచే కలుగు ర్దాశ విశేషఫలమున్నూ లేదు. ఉన్న దేవో అదంతా ప్రకృతిసహజ మైన దే, లో మరణా (త్పార్ధ నాదుఃఖ 1 మధికం హి వివేకినః తణికం మరణా దుఃఖం । అనంతం (పార్ధ నాకృతం ॥ ద థి వివేకము గలవానికి యాచన గావించుటవల్ల మరణొాధిక దుఃఖము కలుగును, మృత్యువు వల్ల కలుగు దుఃఖము క్షణీకమే కాని యాచ్నాకష్టమునకు ఆం౦తమే లేమగదా. ళోః తృణాదపీ లఘుః తూలః। తూలాదపి చ యాచకః | వాయునా కిం న నీతళోఒసౌ ।; వమూామయం (పార్టయే దితి॥ గడ్డిపరకకం టె తేలిక దూదిపింజ; దూదిపింజకం అ తేలికైన వాడు యాచకుడు; ఆంత తేలికెతే యాచకుని గాలి ఎగుర వేసికొని పోవ దేమి * యనగా ఆతడు తనను పటుకుని పీడించు నేహా యవి। ఇది లబ చమక్కారముగ చెప్పినది, ల్లోః సా_త్ర్వికం వేదశాస్తాది సాహిత్యం వై వ రాజసమ్‌ యు వాటి న! ఓ. తామసం యుద్దవార్తా చ , పరదోప. (పకాళనమ్‌ * వేదళాస్త్రాదులను పఠించుట సొ త్రికకృత్యము; సాహిత్య లో అవా. నం! సళనము రాజసము; యుద్దవా గలను, పరదోష(ప్రకాశనాది లఘువృత్తాం తములను విశఘుట, చదువుట తామసము, అవి దేవీళలాగవతమున సుడువ విడినది

పరిశీ ష్ట ము 6527 ళో చారి ద్యన్య వరా మూర్తిః; యాచ్చ్నాన ధనళూవ్యతా, అపి కౌపీనవాన్‌ శంభుః । తథాపి పరమేళ్వరః ॥ దారి ద్యమునకు సరాకాష్ట యాచనడే కాని నిర్థనత్వము కాదు శంకరుడు కౌపీనధారియే ఐనను పర మేశ్వరుడే యగుట చూచుటలేదా ? శోః ఆచికోతి చ శాసార |; మాచాళశే స్థాపయత్యవి | రా న. (6 స్వయ మాచర తే యస్మాత్‌ ॥ ఆచార్య "స్టే చోచ్యతే ॥ శాస్తాంధ్యయనముచే శాస్తాార్రమును తెలుసుకొని, తదనుసార ముగా సంచరించువాదె , యితరులచే ఆచరింపజేయువాడే ఆచార్యు డవి చెప్పబిడును. లో! ధర్మం భజస్వ సతతం త్యజ లోకధ ర్యాన్‌ | ఎన్‌ సల గ శి సేవన్వ సాధుపురుషాన్‌ జహి ఇ మతృషస్లాం | అవ్యప్య దోవగుణచింతన మాళు ముక్త్వా! పే వాకథారస మహో నితగాం పీబ త్వమ్‌ | ధర్మమునే ఎల్లప్పుడూ దజింపుము; లోకాచారములను విడిచి 'పెటుము; సత్పురుషులను 'సేవించుము; కామమును విడనాడుము;: పరుల వ్‌ గుణదోషములను ఎంచకుము; ఈళ్వర సేవ గావించుచు, భగవత్కదారస పానమును ఎల్లపుడు చేయిము. . శ్లో! నా౬ప్తోపదేశం సంవేత్తి ! విద్యామత్తః న్వహేతుభిః | అనర్థ మవ్యథి వేశం 1 మన్యతే పగమార్టవత్‌ ॥ విద్యామదము గలవాడు ఆ ప్రవాక్యమునుకూడ తనకు కష్వము కాకి నే కలుగు నను భావమున తో సిపుచ్చును. తనకు అనుకూలమైన దానివి ఆన రకరమెనను పరిమారముగా యెంచి శిరసావహించును, న! ఓ... ర్ధా

క్‌28 సూక్తిము క్తావళి శోః భక్ష్యా భాగవతం శాస్త్రం 1న వ్యుశృత్య్యా న టికయా । గృహిణై్య్రవ గ్యవాం పోక్తం!న పుంళ్చల్యా న వేళ్యయాః లగవత్ర్రతిపాడిత మగు శాస్త్రార్హము భ కిచేతనే నిర్ణయించ దిడును గాని వ్యుత్చత్తులు చేప్పి కొని, టీకలు వాపి గావి విర్ణయించ విడదు. గృహిణ్‌ ఉన్నదే గృహము గాని స్తీత్వమా(త్రముచేతనే కులట గొని, వేళ్యగాని ఉన్నది గృహ మవిపించుకొనదుగదా. ల్‌ో! సతాం మది మతిక్రమ్య। యో ఒనతాంవర్తతే మతే! శోచంతే వ్యవనే తస్య ' నువ్నాదో న చిం+దివ ॥ శ వంచివారి నలహాలను పాటించక, దుష్తుల సలహాలనే అనున శించువాని మిత్రులు ఆతని దుసితివి చూచి విచారించు రోజు సమీపంలోనే ఉంటుంది. ళో న్వభావేశన హి తువ్యంతి | దేవాః సత్పురుషాః పీతా క్రాతయ న్వన్నచానేన; వా[క్పచానేన వండితా?ః దేవతలు, సత్పురుసులు, తండ్రి, వీడు ఒకవి స్వభావమును చూచే ఆనందించెదరు. జాతులు ఆన్న పొనాదు లిచ్చి ఆదరించినట్లయి కేను, వండితులు గౌరవంగా మాట్లాడి తేను సంతృప్తి చెందుతారు. ఇది ల్‌కిరీట. థో కణం! లొ ళ్‌ శరీరనిర వేకన్య దతన్య వ్యవసాయినః 4 బుద్ధిపారబ్ద కార్యస్య | నాస్తి కించన దుమ్క్మరం గ నేర్చుతో పవిచేయువాడు, వొళ్లు దాచుకోనివాడు, ఉద్యమ శీలుడు. తెలివిగా కార్యారంభము చేయువాడు ఐన వానికి పాధించరూని వమి లేవీ ఉండవుగదా :

పరిశిష్తము న! శ్రుతిః సవ్వై నవ శేమే ఎస్మా బేశాకీ న రమతే! స ద్వితీయ మైచృత్‌ | స పతా వా నాస యఠా (ీపుమాంసౌా సంపరివ్వుక్తా! స లమ మే వా౬ఒత్మానం బ్వేధా పొాతయ త్తశః | పతిశళ్చ పత్నీ చాజఒభవతాం | తస్మా దిద మర్థయుగల మివనస్వ ఇతి వాస్మ్యాఒహొ ॥ యాజ్ఞవల్క | _న్తస్కా దయ మాశాళః సయూ పూర్యత పవ తాగ్‌0౦ సమభవ త్తతో మనుష్యా అజాయ న్త ఈ రీతిగ నా పజాసతికి ఏ విధమునను ఆనందము కలుగ లేదు. ఆందువల్త నే ఒంటరిగా నుండుటచే ఎవరికినీ ఆనందము కలుగమ. ప్రజాపతికి ద్వితీయనుగూర్చి _ భార్యను గూర్చి కోరిక అంకురించెను, శ్తీపరుషు లొకరి నొకరు ఆలింగనము చేసికొవియున్న స్థితిని ఆతడు పొందెను. అనగా తిననే ఆతడు రెండుగా విభణించెను, ఒక గింజనుండి "రెండు పస్పబిద్దలు వెలవడినటు ఈ రీతిగ భార్యాళ రృలు ఉదృవించిరి ఇరువురూ ఎపరికి వారు ఆర్జభాగము మామే

• యాజ్జవల్కు్యడు (పజాపతివిగురించి యీ విధముగా తెలిసి కొనెమ. ఆ కొటత భార్యయొక:, ఆ స్తిత్వముచే పూరించబడినది. మనువు భార్యయగు “శతరూప ' సు పొందెను వారికి మనుష్యుడు జన్మించెను. జీవోత్ప త్రి, మానవావతరణ, న్రీపుంవిభాగము మొదలగు వాటినిగూర్చి యాజ్ఞ వల్కు్యువి ఊహ బృహదారణ్యకోపనిషత్తులో పొందు బరచదిడిన దిది. వో కన్యాం (ప్రదాయ యె ర్వ్భృత్తి రాతనః పరికల్ప ఖే 1 చాసభాండనటాదీనాం౦ం మార్గోఒయం న మవోత్మ నామ్‌! 67

ర్ర0 సూ క్తిముక్తావళి కవ్యను యిచ్చుటవల్ల యెవరు తమకు జీవికను కల్పించుకుం టారో వారు దాసులు, హోాస్యగొం డు, నటులు పోవు దారిని ఆనుసరించిన వారు ఆపుతున్నారు. ఇది మహాత్ములైన వారి మార్గము గాదుం ట్లో; శ క్యాన్న చానం సతతం । తికిమూ ధర్శనిత్యళా ! యభార్హం (పతిపూజా చ | సర్వభూతేషు వై నచా। యథిళ క్రిగా ఎల్ల కొలములయిందచును అన్నదాన మొనర్చు చుండవలయును, సుఖదుఃకొది ద్వంద్వసహన మలవరచుకొనవలయును, ధర్మమార్శముననే ఎల్లప్పుడు ప్రవర్హించుచు, సర్వజీవులయందును త త్తదు చితమైన గౌరవాదరకరుణలను చూప్పుచు, జీవయాత్ర సాగించవలెను. లో నాజన్తీ సత్యా త్పరో ధర్మః !నాఒన్ఫ శా క్పాతకం పగం। (శ్రుతిర్చి సత్యం ధర్మస్య । తస్మా తృత్యం న లోపయేత్‌! సత్యవాక్పరిపాలనను మించిన ధర్మము లేదు, అసత్యము పలుకుటకంటి మించిన పాపమూ లేదు. సత్యము పలుకుట గొప్ప ధర్మము. సత్యము పెననే ధర్మము ఆధారపడి ఉన్నది. దీవికి శ్రుతియే ప్రమాణము, కొవున సత్యమును వీడకుడు, అసత్యమున కొడ బడకుడు. ఇదే సర్వధర్మసారముసుమూం శోః మనన శ్చేంద్రియాణాం పస్యాక్యాగం పరమం తపః ॥ స జ్యాయ సృర్వధ ర్చేభ్యః 1న ధగ్ముః పర ఉచ్యతే న మనస్సు, ఇంద్రియములు ఏకా(గతను పొందుకపే గొప్పదైన శపస్ప్సు, ఆదియే అత్యు త్తమమైనట్టి ధర్మము. (శ్రుతి! ద్యా వాసృథివీ జనయ న్దేవ ఏకః । విశ్వస్య కర్తా భువనన్య గోప్తా *

సపరిశిషము 681 ఛ్‌ స్వర్గమును, భూమిని, సమ స్త్వమును సృజించిన దేవుడొక్కడే, ఆతడే విశ్వక_ర్తయును, భువనగో ప్తయును, అనగా సృష్టించువాడున్ను, (శ్రుతిః య ఇమం మధ్వదం వేద అళ్ళావం జీవ మ న్లికాత్‌ । ఈశానం భూత భవ్యస్య నతతో విజుగుష్స తే! కర్మఫలభో క్రయు, జీవస్వరూపియు నగు ప్రత్యగాత్మయు, భూతభవిష్యత్తుల నియామకుడైన సర్వశ క్రిమంళుడు ఈళ్యరుడును అభి న్నులే నవి తెలిసికొన్నవాడు ఆభయస్పితి నొందినవాడే అవుతున్నాడు. అనగా ఆతనికి మరణాదులవల్లకూడ భయము లేదనిన్నీ, ఆమృత త్త్వము నొందెననీ భావము. ఫ్‌ కామం కర్దాంతవిశాం తే | విశాలే తస్య లోచనే ౦ ణి జ్య జ జ చకముష్ముత్తా తు ప్‌ | సూత్ము కా ర్యార్థదర్శి నొ జ ఆకరాంచశములె న విశాలన్నేశము లున్నంతమా[క్రము చేతనే బి మం ఆతడు చకుష్మంతుడు కాడునుమా సూళ్ష్మకార్యార్థ దర్శకములైన శాస్త్ర ములను తెలిసికొన్నవాడే నిజముగా చూపు గలవాడు, ల్‌ః అఘాయ పుస్తకం ధన్యాః 1 సర్వం విద్మ ఇతి న టి. శతవారం పఠిళ్వా౬పి ; హా!న విదోశై జడా వయహముః “పుస్తకము నొక్కసారి మూచూచి సర్వమూ అర్హమైన దని చెప్పగలిగినవారు ధన్యులుగదా. మేము నూరుసారిలు చదివియు తద్గతా ర్జమును తెణసుకోజాలని మూఢులముగదా ।$* ఆవిరి భర్శృహరి. రజస్ద మస్పులచే ఆవృత మైన చిత్తవృత్తులకు ఏదిన్నీ సరిగా ఆవగతము కాదని శాస్త్రములు చెపుతున్నాయి,

శ్ర్‌్రిర్లీ సూ క్రి ముకావళి శ్లోః భిమాళనం తదపి నీరన మేక వారం శయ్యా చ భూః వరిజనో నిజదేహమా[తం ॥ వస్తుం తు జీర్ణ శతఖండమయీ చ కంథా । ఆహా ! తథాపి విషయాన పరిత్యజంతి"* భికిన్నముచేతనే ఆకలి తీరుచున్నది. అదైనా ఒక్క పూట మాత్రమే; ఆ తిండి ఐనను రసహీనమెనదే. నేలమీదనే పండుకొనుట; సరిజనులా యిక కాలు సేతులు తప్ప మరెవరూ లేరు; జీర్ణమై ముక్కలై ళా మనా. పోయిన బొంత ఒక్కటే వస్త్రము. ఇంత కఠినముగ నియమపాలన గావించుచున్ననూ విషయవాసనలు మాత్రము పూరిగా వదలి పెట్ట లేదు. ఎంత శోచనీయము ॥ అన్నారు భ_ర్భాహరి. లో! గృవోరణ్య నీమాలోశే గత్మవీడా చిగంబరాః చరంతి గర్జభా శ్చైవ ! యోగిని "సే భవంతి కిమ్‌! ఇంటిని, అడవిని నమముగానే పరిగణించుచు, సిగ్గు విడచి. డిగంబరులె తీరుగుటచేతనే యోగు లని భావించుచో లోకమున పకి ఆడడిడపు గాడిదా కూడ యోగియే యనవపెనుగదాొ, త అఆ ల్లో వితరతి గురుః (పాఖ్ణే విద్యాం యశ్రైవ తథా జడే! నతు ఖలు తయోః జ్ఞానే శక్తిం కరో త్యపవాంతి వా! భవతిచ పున ర్ఫ్యూయా న్ఫేదః ఫలం ప్రతి తద్యథా ! (వభవతి కుచి ర్చింటోదా౨ హే మణిక్న మృచాంచయః॥ 'మేధావియు, మూఢుడును ఒకే గురువవగర సహాధ్యాయువై చడువుకుంటారు. తెలివిగలవాని మేధాళకి శెవ్వరును పెంచలేరు, బుద్ది హీనునీ బుద్దిని తగ్గించనూ లేరు. గురువు యిరువురకునూ సమానముగనే

పలఠిశిషము [588 చగువు చెప్పును. ఐనను యిరువురూ ఒకేరకముగ జ్ఞానా భివృద్దిగాంచుట లేదు. నహజంగా ఉన్న తెలివినిబటి వారిలో ధేదము యేర్చడుతూ, పెరుగు తూంటుంది. ఆవే పార్థికపరమాణుపులతో యేర్చడుతూన్ననూ వుట్టి బెడ్తకు. రత్నమునకు ఎంత భేద మున్నది: రత్నముస కున్న బింబగ్రా హకత్వము మటిబెడకు లేదు ఆశ్లే గురూపదేశములను అందరూ సమ ముగనే వింటూన్నను గహించుటలో ఎంతయో భేద మున్నదిగదా. శ్లోఃసువర్ణ పుష్పాం పృథివీం ! చిక్వంతి పుకుషా (స్ర్రయః :

శూరళ్చ కృతవిద్యశ్చ ॥। యళ్చ జానాతి "సీవితుము॥

ఈ భూతలమును సువర్తపుష్పనుగా చేయుచున్న వారు ముగ్గురే ముగ్గు రున్నారు. శూరులు, విద్వాంసులు, 'సేవాకర్మ విరతులు, యీ మూడు తరహాలవారే అట్టి మహాత్ములు సుమా. క్లోః [కీతా (దవ్యేణ యానారి । నసా పత్నీ విధీయతే

నసాచదివేనసా షే! చాసీం శాం కళ్యపో 2 బవీత్‌॥ మొల

ద్రవ్య మిచ్చి కొన్న స్తీ భార్య యనబడదు, దేవ పితృ కర్మ లయం దామెకు యోగ్యత లేదు. కశ్యప మహర్షి అట్టి శ్రీని దాసి యని పేర్కొనెను శో; కమా ళం స్తం కఠే యస్య । దుర్జనః కిం కరిష్యతి | ళం వాటే న!

అతృ్భణే పతితో వహ్నిః !' స్వయమే వోవళామ్యతి॥ “క్షమ ' అనే ఆయుధం ఎవని చేతులో ఉంటుందో వానివి దుర్షను లేమి చేయగలరు ? ఇంధనములా లేనిచోట పడిన నిస్సు దానం తట ఆదే చల్లారిపోవుటను చూస్తున్నాము కొదా ?

క్‌్రీకీ సమూకి ము కావళి శోః పరో౭౬పి హిత వాన్‌ బంధుః ! బంధుర ప్యహితః పరః । అహితో చేవాజో వ్యాధిః ! హిత మారణ్య మౌషధం? పరుడెనమ ఎవడు పొత మొనగూర్చునో వాడే బంధువు; స్వకీయుడే యెనను బాధ కలిగించువాడు శత్రువే. దేహంలతోనే పుటిన దె ళ్త్హు న నను రోగము బాధాకర మగుచుండగా, ఎక్కడో అరణ్యమందు. పుటిన టబ ఓషధి బాధానివృత్సి గావించి, హీతకర మగుటను చూచుచునే యున్నాము, ళో ఇాయా మన్యస్య కుర్వంతి ! తిస్టంతి స్వయ మాతపే।; ఫలాన్యపి పరార్థాయ ః వృతా నృత్చురుషూ ఇవ॥ తాము ఎండలోనే ఉండిన్నీ, నీడను యితరుల కొసగుచున్నవి గదా, చెట్లు. అంతేగాదు. నత్పురుషులవలె వృత్తములు తమ ఫలములను కూడ యితరులకే యొసగుచు, పరార్దజీవుల్రై (ప్రకాశించుచున్నవి. కో ఏశేనా౬పి సువృ తేణ ' పుషీ* తేన నుగంధినా । వాన్యతే తద్వవం సర్వం ! సుపు కేణ కులంయభథా 1 ఆరణ్యమంతనూ ఒక్క మహావృక్షము పుష్పించి, సువాస నలచే సుగంధితముగా చేయుచున్నది. అశ్లే ఒక్క దైనను. సుపుతుడు కలిగినవో వంశమున కంతకును కీ _క్రిచందికలు పర్వుచున్నవి. శ్లో పకేనాషాపి కుపుతేణ ! కోటరస్టిత వహ్నినా ౪ దవ్యాతే తద్వనం సర్వం ! కుపుకేణ కులం యథా ౯ తొరలో గనుక విప్పు పుటిన, చెట్టునే గాక అరణ్యమునంతనూ దహించునట్లు, కుప్పు తుడు కలిగినచో కుటుందిమునే గాక వంశము నంతనూ మలినము చేయుచున్నాడుగదా,

సరిశిషము 00% బి ల్లో చిరంవ్యూపి జడళ్యూూర! ॥ పండితం పర్యుపాన్య హి! నస ధరం విజానాతి 1 దర్వీ నూపరసా నివ ఛో; ముహూర మపితం (పాజ్యః ! పండితం వర్యుపాన్య హిః గా ి ళు వపం ధరం విజానాతి |! జిహవ్వో కూపరసా నివ॥ శూరుడైనను మందబుద్ధి యగువాడు చాలకొాలము పండీతుల సహవాసము చేసినను ధర్మముమ తెలియజాలడు. పులుసుయొక్క రుచివి దానిలోనే ఉన్నను తెడ్తుకు తెలియమగదా. ణం (ప్రాజ్జాడై నవాడు ఒక్కక్షణ మే యైనను పండితుల సనహవా సము చేసి, ధర్మమును తెలుసుకో గలుగు చున్నాడు. పులుసు రుచివి నాలుక ఎంతలో తెలుసుకుంటూంది ? శ్లో, స్వామ్యే పేళలళా గణే పణయిళా హరే నిరుక్సేకతా | ంు లు మం తే సంవృతళా (కుతే సుమతితా విశోదయే త్యాగి తా! సాధా సాదరతా ఖలే విముఖతా పాపే పరం భీరుతా | దుఃఖే క్లేళనహిష్ణుతా చ మవాళాం కల్యాణ మాశాంతలి। ఆధికొరమునందు మృగుత్వమును, పరిజనమునందు (యేమ భావమును, సంతోషసమయములందు సంయమమును, మంశ్రాాంగము నందు గు ప్రియు, పాండిత్యమునందు మంచిజుద్దినీ. సంపదలు కలిగినపుడు త్యాగమును, సాధుజములయందు ఆదరమును. దుర్మార్గుల పబ్లి విముఖత్వ మును, పాపకృత్యము లనిన భయపడుటయు, కష్టములందు ఓర్పును... యూ అకణము లన్నీ మహోాత్ములైనవారికి కల్యాణదాయకము లైనవి గదా. థగ వాతుర్వర్ల వ్రహితార్థాయ 15 ర్తవ్యం రాజసూనునా । గా ణు [గ జాన నృళంన మాన్ఫళంసం వా | పజారమణ శారణాత్‌॥

606 సూక్తిముక్తావళి శ్వ పాతకం చా నదోవం వా । కర్తవ్యం రథతానసదా, రాజ్యభారనియుక్తానాం ! పమ ధర్మ న నాతనమ్‌॥

• (పభువులై నవారు చాతుర్వర్దముల (పజల హితమును కోరుచు, ప్రజారక్షణయే (ప్రధానముగ భావించి, లోకహితమైన పనులను, అవి గ్రూరములే మెనను, అకూరములే యైనను చేయుచుండవచెను ప్రజా రక్షణ గావించవలసిన రాజ్యపాలకులు వజా(శే యమునకు కావలసిన కొర్య ములు సదోషములై నను విర్వ ర్రించుటదే ప్రాచీనమైన ధర్మముసుమా. నో దార ద్యాత్‌ పురుషన్య చబాంధవజనో వాక్యే న సంతిన్ష తే!

సుస్నిగ్దా విముఖి భవంతి నువ్భూద। స్ఫారీభవం త్యావదః | సత్వం (హోన మువై తి శీలళశివః కాంతి! పంిన్దూయతే | పాపం కర్మచ యత్‌ వరై రవి కృతం తత్తన్య సంభావ్య తే దారిద్యము వచ్చినచో ఆ పురుషుని మాటలను సవ్నిహిత బంధువులుకూడ మన్నించక త్రోసిపుత్తురు; అనురాగము గలవారున్నూ విముఖు లగుదురు; ఆపదలు రెట్రించి పెబడును; ఈ క్రీ కొటవడిపోవును; మానమర్యాదలు మకుగున దిడిపోవును; ఇతరులు గావించిన దొనగుణ కూడ యితవిపై ఆపాదించదిడతనిగదా. దారిద్య మివ్ని విధముల మాన వుని క్రంగదీ యును. ళో మట్కర్లో భిద్యతే మం్మత। 1 చతుమ్కర్జః స్టిరో భవేత్‌ | తి స్మాశ్సర్వ వయత్నేన 1] మట్కర్డ్మ్య ౦ వర్జ యేత్‌ నుధీ | రహస్యము యిద్దరిలో ఉన్ననే గోప్యముగా నుండును గావి మూడవ వానితో చెప్పినచో లోకమున కంతకూ తెలియును. అందుచేత బుద్ధిమంతులె నవారు రహస్య విషయములను యిద్దరిలో నే గోపనము చేసి ఉంచవలెవము.

పరిశిష్టము [! వో మూర్దాణాం పండితా ద్వేష్యాః।నిర్రనానాం మవహాధనాః , వతి౩ః పాపశీలానాం । అనతీనాం కులస్త్రి ఈుః *

లోకంలో మూర్థులు పండితులను, పేదవాళ్ళు ధనవంతులను, పాపవర్రనులు సచ్చీలురను, కులటలు పతివతలను డ్వేషిస్తూంటాయి. ఇది వారికి సహజంగానే కనిపిస్తుందికూడాను. అందుకనే లోకమున ఆత్యధికసంఖ్యులుగా ఉండే మొదటివారలకు పాసఖీతివి కలిగించుటకే శాస్త్రములు యత్నించినవి, టోః లోకోఒథ వా తనుభృ తాం నిజకర్మపాకం |

నిత్యం సమాశితవ కాం సుహితకియాణాం | భా వార్టిశం శుభ మథా ఒవ్యశుభం నికామం। యచ్భావి తద్భవతి నాజా(త్ర విచార హేతుః ॥

ఈ (ప్రపంచమున దేహధారు అందరకూ తమ తమ కర్మల యొక్క తక్షణఫలితములూ, పరంపరాఫలితములూ అనుభవించకతీరదు. ఓక పనీ= ఆడి మంచిదే గానిండు, చెడ్డదే కావిండు దాని ఫలితములు తస్పక తత్పంబంధ మున్న వా రనుభవించవలపినదే, అంతే గాదు, మనసున పుట్టిన ఆలోచనలే కొర్యరూవము దాల్బుతవి గాన అట్టి ఆలోచ నలకున్నూ భవిష్యతృలితములకున్నూ సంబంధ ముండును. కానున్నది కాకతీర దనునడి పెదల మాట, అటియెడ విచారించిన ఫలిత మేమి? “అవళ్య మనుభో క్రిజ్యం కృతం కర్మ కుభాఒకుభమ్‌' గదా. శ్లో: మితదోహీ కృతఘ్నశ్చ యళ్చ విశ్వాసఘాతుకః |

తే తయో నరకం యాంతి! యావ చ్చందదివాక ౮౫ మిశ్రద్రోహి, కృతఘ్నుడు అనగా చేసిన మేలు మరచువాడు, విశ్వాసఘాతకుడు, యీ మువ్వురును షూర్యచంద్రనశ త్రాదు లున్నంత వరకూ వరకములోనే ఉంటారు. డట

6కికి సూ క్స్‌ ముక్తావళి లోః వ్యసనే 'ప్వేవ నర్వేషు | యస్య బుద్ది ర్న హీయళే! స తేషాం పార మభఖ్యేతి ! తత్చభావా దనంళయం॥ ఎవవి బుద్ధి ఎటువంటి కస్తసమయములలోనూ చికాకు నొం దదో. ఆతడు దాని సాయముననే ఆ కష్టముల నన్నిటినీ కడట త్రోసి గటెక్కుగలదు, - స్లో! సింపళో వ్యాకరణన్య కర్తు రవార త్చా?ణాన్‌ [వియాన్‌ పాణిచేః | మీమాంసాకృత మున్ఫమా౭౬థ సవాసా హాస్త్రీ మునిం 2 మినీం ఛందోజ్ఞాననిధిం జఘాన మకరో "వేలాత చే పీంగలం | అక్షైనావృత చేతసా మతిరుషాం । కోజర్ధం తిరశ్చాం గురై*॥

, వ్యాకరణక రృయెన పొణీనియొక్క ప్రాణమును సింహము తీసి వేసినది ; మీమాంసాకారుడై న జై మిని మహర్షిని ఏనుగు నలిపివేపి నది; చందోజ్ఞాననిధియైన పింగలుని వేలానదీతీవమున మొసలి చంపి వేసి వది; తమోరూసములున్ను, కోపావేళవశములు ఐనట్టి జంతువులకు నద్గుణముల విలువ ఏమున్నది 2 శః నాజఒభ్యు క్రాన్యకియా యత ।; నా౬లాపా మధుకాకరాః

న చాఒవి కుళల్మపళ్నః తత వార్మే న గమ్యతే! ఎవని గృహమున కేగినచో యజమాని లేచి ఎదురేగి మంచి మాటలతో పలుకరించి, కుళలాదికముల నడిగి ఆదరించడో అట్టి యిం టికి పోకూడదు,

పరిశి ష్ష ము 639 ఖే (గసా దజఒపి తదర్భం చ కస్మా న్నో దీయచేఒరినే । ర్‌ థి 9

ఇచ్చాకురూపో విభవ కచా కస్య భవిమ్యతి' అడుగవచ్చిన వానికి ఆ పూట భోజనమునుంచి తదరమెన యిచ్చి పంపవళిను. తనకు లోటులేవీ సంపగలు వున్నచో ఆదల కిత్తు నను మాట వ్యర్హము. తనకు కావలసినంత ధనము అనేది ఎన్నడూ, ఎవనికీ ఉండడ మనేది చూడము. వో నగనకాయ తే మకిః చేత్‌ ! పౌరోహిత్యం సమాచర | వర ౦ యావత్‌ కిమన్యేన 1 మఠచింతాం దిన్నతయం! మ సీకు నరకమునకు పోవలి నను కోరిక ఉన్నచో పౌరో హిత్యం ఒక యేడాదిపాటు చేయి. అంతకాలం ఎవడు ఓపిక పడతా డంటావా, ఒక్క మూడురోజుల పొటు మఠమునుగూర్చి ఆలోచించు, చాలును. తప్పక నరకానికి పోగలవు. పౌరోహిత్యమునందును, సన్యాసమునందును తప్పులు గావిం చుటకు ఆంత ఆవకాళమున్నది గొన పువోహితులు, సన్యాసులూ తప్పక నరకావికి పోవాల్సిన వారే నవి భావము. ల్లో ఆయుః కర్ణుచ విత్తంచ | విద్యానిధన మేవచ! పంచై తా న్యపి నృజ్యంతే 1 గర్భస్థ ట్యైవ దేహినః & ఆయుష్షు, వృత్తి, ధనము, విద్య, చాపు, యా ఐదున్నూ జీవి గర్భస్తుడె యుండగనే విరయించబడి పోతున్నాయిసుమా. చా కా న! ల్లో: శశ సవా శయానేన ! గచ్చంత మనుగచ్చతి | నరాణాం (పాదక్తనం కర్మ! ఫలం దళ్వా నివ రః

క్‌40 సూక్తిముక్తావళి మానవులు పండుకొన్నచో కర్మలు అతవితోనే పండుకొవి ఉంటాయి. లేచి నిడి స్టే అవీ నడుస్తాయి. పురాజన్మకర్మలు మానవువి యీ రీతిగా వెంబడించి ఫలము విచ్చి, తొలగిపోతవి. ళో యథా ఛాయాతపౌ నిత్యం ! సుసంబధై పరస్పరం | ఏవం కర్మచ కరాచ 1 సంక్సిమో విత కేతరం % వెలుగు. నీడ ఎట్లు ఒకదాస్‌ వెంట నొకటి విడువకు౦డా ఉంటవో ఆ్లే కర్రయు, కర్మయు కలిసియే, విడివడకుండ ఉంటవి. శో॥ యషత్రై కేన న వాస్తేన। తాలికా సం్మపపద్యతే ! తథోద్యమ పరిత్య క్తం।న ఫలం కర్మణః న్మ ఛం గ్గ ఒక్క చేతితో చప్పట్లుగొట్లుట ఏ రీతిగా అసంభవమో, అ్లే కర్మపరుడు గాని పురుషునికి కర్మఫలములు లభించవుసుమా, వో ఉద్య మేనైై వ సిద్ద్యంతి ! ఇార్యాణి న మనోరథె 8! గా న్‌. ౧ యా నహి సుప్తస్య సింవాన్య ! (ప్రవిశంతి ముఖీ మృగాః ॥ (ప్రయత్నశీలువికే పనులు నెరవేరుతవి గాని ఊరక దివా స్వప్నములు గాంచువానికి గావుసుమా. సింహ మేయైనను నోరు తెరచు కువి పండుకొంజటే మృగములు తమంతగా వచ్చి, దాని నోట దూరవు గదా. ఛో కృపణో ప్యకులీనోఒపి,! నిర్విద్యో నిరుణోపి చా! ౧ గి న నరః సేవ్యతే లోళే, యస్య స్యాత్‌ విత్త్ససంచయం ॥ చాడీలకోరు గానీ, బలహీనుడు గానీ, గుణహీనుడు గానీ, విద్య శేని మూఢుడే గావీ ఎవవివద్ద ధనరాసు లుంటవో అతనినే లోకము పూజి స్తుంది, 'సేవిస్తుంది.

పలఠిశిపష్టము గ్‌(1 శో క్షనేన తుల్యో నిధిరస్తి వాజఒన్యోో లోభాచ్చ నాన్యో్తి రిపు! పృథివ్యాం ॥ విభూషణం శీలసమం,:న చాన్యత్‌ ॥ సంతోషతుల్యం ధన మసి నా౭న్యం & జ్ఞానము పెన్నిధి వంటిది. దీనినిటోలిన మరొక ధనము ఏదీ లేదు. లోభము ఒక శత్రువు, అట్టి వైరి మానవునికి మరొకడు లేడుం శీలము మనుష్యువికి ఆలంకొరమువంటిది, సంతోషము ధనము వంటిదీను. సంతోషము మానవుని కెంతో బలము విచ్చును. వీటిని బోలినవి మరొ కటి కొవని కాత్సర్యము. భోః చారిద్య రోగ దుఃఖాని |! బంధన వ్యననాని చ | ఆత్మాపరాధ వృతస్య ' ఫలా వ్యేశాని దేహినా౦ ॥ దారిద్యము, రోగము, మఃఖము, బంధనము. కష్టములు మొదలగునవి యన్నియు స్వీయాసరాధము లనే నుహావటవృతేము యొక్క ఫలరూపములే సుమా, దేహధారులకు యివి అనుభవించక తప్పదు. మొ త్తముమీడ గరిశీలించి చూచిన తాము గావించు సనుల యొక్క (ప్రత్యకపరోక్షపరంపరా ఫలితములనే. ఆయా రూపములలో జీవులు అమభనిస్తూన్నా యని విశదమగును. న్లో గుణేసు రాగో వ్యసనే ష్వనాదరో | రతిః సుభృ త్యేషు చ యస్య భూపశళేః | | చిరం న భుంక్తే చలచామరాంకుకాం సితాత ప్మతాభరణాం నృవ్మశియం ని గుణపక్షపాఠతము రాజునకు ఉండవలె; వ్యననముపట్ల ఆనాదర్‌ మున్నూ ఆవశ్యక మే; మంచి సరిచారకులపట్ల అనురాగమున్ను చూపు

ఫ్‌42 సూక్తిముక్తావళి చుండవలె; యీ మూడు లక్షణములూ ఉన్న రాజు యీ పృథ్విమీద రాజ భోగములను చిరకాలము ఆమభవిస్తూండ గలడు, రాజు భోగము పామాన్యము కొదు. అది చలచ్చామరాంళశుకమున్నూ. శ్వేతాతపత్రా భరణమున్నూ ఐనది. శ్లోః మృత్యో రివోగదండస్య | రాజ్డో యాంతి వళం ద్విషః ;

కష తుల్యం హి మన్యంతే ।; దయాళుం రిపవో నృపం ॥

కఠినంగా శిక్షించే రాజుపట్ల భయభ కులు గలిగి శత్రువులు

కూడ వళవర్తులె లొంగివుంటారు. అట్లు గాక దయాళువై న రాజును శత్రువులు తృణ ప్రాయునిగా తలచి, ధిక్కారమును చూపుదురు. వో బలోత్కళేన ద్భస్ట్రేన ॥ మర్యాచారహి తేన చ:

న నంధి ర్విగవో నైవ! కింతు యానం (పళన్యలే॥

బలవంతుడు, అసాధ్యుడు, మర్యాదారహితుడూ ఐన ళు వుతో ప్రభువు సంధీ గావించుకో రాదు. యుద్ధమునకూ తలపడ రాదు. ఎందువల్లనన సంధిషరతులను ఆతడు పొటించకా పోవద్చు. యుద్దమున ఆతనిని జయించలేకనూ పోవచ్చు, ఇక నేమిటి గత్యంతరం । యాన మనగా సానచలనం గొవించడ మే మారాంతర మనవి రాజనీతి చెపుళూంది. ళ్‌

యానము రెండు విధములు, శత్రువుపైకి వెళ్ళడం ఒకటి, ఆటునిటు దుర్గమ(్రదేశములలో నిలకడలేని పరిిభమణం రెండు; యీ రెండవదే కర్తవ్య మని శాస్త్రం చెప్పింది. భోః నకః స్వస్థాన మాసాద్య ! గ జేర్గద మపి కర్షతి!

స ఏవ (ప్రచ్యుతః స్టానాత్‌ *' కునా౭పి పరభూయళతే ॥

సపరిళి ష్ట్ర ము ర్‌48 మొసలి శన స్టానమందుండి ఏనుగును కూడ లాగివేయ గలదు. అదే స్తానమునుంచి అనగా నీటినుంచి గట్టుకు వచ్చినచో కుక్కం చేతనే పరాభవము నొందగలదు. ట్లోః హీనో శతుః నివాంతవ్యో! యావ న్న బలవా నృవేత్‌ | వ ెంపొ శి 'పొంప్త స్వ రువబలాో 1 పళ్చా ద్భవతి దుర్ణయః క శత్రువు బలహీనుడుగా నున్నపుడే ఆతనివి విర్షింజవలెను. ఆతను గనుక బలవంతు డగుదనుక ఊరుకుంటే మర్దయుడు కావచ్చును సుమా. శ్లోః ఉత్తమం (పణిపాతేన । శూరం భేదేన యోజయేత్‌ | నీచ మల్చ[పదానేన ! సమశక్తిం పరాక్రమైః ॥ ళు అజాన్‌ మా ఉ తముడెన వనవిని పాషాంగ్యపణామముద్వారొ ఆనుకూలుని ల నూ. ల్‌ అ గావించుకోవలెను. శూరుని భేదనీతిద్వారా లొంగదీయాలి నీచుని అల్బ వస్తుబహూకరణముచేతను. సమళ క్తివంతుని పరా[క్రమముచేతను స్వాథీ నపరచుకో వలెను. ఇది నీతి. ట్లోః దుర్గ (మిహాటః పరిఖా సము దో 1 రతాంసి యూభధా ధనదాచ్చ విత్తం ॥ శాతం చ యస్యోశ వసా 'వ్రణీతం ! స రావణో దై వవళా ద్విపన్నః! రావణుడు గొప్ప చకనదర్తి, మహాదిలళాలి. అతవి దుర్గము త్రీకూటసర్వతము; దావికి సముద్రమే అగడ్త; కాపలాగా రాక్షసయోధు లున్నారు; కుదేరుడే డబ్బు యిచ్చేవాడు; ఆతనికి రాజనీతి కేవలం శుక్ర చార్యుడే చేశాడు; ఇన్ని ఉన్నమ దైనము అనుకూలుడుగా లేకనే రావ ణుడు కష్టములకు లోనయేడుగదా,

క్‌14 సూక్తిముక్తావళి టో శూరః సురూపః సుభగళ్ళ్చ వాగ్మీ / శస్టేషు శా్హ్రైషు చ పారదృళశ్వా। అభథాజపి విశ్తేన వినా న మానం! (పాప్నోతి మర్ష్యో*-[త మనుష్యలో కే! శూరుడు, సుందరుడు, సుభగుడు వాకృతురుడు, శస్త్రప్రయో గదటతుడు, శాస్త్రవే త్ర, యిన్ని ఉస్నవాడు కూడ మనుష్యలోకంలో ధన హీనుడై నచో కొఅగాకుండ పోతూన్నాడుగదా, శోః సర్చాణాంచ ఖలానాం చ! నశ్వేషాం దుష్ట చేతసాం | అభ్మిపాయా న సిద్ధ్యంతి ! తేనేదం వర్తతే జగత్‌ ॥ పాములు, దుష్షులు, దుర్మార్గులైన యితరులు, వీరి అభిప్రా యములు నెర వేరవు. ఆందుచేతనే ఈ జగత్తు యింకనూ నిలిచివుంది* వాళ్ళ ఆశయాలే నెరవేరిన యీ లోకం ఎన్నడో ఆంతరించిపోయి ఉండేదే. లోః న య(శా౭న్తి గతి ర్వాయోః | రళ్ళీనాం చ వివస్వతః ! తాపి (ప్రవిళళ్వాళు | బుద్ధిః బుద్ధిమతాం నదా! ఎక్కడికి వాయువుకూడ (ప్రవేశించ లేదో, సూర్యరశ్శికూడ చొజబాల లేదో అక్కడికికూడ మెధావుల బుద్ధి ప్రవేశించగలదు. బుద్ధికి సాధ్యము గావి దేదీ లేదుసుమా. శ్లో మాతా పిళ్ళకృ తాభ్యాసో । గుణితా మేతి కాలక! | న గర్భచ్యుతిమాతేణ ॥ పుతో భవతి పండితః ॥ తలిదండ్రులు పిల్లవానిని సదభ్యాసమున ఉంచి, శికతీణ గజప వలెను. అస్పుడే ఆ బాలుడు లెక్కలోవివా డగును. ఎవడూ పుట్టినంత మాత్రముననే పండితుడగుట లేదుసుమా

సరిశిషము గ్‌45 బ్‌ లే ల్లోః పూర్వజన్మ కృతం కర్మ | తదైవ మితి కథ్యతే ః తస్మా త్ప్చురుషకాలేణ । యత్నం కుర్యా దతందితః ॥ గత జన్మలలో చేసిన కర్మల సమాహారమునే “దెవ'” మని ఆంటారు. అందుచేత ఏమరక (ప్రతివారూ యత్నపూర్వకముగానే ప్రతి విషయముననూ తమ కర్తవ్యములను చేయుచుండనే వను. పోః కాకతాళయవ త్పావ్తం! దృష్ట్వాజపి నిధి మగతః | న స్వయరి దైవ మావశ్తే ! పురుషార్ధ మపేకతే॥ ' కాంకతాశీయంగా ఎట్లఎడుటనే పెన్నిది కనబడినను దానిని తీసి కొని భదపరచుకొనుట కై మానవుడు వ్రయత్నం చేయాల్సిందే కొని దైవము దానిని తెచ్చి అటజచేత బెటడు, న్నా ళు లో మూర్లోజపి శోభ తే తావత్‌ |; సభాయాం వ్రు వేష్టిత | శావచ్చ ళోభతే మూరక్ణో!' యావ త్కించి న్న భాషతే మంచి దుస్తులు ధరించి సభలో కూర్చున్న మూర్డుడు కూడ శోభించవచ్చును. కొని ఆ ళోభించడం ఎంతవరకంటకే నోరు విస్పనంళ వరకే సుమా, శో; దర్శచాన్‌ భర శాంతేయ | మా ([వయచ్చేశ్వతే ధనం; ంం స వ్యాధిత స్యాషధం పథ్యం | నిరుజస్య కిమొషధైెః ॥ ధర్మజువితో అన్న దీ సూక్తి: = కౌంచేయా 1 పేదవారలనే ఆదరించుము. ధనవంతులకు డబ్బును ఈయవలదు. రోగికి బొషధము కావలెనే గావి రోగం లేవివావికి దాని ప్రయోజన మేమిటి 1” క్‌ నారికేళసనమాకారా | దృశ్యంతే హి సుహృజ్జనాః। అన్యే బదరికాకారా । బహిలేవ మవోపారా' * దరి

546 సూ కిముకొవళి అతో అటో మంచిమవనసు గల ఉత్తములు కొద్చిరికొాయ వంటివారు. పైకి "పెటుకుగా నున్నను వారి అంతఃకరణ రసమయము, లోకోపకారద్భషి గలదిన్నీ, ఇతర జనులు పైకి తీయని మాటలు చెపుతూ, లోన కటువైన స్వార్థబుద్ధితో ఉంటారు. రేగుపండు ఎల్లగా పుల్లగా పైకి కనపడుతు౦చే గావి దానిలో ఉన్నది కఠినమైన గింజయే గదాం శో "సీవేన మాన మఖిలం |! జ్యో ల్సేేవ త మో జలేవ లావణ్యం, పహాఠవారక థవ దురితం! గుణళశతమ ప్యర్థి తా వారతి* "సేవకు డగుటతో మర్యాద యంతయు నశిస్తుంది. చీకటి వెలుగును, ముసలితనం లావణ్యమును హరించుట లేదా? హరిహరుల కథలు వింకే పాపాలు దూర మవుతాయి. యాచ్నాదైన్యము మారు మంచి గుణములనై నా తోపింపచడేయగలదు సుమా. లో అసేవిశేశ్వర చ్వారం | అదృష్ట “విరవా వ్యథం | అనుక కీబవచనం ! ధన్యం కస్యాజపి జీవనం ॥ ఆధీకారుల గుమ్మాల ముండు సేవచేస్తూ కూ ర్చ్పోనివాడు, భార్యావియోగబాధ ననుభవించనివాడు. వ్యర్హమైన మాట ఆగనివాడు, _ యిట్టి పురుషుని జీవిత మే ధన్యముసుమా. శ్లో కిం ధర్మో భూతదయాః॥కిం సౌఖ్య మరోగి తా జగతీ జంతో?ః। కో స్నేవాః సద్భావ! 1 కిం పాండిత్యం పరిచ్చేదః ॥ ఏది ధర్మము ? భూతదయయే. సౌఖ్య మేది ? ఆరోగ్యవం తుడ్పె ఉండు పే. "స్నేహ మెయ్యది ? నద్భావము. 'పాండిత్య మేది? విశ్చయజ్రాన మే. నే ఇదీ జగత్తులోని మానవుణ తెలుసుకోవలసినది.

పరిశిష్టము $47? శ్లో, సంవాతిః (శేయసీ పుంసాం | స్వకుల్లై రల్బక్ర్షై రపి! తుషేణాఒపీ పరిత్యక్రా। న (పరోవాంతి తండులాః ॥ ఎంతవారికీ కూడ న్వకీయులై న ఆల్పజనులతో కలసియుండుట శియన్కరము. వియము పి పొటుపరకలను తో సిపుచ్చినచో, ట్‌ గా ఫి ఈ జక (6 చ దానికి మొలకఎత్తు జీవళ క్తి లోపించుటను చూచుటలేదా ? లః (పత్యాజ్యానే చ చానే చ! నుఖదుఃఖే (పియాఒపియే 1 ఆ త్మాపమ్యేన పురుషః ! (పమాణ మధిగచ్చతి ॥ (పత్యాభ్యానమునందు, దొనమునందు. సుఖనుఃఖములయందు, ప్‌చూఒప్రియముముల యందు తననే ఉదాహరణ ప్రాయముగా దిద్దుకో గల మనుజుడే లోకంలో ప్రామాణికు డగుదున్నాడు, భోః ఉత్రమస్యాఇపి వర్షన్య ! నీచోఒపి గృహమాగత | పూజనీ యో యథా యోగ్యం | సర్వదేవమ యో౭2. తిథి! ॥ అగ్రకులజు నింటికి అంత్యకులము వాడై నను వచ్చిన వావిని యశోచితముగా. సత్కరించి, భోజనాదుల నొసగవ౭ను. అతిథి సర్వా దేపమమయు డవి గుర్తుంచుకొనుడు, ట్లో అపరాధో న మే స్తీతి ! వైత ద్విశ్వాసకారణం | విద్యతే హి నృళంసేభ్యో 1 భయం గుణవళా మపి॥ “నాయందు ఏ దోషము లేదు, నా కేమి భయము1' అవి మంచివాళ్ళు కూడ ఏమరి ఉండకూడదు. ఏమంే దుర్మార్గులైనవారివల్ల ఎంత మంచివాళ్ళకీ కూడ అపాయం ఉంటూనే ఉంటుంది, సువూ, లోకంలో.

848 సూ కి ముక్తా వళి వో ఈ ల లి, శః పరోశ్న్చే కార్యవాంచారం / (ప్రత్యతే (సియవాదినం | వర్జ్ణయే త్ర్తాద్భళం మితం ః విషకుంభం పయోముఖం ॥ ఎదుట తీయని మాటలు చెపుతూ, చాటుమాటున అపకారములు చేస్తూండే మిత్రులను విడిచిపెట్టాలి. ఆట్టీవాళ్లు పయోముఖ విషకుంభముల వంటివాళ్లు సుమా. | లో న ధర్మశాస్త్రం పఠతీతి కారణం నచా౭ఒపి వేదాధ్యయనం దురాత్మనః ॥ స్వభావ ఏవాతత తథా ఇతిరిచ్యతే ॥ యథా (పకృ్ళళత్యా మధురం గచాం పయః॥ ధక్మశాస్రములు చవవడంవల్ల గావి, వేదాధ్యయనం చేయడం వల్ల గాని దురాత్మునికి వాని తొంటి దుర్చుద్ది పోదు. ఆవుపాలు సహజం గానే మధురగుణము కలిగివున్నట్లుగానే చుర్మార్డుని స్వభావము ఏమి చదివినా మారదు. ఖో అవ శేందడియచిత్తానాం 1 హాస్తిస్నాన మివ [కియా 1 రా ఎవాన దుర్భగాభరణ పాయో ॥ క్షనం భారః (క్రియాం వినా! తమ ఇంద్రియములు, మనస్సు స్వాధీనం గావించుకోలేవ వారి కెంత జ్ఞానం ఉన్ననూ [క్రియలో శూన్యమే అవుతూంది. కురూపికి ఆభరణము పెట్టినా లాభం లేదుగదా, ఏనుగు స్నానం చేసినను వ్యర్థమే గదా. ఏమగు స్నానంచేసి బైటికి వచ్చి మరల దుమ్ము తీపి వళ్ళంతా జీము్ముకుంటుం దట. అందుచేత సా,నం చేపినీ, వ్వరమేగదా. అక శ్రి షి ఉ షు ణ్‌ ఆవ శేంద్రియచిత్తుని కెంత జ్ఞానమున్నను ప్రయోజనం శూన్యమే.

పరిశిషము 548 టబ వో నదీనాం శన్త్రుపాణీనాం , నభినాం శృంగినాం తథా | విశ్వాసో నైవ కర్తవ్యః | తీషు రాజకులేము చ॥ నదులు, ఆయుధపాణులు, గోష్లగల జంతువులు, కొమ్ములు గలవి, వీటియందు నమ్మక ముంచి, ఏమరి ఉండరాదు అశ్లే స్త్రీలను, రాజకుటుంబీకులనూ కూడ విశ్వసించి యుండవలదుసుమా. ఛో! కంళాభిః నర్వ మా( కాంతం | అన్నం పానంచ భూతలే | శి (వవృ త్తి కుత కర్తవ్యా ॥ జీవితవ్యం కథంను చాః ఈ భూమిపైన సర్వ విషయములూ అనేక శంకలతో గూడి ఉంటున్నాయి. చివరకి అన్నం తినడం, సీరు త్రాగడం కూడ పాగదు, వాటీవి ఆలోచి స్తే, దేవియందు ఆసకి చూపగలం, జీవించడ మెట్లు అనేదే తేలదు, వాటికి లోబడితే 1 న్లో సుమవోంత్యఒపి శాస్తాణి | ఛారయంతే బహుకుతాః |! భేత్తారః సంళయానాంచ ।క్సి ళ్యంతే లోభ మోహిాః॥ గొప్ప గొప్ప శాస్త్రముల నెన్నిటినో ఆకళింపు చేసికొన్న వాదా, దిహుంశ్రుతులూ, అనేక ధర్మసంశయనములను తీర్చగరిగినవారూ ఐవస్పటికీ లోభజాలములలో పడి నానాశమలు చెందుచున్నారు గదా. జీవి |కమముగా లోభ మోహోదులమంచి ఉద్దరించదిడుటే శాఫ్రము లన్నీ నిర్మాణ మొనర్పదడినా యని విజ్ఞులు చెపుతారు. టో అసంభవం 'పేామమృగస్య జన్భు ॥ తథా౬పి రామో లులుభే మృగాయ ( (పాయః నమాపన్నవిప ల్సిళాలే ॥ థియోజపి పుంపాం మలినా భవ౦తిః

వ్ర0 సూక్తీముక్తావ. బంగారు లేథీ ఉండడం ఆసంభవంకదా । ఐనను సమ సమూ తెలిసిన శ్రీరామచందదు నంతటివాడు బంగారు లేడికోసం లోభమున పడ్‌ పోయినాడు. దీనికీ మనం ఏమి చెప్పుకోవాలి ? విప త్రికాల మాసన్నమై నపుడు మహాత్ముల యొక్క మిద్దికూడ మలిన మగుచున్నదిగదా యను కొనవలసి వస్తూంది, శ్లో స్‌ బంధు ర్యో విపన్నానాం | ఆపదుద్దరణతమ! ॥ నతు దుర్విహితాతీత | వన్తూపాలంభ పండితః॥ ఎవరై తే విపత్తులలో పడివున్నవారిని వెలికి తీసి కాపాడుతారో వారే బంధువులు కాని విపన్నువి చూసి, * గతంలో ఎప్పుడో ఏదోని మంచి నలహా విన్నాపుటోయ్‌ + ఆందుకే నీకీ విపత్తు వచ్చింది * ఆంటూ జరిగిపోయిన గొడవల నెళ్తి, ఎ త్తిపొడిచేవారు ఆప్తులు. కారుసుమా. ల అశ్వం కస్త్రం శాస్త్రం వీశా |! వాణీ నరళ్ళ నారీచ ।; పురుషవి శేషం (పొష్య హి! భవంతి యోగ్యా అ యోళ్యాళ్ళ; అశ్వము, ఆయుధము, కాస్త్రము, వీణ, శద్దిములు, పురు వులు, త్తీలు, యా యివన్నీ ఆవి ఆశయం పొందిన వావి సామర్ద గములను బట్టి యోగ్యమైనవి, ఆయోగ్యమైనవి అపవుతూంటాయి. శ్లో॥ కుర్వన్నపి వ్యలీశాని ;: యః (పియః పియ పవనః | అ శేషదోపదుష్త్ణోఒపి |! శాయః కస్య న వల్లభి లు రం ఇష్పురైనవాడు దుష్కార్యములు చేసూన్నప్పటికీ యిషుడుగొనే బజా ళో ర్స్‌ జనో ట్‌ అ ఉంటాడు. తన దేహం ఎన్ని అవకరాలు, రోగాలు, దోషాలు గలదె ననూ ఎవనికి దానియందు అనిష్టం కలుగదుగదా.

వరి ష్ట్ర ము కర్‌! ల్లో మూలభృళ్యా న్పరిత్యజ్య! నాఒగంతూ (నృశిమాన యేత్‌ నాజఒతః పరతరో దోపో రాజ్య భేదకరో యతః॥ చిరకాలానుగతంగా రాజ'సేవ గావిన్తూన్నవారిని పరిత్యజించి... ఆగంతుకులను నెత్తిమీద పెట్టుకోడం కంటె తప్పు మరేదీ ఉండబోదు, రాజ్యనాళనానికి యీ పని తప్పక దారితీయగలదుసుమా. క్లోః యద్దచాని విశిమ్రేభ్యో ! యచ్చాఒశ్నాతి దినే దినే! తత్తే విత్త మవాం మన్యే | శేషం కస్యాఒపి రతసి॥ మహోాత్ములై నవారికి నీ విచ్చినదిన్నీ, నీవు దినదినమూ తింటూ న్నదిన్నీ మాత్రమే నీ ధన మని నేను తలుస్తాను, మిగిలిన నీ సంపదంతా ఏవరికొఅకో నీవు ఈక్కకాపలా కొచి రశ్నీస్తున్నావు. అంతే గాని మరేఘీ కొదుసుమా. ళో రాజతః సలిలా దగ్నే ॥ శ్యోరత, న్వజనా దపాపి | భయ మర్ధవళాం నిత్యిం | మృత్యోః (పాణభృశా మిన॥ ప్రాణులకు మృత్యువువలన భయం ఎల్లప్పుడో ఉన్నదేగడో. అ్లే ధనవంతులకు రాజు. నీరు, వప్పు, దొంగలు, స్వజమలు, __ యిందరి నుంచిన్నీ నిత్యమూ భయము ఉంటూనే ఉంది, నీరు అనగా నదులు పొంగి, పంటలు పాడుచేయడం మొదలై న వాటివల్ల నష్ట మని శ్లో ధనం ఇవ దనులభం లజం కృచ్చేణ రత్యతే | లబ్బనాళో తధా మృత్యుః | తస్మా చేత న్న చింత యేత్‌॥ ధన సంపాదనమ్ము చాల కష్టము. సంపాదించిన దానిని రడీం చుట మరీ కష్టము, లభించిన ధనము పోనూవచ్చు, లేదా తానే మృతి

ర్‌5ి సూ క్తి ము కా వళి నొందనూ వచ్చు, గాన ధనమును గూర్చి ఆంత వ్యసనపడుట మంచిది గాదు, ల్లో జొరనం కృత సంబంధం ।; తథా వంళ(కమాగతం 1 ర&తం వ్యసవేభ్యశ్చ ! మిత్రం జ్లేయం చతు ర్విధమ్‌! రక్రసందింధీకుడు, చిన్ననాటినుంచీ పరిచితుడె నవాడు, వంశ మంగా కుటుంబసంబంధాలు గలవాడు, కషములనుంచి రకించుటవల రి ళం సన్నిహితుడై నవాడు, _ ఇట్లు మిత్రులు నాలుగు రకాలుగా ఉంటారు. ళ్లోః రాజానం (పథమం విందే । త్రతో భార్యాం తతో ధనం , ళీ రాజ న్యసతి లో కేఒన్మిన్‌ ) కుతో భార్యా కుతో ధనం॥ ముందుగా మంచి రాజును ఎంచుకోవఠె. తరువాత పెండి యాడి,. ధనార్జన గావించుకొని సుఖించపవె. మూలంలో రావే లేనిచో భార్య ఎక్కడ, ధన మెక్కడ ? అనగా రకణ లేనిచో ఇల్లు, భార్య, నము దుస్తుల పాలగును. గాన ధర్మరక్షణ సీయు రాజు (ప్రథమ వర జీయు డని యర్హము, రాజకీయములు ప్రధాన (ప్రాతిపదిక యనీ, లేవి యెడల అ స్తిశ్వమే లేదపీ నిశ్చయారము. . అన్‌ న! శో మౌనా న్మూర్గ 8 |పవచనపటుః వాతులో జల్పకోవా ! ణం త్రి జూంత్యా భీరు ర్యది నసవాతే (పాయళో నా౭౬భిజాతః 1 ధృష్టః పార్శ్వే వసతి నియతం దూరతశ్చా ౬ వగల్ఫ్భః | "సేవాధర్మః పరమగవానో యోగినా మష్యగమ్యం ॥ సేవలు చేసి, మెప్పు పొందుట చాల కస్తమెనది. "సీవా ధర్మము విర్తిప్తలైన యోగులకున్నూ ఆగమ్మముగదా: "సీవకుడు ఎట్లు (ప్రవర్తించినా తప్పే పట్టువంటూంటారు యజమానులు, మాట్టాడకుంటే

పరిశిషము ర్‌ఫ్‌3ీ యల్‌ మూర్టు డందురు ; మాటకారి యైనచో వాగుడుగుల్ల అందురు; ఓర్చి ఉంశు ఖీరు డందురు ; చగ్గరగా ఉంటే ఫొగరుటోతనీ, దూరదూరంగా ఉండునానిని చేతకాని వాడనీ అందురు; యీ రీతిగా "సేవకులయంది లేవి దోషములు చూస్తూ, విండించేవారే అందరూ. శ్లో యాత్యథో౭ థో (వజత్యుచ్చై ర్నరః నైె్యెరేవ కర్మభిః 1 కూపస్య ఖనితా యద్వ క్బా9కార స్యేవ కారకః మానవులు తమతమ కర్మలవల్ల నే ఆథోగతికో, ఉవ్పైర్గతికో పోతరూంటారు. ఎట్లవిన నూయి వ్వువాడు ఆంతకంతకు క్రిందకూ, గోడ కటువా డంతకంతకు పెకీ వెళ్ళడం చూస్తూనే ఉన్నాముగదా. ళు మ ఖీ స్టో ఆక్కారె రింగితై ర్లళ్యా | చేష్ణయా భఛాషణేన చ! న్మేతవక్తవి కాలే* లక్ష్య తే -౨కర్షతం మవ;॥ ఆకొరములు, ఇంగితములు, నడకలు, చేతలు, మాటలు, నేత్రవక్తం వికొరములు, _ ఏీట్లన్నిటీవల్లా లోపలి భావాలు తెలియదిడు తూంటవి, సాధారణంగా. [శ్రుతిః బృవాస్పతే (ప్రథమం వాచో అ(గ్యం | య క్పేరత నామధేయం దభధానాః | యదేమాం గేషం యదరిప్రమా౬నీత్‌ | (వేణా తదేషూం నిహితం గువేవిః 4 నక్తు మివ తితఉనా పునన్లో | యత ధీరా మనసా చాచ మ[కత 1 అతా సఖభాయః సఖ్యాని జానళే; భళద్రైమాం లచ్మీః నిహిశాషధిచాచి ణ్గాగ్రి

554" సూ క్రీ ముక్షా వళి

మొట్టమొదట బుషులు తమ దర్శనములకు పేర్లను యిచ్చిరి, ఓ బృహసృతీ ః వారి వాక్కులో (ప్రేమతో దివ్యమూ విగూఢమూ ఐన ఈశ్వరత త్ర్వమును వెల్లడి గావించిరి. జల్లెడతో పిండిని జల్లించినట్లుగా భానముతో వారా శద్దిములను కుభ్రపరచిరి. ఆ వాక్కులో విహితములై ఉన్న సౌందర్యములను సఖుల్లె జనులు తెలిసికొనిరి. ఆందువల్లనే సఖ్య ముతో వారు మనుగడ సాగించగలిగిరి.

అనగా మేధావులైన బుసులు తమ భావములకు నాగూప మిచ్చిరి, ఆ వాక్కులను పరికుభ్రపరచి, స్వచ్చ మొనర్చిరి ; ఈళశ్వరన్నపషి యంతయూ ఆ వాక్కులలో సగూఢమై ఉన్నది. అనగా పదార్హము లన్నీ వాక్కులచే [ప్రకట మొనర్చి రని యము. ఈ శబ్రముఐవల్ల జనులలో సఖ్య మేర్చడి, మనుగడ సుఖకరముగా సాగినది. ళ్తః జాతిమా( తేణ కిం కళ్ళి! ద్దన్యతే పూజ్యతే క్వచిత్‌ ॥

వ్యవవేరం పరిజ్ఞాయ ! వధ్యిః పూజో్యోఒథ వా భ వేత్‌!

ఒక జాతికి చెందినవాడవి ఎవ్వరూ పూజవీయుడూ కాడు, శిత్షణీయుడూ కాడు. ఏ జాతికి చెండినవాడు గావిండు. వావి మంచిచెడ్డ లను బాగుగా విచారించియే 'పూజ్యుడా ? వధ్యుడా ?' అనేది నిర్ణయించ వలెనుసుమా. ఇది సనాతనమైన భారతీయ ధర్మములలో నొకటి. (శ్రుతః యత (బవ్యా చ త్మతం చ సమ్యంచె చరతః నవా;

తం లోకం పుణ్యం (వజేషం యత దేవాః నహోగ్ని నాః

ఎక్కడ దిహ్మక్షత్రశక్తులు అనగా ధార్మిక నైతిక రాజరిక శక్తులు పరస్పరసహకొరమున చరించునో ఆ పుణ్యలోకమున అగ్నితో పహా సర్వదేవతలునూ ఏవసింతురు. అనగా సర్వపంపద్వ ల్సి పర్పడు వవి కాత్సర్యము,

పరిళిషము రఫ్‌ బి ా! శ్లో॥ దీపో యథా నిర్వృతి మభ్యుపేతః | నై వాజఒవనిం గచ్చతి నా౭.౦ళరితమం | దిశం న కాంచిడ్‌ విదిశం న కాంచిత్‌ | న్నవాతయాత్‌ శేవల మేతి శాంతిమ్‌! స్నేయక్షయము అగుటతో అనగా చమురు అయ పోవడంతో శీపను శాంతిని పొందినశ్లే జీవుడున్నూ మరణముతో నిర్వృతి నాందు చున్నాడు. భూమిమీద గాని, ఆంతరిక్షంలో గాని, దిక్కులలో గాని, విడిక్కులలో గావి, మరెక్కడా గాని, ఏ రూపంలోనూ జీవుడు మరణా నంతరం ఆ స్తిత్వంలో నుండుట లేదని బౌద్దుల నిర్వచనమును ఆశ్వ ఘోష కవి చెప్పియున్నాడు. శ్రుతః చత్వారి వాక్‌ పరిమితా పదాని । శాని విదుః (కావ్యాణా యే మనీషిణః | గువహే శ్రీశ నిహిళా నేజ్లిళాని | తురీయం వాచో మనుష్యా వదంతి॥ పరా, పళ్యంతీ, మధ్యమా వె అరీ అని వాక్కు నాలుగు విధములు. వీవిలో మొదటి మూడున్నూ మానవులకు ఆవగశాహనయందు ఉండవు. అవి గుహయందు విగూఢమై ఉంటవి. ఆత్మదర్శుైన మహీ యోగులకే అవి దర్శన మిసాయి. ఇక నాల్లవదై వ వెఖరీ వాకు). శద ఆటీ కా చు ఆ (వ! రూపమై వెలువడి మానవలోకమున కుపకరించుచున్నదిం దావిలోవి శద్ది ములకు పరిపుతిగలమసువమౌాం శ్లో భక్తో గుణీ శుచి ర్షతః | (వగల్భో ఇఒవ్యసనీ తమీ 1 (శావ్యాణః పరమర్శజ్ఞో ' దూతః స్యా 'త్పతిభానవాన్‌

న! సూక్తిముక్రావళి భక్తుడు, గుణవంతుడు, శుచి, దత్తుడు, వాక్చాతుర్యముగల వాడు, వ్యసనరహిళుడు , తమాళాలి, పరమర్శ్మజ్ఞుడు, బ్రాహ్మణుడు దూతగా ఉన్నచో పత్యుళత్చన్నమతిమై రాజకార్యములను నేర్చుగా సవ రించును. శ్రుత అపాణిపాదో జవనో (గహీళా | పళ్య త్య చతుఃస (శుణ త్యకగ్ణ్థః 1 న వేత్తి వేద్యం నచ తస్యాజఒన్తి వేత్తా। త మాహు ర్మగ్యం పురువం మవాంతవి॥! ఆతపికి కాలు సేతులు లేవు గాని వేగముగలవాడు, అన్నిటినీ పట్టుకొనగలవాడు ; కన్నులు శేవు గాని చూడగలవాడు ; చెవులు లేవు ఐనా సర్వమూ వినగలడు ; తెలియవలసిన సర్హమునూ తెలుసుకుంటాడు గాని ఆతివిని కేలిసినవా 'రెన్వహా లేరు; ఆతనినే మహాంత మైన అదీ ప్పరుమనిగా చెపుతూన్నారు, తెలిసినవారు. ల్లోః అను చితకా ర్యారంభః న్వజనవిరోధో బలీయసా స్పర్దా | (వమచాజనవిశ్వాసో మృతో్యః చ్వాకాణి చళ్వారి! అనుచిత మైన పనులకు పూనుకొనుట, స్వజనులతో విరోధము 'పెల్లుకొమట, బలవంతులతో స్పర్దవహించుట, శ్తీలయందు విశ్వాస ముంచుట, యీ నాలుగున్నూ మృత్యువుకు ప్ర వేశద్వారములుసుమూ. శ్లో (పజాం నంరతతి నృపః ! సా వర్థయతి పార్థివం 1 వర్ధనా [దత॥౦ (శ్రేయః ॥ తదభావే సవప్యసత్‌ ॥ ప్రజను రాజు సంరక్షిస్తున్నాడు, ప్రజయు రాజును సంవర్థింప జేస్తున్నది. వర్చనముకంయె రశ్షణను మంచిది. ఏమన రక్షణ లేనిచో వర్ధన మెక్క డున్నది ?

పరిశి ష్ద ము 65క్‌? ల్లో మంతిణాం ఖిన్నసంఛానో ।; భిమజాం నన్నిపొతళే | జా! అభం మీ, కరణి వ్యజ్యతే (వజ్ఞా 'స్వస్దై కోవా న పండితఃః చెడిన పరిస్థితివి బాగుపరచడావికే మంత్రి ప్రజ అవసరము, చా నవ్నిపొతరోగ విషయంలోనే వై ద్యునికి తెలివితేటలు ఆవసరం : ఇల్లాటీ ఘట్టాల్లో కాకపోతే ఏ సమస్యా లేని శాంతపరిస్థితుల్లో ఆంతా మహా పండి తులే అని చెప్పుకోవచ్చు. టో విత్తం యచా యనవ్య నవమం విభద్తం ! గూఢళ్చ చారో నిభృతళ్చ మంత్రః ॥ న చా౭[పియం (పాణిషు 'యోఒబవీతి ॥ సన సాగరాంతం పృథివీం (పశాస్తి॥ మవుతుంటవో, చారులు గూఢంగాను. యోచనలు రహస్యంగాను ఉంచ బఒడుతనో, ఎవ్వని యెడలను కటువుగా రాజు పలుకడో అట్టి ప్రభువు చతుస్సాగరపర్యంత దేశముల నేలును. ల్లో మాంధాతా చ మహీపతిః కృతయుగాలంకారళూతో గతః। "సేతుశ్యేన మపళోదభా విర ఛచితః శ్వాజసొ ద శాస్యాంతకః। అవ్యే చాఒపి యుధిప్పిర్మ పభృత యో యాతా దివంభూవళతే' నై కేనాజపి నమంగ తా ఎసుమతీనూనం త్వయా యానస్యతి? ర్మ రాజా: కృళయుగమునకు ఆరింకొరమైన మాంధాత చగక్రవ రి వెళ్ళిపోయినారు ; సముద్రమునకు సేతువు నిర్మించినట్టి మహా పురుషుడు రావణ సంహారకుడు (శ్రీరామచంద్రుడు మాతం ఉన్నాడా ? ఇక ధర్మరాజు మొదలైన మహాత్ములు ఎంద రెందలేో చ్యక్రవర్తులున్నూ

క్‌ర్‌ క్‌ మా క్తి ము క్తా వళి స్వర్గమునకు వెళ్లి పోయిరిగదా. వీరిలో ఏ ఒక్కరితోనూ యీ వసుమతి కూడ వెళ్ళలేదు గావి నీతో మాత్రం తస్పకండా వచ్చేటట్లున్నది | * అని భోజుడు తనను చంపబినిచిన పినతం డి ముంజుని ఉపాలంభన గావిం చిన సందర్భము. (శ్రుతిః ఆ (బవ్మాన్‌ | (బాహ్మణో (బవ్మావర్చసీ జాయతాం, ల! వ అగ ఆ రాష్ట్ర) రాజన్యః శూరజ-ఇషవ్యోో | ఇతి వ్యాధీ మవోరథో జాయతాం : న్ఫృణ్నీ ధేను ర్వోథా ఒనడ్వాన్‌ ఆళు స్ప్షిః। పురంధి ర్యోషా జిన ర థేష్టాః సమేయో యువాన్య యజమానన్య వీరో జూాయశళతాం నిశామే నికామే నః పర్ణన్యో నరతు। జి యె ఫలవళ్య్యోన 2ఒఓవధయః పచ్యంతాం ! యోాగవేమో నః కల్ప తామ్‌ ॥ శ్రుతిః శేజో సి శేజో మయి దేహి వీర్య మసి వీర్యం మయి కేహి! బల మసి ఐబలం మయి ధేహి; ఓజో ఇ-సోోజో మయి ధేహి: మన్యు రసి మమ్యుం మయి అేహి! సహోసి సహో మయి ఛధేహిక (శ్రుతి ॥ ఓమ్‌ భూ ర్భువ స్ఫువి తత్సవితు ర్వశేణ్యం! భర్గో చేవస్య ధిమహి ; ధియోయోనః (పచోదయాత్‌ ॥

పరిశి ష్ష ము ఠ్‌0కి

(శ్రుతి ఖ దాః శాంతీ రంతరికగ్‌ ౦ శాంతిః | పృథివీ శాంతి రాపః కాంతి రోమధయః కాంతిః ! వనన్పతయ శ్యాంతి ర్విశ్వే దేవాః । శాంతి [రృవ్మూ శాంతిః నర్వగ్‌0 శాంతిః 1 శాంతిరేవ శాంతి స్పామా కాంతి శేధి &

(శుతి * సంగచ్చధ్వమ్‌ సంవదధ్వమ్‌ సంవో మవాంసి జానతామ్‌ , దేవా భాగం యథా పూశ్వే సంజూనానా ఉపాసతే ॥ సమానో మంత్ర న్సమిళి సృమానీ | సమానం మనః సవాచి త్త మేషామ్‌ | నమానం మంత మభిమం(త్రయే వః। నమానేన వో వహావిపా జుహోమి॥ సమానీ వ ఆకూతిః సమానా ప్యాదయాని వి । నమానం అస్తు వో మనో యథా వి నుసనవోనతి *

శ్రుతి ॥ నమానీ (పపా సవా వో ఒన్న భాగాః | నమ్మావే-యోక్రే సహా వో యునట్ళి ,వమ్యజ్బో ఒగ్నీం సపర్యతారా నాభి మివాభిత ॥ ? ॥

ళ్లోః నర్దన్యో౬స్మిన్‌ జగతి మవాతీం వృష్టి మిమ్టాం విధత్తాం |

రాజానః ఇబ్బాం గళితవివిధోపప్ల వాః పాలయంకు ! వహాత్యో న్మేషహోపవాతతమనః త్వ్మత్చసాదా నృహాంతః సంసారాబ్టిం విషయమమళతాతంకపంకం తరంగు |

5600 సూ క్త ము క్తా వళి ల్లో మితం (పాప్పుత సజ్జనా జవపదైై రసః సమాలంబ్యళాం! భూపాలాః పరిపొలయంతు వసుధాం శళ్వత్సధశ్మే స్థితాః! అస్తాం మాననసతుష్ట యే సుకృతినా౦ నీతి ర్నవోఢేవవః | క ల్యాణంకురు తాం జనస్య భగవాం శృం ఛార్థ చూడామణి! శ్లో, స్వస్తి (వజాభ్య! పరిపాళయంతామ్‌ ! న్యాయ్యేన మాళేణ మహీం మహీళాః గో ఛాహ్య్ములేభ్య శ్ళుభమన్తు నిత్యం ః లోశా స్సషస్తా సుఖినో భవంతు % కాలే వర్మతు పర్షన్యః ! పృథివీ నస్యశాలినీ | చేశళోఒయం తోభరహితో ! ఛావ్మాణాన్సంతు నిర్భ్ణయాః" అపు. తాః పుుతిణ సృంతు | పుతిణ స్సంతు పౌతిణః | అధనా న్సధనా న్సంతు! జీవంతు శరదాం శతమ్‌ ॥ ఓమ్‌ తత్సత్‌. సమాప్తము ల్‌ కాలం ం గ ఇ క న నాల ల య | 2 న ఛి క్‌ య ఇ చిం ట్ల ట3 క్‌

న్లో కొను క్రవముణిక. అవికా అంతరశాయ తిమిరోవళాంతయే మలి నాధఘూరి 17 అంతర్ద్యావా పృథివ్యో అలం 28 అంతవత్తు ఫలం తేషాం భగవద్లీత 7-98 = 446 అంత ళితాఒనన్త దురంత శంకర 426 అం38కరణత _త్వస్య ఉత్తర రామచరిత ౭56 అంధం తమః (ప్రవిశంతి యజ ర్వేవం[0-12 488 అంబా కుపష్యతి తాత మూర్ద్న అం 8657 అంభసః (ప్రనృతీ రష్టా మనుస్మృతి ర్‌కీ అంభోధిః స్థలతాం సలం. భోజచర్మిత దిగ అకరుణత్వ మకారణవి[గవాః భ_ర్భృ.నీతి శల రం! అకర్మశీలం చ మహాళశనం చ ఆ4ం9 146 అకాండపాత జాళానాం హితోపదేశం ర్‌ష4 అకించనస్య చాంతస్వ " మను శీ60 అక శహ్రాపర సంతాపం 99 199 అకృధ్యంతో ఇఒనపూాయంతో క 208 అకోధేన జయే త్క్కో9ధం మ.భాఉ. 58-78 214 అఖఎడనచ్చిఛభాగంద ళామగీత 4005 అభిలభువన జన్థస్టేమ. (శ్రీ) ళామ్యం శీ01 అశజానన పచ్యార్కం అలం కై

ర్‌? సూక్తిముక్తావళి

అగ్నిమూలం బలం పుంసాం చరకం ౯5 అగ్నిహో[తం గవాం క్షతం మను 181 అగ్నిహో[తం (శ్రయో వేదాః (వబోధచం[దోదయం డీల్టిర్రి అగ్నివో(తఫలా వేదాః నును వశీ? అగ్నే నయ నువథా రాయే బుణగ్వేదం 1-189-1 47 అగే కృత్వా కమపి చరణం గీళామావోత్మ న అ(గే వహ్నిః వృ ప్వే భానుః శంక రులు 4ీరిఫ్‌ అ(గే వేచా శృతురః భాస 889 అఘం న కేవలం భుంక్తే మను కి-118 188 అచతుర్వదనో (బవ్మో గీతామావోత్మ్య్యం 15 అచతూ గాజనీతి స్స్య్యాత్‌ వకుళాభరణం 80) అచింతితాని దుఃఖాని హితోపదేశం 415 అచింత్యాః ఖలు యే భావాః 824 . అచి రాధిప్టిత రాజ్యః మాళవిళాగ్నిమి[తం ల68 అజరామరవ (తాజా హితోపదేశం 208 అజాతమృతమూగ్ధాణాం క 829 అజానన్‌ దావోర్తిం విశతి శాంతిశతకం శతీరిర్‌ అజాయునైే బుషి[శాచ్దే పంచతంత్రం 887 అజారజః ఖరరజః నీతిశాన్తుం లితి6 అజ్ఞ శ్చా ౬శద్ధధానళ్ళ గిత ఉఎ40 111 అజ్జ న్పుఖ మారాధ్యః ఫ్‌ _ర్భృ-నీతి-8ి ర్ట అజ్ఞాన తిమిళాంధన్య న ర్‌లి

శైోకానుకగ్రమణిక ర్‌గ్రి) అజ్ఞానధ్వాంతరో దా దఘ నాన్ధిసవింశతి [19 అజ్జానా ద్యదివా మోవోత్‌ మను 11-282 ల్రిబిక్రీ అ్జేభ్యో (గంథినః (శేపాః వును 19.1068 102 అణో రణీయాన్‌ మవాతో కళ 1-2-20 శ22 అతిథి ర్భాలకః పత్నీ పంచతంతం 129 అతిధి శ్చాలక శ్చైవ మనుస్మ భతి ల్క0 అతిథె తివృతి చ్వా6 ఃం 182 అతిచానా దృలి రృద్దో హితోపచేళం 808 అతిచాకిణ్యయుకా "౨ భోజచరిత క్‌90ి68 అతివరచయా దవజ్జా వండితరాజళతకం లిక్షశీ అతివాచాం స్లీత్‌చేత మను కిక? 155,450 అతీతకాలం భుంజూనో న్యుకుతం-ఘూత ర్‌ అత్యింతవిముఖే దైవే హితోపదేళం 142 అత్యంబుపానా దతిసంగమా చ్చ చరకం 786 అత్యంత కాముక స్యా 2౬పి ౨666 శ2ర్‌ అతీళ* ననునంధానం వలం త792 అథ పరాయయా తదతర (కుతి 502 అథీత్య చళురో వేచాన్‌ ఉత్తరగీత 511 అథో ఖల్వావాుః కామమయ లృవా దారణ్యక కీ6-65 800 అభ్యాత్మరతి రాసీనో మను కి-48 కృతి అదండ్యాన్‌ దండయన్‌ రాజూ మను 6-[!28 ౭63 అచానదో'షేక భవే ద్దర్శిదో 13 లలిలీ

వ! సూక్తీముక్తావళీ

అచాసః (క్రియతే చానః మవోభారతం 801 అదేళకాలే య'ద్దానం గిత 17-2౨9 400 అద్భిః గా(తాణి శుద్ధ్యంతి మను 65-109 ఫ్ర అద్భిర్వా భస్మనా వా2.పి ఆర్యధర్మ "బ్ర అ ద్యాష్టమీతి నవమీతి మవో వాక్యదర్పణం 478 అదో హేన చ భూతానాం మను 4-2 170 అద్వానేణ చ నాతీయాత్‌ మను కీ-78 60 అ ద్వేష్టా నిర్మమ శ్యాంతః ఆర్యధర్మ 199 అధర్మ_పథవం వైవ మను 6-6ఉీ ౭209 అనంతం బత మేవిత్తం మ.భా. శాంతి. ల అనంత శాస్త్రం బహు వేదితవ్యం హితోసహణర శ్రి] అనన్యా శ్చింతయంతో మాం నిత “పదెళం 15 అనభిచ్యా పర స్వేషు మను (41 అనభ్యాసాచ్చ 'వేచానాం మను ర*కీ 880 అనభ్యాసే విషం శాస్త్రం హితోపదేశం రగ అనాగతానాం భోగానాం శుతి రఫి ఆ నాత్మవంతః పశువత్‌ చరకం 65 అనాయత పాణ మసంయ శాతం శివలీలార్డ వం 115 అనాయాసేన మరణం అలం త్తి అనారంభోే మనుష్యాణాం ఎ669 161 ఆఅనాదిసిద్ధ సంసారః ఎఅల9 525 అనిత్యం యౌవనం రూపం హితోపదేశం 14ీకీ

శ్లోకొాను క్రమణిక ర్‌కిక్‌

అని త్యాఒళుచి దుఃఖా నాత్మను 'యోగనూ తములు శ్రర అనిశ్యాని శరిరాణి వ్మికమార్క చరిత వ192 అనిరగ్ని రనికేతః మను 6-69 ఉగ్‌ర్రి అని ర్వేదో హూ సతతం ఆం 208 అనుకూలాం విమలాంగీం మను ల? అమగంతుం సతాం వర్మ న ౭265 అనుచిత కా ర్యారంభః హితోపదేశం 556 అను 'ద్వేగకరం వాక్యం గీత 17-215 శీ685 అనుభూతో ప్యయం లోకో ఇారాలాపం 510 అలతపరఠరిచోింళ యోచ్చేది హితోపచేశం 106 అలివాచాం సిభజి భోజచరిత లంక అతీత కాలం భుంజానొ?9 (ేన్ధం చరక-నూఢత్ర లిర్‌-41 _ 64 అత్యంతవిముఖీ ృచి చానం మను 90 అన్నపూర్ణ సదా. పూళే శంకర ౬0 అన్య (చ్ఫ్యేయో ఇఒన్యదు త్రై వ కఠ 1-2-1 " 50” అన్యథా పరమం తత్త్వం 46 4905 అన్యోన్యస్యా ఒవ్యభీచారో మును 89-101 విశ అపరాధథో న మే స్త్రీతి హితోపదేశం ర్‌ట7 అపవిితః పవి(తో చా సంధ్యావందనం 197 అవహాయ నిజం కర్మ విష్ణుపురాణం 215 అపి (క్రియార్థం సులభం కుమారసంభవం 980 అప్పుతస్య గవాం శూన్యం వికమౌొర్క చరిత 288

666 సూ క్‌ ము క్తా వళి

అపూజ్యా యత పూజ్యంతే మను 188 అపూర్వ కర్శచండాల ఉత్తర రామచరిత లల అపూర్వో భాతి భార త్యాః భోజచ రత ర! అపాణిపాదో జవనో[గహీళా శ్వళాళ్వతర $-198 556 అవ్ఫమ్టేనా౬పి వక్తవ్యం నీతిసారః 208 అవ్భిష్టోఒపి హితం [బూయాత్‌ హితోపదేళం 176 అపగి ల్భన్య యా విద్యా భోజచరత జ్ర0 అపా_ప్తకాలం భుంజాన* స్ముకుతం-సూ త 7/0 అపా_ఫ్రళాలవచనం హితోపదేశం 289 అ్యపియస్యా౭పి పథ్యన్య క? ఓ£8క అఫలాని దురంతాని భోజచరి[త_ 546 అభయం సత్త్వ సంశుద్దిః గిత 16-] శ్రీశ? అభయం నర్వభూ తేభ్యో మను లి అభవ్యపరిహారం చ బృవాన్పతి 197 అభిగ మోస త్రమం దానం మను 191 అభిపూజితలాభాం న్తు మను న. అభిమానధనన్య గత్వరైః = కిరాశార్డనీయం 28 అభివాదన శీలన్య మను=2- 121 161 అభివాదయే ద్వ్య్భృద్దాంశ్చ మను 4-1 54 81 అభుక్వా*ములక పథ్యం ఎంఏ ర్‌ అబ్టీ రత్న మథో ధత్తే అలం 850 అభ్యంగం శారయే న్నిత్యం అంజం ర్‌

శ్లో కొనుక్రమణిక ఫ్‌ 8 అభ్యసానుసరీ విద్యా ౨691 రిత్‌ అభ్యాసేఒప్యసమర్జో౬సి గీత 12-10 తీ్ర8ై అభ చ్భాయా ఖల పీతిః హితోపదేళం లివి అమంత మకరం నాస్తి 26 108 అమరీకబరీభారః మల్లి నాథనసూంరి వి0 అముమ్యసంసారతరోః (వబోధచందోదయం 82 అమృతం చైవ మృత్యుళ్ళ లజ 178 అమృతం సర్దుణా భార్యా అలం వ్లి4 అయం నిజః పరోవేతి హితోపదేళం లీ2 అయ మేవ [కియా యోగో అలం జీ90ర్‌ అధ దహతి దె వరమీతం హితోవదేళం 888 అసంకల్చాత్‌ జయె.. మ.ఇా. 801 అసంభవం పేనుమ్మ స్మ్మ్షా మను 7-8 లిక ఆశరావ వ్యుచితం కార్యం హితోవదేశం 195 అర్ధనాశం మనస్తాపం 99 £8ర్‌ అర్ధస్య పురుషో చానః మ భా=కాంతి క్‌లిక్త అర్థస్య సాధనే సిద్దే (శ్రీమచ్భాగవతం 5౭లి అక్థాగమో నిత్య మరోగితా చ హితోవబేళం 164 అర్ధా గృహే నివర్తంతే అం 288 అర్జాతురాణాం న గురుః వికమార్కచరిత 90 అగ్ధానా మార్జనం శార్యం లం 2986

.. అర్థానా మార్డనే దుఃఖం మను విశ40

6608 సమా క్తి ము కా వళి

అగ్ధాః పారదసన్ని భాః విికమార్కచరిత 2లలీ అన్ధాస్వాదన వేళాయాం అలలు ఠరి్కి్‌ అరోహి కన్యా పరకీయ ఏవ అ. శాకుంతలం 28 అలజ్ధ మీహే ద్ద లేణ యోగీళ్వరః 151 అలనప్య కుతో విద్యా పంచతంతం 118 అలాభేన విషాది స్యాత్‌ మను 68-57 157 అల్బానా మపి వన్తూనాం హితోపదేశం ల] అల్ప్బాతర మసందిగ్టం ంంం0 104 ఆల్ప్బాతర రమణీయం అంలం ర్ల అల్బో2-పి రిపు రా[కమన్‌ యతి రాజవిజయం 809 అవ సేందియచిత్తా నాం హితోపచేకు క్‌ఢీర్‌ అవజానంతి మాం మూళఢాః గిత 9-11 శీక్షీ? అవమానం పురన్కృత్య భోజచరి[త ౬6 అవళ్యు భావిభావానాం పంచదళి 8288 అవస్థానుగ తాః చేష్టాః ఆర్యధర్మ 108 అప్‌జ్ఞా తే పరేతశత్తే వివేక చూడామణి 118 అపినాళీ వా అనే ఒయమాత్మా (శుతి శీల? అవి ద్యాజీవనం శూన్యం ఆర్యధర్మ 815 అవిచ్యాయా మంతరేవర్తమానాః కఠ 1-£-ర్‌ 890 ఆఅ? చ్యాహృదయ,గంథి వలల త్రీర్యక్వ అవిద్వా నపి భూపాలో హితోపదేశం లిరిక్‌ ఆవి'వేకమలి ర్నృపతిః భోజచరిత 299

శోకామక్రమణిక 689 అవృ త్రి ల్వా్యధిశోకార్తాన్‌ ఆర్య ధర్మ 140 అవ్యక్తాదీని భూతాని గిత 2-9) వ87 అద్యంగాంగీ సౌమ్య నామ్నీం మను ఏ-10 లి49 అళాన్త్రృచదుః నృృిపతిః నీతిసారః 14-38 820 అళ్వం శన్హ్రం శాస్త్రం వీణా హితోపదేశం 550 అశ్వత్త మేకం పిచమువుంద మేకం వృతాయు ర్వేదం 882 అళ్వపుతం వాసవగర్జనం చ ఇం £2ల్‌కీ అళ్వ మధనపహా(సాణి హితోపదేశం ౭16 అశ్వాలంభం గ చాలంభం పరాళరన్మృతి లింక్ష అల్నీ మహి వయం భిఖూం భ_ర్భ-వై కాగ్య 55 46] అప్రాదళపురాణానాం లం 17/8 అనంకల్భాత్‌ జయే శమం భాగవతం 7-15-92 క18 అనంభవం పామమృగస్య హిశోవ దేశం 549 అసంతుష్టో ద్విజో నష్టః హితోవదేళం 257 అనంభావ్యం ని వక్తవ్యం ఆర్యధర్థు 80 అంంళయం త్యతపర్మిగవా అ. శాకుంతలం 880 అవంభో గేన సామాన్యం హితోపదేళం వ926 అసచ్చక౬ త యోః పా_వె ॥ ఎం [లత అనత్యళా నిమరతా (నితిసారం 10-89) వం] అవశ్యమ[ప్రచిష్టం తే గీత 16-8 486 అశళ్కా ల్యే నియోశ్తారం నీతి శాత్రం 816 అసపింణడాచ యా మాతుః మను లి=5్‌ ల్ల

ళా

క్‌?0 సూ క్రిముక్తావళి అసారభూతే నంసాశే అంంం లర్‌ కం ॥9 ఇంంళి 25్‌ర్‌ అసా రే ఖలు సంసాశే ఉతంలి 161 9 90 9 తవం క్రితం అసేవితేశ్వర చ్వారం హితోపదేశం ర్‌కీరీ అస్థిరం జీవనం లోశే నీతిశాస్త్రం 170 అస్వర్ష్యం లోకవిద్విష౦ జుం శే ఫ్ర అహం (బహ్మేతి విజ్ఞానాత్‌ ఉంటం కీన్ళిర్‌ అవాం వో రఊతే త్యుక్త్వా ను, భారతం రి అవా న్యహాని భూతాని ఎం ఎటియం 802 అహింసకై అచ్మవిద్భిః మ ఇ చోల్‌ ర్‌46 అహింనమయైవ భూతానాం మకు బై- త్త? అహింసా పరమో ధర్మః మ, భారతం 1 రీ అహంసా సత్య మకోధః గీత 16-59 కీరిగ్‌ అహింసా సత్య మ_స్టేయం మును 10-68 176 అహింసా సత్యవచనం వ. భారతం ప్‌ క్త అహితహితవీచార శూన్యబుద్ధ్దేః హిశోపదేళం 228 అహో ఖలభుజంగస్య పంచతరయ్మతం ల్‌76 అహో (వక్ళతిసాదృళ్యం నీతిశా్హ్రం 286 99 990 99 ఐం ల్‌రికీ అతరావగమ లబ్ద యే జ్ఞాన వానిష్టం 808 అక్సారై రింగి కైగ్లశ్యా హితోపదేశం ర్‌ర్‌కి

చ్లోకొను క్రమణిక క్‌?1 ఆశా త్పతితం తోయం సంధ్యా ఎందనం లి ఆ” మానాం హి సశ్వేషాం మను 81 అ? మోవః (ప్రజా దేశః ః 216 ఆ ఘాయ పు_న్తకం ధన్యాః భర్శ్య వారి 58! ఆపారలతణో ధర్మః మ్మ,భ 85లి ఆచారా ల్లభతే హ్య్‌యుః మన 1-56 82 ఆచార్య న్తూవోపోవా ఉపదేశ నావా ని 508 ఆశచిశోతి చ ఇాస్తా9ర్ధం 507 ఆ* ప్రాం యచా లత్మ్మీః పంచతంరతం లివర్‌ అళ్నీమహి వలకేషచాణాం వి[కమార్క 98! అప్రాదళపురాణాని నా౭ స్త్రి మను 190 ఆనంకల్చాత్‌ జరవైవ నీతిళాన్తం 134 అనంభవం పా+ఒుంళాం న్తస్మాత్‌ లం 124 ఆత్మవ శ్సీర్యభూ తేషు మత్స శ్రపురాణం 198 ఆళ్మా త్వం గిరిజా మళథిః శంకర శవ ఆత్మానదీ సంయమపుణ్యతీర్థా మ.భారతం 885 ఆత్మాన మనుళోచ త్వం అలలు 1686 ఆత్మార్థం జీవలో కేస్మిన్‌ హితోపదేశం 827 అత్మోవమేషు భూశేషము మంభారతం 189 ఆదనేణ యఖా సాతి అవలం శ్త17 ఆచా వాది పిళామవాన్య ఇంంం ర! ఆదిశ్యచం[చాననిలో ఇ నలశ్చ మ.భారతం౦ లలత

॥7 సూక్తిముక్తావళి

అదేయన్య (వచేయన్య భోజచరిత లీర్రిశీ ఆదొె కులం పరీతేత ఆర్యధర్మ లకి ఆదౌ మద్యే తథాంతే జనిమృతి శతశ్లోకీ ! అధిళ్యాది పరీతా_వెః నితినారః ₹€.9 19 ఆ (బవ్మాన్‌ (అావ్మూణో యజు :2-22 రర అపత్సు మితం జానీయాత్‌ . హితోపదేశం 29 ఆపదర్థం ధనం రశేత్‌ మను 7-2 18 298 ఆపదాం కథితః పంథా హితోపదేశం ల0కీ ఆపద్గతో ఒథ వా వృద్దో మను ౭-£88 7] అపద్గతో౭౬పిచ మవోళశయ ఎల ఏ8! అప ద్యున్మాళ్షగమనే నీతిసార 5-28 రికి ఆపంతోషా ద్విదుషొం అ. శాకుంతలం నం! ఆప్తోవదేళ (పక్షానం చరకం 7-55 80 అమరణాంళాః (పణయాః హితోపటబేశం క్తీ10 అమ్నాయః [పావా తత్త్వం శీజాస్టకం శీ08 ఆయుః కర్మచ విత్తంచ హితోపదేళం 589 ఆయుర్వర్ష శతం నృణాం భ_ర్భృ-వె రాగ్య కీర. 506 ఆయు ర్విత్తం గృవాచ్చిదం హితోపదేశం 16కి ఆరంభగుర్వీ తయిణీ (కమేణ భ_ర్భృ-నీతి ర్‌0 లా? ఆరాధ్యో భగవాన్‌ (వ జళతనయః భ_క్రిరసామృతసింధు శీ0$ ఆరోగ్యం విద్వత్తా నజ్జన అలం కంక అరోగ్య మాశ్ఫృణ్య మవ్మిపవానః ఆర్యధర్శ 811

శ్లోకాను[కమణీక 6578 ఆర్జవం ధర్మ మిళ్యాహుః లలల 518 ఆర్షం ధర్మో దేళం చ మను 12-106 175 అనే గోమిథునం కేచిత్‌ మను శి-53ి ల40 ఆరోగ్యం భాస్కరా దిచ్ళేత్‌ అలం 872 ఆరోవ్యతే శిలాశైలే హితోపదేశం 842 ఆలస్యం ;స్రీసే వాసరోగళా హితోపదేశం 164 ఆలన్యం హి మనుష్యాణాం ఆర్యధర్మ లి15 ఆలోకి నర్వ శాస్తాంణి అటంం ఠి ఆవానః [కియతాం గాంగే భ_ర్శృ-ళ్ళం-88 8౮1 ఆశానామ మనుష్యాణాం హితోపదేశం 846 ఆగాయా చాసా యే ః9 2, ఆనన్న మేవ న్భృపతి ర్భజతే %9 282 ఆసుప్తే రామృ తేః కాలం పంచదళి తర9 ఆస్టాస్వాస్ర యది స్యాతాం న. తగ్‌ల ఆహోరని.చా భయ మెైథునాని హితోవదేశం ర్క ఇం్మదం మితం వరుణ మగ్నిం బుగ్వేదం 1-164-48 ౬90 ఇజ్యాఒధ్యయనచా నాని మ.థా. 181 ఇనరపావఫలాని య ఖేచ్చయా పలల 115 ఇత స్స ద్రైత్యః (పా_వ్షశీః కుమారసంభవం లశ ఇదం క విభ్యః పూ శ్వభోస ఉత్తర రామచరిత 15 ఇద౦ తే నాఒతపస్కాయ గిత 158-6%? 442 ఇదం విన్ఫృష్టి ర్యత ఆబభూవ బుగ్వేదం 10-129-7 898

ఫ్‌? 4 సూ క్రి ముక్తావళి

ఇదం శరిరం పరిణామ పేళలం ముక.0ద మూల లశ

ఇద మంధంతమః కృృ్శ్స్న్నం కా వ్యాదర్శం 108

ఇయం గేహే లద్మీః ఉత్తరంచముచర్శిత 258

ఇహ జగతి హి సర్వజంతుః ంలంం కలల

ఇవా తురగళతైై ః శ్‌

ఇపావ సంతోఒథ విద్మ! బృహ దారణ్యకం త్స? గ్రి

ఇతో ర[గాత్‌ [కమళః భోజచర్‌త 852

ఈ ర్యాభయ కోధ అలం 64

ఈర్ష మృణీ త్వనంతుష్టః హితోపదేశం 220

ఈ+ా వాస్య మిదం సర్వం యజుర్వేవం 40-1-82 888

ఈళ్వరత్వం చ జీవత్వం 512,457 . ఈళ్వర నృర్వభూతానాం గిత 18-61 చికి

ఈశ్వరామ[గహోదేవ పుంసాం అవధూతగీత 8?

ఈ క్షణ ధ్యానసంస్ప ర ఛి ఎలలం 109

ఉచిత మనుచితం వా భోజచర్మిత లం?

ఉచ్చ్రై రధ్యయనం పు కాతనక థా ఉఐంం 888

ఉన్నై ర్షతి ర్లగతి సిద్ద ్యతి రామాయణచంపు శ ఉ_త్సమస్యాఒపి వర్షన్య హితోపదేశం 547 ఉత్తమం స్వార్టితం విత్తం పంచతం(తం ల్లి 1

ఉత్తమ। శ్లేళవిమోభం ఆర్యధర్మ 808

ఉత్తమా కులవిద్యా యా హితోపబేళం 100 ఉత్తమా తత్త్వచింతా చ ఉజఉం 878

శ్లోకొను క్రమణీక క్‌75 ఉత్తమే దణకోవః స్యాత్‌ భోజచర్మిత 826 ఉల్తిష్టత జ్యాగత (పాష్యవరాన్‌ కఠ 1-లీ=14 405 ఉత్పత్తి పరపూ తాయాః ఉత్తర రామచరిత 845 ఉత్సవే లోకయా[తాయాం ఆర్య ధర 120 ఉత్సవే వ్యసనే చైవ హితోపదేళం ౨80 ఉత్సావాః సావాసం శై ర్యం న. ల/2 ఉత్సావాసంపన్న మడీర్చస్యూతం మ్మికమార్కచర్శిత 816 ఉత్సాహో బలనా నార్య రామాయణం వి9వీ ఉచార స్య తృణం విత్తం 366 517 ఉదీరితోర్ధః పశునాజపి వి[కమార్కచరిత 89 ఆగే దాత్మనాళత్మానం గత 6-5 4రఖి అనన్న వతాఖిలఖలన్య భర్త నీతి డ్రి క్‌ ఉబ్యహాన్రై వ సిద్ధ్యంతి హీతోపదేశం 540 ఉద్యమం సావాసం ఖెర్యం 424 లల ఉన్య మేన హి సిద్ధ్లంతి హితోవదేశం రల ఉద్యోగః కలపాః కండూః అలంం 80 ఉద్యోగా దనివృ త్తన్య నీతిసారః 269 ఉద్యోగినం పురువసింహ౦ హితోపదేశం వి ఉద్యోగగేన బలేనైవ | ఆర్యధర్మ 814 ఉన్నతిం నిఖలాః జీవాః వ్యాన 181 ఉపక ర్తుం యఖా స్వల్పః ఆర్యధర్మ 809 ఉపకారః పరో ధర్మ అలం 820

ర్‌( సూ క్తి ము క్తా వళి

ఉపకారక మాయతే రళం కి రా తార్జునీయం 280 ఉపళారిషు య స్పాధుః పంచచం[త౦ 205 ఉపకారేణ నీఛానాం పంచతంతం 218 ఉపక్కృతి సావాసికతయా ఏ4ం6 ల్‌ వత్త ఉపచారః కర్తవ్యో యావత్‌ భోజచర్మిత వ్‌ఫ్‌క్తీ ఉపరేష్టుం చ వక్తుంచ పంచతం[శ0 ఉ10 ఉపభోగ కాతరాణాం భోజచర్మిత విా0 ఉపమా కాళదానస్య న 861 ఉపాధ్యాయాన్‌ దశాచార్యః మను 22-145 86 ఉపానహొ చ ఇా+సళ్చ. మను రికి 68 ఉపార్ణితానాం విత్తానాం వికమార్కచచరిత £్ని ॥ ఉపాసకానాం కార్యార్థం న. ల ఉభాభ్యా మేన పజా భ్యాం యోగచవాసివ. ఇల ఉమ శృళంన గార్ష్యస్తు మను ఎల్‌! ఉన్న మళ్నీయాత్‌ చరకం 6లీ ఊర్చ్వ్ర బాహు ర్విరౌ మ్యేష మహాభారతం 177 బుణం యాచ్చ్నా చ వృద్ధత్వం పంచతంతం 166 బుణకర్తా పీతా ళతుః హితోపదేళం 126 బుణాగ్న్ని రబా ధిశ తుళ్ళ న 8920 బుణానుబంధరూ వపేణ ం, [85 బుశ ముజ్భుశిలం శ్రేయం మన శీ-5 1/1 బు తాఒ మృ ళాభ్యాం జీవేత కంక [71

భబోకానుక్రమణిక ర్‌?7 బుషమయః పిశరో దేవాః మను కి=80 8౬ ఏ౦ చ్వారదశథా చ ఉంలం ల పకం ఇాద్త్ర మధీయానో స్నుకుతం =? 86 ఏక పవ న భుంజీత వికమాగ్క ౯7బ్ర పక పవ నువార్గర్మో మను 6-17 ల] వకస్య కర్ణ సంవీథ్య పం చతం(తం క! పకిస్య తఉణికా తృప్తి మహాభారతం శ్చ ఏళాకీ నిస్పృవాః కాంతః భర్య. వైరాగ్య 89 4ళలి పఇ*దడళం మనో శ్రేయం మను 49రి పశే వాంశేన ధర్యార్జా మ భా. ఆనుకాననిక 151 కర్ణ ణ్యేచాధి ల” ఉం66 ఠ్‌3్య వ్యూ జా" (శయ స్సింహాః వలం ! ఏక్రై శ్వర్య స్థితోజపి విక్ర మోర్వశీయం ల ఏకో బేవః కేళవోవా శివోవా అం శ పఏకోజపి గుణవాన్‌ పుతః పంచతం[తం 1 ప్ర పకో రనః కరుణ ఏవ ఇ త్తరఠరామచశి త 420 పకో వశీ సర్వభూతాంత గాత్మా. కఠ 8-3-19 / 4 ఫలి పకో౭వామస్మీతి చ మన్య పే . 5్‌)9 పత ధ్రేశవసూతన్య మను 2-20 105 ఏతం వై తదాత్మానం విదిత్వా బృవాచారణ్యకం 4ీగ6ర ఏతాం దృష్టి మవష్టభ్య గిత 16-09 తీ?

ళ్‌ -

570 సూ క్రిముక్తావళి

ఏతే సత్పుగుషాః భ_ర్శృం-నీతి 65 నశీర్‌ ఏవం క మేణ ఇాత్యూంణశ్ళ ఆర్యధర్థు 128 ఏతావ'దేవ జిజ్ఞాస్యం వారాలాపం 511 ఇళ్వర్యన్య నమ్మగన్య లం6 806 ఓమ్‌ సవానా వవతు (శుతి ఢ్తీలి ఓమ్‌ భూర్చునః సువి గాయ (క్రీ ర్‌క్‌8ి బొదుంబరాణి పుష్పాణి హితోపదేళం ల్‌! ల్‌ద్దత్యం పరిహోసం చ ఆర్యధర్భ | 211 జౌరసం కృతసంబంధం నీతిసారః 4-74 55లి కంచిత్కాలం స్థితః కౌ పువశివా శత లోకీ కర్రల కచ్చిదాయస్య చాఒన్టేన మ.భా.నభా. 51 కతివయదివసస్థాయిని భోజచరి.త ల? కన్యాం (వదాయ యమొర్వ్యుత్రిః ఆలం స్‌ఓ0 కన్యా ప్యేవం పొలనీయా ఆర్యధర్మ 12లి కన్యా వరయతే రూపం ఉంలం ల49 కపి రపిచ కాపిశాయన 3666 విర్ర? కరచరణకృతం చా కర్మ అలల లం కర_స్టే హేమా దౌ గిరినికట శివానణదలహారి లగి కరారవీందేన పచారవిందం కృషకరామృతం తి

ల లం ౧ ల

కరే గృహీళాఒపి పురస్థితాపి రనమంజకి 868 కలే శ్లామ్య స్త్యాగః శిరసి భర్శృం-నీతి 54 8[లి

న్లోకాను క్రమణ్‌క 671 కలా భ్యాం చూడా- 0కృత కి వానంవలవారి న! కలాసీమా కావ్యం సకలగుణ లలా 8] కలారత్నం గితెం (శ వణనుఖ ం 865 కఫితా వనితా వచైవ న. 568 కవ ల్వే వాదిత్వం క కకునుమే అలం న! కవీ వాం మానను నౌమి భోజచగ్యిత 05 క ల్యాణీ బత గా థఖేయం రామాయణ-నుందళర 88] కర్ణం గతం ళువ్యతి కర్ణ పవ శివలీలాన్ష వం 110 కర్తవ్య మాచరన్‌ * ష్‌ రామాయణం 195 కరా కారయితా వైవ పంచతం[తం 190 కర్ణుతైవ హి నంసిద్దిం గీత 8-౬0 1809 కరగ్హ ణ్యేచాధి కార స్టే + 47 కీ5్‌ఫ్‌ కర్చుణా జాయతే భకీః వజలం శ్రీఫ్రితీ 'కరార్షిత్శవిజ్ఞాన మపి [క మేణ లం 112 క గాశ్టినుమేయాః సర్వత నీతిసారం 4-40 ౭89 క్‌గ్మాయ త్తం ఫలం పుంసా9 లలల 185 కరావలంబ కాః శీచిత్‌ 'వేదాంత దేశిక శీ10 క ర్చేంద్రియాణి సంయమ్య గీత్‌ కీ-6 శ్తీత్త కళ్య్ళపో౭౬తి భర చ్వాజో ఉం 868 కషాయం పొచయిళ్వాఒకు మను క! కష్టా వేధన్యథా కష్లో అంతల శి50 కాం తాకటావవిశిఖా భ_ర్భృంనీతి 76 ల5్‌8

ర్‌ రితి సూ కీ ము క్తా వళి

కాంతాకటాతదగ్దానాం లతోలంబరాజీయం 868 521 కాంళాకుచెొ పరిత్యజ్య అజల6 త్ర] కాంతాలకాంత బిత కాంత ఉం 85? కాక ఆ"ళలీయవ త్చా_ప్తం హితోవదేశం ర్‌15 ఇాకస్థి చంచు యది హేమ ఆర్యధర్మ 818 కాచం మణిం కాాచనమేక న. లత కాచః కాంచననంనర్గాత్‌ హితోవదేశం 805 శాచాయ నీచం కమనీయవాచా వేదాంత దేళ5' 8609 శానీనన్య మునేః స్వసోదరవధూ . 194 కామం క గ్షాంతవి శాంతే రఘువంళం ర్‌లి! కామ? (కోధో మదో మోహో ఆర్యధిరణ 16 కావు! సర్వాత్మనా పేయః హితోపదేశం ఓం! కాము _న్తదిగే సమవర్తతాధి. బుశ్వేదం 0-188-4 £€1 కామనీకాయ కాంతానే భర్యం- శృం 58 లింలి కాయః నన్నిహితాపాయః హితోపిదేశం ] శక్తీ ఛా యేన మనసా వాచా యాజ్ఞ వల్క్యన్దితి 79 కార్యేషు చాసీ *రణేషు పంచెతిగత్రం 246 కాలయాపన మాశానాం హితోపదేశం ఓరితి కావ్యం యళసే 2 ర్టకృతే కావ్య(ప్రళాళం పలి కావ్యశాథన్రు) వినోదేం హితీపదేశం 158 కాష్టా దగ్ని గాయ తేమధ్యమానా భాస నాటకం 295 కీం కిం కరోతిన 'పాజ్ట! న. కరి

శ్లోకాను క్రమణ్‌ీక న! కిం కులేన విశావేన వికమార్కచరిత 08 90 90 . లి46 కించి దుహ్ల్టోదకస్నానం అలం 5 కిం జ్యోతి సప భానుమా౯ా పకశోకీ శ79 కింతు మద్యం స్వభావేన చరక - చికిత్సా 76 కిం త్విమ మావనిత్యత్వం ఉత్తరరామచరిత్ట ల్‌48ి కిం ధర్మో భూతదయా హితోపదేశం ల్‌46 80 ఐ*పవైవంన విచారణీయం తవం 85 కి మష్వ ని స్వథావేన హితోపదేశం లి(లి క్ష్‌ మస్థిమాలాం కిము 'శొన్తుభం తిక్క నభారతం బెస్ట్‌ కియంత స్సంత్యేశే నియత గంగాలవారి 518 కిరాత హూణాం(ధ పుళింద భాగవతం 9-4-16 41! కుర్వన్న ౭ పి వ్యలీ కాని హితోపదేశం 550 కుచేళకం దంతమలాపవోరిణం అలం 877 కుదేళం చ కమ్మితంచ పంచతం[తం 1538 కురంగ మాతంగ పతంగ భృంగ గరుడపురాణం 521 కుర్యా వ్రాదళగండూషాన్‌ ఉలళం 78 కులంచ శీలంచ వపు ర్వయళ్చ పంచతం[తం వ్య కులినై ॥ సవా సంపర్కం ఆర్యధర్థు 160 కుళలా (బవెై వారాయాం వారాలాపం 4వ కుళలో (బవ్మా వారాయాం అపరో కూానుభూతి 4౨5 కునుమ న్తబక స్యేవ భర్శృ-సీతి లగి 140

582 సూక్తిముక్తావళి

కూజంత౦ రామ రామెతి న. ర్‌ కూప _న్రటాక ముచ్యాానం స్కాందం 169 కూపోదకం వటచ్చాయా . 858 కృతకృత్యన్య భృత్యన్య హితోవదేళం 110 కతన్య కరణం నా౭స్తి లజ 210 కృ తాంతపాళ బద్దానాం౦ పంచతంత్రం 190 కృతిపర్యవసానై వ మతా న. కీరిరి కృత్వా పాపంహి సంతప్య ఆర్యథర్మ - 880 కృపణధీః పరిణావు ముదీక్ష తే ఉం $్‌8ి? కృపణో ఒప్యకులీనో 2పి హితోపచేళశం 540 కృషించ పత్నీ మ*వేత్య ఉంజం [88 కృషితో నాషాస్తి దుర్భిమం టం 88! కృష్ణం కమలప( తాతం గీతామావోత్ము వొ లికి శృస్టాయ యాద వేం్యచాయ ల కృష్ణో భోగీ శుక స్త్యాగి యోగ చాసిస్టం 400 క్తకేళ నఖళ్మ కుః మను కీ_ళిర్‌ ల్‌రి కోకిలా నాల న్వరో గూపం లం 08 కో అధా వేద క ఇహ బుగ్వేదం 10-129-6 898 కోట రాంతక్భవో వహ్నిః అలం శేతలి కో ఇఒతిభారః సమర్లా నాం వికమార్క 106 కో లాభో గుణిసంగమః। ల 804 కోఒహం కథ మిదం జూతం పంల 400

ల్లో కొను[క[మణిక 588 క్వచి న్యూఢో విచ్వాన్‌ క్వచి. శంకరులు 427 క్వా ౬భింగనం భుజనిపీడిత (వబోధచందోదయం 487 [కియాఫల మవిజ్ఞాయ ఆర్యధర్మ 815 క్రీతా (ద వ్యేణ యా నారీ పళాళరమ్మృతి ది88ి (కుద్ధ్యం౦ న (బత్మికుద్దేత్‌ మను 6-48 4ీర్‌8 క్షేశకర్శువిపాకా శై ॥ 'యో%ఘకా(త్రములు త్మ కోధా దృవతి సమ్మోవాః గిత 2-68 లర (కోధో మూల మనన్ధానాం ఉంటం లలి 1 కోధో వై వస్వతో రాజా 606 ౭2లి (కోళంత శ్శిశవః (సవచ్చ సదనం కంల 856 ఖలానాం కంటళ*+నాంచ అలం 86? ఖాదన్నగ చ్చే దధ్వానం ఆర్యధర్థ 78 గంగాతరంగ కమనీయజటా చ్యాఘాష్ట్రకం లగి గంగా పాపం శ$ీ తాపం లం 87? గంగాహీనో వాతో దేళో పాతోపదేశం రిం గంగే వాఘవినాళినీ ంంం లి?6 గండూష మథ కుర్వీత అలం ౯78 గణానాం శ్వా గణపతిం బుగ్వేదం 2-28-1 1 గజభుజంగ వివహాంగమ భర్భృ-నీతి 86 ౧2 గజానా౦ మందబుద్ధిళ్చ ఉల64 వరఖి గశేళోకోన కర్తవ్యో పకమా-ర్క 148 గర్వం నోర్వహతే . స్‌ 15

084 సూ క్తి ముక్తావళి

గళంతీ శంభో త్వచ్చరిత శివావందలవారి ళ్‌ గాంధర్వంచ కవిత్వంచ . 116 గాయంతి దేవాః కలగీతికాని పిమ్లుపు రాణం 14వ లి గావః వళ్యంతి గంఖేన పంచతరతం ర! గిరీ శఘీ శిరఃకంపీ నీతా ర గలే ఐ='ద్యే తథా న్భృల్యే అజం 2 గుణదోషూ బుధో గృన్హాన్‌ అంట [4 గుణవ దగుణవచ్వా భ_ర్శృఇనీతి 96 141 గుణా నేతా నతీత్య (త్రీన్‌ గీత 14-920 శీగ్రశ్త గుణిని గుణజ్ఞో రమతే హితోపదేశం లశ గుణేసు రాగో వ్యసనేషు హితోపదేశం 54! గుణో భూవయతే రూపం . 895 గురవే సర్వలోళశానాం దతణామూ ర్తి సోతం 10 గురవో బహావ సంతి ఎం 10? గురుకుళూషయా విచ్యా అలం 92 గురో రప్యవలి ప్లస్య మవో భారతం ల]! గురో ర్య వరీవాదో మను £2-200 107 గుర్వర్థ మరీ [కుతపారగ్భశ్వా. రఘువంశం 822 గృవాస్థన్తు యచా పశ్యేత్‌ మను 6-ి 179 గృవాస్థో గోపయే శ్రారాన్‌ ఆర్యధర్మ 1౬0 గృవాగతం కుద మనవి అలం [ర్రి4 గృవోరణ్య నమాలో కే అంజలి 5989

శోకాను[కమణిక 585 గృహే గృహే వున్తకభార భారం భవిష్యపు రాణం క్‌ాథ్‌ గోవహీనా యథా గావో (పశతిమానాటకం 802 గోభి ర్వీవెంళ్చ వేదైళ్ళ అం 181 గోమూ[తమా। కేణ పయో వంచదళి త్రి? (గ్రంథ మభ్యస్య మేళఖావీ అమృతబిందూవనిమత్‌ 114 (గాసాదజఒపి తదర్థం చ హితోవదేళం ర్‌£9 (గ్రీష్మ మాశ్యాంకు సంత_ప్పం నీతిసార 8-16 15కి ఘశే నే యథా వ్యోమ వలం 42 ఘృతకుంభనమా నారీ హితోపదేశం వ5్‌ఠి ఘు తేన వర్ణే బుద్ధిః కంల ”7ఖ్రి చంచ చ్చంయద్రకరన్పరగ్శ రామాయణం ఏతి చం(దే లాంఛనళా" హిమః ల $్‌66 చందో కయీ (పకృలివక్రతనుః భోజచరిత వంక చ్మకిణో దశమీస్థ శృ మను 2- [58 7 చతుర్వర్షావధి సుతాన్‌ ఆర్యధర్మ 1లిళి చళ్వారి వాక్‌ పరిమిళా బుగ్వేద 1-164-45 555 చతుగ్వధా భజంతే మాం గిత 7-16 4] ర్‌ చతుస్పృదీ హి నిశ్శ్వణీ మ,భా.ళాం 24 -15 457 చక్వారో ధనదాయాచాః అలలు 289 చర న్వనాంతే నవమంజరీషు పండిత రాజశతక౦ లింల చల చ్చిత్తం చల ద్వి్త్తం ఆర్యధర్మ ఖై14 చల శ్యేకేన పాదేన హితోపదేశం 98]

(గ

న! సూక్తిముక్తావళి

చలా లకీః చలాః (పాణాః భర్శ్భృ-వై. 15 ౭00 ఛాతుర్వర్ష్య్థం చ ధర్మాళ్చ మ,భారతం 801 చాతుర్వర్ణ్యం మయా సృృష్టం గీత &18 180 చాశుర్వర్ష వ్‌ హిళాన్రాయ రామాయణం ర్‌8ిక్‌ చీంశనీయా హి విపచాం ఆర్యధర్మ 810 చింతా జ్యరో మనుష్యాణాం అలం 899 చింతా శూన్య మదై న్య భె త్య ఇ269 428 చిళా చింళాద్వయో రు భ్యే ఎఇ శి(0 చిత్తస్య శుద్దయే కర్మ శంకరులు శల చిరం వ్యాపి జడ శళూ్చూరః మ భా. ర్‌ి చేతో దర్పణ మార్జనం వై తన్యపచావళి శ04 చేతేవారా యువతయ। భోజచరి[త 858 ఖై శన్యం నర్వభూళా నాం లలల శిరి ఇాయా మన్యన్య క ర్వంతి అజంలి ర్‌కి( ఛిన్నోఒపి రోవాతి తరుః భళ_ర్భ-నీతి 80 ల్‌! 1 జంతూనాం నరజన్మ దుర్లభ శత ళ్తెక్టీ శ్రీనర జిగ నాస్ట్రత ర్మాత స్తవ చరణ శంకర ల జగ న్మ్ఫృగతృషా తుల్యం నీతిసారః క.18 19! జడా స్తపోభిః శృధయంతి చేవాం అలం 00 జననిం జన్మస్థానం కాంధన తలంం లట జవయం త్యార్దనే దుఃఖం హీతోపదేళం 2927 జసీతా చోవనితా చ అలం 86

లో కామ శ్‌ మణీక 587 జన్మనా జాయతే శూ దః మ. భారతం $09 జన్థ(వభృతి యత్కించిత్‌ విష్ణుపురాణం 81 ఆ న్మాతరకృతం పాపం అవలం 14ల్రీ జన్మాంతర నవా పేషు తలం లిక అనె నవ వ్యర్థతాం నీతం అలం ఉరకీ జయంతి తే సుకృతినో భర్శ్భృ-నీతి 81 108 జయంతి జాణాసురమౌళిలాలి తాః కాదంబరి గ! జయే ధర్మిత్యాః పుర మేవ సారం బృవాశ్సంహిత లైశ4 జరా మృళ్యుం భయం ఇ్యాధిం భోజచరి త తిరి | జరా రూపం పవహారతిహీ అలం 2౧1 జలబిందు నిపాళేన హితోపదేశం వితల జల మగ్ని ర్విమం శస్త్రం శం 416 జలాంతళ్చం[ద చఫ్రలం నీలసారః 8-12 ల19 జలే తెలం ఖలే గుహ్యం ఎల 08 జవోహి సః పరమం అర్యధర్థ 810 జాగత్స్వప్న నుషు_ప్తిషు మనీషాపంచకం [9 జాడ్యం ధియో వారతి భ_ర్శ్భృ-నీతి 20 187 జాడ్యం (హీ మతిగణ్యతే 3 కీకీ 99 జాతం వంశీ భువనవిదితే మేఘనందేళం 9044 జూతమాతం నరం కంచిత్‌ ఏవలం 528 జాతమాతం న యః శత్రుం భోజచచత్ర క59కి జాతస్య హి ధృవో మృత్యుః గీత 2.27 లగ?

శ8ి8 సూ క్రి ము క్తా వళి

జాతిధర్శా వయోధర్శా మ. భారతం 106 జూతిమాకేణ కిం కళ్ళిత్‌ హితోపదేశం ర్‌న్‌కీ జానామి ధర్మం నచ మే (వవృత్తిః మ భారతం ౨060 జానీయా (శ్చేషణే భృళ్యా౯ల ఆర్యధర్మ 150 జానూశతరో భాగి నేయా కఠలివిడంబన శతకం 289 జాయాపత్యోళ్ళ ప్మితోళ్ళ ఆర్యధర్థు 156 టీ శేంద్రియత్వం వినయస్య అలలం 871 జిహ్వా గే వర్తతే లథ్మీః ఏంంం లి8లి జిప్వా కీర్నయ 'కేళవం కృష్ణక గ్హామృతం లలి లీర్యంతే జీర్యత। శ్రేశా వంచతంతం లంగ జీవత్సు తాతపాదేషు ఉత్తరరామచర్శిత 145 జృంభమానేషు రోగేను కలివిడంబనళతకం 881 క్షానేన తుల్యో నిధిర్తి హితోవదేళశం ర్ట్‌శ్సీ1 జ్ఞాతిభిః వంచ్యతే నైవ ఆర్యధర్మ ర? జ్ఞాళ్వా స్వం (ప్రత్యగాత్మానం వివేకచూడామణి శ్ర] జ్జానం శే పాం సవిజ్ఞానం గీత 7-లి శీర్‌] జ్ఞానం (పథానం నతు కర్మహీనం పులస్త్య 110 జనం సతాం మానమచాది భ_ర్శ్భృ-వె- 8 216 క్టానకర్మ్హ సమాయోగాత్‌ నగి ృతిచం(దిక 197 జానలభ్యం పరం మోతం వలం 410 జ్ఞాన విజ్ఞాన తృప్తాళా గీత 6-9 468 ళ్టాత్ళ వేయ జ్షున శూన్య అ64 ఉలిర్‌

శోకానుక్రమణిక 589 క్షాతే వస్తున్యఒపి బలవతీ లం 428 జ్యాయాంస మపి శీలేన లం 209 జ్యోతి శాత మనంత . ఠి0 టకా ధర్మః టకా కర్మ పార్తాలాపం ఫ్‌2ఢ్ర్‌ తచ్చంయో రావృణీవు హే శుతి త్త తతః స్వధర్భనిర తాన్‌ ఆర్యదర్శ 121 తత్కర్శ య న్నబంధాయ అంలం శ్రవ్రత్రి తత పూర్వ శృతుర్వర్లో మ. భారతం 181 తత మిత న వ_్రవ్యం హితోపదేశం 169 తత్త్వ మాళ్ళస్థ మళ్డా శ్వా శంకర శ్ష9క్వ తద్‌ (బమహ్మై వాహా నున్మీ త్యనముభవ శతల్లోకీ శీరిలి తదేత త్కుళలో విద్వాన్‌ కామమూ 245 తదేవ యుక్తం ఖై మజ్యం చరకం 66 త చ్యావదేవ తణనన్నిపాతో బుద్దబోధ 2928 త ద్వద్ది (వణిపాతేన గీత శీ-ఓక 119 త దేజతి తనై్నజతి ఈళఖా వాస్యం 503% తపిపరం క బతయు'గే పరాశర 191 తపస్వీ కాం గతోఒవస్థాం భవభుతి లగి తపో విద్యాచ విపన్య మను 12-104 &50 తమ ఆసీ త్తమపూగూఢ మే బుగ్వేద 10-120-8 891 శమసో లతణం శామో మను 12-88 ౭00 తమూదిదేవ మజరం ం626 ర్‌0

600 సూక్తిముక్తావళి

తమేవ శరణం గచ్చ గిత 15-6జి 70 శయాచ కిం కవిశతయా 878 తవ కథామృతం తృ ప్రజీవనం ఛాగవతం 10-819 48 తనస్కరన్య వధో దండః అం 8/9 తస్క రేభ్యో నియు క్షేభ్యో నీతిసారః 5-69 ౭67 తస్మా చ్భాన్ర్రం [వ్రమాణం తే. గీత ;6-లిక్క శీర? తస్మా దస్నక్త స్పతతం గిత 8-19 శ్రీకర తస్మా ద్దర్ముం సవోయార్థం మను 4-242 18శీ తస్మా నృనః కారణ మస్య జంతోః .... 49లి శాయబబూలం కటు తిక్త మువ్ష్య అలంం 76 శా-బూలవదన! పత్నా్యాం ఎవని 7 ఇానీందియా ణ్యవికలాని భోజచరిత ల్లిరిర్ర 'తాలతీరనీ తాఒమృ తామలక మదిరార్డ్య వం చ! శావ గ్షర్దంతి ఇాస్తాణి 460 న! ావ దృయాద్ధి భేతవ్యం హితోవ దేశం 158 శాన్తు వాచ సృళా యోగ్యాః అం66 ల202 లిరళ్చినో వితతో రళ్ళి శేషాం బుగ్వేదం 10-129-5 899 తులేన కించిత్‌ తులయాచ అలం ఫం? తుల్యం పరోపళాపిళ్వం ఆర్యధర్మ 808 తృణాదపి లఘుః తూలః ఏం 526 తృణాదపి సునీచేన చై తన్య వదావళీ శప] తృణాని భూమి గుదక౦ మను 88-101 162

శోకాగు క్రమణితో 591 తృష్టాం ఛింది భజ తమాం భ్‌ _ర్భృ-నీతి 70 204 తృష్ణా హి చేత్‌ పరిత్యక్తా పితోపదేళశం లైలిరి శేజో౭ఒసి కశేజో నుయిభే హి యజు 19.9 స్‌ కేజః తమా ధృతి శ్శాచం గీత 16.8 తీ6$్‌ 'కేనాఒధీతం [శ్రుతం కేన హితోపదేశం 172 తే పుళాః యే పితు ర్భక్తాః ఆర్యధర్థ 1జీకి శే వంద్యాః త్త మవోశ్మానః భోజచరత 03 తే సుజనాః తే థన్యాః తే న. తి(8 త్యజ దుర్జననంనర్షం హితోపదేశం 172 శ్యజేత్‌ తముఖార్లా మహిళా 6666 148 త్య జే దవృ త్రికాం భూమిం కల 868 త్య జే 'దేకం కులస్యా రే హితోపదేశం 167 త్యాగ పకో గుణః క్తాఘ్యః విక్రమార్కచర్శిత 898 క్యాగాయ నంభృతార్జానాం రఘువంశం ౭60 చయ మేవ భవే న్శిఖ్యా వలం 510 (తయీ సాంఖ్యం యోగం మహమ్నస్తో తం ళల (తిరున్నతం స్థాప్య నమం శరీరం 66 487 (తివిధం నరకనై వ్ట్‌క్‌ గీత 16-21 ఉరి? ద:తిని చారువికా'గే ఎంలం 808 దంభో దర్చాభిమానళ్ళ గీత 16.6 468 దత్తా తేఎ కవిభథ్యః పృథ్వీ భోజచరిత్ర 86 దదతి కాన దమీ విషయాః అల6 త్తరలీ

శ్ర? సూక్రిముకానళి

దదతో యుధ్యమానన్య భోజచరిత లనీ దయా సర్వభూతేషు గౌతమధర్మ 185 దర్శిచా నృర కౌంతేయ హితోపదేశం ర్‌&5 దరి చాయ కృతం చానం న. 181 దరి దాయ నమస్తుభ్యం 6660 £౬9ఫ దర్శనా చ్చిత్తవై క్‌ల్యం ఎంజం లలి దళకూపనమా చాపీ వృజాయుర్వేదం 883 దక్షః శ్రియ మధిగచ్చతి హితోపదేళం 158 చాతవ్య నున్న౦ విధివత్‌ రామాయణం 1609 చాతవ్య మతి యర్హానం గిత 17-౧0 468 చాళా దరిదో క్ళపణో అంంం కలర్‌ దాతృత్వం (వ్రయవ క్షృత్వం అలంం 168 చాత్య్థాణాం ఛార్ముకానాం చ ఆర్యధర్థు 818 చానం దర్శిదస్య (సభోళ్చ ౪9 16% దానం [పియ వాక్సహిత౦ం హితోవదేళశం 162 చార్మిద్య రోగ దుఃఖాని హితోపదేశం ర్‌41 చానం భోగో నాళో (తిసో భ_ర్శృం-నీతి లర్‌ లల? చానం విత్తాదృతం వాచః అలం 208 చానపాలనయో ర భ్యే కలం 199 చాసే శపసి కార్యేచ ఉలలం లిర్టిత్తీ జానే శపసి శా ర్యేచ హితోపదేశం 86 చానేన భోగి భవతి ంంం 180

ల్లో కొను క్రమటీక 608 చాకోవభోగహీనేశ హినోవదేశం లి2 చారవ్యతికమీ ఖరాజీనం బోధాయన 1-18-18 ౪౬0 చార్మిద్యా ద్ధ్రియ మేతి మృచ్చ్ళక టికం యం! చాకద్యాత్‌ పుకుషన్య శూ దకకృ్ళతి ల్‌ె8ి చాస _వేఒవాం చేవాద్భృష్ట్యా శంకర శీ4[ చానీ భృళ్యః సుతో బంధుః కలం 166 చాపీ మావధినం వాంతి . 640 రవఖి చాతణ్యం స్వజనే దయా భ_ర్భృ. నీతి 19 186 చిశ్కాలా ద్యఒననళ్శి తా ఇ 4 | య! దిగంబరో వా2౭వి శంకర ర5్‌06 దివం యది (పార్థయసే కుమారసంభవం లిశ6ి దివి నత్యం వాచః (వతిస్టా (గతి 179 దీనశ్వం వరిగ్భవ్య్యూ దుర్జనిక రామస్తవరత్నాకరం 26 దీనాంధ పంగు బథిరాః ఆర్య ధర్మ 16 ఠ్‌వం జ్యోతిః పరం (బహ్మ ఇం ॥ 50 దీిపోయథా నిర్వ భతి మభ్యు పేతః అశ్వమోష ర్‌ర్‌క్‌ దిపనం వృష్య మాయుష్యం ” అతుల ర్‌ర్‌ దీపరిర్వాణగంధం చ హితోపదేశం ౨69 దుఃఖితో౭పి చశే ద్ధర్ముం ం+ 145 దుఃఖే ప్వనుడ్విగ్నమనాః గీత 2-56 కీల్‌ర్‌ ధుకాచారో పి పుకపషో మను క 157 82

శెద్త

504 సూ క్రీముక్తావళీ

దుర్షనగమ్య్యూ నార్యః హితోపదేశం 828 దుర్దనదూషితమననః అలం లిల9 దుర్దనః పరివ _ర్తవ్యో భర్త నీతి త్త 106 దుర్గ (స్త్రికూటః పరఖభా హిళోవదేళశం ద్‌43 దుర్జన। [పియవాదీ చ 99 క్‌0? దుర్జనేన నమం వైరం ః ఫ్‌06 దుర్జో నార్జవం యాతి ఇం ఓర్‌క్కీ దుగ్భతే చాఓజన్న చా తారం లం 155 దుర్లభం (తయ మేవై తత్‌ వివేక చూడామణి క్ర్‌ర్రిశ్త దుర్గభం ఘార్ళతం వాక్యం ఆగ్యధర్ము తి|0 చుర్పభో మానుషే దేవాః న. 896 దుర్లభో విషయ త్యాగో వరాహోవనివత్‌ శ్రర] దుర్వ్భృత్తో చా నువ్యత్తో వా ఏంట 462 దువ్చ స్య దండః సుజనళ్య పూజా లలు చ! దుష్టా భార్యా శథో మితం హితోపదేశం 12౪ దుష్టో౭పి భోగ్య తా మేత్సి నీతిసారం 4-11 819 దూరా దవనధా న్నూూతం మనము క-15! 7/0 దూరస్తో౭పి నమీపస్థో ఏతం 516 దూషకళ్చ [కియాళూశ్యో అలం 88 దృశా (ాఘీయస్యా దరదళిత శంకర ళ్‌! దృష్టి పూతం న్యసే త్చాదం మను €-46 4౯8 దృ్వా ధనం కులం శీలం ఆర్య భర్ము లి?

శ్లోకాను కమణిక 6్‌కిక్‌ చేయ మ్హార్తన్య శయనం మ, భారతం కసస్‌ చేవ తాజాలిథి భృళ్యానాం మను €-_72 205 దేవ! త్వదీయ పదపంకజ ముకుందమాల 78 చేవ ద్విజ గురు | పాజ్ఞ గీత 17-14 4గ్రర్రి దేశాటనం పండితమి[తతా చ అలం 58 దేహూబుచ్చ్యా తు దాసో౭ఒహం భాగవతం 448 దేవాస్యు మోఖవో నో మోటో. వివేకచూడామణి 46 'దేహాత్మబుద్ధి మా శ్రిత్య ఎతఏ6 44ర్రి చీవోభినూనే గళితే శంకి రులు 506 దేహావసాన నమయే అలం 410 దేహినోఒస్మిన్‌ యథా దేహే గిత 2-13 కలర్‌ దేహే పాతిని కారజా భోజచరిత ౭07 చఉవో దేవాలయ! (పోకో అజం 879 చీహో2హా మిత్యేవ జడన్య బుద్ధిః .... ఉలకీ థై వం పురుష కారేణ రామాయణం ఠ్‌78 దై ఐ+*ధీనం జగత్సర్వం . 40 టై వీనంప ద్వమోజూాయ గీత 16-55 468 దోవఖీతే రవారంభః హితోపదేళం 188 దోషో గుణాయ గుణినాం అతంం ౭00 దౌర్మం్యా నృపతి ర్వినళ్యతి భర్శృ-నీతి రికీ 2/6 (ద వ్యార్థ మన్నవ స్తార్ధం _పరమవాంసపరి(వాజక 4505 ద్య్యూతమాఎస సురా వే ఇ్యా 242 206

క్‌గ6 సూ క్తి ముక్తావళి

చ్వాఃశాంతి రంతరికగ్‌ం0ళాంకిి యజుర్వేదం 96-17 553 చ్వారం చ్వార మటన్‌ భితుః అలం 86కీ చ్వావిమౌ పురుషా లో శే కలం ఫ్‌ 17 చ్వా సుపక్షా సయుజా సఖాయౌ బుగ్వేదం 1-164-20 106 ద్వీపా దన్యస్మ్నా దపి మధ్యాదపి రత్నావళి వ్ర ద్వే విద్యే వేదిశవ్యే ఇతి ముండకోపనిషత్‌ క. బెపళాసాటై వతవిళిస్ట వాదకళ లైః ఇలలం ర్‌లి చ్వావాష్ఫథివీ జనయన్దేవ (కుతి ర్‌ఓ0 ధనం తావ డసులభం హితోవబేశం 551 ధనధాన్య (ప్రయోగేషు లం లకీ ధన మార్దయ కాకుళ్స రామాయణం 25కి ధనవాన్‌ బలవాన్‌ లోకే హితోపదేశం వైఫిశ ధనాని జీవితం వైవ శ 231 ధనాని భూమౌ పశవళ్ళ్చ లం కలర్‌ ధనావాళరార్డనే యుక్తాః (పబోధచందోరయ 4/8 ధనికః (శో[తియో రాజా హితోపదేశం 188 ధనసేవ కిం యోన దదాతి న లక్‌ ధనేన వానసా (పేన్నూ ఆర్యధరగ్థ 120 ధర్మం భజన్వ సతతం త్యజ పద్భపురాణం 527 ధరాబద్ద పచ్మాననాంఘియప్టిః శంకర కరి ధర్మం శనైః సంచినుయాత్‌ మన 4-89ికి 184 ధర్మః (పాగేవ చింత్యః సచివమతి (పబోధచందోడయ 851

శోకానుక్రమణిక గ్‌్రీ?

ధర్మ ఏవ వాతో హంతి మను 8-15 178 ధం దర్ధః (వభవతే రామాయణ-అరణ్య _ 138 ధర్మా బవువిభా లోశే మ భారతం 198 ధర6ర్ధం యస్య వి లేవో ఇం ౯028 ధం తో శామ త_త్త్వజ్లో ం, £9 ధవ శ్చ్రయ రాజా భవతి క వ్‌01 ధరార్థ కామ మోజాణాం హితోపదేళం 128 శం 99 9 మ భా. 1/6 ధర్మార్లా వుచ్యతే (శ్రేయః వటం లర్‌క్‌ ధర్యార్రొ యత నస్యాతాం మను ౨-|1€ 106 ధ ర్మేణార్థః సమావోర్యో మ భా. ఆనుశానని 15! ధర్మే చాళ్టేచ కామేచ “మ భారతం లకీ ధర్మో జీవదయాతుల్యో అలం బ్ర ధర్మోపార్టిత జీవి తానాం _ ఆర్యధర్మ 159 ధరో విశ్వస్య జగతః [శ్రుతి లిం| ధర్మా మాశే శేభిహింసాం నీతిసారః 6-5 819 ఛాన్యాని కీర్ణాని యథా అంలం 888 ధారణా ద్దర్థు మిత్యాహుః మ.ఖభా. 1/6 కలి శకి కళ ఉచిదిళ 10 ధ్భృిః తమా దమోజక్నేయం మను రి-92 176 ధ్యాయతో వివయాన్‌ పుంసః గిత 2-62 288 న క న్యాయాః పీతా విద్వాన్‌ మను జెం5! 248

ల! మూ క్రిముక్తావళి న కర్ణుణా న (పజయా వ్రైవల్యోపనిషత్‌ _ 4801 న కళ్చి తృన్యచి న్మ్మితిం హితోపదేశం ల0 న కామయేఒవాం గతి మీళ్వగా ఖాగవతం 407 న కించి కాధనో ధీరాః ఇం న! ఎ కూమళై రాయుధ్రైః వాన్యాః మను 7-90 ల?4 నక్తందినాని మే యాంతి అంతం 180 న (లోధో నచ మాత్సర్యం ఎం లిం నకః గ్వస్థాన మాసాద్య " హితోపదేశం ల్‌(2 న గచ్చే | చాజయుగ్భం చ అలం 881 న గణస్యాఒ[గతో గచ్చేత్‌ హితోపదేశం లకీ న గృవాం గృవా మిత్యాహుః అలలు 862 న గృవోణి న వస్తాణి అలం ల్‌ నచ విద్యా సమో బంధుః అ664 85 న జూతిః న కులం కాత మ.ఖా.శాంతీ ర్ర80 న జాతు కాముః కామానాం మను £ై-96 లలి శ జాతు కామా న్నభయాత్‌ మ భారతం 188 న జాయతే [మియతే వా గిత 220 క49 న శత్చరన్య సంద ధ్యాత్‌ మ.భా.ఆను118-8 185 న తశ్ర చకు ర్లచ్చృతి న వాక్‌ కేనోపనిషత్‌ ]1-8,4,6 678 న తత నూర్యో భాతిన చర్మద కఠ £-8-15 499 న తదన్తి జగ త్యస్నిన్‌ అలం 220 న తద్భాశయతే సూర్యో గిత 15-6 శీరక్తీ

శ్లోకాగు క్రమణిక 699 న తస్య కార్యం కరణం చ శ్వళతాళ్వశర 500 న త్యజంతి న వాంఛ:తి (కుతి తీత ప్రీ న శ్వజఒవాం కామయే రాజ్యం భాగవతం తలి న చానేన న మానేన హిశోపదేశం ౭£5ర్‌ నదీంతలేన్న బాహుభ్యాం ఆర్య వర్మ "ల నదీనా0 శన్తుపాణీనాం హితోపదేశం ర5్‌49 న బేవో విద్యతే కా. అలం 807 న ధనం న జనం న సుందరిం శిజాష్టకం 4()4 న ధర్మ శాం వఠగీతి కారణం హితోపదేశం “రట న ధ్యాతం పద మీళ్వరన్య భర్తృ-వై ౧15 40 న నరయు క్తం నచనం హినస్హి వును 868-110 168 ననిందాం న స్తుతిం కుర్యాత్‌ అలం 129 న నిర్మిళోవై నచ దృష్ట పూర్వో ఇంలం 810 న పరస్యాజఒప వా దేన హితోపదేశం ౭09 వ్‌ పళ్య్యో మృత్యుం సళ్యతి ఇఖాందోగ్యం ర్‌08 న పాణిపాదచపలో మక శీ-177 గ్య న్‌ పొర మేష్ట్యం న మ హేందధిష్ష్యం భాగవతం 496 న (పవ్భ్చావ్యతి నమ్మాానే ఆర్యధర్థ 19] న, పవ్భామ్య్యే [శ్చియం (పాప్య గిశ 5-20 458 న ఫాలకృ స్టే న జలే మను శ-!కి 65? న బుద్ది భేవం జనణేత్‌ గీత 826 క్‌0౪ నమావచా”౦ ని నసువర్ష చానం హితోపదేశం ఓక

600 సూ క్రిముక్రావ?

న భూషవయ త్యలంకారో హితోపదేశం ౭0 న భోగవో ర్యా నచ బంధువోర్యా ల 101 నమంతి ఫలీనో వృవాః ఆర్యధిగ్భు గ్ర న మంత్రం నో యంతం ళంకరి త నమః సవితే జగ దేకచకడు మే కక్ష న మాంనభత ణే దోషో మను ర్‌-5% ల్ల? న మాతరి న చారేషు హితోపదేశం 811 న మిథ్యాభామణం కు గ్యాత్‌ ఆర ధ"స్ద 115న్‌ న్‌ న్చుత్యు రాసీ దమృతం నత్థి బుగ్న్బేవం 10.1892 891 నిమో ధళ్వ్చయ మవాళతే ల ర్‌ న మోబఒస్తు తే వ్యాగ్ధిన విశాలబుద్దే గీ ౪ ధ్యానం 15 నమో ఒ న్త్వ౭వంతాయ అ ౮ నయ తాఒస్తి గతీ ర్వాయోః హితోపదేశం ర్‌శ్రీ1 న యోగేనన సొంఖ్యేన వివేకచూడామణి శం న యోని ర్నా2.పి నవంస్కారో మ.భారతం $్ర9 నరికాయ అే మతిశ్చత్‌ హితోపదేశం రలి0 నరత్వం దుర్లభం లోశ్రే అలం 109 న లంఘయే ద్వతృతం[తీం మమ క్రీ_8 68 న విగన్హ్య్యాం కఖాం కుర్యాత్‌ మను 2-79 609 న్‌ విద్యయా శాళ్యేణ ఆగ్బిధర్ము 15 న విశేమోఒస్తి వగ్ణానాం మ. భా. శాంతి 899 న విళ్వనే దవిశ్వన్తం ఆర్యధక్మ 807

శోకాను క్రమణీక 801 న వివ౦ విమ మిళ్యాముః వికమార్కచరిత తీ10 నవే వయసి య ళ్ళాంతః లలు 519 న వై కాగ్యా త్సరం భాగ్యం లం తరి నవై స్వయం తదళ్నీయాక్‌ మను 8-100 183 నె ళరీరమలక్యాగాత్‌ ఎం ర్‌ి నళ్య త్యనాయకం కార్యం ఇంలం 279 న శేయ న్సతతం తేజో మవో భారతం 2192 న్షే మృతే (ఏవకితే వపఠాశర క-80 250 న సంధి మిళ్ళే ద్లీనై ళ్చ నీతిసారః 9-68 లిం న నంళయ మనారువ్యూ హితోపదేళం 128 ననళబటోన తచద్వాచ్యం టం 1168 ది న సనత్వేషు గ్రేషు మను శీ4? ళ్‌ర నసా ఖార్యేతి వక్తవ్యా హితోపదేశం 145 న్‌ సావిత్రీసమం జప్యం మను 1909 నసా నభా యత నభాతి వలం 888 నసా సభా యత్ర ననంతి ముఖా 2902 న నుఖం 'చేవరాజన్య 624 తీర? న స్థాతవ్యం న గంతవ్యం ఏలలం ల్‌లికీ న స్నాన మాచశేత్‌ భుక్త్వా మెను 44-129 ర్‌ఫ్‌ నస్నానేన న మౌనేన శంఖస ౧ నాన్న న _" అతొలంయ?? న వ్వర్షో నా౭౬పవర్లో చా ్గ పో. సు న సగలానం కళే రి కిత లె వ్‌ ల భూ న -ర్‌ షే ఎ ఖ్‌ తంవవవం భత డో వార్‌ం ఫ0€ ప

క్ర2 సూ క్తముక్తావ శ

నహాయనై।న పలితైః మను ఓ£-158ీ 180 నహి దండాదృ్భతే శక్యః మను ౪9-268 460 నహి సత్యా త్పరో ధరః ఆర్యధర్మ 106 న హీద్భళ మనాయుష్యం మను శ4=184 లై0 శనోాఒంజయంతీం స్వకే నేశే మను కీఎ1ీ "త్మ సపాజఒళాలే [మియతే జంతు! హితోపదేశం య! నాజగ్నిం ముఖీ నోపధమేత్‌ మను 4-58 67 నాజత్యశ్నతస్తు యోగోఒ స్త్రి గీత 6416 శీల] నా౭౬ తాన మవమ న్యేత మను కీ- 197 ల్రంత్తీ నాదే వాంళో దచాత్యన్నం ఎలంం ర్‌ళ నా౭.1దవ్వ్యే నిహితా శాచిత్‌ హితోపదేశం శల నా౭ఒ-ఛార్చుశే వసే ఛాంమే మను 4-60 68 నా౭నిష్ట్రం (ప్రవదేత్‌ కసిన్‌ ఆర్యధర్థ 80 నాఒన్నమచ్యా 'దేకచానా మను 4-45 ల్‌ వాజన్నో దకసమం చానం లం 215 వనాఒపృ్ఫష్టః కగ్యచి (ద్చూయాత్‌ మను £-110 1ర్‌కీ నా౭౬పాపష్య మఖభి వాంఛంతి హితోపదేశం 15? పాక.పోపదేళశం సంవేత్తి అలం ర్‌27 శాఒప్పు మూ[తం పురషం వా మను 4-56 70 ఛా౭-ఖినందేత మరణం మను 6-45 458 నాఒఖ్యస్తా భువ వాదిబృరిదదమనీ భ_ర్తృ-వై రాగ్య 411 నాజమ్యుత హి సహాయార్ధం మను 4289 181

శ్లో కొను క్రమణిీక మ! నాఒయ మాళ్ళా (పవచనేన కఠ |-9-98 తీర! నాఒజయమాత్మా బలహీ నేన (కుతి శల నాఒరాజశే జనపదే మ.భా, 4 నారికేళ సమాశళారా హితోపదేశం గ్ష్‌!5్‌ నాఒవిరతో దుళ్ళరఆాత్‌ కఠ 2-24 తీర0ి నా౭ఒభ్యుక్రాన కియా యత హితోపదేశం 508 నా౭వినీతై ః (వచే దుర్యెః మను కీ-67 గి వాజఒవిర్తకాయ సంసారాత్‌ వైమ్కర్శ విద్ధి శ్రీకర నాఒక్నీయా చ్భార్యయా సార్టం మన 448 క: వాఒనచాసీ న్నోసచాసీ త్తఛానీం బుగ్వేదం 10-120! 891 నా౬స్తా ధశ్ళే న వనునిచయే ముకుందమాల 404 వాఒసాస్రకం శిబికా నకాపి భోజచరిత ఫ్ర నాచు సి కామనమో వ్యాధిః ం ల్‌ల0ి నాట న్హి బుద్ధి రయుక్తన్య గిన 9.66 తీన్‌ త్రీ వా౭౬ స్త్రి విద్యా సమం చతుః అంం2 100 నాఒని సత్యా త్చరో ధరః ము థా. కాంతి క్‌20 నా౬_స్తిక్యం వేదనించా చ వను 44-168 ల్ర01 నా స్తీ వచనం కష్టం ఉం 163 నాఒవాం నచార్య దస్తీహ [దం శీ4లై నింఠ0శు నీలినిపుణాః భ_ర్భం-నీతి ?గ్ట శే] నించాం యః కురుతే సాధోః ఆర్యథర్మ 808 నిజసౌఖ్యం నిరుంధానో హితోపదేశం 295

604 సూక్షి ముక్తావళి నిత్య మాచగతః “'శొచం లః 179 నిత్యాన్న దొ తా నిరతాగ్నిహో త్రీ ఎంల6 వీ 6 నిత్యోదాని త్యానాం చేతనః కఠ లలి 18 886 నిమేషమాశత్ర మపి తే భోజచరిత ౭09 నియతం కురు కర్మ శ్వం గీత 8-8 169 నీయత _స్ప్వం నర వ్యాఘ మంభా. 800 నియతికృత నియమరహితాం కావ్య పకాళ 11% నిరతిశయనుఖం చ దు*ఖజాతం సంచేపళశారీరం 508 నిరవచ్యాని పచ్యాని భోజచర్మత 08 నిరయరస్యాఒపి తు యస్య కుత 290 శ్రీ? నిరాశీ ర్యత చిత్తాత్మా గీత 4-21 క్త] విర్మానమోవో జిశతసంగదోపాః గీత 15-5్‌ 46ఫ్‌ న్వినో2పి నచా తుష్టో 29 504 నిర్వశేమం పరం (బవ్మా అలం 4960 నిర్లుణేస్వఒపి స_త్త్వేషు హితోపదేశం ల$ నిషేవతే (పళస్తాని మనుస్మృతి 49 [ నిష్ఫలం క్షేళబవుళం నీతిసారః 11-42 ల్ల0 నిస్సారస్య పచార్థస్య ఉల ర్‌28 నేహ మాద్యం సులభం సుదుర్లభం ... శీ[5 నేతస్థం జాగంతం విద్యాత్‌ (బహో్యోపనిషత్‌ 508 చేహ యత్కర్శ ధర్మాయ భాగవతం 9-8౪8-56 456 వేచే. తోద్యంత మాదిశ్యం మను 4-9 61

శ్లో కానుకమణీక 605 వైక స్న్వే చ్భ్చూన్యగేపా మను కీ-5” 67 నైఫణ్య మేవ సాధీయో ఎ క నైవ రాజ్యం న రాజా1ఓసీత్‌ మ.భా. 800 నై వా£.కృతిః ఫలతినైవ భ_ర్శ్భృ-నీతి 08 ౨368 నైవ వ్యాక రణజ్ఞ్హ మేతి పితరం బిల్హణీయం ౦ వైమో మతి సావ దురు కమాంఘిం ఛాగవతం 4ీవిర్ట్‌ నైషా పరావరమతి ర్భవతో 9 7-0-27 40? న్యాయార్జి తధనః త_త్త్వ్వక్టూన కాలః 508 న్యాయోపార్టితని త్తేన పరాళరన్మృతి బ్రీజణి పంకిభేదే పృథక్సా'కే అలం కరీ పండితా బహావో రాజన్‌ భాగవతము శీ9ర్రి పండితే చ గుణా న్స్వే ఆర్యధర్మ 109 పండితే వైన మూళ్హేచ భోజచరిత్ర లకీ వండిత్రె స్పృహా సాంగత్యం వలం 57 పతం సుష్పుం ఫలం తోయం గీత 90-26 కీడీల్‌ పదచ్చేదః పదార్డో క్రి లలల 117 పద్మ్యపియే పద్మిని పద్ద్మవాస్తే. ... ౭0 పద్మాకరం దినకరో భ_ర్శృ-నీతి 64 855 పథ్యే సతి గడార్తస్య లోలంబం+జీయం [10 68 వయఃపానం భుజంగానాం హితోపదేశం 909 పరం పలితకాయేెన లలని క! పరదారాన్‌ పర్యద్రవ్యం అలం 100

600 సూక్తిముక్తావళి

సరపత్నీ తుయా స్త్రీ స్యాత్‌ _ మను £-12£9 209 పరాణ్చిఖాని వ్యతృణ త్సయంభూః కఠ £.1=1 శ్తీర్టల్టి వరాధీినం వృథా జన్మ ఎం ల40 పరిచరిత వ్యాః సంతో యద్యపి భ_రృవారి 186 పగ్యతాణాయ సాధూనాం గిత 4.8 188 పరవర్హిని సంసా శే భర్త నీతి ౭25 890 పర్తెః పరిభవే పాప్తే అలం 860 పరోపకరణం మేషాం అర్యధర్మ 170 పరోపకార! క_ర్తవ్యః 069 £09 పరోపకారాయ ఫలంతి భర్త ళానీతి 140 పం "పదేశే పాండి శ్యం హితోపదేశం £16 పరో౭_పి హిత వాన్‌ బంధుః లలు ర్‌్రి4 వరోత్నటపి స్వ(వళంసా, 66 వరో శ కార్యవాంతారం హితోపదేశం ర్‌42 పర్ట క్యోస్మిన్‌ జగతి మవాతీం (వబోధచం[దోదయం ర్‌ి పళుధన మధనం లం ర పశు శ్చ న్సివాన న్స్వర్షం ఇాగ్వాక శీశీ0 పతణాం బల మాకాళం 206 ల్‌€ పటే చొరం (తిభిః స్నానం ఎం 84 పా థఛానా మివ వర సని (పబోధచందో దయం 5్‌!5 పొచలకం వా వపదోవ౦ం వా రామాయణం ర్‌లికీ పాపా న్ని వారయతి యోజ భర్త ళానీతి 66 807

శోకాడు[కమణిక 607 పావురాణాం వ్యవహృతే పంచవళి శఖర పా రాశర్యవచన్సరగోజ మమలం గీ తామాహాత్మ వి తత్త పారాశర్యవచ న్సుధా ఉవనిషత్‌ (శ భావ్యం 40లీ పారుష్య మృతం చె వ ఆర్యధర్మ 141 పారాయ (పతిపాది తాం గీతామావోత్మ లి సలి పితో ర్నిత్యం (పియం కుర్యాత్‌ అలం అ లిటినీ పిబంతి నద్యః స్వయ మేవ ఉం వ88 పిబి ఖావచ జాతళోభనే చా జక ఉపరి పుంఖాకుపుంఖ వివ యేతణ 'వేదాంతడిండిమం త్తీ్య0 పుణ్యవ్య ఫల మిచ్చంతి ంలజం 148 పుుగప్యాత వధూభ్ళ తె లో ఏతం లి68 పుతమి[త కళ తాద సిద్రాంతసారసం గవా 451 పు_తాధికాళ్ళ దౌహిఈాః ఆర్యధర్మ 128 వు తేణ చ ౯ళకేణ అలం 124 పురాణ మిత్యేవ న సాధు మాళవికాగ్నిమ్మితం 80 పురుషా బవావో రాజన్‌ మ. భారతం లి?? పుష్పమా[త౦0 విచినుయాత్‌ ం రర ఫన్తకం వనితా విత్తం జం 8908 పునకమచయా విచ్యా లం 97 పూర్వం వయసి తత్కుర్యాత్‌ ఆర్యధర్య శర పూర్వజనక్ళతం కరస హితోపదేశం 545 (ప్రజాం సంరతతి నృపః నీతిసారః 1-19 566 (వ్రజాగు_ప్త శరీరస్య భోజచర్మిత ల?

618 సూ క్రిముక్తావ?

(వజానాం వినయా ధానాత్‌ రఘువంశం రట (పూమ్య నర్వలో కేళం ఏంంం ర్‌లి (పణవో ధనుః శరో వ్యోశ్నా ముండకోవనిసత్‌ శృరిర్రీ (ప్రతిమా మంత తీరేషు ఎటుల 168 (వకిష్టా సూకరీవిమై అలం 476 (వత్యహం (వత్యవేవేత జంం ఖీలిర్రి (పత్యతే గురువః స్తుత్యాః అంంం 880 (వత్యమే ణానుమిత్యే వా ఉలంం 104 (పళ్యాఖ్యానేచ దానేచ హితోపదేశం 547 (వథమవయని పీతం తోయ మల్చం ... న్య? (వ యోజన సంవవృ త్తేః లం €₹84 (వవరం జీవనీయా నాం అలం 4 5 (ప్రవ_ర్తనార్థ మారంభఖే కఠి ఏడ౦ంబన 881 (వవిచార్యోో త్తరం దేయం ఆర్యధర్ము వ? వవృత్తించ నివృత్తించ గీత 16-7 466 (వసాదో నిషృలో యన్య భోజచరి(త £ర9ి (వస్తావనద్భృళం వాక్యం హితోపదేశం 105 (పాణం వాఒపి పరిత్యజ్య ం 29 218 'పాణాః యభాఇఒత్యనోఒభీషాః హితోపదేశం 809 (పాణాయామై ర్షహే ద్దోషాన్‌ మను 6-72 202 (పాతఃకాలే ఫలాధిక్యం ఉం "77 (ప్రాప్య పుణ్యకృళా న్లోకాన్‌ గత 6-కీ1 శరర

శ్లోకాను క్రమణిక 819 (పావ్య (వమాణపదవీం లం తి69 (పామాణ్యబుద్ది ర్వేచేషు గితా రహన్యము 1095 (పాయ? ధనవళా మేవ భోజచరిత క్‌త్రి0 (ప్రారళ్యతే నఖలు విఘ్నభయేన భర్త నీతి 8 141 (పారభ్యనూ త (గథితం శరీరం ఉం తీలిలి (వియు తథ్యంచ వథ్యంచ నీతిసారః 5. £9 ౯ (వియః [వజానా౦ చాతైవ భోజచరిత 800 (వియపాయావృ తిః వినయ ఉత్తరరామచరి[త ₹89 (పియ వాక్య (వదానేన ఎంంం 8239 (ప్రీణాతి య సుచరిత 4 భర్తృం-నీతి 60 126 ఫలవ్య శారణం పుష్పం అలలం కీన్‌ బంధళ్చ మోవకళ్చ మృ ్పెవ ఎం శీలి0 బంధుః కోనామ దుష్టానాం హితోపదేశం తిక్కల బంధు,స్తీ: భృత్యవర్గన్య 13 లి? బలవాన ప్యళకో౭ సౌ భోజచరిత £07 బహుఖి రృత కిం జాతః ఎంలం లి8 బహూనాం జన్చునా మంతే గీత 7.19 తీడ6 బలోత్క కేవ ద్భమేన హితోపదేళం ర్‌కీఏ శాలవఖిశ్వ మ కారణవోన్యం ఏ6ల4 165 కాల స్తావ త్రీ రిడాఫ కః భజగోవిందం 43 కౌలాశపః (ేశధూమో మను 4-69 గిలి శాలాయ నీలవస్తపే నవకింకిశీక కృష్ణ కర్హామృతం శ్రి

లాల

410 సూ క్తి ము క్తా వళి

జాలార్కో (ేతధూమళ్ళ న. 6ర్రి జాలోవా యదివా వృద్దో హితోపదేశం 19ిక్త ఇాల్యే పితుర్వశే తిప్పేత్‌ మను ల=148 £08 బుధ నే రాజ్యే నహి హితోపదేశం 26] బుద్ధ్యేవ పౌరువఫలం 'యోగవాసిష్టం 6-41 229 బుభుతితె ర్యా వ్రక్‌రణం శిశకఘుపొలవధ 520 బుభుడితోజ౭న్న మశ్నీయాత్‌ న్నుకుతం 16-465 59 బోధ్రారో మత్సర(గస్తాః భర్శృం-నీతి 2 218 బృవాన్పతే (ప్రధమం చాచో బుణగ్వేదం 10-71-1 858 (బహ్మానిహ్టో గృవాస్థ్ర స్స్య్యాత్‌ ఆర్యధర్థ 159 (బవ్మా సత్యం జగ త్యం వ్యాన 400 (బవ్మా నత్యం జగ న్శిఖ్యా శంకర శ] (బహ్మా కారతయా సదా స్థితతయా* క శీల (బవ్మా మేన కులాలవ న్నియమితో భ ర్భృ-నీతి రీ శ్రి (బమహ్మైకం వరమార్థసత్‌ సిర్రాంతసం్మగవాం 400 (బహ్మైవ నర్వనామాన అపరో జూనుభూతి 509 (శ్రావ్మూణేషు చ విచ్వాంసో మను 1-9” 805 శాహ్మే ముహూశ్తే బుద్ద్యేత మను4-2లై ర్‌క్తీ భకో గుణీ శుచి ర్టషః హితోపదేశం 555 క్యా భాగవతం శాస్త్రం ఆజంం 528 భక్తానా మనురక్తానాం 64 [1 భద౦ం క్‌ న్జేభి శ్యణయయామ బుగ్వేదం!-890-8 42

ఖ్లోకానుక్రమణిక 6011

భద్రం భద మితి (బూయాత్‌ దను 4.180 180

భవంతి నమా న్నరవః భర్షృం నీతి 62 189

భవద్విధా భాగవతాః మ,ఖారతము 528

భ వానీశంకఠౌ వందే అలం నే

భాను నృక్ళృద్యుక్షృ తురంగ శాకుంతలం £86

ఛార్య్యావి యోగళ్ళ్చ జనావ వాదో ఏ66 £ఓ50

శావాద్రైగతం సచా కుర్యాత్‌ శంకర 406 లిష్యతే వ్యా దయగంధిః ముండకోవనిషత్‌ 2-2-8 47 ఖిమాళనం తదపి నీరన మేకవారం భ_ర్భృవారి ర్‌శ్‌లి ఖీతేభ్య క్చాభయం చేయం అం 125 భుంజానోన బహు (బూయాత్‌ అలలు "78 భుక్త్వాశతపవం గచ్చేత్‌ అలం రికీ భుక్సోపవిశత నుందం అలం 6శీ భూతానాం పాణికః లేషాః మను 1-96 895 భూనాయకం వా ధవనాయకంవా నమాశకు నుమావళి కీర్‌ భూ పదడిణ మశ్కేన అలల 212 భేచా=ఒ- భేదా సవదిగళితా (శీ ,శుకులు 409 భోగా న భుక్తా వయమేవ భ_ర్భృ-వై రాం? 897 భో గేచ్చ్భా కోపభో గేన ఆర్యధర్య శ్ర 9 భోగే రోగభయం కులే భర్శృంవైఠాక0 851 భోజనా్యగే సదా పథ్యం అలంం ర్‌? మంగళం గురుదేవాయ గీ కామావోత్మ లో 19

612 సూ క్తి ముక్తా వళి

మంగళాదిని మంగళమధ్యాని మవోభాష్యం 400్‌ మంచకం కుక్తవ్త్రుం చ ఉతల౭ కీరిరి మెంతలీజ మిదం గుప్తం హితోపదేళం 284 మంతవాదా త్కథాకుల్యా 6464 116 మం(తార్థం మంతచైై తన్యం మవోని ర్వాణతంత తీస్‌ మః(శిణాం భిన్నసం ధానో హితోవదేళం రల! మందారమూలే మదనాభికామం కృష్టకక్షామృతం లలి మందోజఒప్యమందతా మేతి మాళపికాగ్నిమ్మితం 1688 మాంభఛాళా చ మహీపతిః భోజచరిత 557 మశాధిపత్యం “సీవాచ లం ల్‌ల8ి మణి ర్హుఠతి పాదేషు హితోపదేశం 814 మతిభేద తమ _స్తిరోహాతే కిరాతార్జునీయం £88 మతిేవ బలా ద్గరీయసీ హితోప దేశం 110 మంతోహి భావేన యుతో ఇ209 శ్తీ8 మత్తః [వమత్త శ్చోన్టుత్తః హితోవదేళం 155 మధ్యాహ్నార్క మరచఛికా (వబోధచందో |! మనః (పసాద స్సామ్యత్వం గీత 17-16 468 మనః స్వబుభ్ర్యాఒమలయా భాగవతం శీర్ర0ి మన పవ జగత్సర్వం బుభుగిత శ్తీక్తీడ్తీ వన పవ మనుష్యాణాం మ్యెత్యుపనిషత్‌ 6-90 కక మన స శ్చేం్యదియాణాం అలం 580 మనసి వచసి కాయే భ_ర్శృం-నీతి గ్గ 140

ళ్లో కామ క్‌ మణ॥క 413 మననైవ కృతం పావం కలం ప్‌ఫత్తి మనస్తాపం న కర్తవ్యం అర్యధర్భు శే58 మన స్తే పాదాస్టై నివసతు శి వానందలవారి వ? మన న్యవ్యత్‌ వచ స్యన్యత్‌ హితోపదేశం లిర0 మనీషిణ స్ఫంతి నతే హితై షిణో భోజచరి త లవ్‌ మనుష్యాణాం సవా(ేమ గీత 7-8 =కీ1ర్‌ మనో నామ మవో వ్యాఘో కలం త్త మనోరథానాంన నమాష్తిరస్తి _... 512 మన్నిందయా యది జనః టం 512 మన్హనా భవ మద్భృ్భ క్తః గీత 18665 శ70 మయా క్షతం జగన్నాథ ంం త్శీ& మయ్యాఒవేశ్య మనో యే మాం గీత 12-92 శీర$ మరణం మంగళం యత భోజచర్మిత విగ్‌] మరణా (త్పార్టనా దుఃఖం వలం 596 మలయాచల సంనర్గాత్‌ ఏ20ం £58 మవాతా పుణ్యపణ్యేన ంంం శలికి మవాతా ప్యర్థసాేణ హితోపదేశం ౭251 మవోంత్య2వి సమృద్దాని మను లి-6 248 మవోేత్ము గురు బేవానాం ఇం48 161 మవోనదీ (పతరణం ఏంం 840 మవోనుభావ సంసర్షః పంచతంతం 861 మపేళ్వరేవా జగ తా మధీళ్వ'రే భర్శృ-వైరా 84 కిల్‌

614 సూక్తిముక్తావళి మఉికా మారుతో వేశ్యా ఏం6 165 మతా [వణ మిచృంతి ఎఎలం ల70 మాతరం పితరం చైవ ఆర్యధర్భు 12ర్‌ మాతరం పిశరం పుత్రం క కిక్‌ 9 ౪3 భోజచరిత 121 మాతా నిందతి నాఒభినందతి తంల లి మాళాపిళ్ళ కృతాభ్యాసో హితోపదేశం వ. మాతా మితం పితా చేతి ంంి లల్లి నూతాళతుః పిళా వెరీ 99 8కి మాళా గమం నొ స్తి ళరీర అలం రి మాతుః కుచౌ పరిత్యజ్య అంలలి లి] మాతృవ త్పర దారాంళృ హితోవదేళశం 156 మాతృహీన కిళుజీవనం వృథా అంంం 181 మాళతలేవ రతతి పిళేవ భోజచర్మిత 04 మాతా స్వసా దుహితావా మను £-215 250 మాన.పీకరణచూర్జ్మ మస్తి రామాయణం రిక మాభెష్ట విద్వన్‌ తవ నా_న్య్యపాయః వివేకచూడామణి 801 మానర్ధాణాం యే విరుద్రాంళాః సనూతసంహిత ల్‌11 మాయామా(త మిదం ద్వైతం అలం శ్రీలైర్‌ మాయాంతు [సకృతిం విద్యాత్‌ శ్వ శాళ్వతర 508 మీశం దదాతి హి పిళా అల4ం ర! మిత్రం పావ్నుత సజ్టనాః పాితోపదేళం ఠ్‌ర0

శ్లో కాను శ్‌ మణీక క్ర!క్ర మితదోహీ కృతఘ్నళ్ళ హితోపదేశం ళల? మ్మితదువాః కృతఘ్నన్య అలలు 828 ముక్తా ఫిద్రుమహేమ నీల నంధ్యావందనం తి0 ముక్తి మిచృ్చనీ చేత్తాత అస్టైవకగీత తీఓత్త ముఖం పద్మ దళాళారం ఉంల4 $8ి మునిం స్పి గాంబుడాభానం గీ తామావోత్మ గం చా [క్‌ మునేరసి వనస్థన్య 866 181 ముహూర్త మపితం (పాషజ్షః మ.భా. 585 మూకం కరోతి పజాచాలం గీ తామాహోత్మ ్ట్థం లలి మూ[తోచ్చార న ముత్సర్గం మను క-50 67 మూర్ధాణాం పండితా ద్వేష్యాః హితోవదేళశం 587 మూర్ధో నహి దచాత్యర్థం భోజచరిిత ౨80 మూర్థోజవి శోభతే తావర్‌ హితోపదేశం ర్‌కీ5్‌ మూలం భుజంగైై 8 కునునుం హితోపదేశం 285 మూలభృ త్యా నృరిత్యజ్య హితోపదేశం ర్‌ల్‌1 మృగతృప్లోపమం వీక్ష్య హితోపదేళం ల19 మృచ్చాలినీమహిమవాంసకుకాఒశళ్వ 520 మృతం శరీర ముత్స్ఫృజ్య మను కీలక] 800 మృతానా మపి జంతూనాం (వ్రళభోధచందోదయం ఉత్రప మృత్చిండ వకో బవుఖాండ 24 888 మృత్యో రివో[(గదండన్య హితోపదేశం ర్‌4లి మృద్వీకా రసితా సిళా సమసికా పండితరాజీయం ర్‌]

610 సూ క్రీముక్తొన? మృస్పృట ఇవ నుఖ భేద్యో హితోపదేశం 135 మేమ గ్మమర మంబరం కృష్ణక రామృతం బో మేచ్భాహూ యవనా సేషు బృవాత్సంహిత 116 మో మన్నం విందతే అ్మపచేతాః బుగ్వేదం 10-117-6 198 మోవ కారణ సామగ్యాం అంంం శీలత మోకచ్వాే చ్వారపాలాొః యోగ వాసిష్టం క0/ 'మోతస్య కాంజకూా యదివై లం క! మోతస్య నహి వాసోషసస్తి శివగిత 18-892 కీర! మౌనా న్మూర్ధ! (పవచనపటుః హితోపదేశం 552 యం (ప్మవజంత మను పేత భాగవతం 1-2 16 యం (బహ్మే వరుణేంద గుద అలం లి యం మాశాపిత రౌ "క్లేశం మను £-22 180 యంయం వా౬పి స్మరన్‌ భావం గిత 8-6 శ్ర యం శై వా! సముబాసతే రంల లి? యః పఠతి లిఖతి పళ్యతి అజం 1028 య ఇమం మధ్వదం వేద కఠోపని 2-1-5 581 యచ్చ కశామనుఖం లోకే మ.భాం క్రి య చ్చా(న్ర్రవిధి ముత్సృజ్య గిశ 16-28 శీర యజ్ఞ చాన తహి కర్మ గిత 8=గ్‌ శ్రీఠ9 యజ్ఞ శిష్టాళన సంతో గీత 8-18 180 యజ్జీవ్యకే తణ మపి వికమార్కచరిత్ర ల29ి యతిత్వం జీవరోపాయం వారాలాపం 50

ల్లో కాను క్‌ మణీక 611 యతీనాం (వళమో ధర్మః వలం 458 యతీనాం కాంచనం దత్వా వ్యానస్మృృతి క88 యతో వా ఇమాని భూళాని తై త్తిరీయం 8-1 ౬ యతో వాచో నివర్తంతే వత ఈ00 య త్కరోషి యదశ్నాసి గీత 9-2 4682 య త్కర్గ్ము కుర్వతోజస్య స్యాత్‌ మను క. 161 15లి య త్కల్యాణ .మభిధ్యాయేత్‌ అర్య ధర్మ 152 యక్లిత్స ఫథీవ్యాం (వీహాయవం భాగవతం $ శీతల యత్తు (పత్యుపకారార్థం గీత 17-21 క్తర్రం యత్తు సమ్య గుష్మ కాంతం నీతిసారః 11-89 260 యత ధర్మో వ్యాధర్మేణ మను 68-1కీ 202 యత నాఒన్య త్పళ్యతి ఇఛాందోగ్యం 501 యత నార్యన్తు పూజ్యంతే మమ లి-66 129 యత పుతో గురోః పూజాం ఇ6అం [46 యత యత మనో దేహీ భాగవతం 11-9-28 408 యత య్యత రఘునాథ కీర్తనం అలం క యత యో 'గేళ్వరః కృష్ణో గీళతామవోత్మ స్థం ల్ల! యత విద్వజ్ఞరో నొ౬స్తి హితోపదేశం ల య(తా ఇఒయుడద్ధే ధృవం మృత్యుః నీతిసారః లిగ6 యత (బవ్మా చ త్యతంచ యజున్వేదం 20-25 6546 యథా కందుకపాతేవ భ_ర్శృ-నీకి 84 169 యథా ళాష్టంచ శాహ్టంచ రామాయణం కేతకీ

౮

618 సూ క్తీముక్తావళీ

యథా కావ్వనుయో వాస్మ్తీ మను ల£-15” 417 యథా ఖనన్‌ ఖని తేణ మను లి-218 ర్‌ యళఖా ఖర శృందనిఖారవాహీ స్ముకుతం శీలి 108 యథా చికిళ్సాశానన్త్రం వ్యాన శశ] యథా చిత్తం తథా వాక్చృ కలం 086 యభథా దోషో విభాత్యశ్య ఆర్యధర్మ తికి యథా నదీనచాః సర్వే మను 86-90 110 యథా నద్య స్ప్యంద మానాః ముండకోవనిషత్‌ కీ? యథా థకాయాతపౌ నిత్యం హితోపదేశం ర్‌40 యభథా (పమ్లోదనా చ్చృందః రఘువంశం 519 యథా బీజం వినా 'శే[తం లం 193 యథా మాతర మా[శ్రిత్య మను లి. 110 యథా ఒల్బొల్బ మ వం తక్యాద్యం మను "*-129 రగ్‌లి యథా వాయుం సమాశ్రిత్య మను లీ? 119 యథా వ్యాళగళసోజపి ఉ6ల4 త్త యథా సునిపుణః నమ్యక్‌ ఇం66 శ్ర]? యథా ప్యాకేన చ(క్రేణ యాజ్ఞ వల్కగ్షి 826 యథేచ్చం భోగ్యం వోవన మిద ఉత్తరరామచర్శిత $89 యై కేన నవా నేన హితోపదేశం 5శ0 య దన్యేషాం హితం నస్యాత్‌ మ,భాం 155 . య దతరవద ష్టం 21864 ర్‌0 యదా కించిజ్లోఒవాం గజి ఇవ భర్భృ-నీతి 8 రి

శ్లోకానుక్రమణీక 818 యదా యదా హి ధర్మస్య గత శీ? 188 యదాయచా హిసద్వ్భృత్త మమ 10-128 145 యచా సశ్వే (పముచ్యంతే కఠ 2-8-105 శ90 యది నిత్య మనీత్యేన హితోపదేశం 167 యది భవతి ముకుందే కలం ఢీ81 యదృ్భ చ్భాలాభ సంతుష్టో గతి 4-22 శీ] య ద్దదాతి య దళశ్నాతి హితోపదేశం 226 యద్దదాసి విశిస్రేభ్యో హితోపదేశం ల్‌5్‌1 య న్మువసాన మనుతే శేనోపనిషత్‌ 500 య ద్దుస్తరం య ద్దురావం అంతం శ్తంంై యద్య త్పరవళం కర్మ మను &4&-159 లి20 యవ్య దాచరతి గేషి గీత 9-21 176 యవ్య దిష్టతమం లోశే ఇంలం 187 యద్వ క్తృమావనసరః అంలం 1 యశస్కశే కర్మణి మి్మితసంగపహే 81/9 యస్తు పర్యటతే డేశాన్‌ అజం రగ యస్తు సర్వాణి భూతాని ఈఇావాస్య౦ం తీరీఫ్‌ యశ్మాచ్చ యేనచ యచదాచ మహాభారతం 168 యర్మా దణ్వ౭ఒపి భూతానాం మను కి=40 1 యస్యా ద్విశ్వ ము దేతి న లి0 యన్మిన్‌ జీవతి జీవంతి వికమార్శ-చరకత 222 యస్మిన్‌ చేశేన సమ్మాానో హితోపదేశం 127

800 సూక్తి ముక్తావళి

యస్మిన్‌ దేశే పుశే గ్రామే పరాళరస్మృతి ! యస్మిత్‌ చేశ య ఆచారః 'దేవలస్మ్యృతి [08 యన్మిన్‌ యథా వర్తతే యో మ.భా.శాం, 109-2 211 యస్మిన్‌ (శుతిపథం స్తే ఆలం 8/0 యస్మిన్‌ సర్వాణి భూశాని అపరోతానుభూతి తీరిక యస్య జ్ఞానదయాసింధో అమరకోళం లి? యస్య చిత్తం (ద్రవీభూతం ఏం ఫ్ర్‌164 యస్య 'దేహాత్మబుద్ది స్స్యాత్‌ ఖం శీకీర్‌ యస్య న జ్ఞాయతే వీ్య్యం తలజం లస యన్య నాజస్తి స్వయం (ప్రజ్ఞా హితోపదేశం 111 యస్య నాజ=హంకృతో భావో గీత 18-17 త్తం యస్య మాతా గృవాం నాషాస్త్తి పంచతం(తం 128 యస్య యన్య హి యో.ళావఃి హితోపదేశం ర29 యస్య సశ్వే సమారంభాః గిత 4.19 119 యస్యాః పొదయుగం తథా మను శీలి కిం యస్యా శ్చోర! చికురనికరః (వసన్న కాఘవం 16 యస్యా౬ స్త్రి విత్తంస నరః భ_ర్భృ-నీతి 0! ర యస్యా స్త్రి సర్వత గతి భోజచరి(త 205 య సృముత్పతితం శోధం ఇ ంతం ర9 యాంతి న్యాయ పవృ _శ్తస్వ అనర్హ రాఘ 145 యా కుందేందుతుపారవోర సరస్వకీన్తుతి 18 యాచమాన జనమానసవ్శ త్త! న్రైషథం 82కీ

ల్లో కొను క్రమణీక 421 యాతా మయా సర్వగతావాళా శంకర క్షి యా(తామాట్ర (పసిద్యర్హం మను 8 149 య్యా తార్థం భోజనం యేషాం ఏల 178 యాత్యథో౭౬థో (వజత్యున్చై! హితోవదేళం ర్‌ల్‌8ి యా ప్రీతి ర్తి విమయేషు (దమిడోపనివత్‌ 409 యామమధ్యే న భోక్తవ్యం ఇంంం ర్‌? యావచ్చ వేదధర్శాన్తు ఇంంం 809 యావ జ్జీవం సుఖం జీవేశ్‌ చార్యాక 440 యావ త్కంఠగ తాః (ప్రాణాః 60 80 యావ త్సస్థ మిదం శరీరం భ_ర్శ్య-వైరా ర్ట లి5్‌1 యాన (ద్మియేత జఠర౦ భాగవతం "7-14-8 1098 యా విద్యా శివకేళవాది జననీ శంకర ల! యా (నష్షుః సృష్టి రాచ్యా వవాతి అ,కాకుంతలం లకి యుక్తః కర్మఫలం త్యక్త్వా గిత 5-12 తీరక యుక్తావోర పిహోరన్య 6-17 కర్ర! యుక్తియు క్త ముపాదేయం యోగ చాసిష్టం 847 యుగేయుగే చ యే వ్మిపాః పరాళరన్మ్యృతి 40 యువైవ ధర్భుశీల స్యాత్‌ జ్ఞానవాసిన్టం 18లి యే దై వనికృష్టాః కృత్యాదౌ ఆశిం ఢనిటి యేన సవోసిత మళితం భోజచరిత £98 యే చామ కేచి దివా నః (పథయంతి ఉత్తరవలామచర్శిత 117 యేనాఒన్య కితరో యాళా! మను క€-178 (84

శ?21 మా క్రీముక్తావళీ

యే పాపానిన కుర్వంతి న. శ్రరిర్రీ యే ఒప్యఒన్యదేవతా భకాః గీత 9-29 కీశర్‌ యే పియాణి (వభావంతే నీతిసారః 8.80 170 "యు మానివా విగత రాగపరావరజ్డాః లలల క్త” యేయఖథామాం (వవద్యంతే గత 4-11 [న యేషాం వృత్తి సృమావృక్రా అపరోజానుభూతి శల] యేహి సంస్పర్శజా భోగాః గీత 5-22 కర€ి మొ శేవ జాయతే రాగో ఉం శీకీరి యోగీ యుంజీత సతతం గీత 6-10 తీగల యోగేన చి త్తన్య పదే వాచా లం కేర్‌ యో దేవోఒగ్నౌ యో అప్పు శ్వ శాశ్వతర లిం యో ధృ వాణీ నంత్యజ్య హితోపదేశం ల] ర్‌ యో 2-నధీత్య ద్విజో వేదాన్‌ మను £-160 ల్లి6ి యో మాం పళ్యతి నర్వత గత 68-30 శీర్‌ యో మామేవ మసమ్మూూఢో గత 15-19 తీర్‌ యోమకమే గర్భగతస్యాఓపి ఎం ర్కరి యో యథా వర్తతేయసన్‌ మభా.ఉ. 170280 21! యా యూోయాంయాం తనుం గీత 7-91 శ్రీకర్రి యో వై భూమా తత్సుఖం ఛాందోగ్యం 450 యోహి నో కురుతే పాపం అలం డ్‌16 యెవనం థననంప 4 ళో గాహిత పో నః రజకానాం కరే ో స గ్ర బక నాళ

ఉం ఎ అలో

జ

|]

|

/

;

|

| ,

| గ! మ య!