శ్రురామాయ నమః (శ్రీమద్యాల్నీ కీవుహర్షి (వణీత శ్రీమద్రామాయణము యుద్ధకాండము మొదటి సంస్పటము ఆచార్య శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడుగారు రచించిన బాలానందినీ వ్యాఖ్యతో కూడినది. ప్రచురణ ఆర విజాన ట్రస్టు | జా లు 'హైదరాబాదు 1095

ప్రథమ ముద్రణ - యువ శ్ర్రీరామనవమీ (9.4.1995) ప్రతులు = 2000 ౮ ఆర్హ విజ్ఞాన ట్రస్టు, హైదరాబాదు ప్రతులకు: శ్రీ పమిడిఘంటం శ్రీరఘురామ్‌, శ్రీరామసదనము, పాట్‌ వం. 1361, రోడ్‌ వం.45 జూబ్లీ హిల్చు కో-ఆపరేటివ్‌ హౌసింగ్‌ సొసైటీ, 'హైదరాబాదు-500 034. న్‌ ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు, (/ నందనం, 7-1-32/4 ప్లాట్‌ నం.2 శ = బేగంపేట, హైదరాబాదు-500 ర్స టా ఖో (ం మూల్యము: రూ.80.00 ణి శాలు శ్‌ -- ఎటు 1256? /౧656గ1౧0 0౪ గో - స్మ న15&6 6/2౧౧1౮, / . జం ర0చప ప 111గ2/200804%, మా ఫో [1/60672046-29. స. లల లి ం | న అజాంతాటోలో నిగ౦౦855696 & గొగగ౧166 81 818౧)84 6౧40010, స12/2)/2౧40౮6౮8&, 11/6069/742046-29.

20/59 04/47269 5 రొం౦ం౧50౯64 లీ? 170 9124220%21200 2061 కెండ1645 పీశరే. తీయగ (౧౦247675 0/ 1100 ౧౫12110" ౯2006 502415

ట్రస్టు బోర్డు సభ్యులు శ్రీ పొత్తూరి వెంకశ్రేశ్వరరావు అధ్యక్టు. మాజీ ఎడిటర్‌, ఆంధ్రప్రభ, హైదరాబాదు శ్రీ పల్లెంపాటి వెంకకేశ్వర్లు పభ్యులు కాకతీయ సిమెంట్స్‌ లిమిటెడ్‌, హైదరాబాదు త్రీ ఆకెళ్ళ సత్యనారాయణమూర్తి ॥ "హైదరాబాదు శ్రీ వీలంరాజు మురళీధర ఃి శ్రీ ముక్తినూతలపాటి గురునాథ్‌ న విజయవాడ శ్రీ సమిడిఘంటం శ్ర్రీరఘురామ్‌ కార్యదర్శి 'ప్పాదరాబాదు ఆర్ష విజ్ఞాన ట్రస్ట్ర శ్రీరాను సదనము ప్లాట్‌ నం.1361, రోడ్‌ నం.45 జూబ్లీ హిల్స్‌ కో-ఆపరేటివ్‌ హొసింగ్‌ పాసపైటీ 'హైదరాబాదు-500 034

భద్రాచల శ్రీ సీతారామలక్ష్మణులు లా . ట్‌ గ్‌ చె స్‌! బే శై స్లో 4 | ల శో గ్‌ స న్‌ టి జ. ల్లి జ గాళ్‌ క( స్‌! లే యస శ్‌; లం జే (1 1 | క్‌! క్‌ ఎనీ. ఇల్లీడే 1 జో.” షూ (జ్ర | న | ప న శ కఫ ప” శ; వ న్న ంు ల జీసీ ఈ ణో ఇ [. ళ్‌ సా ల, . ఖ్ని ు ల న్‌ , (+ ట్‌ తీ క చ. స ॥ ల న చన్తుతిల | న్డ్‌ నో టి స [| . బ్లు | ఈ ॥ శ్‌ | శీ శ శ జో న. ఇనా ఏటా జూ లీ బో స్ట ఖీ .. | శ్‌ ర్‌ జై శా స కు ముట్‌. తమ. కీట. న నా కా కట 4 వామాంకస్థిత జానకీ పరెలసత్‌ కోదండదండం కరే చక్రం చోర కరేణ బాహుయుగలే శంఖం శరం దక్షిణే, బిభ్రాణం జలజాతపదత్రనయనం భద్రాద్రిమూర్హ్ని స్టితం... కేయూరాదివిభూషితం రఘుపతిం సౌమిత్రియుక్తం భజే.

అకరాంజలి ఆ,

'శ్రీరామి అని వ్రాసి మొదలు పెడలొరు పద్యమైనా, పద్దుపుస్తకమైనా తెలుగునాట. ఇప్పు డీ సంప్రదాయం (క్రమంగా అఆంతరిస్తున్నది గాని, నిన్న మొన్నటిదాకా పల్లెల్లో నేమి, పట్టణాలలో నేమి అలాగ శ్రీకారం చుట్టనివారు అరుదు. రామభక్తిసామ్రాజ్యంలో ఆంధ్రదేశానిదే అగ్రస్థానం. తెలుగునాట భద్రొచలంపై కొలువుదీరిన సీతాలక్ష్మణపమేత శ్రీరామచంద్రుడు, రామదాపైన కంచర్ల గోపన్న పుణ్యాన, లోకప్ర సిద్దుడైనాడు. ఒకవిధంగా ఆయోధ్యకు లేని విశిష్ణత భద్రాద్రికి ఉంది. భద్రగిరి దాశరథి చతుర్భుజుడు. అందుచేత ఆయన రామవారాయణుడు. రామనామం చేకేవారు, రామకోటి (వాటేవారు, రామభజనల్గో పాల్గొనేవారు మన _ తెలుగువారిలో ఉన్నంతమంది మరే భాషావర్గంలోనూ లేశేమో. మనలో ఎందరో రామన్నలు; మరెందరో రామయ్యలు.

పమిడి. ఘంటం వంశంలోనూ ఇరవయ్యో శతాబ్ది రెండవపాదం ఆరంభంలో జన్మించిన ఒక కోదండరామయ్యకు రానమయ్యమీద ఎనలేని భక్తి. (అందులోనూ భద్రగిరి దాశరథిమీద మక్కువ ఎక్కువ. రామభక్తి ఆయన దృష్టిని రామాయణంమీదకు మళ్లించింది. అది గొఢడమైన అభిమానానికి దారితీసింది. తెలుగులో దొరికిన రామాయణాలు చదివారు. వాల్మీకి రామాయణం చదివితే ఇంకెంత రసభరితంగా ఉంటుందో అనిపించింది. అనిపించినదే తడవుగా అదీ చదివారు. రామాయణ దివ్యలక్షణాలు ఆయన ఎదుట అఆవిష్క ఎతమైనాయి. జప్తు డాయనకు రావమాయణపారాయణం అలవాటు.

ప్రచురిత రామాయణ ప్రతులలో ఎన్నో పాఠరాంతరాలు ఉన్నాయి. కథా గమనంలో తేడాలు ఉన్నాయి. పాత్రల ప్రాముఖ్యంలోనూ వ్యత్యాసాలు ఉన్నాయి. ఒకానొక రామాయణంలో రావణుడు దశకంరుడు కాడు, సహస్రకంరుడు. ఇంత వైవిధ్యం కలిగిన రామాయణాలలో దేని సారస్యం దానికి ఉన్నప్పటికీ, వాల్మీకి రచించిన మూలానికి ఒక ప్రత్యేకత, ఒక గౌరవస్థానం ఎప్పుడూ ఆలా ఉంటూనే ఉంది. వాల్మీకరామాయణాన్ని టీకాతాత్సర్యవి శేషవ్యాఖ్యలతో తెలుగులిపీలో మూలంతో సహా ప్రచురిస్తే ఆది ఆంధ్రులకు ఎంతో ఉపయోగపడుతుందని కోదండరామయ్యగారికి సంకల్పం కలిగింది. తొలుత న్యాయవాదిగానూ, తరువాత వ్యాయమూర్తిగానూ కోదండరామయ్యగారు. లబ్బప్రతిష్టులు. రామాయణం సామాజిక విలువలను కాపాడుతుందని, ధర్మసంరక్షణం కావిస్తుందని ఆయన

విశ్వాసం. వృత్తిరీత్యా ఆయన గడించిన అపారమైన అనుభవం ఆయన విశ్వాసాన్ని పుదృఢం శే ఉంటుంది. “ఏష ధర్మః సనాతనఃళొ అంటూ రామాయణం పలికిన ధర్మాలు సార్వకాలికమైనవి. భార్యాభర్తలు పరస్పరం అనురాగబద్దులై ఉండాలనీ పిల్లలు తల్లిదందడ్రులమాట వినాలనీ, పరస్త్రీని చెరపట్టడం వినాశ హేతువనీ, పాలకులు ప్రజల అభిప్రాయాలకు స్పందించాలనీ బోధిస్తున్న రామాయణంలో ఎవరికైనా మంచి కనిపించకుండా ఎలా ఉంటుంది? ఎవరైనా రామాయణంలో మంచి లేదంటే అందుకు కారణం వారు రామాయణాన్ని సరిగా చదవకపోవడమైనా అయుంటుంది. చదివితే అర్థం కాకపోవడమైనా ఆయుంటుంది. చదివీ, అర్హం చేసుకొనీ అటు తరువాత కూడా అందులో ఏమీ లేదనిగాని, అది ఆ సపణీయర్థంథమని గాని ఎవరైనా వాదిస్తే అలాంటివారికి నమస్కారమనడం తప్పించి గలిగింది లేదు. అదేమైనప్పటికీ, వాల్మీకరామాయణంలో అన్ని శ్లోకాలకు అర్హతాత్పర్యాలను, అవసరమైన సందర్భాలలో వ్యాఖ్యానాన్ని, వివరణను ఇవ్వడం లోకేపకారకమవుతుందవి విశ్వసించిన కోదండరామయ్యగారు తమ సంకల్పానికి కార్యరూపం ఇవ్వడం కోసం ఒక “ట్రస్టును స్థాపించారు. (ట్రస్టుకు శ్రీ నీలంరాజు వెంకటశ్రేషయ్య అధ్యక్షులు. శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు, శ్రీ ఆకెళ్ళ సత్యనారాయణమూర్తి, డాక్టర్‌ వి. శాంతారామ్‌ సభ్యులు. డాక్టర్‌ ముక్తినూతలపాటి గురునాథ్‌ (విజయవాడ) కోశాధ్యక్టులు. శ్రీ పమిడిఘంటం త్రురఘురామ్‌ కార్యదర్శి. ట్రస్టు ఏర్పడిన ముహూర్తబలమో, కోదండరామయ్యగారు సమకూర్చిన మూలనిధి పుణ్యమో, అన్నింటికి మించి రావమాయణమహిమో ఏది. కారణమోగాని ట్రస్టుకు ఎన్నడూ ఊహించని వర్గాలనుంచి సైతం సహాయసహకారాలు లభించాయి... పేరు చెప్పడానికి కూడా ఇష్టపడని ఒక ముస్లిం సోదరుడు తనంతట తానుగా ట్రస్టునిధికి పాతికవేల రూపాయలను జనుకట్టారు. మరెందరో ఇలాగే ముందుకు వచ్చి ప్రచురణకు తోడ్పడ్డారు. కంచి కామకోటి. పీరాధిపతి జగద్గురు శ్రీ శంకరాచార్య స్వామివారు ఆశీస్సులు అందించి, ప్రచురణను ప్రోత్సహించారు. *“శ్రీమద్రామాయణములో _ ధర్మమూ, మాతృభక్తి, పితృభక్తి, ఆచార్యభక్తి, పతిభక్తి, పహోదర్యపేమ, ఆపత్కాలములో సంరక్షణ, ఇటువంటి ఆనేకధర్మసూక్ష శ్రములు చెప్పబడినవి అవి జగద్గురువులు తమ సందేశంలో రామాయణప్రాశస్త్యాన్న వివరించారు. శ్రీకోదండరామయ్యగారి సంకల్పబలాన్ని కంచిస్వామి ఆశీస్సులు ఇనుమ డింపజేసి శ్రీమద్రామాయణ ప్రచురణ కార్యక్రమం త్వరలోనే ఊపందుకొన్నది. బాలకాండము, ఆయోధ్యాకాండము రెండు సంపుటాలు, ఆరణ్య- కిష్కింధా-సుం దరకాండముల ముద్రణ పూర్తయి, ఇప్పుడు యుద్ధకాండము కూడా పూర్తయింది. “శ్రీరాముని దయచేతను” ఒక మహాకార్యం ముగిసిందని మురిసిపోయారు (ట్రహ్టు వ్యవస్థాపకులు. కోదండరామయ్యగారిమీద శ్రీరాముడి కారుణ్యకిరణాలు ఇ జ

ప్రసరించడం ఎంతమాత్రం విశేషం కాదు. ఆయన తొత ముత్తాతల కాలం నుంచి సమిడిఘంటంవారు. రాముడిని కొలుస్తూవే ఉన్నారు. రాముడు వారిని అనుగ్రహిస్తూనే ఉన్నాడు. నాలుగైదు వందల సంవత్సరాల చరిత్ర తిరగేస్తే ఈ వంశంలో దైవభక్తీ, పారస్వతపేవా రెండూ కనిపిస్తాయి. ప్రొఢ దేవరాయల కాలంలో అబ్బమంత్రి ఒక గొప్పు వ్రాయసకాడు. ఆయన నవ్రాతను మెచ్చి ('ప్రొరరాయలు ఆయనకు ఒక బంగారపు గంటాన్ని బహూకరించాడు. గంటంతో రాయడం అప్పట్లో ఒక గొప్ప కళ. రాయల వారినుంచి గంటాన్ని బహుమతిగా అందుకొన్నప్పటినుంచి అబ్బమంత్రి వంశీకులు “పైడిగంటము వారైనారు. అంతవరకు ఈ వంశీయుల ఇంటిపేరు తామరపల్లె. “శేషధర్మములు" కావ్యంలో తామరపల్లె తిమ్మయ్యకవి (వ్రాసిన ఒక పద్యం ఈ విశేషాన్ని తెలియజేస్తున్నది. (భారతి 1946 ఆగస్టు సంచికలో శ్రీ శ్రీర్తి కామేశ్వరరావుగారి వ్యాసం). న్నీ 'ప్రౌడరాయల మెప్పించి రాయసములు

'పైడిగంటంబు గొని వ్రాసి భద్రలీల

బైడిగంటమువా రను పద్దు దెచ్చి

యలరె మీ తాత ముత్తాత యబ్బనుంత్రి"”

తామరపల్లె ఇంటిపేరు కలిగిన కొందరు మాత్రం అదే ఇంటి పేరును కొనసాగించుకొని ఉంటారు. అబ్బమంత్రి సంతతిమాత్రం *పైడిగంటం”ను తమ ఇంటిపేరు కొవించుకొన్నారు. ఎనరితరంలోనో “పైడిగంటం” పమిడిఘంటంగా మారింది. కోదండరామయ్యగారికి నాలుగైదు తరాల ముందువారైన పమిడిఘంటం వెంకటరమణ _ హరిదాసుగొరు భద్రాచలంలో ఒక సత్రం కట్టించి, యాత్రికులకు అన్నదానం. చేస్తుండేవారు... రామభక్తులకు సేన చేయడమూ రాముడికి పేవచేసుకోవడమే అవుతుంది. దాసుగారు కట్టించిన సత్రం అంబసత్రంగా ప్రసిద్ధిగాంచింది. తవ్వెడు బియ్యం ఉడకేసి పెట్టడంతో మొదలైన అన్నదానం గుండిగలకు గుండిగల వంటగా వృద్ధి చెందింది. అది రాముని దయ అని దాసుగారు నమ్మారు. దాసుగారిని సీతారామలక్ష్మణులు కనిపెట్టే ఉండేవారని జనశ్రుతి. ఒకానొక శ్రీరామనవమి. పర్వదినాన అంబసత్రంలో ఎప్పుడూ వచ్చే వంటవాళ్లు రాకపోవటంవల్ల దాసుగారు _ ఆందోళనపడి కూర్చున్నారట. ఇంతలో ఇద్దరు అపరిచితులు వచ్చి తాము వంటచేసి పెడతామని సంసిద్ధత తెలియజేశారట. దాసుగారు బ్రహ్మానందపడి వారిచేత వంట చేయించారట. దివ్యంగా వంట పూర్తయింది. కాని, వంట చేసిన వాళ్ళిద్దరూ మాత్రం స్నానం చేపి వస్తామని వెళ్ళి తిరిగి రాలేదట. అలా ఆయాచితంగా వచ్చి వంట చేసిన ఇద్దరూ రామలక్ష్మణులే నని గాధ. రెండు సోలల బియ్యం వండితే పాతికమందికి

న!

పరిపోవడం లాంటి మరెన్నో గాధలు అంబసత్రం విషయంలో వినిపిస్తుంటాయి. అప్పట్లో రామలక్ష్మణులు. వండిన రెండు గుండిగలు ఇటీవలనరకు సత్రంలో ఉండేవి. వాటిని రామలక్ష్మణుల గుండిగలనే పిలిచేవారు. వెంకటరమణదాసుగారి పినతండ్రి శ్రీ ఆదినారాయణదాసు. గొప్ప రామభక్తులు, వాగ్గేయకారులు. వారు మద్రాసునగరంలోని మాంబళంలో హరిదాసుమఠము స్టాసించిరి. వారి కుమారులు వెంకటరమణదాసుగారు అచ్చటనే ఒక రామాలయాన్ని కట్టించారు. అది దక్షిణభద్రాద్రిగా పేరు తెచ్చుకొన్నది. అలా రాముని పట్ల విశ్వాసం, భక్తి పమిడిఘంటం. కుదురులో తరతరాలుగా ఉంది. తన పూర్వీకుల వలెనే కోదండరామయ్యగారు. కూడా ఇప్పుడు రామాయణం యుద్ధకాండవరకు విర్విఘ్నంగా (ప్రచురణకావడం “రాముడి దయ” అంటారు.

ప్రచురణకు. ఏర్పాట్లు చేయడం ఒక ఎత్తు వాల్మీకికృతరచనకు అర్ధతాత్పర్యవ్యాఖ్యానాలు (వాయించడం ఇంకొక ఎత్తు. అమువాదానికీ సతంత్రదచనను మించిన శ్రద్ధాసామర్థ్యాలు అనపరమవుతాయి. అదృష్టవశాత్తు

దండరామయ్యగారికి ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడుగారి సహాయసహకారాలు

లభించాయి. శ్ర్రీరామచంద్రుడుగారు. తెలుగునాట వందలాదిమంది సంస్కృత విద్వాంసులను తయారుచేసిన మహాపండితుడు. స్వయంగా _ నిశేషపరిశోధనలు చేసినవారు. ప్రత్యేకించి వాల్మీకి రామాయణ వివిధపారాలను అధ్యయనం చేసినవారు. ఆయన అర్ధతాత్పర్యాలను ఇచ్చి, వ్యాఖ్యానం కూడా చేశారు. తము వ్యాఖ్యానానికి ఆయన “*బాలావందిని అని పేరు పెట్టారు. ఆంధ్రపాఠకలోకానికి వివిధవ్యాఖ్యావాల్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని చాలా లోతైన పరిశీలనతో కూడిన వ్యాఖ్యానం చేశారు. శ్ర్రీరామచంద్రుడుగారు.

పుస్తకప్రచురణ ఒక యజ్ఞం. రామాయణం వంటి బ్రహల్‌ గ్రంాషి అర్ధతాత్ప్సర్యవ్యాఖ్యలతో తెలుగులో ముద్ధించడం నిజంగా ఒక మహాయజ్ఞం. ఎంద మహనీయులు ఈ మహాయజ్ఞంలో కోదండరామయ్యగారికి చేదోడువాదోడుగా విలిచారు. గుప్తంగా సాయపడిన ఒక ముస్లీం వితరణ గురించి ముందే విన్నవించాను. అలాంటి గుప్తదాతలకు కృతజ్ఞత తెలియజేస్తూ ట్రస్టు తొలి అధ్యక్సులు శ్రీ నీలంరాజు వెంకట శేషయ్యగారు “బాలకాండము” ముందుమాటలో వ్రాసిన రెండు వాక్యాలను ఇక్కడ జ్ఞాపకం చేసుకోవడం అప్రస్తుతం కాదు. ఈ _ గ్రంథముద్రణను గూర్చి తెలియగానే కొందరు అజాతంగానే ఉంటూ తమ. పేర్లు వెల్లడి చేయకుండా మా సంస్థ _ఎక్కౌంటులో డబ్బు జమచేసి పుణ్యం కట్టుకొన్నారు. వారికి మా పంస్థ పక్షాన ధన్యవాదాలు తెలుపుకొనటం మౌ కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాము అని వ్రాశారాయన. అలా “బాలకాండము వెలువడగానే మరెందరో ఆర్షవిజ్ఞానాభిమానులు, వాల్మీకరామాయణం తెలుగులో రావాలని చిరకాలంగా అభిలషిప్తున్నవారు ముందుకు వచ్చి, మిగతా కాండముల

న!

ముద్రణకు ప్రోత్సహించారు. అయోధ్యాకాండము మొదటిభాగం 1990లో, రెండవభాగం 1991లో వెలువడ్డాయి. మొదటిభాగం ముద్రణకు ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్తలు శ్రీ 1. ఓబుల్‌రెడ్డి దంపతులు, రెండవ భాగానికి శ్రీ బి.వి.ఎస్‌.ఎస్‌.మణీ నిర్వహిస్తున్న స్వధర్మస్వారాజ్యపంఘంవారు సాయం చేశారు. సుందరకాండకు మాతృశ్రీ గ్రూపు సంస్థల అధ్యక్టులు శ్రీ మాటూరి వెంకట సుబ్బారావు, విశాఖపట్నం వాస్తవ్యులూ, న్యాయవాదీ తెన్నేటి వేణుగోపాలరావు ముద్రణవ్యయాన్ని భరించారు. శ్రీ యమ్‌, జనార్ధనరావు (ఆంప్రో,, శ్రీ యలమంచి మల్లికార్జునరావు, శ్రీ టి. రఘునాధరెడ్డి, శ్రీ గజ్జెల రంగారెడ్డి (లకీ శ్రదేనమ్మ చారిటబుల్‌ ట్రస్టు) సమకూర్చిన విధులతో అరణ్యకాండము, ఆర్షధర్మ ప్రచారకులు, పారిశ్రామికబేత్తలు శ్రీ పల్లెంపాటి వెంకటేశ్వర్లు దంపతులు ఇచ్చిన ధనసహాయంతో కీష్కింధాకాండము. వెలుగుచూశాయి. ఇప్పుడు మీ చేతుల్లో. ఉన్న యుద్ధకాండ ముద్రణకు సాయపడిన పంస్థల, వితరణశీలుర జాఒతా ప్రత్యేకం మరొక పేజీలో ప్రచురిస్తున్నాము.

తెలుగులో వలెనే మిగతా భారతీయభాషలలోనూ వాల్మీకిరామాయణానికి అర్ధతాత్ప్సర్యవ్యాఖ్యావాలతో కూడిన అనువాదాలు వెలువడవలసిన అవసరం ఉంది, ఈ కృషి ఎంత త్వరలో జరిగితే లోకానికి ఆంత శ్రేయస్కరం. అయోధ్యలోనో, మరొక చోటనో రామాలయాన్ని నిర్మిస్తే అది అక్కడికి వచ్చే యాత్రికులకు స్ఫూర్తిదాయకం కావచ్చు. కాని, మాతృభాషలో వాల్మీ రామాయణాన్ని చదివే అవకాశం కల్పించడంవల్ల ప్రతి పఠిత మనస్సు ఒక రామమందిర మవుతుంది. అది ఆలయనిర్మాణాన్ని మించిన మహాకార్య మౌతుంది. జనబాహుళ్యంలో ధర్మచింతన, సత్యనిష్ట, సత్ర్రవర్తన పెంపొందడానికి అది నిస్సంకోచంగా దోహదం చేస్తుంది.

“వందే వాల్మీకికోకిలమ' అంటూ రామాయణం మానవాళికి ఎలా పవిత్రమైనదో, అందులోని విలువలు ఎలో సార్వకాలికాలూ, సార్వజనీనాలూ అయినవో తెలియజేస్తూ కోదండరామయ్యగారు ఒక వ్యాసం వ్రాసినారు. దానిని కూడా ఈ [గ్రంథంలో పొందుపరచటమైనది.

పొత్తూరి వెంక కేశ్వరరావు.

విషయసూచిక సర్గ విషయము పుట క్ష శ్రీరాముడు హనుమంతుని ప్రశంసించి, ఆతనిని కౌగ లించుకొనుట. సముద్రమును దాటుట ఎట్టా అని ఆలోచించుట. ౧ క్షే 2 సుగ్రీవుడు శోకసంతప్పుడైన రామునకు ధైర్యము చెప్పుట 7 త షుగ్రీవుని మాటలు వినిన సిమ్మట రాముడు లంకనుగూర్చి పవినరముగా చెప్పుమని హనుమంతుని అడుగుట ఆతడు చెప్పుట. 15 త్త రాముడు వానర సైన్యముతో బయలుదేరి సముద్రతీరమునందు విడియుట. 26 ర్‌. రాముడు సీతను స్మరించుచు విలపించుట, 62 6. లంకలో రావణుడు రాక్షసులతో ఆలోచన చేయుట. 69 గౌ రాక్షసులు తమ తమ బలమును ప్రకటించుచు ఏ మాత్రము దిగులు చెందవలసీన పని లేదు అని రావణునకు చెప్పుట. 75 8 'ప్రహస్తాదులు తమ బలమును ప్రశంసించుకొనుచు “రామా దులను చంపివేసెదము” అని చెప్పి రావణునకు. ధైర్యము చెప్పుట. 83 ఏ, పగర్వముగా మాటలాడుచున్న ఆ రాక్షసులను వారించి విభీషణుడు నీతివాక్యములు చెప్పుటకు ప్రారంభించుట; రావణుడు తన గృహములో ప్రవేశించుట. 90 10. విభీషణుడు అన్నగారి ఇంటికి వెళ్లి, చెడ్డ శకునములను గూర్చి చెప్పుచు మరల ఆతనికి ఉపదేశించుట. 97 శై రావణుడు మరల మందత్రగృహమునకు వెళ్ళుట; మంత్రులు, విభీషణుడు కూడ అక్కడికి. వెళ్లుట. 107 12. నగర రక్షణాదికమునకు తగు సంవిధానము చేయవలెనని, మ్మిదనుండి లేచిన కుంభకర్ణునకు ఈ వృత్తాంతము నంతా చెప్పవలె ననీ రావణుడు ప్రహస్తుని ఆదేశించుట. 117 13. “సీతను బలాత్కారముగా అనుభవించుము అని మహాపొ ర్భ్వుడు చెప్పగా, “బ్రహ్మశాపముండుటచే అట్లు చేయజాలను" అని చెప్పుచు రావణుడు తన పరాక్రమమును ప్రశంసిం చుకొనుట. క] వ!

కేతు “రామబాణములు రాక్షసుల శిరస్సులను ఖండించుటకు పూర్వమే సీతను రామునకు ఇచ్చివేయుము. అని విభీష ణుడు రావణునకు ఉపదేశించుట. 13ె8ి 15. ఇంద్రజిత్తు విభీషణుని మాటలను అధిక్షేపించుట. విభీష ణుడు ఆతనికి సమాధానము చెప్పుచు రాముని అనుగ్రహము సంపాదించుటయే యుక్తమని బోధించుట. 148 16, రావణుడు విభీషణుని తిరప్కరించుట. విభీషణుడు ఆతవి విడచి వెళ్ళిపోవుటకు బయలుదేరుట. 154 కై, విభీషణుడు రాముళ్లీ ఆశ్రయించుటకు వెళ్లుట; ఆతనికి ఆశ్రయము ఇచ్చు విషయమునుగూర్చి రాముడు మంత్రులతో ఆలోచించుట, 163 18 విభీషణుని స్నేహమును అంగీకరించుటయే యుక్తమని రాముడు తన నిర్ణ్భయమును తెలుపుట. 184 19. ఆకాశమునుండి దిగివచ్చి విభీషణుడు రాముని పాదములను శరణుజొచ్చుట; రాముడు ప్రన్నింపగా అతడు రావణునకున్న బలమునుగూర్చి చెప్పుట; రాముడు *నేను రావణుని చంపె దను అని ప్రతిజ్ఞ చేసి విభీషణుని లంకారాజ్యమునందు అభిషిక్సుని చేయుట; విభీషణుని అభిప్రాయము ప్రకారము రాముడు సముద్రుని సాహాయ్యము కోరుచు దీక్షబూవి పముద్రతటము పై కూర్చుండుట. 106 20... శార్జూలుడు చెప్పగా రావణుడు శుకుణ్ణి సుగ్రీవుని వద్దకు దూతగా పంపుట వానరు లాతనిని పీడించుట; రాముని అనుగ్రహముచేత ఆతడు ఆ ఆపదనుండి బైటపడుట; సుగ్రీవుడు రావణునకు ప్రత్యుత్తరమును ఇచ్చుట; మరల వానరులు ఆతనిని బంధించి పీడించుచుండగా రాముడు వారించుట. 209 21. తాను ప్రార్ధించినను సముద్రము మార్గ మివ్వకపోవుటచే రాముడు కోపించి బాణసంధానము చేయగా సముద్రము క్రో భ చెందుట. 221 22 సముదుని అఆనుమతిచేత నీలుడు నూరు యోజనముల "సేతువును నిర్మింపగా రాముడు సైన్యసహితుడై సముద్రము దాటి అక్కడ "సేవను నిలుపుట. 232 23... రాముడు లోకవినాశసూచకములైన శకునములు లక్ష్మణునకు చూపుట, లంకపై ఆక్రమణము చేయుట. 257 ము!

24. రాముడు లంక శోభను వర్ణించుచు సేనను వ్యూహములుగా నిలుపుమని లక్ష్మణుని ఆదేశించుట్సు అంతవరకు బంధిం పబడియున్న శుకుళ్లో విడువగా అతడు వెళ్ళి రావణునకు రాముని పైన్యశక్తిని గూర్చి వర్ణించి చెప్పుట; రావణుడు ఈతన బలమును పొగడుకొనుట. 262

25. రావణుడు శుకపారణులను గూఢచారులుగా వానరశేనలో నికి పంపుట; విభీషణుడు వాళ్ళను గుర్తించి పట్టుకొనుట; రాముని అనుగ్రహముచేత విడువబడి వాళ్ళు రాముని సందేశముతో లంకకు వెళ్ళి రావణునకు ఉపదేశించుట. 276

26. సారణుని మౌటలు విని రావణుడు వానర పైన్యమును చూచుటకై ప్రాసాదముపైకి ఎక్కుట; సారణుడు ఆ యా వానరులను చూప్తుచు వారి బలపరాక్రమాదులను వర్ణించి చెప్పుట. 286

27. పొరణుడు ఆ యా వానరవీరుల పేరు చెప్పుదు వారి పరాక్రమమును వర్థించుట. 2009

28. సుగ్రీవుని మంత్రులు, మైందద్వివిదులు, హనుమంతుడు, రామలక్ష్మణులు, విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు, వీరందరినిగూర్చి చెప్పి, శుకుడు వానరపైన్యము సంఖ్యను చెప్పుట. 312

29. రావణుడు శుకపారణులను నిందించి, వాళ్ళను సభనుండి పంపివేయుట; అతడు గూఢచారులను పంపగా రాముని అనుగ్రహముచేత వాళ్లు వానరుల బాధనుండి బైటపడి లంకకు తిరిగి వచ్చుట. ౩24

30. _ శార్జూలుడు వానరపైన్యములో ఉన్న ప్రముఖవీరులను గూర్చి రావణునకు చెప్పుట. 333

31. రావణుడు రాముని మాయాశిరస్సు ఛేదించి తీసికొనివచ్చి, సీతకు చూపి, ఆమెకు దుఃఖము కలిగించుట. 343

32... రాముని శిరస్సును, ధనప్సును చూచి సీత విలపించుట; ఇంతలో ఎవర్‌! దూత వచ్చి ఏమో చెప్పగా రావణుడు అక్కడినుండి వెళ్ళిపోవుట. 356

33. “ఇది రాముని శిరస్సు కాదు, రావణుడు మాయచేత కల్పించినది" అని చెప్పి సరమ సీతను ఓదార్పుట. “రాముడు పముద్రము దాటి వచ్చినాడు. అతడు జయించుట తథ్యము అవి కూడ ఆమె చెప్పుట, 369

క!

34. పీత కోరగా పరమ రావణుడు ఏమి చేయుచున్నాడో తెలిసికొనివచ్చి సీతకు చెప్పుట. 381
35. మాల్యవంతుడు లంకలో కవబడుచున్న దుఃశకునములను గూర్చి వర్ణించి చెప్పి, రామునితో సంధి చేసికొనుమవి రావణునకు బోధించుట. 390
36. రావణుడు మాల్యవంతువి ఉపదేశము తిరస్కరించి, నగర ద్వారరక్షణమునతై మంత్రులను నియోగించి గృహములోనికి వెళ్లుట. 402
37. లంకారక్షణమునకై రావణుడు చేసిన ఏర్పాట్లనుగూర్చి విభీష ణుడు రామునకు చెప్పుట, లంకాద్వారములను ఆ(క్రమింపుడని రాముడు వావరేనానాయకులను ఆదేశించుట. 409
38. _ రామలక్ష్మణులు వానరముఖ్యులతో కలసి సువేలపర్వతము నధిరోహించుట. త20 39, రాముడు, వానరులు పువేల పర్వతము శిఖరమునుండి లంకను చూచుట. 426
39. _సుగ్రీవరావణుల మల్లయుద్ధము. 435 41 ఇట్టి దుస్పాహపము చేయగూడదని రాముడు సుగ్రీవునకు చెప్పి, లంక నాలుగు ద్వారములవద్ద వానరులను నియమించి, అంగదుని రావణునివద్దకు దూతగా పంపుట; అంగదుడు రావణువి పభలో తన పరాక్రమము చూపుట; వానరులు ఆక్రమించుటచే రాక్షసులు భయము చెందుట, 446 42, వానరులు లంకను ఆక్రమించుట, రాక్షసులతో యుద్ధము చేయుట. 4ీ7ర్‌
40. ద్వంద్వయుద్ధములో వానరులు రాక్షసులను ఓడించుట. 488
41. రాత్రి వానరరాక్షపుల మధ్య ఘోరయుద్ధము. జరుగుట; అంగదుడు ఇంద్రజిత్తును ఓడించుట; ఇంద్రజిత్తు మాయా బలముచేత అదృశ్యుడైై రామలక్ష్మణులను వాగపాశములతో బంధించుట. 501
42. ఇంద్రజిత్తు ప్రయోగించిన బాణములచేత రామలక్ష్మణులు పంజ్ఞ కోల్పోవుట; వానరులు శోకించుట. 513
43. మూర్చితులైన రామలక్ష్మణులను చూచి వానరులు దుఃఖిం చుట, ఇంద్రజిత్తు ఆనందముతో బడాయి చెప్పుకొనుట; విభీషణుడు సుగ్రీవునకు ధైర్యము చెప్పుట) ఇంద్రజిత్తు ని

లంకలో ప్రవేశించి తండ్రికి శత్రువధవృత్తాంతమును చెప్పుట;

రావణుడు పంతోషించి పుత్రుని అభినందించుట. 522 న్‌్‌ వానరులు రామలక్ష్మణులను రక్తించుచు వారి చుట్టూ

నిలచి ఉండుట. రావణుని ఆజ్జచేత రాక్ష్తసస్త్రీలు సీతను

యుద్ధభూమికి తీసికొని వెళ్ళి ఆమెకు రామలక్ష్మణులను

చూపుట. వారిని చూచి పీత దుఃభించుట. 537 48. పీత విలపించుట. త్రిజట ఆమెను ఓదార్చుచు రామలక్ష్మ

ణులు జీవించియే ఉన్నారని ఆమెకు నమ్మకము కలిగించి

తిరిగి లంకలోనికి తీపికావిపోవుట. ర్‌44 తం, తిరిగి స్పుహవచ్చిన రాముడు లక్ష శ్రువికొరకు విలపీంచుట;

(ప్రాణములను విడువవలె నని నిశ్చయించుకొని “మీరందరు

ప్వగృహములకు వెళ్లుడు” అని వొవరులను ఆజ్ఞాపించుట. 556 50. _ విభీషణువి చూచి ఇంద్రజిత్తనుకొని వానరులు పారిపో

వుట సుగ్రీవుని ఆజ్జవేత జాంబవంతుడు వెళ్లి వాళ్లకి

ధైర్యము. చెప్పుట; వీభీషణుడు.. విలపించుట; సుగ్రీవుడు

ఆళనిని ఓదార్చ్బుట; గరుత్మంతుడు వచ్చి రామలక్ష్మణులను

నాగపాశమునుండి విముక్తులను చేసి వెళ్లుటు వానరులు

సంతో షించుట. 566 51... రాముడు శరబంధమునుండి విముక్తుడైనట్లు తెలిసి రొవ

ణుడు చింతాక్రాంతుడై ధూమ్రాక్సువి యుద్ధమునకు

పంపుట; ఆతడు సేనాపతితో కలిసి నగరమునుండ్‌ బైటకు

వచ్చుట. 585 ర్‌ం హనుమంతుడు ధూమ్రాక్టుని వధించుట. 596 ర్‌3, రావణుడు వజదం పష్రుడను రాకసుత్రీ యుద్దమునకు పంపుట.

అతడు. వానకులల్‌ ఫోరయిద్దట కేయుటు 608 54. అంగదుడు వజదంస్టుళ్లీ సంహరించుట. 618 55. రావణుని ఆజ్జచే అకంపనుడు యుద్ధమునకు బయల్వెడ

లుట. దుఃశకునములను చూచి అతడు థిన్నుడగుట.

వానరరాక్షసుల మధ్య ఘోరయుద్ధము జరుగుట. 629 56. హనుమంతుడు అకంపనుని చంపుట. 639 57... రావణుడు సపేనాపతియైన ప్రహస్తుని యుద్ధమునకు పంపుట. 651 58. నీలుడు ప్రహస్తుని చంపుట. 664

]/

59. _ ప్రహస్తుడు మరణించుటచే దుఃఖితుడైన రావణుడు యుద్ధ మునకు బయలుదేరుట; అతనితో వచ్చిన వీరులనుగూర్చి విభీషణుడు. రామునకు చెప్పుట రావణుడు ముగ్రీవుని మూర్భపోవునట్లు చేయుట; లక్ష్మణుడు యుద్దానికి వచ్చుట; రావణహనుమంతులు ఒకరినొకరు అరచేతితో కొట్టుకొనుట. రావణుడు నీలుని మూర్చ చెందించుట;ు రావణుడు శక్తిని ప్రయోగించగా రక్ట్యకుడు మూర్చ చెంది మరల లేచుట; రాముని చేతిలో పరాజితుడై రావణుడు లంకలో (ప్రవేశించుట. 682

60. రాముని చేతిలో పరాజయము చెంది దుఃఖితుడైన రావణుని ఆజ్ఞచేత కుంభకర్ణుడు నిద్రనుండి లేపబడుట; అతనిని చూచి వానరులు భయపడుట. 733

61. విభీషణుడు కుంభకర్ణునిగూర్చి రామునకు చెప్పుట. రాముని ఆజ్ఞచే వానరులు లంకాద్వారములవద్ద నిలచుట. 762

62 కుంభకర్ణుడు రావణుని భవననమునకు వెళ్లుట. రామునివలన ఏర్పడిన భయమును గూర్చి చెప్పి రావణుడు ఆతనిని శత్రు సేనావినాశము చేయుమని కోరుట. 774

63. _ కుంభకర్ణుడు రావణుడు చేసిన చెడ్డపనులకు ఆతనిని మొదట నిందించుట., చివరకు తన యుద్దోత్సాహమును ప్రకటించుట. 782

64. మహోదరుడు కుంభకర్ణుని మాట కాదని యుద్ధము చేయుకుండగనే ఇష్టమైన. విషయమును సాధించుటకు ఉపాయము చెప్పుట. 700

65. కుంభకర్ణుడు యుద్ధమునకు బయలుదేరుట. 811

66 _ కుంభకర్ణుణ్లీ చూచి పారిపోవుచున్న వానరులకు ధైర్యము చెప్పి అంగదుడు యుద్ధమునక్రై ప్రోత్సహించుట; కుంభ కర్ణుడు వానరులను సంహరించుట; మరల అంగదుడు వాళ్ళను వెనుకకు మరల్చుట. 824

67... కుంభకర్ణుడు ఘోరయుద్ధము చేసి రామునిచే సంహరింప బడుట. 839

68. కుంభక్ష్మర్థవధ విని రావణుడు విలపించుట. 898

మట!

వందే వాల్మీకికోకిలమ్‌

రావమాయణం తెలియవి దెవరికి? తెలిసిన దెవరికిి అనగా రామకథ తెలియని వ్యక్తి లేడు. రాొమాయణతత్త్వము పూర్తిగా ఆవగాహన కలిగి, అనుభూతిని పొందివ మహనీయులు చాలా కొద్దిమంది.

ఈ మహాకావ్యము. తెలుగులో టీకాతాత్పర్యసహితముగా వెలయుట తెలుగుల పుణ్యముల సంటగా భావించవచ్చును. దీనిని తెలుగుగడ్డలో అబా లగోపాలము చదివి జ్మీర్లించుకొనవలయు నవెడి ప్రకాశకుల ఆశయమునకు అనుగుణముగా ఆచార్య పుల్లెల శ్ర్రీరామచంద్రుడుగారు. దీనికి బాలానందినీ వ్యాఖ్యానమును సమకూర్చిరి. అయితే ఈ యువతరంవారు ఈ గ్రంథాన్ని ఎందుకు పఠించవలయును? అనెడి ప్రశ్నకు సమాధానమే, ఈ ్రకాశకులైన ఆర్షవిజ్ఞాన సంస్థ దీవిని ప్రచురించుటకు కారణము. కావున దావిని ప్రస్తావించుట సముచితము.

ఈ మహాకావ్యము ఈ దేశపు సంప్క ఎతికి; సకల మానవ ధర్మమునకు తరతరొల మండి (ప్రతీకగా విలబడియున్నది. దీనికి కొరణము ఇందలి వాయకుడైన శ్రీరాముడు తన దివ్యమైన కళ్యాణగుణములతో ఈ దేశస్టులను ఉత్తేజపరిచి ఆ గుణములందలి (ప్రీతియే ఈ జాతికి వైజగుణముగా. చేసెను. అట్టి దివ్యగ్రంథమును ఈ తరపు యువకుడు అధ్యయనము చేయుట వావి కనీస ధర్మము; చేయకున్న తన జాతి వైజగుణమునకు దూరుడగును.

మహాకవి వాల్మీకి ఈ [గ్రంథము ్రారంభముననే దివ్యమైన ]6 గుణములు కల మానవుడు ఈ భూమండలములో ఎవరని అడిగి, దానికీ సమాధానముగా నారదమహర్షి తెలిపిన దేవతలతో తులతూగు 64 గుణములు కల శ్రీరామచంద్రుని పేర్కొనెను. ఇన్ని దివ్యగుణములు ఒకే వ్యక్తియం దుండుట దుర్లభమని తోచుట పహజము. పైగా ఈ కావ్యమునందలి కొన్ని ఘట్టములు వ్‌

(9) యజ్ఞపురుషుడు పాయసమును తెచ్చి దశరథుని కిచ్చెను (ఏ సీత అయోనిజ మట!

(షు వానరులు దేవతాసంతానము, కామరూపులు (1) ఆకాశమునుండి గరుడుడు వచ్చి రామలక్ష్మణులకు నొగపాశవి మోచనము చేయుట (౧) ప్పర్గమునుండి మాతలి రథము తెచ్చి రామునకు పాయపడుట (౪) చనిపోయిన వానరులందరు. స్వస్థులై పునర్జీవితులగుట. విజముగా ఈ కథ ఈ భూమండలమున జరిగినదొ యను పందేహమునకు దారితీయును. దీవికి సమాధానము ఇది భువికి దివికి చెందిన కథ. ఇది చాల పురాతనమైన ఇతిహాసము. ఇందు పైన ఉదాహరించిన ఘట్టములు లేనిచో ఇది మామూలు సాంఘికనాటకమును పోలి వాయికానాయకుల (పేమ, అందుకు విఘాతము, తిరిగి పమాగమముతో కూడివ (ప్రేమకథ మూత్రమే యగును. ఇట్టి ఇతిహాపసమును పొశ్చాత్యులు మైథాలజీ అందురు. ఈ శతాబ్దములో మతము, పరతత్త్వవిచారముతో. సంబంధము. లేకుండా దేశాభ్యున్నతియే పరమావధిగా కృషిచేయవలయు నవెడి మూనవతొవాదులు కూడా ప్రజలను ఉత్తేజపరచుటకు, వారిని పన్మార్గవర్తనులను చేయుటకు ఇటువంటి. ఇతిహాసములు ఆవపర మనెడి అభిప్రాయమును వ్యక్తము చేసిరి. పొశ్చాత్యవాగరికతకు, మేధకు వొందీవాక్యను. పలికీన మహనీయునవిగా పరిగణించబడు ప్లేటో కూడా యువకులను ఉత్తేజపరచుటకు, వారిని విజ్ఞాన వంతులుగొ, రైర్యశాలురుగా, క్షమూసంపన్నులుగా, వ్యాయధర్శ్మపరాయణులుగా తీర్చిదిద్దుటకు వారికి చెప్పు కథలు నిజము కావచసరము లేదవి చెప్పెను. 2 స్వామి వివేకానంద కూడా మానవునికి హితమును బోధించుటకు సాయపడు నిజమునే చెప్పవలయు నవెడు నియమము లేదని అన్ని జాతులవారు విశ్వసింతురని నుడినెనునే రాజకుమాూరులను రాజనీతినిశారదులను చేయుటకు రచింసబడిన పంచతంత్రము, హితోపదేశమునందలి జంతువుల కథలు దీవినే బలపరచును. ఈ కథాభాగమునందు మానవుని ఊహక్షు ఆతీతమైన ఘట్టములున్ననూ న. క రాజగోపాలాచారి రామూయణం : రెండవ ఎడిషన్‌ ఉపోద్ధాతము. బెర్‌నాడ్‌ షా అభిప్రాయము తెలుపుచూ, ౩ ది రిపబ్లిక్‌ - ప్లేటో = పుస్తకము - 111 తి పుట 106 - వాల్యూం 1 - వివేకానంద పూర్తి రచనలు * మాయావతి మెమోరియల్‌. ఎడిషన్‌. ఏమట

మహాకవి వాల్మీకి కథానాయకుడగు శ్రీరాముని ఆదర్శమానవునిగా తీర్చిదిద్దెను. యుద్ధకాండయందు దేవతలు రాముని శ్ర్రీమహావిస్టునని తెలిపిననూ శ్రీరాముడు తొను దశరథుని కుమారు డను మానవునిగా తలచుచున్నానని (ఆత్మానం మానుషం మన్యే రామం దశరథాత్మజమ్‌) నుడివెను. దానికి అనుగుణముగా వనవాసము మొదలైన మొదటిరోజు విరాధుడు సీతను ఎత్తుకొని పరుగిడినపుడు, సీతను రావణుడు అపహరించిన ఘట్టమునందు, మాయసీతను ఇంద్రజిత్తు చంపెనను వార్త విన్నపుడు శ్రీరాముని దుఃఖము, విలాపము ఆయనను మానవమాథత్రునిగా విరూపించెను. సముద్రుని శరణువేడుట, రానణవధకై సూర్యుని స్తుతించుట మొదలగు ఘట్టములు మానవుని ప్రయత్నమును, కార్యసాధనను తలపించెను,

కావున రాముని ఆదర్శపురుషునిగా మన ముందిడుకొని ఈ (గ్రంథము పఠించిన ఇందలి ఉపదేశములు మునకు పుష్కలముగా లభించును.

మనము ధర్మసూత్రములను వినుటవలన, వల్లించుటనలన, అవి మున మనస్సుకు హత్తుకొనవు. ఆ ధర్మపథము ననుసరించిన మహనీయుల చరిత్రవలన ఆ ధర్మము మనకు పూర్తిగా అనగాహన కలిగి దానిని అనుసరించుటకు ఉత్తేజితులనుగుదుము, ఈ సూత్రము స్వామి వివేకానంద వక్కాణించెను.!

మరియు ధర్మము దురవగాహము. శ్రుతిస్మృతులు, పండితవాక్యములు, చాలా విభిన్నములుగా ఉండుటచే ధర్మనిర్ర్యయము. కష్టసాధ్యము. అందుచే బుషివాక్యము *మహాజనో యేన గతప్ప పంథాళో మహాజనులు నడిచిన మార్గమే తక్కినవారికి మార్గము.

అయితే మహాపురుషులు ఎవరని ప్రశ్న ఉత్పన్నమగును. ఎవరి కీర్తి భూమ్యాకాశములు విండియున్నదో వాడే మహాపురుషుడు. శ్రీరాముడు, బుద్ధుడు, క్రీస్తు గాంధీ మొదలగువారు మహాపురుషులు, శ్ర్రీరాము. డట్టి కీర్తివంతు డనుట నిర్వివాదాంశము. ఆయన పయనించిన మార్గమే రామాయణము,

ఇంతవరకు పారకుని ఆభిముఖుని చేయుటకు అవసరమైన సంగతులు ప్రస్తావించితిమి. ఇవి ఆధారముగా పాఠకుని ఆభిముఖ్యము దృఢపడుటకై రామాయణములోని కొన్ని ఉత్కృష్టవిషయములను వివరింతుము,

ఈ మహాకావ్యసౌధమునకు -

పై సత్యము, ధర్మము, సూత్రప్రాయమగు మూలస్తంభములు.

కే పుట 121 - వాల్యూం [౫ - వివేకానంద పూర్తి రచనలు - మాయావతి మెమోరియల్‌ ఎడిషన్‌. ]క%

2. పితృభక్తి దాంపత్యపవిత్రత, మహోన్నతశిఖరములు. 3 ఈ సత్యధర్మములే ఆచరణరూపము దాల్చినపుడు కథొవాయకుని కళ్యాణ గుణములుగా ప్రకాశించును. ఈ వరుసలో వీటీవి పరిశీలింతము : సత్యము వ సత్యము ఆధ్యాత్మికపారిభాషలో పరతత్త్వాన్ని సూచించును. అందుచే (శ్రుతి 'సత్యం బ్రహ్మ" ఆని చెప్పినది. ఆ పత్యమును కనుగొనుటకు మార్గము కూడా సత్యమే. అందుచే మానవుడు అనుష్పించవలసిన ధర్మములలో సత్యము మొట్టమొదటిదిగా శ్రుతి శాపించినది. “సత్యం వది. స్టూలముగా సత్యమనగా యథార్థభాషణ. ఇంద్రియములకు ఒక విషయము ఎటుల గోచరించునో అట్లు చెప్పుట. కాని పండితులు పత్యము యథార్ధభాషణము మతమే కాదు, ఆది మానవుని కళ్యాణమునకు, అభ్యుదయమునకు తోద్పడవలయునని మడివిరి. అందుచే బుషివాక్యము - “పత్యం కళ్యాణహితం”, *సత్యం సర్వహితం ప్రోక్తం యథార్ధకథనం నహి, పత్యభాషణము కాలము, స్థలము, ఉద్దేశ్యమును బట్టి మారునని కూడా మేధావులు అభిప్రాయమును వెల్లడి చేసిరి. సత్యములో కపటము, మోసము ఉండకూడదు. “సత్యం (త్రయోదశముఖమ్‌” పత్యము సమత, దయ, ఆహింప, క్షమ, ఆత్మనిగ్రహము మొదలగు 13 ముఖములు కలిగి ఉండునని భారతమున చెప్పబడినది. అనగా ఈ సమత, దయ, అహింస మొదలగు గుణములు లేనివారు సత్యమును ఆనుష్పీంపజాలరు. ఆచరణలో ఎంత భేదమున్ననూ ఈ సత్యాన్ని ఆస్తీకుడు, నాస్తికుడు, హేతువాది - అందరూ అంగీకరింతురు. దీని ఆవశ్యకతను ఎవరూ నిరపించరు. మానవుడు దీనిని ఎందుకు అవలంబించలేకపోవుచున్నాడవగా “ప్వార్థపరత్వంనల్లనే” అని నుడివిన వివేకానందుని వాక్యములు నిర్వివాదాంశములు. ధర్మము ఫా పత్యమును అవలంబించుటకు ఆనుసరించవలసిన మార్గము ధర్మము. ధర్మము సాధనము; పత్యము సాధ్యము. ఈ ధర్మము బహుళము. సత్యము ఒక ధర్మము. మానవుడు తన శరీర మానస, ఆత్మవికాసము నకు తన కుటుంఒసభ్యులయెడల, సంఘమునందలి ఇతర మానవులయెడల, సర్వభూతములయెడ అవలంబించవలసిన సూ(త్రములన్నియు ధర్మనిబంధకాలే. ధర్మాచరణవలన మనకు అభ్యుదయము, నిశ్శేయసము కలుగును. మశ్సేయ పము పరతత్త్వ్యవిషయమని నిరసించిననూ అభ్యుదయమునకైననూ, ధర్మాచరణ అనసరము. మహాకవి వాల్నీకి ఈ స ల్శీ సత్యధర్మములను గూర్చి అనర్హవచనములు 80:

వివిధపాత్రలద్వారా మన కందచేసెను. అందులో కొన్ని -

“ప్రత్యే ధర్మః ప్రతిష్ఫితశ్‌ - ధర్మము సత్యముమీద ఆధారపడి ఉన్నది. “ధర్మే సత్యం ్రతిష్టితమ్‌” - ధర్మమునందే సత్యము నిలిచి ఉన్నదని ఈ రెండింటికి అవినాభావసంబంధమును విపులీకరించెను. సత్యమును ధర్మమును రక్షించువాడే రాజు ఎట్లు నేత్రము దేహమునకు మంచిని కలుగజేయుచు, చెడును తొలగించుటకు ఉపకరించునో రాజు రాజ్యమునందలి బాధలన్నియూ తొలగించి పత్యధర్మపోషణకు కారణభూతుడు. *సత్యాన్నాస్తి పరం పదమ్‌" =. సత్యమును మించిన ఉత్తమధర్మము లేదు. నీ్లై లోకః ప్రతిష్పీత” = సత్యముమీదనే లోకము నిలిచియున్నది. ధర్మము సురుల పక్షము, ఆధర్మము రాక్షసుల పక్షమును ఆశ్రయించియుండును. ధర్మమువలన అధర్మము పరాజితమైన అది కృతయుగము. అధర్మమువలన ధర్మము పరాజితమైన అది కలియుగము. “సత్యధర్మాభిరక్తానాం నాస్తి మృత్యుకృతం భయమ్‌” - సత్యధర్మములను అనుసరించినవానికి మృత్యుభయము లేదు. “*భవతామ్‌ ఆర్జవం బలమ్‌” - కపటము లేకపోవుటయే మీకు బలము అని రామలక్ష్మణులను గరుత్మంతుడు శ్లాఘించెను.

ఈ మహావాకృ్యమునందు కథానాయకుడగు రాముడు సత్యసంధుడు, సత్యవ్రతుదు, సత్యవచనుడు, సత్యపరాక్రముడు, ధర్మజ్ఞుడు, సత్యధర్మపరాయణుడు, “పత్యే ధర్మ ఇహపరఃణో - సత్యరక్షణలో రెండవ ధర్మదేవత వంటివాడు, “రామో విగ్రహవాన్‌ ధర్మఃి - రాముడు మూర్తీభవించిన ధర్మస్వరూపుడు అని వర్ణించి. కవి ఆతనిని అనంతగుణగంభీరునిగా తీర్చిదిద్దెను. ఆ గుణములను కొన్నింటిని సుదీర్షముగా పరిశీలింతము.

పితృభక్తి/దాంపత్యపవిత్రత :- ఈ రెండు విషయములవలననే ఈ కథ ప్రాగ్దిశకు చెందిన కథగా పరిగణించబడును. పశ్చిమదేశవాసులకు భరతుని పట్టాభిషేకముతో పాటు కైక కోరిన రెండవ వరమైన రాముని వనవాసము అర్ధరహితముగా న్యాయవిరుద్ధముగా తోచును. రాజు తన కిష్టమైన కుమారునకు రాజ్యము నీయవచ్చును. కాని ఏ అపరాధము చేయని రాముని అరణ్యవాసము చేయమనుట న్యాయవిరుద్ధము. మన దేశస్థులలో _ పితృవాక్యపరిపాలనయందు పూర్తి విశ్వాసము లేనివారు కూడా ఆటులనే అభిప్రాయపడగలరు. ఈ సందర్భమున లక్ష్మణుడు సలికిన వాక్యములు కూడా దానినే సూచించును న్యాయము హక్కులకు ప్రాధాన్యము నిచ్చును. ధర్మము కర్తవ్యమునకు ప్రాధాన్యము నిచ్చును. అందుచే రాముడు “అవిచార్య పితుర్వ్యాక్యం..” - నేను తండ్రిమాటలోని యుక్తాయుక్తవిచారణ చేయక ఆయన ఆజ్ఞను పరిపాలించెదనని చెప్పెను. ఈ కథయందు ఈ సన్నివేశము చాలా ప్రధానమైనది.

40

శ్రీరాముడు సుమంత్రునిద్వారా అందిన సందేశము వనుపరించి కైక గృహమందున్న తంివి. చూచుటకు వెళ్లెను. తండ్రివి చేరగావే తండ్రికి, కైకకు పాదాభివందనము చేసి, వాడిన ముఖముతో దీనుడై తనను చూచి “రామా అని పిలిచి కన్నీటితో నిండిన నేత్రములు కల తండ్రిని చూచి “పదా స్పృష్ట్రేవ పన్నగమ్‌” = పామును తొక్కినవానివలె భయపడెను. ఈ దుఃఖమునకు కారణమును ఊహించలేక దీనుడై శోకార్తుడై తండ్రి “యతో మూలం వరః పశ్యేత్‌... ప్రత్యక్ష సతి దైనతౌ - తన జన్మకు మూలకారణమగు తండ్రి ప్రత్యక్షదైవము కదా! ఆయనను సంతోషపెట్టకుండా ముహూర్తమైనా జీవింపవలెనని కోర లేదని తెలిపెను. అందుకు 3క “రాజు చెప్పనున్నది నీకు అప్రియమైననూ చేసెదనని మాట ఇచ్చినచో నేనే చెప్పెదను. రాజు చెప్పజాలొ డని పలికెను. అందుకు రాముని సమాధానము - *భీ!ీఎంత కష్టము కలిగినది! వా విషయమున నీవిటుల మాటలాడుట తగదు. తండ్రి చెప్పేన అన్నిలో దూకదను. ఆయన ఆజ్ఞాపించిన విషము త్రాగెదను. సముద్రములో మునిగెదను. *“ఠామో ద్విర్నాభిభాషతే - రామువి వద్ద రెండు మాటలు లేవు. దానిపై ఆమె కోరిన రెండు వరములు తెలిపెను. *వచనం మరణోపమమ్‌ - మరణశాసనమువంటి ఆ మాటలను విని రాముడు ఏమియూ వ్యథ చెందలేదు. కాని ఇట్లు పలికెను. రాజు భరతుని రాజ్యాభిషేకమును గూర్చి నాకు స్వయముగా చెప్పలేదను వ్యథ నా హృదయమును కాల్చివేయుచున్నది. నాపై అధికారము కలదానివై యుండి కూడా భరతరాజ్యాభి షేకవిషయము నాతో చెప్పక తండ్రితో చెప్పితివి. దీనినిబట్టి నీకు వా గుణములపై నమ్మికలేదని నిశ్చయముగా తెలియుచున్నది. “అహం హ్‌ పీతాం రాజం చ ప్రాణానిష్టాన్‌ ధనాని చ, హ్పష్ట్టో భౌాత్రే స్తయం దద్యాం భరతాయాః ప్రచోదితః” - నా తమ్ముడగు భరతునకు అభిలాషయున్నచో నన్నెవ్వరూ (పేరేపించకుండా స్వయముగా సీతను, రాజ్యమును, ప్రాణములను, ఇష్టజనులను, ధనమును సంతోషపూర్వకముగా నిచ్చెదను. “విద్ధి మామ్‌ బుషిభిస్తుల్యం కేవలం ధర్మనూశ్రితమ్‌' - నాకు ధనము _ ప్రధానము కాదు. లోకమర్యాదను పాటించువాడను. కేవలము ధర్మమును మాత్రమే ఆశ్రయించు బుషితుల్యుడను అని చెప్పెను. ఈ వాక్యములు శ్రీరామునికి చిరస్థాయి యగు కీర్తి గడించి సెట్టి, మర్యాదారామునిగా ముల్గోకములందును ప్రసిద్ది వొందించెను.

థి

ఈ దేశస్థులు వృద్ధులైన తల్లితండ్రులకు చూపు గౌరనము, వారికి చేయు. సేవలను చూచి. విదేశీయులు ముగ్దులై _ ప్రశంసించెదరు. అది రానూయణప్రభావము. శ్రీరాముడు తండ్రియెడ చూపిన భక్తి ఈ దేశమున ఆచారముగా. నిలచినది. అందుచే ఈ దేశష్టులు కొందరు తండ్రి ఎదుట తొందరగా మాట్టాడుట కావి, కూర్వొనుట కాని చేయరు. రాముడు నివాహము తదుపరి అయోధ్యకు వెళ్లు పమయమున పరశురాముడు వచ్చి చాలా చులకనగా

మ!

మాట్టాడుచు యుద్ధమునకు ఆహ్వానించెను. కాని రాముడు '“గౌరవాద్యంత్రితకథః పీతూ రామమథా౬ట్రవీత్‌” - తండ్రి దగ్గరగా మండుటచే ఆయనపై నున్న గౌరవభావముచే అధికముగా మాట్టాడక మితముగా మాట్టాడెను. మరియు రామునకు తన భార్యపై గల (ప్రేమకు కారణము ఆమె రూపము, గుణములు కొక '*దారాః పీతృకృతా ఇతి - తండ్రి అంగీకరించి ఆయన సమకూర్చిన సంబంధమగుటయే అనియు, రూప, గుణములచే ఆమె ఎక్కువ ప్రీతిపాత్రురా లాయె ననియు వాల్మీకి పేర్కొనెను.

రాజ్యముకొరకై లేదొ ఆస్తికొరకై కూడా తండ్రిని చంపీన మానవులను ఈ భూమండలమున చూచుచున్నాము. తల్లిదండ్రుల యెడ భక్తి తేలికగా అలవడునదికాదు. ఆ భక్తికల దేశస్తులు సౌభాగ్యవంతు లనుటకు సందేహము లేదు. సత్యము, ధర్మముతో పాటు 'పేతృభక్తి కూడా నీకు పుష్కలముగా కలదని దండకారణ్యమునందలి బుషులు రాముని శ్చాఘించిరి.

రాముని పితృభక్తి మానవుడు తలిదండ్రుల యెడ చూపనలసిన పొంఘికధర్మము మాత్రమే కాదు. అది 'మాతృదేవో భవి *“పితృదేవో భవి - తల్లిదండ్రులు దైవస్వరూపు లనెడు శ్రుతివాక్యమ్ణ్టునకు తులతూగు దార్శనికప్రక్రియ.

ఇక రెండవ విషయము దాంపత్యపవిత్రత: స్వామి వివేకానందుడు నుడివినట్టు ఆపవిత్రతను దూరము చేయుటకే వివాహము. వివాహనియమును లేనివాడు నాగరికునిగా పరిగణించబడడు. అడవిజాతివాడే వానికన్నా అధికుడ గును. అందుచే ప్రతిదేశములో, పప్రతిమతములో దాంపత్యధర్మమును నిర్దుష్షముగా శాసించుట జరిగినది. బైబిల్‌లో భార్య శరీరముపై అధికారము భర్తకు గలదని, అటులనే భర్త శరీరముపై అధికారము భార్యకే కలదని చెప్పబడినది. పురుషుడు పరస్త్రీని తాకకుండుటయే ఉత్తమనియమమని చెప్పబడినది. పురుషుడు స్త్రీని చెడు తలంపుతో చూడగానే పొపాచారపరాయణుడుగా పరిగణించబడునని (శైస్తు చెప్పెను. ఈ పవిత్రతను వక్కాణించుటకే ఖురాన్‌లో భగవంతుడు పురుషుని, అతని భార్యను ఒకే శరీరమునుండి సృజించెనని చెప్పబడినది.!

మన దేశములో వివాహమైన స్త్రీ (వ్రతధారిణిగా పరిగణించబడినది. అందుచే ఆమె దర్శనము శుభసూచకము. ఆమె వివాహము చేసుకొని జీవితాంతము నియమములోనున్న తపస్విని. ఈ మహాకావ్యమునందలి నాయకుడైన శ్రీరాముడు ఈ వ్రతమును తాను కూడా స్వీకరించి ఏకపల్నీవతుడుగా ప్రఖ్యాతి గాంచెను. ఈ సీతారాములకు ఆదర్శదంపతులు ఈ భారతావనిలో అరుం యా

1 ఈ ప్రస్తావన బృహదారణ్యకోపనిషత్తులో నున్నది.

32444

ధతీవ సిష్టులు, లోపాముద్రాఆగస్త్యులు, సుకన్యాచ్యవనులు, పొవిత్రీసత్యవంతులు, దమయంతీనలులు మున్నగు వారని పీతాదేవియే పేర్కొనెను.

పాణిగ్రహణపమయమువ జనకమహారాజు రాముని తన కూతురగు సీతను పహధర్మచారిణిగా పరిగ్రహింపుమని కోరును. “పతివ్రతా మహాభాగా ఛాయేవానుగతాో' అని చెప్పెను. ఈ ఉపమానము చాలా దివ్యమైనది. మహాభాగ్యవంతురాలగు ఈమె పతివ్రతయై వీడవలె సర్వదా నిన్ను అనుసరించునవి పలికెను ఈ దంపతుల (ప్రేమనే వాల్మీకి దినముగా ్రశంపించెను.

“దారాః పీళ్ళకృతా ఇత్‌ - తండ్రి అంగీకరించి చేపిన సంబంధమగు టచేతను, ఆమె రూపసద్గుణములచేతను రామునకు సీతపై గాఢానురాగము కలిగెను. కాని పీత మాత్రము అట్టి కొరణములతో అవసరములేకుండా భర్త యను ఒక్క కారణము చేతనే రామునిపై రెట్టింపు (ప్రేమ కలిగియుండెను. వారి (ప్రేమ ఎంత ఉత్కష్టమనగా వారు నోటితోకాక హృదయముతోనే మాట్టాడుకొనెడివారు.. అనగా ఒకరి హృదయములో నున్న భావము ఒకరు సులభముగా గ్రహించి తదనుగుణముగా ప్రవర్తించెడివారు.

తనకు రానున్న రాజ్యము చేజారిపోయి, జటాధారియ్రై, దీర్తకాలము అరణ్యవాసము చేయవలసివచ్చిన భర్తను అనుగమించినందుకు "సీతను అనసూ యాదేవి శ్లాఘించెను. అందుకు సమాధానముగా సీతాదేవి “స్త్రీకి భర్త పూజ్యుడు. అందుచే నాభర్త చరిత్రహీనుడైననూ అతనిని అనుసరించెడిదాన నని పలికెను. మరియొక పందర్భమున భర్తతో తన అనుబంధమును వరించుచు “సూర్యకాంతి సూర్యునినుండి చేరుగానటుల నేను రామునినుండి నేరుగా”. వని పలికెను. పరపురుషుడగు రావణుడు బలాత్కారముగా అపహరించి పదిమాపములు తన ఇంటిలో ఉంచుకొనెనన్న కారణముచే ఇటువంటి దివ్యమైన దాంపత్యమునకు కూడా కాలవైపరీత్యమువలన కళంక మాపాదింపబడెను. రాముడు రావణుని సంహరించి పీతను స్వాధీనపరచుకొవెను. కాని ఈ కళంకమును బాపుట ఎటుల? రావణవధానంతరము రాముని ఆజ్ఞానుసారము విభీషణుడు సీతాదేవికి స్నానము చేయించి, ఆలంకృతను గావించి రాముని సమ్ముఖమునకు తీసుకొని వచ్చును. ఆమెను చూడగానే రామునకు హర్షము, దైన్యము, రోషము, ఒక్కనూరు ముప్పిరి గొని వచ్చినవి. ఎట్టకేలకు సీతను చూడగలిగితివి గదా ఆని సంతోషము, ఈమెను ఎటుల విడువవలయునని దైన్యము, చిరకాలము రాక్షసుని ఇంటనున్న దానిని ఎటుల పరిగ్రహింపవచ్చునని కోపము, ఈ మూడును ఒక్కసారి కలిగెను. అందు పై రాముడు 'ఇంత కాలమునకు రావణుని అంకమునుండి దిగివచ్చినదావవు. అతనిచే మన్మథాతురమగు దృష్టిచే చూడబడినదానవు. గొప్పకుటుంబమున పుట్టి

207

ఆ కులమునకు కీర్తి తేవలసిన వేము ఎటుల నిన్ను పరిగ్రహింతును? నీ ఇష్టము వచ్చిన స్థలమునకు పొమ్ముని నీతో పనిలేదవి దుర్భరవచనములను పలికెను. దానికి పీతాదేవి తనకు భర్తపై గల భక్తిని తన శీలమును వివరించి రామునిలో మార్పు లేకుండుట గ్రహించి *ప్రియునివలన మిథ్యాపవాదమును పొంది జీవించనొల్లనని చితిని "పేర్చమని” లక్ష్మణునితో తెలిప, రామునకు ప్రదక్షిణము. చేసి '*నా మనసు ఎప్పుడూ రాముని తప్ప పరపురుషునియందు చలించవిచో అగ్నిహోత్రుడు నన్ను రక్షించుగాత అని శపథము చేపి శరీరమునం దెంతమాత్రము ఆసక్తిలేనిదై మండుచున్న అగ్నిలో ప్రవేశించెను. ఆ ఆహుతిని మూడులోకములు తిలకించినవి. అచట గల త్తీలు ఆక్రందించిరి. రాక్షసులు వానరులును హాహాకారము గావించిరి. రాముడు కూడా కనులనుండి నీరుకార చింతాక్రాంతుడై యుండెను. అపుడు దేవతలు బ్రహ్మదేవుని ముందిడుకొని పీతాగేవి అగ్నిప్రవేశమున_ పర్వజ్ఞుడగు. రాముని ఉదాసీనతకు ఆశ్చర్యము (ప్రకటించిరి.. అపుడు అగ్నిహోత్రుడు మానవాకారమున చితినుండి దివ్యముగా వెలుంగు. పీతాదేవిని తీసుకొని వచ్చి రామునకు సమర్పించి “ఈ సీత (త్రికరణశుద్ధిగా నిన్ను తప్ప మరియొక పురుషుని ఎంతమాత్రము తలచినది కాదు. ఈమె పరిశుద్ద్రహృుదయము కలది. పాపరహిత. ఈమెను పరిగ్రహించుము. వేను ఆజ్ఞాపించుచున్నాను”. అని చెప్పెను. అందుకు రాముడు సీత పాపరహిత యని నొకు తెలియును. ఆమెను పరిశోధించక (గ్రహించిన రాముడు మూడుడు, కాముకుడు, ఎంత మాత్రము ధర్మచింతలేని వాడని తలంతురు. అందుచే అగ్నిలో ప్రవేశించుచున్ననూ ఉ పేక్షించితిని. ఆమె ప్రభావము నాకు తెలియును. పూర్యునికంబ సూర్యకాంతి భిన్నము కాన్నట్లు పీత వాకంకె ఎంతమాత్రము భిన్నము కాదవి వచించి దేవతల ఆజ్ఞానుపారము సంతోషముగా ఆమెను స్వీకరించెను.

ఈ ఘట్టము ఈ మహాకావ్యమున లేనిచో ఇది '“ఇలియడ్‌ మరియు ఒడెస్పెని పోలు వీరగాథ మాత్రమే అయ్యుండెడిది. మెలెనస్‌ భార్య హెలెన్‌ అను సౌందర్యవతిని ట్రాయ్‌దేశస్టు డపహరించగా (ట్రోజన్‌ యుద్ధములో గ్రీకురాజు ఆమెను తిరిగి స్వాధీనము చేసుకొనెను. గ్రీకుదేశస్టుల కిది దివ్యమైన వీరగాథ. ఇతరులు అపహరించిన భార్యను తిరిగి స్వీకరించుట పెద్ద సమస్య. అట్టి పరిస్థితిలో ప్రజలు ఆమె సవిత్రతను శంకించుటలో ఆశ్చర్యము లేదు. అట్టి సందర్భమున ముఖ్యముగా రాజైనవాడు “ప్రజావాక్యం తు కర్తవ్యం” అను ఆర్యోక్తిని పాటించక _ తప్పదు. అగ్నిపరీక్ష యనెడు ఈ సన్నివేశము ఈ మహాకావ్యమునకు పవిత్రతను, తేజస్సును చేకూర్చినది.

]౨0/

శ్రీరాముని కళ్యాణ గుణములు :

ఈ కావ్యమున మహాకవి వాల్మీకి నారదుడు, దశరథుడు, పౌరులు, సుమిత్ర, ఆంజనేయుల. ద్వారా రాముని _ కళ్యాణగుణములను అభివరింప చేసే మవ కందించెను. తాను కూడా అయోధ్యాకాండ మొదటిసర్గలో ఆ కళ్యాణగుణములను సుదీర్హముగా వర్ణించి అటువంటి గుణములు కల రాముడు తనకు ప్రభువు కావలయునని భూదేవియే కోరినట్లు వచించెను. ఈ కళ్యాణగుణములను మూడు భాగములుగా విభజించవచ్చును.

1 రూపగుణములు - రాముని దివ్యనుంగళవిగ్రహమును వర్ణించునవి. 2. చక్రవర్తికి ఉండవలసిన వీర్యశార్యపరాక్రమములు మరియు పరిపాలనా దకత.

న.

23 ఆదర్శపురుషునకుండవల పీన కళ్యాణగుణములు మరియు వృత్తము.

1. రూపగుణములు :

(ప్రప్రథమమున నారదుడు వివరించిన 64 గుణములలో 20 రూప గుణములు. 20 పరిపాలనాదక్షతకు సంబంధించిన చక్రవర్తి గుణములు. 24 ఆదర్శపురుషున కుండవలపిన కళ్యాణగుణములు.

వాల్మీకి రాముని బాహువులు, వక్షస్థలము, కంఠము, చెక్కిళ్ళు, మూపు, శిరస్సు, నుదురు, నేత్రములు. విడివిడిగా వర్ణించి, సర్వావయనములు సాముద్రిక శా స్త్రోక్తలక్షణములు కలిగి ఇంపైన రంగు, దేహకాంతి, తేజస్సుతో కూడీ యుండెనని, రాముడు చంద్రుని వలె ఆనందకరనుగు (ప్రియదర్శను డవి శ్లాఘించెను. హనునుంతుడు సీతాదేవి కోరికపై, రాముని రూపమును ఇంకా సుద్తీర్హముగా ప్రతి అవయవముమ వర్ధించి రాముడు 96 అంగుళముల ఎత్తెనవాడు, సర్వపత్త్వమనోహరుడు, రూపడాక్షిణ్యపంపన్నుడని మడివెము. యోగడీర్శవమున పతంజలి మహర్షి కాయసంపదను రూపలావణ్యబలవజసంహనత్యాని అని వర్ణించెను, అనగా సౌందర్యము, శరీరకాంతి, బలము, శరీరావయవ సంఘటనము, వజ్రము వలె దృఢముగా మండుట అని తాత్సర్యము. ఈ గుణము లన్నియూ రాముని దివ్యమంగళవి[గ్రహమున కలవు.

వనములో. నివసించు బుషులు రాముని రూపము, శరీరసౌపష్టవము, శోభ, సౌకునూర్యమును జూచి ఆళ్ళర్యభరితులైరి. “ఆరణ్యమున వన్యమృగముల భయము కలదు. నీవు రాతగి దని పీతతో రాముడు పలికినపుడు అందుకామె “అదృష్టపూర్వరూపత్వాత్‌' అవి పూర్వమెన్నడూ చూడని నీ రూపమును జూచి మృగములు దూరముగా పోవునని పలికెను. గుణములకు రూపగుణములకు

న!

విత్యసంబంధము. కలదనెడు విషయమును _ సొముద్రికశాస్త్రవాక్యమే కాక మానవుని అనుభవము. కూడా దృఢపరచును. కంటికింపైన రూపము ,ప్రీతిని కలిగించును. ఆ వ్యక్తి సుగుణవంతుడని తెలిసిన ఆ (పేమ ద్విగుణీకృత మగును. శ్రీరాముని విషయములో కూడా ఆయన రూపగుణములతో బాటు ఆయన కళ్యాణగుణములు ఆయన యెడల (ప్రీతిని ఇనుమడింప చేయును.

2. ఇక రెండవభాగము వీర్య శౌర్య పరాక్రమములకు, పరిపాలనాదక్షతకు చెందినవి. రాముడు వీర్యమున విష్ణువుతో పముడు. దైర్యమున హిమవంతుని పోలును. కావున శత్రునిబ్లణుడు, రిపునిషూదను డని ఖ్యాతి పొందెను. అతడు ప్రతాసవంతుడు. గొప్పధనువు కలవాడు. ధనుర్వేదనిష్టాతుడు. ఆయన కోపము కాలాగ్నిసద్భృశము. యుద్ధమున సురాసురులు కూడా అతనిని ఎదురింపలేరు. తొను వికారము చెందక శత్రువులో వికారమును పొందించుట వీర్యము. నిర్వయముగా నుండి పోరుట శౌర్యము. శత్రుజయమునందు ఉత్సాహము పరాక్రమము. పరాక్రమమువలన వచ్చునది యశస్సు. రామునకు ఈ గుణములన్నియూ పుష్కలముగా కలవు.

బలపరాక్రమములు లేనివాడు సాధువుగా కాని సన్న్యాసిగా కాని పరిగణించ బడును. అతడు తనకు తానే రక్షించుకొనజాలడు. ఇక ఇతరుల వెట్లు రక్తించగలడు? అటువంటి వ్యక్తిపై ప్రజలకు గౌరవము ఉండదు. మన అనుభవములో ప్రతి వాటకములో సినిమాలో నాయకుడు పదిమందితో ఒంటరిగా పోరి గెలువగల పమర్జునిగా చూపింతురు. అది వాయకున కుండవలసిన ముఖ్యమైన లక్షణము. చక్రవర్తి కిది సహజలక్షణము.

రాముడు పరాక్రమవంతుడు, కీర్తిశాలి అయిననూ '*న దృష్తి - గర్వించనివాడు. 'న చ మత్సరి - మత్సరము లేనివాడు. *“అనపూయుళి = అసూయ లేనివాడు. *“జితకోధః' (కోధమును జయించినవాడు. అందుచే “కోధమాహారయత్తీవ్రం” 'ఠోషమాహారయత్తీవ్రం అనగా తీవ్రమగు కోపమును, తీవ్రమగు రోషమును తెప్పించుకొనమువాడని వాల్మీకి వర్రించెను. మరియు *న చావమన్హా భూతానాం) - ఏ ప్రాణిని అవమానించడు. అప్లే *న చ కాలవశానుగఃి

• కాలమునకు వశమగువాడు కొడు. లొంగువాడు కాదు. చక్రవర్తి కుండవలసిన గౌంభీర్యక్షమాగుణములయందు. సముద్రునితో భూదేవితో సమానుడు.

ఇక ్రజాపరిపాలనాదక్షత ఈ గుణములకు శోభ చేకూర్చును. ఆతడు *4ప్రజావాం చ హితే రతః” - ప్రజలహితమునందు ఎక్కువ ఆసక్తి గలవాడు,

కే రూపమేవా స్టైతన్మ హిమానం వ్యాచష్టే - రూపమువలన మహిమ తెలియునవి శ్రుతి. టి.

ధాత్ర = సమస్త ప్రపంచమును పోషించువాడు. అందువలన *ప్రజాపతిసముళో అనగా బ్రహ్మదేవునితో సనూమడవని కీర్తి బడసెను.

అతడు “రక్షితా జీవలోకస్య, ధర్మస్య పరిరక్షితా - ప్రాణిసముదాయమును రక్షించువాడు, ధర్మమును లెస్సగా రక్షించువాడు. సురియు చక్రవర్తికి ఉండవలసిన రెండు గుణములు రామునియందు కలవు. ఒకటీ “సర్వసమణి - అందరియెడ సమునిగా సమానమగు (ప్రేమతో వ్యవహరించుట, 'సమాధిమాన్‌? - ఆశ్రితుల కందుబొటులో ఉండి వారివి రక్తించుటకై దీక్ష వహించుట. అందుచే ఆతడు “పర్వలోక్మప్రియః్‌ = సర్వలోకములకు ప్రీతిపాతు. డాయెను.

పౌరులను తండ్రి కుమారుని అడిగినట్లు సర్వదా కుశలర్థళ్నలు చేయువాడు. వారికి ఆపద కలిగిన మిక్కిలి దుఃభించువాడు. సంతోషము కలిగిన తండ్రి వలె సంతసించెడివాడు. రామునికి ఆయురారోగ్యబలములు చేకూరవలయునని ప్రజలందరు కోరుచుండువారు. వృద్ధమహిళలు యువతులు 'ప్రాతస్సాయంకాలములందు. సర్వదేవతలను 'ప్రార్ధించెడివారు.

ఆతడు ప్రజాపాలనతత్త్వజ్ఞుడు. అనగా పరిపాలనయందు మెలకువలు తెలిసినవాడు. భరతుడు వనములోనున్న తనను అయోధ్య కాహ్వానించుటకు వచ్చునపుడు భరతుని “రాజ్యమును చక్కగా పరిపాలించుచున్నావాగొ అని అడిగిన బహుళప్రశ్నలు రాముని రాజ్యపరిపొలనాదక్షతను, వైపుణ్యమును తెలియజేయును. మహాకవి వాల్మీకి “రామో రాజ్యముపాసిత్వా అని రాముడు రాజ్యము నుపొసించెనని పరిపాలనయందలి శ్రద్ధను వివరించెను,

౩ ఇక మూడవ భాగము సర్వమానవు లనుష్పీంపవల సిన పరమధర్మములు,. ''త్రింశల్లక్షణవాన్‌ ధర్మ అని వేదవ్యాస వచనము. అనగా 80 లక్షణములు కలది ధర్మము. అందు సత్యము, దయ, తపస్సులతో కూడిన ఇరువది కర్మాచరణకు సంబంధించినవి. మిగతా పది శ్రవణ కీర్తనాది తత్త్వవిచారమునకు పంబంధించినవి,. అందు చివరిది ఆత్మసమర్పణము, ఈ ధర్మములు కల మానవుడు పర్వాత్ముడై రుష్టచెందును. మనము కర్మాచరణకు సంబంధించిన ధర్మములను మాత్రము పరిశలింతము.

ఈ జగత్తు ధర్మమార్గమున నడుచుటకు సత్యము, దయ, తపస్సు, దానము అత్యవసరము. అందుచే మహర్షులు గోరూపమున నుండు ధర్మ దేవతకు ఈ పై నాలుగు ధర్మములు నాలుగు పాదము లని అలంకారికముగా నుడివిరి. ఈ ధర్మములే ఆచారణరూపమును దాల్చినచో గుణములుగా ప్రకాశించును. రాముడు వేద వేదాంగములను సర్వశాస్త్రములను అధ్యయనము చేపి వాని సారాంశమును

౧111

తెలిసినవాడు. అందుచేత _ పర్వజ్ఞుడై, నీతికోవిదుడై, విచక్షణజ్ఞానము కలిగి, శాస్త్రవిషయమున, లౌకికవిషయమున చక్కని అనగాహన కలిగి పూర్వాసరములను తెలిసి మాటలాడగల వక్తృత్వము సంపాదించి, జ్ఞానసంసన్నుడై, ఇంద్రియనిగ్రహము కలిగి విశ్చితస్వభావము కలవాడై, దుఃఖమునందును చలించని దృఢస్వభావము కలిగి, గురువులకు, పెద్దలకు విధేయుడై, ప్రజలకు (ప్రీతిపాత్రురై, సర్వధర్మములు లెలిసి అను ష్పించగల సామర్ధ్యము కలిగి సత్యధర్మపరాయణుడు, సత్పురుషుడు, పూజ్యుడు అని గొప్ప యశస్సును పంపాదించెను.

ఈ మహాకాన్యమునందు రాముని ధర్మానుష్థానము ఆ యా పన్నివే శములలో ఆయన కల్యాణగుణములుగా. వెలుగొంది ఎటుల సర్వమానవులకు ఆదర్శప్రాయముగా చిరస్థాయిగా విలబడెనో వరించి మహాకవి మనకు అందించెను. ఆందు మొదటిది సత్యము,

సత్యము ఫి

మహాకవి వాల్మీకి రాముని సత్యసంధుడు, పత్యవాది, సత్యశీలుడు, సత్యపరాక్రము డని అభివర్ణించి ఈ సత్యమునందు రామువి దృఢవ్రతమును నిరూపించెను.. సత్యసంధు డవిన సత్యమైన ప్రతిజ్ఞ కలవాడు. వనవాసము చేయు రామునివద్దక్సు భరతుడు పౌరులను, తల్లులను, గురువైన వసిష్థనికూడా తీసుకొని వచ్చి నిష్కల్మషమైన _ భక్తిప్రపత్తులతో రాజ్యము తన కవసరము లేదని రామునిక్తే నివేదించి ఆయనను అయోధ్యకు రావలసినదిగా ప్రార్ధించెను. కుమారుని భ్రాతృభక్తికి ఆశ్చర్యచకితురాలై కైక పశ్చాత్తాపచిత్తురాలై తాను కూడ పుత్రు ననుపరించెను, వసిష్టుడు “ఇక్షాకువంశములో జ్యేష్టపుతుడే రాజగును. అతిప్రాచీనమైన ఈ రఘువంశీయుల కులధర్మమును చెరచవద్దు. భరతుని కోరిక మన్నించు"మవి రాముని ఆదేశించెను.

స్థూలముగా చూచినచో ఎవరికొరకై కైక రాజ్యము నర్ధించెనో ఆ భరతుడు (త్రికరణశుద్ధిగా రాజ్యపాలనయందు తిరస్కారమును వెలువరించినపుడు రాముడు రాజ్యము నంగీకరించిన దోషమునకు తావులేదు. అతని ప్రతిజ్ఞకు భంగము వాటిల్లదు. కాని రాముడు పలికిన నచనములు గమన్వార్హములు. “వేను వా ప్రతిజ్ఞ నుల్లంఘించి. అధర్మమును ధర్మ మను వేషముతో ఆచరించను. నేను ప్రతిజ్ఞ విడిచి ప్రవర్తించినచో ఇటుపైన ఎవరికిని మంచి మార్గము నుపదేశించలేను. రాజ్యములో సత్యము ప్రధానము. సత్యముకన్నా ఉత్తమపదము లేదు. ఆసత్యపరు డిచ్చు హవ్యకవ్యములను దేవతలు, పితృదేవతలు అంగీకరించరు. సత్యమును, ధర్మమును, సాక్షాత్తుగా (ప్రత్యగాత్మగా తలంచుచున్నాను అని, జాబాలి పలికిన వాస్తీకవాదమును ఖండించుచు సత్యప్రాశస్త్యమును, పవిత్రతను, పుదీర్హముగా

30%

ఉపన్యసించి రాజ్యపాలనను తిరస్కరించి తన ్రతిజ్ఞయందు దృఢసంకల్పము కలవాడాయెను. ఇది దేనర్షి వారదుడు తెలిసిన 'వియతాత్మా' అను రాముని కళ్యాణగుణమునకు దివ్యమైన తార్కాణము.

రాముని వనవాసము అయోధ్యను విసర్పించుట మాత్రమే కాదు. వాలివధానంతరము సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకమునకు కిష్కింధకు రావలయునని హనుమంతు డాహ్వానించినప్పుడు, *వేము తండ్రి ఆజ్ఞను పరిపాలించుచున్నాను. 14 పంవత్పరములు గ్రామమున కాని, పట్టణమున కొని ప్రవేశించనని” నిరాకరించెను. అందుకు రాముడు సత్యవ్రతుడుగా, వ్రతధరుడుగా ప్రశంసించబడెను. రాముడు (ప్రతిజ్ఞాధురంధరునిగా తెలుపు సన్నివేశములు ఈ కథాభాగమునందు మరికొన్ని పరికింతము.

దండకారణ్యమునందు బుషుల కోరికపై వారిని రాక్షసుల బాధనుండి రక్షించుటకు అచట గల రాక్షసుల నందరిని పంహరింతునవి రాముడు ప్రతిజ్ఞ సలిపెను. అందుపై సీతాదేవి “మనకు ఏ అపకారము చేయనివారివి హీంసీంచుట న్యాయముకాదు. వైరములేకుండా క్రూరముగా ప్రవర్తించుట ధర్మముకొదు. కొవున ఈ సంకల్పమును మానవలసపీనిదని కోరెను. అందుకు రాముడు *నేను ప్రతిజ్ఞ చేసి పైగా మునులకు చేసి ఆ ప్రతిజ్ఞను నాలో ప్రాణములుండగా తప్పజాలను. '“సత్యమిష్టం హి మే సదా - నాకు ఎపుడూ సత్యమే చాలా ఇష్టముకదా. నేను ప్రాణము నైననూ, లక్ష్మణువైనా, చివరకు నిన్నెనా విడుతును కాని ప్రతిజ్ఞను మాత్రము, విశేషించి బ్రాహ్మణులకు చేసిన ప్రల్‌జ్జను మాత్రము విడువ జాల” నని పలికెను.

రామలక్ష్మణులను ఇంద్రజిత్తు నాగపాశబద్భులను చేసినపుడు రాముడు తన తమ్ముని దురవస్థకు చింతించుట కాక విభీషణునకు చేసిన వాగ్దానమును తలపోసి, “విభీషణుని రాక్షసరాజుగా గావింతునని చెప్పిన ఆసత్యవచనము నన్ను నిస్సందేహముగా దహించగల* దవి వాపోయెను. రావణవధానంతరము విభీషణుని లంకారాజ్యమునకు అభిషిక్తుని _ చేసి కృతకృత్యునిగా భావించి “విజ్వరఃొ సంతాపరహితు డొయెను. ప్రతిజ్ఞాపాలనము సవిత మగు _ వ్రతధారణగా భావించిన మహానుభావుడు రాముడు.

సత్యము. మిగతా ధర్మములవలె తరతమ భేదములతో పాటించుటకు వీలులేదు. అనగా తపస్సు, దయ, శౌచము, ప్రతివ్యక్తి తన శక్తి కొలది ఆచరించవచ్చును. కొని సత్యవ్రతమునందు అటువంటి ప్రవర్తనకు తావు లేదు. కావుననే అన్ని ధర్మములకు ఇది ప్రాణము వంటిది. ఇది రాజతుల్యము. మిగతా ధర్మములు దానిని బంటువలి సేవించవలయును. కావున యోగశాస్త్రకారుడు

22

“సత్యప్రతిష్టా క్రియాయాం ఫలాశ్రయత్వమ్‌” ఆవి చెప్పెను. పత్యప్రతిష్ప కలవారి వాక్కు అమోఘము. వారెటుల ఆశీర్వదించిన అటులగును. 'స్వర్గం ప్రాప్నహి” స్వర్గమును పొందుము అన్నచో యాగాదికములను చేయకపోయిననూ స్వర్గమును పొందుము.

జటాయువు దేహమునకు దహనసంస్కారములను చేసి తర్పణాదులను విడిచి “జపయజ్ఞాదులను చేసినవారు, ఆహితాగ్నులు భూరిదానమును చేసినవారు చేరు ఆత్యుత్తమలోకమునకు చేరోనుని పలికెను. ఇవి ఆశీస్సులు మాత్రమే అని మనము తలంపకుండా మహాకని వాల్మీకి “ఆ సత్యవ్రతుని వాక్కుప్రకారము జటాయువు ఉత్తమ గతివి పొందెమ” అని నక్కాణించెను.

దశరథుడు రామువి గుణములను వర్తించుచూ '“సత్యేన లోకాన్‌ జయతి అని సత్యముచే రాముడు సరలోకములను జయించెను అని తెలిపెను. అందుచే వాల్మీకీ రామువి సత్యధర్మపరాయణునిగా నుడివెను, రాముని వాక్కు సత్యము, శీలము సత్యము, పరాక్రమమును సత్యమే. అందుడే “పత్యపరాక్రమః' అని రాముని అడుగడుగునా వర్ణించెను, రాముని “సత్యే ధర్మ ఇవాపరఃి పత్యమును పాలించుటలో రెండవ ధర్మమువలె ఉండెనని, “పత్యాత్మా' మూర్తీభవించిన పత్యముగా రాముని మహాకవి వాల్మీకీ అభివర్థించెను.

దయ;

పరదుఃఖాసహనము దయ. ఇతరుల దుఃఖమును సహించజాలకపోవుట. “అనుక్రోశో హి సాధూవాం మహాధర్మస్య లక్షణమ్‌” అని నారదపం హితావాక్యము. సజ్జనుల యెడ దయ పరమధార్శ్మికుల లక్షణము అని అభిప్రాయము. రాముడు “వీనానుకంపీ' దీనుల యెడ జాలిచూపువాడు, 'సొనుక్రోశ'? దయకలవాడు, “సొన్వ్వయితా” కష్టములలో నుండువారిని ఓదార్చువాడు ఆని వాల్మీకి వర్ణించెను. ఈ విశిష్ణగుణము రామునియందు కలదని 'వ్యసనేషు మనుష్యాణాం భృశం భవతి దుఃభితః - మానవులకు ఆపద కలిగిన రాముడు దుఃఖించునని తెలిపెను.

త్రికరణశుద్ధిగా ప్రాణులయెడ (దోహచింత లేకుండుట, దయ, దానము, శీలమున కుండవలసపిన లక్షణము లని భారతమున చెప్పబడినది. అనగా అహింసా దయా దాన గుణములు మానవృని శీలవంతునిగా చేయును. అహింస ఆచరించుటకు కాని, దావశీలు డగుటకు కొని దయ ముఖ్యము. అది శీలమునకు ఆధారభూతము. రాముడు సజ్జనుల యెడ, ఆప్తల యెడ, శత్రువుల యెడ చూపు కారుణ్యము వర్షనాతీతము, అందుచే కారుణ్యనిధి అని పేరుగాంచెను, 'పర్వేషు క్షురుతే దయాం... తే తం అనువ్రతాః' - అందరియందు దయ

మ!

చూపును, కాన అందరూ ఆతన్ని అనుసరింతురు అని భావము. ఇందుకు తార్కాణములుగా కొన్ని సన్నివేశములను పరిశీలింతము.

లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తుచే వాగపొశబద్దుడై పడిపోయినపుడు, రావణుడు ప్రయోగించిన శక్తిచే మూర్భపోయినపుడు _ దీనవదనుడైై రాము డీ విధముగా ఆశక్రోశించెను. - “నొ తమ్ముడు యుద్ధమున నిర్హితుడై నేలబడి పొరలుచుండుట చూడనలసివచ్చినది. ఇక పీళతో ఏమి పని, వా ప్రాణముతో మాత్రము ఏమి ప్రయోజనము. భూలోకమున వెదికిననో సీతను బోలివ వనిత లభించును. కాని లక్ష్మణుని బోలిన తమ్ముడు మ్హార్థ్‌ము లభించజాలడుో

“దేశే దేశే కలత్రాణి దేశే దేశే చ బాంధవాః,

తంతు దేశం న పశ్యామి యత్ర భ్రాతా పహోదరణి

ఈ శ్ఞోకము జగద్విఖ్యాతము.

యుద్ధమునకు ముందు రాముడు ఒక్కడు చేసిన తప్పునకు రాక్షసుల నందరిని చంసవలసివచ్చినది కదొ అవి చింతించి రావణునివద్దకు దూతను పంపి సీతను తెచ్చి శరణు పొందనిచో ఈ లోకమునంతనూ ఆరాక్షసము గొవించెదనని తెలిపెను. అటులనే యుద్ధమును. ప్రారంభించుటకు పూర్వము రాముడు సుగ్రీవపహితుడై సువేలపర్వతము నధిరోహించగా, సుగ్రీవుడు లంకాపురగోపురమున విహరించు. రావణుని చూచి, వెంటనే ఆ గోపురముపైకి ఎగిరి, కొంతపేపు తీవ్రముగా రావణునితో ద్వద్యకుద్ధమును చేసి తిరిగి వచ్చి వాననయూథమున చేరెను... అట్టు వచ్చిన సుగ్రీవుని కౌగలించుకొని రాముడు - *చాలా (ప్రమాదకరసాహపమును చేసితివి. ఇట్లు ఇకముందు చేయకుము” అవి తన ఆవేదనను తెలియపరచుచూ ఇట్లు పలికెను. '*నీకు ఏమైననూ హాని కలిగిన యెడల పీఠతో కాని, నా తమ్ములు భరతలక్ష్మణశత్రుఘ్నులతో కావి, నా దేహముతో కొని నాకేమి పని, నేను రావణుని పపరివారముగొ వధించి, విభీషణుని లంకకు పట్టాభిషిక్తుని చేసి అయోధ్యకు వెళ్లి భరతుని రాజ్యాభిషిక్తుని చేసి తదుపరి దేహమును వదలవలయునవి తలంచితిని' ఆహా! ఏమి అనన్య స్నేహభావము!

వొాలివధానంతరము రాముడు సుగ్రీవునితో సమానమైన శోకము కలవాడై దీనుడై అతనిచే (పేతకార్యమును. చేయించెనని వాల్మీకి రాముని దయాశ్రీలమును వరర్థించెను. ॥

రావణుడు మొదటిసారి యుద్ధమునకు వచ్చినపుడు రాముని బాణఘా తమునకు మూర్భపోయెను. రాముడు వానివి విరథుని చేసి, వాని కీరీటమును ఖండించి *నీవు యుద్ధము చేసి అలపివావు. నేను అనుజ్ఞ _ఇచ్చుచున్నాను.

వ!

లంకకు పోయి విశ్రమించి తిరిగి రథము నారోహించి రమ్ము. అపుడు నా బలమును చూపెదనుి అవి పలికెను. ఇది దయకు పరమావధి. తన భార్యను ఆపహరించిన శత్రువు యెడ ఇటువంటి దయను చూపుట సామాన్యమానవునికి పాధ్యమగునా? అందుకే లక్ష్మణుడు 'రిపూణామపి వత్సలి అని రాముని (ప్రశంసించెను.

రావణుని వధానంతరము కూడా రాముని దయాగుణము ద్ధిసణీత ముగా అభివ్యక్తమగును. విభీషణుడు రావణునకు ఉత్తరక్రీయలు టకు విముఖు రైనపుడు రాముడు -

“మరణాంతాని వైరాణి నిర్వృత్తం నః ప్రయోజనమ్‌,

క్రీయతామస్య సంస్కారో మమాజ్యేష యథా తనో

“వైరమునకు అంతము మరణము. నూ పని నెరవేరినది. మరణించిన ఇతడు నీకు వలె నాకును బంధువే. కావున ఇతనికి దహనసంస్కారమును గావించుము అని పలికెను తనకు శత్రువైన వాని మృతకళేబరమును సముద్రములో నెట్టివేసిన పీడ పోవునవి తలంపక ధర్మసమ్ముతముగా మరణము తరువాత నీ కెంత బంధువో నాకును అంతే బంధువని చెప్పుట ఇతని జితక్రోధు డను దివ్యగుణమునకు నిదర్శనము. రావణునితో ఏ మాత్రము వైరము లేనివాని వలె మాట్టాడెను కావున జితొమిత్రుడని చెప్పనగును. ఇందుచే రాముడు దయామయుడని శీర్తించబడెను.

తపస్సు శి

మవస్సు, ఇంద్రియములను ఏకాగ్రముగా ఉంచుట, విహితధర్మా చరణము, తపస్సుకు రూఢియైన రెండర్ధములు. స్వామి వివేకానంద వచించినట్లు మానవుడు బాహ్యవిషయపరుడై గాని, అంతర్ముఖుడై గాని ఏ జ్ఞానాన్ని సంపొదించాలన్నా తన మనమ్మును కేంద్రీకరించుటద్వారావే సాధించగలడు. మహర్షులకు, శాస్త్రజ్ఞులకు కూడ ఇదే మార్గము. బుద్ధుడు, స్ట్‌ మహమ్మదు తసస్సు చేసినట్లు చరిత్ర కలదు. బ్రహ్మ తాను తపస్పు చెసి సృష్టి చేసినట్టు భాగవతపురాణము తెలుపుచున్నది, పురుషోత్త్రముడైన విష్ణువు తపోమయుడు, తపోరాశి, తపోమూర్తి, కపప్సే స్వభావముగా కలవాడు, తపస్సుద్వారానే కనుగొనవలసీన వాడవి మహాకవి వాల్మీకి వర్ణించెను.

శిక్షణ, శ్రద్ధలతో తపస్సు ఆచరించవలెను. అందుచే విహితధర్మాచరణ కూడ తపస్సు క్రిందనే పరిగణింపబడెను. దీనికి శుచిత్వము సహాయప దును. శౌచనునగా బాహ్యాభ్యంతరశౌచము మరియు బ్రహ్మచర్యము. కావున ప్రతి మానవుదు బాహ్యాభ్యంతరశాచము కలిగి బ్రహ్మచర్యవ్రత మవలంబించుచు,

0411

మవస్ప్సును, ఇంద్రియములను నిగ్రహించి, విహితధర్మా చరణ చేయుచు, తన శక్తికొలది తపస్సంపన్నుడు కావలెను. ఈ ధర్మాన్ని ఆచరించక ఆహారము, విద్ర, తదితరసుఖములతో కాలము గడపునాడు పశుతుల్యుడని ఆర్యోక్తి.

రాముడు మహారాజపుత్రుడై పదహారు సంవత్సరములు పూర్తి కాక పూర్వమే. కాలినడకన అరణ్యమునకు పోయి, కటికనేలపై పరుండి, ఆరు అహోరాత్రములు నిద్రలేకుండ విశ్వామిత్రుని తపోవనము రక్షించెను. విశ్వా మి(త్రమహర్షి తపస్సున కవధి. నాలుగు దిక్కులలో వేలాది వేల సంవత్సరములు తపస్సు చేసే. “ఏష విగ్రహవాన్‌ తపి మూర్తీభవించిన తపఃస్వరూపుడుగా శ్రీర్తపొందిన మహనీయుడు, ఈశ్వరచోదితమైన నిత్యకర్మ చేయవలెనని రాముని తెల్లవారుజామున. నిద్రలేపుచు “ఉత్తిష్ణ నరశార్జూల కర్తవ్యం దైవమాహ్నికమ్‌". = అవి పలికిన విశ్వామిత్రుని వచనము మానవునకే. గాక దేవతలకు కూడ సుప్రభాతగీతముగా పరిగణించబడుచున్నది. శ్రీరాముడు నవయౌవనములో ఉండి వివాహము తదుపరి పన్నెండు సంవత్సరములు దాంపత్యసుఖ ననుభవించి, భార్యతో కూడి అరణ్యమున పదునాలుగు సంవత్సరములు బ్రహ్మచర్యవ్రత మవలంబించెను. ముందుగా సీతాదేవికూడ తాను *నియతా బ్రహ్మచారిణీ” నియమవంతురాలవై బ్రహ్మచర్యవతమును ఆవలంబించెదనని ప్రతిజ్ఞ చేసి, అటుల ఆచరించెను. రాముడు తనకు గుహుడు సమర్పించిన వివిధ భక్ష గఖోజ్యములు నిరాకరించి, నన్ను కుశచీరాజినములు ధరించి, ఫలమూలములను భక్షించి, వనములో నివసించు ధర్మవిరతుడైన మునిగా తెలియు మని చెప్పెను. ఆతిథ్య మిచ్చినపుడు మునులు కూడ రామునకు వానప్రస్థాశమమునకు తగిన ఆహారము మాత్రమే సమకూర్చిరి. రాముడు తాము విఖనసమువని (ప్రతిపాదించిన వాన ్రస్థమార్గము నవలంబించుచున్నానని తెలిపెను. నాకు మరణమా, సముద్రతరణమో కలుగుగాక యని సముద్రము దాటుటకు దృఢముగా సంకల్పించి, స్నానాదులచే పరిశుద్ధుడై మనోనియమము, వాబ్నియమము కలవాడై మూడు రాత్రులు దర్భలు పరచి, వానిపై శయనించి, సముద్రు నుపాసించెను.

అందుచే దేనర్షి నారదుడు రాముని వశి, అరిందముడు, శుచి అని (ప్రశంసించెను.

ఇక స్వధర్మాచరణ కూడ తపస్సని మనము గమనించితిమి. రాముడు క్షత్రియుడు. పరిపాలనాదక్తత చూపుట క్ష్మతియధర్మము. రాముడు పదివేల పంవత్సరములు (ప్రాణతుల్యమైన భార్య భూగర్భమున కలిసిపోయినను, ఉపాస నొపూర్వకముగొ (రామో రాజ్య ముపాసిత్యా రాజ్యము పరిపొలించెను. తన సుఖమున కేమాత్రము స్రాధాన్యమివ్వక స్వధర్మానుష్టానము తపస్సు. రాముడు ఇంత దీర్షకొాలము గిక్షణ, శ్రద్ధ చూపుచు;, రాజ్యము పరిపాలించుట

)ంట*

దివ్యమైన తపశ్యర్య యని చెప్పుటకు సందేహము లేదు. “*రాజవంశాన్‌ శతగుణాన్‌ స్లాపయిష్యతి రాఘవఃి అని దేవర్షి నారదుడు చెప్పినట్లు రాముడు క్షృత్రియవంశమును నూరురెట్టు వృద్ధిపరచెను.

దావము :

దాన మన ఈవి - ఇచ్చుట - త్యాగము. ఒక వస్తువుపై గాని, అపస్తీపై గావి తవ హక్కును త్యజించి ఇతరులకు ఇచ్చుట. త్యాగశీలురు కొనివారు దానము చేయలేరు. “త్యాగేవైకే అమృతత్వమానశుకొ అని శ్రుతి. త్యాగము వల్లనే మానవుడు అమృతత్వము పొందును.

ఒక సంపన్నగ్భృహస్టుడు (క్రెస్తును తన కుపదేశము చేయమనగా, “నీ ఆస్తీ అంతయు విక్రయించి, బీదలకు ఇచ్చి, నాతో రమ్ము" అని చెప్పెను. వివాహము చేసికొని, సంతానము కని, ఈ లంపటలో పడుట వల్లనే మానవుడు ప్వార్ధపరు డగుచున్నాడని బుద్దుడు ప్రతివానిని పన్యసీంచి, సంసారము లేకుండా త్యొసశీలుడు. కావలెనని ఆదేశీంచెను.

దానము ఎంతో నియమముగా భక్తిశ్రద్ధలతో చేయవలెనని శ్రుతిశాసనము. దానాన్ని శ్రద్ధగా చేయవలెను. అశ్రద్ధ _ చూసపించరాదు. దానాన్ని తన సమర్థత కొలది ఇన్వనలయును. వినయముతో ఇవ్వవలయును. (ప్రీతిపూర్వకముగా శుభాకాంక్షాపూర్వకముగా _ ఇవన్వనలెను. దానము చేయుటలో ఉత్సాహము చూసించుట దానవీర మని పేరు. అందుచే శిబి, కర్ణుడు, దధీచి దానవీరు లని ఖ్యాతి వొందిరి.

రాముడు అరణ్యవాసమునకు వెళ్ళునపుడు, తీసస్సుకల బ్రాహ్మణులకు ఈన ధనరాశినంతయు దానము చేకెను. నముహరి వాల్మీకీ అయోధ్యాకాండలో (32వ పర్గు దీనిని షుదీర్హముగా వర్ణించెను, “గ్రినానే దానేన రాఘవః. దీనులను దానముచే సంతృస్తిపరచి, తన అధీనమున ఉంచుకొనెనని వాల్మీకి రాముని అభివ్థించెను. *“ఆశ్వమేధశతై రిష్ట్రాఖో వందలాది అశ్వమేధ యాగములను చేసీ కోట్లకొలది ఆవులను, బహుసువర్ధమును, ధనమును బ్రాహ్మణులకు దానము చేసెను.

త్యాగము, దానము పర్యాయసదములుగా ఉపయోగించినను త్యాగము దొవము కన్న ఉత్కృష్టమైన గుణము. రాముడు దానశీలుడే కాక త్యాగశీలుడు కూడ, తండ్రి తనకు రాజ్యాభికషేకము చేయనున్న విషయము తమ్మునకు తెలియజేయుచు - “లక్ష్మణా! నాతో నీవు ఈ భూమిని పరిపాలించుము, విన్నుకూడ ఈ రాజ్యలక్ష్మి వరించినది. చే నీ జీవితమును గాని, రాజ్యమును

దట

గావి కోరుకొనుట వీ కొరకు మాత్రమే యవి పల్కెను. లక్ష్మణుడు - భరతుడు సైన్యసమేతుడుగా ఆరణ్యములోనున్న తమవద్దకు వచ్చుట చూచి అతనిపె అఆపోహపడగా, అతనిని మందలించి. రాముడు “భరతుడు, నీవు, శత్రుఘ్నుడు అనుభవించని ఏమాత్రపు సుఖము నాకు కలిగినను దొనిని లి భస్మము. చేయుగాకొ అని తెలిపెను. క్రైకతో రాముడు - “నాహ మర్ధప దేవ! లోక మావస్తు ముత్సహే, విద్ది మామృసషిభిస్తుల్యం శీేవలం ధర్మ మాస్టితమ్‌” - నేము ధనప్రదానుడను కాను. లోకమర్యాదను అనుసరించవలెనని మార్రమే కోరుచున్నాను. కేవలము ధర్మమువలంబించిన నన్ను బుషితుల్యునిగా లెలిసికొమ్ము” అని పలికెను తన వనవాసమునశ్రై దుఃఖించు తండ్రితో *వీ పపత్యవంతుడవు కాకూడదని నేను కోరుచున్నాను. వీ యెదురుగా సత్యము పైనను, పుణ్యము పైనను ఒట్టు పెట్టి చెప్పుచున్నాను. నా కీ రాజ్యమునందు కాని, సుఖమునందు కొని పీతయందు కాని, ఈ సకలభోగములందు కాని, జీవితమునందు కావి కోరిక లేదు” అనెను,

మిగతా కళ్యాణగుణములు ఉజ్జ్వలముగా ప్రకాశించిన కొన్ని ఘట్టముల పేర్కొందుము -

అదీనాత్మత :

ఎంత దుఃఖమునందును కలత చెందని మనస్సు కలవాడు. రాత్రి ఉపవాసముండి రాజ్యాభి'షేకమునకు సిద్దపడిన రాముడు, సుమంత్రుని ద్వారా చేరిన వార్తవలన తండ్రిని చూచుటకు వెళ్ళగా కైక “భరతునకు రాజ్యాభి షేకము చేయవలెను. నీవు వెంటవే దండకారణ్యము వెళ్ళవలెను అని రాజు కోరినా” డని చెప్పెను. మరణశాసనసమాన మయిన ఈ మాటలు విని రాముడు ఏమియు వెత చెందలేదు. ఈ సన్నివేశముచే ఆయన శోభ ఏమియు తగ్గలేదు. యోగీశ్వరునకు. వలె చిత్తవికారము. కలుగలేదు. ముఖమున ఎట్టి మార్పును గోచరింపలేదు. మరియు తనకు సహజమైన హర్షము విడువలేదు... వెంటువే ప్రయాణమునకు సిద్ధమయ్యెను. ఇది ఆదీనాత్మకత అను దివ్యగుణమునకు తార్కాణము.

వాగ్మిత, ప్రతిభ ?

రాముడు వాగ్మి, ప్రతిభావంతుడు అని దేవర్షి వారదుడు నుడివెను. వాగ్మిత యనగా - శాస్త్రజ్ఞానము కలిగి, ఎదుటివారిని నిరుత్తరులను చేయువిధముగా మాటలాడుట. ప్రతిభ అనగా సమయస్ఫూర్తి కలిగి, ఉత్తరోత్తరయుక్తులు తెలిసి ఎదుటివారిని వాదించి జయించు సామర్ధ్యము. ఈ రెండును. మేధకు

మంగ

పంబంధించినవి. ఈ గుణములచే రాముడు శోభించివ పన్నివేశములు కొన్ని కలవు. మొదటిది వాలి మరియొకరితో యుద్ధము చేయు తన్ను అన్యాయముగా చంపీనావని దూషించినపుడు రాముడు యుక్తియుక్తముగా, సప్రమాణముగ తాను చేసినది ధర్మవిరుద్దము కాదని సమాధానము చెప్పెను. అందుకు వాలి సమ్మతించి, తన తప్పు క్షమించనుని కోరెను జాబాలి - “భరతుడు సమర్పించిన రాజ్యము స్వీకరించుము. ధర్మము పేర అనవసరమైన కష్టముపాలు కావల దని చెప్పినను రాముడు సహేతుకముగా ధర్మనిరతి, సత్యపంధతల ప్రాముఖ్యమును_ సుదీర్హముగా, యుక్తియుక్తముగా ఉపన్యసించెను. అందుచే జాబాలి 'నిన్నయోధ్యకు మరలించుటకు అట్లు చెప్పితిని అని రామునితో తిరిగి అనునయపూర్వకముగా మాటలాడవలసి వచ్చినది.

అటులనే విభీషణుడు శరణు వేడినప్పుడు వానరులలో పెద్దలందరు వివిధమైన అభిప్రాయము వెల్లడిచేస్తి వానికి ఆశ్రయమిచ్చుట (శ్రేయస్కరము కాదని నుడివిరి. అందుకు రాముడు శరణాగతరక్షణము, మానవునికి దాని (ప్రాముఖ్యము సనాతనమైన ఉపాఖ్యానములతో సహ తెలిపి ఒడబరచెను. ఈ వన్నివేశములు రాముని పై కళ్యాణగుణములకు చక్కని తార్కాణములు.

పష్మ అఎతిమత్త వము ఫ్‌

రాముడు జ్ఞప్తి గలవాడు, తెలిసిన విషయమును మరువనివాడు. కైక కోరిన వరములకు సుమంత్రుడు, వసిష్టుడు కూడ ఆమెను తీవ్రముగా నిందించి 'కులపాంసని' ఆవి దూషించిరి. రాముడు భరతునితో ఈ కోర్కెలు ధర్మసమ్మతమే. మన తండ్రి పూర్వము నీ తల్లి వివాహసమయమునందు ఈ రాజ్యము ఆమె కుమారునకే ఇచ్చెదనని నీ మాతామహుని ముందు ప్రతిజ్ఞ చేసెను. పైగా మన తండ్రి ఈమెకు కూడా వరము లిచ్చెనని చెప్పి ఎవ్వరూ (ప్రస్తావించని చాలకాలము క్రింద జరిగిన విషయము వెలునరించి, అందరిని నిరుత్తరులను చేసెను, మరియు శరణాగతరక్షణప్రశస్తీని పేర్కొనునప్పుడు చాల పురాతనమైన కపోతము కథ, కండుమహాముని తెలిపిన ధర్మముల నుదాహరించెను. ఇది స్మృతిమాన్‌ అను దివ్యగుణమునకు తార్కాణము.

ధర్మజ్ఞత, వైచక్షణ్యము ;

రాముడు ధర్మసూక్ష్మము తెలిసినవాడు. విచక్షణాజ్ఞానసంపన్నుడు. రాముడు తండ్రీ ఆజ్ఞ (ప్రకారము అరణ్యమునకు వెళ్ళుచున్నానని తెలుపగా చాలా దుఃఖము నొంది కౌసల్య, “నీకు తండ్రి ఏ విధముగా పూజ్యుడో, తల్లినగు నేమకూడ అప్లే పూజ్యురాలను.. నేను నీకు అనుమతి ఇచ్చుటలేదు. నీవు

మ!

అడవికి వెళ్ళవద్దు అని పలికెను, ఇచట చాలా క్రీష్టమైన ధర్మనిర్హయము యి

చేయవలసీయున్నది. “మాతృదేవో భవ, పితృదేవో భవి అవి తల్లి ముందు శ్రుతి ప్రస్తావించెను. తల్లియు, తండ్రియు విభిన్నమైన శాపనములు చేసినప్పుడు ఎవరి " శాసనము పాటించవలెను” అందుకు రాముడు - “దశరథుడు నీకు భర్శ, వాకు తండ్రి, కావున వీకును ఆతడు ప్రభువు ఆతడు. రాజు కావున నీపైనను వాపైనను ఆయనకు అధికార మున్నది. అందుచే మనమిద్దరము ఆయన శాసనము పాటించవలోనవి ధర్మన్నిర్థయము చేసెను. ఇది అతవి విచక్షణాజ్ఞానమునకు తార్కాణము,

వశ్యత ?

గురుజనులకు లోబడి ఉండువాడు. రాముడు శినధనుర్భంగము చేయగానే జనకుడు సంతసించి, పీతను రామున _ కిచ్చుటకు బంగారు జలకలశము గహించెను. అందుకు రాముడు తవ తండి, పపభువన దశరథమహారాజు ( గ గ (గ్ర (ల) అభిప్రాయము తెలియకుండ సతను స్వకరించుటకు నిరాకరించెను. అఆందుక్రె జనకుడు దశరథమహారాజును పిలిపించి ఆయన నమ్మతి బడసి, సీత నిచ్చి వివాహము చేసెను. పెద్దల యెడ వినయము చూపుచు, వారికి లొంగియుండి కార్యనిర్వహణము చేయుటచే “వశ్యు'డని రాముడు శ్లాఘించబడెను.

నీతిముత్త ము:

“నయతి ఇతి నీతి? - గమ్యము చేర్మునది. ప్రతివ్యక్తి తాను చేరదలచు గమ్యమును బట్టి అది మారును. రాజకీయవిషయమైన రాజనీతి, సామాన్యవిషయమైన పమస్యాపరిష్కారమును తెలుపును. రాజధర్మము ధర్మమువలె (త్రికరణశుద్ధిగా ఉండవలసిన అవసరము లేదు. ఆది విజయవంతముగా కార్య సాధనమార్గమును తెలుపునది. పంచతంత్రము, హితోపదేశము, నీతిశాస్త్రములు, జీవితమున మానవుడు వివిధసమస్యలను ఎట్లెదుర్కొనవలయునో తెలుపును.

వాలి భారతావనిలోవి పమస్త వానర భల్తూకములకు రాజు. వానిపై యుద్ధము ్రకటించినచో రాముడు యుద్ధముచేసి వారందరిని చంపవలసివచ్చును. తనకు రావణునితో జరుగబోవు యుద్దమునందు రాముడు ఏ విధమైన పైన్యము లేనివాడగును, కావున ఈ విషయమున ధర్మమార్గము కన్న నీతిమార్గము (శ్రేయోదాయకము. అది రాజధర్మము కూడ. మరియు వ్యక్తిగతమైన నీతిధర్మములు రాజకీయవ్యవహారమును అనుసరించరాదు. కావున వాలిని ఒక్కనివి చంపి, సర్వవానరభల్తూకరాజ్యమునకు సుగ్రీవుని ఏకచ్చత్రాధిపతిగా చేయుట రాముని

రంగ

దివ్యమైన నీతిజ్ఞతకు ఉదాహరణను.

స్వజనరక్ష :

రాముడు స్వజనులను రక్షించు స్వభావము కలవాడు. దీనికి దివ్యమైన ఉదాహరణము రాముడు యుద్దానంతరము ఇంద్రుని అభీష్టప్రకారము కోరిన వరము = *నా నిమిత్తమై యుద్ధమున మృతినొందిన వానరులు, భల్లూకములు మరల (బతికి, బాధలేక, గాయములు లేక్క ఎప్పటి యట్లు బలపరాక్రమపంపన్నులై యుండవలెను. వారు నివసించు స్టలములయందు కాలముకాని సమయమందు కూడ ఉత్తమములైన ఫలమూలములు కలుగవలయును. మరియు నదులు నిర్మలమైన జలము కలిగియుండవలయును.' అందుకు దేవేంద్రుడు సంతోషించి అతడు అడిగినట్లు వరము (ప్రసాదించెను. ఆయన స్వజనులు ధర్మమార్గమునుండి ఏ మాత్రము తొలగకుండ రక్షించుట, అవసరమైన శిక్షించుట కూడ చేయును,

లక్ష్మణుడు భరతుని విషయములో అపోహ పడి, తమపై యుద్ధమునకు వచ్చుచున్నాడని, రాముడు సన్నద్దుడు కావలెనని హెచ్చరించినపుడు, రాముడు లక్ష్మణుని ఆపోహను తీవ్రముగా ఖండించి, “భరతుని గురించిన ఆప్రియవాక్యము లన్నియు. నన్ను గూర్చి చెప్పినట్టగును. నీకు రాజ్యము కావలెననిన భరతునితో చెప్పి ఇప్పించెదను. ఎంతటి ఆపదయందైనా పుత్రులు తండ్రిని చంపుదురా? పోదరుడు తన ప్రాణపమానుడైన సోదరుని చంపునాగొ అని తెలిపి లక్ష శ్ర్‌ుని సిగ్గుతో క్రుంగిపోవునట్టు చేసెను. భరతుని కోరికపై రాముడు తిరిగి రాజ్యము స్వీకరించుటకు నిరాకరించగా, భరతుడు రామునిముందు దర్భలు పజచి, ('ప్రాయోపవేశమునకు ఉపక్రమించెను. అందుకు రాముడు - 'నీవు క్షత్రియుడవు, బ్రాహ్మణునకు తగిన ఇట్టి ప్రాయోపవేశము చేయుట ఆనుచితము. వెంటనే దీనిని విరమించి మని శాసించెను.

యుద్దానంతరము. విభీషణుడు రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారము సీతను స్నానమాచరింపబే సి, సాలంకృతను చేసి, ఆయనవద్దకు తీసీకొవి వచ్చునపుడు వానరులందరు ఒక్కసారిగా ఆమెను చూచుటకు ముందుకు రాగా, కొంతమంది భళ్తూకవీరులు, వానరులు బెత్తములు పట్టుకొని వారిని తొలగించిరి. అటుల వారిని తొలగించునప్పుడు పెద్ద ధ్వని చెలరేగెను. వానరుల నిట్లు తరుముట, అందుపై వారు పెద్దగా అరచుట చూచిన రామునకు తీవ్రమైన కోపము వచ్చినది. వెంటనే కనుల నిప్పులు రాలునట్లు విభీషణుని చూచి, తిరస్కారపూర్వకముగా ఇట్లు పలికెను. - “నీవు నన్నుకూడ లక్ష్యము చేయక ఈ జనులందరిని ఇట్లు (శమ పెట్టుచున్నావు. వీరిని తొలగించు ప్రయత్నము నిలుపుము. వీరంతా మన ప్రజలు కాని వేరుకాదు. స్త్రీకి పదాచారమే ఆవరణము కాని గృహములు,

ఏయి

వస్త్రములు, ప్రాకారములు, తెరలు మొదలగునవి ఆవరణలుకా”వని విభీషణుని విరసించెను.

స్వజనులను ఆపదయందు రక్రించుట ఎంత అవసరమో అధర్మమునుండి రక్షించుట కూడ అంత ఆవసరమే.

సాధుత్వము ;

రావణుడు మొట్టమొదటిసారిగా రామునిపై యుద్ధమునకు వచ్చినపుడు, వాని రథము, గుజ్జిములు, ఛత్రము, సారథి ఆయుధములు, కిరీటములను ఖండించి, లంకకు పోయి కొంత విశ్రమించి, మరియొక రథమెక్కి రమ్మని పలికెను. తన భార్యను అపహరించి, తన స్వాధీినములో నుంచుకొని యుద్ధము చేయువానికి విశ్రాంతి కలుగజేయుట పత్పురుషులు తప్పు మానవమా్రులు అనుసరించగల ధర్మము కొదు, కావున రాముని గూర్చి సాధు నను మహర్తివచనము పరమసత్యము.

ల

సజ్జనాభిగమ్యత వ

పర్వనదులు సముద్రుని చేరునట్టు, సత్పురుషు లందరు రాముని వద్దకు వచ్చి చేరెడివారు. *యశ్చ రామం న సశ్యేత్తుయం చ రామో న పశ్యతి, నిందితః పర్వలోకేషు స్వాత్మాప్యేనం విగ్వర్హత” - రాముని చూడని వారిని, రామునిచే చూడబడని వానిని లోకు లెల్లరు నిందింళురు. ఆతడు తనను తనే నిందించుకొనును. రాముడు. నాలుగు వర్ణములకు చెందిన సర్వజనులయెడలను వయోవృద్ధులందును దయజూపెడివాదు. కావున వారంద రతనిపై అమితమైన (యేమ కలిగియుండెడివారు.

బుద్ధిమత్త వము; జ్ఞానసంపత్తి ;

రాముడు సర్వజ్ఞుడు. జ్ఞానసంపన్నుడు, రాముడు పిత్రాజ్ఞ ప్రకారము అరణ్యమునకు పయనమగుట లక్ష్మణుడు చూచి సహించక “ఈ కుట్ర నున మెదుర్కొనవలెను. అవసరమైన దశరథుని బంధించెదను. లేక వధించెది నని పలికెను. దానికి రాముడు - “ఇచ్చిన రాజ్యము వెనుకకు తీసికొని నన్న రణ్యమునకు

నై సంపుటకు దైవమే. కారణమని తెలియుము, కాకున్న భరతునియందు, నా యెడల ఏ భేదము చూడని శ్రైక ఒక స్తామాన్యస్త్రీ నలె ఉగ్రమైన మాటలు పలికి భర్తయెదుట వాకు బాధ కలిగించునా? ఇపుడు నా యుందను, కైక యందును దైవవైసరీత్యము వచ్చిపడినది. ఇది స్పష్ట మని తెలిపెను. ఇది దైవన్మిర్మయమని కథాంతమున మనకు దశరథుని ద్వారా వాల్మీకి వినిపించెను. లీ

పీత అన్నిపరీక్షాుమయమున దేవతలతోపాటు ప్వర్గమునుండి వచ్చిన దశరథుడు = *+వాయనా ! దేవతలే రావణవధ కావలెనని అప్పుడు నీ పట్టాభిషేకమునకు విఫన్టైము కావించిరని నాకిప్పుడు తెలిసినదని చెప్పెను. రాముడు వచించినట్టు దైవము కైకకు ఈ బుద్ధి పుట్టించెనవైడు మాట సత్యముగా విరూపింపబడెను. ఆటులనే అగ్నిహోత్రుడు నునుష్యాకారమున సీతాదేవిని చితినుండి పైకి తెచ్చి “ఈమె పాపరహిత; ఈమెను స్వీకరించిమని తెలిపెను. రాము డందుకు సమ్మతించి, ఈమె పవిత్రత నాకు తెలియును. సత్యము వెల్లడియగుటకు ఈమె అగ్నిని ప్రవేశించుచుండగా ఉసేక్షించితి నని తెలిపెను. ఈ విషయమును కూడ దశరథుడు ధ్రువపరచుచు సీతతో - *“నిన్ను నిందించి పరిత్యజించినానని చెప్పెనని రామునిపై కోపము చూపవలదు. నీ చారిత్రము పరిశుద్ధముగా ఉండుటకై వీ మేలు కోరియే రాము డిట్లు చేసె నని తెలిపెను.

ఆర్యత్వము, యశస్విత ;

రాముడు పూజ్యుడు. కీర్తిసంసన్నుడు. రామునిపై గల గౌరవమును పురస్కరించుకొని, ఆయన నిర్ర్భయమును ప్రతిఘటించుటకు గాని, దానిని పునరాలోచన చేయుమని చెప్పుటకు గాని, ఎంత సన్నిహితులైనవారు కూడ సాహసీంచలేరు. సీతాపహహరణముచే చాల పరితపించి, ఎంతో కష్టముమీద రావణువి సంహరించి, తన ఆదేశాముసారము విభీషణునిచే తీసికొనిరాబడి, తన యెదుట నిలబడిన సీతను తృటిలో పరిత్యజించి - “నీతో నాకు పవి లేదు. నీ ఇష్టమువచ్చిన స్థలమునకు పొమ్మని పలుకు దారుణనచనము వివి. ఆమె అగ్నిప్రవేశమునకు సిద్ధముకొగా, ప్రాణసముడగు లక్ష్మణుడు, సన్నిహితులైన సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, వృద్ధులైన జాంబవదాదులు నిస్సహాయులై భయసంభ్రమములతో ఏ విధమైన అద్దు చెప్పలేక కట్టుబడి యుండుటకు కారణము అయన యెడల గల పూజ్యభావమే. ధర్మన్నిర్ణ్యయమున ఆయనకు సాటి మరెవ్వరూ లేరని, ఆయనను పరమపూజ్యనిగా ్రతివ్యక్తియు. భావించెడినాడు,

రాముడు యువరాజు కానలెనని పౌరులు కోరుటకు కారణము తెలియవలెనని దశరథుడు కోరగా వారు రాముని శీలము, వృత్తము షుదీర్హముగా వర్గించి చెప్పిరి. రాముడు రాజుకొాక పూర్వమే దివ్యమైన శీలసంపద కలవాడుగా ప్రకాశించెను. సీతాదేవి అగ్నిపరీక్షా సమయమున సర్వదేవతులు వచ్చి రాముని =. “వీవు సమస్తలోకములకు కర్తవు; సర్యోత్తముడవు, జ్ఞానులలో మేటీ వని ప్రశంసించగా రాముడు = “నేను దశరథుని కుమారుడను. రాముడను. మానవునిగా తలంచుచున్నా' నని చెప్పెను. 'ఈ బ్రహ్మదేవుడు నా జన్మవివరము తెలుపుగాకి అవి పలికెను. అందుపై బ్రహ్మదేవుడు రాముని - 'నీవు సొక్షాత్‌

నారాయణుడవు. ప్వయంప్రకాశుడవు. పీతాదేవి లక్ష్మీదేవి అని పలికెమ. ఇటుల మానవునిగా చరించు వ్యక్తి సర్వజగద్రక్షకుడుగా ముల్గోకముల వ్యాపించిన శాశ్వతకీర్తిపంపన్నుదుగా అయ్యెను,

రాముని కళ్యాణగుణము లనంతములు. అందుచే దేవర్షి వారదుడు = “బహవో దుర్తభాశ్చెవి అవి మడివెను. కావున మరి రెండు కల్యాణగుణములను మాత్రము. 'పేరొగ్టిందుము.

బ్రహ్మణ్యత్వము; శరణ్యత్వము :

'బ్రహ్మణ్యశరణ్యత్వాదయో మహాన్హో గుణాఖి అవి భాగవతవ్యాఖ్యానకర్త శ్రీధరుని వచనము. బ్రహ్మణ్యగుణ మనగా వేదాధ్యయనపరులయిన బ్రాహ్మ ణులను రక్షించుట, పోషించుట, వారి (శ్రేయస్సును పదా కొంక్షించుట. దండకారణ్యవాసులైన బుషులు మమ్ము రాక్షసుల బారినుండి రక్షింపుమనవి ప్రార్ధించగా రాముడు - “మీరు నన్ను (ప్రార్థించకూడదు, ఆజ్ఞాపించవలెను అని చెప్పి దండకారణ్యములోని రాక్షసు లందరినీ సంహరించుటకు ్రతిజ్ఞ చేసెను. ఈ విషయముపై సీతాదేవి మనకు అపకారము చేయని వారిని గురించి (క్రోధము పొందుట ధర్మము కాదనగా, ఆందు కంగీకరించక రాముడు వా ప్రాణములనవైనను, లక్ష్మణువైనను, నిన్నెనను విడచిపెట్టదను కాని బ్రాహ్మణులకు చేసివ ప్రతిజ్ఞను విడువజూలనని తెలిపెను.

ఇంక శరణ్యతాగుణను.. విభీషణుని మనలో చేర్చుకొనుట (ప్రమాద భూయిష్టమని వానరవీరులందరు నుడివిరి, అందుకు రాముడు '“శరణని వచ్చినవానిని విడువజాలను. ఈ ధర్మము సత్పురుషులకు (ప్రశంసనీయ మని ఇతిహాసపూర్వకముగా ఆ ధర్మమును వివరించి, “ఒక్కమారు శరణాగతుడను, వీవాడను అని చెప్పియుండెనని, ఆతనికి ఎవ్వరివలన ఏ భయమున్నను ఆ భయము లన్నియు తీర్చెదను. ఇది నా వ్రతో మని పలికెను ఈ క్ఞోకమును నిష్టాపరులైన వైష్ణవులు ప్రార్ధనళ్లేకముగా పరిగణింతురు.

ఇంతవరకు రొముని శీలమును గురించి స్టూలముగొ పరిశీలించితిమి. మానవునకు శీలము, వృత్తము. రెండును ఆనశ్యకములు. వృత్తము అనగా బాహ్యృ్రవర్తన. ఇది శీలమునకు శోభ చేకూర్చును. రాముని శీలముతో బాటు వృత్తముకూడా గమన్నార్హము. ఇని కూడ ఆయన దివ్యమైన కల్యాణగుణములు, రామః స్మితపూర్వభాష్షీ వ ముందు చిరునవ్వు, తర్వాత

స!

మాట్టాడుట చేయువాడు,

పూర్వభాషీ ; ఎవరు కనపడినను తానే ముందు మాట్టాడువాడు.

మధురభాష్షీ (ప్రియంవదః ఏ మధురముగా మాటలాడువాడు, (ప్రియముగా మాటలాడువాడు,

మిశభాషీ ; మితముగా మాటలాడువాడు.

వాసద్గాహీ వి మొండి పట్టుదల కలవాడు కాదు.

న దుర్వచాః ; చెడ్తమాటలు మూటాడునాడు కాడు, ఈ ణా

విధృతః ; అణకువగా ఉండువాడు,

పరుషం నోత్తరం ప్రతిపద్యతే. : పరుషవాక్కులకు సమాధానము చెప్పెడివాడు కాడు.

న విగృహ్యకథారుచిః ఏ కలహమును గూర్చి మాట్లాడువాడుకాడు.

ఏకేన ఉపకారేణ తుష్యతి వ ఏ చిన్న ఉపకారము చేసినను ఎంతో సంతోషీంచెడివాడు.

న సరతి అపకారాణాం శతముపీ : నూరు అపకారములు చేసినమా వాటివి ష్మరించెడివాడు కాడు.

న చావమంతా భూతానామ్‌ ప్‌ (ప్రాణీనీ అవమానించేవాడు కాడు,

కళ్యాణాభిజనః 2 మంచివారితో సాంగత్యం చేసేవాడు.

వృద్దానాం పరిపూజకః 2 వృద్దులకు ఎదురేగి గౌరవించెడివాడు,

బహుశ్రుతానాం వృద్ధానాం అధికశాస్త్రవేత్తలైన పెద్దలైన

బ్రాహ్మణానాముపాపీతా బ్రాహ్మణుల మపాసించెడివాడు.

చరణౌ వవందే జగ్లాహావాహ్య : తల్లిదండ్రులకు, గురువులకు, పెద్దలకు పాదములకు నమస్కరించెడివాడు. రాముడు చతుష్ప్రథములు, వైత్యములు దేవాలయములు, (ప్రదక్షిణపూర్వకముగా దాటుచుండెడివాడు.

విత్యం కుశలం పరిషృచ్ళతి ; పౌరులకు, స్వజనులకు కుశలప్రశ్న వేపెడివాడు.

=. భృశం భవతి దుఃభిత 2 ఎవరికైన ఆపద వచ్చినపుడు మిక్కీలి 11

దుఃభించెడివాడు. ఆ. పీతేవ పరితుష్యతి ఏ ఎవరికైన అభివృద్ది కలిగినపుడు

తండ్రీవలె సంశోషించువాడు.

అరణ్యవాపమునకు వెళ్ళునపుడు కోసలదేశము దాటగానే, అయోధ్య వైపు

తిరిగి పట్టణమునకు సమస్కరించెడివాడు. తిరిగి యుద్ధానంతరము వచ్చునప్పుడు ఆయోధ్యకు నమస్కరించి, పీతొదేవిని నమస్కరించునుని చెప్పెను. జీవనదులు దాటునపుడు వదులకు నమస్కరించెడివాడు. వటవృక్షములకు సత, తాను పూజ చేసెడివారు.. రథము _ ఆరోహించునపుడు రథమునకు ప్రదక్షిణము చేసి ఆరోహించువాడు.

ఈ ప్రనర్తనకు ప్రజలు ముగ్గులై ఆయన ఆరోగ్యమును కోరెడివారు. వృద్ధమహిళలు, యువకులు ప్రాతఃకాలమున పాయంత్రము ఆయన అభివృద్ధికి జేవలను (ప్రార్ధించెడివారు.

రాముని సంపేననము వలన ఆయన ధర్మపల్ని సీతాదేవి ఆయన సోదరులు, ధర్మాచరణయందు శ్రీరాముని మించినారా యవెడి అభిప్రాయము దృఢపడును. అందు ముందు పేర్కొానవలసినది సీతాదేవి. దాంపత్యపవిత్రత ప్రస్తావనలో ఈ విషయము కొంత పేర్కొంటిమి. ఇపుడు ధర్మానుష్టానములో ఈమె. రామున క్రేమియు. తీసిపోదు. పైగా మించునని తెలియజేయు సన్నివేశములు పేర్కొందుము. చేతికందిన రాజ్యము పోయినపుడు మామగారివి ఒక్కమాట అనలేదు. తాను వెంటనే రామునితో వనవాసమునకు సిద్ధమైనది. రాముని తిరస్కారమునకు దిగ్భ్రాంతి చెంది, అగ్నిపరీక్షలో నెగ్గి ముల్లోక ములలో తన ఖ్యాతిని వ్యాపింపజేపెను. * రావణుని బుగ్గిచేయగల సమర్ధత కలిగియుండియు, తన తపస్సును రక్షించుకొనుచు రామాజ్ఞ లేనందున ఓర్చు వహించిన యశోధనురాలు. హనుమంతుడు ఈమెను మొట్టమొదటిసారి చూచినప్పుడు రామున శ్రీమె తగినది. రాము డీమెకు తగినవాడు అని తలపోపి, మూడులోకముల పై అధికారము గొప్పదా, జనకుని కూతురైన సీతను సంపాదించుట గొప్పదా అనగా, మూడులోకములపై అధికారము. సీతలో పదునాజవపాొలుకు కూడా సరిపోదని తెలిపెను. ఇటువంటి సాధర్వీమణిని రాముడు ఉత్తరకాండలో తిరిగి ఆమెకు చెప్పకుండా వనవాసమునకు పంపి గృహమునుండి బహిష్కరించినపుడు లక్ష్మణునితో ఆమె రామునకు పంపిన సందేశము. గమన్నార్హము. - “నీకు లోకనిందవలన కలిగిన అపకీర్తి ఏది కలదో దానిని నేము కూడ పోనొట్టవలపియున్నది. వీవు పోదరుల యెడల యెట్టుందువో

1

పొరజానపదులగు జనులందరితో ఎల్లపుడు అటులనే ఉండుమని చెప్పెను. ఆమె తన దురవస్థకు చింతించక రామునికి కలిగిన అపకీర్తి బాపుటకు తాను బాధ్యత వహించుట, రాముడు ధర్మానుష్టానములో ఆప్రమత్తుడై ఉండవలెనని హెచ్చరించుట ఆమె ధర్మవిరతికి పరమావధి.

భరతుడు :

ఇక భరతుని విషయమునందు. రాముడే సాక్షి భరతుని శీలము తలచుకొని రాముడు ముగ్ధుడై పులకితుడయ్యెడివాదు. శత్రుఘ్నుడు మంథరను చంపుటకు వూనుకొన్నపుడు వానిని వారించి, 'ఈ విషయము రామునకు తెలిసిన విన్ను, నన్ను రాముడు పలుకరించడు. అటుల కొకున్న పాపాత్మురాలైన కైకను వేను చంపి యుండెడి వాడను" అని భరతుడు తెలిపెను. భరతుని వాల్మీకి “*ధర్మాత్మానం యశస్వినంొ అవి వర్ణించను. మహాకవి భాసుని (ప్రతిమానాటకంలో రాముడు భరతుని *నేను పదునాలు'గేండ్లు వనవాసము చేసి, పీత్రాజ్ఞాపరిపొలన మొనర్చి ఏ యశస్సును పొందవలెనని ఊహించుకున్నానో అంతటి యశస్సును లేదా అంతకన్న అధికయశస్సును ఈ క్షణములో, ఈ ఒక్కమాటలో రాజ్యతిరస్కారముచే ఆర్టించుకొన్నావు” అవి పలికిన వచనములు పరమసత్యములు.

రాముడు తన సత్యసంధతకు లోపము వచ్చునని రాజ్యము తిరస్కరించెను. భరతుడు జ్యేష్టుడు ఉండగా తాను రాజ్యము పాలించుట ధర్మముకాదని విశ్చయముతో ప్రకటించెను. అయితే ఈ ధర్మసమరములో ఎవరు గెలిచిరి? గెలుపు భరతునిదే అని చెప్పక తప్పదు. భరతుడు నీవు కాకున్న నీ పాదుకలే రాజ్యము చేయవలెననగా, అందు కంగీకరించి రాముడు తన పాదుక లీయగా వానిని తలపై దాల్చి, నందిగ్రామము చేరి, సమస్తరాజ్యకార్యములు వానికి విన్నవించుచు, వానికి ఛత్రచామరములు పట్టుచు రాముడు రాజ్యము తనవద్ద ఇల్లడముగా ఉంచినటుల భావించి రాజ్యపాలన నడిపెను, ఈ ధ్రాత్సివతులత భక్తి, మానవునకు శిరోధార్యములు. ఇటువంటి పన్నివేశములు 'నభూతో న భవిష్యతి.

ఇక లక్ష్మణుని విషయమా = రామునకు లక్ష్మణుడు *బహిషప్రాణ ఇవాపరః్‌ బయటనుండు రెండవ ప్రాణమువలె నుండెనని వాల్మీకీ మహర్షి వర్ణించెను. అటులనే లక్ష్మణుడు రామువి తన ప్రాణముకంటు ఎక్కున ప్రీతిగా సేవించెను.. లక్ష్మణుడు ఎవడైనను ధర్మమును అతిక్రమించినపుడు, ధర్మమునకు అపజయము కలిగినపుడు సహించలేదు. తీవకోపము నొందును. కొని రామునాదేశానుసారము. వెంటనే నిగ్రహము వహించును. రాముడు

నో

అరణ్యములో కాని, అన్నిలో కొని ప్రవేశించవలసి వచ్చినపుడు ముందు తాను (ప్రవేశింతునని తెలిపెను. “రామం దశరథం విద్ధి మాం విద్ధి జనకాత్మజామ్‌” అను తల్లి ఆదేశము పరిపాలించినట్లు రాముడు, పీతయు కూడా నుడివిరి. అరణ్యవాసములో రాముడు లక్ష్మణుని సేవకు ముగ్దుడై, “నీవు నాకు రక్షకుడుగా ఉండగా, తండ్రి మరణించనప్లే భావించుచున్నా ననెను. సీతాదేవి కూడా హనుమంతునితో *రాముడు లక్ష్మణుని చూచికొని, స్వర్గస్థుడైన తండ్రిపై బెంగ "పెట్టుకొనలే' దని తెలిపెను. రామునికి జరిగిన అన్యాయము దైవవిలసీతమని చెప్పిన రాముని వచనములు లక్ష్మణునకు అంగీకారయోగ్యముగా తోచలేదు. అందుచే సుమంత్రునితో “నేను దశరథుని తండ్రిగా పరిగణించుట లేదు. వాకు సోదరుడైనాా ప్రభువైనా, బంధువైనా, తండ్రియైనా రాముడే' అని చెప్పెను. రామునితో వనవాసమువలన ప్రజలు లక్ష్మణు డొక్కడే సత్పురుషుడు “ఏకః సత్పురుషో లోకే” అని శ్ఞాఘీంచిరి,

ఈ అనన్య సేవాభక్తికి రాముడు ముగ్ధుడై లక్ష్మణుడు మూర్భపోయినపుడు *ద్రేశే దేశే కళత్రాణి దేశే దేశే చ బాంధవాః; తంతు దేశం స పశ్యామి యత్ర భ్రాతా సహోదరలోొ అవి హృదయవిదారకముగా విలపీంచెను. లక్ష్మణునికి రాముడు సర్వస్వము. ఆయన ఆజ్ఞ శిరోధార్యము. దాని ధర్మాధర్మవిషయములు చర్చించ వవసరము లేదు, అతని ఆజ్ఞ ఎంత దుర్భరమైనను చేయుటకు లాను పిద్ధమే. అందుచే సీత అన్నిప్రవేశమునకు తానే చితిని పేర్చెను. సీతాదేవివీ రామజ్ఞ (ప్రకారము రెండవసారి వనవాసమునకు తానే పంపెను. యుద్ధమునందు రామాజ్ఞ _ ప్రకారమే తాను ఇంద్రజిత్తును చంపుచున్నానని, రాముని ధర్మమువల్లనే వాడు సంహరింస బడుచున్నాడని, తన _ శక్తికాదని తెలియజేయుచు పలికిన -

“ధర్మాత్మా పత్యసంధశ్చ రామో దాశరథి ర్యది,

పౌరుషే చాప్రతిద్వంద్వః శరైనం జహీ రావణీమ్‌ం

అము శపథము ఆయన భక్తికి, విశ్వాసమునకు పరమావధి. వాల్మీకి రామునిద్వారా లక్ష్మణుని దివ్యగుణములను మన కందించెను -

“స్నిగ్లో ధర్మరతో వీరః సతతం సత్సథే స్ట్ర్‌తఖ

వ్రీయః ప్రాణసమో వళ్యో భ్రాతా చాపి పభా చ మేం

లక్ష్మణుడు రామునకు సహచరుడై చరించినట్లు, శత్రుఘ్నుడు భరతునకు ఆయన ధర్మానుషానములో సహాయపడెను.

ఏ మహాపురుషునకైన తన ధర్మానుష్టానమున తన సహచరులు సహకరించవలెను. _ లేకున్న ధర్మనిరతి కుంటుపడును. ఈ శతాబ్దములో

తళ

60 సంవత్సరములు పైబడ్డ (ప్రతివారికి తెలిసిన అనుభవ మొకటి కలదు. మన జాతీయోద్యమములో గాంధితో సన్నిహితుడైన ప్రతివ్యక్తి గొప్పాయకుడుగా వెలుగొంది ఉద్యమమున తోడ్పడెను. అట్లు తను సహచరులను తీర్చిదిద్దుట సత్పురుషుల లక్షణము.

ఇటుల రాముడు తన ధర్మాచరణము వల్ల జగద్గురువుగా వెలుగొందెను. ఆయన కళ్యాణగుణముల స్మరణము, మననము పర్వమానవులను పన్మార్గవర్తులను చేయును. ఆది ఈ మహాకావ్యపరనమువల్లనే కలుగును.

విభూతి

ఇపుడు ఈ మహాకావ్యము యొక్క విభూతి కొంత పరిశీలింతము, ఎందువల్లననగా _'బీజాద్భూతిర్విశిస్యతి అను _ వేదవ్యాసవచనము, అనగా కారణము కన్నా అనుభవము విశిష్టమైనది. ఈ శతాబ్దములో హేతువాదమునకు ప్రాముఖ్యము. విచ్చు మహనీయులు కూడా దీనిని ఆంగీకరించిరి. క్రీ శ 1899 లో రేషనలిప్ట్‌ (పెప్‌ అసోషియేషన్‌ వారు లండన్‌లో రేషనలిజమునకు నిర్వచనము తెలియజేయు తీర్మానములో “*హేశ్రువాదులు కూడా మానవుని అనుభవముతో తమ న్నిర్ణయమును సరిచూచుకొనవలయునని ఆదేశించిరి. అందుచే ఈ మహాకావ్యమును గురించి మన జాతి అనుభవమును తెలియుట అవసరము.

కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి వారు రామాయణమునకు ఒక సూచికను తయారు చేసిరి. అందు మొదటి సంపుటము ప్రకారము వివిధ రామాయణముల సంఖ్య నలుబది. వాల్మీకి రామాయణము పై వ్యాఖ్యానములు 73. అనువాదములు 348 దేశభాషలందు రామూయణములు 730. రామాయణముపై సాహిత్య (గ్రంథములు 60& నాటక గ్రంథములు 647. ఇక స్తోత్రములు, పాటలు, భజనలు, గీతములు 1732. రెండవసంపుటములో మిగతా _ వివరములు తెలుసబడును. ఈ మహాకావ్యము గురించి పండితులు, విద్వాంసులు, విమర్శకార్థులు వారి అభిప్రాయమును తెలియజేసిరి. బాలకాండలో, యుద్ధకాండ వీటిని పొందుపరచితిమి. ప్రస్తుతము ఆరవిందయోగి, వివేకానందుడు, వింటర్‌ నిడ్స్‌, జెల్లికోటు అభిప్రాయములను పరికింతము.

ఆరవిందయోగి ; మహాకవి దొంతే కవితకు ముగ్గులమగుదుము. హోమరుకవి విరచిత ఇలియడ్‌ పరనమున_ పరితృప్తుల మగుదుము. పొశ్చాత్యసా హిత్యమునందు వా రసమానులు. కాని కావ్యశిల్పమున నాల్మీకియే సర్వ(శ్రేష్టుడు. రామాయణమును పోలిన మహాకావ్యము పృథ్విలో మరొకటి లేదు.

న!

స్వామి వివేకానంద ; రామాయణము, మహాభారతము మన జాతి సంస్క కికీ పారస్వతమునకు మూలకందము. ఆ ఉన్నతాశయములను మానవుడెల్లపుడూ అనుసరించి ఆచరించుటకు ప్రయత్నించవలపీ యున్నది.

వింటర్‌ నిద్స్‌ న రామాయణము భారతీయుల సర్వసంపదగా విలసిల్లు చున్నది. ప్రపంచమున గల ఏ పొరస్వతమునందునూ, యుగయుగములుగా కవితను, భావమును మరే (గ్రంథము ఇట్లు ప్రపరింపచేయలేదు.

యం, జెల్లీ కోట్‌ ; హోమర్‌ రచించిన ఇలియడ్‌ రామాయణమునక ప్రతిధ్వని మాత్రమే. రామాయణముయొక్క దుర్గుళస్మారకము. అద్దాని అనుక రణము విస్పష్టము. ఈయది నిరాకరింప వీలులేనిది. ఆల్పవిషయములందును అట్టి అనుకరణమును గాంతుము.

కావున మనము ఇందలి కథాభాగమును, కిల్ప్వమును, నీతిని, ధర్మమును, తత్త్వమును స్టూలముగా _ పరిశీలింతము. ఆందుపై దాని అనుభూతి తేటతెల్లమగును.

ముందు ఇతివృత్తము : రామాయణము అఆదికావ్యము. ఇది మనదేశమునందు మూత్రమేకాక మానవజాతికే ఆదికావ్యము. నాల్మీకి ఆదికవి, ఇది చాలా పురాతనమైన గ్రంథము. రామకథ మన దేశస్థులకే కొక ఇతర దేశస్థులకు కూడా సుపరిచితము. ఈ కథ వలన ఉత్తేజపడి ఈ కథనే తిరిగి వేలకొలది కవృలు పండితులు అనేకరకములైన సా హీత్రీన్ట క్రియలను వెలయించిరి. దీనికి కారణమేమని ప్రశ్నించిన “రాముని బోలు ధీరోదాత్తనాయకుడు మాకు మరియొకడు కనబడుటలేదు. కొవున ఈ కథనే తిరిగి వెలయించుటకు రాముని కళ్యాణగుణముల దోషము కారణము కాని మా దోషము కాదని మురారి అను పంప్కృతకవి తెలిపెను. సంస్కృతములోనే కొక అన్ని దేశభొషలలో రామకథ వెలిసినది. సంప్కృతకవులలో పేర్కొనవలసినవారు మహాకవి కాళిధాసు, భవభూతి, భాసుడు, భోజుడు, భట్టి మొదలగు కవిపరంపర. భాషలలో కంబరావమాయణము, తులసీదాసు రచించిన 'రామచరితమానసము (ప్రఖ్యాతములు. తెలుగులో రంగనాథరామాయణము 1240 లో వ్రాయబడినది, తెలుగులోనే మొత్తము 150కి పైగా రామాయణములు కలవు. ఇతరదేశములలో ముఖ్యముగా నేపొలు, మంగోలియా, బర్మా మరియు అన్ని సౌత్‌ ఈప్ట్‌ ఆసియా దేశములలో రొమకథ అనేక మార్పు చేర్చులతో ప్రచురింపబడినది. జైనులు, బౌద్దులు ఈ కథను చిత్రవిచితముగా అనుకరించిరి. అష్టాదశపురాణములలో మహాభారతములో ఈ కథ ఉపాఖ్యానముగా కూర్చబడినది. ఈ కథను వాటకముగా, జోలపాటగా, బుట్టి కథగా, శిల్పములలో చిత్తరువులుగా వెలయించిరి. రవివర్మ కోదండరామచిత్రము

తీళ॥

ఇగ్యగ్యాతము. అనేక వాగ్గేయకారులు రామకథను కీర్తించిరి. అందు త్యాగరాజు లోకోత్తముడు. ఆపేతుహిమాచలము అత్యధికులకు ఇది నిత్యపారాయణ[గ్రంథము. దుఃఖసమయములందు. శాంతిని సమకూర్చు (గంథముగా ప్రజలకు దీనిపై ప్రగాఢవిశ్వాసము. కలదు. రామాయణములో ప్రతిమాట ఒక మంత్రముగా భావించి, ఉపాసనాపూర్వకముగా దీనిని ధరించు మహనీయులు కోకొల్లలు, ఈ గంథముపై అనేక _ వ్యాఖ్యానగంథములు వెలసినవి. దేశవ్యాప్తముగా వేలకు స్ట రామాలయములు కలవు ప్రతిసంవత్సరము శ్రీరామనవమి కళ్యాణ (మహోత్ప్సవమును దేశవ్యాప్తముగా చేయుదురు. తెలుగుదేశములో ప్రతి తల్లి తన బిడ్డలకు శ్రీరామరక్షగా ఆశీస్సు లందచేయును.. తెలుగువారు వ్రాత కుషక్రమించువపుడు శ్రీరామ అని (ప్రప్రథమమున వ్రాయు ఆచారము స్టీరముగా నెలకొన్నది. ఇక శిల్పము : “పాఠర్యే గేయే చ మధురం” అని ఇందు సాహిత్యము, సంగీతము అమవుగా వుండి వవరపభరితముగా విలసీల్లిన మహాకావ్యము. ఇందు దివ్యమైన శిల్పము కలదు. నగరవరన, బుతువర్ధన, సంభాషణాచాతుర్యము, యుద్ధవర్హనము, భూగోళవర్ణన, ని షిద్ధధర్భములు, రాజధర్మములు, సర్వకొలము లందు మానవుడు అనుష్టించవలసీన వీతిమార్గము, ధర్‌ీత్కర్హ దివ్యముగా నెలకొని యున్నవి. వాస్తవికతకు అతిసన్నిహితమగు ఆలంకారములు, ఉపమాన ఉపమేయములు రసమయముగా వెలువరించబడెను. కొన్ని రసగుళికలు కాదు అమృతగుళికలు. సాహిత్యము థ్‌ 1 ఛాయేవానుగతా సదా ఏ బాలకాండ. 73-27 పు, 825 2. చర్మణా హృతచేతనా వ అరణ్య. 43-8 పు, 520 3. స్ర్రీయం పురుషవిగ్రహం ; అయో. 30-38 పు, 491 జ్తీ అమృతం విషసంసృష్టం ఏ; సుందర, ౩7-2 పు, 609 5. వచనం మరణోపమం ; అయో, 19-21 పు 324 6. గిరిర్టీష్త ఇవాగ్నినా ఏ అరణ్య. 52-15 పు. 652 7 ఠహితాం చంద్రపూర్యాభ్యాం సంధ్యామివ ఏ అరణ్య, శ1-3 పు, 563 8 (ప్రాధీతా ఇవ పర్వతాః వి కీష్కిం. 18-10 ప్ప 345 వీతి : =. సులభాః పురుషా రొజన్‌ సె|1%

సతతం (ప్రియవాదినః వ ఆరణ్య, 3౩7-2 వు 53 2 వందత్యుదిత ఆదిత్యే

వందత్యస్తమితే రవే వి యుద్ధ 105-25 పు. 650 8 మృద్దుర్లి పరిభూయతే అయో 2111 పు 363 4 న పుఖాల్లభ్యతే సుఖమ్‌ వ అరణ్య. 9-31 పు 100 5 వ చాతిప్రణయ కార్యః కర్తన్యో౭ఒ_

ప్రణయశ్ళ్చ తే వ కిష్కింధా 22-223 పు 270 ఈ యపష్య కోశశ్చదండశ్చ

మిత్యాణ్యాత్మా చ భూమిప వి కీష్కింధా. 20-11 పు 366 7. కృత ఘ్నేవాస్తి విష్క్కృతః వ కిష్కింధా. 34-12 పు. 449 & తదన్నమపి భోక్తవ్యం

జీర్యతే యదవామయం వ అరణ్యం 50-17 వపు, 626

ధర్మము వ

కై వృశంప మనృశంపం వా

(ప్రజారక్షణకారణాత్‌ ః బాల 25-217 వు. 345 ణి క్షమా చావం క్తమౌ

యజ్ఞు క్షమా పత్యం ఏ బాల. 33-8 పు. 420 వీ తపోబలాద్విశుద్దాంగీ ఏ బాల. 49-20 పు. 591 ఈ. పత్యమేకపదం బ్రహ్మ

పత్యే ధర్మః ప్రతిష్టిత ౩ అయో. 37-24 పు. 609 5 సత్యధర్మాభిరక్తావాం నాస్తి

మృత్యుక్కతం భయమ్‌ వి యుద్ద 46-3౩౩ వు 609 6ఉ శూరాణాం శుద్దబావావాం

భవతామార్హనంబలం వి యుద్ధ 50-53 పు. 7. మరణాంతాని వైరాణి వి యుద్ధ, 12-26 పు. & కార్యం కరుణమార్యేణ

వ కశ్చిన్నాపరాధ్యతి వి యుద్ధ కం-44 పు.

కై

*ర్రామో విగ్రహవాన్‌ ధర్మణి - రాముడు మూర్తీభవించిన ధర్మమును వాల్మీకీవచనము_ రామాయణపారభూతము. ధర్మము బహుళము. కావి అన్ని ధర్మములలో పత్యము శరీరమువకు శిరప్పువలె (ప్రధానము. ఈ పత్యధర్మా చరణము యథార్థభాషణము మాత్రమేకాక సమత, దయ, అహింస, క్రమ; ఆత్మవిగ్రహము మొదలగు 13 ధర్మములతో కూడిన విశితమైన తపశ్చరణ. పత్యమువకు పారము దమము అవగా ఇంద్రియవిగ్రహము. ఇంద్రియవిగ్రహము కలవాడే ఈ పత్యముమ అమప్శించగలడు. శ్రీరాముడు ఇంద్రియనిగ్రహము కలిగి పత్యసంధుదు, పత్యవాద్కి పత్యశీలుదు, పత్యపరాక్రముదు, పత్యవతుడు అవి ఖ్యాతి నొందిమ. ఈ సత్యధర్మమువుు ఈ లోకమున తొమ అభ్యసించి, ఆ అమష్టానమార్గముమ సుప్రతిష్టితము చేసెను.

(వతిమావవుడు తన జీవితాంతము ఈ పత్యవతధారణమే ధ్యేయముగా కలిగియుండవలయుమ. అందుచేతవే మవ్ఫ జాతిపిత గాంధీజీ తన జీవిత చరితముమ కర్తుాలులుః ఇటు టంటు. సత్యమందు పరీక్ష అని పేర్కొవెను.

ఈ మహాకావ్యపరనమువలన మవకు సత్యధర్మముల యెడల గౌరవము, విశ్వాపము, వాటివి అమష్మించవలయువవి తీవ్రమైన అభిలాష కలుగును.

ధర్మ మనగా కర్మాచరణము. రాముడు సర్వమానవధర్శ్మములను తాను ప్యుయముగా అమసష్టించి మార్గదర్శిగా వెలుగొందెము. బుద్దుడు, (శైెస్తు వలె, పర్వపంగపరిత్యాగి. అయివ పరివ్రాజకుడు. కాడు. గృహస్టుడు. వివాహితుడై, తవ శీలము, వృత్తమువలన గౌరవము మర్యాదను సంపాదించి, తల్లిదండ్రులు, పోదరులు, ధర్మపత్ని, గురువులు, పెద్దలు, పౌరుల యెడ భక్త, పేమ, వాత్ప్సల్యములము జూపి గొప్ప కీర్తి పంపాదించెను. ఈ కీర్తికి ఆయన ఐలపరాక్రమములు ఏ మాత్రము కారణములు కావు. ఆయన అమసరించిన ఈ పై ధర్మము ఈ దేశములో. ఆచారముగా నిలబడినది. అందుచే ఈ దేశస్తులు దావివి సులువుగా అవలంబించవచ్చుము.. పైగా “ఆచారప్రభవో ధర్మఃి అను మూక్తి ఈ ధర్మాచరణకు తోడ్పడుము. కావువ ఈ పై ధర్మాచరణయందు (ప్రతిపామావ్యవ్యక్తి ఆయవమ అదర్శపురుషునిగా స్వీకరించి అనుసరించదగును,

రాముడు ఒక పౌరుడే కాక షుదీర్హకాలము పరిపాలన చేసిన చక్రవర్తి,

ప్రజలకు పరిపాలవాదక్తత గల రాజుయొక్క _ ఆవశ్యకత, విషిద్ధధర్మములు,

రాజనీతి, అయోధ్యాకాండ 67 75, 100, పర్గ్షలలో వరుసగా సుదీర్హముగొ ప్‌

వివరించబడినవి. _ రాజధర్మము సామాన్యమానవధర్మము కన్న భిన్నముగా, ఒక్కొక్కసారి. విపరీతముగా కూడా నుండును. ఈ విషయము శ్రీరాముడు విశ్వామిత్రునిచే నుపదేశము పొంది దొనిని శిరసావహించెను. తాటక త్తీ కదా! ఆమేను చంపనగునా యని సంశయించునపుడు విశ్వామిత్రుడు - *స్పృశంస మనృశంసం వా ప్రజారక్షణకారణొత్‌, పొతకం వా పదోషం వా కర్తవ్యం రక్షతా సలా బాల, 25 - 17 ధర్మాత్ముడైన రాజు ్రజారక్షణకొరక్రై ఉపయోగించు కార్యము క్రూర మైనను, కాకపోయినను, పాపమైనను దోషముతో కూడినదైననూ చేయదగినదే అవి రామునకు సూచించెను. భవభూతి మహాకవి తన ఉత్తరరామచరితనాటకములో ఈ పై శ్లోకమునకు నిజమైన వ్యాఖ్యాన మనదగు ఈ క్రింది వాక్యమును రామునిచే ప్రతిజ్ఞాపూర్వకముగా పలికించెను. “స్నేహం దయాం చ సౌఖ్యం చ యది నా జానకీమపి, ఆరాధనాయ లోకస్య ముంచతో నాస్తి మే వ్యథా” లోకారాధనకొరకు శ్నేహమును, దయను, పౌఖ్యమును, అవపరమైనచో జానకిని కూడా త్యాగము చేసెదనని తెలిపి అట్లు చేసిన లోకోత్తరనీరుడు శ్రీరాముడు. రాజ్యపాలనయందు ఈ స్యూత్రము సార్వకాలీనమైన ధర్మము. రాజు తన సుఖమును ఆశించరాదు. తన సన్నిహితుల యెడ ఏమాత్రమైన "స్నేహమును. కాని, సక్షపాతమును కొని చూపరాదు. ధర్మమునందు ఎంత ప్రసన్నత చూపునో అధర్మము యెడ అంత కరకుదనమును చూపవలయును. కావుననే భవభూతి ధర్మనిష్టుల హృదయములను *వజాదపీ కఠోరాణి మృదూని కుసుమాదపిో అని పేర్కొవెను, , వ్యక్తిగతధర్మము రాజునకు రాజ్యపాలనలో వర్తించదు. బౌద్ధమతము స్టకరించిన అశోకుడు కళింగయుద్ధానంతరము సైన్యమును రద్దు చేసీనందున శమునకు. తీరని దుర్తశ కలిగెను. గజ 20+ ఈ! -. చెడును నిరోధించవద్దు అని బైబిలులో చెప్పిన ధర్మమును అనుసరించుటకు వీలులేదని “రసెల్‌” మహనీయుడు అభిప్రాయపడెను. కావున రాజధర్మము అపిధారావ్రతము. ప్రజారాజ్యములో ప్రతిపొరుడు రాజుతో సమానుడు. తాను ధర్మనిరతి కలవాడై అధర్మమును ఎదుర్కొనుటకు తగిన శక్తిసామర్భ్యములు కలిగి యుండవలయును. మన జాతీయనాయకుడైన లాలాలజపతిరాయ్‌ యొక్క న!

ధర్మనిరతిని, అధర్మనిరోధమును (ప్రజలు వర్ణించుచు ఆయనను క "బూకట! 5+6641 'పగము లక్క - పగము ఉక్కు” అవి (ప్రశంపించిరి.

శ్రీరాముడు జననీజనకులత్తో బాటు జన్మభూమిని కూడా (పేమించి గౌరవించి “జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ అని పలికి ప్రజలను ఉత్తేజపరచిన మహనీయుడు. ఇచట 'రామో రాజ్య ముపాపిత్వాా యను వాల్మీ శీవాక్యము గమనార్హము. రాజును కదా యని ేంకరమ తేక భయభక్తుల అప్రమత్తుడై రాజ్యపరిపాలనే తనకు ఉపాసనాదైనముగా పరిగణించెను. కావున వ్యక్తీగతధర్మములే కాక రాజ్యపాలనయందలి పవిత్రమైన ధర్మములు కూడా ఈ మహాకావ్యసఠనమువలన మనకు అలవడును.

*ఆరావాయణము వేదమని రాముడు అవతారపురుషు డని అందురు. అందుచే ఇది మతగ్రంథ మనవి, ఈ యువతరమువారు కొందరు ఈ (గ్రంథము యెడల వారి వైముఖ్యమును తెలుపుదురు.

కొందరు. దీనిని మతగ్రంథముగా వరిగణించినంతమాత్రమున దీనివి విరసించుట ఉచితము కాదు. రామాయణము _ వేదతుల్యమని పండితులు అంగీకరింతురు. దానికి ఆధారము సర్వధర్మములకు మూలమైన వేదసారము సత్యము, సత్యసారము దమము, దనుసారము మోక్షమని భారతవచనము. రాముడు. వేదములకు సొరమైన సత్యమును _సుప్రతిష్మితమును చేసెను. రామాయణ మనగా రాముడు పయనించిన మార్గము. అదియే సత్యపథము, అందుచే. రామాయణము వేదతుల్యమనుట అంగీకారసూచకమే.

ఇక అవతారవిషయము. దేవత లందరు నీవు సాక్షాత్తు విష్టువని చెప్పినను రాముడు వేను దశరథుని కుమారుడను, మానవునిగా తలుచుచున్నాను, నాకంతవరశే తెలియునని చెప్పెను. ఎప్పుడు కాని ఏ విధమైన అద్భుతశక్తులను (ప్రకటించలేదు. పామాన్యమానవుని వలె సుఖదుఃఖములను పహించుచు పత్యధ ర్మృపరాయణుడవి సంపాదించిన జగద్విఖ్యాతమైన కీర్తి కొన్నివేల సంవత్సరములు గడిచిననూ నవనవోన్మేషముగా ఈనాటికీ వర్థిల్లుచున్నది. ఇకముందు కూడా ఈ చరిత్రప్రభావము మానవాళిపై తప్పక యుండునని తోచును. దీనికి కారణము సజల మూఢనమ్మక మనిన, హేతువాదమునకే భంగము. ఎందుకవిన నిజమైన హెతువులను (గ్రహింపలేక్ర పోయినందున.

ఈ ఆత్మ - అనగా వైతన్యస్వరూపమగు మహాసముదములో మన మందరము అఆవతొరపురుషులమే. కావి మన మా సముద్ర తుంపురులు, బుడగలు, నురుగులు వంటివారము, శ్రీరాముడు, బుద్ధుడు, (క్రెస్తు మొదలగు

మ!

మహనీయులు మహాతరంగములు. బుడగలతో పోల్చిన కెరటములు చాలా గొప్పవనుట _ నిర్వివాదాంశము. బుడగలను పోలు మానవులు కెరటములను బోలు మహనీయులను అవతారపురుషులవి భావించుట సహజము. హేతువాది, తోటి మానవుడైన రాముడు అవతారపురుషు డను భావనను నిరసించినను, ఆ భావనకు కారణము రాముని ధర్మనిరతి యని అంగీకరించక తప్పదు. అవతారము నిజముకానీ అఆబద్ధముకానీ, (భ్రమకానీ, ప్రమాదముకానీ, రాముడు ధర్మానుష్టానమునకు అవధి. అందుచే రాముడు ధర్మానుష్థానావతారము అనరాదా? “విద్ధి మాం బుషిభిస్తుల్యం కేవలం ధర్మ మాశ్రితమి - నేను బుషితుల్యుడను.. కేవలము ధర్మమును అనుప్పింతునని ప్రకటించి తన జీవితాంతము అ ధర్మముము ఆచరించి. చూసెను. అందు జగద్గురువుగా విలసిల్లెను, కావున ఆయన అవతొరపురుషుడౌనా కాదా అను విషయము అనవసరము. చర్చనీయాంశము కారాదు. ఆయన చూపిన ధర్మమార్గమును అనుసరించుటకు పప్రయత్నించుటయే మన కర్తవ్యము.

ఈ ధర్మానుషానముయెడల మానవు డెంత శ్రద్ధ చూపించవలయునో తెలిపిన వేదవ్యాసవచనము గమన్నార్లము.. భారతము చివర సారాంశమైన వాక్యముగా చెప్పుచు వేదవ్యాసముహర్షి *ఉర్హ్వబాహుర్విరౌమ్యేష” రెండు. చేతులు పైకెత్తి చెప్పుచున్నానని, “న జొతు కామాన్న భయాన్న లోభాత్‌ ధర్మం త్యజేత్‌ జీవితస్యాపి హేతోః - కామము. చేతకాని భయమున కాని లోభముచేత, ప్రాణరక్షణనిమిత్తమున కాని ధర్మమును విడువరాదని ప్రకటించెను. ఈ ధర్మము. సర్వకాలీనము. మతవిషయమున, రాజక్రీయవిశ్వాసమునందు కూడా దీనివి ఉల్లంఘించరాదు. ఉదాహరణకు సొమ్రాజ్యవిధానమునకు, పెట్టుడిదారీ విధానమునకు కోరలు పీకి మానవాళికి ఎంతో మేలు చేకూర్చిన కమ్యూనిస్టు వ్యవస్థ ఈ వాడు నిర్వీర్యమై, కుప్పకూలిపోయినది. దీనికి కారణము ఆ వ్యవస్థలోని వేతలు ఆ ధర్మమును ఉల్లంఘించిరి. కమ్యూనిస్టు వ్యవస్థ క్రింద రాజ్యాంగము నడుపు రొమీనియా దేశ పరిపాలకుడు, తన గదికి బంగారపు పూత పూయించెను. కమ్యూనిజమునకు మాతృస్టానమగు రష్యాలో (ప్రజలందరికి లాభదాయకమైన కమ్యూనిటీఫారములో. ఏ ఒక్క వ్యక్తియూ పూర్తివిశ్వాసముతో పని చేయలేదు. కావున మానవుడు అభ్యుదయముకొరకు ధర్మము నుల్లంఘించకూడదు. ధర్మముతో సాధించిన అభ్యుదయమే సుఖశాంతులను సమకూర్చును. అధర్మముతో సాధించిన అభివృద్ధి పతనమునకు దారితీయును. ఈ మహాకొవ్యమున రావణుడు సాధించని అభ్యుదయము లేదు. సిరి, సంపద, వీర్యము, పరాక్రమము, తేజస్సు, తపస్సులతో తనకు మించినవాడు లేడనిపించుకావెను. వీటిలో రావణుడు రాముని కే మాత్రము. తీసిపోడు. కాని సత్యధర్మములు కుంటుపడినందున దుర్గతిపాలాయెను. నీచమైన స్తీ

క

చౌర్యమును. చేసెను. రాముని తల కల్పించి. అతడు మరణించెనని ఘోరమైన అసత్యమాడి నీతను వశపరచుకొనజూచెను. వ్యక్తికానీ, వ్యవస్థకానీ, పత్యధర్మములను అతిక్రమించిన వారిని దుర్దశ తప్పక వరించును. ముందు సంపాదించిన పంపద ఏటిపాలగును. అందుచే ధర్మానుష్టానము ్రతిమానవునకు శిరోధార్యము.

ఈ మహాకావ్యము మనదేశ సంస్కృతి, సంప్రదాయము, ముఖ్యముగా ఆర్షధర్మమునకు పట్టుకొమ్మగా _ విలసిల్లుచున్నది. కావున ఈ దేశమునందలి ప్రతివ్యక్తీ దానిని అధ్యయనము చేసి కృతకృత్యుడు కాగలడని ఈ _ఆర్షసంస్థవారి అభిలాష్క ప్రార్ధన!

ఇకా జ ట్వ కో జస్తిన సమిడిఫఘుంటం దండరామయ్య ఆంధ్రప్రదేశ్‌ హైకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి

ఈ. మహాకావ్యమును ఆధ్యాత్మికదృష్టితో వ్యాఖ్యానించిన గ్రంథములు :

1. రామరహస్యోపనిషత్తు

2. రామతాపనీయోపనిషత్తు

3. పీతోపనిషత్తు

4. అధ్యాత్మరామాయణము

5. పీతారామాంజనేయసంవాదము

6. తులసీదాసరామాయణమను

7. కంబరామాయణము

మొదలగునవి. కా

ణా . ణా టల తు సా లో లీ. వభ ్ట. సె , బి లాం ల్‌. స సు శ హంత ఆనా ల గి గళ్వ ల ఎఖ కౌ చ్‌ ళ్‌ లం గ! న! స్‌ చ” ప్‌ ప! స్థ క కం ల. | మ లచ సే . న ప స్‌ స మః శల వ్‌ ప్రా ్‌ “| | ల (హక. చసన. - జ్జ న. ని న / టు త. చ ( . గ త షి (| య రాన. నలి గ వ చ సా న తం. వ గ్గ జ | యజ ణి వ ర్‌ లగా ళీ న్రై త యల్‌ య న. ష్భా సా టై యు | క్‌ / టో న జ్‌ ఖ్‌? గి ౫ న్‌. యు. కరాలా చృిరామచం:ద పటాభిషేకము 4 .

౭ శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర ఆ గరుడాల్‌ =గరుత్మంతునికంకె, వాయోః=వాయువుకం కొ, అన్యత్ర= వేరుగా, హనూమతః=హనుమంతుని కంట, అన్యత=వేరుగా, యః=ఎవడు, మహోదధిమ్‌=ముహాసముద్రమును, తరేత=దాటునో, తమ్‌=అట్టి వానిని, న పరిపశ్యామి హి=చూడను కదా!

తా. గరుత్మంతుడు, వాయువు, ఈ హనుమంతుడు తప్ప సముద్రమును దాటగలిగినవా రెవ్వరూ మరొకరు నాకు కనబడుటలేదు. త్రి మూ. దేవదానవయక్షాణాం గన్హర్య్వోరగరక్షపామ్‌,

అప్రధృష్యాం పురీం లజ్కాం రావణేన సురక్ష తామ్‌, త్తే

ప్రవిష్టః సత్త్వమాశ్రిత్య జీవన్కో నామ విష్క్రమేత్‌.

ప్ర అ. దేవదాననయక్షాణామ్‌ =దేవతలకు, దానవులకు, యక్సలకు, గన్హర్వ్యోరగరక్షసామ్‌ =గంధర్వులకు, ఉరగులకు, రాక్షసులకు, అప్రధృష్యామ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానిది, రావణేన=రానణునిచేత, సురక్తితాను=బాగుగా రక్షింపబడినది అయిన, లజ్కాం పురీమ్‌ =లంకాపురమును, సత్త వ్రమ్‌=బలమును, ఆశ్రిత్య=ఆశ్ర యించి, ప్రవిష్టః= ప్రవేశించినవాడైై, కో నామ=ఎవడు, జీవన్‌ =జీవించుచున్నవాడై, నిష్క్రమేత్‌ =తిరిగివచ్చును?

తా. దేవ - దానన - యక్ష - గంధర్వ - ఉరగ - రాక్షసులలో ఎవ్వరూ కూడ ఎదిరింపరాని, రావణపాలితమైన _ లంకలో కేవలము తన బలముతో ప్రవేశించి ఎవడైనా ప్రాణాలతో తిరిగిరాగలడా? త్త మూ. కో విశేత్సుదురాధర్జ్దాం రాక్ష సైశ్చ సురక్షితామ్‌, ర్‌

యో వీర్యబలనంపన్నో న సమః స్యాద్దనూమత:

థా

ప్ర అ. యః=ఎవడు, వీర్యబలసంపన్నః=పరాక్రమముతోను బలము తోను కూడినవాడై, ,హమాముతః=హనుమంతునితో, సమఃజ=సమానుడు, న స్యాత్‌ =కాకుండునో, అట్టి, కఈః=ఎవడు, సుదురాధర్హామ్‌=మిక్కిలి ఎదిరింప శక్యము కానిది, రాక్ష సైః=రాక్షసులచేత, షురక్షితామ్‌=బాగుగా రక్షింపబడినది ఆయిన లంకను, విశేత్‌=ప్రవేశించును గ

తా. ఎదిరింప శక్యము కానిది, రాక్షసులచేత బాగుగా రక్టింపబడు చున్నదీ అయిన లంకలోనికి, వీర్యబలముతో _ సంపన్నుడై, హనుమంతునితో సమానుడైనవాడు తప్ప మరెవ్వడు ప్రవేశిపగలడు? ర్‌ మూ. భృత్యకార్యం హనుమతా సుగ్టీవప్య కృతం మహత్‌, 6

ఏవం విధాయ ప్వబలం పద్భశం విక్రమప్య చ.

యుద్ధకాండము తి

ప్ర అః హనుమతా=హనుమంతునిచేత, విక్రమస్య=పరాక్రముమునకు, సదృశమ్‌ =సమానమైన, స్వబలమ్‌= తన బలమును, విదాయ=దేపి(చూపీ)' సుగ్రీవస్య=సుగ్రీవునకు, మహత్‌ =గొప్ప, భృత్యకార్యమ్‌= భృత్యుని కార్యము, కృతమ్‌ =చేయబడినది.

తా. హనుమంతుడు పరాక్రమమునకు తగిన తన బలమును ప్రదర్శించి, సుగ్రీవునకు భృత్యుడు చేయనలసిన గొప్ప కార్యమును పాధించిపెట్టినాడు.6 మూ. యో హి భృత్యో వియుక్తః సన్‌ భర్తా కర్మణి దుష్కరే, 7

కుర్యాత్తదనురా గేణ తమాహుః పురుషోత్తమమ్‌,

ప్ర అ. యః=ఏ, భృత్యః=భృత్యుడు, దుష్కరే=చేయ శక్యము కాని, కర్మణి =పనియందు, భర్తాా= ప్రభువుచేత, నియుక్తః సన్‌ =నియమింపబడినవాడై, తల్‌=ఆ పనిని ఆనురా గేణ= ఆసక్తితో, కుర్యాత్‌ =చేయునో, తమ్‌=ఆతనిని, పురుషోత్తమమ్‌=పురుషులలో (శ్రేష్టునిగా, ఆహుః=చెప్పుదురు.

తా. చేయుటకు చాల కష్టమైన పని చేయుటకు ప్రభువు నియమించగా ఆ పనిని ఆసక్తితో చేయు. భృత్యుడు పురుషులలో శ్రేష్టుడు అని చెప్పుదురు.? మూ. యో వియుక్తః పరం కార్యం న కుర్యాన్నృపతేః ప్రియమ్‌, 8

భృత్యో యుక్తః సమర్థశ్చ తమాహుర్మధ్యమం వరమ్‌.

ప్ర అ. యః=ఏ, భృత్యః=భృత్యుడు, యుక్తః=బుద్ధియుక్తు డ్రై సమర్థః చ= సమర్ద్భుడై ఉండి కూడ, నియుక్తః=నియోగింపబడినవాడై, నృపతేః=రాజు నకు, (ప్రియమ్‌= ఇష్టమైన, కార్యమ్‌=కార్యమును, పరమ్‌= అధికముగొ, న కుర్యాత్‌ =చేయడో, తమ్‌=వానిని, మధ్యమం నరమ్‌=మధ్యముడైన నరునిగా, ఆహుః=చెప్పుదురు.

తా. బుద్ధిమంతుడై యుండి, సమర్శుడై ఉండి కూడ ఏ భృత్యుడు రాజుకు (ప్రియమైన పనిని చెప్పినదానికంటె అధికము చేయడో ఆతడు మధ్యముడైన నరు. డని చెప్పుదురు. తి మూ. నియుక్తో నృపతేః కార్యం వ కుర్యాద్యః సమాహితః ల

భృత్యో యుక్తః సమర్థశ్చ తమాహుః పురుషాధమమ్‌.

ప్ర అ. నియుక్తః=నియోగించబడిన, యః=ఏ, గ్శత్యంాధృత్యుడు, యుక్తః=బుద్ధియుక్తుడైనను, సమర్థశ్చ=సమర్భుడైనను, నృపతః=రాజుయొక్క, కార్యమ్‌ =కార్యమును, సమాహితః=సావధానచిత్తుడై, న _ కుర్యాల్‌=చేయడ్‌, తమ్‌=వావివి, పురుషాధమమ్‌=పురుషులలో అధమనునిగొ, ఆహుః=చెప్పుదురు.

త శ్రీమద్రామాయణము

తా. ఒక కార్యమునందు నియుక్తుడైన భృత్యుడు, బుద్ధిమంతుడై ఉండి, సమర్హుడై ఉండి కూడ ప్రభువు కార్యమును శ్రద్ధగా చేయకపోయినచో వాడు పురుషులలో అధముడు అని చెప్పుదురు. 9 మూ. తన్నియోగే నియుక్తేన కృతం కృత్యం హనూమతా, 10

న చాత్మా లఘుతాం నీతః సుగ్రీవశ్చాపి తోషితః

ప్ర అ. తత్‌=ఆ కారణమువలన, నియోగే=కార్యమునందు, నియు క్రేన=నియమింపబడిన, హనూవుతా=హనుమంతునిచేత, కృత్యమ్‌=కార్యము, కృతమ్‌ =చేయబడినది. ఆత్మా=లొను, లఘుతామ్‌=లఘుత్వమును, న నీతః=పొందించబడరేదు. సుగ్రీవశ్చాపి=సుగ్రీవుడు కూడ, తో షితః=సంతోషపెట్ట బడినాడు.

తా. కార్యమును చేయుటకై నియుక్తుడైన హనుమంతుడు ఆ పనిని సాధించినాడు. తనను ఏ నూత్రము _ తేలికపరచుకొనలేదు, సుగ్రీవునకు పంతోషము కలిగించినాడు. 10 మూ అహంచ రఘువంశశ్ళ లక్ష్మణశ్చ మహాబలః గ!

వైదేహ్యా దర్శవేనాద్య ధర్మతః పరిరక్షితాః.

ప్ర అ. వైదేహ్యాః= సీతయొక్క, దర్శనేన=దర్శనముచేత, అద్య=ఇప్పుడు, అహం చజ=నేను, రఘునంశశ్చ= రఘువంశము, మహాబలః=గొప్పబలము గల, లక్ష్మణశ్చ=లక్ష్మణుడు, ధర్మతః జ=ధర్మానుసారముగా, పరిరక్షితాః=రక్షింపబడి నాము,

తా. హనుమంతు డిప్పుడు సీతను చూచి వచ్చి నన్ను, రఘువంశమును, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని ధర్మానుసారము రక్షించినాడు. 11 మూ. ఇదం తు మమ దీనస్య మనో భూయః ప్రకర్షతి, ]2

యదిహాస్య (ప్రీయాఖ్యాతుర్న కుర్మి సదృశం (ప్రియమ్‌.

ప్ర అ. తు=కాని, (ప్రియాఖ్యాతుః=(పీయమైన వార్తను చెపిన, అస్య=ఈతనికి, సదృశమ్‌=తగిన, (ప్రియమ్‌ =(ప్రియమును, యత్‌ న కుర్మి=నేను చేయుటలేదు. అనునది ఏది "కలదో, ఇదమ్‌=ఇది, దీనస్య=దీనుడనైన, మను=నాయొక్క, మనః=మనస్పును, భూయః=ఆధికముగా, ప్రకర్షతి=లాగుచు న్నది. శ

తా. కాని నేను, (పియవార్తను చెప్పిన ఈతనికి తగు (పీయమును చేయజాలకున్నాను. అదియే దీనుడ వైన నా మనస్సును చాల పీడించుచున్నది.

యుద్ధకాండము ర్‌ మూ, ఏష పర్వస్వభూతస్తు పరిష్వజో హనూమతః, 13

మయా కౌలమిమం ప్రొష్య దత్తస్తస్య మహాత్మనః,

ప్ర అ మయా=నాచేతు ఇనుమ్‌=ఈ, కాలమ్‌=కాలమును, ప్రాష్య=పొంది, మహాత్మనః=మహాత్ముడైన, తస్య=అట్టి, హనూమతః=హనుమం తునకు, సర్వస్వభూతః=నా సర్వస్వమైన, ఏషః పరిష్వబ్లః=ఈ ఆలింగనము, దత్తః=ఇవ్వబడినది.

తా. అట్టి మహాత్ముడైన హనుమంతునకు, ఈ సమయమునందు నేను నా సర్వస్వమైన ఆలింగనమును ఇచ్చుచున్నాను. 13

1] | వో అగి అల్ళి

మూ. ఇత్యుక్త్వా (ప్రీతిహృష్టాజో రామస్తం పరిషస్వజే, కడ

హనుమన్తం కృతాత్మానం కృతవాక్యముపాగతమ్‌.

ప్ర అ. రామః=రాముడు, ఇతి=ఇట్లు, ఉక్త్వా=పలికి, 'ప్రీతిహృ ష్టాబ్లు=సంతోషముతో వికసించిన శరీరము కలనాడై, కృతాత్మానమ్‌=వినీతమైన (ఆదుప్తులో ఉంచుకొనబడిన) బుద్ధి గలవాడు, కృతవాక్యమ్‌= చేయబడిన వాక్యము (ఆజ్ఞ కలవాడు అయిన, ఉపాగతమ్‌=వచ్చిన, తం హనూమన్తమ్‌=ఆ హనుమంతుని, పరిషస్వజే=కాగలించుకొనెను,

తొ. రాము డిట్లు పలికి, సంతోషముతో శరీరము పులకించగా, వినయముతో కూడిన బుద్ధి గల తన కొర్యమును పూర్తిచేసి వచ్చిన హనుమంతుని కౌగలించుకొనెను. 14 మూ, ధ్యాత్వా పునరువాచేదం వచనం రఘుసత్తమః, 15

హరీణామీశ్వరస్యాపి సుగ్రీవప్యోపశ్చణ్వతః

ప్ర అ. రఘుసత్తమః=రాముడు, ధ్యాత్వా=ఆలోచించి, హరీణాను= వానరులయొక్క, ఈశ్వరస్య= ప్రభువైన, సుగ్రీవస్య=సుగ్రీవుడు, ఉపశ్చణ్వతః=విను చుండగా, పునః=మరల, ఇదం వచనమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. రాముడు కొంచెము సేపు ఏదో ఆలోచించి, వానరప్రభువైన సుగ్రీవుడు వినుచుండగా మరల ఇట్లు పలికెను. 5 మూ. _పర్వథా సుకృతం తావత్సీతాయాః పరిమార్గణమ్‌, 16

పాగరం తు సమాపాద్య పునర్నష్టం మనో నుమ.

ప్ర అ. సీతాయాః=సీతయొక్క, పరిమార్గణమ్‌=అన్వేషణము, సర్వథా=అన్ని విధముల, సుకృతమ్‌=బాగుగా చేయబడినది. తు=కాని, సాగరమ్‌ =సము(ద్రమును, _ సమాసాద్య=చేరి మమ మనః=నా మనస్సు,

6 శ్రీమద్రామాయణము పునః=మరల, నష్టమ్‌=నష్టమైనది. తా. మీరు అన్ని విధాలా సీతావ్వేషణమును చక్కగా చేసినారు. కాని నా నునస్సు సముద్రము స్మృతికి రాగానే ఏమి చేయవలెనో తోచకుండ అఆయిపోవుచున్నది. కేం మూ. కథం వామ పముద్దస్థ దుష్పారస్య మహామృసః; కై హరయో దక్షిణం రం గమిష్యన్తి సమాగతాః, ప్ర అ పమాగతాః=కలిసి ఉన్న, హరయః=వానరులు, దుష్ట్పా రస్య=దాటశక్యము కొనిది, మహామృసః=గొప్ప జలము గలది అయిన, పము ద్రస్య=సముద్రముయొక్క, దక్షిణమ్‌=దక్షిణపుదైన, పారమ్‌=ఒద్డును, కథమ్‌=ఎట్టు, గమిష్యన్తి=పొందగలరో ? తా. ఈ నానరులందరూ కలిసి అధికమైన జలముతో అగాధమై దాటశక్యము. కాని సముద్రము _దక్తిణతీరమును ఎట్లు చేరగలరో! [7 మూ. యద్యస్యేష తు వృత్తాన్లో వైదేహ్యా గదితో మమ, 18 నముద్రపారగమనే హరీణాం కిమిహోత్తరమ్‌, ప్ర అ. వైదేహ్యా=సీతయొక్క, ఏషు=ఈ, వృత్తాన్నః=వృత్తాంతము, మమజనాకు, గదితో యద్యపి=చెప్పబడినదైనను, హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, సముద్రపారగమనే=సముద్రమును దాటుటయందు, ఉత్తరమ్‌= ఉత్తరము, కీమ్‌=ఏమి ? తా. వాకు సీతొవృత్తాంతము తెలిసినది. అది బాగుగానే ఉన్నది కాని ఈ సముద్రమును వానరు లెట్లు దాటగలరు అనుదానికి సమాధానమేమి 18 మూ, ఇత్యుక్త్వా శోకసంభ్రాన్లో రామః శర్రునిబర్దణః, 10 హమామన్తం మహాబాహుప్తతో ధ్యానముపాగమత్‌. ఇత్యార్తే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే ప్రథమః పద్గః ప్ర అ. శత్రునిబర్షణః=శత్రుసంహారకుడు, మహాబాహుః=గొప్ప బాహు వులు గలవాడు అయిన, రామః=రాముడు, హనూమన్తమ్‌ =హనుమంతుని గూర్చి, ఇతి=ఇట్లు, ఉక్త్వా=పలికి, శోకసంభ్రాన్త= శోకముచేత భాంతి చెందినవాడై, తతః=ఆటుపీమ్మట, ధ్యానమ్‌=ధ్యానమును, ఉపాగమత్‌ =పొంచెను. తా. శత్రుసంహారకుడు, మహాబాహువు అయిన రాముడు హనుమంతునితో ఇట్లు పలికి -శోకాక్రాంతుడై. ఆలోచించసాగెను. 19 “బాలావందినో ఆను శ్రీమద్రామాయణాంధధ్రవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో మొదటినర్‌ నమాన్తము,

అథ ద్వితీయః సర్గః

[న్యుగ్రీవుడు శోకనంతస్హుడైన రామునకు ధైర్యము చెప్పుట మూ. తంతు శోకపరిద్యూనం రామం దశరథాత్మజమ్‌,

ఉవాచ వచనం శ్రీమాన్‌ సుగ్రీవః శోకనాశనమ్‌. క్ష

ప్ర అ శ్ర్రీమాన్‌=శ్ర్రీమంతుడైన, సుగ్రీః=సుగ్రీవుడు, శోకపరిద్యూ నమ్‌=శోకముచేత సంతప్పుడైన, దశరథాత్మ జమ్‌=దశరథకుమారుడైన, తమ్‌=ఆ, రామమ్‌ =రామునిగూర్చి, శోకనాశనమ్‌=దుఃఖమును నశింపచేయు, నచనమ్‌=వచ నమును, ఉవాచ=పలికెను.

తాం దశరథకుమారుడైన రాముడు ఆ విధముగా దుఃభించుచుండగా శ్రీమంతుడైన సుగ్రీవుడు ఆతనితో శోకమును తొలగించు ఈ వచనము పలికెను. క్షే మూ. కిం త్వయా తప్వతే వీర యథాన్యః ప్రాకృతస్తథా,

మైవం భూస్త్యజ సంతాపం కృతఘ్న ఇవ సౌహృదమ్‌, లై

ప్ర అం వీరఐవీరుడొ, అన్యః=ఇతరుడైన, ప్రొకృతః=సాధారణపు రుషుడు, యథా=ఎట్లో, తథా=అట్లు, త్వయా=నీచేత, కీమ్‌ =ఎందువలన, తప్యతే=దుఃభించుట చేయబడుచున్నదీ ౩ ఏమమ్‌= ఇటు, మా భూః అవకుము, కృతఘ్నః=కృతఘ్నుడు, సౌహృదమ్‌ ఇవ= క్నేహమును వలె, సంతాపమ్‌=తొపమును, త్యజ=విడువుము,

తా. వీరుడా |! సాధారణమానవుడు వలె ఇట్లు దుఃఖించుచున్నా వేమి ౩ నీవు ఈ విధముగా ఉండగూడదు. కృతఘ్నుడు స్నేహమును విడిచినట్లు నీ శోకమును విడిచిసెట్టుము. 2 మూ, పంతాపస్య చ తే ప్టానం న హి పశ్యామి రాఘవ,

ప్రవృత్తావుపలబ్బాయాం జ్ఞాతే చ నిలయే రిపోః, కి

ప్ర, అ. రాఘవ=రామా |! ప్రవృత్తౌ=(సీత) వృత్తాంతము, ఉపలబ్బా యామ్‌= పొందబడిన దగుచుండగా, కీయ్యూ, సంతాపస్య=దుఃఖమునకు, స్థానమ్‌=అవకాశమును, న పశ్యామి హి=చూడను కదా !

తా రామా ! పీత వార్త తెలిసినది. శత్రువు ఎక్కడ ఉన్నాడో కూడ తెలిసినది. అందుచేత ఇంక నీవు దుఃఖించుటకు కారణ మేమీ నాకు కనబడుటలేదు. త్ర

8 శ్రీమద్రామాయణము మూ, మతిమాన్‌ శాస్త్రవిత్సాజ్జు పణ్తీతశ్చాసి రాఘవ,

త్యజేమాం ప్రాకృతాం బుద్ధిం కృతాత్మేవార్థదూషణీమ్‌. డ్త

ప్ర అ, రాఘవ=రామూ! మతిమాన్‌ =బుద్ధిమంతుడవు, శాస్త్రవిత్‌ =శాస్త్ర ముల _ నెరిగినవాడవు,ప్రాజ్ఞ= ఆలోచనాశక్తి గలవాడవు, పల్డీతశ్చ=నిర్ణ్మయము చేయ సమర్జుడవు, అ సి=అయిఉన్నావు. కృతాత్మాజనిగ్రహించుకొనబడిన బుద్ధి గలవాడు, అర్ధదూషణీమ్‌= కార్యవిఘాతమును కలిగించు, బుద్ధిమ్‌ ఇవ=బుద్ధిని వలె, ఇమామ్‌= ఈ, ప్రాకృతామ్‌=సామాన్యమైన, బుద్ధిమ్‌=బుద్ధిని, త్యజ= విడువుము.

తా రామా! నీవు బుద్ధిమంతుడవు._ శాస్త్రము తెలిసినవాడవు. ఆలోచనాశక్తి కలవాడవు. తగు నిర్ణయములు చేయగలవాొడవు. అందుచేత బుద్ధిమంతుడు కార్యవిఘాతకమైన ఆలోచనలు విడచినట్లు ఈ _ సామాన్యపు ఆలోచనలను విడిచి పెట్టుము. క్‌! మూ. సముద్రం లజ్జయిత్వాతు మహానక్రసమాకులమ్‌,

లజ్కామారోహయిష్యామో హనిష్యామళ్చ తే రిప్పమ్‌. ర్‌

ప్ర. అ. మహానకసమాకులమ్‌=గొప్ప మొసళ్లతో వ్యాకులమైన, సము (ద్రమ్‌= సముద్రమును, లజ్జయిత్వా=దాటి, లజ్కామ్‌=లంకను, ఆరోహయిష్యామః= ఎక్కెదము. తే=నీయొక్క, రిపుమ్‌=శత్రువును, హనిష్యామశ్చజచం పెదము.

తా. పెద్ద మొసళ్లతో నిండి ఉన్న సముద్రము. దాటి లంకలో (ప్రవేశించెదము. నీ శత్రువును సంహరించెదము. ర్‌ మూ. నిరుత్సాహస్య దీనస్య శోకపర్యాకులాత్మనః;

ర్‌

పర్వార్థా వ్యవనదన్తి వ్యసనం చాధిగచ్చతి. 6

ప్ర అ. నిరుతాహస్థ= ఉత్సాహము లేనివాడు, దీనస్య=దీనుడు, శోకపర్యాకులాత్మనః=శోకముచెత వ్యాకులమైన బుద్ది కలవాడు అయిన పురు షునియొక్క, సర్వార్థాః=లఅన్ని కార్యములు, వ్యవసేదన్తి=నశించును. వ్యసనం చ=ఆపదను కూడ, అధిగచ్చతి=పొందును.

తా. ఉత్సాహము. లేక శోకముచేత బుద్ధి వ్యాకులమై, దీనుడుగా ఉన్న పురుషుని కార్యము లన్నీ చెడిపోవును. అతడు కష్టాల పాలగును. 6 మూ. ఇవే శూరాః సమర్జ్భాశ్చ సర్వతో హరియూథపాః,

త్వత్చియార్థం కృతోత్సాహాః ప్రవేష్ణునుపి పావకమ్‌, 7

ఏషాం హర్షేణ జానామి తర్కశ్చాసి దృఢో మము.

యుద్ధకాండము రి

ప్ర, అ. సర్వతః=నలువైపులందు ఉన్న, ఇమే=ఈ, హరియూథపాః= వానరకేనానాయకులు, శూరాః=శూరులు, సమర్థాశ్చ=సమర్జులు. త్వత్పిియా ర్హమ్‌=వీ ('ప్రయముకొరకు, పావకమ్‌=అగ్నిని, (ప్రవేష్టుమ్‌ అపి= ప్రవేశించుటకు కూడ, కృతోత్సాహాః=చేయబడిన ఉత్సాహము కలవారు. ఏష్తామ్‌=వీరియొక్క, హర్షేణ=సంతోషముచేత, జానామి=తెలిసికొనుచున్నాను. మమ=నాయొక్క, తర్కశ్చాపి=ఊహకూడ, దృఢః=దృఢమైనది.

తా మన చుట్టూ నిలచి ఉన్న ఈ వానరనాయకు లందరూ శూరులు, సమర్హులు. నీకు [పియమును యుటకై అగ్నిలో దుముకుటకు కూడ ఉత్సాహనంతులై ఉన్నారు. నే నీ విషయమును వీరి సంతోషమును బట్టీ తెలుసుకొనుచున్నాను. నా శ్రీ విషయమున పూర్తి నమ్మక మున్నది. 7 మూ. విక్రమేణ సమానేశ్యే సీతాం హత్వా యథా రిపుమ్‌, 8

ఆరి క!

రావణం పాపకర్మాణం తథా త్వం కర్తుమర్హసి.

ప్ర ఆ, రిపుమ్‌=శత్రువు, పాపకర్మాణమ్‌ =పొపకర్మగలనాడు అయిన, రావణమ్‌=రావణుని, విక్రమేణ=పరాక్రమముచేత, హత్వా=చంపి, సీతామ్‌= సీతను, యథా=ఎట్లు, సమానేష్యే=తీసికొని రాగలనో, తథా=అట్టు, త్వమ్‌=నీవు; కర్తుమ్‌= చేయుటకు, అర్హసి=తగి ఉన్నావు.

తా. శత్రువు, పాపకర్మలు ఆచరించువాడు అయిన రావణుని పరాక్రమముచేత చంపి, సీతను, నేను తీసికొనివచ్చుటకు తగిన ఉపాయమును ఆలోచించుము. తి మూ. సేతురత్ర యథా బద్ద్యేద్యథా పశ్యేమ తాం పురీమ్‌, ౦

తస్య రాక్షపరాజస్య తథా త్వం కురు రాఘవ

ప్ర. అ. రాఘవ=రామా ! అత్ర=ఇక్కడ (సముద్రమునందు,) సేతుః= సేతువు, యథా=ఎట్టు, బధ్యేత్‌=కట్టబడునో, తస్య=ఆ, రాక్షప రాజస్య=రాక్షసరాజుయొక్క, తామ్‌=ఆ, పురీమ్‌=పట్టణమును, యథా=ఎట్లు పశ్యేమ=చూచెదమో, తథా=అట్టు, త్వమ్‌=నీవు, కురు=చేయుము,

తా రామా ! సముద్రముపై సేతువు కట్టి రాక్రసరాజైన ఆ రావణుని నగరమైన లంకను మనము చేరు ఉపాయము ఆలోచించుము.9

తి, అ లి

మూ, దృష్ట్వా తాం హి పురీం లజ్కాం త్రికూటశిఖరే స్థితామ్స్‌ 10

హతం చ రావణం యుద్ధే దర్శనాదవధారయ.

ప్ర అం (త్రికూటశిఖ రే=త్రికూటపర్వతశిఖరమునందు, స్టీతామ్‌= ఉన్న, తామ్‌= ఆ, లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాపట్టణమును, దృష్ట్వా=చూచి,

10 శ్రీమద్రామాయణము యుద్దేజయుద్ధమునందు, దర్శనాల్‌ =దర్శనమువలననెే, రావణమ్‌=రావణుని, హత్‌=చంచేబడినవానినిగొ, అవధారయ=నిశ్చయించుము.

తా. మనము త్రికూటపర్వతశిఖరము మీద ఉన్న లఅంకాపురమును చూచిన పిమ్మట యుద్ధములో రావణుడు మన కంటపడిన వెంటవే అతడు మరణించగల డని నమ్ముము. 10 మూ. అబద్ధ్వా పాగరే సేతుం ఘోరే చ వరుణాలయే, షై

వాట్టీ, క అ

లజ్కా వ్‌ మర్షితుం శక్యా బస్ట్రారపి సురాసురైః,

ప్ర అ. ఘోరే=భయంకరమైన, వరుణాలయే=వరుణుని నివాస మైన, సాగరే= సముద్రమునందు, కేతుమ్‌=కేతువును, అబద్ధ్వా=కట్టకుండగా, లజ్కావ=లంక, "పేస్టైః=ఇంద్రునితోకూడిన, పురాసురైః ఆపి=సురాసురుల చేత

శ

కూడ, మర్హితుమ్‌= పీడించుటకు, న శక్యా=కక్యమైనది కాదు.

తా. భయంకరము, నరుణుని నివాపస్థానమూ అయిన సాగరమునందు పేకువును బంధించకుండగా ఇంద్రసహితులైన సురాసురులు కూడ లంకను పీడింపజాలరు. [1 మూ. సేతుర్చద్ధం సముద్రే చ యావల్లజ్కాసమీపతః, 12

సర్వం త్తీర్ణం చ మే సైన్యం జితమిత్యుపధారయ.

ఇమే హి సమరే వీరా హరయః కామరూపిణః. 13

ప్ర అ. లజ్కాసమీపతః=లంక సమీపమునందు, సము(ద్రే=సముద్రము నందు, యావత్‌ =ఎంతలో, సేతుః= పేతువు, బద్దః=కట్టబడినదో, కైనాయేక్క, సర్వం సైన్యమ్‌=సమస్తమైన సైన్యము, తీర్ణమ్‌=దాటినదో, అంతలో, జితమ్‌ ఇతి=మనచే జయించబడినది అని, ఉపధారయ=నిర్ణయించుము. కామరూ పం సే ద్భారూపమ్యుగల, ఇమే=ఈ, హరయః=వానరులు, సమ రే=యుద్ధము నందు, ॥ హి=వీరులు.

తా. లంకాసమీపమునందు పముద్రముమీద సేతువును బంధించి నా సైన్యము అంతా దాటిన వెంటనే మనము జయించితి మనియే నమ్ముము. ఇచ్చానుసారము రూపములను ధరించ గలిగిన ఈ వానరులు యుద్ధములో వీరులు. 12,13 మూ, తదలం విక్షబాం బుద్ధిం రాజన్‌ సర్వార్థనాశనీమ్‌,

పురుషస్య హి లోకేఒస్మిన్‌ శోకః శౌర్యాపకర్షణః. క

లె ప్ర, అ. రాజన్‌ =రాజా ! తల్‌ =ఆ కారణమువలన, సర్వార్థనాశనీమ్‌=పక

యుద్ధకాండము క లకార్యములను నశింపచేయు, విక్షబామ్‌=వ్యాకులమైన, బుద్దిమ్‌=బుద్దిని వహించి, ణు న! ఠా న!

అలమ్‌=చాలును. అస్మిన్‌ =ఈ, లోక్రే=జలోకమునందు, పురుషపష్య=పురుషునకు, శోకః=శోకము, శౌర్యాపకర్షణః=శౌర్యమును తగ్గించివేయునది.

తాం రాజా |! అందుచే సకలకార్యములను నశింపచేయు మనోవ్యాకులత్వమును విడిచిపెట్టుము. ఈ లోకములో శోకము నూనవుని శార్యమును తగ్గించివేయును. కడ మూ. యత్తు కొర్యం మనుష్యేణ శౌణ్తీర్యమవలమ్బ్యతామ్‌,

తదలంకరణాయైవ కర్తుర్భవతి సత్వరమ్‌. 15

ప్ర అ. మనుష్యేణ=మనుష్యునిచేత, యత్‌=ఏ, శౌణ్ణీర్యమ్‌=శూర త్వము, కార్యం తు=చేయదగినదో, ఆది, అవలన్బ్యుతామ్‌=అవలంబింపబడుగాక. తత్‌ =అది, సత్వరమ్‌=శీఘముగా, కర్తుః=కర్తకు, అలంకరణాయైవ=అలంకారము (కార్యసాధనము,) కొరకే, భవతి=అగును. -

తా మనుష్యుడు చూపవలసీన శౌర్యమును అవలంబించుము. ఆది, దొనివి చూపువానికి తప్పక కార్యసాధకము అగును. 165 మూ. అస్మిన్‌ కాలే మహాప్రాజ్ఞ సత్త్వమాతిష్ట తేజపా,

శూరాణాం హి మనుష్యాణాం త్వద్విధానాం మహాత్మనామ్‌,

వినష్టే వా ప్రనష్టేవా శోక; సర్వార్థనాశనః,

ప్ర అ. మహాప్రాజ్ఞ=గొప్పు బుద్ధి కలవాడా ! అస్మిన్‌ =ఈ, కాలే=కాలము వందు, తేజసా=తేజస్సుటో, సత్త ్రమ్‌=బలమును, ఆతిపష్ప=ఆవలంబించుము. శూరా ణామ్‌= శూరులు, మహాత్మనామ్‌ =మహాత్ములు అయిన, త్వద్విధానామ్‌=నీవంటి, మనుష్యాణామ్‌= మనుష్యులకు, వినష్టే వా=కనబడకుండపోయినపుడు, ప్రనష్ష్టే వా=నశించినప్పుడు, శకోకః= శోకము, సర్వార్ధనాశనః=సకలప్రయోజనములను నశింపచేయునది.

తా. మహాబుద్ధిశాలి వైన ఓ |! రామా ! ఈ సమయమునందు తేజస్సుతో బలమును చూపుము. ఎవరైన కనబడకుండ పోయినపుడు గాని, నశించి నప్పుడు గాని నీవంటి శూరులు, మహాత్ములు అయిన పురుషులు శోకము. చెందుట సకలకొర్యములను నశింపచేయును. 16 మూ. తత్త్వం బుద్రిమతాం (శ్రేష్టః సర్వశా స్తార్ధకోవిదః, 7

మద్విధైః సచివైః సార్హమరిం జేతుం సమర్లసి.

జా లూ రా! లౌ ప్ర అ. తత్‌=ఆ కారణమువలన, బుద్ధిమతామ్‌ =బుద్ధిమంతులలో,

12 శ్రీమద్రామాయణము శేష $=(శ్రేష్టుడవు, సర్వశా స్ర్రార్ధకోవిదః=సమస్త మైన శాస్త్రవిషయములను ఎగిరినవొ న్‌ ఆయిన, త్వమీ=నీవు” మద్విధైః=నావంటి, సచివైః సార్ధమ్‌=సహాయులతో కూడినవాడవై, అరిమ్‌=శత్రువును, చేతుమ్‌=ఐజయించుటకు, సమర్లసి=తగి ఉన్నావు. తా. నీవు బుద్దిమంతులలో (శ్రేష్పుడవు. సమస్తమైన శాస్త్రవిషయములు ర్హా త తెలిసినవాడవు. అందుచేత నీవు వావంటి సహాయులతో కలిసి శత్రువును జయించుము, క్ష? మూ. వ హి పశ్యామ్యహం కం చిత్తిషు లోకేషు రాఘవ, 18 గృహీతధనుషో యస్తే తెస్టేదభిముఖో రణే, ప్ర అ. రాఘవ=రావమా |! రణే=యుద్ధమునందు, గృహీత ధనుషః=ధరింపబడిన ధనస్సు గల, తే=నీయొక్క,; అభిముఖే=అభిముఖము నందు, యః=ఎవడు, తిప్పేత్‌ =నిలబడునో అట్ట, కం చిత్‌ =ఎవనినీ, త్రిషు=మూడు, లోకేషు=లోకములయందు, అహమ్‌జనేను, వ పశ్యామి హి=చూడనుకదా |! తా. రామా! నీవు యుద్ధరంగములో ధనస్సు ధరించి ఉండగా నీకు ఎదురుగా నిలబడగలవాడు ఎవ్వడూ నాకు ఈ మూడు లోకములలో కూడ కనబడుటలేదు. 18 మూ, వానరేషు సమాసక్తం వ తే కొర్యం విపత్స్యతే, 19 అచిరాద్డుక్ష్య సే సీతాం తీర్త్వా సాగరమక్షయమ్‌. దాలు య ప్ర, అ. వానరేషు=వానరులయందు, సమాసక్తమ్‌=సంబంధించి ఉన్న, తే కార్యమ్‌=నీ కార్యము, న విపత్స్యతే=విపత్తును పొందదు. అక్ష్యయమ్‌=అంతము లేని సాగరమ్‌= సముద్రమును, తీర్మ్వా=దాటి, అచిరాత్‌ =అచిరకాలములో, పీతామ్‌= సీతను; ద్రక్ష్య కే=చూడగలవు. తా. వానరులు చేయనలసి ఉన్న నీ కార్యము ఎన్నటికినీ చెడదు. నీవు అచిరకాలములో అపారమైన సముద్రమును దాటి సీతను చూడగలవు.19 మూ. తదలం శోకమాలమ్బ [| క్రోధమాలమ్బ భూపతే, 20 నిశ్చేష్టాః క్షత్రియా మన్జ్దాః పర్వే చజ్జప్య బిభ్యతి. ప్ర, అ. భూపతే=రాజా ! తత్‌=ఆ కారణమువలన, శోకమ్‌=శోకమును, ఆలమ్బ్య=అవలంబీంచి, ఆలమ్‌= చాలును. 'కోధమ్‌=క్రోధమును, ఆలమ్బ= అవలంబఓంచుము. నిశ్చేష్టాః=ప్రయత్నములేని, క్షతియాః=క్షత్రియులు, మన్దాః= మందులు. చణ్జస్య=తీక్షమైనవానికి, సర్వే=అందరూ, బిభ్యతీి=*భయపడుదురు.

యుద్ధకాండము క3

తా అందుచేత, ఓ ! రాజూ ! శోకమును అవలంబించకుము. శత్రువుమీద (క్రోధమును చూపుము. ప్రయత్నవి హీనులైన క్షత్రియులు మందులు. శూరుడై కోపమును చూప్పువానికి అందరూ భయపడుచుందురు. 20 మూ. లజ్జవార్ధం చ ఘ్మ్‌రస్య సముద్రస్య నదీపతేః, 2]

సహాస్మాభిరి పతః సూక్ష్మబుద్ధిర్సిచారయ.

ప్ర, అ. సూక్ష్మబుద్ధిః=సూక్ష్మబుద్ధి గల నీవు, ఇహ=ఇప్పుడు, అస్మాభిః పహ= మాతో కూడ, ఉపేతః=కూడినవాడవై, నదీపతేః=నదుల ప్రభువైన, ఘోరస్య=భయంకరమైన, సముద్రస్య=సముద్రముయొక్క, లజ్రనార్థమ్‌=లంఘనము కొరకు, విచారయవ= ఆలోచించుము.

తా, సూక్ష్మబుద్ధి గల నీవు ఇప్పుడు, నదులకు ప్రభువైన, భయంకరమైన సముద్రమును ఎట్టు దొటవలెనో మా అందరితో కలిసి ఆలోచించుము. 2 మూ. లబజ్జీతే తత్ర లైః సైన్యెర్టితమిత్యేవ నిశ్చిమ, 22

సర్వం త్త్ణం చమే సైన్యం జితమిత్యవధార్యతామ్‌.

ప్ర ఆం లైః=ఆ, "సెన్యెః= సైన్యములచేత, తత్ర=ఆ సము (ద్రము, లజ్జీతే=లం ఘీంచబడిన దగుచుండగా, జితమిత్యేవ=జయించబడినదే (జయించుటయే) అని, నిశ్చిను=నిశ్చయించుము. మే=నాయొక్క, సర్వమ్‌=సమ ప్తమైన, సైన్యమ్‌= సైన్యము, తీర్ణమ్‌=దాటినచో, జితమితి=జయించుట అని, అవధార్యతామ్‌ =నిశ్చయించబడుగాక.

తా, సైన్యములు ఆ సముద్రమును దాటినచో మనకు జయము వచ్చినదని నిశ్చయించుము. నా సైన్య మంతా సముద్రమును దాటినా జయము లభించిన దని నిస్సంశయముగా చెప్పవచ్చును. 22 మూ. ఇమే హి హరయః శూరాః సమరే కొమరూపిణః, 23

తానరీన్విధమిష్యన్తి శిలాపాదపవృష్టిభి

ప్ర ఆ సమ రే=యుద్ధమునందు, శూరాః=శూరులు, కామరూ పీణః= స్వేచ్చానుసారము రూపములు ధరించువారు అయిన, ఇమే హరయః=ఈ వానరులు, శిలాపాదపవృష్టిభిః= శిలలయొక్క, వృక్షములయొక్క వర్షములచే, తొన్‌=ఆ; ఆరీన్‌ =శత్రువులను, విధమిష్యన్తి హి=నశింపచేయగలరు కదా |!

తా. ఈ వానరులందరు ఇష్టానుసారము రూపములు ధరించగలవారు. యుద్దమునందు శూరులు. వీరు శిలలను, వృక్షములను వర్షించి శత్రువులను

ఛి తి

నశింపచేయగలరు. 23

కడ శ్రీమద్రామాయణము మూ. కథం చిత్పరిపశ్యామి లబ్లీతం వరుణాలయమ్‌, 24 హతమిత్యేవ తం మన్యే యుద్ధే శత్రువిబర్షణ.

ప్ర, అ. శత్రునిబర్హణ=శత్రువులను నశింపచేయు ఓ ! రామా! వరు ణొలయమ్‌= సముద్రమును, కథంచిత్‌ =ఎటులనో, లజ్జితమ్‌=దాటబడినదానినిగా, పరిపశ్యామి= చూచుచున్నాను. యుద్దే=యుద్ధమునందు, తం=ఆ రావణుని, హతమిత్యేవ= చంపబడినవానినిగానేే మన్యే=తలచెదను.

తా ఓ ! శత్రుసంహారకుడా ! ఏదో విధముగ సముద్రమును దాటివేయగలమని, యుద్ధమునందు రావణుడు చంపబడు ననీ ఊహించుచున్నాను. మూ. కిముక్త్వా బహుధా చాపి సర్వథా విజయీ భవాన్‌, 25

నిమిత్తాని చ పశ్యామి మనో మే సంప్రహృష్యతి.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే ద్వితీయః సర్గః

ప్ర అ బహుధా=అనేకవిధములుగా, ఉక్తా వెచెప్పీ, కిమ్‌=ఏమి ప్రయో జనము ? సర్వథా=అన్నివిధముల, భవాన్‌ =నీవు, విజయీ=విజయము కలవాడవు. నిమిత్తాని=మంచి నిమిత్తములను (శకునములను) కూడ, పశ్యామి=చూచుచున్నాను, మే=నాయొక్క, మనః=మనస్పు, సంప్రహృష్యతి=సంతో షించుచున్నది.

౮. ఇంక చాల మూటలు చెప్పనేల ? అన్నివిధములా నీకు విజయము లభించును. నాకు నుంచి శకునములు కనబడుచున్నవి. నా మనస్సు ఉత్సాహభరితమై ఉన్నది. 25 “బాలానందినో అను శ్రీ మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో

ద్రొతీయనర్ల నమాస్తము,

అథ తృతీయః సర్గః

[నుగీవుని మాటలు వినిన వీమ్మట రాముడు లంకను గూర్చి నవినరముగా చెప్పు మని హనుమంతుని అడుగుట) ఆతడు చెప్పుట. మూ, సుగ్రీవస్య వచః శ్రుత్వా "'హేతుమత్పరమార్థవత్‌, న

ప్రతిజగ్రాహ కొకుత్‌ స్టో హమామన్తమథాటబ్రవీత్‌. 1!

ప్ర అ. కాకుత్‌ స్థః=రాముడు, సుగ్రీవస్య=సుగ్రీవునియొక్క; హేతుమత్‌= హేతువులు కలది, పరమార్ధవల్‌ =గొప్ప అర్ధము కలది అయిన, నచః=నచనమును, శ్రుత్వాజవిని, ప్రతిజగ్రాహ= స్వీకరించెను, అథ=అటుపిమ్మట, హనూమన్తమ్‌= హనుమంతుని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. సుగ్రీవుడు పలికిన యుక్తియుక్షములైన మంచి అర్ధము గల మాటలు విని రాముడు నీవు చెప్పినది నిజమే అని అంగీకరించెను. పీన్మట హనుమంతునితో ఇట్లు పలికెను. [ మూ. తససా సేతుబన్లేన సాగరోచ్చోషణేన చ,

సర్వథాసి సమర్థో౬ స్మి పాగరస్యాస్య లబ్లనే. ల

ప్ర అ. తపసా=తపస్సుచేతను, "పేతుబన్టేన= సేతుబంధముచేతను, సొగరోచ్చోషణేన చ= సముద్రమును ఎండించుటచేతను, పర్వథాపి=అన్ని విధ ముల అస్య సాగరస్య=ఈ సముద్రముయొక్క, లబ్జనే=లంఘనమునందు, సమర్థః=సమర్జుడను, అస్మి=అయి. ఉన్నాను,

తాం తపస్సుచేత గాని, సేతువును నిర్మించి గాని, సముద్రమును ఎండిపోవునట్టు చేసి గాని, అన్ని విధాలా ఈ సముద్రమును దాటుటకు నేను సమర్జుడను. 2 మూ. కతి దుర్గాణి దుర్గాయా లజ్కాయాస్తదృ్భవీప్వ మే,

జ్ఞాతుమిచ్చామి తత్సర్వం దర్శవాదివన వానర, 2౩

ప్ర ఈ. వానర=హనునుంతుడా ! దుర్గాయాః=ప్రవేశింప కష్టమైన, లజ్కాయాః= లంకకు, కతి=ఎన్ని, దుర్గాణి=దుర్లములు ఉన్నవో, (బ్రవీస్వ=చెప్తుము. తత్‌ =దానిని, సర్వమ్‌ =సమస్తమును, దర్శనాదివ=చూచుటవలన వలె, జ్ఞాతుమ్‌= తెలిసికొనుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

తా. హనుమంతుడా ! (ప్రవేశించుటకు కష్టమైన ఆ లంకాపట్టణములో ఎన్ని దుర్గములు ఉన్నవో చెప్పుము. ఆ విషయము నంతను ప్రత్యక్షముగా

16 శ్రీమద్రామాయణము చూచి నట్టు తెలిసికొన నోరుచున్నాను. తి మూ, బలస్య పరిమాణం చ ద్వారదుర్గక్రియామపి,

గుప్తికర్మ చ లజ్కాయా రక్షపాం పదవావి చ. త్తే

యథాసుఖం యథావచ్చ లజ్కాయామసి దృష్టవాన్‌,

సర్వమాచక్ష్వ తత్త్వేన సర్వథా కుశలో హ్యసి. ర్‌

ప్ర ఆ. బలస్య= పైన్యముయొక్క, పరిమాణం చ=సరిమాణమును, ద్వారదుర్గక్రియామ పి=ద్వారములను, దుర్గక్రియను, లజ్కాయాః=లంకయొక్క, గుప్తీకర్మ చ=రక్షణకర్మను, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, సదనాని చ=గృహములను, యథాసుఖమ్‌=సుఖముగాను, యథావచ్చ=యథార్ధముగాను, లజ్కాయామ్‌=లంక యందు, దృష్షవాన్‌=చూచినవాడవు, ఆఅసి= అయిఉన్నావు. సర్వమ్‌=దాని కుశలః= నేర్పుగలవాడవు, అసి హి=ఆయి ఉన్నావు కదా |!

తా. _పైన్యపరిమాణమును, ద్వారముల ఏర్పాటును, దుర్గముల నిర్మాణమును, లంకలో చేసిన ఇతర రక్షణోపాయములను, రాక్షసుల గృహములను, నీవు సుఖముగా, ఉన్నవి ఉన్నట్లుగా లంకలో చూచినావు కదా? దాని వంతను విశదముగా చెప్పుము. నీవు చాల సమర్జుడవు కదా! 4,5

మూ. శ్రుత్వా రామస్య వచనం హనుమాన్‌ మారుతాత్మజః,

వాక్యం వాక్యవిదాం (్రేష్టో రామం పునరథాబ్రవీత్‌. ం 6

ప్ర అ. వాక్యవిదామ్‌=వాక్యములను ఎరిగినవారిలో, (శ్రేష్త=శ్రే ష్ఫుడు, మారుతాత్మజణ=వాయుప్పుతుడు అయిన, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, రామస్య=రామునియొక్క, వచనమ్‌ =వచనమును, శ్రుత్వా=విని, అథ=సిమ్మట, పునః=తిరిగి, రామమ్‌= రాముని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ = పలికెను.

తా మాటలాడుటలో మంచి నేర్పు గలవాడు, వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు రాముని మూటలు విని, ఆతనితో మరల ఇట్లు అనెను. మూ. శ్రూయతాం సర్వ మాఖ్యాస్యే దుర్గకర్మ విధావతః;

గుప్తా పురీ తథా లజ్కా రక్షితా చ యథా బలైః గ్గ

ప్రఅ లజ్కా పురీ = అంకాపట్టణము, యథా = ఎట్టు దుర్గకర్మవిధానతః = దుర్గకర్మల ఏర్పాటుచేత, గుప్తా = రక్షింపబడినడో, బలైః= పైన్యములచేత్యు యథా = ఎట్టు, రక్షితా చ = రక్షించబడినదో, సర్వమ్‌ = అంతనూ, ఆఖ్యాష్యే = చెప్పగలను. (శ్రూయతామ్‌= వినబడుగొక.

యుద్ధకాండము క్ష

తా. దుర్గములను ఏర్పాటు చేయుట ద్వారా లంకాపట్టణము ఏ విధముగా రక్తింపబడుచున్నదో, సైన్యములచేత ఎట్టు రక్తింపబడుచున్నదో ఆ విషయము నంతా చెప్పెదను ? వినుము. 7 మూ. రాక్షపాశ్చ యథా స్నిగ్దా రావణస్య చ తేజసా,

పరాం సమృద్ధిం లజ్కాయాః సాగరస్య చ భీమతామ్‌, 8

విభాగం చ బలౌఘసప్య నిర్తేశం వాహనస్య చ,

(॥ తి ' ఆ

ఏవముక్త్వా కషిశ్రేష్ట కథయామాస తత్త్వవిత్‌, థి

ప్ర అ రాకసాః = రాక్షసులు, యథా = ఎట్టు, స్నిగ్గా= స్నేహ ముకలవారుగా ఉన్నారో ఆ విషయమును, రానణస్య = రావణునియొక్క, తేజసా = తేజస్సుచెత, లజ్కాయాః=లంకయొక్క, పరాన్‌= ఉత్కృష్టమైన, సమృద్ధిమ్‌= సమృద్ధిని, సాగరస్య=సముద్రముయొక్క, భీమతామ్‌= భయంకర త్వమును, బలౌఘస్య= పేనాసముదాయముయొక్క, విభాగమ్‌ =విభాగమును, వొహనస్య=వాహనముయొక్క, నిక్టేశం చ = ఏర్పాటును, చెప్పెదను. తత్త్వవిత్‌ =యథార్థమునము ఎరిగిన, కస్విశ్రేష్టః=వానర్యేష్టుడు, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తా ఖెపలికి, కథయామాస=చె ప్పెను.

తా. రాక్షసుల ప్రభుభక్తి, రావణుని తేజస్సుచేత లంకలో ఉన్న గొప్ప సమృద్ది, సముద్రము భయంకరముగా ఉండుట, ఉసేనావిభాగములు, వాహనముల ఏర్పాట్లు, ఈ విషయములను అన్నింటినీ చెప్పెదను, అని పలికి లంకను గూర్చిన విశేషము లన్నీ ఎరిగిన హనుమంతుడు ఇట్లు పలికెను, 8,9 మూ. హృష్టప్రముదితా లజ్కా నుత్తద్విపసమాకులా,

మహతీ రథపంపూర్ణా రక్షోగణవి షేవితా. 10

ప్ర అ మహతీ=విశాలమైన, లజ్కా=లంక, హృష్ష్రప్రముదితా=సంతో షించుచున్నది, ఆనందించుచున్నది. మత్తద్విపసమాకులా=మదించిన ఏనుగులతో వ్యాకులమైనది. రథసంపూర్ణా= రథములతో నిండినది, రక్షోగణని షేవితా=రాక్షసుల గణములచేత సేవింపబడినది. -

తాం మదించిన ఏనుగులతోను, రథములతోను నిండినదై, రాక్షపగణముల నివాసముగా ఉన్న ఆతివిశాలమైన ఆ లంక పంతోషానందములతో ప్రకాశించుచున్నది. 10 మూ. _దృఢబద్ధకపాటాని మహాపరిఘనన్తి చ

చత్వారి విపులాన్యస్యా ద్వారాణీ సుమహాన్సి చ. శై

ప్ర ఆ అస్యా = ఈ లంకయొక్క, సుమహాన్తి=చాల

18 శ్రీమద్రామాయణము పెద్దవైన, విపులాని= విశాలములైన, చత్వారి=నాలుగు, ద్వారాణి=ద్వారములు, దృఢబద్ధకపాటాని=దృఢముగా కట్టబడిన తలుపులుగలవి, మహాపరిఘవన్ని చ=గొప్ప పరిఘలు (గడియలు)గలవి.

తా ఆ నగరమునకు చాల పెద్దవైన, విశాలములైన, నాలుగు ద్వారము లున్నవి. దృఢములైన వాటి తలుపులు పెద్ద గడియలతో బంధింపబడి ఉన్నవి. క్ష మూ. తత్రేషూపలయన్నాాణి బలవవ్తి నుహాన్తి చ,

ఆగతం ప్రతిపైన్యం తైస్తత్ర ప్రతినివార్యతే. 12

ప్ర. ఆ. తత్ర=అక్కడ, బలవన్తి=బలము. గలవని, మహాస్తి చ=గొప్పవీ అయిన, ఇషూపలయన్నాణి=బాణముల శిలల యంత్రములు ఉన్నవి. తత్ర=అక్కడ, ఆగతమ్‌=వచ్చిన, ప్రతి పైన్యమ్‌=శత్రు సైన్యము, తైః=ఆ యంత్రములచేత, ప్రతి నివార్యతే=నివారించబడుచున్నది.

తాం ఆక్కడ పెద్ద పెద్ద, బలమైన యంత్రము లున్నవి. అవి బాణములను, శిలలను ప్రయోగించును. వాటి సొహాయ్యముతో అక్కడికి వచ్చిన శత్రు సైన్యమును నివారించుచుందురు. 12 మూ. ద్వారేషు సంస్కృతా భీమాః కాలాయసమయాః 4తాః,

శతశో రచితా వీరైః శతఘ్మో్యో రక్షసాం గణైః, 13

ప్ర అ. సంస్కృతాః=సంస్కరింపబడినవి (సిద్ధముగా ఉంచబడినవి), భీమాః=భయంకరములు, కాలాయసమయాః=ఇనుపవికార మైనవి, శితాః=వాడియై నవి అయిన, శతశః=వందలకొలది, శతఘ్న్యః=శతఘ్నులు (ఒక్క యత్నములో నూరుగురిని చంపే యంత్రములు), రక్షసామ్‌= రాక్షసులయొక్క, గలైః=గణ ములలో, ద్వారేషు=ద్వారములయందు, రచితొః=రచింపబడినవి.

తా. భయంకరములు, వాడియైనవి, ఇనుముతో తయారు చేయబడినని అయిన వందలకొలది శతఘ్నులను ఏ క్షణమునందైనను, ఉపయోగించుటకు వీలుగొ సంస్కరించి, ద్వారములవద్ద అమర్చినారు. వాటిని ఉపయోగించగల అనేక రాక్షసులు గూడ అక్కడ. నిలుపబడి ఉన్నారు. 13 మూ. పొవర్షస్తు నుహాంస్తస్యాః ప్రాకారో దుష్ప్రధర్షణః;

మణీపేద్రుమ వైదూర్యముక్తావిరచితాన్తరః 1

ప్రఅ, తస్యాః=ఆ లంకయొక్క, సౌవర్థః=బంగారువికారము, మహాన్‌=గొప్పది, మణివిద్రుమవైదూర్యముక్తావిరచితాన్నరః=ముణులచేత, పొగ డములచేత, వైదూర్యములచేత, ముత్యములచేత అందముగా చేయబడిన

యుద్ధకాండము 19 మధ్యభాగము._ గల, (ప్రాకారః=ప్రాకారము, దుష్ప్రధర్షణః=ఎదిరింప శక్యము కానిది.

తా. చాల పెద్దదైన ఆ నగరము బంగారము (ప్రాకారమును ఎవరూ ఆక్రమింపజాలరు. అది మధ్య మధ్య మణులతోను, పాగడములతోను, వైదూర్యములతోను, ముత్యములతోను అలంకరింపబడి ఉన్నది. కడ మూ. సర్వతశ్చ మహాభీమాః శీతతోయా మహాశుభాః,

అగాధా గ్రాహవత్యశ్చ పరిఖా మీన సేవితొః కేర్‌

ప్ర, అ. సర్వతః=ఆ ప్రాకారము చుట్టూ, మహాభీమాః=చాల భయంకర ములు, శీతతోయాః= చల్లని ఉదకములు గలవి, మహాశుభాః=చాల సుందరములు, అగాధాః= లోతైనవి, గ్రాహవత్యశ్చ= మొసళ్లు గలవి, మీనసేవితాః=మీనములచేత "సేవింపబడినవి అయిన, పరిఖాః=పరిఖ లున్నవి.

తా. ఆ (ప్రాకారముల చుట్టూ చాల భయంకరనులైన అందమైన పరిఖలు ఉన్నవి. చల్లని జలముతో నిండిన ఆ పసరిఖలలో మొసళ్లు, మీనములు నివసించుచుండును. 15 మూ, ద్వారేషు తాసాం చత్వారః సంక్రమాః పరమాయతాః

యవ్వరుపేతా బహుభిర్మహద్భిర్ధృహపంక్తిభిః 16

ప్ర అ. ద్వారేషు=ద్వ్యారములయందు, పరమాయతాః=చాల పొడవై నవి, బహుభిః= అవేకములైన, యన్రైః:జయంద్రములతోను, మహద్భిః=గొప్పవైన, గృహాపంక్తిభిః= గృహముల పంక్తులతోనూ, ఉ పేతొః=కూడినవి అయిన, తాసాం సంక్రమాః= వాటి వంతెనలు ఉన్నవి.

తా. ప్రాకారద్వారములకు ఎదురుగా ఆ పరిఖలమీద చాల పొడవైన వాలుగు వంతెనలు ఉన్నవి. వాటిపై అనేకమైన యంత్రములు అమర్పబడినవి; పెద్ద గృహముల సంక్సులు కూడ ఉన్నవి. 6 మూ. త్రాయన్తే సంక్రనూస్తత్ర పరసైవ్యాగతే సతి,

యన్వైస్తెరవకీర్యన్హే పరిభాసు సమన్తతః. 17

ప్ర అ. తత్ర=ఆక్కడ, పరపైన్యాగతే పతి=శత్రుసైన్యముయొక్క ఆగమనము._ కలుగుచుండగా, సంక్రమాః=వనంతెనలు, త్రాయన్తే=రక్టింపబడు చున్నవి, సమన్తతః=అన్ని ప్రక్కలా, పరిఖభాసు=పరిఖలయందు, తైః=ఆ, యన్వై=యంత్రములచేత, ఆవకీర్యన్తే= (బాణశిలాదులు) చిమ్మబడుచున్నవి.

తా. పర సైన్యము వచ్చినప్పుడు ఆ యంత్రములద్యారా పరిఖల అన్ని

20 శ్రీమద్రామాయణము వైపులయందు బాణశిలాదులను వర్షించి ఆ వంతెనలను రక్షించుచుందురు.]? మూ. ఏకస్త్వకమ్ప్యో బలవాన్‌ సంక్రమః సుమహాదృఢః,

కాషవైర్భహుభిః స్తమెర్వేదికాభిశ్చ శోభిత: 18

ప్ర,అ. కాబ్ఫవైః=బంగారము వికారమైన, బహుభిః=ఆనేకమైన, స్తమ్భెజ ప్రంభములకేతను, వేదికాభిశ్చ=వేదికలచేతను, శోభితః=(ప్రకాశింపచేయబడీనది బలవాన్‌= బలము గలది, సుమహాదృఢః=చాల దృఢమూ అయిన, ఏకః=ఒక్క, సంక్రమస్తు= వంతెనయైతే, ఆకమ్బ్యః=కదల్బ శక్యము. కానిది.

తా. వాటిలో ఒక వంతెన చాల బలముగా, దృఢముగా, కదల్బ శక్యము. కొనిదై ఉన్నది. ఆది అనేకమైన బంగారు స్తంభములతోను, వేదికలతోను (ప్రకాశించుచుండును, $8 మూ. ప్వయం ప్రకృతిమాపన్నో యుయుత్సూ రామ రావణః

ఉత్ధితశ్చాప్రమత్తశ్చ బలానామనుదర్శనే. 10

ప్ర అ. రామ=రానూ | స్వయమ్‌ =స్వయముగా, యుయుత్సుః= యుద్ధము చేయగోరుచున్నవాడు, ప్రకృతిమ్‌=స్వస్థత్వమును, ఆసన్నః=పొందినవాడు అయిన, రావణః= రావణుడు, ఉత్ధితశ్చవ= సిద్ధముగా ఉన్నాడు. బలానామ్‌= కేనలయొక్క, ఆనుదర్శనే= దర్శనమునందు, అప్రమత్తశ్చ= ప్రమాదము (ఏమరుపాటు) లేనివాడు.

తా. రామా! రావణుడు స్వయముగా యుద్ధము చేయుటకు సన్నద్దుడై ఉన్నాడు. అయినను ఆతని మనస్సులో భయ మనేది లేదు. పైన్యములను పరీక్షించుటలో ఏమరిపాటు లేక ఉత్సాహవంతుడై ఉన్నాడు. 19 మూ. లజ్కా పునర్నిరాలమ్వూ దేవదుర్గా భయావహా,

వాదేయం పార్వతం వాన్యం కృత్రిమం చ చతుర్విధమ్‌.

ప్రఆ. దేవదుర్గా=దేవతలకు కూడ వెళ్ల శక్యముకాని, నిరాలమ్సూ= పైకి ఎక్కుటకు ఆధారము లేని, లజ్కా పునః=లంకయ్రైతే, భయావహా=భయమును కలిగించునది. నాదేయమ్‌= నదికి సంబంధించినది, పార్వతమ్‌ =పర్వతసంబద్ధము వాన్యమ్‌=వనసంబద్ధము, కృత్రిమం చ=కృత్రిమము ఆయిన, చతుర్విధమ్‌=నాలుగు విధముల దుర్గ మున్నది.

గట

తా. ఎత్తైన పర్వతశిఖరము మీద ఉండుటచే ఆ లంకలో ప్రవేశించుటకు ఆధార మేదీ లేదు. భయంకరమైన ఆ లంకలో దేవతలు కూడ ప్రవేశించజాలరు. ఆ లంకాపట్టణము చుట్టూ నది ప్రవహించుటచే నదీదుర్గము

యుద్ధకాండము లై పర్వతము లుండుటచేత పర్వతదుర్గము, అరణ్యము లుండుటచే వనదుర్గము, కట్టిన 'ప్రాకారముండుటచేత కృదత్రిమదుర్గము. అను. నాలుగు దుర్గములు ఆ లంక చుట్లూ ఉన్నవి. 20

ళం మూ. స్టితా పారే సముద్రస్య దూరపారస్య రాఘవ,

నౌపథశ్చాసి నాస్త్యత్ర నిరాదేశశ్చ సర్వశః 21

ప్ర, అ. రాఘవ=రామా 1! దూరపారస్య=దూరమైన అవతలి ఒద్దు గల, సముద్రస్య= సముద్రముయొక్క, _పొరే=(దక్షిణితీరమునందు, స్టీతొ=ఉన్నది. అత్ర=ఇక్కడ, నౌపథశ్చ=ఓడల మార్గము కూడ, నాస్తీ=లేదు. సర్వశ=అన్ని వైపులా, నిరాదేశశ్చ= వార్తాసంచారము లేనిది.

తా, రామా ! ఆ లంక అతిదూరమైన సముద్రదక్షిణతీరమునందు ఉన్నది. అక్కడికి వెళ్లుటకు నౌకామార్గము లేదు. ఏ వైపునుండీ కూడా వార్తలను పంపు అవకాశము లేదు. 2] మూ. శ్రైలా(గే రచితా దుర్గాపొ పూర్దేవపపురోసమా,

వాజీనారణసంపూర్తా లజ్కౌా పరముదురయా, 22

వల వ!

ప్ర అ. దుర్గా=ప్రవేశింప శక్యము. కానిది, దేవపురోపమా=ఆమరా వతితో సమానమైన, సా=ఆ, పూః=పట్టణము, శ్రైల్యాగే=పర్వతొాగ్రమునందు, రచితొజరచింపబడినది. వాజివారణసం పూర్ణా=గుజ్జములతోనూ ఏనుగులతోను నిండిన, సొః=ఆ, లజ్కా=లంక్క పరమదుర్హయాజమిక్కిలి జయింప శక్యము కొనిది.

తా. అమరావతితో సమానమైన ఆ లంకాపట్టణము శైలాగ్రమునందు నిర్మింపబడినది. ప్రవేశింప శక్యము కానిది. గుట్టములతోను, ఏనుగులతోను విండిన ఆ పురమును ఎవ్వరూ జయింపజాలరు. 22 మూ. పరిఖాశ్చ శతఘ్న్యశ్చ యన్తాాణి వివిధాని చ,

శ్రోభయన్లి పురీం లజ్కాం రావణస్య దురాత్మనః 23

ప్ర అం దురాత్మనః=దురాత్ము డైన, రావణష్యజరాచఅఅనియొక్క, పురీమ్‌=పట్టణమైన, లజ్కామ్‌=లంకను, పరిఫొశ్ళుూవరిఖల్లు, శతఘ్న్యశ్చణశత ఘ్నులు, _వివిధాని= అనేకవిధములైన, యన్వా£్‌ -చజయంత్రములు, కోభ మన్త= ప్రకాశింప చేయుచున్నవి. అంరఅ2ం

లొ, దురాత్ముడైన ఆ రావణుని పట్టణమైన ఆ లంకకు పరిఖలు, శతఘ్నులు, అవేకవిధములైన యంత్రములు అలంకొరములుగా ఉన్నవి. 23+

మూ, అయుతం రక్షసామత్ర పూర్వద్వారం సమాశ్రితమ్‌, శూలహస్తా దురాధర్జాః సర్వే ఖడ్డాగ్రయోధినః, 24 ప్ర అ అత్ర=ఈ లంకాపురమునందు, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, ఆయుతమ్‌= ఆయుతము(పదివేలు), పూర్వద్వారమ్‌=తూర్పు ద్వారమును, సమా శ్రితమ్‌=ఆశ్రయించి. ఉన్నది. సర్వే=అందరూ, శూలహస్తాః=శూలములు హస్తములందు. గలవారు, దురాధర్షాః=ఎదిరింప శక్యము కానివారు. ఖడ్గాగ్రయోధినః=ఖిడ్గములతో పేనాగ్రమునందు యుద్ధము చేయువారు, తా. ఆ లంకలో పదివేలమంది రాక్షసులు తూర్చుద్వ్యారమునందు కాపలా ఉన్నారు. వాళ్ళందరూ శూలములను హస్తములందు ధరించి ఉందురు. గమునందు ఖడములు ధరించి యుద్దము బయగలవారు. బశ "సేన్మా గ్గ ద్ద చే మూ. నియుతం రక్షసామత్ర దక్షిణద్యారమాశ్రితమ్‌, చతురక్లేణ 'పైన్యేన యోధాస్తత్రాప్యనుత్తమాః. £2ర్‌ ప్ర, అ. ఆత్ర=ఇక్కడ, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, నియుతమ్‌=నియు తము(లక్ర్ర), దక్షిణద్వారమ్‌ =దక్షి ణద్యారమును, ఆశ్రీతమ్‌=ఆశ్రయించి ఉన్నది. తత్రాసి=అక్కడ కూడ, చతురట్లేణ= చేతురంగమైన, 'సైన్యేన= సైన్యముతో కూడిన, యోధాః=యోధులు, అనుత్తమాః=చాల శ్రేష్టలు, తా. లంక దక్తిణద్యారమునందు లక్షమంది రాక్షసులు కాపలా కాయుచున్నారు. చతురంగ సైన్యముతో కూడి అక్కడ ఉన్న యోధులు కూడ చాల (శ్రేష్మమైన వారు. 25 మూ. ప్రయుతం రక్షపానుత్ర పశ్చిమద్వారమాశ్రితమ్‌, చర్మఖడ్గధరాః సర్వే తథా సర్వాస్త్రకోవిదాః, 26 ప్ర అ. అత్ర=ఇక్కడ, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క పయుతమ్‌= టీ ॥ (గై =(పపప్రయు రము వి లక్షలు), పశ్చిమద్వారమ్‌ =పశ్చిమద్వారమును, తకితమ్‌=అయిం తథాఎము ర్వే= అందరును, చర్మఖడ్గధరాః=చర్మలను ఖడ్గములను ధరించినవారు. =మరియు, సర్వాస్త్రకోవిదాః=సమస్త మైన అష్ట్రములు ఎరిగినవారు. తొ. లంకలో పది లక్షలమంది రాకపు శ క లు పశ్చిమద్యారమునందు కావలా కాయుచున్నారు. కత్తి డాలు ధరించి ఉన్న ఆ రా లందరూ అన్ని అష్త్రములయందు. వైపుణ్యము గలవారు. వ్‌ 2 మూ, ప్ద్యం రక్షపామ్ర ఉత్తరద్వారమాశ్రితమ్‌, _

యుద్ధకాండము 2౭9

ప్ర ఆ. ఆత్ర=ఇక్కడ, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, న్యర్చుదమ్‌=న్యర్చు దము(కోటే), ఉత్రరద్వారమ్‌=ఉత్తరద్వారమును, ఆశ్రితమ్‌=ఆశయించి ఉన్నారు. రథినః=రథము గలవారు, ఆశ్వవాహాశ్చ=అశ్వములు వాహనములుగా గలవారు, సుపూజితాః=బాగుగా పూజించబడిన, కులపుత్రాఃజసత్కులములందు పుట్టినవారు ఉన్నారు.

తొ. ఉత్తరద్యారమునందు ఒక కోటిమంది రాక్షసులు కాపలా కాయుచున్నారు. వారి రథికులు, అశ్వములు వాహనములుగా గలవారు, మాననీయులైన ఉత్తమకులసంజాతులు ఉన్నారు. 27 మూ. శతశోఒథ సహస్రాణి మధ్యమం ప్కన్టమా్థ్రితాః,

యాౌతుధానా దురాధర్షాః సాగ్రకోటిశ్చ రక్షసామ్‌. 28

ప్ర అ. అథ=మరియు, శతశ=వందలకొలది, సహసప్రాణి= వేలు, దురాధర్షాః= ఎదిరింస శక్యముకాని, యాతుధానాః=రాక్షసులు, మధ్యమస్క వ్రమ్‌=మధ్యలో ఉన్న "సేనానివేశమును, ఆథ్రితొః=ఆశ్రయించి. ఉన్నారు. రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయెక్క, సాగ్రకోటిశ్చవ=అ[గ్రముతో కూడిన (కొంచెము ఎక్కువైన) కోటి. కూడ, అక్కడ ఉన్నారు.

తా, మధ్యయందున్న హేవానివేశములో వందలకొలది వేల సంఖ్యలో ఎదిరింప శక్యము కొని రాక్షసులు, కోటికి మించిన రాక్షసులు ఉన్నారు. 28 మూ. తేనమయా పంక్రమా భగ్నాః పరిఖాశ్చావపూరితాః,

దగ్దాచ వగరీ లజ్కా (ప్రాకారాశ్చానపాదితాః, 20

బలైకదేశః క్షపీతో రాక్షపానాం మహాత్మవామ్‌.

ప్ర ఆ. మయా=నాచేత, తే=ఆ; సంక్రమాః=వంతెనలు, భగ్నాః= విరుగగొట్టబడినవి. పరిఖాశ్చజపరిఖలు కూడ, అవపూరితాః=నింపీవేయబడినవి. లజ్కా నగరీ= లంకొపట్టణము, దగ్గా చ=కాల్ఫివేయబడినది. ప్రొకారాశ్చ=ప్రాకా రములు కూడ, అవసాదితాః=నశింపచేయబడినవి. మహాత్మనామ్‌ =మహాత్ము లైన, రాక్షసానామ్‌= రాక్షసులయొక్క, బలైకదేశః= సేనలో ఒక భాగము, క్షపితః=నశిం పచేయబడినది.

తా. వేను ఆ వంతెనలను కూల్చివేసితిని. పరిఖలు నింపివేసితిని. , లంకానగరమును కాల్సివేసితిని. 'ప్రొకారములను _ కూల్చివేసితిని. మహావీరులైన రాక్షసుల సైన్యములో ఒక భాగమును నశింపచేసితిని, 20 మూ, యేన కేన తు మార్గేణ తరామ వరుణాలయమ్‌, 30

హతేతి నగరీ లజ్కా వానరైరుపధార్యతామ్‌.

లకీ శ్రీమద్రామారిలంఐ-- ప్ర అ, యీన శ్రీవ తు=ఏదో ఒకే, మాళ్లేణ=మార్గముచేత, వరుణొాలయన్‌= సముద్రమును, తరామ=దా టదము. వాన రైఃజవానరులచేత, లజ్కా నగరాలంకానగరి, హతా ఇతి=నకింపచేయబడినదని, ఉపధార్యతామ్‌=నిశ్చ యించబడుగకు తా ఏదో మార్గముచేత సముద్రమును. దొకెదము. వానరులు లంకొనగరమును నకింపచేసినారే అవి నిశ్చయించుకొనుము. 3౦ మూ, అజ్లదో ర్వివిదో మెన్లో జామ్బవాన్‌ పవపో౬వలః, 31 వీలః వాపతిశ్చేన బలశేషేణ కిం తవ. ప్లవమౌావా హీ గత్వా తాం రావణస్య మహాపురీమ్‌. 32 సపర్వతననాం భిత్త్వా పఖాతాం చ పతోరణామ్‌, పప్రాకారాం సభననానూనయిష్యని రాఘవ, 33 ఫ్ర అ. రాఘవ=రామౌ 1 బలశేషేణ=మిగిలిన సేనచేత, తనజ=నీకు, శిమ్‌=ఏమి ప్రయోజనము? అబ్లదఃజఅఆంగదుడు, ద్వివిదః=ద్వివిదుడు, మైన్షు= మైందుడు, జామ్బవాన్‌ ఐబొంబవంతుడు, పనపః=పనసుడు, అనలః=అన లుడు, సేనాసతిణ పేనాపతియైన, నీలశ్చెన=ఐనీలుడు, ప్లనమానాఃజఎగురుచు, గత్వా వెళ్లి సపర్శతననాచ్‌ =పర్యతములతోమ, వనములతోను కూడిన, సఖౌ తామ్‌=సరిఖలతో కూడిన, స రణామ్‌ =ముఖద్వారములతో కూడిన, పప్రొకా రామ్‌=(ప్రొకారములతో కూడిన, సభవనామ్‌=భవనములతో కూడిన, తొమ్‌=ఆ, రావణస్య నహాపురీమ్‌=రోనణుని మహానగరమును,_ భిత్తా వ్రబేదించి, ఆనయి ష్యస్తి=(సీతను)తీసికొని లాగలరు. తా. రామా ! మిగిలిన సైన్యము మాట ఎందుకు 9 అంగదుడు, ద్వివిదుడు; మైందుడు, జాంబవంతుడు, సనసుడు, అనలుడు, సేనాపతియైన నీలుడు ఎగురుచు. వెళ్ళి పర్వతములు, ననములు, పరిఖలు, ముఖద్వారములు, ప్రాకారములు, భవనములు వీటితో కూడిన, రావణుని నుహానగరమైన ఆ లంకను వశింపచేసి సీతను తీసికొని రాగలరు. ౩1-33 మూ. ఏవమౌజ్ఞాషయ క్రీపం బలావాం సర్వసంగహమ్‌, ముహూర్తేన తు యుక్తేన (ప్రప్టానముభిరోచయ. 34 ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే తృతీయః సర్గః | ప్ర, అ. ఏవమ్‌=ఇట్టు బలానామ్‌=ేనలయొక్క, సర్వపంగ్రహమ్‌=సమ ప్తమైన _ సంగ్రహమును (ఒక చోట చేర్చుటను, క్షిప్రమ్‌=శీఫ్రముగా, ఆజ్హాపయ=ఆజ్ఞాపంచుము. యుక్ష్తేన=తగిన ముహూర్తముచేత, ప్రస్తానమ్‌=,పయౌ

యుద్ధకాండము 25 ణమును గూర్చి, అభిరోచయ=ఇష్టపడుము. తా. వెంటనే సకలపైన్యములు కలిసి వచ్చునట్లు ఆజ్ఞాపించి మంచి ముహూర్తమునందు ప్రయాణము చేయుటకు నిశ్చయించుము. 34 “బాలానందిని” ఆను థశ్రీమదామాయణాంధ్రవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో మూడవనర్గ్ల నమాస్తము,

అథ చతుర్ధ సర్గః (రాముడు వానర సైన్యముతో బయలుదేరి నము(దతీరమునందు. విడీ యుట.] మూ, శ్రుత్వా హనుమతో వాక్యం యథావదమపూర్వశః, తతోఒబ్రవీన్మహాతేజూ రామః సత్యపరాక్రమః. కే ప్ర అ మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, సత్యపరాక్రమః=సత్యమైన పరాక్రమము కలవాడు అయిన, రామః=రాముడు, హనుమతః= హనుమంతుని యొక్క; యథావత్‌ = యథార్థమైన, వొక్యమ్‌=ఐవాక్యమును; అనుపూర్వశః=ర్రమా నుసారముగా, శ్రుత్వా= వివి తతః=అఆటుపిమ్మట, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. తా గొప్ప తేజస్సు, సత్యమైన పరాక్రమము గల రాముడు హనుమంతుడు చెప్పిన యథార్థమైన మాటలను క్రమానుపారముగా విని ఇట్లు పలికెను, క్షే మూ, యాం నివదయేం లజ్కాం పురీం భీమస్య రక్షసః క్రీప్రమేనాం మథిష్యామి పత్యమేతద్భ్వనీమి తే. ౭ ప్ర, అ. భీమస్య=ఐభయంకరుడైన, రక్షసః=రాక్షసునియొక్క, పురీమ్‌=పట్ల అమైను యామ్‌=ఏ, లజ్కాన్‌=లంకను. గూర్చి, నిశేదయశేజటేలుపుచున్నావో; ఏనొమ్‌=దీనిని, క్షీప్రమ్‌ఐశీఘ్రముగా, మధి స్యే=మథించగలను. _ ఏతత్‌ =దీనిని, పళ్యమ్‌= సత్యముగా, తే=ఐనీకు, బ్రవీమి= చెప్పుచున్నాను. తా. నీవు చెప్పిన భయంకరుడైన ఆ రాక్షసువి పట్టణమైన లంకను శీఘ్రముగా అల్లకల్లోలము. చేసెదను. నీకు విజముగొ చెప్పుచున్నాను. 2 మూ. అస్మిన్‌ ముహూర్తే సుగ్రీవ ప్రయాణమభిరోచయ, యుక్తో ముహూర్తో విజయః ప్రాప్తో మధ్యం దివాకరః 3 ప్ర అ సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడా! అస్మిన్‌ = ఈ, ముహూర్తేంముహూ ర్తమునందు, పప్రయాణమ్‌=ప్రయాణమును. గూర్చి, అభిరోచయ=ఇష్టపడుము. యుక్త్వ=యుక్తమైన విజయఃజవిజయ మను, ముహూర్తః=ఎముహూర్తము. దివా కరః=సూర్యుడు, మధ్యమ్‌ = ఆకాశమధ్యమును, 'ప్రొష్మః ఇపొందినాడు. తొ. సుగ్రీవ! ఈ ముహూర్తమునందే ప్రయాణమును నిశ్చయింపుము. ఇది విజయ మనే తగిన ముహూర్తము. సూర్యుడు ఆకొశమధ్యమునంధున్నాడు.

యుద్ధకాండము 27 మూ, సీడాం హృత్వా తు తద్యాతు క్యాసొ యాస్యతి జీవిత

సీతా శ్రుత్వాభియానం మే ఆశామేష్యతి జీవితే, డ

క ఆ

జీవితాన్తే౬. మృతంస్త్ప లై స్‌ పీత్వా విషమివాతురః,

ప్ర అ. తత్‌=ఆ రాక్ససుడు, సీతామ్‌=సీతను, హృత్వా=హరించి, యాతు=వెళ్లుగాక, అసొ=ఇతడు, జీవితః=జీవించినవాడై, క్వవ=ఎక్కడికి, యాస్యతి=వెళ్లగలడు? సీతా= సీత, మే =నాయొక్క;, అభియానమ్‌ = యుద్ధప్ర యాణమును, శశ్రుత్వా=విని, విషమ్‌=విషమును, సీత్వావ= 'తొగి, ఆతురః= పీడితు డైనవాడు, జీవితొన్తే=ప్రాణాపాయసమయమునందు, అమృతమ్‌ =అమృతమును, స్పృష్ట్వా ఇవ=స్పృశించి వలె బీవితే=జీవితమునందు, ఆశామ్‌=ఆశనుయా స్యతి=పొందగలదు,

తా. ఆ రావణుడు సీతను హరించుగాక. కాని ఆతడు ప్రాణములతో ఎక్కడకు. వెళ్లగలడు? నేను యుద్ధమునక్రై ప్రయాణమైతి నని విని పీఠకు, విషము త్రాగి పీడితుడైనవానికీ ప్రాణాపాయసమయమునందు. అమృతమును స్ప ఎగించుటచేత వలె , జీవితమునందు ఆశ కలుగును, త్తే నూ. ఉత్తరా ఫల్గునీ హ్యద్య శ్వస్తు హస్తేన యోక్ష్రతే, ర్‌

అభిప్రయామ సుగ్రీవ సర్వానీకసమావృతాః,

ప్ర అ. అద్య=నేడు, ఉత్తరా ఫల్లునీ హి=ఉత్తరఫల్నుని కదా? _ శ్వస్తు=రేపైతే, హస్తేన=హస్తతో, యోక్ష్యతే=(చంద్రుడు) కలియ గలడు. సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడా! సర్వానీకసమావృతాః=సమస్తమైన సైన్యములతో కూడినవారమైై అభిప్రయామ:= వెళ్లుదము.

తా. వేడు ఉత్తరఫల్లునీనక్షతము. చంద్రుడు రేపు హస్తనక్షత్రములో ఉండును, అందుచే సుగ్రీవా ! సకలపైన్యములతో కూడి నేడే బయలుదేరెదము, మూ, విమిత్తావి చ పశ్యామి యాని ప్రాదుర్భవన్తి వై 6

విహత్య రావణం పీతామానయిష్యామి జానకీమ్‌.

ప్ర, అ. యాని=ఏ, ప్రాదుర్భవన్సి=పుట్టుచున్న, నిమిత్తాని=శకునములను, పశ్యామి=చూచుచున్నానో, వాటిని పట్టీ, రావణమ్‌=రావణుని, నిహత్య=చంపి, జానకీమ్‌=జనకరాజపుత్రియైన, పీతామ్‌= పీతను, ఆనయిష్యామి=తీ సికొనిరాగలను.

తా. ఇప్పుడు ఏ శకునములు కనబడుచున్నవో వాటిని బట్టి నేను రావణుని సంహరించి సీతను తీసికొనిరాగల నని తలచుచున్నాను. 6

28 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఉపరిష్టాద్ది వయనం స్ఫురమాణమిదం నుమ, క లభం

విజయం సమనుస్రాప్తం శంసతీన మనోరథమ్‌.

ప్ర అ. ఉపరిష్టాత్‌= పైభాగమునందు, స్ఫురమాణమ్‌=అదురుచున్న, మమజనొయొక్క; ఇదమ్‌=ఈ, నయనమ్‌=నేత్రము, మనోరథమ్‌=మనోరథమునకు విషయమైన _ (కోరబడుచున్న), విజయమ్‌=విజయమును, సమనుప్రాష్తమ్‌=వచ్చి వదానినిగా, శంపతీవ=చెప్పుచున్నట్లు ఉన్నది.

తా. పైభాగమునందు అదురుచున్న నొ నేత్రము వేను కోరుచున్న విజయము లభించినట్లు (లభించ నున్నట్లు) చెప్పుచున్నదా అన్నట్లు ఉన్నది,? మూ. తతో వానరరాజేన లక్ష శ్రణేన సుపూజితః, 8

ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా పువరస్యర్థకోవిదః.

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, నానరరాజేన=సుగగ్రీవునిచేతను, లక్ష్మ గేన=లక్ష శ్రణునిచేతను, సుపూజితః=బాగుగా పూజించబడిన, ధర్మాత్మా=ధర్మా త్ముడైన, అర్థకోవిదః= కార్యములను ఎరిగిన, రామః=రాముడు, పునరపీి=మరల, ఉవాచ=పలికెను.

తా. పిమ్మట సుగ్రీవుడు, లక్ష శ్రగుడు రాముని మాటలను ఆంగీకరించి ఆతనివి పూజించిరి. ధర్మాత్ముడు, కార్యములను ఎరిగినవాడు అయిన రాముడు మరల ఇట్లనెను. 8 మూ. అ్యగే యాతు బలప్యాస్య నీలో మార్గమవేక్షితుమ్‌, 0

ళ్‌ ల

వృతః శతసహగ్రేణ వానరాణాం తరస్వినామ్‌,

ప్ర అ. నీలణ=నీలుడు, తరస్వినామ్‌=బలము గల, వానరాణామ్‌ =వాన రులయొక్క, శతసహ్మపేణ=లక్షతో, నృతః=కూడినవాడై, మార్గమ్‌=మార్గమును, అవేక్షితుమ్‌=ఐ చూచుటకు, అస్య=ఈ, బలస్య= పైన్యముయొక్క, అ(గ్రే=ఆగ్రము నందు, యాతు= వెళ్లుగాక.

తొ. నీలుడు బలవంతులైన లక్షమంది వానరులతో కలిసీ, మార్గమును చూచుటకై ఈ పేనకు ముందు. వేళ్లుగాక “౩ మూ. ఫలమూలవతా వీల శీతకాననవారిణా, 10

పథా మధుమతా చాశు సేనాం సేవాపతే నయ.

ప్ర అ. పేనాపతే= సేనాపతివైన, నీల=నీలుడా! ఫలమూలవతా=ఫల మూలములు కలది, శీతకాననవారిణా= చల్లని అడవులు, ఉదకము కలది, మధుమతా=తేనె గలది అయిన పథా= మార్గముచేత, ఆశు=శీఘ్రముగా,

యుద్ధకాండము ,29 *ఉేనామ్‌= కేనను, నయ=నడి పించుము.

తా. సేనాపతివైన ఓ నీలుడా! ఈ సైన్యమును, ఫలములు, మూలములు(దుంపలుు, చల్లని అడవులు, ఉదకము, తేనె ఉన్న మార్గమున శీఘ్రముగా ప్రయాణము చేయించుము. 10 మూ, దూషయేయుర్జురాత్మానః పథి మూలఫలోదకమ్‌, 11

రాక్షసాః పరిరక్షేథా స్తేభ్యస్త కం నిత్యముద్యతః.

ప్ర. అ. దురాత్మానః=దురాత్ములైన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, సథి=మార్ల మునందు, మూలఫలోదకము=మూలములను, ఫలములను, ఉదకమును, దూష యేయుః=పాడుచేయుదురు. త్వమ్‌ =నీవు, నిత్యమ్‌ =ఎల్లప్పుడూ, ఉద్యతః=ఉద్యు క్తుడవై (ప్రయత్నశీలుడవై), తేభ్యఃజ=వాళ్లనుండి, పరిర స్షేథాఃజరక్షింపుము.

తా. మనము ప్రయాణము చేసే మార్గములో ఉన్న మూల-ఫల-జల ములను దురాత్ములైన రాక్షసులు పొడుచేయవచ్చును. అందుచే నీవు జాగర్తతో వాళ్లనుండి మూలాదులను రక్రించుము. [| మూ, నిమ్నేషు వనదుర్లేషు వనేషు చ వనౌకపః, 12

అభిప్లుత్యాభిప శ్యేయుః పరేషాం నిహితం బలమ్‌.

ప్ర అ. వనౌకసః=వానరులు, నిమ్నేషు=పల్లములయందు, వనదు క్లేషు= వనదుర్గములయందు, వనేషు చ=వనములయందు, అభిప్తత్య=దుమికి, పరేషామ్‌=శత్రువులయొక్క, నిహితమ్‌=అక్కడ ఉంచబడిన, బలమ్‌= సేనను, అభిప శ్యేయుః=చూచెదరుగాక.

తా. వానరులు పల్లపు ప్రదేశములలోను, దుర్గములైన అరణ్యములలోను, వనములలోను ప్రవేశించి. అక్కడ ఎవరైనా శత్రుసైనికులు ఉన్నారా అని చూచెదరుగాక, 12 మూ. యత్తు ఫల్లు బలం కించిత్తదథైవోపపద్యతామ్‌, 13

ఏతద్ధి కృత్యం ఘోరం నో విక్రమేణ ప్రయుజ్యతామ్‌.

ప్ర. అ. ఫల్లు=దుర్చలమైన, యత్‌ కించిత్‌ =ఏ కొంచెము, బలమ్‌= సేన ఉన్నదో, తల్‌=అది, ఆధైవ=ఇక్కడనే, ఉపపద్యతామ్‌ =ఉండుగాక. నః=మన యొక్క, ఏతత్‌ =ఈ, కృత్యమ్‌ = కార్యము, ఘోరం హి=భయంకరమైనదికదా! విక్రమేణజ= పరాక్రమముచేత, ప్రయుజ్యతామ్‌=ప్రయోగించబడుగాక.

తా. బలము లేని సైన్యము కిష్కింధలోనే ఉండిపోవుగాక. ఎందుచేత ననగా మనము చేయ నున్న ఈ కార్యము చాల భయంకరమైనది;

3౦ శ్రీమద్రామాయణము పరాక్రమముచేత సొధింపదగినది. 13 మూ. పాగరౌఘనిభం భీమనుగ్రానీకం మహాబలాః, కేత్త తళ క అ అన ఇది ఆ సళ్ళ ..

కపిసింహాః ప్రకర్షన్తు శతశో౭.థ సహస్రశః

ప్ర ఆ. శతశః=వందలకొలది, అథ=మరియు, సహస్రశః= వేలకొలది, మహాబలాః= గొప్ప బలము గల, కపిసింహాః=వానర(శ్రేష్టులు, సాగరౌఘనిభమ్‌=సము 'ద్రమునందలి జలసముదాయముతో సమానమైన, భీమమ్‌=భయంకరమైన, ఆగగ్రానీకమ్‌=ముందు నడనవలసిన “సేనను, ప్రకర్షన్తుజనడి పించెదరుగాక.

తా, మహాబలవంతులైన వానరవీరులు వందలకొలది, వేలకొలది పంఘములుగా ఏర్పడి పముద్రజలసముదాయము వంటి భయంకరమైన, ముందు వెళ్లవలసిన సైన్యమును నడిపీంతురు గొక. కేశ మూ, గజశ్ళ గిరిసంకాశో గవయశ్చ మహాబలః, కేర్‌

గవాక్షశ్చాగ్రతో యాతు గవాం దృష్త ఇవర్షభః

ప్ర అ. గిరిసంకొశ=పర్వతముతో సమానుడైన, గజశ్చ=గజుడు, మహాబలః=గొప్పు బలము గల, గవయశ్చవ=గవయుడు, గవాక్షశ్చ=గవాక్టుడు, దృష్త=గర్వించిన, బుషభః=ఎద్దు,. గవామ్‌ ఇవ=గోవుల(ఎద్దుల్యముందు వలె, అ(గ్రతః=ఎదుట, యాతు=వెళ్లుగాకు

తా. మదించిన ఆబోతు ఎద్దుల నుందకు ముందు నడచుచు వెళ్లినట్లు, పర్వతము వంటి గజుడు, మహాబలుడైన గవయుడు, గవాక్టుడు పైన్యము ముందు నడచెదరుగాకు 15 మూ యాతు వావరవాహిన్యా వానరః ప్లవతాం పతిః; 16

పొలయన్‌ దక్షిణం పార్ధ్వమృషభో వానరర్షభః,

ప్ర, అ ప్లవతాం పతిః= వొనరుల నాయకుడు, వానరర్షభః=వానర శేషుడు అయిన, బుషభః వానరః =బుషభు డను వానరుడు, వానరవా హిన్యాః =వానరసేన యొక్క, దక్షిణమ్‌= కుడిదైన, సార్శ వ్రమ్‌=పార్శ్వమును, పాలయన్‌ =పాలించుచు, యాతు=వెళ్లుగొక,

తా. వానరుల నాయకుడు, వానర్మశ్రేష్ప్టుడూ -అయిన బుషభుడు

కీ కి వానరసేన కుడి పార్గ వ్రమును రక్షించుచు వెళ్లుగొకు 16 శీ కి

మూ, గన్హహప్తన దుర్హర్తస్తరప్వి గన్టమాదనః 17

యాతు చావరవావాన్యాః సవ్యం పార్శ వ్రమధిష్టితః

యుద్ధకాండము వై

ప్ర, అ. గన్హహస్తీన=మత్తగజము నలె, దుర్హర్ష=ఎదిరింప శక్యము కాని, తరస్వీ=బలము గల, గన్హమాదనః=గంధమాదనుడు, వానరవా హిన్యాః=వానర సేన యొక్క, వామమ్‌=ఎడమదైన, పార్శ ఏమ్‌=పార్శ మును, అధిప్మితః=అధిష్టించిన వాడై, యాతు= వెళ్లుగాక.

తా. మదించిన ఏనుగు వలె ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, బలశాలి అయిన గంధమాదనుడు వానర సైన్యము ఎడమ ప్రక్కను అధిష్టించి (పాలించుచు) వెళ్లుగాక. 17 మూ. యాస్యామి బలమధ్యేఒహం బలౌఘమభిహర్షయన్‌. 18

అధిరుహ్యు హమామన్త మైరావత మివేశ్వరః

ప్ర అ అహమ్‌ =నేనుు ఈశ్వరః =దేవేంద్రుడు, ఐరావతమివ = ఐరావతమునువలె, హనూమన్తమ్‌ = హనుమంతుని, అధిరుహ్య =ఎక్కీ, బలౌఘమ్‌ = పేనాసముదాయమును, అభిహర్షయన్‌ =సంతోష పెట్టుచు, బలమధ్యే= సేన మధ్యయందు, యాస్యామి = వెళ్లగలను.

తా. నేను, దేవేంద్రుడు ఐరావతము నెక్కినట్లు హనుమంతునిమీద ఎక్కి , నాసముదాయమువకు ఉత్సాహమును వృద్ధి చేయుచు, సేన మధ్యలో నెళ్లైదను. 18 మూ, అబ్లదేవైష సంయాతు లక్ష్మణశ్చాన్తకోపమః; 109

పార్వభౌమేన భూతేశో ద్రవిణాధిపతిర్యథా.

ప్ర, ఆ. అన్తకోపమః = యమునితో సమానుడైన, ఏషః లక్ష్మణశ్చ = ఈ లక్ష్మణుడు, భూతేశః = యక్సుల ప్రభువైన, ద్రవిణాధిపతిః = కుబేరుడు, సార్వభామేన యథా = సార్వభౌమ మను ఏనుగు చేత వలె, అబ్గదేన =ఆంగదునిచేత, సంయాతు = వెళ్లుగాక,

తా. యక్సుల ప్రభువైన కుబేరుడు సార్వభౌమ మను దిగ్గజమును అధిష్టించి నట్లు యమునితో సమానుడైన ఈ లక్ష్మణుడు అంగదుని అధిరోహించి వెళ్లుగాక. 19 మూ, జామ్బవాంశ్స సుషేణశ్చ వేగదర్శీ చ వానరః, 20

బుక్షరాజో మహాసత్త్వః కుక్షిం రక్షన్తు తే త్రయః

ల లు ల

ప్ర, అ. బుక్తరాజః = భల్తూకముల రాజు, మహాసత్త కః = గొప్ప బలము గలవాడు అయిన, జామ్బవాంశ్చ = జాంబవంతుడు, సు షేణశ్చ=సు షేణుడు, వేగదర్శీ = వేగదర్శి అను; వానరశ్చ=వానరుడు, తే =ఆ, త్రయః =ముగ్గురూ,

32 శ్రీమద్రామాయణము కుక్లిమ్‌ = మధ్యభాగమును, రక్ష్తన్తు= రక్షీంచెదరు గొకు

ళా మహాబలవంతుడు, భల్త్లూకరాజు అయిన జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగవంతుడు ఈ ముగ్గురూ ేనామధ్యభాగమును రక్షించెదరుగాక, మూ. రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా సుగ్రీవో వాహినీపతిః; 21

వ్యాదిదేశ మహావీర్యో వానరావ్వానరర్షభః.

ప్ర అ. రాఘవస్య =రామునియొక్క; వచః =నచనమును, శ్రుత్వా =విని, వాహీనీపతిణ= సర్వ కపేనాప్రభువు, వానరర్షభః = వానర్మశ్రేష్టుడు అయివ, మహానీర్యః = గొప్పు పరాక్రమము గల, సుగ్రీవః = సుగ్రీవుడు, వానరాన్‌ = వానరులను, వ్యాదిదేశ = ఆజ్ఞాపించెను.

తా. రాముని మూటలు విని, సర్వపేవాధిపతి, మహాపరాక్రమవంతుడు, వానరశ్రేష్టుడు అయిన సుగ్రీవుడు వానరులను, రాముడు చెప్పినట్లు చేయుటకు ఆజ్ఞాపించెను. ౪ | మూ. తే వానరగణాః సర్వే సముత్పత్య మహొజసః; 22

గుహాభ్యః శిఖరేభ్యశ్చ ఆశు పుప్లువిరే తదా,

ప్ర అ. తదా= అప్పుడు, మహొజసః=గొప్ప వేగము గల, సర్వే ఇ సమస్తమైన, తే= ఆ, వానరగణాః = వానరగణములు, సముత్పత్య= ఒక్కుమ్మడిగా లేచి, గుహాభ్యః= గుహలనుండి, శిఖ రేభ్యశ్చ=శిఖరములనుండి, ఆశు= శీఘ్రముగా, పుష్లునిరే =ఎగిరిరి,

తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ వానరు లందరూ ఒక్కుమ్మడిగా లేచి వెంటనే గుహలనుండి, శిఖరములనుండి పైకి ఎగిరిరి, 22 మూ. తతో వావరరాజేన లక్ష్మణేన చ పూజితః, 28

జగాను రామో ధర్మాత్మా సపైన్యో దక్షిణాం దిశమ్‌.

ప్ర అ. ఈఈ =అటుపీమ్మట, నావరరాజేన=సుగగ్రీవునిచేత, లక్ష్మణేన చ= లక్ష్మణుని చేత, పూజితః =పూజింపబడిన, ధర్మాత్మా = ధర్మాత్ముడైన, రామః = రాముడు, ససైన్యః = సైన్యముతో కూడినవాడై, చకిణాం 1! గవ దక్తీణదిక్కును గూర్చి, జగామ వెళ్లెను. యు

తా. పిమ్మట ధర్మాత్ముడైన రాముడు సుగ్రీవువిచేత, లక్ష్మణునిచేత పూజింపబడుచు. దక్షిణదిక్కు వైపు ప్రయాణ మాయెను. 23 మూ. శతైః శతసహృ్మపైళ్ళ కోటిభిశ్చాయువైరపి, 24

వారణాలైశ్చ హరిభిర్యయౌ పరివృతప్తదా,

యుద్ధకాండము ౩33

ప్ర, అ. తదా=అప్పుడు, వారణాభైః =ఏనుగులవంటి కాంతి గల, శతైః =వందలు, శతసహ్యపైః =లక్షలు, కోటిభిశ్చ =కోట్టు, అయుతైరసీ=పదివేలు, హరిభిః = వానరులచేత, పరివృతః =పరివృతుడై (చుట్టబడినవాడ్రై యయౌజ వెళ్లెను.

తా. అప్పుడా రాముడు వందలకొలది, పదివేలకొలది, లక్షలకొలది, కోట్లకొలది ఏనుగుల వంటి వానరులతో కూడినవాడై వెళ్లెను. 24 మూ. తం యాన్తమనుయాన్లీ పా మహతీ హరివాహినీ, 2ర్‌

హృష్టాః ప్రముదితాః సర్వే సుగ్టీవేణాపి పారితాః,

ప్ర అ. మహతీ =గొప్పదైన, సా= ఆ, హరివాహినీ = వానరసేన, యాన్తమ్‌ = వెళ్లుచున్న, తమ్‌ = ఆతనిని, ఆనుయాన్తీ = అనుసరించి వెళ్లుచున్నదిగా(ఉండెను). సుగ్రీవేణ = సుగ్రీవునిచేత, పాలితాః = పాలించబడిన ఆ వానరులు, సర్వే =అందరూ, హృష్టాః=సంతో షించిననారై, ప్రముదితాః ఇచాల సంతోషించుచున్నవారై (ఉండిరి) వ

తా. విశాలమైన ఆ వానరకేన ముందు వెళ్లుచున్న ఆ రాముని అనుసరించి వెళ్లెను. సుగ్రీవునిచేత పాలింపబడిన ఆ వానరు అందరు ఉత్సాహనంతురై చాల సంతోషించుచుండిరి. 25 మూ, అప్షవన్తః ప్లవన్తశ్చ గర్హన్తశ్చు ప్లవంగమాః, 26

క్ష్వేళన్తో నినదన్తశ్చ జగ్ముర్వె దక్షిణాం దిశమ్‌,

ప్ర, అ, ప్లవంగమాః =నానరులు, ప్లవన్నః = ఎగురుచు, ఆప్షవన్తః = మండలాకారముగా ఎగురుచు, గర్హన్తశ్చ = గర్హించుచు, శ్ర్వేళన్తః = సింహనాదము చేయుచు, నినదన్తశ్చ = ఆరచుచు, దక్షిణాం దిశమ్‌ = దక్తిణదిక్కును గూర్చి, జగ్ముః వై = వెళ్లిరి.

తా, ఆ వానరులు ఎగురుచు, మండలాకారముగా ఎగురుచు, గర్హించుచు, సింహనాదములు చేయుచు, అరచుచు దక్షిణము వైపు వెళ్లిరి. 26 మూ. భక్హయన్తః సుగన్టీని మధూని చ ఫలాని చ 27

ఉద్వహన్హో మహావృక్షాన్‌ మళ్చురీపుఖ్జుధారిణః.

ప్ర. అ. సుగన్టీని = మంచి వాసన గల, మధూని=తేనెలను, ఫలాని చ=. ఫలములను, భక్షయన్తః =భక్తించుచు, మళురీపుఖ్లుధారిణః =గుత్తుల సముదాయములను ధరించుచున్న, మహావృక్ష్తాన్‌ = మహావృక్షములను, ఉద్వహన్నః = మోయుచు(వెళ్లిరి),

తా. దారిలో మంచి సువాసన గల తేనెలను, ఫలములను భక్తించుచు,

34 శ్రీమద్రామాయణము గుత్తుల సముదాయములతో నిండిన పెద్ద వృక్షములను మోయుచు వెళ్లిరి.27 మూ. అన్యోన్యం సహసా దృష్తా విర్వహన్తి క్షిపన్తి చ 28

పతవ్తశ్చోత్సతవ్త్యన్యే పాతయన్త్యపరే పరాన్‌.

ప్రఆ. దృష్తాః =గర్వించిన ఆ వానరులు, అన్యోన్యమ్‌ = పరస్పరము, నిర్వహన్ని = పైకి ఎత్తి మైోయుచున్నారు; సహసా = వెంటనే క్రిపన్తి ఇ క్రిందికి విసిరవేయుచున్నారు. అన్యే = కొందరు, పతన్తః చ=క్రిందికి దుముకుచు, ఉత్పతన్సి= ఎగురుచున్నారు. అసరే=మరి కొందరు, పరాన్‌ =ఇతరులను, పాతయన్తి=పడవేయుచున్నారు.

తా. గర్వించిన కొందరు వానరులు పరస్పరము పైకి ఎత్తి క్రిందికి పడవేయుచుండిరి. కొందరు క్రిందికి దుమికి పైకి ఎగురుచుండిరి. మరికొందరు ఇతరులను [క్రిందికి పడద్రోయుచుండిరి. 28 మూ. రావణో నో నిహన్తన్యః సర్వే చ రజనీచరాః 20

ఇతి గర్హన్తి హరయో రాఘవస్య సమీపతః.

ప్ర అ. నః = మనకు, రావణః = రావణుడు, నిహన్తవ్యః = చంపదగినవాడు. సర్వే =సమస్తమైన, రజనీచరాశ్చ = రాక్షసులు కూడ (చంప దగినవారు). ఇతి =అని, హరయః =వొనరులు, రాఘవస్య =రామునియొక్క, సమీపతః = పమీపమునందు, గర్హన్ని =గర్జించుచున్నారు.

తా. రామునకు దగ్గరగా ఉన్న వానరులు మనము రావణుని, సమస్తమైన రాక్షసులను చంసవలెను అని గర్హించుచుండిరి. 209 మూ. పురప్తాదృషభో నీలో వీరః కుముద ఏవచ, 380

సన్భానం శోధయన్తి స్మ వానరైర్పహుభిః పహ.

ప్ర అ బుషభః =బుషభుడు, నీలః = నీలుడు, వీరః = వీరు కుముద ఏవ చ= కుముదుడు, బహుభిః =అనేకులైన, వానరైః = వానరులతో కూడ, పురస్తాత్‌ = ముందు, పన్ధానమ్‌ = మార్గమును, శోధయన్తి స్మ ఇకోధించుచుండిరి.

(లౌ ముషభుడు, నీలుడు, వీరుడైన కుముదుడు వారందరు వానరులతో కలిసీ ముందు నడచుచు. సైన్యము వచ్చే మార్గమును బాగుచేయుచుండిరి.30 మూ. మధ్యే తు రాజా సుగ్రీవో రామో లక్ష్మణ ఏవచ, 3

బలిభిర్సహుభి ఈమె, శ్చహుభి రృమైర్వ్యృతాః శత్రునిబర్షణాః, ప్‌ అ. మధ్యే వమధ్యయందు, రాజూ = రాజైన, సుగ్రీవః కా

యుద్ధకాండము 35 సుగ్రీవుడు, రామః = రాముడు, లక్ష్మణ ఏవ చ= లక్ష్మణుడు, బలిభిః = బలముగల, ఖీమైః = భయంకరులైన, బహుభిః = చాలమంది వొనరులతో, వృతాః = కూడిననారై, శత్రునిబర్షణాః = శత్రువులను సంహరింపనున్నవారై (వెళ్లిరి.

తా. శతుసంహారకులైన వొనరరాజైన సుగ్రీవుడు, రాముడు, లక్ష్మణుడు బలవంతులు, భయంకరులు అయిన వానరులతో కూడి కేనామధ్యమునందు ప్రయాణము చేసిరి. 31 మూ, హరిః శతబలిర్వీరః కోటిభిర్హశభిర్వృతః, 32

ల! ళి,

పర్వామేకో హ్యవష్ట్రభ్య రరక్ష హరివాహినీమ్‌.

ప్ర అ. దశభిః =పది, కోటి = కోటులతో, వృతః= కూడిన, వీరః = వీరుడైన, శతబలిః = శతబలి అను, హరిః = వానరుడు, ఏకః =ఒక్కడే, సర్వామ్‌ = సమస్తమైన, హరివాహినీమ్‌ = వానరకేనను, అవష్టభ్య ఇ=అధిప్టీంచి, రరక్ష = రక్షించెను.

తాం పదికోట్ల వానరులతో కూడిన వీరుడైన శతబలి ఒక్కడే వానరపైన్యము నంతను అధిస్టించి రక్షించుచుండెను. 32 మూ, కోటీశతపరీవారః కేసరీ సనపో గజం, 838

అర్కశ్చ బహుభిః పార్శ్వమేకం తస్యాభిరక్షతి.

ప్ర అ. కోటీశతపరీవారః =నూరు కోట పరివారము గల, కేసరీ= కేసరి, పనసః = సనసుడు, గజః =గజుడు, బహుభిః ఇ=ఆనేక వానరులతో కూడిన, అఆర్కశ్చ =ఆర్కుడు, తస్య= దానియొక్క, ఏకమ్‌ =ఒక, పార్శ వ్‌ ణా పార్గ సమును, అభిరక్షతి=రక్షించుచున్నాడు.

తా మూరు కోట్ల పరివారము గల శేసరి, పనసుడు, గజుడు, ఛాలమంది వానరులతో కూడిన అర్కుడు ఒక సైన్యపార్శ్వమును రక్షించుచుండిరి.

ా! వపా లం [మ

మూ సుషీణో జాన్చువాంత్సెన బుక్రైర్బహుభిరానృతౌ, 34

సుగ్రీవం పురతః కృత్వా జఘనం సంరరక్షతుః.

ప్ర అ సుషేణణ = సుషేణుడు, జొమ్చవాంశ్చెన=జాంబనంతుడు, బహుభిః = అనేకులైవ, బుకైః. =భల్లూకములతో, ఆవృతొః 2ఆవరించబడినవారై, షుగ్రీవమ్‌ = సుగ్రీవుని, పురతః =ముండదు, కృత్వా = ఉంచుకొని, జఘనమ్‌ ఇ సేన వెనుకభాగమును, సంరరక్షతుః= రక్షించిరి.

36 గ్రీమద్రామాయణను తా. అనేకభల్లూకములతో కూడిన సుషేణజూంబవంతులు సుగ్రీవుని ఎదుట ఉంచుకొని సైన్యము వెనుకభాగమును రక్షించుచుండిరి. రె4 మూ. తేషాం ేవాపతిర్వీరో నీలో వానరపుజ్గనః 8క్‌ సంయతశ్చరతాం (శ్రేష్టస్తదృలం పర్యపాలయత్‌,. ప్ర అ. తేషామ్‌ =వారియొక్క, “సేనాపతిః =శేనాపతి, వీరః =వీరుడు, వానరపుబ్గవః =వానరశ్రేష్టుడు, సంయతః = ఆత్మసంయమనము కలవాడు, చరతామ్‌= సంచరించువారిలో, శ్రే్టః (శ్రేష్టుడు అయిన, నీల=నీలుడు, తత్‌ =ఆ, బలమ్‌ = సేనను, పర్యపాలయల్‌ =పాలించెను. తా ఆ వానరుల సేనాపతి, వీరుడు, వానరశ్రేష్టుడు, నియమవం తుడు, ప్రాణులలో. శ్రేష్టుడు అయిన నీలుడు సైన్యమును పర్యవేక్తించుచు పాలించుచుండెను. తర్‌ మూ, నలీముఖః ప్రజబ్దశ్చ జమ్భోఒథ రభసః కషిః 36 సర్వతశ్చ యయుర్వీరాస్త్యరయన్తః ప్లవజ్గ్నమాన్‌. ప్ర అ. వీరాః= వీరులైన వలీముఖః=నలీముఖుడు, ప్రజ్వశ్చ =ప్రజంఘుదు, జమ్భః =జంభుడు, అథ=మరియు, కపిః =వానరుడైన, రభసః = రభసుడు, ప్లవబ్లనూన్‌ =వానరులను, త్వరయన్నః =తొందర పెట్టుచున్నవారై, సర్వతః డ్‌ అన్ని వైపులా యయుః = వెళ్లిరి, లా. వలీముఖుడు, ప్రజంఘుడు, జంభుడు, రభసుడు, ఈ వీరులందరు నాల్లుప్రక్కలా తిరుగుచు, వానరులను తొందరపెట్టుచు వెళ్లిరి. 36 మూ. ఏవం తే హరిశార్టూలా గచ్చన్తో బలదర్పితాః, త అపత్యన్త గిరిశ్రేష్టంు సహ్యం గిరిశతాయుతమ్‌, పరాంసి చ సుఫుల్లావి తటాకావి వరాణీ చ. 38 ప్ర అ. ఏమమ్‌=ఇట్టు, గచ్చన్తః =వెళ్లుదున్న, బలదర్పితాః = బలముచే గర్నించిన, తే = ఆ; హరిశార్డూలాః = వానరశ్రేష్టులు, గిరశతాయుతమ్‌ = అనక _ చిన్నపర్వ్యతములతో కూడిన, గిరి. శేషమ్‌ = పర్శత(శేషమెన, సహ్యమ్‌ = సహప ల (రె ర్వత్యశష్టమైన, సహ్య సహ్యపర్వతమును, సుఫుల్లాని = బాగా వికసించిన, సరాంసీ = సరస్సులను, వరాణి = (శ్రేష్టములైన, తటాకాని చ = చెరువులను, అపశ్యన్త = చూచిరి. తా. బలముచేత గర్వించిన ఆ వానర(శేస (శెష్టలు ఈ విధముగా వెళ్లుచు, అనేకమైన చిన్న పర్వతములతో కూడిన, పర్వతగ్రేష్ట మైన సహ్యపర్వతమును, ఎంచిన పుష్పములు గల సరస్సులను, (శ్రేష్పములైన చెరువులను " చూచిరి.

యుద్ధకాండము ౩7 (చిన్నది తటాకము, పెద్దది సరస్సు) 37, 38 మూ. రామస్య శాసనం జ్ఞాత్వా భీమకోపస్య భీతవత్‌,

వర్హయన్నగరాభ్యాశాంప్తథా జవపదానపి, 39

పాగరౌఘనిభం భీమం తద్వావరబలం మహత్‌,

విసపర్ప మహాఘోరం భీమఘోషమివ్నార్థవమ్‌. 40

ప్ర. అ. సొగరౌఘనిభమ్‌ = సముద్రజలసముదాయముతో సమానమైన, భీమమ్‌= భయంకరమైన, మహత్‌ = గొప్పదైన, తత్‌ =ఆ, వానరబలమ్‌ = వానర సైన్యము, భీమకోపస్య = భయంకరమైన కోసము గల, రామస్య = రామునియొక్క, శాసనమ్‌ =ఆజ్జ్ఞను, జ్ఞాత్వా = తెలిసికొని, భీతవత్‌ = భయపడినదై, నగరాభ్యాశాన్‌ = నగరసమీషప్రాంతములను, తథా =మరియు, జనపదానపీ = (గ్రామములను, వర్హ్ణయత్‌ = వర్తించుచు (దూరముగా విడచుచు), మహాఘోరమ్‌= చాల భయంకరము, మహాఘోషమ్‌ = గొప్ప ధ్వని గల, అర్థవమ్‌ ఇవ = సముద్రము నలె, నిఃససర్ప= ప్రయాణము చేసెను.

తా. సముద్రజలసముదాయము నలె భయంకరముగా ఉన్న ఆ గొప్ప వానర సైన్యము, భయంకరమైన కోపము గల రాముని ఆజ్ఞను స్మరించుచు, భయపడి, నగర సమీపప్రాంతములను, (గ్రామములను సరిహరించుచు చాల భయంకరము, భయంకరమైన ధ్వని గలదీ అయిన సముద్రము వలె ప్రయాణము చేసెను. 39, 40 మూ, తస్య దాశరథేః పార్శ్వే శూరాస్తే కపీకుళ్టురాః

త్నూర్ధమాపుప్లువుః సర్వే సదశ్వా ఇవ చోదితాః. డ్తే

ప్ర ఆ. శూరాః = శూరులైన తే = ఆ, సర్వే = సమస్తమైన, కఫికుఖ్వరాః == వానర్రేష్టులు, తస్య = ఆ, దాశరథేః = రామునియొక్క, పారే భ్‌ = పార్గ వమునందు, చోదితొః = తోలబడిన, పదశ్వాః ఇన = ఉత్తమాశ్వముల వలె, త్తూర్థమ్‌ జు శీఘ్రముగా, ఆపుప్లువుః = ఎగిరిరి.

తా. _శూరులైన ఆ వానర్యశ్రేష్టు లందరూ, తోలిన ఉత్తనూశ్వముల వలె రాముని ప్రక్క శీఘ్రముగా. ఎగురుచు వెళ్లిరి. తే మూ. కపిభ్యాముహ్యమానౌ తౌ శుశుభాతే నరర్షభౌ,

మహద్భా శ్టమిన సంస్ప అపై (గ్రహాభ్యాం చవ్చుభాస్కరౌా. త్త

ప్ర అ. కపిభ్యామ్‌= ఇద్దరు వానరులచేత్యు ఉహ్యమానౌ = మోయబడుచున్న, తౌ =ఆ, నరర్షభౌ = నర్మశ్రేష్టులు, మహద్భ్యామ్‌ = పెద్ద,

38 శ్రీమద్రామాయణము గ్రహాభ్యామ్‌ = (గ్రహములచేత, సంస్ప ఎక్స = ప్ప ఎశింపబడిన, చన్దుభాస్కరౌ శవ = చంద్రసూర్యులు వలె, శుశుభాతే = ప్రకాశించిరి. తా. హానుమదంగదుల భుజముల నెక్కి వెళ్లుదున్న ఆ రామలక్ష్మణులు రెండు పెద్ద గ్రహములతో కూడిన సూర్యచంద్రుల వలె ప్రకాశించిరి. 42 మూ. తతో వానరరాజేన లక్ష శ్రైణేన సుపూజిత, జగామ రామో ధర్మాత్మా సపైన్యో దక్షిణాం దిశమ్‌. త్తి ప్రఅ.తా, 23వ ఖ్టోకము చూడుడు. మూ. తమజ్గదగతో రామం లక్ష్మణః శుభయా గిరా, ఉవాచ పరిపూర్ణార్థం పూర్ణార్ణ ప్రతిభానవాన్‌. త్తేశ్త ప్ర ఈ అబ్గదగతః = అంగదునిపై ఉన్న, పూర్ణార్హప్రతిభానవాన్‌ డి పూర్ణమైన అర్థస్పూర్తి గల, లక్ష్మణః = లక్ష్మణుడు, శుభయా = శుభమైన, గిరొ= వాక్కుతో, తం రామమ్‌ = ఆ రొముని గూర్చి, పరిపూర్థార్థమ్‌= పరిపూర్ణమైన అర్ధము గలుగువట్లుగాా ఉవాచ = పలికెను. శా, పరిపూర్ణమైన అర్థజ్ఞానము గల లక్ష శబుడు, ఆంగదుని భుజము పై కూర్చుండి ప్రయాణము చేయుచు, పరిపూర్ణమైన అర్ధము కలుగు నట్లు రామునితో శుభకరమైన మాటలు పలికెను. డడ మూ, హృతామవాప్య వైదేహీం క్రీప్రం హత్వాచ రావణమ్‌, ను లి సమృద్దార్థః సమృద్దార్ధామయోధ్యాం ప్రతియాస్య స. తీర్‌ ప్ర ఆ రావణమ్‌ = రావణుని, క్రీపమ్‌ = శీఘ్రముగా, హత్వా =చంపి, హృతామ్‌ =ఆపహరింపబడిన, వైదేహీమ్‌ = సీతను, అవాష్య చ =. పొంది, సమృద్ద్ధార్థః == పూర్తియైన కార్యము కలవాడవై, సమృద్దార్థామ్‌ = సమృద్ధముగా ఉన్న ధనము గల, అయోధ్యామ్‌ = అయోధ్యను గూర్చి, (ప్రతియాస్యసి == వెళ్లగలవు. లా, (నీవు) రావణుని శీఘ్రముగా సంహరించి, వానిచేత అసహరించబడిన బతను పొంది, కృతకృత్యుడవై ఐశ్వర్యసమృద్ధమైన ఆయోధ్యకు వెళ్లగలవు. తర్‌ మూ. మహోన చ విమిత్తాని దివి భూమొ చ రాఘవ, ఖ్మ జ లి భావి తవ పశ్యామి పర్వాణ్యేవార్థ సిద్ధయే, 46 అనువాతి శివో వాయుః సువాం మృదుహితః సుఖమ

యుద్ధకాండము 39 యందును, మహాన్సి=గొప్పు, నిమిత్తాని=శకునములను, తవ = నీయొక్క, అర్ధసిర్ణయే = కార్యసిద్ధికొరకు, సర్వాణి = సమస్తమైన, శుభాన్యేవ = శుభములనే, పశ్యామి = చూచుచున్నాను.. శివః = మంగళకరము, హృదుహితః = మృదువు హితము , సుఖః = సుఖకరమూ అయిన, వాయుః = వాయువు, “పేనామ్‌= సేనను, అనువాతి=అనుసరించి వీచుచున్నది.

తా. నీ కార్యసిద్ధిని సూచించు అన్ని శుభశకునములు కనబడుచున్నవి. మంగళకరము, మృదువు, హితము, సుఖకరము అయిన వాయువు శేనకు అనుకూలముగా (సేన ఏ వైపునకు వెళ్లుచున్నదో ఆ వైపునకే) వీచుచున్నది. మూ. పూర్ణవల్గుస్వరాశ్చేమే ప్రవదన్హి మృగద్విజాః డా

ప | మల కరః

ప్ర సన్నా దిశ సర్వా వి దివాకరః

ప్ర అ ఏతే= ఈ, మృగద్విజాః =మృగములు, పక్టులు, పూర్ణవల్గుస్వరాః = పూర్ణము మధురము అయిన స్వరము గలవై, ప్రనదన్ని = పలుకుచున్నవి. సర్వాః = సమస్తమైన , దిశశ్చ = దిక్కులు కూడ, ప్రసన్నాః = నిర్మలములైనవి. దివాకరశ్చ ! సూర్యుడు కూడ, విమలః = స్వచ్చముగా ఉన్నాడు.

తా. ఈ మృగములు పక్టులు కూడ పూర్ణము మధురమూ అయిన స్వరముతో ధ్వని చేయుచున్నవి. దిక్కు లన్నీ ప్రసన్నములుగా ఉన్నవి. సూర్యుడు నిర్మలముగా ఉన్నాడు. త్త మూ, ఉశనా చ ప్రసన్నార్చిరను త్వాం భార్గవో గతః, ఉరి

బ్రహ్మరాశిర్విశుద్దశ్చ శుద్దాశ్చ పరమర్షయః;

అర్చిష్మన్తః ప్రకాశచ్తే ధ్రువం సర్వే ప్రదక్షిణమ్‌. శ్రి

ప్ర అ. భార్గనః = భృగుమహర్షి పుత్రుడైన, ఉశనా చ= శుక్రుడు కూడ, ప్రసన్నార్సిః :=ప్రసన్నమైన కాంతి కలవాడై, త్వామ్‌ = నిన్ను, అనుగతః = అనుసరించినాడు.- బ్రహ్మరాశిః = పష్తర్షిమండలము గల ధ్రువుడు, విశుద్ధ! = పరిశుద్ధముగా ఉన్నాడు. సర్వే ఇ సమస్తమైన, పరమర్షయః = మహర్షులు, శుద్ధాః = పరిశుద్ధులై, అర్చిష్మన్నః = కాంతి గలవారై, ధ్రువమ్‌ = ధ్రువుని, ప్రదక్తిణమ్‌ = ప్రదక్తిణముగా, ప్రకాశన్తే = ్రకాశించుచున్నారు.

తా. భృగుమహర్షి పుత్రుడైన శుక్రుడు ప్రసన్నమైన కాంతితో నీకు అనుకూలముగా ఉన్నాడు, పప్పర్షిమండలనుతో కూడిన (ధ్రువుడు పరిశుద్ధముగా ఉన్నాడు. సప్తర్షులు అందరూ కూడ పరిశుద్ధులై, కాంతిమంతులై ధ్రువునికి ప్రదక్రిణముగా సంచరించుచు ప్రకాశించుచున్నారు. తీర్రిశం

శ౦ త మూ. త్రిశజ్కుర్విమలో భాతి రాజర్షిః సపురో హితః,

పితామహః పురో౬స్మా కమిక్వ్రాకూణాం మహాత్మనామ్‌. 50

ప్ర, అ. అస్మాకమ్‌=మనయొక్క, పితామహః పితామహుడు, మహాత్మ నామ్‌= మహాత్ములైన, ఇన్స్వాకూణామ్‌ = ఇక్ర్వాకువంశీయులకు సంబంధించినవాడు, రాజర్షిః=రాజర్షి అయిన, (త్రిశబ్కుః=త్రిశంకువు, విమలః=స్వచ్చమైనవాడైై, పురణఎదుట, సపురోహితః= పురోహితునితో కూడినవాడై, భాతి=ప్రకాశించు చున్నాడు.

తా. మహాత్ములైన ఇక్ష్యాకువంకీయుల వంశమునందు జన్మించినవాడూ, మన ముత్తాత, రాజర్షీ అయిన త్రిశంకువు, ఎదుట, పురో హితుడైన విశ్వామిత్రునితో (ప్రకాశించుచున్నాడు. ర5్‌0 మూ. విమలే చ ప్రకాశేతే విశాభే నిరుపద్రచే, ర్‌1

నక్షత్రం పరమస్మా కమిక్ష్యాకూణాం మహాత్మనామ్‌,

ప్ర, అ. విమలే=నిర్మలములైన, విశాభఖే= విశాఖానక్షతములు(విశాఖానక్షత్ర ములో రెండు చుక్క లుండును గాన ద్వివచనము) నిరుషదవే=ఉపద్రవము లేనివై, ప్రకాశేతే=ప్రకాశించుచున్నవి. మహాత్మనామ్‌=మహాత్ములైన, ఆస్మాకమ్‌=మన యొక్క, ఇక్త్యాకూణొమ్‌= ఇక్ష్యాకువంశీ యు లైనవారియొక్క, పరమ్‌= శ్రేష్టమైన, నక్షత్రమ్‌=నక్ష్మత్రము.

తా. విశాఖానక్ష్రతములు ఉపద్రవ మేమీ (దుష్టగహసంబంధాదికము) లేనివై నిర్మలములై (ప్రకాశించుచున్నవి. ఇది మహాత్ములైన మన ఇక్ర్యాకమువంశీయుల వక్ష్మత్రము. ర్‌] మూ. _వైరృతం వైరృతానాం చ నక్షత్రమభి సీడ్యతే, ర5్‌2

మూలో మూలనతా స్ప ఎప్హో ధూప్యతే ధూమకేతునా.

ప్ర అ వైరృతానామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, నక్ష త్రమ్‌=నక్ష్మతమైన, వైరృ తమ్‌= మూలనక్షత్రము, అభి పీడ్యతే= పీడింపబడుచున్నది. మూలవతా=మూలము గల, ధూమకేతునా= ధూమ కేతువుచేత(తోకచుక్కచేత), స్పృష్టు=స్పృశింపబడినదై, మూలః=మూలనక్ష్మత్రము, ధూష్యతే=తపింపచేయబడుచున్నది. | తా. నిర్భతి దేవతగా గల, రాక్షపనక్షతమైన మూలనక్షత్రము బడింపబడుచున్నది. మొదలుగల (అనగా స్తంభాకారముగా ఉన్న) తోకచుక్క స్పృశించుటచే మూలనక్షత్రము తపింపచేయబడుచున్నది. 52

యుద్ధకాండము త్న జక,

మూ. పర్వం వైతద్వినాశాయ రాక్షపావాముపస్థితమ్‌, 53

కాలే కాలగృహీతానాం నక్షత్రం గ్రహవీడితమ్‌.

చు!

ప్ర అ. ఏతత్‌ =ఇది, సర్వమ్‌ =అంతా, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులయొక్క, వినొాశాయ=వినాశముకొరకు, ఉపస్థితమ్‌=వచ్చినది. కాలగృ హీతానామ్‌ =మృత్యు వృచేత గ్రహింపబడినవారియొక్క, నక్షత్రమ్‌=నక్ష్మతము, కొలే=కాలమునందు, (గ్రహపీడితమ్‌= గ్రహముచేత వీడింపబడినది అగును,

తా. మృత్యువు ఆసన్నమైనవారి నక్షత్రము [గ్రహముచేత పీడించబడును కదా ! అందుచేత ఇది అంతా రాక్షసుల వినాశమునకే వచ్చినది.

వి. _మిట్టమధ్యాహ్నములో లక్ష్మణునకు నక్షత్రములు కనబడుట

లు లు

అఆసంభావ్యము. అందుచేత ఈ ఐదారు భ్టోకాలు 'ప్రక్రిపములై ఉండును. లేదా లక్ష్మణుడు ఊహించి చెప్పుచున్నాడని ఎట్లో సమర్థించుకొనవలెను. 53 మూ. ప్రసన్నాః సురపాశ్చాపో వనాని ఫలవన్తి చ,

ప్రవాన్తి వాధికా గన్ఫా యథర్హుకుసుమూ ద్రుమాః. ర్‌డ

ప్రఅ. ఆపః=ఉదకములు, ప్రసన్నాః=ప్రసన్నముగా ఉన్నవి. సుర సాశ్చజమంచి. రుచి గలవి. వనాని=వనములు, ఫలవన్తి చ=ఫలములు గలవి. గవ్ధా=గంధము గల వాయువులు, అధికాః=ఆధికములై, న ప్రవాన్తి=వీచుటలేదు. ద్రుమాః=వృక్షములు, యథర్హుకుసుమాః-బుతువులను అనుసరించి పుష్పములు గలవి,

తా. జలములు నిర్మలములుగా నున్నవి. వాటి రుచి బాగున్నది. వనములు ఫలములతో నిండినవి. గంధముతో నిండిన వాయువులు మందముగా వీచుచున్నవి. వృక్షములు బుతువుల (ప్రకారము పుష్పించినవి, 54 మూ. వ్యూఢాని కపీపైన్యాని ప్రకాశచ్లే_ధికం ప్రభో,

దేవానామివ "సైన్యాని సంగ్రామే తారకామయే, ర్‌ర్‌

4 క్‌ ల

ఐవమార్య సమీక్ష్యైతత్‌ (ప్రీతో భవితుమర్ష సి.

ప్ర అ. ప్రభో = ఓ ప్రభూ, వ్యూఢాని = వ్యూహములుగా ఏర్పడిన, కపీసైన్యాని = వానరపైన్యములు, తారకానముయే = తారకుని నధ జరిగిన, సంగ్రామే = యుద్ధమునందు, దేవానామ్‌ = దేవతలయొక్క, సైన్యానీవ = "సైన్యములువలె, అధికమ్‌ = అధికముగా, ప్రకాశన్తే = ్రకాశించుచున్నవి. ఆర్య = ఓ! పూజ్యుడా!, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఏతత్‌ =దీనిని, సమీక్ష్య = చూచి, ప్రీత = సంతోషించినవాడవుగా, భవితుమ్‌ = అగుటకు, ఆర్లసీ = తగిఉన్నావు.

శం శ్రీమద్రామాయణము తా ఓ! ప్రభూ! వ్యాహములుగా ఏర్పడిన ఈ కపి సైన్యాలు తారకాసురుని సంహారసమయమునందు దేవతల 'పైన్యములు వలె అధికముగా ప్రకాశించుచున్నవి. ఆర్యా! ఈ విధముగా ఉన్న ఈ శుభశకునములను చూచి వీవు సంతోషము పొందుము. ర్‌ర్‌ మూ. ఇతి భ్రాతరమాశ్వాస్య హృష్టః పొమిత్రిరబ్రవీత్‌, 56 అథావృత్య మహీం కృత్స్వాం జగాను హరివాహినీ , బుక్షవానరశార్తూ లైర్షఖదంమ్టాయుధై రపి, ర5్‌7 ప్ర అ. హృష్టః = సంతోషించిన, సౌమిత్రిః = లక్ష్మణుడు, (భ్రాతరమ్‌ = సోదరుని, ఆశ్వాస్య = ఓదార్చి, ఇతి = ఇట్టు, అబ్రవీత్‌ న్‌ పలికెను. అథ = అటుపిమ్మట, హరివాహివీ = వానరసేన, నఖదంస్ర్రాయుధైః = గోళ్లు, కోరలు ఆయుధములుగా కల, బుక్షవానరశార్జూలైః = _(శ్రేష్టలైన భల్లూకములతోను వానరులతోను, కృత్స్నామ్‌= సమస్తమైన, మహీమ్‌ = తా. సంతోషించిన లక్ష్మణుడు సోదరుని ఓదొర్భుచు పైవిధముగా పలికెను. అప్పుడు వానరకేన గోళ్ళు, కోరలు ఆయుధములుగా గల (శ్రేసష్టములైన భల్లూకములచేతను, వానరులచేతను భూమినంతను కప్పివేయుచు ప్రయాణము చేసెను. 56, 57 మూ, కరా[గైళ్చరణాగైశ్చ వానరై రుద్దతం రజః, భీమమన్తర్షధే లోకం నివార్య సవితుః ప్రభామ్‌, 58 పపర్వతవవాకాశం దక్షిణాం హరివాహినీ, ఛాదయన్తీ యయౌ భీమా ద్యామివామ్చుదసంతతిః. 859 ప్ర, అ. వానరైః = వానరులచేత, కర్షాగైః = హస్తాగ్రములచేత, చరణ్యాగైశ్చ=పాదాగ్రములచేత, ఉద్ధతమ్‌ = ఎగురగొట్టబడిన, భీమమ్‌ = భయంకరమైన, రజః = పరాగము, సవితుః = సూర్యునియొక్క, ప్రభామ్‌ = కాంతిని, నివార్య = నివారించి, సపర్వతవనాకాశమ్‌ = పర్వతములతోను,వనముల తోను, ఆకాశముతోను కూడిన, లోకమ్‌ = లోకమును, అన్తర్షధే = కప్పివేసెను, భీమా =భయంకరమైన, హరివాహినీ = వానరసేన, అమ్బుదసంఠతతిః = మేఘసముదాయము, ద్యామివ = ఆకాశమునువలె, దక్తిణామ్‌ = దక్షిణదిక్కును, ఛాదయస్తీ = కప్పుచున్నదై, యయౌ = వెళ్ళెను. తా. వానరులు హస్తాగ్రములచేత, పాదాగములచేత ఎగురగొట్టిన భయంకరమైన పరాగము సూర్యుని కాంతిని నివారించి, పర్వతములతోను,

యుద్ధకాండము టీ ఆరణ్యములతోను, ఆకాశముతోను గూడిన లోకమును కప్పివేసెను, భయంక రమైన ఆ సేన మేఘసముదాయము ఆకాశమును కప్పినట్లు దక్షిణదిక్కును కప్పుచు. వెళ్ళెను. 58.59 మూ, ఉత్తరవ్న్యాశ్చ పేవాయాః సతతం బహుయోజనమ్‌, చ ఉగ జ్యా

నదీప్రోతాంపి సర్వాణి సస్యమ్హర్విపరీతవత్‌ శ 60

ప్ర, ఆ. సతతమ్‌=అవిచ్చిన్నముగా, సేనాయాః= సేన, ఉత్తరన్న్యాః=దాటు చుండగా, నదీ(ప్రోతాం సి=నదీప్రవాహములు, బహుయోజనమ్‌=చాల యోజనముల దూరము, విపరీతనత్‌ = విపరీతముగా, పస్యన్దుః=ప్రవహించినవి.

తా. సేన అవిచ్చిన్నముగా నదులలో దిగి వాటిని దొటుచున్నప్పుడు అవి అవేకయోజనముల దూరము వెనుకకు ప్రవహించినవి. 60

టీ ల లీ

మూ. పరాంసి వినులామ్భాంసి ద్రుమాక్షీర్ణాంశ్చ పర్వతాన్‌,

సమాన్‌ భూమిప్రదేశాంశ్చ వవాని ఫలవన్ని చ, 61

మధ్యేన చ సమన్హాచ్చ తిర్యక్పాథ సమావిశత్‌.

ప్ర ఆ. మహతీ=గొప్పదైన, చమూః='సేన, విములామాం సి=స్వచ్చమైన ఉదకము. గల, సరాంసీ=పరస్సులను, ద్రుమాకీర్ణాన్‌ =వృక్తములతో నిండిన, పర్శతాంశ్చశసర్వతములను, సమాన్‌=సమములైన, భూమిప్రదేశాంశ్చ=భూముల ఫ్ర శములను, ఫలవన్తి=ఫలములు గల, వనాని చ =వనములను, సా=ఆ సేన, మధ్యేన=మధ్యభాగముచేతను, సమన్హాత్‌ = నలువైపుల, తిర్యక్‌ =అడ్డముగాను, అధశ్చవ=[క్రింద, అవిశత్‌ =ప్రవేశించెను.

తా. ఆ సేన నిర్మలమైన ఉదకము గల సరస్సులు, వృక్షములతో నిండిన పర్వతములు, సమమైన (ప్రదేశములు, ఫలములతో నిండిన వనములు వీటి నన్నింటిని మధ్యభాగములందు, నలువైపులనుండి, అడ్డముగాను, క్రింది భాగమునుండి ప్రవేశించినవి. 01 మూ, సమావృత్య మహీం కృత్స్నాం జగొమ మహతీ చమూఃణ 62

తే హృష్టవదనాః సర్వే జగ్ముర్మారుతరంహసః,

ప్ర ఆఅ. మహతీ=గొప్పదైన, చమూః= సేన, కృత్సామ్‌=సమస్త మైన, మహీమ్‌= భూమిని, సమావృత్య=కప్పి, జగాను=వెళ్లెను. మారుతరంహసః=వాయు వువంటి వేగము గల, తే సర్వే=వాళ్ళందరూ, హృష్టవదనాః=పంతో షించిన ముఖములు గలవారై, జగ్ముః= వెళ్లిరి.

తా. గొప్పదైన ఆ సేన సమస్తమైన భూమిని కప్పుదు వెళ్లెను.

శన శ్రీమద్రామాయణము వాయువుతో పమానమైన వేగము గల ఆ _వానరు లందరూ సంతోషించిన ముఖములతో వెళ్లిరి, 62 మూ. హరయో రాఘవస్యార్థే సమారో సితవిక్రమాః, 63

హర్షం వీర్యం బలో ద్రేకొద్దర్శయన్తః పరస్పరమ్‌,

యౌవనోత్పేకజాద్దర్సాద్వివిధాంశ్చక్రురధ్వవి. మ!

ప్ర. అ. రాఘవస్యార్ధే=రామునికొరకై, సమారోపితవిక్రమాః=ఆరో పించు కొనబడిన పరాక్రమము గల, హరయః=వానరులు, బలోదేకాత్‌ =బలాధిక్యమువలన, హర్షమ్‌= సంతోషమును, వీర్యమ్‌=పరాక్రమమును, పరస్పరమ్‌=పరస్పరము, దర్శ యన్నః= చూసించుకొనుచు, అధ్వని=మార్గమునందు, యౌవనోత్సేకజాత్‌ =యౌవ నాధిక్యమునలన కలిగిన, దర్సాత్‌=దర్శ్భమువలన, వివిధాన్‌ =అనేకవిధములైన వ్యవహారములను, చక్రుః=చే సిరి.

తా. రామకార్యసాధనము నిమిత్తము ఆ వానరులు సహజముగా లేని బలమును కూడ తెచ్చి పెట్టికొనుచు, బలాధిక్యమువలన, పరస్పరము సంతోషమును, వీర్యమును చూపుచు, యౌననో(ద్రేకమువలన కలిగిన గర్వముతో మార్గమునందు అవేకచేష్టలు చేసిరి. 63, 64 మూ. తత్ర కేచిద్దుతం జగ్మురుల్సేతుశ్చ తథాపరే,

కేచిత్కిలకీలాం చక్రుర్వావరా వనగోచరాః, 65

ప్ర ఆఅ. తత్ర=అక్కడ, వవగోచరాః=వనవాసులైన, కేచిత్‌ =కొందరు, వానరాః= వానరులు, ద్రుతమ్‌=శీఘ్రముగా, జగ్ముః=వెళ్లిరి తథా=అట్లు, అపరే= మరికొందరు వానరులు, ఉత్పేతుశ్చ=పైకి ఎగిరిర. శేదిత్‌=కొందరు, కీలకీలామ్‌=కీలకిలాధ్వనిని, చక్రుః=చేసిరి.

తొ. వనములో సంచరించే ఆ వానరులలో కొందరు అక్కడ శీఘ్రముగా నడచి వెళ్లుచుండిరి. కొందరు ఎగురుచుండిరి. మరి కొందరు శీిచకీచలాడుచుండిరి. 65 మూ. _ ప్రాప్ఫోటయంశ్చ పుచ్చాని సంనిజఘ్నుః పదాన్య పి,

భుజావ్విక్షిప్య శైలాంశ్చ ద్రుమావవ్యే బభజ్జరే. 66

ప్ర అ. పుచ్చాని=తోకలను, ప్రాస్ఫోటయన్‌=చరిచిరి(జాళించిరి). పదాని= పొదములను, పంనిజఘ్నుః ఆపి=నేలపై కొట్టిరి, అవ్యే=మరి కొందరు, భుజాన్‌= భుజములను, విక్లిష్య=విసిరి, శైలాంశ్చవ= శైలములను, ద్రుమాన్‌ =వృక్షములను, బభజఖ్జు రే=విరిచిరి.

యుద్ధకాండము జ్సీగ్రి

తా. కొందరు తోకలు గట్టిగా జాళించుచుండిరి. కొందరు. నేలమీద అడుగులు గట్టిగా వేయుచుండిరి. కొందరు భుజములు విసరుచు పర్వతములను, వృక్షములను విరచుచుండిరి. 66 మూ. ఆరోహన్తశ్చ శృజ్ఞాణి గిరీణాం గిరిగోచరాః,

మహావాదాన్‌ ప్రముఖ్యన్తి క్ష్వేడామవ్యే ప్రచక్రిరే. 67

ప్ర అ గిరిగోచరాః=వానరులు, గిరీణామ్‌=పర్వతములయొక్క, శృజ్లాణి= శిఖరములను, ఆరోహన్తశ్చ=ఎక్కుచు, మహానాదాన్‌ =గొప్ప ధ్వనులను, పముష్వాన్ని= విడచుచుండిరి. అన్యే=మరికొందరు, శే ఇడొమ్‌=సింహనాదమును, (గ్రజుష్పజ చి ప్రచక్రిరే=చే సిరి.

తా. కొందరు వానరులు పర్వతశిఖరమురెక్కి గొప్ప ధ్వనులు చేయుచుండిరి. మరికొందరు సింహనాదములు చేయుచుండిరి. 67 మూ. ఊరువేగైశ్చ మన్ఫుదుర్లతాజాలాన్యనేకశు, -

బృమృమాణాశ్చ విక్రొన్హా విచిక్రీడుః శిలాద్రుమైః, 68

ప్ర అ. ఊరువేగైః= తొడలవేగములచేత, అనేకశః=అనేకముగా, లతొాజాలాని=లతల సముదాయములను, మమ్ఫృుదుః=మర్హించిరి. బృమృ మాణాః=ఆవయవములను కదల్చుచు, విక్రాన్నాః=పరాక్రమవంతులైన ఆ నానరులు, శీలాద్రుమైః=శిలలతోను వృక్షములతోను, విచి[క్రీదుః= క్రీడించిరి,

తా. కొందరు తొడల వేగములచేత అనేకములైన లతాసముదాయములను నలగగొట్టుచుండిరి. మరికొందరు పరాక్రమశాలులు అనయవములను కదల్చుచు శీలలతోను, వృక్షములతోను ్రీడించుచుండిరి. 68 మూ, తతః శతసహ్యపైశ్చ కోటిభిశ్చ సహస్రశః,

వానరాణాం సుఘోరాణాం శ్రీనుత్సరివృుతా మహీ. 69

ప్ర అ. తతః=ఆటుపీమ్మట, మహీ=భూమి, సుఘఫోరాణామ్‌=చాల భయంకరులైన, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, శతపహ సైశ్చ=లక్షలచేతను, సహ 'ప్రశఃజ=వేలకొలది, కోటిభిః=కోటులచేతను, శ్రీమత్‌ =శోభాయుక్తముగు నట్లుగా, పరివృతా=వ్యాప్త మైనది,

తా. పిమ్మట భూమి అంతయు వేలకొలది, లక్షలకొలది, కోట్ల కొలది భయంకరులైన వానరులచేత కప్పబడి శోభాయుక్తముగా ఉండెను. 69 మూ. పాస్మ యాతి దివారాత్రం మహతీ హరివాహినీ,

ప్రహృష్టముదితాః పర్వే సుగ్రీ వేణాభిపాలితాః, 70

ఢం శ్రీమద్రామాయణము

వానరాస్త్వరితా యాన్తి సర్వే యుద్దాభినన్లిన

ప్రమోక్షయిషవః సీతాం ముహూర్తం క్వాసీ వాసన్‌. 71

ప్ర అ మహతీ=గొప్పదైన, సా హరివాహినీ=ఆ వానరసేన, దివారాత్రమ్‌= పగళ్లయందు. రాత్రులందు, యాతి స్మ=ప్రయాణముచేయుచుం డెను. షుగ్రీవేణ=సుగ్రీవునిచేత, అభిపాలితాః=పాలింపబడిన, సర్వే=సమస్త మైన, వానరాః=వానరులు, ప్రహృష్టముదితాః=సంతో షించినవారై, ఆనందించి నవారైై ఉండిరి. సర్వే=అందరూ, యుద్దాభినన్దిన=యుద్ధమును. కోరుచు, త్వరితాః=తొందరపడుచున్నవారై, యాన్తిజ వెళ్లుచుండిరి. సీతామ్‌= సీతను, ప్రమోక్షయిషవః=విడిపింం దలచిన ఆ వానరులు, క్వొపీ= ఎక్కడా కూడ, ముహూర్తమ్‌=క్షణకాలము. కూడ, నొవసన్‌ =నివసించలేదు.

తా. విశాలమైన ఆ వానరసేన రేయింబగళ్లు ప్రయాణము చేయుచునే ఉండెను. సుగ్రీవుని రక్షణలో ఉన్న ఆ వానరు లందరు ఆనందోత్సాహములతో నిండి ఉండిరి. అందరు యుద్దోత్సాహముతో శీఘ్రముగా వెళ్లుచుండిరి.. పీతను విడిసింస దలచుచున్న వారు ముహూర్తకాలము కూడ ఎక్కడా నిలబడలేదు. మూ, తతః పొదపపంబాధం వావామృగపమాయుతమ్‌,

సహ్యపర్వతమాపాద్య వానరాస్తే సమారుహన్‌, ళల

ప్ర అ. తతఈ= అటుపిమ్మట, తే. వానరాః=ఆ వానరులు, పొదసనంబాధమ్‌=చెట్టతో ఇరుకుగా ఉన్నది, నొనామృగసమాప్పతమ్‌=ఆనేకవి ధములైన మృగములతో కూడినది అయిన, సహ్యపర్వతమ్‌=సహ్యపర్వతమును, ఆపొద్య=పాంది, సమారుహన్‌ =ఎక్కీరి.

తా. పిమ్మట ఆ వానరులు వృక్తములతో దట్టముగా ఉన్న, అనేకమృగములతో నిండిన సహ్యపర్వతము చేరి దానిమీదికీ “పక్కిరి. 72 మూ. కాననావి విచిత్రాణి వదీప్రస్రవణానవి చ,

పశ్యన్నపి యయౌ రామః సహ్యస్య మలయస్య చ. 73

ప్ర, అ. రానుః అపి=రాముడు కూడ, సహ్యస్య=సహ్యపర్వతముయొక్క, మలయస్య చ=మలయపర్వతముయొక్క, విచిత్రాణి=విచితములైన, కొన వాని=అడవులను, నదీప్రప్రవణాని చ=నదులను, సెలయేళను, పశ్యన్‌ =చూచుచు, యయౌ వెళ్లెను. ౯

తొ, రాముడు కూడ సహ్యనులయ తముల విచితములెన ఆడవులను నదులను, "ెలయేళ్లను చూచుచు మున్‌ చత్రములైన అడవ 73

ళా

యుద్ధకాండము ట్స మూ. చమ్చుకాంస్తిలకాంశ్వూతాన్‌ ప్రసేకావ్‌ సిన్సువారకాన్‌,

తివిశాన్‌ కరవీరాంశ్చ భజన్తి ష్మ ప్లవంగమాఓ 7డ్త

ప్ర అ ప్లనంగమాః=వానరులు, చమ్వకాన్‌ = చంపకవృక్తములను, తిలకాన్‌= తీలకవృక్తములను, చూతాన్‌ =మామిడిచెట్లను, ప్రసేకాన్‌ =ప్ర సేకవృక్ష ములను, _సిన్దువారకాన్‌= సిందువారవృక్షములను, తినిశాన్‌ =తినిశవృక్షములను, కరవీరాంశ్చ= కరవిరవృక్షములను, భజన్తి స్మ =సేవించుచుండిరి,

తా. వానరులు మార్గములో ఉన్న చంపక-తిలక-చూత-ప్రసేక- సీందువారక-తినిశ-కరవీర వృక్షములను శేవించిరి, (వాటి ఫలాదులను అనుభవించిరి.) 74 మూ. అశోకాంళ కరబ్ఞూంశ్చ ప్లక్షవ్యగ్రోధపాదపావ్‌,

జమ్భుకామలకాన్నాగాన్‌ భజన్తి ప్మ ప్లవజ్లమాః, 785

ప్ర అ. ప్లవంగమాః=వానరులు, అశోకాన్‌ = ఆశోకవృక్షములను, కర ఇ్టూంశ్చ= కరంజవృక్షములను, ప్రక్షన్యగ్రోధపాదపాన్‌: =ప్లక్షవృక్షములను, మజ్ఞిచెట్టను, జమ్మ్‌కామలకాన్‌ = పేలేడుచెట్లటు. ఉసిరిచెట్టను, నాగాన్‌ =నాగవృక్షములను, భజన్తి ష్మవ= పేవించిరి.

తా. వానరులు అశోక-కరంజ-ప్రక్ష-న్యగోధ-జంబుక-ఆమలక వృక్షములను సేవించిరి. 765 మూ. ప్రస్తరేషు చ రమ్యేషు వివిధాః కాననద్రుమాః,

వాయువేగప్రచలితాః పు స్పైరవకిరన్తి తాన్‌. 76

ప్ర అ. రమ్యేషు=సుందరములైన, (ప్రస్త రేషు= చరియలయం దున్న, వివిధాః= అవేకవిధములైన, కాననద్రుమాః=అడవిచెట్టు, వాయువేగప్రచ లితాః=వాయువేగముచేత చలించినవై, తొన్‌=ఆ వానరులను, పు ్టె=పువ్వులతో, ఆవకిరన్తి = చల్లినవి.

తా. సుందరములైన చరియలమీద ఉన్న అరణ్యవృక్షములు వాయువే గముచేత కదలినవై ఆ నానరులమీద పుష్పములు చల్లినవి. 76 మూ, మారుతః సుఖసంప్పర్శో వాతి చన్షవశీతలః,

షట్పదైరమకూజద్భిర్వనేషు మధుగన్లిషు, 77...

ప్ర అ. మధుగన్దిషు=మకరందసుగంధము గల, వననేషు=ననము లయందు, అనుకూజద్భిః=ధ్వనిచేయుచున్న, షట్పదైః=తుమ్మెదలతో కూడిన, సుఖసంప్పర్శః=సుఖస్పర్శ గల, చన్షనశీతలః=చందనమువలె చల్లగా ఉన్న,

శం శ్రీమద్రామాయణము నూరుతః=వాయువు, వాతి=వీచుచున్నది.

తా. నుకరందము సువాసనలు గల ననములలో చందనము వలె చల్లగా ఉన్న వాయువు, ధ్వవి చేయుచున్న _ తుమ్మెదలతో కూడినదై శరీరమునకు సుఖప్పర్శ కలిగించుచు వీచెను. 77 మూ, అధికం శైలరాజప్తు ధాతుభిప్తు విభూషిత

ధాతుభ్యః ప్రసృతో రేణుర్వాయువేగేన ఘట్లితః 78

సుమహద్వానరానీకం ఛాదయామాస సర్వత:

ప్ర అ. శ్రైలరాజస్తు=ఆ పర్వతరాజైతే, ధాతుభిః=ధాతువులచేత అధికమ్‌=అధికముగా, విభూ షితః=అఆలంకరించబడినది. వాయువే గేన=వాయువేగ ముచేత, ఘట్టితః=కొట్టబడినదై, రేణుః=పరాగము, ధాతుభ్యః=ధాతువులనుండి, ప్రసృతఈః=ప్రసరించినదై, సుమహత్‌ = చాల పెద్దదైన, వానరానీకమ్‌=వానర సేనను, సర్వతః=అన్ని వైపులా, ఛాదయామాస= కప్పివే సెను.

తా. ఆ సహ్యపర్వతము గైరికాదిధాతువులతో అధికముగా (ప్రకాశించు చుండెను. వాయువేగము ఆఘాతముచేత ఆ ధాతువులనుండి పరాగము ఎగిరి విశాలమైన ఆ సైన్యమును అంతటా కప్పీవేసెను. 78 మూ. గిరిప్ర స్టేషు రమేషు సర్వతః సంప్రపు ప్పితాః, 70

కేతక్యః సిన్దువారాశ్చ వాసన్త గశ్చు మనోరమాః।

మూధవ్యో గవ్హపూర్జాశ్చ కున్షగుల్మాశ్చ పుస్పితాః 80

చిరిబిల్యా మధూకొశ్చ వఇస్తలా వకులాస్తథా,

రఇస్తకాబ్వలకొశ్చెన నాగవృక్షాశ్చ పుష్పితాఓ 81

చూతాః పాటల్‌కాశ్చెన కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః,

ముచులిన్టార్డువాశ్చెవ శింశపాః కుటజూస్తథా. 82

ధవాః శాల్మలయశక్సిన కోవిదారాశ్చ పుష్పితాః

హిన్హాలా స్తివిశా శ్చెవ్‌ చూర్ణకా వీపకాస్తథా. 83

వీలాశోకాశ్చ సరలా అజ్కోలాః పద్మకాస్తథా,

(ప్రీయమాడైః ప్లవంగ్రెస్తు సర్వే పర్యాకులీకృతాః, వ!

ప్రఅ రమ్యేషు = రమ్యములైన, గిరిప్ర స్టేషు = పర్వతముల చరియలమీద, సర్వతః, = అన్ని వైపులా, సంప్రపుష్పితా; ్‌ పుష్పించిన, కేతక్యః = మొగలిడొంకలు, సిన్దువారాశ్చ = సిందువార వృక్షములు, మనోరమాః = ఎద్తరములుం వాసస్త్యః = వసంతబుతువులో పుష్పించునని అయిన, మాధవ్యః ఇ లు, పుపష్పతాః == పుష్పించిన, గస్టపూర్ణాః = సుగంధముతో

యుద్ధకాండము త్తి నిండిన, కున్తగుల్మాశ్చ = మల్లెల డొంకలు, చిరిబిల్యాః = చిరిబిల్వములు, మధూకాశ్చ = మధూకములు, వఇ్వులాః = నంజులములు, తథా = మరియు, వకులాః == బొగడచెట్టు, రష్టుకొః = రంజకములు, తిలకాశ్చెన = తిలకములు, పుష్పితాః = పుష్పించిన, నాగవృక్షాశ్చు = నాగవృక్షమిలు, చూతొః = చూతవృక్షములు, పొటలికాశ్సెవ= పాటలిక వృక్షములు, పుష్పితొః = పుష్పించిన, కోవిదారాశ్చ =కోవిదారములు, ముచులిన్టార్దునొశ్చెవ = ముచులిందములు, మద్దేచెట్లు, శింశపాః = శింశపావృక్తములు, తథా" = మరియు, కుటజూః = కొండమల్లెచెట్టు, ధవాః = ధవవృక్తములు, శాల్మలయశ్వెన జ బూరుగుచెట్టు, తథా = మరియు, రక్తాః కురవాః = ఎజ్జ గోరింటాట్టు, హింతాలొః = హింతాలములు, తినిశాశ్చెవ = తినిశములు, చూూర్ణకాః = చ్తూర్ణకములు, తథా = మరియు, నీపకాః ౨ నీసవృక్షములు, నీలాశోకాః = నీలాశోకములు, సరలాః = సరలములు, అజ్కోలాః = అంకోలములు, తథా = మరియు, పద్మకాః = పద్మకములు, సర్వే = అవి అన్నీ, [ప్రీయమాలైః జ సంతోషించుచున్న, ప్లవట్లైః = వానరులచేత, పర్యాకులీకృతాః = న్యాకులము చేయబడినవి.

తా. సంతోషభరితులైన ఆ వానరులు, రన్యుములైన ఆ సర్వతము చరియలమీద ఉన్న పుష్పించిన మొగలిడొంకలను, సిందువారములను, వసంత ర్తువులో పుస్పించు మనోహరములైన మూధవీలతలను, పుష్పించి సుగంధముతో విండిన మల్లెతీగలను, చిరిబిల్వ - మధూక - వంజుల - వకుల - రంజక = తీలక - వాగ -* చూత - పొటలిక - కోవిదార - ముచులింద = అర్జ్హున - శింశపా - కుటజు - ధవవృక్తములను, బూరుగుచెట్లను, ఎజ్జగోరింటచెట్లను, హింతాల - తినిశ - చూర్ణక - వీపక - నీలాశోక - సరల- అంకోల-పద్మకములను. వ్యాకులము చేనీరి. 79 - 84 మూ. వాప్యస్తస్మిన్‌ గిరొ రన్యూః పల్వలాని తథైన చ,

చక్రవాకామచరితాః కారణ్జవని షేవితాః 85

ప్లవైః క్రౌశ్వెశ్చ సంకీర్ణా వరాహమృగ సేవితా,

బుక్లైస్తరక్సుభిః సింహైః శారూలైశ్చ భయావ హైః 86

వ్యాలైశ్చ బహుభిర్భీమైః సేవ్యమావాః సమన్తతః,

పద్మెః సౌగన్లికైః ఫుల్లెః కుముదైశ్చోత్సలైస్తథా. 87

వార్‌జైర్వివిదైః పుహ్టె రమ్యాస్తత్ర జలాశయాః

ప్ర అ. తస్మిన్‌ = ఆ, గిరౌ = పర్వతమునందు, రమ్యాః = సుందరమైన, వాష్యః = దిగుడుబావులు, తథైవ చ=మరియు, పల్వలాని చ = చిన్న చెరువులు, తత్ర = అక్కడ, చక్రవాకానుచరితొః = చక్రవాకములచేత

కం శ్రీమద్రామాయణము సంచరించబడినవి, కారణ్ణవనిషేనితాః = కారండవపక్సులచేత సేనింపబడినని, పవెః = వీటికొకులతోను, కౌ చ్వోశ్చ ! (క్రౌాంచపక్టులతో ను, సంకీర్గాః ! వ్యాష్తములైనవి, రాహమ్భిగ విత్‌ = వరాహములచేతను, లేళ్ళచేతను “సీవించబడినవి, బుశ్వై = ఎలుగుబంట్లచేతను, తరక్సుభిః = తరక్సువులచేతను, సింహెః = సీంహములచేతను, భయావహైః = భయంకరములైన, శార్జూలైశ్చ = ెద్దపులులచేతను, భీమైః = భయంకరములైన, బహుభిః = అనేకమైన, వ్యాలైః = దుష్టగజములచేతను, సమన్తతః = అన్నవైపులా, సేవ్యమానాః ౬ సేవించబడుచున్నవి, సద్మెః = పద్మములలోను, ఫుల = వికసించిన, సౌగస్పివైః = కలవలలోను; కుమొదైః = లెల్లకలవలతోను, టా = మరియు, ఉతాలః = నల్లకలవలతోను, వారిజైః = వీటిలో పుట్టిన వివిధైః = అచేకనిధమురైన, పుష్పైః న పుష్పములలోను, రమ్యాః = సుందరములైన, జలాశయాః = సరస్సులు, (వ్యాకులము చేయబడినవి.) తా. ఆ పర్వతముమీద దిగుడుబావులు, రమ్యములైన చిన్న చెరువృలు, సుందరమైన సరస్సులు ఉండెను. వాటియందు చక్రవాకములు, కారండనములు, నీటికాకులు, క్రౌంచపక్టులు విహరించుచుండెను. నరాహములు, లేళ్లు, ఎలుగుబంట్లు, చిరుతపులులు, సింహములు, భయంకరములైన పులులు, భయంకరములైన అనేకమైన దుష్టగజములు, నలుమూలలా వాటి జలమును (త్రాగుచు ఆశ్రయించి ఉండెను. పద్మములు, మంచి సువాసన గల కలవలు, తెల్ల కలవలు, నల్లకలనలు, ఇంకా జలమునందు పుట్టు ఇతర పుష్పములు = వీటితో ఆ సరస్సులు నిండి యుండెను. వాటిని కూడ వానరులు వ్యాకులము చేసిరి. 85-87 మూ. తస్య పాముషు కూజన్తి నానాద్విజగణాప్తథా, 88 స్నాత్వా సీత్వోదకొన్యత్ర జలే శ్రీడన్తి వానరాః, అన్యోన్యర ప్లావయన్లి స్మ శ్రైలమారుహ్య వానరాః 89 ప్ర అ. తథా = మరియు, తస్య = ఆ పర్వతముయొక్క; సొనుషు = చరియలయందు, నానాొద్విజగణాః = అనేకమైన పక్షీసముదాయములు, కూజనవ్తి = ధ్వనిచేయుచున్నవి. వానరాః = వానరులు, జలే" = జలమునందు, స్నాత్వా = స్నానముచేసి, ఉదకాని = ఉదకములను, పీత్వా = ్రౌగి, క్రీడన్తి = ఆడుకొనుచున్నారు. వానరాః = వానరులు, శైలమ్‌ = పర్వతమును, ఆరుహ్య ఇ ఎక్కి, అన్యోన్యమ్‌ = పరస్పరము, ప్లావయన్తి స్మ = తడుపుకొనుచుండిరి. తా. ఆ పర్వతము చరదియలపై అనేకవిధములైన పక్టులు కూయుచుండెను. వానరులు ఆ జలములో స్నానము చేపి, వీళ్లు త్రాగి

యుద్ధకొండము 851 శ్రీడించిరి. ఆ పర్వతము నెక్కి జలములతో పరస్పరము తడుపుకొనిరి.88,89 మూ. ఫలాన్యమృతగన్లీని మూలావి కుసుమావి చ,

బభఇస్టర్వానరాస్తత్ర పాదపావాం మదోత్కటాః. 00

ప్ర అ తత్ర = అక్కడ, మదోత్కటాః = మదముచేత తీవ్రముగా ఉన్న, వానరాః = వానరులు, పాదపానామ్‌ = వృక్షములయొక్క, అమృతగనీని ఇ అమృతగంధము గల, ఫలాని = ఫలములను, మూలాని = మూలములను, కుసుమాని చ = పుష్పములను, బభవ్లుః = విరచిరి.

తొ. అధికమైన నుదము గల ఆ వానరులు అక్కడ నున్న చెట్టనుండి అమృతము వంటి పువాసన గల _ ఫలములను, మూలములను, పుష్పములను కసిరి 90 మూ, ద్రోాణమాత్రప్రమాణాని లన్బుమానాని వానరాః

యయుః పిబన్తః స్వష్టాస్తే మధూని మధు సిబ్లలాః 01

ప్ర అ. మధుపిజ్లలాః = తేనెనలె పచ్చగా ఉన్న, తే వానరాః = ఆ వానరులు, లమృమానాని = (వేలాడుచున్న, గద్రోణమాత్రప్రమాణాని = దోణము (కుంచమువంటి ఒక కొలత), మధూని = తేనెలను, పీబన్త్నః = లాగు చున్నవారై, స్వస్థాః = సంతోషవంతులై యయుః = వెళ్లిరి,

తా తేనె రంగు శరీరములు గల ఆ వానరులు (వ్రేలాడుచున్న ద్రోణము (వ్రమాణము గల తేనెలను త్రాగుచు, నంతోషించుచు వెళ్లిరి. 91 మూ. పొదపానవభళ్ఞున్తో వికర్షన స్తథా లతాః,

విధమన్హో గిరవరాన్‌ ప్రయయుః ప్లవగర్హభాః, 92

ప్ర, అ. ప్లవగర్షభాః = ఆ వానరశ్రేష్టులు, పాదపాన్‌ = వృక్షములను, ఆవభస్థున్తః ఇ విరచుచు, తథా = మరియు, లతొః = లతలను, వికర్షన్తః = లొగుచు, గిరివరాన్‌ = పర్వత్మశ్రేష్టములను, విధమన్తః = చిమ్మి వేయుచు, ప్రయయుః ల. వెళ్లిరి.

తా. ఆ వానర్యశ్రేష్టులు చెట్లను. విరచుతూ తీగలను లాగుచు, కొండలను ఇటు అటు ఎగురగొట్టుచు వెళ్లిరి. 92 మూ. వృక్షేభ్యోఒవ్యే తు కపయో నదన్హో మధుదర్పితాః “39 0౨2.

అన్యే వృక్షావ్‌ ప్రపద్యన్తే ప్రపిబవ్త్యపి చాపరే. 03

ప్ర అ. అన్యే = మరికొందరు, కపయః = వానరులు

52 శ్రీమద్రామాయణము మధుదర్శితాః = మధువుచేత మత్తులై వృశ్షేభ్యః ఇ వృక్షములనుండి, వద్‌న్త। జ్‌ ర్వనిచేయుచు (వెళ్లిరి, అవ్యే = మరికొందరు, వృక్షాన్‌ = వృక్షములను, ప్రపద్యన్తే = పాందుచుండిరి. అపరే = మరికొందరు, ప్రపీబన్తి = అధికముగా త్రాగుచుండిరి.

తా. కొందరు నానరులు మధుపానముచేత మత్తులై ధ్వని చేయుచు చెట్లనుండి వెళ్లిరి. కొందరు వృక్షములను పొందిరి. మరికొందరు అధికముగొ త్రాగుచుండిరి. 03 మూ. బభూవ వసుధా త్రస్తు సంపూర్ణా హరిపుజ్ఞవైః

యథా కలనుకేదారైః పక్వెరిన వసువ్హరా. ర్క

ప్రఆఅ లైః = ఆ, హరివుబ్లనై = వానర(శ్రేష్టులతో, సంపూర్లా = నిండిన, వషున్ధరా = భూమి, పరే! = పక్వములైన, కలమకేదారైః = వరిచేలలో, వసున్ధరా యథేవన = భూమ్‌ వలి, బభూవ = ఉండెను.

లా. (పచ్చని శరీరములు గల) ఆ వానరథ్రేష్టులతో నిండిన భూమి ముగ్గిన వరిచేలతో నిండిన భూమి వలె ఉండెను. 04 మూ, మ హేన్హామథ సంప్రాప్య రామో రాజీనలోచనః,

ఆరురోహ మహాబాహుః శిఖరం దునుభూ షితమ్‌. 05

(

ప్ర అ. అథ = అటుపిమ్మట, రాజీవలోచనః = పద్మములవంటీ నేత్రములు కలవాడు, మహాబాహుః = గొప్ప బాహువులు కలవాడు అయిన రామః = రాముడు, నహేన్హమ్‌ = మహేంద్ర పర్వతమును, పంప్రొష్య = పొంది, ద్రుమభూషితమ్‌ = వృక్తములచేత అలంకరింపబడిన, శిఖరమ్‌ = శీఖరమును, ఆరురోహ = ఎక్కెను.

తా. పిమ్మట పద్మములవంటి నేత్రములు గల మహాబాహువై రాముడు మ హేంద్రపర్వతమును చేరి వృక్షములచేత అలంకరించబడిన శీఖరమును ఎక్కెను. 05 మూ. తతః శిభరమారుహ్య రామో దశరథాత్మజః

కూర్మ మీనసమాక్షీర్గముపశ్యత్పలిలాకులమ్‌, ర

ప్ర ఆఅ, తతః = అటుసిమ్మట, దశరథాత్మజః = దశరథకుమారుడైన రామః = రాముడు, శిఖరమ్‌ = శఖరమును, ఆరుహ్య = ఎక్కి, కూర్మమీన పమాక్తీర్థమ్‌ = తాబేళ్లతోను, చేపలతోను వ్యాష్తమైన, సలిలాకులమ్‌ = నీటీో వ్యాకులమైన సముద్రమును, అపశ్యత్‌ == చూచెను.

యుద్ధకాండము ర్‌3

లాం పిమ్మట దశరథకుమారుడైన రాముడు. శిఖరము నెక్కి తాబేళ్లతోను, చేపలతోను వ్యాష్తమై జలముతో వ్యాకులముగా ఉన్న సముద్రమును చూచెను. %6 మూ. తే సహ్యం సమతిక్రమ్యు మలయం చ మహాగిరిమ్‌,

ఆ పేదురానుపూర్వ్యేణ సముద్రం భీమనిఃస్వనమ్‌, 07

ప్ర అ. తే = వారు, సహ్యమ్‌ = సహ్యపర్వతమును, మహాగిరిమ్‌ = మహాపర్వతమైన, మలయం చ = మలయమును కూడ, సనుతి[క్రమ్య = దాటి, ఆనుపూర్వ్యేణ ఇ క్రమముగా, భీమనిఃస్వనమ్‌ు = భయంకరమైన ధ్వని గల, సముద్రమ్‌ = సముద్రమును, ఆసేదుః = పొందిరి.

తా, వారు సహ్యపర్వతమును, మలయపర్వతమును దాటి (క్రమముగా, భయంకరమైన ధ్వని గల సముద్రమును సమీపించిరి. 97 మూ. అవరుహ్య జగొమాశు వేలాననమనుత్తనుమ్‌, -

రామో రమయతాం శ్రేష్ట ససుగ్రీవః సలక్ష్మణః- 98

ప్ర అ ససుగ్రీవ = సుగ్రీవునితో కూడినవాడు, సలక్ష్మణః = లక్ష్మణునితో కూడినవాడు, రమయతామ్‌ = ఆనందింపచేయటువాం నే 'శ్రేష్పః జు (శ్రేష్ట్ణడూ అయిన, రామః =రాముడు, అవరుహ్య = దిగి ఆకు = శీఘ్రముగా, అనుత్తమమ్‌ = (శ్రేష్పమైన, వేలాననమ్‌ = సముద్రతీరమునందలి వనమును గూర్చి, జగాము = వెళ్లెను.

తా. ఆనందము కలిగించువారిలో (శ్రేష్టుడైన రాముడు సుగ్రీవలక్ష్మణ పమేతుడై ఆ పర్వతము దిగి, సముద్రతీరమునం దున్న వనమునకు వెళ్లైను.98 మూ. అథ ధౌతోపలతలాం తోయౌఘైః పహపోత్ధితైః,

వేలామాసొద్య విపులాం రామో నచనమబవీత్‌, 09

ప్ర అ అథ = అటుపిమ్మట, శామః = రాముడు, సహసొ = శీఘ్రముగా, ఉత్ధితైః = లేచిన, తోయౌఘైః = జలసముదాయుములచేత, ధౌతోపలతలామ్‌ = కడగబడిన శిలాతలములు గల, విపులామ్‌ = విశాలమైన, వేలామ్‌ = సముద్రతీరమును, ఆపొద్య =పాొంది, వచనమ్‌ = వచనమును, అబ్రవీత్‌ = పలికెను,

తా. పిమ్మట రాముడు, హటాత్తుగా లేచుచున్న ఉదకసముదాయ ములచేత (తరంగములచేత) కడిగివేయబడిన శిలలతో నిండిన సముద్రతీరమును సమీపించి ఇట్లు పలికెను. 99

క శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏతే వయమమసప్రాస్తాః సుగ్రీన నరుణొలయమ్‌, ఇహేదానీం విచిన్తాపాయా వః పూర్వముప స్థితా. 100 ప. అ. పుగీన = సుగ్రీవుడా ! ఏతే వయమ్‌ = ఈ మనము, రి సు య్య వరుణాలయమ్‌ = సముద్రమును, సమనుప్రాప్తాః = చేరాము. యా = ఏది, పూర్వమ్‌ = పూర్వము కలిగినదో, సొ = ఆ, విచిన్తా = చింత, ఇహ తా. సుగ్రీవా ! ఇదిగో మనము సముద్రము దగ్గరకు వచ్చినాము. మనము. పూర్వ మనుకొన్న “సముద్రమును దాటుట ఎట్టా. అను. చింత ఇక్కడ ఇప్పుడు వచ్చివది. 100 మూ, అతః ఫరమతీరో౭౬యం పొగరః సరితాం పతిః, న చాయమనుపొయేన శక్యస్తరితుమర్ణవః 101 ప్ర అ. పరిలొం పతిః = నదుల భర్తయైన, ఆయం సొగరః = ఈ సముద్రము, అతః పరమ్‌ =ఇటుసిన్ముట, ఆతీరః = తీరము లేనిది. అయన్‌ = ఈ, అర్హవఃజ సముద్రము, అమపాయేన =ఉపాయము లేకుండగా, తరితుమ్‌ =దొటుటకు, న శక్యః = శకృమైనది కొదు. తా. నదుల భర్తయైన ఈ సముద్రమునకు ఇటుపైన తీరము లేదు. దీనిని ఉపొాయముచేత గొవి దాటలేము. 101 మూ. తదిహైన నివేశోఒస్తు నువ్వః ప్రస్తూయతామిహ, యఖేదం వొనరబలం సరం సారమవాప్షుయాత్‌. 102 ప్ర అ తత్‌ = అ కారణమువలన, ఇహైన = ఇక్కడనే, నివేశః = సేనావివేశము, అస్తు = అగుగొక. ఇదమ్‌ == ఈ , వొనరబలమ్‌ = వొనరశేన, యథా = ఎట్టు, పరం పారమ్‌ =అవతలి ఒడ్డును, అవాప్నుయాల్‌ ఇ పొందునో, మన్న = ఆలోచన ఇహ = ఇక్కడ, ప్రస్తూయతామ్‌ జ ప్రస్తావించబడుగాక, శా. అందువలన, ఇక్కడ సైన్యము విలచుగాక. ఈ వానరసేన అవతలి ఒడ్డు చేరు ఉపాయమును, ఇక్కడ _ఆలోచించెదము. 102 మూ. ఇతీవ స మహాబాహుః పీతాహరణకర్శిత, రామః పాగరమాపాద్య వాపమాజ్ఞాసయత్తదా. 103 ప్ర న మహాబాహ౫ == గొప్పు బాహువులు కలవాడు, సీతాహరణ కర్మ్శితః = పీతాహరణముచేత కృశింపచేయబడినవాడు, అయిన, సః రామః

యుద్ధకాండము ర్‌ర్‌ = ఆ రాముడు, తదా =అప్పుడు, సాగరమ్‌ = సముద్రమును, ఆసాద్య = సమీపించి, ఇతీవ = ఈ విధముగొ, వాసమ్‌ = నివాసమును, ఆజ్ఞాాయత్‌ = ఆజొపీంచెను. ఖో తా. సీతాహరణముచేత కృశించి ఉన్న మహాబాహువైన ఆ రాముడు అప్పుడు సముద్రసమీపము చేరి ఈ విధముగా “సేన ఆగవలెను” అని ఆజ్బాపీంచెను. 103 మూ. సర్వాః సేనా నివేశ్యన్హాం వేలాయాం హరిపుజ్లవ, సంప్రాప్తో మన్త్రకాలో నః పాగరస్యేహ లనే. 104 ప్ర ఆ. హరిపుబ్లవ = సుగ్రీవా ! సర్వాః = సమస్తమైన, పేనాః = సేనలు, వేలాయామ్‌ = సముద్రతీరమునందు, నివేశ్యన్తామ్‌ = నిలుపబడుగాకు. ఇహ = ఇక్కడ, సాగరస్య = సముద్రముయొక్క, లబ్లవే = దొటుటవిషయమునందు, నః = మనకు, మన్తుకాలః = ఆలోచనకు సమయము, సంధప్రొప్తః = వచ్చినది. తా. ఓ !వానరశ్రేస్టడా ! సేనలను అన్నింటినీ సముద్రతీరమునందు విడిది చేయించుము. ఇక్కడ మనకు, సముద్రమును దాటుట విషయమున ఆలోచించు సమయము వచ్చినది, 104 మూ. ప్వాం ప్వాం సేనాం సముత్సృజ్య మా చ కళ్చిత్కుతో వ్రజేత్‌, గచ్చన్తు వావరాః శూరా జ్లేయం ఛన్నం భయం చ నః 105 ప్ర అ. కళ్ళ్చిత్‌ = ఎవ్వడును, స్వాం స్వామ్‌ = తన తన, 'పేవామ్‌ =కేనను, సముత్ఫృజ్య = విడచి, కుతః = ఎటువైపూ కూడ, మా వ్రజేత్‌ = వెళ్లకుండుగౌకు నః = మనకు, ఛన్నమ్‌ = రహస్యముగా ఉన్న, భయమ్‌ = భయము, జ్జేయం చ = తెలియదగినది. శూరాః = శూరులైన, ,వానరాః= వానరులు, గచ్చన్తు కా వెళ్లైదరుగాక, తా. ఎవ్వరూ తమ తమ సేనను విడచి ఎక్కడికీ వెళ్లకూడదు. ఎందుచేత ననగా మనకు రహస్యమైన భయ హేతువు ఉండవచ్చును. అందుచే శూరులైన నానరులు వెళ్లి తమ తను సైన్యములను పర్యవేక్తించుకొనుచుండవలెను. మూ. రామపవ్య నచనం శ్రుత్వా సుగ్రీవః సహలక్ష్మణః "సేవాం వివేశయత్తీ రే సాగరస్య ద్రుమాయుతే. 106 ప్ర అం సహలక్ష్మణః డా లక్ష్మణునితో కూడిన, సుగ్రీవః జ సుగ్రీవుడు, రామస్య = రామునియొక్క, వచనమ్‌ = వచనమును, శ్రుత్వా =

568 శ్రీమద్రామాయణము విని సాగరస్య = సముదముయొక్క, దుమాయుతే = వృక్తములతో కూడిన, తీదే = నుండు ఓీవామ్‌ క్క ఉనను, వివేశయత్‌ = నిలిపెను.

తాం రాముని మాటలు విని సుర్ధీవలక్ట్‌ శైలులు, వృక్తములతో కూడిన సముద్రతీరమునందు శేవనము విడిది ంచిరి, 106 మూ. విరరాజ సమీపప్టం పొగరస్య చ తద్భలమ్‌,

ఖ

మధుపాణ్డుజలః శ్రీమాన్‌ ద్వితీయ ఇవ పాగరః. 107

ప్ర, అ. సాగరస్య = సముద్రముయొక్క, సమీపస్థమ్‌ = సమీపము నందున్న, తత్‌ = ఆ, బలమ్‌ = సేన, మధుపాణ్డుజలః = ఛటేనె నలె పచ్చవి జలము గల, శ్రీమాన్‌ = శోభాయుక్తమైన, ద్వితీయః = రెండవ, సాగర ఇవ = సముద్రము వలె, విరరాజ = ప్రకాశించెను.

తొ. సముద్రసమీసమునం దున్న ఆ ' సైన్యము తేనె వలె పచ్చని రంగు గల జలముతో నిండిన రెండన సాగరము వలె ప్రకాశించెను. 107 మూ, వేలావనముపాగన్యు తతస్తే హరిపుజ్ల్వవాః,

వివిష్టాశ్చ పరం పారం కాజ్‌క్షమాణా మహోదధేః, 108

ప్ర ఆ తతః = అటుపిమ్మట, తే = ఆ, హరిపుజ్లవాః = వానర్మశేష్టులు, వేలాననమ్‌ = సముద్రతీరమునందున్న ననమును, ఉపాగమ్య = పొంది, మహోదధేః = మహాసముద్రముయొక్క, సరం పారమ్‌ = అవతలి ఒద్దును, కాజ్‌క్షమాణొః = కోరుచు, వివిష్టాశ్చు = నివాసముచేసిరి.

తా. పిమ్మట ఆ వానరశ్రేష్టలు సముద్రతీరమునందలి వనమును చేరి ఆ మహాసముద్రము అవతలి ఒడ్డు చేరవలె నని కోరుచు అక్కడ విడిది చేసిరి. 108 మూ. తేషాం వివిశమానానాం పైన్యసంవాహనిఃప్వనః;

అన్తర్ధాయ మహావాదమ్మర్హవస్య ప్రశుశ్రువే. 109

ప్ర అ, తచేషామ్‌ ఆ ఆ వానరులు, నివిశమానానామ్‌ = వివేశముచేయుచుండగా, "సైన్యసంనాహనిఃస్వునః = 'పైన్యచలనమువలన కలిగిన ధ్వని, అర్థవస్య = సముద్రముయొక్క, మహానాదమ్‌ = మహాధ్వనిని, అన్తర్థాయ డా కప్పివేసి, (ప్రశుశ్రునే ఇ వినబడెను. శె

తా. ఆ వానరు లందరు నివేశము చేయుచుండగా, పైన్యసంచలనము వలన పుట్టిన ధ్వని సముద్రము చేయు మహాధ్వనిని కప్పివేసీ వినబడెను.

యుద్ధకాండము ర్‌? మూ. పొ వానరాణాం ధ్వజినీ సుగ్గీవేణాభిపాలితా,

త్రిధా వివిష్టా మహతీ రామప్యార్థపరాభవత్‌, ం 0

ప్ర అ. త్రిధా = మూడు విధములుగా, నివిష్టా = నివేశము చేసి ఉన్నది, సుగ్రీవేణ = సుగ్రీవునిచేత, అభిపాలితా = పాలింపబడినదీ అయిన, సా = ఆ, వానరాణామ్‌ = వానరులయొక్క, ధ్వజినీ = సేన, రామస్య = రామునియొక్క, అర్ధపరా = కార్యమునందు ఆసక్తి కలది, అభవత్‌ = ఆయెను.

తాం మూడు భాగములుగా ( వానరములు, గోపుచ్చములు భల్లూకములు అని) విభక్తమై విడిది చేసి ఉన్న, సుగ్రీవపాలితమైన ఆ వానర సేవ రాముని కార్యమును పూర్శిచేయవలె నను నిశ్చయముతో ఉండెను. 110 మూ పొ మహార్హవమాపాద్య హృష్టా వానరవాహినీ,

వాయువేగసమాధూతం పశ్యమానా మహార్థవమ్‌. _ న!

ప్ర అపా = ఆ, హరివాహినీ = వానరకేన, మహార్హవమ్‌ = మహాసముద్రమును, ఆసొద్య = చేరి వాయువేగసమాధూతమ్‌ = వాయువేగముచేత కదల్బబడిన, మహ్మార్థవమ్‌ = మహాసముద్రమును, పశ్యమానా = చూచుచున్నదై, హృష్టా = సంతో షించినది.

తా ఆ వానరేేన మహాసముద్రమును చేరి, వాయువేగముచేత కదల్బబడుచున్న ఆ సముద్రమును చూచుచు సంతోషీంచెను. 11] మూ, దూరపారమసంబాధం రక్షోగణనిశేవితమ్‌,

పత్యన్హో వరుణావాసం నిషేద్దుర్ణరియూథపాః. 112

ప్ర అ. దూరపారమ్‌ = దూరమైన అవతలి తీరము గలది, అసంబాధమ్‌ = విశాలమూ, రక్షోగణనిషేవితమ్‌ = రాక్షసులచేత 'సేవింపబడినది అయిన, వరుణావాసమ్‌ = సముద్రమును, పశ్యన్త = చూచుచున్నవారై హరియూథపొః = వానరసేవానాయకులు, నిషేదుః = కూర్చుండిరి.

తా. విశాలము, రాక్షసనివాసమూ అయిన ఆఅ సముద్రము అవతలి ఒద్దు చాల దూరాన ఉండెను. అట్టి సముద్రమును చూచుచు వానరనాయకులు అక్కడ నిలిచిరి, క12 మూ. చడణ్జనక్రగ్రాహం ఘోరం క్షపాదౌ దివసక్తయే,

హపన్తమివ ేనౌ ఘైర్ట్ప్రత్యన్తమిన చోర్మిభిః 113

ప్ర, అ. చణ్జ్ణనక్రగ్రహమ్‌ =క్రూరమైన మొసళ్ళుకలది, ఘోరమ్‌=

58 శ్రీమద్రామాయణము భయంకరము, దివసక్తయే = సాయంకాలమునందు, క్షపాదౌ = రాత్రి 'ప్రారంభమునందు, శఫనాఘైః ఇ మరుగుల పముదాయములచేత, హసన్తమివ = నవ్వుచున్నట్టున్నది, ఊర్మిభిః= తరంగములచేత, నృత్యన్తమివ = నాట్యము చేయుచున్నట్లున్నది అయిన సముద్రమును చూచుచుండిరి,

తొ. దివసాంతమునందు, రాత్రిప్రారంభసమయమునందు, అనగా సంధ్యాకాలమునందు, క్రూరమైన మొసళ్లతో భయంకరముగా ఉన్న ఆ సముద్రము నురుగుల సముదాయములచేత నవ్వుచున్నట్లు, తరంగములచేత నృత్యము చేయుచున్నట్లు కనబడుచుండెను. 13 మూ. చన్హ్రోదయే సముద్భూతం ప్రతిచస్హుసమాకులమ్‌,

చణ్జావిలమహాగ్రా హ్లైః క్షీర్ణం తిమితిమిణ్ణిలై. 114

ప్ర ఈ చన్జోదయే = చంద్రోదయసమయమునందు, సముద్భూతమ్‌ ఇ పొంగుచున్నది, ప్రతిచన్హుసమాకులమ్‌ = చంద్రప్రతిబింబములచేత వ్యాకులము, చణ్జానిలమహాగ్రా హై = తీవమైన వాయువుల వంటి గొప్ప మొసళ్లతోను, తిమితిమిళ్లిలై తిములతోను తిమింగిలములతోను, క్ష్ణ్‌ = వ్యాష్తము అయిన సముద్రమును చూచుచుండిరి.

తా. ఆ సముద్రము చంద్రోదయసమయమునందు పొంగుచుండెను. అంతటా చంద్రుని _ స్రతిబింబములతో నిండి ఉండెను. తీవ్రమైన వాయువు వంటి పెద్ద మొసళ్లతోను, తిములతోను, తిమింగిలములతోను వ్యాప్తమైై ఉండెను, మూ. దీప్తభో గ్రైరినాక్షీర్ణం భుజక్షెర్వరుణాలయమ్‌,

అవగొఢం మహాసత్తె ప్రొ ఏనా శైలసమాకులమ్‌, 115

పుదుర్గం దుర్గమార్గం తముగాధమసురాలయమ్‌,

ప్ర ఈ. దీప్తభోగైరివ = ప్రజలించుచున్న పడగలు కలవి వలె ఉన్న, భుజల్లః = సర్పములచేత, ఆక్షీర్ధమ్‌ = వ్యాప్తము, వరుణాలయమ్‌ = వరుణుని స్‌వాసము, మహాసత్తెః = గొప్ప జంతువులచేత, అవగొఢమ్‌ =. ్రవేశించబడినది, నావాశైలసకకులమ్‌= అనేకపర్వతములలో వ్యాకులము, పుదుర్గమ్‌ = ప్రవేశించ శక్యము కానిది, దుర్గమార్గమ్‌ = (ప్రవేశింప శక్యము కొని మార్గము కలది, అగాధమ్‌ = చాల లోతైనది, నానాశైలసమాకులయ్‌ = అనేకపర్వతములతో వ్యాకులముగా ఉన్నదీ అయిన సముద్రమును చూచుచుండిరి.

తా. వరుణునకు వివాసస్థానమైన ఆ సముద్రము మండుచున్న పడగలతో కూడినవా అన్నట్లున్న సర్పములతో వ్యాప్తమై ఉండెను. దానిలో అనేకములైన పెద్ద జంతువులు, అవేకపర్వతములు మునిగి ఉండెను. వాటిచేత

యుద్ధకాండము 59 లోనికి ప్రవేశింప శక్యముకాని ఆ సముద్రపు నూర్గము కూడ ప్రవేశింప శక్యము. కాకుండెను. అగాధమైన ఆ సముద్రము అసురుల నివాసస్థానమై ఉండెను. 115 మూ. మకరైర్నాగభోగైశ్చు విగాఢా వాతలోలితాః 116 కా] అభ

ఉత్పేతుశ్చ వి'పేతుశ్చ ప్రవృద్దా జలరాశయః.

న్‌ అ. నుకరైః = మొసళ్లచేతను, నాగభోగైశ్ళ్చు = సర్ప్వముల శరీరముల , విగాఢాః = (ప్రవేశింపబడిన, వాతలోలితాః = వాయువు చేత కదల్బబడిన, ప్రవృద్దాః = వృద్ధిపొందిన జలరాశయః = జలరాశులు, ఉత్పేతుశ్చ= ఎగిరినవి ; నిపేతుశళ్చ = (క్రీంద బడినవి.

తా. మొసళ్లు, సర్పములు మునిగి ఉన్న జలరాశులు వాయువుృచేత కదల్బబడివవై, వృద్ధి చెంది, పైకి ఎగిరి పడుచుండెను. 116 మూ. అగ్నిచూర్ణమివావిద్ధం భాస్వరామ్భుమహోరగమ్‌, 117

సురారినిలయం ఘోరం పొతాలవిషమం పదా.

ప్ర అ. ఆవిద్ధమ్‌ = చల్లబడిన, అగ్నిచూర్ణమివ జ=అగ్నిచూర్జము వలె ఉన్నది, భాస్వరామ్చుమహోరగమ్‌ = ప్రకాశించుచున్న ఉదకము నహాసర్పములు కలది. పదా = ఎల్లప్పుడు, సురారినిలయమ్‌ = రాక్షసులకు నివాసము, ఘోరమ్‌ = భయంకరము, పొతాలవిషనుమ్‌ = పాతాలము వలె భయంకరము అయిన పముద్రమును చూచిరి.

తా ఆ సముద్రము అంతటా అగ్ని చూర్ణము చల్లినట్లు (పై భాగమునందు నక్షత్రాదిప్రతిబింబముచేత) మెరయుచుండెను. ప్రకాశించుచున్న ఉదకము, మహాసర్పములు గల ఆ సముద్రము ఎల్లప్పుడు రాక్షసులకు విలయమై పాతాళమువలె భయంకరమై ఘోరముగా ఉండెను. 7 మూ, పాగరం చామ్బరప్రఖ్యమమృరం పాగరోపమమ్‌, 118

సాగరం చాన్చురం చేతి నిర్వి శేషముదృశ్యత.

ప్ర ఆ పొగరమ్‌ = సముద్రము, అమ్బర(ప్రఖ్యమ్‌ = ఆకాశమువలె ఉండెను. అమృరమ్‌ = ఆకాశము, సాగరోపనుమ్‌ = సముద్రము వలె ఉండెను. పాగరం చ = సముద్రము, అమ్బరం చేతి = ఆకాశము అని, నిర్విశేషమ్‌ = భేదము లేకుండగా, ఆదృశ్యత = కనబడెను,

లా. సముద్రము ఆకాశము నలె ఉండెను. ఆకాశము సముద్రము వలె ఉండెను, సముద్రమూ, ఆకాశమూ అను భేదము లేకుండా కనబడుచుండెను. క18

ఠి శ్రీమద్రామాయణము మూ. సంప్పక్తం నభపాష్యమృః సంప్పక్తం చ నభో౭మ్భృపా, 110

తాదృగ్రకే చ దృశ్యేతే తారారత్నసనూకులే.

ప్ర అ. అమ్భృః = ఉదకము, నభసా = ఆకాశముతో, సంపృక్తమ్‌ ఇ కలిసినది. తారారత్నసమాకులే న్‌ నక్ష్షత్రములతోను రత్నములతోను వ్యాకులములైన ఆ రెండూ, తాద్బృగ్రూపే = ఒకదానితో ఒకటి సమానమైన రూపము గలవిగొ, దృశ్యేతే = కవబడుచున్నవి.

తా. సముద్రజలము ఆకాశముతోను, ఆకాశము సముద్రజలముతోను కలిపిపోయెను. అందుచే. నక్షత్రములతో నిండిన ఆకాశము, రత్నములతో విండివ సముద్రము పరస్పరము తుల్యములై ఉండెను. 119 మూ, సముత్పతితమేఘస్య వీచిమాలాకులస్య చ 120

విశేషోన ద్వయోరా పీత్సాగరప్యామృరస్య చు

ప్ర ఈ సముత్పతితమేఘస్య = ఎగురుచున్న మేఘములు గల, పొగరస్య = సముద్రమునకు, వీచిమాలాకులస్య = తరంగపంక్తులతో న్యాకులమైన, అమ్బరస్య చ = ఆకాశమునకు, ద్వయోః = రెండింటికీ, విశేష = భేదము, వాపీల్‌ నా! లేకుండెను.

తా. మేఘములు ఎగురుచున్న ఆకాశమునకు, తరంగపంక్తులతో వ్యాకులమైన సముద్రమునకు, ఈ _ రెండింటికీ భేదము కనబడలేదు. 120 మూ, అన్యోవ్యెరాహతాః ప్‌క్తాః సస్వనుర్భీమవిఃప్వువాః ల!

ఊర్మయ్‌ః సిమ్హురాజన్య మహాభేర్య ఇనాన్బరే,

ప్ర, అ. అన్యోన్యెః = ఒకదానితో ఒకటి, సక్తాః= కలసిన, ఆహలొః = కొట్టబడిన, భీమనిఃప్తువాః = భయంకరమైన ధ్వని గల, సీన్దురాజస్య= పమముయొక్కం ఊర్మయః = తరంగములు, అమ్బరే = ఆకాశమునందు, మహాభర్య ఇన = పెద్ద భేరీలు వలె, పస్వనుః = ధ్వనిచేసినవి,

తా. ఒకదానితో ఒకటి కలిసి కొట్టుకొనుచున్న సముద్రతరంగములు భయంకరమైన శబ్దముతో ఆకాశమునందు, పెద్ద భేరీలు వలె ధ్వనిచేయుచుండెను. మూ. రత్నాఘజలపంవాదం విషక్తమివన వాయునా, కై22

ఉత్పతన్తమిన క్రుద్ధం యాదోగణపమాకులమ్‌,

యుద్ధకాండము 61 దదృశుస్తే నుహాత్మానో వాతాహతజలాశయమ్‌, 123 అనిలోద్ధూతమూకాశే ప్రలపన్త మినోర్మిభిః. ప్ర అ. మహాత్మానః = మహాత్ములైన, తే = ఆ నానరులు,

రత్నాఘజలసంనాదమ్‌ = రత్నముల సముదాయముతోను జలముతోను ధ్వని

చేయుచున్నది, వాయునా = వాయువుతో, విషక్తమిన = కలసిపోయినట్లున్నది, క్రుద్దమివ = కోసించినది వలె, ఉత్పతన్త్నమ్‌ = పైకి. ఎగురుచున్నది, యాదోగణసమాకులను = జలజంతువుల సముదాయముతో నిండినదీ, వాతాహత జలాశయమ్‌ = వాయువుచేత కొట్టబడిన జలమునకు నిలయము, ఆకాశే = ఆకాశమునందు, అనిలోద్దూతమ్‌ జ వాయువుచేత ఎగురగొట్టబడినది, ఊర్మిభిః = తరంగములచేత, ప్రలపన్త్నమ్‌ ఇవ = మాటలాడుచున్నట్టున్నది అయిన సముద్రమును, దదృశుః = చూచిరి.

తా, మహాత్ములైన ఆ వానరులు ఆ సముద్రమును చూచిరి. అది వాయువుతో కలిసిపోయిన ట్లుండి, రత్నాల ప్రోగుల ధ్వనులతోను, జలధ్వనులతోను విండి, కోపించినదా అన్నట్లు పైకీ ఎగురుచుండెను. జలజం తువుల సముదాయముతో నిండిన ఆ సముద్రములోని జలము వాయువుచేత కొట్టబడుచుండెను. వాయువు ఆకాశము మీదికీ ఎగురగొట్టుచుండగా

బయలుదేరిన తరంగములతో అది ఏమేమో చూటలాడుచున్నట్టుండెను. 122,123

మూ. తలో విసయమాపన్నా హరయో దదృశుః స్థితాః; 124 భ్రావ్మోర్మిజాలసంనాదం ప్రలోలమిన పాగరమ్‌.

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికొవ్వే యుద్ధకాల్డే చతుర్థః సర్గల

ప్ర అ. తతః = అటు పిమ్మట, ఫ్టితాః ఇ నిలచిన హరయః = వానరులు, (భాన్నోర్మిజాలసంనాదమ్‌ ఇ తిరుగుచున్న తరంగపముదాయముల ధ్వని గల, ప్రలోలమిన = కదలిపోవుచున్నదా అన్నట్లున్న, సాగరమ్‌ = సముద్రమును, విస్మయమ్‌ = _ఆశ్చర్యమును, ఆపన్నాః = పొందినవారై, దదృశుః = చూచిరి,

తా. ఆ సముద్రము పైకి లేచి మెలికలు తిరుగుచున్న తరంగముల ధ్వనులతో నిండి కదలిపోవుచున్నదొా అన్నట్టుండెను. ఆ వానరులందరు

ఆశ్చర్యచకితురై అట్లే విలచి ఆ సముద్రమును చూచిరి. 124

“బాలానందిని” అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో చతుర్ణనర్ధ నమాస్తము.

అథ పజ్వుమః సర్గః [రాముడు నీతను న్మరించుచు విలవీంచుట.. మూ. పొతు నీలేన విధివత్‌ ప్వారక్షా సుపమాహితా, పాగరప్యోత్తరే తీరే పాధు పా వినివేశితా. ప్ర, అ. నీలేన=నీలునిచేత, విధివత్‌ =నియమానుసారముగా, స్వారక్షా=బాగు గా రక్షింపబడినది, సుసమాహితా=బాగుగా కూర్చబడినదీ (సావధానము చేయ బడినదీ) అయిన, సా= ప్రసిద్ధమైన, సా=ఆ సేన, సాగరస్య=సముద్రముయొక్క, ఉత్తరే తీరే= ఉత్తరతీరమునందు, సొధు=బాగుగొ, వినివేశితా=నిలుపబడినది. తొ. వీలుదు యథావిధిగా సావధానము చేయుచు, బాగుగా రక్షించుచున్న ఆ సేన సముద్రము ఉత్తరతీరమునందు బాగుగా నిలుపబడెను. గ మూ. మైన్తశ్చ ద్వివిదశ్సోభౌ తత్ర వానరపుజవౌ, విచేరతుశ్చ తాం సేనాం రక్షార్హం సర్వతో దిశమ్‌. 2 లుగా ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, వానరపుజవౌ=వానర(శ్రేష్టులైన, మైన్షశ్చ= మైందుడు, ద్వివిదశ్చెవ=ద్వివిదుడు, ఉభౌవ=ఇద్దరూ, రక్షార్హమ్‌=రక్షణము నిమిత్తము, సర్వతో '. చిశమ్‌=అన్ని దిక్కులవైపూ, తాం సేనామ్‌=ఆ పేనను, విచేరతుః=పంచరించిరి. తా. వానరశ్రేష్టులైన మైందద్వివిదు లిద్దరూ రక్షణము నిమిత్తము ఆ సేనలో అన్ని దిక్కులందు వంటే న ల 2 మూ. నివిస్టాయాం తు సేవాయాం తీరే నదనదీపతేః, పార వసం లక్ష్మణం దృష్టా గ్‌ రామో వచనమబ్రవీత్‌ ం 8 ప్ర అ. నదనదీపతేః=కొండకాలునలకు నదులకు సతియైన సము (ద్రముయొక్క, (పశ్చిమూభిముఖముగా ప్రవనహించునది 'నదము”. పూర్యాభి ముఖముగా (్రవనహించునది 'వది) రిలే= తీరమునందు, సేనాయామ్‌= కేన, వివిష్టాయామ్‌=నిలిచినదగుచుండగా, రామః=రాముడు, పొర్శ ప్ట్రమ్‌=పార్భ వము నందున్న, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష శ్రగుని, దృష్టా శం=చూచి, వచే = వచనమును, ఆఅహఖ్రవీత్‌ =పలికెను. తా. సముద్రతీరమునందు సైన్యము నిలచిన సిముట రాముడు పకు.నే ఉన్న లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను. ఠి ర్య మూ. శోకళ్ళ కీల కాలేన గచ్చతా హ్యపగచ్చతి, మమ చౌాపశ్యతః కొవ్తానుహవ్యహని వర్ధతే. త్తే

యుద్ధకొండము 63 ప్ర అ. శోకః=శోకము, గచ్చతా=గడచుచున్న, కాలేన=కాలముచేత, ఆసగ చ్చతి కీల=తొలగిపోవునట. కాన్హామ్‌=(ప్రియురాలిని, ఆపశ్యతః=చూడని, మమ చ= వాయొక్క శోకము, అహన్యహని= ప్రతిదినమునందు, నర్ధతే=వృద్ధిపాందుచున్నది. తా. కాలము గడచుచుండగా. శోకము. శాంతించు నని చెప్పుదురు. కొని నా [పీయురాలు కనబడకుండుటచేత నా కోకము రోజురోజుకు వృద్ధిచెందుచున్నది. త్తే మూ. వ మే దుఃఖం ప్రియా దూరేన మే దుఃఖం హృతేతి చ ఏతదేవానుశోచామి వయోఒస్యా హ్యతివర్తతే. ర్‌ ప్ర అ. (ప్రియాజ్యపియురాలు, దూరే=దూరమునందున్న దని, మే=నాకు, దుఃఖమ్‌=దుఃఖము, న=లేదు. హృతేతి చ=హరించబడివ దని కూడ, మే=నాక్తు, దుఃఖమ్‌=దుఃఖము, న=లేదు. అస్యాః=ఈమెయొక్క, వయః=వయస్సు, ఆతి వర్తతే హి=దాటిపోవుచున్నది కదా! ఏతదేవ=దీనినిగూర్చియే, రనుశోసామ= దుఃభించుచున్నాను. తా. (ప్రియురాలు దూరమునందున్నందుకు నాకు దుఃఖము లేదు. ఆమె హరింపబడినందుకు నాకు దుఃఖము లేదు. ఆమె వయస్సు దాటిపోవుచున్నది. దీనిని గూర్చియే విచారించుచున్నాను. ర్‌ మూ. వాహి వాత యతః కొన్నా తాం ప్త్రష్ట్వా మామపి స్ప్రశ త్వయి నే గాత్రసంప్పర్శశ్ళన్త్రే దృష్టిమాగమః 6 ప్ర అ. నాత=వాయువా! కొన్తా=ప్రీియురాలు, యతః=ఎటువైపున ఉన్నదో అటువైపు నుండి, వాహి=వీచుము. తొమ్‌=ఆమెను, స్పృష్ట్వావ=స్పృశించి, మామపీ= నన్నుకూడ, స్పృశ=స్పృశించుము. మే=వాకు, గాత్రసంస్పర్శః=నా (ప్రియురాలి గాత్రస్పర్శ, ఫ్టు=లేమందు లభించును. దృష్టిసనూగమః= చూపుల కలయిక, చన్దే= చంద్రునియందు లభించును. తా. ఓ వాయువా! నా (ప్రియురాలు ఉన్న వైపునుండి ఇటు వీచుము. ఆమెను స్పృశించి నన్నుకూడ స్ప ఎశించుము. వీ ద్వారా నాకు నా (ప్రియురాలి శరీరము స్పర్శ లభించును. ఆమె చూచిన చంద్రుని చూచుటచే ఆమె చూపులతో నా చూపులకు సంబంధము ఏర్పడును. 6 మూ. తన్నే దహతి గాత్రాణి విషం పీతమివాశయే, హా వాథేతి" (ప్రియా పా మూం (హ్రయమాణా యదటవీత్‌. 7్గౌ ప్ర, ఆ, హ్రియమాణా=హరించబడుచున్న, పౌ [ప్రియా=ఆ ప్రియురాలు, హా నాథ ఇతి= అయ్యో! నాథా! అని, అబ్రవీత్‌ ఇతి యత్‌=పలికిన దను

64 శ్రీమద్రామాయణము మాట ఏది కలదో, తశ్‌=అది, పీతమ్‌= (త్రాగబడిన; విషమ్‌ ఇన=విషము వలె, ఆశయే=నా హృదయమునందున్నదై, మే= నాయొక్క, గాత్రాణి =అవయవములను, దహతి=కాల్చి వేయుచున్నది.

తా. హరించబడుచున్న సమయమునందు నా (ప్రియురాలు హా! వాథా! అని విలపించి ఉండును. అది నా మనస్సులో ఉండి, త్రాగిన విషము వలె వా అవయవములను కొల్పివేయుచున్నది. 7 మూ. తద్వియోగేన్రనవతా తచ్చిన్తావిమలార్చిషా,

ఠా

రాత్రిందివం శరీరం మే దహ్యతే మదనాగ్నివా. 8

ప్ర అ తద్వియో గేస్థనవతా=ఆమె వియోగ మను కట్టెలు కలది, తచ్చిన్తావిమలార్చిషా=ఆమె. చింత అను నిర్మలమైన జ్వాల గలది అయిన, మదనాగ్నినా=మన్మథాన్ని చేత, మే=నాయొక్క, శరీరమ్‌ =శరీరము, చాత్రింది వమ్‌= రేయింబవళ్లు, దహ్యతే=కాల్బబడుచున్నది.

తా. ఆమె వియోగ మనే కట్టెలు, ఆమెను గూర్చిన చింత ఆనే తీవ్రమైన జ్వాలలు గల మన్మథాగి రేయింబవళ్లు నా శరీరమును కాల్చివేయుచున్నది. 8 మూ, అనగాహ్యార్గవం స్వప్స్యే సొమిత్రే భనతా వివా,

ఏవం చ ప్రజ్వలవ్‌ కామోనమాంపుప్తం జలేదహేత్‌. 9

ప్ర అ. సౌమిశ్రే=లక్ష్మణా! భవతా వివా=నీవు లేకుండగా, అర్హ వమ్‌=సముద్రమును, అవగాహ్య= ప్రవేశించి, స్వ ప్ప్యే=విద్రపోయెదను. ఏవం చ=ఈ_ విధముగా, జలే= జలమునందు, సుప్తమ్‌=నిద్రించిన, మామ్‌=నన్ను, (ప్రజ్వలన్‌ =ప్రజ్వరించుచున్న, కానముః=కానుము, న దహేత్‌=దహించదు.

శా. లక్ష్మణా! నీవు లేకుండగా నేనొక్కడనే ఈ సముద్రములో దిగి పండుకొనెదను. ఈ విధముగా సముద్రములో నిద్రించుచున్న నన్ను (ప్రజ్వలించుచున్న కానుము కాల్చకుండా ఉండునేమో! ౦ మూ. బ హ్వేతత్కామయానస్య శక్యమేతేన జీవితుమ్‌,

యదహం పొ చ వామోరూరేకాం ధరణిమాశ్రితౌ. 10

ప్ర. అ. అహమ్‌=నేనుు సొ=ఆ, వామోరూః చ=సుందరములైన ఊరువులు గల సీత, ఏకామ్‌=ఒక్క, ధరణిమ్‌=భూమిని, ఆశ్రితౌ ఇతి యత్‌=ఆ|్ర యించినాము అనునది ఏది కలదో, ఏతల్‌ =ఇది, కామయానస్య=కొమము గల నాకు, బహు=చాల ఎక్కువ. ఏతేన=దీనిచేత, జీవితుమ్‌=జీవించుటకు,

యుద్ధకాండము 65

తా. నేను, ఆమె ఒకే భూమిమీద ఉన్నాము అనునదియే కామాతురుడ వైన నాకు ఎంతో గొప్ప విషయము; దీనిచేత జీవించుటకు శక్య మగును. 10 మూ. కేదార్యేవ కేదారః పోదకస్య నిరూదకః,

ఉపస్నేహేన జీవామి జీవన్తీం యచ్చృణోమి తామ్‌. క్ష

ప్ర అ. తామ్‌=ఆమెను, జీవన్తీమ్‌=జీవించి ఉన్నదానినిగా, యత్‌ =ఎందు వలన, శృణోమి=వినుచున్నానో అందువలన, సోదకస్య=ఉదకముతో కూడిన, శేదారస్య= వరిచేనుయొక్క, ఉపన్నే హేన=తడుపుచేత, నిరూదకః=నీరు లేని, కేదారః ఇన=నరిచేను వలె, జీవామి=జీవించుచున్నాను.

తా. ఆమె జీవించి ఉన్నదని వినుటచే, నీళ్లు లేని వరిచేను నీళ్లు ఉన్న వరిచేను, ప్రక్కన ఉండుటచే దాని తడి తగిలి జీవించినట్లు జీవించుచున్నాను, మూ. కదా ను ఖలు సుశ్రోణీం శతపత్తాయతేక్షణామ్‌,

విజిత్య శత్రూన్‌ ద్రక్త్యామి సీతాం స్ఫీతామిన శ్రియమ్‌. 12

ప్ర. అ. శత్రూన్‌ =శత్రువులను, విజిత్య=జయించి, సుశ్రోణీమ్‌=అంద మైన కటిస్టలము కలది, శతపత్రాయతేక్షణామ్‌=పద్మములవలె _విశాలములైన నేత్రములు. కలది, స్ఫీతొమ్‌= అధికమైన, శ్రియమివ=రాజ్యలక్ష్మివలె ఉన్నది అయిన, పీతామ్‌=సీతను;, కదా ఖలు=ఎప్పుడు, ద్రక్ర్యామి=చూచెదనో!

తా. నేను శత్రువులను జయించి, అందమైన కటిప్రదేశము, పద్మములవంటి వేత్రములు గల, సమృద్ధమైన రాజ్యలక్ష్మివలె ఉన్న సీతను ఎన్నడు చూడగలనో కదా? 12 మూ, కదా సుచారుదన్హోష్టం తస్యాః పద్మమివాననమ్‌,

ఈషదున్నాన్యు పాప్యామి రసాయనమివాతురః. 13

ప్ర ఆ. సుచారుదన్తోష్పమ్‌=చాల అందమైన దంతములు ఓప్పములు కల, పద్మమివ= పద్మమువలె ఉన్న, తస్యాః=ఆమెయొక్క, ఆననమ్‌=ముఖమును, ఈషత్‌ =కొంచెము, ఉన్నామ్య=ఎత్తి, ఆతురః=రోగి, రసాయనమివ=శరీరారోగ్య పిద్ధిని కలిగించు. బౌషధమునువలె, కదా=ఎప్పుడు, పాస్యామి=పొనముచే సెదనో!

తా. అందమైన దంతములు, ఓప్పములు కల పద్మతుల్యమైన ఆమె ముఖమును కొంచెము పైకెత్తి రోగి శరీరారోగ్యవర్దకమైన రసాయన మనే బౌషధమును త్రాగినట్టు ఎన్నడు త్రాగెదనో! 13

ళా

మూ. తౌ తస్యాః సహితౌ పీనౌ స్తనౌ తాలఫలోపమొ,

కదా ము ఖలు పోత్కమ్య్సౌ హసన్హ్యా మాం భజిష్యథః, !

66 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. హసన్త్యాః=నవ్వుచున్న, తస్యాః=ఆమెయొక్క, సహితౌ=దగ్గ రగా ఉన్నవి, పీనౌ=బలిసినవి, తొలఫలోపమౌ=తాలఫలములతో సమానములు, సోత్కమ్పౌ=కంపముతో కూడినవి అయిన, తౌ=ఆ, స్తనౌ=స్తనములు, మామ్‌=నన్ను, కదా ఖలు=ఎప్పుడు, భజిష్యతః ను=పొందగలవో కదా!

తా. దగ్గరగా కలిసీ ఉన్నవి, బలిసినవి, తాలఫలముల వలె ఉన్నవి, కదలుచున్నవి ఆయిన ఆమె స్తనములు నా కెప్పుడు ఆనందము కలిగించునోకదా! మూ. పా నూనమసితాపాబ్లీ రక్షోమధ్యగతా సతీ,

మన్నాథా నాథహీనేవ త్రాతారం వాధిగచ్చతి. కేక్‌

ప అ. అ పితాపాణ్డీ=నల్లని నేత్రాంతములు కలది, మన్నాథాజ=నేను నాథు డుగా కలీ అయిన, సా=ఆమె, రక్షోమధ్యగతా సతీ=రాక్షసుల మధ్యను పొందినదై, నూనమ్‌=నిశ్చయముగొ, నాథహీనేవ=వాథుడు లేనిది వలె, త్రాతారమ్‌=రక్ష కుళ్లి, వాధిగచ్చతి=పొందుటలేదు.

తా. నల్లని నేత్రాంతములు గల ఆ సీత రాక్షసుల మధ్య ఉన్నదై నాథుడవైన నేను ఉన్నను, నాథుడు లేనిది వలె రక్షకు లెవ్వరూ లేక దుఃఖించుచున్నది! 15 మూ. కథం జనకరాజస్య దుహితా మనముచ (ప్రియా,

రాక్ష సీమధ్యగా శేతే స్నుషా దశరథస్య చు 16

ప్ర అ. జనకరాజస్య= జనకమహారాజుయొక్క, దు హితా=కూతురు, మను= వాయొక్క;, (ప్రియా=(ప్రియురాలు, దశరథస్య=దశరథునియొక్క, స్నుషా= కోడలు అయిన ఆ సీత, రాక్ష సీమధ్యగా=రాక్షస స్త్రీల మధ్యయం దున్నదై, కథమ్‌=ఎట్లు, శేతే= శయనించుచున్నదో!

| తా. జనకమహారాజు కూతురు, నా భార్య, దశరథుని కోడలు అయిన

ఆ పీత, రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఎట్లు శయనించుచున్నదో కదా! 16 మూ. అవిక్షోభ్యాణి రక్షాంసి సా విధూయోత్పతిష్య్యతి,

విధూయ జలదాన్నీలాన్‌ ఈ లేభా శరత్స్వినం క్ష

ప్ర అ. శరత్సు=శరత్కాలమునందు, శశిలేఖా=చంద్రరేఖ, నీలాన్‌ =నల్లనైన, జరదాన్‌= మేఘములను, విధూయ ఇవ=తొలగించి వలె, సా=ఆమె, అవిక్షోభ్యాణి= చ్షభింప శక్యము కాని, గక్షాంసి=రాక్షసులను, విధూయ=దూరముగా '్రోసివేసి, ఉత్పతిష్యతి= పైకి రాగలదు.

తా. శరత్కాలమునందు చంద్రరేఖ నల్లని మేఘములను తప్పించుకొని

యుద్ధకాండము 67 "పైకి వచ్చినట్లు ఆమె క్షోభింప శక్యము కాని రాక్షసులను దూరముగా ల్రోసివేసి "పైకి రాగలదు. కై7 మూ. స్వభావతనుకొ మానం కోకేనానశవేవ చ,

భూయస్తనుతరా సీతా దేశకాలవిపర్యయాత్‌. 18

ప్ర అ స్ట్రభానతనుకా=న్వభావముచేతనే సన్ననైన, సీతా=సీత, దేశకాలవిపర్యయాత్‌ = దెశకాలముల _ వైపరీత్యమువలన, శో కేన=శోకముచేతను, అనశనేన=భుజించకపోవుటచేతను, నూనమ్‌=నిశ్చయముగా, భూయః=ఇంకను, తనుతరా=ఎక్కువ చిక్కీ ఉండును.

లా. స్థభావముచేతనే సన్నముగా ఉండు సీత దేశకాలముల వైసరీత్యము వలన, శోకముచెతను, భుజించకపోవుటచేతను ఇంకను చిక్కిపోయి. ఉండును.18 మూ కదాను రాక్ష సేన్చుస్య విధాయోరసి పాయకొన్‌,

పీతాం ప్రత్యాహరిష్యామి శోకముత్పృజ్య మానసమ్‌. 10

ప్ర. అ. రాక్ష సేహ్రస్య=రావణునియొక్క, ఉరసీ=నక్షస్థలమునందు, సొయకాన్‌ = బాణములను, నిధాయ=ఉంచి, మానసమ్‌=మనస్పుకు సంబంధించిన, శోకమ్‌=కోకమును, ఉత్స ఎథావిడచి, పీతామ్‌= సీతను, కదా ను=ఎప్పుడు, ప్రత్యాహరిష్యామి=తిరిగి తీసికొని వచ్చెదనో!

తా. రావణుని వక్షస్థలము పై బాణములను ప్రయోగించి, మనస్సులోని శోకమును తొలగించుకొని "తము. ఎప్పుడు తిరిగి తీసీకొని వచ్చెదనో కదా!19 మూ. కదాను ఖలు మే సాధ్వీ సీతా సురసుతోపమా,

పోత్కణ్యా కణ్ళమాలమ్బ్య మోక్ష్యత్యానన్షజం జలమ్‌. 20

ప్ర అ. సార్వీ=పతివ్రత, సురసుతోసమా=దేవతా(స్త్రీతో సమానురాలు అయిన, సీతొ= సీత పోత్యణ్జా=వేడుకతో కూడినదై మే=నాయొక్క; కళ్ణమ్‌ =కంఠమును, ఆలమ్బ్యాపట్టుకొని, కదా ఖలు=ఎప్పుడు, ఆనన్త్హజమ్‌=ఆనం దమువలన కలిగిన, జలమ్‌=జలమును, మోక్ష్యతి ను=విడచునో కదా!

తా. పతివ్రత, దేవతొ,స్త్రీతో సమానురాలూ అయిన సీత బెంగతో నా కంఠమును కౌగలించుకొని ఆనందమువలన కలిగిన కన్నీళ్ళను ఎప్పుడు విడచునో కదా! 20 మూ. కదా శోకమినుం ఘోరం మైథిలీవిప్రయోగజమ్‌,

సహసా విప్రమోక్ష్యామి వాసః శుశ్లేతరం యథా. 21

68 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. మైథిలీవిపయోగజమ్‌= సీతావియోగమువలన కలిగిన, ఘోరమ్‌= భయంకరమైన, ఇమమ్‌=ఈ, శోకమ్‌=శోకమును, _శుక్లేతరమ్‌=నల్లని, వాసః యథా=వస్త్రమును వలె, కదా=ఎప్పుడు, సహసా=వెంటనే, విప్రమౌక్ష్యామి ను= విడువగలనో!

తా. సీఠొవియోగమువలన కలిగిన ఈ శోకమును, మాసిపోయిన వస్త్రమును విడచి నట్టు, వెంటనే ఎప్పుడు విడచెదనో! ల మూ, ఏనం విలపతస్తస్య తత్ర రామస్య ధీవుతః

దినక్షయాన్మన్తవపుర్భాస్కరో2_స్తముపాగతః, 22

ప్ర అ. ధీనముతః=బుద్ధిమంతుడైన, తస్య=ఆ, రామప్య=రాముడు, తత్ర= అక్కడ, ఏవమ్‌=ఇట్టు, విలపతః=విలపించుచుండగొ, దినక్షయాత్‌ =దినము క్రీణీంచుటనలన, మన్దవపుః=మందమైన శరీరము. గల, భాస్కరః=సూర్యుడు, అస్తమ్‌ ఉపాగతః= అస్తాద్రిని పొందెను.

తా. బుద్దిమంతుడైన రాముడు అక్కడ ఈ విధముగా విలపించుచుండగా పగలు గడచిపోవుటచే మందమైన శరీరము గల సూర్యుడు అస్తమించెను.22 మూ. ఆశ్వాసితో లక శ్రలోన రామః పన్ఫ్యాముపాపత,

లు,

ష్మరవ్‌ కమలపత్రాక్షీం సీతాం లేకాకులీకృతఒ 23

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే పళ్చనుః సర్గః

ప్ర అ కమలపత్రాక్షీ ము=కమలపత్రములవంటి నేత్రములు గల, సీతామ్‌= సీతను, స్మరన్‌ =స్మరించుచు, శోకాకులీకృతః=శోకముచేత వ్యాకులము చేయబ డిన, రామః= రాముడు, లక్ష్మణేన=లక్ష్మణునిచేత, ఆశ్వా పీఈః=ఓదార్భబడినవాడై, సవ్భ్యామ్‌ =సంధ్యను, ఉపాపత=ఉపొ సించెను.

తా. పద్మపత్రములనంటి నేత్రములు గల సీతను స్మరించుచు శోకములో బాధపడుచున్న ఆ రాముడిని లక్ష్మణుడు ఓదార్చెను. పిదప ఆతడు సంధ్యను ఉపాసించెను. 23 “బాలానందినిో అను శ్రీ మదదామాయణాంధ్రవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండములో

వంచమనర్ధ నమాప్తము.

అథ షష్ట్రః సర్గః (లంకలో రొవణుడు రాక్షనులతో ఆలోచన చేయుట. మూ. లజ్కాయాం తు కృతం కర్మ ఘోరం దృష్ట్వా భయానహమ్‌, అట్‌ ప

రాక్ష సేన్లో హనుమతా శ[్రేణేవ మహాత్మనా, కె

అబ్రవీద్రాక్షపాన్‌ సర్వాన్‌ ('హ్రయా కించిదవాబ్ముఖః

ప్ర అ. మహాత్మనా=మహిత్ముడైన, శ్రేణేవ=దేవేంద్రునిచేత నలె, హనుమతా= హనుమంతునిచేత, లజ్కాయామ్‌ =లంకయందు, కృతమ్‌=చేయబ డిన, భయావహమ్‌=భయమును కలిగించు, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, కర్మ=పనిని, దృష్టా నెచూచి, రాక్ష సేన్హుః= రావణుడు, హ్రిచూ= సీగ్గుచేత, కించిత్‌ =కొంచెము, అవాబ్ముఖఃణాక్రీందికి ముఖము గలవాడై, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, రాక్షసాన్‌ =రాక్ష సులను గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. మహాత్ముడైన హనునుంతుడు, దేవేంద్రుడు వలె లంకలో చేసిన భయంకరములు, ఘోరములు అయిన కృత్యములను చూచి, రావణుడు సిగ్గుతో కొంచెము తల వంచుకొని మంత్రు లందరితో ఇట్టు పలికెను. కె మూ. ధర్షితా చ ప్రవిష్హా చ లజ్కా దుష్ప్రుసహా పురీ, ౭

తేన వానరమాత్రేణ దృష్టా పీతా చ జానకీ.

ప్ర. అ. వానరమాత్రేణ=వానరమాత్రుడైన, తేన=వానిచేత, దుష్ప్రు పహా=సహింప శక్యము కాని, లజ్కా పురీ=లంకాపట్టణము, ధర్లితా చ=ఎదిరించ బడినది, (ప్రవిష్ణా చ= ప్రవేశించబడినది. జానకీ=జనకరాజకుమారియైన, సీతా చ=పీత కూడ, దృష్టా=చూడబడినది.

తా. ఆ వానరనూత్రుడు వచ్చి ఎదిరింప శక్యము కాని లంకానగరమును ఎదిరించి, ప్రవేశించి, జనకరాజకుమారియైన సీతన* చూడగలిగినాడు! 2 మూ. ప్రాపొదో ధర్షితశ్ఫైత్యః ప్రవరా రాక్షపా హతాః, త్రి

ఆవిలా చ పురీ లజ్కా సర్వా హనుమతా కృతా,

ప్ర. అ. హనుమతా=హనుమంతునిచేత, వైత్యః ప్రాసాదః=దైత్యప్రాసా దము, ధర్షితః= ధ్వంసముచేయబడినది. ప్రవరాః=(్రేష్టలైన, రాక్షసాః=రాక్షపులు, హతాః=చంపబడినారు.. సర్వ్యా=సమస్తమైన, లజ్కా పురీ=లంకొపట్టణము, ఆవిలా=వ్యాకులమైనదిగా, కృతొ= చేయబడినది.

తొ. ఆ హనుమంతుడు చైత్యప్రాసాదమును ధ్వంసము చేసివాడు. గొప్ప

70 శ్రీమద్రామాయణము రాక్టసవీరులను చంపీవేపినాడు. లంకాపట్టణమునంతా వ్యాకులము చేసినాడు.3 మూ. కిం కరిష్యామి భద్రం వో కిం నా యుక్తమనన్తరమ్‌, 4

• ఉచ్యతాం నః సమర్థం యత్కృతం చ సుకృతం భవేత్‌.

ప్ర అ వః=మీకు, భద్రమ్‌=మంగళ మగుగాక. కిమ్‌=ఏమి, కరి ష్యామి= చేసెదను? అనన్తరమ్‌=తరువాత చేయవలసినది, కిం వా=ఏది, యుక్తమ్‌ =యుక్తము? నః=మనక్షు, యత్‌=ఏది, సమర్థమ్‌=హితమో, కృళమ్‌=చేయబడినదై, సుకృతమ్‌=బాగుగా చేయబడినది, భవేత్‌ =అగునో, అది, ఉచ్యతొమ్‌= చెప్పబడుగాక.

తా. మీకందరికి శ్లేమ మగుగాక. ఇప్పుడు నేనేమి చేయవలెను? ఏది యుక్తము? ఏది చేసినచో మంచిదిగా ఉండునో, ఏది మనకు హితమో అది చెప్పుడు. త్త మూ. మన్తమూలం చ విజయం ప్రవదన్తి మనస్వినః ర్‌

తప్మాద్వె రోచయే నున్త్రుం రామం ప్రతి మహాబలాః

ప్ర అ, నుహాబలాః=గొప్పు బలము గలవారలారా! విజయమ్‌=విజయమును, మన్తుమూలమ్‌=మండత్రమే మూలముగా కలదానినిగా, మనస్వినః=ఉత్తమమైన మనస్సు కలవారు, ప్రనదన్తి=చెప్పుదురు. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, రామం ప్రతి=రాముని గూర్చి, మన్తుమ్‌=ఆలోచనను, రోచయే=ఇష్టపడుచున్నాను.

తా. ఓ! మహాబలశాలులారా! మంత్రము (ఆలోచన) వలననే విజయము సీద్ధించునని పండితులు చెప్పుదురు. అందుచే రాముని విషయమున ఆలోచించవలె నవి కోరుచున్నాను. ర్‌ మూ. త్రివిధాః పురుషా లోకే ఉత్తమాధమమధ్యమాః 6

లేషాం తు సమవేతావాం గుణదోషా వదామ్యుహమ్‌.

ప్ర అ. లోకే=లోకమునందు, ఉత్తమాధమమధ్యమాః=ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు అను, త్రివిధాః=మూడు విధములైన, పురుషాః=పురు షులు ఉందురు. సమవేతానామ్‌=కలసిన (మొత్తము), తేషామ్‌=వారియొక్క, గుణదో షౌ=గుణదోషములను, అహమ్‌=నేను, వదామి=చెప్పుచున్నాను.

తా. లోకములో ఉత్తములు, మధ్యములు, అధములు అను మూడు విధాల మనుష్యులుందురు. వారి అందరి గుణదోషములను గూర్చి చెప్పెదను.6 మూ. మన్తింభిర్లితపంయుక్రైః సమర్దెర్మ న్తనిరయే, 7

మిదైర్వాసి సమానా ర్జైర్బాన్టప్రీరపీ వాధే కై

యుద్ధకాండము ఖై

సహితో మన్త్రయిత్యా యః కర్మారమాన్‌ ప్రవర్తయేత్‌, 8

దైవే చ కురుతే యత్నం తనూహుః పురుషోత్తముమ్‌.

ప్ర అ. యః=ఎవదు, హితసంయుక్తైః= హితపరులు, మన్త్రన్గిర్ణయే= మంత్ర మును న్నిరయించుటయందు, సమర్ధెః=సమిర్థులు అయిన, మన్తి)భిః=మంత్రులతో గాని, సమానార్హెః=సమానమైన ప్రమోజనమన గల, మి(థైర్వాపి=మిత్రులతోగాని, అధికైః= అధికుకీన, బాన్హవైర్వా పీ= బంధువులతో గాని, పహితఈ=కూడినవాడై, మన్తు బుత్యాశ ఆలోచించి; కర్మారమ్ఫాన్‌ =కార్యముల ఆరంభములను, ప్రవర్తయేత్‌ =ప్రన ర్తింపచేయునో, దైవే చజ=దైవమువిషయమునందు కూడ, యత్నమ్‌=ప్రయత్నమును, కురుతే=చేయునో, తమ్‌=ఆతనిని, పురుషోత్తమమ్‌ =పురుషులలోఉత్తమునిగా, ఆహుః=చెప్పుదురు.

తా. హితమును కోరువారు, మంత్రమును నిర్ణయించుటయందు సమర్హులూ అయిన మంత్రులతో గాని, ఒకే విధమైన ప్రయోజనము గల

| మెలా

మిత్రులతో గాని, అధికులైన బంధువులతో గాని కలిసి ఆలోచన చేసి ఎవడు పనులను ్రారంభించునో, దైవమును అనుకూలము. చేసికొనుటకు కూడ యత్నము. చేయునో ఆతడు పురుషులలో ఉత్తముడు అని చెప్పుదురు. 7, ఈ మూ. ఏకోఒర్టం విమృశేదేకో ధర్మే ప్రకురుతే మనః, ౦

ఏకః కార్యాణి కురుతే తమాహుర్మధ్యమం నరమ్‌.

ప్ర అ (ఎవడు) ఏకః=ఒంటరివాడై, అర్ధమ్‌=కార్యమును. గూర్చి, విమృశేత్‌ = విమర్శించునో, ఏకః=ఒంటరివాడై, ధర్మే =ధర్మమునందు, మనః=మన ష్సును, ప్రకురుతే=చేయునో, ఏకః=ఒంటరివాడై, కార్యాణి=కార్యములను, కురుతే= చేయునో, తం నరమ్‌=ఆ మనుష్యుని, మధ్యమమ్‌ =మధ్యమునిగా, ఆహుః= చెప్పుచున్నారు.

లా. ఎవడు ఒంటరిగానే ఆలోచన చేయునో, ఒంటరిగానే ధర్మమును నిర్ణయించునో, ఒంటరిగానే పనులు _ చేయునో ఆతనిని మధ్యముడు అని అందురు. 9 మూ. గుణదోషా ననిశ్చిత్య త్యక్త్వా దైవవ్యపాశ్రయమ్‌, 10

కరిష్యామీతి యః కార్యము పేక్షేత్స నరాధమః.

ప్ర అ. “వ్యక్తం దైవవ్యపాశ్రయఃో అను ప్రాచ్యపారము. బాగు న్నది. యః=ఎవడు, గుణదోషా=గుణదోషములను, _వ్యక్తమ్‌=స్పపష్టముగొ, ననిశ్చిత్య=నిశ్చయించక, దైవవ్యపాశ్రయః=దైవమే ఆశ్రయముగా కలవాడై, కరి ష్యామి ఇతి=చేసెదనులే అని, కార్యమ్‌= కార్యమును, ఉపేన్లేత్‌=ట పేక్షించునో,

72 శ్రీమద్రామాయణము సః=ఆఅతడు, నరాధమః=నరులలో అధముడు.

తా. గుణదోషములను సరిగా నిర్ణయించకుండగా దైవము మీదనే ఆధారపడి, “చేయవచ్చునులే” అని కార్యమును ఉపేక్షించువాడు నరాధముడు. 10 మూ. యథేమే పురుషా నిత్యముత్తమాధమమధ్యమాః, కై

ఏవం మన్తోోఒపి విజ్జేయ ఉత్తమాధమమధ్యమ:ః.

ప్ర అ. నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, ఇమే=ఈ, పురుషాః=పురుషులు, యథా= ఎట్లు, ఉత్తమాధమమధ్యమాః=ఉత్తములు, అధములు, మధ్యములుగా ఉన్నారో, ఏవమ్‌= ఇట్లు, మన్హోోచ పి=మంత్రము కూడ, ఉత్తమాధమమధ్యమః=ఉత్తమము, అధమము, మధ్యమము అని, విజ్ణేయః=తేలియదగినది.

తా. పురుషులలో ఉత్తములు, నుధ్యములు), అధములు ఉన్నప్లే మంత్రములో కూడ ఉత్తనుము, మధ్యమము, అధమము, అను భేదములు నిత్యము ఉన్నవి. 1] మూ. ఐకమత్యముపాగమ్య శాస్త్రదృష్టేన చక్షుషా, 12

మన్త్రిణో యత్ర విరతాసప్తమాహుర్మ్శన్త్రముత్తమమ్‌.

ప్ర అ. మన్త్రిణః=నుంత్రులు, శాస్త్రదృష్టేన=శాస్త్రమునందు చూడబడిన, చక్సుషా=దృష్టీతో, ఐకమత్యమ్‌=ఐకమత్యమును, ఉపాగమ్య=పొంది, య్ర= దేనియందు, నిరతాః=ఆసక్తులై ఉందురో, తమ్‌=ఆ, మన్త్రుమ్‌ =మంత్రమును, ఉత్తమమ్‌ =ఉత్తమ మైనదానినిగా, ఆహుః=చెప్పుదురు.

తా. శాస్త్రములో చెప్పబడిన దృష్టిని (విధానమును) అనుసరించి, వికమత్యమును పొంది, మంత్రులు ఏ ఆలోచనయందు స్లిరముగా ఉందురో ఆది ఉత్తమము, ౮ 12 మూ, బహ్వీరపి మతీర్గత్వా మన్త్రిణామర్థన్నిర్ణయః, 13

పునర్యనైకతాం ప్రాప్తః స మన్త్ర మధ్యమః ష్కృతః,

ప్ర అ. బహ్వీః= అ నేకవిధములైన, మతీః=ఆలోచనలను, గత్వా పి=పొంది నను, మస్తిణామ్‌=మంత్రులయొక్క, అర్థన్నిర్థయః= కార్యన్నిర్మయము, పునః=మరల, యత్ర=ఎక్కడ, ఎకతామ్‌=ఏకత్వమును, ప్రాష్తః=పొందినదో, పః=ఆ, మన్త్వః=ఆలో చన, మధ్యమః=మధ్యమముగా, స్మృతః=చెప్పబడినది.

తా. మొదట అభిప్రాయభేదము లున్నను మంత్రులు చేసే నిరయము చివరికి ఒకే విధముగా ఉన్నట్టయితే ఆ మంత్రము మధ్యమము, ల

యుద్ధకాండము 73 మూ. అన్యోన్యమతిమాప్తాయ యత్ర పంప్రతిభాష్యతే, కేశ

న వైకమత్యే శ్రేయోఒస్తి మన్త్రః పోఒధమ ఉచ్యతే.

ప్ర అ. యత్ర=దేనియందు, అన్యోన్యమతిమ్‌=వేరు. వేరు బుద్ధిని (అభిప్రాయమును), ఆస్థాయ=అవలంబించి, సంప్రతిభాష్యతే=భాషణము చేయబ డునో, ఐకమత్యే=ఐకమత్యము._ విషయమున, (శ్రేయఃజ(పీతి, నాస్తి=లేదో, సః మన్తిః=ఆ మంత్రము, అధమః=అధమమనుగా, మతః=చెప్పబడినది.

తా. ఎవరికి నారు వేరు వేరు అభిప్రాయములతో మాటలాడుచు ఐకమత్యము. నందు ప్రీతిని చూపించక చేయు. మంత్రము అధమము. ]4 మూ. తస్మాత్సుమన్తితం పాధు భవన్లో మతిసత్తమాః, 1ేర్‌

కార్యం సంప్రతిపద్యన్హామేతత్కృత్యం మతం మమ,

ప్ర అ. తస్మాల్‌=ఆ కారణమువలన, మతిసత్తచూః=ఉత్తమ మైన బుద్ధి గల, భవన్తః= మీరు, సుమన్తితమ్‌=బాగుగా ఆలోచించబడిన, సాధు=మంచి దైన, కార్యమ్‌=కార్యమును; సంప్రతిపద్యన్నామ్‌=పొందెదరుగాక. ఏతత్‌ =ఇది, మమ=నాకు, కృత్యమ్‌= చేయవలసినదిగా, మతమ్‌=ఇష్టము,

తా. అందుచే ఉత్తమమైన బుద్ధి గల మీరందరు బాగుగా ఆలోచించి ఇప్పుడు. చేయవలసిన కార్యమును నిర్ణయింపుడు. దానినే నేను అంగీకరించి చేసెదను. 15 మూ. వానరాణాం హీ దీరాణాం సహపైః పరివారితః 16

రామో౭ఒభ్యేతి పురీం లజ్కామస్మాకముసరోధకః,

ప్ర అ. రామః=రాముడు, ధీరాణామ్‌=ధీరులైన, వానరాణామ్‌ =వానరుల యొక్క, సహ్మపైః=సహ(స్రములతో, పరివారితః=కూడినవాడై, ఆస్మాకమ్‌=మ్‌నకు, ఉపరోధకః= అడ్డుకొననున్నవాడై, లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాపట్టణమును గూర్చి, అభ్యేతి=వచ్చుచున్నాడు.

తా. రాముడు ధీరులైన వేలకొలది వానరులతో కలిసి మనలను ఎదిరించుటక్రై లంకాపురమునకు వచ్చుచున్నాడు. 16 మూ. తరిష్యతి చ సువ్యక్తం రాఘవః సాగరం సుఖమ్‌, 7

తరపా యుక్తరూపేణ సొనుజః సబలానుగః,

ప్ర, అ. రాఘవః=రాముడు, యుక్తరూపేణ=తగిన, తరసా=బలముచేత, సానుజు=తమ్మునితో కూడినవాడై, సబలొనుగః= పైన్యముతోను అనుచరులతోనూ కూడినవాడై, నాగరమ్‌=సముద్రమును, సువ్యక్తమ్‌=తప్పక, సుఖమ్‌=సుఖముగా,

74 శ్రీమద్రామాయణము తరిష్యతి చ= దాటగలడు కూడు

తా. రాముడు తగిన బలముచేత, తమ్మునితోను, పైన్యముతోను, ఇతరులైన అనుచరులతోను కూడినవాడ్లై సముద్రమును సుఖముగా తప్పక దాటగలడు. 17 మూ. పముర్థముచ్నుషయని వీర్యేణావ్యత్కరోతి వా, 18

తస్మిన్నేవంవిధే కార్యే విరుద్దే వానరైః సహ,

హితం పురే చ సైన్యే చ సర్వం సంమవ్శ్య్రతాం మమ. 19

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాళ్ణే షష్ట పర్గం

ప్ర అ. సముద్రమ్‌=సముద్రమును, ఉచోషయతి=ఎండించును. వీర్యేణ= పరాక్రమముచేత, అన్యద్వా=మరొకటి. ఏదైనా, కరోతి=చేయును. వానరైః పహజ=వానరులతో కూడ, విరుద్దే=విరోధముతో కూడిన, తస్మిన్‌=ఆ, ఏవంవిధే=ఈ విధమైన, కార్యే= కార్యమునందు, మమజ=నాయొక్క, పురే=పట్ట ణమునందు, సపైన్యే= పైన్యమునందు, హితమ్‌=హితమైన, సర్వమ్‌ =సమస్తము, పంమన్త్య్రతామ్‌=ఆలోచించబడుగాక,

తా. రాముడు సముద్రమును ఎండింపచేసినా చేయవచ్చును. పరాక్రమ ముచేత మరేమైనా చేయవచ్చును. అందుచేత వానరులతో కూడ విరోధము కలిగి ఇట్టి పరిస్థితి ఏర్పడిన ఈ సమయమునందు నా పురమునకు, సైన్యమునకు ఏది హితమో అట్టి కార్యమును ఆలోచించుడు. 18, 19 “బాలానందినో అను శ్రీమ్యదామాయణాల(ధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో

ఆరవననర్గ నమాస్తము.

అథ సపప్తమః సర్గః

గరాక్షనులు తమ తమ బలమును (ప్రకటీంచుచు “ఏ న్యూతము దిగులుచెంద వలనీన వని లేదు" అని రావణునకు చెప్పుట మూ, ఇత్యుక్తా రాక్ష పేస్తేణ రాక్షసాస్తే మహాబలాః,

జ్య ఎట్‌

ఊచుః ప్రాళ్టులయః సర్వే రావణం రాక్ష పేశ్వరమ్‌, 1!

ద్విషచ్చక్షమవిజ్ఞాయ నీతిబాహ్యాస్త వ్రబుద్ధయః.

ప్ర అ. రాక్ష సేస్తేణ=రావణునిచేత, ఇతి=ఇట్లు, ఉక్తాః=పలకబడిన, మహాబలాః=గొప్ప బలము గలవారు, నీతిబాహ్యాః=నీతికి దూరమైనవారు, అబు ద్ధయః=బుద్ధిని హీనులు అయిన, తే రాక్షసాః=ఆ రాక్షసులు, పర్వే=అఆందరూ, ప్రాష్టులయః =ఎత్తబడిన దోసిళ్ళు గలవారై, ద్విషత్పక్షమ్‌=శ్యతుపక్తమును, అవి జ్ఞాయ=తెలి సికొనక, రాక్ష పేశ్వరమ్‌ =రాక్షసరాజైన, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, ఊచుః=పలికీరి,

తా. రాక్తసరాజైన రావణుని మాటలు విని, మహాబలశాలులు, నీతికి దూరమైనవారు, బుద్ధివిహీనులు అయిన అ రాకపు లందరు అంజలి ఘటించి శత్రువున కున్న బలాబలములు తెలియక ఆతనితో ఇట్లు పలికిరి. | మూ. రాజన్‌ పరిఘశక్త శలప్రిళూలపట్టిశసంకులమ్‌, 2

సుమహన్నో బలం కస్మాద్విషాదం భజతే భవాన్‌.

ప్ర అ. రాజన్‌ =రాజా! పరిఘశక్త్యృ ష్టిశూలపట్టిశసంకులమ్‌ = పరిఘలతోను, శక్తులతోను, దీర్హములైన దండములతోను, శూలములతోను, పట్టిశములతోను నిండిన, నః బలమ్‌=మన సేన, సుమహలత్‌=చాల గొప్పది. భవాన్‌ =నీవు కస్మాత్‌ =ఎందువలన, విషాదమ్‌=దిగులుపాటును, భజతే=పొందుచున్నావు?

లా. రాజా! పరిఘలు, శక్తులు, బుష్టులు, పట్టిశములు వీటితో నిండిన గొప్ప సైన్యము మున కున్నది. నీవు ఎందుకు దిగులు చెందెదవు? 2 మూ త్వయా భోగవతీం గత్వా విర్హితాః సన్నగా యుధి, 3

కైలాసశిఖరావాసీ య క్రైర్బహుభిరావృతః,

సుమహత్కదనం కృత్యా వళ్యస్తే ధనదః కృతః. శీ

... ప్ర అ. త్వయా=నీచేత, భోగవతీమ్‌=భోగవతీనగరమును, గత్వా= వెళ్ళి,

యుధి=యుద్ధమునందు, పన్నగాః=సర్పములు, నిర్దితాః=జయింపబడీనవి. శైలాపశి ఖరావా సీ= వైలాసశిఖమునందు నివసించువాడు, బహుభిః=అవేకులైన, య క్లైజయక్టు లతో, అవృతః=కూడినవాడు అయిన, ధనదః=కుబేరుడు, సుమహత్‌=చాల

76 శ్రీమద్రామాయణము గొప్ప, కదనమ్‌=యుద్ధమును, కృత్వావ=చేసీ, తే=నీకు, వశ్యః=లొంగినవాదుగా, కృతః=చేయబడినవాడు.

తా, నీవు పాతాళమునందున్న భోగనతీనగరమునకు వెళ్లి యుద్ధములో పన్నగులను జయించినావు. చాలమంది యక్టులతో కలిసి కైలాసపర్వతమునందు నివసించుచున్న కుబేరునితో గొప్పు యుద్ధముచేసి ఆతనిని లొంగదీసుకొన్నావు. మూ. స మహేశ్వరసభ్యేన శ్సాఘమానస్త్వయా విభో,

నిర్హితః సమరే రోషాల్లోకపాలో మహాబలః, ర్‌

ప్ర అ. విభో=ఓ ప్రభూ! మ హేశ్వరపఖ్యేన=మ హేశ్వరునితో స్నేహ ముచేత, శ్చాఘనూనః=శ్చా ఘించుకొనుచున్న, మహాబలః=గొప్పు బలము గల, లోకపాలః=లోకపాలుడైన, సః=ఆ కుబేరుడు, త్వయా=నీచేత, రోషాత్‌=కోపము వలన, సమ రే=యుద్ధమునందు, నిర్జితః=జయించబడినవాడు.

తా ఓ! ప్రభూ] మహేశ్వరుని స్నేహితుడ నని గర్వపడుచున్న మహాబలుడు, లోకపొలుడూ అయిన ఆ కుబేరునిపై కోపించి నీవు యుద్ధములో ఓడించివావు. ర్‌ మూ. వినిపాత్య చ యక్షైఘాన్విక్షోభ్య వినిగృహ్య చ,

త్వయా క్రైలాసశిఖరాద్విమానమిదమాహృతమ్‌, 6

ప్ర ఆ. యక్షైఘాన్‌ =యక్టుల సముదాయములను, వినిపాత్య=పడగొట్టి, విక్షో భ్య=క్షోభింపచేసి, వినిగృహ్య చ=బంధించి, త్వయాజ=నీచేత్క, కైలాసశిఖ రాత్‌=శైలాస శిఖరమునుండి, ఇదమ్‌=ఈ, విమూనమ్‌=వినూనము, ఆహ తమ్‌=తీ సీకొనిరాబడినది.

తా. నీవు యక్షుల సముదాయములను పడగొట్టి, క్షోభింపచేసి, కొందరిని బంధించి క్రైలాసపర్వతశిఖరమునుండి (ఆలకాపటణమునుండి) ఈ విమానము తీపికొనివచ్చినావు. ల 6 మూ, మేన దావవేస్తేణ త్వదృయాత్సఖ్యమిచ్చతా,

హ్‌తా స ఈవ భార్యార్ధే దత్తా రాక్షసపుజ్జవ, 7

ప్ర అ రాక్షసపుబ్లవ=ఓ! రాక్షసశ్రేష్టుడా! త్వద్భృయాత్‌ =నీనుండి భయమువలన, సఖ్యమ్‌= స్నేహమును, ఇచ్చతొ=కోరుచున్న, దానవేస్తేణ=దొన వుల ప్రభువైన, మయేన =మయునిచేత, దుహితా=పుత్రిక్క, తవ=నీకు, భార్యార్జే=భార్యగా, దత్తొణ ఇవ్వబడినది.

తా. దానవస్రభువైన మయుడు నీకు భయపడి, నీతో మైత్రిని కోరి,

యుద్ధకాండము డా తన కుమార్తెయైన మండోదరిని నీకు ఇచ్చి వివాహము చేసినాడు. 7 మూ. దానవేన్హో మహాబాహో వీర్యోత్సిక్షో దురాసదః,

విగృహ్య వశమానీతః కుమ్బీనస్యాః సుఖావహః, 8

ప్ర ఆ. మహాబాహో=గొప్ప బాహువులు గలవాడా! వీర్యోత్పిక్తః=పరాక్రమ ముచేత గర్వించినవాడు, దురాసదః=ఎదిరింపశక్యము కానివాడు, కుమ్బీనస్యాః=కుంభీ నసియొక్క, సుఖావహః=సుఖముకలిగించువాడు (భర్త) అయిన, దానవేన్తః=దాన వరాజు, విగృహ్య=విరోధము చేసి వశమ్‌=వశమును, ఆనీతః=పొందింపబడినాడు.

లా. ఓ! మహాబాహా! దానవుల ప్రభువు, పరాక్రమముచేత గర్వించినవాడు, ఎదిరింప శక్యము. కానివాడు, నీ సోదరియైన కుంభీనసి భర్తా అయిన మధువును యుద్ధము చేసి ఓడించితివి. రి మూ. నిర్హితాస్తే మహాబాహో వాగా గత్వా రపోతలమ్‌,

వాసుకిస్తక్షకః శజ్లో జటీ చ వశమాహృతాః. ౦

ప్ర అ. మహాబాహో=ఓ! మహాబాహూ! రసాతలమ్‌ =రసాతలమును గూర్చి, గత్యాజ= వెళ్ళి, తే=నీకు, (నీచేత), నాగాః=నాగులు, నిర్జితాః=జయింపబ డినారు. వాసుకిః=వాసుకి, తక్షకః=తక్షకుడు, శజ్యః=శంఖుడు, జటీ చ=జటీ, వశమ్‌=వశమును, ఆహృతాః=పొందింపబడిరి,

తా. ఓ! మహాబాహూ! నీవు రసాతలమునకు వెళ్ళి నాగులను జయించితివి. వాసుకిని, తక్షకుని, శంఖుని, జటిని వశము చేసికొంటివి 9 మూ. అక్షయా బలనన్తశ్చ శూరా అబ్బవరాః పునః,

త్వయా సంవత్సరం యుడ్ధ్వా సమరే దానవా విభో. 10

స్వబలం సముపాశ్రిత్య వీతా వశమరిన్హమ,

మాయాశ్చాధిగతాస్తత్ర బహ్యోో వై రాక్షపాధిప క

ప్ర, ఆ. అరిన్త్హమ=శతుసంహారకుడా! రాక్షసాధిప=రాక్షసరాజా! విభో=ఓ! ప్రభూ! త్వయా=నీచేత, పంవత్సరమ్‌=సంవత్సరకాలము, యుద్ధ్వా=యుద్ధముచే సి, అక్షయాః=నాశనము లేనివారు, బలవన్తశ్చ=బలము కలవారు, శూరాః=శూరులు, పునః=మరియు, లబ్ధవరాః=పొందబడిన వరములు కలవారు అయిన, దొనవాః=దాన వులు, ప్వబలమ్‌=తన బలమును, సముపొశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, సమరే=యుద్ధము నందు, వశం నీతాః=వశము చేసికొనబడినారు. తత్ర=అక్కడ, బహ్వ్య్యః=అనేకమైన, మాయాశ్చ=మాయలు కూడ, అఆధిగతాః=పొందబడీనవి.

తొ. శత్రుసంహారకుడవు, రాక్షసరాజువు ఆయిన ఓ! ప్రభూ! నీవు

78 శ్రీమద్రామాయణము సంవత్సరకాలము యుద్ధము చేసి స్వబలముచేత శూరులైన కాలకేయు. లను దొనవులను జయించితివి. ఆ దానవులు బ్రహ్మవలన వరములు పొంది చూర్ణము చేసినను మరల పుట్లు శక్తి కలవారగుటచే క్షయము లేనివారు. నుహాబలవంతులు. అట్టివారిని కూడ యుద్ధములో స్వబలముచేత లొంగదీసికొని వాళ్లనుండి అనేక మాయలమ నేర్చుకొంటేవి. 10,31 మూ. శూరాశ్చ బలవన్తశ్చ వరుణస్య సుతా రణే, తట్టీ ఆ

విర్ణితా స్త మహాభాగ చతుర్విధబలానుగాః 12

ప్ర అ. మహాభాగ=మహాభాగ్యవంతుడా! శూరాశ్చ=శూరులు, బలవన్తశ్చ= బలము గలవారు, చతుర్విధబలానుగొః=నాలుగు విధములైన సైన్య ములు అనుచరులుగా గల, వరుణస్య=వరుణునియొక్క, సుతాః=కుమారులు, రణే=యుద్ధమునందు, తే=నీకు (నీచేత), నిర్ణితాః=జయింపబడిరి.

తా ఓ! మహాభాగ్యవంతుడా! నాలుగు విధములైన 'సైన్యముగల, శూరులు, బలవంతులు అయిన వరుణుని పుత్రులను నీవు రణములో జయించితివి. క్షం మూ. మృత్యుదణ్జనమహాగ్రాహం శాల్మరీద్రుమనుణ్ణీతమ్‌,

కొాలపొాశమహావీచిం యమకింకరసన్నగమ్‌. 13

మహాజ్వరేణ దుర్హర్షం యమలోకమహార్థవమ్‌,

అనగాహ్య త్వయా రాజన్యమస్య బలపాగరమ్‌. క్ష

జయళ్ళ నిపులః ప్రాప్తో మృత్యుశ్చ ప్రతిషేధిత,

సుయుద్ధేన చ తే సర్వే లోకాస్తత సుతోషితాః. కేర్‌

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! మృత్యుదణ్ణమహాగ్రాహన్‌=యమదండ మనే సెద్ద మొసలి గలది, శాల్మ లీద్రుమనుణ్ణితమ్‌ =బూరుగుచెట్టు ఆకారము గల ముళ్ళతో నిండిన ఆయుధవిశేషములచేత అలంకరించబడినది, కాల పాశనుహావీచిమ్‌=యమపొశమనే గొప్పతరంగము కలది, యమకింకరపన్నగమ్‌= యమకింకరులనే సర్పములు కలది, మహాజ్వరేణ=మహాజ్వరము ఉండుటచేత, దుర్ధర్షమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానిది అయిన, యమలోకవుహారవమ్‌ =యమలోక మనే సుహాసముద్రమును, యమస్య=యమునియొక్క, బలసాగరీప్‌= పేనాసముద్ర మును, అవగాహ్య= ప్రవేశించి, త్వయాజ=నీచేత, నిపులః=గొప్ప, జయశ్చ=జయము, ప్రాష్త=పాందబడినది, మృత్యుశ్చ=మృత్యువు, _ప్రతిషేధిత=ఓడింపబడినాడు. తత్ర=అక్కడ, తే=నీయొక్క, సుయుద్ధేన=మంచి యుద్ధముచేత, సర్వే=సమస్త మైన, లోకాః=జనులు, సుతో షితాః=బాగా సంతోషింపచేయబడినారు.

యుద్ధకాండము న

తా. రాజా! నీవు యమలోక మనే మహాసముద్రమును, యముని పైన్య మను పొగరమును ప్రవేశించి గొప్ప విజయమును సాధించి యముని పారిపోవు వట్లు చేసినావు. ఆ సముద్రము యమదండ మను పెద్ద మొసలితోను, శాల్మలీవృక్షాకారములో ఉన్న ముళ్లతో నిండిన ఆయుధములతోను, కాలపాశ నును పెద్ద తరంగముతోను, యమభటు లను సర్పములతోను భయంకరమై అక్కడ మహాజ్వరదేవత ఉండుటచే ఎదిరింప శక్యము కానిదై ఉండెను. అక్కడ నీవు చేసిన గొప్ప యుద్ధమును చూచి జనులందరు చాల సంతోషించిరి. 13-15 మూ. క్షత్రియైర్చహుభిర్వీరైః శక్రతుల్యపరాక్రమైః

ఆసీద్వసుమతీ పూర్ణా మహద్భిరిన పాదపైః 16

ప్ర ఆ. వసుమతీ=భూమి, వీరైః=వీరులు, శక్రతుల్యపరాక్రమైః= దేవేం (ద్రునితో సమానమైన సరాక్రముము కలవారు అయిన, బహుభిః=అనేకు లైన, క్షత్రియై=క్షత్రియులతో, మహద్భిః=గొప్ప, పొద పైరివ=వృక్షములతో చలె, పూర్ణా=నిండినది, ఆసీత్‌ =ఆయెను.

తా. ఈ భూమిమీద అంతటా, వృక్షములు న్యాపించి ఉన్నట్టు వీరులు, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమము కలవారు అయిన అసెకక్షతియులు వ్యాపించి ఉండెడివారు. 16 మూ. లేషాం వీర్యగుణోత్సా హైర్న సమో రాఘవో రణే,

ప్రసహ్య తే త్వయా రాజన్‌ హతాః సనురదుర్హయాః. కే?

ప్ర ఆ రాజన్‌ =రాజా! రాఘవః=రాముడు, రణే=యుద్ధము నందు, వీర్యగుణోత్సా హైః=వీర్యము చేతను, గుణములచేతను, ఉత్సాహముచేతను, తేషామ్‌=వారికి సమః=సమానుడు, న=కాడు. సమరదుర్హయాః=యుద్ధములో జయింస శక్యముకాని, తే=ఆ క్షత్రియులు, త్వయా=నీచేత, ప్రసహ్య=బలాత్కరించి, హతాః=చంపబడివారు.

తా రాజా! యుద్ధములో వారు చూపిన వీర్యము, గుణములు, ఉత్సాహము వాటిని సట్టి వారికి రాముడు సాటిరాడు. యుద్ధములో జయింస శక్యము కొని అట్టి క్షత్రియులను కూడ నీవు ఎదిరించి చంపివేసినావు. 17 మూ. తిష్ట వా కిం మహారాజ శ్రమేణ తవ వానరాన్‌,

అయమేకో మహారాజ ఇన్చుజిత్‌ క్షపయిష్యతి. 18

ప్ర అ. మహారాజ=మహారాజా! వా=లేదా, తిస్ప=నీవు ఉండుము. తవ=నీకు, (శ్రమేణ=శ్రమచేత, శీమ్‌=ఎందుకు ? మహారాజ=ఓ! నుహారాజా! అఆయమ్‌= ఈ, ఇన్చుబిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు, ఏకః=ఒక్కడే, వానరాన్‌ =నానరులను,

జ శ్రీమద్రామాయణము క్రపయిష్యతి= నశింపచేయగలడు.

తా. మహారాజా! నీకు శ్రమ ఎందుకు? నీవు ఉండుము. ఈ వానరుల నందరినీ ఈ ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే నశింపచేయగలడు. 18 మూ. అనేన హి మహారాజ మా హేశ్వరమనముత్తనుమ్‌,

ఇష్టా $ యజ్ఞం వరో లబ్లో లోకే పరముదుర్లభః, 10

ప్ర ఆ మహారాజ=మహారాజా! మా హేశ్వరమ్‌=మ హేశ్వరుడు దేవతగా గల, అనుత్తనుమ్‌=చాల ఉత్తమమైన, యజ్ఞమ్‌=యజ్జమును, ఇష్టా=చేసి, అనేన= వీవిచేత, లో క్రే=లోకమునందు, పరమదుర్లభః=మిక్కిలి దుర్లభమైన, వరః=వరము, లబ్దః హి=పొందబడినదికదా?

తా. మహారాజా! ఈ ఇంద్రజిత్తు మహేశ్వరుడు దేవతగా గల చాల శ్రేష్టమైన యజ్ఞము. చేసి లోకములో ఇతరుల కెవ్వరికీ లభించని వరమును పొందినాడు. 19 మూ, శక్తితోమరమీనం చ వినికీర్ణాన్త) తైవలమ్‌,

గజకచ్చపసం బాధమశ్వమణ్టూకసంకులమ్‌. 20

రుద్రాదిత్యమహాగ్రాహం మరుద్వసునముహోరగమ్‌,

రథాశ్వగజతోయౌఘం పదాతిపులినం మహత్‌, లి

అనేన హి పమాసాద్య దేవావాం బలసాగరమ్‌,

గృహీతో దైవతపతిర్లజ్కాం చాపి ప్రవేశితః, 22

ప్ర అ, అవేనానీనిచేత, శక్తితోమురమీనం చ=శక్తులు తోమరములు అను మీనములు గలది, వినికీర్ణాన్తు వైవలమ్‌=ఇటు అటు. చిమ్మి వేయబడిన గ్రేగు అను నాచు గలది, గజకచ్చపసంబాధన్‌=ఏనుగు లను తాబేళ్లలో వ్యాకులము, అశ్వమణ్లూకసంకులమ్‌ =గుజ్జము లను కప్పలతో వ్యాప్తము, రుద్రా దిత్యమహా గ్రాహన్‌=ఏకాదశరుద్రులు, ద్వాదశాదిత్యులు అను పెద్ద మొసళ్లు గలది, మరుద్వసుమహోరగమ్‌=సప్తమరుత్తులు అష్టవసువులు అను మహాసర్ప ములు కలది, రథాశ్వగజతోయౌఘమ్‌ =రథములు, అశ్వములు, గజములు అను జలసముదాయము గలది, పదాతిపులినమ్‌=కాలిబంటు లను ఇసుక తిన్నెలు కలది అయిన, దేవానామ్‌ =దేనతలయొక్క, మహల్‌ =గొప్ప, బలసొగరమ్‌= సేనాసముద మును, సమాసాద్య=పాంది, దైవతపతిః= దేవేంద్రుడు, గృహీతఈ=(గ్రహింపబడినాడు. లజ్కామ్‌=లంకను, ప్రవేశితశ్చాపి= ప్రవేశ పెట్టబడివాడు. వే తా. ఈ ఇంద్రజిత్తు దేవతల సైన్య మను సముద్రములో ప్రవేశించి, దే ంద్రుని పట్టుకొవి, లంకకు తీసికొనివచ్చెను. ఆ 'పైన్యసముద్రము శక్తులు,

యుద్ధకాండము 81 తమరములు అను మీనములతోను, చిందరవందరగా పడి యున్న (గ్రేగులు అను నాచుతోను నిండి, ఏనుగు లను తాబేళ్లతో ఇరుకుగా ఉండెను. దానిలో అశ్వము అను కప్పలు ఎగురుచుండెను. ఏకాదశరుద్రులు, ద్యాదశాదిత్యులు అను పెద్ద మొసళ్లతోను, సస్తమరుత్తులు, అష్టవసువులు అను మహాసర్పములతోను భయంకరముగా ఉండెను. కాలిబంటు ల ఇసుకతిన్నెలు గల ఆ సముద్రము రథములు, అశ్వములు, గజములు అను జలముతో నిండి ఉండెను 20-22 మూ. పితామహవియోగాచ్చ ముక్తః శన్చురవృత్రహా, గతస్త్రివిష్టపం రాజన్‌ సర్వదేవనమస్క్పృతః, 23

• ప్ర. అ. రాజన్‌=రాజు! సర్వదేననమప్కృతః=సమస్తదేవతలచేత నమస్కరించబడిన, శమృరవృదత్రహా=శంబరవృత్రాసురులను చంపిన ఆ దేవేం (ద్రుడు, పితొామహనిదేశాల్‌ =బ్రహ్మ దేవుని ఆజ్జ్ఞవలన, ముక్తః=విడవబడినవాడై, (త్రీవిష్టపమ్‌=ప్వర్గమును గూర్చి, గతః= వెళ్లివాడు. * తా. రాజా! సకలదేవతలచేతను నమస్కరించబడిన, వృత్రశంబరాసుర సంహారకుడైన ఆ దేవేంద్రు్లి బ్రహ్మదేవుని ఆజ్జవే వీ కుమారుడు విడువగొ ఆతడు స్వర్గలోకమునకు వెళ్లినాడు. 23 మూ. తమేవ త్వం మహారాజ విసృజేన్హుజితం సుతమ్‌, యానద్వానర సేనాం తాం సరామాం నయతి క్ష్యయమ్‌. బడ ప్ర అ. మహారాజ=మహారాజా! త్వమ్‌=నీవు, సుతమ్‌=కుమారుడైన, తమ్‌=ఆ, ఇన్దుజితమేవ=ఇంద్రజిత్తునే, విసృజ=పంపుము, సరామాన్‌= రామునితో కూడిన, తొమ్‌=ఆ, వావరకేువామ్‌=వానరపేనను, క్షయమ్‌=క్షయమును, యావల్‌ వయతి=పొందించగలడు. తా. మహారాజూ! నీ కుమారుడైన ఆ ఇంద్రజిత్తును పంపిన చాలును. అతడే రామునితో సహా ఆ వానరకేనను నశింపచేయగలడు. 24 మూ. రాజన్నాసదయుక్ష్రేయమాగతా ప్రొకృతాజ్జవాత్‌, హృది నైన త్వయా కార్యా త్వం వధిష్యసి రాఘవమ్‌. 265 ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాడ్తే సప్తమః పర్గ ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా! ఆయుక్తా=తగని, ఇయమ్‌=ఈ, ఆపత్‌ =ఆపద, ప్రాకృతాత్‌ =సొమౌాన్యుడైన, జనాత్‌ =జనునినుండి, ఆగతా=వచ్చి నది, త్వయా=నీచేత, హృది=హృదయమునందు, వైన కార్యా=చేయదగినది కాదు. త్వమ్‌=నీవు, రాఘవమ్‌ =రాముళ్లి, వధిష్య సి=చంపగలవు.

82 శ్రీమద్రామాయణము లతా. రాజా! నీకు రాకూడని ఈ ఆసద సొమాన్యమానవృని మండి వచ్చినది, దీనిని నీవు మనస్సులో పెట్టుకొనకుము. నీవు రాముణ్ణి చంపివేయగలనవు. 25 “బాలానందిని” అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో వడవనర్ల నమాస్తము,

అథ అష్టమః పర్షః

[వవాస్తాదులు తము బలమును (వశంనీంచుకొనుచు “రామూదులను చంవీవేసెదము” అని చెన్పీ రావణునకు దైర్యము చెప్పకు. మూ. తతో నీలామ్చుదప్రఖ్యః ప్రహస్తో వామ రాక్షసః

అబ్రవీత్రాఖ్డులిర్వాక్యం శూరః పేవాపతిస్తదా. కె

ప్ర అ తతఈః=అటుపిమ్మట, శూరః=శూరుడు, పేనాపతి=టేనాపతి, నీలామ్భుద ప్రఖ్యః=నల్లని మేఘముతో సమానుడు అయిన, ప్రహస్తో నామ=ప్రహన్తు డను. పేరు గల, రాక్షప=రాక్షసుడు, ప్రాల్దలిః=కట్టబడిన దోసిలి కలవాడై, తదొ=అప్పుడు, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఆస్రవతో =పలికెను,

తా, పీన్ముట నల్లని మేఘముతో సమానుడు, శూరుడు, సేనాపతీ అయిన ్రహస్తుడనే రాక్షసుడు అప్పుడు చేతులు జోడించి ఇట్లు పలికెను. మూ. దేనదానవగవ్షర్వాః పిశాచపతగోరగాః,

సర్వే ధర్షయితుం శక్యాః కిం పునర్మాననౌ రణే. ౭

ప్ర అ. దేవదానవగనర్వాః= దేవతలు దానవులు గంధర్వులు, పిశాచసత గోరగౌః= పీశాచులు పక్షులు సర్పములు, సర్వే=ఆందరూ, రణే=యుద్ధమునందు, ధర్షయితుమ్‌=ఎదిరించుటకుు, శక్యాః=శక్యమైనవాదు. మానవౌ=ఇద్దరు మానవులు, కిం పునః=చెప్పనేల ?

తా. నీవు యుద్ధములో దేవతలను, దానవులను, గంధర్వులను, పీశాచములను, పక్సులను; సర్పములను అందరినీ ఎదిరించగలవు; ఇద్దరు మానవుల మాట చెప్పవలెనా గ 2 మూ. పర్వే ప్రమత్తా విశ్వస్తా వఇ్పితాః స్మ హనూమతా,

వహి మే జీవతో గచ్చేజ్జీవన్‌ స వనగోచరః. త్రి

ప్ర అ. ప్రమత్తాః=ఏమరిపాటు చెంది ఉన్నవారము, విశ్వస్తాఃజవిశ్వాసము శ్రీలనారము అయివ, పర్వే=మనమందరము, హనూమతా=హనుమంతునిచేత, ఇ్పీతాః స్మ= నంచింపబడితిమి. మే=నేను, జీవతః=జీనించి ఉండగా, స=ఆ, వనగోచరః= వానరుడు, జీవన్‌ =జీవించినవాడై, న గచ్చేత్‌ హిజవెళ్లడు. కదా గ

తా మన నుందరము ఎవరేమి చేయగలరులే అను నమ్మకముతో ఏమరిపాటు చెంది ఉన్నప్పుడు హనుమంతుడు మనల నందరిని మోసము చేపివాడు. అట్లు కానిచో నేను జీవించి ఉండగా ఆ వానరుడు ప్రాణాలతో

84 శ్రీమద్రామాయణము తిరిగి వెళ్లగలుగునా ? తె మూ. సర్వాం పాగరపర్యన్హాం పశైలననకానవామ్‌,

కరోమ్యవావరాం భూమిమాజ్ఞాసయతు మాం భవాన్‌. డే

ప్ర ఆ పొగరపర్యన్నామ్‌ =పముద్రమువరకు ఉన్న, సశైలవనకాననామ్‌= శైల ములతోను, ఆడవులతోను కూడిన, సర్వామ్‌=సనముప్తమైన, భూమిమ్‌=భూమిని, అవానరామ్‌=వానరులు లేనిదొనినిగా, కరోమి=చేయుదును. భవాన్‌ =నీవు, మామ్‌=నన్ను, ఆజ్ఞాాయతు= ఆజ్ఞాపించెదవుగాక,

తా. సముద్రపర్యంతమైన ఈ భూమియందు, పర్వతములమీదా ఆడవులలోను ఒక్క వానరుడు కూడ లేకుండ చేసెదను; నీ వాజ్ఞాపింపుము.4 మూ. రక్షాం వైన విధాస్యామి వానరాద్రజనీచర,

వాగమిష్యతి తే దుఃఖం కీంచిదాత్మాపరాధజమ్‌. ర్‌

ప్ర అ. రజనీచర=ఓ ! రావణా ! వానరాత్‌ =వానరునినుండి, రక్షాం చైవ=రక్షను కూడ, విధాస్యామి=చేపెదను. తే=నీకు, ఆత్మాపరాధజమ్‌=నీ అపరాధమువలన కలిగిన, దుఃఖమ్‌=దుఃఖము, కించిత్‌ =కొంచెము. కూడ, నాగమిష్యతి=రాదు.

తా, రాక్షసరాజా ! సుగ్రీవాదులనుండి ఆపద కలుగకుండా నేను రక్షణమునకు ఓర్పాట్లు చేపెదను. నీవు చేసిన పీతాపహరణరూపమైన ఆపరాధమువలన నీకేమీ దుఃఖము రాకుండ చూచెదను. ర్‌ మూ, అబ్రవీత్తం సుపంక్రుద్దో దుర్ముఖో నామ రాక్షసః,

ఇదం న క్షమణీయం హి సర్వేషాం వః ప్రధర్షణమ్‌. 6

ప్ర అ. దుర్ముఖో నామ=దుర్ముఖు డను, రాక్షసః=రాక్షసుడు, సుసంక్రుద్ధఃణ= చాలా కోపించినవాడై తమ్‌ =ఆతనిని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను. నః=మనకు, సర్వేషామ్‌=అందరికీ, ఇదమ్‌=ఈ, ప్రధర్షణమ్‌=ఎదిరించుట, న క్ష్రమణీయం హీ= సహించతగినది కాదు కదా,

తా. దుర్ముభు డను రాక్షసుడు చాల కోపముతో రావణునితో ఇట్లనెను ఆ వానరుడు మనల కందంకీ చేసిన ఈ అవమానము సహించరానిది. మూ ఆయం పరిభవో భూయః పురస్యాన్తఃపురస్య చ

శ్రీమతో రాక్ష సేన్పుష్య వానరేస్హుప్రధర్షణమ్‌, 7

ప్ర అ పురస్యాపట్టణముయొక్క, అన్తఃపురస్య చ=అంతఃపురము యొక్క, ఆయమ్‌= ఈ, పరిభవః=తిరస్కారము, శ్రీమతః=శ్ర్రీమంతురైన, రాక్ష

యుద్ధకాండము 85 శేన్హుస్య=రాక్ష పేంద్రునియొక్క, వాన రేన్హ ప్రధర్షణమ్‌=సుగగ్రీవునిచేత (ప్రధర్షణము, భూయః=ఇంకను, సహింపరానిది.

తా. లంకొపురమునకు, అంతఃపురమునకు హనుమంతుడు చేసిన ఈ పరాభవము, సుగ్రీవుడు శ్రీమంతుడైన రావణుని ఎదిరించుచు వచ్చుట - ఇవి ఇంకను సహించరానివి. ళా మూ. అస్మిన్‌ ముహూర్తే గత్వెకో నివర్తిష్యామి వానరాన్‌,

ప్రవిష్టాన్‌ పాగరం భీమమమృ్బరం వా రపాతలమ్‌. !

ప్ర అ. అస్మిన్‌=ఈ, ముహూర్తే=ముహూర్తమునందు, ఏకః=ఒక్కడనే, గత్వా= వెళ్లి, సాగరమ్‌ =సముద్రమును గౌవి, భీమమ్‌ =భయంకరమైన, రసాతలమ్‌= పాతాళమును గా౨, అమ్బరం వా=ఆకాశమును గాని,ప్రవిష్టాన్‌ = ప్రవేశించిన, వానరాన్‌= వానరులను, నివర్తిష్యామి=నివర్తింపచే పెదను,

తా. ఈ క్షణమునందే బయలుదేరి వెళ్లి నేను వానరులను వాళ్లు సముద్రములో ప్రవేశించినా, భయంకరమైన పాతాళమునకు వెళ్లినా, ఆకాశములోనికి ఎగిరినా మరల్చెదను (చంపీవేపెదను). తి మూ, తతో బ్రవీత్చుపంక్రుదో వజదంస్ట్రో మహాబలః

ప్రగృహ్య పరిఘం ఘోరం మాంసశోణితరూ షితమ్‌, 0

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, వజదంస్థ్రః= వజదంస్ట్రుడు, సుసం(క్రుద్ధూ=చాల కోపించినవాడై, మాంసశోణితరూ షితమ్‌=మాంసముచేతను, రక్తమునేతమ్‌ రూషీతమైన, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, పరిఘమ్‌=పరిఘను, ప్రగృహ్య= (గ్రహించి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

శా. పిమ్మట గొప్ప బలము గల వజదంస్ర్రుడు మాంసము, రక్తము పూసి ఉన్న భయంకరమైన పరిఘను గ్రహించి చాల కోపముతో ఇట్లు పలికెను. మూ. క్రిం నో హనునుతా కార్యం కృపణేన తపస్వివా,

ళ్ళ ల

రామే తిష్టతి దుర్ధర్తే సుగ్రీవేఒపి పలక్ష శైలే. 10

ప్ర. అ. దుర్ధర్షే=ఎదిరింప శక్యముగాని, రామే=రాముడు, సలక్ష్మణే= లక్ష్మణునితో కూడిన, ముగ్రీవేఒ. పి=సుగ్రీవుడు, తిష్టతి= ఉండగా, కృపణేన=దీనుడు, కప సినా=జాలిపడదగినవాడు అయిన, హనుముతా= హనుమంతునితో, నః=మనకు, ార్యము=పని, శీమ్‌=ఏమి ఉన్నది ?

తా. ఎదిరింప శక్యము కాని రాముడు, సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు ఉండగా, దీనుడు (రహస్యసంచారాదులు చేసినవా డగుటచే) జాలిపడదగినవాడు

86 శ్రీమద్రామాయణము అయిన హనుమంతువితో మన కేమి పని? 10 మూ. అద్య రామం పసుగ్రీనం సరిఘేణ సలక్ష్మణమ్‌;

ఆగమిష్యామి హత్వెకో విక్షోభ్య హరివాహినీమ్‌. క్ష

ష్ర అ. అద్య=ఇప్పుడు, ఏకః=ఒక్కడనే, పరిఘేణ=పరిఘచేత, ససుగ్రీ వమ్‌= సుగ్రీవువితో కూడిన, సలక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మణునితో కూడిన, రామమ్‌ =రాముళ్లి, హత్వా= చంపి, హరినా హినీమ్‌=ఐవానర సైన్యమును, విక్షోధ్య=క్షోభింపచేసి, ఆగ మిష్యామి=వచ్చెదను.

“తా. ఇప్పుడు నేనొక్కడనే వెళ్లి పరిఘతో రామలక్ష శ్రగామగ్రీవులను వధించి వానరశేనను క్షోభింపచేసి వచ్చెదను. క మూ. ఇదం నుమాపరం వాక్యం శృణు రాజన్యదీచ్చసి,

ఉపాయకుశలో హ్యేన జయేచ్చత్రూనతస్త్రుతః. కం

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా! యది ఇచ్చసీ=నీవు ఇష్టపడినట్టయితే, మమ=నాయొక్క, _అపరమ్‌=మరియొక, ఇదం వాక్యమ్‌=ఈ వాక్యమును, శృణుజవినుము. ఉపాయకుశలః ఏవ=ఉపాయములయందు. నేర్పరియే, ఆత స్తోతః=అలసత్వము లేనివాడై, శత్రూన్‌= శత్రువులను, జయేత్‌ హీ=జయించును కదా!

తా. రాజూ! నీవు ఇష్టపడితే నేను మరొక మాట చెప్పెదను వినుము, ఉపాయములయందు నేర్పు కలవాడు మాత్రమే అలసత్వము (సోమరితనము) లేనివాడై శత్రువులను జయించగలుగును. 12 మూ. కామరూపధరాః శూరాః సుభీమవా భీమదర్శవాః

రాక్టపావా సహస్రాణి రాక్షపాధిప నిశ్చితాః 13

కాకుత్ధ్రముపసంగమ్య బిభ్రతో మానుషం వపుః

సర్వే హ్యపంభ్రమా భూత్వా బ్రువమ్తు రఘుసత్తమమ్‌,. 14

ప్ర అ. రాక్షపాధిప=రాక్షపరాజా ! కామరూపధరాః= స్వేచ్చానుసారము రూపము ధరించగల, శూరాః=శూరులైన, సుభీమాః=చాల 'భయంకరు లైన భీమదర్శనాఃణ=భయంకరమైన దర్శనము గల, సహస్రాణి=వేలకొలది, రాక్షసాః=రాక్షసులు, విశ్చితాః=నిశ్చయింపబడినవారై (లేదా నిశ్చితమైన బుది గలవారై), మానుషమ్‌=మనుస్యసంబంధమైన, వపుః=శరీరమును, బిభ్రతః=ధరిం చుచున్ననారై, కాకుత్హ్రమ్‌ =రాముని, ఉపసంగమ్య=సమీ పించి, సర్వే=అందరూ, (బువన్తు=సలుకుదురుగాక,

యుద్ధకాండము 87

తొ. ఓ! రాక్షసరాజు! "స్వేచ్చానుసారము రూపములను ధరించగల వారు, శూరులు, చాల భయంకరులు, చూచువారికి భయము కలిగించువారు, దృఢనిశ్చయవంతులు అయిన వేలకొలది రాక్షసులు మనుష్యరూపము ధరించి అందరూ రాముని వద్దకు వెళ్లి ఏ మాత్రము కంగారుపడక ఆతనితో ఇటు

క! క!

పలుకవలెను. 13, 14 మూ. గ్రేషితా భరతేవైన భ్రాత్రా తన యవీయసపా,

స హి సేనాం సముత్థాష్య క్రీప్రమేవోపయాస్యతి. కెర్‌

న! ర!

ప్ర అ తవ=నీయొక్క, యవీయసా=చిన్న, ధ్రార్రా=సోదరుడైన, భరతేవైవ= భరతునిచేత, (పేషితాః=పంపబడితిమి. సణ=అతడు, సేనామ్‌= సేనను, సముత్భాష్య= పిద్ధముచేసి, క్రీపమేవ=శీఘ్రముగానే, ఉపస్టాస్యతి=పమీ పించగలడు.

తా. మమ్ము నీ తమ్ముడైన భరతుడు పంపినాడు. అతడు సైన్యమును పిదము చేసికొని వచ్చుచున్నాడు. 115 ళా మూ. తతో వయమితస్తూర్గం శూలశక్తిగదాధరాః,

చాపబాణా సిహప్తాశ్చ త్వరితాస్తత్ర యామహే. 16

ప్ర అ. తతః=అటుసిమ్మట, వయమ్‌=మేము, శూలశక్తిగదా ధరాః=శూలనులను, శక్తులను, గదలను ధరించినవారమై, చాపబాణాసిహ స్తాశ్చ=ధనస్సులు, బాణములు, ఖడ్గములు హస్తములయందు కలవారమై, ఇతః=ఇక్కడినుండి, తూర్తమ్‌=శీఘ్రముగా, తత్ర=అక్కడికి, త్వరితాః=తొందరప డుచున్నవారమై యామ'హీ= వెళ్లైదము.

లా. పిదప మేము శీఘ్రముగా శూలములు, శక్తులు, గదలు, ధమర్బాణములు, ఖడ్గములు ధరించి, తొందరపడుచు అక్కడికి వెళ్లెదము.]16 మూ. ఆకొశే గణశః ఫత్వా హత్వా తాం హరివాహినీమ్‌,

అశ్శ్మశస్త్రమహావృష్ట్ర్యా ప్రాపయామ యమక్షయమ్‌,. క్ష

ప్ర అ. ఆకాశే=ఆకాశమునందు, గణశః=గుంపులుగొ, స్టిత్వా=ఉండి, తామ్‌=ఆ, హరివాహినీమ్‌=వానర సేనను, అశ్మశస్త్రృమహావృష్ట్యా=రాళ్లయొక్క, ఆయుధములయొక్క, గొప్పవర్షముచేత, హత్వాజ=కొట్టి, యమక్ష్రయమ్‌=యమలో కమును, ప్రాపయామ=పొందించెదము.

తా. ఆకాశములో గుంపులు గుంపులుగా విలచి ఆ వానరేేనపై రాళ్లను, ఆయుధములను కురిపించి కొట్టి యమలోకమునకు పంపివేసెదము.

98 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏనం చేదుపసర్పేతామనయం రానులక్ష శల

అవశ్యమపనీతేన జహతామేన జీవితమ్‌. 18

ప్ర అ. రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులు, ఏవమ్‌=ఇట్లు, అనయమ్‌=వంచ నను, ఉపేసర్పేతాం యది=పొందినట్లయితే, అవశ్య మేవ=తప్పక, అపనీతేన= ఈ తప్పుడుదారిపట్టించుటచేత, జీవితమ్‌=జీవితమును, జహతామేవజవిడచెదరు.

తా. రామలక్ష్మణులు ఈ విధముగా మనము చేసిన వంచనలో చిక్కుకొన్నచో తప్పక ఈ వంచనచేత జీవితమును విడవగలరు. 18 మూ. కౌమ్బుకర్ణిస్తతో వీరో నికుమ్ళో నాను వీర్యవాన్‌,

అబ్రవీత్సరమక్రుద్దో రావణం లోకరావణమ్‌. 19

ప్ర ఆ తతః=అటు పిమ్మట, కౌమృకర్ణిః=కుంభకర్ణుని కుమూరుడు, వీరః= వీరుడు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు అయిన, నికుమ్భో నాను=నికుంభు డనువాడు, పరమక్రుద్ధ=చాల కోసించినవాడై, లోకరావణమ్‌ =లోకములను మొర పెట్టించిన, రావణమ్‌= రావణుని గూర్చి ఆబవీల్‌ =పలికెను.

తా. వీరుడు, పరాక్రమవంతుడు అయిన నికుంభు డను కుంభకర్ణుని కుమారుడు చాల కోపించి, లోకములను మొరపెట్టించిన రావణునితో ఇట్లు పలికెను, 19 మూ. సర్వే భవన్తస్తిష్టమ్తు మహారాజేన పంగతాః;

అహమేకో హనిష్యామి రాఘవం సహలక్ష శ్రైగొమ్‌, 20

సుగ్గీవం పహనూమన్తం పర్వాంశ్సెవాత్ర వానరాన్‌,

ప్ర ఈ _భవన్నః=మీరు, సర్వే=అందరూ, మహారాజేన=మహారాజుతో, సంగతాః=కూడినవారై, తిస్టనుచఉందురు గాకు అహమ్‌=నేను, ఏకః=ఒక్కడనే, సహలక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మణుని కూడివ, రాఘవమ్‌ =రాముణ్ణి, సహనూమన్తమ్‌= హను మంతునితో కూడిన, సుగ్రీవమ్‌ = సుగ్రీవుళ్లి, పర్వాన్‌=సమస్తమైన, వానరాంశ్చెవ= వానరులను, అత్ర=ఇక్కడ, హనిష్యామి=చంపగలను. లా

తా. మహారాజు, మీరందరూ అట్లే ఉండండి. నే నొక్కడనే వెళ్లి రామలక్ష్మణులను, సుగ్రీవహనుమంతులను నానరులను అందరిని చంపీవే సెదను. మూ. తతో వజ్రహనుర్నామ రాక్షపః పర్వతోపమః, ల

క్రుద్ధః పరిలిహన్‌ సృక్కాం జిహ్వయా వాక్యమబ్రవీత్‌,

ప్ర అ, తతః=అటుసిమ్మట, పర్వతోపమః=పర్వతముతో సమానుడెన, వజహనుర్నాము=వజహనువు అను స్తీ గల, రాక్షపః=రాక్షపుడు, క్రుద్ధ=కో పం చి

యుద్ధకాండము 89 నవాడై, జిహ్యయా=నాలుకలో, సృక్కామ్‌=చెలివిని, పరిలిహన్‌=నాకుచు, వాక్యమ్‌= వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తాం పిమ్మట వజ్రహనువు అను పర్వతము వంటి ఆకారము గల రాక్షసుడు నాలుకతో చెలివెలు నాకుచు, కోపముతో ఇట్టు పలికెను. 21 మూ. హ్‌ కుర్వమ్త కర్మాణి భవన్హో విగతజ్వరాః. 22

ఏకోఒహం భక్షయిష్యామి తాం సర్వాం హరివాహినీమ్‌,

స్వష్ణాః శ్రీడన్తు నిశ్చిన్తాః పిబన్తు మధు వారుణమ్‌. 23

ప్ర. ఆ. భవన్త్నణామీరు, విగతజ్వరాః=పోయిన చింత గలవారై, ప్లమ్‌ స్రవగా, కర్మాణి=కర్మలను, కుర్వన్తు= చేయుదురుగాక. స్వష్థాఃజ=స్వప్టులై, (శ్రీడన్తువ= శ్రీడించెదరుగొకు నిశ్చిన్నాజచింతలేనివారై, వారుణం మధుూమద్య మును, పీబన్తు=త్రాగెదరుగాక. అహమ్‌=నేను, ఏకః=ఒక్కడనే, తామ్‌=ఆ, పర్వామ్‌=సమస్తమైన, హరివాహినీమ్‌=వానర సేనను, భక్షయిష్యామి=భక్షించెదను,

తా. మీరందరు ఏ చింతా లేవివారై నిర్భయముగా మీ పనులు చేసికొనుడు. ప్వస్థులై క్రీడించుడు. నిశ్చింతులై మద్యపానము చేయుడు. నేను ఒక్కడనే ఆ వానర సైన్యము నంతను భక్తించెదను (చంపెదను), 22, 23 మూ. అహమేకో వధిష్యామి సుగ్రీవం సహలక్ష్మణమ్‌,

పాజ్లదం చ హనూమన్తం సర్వాంశ్ళెవాత్ర వానరాన్‌. 24

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే2_ప్టముః సర్గః

ప్ర అ. అత్ర=ఇక్కడ, ఆహమ్‌=నేను, ఏకః=బఒక్కడనే, సహలక్ష శ్రణిమ్‌= లక్ష్మణునితో కూడిన, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవువి, సాబ్లదమ్‌=అంగదునితో కూడిన, హనూమన్తమ్‌=హనుమంతుని, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, వానరాంశ్చ=వానరులను, వధిష్యామి= చంపగలను.

తా. ఇప్పుడు నేను ఒక్కడనే లక్ష్మణసుగ్రీవులను, హనుమంతుని, అంగదుని, సమస్తవానరులను చంపీవేపెదను. 24 “బాలానందిని"” అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో

అప్టమనర్గ నమాస్తము,

అథ నవమనుః సర్గః

(వగర్పముగా మాటలాడుచున్హ ఆ రాక్షనులను వారించి విభీషణుడు నీతి వాక్యములు చెప్పుటకు (ప్రారంభించుట, రావణుడు తన గ్ధుహములో వ్రవేశించుట.] మూ, తతో నికుమ్యా రభనః సూర్యశత్రుర్మ హాబలః,

సుప్తఘ్మో యజ్ఞకోపశ్చ మహాపార్శ ఏమహోదరౌ. క్ష

అగ్నికేతుశ్చ దుర్హర్లో రశ్మి కేతుశ్చ రాక్షపాః

ఇన్హుశత్రుశ్చ బలవాంస్తతో వై రావణాత్మజః. 2

ప్రహప్తోఒథ విరూపాక్షో వజ్రదంస్ర్రో మహాబలః;

ధూమ్రాక్షో2_థ నికుమృశ్చ దుర్ముఖశ్చెవ రాక్షసః తి

పరిఘావో పట్టిశాన్‌ శూలాన్‌ ప్రాపాన్‌' శక్తిపరశ్వథాన్‌,

చాపాని చ సుబాణాని ఖడ్డాంశ్చ విపులామ్చ్భుభాన్‌. జ

ప్రగృహ్య పరమక్రుద్దాః సముత్పత్య చ రాక్షసాః

అబ్రునవ్‌ రావణం సర్వే ప్రదీస్తా ఇవ తేజపా, ర్‌

ప్ర. అ. తత=అటు పిమ్మట, వికుమృఃణ=నికుంభుడు, రభసః=రభసుడు, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, సూర్యశత్రుః=సూర్యశత్రువు, పుప్త్పఘ్నః=సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపశ్చ=యజ్ఞకోపుడు, మహాపార్శ గమహోదరౌ=మహాపార్శ ఏమహోదరులు, దుర్ధర్షః=ఎదిరింప శక్యము కాని, అగ్ని కేతుశ్చ=అన్ని కేతువు, రశ్మి కేతుశ్చ=రశ్మి కేతువు అను, రాక్షసాః=రాక్షసులు, తతః=అటు పిమ్మట, బలవాన్‌ =బలవంతుడు, రావణా త్మజః=రావణుని పుత్రుడు అయిన, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, వజదంస్థ్రః=వజి దండు, ధూమ్రాక్ష=ధూమ్రాక్సుడు, అథ=మరియు, నికుమృశ్చ=నికుంభుడు, దుర్ముఖశ్చెన=దుర్ముఖు డను, రాక్షసః=రాక్షసుడు, పట్టీశానీ =పట్టిశములను' పరిఘాన్‌=పరిఘలను, శూలాన్‌ =శూలములను, ప్రాసాన్‌ =ప్రాసములను, శక్తీప రశ్వథాన్‌ =శక్తులను గండ్రగొడ్డళ్ళను, సుబాణాని=మంచి బాణములు గల, చాపాని=ధనస్సులమ, విపులామ్చ్భుభాన్‌= విశాలమైన నీటివంటి కాంతి గల, ఖడ్గాంశ్చ=ఖడ్గములను, (పగృహ్య= (గ్రహించి, పరమక్రుద్దాః=చాల కోపించినవారై, తేజసాజతేజస్సుచేత, ప్రదీప్తాః ఇవ= ప్రజ్వలించుచున్నవారు వలె ఉన్న; సర్వే=సమ స్తమైన, రాక్షసాః=రాక్టసులు, సముత్సత్య= లేచి, రావణమ్‌ =రావణునిగూర్చి, ఆబ్రువన్‌ =పలికిరి,

తా. అటుపిమ్మట తేజస్సుతో మందుచున్నారా అన్నట్లున్న నికుంభుడు, రభసుడు, మహాబలవంతుడైన సూర్యశత్రువు, పుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, మహాపార్శ్వమహోదరులు, ఎదిరింప. శక్యము. కాని దుర్ధర్షుడు, రశ్మీ కేతువు,

యుద్ధకాండ 91 రావణకుమారుడైన బలవంతుడైన ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, గొప్ప బలముగల వజ్రదంష్ట్రుడు, ధూమ్రాక్షుడు, నికుంభుడు, దుర్ముఖుడు అను ఈ రాక్షసు లందరు పరిఘలు, పట్టిశములు, శూలములు, (ప్రాసముల్కు శక్తులు, గండ్రగొడ్డళ్లు, మంచి బాణములు గల ధనస్సులు, లోతైన నీటి రంగు గల ఖడ్గములు ధరించి లేచి రావణునితో ఇట్లు పలికిరి. క5 మూ. అద్య రామం వధిష్యామః సుగ్గీవం సహలక్ష్మణమ్‌,

కృపణం చ హనూమన్తం లజ్కా యేవ ప్రధర్షితా 6

ప్ర ఆ రామమ్‌ =రాముళ్లి, సహలక్ష్మణమ్‌=లక్ష శ్రైబునితో కూడిన, సుర్టీవం చ= సుగ్రీవుణ్లీ, యేన=ఎవనిచేత, లజ్కా=లంక, ప్రధర్షితా=ఎదిరించబడి నదో అట్టి, కృపణమ్‌=దీనుడైన, హనూమన్తమ్‌=హనుమంతుళణ్లీ, ఆద్య=ఇప్పుడే, వధిష్యామః= చంపగలము,

తొ. రామలక్ష్మణసుగ్రీవులను, లంకను పాడుచేసిన దీనుడైన ఆ హనుమంతుళ్లి ఇప్పుడే చంపివే సెదము, 6 మూ. తాన్‌ గృహీతాయుధాన్‌ సర్వావ్వారయిత్వా విభీషణః,

అబ్రవీత్సాాళ్టులిర్యాక్యం పునః ప్రత్యుసవేశ్య తాన్‌, 7

ప్ర అ. విభీషణః=విభీషణుడు, గృ హీతాయుధాన్‌ =(గ్రహింపబడిన ఆయుధ ములు గల, తాన్‌ సర్వాన్‌ =వాళ్లనందరినీ, వారయిత్వా=వారించి, తాన్‌ =వాళ్లను, (ప్రత్యుపవేశ్య= తిరిగి కూర్చుండబెట్టి, (ప్రాజ్ఞులిః=కట్టబడిన దోసిలి కలవాడై వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఆటవీత్‌ =పలికెను.

తా. విభీషణుడు, ఆయుధములు ధరించి లేచిన ఆ రాక్షసుల నందరినీ నివారించి, వాళ్లము మరల _ కూర్చుండునట్లు చేసి అంజలి ఘటించి ఇట్లు పలికెను, 7 మూ. అప్యుపాయైైస్తిభిస్తాత యోర్ధః ప్రాస్తుం న శక్యతే,

తస్య విక్రమకాలాంస్తాన్యుక్తానాహుర్మనీషిణః. రి

ప్ర అం తొత=తండ్రీ + యః=ఏ, అర్థః=కౌార్యము, (తిభిః=మూడు, ఉపాయైరపి=ఉపాయములచేత కూడ, (ప్రాప్పమ్‌=పొందుటకు, న శక్యతే=శక్యము కాదో, తప్య=ఆ కార్యమునకు, విక్రమకాలాన్‌=విక్రమమునకు కాలములను, యుక్తాన్‌= యుక్తమైన వాటినిగా, మనీ షిణః=బుద్ధి మంతులు, ఆహుః= చెప్పుదురు.

లొ. (ఇంద్రజిత్తుతో కాని మరొక మంత్రితో కాని ఈ మాట లనుచున్నాడు) నాయనా! ఒక కార్యమును సామ-దాన-భేదోపాయములు

రి శ్రీమద్రామాయణము మూడింటిచేత సొధించజాలనప్పుడే పరాక్రమమును చూపుటకు తగిన కాల మని బుద్ధిమంతులు. చెప్పుదురు. 8 మూ. ప్రమత్తేష్వభియుక్తేషు దైవేన ప్రహలేషు చ,

విక్రమాస్తాత సిధ్యన్తి పరీక్ష్య విధినా కృతాః. 9

ప్ర ఆ, తాత=తండ్రీ ! ప్రమత్తేషు=ఏమరిపాటు చెంది ఉన్నవారి విషయమునందు, అభియు క్షేషు=మరొక శత్రువుచేత ఆక్రమింపబడినవారియందు, దైవేన=దైనముచేత, ప్రహతేషు చ=కొట్టబడినవారియందు, పరీక్ష్య=పరీ కించి, విధినొ=శాస్త్రముచేత, కృతాః చేయబడిన, విక్రమాః=పరాక్రమములు, పిధ్యన్తి= సిద్ధించును.

తా నాయనా ! ఏమరి ఉన్నవారు. మరోక శత్రువుచేత ఆశ్రమించబడినవారు, దైవము ప్రతికూలముగా ఉన్నవారు - వీరి విషయమున బాగుగా పరీక్షించి శాస్త్రానుసారముగా పరాక్రమమును ఉపయోగించినచో ఆది సఫల మగును. ం మూ. _ అప్రమత్తం కథం తం తు విజిగీషుం బలే స్థితమ్‌,

జీతరోషం దురాధర్షం తం ధర్షయితు మిచ్చథ. 10

ప్ర, అ. అస్రమత్తమ్‌=ఏమరుపాటు లేనివాడు, విజిగీషుమ్‌=జయింప కోరిక గలవాడు, బలే=బలమునందు, స్టీతమ్‌=ఉన్నవాడు, జీతరోషన్‌=జయించ బడిన రోషము గలవాడు, దురాధర్షమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన, తమ్‌= ప్రసిద్ధుడైన, తమ్‌=ఆ రాముళ్లి, కథమ్‌ =ఎట్లు, ధర్హయితుమ్‌=ఎదిరించుటకు, ఇచ్చథవ=కోరుచున్నారు?

తా. ఆ రాముడు బలవంతుడై, ఏ మాత్రము ఏమరుపొటు లేక; జయించనలె నను కోరికతో ఉన్నాడు. కోపమును జయించినవాడు, ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన ఆ రాముళ్లో ఎట్టు ఎదిరించగల మని అనుకొను చున్నారు? 10 మూ. సముద్రం లబజ్షయిత్యా తు ఘోరం నదనదీపతిమ్‌,

గతిం హమామతో లోశే క్షో విద్యాత్తర్కయేత వా, 11

ప్ర, అ. నదనదీపతిమ్‌=నదములకు నదులకు పతియైన, ఘోరమ్‌=భయం కరమైన, _సముద్రమ్‌=సముద్రమును, _లజ్జయిత్వా=దాటి, హనునుత=హను మంతునియొక్క, _ గతిమ్‌=గమనమును, లోకే=లోకమునందు, కః=ఎవడు, విద్యాత్‌ =తెలిసికొనును, తర్కయేత వా=ఊహించును ?

యుద్ధకాండ 903

తా. (పశ్చిమముఖముగా ప్రవహించే) నదములకు (పూర్వాభిముఖముగొ ప్రవహించే) నదులకు పతియైన సముద్రమును దాటి వచ్చి హనుమంతుడు తిరిగి వెళ్లిపోయినా డనగా దీనిని ఎవరైన తెలిసికొనగలరా? ఊహించగలరా ౧11 మూ, బలావ్యపరిమేయాని వీల్యాణి చ నిశాచరాః

పరేషాం సహసావజ్ఞా న కర్తవ్యా కథంచన 12

ప్ర అ. నిశాచరాః=రాక్షసులారా ! సరేషామ్‌=శత్రువులయొక్క, బలాని= "సైన్యములు, వీర్యాణి చ=పరాక్రమములు, అపరిమేయాని=కొలవ శక్యము కానివి, కథంచన=ఏ విధముగాను కూడ, సహపసాొ=శీఘ్రముగా, అవజా=అవమానము, న

న్‌

కర్తన్యా= చేయదగినది కాదు.

తా. రాక్షసులారా | శత్రువుల సైన్యములు, పరాక్రమములు కూడ ఇంత అని చెప్ప శక్యము కానివి. అందుచే ఏ విధముగాను కూడ ఆలోచన లేకుండగా వారి విషయమున అనాదరము చూపకూడదు. 12 మూ. కీం చ రాక్షసరాజస్య రామేణాపకృతం పురా,

ఆజహార జనప్టానాద్యప్య భార్యాం యశస్వివఓ 13

ప్ర అ. యశస్వినఃజకీర్తినుంతుడైన, యస్య=ఏ రామునియొక్క, భార్యామ్‌= భార్యను, జనస్తానాత్‌ =జనస్థానమునుండి, ఆజహారజతీ సికొనివచ్చెనో, రామేణ=ఐఆ రామునిచేత, పురా=పూర్వము, రాక్షసరాజస్యజరాక్షసరాజుకు, శిము=ఏమి, అపకృతమ్‌=అపకారము చేయబడినది ?

తా. ఈ రాక్షసరాజు కీర్తినుంతుడైన రాముని భార్యను జనస్థానము నుండి అసహరించినాడు కదా! అట్లు చేయుటకు రాముడు పూర్వమేమైన అపకారము చేసినాడా? 13 మూ. ఖరో యద్యతివృత్తస్తు స రామేణ హతో రణే,

అవశ్యల ప్రాణీనా ప్రాణా రక్షితవ్యా యథాబలమ్‌. కేడ్త

ప్ర అ. అతివృత్తః=అధికమైన ప్రవర్తన గల, ఖర=ఖరుడు, రణే=యుద్ధమునందు, రామేణ=రామునిచేత, హతః యదిః=చంపబడినట్లయితే, 'ప్రొణివా=ప్రాణిచేత, యథాబలన్‌=బలానుసారముగొా, ప్రాణాః=ప్రాణములు, ఆవశ్యమ్‌ =తప్పక, రక్షితవ్యాః= రక్షింపదగినవికదా లి

తా. మితిమీరి ప్రవర్తించిన ఖరుళ్లీ రాముడు యుదములో చంపినా

(8 న్‌ు ణం (వో

డనగా అందులో తప్పేమి ? ఏ ప్రాణియైనా తన బలము ననుసరించి (ప్రాణములను తప్పక రక్షించుకొనవలెను కదా ? క్ష

94 శ్రీనుద్రామాయణము మూ. ఏతన్నిమిత్తం వైదేహేభయం నః సుముహద్భవేత్‌,

ఆహృతా సా పరిత్యాజ్యా కలహార్థే కృతేన కిమ్‌. 15

ప్ర అ. ఏతన్నిమిత్తమ్‌=ఇందునిమిత్తమై, నః=మనకు, సుమహత్‌ =చాల గొప్పదైన, వైదేహేభయమ్‌= సీతనలన భయము, భనేత్‌=అగును. ఆహృతా=తీసి కొనిరాబడిన, సా= ఆమె, పరిత్యాజ్యా=విడువదగినది. కలహార్జే=కలహముకొరకు, కృతేన=చేయుటచేత, కిమ్‌= ఏమి ప్రయోజనము ?

తా, అందుచేత మనకు పీతవలన గొప్ప భయము కలుగును. తీసికొనివచ్చిన ఆమెను మరల వెనుకకు పంపివేయనలెను. కలహమునకు మూలమైన కార్యములను చేసి ఏమి ప్రయోజనము ? 1ే5్‌ మూ. నతు క్షమం వీర్యవతా తేన ధర్మానువర్తివా,

వైరం విరర్ణకం కర్తుం దీయతామస్య మైథిలీ. 16

ప్ర అ. వీర్యవతా=పరాక్రమనంతుడు, ధర్మానువర్తినా=ధర్మమును అనుసరించుచున్నవాడు అయివ, అేన=ఆ రామునితో, నిరర్ధకమ్‌=వ్యర్థముగా, వైరమ్‌=వైరమును, కర్తుమ్‌= చేయుటకు, న తు క్షమను=శక్యమైనది (యుక్తము) కాదు. మైథిలీ=సీత, ఆస్య= ఈతనికీ, దీయతామ్‌=ఇచ్చి వేయబడుగాక,

తా. పరాక్రమవంతుడు, ధర్మమును అనుసరించువాడు అయిన రామునితో వ్యర్థముగా వైరము పెట్టుకొనుట మంచిది కొదు. సీతను ఆతనికి ఇచ్చివేయవనలెను. కం మూ. యావన్న సగజాం పాశ్వాం బహురత్నసమాకులామ్‌,

పురీం దారయతే బాల్జెర్సీయతామస్య మైథిలీ. 7

ప్ర అ. సగజామ్‌=గజములతో కూడినది, పొశ్వామ్‌=ఆశ్వములతో కూడినది, బహురత్నసమాకులాన్‌= అ నేకరత్నములతో, (శ్రేన్మవస్తువులతో )నిండివది అయిన పురీమ్‌=లంకను, బాజై=బాణములచేత, యావత్‌ =ఎంతలో, న దారయతే=చీల్చివేయడో అంతలో, ఆప్యవ= ఇతనికి, మైథిలీ= పీత, దీయతామ్‌=ఇవ్వ బడుగాక.

తా. గజములతోను, అశ్వములతోను, అనేకరత్నములతోను నిండి ఉన్న ఈ లంకాపట్టణము, రాముడు బాణములచేత చీల్చినేయకముందే. సీతను ఆకళనికి అర్పించుట మంచిది. 17 మూ, యానత్సుఘోరా మహతీ దుర్ధర్షా హరివాహినీ,

వావస్కన్షతి నో లజ్కాం తానత్సీతొ ప్రదీయతామ్‌. 18

యుద్ధకాండ 05

ప్ర, ఆ, సుఘోరా=చాల భయంకరము, దుర్దర్షా=ఎదిరింప శక్యము కానిది, మహతీ=గొప్పుది అయిన, హరివాహినీ=వానర సేన, యావత్‌ =ఎంతలో, నః=మన యొక్క, లజ్కామ్‌=లంకను, నావస్కన్హతి=ఆక్రమించదో, తావత్‌ =ఆంతలో, సీరా=సీత, (ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాక,

తా. చాల భయంకరము, ఎదిరింపస శక్యము కానిదీ అయిన గొప్ప వానరసేన మన లంకను ఆక్రమించుటకు పూర్వమే సీతను ఇచ్చివేయవలెను.18 మూ, వివశ్యేద్ధి పరీ లజ్కా శూరాః పర్వే చ రాక్షసాః

రామస్య దలయితా సత్నీన స్వయం యది దీయతే. 10

ప్ర, అ. రామస్య=రామునియొక్క, దయితా= (పియురాలైన,పత్నీ=భార్య, స్వయమ్‌= స్వయముగా, న దీయతే యది=ఇవ్వబడనిచో, లజ్కా పురీ=లంకాపురము, వినశ్యేత్‌ హీ= నశించును కదా ? సర్వే=సమస్త మైన, రాక్షసాశ్చ=రాక్షసులుకూడ, నశించెదరు.

తా. రాముని (సప్రియభార్యయైన సీతను ఆతనికి స్వయముగా తీసికొనివెళ్లి అప్పగించనిచో ఈ లంకాపురము, రాక్షసులందరూ కూడ నశించగలరు. 19 మూ, ప్రపాదయే త్వాం బన్టుత్వాత్కురుష్వ వచనం మమ,

హితం తథ్యం త్వహం బూమి దీయతామస్య మైథిలీ. 20

ప్ర అ. బన్జుత్వాత్‌ =బంధుత్వమువలన, త్వామ్‌=నిన్ను, ప్రసాదయే= అను(గ్రహింపచే సికొనుచున్నాను. మమజ=నాయొక్క, వచనమ్‌ =వచనమును, ఫరుష్వు= చేయుము. అహమ్‌=నేను, హితమ్‌= హితము, తథ్యం తు=సత్యము 3యిన * మాటనే, (బూమి=చెప్తుచున్నాను. అస్య=ఈతనికి, మైథిలీ= సీత, $ీయతామ్‌=ఇవ్వబదుగాక,

తా. నేను బంధువు నగుటచేత బతిమాలుచున్నాను. నా మాట 'నుము. నేను హితము, సత్యము అయిన మాట చెప్పుచున్నాను రామునకు ;)తను ఇచ్చివేయుము. 20 సా. పురా శరత్పూర్యమరీచిసంవిభాన్‌

నవాగ్రపుజ్ఞాన్‌ సుదృఢావ్నృపాత్మజః,

పసృజత్యమోఘాన్విశిభాన్వధాయ తే

ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ. లై

ప్ర. అ. నృపాత్మజః=రాజకుమూరుడైన రాముడు, శరత్భూర్యమరీచిసంవి భాన్‌= శరత్కాలసూర్యుని కిరణములతో సమానములు, నవాగ్రపుజాన్‌ =ఎనూతనము

06 శ్రీమద్రామాయణము లైన అగ్రములు, పొన్నులు కలవి, సుదృఢాొన్‌ =చాల దృఢడములు, అమోఘాన్‌ =వ్వ్యర్థము కానివి అయిన, విశిఖాన్‌ =బాణములను, తే=నీయొక్క, వధాయ=వధకొరక్సు, పురా పృజతి=విడువగలడు. మైథిలీ=వీత, దాశరథాయ=రామునకు,_ ప్రదీయ తామ్‌=ఇవ్వబడుగొక,

తా. రాముడు నిన్ను చంపుటకై శరత్కాలసూర్యుని కిరణములతో సమానములు, నూతనములైన కొనలు పొన్నులు కలవి, చాల దృఢములు, వ్యర్ధము. కానివి అయిన శరములను విడువగలడు. అంతకు ముందుగానే రామునకు సీతను ఇచ్చి వేయుము. £ మూ. త్యజాశు కోపం సుఖధర్మనాశనం

భజస్వ ధర్మం రతిక్తీర్తివర్తనమ్‌,

ప్రసీద జీనేము సపుత్రబాన్హవాః

ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ. 22

ప్ర, ఆ. సుఖధర్మవాశనమ్‌=సుఖమును ధర్మమును నశింపచేయు, కోపమ్‌= కోపమును, ఆశు=కీఘ్రముగా, త్యజ=విడువుము. రతికీర్తి వర్ధనమ్‌ = ఆనందమును కీర్తిని వృద్ధిపొందించు, ధర్మమ్‌=ధర్మమును, భజస్వ= పేవించుము. (ప్రసీద=ఆను (గ్రహించుము. సపుత్రబాస్తవాః=పుత్రులతోను బంధువులతోను కూడినవారమై, జీవేము=జీవించెదము. మైథిలీ= సీత, దాశరథాయవ=రామునకు, ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వ బడుగొాక,

తా సుఖమును ధర్మమును నశింపచేయు. కోసమును వెంటనే విడిచిపెట్టి ఆనందమును, కీర్తిని వృద్దిపొందించు. ధర్మమును సేవించుము, అనుగ్రహించుము. మన మందరము పుత్రులతోను, బంధువులతోను కలిసీ సుఖముగొ జీవించుదము. రామునకు సీతను ఇచ్చివనేయుము. 22 మూ. విభీషణవచః శ్రుత్వా రావణో రాక్ష సేశ్వరః,

విసర్ణయిత్వా తాన్‌ సర్వాన్‌ ప్రవివేశ స్వకం గృహమ్‌. 23

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకొడ్డే నవనుః సర్గః

ప్ర అ. రాక్షపేశ్వరః=రాక్షపరాజైన, రావణణరావలణుడు,. విధీషణ వచఃజవిభీషణుని వచనమును, శ్రుత్వా=విని, తాన్‌=వాళ్ళను, సర్వాన్‌ =అందరిని, విసర్హయిత్యాజ విడిచి ప్వకన్‌=తనపంబంధమైన, గృహమ్‌=గృహమును, ప్రవి వేశ=ప్రవేశించెను.

తా. రాక్షపరాజైన రావణుడు విభీషణుని మాటలు విన్న సిమ్మట ఆ రాక్షసుల నందరినీ పంపివేసి ఇంటీలోనికి వెళ్ళిపోయెను. 23 “బాలానందిని” అను శ్రీమదామూయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకొండలో

తొమ్మి దవ నర్హ నమాప్తము. ళా

ఆథ దశముః ప్‌ర్గః

గిభీషణుడు అన్దుగారి ఇంటికీ వెళ్ళి. చెడ్డ శకునములను గూర్చి చెప్పుచు మరల ఆతనికి ఉవదేశించుట.! మూ. తతః ప్రత్యుషపి ప్రాప్తే ప్రాప్తధర్మార్థవిశ్చయః,

రాక్షపాధిపతేర్వేశ్మ భీమకర్మా విభీషణః, క

ప్రఅ. తతః=అటుపిమ్మట, ప్రాప్రధర్మార్థనిశ్చయః=పొందబడిన ధర్మార్థ ముల విశ్చయముగల, భీమకర్మా=భయంకరమైన కర్మ గల, విభీిషణః=విభీషణుడు, ప్రత్యుషసి= ప్రాతఃకాలము, 'ప్రాష్టే=వచ్చినదగుచుండగా, రాక్షసాధిపతేః=రానణి నియొక్క, కేక గృహమును, (ప్రవివేశ=ప్రవేశించెను.)

లాం పిమ్మట ధర్మార్ధముల విషయమునందు స్టీరమైన నిశ్చయము గలవాడు, భయంకరమైన కర్మ కలవాడు అయిన విభీషణుడు ప్రాతఃకాలమునందు రావణుని గృహమునకు వెళ్లెను. క్షే మూ. _ శ్రైలాగచయసంకొశం శైలశృబ్లమివోన్నతమ్‌,

షువిభక్తమహాకక్షం మహాజనపరిగ్రహమ్‌. 2

ప్రఆ. శైలాగ్రచయపంకాశమ్‌ =పర్వతశిఖరముల సముదాయముతో సమౌ వనము, శైలశృజ్లమివ=పర్వతశిఖరమువలె, ఉన్నతమ్‌= ఉన్నతము, పువిభక్తమహాక క్ష్రమ్‌=బాగుగో విభజించబడిన విశాలములైన గదులు కలది, మహాజనపరిగ్ర హమ్‌=మహాజనులచేత (గ్రహింపబడినది (ఆయిన గృహమును (ప్రవేశించెను).

లొ, ఆ గృహము పర్వతశఖరముల సముదాయము వలి ఉండెను. పర్వతశిఖరమువలె ఎత్తుగా ఉండెను. ఆ గృహములోని గదులన్నీ చక్కగా వేరు వేరుగా ఉండెను. గొప్ప పండితులు అక్కడ నివసించుచుండిరి. 2 మూ, నుతిమద్భిర్మ హామారైరమర క్త రధి స్టితమ్‌,

రాక్ష పైరాష్తపర్యా ష్టైః సర్వతః పరిరక్తితమ్‌. 3

ప్ర. మతిమద్భిః=బుద్ధిమంతు లైన, అనుర క్షైః= అఆనురాగవంతులైన, మహా మాైః= ప్రధానులచేత, అధి ష్టితమ్‌=అధి స్పింపబడిన్‌ది, ఆప్తపర్యాస్పెః=లస్నలు సమర్ధులు అయిన, రాక్ష పైః=రాక్షసులచేత, సర్వతః=అన్ని వైపులో; పరిరక్షి తమ్‌=రక్రింపబడినది (అయిన గృహమును ప్రవేశించెను).

తొ ఆ గృహమునందు, మహాబుద్దిమంతులు, అనురాగవంతులు అయిన ప్రధానులు నివసీించుచుండిరి. అప్పులు, సమర్జులు అయిన రాక్షసులు అంతటా దావిని రక్షించుచుండిరి. తి

08 శ్రీమద్రామాయణము మూ. మత్తమాతబ్గవిఃశ్వా పైర్య్యాకులీకృతమారుతమ్‌, శజ్ఞఘోషమహాఘోషం తూర్యసంబాధవాదితమ్‌. శ ప్ర, నుత్తమాతబ్గవిణ్వాపైః=మదించిన ఏనుగుల వ్థిరులచేత వ్యాకులీకృతమూరుతన్‌ =వ్యాకులము చేయబడిన వాయువు గలది, శజ్ఞఘోషమహా ఘోషమ్‌=శంఖధ్వమలచేత గొప్ప ఘోష గలది, తూర్యపంబాధనాదితమ్‌ =తూర్యముల క బన ధ్వనింపచచేయబడినది అయిన (గృహమును ప్రవేశించెను) తా. మదించిన గజముల మిశ్వాపములచేత అక్కడ గాలి వ్యాకులముగా చేయబడుచుండెను.. శంఖఘోషములతోను, అవేకతూర్యముల ధ్వనులతోను మారు(మోగుచుండెను. శ మూ. ప్రమదాజనసంబాధం ప్రజల్సితమహాసథమ్‌, తప్తకాఖృవవిర్యూహం భూషణోత్తమభూ షితన్‌. ర్‌ ప్రఅ. ప్రమదాజనసంబాధమ్‌= స్త్రీజనముతో కిక్కిరిసి ఉన్నది, ప్రజల్పిత మహాపథన్‌= మాటలాడుకొనుచున్న విశాలమార్గములు గలది, తప్తకాష్పననిర్యూ హమ్‌=శుద్ధమైన బంగారము... వికారమైన బురుజులు గలది, భూషణోత్తమ భూషితమ్‌ =ఉత్తమములైన అలంకారములచేత అలంకరించబడినది (అయిన గృహముమ ప్రవేశించెను). తా. ఆ గృహము సస్త్రీజనముతో కిక్కిరిసి ఉండెను. విశాలములైన మార్గములయందు జనుల సంభాషణ కోలాహలము వినబడుచుండెను. బంగారు బురుజులలోను, ఉత్తమములైన అలంకారములతోను, అలంకరింపబడి ఉండెను.5 మూ. గన్టర్వాణామివాహాసమాలయం మరుతామివ, రత్నపంచయపంబాధం భనవం భోగివామివ, 6 ప్రఅ, గన్దర్వాణామ్‌ =గంధర్వులయొక్క, ఆవాసమ్‌ ఇవ=గృహమువనలె ఉన్నదీ, మరులావ్‌=మరుత్తుల, ఆలయమ్‌ ఇవ=భవనము నలె ఉన్నది, రత్ష్నసంచయసంబాధమ్‌వ= రత్నముల సముదాయముతో నిండినది, భోగివామ్‌=సర్ప ములయొక్క భవనమ్‌ ఇవ=భవనము వలె ఉన్నది. (అయిన గృహమును ప్రవేశించెను, తా. ఆ రావణభవనము గంధర్వుల గృహమువలె, మరుత్తుల గృహము వలె. రత్నముల సముదాయముతో.. 'నిండి ఉండుటచే (పాఠాళములోని) సర్పముల గృహము వలె ఉండెను, 6 మూ, తం మహాభ్రమివాదిత్యస్తేజోవిస్త ఎతరశ్మిమాద్‌, అగ్రజప్యాలయం వీరః ప్రవివేశ మహాద్యుతిఓ 7

యుద్ధకాండ స!

ప్రఅం మహాద్యుతిః=గొప్పు కాంతి గల, వీరః=వీరుడైన విభీషణుడు, తేజో విస్పృతరశ్మిమాన్‌ =తేజస్సుతో విస్తృతమైన కిరణములు గల, ఆదిత్యః=సూర్యుడు, మహాభమివ=మహామేఘమును వలె, అగ్రజస్య=అన్నయైన రావణునియొక్క, మ్‌ ఆలయమ్‌=ఆ గృహమును, ప్రవివేశ=ప్రవేశించెను.

తా. గొప్ప కాంతి గల వీరుడైన ఆ విభీషణుడు తేజస్సుతో నిండిన కిరణములు గల సూర్యుడు మహామేఘమును ప్రవేశించినట్లు, అన్నయైన రావణుని గృహమును ప్రవేశించెను. 7 మూ. పుణ్యాన్‌ పుణ్యాహఘోషాంశ వేదవిద్భిరుదాహృతాన్‌,

శుశ్రావ సుమహాలేజా భ్రాతుర్విజయసంశ్రితాన్‌. 8

ప్రఆ. సుమహాలేజాః= చాల గొప్ప తేజస్సు గల అ విభీషణుడు, (భాతుః=సోదరునియొక్క, విజయసంశశ్రితాన్‌ =విజయమునకు సంబంధించిన, వేద విద్భిః= నేదవేత్తలచేత, ఉదాహృతాన్‌ =పలకబడిన, పుణ్యాన్‌ =పుణ్యములైన, పుణ్యా హఘోషాన్‌ =పుణ్యాహమం(త్రములను, శుశ్రావ చ= వినెను కూడు

తా. మహాతేజఃశాలియైన ఆ విభీషణుడు అక్కడ తన పోదరువి విజయ మును గూర్చి వేదవేత్తలు చదువుచున్న పవిత్రములైన పుణ్యాహమంత్రములను వినెను. | మూ. పూజితాన్‌ దధిపారైశ్చ పర్పిర్భిః సుమవోక్ష తైః

మవ్హువేదవిదో విప్రాన్‌ దదర్శ స మహాబలః. 0

ప్రఅ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, స=అఆతదడు, దధిపొరైశ్చ= పెరుగు నింపిన పాత్రలచేతను, పర్పిర్భిః= నేతులచేతను, సుమనోక్షలైః=పుష్పములచే తను, అక్షతలచేతను, పూజితాన్‌ =పూజింపబడిన, మన్త్రువేదవిదః=మంత్రములను బ్రాహ్మణములను ఎరిగిన, విప్రాన్‌= బ్రాహ్మణులను, దదర్శజ= చూచెను,

తా. మహాబలశాలియైన ఆ విభీషణుడు అక్కడ దధిపాత్రలు, వెయ్యి, పుష్పములు, అక్షతలు సమర్పించి పూజింపబడుచున్న, మంత్రములలోను బ్రాహ్మణములలోను ప్రవీణులైన, బ్రాహ్మణులను చూచెను.

వి. వేదములో ఒక భాగమునకు, మంత్రము లని, ఒక భాగమునకు (బ్రాహ్మణము లవి పేర్లు. యజ్ఞాదులు చేయునప్పుడు చదువునవి మంత్రములు. ఈ యజ్ఞమును ఈ ఫలము నిమిత్తము చేయవలెను ఇత్యాదివిధమున కర్మలను విధించేవి బ్రాహ్మణములు, 09 మూ. ప పూజ్యమానో రక్షోభిద్దీష్యమూనం ప్వతేజపా,

ఆసవస్థం మహాబాహుర్వవద్దే ధవదామజమ్‌. 10

100 శ్రీమద్రామాయణము

ప్రఆ. రక్షోభిః=రాక్షసులచేత, పూజ్యమానః=పూజింపబడుచున్న, మహా బాహుః= హొహువులు గల, ప=ఆ. విభీషణుడు, స్వతేజసా=తన గా ట్ట. ప్రకాశించుచున్న, ఆసనస్టమ్‌=ఆపనముమిద ఉన్న, ధనదానుజమ్‌=కుబేరుని తమ్ముడైన రావణుని, వవన్దేజనమప్కరించెను.

లా. మహాబాహువైన ఆ విభీషణుడు రాక్షసులచేత పూజింపబడుచు లోపల ప్రవేశించి, తన సహజతేజస్సుతో _ప్రకాశించుచు, ఆసవాసీనుడై ఉన్న రావణునకు నమస్కరించెను. 10 మూ. ప రాజదృష్టిసంపన్నమాసవం హేమభూ షితమ్‌,

జగాను సముదాచారం ప్రయుజ్యాచారకోవిదః, |

హ్రఅం ఆచారకోవిదః=ఆచారమును ఎరిగిన, సః=ఆతడు, సము దాచారమ్‌=*జయ” శబ్దమును ్రయోగించుట మొదలైన ఆచారమును, ప్రయుజ్య=ప్రయోగించి, రాజదృష్టిసంపన్నమ్‌= రాజుయొక్క దృష్టిచేత పమకూర్చబ డిన, హేమభూ షితమ్‌=బంగారముచేత అలంకరింపబడిన, ఆసనమ్‌= ఆసనమును, జగొము=పొందెము.

తా. ఏ సమయములో ఎట్టు ప్రవర్తించవలెనో తెలిసిన ఆ విభీషణుడు, రాజదర్శనసమయమునందు అమసరించవలసిన ఆచారమును (“జయ విజ యీభవ” ఇత్యాది శబ్దములు సలుకుట మొదలైనదానిని) పాటించి, మహారాజైన రావణుడు కనుసంజ్ఞచే సి చూపిన బంగారు ఆసనము పై కూర్చుండెను. క్షే మూ. స రావణం నుహాత్మావం విజనే నున్తిసంనిధౌ,

ఉనాచ హితమత్యర్థం వచవం హేతునిశ్చితమ్‌. 2

ప్రఆ. స=ఆతడు, విజవే=ఇతరజనులు లేని, మన్తింపంవిధౌజమంత్రుల పంనిధియందు, మహాత్మానమ్‌=మహాత్ము డైన, రావణమ్‌ =రావణుని గూర్చి, హేతుని ర్చితమ్‌= హేతువులచేత నిశ్చయింపబడినది, అత్యర్థమ్‌=మిక్కిలి, హీతమ్‌= హితము అయిన, వచనమ్‌ =వచనమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా, ఇతరజనులు ఎవ్వరూ లేక మంత్రులు మాత్రమే పదేశములో, ఆ విభీషణుడు మహాత్ముడైన రావణునితో, 'హీతువులకిత ప్యరీమ్‌, మిక్కిలి హితము అయిన వచనమును పలికెను. 12 మూ. ప్రపాద్య భ్రాతరం జ్యేష్టం పాన్తే ప్రవోపస్థీతక్రమః;

దేశకాలార్థపంవాది దృష్టలోకపరావరఒ 13

ప్రఅ. గృష్టరో కరా వర చూడబడిన లోకమునందు మంచిచెడ్డలు గల విభీషణుడు, పా న= ఖబ్రతిమాలుకొమటచేత, జ్యేష్టం (భ్రాతరమ్‌=అన్నగారిని,

యుద్ధకాండ 101 ప్రసొద్య=అనుగ్రహింపచేపికొని, ఉపస్థితక్రమః=అనుపరింపబడిన (క్రమముకలవాడై, సేకాలార్థపంవాదిజ దేశమునకు, కాలమునకు ప్రయోజనమునకు అనుగుణమైన వాక్యముమ పలికెను.

ఛా. లోకములోవి మంచి వెడ్తలను ఎరిగిన అ విభీషణుడు మంచి మాటలతో అన్నగారిని అనుగ్రహింప చేసికొవి, దేశకాలప్రయోజనములకు అనుగుణమైన వాక్యమును పలికెను. 13 మూ. యదా ప్రభృతి వైదేహీ సంప్రాషేహ పరంతప,

తదా ప్రభృతి దృశ్యచ్తే విమిత్తావ్యశుభాని వః, క

ప్రఆం సరంతస=ఓ ! శరత్రుసంహారకుడా ! వైదేహీ=పీత్య, యదొ 'ప్రభృతి= ఎప్పటినుండి, ఇహ=ఇక్కడికీ, పంప్రాప్తా=వచ్చినదో, తదా ప్రభృతి=అది మొదలు, నః=మనకు, అశుభాని=అశుభములైన, నిమిత్తాని=శకునములు, దృశ్యచ్తేజ చూడబడుచున్నవి,

లా. ఓ ! శత్రుసంహారకా ! పీత వచ్చినది మొదలు ఇక్కడ మనకు అశుభయను సూచించు. శకునములు కనబడుచున్నని. కేశ మూ. సష్కులిజ్ల సధూమార్చిః సధూమకలుషోదయః,

మన్త్రసంఘహుతో ౬ స్యగ్నిర్న సమ్యగభివర్హతే, కేర్‌

ప్రఆ. మన్తపసంఘహుతః అపి=మంత్రముల సముదాయముతో హోమము చేయబడినదైనను, అగ్నిః=అగ్ని, పస్ఫులిజ=స్ఫులింగములతో కూడినదై (పైకి ఎగురు అన్నికణములు వృలియుల) ణి సధూమార్చిః=ధూమముతో కూడీన జ్వాలలు కలదై సధూమకలుషోదయః=ధూమముతో కలిసీ కలుషముగా ఉన్న పుట్టుక కలదై, సమ్యక్‌=బాగుగా, వాభివర్ధతేఐవృద్ధిపొందుటలేదు.

తా. మంత్రములతో యథావిధిగా హోమము చేసినను అగ్ని బాగుగా ప్రజ్వలించుటలేదు. ఎక్కువగా స్కులింగములు ఎగురుచున్నవి. జ్య్వాలతో ధూమము. కలియుచున్నది. అగ్నిపుట్టునప్పుడే ధూమముతో. కవిత కృట్టుటచే (ప్రకాశహీనముగా ఉంటూన్నది. 15 మూ. అగ్ని్టేష్వన్నిశాలాపు తథా బ్రహ్మష్టలీషు చ జగ ౧పె &-

పరీష్పపాణి దృళ్యవ్హే హవ్యేషు చ పిసీలికొఒ 16

ప్రఅ. అగ్నిస్టేషు=అగ్ని ఉండు వంటఇల్లు మొదలైన వాటియండకి, అగ్నిశాలాపుఐఅన్నిశాలలయందు, తథా=మరియు,_ బ్రహ్మస్టరీషు చూనేదొక్ళ యనస్థలముల యందు, సరీస్మపాణి=సర్సములు, వళట్రారుడుడనన్నినీ హవ్యేషు=హన్యములయందు, సిసీలికాణ= చీమలు, కనబడుచున్నవి.

102 శ్రీమద్రామాయణము

తా. నంటఇండ్లలోను, అగ్నిగృహములలోను, వేదాధ్యయనశాలలలోను సర్పములు కనబడుచున్నవి. హోనుము చేయు. వెయ్యి, పాయసము మొదలైన వాటిలో చీమలు కనబడుచున్నవి, 16 మూ. గవాం పయాంసీ స్కన్నావి విమదా వరకుష్టురాః,

దీనమశ్వాః ప్రహేషన్తే వ చ గ్రాపాభినన్లినః. కే?

ప్రల. గవామ్‌=గోవులయొక్క, పయాంసి=పాొలు, స్కన్నాని=విరిగిపో వుచున్నది. వరకుఖ్ఞరాఃజ(శ్రేస్టమైన ఏనుగులు, విమదాః=మదము. లేకుండా ఉన్నవి. అశ్వాః= గుట్టిములు, దీనమ్‌=దీనముగా, గ్ర హేషవ్లే=సకిలించుచున్నవి, (గాసాభినన్లిన= పచ్చగడ్డివి అభినందించుచున్నవి, న చ=కాదు.

తా. ఆవుల పాలు విరిగిపోవుచున్నవి. ఉత్తమమైన ఏనుగులు కూడ మదము లేకుండా ఉన్నవి. గుట్జములు దీనముగా సకిలించుచు పచ్చగడ్డియందు ఆసక్తి చూపుట లేదు. 7 మూ. ఖరోస్ట్రాశ్వతరా రాజన్ఫిన్నరోమూః స్రవన్తి చ

న ప్వభావేఒవతిష్టన్తే విధావైరపి చిన్తితాః. 18

ప్ర. రాజన్‌=రాజూ | ఖరో స్ట్రాశ్వతరాః =గాడిదలు, ఒంటెలు, కంచరిగాడిదలు, భిన్నరోమాః =ఊడిపోయిన రోనుములు గలవై, ప్రవస్తి చ=కన్నీళ్లు కార్చుచున్నవి. విధానై:=శా స్త్రోక్తపద్ధతులచేత, చిన్తితాః ఆపి=చికిత్స చేయబడిన వైనను, స్వభావే= స్వభావమునందు, న అవతిష్టన్తే= ఉండుట చు. ॥ తా. గొడిదలు, ఒంటెలు, కంచరిగాడిదలు రోమములు ఊడిపోయి కన్నీళ్లు కార్చుచు యథౌశాష్త్రముగా. చికిత్స చేసినను పాపమును పొందుటలేదు. వ ఆలో శీల్చ ఇన్‌ స్వాస్థ్య 18 మూ. వాయపాః సంఘశః కూరా వ్యాహరన్తి సమవ్హతః,

సమనేతాశ్చ దృశ్యవ్తే విమావా[1షు సంఘశు. 10

ప్రఅ. గ్రూరాః=క్రూరములైన, వాయసాః=కాకులు, సంఘశః=గుంపు లుగా, సమన్తతః=అంతటా, వ్యాహరన్తి=అరచుచున్నవి. విమానాగేషు=గృహాగ్ర ములయందు, సంఘశణజగుంపులుగా, సమవేతాః=కూడుచున్నవిగా, దృళ్యప్షేఃవ బడుచున్నమి .

తా. క్రూరములైన కాకులు గుంపులుగా గుంపులుగా చేరి అరచుచున్నవి. గుంపులుగా కలిసి ఇండ్ల "పైభాగములందు కూర్చుంటున్నవి.19 మూ, గృధ్రాశ్చ పరిలీయస్తే పురీముసరి పీల్తీతాః

ఉపపన్నాశ్చ పంధ్యే ద్వే వ్యాహరన్త (శివం శివాఒ 20

యుద్ధకాండ 103

ప్రఅ. గృధ్రాశ్చ=గ్రద్దలు, వురీముపరి=సట్టణము పైన, పరిపిణ్తితాః= మండ లాకారమున తిరుగుచు, పరిలీయవ్హేవఐఅణుగుచున్నవి(వాలుచున్నవి). శినాః=నక్కలు, ద్వే సంధ్యే=రెందు సంధ్యలను, ఉపపన్నాః=సమీపించినవై, అశివమ్‌=అముంగళ ముగా, వ్యాహరన్సి=కూయుచున్నవి. .

తా. గ్రద్దలు పట్టణముమీద మండలాకారముగా తిరుగుచు వ్రాలుచున్నవి. రెండు పంధ్యాకాలములయందు నక్కలు నగరసమీసము చేరి అమంగళముగా కూయుచున్నవి. 20 మూ. _క్రవ్యాదావాం మృగాణాం చ పురీద్వారేషు పజ్దశః

శ్రూయచ్హే విపులా ఘోషాః సవిస్ఫూర్డితవిస్వనాః, |

ప్ర. పురీద్వారేషు= పట్టణము ద్వారములయందు, సంఘఖః=గుంపులుగా ఏర్పడిన, క్రవ్యాదానామ్‌=మాంసమును భక్షించు, మృగాణామ్‌=మృగములయొక్క, సవిస్పూర్తితవిప్పనాణ=పీడుగు చప్పుడు వంటి ధ్వని గల, నిపులాః=అధికమైన, ఘోషాః= ఆరపులు, శూయవ్వే=వినబడుచున్నవి.

తా. మాంసాహారు లైన. క్రూరమృగములు గుంపులు గుంపులుగొ నగరద్వారముల వద్ద చేరి పిడుగు చప్పుళ్లు వంటి అత్యధికమైన ధ్వనులు చేయుచున్నవి. 2] మూ. తదేవం ప్రష్తుతే కార్యే ప్రాయశ్చిత్తమిదం క్షమమ్‌,

రోచయే వీర వైదేహీ రాఘవాయ ప్రదీయతామ్‌. . 22

ప్ర,ఆ. వీర=వీరుడా ! తత్‌ =ఆకారణమువలన, ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, ప్రస్తుతే=ప్రస్తుతమైన, కార్యే=దుష్టనిమిత్తములకు పరిహారము చేసికొనుట అమ కార్యమునందు, ఇదమ్‌=దీనివి, క్షమమ్‌=తగిన, (ప్రాయశ్చిత్తమ్‌=ప్రాయశ్చిత్తము మగా, రోచయే= ఇష్టపడుచున్నాను. వైదేహీ=సీత, దాఘవాయజరామువకు, ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాక. .

తా. ఓ ! వీరుడా ! ఈ విధముగా దుష్టనిమిత్తములు కనబడుటచేత వాటికి పరిహారము చేయవలసి ఉన్నది గాన రామునకు పీతను ఇచ్చివేయుటయే . తగిన పరిహార మని నేను తలచుచున్నాను. 22 మూ. ఇదం చయది వా మోహాల్గోభాద్యా వ్యాహృతం మయా,

తత్రాపి చ మహారాజ వ దోషం కర్తునుర్లసి 23

ప్రఅ. మహారాజ=ఓ మహారాజా |! ఇదమ్‌=ఇది, మయా=నాచేత, మోహాద్యా= మోహము. వల్లనైనా, లో భాద్వా=లోభమువల్ల నైనా, వ్యాహృతం యది=పలకబడినట్లయితే, తత్రాపి=దాని విషయమునందు కూడ, దోషమ్‌=దోష

104 శ్రీమద్రామాయణము మును, కర్తుమ్‌=చేయుటకు (తలచుటకు), నార్హపీ=తగవు.

తా. మహారాజా ! నే నీ నూటలు అజ్ఞానమునలనగాని, లోభము (మన మందరము సుఖముగా ఉండవలెనను కోరిక) వలనగాని పలుకుచున్నను నీవు మరొక విధముగా భానింపకుము (కోపింపకుము). 23 మూ, అయం హి దోషః పర్వస్య జవస్యాస్యోపలక్ష )లేః

రక్షపాం రాక్షసీవాం చ పురప్యావ్తఃపురస్య చ. వడ

ప్ర. అయమ్‌=ఈ, దోషు=దుర్నిమిత్తము, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులకు, రాక సీవాం చ=రాక్షస స్త్రీలకు, పురస్య=పట్టణమునకు, అన్తఃపురస్య చ=ఆంతః పురమునకు, అప్య=ఈ, సర్వస్య=సమస్తమైన, జనస్య=జనమునకు, ఉపలక్ష శే హీఐ= కనబడుచున్నది కదా,

తా. ఈ దుర్నిమిత్తములు నాకు మాత్రమే కాదు; రాక్షసులకు రాక్షసస్త్రీలకు, పట్టణమునకు, అంఈపురమునకు, ఇక్కడ ఉన్న అందరి! కనబడుచున్నవి. లత మూ. ప్రాపణీ చాస్య మువ్తస్య వనివృత్తాః సర్వమన్తి:

అవశ్యం చ మయా వాచ్యం యద్దృష్టమథవా శ్రుతమ్‌. 25

పంవిధాయ యథావ్యాయం తద్భవాన్‌ కర్తుముర్లతి.

ప్రఅ, అస్య=ఈ, మన్తస్య=ఆలోచనయొక్క, ప్రాపణే=పొందించు టయందు, సర్వమన్తిణః=అందరు మంత్రులూ, నివృత్తాఃజ=నివర్తించినారు. యత్‌=ఏది, దృష్టమ్‌=చూడబడినదో, అథవా=లేక, (శ్రుతమ్‌=వినబడినదో, అది, మయా=నాచేత, అవశ్యమ్‌=తప్పక, వాచ్యమ్‌=చెప్పదగినది. తత్‌=ఆ కారణమున లన, భవాన్‌ =నీవు, యథాన్యాయమ్‌=న్యాయానుసారముగా, సంవిధాయ= ఏర్పరచి, కర్తుమ్‌ =చేయుటకు, అర్హతి=తగి ఉన్నావు.

తా. ఈ విషయమును నీకు చెప్పుటకు మంత్రు లందరూ సందే హించుచున్నారు.. వేను చూచినది, విన్నది తప్పక నీకు చెప్పవలెను గొన చెప్పుచున్నాను. అందుచేత నీవు న్యాయామసారముగా ఏమి చేయవలెనో అది చేయుము. 5 మూ. ఇతి స్వమవ్తిణాం మధ్యే భ్రాతా భ్రాతరమూచివాన్‌్‌ 26 మంత్రుల ముధ్యయందున్న, భ్రాతరమ్‌=సోదరుడైన, రక్షసాం ప్రమైమలో '[్యుడైవు రావణమ్‌=రావలుని గూర్చి, ఇతి=ఈ విధముగా, "పథ్యమ్‌= హితమైన

యుద్ధకాండ 105 ఏతల్‌=ఈ వాక్యమును, ఊచివాన్‌=పరలికివాడు.

తా. సోదరుడైన విభీషణుడు మంత్రుల మధ్యనున్న రాక్షసశ్రేషుడు, సోదరుడు అయిన రావణునితో ఈ విధముగా హితమైన వాక్యము పలికెను.26 మూ, హితం మహార్థం మృదు హీతుసంహితం

వ్యతీతకాలాయతిసం ప్రతిక్షమమ్‌,

నిశమ్య తద్వాక్యముప స్థితబ్వరః

ప్రసజ్ఞవాముత్తరమేత దబ్రవీత్‌. 27

ప్రఅ. ప్రసబ్గవాన్‌ =రామునితో వైరమువనందు ఆసక్తి గల ఆ రావణుడు, హీతమ్‌= హితము, మహార్థమ్‌=గొప్ప అర్థము. గలది, మృదు=మృదువు, హేతు సంహితమ్‌= హేతువులతో కూడినది, వ్యతీతకాలాయతిసం(ప్రతిక్షమమ్‌=గడిచిన కాలమునందు, రాబోవు కాలమునందు, ఈ కాలమునందు కూడ తగినది అయివ, తత్‌=ఆ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, నిశమ్య=విని, ఉపస్టితజ్వరః=కలిగివ కోపము గలవాడై, ఏతత్‌ =ఈ, ఉత్తరమ్‌=ఉత్తరముము, అబ్రవీతీ =పసపలికెను.

తా. రామునితో విరోధము సెట్టుకొనుటయందే ఆపక్తి గల ఆ రావణుడు హితము, గొప్ప అర్థము గలది, మృదువు, హేతువులతో కూడినది, భూత-నర్తమాన-భవిష్యత్కాలములలో తగినది అయిన ఆతని మాట విని, కోపించి ఈ విధముగా సమాధానము చెప్పెను, 27 మూ. భయం న పశ్యామి కుతశ్చిదస్యహం

వ రాఘవః ప్రాప్ప్యతి జాతు మైథిలీమ్‌,

సురైః సహేవ్రైరసి సంగరీ కథం

మమాగ్రతః వ్యతి లక్ష్మణాగ్రజః 28

ప్రఆఅ. అహమ్‌ = వేను, కుతశ్చిదపి=ఎవనినుండీ కూడ, భయమ్‌ = భయమును, న పశ్యామి=చూడను. రాఘవః=రాముడు, జాతు=ఎన్నడును, మైథిలీమ్‌=పీతను, న ప్రాప్ప్యతి=పొందడు. స హేస్టాః=ఇంద్రునితో కూడిన, సురైరపి=దేవతలతో కలిపి వచ్చినను, లక్ష్మణాగ్రజః=రాముడు, సంగరే=యుద్ధ మునందు, మమ=నాయొక్క, ఆగ్రతః= ఎదుట,కథమ్‌=ఎట్టు, ప్టాష్యతి=నిలువ గలడు ?

తా. భయమునకు కారణ మేమీ నాకు కవబడుట లేదు. రాముడు ఏనాటికీ పీతను పొందజాలడు. ఇంద్రాదిదేవతలతో కలిసి వచ్చినను రాముడు యుద్దములో నా ఎదుట నిలువగలడా ? 28

106 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఇత్యేనముక్తాా సురపైవ్యవాశవో

మహోబలః పంయతి చణ్డవిక్రమః

దశావవో భ్రాతరమాప్తవాదినం

విసర్ణయానూన తదా విభీషణమ్‌. 20

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకొల్లే దశనుః సర్గః,

ప్రఅ. సురసైన్యనాశనః = దేవతల సైన్యమును నశింపచేయువాడు, మహాబలః = గొప్ప బలము గలవాడు, సంయతి = యుద్ధమునందు, చణ్ణవిక్రమ। = తీవ్రమైన పరాక్రమము గలవాడు అయిన, దశాననః = రావణుడు, ఇ్యేవవ్‌ = ఇట్టు, ఉక్త్వా = పలికి, ఆప్తవాదినమ్‌ = హితమును చెప్పుచున్న, విభీషణమ్‌ = విభీషణుని, తదా = అప్పుడు, విసరయామాస = పంపివేసెను.

తా. దేవతాపైన్యమును నశింసజేసినవాడు,_ మహాబలము కలవాడు, యుర్షములో తీవ్రమైన పరాక్రమము కలవాడు అయిన రావణుడు ఇట్లు పలికీ,

ళా ర! గో తనకు హితమును బోధించుచున్న విభీషణుని పంపివేసెను. 2 ఉాలానందినో అను (శ్రీముదామాయణాం ధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో దళమనర్గ నమాస్తము,

అథ ఏకాదశః పర్గః

రావణుడు నురల మంతబ్బుహమునకు వెళ్లుటు మంత్రులు, విభీషణుడు కూడ అక్కడికీ వెళ్లుట.] మూ. స బభూవ కృశో రాజా మైథిలీకామమోహిత,

అసన్మావాచ్చ సుహృదాం పాపః పాపేన కర్మణా. క్షే

ప్ర ఆం మైథిలీకాముమోహిఈ=సీతయందు కామముచేత మోహితుడైన, సః=ఆ, పాప=పొపొత్ముడైన, రాజా=రాక్షసరాజు సుహ దామ్‌=మంచి హృద యము కలవారియొక్క, అసవ్యావాచ్చ =పన్మానము లేకపోవుట వలనను, పాపేనాపాపమైన, కర్మణా=కర్మ ॥ కృశకృశించినవాడు, బభూవాఆయెను.

తా. సీతయందు కామముచేత మోహింపబడిన పాపాత్ముడైన ఆ రావణుడు మంచి హృదయము గల విభీషణాదులను అవమానించుటచేతను, పాపకర్మ చేతను కృశించిపోయెను. 1! మూ, అతీతసమయే కాలే త్మ యుధి రావణః

ప్ర అ. రావణఃరావణుడు, తస్మిన్‌ =ఆ, అతీతసమయే=పమయము మించిపోయిన, కాలే=కాలమునందు, అమాత్యెశ్చ=మం(త్రులతోను, సుహృద్భిశ్చ= మిత్రులతోను, యుధి=జయుద్రమునందు, ్రొస్తకాలమ్‌= కాలమునకు తగిన విషయమున, అమన్యత=ఆలో చించెను.

తా.సమయము మించిపోయిన ఆ కాలమునందు రావణుడు మంత్రు లతోను, మిత్రులతోను కలిపి యుద్ధములో చేయదగిన దానిని గూర్చి ఆలోచించెను.

౭

మూ స హేమజాలవితతం మణీవిద్రుమభూ షితమ్‌,

ఉపగమ్య వివీతాశ్వమారురోహ మహారథమ్‌, రి

ప్ర అ. ప=అతడు, “హీేమజాలవితతమ్‌=బంగారు వలచేత కప్పబడిన, మణివిద్రుమభూ షితమ్‌=మణులచేతను, పాగడములచేతను అలంకరించబడిన, వినీ తాశ్వమ్‌ =శిక్షితములైన గుజ్టిములు గల, మహారథమ్‌ = గొప్పు రథమును, ఉపగమ్య=సమే పించి, ఆరురోహ=ఎక్కెను,

తా. అతడు బంగొరు వల కప్పిన, మణులతోను పొగడములతోను

108 శ్రీమద్రామాయణము అలంకరించబడిన, శిక్షితములైన గుట్టములు గల గొప్ప రథమును సమీపించి దానిపై ఎక్కెము. త్రి మూ. తమౌష్టాయ రథ (శ్రేష్టం మహామేఘసమస్వనమ్‌,

ప్రయయౌ రక్షపాం (శ్రేష్టో దశగ్రీవః సభాం ప్రతి, శ

ప్ర అ. రక్షసామ్‌ారాక్షసులలో, (శ్రేష్టజ్యాశ్రేష్టుడైన, దశగ్రీవః=రావణుడు, మహామేఘసమస్వనమ్‌=గొప్ప మేఘముతో సమానమైన ధ్వనిగల, తమ్‌=ఆ, రథ(శ్రేష్టమ్‌వశ్రేస్టమైన రథమును, ఆప్థాయ=అధిష్టీంచి, సభాం ప్రతి= సభను గూర్చి, ప్రయయౌ=వెళ్లెను.

తా. రాక్షసులలో (శ్రేష్కుడైవ ఆ రానణుడు మహామేఘముతో సమానమైన ధ్వవి గల ఆ రథ్యశ్రేస్టమును ఎక్కి సభకు వెళ్లెను. త మూ. అపిచర్మధరా యోధాః సర్వాయుధధరాష్తత,

రాక్షపా రాక్ష పేన్దుప్య పురప్తాత్సంప్రతస్థిరే. క్‌

హ్‌ అ, తత=అటు పిమ్మట, అ సిచర్మ ధరాః=ఖడ్గములను డాలులను ధరిం చిన యోధాః=యోధులు, సర్వ్యాయుధధరాః=సమస్త ఆయుధములను ధరించిన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, రాక్ష పేనుష్య=ఆ రాక్షసరాజుయొక్క, పురస్తాత్‌ =ముందు, సంప్రతస్థిరే = ప్రయాణమైరి.

తా.అటు పిమ్మట కత్తులు, డాలులు ధరించిన యోధులు, సమస్తమైన ఆయుధములు ధరించిన రాక్షసులు ఆ రావణుని ముందు బయలుదేరిరి. 5 మూ, వావావికృత వేషాశ్ళ వావాభూషణభూ షితాః

పార్శ వతః పృష్టతశ్పెనం పరివార్య యయుప్తదా, 6

ప్ర అ. వానావికృతవేషాశ్చ=అనేకవిధములైన విశేషముగా ధరించిన వేషములు గలవారు, వానాభరణభూషితాణ అనేకవిధములైన అలంకారములచేత ఆలంకరింపబడినవారు అయిన రాక్షసులు, తదా=అప్పుడు, ఏనమ్‌ =వీనిని, పార్శ్వతః= పార్గ్వములయందు, పృష్టతశ్చెన=నెనుకభాగమునందు, పరివార్య=చుట్టుముట్టి, యయుః= వెళ్లిరి, లా

తా. విశిష్ణరూపములో ఉన్న అవేకవిధములైన చేషములు. ధరించి అనేకవిధములైన అలంకారములచేత అలంకరించబడిన రాక్షసులు ఆ రావణుని పార్శ్వభాగములయందు, వెనుక భాగమునందు వడచి వెల్లిరి. 6 మూ. రథైశ్చాతిరథాః శీఘ్రం మత్తెశ్చ వరవారణైః,

అమాత్వేతుర్హశగ్రీవమా్రీడద్భీశ్చ వాజిభిః 7

యుద్ధకాండము 10

ప్ర అ, అతిరథాః౭అతిరథులైన రాక్షసులు, రథైః=రథములచేతను, మత్తెః=మదించిన, వరవారలైః= (శ్రేష్టములైన ఏనుగులచేతను, ఆక్రీడద్భిః=్రీడిం చుక్‌న్న, వాజిభిశ్చాఆశ్వములచేతను, దశగ్రీవమ్‌=రావలణుని, శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగా, అమాత్సేతుః=అనుపరించి వెళ్లిరి.

తా. _ అతిరథులైన రాక్షసులు రథములను, మదించిన శశ్రేస్టములైన గజములను, ్రీడించుచున్న అతశ్వములను ఎక్కి శీఘ్రముగా రావణువి వెంట వెళ్లిరి. 7 మూ. గదాపరిఘహప్తాశ్చ శక్తితో మరపాణయః;

పరశ్వథధరాశ్చాన్యే తథాన్యే శూలపాణయః. తి

ప్ర అ గదాపరిఘహస్తాశ్చ=గదలు, పరిఘలు హస్తములందు కలవారు, శక్తితో మరపాణయః=శక్తులు, తోమరములు హస్తములందు. గలవారు, పరశ్వథ ధరాః=గండ్రగొడ్డళ్లు ధరించిన అవ్యే=మరికొందరు, శూలపొాణయఃాశూలములు హస్తములందు గల, అన్యే చామరికొందరు (అనుసరించి వెళ్లిరి).

తా. కొందరు గదలను, పరిఘలను ధరించిరి. కొందరు శక్తులు, తోమరములు ధరించిరి. కొందరు గండ్రగొడ్డళ్లు ధరించిరి. మరికొందరు శూలములు ధరించిరి, తి మూ. తతప్తూర్యసహస్రాణాం సంజజ్ఞే విఃస్వవో మహాన్‌,

తుములః శజ్ఞశబ్దశృ సభాం గచ్చతి రావణే. 9

ప్ర అ తతాఅటుసిమ్మట, రావణీరానణుడు, సభామ్‌-సభను గూర్చి, గచ్చతి= వెళ్లుచుండగా, తూర్యపహస్రాణామ్‌= వేలకొలది వాద్యములయొక్క, మహాన్‌ =గొప్పదైన, మిఃస్వనః=ధ్వని, తుముల;=వ్యాకులమైన, శజ్ఞ శబ్దశ్చ=శంఖధ్వనవి, పంబట్టేపు ప్రైను.

తా. పిన్ముట రావణుడు సభాభవనమునకు వెళ్లుచున్న సమయమునందు వేలకొలది వాద్యముల ధ్వని, వ్యాకులమైన శంఖధ్వని బయలుదేరెను, 9 మూ. న వేమిఘఫోషేణ మహావృహపాభివినాదయన్‌,

రాజనూర్గం శ్రియా జుష్టం ప్రతిపేదే మహారథః. 10

ప్ర అ. మహాన్‌=గొప్పదైన, సూఆ, మహారథః=మహారథము, నేమిఘో షేణ=చ్రాగ్రముల ధ్వనిచేత, అభినినాదయన్‌: =ధ్యవింపచేయుచు, శ్రియా=శోభచేత, ఇష్ట సొందబడివ, రాజమార్గమ్‌=రాజమార్గమును, పహసా=శీఘ్రముగా, ప్రతి పీేదే=పొందెను.

110 శ్రీమద్రామాయణము

తా ఆ మహారథము చక్రాంతముల ధ్వనిచేత ధ్వనింపచేయుచు శీఘ్రముగా సుందరమైన రాజనార్గమును (ప్రవేశించెను. 10 మూ... విమలం చాతపత్రం చ ప్రగృహీతమశోభత,

పాల్టురం రాక్ష పేన్దున్య పూర్ణస్తారాధిపో యథా. 1

ప్ర ఆ రాక్ష పేహుస్య=రావణునియొక్క, విములమానిర్మలము, పొల్డ రమ్‌=తెల్లనిడి అయిన, ప్రగృహీతమ్‌= గ్రహించబడిన, ఆతషత్రమ్‌=గొడుగు, పూర్ణః= పూర్ణముగా ఉన్న, తారాధిపో యథా=చంద్రుడు వలె, ఆఅశోభత= (ప్రకాశించెను.

తా, రావణుని శిరస్సుమీద పట్టిన, నిర్మలముగా తెల్లగా ఉన్న ఛత్రము పూర్ణచంద్రుడు వలె ప్రకాశించెను. క] మూ, "హేమమళ్ఞురిగర్భే చ శుద్ధస్ఫటికవిగ్ర హే,

చామరవ్యజనే తప్య రేజతుః పవ్యదక్షిణే. కై

ప్ర అ. "హీమమళ్ఞారిగర్భే=బంగొరు సూత్రములు. గర్భమునందు గల, శుద్దప్ఫటికవిగ్ర హే=శుద్ధ మైన పృటికమువంటి ఆకారము గల, చానుర వ్యజవే= చమరీమృగమునకు సంబంధించిన వింజామరలు, తప్య= ఆతవియొక్క, పవ్యదక్షిణే=సవ్యదక్షిణపార్శ్వ్యములయందు, రేజతుః=ప్రకాశించినవి,

తా. అతని కుడి ఎడము స్రక్కలయందు, మధ్య మధ్య బంగారు సూత్రములు. గల, పరిశుద్ధమైన _ సృటికముతో సమానమైన ఆకారముగల చామరములు ప్రకాశించుచుండెను. కై మూ. తే కృతాష్థాలయః పర్వే రథస్థం పృథివీ స్థితాః

రాక్షపా రాక్షపశ్రేష్టం శిరోభిప్తం వవన్దిరే. 3

ప్ర అం పృథివీ స్టితాః=నేలమీద ఉన, పర్వే=సమస్తమైన, తే రాక్షసాః ఆ రాక్షసులు, కాసాలయళా చేయబడిన పిళ్లు గలవారై, రథస్థమ్‌=రథముమీద ఉన్న, రాక్షప్యశేష్టమ్‌=రాక్షసులలో (శ్రేష్టుడైన, తమ్‌=ఆతనివి, శిరోభిః=శిరస్సులచేత, వవన్దిరే-నమస్కరించిరి,

తా. వేలమీద విలచిఉన్న ఆ రాక్షసులందరు రథముమీద మున్న ఆ రాక్షస్యశ్రేష్టనకు తలలు వంచి అంజలి ఘటించి నమస్కరించిరి. 13 మూ. రాక్ష పైః ప్తూయనూనః సన్‌ జయాశీర్చిరరిందనుః

ఆపపాద మహాతేజాః పభాం విరచితాం తదా. క్షే

యుద్ధకాండము శ

ప్ర అ _ తదా=అప్పుడుు అఆరిందమః=శతువులను పీడించువాడు, మహాతేజూణగొప్ప తేజస్సు కలవాడు అయిన రావలుడు, రాక్ష పై=రా క్రసులచేత, జయాశీర్భి!-జయ శబ్దములతో కూడిన ఆశీర్యాదవాక్యములతో, పస్తూయమానఃస్తుతింప బడుచు, విరచితామ్‌=ఏర్పరుపబడిన, సభామ్‌=సభను, ఆసపాద=సమీపించెను,

లా. శత్రుసంహారకుడు,మహాతేజఃశాలీ అయిన రావణుడు రాక్షసులచేత “జయ విజయీ భవి అను ఆశీర్వాదవాక్యములతో స్తుతింపబడుచు, అప్పుడు, ఏర్పరచిన సభను సమీపించెను. 14 మూ. మనవర్ణరజతాస్తీర్ధాం విశుద్దప్పటికానరామ్‌,

విరాజమావో వపుషా రుక్మపట్టోత్తరచ్చదామ్‌, కేర్‌

తాం సిశాచశతైః షద్భిరభిగుప్తాం సదాప్రభామ్‌,

ప్రవివేశ మహాతేజాః సుక్పతాం విశ్వకర్మణా. 16

ప్ర అ, వపుషా = దేహముతో, విరాజమానప్రకాశించుచున్న, మహాతేజా గొప్ప తేజస్సి గల రావణుడు, సువర్థరజతా స్తీర్ధామ్‌=బంగారము చేతను, వెండి చుట్టూ కప్పబడినది, విశుద్ధప్పుటికానరామ = పరిశుద్ధమైన పృటికమాణిక్యవికారమైన మధ్యభాగము గలది, రుక్కపట్టోత్తరచ్భదామ్‌=బంగారు వస్త్రము పై అఆస్తరణముగా గలది, షడ్భిః=ఆరు, పిశాచశతైః= పిశాచముల వందలచేత, అభిగుప్తామ్‌=రక్షించబడినది, సదాప్రభామ్‌=ఎల్లప్పుడు కాంతి గలది, విశ్వకర్మణా=విశ్వకర్మ చేత, సుకృతామాచక్కగా నిర్మించబడినది అయిన, తామ్‌= ఆ సభను, (ప్రవివేశ ప్రవేశించెను.

లా. ఆ సభాభవవము ప్రాంతభాగములయందు బంగారముచేత, వెండిచేత కప్పబడి మధ్యభాగమున _ పృటికమాణిక్యములు పొదగబడి ఉండెను. దాని "పైభాగమున బంగారువస్త్రము కప్పబడిన. విత్యము ప్రకాశించుచున్న ఆ సభను ఆరువందల సిశాచములు రక్షించుచుండెను. విశ్వకర్మ చక్కగా విర్మించిన ఆ సభను మహాతేజఃశాలి, ప్రకాశించుచున్న శరీరము కలవాడు అయిన ఆ రావణుడు ప్రవేశించెను. 15, 16 మూ. తప్యాం స వైదూర్యమయం (ప్రీయకాజినపంవృతమ్‌,

మహత్వ్సోపాశ్రయం భేజే రావణః సరమాసనమ్‌. క్ష

ప్ర అ. పజఆ, రావణణరావణుడు, తస్యామ్‌ఆ సభయందు, వైదూర్యమయయమ్‌= వైదూర్యమాణిక్యవికారము, (పీయకాజినసంవృతమ్‌=(పియకమృ గముయొక్క చర్మముచేత కప్పబడినది, సోపాశ్రయమ్‌=దిండులతో కూడినది అయిన మహత్‌ =గొప్పదైన, పరమాసనమ్‌=శ్రేష్టమైన ఆసనమును, భేజే=పొందెమ,.

112 శ్రీమద్రామాయణము

తా. రావణుడు అఆ పభలో వైదూర్యమాణిక్యవికారమైన (శ్రేష్టమైన ఆసవముపై కూర్చుండెమ. (ప్రియకన్ఫుగాజినము కప్పిన ఆ ఆపనముమీద దిండులు అమర్చబడి ఉండెను. కే? మూ. తతః శశాపేశ్వరవద్దూతావ్‌ లఘుపరాక్రమాన్‌,

సమావయత మే క్రీప్రమి హైతావ్‌ రాక్షపావితి. 18

కృత్యమస్తి మహజ్ఞావే కర్తవ్యమితి శత్రుభిః

ప్ర అ. తతః౭అటుపిమ్మట, లఘుసరాక్రమాన్‌ =శీఘ్రమైన గమనము గల, దూతాన్‌=దూతలమ, ఈశ్వరవత్‌ =ప్రభువువలి, (ప్రభువుగా), మహల్‌ =గొ వ్పదైన, కృత్యమ్‌=కృత్యము; అస్తి=ఉన్నది, శత్రుభిః శత్రువులచేత, కర్తవ్యమ్‌ ఇతి=చేయదగినది అని, జానే=ఎరుగుదును; ఏతాన్‌=ఈ, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, క్రిపమ్‌=శీఘ్రముగా, మేనాకు, ఇహ=ఇక్కడికి, సమానయత=తీ సికొనిరండి, ఇతి=అని, శశాసాఆజ్ఞాపించెను. ॥

తా. పిమ్మట రానణుడు రాజాధికారము చూపుచు “గొప్ప కార్యము ఉన్నది; శత్రువులు ఏమి చేయనున్నారో తెలిసినది. అందుచేత రాక్షసులనందరిని శీఘ్రముగా నావద్దకు ఇక్కడికి తీసికొనిరండు” అని శీఘ్రముగా వెళ్లు దూతలను ఆజ్ఞాపించెను. 18 మూ. రాక్షపాస్తద్వచః శ్రుత్వా లజ్కాయాం పరిచక్రముః, 0

అమగేహమవప్టాయ విహారశయనేషు చ,

ఉద్యావేషు చ రక్షాంసి చోదయన్హో హ్యభీతవత్‌. 20

ప్ర అ. రాక్షసాంరాక్షసులు, తద్వచః=అతని వచనమును, శ్రుత్వా విని, విహారశయనేషు= విహరించుప్రదేశములందు, శయనములందు, టీ చాఉద్యానములందు, అవస్థాయ=ఉండి విహరించుచున్న, రక్షాంపి=రాక్షసులను, చోదయన్నః=పేకేపించుచు, అభీతవత్‌ =భయములేనివారై, లజ్కాయామ్‌=లంకలో, అను గేహమ్‌=ప్రతిగృహమును, పరిచక్రముః= వెళ్లిరి.

తా. రాక్షసు లాతవి మాటలు విని విహారస్థానములలోను, శయనముల పైన, ఉద్యానములలోను నిహరించుచున్న రాక్షసుల నందరిని (ప్రేరేపించుచు, భయపడక లంకలోని ఇంటింటికి వెళ్లిరి. 19, 20 మూ. తే రథాన్‌ రుచిరావేకే దృష్తావేకే దృఢథాన్‌ హయాన్‌,

వాగావేకేఒధిరురుహుర్దగ్ము శ్పైకే పదాతయః త!

ప్రఅ తే=ఆ రాక్షసులు, ఏక్రే=కొందరు, రుచిరాన్‌ =ఎసుందరములైన, రథావ్‌=రథములను, ఏక్రే=కొందరు, దృష్తాన్‌ =గర్వించిన, దృఢాన్‌ =దృఢడములైన,

యుద్ధకాండము శ13 హయాన్‌=గుజ్టములను, ఏకే=కొందరు, వాగాన్‌=ఏనుగులను, అధిరురుహుః=ఎ క్కిరి. ఏశ్రే=కొందరు, పదాతయః=వడచువారై, జగ్ముః-= వెళ్లిరి.

తా ఆ రాక్షసులలో కొందరు అందమైన రథములను ఎక్కిరి. కొందరు గర్వించి బలముగల _ గుజ్ణిములను వక్కిరి. కొందరు ఏనుగులను ఎక్కిరి. కొందరు కాలినడకచేత వెళ్లిరి, 21 మూ. పా పురీ సరమాకీర్ణా రథకుఖ్టరవాజిభిః,

సంపతద్భిర్విరురుచే గరుత్మద్భిరివామ్బరమ్‌. 22

ప్ర అ. సంపతద్భిశీఘ్రుముగా వచ్చుచున్న, రథకుఖ్బ్వరవాజిభిః=రథ ములచేత, ఏమగులచేత, గుజ్జములచేత, పరమాక్రీర్థా=అధికముగా వ్యాష్తమైన, పా పురీఆ పట్టణము, గరుత్మద్భిః=పక్టులచేత, అమ్బరమివ=ఆకాశమువలె, విరురుచే=ప్రకాశించెను.

తా. శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న రథములచేత, ఏనుగులచేత, గుజ్జములచేత, పూర్తిగా వ్యాపింపబడిన ఆ నగరము పక్టులతో నిండిన ఆకాశము వలె (ప్రకాశించెను. 22 మూ, తే వాహనావ్యవష్టాప్య యావాని వివిధావి చ,

పభాం పద్భిః ప్రవివశుః పింహా గిరిగుహామివ. 23

ప్ర అ. చతే=వాళ్లు, వాహనాని=గజాదివాహనములను, వివిధాని=అనేకవి ధములైన, యానాని చ= రథాధియానములను, అవస్థాష్య=నిలసి, సింహాః=సింహ ములు, గిరిగుహామిన=పర్వతగుహను వలె, సభామ్‌=సభను, పద్భిఃపాదములచేత, ప్రవివిశుః=హ్రవేశించిరి.

తా ఆ రాక్షసులు రథగజాదివాహనములను నిలిపి, సింహములు పర్వతగుహలో ప్రవేశించినట్లు ఆ సభలోనికి పొదచారులై ప్రవేశించిరి. 23 మూ. రాజ్ఞ పాదౌ గృహీత్వా తు రాజ్ఞా తే ప్రతిపూజితాః,

సీఠేష్వవ్యే బృసీష్వవ్యే భూమౌ కేచిదుపావిశన్‌. 24

ప్ర అం _ తే=వాళ్లు రాజ్జూరాజయొక్క, పాదౌ=పొదములను, గృహీత్వా=గ్రహించి, రాజ్ఞా= రాజుచేత, ప్రతిపూజితాః=పూజింపబడినవారై, అన్యే= కొందరు, పీ ఠేషు=ఆసనములయందు, అన్యే=కొందరు, బృ సీషు=ఆస్తరణములమీద, కేచిత్‌ =కొందరు, భూమౌ=నేలమీద, ఉపావిశన్‌ =కూర్చుండిరి.

తా. వాళ్లు రాజుకు పాదాభివందనము చేసిరి. రాజుచే అభినందింపబడి కొందరు ఆసనములమీద, కొందరు ఆస్తరణములమీద, మరికొందరు నేలమీద

114 శ్రీమద్రామాయణము కూర్చుండిరి. 24 మూ. తే సమేత్య సభాయాం వై రాక్షపా రాజశాసవాత్‌,

యతథార్లముపతప్టు స్తే రావణం రాక్షపాధిసమ్‌. 25

పు అ. తే రాకసాణఆ రాక్షసులు, రాజశాసనాత్‌=రాజాజ్ఞనలను సభాయాక్‌=సభయందు, సమేత్యాచేరి, లేజవారు, రాక్షసాధిపమ్‌ =రాక్షపరాజైన, ధానణమ్‌=రావణువి, యథార్ణమ్‌=తగు విధముగా, ఉపతస్థుఃా సమీపించిరి.

ల. ఆ రాక్షసులు రాజాజ్ఞానుసారము సభలో చేరి రాక్షసరాజైన లానణుని తగు విధముగా సమీపించిరి. 25 మూ. మన్తిణశ్చ యథాముఖ్యా నిశ్చితార్థేషు పణ్డీతాః,

అనూత్యాశ్చ గుణో పేతాః సర్వజ్ఞా బుద్ధిదర్శవాః 26

సమీయుస్తత్ర శతశః శూరాశ్చ బహవస్తథా,

పభాయాం 'హేనువర్థాయాం సర్వార్ధస్య సుఖాయ మై 27

ప్ర ఆ. నిశ్చితా ర్ధేషుజనిశ్చయింపబడిన కార్యములయందు, పల్లితాఃపండితు లైన, మన్త్రిణశ్చవ=మంత్రులు, గుణ" పేతొణాగుణములతో కూడిన, సర్వజ్ఞా=అన్నియు తెలిసిన, బుద్ధిదర్శనాఃాబుద్ధియే దర్శవసాధనముగా గల, అమాత్యాశ్చ-అమాత్యులు, తథా=మరియు, శతశః=వందలకొలది, బహవః౭అనేకులైను శూరాః=శూరులు, తత్ర= అక్కడ, హేమవర్థాయామ్‌=బంగారు. వర్ణము గల, సభాయామ్‌=సభ యందు, సర్వార్ధస్య= సమస్తకార్యముయొక్క, సుఖాయ _వైసుఖముకొరకు, యథాముఖ్యాః-ముఖ్యుల ్రమనమును అనుసరించినవారై, సమీయుఃజచేరిరి.

తా. నిర్ణయించిన కార్యములను ఆచరించుటయందు. సండితులైన మంత్రులు, సద్గుణవంతులు, అన్నీ తెలిసినవారు, బుద్ధిబలముచేత చూడగలిగిన వారు అయిన అమాత్యులు, వందలకొలది ఎందరో శూరులు సకల కార్యమును సుఖముగా. నిర్ణయించుటతై అక్కడ బంగారువర్థము గల సభకు వారి వారి అధికారక్రమమును పాటించుచు వచ్చి చేరిరి. 26, 27 మూ. తతో మహాత్మా విపులం సుయుగ్యం

రథం వరం హేమవిచిత్రితాబ్లమ్‌,

శుభం సమాష్టాయ యయౌ యశప్వీ ఖ విభీషణః పంపదమగ్రజస్యం 28 ప్ర అ. తతఃణఅటుపిమ్మట, మహాత్మా=మహాత్ముడైన, యశస్వీ=కీర్తి గల, విభీషణఃావిభీషణుడు, పజీసాయి! సుయుగ్యమ్‌=మంచి గుజ్జములు

యుద్ధకాండము కే1ర్‌ గలది, హేమవిచిత్రీతాబ్గ్యమ్‌=బంగారముచేత చిత్రవర్హము. కలదిగా చేయబడిన అవయవములు (ఆ యా భాగములు) కలది, శుభమీ=మంగళప్రదము అయిన, నరమ్‌=(్రేష్టమైన, రథమ్‌=రథమును, ఆస్థాయ=అధిష్టించి, అగ్రజస్య=అన్నగారి యొక్క, సంసదమ్‌=సభను గూర్చి, యయాౌ-= వెళ్లెను,

లా, పిమ్మట, క్రీర్తిశాలీ, మహాత్ముడు అయిన విభీషణుడు విశాలము, మంచి గుట్టములు కట్టినది, బంగారముచేత విచిత్రమైన ఆ యా భాగములు కలది, మంగళప్రదము (శ్రేష్టము అయిన రథమువెక్కి అన్నగారి సభకు వెళ్లెను మూ. స పూర్వజాయావరజః శశంస

వా మాథ పశ్చాచ్చరణౌ వవచ్పే,

శుక ప్రహస్తశ్చ తశైన తేభ్యో

దదౌ యథార్ణం పృథగాసవావి, 20

ప్‌ అ. అథాఅటు పిమ్మట, సః=ఆ, అవరజు=తమ్ముడు, పూర్వజాయ= అన్నగారికి, నామాతన పేరును, శశంసెచెప్పెను. పశ్చాత్‌ =పిమ్మట, చరణౌ= పాదములను, నవచ్దే=-నమస్కరించెను. శుకుశుకుడు, ప్రహస్తశ్చ=ప్రహస్తుడూ కూడ, తథైవ=అప్లే (నమస్కరించిరి). తేభ్యః=వారికి, యథార్లమ్‌ =తగువిధముగా, ఆసనావి=ఆసనములను, పృథక్‌= వేరువేరుగా, దదౌ=ఇచ్చెను.

తా. తమ్ముడైన విభీషణుడు అన్నగారికి తన _ పేరు చెప్పుచు పాదాభివందనము. చేసెను. శుకుడు, ప్రహస్తుడూ కూడ అట్లే చేసీరి. అప్పు డా రావణ్ముడు వారందరికి యోగ్యతానుసారముగా వేరు వేరు. ఆసనములను దూపి కూర్చుండు డని ఆజ్ఞాపించెను. 29 మూ, సువర్థవానామణిభూషణావాం

పువాసపాం సంసది రాక్షపావామ్‌,

తేషాం పరార్థ్యాగురుచన్దవావాం

ప్రజాం చ గన్ఫాః ప్రవవుః సమన్హాత్‌. 30

ప్ర అ. పంపదాసభయందు, పువరనానామణిభూషణావామ్‌ =బంగార ముతోను అనేకవిధములైన మణులతోను “చేసిన అలంకారములు గలవారు, సువాససామ్‌=మంచి వస్త్రములు గలనారు అయిన, తేషాం రాక్షసానామ్‌=ఆ రాక్షసులయొక్క, పరార్థ్యాగురుచవ్హనానామ్‌= శ్రేష్ట మైన అగురుయొక్క చందనము యొక్క, ప్రజాం చాపుష్పమాలలయొక్క, గన్దాః=సువాపనలు, పమన్హాత్‌ =అంతటా, (ప్రవవ్యః=వీచినవి.

తా. అవేకవిధములైన మణులు పొదిగిన బంగారు అలంకారములు,

116 శ్రీమద్రామాయణము మంచి వస్త్రములు ధరించి ఆ సభకు వచ్చిన రాక్షసుల శ్రేష్టమైన అగురువు, చందనము సువాసనలు పుష్పమాలల సువాసనలు అంతటా వీచినవి. 380 మూ. న చుక్రుశుర్నానృతమాహ కళ్చి

తృభాపదో వాపీ జజల్పురుచ్చెః,

పంపిద్దార్థాః సర్వ ఏవోగ్రవీర్యో

భర్తుః పెశ్వే దదృశుశ్సానవం తే. త్ర

ప్ర అ పభాసదః=సభలో ఉన్నవారు, న చుక్రుశుఃాగట్టిగా ఆరవలేదు, కర్చిత్‌ =ఒక్కడును, అనృతమ్‌= అసత్యమును, వాహ=పలకలేదు. ఉచ్చెఃగట్టిగా, న జజల్పుః అపీ=మాటలాడలేదు. సర్వే=వారందరూ, సం పిద్దార్డాః= సిద్ధమైన కార్యము "గలవారు, ఊగ్రవీర్యాఃణఊగ్రమైన పరాక్రమము గలవారు. తే సర్వ= వారందరూ, భర్తుః=ప్రభువుయొక్క, ఆననమ్‌=ముఖమును, దదృశుః=చూచిరి.

తా అ సభాపదులలో ఏ ఒక్కరూ. గట్టిగా మాటలాడుట గొని, అరచుట గొని చేయలేదు. అపత్యము పలుకలేదు. అందరూ కార్యములను పొధించినవారే. అందరూ భయంకరమైన పరాక్రమము కలనొరే. అందరూ ప్రభువు ముఖము చూచుచు కూర్చుండిరి. త మూ స రావణః శస్త్రభృతాం నువస్వీనాం

మహాబలానాం సమితొ మనస్వీ,

తస్యాం సభాయాం ప్రభయా చకొశే

మధ్యే వనసూనామిన వజ్రహప్తః, 32

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాత్తే ఏకాదశః సర్గః

ప్ర అ. తస్యామ్‌ఆ, పభాయామాసభయందు, మనస్వీ=ఉత్తమ మైన మనస్సు గల (అత్మాభిమానముగల), పః రావణః=ఆ రావణుడు, శస్త్రభళృతామ్‌- ఆయుధములను ధరించిన, మనస్వినామ్‌= ఆత్మాభిమానవంతులైన, మహాబలానామ్‌=గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షసులయొక్క, సమితౌ=సముదా యమునందు, వసూనామ్‌వసువులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, వజ్రహస్తః ఇవ=దేవేంద్రుడు నలె, ప్రభయా=కాంతిచేత, చకాశే=ప్రకాశించెను.

తా. ఆత్మాభిమానవంతుడైన ఆ రావణుడు ఆ సభలో, ఆయుధములను ధరించిన ఆత్మాభిమానవంతులైన, మహాబలశాలులైన ఆ రాక్షసుల సమూహములో వపువుల మధ్య దేవేంద్రుడు వలె కాంతితో ప్రకాశించెను. 82 “భాలానందిని” అను శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో

వదకొండవనర్ల నమాస్తము.

అథ ద్వాదశః సర్గః

[నగరరక్షణాదికమునకు తగు నంవిధానము చేయవలె నని, న్యిదనుండీ లేచిన కుంభకర్లునకు ఈ వృత్తాంతము నంతా చెప్పునలె ననీ రొవణుడు (వహన్తుని ఆదేశించుట.] మూ స తాం పరిషదం కృత్స్నాం సమీక్ష శ్‌ సమితింజయః,

ప్రబోధయామాస తదా ప్రహస్తం వాహినీపతిమ్‌, 1

ప్ర అ. తదా=ఆప్పుడు, సమితింజయః=యుద్ధములో జయించు, పః=ఆ రావణుడు, కృత్స్నామ్‌= సమస్తమైన, తాం పరిషదమ్‌=ఆ పరిషత్తును, దృష్ట్వా=చూచి, తదా=అప్పుడు, వాహినీపతిమ్‌= పేనాపతియైన, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహ స్తువి, ప్రబోధయామాస=తెలిసెను (ఆజ్ఞాపించెను).

తా. అప్పుడు యుద్ధములలో విజయమును పొందు అ రావణుడు ఆ పరిషత్తును అంతా చూచి, పేనాపతియైన 'ప్రహస్తుని ఇట్టు ఆజ్ఞాపించెను.1 మూ. సేవాపతే యథా తే స్యుః కృతవిద్యాశ్చతుర్విధాః

యోధా వగరరక్రాయాం తథా వ్యాదేస్ట్రుమర్లపి. ౭2

ప్ర అ నాపతే=సేనాపతీ ! చతుర్భిధాజానాలుగువిధములైన, కృతవిద్యాః=చేయబడిన, ((నేర్పబడిన) విద్య గల, లే=ఆ;,యోధాః=యోధులు, వగరరక్షాయామ్‌ =నగరముయొక్క రక్షణమునందు, యథా=ఎట్లు, స్యుః ఉందురో, తథా=అట్లు, వ్యాదేష్టుమ్‌=ఆజ్ఞాపించుటకు, అర్లసి=తగి ఉన్నావు.

తా. సేనావతీ ! సుశిక్షితులైన ఆ చతుర్విధయోధులు, (చతురంగ "సైన్యమునకు సంబంధించిన యోధులు) నగరరక్షయందు జాగరూకులై ఉండునట్లు ఆజ్ఞాపింపుము. ౭ మూ. ఏ ప్రహస్తః ప్రతీతాత్మా చికీరన్‌ రాజశాపనమ్‌,

వినిక్తిపద్‌ బలం సర్వం బహిరన్తశ్చ మన్దిరే. త్రి

ప్ర, అ. ప్రతీతాత్మా=సావధానచిత్తుడైన, సః=ఆ, ప్రహప్తః=ప్రహస్తుడు, రాజశాసనమ్‌ =రాజాజ్జను, చికీర్షన్‌ =చేయగోరుచున్నవాడై, మన్ది రే=గృహమునందు, బహీః=వెలుపల, అన్నశ్చజ=లోపల, సర్వమ్‌= సమస్తమైన, బలమ్‌= పైన్యముము, వినిక్తిపత్‌ =తఉంచెను.

తా. సావధానచిత్తుడైన ప్రహస్తుడు రాజాజ్ఞ ప్రకారము, గృహము వెలుపల, లోపల కూడ సైన్యము నంతనూ ఉంచెను. తె

118 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తతో వినిక్తిష్య బలం సర్వం వగరగుష్తయే,

ప్రహస్తః ప్రముఖే రాజ్ఞో నిషపాద జగాద చ. డే

ప్ర అ. తతఃంలటు పిమ్మట, ప్రహప్తః=ప్రహస్తుడు, సర్వమ్‌=పమ ప్తమైవ, బలమ్‌=ేనను, నగరగుప్తయే=వగరరక్షణముకొరకు, వినిక్షిష్య=ఉంచి, రాజ్ఞు=రాజుయొక్క; ప్రముఖే=ఎదుట, నిషసాద= కూర్చుండెను. జగాద చాపలికెను కూడు

లా పిమ్మట ప్రహస్తుడు సైన్యమునంతను నగరరక్షణముకొరకై విలిపి రాజు ఎదుట కూర్చుండి ఇట్లు పలికెను. తీ మూ. విహితం బహిరన్తశ్చ బలం బలనతస్తన,

కురుష్వావిమనాః క్షిప్రం యదభి(ప్రేతముస్తి తే. ర్‌

ప్ర అ. బలనతః=బలవంతుడైన, తవ=నీయొక్క, బలమ్‌= సైన్యము, బహిః=వెలుసల, అన్త్నశ్చ=లోపలా, విహితమ్‌=ఏర్పరుపబడినది. అవిమనాః=వికొ రము లేని మనస్సు కలవాడవై, తే=నీకుు యత్‌=ఏది, అభిపేతమ్‌= ఇష్టము, అప్తి=ఉన్నదో దావివి, శ్షీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, కురువ్వ=చేయుము.

తా. _ బలవంతుడవైన వీ సైన్యమును లోపల వెలుసలా కూడ నిలిపితివి. ఇప్పుడు ఏ విచారమూ లేవివాడవై వీ కిష్టమైన సనిని చేయుమున్‌ మూ. ప్రహస్తప్య వచః శ్రుత్వా రాజా రాజ్యహివైషిణః

మళేప్పుః సుహృదాం మధ్యే వ్యాజహార ప రావణః. 6

ప్ర అ. రాజా=రావైవు స=ల, రావణణ=రావణుడు, రాజ్యహీ లైషిణజరాజ్యముయొక్క _ హీతముము కోరు, ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తువియొక్క, వచః=వచనమును, (శ్రుత్వాజవివి, సుఖేప్పుః=సుఖమును పొంద దలచివవాడ్డై, సుహృదామ్‌ =మిత్రులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, వ్యాజహార=పలికెను.

శా. _రాక్షపరాజైన అ రావణుడు రాజ్యము హితమును కోరు ప్రహమ్తుని మాటలు వివి సుఖమును పొందగోరుచువువాడె, మితతుల రానూ న్నవాద్కై. మిత్రుల మద్య మూ, (ప్రియాప్రియే సుఖం దుఃఖం లాభాలాభే హితాహితే,

ధర్మకామార్థకృచ్యేషు యూయమర్హథ వేదితుమ్‌. 7

ప్ర, అ. యూయమ్‌=మీరు, ధర్మకామార్ధకృ ్రమారర్మ మునకు, కామ మువకు, అర్ధమునకు పంబంధించిన కష్టములయండ్‌, స్టుహ జ(ప్రీయమును అపీయమును, సుఖమ్‌ =సుఖమును, దుణమ్‌=దుజుమును, లాభాలాభే=లాభముము

యుద్ధకాండము 119 నష్టమును, హితాహితే=హితమును అహితమును, వేదితును=లెలి సికొనుటకు,అ క్షథ=తగి ఉన్నారు.

తా. ధర్మార్హకామములకు సంబంధించిన కష్టము లేర్పడినపుడు. ఏది (ప్ర్రయమో ఏడి అప్రియమో, ఏది సుఖమో ఏది దుఖమో, ఏది లాభమో ఏది నష్టమో, ఏది హితమో ఏది అహితమో మీరు బాగుగా నిర్థయింపగలరు. 7 మూ. సర్వకృత్యావి యుష్మాభిః సమారబ్దాని పర్వదా,

మన్త్రకర్మవియుక్తాని న జాతు విఫలావి మే, తి

ప్ర అ. సర్వదా=ఎల్లప్పుడు, యుష్మాభిః=మీచేత, సమారబ్దాని=ప్రారంభిం చబడీన, మస్త్రకర్మ నియుక్తాని= ఆలో చనాపూర్వకముగా చేయబడీన, మే=నాయొక్క, పర్థకృర్యావి= సమస్తకృత్యములు, జాతు=ఎన్నదును, న విఫలాని=విఫలములు క్రో ల

తా. ఎల్లప్పుడు మీరు ప్రారంభించి ఆలోచవాపూర్వకముగా నిర్వహించిన నా కార్యము లేవీ ఎన్నడూ వ్యర్ధము కాలేదు. 8 మూ, సపోమగ్రహనవక్ష రైర్మరుద్భిరిన వాసవః

భవద్భిరహమత్యర్థం వృతః శ్రియమవాప్షుయామ్‌ * 09

ప్ర అ ససోమ(గ్రహనక్షథైః=చంద్రువితోను, గ్రహములతోను, నక్షత్రముల తోను కూడిన, మరుద్భిః= దేవతలతో, వాసవః ఇవజదేవేంద్రుడు వలె, భవద్భిః=మీలో, వృతణజ= కూడిన, అహమ్‌=నేను, అత్యర్థమ్‌=మిక్కిలి, (శ్రియమ్‌=ఐశ్వర్యమును, అవాప్నుయామ్‌ =పొందెదను.

తా. చంద్ర(గ్రహనక్ష్మత్రములు, ఇతరదేవతలు చుట్టూ ఉన్న దేవేంద్రుడు వల్కె మీరందరూ చుట్టూ ఉన్న నేమ మిక్కిలి ఐశ్వర్యమును పొందగలను. 9 మూ. అహం తు ఖలు పర్వావ్వః పమర్థయితుముద్యతః,

కుమ్భకర్ణష్య తు ప్వప్నాన్నేమనుర్థమచోదయమ్‌. 10

ప్ర అ అహమ్‌=వేను, మజ=మిమ్ములను, సర్వాన్‌ =అందరినీ, సమ ర్థయితుమ్‌=గుర్తుచేయుటకు, ఉద్యతః=ఉద్యుక్తుడమ. కుమృకర్ణస్యు తుజ కుంభకర్ణున కైతే, స్వప్నాత్‌ =నిద్రవలన, ఇమమన్‌:=ఈ, అర్థమ్‌=విషయమును, న ఆచోదయమ్‌జతెలుపలేదు.

తా. నేను మీకందరికీ మరల గుర్తుచేయుటకు ప్రయత్నించుచున్నాను. కుంభకర్ణునకు మాత్రము అతడు నిద్రలో ఉండుటచేత పూర్వము ఈ విషయమున తెలుపలేదు. 10

120 శ్రీమద్రామాయణము మూ. అయం హి మప్తః షణ్మాపాన్‌ కుమ్భకర్ణో మహాబలః,

సర్వశస్త్రభృతాం ముఖ్యః ప ఇదానీం పముత్ధితః. గ!

ప్ర. ఆ. పర్వశస్త్రభృతామ్‌=సమస్త మైన శస్త్రధారులలో, ముఖ్యః=ముఖ్యు డైన, ఆయమ్‌=ఈ, మహాబలః=గొప్ప బలముగల, కుమృక్యర్థః=కుంభకర్ణుడు, షట్‌ మాసాన్‌=ఆరు మాసములను, సుప్త హి=నిద్రించినాడు కదా! సః=అతడు, ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, సముత్ధితణలేచివాడు.

లా. గొప్ప బలము గలవాడు, ఆయుధములను పట్టిన వీరులందరిలో ముఖ్యుడు అయిన కుంభకర్ణుడు ఆరు మాసములు నిద్రించి ఇప్పుడు లేచి ఉన్నాడు. 11 మూ, ఇయం చ దణ్ణకారణ్యాద్రామపష్య మహిషీ ప్రియా,

రక్షోభిశ్చరితోద్దేశాదానీతా జనకాత్మజా. 2

ప్ర. అ. రామస్య=రామునియొక్క, (ప్రియా=(ప్రియురాలైన, మ హిషీ=భార్య యైన, ఇయమ్‌=ఈ, జనకాళ్మజా= సీత, రక్షోభిః=రాక్షసులచేత, చరితో ద్దేశాత్‌ =సంచ రించబడివ ప్రదేశము గల, దణ్ణకారణ్యాత్‌ =దండకారణ్యమునుండి, ఆనీతా=తీసుకొని రాబడినది.

తా. రాముని (ప్రియురాలైన భార్యయైన సీతమ రాక్షసులు పంచరించు దండకారణ్యమునుండి తీసికొని వచ్చితిని. 12 మూ పామేన శయ్యామారోధుమిచ్చత్యలపగామినీ,

త్రిషు లోకేషు చావ్యా మే న సీతాపదృశీ మతా. 3

ప్ర అ. అలసగామినీ=మందముగా నడుచు, సా=ఆమె, మే=నాయొక్క, శయ్యామ్‌=శయ్యను, ఆరోధుమ్‌=ఎక్కుటకు, న ఇచ్చతి=ఇచ్చయించుటలేదు. (తీషు= మూడు, లోకేషు=లోకములలో, అన్యా=మరియొక స్తీ. పీతాస దృశీ=పీతతో పమానురాలుగా, మే=నాకు, న మతా=అంగీకరింపతగివది కాదు.

తా. మందగామిని యైన ఆ సీత నా శయనమును ఎక్కుటకు అంగీకరించుట లేదు. ఈ మూడులోకాలలోను పీతతో సమానురాలు మరొక త్రీ ఉన్నదని నేను భావించను. 13 మూ. తమమధ్యా పృథుతశ్రోణీ శరదిన్దునిభావవా,

'హేమబిమృ్బనిభా సొమ్యూ మాయేవ మయనిర్మితా. 14

ప్ర అ. తనుమధ్యా=సన్నని నడుముగలది, పృథుశ్రోణీ= పెద్దవైన. పీరు

యుద్ధకాండము 21 దులు గలది, శరదిన్తునిభాననా=శరత్కాలచంద్రునితో సమానమైన ముఖము గలది, "హేమబిమృనిభా=బంగారు. ప్రతిమతో సమానురాలు, సౌమ్యా=సౌమ్మ్యురాలు, మయనిర్మితొ=మయునిచేత నిర్మింపబడిన, మాయేవ=మాయవలె ఉన్నది.

తా. ఆమె నడుము సన్ననిది. కటిిప్రదేశము విశాలము. ముఖము శరత్కొలచంద్రుని వలె ఉన్నది. బంగారు ప్రతిమ వలె ఉన్న ఆమె మయుడు నిర్మించిన మాయ వలె ఉన్నది. క! మూ. సులోహితతలౌ శ్రక్త్‌ణొ చరణౌ సుస్రతిష్టితౌ,

దృష్ట్వా తామ్రవఖౌ తప్యా దీష్యతే మే శరీరజణ కేర్‌

ప్ర. అ. సులోహితతలౌ=బాగా ఎజ్జవైన అడుగు భాగములు గలవి, శ్రక్ష్‌డౌజు మృదువుగా ఉన్నవి, పుప్రతిష్పితౌఐబాగుగొ వేలమీద ఆనునవి, తామనభౌ= ఎజ్టిని గోస గలవి ఆయిన, తస్యాః=ఆమెయొక్క, చరణొ=పొదములను, దృష్ట్వా=చూచి, మే= నాయొక్క, శరీరజః=మన్మథుడు, దీష్యతే=వృద్ధిపాందుచున్నాడు.

తా. మృదువైన ఆమె పొదముల అడుగు భాగములు చాలా ఎజ్జగా ఉన్నవి. నేలపై చక్కగా ఆను ఆ పాదముల గోళ్లు ఎజ్జగా ఉన్నవి. అట్టి పాదములను చూచి నా కామము వృద్ధిపొందుచున్నది. క5్‌ మూ. హుతాగ్నిరర్చిఃపంకొశామేవాం పొరీమివ ప్రభామ్‌,

ఉన్నపం విమలం వల్లు నదవం చారులోచవమ్‌, 16

పశ్యంస్తదవశప్తప్యాః కామస్య నశమేయివాన్‌.

ప్ర. అ. హుతాగ్నిరర్చిఃసంకాశామ్‌=హోమము చేయబడిన అగ్నియొక్క జ్వాలతో సమానురాలైన, పౌరీమ్‌=పూర్యసంబంధమైన, _ప్రభామివ=కాంతివలె ఉన్న, ఏవామ్‌= ఈమెమ, ఉన్నసమ్‌= ఎత్తైన ముక్కు గల, విమలమ్‌ =నిర్మలమైన, వల్గు=సుందరమైన, చారులోచనమ్‌=తందమైన వేత్రములుగల, తప్యాః=ఆమె యొక్క, తత్‌=ఆ, వదనమ్‌= ముఖమును, పశ్యన్‌ =చూచుచు, అవశః=నావశములో లేవివాడవై, కామస్య= కామముయొక్క, వశమ్‌=వశముమ, ఏయివాన్‌ =పొందితిని.

తా. హోమము చేసినప్పుడు బయలుదేరిన అన్నిజ్యాల వలె, సూర్య శీరణమువలె ఉన్న ఈమెను, ఎత్తెన ముక్కుతో, అందమైన వేత్రములతో సుందరముగా నిర్మలముగా ఉన్న ఆమె ముఖమును చూడగానే కామమువకు వశుడమ అయినాను. 16 మూ. క్రోధహర్షసమావేవ దుర్వర్థకరణేన చ 7

శోకసంతాపవిత్యేన కొమేన కలుషీకృతః

122 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర అ, శక్రోధహర్షసమానేనాక్రోధమునందు, సంతోషమునందు సమానము, దుర్వర్థకరణేన చ=చెడ్డవర్ణమును. కలిగించునది, శోకసంతాపని త్యేన=శోకసమయమునందు, సంతాపము కలిగిన సమయమునందూ కూడ విత్యము అయిన, కామేన=కొమముచేత, కలు షీకృతః=కలుషము చేయబడితిని, తా. ఈ కామము నన్ను శ్రోధసమయమునందు, సంతోషసమయ మునందు, శోకసమయమునందు, సంతాససమయమునందు కూడ సమముగా నిత్యమూ వెంటొడుచున్నది. అట్టి కామముతో నిండి ఉన్నాను 17 మూ. పొ తు సంవత్సరం కాలం మామయాచత భామినీ. 18 ప్రతీక్షమాణా భర్తారం రామమాయతలోచవా, తన్మయా చారువేత్రాయాః ప్రతిజ్ఞాతం వచః శుభమ్‌. 10 శ్రాన్తోఒ.హం సతతం కొమాద్యాతో హయ ఇవాధ్వనవి. ప్ర అ. భర్తారమ్‌=భర్తయైన, రామమ్‌=రాముణ్లి, ్రతీక్షమాణా= ఎదురుచూచుచున్న, ఆయతలోచనా=విశాలములైన వేత్రములు గల, పా=ఆ, భామినీ= పీత, మాన్‌=నవా సంవత్సరం కాలమ్‌=సంవత్సరకాలమును, ఆయా చత=కోరెను. మయా=నాచేత, చారువేత్రాయాః=సుందరములైన నేత్రములు గల ఆమెయొక్క, శుభమ్‌= శుభమైన, తత్‌ =ఆ, వచః=వచనము, ప్రతిజ్ఞాతమ్‌ =అంగీక రింపబడినది. పతతమ్‌= అవిచ్చిన్నముగా, అధ్వవి=మార్గమువందు, యాతః= వెళ్ళిన, హయః ఇవ= గుట్టము వలె, అహమ్‌=వేను, కామాత్‌ =కాముమువలన, శ్రాన్తః= అలపసిపోయినాను. తా. _ విశాలనేతియైన ఆ పీత భర్రకొరకై ఎదురుచూచుచు, ఒక సంవత్సరము. కాలము ఇమ్మని నన్ను కోరినది. సుందరములైన నేత్రములు గల ఆమె శుభవచనమును నేను అంగీకరించితివి. ఆగకుండా పరుగెత్తిన గుట్టమువలె నేము కామమువలన చాల అలసిపోయి. ఉన్నాము. వి ఈ భ్లోకము. సీత చరిత్రకు చాలా విరుద్ధముగా ఉన్నది. సభ్యులను తప్పుదారి. పట్టించుటకు, రావణుడు తానే ఇచ్చిన గడువును సీత అడుగగా ఇచ్చినట్లు చెప్పినాడని సమర్ధించుకొనవలెను. ఇంత స్పష్టంగా తన దురుద్దేశ్యమును నిర్భయముగా పైకి చెప్పినవానికి ఆ రాక్షసులకు భయపడవలసిన సవి ఏమున్నది ? ఏమైనా ఈ శ్లోకము చాల అసంగతము, వాస్తవానికి ఈ ఘట్టంలో ్రాచ్యపాళానికీ, దాక్షిణాత్యపాఠావికి చాలా భేదము ఉన్నది. రావణుడు మొదట మంత్రులతో మంత్రణములు చేసినట్టు, విభీషణుడు చేపిన ఉపదేశమును వినకుండా వెళ్లిపోయినట్టు మరల విభీషణుడు రావణుని ఇంటికీ

యుద్ధకాండము 123 వెళ్లి దుఃశకునాదులను వర్థించి చెప్పి ఆతనికి మరల ఉపదేశించినట్టు, రెండవసారి పురములోని రాక్తపు లందరిని సభకు పిలిపించి రావణుడు వారికీ విషయమును తెలిపినట్లు, కుంభకర్ణుడు కూడ సభకు వచ్చినట్టు, ఈ _ పాఠములో ఉన్నది. కాని ప్రాచ్యపాఠరములో దావణుడు ఒకేసారి మంతనాలు జరిపినట్లున్నది. విభీషణుడు చేసిన దుఃశకునవర్థనాదికము, రావణుని సభాగమనవర్షనము, సీతవిషయమై రావణుడు తన కామమును ప్యక్తీకరించుచు పలికిన ఈ మాటలు, కుంభకర్ణుని మాటలు, విభీషణుని ఉపదేశ మున్న 14వ సర్గ, ఇంద్రజిత్తుకు విభీషణునికీ మధ్యసంవాదము= ఇవి ప్రాచ్యపాఠములో లేవు. రావణుడు మంత్రుల సభలో రాజధర్మాలను గూర్చి ద్వీర్హముగా ఉపన్యసించి తాపసుడుగా ఉండనలసిన రాముడు భార్యాసహితుడై ఉండుట, రాక్షసులను చంపుట అను అధర్మ కార్యములు చేసివాడు గాన తాను సీతను అపహరించవలసివచ్చిన దని దోష మంతా రామునిదే అన్నట్టు చెప్పెను. ఇతర మంత్రులు ఆతనిని సమర్థించుదురు. *ఏదో విధముగా రావణుని మనస్సు మార్చుము అని తల్లి కోరి ఉండుటచే విభీషణుడు మూడునాలుగు పర్యాయములు ఆ పరిషత్తులోవే రావణునికి ఉపదేశించును. చివరికి రావణుడు కోపముతో కత్తి తీసి విభీషణున్ని కాలితో తన్ని ఆపనమునుండి (క్రీందికి పడదోసి చంపుటకు ప్రయత్నించగా ప్రహస్తుడు నివారించును. అప్పుడు విఫీషణుడు రాముని శరణుపొందును. రెండవ సమావేశంలో పౌరులను పిలిపించినట్ట్లు దాక్షిణాత్యపాఠములో _ ఉన్నదిగావి ఒక్క పౌరుడు కూడ మాటలాడినట్లు లేదు. అందుచేతను ఇంకా కొన్ని కారణాలచేతను ప్రాచ్యపాఠము బాగున్నట్లు తోచుచున్నది. 18,19

మూ. కథం పాగరమక్షోభ్యం తరిష్యన్ని ననౌకసః, 20 బహుపత్త్వపమాక్షీర్థం తౌ వా దశరథాత్మజౌ. ప్ర. అ. అక్షోభ్యమ్‌=క్షోభింప శక్యము కొని, బహుసత్త్వసమాక్షీర్ధమ్‌=అవేక

మృగములతో నిండిన, సాగరమ్‌ =సముద్రమును, వనౌకసః=వానరులు కొని, తౌ=ఆ,

దశరథాత్మజౌ వా=రామలక్ష్మణులు కాని, కథమ్‌=ఎట్లు, తరిష్యన్తి=దాటగలరు ? తా. అనేక జంతువులతో వ్యాప్తమైన క్లోధింప శక్యము కాని సముద్రమును

వానరులు కొని, ఆ రామలక్ష్మణులు కొని ఎట్లు దాటగలరు ?ి 20

మూ. అథవా కసీవైకేన కృతం వః కదనం మహత్‌, 2] దుర్‌జ్లేయాః కార్యగతయో బ్రూత యవష్య యథామతి. ప్ర అ. అథవా=లేదా, ఏకేన=ఒక కపివొ=వానరువిచేత, వజ

124 శ్రీమద్రామాయణము మనయొక్క, మహత్‌ =గొప్పు, కదనమ్‌= హింస, కృతమ్‌=చేయబడినది, కార్య గతయః=కార్యముల గతులు, దుర్‌జ్లేయాణ=తెలియ శక్యము. కొనివి. యస్య= ఎవనికి, యథామతి=బుద్ధిని అనుసరించి, ఏది తోచువో దానివి, బ్రూత=చెప్పుడు. తా. లేదా, ఒక్క వానరుడు వచ్చి మవకు చాల నష్టము చేసినాడు. అందుచేత, ఎప్పు డేమి జరుగునో తెలిసికొనుట కష్టము. మీమీ బుద్ధి ననుసరించి ఏమి చేయనలెనో చెప్పుడు. లై మూ. మానుషాన్నో భయం వాస్తి తథాపి తు విమృశ్యతామ్‌, 22 తదా దేవాసురే యుడ్దే యుషాభిః సహితో 2జయమ్‌, తే మే భవన్తశ్చ తథా సుగ్రీవప్రముఖావ్‌ హరీన్‌. 23 పరే పారే సముద్రస్య పురస్కృత్య నవృపాత్మజౌ, సీతాయాః పదవీం ప్రాప్య పంప్రాప్తా వరుణాలయమ్‌. 24 ప్ర అ. మానుషాత్‌ =మనుష్యునివలన, నః=మనకు, భయమ్‌ =భయము, నాస్తి =లేదు. తథాపి=అట్లనను, _విమృశ్యతామ్‌=విమర్శింపబడుగాక. తదొ=అప్పుడు, దేవాసురే యుద్దే= దేహాసురయుద్ధమునందు, యుష్మాభిః=మీతో, సహితఈ=కూడిన వాడవై, అజయమ్‌=జయించితిని. మే=నాకు సంబంధించిన, తే=ఆ, భవన్తశ్చ=మీరు కూడ, తథా=అట్లు జయించితిరి. వృపాత్మజౌ=రాజ కుమారులైన రామలక్ష్మణులు, సీతాయాః= పీతయొక్క, పదవీమ్‌=స్టానమును, ప్రాష్య=పాంది (తెలిసికొని), సుగ్రీవప్రముఖాన్‌ = సుగ్రీవుడు మొదలైన, హరీన్‌ =వాన రులను, పురస్కృత్య=ముందు ఉంచుకొని, సముద్రస్య=సముద్రముయొక్క, పరే పారే=అవతలి ఒద్దున, వరుణాలయమ్‌= సముద్రమును, పంధప్రాప్తా=పొందివారు. తా. మనుష్యునివలన మనకేమీ భయము లేదు. అయినను మీరు ఆలోచించండి. పూర్వము నేమ. మీతో కలిపి దేవాసురయుద్ధములో దేవతలను జయించినాను. మీరు కూడ జయించినారు. రామలక్ష్మణులు పీత జాడ తెలిసికొని సుగ్రీవాదివానరులతో కలిసి సముద్రము అవతలితీరమునందు, సముద్ర పమీపమునకు వచ్చివారు. 22 = 24 మూ. ఆఅదేయా చ యథా సీతా వధ్యా దశరథాత్మజౌ, భవద్భిర్మన్య్రతొం మన్త్రః సునీతం చాభిధీయతామ్‌. 25 ప్ర అ. యథా=ఎట్ట్లు, పీతా=సీత, అదేయా=ఇవ్వదగవిదో (ఇవ్వవలసి ఉండదో), దశరథాత్మజౌ=రామలక్ష్మణులు, వధ్యా చ=చంపదగినవారో: (ఆ విధముగా), భవద్భిః= మీచేత, మన్త3ః=ఆలోచన, మన్త్య్రితామ్‌ =చేయబడుగొక,. సునీతమ్‌=బాగుగా ఆలోచించబడిన విషయము, అభిధీయతాం చ=చెప్పబడుగాక.

యుద్ధకాండము 1265

తా. పీతను ఇవ్వకుండగా ఎట్లు ఉండగలమో, రామలక్ష్మణులను ఎట్లు చంపగలమో బాగుగా ఆలోచించి చెప్పుడు. 25 మూ. న హి శక్తిం ప్రపశ్యామి జగత్యన్యస్య కస్యచిత్‌,

పాగరం వావరైస్తీర్హ్వా విశ్చయేవ జయో మమ. 26

ప్ర అ. వానరై=వానరులతో కలిసి, సాగరమ్‌ =సముూద్రమును, తీర్తా=దాటి (వచ్చుటకు), అన్యస్య=ఇతరునకు, కప్యచిత్‌ =ఎవనికీ, శక్తిమ్‌=శక్తిని, న ప్రపశ్యామి=చూడను. మమజ=వాకు, జయః=జయము, నిశ్చయేన=నిశ్చయముచేత కలుగును.

తా. రాక్షసులు తప్ప మరెవ్వడు వానరులతో కలిసి సముద్రము దాటి రాజాలడు. అందుచేత నాకే. జయము తప్పక లభించగలదు. 26 మూ, తస్య కామపరీతస్య నిశమ్యు పరిదేవితమ్‌,

కుమృక్యర్ణః ప్రచుశక్రోధ వచనం చేదమబ్రవీత్‌. ౭7

ప్ర అ. కామపరీతస్య=కానుముతో నిండిన, తస్య=ఆతనియొక్క, పరిదేవితమ్‌= ఏడ్పును (ఏడ్పువలె ఉన్న ఆపంబద్ధప్రలాపమును), నిశమ్యవవిని, కుమ్భ కర్ణః= కుంభకర్ణుడు, ప్రచుక్రోధ=కో పించెను. ఇదమ్‌=ఈ, నచనమ్‌=వచనమును, అబ్రవీత్‌ చ=సలికెను కూడు -

తా. కామార్తుడైన ఆ రావణుని అసంబద్ధప్రలాపమును వివి కుంభకర్ణుడు కోపించి ఇట్లు పలికెను. 27 మూ యదాతు రామస్య సలక్ష్మణస్య

ప్రసహ్య సీతా ఖలు పా ఇహాఒహృతా,

పకృత్సమీ క్ష్యైవ షువిశ్చితం తదా

భజేత చిత్తం యమునేవ యామునమ్‌. 28

ప్ర అ. సలక్ష్మణస్య=లక్ష్మణునితో కూడిన, రామస్య=రామునియొక్క, సీతా=సీత, ప్రపహ్య=బలాత్కారపూర్వకముగా, యదా=ఎప్పుడు, ఇహ=ఇక్క డికి ఆహృతా౭లీ సిానిరాబడినదో, తదా=అప్పుడే, సకృత్‌=ఒక్కమారు, సమీ క్ష్యైవ=పరిశీలించి చేసి. ఉన్నచో, చిత్తమ్‌=చిత్తము, యమునా=యమువ, యౌమునమివ=యమునా హదమును వలె, సునిశ్సితమ్‌=మంచి ముమ,

[ ్బే నిశ్చయ.

భజేత=పొంది ఉండెడిది.

తా. రామువి భార్యయైన సీతమ బలాత్కారపూర్వకముగా ఇక్కడికి తీసికొనివచ్చునప్పుడే. నీవు బాగుగా ఆలోచించి ఉన్నచో చిత్తము, యమున

126 శ్రీమద్రామాయణము యమునాహ్రదములో చేరినట్టు, ఒక నిర్భయమును పొంది ఉండెడిది.

వి-ఈ శ్లోకానికి సమన్వయం పరిగా కుదురుట లేదు. కుంభకర్లుడు సభలో ఉన్నట్లు గొని, ఆతడు మాటలాడినట్లు గాని ప్రాచ్యపాఠములో టన వెనుక చూచి ఉన్నాము. 28 మూ. పర్వమేతన్మహారాజ కృతమప్రతిమం తవ,

విధీయేత పహాప్మాభిరాదావేవాస్య కర్మణః. 20

ప్ర అ. మహారాజ=జమహారాజా |! అప్య=ఈ, కర్మణః= పీలా హరణరూపమైన కర్మయొక్క, ఆదావేవ=ప్రారంభమువందే, ఏతత్‌ =ఈ, సర్వమ్‌=సమస్త మైన, కృతమ్‌= మందత్రణరూనమైన కార్యము, తవ=నీకు (నీచేత), అస్మాభిః సహ=మాతోకూడ, వధమోర యది=చేయబడి ఉన్నట్టయితే, అప్రతి మమ్‌=సాటిీలేవిదిగా ఉండెడిది.

లా. మహారాజా ! వీవు పీతాహరణము చేయుటకు పూర్వమే ఈ మంత్రణమును మాతో కలిసి చేసి ఉన్నచో బాగుండెడిది. 20 మూ. వ్యాయేన రాజకార్యాణీ యః కరోతి దశానవ,

నవ సంతస్యతే పశ్చాన్నిశ్చితార్థమతిర్నృపఒ 30

ప్ర అ. దశావన=రావణా ! యజఏ, నృపణరాజు, వ్యాయేన= వ్యాయముచేత, నిశ్చితార్థమతిఃానిశ్చితమైన కార్యము గల బుద్ధిగలవాడై, రాజకా ర్యాణి= రాజకార్యములను, కరోతి=చేయునో, సః=అతడు, పశ్చాత్‌ =సిమ్మట, న సంతప్యతే=సంతాపము చెందడు.

తాం శావణా సీ రాజు కార్యములను వ్యాయానుపొరముగా నిశ్చయించుకొని చేయునో ఆతనికి పశ్చాత్తాసము చెందవలసిన పని ఉండదు. మూ. అముపాయేన కర్మాణి విపరీతావి యాని చ,

క్రీయమాణావి దుష్యన్హి హవీంష్యప్రయతే స్వివ 31

ప్ర అ. అమపాయేన=ఉపాయము లేకుండగా, క్రియమాణాని=చేయ బడుచున్న, విపరీతాని=విపరీతమైన, కర్మాణి=కర్మలు, అప్రయతే=నియమము లేనివారియందు, హనీంషీన=హవిస్పులు నలె, దుష్యన్తి=చెడిపోవును.

తా. ఉపాయమును ఆలోచించకుండగా చేసిన కర్మలు విపరీతములైన, అశుచియైనవాళ్లు ఇచ్చు హవిస్పుల వలె చెడిపోవుము. తై

యుద్ధకాండము క్షణ? మూ. యః పశ్చాత్పూర్వకార్యాణి కర్మాణ్యభిచికీర్షతి,

పూర్వం చాపరకర్యాణి వ స వేద వయానయౌ. 32

ప్ర అ. యః=ఎవడు, పూర్వకార్యాణింముందు. చేయవలసిన కర్మాణి= కర్మలను, పశ్చాత్‌ =తరువాత, అపరకర్యాణి=తరునాత చేయవలసిన పనులను, పూర్వం చ= ముందుగాను, చికీర్ణతి=చేయదలచువో, సః=ఆఅతడు, నయానయౌజ=నీతిని నీతికానిదానిని, న వేద=ఎరుగడు.

తా. వీతి ఏదో, వీతి కానిది ఏదో తెలియనివాడే ముందు చేయవలసిన సనులు తరువాత, తరువాత చేయవలసిన పనులు ముందు చేయుచుండును. మూ. చసలస్యతు కృత్యేషు ప్రవమీక్ష్యాధికం బలమ్‌,

ఛిద్రమవ్యే ప్రపద్యశ్తే శ్రౌఖ్బస్య ఖమిన ద్విజాః 33

ప్ర అం అధికమ్‌=అధికమైన, బలమ్‌ =బలమును, శ్రసమీక్త భవ=చూచుకొని, కృత్యేషు=కార్యములందు, చపలస్యజ=చపలుడైనవానియొక్క; ఛిద్రమ్‌=ఛిద్రమును, క్రౌఖ్బస్య= క్రాంచపక్రియొక్క, ఖమ్‌=ఛిద్రమును, ద్విజాః ఇవ=సక్సులు నలె, (ప్రపద్యవ్తే=పొందుదురు.

తాం అధికమైన బల మున్నది కదా అని కార్యములను చాపల్యముతో చేయువాని ఛిద్రములను (వావిలోని లోసములను)కుమారస్వామి (శ్రొాంచపర్వతమునకు చేసిన రంధ్రము ద్వారా పక్టులు ప్రయాణము చేసి ఈ మూలనుండి ఆ మూలకు వెళ్లినట్లు ఇతరులు [గ్రహించి తద్ద్వారా లాభమును పొందుదురు. 33 మూ. త్వయేదం మహడదారబ్ధం కొర్య మస్రతిచిన్తితమ్‌,

దిష్టా శ్‌ త్వాం వావధీద్రామో విషమిశ్రమివానమృుతమ్‌. య!

ప్ర అ. త్వయా=నీచేత, అహప్రతిచిన్తితమ్‌=బాగుగా ఆలోచించబడని, ఇదమ్‌ = ఈ, మహత్‌ =గొప్ప, కార్యమ్‌ = కార్యము, ఆరబ్ధమ్‌ = ప్రారంభించబడినది. విషమి(శ్రమ్‌= విషముతో కలిసిన, ఆమిషమ్‌ ఇవ=మాంసమువలి, రామః=రాముడు,

తా. నీవు సరిగా ఆలోచించకుండగా ఈ గొప్పు కార్యమును ప్రారంభించినావు. విషము కలిసిన మాంసము వలె రాముడు, నీ అదృష్టము కొలది నిన్ను చంపలేదు. తశ మూ. తప్మాత్త్వయా సమారబ్ధం కర్మ హ్యప్రతిమం పరై

అహం పమీకరిష్యామి హత్వా శత్రూం స్తవానఘ. తర్‌

128 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అం అవఘ=దోషములు లేనివొడా ! తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, రాం వీచేత, పరైః=శ్మతువులతో, సమారబ్ధమ్‌=ప్రారంభించ బడిన, అప్రతినుమ్‌=సాటిలేని, కర్మ=పనిని, అహమ్‌=నేను, తవ=నీయొక్క, శత్రూన్‌ =శత్రువులను, హత్వా=దంపీ, పమీకరిష్యామి=సమముగా ఉండునట్లు చేసెదను.

తా. దోషరహితుడవైన రావణా |! అందుచే నీవు శత్రువుల విషయమునందు ప్రారంభించిన ఈ గొప్ప కార్యమును, నేను ఆ శత్రువులను చంపి సరిచేపెదను. తెర్‌ మూ. అహముత్సాదయిష్యామి శద్దూంచవ విశాచర, "

యది శక్రవివస్వవ్నా యది నొనకనూరుతౌ, 36

తావహం యోధయిష్యామి కుబేరనవరుణావపి.

ప్ర అ. నిశాచర=రాక్షసా ! అహమ్‌=వేనుుతవ=నీయొక్క, శత్రూన్‌= శత్రువులను, ఉత్పాదయిష్యామి=నశింపచేపెదను. శక్రవినస్వన్తా=దేవేంద్రుడు సూర్యుడు అయినా, పాపకమారుతౌ=అన్నీ వాయువూ అయినా, కుబేరవ రుణావపి=కుబేరుడూ వరుణుడదూ అయినా, తౌ=నారిని, అహమ్‌=నేను, యోధయిష్యామి=యుద్ధము. చేయించెదను,

శా. రావణా! నీ శత్రువులను నేను నశింపచేపెదను. ఆ శత్రువులు ఇంద్రసూర్యులైనా, అగ్నివాయువులైనా, కుబేరవరుణులైనా. వారితో యుద్ధము చేపెదము, 36 మూ, గిరిమాత్రశరీరస్య మహాపరిఫఘయోధినః, 3౩7.

నర్హత సీక్షదంస్ట్రస్య బిభీయార్వె పురన్హరః ,

ప్ర అ. గిరిమాత్రశరీరస్య=పర్వతప్రమాణమైన శరీరము కలవాడను, మహాపరిఘయోధినః= గొప్ప పరిఘతో యుద్ధము చేయుచున్నవాడను, తీక్షదం ష్ర్రస్థ=లీక్షములైన కోరలు కలవాడను, నర్హతః=ధ్వని చేయుచున్నవాడను అయిన వాకు, పురన్హరః=దేనేంద్రుడు కూడ, బిభీయాత్‌ వై=భయపడును కదా.

తా. పర్వతము వంటి శరీరము, తీీక్షమైన కోరలు గల నేను గొప్ప పరిఘను ధరించి యుద్ధము చేయుచు. గర్హించుచుండగా దేవేంద్రుడు కూడ భయపడును కదా ! 87 మూ. పువర్మాం పద్వితీయేన శరేణ నిహవిష్యతి, 88

తతోఒహం తస్య పాప్యామి రుధిరం కొమమాశ్వస.

ప్ర అ స=ఆ రాముడు, ద్వితీయేనజ రెండవ, శరేణ=బాణ

యుద్ధకాండము 120 ముతో, మామ్‌= నన్ను, పునః=మరల, విహనిష్యతి=కొట్టగలడు. తతః=అంతకం టె పూర్వమే, తప్య=వానియొక్క; రుధిరమ్‌=రక్తమును, పాస్యామి=త్రాగెదను. కామమ్‌=మిక్కిలి, ఆశ్వస=ఊరడిల్లుము.

తా. రాముడు నన్నాక బాణముతో కొట్టి మరల రెండవ బాణము ప్రయోగించుటకు పూర్వమే ఆతని రక్తమును త్రాగివేపెదను. నీవు నిర్భయముగా ఉండుము. 38 మూ. వధేవ వై దాశరథేః సుఖావహం

జయం తవాహర్హుమహం యతిష్యే,

హత్వా చ రామం సహ లక్ష్మణేన

ఖాదామి సర్వాన్‌ హరియూథముఖ్యాన్‌. 39

ప్ర అ. దాశరథేః=రామునియొక్క, వధేన=వధచేత, తవ=నీకు, సుఖావ హమ్‌=సుఖమును కలిగించు, జయమ్‌ =జయమును, ఆహర్హుమ్‌=సంపాదించుటకు, అహమ్‌=నేను, యతి స్యే= ప్రయత్నించెదను. లక్ష్మణేన సహజ=లక్ష్మణునితో కూడా,

గ్ర బతి నతి

రామమ్‌ =రాముణ్ల, హత్వా=చంపీ, పర్వాన్‌=సమస్తమైన, హరియూథముఖ్యాన్‌ = వానరనాయకులను, ఖాదామి=తివెదను.

తా. రాముణ్ణి చంపివేసి వీకు సుఖముమ కలిగించు జయమును సంపాదించిపెట్టుటకు ప్రయత్నించెదను. రామలక్ష్మణులను చంసిన పిమ్మట వానరవాయకుల నందరిని తినివేపెదను. 39 మూ. రమన్వ కానుం పిబ చాగ్రవారుణీం

కురుష్వ కార్వాణీ హీతాని విజ్వరః,

మయా తు రామే గమితే యమక్షయం

చిరాయ పీతా వశగా భవిష్యతి. త

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ద్వాదశః పర్ణ

ప్ర అ. కాముమ్‌= స్వేచ్చగా, రమస్వ=శ్రీడించుము. అగ్ర్యవారు ణీమ్‌=(శ్రేష్టమైన మద్యమును, పీబ=తొగుము. విజ్వరః= పోయిన మనోవ్యథక లవాడవై, హితాని=హితములైన, కార్యాణి=కార్యములను, కురుస్వ=చేయుము,. రామే=రాముడు, మయా=నాచేత, యమక్షయమ్‌= యముని గృహమును, గమితే=పొందింపబడినవాడగుచుండగా, సీతా=పీత, చిరాయః= చిరకొలమునకు, వశగా=వశము. చెందునది. భవివ్యతి=కాగలదు.

తా. స్వేచ్చగా శ్రీడించుము. (శ్రేష్టమైన మద్యమును సేవించుము. ఏ భయమూ లేనివాడవైై హితములైన కార్యములు చేసికొనుము. నేను రాముణ్ణీ

130 శ్రీమద్రామాయణము చంపీవేసిన పిమ్మట సీత చాల కాలము నీ వశురాలై ఉండును. 40 *బాలానందిని” అను (శ్రీమ్మదామాయణాం వ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో నం్యడెండవ నల్ల నమాస్తము.

అథ (త్రయోదశః సర్గః

గనీతను బలాత్కారముగా అనుభవించుము ఆని మవోపార్భుడు చెప్పగా, (బహ్మశాన ముండుటచే అట్లు చేయజాలను అని చెప్తుచు రావణుడు తన వర్యాకమమును (పళంనించుకొనుట.! మూ, రావణం క్రుద్ధమాజ్ఞాయ మహాపార్శో వ్‌ మహాబలః,

ముహూర్త మనుసంచిన్త్య ప్రాళ్టులిర్వాక్య మబనీత్‌. క్షే

ప్ర ఆ, రావణమ్‌=రావణువి, (శ్రుద్ధమ్‌=కో పించినవానినిగా, ఆజ్ఞాయ= లెలిసికొని, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, మహాపార్శ వోామహాపార్ము వడుం ముహూర్తమ్‌=-ముహూర్తకాలము, అమసంచిన్య=ఆలోచించి, ప్రాఖ్మలిః=కట్టబడిన దోపిలి కలవాడై, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. కుంభకర్ణుని మాటలకు రావణునకు కోపము వచ్చినట్టు గ్రహించి గొప్ప బలము గల మహాపార్శుుడు కొంచెము సేపు ఆలోచించి, అంజలి ఘటించుచు ఇట్లు సలికెను. శై మూ యః ఖల్వపి వనం ప్రాష్య మృగవ్యాలనిషేవితమ్‌,

వ పిబేవ్మధు సంప్రాప్య ప వరో బాలిశో ధ్రువమ్‌. ల్‌!

ప్ర అ యః నరః=ఏ నరుడు, మృగవ్యాలని షేవితమ్‌=మృగములచేతను దుష్టగజములచేతము సేవింపబడిన, వనమ్‌=ననమును, ప్రాష్యాపొంది, మధు= మద్యమును (తేనెను), సంప్రొష్య=పొంది, న పిబేల్‌=త్రాగడో, సః= అతడు, (ధ్రువమ్‌ =నిశ్చయముగా, బాలిశః=మూఢుడు.

తా, ్రూరమృగములతో వ్యాప్తమై వ్రవేశింన శక్యము. కొని అరణ్యములో ప్రవేశించి మధువును పొందిన పిమ్మట కూడ ఆ మధువును త్రాగవివాడు మూడుడు. 2 మూ, ఈశ్వరస్యేశ్వరః కో౭స్తి తన శత్రువిబర్లణ,

రముప్వ సహ వైదేహ్యా శత్రూవాక్రమ్య మూరసు. తి

ప్ర, అ. శత్రునిబర్లణ=శతువినాశకుడా ! ఈశ్వరస్య=సర్వసమర్థుడ వైన, తవ=వీక్సు, ఈశ్వరః=ఈశ్వరుడు. (ప్రభువు, కజాఎవడు, అష్తాఉన్నాడు లి. శత్రూన్‌ -శువులమ, మూర్ధసు=శిరస్సులమీద, ఆశక్రమ్య=ఆక్రమించి, వైదేహ్యా సహ=సీతతో కూడ, రమస్వ=్రీడించుము.

తా. ఓ ! శత్రువివాశకుడా | సర్వసమర్థుడవైన వీకు ప్రభువు ఎవరు? వీవు శత్రువుల శిరస్సులపై పాదముంచి పీతతో కూడ క్రీడించుము.3

132 శ్రీమద్రామాయణము మూ. బలాత్కుక్కుటవృత్తేన ప్రనర్తస్వ మహాబల,

ఆక్రమ్యాక్రన్యు సీతాం వై తాం భుజ్‌క్ష్య చరమస్వచు 4

ప్ర అ. మహాబలాగొప్ప బలము కలవాడా 1 బలాత్‌ =బలాత్కొార మువలన, కుక్కుటవృత్తేవాకోడియొక్క పద్ధతిలో (కోడిపుంజు. కోడిపెట్టను బలాత్కరించినట్లు), _ప్రవర్తవ్వ=ప్రవర్తించుము. _ తాం పీతొమ్‌=ఆ సీతను, ఆక్రమ్య ఆక్రమ్య=ఆక్రమించి ఆక్రమించి, భుజ్‌క్ష్య్రైఅనముభవించుము. రమస్వ చాఆనందించుము.

తా. ఓ ! మహాబలుడా ! కోడిపుంజు ప్రవర్తించినట్లు (ప్రవర్తించి, సీతను బలాత్కారముచేత ఆక్రమించి ఆక్రమించి, అనుభవించుము; ఆనందించుము.4 మూ. _లబ్బకొమప్య తే పశ్చాదాగమిస్యతి కిం భయమ్‌,

ప్రాష్తమప్రొప్తకాలం వా పర్వం ప్రతివిధాస్యతే. ర్‌

ప్ర. అ. లబ్ధకామస్య=పాందబడిన కోరిక గల, తే=నీకు, పశ్చాత్‌ =పిదప, శీం భయమ్‌=ఏమి భయము, ఆగమిష్యతి=రాగలదు? ప్రాప్రమ్‌-వషినది గొని, అప్రాప్తకాలమ్‌=ఇంకను రావిదిగావి, సర్వమ్‌=సమస్తమూ, ్రతివిధాస్యలే=ప్రతిక్రీయ చేయబడగలదు.

లా. నీ కోరిక తీరిన తరువాత ఇంక నీకేమి భయము? అటుపైన ఏమైన అపాయము వచ్చినచో దానిక, రానున్నదానికీ ప్రతిక్రియ చేసుకొందము.

ర్‌

మూ, మమ్మకర్ణః సహాస్మాభిరిన్తుజిచ్చ మహాబలః,

ప్రతి'షధయితుం శక్తా సవజ్రనుసి వజ్రిణమ్‌. 6

ప్ర అ. అప్మాభిః సహ=మాతో కూడ, క్షుమృకర్ణఃాకుంభకర్ణుడు, మహా బలజాగొప్పబలము గల, ఇన్హుజిత్‌ చ=ఇస్పొజిత్తూ, సవజమ్‌-వజాయుధముతో కూడిన, వజ్రిణమ్‌ అపి=ఇంద్రుని కూడ, ్రతిషేధయితుమ్‌= అడ్డుకొముటకు, శక్తా-సమర్థులు.

తా. కుంభకర్ణుడు, మహాబలశాలియైన ఇంద్రజిత్తు మాతో కలిసీ వజ్రాయుధమును ధరించిన ఇంద్రునికూడ ఎదిరించగలరు. 6 మూ. ఉపప్రదానం పాన్త్వం వా భేదం వా కుశలై కృతమ్‌,

పమతిక్రమ్యు దల్జేవ పిద్ధిమర్ధేషు రోచయే. 7

ప్రఅ. కుశలై=కార్యములందు. నేర్పుగలవారిచేత, కృతమ్‌=చేయబడిన, ఉపస్రదానమ్‌=దానమును. గాని, పానం వా=సామోపాయమును గాని, భేదం

యుద్ధకాండము 133 వా=భేదోపాయమును గొని, సమతిక్రమ్య=దాటి (విడచి), అర్రేషుూ-కార్యముల విషయమునందు, దజ్లేన=దండముచేత, సిద్ధిమ్‌=కార్య సిద్ధిని, రోచయే=ఇప్రపడు చున్నాను.

తా. కార్యములను సాధించుటకై కొందరు బుద్ధిమంతులు దానమును గాని సామమును గాని, భేదమును గొని ప్రయోగించుచుందురు. ఆ మూడింటిచేత కాక దండముచేతవే కార్యము సాధించుట నాకిష్టము 7 మూ. ఇహ ప్రొప్తాన్వయం సర్వాన్‌ శత్రూంస్తవ మహాబల,

వశే శస్త్రప్రతాపేన కరిష్యామో న సంశయః. తి

ప్ర అ. మహాబలాగొప్ప బలము గలవాడా |! వయమ్‌=మేము, ఇహ=ఇక్కడికి, ప్రాప్తాన్‌=వచ్చిన, తవ= నీయొక్క, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, శత్రూన్‌ = శత్రువులను, శస్త్రప్రతాపేనాఆయుధముల ప్రతాపముచేత, వశే=వశమునందు, కరిష్యామః=చేసెదము. సంశయఃణపంశయము, నాలేదు.

తా ఓ ! మహాబలుడా ! వచ్చిన నీ శత్రువుల నందరినీ మేము ఆయుధబలముచేత వశముచేసికొనగలము; పంశయము లేదు. 8 మూ. ఏవముక్తప్తదా రాజా మహాపార్శ్వేన రావణః

తస్య పంపూజయన్వాక్యమిదం నచనమబ్రవీత్‌. గ్ర

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, మహాపొర్శ్వేనామహాపార్శుునిచేత, ఏవమ్‌= ఇట్లు, ఉక్క్క=పలకబడిన, రాజా=రాజైన, రావణఃరావణుడు, తస్య=-వానియొక్క, వాక్యమ్‌ -వాక్యమును, సంపూజయన్‌ =పూజించుచు, ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌=వచన మును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను.

తా, రాక్షసరాజైన రావణుడు మహాపార్ము గవి మాటలు విని, మెచ్చుకొనుచు ఇట్లు పలికెను. 9 మూ, మహాపార్శ్గ్వ విబోధ త్వం రహస్యం కించిదాత్మనః,

చిరవృత్తం తదాఖ్యాస్యే యదవాప్తం పురా మయా. 10

ప్ర అ. మహాపార్వ=మహాపార్భుుడా ! ఆత్మనఃనాయొక్క, కించిత్‌ = ఒకొనొక;, రహస్యమ్‌= రహస్యమును, నిషేధ =తెలి సీక్‌ ీనుము. పురా=పూర్వము, మయా=వాచేత, యత్‌ =ఏది, అవాష్తమ్‌=పొందబడినదో, చిరవృత్తమ్‌ =చిరకొలము (క్రీతము జరిగిన, తల్‌ =దానిని, ఆఖ్యాక్యే=చెప్పెదను.

తా. మహాపార్శుుడా ! నాకు సంబంధించిన ఒక రహస్యమును తెలిసికొనుము. పూర్వము చాలకొలము క్రితము జరిగివ, వాకు జరిగిన

134 శ్రీమద్రామాయణము విషయమును చెప్పెదను. 10 మూ. సితామహపస్య భవనం గచ్చన్తీం పుఖ్జీకస్థలామ్‌, చఇఖ్ఫూర్యమాణాముద్రాక్షమాకా శే2_గ్నిశిఖామిమ. క్ష] ప్ర అ పితొమహస్య=బ్రహ్మ దేవునియొక్క భవనమ్‌=గృహమును గూర్చి, గచ్చస్తీమ్‌= వెళ్లుచున్నది, ఆకాశే=ఆకాశమునందు, చఖ్బూర్యమాణామ్‌= నక్కి వక్కి పోవుచున్నది, అన్నిశిభామిన=అగ్నికిఖ వలె ఉన్నదీ అయిన, పుఖ్జకస్థలామ్‌ =పుంజికస్థలను, అద్రాక్షమ్‌=చూచితిని. తా. అగ్నిశిఖ వలె ప్రకాశించుచున్న పుంజికస్థల అను అప్పరస్త్రీ నన్ను చూచి భయపడి నక్కి నక్కి బ్రహ్మదేవుని గృహమునకు ఆకాశమార్గమున వెళ్లుచుండగా చూచితిని, |! మూ. పా ప్రసహ్య మయా భుక్తా కృతా వివసవా తతః, స్వయంభూభననం ప్రాప్తా లోలితా వలివీ యథాః 2 ప్ర అ. వివసనా=వస్త్రరహితురాలుగా, కృతా=చేయబడిన, సా=ఆమె, మయా=వాచేత, ప్రసహ్య=బలాత్కరించి, భుక్తా=ఆనుభవింపబడినది. తతః౭అటు పిమ్నట, లోలితా=నలిపివేయబడిన, నలినీ యథా=పద్మలత వలె, ప్వయంభూభ వనతీ=ట్రహ్మ దేవుని గృహమును గూర్చి, గతా=వెళ్లినది. తొ, వేను ఆమెను వివస్త్రను చేసి బలాత్కారముగా అనుభవించితిని. పిదప ఆమె నలిపివేసిన పద్మలత వలె బ్రహ్మదేవుని గృహమునకు వెళ్లినది.12 మూ. తచ్చ తస్య తదా మన్యే జ్ఞాతనూ సీన్మహాత్మనః, అథ పంకుపితో వేధా మామిదం వాక్యమబ్రవీత్‌ ॥ 13 ప్ర ఆ, తదా=అప్పుడు, తచ్చాఅది, మహాత్మనః=మహాత్ముడైన, తస్య=ఆ బ్రహ్మదేవునకు, జ్ఞాతమ్‌= తెలియబడినది, ఆసీత్‌ =ఆయెను అని, మవ్యే=తలచెదను. అథాఅటు పిమ్మట, సంకు పితః=కోపించిన, వేధాఃాబ్రహ్మ దేవుడు, మామ్‌=నన్ను గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ, వాక్యమ్‌=వాక్యముము; అబ్రవీత్‌ =పలి కను. తా. అప్పు డా విషయము మహాత్ముడైన గ్రహ్మదేవునకు తెలిసినదని అనుకొముచున్నాను. అందుచేతనే ఆ (బ్రహ్మదేవుడు కోపించి, వాతో ఇట్లు పలికెను, 13 మూ, అద్యప్రభృతి యామవ్యాం బలాన్నారీం గమిష్యసి, తదా తే శతధా మూర్ధా ఫలిష్యతి న పంశయః. క్ష

యుద్ధకాండము 135

ప్ర. అ. అద్యప్రభృతి=నేడు మొదలుకొని, అన్యామ్‌=ఇతరురాలెన, యామ్‌=షస్థరైనా, నారీమ్‌= స్త్రీని, గమిష్యసి=పాందగలవనో, తదా=అప్పుడు, తే=నీ యొక్క, మూర్చా=శిరస్సు, శతధా=నూరుగా, ఫలిష్యతి= బ్రద్దలవగలదు; పంశయః=పంశయము, నాలేదు.

తా. ఈనాడు మొదలు నీవెవరైన పరస్త్రీని బలాత్కారముగా పొంది నట్లయితే వీ శిరస్సు మూరు ముక్కలుగా బ్రద్రలగును; సందేహము లేదు. కడ మూ. ఇత్యహం తప్య శాపన్య భీతః ప్రవభమేవ తామ్‌,

వారోహయే బలాల్పీతాం వైదేహీం శయనే శుభే. కర్‌

ప్ర, అ. ఇతి=ఈ విధముగా, తస్య=ఆతని, శాపస్య=శాపమునక్తు, భీతః=భ యపడినవాడవై, ఆహమ్‌=వేను, వైదే హీమ్‌=విదేహరాజపుత్రియైన, తాం సీతామ్‌=ఆ సీతను, ప్రసభమేవ=తొందరగా, బలాత్‌ =బలాత్కారమువలన, శుభే=సుందరమైన, శయవే=శయనమునందు, వారోహయే=ఎక్కీంచుటలేదు.

తా, నేను ఈ విధముగా బ్రహ్మ ఇచ్చిన శాసమునకు భయపడి సీతను హటాత్తుగా బలాత్య్కరించి నా సుందరమైన శయనముపైకి ఎక్కించుటలేదు. మూ. పాగరస్యేన మే వేగో మారుతే్యేవ మే గతిః

వైతద్దాశరథిర్వేద హ్యాపాదయతి లేన మామ్‌. 16

ప్ర అ. మేనాయొక్క, వేగూవేగము, సాగరయ్యేవాపాగరముయొక్క వేగము. వంటిది. మే=నాయొక్క, గతిః౭గమనము, మారుత్యేవావాయువు యొక్క గమనము వంటిది. ఏతద్‌=దీనిని, దాశరథిః=రాముడు, న వేద= ఎరుగడు. తేన=ఆ కారణముచేత, మాను=నన్ను, ఆసాదయతి హిసమీపించుచున్నాడు గదా |!

తా, నా వేగము సముద్రవేగము నంటిది. నా గమనము వాయుగమనము వంటిది. రాముడు ఈ విషయముమ ఎరుగక పోవుటచేత వామీదికి వచ్చుచున్నాడు. 16 మూ. కో హీ సింహమివాసీనం పుప్తం గిరిగుహాశయే,

క్రుద్ధం మృత్యుమివా౬_ పీవం పంబోధయితుమిచ్చతి. 7

ప్ర అ. గిరిగుహాశయే=పర్వతగుహాప్రదేశమునందు, ఆసీనమ్‌=కూర్చొని ఉన్న, సుప్తమ్‌=నిద్రించుచున్న, సింహమ్‌ ఇవ=సింహమును వలె, ఆసీనమ్‌=కూర్చొవి ఉన్న, క్రుద్ధమ్‌=కో పించివ, మృత్యుమ్‌ ఇన= మృత్యువువలె ఉన్నవానివి, కో

136 శ్రీమద్రామాయణము హీ=ఎవడు, సంబోధయితుమ్‌ =లేపుటకు, ఇచ్చతి=కోరును.

తా. అట్లు కానిచో పర్వతగుహలో నిద్రించుచున్న సింహమును వలె, కోపించి కూర్చున్న మృత్యువును ఎలె నన్ను లేపుటకు ఎవడు ప్రయల్నించును? మూ. వ మత్తో విర్గతొన్‌ బాణాన్‌ ద్విజిహ్వాన్‌ పన్నగానివ,

రానుః పశ్యతి సంగ్రామే లేవ మామభిగచ్చతి. 18

ప్ర అ. రామణరాముడు, మత్తఃానానుండి, విర్గతాన్‌=బయలుదేరిన, ద్విజిహ్వాన్‌ =రెండు వాలుకలు గల, పన్నగావివాసర్పములు వలె ఉన్న, బాణాన్‌= బాణములను, సంగ్రామే=యుద్ధమునందు, న పళ్యతిా-చూడలేదు.. తేన=ఆ కారణముచేతనే, మూమ్‌=నన్ను, అభిగచ్చతి=ఎదిరించి వచ్చుచున్నాడు.

తాం యుద్ధములో వేను ప్రయోగించిన, రెండు నాల్కల సర్పముల వలె ఉన్న బాణములను రాముడు చూడలేదు. అందుచేతనే వమ్న ఎదిరించుటతై వచ్చుచున్నాడు | 18 మూ, క్రీపం వజసమైర్సాణైః శతధా కార్ముకచ్యుతైః

రామమాదీపయిష్యామి ఉల్కాభిరివ కుష్టురమ్‌. 0

ప్ర అ. శతధా=నందల సంఖ్యలో, కార్ముకచ్యుతైః౭ధనస్సునుండి బయలుదేరిన, వజ్రసమైః= వనజముతో సమానమైన, బాథైః=బాణములచేత, రామమ్‌=రాముళణ్లీ, ఉల్కొభిః=కొరపవులచేత, కుష్టారమ్‌ ఇవ= ఏనుగును వలె, శ్రీపమ్‌-4ీఘ్రముగా, ఆదీపయిష్యామి=ప్రజ్వలింపచే సెదను.

తొ. వందల పంఖ్యలో ధనస్సుమండి బయలుదేరిన బాణములచేత, రాముణ్ల, కొరవులచేత ఏనుగును పీడించినట్లు శీఘ్రముగా పీడించెదను. 19 మూ. తచ్చాస్య బలమాదాస్యే బలేన మహతా వృతః

ఉదితః సవితా కాలే వక్షత్రాణాం ప్రభామివ లె0

ప్ర ఆఅ మహతా=గొప్పదైన, బలేనా సైన్యముతో, వృతః=కూడిన వాడవై, కారే=ప్రాతకాలమునందు, ఉదిఈ=ఉదయించిన, పవితా=సూర్యుడు, నక్షత్రాణామ్‌ =నక్షత్రములయొక్క, 'వ్రభామివాకాంతిని వలె, అస్య= వీనియొక్క, తల్‌ =ఆ, బలమ్‌=బలమును, ఆదా ప్యే=గ్రహించెదను (ఆణచివే పెదను),

తా, ప్రాతఃకొలమునందు ఉదయించిన సూర్యుడు నక్షత్రముల కాంతిని అణచివే సినట్టు, నేమ, "సైన్యముతో కూడినవాడవై ఆతని బలమును అణచివేసెదను. 20

యుద్ధకాండము 137 మూ, న వాసనేవాపి సహప్రచక్తుషా

యుధాస్మి శక్యో వరుణేన వా పునః

మయా త్వియం బాహుబలేన విర్ణితా

పురా పురీ వైశవణేన పాలితా. ౮ |

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే త్రయోదశః పర్గఒ

ప్ర అ. సహషప్రచక్సషా=వేయి నేత్రములు గల, వాసవేనాపి=దేవేంద్రుని చేత వైనను, వరుణేన వా పునఃవరుణుని చేతవైనను, యుధా=యుద్ధముచేత, న శక్యః అస్మి=శకృమైనవాడను కాను. పురా=పూర్వము, వైశవణేనాకుబేరుని చేత, పాలితా=పాలించబడిన, ఇయం పురీ=ఈ పట్టణము, మయా=నాచేత, బాహుబలేన= బాహుబలముచేత, నిర్దితా=జయింపబడినది.

తా వేయి నేత్రములు గల దేవేంద్రుడు గాని, వరుణుడు గాని యుద్ధము. చేసి నన్ను గెలువజాలరు, పూర్వము. కుబేరుడు పాలించిన ఈ

మా!

లంకాపురమును వేను బాహుబలముచేత జయించినాను. 21

“బాలానందిని" అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో వదమూడవ నల్ల నమాప్తము,

అథ చతుర్దశః పర్గః

గరామబాణములు ర్నొక్షనుల శిరన్సులను ఖండించుటకు పూర్వమే నీతను రామునకు ఇచ్చివేయుము. అని. విభీషణుడు రావణునకు ఉవదేశించుట. మూ, విశాచరేవ్హుప్య నిశమ్య వాక్యం

ప్‌ కువ కర్త చ గర్జితాని,

విభీషణో రాక్షపరాజముఖ్య

మువాచ వాక్యం హితమర్థయుక్తమ్‌. |

ప్ర అ. సః విభీషణః=ఆ విభీషణుడు, నిశాచ రేన్తుస్య =రాక్షపరాజుయొక్క, వాక్యమ్‌ = వాక్యమును, కుమ్భకర్ణ స్యవ కుంభకర్ణునియొక్క, గర్హితావి=గర్హనములను, నిశమ్య=వివి, హితమ్‌=హితము, అర్థయుక్తమ=అర్ధముతో కూడినది అయిన, వాక్యమ్‌= వాక్యమును, రాక్షసరాజముఖ్యమ్‌ =రాక్ష సరాజ(శ్రేష్ట డైన ఆ రావణుని గూర్చి, ఉవాచ=పలికెను,

తా. రావణుని మాటలను, కుంభకర్ణుని గర్హితములను నిని విభీషణుడు రావణునితో హితము; మంచి అర్థము కలది అయిన వాక్యమును పలికెను.

|

మూ, వృతో హ్‌ బాహ్యవ్తరభోగరాశి

శృవ్తావిషః సుస్మితతీక్ష్‌ణదంస్థ్ర:;

పఖ్బాబ్లులీపబ్పుశిరో 2 తికాయః

సీతామహాహిస్తన కేన రాజన్‌. ౭

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా ! బాహ్వన్వరభోగరాశ:=వక్షఃస్థలమను పడగలవైశొ ల్యము గలది, చివ్నావిషః=చింత అను విషము గలది, సుష్మితతీక్షదంస్థ్రశ=మంచి చిరునవ్వు అను తీక్ష్‌ణములైన కోరలు గలది, పబ్బాబ్లులీప్బశిరో ౬. తికాయః=ఐదు (వ్రేళ్లు అను ఐదు శిరస్సులు, విశాలమైన శరీరము కలది అయిన, పీతామహాహిః= సీత అను గొప్ప సర్పము, శ్రేన=ఎవనిచేత, తవ=నీకు, వృతః=చుట్టబడినది.

లా. రాజా! సీఠత అను ఈ మహాపర్పాన్ని నీ మెడకు చుట్టబెట్టినవాడు ఎవడు ? దీవికి వక్షస్థలమే పడగల విశాలప్రదేశము. చింతయే విషము. చిరునవ్వే కోరలు. ఐదు టవైళ్లే ఐదు తలలు. దీని శరీరము చాల పెద్దది. 2 మూ, యావన్న లజ్కాం సమభిద్రవ్తి

వరీముఖాః పర్వతకూటమాత్రాః,

యుద్ధకాండము 139

దంఘ్థ్రాయుధాశ్చెన నఖాయుధాశ్చ

ప్రదీయతాం దౌశరథాయ మైథిలీ. రి

ప్ర అ. సస్థతకూటమా త్రాజా పర్వత ఖరముల ప్రమాణము. కలవారు, దంస్రాయుధాః= కోరలి ఆయుధములుగా కలవారు, నఖాయుధాశ్చ=నఖములే ఆయుధములుగా కలవారు అయిన, వలీముఖాఃజ=వానరులు, యావల్‌ =ఎంతలో, లజ్కొామ్‌=లంకనుగూర్చి, వ పమభిద్రవన్తి= శీఘ్రముగా రారో అంతలో, దాశర థాయ=రామునకు, మైథిలీ= సీత ప్రదీయతామ్‌= ఇవ్వబడుగాక.

తాం కోరలు, గోళ్లు ఆయుధములుగా ఉపయోగించు సర్వత శిఖరప్రమాణవంతులైన వానరులు లంకను చుట్టుముట్టక ముందే. సీతను రామునకు ఇచ్చినేయుము. త్రి మూ యానన్న గృహ్హన్తి శిరాంసి బాణా

రామేరితా రాక్షపపుజ్ణవావాన్‌,

నజ్రోపమా వాయుసమానవేగాః

ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ, క!

ప్ర అ వజ్రోపమాః=నజముతో సమానములు, వాయుసమాన వేగాః=వాయువుతో పమానమైన వేగము గలవి అయిన, రామేరితాః=రామునిచేత (గ్రేరేపింపబడిన, బాణాః=బాణములు, రాక్షపపుజవావామ్‌ =రాక్షస(శ్రేష్టులయొక్క, 3ిరాంపి=శిరస్సులను, యావత్‌ =ఎంతలో, న గృహ్హాన్తి=[గ్రహించవో, అంతలో, మైథిలీ= సీత, దాశరథాయ=రామునకు, ప్రదీయతొమ్‌=ఇవ్వబడుగాక

తా. వజసమానములైనవి, వాయువు వంటి వేగము గలవి అయిన రాముడు ప్రయోగించిన బాణములు రాక్షసవీరుల శిరస్సులను ఛేదించుటకు ముందే సీతను రామునకు ఇచ్చినేయుము. వ! మూ న కుమ్భృకర్ణేనుబితౌ చ రాజం

ప్రథా మహాపార్శ మహోదరౌ వా,

వికుమృకుమ్భొౌ చ తథాతికాయః

ప్టాతుం సమర్థా యుధి రాఘవస్యం ర్‌

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! కున్ఫుకర్లేన్తుజితా=కుంభకర్ణుడు గాని ఇంద్రజిత్తు గావి, తథా=మరియు, మహాపార్శ సమహీగోదరౌ వా=మహాపార్శు వడు గాని మహోదరుడు గాని, నికుమృకుమ్బౌ=నికుంభుడు. గాని కుంభుడు గాని, తథా=మరియు, అతికాయః= అతికాయుడు కాని, యుధి=యుద్ధమునందు, రాఘవస్య=రామునిఎదుట, స్టాతుమ్‌= విలచుటకు, పమర్థాః=సమర్జులు, న=కారు.

140 శ్రీమద్రామాయణము

తా. రాజా ! కుంభకర్ణుడు, ఇంద్రజిత్తు, మహాపార్భు్యుడు, మహోదరుడు, నికుంభుడు, కుంభుడు, అతికాయుడు - వీరిలో ఏ ఒక్కడూ కూడ యుద్ధములో రాముని ఎదుట విలువజాలడు. ర్‌ మూ, జీవంస్తు రామస్య న మోక్ష్యపేత్వం

గుప్తః సవిత్రాప్యథవా మరుద్భిః

న వాసవస్యాజ్కగతో వ మృత్యో

ర్నభో వ పొతొలమమప్రవిష్టః 6

ప్ర అ, త్వమ్‌=నీవు, సవిత్రా=సూర్యునిచేత, అథవా=లేక, మరుద్భిః= మరుత్తులచేత, గుప్తః=రక్షింపబడినను, జీవన్‌ =జీవించిఉండగా, రామస్య=రాము నకు (రామునిచేత), న మోక్ష్య పేఐవిడువబడవు. నాసవస్య=దే వేంద్రునియొక్క, అజ్కగతః= సమీపమును పొందినను, నజవిదువబడవు. నృుత్యోః=యముని సమీప మునందున్నను, న=విడువబడవు. నభః=ఆకాశమును, పాతాలమ్‌ =పాతాలమును, అనుష్రవిష్టః= ప్రవేశించినను, న=విడువబడవ.

తా. విన్ను పూర్యుడు గొని, మరుత్తులు గాని రక్తించుచున్నను, నీవు దేవేంద్రునివద్దకు గాని, యమునివద్దకు గాని వెళ్లి వారి రక్షణము కోరినను, ఆకాశమును, పొతొలమును ప్రవేశించినను నిన్ను రాముడు ప్రాణములతో విడువడు. 6 మూ. విశమ్య వాక్యం తు విభీషణస్య

తతః ప్రహస్తో వచనం బభాషే,

ననోభయం విద్మ న దైవతేభ్యో

వ దావవేభ్యోఒప్యథవా కదాచిత్‌. 7

ప్ర అ. విభీషణప్య=విభీషణునియొక్క, వాక్యమ్‌=నాక్యమును, విశమ్య=వివి, తతః=అటుపిమ్మట, ప్రహస్తః=ప్రహస్తుడు, వచనమ్‌ =వచనమును, బభాషే= పలికెను. నః=మాకు, భయమ్‌=భయమును, న విద్మ-=ఎరుగము. దైవ తేభ్యః= దేవతలనుండి, న=ఎరుగము. ఆథవా=లేదా, దానవేభ్యః=దానవులనుండీ, కదాచిత్‌ =ఎన్నడూ, న=ఎరుగము.

తా. విభీషణుని మాటలు విని ప్రహస్తుడు పలికెను. “మాకు భయ మువేది తెలియదు. మాకు దేవతలవలన గాని, దానవులవలన గాని ఎన్నడూ భయము లేదు” 7 మూ. వ యక్షగన్దరృమహోరగేభ్యో

భయం న సంఖ్యే పతగోరగేభ్యః,

యుద్ధకాండము కైడీ1

కథంను రామాద్భవితా భయం వో

నరేన్హుపుత్రాత్సమ కదాచిత్‌. తి

ప్ర అ యక్ష గన్చర్సమహోర గేభ్యఃజయక్టులనుండి, గంధర్వులనుండి, మహాసర్మములనుండి, పంభ్యే=యుద్ధమునందు, భయమ్‌=భయము, న=లేదు. పతగోర గేభ్యః= పక్సులనుండి సర్పములనుండి, న=లేదు, నరేంద్రపుత్రాల్‌ =రాజు కుమారుడైన, రామాత్‌= రామునినుండి, నః=మాకు, కదాచిత్‌ =ఎన్నడైవా, సమ రే=యుద్ధమునందు, భయమ్‌=భయము, కథమ్‌=ఎట్టు, భవితలా=ఉండగలదు?

తొ, మాకు యుద్ధములో గంధర్వులనుండి గాని, మహోరగులనుండి గొని, పక్సులనుండి గాని, ఉరగులనుండి గాని భయము లేదు. అట్టి మాకు రాజకునూరుడైన రామునినుండి, యుద్ధములో ఎన్నడైనా. భయ ముండునా?8 మూ. ప్రహస్తవాక్యం త్వహితం విశమ్య

విభీషణో రాజ హితానుకాజ్‌క్ర్రీ

తతో మహారం నచనం బభాషీ

న్‌ | కళ్ళీ

ధర్మార్థకామేషు వివిష్టబుద్ధిః రి

ప్ర అ. తఈ=అటుసిమ్మట, రాొజహితానుకాజ్‌ క్షీ =రాజుయొక్క హితమును కోరుచున్నవాొడు, ధర్మార్ధకా మేషు=ధర్మార్థకామములయందు, వివిష్ట్ర బుద్ధిః=స్టీరముగా ఉంచబడిన బుద్ధి కలవాడు అయిన, విభీషణః విభీషణుడు, అపొతమ్షో= హితముకాని, ప్రహస్తవాక్యమ్‌=ప్రహస్తుని వాక్యమును, నిశమ్య=విని, మహార్థమ్‌=గొప్ప అర్ధము. గల, నచనమ్‌=వచనమును, బభాషే=సలికెను.

లొ, ధర్శార్థకామముల విషయమునందు స్థిరమైన బుద్ధి గలవాడు, రాజు హితమును కోరునాడు అయిన విభీషణుడు, ప్రహస్తుని హితముకొని మాటలు విని ఇట్లు మంచి అర్ధము గల వాక్యమును పలికెను. 8 మూ, ప్రహప్త రాజూ చ మహోదరశ్చ

త్వం కుమృక్మర్ణశ్చ యథార్థజాతమ్‌,

బ్రవీత రామం ప్రతి తన్న శక్యం

యథా గతిః ప్వర్ణమధర్మ బుద్దే 10

ప్ర అ. (్రహస్త=ప్రహస్తుడా ! రాజా చ=రాజూ, మహోదరశ్చ= మహోదరుడు, వ్టమ్‌వీవు, కున్ఫుక్యర్ణశ్చ= కుంభకర్ణుడూ, రామం ప్రతి=రాముణ్లో గూర్చి అర్ధజాతమ=విషయసముదాయమును, యథా=ఎట్లు, బ్రవీతజ=చెప్పుచు న్నారో, తల్‌=అది, అధర్మబుద్ధేః=అధర్మబుద్ధి కలనానికి, స్వర్గమ్‌=స్వర్గమును గూర్చి, గతి=గమనము, యథా=ఎట్టో, అప్లే న శక్యమ్‌=శక్యము. కాదు.

142 శ్రీమద్రామాయణము

తా. ప్రహస్తుడా ! రాముని విషయములో మన రాజూ, మహోదరుడూ, నీవు, కుంభకర్ణుడూ చెప్టిన విధముగా చేయుట, ఆధర్మశీలునికి స్వర్గమునకు. వెళ్లుట ఎట్టు శక్యము కాదో అట్లు శక్యము కాదు. 10 మూ. వధస్తు రామస్య మయాత్వయాచ

ప్రహస్త పర్తర రాక్ష సైర్యా,

కథం భవే రైవిశారదస్య

మహార్థవం తర్హు మివాప్లవన్య- న!

ప్ర, అ. ప్రహస్త=ప్రహస్తుడా ! మయా=నాచేత గాని, త్వయా చ=వీ చేత గాని, సర్యొ=సమస్తమైన, రాక్ష పైర్యా=రాక్షసులచేత గావి, అర్థవిశారదస్య= కార్య క వేర్పు గల, రామస్య=రామునియొక్క, వధః=వధ, అప్లవస్య=నాన లేవివానికి, మహార్థవమ్‌=మహాసముద్రమును, తర్తుమ్‌ ఇవ=దాటుటకు వలె, కథమ్‌ =ఎట్టు, భవేల్‌ =శక్యమగును లి

తా. ్రహస్తా ! కార్యములలో నేర్పు గల రాముణ్ణి చంపుట అనునది నాకు గాని, నీకు గావి, రాక్షసులందరికీ గావిి వావ లేవివానికి సముద్రమును దాటుట వలె, ఎట్టు శక్య మగును ౭ శ మూ, ధర్మప్రధానవష్య మహారథస్య

ఇ్చాకునంశప్రభనప్య రాజ్ఞ,

పురోఒప్య దేవాశ్చ తథావిధస్య

కృత్యేషు శక్తస్య భవన్తి మూఢాః. 12

ప్ర. అ. ధర్మప్రధావస్య=ధర్మమే ప్రధానముగా కలవాడు, మహా రథస్య=మహారథుడు, ఇక్ష్యామువంశప్రభవస్య=ఇక్త్యాకువంశమునందు పుట్టినవాడు, కృత్యేషు=కార్యములయందు, శక్తస్య=పమర్హుడు, తథావిధష్య=అట్టివాడు అయిన, రాజ్ఞు=రాబైన, అస్య= ఈ రామునియొక్క, పురః=ముందు, 'కేవాశ్చ=దేవతలు కూడ, మూఢాః=మూఢులు, భవన్తి=అగుదురు.

తా. ఇక్రాకువంశమునందు. జనించిన రాజైన రాముడు ధర్మమునే అనుపరించువాడు. కార్యములలో పమర్ధుడు. అట్టి రామువి సమక్షమునందు దేవతలు కూడ ఏమీ చేయజాలక మూఢధులై నిలచెదరు. 12 మూ. త్తీక్త్‌ణా న తావత్తవ కజ్కపత్రా

దురాపదా రాఘవవిప్రముక్తాః

భిత్త్వా శరీరం ప్రవిశవ్తి బాణాః

ప్రహస్త తేవైన వికత్ధ పే త్వమ్‌. 13

యుద్ధకాండము 143

ప్ర అ. ప్రహస్త=వప్రహస్తుడా |! తీక్ష్‌ణా=తీక్ష్‌ణములు, కజ్క పత్రాః=గ్రద్దల రెక్కలు. గలవి, దురాసదాః=సమీపీింస శక్యము కానివి, రాఘవవిప్రముక్తాః=రామునిచేత విడువబడినవి అయిన, బాణొః=బాణములు, తవ=నీియొక్క, శరీరమ్‌ =శరీరమును, భిత్త్వా=భేదించి, న ప్రవిశన్తి తావత్‌ =ప్రవే శించలేదు; తేవైవ=ఆ కారణముచేతనే, త్వమ్‌= వీవు, వికత్ధ పే=బడాయి చెప్పుచున్నావు.

తా ప్రహస్తుడా ! (గ్రద్దరెక్కలు కట్టిన, తీక్ష్‌ణములైన, ఎదిరింస శక్యము కాని రామబాణములు నీ శరీరము నింకా భేదించ లేదు; అందుచేతనే వీవు ఇట్లు బడాయి చెప్పుచున్నావు. 13 మూ. భిత్త్వా వ తావత్ర్రవిశన్తి కాయం

ప్రాణాన్తకా స్తే౭శనితుల్యవేగాః,

శితాః శరా రాఘవవిప్రముక్తాః _

ప్రహస్త తేవైన వికళ్ధసే త్వమ్‌. కేశ

ప్ర, అ. ప్రహస్త=ప్రహస్తుడా ! రాఘవనిప్రముక్తాః=రామునిచేత ప్రయో గింపబడిన, పప్రాణాన్తకాః=ప్రాణములను తొలగించు, అశనితుల్య వేగొః=వజముతో సమానమైన సము గల, శితాః=వొడి యైవ, శరాః=బాణములు, తే=నీయొక్క, కొాయమ్‌= శరీరమును, భిత్తాా=భేదించి, న తావల్‌ ప్రవిశన్తి=ప్రవేశించుటలేదు; తేవైవ= ఆ కారణముచేతవే, త్వమ్‌=నీవు, వికత్ధ పే=బడాయిచెప్పుచున్నావు.

తా ప్రహస్తుడా ! రాముడు విడిచిన వజముతో సమానమైన వేగము గల, వాడియైన, (ప్రాణాంతకములైన బాణములు నీ శరీరమును భేదించి (ప్రవేశించలేదు; అందుచేతకీ వీ విట్లు బడాయి. చెప్పుచున్నావు. కడ మూ. న రావణో వాతిబలస్త్రిశీర్లో

న కుమృకర్ణస్య సుతో వికుమ్భుః,

న చేన్చుజిద్దాశరథిం ప్రపోఢుం

త్వం వా రణే శక్రసమం సమర్థః. 16

ప్ర, అ, శక్రసమమ్‌=దేవేంద్రువితో సమానుడైన, దాశరథిమ్‌=రాముళ్లో, రణే=యుద్ధమువందు, పోధుమ్‌=పహించుటకు, రావణః=రావణుడు, న సమర్థఃణణ సమర్హ్థుడుకాడు. అతిబలః=గొప్ప బలము గల, (తశీర్షజాత్రికీర్లుడు, న=కాడు. కుమృకర్ణస్య=కుంభకర్జునియొక్క, పుతః=కుమారుడైన, నికుమ్భృః=నికుంభుడు, న=కాడు. ఇంద్రజిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు కూడ, న=సమర్హుడుకాడు. త్వం వా=నీవైనను కొవుం

కత శ్రీమద్రామాయణము

లాం దేచేంద్రునితో సమానుడైన రాముళ్లో యుద్ధములో ఎదిరించి విలచుటకు రావణుడు గొని, గొప్ప బలము గల (త్రగీర్షుడు గాని, కుంభకర్ణుని పుత్రుడైన నికుంభుడు గాని, ఇంద్రజిత్తు గౌని, వీవు గొవి సమర్థులు కారు, మూ. దేవాన్తకో వాపి వరాన్తకో వా

తథాతికాయో౬తిరథో నముహాత్మా,

అకమృవనశ్చాద్రిపమానపారః

ప్టాతుం న శక్తా యుధి రాఘవస్యం 16

ప్ర అ. దేవాన్తకో వాపి=దేవాంతకుడైనా, నరాన్తకో వా=నరాం తకుడైనా,. తథా= మరియు, ఆతిరథఈ=అతిరథుడు, మహాత్మా=నుహాత్ముడు అయిన, అతికాయః= అతికాయుడైనా, ఆ(ద్రిసమానసారః=సర్వతముతో పమాన మైన పొారము గల, అకన్పునశ్స= అకంపనుడైనా, రాఘవస్య=రామునియొక్క, యుధి=యుద్ధమునందు, స్టాతుమ్‌= నిలచుటకు, న శక్తా=సమర్భులు కారు.

తా, దేవాంతకుడు. గొని, నరాంతకుడు గాని, మహాత్ముడూ అతిరథుడూ అయిన అతికాయుడు గాని, సర్వతమువంటి పొరము గల అకంపనుడు గొని యుద్ధములో రాముని ఎదుట నిలువజాలరు. 16 మూ అయం చ రాజా న్యసవాభిభూతో

మిరైరమిత్రప్రతి మైర్భవద్భిః,

అన్వాష్యతే రాక్షపవాశవార్ధే

తీక్ష్‌ణః ప్రకృత్యా హ్యసమీక్ష గకారీ. క?

ప్ర అ. వ్యసనాభిభూత=దుర్వ్యసనములచేత తిరప్కరించబడీనవొడు, ప్రకృత్యా= స్తభావముచేత, తీక్ష్‌ణ=తీక్ష్‌లుడు, అసమీక్ష్యకారీ=ఆలో చించకుండగా పనులు చేకువాడు అయిన, అయం రాజా=ఈ రాజు, అమిత్రప్రతిమైః=శతు వులవంటినారైన, మి(ధైః=మిత్రులైన, భవద్భిః=మీచేత, రాక్షసనాశవార్ధే=రాక్షసుల నాశనము కొరశ్రే, య్వాస్యరే= అనుసరించబడుచున్నాడు,

తా. ఈ రాజు వ్యసనాలకు లోవైనవాడు. తీక్ష్‌ణస్వభావము గలవాడు. ఆలోచించకుండా సములు చేపే అలవాటు కలవాడు. అట్టి ఈ రాజు ఏమి చేసినా మీరందరూ మిత్రులే అయివా అమిత్రులవలె తలలూపుచున్నారు. ఇది రాక్షసవివాశానికే దారితీయనున్నది. 17 మూ. _అనన్తభోగేన పహస్రమూర్జ్నా .

వాగేవ భీమేన మహాబలేవ,

యుద్ధకాండము 145 బలాత్సరిక్తిప్తమిమం భవన్లో రాజానముత్‌క్రిష్య విమోచయన్తు. 18 ప్ర. ఆ. అనన్తభోగేన=అనంతమైన శరీరము కలది, సహస్ర మూర్హా= వేయిశిరస్సులు కలది, మహాబలేన=గొప్ప బలము కలదీ అయిన, భీమేన=భయంకరమైన, నా గేన=సర్పముచేత, బలాత్‌ = బలాత్కారముగా, పరి క్రీషమ్‌=చుట్టుకొనబడిన, ఇమం రాజానమ్‌=ఈ రాజును, భవన్తః=మీరు, ఉల్‌ క్షిష్య= పైకిలేపి, విమాచయన్తు=విడి పీంచెదరుగాక. తా. ఈ రాజును పెద్ద శరీరము, వేయిపడగలు గల గొప్ప బలము గల భయంకరమైన సర్గము బలవంతముగా పెనవేసికొని ఉన్నది. అట్టి ఈ రాజును మీరు పైకి లేవదీసి విడిపించండి. 18 మూ. యావద్ధి 'కేశగ్రహణాత్సుహృద్భిః పమేత్య సర్వైః పరిపూర్ణకామైః, నిగృహ్య రాజా సరిరక్షితవ్యో యు వ్‌ భూరైర్యథా భీమబలైర్ల ఎదాతఓ 10 ప్ర_ అ. పరిపూర్ణకామైః=పూర్ణమైన కోరికలు గల, సర్వచసమస్త మైన, సుహృద్భిః= స్నే హితులచేత, సమేత్య=కలిపి, రాజూ=రాజు, భీమబరైః= భయంకర మైన బలము గల, భూతైః=భూతములచేత, గృహీఈ యధా=[గ్రహింపబడినవాడు వలె, కేశహణాల్‌ యావత్‌ =జుట్లుపట్టుట వరకు కూడ చేసి, నిగ్భృహ్య=ని[గ్ర హించి, ళు ళు పరిరక్షితవ్యః హి=రకింపదగినవాడు కదా. వ్‌ ల శా. రాజువల్ల అన్ని కోరికలు పొందుచున్న స్నేహితు లందరూ కలిసి, భయంకరమైన బలము గల _ భూతములచేత ఆవహించబడీనవానిని రక్షించి నట్టు, రాజును జుట్టుపట్టియైనా బలాత్కారపూర్వకముగా నిగ్రహించి రక్షించవలెను. 19 ల మూ. సువారిణా రాఘవపాగరేణ ప్రచ్చాద్యమానస్తరసా భవద్చిః, యుక్తస్త్ర్వ్యయం తారయితుం సమేత్య జ ల 0 కాకుక్ధ్రపాతాలముఖే పతన్సః. 2 ప్ర అ. సువారిణా=మంచి ఉదకము గల, రాఘవసాగరేణ=రాము

146 శ్రీమద్రామాయణము డనే సముద్రముచేత, తరసా=బలముచేత, _ప్రచ్చాద్యమానః=కప్పబడుచున్న, కాకుత్సు పాతాలముఖే= రాముడనే పాతాలముఖమునందు, పతన్‌ =పడుచున్న, సః అయమన్‌ు= ఈ రావణుడు, భవద్భిః=మీచేత, సమేత్య=కలిసి, తారయితుమ్‌=దాటిం చుటకు, యుక్తః= తగినవాడు.

తా. మన రాజును అత్యధికమైన జలము గల రాము డనే సముదము బలవంతముగా కప్పివేయుచున్నది. ఇతడు రాముడనే పాతాళము ముఖములో పడిపోవుచున్నాదు. అట్టి ఈతనిని మీరందరూ కలిసి దాటించవలెను 20 మూ, ఇదం పురస్యాస్య సరాక్షసస్య

రొజ్ఞశ్య పథ్యం ససుహృజ్జనస్య,

సమ్యగ్షి వాక్యం స్వమతం బ్రవీమి

నరేన్తుపుత్రాయ దదాతు మైథిలీమ్‌. 21

ప్ర. అ, సరాక్షసస్య=రాక్షసులతో కూడిన, అస్య=ఈ, పురస్య=పురము నకు, ససుహృజ్జనస్యవ=మిత్రులతో కూడిన, రాజ్జశృ=రాజుకు, పథ్యమ్‌= హితమైన, స్వమతమ్‌=నాకు ఇష్టమైన, ఇదం వాక్యమ్‌=ఈ వాక్యమును, సమ్యక్‌=బాగుగా బ్రవీమి హి=చెప్త్పుచున్నాను కదా. నరేన్దుప్రుత్రాయ=రామునకు, మైధిలీమ్‌= సీతను, దదాతు=ఇచ్చివేయుగాక.

శా ఈ పట్టణమునకు, ఇందు నివసించు రాక్షసులకు, రాజుకు, ఆతని మిత్రులకు హితమైన, నాకు ఇష్టమైన ఈ వాక్యమును చెప్పుచున్నాను = రామునకు సీతను ఇచ్చివేయుగాక. 21 మూ... పరస్య వీర్యం స్వబలం చ బుద్ధ్వా

స్దానం క్షయం వైవ తథైవ వృద్ధిమ్‌,

తథా స్వపశ్తే ప్యనుమృశ్య బుద్ధ్యా

నదేత్‌ క్షమం స్వామిహితం స మనస్త. 22

ల మా!

ఇత్యార్తే శ్రీనుద్రామాయణే ఆదికొవ్యే యుద్ధకాళ్డే చతుర్హశః పర్గః

ప్ర అ. పరస్య=శ్యత్రువుయొక్క, వీర్యమ్‌ =వీర్యమును, స్వబలం చ=తన బలమును, బుద్ద్వా=తెలిసికొని, తథా=అప్లే, స్వపక్షే=తన పక్షమునందు, స్టానమ్‌= స్టితిని, క్షయం వైవ=క్షయమును, తథైవ=మరియు, వృద్ధిమ్‌=వృద్ధిని, బుద్ధ్య్యా= బుద్దిచేత, అనుమృశ్య= ఆలోచించి, క్షమమ్‌=తగిన విధముగా, న్యామిహితమీ= ప్రభుహితమును, వదేత్‌ =(ఎవడు) పలుకునో, సః=ఆతడే, మన్తీీ=మంత్రి.

యుద్ధకాండము కేక” తా. శత్రువుల బలమును తన బలమును తెలిసికొని, తన పక్షమునందున్న స్థితిని, అభివృద్ధిని, నష్టమును బుద్ధిచేత పరిశీలించి యుక్తమైన. విధముగా ప్రభువునకు హితమైన విషయమును ఉపదేశించువాడే ఉత్తముడైన మంత్రి, “బాలానందిని” ఆను శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో వదునాల్లన నల్ల నమాప్తము.

అథ పఖ్వదశః ప్‌ర్గః

గఇందబీత్తు విభీషణుని మౌటలను అధిక్తేవీంచుట, విభీషణుడు ఆతనికి నమాధానము చెవుచూ. రాముని అనుగ్రహము నంపొదించుటయే యుక్తనుని బోధించుట. మూ. బృహప్పతేస్తుల్యమతేర్వచప్త

న్నిశమ్యు యత్నేన విభిషణవ్య,

తతో మహాత్మా వచనం బభాషే

తశ్రేన్హుజిన్నెరరతయూథముఖ్యః. ే

ప్ర అ. బృహస్పతేః=బృహసప్పతికి, తుల్యమతేః=సమానమైన బుద్ధి గల, విభీషణస్య= విభీషణువియొక్క, తత్‌=ఆ, వచః=వచనమును, యత్నేన= ప్రయత్న ముతో, నిశమ్యజవిని, తతః=అటు పిమ్మట, మహాత్మా=గొప్ప బుద్ధి గలవాడు, వైరృత యూథముఖ్యః= రాక్షస కేనలో 'ప్రధానుడైన, ఇస్తుజిత్‌ =ఇంద్రబిత్తు, తత్ర=అక్కడ, వచనమ్‌=వచనమును, బభాషే=సలికెను.

తొ. బాహహుతితో సమానమైన బుద్లి గల విభీషణుడు పలికిన ఆ

ఫ్టబొబు పా పట మాటలు శ్రద్ధగా విని, మహాబుద్ధిశాలి, రాక్షస సైన్యములో ప్రధానుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు ఇట్లు పలికెను. 1] మూ, కిం వామ తే తాత కనిష్ట వాక్య " మనర్థకం వై బహుభీతవచ్చ,

అస్మిన్‌ కులే యోఒపి భవేన్న జాతః

పోఒ పీదృశం వైన వదేన్న కుర్యాత్‌. 2

ప్ర, అ. కనిస్టతాత=పివతండ్రీ ! కిం వామ=ఇది ఏమిటి ! తే=నీయొక్క, వాక్యమ్‌=వాక్యము, అనర్థకమ్‌= అర్ధర హితమైనది. బహుఖీతవచ్చ=చాల భయముతో కూడినట్లున్నది, యః=ఎవడు, అస్మిన్‌ =ఈ, కులే=కులమునందు, జూతఈ= పుట్టినవాడు, వ భవేత్‌ =కాడో, సోపి=అతడు కూడ, ఈదృశమ్‌=ఇట్టి వాక్యమును, వైవ వదేత్‌=పలకడు. వన కుర్యాత్‌ =చేయడు.

లా. పినతండ్రీ ! ఏమిది ! నీవు అర్ధరహితముగాను పిరికితనముతోను మాటలాడుచున్నావు ! మన కులములో పుట్టనివాడు కూడ, పామాన్యకులములో పుట్టినవాడు కూడ ఇట్లు మాటలాడడు; ఇట్లు చేయడు. 2 మూ, పత్త్వేవ వీర్యేణ పరాక్రమేణ

రైర్యేణ శార్యేణ చ తేజపాచ

యుద్ధకాండము 149

ఏకః కులే2_స్మిన్‌ పురుషో విముక్షో

విభీషణప్తాతకవిష్థ ఏషః. కి

ప్ర అ. అస్మిన్‌=ఈ, కులే=కులమునందు, ఏషు=ఈ, తాతక నిస్థణామా తండ్రిగారి తమ్ముడైన, _విభీషణం=విభీషణుడు, ఏకః =ఒక్కడే, సల్త్వేన=బలముచేతను, వీర్యేణ=వీర్యముచేతను, పరాశక్రమేణ=పరాక్రమముచేతను, రైర్యేణ= ధైర్యముచేతను, శౌ ర్యేణ=శౌర్యముచేతను, తేజసా చ=చేజస్పుచేతను, విముక్తః=విడువబడీన, పురుషఃజ= పురుషుడు.

తా మన కులములో బలను, వీర్యము, పరాక్రమము, ధైర్యము, శౌర్యము లేని వ్యక్తి మా తండ్రిగారి తమ్ముడైన ఈ విభీషణుడు ఒక్కడే.3 మూ. కింనవామతౌ మామషరాజపుత్రా

వప్మాకమేకేవ హి రాక్షేవ,

మహస్రాకృతేనాపి విహమ్తమేతౌ

శక్యా కుతో భషయసేస్మ భీరో! |

ప్ర అ. తౌ=ఆ, మానుషరాజపు(తౌ=మనుష్యులైన రాజకుమారులు, కిం వామ= ఎంత?” ఏతౌ=వీరు, అస్మాకమ్‌=ఐమనలో, పుప్రాకృతేనాపి=చాల సొమాన్యుడైనను, ఏకేన=ఒక, రాక్ష సేన=రాక్షసునిచేత, విహన్తుమ్‌=చంపుటకు, శక్యా=శక్యమైనవారు. ఖీరో= పిరికివాడా ! కుతః=ఎందుకు, భీషయకే=భయపె ట్టుచున్నావు ?

తా. ఓ ! సీరికివాడా ! మనుష్యమాత్రులైన ఆ రాజపుత్రు లనగా ఎంత? మనలో సామాన్యుడైన ఒక్క రాక్షసుడు కూడ వాళ్లను చంపికీయగలడు. ఎందుకు ఇట్లు భయ పెట్టుచున్నావు? క! మూ. త్రిలోకవాథో నను దేవరాజః

శక్తో మయా భూమితలే నివిష్టః

భయార్పితాశ్చాపి దిశః ప్రపన్నాః

పర్వే తదా దేవగణాః పమగ్షాః ర్‌

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు (పూర్వము), (త్రిలోకనాథ=మూడు లోకములకు ప్రభువైన, శక్తః=సమర్జుడైన, దేనరాజః= దేవేంద్రుడు, మయా=నాచేత, భూమి తలే=వేలమీద, నివిష్ణ=పడవేయబడివాడు. పర్వే=సమస్తమైన, దేవగణాః= దేవగణ ములు, భయార్పితాశ్చా పి=భయమునకు సమర్పించబడినవారు(భయ పెట్టబడివారు). సమగ్రాణఅందరూ, దిశజ=దిక్కులను, ప్రపన్నాః=పొందినారు.

తా. మూడు లోకములకు ప్రభువు, పమర్థుడూ అయిన దేవేంద్రుని

160 శ్రీమద్రామాయణము నేను పూర్వము నేలపై పడనేసితిని. దేవతలందరు భయాక్రాంతులై దిక్కులు పట్టి పారిపోయిరి. ర్‌ మూ. బరావతో విస్వరమున్నదన్‌ స

విపాతితో భూమితలే మయా తు,

వికృష్య దన్హా తు మయా ప్రసహ్య

విశ్రాసితా దేవగణాః సమగ్రాః. 64

ప్ర, అ. విస్వరమ్‌=వికృతస్వరము కలుగునట్టుగొ, ఉన్నదన్‌ =ధ్వవిచేయు చున్న, సః= ఆ, ఐరావతఈ=బరానతము, మయా=వాచేత, భూమితలే= నేలమీద, విపాతితః= పడవేయబడినది. ప్రసహ్య=బలాత్కరించి, దన్నౌ=దంతములను, వికృష్య=ఊడబెరిక్రి మయా=నాచేత, సమగ్రాః=సమప్తమైన, దేవగణాః= దేవతాఏ ముదాయములు, విల్రాసితాః=భయ పెట్టబడివారు.

తా. వేను వికృతస్వరముతో ఆరచుచున్న ఐరానతమును నేలపై పడవేసి, బలాత్కారముగా. దొవి దంతములు ఊడబెరికి దేవతొగణముల నన్నింటినీ భయ పెట్టితిని. 6 మూ. పోఒహం సురాణామపి దర్పహన్లా

దైత్యోత్తమావామపి శోకకర్తా,

కథం నరేన్హాత్మజయోర్న శక్తో

మమష్యయోః ప్రాకృతయోః సువీర్యః, 7

ప్ర అ. సురాణామపి=దేవతలయొక్క కూడా, దర్పహన్తా=గర్వముమ తొలగించిన, దైత్యోత్తమానామపీ=దైత్యులలో (శ్రేష్టులైన వారికి కూడ, శోక కర్తా=శోకమును చేసిన, సువీర్యః=గొప్ప పరాక్రమము గల, పః అహమ్‌=లట్టీ వేను, ప్రాొకృతయోః= సామాన్యులైన, మనుష్యయోః=మమష్యులైన, వనరేన్హాల్మ జయోః=రాజకుమారుల విషయమున, కథమ్‌=ఎట్టు, న శక్తః=సమర్భుడను కాను?

తా. నేను దేవతల గర్వము కూడ అడచితిని. ఉత్తములైన దైత్యులకు కూడ శోకము కలిగించితివి. అట్టి మహాపరాక్రమవంతుడవైన నేమ సామాన్యమానవులైన ఆ రాజకుమారులను ఓడించజాలనా? 7 మూ, అథేస్పుకల్పప్య దురాసదప్య

మహొజపప్తద్వచవం నిశమ్య,

తతో మహార్థం వచనం బభాషే

విభీషణః శస్త్రభృతాం వరిష్థః. 8

యుద్ధకాండము కర్‌1

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, ఇన్హకల్పపష్య= ఇంద్రునితో సమానుడు, దురాపదస్య= ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, మహొజసః=గొప్ప తేజస్సు కలవాడు అయిన ఆ ఇంద్రజిశత్తుయొక్క, తత్‌ వచనమ్‌=ఆ వచనమును, నిశమ్యవవిని, శస్త్రభృతామ్‌=ఆయుధమును ధరించువారిలో, వరిష్టఃవా(శ్రేష్టుడైన, విభీిషణః=విఖీ షణుదు, తతః= పిమ్మట, మహార్ధమ్‌=గొప్ప అర్థము గల, వచనమ్‌ =వచనముము, బభాషే=పలికెము.

తా. శస్త్రధారులలో శ్రేష్యుడైన ఆ విభీషణుడు ఇంద్రునితో సమానుడు, ఎదిరింప శక్యము. కొనివాడు, గొప్ప తేజస్సు కలవాడు అయిన ఇంద్రజిత్తు మాటలు విని పిమ్మట గొప్ప అర్ధము గల వచనమును సలికెను, తి మూ. వ తాత మచ్త తవ నిశయో౬ఒస్తి

బాలస్త వమద్యాప్యవిపక్వబుద్ధిః

తప్మాత్త్వయాప్యాత్మవినాశవాయ

నచోఒర్థ హీనం బహు విప్రలప్తమ్‌. ట్ర

ప్ర. అ. తాత=నాయనా + తవ=వనీకు, మన్తే=ఆలోచనయందు, విశ్చయః= నిశ్చయము, వాస్తి=లేదు. బాలః=బాలుడవైన, త్వమ్‌=నీవు, అద్యాపి=ఇంకను, అవిపక్వబుద్ధిః=పక్వము. కాని బుద్ది కలనాడవు. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమునలననే, త్వయాపీ= నీచేత కూడ, ఆత్మవినాశవాయ= ఆత్మ నాశన ముకొరకే, అర్ధ హీనమ్‌=అర్ధములేని, బహు= అత్యధికమైన, వచః=వచనము, విప్రలప్తమ్‌=(పేలబడినది.

తా. వాయనా ! నీవింకా చిన్నవాడవు, బుద్ధిపరిపాకము లేనివాడవు. మంత్రణము. విషయమున వీకు నిశ్చయము లేదు. అందుచేతనే నీవు ఆత్మవినాశమునకు హేతువైన అర్ధములేని నూట లేవేమ్తో్యగ్రే న. మూ. పుత్రప్రవాదేన తు రావణస్య గగ యన్‌ కొరియా

త్వమిన్హుజివ్మిత్రముభో2-సి శత్రు; గ్ర ౨90౨9

య స్యేదృశం రాఘవతో వివాశం టా మం

నిశమ్యు మోహాదనముమనవ్య సే త్వమ్‌. గ్య పాదరాద వ ఖిలా

ప్ర అ. ఇన్హజిత్‌=ఓ 1! ఇంద్రజిత్తూ ! ; ముండి, యష్య=ఏ రావణునియొక్క, ఈదృశమ్‌=ఇట్టి, వివాశమ్‌=వినాశముము, నిశమ్య=విని, మోహాత్‌= అజ్ఞానమువలన, త్వమ్‌=నీవు, అనుమన్య సే=అంగీక రించుచున్నానో, రావణస్య=అట్టి రావణునియొక్క, పుతప్రవాదేన=పుత్రుడనే మిషచేత, మిత్రముఖఃజమిత్రుడను ముఖముగల, శద్రుః=శత్రువు, అసి=ఆఅయి

162 శ్రీమద్రామాయణము ఉన్నావు.

తొ. ఓ ! ఇంద్రజిత్తూ ! రామునినుండి రావణునకు కలుగనున్న వినాశమును గూర్చి విని కూడ నీవు దానికి అంగీకరించుచున్నావు. అందుచేత నీవు రావణుని కుమారుడను పేరుతో మిత్రుడుగా కనబడు శాత్రవుడవు. 10 మూ. త్వమేవ వధ్యశ్చ సుదుర్మతిశ్చ

ప చాపి వధ్యో య ఇహానయత్తొ బమ్‌;

బాలం దృఢం పాహసికం చ యోఒద్య

ప్రావేశయన్మన్తకృతాం సమీపమ్‌. క్ష

ప్ర అం త్వమేన=నీవే, వధ్యశ్చ=చంపదగినవాడవు. బాలమ్‌=బాలుడవు, దృఢమ్‌=మిక్కిలి, పుసాహపికమ్‌=సాహసముచేయువాడవు అయిన, త్వామ్‌=నిన్ను, యః=ఎవడు, ఇహ=ఇక్కడికి, ఆనయత్‌ =తీ సికొనివచ్చెనో, మన్త్రకృతామ్‌= ఆలో చనచేయువారియొక్క, సమీపమ్‌=సమీపమును, అద్య=ఇప్పుడు, ప్రావేశయత్‌ = ప్రవేశ పెట్టైనో, సుదుర్మతిః=చాల దుష్టబుద్ధి గల, సః చ=అతడు కూడ, వధ్యః చంపదగినవాడు.

తా. నీవు చంపదగినవాడవు. బాలుడవు, ఎక్కువ సాొహసము చేయువాడవు అయిన విన్ను ఇప్పుడు ఇక్కడికి తీసికొనివచ్చి మంత్రణము చేయువారి వద్ద కూర్చుండబెట్టిన దుష్టబుద్ది కల అతడెవడో వాడు కూడ

ది శు ఛా

చంపదగినవాడు. శై మూ, మూఢో౬ ప్రగల్భోఒ వివయోపపన్న

సీక్స్‌ఐస భానో -ల్వమతిర్వురాత్మా,

మూర్ధష్త్వ్రమత్యవ్తసుదుర్మతిశ్చ

త్వమిన్హుజిద్భాలతయా బ్రవీషి 12

ప్ర అ. ఇన్చుజిత్‌=ఇంద్రజిత్హూ. ! త్వమ్‌ =నీవు, మూఢః=మూఢుడవు, అ(ప్రగల్భఃవతెలివితక్కువవాడవు. అవినయోపపన్నః=వినయము లేనివాడవు. తీక్ట్‌ ణప్వభావణ= తీక్ష్‌ణమైన స్వభావము కలవాడవు. అల్పమతిః=అల్పమైన బుద్ధి కలవాడవు. దురాత్మా= దుష్టబుద్దికలవాడవు. మూర్చః=మూర్చుడవు. అఆత్యన్త్వసుదు ర్మతిశ్చ=చాల చెడ్డబుద్ధి కలవాడవు. త్వమ్‌ =వీవు, బాలతయా= బాలుడవగుటచేత, బ్రనీషి=ఇట్లు పలుకుచున్నావు.

తా ఓ! ఇంద్రజిత్తూ. ! నీవు మూఢుడవు; తెలివితక్కువవొడవు; వినయము లేనివాడవు; వీ స్వభావము చాల తీక్ష్‌ణ మైనది; అల్పమైన బుద్ధిగలవాడవు; దుష్టబుద్ధివి; మూర్చుడవు; చాల చెడ్డ బుద్ధి కలవాడవు;

యుద్ధకాండము 153 తెలియకపోవుటచేత ఇట్లు మాట్టాడుచున్నావు. 12 మూ కో బ్రహ్మదణ్ణప్రతిమప్రకాశా వర్చిష్మతః కాలనికాశరూపావ్‌, అట్ట, వృమక్షముక్తాన్యుధి రాఘవేణ. 13 ప్ర అ. యుధి=జయుద్ధమునందు, రాఘవేణ=రామువిచేత, సమక్షము క్తాన్‌=ఎదుట విడవబడినవి, రహ్మదబ్ధవతిమద్ధకాశాన్‌ = బహ్మదండమువంటి కాంతి గలవి, అర్చిష్మతః= కీరణములు గలవి, కాలనికాశరూపాన్‌ =యమునితో పమానమైన రూసము గలవి, యమదణ్ఞకల్పావ్‌ = యమదండమువంటివి అయిన, బాణాన్‌=బాణములను, కజ=ఎవడు, సహేత=సహించును ? తా. రాముని బాణములు (బహ్మదండమువంటి ప్రకాశము గలవి. కిరణ ములతో ప్రకొశించునవి. మృత్యుదేవతతో సమానములు. యమదండములవంటివి. అట్టి బాణములను రాముడు యుద్ధములో ఎదుట విలచి ప్రయోగించుచుండగా వాటిని ఎవడు సహించగలడు ? కం మూ. ధవావి రత్నావి సుభూషణావి వాపాంపి దివ్యావి మణీంశ చిత్రాన్‌, సీతాం చ రామాయ వివేద్య దేవీం వేమ రాజన్నిహ వీతశోకాః / |! ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాట్తే పజ్బదశు సర్గల ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా ! ధవాని=ధనములను, రత్నాని=రత్నములను, సుభూషణాని=మంచి భూషణములను, దివ్యాని=(శ్రేష్టమైన, వాసొంసి=వస్త్రము లమ, చిత్రాన్‌=చిత్రములైవ, మణీంశ్చ=మణులను, సీతాం దేవీం చ=పీతాదేవిని, రామాయః= రామునికి, నివేద్య=సమర్పించి, ఇహ=ఇక్కడ, వీతశోకాః=పోయిన శోకము గలవారమై, వకేమ=వసించుదము. తా. రాజా ! ధనములను, రత్నములను, అలంకారములను, (శ్రేష్టమైన వస్త్రములమ, చిత్రములైన నుణులను, సీతాదేవిని రామునకు సమర్పించి మనమందరము సుఖముగా వివసించెదము. 14 *బాలానందిని” అను (శ్రీమదానమూయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో వదువైదవవర్గ నమాప్తము.

అథ షోడశః సర్గః

నావణుడు.. విభీషణుని తిరన్కరించుటు, విభీషణుడు ఆతని నిడచి వెళ్ళిపోవుటకు బయలుదేరుట. మూ. మవివిష్ణం హితం వాక్యముక్తవన్తం విభీషణమ్‌,

అబ్రవీత్సరుషం వాక్యం రావణః కాలచోదితః

• అ. సునివిష్టమ్‌=బాగా స్రీరముగా ఉన్నవాడు, హితమ్‌= హితమైన,

వాళ్యమ్‌= కాస్తముము, న నానా అయిన, విభీషణమ్‌ =విభీష ణుని గూర్చి. రావణః= రావణుడు, కాలచోదితః=కాలముచేత (పేరితుడ్డై పరుషమ్‌=పరుషమైన, వాక్యమ్‌= వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. చాల స్థిరమైన ఆలోచనతో హితమైన వాక్యము పలికిన ఆ విభీషణునిలో, రావణుడు కాలముచేత (పేరేసించబడినవాడై పరుషమైన వాక్యమును పలికెను. | మూ. నేత్పహ సపత్నేవ క్రద్దేవాశీవిషేణ చ

నతు మిత్రప్రవాదేన పంవపేచ్చత్రుణా సహ. లి

ప్ర. అ. సపత్నేన సహ=ళత్రువుతో కూడ, వసేత్‌ =నివపించవచ్చును. క్రుద్దేన= కోపించిన, ఆకీవిషేణ చ=పర్పముతో. కూడ, నివసించవచ్చును. మి(త్రప్రవాదేన=మిత్రుడ నని చెప్పకొను, శత్రుణా సహ తు=శత్రువుతో కూడ అయితే, న సంవ పేల్‌=వివపింప శక్యము కాదు. 2

తా. శత్రువుతోము, కోపించిన సర్పముతోను కలిపి వివపించవచ్చు నేమో కాని మిత్రుడ నవి చెప్పుకొను శత్రువుతో మాత్రము నివసింప శక్యము కాదు. ల మూ. జావామి శీలం జ్ఞాతీవాం పర్వలో కేషు రాక్షప

హృష్యన్తి వ్యపవేస్వేతే జ్ఞాతీవాం జ్ఞాతయః సదా, య!

ప్ర అ. రాక్షప=రాక్షసుడా | సర్వలో కేషు=సమస్తలోకముల యందు, జ్బాతీనామ్‌= జ్ఞాతులయొక్క, శీలమ్‌=శీలమును, జానామి==ఎరుగుదును, వ్యసనేషు=ఆపదలయందు, హృష్యన్తి=సంతో షంచుచుండరు.

తా. రాక్షసుడా ! అన్ని లోకాలలోను జ్ఞాతుల ప్వభావ మెట్లుండునో వాకు తెలియును. ఈ జ్ఞాతులు ఎల్లప్పుడూ, తమ జ్ఞాతులకు ఆసదలు

యుద్ధకాండము 1655 వచ్చినప్పుడు సంతో షించుచుందురు. త్రి మూ. ప్రధానం పొధకం వైద్యం ధర్మశీలం చ రాక్షస,

జ్ఞాతయో హ్యనమవ్యవే శూరం పరిభవన్తి చ శ

ప్ర, అ. రాక్షప=రొక్షపుడా | జ్ఞారయః=జ్ఞాతులు, (ప్రధానమ్‌=ప్రధామదు, సాధకమ్‌ =కార్యసాధకుడు, వైద్యమ్‌=విద్యావంతుడు, ధర్మశీలం చ=ధర్మస్వభావము గలవాడు, శూరమ్‌=శూరుడూ అయిన జ్ఞాతిని, ఆనమన్యన్తే హీ=అవమానింతురు గదా ! పరిభవన్సి చ=తిరస్కరింతురు కూడ,

తా. రాక్షసుడా | జ్ఞాతులు ప్రధానుడు, కార్యసాధకుడు, విద్యావంతుడు, ధర్మస్వభావము. కలవాడు, శూరుడు అయిన జ్ఞాతిని చిన్నగా చూచుచు తిరస్కరించుచుందురు. తే మూ, నిత్యమవ్యోవ్యసంహృష్ట్రా వ్యపవేష్యాతతాయివః

ప్రచృన్నహృదయా ఘోరా జ్ఞాతయస్తు భయావహాః. ర్‌

ప్ర అ. వ్యసనేషు=ఆపదలలో, నిత్యమ్‌= ఎల్లప్పుడు, అన్యోన్యసంహృష్ట్రాఃణ పరస్పరము (చెప్పుకొని) సంతోషించువారు, ఆతతాయినః=ద్రోహము చేయువారు, వ్రచ్చన్నహృదయాః=దాచబడిన హృదయములు కలవారు, ఘోరాః=క్రూరులు అయిన, జ్ఞాతయః=జ్ఞాతులు, భయావహాః=భయము కలిగించువారు.

తా. క్రూరులైన జ్ఞాతులు తమ హృదయములలోని భావములను దాచుకొని ద్రోహచింత కలవారై, భయంకరులై, తమ జ్ఞాతికి ఆపద వచ్చినప్పుడు ఒకరితో ఒకరు చెప్పుకొని నిత్యము సంతోషించుచుందురు. ర్‌ మూ, శ్రూయన్తే హస్తిభిర్గీతాః శ్లోకాః పద్మవవే పురా,

పాశహస్తాన్నరావ్‌ దృష్ట్వా శృణుష్వు గదతో మమ, 6

ప్ర అ. పురా=పూర్వము, పద్మవనే=పద్మ ననమునందు, పొశహస్తాన్‌= పాశములు. హస్తములందు గల, నరాన్‌=నరులను, దృష్ట్వా=చూచి, హస్తీభిః= ఏనుగులచేత, గీతాః=చెప్పబడిన, శ్లోకాఃజళ్లోకములు, (శ్రూయన్తే=వినబడుచున్నవి, గదతః=చెప్పుచున్న, మమ=నాకు, శృణిప్వవవినుము,

తా. పూర్వము పద్మవనములో పొశములు చేతులలో ఉంచుకొని వచ్చిన మనుష్యులను చూచి ఏమగులు పలికిన ఖ్లోకములు ప్రసిద్ధముగా వినవచ్చుచున్నవి; చెప్పెదను; వినుము. 6 మూ. వాగ్నిర్నావ్యాని శస్త్రాణి న నః పాశా భయావహాః,

ఘోరాః స్వార్ధప్రయుక్తాస్తు జ్ఞాతయో వో భయావహాఒ 7

1668 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ న=మనకు, అగ్నిః=అగ్ని, న=భయము కలిగించువది కొదు. అన్యాని= ఇతరములైన, శ స్త్రాణి= ఆయుధములు, న=కొవు. పొశాః=పొశములు, భయావహాః=భయము. కలిగించునవి, న=కాదు. ఘోరాః=క్రూరులైన, స్వార్థ ప్రయుక్తాః=ప్వార్థముచేత (్రేరేపింపబడిన, జ్ఞాతయః=జ్ఞాకులు, నః=మనకు, భయానహాః=భయము కలిగించువారు.

తా. మనకు అగ్నివలన గావి, ఇతరశస్త్రములవలన గావి, పొాశములవలన గాని భయము లేదు, ప్వార్థముతో ్రనర్తించు క్రూరులైన జ్ఞాతులవల్లనే మనకు భయము. 7 మూ. ఉపాయమేతే వక్ష్యవిి గ్రహణే వాత్ర సంశయః

కృత్స్నాద్‌ భయాద్‌ జ్ఞాతభయం సుకష్టం విదితం హినః 8

ప్ర ఆఅ ఏలే=ఈ జ్ఞారులు, (గగ్రహణే=మనలను పట్టుకొనుట యందు, ఉపాయమ్‌= ఉపాయమును, వక్ష్యని=చెప్పగలరు. అ(త్ర=దీనియందు, పంశయః=సంశయము, న=లేదు. కృత్స్న్నాత్‌ =పమస్తమైన, భయాత్‌ =భయము కంటె, జ్ఞాతిభయమ్‌= జ్ఞాతులనలన భయము, నః=మనకు, సుకష్టమ్‌=చాల కష్టమైనదిగా, విదితమ్‌= ప్ర పిద్ధము.

౮. ఈ జ్ఞాతులు, మనలను ఎట్లు పట్టుకొనవలెనో ఉపొయమును చెప్పగలరు; సందేహము లేదు. మనకు అన్ని భయములకంటె ఈ జ్ఞాతిభయమే చాల గొప్పది. తి మూ, విద్యతే గోషు సంపన్నం విద్యతే జ్ఞాతితో భయమ్‌,

విద్యతే స్త్రీషు చాపల్యం విద్యతే బ్రాహ్మణే తపన ఏ

వ్ర అ. గోషు=గోవులయందు, సంపన్నమ్‌=సంపత్తి, విద్యతే=ఉన్నది. జ్ఞాతతః=జ్ఞాతివలన, భయమ్‌=భయము, విద్యతే=ఉన్నది. స్రీషు=ప్రీలలో, చాపల్యమ్‌=చపలత్వము, _ విద్యతే=ఉన్నది. బ్రాహ్మణే=బ్రాహ్మణునియందు, తపు=తపస్సు, విద్యతే=ఉన్నది.

తా. గోవులలో సంపద ఉన్నది. జ్ఞాతులనుండి భయ మున్నది. స్రీలలో చాపల్యము. ఉన్నది. బ్రాహ్మణునియందు. తపస్సు ఉన్నది. 0 మూ. తతో నేష్టమిదం సొన్యు యదహం లోకసత్కృతః

ఐశ్వర్యమభిజాతశ్చ రిపూణాం మూర్ధ్ని చ స్థితః, 10 లక ప్ర, అ. పౌమ్య=సౌమ్యుడా ! తతః=ఆ కారణమువలన, ఆహామ్‌=నేను;

సత్కృతః=లోకములయందు పూజింపబడినవాడను; ఐశ్వర్యమ్‌ = అధికారమును,

యుద్ధకాండము క657 అభిజాతః చ=పొందినాను; రిపూణామ్‌ =శత్రువులయొక్క, మూర్హ్ని=శిరప్పునందు, స్టీఈః చ=ఉన్నాను; ఇతి యత్‌ =అనువది ఏది గలదో, దుఖ, వ ఇస్ట్రమ్‌= దేకు) ఇష్టము కాదు.

తా. పౌమ్యుడా ! అందుచేతనే నేను ఈ విధముగా లోకములలో గౌరవింపబడుటను, ఐశ్వర్యసంపన్నుడను అగుటను, శత్రువులను అణగదొక్కి ఉండుటను నీవు చూడలేకున్నావు. ॥ 10 మూ. యథా పుష్కరపత్రేషు పతితాప్తోయబివ్రవః,

వ శ్లేషమభిగచ్చవ్లి తథావార్యేషు పొహృదమ్‌. కై

ప్ర అ. పుష్కరపద్రేషు=తామరాకులయందు, పతితాః=పడిన, తోయబిన్షవా= జలబీందువులు, యథా=ఎట్టు, 'శేషమ్‌=సంబంధమును, న్‌ అభిగచ్చన్తి=పొందవో, అవార్యేషు=అవార్యులయందు, సౌహృదమ్‌= స్నేహము, తథా=అ ట్లు

తా. తొనురాకుమీద పడిన జలబిందువులు ఏ విధముగా ఆకులతో దగ్గరగా కలియనో, చెడ్డవారితో స్నేహము కూడ అట్లే, 11 మూ యథా శరది మేఘానాం సిబ్బృతామపీ గర్హతామ్‌,

వ భవత్యమ్చుపం క్షేదప్త థావా ర్యేషు పొహృదమ్‌. కై

ప్ర అ. _శరది=శరత్కాలమునందు, గర్హతామపి=గర్హించుచున్నను, పిఖ్బతామ్‌=వర్షించు, మేఘానామ్‌= మేఘములయొక్క, అమ్బుసపం క్లేదః=నీటితో తడుపుట్క, యథా=ఎట్టు న భవతి=కాదో, అనా ర్యేషు=చెడ్డవారియందు, సౌహృదమ్‌= స్నేహము,తథా =లఅళ్షే.

తా. శరత్కొలమునందు. మేఘములు ఎంత గర్హించినను అవి వర్షించగా జలముతో తడుపుట (అనగా అవి వర్షించుట, జలముచేత భూమి తడీయుట అమనవి) ఎట్లు జరుగదో చెడ్డవారితో “స్నేహము. కూడ అట్టిదే.12 మూ యథా మధుకరస్తర్లాదసం విన్హన్న తిష్పతి,

తథా త్వమపి తనైవ తథావా ర్యేషు పొహృదమ్‌. క

ప్ర, అ. యథా=ఎట్లు, రసమ్‌=రసమును, విన్హన్‌=పొందుచున్న, మధు కరః=తుమ్మెద, తర్హాత్‌=ఆసక్తి వలన, న తిష్పతి=ఉండదో, త్వమ సీజనీవు కూడు తథా= అట్లు, తలైవ=రామునియందే ఉన్నావు. అనార్యేషు= చెడ్డవారియందు, సాహృదమ్‌= స్నేహము, తథా=అట్లే,

తా. మకరందమును తీసికొముచున్నను తుమ్మెద ఆ పుష్పమునందు

158 శ్రీమద్రామాయణము విలవక, ఇంకను కావలి నమ ఆపక్తివలన మరొక పుస్పము వద్దకు పోవును. వీవును అక్లే శత్రువక్షము నహించుచున్నావు. అనార్యులతో స్నేహము ఇప్లీ ఉండును. 13 మూ. యథా నుధుకరప్తర్తాత్కాశపుస్పం పిబన్నపి;

రసమత్ర న వివ్లేత తథానా ర్యేషు సొహృదమ్‌. క్షత్త

ప్ర అ మధుకరః=తుమ్మెద, తర్షాత్‌ =ఆసక్తివలన, కాశపుష్పమ్‌= రెల్లు పూవును, పిబన్నపి=త్రాగుచున్నను, అత్ర=దీనియందు, రసమ్‌=రసమును, యథాజ=ఎట్లు, న విష్దే=పాందదో, అనార్యేషు=అనార్యులయందు, సౌహృ దమ్‌= స్నేహము, తథా= అట్లే

తా తుమ్మెద అత్యాపక్తితో రెల్లుపూవుపై వాలి మకరందమును త్రొగ ప్రయత్నించినా దావికి రసమేమీ ఎట్లు లభించదో అవార్యులతో స్నేహము కూడ అస్లే ఉండును. కశ మూ. యథా పూర్వం గజః స్నాత్వా గృహ్య హస్తేన వై రజః

దూషయత్యాత్మనో దేహం తథావార్యేషు పొహృదమ్‌. 15

ప్రఅ. గజు=ఏనుగు, పూర్వమ్‌=ముందు, స్నాత్వా=స్నానముచేసీ, హ్తేనఐతొండముతో, రజః=పరాగమును, గృహ్య=(గ్రహించి, ఆత్మవః=తనయొక్క; దేహమ్‌=దేహమును, యథాజఎట్టు, దూసయతి=దూషించునో, అనార్యేషు=చెడ్డ వారియందు, పౌహృదమ్‌= స్నేహము, తథా=అ్లే.

తా. ఏనుగు ముందు స్నానము చేసి పైకి వచ్చి తొండముతో బూడిద తీసికొని తన శరీరము మీద చల్లుకొనును. ఆ గజము చేసిన స్నానము ఎట్టు నిష్టృలమో అవార్యులతో స్నేహము కూడ అట్లే నిష్ఫలము. కేర్‌ మూ. యోఒన్యస్తేనంవిధం బ్రూయాద్యాక్యమేతన్నిశాచర,

అస్మిన్ముహూర్తే న భవేత్త్వాం తు ధిక్కులపాంసన. 16

ప్ర, అ. నిశాచర=రాక్షసుడా ! అన్యః=ఇతరుడైన, యః=ఎవడు, ఏవంవి ధమ్‌=ఈ విధముగా, ఏతత్‌=ఈ, వాక్యమ్‌ =నాక్యమును, బ్రూయాత్‌ =పలుకునో, వొడు, అప్మిన్‌=ఈ, ముహూర్తే=ముహూర్తమునందు, న భవేత్‌ =ఉండెడివాడు కాదు. కులపాంసన=కులమును చెరచినవాడా! త్యాం తు=నిన్ను గూర్చి; ధిక్‌=వింద అగుగాక,

తా ఓ! రాక్షసుడా 1 మరొకడెవ్వడైనా ఈ విధముగా మాటలోడీ ఉన్నచో ఈ ముహూర్తమునందే వావివి లేకుండ చేపెడివాడము. ఛీ ! కులమును చెరచినవాడా 16

యుద్ధకాండము 150 మూ. ఇత్యుక్తః పరుషం నాక్యం వ్యాయవాదీ విభీషణః

ఉత్పపాత గడాపాణిశ్చతుర్భిః సహ రాక్షసైః క?

ప్రఅ. ఇతి=ఇట్లు, పరుషమ్‌=సరుషమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉక్తః=పల కబడివ, వ్యాయవాదీ=న్యాయమును పలుకు, విభీషణః=విభీషణుడు, గదొపొణిః=గద హస్తమునందు కలవాడై, చతుర్భి=నలుగురు, రాక్షసైః సహ=రాక్తసులతో కూడ, ఉత్పపాత=(అకాశములోనికీ) ఎగిరెను.

లాం రావణుడు ఈ విధముగొ పరుషవాక్యములు పలుకగా, న్యాయమునే పలుకు స్వభావము గల విభీషణుడు గద ధరించి ఆకాశములోనికి ఎగిరెను. ఆతనితో నలుగురు రాక్షసులు కూడ ఎగిరిరి. క్ష మూ. అబ్రవీచ్చ తదా వాక్యం జాతక్రోధో విభీషణః,

అన్తరిక్షగతః శ్రీమాన్‌ భ్రాతరం రాక్షపాధిపమ్‌. 18

ప్ర అ జాతక్రోధః=పుట్టిన శోధము గల, శ్రీమాన్‌ =శ్ర్రీమంతుడైన, విభీషణః=విభీషణుడు, అన్హరిక్షగతః=ఆకాశమును పొందినవాడై, తదా=అప్పుడు, (భాతరమ్‌=సోదరుడైన, రాక్షసాధిపమ్‌=రాక్షపరాజును గూర్చి, అబ్రవీచ్చ=పలికెను కూడ.

తా అప్పుడు కోపించిన శ్ర్రీమంతుడైన విభీషణుడు ఆకాశములో విలచి సోదరుడైన రావణునితో ఇట్లు పలికెను. 8 మూ. స త్వం భ్రాతాపి మే రాజన్‌ బ్రూహి మాం యద్యదిచ్చసి,

జ్యేషో మాన్యః పితృపమో వచ ధర్మపథే స్టితఃం 0

ఇదం హి పరుషం వాక్యం న క్రమామ్యగ్రజప్య తే.

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! సః త్వమ్‌=అట్టి నీవు, మే=నాకు, భ్రాతా= పోదరుడవు, అసి=అయి ఉన్నావు. యద్యత్‌ =ఏమేమి, ఇచ్చసీ=కోరుచున్నానో, దానివి, మామ్‌=నన్ను గూర్చి, బ్రూహి=పలుకుము. జ్యేష్టః=అన్నగారు, పితృసమః=తండ్రితో సమానుడు. ధర్మపథే=ధర్మమార్గమునందు, న చ స్థితః= లేకపోయినను, మాన్యః=గౌరవించదగినవాదు. ఆగ్రజస్య= అన్నవే అయినను, తే=వీయొక్క, ఇదమ్‌= ఈ, పరుషమ్‌=సరుషమైన, వాక్యం తు=వాక్యమువైతే, న క్షమామి=సహించను,

తా. రాజా ! నీవు నా అన్నవు. వీ కిష్టము వచ్చినట్లు అనుము. అన్నగారు తండ్రివంటివాడు. ధర్మమార్గములో లేకున్నా గౌరవింపవలసినవాడే. కొవి, నీవు అన్నవే అయినా, ఈ పరుషవాక్యములను సహించజాలను. 19

160 శ్రీమద్రామాయణము మూ. పునీతం హితకొనేవ వాక్యముక్తం దశానన, 20

న గృహ్హాన్త శకృటౌత్మానః కొలస్య వశమాగతొః.

ప్రఅ. దశానన=రావణా. |! కాలప్య=కాలమునకు, వశమ్‌=వశమును, ఆగతాః=పొందిన, అకృతాత్మానః= శిక్రితముకాని మనష్సు కలవారు, హితకామేన= హితమునందు కోరిక గలవానిచేత, ఉక్తమ్‌=పలకబడిన, సునీతమ్‌=బాగుగా నిశ్చ యింసబడిన, హితమ్‌= హితమైన, నాక్యమ్‌=వాక్యమును, న గృహ్హన్తి=గ్రహించరు.

తా. రావణా ! మనస్సును అదుపులో ఉంచుకొననివాళ్లు కాలమునకు లొంగిపోయినవారై, హితమును కం, బాగౌ నిర్ణయించి చెప్పిన మాటలు వివరు. మూ మలభాః పురుషా రాజన్‌ పతతం (సియవాదిను, ౮|

అప్రియస్య చ పథ్యస్య వక్తా శ్రోతా చ దుర్లభః,

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజూ ! సతతమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, (పియవాదినః= ఇష్టమైన మాటలు పలుకు, పురుషాః=పురుషులు, సులభాః=సులభులు. అ(పియస్య= (ప్రీయము కాని, పథ్యస్య= హీతమునకు(ను), వక్తా=చెప్పువాడు, శ్రోతా చ=వినేవాడు కూడ, దుర్లభః=దుర్లభుడు.

తా. రాజూ ! ఎల్లప్పుడూ ఇష్టమైన మాటలే చెప్పే పురుషులు అనాయాసముగా లభించుదురు.. కాని, [పీయము కాకపోయినను హితమైన (భవిష్యత్తులో సళ్ళలితమును ఇచ్చే) మాటలు చెప్పేవారు అరుదు. అట్టివారు ఉన్నను వినేవారు అరుదు, 2] మూ. బద్ధం కాలస్య సాశేవ సర్వభూతాపహారిణః, 22

న వశ్యవ్షముసేక్తే త్వాం ప్రదీష్తం శరణం యథా.

ప్ర అ. పర్వభూతాపహారిణః=సకలప్రాణులను అపహరించు, కాలస్య=కాలు నియొక్క, పొశేన=పాశముచేత, బద్ధమ్‌=కట్టబడిన, నశ్యన్తమ్‌=నశించుచున్న త్వామ్‌ =నిన్ను, 'ప్రదీష్తమ్‌ =మండిపోవుచున్న, శరణం యథా=గ్భృహమును వరెె న ఉ పేశ్లే=ఉ పేక్షీంచజాలను.

తా. సకలప్రాణులను సంహరించే కాలుని పాశములచే కట్టబడి నీవు వశించి పోవుచుండగా, మండిపోవుచున్న ఇంటిని ఎట్లు ఉపేక్తించజాలనో అప్లే ఉ పేక్షించజాలను, సహ 29 మూ. దీప్తపానకసంకొశైః శిత కాఖ్బ్వవభూషతైః, లై

న త్వామిచ్భామ్యహం ద్రష్టుం రామేణ విహతం శరైః.

ప్ర అ. దీప్తపావకసంకా = మండుచున్న అగ్నితో సమానములు

యుద్ధకాండము 161 కొబ్పునభూషటైః:=బంగారము. అలంకారముగా గలవీ అయిన, శిరైః=వాడియైన, శరై=బాణములచేత, రామేణ=రామునిచేత, నిహతమ్‌=చంపబడిన, త్వామ్‌=నిన్ను, ద్రస్టుమ్‌=చూచుటకు, న ఇచ్చామి=కోరను.

లొ, రాముడు. నిన్ను మండుచున్న అగ్నివలె ఉన్న, బంగారు అలంకారములు గల వాడియైన బాణములతో చంపుచుండగా చూడజాలను.23 మూ, శూరాశ్స బలవన్తశ్చ కృతాస్తాశ్చ వరా రణే, 24

కాలాభిపన్నాః సీదన్సి యథా వాలుకపేతనః,

ప్ర అ. శూరాః=శూరులు, బలవన్తశ్చజబలవంతులు, కృతొస్ర్రాశ్చవ నేర్వ బడిన అస్త్రములు కలవారు అయిన, నరాః=నరులు, కొలాభిసన్నాః=కాలముచేత ఆక్రమింపబడివవారై, వాలుకపేతవః యథా=ఇసుకతో కట్టిన ఆనకట్టలు వలె, పీదన్సి=ఐవశింతురు.

తా. శూరులు, బలవంతులు, ఆస్త్రనిపుణులు అయిన నరులు కూడ కాలము వచ్చినప్పుడు, ఇసుకతో కట్టిన ఆనకట్టలవలె, యుద్ధములో నశింతురు.24 మూ. తవ్మర్షయతు యచ్చోక్తం గురుత్వాద్ధితమిచ్ళతా, 25

ఆత్మానం సర్వథా రక్త పురీం చేమూం సరాక్షపామ్‌,

స్వస్తి తేఒమ్తు గమిష్యామి సుభీ భవ మయా వివా. 26

ప్ర అ. గురుత్వాత్‌=అన్న వగుటనలన, హితమ్‌=హితమును, ఇచ్చతా=కోరుచున్న నాచేత, యత్‌=ఏది, ఉక్తమ్‌=పలకబడినదో, తత్‌ =దానిని, మర్షయతు=సహించెదవుగాక. ఆత్మానమ్‌=తనను, సరాక్షసామ్‌=రాక్షసులతో కూడివ, ఇమామ్‌=ఈ, పురీం చ=పట్టణమును, సర్వథా=అన్ని విధములా, రక్షవఐరక్షించుకొనుము. తే =నీకు, స్వస్తి=మంగళము, అస్తు=అగుగొక, గమిష్యామిజవెళ్లైదను. మయా వినా=నేను లేకుండగా, సుఖీ=సుఖనంతుడవు, భవ=ఆఅగుము.

లా. వీవు అన్నవగుటచే. వీ హితమును కోరి వేను చెప్పిన మాటలు క్షమింపుము. నిన్ను, రాక్షసులను, ఈ నగరమును అన్ని విధాలా రక్షించుకొనుము. నీకు క్షేమమగుగాకు చేను వెళ్లిపోవుచున్నాను.. నేను లేకుండా సుఖముగా ఉండుము. 25, 26 మూ. వివార్యమాణస్య మయా హితైషిణా

న రోచతే తే వచవం విశాచర,

పరీతకాలే హీ గతాయుషో నరా

హీతం న గృహ్హన్తి సుహృద్భిరీరితమ్‌. 27

162 (శ్రీమద్రామాయణము

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్తే షోడశః సర్గః

ప్ర ఆ. నిశాచర=రాక్షసుడా ! హితైషిణా=హితమును కోరుచున్న, మయా=నాచేత, నివార్యమాణస్య=నివారించబడుచున్న, తే=నీకు, వచనమ్‌=నా వచనము, న రోచతే=ఇష్టమగుటలేదు. పరీతకాలే=విపరీతకాలమునందు, గతాయుషః=పోయిన ఆయుర్దాయము. గల, నరాః=నరులు, సుహృద్భిః= స్నేహితులచేత, ఈరితమ్‌=పలకబడివ, హితమ్‌=హితమును, న గృహ్హూన్తి హి= గ్రహించరు కదా !

తా రావణా ! నీ హీతమును కోరి నేను చెప్పిన మాటలు నీకు వచ్చుటలేదు. విపరీతకాలమునందు, ఆయువు మూడిన నరులు మిత్రులు వెప్పిన హితమును అంగీకరించరు. 27

“భాలానందినో అను శ్రీ మదదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో వదునారవనర్ల నమాస్తము.

అథ సప్తదశః సర్గః

గిభీషణుడు. రాముల్లో ఆశ్రయించుటకు. వెళ్లుట ఆతనికి ఆశ్రయము ఇచ్చు విషయమును గూర్చి రాముడు మంత్రులతో ఆలోవించుట్న! మూ ఇత్యుక్తా న్‌ పరుషం వాక్యం రావణం రావణాముజః,

ఆజగాను ముహూర్తేన యత్ర రామః సలక్ష్మణఒ కె

ప్రఅ. రావణానుజః= విభీషణుడు, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, ఇతి=ఇట్లు, పరుషమ్‌=పరుషమైన, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఉక్తాావసలికి, సలక్ష్మణః=లక్ష్మ ణునితో కూడివ), రామః=రాముడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి, ముహూ ర్తేవ=ముహూర్తకొలములో, ఆజగామ=వచ్చెను.

తా. విభీషణుడు రావణునితో ఇట్లు పరుషములైన మాటలు సలికి ముహూర్తకాలములో, లక్ష్మణసహితుడైన రాము డున్న చోటికి వచ్చెను 1 మూ. తం మేరుశిఖరాకారం దీస్తామిన శతహ్రదామ్‌,

4

గగవస్థ్రం మహీష్టాస్తే దదృశు ర్వానరాధిపాః. ౭

ప్రఅ. మహీస్టా=భూమిపై ఉన్న, తే=ఆ, వానరాధిపాజవానరనా యకులు, మేరుశిఖరాకారమ్‌= మేరుపర్వతశఖరమువంటి ఆకారము గలవాడు, దీప్తామ్‌=ప్రజ్వలించుచున్న, శత(హదామ్‌ ఇన=మెరుపువలె ఉన్నవాడు అయిన, గగనస్థమ్‌ = ఆకాశమునందున్న, తమ్‌=ఆతనిని, దదృశుః=చూచిరి,

లా. మేరుశిఖరము వలె, ప్రకాశించుచున్న మెరుపునలె ఆకాశములో ఉన్న ఆ విభీషణుని నేలమీద ఉన్న వానరనాయకులు చూచిరి. 2 మూ, తే చఛాప్యమచరాస్తప్య చత్వారో భీమవిక్రమాః

తేఒసి వర్మాయుధోపేతా భూషణోత్తమభూ షితాః. ప!

ప్రఅ. తస్య=ఆతనియొక్క, భీమవిక్రమాః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, చర్మార=నలుగురు, లే=ఆ), అనుచరాః అసి=అనుచరులు కూడ, ఉండిరి. లేపి= వారుకూడ, వర్మాయుధో పేతాః=కవచములతోను ఆయుధము లతోను కూడినవారు. భూషణోత్తమభూ షితాః=(శ్రేష్టములైన అలంకారములచేత అలంకరించబడినవారు. ం

లా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల ఆతని నలుగురు అనుచరులు కూడ కవచములను ఆయుధములను ధరించి, ఉత్తముభూషణములమ అలంకరించుకొవి ఉండిరి. త

164 శ్రీనముద్రామాయణము మూ. స చ మేఘాచలప్రభ్యో నజాయుధసనుప్రభు

వరాయుధధరో వీరో దివ్యాభరణభూ షితః గ్‌

ప్ర అ. మేఘాచలప్రఖ్యః=మేఘము. వలె పర్వతము వలె ఉన్న, వజ్రాయుధసమప్రభః= వజ్రాయుధముతో సమానమైన కాంతి గల, వీరః=వీరుడైన, స చ=ఆతడు కూడ, వరాయుధధరః= శ్రేష్టములైన ఆయుధములను ధరించినవాడై, దివ్యాభరణభూ షితః=దివ్యము లైన ఆభరణములచేత అలంకృతుడై ఉండెను.

తా. మేఘముతోను పర్వతముతోను సమానుడు, వజ్రాయుధము వంటి కాంతి గలవాడు అయిన, వీరుడైన ఆ విభీషణుడు కూడ (శ్రేష్టములైన ఆయుధములు ధరించి దివ్యాభరణములచేత అలంకృతుడై ఉండెను. శీ మూ, తమాత్మపజృమం దృష్ట్వా సుగ్రీవో వావరాధిపః,

వానరైః పహ దుర్హర్షశ్చినయామాప వీర్యవాన్‌, ర్‌

ప్ర. అ. దుర్హర్శ=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, వీర్యవాన్‌: =పరాక్రమవంతుడు, వొనరాధిసః=వానరప్రభువూ అయిన, సుగ్రీ=సుగ్రీవుడు, ఆత్మపబ్బమమ్‌=తామ ఐదవవాడుగా గల, తమ్‌=ఆతనిని, దృష్ట్వా=చూచి, వానరైః పహ=వానరులలో కూడ, చినయామాస=ఆలో చించెను.

తా. ఎదిరింపస శక్యము కానివాడు, వానరప్రభువు, పరాక్రమవంతుడు అయిన సుగ్రీవుడు, నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి వచ్చుటచే. తాను ఐదనవాడుగా ఉన్న ఆ విభీషణుని చూచి (విభీషణుళ్లీ ఆ నలుగురు రాక్షసులను చూచిివానరులతో ఆలోచించెను. ర్‌ మూ. చివ్రయిత్వా ముహూర్తం తు వానరాంస్తానువాచ హి,

హనమమత్ప్రముఖాన్‌ పర్వావిదం వచనముత్తమమ్‌. 6

ప్ర అ. ముహూర్తమ్‌=ముహూర్తకాలమును, చినయిత్వా=ఆలోచించి, హనుమత్‌ ప్రముఖాన్‌ =హనుమంతుడు మొదలైన, తాన్‌=ఆ, సర్వాన్‌ =సమస్త మైన; వానరాన్‌= వానరులను గూర్చి, ఉత్తమమ్‌=ఉత్తముమైన, ఇదమ్‌=ఈ, నచనమ్‌=వచనమును, ఉవాచ హ=పసలికెను.

తా. ఆతడు ముహూర్తకాలము ఆలోచించి, హనునుంతుడు మొదలైన ఆ వానరు లందరితో ఈ విధముగా ఉత్తమమైన వచనము పలికెను. 6 మూ. ఏష సర్వాయుధో పేతశ్చతుర్భిః సహ రాక్ష మైః,

రాక్షపోఒభ్యేతి పశ్యధ్వమస్మాన్‌ హన్తుం న సంశయః, 7

ప్ర అ. సర్వాయుధో పేతః=సమస్తమైన ఆయుధములతో కూడిన,

యుద్ధకాండము 165 ఏషః రాక్స్షపః=ఈ _ రాక్షసుడు, చతుర్భిః రాక్షసైః సహ=నలుగురు రాక్షసు లతో కూడ, అభ్యేతి=వచ్చుచున్నాడు; పళ్యధ్వమ్‌ =చూడుడు. అస్మాన్‌ =మనలను, హమ్హ్తమ్‌=చంపుట'కే వచ్చుచున్నాడు. సంశయః=సంశయము, న=లేదు.

తా. ఈ రాక్తసు డెవడో అన్ని ఆయుధములు ధరించి, నలుగురు రాక్షసులతో కూడ వచ్చుచున్నాడు; చూడుడు. మనలను చంపుటకే వచ్చుచున్నాడు. సందేహము లేదు. ణా మూ, సుగ్రీవస్య వచః శ్రుత్వా సర్వే తే వావరోత్తమాః

శాలానముద్యమ్య శ్రైలాంశ్చ ఇదం నచనమబ్రునన్‌. 8

ప్ర అ, సర్వే=సమస్తమైను తే=ఆ, వానరోత్తమాః=వానర్యశ్రేష్టలు, సుగ్రీవస్య = సుగ్రీవునియొక్క, వచః=వచనమును, (శ్రుత్వా=విని, శాలాన్‌ =శా(స్రాల వృక్షములను, శ్రైలొంశ్చ=పర్వతములను, ఉద్యమ్య=ఎత్తీ, ఇదమ్‌= ఈ, వచనమ్‌ =వచ నమును, అబ్రువన్‌ =పలికిరి,

తా. ఆ వానరోత్తము లందరూ సుగ్రీవుని మాటలు విని, మద్దిచెట్లను, పర్వతములను ఎత్తి ఇట్లు పలికిరి, తి మూ, శీఘ్రం వ్యాదిశ వో రాజన్‌ వధాయైషాం దురాత్మనామ్‌,

నిపతన్సి హతా యావద్ధరణ్యామల్పచేతవాః 0

ప్ర అ రాజన్‌ =రాజా | దురాత్మనామ్‌ =దురాత్ము లైన, ఏషామ్‌=వీరి యొక్క, వధాయ=వధకొరకు, శీ ఘ్రమ్‌=శీ ఘ్రముగా, వ్యాదిశ=ఆజ్ఞాపించుము, అల్బచేతవాః=ఆల్బమైన బుద్ధి గల వీళ్ళు, హతాః=చంపబడివవారై, ధరణ్యామ్‌= వేల మీద, నిపతన్తి యావత్‌ =పడగలరు.

తా. రాజూ ! ఈ దురాత్ములను చంపుటకు వెంటనే మాకు ఆజ్ఞ ఇమ్ము. ఈ మందబుద్ధులు మాచే. చంపబడినవారై నేలమీద సడగలరు. 9 మూ. తేషాం సంభాషమాణానామవ్యోన్యం ప విధీషణః,

ఉత్తరం తీరమాపాద్య స్వస్థ ఏవ వ్యతిష్థత, 10

ప్ర అ సః విభీషణః=ఆ విభీషణుడు, ఉత్తరమ్‌=ఆవతలిదైన, తీరమ్‌ =తీరమును, ఆసాద్య=పొంది, తేషామ్‌=ఆ వానరులు, అన్యోన్యమ్‌=పర స్పరము, సంభాషమాణానామ్‌=మాటలాడుకొనుచుండగా, _ప్వస్థః ఏవ=స్వస్టు డగుచునే, వ్యతిష్టత=ఉండెను.

తా. సముద్రము అవతలి ఒద్దు చేరిన విభీషణుడు ఆ వానరులు పరస్పరము మాటలాడుకొనుచుండగా కంగారుపడకుండ ఆకాశమునందు నిలచి

166 శ్రీమద్రామాయణము ఉండెను. 10 మూ స ఉవాచ నుహాప్రాజ్జః స్వరేణ మహతా మహాన్‌, సుగ్రీవం తాంశ్చ సం(పేక్ష్య ఖస్ధ ఏవ విభీషణః. ;( ప్ర అం మహాప్రాజ్జు=గొప్ప బుద్ధిమంతుడు, మహాన్‌ =గొప్పవాడు అయిన, పః విభీిషణః=ఆ విభీషణుడు, షుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవువీ, తాంశ్చృ=ఆ వానరులను, పేక్ష్య=చూచి, ఖస్థః ఏవ=ఆకాశమునందే ఉన్నవాడ్రై మహతా=గొప్పదైన, పలేస్వయులో, ఉవాచ=పలికెను. లాం మహాబుద్ధిమంతుడు, గాస్సవాడు అయిన ఆ విభీషణుడు షుగ్రీవుళ్లో, ఆ వానరులను చూచి, ఆకాశమునందే విలచి, పెద్ద కంఠప్వరముతో ఇట్లనెను. ఎట్టి మూ. రావణో వాను దుర్వృత్తో రాక్తపో రాక్ష ఎశ్వరః తస్యాహనుముజో భ్రాతా విభీషణ ఇతి శ్రుతః, 12 ప్ర అ. రావణో నామ=రావణు డను సేరు గల, దుర్వ్పృత్తజ=చెడ్డ నడవడిక గల, రాక్ష పేశ్వరః=రాక్షషప్రభువైన, రాక్షసః=రాక్షసుడు ఉన్నాడు. అహమ్‌=నేను, తప్య=ఆతనియొక్క, అనుజ భ్రాతా=తమ్ముడను; విభీషణ ఇతి=విభీషణుడు అని, (శ్రుతః=ప్రసిద్దుడను. తా. రాక్షసులకు (ప్రభువు, చెడ్డ నడవడిక గలవాడు అయిన రావణు డమ రాక్షపు దున్నాడు. విభీషణు డను 'సేరు గల నేమ వాని తమ్ముడను.]2 మూ. తేన పీతా జనప్టావాద్ధృతా హత్వా జటాయుషమ్‌, రుదా చ వివశా దీనా రాక్ష పీభిః సురకితా. 13 ఇ లి లు ప్ర, అ. తేన=వానిచేత, జటాయుషమ్‌=జటాయువును; హత్వా=చంపీ, సీతా= పీత, జనప్టానాత్‌ =జనస్టానమునుండి, హృతా= హరింపబడినది. రుద్దా=బంధిం పబడినదై, వివశా=వినశురాలై. (తన ఆధీనములో లేనిదై”, దీవా=దీనురాలైన ఆమె, రాక్ష సీభిః=రాక్షపస్త్రీలచేత, సురక్షితా=బాగుగా రక్షింపబడినది. తా. అతడు జటాయువును చంపి పీతను జనస్థానమునుండీ తీసికొనివచ్చి, వివశురాలై, దీనురాలై ఉన్న ఆమెను బంధించినాడు. ఆమెను రాక్షసస్త్రీలు రక్షించుచున్నారు. 13 ఎకి, మూ, తమహం హేతుభిర్వా క్యెర్వివిధైశ్చ న్యదర్శయమ్‌, పాధు విర్యాత్యతాం సీతా రామాయేతి పువః పున 4

యుద్ధకాండము 4

ప అ. సీతా=పీత, పాధు=బాగుగొ, రొమాయ=రామునకు, నిర్యాత్యతామ్‌=తిరిగి ఇచ్చివేయబడుగాక, ఇతి=అని, పునః పున=మాటిమాటికి, తమ్‌=ఆతనిని, అహమ్‌=వను, హేతుభిః=జయుక్తులచేతను, వివిధైః ఆ నేకవిధములైన, వొ క్యెః=వొాక్యములచేతము, పునః పునజమాటిమాటికి, న్యదర్శయమ్‌=బోధించితివి.

తా. సీతను చక్కగా రామునకు ఇచ్చివనేయు మని నేను యుక్తి యుక్తములైన మాటలు అనేకవిధముల చెప్ప, మాటిమాటికి ఆతనికి బోధించితివి. కేశ మూ. సచన ప్రతిజగ్రాహ రావణః కాలచోదితః,

ఉచ్యమానం హితం వాక్యం విపరీత ఇవౌషధమ్‌, కర్‌

ప్ర అ. సః రావణ=ఆ రావణుడు, కాలచోదితః==కాలముచేత 'గేరేపిం పబడినవాడై, ఉచ్యమానమ్‌=చెప్పబడుచున్న, హితమ్‌= హితమైన, వాక్యమ్‌=వాక్య మును, విపరీతః= విపరీతబుద్ధి కలవాడు, బొషధన్‌ ఇవ=బటొషధమును వలి, న ప్రతిజగ్రాహ= స్వీకరించలేదు.

తా. ఆ రావణుడు కాలముచేత (ప్రేరేసించబడుటచే, నేను చెప్పిన హితవాక్యమును, ఆయుస్సు మూడిన విపరీతబుడి గలవాడు బొషధమును

ఛా

వలె అంగీకరించలేదు. 15 మూ. పోఒహం సరుషితస్తేన దాసవచ్చానమూనిత,

త్యక్తా న్‌ పుత్రొంశ్చ దారాంశ్ళ రాఘవం శరణం గతః. 16

ప్ర అ. తేన=వానిచేత, సరుషిత=సరుషముగా మాటలాడబడినవాడవై దాసవత్‌= దాసుడు వలె, అవమానితః=అవమావించబడిన, సః ఆహమ్‌=లట్టి నేను, పుత్రాంశ్చవ పుత్రులను, దొరాంశ్చ=భార్యను, త్యక్త్వాజవిడచి, రాఘవమ్‌= రాముళ్లీ, శరణం గఈ=శరణు పొందినాను.

తా. అతడు సరుషనొక్యములు పలికీ నన్ను బొనిపను అవమానించి వట్లు అవమానించినాడు. అందుచేత నేను భార్యాపుత్రాదులను విడచి వచ్చి రాముణ్ణి శరణు పొందుచున్నాను. 16

జ్యో ;, శో ను!

మూ. వివదయత మాం క్షిప్రం రాఘవాయ మహాత్మ నే,

సర్వలోకశరణ్యాయ విభీషణముపస్థితమ్‌. 17

ప్ర ఈ మహాత్మవే=మహాత్ముడు, సర్వలోకశరణ్యాయ=సకలలోకము లకు రక్షకుడు అయిన, రాఘవాయ=రామునకు, విభీషణమ్‌ =విభీషణు డను "పేరుగల, మామ్‌=నన్ను, ఉపస్థితమ్‌=వచ్చినవానినిగా, స్రీవమ్‌=శీఘ్రముగా, వివదయత=తెలుపుడు.

168 శ్రీమద్రామాయణము

తా, విభీషణు డను పేరు గల నేను వచ్చినట్లుగా మహాత్ముడు, సకలలోకములమ రక్షించువాడు అయిన రామునకు శీఘ్రముగా తెలుపుడు. 17 మూ, ఏతత్తు వచనం శ్రుత్వా సుగ్రీవో లఘువిక్రమః

లక్ష శలప్యాగ్రతో రామం సంరబ్బమిదమబ్రవీత్‌ ॥ 18

ప్ర అ. లఘువిక్రమః=శీఘ్రమైన పరాక్రమము గల, సుగ్రీవః=సుగ్రీవుడు, ఏతత్‌=ఈ, వచనమ్‌=వచనమును, శ్రుత్వా=విని, లక్ష్మణస్య=లక్ష్మణునియొక్క, ఆగ్రతః=ఎదుట, రొమమ్‌=రామువి గూర్చి, సంరబ్ధతరమ్‌=ఎక్కువ తొందరగా, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కను.

తా. శీఘమైన పరాక్రమము గల సుగ్రీవుడు ఈ మాటలు విని, లక్ష్మణుని సమక్షమునందు రామునితో, చాల కంగారుగా ఇట్లు పలికెను. 18 మూ. ప్రవిష్టః శత్రు సైన్యం హీ ప్రాప్తః శత్రురతర్కితః

నిహవ్యాదన్తరం అబ్బా ఉలూకో వాయపొవివ, 10

ప్ర ఆ. ఆతర్కిత=ఊ హించబడనివాడై, ప్రాప్తః=వచ్చిన, శత్రు పైన్యమ్‌= శత్రు సైన్యమును, ప్రాప్తః=పొందిన, శత్రుః=శత్రువు, అన్నరమ్‌= అవకాశమును, లబ్బా గెపొంది, ఉలూకః=గుడ్లగూబ, వాయసానివ=కాకులను వలె, విహన్యాత్‌= చంపుము,

తా. ఊహించకుండగా వచ్చి శత్రు పైన్యములో ప్రవేశించిన శత్రువు, అవకాశము దొరకగానే గుడ్డగూబ కాకులను చంపి నట్టు చంపివేయును, 19 మూ. మచ్తే వ్యూహే వయే చారే యుక్తో భవితుమర్ల సి,

వావరాణాం చ భద్రం తే పరేషాం చ పరంతప. 20

ప్ర అ. పరంతప=శత్రుసంహారకుడా ! వానరాణాం చ=వానరులయొక్క] పరేషాం చ= శత్రువులయొక్క, మం్రే=ఆలోచనయందు, వ్యూ హే=వ్యూహము నందు, వనయే=నీతియందు, చారే=గూఢచారి(రులియందు, యుక్తః=సావ ధానచిత్తుడవుగా, భవితుమ్‌=అగుటకు, అర్లసి=తగి ఉన్నావు. తే=నీకు, భద్రమ్‌=మంగళమగుగాక,

తా. ఓ ! శత్రువినాశకా ! వానరులకు లాభకరమైన మం(త్రమునందు, వ్యూహమునందు, నీతియందు, గూఢచారి ప్రయోగమునందు సొవధానచిత్తుడవై, పరులు ప్రయోగించు మంత్ర - వ్యూహ = నీతి - గూఢచారి ('ప్రయోగాదులయందు కూడ ఆప్రమత్తుడవై ఉండుము. నీకు భద్రము కలుగుగాక. 20 మూ, _అన్తర్దానగతా హ్యేతే రాక్షపాః కొామరూపిణః

శూరాశ్చ వికృతిజ్ఞాళ్ళ తేషాం జాతు న విశ్వ సేత్‌. ళ్‌!

యుద్ధకాండము 169

ప్ర అ, ఏతే రాక్తసాః=ఈ రాక్షసులు, కామరూపిణః= స్వేచ్చానుసా రము రూపములు గలవారు. అనర్ధానగతాః=అఆంతర్జానము పొందగలవారు, శూరాః=శూరులు, నికృతిజ్ఞాశ్చ=కపటోపాయములు తెలిసినవారు. తేషామ్‌==వారికి, జాతు=ఎన్నడును, న విశ్వ సేత్‌ =విశ్వసీంచగూడదు.

ళా. ఈ రాక్షసులు ఆంతర్భానము పొందగలవారు. ఇష్టమైన రూపము ధరించ గలవారు. శూరులు. కపటోపాయములు తెలిసీనవారు. వారివి ఎన్నడూ నమ్మకూడదు. ల మూ. ప్రణిధీ రాక్ష పేన్హుప్య రావణస్య భవేదయమ్‌,

అమప్రవిశ్య పోఒప్మాసు భేదం కుర్యాన్న సంశయః, 22

ప్ర అ. అయమ్‌=ఇతడు, రాక్ష పేన్దుష్య=రాక్షపరాజైన, రావణస్య=రావణుని యొక్క, ప్రణిధిః=గూఢచారి, భవేత్‌ =కావచ్చును.. పః=అట్టి ఇతడు, అనుప్ర విశ్య=లోపల (ప్రవేశించి, అస్మాఘ=మనలో, భేదమ్‌ =భేదమును, కుర్యాత్‌ =చేయును; సంశయః=సంశయము న=లేదు.

తా. ఇతడు రాక్షపరాజైన రావణుని గూఢచారియై ఉండును. ఇతడు మన మధ్య ప్రవేశించి మనలో భేదమును కలిగించును; పందేహము లేదు. 22 మొ. అథవా స్వయమేవైష ఛిద్రమాపాద్య బుద్ధిమాన్‌,

అమస్రవిశ్య విశ్వస్తే కదాచిత్సృహరేదపి. 23

ప్ర. అ. అథవా=లేదా, బుద్ధిమాన్‌ =బుద్ధిమంతుడైన, ఏషః=ఇతడు, స్వయ మేవ=స్వయముగానే, ఛిద్రము=ఛిద్రమును, (ఏదైన లోపమును) ఆసాద్య=పాొంది (తెలిపికొని), అముప్రవిశ్య=లోనప్రవేశించి, విశ్వ స్కే=విశ్వాసము చెందిన నీయందు, ప్రహరేదపి కదాచిల్‌= కొట్టవచ్చును కూడు.

తా, లేదా బుద్గిమంతుడెన ఇతడే షయముగా మనలోని లోపములు

దవే (వే

తెలిసికొని, ప్రవేశించి, విశ్వాసముతో ఉన్న "పన దెబ్బ తీయవచ్చును. 23 మూ. మిత్రాటవీబలం చైవ మొలభృత్యబలం తథా,

సర్వమేతద్చలం గ్రాహ్యం వర్హయిత్వా ద్విషదృలమ్‌,. 24

ప్ర అ. మిత్రాటవీబలం వైవ=మిదత్రుల పైన్యము, అడవులలో ఉండేవారి "సైన్యము, తథా= మరియు, మౌలభృత్యబలమ్‌=మౌలమైన (అనగా వంశక్రమా నుసారముగా వచ్చుచున్న) సైన్యము, తాత్కాలికముగా భృతి నిచ్చి ఏర్పాటు చేసుకొన్న సైన్యము, ఏతలత్‌=ఈ, సర్వమ్‌=సమస్తమైన, బలమ్‌= సైవ్యము,

జాం శ్రీమద్రామాయణము తా. శత్రువుల "సైన్యము తప్ప, మిత్రుల 'పైన్యమును, ఆటవికుల "సైన్య మును, పరంపరాగతమైన సైన్యమును, తాత్కొాలికభృతి న్ధయించి కూర్చుకొన్న "సైన్యమును, ఈ అన్ని విధముల "సైన్యమును కూడ గ్రబాంచవచ్చును. ర! మూ... ప్రకృత్యా రాక్షసో హ్యేష భ్రాతామిత్రస్య వై ప్రభో, ఆగతశ్చ రిపోః పాక్షాత్యథమస్మింశ్చ విశ్వ సేత్‌. 25్‌ ప్ర అ ప్రభో=ఓ ! ప్రభూ ! ఏషు=ఇతడు, 'ప్రకృత్యా=స్వభా వముచేత, రాక్షసో హి=రాక్షసుడు కదా ! ఆమిత్రస్య=శత్రువుయొక్క, భ్రాతా=సోదరుడు. సాక్షాత్‌ = సాక్షాత్తు, రిపోః=శ్యతువునుండి, ఆగఈవ=వచ్చినాడు, అస్మీవ్‌=వీవియందు, కథమ్‌= ఎట్టు, విశ్వ సేత్‌ =విశ్వసించవలెను. లా ఓ! ప్రభూ! ఇతడు సహజముగానే రాక్షసుడు. ఇత్రువునకు సోదరుడు. సాక్షాత్తూ శత్రువుదగ్గరనుండి వచ్చుచున్నాడు. ఇతనిని విశ్వపించుట ఎట్లు ? 25 మూ. రావణస్యానుజో భ్రాతా విభీషణ ఇతి శ్రుత చతుర్భిః సహ రక్షోభిర్భవవ్తం శరణం గతః, 26 ప్ర అ. విభీషణః ఇతి=విభీషణుడు అని, శ్రుతఈ= ప్రసిద్ధుడైన, రావణస్య= రావణునియొక్క, అనుజః భ్రాతా=తమ్ముడు, చతుర్భిః=నలుగురు, రక్షోభిః పహ= రాక్షసులతో కూడ, భవన్తమ్‌=నిన్ను, శరణమ్‌ =శరణమును, గతః=పాందివాడు. తొ. విభీషణు డను పేరు గల రావణుని తమ్ముడు. నలుగురు రాక్షసులతో కూడ వచ్చి నిన్ను శరణు పొందుచున్నాడు. వి కొందరు వ్యాఖ్యాతల ప్రకారము ఈ శ్లోకము “మన్త్రే వ్యూహే ఇత్యాది శ్లోకము(20) తరువాత ఉన్నది. 26 మూ. రావణేన ప్రణిహితం తమవేహి విభీషణమ్‌, తస్యాహం విగ్రహం మన్యే క్షమం క్షమవతాం వర 27 ద్ర. ఈ. క్షీమవతామ్‌=ఓర్సు కలవారిలో, వర=శశ్రేష్టుడా ! తమ్‌=అ, చిలీషణచ్‌= విభీషణవి, రావణేన=రావణువిచేత, ప్రణి హితమ్‌ =పంపబడినవానినిగా, అవేహి= తెలిసికొనుము, వషావావియొక్య, నిగ్రహమ్‌=నిగ్రహించుటను(బంధ మును) క్షమమ్‌=తగివదానివిగా, అహమ్‌ ను, మన్యే=తలచుచున్నాను. ణ్‌ తా, ఓర్పు కలవారిలి (శ్రేష్కడైన రామా 1! రావణుడే ఆ విభీషణుని పంపీ ఉండునని తలచెదము. ఆతనిని నిగ్రహించుటయే యుక్త నుని తలచెదను.

యుద్ధకాండము క్ష మూ. రాక్షసో జిహ్మయా బుద్ధ్యా సందిష్టోఒయ మిహాగతః,

ప్రహర్తుం మాయయా చ్చన్నో విశ్వే త్వయి చాను. 28

ప్ర-అ. అనఘ=దోషము. లేనివాడా ! అయమ్‌=ఈ, రాక్షసః=రాక్ష సుడు, జిహ్మయా=కుటిలమైన, బుద్ధ్యా=బుద్ధిచేత, సందిష్టః=పంపబడినవాడై, మాయయా=మాయచేత, ఛన్నః=కప్పబడనవాడై, విశ్వప్తే=విశ్వసించిన, త్వయిజనీ యందు, (ప్రహర్తుమ్‌=కొట్టుటకు, ఇహ=ఇక్కడికి, ఆగతః=వచ్చినాడు.

తా. దోషరహితుడవైన రామా ! కుటిలమైన ఆలోచనలతో (రావణుడు) పంపగా ఈ రాక్షసుడు, విశ్వాసము చెందిన నీయందు, మాయాబలము చేత రహస్యముగా దెబ్బతీయుటకై వచ్చినాడు. 28 మూ, వధ్యతామేష తీవేణ దణ్జేన సచివైః సహ,

రావణస్య వృశంపస్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణఒ _ 29

ప్ర ఆఅ. ఏషః=ఇతడు, సచివైః=సహ మందత్రులతోకూడ, తీవేణ=రీవ్రమైన, దణ్జేన-దండనము చేత, వధ్యతామ్‌=చంసబదుగాక. ఏషః విభీషణః = ఈ విభీషణుడు, నృశంసస్యజనక్రూరుడైన, రావణస్య=రావణునియొక్క, భ్రాతా హీ=సోదరుడు కదా

తా. ఈ విభీషణుడు క్రూరుడైన రావణుని సోదరుడు. అందుచే ఈతనిని, ఈతని మంత్రులను కూడ తీవ్రమైన దండన మిచ్చి చంపీంచివేయును. 29 మూ. ఏవముక్త్వా తు తం రానుం సంరబ్లో వాహివీపతిః

వాక్యజ్ఞో వాక్యకుశలం తతో మౌనముపాగమత్‌. 230

ప్ర అ వాహినీపతజకేనానాయకుడు, వాక్యజ్ణణవాక్యములను ఎరిగినవాడు అయిన సుగ్రీవుడు, సంరబ్ద=తొందరపడుచున్నవాడై, వాక్యకుశ లమ్‌=మాటలలో వేర్పరియైన, తం రామక్షు=ఆి రాముని గూర్చి, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్త్వా=పసలికి, తతః=అటుపిమ్మట, మౌనమ్‌=మౌనమును, ఉపొగమలత్‌ =పొందెను.

తా. ఎట్లు మాటలాడవలెనో తెలిసీన, కేనానాయకుడైన సుగ్రీవుడు, మాటలలో నేర్పరియైన ఆ రామునితో, కంగారు పదుచు ఇట్లు పలికి మౌనము వహించెను. తం మూ. షుగ్రీవపప్య తు తద్వాక్యం శ్రుత్వా రామో మహాబలః,

సమీపప్టానువాచేదం హనుమత్ర్రముఖాన్‌ కపీన్‌. 31

ఛా ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, లామః=రాముడు, సుగ్రీవస్యజ

22 శ్రీమద్రామాయణము పమునందువ్న, హనుమత్ప్రముఖాన్‌ = హనుమంతుడు మొదలైన, కపీన్‌ =కపులను గూర్చి, ఇదమ్‌= ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలి కను.

తా. మహాబలశాలియైన రాముడు సుగ్రీవుడు పలికిన ఆ మాటలు విని, దగ్గర ఉన్న, హనుమంతుడు మొదలైన వానరులతో ఇట్లు పలికెను. 31 మూ. యదుక్తం కపిరాజేన రావణావరజం ప్రతి,

వాక్యం 'హేతుమదత్యర్థం భవద్భిరసి చ శ్రుతమ్‌. 32

ప్ర. అ. రావణానరజం ప్రతి=విభీషణుని గూర్చి, కపిరాజేన=సుగ్రీవునిచేత, అత్యర్థమ్‌=మిక్కిలి, హేతుమత్‌ = హేతువులు కల; యత్‌=ఏ, వాక్యమ్‌ =వాక్యము, వ్‌ ర్పడ్‌నదో అది, భవద్భిరపీ=మీచేత కూడ, శ్రుతమ్‌=వినబడినది.

తా, విభీషణుని విషయములో షుగ్రీవుడు పలికిన, మంచి యుక్తులతో కూడిన మాటలు మీరు కూడ విన్నారు కదా? 32 మూ. సుహృదామర్థకృచ్చేషు యుక్తం బుద్ధిముతా సదా,

సమర్థేనోపపందేస్టుం శాశ్వతీం భూతిమిచ్చతా. 33

ప్ర అ. శాశ్వతీమ్‌=శాశ్వతమైన, భూతిమ్‌=ఐశ్వర్యమును, ఇచ్చతా=కోరు చున్న, సమర్థేన=సమర్భుడైన, బుద్ధిమతా=బుద్ధిమంతునిచేత సదా=ఎల్లప్పుడు, సుహృదామ్‌=క్నీ హితులమొక్క, అర్థకృచ్యేషు= కార్యములకు సంబంధించిన, కష్ట ములయందు, ఉపదేస్టుమ్‌=ఉపదేశించుటకు, యుక్తమ్‌=యుక్తము.

తా. శాశ్వతమైన అభివృద్ధిని కోరు సనుర్భుడైన బుద్ధిమంతుడు, మిత్రులకు కార్యములలో కష్టము _లేర్పడినప్పుడు ఉపదేశించుట యుక్తము. అందుచేత మీ మీ అభిప్రాయములము చెప్పుడు. 33 మూ. ఇత్యేవం పరిషృష్టాస్తే స్వం స్వం మతమతన్హుతాః

పోపచారం తదా రాముమూచుః (ప్రియచిక్షీర్షవ మ.

ప్ర ఈ, తదొ=అప్పుడు, ఇత్యేవమ్‌=ఇట్లు, సరిషృ్ఫష్టాః=అడగబడిన, తే= వాళ్ళు, అర్థైతా అంసత్యము లేనివారైై (ప్రియచికీర్షవః=(ప్రియమును చేయగోరుచున్నవారై, పోపచార =ఉపచారపూర్వకముగా, స్పేం ప్వమ్‌=తమ తమ, మతమ్‌== అభిప్రాయమును, రామమ్‌ =రాముణ్లి గూర్చి ఊచుఃజపలికీర

తౌ: రామునిచేత ఈ విధముగా ్రశ్నింపబడిన ఆ వానరులు

అలసత్వము లేనివారై రామునకు (యము చేయవలె నను కోరికతో తమ తమ అభిప్రాయములను ఆదరపూర్వకముగా ఇట్లు తెలిపిరి, 34

యుద్ధకాండము 173 మూ. అజ్ఞాతం నాస్తి తే కించిత్తిషు లోకేషు రాఘవ,

ఆత్మానం పూజయన్‌ రామ ప్పచ్చస్యస్మాన్‌ సుహృత్తయా. 35

ప్ర. అ. రాఘవ=రానూ 1! త్రిషు=మూడు, లో కేషు=లోకములయందు, నమ్‌=తనను, పూజయన్‌ =పూజించుకొనుచు, మహ్యత్తయావ శ్నేహధావమనో అస్మాన్‌ =మమ్ములను, పృచ్చపి=అడుగుచున్నావు.

తా. రొమూ ! ఈ మూడు లోకములలో నీకు తెలియనిది లేదు. అయినను మేము నీ స్నేహితులముగాన మమ్ములను అడుగుచున్నావు. ఆ విధముగా నీ గౌరవమును ెంపొందించుకొనుచున్నావు. తర్‌ మూ. త్వం హి పత్యవ్రతః శూరో ధార్మికో దృఢవిక్రనుః।

పరీక్ష శారీ స్మృతిమాన్నిసృమ్టాత్మా సుహృత్సు చ. 36

ప్ర. అ, త్వమ్‌=నీవు, సత్యవ్రతః=సత్యమునందు నియమము కలవాడవు. శూరః=శూరుడవు. ధార్మికః=ధర్మాత్ముడవు. దృఢవిక్రమః=దృఢమైన పరాక్రమము కలవాడవు. పరీక్ష్యకారీ=పరీక్షించి పనులు చేయువాడవు. స్మృతిమాన్‌ =స్మృతి కలవాడవు. సుహృత్సు= 'స్నేహితులయందు, నిష్ఫష్టాత్మా చ=సమర్పించబడిన ఆత్మకలవాడవు,

తా. నీవు పత్యవ్రతుడవు, శూరుడవు. ధర్మాత్ముడవు. దృఢమైన పరాక్రమము కలవాడవు. పరీక్షించి పనులు చేయువొడవు. విషయములను బాగుగౌ స్మరించువొడవు. తనను తానుగా స్నేహితులకు అధీనము చేసికొన్నవాడవు. మూ. తసప్మాదేకైకశస్తావద్చువన్తు సచివాప్తవ,

ఎక్టీ, శర్మ టీ స్మా జ్వల

హేతుతో మతిపంపన్నాః సమర్థాశ్చ పునప్తథా. తై

ప్ర అ. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమునలన, మతిసంపన్నాః=బుద్ధిమంతులు, తథొ= మరియు, పమర్దాశ్చ పునః=సమర్థులూ అయిన, తవ పచివొః=నీ మంత్రులు, ఏకైకశః= ఒక్కరొక్కరు, హేతుతః= హేతుపూర్వకముగా, (బ్రువన్తు తావత్‌ =చెప్పుదురు గాకు

తా. అందువలన బుద్ధిమంతులు, సమర్థులూ అయిన నీ మంత్రులు తగిన యుక్తులు చూపుచు ఒక్కరొక్కరుగా మాటలాడెదరు. ౭7 మూ, ఇత్యుక్తే రాఘవాయాథ మతిమానజ్లదో౬ గ్రతః

విభీషణపరీక్షారమువాచ వచనం హరిః 38

ప్ర అ. ఇతి=ఇట్లు, ఉక్తే=చెప్పబడగా, అథ=లటు పిమ్మట, హరిః=వాన

174 శ్రీమద్రామాయణము . రుడైన, మతిమాన్‌=బుద్రిముంతుడైన, ఆబ్లదః=అఆంగదుడు, రాఘవాయ=రామునక్సు, అగ్రతః=ముందుగా, విభీషణపరీక్షార్ధమ్‌=విభీషణని పరీక్ష కొరకు, వచనమ్‌=వచ నమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. ఆ వానరు లట్ట్లు పలికిన పిమ్మట బుద్ధిమంతుడైన అంగదుడు ముందుగా “విభీషణుని పరీక్షించనలెను” అని రామునితో పలికెను. 38 మూ, శత్రోః సకాశాత్పంప్రాప్తః పర్వథా తర్క్య ఏవ హి,

విశ్వాసనీయః సహసా న కర్తవ్యో విభీషణః, 389

ప్ర అ శత్రోః=శత్రువుయొక్క, పకాశాత్‌ =పమీపమునుండి, పంప్రొష్తః= వచ్చిన, విభీషణః=విభీషలుడు, సర్వథా=అన్ని విధములా, తర్క్యః ఏవ హి= సందేహించదగినవాడే కదా ? సహసా=వెంటనే, విశ్యాసనీయః=విశ్వ పీంచదగిన వాడుగా, న _కర్తన్యః=చేయదగినవాడు కాదు.

తా. విభీషణుడు శత్రువు దగ్గరమండి వచ్చినవాడు. అన్ని విధాలా సందేహించదగినవాడే. అందుచేత తొందరపడి ఆతనిని విశ్వాసపాత్రువిగా చేయకూడదు. 39 మూ. ఛాదయిత్వాత్మభానం హి చరన్తి శఠబుద్ధయః,

ప్రహరన్తి చ రన్హ్రేషు పోఒవర్థః సుమహాన్‌ భవేత్‌. 40

ప్ర. అ. శఠబుద్దయః=కుటిలబుద్ధి గలవారు, ఆత్మభావమ్‌=తమ మనోభా వమును, ఛాదయిత్వా=కప్పి, చరన్ని హి=సంచరించుచుందురు. రస్ట్రాషు=రంధ్ర ములయందు, ప్రహరన్తి చ=కొట్టుచుందురు.. సః=అది, మహాన్‌ =గొప్పు, అవర్థణ=అనర్ధముగా, భవేత్‌ =అఆగుము.

తా. కుటిలమైన బుద్ధి గలవారు తమ మనస్సులోని భావములను పైకి తెలియనీయకుండా ప్రవర్తించుచు. అవకాశము వచ్చినప్పుడు దెబ్బతీయుదురు. అది గొప్ప అనర్థమును కలిగించును. త్తం మూ. అర్భావరా వినిశ్చిత్య న్యవపాయం భజేత హ,

గుణతః సంగ్రహం కుర్యాద్దోషతస్తు విసర్ణయేత్‌. త్తే

ప్ర అ. అర్భానర్జౌ= అర్ధమును అనర్లమును, వినిశ్చిత్య=నిశ్చయించి, వ్యవసాయమ్‌ = ఉద్యమమును *“భజేత్‌ = సేవించవలేమ్‌ (చేయవలెను), సణరంగలో ములవలన, సంగ్రహమ్‌= (గ్రహణమును, కుర్యాత్‌ =చేయవలెను. దోషతస్తు=ఐదోష మువల్లనైతే, విసర్హయేత్‌ =విడువవలెను. రా న్‌

తా. లాభనష్టములను నిశ్చయించుకొని ప్రయత్నమును ఆరంభించవలెను.

యుద్దకొండము శై? గుణములున్నచో ప్వీకరించవలెను; దోషము లున్నచో విడువవలెను. క! మూ. యది దోషో మహాంస్త స్మింప్యజ్యతామవిశజ్కితమ్‌,

గుణాన్వాపి బహూన్‌ జ్ఞాత్వా సంగ్రహః క్రియతాం వృష 42

ప్ర అ. నృప=రాజా ! తస్మిన్‌ =ఆతనియందు, మహాన్‌=గొప్ప, దోషః యది= దోషమున్నపో, అవిశజ్కితమ్‌=నిఃసంశయముగా, త్యజ్యతామ్‌=విడువబదు గాక. బహూన్‌ =అధికమైన, గుణాన్‌ =గుణములను, జ్జాత్వా వా పి=తెలి సికొన్నచో, సంగ్రహః= స్వీకారము, క్రియతామ్‌=చేయబడుగాక.

తొ. ఈ విభీషణనిలో అధికముగా దోషమున్నచో నిఃసంశయముగొ ఇతనిని విడిచివేయవలెను. అట్టు కాక చాలా గుణములున్నవో ప్వీకరించవలెను. తై మూ, శరభస్త్వథ నిశ్చిత్య పార్థం వచన మబ్రవీత్‌,

క్షీపమస్మిన్నరవ్యాషఘ్ర చారః ప్రతివిధీయతామ్‌, క!

ప్ర అ. అథ=ఆటు పిమ్మట, శరభస్తు=శరభుడైతే, నిశ్చిత్య=నిశ్చయించి, సార్థమ్‌ =అర్ధముతో కూడిన, వచనమ్‌ =వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. నర వ్యాఘ్ర= పురుష్నశ్రేస్టుడా ! అస్మీన్‌=ఈతని విషయమై, న్రీపమ్‌=శీఘ్రముగొ, చారః=గూఢచారి, స్రతివిధీయతాన =ఏర్పరుపబడుగాక,

తా. శరభుడు బాగుగా ఆలోచించి అర్ధయుక్తమైన వాక్యము పలికెను. నరులలో శ్రేష్టుడవైన రామా ! ఈతని పసరీక్తించుటక్రై వెంటనే గూఢచారిని పంపవలెను. శ్రి మూ. ప్రణిధాయ హి చారేణ యథావత్‌ సూక్త శ్రబుద్ధినా,

పరీక్ష్య చ తతః కార్యో యథావ్యాయం పరిగ్రహః డడ

ప్రఆ. ప్రణిధాయ=గూఢచారిని పంపి, సూక్ష్మబుద్ధినా=సూక్ష్మ మైన బుద్ధిగల, గూఢచారేణ=గూఢచారిచేత, యథావత్‌ =తగువిధముగా, _ పరీక్ష్య చ=పరీక్షించి, ఈతఈ=అటుపీమ్మట, యథావ్యాయమ్‌ =న్యాయానుసారముగా, పరి గ్రహజ= స్వీకారము, కార్యః=చేయదగినది.

తా. గూఢచారిని పంపి, సూక్ష్మబుద్ధి గల ఆ గూఢచారిచేత బాగా పరీక్షించి అటుపిమ్మట న్యాయానుసారము _ ఇతనిని స్వీకరించవచ్చును; లేదా విడువవచ్చును. శత మూ. జామృవాం స్త్వథ సం్రేక్ష్య శాస్త్రబుద్ద్యా విచక్షణః

వాక్యం నిజ్ఞాాయామూస గుణవర్దోషవర్హితమ్‌. ఉర్‌

276 శ్రీమద్రామాయణము

ప్రఆ. అథఅటు పిమ్మట, విచక్షణా చేర్పరియైన, జామ్బవాంస్తుూజాంబ వంతుడైతే, శాస్త్రబుద్ధ్యా=శౌస్త్రుబుద్దితో, సం్యపక్ష్య=చూచి, గుణవత్‌ =గుణము లుగలది, దోషవరితమ్‌2దోషములతో శూన్యము అయిన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, విజ్ఞాయామాస= తెలిపెను,

తా. పిమ్మట నేర్పరియైన జాంబవంతుడు ఆ విషయము నంతను శాస్త్రీయ దృష్టితో పరిశీలించి, గుణములు గలది, దోషములు లేనిది అయిన వాక్యము పలికెను. జ్తేగ్ట్‌

ఎన్టీ ఆ్య

మూ. బడ్ధవైరాచ్చ పాపొచ్చ రాక్ష పేన్ట్రాద్విభీషణః

అదేశకాలే సంపాప్తః సర్వథా శజ్క్య్యతామయమ్‌. న్‌

ప్ర, విభీషణః=విభీషణుడు, బద్ధవైరాచ్చ=కట్టబడిన వైరము గర వాడు, పాపాత్‌= పాపాత్ముడూ అయిన, రాక్ష పేన్దొత్‌ =రాక్షసరాజునుండి, అదేశకాలే=తగని దేశమునందూ _ కాలమునందూ, సంప్రాష్త్కః=వచ్చినాడు. అఆయమ్‌=ఇతడు, సర్వథా=అన్ని విధములా, శబ్క్యతామ్‌=శంకింపబడుగాక

తా, ఈ విభీషణుడు నీతో వైరము కట్టిన పాపాత్ముడైన రావణుని వద్దనుంచి దేశము. కొని దేశమునకు, కాలము కాని కాలమునందు వచ్చినాడు. ఇతనిని గూర్చి అన్ని విధాలా శంకించవలసి ఉన్నది. తగ మూ. తతో మైన్సస్తు సం్యపేక్ష్య నయాపనయకోవిదః,

నొక్యం వచనసంపన్నో బభాషే హేతునుత్తరమ్‌. త్త

ప్రఅ. తతఈ=అటుపిమ్మట, నయాపనయకోవిదః=నీతిని నీతివిరుద్దమై వదానివి ఎరిగినవాడు, వచనసంపన్నః=వచనములందు సమృద్దుడు అయిన, మైన్సస్తు=మైందుడు, సం(పేక్ష్య= ఆలోచించి, హేతుమత్తరమ్‌=అధికముగా హేతు వులు గల, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, బభాషే= పలికెను.

తా. పిమ్మట, ఏది నీతియో ఏది కాదో తెలిసినవాడు మంచి వచనవైపుణ్యము గలవాడు ఆయిన మైందుడు ఆలోచించి, మంచి హేతువులను చూపించు వాక్యము సలికెము. 47 మూ. అనుజో వాము తస్యెష రావణప్య విభీషణః,

పృచతాం మధురేణాయం శవైర్షరసతీశ్వర. డ్తీలీ ప్రల నరపతీశ్వరారాజాధిరాజా !, ఏష్కఎఈ, విభీషణణ=విధీషణుడు తస్య=ఆ, రావణస్య=రావణునియొక్క, _అనుజో. నామ=తమ్ముడు కదొ. అయమ్‌=ఇతదు, మధురేణ=నుధురమైన వాక్యముచేత, శవైజమెల్లగా, పృచ్చ్య తామ్‌ =అడగబడుగాక, జ

యుద్ధకాండము శై77

తా. ఓ ! రాజాధిరాజా ! ఈ విభీషణుడు ఆ రావణుని తమ్ముడు కదా. ఇతనిని మధురమైన మాటలతో మెల్లగా ప్రశ్నించుట మంచిది. 48 మూ. భావమపస్యతు విజ్హాయ తత్త్వతస్త్వం కరిష్యసి

యది దుష్టో న దుష్టో వా బుద్ధిపూర్వం నరర్షభ. త్తి

ప్రఅం నరర్షభ=నరులలో (శ్రేషృడా ! అస్య=నీనియొక్క, భావమ్‌=భావ మును, తత్త్వతః=జయథార్ధముగా, విజ్ఞాయ=తెలిసికొని, దుష్టో యది=దుష్టుడో, న దుష్లో వా=దుష్లుడు కాదో, బుద్దిపూర్వమ్‌=జ్ఞానము పూర్వమునందు కలుగునట్లుగొ, శ్వమ్‌= $వు, కరిష్యసి= చేయగలవు.

తా. నరులలో (శ్రేష్టుడవైన ఓ! రామా! ఇతని అభిప్రాయ మేమో యథార్థముగా తెలిసికొని, ఇతడు దుష్టుడా కాడా అను విషయము కూడ గ్రహించిన పిమ్మట నీవు తగు విధముగా చేయవచ్చుము. త్త మూ. అథ పంప్కారసంపన్నో హనునూన్‌ సచివోత్తమః,

ఉవాచ వచనం శ్లక్షమర్థవన్మధురం లఘు, ర5్‌0

ప్రఅం ఆథ=అటు పిమ్మట, సంస్కారసంపన్నః=వివిధశాస్త్రములను అభ్య సించుటచేత కలిగిన సంస్కారముతో సంపన్నుడు, సచినోత్తనుః=నుంత్రులలో (శ్రేషుడు అయిన, హనుమాన్‌ = హనుమంతుడు, శక్త మ్‌జఐమ్బదువు, అర్థవత్‌ = అర్థము గలది, మధురమ్‌ =మధురము, లఘు=ఆల్పమూ అయిన, వచనమ్‌=వచనమును, ఉవాచ=సలికెను.

తా. పిమ్మట వివిధశాస్త్రముల అభ్యాసముచేత కలిగిన సంస్కారము గలవాడు, మంత్రులలో ఉత్తముడు అయిన హనుమంతుడు మృదువు, మంచి అర్థము. గలది, మధురము, లఘువు అయిన నచనమును పలికెను. 50 మూ, వ భవన్తం ముతి(శ్రేస్టం సమర్థం వదతాం నరమ్‌,

అతిశాయయితుం శక్తో బృహన్పతిరపి బ్రువన్‌. ర్‌1

ప్ర. బృహస్పతిరపి=బ్బహస్పతి కూడ, బృవన్‌=మాటలాడుచు, మ శ్ర షమ్‌= బుద్ధిచేత (శ్రేష్కడవు, సమర్ధమ్‌=సమర్భుడవు, వన మాటలా డు ల వరమ్‌= ఉత్తముడవూ అయిన, భవన్శమ్‌=నిన్ను; ఆతిశాయయితుమ్‌ =అతిశయిం చుటకు, వ శక్తః= సమర్జుడు కాడు,

తా, నీవు బుద్ధిచేత గొప్పవాడవు; పనుర్జుడవు; మాటలొడువారిలో ఉత్తముడవు. అట్టి విన్ను బృహస్పతి కూడ మాటలాడి అతిశయించజాలడు.5]1 మూ. న వాదాన్నాపి సంఘర్దాన్నాధిక్యాన్న చ కానముతఈ,

వక్త్యామి నచవం రాజన్యథార్థం రాను గౌరవాత్‌. 52

778 (శ్రీమద్రామాయణము ప్రఅ. రాజన్‌ =రాజూ |! రామ=రానూ |! వాదాత్‌ =వాదమువలన, వచనమ్‌= వచవమును, న(వక్ష్యామి)=చెప్పను. సంఘర్షాదపి=పోటీవలన కూడ, న=చెప్పను. అధిక్యాత్‌ =ఆధికృమువలన, న=చెప్పను. కామతః చ=కామమువలన కూడు న= చెప్పను. గౌరవాత్‌ =గౌరవమువలన, యథార్ధమ్‌=యథార్ధమైన వచనమును, వక్ష్యామి= చెప్పెదను. తొ. రాజూ ! రామా ! నేను కేవలము వాదమునిమిత్తము గాని, ఇతరమంత్రులతో పోటీసడుటచేత గాని, వారికంటె అధికుడ నని గాని, నా ఇష్టానుసారముగా గొని చెప్పుట లేదు. కేవలము నాపై నీవుంచిన గౌరవమును పట్టీ (లేదా నీపై నాకున్న గౌరవమును బట్టి) ఏది యథార్ధమని నాకు తోచినచో అది చెప్పెదను. సను ర్‌2 మూ. అర్భావర్ధనిమిత్తం హి యదుక్తం పచివైస్తన, తత్ర దోషం ప్రపశ్యామి క్రియా న హ్యుపపద్యతే. 53 ప్రఅ. తవ=నీయొక్క, పచివై=నుంత్రులచేత, అర్థానర్థనిమిత్త మ్‌= ఆర్భానర్థ ముల నిరయములకొరకు, యత్‌ =ఏది, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడినదో, తత్ర=డానియందు, దోషమ్‌= దోషమును, ప్రపశ్యామి=చూచుచున్నాను. (క్రీయా=పరీక్షచేయుట, న ఉపపద్యతే హి= కుదరదు కదా. తా. విభీషణువివలన కలుగు లాభనస్టములను పరీక్షించవలెనని నీ మం్రులైన అంగదాదులు చెప్పినారు. కాని దానిలో నాకు దోషము కనబడుచున్నది. ఎందుచేత ననగా అట్లు చేయుటకు తగిన విధానము కుదరదు. ర్‌3 మూ బుతే వియోగాత్సామర్థ మవబోద్దుం న శక్యతే, పహపా వినియోగో హి దోషవావ్పతిభాతి మే. ర్‌4 అ. నియోగాత్‌ బుతే=ఏదైన కార్యమునందు వియమించకుండగా, సామర్థ్యమ్‌= సామర్ధ్యము, అవబోద్ధుమ్‌=తెలిసికొనుటకు, న శక్యతే=శక్యము కాదు. పహసా= కీమముగా, వినియోగః =వియమించుట, దోషవావ్‌=దోషము కలదిగా మే=వాకు, ప్రతిభాతి=తోచుచున్నది. తా. విభీషణుని ఏదైన ఒక కొర్యమునందు నియమించకుండగా అతని సామర్థ్యము తెలిసికొనుట శక్యము. కాదు. క్రొత్తవానిని వెంటనే ఒక కార్యములో వియమించుట మంచిది కాదవి వా అభిప్రాయము. ర్‌4 మూ. చారప్రణీహితం యుక్తం యదుక్తం సచివైప్తవ, అర్థస్యాపంభవాత్తత్ర కారణం వోపపద్యతే, 8్‌ర్‌

యుద్దకాండము 379

ప్రఅ. తవ=నీయొక్క, సచివైఃజమంద్రులచేత, యల్‌ =ఏ, చారప్రణిహి తమ్‌= గూఢచారులను పంపుట, యుక్తమ్‌=యుక్షమైనదిగా, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడీనదో, తత్ర=ఆ విషయమున, అర్ధస్య=కార్యముయొక్క, ఆసంభవాత్‌ =అసంభవమువలన, కారణమ్‌= ఉపాయము, నోపపద్యతే=కుదరదు.

తా. గూఢచారులను పంపవలె నవి నీ మంత్రులు కొందరు చెప్పివారు. ఎదుట నిలచి ఉన్నవాని రహస్యములను గూఢచారుల ద్వారా తెలిసికొనుట అనునది అసంభవము గాన ఆ ఉపాయము కూడ కుదరదు. ర్‌ర్‌ మూ, అదేశకాలే సంప్రొష్త ఇత్యయం యద్విభీిషణః

వివక్షా తత్ర మేఒ. స్తీయం తాం నిబోధ యథామతి. 56

ప్రఅ, ఆయం విభీషణః= ఈ విభీషణుడు, అదేశకాలే= దేశము కానిదాని యందు, కాలము కొనిదానియందు, సంప్రాస్తః ఇతి యత్‌ =వచ్చినాడు అనునది ఏది గలదో, తత్ర=ఆ విషయమునందు, మే=వాక్సు యథామతి=బుద్ర్యమపార ముగా, ఇయం వివక్తా=ఈ చెప్పవలెనను ఇచ్చ, అస్తి=ఉన్నది. తామ్‌=దానిని,

తా. విభీషణుడు దేశము కాని దేశమునందు, కాలము కాని కాలమునందు వచ్చినా డని చెప్పినారు కదా ౩ ఆ విషయమునందు నా బుద్ధి ననుసరించి వేను చెప్పవలెనని కోరుచున్నాను; వినుము, 56 మూ ఏష దేశశ్చ కాలశ్చ భవతీహ యథా తథా,

పురుషాత్సురుషం ప్రాప్య తథా దోషగుణావపి ర్‌7

ప్ర ఆ.(ఈ ఖ్లోక్షానికి సమన్వయం సరిగా కుదురుట లేదు. దీవి పూర్వార్థాన్ని 56 శ్ఞోకంతోను, ఉత్తరార్థాన్ని 58వ శ్ఞోకంతోను కలిపి పూర్వవ్యాఖ్యాతలు వ్యాఖ్యానించినారు గాని అది సంళృప్తకరంగా లేదు). ఏషు=ఇది, ఇహవ=ఇక్కడ, దేశశ్చ= దేశము, కొలశ్చ=కాలము, యథా=ఎట్టో, తథా= అట్టు, నా వివక్ష ఉన్నది అని వెనుకటి శ్లోకముతో అన్వయము. పురుషాత్‌ =దుష్టపురుషుడైవ రావణునుండి, పురుషమ్‌ =ఉత్తమపురుషుడ వైన విన్ను; ప్రాష్య=పొంది (మనసా. నిశ్చయించ్చి, తథా=అట్లు, గుణదోషావ పీ=గుణదోషములమ కూడ, (ప్రాష్య=పొంది, “ఇతడు విన్ను చేరుట యుక్తమే” అని ఉత్తరశ్లోకముతో అన్వయము. “పురుషాత్సురుషం (ప్రాష్య” ఇత్యాదిళ్టోకార్థానికి అర్థం సరిగా లేదు.

ప్రాచ్యపాఠంలో దీని ఉత్తరార్హం - “పురుషం పురుషం ప్రాష్య గుణదోషా యథా తథా అని ఉన్నది. దీని అర్ధము. ఇట్లు వ్తవచును. పురుషం . పురుషమ్‌=వేరు. వేరు పురుషుణ్ణి, ప్రాష్య=పొంది, గు =గుణదోషములు,

180 శ్రీమద్రామాయణము యథా=ఎట్లో, తథా=అక్లే ఇహజ=ఇక్కడ, (ప్రస్తుతవిషయమునందు), ఏషుఐఇది, దేశశ్చ=దేశముగాను, కొలశ్చ=కాలముగాను, యథా తథా=ఏదో విధముగా, భవతి=అగుమ.

తా. ఒకొక్క పురుషుని చేరి గుణము. దోషము గాను దోషము గుణముగాను, ఆగును. అట్లు ఈ ్రస్తుతవిషయమునందు ఇదే తగిన దేశము, కాలము. అని ఏదో విధముగ్య అనగా స్థితిని పట్టి నిరూపించవచ్చును. 57 మూ. దౌరాత్మ్యం రావణే దృష్ట్వా విక్రమం చ తథా త్వయి,

యుక్తమాగమనం హ్యత్ర పదృశం తస్య బుద్ధితః. ర్‌8ి

ప్రఆ. రావణే=రావయనియందు, దౌరాత్మ్యమ్‌ =దుష్టత్వమును, తథా=మరియు, త్వయి=నీయందు, విక్రమం చ=పరాక్రమమును, దృష్ట్వా=చూచి, అత్ర=ఈ _ కాలమునందు, ఈ ్రదేశమునందు, ఆగమనమ్‌=వచ్చుట, యుక్తం హీ=యుక్తము కదా ? తస్య=వానియొక్క, బుద్ధితః=బుద్ధికి, పదృశమ్‌=తగినది,

తా. రానణుని దుష్టత్వమునూ, వీ సరాశ్రమమునూ చూచి, ఈ కాలమునందు, ఈ దేశమునందు ఆతడు వచ్చుట యుక్తమే కదా ? ఇది ఆతని బుద్ధికి తగినట్టున్నది. ర్‌త మూ. అజ్ఞాతరూపైః పురుష స రాజన్‌ పృచ్చ్యతామితి,

యదుక్తమత్ర మే (పేక్తా కొచిదస్తి సమీక్షితా. ర5్‌9

ప్రఅ, రాజన్‌=ఓ ! రాజా ! అజ్ఞాతరూ పైః=తెలియబడని రూపము గల, పురు షైః= పురుషులచేత, సః=అతడు, పృచ్యతామ్‌ ఇతి=ఆడగబడు గాక అని, యత్‌=ఏ వాక్యము, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడినదో, అత్ర=ఈ విషయమునందు, పమీక్షితా=చూడబడిన, మే= నాయొక్క, కాచిత్‌ =ఒకానొక, (ప్రేక్షా=ఆలోచన, అస్తే=ఉన్నది.

తా. రాజూ ! ఆతడు తెలుసుకొనజాలని పురుషులను సంపీ ఆతనిని (ప్రశ్నించవలెనని కొందరు చెప్పినారు కదా ? ఆ విషయమున నేను పరీక్షించగా కలిగిన అభిప్రాయ మొకటి ఉన్నది. 59 మూ. పృచ్యమావో విశకేత సహసా బుద్ధిమావ్వచః,

తత్ర మిత్రం ప్రదుష్యేత మిథ్యాపృష్టం సుఖాగతమ్‌. 60

ప్రఅ. పహసా=శీఘ్రముగా, సృళ్మ్రమాన- అడగబదుదున్న, బుద్ధిమాన్‌= బుద్ధిమంతుడు, వచః=వచనమును, గ్రాత=శంకించును. తత్ర=అట్టి సంద

న!

రృమునందు, సుఖాగతమ్‌=అనాయాసముగొా లభించిన, మిత్రమ్‌=మిత్రుడు, మిథ్యాషృష్టమ్‌= కపటముతో ్రశ్నించబడినవాడై, ప్రదుష్యేత=చెడిపోవును,

యుద్ధకాండము 38]

తా. ఒక బుద్ధిమంతుని దగ్గరకు హటాత్తుగా వెళ్లి ప్రశ్నించగానే ఆతడు ప్రర్నించువాని మాటలను శంక్రించును. అట్టి సందర్భాలలో అప్రయత్నముగా లభించిన మిత్రుళ్ల వంచనపూర్వకముగా ప్రశ్నించుటచే ఆ మిత్రుడు విముఖుడై పోవును. 60 మూ. అశక్యం పహపొ రాజన్‌ భానో బోద్ధుం పరస్య వై

అన్తరేణ స్వరైర్భిన్నర్నెపుణ్యం పశ్యతాం భృశమ్‌, 61

ప్రఅ. రాజన్‌=రాజా | భిన్నెః= వేరువేరైన, స్వమై=స్వరములచేత, పశళ్యతామ్‌= చూచువాదియొక్క, భృశమ్‌ =మిక్కిలి, నైపుణ్యం వివా=వైపుణ్యము లేకుండగా, పరస్య= ఇతరునియొక్క, భావః=భావము, సహసా=శీఘ్రముగా, బోద్ధుమ్‌=తెలి సికొనుటకు, అశకృమ్‌ =శక్యము. కాదు.

తా. రాజా ! ఎదుటివాని మూటలలోని స్వరమును పట్టి తెలిసీకొనక లిగినవారికి ఎంతో నేర్పు ఉంటే తప్ప ఎదుటివాని భావమును శీఘ్రముగా తెలిసికొనుట శక్యము కాదు. 61 మూ. న త్వప్య బ్రువతో జాతు లక్ష్యతే దుష్టభావతా,

ప్రసన్నం వదనం చొపి తస్మాన్మే వాస్తి సంశయః. 62

ప్ర, బువతఈః=మాటలాడుచున్న, అస్య= ఈతనియొక్క, దుష్టభా వతా దుష్ట మైన భావము కలిగి ఉండుట, జాతు=ఎన్నడును (ఏ క్షణమునందుము, న దృశ్యలే=చూడబడుటలేదు. వదనం చాపి=ముఖము కూడా, ప్రసన్నమ్‌= ప్రసన్న ముగా ఉన్నది. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, మే=నాకు, సంశయః=సంశయము,

తా. ఈతడు మాటలాడుచున్నప్పుడు దుష్టమైన భావమేదీ ఉన్నట్లు ఒక్కమారు. కూడ కనబడుటలేదు. ఇతవి ముఖము కూడ ్రసన్నముగా ఉన్నది, అందుచేత నాకు ఇతని విషయమునందు సంశయము లేదు. 62 మూ. అశజ్కితమతిః ప్వష్ణో న శఠః పరిసర్పతిి

న చావ్య దుష్ట వాగస్తి తప్మావ్న్మే నాస్తి సంశయః. 63

ప్రఅ. శఈ=కపటబుద్ధి గలవాడు, ఆశజ్కితమతిః=శంకీంచని మతి గలవాడై ప్వస్థఃజ స్వష్టుడై న పరిసర్భతి=సమీపించడు. అస్య=ఇతనియొక్క, వాక్‌ చ=వాక్కు కూడ, దుష్టా=దుష్టమైనదిగా, నాస్తీ=లేదు. తస్మాత్‌=ఆ కారణమువలన, మే=నాక్షు, సంశయః=సంశయము, నాస్తి=లేదు.

తా. కపటబుద్ది కలవాడు ఎట్టి శంకా లేక స్వస్థుడై దగ్గరకు రాడు. ఈతని మాటలలో దోషము కూడ లేదు. అందుచే నాకు సంశయము లేదు.63

182 గ్రీచుద్రానమూయణము మూ. ఆకారశ్చాద్యమానో౭-పి న శక్యో వివిగూ హితమ్‌,

బలొద్ధి వివృణోత్యేన భానమన్తర్గతం వృణామ్‌, 64

.అ. ఆకారః= ఆకారము, ఛాద్యమానో౬. సీ=కప్పబడుచున్నదైనను, వివి

సూహికుకీ దాచుటకు, న శకృః=శక్యము గాదు. అన్తర్గతమ్‌ =లోపలనున్న, వృణామ్‌= మానవులయొక్క, భావమ్‌=భావమును, బలాత్‌ =బలమునలన, వివృ ణోలత్యేవ=తప్పక వినరించును.

తా, ఎంత కప్పికొన్నను ఆకారమును దాచుట శక్యము కొదు. అది మానవుల మనస్సులో ఉన్న భావమును బలాత్కారముగా ప్రకటించితీరును. 64 మూ. దేశకొలోపపన్నం చ కార్యం కార్యవిదాం వర,

సఫలం కురుతే క్రిప్రం ప్రయోగేణాభిపం హితమ్‌. 65

ప్రఅ. కార్యవిదామ్‌=కార్యవేత్తలలో, వరవశశ్రేష్టుడా. ! దేశకాలోపపన్నం చ= దేశకాలములకు అనుగుణమైన, కార్యమ్‌=కార్యము, క్షిప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, ప్రయోగేణ=ప్రయోగముతో, అభిసంహీతమ్‌=కూర్చబడినదైై సఫలమ్‌=సఫలునిగా, కురుతే=చేయును.

తా. కార్యములను ఎరిగిన వారిలో (శ్రేష్ఫడవైన రామా ! దేశమునకు కాలమునకు అనుగుణముగా ఉన్న, అనగా దేశము కాలము అనుకూలముగా ఉన్న, కార్యమును వెంటనే ప్రయోగముతో కూర్చినచో, అనగా వెంటనే ఆచరించినచో, అది కర్తకు ఫలమును ఇచ్చును. (దేశకాలములు అనుకూలముగా ఉన్నాయని తెలిపికొని ఇతడు వెంటనే కార్యాచరణమునకు ఉద్యుక్తుడైనా డని భావము.)65 మూ, ఉద్యోగం తవ సం్రేక్ర్య మిథ్యావృత్తం చ రావణమ్‌,

వాలినం చ హతం శ్రుత్వా సుగ్రీవం చాభిషేచితమ్‌, 66

రాజ్యం ('ప్రార్భయమావనస్తు బుద్రిపూర్వమిహాగతః

ఏతానత్తు పురస్కృత్య విద్యతే తస్య పంగ్రహః. 67

ప్రఅ. తవ=నీయొక్క, ఉద్యోగమ్‌= ప్రయత్నమును, సంప్రేక్ష లెచూచి, రావణమ్‌= రావలుణ్ల, _ మిథ్యావృత్తమ్‌=చెడ్డ _ ప్రవృత్తి గలవానినిగా చూచి, వాలినమ్‌=వాలిని, హతన్‌= చంపబడినవానినిగాను, పుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుణ్లో, అభిషే చితమ్‌ =లఅభి షేక్షించబడినవానినిగాను, గ్రుత్యావిని, రాజ్యమ్‌ =రాజ్యమును, ప్రార్థ యమానస్తు=కోరుచున్నవాడై, బుద్ధిపూర్వమ్‌=బుద్రిపూర్వకముగా, ఇహజ=ఇక్కడికీ, ఆగతః=వచ్చినాడు. ఏతావత్తు= ఇంతమాత్రమునే, పురష్కత్య=పురప్కరించుకొని, తస్యవ=వానియొక్క, సంగ్రహణ ప్వీకరణము, విద్యతే=ఉన్నది.

తా. నీవు ఉద్యమశీలుడ వను విషయమును, రావణుని దుష్ట్రప్రవృత్రినీ

యొద్దకాండము శతతి చూచి, వాలి చంపబడినట్టు, సుగ్రీవుడు రాజ్యాభిషిక్తుడై నట్లు విని, రాక్షసరాజ్యమును పొందవలెనము కోరికతో ఆలోచవాపూర్వకముగానే ఇతడు ఇక్కడికి వచ్చినాడు. ఈ ఒక్క విషయమును పట్టి కూడ ఈతనిని స్వీకరించుట యుక్తము. 66, 67 మూ. యథాశక్తి మయోక్షం తు రాక్టసస్యార్దవం ప్రతి,

ప్రమాణం త్వం హి శేషష్య శ్రుత్వా బుద్ధిమతాం వర, 68

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాత్తే పస్తదశః సర్గః

ప్రఅ, బుద్ధిమతామ్‌=బుద్ధిమంతులలో, వర=(శ్రేష్టుడవైన ఓ! రామా!, రాక్ష సస్య= ఈ రాక్షసునియొక్క, ఆర్జవం ప్రతి=బుజుత్వమును గూర్చి, మయాజ=నాచేత, యథాశక్తి= శక్ష్యనుసారముగా, ఉక్తమ్‌= చెప్పబడినది. (శ్రుత్వా=విని, శేషస్య=మిగి లివదానికి, త్వమ్‌=నీవు, ప్రమాణం హీ=సప్రమాణము కదా.

తా. బుద్ధిమంతులలో (శ్రేష్ఫడవైన ఓ ! రామా ! ఈ రాక్షసుడు బుజుప్వభావము కలవాడే అము విషయనును గూర్చి యథాశక్తిగా చెప్పినాను. వినిన పిమ్మట మిగిలిన కార్యము ఎట్టు చేయవలెనో నిర్థయించుటకు నీవే (ప్రమాణము. 68

“బాలానందిని అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో వది హేడవ నర్హ నమాస్తము,

అథ అష్టాదశ: సర్గః

ిభీషణుని స్తేహముము అంగీకరించుటయే యుక్త నుని రాముడు తన నిర్ణయమును చవట మూ... అథ రామః ప్రసన్నాత్మా శ్రుత్వా వాయుసుతస్య హ్‌,

ప్రత్యభాషత దుర్ధర్షః శ్రుతవానాత్మని స్థితమ్‌. |

ప్రఆం అథ=అటు పిమ్మట, దుర్ధర్షః=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, శ్రుతవాన్‌= శాస్త్రజ్ఞానము. కలవాడు అయిన, రామః=రాముడు, వాయుసు తస్య=హనుమంతుని వాక్యమును, శ్రుత్వా=విని, ్రపన్నాత్మా= ప్రసన్నమైన మనస్సు గలవాడై, ఆత్మని=తన మనస్సులో, స్థితమ్‌=ఉన్న విషయమును, ప్రత్యభాషత=పలి కెను.

తా. పీమ్మట ఎదిరింస శక్యము కానివాడు, శా స్రాధ్యయనసంపన్నుడు అయిన రాముడు హనుమంతుని మాటలు విని సంతోషించి తన మన్సులో ఉన్న అభిప్రాయమును చెప్పెను. కై మూ. మమాపి చ వివక్షాప్తి కొచిత్పతి విభీషణమ్‌,

శ్రోతుమిచ్చ్బామి తత్సర్వం భవద్భిః (శ్రేయపి స్థిరైఒ ౭

ప్రఆ. విభీిషణం ప్రతి=విభీషణుని గూర్చి, మమాపీ=నొకు కూడ, కొచిత్‌ =ఒక, వివక్షా=చెప్పవలెనను కోరిక, అప్తీ=ఉన్నది. (శ్రేయసి=(శ్రేయస్సునందు, ఫ్టీతైః=ఉన్న, భవద్భిః=మీచేత, తత్‌ =దానిని, సర్వమ్‌=అంతను, శ్రోతుమ్‌=వినుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

ళా. విభీషణుని గూర్చి నేను కూడ చెప్పవలెనని ఆనుకొనుచున్నాను. మన (శ్రేయస్సును కోరు మీరందరు. వినుడు. ం 2 మూ. మిత్రభావేన సంప్రాప్తం న త్యజేయం కథంచవ,

దోషో యద్యపి తప్య ప్పాత్సృతామేతదగర్లితమ్‌. త్రి

ప్రఆ. మిత్రభావేన= స్నేహభావముతో, సంప్రాప్తమ్‌=వచ్చినవానిని, తప్య= వానియొక్క; దోషః=దోషము, స్యాత్‌ యద్యపీ=ఉన్నను, కథంచన=ఏవిధము గానూ కూడ, వ త్యజేయమ్‌ =విడువను. ఏతత్‌ =ఇది, సతామ్‌=పత్పురుషులకు, అగ్గర్లితమ్‌= నిందింపబడనిది.

తా. నేను మిత్రుడనని చెప్పుకొనుచు వచ్చినవానిని, వానిలో దోషమున్నమ నేను విడువను. ఇట్లు చేసినయెడలనే సత్పురుషులు నిందింప కుండా ఉందురు.

యుద్ధకాండము 185 మూ. సుగ్రీవస్త్వథ తద్వాక్యమాభాష్య చ విమృశ్య చ,

తతః శుభతరం వాక్యమువాచ హరిపుజ్ననః, త్తే

ప్రఅ. అథ=అనంతరము, హరిపుబ్లవః=వానర్మశ్రేష్టుడైన, మగగ్రీవ=సుగ్షీ వడు, తద్వాక్యమ్‌=ఆ రాముని వాక్యమును, అభాష్య చ =అనువదించి, విమృశ్య చ=విమర్శించి, తతఈః=అటు పిమ్మట, శుభతరమ్‌=మిక్కిలి శుభమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉవాచ హజ=పలికెను.

తా. సిమ్మట వానరరాజైన సుగ్రీవుడు ఆ రాముని మాటలు అనువదించి, బాగుగా ఆలోచించి, నమురల మిక్కిలి శుభకరమైన వాక్యమును పలికెను. 4 మూ. పుదుష్టో వాపష్యదుష్టో నా శ్రిమేష రజనీచరః,

ఈదృశం వ్యసనం ప్రొప్తం భ్రాతరం యః సరిత్యజేత్‌, ర్‌

కోవామస భవేత్తప్య యమేష న పరిత్యజేత్‌.

ప్రఅ. ఏషః=ఈ, రజనీచరః=రాక్షపుడు, సుదుష్ణో వా=చాల దుష్టుడైనా, అదుష్టో వా=దుష్టుడు కాకపోయినా, కిమ్‌=ఏమి ? యః=ఎవడు, ఈదృశమ్‌= ఇట్టి, వ్యసనమ్‌=ఆపదను, ప్రాప్తమ్‌=పొందిన, భ్రాతరమ్‌=సోదరుని, పరిత్యజేత్‌ = విడచివేయునో, తస్య=అట్టివానికి, ఏషు=ఇతడు, యమ్‌=ఎవనిని, న పరిత్యచేత్‌= విడువడో, పజ=అట్టివాడు, కో నామ=ఎవడు, భవేల్‌=ఉండును ?

తా. ఈ రాక్షసుడు దుష్టుడు అయివా, కాకపోయినా మనకెందుకు ? ఇట్టి ఆపదలో ఉన్న సోదరునే విడిచిపెట్టిన వానికి విడవదగని వాడంటూ ఎవడైనా ఉండునా |! ర్‌ మూ. వానరాధిపతీర్వాక్యం శ్రుత్వా సర్వానుదీక్ష్య ఈు, 6

ఈషదుత్స్మయమానస్తు లక్ష్మణం పుణ్యలక్షణమ్‌,

ఇతి హోవాచ కాకుల్లో ఎ వాక్యం సత్యపరాక్రమః. 7

ప్రఅ. సత్యపరాక్రమః=పత్యమైన పరాక్రమము గల, కాకుత్హ్రః=రాముడు, వానరాధిపతేః=సుగ్రీవునియొక్క, వాక్యమ్‌ =నాక్యమును, శ్రుత్వావ=విని, సర్వాన్‌ అందరినీ, ఉదీక్ష శ్ర తు=చూచి, ఈషల్‌ =కొంచెము, ఉత్స్మయమానః=వనవ్వుచు, పుణ్యలక్షణమ్‌ =పుణ్యమైన లక్షణములు గల, లక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మణువి గూర్చి, ఇతి=ఇట్లు, వాక్యమ్‌ =వాక్యముము, ఉవాచ హజ=పలికెను.

_ తా. పత్యమైన పరాక్రమము గల రాముడు సుగ్రీవుని మాటలు విని,

అందరినీ చూచుచు, చిరునవ్వు నవ్వుచూ పుణ్యమైన లక్షణములు గల లక్ష్మణునితో ఇట్టు పలికెను. 6,7

188 శ్రీమద్రామాయణము మూ. అనధీత్య చ శొస్ర్రాణీ వృద్దాననుప పేవ్య చ,

న శక్యమీదృశం వక్తుం యదువాచ హరీశ్వరః 8

ప్రఆ, హరీశ్వరః=సుగ్రీవుడు, యత్‌=ఏ వాక్యమును, ఉవాచ హ=సలి శెనో, ఈద్చ్‌శమ్‌=ఇట్టీ వాక్యమును, వక్తుమ్‌=పలుకుటకు, శాస్త్రాణీ=శాస్త్రములను, అనధీత్య=చదవకుండగొ, వృద్ధాన్‌= పెద్దలను, అనుససేవ్య చ= టేవించకుండగొ, న _ శక్యమ్‌=శకృముకాదు.

తా. సుగ్రీవుడు పలికిన ఈ మాటలను, శాస్త్రములు చదువనివారు "పెద్దల పేన చేయనివారు మాటలాడజాలరు, తి మూ, అస్తి పూక్ష్మతరం కించిద్యదత్ర ప్రతిభాతి మా,

ప్రత్యక్షం లౌకికం చాపి వర్తతే పర్వరాజసు. ఓ

ప్ర. యత్‌=ఏది, పర్వరాజసు=సమప్తరాజులయందు, ప్రత్యక్షమ్‌= ప్రత్యక్ష ముగా, వర్తతే=ఉన్నదో, లౌకికం చాపి=లోకప్రపిద్ధమో, అట్టి, పూక్ష్మతరమ్‌=మిక్కిలి సూక్ష్మమైన, కించిత్‌ =ఒకానొకటి, అస్తీ=ఉన్నది; అత్ర=ఇక్కడ, మా=నన్ను గూర్చి, ప్రతిభాతి= తోచుచున్నది.

తా. ఇక్కడ మిక్కిలి సూక్ష్మమైన ఒక విషయ మున్నట్లు నాకు తోచుచున్నది. ఇది రాజుల కందరికీ స్పష్టముగా తెలిసినది, లోకప్ర పిద్ధమూ కూడు 9 మూ. అమిత్రాస్తత్కులీవాశ్చ ప్రాతిదేశ్యాశ కీర్తితాః,

వ్యసవేషు ప్రహర్హారప్త్పప్మాదయమిహాగతః. 10

న్జ్‌ తత్కులీనాశ్చ=ఆ కులమునకు చెందినవాళ్లు, ప్రాతిదేశ్యాశ్చ=సరిహ ద్దులోని దేశములో ఉన్నవాళ్లు, అమిత్రాణ=శత్రువులనీ, వ్యసవేషు=ఆపత్సమయము లయందు, ప్రహర్హార= దెబ్బతీయువారనీ, శత్తతాణాపిప్పడివారు. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలననే, అఆయమ్‌=ఇతడు, ఇహ=ఇక్కడిక్రి ఆగతః=వచ్చినాడు.

తా. ఒకే కులమునకు చెందినవాళ్లు ప్రక్కనే ఉన్న దేశములో ఉన్నవాళ్లు శత్రువు లన్కీ ఆపదలలో దెబ్బతీయుచుందు రనీ పెద్దలు చెప్పుదురు. అందుచేతనే ఇతడు ఇక్కడికి వచ్చివాడు. 10 మూ. అపాపాస్తత్కులీవాశ్చ మానయన్హి ప్వకాన్‌ హితాన్‌,

ఏష ప్రాయో నరేన్లాణాం శజ్కవీయమ్తు శోభవణ |!

ప్రఅ. అపాపాణపాపాత్ములు కాని, తత్కులీనాః=ఆ కులమునకే చెందిన వాళ్లు ప్వకాన్‌=తము సంబంధమైన, హితాన్‌=హితులను, మానయవ్తి=గౌరనిం

యుద్ధకాండము 187 తురు. ప్రాయః=సాధారణముగా, నరేన్హాణామ్‌ =రాజులకు, శోభనః= ఉత్తముడైన, ఏషు=ఈ వ్యక్తి కూడ, శజ్కనవీయః=శంకింపదగినవాడే.

తా. అ కులమునకే చెందినవారైనను దుష్టులు కొనివాళ్లు తమ హితులను గౌరవించుచుందురు,. కాని రాజులు సాధారణముగా మంచినానిని కూడ శంకించుచుందురు, (ఇతడు మంచివాడే అయినను రావణుడు ఈతనిని శంకించినాడు.) కై మూ. యస్తు దోషస్త్వ్రయా ప్రోక్తో హ్యాదావేఒరిబలస్య చ,

| తత్ర తే క్రీర్తయిష్యామి యథాశాస్త్రమిదం శృణు, క్ష2

ప్రఅ. అరిబలస్య=శత్రు పైన్యముయొక్క, ఆదానే= స్వీకరించుటయందు, యః=ఏ, దోషః=దోషము, త్వయాజనీచేత్య ప్రోక్తః=చెప్పబడినదో, తత్ర= ఆ విషయమునందు, తే=నీకు, యథాశాస్త్రమ్‌=శాస్త్రానుసారముగా, క్రీర్హయిష్యామి= చెప్పెదను. ఇదమ్‌=దీనిని, శృణు=వినుము.

తా. శత్రువు దగ్గరనుండి వచ్చినవాళ్ళను స్వీకరించుటలో ఏ దోష మున్నదని నీవు చెప్పినావో ఆ విషయమునందు యథాశాస్తృముగా చెప్పెదను వినుము. 12 మూ. న నయం తత్కులీవాశ్చ రాజ్యకాంక్షీ చ రాక్షపః

పణ్లీతా హి భవిష్యన్తి తప్మాద్దాహ్యో విభీషణః. 13

ప్రఅ. నయమ్‌=మనము, తత్కులీనాః చ=ఆతని కులమునకు చెంది నవారము; న= కాము. రాక్షసజారాక్ష్తసుడు, రాజ్యకాంక్షీ చారాజ్యమును కోరుచున్నాడు. (ఈ రాక్షసులు కూడ), పణ్ణితాః=పండితులుగా, భవి ష్యన్తి=అగుదురు. కదా. తప్మాత్‌=ఆ కారణమునలన, విభీషణః=విభీషణుడు, గ్రాహ్యః=గ్రహింపదగివవాడు.

తా. మనము ఈతని కులమునకు చెందినవారము కాము. అందుచేత అతనికి మనతో సహజశత్రుత్వ మేదీ లేదు. ఈ విభీషణునికి రాజ్యమునందు కోరిక ఉన్నది. రాక్షసుడే కదా బుద్ధిని హీనుడై ఉండును అవి అనుటకు కూడ వీలులేదు; ఎందుజేత ననగా వాళ్లల్లో కూడ పండితులు (బుద్ధిమంతులు) ఉండవచ్చును. అందుచేత విభీషణుడు మిత్రుడుగా గ్రహింపదగినవాడే. 13 మూ. అన్యగ్రాశ్ళ ప్రహృష్టాశ్చ వ భవిష్యన్తి సంగతాం,

ప్రణాదశ్చ మహావేష తతో౭ఒ స్య భయమాగతమ్‌, న!

ఇతి భేదం గమిష్యన్ని తప్మాత్వాాప్తో విభీషణఒ

188 శ్రీమద్రామాయణము

ప్రఆం (జ్ఞాతులు) అవ్య[గ్రాశ్స=భయము లేనివారు గొను, ప్రహృష్టాశ్చ=సంతో షించినవారుగాము, సంగతాః=కలిపి ఉన్నవారుగాను, న భవిష్యన్తి=కారు. ఇతి=ఈ కారణమువలన, భేదమ్‌=భేదమును, గమిష్యన్ని=పాందగలరు. అతః=కొవుననే, అస్యజ వీనికి భయమ్‌=భయము, ఆగతమ్‌=వచ్చినది. ఏషు=ఈ, ప్రణాదశ్చ=ధ్వని కూడ, మహాన్‌=గొప్పది. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, విభీషణః=విభీషణుడు, (గ్రాహ్యఃణ గ్రహింపదగినవాడు.

తా. జ్టాతు లెనరూ భయము లేళ సంతోషముతో కలిసి మెలిసి ఉండజాలరు. అందుచేతనే వాళ్లు విడిపోవుచుందురు. ఇతనికి రావణునినుండి భయము వచ్చి ఉండును. అందువలననే ఈతని ధ్వని చాల అధికముగా ఉన్నది.

కశ

మూ న సర్వే భ్రాతరస్తాత భవన్తి భరతోసమాః కేర్‌

మద్విధా వా సితుః పుత్రాః సుహృదో వా భవద్విధాః

ప్రఅ. తాత=నాయనా ! సర్వే=సమస్తమైన, (భ్రాతరః=సోదరులు, భరతోసమాః=భరతునితో సమానులుగా, న భవన్తి=ఉండరు. సితుః=తండ్రికీ మద్విధాః౭=నావంటి, పుత్రాఃజపుత్రులు, (ఉండరు), భవద్విధాః=నీవంటి, సుహృదో వావ స్నేహితులు గొని (ఉండరు),

తా. నాయనా ! అందరు సోదరులూ భరతునివంటివారే ఉండరు. ఈండ్రుల కుమారులందరూ నానంటివాళ్లే ఉండరు, "స్నేహితులందరూ వీవంటివారే ఉండరు.

15

మూ. ఏనముక్తన్తు రామేణ షుగ్రీవః సహలక్ష్మణః 16

ఉత్భాయేదం మహాప్రాజ్ఞ ప్రణతో వాక్యమట్రవీత్‌.

" ప్రఅ. రామేణ=రామునిచేత్య, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడిన, మహా ప్రొజ్టుజగొప్ప బుద్ధిమంతుడైన, పహలక్ష శ్రగో=లక్ష్మణునితో కూడిన, సుగ్రీవజ= సుద్రీవుడు, ఉత్భాయ=లేచి _ప్రణతః=నమస్కరించుచున్నవాడై. ఇదమ్‌ =ఈ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమువు, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. మహాబుద్ధిశాలియైన లక్ష్మణసహితుడైన సుగ్రీవుడు రాముని మాటలు వివి, లేచి, నమష్కరించుచు ఇట్లు పలికెను. 16 మూ. రావణేన ప్రణిహితం తమువేహి నిశాచరమ్‌, కే?

తప్యాహం నిగ్రహం మన్యే క్షనం క్షమవతాం వర.

ప్ర,అ. క్షమవతాం వర=ఓర్చు కలవారిలో (శ్రేష్కడా 1 తమ్‌=ఆ,

యుద్ధకొండము 189 విశాచరమ్‌= రాక్షసుని, రావణేన=రావణునిచేత, ప్రణి హితమ్‌=సంపబడినవాని నిగా, అఆవేహి= తెలుసుకొనుము. తస్య=నానియొక్క, నిగ్రహమ్‌=నిగ్రహమును, క్షమమ్‌=తగినదానివిగా, మన్యే=తలచుచున్నాను.

తా. ఓరిమి కలవారిలో (శ్రేష్టుడైన రామా ! ఆ రాక్షసుణ్లీ రావణుడే గూఢచారిగా పంసి యుండును అను విషయమును (గ్రహించుము. అందుచేత అతనిని విగ్రహించుటయే యుక్తమని తలచెదను. క? మూ. రాక్షపో జిహ్మయా బుద్ధ్యా సందిష్ట్రోఒయ మిహాగతః, 18

ప్రహర్హుం త్వయి విశ్వస్తే విశ్వస్తే నుయి వానఘం

లక్ష్మణే వా మహాబాహో ప బధ్యః పచివైః సహ, 19

రావణవ్య వృశంసన్య భ్రాతా హ్యేష విభీషణ

ప్రఆఅ. అనఘ=దోషములు లేనివాడా ! మహాబాహో=గొప్పబాహువులు గలవాడా |! అయం రొక్షసః=ఈ రాక్షసుడు, విశ్వస్తే=విశ్వాసము పొందిన, త్వయి=వీయందు గావి, విశ్వస్తే=విశ్వాసము చెందిన, మయి వా=నాయందు గాని, లక్ష్మణే వా=లక్ష్మణునియందు గావి, ప్రహర్హుమ్‌=కొట్టుటకు, సందిష్టః=పంపబడీన వాడై, జీహ్మయా=వక్రమైన, బుద్ధ్యా=బుద్ధితో, ఇహజ=ఇక్కడికి, ఆగతః=వచ్చినాడు. స=అతడు, సచివైః సహ=మం్రులతో కూడ, బధ్యః=బంధింపతగినవాడు. విభీ షణః= విభీషణుడు, నృశంసపష్య=(క్రూరుడైన, లావణస్య=రావణునియొక్క, భ్రాతా హి=సోదరుడు కదా?

లా. దోషములు లేనివాడవు; గొప్పబాహువులు గలవాడవు అయిన ఓ ! రానూ ! ఈ రాక్షసుడు రావణుడు పంపగా, విశ్వాసముతో కూడిన నిన్ను గొని, నన్ను గాని, లక్ష్మణువి గొని చంవుటకై వక్రబుద్ధితో ఇక్కడికి _వచ్చివాడు. ఈ విభీషణుడు కక్రూరుడైన రావణుని సోదరుడు కదా ? అందుచేత ఇతనిని, ఇతని మంత్రులను కూడ బంధించవలెను. 138, 19 మూ. ఏవముక్త్వా రఘు(శ్రేష్టం సుగ్రీవో వాహినీసతిః, 19

వాక్యజ్లో వాక్యకుశలం తతో మౌనముపొగమతీ.

ప్రఅ వాక్యజ్ఞః=మాటలను ఎరిగిన) వాహినీపతిణ= సేనాపతియైన, సుగ్రీవఐ సుగ్రీవుడు, వాక్యకుశలమ్‌=మాటలలో నేర్పరియైన, రఘు(శ్రేష్టమ్‌=రాముని గూర్చి, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్త్వా=పలికి, తతః=అటు. పిమ్మట, మౌనమ్‌=మౌనమును, ఉపొగమత్‌ =పొందెను.

తా. ఎట్లు మూటలాడవలెనో తెలిసిన సేనొావాయకుడైన సుగ్రీవుడు మాటలలో వేర్పరియైన రామునితో ఇట్లు పలికి మౌనము వహించెను. 19

190 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ప సుగ్రీవవ్య తద్యాక్యం రానుః శ్రుత్వా వినృుశ్య చ 20

తతఈ శుభతరం వాక్యమువాచ హరిపుజ్నవమ్‌.

ప్రఅ, స రామః=ఆ రాముడు, సుగ్రీవస్యంసుగ్టీవునియొక్క ఛల్‌ వాక్యమ్‌= ఆ వాక్యమును, టి: విమవృశ్య చ=ఆల్‌ చించి, తతః=అఆటు పిమ్మట, హరిపుబ్లవమ్‌=సుగీవుని గూర్చి, శుభతరమ్‌=ఎక్కువ శుభమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉవాచ=వలికెను.

తా. రాముడు సుగ్రీవుని మాటలు విని బాగుగా ఆలోచించి అతనితో ఎక్కువ శుభమైన వాక్యమును సలికెను. 20 మూ సుదుష్ట్రోవా ప్యదుష్టోవా క్రిమేష రజనీచరః డ్డ

సూక్ష్మమప్యహితం కర్తుం మమాశక్షః కథంచన.

ప్రఅ. ఏషు=ఈ, రజనీచరః=రాక్షపుడు, సుదుష్టో వాజ=చాలా దుష్టుడైనను, అదుష్టో వా=దుష్టుడు కాకపోయినను, కీమ్‌=ఏమి ? మమ=నాకు, కథంచన=ఏ విధముగాను కూడా, పూక్ష్మమ్‌=సూక్ష్మ మైన, అహితమపి=అహితమును కూడ, కర్తుమ్‌= చేయుటకు, అశక్తః=సమర్థుడు. కాడు.

తా. ఈ రాక్షసుడు చాలా దుష్టుడైనా, కాకపోయినా ఏమీ భయములేదు. ఇతడు ఏ విధముగామ కూడ నాకు ఏ మాత్రము అపకారము చేయజాలదు. 21 మూ, సీశాచాన్టానవావ్యక్షాన్‌ పృథివ్యాం వైన రాక్షపాన్‌, ర

అబ్లుల్యగ్రేణ తాన్‌ హవ్యామిచ్చన్‌ హరిగణేశ్వర.

ప్ర ఆ. హరిగణేశ్వర=నానరగణములకు రాజువైన సుగ్రీవా! ఇచ్చన్‌=కోరిన నేము, పృథివ్యామ్‌=భూమిమీద ఉన్న, తాన్‌=ఆ, పీశాచాన్‌=పీశాచములను, దొనవాన్‌= దొనవుృలను, యక్షాన్‌ =యక్సులను, రాక్షసాన్‌ చైవ=రాక్షసులను, అబ్లుల్యగేణ= వ్రేలి కొవచేత, హన్యామ్‌=సంహరింతును.

తా. సుగ్రీవా ! వేను తలచుకొన్నచో ఈ భూమిమీద ఉన్న పిశాచములను, దానవులను, యక్సులను, రాక్షసులను కూడ (వేలికొవతో చంపగలమ. _ 22 మూ. శ్రూయతే హి కసోతేన శత్రుః శరణమూగతః, ర!

ఆర్భితశ్చ యథావ్యాయం స్వెశ్చ మాం సైర్నిమవ్లిః

ప్ర. కపోతేన=పావురముచేత, శరణమ్‌ =శరణమును, ఆగతః=పొందిన, శత్రుజాశత్రువు, యథావ్యాయమ్‌=న్యాయానుసారముగా, అర్పితశ్చ=పూజింపబ డివాడు, స్వె=తన, మాంసై=మాంసములచేత, విమస్త్రితశ్చ=ఖోజనమువకై

యుద్ధకాండము 91 పిలునబడినాడు అని, శ్రూయతే హి=వినబడుచున్నది గదా !

తా. పావురము శరణుజొచ్చిన శత్రువును న్యాయానుసారముగా పూజించి వానికి తన మాంసమును ఆహారముగా పెట్టిన దవి వినుచున్నాము కదా ? 23 మూ. స హి తం ప్రతిజగ్రాహ భార్యాహన్నారమాగతమ్‌, 24

కపోతో వావరశ్రేష్ట కిం పువర్మద్విధో జనః

ప్ర అ. వానర(శ్రేష్ట=వానరులలో (శ్రేష్టుడా ! వః కపోతః=ఆ పావురము, ఆగతమ్‌= వచ్చిన, భార్యాహన్నారమ్‌=భార్యను చంపిన, తమ్‌=వానిని, ప్రతిజగ్రాహ హి=అతిథిగా అంగీకరించెను కదా ? మద్విధః=నావంటి, జనఃజజనుడు, కిం

తా. సుగ్రీవుడా ! తన భార్యను చంసిన ఆ శత్రువు ఇంటికి వచ్చినప్పుడు ఆ పొవురము నావిని అతిథిగా స్వీకరించెను కదా ? అదే అట్లు చేసినప్పుడు నావంటి వాని మాట చెప్పవలెనా? 24 మూ బుషీ కణ్వప్య పుత్రేణ కలనా పరమర్షిణా, 25

శృణు గొథా పురా గీతా ధర్మిష్థా సత్యవాదివా.

ప్ర- అ. పురా=పూర్వము, కళ్వాస్య బుషే=కణ్వు డను బుషియొక్క, 'పుత్రేణ= పుత్రుడు, సత్యవాదినా=సత్యము పలుకువాడు, పరమర్షిణా=గొప్ప బుషీ అయిన, కణ్టునా=కండువుచేత, ధర్మిష్టా=ధర్మముతో కూడిన, గాథా=గాథ (ఖీకము), గీతా=గానము చేయబడినది, శృణు=వినుము.

లా. కజ్వామహర్షి పుత్రుడు, సత్యమును సలుకువాడు, అయిన కండువను మహర్షి పూర్వము ధర్మపమ్మతమైన గాథలు గానము చేసివాడు (వెప్పివాడు). వాటిని వినుము. 25 మూ. బద్దాఖ్టులిపుటం దీనం యాచవ్తం శరణాగతమ్‌, 26

వ హవ్యాదావృశంప్యార్థమ పి శత్రుం పరంతప

ప్ర అ. పరంతస=ళత్రువులను పీడించు రాజా ! బద్దాస్టులిపుటమ్‌ =కట్ట బడిన దోసిలి కలవాడు, దీనమ్‌=దీనుడు, యాచవ్తమ్‌=యాచించుచున్నవాడు, శరణాగత్తమ్‌=శరణుచెందినవాడు అయిన, శత్రుమ్‌ ఆపి=శత్రువును కూడ, ఆన్ఫశంస్యార్థమ్‌=క్రూరత్వము. లేకుండుటక్తై, న హన్యాత్‌ =చంసకూడదు.

తా. శతుసంహారకుడవైన ఓ 1! రాజా ! అంజలి ఘటించి, దీమడై ప్రార్థించుచు. శరణుజొచ్చిన శత్రువును కూడ, తనకు కక్రూరుడను అసకీర్తి

102 శ్రీమద్రామాయణము రాకూడదు అమకొనువాడు చంపకూడదు. 2౫6 మూ, ఆర్లో వాయది వా దృష్తః పరేషాం శరణం గతః, లౌ

అరిః ప్రాణాన్‌ పరిత్యజ్య రక్షితవ్యః కృతాత్మవా.

ప్ర, అ. కృతాత్మవా=సుశిక్షితమైన మనస్సు గలవానిచేత, పరేషామ్‌=ఇత రులయొక్క, శరణమ్‌=శరణమును, గతః=పొందిన, అరిః=శత్రువు, ఆర్హో వా=పీడితుడైనా, యది వా=లేక, దృష్తః=గర్వించివా, ప్రాణాన్‌ =ప్రాణములను, పరిత్యజ్య=విడచి, రక్షితవ్యఃజరక్షించదగినవాడు.

తా. ఇతరులను శరణుజొచ్చిన శత్రువు ఆర్హుడైనా, గర్వితుడైనా, వానిని, ఉత్తమమైన మనస్సు గలవాడు తన ప్రాణములవైనా ఇచ్చి రక్షించవలెను. 27 మూసే చేదృయాద్వా మోహాద్వా కొమాద్వాపి న రక్షతి, 28

వ్వయా శక్త్యా యథాన్యాయం తత్పాపం లోకగర్లితమ్‌.

ప్ర అ. సః=ఆఅతడు, భయాద్యా=భయమువలన గొవి, మోహాద్యా=అబ్ఞా వము వలనగాని, కామాద్యా సీ=కోరికచేత గొని, స్వయా=తన సంబంధమైన, శక్త్మ్యా=శక్తీ చేత యథాన్యాయమ్‌ =న్యాయానుసారముగా, న రక్షతి చేత్‌ =రక్షింపకపో యివచో, తత్‌ =ఆది, లోకగర్లితమ్‌=లోకమునందు నిందితమైన, పాపమ్‌ =పాపము.

తా. శరణు పొందబడినవాడు శరణుజొచ్చిన వానిని భయమువలన గాని, అజ్ఞానమువలన గాని, ఏదైన కోరికవలన గాని న్యాయానుసారముగొ ఫ్థ్రీ చేత రక్షింపకపోయినచో ఆతడు లోకమునందు నిందితమైన పాపము

పిన వాడగును, 28

మూ. వినష్టః పశ్యతప్తప్య రక్షిణః శరణం గతః, 20

ఆదాయ సుకృతం తస్య సర్వం గచ్చేదరక్షితః

ప్ర అ. శరణమ్‌=శరణమును, గతఈః=పొందిననాడై, అరక్షితః=రక్షీంప బడక, తస్య= ఆ, రక్షిణ=రక్షకుడు, సశ్యతః=చూచుచుండగా, వినష్టః=నశిం చినవాడు, తప్య= వానియొక్తు, మ్‌=సమస్తమైన, సుక నా మును ఆదాయ=(గ్రహించి, నృత కట్టుట పైన, సుకృతమ్‌=పుణ్యమును,

తా. శరణుజొచ్చినవాడు, రక్షింపబడకుండగా ఆ రక్షింపగలవాడు చూచు చుండగానే నురణించినచో ఆతడు వాని పుణ్యము నంతను తీసికొవిపోవును.

అస్వర్గ్యం చాయశస్యం చ బలవీర్యవివాశనమ్‌.

ప్‌ ఆ. (ప్రపన్నానామ్‌=శరణుపొందినవారియొక్క, అత్ర=ఈ, అరక్షణే=

యుద్ధకాండము 103 రక్షించకపోవుటయందు, ఏవమ్‌=ఇట్లు, మహాన్‌=గొప్ప, దోషః=దోషమున్నది. ఆస్వర్గమ్‌=స్వర్గమును ఇన్వనిది. ఆయశస్యం చ=యశప్సును ఇవ్వనిది. బలవీర్య వినా[నమ్‌= బలమును వీర్యమును నశింపచేయునది. శ్‌

తా. శరణుపొందిన వారిని రక్తించక పోవుటలో ఇట్టి గొప్ప దోషమున్నది. ఇది స్వర్గమును చెరచును; అపకీర్తి నిచ్చును. బలమును వీర్యమును నశింపచేయును. మూ. కరిష్యామి యథార్థం తు కణ్లోర్వచనముత్తమమ్‌, తై

ధర్మిష్టం చ యశప్యం చ స్వర్గ్యం స్యాత్తు ఫలోదయమ్‌,.

ప్ర అ. కణ్గోః=కందుపవుయొక్క, ఉత్తమమ్‌ =ఉత్తమమైన, వచ నమ్‌=వచనమును, యథార్థమ్‌=యథార్థమైన దానినిగా, కరిష్యామి=చేయగలను, ధర్మిష్టమ్‌=ధర్మపమ్మతము; యశస్యమ= కీర్తిని. ఇచ్చునది, స్వర్యమ్‌=స్వర్గము విచ్చువది, ఫలోదయమ్‌=ఫలమును వృద్ధి పాందించునది, వ్యా =అగుము,

తా. కండువు చెప్పిన ఉత్తమమైన పై నచనమును యథార్థము చేసెదను. అట్లు చేయుట ధర్మసమ్మతము. కేర్తిని పేంచును. స్వర్గము విచ్చును. పతృలమును వృద్ధి చేయును. | మూ. పకృదేవ ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే, 32

అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్యేతద్ర్వతం మమ.

ప్ర అ _సకృదేవ=ఒక్కమాకే, ప్రసన్నాయ=శరణుజొచ్చినవాడై, తవ=నీవాడమ, అస్మి=అయి ఉన్నాను, ఇతి=అని, యాచతే=ప్రార్థించుచున్నవానికి, పర్వభూతేభ్యః= సకలప్రాణులమండీ, అభయమ్‌=అభయమును, దదామి=ఇచ్చుచు న్నాను; ఏతత్‌ =ఇది, మమ=నాయొక్క, వ్రతమ్‌=వ్రతము.

తా. ఎవ్వడైన వచ్చి నేమ నీవాడను అని చెప్పుదు ఒక్క మాటు నన్ను శరణుపొందిన చాలును; వానికి సకలప్రాణులనుండి అభయము నిచ్చెదను. ఇది నా వ్రతము. 2౩2 మూ. ఆవయైనం హరి(శ్రేష్ట దత్తమప్యాభయం మయా, 33

విభీషణో వా సుగ్రీవ యది వా రావణః ప్వాయమ్‌,

ప్ర అ. =వానరులలో (శ్రేష్కడైన, స్యుగ్రీన=సుగ్రీవుడొ $ విభిషతో వా= వటం యది వా=లేక్క ప్వయమ్‌=స్వయముగా, రావణః=రావణుడే అయినా, అస్య=వీవికీీ మయా=నాచేత, ఆభయమ్‌=అభయము, దత్తమ్‌=ఇవ్వబడినది. ఏనమ్‌=ఇతనిని, ఆనయః=తీసికొని రమ్ము.

తా. వానర్మ్యశ్రేష్టుడవైన సుగ్రీవా ! ఆ వచ్చినవాడు విభీషణుడైనా,

104 శ్రీమద్రామాయణము లేదా సాక్షాత్తు రావణుడే అయినా ఇతనిని తీసికొని రమ్ము. నేను ఇతనికి అభయము ఇచ్చినాము 8 మూ. రొమన్య తు వచః శ్రుత్వా సుగ్రీనః ప్లవగేశ్వరః కక్ష

ప్రత్యభాషత కాకుత్ధం పొహార్దేవాభిపూరితఒ

ప్ర అ స్లవగేశ్వరణణవానరప్రభు వైన, సుగ్రివజ=నుగ్రీవుడు, రామస్య= రామునియొక్క, వచః=నచనమును, శ్రుత్వా=విని, పౌహార్రేన= స్నేహముతో, అభిపూరితః=నింపబడినవొడై, కాకుత్హ్రము=రాముళ్లీ గూర్చి, ప్రత్యభాషత=తిరిగి పలికెను.

ళా, నానరరాజైన మస్టీవుడు రాముని మాటలు విని, స్నేహభానముతో నిండిన మనప్పుతో రామునితో ఇట్లు పలికెను. త్రిక మూ, కిముత్ర చిత్రం ధర్మజ్ఞ లోకనాథశిఖామణే, తెర్‌

యత్త్వమార్యం ప్రభాషేథాః పత్త్వవాన్‌ పత్పథే స్థితః.

ప్ర అ. ధర్మజ్ఞధర్మములు ఎరిగిన వాడా ! లోకనాథశిభామణే=లోక మునకు ప్రభువులైన వారిలో శిరోమణి యైనవాడా ! పత్త్వవాన్‌ =బలవంతుడవు, సత్పథే= ఉత్తమమార్గమునందు, స్థితః=ఉన్నవాడవు ఆయిన, త్వమ్‌=నీవు, ఆర్యమ్‌= పూజ్యమైన వాక్యమును, ప్రభాషేథాః ఇతి యత్‌ =మాటలాడుదువు అనునది ఏది కలదో, ఆత్ర= దీనియందు, చిత్రమ్‌=ఆశ్చర్యమ్‌, కీమ్‌=ఏమి ?

తా. ధర్మములు తెలిసినవాడా ! లోకములను సరిపొలించువారిలో శిరోమణి యైనవాడా ! మహాబలశాలివి, ఉత్తమమార్గమునందు ప్రవర్తించువాడవు అయిన నీవు ఈ విధముగా పూజించదగిన మూటలు మాటలాడుచున్నా నన్నచో దీవిలో ఆశ్చర్యము ఏ మున్నది ! తర్‌ మూ, మను చాస్యవ్రరాత్మాయం శుద్ధం వేత్తి విభీషణమ్‌, తళ

అనుమావాచ్చ భావాచ్చ సర్వతః పుపరీక్తితః,

• అ. మమ=నాయొక్క, అఆయమ్‌=ఈ, అన్తరాత్నా చ=అంతరాత్మ కూడ, షన శుద్ధమ్‌=పరిశుద్భునిగొ, పత్తి తేలసికమురున్నడీ అనుమానాత్‌ చ=ఊహవలనను, భావాత్‌ =భానమువలనను, సర్వతః=లన్ని వైపులనుండి, షుసరీక్షితః= బాగా సరీక్షింపబడీనాడు.

తా ఈ విభీషణుడు మంచివాడే అని నా అంతరాత్మ కూడ చెప్పుచున్నది. ఊహను సట్టి, ఈతసిలో కనబడు భామమును పస్టై అన్ని పక్షములనుండీ బాగుగా పరీక్షింపగా అట్లు కనబడుచున్నాడు. తిక

యుద్ధకాండము 1905 మూ. తస్మాత్‌ క్షిప్రం పహాప్మాభిస్తుల్యో భవతు రొఘవ, 837

విభీషణో మహాప్రాజ్ఞ పభిత్వం చాభ్యుపైతు వణ

ప్ర ఆ, రాఘవ=రామవూ |! తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, మహాప్రాజ్ఞ్ఞ=గొప్పు బుద్ది గల, విభిషణః=విభీషణుడు, క్రీప్రమ్‌=శీ ఘ్రముగొా, ఆస్మాభిః సహ=మాతోకూడ, తుల్యః=సమానుడు, భవతు=అగుగొక. నః=మనకు, సభిత్వం చ= మిత్రత్వమును కూడ, అభ్యుపైతు=పొందుగాక,

లా, రానూ ! అందువలన గొప్ప బుద్ధిగల ఈ విభీషణుడు శీఘ్రముగా మాతో సమానుడై మనకు మిత్రు డగుగాక త్ర మూ. తతస్తు సుగ్రీవవచో విశమ్యత

ద్ధరీశ్వరేణాభి హితం వరేశ్వరః,

విభీషణీనాశు జగామ పంగమం

పతత్తిరాజేన యథా పురందర 38

ఇత్యార్డే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్లే అమ్టాదశః సర్గః

ప్ర అ. తతః=ఆటుపిమ్మట, నరేశ్వరః=నరుల ప్రభువైన రాముడు, తత్‌=ఆ, సుగ్రీవవచః=సుగ్రీవుని వాక్యమును, నిశమ్య=విని, పురందరః=దేవేం ద్రుడు, పతత్త్రిరాజేన యథా=గరుత్మంతునితో వలె, విభీషలేన=విభీషణునితో, ఆశు=శీఘముగా, హరీశ్వ రేణ=సుగ్రీవునిచేత, అభిహితమ్‌=చెస్పబడిన, నంగ మమ్‌=సమూగమమును, జగామ=పొందెను,

తా. పిమ్మట రాజైన రాముడు సుగ్రీవుని మాటలు విని, ఆతడు చెప్పిన విధముగా, వెంటనే దేవేంద్రుడు గరుత్మంతునితో కలిసి నట్లు విభీషణువితో కలిపెమ. 38

శబాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాంధదధ్ర వ్వాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో నదువెనిమిదన నల్ల నమాప్తము,

అథ ఏకోనవింశః సర్గః

(ఆకాశమునుండి. దిగినబ్చి విభీషణుడు రాముని పాదములను శరణు బొచ్చుట; రాముడు (పల్సించగా ఆతడు రావణునకున్లు బలమును గూర్చి చెప్పుట; రాముడు “నేను రావణుని చం పెదను” అని (ప్రతిజ్ఞ చేసీ విభీషణుని లంకారా బృ్థమునందు అభిషిక్తుని బేయుట్సు విభీషణుని అభ్మిపాయము (ప్రకారము రాముడు నమ్ముదుని సాహాయ్యము కోరుచు దీక్షబూని నమ్ముదతటము పై కూర్చుండుటు. మూ. రాఘవేణాభయే దత్తే సంనతో రావణానుజః,

విభీిషణో మహాప్రాజ్యో భూమిం సమవలోకయత్‌-. 1

ప్ర అ. రాఘవేణ=రామునిచేత, అభయే=అభయము, దత్తే=ఇవ్వ బడినదగుచుండగా, రావణానుజః=రావణువి తమ్ముడైన, మహాప్రాజ్ఞ గొపు బుద్ధి. గల, విభీషణణ విభీషణుడు, సంనతఈః=వంగినవాడై, భూమిమ్‌=భూమిని, సమవలోకయత్‌ =చూచెను.

తా. రాముడు అభయ మిచ్చిన పీమ్మట, రావణుని తమ్ముడు, మహాబుద్ధిమంతుడూ అయిన విభీషణుడు క్రిందికి వంగి భూమిని చూచెను. 1 మూ, ఖాత్సపాతావవిం హ్పష్టో భక్తైరముచరైః సహ,

ప తు రామస్య ధర్మాత్మా విపపాత విభీషణః. లి

ప్ర అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడైన, పల, విభీషణః. విభీషణుడు, హృష్టః=సంతోషించినవాడై, ఖాత్‌=ఆకాశమునుండి, భక్తెః=భక్తులైన, అనుచరై సహ= అనుచరులతో కూడ, అవనిమ్‌=భూమిని గొర్చి పపాత=దిగెను, రామస్య=రాముని సమీపమునందు, నిపపాత=పడెను (నేలను ముట్టను,

తా. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు పంతోషించుచు భక్తులైన అనుచరులలో కూడ ఆకాశమునుండి దిగి రాముని దగ్గర నేలము స్పృశించెను. 2 మూ పాదయోర్నిపపాతాథ చతుర్భిః సహ రాక్ష పై,

ఆఅబ్రవీచ్చ తదా వాక్యం రామం ప్రతి విభీషణః, 8

ధర్మయుక్తం చ యుక్తం చ సాంప్రతం సంప్రహర్షణమ్‌.

ప్ర, అ. అథ =అటుపిమ్మట, విభీషణఃజ=విభీషణుడు, చతుర్భిః=నలుగురు, రాక్ష పై సహజ=రాక్షసులతో కూడ, పాదయోః=పాదములమీద, నిపపాత=పడెను. రామం ప్రతి= రాముణ్ణి గూర్చి, ధర్మయుక్తమ్‌=ధర్మముతో కూడినది, యుక్తం చ=యుక్తియుక్తము, సాంప్రతమ్‌=తగినది, సంప్రహర్షణమ్‌= ఆనందింప చేయునది అయిన, వాక్యమ్‌ =వాక్యము, అబ్రపిచ్చ=సలితెను కూడ.

యుద్ధకాండము 197

తా, విభీషణుడు అటుపిమ్మట నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి రాముని పాదములపై పడి, ఆతనితో ధర్మసంమతము, యుక్తియుక్తము, తగినది, ఆనందకరము అయిన వాక్యమును పలికెను. త్రి మూ. అనుజో రావణస్యాహం తేన చాస్మ్యవమావితః వ!

భవన్తం సర్వ్పభూతావాం శరణ్యం శరణం గతః,

ప్ర అ. అహమ్‌=నేను, రావణస్య=రావణునియొక్క, అనుజు=తమ్ము డను. తేన=వానిచేత, అవమావితశ్చ=అనమానింపబడితివి, సర్వభూతానామ్‌ =సకల భూతములకు, శరణ్యమ్‌ =రక్షకుడ వైన, భవన్తమ్‌=నిన్ను, శరణం గతఈ=శరణు పొందినాను.

తా. నేను రావణుని తమ్ముడను. ఆతనిచేత అవమానింపబడినాను. సకలప్రాణులకు రక్షకుడవైన నిన్ను శరణు పొందినాను. ల! మూ, పరిత్యక్తా మయా లజ్కా మిదత్రాణ చ ధనాని చ, ర్‌

భవర్గతం హి మే రాజ్యం జీవితం చ సుఖావి చ

ప్ర ఆ. మయా=నాచేత, లజ్కా=లంక, పరిత్యక్తా=విదువబడినది. మిత్రాణి చ=స్నేహితులు, ధవావి చ=ధనములూ కూడ ((విడువబడినవి). మే=నాయొక్క, రాజ్యమ్‌=రాజ్యము, భవద్గతం హి=నీపై ఆధారపడి ఉన్నది. బీవితమ్‌=నా జీవితము, సుఖాని చ= సుఖములూ కూడ నీపై ఆధారపడి ఉన్నది.

తా. నేను లంకను, మిత్రులను, ధనములను పరిత్యజించి వచ్చినాను. వా రాజ్యము, జీవితము, సుఖములూ కూడ నీపై ఆధారపడి ఉన్నవి. క మూ. తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా రామో నచననుబ్రవీత్‌ ః 6

వచసా పాన్త్వయిత్త్వెనం లోచనాభ్యాం పిబన్నివ

ఆఖ్యాహి నును స్‌. సవ రాక్షపావాం బలాబలమ్‌, 7

ప్ర, అ. రామః=రాముడు, తస్య=వానియొక్క, తత్‌ వచనమ్‌=ఆ వచనమును; (శ్రుత్వొ=వివి, వచసా=వాక్కుచేత, ఏనమ్‌=వీనిని, _సొన్న్వ

=ఓదార్భి, లోచనాభ్యామ్‌=న్మేతములతో, పిబన్నివ=త్రాగుచున్నవాడు నలె,

వవవల వను, ఆబ్రవీత్‌ =పలికను. రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులయొక్క, బలాబ లమ్‌=బలాబలములను, మమ=నాక్షు, తత్తేన= యథార్థముగా, ఆఖ్యా హి=చెప్పుము.

తా. రాముడు ఆళని మాటలు విని వేత్రములతో (తాగుచున్నాడా అన్నట్లు (పేమపూర్వకముగా చూచుచు, మాటలతో ఓదార్చి, ఇట్లు పలికెను.

1096 శ్రీమద్రామాయణము “రాక్షసుల బలాబలములను గూర్చి నాకు యథార్థముగా చెప్పము” 6, 7 మూ, ఏవముక్తం తదా రక్షో రామేణాక్షిష్తకర్మణా,

రావణస్య బలం సర్వమాఖ్యాతుముపచకక్రమే. 8

ప్ర అ తదా=అప్పుడు, ఆక్షిష్టకర్మణావ= శ్లేశములేని కర్మలు గల, శామేణవ= రామువిచేత, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తమ్‌=పలకబడిన, రక్ష్తః=రాక్షసుడు, రావణస్యజ రావణనియొక్క; సర్వమీ=సమస్త మైన, బలమ్‌=బలమును. గూర్చి ఆఖ్యాతుమ్‌=చెప్పుటకు, ఉపచక్రమే= ప్రారంభించెను.

తా. శ్రమపడకుండగా కార్యములు సాధించు రాముడు ఇట్లు ప్రశ్నించగా ఆ విభీషణుడు అప్పుడు రావణున కున్న బలమును గూర్చి పూర్తిగా చెప్పుటకు మూ. అనధ్యః సర్వభూతానాం గవ్రర్య్వోరగపక్షి ణామ్‌,

రాజపుత్ర దశగ్రీవో వరదావాత్స్వయంభువః, రి

ప్రఅ. రాజపుత్ర=రాజకుమారా | ప్వయంభువ రై హ్మయొక్క, వరదొ నాల్‌= వరదానమువలన, దశగ్రీః=రావణుడు, గన్టర్యోరగపక్తిణా, =గంధర్వులకు, ఉర్మగులకు, పక్సులకు, పర్వభూతావామ్‌=సకలప్రాణులకు, ఆవధ్యః=చంప శక్యము కానివాడు.

తా. దశరథరాజపుతుడవైన, రామా ! బ్రహ్మ వరము లిచ్చిఉండుటవే, రావణుని గంధర్వులు గావి, ఉరగులు గాని, పక్ట్సులు గావి, మరి ఫ్‌ ప్రాణులు గావి చంపజూలవు. రి మూ. రావణావన్తరో భ్రాతా మమ జ్యేష్టశ్చ వీర్యవాన్‌,

కుమ్భకర్ణో మహాతేజాః శక్షప్రతిబలో యుధి. 10

ప్ర, అ. రావణానన్తరణ=రావణునికి తరవాతివాడైన, భ్రాతా=పోదరుడు, మమ= వాకు, జ్యేష్టశ్చ=అన్నగారు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు, మహాతేజాః= గొప్ప చేజస్పు గలవాడు అయిన, కుమ్బక్తర్ణః=కుంభకర్ణుడు, యుధి=యుద్ధమునందు, శక్రప్రతిబలః= దేవేంద్రుని ఎదిరించు బలము గలవాడు.

తా. రావణుని తరువాతి వాడైన సోదరుడు, నాకంకటొ "పెద్దవాడు, గొప్ప పరాక్రమము, తేజస్సు గలవాడు అయిన కుంభకర్ణుడు యుద్ధములో దేవేంద్రుని ఎదిరించగలిగివ బలము కలవాడు. 10 మూ. రాము సేవాపతిస్తస్య ప్రహస్తో యదితే శ్రుత

కైలాసే యేన సమరే మణీభద్రః పరాజితణ 11

యుద్ధకాండము 199

ప్రఅ. రామ=రామా | యేన=ఎవనిచేత, కైలాసే=కైలాసమునందు, పమ రే=యుద్ధమునందు, మణిభద్రః=మణీభద్రుడు, పరాజితః=ఓడించబడినాడో అట్టి, తస్య ేనాపతిః:=ఆతని సేనాపతియైన, ప్రహస్తఃణ=ప్రహస్తుడు, తే=నీకు, శ్రుతః యది= వినబడి ఉన్నాడా |!

తా. రానూ ! ఆతని సేనాపతియైన ప్రహస్తుని గూర్చి నీవు విని ఉందువు. ఆతడు కైలాసపర్వతముమీద _ జరిగిన యుద్ధములో మణిభద్రుళ్లీ ఓడించివాడు. క]

,. మూ బద్ధగోధాబ్లులిత్రశ్చ అవధ్యకవచో యుధి,

ధమరాదాయ యప్తిష్టన్నదృశ్యో భవతీన్హుజిత్‌. క్షం

ప్ర అ యః=ఏ, ఇంద్రజిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు ఉన్నాడో అతడు, బద్ధగోధా బ్లులిత్రశ్చ= కట్టుకొనబడిన గోధ (చేతికి వారి దెబ్బ తగలకుండగా కట్టుకొనిన ఉదుము చర్మము), (వేళ్ల కవచములు గలవాడై, ఆవధ్యకవచః=భేదింప శక్యము కావి కవచము గలవాడై, ధమః=ధనుష్సును, ఆదాయ=ధరించి, యుధి=యుద్ధమునందు, తిష్టన్‌=నిలచుచు, అదృశ్యః= కనబడనివాడు, భవతి=అగును.

తా. దజిత్తు యుదములో గోధను (వేళ తొడుగులను కట్లుకొవి,

ఇంట ఇక్‌ ఠా ో యు

భేదింప శక్యము కావి కవచమును తొడిగికొని, ధనస్సు ధరించి యుద్ధములో విలబడినచో అతడు ఇతరులకు కనబడడు. 12 మూ. పంగ్లామే పుమహద్వ్యూహే తర్చయిత్వా హుతాశవమ్‌,

అవ్తర్థానగతః శ్రీమావిన్హుజిద్ధన్ని రాఘవ. 13

ప్ర అ. రాఘవ=రామా |! శ్రీమాన్‌ = శ్రీమంతుడైన, ఇన్హుజిత్‌ =ఇంద్ర జిత్తు, హుతాశనమ్‌=లఅగ్నిని, తర్పయిత్వా =తృప్తిపాందించి, అన్తరానగతః=అంత ర్ధానము._ పాందినవొడై, సుమహద్వ్యూహే= చాల గొప్పదైన *చనావ్యూహము గల, పంగ్రామే= యుద్ధరంగమునందు, హన్లి=చంపును.

తా. రామా ! శ్రీమంతుడైన ఇంద్రజిత్తు అగ్నిని హోనుములచే తృష్పిపొందించి అంతర్జానము చెంది, గొప్ప సేనావ్యూహములు గల యుద్ధములో శత్రువులను సంహరించుమ,. క్షం మూ. మహోదరమహాపార్స్వా రాక్షపశ్చాస్యకమ్పునః

అవీకపాస్తు తప్యెతే లోకపాలసమా యుధి. కేశ

ప్ర అ. మహోదరమహాపార్శా =ముహోదరమహాపార్చు $ల; అక

వః=అకంపసను డను, రాక్షపశ్చవ=రాక్తపుడు, యుధి=యుద్ధమునందు,

లవమా లోకపాలులతో సమానులైన, ఏతే=వీరు, తస్య=వానియొక్క,

200 శ్రీమద్రామాయణము అవీకపాః= పేనానాయకులు,

లా. లోకపాలులతో సమానులైన మహోదరమహాపార్శుులు; అకంపనుడు అను ముగ్గురూ యుద్ధములో ఇతని సేనానాయకులు. [4 మూ. దశకోటిసహసప్రాణి రక్షపాం కామరూ సీణ్తామ్‌,

మాంపశోణితభక్ష్యాణాం లజ్కాపురనివా సివామ్‌. 165

ప్ర ఈ కామరూ పిణామ్‌ = స్వేచ్చారూపము. గలవారు, మాంసశోణి తభక్త్యాణామ్‌=మాంసము, _ రక్తము ఆహారముగా గలవారు, లబ్కాపురనివాసీ నామ్‌=లంకాపురమునందు నివసించువారు అయిన, రక్షసామ్‌=రాక్షపులయొక్క, దశకోటి సహసప్రాణి=పదివేల కోట్లు ఉన్నవి.

తా. లంకాపురములో హ్‌ట రూపములను ధరించ గల, రక్త మాంసములు భుజించు. పదివేల కోట్లమంది రాక్షసులు నివసించునున్నారు, 15 మూ. ఏ లైన్సు సహితో రాజా లోకపాలానయోధయల్‌

పహ దేవైస్తు తే భగ్నా రావణేన దురాత్మనా. 6

ప్ర అ. స=ఆ, రాజూ=రాక్షపరాజు, లై=ఆ రాక్షసులతో, సహితః= కూడినవాడై, లోకపాలాన్‌ =లోకపాలులను, అయోధయత్‌ =యుద్ధముచేయించెను. తే=ఐ ఆ లోకపాలకులు, దేవైః సహ=దేవతలతో కూడ, దురాత్మనా=దురాత్ము డైవ, రావణేన= రావణునిచేత, భగ్నాః=ఓడించబడివాడు.

తా. రావణుడు ఆ రాక్షసులతో వెళ్లి లోకపాలులతో యుద్ధము చేసెను. ఆ లోకపాలులు, ఇతరదేనతలూ కూడ దురాత్ముడైన ఆ రావణుని చేతిలో ఓడిపోయిరి. 16 మూ, విభీషణప్య తు వచస్తచ్చుత్వా రఘుపత్తమః

అవ్వీక్ష్య నువపా సర్వమిదం నచవమబవీత్‌. కె?

ప్ర అ. రఘుసత్తమః=రాముడు, విభీషణస్య=విభీషణునియొక్క, తత్‌=అ, వచ=వచనమును, శ్రుత్వా=వివి, పర్వమ్‌=పమస్తమును, మనసా=మనస్పుచేత, అన్వీక్ష్య=పరికీలించి, లట వచనమ్‌=వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను,

తా. రాముడు విభీషణుని మాటలు వివి ఆ విషయము నంతొ మనసా పరిశీలించి ఇట్లు పలికెను. 7 మూ. యాని కర్మాపదానాని రావణస్య విభీషణ,

ఆఖ్యాతాని చ తత్త్వేన హ్యవగచ్చామి తావ్యహమ్‌. 18

యుద్ధకాండము 201

ప్ర అ, విభీిషణ=విభీషణుడా | రావణస్య=రావణునియొక్క, యాని=ఏ, కర్మాపదానాని=శార్యముతో చేసిన సనులు, ఆఖ్యాతాని=చెప్పబ డినవో, తాని=వాటిని, తత్తే వ్రన=యథార్థముగా, ఆహమ్‌=నేను, అవగచ్చామి హి=తెలిసికొనుచున్నాను కదా.

తా. విభీషణా ! రావణుడు శౌర్యముతో పూర్వము చేసిన పనులను గూర్చి నీవు చెప్పితివి. వాటిని బాగుగా అర్థము చేసికొన్నాను. 18 మూ. అహం హత్వా దశగ్రీవం సప్రహస్తం పహాత్మజమ్‌,

రాజానం త్వాం కరిష్యామి సత్యమేతచ్చృణోతు మే. 19

ప్ర, అ. అహమ్‌=నేను, సప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తునితో కూడిన, సహాత్మజమ్‌= కుమారునితో కూడిన, దశగ్రీవమ్‌=రావణుని, హత్వా=చంపి, త్యామ్‌=విన్ను, రాజానమ్‌=రాజునుగొ, కరిష్యామి=చేపెదను. మే=నాయొక్క, ఏతత్‌ =ఈ, సత్యమ్‌=సత్యమైన మాటను, శృణోతు=వినెదవుగాక

తొ. వేను రావణుని, ప్రహస్తువి, ఇంద్రజిత్తును చంపి నిన్ను రాజును చేసెదను. నేను విజముగా చెప్పుచున్న మాట వినుము. 19 మూ. రపాతలం వా ప్రవిశేత్సాతాలం వాపి రావణః

సితామహసకొాశం వాన మే జీవన్విమోక్ష్యతే. 20

ల్‌

ప్ర అ రావణః=రావలుడు, రసాతలమ్‌=రసాతలమును గాని, పొతాలం వాపి= పాతాలమును గౌవి, ప్రవిశేత్‌ =ప్రవేశించుగాక. పితామహసకాశం వా=(బ్రహ్మదేవువి సమీసమును గాని (చేరుగాక). జీవన్‌=జీవించి, మే=నాకు సయ వ విమోక్ష ఫ్రతే=ఐ విడువబడడు.

తా. రావణుడు. రసాతలములో ప్రవేశించినా, సాలాళముతో ప్రవేశించినా, బ్రహ్మదేవుని లోకమునకు వెళ్లినా వేమ ఆతనిని ప్రాణాలతో విడువను. 20 మూ. అహత్వా రావణం సంఖ్యే పపుత్రజీవబాన్థవమ్‌,

అయోధ్యాం న ప్రవక్ష్యామి త్రిభిప్రెర్భాతృఖి శే.

ప్ర అ. _ పప్తుత్రజనబానవనమ్‌=పుత్రులలోకు,. సరివారముతోను, బంధువులతోను కూడిన, రావణమ్‌=రావణువి, సంభ్యే=యుద్ధమునందు, అహత్వా=చంపకుండగా, అయోధ్యామ్‌=ఆయోధ్యను, వ ప్రవేక్త్రామి=ప్రవేశించను. లైఃఐఆ, త్రిభిః= ముగ్గురు, భ్రాతృభిః=పోదరులతో, శపే=బట్టు పెట్టుచున్నాను.

తా. యుద్ధములో రావబణుణ్లీ వాని పుత్రపరివారబంధువులతో సహా

202 శ్రీమద్రామాయణము చంపకుండా అయోధ్యలో ్రవేశించను. వా ముగ్గురు సోదరులమీద ఒట్టు మూ. శ్రుత్వాతు వచవం తప్య రామప్యాక్షిష్షకర్మణః

శిరపా వన్య ధర్మాత్మా నక్తుమేవ ప్రచక్రమే. 22

ప్ర అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు, కా శని పనులు గల, తస్య రామస్య=ఆ రామునియొక్క, వచనదు=వచనమును, శ్రుత్వా=విని, శిరసా=శిరస్పుచేత, ఆవన్ష్య=నమస్కరించి, వక్తుమేవ=చెప్పుటక్రే (ప్రచక్రమే= ఉపక్రమించెను.

తా. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు శ్రమసడకుండగా సనులు సాధించు ఆ ళలామువి నూటలు విని తల వంచి నమస్కరించి మాటలొడుటకు ఉప[క్రమించెను. మూ. రాక్షసానాం వధే పాహ్యం లజ్కాయాళ్చ ప్రధర్షణే,

కరిష్యామి యథాప్రాణం ప్రవేకామి చ వాహినీమ్‌. 2

ప్రఅ. లజ్కాయాః=లంకయొక్క, ప్రధర్షణే=ఎదిరించుటయందు, రాక్ష పొనామ్‌= రాక్షసులయొక్క, వధే=వధయందు, సాహ్యమ్‌=సాహాయ్యమును, కరిష్యామి= చేయగలను. యథాప్రాణమ్‌=వా శక్తివి అమసరించి, వాహి నీమ్‌= సేనను, ప్రవేక్యామి చ = ్రవేశించెదను కూడు

తా, లంకను ముట్టడించి రాక్షసులము చంపుటకు సహాయము చేసెదను. నా శక్తిని అమపరించి, శత్రుపైన్యములో ప్రవేశించి యుద్ధము కూడ చేసేదను. మూ. ఇతి బ్రువాణం రామస్తు పరిష్వజ్య విభీషణమ్‌,

అబ్రవీల్లక్ష్మణం (ప్రీతః సముద్రాజ్జుమానయ. 24

ప్ర. అ. రామస్తు=రాముడైతే, (ప్రీతః=సంతో షించినవాడై, ఇతి=ఇట్లు, (బువాణమ్‌=పలుకుచున్న, విభీషణమ్‌ =విభీషణుని, పరిష్వజ్య=కౌగలించుకొని, లక్ష్మ ణమ్‌=లక్ష్మణుని గూర్చి, అబవీత్‌ =పలికెమ. సముద్రాత్‌ =సముద్రమునుండి, జలమ్‌= జలమును, ఆనయవ=తీ సీకొనిరమ్ము.

తా. రాముడు సంతోషించి ఈ విధముగా పలుకుచున్న విభీషణుని కౌగిలించుకొని లక్ష్మణునితో ఇట్లు _ పలికెను. *సముద్రమునుండి జలము తీసికొవిరమ్ము” స్త 24 మూ. తేన చేనుం నుహాప్రాజ్ఞమభిషిజ్బ విభీషణమ్‌,

యుద్ధకాండము 203 రాజానం రక్షపాం క్షిప్రం ప్రసన్నే మయి మానద. 2ర్‌ ప్ర ఆఅ. మానద=గౌరవమును ఇచ్చువాడా ! మయి=నేను,

ప్రసన్నే= ప్రసన్నుడ నగుచుండగా, మహాప్రాజ్జమ్‌ =గొప్పు బుద్ధి గల, ఇనుమ్‌= ఈ,

విభీషణమ్‌ విభీషణుని, రక్షపామ్‌=రాక్షసులయొక్క, రాజానమ్‌ =రాజునుగొ,

క్రీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, తేన=ఐఆ జలముతో, అభిషిబ్బవ=అభిషేకించుము. తా. ఇతరుల గౌరవమును పెంచు ఓ |! లక్ష్మణా | మహాబుదిశాలియెన ఈ విభీషణుణత్రీ ఆ జలముతో, రాక్షసరాజునుగా వెంటనే ళా జా నష లు అభిషేకించుము; నేను పంతోషించెదను. 25 మూ. ఏవముక్తస్తు సొమిత్రిరభ్య షిఖ్బద్విభీషణమ్‌, మధ్యే వానరముఖ్యావాం రాజానం రాజశాపవాత్‌. 26 ప్ర అ ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తః=పలుకబడిన, సౌమిత్రిః=లక్ష శ్రైలుడు, వానరముఖ్యానామ్‌ =వానరవాయకులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, రాజశాస వాత్‌= రాజుయొక్క ఆజ్ఞ వలన, విభీషణమ్‌ =విభీషయిల్లో, రాజానమ్‌=రాజునుగొ, అభ్య షిబఖ్బత్‌ =అభిషేకించెను.

తా. లక్ష్మణుడు రాముని మాటలు విని,. వానరననాయకుల మధ్య, రాముని ఆజ్ఞ (ప్రకారము ఆ విభీషణుని రాక్షసరాజునుగా అభిషిక్తువి చేసెను.

26

మూ. తం ప్రపాదం ళు రామప్య దృష్టా $ పద్యః ప్లవజ్లమాః, ప్రచుక్రుశుర్మ హాత్మానం పొధు పార్వితి చాబ్రువన్‌. 27 ప్ర అ. ప్లవబ్లమాః=వానరులు, రామస్య=రామునియొక్క, తమ్‌=ఆ,

సద్యఃజ=వెంటనే, ప్రసాదమ్‌=ఆమగ్రహమును, దృష్ట్వా=చూచి, ప్రచుక్రుశుః=

బిగ్గరగా అరచిరి. మహాత్మానమ్‌=మహాత్ముడైన రాముణ్ణి గూర్చి. సాధు పాధు=బాగు బాగు అని, అబ్రువన్‌ చ=సలికిరి కూడా.

తొ, వానరులు రాముడు వెంటనే చూసిన అనుగ్రహమును చూచి పంతోషముతో ధ్వని చేయుచు “*బాగు బాగ అవి ఆ మహాత్ముడైన

రాముణ్లీ పప్రశంపించిరి. 27

మూ. అబ్రవీచ్చ హమాూమాంశ్చ సుగ్రీవశ్చ విభీషణమ్‌, కథం పాగరమక్షోభ్యం తరేమ వరుణాలయమ్‌. 28 "సైవ్యెః పరివృతాః పర్వే వావరాణాం మహొజపామ్‌. ప్ర అ. హమూమాంశ్చ=హనుమంతుడు, విభీషణమ్‌ =విభీషణువి గూర్చి,

అబ్రనీల్‌= పలికెను. సుగ్రీవశ్చ=సుగ్రీవుడు కూడ పలి3ెను. పర్వే=మన మందరమూ, మహొజసామ్‌= గొప్ప తేజస్సు గల, వానరాణామ్‌=వానరుల యొక్క; పైన్యెః= పైన్యములతో, పరివృతొః= కూడినవారమై, అక్షోభ్యమ్‌ =క్షోభింప శక్యము కొని, పరుణాలయమ్‌=నరుణునకు నివాసమైన, సాగరమ్‌ =సముద్రమును, కథమ్‌=ఎట్లు, తదేమ=దాటెదము +?

తా. హనుమంతుడు సుగ్రీవుడు - “గొప్ప తేజస్సు గల ఈ వానరులతో కలిసీ మన మందరము, క్షోభింప శక్యము కావి వరుణ దేవనివాసస్టానమైన సముద్రమును దాటుట ఎట్లు ” అని విభీషణుని అడిగిరి, 28 మూ. ఉపాయైైరభిగచ్భాము యథా వదనదీపతిమ్‌, 20

తరేను తరపా పర్వే సపైన్యా వరుణాలయమ్‌.

ప్ర అ. నదనదీపతిమ్‌=వదములకు నదులకు భర్తయైన, వరుణా లయమ్‌=పముద్రమును, సపైన్యాః= సైన్యముతో కూడిన, సర్వే-అందరమూ, తరసా=బలము చేత, యథా= ఎట్టు, తరేమ=దాటుదుమో అట్లు, ఉపొయ్రైః=ఉపా శుములచేత, అభిగచ్భామ= చేరుదము.

తా. పశ్చిమాభిముఖముగొ ప్రవహించే నదాలకు, పూర్వాభిముఖముగా ప్రవహించే నదులకు పతియైన ఈ సముద్రమును ైన్యసహితులమైన మన మందరము బలముతో దాటుటశ్రై ఉపాయమనులతో సమీపించెదము. అట్టి ఉపాయములు చెప్పుము. 20 మూ. ఏవముక్తస్తు ధర్మాత్మా ప్రత్యువాచ విభీషణః 380

సముద్రం రాఘవో రాజా శరణం గమ్తమర్హతి.

ప్ర ఆ, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఉక్తః=పలకిబడిన, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ము డైన, విథషణః=విభీషణుడు, ప్రత్యువాచ=తిరిగి పలికెను. రాజూ=రాజైన, రాఘవః= రాముడు, సముద్రమ్‌=సముద్రమును, శరణను=శరణమును, గన్తుమ్‌= పొందుటకు, అర్హతి=తగి ఉన్నాడు.

తా. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు వారి మాటలు విని ఇట్లు పలికెను, “రాజైన రాముడు సముద్రమును శరణుసాందుట మంచిది.” 280 మూ. ఖనితః సగరేణాయనుప్రమేయో మహోదధిః, 31

కర్తుమర్హతి రామస్య జ్ఞాతేః కార్యం మహోదధిః.

ప్ర. అ. ఆప్రమేయః=ఇంత అని కొలన శక్యము కాని, అయమ=ఈ, మహోదధిః= మహాసముద్రము, సగరేణ=సగరునిచేత, ఇనిత=తవ్వించబడివాడు. మహోదధిః= ఈ మహాసముద్రము, జ్ఞాతేః=బంధువైవ, రామస్య=రామునియొక్క,

యుద్ధకాండము 205 కార్యమ్‌= కార్యమును, కర్తుమ్‌=చేయుటకు, అర్హతి=తగి ఉన్నాడు.

తా. “తెలియ శక్యము కాని ప్రమాణము గల ఈ మహాసముద్రమును రాముని పూర్వికుడైన సగరుడు త్రవ్వించినాడు. అందుచేత ఇతడు బంధువైన రాముని కార్యమును చేయగలడు.” తక మూ. ఏవం విభీషణేనోక్తో రాక్షసేన విపశ్చితా, 32

ఆజగామాథ సుగ్రీవో యత్ర రామః సలక్ష్మణణ

ప్ర అ. అథ=అటు పిమ్మట, విసశ్చితా=విద్వాంసుడైన, రాక్ష సేన=రాక్షసుడైన, విభీిషణీన=విభీషణునిచేత, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఉక్తః =పలకబడినే, సుగ్రీవవ=సుగ్రీవుడు, సలక్ష్మణః= లక్ష్మణునితో కూడిన, రామః=రాముడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి, ఆజగామ= వచ్చెను.

తా. పిమ్మట, సుగ్రీవుడు పండితుడైన విభీషణుని మూటలు విని రామలక్ష్మణులున్న చోటికి వచ్చెమ. 282 మూ. తతశ్చాఖ్యాతుమారేభే విభీషణవచః శుభమ్‌, 83

సుగ్రీవో విపులగ్రీవః పాగరప్యోపవేశనమ్‌.

ప్ర అ. తతః=ఆటుసిమ్మట, విపులగ్రీవః=విశాలమైన కంఠము గల, సుగ్రీనః= సుగ్రీవుడు, శుభమ్‌ =శుభమైన, విభీిషణవచః=విభీషణుని వచనమును, పొగ కస్త సముద్రముయొక్క, ఉపవేశనమ్‌=ఉపాసనమును, ఆభ్యాతుమ్‌= చెప్పుటకు, ఆంభ= ప్రారంభించెను,

తా పిదప విశాలమైన కంఠము గల సుగ్రీవుడు విభీషణుడు చెప్పిన శుభమైన వచనమును, రాముడు సాగరమును ఉపాసించవలె నను విషయమును చెప్పెను. తై మూ. ప్రకృత్యా ధర్మశీలస్య రామప్యాప్యాప్యరో చత. రడ

స్‌ లక్ష్మణం మహాతేజాః సుగ్రీవం చ హరీశ్వరమ్‌,

పత్కిియార్థం క్రీయాదక్షం స్మితపూర్వమభాషత. 85

ప్ర అ ప్రకృత్యా=స్వభావనముచేత, ధర్మశీలస్య=ధర్మశీలుడైన, అస్య రామస్యాపి= ఈ రామునకు కూడ, అరోచత=ఇష్పమాయెను. మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, సఊ= ఆ రాముడు, లక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మణుని, క్రీయాదక్షమ్‌=పను లలో వేర్పరియైన, హరీశ్వరమ్‌= వానరరాజైన, సుగ్రీవం చ=సుగ్రీవుని గూర్చి, పత్కిఎయార్ధమ్‌ విభీషణుని మాటను గౌరవించుటకు, స్మితపూర్వమ్‌=చిరునవ్వు పూర్వమునందు. కలుగునట్టుగొ, అభాషత=పలికెను.

206 శ్రీమద్రామాయణము

శా. సహజముగా _ధర్మస్వభావుడైన రామునకు కూడ అది వచ్చెను. మహాతేజఃశాలియైన ఆ రాముడు విభీషణుని మాటలు ఆదరించుచు, లక్ష్మణునితోను, పనులలో సమర్థుడు, వానరప్రభువూ అయిన సుగగ్రీవునితోను, చిరునవ్వు వవ్వుచు ఇట్లనెను. తెడు 35 మూ. విభీషణస్య నున్త్రోఒయం మను లక్ష్మణ రోచతే,

సుగ్రీవః పణ్ణీతో నిత్యం భవాన్మన్త్రవిచక్షణః 386

ఉభాభ్యాం సంప్రధార్యార్థం రోచతే యత్తదుచ్యతామ్‌.

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణొ | విభీషణస్య=విభీషణునియొక్క, అయం నున్తః=ఈ ఆలోచన, నును=నాకు, రోచతేశఇష్ట్రమగుచున్నది, సుగ్రీమ=సుగ్రీవుడు, పణ్లీతః=పండితుడు. భవాన్‌=నీవు, _నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, మన్త్రువిశారదః= ఆలోచనలలో సమర్జుడవు. ఉభాభ్యామ్‌=మీ _ ఇద్దరిచేత, అర్ధమ్‌=విషయమును, పం్రధార్య=నిశ్చయించి, యత్‌=ఏది, రోచతే=ఇష్టమగు చున్నదో, తత్‌=అది, ఉచ్యతామ్‌=చెప్పబదుగాక.

తా లక్ష్మణా ! విభీషణుని ఈ ఆలోచన నాకు నచ్చినది. సుగ్రీవుడు పండితుడు. నీవు ఎల్లప్పుడు ఆలోచనలలో పమర్థుడవు. మీరిద్దరూ విర్ణయించి, మీ కేది ఇష్టమో చెప్పుడు. 86 మూ. ఏనముక్తో తతో వీరావుభౌ సుగ్రీనలక్ష్మణౌ, 87

పముదాచారసంయుక్తమిదం వచనమూచతుః,

ప్ర అ. తతః=అటు పీమ్మట, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తౌ=పలకబడిన, వీరౌ= వీరులైన, సుగ్రీవలక్ష ఫా సుగీవలక శైలులు, ఉభో=ఇద్దరూ, సముదొచారసం యుక్తమ్‌= ఆదరముతో కూడిన (ఎవరితో ఏ సమయమున ఎట్లు ప్రవర్తించవలెనో అట్లు ప్రవర్తించట *సముదాచారము”) ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌ =వచనమును, ఊచతుః=పలికీరి,

తా. వీరులైన రాములక్ష్మణు లిద్దదూ రాముని మాటలు విని వినయపూర్వకముగా ఇట్లు పలికిరి, 37 మూ. కిమర్థం వౌ నరవ్యాఘ్ర వ రోచిష్యతి రాఘవ, 38

విభీషణేన యత్తూక్తమస్మివ్‌ కాలే సుఖావహమ్‌. అవక మల వోపఘివనరులలో. శ్రేష్తడవైన, రాఘవారామా / అస్మివ్‌=ఈ, కాలే=కాలమునందు, సుఖావహమ్‌=సుఖమును కలిగించు, యత్‌=ఏది, విభీషణేన= విభీషణుని చేత, ఉక్తమ్‌=సలకబడినదో, అది, నౌ=మాక్తు, కిమర్థమ్‌=ఎందుకు, న రోచిష్యతి=ఇష్టము కాదు ?

యుద్ధకాండము 207

తా. నరులలో (శ్రేషృడవైన ఓ ! రామా ! ఈ సమయమునందు సుఖమును కలిగించు (ఇప్పుడు అనుకూలమైన) విభీషణుని వాక్యము మాకు మాత్రము ఇష్టము కొకుండునా ? 38 మూ. అబద్ద్వా పాగరే సేతుం ఘోరేఒ స్మిన్‌ వరుణాలయే, 39

లబ్కౌ వాపాదితుం శక్యా సేస్టైరపి సురాసురైః

ప్ర అ. ఘోరే=భయంకరమైన, వరుణాలయే=వరుణుని నివాసమైన, అస్మిన్‌ సాగరే= ఈ సముద్రమునందు, "పేతుమ్‌= సేతువును, అబద్ధ్వా=బంధించ కుండగా, లజ్కా=లంక, పేస్తం=ఇంద్రునితో కూడిన, సురాసురైర పీ=సురులచేతను, అసురులచేతను కూడ, త్‌సాదితుమ్‌=పొందుటకు, న శక్యా=శక్యము. కాదు.

తొ. వరుణదేవుని నివాసస్తానమైన ఈ భయంకరసముద్రము. మీద "పేశువును కట్టకుండగా ఇంద్రునితో కూడిన సురాసురులు కూడ లంకలో (ప్రవేశింపజాలరు. జా 39 మూ. విభీషణస్య శూరస్య యథార్థం క్రీయతాం వచః త్తం

అలం కాలాత్యయం కృత్వా పాగరాయ వియుజ్యతామ్‌,

యథా "సైన్యేన గచ్చామ పురీం రావణపాలితామ్‌. జ్తే్షే

ప్ర అ. శూరస్య=శూరుడైన, విభీషణస్య= విభీషణునియొక్క, వచః=వచనము, యథార్థమ్‌ = యథార్థముగా, శ్రీయతామ్‌=చేయబడుగాకు. కాలా త్యయమ్‌=కాలము. గడుపుటను, కృత్వా=చేసి, అలమ్‌=చాలును. రావణపాలి తామ్‌=రావణుని చేత పొలింపబడిన, పురీమ్‌=లంకొపురిని గూర్చి, యథా=ఎట్టు, 'పైన్యేన= సైన్యముతో గచ్చ్భామజవెళ్ళుదుమో అట్టు, పాగరాయ=సముద్రమునకు, నియుజ్యతామ్‌=ఆజ్జ్ఞ ఇవ్వబడుగాక,

తా శూరుడైన విభీషణుడు చెప్పినట్లు చేయుము. ఆలస్యము చేయవద్దు. సైన్యముతో లంకాపవురిలో ప్రవేశించుటకు వీలు కల్పించుటకై సముద్రుని ఆదేశించుము. 40, 41 మూ. ఏవముక్తః కుశాస్తీర్లే తీరే వదవదీపతేః,

పంవివేశ తదా రామో వేద్యామివ హుతాశనః, శం

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే ఏకోవవింశః సర్గః

ప్ర అ _ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=సలకబడిన, రామః=రాముడు, తదా= అప్పుడు, వదనదీపతేః=సముద్రముయొక్క] కుశాస్తీర్హే=కుశలచేత పరవ బడిన, తీరే= తీరమునందు, హుతాశనః=అగి, వేద్యామివ=వేదియందు. నలె,

208 శ్రీమద్రామాయణము పంవివేశ=శయవించెను. తా. రాముడు వారి మాటలు వివి పముద్రతీరమునందు. కుశలు పరచుకొని వాటిపై వేదిలో అగ్నివలె శయనించెను. తై “బాలానందిని ౯ ఆను శ్రీమదామాయణాం(ధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో నందొమ్మి దవ నర్ల నమాస్తము,

అథ వింశః ప్‌ర్గః

కశార్దూలుడు చెవుగా రావణుడు శుకుల్లో న్యుగీవునివద్దకు దూతగా వంవుట; వానరు లాతనిని వీడించుట; రాముని అన్యుగహముచేత ఆతడు ఆ ఆసదనుండీ బైటవడుట; నుగ్రీవుడు రావణునకు (వ్రత్యుత్తరమును “ఇచ్చుట మరల వానరులు ఆతనిని బంధించి వీడించుచుండగొా రొముడు వారించుట. మూ. తతో నివిష్టాం ధ్వజినీం పుగీ వేణాభిపాలితామ్‌,

దదర్శ రాక్షపోఒభ్యేత్య శార్జూలో వామ వీర్యవాన్‌. క్షే

ప్ర అ. తతఃఅటుపీమ్మట, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, శార్టూలో నామ=శార్డూలు డవే, రాక్షసః=రాక్షసుడు, అభ్యేత్య=వచ్చి, నివిష్టామ్‌=వ్యూహము లుగా ఏర్పరచబడిన, పుగ్రీవేణా=సుగ్రీవువిచేత, అభిపాలితామ్‌= పాలింపబడిన, ధ్వజినీమ్‌= సేనను, దదర్శాచూచెను,

తా. పిమ్మట పరాక్రమవంతుడైన శార్జూలు డను రాక్షసుడు వచ్చి వ్యూహములుగా నిలుపబడి సుగ్రీవునిచేత పాలింపబడుచున్న వానర సైన్యమును చూచెను. కె మూ, చారో రాక్షసరాజస్య రావణప్య దురాత్మనః

తాం దృష్టి వ్‌ పర్వతోఒవ్యగ్రం ప్రతిగమ్య స్‌ రాక్షపః ఖై

ఆవిశ్య లజ్కాం వేగేన రాజానమిదనుబ్రవీత్‌ ం

ప్ర అం దురాత్మనఃాదుర్చుద్ధియైన, రాక్రసరాజస్య=రాక్షసుల రాజైన, రావణస్య=రావణునియొక్క, చార=గూఢచారియైన, సః రాక్టహః=ఆ రాక్షసుడు, అవ్య(గ్రకాకంగారులేనివాడై,. తామ్‌=ఆ సేనను, సర్వతః అన్ని వైపులా, దృష్ట్రా=చూచి, ప్రతిగమ్యు=తిరిగి. వెళ్ళి, వేగేనావేగముతో, లజ్కామ్‌-లం కమ, అఆవిశ్య=ప్రవేశించి, రాజానమ్‌=రాజును గూర్చి, ఇదన్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను,

తా, దుర్మార్గుడు, రాక్షసరాజు అయిన రావణుని గూఢచారియైన ఆ రాక్షసుడు ఆ ేన నంతనూ జాగర్తగా చూచి చేగముగొ లంకకు తిరిగి వెళ్ళి రావణునితో ఇట్లు సలికెము. 2 మూ. ఏష వై వావరర్‌కాఘో లజ్కాం సమభినర్తతే, తి

య్‌ యి

అగొాధశ్చాప్రమేయశ్చ ద్వితీయ ఇవ సాగర

ప్ర- అ. ద్వితీయణరెండవ, సొగరః ఇవ=సముద్రము వలె, అగాధశ్చ=చాల లోతైనది, అప్రమేయశ్చ=లెక్క కట్ట శక్యము కానిది అయిన, ఏషః-ఈ, వానరర్‌క్షై

210 శ్రీమద్రామాయణము ఫఘః=నానరులయొక్క, భల్లూకములయొక్క సముదాయము, లబ్కామ్‌=లంకను, సమభివర్తతే=సమీపించి ఉన్నది.

తా. అఆగాధము, ఇంత అని నిర్ణయింప శక్యముకొనిది అయిన ఈ వానరుల శన, భల్లూకముల కేన రెండన _ సముద్రము వలె లంకను సమీపించి ఉన్నది. త్రి మూ. పుత్రౌ దశరథ ప్యేమొ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ, న్‌

ఉత్తమొ రూససంపన్నా పీతాయాః పదమాగతౌ,

ఏతౌ పాగరమాపాద్య పంవివిష్టా మహాద్యుతీ. ర్‌

ప్ర అ దశరథస్య -దశరథువియొక్త, పుత్రాౌ=పుత్రులు, ఉత్తమౌవ=ిత్త ములు, రూపసంపన్నా-మంచి. రూపముతో కూడినవారు, మహాద్యుతీ=గొప్ప కాంతి గలవారు, భాతరౌ=పోదరులూ అయిన, ఇమౌ=ఈ, రామలక్ష్మణౌ=రామ లక్ష్మణులు, సీతాయాః= పీతయొక్క, పదమ్‌=ప్టానమును, ఆగతౌ=పొందినవారై, సాగరమ్‌= సముద్రమును, ఆసాద్య=సమీపించి, పంనివిష్టా=నిలచి ఉన్నారు.

తా. ఉత్తములు, మంచి రూపము గలవారు, గొప్ప కొంతీ గలవారు, దశరథకుమారులు, సోదరులూ అయిన ఈ రామలక్ష్మణులు సీత ఉన్న స్థానమును తెలిసికొవి సముద్రసమీపమున విలచి ఉన్నారు. 4్కీర్‌ మూ. బలం చాకాశమావృత్య సర్వతో దశయోజనమ్‌,

తత్త్వభూతం మహారాజ క్షిప్రం వేదితుమర్హ్ల సి. 6

ప్ర. అ. మహారాజామహారాజా ! బలం చాపైన్యము కూడ, సర్వతః=అన్ని వైపులా, దశయోజనమ్‌=పది యోజనములు, ఆయతమ్‌=పొ డవైన, ఆకాశమ్‌-అవకాశమును, అవృత్య=ఆవరించి ఉన్నది. తత్త బభూతమ్‌= యథార్థమైన ఈ విషయమును, క్రీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, వేదితుమ్‌=తెలి సీకొనుటకు, అర్హ సి=తగిఉన్నావు.

తా. వానరపైన్యము కూడ అన్ని ప్రక్కలా సపది యోజనములు విశాలమైన అవకాశమును ఆక్రమించుకొని విడిసీ ఉన్నది. మహారాజా ! వీ వీ పత్యమును వెంటవే (గ్రహించవలెను. 6

ఉపప్రదానం సాన శంవా భేదో వాత్ర ప్రయుజ్యతామ్‌. 7

ప్ర, అ. మహారాజామహారాజా ! తవానీయొక్క, దూతాః=దూతలు; శ్రీపమ్‌=శీఘ్రముగా, _ వేదితుమ్‌= తెలిపికొనుటకొరకు, అర్లన్ని=తగి ఉన్నారు.

యుద్ధకాండము డై ఉపప్రదానమ్‌=దానముకావి, పొన్నం వా=సామోపాయము. కాని, భేదో వా=భే దోపాయము గొని, ఆత్ర=ఈ విషయమున, ప్రయుజ్యతామ్‌=ప్రయోగించబడుగాక.

తా మహారాజా |! నీ మరికొందరు దూతలు కూడ వెంటనే వెళ్లి తెలిసికొనుట మంచిది. ఈ _ విషయమునందు దానోపోయమును గావ పామోపాయమును గాని, భేదోపాయమును గొవి ప్రయోగించుము. (దండమునకు అవకాశమే లేదు). 7 మూ. శార్దూలస్య వచః శ్రుత్వా రావణో రాక్ష పేశ్వరః

ఉవాచ పహపా వ్యగ్రః పంప్రధార్యార్థమాత్మనః 8

శుకం వావు తదా రక్షో వాక్యమర్థవిదాం వరమ్‌,

ప్ర అ. రాక్ష పేశ్వరః=రాక్ష సరాజైన, లావణణారావణుడు,. శారూ లప్య=శార్జూలునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వాచవివి, సహసా=వెంటవే) న్యగ్రు=కంగారు పదుచున్నవాడై, ఆత్మన=తనయొక్క, అర్జమ్‌= [ప్రయోజనమును, పంప్రధార్య=నిశ్చయించుకొని, తదా=అప్పుడు, అర్ధవిదామ్‌=కార్యవేత్తలలో, వరమ్‌= (శ్రేస్టుడైన,. శుకం నామాశుకు డను పేరు గల, రక్షణారాక్షసువి గూర్చి వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉవాచాపలి'కెను.

తా. రాక్షపరాళైన రావణుడు శార్జూలుని నూట వివి, కంగారుప డుచు, వెంటనే తన ప్రయోజనమును నిశ్చయించుకొని, విషయములను తెలిపికొనగలవారిలో (శ్రేస్థడైన శుకు డను రాక్షసునితో ఇట్లు పలికెను. 8 మూ. మగ్రీవం బ్రూహి గత్వాశు రాజానం వచనాన్మమ, 09

యథాపందేశనుక్షీబం శ్లక్షయా పరయా గిరా.

ప్ర అ. రాజానమ్‌=రాజైన, షుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవువి గూర్చి ఆకుూఖఘముగా, గర్వాచవెల్సి మమ= నాయొక్క, వచనాత్‌ =వచనమువలన, యథాసం 'మ్‌వ=నా సందేశమును అనుపరించి, పరయావశ్రేష్ట మైన, శక్షయా=న్ఫుదువైవ, గిరా=వా క్కుతో, అక్షీబమ్‌ =నిర్భయముగొ, బూహి=చెప్పుము.

తా. వీవు వెంటవే వానరరాళైన సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్లి నొ పందేశము తూ. చా. తప్పకుండా మధురములు, ఉత్తముములు అయిన మాటలతో నిర్భయముగా నా మాటగా ఇట్లు చెప్పుము. 9 మూ. త్వం వై మహారాజ కులప్రపూతో

మహాబలశ్చర్‌క్షరజఃసుతశ్చ,

న కశ్చవార్థప్తవన నాస్త్యనర్థ

ప్తథాపి మే భ్రాతృపమో హరీశ 10

212 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ మహారాజామహారాజా 1 త్వమ్‌=నీవు, కులప్రసూతః వై త్రమకులమునందు పుట్టినవాడవు గదా. మహాబలశ్చాగొప్ప బలముగలవాడవు, బుక్షరజఃసుతశ్చ= బుక్షరజస్సు కుమారుడవు. తవానీకు, అర్థఃాప్రయోజనము, కశ్చన=ఏదీ, వాస్తి=లేదు. అనర్థః౭అనర్ధము కూడ, న=లేదు. హరీశ=వానరరాజా! తథాపీ=అట్టయినను, మే=నాకు, భ్రాతృసమః=సోదరునితో సమానుడవు.

తా. మహారాజా ! వీవు ఉత్తమకులములో పుట్టినావు. మహాబలనం తుడవు. బుక్తరజస్సు కుమారుడవు. నీ శ్రీ యుద్ధమువలన_ ఏ లాభము లేదు; నష్టమూ లేదు. కావి ఓ |! వానరరాజా ! నీవు నాకు సోదరుని వంటివాడవు. ]0 మూ. అహం యద్యహరం భార్యాం రాజపుత్రప్య ధీమతః,

కీం తత్ర తన సుగ్రీవ కిష్కిన్ధాం ప్రతి గమ్యతామ్‌. క

ప్ర అ. సుగ్రీవాసుగ్రీవుడా |! ధీమతఈ=బుద్ధిమంతుడైన, రాజ పుత్రస్య=రాజకుమారునియొక్క, భార్యామ్‌=భార్యను, అహమ్‌=నేను, అహరం యది=హరించినట్టయితే, తత్ర=దావి విషయమునందు, తవానీకు, కిమ్‌=ఏమి గ కీష్కిన్టాం ప్రతి=కిష్కింధను గూర్చి, గమ్యతామ్‌ = వెళ్లైదవుగాక,

తా. సుగ్రీవా ! నేను ధీమంతుడైన రాముని భార్యను హరించినచో దొనితో నీకేమి సంబంధము ? నీవు తిరిగి కిష్కింధకు పొమ్ము. శై మూ న హీయం హరిభిర్లజ్కా ప్రాప్తుం శక్యా కథం చన,

దేవైరసి పగన్ధర్వెః కిం పువర్నరవానరైః. 12

ప్ర అ ఇయం లజ్కా=ఈ లంక, హరిభిః=వానరులచేత, కథం చనాఏ విధముగానూ కూడ, ప్రాస్నమ్‌=పాందుటకు, న శక్యా హి=శక్యము కాదు గదా? ప స్థగాగంధర్యులతో కూడిన, దేవైరపి=దేవతలచేత కూడ, శకృముకాదు. వరవానరై=నరులచతను, వానరులచేతను, కిం పువఃచెప్పవేల ?

తా. వానరులు ఏ విధముగానూ కూడ లంకలో ప్రవేశింపజాలరు. దేవతలు, గంధర్వులూ కూడ _ ప్రవేశింపజాలని లంకలో నరులు, వానరులు ప్రవేశింపజాలరవి వేరే చెప్పవలెనా ? 12 మూ. ప తదా రాక్షసేస్టేణ సందిష్ట్రో రజనీచరః

శుకో విహంగమో భూత్వా త్నూర్ధమూప్లుత్య చాన్చురమ్‌. 13

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, రాక్ష పేస్తేుణ=రావణువిచేత, పందిష్ట=సం పబడీన, సః=ఆ, రజనీచరః= రాక్షపుడైన, శుకఃాశుకుడు, విహబ్గమః=పక్టీగొ,

యుద్ధకాండము 213 భూత్వా=అయి; అమ్బరమ్‌=ఆకాశమును, తూర్ణమ్‌= శీఘ్రముగా, ఆప్లుత్య చాఎగిరి. (వెళ్లెను),

తా. రావణుడు సంపీన ఆ రాక్షసుడైన శుకుడు అప్పుడు పక్షిరూపము ధరించి శీఘ్రముగా ఆకాశములోనికి ఎగిరి వెళ్ళెను, 3 మూ. ప గత్వా దూరమధ్వావముపర్యుపరి పాగరమ్‌,

సంస్థ్రీతో హ్యన్చురే వాక్యం సుగ్రీన మిదమటనీత్‌. క!

ప్ర అ. సజఆ శుకుడు, ఉపర్యుసరి సాగరమ్‌=సముద్రానికి పైన "పైన, దూరమ్‌=దూరమైన, అధ్వానమ్‌=మార్గమును, గత్యా=వెళ్ళి, అమ్బరే=ఆ కాశమునందు, పంస్థీతః=ఉన్నవాడై, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ, వాక్యమ్‌=నాక్యమును, ఆ్రనీత్‌ =పలికెను.

తా. ఆ శుకుడు సముద్రము పైపైననే చాల దూరము వెళ్ళి, ఆకాశమునందే నిలచి సుగ్రీవునితో ఇట్టు పలికెను. " కడ మూ. సర్వముక్తం యథాదిష్టం రావణేన దురాత్మనా,

తత్వాపయనవ్తం వచనం త్తూర్ణమూప్తుత్య వావరాః 16

ప్రాపద్యన్త తదా క్షిప్రం లోప్పుం హనమ్హ్తుం చ ముష్టిభిః.

ప్ర, అ. దురాత్మనా=దురాత్ము డైన, రావణేన=రావణునిచేత, యథా= ఎట్లు, ఆదిష్టమ్‌=ఆదేశింపబడినదో, అట్లు, సర్వమ్‌=సమస్తము, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడి వది. తత్‌=ఆ, వచనమావచనమును, ప్రాపయన్తమ్‌=పొందించుచున్న వానిని, వానరాఃావానరులు, ఆప్లుత్య= పైకి ఎగిరి, తదా=అప్పుడు, క్రీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, లోస్పమ్‌= రెక్కలు ఊడదీయుటకు, ముష్టీభిః= పీడికిళ్లచేత, హన్తుం చాకొట్టుటకు, ప్రాపద్యన్త=పొందిరి.

తా. శుకుడు దురాత్ముడైన రానణుడు చెప్పిన దంతా చెప్పెను. ఆతడు ఆ మాటలు చెప్పుచుండగా వానరులు పైకి ఎగిరి వెంటవే వాని రెక్కలు ఊడబెరుకుటకు, పిడికిళ్ళతో కొట్టుటకు వాని దగ్గరకు వెళ్లిరి. 15 మూ. సర్వెః ప్లవళ్లేః ప్రపభం విగృహీతో నిశాచరః 16

గగవాద్భూతలే చాశు ప్రతిగృహ్యావతారితః.

ప్ర అ, సర్వెఃసమప్తమైన, ప్లవబ్గెవానరులచేత, ప్రసభమ్‌=బలాత్కొ రముగా, నిగృహీతణ" విగ్రహించబడిన, 'నీశాచరః=రాక్షసుడు, ఆశువెంటనే, ప్రతిగృహ్య=పట్టుకొని, గగనాత్‌ =ఆకాశమునుండి, భూతలే=నేలమీద, అవతారితఈః= దింపబడివాడు.

2]4 శ్రీమద్రామాయణము

తా. ఆ నానరులందరూ బలొత్కారముగా ఆ రాక్షసుని నిగ్రహించి వెంటనే వానిని పట్టుకొని ఆకాశమునుండి భూమిమీదకు దింసిరి. 16 మూ. వానరైః పీడద్యమానస్తు శుకో వచనమబ్రవీత్‌, 7

వ దూతాన్‌ ఘ్నన్లి కాకుత్ణ్ర వార్యవ్తాం పాభః- వావరాః.

ప్ర అ. వానరైవానరులచేత, పీడ్యమానః పీడింపబడుచున్న, శుక శుకుడు, వచనమ్‌=వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెము. కాకుత్చురామా .! దూతాన్‌=దూతలను, న ఘ్నన్ని=-చంపరు. వానరాః=వానరులు, సధు=బాగుగా, వార్యన్హామ్‌=నివారింపబడుదురుగాక,

తాః వానరులు అట్లు పీడించుచుండగా శుకు డిట్లు సలికెను. *ర్రామూ! ఎవ్వరూ దూతలను చంపరు. అందుచేత వానరులను నివారించుమున మూ. యస్తు హిత్వా మతం భర్తుః స్వమతం పంప్రభాషతే, 8

అనుక్తవాదీ దూతః పన్‌ ప దూతో నధమర్షతి.

ప్ర, ఆ. యజాఎవడు, భర్తుః (ప్రభువుయొక్క, మతమ్‌-=అభిప్రాయమును, హిత్వా=విడచి, స్వమతమ్‌= తన మతముమ, స పభాషతే=మాటలాడునో, దూతః పన్‌-దూత అయి ఉండి, అనుక్తవాదొ్రభువు ల చెప్పబడవిదానిని చెప్పు, సః దూతళణఆ దూత, వధమావధను, అర్హతిాతగి ఉన్నాడు.

తా. “ఏ దూత ప్రభువు అభిప్రాయమును కాక తన అభిప్రాయమును చెప్పునో దూత అయి ఉండి తన ప్రభువు చెప్పనిదానిని చెప్పు ఆ దూత చంపదగినవాడులగి 18 మూ, శుకస్య వచనం రానుః శ్రుత్వా తు పరిదేవితమ్‌, 19

ఇటీ కి

ఉవాచ మా వనధిష్టేతి ఘ్నృతఈః శాఖామృగర్షభాన్‌.

ప్ర. అ. రామరాముడు, శుకస్య=శుకునియొక్క, వచనమ్‌ =నచనముమ, పరిదేవితమ్‌=ఏడ్పుము, శ్రుత్వా=వివి, ఘ్నతః=కొట్టుచున్న, శాఖామృగర్షభాన్‌ =వానర (శ్రేష్కలము గూర్చి మా వధిష్టాచంపకండి, ఇతి=ఆని, ఉవాచాపలికెను.

తా. రాముడు శుకుని మాటలను, ఏడ్పును విని, ఆతనిని కొట్టుచున్న వానర్మశ్రేష్టలతో *నానిని చంపకుడూ అని పలికెను. వ్‌? మూ. స చ పత్రలఘుర్భూత్వా హరిభిర్హర్శితే౭ భయే, 20

అవ్తరిక్షే స్థితో భూత్వా పునర్వచన మబ్రవీత్‌.

ప్ర అ. ప చ=ఆతడు, హరిభి=వానరులచేత, అభయే=అభయము,

యుద్ధకాండము 215 దర్శితే=చూపబడినదగుచుండగా, పత్రలఘుః=తేలికైన రెక్కలు గలవాడు, భూత్వా=అయి, అన్తరి క్షై-ఆకాశమునందు, స్థితణానిలచినవాడు, భూత్వా=అయి, పువః=మరల, వచనమ్‌ =వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను.

తా. వానరులనుండి భయము లేదని (గ్రహించిన పిమ్మట అతడు తేలికయైన రెక్కలతో ఆకాశముపై విలచి మరల ఇట్లు పలికెను. 20 మూ. మషుగ్రీవ సత్త్వ్వసంపన్న మహాబలపరాక్రమ, ల

కీం మయా ఖలు వక్తవ్యో రావణో లోకరావణః

ప అ. సత్త్వసంపన్న=ధైర్యసంపన్నుడవు, మహాబలపరాక్రమ= గొప్ప బలపరాక్రమములు కలవాడవు అయిన, సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడా ! లోకరా వటికములము ఏడ్పించు, రావణః= రావణుడు, మయా=వాచేత, కిమ్‌=ఏమి, వక్తవ్యః= చెప్పదగినవాడు?

తా. ధైర్యశాలివీ, మహాబలసరాక్రమములు గలవాడవూ అయిన ఓ |! సుగ్రీవా ! లోకములను పీడించి ఏడ్పించు రావణునితో నేనేమి సమాధానము చెప్పవలెను 9 2] మూ స ఏవముక్తః ప్లవగాధిపప్తదా

ప్లవజ్ల్నమావామృషభో మహాబలః

ఉవాచ వాక్యం రజనీచరస్య

చారం శుకం శుద్ధ మదీనసత్త్వఃం 22

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తః=పలకబడీన, మహాబలః= గొప్ప బలము గల, ప్రవగావామ్‌ అధిప=వానరరాజైన, స=ఆ సుగ్రీవుడు, అదీనసత్త్వఃణ=దీనముకాని _మనస్సుకలవాడై, రజనీచరస్య=రావణునియొక్క, చారమ్‌=గూఢచారి, శుద్ధమ్‌ =పరిశుద్ధుడూ అయిన, శుకమ్‌=శుకుళ్లి గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తాం అప్పుడు మహాబలవంతుడు, వానరశ్రేష్టుడూ అయిన ఆ వానరరాజు ఆ మాటలు వివి, రావణుని దూతయైన పరిశుద్ధుడైన శుకునితో విర్భయముగా ఇట్లు పలికెను, 22 మూ. వ మేఒపి మిత్రం వ తథామకమ్ప్యా

వ చోపకర్తాసి న మే ప్రియో౭ఒపి,

ఆరిశ్చ రామప్య పహామబన్ర

ప్తతోఒ సి వాలీన వధార్హ వధ్యః 23

216 శ్రీనముద్రామాయణము

ప్ర, అ. వధార్ల=వధకు తగినవాడా మే=వాయొక్క, మిత్రమ్‌=స్నేహి తుడవు, న అసి=కొవు తథా=మరియు, అనుకమృ్యః=జాలిచూపవల సీనవాడపు, న=కొవు. ఉపకర్తా చ=ఉపకారము చేసేవాడవు కూడ, న అసి=కావు. మే=నాకు, (ప్రియః= ఇమ్టుడవు, న అసి=కావు. ,రామస్య=రామునియొక్క, అరిః=శత్రువుగా ఉన్నావు. తతః=ఆ కారణమువలన, వాలీవ=వాలి వలె సహామబన్టః=పరివారముతో కూడిన నీవు, వధ్యః=చంపదగినవాడవు, అపి=అయి ఉన్నావు.

! చంపుటకు తగిన ఓ ! రావణా ! నీవు నాకు మిత్రుడవు కావు. జాలి చూపదగినవాడవు కావు. వాకు ఉపకారము చేసినవాడవు కావు. నాకు ఇమ్టుడవు కావు. రామునితో విరోధము పెట్టుకొన్నావు. అందుచేత వాలి వలె నీవు కూడ వీ పరివారముతో కూడ చంపదగినవాడవే. 23 మూ విహన్మ గ్రహం త్యాం ససుతం సబన్టుం

సజ్ఞాతివర్గం రజనీచరేశ,

లబ్కాం చ పర్యాం మహతా బలేన

సర్వై కరిష్యామి పమేత్య భష్మ, 2ైడ్త

ప్ర ఆ రజనీచరేశ=రాక్షపరాజా | ససుతమ్‌=కుమారులతో కూడిన, పబన్టుమ్‌= బంధువులతో కూడిన, సజ్ఞాతివర్గమ్‌ =జ్ఞాతివర్గముతో కూడిన, త్వామ్‌=నిన్ను, అహమ్‌=నేను, నిహన్మి=చంపుచున్నాను. (చంసగ లమ). మహతా=గొప్ప, బలేన= సేనతో, సమేత్య=కలిసి, పర్వామ్‌=సమస్త మైన, లజ్కామ్‌=లంకను, సర్వెః=అందరితోను, భస్మ=భస్మనుగా, కరిష్యామి=చేయగలను.

తా. రావణుడా ! నేను నిన్ను, వీ కుమారులను, బంధువులను, జ్ఞాతులను;, చంపివేసెదను. గొప్పు _ సైన్యముతో కలిసి వచ్చి లంకనూ, లంకానివాసుల నందరిని కూడ భస్మము చేపెదను. 24 మూ న మోక్ష పే రావణ రాఘవస్య

సర్వెః స హేస్టైదపీ మూఢ గుష్పః

అన్మర్లితః సూర్యపథం గతో౭సి

తైన పాతాలమునుప్రవిష్టః, 28

గిరీశపాదమ్భుజపంగతో వా

హతో౬ఒసి రామేణ సహామజస్త వ్‌. 26

ప్ర అ. రావణ=రావణా |! మూఢ=ఓ |! మూఢుడా |! స హేన్టైః=ఇంద్రునితో కూడిన, సర్వైఅందరిచేతను, గుప్తః అసీ=రక్షీంచబడిన

యుద్ధకాండము 217 వాడవైనను, అన్మర్లిత=అంతర్జానము చెందినను, సూర్యపథమ్‌ =సూర్యమార్గమును, గతో వా=పొందినవాడవైనను, తరైవ=అళ్లు, పాతాలమ్‌=పాతాలమును, అనుప విష్ణః=ప్రవేశించినవాడవైనను, గిరీశపాదామ్చుజసంగతో వా=శివుని పాదపద్శ ములలో కలిపి ఉన్నవాడ వైనను, రాఘవస్య=రామునకు(నిచేత), న మోక్ష్య మే= విడన బడవు. సహానుజః=తమ్మునితో కూడిన, త్వమ్‌=నీవు, రామేణ=రావ “నిచేత, హతః=చంపబడినవాడవు, అపి=అయి. ఉన్నావు(చంపబడగలవు).

తా. ఓ !మూఢుడవైన రావణా ! ఇంద్రుడు ఇతరదేనతలందరూ కలిసి నిన్ను రక్షించినా నీవు అంతర్జానము పొందినా, సూర్యమండలములోనికి గాని సాతాళమునకు గాని వెళ్లినా, ఈశ్వరుని పాదపద్మముల_ దగ్గరకు చేరినా రాముడు విన్ను విడిచిపెట్టడు. నిన్ను, వీ తమ్మువీ కూడ రాముడు చంపివేసినప్లే. 25, 2౫ మూ. తప్యతే త్రిషు లోకేషు న సిశాచంవ రాక్షపమ్‌,

త్రాతారమమపశ్యామి న గన్టర్వం న చఛాసురమ్‌. " 27

ప్ర, అ, తస్య=అట్టి, తే=నీకు, (త్రాతారమ్‌ =రక్షకుని, త్రిషు లో కేషు= మూడులోకములయందు, న అనుపశ్యామి=చూడను, పిశాచమ్‌= పీశాచమును, న= చూడను. రాక్షసమ్‌ =రాక్షసుళ్లీ, న=చూడను. గన్హర్వమ్‌ = గంధర్వుణ్లో, న=చూడను. అసురం చ=అసురులళ్లీ కూడ, న=చూడను,

తా అట్టి విన్ను రక్షించేవాడు ఈ మూడు లోకములలో నా కెవ్వడూ కనబడుటలేదు... పిశాచము గాని, రాక్షసుడు గాని, గంధర్వుడు గాని, అసురుడు గావి నిన్ను రక్షించజాలడు. 27 మూ. అవధీస్త్వం జరావృద్దం గృధ్రరాజం జటాయుషమ్‌,

కింముతే రామపాంనిధ్యే సకాశే లక్ష్మణస్య చ, 28

హతా పీతా విశాలాక్షీ యాంత్వం గృహ్య న బుధ్యపే.

ప్ర అ. త్వమ్‌=నీవు, జరావృద్ధమ్‌=ముసలితనముచేత వృద్ధుడైన, గృధ్రరాజమ్‌= గృధ్రరాజైన, జటాయుషమ్‌=జటాయువును, అఆవధీః=చంపీతివి. త్వమ్‌=నీవు, యామ్‌=ఏ. పీతము, గృహ్య=గ్రహించి, వన బుధ్య హే=లెలిసి కొనుటలేదో, అట్టి, విశాలాకీ=విశాలములైన న్మేతములు గల, సీలా=సీత, రానుసాంవిధ్యే=రాముని సంవిధియందు, లక్ష్మణస్య _ చ=లక్ష్మణునియొక్క, పకాశే=సంవిధియందు, తే=నీకు(నీచేత), కీం ను=ఎందువలన, న హృతా=హరిం పబడలేదు.

తా. వీవు ముసలివాడైన గృధరాజు, జటాయువును చంసివావు. వీవు

218 శ్రీమద్రామాయణము ఏ పీతము అపహరించి నీ మహాసరాధమును తెలిసికొవజాలకున్నావో అట్టి విశాలాక్షి యైన సీతను వీవు రాముడు, లక్ష్మణుడు దగ్గర ఉండగా ఎందుకు అపహరించలేదు ? 28 మూ. మహాబలం మహాత్మానం దురాధర్షం పురైరపి, 20

న బుధ్యపే రఘుశ్రేస్ట్థం యస్పే ప్రాణాన్‌ హరిష్యతి.

ప్ర అ యః=ఏ రాముడు, తే=నీయొక్క, ప్రాణాన్‌ =ప్రాణములను, హరిష్యతి=హరించగలడో, అట్టి, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గలవాడు, మహాత్మా నమ్‌= మహాత్ముడు, సురైరపీ= దేవతలచేత కూడ, దురాధర్తమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు. అయిన, రఘ్యుశ్రేష్టమ్‌=రాముళ్ల, న బుధ్యపే=తెలిసికొనకున్నావు. 20

తా. మహాబలశాలి, మహాత్ముడు, దేవతలచేత కూడ ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన రాము డనగా _ఎట్టివాడో నీకు తెలియుటలేదు. ఆతడు నీ ప్రాణాలను హరించనున్నాడు. ణి మూ. తతో౭బ్రవీద్వాలిసుతోఒప్యజ్లదో హరిసత్తమః; 380

వాయం దూతో మహాప్రాజ్ఞ చారకః ప్రతిభాతి మే.

ప్ర అ. తతఈ=అటు పిమ్మట, వాలిసుతః=వాలికుమారుడైన, హరిసత్తమః= వానరశ్రేస్టుడైవ, ఆంగదః=అంగదుడు, అట్రనీత్‌ =పలికెను. మహాప్రాజ్జ=గొప్ప బుద్ది కలవాడా ! ఆయమ్‌=ఇతడు, దూతః=దూత, న=కాడు. చారకః=గూఢచారిగొ, మే=వాకు, ప్రతిభాతి=తోచుచున్నాడు,

తా. అప్పుడు వానర్మ్శశ్రేష్టుడు, వాలిపుత్రుడూ. అయిన అంగదుడు ఇట్లు సలికెను. గను బుద్ధి _ వానరరాజా ! ఇతడు దూత కాదు; గూఢచారిగా వాకు తోచుచున్నాడు. 80 మూ. తులితం హీ బలం సర్వమవేవ తన తిష్టతా, త

గృహ్యతాం మాగమల్లజ్కామేతద్ది మమ రోచతే.

ప్ర అ. తీష్పతా=నిలచి ఉన్న, అనేవ=వీనిచేత, సర్వమ్‌=సమస్త మైన, బలమ్‌= "సైన్యము, తులితమ్‌ హి=అంచనా వేయబడినది కదా 8 _గృహ్యతామ్‌=పట్టు కొవబడుగాక, లజ్కొమ్‌=లంకను గూర్చి మౌ గమల్‌ = వెళ్ళకపోవుగాక. ఏతత్‌ =ఇదే, మమ=నాక్సు, రోచతే=ఇష్ట మగుచున్నది.

తా. “ఇత డిక్కడ విలబడి నీ సైన్యము నంతనూ అంచనా వేసినాడు. ఇతనిని బంధించుట మంచిది. ఇతవిని లంకకు వెళ్ళనీయకూడదు. ఇది వా

యుద్ధకాండము 219

అభిప్రాయముో |!

మూ తతో రాజ్ఞా సమాదిష్టాః సముత్పత్య వరీముఖాః, 32 జగృహుశ్చ బబన్టుశ్చ విలపన్తమవాథవత్‌.

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, రాజ్ఞా=రాజుచేత, సమాదిష్టాః=ఆజ్ఞాపించ బడిన, వలీముఖాః=వానరులు, పముత్పత్య=ఎగిరి, అవాథవత్‌ =అవాథుడు వలె, విలపన్తమ్‌= విలపించుచున్న వానిని, జగ్భృహుశ్చ=పట్టుకొనిరి, బబన్టుశ్చ=బంధించిరి కూడ,

తా. అప్పుడు సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాసించగా వానరులు ఎగిరి రక్షకుడు లేక విలపించుచున్న ఆతనిని పట్టుకొని బంధించిరి. 32 మూ. శుకప్తు వావరైశ్చత్తెస్తత తైః పంప్రపీడితః, 33

వ్యాచుక్రోశ మహాహ్మానం రామం దశరథాత్మజమ్‌.

ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, చణ్తెః=తీవ్రస్ప్వభావము గల, లః వానరైః=ఆ వానరులచేత, పంట్ర వీడితః= పీడింపబడీప్‌, శుకస్తు=శుకుడైతే, మహాత్మానమ్‌=మహా త్ముడు, దశరథాత్మజమ్‌=దశరథకునూరుడు అయిన, రామమ్‌ =రాముళ్లగూర్చి, వ్యాచుక్రోశ= అరచెను,

తా. తీవ్రస్వభావము గల ఆ వానరులు పీడించగా ఆ శుకుడు దశరథపుత్రుడు మహాత్ముడు అయిన రాముణ్ణీ గూర్చి ఆరచెను. 33 మూ, లుస్వేతే మే బలాత్సక్షా భిద్యేతే మే తథాక్షిణీ రెడ

యాం చ రాత్రిం మరిష్యామి జాయే రాత్రిం చ యామహమ్‌,

ఏతస్మిన్నవ్లరే కాలే యవ్మయా చాశుభం కృతమ్‌, తర్‌ పర్వం తదుపపద్యేథా జహ్వాం చేద్యది జీవితమ్‌.

ప. ఆఅ. నే=నాయొక్త, పక్షా= రెక్కలు, బలాత్‌ =బలాత్కారముగా, లశ్యుతే= ఏకపమబడువ్న్నవ తథా=మరియు, మే యము భిద్యేతే=బద్దలై పోవుచున్నవి. అహమ్‌=నేనుు యాం చ=ఏ, లార్రిమ్‌రార్రిన[ రాత్రియందు), జాయే=పుట్టుదునో (పుట్టితినో), యాం చ రాత్రిమ్‌=ఏ రాత్రిని, మరిష్యామి=చచ్చెదనో, ఏతస్మిన్‌ =ఈ, అన్తరే కొలే=మధ్యకాలమునందు, మయా=నాచేత, యత్‌=ఏ, అశుభమ్‌=పాపము, కృతమ్‌ =చేయబడినదో, తల్‌ పర్వమ్‌=దావి నంతనూ, జీవితమ్‌=జీవితమును, జహ్యాం చేద్యది=విడచినట్టయితే, ఉపపద్యేథాః=పాందెదవు. త

తా. వా రెక్కలు ఊడబెరికి వేయుచున్నారు. వా కళ్లు పేలిపోవుచున్నవి.

220 శ్రీమద్రామాయణము నేను మరణించినట్లయితే నేను పుట్టిన రాత్రి (నాడుుమొదలు చచ్చే రోజు వరకు చేసిన పాపము లన్నీ నీకే సంక్రమించును. 34, 35 మూ. నాఘాతయత్తదా రానుః శ్రుత్వా తత్పరిదేవితమ్‌,

వానరానబ్రవీద్రామో ముచ్యతాం దూత ఆగతః 86

ఇత్యార్దే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే వింశః పర్గఒ

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, రామః=రాముడు, తల్‌=ఆ, సరిదేవితమ్‌= ఏద్చును, (శ్రుత్వా=విని, నాఘాతయత్‌=చంపించలేదు. రామః=రాముడు, దూతః= దూతగా, ఆగతః=వచ్చిన ఇతడు, ముచ్యతామ్‌=విడునబడుగొక అవి, వానరాన్‌ =వానరులను గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెము.

తా. అప్పుడు రాముడా ఏడ్పు విని “దూతగా వచ్చిన వానిని చంపకుడు” అని పలికి వానరు లాతనిని చంపకుండే టట్లు చేసెను. 36

“బాలానందిని"అను శ్రీ మదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో ఇడువదవ నర్గ నమాస్త్రము,

అథ ఏకవింశః పర్గః

[తాను (పార్టించినను నముదము మార్గ మిన్వుకసోవుటచే. రాముడు కోవీంచి. బాణనంధానము చేయగా నమ్ముదము క్షోభ చెందుట./ మూ. తతః పాగరవేలాయాం దర్భావాస్తీర్య రాఘవః

అస్హలిం ప్రొజ్ముఖః కృత్వా ప్రతిశిశ్యే మహోదరేః క

బాహుం భుజబజ్లభోగాభముపధాయారిపూదవః.

ప్ర అ. తతః=అటుసిమ్మట)ు అరిసూదనః=ళతువినాశకుడైన, రాఘవః=రాముడు, సొగరవేలాయామ్‌ =పముద్రతీరమునందు, దర్భాన్‌=దర్భ లను, ఆస్తీర్య=పరచి, మహోదధేః=మహాసముద్రమునకు, అఖ్ఞులిమ్‌=దో సిలిని, కృత్వావ=చేపీ, ప్రాబ్ముఖః=తూర్పువైపు ముఖము గలవాడై భుజబ్బభోగాభమ్‌=పర్పశ రీరముతో సమానమైన, దాహము బాహువును, ఉపధాయ=తలగడగొా ఉంచుకొని (ప్రతిశి శ్వే=శయనించెను.

తొ. సిమ్మట శత్రువినొశకుడైన రాముడు సముద్రతీరమునందు దర్భలు పరచుకొని సముద్రమునకు నమస్కరించి, సర్పశరీరము వలె ఉన్న బాహువును తలగడగా ఉంచుకొని శయవించెము. కె మూ. మణికొఖ్య్వవ కేయూరముక్తా ప్రవరభూషటైః 2

భుజైః పరమవారీణామభిమృష్టనువేకధా. తె

ప్ర అ. (ఇది మొదలు 9 వ క్లోకం చివరివరకు ఒకే అన్వయము. ద్వితీయాంతము లన్నీ 'భుజమ్‌' అనుదానికి విశేషణములు). మణికాఖృన కేయూ రముక్తాప్రవరభూషడైః:=ముణులు పొదిగిన బంగారు. బాహుపురులు, 'ఫ్యములైన ముత్యములు అలంకారములుగా గల, పరమనారీణామ్‌= ఉత్తమ,స్త్రీలయొక్క, భుటై=భుజములచేత, ఆవేకధా=అవేకవిధములుగొ, అభిమృష్టమ్‌= స్పృశించబడిన (బాహువును) తలగడగా చేసికొని శయవించెను.

తొ. రామువి బాహువును పూర్వము మణులు పొదిగిన బంగారు దండకడియాలు, శ్రేష్టములైన ముత్యములు అలంకారముగా గల ఉత్తమత్త్రీల భుజములు అవేకవిధముల స్ప్పశించినవి.

వి. దీనిని బట్టి రామునకు సీత కాక మరికొందరు భార్యలున్నా రని చెప్పవలసిన పనిలేదు. కౌసల్య మొదలైన తల్లులు లేదా రాజపరిచారికలు స్పృశించిన భుజ మని అర్ధము. ్రాచ్యపాఠంలో “రాముడు దర్భలపై శయవించెనమ” అవి మాత్రమే ఉన్నది. ఈ వర్ధనలు ఏనీ లేవు. 2,3

222 శ్రీమద్రామాయణము మూ, చననాగురుభిత్సెన పురస్తాదభి సేవితమ్‌, చి

బాలపూర్యప్రకోశైశ్చ చన్దవైరుపశోభితమ్‌. గ్‌

ప్ర. అ. పురస్తాత్‌ =పూర్వము, చన్దనాగురుభిశ్చెన= చందనముచేతను అగురువుచేతను, అభిహేవితమ్‌ = కేవించబడినది, బాలసూర్య సకా మజ బాలసూర్వుని వంటి కాంతి గల, చన్దవైఃణ= ఎజ్జిని మంచి గంధముచేత, ఉప భితమ్‌=శోభింపబడిన (భుజమును వ్‌

తా. పూర్వము ఆ భుజమునకు తెల్లని చందనము, అగురువు బాలసూర్యువి వంటి కాంతి గల చందనము పూయబడుచుండెడిది. శ మూ. శయనే చోత్తనూళ్లేన సీతాయాః శోభితం పురా,

తక్షక ట్యేవ పంభోగం గజ్లాజలవిశేవితమ్‌. ర్‌

ప్ర అ. పురా=పూర్వము, శయవే=శయనమునందు, సీతాయాః=సీత యొక్క, ఉత్త మాళ్ళేన=శిరస్ను చేత, శోభితమ్‌=శోభింపచేయబడినది, గజ్గాజలని "సేవితమ్‌=గంగాజలముచేత 'సేవించబడివ, తక్షకష్య=తక్షకునియొక్క, సంభోగ మివ=శరీరము వలె ఉన్నది (అయిన భుజమును . ఎ)

రా. వూర్గము శయ్యమీద పీత శిరస్పు ఈ భుజముమీద ఉండెడిడీ. అది గంగొజ మునిగిన తక్షక్రుని శరీరము వలె ఉండెను. ర్‌ మూ. పంయుగే యుగపంకాశం శత్రూణాం శోకవర్రనమ్‌,

సుహృదాం నన్దనం దీర్షం పాగరాన్తవ్యపాశ్రయమ్‌, 6

ప్ర ఆ, దీర్హమ్‌=దీర్హము, యుగసంకాశమ్‌=కాడితో సమానము, సంయు'గే= యుద్ధమునందు, శతూణామ్‌ =శతువులయొక్క, శోకవర్రవమ్‌=శోక మును_ వృద్ధిపొంచించునది, సుహృదాన్‌= స్నేహితులకు, నన్దనమ్‌=ఆవందము కలిగించేది, సాగరాస్తవ్యపాశయమ్‌=సాగరము అంతమునందు. గల భూమండలి మునకు ఆశ్రయము (అయిన భుజమును _ _)

తా. కాడి వలె దీర్హమైన ఆ భుజము యుద్దములో శత్రువుల శోకమును వృద్ధిపాందించునది, మిత్రులకు ఆనందము కలిగించునది, భూముండలమున కంతకు ఆశ్రయ మైనది. (0 మూ. అగ్యతా చ పునః సవ్యం జ్యాఘాతవిగతత్వచమ్‌,

చక్షిణో దక్షిణం బాహుం మహాపరిఘసంనిభమ్‌, 7

గోసహద్రప్రదాతారం హ్యుపధాయ భుజం మహత్‌,

అద్య మే మరణం వాథ తరణం పాగరస్య వా, తి

యుద్ధకాండము 223

ఇతి రామో ధృతిం కృత్వా నముహాబాహుర్మహోదధిమ్‌,

అధిశిశ్యే చ విధివత్ర్రయతో౬త్ర స్ధితో మునిః, 0

ఫ్ర అ మహాబాహుః=గొప్పబాహువులుగల, దక్షిణః=సమర్భుడైన, రామఃజ= రాముడు, అస్యతా=బాణములను విడుచుచున్న ధనస చేతు జ్యాఘా తవిగతత్వచమ్‌=నారి దెబ్బలచేత పోయిన (కాయలు కాచిన) చర్మ గల, పవ్యమ్‌=ఎడముదైన, బాహుమ్‌=బాహువును, నుహాపరిఘసంనిభమ్‌=గొప్పు పరి ఫఘతో సమానమైన, గోపహప్రప్రదాతారమ్‌=గోవుల సహస్రములను_ ఇచ్చిన, మహత్‌ =గొప్పదైన, దక్షిణమ్‌=కుడిదైన, భుజమ్‌=భుజమును, ఉపధాయ=తలగ డగా పెట్టుకొని, అద్య=ఇప్పుడు, మే=నాకు, సాగరస్య= పముద్రముయొక్క, తరణం వా=దాటుటయైనా, మరణం నా=మరణమైనా (జరగవలెను), ఇతి=అని, ధృతిమ్‌= ధైర్యమును (నిరయమును), కృత్వా=చేసి, అత్ర=ఇక్కడ, విధివత్‌ =యథా శాస్త్రముగా, ప్రయతః=నియమవంతుడైై మునిః=మునిగా, స్టితఈఃజ= ఉన్నవాడై, మహోదధిమ్‌=మహాపముద్రముమ, అధిశి శ్యే=అధిస్టించి శయనించెను.

తాం వమర్హుడు, మహాబాహువు అయిన రాముడు బాణములు విడుచుచున్న ధనస్సుచేత చర్మమీద కాయలు కాయునట్లు చేయబడిన ఎడమదైన బాహువును, మహాపరిఘతో(కోట గడియతో) సమానము, వేలకొలది గోవులు దానము. చేసినది అయిన కుడిభుజమును తలగడగా పెట్టుకొని, “నేను సముద్రమును దాటవైగా దాటవలెను, లేదా మరణించవలెను” అని దృఢముగా పంకల్పించి, యథాశాస్త్రముగా నియమము పాటించుచు, మౌనిద్దై, సముద్రము దగ్గర శయనించెను.

వి. ఈ శ్లోకాల సమన్వయము శ్రమపడి కుదర్భ వలసి ఉన్నది. ఇవేవీ (ప్రాచ్యపాఠములో లేవని పైన చెప్పినాము. సవ్యముగా బాణములు విడచుటచే కుడిచేతి చర్మ కాయలు కాసిన దని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు చెప్పగా ఒకమారు ఎడను భుజము, మరొకమారు కుడి భుజము తలగడగా పెట్టుకొనె నవి మరికొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసిరి. మొత్తము చెయ్యికి బాహువు అవి పేరు. మోచేతి పైభాగము భుజము. అందుచేత “దక్షిణం బాహుం భుజమ్‌ అనగా కుడిబాహువుకు చెందిన భుజమును అని అర్ధము అవి కొందరు వ్యాఖ్యానించిరి. “అప్యతాో అనుదానికి “ధమషా' అధ్యాహారము చేసి *బాణములమ విడచుచున్న ధవష్సుచేతొ అని మేము అర్ధము చెప్పినాము. ఎడమ చేతితో ధనస్సు పట్టి ఎడమవైపు బాణములు వదలినప్పుడు నారి దెబ్బ ఎడమచేతికే. తగులును గాని కుడిచేతికి తగలదుకడా అని ఇట్లు చెప్పబడినది. ఏమైనా ఉన్నదాని కేదో అర్థము చెప్పడమే ఇది. 7-0

224 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తప్య రామప్య సుప్తస్య కుశా స్తీర్లే మహీతలే,

వియమాదప్రమత్తప్య విశాప్తిప్రోఒతిచక్రము 10

ప్ర ఆఅ. వియమాత్‌ =నియమమునుండి, ఆప్రమత్తస్య= ఏమరుపాటు చెందవి, తస్వ= ఆ, రామస్య=రాముడు, కుశా స్తీర్ణే=దర్భలచేత పరవబడిన, మహీ తలే=వేలమీద, సుప్తస్య=నిద్రపోవుచుండగా (శయనించి ఉండగా), తీస్రః=మూడు, విశాః=రా(త్రులు, ఆతిచక్రముః= ఆతిక్రమించినవి.

తా. వియమమును పాటించుచు రాముడు దర్భలు పరచిన నేలమీద శయనించి ఉండగా మూడు రాత్రులు గడచిపోయినవి. 10. మూ. స్‌ శ్రిరాత్రోషితస్తత్ర వయజ్ఞో ధర్మవత్పలః

ఉపాసత తదా రామః పొగరం సరితాం పతిమ్‌. క్ష

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, తత్ర=అక్కడ, నయజ్ఞణనీతిని ఎరిగినవాడు, ధర్మవత్సలః= ధర్మమునందు ఆసక్తి కలవాడు ఆయిన, రామః=రాముడు, తా త్రోషితఈజ మూడు దివసములు ఉన్నవాడై, సరితాం పతిమ్‌=నదుల భర్తయైన, పొగరమ్‌ =సముద్రమును, ఉపాపత=ఉపొసించెను.

తా. నీతి తెలిసినవాడు, ధర్మమునందు ఆసక్తి కలవాడు అయిన రాముడు అక్కడ మూడు దినములు శయనించి నదుల భర్తయైన సముద్రుని ఉపొపసించెను. 11 మూ వచ దర్శయతే రూపం నున్లో రామస్య సాగరః,

ప్రయతేవాపి రామేణ యథార్హమభిపూజితః, క

ప్ర ఆ. ప్రయతేన=వియమవంతుడైన, రామేణ=రామునిచేతు యథా క్షమ్‌=యతథావిధిగా, అభిపూజితః అపి=పూజింపబడినను, మన్తః=మూఢుడైన, పొగరః=పముద్రుడు, రామస్య=రామునకు, రూపమ్‌=రూపమును, న చ దర్శయతే=చూపలేదు,

తా, ఆ విధముగా రాముడు నియమవంతుడై యథావిధిగా పూజించినను మూధుడైన సముద్రుడు ఆతవికి ప్రత్యక్షము కాలేదు. 12 మూ. పముద్రస్య తఈ క్రుద్దో రామో రక్తాన్లలోచవు,

పమీషస్థమువాచేదం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్‌. 13

ప్ర. అ. తతణఅటు పిమ్మట, సముద్రప్య=సముద్రమునకు, క్రుద్ధః=కో పిం చిన, రక్తాన్తలోచనః=ఎజ్జవి కొనలు గల నేత్రములు గల, రామః=రాముడు, పమీషస్థమ్‌= సమీపమునందున్న, శుభలక్షణమ్‌ =శుభమైన లక్షణములు గల,

యుద్ధకాండము 226 లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణుని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. పిమ్మట కొనలయందు ఎజ్జగా ఉండు నేత్రములు గల రాముడు సముద్రము మీద కోపించి దగ్గరనే ఉన్న, శుభలక్షణములు గల లక్ష్మణునితో ఇట్లనెను. 13 మూ. అవలేపః సముద్రస్య వ దర్శయతి యః స్వయమ్‌,

ప్రశమశ్చ క్షమా చైవ ఆర్హవం (పియనవాదితా, 14

అపొమర్థ గ్రఫలా హ్యేతే నిర్గుణేషు సతాం గుణాః

ప్ర ఆ. యః=ఏ సముదుడు, స్వయమ్‌=తాను (తనను) న దర్శయతి= చూప్పటలేదో, సముద్రస్య=అట్టి ఈ సముద్రునకు, అవలేహు=ఎంత గర్వము! ప్రశమశ్చెన= శాంతి, క్షమా వైవ=ఓర్పు, ఆర్జవమ్‌=బుజుత్వము, (ప్రయ వాదితొ=(ప్రియమిగా మాటలాడుట, ఏతే=ఈ, సతామ్‌=సత్చురుషులయొక్క, గుణాః=గుణములు,. నిర్గుణేషు= గుణములు లేనివారియందు, అసామర్థ్యఫలాః హీ=అసామర్ధ్యమే ఫలము కలవి కదా ?

తా. ఈ సముద్రము ప్రత్యక్ష మగుట లేదు; ఎంత గర్వము | పత్పురుషులలో ఉన్న శాంతి, ఓర్పు, బుజుత్వము, (పీయముగా మాటలాడుట అను ఈ గుణములను గుణములు లేనివారు సామర్థ్యము లేకపోవుటనుగా పరిగణించుచుందురు. కడ మూ, ఆత్మప్రశంసివం దుష్టం ధృష్టం విపరిధావకమ్‌, కర్‌

పర్వశత్రోత్స ఎప్రదజణ్తం చ లోకః సత్కురుతే నరమ్‌,

ప్ర అ. లోకఃజ=లోకము, ఆత్మ ప్రశంపినమ్‌=ఆత్మస్తుతిచేసుకొనువాడు, దుష్టమ్‌= దుష్టుడు, ధృష్టమ్‌=ధార్‌ష్య్రవంతుడు, విపరిధావినమ్‌=పరుగులెత్తేవాడు, పర్వత్ర= అంతటా, ఉత్సృష్షదణ్ణం చ=విడవబడిన (విధించబడిన) దండము కలవాడు ఆయిన, నరమ్‌= మానవుణ్ణి, సత్కురుతే=సత్కరించును.

తా. ఈ లోకము, ఆత్మస్తుతి చేసికొవేవాడు, దుష్టుడు, ధార్‌ష్రము కలవాడు, ఇటూ అటూ పరుగులెత్తేవాడు, అందరిపైన దండప్రయోగము చేసేవాడూ అయిన మానవుణ్ణి సత్కరించును. 115 మూ. న పొమ్నా శక్యతే కీర్తర్న సామ్నా శక్యతే యశ, 16

ప్రాప్పం లక్ష్మణ లోకే౭.స్మిన్‌ జయో వా రణమూర్హని.

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా ! అస్మిన్‌=ఈ, లో క్రే=లోకమునందు, సామ్నా= పామముచేత, శీర్తిః=కీర్తి (ప్రాప్పమ్‌=పొందుటకు, న శక్యతే=శక్యము

226 శ్రీమద్రామాయణము కాదు. యశః=యశస్సు, న=శక్యము కాదు. రణమూర్థని=యుద్ధాగ్రమునందు, జయో నా=జయము గొని, న=శకృ్యము కాదు.

తా. లక్ష్మణా ! ఈ లోకములో సామముచేత కీర్తి గొని, యశప్పు గాని, యుద్ధభూమిలో విజయము గాని పొంద శక్యము కాదు.

వి. దేశాంతరములలో కూడ ఖ్యాతి కీర్తి స్వదేశమునందు మాత్రమే ఖ్యాతి యశస్పు(తిలకవ్యాఖ్య). 16 మూ. అద్య మద్చాణవిర్భ గ్నెర్మక రైర్మ కరాలయమ్‌, [7

విరుద్ధతోయిం పొమిత్రే ప్లవద్భిః పశ్య పర్వతః,

ప్ర అ. సౌమిత్రే=లక్ష్మణా ! ఆద్య=ఇప్పుడు, మద్చాణనిర్భగ్నః=నా బాణముండీల బ్రద్దలుకొట్టబడీన, _స్లవద్భిః=తేలుచున్న, మకరైః= మొస్‌ళ్లచేత, పర్వతః=అంతటా, నిరుద్ధతోయమ్‌= అద్దుకొనబడిన ఉదకము గల, మకరాల యమ్‌=సముద్రమును, పశ్య=చూడుము.

తా. లక్ష్మణా ! ఈ సముద్రజలమునందు అంతటా నా బాణములచేత ఛేదించబడిన మొసళ్ళు తేలుచు. నీటిని అద్దుకొనేటట్లు చేసెదను; చూడుము. మూ. భోగివాం పశ్య భోగాని మయా భిన్నాని లక్ష్మణ, 11

మహాభోగొని మత్చ్యానాం కరిణాం చ కరానిహ.

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా ! మయా=నాచేత, భిన్నాని=(బద్రలుకొట్ట డిన, భోగినామ్‌=ఐసర్పములయొక్క, భోగాని=శరీరములను, మత్స్యానామ్‌= మత్స్య ములయొక్క, మహాభోగొని=గొప్ప శరీరములను, కరిణామ్‌ =ఏనుగులయొక్క కరాన్‌ =తొండములను, ఇహ=ఇక్కడ, పశ్య=చూడుము,

తా. లక్ష్మణా ! ఈ సముద్రములోని సర్పముల శరీరములను, మత్స్యముల _ విశాలములైన దేహములను, నీటి ఏనుగుల తొండములను ఖండించివేపెదను; చూడుము. కి మూ. పశజ్ఞశుక్తికాజాలం సమీనమకరం తథా, 10

అద్య యుద్ధేన మహతా సముద్రం పరిశోషయే.

వ అ. సశజ్యశుక్తికాజాలమ్‌ =శంఖములతోను ముత్యపుచిప్పల సము దాయముతోను కూడిన, తధా=మరియు, సమీనమకరమ్‌=చేపలతోను మొసళ్ళ తోను కూడిన, సముద్రమ్‌=సముద్రమును, ఆద్య=ఇప్పుడు, మహతా=గొప్పదైన, యుద్దేన=యుద్ధముచేత, పరికోషలటే= ఎండీంచెదను.

తా. శంఖములతో, ముత్యపుచిప్పలతో, మీనములతో, మకరములలో

యుద్ధకాండము తడై? విండిన ఈ సముద్రమును వీటి అన్నింటితో సహా, మహాయుద్ధములో ఎండింపచే పెదను. 19 మూ. క్షమయా హి సమాయుక్తం మామయం మకరాలయః, 20

అసమర్థం విజూవాతి ధిక్‌ క్రమామీదృశే జనే,

ప్ర అ. క్షమయా=ఓర్పుతో, సమాయుక్తమ్‌=కూడిన, మామ్‌=నన్ను, అఆయమ్‌=ఈ, మకరాలయః=సముద్రుడు, అసమర్థమ్‌=ఆసమర్హునిగా, విజా వాతి=తెలుసుకొమచున్నాడు. ఈదృశే=ఇట్టి, జనేజ జనుని విషయమునందు, క్షమామ్‌=ఓర్పువు గూర్చి, ధిక్‌=వింద అగుగాక.

" తాం ఓర్చు గల నన్ను చూచి ఈ సముద్రుడు అసమర్థుడని అనుకొనుచున్నాడు. ఇట్టివాని విషయమునందు ఓర్పు చూపించుట ఎంత తప్పు | 20 మూ. న దర్శయతి పామ్నా మే పాగరో రూసమాత్మనః, ౮1 |

చాపమావయ సౌమిత్రే శరాంశ్చాశీ విషోపమాన్‌,

పముద్రం శోషయిష్యామి పద్భ్యాం యాన్తు ప్లవజ్లనూణ 22

ప్ర అ. సాగరః=సముద్రుడు, సొమ్నూ=సామోపాయముచేత, మే=నాకు, ఆత్మానమ్‌=తనను, న దర్నయతి=చూపుటలేదు. బొమి(త్రే=లక్ష్మణా ! చాపమ్‌= ధవప్సును, ఆశీవిషే' మానో =సర్పములవంటి, శరాంశ్చ=బాణములను, ఆనయజు తీసికొనిరమ్ము, సముద్రమ్‌=ఈ సముద్రుణ్ణి శోషయిష్యామి=ఎండింపచే సెదను, ప్లవజ్ల్నమాః=వావరులు, పద్భ్యామ్‌=పాదములచేత, యాన్తు= వెళ్లైదరు. గాక

తా. ఈ సముద్రుడు బ్రతినూలుచున్న నాకు ప్రత్యక్ష మగుటలేదు.

లక్ష్మణా ! ధనస్సునూ, పర్పములవంటి బాణములనూ తీసికొనిరమ్ము. ఈ పముద్రమును ఎండింపచేపెదను, వానరులు నడచి దాటగలరు. 21, 22 మూ. అద్యాక్షోభ్యమపి క్రుర్హః శ్రోభయిష్యామి పొాగరమ్‌,

వేలాసు కృతమర్యాదం సహస్రోర్మి సమాకులమ్‌. 23

విర్మర్యాదం కరిష్యామి పాయ కైర్వరుణాలయమ్‌,

మహారవం క్రోభయిస్యే మహాదాననసంకులమ్‌. 24

ళల లి

ప్ర అ. క్రుద్ధః=కోపించిన వేను, ఆద్య=ఇప్పుడు, _అక్షోభ్యమ పి=క్షోభింప శక్యము కావిదైనము, సాగరమ్‌ =సముద్రమును, క్రోభయిష్యామి =క్షోభింపచే పెదను. వేలాసు=తీరములయందు, కృతమర్యాదమ్‌=చేయబడిన కట్టుబాటుకలది, సహహ్రోర్మి పమాకులమ్‌= వేలకొలది తరంగములచేత వ్యాకులము అయిన, వరుణాలయమ్‌=ఈ

228 శ్రీమద్రామాయణము సముద్రమును, విర్మర్యాదమ్‌=సరిహద్దులు లేనిదొనినిగా, సాయ కైః=బాణముల చేత, కరిష్యామి=చేయగలమ. మహాదానవసంకులను=గొప్ప దొనవులతో వ్యాప్తమైన, మహార్థవమ్‌=మహాసముద్రమును, క్రోభయి ష్యే=క్టోభపె ప్టైదను.

తాః ఇవుడు కోపించిన వేను క్షోభింప శక్యముకానిదైనను ఈ సముద్రమును క్షోభింపచేసెదను. తీరములయందు. కట్టుబాటును పాటించుచు తీరములను దాటకుండా ఉన్న; వేలకొలది తరంగములతో వ్యాకులమైన ఈ పముద్రమును బాణములచే. తీరమును దొటునట్ట్లు చేసెదను. మహాదానవులతో విండిన ఈ మహార్హవమును క్షోభింపచేసెదను. 23, 24 మూ. ఏవముక్త్వా ధనుష్పాణిః క్రోధవిప్ఫారితేక్షణః,

బభూవ రామో దుర్ధర్లో యుగాన్హాగ్నిరిన జ్వలన్‌, 26

ప్ర, అ. ఏవమ్‌=ఇట్సు, ఉక్తాణపలికి, ధమమ్మాణీంాధనస్ము హస్తమునందు గల, క్రోధవిస్సారితేక్షణఃాక్రోధముచేత, పెద్దవిగా బడిన షైమిలు గల, రామః=బాముడు, జ్వలన్‌ =ప్రజ్వలించుచున్న, యుగాన్హాగ్నిరివ=ప్రళభయకాలాన్ని వలె దుర్రర్శః=ఎదిరింప శక్యము. కానివాడు, బభూవ=ఆయెను.

చె

తా రాముడు ఇట్లు పలికి, ధనప్సు చేతిలో ధరించి, క్రోధముచేత, కండ్లు పెద్దవి చేసి ప్రజ్వరించచున్న ప్రళయకాలాగ్ని వలె చూడ శక్యము కొనివాడై ఉండెను, . 25

అం కీల మూ. పంపీద్య చ ధనర్జోరం కన్చుయిత్వా శరైర్హగత్‌,

ముమోచ వితఖామగ్రాన్వజ్రావివ శతక్రతుః, 26

ప్ర అ. ఘోరమాభయంకరమైన, ధనుఃధనస్సును, సంవీడ్య చ- పీడించి. శరైూబాణములచేత, జగత్‌=జగత్తును, కమ్పయిత్వా=కం పీంప చేస, శతక్రతుః =దేవేంద్రుడు, వజ్రానివావజములను వలె, ఊగ్రాన్‌ =ఊగ్రములైన, విశభాన= బాణములను,ము మోచ=విడచెను.

తా. భయంకరమైన ధనష్సును దృఢముగా పట్టుకొని, బాణములచేత జగత్తును కంపింపచేయుచు, దేవేంద్రుడు వజ్రాయుధమును వ్రయోగించినట్లు ఉగ్రములైన బాణములను ప్రయోగించెను. 26 మూ. తే జ్వలన్లో మహావేగాస్తేజపా పాయకోత్తమాః

ప్రవిశన్తి సముద్రస్య జలం విత్రస్తపన్నగమ్‌. 27

ప్ర అ. తేజపా=తేజస్సువేత, జ్వలన్తణాప్రజ్యలించుచున్న, మహా వేగాః=గొప్పు వేగము. గల, లే=ఆ, పోటుకి నమ బాణములు,

యుద్ధకాండము 229 విత్రస్తపన్నగమ్‌=భయపడుచున్న సర్పములు కలుగునట్లుగా, సముద్రస్య=సముద్ర ముయొక్క, జలమ్‌=జలమును, ప్రవిశన్తి=ప్రవేశించుచున్నవి.

లతా. లేజస్సుతో మండుచున్న, మహావేగము గల ఆ శ్రేష్టమైన బాణములు పర్పములు భయపడునట్లుగా సముద్రజలములోనికి ప్రవేశించినవి, 27 మూ. తోయవేగః సముద్రస్య సమీనమకరో మహాన్‌,

స బభూవ మహాఘోరః సమారుతరవస్తథా. 28

ప్ర. అ. పముద్రప్యాసముద్రముయొక్క, సమీనమకరఃమీనములతోను, మకరములతోను కూడిన, తథా=మరియు, సమారుతరవణవాయుధ్వనితో కూడిన, మహాన్‌=గొప్పదైన, సజ=ఆ, తోయవేగుూ=జల వేగము, మహాఘోరః=చాల ఘోరముగా, బభూవ=ఆయెను.

లాం అప్పుడు మీనముల ధ్వనితోను, మకరముల ధ్వనితోను, వాయుధ్వనితోను కూడి ఆ సముద్రజలవేగము చాల భయంకరముగా ఉండెను. మూ. మహోర్మిజాలచలితః శజ్ఞజాలసమావృతః

పసధూమః పరివృత్తోర్మిః సహపా పీన్మహోదధిః 20

ప్ర అం సహసా=వెంటనే, మహోదధిః=నుహాసముద్రము, నముహో ర్మిజాలచలితఈ=గొప్ప తరంగముల సముదాయముచేత చలించినదిగొను, శజ్ఞబాలసమావృతః=శంఖముల సముదాయముచేత కప్పబడినదిగాము పధుమః= ధూమముతో కూడినదిగాను, పరివృత్తోర్మిః=దొర్లుచున్న తరంగములు కలదిగాను, ఆసీత్‌ =ఆయెను.

తా. వెంటనే ఆ సముద్రమునందు పెద్ద పెద్ద తరంగములు వెడలెను. సముద్రమంతా శంఖములు చెదరుచుండెను. తరంగములు తిరిగి పోవృచుండెను. ధూమము వెడలెను. 20 మూ. వ్యథితాః పన్నగాశ్చాపన్లీప్తాప్యా దీప్తలోచవాః

దానవాశ్చ మహావీర్యాః పాతాలతలవాపినఒ 380

ప్ర. అ. దీప్తాస్యాః=ప్రజ్యలించుచున్న ముఖములు గలవి, దీప్త లోచనాజాప్రజ్వలించుచున్న నేత్రములు కలవీ అయిన, సన్నగాఃశాసర్పములు, పొతాళతలనా పీనః=పొతాలమునందు నివసించు, మహావీర్యాః=గొప్ప పరాక్రమము గల, దానవాశ్చ=దానవులు, వ్యథితాః=వ్యథ చెందినవి, ఆసన్‌ =అయినవి.

ఠా. ప్రజ్వలించుచున్న ముఖములు, నేత్రములు గల సర్పములు,

230 శ్రీమద్రామాయణము గొప్ప పరాశ్రమము గల పాతాళమునందు వివపించు దానవులు వ్యథ చెందెను. 30 మూ. ఊర్మయః సిన్ఫురాజస్య పవక్రమకరాప్తథా,

వి్య్యమన్హరసంకొశాః సముత్స్పేతుః సహస్రశఒ 81

ప్ర అ. తథామరియు, సిన్ఫరాజసాసముద్రముయొక్క, సనక్రమ కరాణాచిన్న మొసళ్లతోను, పెద్ద మొసళ్లతోను కూడిన, విన్ధ్యమన్దరపంకాశాః=వింధ్య పర్వతముతోను, మందరపర్వతముతోను సమానములైన, ఊర్మయః=తరంగములు, పహస్రశః= వేలకొలది, సముత్పేతుః=ఎగిరినవి.

తా, వింధ్యపర్వతము వలె మందరపర్వతము వలె పెద్దవైన వేలకొలది తరంగములు నక్రములతోను, మకరములతోను, సముద్రమునుండి పైకి ఎగిరినని, మూ. అఘూర్షితతరజ్శాఘః సంభ్రా్తోరగరాక్షసః

ఉద్వర్తితమహాగ్రాహః సఘోషో వరుణాలయః ౭

ప్ర అ. ఆఘార్లితతరజ్ఞాఘఃచత్రిప్పి వేయబడిన తరంగసముదాయము కలది, సంధభ్రాన్తోరగరాక్షపః=భయపడిన ఉరగులు, రాక్షసులు కలది, ఉద్వర్తితమహా (గ్రాహాత్రిప్పి వేయబడిన గొప్ప మొసళ్లు గలది అయిన, వరుణాలయః=సముద్రము, పఘోషు=ఘోషముతో కూడినది అయ్యెను.

తా. మహాధ్వనితో నిండిన ఆ సముద్రములో తరంగపముదాయములు తిరిగి పోయెను. ఉరగులు, రాక్షసులు భయపడిరి. ెద్ద జలజంతువులు క్రిందికి మీదికి తిరిగిపోవుచుండెను. 32 మూ, తతస్తు తం రాఘవ ముగ్రవేగం

ప్రకర్షమాణం ధనురప్రమేయమ్‌,

పొమిత్రిరుత్పత్య వినిఃశ్వసన్తం

మూమేతి చోక్త్వా ధనురాలలమే. 83

ప్ర అ తతః-=అటు పిమ్మట, సౌమిత్రః=లక్ష్మణుడు, ఉత్పత్య=ఎగిరి (శీఘ్రముగా వెళ్లి), ఉగ్రవేగమ్‌=ఉగ్రమైన వేగము గలవాడు, అప్రమేయమ్‌=సాటిలేవ, ధనుఃధనస్సును, ప్రకర్షమాణమ్‌=లాగుచున్నవాడు, విమిఃశ్వసన్తమ్‌ =నిట్టూర్చుచున్న వాదు అయిన, రాఘవమ్‌=రాముని గూర్చి మూ నూ ఇతి=వద్దు వద్దు ఆని, ఉక్త్వా=పలికి ధనుణధనస్సును, ఆలలమ్చే=పట్టుకొవెను.

లా. అప్పుడు లక్ష్మణుడు శీఘ్రముగా వెళ్లి ఉగ్రమైన వేగము గం కోపముతో. నిట్టూర్చుచు. సాటిలేని. ధనస్సును లాగుచున్న రామునితో “వద్దు

యుద్ధకాండము 231 వద్దు" అని పలుకుచు ఆ ధనస్సును పట్టుకొనెను, 83 మూ. _ఏతద్వివాపి హ్యుదధేస్తవార్య సంపత్స్యతే వీరతమస్య కొర్యమ్‌, భవద్విధాః క్రోధవశం న యాని దీర్ణం భవాన్సశ్యతు పాధువృత్తమ్‌. వడ ప్ర అ. ఉదధే-సముద్రముయొక్క, ఏతత్‌ వినాసి=వినాశనము లేకపోయినను, అద్యాఇప్పుడు, వీరతమస్య=మహావీరుడవైన, తవా=నీయొక్క, కార్యమ్‌=కార్యము, సంపత్స్యతే=సంపన్నముకాగలదు. భవద్విధాః= నీవంటివాళ్లు, (క్రోధవశమ్‌ =కోసవశమును, న యాన్తిాపొందరు. థాదటో దీర్హమ్‌=దీర్హమైవ, సాధువృత్తమ్‌=పత్పురుషుల చరితమును, పశ్యతు=చూచెదపవుగాకు తా, ఈ విధముగా సముద్రమును నశింపచేయకపోయినను మహావీరుడవైన నీ కార్యము ఇప్పుడు పిద్దింపచేసికొననచ్చును. నీవంటివాళ్లు 'శోధముకు. వశులు కాదు కదా. అతిహనీనకాలమునుందీ వచ్చుచున్న పత్పురుషుల ప్రవృత్తిని నీవు దృష్టిలో ఉంచుకొనుము. తడ మూ, అన్మర్షిరైశ్చాపి తథాన్తరిక్తే బ్రహ్మార్షభి నైవ పురర్గిభిశ్చ, శబ్దః కృత! కష్టమితి బ్రువద్భి ర్మా మేతి చోక్త్వా మహతా వ్వరేణ. 85 ఇత్యార్డే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకొజ్లే ఏకవింశః పర్షఒ ప్ర. అ. అన్తరిక్తైఆకాశమునందు, అన్నర్లితైజఅంతర్జానము. చెందిన, కష్టమ్‌ ఇతి=కష్టము అవి, బ్రువడ్శిః=సలుకుచున్న, బ్రహ్మర్షిభి శ్చెవ= బహ్మర్షులచేతను, సురర్షిభిశ్చ=దేవర్షులచేతమ, మహతా=గొప్ప, వృశేశప్వుయుకేత, మూమా ఇతి=*వద్దు వద్దు” అవి, ఉక్తా=పలికి, శబ్దాశబ్దము, కృతః=చేయబడినది. తా. బ్రహ్మర్షులు, దేవర్షులు ఆకాశములో అంత్తర్లితులై ఉండి, “వద్దు వద్దు”అని గట్టిగా ఆరచుచు, “ఎంత కష్టము” అని పలికిరి, వి. _గోవిందరాజవ్యాఖ్యానుసారము ఈ చివరి రెందు. శ్లోకాలు వ్రక్తిష్తములు. 8ెర్‌ “బాలానందినో అను ,శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో ఇరవైయొకటవ నళ్ల నమాస్తము.

అథ ద్వావింశః పర్గః

గీనమ్యుదుని అనుమతిచేత నీలుడు నూరుయోజనముల సేతువును నిర్మిం నగొ రాముడు 'సైన్సనవొతుడై నముదము దాటీ ఆక్కడ "సేనను విలువుట.] మూ. అథోవాచ రఘు(శ్రేష్టః పొగరం దారుణం వచః,

అద్య త్వాం శోషయిష్యామి సపాతాలం మహార్థవ. |

ప్ర అ. అథ=అటుపిన్ముట, రఘు/శ్రేష్టః=రాముడు, సాగరమ్‌ =సముద్ర మును గూర్చి, దారుణమ్‌=దారుణమైన, వచః=వచనమును, ఉవాచాపలి కను, మహార్థవ=ఓ ! సముద్రమా ! అద్య=ఇప్పుడు, సపొతాలమ్‌ =పాతొళముతో కూడీన్‌, త్వామ్‌=నిన్ను, శోషయిష్యామి=ఎండింపచే పెదను.

తా. పిమ్మట రాముడు సముద్రముతో భయంకరమైన మూటను పలికెను. *సముద్రమా ! పాతాళముతో సహా నిన్ను ఇప్పుడు ఎండింపజే సెదను" మూ, శరనిర్హ్ధతోయస్య పరిశుష్కప్య పాగర,

మయా విహతపత్త్వన్య పొంసురుత్పద్యతే మహాన్‌. తి

ప్ర అ. సొగర=సముద్రమా $1 మయా=వాచేత, శరనిర్హగ్థతో యస్య=బాణము. చేత కాల్చ్బబడిన ఉదకము గల, పరిశుష్కస్య=ఎండిపోయిన, నిహతసత్త్వప్య=చంపబడిన జంతువులు గల నీయొక్క, మహాన్‌ =గొప్పదైన పొంపుః=పరాగము, ఉత్పద్యతే=పుట్టును.

తా. సముద్రమా ! వేను బాణములచేత నీ ఉదకమును కాల్చివేసి జంతువులను చంపివే పెదను. అప్పుడు వీనుండి గొప్ప పరాగము బయలుదేరును. మూ. మత్కార్ముకవిసృష్టేన శరవర్షేణ పాగర,

పరం తీరం గమిష్యన్ని పద్భిరేవ ప్లవజ్లమాఃణ 8

ప్ర అ. సాగర=ఓ ! సముద్రుడా ! మత్కొర్ముకనిసృ ప్టేన=నా ధనస్సుచేత విడువబడిన, శరవక్షేణ=బాణవర్షముచేత, ప్లవజ్లమాః=వానరులు, పద్భిరేవ=పొద ములచేతవే, పరం తీరమ్‌=అవతలి ఒద్దును గూర్చి, గమిష్యస్తి= వెళ్లగలరు.

తా. సముద్రుడొ ! వేము ధనప్పు ముండి బాణవర్షము కురిపించెదను. వానరులు దొని సాహాయ్యముతో కాలినడకనే అవతలి ఒడ్డుకు వెళ్లగలరు. మూ. విచిన్వన్నాభిజావాపి పొరుషం వాపి విక్రమమ్‌,

దానవాలయ సంతాపం నుత్తో వామ గమిష్యసి. శ్ర

యుద్ధకాండము 233

ప్ర అ. దానవాలయ=దానవులకు వివాసస్తానమైన ఓ |! సముద్రుడా 1 విచిన్వన్‌=అవ్వేషించుచున్ననాడవై, పౌరుషమీ=పొరుషమును,. వాభిజా వాపీ=గుర్తించుటలేదు. విక్రమమపి=పరొక్రమమునుకూడ, న=గుర్తించుటలేదు. మత్తజ=వావలన, సంతాపమ్‌=సంతాపమును, గమిష్యపి నామ=పొందగలవు.

తా. సముద్రుడా ! నీవు పరిశీలించి కూడ నా పొరుషమును, పరాక్రమమును గుర్తింపజాలకున్నావు. వావలన ఇప్పుడు సంతాసము పొందగలవు, మూ. బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ సంయోజ్య బ్రహ్మదణ్ఞనిభం శరమ్‌,

సంయోజ్య ధమషి (శ్రేష్టే విచకర్ష మహాబలః. ర్‌

ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల రాముడు, బ్రహ్మదణ్ణవిభమ్‌=బ్ర దండముతో సమావమైవ, శరమ్‌ =బొణముము, బ్రాహ్మేణ వ్‌పితి పంయోజ్య=కూర్చి, (శ్రేప్టే=(శ్రేష్టమైన, ధనుషి=ధనప్పునందు, సంయోజ్యజచేర్చి, విచకర్ష=లా గెను.

తా. మహాబంలశాలియైన రాముడు బ్రహ్మదండము వలె ఉన్న బాణముపై (బ్రహ్మాస్త్రుమును కూర్చి దానిని (శ్రేష్టమైన ధనస్పుమీద పంధించి లాగెను. ర్‌ మూ. తస్మివ్వికృష్ణే పహపా రాఘవేణ శరాపనే,

రోదసీ సంపఫాలేన పర్వతాశ్చ చకమ్చిరే. 6

ప్ర అ. తస్మిన్‌=ఆ, శరాసనే=ధనస్పు, రాఘవేణ=రామునిచేత, వికృష్టే=లాగబడిన దగుచుండగా, సహసా=వెంటనే, రోద సీ=భూమ్యాకాశములు, సంపఫాలేవ=బ్రద్రలైనట్లు అయ్యెను. పర్వతాశ్చ=పర్వతములు కూడ, చక మ్చిరే=కంపించినవి.

తా. రాము డా ధనస్సును లాగగానే వెంటనే భూన్యూకాశములు (బ్రద్దలైనట్లు ఆయెను. పర్వతములు కంపించెను 6 మూ. తమశ్చ లోకమానై దిశశ్చ న చకాశిరే,

ప్రతిచుక్షుభిరే చాశు పరాంపి పరితస్తదా. 7

ప్ర అ తదా=అప్పుడు, వదీకటి, లోకమ్‌=లోకమును, ఆవ(వే=క ప్పెను. దిశశ్చజదిక్కులు, వ ఉశేద్వవకాశించలేదు సరాంసీ=పర ష్పులు, సరితఃజ=నదులు, ఆశు=వెంటనే, ప్రతిచుక్టుభి రే=క్షోభ చెందినవి.

తా. లోక మంతా చీకటి కమ్మెను. దిక్కులు ్రకాశించలేదు. పరస్సులు, నదులు క్షోభించెను. 7

234 శ్రీమద్రామాయణము మూం తిర్యక్‌ చ సహ వక్షనైః సంగతౌ చన్హ్రుభాప్కరౌ,

భాప్కరాంశుభిరాదీప్తం తనుపా చ సమావృతమ్‌, 8

ప్రచకొశే తదాకాశముల్కాశతవిదీ పితమ్‌,

అన్తరిక్షాచ్చ నిర్దాతా విర్హ్ణగ్మురతులప్వవాః, ఏ0

ప్ర అ. చన్హుభాప్కరౌ=చంద్రసూర్యులు, నక్షైః సహ=నక్ష్మత్రములతో కూడ, తీర్యక్‌=లడ్డముగా, సంగతౌ=కలి సిరి. భాస్కరాంశుభిః=సూర్యుని. కీర ణములచేత, ఆదీప్తమ్‌=కొంచెము. ప్రకాశింపచేయబడిన, తమసా చ=చీకటిచేత కూడ, సమావృతమ్‌=కప్పబడిన, తల్‌=ఆ, ఆకాశమ్‌=ఆకాశము,. ఉల్కాశత విదీ సితమ్‌=వందలకొలది ఉల్కలచేత (తోకచుక్కలచేత)మండింపచేయ బడినదై, (ప్రచకాశే=ప్రకాశించెను. అన్తరిక్షాత్‌ =ఆకాశమునుండి, అతులస్యనా౭జపాటి లేవి ధ్వని గల, నిర్హాతాజవాయుసంఘర్షములు, నిర్ణగ్ముః=బయలు రినవి.

తా. చంద్రసూర్యులు నక్షత్రములు గమనము తప్పి, అడ్డముగా నడచుచు కలిపెను. ఆకాశము సూర్యకిరణములచేత కొంచెమే ప్రకాశింపచేయబడివదై, అధికముగా తమస్పుచే ఆవరింపబడి, మండుచున్న వందలకొలది ఉలితో (ప్రకాశించెను. ఆకాశమునుండి పెద్ద ధ్వవితో వాయుసంఘర్షములు బయలుదేరెను.

వి శిరస్సు దగ్గర పెద్దదిగా ఉండి క్రమక్రమంగా తోక వలె సన్నముగా ఏర్పడే అగ్నిపిండానికి 'ఉల్క' అని సేరు. గాలి గాలితో సంఘర్షము చెందగా ఏర్చడు దీర్హమైన అధికమైన ధ్వని “*నిర్దాతముి 89 మూ, వపుఃప్రకర్షేణ వవుర్షివ్యమారుతపజ్ఞయః;

బభళ్టు చ తదా వృక్షాన్‌ జలదామద్వహన్‌ ముహుఓ 10

ప్ర అ. దివ్యమారుతపబ్మయః=దివ్యములైన (ఆకాశమునందున్న), వాయుపంక్తులు, వపు॥ప్రకర్షేణ=శరీరాధిక్యముతో, వవుః=వీచివవి. తదా=అప్పుడు, (వాయువు) జలదావ్‌=మేఘములను, ఉద్వహన్‌=వహించుచు, ముహుః=మాటీ మాటికీ, వృక్షాన్‌ =ఐవృక్షములను, బభసష్థ చ=విరచెను.

తా. అప్పుడు ఆకాశము 'పైభాగమునందు ఒకదానిపై ఒకటి చొప్పున ఉండే పరివాహము మొదలైన ఏడు వాయుస్కంధములు చాల వేగముతో వీచినవి. ఆ సమయమునందు వాయువు న నో చిమ్మి వేయుచు వృక్షములను విరుగగొట్టెమ. 10 మూ. ఆరుజంన్సెన శైలాగ్రాన్‌ శిఖరాణి బభళ్టు చ,

దివి చ స్మ్‌ మహావేగాః పంహతాః సమహాప్వవాఒ 11

ముముచు ర్వెద్యుతావన్నీం స్తే మహాశనయస్తదా.

యుద్ధకాండము 235

ప్ర అ. (వాయువు) శ్రైలాగ్రాన్‌=పర్వతాగ్రములను, అరుజన్‌ చవ=సీడిం చుచు, శిఖరాణి=శిఖరములను, బభషఖ్హ చ=విరచెను. మహావేగాః=మహావేగము గల వాయువులు, దివి=ఆకాశమునందు, సంహతాః=కలిసినవై సమహాస్వనాః=గొప్ప ధ్వనితో కూడినవై, వైద్యుతాన్‌=విద్యుత్తుకు సంబంధించిన, అగ్నీన్‌ =అగ్నులను, ముముచుః=విడచినవి. తదా=అప్పుడు, తే=ఆ వైద్యుతాగ్నులు, మహాశనయః=గొప్ప పిడుగులుగా అయినవి.

తా వాయువు శ్రైలాగ్రములను పీడించుచు శిఖరములను విరచెను. మహావేగము గల వాయువులు ఆకాశమునందు కలిసినవై గొప్ప ధ్వనితో కూడి విద్యుత్తుకు సంబంధించిన అగ్నులను విడచెను. ఆ అగ్నులు పీడుగులుగా మారెను. 1] మూ. యాని భూతావి దృశ్యావి చుక్రుశుశ్చాశవేః సమమ్‌, 12

అదృశ్యాని చ భూతావి ముముచు ర్చెరవస్వనమ్‌,

శిళ్యరే చాభిభూతావి సంత్రప్తాన్యుద్విజన్తి చ, 13

పంప్రవివ్యథిరే చాపి వ చ పస్పన్దిరే భయాత్‌.

ప్ర అ. దృశ్యాని=కనబడు, యాని=ఏ, భూతాని=ప్రాణులు గలవో అవి, అశనేః సమమ్‌=పిదుగుకు సమముగా, చుకుశ్రుః=అరచినవి. అదృశ్యాని=కనబడని, భూతాని చ=భూతములు కూడ, భైరవస్వనమ్‌=భయంకరధ్వనిని, ముముచుః=విడ చినవి. అభిభూతాని=తిరప్కరింపబడినవై, పందత్రస్తాని=భయపడివవై, ఉద్విజస్తి చూదుఃఖించుచు, శిశ్యరే చ=శయనించినవి. సం్రవివ్యథిరే చాపి=ఎక్కువ వ్యథ చెందినవి. భయాత్‌ =భయమువలన్య, నచ పస్పన్దిరే=కదలలేదు.

తా. కంటికి కనబడే ప్రాణులు పిడుగులతో పాటు బిగ్గరగా ఆరచెను. కనబడని పిశాచాదులు కూడ భయంకరమైన ధ్వని చేసెను. (ప్రాణులు) పీడుగులచేత పీడింపబడి భయముతో, ఉద్వేగముతో పండుకొనెను. చాల వ్యథ చెంది భయమువలన కదలకుండ పడి ఉండెను. 12 13 మూ. పహభూతైః పతోయోర్శ్మిః సనాగః సహరాక్షపః, కేశ

పహపాభూత్తతో వేగాద్భీనమువేగో మహోదధిః,

యోజనం వ్యతిచక్రాము వేలామవ్యత్ర సంప్లవాత్‌. కేర్‌

ప్ర ఆ. తతః=అటు పిమ్మట, పతోయోర్మిః=ఉదకముతోమ తరంగములతోను కూడిన, పపాత దంటే కూడిన సవాగః=వాగములలోకూడివ, సహరా క్ల్‌పజరాక్షసులలో కూడిన, మహోదధిః=మహాసముద్రము, సహసొ=శీఘ్రముగా, (గీమువేగు=భయంకరమైన వేగము గలది, అభూత్‌ =ఆయెను. వేగాల్‌ = వేగమువలన,

236 శ్రీమద్రామాయణము సంప్లవాల్‌ =జలమువిండుటవలన, అన్యత్ర=మురియొకవైపున, వేలామ్‌=(సముద్ర) తీరముము, యోజనమ్‌=యోజనదూరము, వ్యతిచక్రామ=దా'టెను.

తా. అప్పుడు జలముతోమ, తరంగముతోను నిండినది, ప్రాణులతోను, వాగములతోను, రాక్షసులతోను కూడినది అయిన మహాపముద్రము హటాత్తుగా భయంకరవేగము గలదిగొ అయి, ఆ వేగముచేత నీరు ముంచెత్తుకొని రాగా అవతలి వైపున ఉన్న తీరమును యోజనము దూరము దాటను, రామాదు లున్న వైపునుండి ఒక యోజనము లోపలికి పోయెను. కతు 15 మూ. తం తథా సముతిక్రానం నాతిచక్రాము రాఘవః,

సముద్ధతమమిత్రఘ్నో రామో నదనదీపతిమ్‌. 16

ప్ర అ, రాఘవః=రఘువంశసంజాతుడైన, అమిత్రఘ్నః=శత్రుసంహార కుడైన, రామః=రాముడు, తథా=అట్లు, సమతిక్రాన్నము=దూరముగా వెళ్లిన, సముద్ధతమ్‌= ఉద్ధతుడైన, తమ్‌=ఆ, నదనదీసతిమ్‌=సముద్రమును, వాతిచ క్రామ=అతిక్రమించలేదు. (పారిపోవుచున్న వానిపై బాణప్రయోగము చేయుట అను ధర్మాతిక్రమమును చేయలేదు.)

తా రఘువంశసంజాతుడు, శత్రువివాశకుడు అయిన రాముడు ఆ విధముగా దూరమునకు తొలగిన ఆ _ దృస్తుడైన సముద్రుని విషయమున బాణప్రయోగము చేసి ధర్మాతిక్రమము చేయలేదు. 16 మూ, తతో నుధ్యాత్సముద్రస్య పాగరః స్వయముత్ధితః,

ఉదయం హి మహాశ్రైలాన్మేరోరివ దివాకరః, 17

ప్ర అ. తతణఅటుసిమ్మట, మహామేరోః=మహా మేరుపర్వతము నుండి, ఉదయం= ఉదయమును గూర్చి దివాకరః ఇవ=సూర్యుడు వలె, సాగరః=పసముద్రుడు, సముద్రస్య= పముద్రముయొక్క, మధ్యాత్‌ =మధ్యమండి, ప్వయమ్‌=స్వయముగా, ఉత్ధితః=లేచివాడు.

తా. అప్పుడు సముద్రమునుండి సముద్రుడు, మేరుపర్వతము మండి పూర్యుడు ఉదయించి నట్లు స్వయముగా ఆవిర్భవించెను. 17 మూ. పన్నగై సహ దీప్తాసప్యెః సముద్రః ప్రత్యదృశ్యత

స్నిగ్గవైదూర్యపంకాశో “జామ్బూవదవిభూషణఒ 18

ప్ర అ. స్నిగ్ధవెదూర్యసంకాశు=మన్నని వైదూర్యమాణిక్యముతో సమా మడు, జామ్చూనదవిభూషణః=బంగారు. అలంకారములు కలవాడు అయిన,

యుద్ధకాండము 237 సహ=సర్పములలోకూడ, ్రత్యదృళ్యత=కవబడెను,

తా. నున్నగా ఉన్న వైదూర్యమణి వలె ఉన్న ఆ సముద్రుడు బంగారు అలంకారములు ధరించి, మండుచున్న ముఖములు గల సర్పములతో కలిసి వచ్చి కనబడెను. 18 మూ. రత్నమాల్యామ్బరధరః పద్మపత్రనిభేక్షణః,

సర్వపుష్పమయీం దివ్యాం శిరపా ధారయన్‌ (్రజమ్‌, [9

జాతరూపమయైశ్ళెవ తపనీయవిభూషతైః,

ఆత్మజానాం చ రత్నానాం భూషితో భూషణోత్తమైః 20

ధాతుభిర్మణ్ణీతః శైలో వివిరైర్లిమవానివ,

ఏకావలీమధ్యగతం తరలం పాణ్ణరప్రభమ్‌ 21

విపులేవోరపా బిభ్రత్కౌస్తుభస్య పహోదరమ్‌,

ఆఘూర్షితతరజ్ఞాఫుః కాలికానిలసంకులః. 22

గజా పిమ్చుప్రధావాభిరాపగాభిః పమావృతః।

దేవతానాం పరూపాభిర్నానారూపాభిరీశ్వరః. 23

పాగరః పముపక్రమ్య పూర్వమామన్త్యం వీర్యవాన్‌,

ఆబ్రవీత్పాాళ్టులిర్యాక్యం రాఘవం శరపాణినమ్‌. 24

ప్ర అ రత్న మాల్యామృరధరః=రత్నమాలలను, రత్నములు పొదిగిన వస్త్రమును ధరించినవాడు, పద్మపత్రనిభేక్షణః=పద్మపత్రములతో సమానమైన నేత్రములు గలవాడు, శిరసా=శిరస్సుచేత, సర్వపుష్పమయీమ్‌ = సమస్త పుష్పవికా రమైన, దివ్యామ్‌=దివ్యమైన, 'ప్రజమ్‌=మాలను, ధారయన్‌ =ధరించుచున్నవాదు, జాతరూపమయై శ్చెవ=బంగారువికారములైన, తపనీయవిభూషణైః=బంగారుఆలంకొ రములచేతను, ఆత్మజానామ్‌=తననుండి పుట్టిన, రత్నానామ్‌=రత్నములయొక్క, భూషణోత్త మైఃజ(శ్రేష్ట మైన భూషణములచేతను, భూషితః=అలంకరించబడినవాడు, వివిధైః=అనేకవిధములైన, ధాతుభిః=ధాతువులచేత, మళణ్ణీతః=ఆలంకరించబడిన, హిమవాన్‌ లః ఇవ= హిమత్పర్వతము వలె ఉన్నవాడు, ఏకావలీమధ్యగ తమ్‌=ఒంటిపేటగొలుసు మధ్యయందున్న, పాణ్ణరప్రభమ్‌=తెల్లని కాంతి గల, కౌస్తుభస్య పహోదరమ్‌=కౌస్తుభమునకు పహోదరుడైవ, తరలమ్‌= మధ్యమ ణీవి, విపులేన=విశాలమైన, ఉరసా=వక్షస్థలముచేత, బీభ్రత్‌ =ధరించుచున్నవాడు, ఆఘూర్ధితతరజ్తౌఘః=తిరుగునట్లు చేయబడిన తరంగసముదాయము. గలవాడు, కాలికానిలసంకులః= మేఘవాయువుచేత వ్యాకులుడు, దేవతానామ్‌= దేవతలకు, సరూ పాభిః=సమానరూపము గల, వావారూపాభిః=అనేకవిధములైన రూసములుగల, గబ్లాపిన్టుప్రధావాభిః=గంగ, సింధునది ప్రధానముగా గల, ఆపగాభిః=నదులతో,

2368 శ్రీమద్రామాయణము సమావృతఃణ=కూడినవాడు, ఈశ్వరః=నదుల (ప్రభువు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు అయిన, సాగరః=పముదుడు, సముపక్రమ్య=సమీ పించి, పూర్వమ్‌ =ముందుగా, ఆమన్త్య్ర=రామా ! అని పిలచి, ప్రాఖులిః=కట్టబడిన దోపిలి కలవాడై, శరపాణినమ్‌= బాణము హస్తమునందు గల, రాఘవనమ్‌=రాముని గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. సద్మము రేకుల నంటి నేత్రములు గల ఆ సముద్రుడు రత్నహారముల్కు, రత్నములు పొదిగిన వస్త్రములు ధరించి శిరస్సుపై అన్ని పువ్వులు (లేదా పూర్తిగా పువ్వులతోవే) గుచ్చిన మాలను అలంకరించుకొనెను. బంగొరముతో చేసీన అలంకారములు, మెరుగు బంగారము అమర్చిన అలంకారములు, తనలోనే పుట్టిన రత్నములతో కూడిన అలంకారములు ధరించి అనేకవిధములైన ధాతువులతో అలంకరించబడిన హిమవత్ప్సర్వతము వలె ఉండెను. ఏకావళిమధ్యయం దున్న కౌస్తుభమణికి జతయైన తెల్లని మణిని విశాలమైన వక్షస్థలము పై ధరించెను. సముద్రుడు లేచివచ్చునప్పుడు సముద్రము మేఘనాయువులచేత వ్యాకులమై ఉండెను. తరంగములు శ్రీందికి మీదికి ఎగురుచుండెను.. దేవతాస్త్రీలతో సమానమైన వివిధరూసములు ధరించి గంగాసింధునదులు మొదలైన నదులు అతని వెనుక వచ్చిరి. అట్టి సముద్రుడు అంజలి ఘటించి రామా ! అని పీలచుచు, ధనస్సు ధరించి ఉన్న రామునితో ఇట్లు పలికెను, 19-24 మూ. పృథివీ వాయురాకాశమాపోజ్యోతిశ్చ రాఘవ, 25

స్వభావే పొమ్య తిస్టన్సి శాశ్వతం మార్గమాశ్రితాః,

ప్ర అ. సొన్యు=సౌమ్యుడవైన, రాఘన=రామా |! పృథివీ=భూమి, వాయుః= వాయువు, ఆకాశమ్‌= ఆకాశము, ఆపః=జలము, జ్యోతిశ్చృ=అగ్నీ, శాశ్వ తమ్‌= శాశ్వతమైన, మార్గమ్‌=మార్గమును, ఆశ్రీతాః=ఆశ్రయించిన వై స్వభావే= స్వభావమునందు, తిష్టన్తి=ఉండును.

తా. సౌమ్యుడవైన రామా 1! భూమి, వాయువృ, ఆకాశము, జలము, అగ్ని ఇవి శాశ్వతమైన మార్గమును అనుసరించి తమకు ఏది స్వభావమో దానిని దొటకుండా ఉండును. 25 మూ. తత్స్వభావో మమాస్యేష యదగాధో౬_ హమప్లవః,

వికారస్తు భవేద్గాధ ఏతత్తే ప్రవదొమ్యహమ్‌, 26

ప్ర అ. తత్‌=ఆ కారణమువలన, అహమ్‌=నేనుు అగాధఃజచాల లోలైనవాడను, అప్లవః ఇతి యత్‌=దాట శక్యముకానివాడము అనునది ఏది గలదో, ఏషః=ఇది, మమాపి= నాయొక్క, ప్వభావః=స్వభావము. గాధః తు=లోతులేనివా డనగుట యైైతే, వికారఃణ వికారము, భవేత్‌ =అగును. ఏతత్‌ =దీనివి, తే=నీకు,

యుద్ధకాండము 239 ప్రవదామి= చెప్పుచున్నాను, 6

తా. నేను లోతుగా దాటశక్యము కాకుండ ఉండుట అవేది నా స్వభావము. లోతు లేనివాడ వైనచో అది నా స్వభావమునకు విరుద్ధము. ఈ విషయమును నీకు చెప్పచున్నాను; వినుము. 26 మూ, న కొనూన్న చ లోభాద్వావ భయాత్సార్థివాత్మజ,

రాగాన్నక్రాకులజలం ప్రమృయేయం కథంచవ. 27

ప్ర అ. పార్ధివాత్మజ=రాజకుమూరా |! నశ్రాకులజలమ్‌ = మొపళ్లతో వ్యాకులమైన జలమును, కామాత్‌ =కామమువలన, కథంచన=ఏ విధముగాను, న ప్తమృయేయమ్‌= ప్తంభింపచేయను. లోభాద్వా=లోభమువలన గొని, స్తంభింప చేయను. భయాల్‌ =భయమువలన్య నవ=స్తంభింపచచేయము.. రాగాత్‌=(పేమవలన కూడ స్తంభింపచేయను.

తా. రాజకుమూరా |! మొసళ్లతో వ్యాకులముగొ ఉండు జలమును నేనెన్నడూ ఏదైన కోరికవలన గాని, లోభమువలన గాని, భయమువలన గాని, (ప్రేమవలన గొని ప్పంభింపచేయను, 27 ము. విధా స్యే యేన గవ్తాసీ విషహిస్యే హ్యహం తథా,

వ గ్రాహా విధమిష్యన్తి యావత్సేనా తరిష్యతి, 28

హరీణాం తరణే రాము కరిష్యామి యథాస్థలమ్‌.

ప్ర. అ. రామ=రానూ ! అహమ్‌=నేను, యేన=దేనిచేత, గన్హాసి=వెళ్లగ లవో, తథా=అట్లు, విధాయ్యే=చేసెదను. హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, తరణే= దొటుటయందు, స్థలమ్‌=స్థలమును, యథా=ఎట్లు, కరిష్యామి=చేసెదనో, తథాజ అట్లు, విషహిష్యే=పహించగలమను. పేనాఐ సేన, యావత్‌ =ఎంతవరకు, తరిష్యతి= దాటునో ఆంఠతనరకు, గ్రాహాః=మొసళ్లు, న విధమిష్యన్ని=కొట్టవు.

తా. రామా ! వీవు దాటుటకు వీలగునట్లుగా ఏర్పాటు చేపెదను. వానరులు దాటుటకు నేను ఫలమును ఏర్పరచి పహించి ఉందుమ, స్వే దాటువరకు జలజంతువులు అసకారము చేయకుండునట్టు చేసెదను. 28 మూ, తమ్రవీత్తడా రామః శృణు మే వరుణాలయ, 20

అమోఘో2_యం మహాబాణః క్సస్మిన్‌ దేశే విపాత్యతామ్‌.

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, రామః=రాముడు, తమ్‌=ఆ సముద్రుని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. వరుణాలయ =పముద్రమా ! మే=వాకు, శృణు=నినుము. అమోఘః=వ్యర్థముకాని, అయమ్‌=ఈ, మహాబాణః=గొప్పబాణము, కస్మిన్‌= ఏ, దేశే=దేశమునందు, నిపాత్యతామ్‌=పడ వేయబడుగాక.

240 శ్రీమద్రామాయణము తా, అప్పుడు రాముడు ఆతనిలో ఇట్లు పలికెను. “సముద్రుడా ! నేను చెప్పు మాట నినుము, వా ఈ బాణము వ్యర్థ మగుటకు వీలులేదు. దీనివి ఎక్కడ ప్రయోగింతును లో 20 మూ, రామస్య వచనం శ్రుత్వా తం చ దృష్ట్వా మహాశరయ్‌, 30 మహోదధిర్మహాతేజా రాఘవం వాక్యమబ్రవీత్‌. ప్ర ఆ మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మహోదధిః=మహాసముద్రము, రామస్య= రామునియొక్క, వచనమ్‌=వచనమును, శ్రుత్వా=విని, తమ్‌=ఆ, మహాశరమ్‌= గొప్పబాణమును, దృష్ట్వా చ=చూచి, రాఘవమ్‌=రాముని గూర్చి వాక్యమ్‌= వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను. తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ సముద్రుడు రాముని మాటలు వివి, ఆ గొప్పదైన బాణమును కూడ చూచి రామునితో ఇట్లు పలికెను. 30 మూ. ఉత్తరేణానకాశో౭_ప్తి కళ్చిత్చుణ్యతరో నును, 31 ద్రుమకుల్య ఇతి ఖ్యాతో లోకే ఖ్యాతో యథా భవాన్‌. ప్ర అ. భవాన్‌ =నీవు యథా=ఎట్లు, లోక్రే=లోకమునందు, ఖ్యాతః= (ప్రసిద్ధుడనో అప్లే ద్రుమకుల్యః ఇతి=ద్రుమకుల్యము అని, ఖ్యాతః=ప్ర సిద్ధమైన పుణ్యతరః=మిక్కిలి పవిత్రమైన, కశ్చిత్‌ =ఒక, అవకొశః=ప్రదేశము, మమ=నాక్కు, ఉత్త రేణ=ఉత్తరముగా, అస్తి=ఉన్నది. తా. నాకు ఉత్తరముగా ఒక పవిత్రమైన స్టానమున్నది. నీవు లోకములో ప్రపిద్ధి పొంది నట్లు అది “ద్రుమకుల్యము అని ప్రపిద్ధము. 31 మూ, ఉగ్రదర్శవకర్మాణో బహవస్తత్ర దప్యవః ఆభీరప్రముఖాః పాపాః పిబన్సి సలిలం మను. 232 ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, ఉగ్రదర్శనకర్మాణః= ఉగ్రమైన దర్శనము కర్మలు గల, పాపాః=పాపాత్ములైన, ఆభీరప్రముఖాః=ఆభీరులు మొదలైన బహవః=అవే కులు, దస్యవః= దస్యువులు, మమజ=నాయొక్క, సలిలమ్‌=ఉదకమును, పీబన్తి (త్రాగుచున్నారు. తా. అక్కడ చూచుటకు భయంకరులు, ఉగ్రమైన సనులు చేయువారు, పాపాత్ములు అయిన అభీరులు మొదలైన దస్యువులు నా జలము (త్రాగుచున్నారు. మూ, తైర్ష్న తత్సర్శవం పాపం పహేయం పాపకర్మభిః 33 అమోఘః క్రియతాం రామ తత్ర తేషు శరోత్తమః. ప్ర అ, రామ=రామా |! పాపకర్మభిం=పాపకర్మ గల, తైజఆ, పాపైః

యుద్ధకాండము 241 పాపాత్ములచేత, తత్‌=ఆ, పృర్శవమ్‌=స్పర్శనముమ, వ సహేయమ్‌=నహించను. శరోత్తమః=ఈ బాణ్యశ్రేష్పము, తత్ర=అక్కడ, తేషు=వాళ్లయందు, అమోఘఃజ వ్యర్థము కానిదిగా, (శ్రీయతామ్‌=చేయబడుగొక,

తా. రామా పాసాత్ములైన వాల్లు చేసే ఆ పొవమైన స్పర సహించలేకున్నాను. ఈ (శ్రేసృమైన బాణమును ఆ ప్రదేశమున, వాళ్ల ౯ ప్రయోగించి అమోఘ మగునట్టు చేయుము, 33 మూ. తప్య తద్వచనం శ్రు పాగరస్య మహాత్మనః రెడ

ముమోచతం శంట్వేం పరం పాగరదర్శవాత్‌.

ప్ర అ. మహాత్మనః=మహాత్ముడైన, తస్య సాగరస్య=ఆ సముద్రునియొక్క, తత్‌ వచనమ్‌=ఆ వచనమును, (శ్రుత్వా=నివి, సొగరదర్శనాత్‌ =పొగరముయొక్క చూపుటవలన, దీష్తమ్‌= ప్రజ్వలించుచున్న, పరమ్‌= (శ్రేష్ట మైన, ఈం శరమ్‌=ఆ బాణమును, ముమోచజవిడచెను. -

తా రాముడు మహాత్ముడైన ఆ సముద్రుని మాటలు వివి ఆ సముద్రుడు. (వ్రేలితో చూసగా, ్రజ్వలించుచున్న శ్రేష్టమైన ఆ బాణమును విడచెను. తశ మూ. లేన తన్మరుకొన్తారం పృథివ్యాం కీల విశ్రుతన్‌, 3ెక్‌

విపాతితః శరో యత్ర వజ్రాశవిసమప్రభఒ

ప్ర, అ లేన=ఆ రామువిచేత, వజాశవిసమప్రభః=వజముతోను, పీదుగుతోవు సమానమైన కాంతి గల, శరః=బాణము, యత్ర=ఎచ్చట, విపాతితఈః=పడవేయబడినదో, తత్‌ =అది, పృథివ్యామ్‌=భూమియందు, మరుక్షాన్హా రమ్‌=మరుకాంతారముగా, (ఎడారియైన అడవిగా) విశుతం కీల=ప్రపీద్ధమైవది.

తా. రాముడు వజ్రముతోను, సిడుగుతోను సమానమైన కాంతి గల ఆ బాణమును ప్రయోగించిన సప్టానము, భూమియందు (అంతకు పూర్వము, మరుకాంతార మను పేరుతో ప్రీద్ధిచెందివడి... 2ర్‌ మూ, నవాద చ తదా తత్ర వసుధా శల్యసీడితొ, 36

తప్మాద్బాణముఖాత్తోయముత్పపాత రపాతలాత్‌.

అ. తదా=లప్పుడు, తత్ర=అక్కడ, శల్య పీడితా=బాణశల్యము చేత మ వసుధా=భూమి, ననాద=ధ్వనిచే'పెను. తస్మాత్‌ =ఆ, బాణముఖాల్‌ = బాణముయొక్క ముఖిముమండి, రపాతలాత్‌ =పాతాళముమండి, శోయమ్‌=జలము, ఉత్పపాతః= పైకి ఎగిరెను,

తా. రాముడు ప్రయోగించిన బాణము అగ్రభాగముచేత పీడించబడిన

242 శ్రీమద్రామాయణము భూమినుండి గొప్ప ధ్వని బయలుదేరెను. బాణము ఛేదించిన ఆ (ప్రదేశమునందు ప్రాతాళమునుండి జలము పైకీ ఎగిరి వచ్చెను. 36 మూ. ప బభూవ తదా కూపో వ్రణ ఇత్యేవ విశ్రుతః 387 పతతం చోతితం తోయం సముద్రస్యేన దృశ్యతే. ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, హ=ఆ, కూపః=కూపము, (వ్రణః ఇత్యేన=వ్రణము అని, విశ్రుతః=ప్ర సిద్దము, బభూవ=ఆయెను. సముద్ర స్యేవ=సముద్రముయొక్క జలము వలె, శ యపే=ఏలము, సతతమ్‌= ఎల్లప్పుడు, ఉత్ధితమ్‌= పైకి లేచుచున్నద్దె, దృశ్యతే= చూడబడుచున్నది తా. అప్పుడు ఏర్పడిన ఆ కూపమునకు వ్రణము అని ప్రసిద్ధి కలి'గెమ. దానినుండి సముద్రమునుండి వలె, జలము అవిచ్చన్నముగా వచ్చుచుండును.37 మూ, అవదారణశబ్దశ్చ దారుణః సమపద్యత, 38 తప్మాత్తద్బాణపాతేన అసః కుక్తిస్వశోషయత్‌. ప్ర అ తస్మాత్‌=ఆ (ప్రదేశమునుండి, దారుణణ=భయంకరమైవ, అవదారణశబ్దః= చీల్చుటవలన కలిగిన ధ్వని, సమపద్యత=పు ట్టైను. (రాముడు) తద్బాణపాలేన=ఆ బాణమును ప్రయోగించుటచేత, క్తుక్తీ షు=జలస్థానములయందు, అపః=ఉదకమును, అశోషయత్‌ =ఎండింపచేసెను. తా ఆ (ప్రదేశమునందు బొణము. పడి చీల్చుటవలన గొప్ప ధ్వని కలిగెను. రాముడు ఈ విధముగా బాణమును ప్రయోగించి అక్కడ ఆ దస్యువులు ఉపయోగించిన కూపతటాకాదులలోవి ఉదకము ఎండిపోవు నట్లు చేసెను. 88 మూ. విఖ్యాతం త్రిషు లోకేషు మధుకాన్హారమేన చ, 30 శోషయిత్వా తు తం కుక్షిం రామో దశరథాత్మజః, వరం తస్మె దదౌ విద్వాన్మరవే2_మరవిక్రమః శ్త0 ప్ర అ. మరుకాన్హారమ్‌=మరుకాంతారము, త్రిషు=మూడు, లో 'కేషు= లోకములయందు, విఖ్యాతమ్‌=ప్ర సిద్ధమైనడి. దశరథాత్మ జః=దశరథకుమారుడు, విద్వాన్‌= పండితుడు, అమరవిక్రమః= దేవతలవంటి పరాక్రమము కలవాడు అయిన రామః=రాముడు, శమ్‌=ఆ, క్షుక్రిమ్‌=కుక్తి ని, శోషయిత్వా=ఎండింపచేసి, తస్మై మరవే=ఆ మరుకాంతారమునకు, వరమ్‌=వరమును, దదౌ=ఇచ్చెను = తా. అఆ మరుకాంతారము మూడు లోకములలో ప్రసిద్ధి చెందెను, దశరథకుమారుడు, విద్వాంసుడు, దేవతలవంటి పరాక్రమము గలవాడు అయిన

యుద్ధకాండము 243 రాముడు అక్కడ ఉన్న కూసతటాకాదులను ఎండింపచేసి ఆ మరుకాంతారమునకు వర మిచ్చెను. 39,40 మూ. పశవ్యశ్చాల్పరోగశ్చ ఫలమూలరపాయుతః,

బహ్నేహో బహుక్తీరః సుగన్దిర్వివిధాషధిః 41

ఏవమేతైర్లుణైర్యుక్తో బహుభిః సంయుతో మరుః;

రామస్య వరదావాచ్చ శివః పవ్ఫా బభూవ హం. త్తి

నాటీ అ. మరుః=ఆ మరుకాంతారము, రామస్య=రామునియొక్క,

వరదానాల్‌= వరదానమువలన, పశవ్యశ్చజపశువులకు అనుకూలముగాను, అల్ప రోగశ్చజ=అల్పమైన రోగములు గలదిగను, ఫలమూలరసాయుతః=ఫలములతోను, మూలములతోను, రసములతోను కూడినది గొను, బహుస్నేహః=ఆధికమైన నెయ్యి గలదిగాను, బహుక్షీ రః=ఆధికమైన శ్రీరము గలదిగాను, సుగన్టిః= మంచి గంధముగల దిగాను, వివిధాషధిః=అఆనేకవిధములైన ఓషధులు గలదిగాను (అయ్యెను). ఏవమ్‌= ఈ విధముగా; యుక్తః=తగినదై, ఏలైః=ఈ, గులై=గుణములతో, సంయుతఃజ కూడినదై, శివః=మంగళకరమైన, సన్భాః=మార్గముగా, బభూవ=ఆయెను,

తా. రాముడు వరము నిచ్చుటచేత ఆ మరుకాంతారము పశువులు వివసీించుటకు యోగ్యము అయ్యెను. అక్కడ రోగములు నశించెను. ఫలములు, మూలములు, రసము (తేనె, నెయ్యి, సాలు సమృద్ధిగా లభించెను. ఆ ప్రదేశమంతా అవేకవిధములైన ఓషధులతో సువాసనలు నిండి ఉండెను. ఈ విధముగ అనేకములైన ఉత్తమలక్షణములతో ఆ మరుప్రదేశము మంగళకరమైన మార్గముగా ఏర్పడెను. 41,42 ము. తస్మిన్‌ దగ్జీ తదా కుక్తా సనుద్రః సరితాం పతిః

రాఘవం పర్వశాస్త్రజ్ఞమిదం వచననుబ్రవీత్‌. శ్ర

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, తస్మిన్‌=ఆ, కుక్రైవకుక్తీ దగ్దే= కొల్చ బడినదగుచుండగా, సరితాం పతిః=నదుల భర్తయైన, సముద్రః=సముద్రము, సర్వశాస్త్రజ్ఞమ్‌ =పకల శాస్త్రములు తెలిసిన, రాఘవమ్‌=రాముని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌ =వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెమ.

తా. అప్పుడు ఆ కుక్షి దగ్హమైన పిమ్మట నదీపతియైన సముద్రుడు సర్వశాస్త్రములూ తెలిసీన రామునిత్‌ ఇట్లు పలికెను. త్త మూ. అయం సౌమ్య వలో నాను తవయో విశ్వకర్మణః

పిత్రా దత్తవరః శ్రీమాన్‌ ప్రతిమో విశ్వకర్మణః డడ

ప్ర అ. సౌమ్య=సౌమ్యుడా [| శ్రీమాన్‌ =శ్ర్రీమంతుడైవ, వలో

244 శ్రీమద్రామాయణము వాము=నలుడను పేరు గల, అయమ్‌=ఇతడు, విశ్వకర్మ ణః=విశ్వకర్మయొక్క, తవయః=పుత్రుడు.. పీత్రొ= తండ్రిచేత, దత్తవరః=ఇన్వబడిన వరము గలవాడు. విశ్వకర్మణః=విశ్వకర్మకు, ప్రతిమఃజ= పమానుడు.

తా. ఓ ! పౌమ్యుడా ! ఈ వలుడు విశ్వకర్మ కుమారుడు. శ్ర్రీమంతుడైన ఇతనికి తండ్రి వరముల విచ్చి ఉన్నాడు. ఇతడు విశ్వకర్మతో సమానుడు44 మూ, ఏష జేతుం మహోేత్సాహః కరోతు నుయి వానరః,

తమహం ధారయిష్యామి యథా హ్యేష పితా తథా. డేగ

ప్ర అ. మహోత్సాహః= ఉల్పాహము. గల, ఏషః వానరః=ఈ * వానరుడు. మయి=నాయందు, గొట్ట ను, కరోతు= చేయుగాక తమ్‌=దానివిి అహమ్‌=నేను, ధారయిష్యామి=ధరించెదను. పీతా=తండ్రీ యథా=ఎట్లో, ఏషః=ఇతడు, తథా=అ ప్లే.

తా. మహోత్సాహవంతుడైన ఈ వానరుడు నామీద సేతువును నిర్మించుగాకు. నేను దానిని ధరించెదను. నాకు ఇతని తండ్రి ఎంతో ఇళరు కూడ అంతే. శీర్‌ మూ. ఏవముక్ష్వోదధిర్నష్టః సముత్భాయ నలస్తదా,

నర(శేషో వాకం రామం మహాబలమ్‌. తగ ద్వానర్య ్‌

ప్ర ఆం ఉదధిః=సముదుడు, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తా పలికి, నష్టఃణ= అంక ర్థానము చెందెను. తదా=ఆప్పుడు, వానరశ్రేష్టః=వానర్మశ్రేష్టు డైన, నలః=నలుడు, సముతాయః= లేచి, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, రామమ్‌=రాముళ్లి గూర్చి వాక్యమ= వాక్యమును, అట్రవీత్‌ =పలి'కెను.

తా, సముద్రుడు ఇట్లు సలికి అంతర్జానము చెందెను, అప్పుడు వావర్మశ్రేష్టుడైన నలుడు లేచి మహాబలశాలియైన రామునితో ఇట్లు పలికెను.46 మూ. అహం సేతుం కరిష్యామి విస్తీర్లే మకరాలయే,

పితుః పామర్థ్యమాపాద్య తత్త్వమాహ మహోదధి త్త]

ప్ర అ. ఆహమ్‌=వనేను, పితుః=తండ్రియొక్క, సామర్ధ్యమ్‌ =పామర్థ్యముము, ఆస్టీతః=అవలంబించినవాడవై, విస్తీర్థే=విస్తీర్థమైన, మకరాలయే=సముద్రమునంరు, "సేతుమ్‌= పేతువును, కరిష్యామి=చేయగలను. ముహోదధిః=మహాసముద్రము, తత్త్వమ్‌ =యథార్థమును, ఆహ=చెప్పెను.

తా. సముద్రుడు చెప్పినది విజమే. నేను నా తండ్రి సామర్థ్యముచేే (ఆశీర్చలముచేత) విశాలమైన ఈ సముద్రముమీద పేతువును నిర్మించెదను.47

యుద్ధకాండము 245 మూ, అపొ తు పాగరో భీమః పేతుకర్మదిదృక్ష్తయా,

దదౌ దణ్జభయాద్దాధం రాఘవాయ మహోదధిః ఉరి

ప్ర అ భీమః=భయంకరమైన, అసౌ=ఈ, పాగరః= సగరపుత్రులచేత వృద్ధిపొందింపబడివ, మహోదధిః=మహాసముద్రము, దణ్జభయాత్‌ = దండభయ మువలనవే, పేతుకర్మదిదృక్షయా= సేతుకర్మను చూడవలె నను ఇచ్చచేత, రాఘవాయజ=రామునకు, గాధమ్‌=మెరకను (లోతులేకపోవుటను) దదౌ=ఇచ్చెను,

తా. భయంకరమైన మహాసముద్రుడు, పగరపుత్రులచేత వృద్ధిపాందింపబ డీనను, కృతజ్ఞతాభావము లేక, దండమువలన భయముచేత 'పేతువును చూడ దలచి రామునకు లోతు లేకపోవుృటను చూపినాడు. 48 మూ. మమ మాతుర్వరో దత్తో మన్లరే విశ్వకర్మణా,

మయా తు పదృశః పుత్రస్తన దేవి భవిష్యతి. _ త్త

ప్ర. అ. మన్దరే=మందరపర్వతమునందు, విశ్వకర్మణా=విశ్వకర్మ చేత, దేవి=దేవీ! తవ=నీకు, మయా=నాతో, సదృశః=సమానుడైన, పుత్రః=పుత్రుడు, భవిష్యతి=పుట్టగలడు అని, మమ మాతుః=నా ళల్లికి, వరః=వరము, దత్తః= ఇవ్వబడినది.

తా. విశ్వకర్మ పూర్వము మందరపర్వతముమీద నా తల్లికి - “ఓ | డేవీ ! నీకు నాతో సమానుడైన పుత్రుడు పుట్టుని అని వరము ఇచ్చెను.49 మూ. బొరసస్తస్య పుతోఒహం పదృశో విశ్వకర్మణా,

ప్మారితో౭స్మ్యహమేతేన తత్త్వమాహ మహోదధి 50

న చాప్యహమనుక్తో వః ప్రబ్రూయామాత్మవో గుణాన్‌.

ప్ర అ. ఆహమ్‌=నేను, తస్య=ఆ విశ్వకర్మయొక్క, బౌరసః పుత్రః=జౌర పపుత్రుడను. విశ్వకర్మణా=విశ్వకర్మతో, పదృశః=సమానుడను. ఏతేన= ఈ సముద్రునిచేత, స్మారితః అస్మి=గుర్తుచేయబడితిని. మహోదధిః=మహాసము ద్రుడు, తత్త్వమ్‌= యథార్ధమును, ఆహజ=పలికెను. అనుక్తః=అడగబడవి వాడవై, అహమ్‌=వేను, ఆత్మనః=వాయొక్క, గుణాన్‌ =గుణములను, వ=మీకుు న ప్రబూయామ్‌=చెప్పను.

తా. వేమ విశ్వకర్మ బౌరసపుతుడను. ఆతనితో సమానుడను. ఈ సముద్రుడు చెప్పగా స్మరణమునకు. వచ్చినది. ఈతడు చెప్పినది యథార్ధమే. మీరు అడుగకుండగా చెప్పుట మంచిది కాదని నా గుణములను గూర్చి చెప్పుకొవలేదు.

246 శ్రీమద్రామాయణము వి. “స్మారితో ౨ మహోదధి అను పాదము గోవిందరాజుల పొరములో లేదు. లేకపోవుటయే యుక్తము. /లగ్‌ మూ, సమర్థశ్చాష్యహం “పీతుం కర్తుం వై వరుణాలయే, ర్‌1 తస్మాదద్యెవ బద్నన్తు “సేతుం వావరపుజ్లవాః ప్ర అ అహమ్‌=నేను, వరుణాలయే=సముద్రమునందు, సేళుమ్‌= పేతు వును, కర్తుమ్‌= చేయుటకు, సమర్ధశ్చా పీ=సమర్హుడను. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, వానరపుబ్లవాః=వావర(శ్రేష్టులు, పేద్యేవ=ఇప్పుడే,. కేతుమ్‌= పేతువును, బధ్నన్తు= కట్టెదరుగొక. జా తా. పముద్రముమీద సేతువును కట్ట సామర్ధ్యము నాకున్నది, ఆందుచేత వానరనీరు లందరు ఇప్పుడే. సేతువును కట్టుటకు ప్రయత్నము 'ప్రారంభించెదరుగాక. ర్‌] మూ, తతో విసృష్ణా రామేణ సర్వతో హరిపుజ్లవాః రై అభ్యుత్పేతుర్మ హారణ్యం హృష్టాః శతసహస్రశః, ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, రామేణ=రామునిచేత, విస్పష్టాః=పంపబడిన, హరిపుబ్లవాః=వానర(శ్రేష్టులు, హృష్టాః=సంతో షించినవారై, శతసహ్రశః=వందల కొలది వేలకొలది, మహారణ్యమ్‌=మహారణ్యమును గూర్చి, సర్వతః=అన్ని వైపులా, అభ్యుత్పేతుః= ఎగిరిరి, తా. అప్పుడు రాముడు పంపగా వందలకొలది వేలకొలది వానరవీరులు సంతోషించుచు అన్ని వైపులనుండీ మహారణ్యమువైపు ఎగిరి వెళ్లిరి. 52 మూ. తే నగొన్నగసంకాశాః శాభామృగగణర్షభాః, ర్‌3ి బభఇస్తః పాదపొంస్తత్ర ప్రచకర్షుశ్చ పాగరమ్‌, ప్ర ఆ. నగసంకాశాః=పర్వతముల వంటి తే=ఆ, శాభామృగగణర్షభాఃణ వానరసేనానాయకులు, తత్ర=ఆక్కడ, వగాన్‌ =పర్వతములను, పాదపాన్‌ =వృక్ష ములను, బభజస్టః=విరచిరి. సాగరమ్‌ =సముద్రమును గూర్చి, ప్రచకర్షుశ్చవ=లాగిరి. బె తా. పర్వతములనంటి దేహములు గల ఆ వానరసేనానాయకులు పర్వతములను, వృక్షములను విరచి, వాటిని పముద్రము దగ్గరకు లాగికొవివచ్చిరి, మూ తే పాలైశ్చాశ్వక ర్లెళ్ళ ధవైర్వంశైశ్చ వానరాః ర్‌డీ కుటజైరర్టువైస్తాలే 'స్తిలకైస్తీనిశై రపి, బిల్వకైః పప్తపర్షెశ్చ కర్ణికారైశ్చ పుష్పితై క్‌ చూతైశ్చాశోకప్టోనైశ పాగరం సమపూరయన్‌.

యుద్ధకాండము 247

ప్ర అ తే వావరాః=ఃఆఅ వానరులు, పాలైశ్చ=సాలవృక్త్షములచేతను, అశ్వకర్ణెశ్చ=మద్దివెట్లచేతను, ధవైః=ధవవృక్షములచేతను, వంశైశ్చ=చెదుళ్ళచేతను, కుటజేాకుటబప్ఫేక్షముల చేతను, అర్జువైః=ఆర్జునవృక్షములచేతను, తాలైః=తా టిచెట్లచేతను, తల మై=తిలకవృక్షములచేతను, తిని 3ర పి=తినిశవృక్షములచేతను, బిల్వ క్రైః=మారేడు చెట్లచేతను, సప్తపర్లెళ్చ=ఏడాకుల అఆరటేచెట్ల చేతను, పుస్పితైః= పుష్పించిన, కర్ణికా రః=కర్ణికారవృక్ష మీలచేతను, చూలైళ్ళ -మూమిడీచెట్లచేటీను, అళో కవ క్రైశ్చ=అళోకవ్చక్షముల చేతను, సాగరమ్‌=సముద్రమును, పర్యపూరయన్‌ = వింపీరి.

తా. ఆ వానరులు సాల - అశ్వకర్ణ - ధవవృక్షములచేత, వెదుళ్లచేత, కుటజ - అఆర్హున - తాల - తిలక - రేపవ్పక్షములేత, మారేడు చెట్లచేత, ఏడాకుల అరటిచెట్లచేత, పుష్పించిన కర్థికారవృక్తములచేత, చూతచృక్షములచేత, అశోక వృక్తములచేత సముద్రమును నింపఫివేసిరి. 54, 55 మూ. సమూలాంశ్చ విమూలాంశ్స్చ పాదపాన్‌ హరిపత్తమాః;

ఇన్హు కేతూవినోద్యమ్య ప్రజహ్రుర్వానరాష్తరూన్‌. 56

ప అ హరిసత్తవాః=వానరులలో (శేష్టలైన, వానరాః=వానరులు, సమూలాన్‌' చజమొదళ్ళతో కూడినవి, విమూలాక్‌ చ=మొదళ్లు లేవివీ అయిన, పాదపాన్‌ =వృక్షములను, ఇన్చుకేతూనివ=ఇంద్రధ్వజములను వలె, ఉద్యన్యు=ఎత్తి, ప్రజహుః=తీ పీకొవి వెళ్ళిరి.

తా. ఆ వానర్యశ్రేష్థలు కొన్ని చెట్లను మొదళ్లతో సహామ, మరికొన్నింటిని మొదళ్లు లేకుండగాను, ఇంద్రధ్వ్యజములను వలె పైకీ ఎత్తి తీసికొనివెళ్లిరి, 56 మూ. తాలావ్‌ దాడినుగుల్మాంశ్చ వారి కేలవిభీతకొన్‌, ర్‌7

కరీరావ్‌ బకులాన్నిమ్చావ్‌ పమాజహ్రరితస్తతణ

హ్‌ అ. తాలావ్‌ =తాటిచెట్లము, దాదిమగుల్మాంళవదానిమ్మ వెట్టి పొదలను, వారి కేలవిభీతకాన్‌ =కొబ్బరిచెట్లను, విభీతకవృక్షములను, కరఠీరాన =కరీరవృక్షము లను, బకులాన్‌= బొగడచెట్లను, నిన్చూన్‌= చెట్లను! ఇతస్తతః=ఇక్కడినుండి అక్కడినుండి, పమాజహ్రఃజ= తీసికొవివచ్చిరి.

తా. వాళ్లు ఆ యా ప్రాంతములనుండి తాటి చెట్లు, పొదలవలె ఉన్న దావిమ్మ చెట్టు, కొబ్బరి చెట్లు, విభీతకవృక్తములు, కరర - వకుల = వింబవృక్తములు తీపీకొవివచ్చిరి. ర5్‌7 మూ. హస్తిమాత్రాన్‌ మహాకాయాః పొషాణాంత్స మహాబలాః, రతి

పర్వతాంశ్చ సముత్సాట్య యవైైః పరివహన్లి చు

248 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. మహాకొయాః= పెద్ద శరీరములు గలవారు; మహాబలాః=గొప్ప బలము గలవారు అయిన ఆ వానరులు, హస్తిమాత్రాన్‌=ఏనుగంత ప్రమా ణము గల, పాషాణాన్‌=రాళ్లమ, పర్వతాంశ్చ=పర్వతములను, సముత్సాట్యవ= పీకి, యవ్తజజయంత్రములచేత, పరివహన్లి చ=మోయుచున్నారు.

క్‌ తా. "పెద్ద శరీరములు, గొప్ప బలము గల ఆ వానరులు ఏనుగంత

ప్రమాణము గల రాళ్లను, పర్వతములను పెకలించి, యంత్రములద్వారా తీసికొవి వచ్చిరి. ర్‌తి మూ. ప్రక్షిష్యమాణైరచలైః సహపా జలముద్ధృతమ్‌, ర్‌్రీ

పముత్పసర్చ చాకాశమవాసర్పత్తతః పునణ

ప్ర అ, సహసాజ=హటాత్తుగా, ప్రక్షీష్యమాలైః=విసరబడుచున్న, అచలై= సర్వతములచేత, ఉద్ధ ఎతమ్‌=ఎగరగొట్టబడిన, జలమ్‌=జలము, ఆకొాశమ్‌= ఆకొ శమునుగూర్చి, సముత్పసర్పవ=వ్యాపించెను. తతఈః=అక్కడిమండి, పునః=మరల,

తా. పర్వతములను హటాత్తుగా పడవేయుటచే లేచిన నీరు ఆకాశమునకు వ్యాపించి మరల అక్కడినుండి ఇటు అటు వ్యాపించెను, ర్‌9 మూ. సముద్రం క్రోభయామాసుర్నిపతన్తః సమన్తతః, 60

పాత్రాణ్యవ్యే ప్రగృహ్హన్ని హ్యాయతం శతయోజనమ్‌.

ప్ర అ సమన్నతః==అన్ని వైపులా, విపతన్తః=పడు పర్వతములు, నముద్రమ్‌=సముద్రమును, క్రోభయామాసుః=క్షోభ పెట్టినవి. ముల శతయోజనమ్‌= నూరు యోజనములు, ఆయతమ్‌=పొడవుగా, పూత్రాణి=దార ములను, ్రగృహ్లాన్తి= పట్టుచున్నారు.

తా. అన్ని వైపులా పడుచున్న ఆ పర్వతములు సముద్రమును క్రోధింపచేసినవి. కొందరు నూరు యోజనముల _ దూరము కూడ కొలత దారములను పట్టుకొనుచుండిరి. 60 మూ, నలశ్ళక్రే మహాసేతుం నుధ్యే వదనదీపతేః, 61

ఏ తదా క్రియతే పేతుర్వావరై ర్టోరకర్మభిః,

ప్ర అ. నలః=నలుడు, నదనదీపతేః=నదములకు నదులకు భర్తయైన సముద్రముయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, మహాపేతుమ్‌=గొప్పు సేతువును, చక్రే=చే పెను. తదా= అష్షుడు, ఘోరకర్మభిః=ఘోరమైన కర్మ గలి; వానరైః=వానరులచేత, "పేతుః= సేతువు, శ్రీయతే=చేయబడుచున్నది.

యుద్ధకాండము 249

తా. నలుడు సముద్రమధ్యమునందు గొప్ప శేతువును కప్పెను. అప్పుడు భయంకరమైన కర్మలు చేయు. వానరులు ేతువును నిర్మించిరి. 61 మూ. దణ్జావవ్యే ప్రగృహ్హని విచిన్వవ్లి తథాపరే, 62

వానరైః శతశస్తద్ర రామప్యాజ్ఞాపురఃన రైః

మేఘాలైః పర్వతాభైశ్చ తృతైః కా స్టైర్బబన్దిరే. 63

ప్ర అ. అన్యే=కొందరు వానరులు, దణ్డాన్‌=దండములను, ప్రగృహ్లాన్తి= గ్రహించుచున్నారు. తథా=మరియు, అపరే=మరికొందరు, విచిన్వన్ని=శిలాదులను (ఫ్రోగుచేయుచున్నారు.. రామస్య=రామునియొక్క, ఆజ్ఞాపురఃసరైః=ఆజ్ఞ పురః సరముగా గల, శతశః=వందలకొలది, మేఘాఖైః=మేఘములవంటి కాంతి గల, పర్వతాభైశ్చ=పర్వతమువంటి కాంతి గల, వానరైః=వానరులచేత, తృలై= తృణములచేత, కాస్మెశ్చ= కజ్టలచేత, (పేతుభాగములు) బబన్ధిరే=కట్టబడినవి.

తా. కొందరు వానరులు స్యూత్రములు కట్టిన దండములను పట్టుకి ముచుండిరి... కొందరు. రాళ్లు మొదలైనవాటిని ఏరుచుండిరి. మేఘముల వలె, పర్వతముల నలె ఉన్న వందలకొలది వానరులు రాముని ఆజ్ఞను అనువరించుచు. తృణములచేత, కజ్టలచేత సేతువుకు సంబంధించిన కొన్ని భాగములను కట్టుచుండిరి. 62,63 మూ, పుస్పితాగైశ్చ తరుభిః పేతుం బర్నన్తి వావరాః

పాషాణాంశ్చ గిరిప్రఖ్యాన్‌ గిరీణాం శిఖరాణి చ 64

దృశ్యవ్తే పరిధావన్తో గృహ్య దావవసంనిభా

ప్ర అ. వావరాః=వానరులు, పుష్పితాగై=పుప్పించిన ఆగ్రభాగములు గల, తరుభిః=నృక్షములచేత, "పేతుమ్‌= సేతువును, బర్నన్ని=కట్టుచుండిరి. దాన వసంవిభాః= దానవులతో పమానులైన కొందరు, గిరిప్రఖ్యాన్‌ = పర్వతములవంటి, పాషాణాంశ్చ=రాళ్లమ, గిరీణామ్‌ =పర్వతములయొక్క, శిఖరాణి చ=శిఖరములను, గృహ్య=[గ్రహించి, పరిధావన్తఃజపరు గెత్తుచున్నవారై, దృశ్యన్తే=కవబడుచుండిరి.

తా. వానరులు, పుస్పించిన ఆగ్రభొగములు గల వృక్తములతో "సేతువును కట్టుచుండిరి. దానవుల వంటి కొందరు వావరులు పర్వతములవంటి శిలలను, పర్వతశఖరములమ పట్టుకొని ఇటు అటు పరుగెత్తుచు కనబడుచుండిరి. 64 ము, శిలావాం క్షిస్యమాణావాం శైలావాం తత్ర పాత్యతామ్‌, 65

బభూవ తుములః శబ్ద వృదా తస్మిన్‌ మహోదరధా.

ప్ర అ. తస్మిన్‌ =ఆ, మహోదధౌ=మహాసముద్రమునందు, క్షిష్యమౌ

260 శ్రీమద్రామాయణము ణానామ్‌= విపరబడుచున్న, శిలావామ్‌=శిలలయొక్క, తత్ర=అక్కడ, పాఠ్య తామ్‌=పడవేయబడుచున్న, శైలానామ్‌=పర్వతములయొక్క, తుములః=వ్యాకుల మైన, శబ్దః=ధ్వవి, తదా= అప్పుడు, బభూవ=ఆయెను.

తా. అప్పుడు ఆ మహోేదధిలో శిలలను దూరమునుండి విసిరివేయుచుం డగా, పర్వతములను సడవేయుచుండగా చాల అధికమైన ధ్వని బయలుదేరెను, మూ. కృతాని ప్రథమేవాహ్నా యోజవావి చతుర్దశ, 66

ప్రహృ ష్టెగ్గజసంకొశ్రైస్త వరమాడైః ప్లవజ్ఞమై

ప్ర అ ప్రహృ స్టై=సంతో షించిన గజపంకా = ఏనుగులతో సమాను లైన, త్వరమాణైః=తొందరప్‌డుచున్న, ప్లవబ్లమైః=వానరులచేత, ప్రథమేన= మొదటి, అహ్నా=దివసముచేత, చతుర్దశ=పదునాలుగు, యోజనాని=యోజనములు, కృతాని= చేయబడినవి.

తా. తొందరపడుచున్న ఉత్సాహవంతులైన, ఏనుగులతో సమానులైన వానరులు మొదటి దివసమునందు పదునాలుగు యోజనముల సేతువు విర్మించిరి. 66 మూ. ద్వితీయేన తథైవాహ్నా యోజవావి తు వింశతిః 67

కృతావి ప్లవగ్రైెస్తూర్ధం భీమకాయైర్మహాబలైః.

ప్ర అ. తరైవ=అట్ల, భీమకాయై=భయంకరమైన శరీరములు గల, మహాబలై= గొప్ప బలము గల, ప్లవగై=వానరులచేత, తూర్ణమ్‌=శీ ఘ్రముగొ, ద్వితీయేన= రెండవ, అహ్నా=దివనసముచేత, వింశతిః=ఇరువది, యోజనాని=యోజ నములు, కృతాని= చేయబడినవి.

తా. అదే విధముగా రెండవ రోజున భయంకరమైన దేహములు గల మహాబలవంతులైన వానరులు ఇరువది యోజనముల హేతువు నిర్మించిరి. 67 మూ. అహ్నా తృతీయేన తథా యోజవాని తు పొగరే, 68

త్వరమాటైర్మ హాకాయై రేకవింశతిరేవ చ.

ప్ర అ. తథా=ఆట్లే త్వరమాణైః=తొందరసడుచున్న, మహాకాయ్బైఃజ= పెద్ద దేహములు గల వానరులచేత, తృతీయేన=మూడవ, అఆహ్నా=దివసముచేత, సాగరే= సముద్రమునందు, ఏకవింశతి రేవ చ=ఇరువదియొక్క, యోజనావి=యోజనములు, విర్మించబడివవి.

తా. అప్లే మూడవ రోజున పెద్ద దేహములు గల ఆ వానరులు తొందరపడుచూ సముద్రములో ఇరువదియొక్క యోజనముల కేతువు నిర్మించిరి.

యుద్ధకాండము 261 మూం చతుర్ధేన తథా చాహ్నా ద్యావింశతిరథాసి నా, 69 యోజనాని మహావేగైః కృతాని త్వరితైస్తతః ప్ర అ. తతణఅటుపీమ్మట, మహావేగైః=గొప్ప వేగము గల, ల్వరితైః= తొందరపడుచున్న వానరులచేత, అథాపి వా=మరియు, చతుర్జేన=నాల్గవ, అహ్నా= దివసముచేత, ద్యావింశతి=ఇరువదిరెండు, యోజనాని=యోజనములు, కృతావి=చేయబడినవి. తా. సిన్ముట మహావేగవంతులైన ఆ వానరులు లొందరపడుచు నాల్గవ రోజున ఇంకను ఇరువదిరెండు యోజనముల పేతువు కట్టిరి. 69 మూ. పజృమేన తథా చాహ్నా ప్లవగైః క్షిప్రకారిభిః 70 యోజవాని త్రయోవింశత్పువేలమధికృత్య వై. ప్ర అం తథా=అప్లే, సఖ్బమేన=ఐదవ, అహ్నా=దివసముచేత, క్షీపకారిభిణ= శీఘ్రముగా చేయు, ప్లవగై=వానరులచేత, సువేలమ్‌ అధికృత్య=(అవతలి) సముద్ర తీరమును గూర్చి, (తయోవింశత్‌ =ముప్పదిమూడు, యోజనాని=యోజవములు, నిర్మించబడివవి. తా. అట్లే శీఘ్రముగా కార్యములు చేయు వానరులు ఐదవ రోజున సముద్రపు అవతలి ఒడ్డు చేరు. నట్లు ఇరువదిమూడు యోజనముల సేతువు కట్టిరి. 70 మూ. స వానరవరః శ్రీమాన్‌ విశ్వకర్మాత్మజో బరీ, 71 బబన్ట సాగరే పేతుం యథా చాప్య తథా పితా. ప్ర అ. వావరవరఃవానరులలో శ్రేష్కడు, శ్రీమాన్‌=శోభగలవాడు, విశ్వకర్మాత్మజ=విశ్వకర్మ కుమారుడు, బలీ=బలనంతుడు అయిన, న=ఆ నలుడు, అస్య=వానియొక్క, పితాతండ్రి యథా=ఎట్టో తథా= అట్లే, పాగరే=పముద్రమునందు, "సేతుమ్‌= పేతువుము, బబన్ట=కప్టైమ, తొ వావరులలో (శ్రేష్టుడు, విశ్వకర్మ కుమారుడు, బలవంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన ఆ నలుడు తన తండ్రి ఎట్లు కట్టి ఉండేవాడో అట్పే సముద్రము మీద సేతువు బంధించెను. గ్‌ మూ. ప నలేన కృతః పేతుః సాగరే మకరాలుే, బల్ల శుశుభే సుభగః శ్రీమాన్‌ ప్వాతీపథ ఇవాన్ఫర్వే_ , ప్ర అ మకరాలయే=మొపళ్ళకు విథాహ్టూనమైన, పాగరే=సము 'ద్రమునందు, నలేన=నలునిచేత, కృతఃానిర్మించబడిన, సంభగు=సుండగమైని శ్రీనూన్‌ =శోభాయుక్తమైన, పః ేతులాఆ కేతువు, అవ్వూరే-జకాశమువుడక

252 శ్రీమద్రామాయణము ప్వాతీపథ ఇన=స్వాతిమార్గమునలె (ఆకాశమునందు. ప్రకాశవంతముగా కనబడు నక్ష్మత్రమార్గము వలె), శుశుభే=ప్రకాశించెమ.

తా మొసళ్లకు నివాసస్థానమైన ఆ సముద్రము మీద వలుడు నిర్మించిన అందమైన, శోభాయుక్తమైన ఆ ఉేక్రువు ఆకాశమునందు కనబడు వక్ష్మతమార్గము వలె కముబడెను. 72 మూ. తతో దేవాః పగన్హర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః, 73

ఆగమ్య గగవే తహ్టుర్హుష్టుకామాస్తదద్భుతమ్‌.

ప్ర ఆఅ తతః=అటు పిమ్మట, సగన్హర్యాః=గంధర్వులతో కూడిన, దేవాః=దేవతలు, సిద్ధాశ్చచ సిద్ధులు, పరమర్షయః=మహర్షులు, తత్‌=ఆ, అద్భు తమ్‌=ఆశ్యర్యకరమైన దానిని (ద్రష్టుకామాఃచూచుటకు కోరిక గలవారై, ఆగమ్యావచ్చి, గగవే=ఆకాశమునందు, తస్టుః=విలచిరి.

తొ. అప్పుడు దేవతలు, గధరన్సలు, సిద్ధులు, మహర్షులు ఆ అద్భుతమైన 'ఓేతువును చూడవలె నను కోరికతో వచ్చి ఆకాశమునందు నిలచిరి. 73 మూ. దశయోజనవిస్తీరం శతయోజన మాయతమ్‌, 74

ఇన్టీ ఆ

దదృశు ర్రేవగన్హర్వా వలసేతుం సుదుష్కరమ్‌.

ప్ర అం దేవగన్హర్వాః= దేవతలు, గంధర్వులు, దశయోజవవి స్షీర్ణమ్‌=పది యోజనములు వెడల్పు, శతయోజనమ్‌=నూరు యోజనములు, ఆయతమ్‌ాపొడవు అయిన, సుదుష్కరమ్‌ానిర్మించుటకు చాల కష్టమైన, నలకేతుమ్‌నలుని "సేతువును, దదృశుః=చూచిరి.

లా. నలుడు నిర్మించిన ఆ "పేశతువు పది యోజనముల వెడల్బు, నూరు యోజనముల పొడవు ఉండెను, విర్మించుటకు చాల కష్టమైన ఆ బతువును దేవతలు, గంధర్వులు చూచిరి. 74 మూ, అఆస్లవన్తః ప్లవన్తశ్చ గర్హన్తశ్చ ప్రవంగమాః, 785

తదచిన్త్యమపహ్యం చ హ్యద్భుతం లోమహర్షణమ్‌,

చదృశుః సర్వభూతాని పాగరే పేతుబన్హవమ్‌. 76

థా

"ప్ర అ. ప్లవంగమాః=వానరులు, ఆప్లవన్తః=దూరముగా దుముకుచూ, ప్లవన్తశ్చాదగ్గరగా దుముకుచ్యు గర్హన్తశ్చాగర్జించుచు (సంతోషించిరి). సర్వభూ తాని=సకల భూతములు, అచిన్యమ్‌=ఊహింప శక్యము కానిది, అసహ్యం చ=సహింప శక్యము కొనిది, అద్భుతమ్‌=ఆశ్చర్యకరము, రోమహరణమ్‌=రోమాం చము కలిగించునది అయిన, సాగరే=పముద్రమువందు, తత్‌ -సేతుబస్టవమ్‌=ఆ "సేతుబంధవముమ, దదృశుఃచూచివవి.

యుద్ధకాండము 263

తా, వానరులలో కొందరు సంతోషాతిశయముతో చాల ఎత్తుగా దుముకుచుండిరి. కొందరు. తక్కువ ఎత్తు దుముకుచుండిరి.. కొందరు గర్హించుచుండిరి. ఊహించుటకు శక్యము కానిది, ఇతరు లెవ్వరు ప్రయత్నించుటకు కూడ శక్యము కొనిది, ఆశ్చర్యకరము, రోమాంచము కలిగించునది అయిన, పాగరమువందు. విర్మించిన ఆ పేతుబంధమును పకలభూతములు చూచినవి. మూ. తావి కోటిసహస్రాణి వావరాణాం ముహొజపామ్‌,

బద్నన్తః పాగరే సేతుం జగ్మ్శుః పారం మహోదధేః, 77

ప్ర అ మహొజసామ్‌=గొప్ప తేజస్సు గల, వానరాణామ్‌=వానరుల యొక్క, తావి=ఆ, కోటిపహస్రాణి= వెయ్యి క్ట పాగరే=సముద్రమునందు, “పేతుమ్‌ = సేతువును, బధ్నన్తః=కట్టుచున్నవై, మహోదధేః-మహాసముద్రముయొక్క, పారమ్‌ అవతలి ఒడ్దును, జగ్ముఃాపొందినవి.

తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ వెయ్యి కోట్ల వానరులు సముద్రముమీద సేతువును విర్మించుచునే సముద్రము అవతలి ఒడ్డు చేరిరి. 77 మూ, విశాలః సుకృతః శ్రీమాన్‌ సుభూమిః సుసమాహితః

అశోభత నుహాన్‌ సేతుః సీమన్త ఇన సాగరే, 78

ప్ర అ. విశాలః=విశాలము, పుకృతః=బాగా నిర్మించబడినద్సి శ్రీమాన్‌ =శో భాయుక్తము, సుభూమిః=మంచి భూమి గలది, సుసమాహిఈ=బాగా చదునుచేయ బడినది అయిన, మహాన్‌ =గొప్పదైన, సేతుః= కేతువు, సాగరే=సముద్రమువందు, సీమన్స్న ఇవ=పొపీడి వలె, అశోభత = ప్రకాశించెము.

తా. సముద్రముమీద విశాలముగా, అందముగా నిర్మించి, చక్కని భూమితో చదును చేపీ ఉన్న ఆ ేతువు సముద్రములో పాపిడి వలె ఉండెను. 78 మూ. తతః పారే సముద్రస్య గదాపాణిర్విభలీషణః,

ప రేషామభియానార్థ మతిష్టత్పచివైః సహ. 79

ప్ర అ, తఈ=అటుపిమ్మట, విభిషణః=విభీషణుదు, గదాపాణీః=గద హస్తమునందు కలవాడై, సరేషామ్‌=శత్రువులయొక్క, అభియానార్థమ్‌-=ముట్టడిం చుట కొరకు, పచివైః సహ=మంత్రులతో కూడ, సముద్రస్య=సముద్రముయొక్క,; పారే=తీరమునందు, అతిష్మృత్‌ =నిలబడెను.

తా. సిమ్మట విభీషణుడు తన అనుచరులతో కూడ, గదాధారియై శత్రువులను ముట్టడించుటకై సముద్రము అవతలి ఒడ్డుపై విలచెను. 79

254 శ్రీమద్రామాయణము మూ. సుగ్రీవప్తు తతః ప్రాహ రామం పత్యపరాక్రమమ్‌,

హమమన్తం త్వమారోహ అబజ్గదం త్వథ లక్ష్మణః తిం

ఆయం హి విపులో వీర పాగరో మకరాలయః,

వైహాయపొ యువామేతొ వావరౌ ధారయిష్యతః. 81

అ. తతః=అటు పిమ్మట, సుగ్రీవస్తు=సుగ్రీవుడు, పత్యపరాక్రమమ్‌=సత్య

మైన వయముో, రానుమ్‌=రాముళ్లీ గూర్చి, క వ మకరాలయః=మకరములకు నివాసమైన, ఆయమ్‌= ఈ, సాగరఃసముద్రము, విపులః హి=విశాలమైనది కదా. త్వమ్‌ =నీవు, హనూమన్తమ్‌=హనుమంతునవి, ఆరోహ=ఎక్కుము. అథ=మరియు, లక్ష్మణఃాలక్ష్మణుడు, అబ్గదమ్‌=అంగదుని ఎక్కుగాక. ఏతౌ=ఈ, వానరౌ=వానరులు, వైహాయసౌ=ఆకాశము పై ఎగురుచు, యువామ్‌=మిమ్ముల నిద్దరినీ ధారయిష్యతఃాధరించగలరు.

తా. సీమ్మట సుగ్రీవుడు పత్యమైన పరాక్రమము గల రామునితో ఇట్లు పలికెను. ఓ ! వీరుడా ! మొపళ్లకు నివాసస్థానమైన ఈ సముద్రము చాల విశాలముగా ఉన్నది కదా. నీవు హనుమంతుని భుజముసైన ఎక్కుము., లక్ష్మణుడు అంగదువి భుజముపైన ఎక్కును. వీరిద్దరూ మిమ్ములను ఆకొశమార్గమున తీసికొని వెళ్లగలరు. 80, 81 మూ. అగ్రతస్తప్య సైవ్యష్య శ్రీమాన్‌ రామః సలక్ష్మణః,

జగామ ధన్వీ ధర్మాత్మా సుగ్రీవేణ సమన్వితః 82

ప్ర అ. సలక్ష శ ాలక్ష్మణపహితుడు, శ్రీమాన్‌ =శ్రీమంతుడు, ధర్మాత్మా= ధర్మాత్ముడూ అయిన, రామణారాముడు, సుగ్రీవేణ=సుగ్రీవునితో, సమన్వితఈః=కూడీ వవాడ్రై ధవ్వీ=ధమర్ధరుడై, తస్య 'సైన్యస్య=ఆ సైవన్యముయొక్క, ఆగ్రతః=ఎదుట, జగామ=వెళ్లెను.

తా. శ్రీమంతుడు, ధర్మాత్ముడు అయిన రాముడు ధనస్సు చేత ధరించి, లక్ష్మణసుగ్రీవులతో కలిసి ఆ సైన్యము ముందు భాగమున వెళ్లెను. మూ, అవ్యే మధ్యేవ గచ్చన్తి పార్శ పతోఒవ్యే ప్లవంగమాః

సలిలం ప్రపతన్త్యవ్యే మార్గమవ్యే ప్రపేదిరే, 83

కేచిద్దెహయసగతాః సుపర్ణా ఇవ పుప్లువుల

ర్‌ అ. అవ్యే=కొందరు, ప్లవంగమాజావానరులు, మధ్యేనాకేతువు మధ్యముచెత,_ గచ్చన్తి=వెళ్లిరి. అన్యే=మరికొందరు, సార్శ్వతః=ప్రక్కలయందు వెళ్లిరి అవ్యే=మరికొందరు, సలిలమ్‌=ఉదకముము, (ప్రపతవ్తి=పడుచుండిరి. అన్యే=కొందరు,. మార్గమ్‌=మార్గమును, ప్రపేదిరేపొందిర.. కేచిత్‌ =కొందరు,

యుద్ధకాండము 265 వైహాయపగతా?=ఆకాశమును _ పొందినవారై, సుపర్జాః ఇన=గరుత్మంతుని నలె, పుప్లువుః=ఎగిరిరి.

తా. ఆ వానరులలో కొందరు పేతుముధ్యమునందు నడిచి వెళ్లగా, శొందరు ప్రక్కలయందు నడచి వెళ్లిరి. కొందరు కావలె నని నీటిలో దుముకుచుండిరి. కొందరు వీటిలో పడి లేచి పరియైన మార్గమును చేరుచుండిరి. కొందరు ఆకాశమార్గమునందు. గరుత్మంతుడు వలె ఎగిరి వెళ్లిరి. మూ. ఘోషేణ మహతా ఘోషం పాగరస్య సముచ్చితమ్‌, వ!

భీమమన్హర్షధే భీమా తరనీ హరివాహివీ.

ప్ర అ. తరస్తీ=దాటుచున్న, భీమా=భయంకరమైన, హరివాహినీ=వానర శవ, మహతా=గొప్పదైన, ఘో షేణ=ఘోషముచేత, సముచ్చితమ్‌ =ఆత్యధికమైవ, భీమమ్‌=భయంకరమైన, పొగరస్య=సముద్రముయొక్క, ఘోషమ్‌=ధ్వనిని అన్త ర్షధే=కప్పివేపెను.

తా. దొటుచున్న, భయంకరమైన ఆ వానర సైన్యము గొప్ప ధ్వనిచేత, అత్యధికము, భయంకరము అయిన సముద్రధ్వనివి కప్పివేపెను. 84 మూ. వావరాణాం హి పా తీర్గా వాహినీ వలేఎతువా, 8ి5్‌

తీరే వివివిశే రాజ్ఞా బహుమూలఫలోదకే.

ప్ర అ. నలసేతునా=నలుని కేతువుచేత, తీర్తా=దాటిన, వానరాణామ్‌= వానరులయొక్క;, పా=ఆ, వాహినీ=కేన, రాజ్ఞాజసుగ్రీపునిచేత, బహుమూలఫలో దకే=అధికమైన మూలములు, ఫలములు ఉదకము గల, తీరే=తీరమునందు, వివివిశే=నివేశింపచేయబడెను.

తొ. నలుడు నిర్మించిన సేతువు మీదుగా సముద్రమును దాటిన ఆ చవానరకేనము రాజైన సుగ్రీవుడు అధికమైన మూలములు, ఫలములు, ఉదకము గల తీరమువనందు విలిసేము. 85 మూ తదద్భుతం రాఘవకర్మ దుష్కరం

సమీక్ష్య దేవాః పహ సిద్ధచారణైః

ఉపేత్య రానుం సహపొ మహర్షిభి

ప్తమభ్యషిఇృన్‌ సుశుఖైర్హలైః పృథక్‌. 86

ప్ర అ. దేవాణదేవతలు, పీద్ధచారణైణ సిద్ధులతోము చారణులతోను, మహర్షిభిః సహ=మహర్షులతోను, అద్భుతమ్‌ =ఆశ్చర్యకరమైన, దుష్కరమ్‌=చేయ శక్యము కొవి, తత్‌=ఆ, రాఘవకర్మ=రాముని పనిని, సమీక్ష ఫెచూచి, సహసా=

256 శ్రీమద్రామాయణము వెంటనే, 'రామమ్‌=రాముణ్లీ, ఉపేత్య=పమీపించి, సుశుభై=చాల పవిత్రములైన, జలైః౭జలములతో, పృథక్‌=చేరువేరుగొ, తమ్‌=ఆ రాముళణ్ణు అభ్యషిఖ్బన్‌ =అభిస్నే శించిరి.

లా. ఆశ్చర్యకరము, ఇతరు లెవ్వరూ చేయజాలనిదీ అయిన రాముడు చేసిన ఆ సని చూచి దేవతలు, సిద్దులు, చారణులు, మహర్షులు న్చి సంతోషసూచకముగా రామునిమీద, వేరువేరుగా పవిత్రమైన జలమును చల్లిరి, మూ. జయస్వ శత్రూన్నరదేన మేదివీం

పపొగరాం పాలయ శార్వతీః సమాః,

ఇతీన రామం నరదేవపత్కృతం

శులైర్వచోభిర్వివిదై రపూజయవ్‌. 87

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్హే ద్వావింశః సర్గః.

ప్ర అ. నరదేవామహారాజూ 1! శత్రూన్‌=శత్రువులను, జయస్వ= జయించుము. ససొగరామ్‌=సొగరముతో కూడిన, మేదినీమ్‌=భూమివి, శాశ్వతీణశాశ్వతమైన, పమాళాసంవత్శరములను, పాలయ=పొలించుము.. ఇతీన= ఇట్లు, నరదేవసత్కృతమ్‌=రాజుల సత్కరింపబడిన, రామమ్‌ారాముణ్లీ శుభైః౭మంగళకరములైవ, వివిధై అవేకవిధములైన, వచోభిః=వచనములచేత, అపూ జయన్‌ =పూజించిరి.

తా. “మహారాజా ! నీవు శత్రువులను జయించి అనేకపంవత్సరములు సముద్రముతో సహా భూమండలము నంతను పాలించుము అని పలుకుచు ఆ దేవగంధర్వాదులు సకలరాజులచేత ఆదరింసబడిన ఆ రాముళ్లీ పూజించిరి.87

“బాలానందినో అను ,శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండములో ఇరువది రెండన నల్ల నమాస్తము.

ఆథ త్రయోవింశః సర్గః

గరాముడు లోకనినాశమాచకమ్ములైన శకునములు లక్ష్మయణినకు చూవుట, లంకపై అకమణము చేయుట మూ. విమిత్తావి విమిత్తజ్ఞో దృష్ట్వా లక్ష్మణపూర్వజః

సౌమిత్రిం సంపరిష్వజ్య ఇదం వచనమబ్రవీత్‌. కె

ప్ర అ. విమిత్తజ్ఞానిమిత్తములను (శకునములను)ఎరిగిన, లక్ష్మణపూ ర్వజఃారాముడు, నిమిత్తావి=నిమిత్తములను, కా ఛెచూచి, సౌమిత్రిమ్‌=లక్ష్మణుని, సంపరిస్వజ్య=కౌగలించుకొని, ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌=వచనమును, అట్రవీత్‌ =సలికెను:

తా. శుభాశుభనిమిత్తముల ఫలములు తెలిసిన రాముడు నిమిత్తములను చూచి లక్ష్మణుని కౌగలించుకొని ఇట్లు పలికెను. కె మూ, పరిగృహ్యోదకం శీతం వనావి ఫలనన్తి చ,

బలౌఘం సంవిభజ్యేముం వ్యూహ్య తేమ లక్ష్మణ. తె

ప్ర అ. లక్ష్మణాలక్ష్మణా |! శీతమ్‌=చల్లవి, ఉదకమ్‌=ఉదకమును, ఫలవన్తి=ఫలములు గల, వనాని చ=ననములను, పరిగృహ్య=(నివాసముకొరకు) స్వీకరించి, ఇదమ్‌=ఈ, బలౌఘమ్‌=కేవాసముదాయమును, పంవిభజ్యావిభజించి, వ్యూహ్య=వ్యూహములుగా చేసి, తిష్మేమ=నిలచెదము.

తా. లక్ష్మణా ! చల్లని జలము ఉన్న, ఫలములు గల వననులను నివాసముకొరశై స్వీకరించి, ఈ "సేనాపముదడాయమును విభజించి వ్యూహములుగా చేసి నిలవెదము. 2 మూ. లోకక్షయకరం భీమం భయం పశ్యామ్యుప స్థితమ్‌,

ప్రబర్హణం ప్రవీరాణామృక్షవావరరక్షపామ్‌. తి

ప్ర అ, లోకక్షయకరమ్‌=లోకక్షయము చేసేదీ, భీమమ్‌=భయంకరము, ప్రవీ రాణామ్‌=వీరులైన, బుక్షవానరరక్షసామ్‌=భల్లూకములకు వానరులకు రాక్షసులకు, (ప్రబర్షణమ్‌=నాశకమూ అయిన, భయమ్‌=భయమును, ఉపస్థితమ్‌=వచ్చినదానినిగా, పశ్యామి=చూచుచున్నాము.

తా. లోకక్షయమునకూ వీరులైన భల్లూకములను, వనరులను, రాక్షసులను నశింపచేయుటకు కారణమైన భయంకరమైన ఆపద వచ్చినట్లు కవబడుచున్నది.

268 శ్రీమద్రామాయణము మూ, వాతాశ్చ కలుషా వాని కన్పుతే చ వసున్తరా,

పర్వతాగ్లాణి వేపన్సే పతన్తి చ మహీరుహాః త్త

ప్ర అ. వాతాః౭వాయువులు, కలుషాః=కలుషములై, వాన్ని=వీచుచున్నది, వసుంధరా చ=భూమికూడ, కమ్చతే=కంపించుచున్నది. పర్వతాగ్రాణి=పర్వతముల అ(గ్రములు, వేపన్తే=వణకుచున్నవి. ము హీరుహాఃవృక్షములు, సతన్తి చాపడుచున్నవి,

లా. వాయువులు ధూళితో నిండి నీచుచున్నవి. భూమి కంపించుచున్నది. పర్వతముల శిఖరములు వణుకుచున్నవి. చెట్లు పడిపోవుచున్నవి. | మూ. మేఘౌః క్రవ్యాదసంకాశాః పరుషాః పరుషస్వవాః

గ్రూరాః క్రూరం ప్రవర్షన్తి మిశ్రం శోణితబిన్హుధిః క

ష్ట్ర అ. 'శ్రవ్యాదసంకాశాః=రాక్షసులతో సమానములు, పరుషాః=పరుష ములు, పరుషస్వనాః=పరుషమైన ధ్వని కలవి అయిన, క్రూరాః= క్రూరములైన, మేఘాః=మేఘములు, క్రూరమ్‌=క్రూరముగాను, శోణితబిన్తుభిఃరక్తబిందువులలో, మిశ్రమ్‌=మిశ్రముగాను, ప్రవర్షని=వర్షించుచున్నవి.

తా. రాక్షసులనలె భయంకరములు, క్రూరములు అయిన మేఘములు పరుషమైన ధ్వనితో రక్తబిందువులతో కలిసిన ఉదకమును భయము కలుగునట్లు వర్షించుచున్నవి. ర్‌ మూ, రక్తచన్హవపంకాశా సంధ్యా సరమదారుణా,

జ్వలతః ప్రపతత్యేతదాదిత్యాదగ్నినుణ్ణలమ్‌. 6

ప్ర అ. రక్తచన్హనసంకాశా=ఎజ్జని చందనముతో సమానమైన, సంధ్యా= పంధ్య, పరమదారుణా=చాల భయంకరముగా ఉన్నది. జ్యలతః=ప్రజ్వలించుచున్న, ఆదిత్యాత్‌ =హార్యువిమండి, ఏతత్‌=ఈ, అగ్నిమణ్ఞలమ్‌=అగ్నిమండలము, ప్రవ తతి=పడుచున్నది.

తా. సంధ్య ఎట్టిని చందనము వలె ఎజ్జగా చాల భయంకరముగా ఉన్నది. మండుచున్న సూర్యమండలమునుండి అగ్నిపిండములు రాలుచున్నవి.6 మూ, దీవా దీవప్ప్వరాః క్రూరాః పర్వతో మృగపక్షీణః,

ప్రత్యాదిత్యం వివర్హన్హి జనయన్హో మహద్భయమ్‌, 7

ప్ర అ. పర్వతః=అన్ని వైపులా, (క్రూరాః మ =క్రూరమృగములు, దీనాః=దీనములై, దీనప్వరాః=దినప్వరము గలవై, మహ ంగ్పు భయమ్‌= భయమును, జనయన్తః=పుట్టించుచు, (ప్రత్యాదిత్యమ్‌=సూర్యువకు ఎదురుగొ,

యుద్ధకాండము 250

తా. చుట్టుప్రక్కల నున్న క్రూరన్ఫుగములు దీనములై చాల భయము కలుగువట్ల్టుగా, సూర్యుని వైపు తిరిగి దీనస్వరముతో అరచుచున్నవి. 7 మూ, రజవ్యామప్రకాశప్తు పంతాపయతి చన్హుమాః

కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్తో లోకక్షయ ఇనోదితఒ తి

ప్ర అ. లోకక్షయే=వ్రళభయకాలమునందు, ఉదిత ఇవ=ఉదయించినవాడు వలె ఉన్న, కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్వణానల్లగామ, ఎజ్జగాను ఉన్న ప్రాంతభాగములు గల, చన్దుమాణచంద్రుడు, రజన్యామ్‌=రాత్రియందు, అప్రకాశ=ప్రకాశము. లేనివాడై

.. పంతాపయతి=తాపమును కలిగించుచున్నాడు.

తా. ్రళయకాలమునందు ఉదయించినవాడు వలె ఉన్న చంద్రుడు 'ప్రాంతములందు నల్లగాను ఎజ్జగాను ఉండి, రాత్రి ప్రకాశవిహీనుడై మనస్సుకు భయము కలిగించుచున్నాడు. తి మూ, హ్రస్యో రూక్షో2_ప్రశస్తశ్చ పరివేషస్తు లోహిత,

ఆదిల్వే విమలే వీలం లక్ష్మ లక్ష్మణ దృశ్యతే. త్రి

ప్ర అ. లక్ష్మణా=లక్ష్మణా |! విమలే=నిర్మలమైన, ఆదిత్యే=సూ ర్యునియందు, ్రస్వః=చిన్నది, రూక్షణాక్రూరము, అప్రశస్తః=ప్రశస్తముగానిది, లోహీతః=ఎజ్జనిది అయిన, పరినేషః=గూడు, వీలమ్‌=నల్లవి, లక్ష్మ=మచ్చ, దృశ్యతే కనబడుచున్నది.

తా. లక్ష్మణా |! నిర్మలమైన సూర్యమండలము చుట్టూ, చిన్నది, 'క్రూరము, అప్రశస్తమూ అయివ ఎజ్జని గూడదు, ఆ మండలము మధ్య నల్లని మచ్చ కవబడుచున్నమి. 9 మూ. రజపా మహతా చాపి నక్షత్రాణి హతావి చ

యుగావ్తమివ లోకానాం పశ్య శంసన్లి లక్ష్మణం 10

ప్ర అ. లక్ష్మణాలక్ష్మణా ! మహతా=గొప్పు రజసాసరాగముచేత, హతాని=కొట్టబడిన, నక్షత్రాణి= నక్షత్రములు, లోకావామ్‌=లోకములయొక్క, యుగాన్తమ్‌=ప్రళభయమును, శంపన్తీన=చెప్పుచున్నట్లు ఉన్నవి. పశ్య=చూడుము.

శా. లక్ష్మణా ! వక్షత్రములు గొప్ప పరాగముచేత కప్పబడినవై లోకములకు ప్రళభయము రానున్నదవి చెప్పుచున్నవా అన్నట్లు ఉన్నవి, చూడుము. మూ, కాకాః శ్యేవాస్తథా వీచా గృర్రాః పరిపతన్తి చ

శివాశ్చాస్యశుభాన్నాదాన్నదనవ్హి నుమహాభయాన్‌. క్షే

ప్ర అ. కొకాణాకాకులు, శ్యేనాఃడేగలు, తథా=మరియు, గృధ్రాగ్ర

260 శ్రీమద్రామాయణము ద్రలు, వీచాజాశ్రీందుగా ఉన్నవై, పరిపతన్తి=ఎగురుచున్నవి, శివాశ్చాపానక్కలు కూడ, మహాభయావ్‌=చాల భయంకరములైన, ఆశుభాన్‌ =అమంగళకరమురైన, నాదాన్‌=ధ్వమలను, నదస్తి=ధ్వనిచేయుచున్నవి.

లా, కాకులు, డేగలు, (గ్రద్దలు శ్రీందుగా ఎగురుచున్నవి. నక్కలు చాల భయము కలుగువట్లు అమంగళకరమైన కూతలు కూయుచున్నవి. 11 మూ, శైలైః శూలైశ్చ ఖగ్గెళ్చు విముక్తిః కపిరాక్ష పైః

భవిష్యత్యావృతా 'భూమిర్మాంసశోణితకర్పమా. 12

ప్ర. అ. కపిరాక్ష పైజావానరులచేత, రాక్షసులచేత, విముశ్తెఃావిడువబడివ, శైలైః:=పర్వతములచేత, శూలైశ్చ=శూలములచేత, ఖడ్గెశ్చ=ఖడ్గములచేత, మాంసశోణి తకర్షమా=మాంసము రక్తము బురదగా గల, భూమిశాభూమి, ఆవృతాాకప్పబడినరి, భవిష్యతి=కాగలదు.

తా. వానరులు రాక్షసులు విడచిన పర్వతములతోను, శూలములలోమ, ఇడ్గములతోను వ్యాప్తమైన భూమి మాంపరక్తముల బురదతో నిండిపోగలదు.12 మూ, క్రీఫమర్యెన దుర్హర్దాం పురీం రావణసాలితామ్‌,

అభియాను జవేవైవ సర్పెర్లరిభిరావృతా.. క్రై

ప్ర అ స శ్థశాసమస్ట మైన, హరిభిః=వానరులతో, ఆవృతొాః=కూడినవారమై, అగ్యెవ=ఇపుడే, క్షీప్ర్‌మ్‌= శీఘ్రముగా, జవేవైవ=వేగముతో, రావణపాలితామ్‌=రా వ౭పినిచేత పాలించబడిన, పురీమ్‌=పట్టణమును, అభియాము= ముట్టడించెదము.

తా. మనము ఇప్పుడే సమస్తమైన వానరులతో కలిసి శీఘ్రముగా, వేగముగా, రావణుడు పాలించుచున్న ఈ అంకము ముట్టడించెదము. 13 మూ. ఇత్యేనముక్త్వా ధన్వీ స రానుః సంగ్రామధర్షణః

ప్రతస్టే పురతో రామో లజ్కానుభిముఖో విభుః 14

ప్ర అ. రామఃమనోహరుడు, సంగ్రామధర్షణ=యుద్ధములయందు శత్రువులను ఎదిరించువాడు, విభుఃప్రభువు అయిన, రామణరాముడు, ఇత్యే వమ్‌=ఇట్ట్లు, ఉక్తాపలికి, ధన్వీ=ధనుర్షరుడై, వురతః=ఎదుట, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి, అభిముఖ-అభిముఖు డై, ప్రత్టాప్రయాణ మాయెను.

తా. లోకాభిరాముడు, యుద్ధములో శత్రువులను ఎదిరించువాడు, ప్రభువు అయిన రాముడు ఇట్లు పలికి ధనస్సు ధరించి, లంకాభిముఖుడైై ముందుగా ప్రయాణ మాయెను. కశ

యుద్ధకాండము 261 మూ. సవిభీషణపుగ్రీవాః సర్వే తే వావరర్షభాః

ప్రతస్థిరే వినర్హన్హో ధృతావాం ద్విషతాం వధే. కె5్‌

ప్ర అ. పవిభీషణసుగ్రీవాకావిభీషణునితోను సుగ్రీవునితోను కూడిన, సర్వే=సమప్తమైన, తే=ఆ, వానరర్షభా౭ానానరశ్రేష్కులు, వినర్హన్త౭ధ్వనిచేయుచు, ధృతానామ్‌= ధైర్యవంతులైన, ద్విషతామ్‌=శత్రువులయొక్క, కం వ్రత ఫ్టీరీప్రయాణమైరి.

తా. విభీషణసుగ్రీవులతో కూడిన వానరులందరూ సింహనాదములు చేయుచు, ధైర్యవంతులైన శత్రువులను వధించుటకై బయలుదేరిరి. కేర్‌ మూ. రాఘవస్య ప్రియార్ధం తు సుతరాం వీర్యశాలినామ్‌,

హరీణాం కర్మచేష్ట్రాభి స్తుతోష రఘునన్హనః. 16

ఇత్యార్డే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే త్రయోవింశః పర్గఒ

ప్ర అ, సుతరామ్‌=మిక్కిలి, వీర్యశాలినాను=సరాక్రమనంతులైన, హరీ ణామ్‌= వానరులయొక్క, రాఘవప్య=రామునియొక్క, (సీయార్థమ్‌=(పీయము కొరకు, వీ చఖెోనులచేతను, చేస్టలచేతను, రఘునవ్షవః=రాముడు, తుతోష= షించెను.

తా. గొప్ప పరాక్రమవంతులైన వానరులు తనకు సంతోషము గలిగించుటకై చేయు పనులు, చేష్టలు చూచి. రాముడు సంతోషించెను. 16

శబాలానందిని” అను ,శ్రీమదొామాయణాం[ధన్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో ఇరువదిమూడననర్ల నమాస్తము.

అథ చతుర్వింశః ప్‌ర్గః [రాముడు లంక శోభను న్లర్థించుచు. సేనను వ్యూహములుగా నిలువుము లక్ష్మణుని ఆదేళించుట) అంతవరకు బంధింవబడీ ఉన్దు శుకుణ్లో విడువగా ఆతడు వల్లి రావణునకు రాముని పైన్ఫళ్తీని గూర్చి వ్లర్ధించి చెప్పుట: రావణుడు తు బలమును పొగడుకొనుట. మూ, పా వీరసమితీ రాజ్ఞా విరరాజ వ్యవస్థితా, శశినా శుభనక్షత్రా పౌర్గమాసీన శారదీ, 1 ప్ర, అ, వ్యవస్థితా=వ్యూహములు చేసి విలచి ఉన్న, సా=ఆ, వీరపమితిః= వీరు లైన వానరుల సముదాయము, రాజ్ఞా=రామువితో, శుభనక్షత్రా=ఆందమైన నక్షత్రములు గల, శారదీ=శరత్కాలసంబంధమైవ, పార్థా పీ=పౌర్థమి, శివా ఇన=చండద్రునితో వలె, విరరాజ=ప్రకాశించెను. తా. వ్యూహములు తీర్చి విలచిన ఆ వానరకేన రాజైన రామునితో, సుందరములైన నక్షత్రములు గల శరత్కాలపూర్ణిమ చంద్రునితో వలె (ప్రకాశించెను. మూ. ప్రచచాల చ వేగేవ త్రస్తా వైన వసువ్దరా, పీడ్యమానా బలౌ'ఘేన తేన పాగరవర్చపా. ల్లి ం పొ జప =అఈ, ప్రల గరవర్చసా=సముద్రము వంటి తేజస్సు గల, తేవ=ఆ బలౌ'ఘన= పేనాసముదాయముచేత, పీడ్యమావా=పీడింపబడుచున్న, వసు న్థరా=భూమి, వేగేనవఆ 'పేవావేగముచేత, (త్రస్తా=భయపడినదై, ప్రచచాల=చలిం చెను. తా. పసముద్రమువంటి ఆ సేవాపవాహముచేత పీడింపబడివ భూమి, (8 బవ్యా ఆ వేగమువకు భయపడి చలించెను. జి మూ. తతః శుశ్రువురాక్రుష్టం లజ్కాయాః కాననౌకపః భేరీమృదబ్గసంఘుష్టం తుములం రోమహర్షణమ్‌. క్రి ప్ర ఆ. తతః=అటు పిమ్మట, కాననౌకపః=వానరులు, లజ్కాయాః=లంక యొక్క, ఆక్రుష్టమ్‌=ధ్వవివి, తుములమ్‌=వ్యాకులము, రోమహర్షణమ్‌=రోమాంచ మును కలిగించునది అయిన, భేరమృదల్లసంఘుప్టమ్‌ =భేరీలయొక్క మృదంగముల యొక్క ధ్వనిని, శుశ్రువుణవివిరి, తొ. పిమ్మట ఆ వానరులకు లంకనుండి వ్యాకులము రోమాంచమును కలిగించునదీ అయిన 'సైవికుల సింహనాదము, భేరీమ్చుదంగముల ర్వని

యుద్ధకాండ 263 వినబడెను. త్రి మూ. బభూవుసన ఘోషీణ సంహృష్టా హరియూథపాః;

అమృపష్యమాణాస్తం ఘోషం వివేదుర్జోషవత్తరమ్‌. త్త

ప్ర ఆ హరియూథపాః=వానర కేనానాయకులు, తేన=ఆ, ఘో షేణ=ధ్వని చేత, పసంహృష్టాః=పంతో షించినవారు, బభూవృః=అయిరి. తమ్‌=ఆ, ఘోషమ్‌=ధ్వనిని, అమృపష్యమాణాః=స హించనివారై, ఘోషవత్తరమ్‌=ఇంకా అధిక మైన ఘోష కలుగువట్లుగా, వివేదుః =ధ్వవి చేసిరి.

తా. వానరవాయకులు ఆ ధ్వనిని విని చాలా సంతోషించిరి. ఆ ధ్వనివి సహించక అంతకంబ ఎక్కువగా ధ్వని చేసిరి. 4 మూ, రాక్షపాస్తం ప్లవజ్లావాం శుశ్రువుస్తేఒసి గర్హితమ్‌,

వర్షతామివ దృష్తావాం మేఘావామమ్బరే ప్వనమ్‌. ర్‌

ప్ర అ. లే=ఆ, రాక్షసాః అపి=రాక్షసులు కూడ, దృష్తానామ్‌=గర్వించిన, ప్లవజ్లానామ్‌ =వానరులయొక్క, అమ్బరే=ఆకాశమునందు, నర్దతామ్‌ =ధ్వవిచేయు చున్న, మేఘానామ్‌=మేఘములయొక్క, ప్వనమ్‌ ఇవ=ధ్వవి వలె ఉన్న, గర్జితమ్‌ =గర్హనమును, శుశ్రువుః=వినిరి.

తా. మదించిన ఆ వొనరుల గర్హనము ఆకాశమునందు ఉరుముచున్న మేఘముల ధ్వనివలె ఉండెను. అట్టి గర్హనమును రాక్షసులు కూడ వినిరి. 5 మూ. దృష్ట్వా దాశరథిర్లజ్కాం చిత్రధ్వజపతాకినీమ్‌,

జగాము మనపా సీతాం దూయమానేన చేతపా, 6

ప్ర, అ. దాశరథిః=రాముడు, చిత్రధ్వజపతాకినీమ్‌=చిత్రములైన ధ్వజములు పతాకలు గల, (చిహ్నము లున్నది ధ్వజము; వస్త్రము మాత్రమే ఉన్నది పతాక అని గోవిందరాజ వ్యాఖ్య,, లజ్కామ్‌=లంకను, దృష్ట్వా=చూచి, దూయమానేవన=బాధ పడుచున్న, చేతసా= చిత్తముతో, పీతామ్‌= పీతమగూర్చి, మనసపా=మనప్పుచేత, జగామ= వెళ్లెను.

తా. విచిత్రములైన ధ్వజములతోను, పతాకలతోను ప్రకాశించుచున్న ఆ లంకాపట్టణమును చూచి రాముడు. దుణించుచున్న మనప్సుతో సీతను ష్మరించెను. 6 మూ. అత్రపా మృగశాబాక్షీ రావణేవోపరుధ్యతే,

అభిభూతా గ్రహేణేవ లోహితాక్షేవ రోహిణీ, 7

264 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. మృగశాబాక్షి =లేడి పీల్ల కండ్లవంటి కళ్ళు గల, సా=ఆ సిత, లోహితాట్లేన= ఎజ్జిని శరీరము గల, గ్రహేణ=గ్రహముచేత, అభిభూతా=ఆకక్ర మించబడిన, రోహిణీవ= రోహిణి వలె, రావణేన=రావణునిచేత, అత్ర=ఇక్కడ, ఉపరుధ్యతే=బంధింపబడి ఉన్నది.

లతా. అంగారక[గ్రహముచేత ఆక్రమింపబడిన రోహిణి వలె, లేడి కళ్లు వంటి కళ్లు గల ఆ పీత రావణునిచేత ఈ నగరమునందే బంధింపబడి ఉన్నది కదా! 7 మూ, దీర్వముష్టం చ విఃశ్వస్య సముద్వీక్ష్త న్‌ చ లక్ష్మణమ్‌,

ఉవాచ వచనం వీరస్తత్కాల హితమాత్మనణ 8

ప్ర అ వీరజవీరుడైన రాముడు, దీర్హమ్‌=దీర్వముగాను, ఉష్ణం చవవేడిగాను, మిఃశ్వస్య=నిట్టూర్చి, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణుని, సముద్వీక్ష్య చ=చూచ్చి, ఆత్మనః=తవకు, తత్కాలహితమ్‌=ఆ పమయమునందు హితమైన, వచనమ్‌=వచ నమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. వీరుడైన రాముడు దీర్షముగా, వేడిగా నిట్టూర్చి, లక్ష్మణుని చూచి, తనకు ఆ సమయమునందు హితమైవ వాక్యము పలికెను. 8 మూ, _ఆలిఖన్తీమినాకాశముళ్ధితాం పశ్య లక్ష్మణ,

మవ సేన కృతాం లజ్కాం నగాగ్రే విశ్వకర్మణా. ర

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా! విశ్వకర్మణా= విశ్వకర్మ చేత, నగా(గ్రే=పర్వతా గ్రమునందు, మనసా=మనస్సుచేత, కృతామ్‌ ఇవ=నిర్మింపబడినదా అన్నట్లున్న, ఉత్ధితామ్‌= పైకిలేచి ఉన్న; ఆకాశమ్‌=ఆకాశమును, అలిఖన్తీమ్‌=ఒరయుచున్న, లబ్కొామ్‌=లంకను, పశ్య= చూడుము,

తా, లక్ష్మణా! పర్వతాగ్రముమీద విశ్వకర్మ మనస్సుచేత నిర్మించివాడా అన్నట్లు ఉన్నది ఈ ఎత్తైన లంకొపట్టణము. ఆకాశమును ఒరయుచున్నట్టున్నది. చూడుము, ఆ ర మూ, _విమావైర్చహుభిర్లజ్కా పంక్షీర్ణా రచితా పురా,

విష్ణోః పదమివాకాశం ఛాదితం పాణ్టుభిర్దవైఃం 10

ప్ర అ. పురా=పూర్వము, రచితా=నిర్మింపబడిన, లజ్కా=లంక, బహుభిః= అనేకములైన, విమావైః=ఏడంతస్తుల గృహములచేత, కీర్ణా=వ్యాప్తమైనది. విష్ణోఃజ విష్ణువుయొక్క, పదమ్‌ =స్థావమైన, ఆకాశమ్‌=ఆకాశముము, పాయ్టుభిః=తెల్లవి, ఘమై=మేఘములచేత, ఛాదితమ్‌ ఇవజకప్పబడినట్లున్నది.

యుద్ధకాండ 265

తా. పూర్వము ౦పబడిన ఈ లంకాపట్టణము అత్యున్నతములైన భవనములతో న హాం 3 ఆకాశమంతా తెల్లనీ మేఘాలతో కప్పబడినట్లు ఉన్నది. 10 మూ. పుష్పీకైః కోభితా లజ్కా వవైశ్చిత్రరథోపమైః

వానాపతగపంఘుష్పఫలపుష్పోప గ్ర శుభైః క

ప్ర. అ. లజ్కా=లంక, నానాపతగసంఘుష్టఫలపుష్పోప గైః=అ నేకవిధ ములైన పక్టుల _ ధ్వనులతోను ఫలరూసములైన పుష్పములు గల మల్లిక మొదలైన వాటితోము కూడిన, శుభైః=సుందరమైన, పుష్పితై=పుష్పించిన, చిత్రరథోపమైః=చిత్రరథోద్యానముతో సమానమైన, వవైః= ఉద్యానవనములచేత, శోభితా=శోభింపచేయబడినది.

లా. ఈ లంక అవేకవిధములైన పక్షుల ధ్వనులతోను, పుష్పములే ఫలములుగా గల మల్లికాదిలతలతోను కూడిన, పుష్పించిన, నుందరములైన, చిత్రరథోద్యానముతో పోల్చదగిన ఉద్యానములతో ప్రకాశించుచున్నది. క్ష మూ. పశ్య నుత్తవిహజ్ఞావి ప్రలీవభ్రమరాణి చ

కోకిలాకులఖణ్జాని దోధవీతి శివోఒవిల౬ 12

ప్ర అం శివః=సవిత్రమైన, అనిలః=వాయువు, మత్తవిహబజ్గాని=మదిం చిన పక్సులు గలవి, (ప్రలీవభ్రమరాణి చ=అణగి యున్న తుమ్మెదలు గలవి అయిన, కోకిలాకులఖణ్డావి=కోకిలలతో వ్యాకులమైన వవఖండములను, దోధవీతి=కదల్పుచున్నది. పశ్య=చూడుము.

తా. ఈ ఉద్యానవనప్రాంతములలోని పక్టులు మదించి ఉన్నవి. తుమ్మెదలు పుష్పములలో అణిగి ఉన్నవి. కోకిలధ్వనులు అంతటా వ్యాపించుచున్నవి. అట్టి ఈ ఉద్యానములను మంగళకరమైవ మందవాయువు కదల్చుచున్నది. 12 మూ, ఇతి దాశరథీ రామో లక్ష్మణం సమభాషత,

బలం చ తత్ర విభజచ్చాస్త్రదృష్టేన కర్మణా. 13

ప్ర అ. దాశరథిః=దశరథకుమారుడైన, రామః=రాముడు, ఇతి=ఇట్లు, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణువిగూర్చి, పమభాషత=పలికెను. తత్ర=అక్కడ, శాస్త్రదృ స్టేన= శాస్త్రమునందు చూడబడిన, కర్మణా=విధానముచేత, బలం= కేనను, విభజచ్చ= వ్యూహముగా చేసి విలిపెను కూడు

తా. దశరథకుమారుడైన రాముడు లక్ష్మణనితో ఇట్లు పలికి, శాస్త్రోక్త విధానమున _ (గరుడవ్యూహాకారమువ) సనానపే(ము చేసెను. 13

206 శ్రీమద్రామాయణము మూ. శశాస కపేుఎవాం తాం బలాదాదాయ వీర్యవాన్‌,

అబ్గదః సహ వీలేన తచ్టేదురపి దుర్హయఃణ 14

ప్ర అ. శశాస=ఈ విధముగా శాసించెను, వీర్యవాన్‌ =వీర్యవంతుడు, దుర్దయః= జయింపశక్యము కానివాడు అయిన, అబజ్లదః=అంగదుడు, బలాత్‌ = సైన్య మునుండి, తామ్‌= ఈ, కపిపేనామ్‌=తన వానరటేనను, ఆదాయ=తీసికొవి, నీలేన సహజ=నీలునితో కూడ, ఉరపి=వక్షస్థలభాగమునందు, తి ప్పేత్‌=నిలచుగాక,

తా. రాము డీ విధముగా పేవావాయకాదులను శాసించెను. *సరాక్రమ వంతుడు, జయింసశక్యము. కొనివాడు అయిన అంగదుడు ఈ సైన్యము మండి తనకు చెందిన పేవాభాగమును తీసికొని వీలువితో గరుడొకారములో ఉన్న ఈ వ్యూహము నక్షస్థలమునందు విలబడవలెను” 4 మూ, తిస్టేద్వానరవా హివ్యా వావరౌఘసమావృతః

ఆశ్రితో దక్షిణం పార్శ వ్రన్భుషభో వామ వానరః. 15

ప్ర అ బుషభో నామ=బుషభు డమ "పేరు గల, వానరః=వానరుడు, వాన రౌఘసమావృతః=వావరుల పముదాయముతో కూడినవాడై, వానరవాహిన్యాః=వాన రసేనయొక్క, దక్షిణమ్‌=కుడి, పార వమ్‌=పార్శ వమును, ఆశ్రితఈః=ఆడ్రియించిన వొడ్రై తిప్పేతల్‌= ఉండుగాక.

తొ. బుషభుడు వానరుల సముదాయములో కూడి వావరశకేన కుడీ పార్శ వమునందు ఉండుగాక కేర్‌

కి క

మూ, గన్హహస్తీన దుర్ధర్షస్తరస్వీ గవ్చ్హమాదవః,

తి జ్ఞద్వావరవా హివ్యాః సవ్యం పక్షమధిష్టీతం 16

ప్ర అ. గన్హహస్తీవ=మదగజము వలె, దుర్ధర్ష=ఎదిరింప శక్యము కావి, తరస్వీ= బలవంతుడైన, గన్హమాదనః=గంధమాదమడు, వానరవా హిన్యాః=వానర పేనయొక్క, పవ్యం పక్షమ్‌ =ఎడమపార్శ వ్రమును, అధిష్టిఈ=అధి ప్పించినవాడై, తి స్టేత్‌ =ఉండుగాకు

తా మదగజము వలె ఎదిరింస శక్యము కాని, బలశాలియైన గంధమాదముడు వానరసేన ఎడమపార్శ్వమువందు. విలచుగాక. 6 మూ. మూర్ధ్ని ప్థాస్యామ్యహం యత్తో లక్ష్మణేవ సమన్వితం

జామ్బవాంశ్చ మషేణశ్చ వేగదర్శీ చ వానరః, 17

బుక్షముఖ్యా నహాత్మానః కుక్షిం రక్షన్తు తే త్రయః.

యుద్ధకాండ 267

ప్ర అ. అహమ్‌= నేను, లక్ష్మణేన=లక్ష్మణునితో, పమన్విఈ=కూడినవా డవై, యత్తణసన్నద్ధుడవై, మూర్ష్ని=శిరోభాగమునందు, స్టాస్యామి=నిలచెదను. జామ్బవాంశ్చ=జాంబవంతుడు, పు షణశ్చ=సుషేణుడు, వానరః=వానరుడైన, వేగ దర్శీ చ=వేగదర్శి, మహాత్మానః=మహాత్ములైన, తే=ఆ, త్రయః=ముగ్గురు, బుక్షముఖ్యాణ=భల్తూక(శ్రేష్టులు, కుక్షిమ్‌=కుక్షి ప్రదేశమును, రక్షన్తు=రక్షించెదరుగాక.

తా. నేను లక్ష్మణునితో కలిపి యుద్ధసన్నద్ధుడవై శిరూస్థానమునందు విలచెదను. జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి - మహాత్ములైన ఈ ముగ్గురు భల్తూకవాయకులు కుక్తిప్రదేశముమ రక్షించెదరుగాక, 7 మూ, జఘనం కపిపఎనాయాః కసిరాజో౬_భిరక్షతు, 18

పశ్చార్థమిన లోకస్య ప్రచేతాస్తేజపా వృతః,

ప్ర అ. వేజసా=తేజస్సుతో, వృతః=కూడిన, ప్రచేతాః=వరుణుడు, లోకష్య= లోకముయొక్క, పశ్చార్రమివ=పశ్చిమభాగమును వలె, కపిరాజః=సుగ్రీ వుడు, కపిశేనాయాః=వానర సేనయొక్క, జఘనమ్‌=జఘన (పుచ్చ) భాగమును, అభిరక్షతు= రక్షించుగాక

తా. లేజస్సుతో కూడిన వరుణుడు వక్చిమదిక్కును రక్షించునట్లు సుగ్రీవుడు వానర సేన పుచ్చభాగముము రక్షించుగాక 18 మూ. సువిభక్తమహావ్యూహా మహానావరరక్తితా, 19

అనీకివీ పా విబభౌ యథా ద్యొః పాభ్రపంప్లవా,

ప్ర, అ, సువిభక్తమహావ్యూహా=బాగుగా విభజించబడిన గొప్పు వ్యూహములు గలది, మహావానరరక్షితా=గొప్ప వానరులచేత రక్తింపబడినది అయిన, పొ అనీకినీ=ఆ పేను పాభ్రపంప్లవాజఐ మేఘముల సంచారముతో కూడివ, ద్యౌః ఇవ=ఆకాశమువలె, విబభౌ=ప్రకాశించెను.

తా. వ్యూహరూసమున చక్కగొ విభజించి మహావానరులు రక్షీంచుచున్న ఆ పేవ మేఘములు సంచరించుచున్న ఆకాశము వలె ప్రకాశించెను. 19 మూ. ప్రగృహ్య గిరిశ్చజ్లాణి నహతశ్చ మహీరుహాన్‌, 20

ఆ పేదుర్వావరా లజ్కాం మిమర్హయిషవో రణే.

ప్ర అ. వానరాజవానరులు, గిరిశ్ళ్చబ్లాణీ=పర్వతశిఖరములను, మహతః=గొప్పు మ హీరుహావ్‌ =వృక్షములను, (ప్రగృహ్య=గ్రహించి, రణే=యుద్ధ మునందు, మిమర్హయిషవఃజమర్షించ గోరుచున్నవారై లజ్కామ్‌=లంకను, ఆ్టసేదుః=పాొందిరి.

208 శ్రీమద్రామాయణము

తా. వానరులు యుద్ధములో రాక్షసులను (లేదొ లంకను) మర్దించవలె నను కోరికతో పర్వత _శిఖరములను, పెద్ద వృక్షములను గ్రహించి లంకను చేరిరి. 20 మూ, శిఖరైర్వికిరామైనాం లజ్కాం ముష్టీభిరేవ వా, లై

ఇతిస్మ దధిరే పర్వే మనాంపి హరిపుజ్లవాః

ప్ర అ. ఏనామ్‌= ఈ, లబ్కామ్‌=లంకమ, శిఖ రైః=శీఖరములచేత గావి, ముస్టీభిరేవ వా= పీడికిళ్ళచేత గాని వికిరామ=చిమ్మెదము, ఇతి=అని, సర్వే=సమస్తమైన, హరిపుజ్లవాః=వానర(శ్రేష్టులు, మనాంసి=మనస్పులను, దధిరే స్మ=ధరించిరి,

తా. *ఈ లంకాపట్టణము పై పర్వతశిఖరములను విపీరెదము; లేదా పీడికిళ్ళతో (బ్రద్దలు కొష్టైదము అని ఆ వావరవీరులు మవస్సులలో నిశ్చయించుకొనిరి, 21 మూ, తతో రామో మహాతేజాః సుగ్రీన మిదమ్రవీత్‌,

షువిభక్తావి "పైన్యాని శుక ఏష విముచ్యతామ్‌, లై

ప్ర అ, తతః=అటు పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రామః=రాముడు, సుగ్రీవమ్‌=పుగ్రీవువిగూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ వీత్‌=పలికెను. సైన్యాని= సైన్యములు, పువిభక్తాని=బాగుగ విభజింపబడినవి. ఏషు= ఈ, శుకః=శుకుదు, విముచ్యతామ్‌=విడువబడుగాక.

లా. పిమ్మట మహాతేజఃశాలియైన రాముడు షుగ్రీవునితో ఇట్లు పలికెమ. *పైన్యములను వ్యూహరూపమున నిలుపుట పూర్తియైనది గాన శుకుళ్లో విడి సింపుము. 22 మూ, రామవ్య తు వచః శ్రుత్వా వానరేన్హో) మహాబలః 23

మూచయామాప తం దూతం శుకం రామస్య శాసవాత్‌.

ప్ర ఆ మహాబలః=గొప్ప బలము గల, వాన రేన్హః=సుగ్రీవుడు, రామస్య= రామునియొక్కు, వచనమ్‌ =వచనమును, శ్రుత్వా=వివి, రామప్య=రాము వియొక్క, శాపనాత్‌ =ఆజ్ఞవలన, తం దూతమ్‌=ఆ దూతయైన, శుకమ్‌=శుకుల్లో, మోచయామాప=విడి పించెను,

తా. గొప్ప బలము గల సుగ్రీవుడు రాముని మాట వివి, అతని ఆజ్ఞానుసారము దూతయైన శుకుణ్ణి విడిపించెను. 23

యుద్ధకాండ 209 మూ. మోచితో రామవాక్యేన వావరైశ్చ విపీడితః;

శుకః పరమసంత్రస్తో రక్షోధిపముపొగమత్‌. ల!

ప్ర అ వానరైః=వానరులచేత, విపీడితః= పీడించబడినవాడు, రామ వాక్యేన=రాముని వాక్యముచేత, మోచితః=విడిపింపబడినవాడు అయిన, శుకః=శుకుడు, పరమసంత్రస్త=చాలా భయసడినవాడైై, రక్షోధిసమ్‌ =రావణుని, ఉపాగమత్‌ =చేరెను.

తా. వానరులచేత పీడితుడై రామునిచేత విడిపింపబడిన ఆ శుకుడు చాల భయపడుచు రావణునివద్దకు వెళ్ళెను. 24 మూ, రావణః ప్రహపసన్నేవ శుకం వాక్యమువాచ హ, 285

కిమిమౌ తే సితౌ పక్షా లూవపక్షశ్చ దృశ్య సే

కచ్చిన్నావేకచిత్తానాం తేషాం త్వం వశమాగతఒ 26

ప్ర అ. రావణః=రావణుడు, (ప్రహసన్నేన=నవ్వుచు, శుకమ్‌=శుకుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ =నాక్యమును, ఉవాచ హజపలికెను. తే=పీయెక్క, ఇమౌ= ఈ, పక్షై=రెక్కలు, పితా కిమ్‌=కట్టబడినవా 7? లూనపక్షశ్చవ పీకి వేయబడిన, రెక్కలు గలవాడవుగ కూడ, దృశ్య సే=కనబడుచు వ్రు త్వమ్‌ =నీవు, అవేకచిత్తానామ్‌=అవేకవిధములైన మనస్సులు గల, “నేనకి=వ్చోయొక్క' వశమ్‌=వశమును, న ఆగతః కచ్చిత్‌ =పొందలేదు గద!

తా. ఆతని వికృతరూపము చూచి రానణుడు నవ్వుచు ఇట్లు సలికెను. “వీ రెక్కలమ కట్టివేసినారా ? వీ రెక్కలు ఊడిపోయినట్లు కూడ కనబడుచున్నవి. నీవు అనేకవిధములైన ఆలోచనలు చేయు శత్రువుల చేతిలో చిక్కలేదు. కదా” 25, 26 మూ. తతస్స భయసంవిగ్న ప్తదా రాజ్ఞాభిచోదితః

వచనం ప్రత్యువాచేదం రాక్షపాధిపముత్త మమ్‌. 27

పాగరప్యోత్తరే తీరేఒబ్రవం తే వచనం తథా,

యథాసందేశమక్షిష్తం పాన్త్వయనవ్‌ శ్లక్‌ష్ణయా గిరా. 28

ట్ర అ. తతః= పిమ్మట, భయసంవిగ్నః=భయముచే భ్రాంతిని పొందిన, సజణాఆ శుకుడు, తదా=ఆప్పుడు, రాజ్ఞారాక్షసరాజగు రావణునిచే, అభి చోదితణ(ప్రేరితుడై, రాక్షపాధిపమ్‌=రావణుని గూర్చి, ఉత్తమమ్‌ =ఉత్తమమైవ, ఇదమ్‌=ఈ, వచవమ్‌=వచనమును, ప్రత్యువాచ=తిరిగి పలికెను, పాగరస్య=సము ద్రముయొక్క, ఉత్తదే తీరే=అవతలి ఒద్దునందు, శ్రక్ష్‌ణయా=మృదువైన,

270 శ్రీమద్రామాయణము గిరా=వాక్కుతో, పాన్స గ్రయన్‌=బ్రతిమాలుచు, యథాసం దేశమ్‌ =సం దేశామపార ముగా, అక్రీష్టమ్‌=దోషములు కకుండా, తే=నీయొక్క, వచనమ్‌ =వచనముమ, తథా=అట్టు, అబ్రవమ్‌=పలికితిని.

తా. ఆతడు రావణునకు చక్కగా ప్రత్యుత్తర మిచ్చెను -- నేను సముద్రము అవతలి తీరము చేరి, నీ సందేశము ప్రకారము మ్చుదువైన మాటలతో 'బ్రతిమాలుకొనుచు, దోషము లేవీ లేవి విధమున, నీ మాటలు యథాతథముగా చెప్పితిని" 27 28 మూ, (క్రుదై షైరహముత్‌ ప్లుత్య దృషస్త్టమాత్రః ప్లవజ్లమైః

గృక్‌తోఒప్మ్యపి చారబ్భో హమ్హం లోప్పం చ ముష్టిభిఒ 20

ప్ర అ. దృష్టమాత్రః=చూడబడిన, అహమ్‌=వేను, ్రుద్దెః=కో పించిన, రై వ్లవజ్లమైః=వానరులచేత, ఉత్‌ ప్లుత్య=ఎగిరి, గృ్‌హీతఈ అస్మి=గ్ర్‌హింపబడితిని అపీ చ=మరియు, ముష్టిభిణ= పిడికీళ్లచేత, హన్తుమ్‌=కొట్టుటకు, లోప్పుం చ= ఫీకివేయుటకు, ఆరబ్ధః= ప్రారంభింపబడితిని.

తా. నన్ను చూడగానే ఆ వానరులు కోసముతో పైకి ఎగిరి నన్ను పట్టుకొని పిడికిళ్ళతో కొట్టుట, వా రెక్కలు సీకుట ప్రారంభించిరి 23 మూ. నతే సంభాషితుం శక్యాః సంప్రశ్నోఒత్ర న విద్యతే,

ప్రకృత్యా కోపవాప్తీక్ష్‌ణా వానరా రాక్షపాధిప. 80

ప్ర అ రాక్షపాధిప=రాక్షపరాజా! లే=అ వానరులు, పంభా షితుమ్‌=మాటలాడుటకు, న శక్యాశకృమైనవారు. కాదు. అత్ర=వారి విషయమున, పంగ్రళ్ళణా ప్రక చుట, న విద్యతే=లేదు. వానరాజ వానరులు, ప్రకృత్యా=స్వభావము చేత, క్రోసవాజు కోపము గలవారు; తీక్ష్‌ణాః=తీవ్రమైనవారు.

తా. మహారాజా! ఆ వానరులతో మాటలాడుట శక్యముకాదు. వారివి (ప్రశ్నించే అవకాశమే బేదు. వాళ్ళు కోపస్వభావులు; తీక్ట్‌ణమైనవారు. 30 మూ. ఏ చ హన్లా విరాధప్య కబవ్రప్య ఖరస్యచు

మగ్రీవపహితో రామః సీతాయాః పదమాగతః 3

ప్ర అ. విరాధప్య=విరాధునకు, కబన్ధస్య=కబంధునకు, ఖరస్య చ=ఖరు నకు, హన్హా=సంహారకుడైవ, పః రామజఆ రాముడు, సుగ్రీవస హితః=సుగగ్రీవువితో కూడినవాడై, సీతాయాః= పీతయొక్క, పదమ్‌=స్థానమును, ఆగతః=పొందినాడు.

తా. విరాధుణ్ల, కబంధుణ్లి, ఇరుణ్లీ చంపిన ఆ రాముడు సుగ్రీవునితో కూడ పీత ఉన్న ్రదేశమునకు వచ్చి ఉన్నాడు. ౭1

యుద్ధకాండ 271 మూ, ఏ కృత్యా పొగరే పేతుం తీర్త్వా చ లవణోదధిమ్‌,

ఏష రక్షాంసి విర్దూయ ధన్వీ తిష్పతి రాఘవః. 32

ప్ర అ. ఏషః=అట్టి ఈ, రాఘమః=రాముదు, పొగరే=పాగరమునందు, "పేఠుమ్‌= సేతువును, కృత్వావ=విర్మించి, లవణోదధిమ్‌ =లవణసముద్రమును, తీర్తా వ్‌ చూదాటి, రక్షాంపి=రాక్షసులను, నిర్భూయ=తృణీకరించి, ధన్వీ=ధమర్థనుడై, తిప్పతి=విలవి ఉన్నాడు.

ఛా. అట్టి ఈ రాముడు సాగరముమీద సేతువు నిర్మించి, లవణసము ద్రమును దాటి, రాక్టసులము ఎగురగొట్టి (తృణీకరించి) ధనస్సు చేత బూవి విలచి ఉన్నాడు! 22 మూ. బుక్షవానరసపంఘావామనీకాని సహప్రశు,

గిరిమేఘవికాశానాం ఛాదయన్లి వసున్హరామ్‌. 33

ప్ర అ. గిరిమేఘనికాశానామ్‌=పర్వతములతోను, మేఘములలోను సమానులైన, బుక్షవానరసంఘానామ్‌ =భల్లూకములయొక్క, నానరులయొక్క సంఘ ములయొక్క, సహస్రశ= వేలకొలది, అనీకాని= పేవలు, వసున్థరామ్‌=భూమివి, ఛాదయన్లి=కప్పుచున్నవి,

తా, ర్యతములవలె, మేఘముల వలె ఉన్న భల్లూకముల, వానరుల పముదాయములచే ఏర్పడిన, వేలకొలది అనీకములు (పేనావిభాగములు) భూళలమును కప్పివేసి ఉన్నవి. 33 మూ. రాక్షపావాం బలౌఘస్య వావరేనవ్హుబలప్య చ,

వైతయోర్విద్యతే పంధిర్రేవదావనయోరిన పెడ

ప్‌ అ. రాక్షపానాం=రాక్షసులయొక్క, బలౌఘస్య= సైన్యమునకు, వాన శేన్దాబలవ్య చ=వావరనాయకుల సైన్యమునకు, ఏతయోః=ఈ రెండింటికి, దేవదానవయోరినజదేనదొనవులకు వలె, సంధిః=సంధి, న విద్యతే=లేదు.

తా. రాక్షసుల సైన్యము, వానరుల సైన్యము, ఈ రెండు సైన్యములకు మధ్య దేవదావవుల మధ్యవలె పంధి అవేది ఉండదు. తశ మూ. పురా ప్రాకారమాయాని క్రీప్రమేకతరం కురు,

పీతాం వాస ప్రయచ్చాశు యుద్ధం వాపి ప్రదీయతామ్‌.. 35

ప్ర, అ, ్రాకారమ్‌=ప్రాకారముమ. గూర్చి, పురా ఆయాన్ని=రాగలరు. శ్రీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, ఏకతరమ్‌=ఒక వనిని, కురు=చేయుము. అస్మె=ఈ రామునకు, ఆశు=వెంటవే, పీతామ్‌=సీతను, ప్రయచ్చ వా=ఇవ్వవైనా ఇమ్ము,

272 శ్రీమద్రామాయణము యుద్ధం వాపి=యుద్ధమైనా, ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాక |!

తొ. ఆ వానరులు ప్రాకారము దగ్గరికి రాగలరు. అందుచేత వెంటనే రామునకు సపీతవైనా ఇచ్చివేయుము; లేదా యుద్ధమైనా ఇమ్ము (చేయుము), శీఘ్రముగా ఏదో ఒకటి చేయుము. తి మూ, శుకప్య నచనం శ్రుత్వా రావణో నాక్య మబ్రవీత్‌,

రోషసంరక్తనయనో నిర్హహన్నిన చక్సుషా. 386

ప్ర అ. రావణః=రావణుడు, శుకస్య=శుకునియొక్క, వచనమ్‌=వచ నముమ, శ్రుత్వా=విని రోషసంరక్తవనయనః=రోషముచేత ఎల్జవైన నేత్రములు గలవాడై, చక్సుషా= నేత్రముచేత, విర్ణహన్నివ=కాల్చినేయుచున్నవాడు వలె, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ = పలికెను.

లా. శుకుని మాటలు వివి రావణుడు, రోషముచేత కంద్లు ఎజ్జుబడగా చూపులతో ఆతనిని కాల్చివేయుచున్నాడా అన్నట్లు చూచుచు వాక్యము పలికెను, మూ. యది మాం ప్రతియుధ్యేరన్‌ దేవగన్దర్వదావవాః,

వైన సీతాం ప్రదాప్యామి వర్వలోకభయాదపీ. 87

ప్ర అ. దేవగన్దర్వదానవాః=దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు, మామ్‌=నన్ను, ప్రతియుధ్యేరన్న పీ=ఎదిరించి యుద్ధము చేసినను, పర్వలోకభయా దపి=సకలలోకములనుండి భయము కలిగిననూ గూడ, పీతామ్‌=పీతము, వైన ప్రదాప్యామి=ఇవ్వను.

తా. వాకు పర్వలోకములనుండి భయము. కలిగినను, దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు నాకు ఎదురుగా. నిలచి యుద్ధము చేసినను పీళను ఇవ్వమ. ౩7 మూ, కదా సమభిధావన్లి మాముకా రాఘవం శరాః,

వపన్హే పుసష్పితం మత్తా భ్రమరా ఇవ పాదషమ్‌, 388

ప్ర అ. మామకాః=నాకు సంబంధించిన, శరాః=బాణములు, రాఘ వమ్‌= రాముళ్లీ గూర్చి, వసన్తే=వసంతబుతువువందు, పుష్పీతమ్‌=పు ష్పించివ, పాదసమ్‌:= వృక్షమునుగూర్చి, మత్తాః=మదించిన, ్రమరాః ఇవ=తుమ్మెదలు వలె కదా=ఎప్పుడు, సమభిధావన్లి=శీఘ్రముగా వెళ్లునో కదా ?

తా. వసంతబుతువులో మదించిన తుమ్మెదలు పుష్పించిన వృక్షము మీదికి శీఘముగ వెళ్ళినట్లు వా బాణములు రాముని మీదికి శీఘ్రముగొ ఎప్పుడు వెళ్లి పడునో కదా! 28

యుద్ధకాండ 273 మూ. కదా శోణితదిగ్ధాబ్లం దీప్పెః కొర్ముకవిచ్యురై

శరైరాదీసయిష్యామి ఉల్కొభిరివ కుష్ణరమ్‌, 30

ప్ర అ. కోణితదిగ్దాబ్లమ్‌=రక్తముచేత పూయబడిన శరీరము గల ఆ రాముణ్ణి, కార్ముకవిచ్యుతైః=ధనస్సునుండి బయలుదేరిన, దీ స్తెః=ప్రజ్వలించుచున్న, శరైః=బాణములచేత, కుళ్ణురమ్‌= ఏమగును, ఉల్కొభిరివీ=కొరవులచేత వలె కదా=ఎన్నడు, ఆదీపయిష్యామి=మండింపచే సెదనో 1!

తా. ఏనుగుల మీద కొరవులు విసిరి పీడించినట్లు ధనస్సునుండి బయల్వెడలిన ప్రజ్వలించుచున్న బాణములచేత, రక్తముతో తడిసీన దేహముగల ఆ రాముళ్లీ ఏనాడు పీడించెదనో కదా |! 309 మూ, తచ్చాస్య బలమాదాస్యే బలేన మహతా వృతః;

జ్యోతిషామివ సర్వేషాం ప్రభాముద్యన్లివాకరః 40

ప్ర అ. ఉద్యన్‌=ఉధయించుచున్న, దివాకరళణసూర్యుడు, సర్వే షామ్‌=సమస్తమైన, జ్యోతిషామ్‌= నక్ష్వతములయొక్క, ప్రభామివ=కాంతిని వలె, మహతా=గొప్పు, బలేన=పేనతో, పవృతః=కూడినవాడవై, అస్య= ఇతనియొక్క, తత్‌=ఆ, బలమ్‌ =బలమును, ఆదా ప్యే=గ్రహించగలను.

తా. ఉదయించుచున్న సూర్యుడు సమస్తనక్షత్రముల కాంతిని హరించి వ్‌ట్లు, వేను గొష్ట "సైవ్యముతో కూడి. ఆతని సైన్యమునంతను (లేదా బలమును) అణచివేసెదమ. శీ0 మూ. పాగరప్యేన మే వేగో మారుతస్యేవ మే బలమ్‌, జేకే

వచ దాశరథిర్వేద తీవ మాం యోద్భుమిచ్చతి.

ప్ర అ. మే=నాయొక్క, వేగణ వేగము, పాగర ప్యేవాసముద్రముయొక్క. వేగమువంటిది. మే=నాయొక్క, బలమ్‌=బలము, మూరుతక్యువావాయు వుయొక్క బలమువంటిది. దొశరథి=రాముడు, వ చ వేదాఎరుగడు. తేన=ఆ కారణముచేతనే, మామ్‌=నమ్ను, యోద్భుమ్‌=యుద్ధము చేయుటకు, ఇచ్చతి=కోరుచున్నాడు.

తా. వా వేగము సముద్రవేగము వంటిది. వా బలము వాయు బలమువంటిది. రామునకు ఈ విషయము తెలియదు. అందుచేతనే నాతో యుద్దావిక్తి వచ్చుచున్నాడు. వ! మూ, వ మే తూణీశయాన్‌ బాణాన్‌ సవిషావిన పన్నగావ్‌,

రామః పశ్యతి సంగ్రామే లేన మాం యోద్దుమిచ్చతి. త్తం

274 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. సవిషాన్‌=విషముతో కూడిన, పన్నగానివ=ాసర్పములనంటి, తూణీ శయాన్‌ =అంబులపొదిలో ఉన్న, మే బాణాన్‌=నా బాణములను, రామః=రాముడు, సంగ్రామే=యుద్ధమునందు, న పశ్యతి-చూడలేదు. తేనాఆ కారణముచేతనే మామ్‌=నన్ను, యోద్భుమ్‌-యుద్ధముచేయుటకు, ఇచ్చతి=కోరుచున్నాడు.

తా. నా అంబులపొదిలోని, విషముతో కూడిన పాములవంటి బాణాలను రాము డెన్నడూ యుద్ధములో చూడలేదు; అందుచేతనే వాతో యుద్ధము చేయాలని కోరుచున్నాడు. 42 మూ. న జావాతి పురా వీర్యం నుమ యుద్ధే స రాఘవః,

మమ చాపమయీం వీణాం శరకోణైః ప్రవాదితామ్‌. త్రి

బ్యాశబ్దతుములాం ఘోరామార్తగీతమహాస్వనామ్‌,

వారాచతలసంవాదాం తాం మమాహితవాహివీమ్‌. న!

అవగాహ్య మహారజ్లం వాదయిష్యామ్యహం రణే.

ప్ర అ. పః రాఘవకఃఆ రాముడు, పురా-పూర్వము, యుద్ధే=జయుద్ధ మునందు, మమ=నాయొక్క, వీర్యమ్‌=పరాక్రమమును, న జానాతి=ఎరుగడు. అహమ్‌=వేమ, రణే=యుద్ధమునందు, తామ్‌=ఆ, మమ= నాయొక్క, అహితవాహి నీమ్‌=శత్రువుల "సేవ అనే, మహారజమ్‌ =గొప్ప రంగస్టలముము, అవగాహ్య=(్రవేశించి, శరకోణైః=శరము లను కోణములబేత (వైణికుల ద్రేలికి తొడుగుకొను లహమయ మైన తొడుగు), ప్రవాదితామ్‌=(మోగించబడినది, జ్యాశబ్దతుములామ్‌ =నారియొక్క శబ్బముచేత వ్యాకులము, ఘోరామ్‌=భయంకరము, ఆర్షగీతమహాస్వనామ్‌= పీడితుల ఏడ్పు లవే గొప్ప లి కలదీ, వారాచతలసంవాదామ్‌= వారాచబాణముల (క్రింది భాగముల ధ్వని అయిన, చాసమయీమ్‌=ధనస్సు అవనే , మమ=నాయొక్క, వీణామ్‌=వీణను, వాదయిష్యామి=వాయించెదము.

తా. ఆ రాముడు పూర్వమెన్నడూ యుద్ధములో నా పరాక్రమమును చవి చూడలేదు. వేను యుద్ధమునందు శత్రు సేన అనే మహారంగములో ప్రవేశించి బాణము లవే కోణముచేత (మోగింపబడిన నారి చేయు ధ్వనులతో వ్యాకులము, భయంకరము, దీవాలాపసముల ధ్వమలతో నిండినది, వారాచబాణముల మొదళ్ల ధ్వనులతో కూడినది అయిన నా ధనస్సు అనే వీణను వాయించెదను.43, 44 మూ, వ వాసవేవాపి సహస్రచక్సుషా

యుద్దేఒ స్మి శక్యో వరుణేన వా ప్వయమ్‌,

యమేవవా ధర్హయితుం శరాగ్నివా

మహాహవే వైశ్రవణేవ వా స్వయమ్‌, 45

యుద్ధకాండ లర్‌ ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికాన్యే యుద్దకాణ్త్హే చతుర్వింశః పర్గః, ప్ర అ సహప్రచక్షషా= వెయ్యి వేత్రములు గల, వాసవేనాపీ= దేవేంద్రునిచేత గొని, స్వయమ్‌-=ప్త్వయముగా, వరుణీనాపి=వరుణునిచేత గాని, యుదే=యుద్దమునందు, యమేన వాయమునిచేత గాని, నుహాహవే=గొప్ప లా ళా యుద్ధమునందు, స్వయమ్‌ాస్వయముగా, వైశవణేన వా=కుబేరునిచేత గావి, శరాగ్నినా-బాణాన్నిచేత, ధర్హయితుమ్‌=ఎదిరించుటకు, శక్యఃాశక్యమైనవాడను, వ=కాను. తొ. వేయి నేత్రము లున్న దేవేంద్రుడు గాని, సాక్షాత్తు వరుణుడు గావ్కి యుముడు గావి;, పాక్షాత్తు కుబేరుడు గాని నన్ను మహాయుద్ధములో బాణాగ్నితో ఎదుర్కొనజాలరు. 4ర్‌ శటాలానందిని అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో ఇరువదివొల్లవన్ల నమాస్తము.

అథ పష్వువింశః పర్గః

గావణుడు. శుకపారణులను గూడచారులుగా వానర సేనలోనికీ వంవుట; విభీషణుడు వాళ్ళను గుర్తించి సట్టుకొనుట; రాముని అన్యుగహముచేత విడువబడీ వాళ్లు రాముని నందేశముతో లంకకు ప్లై రావణునికీ ఉవదేశించుట.! మూ. సబలే పొగరం తీర్తే రామే దశరథాత్మజే,

అమాత్యౌ రావణః శ్రీమావబ్రవీచ్చుకపారణౌ. క

ప్ర అ. పబలే=పైన్యముతో కూడిన, దశరథాత్మబే-=దశరథపుత్రు డైన, రామే=రాముడు, పాగరమ్‌= సముద్రమును, తీర్లే-దాటినవాడగుచుండగా, శ్రీమాన్‌ =శ్రీమంతుడైన, రావణణారావలణుడు, అమాత్యౌామంత్రులైన,. శుకపా రణౌ=శుకపారణులను గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. దశరథకుమారుడైన రాముడు సైన్యముతో సముద్రము దాటిన పిమ్మట శ్ర్రీమంతుడైన రావణుడు మంత్రులైన శుకసారణులతో ఇట్లు పలికెను.

వి వెనుక చెప్పిన శుకుడు ఈ శుకుడు వేరని వ్యాఖ్యాతలు బ్ర విజానికి వెనుకటి సర్గలలో ఉన్న శుకనృత్తాంతము స్రక్తిప్త మని తొచును. రావణుడు. ప్రత్యక్షముగా (రహప్యముగా గొక) సుగ్రీవునికి ఆ విధముగా సందేశము. పంసడము, అతడు తిరిగి వచ్చిన పీమ్మట రావణుడు ఈన పరాక్రమమును వర్ణించుకొనుచు రామునితో యుద్ధము ఎప్పుడు చేయుదునా అన్నట్లు మాటలాడడము, ధనస్సు అవే వీణ వాయిస్తూ యుద్ధరంగ మనే సంగీతరంగంలో దిగెదను అని చెప్పుచు రూపకప్రయోగము, ఇదంతొ అసంగతముగానే ఉన్నది. ఆ శుకవృత్తాంతము ప్రాచ్యపాఠములో లేదు. 1 మూ. పమగ్రం పాగరం త్త్ణం చుస్తరం వానరం బలమ్‌,

అభూతపూర్వం రామేణ పొగరే "పేతుబన్హనమ్‌. డె

హ్‌ అ. సమగ్రమ్‌ాసమస్తమైన, వానరమానానరుల సంబంధమైన, బలమ్‌=శ్సేవ, దుస్తరమ్‌=దాట శక్యము కాని, సాగరమ్‌=సముద్రమును, త్తీర్ణమ్‌=దొ టినది. రామేణ=రామునిచేత, పాగరే=సముద్రమునందు, అభూతపూర్వనీ=పూర్వ మెన్నడూ. లేవి, పేతుబన్హనమ్‌-పేతుబంధనము (చేయబడినది).

తొ. వానరపైన్య మంతా దాట శక్యము కాని సాగరమును దొటినది రాముడు సాగరము మీద పూర్వ మెన్నడూ ఎవ్వరూ చేయని "పేతువిర్మాణము చేసివాడు. చె మూ. పొగరే "పేతుబన్హం తం న శ్రద్దధ్యాం కథంచన,

అవశ్యం చాపి పంభ్యేయం తన్మయా వావరం బలమ్‌. తి

యుద్ధకాండము డా

ప్ర ఆ సాగరే=సముద్రముమీద, తమ్‌=ఆ, "పేతుబన్టమ్‌= పేతుబంధ మును, కథంచనాఏ విధముగానూ కూడ, న శ్రదధ్యామానమ్మను. తత్‌=ఆ, వానరం బలమ్‌=వానర పేన;, మయా=వాచేత, అవశ్యమ=తప్పకుండగా, సంఖ్యేయం చాలెక్క పెట్టదగినది కూడు

తా రాముడు సముద్రము మీద ేతుబంధము చేపీవా డను విషయమును నేను ఏ విధముగానూ నమ్మలేకున్నాను ఆ వానరపైన్య మెంత ఉన్నదో లెక్కపెట్టవలపి కూడ ఉన్నది. త్రి మూ. భవన్లా వానరం "పైన్యం ప్రవిశ్యామపలక్షితౌ,

పరిమాణం చ వీర్యం చయే చ ముఖ్యాః ప్లవంగమా శ

మన్తిిణో యే చ రామస్య సుగ్రీవస్య చ సంగతాః

యే పూర్వ మభివర్తచ్తే యే చ శూరాః ప్లవబ్లమాణ ర్‌

ప చ పపేతుర్యథా బద్ధ పొగరే సలిలార్థవే,

వివేశం చ యథా తేషాం వావరాణాం మహాత్మనామ్‌. 6

రామస్య వ్యవసాయం చ వీర్యం ప్రహరణాని చ,

లక్ర్మణవ్య చ వీరస్య తత్త వతో జ్ఞాతున్నుర్లథః ౮

ప్ర అ. భవన్తా=మీరిద్దరూ, అనుపలక్షితౌ=చూడబడవివారై, వానరమ్‌= వానరుల సంబంధమైన, సైన్యమ్‌= సైన్యమును, ్రవిశ్వప్రవేశించి, పరిమాణం చా పేవాపరిమాణమును, వీర్యం చ=పరాక్రమమును, యే=ఏ, ప్లవజ్లమాః=వాన రులు, ముఖ్యాః=ముఖ్యులో, రామస్య=రామునియొక్క, సుగ్రీవస్య వసర్టీవుని యొక్క, యే=ఏ, మన్తిణణమం్రులు, సంగతాఃాకలిసి వచ్చినారో, య=ఎ వరు; పూర్వమ్‌=ముందుగా, అభివర్తస్తే=ఉన్నారో, యే=ఏ, ప్లవబ్లమాణానానరులు, శూరాః=శూరులో, పలిలార్థవే=జలపూర్ణమైన, పొగరే=సాగరముమీద, ప=ఆ, పేతుః= సేతువు, యథా=ఎట్టు, బద్ద=కట్టబడినదో, మహాత్మవామ్‌=మహాత్ములైన, తేషాం వానరాణామ్‌=ఆ వానరులయొక్క, నివేశమ్‌=నివేశమును, యథా=ఎట్లు చేసెనో, రామస్య=రామునియొక్క; వ్యవసాయం చాఉద్యమమును, వీర్యమ్‌=ప రాక్రమముమ, ప్రహరణాని చాఆయుధములను, వీరస్య=వీరుడైన, లక్ష్మణస్య చాలక్ష్మణుని ఉద్యమమును ఆయుధములను, తత్త్వత౭యథార్ధముగా, జ్ఞాతుమ=తెలిపికొనుటకు, అర్హథఃాతగి ఉన్నారు.

తా. మీరిద్దరూ ఎవరికీ తెలియకుండగా వానర పైన్యములో ప్రవేశించి ఆ "సైన్యము ఎంత ఉన్నదో, దాని బలము ఎట్టిదో, దానిలో ముఖ్యులైన వానరులు ఎవరో, సముద్రముమీద ఆ ేతువును ఎట్లు నిర్మించినారో, మహాత్ములైన ఆ వానరులను ఎట్లు విలిపినారో, రామషుగ్రీవులతో కలిపి పవి చేయుచున్న

278 శ్రీమద్రామాయణము మంత్రులు ఎవరో, శూరులైన ఏ వానరులు సైన్యానికి ముందు ఉన్నారో, రామలక్ష్మణుల ఉద్యమము ఎట్లు ఉన్నదో, వారివద్ద ఏ ఆయుధములు ఉన్నవో యథార్థముగా తెలిసికొని రండు. శా? మూ. కశ్చ వాపతిస్తేషాం వానరాణాం మహాత్మనామ్‌,

తచ్చ జ్ఞాత్వా యథాతత్త్వం శీఘ్రుమాగన్తుమర్హథః. 8

ప్ర అ. మహాత్మనామ్‌-మహాత్ములైన, తేషామ్‌=ఆ, వానరాణామ్‌= వానరులయొక్క, ేనాపతికాక్రేనాపతి, కఃాఎవడు. తచ్చాదానిని కూడ యథాతత్త్వమ్‌ =యథార్ధముగా, జ్ఞాత్వా=తెలిపికొని, శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగొ, ఆగ న్తుమ్‌=వచ్చుటకు, అర్హథః=తగి ఉన్నారు.

తా. మహాత్ములైన ఆ వానరుల సేనాపతి ఎనడు ? ఆ విషయము కూడ తెలిసికొని శీఘనుగా రండు. 8 మూ. ఇతి ప్రతిసమాదిష్టా రాక్షపొ శుకపొారణౌ,

హరిరూపధరౌ వీరౌ ్రవిష్టా వావరం బలమ్‌. రి

ప్ర అ. ఇతి=ఇట్ట్లు, ప్రతిసమాదిహ్టా=ఆజ్ఞాపించబడిన, వీరౌ=వీరులైన, శుకపారణౌ=శుకసారణు లను, రాక్షసౌ=రాక్షసులు, హరిరూపధరౌ=వానరరూ సము ధరించినవారై, వానరమ్‌=వానరుల పంబంధమైన, బలమ్‌= కనను, ప్రవిష్టా=ప్రవేశించిరి.

తా. రావణుడు ఈ విధముగా ఆజ్ఞాపించగా, వీరులైన శుకసారణు లను రాక్షసులు వానరరూసము ధరించి వానరపైన్యములో ప్రవేశించిరి. 9 మూ. తతస్తద్వానరం "సైన్యమచిన్త్యం లోమహర్షణమ్‌,

సంఖ్యాతుం నాధ్యగచ్చేతాం తదా తౌ శుకపారణౌం 10

ప్ర అ తతఃఅటుపిమ్మట, తౌ=ఆ, శుకసారణా=శుకసారణులు, అచిన్త్యమ్‌=ఊహించ శకము కాని, లోమహర్షణమ్‌=రోమూాంచమును కలిగించు, తత్‌=ఆ, వానరమ్‌=వానరుల సంబంధమైన, సైన్యమ్‌=పైన్యముము, సంఖ్యా తుమ=లెక్క పెట్టుటకు, తదా=అప్పుడు, వాధ్యగచ్చేతామ్‌=పాందలేదు (సమర్ధులు కాలేదు),

తా. అప్పుడు ఆ శుకసారణులు ఊహింప శక్యము కాని, రోమాంచ జనకమైన ఆ వానరపైన్యమును లెక్కింపజాలకపోయిరి. 10 మూ. తత్ధితం పర్వతాగగేషు విర్ధరేషు గుహాసు చ

పముద్రస్య చ తీరేషు వచేషూపవవేషు చు శ

యుద్ధకాండము 279

తరమాణం చ త్తీర్ణం చ తర్తుకొనముం చ పర్వశః

నివిష్టం వివిశచ్చెవ భీమవాదం మహాబలమ్‌, ]2

తద్బ్భలార్థవమక్షోభ్యం దదృశాతే విశాచరౌ,

ప్ర ఆ పర్వత్యా గేషు=పర్వతశి ఖరములయందు, నిర్ధ రేషు = పెలయేళ్లయందు, గుహాసు చాగుహలలోను, పముద్రస్య=పముద్రముయొక్క, తీరేషు=తీరప్రదేశ ములయందు, వనేషు=వవములయందు, ఉపవనేషు చ= ఉద్యానములయందు, స్థితమ్‌=ఉన్నదీ, తరమాణమ్‌=దాటుచున్నది, తీర్ణం చాదాటినది, తర్హుకానుం చాదాట గోరుచున్నది, పర్వశఃాఅన్ని వైపులా, నివిష్టమ్‌=నిలుపబడినది, నివిశ చ్చెవానిలచుచున్నది, భీమనాదమ్‌=భయంకరమైన ధ్వని గలది, నుహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గలది, అక్షోభ్యమ్‌=క్షోభింప శక్యము కానిది అయిన, తద్బలార్థవమ్‌=ఆ "పేవాపముద్రమును, విశాచరౌ=రాక్షసులు, దదృశాతే=చూచ్చిరి,

తా ఆ సైన్యము పర్వతశిఖరములమీదా, కొండకాలునలలోను, గుహలలోను, సముద్రతీరప్రదేశములలోను, వనములలోను, ఉద్యానములలోను ఉండెను. కొంత సేన దాటగా మరికొంత సేన దాటుచుండెను. మరికొంత "పవ దాటుటకు ప్రయత్నించుచుండెను. భయంకరమైన ధ్వని చేయుచున్న, గొప్ప బలము గల ఆ పేనలో కొంత భాగము ఒక పద్ధతి ప్రకారము నిలువబడి ఉండెను. ఒక భాగము నిలుపబడుచుండెను. క్షోభింప శక్యము కొని అట్టి పేవాసముద్రమును ఆ రాక్షసు లిద్దరూ చూచిరి. 11 12 మూ. తౌ దదర్శ మహాతేజాః ప్రతిచ్చన్నా విభీషణః 13

ఆచచక్షే ప రామాయ గృహీత్వా శుకపారణాౌ,

ప్ర అ. మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, విభీషణః=విభీషణుడు, ప్రతిచ్చన్నా=మరొక రూపముచేత కప్పబడిన, తౌ=వాల్లిద్దరినీ, దదర్శ=చూచెను, పణఅతడు, శుకసారణౌ=శుకసారణులను, గృహీత్వా=గ్రహించి, రామాయ= రామునకు, ఆచచక్షే=చెప్పెము.

తా గొప్ప తేజస్సు గల విభీషణుడు రూపొంతరములో ఉన్న శుకపారణులను ఇద్దరినీ చూచి, పట్టుకొని రామునకు చెప్పెను. 13 మూ. తస్వెతౌ రాక్ష పేన్పుప్య మన్తిణౌ శుకపారణొ, 4

లజ్యోయాః సమమప్రాప్తా చారౌ పరపురంజయ.

ప్ర. అ. పరపురంజయ=శతుపురములను జయించువాడా 1! తపష్య=ఆ, రాక్ష సేన్దుస్య=రాక్షపరాజుయొక్క, మన్త్రిణౌ=మంత్రులైన, ఏతౌ=ఈ, శుకసా రణౌ=శుకపారణులు, చారాౌ=గూఢచారులుగా, లబ్కాయాః=లంకనుండి, సమను

280 శ్రీమద్రామాయణము ప్రాప్తా=వచ్చినారు.

తా. శతుపురములను నశింపచేయు రామా ! పీళ్లిదరూ రావణుని మంగత్రులైన శుకపారణులు. లంకనుండి గూఢచారులుగా వచ్చినారు. 4 మూ. తౌ దృష్ట్వా వ్యథితౌ రానుం నిరాశా జీవితే తథా, 115

కృతాళ్ణులిపుటౌ భీతౌ వచనం చేదమూచతుః.

ప్ర, అ. తౌ=వాళ్లిద్దదూ, రామమ్‌ =రాముణ్లి, దృష్ట్వా=చూచి, వ్యథితొ=వ్య థచెందినవారై, తథా=మరియు, జీవిలే=జీవితమునందు, విరాశౌా=ఆశ లేనివార్తై భీతౌ=భయపడినవారై, కృతాఖ్దులిపుటౌ=చేయబడిన దోసిళ్లు కలవారై, ఇదమ్‌=ఈ, వచవమ్‌=వచనమును, ఊచతుః=పలికిరి,

తా. ఆ రాక్షసులిద్దరూ రాముళ్లో చూచి భయపడి బాధపడుచున్నవారై జీవితముపై నిరాశ చెంది చేతులు జోడించి ఇట్లు పలికిరి. 15 మూ. ఆవామిహాగతౌ పొమ్య రావణప్రహితావుభౌ, 16

పరిజ్ఞాతుం బలం పర్వం తదిదం రఘువవ్షవ,

ప్ర అ, సౌమ్యూసౌొమ్యుడా ! రఘునన్హనారామా ! ఆవామ్‌= మేమిద్దరమూ, రావణప్రహీతౌ=రావలణునిచేత పంపబడినవారమై, తత్‌=ఆ, ఇదమ్‌=ఈ, పర్వమ్‌= సమస్తమైన, బలమ్‌= పైవ్యమును, పరిజ్ఞాతుమ్‌ తెలిసికొనుటకు, ఇహ=ఇక్కడికీ, ఆగతౌ=వచ్చినాము.

తా. సొమ్యుడవైన రామా ! మేము, రావణుడు సంపగా ఈ సైన్యము నంతనూ పరీక్షించి తెలిసికొనుటకు వచ్చినాము. 16 మూ, తయోస్తద్వచనం శ్రుత్వా రామో దశరథాత్మజః, క

అబ్రవీత్రహపవ్వాక్యం పర్వభూతహితే రతఒ

ప్ర అ దశరథాత్మజఃాదశరథుని కుమారుడు, సర్వభూత హితే=సమ స్తభూతముల హితమునందు, రతఈ=ఆసక్తుడు అయిన, రామః=రాముడు, తయోణవారిద్దరియొక్క, తత్‌=ఆ, వచనమ్‌ =వచనమును, (శ్రుత్వా=వివి, ప్రహ వన్‌=నవ్వుచు, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అటఖవీత్‌ =పలి3ను.

తొ. సకలప్రాణుల హితమునందు ఆసక్తి గల దశరథకుమూరుడైన రాముడు ఆ ఇద్దరి నూటలు వివి నవ్వుచు ఇట్లు పలికెను. జై మూ యది దృష్టం బలం పర్వం నయం వా సుషమీక్షితాః 8

యథోక్తం వా కృతం కార్యం ఛవ్చతః ప్రతిగమ్యతామ్‌,

యుద్ధకాండము ర! ప్ర అ. పర్వమ్‌=సమస్తమైన, బలమ్‌=పేవ, దృష్టం యది=చూడబడి నదా? వయమ్‌=మేము, సుపమీక్తీితాః వా=బాగుగా చూడబడినామూ ? యథోక్షమ్‌=చెప్పబడివ విధముగా కార్యమ్‌=కార్యము, కృతం వా=చేయబడినదా? ఛవ్టతణా స్వేచ్చగా, (ప్రతిగమ్యతామ్‌=తిరిగి వెళ్లబడుగాక. తా. మీరు సపైన్యమువంతనీ చూచినారా ? మమ్ములమ కూడ బాగుగా చూచివారా? మీ ప్రభువు ఆదేశించినట్లు పవి పూర్తిచేసుకున్నారా? మీ పనులు పూర్తి అయినచో ఇంక స్వేచ్చగా తిరిగి వెళ్లవచ్చును. 18 మూ. అథ కించిదదృష్తం నా భూయప్తద్దుస్టుమర్లథః, 19 విభీషణో వా కార్త్‌స్నే గన పునః సందర్శయిష్యతి. ప్ర అ. అథాలేదా, క్రించిత్‌=ఏదైనా, అదృష్టం వా=చూడబడకపోయినా, తత్‌=దానివిి భూయణామరల, ధష్థ్రమైచూరుటకు, అక్హథణాతగి ఉన్నారు. చా=లేదా. విభీషణః=విభీషణుడు, ర్త క్యేన=పూర్తిగా, పునః=మరల, సందర్శ యిష్యతి=చూపగలడు. తా. ఇంకా ఏమైనా చూడకుండా మిగిలిపోయినచో దానిని మరల చూడఎచ్చును.. కొవలసినచో విభీషణుడు అంతా మీకు పూర్తిగా మరల చూపించగలడు. 19 మూ. న చేదం గ్రహణం ప్రాప్య భేతవ్యం జీవితం ప్రతి 20 వ్యన్తశప్త్రా గృహీతౌ చవ దూతౌ వధమర్హతః. ప్ర అ. ఇదమ్‌=ఈ, గ్రహణమ్‌=గ్రహణమును, ప్రాష్య=పాంది, జీవితం ప్రతి=జీవితమును గూర్చి న భేతవ్యమ్‌=భయపడవలసీన పని లేదు. న్యస్తశస్త్రా= విడువబడిన ఆయుధములు గల, గృహీతౌ=సట్టుకొనబడిన, దూతౌ=దూతలు, వధమ్‌=వధను, న అర్లతఈ=తగరు, తా. ఈ విధముగా పట్టుబడినందు: కు జీవితమును గూర్చి భయపడవలసిన నవి లేదు. ఆయుధములు లేవి వట్టుబడ్డ దూతలను చంవగూడదు గదా ? మూ. ప్రచృ్చన్నా చ విముచ్చేమౌ చారౌ రొత్రించరావుభౌ, ల శత్రుపక్షప్య పతతం విభీషణ వికర్షిణా. ప్ర అ విభీషణావిభీషణా |! సతతం=ఎల్లప్పుడు, శరుపక్ట వతు పక్షమునక్క, వికర్షిణా=లాగేవారైన (బాధించు), ప్రచృన్నా=మారుచేషము కప్పబడిన చారో=గూఢచారులైన, ఉభౌ=ఇద్దరు, " రొట్రించరౌ=రాక్షములను, విముఖ్బ=విడువుము.

282 శ్రీమద్రామాయణము

తా. విభీషణా ! ఎల్లప్పుడు శత్రుపక్షమువారిని పీడించుటకై ప్రయత్నించు, ప్రచృన్నరూపములో గూఢచారులుగా వచ్చిన ఈ రాక్షసుల విద్దరినీ విడిచి "పెట్టుము. 21

జు

మూ. ప్రవిశ్య వగరీం లజ్కాం భవద్భ్యాం ధనదానుజః, రం

నక్తవ్యో రక్షపాం రాజా యథోక్తం వచనం మము.

ఓ

ప్ర అ లబ్కాం నగరీమ్‌=లంకానగరమును, ప్రవిశ్య= ప్రవేశించి, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, రాజా=రాజైన, ధనదానుజః==కుబేరుని తమ్ము ల న! హ్‌! డైన రావణుడు, భవద్భ్యామ్‌=మీచేత, మమ వచనన్‌ు=నా వచనము, యథోక్తమ్‌జచెప్పినట్టు, వక్తవ్యః=చెప్పదగినవాడు.

తా. మీరిద్దరు లంకకు వెళ్లి రాక్షసరాజైన రావణునితో నా మాటలు చెప్పినవి చెప్పినట్లుగా చెప్పుడు. రణ మూ. యద్పలం త్వం సమాశ్రిత్య సీతాం మే హృతవావసి, 2

తద్దర్శ్భయ యథాకామం పపైవ్యః పహబాన్హనః

ప్ర ఆ. యత్‌=ఏ, బలమ్‌=బలమును, సమాశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, మే= నాయొక్క, సీతామ్‌= సీతను, హృతవాన్‌ అసి=హరించివావో, తత్‌ =ఆ బలమును, పసైన్యః= పైన్యసహితుడవై, పహబాన్టవః=బంధుస హితుడవై, యథాకామమ్‌=నీ ఇష్టము వచ్చినట్టు, దర్శయజ=చూపుము.

తా. నీవు ఏ బలమును చూచుకొని నా సీతను అసహరించివానో ఆ బలమును వీ పైన్యముతోము, బంధువులతోను కలిసీ వచ్చి, నీ ఇష్టము వచ్చినట్లు చూపుము. 23 మూ శ్వః కొల్యే నగరీం లజ్కాం పప్రాకారాం పతోరణామ్‌, ల!

రక్షపాం చ బలం పశ్య శరైర్విర్సంసితం మయా.

ప్ర అ. శ్వఃజరేపు, కాల్యే=ప్రాతకాలమునందు, మయా=నాొచేత, శరైఃజబాణములచేత, విర్వం పీతమ్‌=నశింపచేయబడిన, రక్షపామ్‌=రాక్షసులయొక్క, బలమ్‌= సైన్యమును, సప్రాకారామ్‌=ప్రాకారములతో కూడిన, సతోరణామ్‌=ముఖ ద్యారములతో కూడిన లబ్కాం నగరీమ్‌=లంకానగరమును, పశ్య=చూడుము,

తా రేపు ప్రాతఃకాలమునందే (ప్రాకారములతోము, ముఖద్వారము అతోను కూడిన నీ లంకానగరమును, రాక్షస సైన్యమును బాణములచేత

యుద్ధకాండము 283 వశింపచేయనున్నాను; చూచుకొనుము. 24 మూ. క్రోధం భీమమహం మోక్షే పపైన్యే త్వయి రావణ, లర్‌

శ్వః కాల్యే వజవాన్వజైం దానవేష్వివ వాసవః

ప్ర అ. రావణ=రావణా |! శ్వః= రేపు, కాల్యే= ప్రాతకాలమునందు, వజ్రవాన్‌ =వజ్రాయుధము _ గల, వాసవః=దేవేంద్రుడు, దానవేషు=దానవుల యందు, వజమ్‌ ఇవ= వజ్రమును వలె ససైన్యే=పైన్యముతో కూడిన, త్వయి=నీ పై, భీమమ్‌ =భయంకరమైన, (క్రోధమ్‌=క్రోధమును, అహమ్‌=నేను, మోక్ట్యామి=విడచెదను.

తా. రావణా 1! నేను రేపు ప్రాతఃకాలమునందే వజమును ధరించిన దేవేంద్రుడు దానవులపై వజ్రమును విడచినట్లు పైన్యసహితుడవైన నీపై నా భయంకరమైన క్రోధమును విడచెదను. 25 మూ. ఇతి ప్రతిసమాదిష్టా రాక్షపొ శుకపారణౌ, 26

జయేతి ప్రతివపై (నం రాఘవం ధర్మవత్సలమ్‌,

ఆగమ్య నగరీం లజ్కామబూతాం రాక్షపాధిపమ్‌. 27

ప్ర అ, ఇతి=ఇట్టు, (ప్రతిసమాదిష్టొ= ఆజ్ఞాపించబడిన, రాక్షసౌ=రాక్షసులైన, శుకసారణౌ=శుకసారణులు, ధర్మవత్సలమీ= ధర్మమునందు ఆసక్తి గల, ఏనమ్‌=ఈ, రాఘవమ్‌=రాముని, జయ=జయించుము, ఇతి=అవి, ప్రతినన=అభినందించి, లజ్కాం నగరీమ్‌=లంకాపట్టణముమ, ఆగమ్య=పొంది, రాక్షసాధిపమ్‌=రావణుని గూర్చి, ఆబ్రూతామ్‌=పలికిరి,

తా. రామునిచేత ఈ విధముగా ఆజ్ఞాపించబడిన శుకసారణులు ధర్మమునందు (్రేమ గల రాముణ్లీ “జయ విజయీ భవి అని అభినందించి, లంక చేరి రావణునితో ఇట్లు పరికిరి. 26,27 మూ. విభీషణగృహీతౌ తు వధార్థం రాక్ష పేశ్వర,

దృష్ట్వా ధర్మాత్మవా ముక్తా రామేణామితతేజపా. 28

ప్ర. అ. రాక్ష పేశ్వర=రాక్షపరాజా |! _ వధార్థమ్‌=వధనిమిత్తమై, విభీషణగృహీతౌ=విభీషణువిచేత (గ్రహించబడిన మేము, ధర్మాత్మనా=ధర్మా త్ముడు, అమితతేజసా=గొప్పు తేజస్పు గలవాడు అయిన, రామేణ=రామువిచేత, దృష్ట్వావ=చూచి, ముక్తౌ=విడువబడివాము.

తా. రాక్షపరాజా ! విభీషణుడు మమ్ములను పట్టుకొని చంపబోగా ధర్మాత్ముడు, గొప్పు తేజస్పు గలవాడు అయివ రాముడు చూచి విడిపించినాడు.

284 శ్రీనుద్రొమాయణము మూం ఏకప్టానగతా యత్ర చత్వారః పురుషర్షభాః

లోకపాలసమాః శూరాః కృతాస్తు దృఢవిక్రమూఒ 20

రామో దాశరథిః శ్రీమాన్‌ లక్ష్మణశ్చ విభిషణః

పుగ్రీవశ్చ మహాతేజా ము హేన్హుసమవిక్రమః 380

ఏతే శక్తాః పురీం లజ్కాం పప్రాకొరాం పతోరణామ్‌,

ఉత్పాట్య పంక్రామయితుం పర్వే తిష్టమ్తు వానరాణ త

ప్ర ఆ లోకపాలసమాః=లోకపొలులతో సమానులు, శూరాః=శూరులు, కృతా స్ర్రఃజ చేయబడిన (వేర్వబడిన) అస్త్రములు గలవారు, దృఢవిక్రమాః=దృఢమైన పరాక్రమము గలవారు అయిన, దాశరథిః=దశరథకుమారుడైన, రామః=రాముడు, శ్రీమౌన్‌=శ్రీమంతుడైన, లక్ష్మణఃవ=లక్ష్మణుడు, విభీిషణః=విభీషణుడు, మహా తేజాః=గొప్పతేజస్పు గల, మహేన్దుసమవిక్రమః=మ హేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమము గల, సుగ్రీవశ్చవ=సుగ్రీవుడు, చత్యారః=నలుగురు, పురుషర్షభాః=పురు ప్టష్యలు: య్ర=ఎక్కడ, ఏకష్టానగతాః=ఒకే స్థానమునందు ఉన్నారో, ఏచె=వీరు, షస్రశారానం స్రాకారవవలో కూడిన, సతోరణామ్‌=ముఖద్యార ములతో కూడివు లజ్కాం పురీమ్‌=ఐలంకాపట్టణమును, ఉత్పాట్య= సపెళ్లగించి, పంశ్రామయితుమ్‌=మురొక చోట చేర్చుటకు, శక్తాః=సమర్జులు. సర్వే=సమస్తమైన, వొనరాః=వానరులు, తిష్టన్తు=ఉందురుగాక.

తొ. దశరథకుమారుడైన రాముడు, శ్ర్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు, విభీషణుడు, మహాతేజఃశాలి, మహేంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమము గలవాడు అయిన సుగ్రీవుడు, లోకపాలులతో పమానులు, శూరులు, అస్త్రములందు నిపుణులు, దృఢమైన పరాక్రమము గలవారు అయిన ఈ వలుగురు పురుషశ్రేష్టులు కలిసిననో ఈ లంకాపట్టణమును ప్రాకారముఖద్వారాదులతో సహా పీకివేసి మరొక చోటకు తీసికొవిపోవుటకు సమర్హులు. మిగిలిన వానరుల మాట అటుండనిమ్ము. 29 - 31 మూ, యాదృశం తద్ది రామస్య రూపం ప్రహరణావి చ

నధిష్యతి పురీం లజ్కామేకస్తిష్టన్తు తే త్రయఒ 32

ప్ర. అ. రామస్య=రామునియొక్క, తత్‌=ఆ, రూపమ్‌ =రూపము, యాదృశమ్‌= ఎట్టిదో, ప్రహరణాని చ=ఆయుధములు ఎట్టివో , (వాటివి పట్టి. చూడగ్సా, ఏకజఅతడొక్కడే, లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాసట్టణముము, వధిష్యతి=సంహరించగలడు. తే త్రయఃజవారు ముగ్గురూ, తిష్పన్తు=ఉందురుగొక,

యుద్ధకాండము 2865

తా. మిగిలిన ముగ్గురితో కూడ పని లేదు. రాముని ఆ ఆకారము, ఆ యుధములు ఎట్టివనగా ఆత డొక్కడే లంకాపట్టణముమ వశింపచేయగలడు. మూ. రామలక్ష్మణగుప్తా పా మర్టీవేల చ వాహినీ,

బభూవ చదుర్చర్షతరా పర్ప్వెర సురాసురైః, 33

ప్ర ఆ. రామలక్ష్మణగుప్తా=ఠామలక్ష్మణులచేత రక్షింపబడినది, షగ్టీవేణ చ=సుగ్రీవునిచేత కూడ రక్షింపబడినది అయిన, సా వాహివీ=ఆ పీన, పర్యా సమస మైన, సురాసుర అసి=దేవతలచేతను అసురులచేతను కూడ, దు ర్షర్ణతరా= ఏమాత్రము ఎదిరింప శక్యము కావిదిగా బభూవ=ఉండెను (ఉన్నది).

తా. రామలక్ష్మణులచేతను, నుగ్రీవునిచేతను రక్షీంపబడుచున్న ఆ సేనను సమస్తమైన సురాసురులు కలిసి వచ్చినను ఎదిరించజాలరు. ప! మూ. ప్రహృష్టయోధా ర్వజివీ మహాత్మవాం

నవౌకపాం పంప్రతి యోద్దుమిచ్చతామ్‌,

అలం విరోధేన శమో విదీయతాం

ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ, తడ

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్డే పఖ్బవింశః పర్షఒ

ప్ర. అ. సంప్రతి=ఇప్పుడు, యోద్భుమ్‌=యుద్ధముచేయుటకు, ఇచ్చ తామ్‌-క*రుదున్న మహాత్మనామ్‌-మహాత్ములైన, వవౌకసామ్‌ =వానరులయొక్క, ధ్వజినీ= కేన, ప్రహృష్టయోధా=పంతో షించుచున్న యోధులు గలది. విరోధేన= విరోధముచేత, అలమ్‌=చాలును. శమః=శాంతి, విధీయతాను=చేయబడుగాక. మైథిలీ=సీత, దాశరథాయ= రామునక్తు, ప్రదీయతామ్‌ =ఇవ్వబడుగాకు

తా. ఇప్పుడే యుద్ధము చేయుటకు సిద్ధముగా ఉన్న మహాత్ములైన వానరుల సేనలోని యోధులందరూ ఉత్సాహముతో ఉన్నారు. విరోధమును విడిచి పంధి చేసికొనుము. సీతను రామునకు తిరిగి ఇచ్చివేయుము. 34

“బాలానందిని” అను ,శ్రీమదదామాయణాంగధ వ్వాఖ్వ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో ఇరువదివదవ నల్ల నమాస్తము.

అథ షద్వింశః సర్గః

[పొరణుని మూటలు. విని రావణుడు వానర పైన్యమును చూచుటకై (ప్రానాదము పైకీ ఎక్కుట నొరణుడు ఆ యా వానరులను చూపుచు వారి బలపర్యాకమాదులను వ్లర్ధించి చెప్పుట్న! మూ. తద్వచః తథ్యమశ్షీబం పారణేవాభిభా షితమ్‌,

విశమ్య రావణో రాజా పర్యభాషత పారణమ్‌, ే

ప్ర అ. పారణేన=సారణువిచేత, అభిభాషితమ్‌=పలకబడిన, తథ్యమ్‌=ప త్యము, ఆక్షీబమ్‌=పిరికితనము లేని, తత్‌=ఆ, వచః=నచనమును, నిశమ్య =విని, రాజా=రాజైను రావణఃరావణుడు, పారణమ్‌=సారణుని గూర్చి, పర్యభాషత= పలికెను.

తా. సారణుడు పలికిన యథార్ధములైన, పిరికితనములేని ఆ మాటలు విని రాజైన రావణుడు సారణునితో ఇట్లు పలికెను. 1 మూ యది మామభియు్టోరన్‌ దేవగన్హర్వదానవాః

వైవ పీతామహం దద్యాం పర్వలోకభయాదసి. 2

ప్ర అ. దేవగన్హర్వదానవాః= దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు, మామ్‌=నన్ను, అభియుజ్జీరన్‌ యది= ఎదుర్కొన్నను, పర్వలోకభయాద పి=సమస్తలోకములనుండి భయము వచ్చినను, అహమ్‌=వేము, సీతామ్‌=సీతను, వైవ దాస్యామి=ఇవ్వను.

తాః దేవతలు, గంధర్వులు, దానవులు నన్ను ఎదిరించినను, పమస్తలోకములనుండి భయము వచ్చినను. నేను సీతను ఇవ్వను. తి మూ. త్వం తు పొమ్య పరిత్రప్తో హరిభిః పీడితో భృశమ్‌,

ప్రతిప్రదానమద్యెన సీతాయాః సాధు మన్యసే. త్రి

ప్ర అ. సౌమ్యాసౌమ్యుడా ! హరిభిణవానరులచేత, భృశమ్‌మి క్కిలి, పీడితణ=పీడింపబడినవాడవై, పరిత్రస్తః=-భయపడి ఉన్న, త్వం తు=వీవైతే, అద్యెవాఇప్పుడే, సీతాయాః=పీతయొక్క, ప్రతిప్రదానన్‌=తిరిగి ఇచ్చివేయుటను, సాభు=మంచిదానివిగా, మన్య పే=తలచుచున్నావు.

తా. _సౌమ్యుడా ! నిమ్న వానరులు బాగా పీడించుటచేత భయపడి నీవు ఇప్పుడే సీతను ఇచ్చివేయుట మంచి దని తలచుచున్నావు. తె

యుద్ధకాండ 287 మూ. కో హి వామ సపత్నో మాం సమరే జేతుముర్లతి,

ఇత్యుక్త్వా పరుషం వాక్యం రావణో రాక్షపాధిప త్త

ఆరురోహ తతః శ్రీమాన్‌ ప్రాపాదం హిమపాణ్డురమ్‌,

బహుతాలసముత్వేధం రానణో౬థ దిదృక్షయా. ర్‌

ప్ర అ. మామ్‌=నన్ను, సమరే=యుద్ధమునందు, కణాఏ, పపత్నః=శత్రువు, జేతుమ్‌=జయించుటకు, అకర్షతి=తగి ఉన్నాడు ? రొక్షసాధిపఃారాక్షసుల ప్రభువు, రావణః=(లోకములను) ఏడ్పించువాడు అయిన, శ్రీమాన్‌ =శ్రీమంతుడైన, రావణః= రావణుడు, ఇతి=ఇట్టు, పరుషమ్‌=పరుషమైన, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఉక్తాాపలికి, తతః=అక్కడినుండి (లేచి, అథ=అటుసిమ్మట, దిదృక్షయా=చూడవలె నను ఇచ్చచేత, హీమపాణ్టరమ్‌=మంచువలె తెల్లగా నున్న, బహుతాలపముత్స్చేధమ్‌ =ఎన్నో తాటిచెట్ల ఎత్తు గల, ప్రాపాదమ్‌=ప్రాపాదమును, ఆరురోహ=ఎక్కెను,

తా. *వన్ను యుద్ధములో ఏ శత్రువు ఓడించగలడు ” రాక్షసుల (ప్రభువు, లోకములను ఏడిసించినవాడు, శ్రీమంతుడు అయిన రావణుడు ఈ విధముగా పరుషమైన వాక్యము పలికి పిమ్మట వానర పైన్యమును చూడవలెే నను అభిలాషతో మంచు వలె తెల్లగా ఉన్న ఎన్నో తాటిచెట్లు ఎత్తు గల (ప్రాసాదమును ఎక్కెను. 4, ర్‌ మూ, తాభ్యాం చరాభ్యాం సహితో రావణః కోధమూర్భితః;

పశ్యమానః సముద్రం తం పర్వతాంశ్చ వవావి చ, 6

దదర్శ ప్పథివీదేశం సుసంపూర్ణం ప్లవజ్లమైన

ప్ర అ. తాభ్యామ్‌=ఆ, చరాభ్యామ్‌ =గూఢచారులతో, సహితః=కూడి నవాడైై రావణఃరావణుడు, క్రోధమూర్చితః=క్రోధముతో నిండినవారై, తం పముద్రమ్‌=ఆ సముద్రమును, పర్వతాంశ్చ=పర్వతములను, వనాని చ=వనములను, పశ్యమానః=చూచుచు, ప్లవబ్గమైః=వానరులతో, సుసంపూర్ణమ్‌ =పూర్తిగా నిండి ఉన్న, పృథివీదేశమ్‌=భూమిని, దదర్శ=చూచెను.

తా. క్రోధముతో నిండిన ఆ రావణుడు ఆ గూఢచారు లిద్దరితో కలిపి సముద్రమును, పర్వతములను, వనములను చూచుచు, ఆ భూమి అంతా వానరులతో నిండి ఉన్నట్టు గమవించెను. 6 మూ. తదపారమసహ్యం చ వానరాణాం మహాబలమ్‌, 7

ఆలోక్య రావణో రాజా పరిపప్రచ్భ పొరణమ్‌.

ప్ర అ. రాజా=రాజైన, రావణఃరావయణిడు, నానరాణామ్‌=వానరు అయొక్క, అపారమ్‌=అంతము. లేని, అసహ్యం చాసహించ శక్యము కొని,

288 శ్రీమద్రామాయణము తల్‌=ఆ, మహాబలమ్‌=గొప్ప సేనను, ఆలోక్టాచూచి, పారణమ్‌=సారణుని, పరిపప్రచ్చ=అఆడి గెను,

తా. రాజైన రావణుడు అనంతము, సహింప శక్యము కొనిది అయిన అ వానరపేనను చూచి సారణుణ్లీ ప్రశ్నించెను. ళా మూ. ఏషాం కే వానరా ముఖ్యాః కే శూరాః కే మహాబలాః 8

శే పూర్వమభినర్తన్తే మహోత్సాహాః సమన్తతః.

ప్ర అ ఏషామ్‌=వీళ్లలో, శ్రీ=ఏ, వానరాః=వానరులు, ముఖ్యాః= ముఖ్యులు? కే=ఎవరు, శూరాః=శూరులు ? శ్రే=ఎనరు, మహాబలాః=గొప్ప బలము గలవారు”. మహోత్సాహాకగొప్పు ఉత్సాహము గల, క్రేఎవరు, పమన్తతః=అంతటా, పూర్వమ్‌=ముందు, అభివర్తన్తే=ఉందురు?

తా. ఈ వానరులలో ముఖ్యులు ఎవరు ? శూరులు ఎవరు ? మహాబలవంతులు ఎవరు ? గొప్ప ఉత్పాహముతో యుద్ధములో అన్ని చోట్లా ముందుకు వచ్చువాళ్లు ఎవరు ? శి మూ. కేషాం శృణోతి సుగ్రీవః కే వా యూథపయూథపాః, ం

పారణాచక్ష్వ మే పర్వం కింప్రభావాః ప్లవంగమా౬

ప్ర అ. మగ్రీమాసుగ్రీవుడు, క్రేషామ్‌=ఎవరికి, శృణోతి=వినును? యూథపయూథపాః=యూథవాయకుల వాయకులు (కొందరు. సైనికుల పముదాయమువకు 'యూథము” అనీ పేరు), శే వా=ఎవరు ? ప్లవంగమాః= వానరులు, క్రింప్రభావాణాఏమి ప్రభావము గలవారు ? సారణ=సారణుడా |! సర్వమ్‌=సమస్తమును, మే=వాకు, ఆచక్ష్యాచెప్పుము.

తా. సుగ్రీవుడు ఎవరి మాట వినును ? యూథనాయకుల నాయకులు ఎవరు ? ఈ నావరుల ప్రభావ మెట్టిది * పారణుడా ! ఈ విషయము నంతా నాకు చెప్పుము. ఫి మూ. పారణో రాక్ష పేనుస్య వచనం పరిష్పృచ్చతః, 10

ఆబభాషేఒథ ముఖ్యజ్ఞో ముఖ్యాంస్తత్ర వవౌకపఒ

ప్ర అ. అథాఅటుపిమ్మట, ముఖ్యజ్ఞు=వానరముఖ్యులను గూర్చి ఎరిగి, సారణః=సారణుడు, పరిష్పృచ్చతః=అడుగుచున్న, రాక్ష పేనుస్య=రావణు వకు, _ తత్ర=వాళ్లలో, ముఖ్యాన్‌=ముఖ్యులైన, వనౌకపః=వావరులమ. గూర్చి వచనమ్‌ =వచనమును, ఆఅబభా్నే=పలికైము.

తా. రావణుడు ఇట్లు ప్రశ్నించగా, వానరులలో ఉన్న ముఖ్యులము

యుద్ధకాండ 289 గూర్చి తెలిసిన సారణుడు ఆ వానరముఖ్యులను గూర్చి ఇట్టు చెప్పెను, 10 చూ. ఏష యో2భిముభో లజ్కాం వర్పంస్తిష్టతి వానరః, 1

యూోథపానాం సహడ్రేణ శతేన పరివారిత,

యస్య ఘోషేణ మహతా వప్రాకారా పతోరణా, 12

లజ్కా ప్రతహతా పర్యా ఉశైలవనకానవా,

పర్వశాఖామృ గేన్హుస్య షుగ్టీవస్య మహాత్మనః, స!

బలా(గ్రే తిష్టతే వీరో వీలో వామైష యూథపః,

ప్ర అ. యస్య=ఎవనియొక్క, మహతా=గొప్పుదైన, ఘోషేణ=ఘోషము చేత, సప్రాకారా=ప్రాకారముతో. కూడిన, పతోరణా=ముఖద్వారములతో కూడిన, పశైలవనకానవా=పర్వతములతోను, చిన్న అడవులతోను, పెద్ద అడవుల తోను కూడిన పర్వాసమస్తమైన, లజ్కా=లంక్క ప్రతిహతా-=కొట్టబడినదో, యూథపానామ్‌=యూథనాయకులయొక్క, సహ్యపేణ=సహ(ప్రముతోము, శనేన=శ తముతోను, పరివారితణాచుట్టబడిన, యః=ఏ, ఏషు=ఈ, వానరఃావానరుడు,

అభిముఖఃణాలంకకు అభిముఖుడై, నర్దన్‌=ధ్యవిచేయుచు, తిష తి=ఉన్సాడో, మని వీలో వామానీలు డను, త్‌ క క కుడు. పర్వశాఖామ్భ గేన్తాస్య=పమస్త వానరులకు ప్రభువైన, మహాత్మ నామహాత్ము డైన, సుగ్రీవస్యాసుగ్రీవునియొక్క, బల్యాగ్రే=ేవాగ్రమునందు, తిష్టలే=నిలచి ఉన్నాడు.

తా ఏ వానరుడు లక్షమంది వానరనాయకులు చుట్టూ ఉండగా, లంకాభిముఖుడె అరచు డో ఎవని విచేత ప్రాకారములతోను, ముఖద్వారములతోము, ని పవమతేమ ర్య కూడిన లంక ప్రతిధ్వవించుచున్నదో అతడు నీలు డను పేరు గల వీరుడైన వానరసేనా నాయకుడు. అతడు సమస్తమైన వానరులకు ప్రభువైన మహాత్ముడైన సుగ్రీవుని సైన్యము ముందు నిలచి ఉన్నాడు. 31-13 మూ. బాహా ప్రగృహ్య యః పద్భ్యాం మహీం గచ్చతి వీర్యవాన్‌, క!

లజ్కామభిముఖః కోపాదభీక్షం చ విజృమృతే,

గిరిశ్చృజ్లపతీకాశః పద్మకీళ్ఞుల్కసంవిభః కేర్‌

ప్ఫోటయత్యతిపంరబ్లో లాబ్లూలం చ పునః పునః,

యస్య లాబ్లూలశబ్లేన స్వవన్తి ప్రదిశో దశ, 16

ఏష వావరరాజేన సుగ్రీవేణాభి షేచితః

యువనరాజోఒజ్బదో వామ త్వామాహ్యయతి సంయుగే 17

ప్ర అ, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, యణఎవడు, బాహూ=బాహు

290 శ్రీమద్రామాయణము వులను, ప్రగృహ్య=పట్టుకొని (ఫైకి ఎత్తి లేదా చేతులు కట్టుకొని విలచి), పద్భ్యామ్‌=పాదములచేత, మహీమ్‌=భూమివి, గచ్చతిాపొందుచున్నాడో, లబ్కామ్‌ అభిముఖః=లంకకు అభిముఖుడై, క్రోపాత్‌ =కోపమువలన, అభీక్షమ్‌ =మిక్కిలి, విజృమృతే=విజ్బంభించుచున్నాడో, గిరిశృబ్లప్రతీకాశః=పర్వతశిఖరములో సమామడు, పద్మకింజల్కసంవిభు= పద్మముల కింజల్కములతో సమానుడైన ఎవడు, అతిసం రబ్ధఃామిక్కిలి కోపించినవాడై, పునః పునః=మాటిమాటికి, లాజ్లూలమ్‌=తోకను, స్ఫోటయతి=కదల్చి చప్పుడు చేయుచున్నాడో;, యస్య=ఎవనియొక్క, లాజ్లూలశబ్దేన= తోకయొక్క శబ్దముచేత, దశ=పది, సైదిశూదిక్యులు, సనన రుని చేయుచున్నవో, ఏషు=ఇతడు, వానరరాజేన=వానరరాజైన, సుగ్రీవణ=సుగ్రీవునిచేత, అభి షేచితః=అ భిషేకించబడిన, అజ్జదో నామ=ఆంగదు డమ పేరు గల, యువరాజ=యువరాజు, త్వామ్‌-నిన్ను, సంయు గే=జయుద్ధమునందు, ఆహ్వయతి= పిలచుచున్నాడు.

తా. పద్మము కీంజల్కముల వంటి శరీరచ్చాయ గల ఆ పర్వతశిఖరము వలె ఉన్న పరాక్రమవంతుడైన వావరుడు చేతులు పైకి ఎత్తి పాదాలతో వేలపై నడచుచు లంక వైపు తిరిగి కోపముతో మిక్కిలి విజబృంభించుచున్నాడు. చాల కోపముతో మాటిమాటికి తోకను విదల్చుచు ధ్వని చేయుచున్నాడు. ఆతడు తోక కదల్సి చేసిన శబ్దము పది దిక్కులందు వ్యాపించుచున్నది. అతడు సుగ్రీవునిచే యౌవరాజ్యమునందు. అభిషిక్తుడైన యువరాజు, అంగదుడు. అతడు నిన్ను యుద్దానికి పిలచుచున్నాడు. కశ - 17 మూ, వాలిన పదృశః పుత్రః పుగ్రీవస్య సదా (ప్రియః;

రాఘవార్జే సరాక్రాన్తః శక్రార్థే వరుణో యథా. 18

ప్ర, అ. వాలినః=వాలికి, సదృశణాతగిన, పుతః=పుత్రుడు, సదా=ఎల్టప్పుడు, సుగ్రీవస్యాసుగ్రీవునకు, ప్రియః=ఇస్టుడూ అయిన ఈ అంగదుడు, శక్రార్థే=దే వీంద్రువి నిమిత్తము, వరుణో యథావరుణుడు వలె, రాఘవార్థైరామునినిమిత్త మై పరాక్రాన్తణపరాక్రమించినాడు.

లా. ఈ అంగదుడు వాలికి తగిన పుత్రుడు. ఎల్లప్పుడు సుగ్రీవునకు (పేమపాతత్రుడు. దేవేంద్రునికోపమై వరుణుడు పరాక్రమించి నట్లు రామునికోసమై పరాక్రమించుచున్నాడు. 18 మూ. ఏతస్య పా మతిః సర్వా యద్ర ఎై జనకాత్మజా,

హమామతా వేగవతా రాఘవస్య హితైషిణా. 19

న్ధ్‌ అ. రాఘవస్య=రామునియొక్క, హిలైషిణా=హితమును కోరువాడైవ, వేగవతా=చగవంతుడైన, హనూమతా=హనుమంతునిచేత, జవకాత్మజూ= పీత, దృష్టా ఇతి యత్‌=చూడబడినది అను మాట ఏది కలదో, సా సర్వా అది అంతౌ,

యుద్ధకాండ 291 ఏతస్య=వీనియొక్క, మతిఃాబుద్ధి.

తా. రాముని హితమును కోరు చేగవంతుడైన హనుమంతుడు సీతను చూచినాడనగా ఇది అంతా ఈతని బుద్ధిబలముచేతనే. 19 మూ. బహూవి వావరేవ్చాణామేష యూథావి వీర్యవాన్‌,

పరిగృహ్యాభియాతి త్వాం స్వేనావీకేన మర్చితుమ్‌. 20

ప్ర, అ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, ఏషు=ఈ అంగదుడు, వానరేన్టొ ణామ్‌=వానర(శ్రేష్టులయొక్క, బహూవి=అనేకమైన, యూథాని=సముదాయములను, పరిగృహ్య=తీ సికొని, త్వామ్‌=విన్ను, 'స్వేన=తనపంబంధమైవ, అవీకేన= పేవచేత, మర్దితుమ్‌=మర్హించుటకు, అభియాతి=నీకు ఎదురుగా వచ్చుచున్నాడు.

తా. పరాక్రమవంతుడైన ఈ అంగదుడు వానరననాయకుల అనేక సముదాయములను తన వెంట తీసికొని, నిన్ను తన సేనచేత మర్దించుటకై వచ్చుచున్నాడు. 20 మూ. అమవాలిసుతప్యాపి బలేన మహతా వృతః

వీరస్తిష్టతి సంగ్రామే "సేతు హేతురయం నలః లై

ప్ర అ. అనువాలిసుతస్య=వాలికునూరుళ్లీ అనుసరించి, మహతా=గొప్ప, బలేన=పేనతో, వృతఃకూడిన, సంగ్రామేయుద్ధమునందు, _ వీరగావీరుడైన, పేతు హేతుః సేతువుకు కారణమైన, ఆయమ్‌=ఈ, నలఃనలుడు, తిష్పతి=నిలచి ఉన్నాడు.

తా. యుద్ధములో మహావీరుడైన ఈ నలుడు అంగదుని వెనుకనే గొప్ప పైన్యముతో నిలిచి ఉన్నాడు. పేతువును నిర్మించినది ఇతడే. 2] మూ. యే తు విష్పభ్య గాత్రాణి క్షేడయన్లి నదన్తి చ

ఉత్భాయ చ విజ్బమృన్తే క్రోధేన హరిపుజ్లవాః 22

ఏతే దుష్ప్రపహా ఘోరాశ్చణ్ఞాశ్చణ్ణపరాక్రమాః

అష్టా శతసహస్రాణీ దశకోటిశతావి చం 23

య ఏననునుగచ్చవ్తి వీరాశ్చన్లనవా సినః;

నా జ్య ఇటీ

ఏష్టైవాశంసతే లజ్కాం స్వీవానీకేన మర్షితుమ్‌, 2డీ

ప్ర అ, యేఏ, హరిపుజ్వవాః=వానర(శ్రేష్టులు, గాత్రాణి=దేహములను, విష్ణభ్య=బిగింపచేపి, శ్రేడయన్ని= సింహవాదముచేయుచున్నారో, నదన్ని చాధ్వని చేయుచున్నారో, బ్రేభేవాకోపములో, ఉత్భాయ=లేచి, విజృమృన్తే౭విజృంభించు చున్నారో, చన్హనవాసినః=చందనవనమునందు. వివసించుచున్న, అషహ్టా=ఎనిమిది,

202 శ్రీమద్రామాయణము శతసహ(స్రాణి=లక్షలు, దశకోటిశతాని చాపది వందల కోట్లు, యే=ఏ, వీరాః=నీరులు, ఏనమ్‌=ఇతనిని, అనుగచ్చన్తి= అనుసరించుచున్నారో, ఏతే=వీరు, దుష్ప్రసహాః= సహింప శక్యము. కానివారు, ఘోరాః=భయంకరులు, చణ్జాఃతీవ్రమైనవారు, చణ్ణపరాక్రమూఃాతీవ్రమైన పరాక్రమము. గలవారు. ఏషైవాఇతడే, చ్వేనాతన సంబంధమైన, అనీకేన=పేనచేత, లజ్కామ్‌=లంకను, మర్దితుమ్‌=మర్హించుటకు, ఆశంసతే=కోరుచున్నాడు.

తా.చందనవనములో నివసించే వెయ్యి కోట్ల ఎనిమిదిలక్షల ఆ వాన

శేష్టులు శరీరములు బిగబట్టి, సింహవాదము చేయుచు, గర్హించుచున్నారు. నరక సో లేచి విజబృంభించుచున్నారు. ఈ నలుళ్లి అనుసరించి ఉన్న ఈ వానరవీరులందరూ సహింప శక్యము కానివారు; భయంకరులు; తీవమైన పరాక్రమము గలవారు; ఈ సైన్యము సహాయముతో ఈ వనలుడే లంకను మర్దించుటకు అభిలషించుచున్నాడు. 22 = 24 |!

మూ, శ్వేతో రజతసంకాశశ్చపలో భీమవి'క్రమః;

బుద్దిమాన్వానరః శూరస్త్రిషు లోకేషు విశ్రుత 28

త్నూర్డం పుగ్రీవమాగత్య పువర్గచ్చతి పత్వరః

ఎట్టి జ్య

విభజవ్వానరీం 'పేవామవీకావి ప్రహర్షయన్‌. 26

-ప్ర, అ. రజతసంకాశ= వెండితో సమానమైనవాడు, చపలఃాచపలస్వభావుడు, భీమవిక్రమః౭భయంకరమైన సరాక్రమము గలవాడు, బుద్ధిమాన్‌ =బుద్ధిముంతుడు, శూరః=శూరుడు, త్రిషు లోకేషు=మూడు లోకములయందు, విశ్రుతఃాహప్ర సిద్దుడు అయిన, శ్వేఈ=శ్వేతు డను, వానరః=వానరుడు, తూర్ణమ్‌= శీఘ్రముగా, సుగ్రీవ్‌= సుగ్రీవుణ్లి గూర్చి, ఆగత్య=వచ్చి, వానరీమ్‌=వానరసంబంధమైన, ేనామ్‌= సేనను, విభజన్‌=విభజించుచు, అనీకాని= పైన్యములను, ప్రహర్షయన్‌ =పంతోష పెట్టుచు, పత్వరః=తొందరతో కూడినవాడై, పునః=మరల, గచ్చతి= వెళ్లుచున్నాడు.

తా. వెండివంటి తెల్లని శరీరద్భ్చాయ గలవాడు, చపలుడు, భయంకరమైన పరాక్రమము. గలవాడు, బుద్ధిమంతుడు, శూరుడు, మూడు లోకములలో ప్రసిద్దుడు అయిన శ్వేతు డను వానరుడు తొందరగా సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్లి, మధ్యనుండి వెళ్లుటచేత వానరేనలను పాయలుగా చీల్చివేయుచు, సైనికులకు సంతోషము కలిగించుచు మరల తవ ప్టానమునకు వెళ్లుచున్నాడు. 25, 26 మూ యః పురా గోమతీతిశే రమ్యం పర్యేతి పర్వతమ్‌,

నాన్నూ పంరోచనో వామ నానానగయుతో గిరిఐ 27

యుద్ధకాండ 203 తత్ర రాజ్యం ప్రశాస్త్యేష కుముదో నామ యూథపః, యో౬ఒపొ శతపహస్రాణి సహర్షం పరికర్షతి, 28 యస్య వాలా బహువ్యామూ దీర్ణలాజ్లూలనూ శ్రితాః, తామాః పీతాః సీతాః శ్వేతాః ప్రకీర్తా ఘోరదర్శవాః 29 అదీనో వావరశ్చణ్ణః సంగ్రామమభికాజ్‌ క్షతి,

జ జ్య ఇటీ

ఏ షైవాశంపతే లజ్కాం ప్వేవావీకేన మర్చితుమ్‌. 380

ప్ర అ. యఃఎవడు, పురా-పూర్వము, గోమతీతీరే=గోమతీతీరము నందు, నామ్నా=పేరుచేత, సంరోచనో వామ=సంరోచన మను ప్రపిద్ధి గల, నానానగయుతః=అఆనేక విధములైన వృక్తములతో కూడిన, గిరిః=పర్వతమున్నది. అట్టి, రమ్యమ్‌-రమ్య మను నామాంతరము గల, పర్వతమాపర్వతమును, పర్యేతి=పొందుచుండెడివాడో, ఏషు=ఈ,. కుముదో నామాకుముదు డను

"పేరు గల, యూథపః సేనానాయకుడు, తత=అక్కడ, రాజ్యమ్‌=రాజ్యమును,

ప్రశాస్తి-పాలించుచున్నాడు. యః=ఎవ్వడు, శతసహసప్రాణి=లక్షలను, సహర్షమ్‌=పం

తోషపూర్వకముగా, పరికర్షతి=లాగుచున్నాడో (తనవెనుక తీసికొని వచ్చుచున్నాడో), యస్య= ఎవనియొక్క, దీర్టలాజ్లూలమ్‌ =దీర్సమైన తోకను, ఆశ్రితాః౭ఆశ్రయించి యున్న, నాలాః=వెండ్రుకలు, బహువ్యామాః=చాల బారల పొడవైనవో, తామ్రాః= ఎజ్జగాను, పీతాః=పచ్చగామ, సితాఃాతెల్లగాను, శ్వేతాః=చాల తెల్లగానము ఉన్న, ప్రకీర్ణాః=వ్యాపించిన రోమములు, ఘోరదర్శనాణఘోరమైన దర్శనము గలవో అట్టి, అదీనః=దీనుడు కానివాడు, చల్లః=తీవమైనవాడు అయిన, వానరఃావానరుడు, సజ్గొమమ్‌=యుద్ధమును, అభికోజేక్షతి=కోరుచున్నాడు. ఏపైవాఇతడే, స్వేనాతన సంబంధమైన, అనీకేన=కేనచేత, లజ్కామ్‌=లంకను, మర్దితుమ్‌=మర్దించుటకు, ఆశంసతే=కోరుచున్నాడు.

తా. గోమతీతీరమునందు రమ్య మను పర్వత మున్నది. అవేకవిధములైన వృక్షములతో నిండిన ఆ _ పర్వతమునకు పంరోచన మని కూడ పేరు. కుముదు డను ఈ పేనానాయకుడు పూర్వము ఆ _పర్వతప్రాంతమునందు పంచరించేవాడు. ఆక్కడ రాజ్యము చేసేవాడు. ఇతడు లక్షలకొలది వానరుల నాయకుడుగా ఉన్నాడు. చాల పొడవైన ఆతని తోకమీద ఉన్న రోమములు ఎజ్జిగాా పచ్చగా, తెల్లగా, చాల తెల్లగా, ఉండి ఎగురుచు, ఎన్నో బారల పొడవు గలవై చూచుటకు భయంకరముగా ఉన్నవి. దైన్యము లేవివాడు, తీవ్రస్మభావము గలవాడు అయిన ఈ వానరుడు యుద్ధమును కోరుచున్నాడు. ఈతడ తన

"సేనతో లంకను మర్షించవలె వని అభిలషించుచున్నాడు. 27 - 30

204 శ్రీమద్రామాయణము మూ యస్తేష సింహపంకాశ కసిలో దీర్హకేపరః

విభృతః (ేక్షతే లజ్కాం దిధక్షన్నిన చక్టుషా, 31

విన్య్యం కృష్ణగిరిం సహ్యం పర్వతం చ సుదర్శవమ్‌,

రాజన్స్ఫతతమరధ్యాస్త్రే ప రమో నామ యూథపః, 8

శతం శతసహస్రాణాం త్రింశచ్చ హరిపుజ్ణవాః,

యం యాన్తం వానరా ఘోరాశ్చణ్డాశ్చణ్ణపరాక్రమాః, 233

పరివార్యామగచ్చన్తి లజ్కాం మర్షితుమోజసా,

ప్ర అ. రాజన్‌-రాజా |! సింహసంకాశూ=సింహముతో సమా మడు, కపీలః=కపిలవర్హము. గలవాడు, దీర్హకేపరః=ద్తీర్సమైన జూలు కలవాడు అయిన, యః=ఎవ్వడు, నిభృతః=ఏకాగ్రచిత్తుడై, చక్టుషా=వేత్రముచేత, దిధక్ష న్నివాకొల్ప్బదలుచుకొన్నవాడువలె, లజ్కామ్‌=లంకను, (గేక్షలే-చూచుచున్నాడో, శతసహస్రాణామ్‌=లక్షలయొక్క, శతమ్‌ =శతము, త్రింశచ్చ=ముప్పడీ, హరిపు బ్లవాః=వానరులలో (శ్రేష్టులు, ఘోరాః=భయంకరులు, చజ్జపరా[క్రమాః=తీవ్రమైన పరాక్రమము గలవారు అయిన, వానరాజవానరులు, యాన్త్వమ్‌=వెళ్లుచున్న, యమ్‌=ఎవనివి, పరివార్య=చుట్టి, ఓజసా=తేజస్సుచేత, లజ్కామ్‌=లంకను, వర్తి తుమ్‌=మర్హించుటకు, అనుగచ్చన్తి=ఆనుసరించి వెళ్తుచున్నారో, సః=అతడు, రమ్ఫో నామారంభు. డను పేరు గల, యూథప' పేనానాయకుడు. విన్ధ్యమ్‌=విం ధ్యపర్వతమును, _కృష్ణగిరిమ్‌=కృష్ణగిరివ, సహ్యం పర్వతమ్‌=సహ్యపర్వతమును, సుదర్శనమ్‌ాపుదర్శనపర్వతమును, _ సతతమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, అధ్యా స్తే-అధిష్ఫించి ఉండును.

తా. రాజా ! కపీలవర్గము (చానుని చాయ) పొడవైన జూలు కలిగి సింహము వలె ఉన్న ఇతడు రంభు డను సేనానాయకుడు. అక్కడ నిశ్చలముగా నిలబడి చూపులతో కాల్చి వేయనున్నాడా అన్నట్లు లంక వైపే చూచుచున్నాడు. ఇతడు ఎల్లప్పుడు వింధ్య - కృష్ణగిరి - సహ్య - సుదర్శన పర్వతములపై నినసించుచుందును. వానరులలో (శ్రేష్టులు, భయంకరులు, తీవ్రమైన పరాక్రమము గలవారు ఆయిన నూటముప్పది లక్షల వానరులు ఈతని వెంట, లంకను తమ తేజస్సుచేత వశింపచేయుటకు వచ్చుచున్నారు. 31-33 మూ యస్తు కర్ణా వివృణుతే బృమృతే చ పువః పున, 34

న తు సంవిజతే మృత్యోర్న చ యుర్దాత్‌ ప్రధావతి,

ప్రకమ్పతే చ రోషేణ తిర్యకృ పువరీక్షతే 35

పశ్యన్‌ లాజ్లూలమపి చ క్ష్వేదత్యేష మహాబలః,

యుద్ధకాండ 205 మహొజపా వీతభయో రమ్యం పాల్వేయపర్వతమ్‌. 36 రాజన్సృతతమధ్యాస్తే శరభో వామ యూథపః ప్ర అ రాజన్‌=రాజా! యః తు=ఎవడు, కర్ణౌ=చెవులను, వివృణుతే=

కదుపుచున్నాడో, పునః పునః=మాటిమాటికి, జృమృతే చాఆవులించుచున్నాడో,

మృత్యోః=మృత్యువునుండి, వ తు పంవిజతేభయపడుటలేదో, యుద్దాత్‌ =యుద్ద మునుండి, నచ ప్రధావతి=పరు గెత్తుటలేదో, రో షేణ=కోపముచేత, ప్రకమ్పుతే చ=కదులుచున్నాడో, పును=మురల, తిర్యక్‌=అడ్డ్లముగా, ఈక్షలే=చూచుచున్నాడో, లాబ్లూలమ్‌=తోకమ, పశ్యన్‌ =చూచుచు, శ్ర్వేళలే=సింహనాడము చేయుచున్నాడో, వ.హాబలః=గొప్ప బలము గల, ఏషణాఇతడు, శరభో నామ=శరభు డను పేరు గల, యూథపః= పేనానాయకుడు. మహొజసా=గొప్ప తేజస్సుతో, వీతభయః=పో యిన భయము కలవాడై సతతమ్‌=ఎల్లప్పుడు, రమ్యమ్‌=రమ్యమైన, సాల్వేయం పర్వతమ్‌=సాల్వేయపర్వతమును, అధ్యా ప్తేఇఅధిష్టించి ఉన్నాడు.

తాం మహారాజా! అక్కడ ఒక ేవానాయకుడు. చెవులు కదుపుచు మాటిమాటికి ఆవులించుచున్నాడు. మృత్యువునుండి భయపడుటలేదు. యుద్ధభూమినుండి పారిపోడు. కోపముతో వణికిపోవుచు మరల అడ్డముగా చూచుచున్నాడు. తోక చూచుకొనుచు సింహనాదము చేయుచున్నాడు. మహా బలశాలియైన ఇతడు శరభుడు. తేజస్సుచేత, ఏ మాత్రము భయము లేనివాడై ఎల్లప్పుడు రమ్యమైన సాల్వేయపర్వతముమీద నివసించుచున్నాడు. 34-36 మూ. ఏతస్య బలినః పర్వే విహారా వామ యూథపాః, రాజన్‌ శతసహస్రాణి చత్వారింశత్త లైన చం 37 ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! ఏతస్యాఇతనియొక్క, శతసహస్రాణి=నూ రువేలు, తథైవ చామరియు, చత్యారింశత్‌ =నలుబది. వేలు, సర్వే=-సమస్తమైన, విహారాః వామావిహారు లను సరు గల, యూథపాః= పేనానాయకులు, బలిను=బలవంతులు.

తా. రాజా ! ఈతని విహారు లను పేరు గల ఒక లక్ష

నలుబదివేలమంది సేనావాయకులు అందరు చాల బలము గలవారు. 37

మూ. యస్తు మేఘ ఇవాకాశం మహావావృత్య తిష్టతి, తెరి మధ్యే నానరవీరాణాం సురాణామిన వాసవః, భేరీణామిన సంవాదో యస్యెన శ్రూయతే మహాన్‌, 39 ఘోషః శాఖామృ గేవ్చాణాం పజ్ఞుమనుభికాజ్‌క్షతామ్‌,

296 శ్రీమద్రామాయణము ఏష పర్వతమధ్యాస్తే పారియాత్రమనుత్తమమ్‌, త్త యుద్ధే దుష్ప్రుసహో విత్యం సనపో వామ యూథపఒ ప్ర అ. యః=ఎవడు, మహాన్‌ “గొన్న, మేఘ ఇవ=మేఘము వలె, ఆకాశమ్‌=

ఆకాశమును, ఆవృత్య=కప్పి, సురాణామ్‌=దేవతలమధ్య, వాసవః ఇవాదేవేంద్రుడు

వలె, వానరవీరాణామ్‌=వానరవీరులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, తిష్పతి=ఉన్నాడో, పజ్లొమమ్‌=యుద్ధమును, అభికాజ్‌క్షతామ=కోరుచున్న, య వవియొక శాఖామ్బ గేన్దాణామ్‌=వానరులయొక్క, మహాన్‌ =గొప్పదైన, ఫఘోషః=ధ్వనవి, ణామ్‌=భేరీలయొక్క, సంనాదః ఇవాధ్వని వలె, శూయతే=వినబడుచున్నదో, ఏషః=ఇతదు, విత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, యుద్దే-యుద్ధమునందు, దుష్ప్రపహఃప హీంప శక్యము. కొని, సనపో నామ=పనపు డను, యూథపః=కేనానాయకుడు. అను త్తమమ్‌=(శ్రేష్టమైన, పారియాత్రమ్‌=పారియాత్రపర్వతమును, అధ్యా స్తే=అధి ప్పించి ఉన్నాడు.

లొ. దేవతలమధ్య నున్న దేవేంద్రుడు వలె వానరుల మధ్య ఉన్న ఎవడు పెద్ద మేఘము ఆకాశమును అఆనరించి నట్లు ఆవరించినాడో, యుద్ధమును. కోరుచున్న ఎనని సైనికులైన వానరుల ధ్వని భేరీధ్వని వలె వినబడుచున్నదో, ఆతడు నిత్యము యుద్ధమునందు సహింస శక్యము కాని పనసు డను పేనావాయకుడు. అతడు పారియాత్ర మను ఉత్తమమైన పర్వతముమీద

నివసించుచున్నాడు. 38-40

మూ. ఏనం శతసహసప్రాణాం శతార్హం పర్యుపాసతే, న! యూథపా యూథపశశ్రేష్టం యేషాం యూథావి భాగశఒ ప్ర. అ. యేషామ్‌=ఎవరియొక్క, యూథాని=యూథములు, భాగశణాభాగ్‌

ములుగా ఉన్నవో అట్టి, శతసహసప్రాణామ్‌ =వంద వేలయొక్క, శతార్ధమ్‌ = అర్హశతము,

యూథస(శ్రేష్టమ్‌= ఉవానాయకులలో (గ్రేష్ఫుడైన, ఏనమ్‌=వీనివి, పర్యుపాసతే= సేవిం చుచున్నారు. తా.వేరు వేరు యూథములుగా ఏర్పరుపబడిన ఏభైలక్షల కేవావాయకులు

"సేవానాయకులలో ్రేష్టుడైన ఇతనిని ేవించుచున్నారు. శ]

మూ. యష్త భీమాం ప్రవల్లన్తీం చమూం తిష్టతి శోభయవ్‌్‌, త్త సీతాం తీరే సముద్రస్య ద్వితీయ ఇవ పాగరః, ఏష దర్దురసంకాశో వినతో వాము యూథపః, శ్రి సిబంశ్చరతి యో వేణాం నదీవాముత్తనూం వదీమ్‌, షష్టిః శతపహప్రాణి బలమప్య ప్లవంగమాఒ మ!

యుద్ధకాండ 297

ప్ర అ యః=ఎవడు, సముద్రస్య=సముద్రముయొక్క, తీరే=తీరము నందు, ద్వితీయః= రెండవ, సాగరః ఇవ=సాగరము వలె, స్థితామ్‌=ఉన్న, భీమామ్‌= భయంకరమైన, ప్రవల్లన్తీమ్‌=కదులుచున్న, చమూమ్‌=-లేనను,. శోభయన్‌ =ప్రకా శింపచేయుచు, తిష్పతి=ఉన్నడో, ఏషు=ఇతడు, దర్హురసంకాశ=దర్హురపర్వతముతో పమానుడైన, వినతో వామ=వినతు డను, యూథపః= సేనానాయకుడు. యః=ఎవడు, నదీనామ్‌=నదులలో, ఉత్తమామ్‌=ఉత్తమమైన, వేణామ్‌=వేణ అను, నదీమ్‌=వదివి, పిబన్‌=త్రాగుచు, చరతి=సంచరించుచున్నాడో. షష్టీ=ఆరువది, శతపహప్రాణి=లక్షలు, ప్లవంగమాః=వానరులు, అప్య=వీనియొక్క, బలమ్‌= కేవ

తాం సముద్రతీరమునందు రెండవ పముద్రము వలె ఉన్న భయంకరమైన, కదలుచున్న పేనను ప్రకాశింపచేయుచు దర్దురపర్వతము వలె ఉన్న ఇతడు వినతు డను సేనానాయకుడు. ఇతడు నదులలో ఉత్తమమైన కృష్ణ వేణానది జలమును ట్రాగుచు సంచరించుచున్నాడు. ఇతని "సైన్యములో అరువది లక్షల మంది వానరులు ఉన్నారు.

వి. “వేణామ”కు బడ్మలు గోవిందరాజు *పరాసామో అను పాఠము ఇచ్చినాడు. ఆ నది ఎక్కడనున్నదో. తెలియదు. వేశానది మన కృష్ణానది కొచగ్చును. కృష్ణానదికి “కృష్ణవేళ్లా” “కృష్ణవేణా” అము పేర్లు ప్రాచీనగ్రంథాలలో ఉన్నవి. 42 - 44 మూ. త్వామాహ్యయతి యుద్ధాయ క్రథనో నాను వానరః,

విక్రాన్తా బలవవ్తశ్చ యథా యూథావి భాగశః, త్తేర్‌

ప్ర అ. విక్రాన్నాః=పరాక్రమవంతులు, బలవన్తశ్చ=బలవంతులు అయిన వానరులు, యూథావి=వానరుల యూథములు, యథా=ఎట్లు, భాగశః= వేరు వేరు. భాగములుగా ఉన్నారో (వేరు. భాగములుగా ఉండునట్లు చేసి, 'క్రథఠవో నామ=క్రథను డను పేరు గల, వానరః=నావరుడు, త్వాను=నిన్ను, యుద్ధాయ=యుద్ధము కొరకు, ఆహ్వ్యయతి= పిలచుచున్నాడు. _

లా. ర్రరను డను వానరుడు విర్రమనంతులు బలవంతులు అలన వానరులను, వానరయూథములను వేరువేరుగా ఎవరు ఉండవలసిన చోట వారిని ఉంచి నిన్ను యుద్ధము కొరకు పీలచుచున్నాడు. 4ర్‌ మూ, యన్తు గ్రైరికనర్దాభం వపుః పుష్యతి వావరః

అవమత్య పదా పర్వావ్వావరావ్‌ బలదర్పితః, 46

గవయో వామ తేజప్వీ త్వాం క్రోధాదభివర్తతే.

ప్ర అ యః=ఏ, వానరః=వానరుడు, గైరికవర్జాభమ్‌ = గైరికధాతువు రంగువంటే కాంతి గల, వపుః=శరీరమును, పుస్యతి=పోషించుచున్నాడో,

298 శ్రీమద్రామాయణము పదా=ఎల్లప్పుడు, బలదర్చిత=బలము చేత దర్శితుడైన, వేజస్వీ=తేజుశారియైన, గవయో నొమ=గవయు డను ఆ వానరుడు, సర్వాన్‌=ఐసమస్తమైన, వాన రాన్‌=వానరులను, అవమత్య=అవమానించి, శ్రోధాత్‌ =కోపమువలన, త్వామ్‌ అభివర్తతే=ఎదిరించుటతై వచ్చుచున్నాడు.

తా. గైరికధాతువువర్ణము వంటి శరీరచ్చాయతో ప్రకాశించుచున్న ఆ వొనరుడు తేజఃశాలియైన గవయుడు. ఎల్లప్పుడు బలముచేత గర్వితుడైన ఇతడు వానరుల నందరినీ కాదని తావే నిన్ను ఎదిరించుటకు వచ్చుచున్నాడు, 46 మూ. ఏవం శతపహస్రాణీ సప్తతిః పర్యుపాసతే,

ఏెష్టైవాశంపతే లజ్కాం స్వేవావీకేన మర్పితుమ్‌. క్త

ప్ర అ. ఏనమ్‌=ఇతనివిి సప్తతిః=డెబ్బది, శతసహస్రాణి=లక్షలు, పర్యుపాపణి 2సేవించుచున్నారు. ఏస్టైవ=ఇతడే, స్వేన=తన పంబంధమైన, అనీ కేన పేనచేత్య లబ్కామ్‌=లంకను, మర్షితుమ్‌= మర్దించుటకు, ఆశంసతే=కోరు చున్నాడు.

తా. ఈ గవయుళ్లీ డెబ్బదిలక్షల మంది వానరులు హేవించుచున్నారు. ఇతడే. తన సైన్యముతో లంకను మర్దించుటకు కోరుచున్నాడు. త్త మూ. ఏతే దుష్ప్రుపహా వీరా యేషాం సంఖ్యాన విద్యశే,

యూథపా యుథస(శ్రేష్టాప్తేషాం యూథావి భాగశు. త్రి

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాడ్హే షడ్వింశః సర్గ

ప్ర. యేషామ్‌=ఎవరికి, సంఖ్యా=సంఖ్య, న విద్యతే=లేదో, ఏతే=ఈ, వీరాణ=వీరులైన, యూథపాః౭యూథనాయకులు, యూథష్యశ్రేషాః౭యూథవాయకు లలో (శ్రేష్టులు, దుష్ప్రుసహాః=సహింప _ శక్యముకానివారు. తేషామ్‌=వారియొక్క; యూథావి=యూథములు, భాగశః=వేరు. వేరుగా ఉన్నవి.

లా. వీరులైన ఈ యూథనాయకులు, యూథనాయకులలో (శ్రేష్టులైన

వానరులు ఎదిరింప శక్యముకానివారు. వీరిని లెక్కసపెట్టుట కష్టము. వీరు వేరు వేరుగా యూథములుగా విభజింపబడి ఉన్నారు.

*బాలానందిని ఆము శ్రీమదామాయణొం[ధ వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండములో ఇదువదియారన నర్గ నమాస్తము.

అథ సప్తవింశః పర్షః

[పొరణుడు ఆ యా వానరవీరుల పేర్లు చెప్పుచు వారి పద్యాకమమును వృర్ధించుట. ్రో మూ. తాంస్తు తే సంప్రవక్ష్యామి (ప్రేక్రమాణస్య యూథపాన్‌,

రాఘవార్ధే పరాక్రావ్హా యే రక్షన్హి న జీవితమ్‌. (|

ప్ర. అ. రాఘవార్ధేరామునినిమిత్తమై, పరాశ్రాన్నాః౭పరాక్రమించిన, యే=ఎవరు, జీవితమ్‌=తను జీవితమును, న రక్షన్తి=రక్షించుకొనరో, తాన్‌=ఆ, యూథపొన్‌=యూథనాయకులను గూర్చి, (పేక్షమాణస్య=చూచుచున్న, త్రే=వీక్షు (ప్రవక్ష్యామి=చెప్పెదను.

తొ. రాముని నిమిత్తమై పరాక్రమము చూపుచు తమ జీవితమును గూర్చి కూడ లక్ష్యము లేని ఆ యూథనాయకులను గూర్చి నీకు చెప్పెదను; వారివి చూడుము. కె మూ ప్పిగ్దా యప్య బహువ్యామా బాలా లాజ్లూలనూథ్రితాః

తామ్రాః పీతాః పితాః శ్వేతొః ప్రకీర్ణా ఘోరకర్మణః ౭

ప్రగృహీతాః ప్రకొశశ్తే సూర్య స్యేవ మరీచయః,

పృథివ్యాం చానుకృష్యన్తే హరో వామైష వానరః, ౩

ప్ర అ. ఘఫోరకర్మణః=భయంకరమైన పనులు గల, యస్య=ఎవనియొక్క, లాబ్లూలమ్‌=తోకము, ఆశ్రితాః=ఆశ్రయించిన, బహువ్యామాః=చాల బారల పొడవైన, స్నిగ్ధాఃణామెత్తని, తామ్రాణాఎట్టవి, పీతాఃాపచ్చని, సీతొళాతెల్లవి, శ్వేతాణాబాగా తెల్లన, _ప్రకీర్ణాపలచగా. ఉన్న, బాలాణారోమములు, సూర్యస్యజసూథ్యుని యొక్క, ప్రగృహీతాః=పట్టుకొవబడిన (ప్రోగుచేయబడిన)) మరీచయః ఇవ=కిరణ ములు వలె ప్రకాశన్తాప్రకాశించుచున్నవో, పృథివ్యామ్‌=నేలమీద, అనుకృష్యన్తే చాలాగబడుచున్నవో, ఏషు=ఇతడు, హరో వామ=హరు డను పేరు గల, వానరణవానరుడు.

తొ. భయంకరములైన. పనులు చేయు ఎవని తోకమీద నున్నగాను, ఎజ్జగాము, పచ్చగాను, తెల్లగాను, బాగా _తెల్లగాను ఉన్న బారెడేసి పల్చని రోమములు ప్రోగుచేసిన పూర్యకిరణముల వలె ఉన్నవో, వేలమీద కూడ ఈడ్చుకొని పోవుచున్నవో అతడు హరుడు అను వానరుడు. 2,3

300 శ్రీమద్రామాయణము

మూ. యం పృష్టతో౭మగచ్చన్తి శతశో౭ఒథ పహస్రశు, వృక్తామద్యమ్య సహపా లజ్కారోహణతత్సరాం, త్త యూథపాొ హరిరాజస్య కింకరాః సముపస్థతాః.

అ. ప్ర సముపస్థితాణపమీపించి ఉన్న, హరిరాజస్య=సుగ్రీవునియొక్క, కింకరాః=కింకరులైన, శతశః= వందలకొలది, అథ=మరియు, పహస్రశః= వేలకొలది, యూథపాః=పేనానాయకులు, వృక్షాన్‌=వృక్షములను, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, పహసా= వెంటవే, లజ్కారోహణతత్ప్సరాః=లంకను ఎక్కుట యందు ఆసక్తి గలవారై యమ్‌= ఎవనిని, పృష్ణతఈ=వెనుక్క అనుగచ్చన్తి=అమసరించుచున్నారో.

లా. సుగ్రీవుని కింకరులై, ఆతని ఆజ్జప్రకారము వచ్చిన వందలకొలది, వేలకొలది యూథనాయకులు లంకను ఆక్రమించవలె నను ఉత్సాహముతో వృక్షములను ఎత్తి ఈతని వెనుకనే వచ్చుచున్నారు. శ మూ, నీలావివ మహామేఘాంస్తిష్టతో యాంస్తు పశ్యసి, ర్‌

అపితాష్టునసంకొశాన్‌ యుద్ధే పత్యపరాక్రమాన్‌,

అసంభ్యేయానని శ్రీేశ్వాన్సరం పారమివోదథేః. 6

పర్వతేషుచయే 'కేచిద్విషయేషు వదీషు చ,

ఏతే త్వాముభివర్తన్తే రాజనృక్షాః సుదారుణాఒ 7

అ. ప్ర రాజన్‌=రాజా |! నీలాన్‌=నల్లని, మహా మేఘావివాగొస్త మేఘములు వలె, తిష్టతణాఉన్నవారు, అసితాళ్టునపంకాశాన్‌ =నల్లని కాటుక సమానులు, యుద్ధేయుద్ధమునందు, సత్యపరా కమాన్‌ =సత్యమైన పరాక్రమము గలవారు, అసంభ్యేయావ్‌ =లెక్కింప శక్యముకొని వారు, ఉదధేః=పముద్రముయొక్క, పరమ్‌=మరియొక, పారమివాతీరమువలె, అనిరేశ్యాన్‌ =ప్పష్టముగా చూపశక్యము కాని వారు అయిన యాన్‌ తు= ఎవరివి, పళ్యపిా-చూచుచున్నావో, యే కేదిత్‌=ఏ కొందరు, పర్పతేషు=పర్వతములయందు, విషయేషు=దేశములయందు, నదీషు చ=నదులయందు. నివసించుచుందురో, ఏతే=ఈ, పుదారుణాః=చాలా భయంకరురైన, బుక్షాః౭భల్లూకములు, త్వామ్‌ =నిన్ను గూర్చి, అభివర్తన్తే=ఎదురుగొ వచ్చుచున్నారు.

తా, రాజా! నల్లని పెద్ద మేఘముల వలె, నల్లని కాటుకవలె కనబడుచున్న వాళ్లు భల్లూకములు. వీళ్లు యుద్ధమునందు పత్యమైన పరాక్రమముగలవారు. లెక్కింపశక్యము. కానివారు. మరియొక _ సముద్రతీరము వలె ఇందరు అని చూప శక్యము కానివారు. వీరిలో కొందరు పర్వతములమీదా, కొందరు సమతలపు దేశాలలోను, మరికొందరు నదులలోను నీవసించుచుందురు. చాల భయంకరులు. వీళ్లందరూ నిన్ను ఎదిరించుటకై వచ్చుచున్నారు. 5-7

యుద్ధకాండ 301 మూ ఏషాం మధ్యే స్దితో రాజన్‌ భీమాక్షో భీమదర్శవః

సర్షన్య ఇవ జీమూతైః పమన్హాత్పరివారిత 8

బుక్షవన్తం గిరి శ్రేస్టమధ్యాస్తే వర్మదాం పీబన్‌,

సర్వర్‌క్షాణామధిపతిర్దూ మో వామైష యూథపః 0

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా |! ఏషామ్‌=వీళయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, ఫ్టీతః=ఉన్నవాడు, భీమాక్షజభయంకరములైన 'మ్మైములు గలవాడు, భయద రృనఃూభయంకరమైన దర్శనము గలవాడు, జీమూతైఃమేఘములచేత, పర్పన్యః ఇవ=సర్దన్యుడు (వర్దాధిష్థానదేవత) వలె, సమన్నాల్‌=అంతటా, పరివారితః= చుట్టబడినవాడు అయిన, ఏషః=ఇతడు, సర్వర్‌క్షాణామ్‌ =సకలభల్లూకములకు, అధిపతి; ప్రభువైన, ధూమః నామాధూము డమ్‌ పేరు గల, యూథపః సేనా నాయకుడు, నర్మదామ్‌=వర్మదను, పిబన్‌=త్రాగుచు, గిరిశ్రేష్టమ్‌= పర్వతశ్రేష్ట మైన, బుక్షవన్తమ్‌ =బుక్షవత్పర్వతమును, అధ్యాస్తే=అధిప్టించి ఉండును.

తా, మహారాజా 1 వీళ్లమధ్యలో భయంకరమైన నేత్రములతో, చూచువారికి. భయము. కలిగిరిదుచు చుట్టూ... నల్లని మేఘము లున్న పర్హన్యుడు వలె ఉన్నవాడు, ధూము డను పేరు గల సకలభల్లూకములకు ప్రభువైన ేవావాయకుడు. ఇతడు నర్మదాజలముము (త్రాగుచు పర్వత్యశ్రేష్ట మైన బుక్త్షవంతముమీద ఉండును. 89 మూ. యవీయానప్య తు భ్రాతా సశ్యెనం పర్వతోపమమ్‌,

భ్రాత్రా సమానో రూపేణ విశిష్టశ్చ పరాక్రమే. 10

స్‌ ఏష జామ్బవాన్నాము మహాయూథపసయూథపః,

ప్రక్రాన్తో గురువర్తీ చ సంప్రహారేష్వమర్షణః, 1

ప్ర అ, పర్గతోపమత్‌- సర్యతముతో పసమానుడైన, ఏనమ్‌=నీ వివి పశ్య=చూడుము; ఇతడు, అస్య= క్క, యనీయాన్‌ =చిన్నవాడైన, ల్రాతా=సోదరుడు, రూపేణ=రూపముచేత, (భ్రాత్రా=సోదరునితో, సమానః=సమా మడు, పరాక్రమే=పరాక్రమమునందు, విశిష్టంఅధికుడు, ప ఏషు=అట్టి ఇతడు, మహాయూథపయూథపః=మహాయూథవాయకుల యూథమునకు నాయకుడు; జామ్బవాన్నామ=జాంబనంతు డను పేరు గలవాదు. ప్రక్రాన్తః=పరాక్రమించునాడు, గురువర్తీ చాపెద్దలను అనుసరించువాడు, పంప్రహా రేషు=యుద్ధములయందు అమర్షణః=శత్రువులను సహించనివాడు.

తా. సర్వతముతో పమానుడైన ఆతవివి చూడుము. ఆతడు ధూమువి తమ్ముడు. రూపమునందు సోదరునితో సమానుడు. కొని పరాక్రమమునందు అతని కంటె గొప్పవాడు. ఎన్నో భల్లూకయూథముల నాయకులకు వాయకుడైన

302 శ్రీమద్రామాయణము ఇతని పేరు జాంబవంతుడు. ఇతడు పరాశక్రమవంతుడు. పెద్దల విషయమున వినయము గలవాడు. యుద్ధములో ఎదుటివారిని సహించడు. 10, 11 మూ. ఏచేవ పాహ్యంతు మహత్‌ కృతం శక్రస్య ధీమతా,

దేవాసురే జాన్చువతా లబ్బాశ్చ బహవో వరాః 2

ప్ర అ. ధీమతా=బుద్ధిముంతుడైన, ఏలేన=ఈ, జావవతా జాంబవంతుని చేత, దేవాసురే=దేవాసుర యుద్ధమునందు, శక్రస్య=దే ంద్రునకు, మహత్‌ = గొప్పు సాహ్యమ్‌=సాహాయ్యము, కృతమ్‌=చేయబడినది. బహవః=అవేకమైన, వరాశ్చ=వరములు కూడ, లబ్దాః-పొందబడినవి.

తా. ధీమంతుడైన ఈ జాంబవంతుడు దేవాసురయుద్ధ్రమునందు దేవేంద్రునకు గొప్ప సాహాయ్యము చేసి అనేకవరములు కూడ పొందినాడు.12 మూ. ఆరుహ్య పర్వతా(గ్రేభ్యో మహాభ్రవిపులాః శిలాః,

ముఖ్యున్తి విపులాకారా న మృత్యోరుద్విజన్తి చం 13

రాక్షపానాం చ పదృశాః పిశాచావాం చ రోమశాః,

ఏతస్య పైన్యా బహవో విచరన్త్యమితౌజసః కత

ప్ర అ రాక్షసానామ్‌ =రాక్షసులకు, పిశాచానాం చాపిశాచములకు, పదృశాః-సమానమైవ, రోమశాః= రోమములతో నిండిన, అమితౌజసః= అనంతమైన తేజస్సు గల, బహవః=అనేకులైన, ఏతస్య=ఇతనియొక్క, విపులాకారాః= పెద్ద ఆకా రములు గల, పైన్యాః= సైన్యమునకు సంబంధించిన యోధులు, ఆరుహ్య=ఎక్కి, పర్వత్నాగేభ్యః= పర్వతముల పైభాగములనుండి, మహాభ్రవిపులాః= పెద్ద మేఘముల వలె విశాలములైన, శిలాః=శిలలను, ముబ్బన్ని=విడచుచుందురు. మృత్యోః=మ్భ త్యువునుండి, న ఉద్విజన్తిభయపడరు. విచరన్తి=-సంచరించుచుందురు.

తా. పెద్ద శరీరములు గలవారు, రాక్షసులతోను, పిశాచములతోను సమానులు, రోమములతో విండినవారు, గొప్ప తేజస్సు గలవారు. అయిన ఈతని సైనికులు సంచరించుచు పర్వతములపైకీ ఎక్కి అక్కడినుండి పెద్ద మేఘములవంటి శిలలను (క్రీందికి త్రోయుచుందురు. మృత్యువుకు భయపడరు. మూ, య మేనమభిసంరబ్ధం ప్లవమానమివ స్టీతమ్‌,

(పేక్షన్తే వానరాః పర్వే సీతం యూథపయూథపమ్‌. కేర్‌

ఏష రాజన్‌ పహస్రాక్షం పర్యుపాస్తే హరీశ్వరః,

బలేన బలసంయుక్తో దమా వామైష యూథపః, 16

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! సర్వేసమస్తమైన, వానరాః=వానరులు, అభిసంరబ్ధమ్‌=కోపముతో తొందరగా ఉన్నవాడు, స్లవమానమివ=ఎగురుచున్నవాడు

యుద్ధకాండ 303 వలె స్థితమ్‌=ఉన్నవాడు, యూథపయూథపమ్‌ =యూథనాయకుల యూథమునకు నాయకుడుగా, స్టితమ్‌=ఉన్నవాడు అయిన, యమ్‌=ఏ, ఏనమ్‌ =వీవిని, (ేక్షన్తాచూ చుచున్నారో, బలసంయుక్తః= పేనతో కూడిన, ఏషు=ఈ, హరీశ్సరణవానరనాయ కుడు, బలేనాబలముచేత, సహస్రాక్షమ్‌=ఇంద్రుని, పర్యుపా స్తే=కువించుచుండును. ఏషః=ఇతడు, దమో వామాదంభుడను, యూథపః= సేనావాయకుడు.

తా. మహారాజా ! అక్కడ ఎక్కువ కోపముతోను లొందరతోను ఎగురుచున్నట్లుగా ఆ వానరవాయకుళ్లి వానరులందరూ చూచుచున్నారు. అతడు యూథనాయకుల యూథమునకు నాయకుడైన దంభు డను పేనానాయకుడు. "సైన్యముతో కూడిన ఇతడు బలముచేత దేవేంద్రునికి కూడ సాహాయ్యము చేయుచుండును, 15, 16 మూ. యః స్థితం యోజనే శైలం గచ్చన్‌ పార్శ్వేన సేవతే,

ఊర్ధ్వం తశైన కాయేన గళఈ ప్రాప్నోతి యోజనమ్‌. కే?

యసప్మాత్తు పరమం రూపం చతుష్ట్పాత్సు న విద్యతే,

శ్రుతః సంనాదనో వామ వానరాణాం పితానుహః, 18

యేన యుద్ధం పురా దత్తం రణే శక్రస్య ధీమతా,

పరాజయశ్చ్ళ వ ప్రాప్తః పోఒయం యూథపయూథపణ _ 19

ప్ర ఆ. యఃఎవడు, యోజనేాయోజనము దూరమునందు, స్టీతమ్‌= ఉన్న, శైలమ్‌=పర్వతమును, పార్శ్వేన=పార్గ్వముచేత, సేవతే-= సేవించుచున్నాడో, తరైనామరియు, కాయేన=దేహముచేత, ఊర్ధ్వమ్‌= పైవైపు, గతఃవెళ్లినవొడై, యోజనమ్‌=యోజనమును, (ప్రాప్నోతి=పాందుచున్నాడో, యస్మాత్‌ =ఎవనికంటె, పరమమ్‌= పెద్దదైన, రూపమ్‌=రూపము, చతుష్పాత్సు=వాలుగుకాళ్ల జంతువు లయందు;, న విద్యతే=లేదో, ధీముతా=బుద్ధిమంతుడైన, యేనాఎవనిచేత, పురా=పూర్వము, రణే=యుద్ధరంగమునందు, శక్రస్య=దేవేంద్రునకు, యుద్ధమ్‌= యుదము, దత్తమ్‌=ఇవ్వబడినదో, పరాజయః=పరాజయము, న ప్రాస్తజపొందబ డలేదో, పః=అట్టి, ఆయమ్‌=ఇతడు, యూథపః=యూథనాయకుల యూథమునకు వాయకుడు, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, పితామహః=సితామహుడు అయిన, సంనాదవో నామ=సంనాదనుడు అను పేరు గల, శ్రుతఃహప్రసిద్ధుడైన వావరుదు.

తా, యోజనము దూరములో ఉస్ట్ర ఆ పర్వతమునకు పార్శభా గముచేత అనుకొని యోజనము. ఎత్తేన. దేహముతో ఉన్నవాడు వానరుల పీతామహుడైన పంనాదను డను యూీథవాయకుల యూథమునకు నాయకుడు. చతుష్పాదజంతువులలో ఇతని దేహమునకు మించిన దేహము దేనికీ ఉండదు. ధీమంతుడైన ఇతడు పూర్వము రణరంగములో దేవేంద్రునితో కూడ యుద్ధము

3౩04 శ్రీమద్రామాయణము చేసి పరాజయమును పొందలేదు. 17-10 మూ. యస్య విక్రమమాణస్య శక్రస్యేన పరాశక్రమః

ఏష గన్హర్వృకన్యాయాముత్పన్నః కృష్ణవర్మనా, 20

తత్ర దేవాసురే యుద్ధే పాహ్యార్థం త్రిదినౌకపామ్‌.

ప్ర అ. విక్రమమాణస్య=పరాక్రమించుచున్న, యస్య=ఎవనియొక్క్య పరాక్రమః=పరాక్రమము, శక్ర ప్యేవ=ఇందద్రువి పరాక్రమము వంటిదో, ఏషః=ఈ సంనాదనుడు, గన్దర్వకన్యాయామ్‌=గంధర్వకన్యయందు, కృష్ణవర్మవా=అగ్నిచేత, తదా=అప్పుడు, జేవాసురే యుద్దే=దేవాసురయుద్ధమునందు, (తిదివౌకసామ్‌= దేవతలయొక్కు, పాహ్యార్థమ్‌=-పాహాయ్యము కొరకు, ఉత్పన్నః=పుట్టినాడు.

తొ. సరాక్రమించుచున్న ఇతని పరాక్రమము దేవేంద్రుని పరాక్రమ మువంటిది. ఇతడు గంధర్వకన్యయందు అగ్నినలన పుట్టీనాడు. మూ. యత్ర వైశవణో రాజా జమ్పూముపవిషేవతే, ల

యో రాజూ పర్వతేన్హాణాం బహుకింనర కేవివామ్‌,

విహారసుఖదో విత్యం భ్రాతుస్తే రాక్షసాధిప 22

తరైష రమతే శ్రీమాన్‌ బలవాన్వానరోత్తమః,

యుద్ధేష్వకళ్ణవో నిత్యం క్రథవో వామ యూథపః 23

ప్ర అ. రాక్షసాధిపారాక్షపరాజూ ! వైశవణః=విశవసుని కుమారుడైన, రాజా=కుబేరుడు, యత్ర=ఏ పర్వతమునందు, జమ్పూమ్‌ =జంబూవృక్షమును, ఉపవి'షేవతే= పేవించునో, యః=ఏ పర్వతము, బహుకింనర పేవినామ్‌=అవేకులైన కీంనరులను కేవించు, పర్వతేన్హాణామ్‌ =సర్వతశ్రేష్టములయొక్క, రాజూ=రాజో, తే. భ్రాతుకానీ సోదరునకు, నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, విహారసుఖదః=విహరించు సుఖమును ఇచ్చునదో, తత్ర=ఆ పర్వతముమీద, శ్రీమాన్‌ =శ్రీమంతుడు, బల వాన్‌ =బలవంతుడు, వానరోత్తమః=వానర(్రేష్టుడు, యుద్ధేషు=యుద్ధములయందు, అకత్ధనః=బడాయి చెప్పుకొనని వాడు అయిన, ఏషః=ఈ, (కథనో నామ=క్రథను డమ పేరు గల, యూథపః=యూథవాయకుడు, విత్యమ్‌=విత్యము, రమతే=ైడించును.

తా. రాక్తసరాజా ! శ్రీమంతుడు, బలవంతుడు, యుద్లములలో బడాయిని చెప్పుకొననివాదు, వావరశ్రేష్టుడు అయిన క్రథను డను పేరు గం ఈ యూథనాయకుడు, ఏ పర్యతమృమీద కుబేరుడు జంబూవృక్షమును చేరి విహరించుచుందునో, ఏది అనేక కింనరులకు నివాపస్థానములైన పర్వతరాజు లకు రాజో, ఏది వీ పోదరురైన కుబేరునకు విహారసుఖము విచ్చునో ఆ శ్రైలాసపర్వతముమీద విత్యము విహరించుచుందును. 22-23

యుద్ధకాండ 3065 మూ. వృతః కోటిపహంసేణ హరీణాం పమవస్టీతః

ఏసషైవాశంసతే లజ్కాం 'స్వేవావీకేవ మర్చితుమ్‌. 2డీ

ప్ర అ. హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, కోటిసహ్మపేణా వేయి కోట్లచేత, వృతః=కూడినవారై స్టితఉన్న, ఏష్టైవా ఇతడే, స్వెన=ాతనసంబంధ మైన, అనీకేన=సేనచేత, లజ్కామ్‌=లంకను, మర్చితుమ్‌=మర్చించుటకు, ఆశంసలే= కోరుచున్నాడు.

తా. వెయ్యి కోట్ల వానరులతో కూడి నిలచి ఉన్న ఈతడే తన "సైన్యముచేత లంకను మర్తించవలె నవి కోరుచున్నాడు. వడ మూ యో గజ్ఞామముస ర్యేతి త్రాపయన్‌ గజయూథపాన్‌,

హస్తీవాం వానరాణాం చ పూర్వవైరమనుస్మరన్‌. 285

ఏష యూథపతిర్నేతా గర్దవ్‌ గిరిగుహాశయః, _

గజావ్‌ రోధయతే వన్యానారుజంశ్చ మహీరుహాన్‌. 26

ప్ర అ. హస్తినామ్‌=ఏనుగులయొక్క, వానరాణాం చావానరులయొక్క, పూర్వవైరమ్‌=వెనుకటి. వైరమును, అనుస్మరన్‌ =స్మరించుచు;, యు=ఎవదు, గజయూథపాన్‌ =గజయూథనాయకులను, (త్రాషయన్‌ =భయ పెట్టుచు, గజ్బామ్‌=గం గను, అనుపర్యేతి=అమసరించి సంచరించుచుండునో, యూథపతిః౭౭యూథములకు (ప్రభువు, వేతా= నాయకుడు, గర్హన్‌ =గర్హించుచున్నవాడు అయిన, ఏషః=ఈ (ప్రమాథి, గిరిగుహశయః=సర్వతగుహయందున్నవాడై, మ హీరుహాన్‌ =వృక్షములమ, ఆరుజంశ్చ=పీడించుచు, వన్యాన్‌=వనమునకు పంబంధించిన, గజాన్‌ =ఏనుగులను, రోధయలే =అడ్డుకొనుచుండెను.

తా. వానరయూథములకు ప్రభువు, నాయకుడూ, అయిన గర్హించుచున్న ఈ ్రమాథి ఏనుగులకు వానరులకు మధ్య ఉన్న పూర్వవైరమును స్మరించుచు గజయూథవాయకులను భయ పెట్టుచు గంగాప్రాంతమునందు నివసీంచుచుం డెను. పర్వతగుహలలో నివసీంచుచు, వృక్షములను పీడించుచు వనగజములను అద్దుకొముచుండెను. 25, 26 మూ. హరీణాం వాహినీముఖ్యో నదీం హైమవతీమము,

ఉశీరబీజమాశ్రిత్య మవ్దరం పర్వతోత్తనుమ్‌, 27

రమతే వానరశ్రేష్టో దివి శక్ర ఇన స్వయమ్‌.

ప్‌ అ. హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, వాహినీముఖ్యః=కేనకు ముఖ్యుడైన, వానర్మశేష్టః=ఈ _ వావర(శ్రేష్ణుడు, హైమనతీమ్‌= హిమవత్పర్వతమునకు సంబంధిం

306 శ్రీమద్రామాయణము చిన, నదీమ్‌ ఆనుూగంగానదిని అనుసరించి, ఉశీరలీజమ్‌= ఉకీరబీజపర్వతమును, పర్వతోత్తనుమ్‌=సర్వతములలో ఉత్తమమైన, మన్తరమ్‌=మందరముమ, ఆఢ్రిత్య=ఆ (శ్రయించి, దివాస్వర్గమునందు, స్వయమ్‌-స్వయముగొ, శక్ర ఇవాదేవేంద్రుడు వలె, రమబలే=ఆనందించుచుందును.

లా. వానరపేనానాయకుడైన ఈ వానరశ్రేష్టుడు గంగానదీప్రాంతము వందు ఉీరలీజసర్థతమును, పర్వత(్రేష్టమైన మందరపర్వతమును ఆశ్రయించి సాక్షాత్తు స్వర్గములో దేవేంద్రుడు వలె ఆనందముతో నివసించుచుండును.2? మూ, ఏనం శతసహస్రాణాం సహస్రమభివర్తతే, 28

వీర్యవిక్రమదృషప్తావాం వర్హతాం బాహుశాలివామ్‌.

ప్ర, అ. వీర్యవిక్రమదృప్తావామ్‌=బలముచేత, పరాక్రమముచేత గర్వించిన, నర్హతామ్‌ =గర్హించుచున్న, బాహుశాలినామ్‌=బాహువులతో ప్రకాశించుచున్న, శతస హస్రాణామ్‌ =లక్షమంది వానరులయొక్క, పహప్రమ్‌-సహస్రము, ఏనమ్‌ =వీనివి, అభివర్తతే=అనుసరించి ఉన్నది.

తా. శక్తీచేత పరాక్రమముచేత గర్వించినవారు, బాహుబలము గలవారు, గర్జించుచున్నవారు అయిన వేయిలక్షలముంది వానరులు ఈతని వెంట ఉన్నారు. మూ. ప ఏష నేతా చైతేషాం వానరాణాం మహాత్మవామ్‌, 20

ప ఏష దుర్ధరో రాజన్‌ ప్రమాథీ వామ యూథపఒ

ప్ర అ. స ఏషు=అట్టి ఇతడు, ఏలేషామ్‌=ఈ, మహాత్మవామామహా త్నులైన వానరాణామ్‌=వావరులయొక్క, వేతా=నాయకుడు. =రాజా, స ఏషః=అటి ఇతడు, దుర్ధరః=ఎదిరింప శక్యము కాని, ప్రమాథీ నామ= ్రమాథి అను బీరు గల, యూథపణయూథనాయకుడు.

తా. మహారాజా ! ఇతడు మహాత్ముడైన వానరులకు నాయకుడు, ఎదిరింప శక్యము కానీవాడు అయిన ్రమాథి అను యూథనాయకుడు. 29 మూ. _వాలేనేవోద్ధతం మేఘం యమేనమనుపశ్యపి, 30

అవీకమపీ పంరబ్ధం వానరాణాం తరప్వివామ్‌,

ఉద్భూతమరుణాభాసం పవనేన సమన్తతః తే

వివర్తమావం బహుశో యత్ర తద్చహులం రజః.

ప్ర అ నాతేనాగొలిచేత, ఉద్దతమ్‌=ఎగురగొట్టబడిన, మేఘమివ= మేఘమును వలె యమ్‌=ఏ, ఏనమ్‌పీనిని సమమపశ్యసి-చూచుచున్నానో

యుద్ధకాండ 807 (అతడే ప్రమాథి). యత్ర=ఎక్కడ, పవవేన=వాయువుచేత, సమన్త్నతః=అంతటా, ఉద్భూతమ్‌=ఎగురగొట్టబడిన, అరుణాభాసమ్‌=ఎజ్జని కాంతి గల, బహుశ =అనేకవిధ ముల, వివర్తమానమ్‌= తిరుగుచున్న, బహులమ్‌=అధికమైన, రజః=పరాగమున్నదో, (అక్కడ) తరస్వినామ్‌=వేగవంతులైన, వానరాణామ్‌= వానరులయొక్క, సంర బమ్‌=తొందరగల, అనీకమపి= సైన్యము కూడ ఉన్నది. (ఆది ఈ ప్రమాథి థి 'పైన్యమే).

తా. గాలికి ఎగురుచున్న మేఘము. నలె కనబడుచున్న ఆతడే ప్రమాథి. ఆ ప్రాంతమునందు గాలిచేత ఎగురగొట్టబడి అంతటా వ్యాపించిన ఎజ్జని అధికమైన పరాగము అవేకవిధములుగా తిరుగుచున్నది. అక్కడ ఉన్న బలశాలులైన వానరుల విజ్బంభించుచున్న సైన్యము ఈ ప్రమాథిపైన్యమే.30, 31 మూ. ఏతేఒపితముఖా ఘోరా గోలాజ్లూలా మహాబలొః 32

శతం శతసహసప్రాణి దృష్ట్వా వై పేతుబన్హవమ్‌,_

గోలాజ్లూలం మహారాజ గవాక్షం వాను యూథషమ్‌, 38

పరివార్యాభినర్హన్తే లజ్కాం మర్దితుమోజపా.

ప్ర. అ. మహారాజామహిరాజా 1! అసితముఖాఖావల్లని ముఖములు గల, ఘోరాః=భయంకరులైన, మహాబలాఃనొప్పు బలము గల, శతన్‌=నూరు, శతసహస్థాణిా-లక్షల, గోలాజ్లూలాః=గోలాంగూలములు (కొండముచ్చులు), సేతుబ వవమ్‌= పేతుబంధనమును, దృష్ట్వా=చూచి (సేతువును దాటివచ్చి), యూథపమ్‌= యూథనాయకుడైన, గవాక్షం వామ=గవాక్టుడు అను పేరు గల, గోలాబ్లూలన్‌= గోలాంగూలువి, పరివార్య=చుట్టుకొని, ఓజపా=తేబప్సుదేత లజ్కామ్‌=లంకను, మర్షితుమ్‌=మర్దించుటకు, అభినర్హవ్తే=ధ్వనిచేయుచున్నారు.

తా మహారాజా | నల్లని ముఖములు గల భయంకరు లైన వందలక్షలమంది గోలాంగూలులు శేతువును దాటి వచ్చి తమ యూథములకు వాయకుడైన గవాక్సు డను గోలాంగూలుని చుట్టు విలచి, బలముతో లంకను మర్చించుటక్రై సింహనాదము చేయుచున్నారు. 32, 33

మూ. భ్రమరారచితా యత్ర సర్వకాలఫలద్రుమాణ వెత

యం సూర్యస్తుల్యవర్ణాభనునుప ర్యేతి పర్వతమ్‌,

యస్య భాపా సదా భాన్సి తద్వర్థా మృగపక్షీిణః 8ెడ్‌

యస్య ప్రస్టం మహాత్మానో న త్యజన్తి మహర్షయః,

సర్వకామఫలా వృక్షాః సర్వే ఫలసమన్వితాః 386

మధూవి చ మహార్హాణి యస్మివ్‌ పర్వతపత్తమే,

308 శ్రీమద్రామాయణము తభైష రమతే రొజన్‌ రమ్యే కాఖ్బనపర్వతే, 37 ముఖ్యో వానరముఖ్యానాం శకేపరీ వాము యూథపః ప్ర అ. రాజన్‌=మహారాజా య(త్ర=దేనియందు, సర్వకాలఫలద్రుమాః=

సర్వకాలములయందు ఫలముల విచ్చు వృక్షములు, (ఫ్రమరారవితాకాతు మ్యెదలచేత

వ్యాప్తములైననో, తుల్యవర్ణాభమ్‌=తనతో సమానమైన వర్షమూ కాంతీ గల, యమ్‌=దేవిని పూర్యః=సూర్యుడు, అనుపర్యేతి=ప్రదక్షిణము చేయునో, యస్య=దే వియొక్క, భాపా=కాంతిచేత, మృగపక్షిణః=మృగములు పక్సులు, సదా=ఎల్లప్పుడు, తద్వర్థాః=దాని వర్ధము గలవై, భాన్ని=ప్రకాశించుచున్నవో, మహాత్మానఃామహా త్కులైన, మహర్షయః=మహర్షులు, యస్య =దేనియొక్క, ప్రస్థమ్‌=చరియమ, న్‌ త్యబజన్తి=విదువరో! సర్వే=సమస్తిమైన, పర్వకామఫలాఃాసమస్తకామములను. ఇచ్చు, వృక్షాఃవృక్షములు, ఫలసమన్వితాఃణఫలములతో కూడి ఉండునో, యస్మిన్‌=ఏ, పర్వత పత మేాపర్వత్యేష్టమునందు, మధూని=మధువులు, మహార్హాణి=చాల (శ్రేవృమైనవో, తత్ర=అట్టి, రమ్యు=రమ్యమైన, కాఖ్బనపర్వతే=మేరుపర్వతమునందు, వానరముఖ్యా నామ్‌=వానరవాయకులలో, ముఖ్యఃంముఖ్యుడైను ఏషు=ఈ, కేసరీ నామ=క్రేసరి అను పేరు గల, యూథపః=సేనావాయకుడు, రమతే=విహరించుచుండును. తా. మహారాజా! వానరనాయకులలో ముఖ్యుడైన, కేసరి ఆను ఈ వానరకపేవావాయకుడు, ఏ పర్వతము మీద ఉన్న, అన్ని కాలములయందు ఫలముల నిచ్చే వృక్షములు తుమ్మెదలతో నిండి ఉండునో, సూర్యుడు తన నంటి వర్ధమూ, కాంతీ గల దేనికి ప్రదక్షిణము చేయుచుండునో, దేవి కాంతిచేత అక్కడ నున్న మృగములు పక్షులు ఎల్లప్పుడు బంగారు కాంతితో (ప్రకాశించుచుండునో, మహాత్ములైన మహర్షులు దేని. చరియలను విడునరో, దేవి మీద అన్ని కోరికలను తీర్చు వృక్షములన్నీ ఫలములతో నిండి ఉండునో, ఏ పర్యత్యేష్మము నందు మధువులు చాల శశ్రేష్టమైనవో, అట్టి రమ్యమైన మేరుపర్వతము మీద

నివసించును. తత - 3౩7

మూ. షష్టిగ్గిరిపహప్రాణి రమ్యాః కాబ్బునసర్వతాః 38 తేషాం మధ్యే గిరివరస్త్వమివానఘ రక్షపామ్‌, తరైతే కసిలాః శ్వేతాస్తామాస్యా మధుపిబ్లలాఒ 89 వివసన్త్యనిమగిరౌ తీక్ష్‌ణదంఘ్ర్రా నఖాయుధాః, సింహా ఇవ చతుర్తంష్ర్రా వ్యాఘా ఇవ దురాపదాఒ 40 పర్వే వైశ్వానరసమా జ్వలదాశీవిషోపమాః, సుదీర్ధాఖ్సీతలాజ్లూలా మత్తమాతజ్గసన్ని భాఒ శ] మహాపర్వతసంకాశా మహాజీమూతనిఃస్వవాః

యుద్ధకాండ 309 వృత్తపిజ్లలవేత్రా హి మహాభీమగతిస్వవాః, శం మర్హయన్తీన తే పర్వే తస్టుర్ణజ్కాం సమీక్ష్య తే. ప్రఅం అనఘ=దోషములు. లేని మహారాజా ! రమ్యూః=రమ్యములైన,

కొవ్బవపర్వతాః=బంగారు. పర్వతములైన, షష్టిః=అరువది, గిరిసహ(స్రాణి= వెయ్యి

గిరులు ఉన్నవి. రక్షసామ్‌=రాక్షసుల మధ్యయందు, త్వమివ=నీవు వలె, తేషామ్‌=ఆ పర్వతముల, మర్యే=మధ్యయందు, గిరవరః=పర్వతశ్రేష్ట మున్నది. తత్ర=దావి యందు, తత్ర=అక్కడ, అన్నిమగిరౌ=చివరి పర్వతమునందు, కపిలాఃాక పిలనర్ధము గలవారు, రేతాళ లెల్లనివాళ్లు, తామ్రాస్యాః=ఎజ్జని ముఖములు గలవాళ్లు, మధు పిజ్గలొః=లేనె వలె పింగళవర్థము గలవారు, తీక్ట్‌ణదం స్ట్రైః=తీక్ష్‌ణమైన కోరలు గలవారు, నభాయుధాః=గోళ్లు ఆయుధములుగా గలవారు, సింహా ఇవాసింహ ముల వలె, చతుర్దం ష్టాచనాలుగు కోరలు గలవారు, వ్యాఘైాః ఇవ= పెద్దపులుల వలె దురాసదాః=౭సమీపింప శక్యము కొనివారు, సర్వే=అందరూ, వైశ్వానర సమాః=అగ్నితో సమానులు, జ్వలదాశీనిషోపమాః=ప్రజ్వలించుచున్న సర్పములతో పమానులు, సుదీర్జాఇ్సీతలాబ్లూలాకాబాగా పొడవైన అందమైన తోకలు గలవారు, మత్తమాతజ్ఞపన్నిభాః౭మదించిన ఏనుగులతో సమానులు, మహాపర్వతపంకాశాః= మహాపర్వతములతో సమానులు, మహాజీమూతనిఃప్వనాఃాగొప్ప మేఘములవంటి ధ్వని గలవారు, వృత్త పీబ్లలనేత్రాఃగుండ్రని, పచ్చని నేత్రములు గలవారు, మహాభీమగతిస్వనాః=చాల భయంకరమైన గమనము; ధ్వని గలవారు అయిన, ఏతే=ఈ వానరులు, నివసన్నినివసించుచున్నారు. సర్వే-ఆందరు, తస్టుః=ఇక్కడ విలబడి ఉన్నారు. తే=వారు, తే=నీయొక్క, లబ్కామ్‌= లంకమ, సమీక్ష్యాచూచి, మర్షయన్తీ వామర్దించుచున్నట్లు ఉన్నారు.

తా. ఆ మేరుపర్వతసప్రాంతమునందు ఆరువదివేల బంగారుపర్వతము లున్నవి. దోషరహితుడవైన ఓ 1! మహారాజా ! వాటిమధ్య, రాక్షసులమధ్య నీవు వలె ఒక పర్వత్యశ్రేస్ట మున్నది. చివరి పర్వతముమీద ఈ _ వానరులు నివసించుచుందురు. వీరిలో కొందరు నల్లగాను, కొందరు తెల్లగాను, ఎజ్జని ముఖములతోను, తేనె రంగుతోను ఉందురు. వీళ్లు తీక్ష్‌ణములైన కోరలు గలవారు; గోళ్లే వీళ్లకు ఆయుధములు. సింహముల వలె నాలుగేసి దంతములు గల వీళ్లు వ్యాఘముల వలె సమీపీంప శక్యము కానివారు. అందరు కూడ అగ్నితో పమానులు; ్రజ్టులించు చున్న పర్పములతో సమానులు. మదించిన ఏనుగులతో సమానులైన తోకలు చాల దీర్హముగా, అందముగా ఉండును. పెద్ద పర్వతముల నంటి ఆకారములు గల ఈ వానరులు పెద్ద మేఘముల వలె గర్జించుచుందురు. వీళ్ల నేత్రములు గుంర్ధముగా, పచ్చగా ఉండును. వీరి గమనము ధ్వనీ కూడ చాల భయంకరము. వీళ్లు లంకాసమీపమునందు నిలచి

310 శ్రీమద్రామాయణము చూపులతో నీ లంకాపట్టణమును మర్హించుచున్నారా అన్నట్లు ఉన్నారు. 38-42 మూ. ఏష వైషామధిపతిర్మథ్యే తిష్టతి వీర్యవాన్‌, త్తి జయార్జీ విత్యమాదిత్యముపతిష్టతి బుద్ధిమాన్‌ ణ్‌ వామ్నా ప్పథివ్యాం విఖ్యాతో రాజన్‌ శతబలీతి యః, జ్తేడ్తీ ఏష్టైవాశంసతే లజ్కాం "స్వేవావీకేవ మర్పితుమ్‌. ప్రఆ. రాజన్‌=రాజా ! యః=ఎవడు, నామ్నా= పేరుచేత, శత బలీతి=శతబలి అని, పృథివ్యామ్‌=భూమియందు, విఖ్యాత=ప్రపీద్ధుడో, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, ఏషామ్‌=ఈ వానరులయొక్క,; అధిపతిః=అధీపతి యైన, ఏషు=ఇతడు, మధ్యే= మధ్యయందు, తిష్పతి=ఉన్నాడు. బుద్దిమాన్‌ =బుద్ధి మంతుడైన ఇతడు, జయార్సీ= జయమును కోరుచు, విత్యప్‌=ఎల్లప్పుడు, ఆదిత్యమ్‌ =సూర్యుణ్ణి ఉపతిషృతే= సేవించుచుండును. ఏసైవ=ఇతడే, స్వేన=తన సంబంధమైన్య అనీకేన=కేనచేత, లజ్కామ్‌= లంకను, మర్దితుము=మర్హించుటకు, ఆశంసతే=కోరుచున్నాడు. తా. మహారాజా 1! శతబలి అను పేరుతో భూమియందు ప్రపిద్దుడు, వానరుల నాయకుడు, అయిన ఇతడు వీరి మధ్య నిలబడి ఉన్నాడు. ఇతడు జయమును సంపాదింప నోరుచు విత్యము సూర్యుని పూజించుచుండును. ఈత _ డొక్కడేశితన సైన్యముతో కలిసి వచ్చి లంకను మర్షించనలె నవి అభిలషించుచున్నాడు. 43, 44 మూ, విక్రాన్తో బలవాన్‌ శూరః పౌరుషే స్వీ వ్యవస్థితః త్తీర్‌ రామ(స్రీయార్థం ప్రాణావాం దయాం న కురుతే హరిః, ప్ర, అ. విక్రాన్తః=పరాక్రమవంతుడు, బలవాన్‌ =బలవంతుడు, శూరః=శూరు డు, 'స్వే=తన సంబంధమైన, పౌరుషే=పౌరుషమునందు, వ్యవస్థిత=నిలచినవాడు అయిన, హరిః=ఈ వానరుడు, రామ(ప్రియార్థమ్‌=రామునకు (ప్రియము చేయుటకు, ప్రాణానామ్‌=ప్రాణములయొక్క;, దయామ్‌=దయమ, న కురుతే=చేయడు. తా. పరాక్రమవంతుడు, బలవంతుడు, శూరుడు, తన పురుషకారము నండే నమ్మకము. గలవాడు అయిన ఈ _ శతబలి రామునకు (ప్రియమును చేయుటకై తన ప్రాణములమ కూడ లెక్కచేయడు. శక్‌ మూ. గజో గవాక్షో గవయో నలో నీలశ్చ వానరః, త్రి ఏకైకమేవ యోధావాం కోటిభిర్హశభిర్వ్రతః. ప్రఅ, గజు=గజుడు, గవాక్షః=గవాక్సుడు, గవయః=గవయుడు, నలః

యుద్ధకాండ వ్ర వలుడు, నీలః వానరశ్ళ=నీలు డను వానరుడు, ఏశైకమేవ=ఒక్కొక్కరిచొప్పున, యోధానామ్‌=యోధులయొక్క, కోటిభిః=కోటులతో, వృతః=కూడినవాడు. తా. గజుడు, గవాక్సుడు, గవయుడు, నలుడు, నీలుడు, ఒక్కొక్కడు కోట్లకొలది యోధులతో కూడి ఉన్నాడు. 46 మూ. తథాన్యే వానరశశ్రేషా విస్య్యపర్వతవాసివః న శక్యన్తే బహుత్వాత్తు సంఖ్యాతుం లఘువిక్రమాః. త్త ప్రఅ. తథా=మరియు, విన్య్యపర్వతనా సినః=వింధ్యపర్వతమునందు. నివ సీంచు, అవ్యే= ఇతరులైన, లఘువిక్రమాః=శీఘ్రమైన విక్రమము గల, వానర (శ్రేష్టాః=వానరశశ్రేష్టులు, బహుత్వాత్‌ =అధికపంఖ్యు లగుటచేత, సంఖ్యాతుమ్‌= లెక్క పెట్టుటకు, న శక్యన్తే= శక్యమైనవారు. కారు. ల! [జీ తా. శీఘ్రముగా పరాక్రమమును చూపగలిగిన వింధ్యపర్వతనాసులైన వానరులు ఇంకా ఎందరో ఉన్నారు. వాళ్లు చాలమంది ఉండుటచేత లెక్క పెట్టుటకు శక్యముకాదు. త్స మూ, సర్వే మహారాజ మహాప్రభావాః సర్వే మహాశ్రైలవికాశకాయాః సర్వే సమర్థాః పృథివీం క్షణేన కర్తుం ప్రవిధ్వస్తవిక్షీర్ణశైలామ్‌. ఉరి ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్డే పస్తవింశః పర్గఓ ప్రఆ. మహారాజ=ఓ ! మహారాజా ! పర్వే=అందరూ, మహాపభావాగాగొసు ప్రభావము కలవారు. సర్వే=అందరు, మహా శైలనికాశకాయాః౭మహాపర్వతముల, సమానమైన దేహము. గలవారు. పర్వేఅందరూ, క్షణీనాక్షణకాలముచేత, పృథివీమ్‌=భూమిని, ప్రవిధ్వస్తవిక్షీర్హశైలామ్‌=ధ్వంసము చేయబడిన ఇటు నటూ చిమ్మి వేయబడిన పర్వతములు కలదావినిగా, కర్తుమ్‌=చేయుటకు, పమర్థాఃప మర్గులు. తా. మహారాజా ! ఈ వానరులలో అందరూ గొప్ప స్టభావముగలవారే అందరూ పెద్ద పర్వతములతో సమానమైన దేహములు గలవారే. క్షణకాలములో ఈ భూమిపై ఉన్న పర్వతముల నన్నింటిని ధ్వంపము చేసి. చెల్లాచెదరు చేయుటకు అందరూ సమర్హులే. 4కి “బాలానందినిో అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో ఇరువదిఏడవ నల్ల నమాప్తము.

అథ అష్టావింశః సర్గః

గన్‌ గ్రీలం మంత్రులు, మైందద్దివిదులు, హనుమంతుడు, రామలక్ష్మ ణులు, విభీష. ఎడు, మ్యగ్రీవుడు = వీరందరిని గూర్చి చెవ్సీ శుకుడు నానర సైన్ఫ్సము నంఖ్యను చెప్పుట. మూ. పారణస్య వచః శ్రుత్వా రావణం రాక్షపాధిపమ్‌,

బలమాదిశ్య తత్సర్వం శుకో వాక్యమథాటవీత్‌. |

ప్ర అ. అథ=అటు పిమ్మట, శుకః=శుకుడు, పారణప్య=సారణునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వా=విని, తత్‌=ఆ, సర్వమ్‌=సమస్తమైన, బలమ్‌= పేనను, ఆదిశ్య=చూపి, రాక్షపాధిపమ్‌=రాక్షసుల ప్రభువైన, రావణమ్‌ారావణువి గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. సారణుడు తన మాటలు పూర్తి చేసిన పిమ్మట శుకుడు ఆ పమష్తపైన్యముమ జూపుచు రాక్షపరావైన రావణునితో ఇట్లు పలికెను. 1 మూ, స్థీతొవుశ్యసి యావేతాన్‌ మత్తానిన మహాద్విపాన్‌,

వ్యగ్రోధావివ గాడ్లేయావ్‌ పాలావ్‌ హ్రైమవతానివ. 2

ఏతే దుష్ప్రపహా రాజన్‌ బలినః కొమరూపిణః,

దైత్యదానవసంకాశా యుద్ధే దేవపరాక్రమాః ర

ప్రఆ. రాజన్‌=రాజా ! మత్తాన్‌=మదించిన, మహాద్విపానివ=గొప్ప ఏను గులను వలె, గొల్లేయాన్‌ =గంగకు సంబంధించిన, న్యగ్రోధానివామజ్డీచెట్లను వలె, 'హైమవతాన్‌ =హిమవత్సర్వతమునకు పంబంధించిన, సాలానివ=సాలవృక్షములను వల్కె స్థీతాన్‌=నిలచి ఉన్న, యాన్‌=ఏ, ఏతావ్‌=వీళ్లము, సశ్యసి=చూచుచున్నావో, ఏతే=వీరు, దుష్ప్రపహాః=సహించ శక్యము కొవివారు, బలిన=బలవంతులు, కొామరూ పిణఃణకామరూపము గలవారు, దైత్యదానవసంకాశాఃాదైత్యులతోను దాన వులతోను సమానులు. యుద్ధే*యుద్ధమునందు, దేవపరాక్రమాః= దేవతలవంటి పరాక్రమము కలవారు.

తా. మహారాజా ! మదించిన మహాగజముల వలె, గంగాతీరమునందున్న మట్టిచెట్ల వలె, హిమవత్పర్వతముమీద ఉన్న మద్దిచెట్ణ వలె విలచి మనకు కనబడుచున్న ఈ వానరు లందరూ ఎదిరింప శక్యము కానివారు. బలవంతులు. "ప్వేచ్చానుసారము రూపములు ధరించగలవారు. దైత్యులతోను, దానవులతోను సమానులు. యుద్ధములో దేవతలవంటి పరాక్రమము గలవారు. 2,3 మూ. ఏషాం కోటిసహస్రాణి నవ పబ్బు చసప్తచ,

ఈథా శజ్కుసహసప్రాణి తథా నృన్దశతాని చం త్త

యుద్ధకాండ 313

ప్ర అ. ఏషామావీళ్ళయొక్క, నవాతొమ్మిది, పబ్బ చ=బదు, సప్త చ=ఏడు (ఇరువదియొక్క), కోటిసహప్రాణి=కోట్ల పహసషప్రములు, తథా=ను రియు, శబ్కుసహస్రాణి=శంకువుల పహస్రములు, తథా-మరియు, వృన్షశతాని చావృందముల శతములు ఉన్నవి.

తా. ఇరవైయొక్క కోట్ల మంది వానరులు, వెయ్యి శంకువుల వానరులు, మారు వృందముల వావరులు ఉన్నారు. | మూ. ఏతే సుగ్రీవపచివాః కిష్కివ్ధావిలయాః సదా,

హరయో దేవగన్ధ ర్వైరుత్పవ్నాః కామరూసీణ£ ర్‌

ప్ర అ. దేవగన్గరో -దేవతంచేతము, గంధర్వుల చేతను, ఉత్పన్నాఃపుట్టిన, కామరూపీణః= కానమురూపము గల, సుగ్రీవసచివాః=సుగ్రీవునకు సచివులైన, ఏలే=ఈ వానరులు, పదా=ఎల్లప్పుడూ, కిష్కివ్ధావిలయాః=కిష్కింధ నివాసముగా గలవారు. -

తా. దేవతలకు గంధర్వులకూ పుట్టిన, స్వేచ్చానుపారముగా రూపములు ధరించగలిగిన, సుగ్రీవసచివులైన ఈ వావరులు ఎల్లప్పుడు కీష్కింధలో వివసించుచుందురు. ర్‌ మూ. యౌ తౌ పళ్యసి తిష్టన్లా సనూనౌ దేవరూపిణౌ,

'మైన్షశ్చ ద్వివిదశ్చెవ తాభ్యాం వాస్త సమో యుధి. 6

ప్ర అ. తిప్పన్తా=నిలచి ఉన్న, దేవరూపిణౌ=దేవతలవంటి రూసము గల, సమానౌ=సమానులైవ, యౌ=ఎవరిని, పశ్యసి=చూచుచున్నావో, తౌ=వారు, మైన్తశ్చ=మైందుడు, ద్వివిదశ్చెవ=ద్వివిదుడు. యుధి=యుద్ధమునందు, తాభ్యామ్‌= వారిద్దరితో, పమః=సమావమైనవాడు, వాస్తి=లేడు.

తా. దేవతలవంటి ఆకారము గల, ఒకరితో ఒకరికి చాలా పోలికలు ఉన్న ఇద్దరు అక్కడ నిలబడి యున్నారు కదా? వాళ్లు - మైందద్వివిదులు. యుద్ధములో వాళ్లతో సమానుడు లేడు. 6 మూ. బ్రహ్మణా సమమజ్ఞాతావమృతప్రాశినావుభౌ,

ఆశం'పేతే యథా లజ్కామేతౌ మర్దితుమోజసా. 7

ప్ర అ. బ్రహ్మణాబ్రహ్మ దేవునిచేత, సమనుజ్ఞాతౌ=అనుజ్ఞ ఇవ్వబడిన వారై, అమృతప్రాశివౌ=అమృతముమ. భుజించిన, ఏతౌ=ఈ, ఉభౌ=ఇద్రరు, ఓజపా=తేజస్పుచేత, లజ్కామ్‌=లంకమ, మర్హితుమ్‌=మర్హించుటకు, ఆశం పేతే యథా=కోరుచున్నట్లున్నారు.

234 శ్రీమద్రామాయణము

శా. బ్రహ్మదేవుని అనుమతిచేత అమ్బతమును త్రాగిన ఆ ఇద్దరూ తమ తేజస్సుచేత లంకను మర్చించుటకు ఉద్యుక్తులైనట్లు కవబడుచున్నారు.? మూ. యం తు పశ్యసి తిష్టన్తం ప్రభిన్నమివ కుళ్టురమ్‌,

యో బలాల్‌ క్రోభయేత్‌ క్రుద్ధః సముద్రమసి వానరః, 8

ఏషో౬భిగవ్లా లబ్కాయా వైదేహ్యాప్తవ చ ప్రభో,

ఏవం పశ్య పురా దృష్టం వావరం పువరాగతమ్‌. 0

ప్ర అ. (ప్రభో=మహారాజూ |! ప్రభిన్నమ్‌=మదము కారుచున్న, కుష్టరమ్‌ ఇవ=ఏనుగు వలె, తిష్టన్నమ్‌=విలచి ఉన్న, యమ్‌=ఎవనివి, పశ్యసి=చూచుచున్నానో, క్రుద్ధ=కో పించిన, యః=ఏ, వానరణనానరుడు, సముద్రమ పాసముద్రమును కూడ, క్రోభయేత్‌ =క్షోభ పెట్టునో, ఏషు=ఇతదు, లజ్కాయాజాలంకకు, వైదేహ్యాణ పీతకు, తవ చానీకు, అభిగన్నా=సమీసమును పొందినవాడు. పురా=పూర్వము, దృష్టమ్‌= చూడబడిన, పునజామరల, ఆగతమ్‌=వచ్చిన, ఏనమ్‌=వీనివి, పళ్య=చూడుము.

తొ. మహారాజా ! మదోదకము ప్రవించుచున్న ఏనుగు వలె ఏ వానరుడు అక్కడ విలచి యున్నాడో, ఎవడు క సించినచో సముద్రమును కూడ క్రోధింపచేయగలడో అతడు లంకకు వచ్చి, పీతను విన్నూ కూడ చూచిన వానరుడు. పూర్వము చూచిన ఈ వానరుడే మరల వచ్చినాడు. 89 మూ. జ్యేష్ట క్రేసరిణ పుత్రో వాతాత్మజ ఇతి శ్రుతః

హనమామానితి విఖ్యాతో లజ్లీతో యేవ పాగరః 10

అ. యేన=ఎవవిచేత, సాగర=సముద్రము, లక్లీతణదొటబడినదో, అట్టి

ఇతడు, క జ్యేష్టః=పెద్దవాడైన, పుత్రః=పుత్రుడు. వాతాల్మజ ఇతి=వాయుకుమారుడు అవి, శ్రుతఃహ్రసిద్ధుడు. హమామానితి-హనుమంతుడు అవి, విఖ్యాతఃప్ర సిద్ధుడు.

తా. సముద్రమును లంఘించిన, హనుమంతు డను జేరు గల ఇతడు 'శ్రేపరికి త్యేష్మపుత్రుడు. వాయుపుత్రుడని ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. 10 మూ, కానురూపో హరిశ్రేస్టో బలరూపసమనవ్వితఈ,

అవివార్యగతిశ్చెవ యథా సతతగః ప్రభు 1]

ప్ర ఆ హరి శ్రేష్టణణవానర్మశేష్టు డైన ఇతడు, కామరూప =కామరూపము గలవాడు. బలరూపసమనవ్వితః=గొప్పబలముతోను మంచి ఆకారముతోను, కూడిన వాడు. పతతగః=ఎల్లప్పుడు నడిచే, ప్రభుః యథా=దేవుడు వలె (వాయుదేవుడు వలె), అనివార్యగతి శ్చెవ=వివారింప శక్యము. కాని గమనము కలవాడు.

యుద్ధకాండ 316

తా. కోరిన రూపము ధరించ గలిగిన ఈ వానర శ్రేష్టుడు గొప్ప బలము, ఆకారమూ గలవాడు. వాయువు వలె అద్దులేని గమనము గలవాడు. మూ. ఉద్యనవ్తం భాస్కరం దృష్టా $ బాలః కీల బుభుక్తితః

త్రియోజనసహస్రం తు అధ్వావమనతీర్య హ్‌, శ2

ఆదిత్యమాహరిష్యామి న మే క్షుత్రతియావ్యతి,

ఇతి నిశ్చిత్య నునపా పుప్లువే బలదర్పితఐ 13

ప్రఅ, బాలబాలుడుగా ఉన్న ఈ హనుమంతుడు, బుభుక్షితఃణఆకలి కొన్నవాడై, ఉద్యన్తమ్‌-=-ఉదయించుచున్న, భాష్కరమ్‌=సూర్యుణ్లి, దృష్ట్వాాచూచి, త్రీయోజనసహస్రమ్‌-మూడు వేల యోజనముల, అధ్యానమ్‌=మార్గమును, అవ కర్యాదిగి (ఆకాశము పై ఎగిర్సి, మే=వాయొక్క, క్టుత్‌=ఆకలి, న ప్రతియా స్యతి=(ఫలాదులచేత) తగ్గదు. ఆదిత్యమ్‌=మూర్యుణ్లి, ఆహరిష్యామి=గ్ర హించెదను, ఇతి=అవి, మనపా=మవప్పుచేత, నిశ్చిత్య=నిశ్చయించి, బలదర్పితకాబలముచేత గర్వించివవాడై పుప్లువే కిల=ఎగిరెనట,

తా. బాలుడుగా ఉన్న ఈ హనుమంతుడు ఆకలిగొని “ఫలాదులచేత నా ఆకలి శాంతించదు, ఆహారముగా సూర్యుణ్ణి గ్రహించెదను” అని మనప్సులో విరయించుకొవి ఆకాశముమీద మూడువేల యోజనములు ఎగిరి, బలముచేత దర్చితుడై సూర్యుని వైపు వెళ్లైనట, 12, 13 మూ. అవాధృస్యతముం దేవమపి దేవర్షిరాక్ష సై,

అనాపాద్యెన పతితో భాస్కరోదయవే గిరౌ. కడ

ప్ర ఆ. దేవర్షిరాక్ష సైర పి=దేవతలచేతను, బుషులచేతను, రాక్షసులచేతను కూడ, అనారృష్యుతమమ్‌ మిక్కిలి ఎదిరింప శక్యముకాని, దేవమ్‌=సూర్యుళ్లో, అనాపాద్యెవ=చేరకుండగానే, భాస్కరోదయ వే=సూర్యుడు ఉదయించు, గిరౌ= పర్వతమేనందు, పతితః=పడివాడు.

తా. దేవతలు, బుషులు, రాక్షసులూ కూడ ఏ మాత్రము ఎదిరించలేని ఆ సూర్యువి దగ్గరకు చేరకుండగానే సూర్యోదయపర్వతము పై పడిపోయెను.14 మూ, పతితస్య కపేరప్య హమరేకా శిలాతలే,

కించిద్భగ్నా దృఢహమర్హనూమానేష తేన వై కర్‌

ప్ర. అ. శలాతలే=రాతిమీద, పతితస్యైపడిపోయిన, అస్య=ఈ, కపేశావానరునియొక్క, ఏకా=ఒక, హనుఃాగడ్డము, కించిత్‌ =కొంచెము, భగ్నా= విరిగినది. తేన=ఆకారణముచేత, దృఢహనుఃదృఢమైవ గడ్డముగల, ఏషః=ఇతడుు హనూమాన్‌ హనుమంతుడు" అని చెప్పబడుచున్నాడు.

216 శ్రీమద్రామాయణము

తా.ఇతడు. ఒక రాతిమీద పడిపోగా ఇతని గడ్డమునకు ఒక ప్రక్క కొంచెము దెబ్బ తగిలెను. అందుచేత, దృఢమైన గడ్డముగల ఈతనికి హమమంతు డను పేరు వచ్చివది 15 మూ. పత్యమాగమయోగేన మమైష విదితో హరిః,

వాస్య శక్యం బలం రూపం ప్రభావో వామభాషితమ్‌. 16

ప్ర అ.ఏషు=ఈ, హరిణవానరుడు, నునుూనాకు, సత్యమ్‌=సత్యముగా, ఆగమయో'గేన=ఆప్పల _ వాక్యముయొక్క సంబంధముచేత, విదితః=తెలియబడి నాడు. అస్య=వీనియొక్క, బలమ్‌=బలము గాని, రూసమ్‌=రూపము. గాని, ప్రభావో వాాప్రభావము గొని, అనుభా షితమ్‌ =వర్షించి చెప్పటకు, న శక్యమ్‌ =శక్యము కాదు.

తా. ఈ వావరువి గూర్చిన యథార్ధవృత్తాంతము నాకు ఆస్పల మాటల ద్వారా తెలిసినది. ఇతని బలము గొని, రూపము గాౌవి, (ప్రభావము గొని, పూర్తిగా వర్ణించి చెప్పుటకు శక్యము కాదు. ]6 మూ. ఏష ఆశంపతే లజ్కామేకో మధథితుమోజపా,

యేవ జూజ్వల్యతేఒపౌ వై ధూమకేతుస్తవాద్య చై 17

లజ్కాయాం విహితశ్చాపి కథం విస్మరకే కసిమ్‌.

ప్ర అ. ఏషు=ఇతడు, ఏకణాఒక్కడే, ఓజసా=లేజస్సుచేత, లబ్కామ్‌= లంకను, మథితుమ్‌=మథించుటకు, ఆశంసతే=కోరుచున్నాడు. తవానీయొక్క, లబ్కాయామ్‌=లంకయందు, యేన=ఎవనిచేత, నిహితః=ఉంచబడిన, అసౌ= ఈ ధూమకేతుః=అగ్ని, అద్య వై=ఇప్పటికి కూడా, జొబ్బల్యతే=మండు చున్నదో ్య కపీమాలట్టీ వానరుణ్లో, కథమ్‌= ఎట్టు, విష్మర పే=మరచుచున్నావు.

తా ఈత డొక్కడే తన తేజస్సుతో, లంకను మథించుటకు కొరుచునడు. వీ లంకాపట్టణములో ఈతడు అంటించిన అగ్ని ఇంకొ మండుచునే ఉన్నది. అట్టి ఈ వానరుని ఎట్టు మరచిపోయివావు? క మూ. యశ్చెషోఒవన్తరః శూరః శ్యామః పద్మనిభేక్షణః, 18

ఇక్స్రాకూణామతిరథో లోకే విశ్రుతపొరుషః,

యస్మిన్న చలతే ధర్మో యో ధర్మం వాతివర్తతే. 0

యో బ్రాహ్మమస్త్రం వేదాంశ్చ వేద వేదవిదాం వరః

యో భివ్చాద్గగవం బాతైైర్మేదినీం వాపి దారయేత్‌. 20

యస్య న్ఫుత్యోరిన క్రోధః శక్రస్యేన పరాక్రమః,

యుద్ధకాండ తై

యస్య భార్యా జవష్టావాత్సీతా చాపి హృతా త్వయా, లై

స ఏష రామస్త్వాం రాజన్‌ యోద్దుం పమభివర్తతే.

ప్రఆ. రాజన్‌=రాజా ! శ్యామః=నీలవర్షమువాడు, పద్మనిభేక్షణః=పద్మ ములతో సమానమైన నేత్రములు గలవాడు అయివ,ు యః ఏసు=ఏ ఇతడు, అనన్తరః=హనుమంతుని ్రక్కవే ఉన్నాడో, యస్మిన్‌ =ఎవనియందు, ధర్మః=ధర్మము, న చలలే=చలించదో, యః=ఎవడు, మ్‌=ధర్మమును, నాతి వర్తలే=ఆతిక్రమించడో, వేదవిదామ్‌=వేదవేత్తలలో, కక న యః=ఎవడు, బ్రాహ్మమ్‌ అష్ర్రమ్‌=బ్రహ్మాస్త్రమును, వేదాంశ్చ=వేదములను, వేద=ఎరుగునో, యఃణ=ఎవడు, బాదైః=బాణములచేత, గగనమ్‌= ఆకాశమును, భిన్హ్యాత్‌ =భేదించునో, మేదినీం చాసి=భూమిని కూడ, దారటయేత్‌=చీల్సునో, యస్య=ఎవనియొక్క, శ్రోధజక్రోధము, మృత్యోరివ=మృత్యువుయొక్క (క్రోధమువంటిదో, పరాక్రమః= పరాక్రమము, శక్ర ప్థేవాఇందుని పరాక్రమము వంటిదో, యస్య=ఎవనియొక్క, భార్యా=భార్యయైన, పీతా= సీత, త్వయాజ=నీచేత, జనస్థావాత్‌ =జనస్థానమునుండి, హృతా=హరించబడినదో, ఇక్షాకూణామ్‌= ఇక్ష్యాకువంశీయులలో, ఆతిరథః=అతిర థుడు, లో క్రే=లోకమునందు, విశ్రుతపొరుషః= ప్రసిద్ధమైన పౌరుషము. గలవాడు ఆయిన, సః=అట్టి, ఏషః=ఈ, రామః=రాముడు, యోద్ధుమ్‌=యుద్ధముచేయుటకు, త్వామ్‌=విన్ను, అభివర్తతే=పమీపించి ఉన్నాడు.

తా. మహారాజు ! హనుమంతునకు దగ్గరగా ఉన్న వీలదేహచ్చాయ గలవాడు, పద్మముతో సమానమైన నేత్రములు గలవాడు అయిన శూరుడు రాముడు. ఇతడు ఇక్ష్యాకువంశీయులలో అతిరథుడు. లోకములో ప్రసిద్ధమైన పౌరుషము గలవాడు, ఆతని నుండి ధర్మ మెన్సడు చలించదు. అతడు ధర్మమునుండి చలించడు. వేదనేత్తలలో ,శ్రేష్ణడైవ అతడు బ్రహ్మాస్త్రమును వేదములను ఎరిగినవాడు. బాణములచేత ఆకాశమును బద్దలు కొట్టగలదు. భూమిని చీల్చివేయగలడు. అతని క్రోధము మృత్యువు ట్రథయువంటేది. ఆతవి పరాక్రమము ఇంద్రుని పరాక్రమము వంటిది. ఆతని భార్యయైన పీతనవే నీవు అనస్థానమునుండి హరించి తీసికొని వచ్చినావు. అట్టి ఈ రాముడు వీతో యుద్దము చేయుటకు ఎదురుచూచుచున్నాడు. 18-21 మూ యస్యెష దక్షిణే పార్శీ ఏ శుద్దజామూవదప్రభః, 22

విశాలవక్షాప్తామ్రాక్షో నీలకుఖ్ఫీ తమూర్హజః,

ఏషో హి లక్ష్మణో వామ భ్రాతుః (ప్రియహితే రతః, 23

వయే యుద్ధే చ కుశలః సర్వశస్త్రభృతాం వరః

ప్రత, యస్య=ఏ రామునియొక్క, దక్షిణే పార్శ్వేజ=కుడిప్రక్కవ,

318 శ్రీమద్రామాయణము ఏషు= ఈ, శుద్రజాన్పూనదప్రభః=శుద్ధమైన బంగారమువంటి. కాంతి గలవాడు, విశాలవక్షాః=విశాలమైన వక్షస్థలము గలవాడు, తామ్రాక్ష=ఎట్టవి వేత ములు గలవాడు, నీలకుఖ్పితమూర్ధజః= నల్లని వంగిన కేశములు గలవాడు ఉన్నాడో, ఏషు=ఇతడు, లక్ష్మణో నామ=లక్ష్మణు డను పేరు. గలవాడు, 'భ్రాతుణాసోదరునియొక్క 'ప్రేయహితే=(ప్రియమునందు. హితమునందు, రతః అసక్తిగలవాడు. నయే=నీతియందు, యుద్ధే చ=యుద్ధమునందు, కుశలః= నేర్పరి, సర్వశస్త్రభృతామ్‌=సమప్తమైన ఆయుధధారులలో, నరఃజ=శ్రేష్టుడు.

తా. పరిశుద్ధమైన బంగారము వంటి వర్ధము, విశాలమైన వక్షస్థలము, ఎజ్జని నేత్రములు, నల్లని వంకరజుట్టు కలిగి ఆ రాముని ప్రక్కనే ఉన్నవాడు లక్ష్మణుడు. ఇతడు తన సోదరునకు (ప్రియమును;, హితమును చేయుటకు ఆసక్తి గలవాడు. సకల ఆయుధధారులలో శ్రేష్ణుడైన. ఇతడు నీతియందు, యుద్ధమునండూ కూడ సమర్థుడు. 22, 28 మూం అమర్షీ దుర్ణమయో జేతా విక్రాన్తో బుద్ధినూన్‌ బలీ, ఫడు

రామస్య దక్తిణో బాహుర్నిత్యం ప్రాణో బహిశ్చరః

ప్రఅ. అమర్షీ=కోపము గలవాడు, దుర్దయః=జయింప శక్యము కానివాడు, వేతా= జయించువాడు, బుద్ధిమాన్‌ =బుద్ధిమంతుడు, బలీ=గొప్పబలము గలవాడు, విత్యమ్‌= ఎల్లప్పుడు, రామప్య=రామునియొక్క; దక్షిణః బాహుఃజ=కుడి. చెయ్యి, బహిశ్చరః=బైట సంచరించు, ప్రాణః=(రామువి) ప్రాణము.

తా. ఈ లక్ష్మణుడు కోపప్వభావము గలవాడు, జయింప శక్యము కానివాడు, జయము సంపాదించువాడు, బుద్దిమంతుడు, బలవంతుడు, నిత్యము రామునకు కుడిచేయి వంటి వాడు, బైట పంచరించు ప్రాణమువంటి వాడు. మూ. న హ్యేష రాఘవస్యార్ధే జీవితం పరిరక్షతి, 26

ఏస్టైనాశంసతే యుద్ధే నిహమ్హం పర్వరాక్షపావ్‌.

ప్ర అ, ఏషు=ఇతడు, రాఘవస్యార్ధే=రాముని నిమిత్తము, జీని తమ్‌=జీవితమును, న పరిరక్షతి హి=రక్తించడు కదా | ఏపైవ=ఇతడే, యుద్దే*యుద్ధమునందు, పర్వరాక్షసావ్‌ =అందరు రాక్షపులము, విహన్తుమ్‌=చంపు టకు, ఆశంపతే=కోరుచున్నాడు.

తా. రామునకు సహాయము చేయవలసి నచ్చినప్పుడు ఇతదు తన (ప్రాణములను కూడ రక్షించుకొనడు. ఇతడే యుద్ధములో రాక్షసుల వందరివి చంపుటకు ఉత్పాహము చూపుచున్నాడు. 25 మూ. యష్తు సవ్యమసొ పక్షం రామప్యాశ్రిత్య తిస్టతి, 26

రక్షోగణపరిక్షిప్తో రాజా హ్యేష విభీషణ

యుద్ధకాండ 319

ప్ర అ అసపౌ:=ఈ, యుతు=ఎవ్వడు, రామస్య=రామునియొక్క, సవ్యమాఎడమదైన, పక్షమ్‌=పార్శ్వముమ, అశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, తిషృతి=ఉన్నాడో, శక్షోగణపరిక్షిప్తజారాక్షసుల _గణముచేత చుట్టువారుకొనబడిన, ఏషూఇతదు, రాజా=రాజైన, విభీషణఃావిభీషణుడు.

తా. రాముని ఎడమ్రక్క నలుగురు రాక్షసుల మధ్య ఉన్నవాడు రాజైన విభీషణుడు. 26 మూ, శ్రీనుతా రాజరోజేన లజ్కాయామభిషేచిత, 27

త్వామేవ ప్రతిపంరబ్లో యుద్దాయైషోఒ భివర్త తే.

ప్ర అ. శ్రీమతా=శ్రీమంతుడైన, రాజరాబేన=రాజులకు రాజైన రామువిచేత, యామ్‌ =లంకయందు, అభిషేచితః=అభిషేకము చేయబడిన, ఏష=ఇతడు, త్వాథవావిన్ను గూర్చియే, ప్రతిసంరబ= కోపముతో కూడినవాడై, యుద్దాయ=యుద్ధముకొరకు, అభివర్తతే=ఎదురుగా ఉన్నాడు. "

తా. రాజాధిరావైన శ్రీముంతుడైన రామునిచేత లంకారాజ్యమునకు రాజుగా అభిషిక్తుడైన ఇతడు నిన్నుగూర్చి చాల కోపము చూపుచు యుద్ధము చేయుటకై విలచివాడు. 27 మూూయం తు పశ్యసి తిష్టన్తం మధ్యే గిరిమివాచలమ్‌, 28

సర్వశాఖామృగేన్నాణాం భర్తారమమితౌజనమ్‌,

తేజపా యశపా బుద్ధ్యా బలేవాభిజవేన చ 29

యః కసీవతిబభ్రాజ హిమవానిన పర్వతః

శిష్కిన్సాం యః సమధ్యాస్త్రే గుహాం పసగహనద్రుమూమ్‌. 30

దుర్గాం పర్వతదుర్గమ్యాం ప్రధామై పహ యూథపై,

యస్యెషా కాఖ్యవీ మాలా శోభతే శతపుష్కరా. 31

కొన్హా దేవమమష్యాణాం యస్యాం లక్షీ శః పతిష్టితా,

ఏతాం మాలాం చ తారాం చ కసిరాజ్యం చ శాశ్వతమ్‌, 32

సుగ్రీవో వాలినం హత్వా రామేణ ప్రతిపాదిత.

ప్ర అ. పర్వశాభాన్చుగేన్తొాణామ్‌=సమస్తమైన నానరవాయకులకు, భర్హారమ్‌= ప్రభువు, అమితౌజపమ్‌=అనంతమైన తేజస్సు కలవాడు, మధ్యే=వావ రుల మధ్యయందు, తిష్పన్నమ్‌=నిలిచి యున్నవాడు అయిన, యమ్‌ః=ఎవనివి, అచలమ్‌=చలించని, _ గిరిమివ=పర్వతమును వలె, పశ్యసి=చూచుచున్నానో, యఃజ=ఎవడు, హిమవాన్‌ పర్వతః ఇవ=హినువత్సర్వతము నలె లేజసా=లేజ ప్పుచేతను, యశసా=క్రీర్తిచేతమ, బుద్ధ్యా=బుద్దిచేతను, బలేన=బలము చేతను,

320 శ్రీమద్రామాయణము అభిజవేన= పద్వంశముచేతను; కపీన్‌=ఇతరవానరులను, అతిబభ్రాజ= అతిశయించి ప్రకాశించెనో (ప్రకాశించుచున్నాడో), యః=ఎవడు, సగహనదుమామ్‌=అఆడ వులతోను వృక్తములతోను కూడిన, దుర్గామ్‌=ప్రవేశి శక్యము కాన్ని పర్వతదుర్గమ్యామ్‌=పర్వతములచేత ప్రవేశింప శక్యము కాని, గుహామ్‌=గుహయైన, శిష్కిన్టామ్‌=కీష్కింధను, ప్రధావైః=ప్రధానులైన, యూథ పైః సహ='ేనానొ యకులతో కూడ సమధ్యాస్తే=అధిప్పించి ఉన్నాడో, యస్యామ్‌=దేవియందు, బేవమనుష్యాణామ్‌=దేవతలయొక్క మనుష్యులయొక్క, లక్ర్మీణాలక్ష్మి, ప్రతిష్మితా= ఉంచబడినదో అట్టి, కాన్తా=మనోహరమైన, శతపుష్కరా=నూరు. పద్మములు గల, కాబ్బవీ=బంగారము వికారమైన, ఏషా=ఈ, యష్థ-ఎవనియొక్క మూలాామ్యాం, శోభతే=ప్రకాశించుచున్నదో, మగ్రీవాఆట్టి సుగ్రీవుడు, రా =రామునిచేత, వాలినమ్‌=వాలిని, హత్యొా=చంపి, ఏతామ్‌=ఈ, మాలామ్‌=మాలను, తారాం చాతారము, శాశ్వతమ్‌=స్టీరమైన, కపీరాజ్యం చావానరరాజ్యమును, ప్రతిపొదితఈ= పొందింపబడివాడు.

తా. ఆ వానరుల మధ్య కదల్చుటకు శక్యము కాని పర్వతము వలె విలబడి ఉన్నవాడు సకలవొనరనాయకులకు ప్రభువు, గొప్ప తేజస్సు కలవాడు అయిన సుగ్రీవుడు. హీమవళ్చర్యతము, ఇతరసర్వతములను అతిశయించినట్లు ఇతడు. తేజస్సుచేతు యశస్పుచేత, బుద్ధిచేత, బలముచేత, వంశముచేత ఇతరవానరులను అతిశయించి ఉన్నాడు. ఇతడు ప్రధానులైన పేవానోయకులతో కలిసి అరణ్యములతోను, వృక్షములతోను నిండినది, పర్వతముల పై ఉండుటచేత ప్రవేశించుటకు "శక్యముకానిది, ప్రాకారాదిదుర్గ్మములు. గలది అయిన కిష్కింధ అను గుహలో వివసించుచున్నాడు. వంద పద్మములు గల మనోహరమైన ఏ బంగారు. మాలయందు దేవతల లక్ష్మి, మనుష్యుల లక్ష్మి విక్తిప్తమై ఉన్నదో అట్టి మాలను ధరించి ఉన్నాడు. రాముడు వాలిని చంపి ఈతనికి ఈ మాలను, తారమ, శాశ్వతమైన వానరరాజ్యమును ఇచ్చినాడు. 28-32 మూ. శతం శతసహస్రాణాం కోటిమాహుర్మవీ షిణః, 3

శతం కోటిసహస్రాణాం శబ్కురిత్యభిధీయతే.

ప్ర అ. మనీషిణబాబుద్దిమంతులు, శతసహ(స్రాణామ్‌=వందవేల (లక్షలు) యొక్క, శతమ్‌్‌=శతమును, కోటిమ్‌=కోటినిగో, ఆహుఃచెప్పుచున్నారు. టే హస్రాణామ్‌= వెయ్యి కోట్టయొక్క, శతమ్‌=శతము, శబ్కుః ఇతి=శంకువు అని అభిధీయతే= చెప్పబడుచున్నది.

తా. వందలక్షలు ఒక కోటి అని పండితులు చెప్పుదురు. లక్ష కోట్లు ఒక శంకువు. తం

యుద్ధకాండ 221 మూ. శతం శబ్కపహస్రొణాం మహాశబ్కురితి వృతః 34

మహాశజ్కుపహసప్రాణాం శతం వృవ్దమిహోచ్యతే,

శతం వృవ్దసహస్రాణాం మహావృన్తమితి వ్మ ఎమ్‌, 386

మహానృన్షసహస్రాణాం శతం పద్మమిహోచ్యతే,

శతం పద్మసహస్రాణాం మహాపద్మమితి స్మ వోన్‌. 86

మహాపద్మపహస్రాణాం శతం ఇర్వమిహోచ్యతే,

శతం ఖర్వపహసప్రాణాం మహాఖర్వమితి వ్మ ఎమ్‌. ఏ7

మహాఖర్వవహప్రాణాం సముద్రమభిధీయతే,

శతం పముద్రపాహస్రమోఘ ఇత్యభిధీయతే. 38

శతమోఘసహస్రాణాం మహొఘ ఇతి విశ్రుతః

ప్‌ ఆ శబ్యుపహస్రాణామ్‌= వేయి శంకువులయొక్క, శతమ్‌=శతము, మహాశబ్కుః ఇతి=మహాశంకువు అవి, స్మ ఛతాచెప్పబడినది. మహాశబ్కుస హస్రాణామ్‌=వేయి మహాశంకువుల, శతమ్‌=శతము, వృనమావృందము అని, ఇహ=ఇక్కడ, ఉచ్యతే=చెప్పబడుచున్నది. వృన్దపసహస్రాణామ్‌= వేయి వృందముల, శతమ్‌=శతము, మహావృన్షమ్‌ ఇతి=మహావృందము అని, స్మ ఎలీమ్‌ఇచెప్పబడినది. మహావృవ్తపహ(స్రాణామ్‌= వెయ్యి మహావృందముల, శతమ్‌=శతము, పద్మమ్‌=ప ద్మముగొ, ఇహ=ఇక్కడ, ఉచ్యతే=చెప్పబడుచున్నది. పద్మపహస్రాణామ్‌= వెయ్యి పద్మముల, శతన్‌=శతము, మహాపద్మమితి=మహాపద్మము అని, ప్రవ ప్పబడినది. మహాపద్మసహస్రాణామ్‌=వెయ్యి. నుహాపద్మముల, శతమాశతము, ఖర్వమ్‌=ఖర్వముగొ, ఇహ=ఇక్కడ, ఉచ్యతే=చెప్పబడుచున్నది. ఖర్వపహస్రాణామ్‌= వెయ్యి. ఖర్వముల, శతన్‌=శతము, మహాఖర్వమ్‌ ఇతిా-నుహాఖర్వము అని, స్మృతమ్‌=చెప్పబడివది. మహాభిర్యసహసాల్తామశా వయ్య మహాఖర్తుముల శతము, షముద్రమ్‌=సముద్రముగా, ఆ లే=చెప్పబడుచున్నది. శతన్‌=నూరు, సము ద్రపాహస్రమ్‌=సహసప్ర సముద్రముల సముదాయము, ఓఘః ఇతి-ఓఘము అవి, అభిధీయతే=చెప్పబడుచున్నది. ఓఘపహస్రాణామ్‌= వెయ్యి. ఓఘముల, శతమ్‌=శతము మహౌొఘః ఇతానుహొఘము అవి, విశ్రుతఈవహ్ర సిద్ధము,

తా. వెయ్యి. శంకువులు మహాశంకువు వెయ్యి మహాశంకువులు వృందము. వెయ్యి వృందములు మహావృందము. వెయ్యి మహావృందములు పద్మము. వెయ్యి పద్మములు మహాపద్మము. వెయ్యి. మహాపద్మములు ఖర్వము, సముద్రములు ఓఘము, వెయ్యి. ఓఘములు మహొఘము. 34 *- 38

322 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ఏవం కోటిసహగ్రేణ శబ్కూనవాం చ శలేన చ, 30

మహాశబ్కుసహయప్రేణ తథా వృవ్ణశతేన చ,

మహావృన్షసహపేణ తథా పద్మశతేన చం 40

మహాపద్మపహ(పేణ తథా ఖర్వశలేన చ,

పముద్రేణ చ తేవైవ మహొఘేవ తథైవ చ |

ఏష కోటిమహొ-ఘీన సముద్రసదృశేవ చ,

విభీషణేన వీరేణ సచివైః పరివారితః శై

పుగ్రీవో వానరేన్హప్త్వాం యుద్దార్థమమవర్తతే,

మహాబలవృతో నిత్యం మహాబలపరాక్రమః త్త

ప్ర అ. ఏవమ్‌ =ఇట్లు, కోటిసహ్యపేణా వెయ్యి కోట్లతోమ, శబ్కూ వామ్‌=శంకువులయొక్క, శతేన చ= శతముతోను, మహాశబ్కుసహ్మ్యకేణ= వెయ్యి మహాశంకువులతోము, తథా=మరియు, వృన్దశతేన చ=నూరు. వృందములతోను, మహావృన్ద్నపహ్యపేణ= వెయ్యి మహావృందములతోను, తథా=మరియు, పద్మశతేవ చామారు.. పద్మములతోను, మహాపద్మసహ్యపేణ=వెయ్యి మహాపద్మములతోను, తథా=మరియు, ఖర్వశతేనానూరు ఖర్వములతోను, తేవైవ=అదే. సంఖ్య గల, అవగా మారు, పముదేణాసముద్రముతోను, తతైవ చామరియు, మహొఘేన=మహొఘములతోను, కోటిమహొ ఘున=కోటి మహొఘములతోను, సముద్రసదృశేన చూసముద్రముతో సమావమైన వానర పైన్యముతోను, వీరేణావీ రుడైవ, విలీషణేనావిభీషణవితోను, పచివైః=మంత్రులతోను, పరివారితః= కూడిన, మహాబలపరాశక్రమః=గొప్ప బలపరాక్రమములు గల, నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, మహాబల వృతణాగొప్ప సైన్యముతో కూడిన, వానరేన్లుః=వానరరాజైన, ఏషః మగ్రీవః=ఈ సుగ్రీవుడు, త్వామ్‌=విన్ను, యుద్ధార్థమ్‌= యుద్ధము కొరకు, అమవర్తతే=సమీసించి ఉన్నాడు.

తా. గొప్ప బలపరాక్రమములు కలవాడు, నిత్యమూ గొప్ప సైన్యముతో కూడినవాడు, వానరరాజు అయిన షుగ్రీవుడు వీరుడైన విభీషణునితోను, మంత్రులతోను కూడి యుద్ధము. నిమిత్తము వీ మీదకు. వచ్చుచున్నాడు. ఈతని వెంట వెయ్యి కోట్లు, మారు. శంకువులు, వెయ్యి మహాశంకువులు, మారు వృందములు, వెయ్యి మహావృందములు, నూరు పద్మములు, చెయ్యి పద్మములు, మారు ఖర్వములు, నూరు సముద్రములు, మహొఘము, కోటి మహౌొఘములు సంఖ్య గల పముద్రముతో పమానమైవ వావరసైన్యము ఉన్నది. మూ, ఇమాం మహారాజ పమీక్ష్య వాహివీ

ముపస్టితాం ప్రజ్వలితగ్రహోపమామ్‌,

యుద్ధకాండ 323

తతః ప్రయత్నః సరమో విధీయతాం

యథా జయః ప్యాన్న పరైః పరాభవ క.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాత్రే అపష్టావింశః పర్గన

ప్ర అమహారాజ=మహారాజూ ! ప్రజలితగ్రహోపమామ్‌=ప్రజ్వలించు చున్న _ గ్రహములతో పమానమైన, ఉపస్థిరాట్తీ=వప్చి ఉన్న, ఇమాను=ఈ, వాహినీమ్‌= పేనము, పమీక్ష్య=చూవి, తతః=అటుపిమ్మట, జయః=జయము, యథా=ఎట్లు, స్యాత్‌ =కలుగువో, సరైః=పరులచేత, పరాభవః=పరాభవము, న=కలుగదో: అట్లు, పరమః=గొప్పదైన, ప్రయత్నః=ప్రయత్నము,. విధీయ తొమ్‌=చేయబడుగాకు

తా. మహారాజా ! ప్రజ్వలించుచున్న [గ్రహములతో సమానమైన, వచ్చి ఉన్న ఈ వానరసేనను చూచి, మనకు జయము కలుగునట్లు పరులనుండి పరాభవము. కలుగకుండునట్లు చేయుము. !

“*బాలానందివో అను శ్రీమదదామాయణాం[ధన్వాఖ్యానమునందు

యుద్రకాండలో ఇడువదిఎనిమిదన నర నమాస్త్రము,

అథ ఏకోనత్రింశః పర్గః

[రావణుడు శుకసారణులను నిందించి వాళ్లను నభనుండి వంవీవేయుట; ఆతడు గూడచారులను నంనగొా రొముని అనుగహమనుచేత వాళ్లు వానరుల బాధనుండి లైటనడి లంకకు తిరిగి వచ్చుట. మూ. శుకేన తు సమాదిష్టాన్‌ దృషమ్ట్వాన హరియూథపొన్‌,

లక్ష్మణం చ మహావీర్యం భుజం రానుష్య దక్తిణమ్‌. 1

సమీపస్థం చ రామప్య భ్రాతరం చ విభీషణమ్‌,

సర్వవానరరాజం చ షుగ్టీవం భీమవిక్రమమ్‌. లి

అజ్లదం చాపి బలినం వజ్రహప్తాత్మజాత్మజమ్‌,

హనూమన్తం చ విక్రాన్తం జాన్చువన్తం చ దుర్హయమ్‌, వి

సుషేణం కుముదం నీలం వలం చ ప్రవగర్హభమ్‌,

గజం గవాక్షం శరభం మైన్షం చ ద్వివిదం తథా. |!

కించిదావిగ్సహృదయో జాతక్రోధశ్చ రావణః,

భర్తృయామాప తౌ వీరౌ కథాన్తే శుకపారణౌ. ర్‌

ప్ర అ. పః రావణ;=ఆ రావణుడు, శు కేన=శుకునిచేత, సమాదిష్టాన్‌ =చూప బడీన, హరియూథపాన్‌ =వావరకసేనా నాయకులను, రామస్య=రామునియొక్క, దక్షిణం భుజమ్‌=కుడి భుజమైన, మహావీర్యమ్‌=గొప్ప పరాక్రమము గల, లక్ష్మణం చవ=లక్ష్మలణుణ్ణ, రామష్య= రామునియొక్క, సమీపస్థమ్‌=పమీపమునందున్న, భ్రాత రమ్‌=తన సోదరుడైన, విభీషణమ్‌ =విభీషలుణ్లో, సర్వవానరరాజమ్‌ =సమస్త మైన వానరుల ప్రభువైన, భీమవిక్రమమ్‌=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, సుగ్రీవం చ=సుగ్రీవుణ్లి, బలివమ్‌=బలవంతుడు, వజహస్తాత్మ జొత్మజమ్‌=ఇండద్రువి కుమౌ రువి కుమారుడు అయిన, అజ్లదం చాపీ=అంగదుల్లీ, విక్రాన్నమ్‌= సరొక్ర మించిన, హనామన్తమ్‌= హనుమంతుళి, దుర్మయమ్‌=జయింప శక్యము. కొని జామ్బవన్తమ్‌=జాంబవంతుణ్ణి, సుషేణమ్‌=సుస్నేణుణ్లీ, కుముదమ్‌=కుముదుల్లో, నీలమ్‌ =నీలుళ్లీ, ప్లవగర్షభమ్‌=వానర(శ్రేష్టుడైన, నలం చవ=నలుణ్తి గజమ్‌=గజల్లో గవాక్షమ్‌ =గవాక్టుళ్లో, శరభమ్‌=శరభుళ్లి, మైన్దమ్‌= మైందుళ్లి, తథా=మరియు, ద్వివి దమ్‌=ద్వివిదుణ్లీ, దృష్ట్ర్వా=చూచి, కించిత్‌ =కొంచెము, ఆవిగ్నహృదయః=దిగులు చెందిన హృదయము గలవాడై జాతక్రోధశ్చవ=పుట్టిన కోపము కూడ కలి వాడై, కథాన్తే=నూటలు పూర్తియైన. పిమ్మట, వీరౌజవీరులైన, తౌ=ళ, శుకసారణౌ=శుకపొరణులము, భర్త్ర్యయామాస=భయ పెష్టైనము(నిందించెను).

తా. రావణుడు శుకువిచేత చూపబడిన రాముని కుడిభుజనము

యుద్ధకాండ 325 వంటివాడు, మహాపరాక్రమశాలీ అయిన లక్ష్మణుళణ్ల, రాముని దగ్గరనే ఉన్న తవ సోదరుడైన విభీషణుణ్ణ, సమస్తవానరులకు రాజైన భయంకరమైన పరాక్రమము గల షుగ్రీవుణ్ల, బలవంతుడు, వాలికుమారుడూ అయిన అంగదుణ్లి, పరాక్రమశాలియైన హనుమంతుళ్లి, జయింస శక్యము కొని జాంబవంతుణ్ణి, ముషేణ- కుముద నీల నలగ గవాక్ట శరభ. మైందాద్యివిదులము చూచి కొంచెము మనస్సులో దిగులు చెంది, కోపముతో మాటల చివర వీరులైన ఆ శుకసారణులను భయపెప్టైను. 1 = ర మూ. అధోముఖౌ తౌ ప్రణతావబ్రవీచ్భుకపారణొ,

రోషగద్గదయా వాచా పంరబ్ధం పరుషం తథా, 6

ప్ర అ. అధోముఖౌ=క్రిందికి ముఖములు గల, ప్రణతౌ=నమప్కరిం చివ, తౌ=ఆ, శుకపారణౌ=శుకపొారణులను గూర్చి, రోషగద్గదయా=కోసముచేత గద్గదమైన, వాచా= వాక్కుతో, సంరబ్దమ్‌=కోపముగాను, తథా=మరియు, పరుషమ్‌=పరుషముగాను, అబ్రనీత్‌ =పలికెను.

తా. వమస్కరించి తలలు క్రిందికి వంచి నిలచిన ఆ శుకసారణులతో రోషముచేత గద్గదమైన వాక్కుతో, తొందరగా పరుషముగా ఇట్లు పలికెను 6 మూ. వన తావత్పదృశం నామ పచివైరుపజీనిభిః

విప్రియం నృపతేర్వక్తుం విగ్రహే ప్రగ్రహే ప్రభో 7

ప్ర అ ఉపబీవిభిః= ఆశ్రయించి జీవించే పచిమః=సచివులచేత, నిగ్రహే=విగ్రహించుటయందు, ప్రగ్రహే=అనుగ్రహించుటయందు; ప్రభోః=సమ ర్భుడైన, నృపతేః=రాజునకు, వ్మిప్రియమ్‌=(ప్రియము కొవిదానిని, వక్తుమ్‌= చెప్పుటకు, పదృశమ్‌=తగివది, న తొవత్‌ నామ=కొదు.

లా. ప్రభువును ఆశ్రయించి జీవించే అనుచరులు నిగ్రహానుగ్రహ సమర్దుడైన రాజు ఎదుట ఆతనికి అపియమైన మాటలు చెప్పుట యుక్తము కాదు. 7 మూ. రిపూణాం ప్రతికూలావాం యుద్దార్థమభివర్తతామ్‌,

ఉభాభ్యాం పదృశం వామ వక్తుమప్రస్తనే స్తవమ్‌, 8

ప్ర ఆఅ, అప్రస్తవే=ప్రసంగము. లేనప్పుడు, ఉభాభ్యాము=మీ ఇద్దరి చేత, ప్రతికూలానామ్‌= ప్రతికూలులు, .యుద్దార్థమ్‌=యుద్ధముకొరకు; అభివర్త తామ్‌=వచ్చుచున్ననారు అయిన, రిపూణామ్‌=శతువులయొక్క, స్తవమ్‌= ప్రశంపమ, వక్తుమ్‌=చెప్పుటకు, పదృశం వామ=తగినదేవా ?

తా. మీరిద్దదూ ఈ విధముగా, ఏ సందర్భము లేకపోయినను,

326 శ్రీమద్రామాయణము యుద్ధమునకై వచ్చిన ్రతికూలులైవ శత్రువులను స్తుతించుచు మాటలాడుట యుక్తమా ? తి మూ. ఆచార్యా గురవో వృద్దా వృథా వాం పర్యుపాసితాః

పారం యద్రాజశా స్తాణామనుజీవ్యం న గృహ్యతే. .

ప్ర అ. యత్‌=ఏ కారణమువలన, రాజశాస్త్రాణామ్‌=రాజశా స్త్రముల యొక్క, అనుజీవ్యమ్‌=అనుసరింపదగిన, సారమ్‌=సొరము, న గృహ్యతే=గ్రహిం చబడుటలేదో అందువలన, వామ్‌=మీ ఇదరికీ, ఆచార్యాః= ఆచార్యులు, గురవః=గురువులు, వృద్ధాః= పెద్దవాళ్లు, వృథా=వ్యర్థముగ్గా, పర్యుపా సితాః= సేవిం చబడినారు.

తా. మీరిద్దరూ చేసిన ఆచార్యుల, గురువుల, వృద్దుల శ్వే వ్యర్థము; ఎందుచేతననగా మీరు గ్రహించవలసిన రాజనీతిశాస్త్రముల సారమును గ్రహించలేదు. 0 మూ, గృహీతోవాన విజ్ఞాతో భారోఒ_జ్ఞానస్య వాహ్యతే,

ఈదృతై పచివైర్యుక్తో మూ రైర్దిష్ట్యా ధరామ్యహమ్‌. 10

ప్ర అ. గృహీతః=గ్రహింపబడివము, న విజ్ఞాతో వా=తెలియబడలేదా ? అజ్ఞానప్య= అజ్ఞానముయొక్క, భారః=భారము, వాహ్యతే వా=ధరింపబడుచున్నదా? మూర్చెః= మూర్చులైన, ఈదృ.ైః=ఇట్టి, పచివై=పచివులతో, యుక్తః=కూడిన, అహమ్‌= నేను, దిష్ట్యా=దైవవశముచేత, ధరామి=జీవించి ఉన్నాను.

తా. లేదా శాస్త్రములను గ్రహించి కూడ మీరు అర్ధముచేపికొనలేదా ! లేదా అజ్జానభారముమ మోయుచున్నారా ? మూర్చలైన ఇలాంటి పచివులతో వేము జీవించి ఉన్నా ననగా అది కేవలము అదృష్టమే. 10 మూ, కిం మ మృత్యోర్భయం వాస్తీ మూం నక్తుం పరుషం వచు

యస్య మే శాపతో జిహ్వా ప్రయచ్చతి శుభాశుభమ్‌, క]

ప్టు ఆ. శాసతఃజశా సించుచున్న, యస్య మే=ఏ నాయొక్క, జిహ్వా=జిహ్వయే, శుభాశుభమ్‌ =శుభాశుభములము, ప్రయచ్చతి=ఇచ్చునో, మామ్‌ =అట్టి నన్నుగూర్చి, పరుషమ్‌=పరుషమైన, _వచః=వచనమును, వక్తుమ్‌=పలుకుటకు, మృత్యో మృత్యువునుండి, భయమ్‌=భయము, వాప్తీ కిం ను=లేదా ?

తా. నాలుక కదిపినంతనూత్రముచేతనే (మాటమాత్రము. చేతనే) శుభాశుభములను ఇవ్వగలిగిన శాసకుడవైన నా ఎదుట ఇట్టి సరుషవాక్యమును పలుకుటకు మీకు మృత్యువునుండి భయము కలుగలేదా 11

యుద్ధకాండ 327 మూ. అ్యేవన దహనం ప్పృష్ట్వా వవే తిప్పని పాదపాః,

రాజదణ్జపరామృష్టాస్తిష్టన్తే వాపరాధివః, 2

ప్ర ఆ పొదపాః=వృక్షములు, దహనమ్‌=అగ్నిని, ప్పుష్ట్వా అ ప్యేవ=స్ప ఫాం చికూడా, వవే=వనమునందు, తిష్టన్ని=ఉండును. రాజదణ్ణపరామృష్టాః=రాజదం డముచేత ప్పృశింపసబడిన, అపరాధినః=అపరాధులు, న తిషన్వే=ఉండరు.

తా. వనములో అగ్నిప్పర్శ కలిగినను వృక్షములు జీవించవచ్చునేమో గావి రాజదండముచేత స్పృశింపబడిన అపరాధులు మాత్రము జీనించరు. 12 మూ. హవ్యామహం త్విమౌ పాపొ శత్రుపక్షప్రశం సివౌ,

యది పూర్వోపకారైర్మే క్రోధో న మృదుతాం వ్రజేత్‌. 13

ప్ర అ. పూర్యోసకారైః=పూర్వము. (వీళ్లు) చేసిన ఉపకారములచేత, మే=వాయొక్క, ్రోధః=క్రోధము, మృదుతామ్‌=మృదుత్వమును, న (వ్రజేత్‌ యది=పొంది ఉండక పోయినట్లయితే, అహమ్‌=నేను, శ్మత్రుపక్షప్రశం సినౌ=శడత్రు పక్షమును ్రశంసించుచున్న, ఇమౌ పొపొ= ఈ పాపాత్ములను, హన్యామ్‌=చంపి ల స్‌ శ్రే ఉండెడివాడను.

లా. వీళ్లు నాకు పూర్వము చేసిన ఉపకారములచేత నా కోసము తగ్గి ఉరడకపోయినచో. నేను శత్రుపక్షమును ్రశంసించుచున్న ఈ పాపాత్ములను చంపీ ఉండెడివాడను. 13 మూ. అపధ్వంపత వశ్యధ్వం పంవికర్షాదితో మమ,

న హి వాం హన్తుమిచ్చామి స్మరామ్యుపకృతావి వామ 14

హతావేవ కృతఘ్నొ ద్వౌ నముయి "స్నేహపరాబ్ముభౌ.

ప్ర. అ. మను=నాయొక్క, ఇతః=ఈ, సంనికర్తాల్‌ =పన్నిధినుండి, అపధ్వంపత=తొలగిపొండి; వశ్యధ్వమ్‌=కనబడకండి. వామ్‌=మీ ఇద్దరియొక్క, ఉపకృతావి=ఉపకారములను, స్మరామి=స్మరించుచున్నాను. వామ్‌=మిమ్ములను, హన్తుమ్‌=చంపుటకు, న ఇచ్చామి=ఇచ్చయించుటలేదు. మయి=నాయందు, స్నీహ పరాబ్ముఖౌ= స్నేహమునందు. పరాబ్ముఖులైన, కృతఘ్నౌ=కృతఘ్నులైన, ద్వౌ=మీ రిద్దరు, హతా చేవ=చంపబడినవారే.

తా. వా ఎదుటినుండి దూరముగా పొండి; కనబడకండి. మీరు పూర్వము. చేపిన ఉపకారములను స్మరించుటచేత మిమ్ములను చంపుటలేదు. నా మీద స్నేహము లేవి కృతఘ్నులైవ మీ ఇద్దరూ చచ్చినట్లు. కేశ మూ, ఏవముక్తై తు పర్రీడౌ తౌ దృష్ట్వా శుకపారణా, క్‌

రావణం జయశబ్దేన ప్రతివవ్ద్యాభివిఃష్పృతౌ,

328 శ్రీమద్రామాయణను

ప్ర ఆ ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తా=పలకబడిన, తౌ శుకసారణౌ=ఆ శుకసా రణులు, స్రీడౌ= సిగ్గుతో కూడివవారై, రావణమ్‌=రావలణువి, దృష్ట్రా=చూచ్చి, జయశద్టేన= జయశబ్దముచేత, ప్రతినవ్య=అభినందించి, విఃసృతౌజ వెళ్ళిపోయివారు.

తా. రావణునిచేతల ఈ విధముగా విందింపబడిన శుకపారణులు పీగ్గుపడుచు రావణుని చూచి జయశబ్దము పలికి వెళ్లిపోయిరి. 165 మూ, అబ్రవీచ్చ దశగ్రీవ సమీషస్థం మహోదరమ్‌, 16

ఉపప్ణాసయ మే శీఘ్రం చారానితి విశాచరః.

ప్ర అ. నిశాచరః=రాక్షసుడైన, దశగ్రీవః=రావణుడు, శీఘ్రమ్‌= శీఘ్రముగా, చారాన్‌=గూఢచారులను, మే=వాకు, ఉపస్థాసయ=తీ సికొనిరమ్ము అవి, సమీప స్థమ్‌=సమీసమునందున్న, మహోదరమ్‌=మహోదరుని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెమ.

తా. రావణుడు దగ్గరనే ఉన్న మహోదరువితో - “*గూఢచారులను వెంటనే నావద్దకు తీసికొని రమ్ము” అని పలికెను. 16 మూ. నముహోదరప్తథోక్తప్తు శీఘ్రమాజ్ఞాాయచ్చరాన్‌. కే7

తతశ్చారాః పంత్వరితాః ప్రాప్తాః పార్థివశాసనాత్‌,

ఉపస్థితాః ప్రాఖ్టలమో వర్హయిత్వా జయాళశిషఒ 18

ప్ర అ. తథా=అట్టు, ఉక్తః=పలకబడిను మహోదరః=మహోద రుడు, శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రుముగా, చరాన్‌ =గూఢచారులను, ఆజ్ఞాషయత్‌ = ఆజ్ఞాపించెను. తఈ=అటు పిమ్మట, పార్ధివశాసనాత్‌ =రాజాజ్ఞవలవ, సంత్వరితాః=లొందరసడుచు న్నవారైై, ప్రాప్తాః=వచ్చిన, చారాః=గూఢచారులు, ప్రాళ్బలయః=కట్టబడిన దోసిళ్లు గలవారై, జయాశిషః=జయాశీర్యాదములను, వర్ధయిత్వా=వృద్ధిపొందించి, ఉప ప్రతాణసమీపించిరి.

తా. మహోదరుడు వెంటనే గూఢచారులను ఆజ్ఞాపీంచెను.. పిమ్మట గూఢచారులు రాజాజ్ఞ్బచేత తొందరగా వచ్చి, అంజలి ఘటించి, *జయ విజయీభవి అను ఆశీర్వాదవాక్యము పలుకుచు సమీపించిరి. 17-18 మూ, తానబ్రవీత్తతో వాక్యం రావణో రాక్షపాధిసః, 10

చరాన్‌ ప్రాత్యయికాన్‌ శూరాన్టీరాన్విగతపాధ్వపాన్‌.

ప్ర అం తతః=అటుపిమ్మట, రాక్షపాధిపః=రాక్షసరాజైన, రావణః=రాన ణుడు, ప్రాత్యయికాన్‌ =విశ్వాపపాత్రులు, శూరాన్‌=శూరులు, ధీరాన్‌=ధీరులు, విగతసాధ్వసొవ్‌ =పోయివ భయము గలవారు అయివ, తాన్‌ చరాన్‌=ఆ గూఢచారులను గూర్చి, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, అలవీట్‌ =పలికెను.

యుద్ధకొండ 329

తాం పిమ్మట రాక్షపరాజైన రావణుడు. విశ్వాసపాత్రులు, శూరులు, ధీరులు, భయము వారు అయిన ఆ గూఢచారులతో ఇట్లు పలికెను.19 మూ, ఇతో గచ్చత రొమపవ్య వ్యవపాయం పరీక్తితుమ్‌, 20

మవ్త్రేష్వభ్యన్తరా యేఒవ్య ప్రీత్యా తేన సమాగతాః.

ప్ర అ. రామస్య=రామునియొక్క, వ్యవసాయమ్‌=ప్రయత్నమును, అస్య=వీనికి, యే=ఎవరు, మన్వ్రేషు=ఆలోచనలయందు, అభ్యవ్తరాః=లపతరంగి పరీక్షించుటకు, ఇతః=ఇక్కడినుండి, గచ్చతవ= వెళ్లండి.

తా. రాముడు ఎట్టి ప్రయత్నములు చేయుచున్నాడో, ఆతనికి ఆలోచనలలో ఎవరు అంతరంగ కుల్‌ (్రేమచేత ఎవరు ఆతని పక్షమునందు ఉన్నారో పరీక్షించుటక్రై ఇక్కడినుండి బయలుదేరి. వెళ్లుడు. 20 మూ. కథం స్వపితి జాగర్తి కీమద్య చ కరిష్యతి, ల

విజ్ఞాయ విపుణం సర్వమాగన్తవ్యమ శేషతఒ

ప్ర ఆఅ. కథమ్‌=ఎట్టు, ప్వపితి=విద్రపోవుచున్నాడు ? జాగర్తి= మేలుక్‌బుఛున్నాడు ) అద్య=ఇప్పుడు, కిమ్‌=ఏమి, కరిష్యతి=చేయగలడు ? సర్వమ్‌ =పమప్తములను, అ శేషతః=పూర్తిగా, విపుణమ్‌=వేర్పుగా, విజ్హాయ=తెలిసి కొని, ఆగస్తవ్యమ్‌=రాదగి ఉన్నది.

లా. రాముడు ఎట్లు విద్రపోవుచున్నాడో, ఎట్లు మేలుకొనుచున్నాడో, ఇప్పుడు. ఏమి. చేయునున్నాడ్‌ో అన్నీ విషయములు పూర్తిగా నేర్పుతో తెలిసికొని రావలెను. 2] మూ. చారేణ విదితః శత్రుః పణ్లీతైర్వసుధాధి' పై 22

యుద్ధే ప్వల్పేన యత్నేవ సమాసాద్య విరస్యతే.

ప్ర అ. పల్డీతైఃజబుద్ధిమంతులైన, వసుధాధి సై=రాజులచేత, చారేణ=గూఢ చారి ద్వారా, విదితజతెలుసుకొనబడిన, శత్రుః=శత్రువు;, యుద్ధే=యుద్ధమునందు, పమాసాద్య=పొంది, స్వల్పేన=స్వల్పమైవ, యత్నేన=ప్రయత్నముచేత, విరస్యతే= ఓడింపబడును.

తా, బుద్ధిమంతులైన రాజులు చారుల ద్యారా శత్రువును గూర్చి తెలుపుకొన్నచో ఆతనివి యుద్ధములో స్వల్పప్రయత్నముచేతనే ఓడించవచ్చుమ. మూ. చారాస్తు తే తథేత్యుక్త్వా ప్రహృష్టా రాక్ష పేశ్వరమ్‌, 23

శార్జూలమగ్రతః కృత్వా తతశ్చమ్రః ప్రదక్షిణమ్‌.

330 శ్రీమద్రామాయణము అ. తే=ఆ, చారాస్తు=గూఢచారులైతే, ప్రహృష్థాః=సంతో షించిన వారై నా అవి, ఉక్తా=పలికీ, శార్లూలమ్‌ =శార్టూలుని, అగ్రతః=ఎదుట, కృత్వా=ఉంచుకొవి, రాక్ష పేశ్వరమ్‌=రావణుని, ప్రదక్షిణమ్‌ = ప్రదక్షిణము, చక్రుః ఫై తా. ఆ గూఢచారులు సంతోషించుచు అప్లే చేసెదము అని పలికీ శార్లూలుణ్ల ముందు ఉంచుకొని ఆ రాక్షసరాజుకు ప్రదక్షిణము చేసిరి. 23 ౧౨ 68 యలు యలు మూ. తతస్తం తు మహాత్మానం చారా రాక్షససత్తమమ్‌, బడ కృత్వా ప్రదక్షిణం జగ్ముర్యత్ర రామః పలక్ష్మణః. ప్ర ఆ, తతః-అటు పిమ్మట, చారాణ=గూఢచారులు, మహాత్మానమ్‌=మహా త్ముడైన, తమ్‌=ఆ, రాక్షపపత్త =రాక్షష(శ్రేష్టుని, (ప్రదక్షిణం కృత్వా=ప్రదక్రిణము చేసి, సలక్ష్మణః=లక్ష్మణసహితుడైన, రామః=రాముడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి, జగ్ముః వెళ్లిరి, తా. పిమ్మట ఆ గూఢచారులు మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసాధిపతికి ప్రదక్షిణ నమస్కారములు చేపీ లక్ష్మణసహితుడైన రాముడున్న ప్రదేశమునకు వెళ్లిరి, 24 మూ, తే సువేలప్య శైలస్య సమీపే రామలక్ష్మణౌ, 26 ప్రచృన్నా దదృశుర్గత్వా ససుగ్గీవవిభీషణా, ప్ర అ. తే=వాళ్లు, = వెళ్లి, ప్రచృన్నాః=దాగిఉన్నవారై, షువేలస్య శై్య=వేవంవ్యతమ మ్మ వదనము సమగ్రీవవిభీషణౌవ=సుగ్రీ వవిభీిషణులతో కూడివ, రామలక్ష్మణౌ=లామలక్ష్మణులను, దదృశుః=చూచిరి. తా, వాళ్లు రహస్యముగా వెళ్లి సువేలపర్వతముదగ్గర సుగగ్రీవవిభీషణులతో కలిపి ఉన్న రామలక్ష్మణులను చూచిరి. 25 మూ, (ప్రేక్ష్రమాణాశ్చమూం తాం చ బభూవుర్భయవిహ్వలాః 26 నూ లేతు ధర్మాత్మవా దృష్టా రాక్ష పేన్సేణ రాక్షపాః. ప్ర అ తే రాక్షసా=ఆ రాక్షసులు, తాం చమూమ్‌=ఆ “సేనను, (పేకమాణాః= చూచుచున్సవారె చేత వ్యాకు 1 (పేక్ష న్నవారై, భయవిహ్వలాః=భయముచేత వ్యా లులు, బభూవుః=అయిరి. ధర్మాత్మవా=ధర్మాత్ముడైన, రాక్ష సేస్తేణ=రాక్తపప్రభు వైన విభీషణువిచేత, దృష్టాచూడబడిరి. నీ తా. ఆ రాక్షసులు ఆ సైన్యమును చూడగావే భయముచేత వ్యాకులులైరి. ఇంతలో ధర్మాతుడైన విభీషణుడు వాళ్లము చూచెను. 26

యుద్ధకాండ 331 మూ. విభీషణేవ తత్రస్తా విగృహీతా యదృచ్చయా, 27

శారూలో గ్రాహితప్తే గక పాపోఒయమితి రాక్షపః

య లు

ప్ర అ. యదృచ్చయా=దైవవశముచేత, తత్రస్థాః=అక్కడ ఉన్న రాక్ష పులు, విఫేషణేన=విభీషనునిచేత, విగృహీతాః=నిగ్రహింపబడిరి (భయపెట్టబడిర్సి. అయమ్‌= ఈ, రాక్షసః=రాక్షపుడు, పాపః=పాపాత్ముడు, ఇతి=ఆవి, ఏకు =ఒక్క] శార్జూలః తు=శార్టూలుడైతే, గ్రా హితఈజపట్టింపబడెను.

తా. దైవవశముచేత విభీషణుని దగ్గరకు వెళ్లిన వాళ్లము. విభీషణుడు భయ పెట్టి “ఈ రాక్షసుడు పాపాత్ముడు” అని చెప్పి శార్టూలుణ్ణి బంధింపచేపెమ. మూం మోక్షితః పోఒ౬పి రామేణ వధ్యమావః ప్రవజ్ఞమైః, 28

అవృశం పేన రామేణ మోక్షితా రాక్షపాః పరే.

ప్ర అ. వ్లవజ్గమైః=వానరులచేత, వధ్యమానః=చంపబడుచున్న, సో పీ=ఆ. శార్ట్దూలుడు కూడ, రామేణ=రామునిచేతు మోచితః=విడి పింపబడీ వాడు. పరే=ఇతరులైన, రాక్షసాః=రాక్షపులు, అన్ఫశంసేన=క్రూరుడు కొని, రామేణ=రామునిచేత, మోక్షితాః=విడి పింపబడిరి.

తా. శార్డూలుళ్లో వానరులు చంపుచుండగొ రాముడు విడిపించెను. 'క్రూరప్వ్పభావము లేని ఆ రాముడు ఇతర రాక్షసులను కూడ విడిపించెను.28

“లీ, జ్యూ

మూ, వానరైరర్దితా సతు విక్రావ్తెర్ల్షఘువిక్రమైః 20

పువర్షజ్కామమప్రొప్తాః శ్వస్‌న్తో వష్ట్రచేతపు,

ప్ర అ. విక్రాన్తః=పరాక్రమించిన, లఘువిక్రమైః=శీ ఘ్రవిక్రమము గల, వానరైః వానరులచేత, - ఆర్హితాః= పీడింపబడిన, తే=ఆ. రాక్షసులు, వష్షచే లజ్కామ్‌=లంకను, అమప్రాప్తాః=చేరిరి,

తా. తేలికగా పనులుచేయు ఆ వానరులు సరాక్రమించి ఆ రాక్షసులను పీడించగా వాళ్లు నష్టమైన మనప్పులతో (స్పృహ కోల్పోయి) విట్టూర్చుచు మరల లంక చేరిరి. 23 మూ. తతో దశగ్జీవముప్‌ ఫ్టితాస్తే

చారా బహర్నిత్యచరా విశాచరాఖ

గిరేః సువేలప్య పమీపవాసినం

వ్యవేదయన్రాముబలం మహాబలాః. 80

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్లే ఏకోవదత్రింశః సర్గ

332 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర అ. చారాఃజగూడఢడచారులు, బహిః=వెలుసల, నిత్యచరాః=విత్యము పంచరించువారు, మహాబలాః=గొప్ప బలము కలవారు అయిన, తే=ఆ, విశా చరాణ=రాక్షసులు, తతఈః=అటు పిమ్మట, దశ్యగ్రీవమ్‌=రావణుని, ఉపస్టీతాఃజ=సమీ పీం చినవార్సై రామబలమ్‌=రాముని "సైన్యమును, సువేలస్య=పువేలపర్వతముయొక్క, పమీపవా సినమ్‌=సమీపమువందున్నదావివిగా, వ్యవేదయవ్‌ =తెలిపిరి. తా. గూఢచారులుగా ఎల్లప్పుడూ బైట తిరుగుచుండు మహాబలవంతులైన ఆ రాక్షసులు రావణుని వద్దకు వెళ్లి రాముని సైన్యము సువేలపర్వతము దగ్గర ఉన్నది అవి తెలిపిరి. తం *లాలానందిని అను ,శ్రీమదామాయతాంగధ వ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో ఇరువదితొమ్మి దవ నర్గ నమాస్తము,

అథ త్రింశః పర్గః

తశార్టూలుడు వానర సైన్ఫములో ఉన్న (వముఖవీరులను గూర్చి రావణునకు చెప్పులు.) మూ. తతస్తమక్షోభ్యబలం లజ్కాధిపతయే చరా

సునేలే రాఘవం శైలే నివిష్టం ప్రత్యవేదయన్‌. కే

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, చరాజగూఢచారులు, అక్షోభ్యబ లమ్‌=క్షోభింప శక్యము కొని సైన్యము గల, తమ్‌=ఆ, రాఘవమ్‌ =రాముణ్ల పువేలే ైలే=సువేల పర్వతమువనందు, నివిష్టమ్‌=ఐనిలిచి ఉన్న వావివిగా, లజ్కాధిపతయే=రావణునకు, ప్రత్యవేదయన్‌ =తెలిపీరి.

తా. సిమ్మట ఆ గూడచారులు *క్షోభింప శక్యము కొని "సైన్యముతో రాముడు సువేలపర్వతముమీద విలచి ఉన్నాడూ అని రావణునకు తెలిపిరి. మూ, చారాణాం రావణః శ్రుత్వా ప్రాప్తం రామం మహాబలమ్‌,

జూతోద్వేగో ౬భవత్కించిచ్చార్జూలం వాక్యనుబ్రవీత్‌. ణి

ప్ర అ. రావణ=రానణుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, రామమ్‌ =రాముణి, ప్రాష్తమ్‌=వచ్చినవానినిగా, చారాణామ్‌:=చారులకు, (శుత్వా=వివి, శీంచిత్‌ =కొంచెము, జాతోద్వేగు=పుట్టిన దిగులుకలవాడు, అభవత్‌ =ఆయెను. శార్టూలమ్‌ =శార్జూలుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. మహాబలశాలియైన రాముడు వచ్చి ఉన్నాడని గూఢచారులమండీి వినగానే రావణునకు కొంచెము దిగులు పుట్టను. అతడు శార్టూలునితో ఇట్లు పలికెను. ౭ మూ. ఆయథావచ్చ తే వరో దీనశ్సాసి విశాచర,

వాసి కచ్చిదమిత్రాణాం క్రుడ్డానాం వశమాగతఒ త్రి

నీ అ.విశాచర=ఓ ! రాక్షసుడా ! తే=నీయొక్క, వర్ణః=రంగు, కయథావల్‌ చ=ఉండవలపినట్లు కాకుండ ఉన్నది. దీవశ్చ=దీనుడవుగా కూడ, అపి=అయి. ఉన్నావు. ్రర్ధానామ్‌=కోపించిన, అమిత్రాణామ్‌=శత్రువులకు, వశమ్‌=వశముము, న ఆగతః కచ్చిత్‌ =పొందలేదు గదా !

తాశార్జూలా ! వీ శరీరచ్భ్చాయ నూమూలుగా లేదు. దీనముడవుగా కూడ కనబడుచున్నావు. కోపించిన శత్రువులకు వీవు సట్టుబడలేదు కదా 13

334 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ఇతి తేవానుశిష్పస్తు వాచం మన్ద్హముదీరయత్‌,

తదా రాక్షపశార్జూలం శార్జూలో భయవిహ్వలఒ క్ష

ప్ర అ ఇతి=ఇట్లు, తేన=ఆతనిచేత, అనుశిష్ట్రుణఅడగబడివ, భయ విహ్వ్యలః=భయముచేత _ వ్యాకులుడైన, శార్లూలణ=శార్దూలుడు, తదా=అప్పుడు, రాక్షపశార్జూలమ్‌=ఆ రాక్షహశ్రేష్టునిగూర్చి, మన్తమ్‌=మందముగా, వాచమ్‌=వాక్య మును, ఉదీరయత్‌ =పలికెము.

తా. రావణుడు ఈ విధముగా ప్రశ్నింపగా భయముచేత వ్యాకులుడై ఉన్న ఆ శొర్టూలుడు మెల్లగా ఆతనితో ఇట్లనెను, గ్‌ మూ. నే చారయితుం శక్యా రాజన్వానరపుజ్లవాః

విక్రొవ్నా బలవన్తశ్చ రాఘవేణ చ రక్షితా: ర్‌

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా 1 విశ్రాన్నాః=విక్రమించిననారు, బలవన్తశ్చ=బలవం తులు, రాఘవేణజరామునిచేత, రక్తితాః చవజరక్రింపబడినవారూ అయిన, లే=ఆ, వొనరపుబ్గవాః=వానరశ్రేష్టలు, చొరయితుమ్‌=గూఢచారుల ద్వారా పరీక్షించుటకు, న శక్యాజశక్యమైనవారు. కాదు.

తా. రాజా ! విక్రమవంతులు, బలవంతులు, రాముని రక్షణలో కూడ ఉన్నవారూ అయిన ఆ వానర[శ్రేష్టలను గూఢచారులద్వారా పరీక్షించుట శక్యము. కొదు. క్‌ మూ. వాపీ సంభాషితుం శక్యాః పంప్రశ్నోఒత్ర న లభ్యచే,

సర్వతో రక్ష్యతే పన్ఫా వానరైః సర్వతోపమైః. 6

ప్ర ఆ. సంభాషితుమపీఐమాటలాడుటకు కూడ, న శక్యాఃజ=శక్యమైనవారు కాదు. అత్ర=వీళ్ల విషయమునందు, సంప్రశ్నః=ప్రశ్నించుట, న విద్యతే=లేదు. పన్ధాః=మార్గము, పర్వతః=అంతటా, పర్వతోపమైః=పర్వతములతో సనూమలైన, వానరైః=వానరులచేత, రక్ష్యతే=రక్షింపబడుచున్నది.

తా. వాళ్లతో మాటలాడుటకు కూడ శక్యము కాదు. వాళ్ళను ్రశ్నించే అవకాశమే లేదు. పర్వతములవంటి వానరులు మార్గమునంతను అన్ని వైపులొ రక్షించుచున్నారు. 6 మూ. _్రవిష్టమాత్రే జ్ఞాతో౬హం బలే తస్మివ్నచారితే,

బలాద్గృహీతో రక్షోభిర్భహుధా స్మి విచారితః 7

ప్ర అ తస్మిన్‌ =ఆ, బలే= సేన, ప్రవిష్టమాత్రే= పవేశించబడగానే, అచౌ రితే=పరీక్షింపబడకుండగానే, అహమ్‌జచేను, జ్ఞారలాచేలియబడితిి. రక్షోభిః=రాక్ట

యుద్ధకాండము ౩3365 సుల చేత, బలాత్‌ =బలాత్కారముగా, గృహీతః=గ్రహించబడితిని, బహుధా=అనేక విధముల, విచారితః=విచారింపబడినవాడను, అస్మీ=అయితివి.

లా. వేను పైన్యములో ప్రవేశించగానే, ఇంకను సైన్యమును పరీక్షించ కుండగావే, నన్ను వాళ్లు గుర్తించిరి. విభీషణుని అమాత్యులైన రాక్షసులు నన్ను బలాత్కారముగా పట్టుకొనిరి. నన్ను వాళ్లు అనేక విధముల పరీక్టించిరి. 7 మూ. జానుభిర్ము స్టిభిర్వవె స్తలైశ్చాభిహతో భృశమ్‌,

సరిణీతోఒ స్మి హరిభిర్చలమధ్యే అమర్షణైః తి

ప్ర, అ. జామభి=మోకొళ్లచేతమ, ముష్టిభిణ= పిడికిళ్లచేతను, దస్తెః=దంత

ములచేతను, తలైశ్చ=అరచేతులచేతను, భృశమ్‌=మిక్కిలి, అభిహతః=కొట్టబడిన వాడవై, అమర్షణైః=కోపము గల, హరిభి=వానరులకీత! బలమధ్యే= సైన్యమధ్య మునందు, పరిణీతఈః=త్రిప్పబడినవాడను, ఆస్మి=అయితిని.

తా.కోపముతో ఆ వానరులు నన్ను మోకాళ్తతోను, పీడికిళ్ళతోను, దంతములతోమ, ఆరచేతులతోను మిక్కిలి పీడించి పైన్యము మధ్య ఊరేగించిరి. మూ పరిణయ చ సర్వత్ర వీతోఒహం రామసంపద్ది,

రుధిరాదిగ్ధపర్వాజ్లో విహ్వలశ్చలితేన్తాయః, ర

ప్ర. అ. రుధిరాదిగ్ధసర్వాబ్లు=రక్తముచేత పూయబడిన సమస్తశరీరము గల; విహ్యలః=వ్యాకులుడవైన, చలితేస్తాయః=చలించిన ఇంద్రియములు గల, అహమ్‌=వేను, సర్వత్ర=అంతటా, పరిణీయ=త్రిప్పి, రామసంసది=రాముని సభలో, వీతః=తీసికొవి వెళ్లబడితిని.

తా. వాళ్లు ఆ విధముగా నన్ను ఊరేగించి రాముని దగ్గరకు తీసికొనివెళ్లిరి. నా శరీరమంతా. రక్తముతో పూయబడి ఉండెను. న్యాకులుడవైన నా ఇంద్రియములు చలించిపోయెను. 0 మూ. హరిభిర్వధ్యమావశ్చ యాచమానః కృలౌళ్టులిః

రాఘవేణ పరిత్రాతో బజీవామి చ యదృచ్చయా. 10

ప్ర అ. హరిభిః=వానరులచేత, వధ్యమానః=చంపబడుచు, కతా ఖ్లలిణ=కట్టబడిన దోసిలి కలవాడవై, యాచమానః=యాచించుచున్న నేను, రాఘవేణ=రామునిచేత, పరిత్రాతఃవ=రక్షింపబడితిని. యదృచ్చయా= దైవవశము చేత, జీవామి చవ=జీవించి ఉన్నాను.

తా. వానరులు ఆ విధముగా నన్ను సీడించుచుండగా నేను అంజలి ఘటించి రాముణ్ణి ప్రార్ధించితిని. రాముడు నన్ను రక్షీించుటచేత ఎటులనో

336 శ్రీమద్రామాయణము జీవించి ఉన్నాను. 10 మూ. ఏష శైలై శిలాభిస్తు పూరయిత్వా నుహార్ధవమ్‌,

ద్వారమౌశ్రిత్య లజ్కాయా రామప్తిష్టతి పాయుధః క

ప్ర అ. ఏషః=ఈ, రామః=రాముదు, శైలై=పర్వతములచేతము, శిలాభిశ్చ=శిలలచేతను;, మహ్మార్థవమ్‌=మహాసముద్రమును, పూరయిత్వా=నింపి, సాయుధః=ఆయుధములతో కూడినవాడై, లజ్క్భాయాః=లంకయొక్క, ద్వారమ్‌=ద్యార ముము, ఆశిత్య=ఆ(శ్రయించి, తిష్పతి=ఉన్నాడు.

తొ. ఈ రాముడు శిలలచేత, పర్వతములచేత సముద్రమును నింపీ ఆయుధములను ధరించి లంక ద్యారమువద్ద ఉన్నాడు. శ మూ. గరుడవ్యూహ మపష్టాయ సర్వతో హరిభిర్వృతః

మాం విష్పజ్య మహాతేజా లజ్కామేవాభివర్తతే. కై

ప్ర అ. మహాతేజాజగొప్ప తేజస్సు గల రాముడు, మామ్‌=నన్ను, విస్పజ్యవ=విడచి, హరిభిః=వానరులచేత, గరుడవ్యూహమ్‌=గరుడవ్యూహమును, ఆస్థాయ=అవలంబించి, సర్వతః=అన్ని వైపులా, వృతః=కూడినవాడై,. లజ్కొ మేవ=లంకను గూర్చియే, అభివర్తతే=వచ్చుచున్నాడు.

లా. రాముడు నన్ను విడచిపెట్టివేపి, గరుడవ్యూహముగా ఏర్పడిన వానరులు నలువైపులా కూడా అమపరించుచుండగా లంకవైపే నచ్చుచున్నాడు. మూ. పురా ప్రాకారమాయాతి క్షిప్రమేకతరం కురు,

పీతాం వాపి ప్రయచ్చాశు యుద్ధం వాపి ప్రదీయతామ్‌. 13

ప్ర ఈ (ప్రాకారమ్‌=ప్రాకారమును గూర్చి, పురా ఆయాతి=రాగలదు. క్రీపమ్‌=శీఘ్రముగా,_ ఏకతరమ్‌=ఏదో ఒక కార్యమును, కురు=చేయుము. ఆశు=శీఘ్రముగా, పీతాం వా=పీతవైనా, ప్రయచ్చ=ఇమ్ము. యుద్ధం

చైనా? ప్రయచ్చ=ఇమ్ము ధ్ధ్‌

వాపి=యుద్ధమైనా, ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాక.

తా. రాముడు ప్రాకారము వరకూ వచ్చేలోగా ఏదో ఒకటి చేయుము. వెంటనే పీతవైనా ఇచ్చివేయుము, లేదా యుద్ధము చేయుము. 3 మూ. మనసా తత్తదా (పేక్ష్య తచ్చుత్వా రాక్షపాధిపః

శార్టూలం సుమహద్వాక్యమథోవాచ స రావణఒ క్ష

ప అ, రాక్షసాధిపఃజ=రాక్ష సరాజైన, సఃజ=ఆ, రావణః=రావణుడు, తదా=అప్పుడు, తత్‌=ఆ వాక్యమును, శ్రుత్వా=వివి మనపాజఐమనస్పుచేత।

యుద్ధకాండము 237 తత్‌ =దానిని, (పేక్ర్యృ=చూచి, అథ=అటుపిన్ముట, శార్జూలమ్‌=శార్పూలుణ్లి గూర్చి సునుహత్‌ =చాల గొప్పదైవ, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఉవాచ=సలికెము.

తా. రాక్షపొధిపుడైన ఆ రానణుడు ఆ వాక్యమును విని, మనస్పుచేత ఆ పరిస్థితిని ఊహించుకొని శార్టూలునితో ఇట్లు పలికెను. కశ మూ. యది మాం ప్రతియిధ్యన్తే దేవగన్దర్వదావవాః

వైన సీతాం ప్రదాస్యామి సర్వలోకభయాదపి. 15

ప్ర ఆ.24 వ సర్గ 36వ శ్లోకము చూడుడు. మూ, ఏవముక్త్వా మహాతేజా రానణః పునరబవీత్‌,

చరితా భనతా సేనా కేఒత్ర శూరాః ప్రవజ్వమాః 16

ప్ర అ. మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రావణః=రావణుడు, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఉక్తా కెపలికి, పునః=మరల, ఆట్రవీత్‌ =పలికెను. భవతా=నీచేత, పేవా=పేన, చరితా=సంచరించబడినది కదా ? అత్ర=దీనియందు, శూరాః=శూరులైన, ప్లవబ్లమాః=వావరులు, క్రే=ఎవరు ?

లా. నుహాతేజఃశాలియైన రావణుడు ఇట్టు పలికి మరల ఇట్లనెను- *నీవు వానరసైన్యమును _ పరీక్షించితివికదా ?) ఈ సైన్యములో శూరులైన వానరులు ఎవరు ౫” 16 మూ, కింప్రభాః కీదృశాః సౌమ్య వానరా యే దురాసదాః

కన్య పుత్రాశ్చ పొత్రాశ్చ తత్త్వమాఖ్యాహి సువ్రత 17

ప్ర, అ. సువత=మంచి నియమములు కలవాడా ! సౌమ్య=సౌమ్యుడా! దురాసదాః= ఎదిరింప శక్యము కావి యే=ఏ, వానరాఃజ=వానరులు గలరో వారు, శ్రీంప్రభాః=ఎట్టి కాంతి గలవారు ? కీదృశాః=ఎట్టీివారు ? కస్య=ఎవనియొక్క, పుల్రాః=పుత్రులు +) పౌత్రాశ్చ=పౌటతులు?), తల్‌=దావివిి త్వమ్‌=నీవు, ఆభ్యాహీ=చెప్పుము.

తా. *సద్గుణవంతుడవైన ఓ 1! సౌమ్యుడా ! ఎదిరింప శక్యము కాని ఏ. వావరులున్నారో. వాళ్లు ఎట్టి కాంతి గలవారు ? ఎట్టివారు ? ఎవరి పుత్రులు ? ఎవరి పౌొడత్రులు ? నీ నీ విషయము చెప్పము 7 మూ. తథాత్ర ప్రతిపత్స్యామి జ్ఞాత్వా తేషాం బలాబలమ్‌,

అవశ్యం ఖలు సంఖ్యానం కర్తవ్యం యుద్ధ మిచ్ళతామ్‌. 18

ప్ర అ. తేషామ్‌=వారియొక్క, బలాబలమ్‌=బలాబలముము, జ్ఞాత్యావ=తెలి పికొవి అత్ర=ఈ విషయమునందు, తథా=అట్టు, ప్రతిపత్స్యామి=ఆలోించెదను.

338 శ్రీమద్రామాయణము యుద్ధమ్‌ =యుద్ధమును, ఇచ్చతామ్‌ =కోరుచున్నవారియొక్క, సంఖ్యానమ్‌= లె "పెట్టుట, అవశ్యమ్‌=తప్పుకుండగా, కర్తవ్యం ఖలు=చేయదగివది కదా ?

తా. “వాళ్ల బలాబలములను తెలిపికొవి ఏమి చేయవలెనో న్నిర్థయించెదను, యుద్దమునకై వచ్చినవారిని తప్పక లెక్కపెట్టనలెమ కదా గ” 18

ఇ లే యు

మూ. అథైవముక్తః శార్దూలో రావణేవోత్తమశ్చరః,

ఇదం నచనమారేభే వక్తుం రావణపంనిధౌ. 10

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, రావణేన=రావణువిచేత, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తః=పలకబడిన, ఉత్తమః చరః=ఉత్తమగూఢచారియైన, శార్దూలః=శార్లూలుడు, రావణపసంవిధౌ=రావణుని పమీసమువందు, ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌ =వచనముము, వక్తుమ్‌=చెప్పుటకు, ఆరేభే=ప్రారంభించెను.

తా. ఉత్తమగూఢచారియైన శార్జూలుడు రావణుని మాటలు వివి, ఆతని సమక్షమున ఇట్లు పలుకుటకు ఉప(క్రమించెను. 19 మూ. అథర్‌క్ర్షరజపః పుత్రో యుధి రాజూ దురాసదః,

గర్గదప్యాథ పుత్రోఒత్ర జాన్చువానితి విశ్రుతః. 20

ప్ర అ. అథ=ప్రత్యుత్తరము ప్రారంభింపబడుచున్నది. (అతదు) బుక్షరజసః =బుక్షరజస్సుయొక్క, పుత్రః=వ్యుత్రుడు, యుధి=యుద్ధమునందు, దురాపదః== ఎదిరింప శక్యము కానివాడు అయిన, రాజా=వానరరాజు, ఆ(త్ర=ఇక్కడ, గద్గదప్యు= _గద్గదునవియొక్క; పుతఃజ=పుత్రుడైన, జామ్బవానితి=బాంబవంతుడు అని, విశ్రుతః= ప్రసిద్ధుడైన వీరుడు ఉన్నాడు.

తా. ఇతడు బుక్షరజస్సు పుత్రుడు, యుద్ధములో జయింప. శక్యము కానివాడు అయిన సుగ్రీవుడు. గద్గదుని పుత్రుడు ప్రసిద్ధుడు అయిన జాంబ వంతుడు ఇక్కడ్ర ఉన్నాడు. 20 మూ. గద్గదస్యెవ పుత్రోఒవ్యో గురుపుత్రః శతక్రతోః

కదనం యస్య పుత్రేణ కృతమేకేన రక్షపామ్‌. 2]

ప్ర అ. అన్యః=ఈ మరియొకడు, గద్గద స్యెన=గద్గదునియొక్కటే, పుత్రః=పుత్రుడైన. ధ్యూముడు. (ఇతడు) శతక్రతోః=షంద్రునియొక్క, గురు పుత్రః=గురువైన బృహస్పతియొక్క కుమారుడైన కేసరి. యస్య=ఎవనియొక్క పుత్రేణ=పుత్రుడైన హనుమంతువిచేత, ఏకేన=ఒక్కనిచేతవే, రక్షపాను=రాక్టసుల యొక్క; కదనమ్‌=నాశనము, కృతమ్‌ =చేయబడినదో.

తా. ఇతడు గద్గదువి మరియొక కుమారుడైన ధూముడు. ఇతడు

యుద్ధకాండము 3939 బృహప్పుతి పుత్రుడైన కేసరి. ఈ కేసరి పుత్రుడైన హనుమంతుడే ఒంటరిగా రాక్షసులను సంహరించినాడు. 21 మూ. సుషేణశ్చాత్ర ధర్మాత్మా పుత్రో ధర్మస్య చీర్యవాన్‌, సొమ్యుః పోమాత్మ జశ్చాత్ర రాజన్‌ దధిముఖః కసీః 22 ప్ర ఆ, రాజన్‌ =రాజా | ధర్మస్య=యమునియొక్క, పుర్రజాపుత్రుడు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడు అయిన, సుషేణశ్చ=సుషే ణుడు కూడ, ఆత్ర=ఇక్కడ ఉన్నాడు. పోమాత్మజః= చంద్రుని కుమారుడు, పౌమ్యః=సౌమ్యుడు. అయిన, దధిముఖః కపిః=దధిముఖు డను వానరుడు, అత్ర=ఇక్కడ ఉన్నాడు. తా. రాజూ! యమధర్మరాజు కుమారుడు, ధర్మాత్ముడు, పరాశ్ర మవంతుడు అయిన సుషేణుడు, చంద్రుని కుమారుడు, సౌమ్యుడు అయిన దధిముఖుడు ఇక్కడ ఉన్నారు. 22 మూ. సుముఖో దుర్ముఖశ్సెన నేగదర్శీ చ వానరః మృత్యుర్వానరరూపేణ మానం పృష్టః స్వయంభువా. 23 ప్ర అ. సుముఖః=సుముఖుడు, దుర్ముఖశ్సెవ=దుర్ముఖుడు, వేగదర్శీ చ=వేగదర్శి అను, వానరః=వానరుడు, నూనమి=నిశ్చయముగా, స్వయం భువా= బ్రహ్మ దేవునిచేత, వానరరూపేణ=వానరరూపముచేత, సృష్టః=నృష్టించబ బ్ర్మ ు డిన మృత్యుః=మృత్యువు. తా. సుముఖుడు, దుర్ముఖుడు, వేగదర్శి అను ఈ వానరులు బ్రహ్మదేవుడు వానరరూపములో సృజించిన మృత్యువే. (లేదా మృత్యుదేవత కుమారులు). 23 మూ. పుత్రో హుతవహప్యాత్ర వీలః పేనాసతిః స్వయమ్‌, అనిలస్య తు పుత్రోఒదత్ర హనూమావితి విశ్రుత 24 ప్ర అ. హుతవహప్య=అన్నియొక్క, పుతః=పుత్రుడు, స్వయమ్‌=స్వయ ముగా, సేనాపతి కేవాపతియైన, వీలజావీలుడు,. అత్ర=ఇక్కడ ఉన్నాడు. హమామావితి=హనుముంతుడు అవి, విశ్రతః=ప్రపిద్ధుడైన, అనిలప్య పుతః౭వా యుపుత్రుడు, అత్ర=ఇక్కడ ఉన్నాడు. లా. స్వయముగా "సేనాధిపతిగా ఉన్న అగ్నిపుతుడైన వీలుడు,

340 శ్రీమద్రామాయణము హనుమంతుడని ప్రసిద్ధి చెందిన వాయుకుమారుడు ఇక్కడ ఉన్నారు. 24 మూ, నప్తా శక్రస్య దుర్ధర్గో బలవావబ్లదో యువా,

మైన్లశ్చ ద్వివిద శృోభౌ బలివావశ్విపంభవౌ. 25

పుత్రా వైవస్వతప్యాథ పజ కాలానకోపమాః,

గజో గవాకో గవయః శరభో గవమాదనణఒ 26

లు ళల

దశ వానరకోట్యశ్చ శూరాణాం యుద్ధకాజ్‌ క్షిణామ్‌,

శ్రీముతాం దేవపుత్రాణాం శేషం నవాఖ్యాతుముత్సహే, 27

ప్ర ఈ శక్రష్య=దేవేంద్రునియొక్క, వప్తా=మనమడు, దుర్ధర్ష=ఎది దింప శక్యముకొని, బలవాన్‌ =బలవంతుడు, యువా=యువకుడు అయిన, అబ్గదః= అంగదుడు, ఆక్విసంభవౌ=అశ్వనీ దేవతలవలన పుట్టిన, బలివౌ= బలవంతులైన, మైన్తశ్చ=మైందుడు, ద్వివిదశ్చ=ద్వినవిదుడు అను, ఉభౌ=ఇద్దరు, అథ=మరియు, వైవస్వతస్య= యమునియొక్క, పుత్రాణపుత్రులైన, కాలాన్తకోపమాః2= ప్రళయకొ లమునందలి యమువితో పమానులైన, గజః=గజుడు, గవాక్ష=గవాక్టుడు, గవయః=గవయుడు, శరభః= శరభుడు, గన్టమాదనః=గంధమాదనుడు అను, పఇ్బవ=ఐదుగురు, శూరాణామ్‌=శూరులు, యుద్ధకాజ్‌క్షిణామ్‌=యుద్ధమును కోరు చున్నవారు అయిన, వానరకోట్యశ్చ=వానరుల కోటులు, దశ=పది, (ఇక్కడ ఉన్నారు.) శ్రీమతామ్‌=శ్ర్రీమంతులైవ, దేవపుత్రాణామ్‌ = దేవతల పుత్రులయొక్క, శేషమ్‌= శేషమును, ఆభ్య్వాతుమ్‌=చెప్పుటకు, న ఉత్ప హే=సమర్థుడను కాను,

లా, దేవేంద్రుని పౌత్రుడు, ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, బలవంతుడు, యువకుడు అయిన అంగదుడు, అఆశ్వినీదేవతల కుమారులైన మైందద్వివిదులు, గబాడు, గవాక్సడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అను ్రలయకాల మృత్యుదేవతతో సమానులైన యముని పుత్రులు ఐదుగురు, యుద్ధముచేయుటకై ఉత్సాహపడుచున్న _ శూరులైన కోట్లకొలది వావరులు ఇక్కడ ఉన్నారు. ఇంక మిగిలిన శ్ర్రీమంతులైన దేవప్యుతులను గూర్చి నేమ చెప్పజాలము. 25-27 మూ. పుత్రో దశరథప్యెష సింహసంహనవో యువా,

దూషణో విహతో యేవ ఖరశ్చ త్రిశిరాస్తథా. 28

ప్ర అ, సింహపంహననః= సింహమువంటి అవయవసంనివేశము. గల, ఏషః= ఈ, యువా= యువకుడు, దశరథస్య=దశరథువియొక్క, పుత్రణ=పుత్రుడు; యేన=ఎవవిచేత, దూషణః=దూషణుడు, నిహతః చంపబడినాడో, ఖరశ్స=ఖరుడు, తథా=మరియు, త్రిశిరా=(తిశిరస్కుడు(చంపబడిరో).

తా. సింహము అవయవవిర్మాణము వంటి అవయవనిర్మాణము గలి

యుద్ధకాండము ౩341 ఈ యువకుడు, దూషణుళ్ల, ఖరుళ్లి, (తిశిరస్కుళ్ణీ చంపిన, దశరథకుమారుడైన రాముడు. 28 మూ. వాస్తి రామప్య పద్చశో విక్రమే భువి కళ్చవ,

విరాధో విహతో యేవ కబన్రశ్చాన్తకోపమణ 20

ప్ర అ. యేన=ఎవవిచేత, విరాధః=విరాధుడు, విహతః=చంపబడినాడో, అన్త్నకోపమః=యమునితో సమానుడైన, కబవ్హశ్చ=కబంధుడు కూడ(చంపబడివాడో) అట్టి, రామస్య=రామునకు, విక్రమే=పరాక్రమమునందు, పదృశ=సమానుడు, కశ్చన= ఎవ్వడూ, భువి=భూమియందు, నాస్తి=లేడు.

తా. విరాధుణ్ణీ, యమునివంటి కబంధుణ్తీ చంసిన రామునివంటి పరాక్రమము “గలవాడు ఎవడూ ఈ లోకములో లేడు. 29 మూ. వక్తుంవ శక్తో రామవ్య గుణాన్‌ కళ్చిన్నరః క్షితౌ

జనప్టానగతా యేవ తావన్హో రాక్షపా హతాః 30

ప్ర అ. యేన=ఎవవిచేత, జనస్థానగతాః=జనస్టానములో ఉన్న, తావన్హః=అంతమంది, రాక్షసాః=రాక్షసులు, హతాః=చంపబడివారో, రామస్య =లట్టి రామునియొక్క, గుణాన్‌ =గుణములను, నక్తుమ్‌=చెప్పుటకు, నరః=మమష్యుడు, కచ్చిత్‌ =ఎవ్వడూ, క్రీితౌ=భూమియందు, న శక్తః=సమర్థుడు. కాదు.

తా. జనపానములో ఉన్న అందరు రాక్షసులను చంపిన రాముని

థా ల్‌

గుణములమ చెప్పగలిగివవా డెవ్వడూ ఈ లోకములో లేడు. 80 మూ, లక్ష శ్రణశ్వాత్ర ధర్మాత్మా మాతజ్ఞావామివర్షభః,

యప్య బాణపథం ప్రాప్య న జీవేదపి వాసవః |

ప్ర అ. యష్య=ఎవవియొక్క, బాణపథమ్‌ = బాణమార్గమును, ప్రాష్య=పొంది, వాపవః అపీ=దేవేంద్రుడు కూడ, న జీవేత్‌=జీవించడో అట్టి, ధర్మాత్మా=ధర్మా త్ముడు, మాతజ్లావామ్‌=ఏనుగులలో, బుషభః ఇవ= (శ్రేష్టమైన ఏమగ వంటి, లక్ష్మణశ్చవ=లక్ష్మణుడు కూడ, అత్ర=ఇక్కడ ఉన్నాడు.

తా. ఎవని బాణముల దారిలోనికి వచ్చినచో దేవేంద్రుడు కూడ జీవించజాలడో, అట్టి ధర్మాత్ముడైన (శ్రేష్టమైన గజము నలె ఉన్న లక్ష్మణుడు కూడ ఇక్కడ ఉన్నాడు. ప! మూ. శ్వేతో జ్యోతిర్ముఖశ్వాత్ర భాప్కరప్యాత్మపంభవౌ,

వరుణస్య చ పుత్రో౭ఒ_వ్యః హీమకూటః ప్లవబ్లనుఒ 32

విశ్వకర్మపుతో వీరో వలః ప్లవగపత్తమః

విక్రాన్హో వేగవావత్ర వసుపుత్రః స దుర్ధరఒ 233

342 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. భాస్కరస్య=సూర్యునియొక్క, ఆత్మసంభనౌ=కుమారులైన, శ్వేతః=శ్వేతుడు, జ్యోతిర్ముఖశ్చ=జ్యోతిర్ముఖుడు, వరుణస్య=వరుణునియొక్క, అన్యః ప్యుతఈ=మరియొక కుమారుడైన, హేనుకూటః= హేనుకూటు డను, ప్లవబ్లనుః=వానరుడు,_ విశ్వకర్మపుతః= విశ్వకర్మ కుమారుడు, వీరః=వీరుడు, స్లవగసత్తమః=వానరశ్రేష్టుడూ అయిన, నలఃజ= నలుడు, విక్రాన్తఃాపరాక్రమముగ లవాడు, వేగవాన్‌ =వేగవంతుడు, వసుపుత్రజవసువుల పుత్రుడైన స=ఆ, దుర్ధరః=దుర్ధరుడు, అత్ర=ఇక్కడ ఉన్నారు.

తా. సూర్యుని కుమారులైన శ్వేత-జ్యోతిర్ముఖులు, వరుణుని కుమారుడైన "హేమకూటుడు, విశ్వకర్మ కుమారుడు, వీరుడూ అయిన నీలు డను వానరశ్రేష్టుడు, వసువుల కుమారుడు, విక్రమము కలవాడు, వేగవంతుడు అయ్యిన దుర్ధరుడు ఇక్కడ ఉన్నారు. తెిశ్హి 338 మూ. రాక్షపావాం వరిష్టశ్చ తవ భ్రాతా విభీషణః,

ప్రతిగృహ్య పురీం లజ్కాం రాఘవస్య హితే రతః, య!

ప్ర, అ. రాక్షసావామ్‌=రాక్షపులలో, వరిష్మశ్చ=(శ్రేష్టుడు, తవ=వీయొక్క, భ్రాతా=సోదరుడూ అయిన, విభీషణః=విభీషణుడు, రాఘనస్య=రామునియొక్క, హీతే= హీతమునందు, రతఃణ=ఆసక్తుడై,. లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాపట్టణమును, ప్రతిగృహ్య= ముట్టడించి (ఉన్నాడు),

తా. రాక్టపులలో శ్రేష్టుడు, వీ పోదరుడూ అయిన విభీషణుడు రామువి హితమును కోరుచు లంకను ముట్టడించి విలచి ఉన్నాడు. 34 మూ. ఇతి పర్వం సమాఖ్యాతం తవేదం వానరం బలమ్‌,

సువేలేఒధిస్టితం శైలే శేషకార్యే భవాన్‌ గతిః 85

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకొడ్ణే శ్రింశః పర్గం

ప్ర అ. ఇతి=ఈవిధముగా, సుచేలే శ్రైలే=సువేలపర్వతమునందు, అధిష్టితమ్‌=నిలచి ఉన్న, ఇదమ్‌= ఈ, సర్వమ్‌=సమస్తమైవ, వానరం' బలమ్‌=వాన ర పైవ్యము, తవ= నీకు, సమాఖ్యాతమ్‌=వర్థించి చెప్పబడినది. శేషకార్యే=మిగిలిన కార్యమునందు, భవాన్‌ =వీవే)ే గతిజగతి.

లా. సువేలపర్వతమువందున్న వానర పైన్యము నంతనూ గూర్చి నీకు వర్ణించి చెప్పినాను. ఇటుపై ఏమి చేయవలెనో నీవే నిరయించవలెను. 35

“బాలానందిని అను శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో మువ్పుదవ నర్గ నమాస్తము.

అథ ఏకత్రింశః సర్గః

(రావణుడు రాముని మాయాశిరన్సు ఛేదించి తీనీకొనివచ్చి నీతకు చూనీ ఆమెకు దుఃఖము కలిగించుట. మూ. తతస్తమక్షోభ్యబలం లజ్కాయాం నృపతేశ్చరాః,

సువేలే రాఘవం శైలే నివిష్టం ప్రత్యవేదయన్‌. కె

ప్ర, అ.తతః=అటు పిమ్మట, వృపతేః=రాజుయొక్క, చరాః=గూఢచారులు, అక్షోభ్యబలమ్‌=క్షోభింప శక్యముకాని సేనగల, తం రాఘవమ్‌=ఆ రాముణ్ణి, లజ్కాయామ్‌= లంకయందు, సువేలే శ్రైలే=సు వేలసర్వతమునందు, నివిష్టమ్‌=నిలిచి ఉన్నవావివిగా, ప్రత్యవేదయన్‌ ఐతెలిపిరి.

తా. సిమ్మట, క్షోభింప శక్యముకొని "సైన్యము గల రాముడు లంకలో, పువేలపర్వతముమీద నిలచి ఉన్నట్లు రావణుని గూఢచారులు ఆతవికి తెలిపిరి. మూ, చారాణాం రావణః శ్రుత్వా ప్రాప్తం రామం మహాబలమ్‌,

జాతోద్వేగో ౬ భవత్కిం చిత్సచివానిదముబ్రవీత్‌. 2

ప్ర అ.రావణః=రావణుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప సైన్యము గల, రామమ్‌ రాముణ్లీ, ప్రాష్తమ్‌=వచ్చినవావినిగా, చారాణామ్‌=గూఢచారులనుండి, శ్రుత్వావ=వివి, కించిత్‌ =కొంచెము, జాతోద్వేగః=పుట్టిన బెదురు కలవాడై పచివావ్‌ =అముచరులను గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అఖ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. రాముడు గొప్ప సైవ్యముతో వచ్చి ఉన్నా డని రావణుడు గూఢచారుల ద్యారా తెలిసికొని, కొంచెము. దిగులుచెంది అనుచరులతో ఇట్టవెము. మూ. మన్తిణః శీఘ్రమూయాన్ను పర్వే వై పుసమాహితాః,

ఆయం నో మవ్తకొలో హి సంప్రొస్త ఇతి రాక్షపాఒ త్రి

ప్ర. అ. న=మాక్సు, ఆయమ్‌=ఈ, మన్తుకొాలః=ఆలోచించు సమయము, సంప్రాప్త ఇతిజఐవచ్చినది గొన, మన్తిణః=నుంత్రులైన, రాక్షపాఃజరాక్షసులు, వర్వే=అందరూ, సుపమాహితొఃజ=బాగొ పావధానచిత్తులై, శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగొ, ఆయామ్హ= వచ్చెదరు. గాకు

తా మాకు ఆలోచన చేయు సమయము వచ్చినది. అందుచేత మంత్రులైన రాక్షసు లందరు సావధానచిత్తులై వెంటవే వచ్చెదరుగాకు 3 మూ. తస్య తచ్చాపనం శ్రుత్వా మవ్తిణో౬ భ్యాగమన్‌ ద్రుతమ్‌,

తతః ప మనృయామాప రొక్షపైః పచిపైః సహ. శ

344 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. తస్య=ఆతనియొక్క, తత్‌=ఆ, శాసనమ్‌=శాసనమును, శ్రుత్వా=విని, నున్త్రిణం=మం్రులు, ద్రుతమ్‌=శీఘ్రముగొ అభ్యాగమవ్‌ =వచ్చిరి, తతః= అటుపిమ్మట, సజ=అతడు, రాక్ష పై=రాక్షపులైవ, సచిమైో సహజ=మంత్రులతో కూడ, మన్తయామాస=ఆలో చించెను.

తా. ఆతని ఆజ్ఞ ప్రకారము మంత్రులు శీఘ్రముగా వచ్చిరి. సిమ్మట అతడు సచివులైన రాక్షసులతో ఆలోచన చేపెమ. త మూ. మన్త్రయిత్వా తు దుర్దర్శః క్షమం యత్తదవన్తరమ్‌,

విసర్ణయిత్వా పచివాన్‌ ప్రవివేశ ప్వమాలయమ్‌. ర్‌,

ణి

ప్ర, అ. దుర్తర్శ=ఎదిరింప శక్యముకాని ఆతడు, అవన్తరమ్‌= అనంతరము, యత్‌= ఏది, క్షమమ్‌=తగివదో, తత్‌ =దావివి, మన్తయిత్వా=ఆలోచించి, పచి వావ్‌= మంధ్థులమ, విపర్ణయిత్యా=పం పివే సి, ప్వమ్‌=తవ, ఆలయమ్‌=గృహమును, (ప్రవివేశ=ప్రవేశించెను.

తా. ఎదిరింప శకృముకాని ఆ రావణుడు, తరువాత చేయవలసినదానిని గూర్చి ఆలోచించి, ఆ మంత్రులను పంపివేపి, తన ఇంటిలో ప్రవేశించెను. మూ. తతో రాక్షసమాదాయ విద్యుజ్జిహ్వం మహాబలమ్‌,

మాయావిదం నుహామూయః ప్రావిశద్యత్ర మైథిలీ. 6

ప్ర ఆ. తతః=అటు పిమ్మట, మహామాయః=గొప్పు మాయ గల ఆ రావణుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, మాయావిదమ్‌=మాయలు ఎరిగిన, విద్యుజ్థిహ్యమ్‌= విద్యుజ్జిహ్వుళ్ల, ఆదాయ=తీసికొవి, మైథిలీ= పీత, య(త్ర=ఎక్కడ ఉన్నదో ఆ ప్రదేశముమ, (ప్రావిశత్‌ =ప్రవేశించెను.

తా. పీమ్మట, గొప్ప మాయలు గల ఆ రావణుడు మాయలు తెలిసిన, మహాబలవంతుడైన _ విద్యుజ్ణిహ్వాని వెంటబెట్టుకొని పీత ఉన్న చోటుకు వెళ్లెను. మూ. _విద్యుజ్జిహ్వం చ మాయాజ్ఞనుబ్రవీద్రాక్షపాధిపః,

మోహయిష్యావహే సీతాం మాయయా జనకాత్మజామ్‌. 7

ప్ర. అ.రాక్షపాధిష=రావనణుడు, మాయాజ్జమ్‌=మాయలు ఎరిగిన, విద్యుజ్జిహ్వమ్‌=విద్యుజ్జిహ్వావి గూర్చి అబ్రవీత్‌ చ=పలికెను కూడు జనకొ త్మజామ్‌=జనకుని కుమార్తెయైన, పీతామ్‌=సీతను, మాయయా=మాయచేత, మోహయిష్యావ హే= మోహింపచేపెదము.

తా. రావణుడు మాయలు తెలిసిన ఆ విద్యుజ్దిహ్వవితో ఇట్లు పలికెను. *ఖనకుని కూతురైన పీతను మాయచేత మోహింపచేపెదముో 7

యుద్ధకాండము 34ర్‌ మూ. శిరో మాయామయం గృహ్య రాఘవస్య విశాచర,

మాం త్వం సముపతిష్టప్వ మహచ్చ సశరం ధమః*ఓ 8

ప్ర అంనిశాచర=ఓ | రాక్షసుడా | రాఘవస్య=రామునియొక్క, మాయా మయమ్‌= మాయావికారమైన, శిర=శిరస్సును, సశరమ్‌=బాణముతో కూడిన, మహత్‌ =గొప్పదైన, ధమః చజ=ధనప్పునూ, గృహ్య=గ్రహించి, మామ్‌=నన్ను, త్వమ్‌=వీవు; సముపతిష్మస్వ=సమీ పించుము.

తా. *ఓ ! రాక్షసుడా ! రాముని శిరస్సును, ఆతని ధనుర్పాణములను మాయచేత విర్మించి, వావద్దకు తీసికొని రమ్ము” 8 మూ, ఏవముక్త ప్తథేత్యాహ విద్యుజ్జిహోో విశాచరః

దర్శయామాస తాం మాయాం సుప్రయుక్తాం స రావణే 9

తస్య తుష్టో ౬. భవద్రాజా ప్రదదౌ చ విభూషణమ్‌.

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్టు ఉక్తః=పలకబడిన, నిశాదరః=రాన్షసుడైవు విద్యుజ్దహ్వః=విద్యుజ్జీహ్వాడు, తథేతి=*అట్లే"అని, ఆహవ=పసలికెను.. సుప్రయు క్తామ్‌=బాగా ప్రయోగించబడిన, తాం మాయామ్‌=ఆ మాయను, వః=ఆఅతడు, రావగే-రావణువియందు, దర్శయామాప=చూ పెను. రాజా=రాజూ, తస్య=వానికి, తుష్టః=సంతో షించినవాడు, అభవత్‌ =ఆయెను.. విభూషణమ్‌= ఆలంకారమును, (ప్రదదే చజ=ఇచ్చెను కూడు

తా. రావణుని మాటలు విని విద్యుజ్జిహ్వాడు “అట్లే చేపెదని అవి పలికి తామ బాగుగా చేసవ ఆ మాయను రావణునకు చూపెను. రావణుడు పంతోషించి ఆతవికీ ఒక ఆభరణమును బహూకరించెను. ఫ్ర మూ, అశోకవవికాయాం చ పీతాదర్శవలాలపః 10

వైరృతావామధిపతః పంవివేశ మహాబలః.

ప్ర అ. మహాబలణ=గొప్లు బలము. గల, వైరృతావామ్‌ అధి పతిః=రాక్షపరాజు, సీతాదర్శనలాలసః= సీతమ చూచుటయందు ఆసక్తి కలవాడై ఆకోకవవికాయామ్‌ =అకోకవనమునందు, పంవివేశ= ప్రవేశించెను.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రావణుడు పీఠము చూడవలె నను కోరికతో అశోకవనములో ప్రవేశించెను. 10 మూ. తతో దీవామదైవ్యార్దాం దదర్శ ధనదాముజః క్ష

అధోముఖీం శోకపరాముపవిష్టాం మహీతలే,

భర్తారమేవ ధ్యాయన్తీనుశోకవనికాం గతామ్‌. క2

346 శ్రీమద్రామాయణము = అతతఃణ=అటు పిన్ముట, ధవదొనుజణ=కుబేరుని తమ్ముడైన రావణుడు,

దీవామ్‌= పమ అదైన్యార్హామ్‌= దైన్యమునకు తగవిది, అధోముఖీమ్‌= క్రిందికి ముఖము. గలది, భోకపరామ్‌=శోకమునకు .. వశురాలు, అశోకవనికామ్‌=అకో కవనమును, గతొమ్‌= పొందినది, మహీతలేజఐనేలమీద, ఉపవిష్టామ్‌=కూర్చు న్నది, భర్తారమేవ=భర్తనేే ధ్యాయన్తీమ్‌=ఐధ్యానించుచున్నది అయిన, సీతను, దదర్శ=చూచెము.

తా. పిమ్మట ఆ రావణుడు అశోకననములో వేలిపై కూర్చొని ఉన్న దీనురాలైన. సీతను చూచెను. దైన్యమునకు తగని ఆమె శోకాక్రాంతురాలైై ముఖము క్రిందికి వ్రాల్సి కూర్చుండి భర్తను మాత్రమే ధ్యానించుచుండెను. మూ, ఉపాస్యమావాం ఘోరాభీ రాక్ష సీభిరదూరతః,

ఉపప్పత్య తతః సీతాం ప్రహర్తం వాను కీర్హయన్‌, క్ర

ఇదం చ నచవం ధృష్టమువాచ జనకొాత్మజామ్‌.

ప్ర అ. తతః=అటు పీమ్మట, అదూరతః=సమీసమువనందు, ఘోరాభిః= భయంకరలైన, _ రాక్ష సీభిః=రాక్షసస్త్రీలచేత, ఉపాస్యమావామ్‌=దగ్గర కూర్చొని రక్షింపబడుచున్న, పీతామ్‌= పీతను, ఉపప్పత్య=సమీ పించి, ప్రహర్షం నామ=ఏదో ఆనందకరమైన విషయ నున్నట్టు, క్రీర్హయన్‌=చెప్పుచు, జనకాత్మజామ్‌= పీతమ గూర్చి, ధృష్టమ్‌=ధార్ష్‌ట్యముతో కూడిన, ఇదం వచనమ్‌=ఈ వచనమును, ఉవాచజ=పలికెను.

తా. భయంకరముగా ఉన్న రాక్షపస్త్రీలు పీత సమీసమునందే కుర్చుండి ఆమెను రక్షించుచుండిరి. అట్టి పీతమ పమీపించి రావణుడు పంతోషవార్త చెప్పుచున్నట్లు మాటలాడుచు. ధార్ష్‌ట్యముతో కూడిన మాటలు పలికెను 13 మూ. పాన్త్య్యమూనా మయా భద్రే యమాశ్రిత్య విమవ్య శే

అరహన్హా స తే భర్తా రాఘవః సమరే హతః. కేడీ

ప్ర అ. భద్రే=మంగళప్రదురాలా |! నుయా=నాచేత, సొన్త న్‌ మౌానా= బ్రతిమాలుకొవబడుచున్న నీవు యమ్‌=ఎవనిని, ఆశ్రిత్య=లాశ్రయించి, విమన్య పే=ఐ అనాదరము చేయుచున్నావో, సః=ఆ, తే భర్హా=వీ భర్తయైన, ఖరహన్నా=ఖరుల్లీ పంహరించిన, రాఘవః=రాముడు, సమరే=యుదమునందు, హతః=చంపబడివాడు, గా

తా.ఓ ! పీతా ! నేను ఎంత (్రతిమాలినను ఎవని అండ చూచుకొని వీవు నన్ను అనాదరము చేసివానో, ఆ 'ఖరపంహారకుడైవ, నీ భర్త, రాముదు రణములో చంపివేయబడివాదు. కేశ

యుద్ధకాండము తశ? మూ. ఛిన్నం తే సర్వథా మూలం దర్పశ్ళ విహతో మయా,

వ్యనవేవాత్మనః సీతే మము భార్యా భవిష్యషి 16

ప్ర ఆ. పీతే=సీతా ! సర్వథా=అన్నివిధములా, మయా=వాచేత, శే. మూలమ్‌=నీ మొదలు, ఛిన్నమ్‌=ఛేదింపబడినది. దర్పశ్చ=దర్పము కూడ, విహతః=కొట్టబడినది. ఆత్మనః=నీయొక్క, వ్యసనేన=దుఖముచేత, మమ:=వాయొక్క, భార్యా=భార్యవుగొ, భవిష్యసి=కాగలవు,

తా.పీతా ! అన్ని విధాలా నీ మూలమును ఛేదించి నీ గర్వమును అణచివేసివాము. ఈ విధముగా వ్యపనములో చిక్కుకున్న వీవు నా భార్యవు అగుము. కెర్‌ మూ, విషృజైతాం నుతిం మూఢే కిం మృతేన కరిష్యసి,

భవప్వ భద్రే భార్యాణాం పర్వాసామీశ్వరీ నును, 16

ప్ర అ. మూఢే=మూడఢురాలా ! ఏలామ్‌=ఈ, మతిమ్‌=బుద్దిని, విస్ఫజజ= విడువుము. మృతేన=చచ్చినవానితో, శీం కరిష్యపి=ఏమి చేసెదవు? భద్రే=మంగ ళప్రదురాలా ! మమ=నాయొక్క, సర్వాసామ్‌=సమస్తమైన, భార్యాణామ్‌=భార్యల యొక్క, ఈశ్వరీ=అధిపతివి, భవ=అగుము.

తా. మూఢులారా ! ఇంక తెలివి తక్కున ఆలోచనలు నదిలిపెట్టుము. చచ్చినవావితో ఏమి చేపెదవు ? ఓ 1! మంగళప్రదులారా ! నా అందరి భార్యలమీదా అధిపత్యము పొందుము. 16 మూ అల్పపుణ్యే వివృత్తార్జే మూఢే పణ్జీతమావిని,

శృణు భర్త ఎవరం పతే ఘోరం వృత్రవధం యథా. క్షే?

ప్ర, ఆ. అల్పపుణ్యే=ఆల్పమైన వుణ్యము గలదావా ! నివృత్తార్ధే=నిఫలమైన ప్రయోజనము గలదానా ! మూడే=మూఢురాలా ! పణ్డీతమానిని=పండితురాల నవి భావించేదానా ! సీతే=సీతా ! వృత్రవధం యథా=నృత్రాసురవధ వలె ఘోరమ్‌=భయంకరమైవ, భర్తృవధమ్‌=భర్తయొక్క వధను గూర్చి, శృణు=వినుము.

తా. అల్పవుణ్యము గలదానా! విఫలమైన కోరిక గలదానా ! మూఢురాలా ! పండితురాల ననే అభిమానము గలదావా ! సీతా |! భయంకరమైన వృత్రాసురవధవంటి నీ భర్త వధను గూర్చి వినుము. 17 మూ, సమాయాతః పముదగ్రాన్తం హమ్హం మాం కిల రాఘవణ

వానరేన్హప్రణీతేవ బలేన మహతా వృతః 18

348 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ.రాఘవః=రాముడు, వానరేహ్హాప్రణీతేన=సుగ్రీవునిచేత నడుపబ డిన, మహతాజ=గొప్ప, బలేన= సైన్యముతో, నృతః=కూడివవాదై, మామ్‌ =నన్ను, హన్తుమ్‌=చంపుటకు, పముద్రొస్తమ్‌ =పముద్రసమీపమునుగూర్చి, సమాయాతః కీల= వచ్చివాడట.,

తా. రాముడు సుగ్రీవునివేత నడుపబడిన గొప్ప సైన్యముతో కూడి నన్ను చంపుటక్తై సముద్రము దాకా వచ్చినాడట. 8 మూ. పంవివిష్టః సముద్రస్య పీద్య తీరమథోత్తరమ్‌, కం

బలేన మహతా రామో వ్రజత్యస్తం దివాకరే.

ప్ర అ అథ=అటుపిమ్మట, దివాకరే=సూర్యుడు, అస్తమ్‌=ఆస్తా దివి, వజతీ సతి=పొందుచుండగా, రామః=రాముడు, మహతా=గొప్పదైన, రళస=వలో, సముద్రస్య=పముద్రముయొక్క, ఉత్తరమ్‌=ఉత్తరమైన, 'తీరమ్‌=తీర మును, పీడ్య=పీడించి, పంవివిష్ణ=నిలిచినాడు.

తా. పిన్మట రాముడు పూద్యాస్త్మమయసమయమునందు గొప్ప సైన్యముతో సముద్రరిముమ కం విడిదిచేసి ఉండెను. కం మూ. _అథాధ్వని పరిశ్రావ్లమరద్ధరాత్రే స్థితం బలమ్‌, 20

సుఖసుస్తం సమాపాద్య చరితం ప్రథనుం చరైః

ప్ర అ.ఆథ=అటుపిమ్మట, అధ్వని=మార్గమునందు, పరిశ్రాన్తమ్‌=ఆల సిన, అర్ధరా త్రే=అరరాత్రి సమయమునందు, పఖసుప్తమ్‌=సుఖముగా నిద్రించుచు, స్టీతమ్‌=ఉన్న, బలమ్‌= సైన్యము, ప్రథమమ్‌=ముందుగా, సమాపాద్య=సమీపించి, పో హూ ( చరైజగూఢచారుల చేత, చరితమ్‌ =పరీక్తింపబడినది.

తా. మార్గమునందు బాగా అలసి అర్ధరాత్రియందు నిద్రించి ఉన్న ఆ 'పైవ్ళమును ముందుగా నా గూఢచారులు బాగుగా సరీక్షించిరి. 20 మూ. తత్పహస్తప్రణీతేన బలేన నుహతా మము, లో

బలముప్య హతం రాత్రౌ యత్ర రానుః పలక్ష్మణః.

ప్ర అ. సలక్ష్మణణలక్ష్మణునితో కూడిన, రామణరాముడు, య్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడ ప్రహస్తప్రణీతేవ= ప్రహస్తువిచేత తీసికొని వెళ్ల డిన, మహతా=గొప్పదైన, మమ బకీవ=వన "పేవచేత, అస్య=ఈ రామునియొక్క, బలమ్‌='పేను రాత్రాజరాత్రియందు, హతమ్‌=చంపబడినది,

తా. ప్రహస్తునిచేత నడిపింపబడిన నా గొప్ప "సైన్యము రానులక్ష్మణులు ఉన్న ్రదేశమునంద్చే రాత్రియందు రాముని గొప్ప 'పైన్యముమ చంపిచే టీము

యుద్ధకాండము 349 మూ. పట్టిశాన్‌ పరిఘాంశ్చక్రావృ ష్టీరణాన్మ్న హాయుధాన్‌, 22

బాణజాలావి శూలాని భావ్వరాన్‌ కూటముద్గరావ్‌.

యపష్టీశ్చ తోమరాన్‌ ప్రాపాంశ్చక్రాణి ముసలావి చు 23

ఉద్యమ్యోద్యమ్య _రక్టోభిర్వావరేషు విపాతితాః.

ప్ర అం పట్టిశాన్‌ =పట్టిశములను, పరిఘాన్‌=పరిఘలను, చక్రాన్‌ =చిన్న చ(క్రములను, బుష్టీ:=బుష్టులను, దణ్ఞాన్‌ =దండములను, మహాయుధాన్‌ =గొప్ప ఆయుధములను, బాణజాలాని=బాణముల సముదాయములను, శూలాని=శూల ములను, భాస్వరాన్‌= ప్రకాశించుచున్న, కూటముద్గరావ్‌=మేకు లున్న గదలను, య్టీశ్చ=కర్రలను, తోమరాన్‌ =తోమరములను, ప్రాసాన్‌=ప్రాసలను, చక్రాణి= పెద్ద చక్రములను, మునలాని చ= ముసలములను, ఉద్యమ్య ఉద్యమ్య=ఎత్తీ ఎత్తి, రక్షోభిః=రాక్షసులచేత, వానరేషు= వానరుల మీద, నిపాతితాః=ఐపడవేయబడినవి.

తా. రాక్షసులు పట్టిశములు, పరిఘలు, చిన్న చక్రములు, "పెద్ద చక్రములు, బుష్టులు, దండములు, గొప్ప ఇతర ఆయుధములు, బాణములు, శూలములు, మెరయుచున్న ముద్గరములు, యమ్టులు, తోమరములు, ప్రాసలు, ముసలములు ఎత్తీ ఎత్తి వానరులమీద పడవేసి వాళ్లను సంహరించిరి.22, 23 మూ. అథ సుపష్తస్య రామప్య ప్రహస్తేవ ప్రమాథినా, 2డీ

అసక్తం కృతహస్తేవ శిరశ్ళిన్నం మహాసినా.

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, ప్రమాథినా=హింపించేవాడైన, కృతహ "స్తేన=చేయబడిన హస్తము గల (మంచి చేర్పు గల), ప్రహస్తేన=ప్రహస్తునిచేత, మహాసినాజగొప్ప ఖడ్గముచేత, పుష్తస్యజనిద్రపోవుచున్న, రామస్య=రామువియొక్క్య, శిరజ=శిరప్పు, ఆసక్తమ్‌= అడ్డము. లేకుండగా, ఛిన్నమ్‌=ఛేదించబడినది.

శా. పిమ్మట, హింపించే స్వభానము గలనాడు, మంచి వేరి అయిన ప్రహస్తుడు విర్రపోవునున్న రామువి శిరప్పుము గొప్పు ఖడ్గముచత, ఎట్టి అడ్డంకులు లేకుండగా, వరికివేసెమ. 24 మూ. విభీషణః సముత్పత్య విగృహీతో యదృచ్చయా, 2ెర్‌

దిశం ప్రవ్రాజితః పైన్యెర్లక్ష్మణః ప్లవగ్రైః పహ.

ప్ర అ యద్భచ్చయా=దైవవశముచేత, విభీషణః=విభీషణుడు, సము త్పత్య= పైకి ఎగిరి, విగృహిఈజవిగ్రహింపబడివాడు. లక్ష్మణః=లక్ష్మలణుడు, ప్లవ గై పహవ=వానరులతో కూడ, దిశమ్‌=దిక్కును గూర్చి, ప్రవ్రాజిఈ=పారిపోవునట్టు చేయబడివాడు.

360 శ్రీమద్రామాయణము తా. దైవవశముచేత రాక్షపులు ఎగిరి ఆక్రమించి విభీషణుని కూడ పట్టుకొవిరి. లక్ష్మణుడు ఇతరవానరులతో కూడ దిక్కులు పట్టి పారిపోయివాడు. మూ. సుగ్రీవో గ్రీయా సీతే భగ్నయా ప్లవగాధిపః 26 విరప్తహనుకః శేతే హనుమాన్‌ రాక్షసై ర్లతః ప్ర అ పీలే=పీతా |! ప్లవగాధిపా=వావరరాజైన, సుగ్రీవజ=సుగ్రీవుడు, భగ్నయావ=విదిగిన, (గ్రీవయా=కంఠముతో, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, రాక్ష సైఃజ= రాక్షసులచేత, విరస్తహనుకః=లొలగించబడిన గడ్డముకలవాడై, హతఃణ=చంపబడి, శేలే= శయవించివాడు. తా. పీతా ! వానరరాజైన సుగ్రీవుని కంఠమును రాక్షసులు విరచివేసిరి. హనుమంతుని గడ్డమును పగులగొట్టి చంపిరి. 26 మూ. జామ్బవానథ జాముభ్యాముత్పతన్నిహతో యుధి, 27 పట్టిశ్రైర్భహుభిశ్ళిన్నో నికృత్తః పాదపో యథా. ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, జానుభ్యామ్‌=మోకాళ్ళతో, ఉత్పతన్‌= పైకి ఎగురుచున్న, జూమ్చవాన్‌ =జాంబవంతుడు, యుధి=యుద్ధమునందు, విహతః=చంప బడినాడు. ఇహుభిః=అవేకమైన, పట్టి=పట్టిశములచేత, ఛిన్నః= ఛేదింపబడినవారై, పాదపో యథా=వృక్షము వలె, ఛిన్నః=ఛేదించబడినాడు, తా. యుద్ధములో మోకాళ్లమీద పైకి లేచిన జాంబవంతుడు చంపబడినాడు. అనేకమైన పట్టిశములచేత భేదింపబడి వృక్షము వలె క్రీంద వడగొట్టబడివాడు. 27 మూ. మైెన్షళ్ళ ద్వివిదశ్చోభౌ తౌ వానరవరర్షభౌ, 28 విఃశ్వసన్హా రుదవ్లౌ చ రుధిరేణ పరీవృతౌ, అపివా వ్యాయతౌ ఛిన్నా మధ్యే హ్యరినిషూదనౌ. 29 4. ఈ అ వ్యాయతౌ=పొడవైనవారు, అరినిషూదవౌఐశత్రువులను వశింపచే ఎవరు అయిన, మైన్తశ్చ= మైందుడు, ద్వివిదశ్చ=ద్వివిదుడు అను, ఉభౌ=ఇద్రరు, వానరర్షభౌ= వానరశ్రేష్టలు, విశ్వసన్తా=నిట్టూర్చుచు, రుదన్నౌ=ఏడ్సుచు, రుధి రేణ=రక్తముచేత, పరీవృతొ=కూడినవారై, అపీవా=ఖడ్గముచేత, మ్మే నీదుము వందు, ఛిన్నాజ ఛేదించబడిరి. లా. ఎతైన శరీరములు గలవారు, శత్రువివాశకులు అయిన మైందద్వివిదు లను వావరశ్రేషులు, విట్టూర్చుచు, రక్తముతో తడిపి, ఏడ్చుచుండగా నడుముల దగ్గరకు నరకబడిరి, 28, 25

యుద్ధకాండము ౩3851 మూ. అముష్వనతి మేదివ్యాం పవసః పవపో యథా, 30

నారాచైర్బహుభిశ్ళిన్నః శేతే దర్యాం దరీముఖః

కుముదస్తు మహాతేజా విష్కూజన్‌ పాయ క్రైర్లతః 81

ప్ర ఆఅ. సనపో యథా=పనపపండు వంటి, పనసః=పనపుడు, మేదిన్యామ్‌= నేలమీద, అనుష్వనతి=అరచుచున్నాడు. దరీముఖః=దరీముఖుడు, బహుభిః=అవేకమైన, నారామై=వారాచబాణములచేత, ఛిన్నః= ఛేదించబడినవాడై, దర్యామ్‌=గుహలో, శేతే= శయవించుచున్నాడు. విష్కూజన్‌ =అరచుచున్న, మహా తేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, కుముదమ్త=కుముదుడైతే, పాయకై=బాణములచేత, హతః=చంపబడివాడు.

లా. సనసుడు కోసిన పనసచెట్టు వలె నేలపై బడి ఏడ్పుచున్నాడు. దరీముఖుడు అనేక వారాచబాణములచేత ఛేదింపబడి గుహలో పడి ఉన్నాడు. గొప్ప తేజస్సు గల కుముదుడు ఆరచుచుండగా బాణములచేత చంసబడినాడు. మూ. అబ్లదో బహుభిశ్ళిన్నః శరైరాపాద్య రాక్షసైః

పరితో రుధిరోద్లారీ క్రీతౌ నిపతితాబ్లదః. 32

అ. పరితఈః=అంతటా, రుధిరోద్దారీ=రక్తమును ్రవించుచున్న,

క్షతా=వేయీద, విపతితాబ్గ్లదః=పడిన బాహుపురులు గల, అబ్లదః=అంగదుడు, రాక్ష పైః=రాక్షసులచేత, ఆసాద్య=పమీపించి, బహుభిః=అనేకమైన, శరైః=శరము లచేఫ్‌, ఛిన్నః=ఛేదించబడినాడు.

తా. రాకసులు చేరి అవేకబాణములచేత ఛచేదించగా అంగదుడు, తన అంగదములు. నేలమీద పడిపోగా, రక్తమును. స్రవించుచు పడి ఉన్నాడు. 232 మూ. హరయో మథితా వాగైరథ జారి ర్రాపరే,

శయావా మృదితొస్తత్ర వాయుఎ గైరివామ్చుదాఒ 33

ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, శయానాః=శయనించీ ఉన్న, అపరే=ఇతరులైన, హరయః=వావరులు, వాగై=ఏముగులచేతను, తథా=మరియు, రథజాలైః= రథసము దాయములచేతను, వాయునే గై=వాయు వేగములచేత, అమ్భుదాః ఇవ= మేఘములు వలె, మృదితాఃజ మర్చించబడినారు.

తా. అక్కడ నిద్రపోవుచున్న ఇతరవానరులను ఏమగులు, రథములు, మేఘములను వాయువేగములు వలె మర్హించివవి. 33 మూ, ప్రసృతాళ్చ పరే త్రప్తాః హన్యమావా జఘన్యతఈ;

అమద్రుతాస్తు రక్షోభిః సిం హైరిన మహాద్విపాణ తడ

3652 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ, సరే=ఇతరులు, జఘన్యతః=వెనుకమండి, హన్యమానాః= చంస బదుచున్నవారై, సిం హైై=సింహములచేత, మహాద్విపాః ఇన=గొస్ప ఏనుగులు వలె, రక్ష్రభిః=రాక్షపులచేత, ఆఅనుద్రుతాః=తరమబడుచున్నవారై, త్రస్తాః=భయప డినవారై, ప్రసృతాః=పారిపోయిరి.

తా. మరికొందరు వావరులు, ఏమగులను సింహములు వలె రాక్షసులు వెనుకనుండి తరుముతూ వచ్చి కొట్టుచుండగా భయపడి పారిపోయిరి. 34 మూ, పొగరే పతితాః కేచిత్కేచిద్ద్గగవమాశ్రితాః,

బుక్షా వృక్షాముపారూఢా వావరైర్వ తిమిశ్రితాఒ తర్‌

ప్ర అ. కేచిత్‌ =కొందరు, పాగరే=సముద్రమునందు, సతితాః=పడీ పోయిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, గగనమ్‌=ఆకాశముము, ఆశశ్రితాః=ఆశ్రయించివారు. బుక్షాః= భల్లూకములు, వాన రైః=వానరులతో, వ్యతిమిశ్రితాః= కలి సినవారై, వృక్షాన్‌ ఇ వృక్షములను, ఉపారూఢాః=ఎక్కినవి.

తా. కొందరు వానరులు పముద్రములో పడిపోగా మరి కొందరు ఆకాశముమీదికి ఎగిరిపోయిరి.. కొందరు వానరులు, భల్లూకములు చెట్లపైకి ఎక్కీవమి. తెర్‌ మూ. పొగరప్య చ తీరేషు శైలేషు చ నవేషుచ,

పబ్లలా స్తే విరూపాక్తై రాక్ష పైరృహనో హతా 36

ప్ర అ. తే=ఆ, బహవమః=అవేకమైన, పీబ్లలా=వానరులు, పాగరస్య= పముద్రముయొక్క, తీరేషు=తీరములయందు, శైలేషు చ=శైలములయందు, వనేషు చ= ననములయందు, విరూపా క్రైః=విక్కృతములైన నేత్రములు గల, రాక్ష పైః=రాక్షసుల చేత, హతాః=చంపబడివారు.

తా. _ చాలమంది వానరులను వికృతములైన నేత్రములు గల రాక్షసులు సముద్రతీరప్రదేశములయందు, పర్వతములయందు, వవనములందు చంపివేసీరి.36 మూ. ఏవం తన హతో భర్తా పపైవ్యో నుమ "పేనయా,

క్షతజార్హుం రజోధ్వస్తమిదం చాప్యాహృతం శిరఒ 37

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, పసైన్యః=పైన్యముతో కూడిన, తవ=నీయొక్క, భర్తా=భర్త, మమ "సేనయా=నా సేనచేత, హతః=చంపబడినాడు. అస్య=వీవియొక్క, క్షతజార్త్రుమ్‌=రక్తముచేత తడిగా ఉన్న, రజోధ్వస్తమ్‌=పరాగ ముచేత పాడైన, ఇదమ్‌=ఈ, శిరః=శరస్సు, ఆహృతమ్‌=తీసికొనిరాబడివది.

తా. ఈ విధముగా వా సైన్యము వీ భర్తను, ఆతని సేనము

యుద్ధకాండము 3౩563 చంపీవేసీనది. రక్తముతో తడిపిన ఆతని శిరస్సు తీసికొవివచ్చితివి 37 మూ. తతః పరమదుర్హర్లో రావణో రాక్షపేశ్వరః,

సీతాయాముపశ్చణ్వత్యాం రాక్ష సీమిద మబ్రవీత్‌. 38

ప్ర- అ, తతః=అటు పిమ్మట, పరమదుర్ధ్హర్శ=మిక్కిలి ఎదిరింప శక్యముకావి, రాక్ష -పేశ్వరణ=రాక్షసప్రభువైన, రావణః=రావణుడు, సీతాయామ్‌=పసీత, ఉపశ్చణ్వ త్యామ్‌=వినుచుండగా, రాక్ష సీమ్‌=రాక్షస్త్రీని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ = పలికెము

తా. పిమ్మట ఎదిరింప శక్యముకావి, రాక్షపప్రభువైన రావణుడు పీత విమచుండగా ఒక రాక్ష పీతో ఇట్లు పలికెను. తికి చో. రాక్షసం క్రూరకర్మాణం విద్యుజ్జీహ్వం సమూనయ,

యేన తద్రాఘవశిరః సజ్లామాత్వ్వయమాహృతమ్‌, 39

• అ. యేన=ఎవవిచేతు తత్‌=ఆ, రాఘవశిరః=రాముని శిరస్సు, వలమాకీ యవ ద్దముమంది స్వయమ్‌=స్వయముగా, ఆహృతమ్‌=తీ సికొనిరాబ డినతో అట్టి, క్రూరకర్మాణమ్‌=క్రూరమైన కర్మ గల, రాక్షపమ్‌=రాక్షపుడైన విద్యుజ్జిహ్యమ్‌= విద్యుజ్హిహ్వాని, సమానయవతీ సికొనిరమ్ము.

తా. క్రూరకర్మ లాచరించు రాక్షసుడైన ఏ విద్యుజ్జిహ్వాడు రాముని శిరస్సును యుద్ధరంగమునుండి స్వయముగా తీపికొవి వచ్చినాడో ఆతవివి ఇక్కడికి తీసికొనిరమ్ము. 39 మూ, విద్యుజ్జిహ్వ స్తదా గృహ్య శిరస్తత్సశరాపనమ్‌,

ప్రణామం శిరపా కృత్వా రావణపస్యాగ్రఈ పత జీ0

ప్ర, అ. తదొజఅప్పుడు, విద్యుజ్జిహ్యః=విద్యుజ్తిహ్వుడు, సశరాసనమ్‌=ధన స్పుతో కూడిన, తల్‌ 3ఈ=ఆ శిరస్సును, గృహ్య=గ్రహించి, శిరపా=శిరప్సు చేత, ప్రణామమ్‌=నమస్కొారమును, కృత్వా=చేపి, రావణస్య=రావణునియొక్క, అగ్రతఈ=ఎదుట, ఫ్టీతః=విలచెను.

తా. అప్పుడు విద్యుజ్జిహ్వాడు ఆ శిరస్సును, ధవప్సును తీపీకొనివచ్చి, తల వంచి వమష్కరించి రావణుని ఎదుట నిలచెను. త మూ! తమబ్రవీత్తతో రాజా రావణో రాక్షసం స్థితమ్‌,

విద్యుజ్జీహ్వం మహాజిహ్వం సమీపపరివర్తినమ్‌. శే

ప్ర అం తతఈః=అటు పిమ్మట, రాజా=రాజైన, రావణ=రావలుడు, మహాజిహ్వమ్‌= పెద్ద నాలక గలవాడు, పమీపపరివర్తినమ్‌=సమీసమునం దుండు

3654 శ్రీమద్రామాయణము వాడు అయిన, స్టీతమ్‌=విలచిన, రాక్షసమ్‌ =రాక్షసుడైన, తం విద్యుజ్దిహ్వమ్‌=ఆ విద్యుజిహ్వాని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలి3ను.

తా, పిమ్మట రాజైన రావణుడు తన దగ్గర సంచరించువాడు (ఆంతరంగిక సేవకుడు), పెద్ద నాలుక గలవాడు, రాక్షసుడూ అయిన అక్కడ నిలచి ఉన్న విద్యుజ్జిహ్యనితో ఇట్లు పలికెను. శ మూ, అగ్రతః కురు సీతాయాః శీఘ్రం దాశరథేః శిరః

అవస్టాం పశ్చిమాం భర్తుః కృపణా పాధు సశ్యతు. తి

ప్ర అ. దాశరథేః=రామునియొక్క, శిరః=శిరస్పును, శీ ఘ్రమ్‌=శీ ఘ్రముగా, పీలాయాః= సీతయొక్క, అగ్రతః=ఎదుట, కురు=ఉంచుము. కృపణాజదీనురాలైన ఈమె, భర్తుః=భర్రయొక్క, పశ్చిమామ్‌=చివరిదైన, అవస్థామ్‌=అవస్థను, పాధు= బాగుగా, పళ్యతు=చూచుగాక.

తా. రాముని శిరస్పుము శీఘ్రముగా సీత ఎదుట ఉంచుము. దీమరాలైన ఈమె భర్తకు కలిగిన అంత్యావస్టమ బాగా చూచుగాక. 42 మూ, ఏవముక్తం తు తద్రక్షః శిరస్త త్రియదర్శనమ్‌,

ఉపవిక్షిస్య సీతాయాః క్షి ప్రమన్తరధీయతు తి

ప్ర ఆ. _ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తమ్‌=పలకబడిన, తత్‌ రక్ష్య=ఆ రాక్ష సుడు, (ప్రియదర్శనమ్‌=(ప్రయమైన దర్శనము గల, తత్‌=ఆ, శిరః=శిరస్సును, పీతాయాః= పీతయొక్క, ఉపనిక్షి స్థ=సమీపమునందు ఉంచి, క్రి ప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, అన్తరధీయత= అంతర్థానము చెందెను,

తా. రావణువి మాటలు విని ఆ రాకపుడు చూచుటకు అందముగా ఉన్న ఆ శిరస్సును పీత దగ్గర ఉంచ్చి వెంటవే అంతర్జానము. చెందెను. 43 మూ. రావణశ్చాపి చిక్షేప భాస్వరం కార్ముకం మహత్‌,

త్రిషు లోకేషు విఖ్యాతం రామ స్యెతదితి బ్రువన్‌. శీ

ప్ర అ. రావణశ్చాపి=రావణుడు, ఏతత్‌ =ఇది, రామస్య=రాముని యొక్క, త్రిషు లో కేషు=మూడు లోకములయందు, విఖ్యాతమ్‌= ప్ర పిద్ధమైవ ధనస్సు, ఇతి= అని, బ్రువన్‌ =పలుకుచు, భాస్వరమ్‌ = ప్రకాశించుచున్న, మహత్‌ =గొప్పదైవ, కార్ముకమ్‌=ధనస్సును, చిక్తేప= (సీత ముందు) విసిరెను.

తా. “ఇది మూడు లోకములలో ప్రసిద్ధమైన రాముని ధనష్సు" అని పలుకుచు రావణుడు ప్రకాశించుచున్న ఆ ధనస్సును పీత ఎదుట! పడవేసపెను. శ

యుద్ధకాండము తెర్‌ర్‌ మూ, ఇదం తత్తవ రామప్య కార్ముకం జ్యాసమావృతమ్‌, ఇహ ప్రహస్తేనావీతం తం హత్వా విశి మామషమ్‌. ఉర్‌ ప్ర అ. ఇదమ్‌=ఇది, తవ రామస్య=వీ రామువియొక్క, జ్యాసమావృతమ్‌= వారితో కూడిన, తత్‌=ఆ, కార్ముకమ్‌=ధనన్సు, విశి=రాత్రియందు, తమ్‌=ఆ, మానుషమ్‌ =మనుష్యుణ్లీ, =చంపి, ఇహజ=ఇక్కడికి ప్రహస్తేన= ప్రహస్తుని చేత, ఆవీతమ్‌=తీసీకొవి జిక మ 6 తా. నారి కట్టిన వీ రాముని ధనస్సు ఇదే. రాత్రి ఆ నూనవుళ్లో చంపివేసి ప్రహస్తుడు ఇక్కడికి తీసికొని వచ్చివాడు. 4ీర్‌ మూ. ఏ విద్యుజిహ్వేవ పహైన తచ్చిరో ధమశ్చ భూమౌ వివికీర్య రావణః, విదేహరాజస్య సుతాం యశస్వినీం తతోఒబ్రవీత్తాం భన మే వశానుగా. 46 ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాడ్డే ఏకత్రింః పర్గఒ ప్ర అ. విద్యుజిహ్వేన సహైన=విద్యుజ్జిహ్వనితో కూడిన, సః రావణః=ఆ రావణుడు, తత్‌=ఆ, శిరణ=శిరప్సును, ధనుశ్చ=ధనప్సుము, భూమౌ= వేలమీద, వివికీర్య=పడవేసి, తతః=అటుసిమ్మట్క. విదేహరాజస్య=జనకమహారాజుయొక్క, సుతామ్‌=కుమార్తెయైన, యశప్వినీమ్‌=కీర్తిగల, తామ్‌=పీతము. గూర్చి, మేజ వాయొక్క, వశానుగా=నశమును చెందినదానవు, భవ=అగుము అవి, అబ్రవీత్‌ = పలికెమ. తా. విద్యుజ్జిహ్వానితో కూడిన ఆ రావణుడు రాముని శిరస్సును, ధవప్సుము జనకరాజపుత్రి, కీర్తిముంతురాలు అయిన సీత ఎదుట పడవేసి “నీవు నాకు వశురాలవు అగుము అవి ఆమెతో పలికెను, 46 *లాలానందినో ఆమను శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో మువ్పుదియొకటవ నర్గ నమాస్తము.

అథ ద్వాత్రింశః పర్గః

రాముని శిరన్సును ధనమ్సును చూచి నీత విలవించుట) ఇంతలో ఎవరో దూత వచ్చి వీమో చెప్పగా రావణుడు అక్కడినుండి వ్టైపోవుట.] మూ. పా సీతా తచ్చిరో దృష్ట్వా తచ్చ కార్ముకముత్తమమ్‌,

షగ్టీవప్రతిపంసర్గమాఖ్యాతం చ హనూమతా, |

వయవే ముఖవర్ణం చ భర్తుస్తతృదృశం ముఖమ్‌,

శేశాన్‌ కేశానదేశం చ తం చ చూడామణీం శుభమ్‌. ణి

ఏతైః పర్వెరభిజ్ఞావైరభిజ్ఞాయ సుదుఃభితా,

విజగ్నర్షీ చ కైకేయీం క్రోశన్తీ కురరీ యథా. త్రి

వౌ జూ

ప్ర అ. పొ పీతా=ఆ సీత, తత్‌=ఆ, శఈ=శిరప్సును, ఉత్తమమ్‌= ఉత్తమమైన, తత్‌=ఆ, కార్ముకం చ=ధనస్పును, హనూమతా=హనుమంతువిచేత, ఆఖ్యాతమ్‌= చెప్పబడిన, సుగ్రీవప్రతిసంసర్గమ్‌ =సుగ్రీవునితో సంబంధమును, నయవేజ= వేత్రములను, ముఖవర్ధం చ=ముఖముయొక్క వర్థమును, భర్తుః=భర్తయొక్క, సదృశమ్‌=సమానమైన, తత్‌ =ఆ, ముఖమ్‌=ముఖమును, కేశాన్‌ = కేశములను, శ్రేశాన్తదేశం చ=లలాటమును, తమ్‌=ఆ, శుభమ్‌=సుందరమైన, చూడానుణిం చ= చూడామణిని, దృష్ట్రా=చూచి, ఏలైః=ఈ, పర్గణసమప్త మైన, అభిజ్ఞామైోవ గుర్తులచేత, అభిజ్జాయ=గుర్తించి, సుదుఃితా= దుఃభించినదై, కురరీ యథా=గోరింక వలె క్రోశస్తీ=అరచుచున్నదై, శైశేయీమ్‌=శ్రైకేయిని, విజగర్హే చ=నిందించెను.

తా. పీత ఆ శిరస్సును ఉత్తమమైన అ ధనస్సును చూచెము పూర్వము హమమంతుడు చెప్పిన రామసుగ్రీవుల సఖ్యమును ష్మరించి ఆ ముగ్రీవాదుల విషయమే ఈ రావణుడు చెప్పుచుండుట గమనించెను. భర్త వేత్రములు, ముఖము, ముఖనర్థము, కేశములు, లలాటప్రదేశము, షుందరమైన చూడామణి మొదలైన గుర్తులచేత ఆ శిరస్సు రామునిదే అన్ని గుర్తించి దుఃఖాక్రాంతురాలై గోరింక వలె ఏడ్చుచు ఈ ఆపదకు కారణమైన ైకేయిని నిందించెను. 1-3 మూ. సకొమా భన కైకేయి హతోఒయం కులనన్తన,

కులముత్పాదితం సర్వం త్వయా కలహశీలయా, త్స

ప్ర అ. శైక్రేయి=కైకేయా!... సకామా=తీరిన కోరికగలదా నవు, భవ=అగుము. కులనవ్హవన=కులమునకు ఆనందము కలిగించు,

యుద్ధకాండము 367 అయమ్‌=ఈ రాముడు, హళఈ= చంసబడివాడు. కలహశీలయాకలహస్యభావము గల, త్వయాజవీచేత, పర్వమ్‌=సమస్తమైన, కులమ్‌=కులము, ఉత్సాదితము=వశిం పచేయబడివది.

తా. కైకేయీ ! నీ కోరిక తీరినది. వంశమును ఆనందింపచేయు ఈ రాముడు చంపబడినాడు. కలహశీలురాలైన నీవు కులము నంతను నకింపచేసినావు. మూ. ఆర్యేణ క్రీం ము కైకేయ్యా కృతం రామేణ విపియమ్‌,

యన్మయా చీరవసవం దత్త్వా ప్రవ్రాజితో వవమ్‌. ర్‌

ప్ర అ. ఆర్యేణ=పూజ్యుడైన, రామేణ=రామునిచేత, క్రై కేయ్యాణణ= కైక యిక్సి కిమ్‌=ఏ, మ్మిపియమ్‌=అపకారము, కృతం మ=చేయబడినది ? యత్‌=ఎందువలన, చీరవపనమ్‌=నారచీరను, దత్త్వా=ఇచ్చి, మయాజనాలో కూడ, వనమ్‌=వనముమగూర్చి, ప్రవ్రాజితః=సంపీివేయబడివాడు.

తా. పూజ్యుడైన ఈ రామునకు నారచీరలు ఇచ్చి వాతో కూడ “అరణ్యమునకు సంపివేసేనావు కదా? ఈతడు వీ కేమి అపకారము చేపినాడు ? మూ. ఏవముక్త్వా తు వైదేహీ వేసమానా తపస్వినీ,

జగామ జగతీం బాలా ఛిన్నా తు కదలీ యథా. 6

ప్ర అ. తపప్వీనీ=దీమరాలు, బాలా=చిన్న వయస్సులో ఉన్నది అయిన, వైదేహీ=సీత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తా=పలికి, నేసమానా=వణకుచు, ఛిన్నా=ఛేదించబడివ, కదలీ యథా=అరటిట్టు వలె, జగతీమ్‌=భూమిని, జగాము=పొందెను.

తా. బాల, దీమరాలు అయివ ఆ సీత ఇట్లు సలుకుచు, వణకిపోవుచు, తెగగొట్టిన అరటిచెట్టు వలె నేలమీద సడిపోయెను. 6 మూ. పా ముహుర్తాత్సమాశ్వావ్య పరిలభ్యాథ చేతవామ్‌,

తచ్చిరః వముపాష్టాయ విలలాపాయతేక్షణా. 7

ప్ర అ. ఆయతేక్షణా=దీర్హమైన నేత్రములు గల, సా=ఆమె, అథ=అటు పిమ్మట, ముహూర్తాత్‌ =ముహూర్త కాలమున, సమాశ్వాస్య= ఊరడిల్లి, చేతనామ్‌=చేత వమ, పరిలభ్య=పొంది, తత్‌=ఆ, శిరఈ=శిరస్సును, పముపాన్ధాయ=సమీపించి, విలలాప=విలపించెను,

తా. విశాలమైన నేత్రములు గల ఆ సీత ముహూర్తకాలంలో ఊరడిల్లి, వ్పృహ చెంది, ఆ శిరస్సు దగ్గరకు వెళ్ళి విలపించెను. 7 మూ హా హతాస్మి మహాబాహో వీరవ్రత మనువ్రత,

ఇనూంతే పశ్చిమావష్టాం గతాష్మి విధవా కృతా. 8

358 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. మహాబాహోజ=గొప్ప బాహువులు గలవాడా క వీరవ్రతమ్‌=వీరుల వ్రతమును, అనువ్రత=అనుపరించి ఉన్నవాడా ! హా=అయ్యో! హతాస్మి=చంప బడితిని. తే= నీయొక్క, ఇమూమ్‌=ఈ, సశ్చిమావస్థామ్‌=చివరి అవస్థను, గతా అస్మి=చూచివదావను అయితిని. విధవా=విధననుగా, కృతా=చేయబడితివి.

తా. అయ్యో గొప్ప బాహువులు గలవాడా |! వీరుల వ్రతమును పరిసాలించువాడా ! నేను చచ్చితివి ! వీ చివరి అవస్థను చూడవలసివచ్చినది! విధవము అయితిని 1 ర మూ. ప్రథమం మరణం వార్యా భర్తు గ్యెగుణ్యముచ్యతే

ఘువృత్తః పాధువృత్తాయాః సంవృత్తస్త్వ్యం మమాగ్రత 9

ప్ర. అ. ప్రథమమ్‌ాముందుగా, భర్తుఃభర్త్రయొక్క, మరణమ్‌=మర ణము, నార్యాః=స్త్రీయొక్క, వైగుణ్యమ్‌=దోషముగా, ఉచ్యలే=చెప్పబడుచున్నది. సువృత్తఃమంచి వృత్తము గల, త్వమ్‌=నీవు; పాధువృత్తాయాజచక్కగా జీవించి ఉన్న, మమావాకు, అగ్రతః=ముందు, సంవృత్తః=మరణించినావు.

తా. భార్య దోషమువలననే భర్త ముందు మరణించు నని చెప్పుదురు, మంచి వడవడిక గల నీవు నేనింకా జీవించి ఉండగావే, నాకంటు ముందు మరణించినావు. 0 మూ. మహద్దుఃఖం ప్రపన్నాయా మగ్నాయాః శోకసాగరేే

యోఒసి మాముద్యతస్త్రాతుం పోఒపీ త్వం వివిపాతిత 10

ప్ర అ. మహత్‌=గొప్ప, దుఖమ్‌=దుణుమును, ప్రసన్నాయాఃపొందిన వేను, శోకసాగరే= శోకపముద్రమునందు, మగ్నాయాః=మునిగి యుండగా, యః=ఏ, త్వమ్‌=నీవు, త్రాతు=రక్షించుటకొరకు, ఉద్యతణాఉద్యమించినానో, పో౬ పాలట్టీ వీవు కూడ, వివిపాతితః=పడగొట్టబడివావు!

తా. గొప్పు దుఃఖమును పొంది కోకసాగరములో మునిగి ఉన్న నన్ను రక్షించుటక్రై ప్రయత్నించిన నీవు చంసబడితివి కదా! 10 మూ, పా శ్వశ్రూర్మమ కౌసల్యా త్వయా పుత్రేణ రాఘవ,

వల్సేనేన యథా ధేమర్వివత్సా వత్పలా కృతా. క్ష

ప్ర అ. రాఘవారామా ! మమ=నాయొక్క, శత్వశ్రూఃఅత్తయైన, పొ క్రాసల్యా=ఆ కౌసల్య, వత్సలా,పేమగల, ధేనః యథా=ఆవు వలె, పుత్రేణ=పుత్రు డవైన, త్వయా=వీచేత, వత్చ చేవాలేగదూడచేత వలె వివత్చా=పుత్ర హీనురాలుగా, కృతా=చేయబడినది. _

తా. రామా ! తన లేగదూడమీద చాల (ప్రేమ గల ఆవువంటిదైన

యుద్ధకాండము 359 వా అత్త కౌపల్యకు, ఆ ఆవుకు లేగదూడ లేకుండ చేసినట్లు, పుతుడవైన వీవు లేకుండ చేసినారు. క మూ. ఉద్దిష్టం దీర్షమాయుపస్తే దైవజ్జైరపీ రాఘవ,

అనృతం నచనం తేషానుల్సాయురసి రాఘవ 12

ప్ర ఆఅ. రాఘవారామూ ! దైవజ్దెరపాజ్యోతిష్కులచేత కూడా, వేనీ యొక్క; ఆయుః=ఆయుర్దాయము, దీర్షనదీర్పమైనదిగా, ఉద్దిష్టమ్‌ =చెప్పబడివది. రాఘవ=రామా ! తేషామ్‌=వారియొక్క, వచనభీ=వచనము, అన్ఫతమ్‌=అసత్యము. అల్సాయుః-అల్పాయుర్దాయవంతుడవు, అసి=అయితివి.

తా. రొమూ! వీవు దీర్దాయుర్దాయము కలవాడ వని జ్యోతిష్కులు కూడ చెప్పీవారు. కాని వాళ్ల నూట అపత్యమైనది. నీవు అల్పాయుర్దాయవంతుడవు అయినావు. కె2 మూ. అథవా వశ్యతి ప్రజ్ఞా ప్రాజ్ఞస్యాపి పతస్తవ,

పచత్యేవం యథా కాలో భూతావాం ప్రభవో హ్యయమ్‌. 13

ప్ర అ. అథవా=లేదా, ప్రాజ్జస్యాపీ సతఃజబుద్ధిమంతుడవైనను, తవ=వీయొక్క, ప్రజ్ఞా=బుద్ధి, నశ్యతి=వశించినది. యథా=ఎట్టు, భూతా వామ్‌=భూతములకు, ప్రభవః=కారణమైన, అయమ్‌=ఈ, కాలః=కాలము, ఏవమ్‌=ఈ నిన్ను; పచతి=పక్వమగునట్లు చేయునో (చేసినదో).

లా. లేదా చాల బుద్దిమంతుడవే అయినను నీ బుద్ధి వశించి ఉండును; అందుచేతనే నీవు నిద్రావశుడవై మృతిచెందితివి. పకలభూతములకు కారణమైన కాలము విన్ను కూడ కర్మవిపాకము పొందించినది! 13 మూ. అదృష్టం మృత్యుమాపన్నః కప్మాత్త్వం వయశాస్త్రవిత్‌,

వ్యపవావాముపాయజ్ఞః కుశలో హ్యపి వర్ద. 14

ప్ర అ. నయశాస్త్రవిత్‌ =నీతిశాస్త్రమును ఎరిగిన, త్వమ్‌ =నీవు, కస్మాత్‌= ఎందువలన, అదృష్టమ్‌=చూడబడని (తెలియబడని), మృత్యుమ్‌ =మృత్యువును, ఆపసన్నణ పొందివావు లి ఉపాయజ్ఞు=ఉపాయములను ఎరిగిన వీవు, వ్యస వానామ్‌=వ్యసనములయొక్క, వర్దనే=విడచుటయందు, కుశలః=నేర్పరివి, ఆపీ హి=అయి ఉన్నావు కదా ?

"లా. వీతిశాస్త్రము బాగా తెలిపిన వీవు తెలియకుండా (విద్రలో) ఎట్లు

చృుత్యువు పొందినావు ! ఉపాయములు ఎరిగిన వీవు కష్టములను దాటుటకు పమర్థుడవు కదా ? కశ

360 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తథా త్వం సంపరిప్వజ్య రౌద్రయాతివృశంసయా,

కాలరాత్ర్యా నముమాచ్చిద్య హృతః కమలలోచవ. కేర్‌

ప్ర అ. కమలలోచన=పద్మములవంటి నేత్రములు కలవాడా 1 అతినృశంసయా=చాలా క్రూరురాలు, రౌద్రయా=భయంకరురాలు అయిన, కాలరాత్రా=కాలరాత్రిచేత, తథా=ఆ విధముగా, సంపరిస్వజ్య=కౌగలించుకొని, మమజ=వానుండి, ఆచ్చిద్య=లాగికొని, హృతః=హరించబడినావు |

తా. పద్మములవంటి నేత్రములు గల ఓ రామూ ! భయంకరురాలు, చాల క్రూరురాలూ అయిన కాళరాత్రి (మృత్యుదేవత) నిన్ను ఆ విధముగా కౌగలించుకొని వామండి లాగికొనిపోయినది ! కేర్‌ మూ. ఇహ శేషే మహాబాహో మాం విహాయ తపస్వినీమ్‌,

(ప్రియామివ సమాళ్తిష్య పృథివీం పురుషర్షభ. కె

ప్ర అ మహాబాహోవ=గొప్పు బాహువులు గలవాడా + పురుష ర్షభ=పురుష్యశ్రేష్టుడా! తపస్వినీమ్‌=దీనురాలవైన, మామ్‌=నన్ను, విహాయ=విడచి, పృథినీమ్‌=భూమిని, (ప్రియామివ=(ప్రియురాలివి వలె, సమా్షిష్య=కౌగలించుకొని, ఇహ=ఇక్కడ, శేషే= శయవించి ఉన్నావు.

ఛా. గొప్ప బాహువులు గల ఓ 1! పురుష్మశ్రేష్టడా ! నన్ను విడచి, భూమిని (ప్రియురాలినివలె కౌగలించుకొని ఇక్కడ శయనించి ఉన్నావు. 16 మూ. అర్చితం సతతం యత్నాద్గన్హమాల్యెర్మయా తవ,

ఇదం తే మత్రియం వీర ధనుః కాఖ్బృవభూ షితమ్‌, 17 (మేం) ప్ర, అ. వీర=ఐవీరుడా ! ఇదమ్‌=ఇది, మయా=నాతో కూడ, తవ=నీకు

గ్‌ పతతమ్‌=ఎల్లప్పుడు, యత్నాల్‌: =ప్రయత్నమువనలన, గన్దమాల్యెః= గంధ ముతోను, మాలలతోమ, అర్భితమ్‌=వూజింపబడివ, మత్ప్రియమ్‌ =సొకిష్టమైన, కాఖ్బనభూ షితమ్‌= బంగారము చేత అలంకరింపబడిన, తే=నీయొక్క, ధమః=ధనస్పు.

తా. వీరుడా ! ఇది బంగారము చేత అలంకరింసబడినది, వాకు ఇష్టమూ అయిన నీ ధనస్సు. దావివి వీవు నాతో కలిసి ఎల్లప్పుడు గంధముతోను, పుష్పమాలలతోనూ పూజించుచుండెడివాడవు. 17 మూ, పిత్రా దశరథేన త్వం శ్వశురేణ మమావఘ,

పర్వెళ్ళ పితృభిః పార్థం మావం ప్వర్లీ సమాగతణ 18

ప్ర, అ. అవఘ=దోషములు లేనివాడా ! త్వమ్‌=వనీవు, మను=నాయొక్క; శ్వశు రేణ=మామగారైవ, షిత్రా=వీ తండ్రియైన, దశరథేన=దశరథువితోను, సర్వై

యుద్ధకాండము ౩361 సమస్తమైన, పితృభిః పార్ధమ్‌= పితృదేవతలతోను, నూనమ్‌=నిశ్చయముగా, ప్వర్లే= ప్వర్ణమునందు, సమాగతః=కలిసినావు.

తా. దోషములు లేని రామా ! నీవు ప్వర్గమునందు వా మామగారు వీ తండ్రీ అయిన దశరథువితోను, అందరు పితృదేవతలతోను కలిసికొని ఉందువు. మూ, దిని వక్షత్రభూతం చ మహత్కర్మ కృతం తథా,

పుణ్యం రాజర్డివంశం త్వమాత్మవః సముపేక్ష సే. 19

ప్ర, అ. దివి=ప్వర్గమునందు, నక్ష తభూతమ్‌ = నక్షత్రమైన, తథా=మరియు, మహత్‌: =గొప్పదైన, కర్మ=కర్మ, కృతమ్‌-శీయబడివది త్వమ్‌=వీవు, ఆత్మవః=తన యొక్క, పుణ్యమ్‌=పుణ్యమైన, రాజర్లివంశమ్‌ =రాజర్షివంశమును, సము పేక్షపే= ఉపేక్షించుచున్నావు. ఆ

తా, నీవు స్వర్గ్లలోకము నంతను నక్షతమువలె ్రకాశింసజేయు గొప్ప కర్మ చేసివావు. నీవు పుణ్యమైన వీ రాజర్షివంశమును ఉ పేక్షీంచి వెళ్లిపోయినావు. మూ, కిం మాం న (పేక్షపే రాజన్‌ కింవా న ప్రతిభష,

బాలాం బాలేన పంప్రాప్తాం భార్యాం మాం నసహచారిణీమ్‌. 20

ర్ట అ. రాజన్‌=రాజా 1! బాలేన=బాలుడవైన నీచేత, బాలామ్‌=బాలగా, పంప్రాప్తామ్‌=పొందబడిన, సహచారిణీమ్‌=వీతో కూడా ఉండు, భార్యామ్‌=భార్య వైన; మామ్‌=నన్ను, కీమ్‌=ఎందువలవ, న (ప్రేక్ష పే=చూచుటలేదు ? మూమ్‌=నన్ను గూర్చి కీం వా=జఎందువలన, న ప్రతిభాష కేఐబదులువెప్పుట లేదు ?

తా. రాజా! బాలుడుగా ఉన్న వీవు బాలురాలవై ఉండగా వన భార్యగా స్వీకరించితివి. నీతో కూడ ఉండే నన్ను ఎందుకు చూచుటలేదు +? ఎందువలన బదులు చెప్పుట లేదు ? 20 మూ. పంశ్రుతం గృహ్హతా పాణిం చరిష్యామీతి యత్త్వయా,

స్మర తన్నామ కాకుత్‌ స్థ నయ మామపి దుఃభితామ్‌. |

ప్ర అ. కాకుత్ధ్రు=రామా ! పాణిమ్‌=హస్తమును, గృఫ్లాతా=గ్రహిం చుచున్న తృయాంనీచేత, చరిష్వామి ఇతి=నీతో ధర్మాచరణము చేయుదుము అని, =ఏది, సంశ్రుతమ్‌=ప్రతిజ్ఞ చేయబడినదో, తత్‌=దావివి స్మర వామ=స్మరించుము. దుఃితామ్‌=దుఖితురాలవైన, మామపి=నన్ను కూడ,

తా. రామా 1! వివాహసమయమునందు నీవు చేసిన “నీతో కలిసియే సంచరించెదను. ధర్మాచరణాదికము. చేసెదను" అను ్రతిజ్ఞమ స్మరించుము.

362 శ్రీమద్రామాయణము చుఃఖితురాలవైన నన్ను కూడా తీపికొవి వెళ్లుము. క! మూ. కప్మాన్మానపహాయ త్వం గతో గతిమతాం వర, అప్మాల్గోకొాదముం లోకం త్యక్త్వా మామపి దుఃభితామ్‌. 22 ప్ర. అ. గతిమతామ్‌= ప్రాణులలో, వర=(శ్రేష్టుడా ! _త్వమ్‌=వీవు, మామ్‌=నన్ను, అపహాయవ=విడచి, కస్మాత్‌ =ఏ కారణమునలన, గతః వెళ్లిపోయి నావు ? దుఖితామ్‌=దుఃఖితురాలవైన, మూమపీ=వన్ను కూడ, త్యక్తాావిడచి, అఆస్మాత్‌ =ఈ, లోకాత్‌ =లోకమునుండి, అముమ్‌=ఆ, లోకమ్‌=లోకమును గూర్చి, వెళ్లినావు ? తా. సకలజీవులలో (శ్రేష్టుడవైన రామా ! నన్ను విడచి నీవు ఎందుకు వెళ్లిపోయినావు ? దుఃభించుచున్నను నన్ను విడచి ఈ లోకముమండి పరలోకమునకు ఎందుకు వెళ్లిపోయినావు ? 22 మూ, కల్యాడై రుచిరం గౌత్రం సరిస్వక్తం మయమైన తు, క్రవ్యాదైప్తచ్చరీరం తు నూవం విపరికృష్యతే. 23 ప్ర, అ. కల్యాణైః=మంగళకరములైన అలంకారాదులచేత, రుచిరమ్‌=సుంద రమైన, గౌత్రమ్‌=శరీరము, నుయైవ=వాచేతవే, పరిష్వక్తమ్‌=కౌగలించుకొనబడినది. తత్‌=ఆ, శరీరమ్‌ =శరీరము, మాూనమ్‌=విశ్చితముగా, (శ్రవ్యామై=మ్రూరమృగముల చేత, విపరికృష్యతే=లాగబడుచున్నది. తొ. మంగళప్రదములైన అలంకారాదులచేత అలంకరింపబడిన ఏ శరీరమును వేను కౌగలించుకొనుచుండేదానినో ఆ శరీరమునే మాంసభక్షకములైన మృగములు భక్తించుచున్నవి కదా! 23 మూ, అగ్నిష్టోమాదిభిర్యజ్డెరిషవావాస్త దక్షిణః, అగ్నిహోశ్రేణ వయహ్కేరం కేన త్వంవళు లప్ప్యసే. 24 ప్ర అ. ఆప్తదక్షిలైః=పరిపూర్ణమైన దక్షిణలు గల, అగ్నిష్టోమాదిభిః=అన్ని ష్ట్రోమము మొదలైన, యజ్లైః=యజ్జ్ఞములచేత, ఇష్టవాన్‌ =యాగముచే పినవాడవై, రమ్‌ను, అగి హోత్రేణ=యజ్జియాగ్ని చేత, పంప్కారమ్‌=సంప్కారమును, జఏ కారణముచేత, న తు లప్ప్యసే=పొందవు ? తా. ముందు ముందు పరిపూర్ణదక్షిణలు ఇచ్చిన అగ్నిష్టోమాదియాగములు చేసీ యజ్జియాగ్ని చేత సంస్కారము పొందవలసిన నీవు అట్టి పంప్కారమును పొందకుండా మరణించివావనేమి ? 24 మూ. ప్రవ్రజ్యాముపసన్నావాం త్రయాణా మేకమాగతమ్‌, పర్విపేక్ష శత కౌసల్యా లక్ష్మణం శోకలాలపా. 286

యుద్ధకాండము తం

ప్ర అ. శోకలాలసా=శోకముచేత న్యాకులురాలైన, కౌసల్యా=కౌపల్య, ప్రవ్రజ్యామ్‌=ప్రవాసముమ, ఉపపసన్నావామ్‌=పొందిన, (త్రయాణామ్‌=ముగ్గురిలో, ఆగతమ్‌=తిరిగి వచ్చిన, ఏకమ్‌=ఒక్క, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణుళ్లి, పరిపేక్ష్యతి=చూడ గలదు.

తా. దుఖాక్రాంతురాలైన కౌసల్య ప్రవాసమునకు వెళ్లిన ముగ్గురిలో తిరిగి వచ్చిన ఒక్క లక్ష్మణుణ్ణి మాత్రమే చూడగలదు. 25 మూ. స తస్యాః పరిష్పచృన్న్యా వధం మిత్రబలవ్య తే,

తవ చాఖ్యాష్యతే మూవం విశాయాం రాక్ష పైర్వధమ్‌. 26

ప్ర అ. హ=అతడు, పరిష్పచృన్న్యాః=ప్రశ్నించుచున్న, తస్యాః=ఆమెకు, నిశాయామ్‌=రాత్రియందు, రొక్షసైః=రాక్షపులచేత, తే మిత్రబలప్య=నీ మిత్రసే నయొక్క, వధమ్‌=వధను, తవ=వీయొక్క, వధం చజ=వధమ, నూనమ్‌=తప్పక, ఆఖ్యాస్యతే= చెప్పగలదు.

తా ఆతడు కౌసల్య అడుగగా రాత్రియందు రాక్షసులు వీ మిత్రపైవ్యమును, విన్ను వధించినా రవి తప్పక చెప్పును. 26 మూ. పాత్వాం పుష్పం హతం శ్రుత్వా మాం చ రక్షోగృహం గతామ్‌,

హృదయేవావదీశ్ణేన న భవిష్యతి రాఘవ. ల

ప్ర అ. రాఘవ=రామా 1! సా=ఆమె, త్వామ్‌=నిన్ను, షుప్తమ్‌=విద్రించి ఉండగా, హతమ్‌=చంపబడినవానినిగాను, మామ్‌=నన్ను, రక్షోగృహమ్‌=రాక్షపగ్భ హమును, గతొమ్‌=పొందిన దొనినిగాను, శ్రుత్వొ=విని, అవదీ స్లేన=బ్రద్రలైపోయివ, హృదయేన=హృదయముతో, న భవిష్యతి=ఉండదు.

తా రామా |! నీవు విద్రించుచుండగా చంపబడినట్టు, వేను రాక్షపగృహములో ఉన్నట్టు వినగావే గుండె బ్రద్దలపోయి ఆమె జీవించదు.27 మూ. మమ హేతోరవార్యాయా అనఘః పార్ధివాత్మణః,

రామః పాగరముత్తీర్య వీర్యవాన్‌ గోప్పుదే హతః 28

ప్ర అ. అవఘః=దోషములు లేనివాడు, పార్ధివాత్మజః=రాజకుమారుడు, వీర్యవాన్‌ ==పరాక్రమవంతుడు అయిన, రామః=రాముడు, అనార్యాయాః=చెడ్డ దానవైన, మమజ=నాయొక్క; హేతోః= హేతువువలన, సొగరమ్‌=సముద్రమును, ఉత్తీర్య=దాటి, గోప్పదే=ఆవుకాలిగుంటలో, హతఃచంపబడినాడు.

తా. దోషములు లేవివాదు, రాజకుమారుడు, పరాక్రమవంతుడు అయిన రాముడు చెడ్డదావవైన వా. నిమిత్తమై సముద్రమును దొటి గోస్పదములో

364 శ్రీమద్రామాయణము మరణించినాడు. 28 మూ. అహం దాశరఖథేవోఢా మోహాత్స బకులపాంపనీ,

ఆర్యపుత్రస్య రామస్య భార్యా మృత్యురజాయత. 29

ప్ర ఆ ప్వకులపాంసనీ=వా కులమును అపవిత్రము చేసిన, అహమ్‌=నేను, దాశరథేన=రామునిచేత, మోహాత్‌ =ఆజ్ఞానమువలవ, ఊడఢా=వివాహముచే సీకొవబ డితివి. ఆర్యపుత్రస్య=ఆర్యపుత్రుడైన, రామష్య=రామునకు, భార్యా=భార్యయే, మృత్యుః=మృత్యువుగా, అజాయత=అయినది.

తా. దశరథకుమారుడైన రాముడు నా కులమువే అసవిత్రము చేసిన నన్ను వివాహమాడినాడు ! ఆర్యపుత్రుడైన రామునకు భార్యయే మృత్యుదేవత అయినది. మూ. మౌననువ్యాం మయా జాతిం వారితం దౌావముత్తనముమ్‌,

యాహమద్యేహ శోచామి భార్యా పర్వాతిథఖేరపి. 30

ప్ర ఆ పర్వాతిథే=అందరూ అతిథులుగా గల రామునియొక్క, భార్యా పి=భార్యవైనము, యా=ఏ, అహమ్‌=వేను, ఇహ=ఇక్కడ, అద్య=ఇప్పుడు, శోచామి=దుణఖించుచున్నానో, మయా=అట్టి వాచేత్య అవ్యామ్‌=మరియొక్క, జాతిమ్‌=జన్మను (యందు), ఉత్తమమ్‌=ఉత్తమమైన, దానమ్‌=దానము, వారి తమ్‌=వివారింపబడినది. మూనమ్‌=నిశ్చయము.

తా. అతిథుల నందరివీ పత్కరించు రాముని భార్యవై ఉండి కూడ వేమ ఇక్కడ, ఇప్పుడు ఈ విధముగా దుఃఖించుచున్నా ననగా వేను నిజముగా, పూర్వజన్మలో, ఎవరో చేయుచున్న ఉత్తమమైన కవ్యాదానమునకు అద్దుతగిలి ఉందును. 30 మూ. పాధుఘాతయ మాం క్షీపం రామప్యోపరి రావణ,

సమానయ పతిం పత్నాా కురు కల్యాణముత్తనుమ్‌. 81

ప్ర అ. రావణ=రావణుడా ! క్షీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, మామ్‌=నన్ను, రామస్య=రామునవియొక్క, ఉపరి= పైన, సాధు=బాగుగా, ఘాతయ=చంపించుము. పతిమ్‌ =భర్తను, పత్న్యా=భార్యతో, పమానయజకలుపుము. ఉత్తమమ్‌ =ఉత్తమమైన, కల్యాణమ్‌=మంగళప్రదమైన కార్యమును, కురు=చేయుము.

తా. రావణుడా ! నన్ను కూడా వెంటనే రామునిపై పడవేయించి చంసీంచుము. భర్తను భార్యతో కలిపి ఉత్తమమైన పుణ్యకార్యము చేయుము. మూ. శిరపా మే శిరశ్చాప్య కాయం కాయేన యోజయ,

రావణానుగమిష్యామి గతిం భర్తుర్మహాత్మనః 282

ప్ర అరావణ=రావణా | మే శిరసా=నా శిరస్పుతో, అస్య=ఈ

యుద్ధకాండము ప! రామువియొక్క;, శిఈ=శిరప్పును, కాయేన=శరీరముతో, కాయమ్‌=శరీరమును, యోజయవచేర్పించుము. మహాత్మనః=మహాత్ముడైన, భర్తుః=భర్తయొక్క, గతిమ్‌=గతివి, అమగమిష్యామి= అమసరించెదను,

తా. రావణుడా ! రాముని శిరప్పును నా శిరప్పుతోను, ఆతని శరీరమును నా శరీరముతోను కలుపుము. మహాత్ముడైన భర్తను అనుసరించి వెళ్లైదను. త్రై మూ. ఇతీన దుఃఖపంతప్తా విలలాపాయతేక్త్షణా,

భర్తుః శిరో ధమస్తత్ర పమీక్ష్య చ పువః పువఒ 33

ప్ర, అ. ఆయతేక్షణా=విశాలములైన వేత్రములు గల సీత, భర్తుః=భర్త యొక్క, శీరణజ శిరస్సును, ధమశ్చెవ=ధనప్పును, పునః పునఃజమాటిమాటికి, పమీక్ష్య=చూచి, దుఖసంతప్తా=దుఖముచేత తపింపచేయబడినదై, ఇతీవ=ఇట్టు విలలాప=విలపించెము.

తా. విశాలములైన నేత్రములు గల సీత భర్త శిరస్సును ధనస్సును మాటిమాటికీ చూచుచు, దుఖాక్రాంతురాలై ఈ విధముగా విలపించెను. 33 మూ, ఏవం లాలప్యమావాయాం సీతాయాం తత్ర రాక్షసం

అభిచక్రామ భర్తారమవీకస్థః కృతాష్ణాలిఒ రెడ

ప్ర అ. పీతాయాన్‌=సీత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, లాలష్యమానాయామ్‌=విలపిం చుచుండగా, తత్ర=అక్కడికీ, అనీకష్థ=కాపలాకా శే యుద్ధభటుడైవ, రాక్షసః=రాక్ష సుడు, కృతాఖ్ణులిః= చేయబడిన దో పిలీ కలవాడై, భర్తారమ్‌ =(స్రభువును, అభిచక్రామః సమీపించెను.

తా. పీత ఈ విధముగా విలసించుచుండగా ద్వారమువద్ద నుండు పాయుధభటుడైన ఒక రాక్షసుడు, నమస్కరించుచు అక్కడకి ప్రభువువద్దకు వచ్చెను. రశ మూ, విజయస్యార్యపుత్రేతి పోఒభివాద్య ప్రపాద్య చ,

వ్యవేదయదమప్రాప్తం ప్రహప్తం వాహినీపతిమ్‌. తెర్‌

ప్ర అ. సః=అతడు, ఆర్యపుత్ర=పూజ్యువి కుమారుడవైన మహారాజు! విజయస్వ=జయించుము, ఇతి=అని, అభివాద్య=అభివాదనము చేసి, ప్రపొద్య చ= అమగ్రహింవచే పీకొవి, వాహివీపతిమ్‌= సేనాపతియైన, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తుణ్లీ, అమ(ప్రొప్తమ్‌=వచ్చినవానివిగా, వ్యవేదయత్‌ =తెలి' పెను.

తా. అతదు *మహారాజూ ! జయము పొందుము ! (సర్యోత్కర్షతో

366 శ్రీమద్రామాయణము ఉండుము)” అని అభివాదనము చేసి, అనుగ్రహింపచేసికొని సేనాపతియైన ప్రహస్తుడు వచ్చినట్లు తెలిసెను. తర్‌ మూ, అమాత్యెః సహిఈ సర్వెః ప్రహస్తప్త్వాముప స్థిత, తేవ దర్శనకామేన అహం ప్రష్థాపిత ప్రభో. 36 ప్ర అ, ప్రభో=ఓ ! ప్రభూ! పర్వెః=పమస్త మైన, అమాత్యెః=మం్రు లతో, సహితఈ=కూడినవాడై,. ప్రహస్తః=ప్రహాస్తైడు, త్వామ్‌=విన్ను, ఉపస్థితజ= సమీపించినాడు. దర్శనకామేన=దర్శనమునందు. కోరిక గల, తేన=వావిచేత, అహమ్‌=నేను, (ప్రష్థాపిఈ=సంపబడితిని. తా. మహారాజా ! మం్రులందరితో కలిసి ప్రహస్తుడు వచ్చినవాడు. వీ దర్శవము కోరుచు అతడు నన్ను సంసినాడు. 386 మూ. నూనమస్తి మహారాజ రాజభావాత్‌ క్తమావ్విత, శీంచిదాత్యయికం కార్యం తేషాం త్వం దర్శనం కురు. 37 వాక్‌ అ. మహారాజ=మహారాజా ! క్షమావ్విత=ఓర్పుతో కూడినవాడా! రాజభావాత్‌ = రాజత్వమువలన, కించిల్‌ =ఒకానొక్క, ఆత్యయికమ్‌ =తొందరగల, కార్యమ్‌=కార్యము, _అస్తి=ఉన్నది. నూనమ్‌=నిశ్చయము. త్వమ్‌=నీవు, తేషామ్‌=వారియొక్క్య దర్శనమ్‌=దర్శనమును, కురు=చేయుము. తా, ఓర్పు గల ఓ |! మహారాజా ! రాజ్యమునకు సంబంధించిన ఏదో ఒక తొందరగా చూడదగిన కార్యము ఉన్నది. అందుచేత వీవు వారి చర్శనము చేయుము. ౩7 మూ. ఏతచ్చుత్వా దశగ్రీవో రాక్షపప్రతివేదితమ్‌, అశోకననికాం త్యక్త్వా మన్తిణాం దర్శవం యయౌ. 38 ప్ర ఆ.దశగ్రీవః=రావణుడు, ఏతత్‌ =ఈ, రాక్షసప్రతివేదితమ్‌ =రాక్తసుని వచనమును, శ్రుత్వా=విని, ఆశోకవనికామ్‌=అశోకవనమును, త్వక్తాాజ=విడచి, మన్తిిణామ్‌= మంత్రులయొక్క, దర్శనమ్‌ =దర్శనమును, యయౌ=పొందెము. తా. రావణుడు ఆ రాక్షసుడు చెప్పిన మాటలు వివి అశోకవనమును విడచి మంత్రులను చూచుటకై వెళ్ళెను. తెి మూ. పతు సర్వం పమర్థై వ్‌ మన్తిభిః కృత్యమాత్మవః, సభాం ప్రవిశ్య విదధే విదిత్వా రామవిక్రమమ్‌. 39 ప్ప అ పూఅతడు, మన్తిభిః=మంత్రులతో, ఆత్మనః=తనయొక్క,

యుద్ధకాండము 367 సర్వమ్‌= సమస్తమైన, కృత్యమ్‌=చేయదగిన పనిని, సమన్య్యైవ=నిర్ణయించి, సభామ్‌=సభను, ప్రవిశ్య= ప్రవేశించి, రామవిక్రమమ్‌=రామువి “రా క్రమమును, విదిత్వా=తెలిసికొని, విధధేఐచేయదగిన కార్యము చేసెను.

తా. అతడు మంత్రులతో ఆలోచించి తొను చేయవలసిన కృత్యమును విర్ణయించి, సభలో ప్రవేశించి రాముని పరాక్రమమును గూర్చి తెలిసికొని, అప్పుడు చేయదగిన కార్యములు చేసెను. 80 మూ. అవ్తర్దానం తు తచ్చ్ళీర్షం తచ్చ కార్ముకముత్తమమ్‌,

జగామ రావణ స్యెన విర్యాణపనునన్తరమ్‌, 40

ప్ర అ. రొవణస్య=రావణునియొక్క, విర్యాణసమనన్తరమేవ= వెళ్ళిన వెంటనే, తత్‌ శీర్షన్‌= ఆ శిరప్సు, ఉత్తమమ్‌=ఉత్తమమైన, తల్‌ కార్ముకం చ=ఆ. ధవష్సు, అన్నర్జ్థానమ్‌= అంతర్భానమును; జగామ=పొందెమ.

తా. రావణుడు వెళ్ళిపోయిన వెంటనే ఆ శిరస్సు, ఉత్తమమైన ఆ ధవస్సు అంతర్జానముమ పొందెను. శ౦ మూ, రాక్ష సేన్హున్తు లైః పొర్దం మవ్లి9భిర్భీమవిక్రమైః

పమర్థయామాప తదా రానుకొర్యవివిశ్చయమ్‌. ల!

ప్ర అ. రాక్ష పేన్సుస్తు=రొవణుడు, భీమవిక్రమైః=భయంకరమైన పర్యార్థమము గల, మన్తిభిః=మంత్రులతో కూడ, తదా=అప్పుడు, రామకార్యవివిశ్చ

=రాముని కొార్యముయొక్క విశ్చయమును, సమర్థయామాసజవిర్ణయించెను.

తా. అప్పుడు రావణుడు, భయంకరమైన పరాక్రమము గల మంత్రులతో కూడ రామునితో యుద్దమునకు సంబంధించిన కార్యముల విషయమున నిర్ణయములు చేపెమ. క! మూ. అవిదూరస్థితాన్సర్వాన్‌ బలాధ్యక్తాన్‌ హిదైషిణః

అబ్రవీత్కాలసదృశో రావణో రాక్షపాధిపఒ 42

ప్ర అ. కాలసదృశః=యమునితో సమానుడు, రాక్షసాధిపః=రాక్షపరాజు అయిన, రావణణ=రానణుడు, అవిదూర స్టీతొవ్‌ =పమీసమునందున్న, హీతైషిణణ=తన హోతమును. కోరు, పర్వాన్‌=సమస్తమైన, బలాధ్యక్షాన్‌ = సేవాధ్యక్సులను, అ వీత్‌ =పలికెను.

లా. యమునితో సనూమడైన రాక్షసరాజైవ రావణుడు దగ్గరవే ఉన్న, ఈవ హీళతమును కోరు సైన్యాధిపతులందరితో ఇట్లు సలికెను. శ2

368 శ్రీమద్రామాయణము మూ. శీస్టుం భేరీనివాదేన స్ఫుటం కోణాహతేన మే,

పమానయధ్వం పైవ్యానీ నక్తవ్యం చ న కారణమ్‌. త్త

ప్ర అ. షృటమ్‌=స్ఫుటముగొ, కోణాహతేన=దండముచేత కొట్టబడీన, భేరీనివాదేవ= భేరీధ్వనిచేత, ఫైఎనాయొక్క, "సైన్యాని=సైన్యములను, సమాన యరధ్వమ్‌=తీ సికొవిరండి. కారణమ్‌ =కొరణము, న చ వక్తవ్యమ్‌ =చెప్పదగివది కాదు.

తా. దండముతో గట్టిగా భేరీలు (మోగించి వా సైన్యములను అన్నింటినీ తీసికొవి రండి, వారికి ఎందుకు పిలచుచున్నామో చెప్పవద్దు. శ్ర మూ. తతప్తథేతి ప్రతిగృహ్య తద్వచ

ప్త్పదైన దూతాః పహపా నుహద్బలమ్‌,

పమావయంశ్సెన సమాగతం చ

వ్యవేదయన్‌ 'భర్తరి యుద్ధకాజ్‌క్షిణి. డడ

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకొట్లే ద్వాత్రింశః సర్గం

ప్ర అ.తతః=అటుపీమ్మట, దూతాః=దూతలు, తద్వచ=ఆతని వచన మును, తథా ఇతి=అటులనే అని, పప్రతిగృహ్య=స్వీకరించి, సహసా=వెంటవే, తదైన=అప్పుడే, మహత్‌ =గొప్పదైన, బలమ్‌= సైన్యమును, సమానయన్‌ =తీపీకొని వచ్చిరి. సమాగతమ్‌= వచ్చినదానినిగా, యుద్ధకాజ్‌ క్షిణి=యుద్ధమును కోరుచున్న భర్తరి= ప్రభువునందు, న్యవేదయవ్‌ =లెలి పిరి.

తా. సిమ్మట ఆ దూతలు రావణుని ఆజ్జప్రకారము అప్పుడే, శీఘ్రముగా గొప్ప "సైన్యమును తీపికొవి వచ్చి పైవ్యము వచ్చిన దని యుద్ధము కోరుచున్న ఆ రావణునకు తెలిపిరి. తడ

శాలానందిని” అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో మువుదిరెండన నర్గ నమాస్తము.

ల అఆ్య అథ త్రయస్రంశః పర్గః

గోఇది రాముని శిరన్సు కాదు, రావణుడు మూయచేత కల్పించినది" అని చెవ్పి నరమ నీతను ఓదార్చుట. “రాముడు నమ్ముదము. దాటి వచ్చినాడు. అతడు వియించుట తథ్యము” అని కూడ ఆమె మ మూ. సీతాం తు మోహితాం దృష్ట్వా పరమా నాను రాక్షసీ,

ఆసపాదాథ వైదేహీం (ప్రియాం ప్రణయివీ సఖీ, కై

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, ప్రణయివీ=(పేమగల, సభీ=పఖురా లైన, సరమాజ పరమ అమ, రాక్ష పీ=రాక్షపస్త్రీ, మోహితొమ్‌= మో హితురాలైన, 'స్ర్రాముఐ సీతను, దృష్ట్వా=చూచి, (ప్రియామ్‌=ఇమ్టురాలైన, వైదేహీమ్‌= సీతను, ఆపపాద=సమీ పించెను.

తా. అప్పుడు. పీతకు (పియపఖురాలైన సరమ సీల మోహితురాలై ఉండుట చూచి, ఇమ్టురాలైన ఆమె. దగ్గరకు వెళ్ళెను. ్రై మూ. మోహితాం రాక్ష పేస్తేణ పీతాం పరమదుఃభితామ్‌,

ఆశ్వాసయామాప తదా సరమా నృుదుభాషిణీ, ఖై

ప అ. తదా=అప్పుడు,ు మ్య దుభా షిణీ =మృదువుగా మాటలాడు, సరమా=సరమ, రాక్ష ేస్త్రణ వరావణువిచేత, మోహితామ్‌= మోహ పెట్టబడిన, పరమదుఃఖితామ్‌=మిక్కిరి దుఃఖించుచున్న, సీతామ్‌= సీతను, ఆశ్వాసయా మాప=ఓదార్చెము.

తా. మృదువుగా మాటలాడు పరము సీతను సమీపించి, రావణుడు మాయచేత మోపముజేయగా మిక్కిలి దుఃభించుచున్న ఆమెను ఓదార్చెను.2 మూ. పాహి తత్ర కృతా మిత్రం పీతయా రక్ష్యమాణయా,

రక్షప్తీ రావణాదిమ్థా పామశ్రోశా దృఢవ్రతా. 3

ప్ర అ. రావణాదిష్టా=రావణునిచేత ఆజ్ఞ్రాపించబడివదై, రక్షస్తీ= (పీతము) రక్షించుచున్నది, సొనుశ్రోశా=జాలిగలది, దృఢవ్రతా=దృఢమైన నియనుములు కలది అయిన, సొజఆమె, తఈత్ర=అక్కడ, రక్ష ఛమాణయా:=రక్రింపబడుచున్న, పీతయా= పీతచేత, మి(త్రమ్‌= మి(త్రురాలుగా, కృతా హి=చేసికొవబడివది కదా.

లా. రావణువిచే సీతను రక్షించుటకై నియమింపబడిన, జాలిగుండె గల మంచి వియమవంతురాలైన ఆ పరనును ఆమె రక్షణలో ఉన్న పీత తన "స్నేహితురాలిగా చేసికొని ఉండెను. త

370 శ్రునముద్రామాయణము మూ. పా దదర్శ పథీ సీతాం పరమా వష్టచేతనామ్‌,

ఉపావృత్తోోత్థితాం ధ్వస్తాం బడబామివ పాంసుషు. త

ప్ర అ. సభీ=సఖురాలైన, పా=ఆ, సరమా=పరమ, నష్టచేతనామ్‌=నశిం చిన జ్ఞానము. కలది, పాంపుషు=సరాగములయందు, ఉపావృత్త్య=దొర్లి, ఉత్ధితామ్‌= లేచిన, ధ్వస్తామ్‌=పరాగముచేత కప్పబడిన, బడబామివ= ఆడగుజ్జము వలె ఉన్న, పీతామ్‌= సీతను, దదర్శ=చూచెమ.

తా. సఖురాలైన సరమ స్పృహ తప్పి పడి ఉన్న సీతను చూచెను, ఆమె. సరాగములో దొర్లి లేచిన వర్రాగము వీత కప్పబడిన ఆడగుజ్జమువలె ఉండెను. జో మూ, తాం సమాశ్వాసయామాప పథీ "స్నేహేన సువ్రతామ్‌,

సమాశ్వసిహి వైదేహి మా భూత్తే మనపో వ్యథా. ర్‌

న్డ్‌ అ.పఖీ=సఖురాలైన సరమ, సువ్రలామ్‌=ఉత్తనుమైన నియమములు గల, తామ్‌= ఆ పీతను, స హవా తలో, సమాశ్వాసయామాస=ఓదార్చెను. వైదేహి= సీతా ! సమాశ్వసిహీ=ఊరడిల్లుము. తే=నీయొక్క, మనసః=మనస్సునకు, వ్యథా=వ్యథ, మా భూత్‌ =కలుగకపోవుగాక.

తా. పఖురాలైన ఆ సరమ ఉత్తమవ్రతము గల సీతను (ప్రేమతో ఓదార్చెను. “ఓ ! పీతా ! ఊరడిల్లుము. మనష్సులో వ్యథ చెందకుము” 5 మూ. ఉక్తా యద్రావణేవ త్వం ప్రత్యుక్తశ్చ స్వయం త్వయా,

పభీస్నేహేన తద్భీరు మయా సర్వం ప్రతిశ్రుతమ్‌. 6

లీనయా గగవే శూన్యే భయముత్ప న్య రావణాత్‌,

తన 'హేతోర్విశాలాక్షి నహిమే రావణాదృయమ్‌. 7

ప్ర అ. భీరు=భయస్వభావము కలదావా! తమ్‌=నీవు, రావణీన=రావణు విచేత, యత్‌=ఏది, ఉక్తా=సలకబడితినో, మచూంటీం స్వయమ్‌ =ప్వయముగాౌ, ప్రత్యుక్తశ్చ=తిరిగి పలకబడివాడో, తత్‌ సర్వమ్‌=అది అంతా, శూన్యే=శూన్యమైన, గగవే=ఆకాశమునందు, లీనయా=దాగి ఉన్న, మయా=నాచేత, సభీస్నే హేన=సఖి యైన నీమీద నున్న స్నేహముచేత, రావణాత్‌ =రావణనుండి, భయమ్‌ =భయమును, ఉత్సృజ్య= విడచి, వైతిర్టుతమ్‌=వినబడివది. విశాలాక్షి =విశాలములైన నేత్రములు గలదానా ! తవ హతొః=నీ నిమిత్తమై, మే=నాకు, రావణాత్‌ =రావణునివలన, భయమ్‌=భయము, న హి=లేదుకదా ?

తా. భయసప్వభానము కలదావా ! రావణుని మాటలు, నీవు తిరిగి

యుద్ధకాండము త్ర] పలికిన మాటలు అవి అన్నీ వేను నీపై ఉన్న స్నేహముచేత రావణుని నుండి భయపడక, శూన్యమైన ఆకాశప్రదేశములో దాగి ఉండి విన్నాను. విశాలమైన నేత్రములు గల ఓ ! సీతా ! నీయందున్న స్నేహభావమునే రావణునకు ఏ మాత్రము భయపడుట లేదు. 6,7 మూ. న పంభ్రాన్తశ్చ విష్క్రాన్తో యత్కృతే రాక్షసేశ్వరః

తత్ర మే విదితం సర్వముభినిష్క్రమ్య మైథిలి. తి

ప్ర. అ. మైధిలి=పీతా |! పః రాక్షసేశ్వరణఆ రావణుడు, యత్కృతే=దేవినిమిత్తమై, పంభభ్రానః=తొందర పడుచున్నవాడై, నిష్కాాన్తఃజ వెళ్లి పోయినాడో, తత్ర దానివిషయమునందు, పర్వమ్‌=అంతొ, అభినిష్క్రమ్య=బైటకు వెల్లి, మే=నాకు, విదితమ్‌=తెలిసినది.

లా. పీతా ! రావణుడు తొందరగా ఎందుకు వెళ్లిపోయినాడో ఆ విషయము నంతా నేను బైటకు వెళ్లి తెలిసికొంటిని. తి మూ, న శక్యం సౌప్తికం కర్తుం రానుస్య విదితాత్మవః

వధశ్చ పురుషవ్యా(ఘీ తస్మి న్నెనోపపద్యతే, 0

ప్ర. ఆ. విదితాత్మనః=ప్రపిద్దమైన బుద్ది గల, రామస్య=రాముని విషయ మున, సౌప్పికమ్‌=నిద్రలో ఆక్రమణము, కర్తుటో=చేయుటకు, న శక్యమ్‌=శక్యము కాదు. పురుషవ్యారఘే= పురుషేషు డైన, తస్మివ్‌=ఆతని విషయమునందు, వధశ్చృ=వధ కూడ, వైవ ఉపపద్యతే=ఉపపన్నము (కుదిరేది) కాదు.

తా. (ప్రపిద్ధమైన బుద్ధి గల రాముని విషయమున ఎవరూ నిద్రలో ఆక్రనముణము సేయసిలరు. పురుష్యశ్రేష్టు డైన ఆతనిని చంపుట అనునది అసంభావ్యము. ఏ మూ. న ల్వేవం వానరా హన్తుం శక్యాః పాదపయోధిన,

సురా దేవర్షభేణేవ రామేణ హి సురక్తితాం 10

ప్ర ఆ.సురర్షభేణ=దేవతలలో _ (శ్రేష్టడైన ఇంద్రువిచేత, సురాః ఇవవ=దేవతలు వలె, రామేణ=రామువిచేత, షురక్షితాః=బాగుగా రక్షింపబడిన, పాదపయోధినః=వృక్షములతో యుద్ధము చేయు, వానరాజ-వానరులు, ఏవన్‌= ఈ విధముగా, హమ్హమ్‌=చంపుటక్షు, న శక్యాః=శక్యృమైన వారు కాదు.

తా. దేవేంద్రునిచేత దేవతల వలె రామునిచేత రక్షింపబడుచున్న, వృక్షములతో యుద్ధము చేయు వానరులను కూడ ఆ విధముగా చంపుట శక్యము కాదు. 10

౩72 శ్రీమద్రామాయణము మూ. _దీర్వవృత్తభుజః శ్రీమావ్మహోరస్కః ప్రతాపవాన్‌,

ధవ్వీ పంహనవనో పేతో ధర్మాత్మా భువి విశ్రుతః. |

విక్రాన్తో రక్షితా నిత్య మాత్మవశ్చ పరస్య చ

లక్ష్మణేన పహ భ్రాత్రా కులీనో నయశాస్త్రవిత్‌. క2

హన్లా పరబలౌఘావామచిన్త గ్రబలపౌరుషు,

న హతో రాఘవః శ్రీమాన్‌ సీతే శద్రువిబర్లణః. 13

ప్ర అ. పీలే=సీతా |! _ ద్వీరవృత్తభుజు=పొడవైన గుండ్రవైన భుజములు కలవాడు, శ్రీమాన్‌ =శోభకలవాడు, మహోరస్కః=గొప్ప వక్షజ్థ అము గలవాడు, ప్రతాపవాన్‌= ప్రతాపము కలవాడు, ధన్వీధనప్సు కలవాడు, పంహననో పేత=చక్కని అవయవనిర్మాణము (స్థిత) కలవాడు, ధర్మాత్మా=ధర్మా శ్ముడు, భువి=భూమియందు, విశ్రుతః=స్రపిద్ధుడు, విక్రాన్న=పరాక్రమము చూపువాడు, విత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, ఆత్మనశ్చవ=తనకు, పరస్య _ చ=ఇతరునకు కూడ, రక్షితా=రక్షకుడు, (భ్రాత్రా=పోదరుడైన, లక్ష్మణేన=లక్ష్మణునితో కూడి ఉన్నవాడు, కులీనః=మంచి కులమునందు పుట్టివవాడు, నయశాస్త్రవిత్‌ =నీతి శాస్త్రమును ఎరిగినవాడు, పరబలౌఘానామ్‌ =ళత్రు సైవ్యసముదాయములకు, హన్హా=చంపువాడు, అచివ్య్యబలపౌరుషః=ఊహింప శక్యము. కాని బలము పౌరు షము కలవాడు, శ్రీమాన్‌ =శ్రీమంతుడు, శత్రునిబర్షణఃణ=శత్రువులను చంపువాడు అయిన, రాఘవః=రాముడు, న హతణ= చంపబడలేదు.

లా. సీతా |! పొడవుగా, గుండ్రగా ఉన్న భుజములు, విశాలమైన వక్షస్థలము గల గొప్ప శోభ గల రాముడు ్రతాపవంతుడు, ధనుర్హరుడ్పు, అందమైన అవయవముల కూర్పుగలనాడు, ధర్మాత్ముడు, భూమియందు ప్రస్తీద్ధుడు, పరాక్రమవంతుడు, విత్యము తనను ఇతరులను కూడా రక్షించువాడు, పోదరుడైన లక్ష్మణునితో కలిసీ ఉండేవాడు, మంచి కులమునందు పుట్టివవాడు, నీతి శాస్త్రపారంగతుడు, శత్రువుల ేనా. సముదాయములను పంహరించువాడు, ఊహింపశకృ్యము. కాని బలము పౌరుషము గలవాడు, శఇత్రుపంహారకుడు, అట్టి రాముడు చంపబడలేదు. జీవించియే ఉన్నాడు. క-13 మూ. అయుక్తబుద్ధికృత్యేన సర్వభూతవిరోధివా,

ఇహ ప్రయుక్తా రౌద్రేణ మాయా మాయావివా త్వయి. . 14

ప్ర_ అ అయుక్తబుద్ధికృత్యేన= అయుక్త మైన బుద్ధీ పనులూ గలవాడు, సర్వభూతవిరోధినా= సమస్తప్రాణులకు, శత్రువు, రౌద్రేణ=భయంకరుడు, మాయా వినా=మాయాస్వభావము గలవాడు అయిన రావణువిచేత, ఇహ=ఇక్కడ త్వయి=నీవిషయమునందు, మూయా= మాయ, ప్రయుక్తా=ప్రయోగింపబడినది.

యుద్ధకాండము 373

తా. చెడ్డ ఆలోచనలతో చెడ్డ సములు చేయుచు సమస్తప్రాణులను ద్వేషించు మూయావి యైన, భయంకరుడైన రావణుడు నీ విషయమున ఇక్కడ మాయ ్రయోగించినాడు. కశ మూ. శోకస్తే విగతః పర్వకల్యాణం త్వాముపస్థితమ్‌,

ధ్రువం త్వాం భజతే లక్ష్మీః 'ప్రీయం తే భవతి శృణు, కేర్‌

ప్ర అ. తే=నీయొక్క, శోక=దుఖము, విగతఈ=తొలగిపోయినది. ప్రర్వకల్యాణమ్‌=సమస్తమైన కల్యాణము, త్వామ్‌=విన్ను, ఉపస్థితమ్‌=చేరినది. ఖాట ధ్రువమ్‌=నిశ్చయముగా, త్వామ్‌=నన్ను, భజలే= సేవించుచున్నది. $ఎఎకు, (ప్రియమ్‌=(పియము, భవతి=అగుచున్నది. శృణు=వినుము, ఈ ట్ర వీ దుఖ మంతా తొలగిపోయివది. నీకు మంగళము లభించ మన్నది. వీశ్చయముగా విన్ను లక్ష్మి పొందును. నీకు [పీయము జరుగును. వినుము. కేర్‌ మూ. ఉత్తీర్య పాగరం రామః పహ వానరేనయా,

పేంవివిష్టః సముద్రప్య తీరమాపాద్య దక్షిణమ్‌. 16

ప్ర అ. రానమః=రాముడు, వానరపేనయా సహ=నానరకేనతో కూడ, పాగరమ్‌=సాగరమును, ఉత్తీర్య=దాటి, సముద్రస్య=సముద్రముయొక్క, దక్షీణం తీరమ్‌=దక్షిణతీరమును, ఆపాద్యవచేరి, సంవివిష్టజవిడిపి ఉన్నాడు.

తా, రాముడు వానరసైవ్యముతో సముద్రమును దాటి సముద్రము డక్షీణతీరము చేరి విడిసి ఉన్నాడు. 16 మూ. దృష్టో మే పరిపూర్ణార్థః కాకుత్ధ్రః సహ లక్ష్మణః,

సహిళై పాగరావ్త స్టెర్చలైప్తిష్టతి రక్తితఒ క7

ప్ర అ. పరిపూర్ణార్థణపిద్ధించిని. ప్రయోజనము గల, పహల క్ష్మణగాలక్ష్మణువితో. కూడిన, కాకుత్స్భః=రాముడు, మే=నాకు, దృష్టణ చూడబడివాడు. పాగరావ్తస్తైః=సముద్రము సమీసమునందున్న, పహిలైః=కలిపీ ఉన్న, బలైజ= పేనలచేత, రక్ష్‌తః=రక్షింపబడిననాడై, తిష్పతి=ఉన్నాడు.

తా. పీద్దించిన ప్రయత్నము గల లక్ష్మణసహితుడైవ రాముణ్ణీ వేను చూచివాము.. ఒక్కచోట లిపి సముద్ర పేపమువందున్న పైన్యములచేత రక్షింపబడుచు అక్కడ ఉన్నాడు. క్ష మూ. అవేన (పేషితొ యే చ రాక్షపొ లఘువిశ్రమాః

రాఘవప్షీర్ధ ఇత్యేవం ప్రవృత్తి ప్పెరిహాహృతా. 18

3౩74 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ, అవేనావీనిచేత, యే=ఏ, లఘువిక్రమాః=శీఘ్రగమనము గల, రాక్షపాః=రాక్షసులు, (పేషితాః=పంపబడివారో, 2ః=వాళ్ళచేత, రాఘవః= రాముడు, త్తీర్ణః ఇల్యేవమ్‌=దాటినాడు అవి; ప్రవృత్తిః=వార్త;, ఇహజ=ఇక్కడికి, ఆఅహృతా=తీసికొనిరాబడివది.

తా రావణుడు శీఘ్రముగా వెళ్లగల రాక్షసులను పంసినాడు. వాళ్ళందరూ రాముడు సముద్రమును దాటినా డని వార్త తీపికొవివచ్చినారు. మూ. స తాం శ్రుత్వా విశాలాక్షి ప్రవృత్తిం రాక్షపాధిపః

ఏష మన్తృయతే సర్వెః పచివైః పహ రావణఒ 19

ప్ర, అ. విశాలాక్షి=విశాలమైన నేత్రములు గలదానా ! రాక్షపాధిపః=ర్ట్ర సరాజైన, సః ఏషు=అట్టి ఈ, రావణః=రావణుడు, తామ్‌=ఆ, ప్రవృత్తిమ్‌=వార్తను, శ్రుత్వా=వివి, పచివైః సహ=మంత్రులతో కూడ, మన్త్వయతే=ఆలో చించుచున్నాడు.

తా. విశాలన్యేతములుగల ఓ ! సీతా ! రాక్షసరాబైన ఈ రావణుడు ఆ వార్త విని మంత్రులతో కూడ మంతనములు కేయుచున్నాడు. 19 మూ. ఇతి బ్రువాణా పరమా రాక్షపీ సీతయా పహ,

సర్యోద్యోగేన పైవ్యానాం శబ్దం శుశ్రావ ఖైరవమ్‌. 20

ప్ర, అ, ఇతి=ఇట్లు, సీతయా సహ=సీతతో కూడ, (బువాణా=పలుకుచున్న, రాక్ష సీ=రాక్షసియైన, పరమా=పరమ, సైన్యానామ్‌ = పైన్యములయొక్క, వే ద్యో గేన=ఒక్కుమ్మడి ఉద్యమముచేత, ఖైరవమ్‌=భయంకరమైన, శబ్దమ్‌ =శబ్దమును, శుశ్రావ=వివెను. క్ష

తా. సీతతో కూడ పరమ ఇట్లు మాటలాదుచుండగా, "సైనికు లందరు ఒక్కుమ్మడి సన్నద్ద్ధు లగుటచేత ఏర్పడిన భయంకరమైన శబ్దము వినబడెను.20 మూ. దణ్ఞనిర్హాతవాదివ్యాః శ్రుత్వా భేర్యా మహాప్వవమ్‌,

ఉవాచ పరమా సీతామిదం నుధురభాషిణీ ల

ప్ర అ. మధురభాషిణీ=మధురముగా మాటలాడు, పరమా=పరమ, దణ్ఞనిర్ధాతనాదిన్యాః=దండముయొక్క ప్రహారముచేత ధ్వని చేయుచున్న, భేర్యాః=భేరి యొక్క, మహాస్వనమ్‌ =మహాధ్వనివి, శ్రుత్వా=విని, పీతామ్‌ =పీతమగూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. మధురముగా మాటలాడు సరమ దండముతో గట్టిగా కొట్టుటచేత ధ్వవి చేయుచున్న రణభేరి ధ్వవి వివి పీతతో ఇట్లు పలికెను. 2]

యుద్ధకాండము 375 మూ, సంవాహజనవీ హ్యేషా ఖైరవా భీరు ఖేరికా, భేరీవాదం చ గమ్భీరం శృణు తోయదనిఃవ్వవమ్‌, 22 ప్ర_ఆ. భీరు=భయస్వభావము కలదానా ! భైరవా=భయంకరమైన, ఏషా=ఈ, భేరికా భేరీ పంవాహజననీ హి=సంవాహమును (సిద్ధమగు టను) కలిగించునది కదా. తోయదనిఃప్వవమ్‌= మేఘధ్యనివంటి ధ్వని గల, గమ్బీరమ్‌=గంభీరమైన, భేరీవాదం చ=భేరీధ్వనిని కూడ, శృణు=వినుము, తా. భయస్వభావము గల సీతా ! భయంకరమైన ఈ భేరీధ్వని యోధులు యుద్ధమునకు పీద్ధ మగుటకై చేయునది. మేఘరధ్వవి వంటి ధ్వని గల, గంభీరమైన ఈ భేరీవాదమును విమము. 22 మో, కల్ప్యచ్తే మత్తమాతబ్లా యుజ్యన్తే రథవాజివః దృళ్యవ్తే తురగారూఢాః ప్రాపహస్తాః సహస్రశః 23 ప్ర, అ. మత్తమాతబ్లా=మదించిన ఏనుగులు, కల్చ్యన్తే=ఏర్పరుపబడుచు వవ రథవాజినణ=రథముల గుజ్జములు, యుజ్యవ్తే=కట్టబడుచున్నవి. సహసప్రశః= లకొలది, ప్రాపహస్తాః=ప్రాసలు హస్తములందు గల, తురగారూఢాః=గుర్రములను ఎక్కినవాళ్లూ, దృశ్యవ్తే=కనబదుచున్నారు. తా. మదించిన ఏనుగులను సిద్ధము చేయుచున్నారు. రథములకు గుజ్జములు కట్టబడుచున్నవి. ప్రాసలు ధరించిన వేలకొలది భటులు అశ్వములను ఎక్కీ కవబడుచున్నారు. 23 మూ. తత్ర తత్ర చ సన్నద్దాః సంపతన్సి పహప్రశ, అపూర్యశ్తే రాజమార్గాః పైవ్యెరద్భుతదర్శనైః 24 వేగవద్భిర్నదద్భిశ్చ తోయౌ ఘైరీవ పాగరః. ప్ర అ. పహసప్రశ=వేలకొలది, సంనద్ద్ధాః=యుద్ధమునకు సిద్ధముగా ఉన్న (గుజ్జిములు ఎక్కినవు యోధులు, తత్ర తత్ర చ=అక్కడక్కడ, పంపతన్తి=శీఘ్రముగా వచ్చచున్నారు. అద్భుతదర్శ మై= ఆశ్చర్యకరమైన దర్శనము గల పైన్యెః= పైన్యములచేత, వేగవద్భిః=వేగము. గల, నదద్భిః చూర్వని చేయుచున్న తోయౌ ఘైః=జలసముదాయములచేత, సాగరః ఇన=సముద్రము వలె, రాజమార్గాణ=రాజమార్గములు, ఆపూర్యవ్తే =నింపబడుచున్నవి. తా. వేలకొలది అశ్వయోధులు యుద్దసంనద్దులై ఆ యా ప్రదేశములలో శీఘ్రముగా వచ్చి త్తు వేము గల, ధ్వని చేయుచున్న జలప్రవాహములచేత సముద్రము వలె చూచుటకు. ఆశ్చర్యము. కలిగించు "పైన్యములచేత రాజమార్గములు వింపబడుచున్నవి. ' 24

376 శ్రీమద్రామాయణము మూ. శస్త్రాణాం చ ప్రసన్నానాం చర్మణాం వర్మణాం తథా, 26

రథవాజిగజానాం చ రాక్షటేన్హామయాయినామ్‌,

పంభ్రమో రక్షపామేష హృషితావాం తరప్వివామ్‌. 26

ప్రభాం విపృజతాం పళ్య వావావర్ధసముత్ధితామ్‌,

వనం నిర్హహతో ఘర్మే యథా రూపం విభావపోఒ ల

ప్ర అ. ఘర్మే=గ్రీష్మమునందు, వనమ్‌=వనమును, నిరహతః=కాల్చు చున్న, విభావసోః=అన్నియొక్క, రూపం యథా=రూపసము వలె ఉన్న, నావావర్ణసముత్ధితామ్‌ =అ వేకవిధములైన రంగుల చేత ఏర్పడిన, ్రభామ్‌=కాంతివి, విప్పజతామ్‌=ప్రసరింపచేయుచున్న, (ప్రపన్నానామ్‌=సరిశుభ్రముగా ఉన్న, శ అామ్‌= ఆయుధములయొక్క, చర్మ ణామ్‌=చర్మలయొక్క, తథా=మరియు, తామ్‌ =కవచములయొక్క, రాక్ష పేన్దోనుయాయినామ్‌ =రావణుని అనుసరించు, రథవాజిగజానాం చ=రథ అశ్వ గజములయొక్క, హృషితావామ్‌=ఉత్సాహ "వంతులైన, తరస్వివామ్‌=బలముగల, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, ఏషః=ఇది, పంభ్రమః=తొందర, పశ్య=చూడుము.

తా.విర్శలముగా ఉన్న ఆయుధములు, డాలులు, కవచములు, రావణుని అముపరించు రథములు, అఫ్థములు, గజములు, ఉత్సాహముతో కూడిన బలవంతులైన రాక్షసులు అవేకవిధములైన రంగులతో కూడిన కాంతిని ప్రపరింపచేయుచు తొందరలో ఉన్నారు. ఈ కాంతి గ్రీష్మర్తువునందు వనమును కాల్చుచున్న _అగ్నిరూసము వలె ఉన్నది. చూడుము. 25 = 27 మూ. ఘణ్జానాం శృణు విర్ణోషం రథావాం శృణు నిఃస్వనమ్‌,

హయావాం (హేషనూణావాం శృణు తూర్యధ్వవిం యథా. ౨9

ఉద్యతాయుధహస్తానాం రాక్ష పేవ్లానుయాయినామ్‌, 20

సంభ్రమా రక్షపామేష తుములో రోమహర్షణః

ప్ర అ ఘణ్గావామ్‌=(ఏమగుల) గంటలయొక్క, నిర్ణోషమ్‌=ధ-లై ళణు =వినుము. రథానామే=రథములయొక్క, వి౭స్వనమ్‌=ధ్యవివి, శ్ఞైణు=వివి (హషమాణావామ్‌=సకిలించుచున్న, హయావామ్‌ =గుజ్జిములయొక్క _(ధ్వవిని) తూర్యధ్వనిం యథా=తూర్యధ్వనిని వలె, శృణు=వినుము. ఏషః=ఇది, ఉద్యతాయు ధహస్తానామ్‌=ఎత్తబడివ ఆయుధములు హస్తములందు గల, రాక్ష పేన్చామయాయి నామ్‌=రావణుని అనుసరించు, రక్ష పామ్‌=రాక్షపులయొక్క, తుములః=న్యాకులము, రోమహర్షణః=రోనూంచమును కలిగించువదీ అయిన, సంభ్రమః=తొందర.

తా, ఏమగుల గంటల ధ్వని, రథముల ధ్వని, సకిలించుచున్న గుట్టిముల

యుద్ధకాండము ౩77 ధ్వవి, వాద్యముల ధ్వవి వినవచ్చుచున్నది. వినుము. రావణుని అనుసరించు రాక్షసులు ఆయుధములు ధరించి చేయుచున్న ఈ వ్యాకులముగా మన్న సంభ్రమము రోమాంచము కలిగించేదిగా ఉన్నది. 28 29 మూ. శ్రీప్త్వాం భజతి శోకఘ్నీ రక్షపాం భయమాగతమ్‌,

రామః కమలప్రాక్షో౬ దైత్యావామివ వాసవః, 30

అవబిత్య జితశక్రోధ ప్తముచిన్త్యపరాక్రమః

రావణం సమరే హత్వా భర్తా త్వాధిగమిష్యతి. త]

ప్ర అ. శోకఘ్నీ=శోకమును నశింపచేయు, శ్ర్రీః=లక్ష్మి, త్వామ్‌=నిన్ను, భజతి= సేవించుచున్నది. రక్షసామ్‌=రాక్షసులకు, భయమ్‌=భయము, ఆగ తమ్‌=వచ్చినది. అదైత్యావామ్‌= దేవతలలో, వొపవః ఇవ=దేవేంద్రువి వంటి, కమలప(త్రాక్ష=కమలప్యతముల వంటి వేత్రములు గల, భర్తాంప్‌ భర్తయైన, జితక్రోధః=జయించబడిన (క్రోధము గల, అచిన్త్యపరాక్రమః=ఊహింప శక్యము కాని. పరాక్రమముగల, రామః=రాముడు, తం రావణమ్‌=ఆ రావలుని, పమ రే=యుద్ధమునందు, హత్యా=చంపి, త్వా=నిన్ను, అధిగమిష్యతి=పొందగలడు.

తా. శోకమును వశింపచేయు సంపద నిన్ను చేరగలదు. రాక్షసులకు ముప్పు వచ్చివది. దేవతలలో _ దేవేంద్రువినంటివాడు, కమలసత్రములవంటి వేత్రములు కలవాడు, జయించబడిన క్రోధము కలవాడు, ఊహింపశక్యము కాని పరాకమము గలవాడు, నీ భర్తా అయిన, రాముడు ఆ రావణుల్లీ యుద్ధములో బయించి విన్ను పొందగలడు. 30, 31 మూ. విక్రమిష్యతి రక్షస్పు భర్తా తే సహలక్ష్మణః,

యథా శద్రుషు శత్రుఘ్మో విష్ణునా పహ వాసవః. 82

ప్ర అ. సహ లక్ష్మణఃణలక్ష్మణునితో కూడివు తే భర్తా=నీ ఉన్న శ(తుఘ్నః=శతువులము. సంహరించు, విష్ణవా సహజ=విష్ణువుతో కూడివ, సంప ॥= దేవేంద్రుడు, శత్రుషు యథా=శత్రువులయందు వలె, రక్షస్పు=రాక్షసుల గల. ౨ విక్రమిష్యతి=పరాక్రమించగలదు.

తా. విష్ణుసహితుడైన శత్రుసంహారకుడైన దేవేంద్రుడు ఇత్రువులయందు వలె, లక్ష్మణసహితుడైన నీ భర్త రాక్తసులయందు పరాక్రమము చూపగలడు. మూ, ఆగతప్య హి రామస్య క్షిపుజబ్కాగతాం సతీమ్‌,

అహం ద్రక్త్యామి సిద్ధార్థాం త్వాం శత్రౌ వివిపొతితే. 33

ప్ర. అ ఇత్రౌ=శత్రువు, వివిపాతితే=పడగొట్టబడివవాడగుచుండగా,

378 శ్రీమద్రామాయణము పిద్దార్ధామ్‌= పిద్ధించిన ప్రయోజనము గల, త్వామ్‌=నిన్ను, ఆగతస్య=వచ్చిన, రామస్య=రామునియొక్క; అజ్కాగతాం. సతీమ్‌=అఆంకమును చేరి యుండగా, క్రీప్రమ్‌=శీ ఘ్రముగా, అహమ్‌=వేమ, (దక్ష్వామి=చూడగలను.

తా. శత్రువు చంపబడిన పిమ్మట కోరిక తీరినదానవై నీవు వీ వద్దకు వచ్చిన రాముని సమీసమునం దుండగా శీఘ్రముగా చూడగలను. త్రి మూ, అప్రాణ్యావన్షజావి త్వం వర్తయిష్యసి జానకీ,

సమాగమ్య పరిష్వక్తా తప్యోరసి మహోరసఃణ స!

ప్ర అ. జానకి=జానకీ ! సమాగమ్య=(రాముణ్లి)చేరి, పరిష్వక్తా=కౌగలిం చుకొనబడినదానవై, మహోరపః=గొప్ప వక్షష్థలము గల, తస్య=ఆ రామునియొక్క, ఉర సి=వక్షస్థలమునందు, ఆనన్షజాని =ఆనందమువలన కలిగిన, ఆస్రాణి= కన్నీళ్లను, వర్తయిష్య సి= ప్రవర్తింపచేయగలవు,

తా. ఓ! పీతా ! వీవు భర్తను చేరి విశాలమైన వక్షస్థలము గల ఆ రాముని వక్షస్థలముమీద ఆనందాశ్రువులను రాల్బగలవు. 3్రశ మూ, _అచిరాన్మోక్ష్యతే పీతే దేవి తే జఘవం గతామ్‌,

ధృతామేకాం బహూవ్మాసావ్వేణీం రామో మహాబలః. 35

ప్ర అ, పీరే=సీతా ! దేవి=ఓ 1! డేవీ ! మహాబలః=గొప్ప బలము గల, రామః=రాముడు, బహూన్‌ =ఆవేకమైన, మాపొన్‌ =మాసములను, ధృతామ్‌=ధరింపబడిన, తే=వీయొక్క, జఘనమ్‌=జఘవమును, గతామ్‌=పొందిన, ఏకాం చవేణీమ్‌=ఒంటి జడను, అచిరాత్‌ =అచిరకాలములో, మోక్ష్యతే=విప్పగలడు.

తా ఓ సీతాదేవీ ! మహాబలశాలియైన రాముడు, నీవు చాలా మాసముల నుండి ధరించుచున్న, నీ _ కటిప్రదేశమువరకు వేలాడుచున్న

(౮

ఒంటిజడను కొద్ది దివసములలో విప్పగలడు. తెర మూ, తస్య దృష్ట్వా ముఖం దేవి పూర్ణచన్హ్రుమివోదితమ్‌,

మోక్ష వ్ట్‌పే శోకజం వారి విర్మోకమివ పన్నగీ, 36

ప్ర అ. దేవి=దేవీ ! తస్య=ఆ రామునియొక్క, ఉదితమ్‌=ఉద యించిన, పూర్ణచన్హ్రుమ్‌ ఇవ=పూర్ణచంద్రుడు వలె ఉన్న, ముఖమ్‌=ముఖమును, దృష్ట్వా=చూచి, పన్నగీ=ఆడపర్పము, నిర్మోకమివ=కుబుసమును వలె, శోక జమ్‌=శోకమువలన _ కలిగిన, వారి=ఉదకమును, మోక్ష్య పే=విడువగలవు.

తా ఓ 1! దేవీ! ఆ రాముని ఉదయించిన పూర్ణచంద్రునివంటి ముఖమును చూచి ఆడసర్ప్వము కుబుపమును విడచినట్టు దుఃఖమువలన

యుద్ధకాండము 379 కలిగిన కన్నీటిని విడువగలవు. 36 మూ. రావణం సమరే హత్వా వ చిరాదేన మైథిలి, త్వయా సమగ్రః ప్రియయా మఖార్లో లప్ప్యతే సుఖమ్‌, 37 ప్ర, అ. మైథిలి=సీతా, సుఖార్ల్గణ=సుఖమునకు తగిన రాముడు, వచి రాదేవ=కొంచెము. కాలములోనే, సమే =యుద్ధమునందు, రొవణమ్‌=రావణుని, హర్యా=చంపి, (ప్రీయయా=[పీయురాలైన, త్వయా=నీతో, పమగ్రః=కూడినవాడై, =సుఖమును, లప్ప్యతే=పొందగలడు. తా. సుఖములకు తగిన రొముడు కొంచెము కాలములోనే యుద్ధములో రావయణిళణ్లీ పంహరించి, (ప్రీయురాలైన నీతో కూడినవాడై, సుఖము పొందగలడు. మూ. సభాజితా త్వం రామేణ మోదిష్యసి మహాత్మవా, పువర్షేణ సమాయుక్తా యథా స్యేవ మేదివీ, 88 ప్ర అ. త్వమ్‌ =వీవు సువర్షేణ = మంచి వర్షముతో, సమాయుక్తా = కూడిన, మేదినీ =భూమి, సక్యేన యథా =పప్యముచేత వలె, మహాత్మనా = మహాత్ముడైన, రామేణ =రామువిచేత, పభాజితా =ఆదరించబడినదానవై మోదిష్యసి = ఆనందించగలవు. తా. మంచి వర్షములు పడగా సస్యముతో కూడిన భూమి వలె నీవు మహాత్ముడైన రామునితో కూడినదానవై సంతో షించగలవు 38 మూ, గిరివరమభితో వివర్తమానో హయ ఇవ మణ్జ్ణలమాశు యః కరోతి, తమిహ శరణమభ్యుపైహి దేవి దివపకరం ప్రభవో హ్యయం ప్రజావామ్‌. 8౦ ప్ర అ. దేవి=ఓ 1 దేవీ ! యః=ఏ సూర్యుడు, గిరివరయ్‌ అభితఈః=పర్వత(శ్రేష్ట మైన మేరువు చుట్టూ, వివర్తమావః=తిరుగుచు, హయః ఇవ=గుజ్జమువలె, ఆశు=శీఘ్రముగా, మణ్ణలమ్‌ =మండలముగా తిరుగుటను, కరోతి=చేయుచుండునో, తమ్‌=అట్టి, దివసకరమ్‌=సూర్యుణ్లి, ఇహ=ఇప్పుడు, శర ణమ్‌=శరణుమ, అభ్యు పైహి=పొందుము. అయమ్‌=ఇతడు, ప్రజానామ్‌=ప్రజలకు, (ప్రభవః హిజకారణము కదా. తా ఓ ! పీతాదేవీ | గుజ్టము మండలొకారముగా తిరిగినట్లు ఏ సూర్యుడు మేరుపర్వతము చుట్టూ ఆతిశీఘ్రముగా తిరుగుచుండువో ఆ

380 శ్రీమద్రామాయణము సూర్యుణ్ణి శరణు పొందుము. ఈ సూర్యుడే ప్రజలకు కారణము కదా? 35 “బాలానందినిో ఆను శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో మువుదిమూడన నల్ల నమాస్తము.,

అథ చతుస్త్రీింశః వ్‌ర్గః

గనీత కోడగా నరము రావణుడు నీమి చేయుచున్నాడో తెలినీకొని వచ్చి వీతకు చెప్పుట. మూ. అథ తాం జాతసంతాపొం లేన వాక్షేవ మోదితామ్‌,

పరమా హ్లాదయామాప నుహీం దగ్జామివామృపా. కే

ప్ర. అ. అథ=అటుపిమ్మట, జాతసంతాపామ్‌=పుట్టిన దుఃఖము కలది, లేన వాక్యేన=ఆ మాటచేత, మోదితామ్‌=పంతోష పెట్టబడినది అయివ, తామ్‌=ఆ పీఠము, పరమా=సరమ, దగ్జామ్‌=కొల్చబడివ, మ హీమ్‌=భూమివి, అమ్భసా ఇవవ=వీటిచేత నలె, సమాహ్హాదయామాస= సంతోష పెట్టను.

తా. చాలా దుఃఖితురాలై ఆ మాటలచేత సంతోషించిన సీతను సరమ, ఎండకు బాగా కాలి ఉన్న భూమిని వీటితో తడిపి నట్లు ఇట్లు పలికి ఆవందింపచే సెము, న! మూ. తతస్తస్యా హితం సఖ్యాశ్చికీర్షన్తీ వీ వచః,

ఉవాచ కాలే కాలజ్ఞా స్మితపూర్వాభిభాషిణీ, ల్‌

పు అ, తతఈః=అటు పిమ్మట, కాలజ్ఞాజకాలమును ఎరిగివది, ష్మితపూర్వాభి భాషిణీ=చిరువవ్వు పూర్వమునందు కలుగునట్లుగా మాటలాదునది, సఖీ=సఖురాలు అయిన ఆఅ పరమ, పఖ్యాః=సభఖురాలైన, తస్వా=ఆ సీతకు, హితమ్‌=హిత మును, చికీర్షన్తీ=చేయదలచినదై, కాలేజఆ సమయమునందు, వచఃజనచనమును, ఉవాచజ=పలికెను.

తా, పిమ్మట ఎప్పుడు ఏమి చేయవలెనో ఎరిగిన, చిరునవ్వుతో మాటలాడు ఆ సరమ సఖురాలైన ఆ సీఠకు హితమును చేయనలె నను కోరికతో ఆ సమయమునందు ఇట్లు సలికెను. 2 మూ. ఉత్ప హేయనుహం గత్వా త్వద్వాక్య మసిలేక్తణే

వివేద్య కుశలం రామే ప్రతిచ్చన్నా వివర్తితుమ్‌. తి

ప్ర అ. అపసీతేక్షణే=వల్లవి వేత్రములు గలదానా! అహమ్‌=నేను, (ప్రతిచ్చన్నా=కప్పబడినదానవివై, జవెళ్లి, త్వద్యాక్యమ్‌=నీ వాక్యమును, కుశ తె క్షేమమును, చంద! నివేద్య=తెలిపి, వివర్తితుమ్‌= తిరిగి వచ్చుటకు, ఉత్ప హేయమ్‌=సమర్జురాలము అయి ఉన్నాను.

తా. నల్లని నేత్రములు గల ఓ ! పీతా ! ఎవరికీ కనబడకుండా వెళ్లి,

382 శ్రీమద్రామాయణము వీ వార్తను, శ్లేమమును రామునకు తెలిపి తిరిగి రాగలము. | మూ. వహి మే క్రనుమాణాయా విరాలమ్చే విహాయసి, సమర్గో గతిమవ్వీతుం పవవో గరుడో౬ఒసీ వా. డే ప్ర అం విరాలమ్చే=ఆధారము. లేవి విహాయసి=ఆకాశమునందు, (క్రమమాణాయాః=సంచరించుచున్న, మే=నాయొక్క, గతిమ్‌=గమనమును, అన్వే తుమ్‌=అనుపరించుటకు, సవన=వాయువు గాని, గరుడో౬ఒ_ పీ వా=గరుత్మంతుడు గౌని న సమర్థజపమర్హుడు కాడు. తా. ఏ ఆధారమూ లేని ఆకాశములో ప్రయాణము చేయుచున్న నన్ను వాయువు గొని, గరుత్మంతుడు గాని అనుసరింపజాలడు. శ మూ, ఏనం బ్రువాణాం తాం పీతా సరమామిద మబ్రవీత్‌, మధురం శ్లక్తయా వాచా పూర్వశోకాభిపన్నయా. ర్‌ ప్ర ఆ పీతా=సీత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, బ్రువాణామ్‌=పలుకుచున్న, తాం పరమామ్‌=ఆ సరమను గూర్చి, వూర్వశోకాభిపన్నయా=మొదటి శోకముతో కూడిన, శ్రక్త్‌ణయావమృదువైన, వాచా=వాక్కుతో, మధురమ్‌ =మధురముగా, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అటవీత్‌ =పలికెను. తా. సీత ఈ విధముగా పలుకుచున్న సరమతో వెనుకటి శోకముతో కలిపి ఉన్న, మృదువైన వాక్కుతో మధురముగా ఇట్లు పలికెను. ర్‌ మూ. సమర్థా గగనం గమ్మమపి చ త్వం రపాతలమ్‌, అనగచ్చామ్యకర్తవ్యం కర్తవ్యం తే మదన్హరే, 6 ప్ర ఆ త్వమ్‌=నీవు, గగవమ్‌ = ఆకాశమును గూర్చి, అపిచ=మరియు, రసాతలమ్‌=పాతాళమును గూర్చి, గన్హ్తున్‌=వెళ్ళుటకు, సమర్థా=సమర్జురాలవు, అకర్తవ్యమ్‌=చేయ. శక్యము. కానిది కూడ, మదన్తరే=నా విమిత్తమై, లే=నీకు, కర్తవ్యమ్‌ =చేయదగినదే అని, అవగచ్చామి=ఎరుగుదును. తా. నీవు ఆకాశములోనికి పాతాళమునకు వెళ్లగలవు. ఎంతో కష్టమైన కార్యమును కూడ నా నిమిత్తమై చేపెద వని నాకు తెలియును. 6 మూ. మత్రియం యది కర్తవ్యం యది బుద్ధి స్థిరా తవు జ్ఞాతుమిచ్చామి తం గత్వా కిం కరోతీతి రావణః 7 ప్ర అ. మత్రియన్‌=నాకు (ప్రియము, కర్తవ్యం యది= చేయదగినట్ల యితే, తవ=నీ యొక్క, బుద్ధిణబుద్ధి, స్థిరా యది=స్థిరమైనట్లయితే, రావణం

యుద్ధకాండము 383 రావణుడు, కిం కరోతీతి=ఏమి చేయుచున్నాడు అవి, తమ్‌=వానిని గూర్చి, గత్యా= వెళ్లి, జ్ఞాతుమ్‌=తెలి పికొనుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

లా. వాకు (ప్రియమైన సని చేయనలె నని నీకు స్థిరమైన విశ్చయము ఉన్నచో నీవు వెళ్లి రావణుడు ఏమి చేయుచున్నాడో తెలిసికొని రావలె నవి కోరుచున్నాను. 7 మూ. స హీ మాయాబలః క్రూరో రావణః శత్రురావణః

మాం మోహయతి దుష్టాత్మా పీతమాత్రేవ వారుణీ. !

ట్ర అ.మాయాబలణ=మాయాబలము. గల, కతురానణః=శతువులను ఏడ్పించు, శక్రూరః=క్రూరుడైన, దుష్టాత్మా=దుష్పబుద్ధియైన, సు రావణః=ఆ రావలుడు, 'సేతమాద్రాజశ్రాగవడివ, వారుణీవ=మద్యము. నలె, మాన్‌=నన్ను, మోహయతి= మోహింప చేయుచున్నాడు.

తా. మూయాబలము కలవాడు, క్రూరుడు, శత్రువులను ఏడిపించునాడు, దుష్టబుద్ధీ అయిన రావణుడు త్రాగిన వెంటనే మద్యము మోహింపచేసి నట్లు వన్ను మోహింన చేయుచున్నాడు. తి మూ. తర్జాషయతి మాం నిత్యం భర్తాపయతి చాసకృత్‌,

రాక్ష పీభి సుఘోరాభిర్యా మాం రక్షన్తి నిత్యశః. 0

ప్ర అ యాణఏ రాక్షసస్ట్రీలు, మామ్‌జనన్ను, నిత్యశః= ఎల్లప్పుడు, రక్షన్తి=రక్షించుచున్నారో, అట్టి, సుఘోరాభిః=చాలా భయంకరలైన, రాక్ష సీభిః= రాక్షసస్త్రీలచేత, మామ్‌=నన్ను, అసకృత్‌=మాటిమాటికి, నిత్యమ్‌ =నిత్యమూ, తర్జాుయతి=చేష్టలచేత భయ సెట్టించుచున్నాడు. భర్తాసయతి=మాటలచేత భయ పెట్టించుచున్నాడు.

తా. విత్యమూ, నాకు కాసలా కాయుచున్న చాల భయంకరలైన రాక్షపస్త్రీలచేత, ఇతడు నన్ను నిత్యమూ, మాటి మాటికీ చేష్టలచేతమ మాటలచేతను భయ పెట్టించుచున్నాడు. 9 మూ, ఉద్విగ్నా శజ్కితా చాస్మి నప్వస్థం చ మవో మను,

తదృ్భృయాచ్చాహముద్విగ్నా అశోకవవికాం గతొ. 10

ప్ర అ. అహమ్‌=నేను, ఉద్విగ్నాజదిగులు చెందినదొనను, శజ్కీతొ చ= శంకించివదావను, అష్మీ=అయి ఉన్నామ. మమ=నాయొక్క, మవః=మనస్పు, న ప్వస్థమ్‌=స్వస్థముగా లేదు. అహమ్‌=నేను, అశోకవనికామ్‌=అశోకవనమును, గతా=పాందినదానవై, తద్భయాత్‌ =వానివలన భయమునలన, ఉద్విగ్నావదిగులు

384 శ్రీమద్రామాయణము చెంది. ఉన్నాను.

తా. నేను దిగులు చెంది శంకితురాలవై ఉన్నాను. నా మనస్సు కూడ ప్వస్థముగా లేదు. అశోకవనములో ఉన్న నేను ఆతనికి భయపడుచు దిగులుచెంది ఉన్నాను. 10 మూ. యది నాను కథా తస్య నిశ్చితం వాపీ యద్భవేత్‌,

వివేదయేథాః సర్వం తత్పరో మే ప్యాదమగ్రహః౬ క]

ప్ర, అ. తస్య=వానియొక్క, కథా=వృత్తాంతము, యది నాను= ఉన్నచో, యత్‌=ఏది, నిశ్చితం వాసి=నిశ్చితమైనది, భవేత్‌ =అగునో, తత్‌ సర్వమ్‌=దానవిని అంతను, నివేదయేథాఃజనీవు తెలిపినచో, తత్‌=అది, మే=నాయొక్క, పరణ గొప్పదైన, అమగ్రహః=అనుగ్రహము, స్యాత్‌ =అగును.

తా. ఆతనికి సంబంధించిన వృత్తాంతము ఏదైన ఉన్నచో, నిశ్చితమైన విషయ మేదైన ఉన్నచో దానినవంతను [గ తెలిపినచో పా చేయునీ గొప్ప అమ(గ్రహము చూపినదానవు ఆగుదువు. శై మూ. పాప్యేవం బ్రువతీం సీతాం పరమా మృదుభాషిణీ,

ఉవాచ వదనం తప్యాః ప్పృశస్తీ బాప్పవిక్షబమ్‌. 2

ప్ర అ. మృదుభాషీణీ=మ్యు మాటలాడు, పొ=ఆ, సరమాసీ= పరమ కూడ, ఏవమ్‌=ఇట్టు, న లప న పసీతామ్‌=పీతను గూర్చి, తస్యాః=ఆమెయొక్క, బాప్పువిక్షబమ్‌=కన్నీటిచేత వ్యాకులమైన, వదనమ్‌=ముఖ మును, ప్పృశస్తీ=ప్ప్ప్రశించుచున్నదై, ఉవాచ=పలికెను.

తా. మృదువుగా మాటలాడు అ సరను కూడ కన్నీటితో వ్యాకులమైన ఆ పీత ముఖమును. తుడుచుచుు ఆ విధముగా పలుకుచున్న ఆమెతో ఇట్లనెను, 2 మూ, ఏషతే యద్యభిప్రాయస్తప్మాద్గచ్చామి జానకి,

గృహ్య శత్రోరభిప్రాయముపావర్తామి మైథిలి. 3

ప్ర అ. జానకి=ఓ ! సీతా ! ఏషః=ఇది, తే=నీయొక్క, అభిప్రాయః యది =అభిప్రాయ మైవచో, తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, గచ్చామి=వెళ్లుచున్నాను. మైథిలి= సీతా ! _ఇత్రోః=శత్రువుయొక్క, అభిప్రాయమ్‌ =అభిప్రాయమును, గృహ్య= గ్రహించి, ఉపావర్హామి=తిరిగి వచ్చెదను.

తా. ఓ ! జావకీ ! నీ అభిప్రాయ మిట్లు ఉన్నదో నేను వెళ్లైదమ. ఓ ! మైథిలీ ! శత్రువు అభిప్రాయమును తెలిసికొని వచ్చెదను. క

యుద్ధకాండము 386 మూ. ఏవముక్త్వా తతో గత్వా సమీపం తస్య రక్షసః

శుశ్రావ కథితం తవ్య రావణస్య సమన్తిణః కడ

ప్ర అ, ఏవమ్‌=ఇట్టుు ఉక్తాజపలికి, తతణ=అటుపిమ్మట, తస్య రక్షసః=ఆ రాక్షసునియొక్క, పమీపమ్‌= పమీసమును గూర్చి, గత్వా=పె్లి, సమనస్త్రిణణామంతులతో కూడిన, తప్య=ఆ, రావణష్థృ=రావణునియొక్క, కథితమ్‌ = పంభాషణమును, శుశ్రాన=వినెను,

తొ. ఆమె అట్లు పలికి, ఆ రాక్షసుని సమీపమునకు వెళ్ళి మంత్రులతో కూడిన అ రావణుని సంభాషణమును వివెము. 4 మూ, పొ శ్రుత్వా నిశ్చయం తవ్య నిశ్చయజ్ఞ దురాత్మనః,

పున రేవాగమత్‌ క్షి ప్రమశోకవవికాం శుభామ్‌. కరి

ప్ర అ. విశ్చయజ్ఞా=నిశ్చయమును ఎరిగిన పా=ఆమె, చురాత్మనః= చురాత్ముడైన, తప్య=ఆ రావణువియొక్క, విశ్చయమ్‌ =విశ్చయముము, శ్రుత్వాజ= వివి, క్షిప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, పువరేన=మరల, శుభఖామ్‌=సుందరమైన, అశోకవవికామ్‌ అలక ఫే వమునుగూర్చి, ఆగమత్‌ =వచ్చెను.

తా, కార్యన్నిర్యయములను తెలిసికొన సమర్జురాలైన ఆ సరమ దురాశ్ముడైన. ఆ రావణుని విశ్చయమును గూర్చి వివి, శీఘ్రముగా అశోకవనమువకు తిరిగి వచ్చెను. కేర్‌ మూ. పా స్రవిష్టా తతస్తత్ర దదర్శ జనకాత్మజామ్‌,

ప్రతీక్షమాణాం ప్వామేవ భ్రష్టపద్మామివ శ్రియమ్‌. 16

అం ప్రవిష్టా=్రవేశించిన, పొ=ఆమె, తత=అక్తడ, సాొమేవజ=

తననే, వ్రక్షమకామ్‌- టి మైముమ్నాన (భష్రపద్మామ్‌ కసా పవ గల, శ్రియమ్‌ ఇవ =లక్ష్మీ వలె ఉన్న, జనకొత్మజామ్‌= సీతను, దదర్శ=చూచెను.

తా. ఆమె అశీకవనములో ప్రవేశించి పద్మములు లేవి లక్ష్మి వలె ఉన్న సీతను చూచెను. ఆమె పరమకోపమే. విరీక్తించుచుండెమ. 16 మూ. తొంతు సీతా పునః ప్రొప్తాం పరమాం (ప్రియభాషిణీమ్‌,

పరిష్వజ్య చ ముస్పిగ్ధం దదౌచ ప్వయమాసవమ్‌. క్ష?

ప్ర అ. పీతా=సీత, పునః=మరల, ప్రాస్తామ్‌=వచ్చిన, (ప్రీయభా షిణీమ్‌= 'ప్రీియముగా మాటలాడు, పరమామ్‌=సరమను, షుస్నీగ్ధమ్‌= ప్నేహపూర్వకముగా, పరిష్వజ్య=కౌగలించుకొవి, స్వయమ్‌=స్వయముగా, ఆసవమ్‌=ఆసనముము, దదౌ ఇఇచ్చెము.

386 శ్రీమద్రామాయణము

తా. తిరిగి వచ్చిన, మృదుభాషిణి యైన ఆ పరమును పీత "స్నేహపూర్వకముగా కౌగలించుకొని స్వయముగా ఆసన మిచ్చెను. 17 మూ, ఇహాసీనా సుఖం సర్వమాఖ్యాహి మమ తత్త్వతః,

క్రూరప్య నిశ్చయం తస్య రావణస్య దురాత్మనః 18

ప్ర అ, ఇహ=ఇక్కడ, సుఖమ్‌=సుఖముగొ, ఆసీనా=కూర్చున్నదా వవై, ్రూరస్య=క్రూరుడైన, దురాత్మనః=దుష్టబుద్ది గల, తస్య రావణస్య=ఆ రావణునియొక్క, నిశ్చయమ్‌=నిశ్చయమును, సర్వపే=పర్వమును, మమ=నాక్సు తత్ర్వతఃజ=యథార్థముగా, ఆఖ్యాహి=చెప్పుము.

తా నీవు ఈ ఆసనముమీద సుఖముగా కూర్చుండి క్రూరుడు, దురాత్ముడూ అయిన ఆ రావణుని విశ్చయము నంతను యథార్థముగా చెప్పుము. కలి మూ. ఏవముక్తా తు సరనూ సీతయా వేసమావయా,

కథితం పర్వమాచష్టై రావణస్య సమన్త్రిణఒ 19

ప్ర అ. నేసమానయా=వణకిపోవుచున్న, పీతయా= సీతచేత, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తా=పలకబడిన, సరమౌ=సరమ, సమన్తిణః=మందడత్రులతో కూడిన, రాన ణష్య=రావణువియొక్క, పర్వమ్‌=సమస్తమైన, కథితమ్‌=పంభాషణమును, ఆ చష్ట=చె ప్పెను.

తా. భయముతో వణకిపోవుచున్న సీత ఈ విధముగా ప్రశ్నించగా, పరమ మంత్రిసహితుడైన రావణుని పంభాషణము నంతము చెప్పెను 19 మూ... జనన్యా రాక్ష పేన్లో) వై త్వన్మోక్లార్థం బృహద్వచు,

అవిద్దేవ చ వైదేహి మవ్తివృద్ధేన చోదితః, 20

ప్ర అ. వైదేహి=పీతా |! క్రార్ధమ్‌=విన్ను విడచుట కొరకు, రాక్ష పేన్దుః=రావణుడు, జనవ్యా=తల్లి వ్‌ కదల వృద్దు డైన, అవిద్ధేన=అవిద్ధునిచేతను, బృహత్‌ =గొప్పదైన, వచః=వచనమును, ఉదితః= పలకబడినాడు.

తా. సీతా ! విన్ను విడువవలసిన దని రావణునితో ఆతని తల్లియైన వైకపీీ మంత్రులలో వృద్ధుడైన అవిద్ధుడు ఉత్తమమైన మాటలు పలికిరి. 20 మూ. దీయతాముభిపత్కృత్య మనుజేన్దాయ మైథిలీ,

విదర్శనం తే పర్యాప్తం జనప్టావే యదద్భుతమ్‌. 21

యుద్ధకాండము 387

ప్ర అ, మనుజేనాయ=మానవుల ప్రభువైన రామునికొరకు అభిసత్కృత్య= పత్కరించి, మైథిలీ =సీత, దీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాక. జన ప్టావే=జనస్థానమునందు, యత్‌ =ఏ, అద్భుతమ్‌ =ఆశ్చర్యకర మైన విషయము జరిగినదో ఆది, తే=నీకు, పర్యాస్తమ్‌= సరిపోవునంత, విదర్శనమ్‌ =నిదర్శనము.

తా. మానవుల ప్రభువైన రామువకు సత్కారపూర్వకముగా పీతను ఇచ్చివేయుము. జనస్థానములో జరిగిన ఆశ్చర్యకరమైన విషయము రాముడెంతటి వాడో తెలుప్పటకు సరిపడిన విదర్శవము కదా ? 21 మూ. లజ్ఞనం చ సముద్రస్య దర్శనం చ హమామతః,

వధంచ రక్షపాం యుర్దే కః కుర్యావ్మాముషో భువి, 22

ప్ర అ. హనూమతఈః=హనుముంతునియొక్క, సముద్రస్య=సముద్రము యొక్క; లబ్జవమ్‌=దాటుట, దర్శనం చజసీతనము చూచుట కూడ (తగు నిదర్శనము. *. మామషః=మనుష్యుడు, ఈఃజ=ఎవడు, భువి=ఈ భూలోక ములో, యుద్దే=యుద్ధమునందు, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క; వధం చ=వధను, కుర్యాత్‌ =చేయును?

తా. హనుమంతుడు సముద్రమును శింఘించుట, పీతనము చూచుట కూడ గొప్ప నిదర్శనములే. ఈ భూలోకములో ఏ మానవుడు యుద్ధములో రాక్షసులను చంసగలడు ? 22 మూ ఏవంనసన మవ్త్రవృద్దైశ్చ' నూత్రా చ బహు బోధితః

వ త్వాముత్పహతే మోక్తుమర్థమర్థపరో యథా. 23

ప అ, మన్తివృద్రెశ్చజవృద్దులైన నుంత్రులచేతను, మూత్రా చ=ళల్లి చేతను, ఏవమ్‌=ఇట్టు, బహు లు. బోధ పఉపపుడు పఃణఅతడు, అర్థసరః=ధనమునందు ఆపక్తికలవాడు, అర్ధమివ=ధనమును వలి, త్యామ్‌= నిమ్ము, మోక్తుమ్‌=విడచుటకు, న ఉత్పహతే=ఇచ్చయించుట లేదు.

తా. వృద్ధులైన మంత్రులు, తల్లీ ఈ విధముగా ఎంత బోధించినను ఆ రావణుడు ధనమునందు ఆసక్తి గల. లోభి ధనమును ఎట్లు విడువజాలడో అప్లే నిన్ను విడువజాలకున్నాడు. 23 మూ. వోత్సహత్యమృతో మోక్తుం యుద్ధే త్వామితి మైథిలి,

పామాత్యప్య వృశంపప్య విశ్చయో హ్యేష వర్తతే. 24

ప్ర అ మైథిలి=పీతా ! యుద్దే=యుద్ధమునందు, అమృతః=చావనివాడై, త్వామ్‌=నిన్ను, మోక్సుమ్‌=విడచుటకు, నోత్సహతి=ఇచ్చయించుట లేదు. ఇతి

388 శ్రీమద్రామాయణము =ఈ విధముగా ఏషు=ఇది, సామాత్యస్య=మందత్రులతో కూడిన, నృశంసస్య= క్రూరుడైన ఆ రావణునియొక్క, విశ్చయః=నిశ్చయము, వర్తతే=ఉన్నది.

తా. సీతా ! అతడు యుద్ధములో మరణించకుండగా విన్ను విడచుటకు ఇష్టపదుటలేదు. ఇది మంత్రిసహితుడైన ఆ క్రూరువి నిశ్చయము. 24 మూ. తదేషా సుస్టిరా బుద్ధిరృత్యులోభాదుప స్థితా,

భయాన్న శక్తస్త్వాం మోక్సు మవిరస్తః స సంయుగే, 26

రాక్షసావాం చ సర్వేషా మాత్మనశ్చ వధేన హి.

ప్ర ఆ తత్‌=ఆ కారణమువలన, మృత్యులోభాల్‌ వ=మృత్యువునందు ఆసక్తి వలన, ఏషా=ఈ, సుపిరా=చాల ఫ్రరమైన, బుద్దిః=బుద్ధి, ఉపస్థితా=వచ్చినది. సః=అతదు, పంయు గే=ఐయుద్ధమునొందు, పర్వేషామ్‌=పమప్తమైవ, _ రాక్షపా నామ్‌=రాక్షసులయొక్క, ఆత్మనశ్చ=తనయొక్క, వధేన=వధచేత, అవిరస్తః=ఓడీం సబడనివాడై, జీ =భయమువలన, త్వామ్‌= నిన్ను, మోక్తుమ్‌=విడచుటకు, న్‌ శక్త=సమర్థుడు. కొడు.

ఠా. ఈ విధముగా ఆతనికి ఈ స్థిరమైన, ఆలోచన మృత్యువృకొరకే కలిగినది. అతడు యుద్ధములో పమస్తమైన రాళ్తసులతో కలిసి మరణించిన తరువాత నిన్ను విడుచును గావి భయపడి విడచుటకు సిద్ధముగా లేడు. 25 మూ, నిహత్య రావణం సంఖ్యే పర్వథా వనిశితైః శరైః 26

ప్రతినేష్యతి రామస్తా వనముయోధ్యామ పితేక్షణే,

ప్ర అ, అసిలేక్షణే=వల్లవి నేత్రములు గల సీతా ! రామః=రాముడు, సంభ్యే= యుద్ధమునందు, నిశితజ=వాడియైన, శరైః=బాణములచేత, రావణమ్‌=రాన ణుని, నిహత్య=చంపి, మ్‌=నిన్ను, పర్వథా=అన్ని విధములా, అయోధ్యామ్‌= అయోధ్యను గూర్చి, పైత్య మా తీపికొవి వెళ్లగలడు.

తా. నల్లని వేతములుగల ఓ ! సీతా ! రాముడు వాడియైన బాణాలచేత రావణుణ్ణి యుద్ధములో చంపీ తప్పక నిన్ను అయోధ్యకు తిరిగి తీసుకుని వెళ్లగలడు. 26 మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే శబ్లో భేరీశబ్పసమాకులః, 27

శ్రుతో వై పర్వపైవ్యానాం కన్చుయన్‌ ధరణీతలమ్‌,

ప్ర అ. ఏతస్మిన్‌ అన్తరే=ఈ మధ్యలో, పర్వపైన్యానామ్‌=సమ స్తమైన _పైన్యములయొక్క, భేరళనమాకుం తము పే! వ్యాకులమైన, ధరణీతలమ్‌=భూమివి, కమ్పయన్‌= కం పింప చేయుచున్న, శబ్దజ=శబ్దము,. (శ్రుతో

యుద్ధకాండము 389 వైజఐవినబడినది.

తా. ఇంతలో భూమిని కంపింపచేయుచు, పమప్తసైన్యముల ధ్వవి భేరీధ్వ్యనితో కలిసీ వివవచ్చెను. 27 మూ. శ్రుత్వా తు తం వానరపైన్యవాదం

లజ్కాగతా రాక్షపరాజభృత్యాః

హతౌజపో దైవ్యపరీతచేష్టాః

శ్రేయో వ పశ్యన్తి నృపవ్య దోషాత్‌. 28

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్హే చతుస్త్రింశు పర్గఒ

ప్ర అ, తమ్‌=ఆ, వావర పైవ్యనాదమ్‌=వావర పైవ్యముయొక్క ధ్వనిని, శ్రుత్యా=విని, లజ్కాగతాః=లంకలో ఉన్న, రాక్తపరాజభృత్యాః=రావణువి భృత్యులు, క గాజు నయన చేస్టులవ వైన్యపరీతచాదైన్యములో విండిన చేష్టగలవారై, వృపపష్య= రాజుయొక్క, దోషాత్‌ =దోషమువలవ, (శ్రేయణ=(శ్రేయస్సును, న పశ్యన్తి=ంచూడలేదు.

తొ. ఆ వొనరకేనాశబ్దమును వినగానే లంకలో ఉన్న, రావణుని పరిపాలనలో ఉన్న ప్రజల తేజస్సు వశించెను. దైవ్యముచేత వాళ్ల చేష్టలన్నీ కుంటుపడెను. ఈ విధముగా రాజు చేసిన అపరాధమునకు ఫలితముగా వాళ్లు (శ్రేయస్సును కోల్పోయిరి. 28

*బాలానందివి' అమ ,శ్రీమదామాయణాంధ్రవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో మువ్పుదివాల్లవనర్ల నమాస్త్రము.

అథ పఖ్వత్రింశః సర్గః

గమాల్యువంతుడు లంకలో కనబడుచున్లు దుఃళకునములను గూర్చి వ్ధర్థించి చెవ్పి రామునితో నంధి చేనకొను మని రావణునకు బోధించుట! మూ. తేన శబ్ధవిమి(శ్రేణ భేరీశట్టేవ వాదివా,

ఉపయాతి మహాబాహూ రామః పరపురంజయ:. |

ప్ర అ. నమహాబాహః=గొప్ప బాహువులు గల, పరపురంజయః=శత్రుపు రములను జయించు, రామః=రాముడు, శజ్ఞనిమి(శ్రేణ=శంఖద్వనితో కూడిన, వాదివా=గొప్పు నాదముగల, భేరీశబ్హేన=భేరీల శబ్దముతో, ఉపయాతి= నచ్చుచున్నాడు,

తా. శంఖర్వనితో కూడిన గొప్పు వాదము గల భేరీధ్వనితో శ్యతుపురములను జయించువాడదు, మహాబాహువు అయిన రాముడు వచ్చెను. క్షే మూ. తం వివాదం విశమ్యాథ రావణో రాక్షకేశ్వరః,

ముహూర్తం ధ్యానమాష్టాయ పచివానభ్యుదైక్షత, లె

ప్ర అ. అథ=అటు పిమ్మట, రాక్ష సేశ్వరః=రాక్షపప్రభువైన, రావణః=రాన ణుడు, తమ్‌=ఆ, నినాదమ్‌=ధ్వనిని, నిశమ్య=విని, ముహూర్తమ్‌ =ముహూర్తకాలము, ధ్యానమ్‌ =ధ్యానమును, ఆస్థాయ=ఆవలంబించి, సచివాన్‌=మంత్రులను, అభ్యుదై క్షం చూచెను.

తొ. రాక్షపరావైన రావణుడు అప్పుడు ఆ ధ్వనివి వివి ముహూర్తకాలము ఏదో ఆలోచించి, మంత్రుల వైపు చూచెను. 2 మూ. అథ తావ్సచివాంస్తత్ర పర్యావాభాష్య రావణః

సభాం సంవాదయవ్‌ పర్వామిత్యువాచ మహాబలః, య్‌

జగత్పంతాపవః క్రూరో గర్హయవ్‌ రాక్ష పేశ్వరః

ప్‌ అ. అథ=అటు పిమ్మట, మహాబలః=గొప్ప బలముగల, జగత్పంతాపనః= జగత్తును పీడించువాడు, క్రూరః=క్రూరుడు, రాక్ష పేశ్వరః=రాక్షసరాజు అయివ, రావణః= రావణుడు, తత్ర= అక్కడ, సర్వాన్‌ =పమస్త మైన, పచివాన్‌ =మంత్రులను, ఆభాష్య= పలకరించి, సర్వ్యామ్‌=సమప్తమైన, పభామ్‌=సభను, పంనాదయన్‌ =ధ్వనిం పచేయుచు, గర్ణయన్‌ =విందించుచు, ఇతి=ఇట్లు, ఉవాచ=సలికెను.

తా. పిమ్మట మహాబలశాలి, జగత్తును పీడించువాడు, క్రూరుడు, రాక్షసరాజు అయిన రావణుడు అక్కడ ఉన్న మంత్రులందరిని పలకరించి, విందించుచు సభ అంతా మారు(మ్రోగువట్లు ఇట్లు పలికెను. త్రి

యుద్ధకాండము 391 మూ. తరణం పొగరప్యాప్య విక్రమం బలపొౌరుషమ్‌, శీ

యదుక్తవన్హో రామస్య భవనన్తస్తవ్మయా శ్రుతమ్‌.

ప్ర అ, భవన్తః=మీరు, రామస్య=రామునియొక్క, యత్‌=ఏ, అస్య పాగ రస్య=ఈ సముద్రముయొక్క;, తరణమ్‌=దాటుటను, విక్రమమ్‌= పరాక్రమమును, బలపొరుషమ్‌=బలమును, పౌరుషమును, ఉక్తవన్తః=చెప్పినారో, తల్‌ =ఆది, మయాజవనాచేత, శ్రుతమ్‌=నినబడినది.

తా. రాముడు సముద్రమును దాటిన విషయమును, ఆతని పరాక్రమము, బలము, పౌరుషము -- వీటి విషయమును మీరు చెప్పగా వింటివి. 4 మూ. భవతశ్చాప్యహం వేద్మి యుద్ధే పత్యపరాక్రమాన్‌, ర్‌

తూ స్లీకావీక్షతోవ్యోవ్యం విదిత్వా రామవిక్రమమ్‌.

ప్ర అ. యుద్దే=జయుద్ధమునందు, పత్యసరాక్రమాన్‌ =పత్యమైన పరాక్ర మముగలవారు, రామనిక్రమమ్‌=రాముని సరాక్రమమును, విదిత్వా=తెలి సికొని, తూస్షీకాన్‌=ఊరిశే. ఉన్న, అవ్యోన్యమ్‌=పరప్పరము, ఈక్షతః=చూచుచున్న, భవతశ్చాపి=మిమ్ములను కూడ, అహమ్‌=నేను, వేద్మి=ఎరుగుదును.

తా. యుద్ధమునందు సత్యమైన పరాక్రమము గల మీరు రాముని పరాక్రమము. తెలిసికొని, ఏమీ చేయకుండా, ఒకరి మొగము ఒకరు చూచుకొనుచు కూర్చొవి ఉన్నా రను విషయము కూడ నాకు తెలియును. 5 మూ, తతస్తు సుమహాప్రాజ్ళో మాల్యవావ్నామ రాక్షపు, 6

రావణస్య వచః శ్రుత్వా ఇతి మూతామహో౬ట్రవీత్‌.

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, సుమహాప్రాజ్ఞు=చాల బుద్ధిమంతుడు, మాతొామహః=మాతామహుడు అయిన, మాల్యవాన్‌ వామ=మాల్యవంతు డను, రాక్షహః= రాక్షసుడు, రావణస్య=రావణువియొక్క, వచ=వచనమును, శ్రుత్వా=విని, ఇతి= ఇట్టు, అబ్రవీత్‌ =సలి కెను.

తా. రావణుని మాటలు వివి గొప్పు బుద్ధి గలవాడు, ఆతని మాతామహుడూ అయిన మాల్యవంతు డను రాక్షసుడు ఇట్లు పలికెను 6 మూ. విద్యాప్వభివినీతో యో రాజా రాజన్న్మయామగః, 7

ఏ శాస్తి చిరమైశ్వర్యమరీంశ్స్చ కురుతే వశే.

హ్‌ అ. రాజన్‌ =రాజూ |! యః=ఏ, రాజా=రాజు, విద్యాపుజవిద్యలయందు, అభివివీతణ=బాగుగా శిక్షణము ఇవ్వబడినొడో, నయానుగుఃవ=వీతివి అమపరించువాడో, వజ అతడు, చిరమ్‌= చిరకాలము, ఐశ్వర్యమ్‌ =వఐశ్వర్యమును, శాస్తి=పాలించును.

392 శ్రీమద్రామాయణము అరీంశ్చ=శత్రువులను కూడ, వశే=వశమునందు, కురుతే=చేపికొనును.

తా. రాజూ! విద్యలు బాగుగా అభ్యసించి వీతిమార్గమును అనుసరించు రాజు చిరకాలము ఐశ్వర్యమును _పాలించును. శత్రువులను వశములో ఉంచుకొనగలుగుమ. 7

మూ, సందధానో హి కాలేవ విగృహ్హంశ్చారిభిః పహ, 8 స్వపశ్షే వర్ధనం కుర్వన్మహదైశ్వర్యమశ్చుతే.

ప్ర అ. కాలేన=కాలముచేత, అరిభిః=శరువులతో కూడ, సంద ధానః=సంధి చేసికొనువాడు, విగృహ్హన్‌ చ=విరోధము చేయువాడు అయిన రాజు, ప్వపశ్తే=తన పక్షమునందు, వర్ధవమ్‌ =వృద్ధిని, కుర్వన్‌ =చేయుచు, మహత్‌ =గొప్ప, ఐశ్వర్యమ్‌ =ఐశ్వర్యమును, అశ్నుతే=పొందును.

తా. సమయానుసారముగా శత్రువులతో సంధి చేసుకొనువాడు, వారితో విరోధము పెట్టకొనువాడు. అయిన రాజు తన పక్షమునకు అభివృద్ధిని చేకూర్చుకొనుచు. గొప్ప ఐశ్వర్యమును పొందును. తీ

మూ. హీయమానేన కర్తవ్యో రాజ్ఞా సంధిః సమేన చ, ౦

వ శత్రుమవమవ్యేత జ్యాయావ్‌ కుర్వీత విగ్రహమ్‌.

ప్ర అ, హీయమానేన=తగ్గిపోయినవాడు. గాని, సమేన చ=సమముగా ఉన్నవాడు గొవి అయిన, రాజ్ఞా=రాజుచేత, పంధిః=సంధి, కర్తవ్యః= చేయదగినది. శత్రుమ్‌= శత్రువును న అవమవ్యేత=అవమానించకూడదు. జ్యాయాన్‌ =గొప్ప వాడు, విగ్రహమ్‌= విరోధమును, కుర్వీత=చేయవలెను.

ఛా. రాజు తాను శతువుకంటె దుర్చలుడుగా గొని, సమబలము కలవాడుగా గావి ఉన్నప్పుడు ఆతనితో సంధి చేపికొవవలెను. శత్రువుకంపె ఎక్కువ బలముగా ఉన్నప్పుడు విరోధము కొనపాగించవలెమ. ఫి మూ, తన్మహ్యం రోచతే సంధిః పహ రామేణ రావణ, 10

యదర్ధమభియుక్తో౭_ సి సీతా తస్మై ప్రదీయతామ్‌.

ప అ, రావణ=ఓ ! రావణా ! తత్‌=ఆ కారణమువలన, రామేణ సహజరామువితో కూడు సంధిః=పంధి, మహ్యమ్‌=వాకు, రోచతే=ఇష్ట్రమగుచు న్హి. యదర్ధమ్‌=ఏ సీత నిమిత్తము, అభియుక్తః అ సి=ఎదిరింపబడుచున్నావో, సతా=ఆ క్‌ ఈ స్మె=వానిక్తి (ప్రదీయతామ్‌=ఇవ్వబడుగాకు

లా. రావణా ! అందువలన నీవు రామునితో సంధి చేసికొనుట నొకు ఇష్టము. ఏ పీత కోసమై రాముడు నీ మీద దండెత్తి వచ్చినాడో ఆ పీతమ

యుద్ధకాండము 83

ఆతవికి ఇచ్చివేయుము. 10

మూ. తప్య దేవర్ష్ణయః సర్వే గన్దర్వాశ్చ జయైషిణః, క్షే విరోధం మా గమస్తేన సంధ్తే తేవ రోచతామ్‌.

ప్ర అ. సర్వే=సమస్తమైన, దేవర్షయః=దేవతలు, బుషులు, గన్తర్వాశ్ళ= గంధర్వులు, తపష్య=ఆ రామువియొక్క, జయై షిణః=జయమును కోరువారు. తేన= వానితో, విరోధమ్‌=విరోధమును, మా గమః=పొందకుము, తే=నీకు, తేన= వానితో, పంధిః=పంధి, రోచతామ్‌ =ఇష్ట్రమగుగాక

తా. దేవతలు, బుషులు, గంధర్వులు, వీరందరూ ఆ రామునకే జయము కలుగవలెనని కోరుచున్నారు. ఆ రామునితో విరోధము చేయకుము. ఆతవితో పంధి చేపికొమటకు నీవు ఇష్టపడుము. కై మూ. అసృజద్భగవావ్పక్తై ద్వావేన హి సితామహః, 12

పురాణా మసురాణాం చ ధర్మాధర్మా తదాశ్రయౌ,

ప్ర అ. భగవాన్‌ =భగవంతుడైన, పీతామహః=బ్రహ్మదేవుడు, సురాణాం చజు దేవతలయొక్క అసురాణాం చ=అసురులయొక్క, ద్వౌ=రెండు, వక్తా ఏవ=పక్ష ములవెే, అప్పజత్‌ =పృష్టించెను. ధర్మాధర్మా =ధర్మాధర్మములు, తదాశ్రయౌ=ఆ రెండు పక్షములే ఆశ్రయములుగా గలవి,

తా. భగవంతుడైన బ్రహ్మదేవుడు సురుల పక్షము, ఆసురుల పక్షము అవి రెండు పక్షములవే సృజించెను. సురులు ధర్మమును, అసురులు అధర్మమును ఆశ్రయించి ఉందురు. క్షం మూ. ధర్మో హి శ్రూయతే పక్ష అమరాణాం మహాత్మవామ్‌, 13

అధర్మో రక్షాం పక్షో హ్యసురాణాం చ రాక్షప.

ప అ. రాక్షప=రావణా! ధర్మః=ధర్మము, మహాత్మనామ్‌ =మహాత్ము లైవ, అమరాణామ్‌= డేవతలయొక్క, సక్తణ=వక్షముగా, (శ్రూయతే=వినబడుచున్నది. అధర్మః= అధర్మము, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, అసురాణాం చ=అసురుల యొక్క, పక్షః హి= పక్షము కదా.

తా. రావణా! ధర్మము మహాత్ములైన దేవతల సక్ష మనవి, అధర్మము రాక్షసుల, అసురుల పక్షము అని వినబడుచున్నది. 13 మూ. ధర్మో వై గ్రపతేఒధర్మం యదా కృత మభూద్యుగమ్‌ 14

అధర్మో గ్రసతే ధర్మం తదా తిసష్యః ప్రవర్తతే.

ప్ర అ. ధర్మః=ధర్మము, యదా=ఎప్పుడుు అధర్మమ్‌=అధర్మ

304 శ్రీమద్రామాయణము మును, (గ్రపతే=మ్రింగి వేయునో అప్పుడు, కృతం యుగమ్‌=కృతయుగము, అభూత్‌=ఆయెము.. అధర్మజఅధర్మము, ధర్మమ్‌=ధర్మముము, (గ్రసతే=ఎప్పుడు (మింగివేయునో, తదా=అప్పుడు, తిష్యః=కలియుగము, ప్రవర్తతే=ప్రవర్తించును. తా. ధర్మము అధర్మమును అణగదొక్కివప్పుడు కృతయుగము ఆవిర్భ వించుమ. అధర్మము ధర్మమును ఆక్రమించినప్పుడు కలియుగము ప్రవర్తించును. క! మూ, తత్త్వయా చరతా లోకొన్‌ ధర్మోఒ౬పి విహతో మహాన్‌, 15 అధర్శ్మః ప్రగృ హీతశ్చ తేవాస్మద్బలివః పరే. ప్ర అ. తత్‌=ఆ కారణమువలన, లోకాన్‌ =లోకములను, చరతా=సంచ రించుచున్న, త్వయాజ=వీచేత, మహాన్‌=గొప్పదైన, ధర్మో 2౬ పి=ధర్మము. కూడ, య (౧ వాస అధర్మ జా అధర్మము, (ప్రగృహీతశ్చవ= (గ హింపబడివది కూడు తేన=ఆ కారణముచేతనే, పరే=శత్రువులు, అస్మల్‌=మనకంటె, బలిన= బలవంతులు. తా. వీవు లోకములలో సంచరించుచు గొప్ప ధర్మమును నశింపచేసితివి. అధర్మమును కూడ ప్వీకరించితివి. అందుచేతనే శత్రువులు మనకంటె బలముగా ఉన్నారు. క5్‌ మూవ ప్రమాదాత్ర్రవృద్ధప్తే ౬ ధర్మో హీ గ్రపతేహిను, 16 వినర్హయతి పక్షం చ సురాణాం సురభావవః, ప్ర అ. తే=వీయొక్క, ప్రమాదాత్‌ =పొరబాటువలన, (ప్రవృద్ద=వృద్ధిచెం దిన, హ=ఆ, అధర్మః=ఆధర్మము, నః=మనలను, గ్ర్‌పతే హి=మింగిపేయుచున్నది గదా. సురభావనః=సురులకు అనుకూలమై, సురాణామ్‌=సురులయొక్క, పక్షమ్‌= పక్షమును, వివర్దయతి చవ=వృద్ధి పొందించుచున్నది. తా. నీవు చేసిన పొరబాటువలన వృద్ధి పొందిన ఆ అధర్మము మనలను మింగివేయుచున్నది. షురులకు అముకూలమై వాళ్ల పక్షముమ వృద్ధిపొందించుచున్నది. 16 మూ. విషయేషు ప్రసక్ష్తేన యత్కించిత్కారిణా త్వయా, 17 బుషీణానుగ్నికల్పావాముద్వేగో జవితో మహాన్‌, 17 అ. విషయేషు=భోగములయందు, ప్రసక్షేన=ఆసక్తుడవైన, యత్కించిత్కా రిణా=ఏమేమో చేయుచున్న, త్వయా=వీచేత, అగ్నికల్పావామ్‌=అగ్నితో సమానులైవ, బుషీణామ్‌ =బుషులకు, మహాన్‌=గొప్ప, ఉద్వేగు=భయము, జనితఈ=పుట్టించబ

యుద్ధకాండము 395 డినది.

తా. భోగములయందు ఆనక్తుడవై ఇష్టము వచ్చినట్లు ప్రవర్తించిన నీవు అగ్నితో సమానులైన బుషులకు గొప్ప భయము కలిగించితివి. 7 మూ. తేషాం ప్రభావో దుర్హర్షః ప్రదీప్త ఇవ పావకః. 18

తపపా భావితాత్మావో ధర్మప్యానుగ్రహే రతాః

ముఖ్యెర్యజ్లైర్యజన్త్యేతే తైష్తెర్యత్తే ద్విజాతయః. 19

జుహ్వత్యగ్నీంశ్చ విధివద్వేదాంశ్చోచ్చైరధీయతే,

అభిభూయ చ రక్షాంసి బ్రహ్మఘోషామ దైరయన్‌, 20

దిశో విష్రద్రుతాః పర్వే ప్తవనయిత్నురినోష్ణ గే.

ప్ర అ. తేషామ్‌=ఆ బుషులయొక్క; ప్రభామ=ప్రభావము, ప్రదీష్తః= మండుచున్న, పావకః ఇవ=అగ్ని వలె దుర్తర్షః=ఎదిరింప శక్యము కావిది. తపపొ= తపస్సుచేత, భావితాత్మానః=పరిశుద్ధము చేయేబడిన మనస్సులు గల, ధర్మస్య=ధర్మ ముయొక్క, అమగ్రహే=అనుగ్రహమునందు, రతాః=ఆసక్తులైన, ఏలే=అట్టి ఈ, ద్విజాతయః=ద్విజులు, తైప్తె=ఆ యా, ముఖ్యః=ముఖ్యములైవ, యబ్హై=యజ్జ ములచేత, యత్‌ =-ఏకారణళయువలన, యజన్తిజదేవతలను పూజించుడందురో! అగ్నీంశ్చ= అగ్నులను, జుహ్వతి=హోమము చేయుచుందురో, విధివత్‌ =యథాశా ప్రుముగా, వేదాన్‌=వేదములను, ఉచ్చెజాబిగ్గరగా, అధీయతే=చదువుచుందురో, రక్షాంపసి- రాక్షపులమ, అభిభూయ=ల్‌రప్కరించి, బ్రహ్మఘోషావ్‌ =బ్రహ్మఘోష ములను, ఉదైరయన్‌= ఉచ్చరించిరో, ఆందువలన, తాను లందరూ, ఉష్ణ గే=గ్రీష్మమునందు, స్తవయిత్నుః ఇవ=మేఘమువలె, దిశః=దిక్కులను గూర్చి, విప్రద్రుతాః=పారిపోయిరి.

తా. ప్రజ్వలించుచున్న అగ్ని వలె బుషీశ్వరుల ప్రభావము ఎదిరింప శక్యము కొవిది. ఈ బుషుల మనస్పులు తపస్పుచేత పవిత్రమైనవి. వీరు ధర్మమును అభివృద్దిచెందించుటయందు ఆపక్తి కలవారు. ఈ ద్విజులు ముఖ్యములైన యజ్ఞములు చేయుచు, అగ్నులలో హోమము చేయుచు, యథావిధిగా వేదములను బిగ్గరగా పఠించుచు, రాక్షసులను తిరప్కరించి వేదఘోషములను చేయగా, ఆ రాక్షపులందరూ, గ్రీష్మమువందు మేఘములు నలె పారిపోవుచుందురు.18-20 మూ. బు షీణామగ్నికల్పావామగ్నిహో త్రపముత్ధితం, 21

ఆదత్తే రక్షపాం తేజో ధూమో వ్యాప్య దిశో దశ

ప్ర అం అగ్నికల్పావామ్‌=అగ్నితో సమానులైన, బుషీణామ్‌=బుషుల యొక్క, క్ష హోత్రపముర్ధినజఅగ్నిహా!త్రములమండి 'పైకీ లేచివ, ధూమః=ధూమము,

396 శ్రీమద్రామాయణము దశ=పది, దిశు=దిక్కులను, వ్యాష్య=వ్యాపించి, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, తేజః= తేజస్సును, ఆదత్తే=గ్రహించుమ.

తా. అగ్నితో సమానులైన బుషీశ్వరుల అన్నిహేోత్రములమండి. లేచిన ధూమము నాలుగుదిక్కులయందు. వ్యాపించి, రాక్షసుల తేజప్సును హరించును. మూ. తేషు తేషు చ దేశేషు పుణ్యేషవధృతవ్రతైః 22

చర్యమాణం తపస్తీవం సంతాసయతి రాక్షపాన్‌.

ప్ర ఆ. పుణ్యేష్ట్రైవధృతవ్రతైః=పుణ్య మైన యజ్ఞములయందు. ధరింపబడిన వియమములు గల బుషులు చేత, తేషు తేషు=ఆ యా, దేశేషు=దేశముల యందు, చర్యమాణమ్‌= ఆచరించబడుచున్న, తీవ్రము=తీవ్రమైన, తపః=తపస్పు, రాక్షసాన్‌ =రాక్షపులను, పంతాపయతి=త పింపచేయును.

తొ. పవిత్రములైన యజ్ఞములు చేయుటకై నియమము అవలంబించి, ఆ యా దేశములలో ఈ బుషులు చేయు తీవ్రమైన తపప్పు రాక్షసులను తసింపచేయును. 22 మూ. దేవదానవయ ్షేభ్యో గృహీతశ్చ వరప్త్వయా, 23

మనుష్యా వావరా బుక్షా గోలాబ్లూలా మహాబలాః,

బలవన్త ఇహాగమ్య గర్తవ్తి దృఢవిక్రనూః బైడ్త

ప్ర ఆ. తృయాజవీచేత, దేవదానవయక్షేభ్యః=దేవతలవలన, దావవులవ లవ, యక్షులవలన, వరః=వరము, గృహీతఈః=(గ్రహించబడినది. బలవన్తః=బలము గల, దృఢవిక్రమాః౭= దృఢమైన పరాక్రమము గల, మహాబలాః=గొప్ప బలము గల, మనుష్యాః=మనుష్యులు, వానరాః=వానరులు, బుక్షాః=భల్లూకములు, గోలాబ్లూలాః=గోలాంగూలములు, ఇహజ=ఇచటికి, ఆగమ్య=వచ్చి, గర్హన్తి=గర్హించు చున్నారు.

తా. దేవన = దావవ - యక్సులనుండి. భయము. లేకుండువట్లు నీవు వరము తీసికొంటివి. కాని ఇప్పుడు. గొప్ప బలము, దృఢమైన పరాక్రమము గల మనుష్యులు, వానరులు, భల్లూకములు, నోలాంగూలములు వచ్చి గర్హించుచున్నారు. 23, 24 మూ. ఉత్పాతావ్‌ వివిధాన్‌ దృష్ట్వా ఘోరావ్సహువిధాంస్తథా,

వినాశమనుపశ్యామి పర్వేషాం రక్షప్రామహమ్‌. 25

ప్ర ఆ. వివిధాన్‌ =అవేకవిధములైన, ఉరాలాన్‌ =ఉర్భాతములను (వెడశ కునములను), తథా=మురియు, బహువిధాన్‌ =అవేకవిధములైన, ఘోరాన్‌=ఘోర

యుద్ధకాండము 8297 ములను, దృష్టా=చూచి, అహమ్‌=నేను, సర్వేషామ్‌=సమస్తమైన, రక్షసామ్‌ =రాక్ష పులయొక్క, వివాశమ్‌=వినాశముము, అమపశ్యామి=ఊ హించుచున్నాను.

లా. నాకు అనేకవిధములైన ఉత్పాతములు, బహువిధములైవ ఘోరవిష యములు కనబడుచున్నవి. అందుచే రాక్షసు లందరికీ వినాశము రామన్న దవి భావించుచున్నాను. 25 మూ. ఖరాభిప్తవితా ఘోరా మేఘాః ప్రతిభయంకరాః,

శోణితేనాభినర్షన్తి లజ్కాము సేన పర్వతఒ 26

ప్ర అ. ఖరాభిస్తవితొః=పరుషమైన గర్దనము గల, ఘోరాః=వికృ తరూసములు గల, ప్రతిభయంకరాః=భయంకరములైన, మేఘాః= మేఘములు, లజ్కామ్‌=లంకను, సర్వతః=అంతటా, ఉక్షేన=వెచ్చవి, శోణితేన=రక్తముచేత, అభివర్షన్ని= వర్షించుచున్నవి,

తా. వికృతములైన ఆకారములతో సరుషముగా గర్హించుచున్న భయంక రములైన మేఘములు లంకయందు అంతటా వెచ్చని రక్తము వర్షించుచున్నవి. మూ, రుదతాం వాహవావాం చ ప్రపతన్త గశుబివ్రవః,

రజోధ్వప్తా వివర్దాశ్చ వ ప్రభాన్తి యథాపురమ్‌, 27

ప్ర ఆం రుదతామ్‌=ఏడ్పుచున్న, వాహవావాను=గజాశ్వాదులయొక్క, అశ్రుబిన్హనః= కన్నీటి బిందువులు, ప్రపతన్తి=పడుచువ్నవి. (దిక్కులు లేదా అశ్వాదులు) రజోధ్వస్తా= పరాగము చేత పాడుపడినవై, వివర్షాః=వికృతవర్థములు గలవై న. పనో కా వలె, న ప్రభాన్తి=ప్రకాశించుట లేదు.

తా. గజాశ్వాదివాహనములు ఏడ్చుచు కన్నీటి బిందువులు కార్చుచున్నవి. అ గజాశ్వాదులు దుమ్ము కొట్టుకొని చెడిన వర్ధము గలవై పూర్వము వలె ప్రకాశించుట లేదు. 27 మూ. వ్యాలా గోమాయవో గృధ్రా వాశ్యన్తి చ పులైరవమ్‌,

ప్రవిశ్య లజ్కామారామే పమవాయాంశ్చ కుర్వతే. 28

ప్ర అ. వ్యాలాః=మాంసమును భక్షించు క్రూరమృగములు, గోమా యమః=నక్కలు, గృధ్రాః=([గ్రద్దలు, సుభైరవమ్‌=చాల భయంకరముగా, వాశ్యన్తి=ధ్వని చేయుచున్నవి. లజ్కామ్‌=లంకము, ప్రవిశ్య= ప్రవేశించి, ఆరామే=ఉద్యానమునందు, సమవాయాన్‌ చ=సంఘములను కూడ, కుర్వతే=చేయుచున్నవి.

తా. మాంసము తినే క్రూరమృగములు, నక్కలు, (గ్రద్దలు చాల భయంకరముగా అరచుచున్నవి, అవి లంకలో ప్రవేశించి, ఉద్యానములో

398 శ్రీమద్రామాయణము గుంపులుగా ఏర్పడుచున్నవి. 28 మూ. కొలికాః పాణ్టురైర్హవ్తః ప్రహసన్త్యగ్రఈ స్థితాః,

ప్రియః వ్వస్నేషు మొప్లన్వ్యో గృహాణి ప్రతభాష్య చు. 29

ప్ర ఆ కాలికాఃజనల్లని, ప్రీయణ్త్రీలు, స్వస్నేషు=స్వస్నములయందు, ప్రతిభాష్య=ప్రతికూలముగా మాటలాడుచు, గృహాణి=గృహములను, ముష్ణన్త్యః= దొంగిలించుచు, అగ్రతఈ=ఎదుట, స్టీతాః=విలబడినవారై, పాణ్టు రః=తెల్లని, దవ్వై=దంతములతో, ప్రహపన్సి=నవ్వుచున్నారు.

తా. నల్లని ఆకారము గల స్రీలు ప్రతికూలముగా మాటలాడుచు, ఇళ్లను దోచుకొనుచు, ఎదురుగా నిలబడి తెల్లని పళ్లు కనబడేటట్టు నవ్వుచున్నట్ట్లుగా స్వస్నములలో కనబడుచున్నారు. 2ం మూ. గృహాణాం బలికర్మాణి శ్వావః పర్యుపభుఖ్ఞుతే,

ఖరా గోషు ప్రజాయన్తే మూషకా నకులేషు చు 30

ప్ర అ. గృహాణామ్‌ =గృహములయొక్క, బలికర్మాణి= దేవతాబలులుగా వేసిన అన్నాదులను, శ్వానః=కుక్కలు, పర్యుపభుఖ్ఞుతే=తినుచున్నవి. గోషు=ఆవు లలో, ఖరాఃజ= గాడిదలు, ప్రజాయన్తే=పుట్టుచున్నవి. నకులేషు=ముంగిసలయందు, మూషకాః చ= ఎలుకలు పుట్టుచున్నవి.

తా. దేవతలకొరకు వేసిన కాకులు మొదలైనవి తినవలసిన బలులను కుక్కలు తినుచున్నవి. ఆవులకు గాడిదలు, ముంగిసలకు ఎలుకలు పుట్టుచున్నవి. మూ, మార్చారా ద్వీపిభిః పార్థం సూకరాః శునకైః పహ,

కీింనరా రాక్ష పైశ్సాపి పమేయుర్మానుషైః పహ, షు!

ప్ర అ. మార్చారాః= పిల్లులు, ద్వీపీభిః సార్థమ్‌ =పులులతోను, పూకరాఃజ= పందులు, శునతైః పహ=కుక్కలతోమ, కింనరాః=కింవరులు, రాక్ష పైశ్చాపీ= రాక్షసులతోను, (రాక్షసులు) మానుష సహజ=నునుష్యులతోను, సమేయుః=కలి సీవారు.

తా పిల్లులు పులులతోను, సందులు కుక్కలతోను, శీంవరులు రాక్షసులతోను, రాక్షసులు మనుష్యులతోను కలియుచున్నట్లు కనబడుచున్నది.31 మూ. పాణ్టురా రక్తపాదాశ్చ విహగాః కాలచోదితాః

రాక్షపావాం వివాశాయ కపోతా విచరన్తి చ 32

ప్ర అ. పాణ్టురాః=లెల్లనివి, రక్తపాదొశ్చ=ఎల్లవి పాదములు గలవి

యుద్ధకాండము 3309 అయిన, కపోతాః=పాొవురము లను, విహగాః=సక్సలు, కాలచోదితాః=కాలముచేత (ేరేపీంపబడినవై, రాక్టసావామ్‌=రాక్షపులయొక్క, వినాశాయ =వినాశముకొరకు, విచరన్తి= సంచరించుచున్నవి.

తా. ఎజ్జని పాదములు గల తెల్లని పావురములు, కాలముచేత 'ధ్రేరేసింపబడినవై, రాక్షసుల వినాశమును సూచించుచు సంచరించుచున్నని.32 మూ. వీచీకూచీతి వాశవ్తః శారికా వేశ్ళసు స్థితాః

పతన్తి గ్రథితాశ్చాపి విర్ణితాః కల హైసషిభి 33

ప్ర అ, వేశ్ళసువ=ఇర్లలో, స్టీతా=ఉన్న, శారికాః=గోరింకలు, కలహైషిభిణ= కలహమును కోరుచున్న పక్సులచేత, నిర్జితాః=జయింపబడినవై, వీచీకూచీతి=ఐవీచి కూచీ అని వాశన్తః=అరచుచు, (గథితాశ్చా పి=సముదాయముగా ఏర్పడినవై, పతన్తి=పడుచున్నవి. "

తా. ఇళ్లల్లో ఉన్న గోరింకలు కలహించే ఇతరపక్తులచేత జయింపబడి, కిచకిచలాడుచు, చుట్టబెట్టుకొని నేలమీద పడుచున్నవి, 3ం మూ. పక్తిణశ్చ మృగాః పర్వే ప్రత్యాదిత్యం రుదన్తి తే,

కరాలో వికటో ముణ్ణః పరుషః కృష్ణపిజ్లలః 34

కాలో గృహాణి సర్వేషాం కాలే కాలేవ్వవేక్తతే,

ఏతాన్యవ్యాని దుష్టాని విమిత్తాన్యుత్పతన్తి చ 3కి

ప్ర అ. పక్తిణ=వక్సులు, తే=ఆ, సర్వే=సమస్తమైన, మృగాః= మృగ ములు, (ప్రత్యాదిత్యమ్‌=సూర్యునకు ఎదురుగా, రుదన్తి=ఏడ్చుచున్నవి. కరాలః= భయంకరుడు, వికటణ=విక్కృతమైన ఆకారము కలవాడు, ముణ్ణః=జుట్టులేనివాడు, సరుషః=క్రూరుడు, కృష్ణపిబ్బలఃవ=వల్లగా ధూమ్రవర్ణముతో ఉన్నవాడు అయివ, కాలః=మృత్యువు, కాలే కాల పాంట్‌ంప్రాతకోలమెలయందు, సర్వేషామ్‌=అంద రియొక్క, గృహాణి=గృహములను, అన్వవేక్షతే=చూచుచున్నాడు. ఏతాని=ఇవి,

ట్ర ఫ్ర టో

అన్యాని= ఇతరములైన, దుష్టాని నిమిత్తాని చ=దుష్టశకునములు, ఉత్పతస్తి=బయ లుదేరుచున్నవి.

తా. అన్ని పక్సులు, మృగములు షూర్యుని వైపు తిరిగి ఏడ్చుచున్నవి. భయంకరుడు వికృతమైన ఆకారము గలవాడు, బోడితలవాడు, (క్రూరుడు, నల్లగా ధూమ్రవర్హముతో ఉన్నవాడు అయిన కాలుడు (మృత్యుదేవత) ప్రాతపాయంకాల సంధ్యాసమయములయందు అందరి ఇళ్లలోనికీ చూచుచున్నాదు. ఇనే కాళ ఇంకా

400 శ్రీమద్రామాయణము మరికొన్ని దుష్టశకునములు కూడ కనబదుచున్నవి. తశ, 35 మూ. విష్ణుం మన్యామహే రామం మూమషం రూసనూ స్ట్‌తమ్‌,

వ హీ మానుషమాత్రో౬పౌ రాఘవో దృఢవిక్రమః 36

యేన బద్దః సముద్రే చ ేతుః స పరమాద్భుత

క

కురుప్వ నరరాజేన సంధిం రామేణ రావణ. 87

జ్ఞాత్వావధార్య కర్మాణి శ్రీయతామాయతిక్షమమ్‌.

ప్ర అ. రామమ్‌=రాముణ్ణి, మానుషమ్‌=మనుష్యసంబంధమైన, రూపమ్‌= రూపమును, ఆస్టితమ్‌=ధరించిన, విమ్ణుమ్‌=విస్టువుగా, మన్యామహే= తలచుచు న్నాము. దృఢవిక్రమః=దృఢమైన పరాక్రమము గల, అసౌ=ఈ, రాఘవః= రాముడు, మానుషమాత్రః=మనుష్యమాత్రుడు, న హి=కాడు గదా? యేన=ఏ రాముని చేత, సము(ద్రే=సముద్రమునందు, పరమాద్భుతః=మిక్కిలి ఆశ్చర్యకరమైన, సః= ఆ, వ బద్ధః=కట్టబడినదో. రావణ=రావణా | వరరాజేన= నరులరాజైన, రామేణ=రామువితో, సంధిచము=పంధిని, కురుష్వ= చేయుము. కర్మాణి=పమలను, జ్ఞాల్వా=తెలిసికొని, అవధార్య=విశ్చయించి, ఆయతిక్షమమ్‌=భవిష్యత్తుకు తగివది, శ్రీయతామ్‌=చేయబడుగాక,

తా. రాముడు మనుష్యరూపము ధరించిన విష్ణువే అని తలచుచున్నాము. సముద్రముమీద చాల అద్భుతమైన పేతువును నిర్మించిన, దృఢపరాశక్రమవంతుడైన ఈ రాముడు మనుష్యమాత్రుడు కొడు. రావణా ! నరుల రాజైన రామునితో సంధి చేసికొనుము. చేయవలసిన పనులు తెలిసికొని, నిర్ణయించుకొని, భవిష్యత్తులో (శ్రేయస్కరమైన. పని చేయుము.

36,37 ళ్లోకాలు గ్రక్షిప్తాలు; గోవిందరాజాదులు వ్యాఖ్యావించలేదు. 36, త్ర? మూ, ఇదం వచస్తస్య నిగద్య మాల్యవాన్‌

సరీక్ష్య రక్షోధిపతేర్మవః పువు,

ఆనుత్త మేషూత్తమపౌరుషో బలీ

బభూవ తూస్ట్రీం సమవేక్ష్య రావణమ్‌. 38

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాజ్డే పజ్బత్రింశః పర్గ

ప్ర అ, అనుత్తమేషు=(శ్రేష్టులైన నుంత్రులలో, ఉత్తమపొరుషః=ఉత్తమ మైన పౌరుషము గల, పలీ=సీసివంతుడైర్‌, మాల్యవాన్‌ =మాల్యవంతుడు, తప్య=వానవికి, ఇదం వచః=ఈ వచనమును, విగద్య=పలికీ, పునః=మరల, రక్షోధి పతేః=రావణునియొక్క, మవః=మనస్సును, పరీక్ష్య=పరీక్షించి, రొవణమ్‌ =రావణువి,

యుద్ధకాండము 401 సమవేక్ష్య=చూచి, తూస్త్రీం బభూవజమౌనముగా ఉండెను. తా. (శ్రేష్యలైనవారిలో ఉత్తమమైన పొరుషము, బలము గల మాల్యవంతుడు వానితో ఇట్లు పలికి, ఆతని ముఖవర్ణాదులచే ఆతని భావము కవిపెట్టి, ఆతని వైపు మరల ఒక మారు చూచి మౌనముగా కూర్చుండెను. తతి శబాలానందినో అను ,శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో మువ్పుదియైైదన వర్గ నమాస్తము.

అథ షట్త్రంశః పర్గః

గావణుడు మాల్దవంతుని ఉవదేశము తిరప్కరించి, నగరద్వారరక్షణము నక్రై మం్యతులను నియోగించి. గ్థొహములోనికీ వెళ్లుట. మూ. తత్తు మాల్యవతో వాక్యం హితముక్తం దశాననం

వ మర్షయతి దుష్టాత్మా కొలప్య వశమాగతఒ క్షే

అ... దు =దుష్టబుద్ది గల, దశాననవ=రావణుడు,

కాం్యఎంముయష, చుష్టార్యా దుస శా ఆగళఈ=పొందివవాడై, మాల్య వతజామాల్ధవంతునియొక్క ఉక్తమ్‌=చెప్పబడిన, తత్‌=ఆ, వాక్యమ్‌ =వాక్యముము, న _మర్షయతి=సహిం

తా. దుర్చుద్దియైన రావణుడు కాలమునకు వశుడై, నూల్యవంతుడు పలికిన ఆ హితనచనముమ సహించలేదు. కే మూ. స బద్ధ్వా భ్రుకుటిం వక్రే క్రోధవ్య వశమాగతః,

అనుర్జాత్పరివృత్తాక్షో మాల్యవన్త మథాబ్రవీత్‌, ౭

ప్ర అ సజఆలడు, క్రోధప్య=క్రోధమునకు, వశమ్‌=వశముము, ఆగతః=పాందినవాడై వక్త్రే=ముఖమునందు, భ్రుకుటిమ్‌=భుకుటివి, బద్ధ్ద్వా=కట్టీ, అమర్హాత్‌ =కోపమువలన, పరివృత్తాక్ష=తిరిగిపోయిన కళ్లు కలనాడై అథ=అటు పిమ్మట; మాల్యనన్తమ్‌=మాల్యవంతువి గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

లా ఆ రావణుడు కోసమునకు వశుడై, కనుబొమ్మలు విరిచి, కోపము చేత తిరిగిపోవుచున్న వేత్రములతో మాల్యవంతునితో ఇట్లు సలికెను.2 మూ. హితబుద్ధ్యా యదహితం వచః పరుషముచ్యతే,

పరపక్షం ప్రవిశ్యెన వైతచ్చోోత్రగతం మమ. తి

ప్ర అ. పరపక్షమ్‌=ళతుసక్త్షమును, ్రవిశ్యెవ=వ్రవేశించి, హిత బుద్ధ్యా=హిత మను బుద్ధచేత, యశ్‌=ఏ, పరుషమ్‌=పరుషమైన, అహి తమ్‌=హితము కాని, వచః=వచనము, ఉచ్యతే=చెప్పబడుచున్నదో, ఏతత్‌ =ఇది, మమ=నాకు, (శ్రోత్రగతమ్‌=చెవికి ఎక్కినది నజ=కాదు.

తా, శత్రువుల పక్షములో చేరి, హిత మని చెప్పుచు, పరుషముగా పలికిన అహితవచనము నా చెవికి ఎక్కదు. తి మూ. నూనుషం కృపణం రామమేకం శాఖామృగాశ్రయమ్‌,

సమర్థం మన్య పే కేన త్యక్తం పిత్రా వవాశయమ్‌. శీ

యుద్ధకాండము 40

ప్ర అ. మానుషమ్‌=మనుష్యుడు, కృవణమ్‌=దీనుడు, ఏకమ్‌=ఒంటరి వాడు, శాభాన్భుగాశ్రయమ్‌=వావరులు ఆశ్రయముగా గలవాడు, షీత్రా =తండ్రిచేత, త్యక్తమ్‌=విడునబడినవాదు, వనాశ్రయమ్‌=వనము ఆశ్రయముగా గలవాడు అయిన, రామమ్‌=రాముళణ్లీ, సమర్ధమ్‌=సమర్జుల్ణీగా, 'కేవ=ఏ కారణముచేత, మన్య సే=తల చుచున్నావు ?

తా. రాముడు మానవమాశత్రుడు; దీముడు; ఒంటరివాడు; వానరులను ఆశ్రయించినవాడు; తండ్రి విడిచినేయగా అడవులలో తిరుగుచున్నవాడు. అట్టి రాముడు సమర్జు డని ఎట్లు అనుకొనుచున్నావు? త్తే మూ. రక్షపామీశ్వరం చమూం చ దేవావాం చ భయంకరమ్‌,

హీవం మాం మన్యసే కేన అహీనం సర్వవిక్రమై ర్‌

ప్ర అ. రక్షపామ్‌=రాక్షసులకు, ఈశ్వరమ్‌= ప్రభువును, దేవానాం చ=దేవతలకు, భయంకరమ్‌=భయము కలిగించువాడను అయిన, మామ్‌= నన్ను, సర్వవిక్రమైజసమస్తపరాక్రమములతో, అ హీనమ్‌=పరిపూర్ణుడ వైన, మామ్‌=నమ్న, హీనమ్‌=తక్కువవానిగా, 'క్రేవ=ఏ కారణముచేత, మన్యకే=తలచుచున్నావు ?

తా. రాక్షసులకు ప్రభువును, దేవతలకు కూడ భయంకరుడమ అయిన నన్ను; అన్నివిధముల సరాశక్రమములతో పరిపూర్ణుడవైన నన్ను, తక్కువవానినిగా ఎందుకు అనుకొనుచున్నావు ? ర్‌ మూ, వీరద్వేషేణ వా శజ్కే పక్షపాతేవ వా రిపోజ

త్వయాహం సరుషాణ్యుక్తో మమ ప్రోత్సాహనేన నా, 6

ప్ర అ. వీరద్వేషేణ=వీరునియందు ద్వేషముచేత గౌని, రిపోః=శత్రువు యొక్క, పక్తపాతేన వా=పక్ష్తపాతముచేత గాని, మమ=వాయొక్క, ప్రోత్పాహనేన షవాక్యములను, ఉక్తః=పలకబడితివి అవి, శజ్కే =ఊహించుచున్నాను,

తా. సజాతీయుడైన వీరువి విషయములో అసూయచేతనో, శత్రువుమీద పక్తపాతముచేతనో, నేను ఏమీ అనకుండా ఉండుటచేతనో నీవు ఈ విధముగా వాతో పరుషముగా మాటలాడినా వని అనుకొనుచున్నాను. 6 మూ. ప్రభవవ్తం పదస్థం హి పరుషం కో౭భిభాషతే,

పణ్ణీతః శాస్త్రతత్త్వజ్ఞో వివా ప్రోత్సాహవేన వా, 7

ప్ర ఆఅ. శాస్తతత్తజ్ఞ=శాస్త్రతత్తము తెలిసిన, సండితఈ =పండితుడు, కఃజ=ఎవడు, వివా ప్రోర్చాహనీ్‌ వా=్రోత్సహించుట లేకుండగా, ('ప్రభవన్తమ్‌=సమ

404 శ్రీమద్రామాయణము ర్లుడైన, పదస్థమ్‌=అధికారములో ఉన్నవానివి గూర్చి, పరుషన్‌=పరుషమును, అభిభాషతే=పలుకును ?

తొ. ఎవరో వెనుక ఉండి ప్రాత్సృహించకపోయినచో, శాష్త్రతత్ర్వము తెలిసిన పండితుడు ఎవడైనా సమర్హుడైన అధికారములో ఉన్నవానితో ఈ విధముగా సరుషముగా మాటలాడునా జ ళా మూ. ఆనీయ చ వనాత్పీతాం పద్మ హీనామిన శ్రియమ్‌,

కిమర్థం ప్రతిదాప్యామి రాఘవస్య భయాదహమ్‌. క!

ప్ర అ, పద్మ హీవామ్‌=పద్మములు లేవి, శ్రియమ్‌ ఇన=లక్ష్మివలె ఉన్న, పీతామ్‌=పీతను, వవాత్‌=వనమునుండి, ఆనీయజత్తీపికొనివచ్చి, అహమ్‌=నేను, రాఘవస్య=రామునియొక్క, భయాత్‌ =భయమువలన, కిమర్ధమ్‌=ఎందుకు, ప్రతి దాస్యామ=ఇచ్చెదను గ

తా. చేతిలో పద్మములు లేవి లక్ష్మి వంటి సీతను వనమునుండి తీసికొవి వచ్చి నేను రామునికి భయపడి ఎందుకు తిరిగి ఇచ్చినేయవలెను ? 8 మూ. వృతం వావరకోటీభిః పసుగ్గీవం పలక్ష్మణమ్‌,

పశ్య క్రైశ్చిదహోభిశ్చ రాఘవం విహతం మయా, 0

ప్ర అ. క్రైళ్ళిల్‌=కొన్ని, అహోభిః=దినములచేత (లో), మయా =వాచేత, విహతమ్‌= చంపబడిన, వానరకోటీభిః=వానరకోట్లతో, వృతమ్‌ =కూడిన, పసుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవువితో కూడిన, పలక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మయణినితో కూడిన, రాఘ వమ్‌=రాముల్లో, పశ్య=చూడుము.

తా. కొన్ని రోజులలో నేను కోట్లకొలది వానరులతోను, సుగ్రీవువితోను, లక్ష్మణునితోమ కూడిన రాముళణ్లి చంపీవేపెదనుు చూడుము. 0 మూ. ద్వే యస్య వ తిష్టన్తి దైవతాన్యపీ సంయుగే,

ప్‌ కప్మాద్రావణో యుద్ధే భయమాహారయిష్యతి. 10

ప్ర అ. _దైవతావ్యపి=దేవతలు కూడ, సంయు గేజయుద్ధము నందు, యష్య=ఎవనిక్సి ద్వన్డే వ్రద్వంద్వయుద్ధమునందు, న తిష్మన్తి=విలబడరో, సః=ఆ, రొవణణరావలణుడు, యుద్ధే=యుద్దమువందు, కస్మాత్‌ =ఎందువలవ, భయమ్‌=భయమును, ఆహారయిష్యతి=తెచ్చుకొనగలడు ?

తొ. యుద్ధములో దేనతలు కూడ ఎవనితో ద్వంద్వయుద్ధమునకు

యుద్ధకాండము 406 విలువజాలరో అట్టి రావణుడు యుద్ధములో ఎట్లు భయపడును ? 10 మూ. ద్విధా భజ్యేయమస్యేవం ననమేయంతు కస్య చిత్‌,

ఏష మే పహజో దోషః ప్వభావో దురతిక్రమః 1

ప్ర అ. ద్విధా=రెండుగా, భజ్యేయమపి=విరిగిపోవైన విరిగిపోవుదును. ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, కష్య చిత్‌ =ఎవనికీ, న నమేయమ్‌=వంగను. ఏషు=ఇది, మే=నాయొక్క, సహజః=సహజమైన్య, దోషు=దోషము. ప్వభావః=ప్వభావము, దురతిక్రమః=దాట శక్యము కానిది.

తా వేను రెండు ముక్కలుగా విరిగిపోవైవా విరిగిపోవుదునుగావి ఎవ్వరికీ వంగను. ఇది వాలోవి సహజమైన దోషము. స్వభావము దాట శక్యము. కానిది. కై మూ, యది తావత్పముద్రే తు "పేతుర్చర్డో యదృచ్చయా,

రామేణ విష్న్మయః కో౭౬త్ర యేన మే భయమాగతమ్‌. 12

ప అ. _రామేణ=రామునిచేతు యదృచృయా=దైవవశముచేత, సముదే=సముద్రమునందు, సేతుః=పేతువు, బద్ధః యది తావత్‌ =కట్టబడిన దైనను, అఆత్ర=దీనియందు, యేన=దేనిచేత్య, మే=నాకు, భయమ్‌=భయము, ఆగతమ్‌=వచ్చినదో, అట్టి, విష్కయః=ఆశ్చర్యము, ఈ=ఏమి ?

తాం దైవవశముచేత రాముడు సముద్రముమీద సేతువును కట్టినంతమాత్రాన నేను భయపడవలసి నంత ఆశ్చర్య మేమి ఉన్నది ?) 12 మూ. ప తు తీర్త్వార్గనం రామః సహ వానరపేవయా,

ప్రతజావామి తే సత్యం న జీవన్‌ ప్రతియాప్యతి. క3

ప్ర అ. సః రాఘవః=ఆ రాముడు, వానరసేనయా సహ=వానరకేనతో కూడ, అర్థవమ్‌= సముద్రమును, తీర్తా దాటి, జీవన్‌ =జీవించినవాడై, న స్టైతియాస్థతచతిరిగి వెళ్లడు; తే=నీకు, సత్యమ్‌=పత్యముగా, ప్రతిజానామి ='్రతిజ్ఞ

చున్నాను.

తా. వానరపేనతో సముద్రము దాటి వచ్చిన రాముడు ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళడు; నీకు ప్రతిజ్ఞ చేసి సత్యమును చెప్పుచున్నాను. 13 మూ. ఇతి బ్రువాణం పంరబ్దం రుష్టం విజ్హాయ రావణమ్‌,

వ్రీడితో మాల్యవాన్వాక్యం వోత్తరం ప్రత్యపద్యత. కేశ

ప్ర ఆఅ. ఇతి=ఇట్లు, పంరబ్ధమ్‌=తాందరతో కూడువట్ట్లుగా,

406 శ్రీమద్రామాయణము (బువాణమ్‌=సలుకుచున్న, రావణమ్‌=రావలుిళ్లో, _రుష్టమ్‌=కో పించినవావినిగా, విజ్బాయ=తెలి సీకొని, మాల్యవాన్‌ =మాల్యవంతుడు, న్రీడితః= సిగ్గుపడినవాడై, ఉత్త రవ్షో=ఉత్తరరూవమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, న ్రత్యపద్యత=పాందలేదు.

త. ఈ విధముగా తొందరపాటుతో మాటలాడుచున్న రావణుడు కోపించి ఉన్నాడని తెలిసికొని, మాల్యవంతుడు సిగ్గుపడి, ్రత్యుత్తరమేమీ చెప్పలేదు. కత మూ. జయాశిషా తు రాజూవం వర్ధయిత్వా యథోచితమ్‌,

మాల్యవావభ్యనుజ్ఞాతో జగొవము వ్వం వివేశవమ్‌. కేర్‌

ప్ర అ. మాల్యవాన్‌ =మాల్యవంతుడు, రాజూానమ్‌=రాజును, జయా శిషాజోజయ విజయీ భవి అను ఆశీష్పుచేత, యథోచితమ్‌=తగు విధముగా, వర్ధయిత్వా=వృద్ధి పొందించి, అభ్యనుజ్ఞాతః= అనుజ్ఞ ఇవ్వబడినవాడై, వ్వమ్‌=తన సంబంధమైన, వివేశవమ్‌=గృహమును గూర్చి, జగామ వెళ్లెను.

తా. మాల్యనంతుడు జయాశీర్యాదములను ప్రయోగించి రాజును అభినందించి ఆతని అనుజ్ఞ తీసికొని తన గృహమునకు వెళ్లిపోయెను. 115 మూ. రావణస్తు సహామాత్యో నున్తుయిత్వా వినృుళ్య చ

లజ్కాయాస్తు తదా గుప్తిం కారయామాస రాక్షసఒ 16

ప్ర అ. _ రాక్షస=రాక్ససుడైన, రావణస్తు=రావణుడైతే, సహా మాత్యః=మంత్రులతో కూడినవాడై, మన్తయిత్వా=ఆలోచించి, విమృశ్య=నిశ్చ యించి, తదా=అప్పుడు, లబ్కాయాః=లంకయొక్కు, గుప్తిమ్‌=రక్షణను, కారయామాస యించి తదాఎఅప్పుడు, లజ్కా క

తా. అప్పుడు రావణుడు మంత్రులతో ఆలోచించి, కర్తవ్యమును విర్థయించి, లంకకు రక్షణను ఏర్పరచెను. కం మూ. వ్యాదిదేశ చ పూర్వప్యాం ప్రహష్తం ద్వారి రాక్షసమ్‌,

దక్షిణస్యాం మహావీర్యాౌ మహాపార్శ $మహోదరౌ. క్ష

పశ్చిమాయానుథ ద్వారి పుత్రమిన్హ్రుజీతం తదా,

వ్యాదిదేశ మహామాయం రాక్ష పైరృహుభిర్వృతమ్‌. 18

ప్ర ఆ స్యాం రి=తూర్చుద్వారమునందు, (ప్రహస్తమ్‌ =ప్రహస్తుడను, క కక ననా టన దక్షీణప్యాక్‌ వదక్షిణద్యారమునందు, మహావీర్యౌజ కమము గల, మహా

మహ"దరౌ=మహాపార్శ మహోదట న వంక లి గాస్ట్ట వ=అటుపిమ్ముట, తదా=అప్పుడు, పశ్చిమాయాం ద్యారి=పశ్చిమద్యారమునందు,

యుద్ధకాండము 407 మహామాయమ్‌ =గొప్ప మాయలు గల, బహుభిః=అవనేకులైన, రాక్ష పై =రాక్షసు లలో, వృతమ్‌=కూడిన, పుత్రమ్‌=పుత్రుడైన, ఇన్హాజితమ్‌=ఇంద్రజిత్తును, వ్యాదిదేశ జవియమించెను.

తా. తూర్పుద్వారమునందు ప్రహస్తుణ్ణి, దక్షిణద్వ్యారమునందు గొప్ప బలముగల మహోదరమహాపార్మ్శు్యులను, పశ్చిమద్వారమునందు గొప్ప మాయలు తెలిపిన చాలామంది రాక్షమలట్ర కూడిన తన పుత్రుడైన ఇంద్రజిత్తును విలిపెను. 17 18 మూ. ఉత్తరప్యాం పురద్వారి వ్యాదిశ్య శుకపారణౌ,

స్వయం తత్ర గమిష్యామి మన్తిణప్తానువాచ హం కం

ప్ర అ, ఉత్తరస్యామ్‌=ఉత్తరపుదైన, పురద్వారి=నగరద్వారమునందు, శుకపారణౌ=శుకపారణులను, వ్యాదిశ్య=వియమించి, స్వయమ్‌ =స్వయముగా, తత్ర=అక్కడికి, గమిష్యామి=వెళ్లైదమ అవి, తాన్‌ =ఐఆ, మన్తిణః=మంధత్రులను గూర్చి, ఉవాచ హ=పలికెను.

తొ. ఉత్తరద్యారమునందు, శుకసారణులము వియమించి, *వేము కూడ అక్కడికి వెళ్ళెదని అని ఆ మంత్రులతో చెప్పెను. 19 మూ. రాక్షసం తు విరూపాక్షం మహావీర్యపరాక్రమమ్‌,

మధ్యమేఒప్టాపయద్లుల్మే బహుభిః పహ రాక్ష పై 20

ప్ర అ. మహావీర్యపరాక్రమమ్‌=గొప్పు వీర్యము పరాక్రమము గల, విరూ పాక్తమ్‌=విరూపాక్సు డను, రాక్షపమ్‌=రాక్షసుణ్లి, బహుభిః=చాలామంది, రాక్షసైః పహా=రాక్షపులతో కూడ, మధ్య మే=మధ్యయందున్న, గుల్మే= పేవావివేశమునందు, అప్టాపయత్‌ =విలి"పెను,

తా. గొప్ప వీర్యపరాక్రమములు గల విరూపాక్సు డను రాక్షసుని, అచేకులైన ఇతరరాక్షసులతో కూడ పేనామధ్యభాగమునందు విలిపెను. 20 మూ. ఏవం విధావం లజ్కాయాం కృత్వా రాక్షసపుజ్లవ,

కృతకృత్య మివాత్మానం మవ్యతే కాలచోదితఒ ళ్‌!

ప్ర అ. రాక్షసపుజ్లవః=ఆ రాక్షస్మశేష్ణుడు, లబ్కాయామ్‌=లంకయందు, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, విధానమే=ఏర్పాటుమ, సు కాలచోదితః=కాలముచేత (గ్రేరితుడై, ఆత్మావమ్‌=తవమ, కృతకృత్యమివ=కృతకృత్యువి వలె, మన్యతే=తల చుచున్నాడు.

తా. రావణుడు లంకలో ఈ విధముగా ఏర్వాట్లు చేసి, _వివాశకాలము

406 శ్రీమద్రామాయణము దాపురించుటచే కృతకృత్యు _ డైనట్లు భావించుచుండెమ. అం మూ. విసర్ణయామాస తతః స మన్తిణో

విధావమాజ్ఞాప్య పురప్య పుష్కలమ్‌,

జయాశిషా మన్తిగణేవ పూజితో

వివేశ పో౭ఒవ్తఃపురమృద్ధిమన్మ హత్‌. 29

ఇ్యార్డే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాజ్తే షట్తింశు సర్గం

ప్ర అ_ సజఅతడు, పురప్య=వట్టణముయొక్క, పుష్కలమ్‌=సరి పూర్ణమైన, విధానమ్‌=ఏర్పాటును, ఆజ్ఞాస్య=ఆజ్ఞాపించి, తతః=అటు పిమ్మట, మన్త్రిణః=మంత్రులను, విసర్ణయామాస=విడిచిపెట్టెను. మన్తిగణేన=మందత్రుల గణముచేత, జయాశిషా=బయాశీర్యాదము. చేత, పూజితః=పూజింపబడినవాడై, పః=అతడు, బుద్ధిమత్‌ =సమృద్ధి గల, మహత్‌ =గొప్పదైవు అవ్వఃపురమ్‌=అంతః పురమును, వివేశ=ప్రవేశించెను.

తా, రావణుడు ఈ విధముగా నగరరక్షణమువకు పూర్తిగా ఏర్పాట్లు చేప, మంత్రులు వెళ్లుటకు అనుమతి ఇచ్చి, ఆ మంత్రులందరు జయాశీర్యాదము చేసి వెళ్లిపోయిన పిమ్మట ఐశ్వర్యసమృద్ధమైవ అంతఃపురములో (వ్రవేశించెను.22

“బాలానందినో అను శశ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకొండలో మువుదిఆరవ నర్ధ నమాప్తము,

అథ సప్తత్రింశః ప్‌ర్గః

(ల౦కారక్షణమునకై. రావణుడు. చేవీన ఏర్పాట్లను గూర్చి విభీనణుడు రామునకు చెస్టను. లంకాద్వారములను ఆ(క్రమింవుడని రాముడు వానర సేనానా యకులను ఆదేశించుట.] మూ. వరవావరరాజువౌ ప తు వాయుసుతః కపిః,

జామ్బవానృక్షరాజశ్చ రాక్షపశ్చ విభీషణః. క

అబ్గదో వాలిపుత్రశ్చ సౌమిత్రిః శరభః కసి;

సుషేణః పహదాయాదో మైన్టో ద్వివిద ఏవ చ. 2

గజో గవాక్షః కుముదో వలోఒథ పవసప్తథా,

అఆమిదత్రవిషయం ప్రాప్తాః సమవేతాః సమర్థయన్‌. తి

ప్ర అ నరవానరరాజావౌ=నరుల రాబైన రాముడు, వానరరాజైన సుగ్రీవుడు, వాయుసుత=నాయుకుమారుడైన, సః కపి=ఆ హమమంతుదు, బుక్షరాజః=భల్లూకముల రాజైన, జామ్బృవాన్‌ =జాంబవంతుడు, రాక్షసః=రాక్ష మడైన, విభీషణః=విభీషణుడు, వాలిపుత్ర=వాలిపుత్రుడైన, అబ్లదః=అంగదుడు, సౌమి (ఊఈవ=లక్ష్మణుడు, శరభః కపిః=శరభు డను వానరుడు, సహదాయాదఃజ=బంధు వులతీ కూడిన, సుషేణ= పేలుడు, మైన్హు=మైందుడు, ద్వివిద ఏవ చ=ద్వివి దుడు, గజు=గజుడు, అథ=మరియు, గవాక్షః=గవాక్టుడు, కుముదః=కుముదుడు, తథా=మరియు, నలణజ=నలుడు, అథవ=మరియు, పవపజపవసుడు, అమిత్రవిష మమ్‌=శ్యకుదేశమును, ప్రాప్తాః=పొందినవారై, సమవేతాః=ఒక చోట చేరినవారై సమర్థ, =ఆలోచించిరి.

తా. శఇతుదేశములో ప్రవేశించిన రామసుగ్రీవులు, హనుమంతుడు, బుక్షముల రాజైన జాంబవంతుడు, విభీషణుడు, వాలి పుత్రుడైన అంగదుడు, లక్ష్మణుడు, శరభుడు, పరివారసహితుడైన సుషేణుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గజుడు, గవాక్ట్సుడు, కుముదుడు, నలుడు, సవసుడు = వీరందరు కలిసి ఆలోచించిరి. 1=38 మూ. ఇయం సొ లక్ష్యతే లజ్కా పురీ రావణపాలితా,

పాసురోరగగన్థర్వైరమ రైరసి దుర్హయా, డే

ప్ర అ. రావణపాలితా=రావణువిచేత పాలింపబడిన, సాసురోరగగ వట్ట మరులతోను, ఉరగులతోమ, గంధర్వులతోమ కూడిన, అమరైరసి=దేవతల

కూడ, దుర్షయా=జయింస శక్యము కాని, సా=ఆ, ఇయమ్‌=ఈ, లజ్కా

పురీ=లంకాపట్టణము, లక్ష ఫ్రతే=చూడబడుచున్నది.

410 శ్రీమద్రామాయణము

తా రావణునిచేత పాలింపబడుచు అసురులచేత గాని, ఉరగుల చేత గావి, గంధర్థలచేత గొవి, దేవతలచేత గాని జయింస శక్యము గొవి ఆ లంకాపట్టణము ఇద) ఎదుట కవబడుచున్నది. ల! మూ. కార్యపిద్ధిం పురప్కృత్య మవ్తయర్వం వివిర్ణయే,

నిత్యం సంవిహితో హ్యత్ర రావణో రాక్షపాధిపః ర్‌

ప్ర అ. కార్య సిద్దిమ్‌=కార్య సిద్ధిని, పురస్కృత్య=పురస్కరించుకొవి, వివి న్రయే=విరయము విషయమునందు, మన్త్ప్వయధ్వమ్‌ =ఆలోచించుడు. అ(త్ర=ఇక్కడ, రాక్షసాధిపః=రాక్షపరాబైన, రావణః=రావణుడు, విత్యమ్‌=విత్యము, సంవిహిత హి=ఉండునుగదొ,

తా. రాక్షసుల ప్రభువైన రావణుడు విత్యము ఈ నగరమువందే ఉండును. అందుచేత మనము తలపెట్టివ కార్యము ఎట్టు పిద్ధించునో విర్ణయించుటకు ఆలోచన చేయుడు. ర్‌ మూ, అథ తేషు బ్రువాణేషు రావణావరజో2_బవీత్‌,

వాక్యమగ్రామ్యపదవత్పుష్కలార్థం విభీషణః 6

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, తేషు=వాళ్లు, (బువాణేషు=ఇట్లు మాట్టాదుచుండగా, రావణావరజః=రావణుని తమ్ముడైన, నిభీషణః=విభీషణుడు, ఆగ్రామ్యపదవత్‌ =గ్రామ్యపదములు లేని, వుష్కలార్థమ్‌=పూర్ణమైన అర్థము గల, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. వాళ్లందరు ఇట్లు అనుకొనుచుండగా రావణువి తమ్ముడైన విభీషణుడు గ్రామ్యములైన పదములు లేని, పరిపూర్తారము గల వాక్యము పలికెను. గా 6 మూ. అనలః పవసశ్ఫెన పంసాతిః ప్రమతిస్తథా,

గత్వా లబజ్కారి మమామాత్వాః పురీం పునరిహాగతాఒ 7

ప్ర అ. మమ=వాయొక్క, అమాల్యాః=మంతులైన, అనలణ=అనలుడు, సనసశ్చివ=పనసుడు, సంపాతః=సంపాతి, తథా=మరియు, ప్రమతిః= ప్రమతి అమవారు, లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాపట్టణముము గూర్చి, గత్వాజ= వెళ్లి, పున=మరల, ఇహ=ఇక్కడిక్తి, ఆగతాః=వచ్చివారు.

తా. వా మంత్రులైన అనలుడు, సనసుడు, సంపాతి, (ప్రమతి లంకకు వెళ్లి మరల వచ్చినారు. 7

యుద్ధకాండము 411 మూ భూత్వా శకమునయః పర్వే ప్రవిష్టాశ్చ రిపోర్చలమ్‌,

విధానం విహితం యచ్చ తద్దృహ్ట్వై సముపస్థితాః. 8

ప్ర అ. సర్వే=వాళ్లందరూ, శకునయః=సక్సులుగా, భూత్వా=అయి, రిపోః=శత్రువుయొక్క; బలమ్‌= సైన్యమును, ప్రవిష్టాః= ప్రవేశించినారు. యత్‌ =ఏ, విధానమ్‌=ఏర్పాటు, వమ ముబడినద, తల్‌ =దొనవివి, దృష్ట్వా=చూచి, పముపస్థితాః=నచ్చివారు.

తా. వాళ్లందరూ పక్షి రూపములు ధరించి శత్రు పైన్యములో (ప్రవేశించి, శత్రువులు చేపికొనిన ఏర్పాటు లన్నీ చూచి వచ్చినారు. తి మూ. సంవిధానం యథాహుస్తే రావణప్య దురాత్మవః

రామ తద్భువతః సర్వం యాథాతథ్యేన మే శృణు, థి

ప్ర అ. రాము=రావమాూ ! తే ఇ=వాళ్లు, దురాత్మనః=దుష్టబుద్ధి యైన, రావణస్య=రావణువియొక్క, సంవిధానమ్‌=ఏర్పాటును, యథా=ఎట్టు, ఆహుః=చెప్పుచున్నారో, సర్వమ్‌=దావివంతనూ, యాథాతథ్యేన=యథార్థముగా, బ్రువతఃవ=చెప్పుచున్న, మే=నానుండి, శృణు=వినుము.

తా. రానూ ! దురాత్ముడైన రావణుడు చేసిన ఏర్పాట్లను గూర్చి వాళ్లు చేప్పిన విషయము నంతొ నేను ఉన్నదున్నట్లు చెప్పుచున్నాను; వినుము.9 మూ. పూర్వం ప్రహస్తః ప్రబలో ద్వారమాసొద్య తిస్టతి,

దక్షిణం చ మహావీర్యౌ మహాపార్శ ఎమనుహోదరౌ. 10

ప్ర అ ప్రబలఃజగొప్పు బలము గల, ప్రహస్తః=(్రహస్తుడు, పూర్వం ద్వారమ్‌=తూర్పు ద్వారమును, ఆసాద్య=పొంది, తిష్పతి=ఉన్నాడు. మహావీర్యౌ=గొప్ప పరాక్రమము. గల, మహాపార్వ్యనముహోేదరౌ=మహాపార్శ్వనుహోదరులు, దక్షిణం చూదక్షిణద్వారమును (పొంది ఉన్నారు).

తా. గొప్ప పరాక్రమము గల ప్రహస్తుడు తూర్పుద్వారము వద్ద, మహాసరాక్రమవంతులైన మహాసార్శ్వమహోదరులు దక్షిణద్వారమువద్ద ఉన్నారు. మూ. ఇన్హాజిత్పశ్చిమం ద్వారం రాక్ష పైరృహుభిర్భృతః

పట్టిశా సిధమష్మృద్భిః శూలముద్గరపాణిభిః, 11

వావాప్రహరతైః శూరైరావృతో రానణాత్మజఒ

ప్ర అ. రావణాత్మజు=రానణుని కుమారుడైన, ఇన్దుజిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు, పట్టిశా పిధమష్మద్భిణ=పట్టిశములు, ఖడ్గములు, ధనస్సులు గల, శూలముద్గరపొ ణీభి=శూలములు. ముద్గరములు హపస్తములయందు గల, బహుభిః=అవేకులైన,

412 శ్రీమద్రామాయణము రాక్ష పైః=రాక్షసులతో, వృతః=కూడినవాడై, నానాప్రహరటైః=అ నేకవిధము లైన ఆయుధములు గల, శూరైః=శూరులతో, ఆవృతః=కూడినవాడై, పశ్చిమం ద్వారమ్‌=పశ్చిమద్వారమును (చేరి ఉన్నాడు).

తా. రావణకుమారుడైన ఇంద్రజిత్తు పట్టిశములు, ఖడ్గములు, ధనస్సులు, శూలములు, ముద్గరములు ధరించిన చాలమంది రాక్షసులతోను, అనేకవిధములైన ఆయుధములు ధరించిన శూరులతోను కూడి పశ్చిమద్యారమునం దున్నాడు.!1 మూ. రాక్షపావాం పహంపైప్తు బహుభిః శస్త్రపాణీభిం కం

యుక్తః పరమపంవిగ్నో రాక్షసైః పహ మన్తవిత్‌,

ఉత్తరం నగరద్వారం రావణః ప్వయమాస్థితః 13

ప్ర అ. మన్తివిత్‌=ఆలోచనలు ఎరిగి రావణ=రావలుడు, శస్త్రపాణిభిః= శస్త్రములు హస్తములయందు గల, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసుల యొక్క, బహుభిః=ఆనేకమైన, సహ్యహై=సహస్రములతో, యుక్తః=కూడినవాడై, రాక్ష పైః=రాక్షసులతో కూడ, పరమసంవిగ్నః=మిక్కిలి దిగులు చెందినవారై, ఉత్తరమ్‌=ఉత్తరమైన, నగరద్వారమ్‌= నగరద్వారమును, స్వయమ్‌=స్వయముగా, ఆస్థిత=అధిప్టీంచి ఉన్నాడు.

తా. ఆలోచనలో నేర్పరియైన రావణుడు ఆయుధములు ధరించిన వేలకొలది రాక్షసులతో కూడి స్వయముగా _ఉత్తరద్వారమువద్ద ఉన్నాడు. ఆతడు రాక్షసులూ కూడ దిగులుచెంది ఉన్నారు. 12, 13 మూ, విరూపాక్షస్తు మహతా శూలఖడ్గధనుష్మతా,

బలేన రాక్షసైః పార్థం నుధ్యమం గుల్మమాశ్రితః. కశ

ప్ర అ విరూపాక్షస్తు=విరూపాక్టుడు, శూలఖడ్గధ్గముష శితా=శూలములు, ఖడ్గములు, ద్రవసిలు గల, మహతా=గొప్పదైన, బలేన= పేనతో, రాక్షసైః పార్ధమ్‌=రాక్ష. కూడ, మధ్యమం గుల్మమ్‌=మధ్యయందున్న పేనావివేశ మును, ఆథశ్రితః=ఆశ్రయించి ఉన్నాడు.

తా. విరూపాక్నుడు శూలములు, ఖడ్గములు, ధనప్సులు ధరించిన గొప్ప సైన్యముతో, చాలమంది. రాక్షసులతో సేనామధ్యమునందు ఉన్నాడు. 14 మూ. ఏతానేవంవిధాన్‌ గుల్మాన్‌ లజ్కాయాం సముదీక్ష్య లే

మామకా మన్తిిణః పర్వే శీఘ్రం పువరిహాగతాఒ కక్‌

ప్ర, అ. మామకాః=నా సంబంధమైవ, సర్వే=సమస్తమైన, తే మన్తిిణః=ఆ మంత్రులు, ఏవంవిధాన్‌=ఈ విధములైన, ఏతాన్‌=ఈ, గుల్మాన్‌= సేవానివేశ ములమ, లజ్కాయామ్‌=లంకయందు, సముదీక్ష్య=చూచి, శీ ఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగొ,

యుద్ధకాండము 413 పునః= మరల, ఇహ=ఇక్కడికి, ఆగతాః=వచ్చివారు.

తా. నా మంద్రులందరు లంకకు వెళ్లి అక్కడ ఉన్న ఈ సేనానివేశములను చూచి మరల వచ్చినారు. కేర్‌ మూ. గజావాం దశపాహస్రం రథావామయుతం తథా,

హయావామయుతే ద్వే చ సొగ్గా కోటిళ్ళ రక్షపామ్‌. 16

విక్రాన్హా బలవవ్తశ్చ పంయు గేష్వాతతాయివః,

ఇష్టా రాక్షపరాజప్య విత్యమేతే విశాచరాః. 7

ప్ర అ. గజావామ్‌=గజములయొక్క, దశసాహప్రమ్‌=పది వేలు, తథా=మరియు, రథానామ్‌=రథములయొక్క, అయుతమ్‌=అయుతము, హయా నామ్‌=ఆశ్వములయొక్క, ద్వే= రెండు, ఆయుతే=ఆయుతములు, రక్షసామ్‌ =రాక్షసు లయొక్క, పాగ్రా= కొంచెము అధికమైన, కోటిశ్చ=కోటియు, సంయు గేషు=ఐయుద్ధ ములయందు, మిక్రొవ్హాః= పర్శాక్రమముగలవారు, బలవన్తశ్చ=బలముగలవారు, ఆతతొయినః=క్రూరులు, ఏతే=ఈ, నిశాచరాః=రాక్షసులు, విత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, రాక్షపరాజస్య=రావణునకు, ఇష్టాఃజ ఇష్టులు,

తొ. యుద్ధములలో పరాక్రమము చూపువారు, బలవంతులు, సూరులు

ఛి

అయిన పదివేలమంది గజములను అధిప్టీంచు యోధులు, పదివేలమంది రథికులు, రెండువేలమంది ఆశ్వికులు, కోటికీ మించిన పదాతులైన రాక్షసులు వీళ్లందరూ రావణునకు ఇష్ట్రలైన వారు. 16, 17 మూ, ఏక స్యెవాత్ర యుద్దార్డే రాక్షపస్య విశాంపతే,

పరీవారః సహస్రాణాం సహస్రముపతిష్టతే, 18

ప్ర. అ. విశాంపతే=రాజా ! అత్ర=ఈ రాక్షసులలో, ఏకస్య=ఒక్క, రాక్ష పష్య= రాక్షసునకు, యుద్దార్ధే=యుద్ధమునిమిత్తము, పహస్రాణామ్‌= వేలయొక్క, సహప్రమ్‌= సహస్రము, పలీవొరః= పరివారము, ఉపతిష్టతే=చేరి ఉండును.

తా. రానూ! యుద్ధమునందు ఈ రాక్తపులలో ఒక్కొక్కనికి పది ౯క్షలమంది పరివారముగా వచ్చి ఉందురు. కతి మూ. ఏతాం ప్రవృత్తిం అజ్కాయాం మన్తిప్రోక్తాం విభీషణః,

ఏవముక్త్వా మహాబాహూ రాక్షపాంప్తానదర్శయతీ. 19

ప్ర అ. మహాబాహుః=గొప్ప బాహువులు గల, విభీషణః=విభీష బుడు, మన్తిప్రోక్తాము=మంత్రులవేత చెప్పబడిన, లజ్కాయామ్‌=లంకయందు, ఏతామ్‌= ఈ, ప్రవృత్తిమ్‌=వార్తను, ఏనమ్‌=ఈ విధముగా, ఉక్త్వా=పలికి, తాన్‌=ఆ,

శకే4 శ్రీమద్రామాయణము రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, అఆదర్శయత్‌: =చూసపెను. తా. మహాబాహువైన విభీషణుడు తన మంత్రులు తీసికొనివచ్చిన లంకకు పంబంధించిన ఈ వార్తను ఈ _ విధముగా చెప్పి ఆ రాక్షసులను (మంత్రులను) చూపెను. 19 మూ. లజ్కాయాం పచివైః పర్వం రామాయ ప్రత్యవేదయత్‌, రామం కనులపత్రాక్షమిదముత్త రమట్రవీత్‌, 20 రావణానరజః శ్రీమాన్‌ రామ్మస్రియచిక్షీర్ణయా. ప్ర అ. శ్రీమాన్‌=శ్ర్రీమంతుడైవ, రావణావరజః=విభీషణుడు, లజ్కొ యామ్‌= లంకయందు, సర్వమ్‌ =వృత్తాంతమును అంతను, సచిమై=మం్రులచేత, రామాయః= రామువికొరకు, _ ప్రత్యవేదయత్‌ =తెలియపరచెను. కమలపత్రా క్షమ్‌=కమలపత్రములవంటి నేత్రములు గల, రామమ్‌ =రాముల్లీగూర్చి, రామ (గ్రీయచికీర్షయా=రామునికి (ప్రియము చేయవలెనను కోరికతో, ఇదమ్‌=ఈ, ఉత్తరమ్‌=తరువాతి వాక్యముమ, అట్రవీత్‌ =పలి కెను. తా. శ్రీమంతుడైన విభీషణుడు రామునకు లంకలోని వార్తలమ తన మంత్రులచేత కూడ చెప్పించి. కమలపత్రాక్సుడైన ఆ రామునితో ఆతనికి (ప్రీయము చేయవలెనను కోరికతో, మరల ఇట్లనెను. 20 మూ. కుబేరం తు యదా రామ రావణః ప్రత్యయుధ్యత, ల! షష్టీ శతసహప్రాణి తదా నిర్యాన్తి రక్షపామ్‌, పరాక్రమేణ వీర్యేణ తేజపా సత్త్వగౌరవాత్‌, 22 సదృశా హ్యత్ర దర్చేణ రావణస్య మహాత్మనః ప్ర అ. రామ=రామా ! రావణః=రావణుడు, యదా=ఎప్పుడు, కుబేరమ్‌= కుబేరుణ్లి, ప్రత్యయుధ్యత=ఎదిరించి యుద్ధము చేసెనో, తదొ=అప్పుడు, రక్ష పామ్‌ =రాక్షపులయొక్క, షష్టి=అరువది, శతపహస్రాణి=లక్షలు, నిర్యాన్తి=బయలు దేరినవి. పరాక్రమేణ=పరాక్రమముచేత, వీర్యేణ=వీర్యముచేత, తేజపా=తేజస్సుచేత, పత్త ఇగౌరనాత్‌ =బలాతిశయమువలన, దర్పేణ= ముచేత, ఆత=యుదమునందు, బ్‌ గర్వ 1 ఆ ళం దురాత్మనః=దుర్మాత్ము డైన, రావణప్య=రావణునకు, పదృశాః=తగినవారు. తా రానూ ! రావణుడు కుబేరునితో యుద్ధమునకై వెళ్లినప్పుడు ఆతవితో అరవైలక్షలమంది రాక్షసులు వెళ్లిరి. వాళ్లందరూ కూడ సరాక్రమముచేత, వీర్యముచేత, తేజష్సుచేత, బలాధిక్యముచేత, గర్వముచేత దురాత్ముడైన రావణునకు

యుద్ధకాండము 415 తగినవారు, 21 22 మూ. అత్ర మమ్యర్న కర్తవ్యో రోషయే త్వాం వ భీషయే, 23 సమర్లో హ్యపి వీర్వేణ పురాణాముపి విగ్రహే, తే క. ల్‌

ప్ర, అ. అత్ర=ఈ విషయమునందు, మన్యుః=కోపము, న కర్తవ్యః=చేయ దగినది కాదు. ర్యామ్‌ నిమ్ము రోష్టాయే=కోవము కలవానిని చేయుచున్నాను. న భీషయే= భయసెట్టుట వీర్యేణ=పరాక్రమముచేత, సురాణామ్‌= దేవ తలయొక్క, నిగ్రహే౬.పి= విగ్రహమునందు. కూడ, సమర్థః=పమర్జ్థుడవు, అసి హి=అయి ఉన్నావు కదా.

తా. నేను శత్రుబలమును వర్ణించుచున్నందుకు కోసించకుము. నీకు శత్రువులపై కోపము తెప్పించుటకు ఇది చెప్పినాను కాని భయపెట్టుటకు కాదు. నీవు పరాక్రమముచేత దేవతలను కూడ జయించుటకు పమర్థుడవు కదా. 23 మూ, తద్భవాంశ్చతురబ్లేణ బలేన మహాతా వృతమ్‌, 24

వ్యూ హ్యేదం వావరావీకం విర్మథిష్యతి రావణన్‌,

శ అ. లరత్‌=అ కారణమువలన, భవాన్‌=వీవు, ఇదమ్‌=ఈ, వానరానీకమ= వానర సైన్యమును, వ్యూహ్య=వ్యూహములుగా నిలిపి, చతురల్లేణ బరేన=చతురంగ సైన్యముతో, వృతమ్‌=కూడివ, రావణమ్‌=రావణువి, విర్మథి ష్యతి=మథించగలనవు.

తా. అందుచేత నీవు ఈ వానరసేనను వ్యూహములుగా విలిపి చతురంగ సైవ్యముతో కూడిన రావణుని మథించగలవు. 24 మూ. రావణావరజే వాక్యమేనం బ్రువతి రాఘనః, 2ర్‌

శత్రూణాం ప్రతిఘాతార్థమిదం వచనమబ్రవీత్‌.

ప్ర అ, రావణావరజే=విభీషణుడు, ఇతి=ఇట్టు, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, బువతి సతి=పలుకుచుండగా, రాఘమ=రాముడు, శతూణామ్‌=శతువులయొక్క, ప్రతిఘాతార్థమ్‌=కొట్టుటకొరకు, ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌=నచనముము, అబ్రవీత్‌ = పలికెను.

తా. విభీషణు డిట్లు వెవ్రుచుండగా వివి రాముడు శత్రువులను ఎదుర్కొనుటకొరకు ఇట్లు పలికెను. 2ర్‌ మూ. పూర్వద్వారే తు లజ్కాయా నీలో వావరపుజ్లవః 26

ప్రహస్త ప్రతియోర్ధా ప్యాద్వావరైర్చహుభిర్పృతః

416 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర ఆ. యౌః=6౦”యొక్క, పూర్వద్వారే=తూర్పుద్వారమునందు, వావరవ్పుల వ డై. సీలః =నీలుడు, బహుభిః=చాలమంది, వాన రైః= వాన రులతో, వృతః=కూడినవాడై, ప్రహాస్తప్రతియోద్దా= ప్రహస్తుణ్లి ఎదిరించి యుద్ధము చేయువాడు, స్వాత్‌ =ఆగుగాక. తా. వానరశ్రేష్థుడైన నీలుడు చాలమంది వానరులతో కలిసి లంక మూ, అజ్జదో వాలిపుత్రస్తు బలేవ మహతా వృతః, 27 దక్షిణే బాధతాం ద్వారే మహాపార్శ వనుహోదరౌ,

అ వాలిపుత్రః=వాలిపుత్రు డైన, అబ్లదః=అంగదుడు, మహతా=గొప్ప దైన, బలమో వృతః=కూడినవాడై, దక్షిణే ద్వారే=దక్షిణద్యారమునందు, మహాపార్శ వ్రముహోదరౌ=నుహాపార్శ భముహోదరులను, బాధతామ=బాధించుగాక

తా. వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు గొప్ప సైన్యముతో కూడి దక్షిణద్వార మునందు నుహాపొర్శ శమహోదరులను బాధించనలెను. 27 నూ, హముమాన్సశ్చిమద్వారం విప్పీడ్య పవవాత్మజః 28

ప్రవిశత్వప్రమేయాత్మా బహుభిః కపిభిర్వృతః.

ప్ర అ. సవవాత్మజః=వాయుపుత్రుడు, అప్రమేయాత్నా =ఇంత అని చెప్ప శక్యము కాని _బుద్ధిగలవాడు అయిన, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, బహుభిః=అనేకులైన, కపిభిః= వానరులతో, వృతః=కూడినవాడై, పశ్చిమద్వా రమ్‌=పశ్చిమద్వారమును, నిప్పీడ్య=పీడించి, ప్రవిశతు=్రవేశించుగాక.

శా. నాయుపుత్రుడు, అప్రమేయమైన బుద్రిబలము గలవాడు అయిన హనుమంతుడు చాలమంది వానరులతో కూడి “పశ్చిమద్వారమును పీడించి లంకలో ప్రవేశించుగాక 28 మూ. దైత్యదానవసంఘావామృసీణాం చ మహాత్మవామ్‌, 29

విప్రకారసియః క్లుద్రో వరదానబలాన్వితఈః.

పరిక్రమతి యః సర్వాన్లోకాన్సంతాపయన్‌ ప్రజాః, 30

తప్యాహం రాక్ష పేన్దుస్య స్వయమేవ వధే ధృతణ

ఉత్తరం వగరద్వారమహం పౌమిత్రిణా సహ, ర!

వి పీడ్యాభిస్ర వేక్యామి సబలో యత్ర రావణః.

ప్ర అ. దైత్యదానవసంఘానామ్‌ =దైత్యదానవుల సముదాయములకు, మహాత్మనామ్‌= మహాత్ములైన, బుషీణాం చ=బుషులకు, విప్రకారపీయఃజ=హావిచే

యుద్ధకాండము శే? యుట ఇష్టముగా గలవాడు, క్లుద్రః=వీచుడు, వరదానబలాన్వితః=వరదావబలములో కూడినవాడు అయిన, యః= ఎవడు, ప్రజాః=(ప్రజలము, పంతాపయన్‌= పీడించుచూ, పర్వాన్‌=సమస్తమైన, లోకాన్‌=లోకములను, పరిక్రామతి=పంచరించుచుండునో, తస్య=అట్టి, రాక్ష సేన్రుస్య=రావణునియొక్క, వధే=వధయందు, అహమ్‌=నేను, ప్వయమేవ= ప్వయముగావే, ధృతః=నిశ్చయము కలవాడవై ఉన్నాను. అహమ్‌=నేను, సౌమిత్రిణా వప్తా=లక్ష్మణునతే కూడ, సబలః== సైన్యముతో కూడిన, రావణః=రావ ణుడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో, ఉత్తరం నగరద్వారమ్‌=ఉత్తరవగరద్వారమును, విపీడ్య= పీడించి, అభిప్ర వేక్త్రామి= వ్రవేశించెదను.

తా. దైత్యులను, దానవులను, మహాత్ములైన బుషులను పీడించుట యందు ఆనందము కలవాడు, వరదానము వలన కలిగిన బలము కలవాడు, వీచుడు, పర్వలోకములలో సంచరించుచు అక్కడి ప్రజలను పీడించువాడు అయిన రావణుని నేనే స్వయముగా చంసనలె నని దృడనిశ్చయము చేపితిమి. అందుచే నేను లక్ష్మణపమేతుడనై సైన్యముతో కూడిన రావణుడు ఉన్న ఉత్తరద్వారమును. పీడించి లంకలో శ్రవేశించెదను. 20-31 మూ. వానరేన్హుశ్చ బలవానృక్షరాజశ్చ వీర్యవాన్‌, 82

రాక్ష పేన్లానుజన్పెన గుల్మే భవతు మధ్యమే.

ప్ర అ. బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, వావరేన్హుశ్చ=సుగ్రీవుడు, వీర్యవాన్‌ = పరాజ్రమవంతుడైన, బుక్షరాజశ్చ=జొంబవంతుడు, రాక్ష పేన్చానముజశ్పెవ=ఐవిభీష ణుడు, నుధ్యమే=మధ్యమమైన, గుల్మే= సైన్యమునందు, భవతు=ఉండిగొక్క

తా. బలవంతుడైన సుగ్రీవుడు, వీర్యవంతుడైన జాంబవంతుడు, విభీషణుడు మధ్యయం దున్న సైవ్యములో ఉందురుగాకు త్ర2 మూ. న చైన మామషం రూసం కార్యం హరిభిరాహచే, 233

ఏషా భవతు నః సంజ్ఞా యుద్దేఒస్మిన్‌ నావరే బలే.

ప్ర అ ఆహవే=యుద్ధమునందు, హరిభిః=వానరులచేత, మూనుషం= మనుజపసంబంధమైన, డూపమ్‌=రూసము, న వైన కొర్యమ్‌=ఐచేయదగినది కాదు. అప్మిన్‌=ఈ యుద్ధేజయుద్ధమునందు, వానరే=వానరులసంబంధ మైన, బలే= సైన్యమునందు, ఏషాజ ఇది, న=మనకు, వంజ్ఞా=గుర్హు, భవతు=అగుగొకం

తా. యుద్ధములో నానరు లెన్వరూ మనుస్యరూసము ధరించకూడదు, ఈ యుద్ధములో వానర పైన్యమునందు మునకు ఇదే గుర్తు. తం

418 శ్రీమద్రామాయణము మూ, వొవరా ఏన నశ్చిహ్నం ప్వజవే2_ష్మివ్‌ భవిష్యతి, రడ వయం తు నూన్కషేతైన సప్త యోత్స్యామహే పరాన్‌.

అహమేష మమ భ్రాత్రా లక్ష్మణేన నుహొజసా, రిక్‌

ఆత్మవా సఇ్యమశ్చాయం సఖా మును విభీషణఒ

ప్ర అ. అస్మిన్‌ =ఈ, స్వజనే=స్వజనమువందు, వానరాః ఏవ=నాన రులేే. నజ మనకు, చిహ్నమ్‌=చిహ్నముగా, భవిస్యతి=కాగలదు. మహౌొ జసా=గొప్ప తేజస్సు గల, భ్రాత్రా=సోదరుడైన, లక్ష్మణేన=లక్ష్మణునితో కూడిన, ఏషః=ఈ, అహమ్‌=నేను, ఆత్మనా=తనచేత, పబ్బమఃణ=ఐదవవాడైన, మమ సఖా=నా మిత్రుడైన అయమ్‌=ఈ, విభీషణః=విభీషణుడు, వయమ్‌= మేము, సప్త=ఏడుగురము, మానుషేతైవ= నుముష్యరూసముతోవే, సరాన్‌ =శత్రువులను, యోత్స్యామ హేజయుద్ధముచే పెదము.

తా, మనవారిలో అందరూ వావరులుగా ఉండుటయే గుర్తు కాగలదు. గొప్పతేజస్సు గల నా సోదరుడైన లక్ష్మణుడు, వేను, విభీషణుడు, ఆతని నలుగురు మంత్రులు మేము ఏదుగురమూ మనుష్యరూసముతోనే శత్రువులతో యుద్ధము చేపెదము.

వి. ఇక్కడ చెప్పిన దావిని బట్టి రాక్షసుల ఆకారము కూడ మనుష్యుల ఆకారమువలెనే ఉండునని తెలియుచున్నది అని తిలకవ్యాఖ్యానకా రుడు చెప్పి కతకవ్యాఖ్యానకొారుడు నూత్రం రాక్షసుల రూపములు వేరుగానే ఉన్నను విథీషణాదులు యుద్ధములో నునుష్యరూపము ధరించవలెనని రాముని అభిప్రాయము అని వ్రాసినా డవి _ చెప్పేనాడు. కాని ఇతరస్థలములలో ఉన్న వర్ధవలు, మానవులైన రామసీతొదులను చూచి శూర్పణఖాదశకంఠాదులు కామవశంవదులగుట, గజతురగాదిచతురంగబలోపయోగము మొదలైన వాటిని పట్టి తిలకవ్యాఖ్యానకారుడు చెప్పినదే యుక్త మని తోచుచున్నది. రాక్షసులకు ఇతరరూపములను ధరించుశక్తి ఉండవచ్చును. వానరులకు కూడ అట్టి శక్తి ఉన్నట్లు ఆనేకస్థలములలో వర్ణింపబడినది. 8ి5్‌ మూ. స రామః కృత్య పిద్ధ్ర న మేవముక్తా వ్‌ విభీషణమ్‌, 36

సువేలారోహణే బుద్ధిం చకార మతిమాన్‌ ప్రభుః

రమణీయతరం దృష్ట్వా సువేలస్య గిరేస్తటమ్‌. 37

ప్ర అ. మతిమాన్‌ =బుద్ధిమంతుడు, ప్రభుః=ప్రభువు అయిన, స రామః=ఆ రాముడు, విభీషణమ్‌=విభీషణుని గూర్చి, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తాజ=పలికి, సువేలస్య గిరే:=సువేలపర్వతముయొక్క, రమణీయతరమ్‌=మిక్కిలి సుందరమైన, తటమ్‌=చరియను, దృష్ట్వా=చూచి, కృత్య సిద్ధర్థమ్‌=కృత్యముయొక్క పిద్ధికొ

యుద్ధకాండము 410 రకు, సువేలారోహణే=సు వేలపర్వతమును ఎక్కుటయందు, బుద్ధిమ్‌=బుద్ధిని, చకార=చేసెను. తా. బుద్ధిమంతుడు, ్రభువూ అయిన రాముడు. విభీషణునితో ఇట్టు పలికి అందమైన సువేలపర్వతము చరియను చూచి కార్య పిద్ధికొరశైై అనగా లంకను బాగుగా పరిశీలించి చూచుటకై, సువేలసర్వతమును ఎక్కవలెనని అనుకొనెను. 36, 37! మూ. తతప్తు రామో మహతా బలేన ప్రచ్చాద్య పర్వాం పృథివీం మహాత్మా, ప్రహృష్టరూపో౬భిజగామ లజ్కాం కృత్వా మతిం పో౭ఒరివరే మహాత్మా. 88ి ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్డే సప్తత్రింశః పర్షణ ప్ర అ. తఈః=అటుపీమ్మట, మహాత్మా =గొప్ప బుద్ధి గల, మహాత్మా =గొప్ప ధైర్యము గల, రామః=రాముడు, మహతా=గొప్పదైన, బలేన= సేనచేత సర్వామ్‌=పమస్తమైన, పృథినీమ్‌=భూమిని, ప్రచ్భాద్య=కప్పి, ప్రహృష్టరూపః=మిక్కిలి పంతోషించినవాడై, అరివధే=శత్రువధయందు, మతిమ్‌=బుద్ధిని, కృత్వాచచేపే, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి, అభిజగామ== వెళ్లెను. తా. గొప్ప బుద్ధి, ధైర్యము గల రాముడు గొప్ప సైన్యముచేత భూమి నంతను కస్పివేసి చాల పంతోషించుచు, శత్రువధ చేయ సంకల్పించి లంకవైపు వెళ్లెను. వి ఈ ఖ్లోకములో రాబోయే విషయాన్ని సంగ్రహించడం గొని, చెప్పిన విషయాన్ని అనువదించడం గౌవి, ఒక ప్రకరణసమాప్తీ కాని లేదు. అందుచే కొంతమంది భభ్రాంతిచేత ఈ శ్లోకం స్రక్తిస్తం చేసి సర్గసమాప్తి చేసినారు అని కతకవ్యాఖ్యానంలో చెప్పబడివట్లు తిలకవ్యాభ్యానము చెప్ప్రచున్నది, అది యుక్తమే. మహాత్మా అను పదాన్ని రెండు మారు ప్రయోగించి చేసిన పద్యరచనయే రచయిత రచవాకౌశలాన్ని సూచిస్తున్నది. 38 “బాలానందివి” ఆను శ్రీ మదామాయణాం(ధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో మువుదియేడన నర్గ నమాప్తము.

అథ అమ్టాత్రింశః సర్గః

(రామలక్ష్మణులు వానరముఖ్యులతో కలనీ నువేలవర్షతము నధిరోవొంచుట. మూ. ప తు కృత్యా సువేలప్య మతిమారోహణం ప్రతి,

లక్ష్మణామగతో రామః షుగ్రీవమిద మబ్రవీత్‌. 1

విభీషణం చ ధర్మజ్ఞమనురక్తం విశాచరమ్‌,

మన్త్రజ్జ్ఞం చ విధిజ్ఞం చ శ్తక్‌ష్ణ్టయా పరయా గిరా, 2౭

ప్ర. ఆ. లక్ష్మణానుగతః=లక్ష్మణునిచేత ఆనుసరించబడిన, పః రొమః=ఆ రాముడు, సువేలస్య=సువేలాదియొక్క, ఆరోహణం ప్రతి=ఎక్కుటను గూర్చి, మతిమ్‌=బుద్ధిని, కృత్వా=చేసి, స్యుగ్రీవమ్‌ =సుగ్రీవుళ్లీ, ధర్మజ్జమ్‌=ధర్మము నెరి గిన, అనురక్తమ్‌=అనురక్తుడైన, నిశాచరమ్‌ =రాక్షపుడైన, మన్త్వజ్ఞమ్‌= ఆలో చనలను తెలిసిన, విధిజ్ఞమ్‌=శాస్త్రవిధి నెరిగిన, విభిషణం చ=విభిషణుణ్లీ గూర్చి, శ్రకష్ణయా=మృదువైన, పరయా= గొప్పదైన, గిరా=వాక్కుతో, ఇదమ్‌=దీనిని, అబ్రవీత్‌ =పలి కను.

తా. లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు సువేలపర్వతము వెక్కుటకు నిశ్చయించి, సుగ్రీవునితోను, తనయందు దనురక్తుడు, ధర్మములు, ఆలోచన, శాస్త్రమూ తెలిసినవాడూ అయిన విభీషణునితోను మృదు వాక్కుతో ఇట్లు పలికెను. 1,2 మూ. సువేలం పాధు శైలేనుమిమం ధాతుశరైశ్చితమ్‌,

అధ్యారోహామహే సర్వే వతృ్భ్యామో౭త్ర నిశామిమామ్‌. 3

ప్ర ఆఅ. ధాతుశలైణ=వందలకొలది ధాతువులతో, చితమ్‌=వ్యాప్త మైన, ఇమమ్‌=ఈ, సువేలం ైలేన్పమ్‌=సువేల మను పర్వతశ్రేష్పమును, సాధు=బాగుగా, అధ్యారోహామహే= ఎక్కెదము. సర్వే=మనమందరము, ఇమామ్‌: ఈ విశామ్‌=రాత్రిని, అత్ర=దీని పైన, వల్చ్యాను హే=వివ సించెదము.

తా. వందలకొలది ధాతువులతో వ్యాప్తమైన ఈ శ్రేష్పపర్వతమైన సువేలమును ఎక్కెదము, ఈ రాత్రి దీనిపై నివసించెదము. తె మూ. లజ్కాం చాలోకయిష్యామో నిలయం తస్య రక్షసః

యేన మే మరణాన్నాయ హృతా భార్యా దురాత్మనా. డ్త

యేవ ధర్మో న విజ్ఞాతో న వృత్తం న కులం తథా,

రాక్షప్యా వీచయా బుద్ధ్యా యేన తద్గర్లితం కృతమ్‌. ర్‌

ప్ర- ఆ. దురాత్మనా=దుష్టబుద్ధి గల, యేన=ఎవనిచేత, మరణావ్తాయ=మర

యుద్ధకాండము ట్రీడ్తిై ణమనే. ఫలముకొరకు, మే భార్యా=నా భార్య, హృతా=హరించబడినదో, యేన=ఎవవిచేత, ధర్మః= ధర్మము, న విజ్ఞాత=తెలియబడలేదో, వృత్తమ్‌=పచ్చరి (త్రము, న=తెలియబడలేదో, తథా=మరియు, కులమ్‌ =కులము, న=తెలియబడలేదో, యేన=ఎవనిచేత, నీచయా=నీచమైన, రాక్షస్యా బుద్ధ్యా=రాక్షసబుద్దిచేత, గర్లి తమ్‌=నిందితమైన, తత్‌= ఆ కార్యము, కృతమ్‌=చేయబడినదో, తస్యా రక్షసణ=ఆ రాక్షసునియొక్క; విలయమ్‌= స్థానమైన, లజ్కామ్‌=లంకను, ఆలోకయిష్యామః చ=చూచెదము కూడు

తా. దురాత్ముడైన ఏ రావణుడు తన చావు కోసమే వా భార్యను అపహరించివాడో, ఎవడు ధర్మమును పచ్చరితమును కులమును చూడకుండగొ వీచమైన రాక్ష్తసబుద్దితో ఇట్టి నిచకార్యము చేసినాడో ఆ రావణుని వివాసమైన లంకను చూచెదము. 4, ర్‌ మూ, తస్మిన్‌ మే వర్తతే రోషః కీర్తితే రాక్షపాధమే,

యప్యాపరాధావ్నీ చస్య వధం ద్రక్త్యామి రక్షపామ్‌. 6

ప్ర అ. వీచస్య=వీచుడైవు యప్య=ఎవనవియొక్క, అపరాధాత్‌ =అన రాధమువలన, రక్షసాను=రాక్షసులయొక్క, వధమ్‌=వధను, ద్రక్ర్యామి=చూచె దనో, తస్మివ్‌=అట్టి, రాక్షపాధమే=రాక్షసాధముడు, కీర్తితే సతి=చెప్పబడగానే, మే=నాయొక్క, తోషణ కోపము, వర్తతే=వృద్ధిపొందుచున్నది.

తా. ఆ రాక్తసాధమువి పేరు వినగానే నాకు కోపము కలుగుచున్నది. ఆ నీచువి అసరాధమునకు ఫలితముగా సకల రాక్షసులను చంపగలను.

వి ఈ శ్లోకము, దీని తరువాతి శ్లోకము కూడ కొన్ని ప్రతులలో లేవు. ఇవి రాముడు పలకవలసిన మాటలు వలె కూడ లేవు. 6 మూ. ఏకో హి కురుతే పాపం కాలపాశవశం గతఈ,

వీచేనాత్మాపచారేణ కులం తేన వినశ్యతి. 7

ప్‌ అం ఏకః=ఒకదు, కాలపాశవశమ్‌ =కాలపొశమువకు వశమును, గలతఃజ= పొందినవాడై, పాపమ్‌=పాపమును, కురుతే హి=చేయును గదా ? వీచేవ=వీచు డైన; లేన=వావిచేత, ఆత్మాపచారేణ=తన అపచారముచేత, కులమ్‌=కులము, వినశ్యతి= నశించును.

తా. ఒక నీచుడు కాలపాశమునకు వశుడై పాపము చేయగా ఆతడు చేసిన అపచారమునకు ఫలితముగా కులము నశించును. 7 మూ, ఏవం పంమన్తయన్నేవన స్రోధో రావణం ప్రతి,

రామః సువేలమాపాద్య చిత్రపామముపొరుహత్‌. తి

422 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. రావణం ్రతి=రావణుని గూర్చి, సకోధజకోపముతో కూడిన, రామః= రాముడు, ఏనమ్‌=ఇట్టు, సంమన్తయన్నేవ=ఆలోచించుచునే, చిత్రపానుమ్‌=చిత్రమైన శిఖరములు గల, సువేలమ్‌=సువేలపర్వతమును, ఆపాద్య=సమీ పించి, ఉపారుహత్‌ =ఎక్కెను.

తొ. రావణునియందు కోపము గల రాముడు ఈ విధముగా మాట్లాడుచునే. విచిత్రమైన చరియలు గల _ సువేలసర్వతమును సమీపించి దొవిపైకీ ఎక్కెను. తి మూ, పృష్టతో లక్ష్మణశన్సెన మవ్వగచ్చత్చమా హితః

సశరం చాపముద్యొమ్య సుమహద్విక్రమే రతః, రి

తమనవ్వారోహత్సుగవః పొమాత్యః సవిభీషణణ

ప్ర, అ. విక్రమే=పరాక్రమమునందు, రతఈః=ఆసక్సుడైన, లక్ష్మణశ్చవ=లక్ష్మ ణుడు కూడ, సమాహిఈ=పావధానచిత్తుడై, పశరమ్‌=బాణముతో కూడిన, సుమహత్‌ =చాల గొప్పదైన, చాపమ్‌=ధవస్సును, ఉద్యమ్యజఎత్తి, ఏవమ్‌= ఈ రాముణ్ణి, సృన్ఫతః=వెనుక, అన్వగచ్చత్‌ =అనుసరించి వెళ్లెను. పామాత్యః=మంత్రు లతో కూడిన, పవిభీషణః=విభీషణునితో కూడిన, సుగ్రీమ=సుగ్రీవుడు, తమ్‌=ఆతనిని, అవ్వారోహత్‌ =అనుపరించి ఎక్కెను,

ఛా. పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడు బాణముతో కూడిన గొప్ప ధనస్సును సిద్ధముగా ఉంచుకొని, పావధానచిత్తుడై, రాముని వెనుక వెళ్లెను. ఆతవి వెమక సుగ్రీవుడు, ఆతని మంత్రులు, విభీషణుడు వెళ్లిరి. ట్ర మూ, హమమావజణదో వీలో మైన్హో ద్వివిద ఏవ చ, 10

గజో గవాక్షో గవయః శరభో గన్టమాదనః,

పవపః కుముదశ్సెన హరో రమృశ్చ యూథపః. క్ష

జామ్బృవాంశ్చ సొషేణశ్చ బుషభశ్చ మహామతిః,

దుర్ముఖశ్చ మహాతేజూసప్తథా శతబలిః కసిఒ 2

ఏతే చావ్యే చ బహవో వానరాః శీఘ్రగామివః,

తే వాయువేగప్రవణాస్తం గిరిం గిరిచారిణః క

అధ్యారోహన్త శతశః సువేలం యత్ర రాఘవనఒ

(కొందరు వ్యాఖ్యాతల ప్రకారం 10, 113, 12 ళ్లోకాలు, తరువాత ళ్లోకార్ధం ప్రక్తిప్తాలు)

ప్ర, అ. హనుమాన్‌ =హనుముంతుడు, అజ్లదః=అంగదుడు, వీలః=నీలుడు, మైన్షః= మైందుడు, ద్వివిద ఏవ చ=ద్వివిదుడు, గజః=గజుడు, గవాక్షణగవాక్డుడు,

యుద్ధకాండము శప గవయః=గవయుడు, శరభః=శరభుడు, గప్టమాదనః=గంధమాదనుడు, పనసః= సవసుడు, కుముదశ్చెవ=కుముదుడు, హరః=హరుడు, యూథపః= సేవానాయకు డైన, రమృశ్చ=రంభీడు, జొమ్బవాంశ్చ=జాంబవంతుడు, సుషేణశ్చ=సుషేలుడు, మహామతిః=గొప్ప బుద్ధిగల, బుషభశ్చ=బుషభుడు, మహాతేజా గస తేజస్సు గల, దుర్ముఖశ్చ=దుర్ముఖుడు, కపిః=వావరుడైన, శతబలిః=శతబలి, ఏలే చ=వీళ్లు, శీఘ్రగామినః=శీగ్రముగా వెళ్ళే, గిరిచారిణణ=పర్వతములమీద సంచరించు, వాయు వేగప్రవణాః=వాయువేగమువంటి వేగము గల, తే=ఆ, వావరాః=వానరులు, శతశఈ=వందలకొలది, రాఘవః=రాముడు, యశ్ర=ఎక్కడ నున్నాడో, తమ్‌=ఆ, షువేలం గిరిమ్‌= సువేలపర్వతముమ, ఆధ్యారోహన్తవ=ఎక్కిరి.

తా. హనుమంతుడు, అంగదుడు, నీలుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, గజుడు, గవాక్సుడు, గవయుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు, పనపుడు, కుముదుడు, హరుడు, రంభుడు, జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, బుషభుడు, దుర్ముఖుడు, శతబలి మొదలైన ఇంకా ఎందరో వాయువేగము వంటి వేగము గల, పర్వతసంచారులైన వందలకొలది వానరులు రాముడు ఎక్కిన ఆ సువేలపర్వతము పైకి ఎక్కిరి.10-13 మూ.తే త్వదీర్లేణ కాలేన గిరిమారుహ్య పర్వతః, క!

దదృశుః శిఖరే తస్య విషక్తామివ ఖే పురీమ్‌.

ప్ర అ. తే తు=వాళ్లు, అదీర్లేణ=దీర్హము కాని, కాలేన=కాలముచేత, సర్వతః=నలువైపుల, గిరిమ్‌=పర్వతమును, ఆరుహ్య=ఎక్కి, తస్య=దానియొక్క, శీఖరే= శిఖరమునందు, ఖే=ఆకాశమునందు, విషక్తామివ=(వ్రేలాడుచున్నడా అన్న ట్లువ్న, పురీమ్‌= పట్టణమును, దదృశుః=చూచిరి.

తా. వారందరూ శీఘ్రముగా నలు గైపులనుండి ఆ సర్వతమునెక్కి దాని శిఖరముమీద ఆకాశములో (వ్రేలాడుచున్నదా అన్నట్లు ఉన్న లంకాపట్టణమును చూచిరి. కేశ మూ. తాం శుభాం ప్రవరద్యారాం ప్రాకారవరశోభితామ్‌, కేక

లజ్కాం రాక్షపపంపూర్ణాం దదృశ్చుర్ణరియూథపాః.

ప్ర. అ. హరియూథపాః=వానరపేనావాయకులు, గ్రవరద్యారామ్‌చ్ళేస మైన

ద్వారములు కలది, ప్రాకారవరశోభితామ్‌ (శ్రేష్టమైన ప్రాకారముచేత ప్రకాశింపచేయ బడినది, రాక్షపపంపూర్ణామ్‌= రాక్షసులతో విండినదీ అయిన, శుభామ్‌=సుందరమైన, తాం లజ్కామ్‌=ఆ లంకమ, దదృశుః= చూచిరి.

తా. ఆ వానరనాయకులు (శ్రేష్టమైన ద్య్వారములతోనూ, ఉత్తమమైన ప్రాకారముతోను (ప్రకాశించుచున్న, రాక్షసులతో నిండిన ఆ సుందరమైన లంకాపట్టణముము చూచిరి. కేర్‌

424 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ్రాకారవరపం స్టెళ్ళ తథా వీలైశ్చ రాక్షసై 16 దదృశుస్తే హరిశ్రేష్థాః ప్రాకారమపరం కృతమ్‌. ప్ర అ. (ప్రాకారవరపం స్టైజు శ్రేష్ట మైన ప్రాకారము పై ఉన్న, తథొ=మరియు, వీలైశ్చ= నల్లగా ఉన్న, రాక్ష పై=రౌక్షసులచేత, కృతమ్‌= చేయబడిన, అపరమ్‌=మరి యొక, ప్రొకారమ్‌=ప్రాకారమును, “ఫ్రే=ఆ, హర్యశ్రేష్టాజవానర్మశ్రేష్టులు, దదృశుః చూచిరి తా. నల్లని దేహచ్చాయ గల రాక్షసులు ప్రొకారముమీద ఎక్కి వరుసగా విలబడి ఉండుటచే మరొక ప్రాకారము విర్మించబడినదా అన్నట్ట్లుండుటను ఆ వావర్మశ్రేష్కలు చూచిరి. 6 మూతే దృష్ట్వా వానరాః సర్వే రాక్షపాన్‌ యుద్ధక్షాంక్షిణః [7 ముముచుర్వివిధాన్నాదాంస్తప్య రామపష్య పశ్యతః. ప్ర అ పర్వే=సమస్తమైను తే. వానరాజఆ వానరులు, యుద్ధకాంక్రీణ= యుద్ధమును కోరుచున్న, రాక్షపావ్‌ =రాక్షసులను, దృష్టాా=చూచి, తస్య=ఆ, రామస్యవ=రాముడు, పశ్యతః=చూచుచుండగా, వివిధాన్‌ =అ వేకవిధములైన, వాదాన్‌= ధ్వనులను, ముముచుణ=విడిచిరి, తా. ఆ వానరులు యుద్ధమును కోరుచున్న ఆ రాక్షసులను చూచి రాముడు చూచుచుండగా అనేకవిధములైన _ ధ్వనులు చేసిరి. 7 మూ. తతో౬స్తనుగముత్పూర్యః సంధ్యయా ప్రతిరజ్ఞుతః కం పూర్ణచన్చుప్రదీప్తా చ క్షపా సమతివర్తత, ప్ర, అ. తతః=అటుసీమ్మట, సూర్యః=సూర్యుడు, సంధ్యయా=సంధ్యచేత, ప్రతిరఖ్జత=పూయబడినవారై, అస్తమ్‌ ఆగమత్‌ =అస్తమించెను. పూర్ణచన్హాప్రదీప్తావ= పూర్ణచంద్రునిచేత (ప్రకాశింపచచేయబడిన, క్షీపా చ=రాత్రి కూడ, సమతివర్తతజ=వచ్చెను. తా. అప్పుడు పంధ్యచేత ఎట్టవైన సూర్యుడు అస్తమించెను. పూర్ణచం ద్రువిచేత డ్రకాశింప చేయబడిన రాత్రి వచ్చెను. 18 మూ. తతః స రామో హరివాహివీపతి ర్విభీషణేవ ప్రతిన సత్కృతః, పలక్ష్మణో యూథపయూథసంయుతః సువేలప్పశే వ్యవసద్యథాసుఖమ్‌. కం ఇత్యాన్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాజ్ణే అష్టాత్రింశు సర్గం

యుద్ధకాండము శ2ర5్‌

ప్ర అ. తతజఅటుసిమ్మట, సలక్ష్మణణజలక్ష్మణువితో కూడిన, సః=ఆ, రామః=రాముడు, యూథపయూథపంయుతః= సేనావాోయకుల పము దాయముతో_ కూడిన, _హరివాహినీపతిఃవావర సేనానాయకుడైన సుగ్రీవుడు, విభీషణేన=విభీషణుని చేత, (ప్రతినన్య= అభినందించి, సత్కృతః=సత్కరింప బడినవాడై,. సువేలప్పష్టే=ఐసువేల పర్వతముపైను యథాసుఖమ్‌=సుఖముగా, న్యవసత్‌ =నివసించెను.

తా. పిమ్మట ఆ రాముడు, లక్ష్మణుడు, “పేనానాయకుల సముదాయ ముతో కూడిన వానరపేనాధిపతియైన సుగ్రీవుడు విభీషణునిచేత అభినందించి పత్కరింపబడీనవారై ఆ పువేలసర్వతము పైభాగమున సుఖముగా ఉండిరి. 19

*బాలానందినిో అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో మువ్పుదియెనిమిదన నర్ల నమాస్తము,

అథ ఏకోనచత్వారింశః పర్గః రాముడు, వానరులు నువేలవర్పుతము శిఖరమునుండి లంకను చూచుట.

మూ. తాం రాత్రిముషితొస్తత్ర సువేలే హరియూథపాః,

లబ్కాయాం దదృశుర్వీరా వవామ్యపవవావి చ. కె

ప్ర. అ. వీరాః=నీరులైన, హరియూథపాః=వానరసేనానాయకులు, తత్ర=అ, సువేలే=సువేలపర్వతమునందు, తామ్‌=ఆ, రాత్రిమ్‌=రాతత్రివి, ఉ షితాః= ఉన్న వారై, లజ్కాయామ్‌ =లంకయందు, వనాని=వనములను, ఉపవనావి చ=ఉద్యాన ములను, దదృశ=చూచిరి.

లా. వీరులైన వానరపేనావాయకులు ఆ రొత్రి ఆ పువేలపర్వతముమీద ఉండి, లంకలోని వవములము, ఉద్యానములను చూచిరి. క మూ. సమసౌమ్యావి రమ్యాణి విశాలవ్యాయతావి చ

దృష్టిరమ్యాణి తే దృష్ట్వా బభూవుర్జాతవిష్మయాఒ ౭

ప్ర అం తే=ఐవారు, సమసౌమ్యావి=సమములుగాను అందముగాను ఉన్నవి, రమ్యాణి=రమ్యములు, విశాలాని=విశాలములు, ఆయతావి చ=దీర్హములు, దృష్టిర మ్యాణీ= దృష్టికి సుందరములు అయిన ఆ వనోద్యానములను, దృష్ట్వా=చూచి, జాతవిష్మయాః=పుట్టిన ఆశ్చర్యము కలవారు, బభూవు=అయిరి.

తా. ఆ ననములు, ఉద్యానములు కూడ సమముగా హెచ్చు తగ్గులు లేవి విధమున పెరిగి విశాలముగాను, దీర్హముగాను, అందముగాను ఉండెమ. చూచుటకు రమ్యమైవ వాటిని చూచి ఆ వానరులు ఆశ్చర్యపడిరి. ౭ మూ, చమ్బకాశోకవకులశాలతాలపమాకులా,

తమాలపవపచ్చ్ళనవ్నా వాగమాలాపమావృతా. త్రి

హివ్హాలైరర్జు వైర్నీ'పైః పప్తపర్షెః సుపుస్పితైః

తిలకైః కర్ణికొరైశ్చ పాటలైల్సీ సమన్తతః 4

శుశుభే పుష్పితాగైశ్చ లతాపరిగతద్రుమైః

లజ్కా బహువిధైర్హి వ్యెర్య థేవ్రుప్యామరావతీ, ర్‌

విచిత్రకుసుమో'పేతై రక్తకోమలపల్లవైః

శాద్వలైశ్చు తథా నీపైశ్చిత్రాభిద్వవరాజిభిః 6

ప్ర అ, చమ్వకాశోకవకుల శాలతాలసమాకులా = చంప క-అశో కవృక్షముల తోను, బొగడచెట్లతోము, తాటిచెట్లతోను వ్యాకులము, తమాలసనసచ్చన్నా=తమాలా-

యుద్ధకాండము వద్దూ పనస వృక్తములచేత కప్పబడినది, వాగమాలానమావృతా=నాగవృక్షముల పంక్తి చేత కప్పబడినది. అయిన, లజ్కా=లంక, సమన్నతః=అంతటా, హింతాలైః= హింతాలవృక్ష ములతో, ఆర్జువైః= అర్జునవృక్షములలో, వీపైః= నీపవృక్షములతో, సుపు ప్పితైః=బాగుగా పుస్పించివ, సప్తపర్థెః=ఏడాకుల అరటిచెట్లతో, తిల 3ః=తిలకవృక్షములతో, క్షి కారైశ్చ=కర్ణికారముల్‌లో, పొటలైః=పాటలవృక్షములతో, పుష్పిత్మాగో=పు ప్పించిన అ(గ్రభాగములు గల, లలాపరిగతద్రుమైః=లతలతో కూడిన వృక్తములతోను, విచి (త్రకుసుమో పేచైణ=విచిత్రమురైన పుష్పములతో కూడిన), రక్తకోనులపల్ల మై= ఎజ్జని మృదువైన చిగుళ్ళు గల, దివ్యెఃవాదివ్యములైవ, బహువిధైః=అవేకవిధములైన ఇతర నృక్షములతోను, తథా=మరోయు, వీలై=నల్లని, శాద్వలైః=పచ్చికబయళ్లతోను, చిత్రాభిః= చిత్రములైన, వనరాబిభిః=వవపంక్తులతోము, ఇన్హస్య=ఇంద్రునియొక్కు] అమరావతీ ఇవ= అమరావతి వలె, శుశుభే=ప్రకాశించెను.

తా. ఆ ల౦క చంపక = అశోక - వకుల - తాల - పాల = తమాల - పనప - వాగవృక్షముల చేత కప్పబడి ఉండెను. అంతటా కూడ హింతాల-అర్జున-వీపవృక్షములతోను, బాగా పుష్పించిన ఏడాకుల అరటిచెట్లతోను, విచితములైన పుష్పములు, ఎజ్జని మృదువైన చిగుళ్లు గల అనేక ఇతర వృక్షములతోను, అగ్రభాగములయందు పుష్పములతో నిండిన, లతలచేత చుట్టబడిన వృక్షములతోను ఇంద్రుని అమరావతి వలె ప్రకాశించుచుండెము. 3

మూ, గవ్చాఢ్యావ్యతిరమ్యాణి పుష్పాణి చ ఫలావి చ,

ధారయనవ్త్యగమాప్తత్ర భూషణావీవ మానవాఒ 7

ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, అగమాణనృక్త్షములు, గవ్లాఢ్యాని=సుగంధముతో నిండిన, అతిరమ్యాణి=చాల రమ్యమైన, పుష్పాణి చ=పుష్పములను, ఫలాని చ=ఫలములమ, మానవాః=మానవులు, భూషణానీవ=భూషణములను వలె, ధారయన్తి=ధరించుచున్నవి.

తా. అక్కడ ఉన్న వృక్షములు సువాసనతో కూడిన, చాల రమ్యములైన పుష్పములను, ఫలములను మానవులు అలంకారములు ధరించివట్లు ధరించెము.? మూ. తచ్చెత్రరథపంకాశం మనోజ్జం నవ్దనోసమమ్‌,

వవేర పర్వర్తుకం రమ్యం శుశుభే షట్పదాయుతమ్‌. తి

ప్ర, అ. వైత్రరథపంకాశమ్‌:= వైతరథముతో సమావము, మనోజ్జమ్‌=మనోహా రము, వన్హనోపమమ్‌ =నందవవవముతో పమానము, సర్వర్తుకమ్‌=అన్ని బుతువులు కలది, షట్పదాయుతమ్‌=తుమ్మెదలతో కూడినది అయిన, తత్‌ =ఆ, వనమ్‌=వనము, శుశుభే= ప్రకాశించెను.

428 శ్రీమద్రామాయణము

తా. అన్ని బుతువులకు సంబంధించి పుష్పఫలాదులతో నిండినదై, తుమ్మెదలతో కూడిన ఆ వనము చైత్రరథము నలి, నందనవనము వలె మనోహరముగా ఉండెను. ! మూ. దాత్యూహకోయ స్టిభకైర్నృత్యమా వైళ్ళ బర్లిలైం

రుతం పరభృతానాం చ శు్రునే వవన్నిర్థరే. రి

ప్ర అ. వనవిర్ధరే=వవమునందలి జలప్రవాహమువందు, దాత్యూహకో యష్టిభకైః= దాత్యూహములు, కోయప్టిభకములు అను జలపక్తులచేత చేయబడిన ధ్వని, నృత్యమానైజ=నాట్యము న్న బర్లిటై=వెమళ్లచేత చేయబడు ధ్వని, పరభృతానామ్‌=కో కీలలయొక్క, రుతమ్‌ చ=ధ్వవి, శుశ్రువే=వినబడెమ,

ఛా. వనమునందలి జలప్రవాహమునందు దాత్యూహములు, కోయప్టి భకములు అను పక్షుల ధ్వని, నృత్యము చేయుచున్న వెమళ్ల ధ్వని, కోకిలల ధ్వని వినబడెను, 9 మూ. విత్యమత్తవిహంగొవి భ్రమరాచరితావి చ

కోకిలాకులఖణ్జావి విహంగాభిరుతావి చ 10

భృజ్లరాజాధిగీతావి కురరస్వవితాని చ,

కోణాలకనిఘుష్టాని పారపాభిరుతాని చ. 1,

వివిశుస్తే తతప్తాని వవాన్యుపననాని చ

హృష్టాః ప్రముదితా వీరా హరయః కొమురూసిణః. 12

ప్ర. ఆ. తతః=అటుపిమ్మట, తే=ఆ, హృవ్లాః=సంతో షించి, ప్రముదితాః= ఆనందించిన, వీరాః=వీరులైన, కొమరూపిణః=కొమరూపముగల, హరయః=వాన రులు, నిత్యమత్తవిహంగాని=విత్యమూ మదించిన పక్సులు కలవి, భ్రమరాచరితాని చ=తుమ్మెదలచేత సంచరించబడివవి, కోకిలాకులఖణ్డాని=కోకిలలచేత వ్యాకు లములైన వృక్తముల సముదాయములు గలవి, విహంగాభిరుతావి చ=పక్టుల ధ్వనులు కలవి, భృట్లరాజాధిగీతాని=తు మ్మెదల గీతములు కలవి, కురరప్వనితాని చ=గోరింకల ధ్వనులు గలవి, కోణాలకవిఘుష్టాని=ఖంజనపక్సుల ధ్వనులు గలవి, పారసాభిరుతొవి=సారపధ్వమలు గలవి అయిన, తొవి=ఆ, వనాని=వవములను, ఉపవనావి చ=ఉద్యానములను, వివిశః=ప్రవేశించిరి,

తా. ఆ వనములలోను, ఉద్యానములలోను ఉన్న పక్సులు విత్యము మదించి ఉండెను, అంతటా తుమ్మెదలు ఎగురుచుండెను. వృక్తసముదాయములు కోకీలలతో న్యాకులములై ఉండెను. పక్టుల ధ్వనులు, తుమ్మెదల గీతములు, గోరింకల కూతలు, ఖంజనపక్సుల ధ్వనులు, పారసపక్సుల వాదములు అంతటా

యుద్ధకాండము తంం వ్యాపించి ఉండెను. సంతోషానందములతో కూడిన వీరులైన ఆ కొమరూసము గల వానరులు ఆ వనములలోను, ఉద్యానములలోను ప్రవేశించిరి.10 - 12 మూ. తేషాం ప్రవిశతాం తత్ర వానరాణాం మహొజసామ్‌,

పుష్పపంసర్గసురభిర్వవౌ ఘ్రూణసులో౬ఒవిలః. 13

ప్ర అ మహొజసామ్‌*గొస్పు తేజస్సు గల, తేషామ్‌=ఆ, వానరాణామ్‌= వానరులు, తత్ర=అక్కడ, ప్రవిశతా, జ్రవేశించుచుండగా, పుష్పసంసర్గసురభిఃజ పుష్పముల సంబంధముచేత సరినుళముతో కూడిన, ఘ్రాణసుఖః=ముక్కుకు

తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ వావరులు ప్రవేశించుచుండగా, పుష్పముల సంపర్కముచేత పరిమళించుచున్న, ఘ్రైణేంద్రియమునకు సుఖకరమైన వాయువు వీచెను. 13 మూ. అన్యే తు హరివీరాణాం యూథాన్నిష్క్రమ్యు యూథపాః

షుగ్టీవేణాభ్యనుజ్ఞాతా లజ్కాం జగ్ముః పతాకీనీమ్‌. క

ప్ర అ. అన్యే=మరికొందరు, యూథపాః తు= సేవానాయకులైతే, హరి వీరాణామ్‌= వానరవీరులయొక్క, యూథాత్‌=గుంపునుండి, నిష్క్రమ్య=బైటకు వచ్చి సుగ్షీవేణవ= సుగ్రీవునిచేత, అభ్యనుజ్ఞాతాః= అమజ్ఞ ఇవ్వబడినవారై,. పతాకీ నీమ్‌=పతాకలు గల, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి, జగ్ముఃజ వెళ్లిరి,

తా. కొందరు వానరులు వానర సైన్యమునుండి బైటకు వచ్చి సుగ్రీవుని అనుజ్జతో పతాకలతో శోభించుచున్న లంకకు వెళ్లిరి. కశ మూ, విత్రాసయన్హో విహగొన్‌ గ్లాయన్లో మృగద్విపాన్‌,

శకనమ్చుయన్తశ్య తాం లజ్కాం "ప్పర్నాదైర్నదతాం వరాః, కేర్‌

ప్ర అ వదతామ్‌=ధ్వనిచేయువారిలో, నరాః=(శ్రేష్టరైన ఆ వాన రులు, విహగాన్‌= పక్షులను, విత్రాసయన్తః=భయపదునట్లు కుడు, మృగ ద్విపాన్‌=మృగములను ఏనుగులను, గ్లాపయన్తః=దీనములగునట్ట్లు _ చేయుచు, ెః=తమ సంబంధమైన, వొదైో=ధ్వనులచేత, తామ్‌=ఆ, లజ్కామ్‌=లంకను, కక్పీయన్తశ్చజకం పింప చేయుచు (వెళ్లిరి,

తా. ధ్వవి చేయువారిలో గొప్పవారైన ఈ వానరులు సక్టులను భయసపెట్టుచు, మృగములకు, ఏనుగులకు భయము పుట్టించుచు, తమ ధ్వనులచేత ఆ లంకను కంపింపచేయుచు వెళ్లిరి. కేర్‌ మూ, కుర్వన్తస్తే మహావేగా మహీం చరణ పీడితామ్‌,

రజశ్చ సహ 'పైనోర్ట్వ్యం జగామ చరణోశత్ధితమ్‌. 16

430 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర. అ. మహావేగాః=గొప్పువేగము గల, తే=ఆ వానరులు, మ హీమ్‌=భూమిని, చరణ పీడితామ్‌=పాదములచేత పీడించబడినదానివిగా, కుర్వన్నః=చేయుచు (వెళ్లిరి), చరణోలర్సీతమ్‌=పాదములచేత లేచివ, రజశ్చ=పరాగము, పహ సైవ=శీఘ్రముగా, ఊర్ధ్వమ= పైకి, జగామ= వెళ్లెను.

తా. గొప్ప వేగము గల ఆ వానరులు భూమివి తము పొదములచేత పీడించుచు వెళ్లిరి. వాళ్ల పొదాలచేత పైకి లేచిన పరాగము వెంటనే ఎత్తుగా ఎగిరెను. 16 మూ. బుక్షాః సింహాశ్చు మహిషా వారణొశ్చ మృగౌః ఖగాః

లేవ శబ్దేన విత్రస్తా జగ్ముర్భీతా దిశో దశ క?

హు అం తేన=ఆ, శబ్దేన=శబ్రముచేత, మిత్రస్తాః=భయపడివ, బుక్షొఃజ భల్లూకములు, సింహాశ్చ= సింహములు, మహిషాః=దున్నపోతులు, వారణాశ్చ= ఏనుగులు, మృగాజలేళ్లు, ఖగాః=పక్టులు, విత్రస్తాః=డలికిపడివవై,. భీలొఃణ భయపడినవై దశ=పది, దిశ=దిక్కులము గూర్చి, జగ్ముజవెళ్లినవి.

తా. ఆ శబ్దమునకు ఉలికిపడి భయపడిన ఎలుగుబంట్లు, సింహములు, మహిషములు, ఏనుగులు, మృగములు, పక్సులు పది దిక్కులకు పారిపోయినమి. 17 మూ. శిఖరం తు త్రికూటస్య ప్రాంశు వైకం దివిస్పృశమ్‌,

సమన్హాత్పుష్పపసంఛన్నం మహారజతపసంవిభమ్‌. 18

శతయోజనవి స్షీర్ధం విమలం చారుదర్శవమ్‌,

శ్రక్‌ష్టం శ్రీమవ్మహచ్చెవ దుష్పాాపం శకువైరపి, 109

మవనపాపి దురారోహం కీం పునః కర్మణా జై

ప్ర. అ. సమన్హాత్‌=అంతటా, పుష్పసం =పుష్పములచేత కప్పబడి నది, మహారజతపంవిభమ్‌= బంగారముతో సప్పునం చనన పుష్పము ర్రమ్‌=నూరు యోజనముల విస్తారము కలది, విమలమ్‌=విర్మలము, చారుదర్శనక్ష = అందమైన దర్శనము గలది, శ్లక్‌ష్ణమ్‌=సుందరము, శ్రీమత్‌ =శోభాయుక్తము, మహ చ్చెవ=గొప్పది, శకువైరపి=పక్టులచేత గూడ, దుషాపమ్‌=పొంద శక్యము కానిది, జీమై=జనులచేత, మనపాపీ=నునస్సుచేత. కూడ్య దురారోహమ్‌=ఎక్కుటకు శక్యము కొనిది, కర్మణా=పనిచేత (నడకచేత), కిం పునఃణచెప్పవేల ? అట్టి, (ప్రాంశు=ఉన్నతము, దివిస్పృ్రశమ్‌ =ఆకొశమును ప్పుశించువద్కి ఏకమ్‌=ఒక, (త్రికూటస్య శిఖరమ్‌ = త్రికూటపర్వతముయొక్క శిఖరము, ఉన్నది.

తా. ఆకాశమును స్పృశించు అత్యున్నతమైన త్రికూటసర్వతశిఖర మొకటి

యుద్ధకాండము శం ఉన్నది. బంగారము వంటి అ శిఖరము నలుప్రక్కల పుష్పవృక్తములచేత కప్పబడి, నూరుయోజనముల విస్తారముతో నిర్మలముగా, చూచుటకు అందముగా ఉన్నది. శోభాయుక్తము, సుందరము అయిన ఈ మహాశిఖరమును పక్టులు కూడ ఎక్కుట చాల కష్టము. జనులు దీవివి మవష్సుచేత కూడ ఎక్కజాలరు. ఇంక నడిచి ఎక్కజాలరని వేరే చెప్పవలెనా ? 18, 19 మూ. వివిష్టా తత్ర శిఖరే లజ్కా రావణపాలితా, 20

దశయోజనవిస్తీర్ధా వింశద్యోజనమాయతా.

ప్ర అ. తత్ర=ఆ, శిఖరే=శిఖరమునందు, రావణపాలితా=రావణు విచేత పాలింపబడివ, దశయోజనవిస్తీర్థా=పది యోజనముల వైశాల్యముగల, వింశద్యోజనమ్‌=ఇరువది యోజనములు, ఆయతా=ద్తీర్ణమైన, లజ్కా=లంక, వివిష్టా=ఏర్పరుపబడి ఉన్నది.

తా. పది యోజనముల విస్తారము, ఇరవై యోజనముల పొడవు గల రావణపాలితమైన లంక ఆ శిఖరముమీద ఉన్నది. 20 మూ. పొ పురీ గోపురైరుచ్చెః పొణ్తురామ్చుదపంనిలైః,

కొబ్వనేవ చ శాలేవ్రరాజతేవ చ శోభతే. |

ప్ర అ. పా=ఆ, పురీ=లంక, ఉచ్చెః=ఉన్నతములైన, పాణ్డురామ్చు దసంనిభైణు తెల్లని మేఘములతో సమానముక్రీవ, నావ లా. కొబ్బవేవ=బంగారమువికారమైన, రొజతేన చజవెండివికారమైన, శాలేన=ప్రాకార ముతోనుశోభతే= ప్రకాశించుచున్నది.

తా. ఆ లంక తెల్లని మేఘముల వంటి ఉన్నతములైన గోపురములతోమ, బంగారు ప్రాకారముతోను, వెండి ్రొకారముతోను శోభించుచుండెను.. 21 మూ. ప్రాపాదైళ్చ విమావైశ్చ లజ్కా పరనముభూ షితా,

ఘవైరివాతపాపాయే మధ్యమం వైష్ణవం పదమ్‌. 22

ప్ర అ. ప్రాసాదైశ్చజధవికుల గృహములచేతను, విమావైశ్చ=విమాన ములచేతను, సరమభూషితా=బాగుగా అలంకరించబడిన, లబ్కొ=లంక, ఆత పాపాయే=వర్తర్తువునందు, ఘమై=మేఘములతో, మధ్యమమ్‌=మధ్యమునందున్న, వైష్ణవం పదని ఇవవ విష్ణుష్థానము వలె, త్రీవిక్రమూవతారములో రెండవపొదన్యా పమును విష్ణువు ఆకాశమునం దుంచుటకీ మధ్యమనువైష్టవపద మనగా ఆకాశ మవి అర్ధము (ఉండెను),

తా. పెద్ద భవనములచేత, విమూనములచేత (అందమైన గృహములచేత) అలంకృతమైన ఆ లంక _ వర్జాకాలమునందు మేఘావృతమైన ఆకాశము వలె

432 శ్రీమద్రామాయణము ఉండెను. ౭ మూ, తస్యాం స్తమృపహ్యపేణ ప్రాపాదః సమలంకృతః, కైలాసశిఖరాకొరో దృశ్యతే ఖమివోల్లిఖన్‌. లై వైత్యః స రాక్ష సేవ్చుష్య బభూవ పురభూషణమ్‌, బలేవ రక్షపొం విత్యం యః సమగ్రేణ రక్ష్యతే. 24 ప్ర ఈ యస్యామ్‌=ఏ లంకాపురియందు, యః=ఏది, నిత్యమ్‌=ఎల్లి ఫడు, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, సమగ్రేణ= సంపూర్థమైన, బలేన= సైన్యము ,. రక్ట్యతే= రక్షింపబడుచున్నదో, ప్తమృసహేణ= వెయ్యి. ప్తంభములచేత, సమలంకృతః=అలంకరించబడిన, శైలొసశి ఖరాకారః= క్రలాసపర్వతశి ఖరముయెబోక్క ఆకారము వంటి ఆకారము గల, వైత్యః ప్రాపొదః= వైత్యప్రాసాదము, ఖమ్‌=ఆకొశ మును, ఉల్లిఖన్నివ=(వ్రాయుచున్నది వలె, దృశ్యతే= చూడబడుచున్హుదో, పణ=అరి, రాక్ష సేన్హుష్య=రావణునియొక్క, పురభూషణమ్‌= పట్టణమునకు 'ఆలంకారముగొ, బభూవ=ఉండెను, తా. అక్కడ వెయ్యి స్తంభములచేత అలంకరింపబడిన చైత్యప్రాసాదము రావణుని నగరమునకు అలంకారముగా ఉండెను అది కైలాసశిఖరము వలె ఆకాశమును ఒరయుచుండెను, దొనిని నిత్యము పూర్తి. రొక్షపసేన రక్షించుచుండెము. 23, 24 మూ, మనోజ్ఞాం కాఖ్యవవతీం పర్వరైరుపశోభితామ్‌, వావాధాతువిచితైశ్చ ఉద్యావైరుపశోభితామ్‌. 2ర్‌ వావావిహగపంఘుష్టాం వావోమ్బగవిషేవితామ్‌, వానాకఘుసుమసంపన్నాం వావారాక్షపపేవితామ్‌. 26 తాం సమ్బద్దాం పమ్భదడ్డ్ధార్థాం లక్తీ శ4వొన్తక్ష శతొాగ్రజ రానణస్య పురీం రామో దదర్శ పహ వానరై. 27 ప్ర, అ. లక్ష్మీవాన్‌ =శోభగలవాడు, లక్ష్మణాగ్రజ=లక్ష్మణుని అన్నగారు అయిన, రాముజరాముడు, మనోచామ్‌= మువీ యి కాఫ్టేవవతీమ్‌ బంగా రము కలది, వావాగాతువివిైం చేకనిధములైన ధాతువులతో విచిత్రములైవ, పర్వతైః=పర్వతములచేత, ఉపశోభితామ్‌=ప్రకాశింపచేయబడినది, ఉద్యా మై ఉద్యాన ములచేత, ఉపశోభితాన్‌= ప్రకాశింప చేయబడినది, వానావిహగసంఘుస్థామ్‌ ఒఅ నేకవి ధములైన సక్సులచేత ధ్వవింపచేయబడినది, వావామృగవిషేవితామ్‌=అ వేకవిధము లైన మృగములచేత పేవించబడినది, వొనాకుసుమసంపన్నామ్‌=అవేకవిధములైన పుస్ప ములతో కూడినది, వావారాక్షస సేవితామ్‌=అవేకులైన రాక్షసులచేత "పేవింపబడినది,

యుద్ధకాండము శప సమ్మద్ధామ్‌=ఐభర్యనంపన్నము, సమ్భృద్ధార్థామ్‌=సమృద్దమైన ధనము కలదీ అయిన, లామ్‌=ఆ, రావణస్య పురీమ్‌=దావణుని పట్టణమైన లంకను, వానరై సహజ=వాన రులతో కూడినవాడై, దదర్శజచూచెను.

తొ. మనోహరమైన ఆ లంక బంగారముతో విండి యుండెను. అనేకవిధములైన ధాతువులతో వివ్యికవర్థము గలి పర్వతములలోను, ఉద్యానవన ములతోను ప్రకాశించుచుండెను. అవేకవిధములైన సక్ట్హల ధ్వనులతో _విండిన ఆ వగరములో _అవేకవిధములైన మృగములు నివసించుచుండెను, అనేకవిధములైన పుష్పములతో నిండిన ఆ నగరములో అనేకవిధముల రాక్షసులు నివసించుచుండిరి. శీశ్వర్యసమృద్ధమై, సమృద్ధమైన ధనము గల అ నగరము శోభాసంపన్నుడైన ఇముడు వానరులు చూచిరి, 25, 27 చదహి, తాం మహాగృహపంబాధాం దృష్టా వ అక్ష్మణపూర్వజు,

వగలీం శ్రీదివప్రఖ్యాల విస్మయం ప్రాస వీర్యవాన్‌. 28

ప్ర. ఆ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమనంతుడైన, లక్ష్మణపూర్వజః=రాముడు, మహా స్థహనంబాధామ్‌=గొన్న గృహములచేత ఇరుకుగా ఉన్న, (త్రిదివప్రఖ్యామ్‌ =స్వర్గమువలె ఉన్న, తామ్‌ =ఆ, నగరీమ్‌= పట్టణమును, దృష్ట్ర్వా=చూచ్చి, విష్మయమ్‌= ఆశ్చర్యమును, ప్రాప=పొందెను.

తా. పరాక్రమవంతుడైన రాముడు. గొప్ప భవనములతో ఇరుకుగా ఉన్న, ప్వర్గతుల్యమైన ఆ నగరమును చూచి ఆశ్చర్యము పొందెను 28 మూ. తాం రత్నపూర్ణాం బహుపంవిధావాం

ప్రాపాదమాలాభిరలంకృతాం చ,

పురీం మహాయవ్హ్రకవాటముఖ్యాం

దదర్శ రామో మహతా బలేన 29

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్హే ఏకోనచత్వారింశః సర్గల

ప్ర అ. మహతా=గొప్ప, బలేన= సైన్యముతో కూడిన, రొము=రాముడు, రత్నపూర్ణామ్‌=రత్నములతో నిండినది, బహుసంవిధానామ్‌=అనేకమైన ఏర్పాట్లు గలది, ప్రొపాదమాలాభిః=ప్రాపాదముల పంక్తులచేత, ఆలంకృతాం చ=అఆలంకరిం పబడివది, మహాయవ్వకవాటముఖ్యామ్‌ గొప్పు యంత్రములతో కూడిన (శ్రేష్టమైన తలుపులు గలది, మహతాజనగొప్పు, బలేనవకునతో కూడినది అయిన, తొమ్‌=ఆ, పురీమ్‌=పట్టణమును, దదర్శ=చూచెను.

తొ. అనేకములైన (శ్రేష్మవస్తువులతో నిండిన ఆ నగరములో అనేకవిధ ములైన ఏర్పాట్లు చేయబడెను. ప్రాపొదముల సంక్తులచే అలంకరించబడిన ఆ

శ3శ శ్రీమద్రామాయణము మహానగరమునందలి తలుపులకు సెద్ద పెద్ర యంత్రములు అనుర్భబడి ఉండెను. అంతటా సైన్యము ఆ నగరమును రక్షించుచుండెను. అట్టి లంకానగరమును రాముడు చూచెను. ల “బాలావందినిో ఆను ,శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో ము స్పైతొమ్మి దవ నర్ల నమాస్తము.

అథ చత్యారింశః ప్‌ర్గః [మ్యగీవరావణుల మల్హియుద్ధము.!

మూ, తతో రామః సువేలాగ్రం యోజనద్వయమణ్ఞలమ్‌,

ఉపారోహత్పసుగ్రీనో హరియూఖైః సమవ్వితః |

ప్ర అ. రరణాఅటు పిమ్మట, పహుగ్రీవః=సుగ్రీవునితో కూడిన, హరి యూథ పైఃజ=వానర సేనానాయ' , సమన్వితజకూడిన, రామః=రాముడు, యోజనద్వయమణ్ణలమ్‌= రెండు యోజనముల విస్తారము గల, సువేలాగ్రమ్‌=సువే లవర్వత్యాగ్రమును, ఉపారోహత్‌ =ఎక్కెను.

తా. పీమ్మట రాముడు సుగ్రీవువితోను, వొనరకేనావాయకులలోను కలపి వెళ్లి రెండు యోజవముల _ మండలాకారమైన విశాలప్రదేశము గల పువేలపర్వతముము ఎక్కెను. | మూ, స్థిత్వా ముహూర్తం తనైన దిశో దశ విలోకయన్‌,

త్రికూటశిఖరే రమ్యే నిర్మితాం విశ్వకర్మణా, తి

దదర్శ లజ్కాం సున్యస్తాం రమ్యకాననశోభితామ్‌.

ప్ర అ. ముహూర్తమ్‌=ముహూర్తకాలము, తతైవ=అక్కడవే, స్టీత్వావాఉండి, దశ=పది, దిశ=దిక్కులను, విలోకయన్‌=చూచుచు, రమ్యే=రమ్యమైన, త్రికూటకి ఖ రే=త్రికమూటపర్వతముశిఖరము 'పైన, విష్తకర్శ ణావిశ్యకర్థ వేత విర్మితామ్‌=నిర్మిం చబడిన, సువ్యస్తామ్‌=బాగుగా ఏర్పరుపబడీన, రమ్యకాననశ భితామ్‌ = సుందరము లైన వనములతో శోభించుచున్న, లబజ్కామ్‌=లంకమ, దదర్శ=చూచెను.

తా. రాముడు అక్కడ ముహూర్తకాలము ఉండి పది దిక్కులను చూచుచు, రమ్యమైన త్రికూటపర్వతశిఖరము పైన విశ్వకర్మ మంచి ఏర్పాటులతో విర్మించిన, అందమైన ననములతో ప్రకాశించుచున్న లంకను చూచెను. 2 మూ. తస్యాం గోపురశృజ్లప్థం రాక్ష పేన్సుం దురాసదమ్‌, 3

శ్వేతచానురపర్యన్తం విజయచ్చ్భత్రశోభితమ్‌,

రక్తచవ్హనసంలిష్తం రక్తాభరణభూ షితమ్‌, క!

వీలజీమూతసంకాశం హేమసంఛాదితొన్చురమ్‌,

బరావతవిషాణా గ్రైరుత్కృప్టకీణవక్షపమ్‌. ర్‌

శశలో హితరాగేణ పంవీతం రక్తవాపపా,

సంధ్యాతపేన పంఛన్నం మేఘరాశిమివామ్బరే. 6

436 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర. ఆ. తస్యామ్‌=ఆ లంకయందు, గోపురశ్చబ్లప్టమ్‌ =గోపురాగ్రమునందు ఉన్నవాడు, దురాసదమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, శ్వేతచామరపర్యన్త మ్‌= తెల్లని వింజామరలు పార్శ్వములందు గలవాడు, విజయచ్చ[త్రశోభితమ్‌=విజయసూచ కమైన ఛత్రముచేత శోభింపచేయబడినవాడు, రక్తచన్హనపంలిష్తమ్‌=ఎజ్జిని మంచి గంధముచేత పూయబడినవాడు, రక్తాభరణభూషితమ్‌=ఎటజ్జని అలంకారము-చే అలంకరింపబడినవాడు, వీలజీమూతసంకాశమ్‌ =నల్లని మేఘముతో సమానుడు, హేమసంఛాదితామ్బ్చరమ్‌ =బంగారముచేత కప్పబడిన వస్త్రము గలవాడు, ఐరానత విషాణా(గై=ఐరావతముయొక్క దంతముల అగ్రభాగములచేత, ఉత్కృష్షకిణవక్ష సమ్‌=గీయుటచేత గట్టిగా అయిన గాయము వక్షస్థలమునందు. గలవాడు, శశలో హితరా గేణ= చెవుల పిల్లి రక్తము. వంటి ఎరుపు గల, రక్తవాససా=ఎజ్జవి వస్త్రముచేత, సంవీతమ్‌=చుట్టబడి ఉన్నవాడు, పంధ్యాత పేన=సంధ్యాకాలమునం దలి ఎండచేత, సంఛన్నమ్‌=కప్పబడివ, అమ్బ దే=ఆకాశమునందున్న, మేఘరాశిన్‌ ఇవ=మేఘరాశి వలె ఉన్నవాడు అయిన, రాక్ష 'సేన్హామ్‌=రాక్షసరాజైన రావణుని (చూచెను).

తా జయింప శక్యము కానివాడైన, రాక్షసరాజు రావణుడు ఆ నగరమునందు. గోపురాగ్రమునందు కూర్చొని యుండగా రాము డాతనిని చూచెను. ఆ రావణుని రెండు పార్గ గములందు తెల్లని వింజామరలు, ళలపై విజయచ్చత్రము. శోభించుచుండెను. నల్లవి మేఘము వలె ఉన్న ఆతడు ఎజ్టని చందనము పూసికొని ఎజ్జిని అలంకారములు ధరించెను. ఆతని వస్త్రముమీద బంగారు రచనలు ఉండెను. ఐరావతము దంతము దెబ్బలు తగిలి ఆతని వక్షస్టలముమీద కాయలు కాచెను. చెవులపిల్లి రక్తము వంటి ఎజ్జని వస్త్రము ధరించి ఉండుటచేత ఆతడు సాయంకాలపు ఎండ వ్యాపించిన మేఘరాశి వలె కనబడుచుండెను. త్రిక మూ. పశ్యతాం వానరేన్హాణాం రాఘవస్యాపి పశ్యతః,

దర్శవాద్రాక్ష పేన్పున్య సుగ్రీవః పహసో్ధితఒ 7

ప్ర అ. సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడు, రాక్ష పేన్పాస్య=రావణునియొక్క, దర్శ నాత్‌ =చూచుటవలన, వాన రేన్హాణామ్‌=వానరనాయకులు, పశ్యతామ్‌=చూచుచుం డగొ, రాఘవస్యాపి=రాముడు కూడ, పశ్యతః=చూచుచుండగా, సహసా= వెంటనే, ఉత్ధితఈః=లేచినాడు.

తా. రావణుళ్లి చూడగానే సుగ్రీవుడు, వానరనాయకు లందరూ చూచుచుండగా, రాముడు కూడా చూచుచుండగా హటాత్తుగా పైకి లేచెను. మూ. క్రోధవేగేన సంయుక్తః పత్తే న చ బలేన చ

అచలాగ్రాదథోత్భాయ పుప్లువే గోపురస్థలే. 8

యుద్ధకాండము 437

ప్ర. అ. క్రోధవే గేన=కోపవేగముతోను, సత్త్వేన చ=ధైర్యముతోను, బలేన చ=బలముతోను, సంయుక్తః=కూడిన ఆతడు, అథ=అటుపీమ్మట, అచలాగ్రాత్‌ = పర్వతాగ్రమునుండి, ఉత్భాయ=లేచి, గోపురస్థలే=ఐనోపురము ప్రదేశమునందు, పువ్లువే=ఎగిరెను.

తా. ధైర్యబలసంపసన్నుడైన ఆ సుగ్రీవుడు (క్రోధావేశముతో సర్వతాగ్ర మునుండి పైకి ఎగిరి గోపురమువైపు దుమికెను. 8 మూ. స్థిత్వా ముహూర్తం పంపీక్ష్య విర్భయేనాన్తరాత్మవా,

తృణీకృత్య చ తద్రక్షః పోఒ బ్రవీత్సరుషం వచః, ఠి

ప్ర అ. సు=లతడు, ముహూర్తమ్‌=క్షణకాలము, స్రీల్యాజనిలచి, సంపేక్ష్యవ=చూచి, విర్భయేవ=భయములేవి, అన్తరాత్మనా=మనస్పుతో, తల్‌=ఆ, రక్ష్యజ=రాక్షసువి, తృణీకృత్య=టతృణముగా పరిగణించి, పరుషమ్‌=పరుషమైన, వచః=నచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను, +

తా. అతడు క్త్షణకాయయు విలచి పరిశీలించి చూచి నిర్భయమైన మవష్పుతో ఆ రాక్షసుణ్ణి గడ్డిపరక వలె చూచుచు పరుషమైన నచనమును పలికెను. మూ. లోకనాథప్య రామస్య పఖా దొపోఒస్మి రాక్షస

న మయా మోక్ష్యసేఒద్య త్వం పార్ధివేనుస్య తేజసా. 10

ప్ర అ. రాక్షస=రాక్షసుడా ! లోకనాథస్య=లోకముల నాథుడైన రామసష్య=రామునియొక్క, పఖా= స్నేహితుడను, దాసః=దొాపుడను, అస్మి=అయి ఉన్నాను. త్వమ్‌=నీవు, అద్య=ఇప్పుడు, పార్ధివేన్దుష్య=రొమునియొక్క, శీజసాబ=తేజ స్పుచేత, మయా=నాేత, న మోక్ష $ పే=విడువబడవు.

తా. రాక్షసుడా ! వేను సమస్తలోకముల ప్రభువైన రాముని మిత్రుడను; ఆతవి దాసుడను. ఇప్పుడు ఆ రాముని తేజస్సుచేత నేను నిన్ను విడువను. 10 మూ. ఇత్యుక్త్వా సహపోత్పత్య పుప్లువే తస్య చోపరి,

ఆకృష్య ముకుటం చిత్రం పాతయామాన తద్భువి. క్షే

ప్ర అ. ఇతి=ఇట్టు, ఉక్త్వా=పలికీ, సహసా=శీఘ్రముగా, ఉత్పత్య=ఎగిరి, తప్వు=వానియొక్క ఉపరి='పైన, పుప్లువే=దుమికెను చిత్రమ్‌=చిత్రమైన, ముకుటమ్‌=కిరీటమును, ఆకృష్య=లాగి, తత్‌ =దానిని, భువి=నేలమీద, పొతయా మాప=పడవేసెను.

తా. ఇట్లు పలికి శీఘ్రముగా వానిపైకీ దుమికీ ఆతవి విచిత్రవర్ధములు

438 శ్రీమద్రామాయణము గల కీరీటమును లాగి క్రింద పడవేసెను. 11 మూ. సమీక్ష్య తూర్గమూయాన్తం బభాషే తం విశాచరః

పుగ్రీవప్త్వం పరోశ్షే మే హీవగ్రీవో భవిష్యసి. 2

ప్ర అ. విశాచర=రావణుడు, తూర్ణమ్‌=శీఘ్రముగొ, ఆయాన్తమ్‌=వచ్చు చున్న, తమ్‌=ఆతనిని, సమీక్ష్య=చూచి, బభాషే=పలికెను.. త్వమ్‌=నీవ మే=నాయొక్క, పరో క్షే=పరోక్షమునందు, సుగ్రీవః=సుగ్రీవుడవు (మంచి కంఠము గలవాడవు). హీనగ్రీవః=పోయిన కంఠము. కలనాడవుగా, భవిష్య పీ=కాగలవు,

తాం శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న ఆ సుగ్రీవుని చూచి రావలు డిట్లు పలికెను. “*నీవు వా ఎదుటికీ రానంతవరకు సుగ్రీవుడవే కావి ఇప్పుడు హీవగ్రీవుడవు కాగలవు 12 మూ, ఇత్యుక్ష్వోత్ధాయ తం క్షిప్రం బాహుభ్యామాక్షిపత్తలే,

కమ్హువత్స పముత్భాయ బాహుభ్యామాక్షి పద్ధరిః 13

ప్ర అ. ఇతి=ఇట్లు, ఉక్తాావవలికీ, ఉత్భాయ=లేచి, బాహుభ్యామ్‌=బాహు వులతో, తమ్‌=వానివి, క్షిప్రమ్‌=శీ ఘ్రముగా, తలే= నేలమీద, ఆక్షీపత్‌ =పడద్రో పెమ, సః=ఆ, హరిః=వానరుడు, కన్దువత్‌=బంతి వలె, సముత్భాయ=లేచి, బాహు భ్యామ్‌=బాహువులతో, ఆక్షీపత్‌ =క్రీందికి పడవేసెను.

తా. ఇట్టు పలికి రావణుడు హుగ్రీవుణ్లీి బాహువులతో పట్టి శ్రీంద పడవేసెము. పుగ్రీవుడు, బంతి నలె లేచి “ేలులలో రావణుణ్ణి ్రీందికీ పడవేపెము. 13 మూ. పరస్పరం "ప్వేదవిదిగ్ధగాత్రౌ

పరస్పరం శోణితరక్తదేహొ,

పరస్పరం శ్రిష్రవిరుద్ధచేష్టా

పరస్పరం శాల్మలికీంశుకానిన. న!

ముష్టిప్రహారైళ్చ తలప్రహారై

రరత్నిఘాతైశ్చ కరాగ్రఘాతైః

తౌ చక్రతుర్యుద్దమపహ్యరూపం

మహాబలౌ రాక్షసవావరేవ్లా. కర్‌

ప్ర_ అ _ పరస్పరమ్‌=పరప్పరము, శ్వేదవిదిగ్రగాత్రా=చెమటచేత పూయబడిన దేహము కలవారు, పరస్పరమ్‌=పరస్పరమే, ఖీణితరక్త దేహొవ=రక్త ముచేత ఎజ్జనైన దేహములు కలవారు, పరప్పరమ్‌ =పరప్పరము, శ్లిష్రవిరుద్ధ చేష్టాఐ

యుద్ధకాండము త్తం ఆశ్లేషముచేత నిరోధించబడిన చేష్టలు గలవారు, పరస్పరమ్‌=పరస్పరము, శాల్మలి శీంశుకావివ=పు ప్పించిన శాల్మలీ = శీంశుక వృక్షముల వలె ఉన్న, మహాబలౌ=గొప్ప బలము గల, తౌ=అఆ, రాక్షసవాన రేన్తౌ=రావణసుగ్రీవులు, ముష్టిప్రహారైశ్చవ= పిడికిళ్ల దెబ్బలతోను, తలప్రహారైః=అరచేతుల దెబ్బలతోను, అరత్నిఘాతైః చ=అరత్నుల దెబ్బలతోను, కరాగ్రఘాలైః=హస్తాగ్రముల దెబ్బలతోను, అపహ్యరూపమ్‌=ప హింప శక్యముకొని, యుద్ధమ్‌=యుద్ధమును, చక్రతుణ=చేసిరి,

తా. మహాబలవంతులైన ఆ రావణమగ్రీవు లిద్దరూ పరస్పరము చెమట కారుచున్న దేహములు కలవారై, పరస్పరము రక్తముచేత ఎజ్జవైన దేహములు కలవారై. పరస్పరము గట్టిగా అదిమి సట్టుకొమటచేత నిరోధింపబడిన చేష్టలు కలవారై, పరస్పరము పుష్పించిన శాల్మలీవృక్షము కీంశుకవృక్త్షమూ వలె ఉన్నవార్రై, పిడికిళ్ళతోను, కరచేతులతోకు, అరత్నులతోమ, హస్తాగ్రములతోను కొట్టుకొనుచు సహింప శక్యము కావి యుద్ధము చేసిరి.

వి. 'అరత్ని' అనగా మోచేయి మొదట చిటికిన (వేలు ముడనకుండా పట్టిన పిడికిలి చివరివరకు ఉన్న పొడవు అవి అర్ధము. అది కొలతలకు ఉపయోగించుమ గొని ఇలా కొట్టుక్‌*వడానికి ఎలా ఉపయోగపడుతుందో తెలియదు. “ప్రకోప్టే విస్తృతకరే హప్తః, ముష్ట్యా తు బద్ధయా, సరత్నిః స్యాదరల్నిస్తు విష్కని' శ్రే ముష్టి అవి అమరుడు. అరచేయి చాపగా మోచేతినుండి వడుమవలు చివరివరకు ఉన్న పొడవు “హస్తము మూర, పిడికిలి బిగించగొ దాని చివరవరకు ఉన్న పొడవు *రత్ని". పిడికిలి బిగించి చిటికన వ్రేలు చాపగా ఉన్న పొడవు “అరత్ని” అని దీవి అర్థము. ఇంక “ముష్టి *'తలము “అరల్ని” అన్నీ అయిపోయిన తరువాత “కరాగఘాతము అవగా ఏమో తెలియుటలేదు. అక్లు “పరప్పరి శబ్దపసయోగము కూడ సరిగా లేదు. “పరస్పరము కొట్టుకొనుటో ఇల్యాదిప్రయోగము లుండునుగాని, *ప్రరస్పురము చెమటపట్టుట” ఆవి అనుట ఉండదు. *పరస్పరమ్‌ అనే ద్వితీయాంతశబ్దము కర్మవాచకముగావే ఉపయోగింపబడుతుంది.

రావణుడు ఆ యా ప్రాకారద్వ్యారనములను రక్షించుటశ్రై మంచి ఏర్పాట్లు చేసినట్లు, రాముడు ఆ యా _ద్వారములను ముట్టడించుటకై వొనరులను వియోగించివట్లు వెనుక చెప్పబడినది. పు వేలపర్వతముమీద మంచి రావణుడు అంత దగ్గరగా సుగ్రీవునకు కనబడుటగాని, ఆతడు రాజధర్మమును విస్మరించి ఒక్కమారుగా ఆతనిమీదికి దుమికి యుద్ధము చేయుటగావి, వీరిద్దరూ ఇలా మల్రయుద్రం చేస్తూండగా రావణుని రకకభటులు చూస్తూ ఉండడం గాని ఇవీ గో వో లు అసంభావ్యమైన విషయాలు. సుగ్రీవునికి ఆవేశం కలిగినదో లేదో గాని ఎ ఒక _ బుద్దిశాలికి రచనావేశం కలిగి ఈ సర్గ ఇక్కడ చేర్చి ఉంటాడు. శ్లోకాల తీరు చూచివా కూడ ఇది (ప్రక్షిప్తసర్గ అని చెప్పడానికీ పందేహించవలసీన

440 శ్రీమద్రామాయణము పనిలేదు. అందుచేతనే ఈ సర్గ ప్రాచ్యపాఠంలో లేదు.

వానర సైనికులు లంకాద్వారములను ఛేదించుకొని లంకలో ప్రవేశించవలసి ఉండగా రామునితో పాటు షువేలపర్వతం ఎక్కివ కొందరు. వానరులు షుగ్రీవువి ఆమమతితో లంకలో ప్రవేశించి నట్టు వెనుకటి సర్గలో చెప్పినది కూడ అఆసంగతమే. 115 మూ. కృత్వా వియుద్ధం భృశముగ్రవేగొ

కాలం చిరం గోపురవేదిముధ్యే,

ఉత్‌ క్రిప్య చోత్‌క్షిష్య వినమ్య దేహౌొ

పొదక్రమాద్లోపుర వేదిలగ్నా, 16

ప్ర అ, భృశమ్‌=మిక్కిలి, ఉగ్రవేగౌవాఉగ్రమైన వేగము గల వాళ్లిద్దరూ, చిరం _కాలమ్‌=చిరకాలము, గోపురవేదిమధ్యే=గోపురము వేది _మధ్యయందు, నియుద్ధమ్‌ =బాహుయుద్ధమును, కృత్వావ=చేసి, దేహొ=దేహములను, ఉల్‌ క్తీష్య ఉల్‌ క్రీషాఎత్తీ ఎత్తి వినమ్య=వంచి, పాద(క్రమాత్‌ =పాదముల (క్రమమువలన, గోపురవేదిలగ్నాజగోపురము. వేదియందు నిలచిరి,

తా. చాల తీవ్రమైన వేగము గల ఆ రావణపుగ్రీవులు గోపురము వేది మధ్యయందు చాల సేపు బాహుయుద్ధము చేసి శరీరములను ఎత్తీ ఎత్తి వంచి, పొదశక్రమముచేత (క్రమముగా నడచుకొనుచు) గోపురవేదియందు. నిలచిరి. 16 మూ, అవ్యోవ్యమా పీడ్య విలగ్నదేహొ

తౌ 'సీతతుః పాలనిభాతమధ్యే,

ఉత్పేతతుర్భూమితలం స్పృశన్తౌ

ఫత్వా ముహూర్తం త్వభివిఃశ్వసవ్హా. క?

ప్ర అ. తౌ=వాళ్ళిద్దరూ, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరమును, ఆపీడ్య= పీడించి, విలగ్నదేహొ=దగ్గరగా కలిపిన దేహములు కలవారై, సొలనిఖాతమధ్యే= ప్రాకారము నకు పరిఖకు నుధ్యయందు, ని'పేతతుజపడిరి. ముహూర్తమ్‌=ముహూర్త కాలము, అభినిఃశ్వసన్తా=విట్టూర్చుచు, స్టీత్వాజఉండి, స్పృశస్తా=ప్ప్రశించుచున్నవారై, భూమి తలమ్‌=భూమిని గూర్చి, ఉల్చేతతుణ=ఎగిరిరి లీ న

తా. వాళ్ళు ఒకరి నొకరు గట్టిగా ఆదిమి పట్టి, దగ్గరగా ఉన్న దేహములు కలవారై ప్రాకారమునకు, పరిఖకు మధ్యయందు పడిరి. ముహూర్తకాలము నిట్టూర్చుచు నిలబడి, మళ్ళీ ఒకరినొకరు పట్టుకొని నేలమీదికి "పైకి దుమికిరి. మూ, ఆలిజ్ఞ న్‌ చాలిజ్ఞ ఖ్‌ చ నె ,

పంయోజయామాపతురాహనవే తో,

యుద్ధకాండము జ్వీజ్సేకై

పంరమ్భశిక్షాబలసంప్రయుక్తౌ

సుచేరతుః సంప్రతి యుద్ధమార్గే, 18

ప్ర అ. తౌ=వాళ్లిద్దరూ, బొహుయోగైంబాహువు లను ల్రాళ్లలో, ఆలిబ్య్య చ అలిబ్య్య _ చ=కౌగలించుకొని, ఆహవే=యుద్ధమునందు, సంయో జయామాసతుః=దగ్గరగా _చేర్చిరి. సంరమృశిక్షాబలసంప్రయుక్త =తొందరతోను, అభ్యాసముతోను, బలముతోను కూడినవారై, పంప్రతి=ఇప్పుడు, యుద్ధమార్గే=జయుద్ధ మునందు, సుచేరతుః=బాగుగొ సంచరించిరి.

తా. వాళ్లిద్దరూ యుద్ధమునందు కౌగలించుకొని బాహుపాశములతో ఒకరి వొకరు కట్టిచేసేరి. తొందరతోను, అభ్యాపమువలన ఏర్పడిన వేర్పుతోను, బలముతోము కూడిన వాళ్లిద్దరూ అప్పుడు యుద్ధమార్గమునందు సంచరించిరి. కతి మూ, శారూలపింహావివ జాతదంఘ్హా

గజేన్హుపోతావిన సంప్రయుక్తౌ,

సంహత్య పంవేద్య చ తౌ కరాభ్యాం

తౌ పేతతుర్వ యుగపద్ధరాయామ్‌.

ప్ర. అ. తౌ=వాళ్లద్దరూ, జాతదంస్థ్రా=పుట్టివ కోరలు గల, శార్ల్హూల సింహా వివ= సెద్దపులీ సింహమూ నలె, పంప్రయుక్తా=కలిసిన, గజేస్తుపోతావివ=ఏనుగు పిల్లలవలె, కరాభ్యామ్‌=హస్తములచేత్య, సంహత్య=కలిపి, సంవేద్య చ=బలము తెలిపీకొని, యుగపల్‌ =ఒక్కనూరుగా, ధరాయామ్‌=వేలమీద, 'పేతతుః వై=పడిరి.

తా. కోరలు వచ్చిన పెద్దపులీ, సీంహమూ వలె, కలిపిన ఏనుగు పీల్లలవలె, వాళ్లు కలిసీ చేతులతో ఒండొరుల బలమును తెలిసికొవి, ఒక్కమారుగా వేలమీద పడిరి. 19 మూ. ఉద్యమ్య చావ్యోవ్యమధిక్తి పవ్లౌ

సంచక్రమాతే బహు యుద్ధనూర్లే,

వ్యాయామశిక్షాబలపంప్రయుక్తౌ

శ్లమం న తౌ జగ్మతురాశు వీరౌ, 20

ప్ర అ. అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, ఉద్యమ్య=ఎత్రి, అధిక్తిపన్తౌవక్రీందికి పడవేయుచు, యుద్ధమా ర్లే=యుద్ధమార్గమునందు, బహు=అధికముగా, సంచక్ర మాతే=నడచిరి. వ్యాయామశిక్తాబలసంప్రయుక్తౌ =వ్యాయామమువల్ల శిక్షవల్ల కలిగిన బలముతో కూడిన, తౌ=ఆ, వీరౌ=వీరులు, ఆశు=శీఘ్రముగా, క్ల్షమమ్‌= అలసటను, న జగ్మతుజపొందలేదు.

తకం శ్రీమద్రామాయణము

తా. వాళ్లు ఒకరి నొకరు పైకెత్తి క్రింద పడవేయుచు యుద్దమార్గమునందు అనేకవిధముల సంచరించిరి. న్యాయామమువలన, అభ్యాసమువలన కలిగిన బలము గల ఆ వీరులిద్దరూ వెంటనే అలసటను పొందలేదు. 20 మూ. బాహూత్తమైర్యారణవారణాఖై

ర్నివారయన్హా నరవారణాభౌ,

చిరేణ కాలేన భృశం ప్రయుర్దా

సంచేరతుర్మజ్ఞలమార్గమాశు. 21

ప్ర, ఆ. పరవారణాభౌ=ఉత్తమములైన ఏనుగుల వంటి కాంతి గల వారిద్దరూ, వారణవారణాలైః= ఏనుగు తొండములవంటి కాంతిగల, బాహూత్త మైః=(శ్రేష్టములైన బాహువులచేత, వివారయన్న్లౌ=నివారించుచు, చిరేణ కాలేవ=చాలకాలముచేత, భృశమ్‌=మిక్కిలి, ప్రయుద్దౌజయుద్ధము చేయుచున్నవారై, ఆశు=శీఘ్రముగా, మణ్జలమార్షమ్‌ =మండలములరీతిని, పంచేరతుః=సంచరించిరి.

తొ. _ఉత్తమములైన ఏనుగుల వలె ఉన్న వాళ్లిద్దరూ, ఏమగ తొండములవంటి ఉత్తమములైన బాహువులతో ఒకరి నొకరు నివారించుచు, చాలసేపు యుద్ధము చేసి శీఘ్రముగా గుండ్రముగా తిరిగిరి. 2] మూ. తౌ పరస్పర మాపాద్య యత్తావన్యోవ్యసూదవే,

మార్జారావివ భక్షార్ణే2_వతప్టాతే ముహుర్ముహు౬ 22

ణి యఖ ఖ

ప్ర అ అన్యోన్యసూదవే=పరస్పరమును వశింపచేయుటయందు, యత్తౌ=ప్రయత్నము చేయుచున్న, తౌ=వారిద్దరూ, పరస్పరమ్‌=పరస్పర మును, ఆసాద్య=చేరి, భక్షార్ధే=భక్ష్యముకొరకు, మార్చారావిన=రేండు.. పిల్లులు వలె ముహుర్ముహుః =మాటిమాటికి, ఆవతస్టాతే=విలచిరి.

తా. ఒకరి వొకరు చంపుటకు ప్రయత్నించుచున్న వాళ్లిద్దరూ ఒక భక్ష్యముకొరకు పోట్లాడుచున్న పిల్లులనలె మాటిమాటికి ఒకరి నొకరు ఆక్రమించుచుండిరి. 22

మజణ్ణలావి విచిత్రాణి ప్టానావి వివిధాని చ

నోమూత్రకాణి చిత్రాణి గతప్రత్యాగతావి చు 23

తిరశ్చీనగతాన్యేవ తథా వక్రగతాని చ,

పరిమోక్షం ప్రహారాణాం వర్తనం పరిధావవమ్‌. 2డీ

అభిద్రవణమాప్తావమవస్టానం పవిగ్రహమ్‌,

యుద్ధకాండము న్‌!

పరావృత్తమపావృత్త మపద్రుతమనప్థుతమ్‌,. 2ర్‌

ఉపవ్యష్తమపన్యప్తం యుద్ధమార్గవిశారదౌ,

తౌ విచేరతురవ్యోవ్యం వానరేన్హుశ్చ రావణః. 26

ప్ర. _అ. యుద్ధమార్గవిశారదౌ=యుద్ధమార్గమునందు. నేర్పు గల, తౌ=ఆ, వానరేన్హుశ్చ=సు(వుడు, రావణజారావణడు, విచిత్రాణి=నీచిత్రము లైన, మణ్ఞలాని=కొన్ని విధములైన తిరుగుటలను, వివిధాని=అవేకవిధములైన స్థొవాని=వ్యాఘ్రపింహాదుల వలె నిలబడుటలను, చిత్రాణీ=చిత్రములైన, గోమూత్ర కాణి=గోమూత్రకములను (ఎద్దు నడచుచు మూత్రము విడచినచో అది నేలపై వంకరటింకరగా ఎట్లు పడునో అట్లు సంచారములను), గతప్రత్యాగతాని చ=దూర ముగ వెళ్లుటలను తిరిగి వచ్చుటలను, తిరశ్చీవగతా న్యేవ=అడ్డముగా. తిరుగుటలను, తథా=మరియు, వక్రగతావి చ=వంకరగా నడచుటలను, (ప్రహారాణామ్‌ = దెబ్బల యొక్క, పరిమోక్షమ్‌=తప్పించుకొనుటమ, వర్ణనమ్‌=ఎదురుదెబ్బ కొట్టి దెబ్బను పరిహరించుటను, పరిధావనమ్‌=చుట్టూ పరుగెత్తుటను, అభ్మిదవణమ్‌ =ఎదురుగా పరిగెత్తుటను, ఆప్టావమ్‌=ఎగురుటమ, సవిగ్రహమ్‌=విరోధముతో కూడునట్టుగౌ, అవప్టానమ్‌=నిలచుటను, పరావృత్తమ్‌=ముఖము. వెనుకకు త్రిప్పి వెళ్ళుటను,

ఇ

అపావృత్తమ్‌=ముఖము _ తిప్పకుండగానే వెనుకకు కొన్ని అడుగులు వేయుటమ, అపదుతమ్‌=సట్టుకొనుటకై శరీరము వంచి నడచుటను, అవస్లుతమ్‌=తన్నుటకై తలవంచి గంతు వేయుటను, ఉపన్యస్తమ్‌=ఎదుటివాని చేయి. వట్టుకొనుటకై తన చేయి చాపుటను, అపన్యస్తమ్‌=ఎదుటివావికి దొరకకుండా తన బాహువులు వెనుకకు తీపికొమటను, విచేరతుః=సంచరించిరి,

తా. యుద్ధమార్గమునందు నేర్పు గల ఆ రావణసుగ్రీవులు మళ్ల యుద్ధములో మల్లులు తిరుగు అనేక మండలములు తిరుగుచు, ఆవేకవిధములైన ఫ్టీతులము చేయుచు విచిత్రములైన గోమూత్రికలను, చిిత్రములైన గతప్రత్యాగత ములను, తిర్యగ్గమన-వ్యక్రగమనములను, ప్రహారముల సరిమోక్షమును, వర్హనమును, పరిధావనమును, అభిద్రవణమును, ఆప్తావమును, అవస్థానమును, పరావృత్త = ఆపావృత్త - అపద్రుత - అవప్లుతములన్సు ఉపన్యప్త - అపన్యస్త్రములను చరించిరి, 23-26

|

మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే రక్షో మాయాబలమథాత్మను,

ఆరబ్బుముపపం'పేదే జ్ఞాత్వా తం వానరాధిపఒ 27

ఉత్పపాత తదాకాశం జితకాశీ జీతక్షమః,

రావణః సీత ఏవాత్ర హరిరాజేన వష్బతఒ 28

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, ఏతస్మిన్‌ = ఈ అన్త రేంమధ్యసమయము

శశత శ్రీమద్రామాయణము నందు, రక్షః=రాక్షసుడు, ఆత్మనః=తనయొక్క, మాయాబలమ్‌=-మాయాబలమును, ఆరబ్జుమ్‌=ఆరంభించుటకు, ఉపసం పేదే=నిశ్చయించెను. వానరాధిపః=సుగ్రీవుడు, తమ్‌=దానిని, జ్ఞాత్వా=తెలిసికొని, జితకాశీ=జయముచేత (ప్రకాశించుచున్నవాడై, జితక్షమః=జయించబడిన అలసట కలవాడై, తదాంలప్థుడు, ఆకాశమ్‌=ఆకాశమును గూర్చి, ఉత్పపాత=ఎగిరెను. హరిరాజేన=సుగ్రీవునిచేత, వఇ్ఫీతః=వంచింపబడిన వాడై రావణః=రావలుడు, అ(రైవ= ఇక్కడవే, ప్టితః=ఉండిపోయినాడు.

తా. ఇంతలో రావణుడు తన మాయాబలమును చూపుటకు ప్రారం భించెను. సుగ్రీవుడు ఆ విషయము కనిపెట్టి జయముతో ప్రకాశించుచు, ఏ మాత్రము అలపట లేనివాడై ఆకాశముమీదికి ఎగిరిపోయెను.. రావణుడు ఈ విధముగ సుగ్రీవునిచేత మోసగింపబడి అక్కడవే ఉండిపోయెను. 27, 28 మూ. అథ హరివరవాథః ప్రొప్తసంగ్రామకీర్తి

ర్నిశిచరపతిమాజౌ యోజయిత్యా శ్రమేణ,

గగవమతివిశాలం లజ్ఞయిత్వార్కసూమ

రక్షరిగణబలనుధ్యే రామపార్శ్వం జగామ 20

ప్ర అ. అథ=ఆటు పిమ్మట, హరివరనాథః=వానరరాజైన, అర్కసూనుః= పూర్యపుత్రుడు, ప్రాప్తసంగ్రామకీర్తిః:=పొందబడిన యుద్ధమునందు. కీర్తిగలవాడైై ఆజౌ=యుద్ధమునందు, విశిచరపతిమ్‌ =రావణునవి, శ్రమేణ=శ్రమతో, యోజ యిత్యా=చేర్చి, అతివిశాలమ్‌=చాల విశాలమైన, గగనమ్‌= ఆకాశమును, లజ యిత్వా=లంఘించి, హరిగణబలమధ్యే=వానరసమూహముల ేనామధ్యమువందు, రామపార్శ ఛమ్‌=రాముని పార్శ మును గూర్చి, జగామ=వెళ్లైను.

తా. సిమ్మట వానరప్రభువైన సుగ్రీవుడు యుద్ధములో కీర్తి పొంది, రావణునకు యుద్ధమునందు శ్రమ. కలిగించి, ఆతివిశాలమైన ఆకాశమును దాటి వావర సేవామధ్యమునందున్న రాముని పార్శ్వము చేరెను. 29 మూ స ఇతి పవిత్భృసూనుస్తత్ర తత్కర్మ కృత్వా

పవవగతిరవనీకం ప్రావిశత్పం ప్రహృష్షః,

రఘునరన్ఫపమానోద్వర్హయవ్‌ యుద్ధహర్షం

తరుమృగగణముఖ్యెః పూజ్యమావో హరీన్హుః. 30

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాడ్హే చత్వారింశః పర్గఒ

ప్ర అ, సవితృసూమః=పూర్యప్తుత్రుడైన, సః=ఆ సుగ్రీవుడు, తత్ర=ఆక్కడ, తత్‌ _కర్మ=ఆ పవి, కృత్వా=చేపీ రఘువరనృపసూనోః=రఘువంశము నందు. శశ్రేష్పడైన రాజు కుమారువియొక్క, యుద్ధహర్షమ్‌=యుద్ధమునందు

యుద్ధకొండము 445 హర్షమును, వర్థయన్‌ =వృద్ధిపొందించుచు, తరుమృగగణముఖ్యె:=వానరగణముల నాయకులచేత, పూజ్యమానః=పూజింపబదుచు, సంప్రహృష్టఃశపెంతో షించివవాడై, పవనగతిఃఐవాయుగమనము గలవాడై, అనీకమ్‌= సైన్యమును, 'ప్రొవిశత్‌ =ప్రవేశిం చెను.

తా. సూర్యపుత్రుడైన ఆ సుగ్రీవుడు అక్కడ ఆ విధముగా చేసి, రామువి యుద్దోత్సాహమును వృద్ధి పొందించుచు, సంతోషించుచు, వావరనాయకులచే పూజింపబడుచు, వాయు వేగముతో సైవ్యములోవికి వచ్చి చేరెను. '30

*టాలానందివి ఆమ శ్రీమదొామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబదన నర్ల నమాస్తము.

అథ ఏకచత్యారింశః పర్గః

గఇట్రీ దుప్పాహనము చేయగూడదని రాముడు నుగ్రీవునకు చెన్పి, లంక వాలుగు ద్వారములవద్ర వానరులను నియమించి, అంగదుని రావణునివద్రకు దూతగా వంవుట అంగదుడు. రొవణుని నభలో తన సర్మాకమము చూవుట; వానరులు ఆక్రమించుటచే రాక్షసులు భయము చెందుట.) మూ. అథ తస్మిన్నిమిత్తావి దృష్టా $ లక్ష్మణపూర్వజః

సుగ్రీవం సంపరిష్వజ్య రామో వచనమబ్రవీత్‌, ఆ కె

ప్ర అ. అభాఅటు పిమ్మట, లక్ష్మణపూర్వజు=లక్ష్మణుని అన్న గారైన, రామః రాముడు, తస్మి =దొనియందు, నిమిత్తాని=శకునములను, దృష్ట్వా=చూచి, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుల్లీ, సంపరిప్వజ్యవ=కౌగలించుకొని, వచవమ్‌=వచ వమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. పిమ్మట రాముడు ఆ (ప్రదేశమునందు కనబడుచున్న శకునములను చూచి, షుగ్రీవుల్లే కౌగలించుకొని ఇట్లు సలికెము. మూ. అసంమన్త్య్ర మయా పార్ధం తదిదం సాహసం కృతమ్‌,

ఏవం పాహపయుక్తావి న కుర్వన్లి జవేశ్వరాఒ లై

ప్ర అ. మయా పార్ధమ్‌=నాతో కూడ, అసంమన్న్య్య=ఆలోచించకుండగా, తత్‌ =అట్టి, ఇదమ్‌=ఈ, సాహసమ్‌=పాహసము, కృతమ్‌ =చేయబడివది. జనే శ్వరాః=రాజులు, ఏవమ్‌ =ఈ విధముగా, సాహసయుక్తాని=సాహసముతో కూడిన

' పనులను, న కుర్వన్తి=చేయరు.

తా. నీవు నాతో ఆలోచించకుండగా ఇట్టి సాహసము చేసినావు ! (ప్రభువులైనవాళ్లు ఇట్టి పాహసకృత్యములు చేయరు. మూ. సంశయే ప్లాప్య మాం చేదం బలం చేనుం విభీషణమ్‌,

కష్టం కృతమిదం వీర పాహసం పాహస్మప్రియ. తె

ప్ర అ. సాహస్మపియ=ప్రియమైన సాహసము గల, వీర=వీరుడా ! మాం చ=నన్ను, ఇదమ్‌=ఈ, బలం చ=పైన్యమును, ఇమమ్‌=ఈ, విభీషణం చ=విభీషలణువి, పసంశయే= సంశయమునందు, ప్టాష్య=ఉంచి, కష్టమ్‌=కష్టమైన, ఇదమ్‌=ఈ, సాహసమ్‌=సాహసము, కృతమ్‌ =చేయబడివది.

లా. పాహస్తపియుడైన ఓ 1! వీరుడా ! నీవు ఇట్టి కష్టమైన పాహసకృత్యము చేసి నన్ను, ఈ సైన్యమును, ఈ విభీషణునీ కూడ సంశయస్థితిలో ఉంచినావు. త్రి

యుద్ధకాండము శశ? మూ, ఇదానీం మూ కృథా వీర ఏవంవిధమరిందమ,

త్వయి కించిత్సమాపన్నే కిం కార్యం సీతయా మమ, జ్తీ

భరతేన మహాబాహో లక్ష్మణేన యవీయసపా,

శత్రుఘ్నేన చ శత్రుఘ్న స్వశరీరేణ వా పునఒ ర్‌

ప్ర అ. ఆరిందమ==శయత్రువివాశకుడా ! వీర=వీరుడా ! ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, ఏవంవిధమ్‌=ఇట్టి పవిని, మా కృథాః=చేయకుము. మహాబాహో=గొప్ప బాహు వులు గలవాడా ! శత్రుఘ్న=శత్రువులము సంహరించువొడా |! త్వయి=నీవు, కించిత్‌ =కొంచెము, పమాపన్నే=ఆపద చెందినవాడ వగుచుండగా, మమ=వాకు, సీతయా=సీతతోను, భరతేన= భరతువనితోను, యవీయసొ=చిన్నవాడైన, లక్ష్మ ణేన=లక్ష్మణునితోను, శత్రుఘ్నేన= శతుఘ్నునితోను, ప్వశరీరేణ వా పువణనా శరీరము టోము, కిం కార్యమ్‌=ఏమి ప్రయోజనము 9

తా. శత్రువివాశకుడవైన ఓ ! వీరుడా ! ఇటుపైన ఇట్టి కార్యము ఎన్నడూ చేయకుము. నీకు ఏ మాత్రము ఆపద కలిగినా నాకు సీతతో కాని, భరతునితో గాని, తమ్ముడైన లక్ష్మణునితో గావి, శత్రుఘ్నునితో గాని, వా శరీరముతో గాని ఏమి ప్రయోజనము ? శీర్‌ మూ. త్వయి చానాగతే పూర్వమితి మే విశ్చితా మతి,

జావతశ్చాసి తే వీర్యం మ హేన్హువరుణోపమ. 6

హత్వాహం రావణం యుద్ధే సపుత్రబలవాహనవమ్‌,

అభిషిచ్య చ లజ్కాయాం విభీషణ మథాసీ చ, 7

భరతే రాజ్యమారోప్య త్యక్ష్యే దేహం మహాబల.

ప్ర, అ. మ హేస్హావరుణోసమ=మ హేంద్రునితోను వరుణునితోను సమా మడా! మహాబల=గొప్ప బలము కలవాడా | త్వయి=వీవు, అనాగతే=రావివాడగు చుండగొ, తే=నీయొక్క, వీర్యమ్‌=బలమును, జానతశ్చాపీ=ఎరిగిఉన్నవాడ వైనను, మే=నాయొక్క, మతిః= బుద్ది, పూర్వమ్‌ =పూర్వము, విర్చితా=నిశ్చితమైవది. అహమ్‌=నేను, యుద్ధే= యుద్ధమునందు, సపుత్రబలవాహనమ్‌=పుత్రులతోను, "పైవ్యముతోను, వాహనములతోను కూడిన, రానణమ్‌=రావలుని, హత్యా=చంపి, విభీషణమ్‌=విభీషణిని, లజ్కాయామ్‌ =లంకయందు, అభి షిచ్య=అభి షేకించి, అథాపి చ=మరియు, భరతే=భరతునియందు, రాజ్యను=రాజ్యమును, ఆరోస్య=ఉంచి, దేహమ్‌= దేహముము, త్యక్త శెవిడువగలను.

తా. మహేంద్రునితోను, వరుణునితోను సమానుడవైన ఓ ! నహాబలశా లివైన సుగ్రీవుడా ! నీవు మరల తిరిగి రానిచో, *రావలుణ్లీ, ఆతవి పుత్ర - సైన్య

శ4కి శ్రీమద్రామాయణము వాహనములను యుద్ధమునందు సంహరించి, విభీషణుణీ లంకలో అభిషిక్తువి చేసి, పిదప భరతునకు రాజ్యము ఇచ్చివేపి ప్రాణత్యాగము చేయుదము” అని, వీ పరాక్రమము తెలిసివవాడవే అయినను, నేను నిశ్చయించుకొంటిని. 6 7 మూ. శతమేనంవాదినం రామం సుగ్రీనః ప్రత్యభాషత. 8

తవ భార్యాపహర్హారం దృష్ట్వా రాఘవ రావణమ్‌,

మర్షయామి కథం వీర జానన్విక్రమమాత్మ వః (0

ప్ర ఆం ఏవంవాదినమ్‌ =ఇట్లు పలుకుచున్న, తమ్‌=ఆ, రామమ్‌ =రాముత్లో గూర్చి, షుగ్రీవః=సుగ్రీవుడు, ప్రత్యభాషత=తిరిగి. పలికెను. వీర=వీరుడా |! రాఘవవ=రామా ! తవ=నీయొక్క, భార్యాపహర్హారమ్‌=భార్యను అపహరించిన, రావణమ్‌=రావణువి, దృష్ట్వా=చూఛి,, ఆత్మవః=తనయొక్క, బలమ్‌=బలమును, జానన్‌=ఎరిగిన నేను, పటీుట్లు మర్షయామి=సహింతును రి

తా. రాముని మాటలు విని సుగీవు డిట్లు ప్రత్యుత్తర మిచ్చెను *వీర్రుడవైన రామా 1 నీ భార్యను అపహరించిన రావణుడు నా కంటబడిన తరువాత, నా కున్న బలము తెలిసిన నేను, ఎట్టు ఊరకుండగలను ” మూ. ఇల్యేవంవాదినం వీరమభినన్య చ రాఘవః

లక్ష్మణం లక్ష్మిపంపన్నమిదం వచనమబ్రవీత్‌. 10

ప్ర అ. రాఘవః=రాముడు, ఇత్యేవంవాదినమ్‌=ఇట్లు పలుకుచున్న, వీరమ్‌=వీరుడైన సుగ్రీవుణ్లి, అభినన్య=అభినందించి, లక్షి శసంపన్నమ్‌=శోభతో కూడిన, లక్ష శ్రణమ్‌=లక్ష్మణుని గూర్చి ఇదమ్‌=ఈ, వచనమ్‌ =వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా రాము డిట్లు పలుకుచున్న ఆ ప్యగ్రీవుణ్లే అభినందించి, శోభాసంపన్నుడైన లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలికెను. 10

వి సుగ్రీవుడు రావణునితో హటాత్తుగా మల్లయుద్ధము చేసినట్లు వర్థించిన వెనుకటి సర్గ పప్రక్తిష్తము; ప్రాచ్యప్రతిలో లేదు అని చూచి ఉన్నాము. ఈ పది శ్లోకాలు కూడ ఫప్రక్తిప్తములే, మూ. పరిగృహ్యోదకం శీతం వవావి ఫలవన్లి చ

బలౌఘం సంవిభజ్యేమం వ్యూహ్య తిష్టామ లక్ష్మణ, !

ప్ర ఆఅ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా ! శీతమ్‌=చల్లని, ఉదకమ్‌=ఉదకమును, ఫలవన్తి= ఫలములు గల, వనాని చ=వనములను, పరిగృహ్య=(గ్రహించి, ఇమమ్‌= ఈ, బలౌఘమ్‌= సేవాసముదాయమును, సంవిభజ్య=విభజించి, వ్యూహ్య=వ్యూహము లుగా ఏర్పడి, తిష్భామ=ఉందము.

యుద్ధకాండము వప

తా. లక్ష్మణా! చల్లని నీరు, ఫలములతో నిండిన వనము ఉన్న చోటు చూచుకొని, ఈ సైన్యమును వ్యూహములుగా ఏర్పరచి నిలచెదము. 11 మూ, లోకక్తయకరం భీమం భయం పశ్యామ్యుప స్థితమ్‌,

నిబ్లణం ప్రవీరాణామృక్షనావరరక్షపామ్‌. 2

ర్ట అ. లోకక్టయకరమ్‌ =లోకముల క్షయమును చేసేది, భీమమ్‌=భయంక రము, ట్ర మ్‌=బీరులైన, బుక్షవానరరక్షసామ్‌=భల్లూకములకు, వానరులకు, రాక్షసులకు, విబర్హణమ్‌=నాశకరము_ అయిన; భయమ్‌ =భయమును, ఉపస్థ తమ్‌=వచ్చివదానినిగా, పశ్యామి=చూచుచున్నాను.

తా. లోకక్తయమునకు హేతువు, వీరులైన భల్తూకములు, వానరులు, రాక్షసులు. వకించేటట్లు చేసేది. అయిన భయంకరమైన భయనవిమిత్తము వచ్చినట్లు చూచుచున్నాను. 12 మూ, వాతా హి పరుషం వాన్తి కమ్పథే చ వహున్హరా,

పర్వతాగాణి వేపన్హే వదన్తి ధరణీధరాః. 3

ప్ర, అ. వాతాః=వాయువులు, పరుషమ్‌=పరుషముగా, వాన్తి=నీచుచున్నవి. వసున్తరా చ=భూమి కూడ, కమ్పతే=వణకుచున్నది. పర్వతాగ్రాణి=పర్వతాగ్రములు, వేపచ్తే =కదలుచున్నవి. ధరణీధరాః=పసర్వతములు, నదస్తి=ధ్వని చేయుచున్నవి.

తా. గాలులు తీవ్రముగా వీచుచున్నవి. భూమి అదురుచున్నది. పర్వతశిఖరములు కదలిపోవుచున్నవి. పర్వతములు ధ్వని చేయుచున్నవి 13 మూ మేఘాః క్రవ్యాదసంకాశాః పరుషాః పరుషస్వరాణ

క్రూరాః క్రూరం ్రవర్షన్తి మిశ్రం శోణితబిన్లుభిః. కడ

ప్ర, అ. క్రవ్యాదసంకాశాః=మాంసమును తిను మృగములతో సమానములు, పరుషాః=పరుషములు, సరుషస్వనాః=పరుషమైన ధ్వని గలవి, క్రూరాః= క్రూర ములు అయిన, మేఘాః=మేఘములు, క్రూరమ్‌=భయంకరముగా, శోణితబిన్దుభిః= రక్తబిందువులతో, మిశ్రమ్‌=కలిసిన జలముము, ప్రవర్షన్తి=వర్షించుచున్నవి.

తా. క్రూరమృగముల వలె భయంకరములై సరుషముగా ధ్వనిచేయుచున్న క్రూరములైన ఘవవలు, భయము. కలుగునట్లుగా, రక్తబిందువులతో కూడిన జలమును వర్షించుచున్నవి. న! మూ. రక్తచన్హనపంకాశా పన్భ్యా పరమదారుణా,

జ్వలచ్చ నిపతత్యేతదాదిత్యాదగ్నిమణ్ఞలమ్‌. 1ేర్‌

ప్ర అ. రక్తచన్హనసంకాశా= ఎజ్జవి చందనముతో సమానమైను-

460 శ్రీమద్రామాయణము సన్ధ్భ్యా=సంధ్య, _పరమదారుణా=చాల భయంకరమైనది. _ఆదిత్యాత్‌ =సూర్యు వినుండి, జ్నులత్‌=మండుచున్న, ఏతల్‌ =ఈ, అగ్నినుణ్ణలమ్‌ = ఆగ్నిమండలము, విపతతి=పడుచున్నది.

తా. ఎట్టివి చందనమువంటి రంగుతో సంధ్య చాల భయంకరముగా ఉన్నది. సూర్యునినుండి ఒక _అన్నిమండలము మండుచూ క్రింద పడుచున్నది. మూ. ఆదిత్యమభివాశ్యన్లి జనయన్హో మహద్భయమ్‌,

దీవా దీనస్వరాః క్రూరా అప్రశస్తా మృగద్విజాః 16

ప్ర, అ. దీవాః=దీనములు, దీనస్వరాః=దీవమైన స్వరము గలవి, క్రూరాణ క్రూరములు, ఆప్రశస్తాః=ప్రశస్తములు కొనివి అయిన, మృగద్విజాః=మృగములు, పక్సులు, మహత్‌ =గొప్పు, భయమ్‌=భయమును, జనయన్తఃజ=పుట్టించుచు, ఆది త్యమ్‌= సూర్యుణ్ణి, అభివాశ్యన్తి=అభిముఖముగా అరచుచున్నవి.

తాం గ్రూరములు అముంగళకరములు అయిన మృగములు, పక్స్సలు దీనములైై, దీనమైన స్వరముతో సూర్యునకు ఎదురుగా నిలచి ఆరచుచు గొప్ప భయమును పుట్టించుచున్నవి. 16 మూ. రజన్యామప్రశస్తశ్చ సంతాపయతి చవ్రుమూః,

కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్తో యథా లోకస్య సంక్షయే. 7

ప్ర అ. లోకస్య=లోకముయొక్క, సంక్షయే యథా=క్షయకాలమునందు వలె, కృష్ణరక్తాంశుపర్యన్తః=నల్లని ఎల్జని కిరణములు అంతములందు గల, అప్రశస్తఃణ ప్రశప్తుడు కాని, చన్హామాః=చంద్రుడు, రజన్యామ్‌=రాత్రియందు, పంతాపయతి=సంతాసమును కలిగించుచున్నాడు,

లా. ప్రళయకాలమునందు వలె పర్యంతభాగములందు నల్లగాను ఎజ్జగాను ఉన్న కిరణములు గలిగి ఆప్రశస్తుడుగా ఉన్న చంద్రుడు రాత్రులయందు సంతాపమును (మనప్పుకు భయమును) కలిగించుచున్నాడు. 17 మూ. ్రప్వో రూక్షోఒప్రశస్తశ్చ పరివేషః సులోహితఈ,

ఆదిత్యమణ్ఞలే వీలం లక్ష్మ లక్ష్మణ దృశ్యతే. కేరి

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా ! ఆదిత్యమణ్ఞలే=సూర్యనుండలమునందు, (హస్వఃజచిన్నది, రూక్షః=భయంకరము, అహప్రశస్తః=ఆప్రశస్తము, సులో హితః=బాగొ ఎజ్జినిది అయిన, పరివేషః=పరివేషము. (చుట్టూ ఏర్పడిన వలయము), నీలమ్‌=నీలమైన, లక్ష్మవ=గుర్హు, లక్ష గ్రలే=చూడబడుచున్నది.

తొ. లక్ష్మణా ! సూర్యమండలమునందు వల్లని కలంకము, చిన్నది,

యుద్ధకాండము జ్సీగ్ర్‌1ే భయంకరము, చాల ఎజ్జనిది, ఆప్రశప్తము అయిన పరివేషము కనబడుచున్నది, మూ, దృశ్యశ్తే న యథావచ్చ నక్షత్రాణ్యభివర్తతే,

యుగొన్తమివ లోకప్య సశ్య లక్ష్మణ శంపతి. 10

ప్ర అ. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా ! నక్ష్మతాణి=నక్షతములు, యథా వత్‌ =ఉండవలసినట్లు, న దృశ్యన్తే=చూడబడుటలేదు. లోకస్య=లోకముయొక్క, యుగాన్తమ్‌=ప్రళభయమును, శంపతీవ=చెప్తుచున్నట్టున్నది. అభివర్తతే=(దుశ్ళకున జాలము) వచ్చుచున్నది , పశ్య= చూడుము.

తా. లక్ష్మణా ! నక్షత్రములు పూర్వము ఉన్న విధముగా కనబడుటలేదు. ఈ విధముగ కనబడుచున్న దుళ్ళకునసముదాయము లోకమువకు ప్రళయము రామన్నట్లు చెప్పుచున్నడా అన్నట్టు ఉన్నది. చూడుము. | కం మూ, కొకాః శ్యేనాస్తథా గృద్రా వీచైః పరిపతన్తి చ

శవాశ్చాప్రశుభా వాచః ప్రవదన్సి మహాప్వవాః 20

ప్ర అ. కాకాః=కాకులు, శ్యేనాః=డేగలు, తథా=మరియు, గృదధ్రాఃజ గ్రద్దలు, నీచైజక్రిందుగా, పరిపతన్సి చ=ఎగురుచున్నవి. మహాస్వనాః=గొప్ప ధ్వని గల, శివాశ్ళ=నక్కలు కూడ, అశుభాః=అమంగళకరమ్రైన, వాచ=నాక్కులను (ధ్వనులము), (ప్రవదన్తి=సలుకుచున్నవి (కూయుచున్నవి).

తా. కాకులు, డేగలు, గ్రద్దలు క్రింది భాగమునందు ఎగురుచున్నవి. గొప్ప ధ్వవి.గల నక్కలు కూడ అమంగళకరమైన కూతలు కూయుచున్నవి. 20 మూ. శైలైః శూలైశ్చ ఖగ్గెళ్చ విముక్తెః కపిరాక్ష పై

భవిష్యత్యావృతా 'భూమిర్మాిపేశోణితకర్తమా. 21

ప్ర, ఆ. కపీరాక్త పైః=వానరులచేతను, రాక్షసులచేతను, విముక్తెః=విడు వబడిన, శైలైః=పర్వతములచేత, శూలైశ్చ=శూలములచేత, ఖడ్గెశ్చ=ఖడ్గనేములచేత, భూమిః=భూమి, ఆవృతా=ఆనరింపబడినదై, మాంసశోణితీకరమా= మాంసము యొక్క రక్తముయొక్క బురదకలదిగొ, భవిష్యతి=కాగలదు.

తా. వానరులు, రాక్షసులు ప్రయోగించిన పర్వత - శూల - ఖడ్గములచేత కప్పబడిన భూమి మాంసము రక్తము అను బురదతో నిండగలదు. _ 21 మూ. క్షిప్రమద్య దురాధర్షాం పురీం రావణపాలితామ్‌,

అభియాను జవేవైవ సర్వతో హరిభిర్వతాఒ 22

ప్ర. ఆ. హరిభిః=వానరులలో, వృతాః=కూడినవారమై, అద్య= ఇప్పుడు, శీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, దురాధర్షామ్‌=ఎదిరింప శక్యము కాని, రావణపాలితామ్‌ =రావ

శర్‌2 శ్రీమద్రామాయణము ణువిచేత పొలింపబడిన, పురీమ్‌=పట్టణమును గూర్చి, సర్వతః=అన్ని వైపులమండీ జవేవైవ= వేగముతో, అభియామ=ఎదురుగా వెళ్లైదము.

తా. మన మిప్పుడు వెంటనే వానరులతో కూడి ఎదిరింప శక్యము కావి, రావణరక్షితమైన అంకానగరమును._ వేగముగా అన్ని వైపులనుండీ ముట్టడించెదము. 22 మూ, ఇల్యేనం తు నదన్వీర్యో లక్ష్మణం లక్ష్మణాగ్రజః

తస్మాదవాతరచ్చీఘ్రం పర్వతాగ్రాన్మహాబలః. 23

ప్ర అ వీఠః=వీరుడు, మహాబలః=గొప్ప బలము గలవాడు అయిన, లక్ష్మ తాగ్రజ=రాముడు, ఇత్యేవమ్‌=ఇట్లు, లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణుని గూర్చి, వదన్‌=పలు కుచు, తస్మాత్‌ =ఆ, పర్వతాగ్రాత్‌ =పర్వత్యాగముమండి, శీ ఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగా, అవాతరత్‌ =దిగెము.

తా. నుహాబలశాలి, వీరుడు అయిన రాముడు లక్ష్మణునితో ఇట్లు పలుకుచు ఆ సర్వతాగ్రమునుండి శీఘ్రముగా దిగెమ. 23 మూ, అవతీర్య తు ధర్మాత్మా తస్మాచ్చెలాత్స రాఘవః

పరైః పరముదుర్ధర్షం దదర్శ బలమాత్మనః, 2డీ

ప్ర అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడైన, సః రాఘవః=ఆ. రాముడు, తస్మాత్‌ ైలాత్‌=ఆ పర్వతమునుండి, అవతీర్య=దిగి, పరైః=శత్రువులచేత, పరమదుర్ధర్షమ్‌ =మిక్కిలి ఎదిరింవ శక్యము. కొని ఆత్మనః - బలమ్‌=తన "సైన్యమును, దదర్శ=చూచెను.

తా. ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఆ పర్వతమునుండి దిగి, శత్రువులచేత ఎదిరింస శక్యము కొని తన సైన్యమును చూచెను. 24 మూ. పంనహ్య తు ససుగ్రీవః కపిరాజబలం మహత్‌,

కొలజ్ఞో రాఘవః కాలే పంయుగాయాభ్యచోదయత్‌. 25

ప ఆ, సమగ్రీవః=సుగ్రీవువితో కూడిన, కాలజ్జు=కాలము. వెరిగిన, రాఘవః= రాముడు, మహత్‌ =గొప దైన కపిరాజబలమ్‌=సుగ్రీవువి 'పైన్యమును, సంనహ్య= సిద్ధముగా ఉండునట్లు కేఫ్‌ కాలే=తగు సమయమునందు, సంయు గాయ=యుద్ధముకొరకు, అభ్యచోదయత్‌ =(పేరేపించెను.

తా. ఏ సమయమునందు ఏమి చేయవలెనో తెలిసిన షగ్రీవస హితుడైన రాముడు విశాలమైన ఆ వానర సైన్యమును సిద్ధముగా ఉండునట్లు చేసి, తగు సమయమునందు యుద్ధమునక్రై (పేరేపించెను. 25

యుద్ధకాండము 453 మూ. తతః కాలే మహాబాహుర్చలేవ మహతా వృతః

ప్రస్థితః పురతో ధవ్వీ లజ్కామభిముఖః పురీచు. 26

ప్ర అ. తత=అటుసిమ్మట, మహాబాహుః=గొప్పు బాహువులు గల రాముడు, మహతా=గొప్పదైన, బలేన= సైన్యముతో, వృతః=కూడినవాడై, పురతః=ముందు, ధన్వీ=ధమర్ధరుడైై, కాలే=తగు పమయమునందు, లబ్కాం పురీం=లంకానగరమును, అభిముఖః= అభిముఖుడై, (ప్రస్థితః=ప్రయాణమాయెను,

తా. పిమ్మట మహాబాహువైన రాముడు పెద్ద "సైన్యముతో కూడి, తగివ ముహూర్తమునందు ధనుర్ధరుడై ముందు నడచుచు లంకాపురము వైపు బయలుదేరెను. 26 మూ తం విభీషణసుగ్రీవౌ హనుమాజ్రూన్చువాన్నలః,

బుక్షరాజప్తథా నీలో లక్ష్మణశ్చానయుప్తదా_ 27

ప్ర, అ, తదా=అప్పుడు, విభీషణపుగ్రీవౌ=విభీషణపుగ్రీవులు, హనుమాన్‌= హనుమంతుడు, బుక్షరాజః=భల్తూకముల రాజైన, జామ్బవాన్‌ =జాంబనంతుడు, నలః=నలుడు, తథా=మరియు, నీలః=నీలుడు, లక్ష్మణశ్చ=లక్ష్మణుడు, తమ్‌=ఆ రాముణ్ణి అన్వయుః= అనుపరించి వెళ్లిరి.

తా. అపుడు విభీషణసుగ్రీవులు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు శ్రీరాముని వెంట వెళ్లిరి, 27 మూ, తతః పశ్చాత్పుమహతీ పృతనర్‌క్షవనౌకపామ్‌,

ప్రచ్చాద్య మహతీం భూమిమముయాతి ష్మ రాఘవమ్‌. 28

ప్ర అ. తతః=అటుసిమ్మట, బుక్షవవౌకసొమ్‌ =భల్లూకములయొక్క వానరులయొక్క, మహతీ=గొప్పుదైన, పృతనా= సేన, మహతీమ్‌=విశాలమైన, భూమిమ్‌=భూమివి, (ప్రచ్చాద్య=కప్పీ, పశ్చాల్‌ =వాళ్ల వెనుక, రాఘనమ్‌=రాముణ్ణి, అమయాతి న్మవ= అనుసరించి వెళ్లెను.

తా. పిమ్మట, వాళ్ల వెనుకనే గొప్పదైన వానరభల్లూకకేన విశాలమైన భూమిని కప్పివేయుచు రాముణ్ణి అనుసరించి వెళ్ళెను. 28 మూ, _ శైలశ్చజ్లాణి శతశః ప్రవృద్దాంశ్చ మ హీరుహాన్‌,

జగ్భహుః కుష్టురప్రఖ్యా వావరాః పరవారణొః. 20

ప్ర అ పరవారణాః=శత్రువులము జయించు, కంబ్బరప్రఖ్యాః= ఏను గులతో సమామలైన, వానరాః=వానరులు, శైలశృజ్లొణి = పర్వతశి ఖరములను, ప్రవృడ్ధాన్‌=బాగా పెరిగిన, శతశఈ=నందలకొలది, మహీరుహాన్‌ =వృక్షములను,

శర4 శ్రీమద్రామాయణము జగ్భహుః=గ్రహించిరి.

తా. శత్రువినాశకులు, ఏమగులతో సమానులు అయిన వానరులు పర్వతశిఖరములను, వందలకొలది మహావృక్షములను గ్రహించి వెళ్లిరి 29 మూ. తౌ త్వదీర్దేణ కాలేన భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ,

రానణప్య పురీం లజ్కామా సేదతురరిందమౌ, 30

ప్ర అ. ఆరిందమౌ=శతుసంహారకులైన, భ్రాతరౌ=సోదరులైన, తౌ రామలక్ష్మణౌ= ఆ రామలక్ష్మణులు, అదీర్దేణ=దీర్హము కావి, కాలేన=కాల ముచేత, రావణప్య=రావణునియొక్క, పురీక్‌=పట్టణమైన, లజ్కామ్‌=లంకమ, ఆసేదతుః=పసమీ పించిరి.

తా. శత్రుసంహారకులు, పోదరులు అయిన ఆ రామలక్ష్మణులు ప్వల్పకాలములోవే రానణపాలితమైన ఆ లంకావగరమును సమీపించిరి. 30 మూ, పతాకామాలినీం రమ్యాముద్యానననశోభితామ్‌,

చిత్రవప్రాం పుదుష్పాాపాముచ్చెః ప్రాకారతోరణామ్‌. |

తాం సురైరపి దుర్రర్దాం రామవాక్యప్రచోదితాః

యథానిదేశం సంపీడ్య వ్యవిశన్త ననౌకపః, 32

ప్ర అ. రామవాక్యప్రచోదితాః=రాముని మాటలచేత (పేరేపింప బడిన వనౌకపః=వానరులు, పతాకామాలినీమ్‌=పతాకల పంక్తులు కలది, రమ్యామ్‌=సుందరమూ, ఉద్యావవనశోభితామ్‌= ఉద్యానవనములచేత శోభింపచేయబ డినది, చిత్రవప్రామ్‌=చిత్రమైన ప్రాకారము కలది, సుదుష్పాాపామ్‌= పొందుటకు చాల కష్టమూ, ఉచ్చః ప్రాకారతోరణామ్‌=ఉన్నతమైన ప్రాకారము ముఖద్వారములు కలది, సురైరపి=దేవెతలచేత కూడ, దుర్ధర్షామ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానిది అయిన, తామ్‌=ఆ లంకను, యథానిదేశమ్‌=ఆజ్ఞామసారముగా, సంపీడ్య= పీడించి, వ్యవిశన్త=నిలచి ఉండిరి.

తా. పతాకల సంక్తులతో కూడిన ఆ లంకానగరము ఉద్యానవనములతో ప్రకాశించుచుండెను. దాని ప్రాకారము చిత్రముగాను ఉన్నతముగాను ఉండెను. ముఖద్యారములు చాల ఎత్తుగా ఉండెను. రామునిచేత (ధ్రేరేపింపబడిన ఆ వానరులు దేవతలచేత ఎదిరింప శక్యము క్షాని సుందరమైన లంకమ రామాజ్జప్రకారము పీడించుచు దావి చుటూ ముటడించుటకు సీదముగొ

లు లు [ర

నిలచిరి. 31, 32

యుద్ధకాండము శీరిర్‌ మూ, లజ్కాయాస్తూత్తరం ద్వారం శైలశృజ్లమివోన్నతమ్‌,

రామః సహాముజో ధన్వీ జుగోప చ రురోధ చ, 33

ప్ర, అ. సహానుజు=తమ్మునితో కూడిన, రామః=రాముడు, ధన్వీ=ధను రరుడై, లబ్కాయాః=లంకయొక్క, _ శ్రైలశృబ్లమివ=పర్వతశిఖరమువలెె ఉన్న తమ్‌=ఎత్తెన ఉత్తరద్వారమ్‌=ఉత్తరద్వారముము, జుగోప=రక్షించెను,.. రురోధ చ=నిరోధంచెము.

తా. లక్ష్మణపహితుడైన రాముడు ధనస్సు ధరించి, వర్వతశిఖరము వలె ఎత్తైన లంకానగరోత్తరద్వారమును రక్షించుచు లోనివాళ్లెరూ బైటకు రాకుండునట్లు నిరోధించెను. 33 మూ. లజ్కాముపనివిష్షప్తు రామో దశరథాత్మజః,

లక్ష్మణాముచరో వీరః పురీం రావణపారితామ్‌. ప!

ఉత్తరద్వార మాపాద్య యత్ర తిస్టతి రావణః,

వావ్యో రామాద్ధి తద్ద్వారం సమర్థః పరిరక్తితుమ్‌, ఏర్‌

రావణాధిస్టితం భీమం వరుణేనేవ పాగరమ్‌,

పాయుధై రాక్ష పైర్ఫీమైరభిగుష్తం సమన్తతః. 36

లఘూవాం త్రాపజవవం పాతాలమివ దౌవవైః

ప్ర అ. దశరథాత్మజః=దశరథపుత్రుడు, లక్ష్మణామచరః=లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా కలవాడు, వీర=వీరుడు అయిన, రామః=రాముడు, రావణః=రావణుడు, యత్ర=ఎక్కడ, తిష్పతి=ఉన్నాడో, అట్టి, ఉత్తరద్యారమ్‌=ఉత్త రద్యారమును, ఆసాద్య=పాంది, రావణపాలితామ్‌=రావణునిచేత పాలింపబడిన, లబ్కాం పురీమ్‌=లంకాప్పురివి, ఉపనివిష్టః= సమీపించి విలచివాడు. రావణాధిస్టీ తమ్‌=రావణునిచేత అధిష్టింపబడినది, వరుణీన=వరుణునిచేత అధిష్టింపబడిన, సాగరమ్‌ ఇవ=సముద్రము వలె, భీమమ్‌=భయంకరము, సాయుధైః= ఆయుధము లతో కూడిన, భీమైః=భయంకరులైన, రాక్ష పైః=రాక్షసులచేత, సమవ్త్శతః=ఆంతటా, అభిగుప్తమ్‌=రక్రింపబడినది, దానమైః=దానవులచేత, పాతాలమివ=పొతొళము నలె, లఘూవామ్‌ =సామాన్యజనులకు, (త్రొపజననమ్‌=భయము కలిగించేది అయిన, తత్‌ ద్వారమ్‌=ఆ ద్యారమును, పరిరక్షి తుమ్‌=రక్తించుటకు, రామాత్‌= రొమువి కంటె, అన్యః=ఇతరుడు, న సమర్థః హి=పసమర్థుడు కొడు కదా?

తా. దశరథపుత్రుడైన వీరుడైన రాముడు లక్ష శ్రణిసమేతుడై రావణువిచే రక్షింపబదుచున్న లంక |! దేని దగ్గర రావణుడు ఉండెనో అట్టి ఉత్తరద్వారము దగ్గర విలచెను. రావణువిచేత అధిప్పింపబడిన ఆ ద్వారము వరుణుడు అధిష్టించి ఉన్న పాగరము వలె చాల భయంకరమైనది. ఆయుధములు

456 శ్రీమద్రామాయణము ధరించిన భయంకరులైన రాక్షసులు దానిని అన్నివైపులనుండీ రక్షించుచుండిరి. దొనవులతో కూడిన పాతొళము వలె ఆ ద్వారము సామాన్యులకు భయము కలిగించును. అట్టి ఆ ద్వారమును రక్షించుటకు (ముట్టడించుటకు) రాముడు తప్ప మరెవ్వరూ సమర్థులు కాదు కదా లి తె4-36 మూ, వివ్యప్తావి చ యోధావాం బహూనవి వివిధాని చ,

దదర్శాయుధజాలాని తథైవ కవచాని చ తె?

ప్ర అ. యోధావామ్‌=యోధులయొక్క, వివ్యస్తాని=ఆక్కడ ఉంచబడిన, బహూని=అఆవేకమైన, వివిధాని చజఅనేకవిధములైను ఆయుధజాలాని=ఆయుధ ముల సముదాయములను, తరైవ=మరియు, కవచాని చ=కవచములను, దదర్శ=చూచెను.

తా. అక్కడ ఉన్న యోధులకు చెందిన అనేకవిధములైన ఎన్నో ఆయుధములను, కవచములను చూచెను. 37 మూ. పూర్వం తు ద్వారమాసొద్య వీలో హరిచమూపతిః,

అతిష్టత్సహ మైస్టేన ద్వివిదేన చ వీర్యవాన్‌. తతి

ప్ర అ, హరిచమూపతిః=నానరసేనానాయకుడు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమ వంతుడు అయిన, నీలజవీలుడు, మైన్లేన పహజమైందునితోను, ద్వివిదేవ చ సహవ=ద్వివిదునితోను, పూర్వం ద్వారమ్‌=తూర్పు ద్వారమును, ఆసాద్య=పొంది, అతిష్టృత్‌ =నిలచెను,

తా. వానర సేనాధిపతి, పరాక్రమవంతుడు అయిన నీలుడు మైందునితోను, ద్వివిదునితోను కలిపి తూర్పు ద్వారము వద్ద విలచెను. 38 మూ, అజ్ఞదో దక్షిణద్వారం జగ్రాహ సుమహాబలః

బుషభేణ గవాక్షేణ గజేవ గవయేన చ. 39

హు అ. సుమహాబలః=చాల గొప్ప బలము గల, అజ్లదః=అంగదుడు, బుషభేణఐబుషభువితోమ, గవాశ్లేణ=గవాక్సునితోను, గజేన=గజువితోను, గవయేన చవ=గవయునితోను, దక్షిణద్వారమ్‌=దక్షీణద్వారమును, జ(గ్రాహజ(గ్రహించెము.

తా. చాల గొప్ప బలము గల అంగదుడు బుషభ - గవాక్ష - గజ = గనయులతో కలిపి దక్షిణద్వారము వద్ద నిలచెను, 89 మూ హమమాన్‌ పశ్చిమద్వారం రరక్ష బలవాన్‌ కపిః,

ప్రజజ్ఞతరపాభ్యాం చ వీరైరవ్యెశ్చ పంగతః. త్తి

ట్ర, అ. బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, కపిజవానరుడైన, హనుమాన్‌ =హను

యుద్ధకాండము ఉడి? మంతుడు, ప్రజజ్వతరసాభ్యాం చ=ప్రజంఘునితోను తరసునితోను, అస్యెః=ఇతరులైన, వీరైశ్చ= వీరులతోను, పంగతఈ=కూడినవాడై, సశ్చిమద్వారమ్‌ =పశ్చిమ్‌ద్వారమును, రరక్ష=రక్షించెను.

తా. బలశాలియైన హనుమంతుడు (ప్రజంఘతరసులతోను, ఇతరులైన వీరులతోను కూడినవాడై పశ్చిమద్యారమును రక్షించెను. 40 మూ. మధ్యమేచ ప్వయం గుల్మే సుగ్రీవః సమతిష్టత,

పహ పర్పెర్లరిశ్రే స్టైః సుషర్థపనవోపమైః ల!

ప్ర అ. సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడు, పర్శెశాపమప్త మైన, సుషర్థపవనోపమైఃణ గరుత్మంతునితోను వోయువుతోను పమాన్‌లైన, హర్మిశ్రేపె ॥=వానర(శ్రేష్టలతో కూడ, ప్వయమ్‌= స్వయముగా, మధ్య మే=మధ్యమ మైన, సల్మే=గుల్మమువందు, పమతిష్పత=నిలచెను.

తా. సుగ్రీవుడు గరుత్మంతువితోను, వాయువుతోను సమానులైన సమస్తవా వర్మశ్రేష్టులతో కూడి స్వయముగా మధ్యమగుల్మమువందు (శేవామధ్యమునందు) విలచెను. త్త మూ. వానరాణాం తు షట్త్రింశత్కోట్యః ప్రఖ్యాతయూథపాఖణ 42

విపీడ్యోపనివిష్టాశ్చ సుగ్రీవో యత్ర వావరః

ప్ర అ. ప్రభ్యాతయూథపాః= ప్ర సిద్ధ పేనానాయకులైన, వానరాణామ్‌=వొన రులయొక్క, షట్త్రింశత్కోట్యః=ము స్పై. ఆరు కోట్లు, వానరజ=వానరుడైన, సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అకడ, నిపీడ్య=రాక్షసులము పీడించి, (రాక్షసులను ఎదిరించుటకై) ఉపవివిష్ట్రా=చేరి ఉండిరి.

తా. సుగ్రీవుడు ఉన్న చోటనే ప్రపిద్ధకేవావాయకులైన ముప్పదియారుకోట్ల మంది వానరులు రాక్షసులను ఎదిరించుటకైై నిలిచి ఉండిరి. శై మూ. శాపనేన తు రామస్య లక్ష్మణః పవిభీషణః, తతి

ద్వారే ద్వారే హరీణాం తు కోటిం కోటిం న్యవేశయత్‌.

ప్ర అ. సవిభీషణః=విభీషణునితో కూడిన, లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, రామస్య= రామునియొక్క, శాసనేన=శాసనముచేత, దే ద్వారే=ప్రతిద్వార మునందు, హరీణామ్‌=వానరులయొక్క; కోటిం కోటిమీ=ఒక్కొక్క కోటివి, న్యవేశయత్‌ =నిలి'సెను,

తా, లక్ష్మణవిభీషణులు రామువి ఆజ్ఞ ప్రకారము (ప్రతిద్వారమువద్ద ఒక్కొక్క కోటి వానరులను నిలిపీరి. ఉత

శరత శ్రీమద్రామాయణము మూ, పశ్చిమేన తు రామప్య సపుషేణః పహజామ్బనాన్‌, త్త

అదూరాన్మధ్యమే గుల్మే తప్టా బహుబలామగః.

ప్ర అ సుషేణ=సుషేణుడు, సహజామ్బవాన్‌ =జాంబవంతునితో కూడినవాడైై బహుబలానుగః=అధికమైన సైన్యము అనుసరించుచున్నదిగా కల వాడై, రామస్య=డామువకు, పశ్చిమేన=పశ్చమముగా, ఆదూరాత్‌ =పమీపమునందు, మధ్యమే గుర్మే= మధ్యమగుల్మమునందు, తప్టా=నిలచెను.

తా. సుషేణుడు, జాంబవంతుడు, అధికమైన పైన్యముతో మధ్యమగు ల్మమునందు, రామునకు పశ్చిమముగా, సమీపమునందు నిలచిరి. మూ. తేతు వానరశార్జూలాః శార్జూలా ఇవ దంస్థ్రిణః, శీర్‌

గృహీత్వా ద్రుమశైలాగ్రాన్‌ హృష్టా యుద్ధాయ తస్టిరే.

ప్ర. అ. శార్దూలాః ఇవ== పెద్దపులుల వలె, దంస్ట్రీణః=కోరలు గల, లే=ఆ, వానరశార్జూలాః=వానర్మశ్రేష్టులు, హృష్టాః=సంతో షించినవారై, (ద్రుమ శైలాగ్రాన్‌= వృక్షములమ, పర్వత శిఖరములను, గృహీత్వా=[గ్రహించి, యుద్దాయ=యుద్ధము కొరకు, తస్థిరే=నిలచిరి.

తా. పెద్దపులులనలి కోరలు గల ఆ వానర(శ్రేష్టులు వృన్థములను, పర్వతశిఖరములను (గ్రహించి, ఉత్సాహముతో యుద్ధమునక్రై బయలుదెరిరి. 45 మూ. సర్వే వికృతలాజ్లూలొః పర్వే దంస్థ్రావఖాయుధాః, 46

సర్వే వికృతచిత్రాజ్లాః సర్వే చ వికృతావవాఒ

ప్ర అ, సర్వే=అందరూ, వికృతలాజ్లూలా=వికృతమైన (పైకి ఎత్తబ డవ) తోకలు కలవారు. పర్వే=అందరు, దంస్థ్రానఖాయుధాః=కోరలు, గోళ్లు ఆయుధములుగా కలవారు. సర్వే= ఆందరు, వికృతచిత్రాజ్ఞాః=కోపముచేత వికారముగా మన్న విచిత్రమైన శరీరములు కలవారు. పర్వే చ=అందరు, వికృతానవాః=వికృతమైన ముఖములు గలవారు.

లా. కోరలు, గోళ్లు ఆయుధములుగా ఉపయోగించు ఆ వానరులందరు తోకలను పైకి ఎత్తి ఉండిరి. కోసోదేకముచేత వాళ్ల ముఖములు, శరీరము వికారముచెంది విచిత్రముగా ఉండెను. 46 మూ, దశనాగబలాః కేచిత్కేచిద్దశగుణోత్తరాః, శ్ర

కేరి్నాగపహస్రస్య బభూవృుస్తుల్యవిక్రమాః

ప్ర అ. కేదిత్‌=కొందరు, దశనాగబలాః=పది ఏనుగుల బలము గలవారు. క్రేచిత్‌= కొందరు, దశగుణోత్తరాః=దానికి పదిరెట్లు అధికమైన బలము గలవారు.

యుద్ధకాండము త్తీగ్‌ఫి కేచిత్‌ =కొందరు, నాగపహప్రస్య=వేయి. ఏనుగులకు, తుల్యవిక్రమాః=తుల్యమైన పరాక్రమము గలవారుగా, బభూవుః= ఉండిరి.

తా ఆ వానరులలో కొందరు పది ఏనుగుల బలము గలవారు, కొందరు నూరు ఏనుగుల బలము గలవారు, కొందరు వేయి ఏనుగుల బలము గలవారు ఉండిరి. శా మూ, పన్తి చౌఘబలాః కేచిత్కేచిద్దశగుణోత్తరాః, తరి

అప్రమేయబలాశ్చావ్యే తత్రాపన్‌ హరియూథపా౬

ప్ర ఆ శేవిత్‌=కొందరు, ఓఘబలాః=ఓఘము ఏనుగుల బలము గలవారు, కేచిత్‌ = కొందరు, దశగుణోత్తరాః= పదిఓఘముల ఏనుగుల బలము గలవారు, సన్తి=ఉన్నారు. తత్ర=అక్కడ, అన్యే=మరికొందరు, హరియూ థపాః=వానర పఎనావాయకులు, అప్రమేయబలాశ్చ=ఇంత అని చెప్ప శక్యము కాని బలము కలవారు, ఆసన్‌=ఉండిరి. (ఓఘము అను సంఖ్య 28వ సర్గలో

తా. కొందరు ఓఘసంఖ్యలో ఉన్న ఏనుగుల బలము గలవారు. కొందరు పది. ఓఘముల ఏనుగుల బలము గలవారు. కొందరు వావరవాయకుల బలము ఇంత అని చెప్పు శక్యము కాదు. చీటి మూ. అద్భుతశ్చ విచిత్రశ్చ చేషామా పీత్సృమాగమః శం

తత్ర వావరపైవ్యావాం శలభానామివోద్గమః

ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, శలభానామ్‌=మిడతలయొక్క, ఉద్గమః ఇవ=ఎగురుట వలె, తేషామ్‌=ఆ, వానర పైన్యానామ్‌=నానర పైన్యములయొక్క, సమాగమః=సమాగమమూ, అద్భుతశ్చ= ఆశ్చర్యకరముగొను, విచిత్రశ్చ=విచిత్రము గామ, ఆపీత్‌=ఉండెను.

తా. అక్కడ గుమిగూడిన వానరసైన్యములు మిడతలదండు వలె ఆశ్చర్యకరముగాను, విచిత్రముగాను ఉండెను. తం మూ. _ప్రతిపూర్ణ మివాకాశం పంపూర్ణేన చ మేదినీ, ర్‌0

లజ్కాముపనివి'ప్టైశ్చ పంపతద్భిశ్చ వావరైః. |

ప్ర అ. లజ్కామ్‌=లంకను, ఉపవివి'ప్టైః= చేరిన, నొనరై=వానరులచేతను, సంపతద్భిశ్చ= చేరుచున్న వానరులచేతను, ఆకౌశమ్‌=ఆకాశము, ప్రతిపూర్ణమివ= నిండిపోయినట్టుండెను. మేదినీ చ=భూమి కూడ, సంపూర్ణేన=నిండిపోయినట్లుం డెమ.

శ్‌ శ్రీనాదాయాములదూ అతా. కొందరు నాదరుడు లంక చేరిరి కొందరు చేరుచుండికి. లట్టి

వాదయముంతో. భూడ్యూనాశదడులు.. ఫూర్తనా వండిపోయినట్లాంచెము. క్‌థ

మూ. శకం శకపహహపాణాం పృథన్యకవవాకపాము, రై అజ్కాద్వారాణ్యుపాజక్యూరచ్యే యోద్దుం పమవ్హత౬

డు అ అజర్షవవౌవపాచు-=-లల్లూకముంయోలక్సా,.. వావరులట=క్క శిడహాసాణాడ్‌.. =ంక్టంయడ్సా,. శకమ్‌=శతము,. పదకం చేరు. వేము అన్యే=ఇతముల, పమువ్తఈ =అంతటా, లబ్బారారాణి. =-లంకాద్వాదమురిము యోద్దుమ్‌ =యార్ధము. చేయుటకం ఉపాలర్యుం=-చేరరి. నమ, మరికొందరు. వావరులునుు. యుద్దము చేయుట3తై అన్ల వైపుంమండి లంతామాదద్యాడమూలనూ. చేరిరి. క్‌] మూ. అవ్పడవ ప నీడ పర్వెప్పైః పమవాత్‌ ప్లవజ్లమైల 62

అయుతానాం వహస్రీం చ పురీం తామభ్యవర్తతు

డు అ ము గిమి= అ వర్తురము సమన్నాత్‌ =అంతటము 3 వతు ప్లవల్లిమై =వావరుంచేతు అవ్వతః =కహబడివది... అయుతావార్‌ అభ్యనర్తత=పమీ పంచెను.

తా. అ సర్వతము అన్ని ప్రాంతముంందూ. నావరులచేత కహ్హైఐడి తండెము. వెయ్య అయుతముల వానరులు అ పట్టణము చుట్టూ వేరిరి52 మూ. వానరైర్చలవర్భిశ్చు బభూవ డ్రుమపాణ్‌భు త

పర్వఈః పంవృతా లజ్కా దుష్ప్రవేశాపి వాయువా.

&ఈ అ. ద్రుమపాణిభిం=-వృక్రములు హప్తములయందు గలి, బరివర్శి=ఐల వంతులైన, వావరైజ=వావరులచేత, పర్వ్యఈ=అన్ని వైపులా, పంవృతా=చుట్టబడివ, లబ్కా=లంకు నాయువాపీ=వాయువుచేత కూడు దువ్వ్రవేశా=ప్రవేశింప శక్యము కొవిది ఐభూవ=ఆయెము

తా. వృన్నములు ధరించిన బలవంతులైన వావరులచేత అన్ని వై్వులా చుట్టాముట్టబడివ ఆ లంకలోవికీ నాలి కూడ ప్రవేశించుటకు శక్యము కాకుండ ఉండెము 53 మూ. రాక్షపా విష్మాయం జగ్ముః పహపాభివిపీడితా= పా!

వావరైర్మేఘసంకాతై. శక్రరుల్వపర్యాకమై౬

యుద్ధకాండము 461 షు అ. _మేఘపంకాతైః=మేఘములతో సమానులు, శకతు ల్యపరాక్రమైఃజదేవేంద్రువితో సమావమైన పరాక్రమము గలవారు. అయిన, వావరైః=వానరులచేత, సహసా=హటాత్తుగొ, అభిని పీడితలాణముట్టడించబడివ, రాక్షపాః=రాక్షసులు, విష్టయమ్‌=ఆశ్చర్యమును, జగ్ముఃపొందిరి.

లా. దేవేంద్రునితో సమావమైన పరాక్రమము గల మేఘముల వలె ఉన్న వానరులు హటాత్తుగా వచ్చి లంకను ముట్టడించగొవే రాక్షసు లందరు ఆశ్చర్యపడిరి. ర్‌4 మూ. మహాన్‌ శబ్లోఒభవత్తత్ర బలౌఘస్యాభివర్తతం ర5్‌5్‌

పొగరప్యేన భిన్నస్య యథా ప్యాత్‌ పలిలప్వవః.

ప్ర అ తత్ర=అక్కడ, భిన్నష్య=భేదింపబడిన, పొగర్యేవ=సము (ద్రమువలె. బలౌఘస్య= పేవాసముదాయము, అభివర్తతః=పమీ పించుచుండగా, వలిలస్వవణజఉదకద్వని, యథా=ఎట్టు, స్యాత్‌ =ఆగునో అట్టు మహాన్‌ =గొప్పదైన, శబ్లశబ్దము, అభవత్‌ = ఆయెను.

తొ. ఒడ్డు బ్రద్దలు కొట్టి (తెంచుకొని వచ్చుచున్న సముద్రము వలె అక్కడ వావరపైన్యము వచ్చి. చేరుచుండగా, పముద్ర జలధ్వవివంటి గొప్ప ధ్వని కలిగెము ర్‌ర్‌ మూ. తేన శబ్దేన మహతా పప్రాకారా పతోరణా, 56

లజ్కా ప్రచలితా పర్యా పశ్రైలవవకావవా.

ప అ. మహతా=గొప్పదైను తేన శబ్దేన=ఆ శబ్దముచేత, వప్రాకారా=ప్రాకారములతో కూడిన సతోరణా=తోరణములతో కూడిన , సశ్రైలవనకాననా=వనములతోను అరణ్యములతోమ కూడీన, సర్వా=సమప్తమైన, లబ్కాజ=లంక ప్రచలితొ=కదలిపోయినది.

తా. చాలా గొప్పదైన ఆ శబ్దానికి ప్రాకొారములతో, ముఖద్వారములతో, ఉద్యానములతో, అరణ్యములతో సహ ఆ లంక అంతా అదిరిపోయెను. 56 మూ. రోమలక్ష్మణగుప్తా పా సుగ్రీవేణ చ వాహినీ, ర్‌7

బభూవ దుర్ధర్హతరా పర్వెరపీ సురాసుర,

ప్ర, అ. రామలక్ష్మణగుప్తా=రామలక్ష్మణులచేత రక్షింపబడినది, సుగ్రీవేణ చ=సుగ్రీవువిచేత కూడ రక్షించబడినది అయిన, సొజఆ, హరివాహివీ=వానర షే, సర్వెః=సమస్తమైవ, షురాసురైరపి=దేవతలచేతను, అసురులచేతను కూడ, దుర్ధర్షతరో=ఎడిరింప. శక్యము. కొనిదిగా, బభూన=ఉండెను,

462 శ్రీమద్రామాయణము

తొం రామలక్ష్మణసుగ్రీవులచేత రక్తింపబడుచున్న ఆ వానరసేన సురాసురు లందరూ వచ్చినను జయింప శక్యము కొనిదిగా ఉండెను. 57 మూ. రాఘవః పంనివేశ్యెవం ప్వసైవ్యం రక్షపాం వదే, 58

సంమనవ్త్య్ర మనవ్తిీభిః సార్ధం విశ్చిత్య చ పునః పునః,

ఆనన్తర్యమభ్యిపేప్పుః క్రమయోగార్థతత్త్వవిత్‌. ర్‌9

విభీషణస్యాముమతే రాజధర్మమనుస్మరన్‌,

అజ్లదం వాలితనయం సమాహూయేదమబవీత్‌. 60

ప్ర, అ. క్రమయోగార్ధతత్త్వవిత్‌ = క్రమసంబంధమును అర్ధతత్త్వమును ఎరిగిన, రాఘవః=రాముడు, స్వమ్‌=తన సంబంధమైన, సైన్యమ్‌= సైన్య మును, రక్షసామ్‌=రాక్షపులయొక్క, వధే=వధయందు, ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, సంనివేశ్య=నిలిపీ, మన్విధిః సార్ధమ్‌=మంత్రులతో కూడ, పునః పునః=మాటి మాటికి, సంమన్త్య్ర=ఆలోచించి, నిన్చిత్య=నిశ్చయించి, ఆనన్తర్యమ్‌=ఆ తరువాత చేయదగినదానివి, అభ్యిపేప్పుః=పాందదలచినవాడై, రాజధర్మమ్‌ =రాజధర్మ మును, అనుస్మరన్‌=స్మరించుచు, విభీషణస్య=విభీషణునియొక్క, అనుమతే=అంగీకారము నందు, (పలహాప్రకారము) వాలితనయమ్‌ =వాలికుమారు డైన, అజ్గదమ్‌ =అంగదుని, సమాహూయః=పీలిచి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అట్రవీత్‌ =పలికెను,

తా. దేని తరవాత ఏది చేయవలెను అను విషయమూ, కార్యతత్త్వమూ బాగుగా తెలిసిన రాముడు తన సైన్యమును రాక్షసుల సంహారము నిమిత్తమై ఈ విధముగా నిలిపి, మంత్రులతో మాటిమాటికి ఆలోచించి, నిశ్చయించి, తరువాత చేయదగిన. దానిని చేయవలె నను కోరికతో రాజధర్మమును పాటించుచు, విభీషణుని సలహాప్రకారము వాలి పుత్రుడైన అంగదుని పిలచి ఇట్లు పలికెను. మూ. గత్వా సౌమ్యు దశగ్గీవం బ్రూహి మద్వచనాత్క పే,

లజ్ఞయిత్వా పురీం లజ్కాం భయం త్యక్త్వా గతవ్యథః, 61

భ్రష్టశ్రీకం గతైశ్వర్యం ముమూర్షానష్టచేతసమ్‌.

ప్ర అ. సౌమ్య=సౌమ్యుడా! కపే=అంగదుడా! లజ్కాం పురీమ్‌=లంకొ పురమును, లజ్జయిత్వ్యా=దాటి, భయమ్‌= భయమును, త్యక్తా్యావవిడచి, గతవ్యథః=పోయిన వ్యథ కలవాడవై, ్రష్టశ్రీకమ్‌=భ్రష్ట్రమైన పంపదగలవాడు, గలై శ్యర్యమ్‌=పోయిన ఐశ్వర్యము కలవాడు, ముమూర్తానష్టచేతసమ్‌=మరణేచ్చ చేత నష్టమైన. చిత్తము. కలవాడు, (అయిన) దశ్రీవము=దశగ్రీవుల్లిగూర్చి, గత్వా= వెళ్ళి, మద్వచనాత్‌ =నా మాటవలవ, బూహి=చెప్పుము,

తా. సొమ్యుడవైన ఓ! అంగదుడా! నీవు నిర్భయముగా ఏ దిగులొ

యుద్ధకాండము తీట లేకుండా, లంకొవురము (ప్రొకొారము దాటి, మరణించవలె వనే కోరికచేత చెడిపోయిన మనప్సు గల ఐశ్వర్యభ్రస్టుడైన ఠావణునివద్దకు వెళ్లి , నా మాటగా ఆతనితో ఇట్లు చెప్పుము. 1 మూ, బుషీణొం దేవతావాంచ గన్దర్వాప్పరపాం తథా, 62

వాగానాముథ యక్షాణాం రాజ్ఞాం చ రజనీచర,

యచ్చ పాపం కృతం మోహాదవలిస్తేవ రాక్షప, 63

మావం తే విగతో దర్సః స్వయంభూనరదానజః,

తస్య పాపస్య సంప్రాప్తా వ్యుష్టిరద్య దురాసదా. 64

ప్ర అ, రజవీచర= రాక్షసుడా! బుషీణామ్‌=బుషులకు, దేవతా వామ్‌=దేవతలకు, తథా=మరియు, గన్టర్వాప్పరపామ్‌ =గంధర్వులకు అప్పరపలకు, నాగానామ్‌=వాగులకు, అథ=మరియు, యక్షాణామ్‌ =యక్టులకు, రాజ్ఞాం చ=రాజు లకు, మోహాత్‌ =అజ్ఞానమువలన, అవలిస్తేన=గర్వితుడవైన నీచేత, యత్‌=ఏ, పాపమ్‌=పాపము, కృతమ్‌=చేయబడినదో, తస్య=ఆ, పాపస్య=పాపముయొక్కు, దురాసదా=పొందశక్యము. కాని (భరింపశక్యము కాని), వ్యుష్టిః=ఫలామభవము, అద్య=ఇప్పుడు, సంప్రాప్తా=వచ్చినది. నూనమ్‌=నిశ్చయముగా, తే=నీయొక్క, ప్వయంభూవరదానజః= బ్రహ్మయొక్క వరదానమునలన కలిగిన, దర్శః=గర్వము, విగతః=పోయినది (పోనున్నది,.

తా “టీ రావణా! బుషులు, దేవతలు, గంధర్వులు, అప్పరసలు, వాగులు, యక్సులు, రాజులు వీరి విషయమున నీవు మదాంధుడవై చేసిన పాపమునకు భరింపరాని ఫలము ఇప్పుడు ప్రొష్తించమన్నది. బ్రహ్మదేవు డిచ్చిన వరములవలన కలిగిన నీ గర్వమంతా నశించే సమయము ఆసన్నమైనది.” మూ. తస్య దణ్జ్ణధర్తేఒహం దారాహరణకర్శితఈ,

దణ్ణం ధారయమాణమన్తు లజ్కాద్వారే వ్యవస్థితః 65

1 అ. దారాహరణకర్శితఈ=భార్యను అపహరించుటచేత పీడింపబడిన, అహమ్‌=వేము, తస్యవ=అట్టి, తే=నీకు, దణ్జధరూ=దండమును విధించువాడను, దణ్ణమ్‌=దండమును, ధారయమాణః=ధరించుచు, లజ్కాద్వా రే=లంకాద్వారము నందు, వ్యవస్థిత=నిలచి ఉన్నాను.

తా, “భార్యను హరించుటద్వాా పీడ కలిగింపబడిన వేను అట్టి నీకు దండనమును విధించువాడను. నీకు దండమును విధిందుటకై లంకాద్వొరమునందు. నిలవి ఉన్నాము" 65

464 శ్రీమద్రామాయణము మూ. పదవీం దేవతొవాం చ మహర్షీణాం చ రాక్షప

రాజర్లీణాం చ సర్వేషాం గమిష్యసి మయా హతః 66

లి

ప్ర ఆ రాక్షసవ=రాక్షసుడా! మయా=నాచేత, హతః=చంపబడిన వాడవై, దేవతానాం చ=దేవతలయొక్క, మహర్షీణాం చ=మహర్షులయొక్క, సర్వేషామ్‌=సమస్తమైన, రాజర్షీణాం చ=రాజర్షులయొక్క, పదనీమ్‌=మార్గమును,

లాం *ట్ల | రాక్షసుడా ! వాచేత చంపబడి నీవు దేవతలు, మహర్షులు, రాజర్లులు నీ మూలమున ఏ మార్గమును(మరణమును) పొందిరో ఆ మార్గమున పోయెదవు” న! మూ. బలేన యేన వై సీతాం నూయయా రాక్షపాధమ,

మామతిక్రామయిత్వా త్వం హృతవాంస్తన్నిదర్శ్మయ. 67

ప్ర ఆం రాక్షప్రాధమ=రాక్షపాధముడా! త్వమ్‌=నీవు, యేన=ఏ, బలేన=బల ముచేత, మూోయయా=మాయచేత, మామ్‌=వన్ను, అతీక్రామయిత్వా=దూరముచే సీ, పీతామ్‌= సీతను, హృతవాన్‌ =హరించినావో, తత్‌=దావిని, నిదర్శ్మయ=చూప్పుము,

తా. *ఓ ! రాక్షపాధమా ! నీవు ఏ బలమును చూచుకొని మాయచేత నన్ను దూరము చేసి సీతను హరించినానో ఆ బలమును చూపుము” 67 మూ. అరాక్షసమిమం లోకం కర్తాస్మి నిశితైః శరైః

న చేచ్చరణమభ్యేషి తామాదాయ తు మైథిలీమ్‌. 68

ప్ర అ లామ్‌=ఆ, మైథిలీను= సీతను, ఆదాయః=(గ్రహించి (తీపి కొని వచ్చి), శరణమ్‌ =శరణమును, న అభ్యేషి యది=పొందక పోయినచో, విశిలైజవాడియైన, శరైజబాణములచేత, ఇమమ్‌=ఈ, లోకమ్‌=లోకమును, అరాక్షపమ్‌=రాక్టపులు లేని దానివిగా, కర్తాష్మి =చేయగలను.

తా, “నీవు పీతను అప్పగించి శరణు నేడకపోయినచో వాడియైన బాణములచేత ఈ లోకములో ఎక్కడా రాక్షసులు లేకుండా చేపెదనుి. 68 మూ. ధర్మాత్మా రాక్షప్రేష్ట సంప్రాప్తోఒయం విభీషణః,

లజ్కైశ్చర్యమిదం శ్రీమాన్‌ ధ్రువం ప్రాస్నోత్యకజ్ఞకమ్‌. 69

ప్ర అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడు, రాక్షహ్య ॥=రాక్షస్మశే డు అయిన, ఆయం విభీషణః=ఈ విభీషణుడు, క ఆర న్‌ జశ్ర్రీమం తుడైన్యు ఇతదు, ధ్రువమ్‌=నిశ్చయముగా, అకల్డుకమ్‌=ఏ శత్రుబాధాదులూ లేవి, ఇదమ్‌ = ఈ, లబ్బెశ్యర్యమ్‌ =లంకారాజ్యమును, ప్రాప్నోతి=పొందును. -

యుద్ధకాండము త్నగిగ్‌

తా. “ధర్మాత్ముడు, రాక్తష్యశ్రేషృుడు అయిన విభీషణుడు నన్ను చేరినాడు. శ్రీమంతుడైన ఇతడు ఏ శతుబాధాదికమూ లేని లంకాధిపత్యమును పొందగలడు” 69 మూ. న హి రాజ్యమధర్మేణ భోక్తుం క్ష్రణమపి త్వయా,

శక్యం మూర్థసహాయేన పాపేవావిదితాత్మవా, 70

ప్ర అ. మూర్చసహాయేన=మూర్చులైన అనుచరులు గలవాడవు, ఫా'పేన=పాపాత్ముడవు, అనిదితాత్మనా=వశములో లేని మనస్సు కలవాడవు అయిన, త్వయా=వీచేత, క్షణమవీ=క్షణకాలమైనను, రాజ్యమ్‌=రాజ్యము, అధ ర్మేణ=అధర్మముచేత, భోక్తుమ్‌=అనుభవించుటకు, న శక్యం హి=శకృ్యము కాదు కదా?

తా. *మూర్చులైన మంత్రులు మొదలైన సహాయులు గల, పాపాత్ముడవు, ఆత్మనిగ్రహము లేనివాడవు అయిన నీవు ఇంక క్షణకాలము కూడ అధర్మమార్గమువనందు ఈ రాజ్యమును అనుభవించజాలవు.” 70 మూ, యుధ్యస్వ వా ధృతిం కృత్వా శార్యమాలన్ను్యు రాక్షప,

మచ్చరైస్త్వం రణే శాన్తప్తతః శాన్హో భవిష్యసి. 71

ప్ర అ. రాక్త్షస=రాక్తసుడా |! వా=లేదా, ధృతిమ్‌=రైర్యమును, కృర్యాచేపి శౌర్యమ్‌ =శార్యమును, ఆలమ్బ్య=అవలంబించి, యుధ్యస్వ=యుద్ధ ముచెయుము. త్వమ్‌ =నీవు, రణే=యుద్ధమునందు, మచ్చరైై=నా బాణములచేత, శాన్తః=మరణించివవాడవై తతఈణ=అటు సిమ్మట, శాన్తః=శాంతుడవు, భవిష్యసి=కొగ లవుం

తా *ఓ 1 రాక్షసుడా ! లేదా నీవు ధైర్యముతో శార్యమును అవలంబించి యుద్ధము చేయుము. యుద్ధములో నా బాణములచేత చంపబడి శాంతి పొందెదవు". 7 మూ. యద్యావిశసి లోకొంస్త్రీన్‌ పక్తీ భూత్వా నిశాచర,

మమ చక్సుపథం ప్రాప్య వ జీవన్‌ ప్రతియాస్యసి, 72

ప్ర ఆ. నిశాచర=రాక్షసుడా ! మమ=నాయొక్క, చక్టుపథమ్‌ =వేత్ర మార్గమును, (ప్రాష్య=పొంది, పక్షీవ=పక్షీవిగా, భూర్యాలమి, త్రీన్‌=మూడు, లోకాన్‌ =లోకములను, ఆవిశసీ=ప్రవేశించినను, జీవన=జీవించిి న ప్రతీియా ప్యసి=తిరిగి వెళ్లవు.

తా. “ఓ ! రాక్తసుడా ! పక్షిరూపము ధరించి మూడు లోకములలో ప్రవేశించినను నీవు నా కంట బడిన పిమ్మట తిరిగి వెళ్లజాలవుో 72

466 శ్రీమద్రామాయణము మూ, బ్రవీమి త్వాం హితం వాక్యం క్రీయతామౌర్హ వదైహికమ్‌, సుదృష్ట్రా క్రియతాం లజ్కా బీవితం తలే మయి స్థితమ్‌. 78 ప్ర. అ. త్వామ్‌= విన్నుగూర్చి, హితమ్‌= హితమైవ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, 'బ్రవీమి=చెప్పుచున్నాను. బొర్ధ్వదైహికమ్‌=పరలోకమునకు సంబంధించిన కర్మ, శ్రీయతామ్‌=చేయబడుగాక. లజ్కా=లంక, సుదృష్టా=బాగుగా చూడబడినదిగొ, శ్రీయతామ్‌=చేయబడుగాక. తే జీవితమ్‌=నీ జీవితము, మయి=నాయందు, ఫ్టీతమ్‌=ఉన్నది, తా. “నీకు హితమైన వాక్యము వెప్పుచున్నాను - పరలోకమువకు ఉపకరించు. శ్రొద్దాదికమును చేపికొనుము. లంకను చివరిసారిగా బాగా చూచుకొనుము. బీ ప్రాణములు నా చేతిలో ఉన్నవి” 73 మూ. ఇత్యుక్తః; సతు తారేయో రామేణాక్షిష్పకర్మణా, జగామాకాశమావిశ్య మూర్తిమానిన హన్యవాట్‌. 74 ప్ర, అ అక్షిషకర్మణా=(శ్రమపడకుండగా పనులు చేయు, రామేణ=రాముని చేత, ఇతి=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడిన, తారేయః=అంగదుడు, మూర్తిమాన్‌ =శరీరము గల, హవ్యవాట్‌ ఇవ=లఅగ్నిదేవుడు వలె, ఆకాశమ్‌=ఆకాశమును, ఆవిశ్య=ప్రవేశించి, జగామ:== వెళ్లెను. తా. శ్రమపడకుండగా పనులు చేయ సమర్హుడైన రాముడు చెప్పిన మాటలు వివి తారాకుమూరుడైన అంగదుడు శరీరము ధరించిన అగ్నిదేవుడు వలె ఆకాశములో ప్రవేశించి వెళ్లెను. 74 మూ, పోఒతిపత్య ముహూర్తేన శ్రీమాన్‌ రావణమన్లిరమ్‌, దదర్శాసీనమవ్యగ్రం రావణం పచివైః సహ. 75 ప్ర అ. శ్రీమాన్‌ =శ్ర్రీమంతుడైను ప=ఆ ఆంగదుడు, ముహూ క్రీన=ముహూర్తకాలములో, రావణమన్లిరమ్‌ =రావణుని గృహమును, ఆతిపత్యజ=చేరి, పచివైః సహ=మంత్రులతో కూడ, ఆసీవమ్‌=కూర్చొని ఉన్న, రావణమ్‌=రానలిని, అవ్యగ్రమ్‌=భయము. లేకుండగా, దదర్శ=చూచెను. తా. శ్రీనముంతుడైన అంగదుడు క్షణకాలములో రావణుని భవనమును చేరి మంత్రులతో కూడి కూర్చొని ఉన్న రావణుళణ్లీ ఏమాత్రము. భయము లేనివాడై చూచెను. 75 మూ, తతస్తస్యావిదూరేణ విపత్య హరిపుజ్లవః దీస్తాగ్నిపదృశస్తష్టావజ్లదః కనకాజ్లదః. 76

యుద్ధకాండము వటి

ప్ర అ తతః=అఆటుపిమ్మట, హరిపుబ్లవః=వానర్యశ్రేష్పుడు, దీప్పాన్ని సదృశు=మండుచున్న అగ్నితో పమామడు, కవకాబ్లదః=బంగారు. బాహుపురులు కలవాదు అయిన, అబ్లదః =అఆంగదుడు, తస్య = వానికి, అవిదూరేణ = సమీపమున, నిపత్య =దిగి, తస్టా =విలబడెను,

తా. పిమ్మట మండుచున్న అగ్ని వలె ఉన్న, బంగారు బాహుపురులు గల వానర్మశ్రేష్టుడైన అంగదుడు ఆ రావణునికి దగ్గరగా దిగి విలబడెను. 76 మూ, తద్రామవచనం సర్వమమ్యూవాధికముత్త మమ్‌,

పామాత్యం శ్రావయామాస వి వేద్యాత్మానమాత్మవా. 77

ప్ర అ. అఆత్మానమ్‌=తనను, ఆత్మనా =తనచేత, నివేద్య=తెలిసి, తల్‌ =ఆ, ఉత్తమమ్‌ = ఉత్తమమైన, పర్వమ్‌ =సమస్తమైన, రామవచనమ్‌ =రాముని. వచనమును, అన్యూనాధికమ్‌ =తక్కువ కొకుండగా, అధికము కాకుండగా, పామాత్యమ్‌= మంత్రులతో కూడిన ఆ రావణుని, శ్రావయామాస =వినిపీంచెము.

తొ. అతడు తనను గూర్చి తానే వారికి తెలిపి, ఉత్తమమైన ఆ రామసందేశమును అంతనూ ఉన్నదున్నట్టుగా, ఎక్కువ గాని, తక్కువ గాని కాకుండా మంత్రిసమేతుడైన ఆ రావణునకు తెలిపెను. 77 మూ. దూతోఒహం కోశలేన్తుప్య రామస్యాక్షిష్పకర్మణణ

వాలిపుత్రో౬.జ్లదో నామ యది తే శ్రోత్రమాగతః 78

ప్ర ఆఅ. వాలిపుతః=వాలిపుత్రుడైన, అజ్బదో నామ=ఆంగదు డను పేరు గల, అహమ్‌జ=నేను, కోశలేస్తుప్య=కోశల దేశరాజు, ఆక్షిష్టకర్మ ణ8=శ్రమపడకుండగా పనులు చేయువాడు అయిన, రామస్య=రామునియొక్క, దూతః=దూతను. తే=నీయొక్క, శ్రోత్రమ్‌=చెవిని, ఆగతః యది=పొందితివా?

తా. నేను వాలిపుతుడవైన ఆంగదుడను. శ్రమపడకుండా. పనులు చేయు కోశలాధిపతియైన రాముని దూతను. నీవు వివి యుండవచ్చును. 78 మూ. ఆహ త్వాం రాఘవో రామః కౌసల్యానవ్షవర్ధనః,

విష్పత్య ప్రతియుధ్యప్వ వృశంప పురుషో భవ. 70

ప్ర అ, రాఘవః=రఘువంశసంజాతుడు, కౌసల్యానన్షవర్రనః= కౌసల్య యొక్క ఆనందమును వృద్ధి పొందించువాడూ అయిన, దామః=రాముడు, త్వామ్‌=నిన్నుగూర్చి, ఆహజచెప్తుచున్నాడు. నృశంస=మ్రూరుడా 1 విష్పత్య=బైటకు వచ్చి, యుధ్యప్వ=యుద్ధము నైయుమే. పురుషు=పురుషుడవు, భవ=ఆగుము,.

శ468 శ్రీమద్రామాయణము

తా. రఘువంశపంభూతుడు, కౌసల్యకు ఆనందమును వృద్ధి పొందించువాడు అయిన రాముడు నీతో ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు - *ఓ! క్రూరుడా |! నీవు బైటకు వచ్చి యుద్ధము చేయుము. పౌరుషమును చూప్పములి మూ. హవ్హాప్మి త్వాం పహామాత్యం సపుత్రజ్ఞాతిబావ్రవమ్‌,

విరుద్విగ్నాస్త్రుయో లోకా భవిష్యన్ని హతే త్వయి. 80

ప్ర అ. సహామాత్యమ్‌=అమాత్యులతో కూడిన వాడను, సపుత్రజ్ఞాతి బాన్హవమ్‌ =పుత్రాదులతోమ, జ్ఞాతులతోను, బంధువులతోను కూడన వాడవు అయిన," త్వామ్‌ =నిన్ను, హన్నాస్మి=చంపగలమ. త్వయివ=నీవు, హతే=చంపబడినవాడ వగుచుండగా, [తయః=మూడు, లోకాఃణ=లోకములు, నిరుద్విగ్నాః=భయపడనివి,

6

భవిష్యన్తి=కొగలవు.

తా. “విన్ను, వీ అమాత్యులను, పుత్రులను, జ్ఞాతులను, బంధువులను చంసివేసెదను. నీవు మరణించిన పిదప మూడు లోకములు భయము లేకుండ ఉండగలవుృగి 80 మూ. దేవదానవవయక్షాణాం గవ్టర్యోరగరక్షపామ్‌,

శర్రునుద్యోద్దరిష్యామి త్వామృషీణాం చ కద్దకమ్‌. 81

ప్ర. ఆ. దేవదాననయక్షాణామ్‌= దేవతలకు, దానవులకు, యక్షులకు, గన్టర్యోరగరక్షపామ్‌=గంధర్వులకు, ఉరగులకు, రాక్షపులకు, శత్రుమ్‌= శత్రువూ, బు షీణామ్‌=బుషులకు, కళ్ణకం చ=ముల్లునంటి వాడవు అయిన, త్వామ్‌=విన్ను, అద్య=ఇప్పుడు, ఉద్ధరిష్యామి= పెరికి వేయగలను.

తా. “దేవ - దానన - యక్ష - గంధర్వ - ఉరగ = రాక్టసులకు శత్రువు, బుషులకు బాధ కలిగించువాడవు అయిన విన్ను ఇప్పుడు వశింపచేపెదము” 81 మూ. విభీషణస్య వైశ్వర్యం భవిష్యతి హతే త్వయి,

న చేతృత్కృత్య వైదేహీం ప్రణిపత్య ప్రదాప్యషి 82

ప్ర, అ. ప్రణిపత్య=నమస్కరించి, వైదే హీమ్‌= సీతను, త్య=సత్క హచే= చంపబడినవాడనగుచుండగా, మ్‌= ము, విభీిషణస్వ=విభీషణు

తా. “వీవు నమస్కరించి వత్కారపూర్వకముగా _ సీతను అప్పగించ

యుద్ధకాండము త్తం కపోయినచో నీవు చంపబడగలవు. అప్పుడు నీ ఐశ్వర్యము. విభీషణువికి చెందగలదు. మూ, ఇత్యేవం పరుషం వాక్యం బ్రువాణే హరిపుజ్లవే,

అమర్షవశమాపన్నో విశాచరగణేశ్వరః 83

తి

ప్ర అ. హరిపుబ్లవే=ఆ వానర్యశ్రేష్కుడు, ఇల్యేనమ్‌=ఇట్లు, పరు షమ్‌=పరుషమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, వల నిశాచరగణే శ్వరః=రాక్షసగణమునకు ప్రభువైన ఆ రావణుడు, అమర్షవశమ్‌=కోపనశమును, ఆపన్నఃజపొందినాడు.

తా. _వానర్యశ్రేష్టురైన అంగదు డిట్లు వరుషముగా మాటలాడు చుండగా అది విని రావణుడు కోసమునకు వశుడయ్యెను. 83 మూ. తతః ప రోషమాపన్నః శశాస సచివాంస్తదా,

గృహ్యతామితి దుర్మేధా వధ్యతామితి చాపకృత్‌. వ!

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, రోషమ్‌=కోపమును, ఆపన్నః=పొందిన, పణ=అతడు, తదా =అప్పుడు, పచివాన్‌ =మంత్రులను, అసకృత్‌ =మాటిమాటికి, శశాస =శాసించెను, దుర్మేధాః =చెడ్డబుద్ది గల ఇతడు, గృహ్యతామ్‌ = గగ్రహించబడుగాక, వధ్యతామ్‌ =చంపబడుగాక ఇతి =ఇట్లు.

తా. పిమ్మట రోషావిష్టుడైన రావణుడు *ఈ దుర్చుద్దిని పట్టుకొనండి, చంపండి” అని మాటిమాటికి మంత్రులను ఆజ్ఞాపించెను. 84 మూ. రావణస్య వచః శ్రుత్వా దీపొగ్నిమిన తేజసా, | జగ్భహుప్తం తతో ఘోరాశ్చత్వారో రజనీచరాః, 85

ప్ర అ తతః =అటు పిమ్మట, ఘోరాః =భయంకరులైన, చత్వారః ఇ నలుగురు, రజనీచరాః = రాక్షసులు, రావణస్య =రావణునియొక్క, వచః = నచనమును, శ్రుత్వా =వివి, తేజసా =తేజస్సుచేత, దీప్తాగ్నిమిన = ప్రజ్వలించుచున్న అన్ని వలె ఉన్న, తమ్‌ =ఆతనిని, జగ్భహుః =పట్టుకొనిరి. .

తా. అప్పుడు రావణుని మాటలు విని భయంకరులైన నలుగురు రాక్షసులు మండుచున్న అగ్ని వలె ఉన్న ఆ అంగదుని, పట్టుకొవిరి. తర్‌ మూ, గ్రాహయామాప తారేయః స్వయమాత్మావమాత్మవాన్‌,

బలం దర్శయితుం వీరో యాతుధానగణే తదా. 86

ప్ర అ. తదా =అప్పుడు, ఆత్మవాన్‌ = బుద్దిమంతుడైన, వీర ఎవీరుడైన, తారేయః =తారాపుత్రుడు, యాతుధానగణే = రాక్షపుల గణమునందు,

470 శ్రీమద్రామాయణము బలమ్‌ =తన బలమును, దర్శయితుమ్‌ =చూపించుటకొరకు, స్వయమ్‌ = ప్వయముగావే, ఆత్మానమ్‌= తనను, గ్రాహయామాప =గ్రహింపచే పెను.

తా అప్పుడు బుద్ధిమంతుడు, వీరుడూ అయిన అంగదుడు ఆ రాక్షసుల సముదాయమునందు తన బలమును చూపుటకు తనంతట తానే పట్టుబడెను. 86 మూ, ప తాన్నాహు ద్వయాపక్తావాదాయ పతగావివ,

ప్రాపొదం వైలసంకాశముత్పపొతాబ్లదస్తదా. 87

ప్ర అం తదా =అప్పుడు, పః అజ్ఞదః =ఆ అంగదుడు, బాహుద్వయాసక్తాన్‌ = రెండు చేతులకు తగుల్కొని ఉన్న, తాన్‌ =వాళ్లను, పతగానివ =పక్త్షులను వలె, ఆదాయ = గ్రహించి, శ్రైలసంకాశమ్‌ =పర్వతముతో సమానమైన, ప్రాపాదమ్‌ =ప్రాసాదమును గూర్చి, ఉత్పపాత =ఎగిరెను.

తా. అప్పుడా అంగదుడు తన బాహువులమీదనుండి, (వ్రేలాడుచున్న ఆ రొక్షసులను పక్షులను వలె (గ్రహించి పర్వతము వలె ఉన్న ప్రాసాదముమీదికి

ల్‌ ల్‌ ఎగిరెను. 87 మూ. తప్యోత్చతనవేగేన నిర్ణూతాస్తత్ర రాక్షపాః | శళ్ళో జ్యూ తాన్‌ ఇశ్మి టీ

భూమౌ విపతితాః సర్వే రాక్షన్హుస్య పశ్యతః. 88

ప్ర అ. పర్వే =సమస్తమైన, రాక్షసాః = రాక్షసులు, రాక్ష సేన్హుస్య = రావణుడు, పశ్యతః = చూచుచుండగానే, తస్య =ఆతనియొక్క, ఉత్పతనవేగేన = ఎగురుటయొక్క వేగము చేత, నిర్జూతాః = దులిపివేయబడినవారై, తత్ర =ఆక్కడ, భూమౌ =వేలమీద, విపతితాః =పడిరి.

తా అంగదుడు పైకి ఎగిరే వేగముచేత దులిపివేయబడినవారై ఆ రాక్షసులు నలుగురూ రావణుడు చూచుచుండగానే అక్కడ నేలమీద పడిపోయిరి. రితి మూ. తతః ప్రాపాదశిఖరం శైలశ్చజ్గమినోన్నతమ్‌,

చక్రామ రాక్ష పేన్రుష్య వాలిపుత్రః ప్రతాపవాన్‌. 89

ప్ర అ. తతః = అటుపిమ్మట, ప్రతాపవాన్‌ =ప్రతాపవంతుడైన, వాలిపుత్రః = అంగదుడు, రాక్ష సేన్చుస్య =రానణునియొక్క, శైలశ్చబ్గ్లమివ వపర్వతశీఖరము వలె, ఉన్నతమ్‌ =ఉన్నతమైన, (ప్రాపాదశిఖరమ్‌ =ప్రాసాదము అగ్రభాగమును, చక్రామ = ఎక్కెను.

లతా, పిమ్మట ప్రతాపవంతుడైన అంగదుడు రావణుని పర్వతశిఖరము వలె ఉన్నతమైన ప్రాపాదము అగ్రభాగముమీదికి ఎక్కెను. తిం

యుద్ధకాండము న! మూ. పఫాల చ తదాక్రాన్తం దశగ్రీవప్య పశ్యతః

పురా హిమవతః శృజ్గ్లం వజ్రేణీవ విదారితమ్‌. 90

ప్ర అ. తదాక్రాన్తమ్‌ =అంగదువిచేత ఆక్రమించబడిన ఆ ప్రాసాద శిఖరము, పురా = పూర్వము, వద్రేణ =వజముచేత, విదారితమ్‌ =ట్రద్దలు కొట్టబడిన, హీమవతః శృబ్గమివ =హిమవత్పర్వతశ ఖరము. వలె, దశగ్రీవస్య =రావణుదు, పశ్యతః =చూచుచుండగానే, పఫాల చ = (బద్దలైపోయెను.

లా అంగదుడు ఎక్కగానే ఆ ప్రాసాదశిఖరము, పూర్వము వజ్రాయుధము చేత బద్దలుకొట్టబడిన హిమవత్పర్వతశిఖరము వలె, రావణుడు చూచుచుండగానే, (బ్రద్రలైపోయెను. 90 మూ. భజ్‌క్త్వా ప్రాపాదశిఖరం నామ విశ్రావ్య చాత్మనః

వినద్య సుమహావాదముత్ప్సపొత విహాయపా. 0]

ప్ర ఆ. ప్రాపాదశిఖరమ్‌=ప్రాసాదముయొక్క శిఖరమును, భజ్‌క్త్వా =విరచి, ఆత్మనః =తనయొక్క, నామ =పేరును, విశ్రా్య్యా =వివిపించి, పుమహానాదమ్‌ = చాల గొప్ప ధ్వవి కలుగునట్లుగా, వినద్య =ధ్వనిచేసి, విహాయసా =ఆకాశముచేత, ఉత్పపాత =ఎగిరెను.

లా అంగదుడు ప్రాపాదశిఖరమును విరుగగొట్టి, తన "పేరును చాటి, ఎక్కువ ధ్వని కలుగునట్టుగా అరచి, ఆకొశమార్గమున ఎగిరి వెళ్లెను.9] మూ. _వ్యథయన్‌ రాక్షపావ్‌ పర్వాన్‌ హర్షయంశ్చాపి వానరాన్‌,

స వావరాణాం మధ్యే తు రామపార్వముపొగతఒ 02

ప్ర అ. పహ =అఆతడు, సర్వాన్‌ =సమప్తమైన, రొక్షపాన్‌ =రాక్షపులను, వ్యథయన్‌ =బాధకలిగించుచు; వానరాన్‌ =వావరులను, హర్షయం శ్చాసి =పంతోషపెట్టుచు, వానరాణామ్‌ =వానరులయొక్క, మధ్యే =మధ్యయందు, రామపార్శ వ్‌ =రాముని పార్శ వమును, ఉపాగతః =పొందివాడు.

తా అంగదుడు రాక్షపు లందరికీ బాధ కలిగించుచు, వానరులకు ఆనందము. కలిగించుచు; వానరుల మధ్యలో ఉన్న రాముని సమీపమునకు వెళ్లెను. 92 మూ. రావణస్తు పరం చక్రే క్రోధం ప్రాపాదధర్షణాల్‌,

వినాశం చాత్మవః పళ్యన్నిః:శ్యాసపపరమో౬ భవత్‌. 03

ప్ర అ. రావణస్తు =రావణుడైతే, (ఫ్రాసాదరర్షణాల్‌ =ప్రాసాదమును చెడగొట్టుటవలన, పరమ్‌ =అధికమైన, క్రోధమ్‌ = శ్రోధమును, చక్రే

త72 శ్రీమద్రామాయణము =చేపెను. ఆత్మనః = తనయొక్క, వివాశమ్‌ =వినొశమును, పశ్యన్‌ =చూచుచు, నిఃశ్వాసపరమః = విట్టూర్చులు అధికముగా కలవాడు, అభవత్‌ =ఆయెను.

ఛా, తన ప్రాపొదమును ఆ విధముగా ఆక్రమించుట వలన రావణునకు చాల కోసము వచ్చెను. ఆతడు తన వినాశము ఆసన్నమైన దవి ఊహించుకొని ఎక్కువ విట్టూర్పులు విడచెను. 03 మూ. రామస్తు బహుభిర్ల ఎ ప్రైర్సివదద్భిః ప్లవజ్ఞ్యమైః

వృతో రిపువధాకాజ్‌క్షీ యుద్దాయైవాభివర్త త. !

ప్రఅఈ రామస్తు =రాముడైతే, హృష్టైః =పంతో షించిన, వినదద్భిః = అరచుచున్న, బహుభిః ఇ=అనేకులైవ, స్లవజ్గమైః ఉవానరులతో, వృతః =కూడిన వాడై, రిపువధాకాజ్‌క్షీ=శతువధమును కోరుచు, యుద్దాయైవ=యుద్ధముకొరకే, అభివర్తత = అభిముఖుడై ఉండెను.

లొ. సంతోషముతో ధ్వనిచేయుచున్న అవేకవానరులతో కూడిన రాముడు శత్రువును చంసనలె నని కోరుచు యుద్దమునకే సన్నద్దుడై ఉండెను.

లు ఛధిజ-

మూ. పుషేణస్తు మహావీర్యో గిరికూటోపమో హరిః,

బహుభిః పంవృతప్తదత్ర వానరైః కామరూ పీభిః, 05

ప్ర అ. మహావీర్యః =గొప్పపరాక్రమము. గల, గిరకూటోపమః = పర్వతశిఖరమువంటి, హరిః =వానరుడైన, సుషేణస్తు =సుషేణుడైతే, తత్ర =అక్కడ, కామరూపిభిః = కామరూపము గల, బహుభిః = అనేకులైన, వానరైః ౯ వానరులతో, పంవృతః = కూడినవొడై ఉండెమ.

తా. గొప్ప పరాక్రమము గలవాడు, పర్వతశిఖరమువంటి ఆకారము గలవాడు. అయిన సుషేణుడు. శ్వేచ్భానుసారము రూపము ధరించ గల చాలమంది నానరులతో కూడి అక్కడ ఉండెమ. 95 మూ. స తు ద్వారాణీ పంయమ్య సుగీవవచవాత్క పి:

పర్యక్రామత దుర్ధర్లో నక్త్షత్రాణీవ చన్హుమూః. 06

థి లు యణ

ప్ర అ. దుర్రర్ష। = ఎదిరిస శక్యము కాని, పః కపిః = ఆ వానరుడు, సుగ్రీవవచవాతే =సుగ్రీవువి వచనమువలన, ద్వారాణి =ద్యారములను, సంయమ్య =లడ్డగించి, చన్హుమాః =చంద్రుడు, నక్షత్రాణీవ =నక్షత్రములను వలె, పర్యక్రామత =పంచరించెను.

తా. ఎదిరింప శక్యము కావి ఆ సుషేణుడు సుగ్రీవుని వచనము (ప్రకారము ద్వారముల నన్నింటివి అడ్డగించి, చంద్రుడు ఆ యా రాసులలో

యుద్ధకాండము శ73 పంచరించినట్టు సంచరించుచుండెను. 056 మూ. తేషామక్షైాహిణిశతం సమవేక్త్య వనౌకపామ్‌,

లజ్కాముపవివిష్టావాం పాగరం చాభినర్తతామ్‌. 07

రాక్షపా విస్మయం జగ్ముస్త్రాసపం జగ్ముస్తథా పరే

అపరే సమరే హర్షా ద్ధర్హమేవోప పేదిరే. 08

ప్ర అ. లజ్కామ్‌ ఉపనివిష్టానామ్‌ = లంక దగ్గర విలచి ఉన్నవారు, సాగరం చ = సముద్రమును, అభివర్తతామ్‌=సమీపించి ఉన్నవారు అయిన, తేషామ్‌ = ఆ, వనౌకసామ్‌ = వానరులయొక్క, అక్షాహిణిశతమ్‌ =అఆక్షాహిణల శతమును, పమవేక్త శ్‌ =చూచ్చి, రాక్షపాః = రాక్షసులు, విస్మాయమ్‌ =ఆశ్చర్యమును, జగ్ముః =పాందిరి.. తథా =మరియు, అపరే. =మరికొందరు, (త్రాసమ్‌ వభుమును, జగ్ముః = పొందిరి. అపరే =మరి. కొందరు, సమకరే జయుద్దమువనందు, హరాల్‌ =ఉత్సాహమువలన, హరమేవ = సంతోషమునే,

(వా తని ఇవి

ఉపపేదిరే =పొందిరి.

తా. . లంక సమీపమున విడిసీ ఉన్న, సముద్రము వైపున ఉన్న వావరుల అనేక అక్ష హిణులను చూచి కొందరు రాక్షసులు ఆశ్చర్యపడిరి. కొందరు భయపడిరి. కొందరు యుద్ధమునందు ఉత్సాహము కలవా రగుటచేత పంతోషించిరి. 97, 98 మూ, కృత్స్నం హి కపిభిర్య్యాష్తం ప్రాకారపరిఖాన్తరమ్‌,

దదృశూ రాక్షపా దీవాః ప్రాకారం వావరీకృతమ్‌, 09

హాహాకారమకుర్వన్త రాక్షపా భయమాగతాః

ప్ర అ. రాక్షసాః=రాక్షపులు, దీవాః=దీనులై, కపీభిః=వానరులచేత, వ్యాప్తమ్‌=వ్యా పింపబడిన, కృత్సమ్‌= సమస్తమైన, ప్రాకారసరిఖాన్వరమ్‌= ప్రాకారస రిఖల నుధ్యభాగమును, వానరీకృతమ్‌=వానరులుగా చేయబడిన, ప్రొకారనమ్‌=ప్రాకా రముమగా, దదృశుః=చూచిరి. రాక్షసాః=రొక్షసులు, భయమ్‌=భయమును, ఆగతాః:=పొందినవారై, హాహాకారమ్‌=హాహాకారమును, అకుర్వన్త=చే సిరి,

తా. దీనులైన రాక్షసులు ప్రాకొారమునకు అగడ్తకు నుధ్య నున్న ప్రదేశమంతా వొవరులచే ఆక్రమింపబడి వానరు లనే ప్రాకారము. కట్టబడి వట్లు ఉండుట చూచిరి. రాక్షసులు భయముతో హాహాకారము చేసిరి. 99 మూ. తస్మిన్‌ మహాభీషణకే ప్రవృత్తే

కోలాహలే రాక్షపరాజధాన్యామ్‌,

శ74 శ్రీమద్రామాయణము

ప్రగృహ్య రక్తాంపి మహాయుధావి

యుగాన్తవాతా ఇవ సంవిచేరుః. 100

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాజ్తే ఏకచత్వారింశః పర్గః,

ప్ర ఆ మహాభీషణ'కే=చాల భయంకరమైన, తస్మిన్‌=ఆ, కోలాహలే=కోలాహలము, ప్రవృత్తే=ప్రారంభించిన దగుచుండగా, రాక్షసరాజధా వ్యామ్‌=రాక్షసుల రాజధానియందు, రక్షాంపి= రొక్షసులు, మహాయుధాని=గొప్ప ఆయుధములను, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, యుగొన్తవాతాః ఇవ=ప్రళభయకాలవాయువులు వలె, సంవిచేరుః=పంచరించిరి, .

తా. చాల భయంకరమైన ఆ కోలాహలము ప్రారంభము అయిన వెంటనే లంకలో, రాక్షసులు గొప్ప ఆయుధములు ధరించి ప్రళయకాలజంరూమారుతముల వలె పంచరించిరి. 100

“బాలానందిని ఆను శ్రీ ముదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబదిఒకటన నర్హ నమాప్తము,

అథ ద్విచత్వారింశః ప్‌ర్గః [వానరులు లంకను ఆ(క్రమించుట, ర్గాక్షనులతో యుద్ధము చేయుట.

మూ. తతస్తే రాక్షపాస్తత్ర గత్వా రానణమన్లిరమ్‌,

న్యవేదయన్‌ పురీం రుద్ధాం రామేణ సహ వావరైః, |

ప్ర ఆ, తతః=అఆటు పిమ్మట, తత్ర=అక్కడనున్న, రాక్షసాః=రాక్షసులు, రావణమన్లిరమ్‌=రావణుని గృహమును గూర్చి, గర వెలి వానరైః సహ=నాన రులతో కూడిన, రామేణ=రామునిచేత, పరీ, =పట్టణమును, రుద్ధామ్‌= ముట్టడింపబడినదావినిగా, న్యవేదయన్‌ =తెలిపిరి.

లా, పీమ్మట అక్కడ నున్న రాక్షసులు రావణుని ఇంటికీ వెళ్లి ఎ ఎతులతో కూడిన రాముడు లంకను ముట్టడించినాడు అని చెప్పిరి. 1 మూ. రుద్ధాంతు నగరీం శ్రుత్వా జాతక్రోధో విశాచరః,

విధానం ద్విగుణం కృత్వా ప్రాపాదం చాష్యరోహత. ణి

ప్ర అ. నిశాచర=రావణుడు, నగరీమ్‌=పట్టణమును, రుద్ధామ్‌= ముట్టడింపబడినదానినిగా, పతా విని, జాతక్రోధః=పుట్టిన కోపముగలవారడై, చ్విగుణమ్‌=రెండు రెట్టు, విధానమ=ఏర్పాటును, కృత్వావ=చేపి, ప్రాసాదమ్‌=ప్రొసా దమును, అరోహత చ=ఎక్కెను కూడు

తా. నగరము ముట్టడింపబడిన దని వివి రావణుడు రెట్టింపు ఏర్పాట్లు చేపి ప్రాసాదము పైకి ఎక్కెను, 2 మూ. స దదర్శ వృతాం లజ్కాం స శ్రైలవనకాననామ్‌,

అపంభ్యేయ్లైర్లరిగణైః పర్వతో యుద్ధకాజ్‌ క్షి భిః తి

ప్ర అ. సజఅతడు, యుద్ధకాజ్‌క్షీభిః=యుద్ధమును కోరుచున్న, ఆసంఖ్యే య్రైఃణజలెక్కింప. శక్యము. కావి, హరిగటైఃజవానరగణములచేత, సర్వతః=అఆన్ని వైపులా, వృతామ్‌=కప్పబడిన, సశ్రైలవనకాననామ్‌= శైలములతోను, వనములతోను, అడవులతోను కూడివ, లజ్కామ్‌=లంకమ, దదర్శ=చూచెను.

లతా. ఆ రావణుడు లెక్కింప శక్యము కాని, యుద్ధమును కోరుచున్న వొన రసముదాయములచేత అన్నివైపులా చుట్టుముట్టబడిన, ైల-వన-అరణ్యస హితమైన లంకను చూచెను. త్ర మూ స దృష్టా క వావరైః సర్వెర్వసుధాం కపీలీకృతామ్‌,

కథం క్తపయితవ్యాః స్యురితి చిన్నాపరో ౬ భవత్‌. శ

476 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. సః=ఆతడు, పర్చేజా నమస్త మైన్‌, వానరైః=వానరులచేత, కపిలీ కృతామ్‌=క పిలవ్దము కలదిగా చే + వసుధామ్‌=భూమిని, దృష్ట్వా=చూచి, కథమ్‌=ఎట్టు, క్షపయితవ్యాః=నశింపచేయదగినవాళ్లు, ష్యుః=అగుదురు, ఇతి=అవి, చిన్హాపరః= చింతయందు తగుల్కొన్నవాడు, అభవత్‌ =ఆయెను.

తా. రావణుడు ఆ వానరులందరు కప్పీవేయుటచేత కసిలవర్థముతో (పసుపుపచ్చగా) ఉన్న భూమిని చూచి, వీళ్లని వశింప చేయుట ఎట్టా అవి ఆలోచనలో మునిగెను. త మూ. స చిన్తయిత్వా సుచిరం రైర్యమాలమ్బ $ రావణః,

రాఘవం హరియూథాంశ్చ దదర్శాయతలోచనః. ర్‌

ప్ర_ అ సః=ఆ రావణుడు, సుచిరమ్‌=చాలకాలము, చిన్తయిత్వా=ఆలో చించి, ధైర్యమ్‌= ధైర్యమును, ఆలమ్బ్య=అవలంబించి, ఆయతలో చనః=(ఆశ్చర్యము చేత) విశాలములైన _ నేత్రములు కలవాడై, రాఘవమ్‌=రాముళ్లి, హరియూ థాంశ్చజవానర సైన్యములను, దదర్శ= చూచెను.

తా. ఆ రావణుడు చాల సేపు ఆలోచించి, ధైర్యము అవలంబించి, ఆశ్చర్యముచేత వికసించిన నేత్రములతో రాముళ్లీ, వానర పైన్యములను చూచెను. మూ. రాఘవః సహసపైన్యేన ముదితో నామ పుష్లువే,

లజ్కాం దదర్శ గుష్తాం వై పర్వతో రాక్ష పైర్బృతామ్‌,. 6

ప్ర, అ. రాఘవః=రాముడు, పహ పైన్యేన= సైన్యముతో కూడ, ముదితః= సంతో షించినవాడై, పుష్లువే వామ=ఎగిరెను (పూర్వమున్న స్టానమునుండి ముందుకు శీఘ్రముగా వెళ్లెన్సు, పర్వతః=అన్ని వైపులా, రాక్ష సైై=రాక్షసు లచేత, వృతామ్‌=ఆవరించబడిన, గుష్తామ్‌=రక్షించబడిన, లజ్కొామ్‌ =లంకను, దదర్శ=చూచెను. "

తా. రాముడు సంతోషించుచు సైవ్యముతో కూడ కొంచెము ముందుకు శీఘ్రముగా వెళ్లను. అంతటా నిండి ఉన్న రాక్షసులచేత రక్తింపబడుచున్న లంకను చూచెను. 6 మూ. దృష్ట్వా దాశరథిర్లజ్కాం చిత్రధ్వజపతాకినీమ్‌,

జగామ మనసా సీతాం దూయమావేన చేతసా, 7

ప్ర ఆ. దాశరథిః=రాముడు, చిత్రధ్వజపతాకినీమ్‌=చిత్రములైన ధ్వజములు పతాకలు గల _ (రాజచిహ్నాదులున్న జెండాలు ధ్యజములు; చిహ్నములేవీ లేని ఆలంకారార్లమె కళే జండాలు పతాకలు), =లంకను, ద ష్టా =చూచి,

రా క లజ్కా టిప్‌ దూయమానేన=దుఃఖించుచున్న, చేతసా= చిత్తముతో, మనసా=మనప్పుచేత,

యుద్ధకాండము శై సీతామ్‌= సీతను, జగామ=పొందెను.

తా. విచిత్రములైన ధ్వజములు, పతాకలు గల లంకను చూచి రాముడు దుఃఖించుచున్న మనస్సుతో పీతను స్మరించెము. 7 మూ. అత్రపా మృగశాబాక్షీ మత్కృతే జవకాత్మజా,

పీడ్యతే వోకపంతప్తా కశా ఫ్టణ్జీలశాయినీ. వ!

ప్ర అ మృగశాబాక్తీ =లేడి పిల్ల కన్నుల వంటి కన్నులు గల, సా జనకాళ్మజూజఆ పీత, ముల ఎలేజనా నిమిత్తమై, శోకసంతప్తా=శోకముచేత తపింప చేయబడినదై, ప్రణ్తీలశాయిని= నేలమీద శయవించుచున్నదై కృశాజ=కృశించినదై, అత్ర=ఇక్కడ, సేద్యతే= వీడింబడుచున్నది.

తా. లేడిపిల్ల కండ్లవంటి కండ్లు గల ఆ పీత కీకముతో బాధపడుచు, కృశించి, వేలమీద శయనించుచు నా కోపమే పీడింపబడుచున్నది కదా! 8 మూ. విపీడ్యమావాం ధర్మాత్మా వైదేహీమమచిన్త్మయన్‌,

క్రీపమాజ్ఞాాయద్రామో వానరాన్‌ ద్విషతాం వధే. ం

ప్ర అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ము డైన, రామః=రాముడు, నిపీడ్యమానామ్‌= బాధింపబడుచున్న, వైదేహీమ్‌=పీతను గూర్చి, అనుచిన్తయన్‌=ఆలోచించుచు, క్రీపమ్‌= శీఘ్రముగా, ద్విషతామ్‌ =శతువులయొక్క, వధే=వధయందు, వాన రాన్‌=వానరులను, ఆజ్ఞాసయత్‌ =టజ్ఞాపీంచెను.

తా. ధర్మాత్ముడైన రాముడు బాధింపబడుచున్న పీతనుగూర్చి స్మరించుచు శత్రువులను సంహరించుటతై వానరులను వెంటనే ఆజ్ఞాపించెను. 0 మూ, ఏవముక్తే తు వచసి రామేణాక్షిస్తకర్మణా,.

పంఘర్హమాణాః ప్లవగాః సింహవాదై రపూరయన్‌. 10

ప్ర. అ. అక్షిష్టకర్మణా=శ్రమపడకుండగా పనులు చేయు, రామేణ=రాము నిచేత్య ఏవమ్‌=ఇట్లు, వచసీ=వచనము, ఉక్తే సతి=పలుకబడినదగుచుండగా, ప్లవగాః=వావరులు, సంఘర్షమాణాః=పోటీపడుచున్నవారై, సీంహనాదైః= సింహనా దములచేత్య, ఆపూరయన్‌= నింపిరి.

తా. శ్రమపడకుండా కార్యములను పాధించు రాముని మాటలు విని వానరులు ఒకరితో ఒకరు పోటీసడుచు. దిక్కులను సపింహవాదములతో నింపిరి. మూ. శిఖరైర్వికీరామైతాం లజ్కాం ముస్టీభిరేన వా,

ఇతిస్మ దధిరే సర్వే మవాంసి హరియూథపొఒ ||

శ78 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ ఏతాం లజ్కామ్‌=ఈ లంకను, శిఖరైః=శిఖరములచేత గొవి, ముష్టిభిరేవ వా= పిడికిళ్లచేతగాని, వికిరామ=చిమ్మి వే సెదము; ఇతి=అని, సర్వే=సమస్తమైన, హరియూథపాః=వానర సేనానాయకులు, మనాంసి=మనస్సు లను, దధిదే=ధరించిరి.

తా. “ఈ లంకపై పర్వతశిఖరములను వర్షించెదము; లేదా పిడికిళ్లతో బ్రద్దలు కొట్టదము” అని ఆ వానరనాయకులు మనస్సులలో తలచిరి. 11 మూ, ఉద్యమ్య గిరిశ్చజ్ఞాణ్‌ మహాన్తి శిఖరాణీ చ,

తరూంశ్చోత్సాట్య వివిధాంస్తీష్టన్ని హరియూథపాః, కై

ప్ర అ హరియూథపాః=వానర పేనానాయకులు, గిరిశ్చబ్ఞాణి= పర్వతశిఖర ములను, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, మహాన్తి=గొప్పవైన, శిఖరాణి చ=శిఖరములను, వివిధాన్‌ = అవేకవిధములెన, తరూంశృ=వాకములను, ఉ = పెకలించి, తిషన్సి=వనిలచిరి.

తా. వానరసేనానాయకులు పర్వతశిఖరములను ఎత్తి, పెద్ద శిఖరములను, అనేకవిధములెన వృక్షములను పెకలించి యుదసన్సదులె నిలచి ఉండిరి. 12

అత్తే ట్స్‌ మూ, (పేక్షతో రాక్ష పేన్సుస్య తాన్యనీకాని భాగశః,

రాఘవ(స్రీయకామార్థం లజ్కామారురుహుస్త దా. 13

ప్ర ఆం తదొ=అప్పుడు, తాని అనీకాని=ఆ సైన్యములు, భాగశః-=గుంపులు గుంపులుగా ఏర్పడి, రాక్ట సేన్తుస్య=రావణుడు, (పేక్ష్తతః=చూచుచుండగానే, రాఘ వపియకామార్ధమ్‌=రామునకు (ప్రీయమును చేయు కోరికతో, లజ్కామ్‌=లంకను, ఆరురుహుః=ఎక్కీనవి.

|

తా. ఆ వానర సైన్యములు గుంపులు గుంపులుగా ఏర్పడి, రావణుడు చూచుచుండగానే, రామునకు సంతోషము కలిగించవలె నను కోరికతో లంకను ఎక్కీనవి. 13 మూ, తే తామనక్తాా హేమాభా రామార్టే త్యక్తజీవితాః,

లజ్కా మేవాభ్యవర్తన్త పాలభూధరయోధినః. కేశ

ప్ర, అ, తామ్రవక్తాాః=ఎజ్జని ముఖములు గలవారు, హేమాభాః=బంగా రమువంటి కాంతి గలవారు, సాలభూధరయోధినః=వృక్షములతోను పర్వతములతోను యుద్గము చేయునారు అయిన, లే=ఆ వానరులు, రామార్ధే=రామునినిమిత్తమై, త్యక్త జేవితాః= విడువబడిన జీవితము గలవారై, లజ్కామేవ=లంకను గూర్చియే, అభ్యవర్తన్త = వెళ్లిరి,

తా. ఎట్జని ముఖములు, బంగారు శరీరచ్భ్చాయ గల ఆ వానరులు

యుద్ధకాండము శాం రాముని కొరక్రై జీవితములను విడచుటకు ఉద్యుక్తులై వృక్షములను పర్వతములను ఆయుధములనుగా తీసికొని లంకవైపు వెళ్లిరి, కేశ మూ. తే ద్రుమైః పర్వతాగైశ్చ ముష్టిభిశ్చ ప్లవంగమాః

ప్రాకారాగ్రాణ్యసంఖ్యాని మమన్దుస్తోరణాని చ. కేర్‌

ప్ర ఆ.తే స్తవంగమాః= ఆ వానరులు, (ద్రుమైో=వృక్షములచేత, పర్వత్యాగైః= పర్వతశిఖరములచేత, ముస్టీభిశ్చవ పిడికిళ్లచేత, అసంఖ్యాని=లెక్కలే వన్ని, ప్రాకారాగ్రాణి= ప్రాకారాగ్రములను, తోరణాని చ=ముఖద్వారములను, మమన్భుః=మథించిరి.

తా. ఆ వానరులు వృక్తములచేత, పర్వతశెఖరములచేత, పిడికిళ్ల చేత అనేకములైన ప్రాకారశిఖరములను, ముఖద్వారములను సడగొట్టిరి. కేర్‌ మూ, పరిఖాః పూరయన్తి స్మ ప్రసన్నసరిలాయుతాః;

పొంసుభిః పర్వతాగైశ్చ తృటైః కాస్టెళ్చ వానరాః 16

ప్ర అ. వానరాః=వానరులు, ప్రసన్నసలిలాయుతాః=నిర్మలమైన ఉద కముతో కూడిన పరిఖభాః=పరిఖలను, పాంసుభిః=పరాగములచేత, పర్వతా౫౫ చవ=పర్వతశిఖరములచేత, తృణైైః=తృణములచేత, కా స్ఫెశ్చవ=కజ్ణిలచేత, పూరయన్ని న్మ=నింపిరి ఆ

తా. వానరులు నిర్మలమైన ఉదకముతో నిండిన పరిఖలను, మట్టి, పర్వతశిఖరములు, గడ్డి, కజ్డలు వేపి వింపీవేసిరి, 16 మూ. తతః పహస్రయూథాశ్చ కోటియూథాశ్చ యూథపాః,

కోటియూథశతాశ్చావ్యే లజ్కామారురుహుస్తదా, 17

ప్ర అ. తతఈ=అటుసిమ్మట, సహస్రయూథాశ్చ= వేయి యూథములు గలవారు. (కొంతమంది. సైనికుల సమూహమునకు యూథ మని జేరు), కోటియూథాశ్చ=కోటి యూథములు కలవారు, కోటియూథశతాశ్చ=కోటి యూథ ముల శతములు గలవారు అయిన, యూథపాః=యూథనాయకులు, అన్యే చ=ఇతరులు, లజ్కామ్‌=లంకను, ఆరురుహుః=ఎక్కీరి.

మూ. అప్పుడు వేయి యూథములు గల యూథనాయకులు, కోటి యూథములు గలవారు, వందకోట్లు యూథములు కలవారు, లంకమీదకు దండెత్తిరి. క7 మూ. కొజనావి ప్రమర్హన్నప్తోరణావి ప్లవంగమాః

కైలాసశిభరాభాణీ గోపురాణి ప్రమథ్య చం 18

480 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ ప్లవంగమాః=వానరులు, కాఖ్వనాని=బంగారము. వికారమైన, తోరణాని= ముఖద్వారములను, ప్రమర్హన్నః=విరుగగొట్టుచు, వైలాసశిఖరాభాణి= కైలా సశిఖరము వంటి కొంతి గల, గోపురాణి= గోపురములను, ప్రమథ్య చ =పడగొట్టి (లంకను ఆక్రమించిరి),

తా. వానరులు బంగారు ముఖద్యారములను విరుగగొట్టుచు, కైలాస శిఖరముల వంటి గోపురములను పడగొట్టుచు లంకను ఆక్రమించిరి. 18 మూ. అఆప్టవ్తనః ప్లవన్తశ్చ గర్హన్తశ్చ ప్లవంగమాః,

లజ్కాం తామభిధావన్సి మహావారణసంనిభాః. 10

ప్ర అ. మహావారణసంనిభాః=మహాగజములతో సమానులైన, ప్లనం గమాః=వానరులు, ఆప్షవన్తః=ఎ,ఎరుచు, ప్లవన్తశ్చజదుముకుచు, గర్జన్తశ్చ=గర్జిం చుచు, తామ్‌ ఆ, లజ్కొామ్‌=లంకను గూర్చి, అభిధావన్తిజపరు గెత్తిరి.

శా మహాగజములనంటి ఆ నానరులు ఎగురుచు్కు దుముకుచు, గర్జించుచు ఆ లంక వైపు పరుగెత్తిరి, 19

స

మూ, జయత్యురుబలో రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః;

రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలితః 20

ఇత్యేవం ఘఫోషయన్తశ్చ గర్హన్తశ్చ ప్లవంగమాః;

అభ్యధావన్త లజ్కాయాః హ్రీకొరం కావమురూ పీిణః ల| క్ల

ప్ర అ. శ్రామరూపిణః= స్వేచ్చారూపము గల, ప్లవంగమాః=వానరులు, ఉరుబలః= గొప్ప బలము గల, రామః=రాముడు, జయతి=సర్యోత్కర్షగా ఉన్నాడు. మహాబలజ= గొప్పబలము గల, లక్ష్మణశ్చ=లక్ష్మణుడు కూడ, సర్యోత్కర్షగొ ఉన్నాడు. రాఘవేణ=రామునిచేత, అభిపాలితః=పాలింపబడిన, రాజా=రాజైన, పుగ్రీమ=సుగ్రీవుడు, జయతి= సర్యోత్కర్షగా ఉన్నాడు. ఇత్యేనమ్‌=ఇట్లు, ఘోష యన్తశ్చ=ఘోషించుచు, గర్జన్తశ్చజ గర్హించుచు, లజ్కాయాః=లంకయొక్క, ప్రాకొ రమ్‌=ప్రాకారమును గూర్చి అభ్యధావన్త=పరు గెత్తిరి.

తా. కోరిన రూపములు ధరీంచగలిగిన ఆ వానరులు “గొప్పు బలము గల రాముడు సర్వోత్కర్షగా ఉన్నాడు; మహాబలశాలియైన లక్ష్మణుడు, రామునిచేత రక్షింపబడుచున్న రాజైన సుగ్రీవుడు సర్యోత్కర్షగా ఉన్నారు” అని ఘోషించుచు, గర్హించుచు లంకాప్రాకారమువైపు పరుగెత్తిరి. 20, 2] మూ. వీరబాహుః సుబాహుశ్చ నలశ్చ పనసస్తథా,

విపీడ్యోపనివిష్టాస్తే ప్రాకారం హరియూథపాః. 22

ఏతస్మిన్నన్తరే చక్రుః స్కన్టావారవివేశనమ్‌.

[టం !

యుద్ధకాండము శ్రి]

ప్ర, ఆ. వీరబాహుః=వీరబాహువు, పుబాహుశ్చ=సుబాహువు, నలశ్చ=నలుడు, తథాజ=మరియు, పనసః=పనసుడు, లే=ఆ, హరియూథపాః=వానరసేనానాయ కులు, ప్రాకారమ్‌=ప్రొకారమును, నిపీడ్య= పీడించి, ఉసనివిష్ట్రాః=సమీపమునందు విలిచి ఉండిరి. ఏతస్మిన్‌ అన్తరే=ఇంతలో, స్కన్ధావారనివేశనమ్‌= సైన్యము మోహరింపును, చక్రుః=చేసిరి

తా. వీరబాహువు, సుబాహువు, నలుడు, పనసుడు అను వానరనాయకులు లంకాప్రాకారమును. ఆక్రమించి ఉండిరి. ఇంతలో సైన్యమును మోహరించిరి.22 మూ. పూర్వద్వారం తు కుముదః కోటిభిర్తశభిర్భృతః, 23

అవృత్య బలవాంస్తస్టా హరిభిర్లితకాశిభిః,

ప్ర అ. బలపొన్స్‌=బలవంతుడైన;గు, కుముదః=కుముదుడు, జితకా శిభిః:=జయముతోగ. ప్రకాశించు, కోటిభి=కోటిమంది,: హరిభిఃణ=వానరులతో, వృతః=కూడినవాడై, పూర్వద్వారమ్‌ =తూర్పుద్వారఘును (ఆగ్నేయభాగమున్సు, ఆవృత్య=అఆవరించి, తస్టా=నిలచెను. (నీలాదులు తూర్పుద్వారము మొదలైనవాటి వద్ద నిలచినట్టు వెనుక చెప్పబడినది గాన ఈ శ్ఞోకాలలో తూర్చు మొదలైనవాటికి ఆగ్నోయాదులని అర్ధము అవి వ్యాఖ్యాతలు వాసినారు,

తా. బలవంతుడైన కుముదుడు, జయశీలులైన కోటిమంది వానరులతో కూడి తూర్పుద్వారమును (ఆగ్నేయభాగమును) అడ్డగించుచు నిలచెను.. 23 మూ. సహాయార్ధే తు తస్యెన వివిష్టః ప్రసభో హరిః జ్జ

పనసశ్చ నుహాబాహుర్వొనరై రభిసంవృతః. వే

ప్ర అ. ప్రసభః హరిః=ప్రసభు డను వానరుడు, వానరై=వానరులలో, అభిసంవృతః= కూడిన మహాబాహుః=గొప్పబాహువులు గల, పనసశ్చ=పనసుదు, త స్యెవ= ఆతనియొక్కయే, సహాయార్థే=సాహాయ్యము కొరకు, వినిష్టఃజనిలచి ఉండను.

తా. ఆ కుముదునకు సాహాయ్యము చేయుటకై ప్రసభుడు, మహాబాహువైన పనసుడు వానరులతో కలిసీ నిలిచి ఉండిరి. 24 మూ. _దక్షిణద్యారమాసాద్య వీరః శతబలిః కసి 2ర5్‌

ఆవృత్య బలవాంస్తస్టా వింశత్యా కోటిభిర్వ ఎల్‌?

ప్ర, అ. వీర=వీరుడైన, బలవాన్‌ =బలనంతుడైన, శతబరిః కపిః=శతబలి అను వానరుడు, వింశత్యా=ఇరవై కోటిభిః=కోట్లతో, వృతః=కూడినవాడై, దక్రిణ ద్వారమ్‌=దక్షిణడ్వారమును వైరృతిభాగమును, ఆసొద్య=సమీ పించి, ఆవృత్య=దానిని ఆవరించి, తస్టా=విలచెను.

482 శ్రీమద్రామాయణము తా. వీరుడు బలనంతుడూ అయిన శతబలి ఇరవైకోట్ల మంది వావరులతో కలిసి దక్షిణద్వారమును వైరృతిభాగమును అడ్డుకొని నిలబడెను.25 లు మ్‌ యూ మూ స షేణః పశ్చిమద్వారం గత్వా తారాపితా హరిః 26 ఆవృత్య బలవాంస్తప్టా కోటికోటిభిరావృత:. ప్ర, అ. తారా పీతా=తారతండ్రి, బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, సుషేణః=సుషే ణుడను, హరిణ=వానరుడు, పశ్చిమద్వారమ్‌=పశ్చిమద్వారమును గూర్చి, గత్వాజ వెళ్లి, కోటికోటిభిః=కోటికోట్టతో, ఆవృతః=కూడినవాడైై ఆవృత్య=ఆవరించి, తస్టా=ఉం డెను. తా. బలవంతుడు; తారతండ్రీ అయివ మ'షేణుడు వైరృతిద్వారమును కోటికోట్ల వానరులతో కూడి వెళ్లి ఆక్రమించెను. 26 మూ. ఉత్తరద్వారమాగమ్య రామః పౌమిత్రిణా సహ, 27 అవృత్య బలవాంస్తస్టా పుగ్రీవశ్చ హరీశ్వరః. ప్‌ అ, సౌమిత్రిణా పహవలక్ష శ్రేగునితో కూడిన, రామః=రాముడు, బలవాన్‌ = బలవంతుడు, హరీశ్వరః=వానరప్రభువు ఆయిన, సుగ్రీవశ్చ=సుగ్రీ వుడు, ఉత్తరద్యారమ్‌= ఉత్తరద్వారమును, ఆగమ్య=పొంది, ఆవృత్య=ఆడ్డగించి, తస్టా=నిలచెను, తా. లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు, వానరనాయకుడైన సుగ్రీవుడు ఉత్తరద్వారము చేరి, దానిని అడ్డగించి విలచిరి. 27 మూ. బుక్రాణాం భీమకోపావాం ధూద్రుః శత్రునిబర్లణః 28 వృతః కోట్యా మహావీర్యస్తప్లా రామస్య పార్శ్వతః ప్ర అ. శత్రునిబ్దణః=శత్రుసంహారకు డైన, మహావీర్యః=గొప్పపరాక్ర మము గల, ధూమ్రః=ధూమ్రుడు, భీమకోపానామ్‌=భయంకరమైన కోపము గల, బుక్రాణామ్‌= భల్లూకములయొక్క, కోట్యా=కోటితో, వృతఈః=కూడినవాడైై రామస్య=రామునియొక్క, పార్శ వ్రతీఃాపార్శ వ్రమునందు, తస్టా=నిలచెను. తా. శతుసంహారకుడు, మహాపరాక్రమవంతుడు అయిన ధూమ్రుడు భయంకరమైన కోపముగల కోటి భల్లూకములతో రామువి ప్రక్కనే నిలచెను.28 మూ. _సంనద్ధస్తు మహావీర్యో గదాపాణీర్విభీషణః, 29 వృతో యత్తెస్తు పచివైస్తస్టా యత్ర మహాబలః, ప్ర అ. నుహావీర్యః=గొప్పపరాక్రమము. గల, విభీషణః=విభిషణుడు, గదాపాణీః= గద హస్తమునందు గలవాడై, సంనద్ధః=సంసీద్దుడై, యత్తెః=సంసీ

యుద్ధకాండము జరిప ద్దులైన సచివైః= మంత్రులతో, వృతః=కూడినవాడై, మహాబలః=నొప్పబలము గల రాముడు; య(త్ర= ఎక్కడ ఉండెనో అక్కడ, తప్ఫాఐనిలచెను,

తా. గొప్ప పరాక్రమము గల నిభీషణుడు, గద హస్తమునందు ధరించి, యుద్రపంనద్దుడై, యుద్దమునకు పంసిద్దులుగా ఉన్న మంత్రులతో కూడి,

వ ఠయాజు యణ ఠ్తా

మహాబలశాలియైన రాముడు ఉన్న ్రదేశమునందే నిలచెను, 29 మూ గజో గవాక్షో గవయః శరభో గన్హమాదనః, 30

పమన్నా తృరిధావన్లో రరక్టుర్ణరివా హివీమ్‌.

ప్ర అ. గజః=గజుడు, గవాక్ష=గవాక్తుడు, గవయః=గవయుడు, శరభఃజ శరభుడు, గన్టమాదనః=గంధమాదనుడు, సమన్హాత్‌ =అన్ని వైపులా, పరిధావన్తః= పరుగెత్తుచు, హరివాహినీమ్‌=వానర సేనను, రరక్టుః=రక్షించిరి.

తా గజ” గవాక్ష ౨ గ్రవయ = శరభ = గంధమాదనులు అన్ని వైపులా తిరుగుచు వానర సైన్యమును రక్తించిరి. || 30 మూ, తతః కోపసరీతాత్మా రావణో రాక్ష సేశ్వరః। 31

నిర్యాణం సర్వ సైన్యానాం ద్రుతమాజ్ఞాపయత్తదా,

ప్ర అ రతః= అట్టు పిమ్మట, రాక్ష సేశ్వరః=రాక్షసరాజైన, రావణః=రావ ణుడు, కోపపరీతాత్మా=కోపము నిండిన మనస్సు కలవాడై, తదా=అప్పుడు, (ద్రుతమ్‌= శీఘ్రముగా, పర్వ పైన్యానామ్‌=సకల పైన్యములయొక్క, విర్యాణమ్‌=బయ ల్వెడలుటను, ఆజ్ఞాాయత్‌ =ఆజ్ఞాపించెను.

తా. పిమ్మట రాక్షసరాజైన రావణుడు కోపముతో నిండిన మనస్సుతో అప్పుడు వెంటనే సర్వ'సైన్యములు యుద్ధమునశ్రై బయల్వెడలవలె నని ఆజ్ఞా! పించెను. మూ. ఏతచ్చుత్వా తదా వాక్యం రానణస్య ముఖేరితమ్‌, 32

సహసా భీమనిర్జోషముద్దుష్తం రజనీచరైః.

ప్ర అ. రావణస్య=రావణునియొక్క, ముఖేరితమ్‌=ముఖముచేత ఉచ్చ రించబడిన;, ఏతత్‌ వాక్యమ్‌=ఈ వాక్యమును, శ్రుత్వా=నిని, తదా=అప్పుడు, రజనీచరైః= రాక్టసులచేత, సహసా= వెంటనే, భీమనిర్హోషమ్‌=భయంకరమైన ధ్వని కలుగునట్లుగా, ఉద్దుష్తమ్‌=ర్వని చేయుట.

తా. రావణుని ముఖమునుండి ఆ మాటలు వెలునడగానే అప్పుడు రాక్షసులు వెంటనే భయంకరములైన ధ్వనులు కలుగునట్లు సింహనాదములు చేసిరి. 32 మూ. తతః ప్రబోధితా భేర్యశ్చన్తుపాణ్డురపుష్కరాః, 33

'హేనుకోణైరభిహతా రాక్షపావాం సమన్తతః

శరైశ శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, సమన్తతః=లఅన్ని వైపులా, రాక్షసావామ్‌= రాక్షసులయొక్క (చేత), హేమకోచైః=బంగారు. దండముల అగ్రములచేత, అభి హతాః=కొట్టబడిన, చన్త్రపాణ్డురపుష్కరాః=చంద్రుడు వలె తెల్లనైన పుష్కరములు గల (మృదంగము మొదలైన వాద్యముల ముఖమునకు పుష్కర మని సేర్సు, భేర్యః=భేరీలు, ప్రబోధితాః=మేల్కొలుపబడినవి.

తా. పిమ్మట అన్నివైపులనుండి రాక్షసులు బంగారుదండముల అగ్ర ముంచేత కొట్టుచు చంద్రుడు వలె తెల్లనైన పుష్కరములు గల భేరదులను (మోగించిరి. 33 మూ. వివేదుశన్చ మహాఘోషాః శజ్ఞాః శతసహస్రశ, ర!

రాక్షసావాం పుఘోరాణాం ముఖమారుతపూరితాః,

ప్ర అ. సుఘోరాణామ్‌=చాలభయంకరులైన, రాక్షసానామ్‌=రొక్ష సులయొక్క, ముఖమారుతపూరితాః=ముఖవాయువుచేత నింపబడిన, మహా ఘోషాః=గొప్ప ర్వని గల, శతసహస్రశఃజ=వందలకొలది వేలకొలది, శజ్యాః=శంఖములు వినేదుశ్చ=ర్వని చేసినవి,

లా. భయంకరులైన రాక్షసుల ముఖవాయువులచేత నింపబడినవై, వందలకొలది, వేలకొలది శంఖములు గొప్ప ఘోషముతో ధ్వని చేసినవి. 34 మూ తే బభుః శుభనీలాజ్ఞాః పశజ్ఞా రజవీచరాః 35

విద్యువ్మణ్ణలపంవడ్డాః పబలాకా ఇవామ్స్భుదొః

ప్ర, అ. శుభనీలాజ్ఞాఃజసుందరమైన నల్లని శరీరములు గల, సశజ్ఞాః=శంఖ ములతో కూడిన, రజనీచరాః=రాక్షసులు, విద్యున్మణ్ఞలసంనద్దాః= మెరుపుల మండ లములతో చుట్టబడిన, సబలాకాః=కొంగలతో కూడిన, అమ్బుదాః ఇవ= మేఘముల వలె, బభుః=ప్రకాశించిరి.

తా. శంఖములు చేతులలో ధరించి ఉన్న, అందమైన నల్లని శరీరములు గల రాక్షసులు, మెరుపుల మండలముచే చుట్టబడిన, కొంగలతో కూడిన మేఘముల వలె ఉండిరి. ః 35 మూ. విష్పతన్తి తతః 'సైన్యా హృష్టా రావణచోదితాః, 36

సమయే పూర్యమాణప్య వేగా ఇవ మహేదథేః.

ప్ర అ. తఠః=అటుపిమ్మట, రావణచోదితాః:=రావణునిచేత (ప్రేరేసిం పబడిన, సైన్యాః= సైనికులు, హృష్టాః=సంతోషించినవారై సమయే=ప్రలయ పమయమునందు, పూర్యమాణస్య=నింపబడుచున్న, మహోదధేః=మహాసముద్రము యొక్క, పూర్యమాణస్య=పూరింపబడుచుండగా, వేగా ఇన=జలవేగములు వలె,

యుద్ధకాండము ఉక్‌ విష్పతన్లి =బైటకువచ్చుచున్నారు(వచ్చిరి),

లా. అప్పుడు రావణునిచేత గ్రేలేపింపబడిన "సైనికులు సంతోషించుచు ప్రలయకాలములో నిండిపోవుచున్న సముద్రపు జలప్రవాహముల వలె బయలుదేరిరి, మూ. తతో వానరపైన్యేన ముక్తో నాదః సనున్తతః 37

మలయః పూరితో యేన పపామప్రస్థకన్షరః,

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, యేన=దేనిచేత, ససానుప్రస్థకన్హరః=చరి యలతోను, ాళ్లతోను, గుహలతోను కూడిన, మలయః=మలయపర్వతము, పూరితఃజనింపబడినదో, అట్టి, వాదః=ర్వని, సమన్తతః=అంతటా, చానరపై వ్యేన=వానరుల పైన్యముచేత, ముక్తః=విడువబడినది.

తా. పిమ్మట వానరపైన్యము అన్నిప్రదేశములందు. చేసిన ధ్వని చరియలతోను, విశాలశిలలతోను, గుహలతోను కూడిన మలయపర్వతమును వింపివేసినది. 87 మూ. శజ్ఞదున్దుభినిర్థోషః పింహవాదస్తరస్వినామ్‌, 38

పృథివీం చాన్తరిక్షం చ సాగరం చాభ్యవాదయత్‌.

ప్ర అ. తరస్వినామ్‌=బలవంతులైన ఆ రాక్షసులయొక్క, శజ్బదున్దుభిని ర్టోషః=శంఖములయొక్క దుందుభులయొక్క ధ్వని, సింహనాదః=((వానరుల) సింహవాదము, పృథివీము=భూమిని, అన్తరిక్షం. చ=ఆకాశమును, సాగరం చ=సొగరమును, అభ్యవాదయత్‌: ఇధ్వవింపచే పెను,

తాం బలవంతులైన ఆ రాక్షసుల శంఖధ్వని, దుందుభిధ్వని, వోనరుల పింహనాదము భూమ్యాకాశసముద్రములను ర్వనింపచే పెను. న! మూ. గజావాం బృంహితైః పార్థం హయానాం హేషితైరపి, 39

రథానాం వేమినిర్జో షై రక్షసాం పదనిఃస్వనైన

ప్ర అ. గజావామ్‌ =ఏనుగులయొక్క, బృంహితైః సార్ధమ్‌= ఘీంకొ రములతోను, హయానామ్‌=అశ్వములయొక్క, _ హేషితైరపీ=సకిలింపులతోను, రథానామ్‌ =రథములయొక్క, _ నేమినిర్ధోషై=ఐచక్రాంతముల ధ్వనులతోను, రక్ష పామ్‌=రాక్షసులయొక్క, పదనిఃస్వవైః= పొదధ్వమలతోను (శంభాదిధ్వని భూమ్యా దులందు వ్యాసించెము,.

తా, గజముల ఘీంకారములతోను, గుజ్జముల సకిలింపులతోను, రథచక్ర ధ్వనులతోమ, రాక్షసుల పొదధ్వనులతోను కలిసీ శంఖాదిధ్వని భూమ్యాకాశాదులందు వ్యాపించెను, 39

తశ్రి6ి శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే ఘఫోరః సంగ్రామః సమపద్యత, 4౦ రక్షసాం వానరాణాం చ యథా దేవాసురే పురా. ప్ర ఆ ఏతస్మిన్‌ అన్తరే=ఇంతలో, రక్షసామ్‌=రాక్షసులకు, వానరాణాం చ= వానరులకు, పురా=పూర్వము, దేవాసురే యథా=దేవాసురయుద్ధ్దమునందువలె, ఘోరఃజ= ఘోరమైన, పంగ్రామః=యుద్ధము, సమపద్యత=జరిగెను. తా. ఇంతలో, పూర్వము దేవాసురుల మధ్య జరిగినట్టు, రాక్షసుల వానరుల నుధ్య ఘోరమైన యుద్ధము జరిగెను. త్త మూ. తే గదాభిః ప్రదీప్తాభిః శక్తి శూలపరశ్వరైః ల! నిజఘ్నుర్వానరాన్‌ సర్వాన్‌ కథయన్తః స్వవిక్రమాన్‌. పు ఆ. తే=ఆ రాక్షసులు, ప్వవిక్రమాన్‌=తమపరాక్రమములను, కథయన్తః=చెప్పుచు, ప్రదిప్తాభిః= ప్రకాశించుచున్న, గదాభిః=గదలచేత, శక్తి శూలసరశ్వధైఃాశక్తులచేత, శూలములచేత, గొడ్డళ్ళచేత, సర్వాన్‌= సమస్తమైన్క వానరాన్‌ =వానరులను, విజఘ్నుః=కొట్టిరి. | తా. ఆ రాక్షసులు తమ పరాక్రమమును గూర్చి చెప్పుడు వానరులను (ప్రకాశించుచున్న _గదలతోను, శక్తులతోను, శూలములతోను, గండ్రగొడ్డళ్ళతోను కొట్టిరి. త్తే మూ, తతో వృక్తై ర్మహాకాయాః పర్వతా(గైశ్చు వానరాః డ్తం విజఘ్నుప్తాని రక్షాంసి న గైర్హన్తైళ్ళ నేగివః రాజా జయతి సుగ్రీవ ఇతి శబ్లో మహానభూత్‌. 4 ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, మహాకాయాః=పెద్ద శరీరములు గల, వానరాఃజ వానరులు వేగిన=వేగము గలవారై, వృైః=వృక్షములతోను, వర్వతొ (గైశ్చ= పర్వతశిఖరములతోను, నఖైః=గోళ్లతోను, దన్తెశ్చ=దంతములతోను, తొని రక్షాంసీ=ఆ రాక్షసులను, విజఘ్నః=కొట్టిరి. రాజావరాజైన, సుగ్రీవః=సుగ్రీవుడు, జయతి= సర్యోత్కర్షగా ఉన్నాడు, ఇతి=ఆనిి మహాన్‌=గొప్ప, శబ్దః=శబ్దము, అభూల్‌: = ఆయెను, తా. పీమ్ముట పెద్ద శరీరములు గల వానరులు వేగముగా ఆ రాక్షసులను వృక్షములతోను, పర్వతశిఖరములతోను కొట్టేరి, “రాజైన సుగ్రీవుడు సర్యోత్కర్షగొ ఉన్నాడు” అను గొప్ప ధ్వని కూడ అక్కడ వ్యాపించెను. శం - 43 మూ. రాజన్‌ జయ జయేత్యుక్తా $ ప్వష్వవామకథాం తతః, రాక్షపొస్త వరే భీమాః ప్రాకారప్టా మహీం గతావ్‌, శ్తీడ్త వానరావ్‌ భిన్లిపాలైశ్చ శూలై శ్చేవ వ్యదారయన్‌.

యుద్ధ వాండము 487

ప్ర ఆ. తతః=అటుపిమ్మట, భీమాః=భయంకరులైన, అపరే=మరికొం దరు, రాక్షసాస్తు=రాక్షసులైతే, రాజన్‌=రాజా! జయ జయ=జయించుము జయించుము, ఇతి=అని, ఉక్త్వావపలికి స్వస్వనామకథామ్‌=తమ తమ పేరును చెప్పుటను చేయుచు, (ప్రాకారస్ట్రాః=ప్రాకారముమీద ఉన్నవారై, మహీమ్‌=భూమివి, గతాన్‌=పొందిన, వానరాన్‌ =వానరులను, భిన్దిపాలైశ్చ=భిందిపాలములచేత, శూలై శ్చెన=శూలములచేత, వ్యదారయన్‌ =చీల్సిరి.

తా. భయంకరులైన మరి కొందరు రాక్షసులు ప్రొకారము'పైన ఉండి “రాజా! వీకు జయము కలుగుగాక, జయము కలుగుగాకి అని పలుకుచు, తమ తమ పేర్డు చెప్పుచు నేలమీద ఉన్న వానరులను భిందిపొాలములతోను, శూలములతోను చీల్చిరి. న! మూ, వానరాశ్చాపి సంక్రుద్దాః ప్రాకారస్ట్రాన్‌ మహీం గతాః, జర్‌

రాక్షసాన్‌ పాతయానూసుః ఖమాప్లుత్య ప్వబాహుభిఒ

ప్ర అ మహీం గతాః=భూమిని పొందిన, వానరాశ్చాపి=వానరులు కూడ, పంక్రుద్దాఃణ=కోపించినవారై, ఖమ్‌=ఆకాశమును. గూర్చి, ఆఫ్లుత్య=ఎగిరి, స్వబాహుభిః=తమ బాహువులచేత, (ప్రాకారస్టాన్‌ = ప్రాకారము పై నున్న, రాక్షసాన్‌= రాక్షసులను, పాతయామాసుః=పడద్రో సిరి.

తా. నేలమీద ఉన్న వానరులు కోపించి, ఆకాశములోనికి ఎగిరి, ప్రాకారముమీద ఉన్న రాక్షసులను తమ బాహువులతో లొగి క్రింద పడ(దో సిరి. మూ. స సంప్రహారస్తుములో మాంసశోణీతకర్తమః; 46

రక్షసాం వానరాణాం చ సంబభూవాద్భుతోపమః,

ఇత్యార్షే శ్రీనుద్రామాయణే ఆదికా వ్యేయుద్ధకాణ్ణే ద్విచత్వారింశః పర్గః

ప్ర ఆ. రక్షపామ్‌=రాక్షసులయొక్క, వానరాణాం చజ=వానరుల యొక్క, సః=ఆ, మాంసశోణితకర్హమః= రక్తమాంసము లను బురద గల, తుములః=వ్యాకులమైన్య సంవ్రహారః=యుద్ధము, ఆద్భుతోసమః= ఆశ్చర్యకరము, పంబభూవ= ఆయము.

తా. ఆ రాక్షసవొనరుల మధ్య జరిగిన, మాంసరక్తము లను బురదతో నిండిన ఆ వ్యాకులమైన యుద్ధము ఆశ్చర్యకరముగా ఉండెను. తం

*బాలానందినో అను ,శ్రీమదొమూాయణాం(ధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబది రెండవ నర్గ నమాప్తము.

అథ (త్రిచత్యారింశః సర్గః గదృంద్రయుద్ధములో వానరులు ర్థొక్షనులను ఓడీంచుట.]

మూ. యుధ్యతాం తు తతస్తేషాం వానరాణాం మహాత్మవామ్‌,

రక్షపాం సమృ్బభూవాథ బలరోషః సుదారుణః, కే

ప్ర అ. తత=అటు పిమ్మట, మహాత్మనామ్‌=గొప్పబుద్ధిగల, తేషాం వానరాణామ్‌=ఆ. వానరులు, రక్షసాం చ=రాక్షసులు, యుధ్యతామ=యుద్ధము చేయుచుండగా, అథ=అటుపిన్ముట్క, సుదారుణః=చాల భయంకరమైన, బల చోషః=పైన్యమునందు రోషము, సంబభూవ=కలిగెము.

తాం పిమ్మట ల! మహాత్ములైన వానరులు రాక్షసులు యుద్ధము చేయుచుండగా పైన్యమునందు, చాలా భయంకరమైన రోషావేశము కలిగెను, మూ. తే హట్దైః కొఖ్బవా పీడైర్లడైశ్చాన్నిశభటోపమై,

రథైశ్సాదిత్యసంకాశైః కవచైశ్చ మనోరమైః 2

నిర్యయూ రాక్షసవ్యాఘై వాదయన్హో దిశో దశ,

రాక్షసా భీమకర్మాణో రావణస్య జయ్రైషిణః తి

ప్ర అ. రావణస్య=రావణునియొక్క, జయ్రైషీణణ=జయమును కోరు చున్న, రాక్షసవ్యాఘ్రాః=రాక్షస్మశ్రేష్టులైన, భీనుకర్మాణః=భయంకరమైన కర్మ గల, తే రాక్షసాః=ఆ రాక్షసులు, కాళ్ళనాపీరైః=బంగారు. శిరోభూషణములు గల, హయ్చైఃజగుజ్జిములతోను, అన్నిశిభోప మైః=అన్నిజ్యూలల వంటి, గజైశ్చ=గజములతోను, ఆదిత్యసంకా.ః=సూర్యునితో పమానములైన, రథైఃజ=రథములతోను, మనో రమ్టైః=మనోహరములైన, కవవైశ్చ= కవచములతోను, దశ=పది, దిశ=దిక్కులను, నాదయన్తః =ధ్వనింపచేయుచు, నిర్యయుః=బయల్వెడలిరి.

తా. భయంకరమైన పనులు చేయు రాక్షస్యశ్రేష్కలైన ఆ రాక్షసులు, రావణునకు జయము కలగవలె నని కోరుచు, పది దిక్కులను ధ్వనింపచేయుచు, బంగారు శిరోభూషణములు గల గుజ్జములతోను, అగ్నిజ్వాలలవంటి ఏమగులతోను, మార్యునివంటి రథములతోను, మనోహరములైన కవచములతోను బయల్వెడలిరి. మూ. వానరాణామపి చమూర్చృుహతీ జయమిచ్చతామ్‌,

అభ్యధావత తాం సేనాం రక్షపాం ఘోరకర్మణామ్‌. క!

ప్ర అ. జయమ్‌=జయమును, ఇచ్చతామ్‌=కోరుచున్న, వొనరా శామ్‌=వానరులయొక్క, బృహతీ=గొప్పదైన, చమూః అపి=స%సన కూడ,

యుద్ధకొండము న! . ఘోరకర్మణామ్‌=ఘోరమైన కర్మ గల, రక్షపామ్‌=రాక్షసులయొక్క, లాం

"సేనామ్‌=ఆ ేననుగూర్చి, అభ్యధావత=సరు గెత్తెను.

తా. జయమును కోరుచున్న వానరుల గొప్ప పేన కూడ ఘోరములైన పనులు చేయు ఆ రాక్షసుల సైన్యమునకు ఎదురుగా పరుగెత్తెను. శ మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే లేషావున్యోన్యమభిధావతామ్‌,

రక్షసాం వానరాణాం చ ద్వన్ష వ్రయుద్ధమవర్తత. ర్‌

ప్ర అ. ఏతస్మిన్‌ అన్త రే=ఇంతలో, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, అభిధావ

• _ తామ్‌=ఎదురుగా పరుగెత్తుచున్న, తేషామ్‌=ఆ, రక్షసామ్‌=రాక్షసులకు, వానరాణాం

చవ=వానరులకు, ద్వన్హ వ్రయుద్ధమ్‌=ద్వంద్వయుద్ధము, అవర్తత=జరి గెము.

లా. ఇంతలో ఒకరికొకరు ఎదురుగా పరుగెత్తుచున్న ఆ రాక్షసులకు, వానరులకు మధ్య _ద్వంద్వయుద్ధము జరిగెను. ర్‌ మూ, అబ్గదే వేన్దుజిత్సార్హం వాలిపుత్రేణ రాక్షపః,

అయుధ్యత మహాతేజా స్త్యమృకేణ యథాన్రకఒ 6

ప్ర అ. మహాతేజాణ=గొప్ప తేజస్సు గల, రాక్త్షసః=రాక్షసుడైన, ఇన్హజిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు, వాలిపుత్రేణ=వాలిపుత్రుడైన, అజ్గదేన సార్ధమ్‌=అంగదు వితో కూడ, అన్ధకః= అంధకాసురుడు, (త్యమృకేణ యథా=శివునితో వలె, అయుధ్యత=యుద్ధము చేసెను

తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఇంద్రజిత్తు వాలిపుతుడైన అంగదునితో, అంధకాసురుడు శివునితో యుద్ధము చేసినట్టు యుద్ధము చేసెను. 6 మూ. ప్రజజ్జేన చ నంపాతిర్నిత్యం దుర్దర్ణణో రణే,

ఖ్‌ వ!

జమ్బ్చుమాలినమారబ్లో హనుమానపీ వానరః, గ్గ

ప్ర అ. రణే=యుద్ధమునందు, నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడు, దుర్దర్షణః= ఎదిరింప శక్యముకాని, _సంపొతిః=సంపాతి అను వానరుడు, ప్రజక్షేన=ప్రజంఘునితో యుద్ధము చేసెను. వొనరః=వానరుడైన, హనుమానపి=హనుమంతుడు, జమ్చుమాలినమ్‌ =జంబుమాలివి, ఆరబ్ధః=(చంపుటకు) ప్రారంభించెను.

తా, ఎల్లప్పుడు యుద్ధములో ఎదిరింప శక్యము కాని సంపాతి అను వానరుడు పప్రజంఘునితోను, హమమంతుడు జంబుమాలితోను యుద్ధము చేసెను. మూ పంగతస్తు మహాక్రోధో రాక్షపో రావణానుజః

వమరే తీక్షవేగీన శత్రుఘ్నేన విభీషణః. 8

490 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ మహాక్రోధఃజ=గొప్ప కోసము గల, రావణానుజు=రావణుని తమ్ముడైన, రాక్షపః=రాక్షసుడైన, విభీషణః=విభీషణుడు, సమదే=యుద్ధమునందు, తీక్షవేగేవ= తీక్షమెన వేగము గల, శత్రు ఘ్నేన=శత్రుఘ్నువితో, సంగతః=కలిసెను. మ భె కా

తా. రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు తీవ్రమైన వేగము గరి శత్రుఘ్నునితో చాల కోపముతో యుద్ధము చేసెను. 8 మూ. తపనేన గజః పారం రాక్షపేవ మహాబల

వికుమేన మహాతేజా వీలో౭ పి సమయుధ్యత, 0

ప్ర అ. మహాబలజగొప్ప బలము గల, గజ=గజుడు, శసనేన=తపను డను, రాక్ష సేన సార్హమ్‌=రాక్షసువితోను, మహాతేజాణ=గొప్పు తేజస్సు గల, నీలో౬ పీ=నీలుడు కూడ, నికుమ్భేనవ=వికుంభువితోను, పసమయుధ్యత=యుద్ధముచే పెను,

తా. గొప్ప బలము గల గజుడు తపను డను రాక్షసునితోను, గొప్ప తేజస్సు గల నీలుడు నికుంభువితోను యుద్ధము చేసెను. గో మూ. వానరేన్హుస్తు సుగ్రీవ ప్రఘకేన సుసంగతఈః,

సంగతః సమరే శ్ర్రీమావ్విరూపాళక్తేణ లక్ష్మణః. 10

ప్ర అ. వానరేస్త=వానరరాజైన, సుగ్రీవఃజ=సుగ్రీవుడు, ప్రఘకేన=వ్రఘ మనితో, సుసంగతః=తలబడెను. శ్రీనూన్‌ =శ్ర్రీమంతుడైన, లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, విరూపా శ్లేణ=నిరూపాక్టునితో, సమదే=యుద్ధమునందు, సంగతః=కలి పసివాడు.

తా, వానరరాజైన సుగ్రీవుడు ప్రఘసునితోను, శ్ర్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు విరూపాక్టునితోను యుద్ధమునకై తలబడిరి. 10 మూ, అగ్నికేతుః సుదుర్రరో రశ్మి కేతుశ్చ రాక్షసః

ఠా ల్‌

మిత్రఘ్మో యజ్జ్ఞకోపశ్చ రామేణ సహ సంగతాః, 1]

ప్ర అ. సుదుర్హర్ష=జయించుటకు చాల కష్టమైన, అగ్ని కేతుః=అగ్నికే తువు, రాక్షసః=రాక్షసుడైన, రి కేతుశ్చవర్మ్మి కేతువు మిత్రఘ్నుః=మిత్రఘ్నుడు, యజ్ఞకోపశ్చవ= యజ్జ్ఞకోపుడు, రామేణ సహ=రామునితో కూడ, సంగతాః=తలబడిరి.

శా. ఎదిరింప శక్యము కొని అగ్నికేతువు, రశ్మి కేతువు, మిత్రఘ్నుడు, యజ్జ్ఞకోపుడు రామునితో యుద్దానికి తలబడిరి. క] మూ. వజ్రముష్టిశ్చ మైన్దేన ద్వివిదేవాశనిప్రభః,

రాక్షపాభ్యాం పుఘోరాభ్యాం కసిముఖ్యౌ పమాగతౌ. 12

ప్ర, అ. వజ్రముష్టి=వజముష్టీ, మ్రైన్దేన=మైందునితోను, అశనిప్రభజఆశ ,

యుద్ధకాండము త్రై నిప్రభుడు, ద్వివిదేన=ద్వివిదునితోను తలబడెను. కపిముఖ్యౌజఐనానరులలో ముఖ్యులైన మైందద్వివిదులు, సుఘోరాభ్యామ్‌=చాల భయంకరులైన, రాక్షసా భ్యామ్‌=రాక్షసులతో, సమాగతౌజ=కలిసిరి,

తా. వజ్రముస్టి మైందునితోను, ఆశనిప్రభుడు ద్వివిదునితోను తలబడిరి. ఆ వానరముఖ్యు లిద్దరూ భయంకరులైన ఆ రాక్షసులతో తలబడిరి. 12 మూ. వీరః ప్రతపవో ఘోరో రాక్షపో రణదుర్హరః

సమరే తీక్‌ష్ణవేగేన వలేన సమయుధ్యత. 13

ప్ర అ. వీర=వీరుడు, ఫఘోరః=భయంకరుడు, రణదుర్థరః=యుద్ధ మునందు పహీంప శక్యము కానివాడు అయివ, (్రతపనః=(ప్రతపనుడు, సమరే=యుద్దమునందు, తీక్‌ష్ణవే గేనాతీక్‌పష్ణమైన వేగముగల, _ నలేన=నలునితో, పమ-యిధ్యత=యుద్ధము చేసెను. .

తా. వీరుడు, యుద్ధములో ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, భయంకరుడు అయిన ్రతపనుడు అను రాక్షసుడు, యుద్ధములో తీవ్రమైన వేగము గల వలునితో యుద్ధము చేపెను. 13 మూ, ధర్మస్య పుత్రో బలవాన్వుషేణ ఇతి విశ్రుతః,

లి,

స విద్యున్మాలినా పార్రమయుధ్యత మహాకసీః క!

ప్ర అ. ధర్మస్య=జయమునియొక్క, పుతః=పుత్రుడు, బలవాన్‌ =బల వంతుడు, సుషేణః ఇతి=సుషేణుడు అని, విశ్రతఃప్రసిద్దుడు అయిన, సః మహాకపీః=ఆ గొప్ప వానరుడు, విద్యున్మాలినా పార్హమ్‌=విద్యున్నాలితో కూడ, అయుధ్యత=యుద్ధము. చే పెను,

తా. యముని పుత్రుడు, బలవంతుడు, వానరశ్రేష్టుడు అయిన

శక ం

సుషేణుడు విద్యున్మాలితో యుద్ధము చేసెను. కే మూ. వావరాశ్చాపరే ఘోరా రాక్షసైరపరైః సహ,

ద్వన్త్యం సమీయుః సహపా యుద్ద్వా చ బహుభిః సహ, కర్‌

ప్ర ఆ. ఘోరాః=భయంకరులైన, అపరే=మరికొందరు, వోన రాశ్చ=వానరులుకూడ, బహుభిః సహ=చాలమందితో, యుద్ద్వా చ=యుద్ధము ' చేస్తి అపరైః=ఇతరులైన, రాక్షసైః సహ=రాక్షసులతో కూడ, ద్వన్ష్వం పమీయుః=ద్వంద్వనును పొందిరి.

తా. భయంకరులైన ఇతరవానరులు కూడ ముందుగా చఛాలమందితో యుద్ధము చేసి, పిమ్మట ఇతరరాక్షసులతో ద్వంద్వయుద్ధమునకు దిగిరి. 15

శం2ై శ్రీమద్రామాయణము మూ, తత్రా పీత్చుమహద్యుద్దం తుములం రోమహర్షణమ్‌,

రక్షసాం వానరాణాం చ వీరాణాం జయమిచ్చతామ్‌,. 16

ప్ర అ. తత్ర=ఆక్కడ, జయమ్‌=జయమును, ఇచ్చతామ్‌=కోరు చున్న, వీరాణామ్‌=వీరులైన, రక్షసామ్‌=రాక్షసులకు, వానరాణాం చజ=వానరులక్కు, రోమహర్షణమ్‌=రోమాంచమును. కలిగించేది, తుములమ్‌=వ్యాకులము అయిన, సుమహత్‌=చాల గొప్పదైన, యుద్ధమ్‌=యుద్ధము, అపసీత్‌=ఆయెను.

తా. అక్కడ జయమును కోరుచున్న వీరులైన రాక్షసవానరుల మధ్య రోమాంచమును కలిగించే వ్యాకులమైవ గొప్ప యుద్ధము జరిగెను 18 మూ, హరిరాక్షపదే హేభ్యః ప్రసృతాః కేశశాద్వలాః,

శరీరసంఘాటవనహాః ప్రసుస్రుః శోణితాపగాః క

ప్ర అ. హరిరాక్షపదే హేభ్యః=వానరులయొక్క రాక్షసులయొక్క దేహ ములనుండి, ప్రసృతాః=ప్రసరించినవి, కేశశాద్వలాణ= కేశము లను గడ్డి గలవి, శరీరసంఘాటవహాః=శరీరము లను కజ్జమోపులను మోయునవి అయిన, శోణితాపగాః=రక్తనదులు, ప్రసుస్రుః=ప్రవహించినవి.

తా. అప్పుడు వానరరాక్షసుల శరీరములనుండి స్రవించిన రక్తనదులు 'ప్రవహించెను. ఆ _ప్రవాహములలో కేశములు గడ్డికుప్పల వలె. శరీరములు కట్టల వలి కొట్టుకొని పోవుచుండెను. 7 మూ. ఆజఘావేస్హుజిత్కుర్లో వజ్రేణేన శతక్రతుః

అజ్గదం గదయా వీరం శత్రు పైన్యవిదారణమ్‌. 18

ప్ర అ, రుద్ద =కోసీంచిన, ఇన్హుజిత్‌ =ఇంద్రజిత్తు, శతక్రభుః=దేవేంద్రుడు, వద్రేణేవూవర్థము త వలె, గదయా=గదచేత, శత్రు సైన్యవిదారణమ్‌ =శతు పైన్య మును చీల్చి యుచున్న, వీరమ్‌=వీరుడైన, ఆజ్ఞదమ్‌=అంగదుని, ఆజఘాన=కొ ట్బను.

చా. ఇంద్రజిత్తు కోపించినవాడై, శత్రు సైన్యమును చీల్చినేయుచున్న వీరుడైన అంగదుణ్లి, దేవేంద్రుడు వజ్రాయుధముతో కొట్టినట్లు గదతో కొట్టెను. మూ. తస్య కొబ్బనచిత్రాజ్ల్ణం రథం సాశ్వం సపారథిమ్‌,

జఘావ సమరే శ్రీమావజ్ఞదో వేగవాన్‌ హరిః క్షం

ప్ర అ. హరిః=వానరుడైన, అబ్గదణఅంగదుడు, వేగవాన్‌ = వేగము గలవాడై, సమరే=యుద్దమునందు, తస్యవ=వానియొక్క, కాళ్బనచిత్రాబ్గమ్‌=బంగొ రుముచేత చిత్రమైన అవయవములు గల, సాశ్వమ్‌=గుజ్జములతో గూడిన, పసారథిమ్‌=సారథితో కూడిన, రథమ్‌=రథమును, జఘాన=కొ 'ట్లైను.

యుద్ధకాండము 403 తా. అంగదుడు వేగమును చూపుచు ఆ ఇంద్రజిత్తు ఎక్కిన బంగారముచేత చిత్రములైన _చక్రాద్యవయవములు గల రథమును విరుగగొట్టి గుట్టిములను, సారథిని చంపివే సెను. 19 మూ, సంపాతిస్తు ప్రజజ్టేన త్రిభిర్చాణైః సమాహతః, విజఘావాశ్వకర్ణేన ప్రజజ్ఞం రణమూర్తని. 20 ప్ర అ. ప్రజద్షేన= ప్రజంఘునిచేత, త్రిభిః=మూడు, బాణైః=బాణములతో, సమాహతః=కొట్టబడిన, సంపాతిస్తు=సంపాతియ్రైతే, రణమూర్ధని= యుద్దాగ్రభాగ మునందు, అశ్వకర్ణేన=మద్ది చెట్టుతో, (ప్రజ్టమ్‌ = ప్రజంఘుణి, విజఘాన= చం పెను. తా. ప్రజంఘుడు మూడు బాణములు ప్రయోగించి కొట్టగా సంపాతి రణాగ్రమునందు ఆ ప్రజంఘుని మద్దిచెట్టుతో చంసివేపెను. 20 మూ. జన్న్బుమాలీ రథస్థన్తు రథశక్త్యా మహాబలః, బిబేద పమరే క్రుడ్గో హనూమన్తం స్తనాన్తరే. | ప్ర అ. మహాబలః=గొప్పు బలము గల, రథస్థః=రథముమీద నున్న, జమ్మ్భుమాలీ=జమ్బుమాలి, క్రుద్దః=కోపించినవాడై, సమదే=యుదము నందు, హనూమన్తమ్‌ =హనుమంతుని, రథశక్త్మ్యా=రథమునందున్న శ్త్‌లో, స్తనాన్త రే=వక్షస్థలమునందు, బిభేద= భేదించెను. తా. మహాబలుడైన జంబుమూలి రథస్థుడై చాల కోపించి, యుద్ధము నందు హనుమంతుని వక్షస్టలమునందు శక్తి ఆను ఆయుధముతో, వక్షస్థలము (బ్రద్దలగువట్లు కొప్టైను. 21 మూ, తస్య తం రథమాస్థాయ హనూమాన్‌ మారుతాత్మజః, ప్రమమాథ తలేనాశు పహ తేవైన రక్షసా. 22 ప్ర అ. మారుతాత్మజః=వాయుపుకుడైన, హనుమాన్‌ =హనుమం తుడు, తస్య= వానియొక్క, తం రధమ్‌=ఆ రథమును, ఆస్టాయ=ఎక్కీ, ఆశు=శీఘ్రముగా, తేన రక్షసా సహైవ=ఆ రాక్షసునితో, తలేన=లరచేతిచేత, ప్రమమాథ=నశింపచే పెను. తా. వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు శీఘ్రముగా నావి రథము నెక్కీ అరచేతి దెబ్బలతో ఆ రాక్షసుళ్లీ, రథమునూ కూడ నశింపచేసెను. 22 మూ, వదన్‌ ప్రతపనో ఘఫోరో నలం పో భ్యనుధావత నలః ప్రతపనప్యాశు పాతయామాస చక్సుషీ 23 ప్ర అ. ఘోరః=భయంకరుడైన, సః ప్రతపనః=ఆ ప్రతపముడు, నదన్‌ ఇ=ధ్వని

ఉం4 శ్రీమద్రామాయణము చేయుచు, నలమ్‌=నలువిగూర్చి, అభ్యధావత=పరుగెత్తైెను. నలణనలుడు, ఆశు=వెంటనే, ప్రతపనస్య=(ప్రతపనునియొక్క, చక్టుషీ=నేత్రములను, పాతయా మాస=పడగొ ప్టైను,

తాః భయంకరుడైన ఆ ్రతసనుడు గర్హించుచు నలునిమీదికి పరుగెత్తగా వెంటనే వలుడు వావి నేత్రములను పడగొట్టను. 2 మూ. భిన్నగాత్రః శరై స్తీక్ష్‌2ై: క్షిప్రహస్తేన రక్షపా,

గ్రసన్తమిన సైన్యాని ప్రఘసం వావరాధిపః 22ైడ్త

సుగ్రీవః సప్తపర్షేన నిజఘాన జవేవ చ

ప్ర. అ. క్షిపహస్తేన=శీఘ్రమైన హస్తము గల, రక్షపా=రాక్షసునిచేత, తీక్ష్‌2ైః= తీక్ష్‌ణములైన, శరైః=బాణములచేత, భిన్నగొత్రణ=భేదించబడిన అవయవ ములు గల, వానరాధిపః=వానరరాజైన, సుగ్రీవఃజాసుగ్రీవుదు, "సైన్యాని= సైన్యములను, గ్రసన్తమివ=(మ్రింగి వేయుచున్నవాడు వలె ఉన్న, ప్రఘసమ్‌=ప్రఘసుళ్ణి, సప్తపస్థేన= సప్రషర్థవృక్షముతో, జనేనజవేగముచేత, విజఘావ=చం సెము.

తా. హస్తలాఘవము గల ప్రఘసుడు వాడియైన. బాణములచేత శరీరము నంతనూ ఖేదించగా, నానరరాజైన సుగ్రీవుడు, వేగము చూపుచు, "సైన్యమును మింగివేయుచున్నాడా అన్నట్లున్న ఆ రాక్షసుళ్లి సప్తషర్ణవృక్షముచేత చంసపివేసెను. లశ మూ. ప్రపీడ్య శరనర్షేణ రాక్షసం భీమదర్శనమ్‌, 25

అని ల విజఘాన విరూపాక్షం శరేణైకేన లక్ష్మణ వ! కా లు!

ప్ర, అ. లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, భీమదర్శనమ్‌=భయంకరమైన దర్శనము గల, రాక్షసమ్‌= రాక్షసుడైన, విరూపాక్షమ్‌ =విరూపాక్టు్ణ, శరవర్షేణ=బాణవర్షము చేత, విపీడ్య=పీడించి, ఏక్రేన=ఒక్క శరేణ=బాణముదేత్క విజఘాన=చం'పెను.

లా. లక్ష్మణుడు చూచుటకు భయంకరుడైన విరూపొక్టుళ్లో బాణవర్షముచేత పీడించి, ఒక్క బాణముతో చంపీపెొను. 25 మూ, అగ్నికేతుశ్చ దుర్టర్లో రళ్శికేతుశ్చ రాక్షసః 26

మిత్రఘ్నో యజ్ఞకోపశ్చ రామం నిర్భిభిదుః శరైః.

ప్ర. అ. దుర్ధర్శ=ఎదిరింప శక్యము కాని, అగ్ని కేతుశ్చ =అగ్నీ కేతువు, రొక్షసః= రాక్షసుడైన, రశ్మి కేతుశ్చ=రశ్మి కేతువు, మిత్రఘ్నః=మి(త్రఘ్నుడు, యజ్ఞకో సశ్చ=యజ్జ్ఞకోపుడు, రామమ్‌ =రాముణ్ణి శరై=బాణములచెత, విర్చిభిదుః=భేదించిరి.

తా. ఎదిరింప శక్యము కొని అగ్ని కేతువు, రళ్ళ్శి కేతువు, మి(త్రఘ్నుడు,

యుద్ధకాండము ఉీరిగ్ర్‌ యజ్ఞకోపుడు రాముణ్ణి బాణాలతో భేదించిరి (గాయపరిచిరి). 26 మూ. తేషాం చతుర్జాం రామన్తు శిరాంసి సమరే శరై, క్రుద్రశ్చతుర్భిశ్చిచ్చేద ఘోరైరగ్నిశిభోపమైఒ 27 ప్ర. ఆ. రామస్తుజరాముడైతే, క్రుద్ధుజకోపీంచినవారై, సమ రే=యుద్ధము వందు, ఘోరైః=భయంకరములైన, అగ్నే పమ్టైంఅగ్నిజ్యాలలతో సమానములైన, చతుర్భిఃణ= నాలుగు, శరై=బాణములచెత, లేషామ్‌=ఆ, చతుర్థామ్‌=నలుగురి యొక్క, శిరాంసి= శిరస్పులను, చిచ్చేదజఛేదించెను. తా. రాముడు కోసించి అగ్నిజ్యాలలనంటి నాలుగు భయంకరములైన బాణములతో యుద్ధమునందు ఆ నలుగురి శిరస్సులను ఛేదించెను 27 మూ. వజ్రముస్టిస్తు మైన్లేన ముష్టినా నిహతో రణే, పపాత పరథః పాశ్వః పురాట్ట ఇవ భూతలే. 28 11 అ. వజ్రముష్టిస్తు=వజము స్రియైతే, రణీ=యుద్ధమునందు, మైన్దేనజ= మైందునిత, ముష్టినాజఐపిడికిలిచేత, నిహతః=కొట్టబడినవాకై, సరథః=రథముతో కూడినవారైై సాశ్వః=గుజ్జములతో కూడినవాడై, పురాట్టః ఇవ=పట్టణప్రాకార శిఖభరమువలె, భూతలే=వేలమీద, పపాత=పడెను. తా. యుద్దరంగమునందు మైందుడు పిడికిలితో కొట్టగా, వజముస్టీ రథముతోను అశ్వములతోను సహా పట్టణ(ప్రాకారశిఖరమువలె నేలమీద పడిపోయెను. మూ. వికుమృస్తు రణే వీలం నీలాఖ్ఞునచయప్రభమ్‌, నిర్చిభేద శరైస్తక్ష్‌తైః కరైర్మేఘుమివాంశుమాన్‌. 29 ప్ర అ. నికుమృస్తు=నికుంభుడైతే, రణే=యుద్ధమునందు,. నీలాబ్జ నచయప్రభమ్‌= నల్లని కాటుక రాసీ వంటి కాంతి గల, వీలమ్‌=నీలుళ్లి, అంశుమాన్‌ =సూర్యుడు, కరైః= కిరణములచేత, మేఘమిన=మేఘమును వలె తీక్ష్‌2ైః=తీక్స్‌ణములైన, శరైః=బాణములచేత, విర్చిభేద=భేదించెను. తా. యుద్ధమునందు నికుంభుడు నల్లని కాటుకప్రోగు వంటి కాంతి గల నీలుళ్లి, సూర్యుడు కిరణములచేత వేఘమును కొట్టినట్లు, వాడియైన బాణములతో కొ స్టైను. 29 మూ, పునః శరశతేనాథ క్రిప్రహప్తో విశాచరః బీభేద సమరే నీలం నికున్ఫుః ప్రజహాప చ 80 ప్ర. అ. క్రిప్రహస్తః=శీఘ్రమైన హస్తము గల, విశాచరణ=రాక్షసుడైన,

న్‌ా శ్రీనుద్రామాయణము నికుమృః= నికుంభుడు, ఆథ=అటు పిమ్మట, శరశతేన=నూరు. బాణములచేత, సమ రే=యుద్ధమునందు, వీలమ్‌=నీలుణ్లీ పున=మరల, బిభేద=భఖేదించెను, ప్రజహాస చ=గట్టిగా నవ్వెను కూడు

శా. పిమ్మట హస్తలాఘవము గల ఆ నిశాచరుడైన నికుంభుడు మరల నూరు బాణములు ప్రయోగించి. యుద్ధరంగమునందు ఆ నీలుగ్లో గాయపరచి అట్టహాసము చేసెను, 30 మూ. తస్యెవ రథచ[క్రేణ నీలో విష్ణురివాహవే,

శిరశ్చిచ్చేద పమకరే వికున్ళుష్య చ పారథేః వ!

ప్ర, అ. నీలః=నీలుడు, ఆహవే=యుద్ధమునందు, విస్థరివావిష్టువు వలె త స్యెవ=వానియొక్కయే, రథచ్యక్రేణ=రథచక్రముచేత్య, సమర=యుద్ధమునందు, నికుమృస్య=వికుంభునియొక్క, సారథేః=సారథియొక్క, శిరజశిరస్సును, చిచ్ళేద= ఛేదించెను. ఇ

తా, యుద్ధరంగమునందు నీలుడు, ఆ నికుంభుని రథచక్రముతోనే, రణమునందు మహావిష్ణువు వలె, ఆతని శిరప్పును, సారథిశిరస్పును ఛేదించెను. మూ. వజ్రాశవిసమప్పర్శో ద్వివిదో2_స్యశవిప్రభమ్‌,

జఘాన గిరిశ్చళ్లేణ మిషతాం పర్వరక్షపామ్‌. 32

ప్ర అ. వజ్రాశనిసమస్పర్శః=వజ్రాయుధముతోను. పిడుగుతోను సమాన మైన స్పర్శగల, ద్వివిదో2_ పిఐద్వివిదుడు కూడ, పర్వరక్షసామ్‌=సమస్తరాక్షసులు, మిషతొమ్‌= చూచుచుండగౌ, గిరిశ్చళ్లేణ=పర్వతశిఖరముతో, అశనిప్రభమ్‌= అశని ప్రభుళ్లి, జఘాన= కొష్టైను. లం

తా. వజ్రముతోను, పిడుగుతోను సమానమైన ప్పర్శగల ద్వివిదుడు, రాక్షసులందరూ. చూచుచుండగా అశనిప్రభుళ్ణ పర్వతశిఖరముతో కొ ట్టను.32 మూ, ర్వివిదం వానరేస్హం తం ద్రుమయోధినమాహవే,

శరైరశనిసంకాశై:ం స వివ్యాధాశవిప్రభః, 23

ప్ర అ. స అశనిప్రభజ=ఆ ఆశనిప్రభుదు, ఆహవే=యుద్ధమునందు, (ద్రుమయోధినమ్‌= వ్యమంటే యుద్ధముచేయు, వాన రేన్దుమ్‌=వానరనాయకు డైన; ఈం ద్వివిదమ్‌=ఆ ద్వివిదుణ్లో, అశనిసంకా .1=నజముతో సమానములైన, శరై=బాణములచేత, వివ్యాధ=కొ ప్జను.

తా. యుద్ధరంగమునందు వృక్తములతో యుద్ధముచేయుచున్న ఆ వొనరనాయకుడైన ద్వివిదుని అశనిప్రభుడు వజ్రాయుధమువంటి బాణములతో

యుద్ధకాండము," తం? -... కొప్టైను. త మూ. ప శరైరభివిద్దాజ్లో ద్వివిదః క్రోధమూర్భితః, పాలేవ పరథం పాశ్వం నిజఘావాశనిప్రభమ్‌. రెడ ప్ర అ. శరై=బాణములచేత, అభివిద్దాబ్లః=కొట్టబడిన శరీరము గల, నః ద్వివిదః= ఆ ద్వివిదుడు, (క్రోధమూర్భితః=క్రోధముతో నిండినవాడై, సాలేన=సాల వృక్తముచేత, సరథమ్‌= రథముతో కూడిన, సాశ్వమ్‌=అశ్వములతో కూడిన, ఆశని ప్రభమ్‌=ఆశనిప్రభుని, విజఘాన= కొ ష్లైను. లా. ఆ ద్వివిదుడు బాణములచేత కొట్టబడిన శరీరము గలవాడై కోధముతో విండినవాడై, ఒక సాలవుకముచేత అశములతోను రథముతోను క్ర ర స్టక్ష శ్వ సహా అశనిప్రభుణ్ణి చంపెను, రశ మూ. విద్యున్మాలీ రథస్టస్తు శరైః కాఖ్వనభూషడైణ.. సుషేణం తాడయామాప ననాద చ ముహుర్ముహుః తిక ప్ర అ. రథస్థ=రథమునందున్న, విద్యున్నాలీ=విద్యున్మాలి, కొఇ్బ నభూషదైః= బంగారము అలంకారముగా గల, శరైః=బాణములచేత, ముహు ర్ముహుః=మాటిమాటికి, సు షేణమ్‌=సు షేణల్లో, తాడయామాస=కొ ప్టము. వవాద చ=ధ్వనిచేపెను కూడ తా. రథము నెక్కి ఉన్న విద్యున్మాలి బంగారముచేత అలంకరించిన బాణములతో సుషేణుణ్లి అనేకపర్యాయములు కొట్టి సింహనాదము చేసెను. మూ. తం రథస్థమథో దృష్ట్వా సుషేణో వానరోత్తమః, గిరిశృళ్లేణ మహతా రథమాశు న్యపాతయత్‌. 36 ప అ. ఆధోజఆటుపీన్ముట, వానరోత్తమః=వానరోత్తముడైన, సుషేణణ=సుషేణుడు, రథస్థమ్‌=రథమునందున్న, తమ్‌=వానిని, దృష్ట్వా=చూచి, మహతావ=గొప్పదైన, గిరిశృత్ణేణ= పర్వతశి ఖరముచేత, ఆశు=శీఘ్రముగా, రథమ్‌=రథ మును, న్యపాతయల్‌ = పడగ్‌ొ'ప్టైను తా. అప్పుడు వానరోత్తముడైన నుషేణుడు రథమునందున్న ఆ రాక్షసుని చూచి వెంటనే, పెద్ద సర్వతశిఖరముచేత ఆ రథమును విరుగగొజ్బను. మూ. లాఘవేన తు సంయుక్షో విధ్యున్నాలీ నిశాచరః, అపక్రమ్య రథాత్హూర్జం గదాపాణీః గట స్టీం ఏ7 ప్ర అ. లాఘవేన=నేర్చుతో, సంయుక్తః=కూడిన, నిశాచరః=రాక్షసు డైన, విద్యున్మాలీ=విద్యున్మాలి, రథాల్‌ =రథమునుండి, త్తూర్ణమ్‌=శీ ఘ్రముగా,

ఉ98 శ్రీమద్రామాయణము అపక్రమ్యజ లొలగి, గదాపాణిః=గద హస్తమునందు కలవాడై క్షితౌ=వేలమీద, స్థతః=నిలచెను. తా. మంచి నేర్చు గల విద్యున్మాలి ఆ- రధమును విడచి, చేతిలో గద ధరించి నేలమీద నిలచెను. త్ర మూ. తతః క్రోధసమావిష్టః సుషేణో హరిపుజ్ఞవః శిలాం సునుహతీం గృహ్య నిశాచరమభిద్రవత్‌. 38 ప్ర, అ. తతః=అటు పిమ్మట, (క్రోధసమావిష్టః= 'క్రోధముతో కూడిన, హరిపు జ్లవః=వానర(శ్రేష్టు డైన, సుషేణః=సుషేణుడు, మహతీమ్‌= పెద్దదైన, శిలామ్‌=శిలను, గృహ్య= గ్రహించి, నిశాచరమ్‌=రాక్ష సుణ్ణి గూర్చి, అభిద్రవత్‌ =పరు గెత్తెను. తా. అప్పుడు వానరశేష్టుడైన సుషేణుడు కోపముతో చాల పెద్ద శిలను తీపీకొవి ఆ రాక్షసుని మీదికీ వెళ్లెను. 838 మూ, తమాపతన్తం గదయా విద్యున్మాలీ నిశాచరః ఉర టే ఎట్టి హ్య సళ్ళి వక్షస్యభిజఘానాశు సుషేణం హరిపుజ్యవమ్‌, 39 ప్ర అ. _విశాచరః=రాక్షసుడైన, విద్యున్మాలీ=విద్యున్మాలి, ఆపత న్తమ్‌=వచ్చుచున్న, తమ్‌=ఆ, హరిపుజ్నవమ్‌=వానర(శ్రేష్టు డైన, సుషేణమ్‌=సుషే లుళ్లే ఆశు=నెంటనే, గదయా=గదచేత, వక్ష సి=వక్షఃస్థలమునందు, అభిజఘాన హ=కొటను. ళు తా. నిశాచరుడైన ఆ విద్యున్మాలి మీదికి వచ్చుచున్న ఆ వానర శేష్ణు డైన సుషేణులి, వెంటనే, గదతో వకఃసలముమీద కోట 39 (శష్టడై సు షణిక్షు, ంటనె, న్షఃస్థలము ట్రు- మూ. గదాప్రహారం తం ఘోరనముచిన్త | ప్లవగోత్తమః తాం తూస్షీం పాతయామాప తప్యోరసి మహామృథధే. త్త ప్ర అ. మహామృధే=మహాయుద్ధమునందు, ప్లవగోత్తమః=ఆ. వానర (శేషుడు, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, తం గదాప్రహారమ్‌=ఆ గదాప్రహారమును, ఆచిన్త్య=ఆలోచించక (లెక్కచేయక), తూస్త్రీమ్‌=మౌనముగా, తామ్‌= ఆ శిలను, తస్య=వానియొక్క, ఉరసీ=వక్షస్టలమునందు, పాతయామాసవ=పడవే పెను. తా. ఆ మహాయుద్ధములో సుషేణుడు ఆ ఘోరమైన గద దెబ్బను లక్ష్య పెట్టక ఆ శిలను మాటలాడకుండగా ఆతని వకఃసలముమీద పడవేసెను. లుం మూ. శిలాప్రహారాభిహతో విద్యున్మాలీ నిశాచరః నిష్పిషహృదయో భూమౌ గతాసుర్నిపపాత హ, న!

యుద్ధకాండము త్తం

ప్ర అ. కిలాప్రహారాభిహతః=కిల దెబ్బచేత కొట్టబడిన, నిశాచరః ఇవిశాచరుడైన, విద్యున్మాలీ=విద్యున్మాలి, విష్పిష్పాదయః=నలగగొట్టబడిన హృద యము గలవాడై, గతాసుఃజపోయిన ప్రాణములు గలవాడై భూమౌజ=నేలమీద, విపపాత హ=పడెను .-

తా. శిలచేత కొట్టబడిన ఆ విద్యున్మాలి హృదయము నలిగిపోగా, ప్రాణములు విడిచి నేలమీద పడెను. జేకే మూ, ఏవం తైర్వానరైః శూరైః శూరాస్తే రజనీచరాః

ద్వన్తే వ విమథితాస్తత్ర దైత్యా ఇన దివౌకపైఒ శ్త2ై

ప్ర అ శూరాఃజశూరులైన, తే. రజనీచరాః=ఆ రాక్షసులు, శూరైః=శూరులైన, తైః వానరైః=ఆ వానరులచేత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, తత్ర=అక్కడ, ద్వస్త్వే=యుద్ధమునందు, దివౌకపైజదేనతలచేత, దైత్యా ఇవ=దైత్యులు వలె విమధితాః=జమథింపబడిరి.

తా. శూరులైన ఆ రాక్షసులు. ఈ విధముగా ఆ ద్వంద్వయుద్ధమునందు శూరులైన ఆ వానరులచేత జీపతలనేత దైత్యులు వలె నశింపచేయబడిరి. 42 మూ. భీల్లెశ్చాన్వెర్గదాభిశ్ళ శక్తితోమరపట్టి 35, ”

అప్‌విదెళ్చొపి రవైస్తథా పాజ్ఞామి క్రైర్ణయైః. త్రి

నిహత్రే!్‌ కుర్టురైర్మత్తెస్తథా వొవరరాన్త సై,

చక్రాక్షయుగదణ్డెశ్చ భగ్నెర్హరణిసం(తైః, క!

బభూవాయోధనం ఘోరం గోమాయుగణ శఎవితమ్‌.

ప్ర అ. గోమాయుగణకేవితమ్‌=నక్కలయొక్క సముదాయముచేత సేవింపబడిన, ఆయోధనమ్‌=యుద్ధస్థానము, భల్లెః=భల్లబాణములచేతను, అన్యెః= ఇతరబాణములచేతను, గదాభిశ్చ=గపలచేతను శక్తితోమరపట్టి 8=శక్తులచేత్‌ను, తోమరములచేతను, పట్టిములచేతను, ఆపవిద్దెః=పడగొట్టబడీన, రథైశ్చా పి=రథ ములచేతను, తథా=మరియు, పొజ్లామి క్రేజయుద్ధమునకు సంబంధించిన, హయైః=గుట్టములచేతను, నిహతైః=జచంపబడిన, మత్తెః=మదించిన, కుష్ణారైఃజఏను గులచేతము, తథొ=మరియు, వొనరరాక్ష పైః=వానేరులచేతను, రాక్షసులచేతను, భగ్నెః=విరిగిపోయిన, ధరణిసం్రితైః=భూమిని ఆశ్రయించిన, చక్రాక్షయుగద ణ్లైఖ్‌=రథచక్రములచేతను, ఇరుసులచేతను, కాడికజ్జలచేతను, ఘోరమ్‌=భయంక ముగా, బభూవ=ఆయెము,

లా. మృతదేహములను తినుటకై వచ్చిన నక్కలతో నిండిన ఆ రణభూమి భల్లబాణాదులతోను, గదా - శక్తి - తామర - పట్టిశములతోను, విరిగి పడియున్న

600 శ్రీమద్రామాయణము రథములతోను, మరణించిన యుద్దాశ్వములతోము, చంపబడిన మదగజములతోను, వానరరాక్షసులతోను, విరిగి నేలమీద పడి యున్న రథచక్రములలోను, ఇరుసులతోను, కోడికజ్ఞలతోను, వ్యాకులమై భయంకరముగా ఉండెను. 43 ఉత్త మూ. కబన్లాని సముత్పేతుర్షిక్సు వానరరక్షపామ్‌, డేర్‌ ళ్నా అలు ల

విమరై తుములే తస్మిన్‌ దేవాసురరణోసమే.

ప్ర అ. దేవాసురరణోపమే=దేవాసురుల యుద్ధముతో సమాన మైన, తస్మిన్‌=ఆ, తుములే=న్యాకులమైన, విమ్తే=యుద్రమునందు, వానర రక్షసామ్‌=వానరులయొక్క, రాక్షసులయొక్క, కబస్ట్రాని=తలలేని మొండెములు, దిక్సు=దిక్కులయందు, సముత్పేతుః=ఎగిరినవి.

తా. దేవాసురయుద్ధము వంటి ఆ వ్యాకులమైన యుద్దమునందు వానరుల మొండెములు, రాక్షసుల మొండెములు దిక్కులయందు ఎగిరినవి. మూ. విహన్యమానా హరిపుజ్ఞవైస్తదా

విశాచరాః శోణితదిగ్రగార్రాః

పువః సుయుద్ధం తరసా పమాశ్రతా

దినాకరస్యాస్తమయాభికాజ్‌ క్రిణవ త్తి

ఇత్యార్తే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికా వ్యేయుద్ధకాణ్డే త్రిచత్వారింశః సర్గః

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, హరిపుబ్లవైః=వానర్యశేష్టులచేత, - నిహన్య మానాః=కొట్టబడుచున్న, శోణితదిగ్ధగాత్రాః=రక్తముచేత పూయబడిన శరీరములు గల, నిశాచరాః=రాక్షసులు, దివాకరస్య=సూర్యునియొక్క, ఆస్తమయాభికాజ్‌ క్రీణజ=అస్తమయమును కోరుచున్నవారై, (రాత్రి రాక్షసుల బలము హెచ్చును), తరసొ=బలముతో, పునః=మరల, సుయుద్ధమ్‌ =గ్‌ొప్ప యుద్ధమును, సమౌ డశ్రీితాః=ఆశ్రయించినారు.

శా. అప్పుడు వానరులచేత కొట్టబడుచు రక్తముతో విండిన శరీరములు గల రాక్షసులు, సూర్యాస్తమయమునక్రై ఎదురుచూచుచు, బలమును ప్రదర్శించి మరల యుద్ధమునకు ఉద్యుక్తులైరి. 40

*లాలానందినో అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబదిమూడవ నర్ధ వమాప్తము,

తుశ 8 పరః అధ చ గృత్వారింశ పర్గ

గతి వానరర్శాక్షనుల మద్య ఘోరయుద్దము జరుగుట అంగదుడు ఇంద జీత్తును ఓీడించుకు ఇందజిత్తు మాయాబలముచేత అద్భళ్ళుడై రొమలక్ష్మ ణులను నొగపొశములతో బంధించుట..] మూ, యుధ్యతామేన తేషాం తు తదా వానరరక్తసామ్‌,

రవిరస్తంగతో రాత్రిః ప్రవృత్తా ప్రాణహారిణీ, |

ప్ర, అ. తేషామ్‌=ఆ, వానరరక్షపామ్‌=వానరులు రాక్షసులు, యుధ్యతొ మేవ=యుద్ధము చేయుచుండగావే, తదా=అప్పుడు, రవిః=సూర్యుడు, అస్తమ్‌=అస్తా దివి, గళఈ=పాందినాడు. ప్రాణహారిణీ=ప్రాణములను హరించు, రాత్రిః=రాత్రి, (ప్రవృత్తా=ప్రారంభమైనది.

తా. ఆ వానరులు రాక్షసులు యుద్ధము చేయుచుండగానే అప్పుడు పూర్యుడు అస్తమించెను. ప్రాణములను హరించు రాత్రి వచ్చెను. క్షే మూ, అన్యోన్యం బద్ధవైరాణాం ఫరోరాణాం జయమిచ్చతామ్‌,

పంప్రవృత్తం విశాయుద్దం తదా వానరరక్షసాన్‌. ౭

ప్ర, అ. తదొ=అప్పుడు, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, బద్ధపైరాణొమ్‌=కట్ట బడిన. వైరము గలవారు, ఘోరాణామ్‌=భయంకరులు, జయమ్‌=జయమును, ఇచ్చతామ్‌=కోరుచున్నవారు అయిన, వానరరక్షసామ్‌=ఐవానరులకు రాక్షసులకు, విశాయుద్ధమ్‌ =రాత్రియుద్ధము, పంప్రవృత్తమ్‌=జరిగినది.

తా. అప్పుడు పరస్పరము వైరము వహించి, జయమును కోరుచున్న భయంకరులైన ఆ వానరులకు రాక్షసులకు రాత్రియుద్ధము ప్రారంభ మైనది.2 మూ. రాక్షసోఒసీతి హరయో వానరో౭౬. సీతి రాక్షసాః

అన్యోన్యం సమరే జఘ్నుస్త స్మింస్తమసపి దారుణే, రె

ప్ర అ. దారుణీ=భయంకరమైన, తస్మిన్‌ =ఆ, చమసీ=చీకటీయందు, రాక్షసః ఆసి=రాక్షసుడవుగా ఉన్నావు, ఇతీ=అని, హరయః=వొనరులు

ల్‌

వానరఃజవొనరుడవు, అపి=ఆఅయి. ఉన్నావు, ఇతి=అని, రాక్టపాః=రాక్షసుళ్కు పమరే=యుద్ధమునందు, అవ్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, జఘ్యుళజచంపుకొనిరి.

తా. ఆ ఘోారమెన ఆంధకారములో “నీవు రొకనుడవు అని పలుకుచు

*వివటే. వానరుడవు రోళసులు, యుద్దములో

వానరులు, “నీవు: వొనరుడవు. ఆని పలుకుచు రాక్షసులు, ద్ద తమలో తొమే చంపుకొనిరి. (రాక్షసులను రాక్షసులు, వానరులను వానరులు

502 శ్రీమద్రామాయణము చంపిరి త్రి మూ. జహి దారయ వైహీతి కథం విద్రవసీతి చ

ఏవం సుతుములః శబ్దస్త స్మి న్పెవ్యే తు శుగ్రువే, డీ

ప్ర అ తస్మిన్‌=ఆ, పైన్యే=పైన్యమునందు, జహి=చంపుము, దొరయజ=చీల్చుము, ఏహి=రమ్ము, ఇతి=అనీ, కథమ్‌ =ఎందుకు, విద్రవసీతి చ=పారిపోవుచున్నావు అనీ, ఏవమ్‌=ఇట్లు, సుతుములః=చాల వ్యాకులమైన, శబ్దః=శబ్దము, శుశ్రువే=వినబడెను. స! న!

తా ఆ సైన్యములో -- *చంపుము;. చీల్చుము; రమ్ము పొరిపోవుచున్నావేమి ”” అని వ్యాకులములైన అరపులు వినబడెను. 4 మూ, కాలాః కాఖ్బనసంనాహాస్తస్మింప్తమసి రాక్షపాః;

పంప్రదృశ్యన్త శైలేన్హొ దీప్తాషధివవా ఇవ. ర్‌

ప్ర అ తస్మిన్‌ తమసి=ఆ చీకట్లో, కాలాః=నల్లనివాళ్లు, కాజ్ళ నసంనాహాః=బంగారు కవచములు కలవారు అయిన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, దీప్తాషధివనాః=ప్రజ్వలించుచున్న ఓషధివనములు గల, శైలేస్టాః ఇవ=పర్వ తములు నలె, సంప్రదృశ్యన్త=చూడబడిరి. (గొప్ప ఓషధులు రాత్రులందు దీసములవలె ప్రకాశించు వని చెప్పుదురు).

తా. నల్లని దేహములతో బంగారు కవచములు ధరించిన రాక్షసులు ఆ చీకటిలో (ప్రకాశించుచున్న ఓషధులు గల పర్వతముల వలె కనబడిరి, 5 మూ, తస్మింస్తమసి దుషారే రాక్షపొః క్రోధమూర్భితాః

పరి పేతుర్మహావేగా భక్షయన్తః ప్లవజ్లమాన్‌. 6

ప్ర అ దుష్పారే=దాట శక్యము కాని, తస్మిన్‌ =ఆ, తమసీ=చీక టీయందు, క్రోధమూర్భితాః= క్రోధముతో విండినవారైన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, ప్లవబ్గ్లమాన్‌ =వానరులను, భక్ష్యయన్తః=భక్షించుచు, మహావేగాః=గొప్పు “సగము గలవారై, పరిపేతుః= వచ్చి పడిరి.

తా. దొట శక్యము కాని ఆ చీకటియందు రాక్షసులు క్రోధముతో నిండినవారై వానరులను భక్తించుచు;, మహావేగముతో వచ్చిపడిరి. 6 మూ. తే హయావ్‌ కొఖ్బనాపీడాన్‌ ధ్వజాంశ్చాశీవిషోపమాన్‌,

ఆప్లుత్య దశవైస్తీ క్రైర్ఫీమకోపా వ్యదారయన్‌. 7

వానరా బలినో యుర్హేఒక్షోభయన్‌ రాక్ష సీం చమూమ్‌.

యుద్ధకాండము ర్‌03

ప్ర అ. భీమకోపాః=భయంకరమైన కోపము గల, బలిను=బలము గల, తే వానరాః=ఆ వానరులు, ఆప్లుత్య=ఎగిరి, తీక్షైజ=వాడియైన, దశమై=దంతము లచేత, కాబ్బనా పీడాన్‌=బంగారు శిరోలంకారములు గల, హయాన్‌ =గుజ్జములను, ఆశీవిషోపమాన్‌ =సర్పములతో సనూనమైన, ధ్వజాంశ్చ=ధ్వజములను, వ్యదార యన్‌ =చీల్చివేపిరి యుద్దే=యుద్దమునందు, రాక్ష పీమ్‌=రాక్షససంబంధమైన,

ఠా లు ల్‌ [వ

చమూమ్‌= పేనను, అక్షోభయన్‌ =క్షోభింపచే సిరి.

తొ. భయంకరమైన కోపము, గొప్ప బలము గల ఆ వానరులు యుద్ధమునందు "పైకి దుమికి. శిరస్సులపై బంగారు అలంకారములు గల గుజ్జములను, సర్పముల వంటి ధ్వజములను చీల్చివేసిరి రాక్షస పైన్యమును

ప! టు ఆజా

క్రోభింపచేసీరి. 7 మూ, కుళ్టురాన్‌ కుళ్టురారోహావ్‌ పతాకార్వజివో రథాన్‌, 8

చకర్ణుశ్చ దదంశుశ్చ దశవైః క్రోధమూర్భితాఒ

ప్ర అ. కోధమూర్చితాః=క్రోధముచేత వ్యాస్నలై, కుఖ్జురాన్‌=ఏను గులను, కుళ్టురారోహాన్‌ =ఏనుగులమీద ఎక్కినవారిని, పతాకాధ్వజినః=పతాకలు ధ్వజములు గల, రథాన్‌ =రథములను, చకరుఃజలాగిరి, దశవైః=దంతములచేత, దదంశుశ్చ=కరచిరి కూడు

తా. కక్రోధముతో నిండిన ఆ నొనరులు ఏనుగులను, ఏనుగులపై ఉన్నవాళ్లను పతాకలతోను ధ్వజములతోను కూడిన రథములను క్రిందికి లగి దంతములతో కరచిరి. 8 మూ, లక్ష్మణశ్చాపి రామశ్చ శరైరాశీవిషోపమైః, 9

దృశ్యాదృశ్యాని రక్రాంసీ ప్రవరాణి విజఘ్నతు౬

ప్ర అం రామశ్చ=రాముడు, లక్ష శ్రల్చౌపీ=లక్ష్మణుడు, ఆ శీవిషోపమైః=సర్పములతో సమానములైన్య శరైః=బాణములతో, దృశ్యాదృశ్యాని=కన బడీ కనబడకుండా ఉన్న, _ప్రవరాణి=(శ్రేస్టులైన, రక్షాం సి=రాక్షపులను, విజఘ్నతుః==చంపిరి.

తా. రామలక్ష్మణులు సర్పములవంటి బాణములతో, కనబడీ కనబడకుండా ఉన్న రాక్షసవీరులను చంపిరి. 9 మూ, తురబ్గ్లఖురవిధ్వస్తం రథ వేమిసముత్ధితమ్‌, 10

రురోధ కర్ణనేత్రాణీ యుధ్యతాం ధరణీరజః,

ప్ర. అ. తురణ్గఖురవిధ్వస్తమ్‌=గుజ్జముల డెక్కలచేత నలగకొట్టబడిన,

604 శ్రీమద్రామాయణము రథనేమిసముత్ధితమ్‌ =రథచక్రాంతములనుండి _ లేచిన, ధరణీరజః=భూపరాగము, యుధ్యతామ్‌ =యుద్ధముచేయుచున్న వారియొక్క, కర్ణవేత్రాణి=కర్ణములను వేత ములను, రురోధ=అడ్డగించెను.

తా. గుజ్జిముల డెక్కలచేత నలిగిన నేలపైనున్న పరాగము రథ చక్రాంతములచేత "పైకి లేపబడినదై యుద్ధము చేయుచున్నవారి చెవులు, కండ్లు నింపివేపెను. 10 మూ. వర్తమానే తథా ఘోరే సజ్ఞామే లోమహర్షణే, క్ష

రుధిరౌెఘా మహాఘోరా నద్యస్తత్ర విసుస్రువు

ప్ర, ఆ. తథా=ఆ విధముగా, ఘో రే=భయంకరము, లోమహర్షణే=రోమాం చమును కలిగించేది అయిన, పబ్గొమే=యుద్ధము, వర్తమానే= ప్రవర్తించుచుండగా, రుధిరౌఘాః=రక్తప్రవాహములు గల, మహాఘోరాః=చాల భయంకరములైన, వద్యః=నదులు, తత్ర=అక్కడ, విసుస్రువుః=ప్రన హించినవి.

తా. రోమాంచమును కలిగించు ఘోరమైన యుద్ధము ఆ విధముగా జరుగుచుండగా అక్కడ రక్తప్రవాహములతో కూడిన చాల భయంకరములైన వదులు ప్రవహించినవి. క. మూ తతో భేరీమృదజ్లానాం పణవావాం చ నిఃస్వనః 12 త

శబ్ధ నేమిస్వనోన్ని శః సంబభూవాద్భుతోపనుఓ

ప్ర అ. ఈతః=అటు పిమ్మట, భేరీమృదజ్ఞానామ్‌=భేరీలయొక్క మృందగ ములయొక్క, పణవానాం చ=పణవములయొక్క, శబ్ధ నేమిప్వనోన్మిశః=శంఖముల యొక్క రథచక్రాంతములయొక్క ధ్వనితో కలిసిన, ఆద్భుతోపమః= ఆశ్చర్యకరమైన, మిఃస్వనః=ర్వని, పంబభూవ=పు పెను.

తా. అంతలో శంఖధ్వనులతోను, చక్రధ్వనులతోను కలిసిన, ఆశ్చర్యకరమైన భేరీ - మృదంగ = పణవముల ధ్వని బయలుదేరెను. 12 మూ, హయానాం స్తనమావానాం రాక్షపానాం చ వనిఃన్వవః 13

శస్తానాం వానరాణాం చ సంబభూవాత్ర దారుణః,

ప్ర ఆ. ఆత్ర=ఇక్కడ, స్తవమానానామ్‌=ధ్వనిచేయుచున్న, హయానామ్‌ =గుజ్జములయొక్క, రాక్షసానాం చ=రాక్షసులయొక్క, శస్తానామ్‌=చంపబడిన, వానరాణాం చ=వానరులయొక్క దారుణః=భయంకరమైన, విఃస్వునః=ధ్వని, పంబభూవ=పు స్లైను. _

తా అక్కడ సకిరించుచున్న గుజ్జముల ధ్వని, చంపబడుచున్న

యుద్ధకాండము 6505 రాక్షసవానరుల అరపుల ధ్వని భయమును కలిగించునట్టు వెడలెను. 13 మూ. హతైర్వానరముఖ్యెశ్చ శక్తి శూలపరశ్వధైః, కేక

నిహతైః పర్వతాకొరై రాక్షసైః కామరూపిభి,

శస్త్రపుష్పోపహారా చ తత్రా సీద్యుద్దమేదినీ, కేర్‌

దుర్‌జ్హేయా దుర్నివేశా చ శోణితాప్రావకర్హమా.

జా యి

ప్ర ఆ. తత్ర=అక్కడ, శస్త్రపుష్పోపహారా=ఆయుధము లనే పుష్పముల చల్లిక గల, యుద్ధ మేదినీ=యుద్దభూమి, హతైైః=చంపబడిన, వానరముఖ్యెశ్చ= వానరముఖ్యులతోను, శక్తి శూలపరశ్వ ధైః=శక్తులతోమ, శూలములతోను, గొడ్తళతోను, విహతైః=చంపబడిన, కామరూపిభిః= కామరూపములుగల, పర్వతాకా రైః=పర్వత ముల వంటి ఆకారములు గల, రాక్ష పైః=రాక్షసులతోను, శోణితాస్రావకర్ణమాజ రక్త. బురదగా గలదై, దుర్‌జ్టేయా=తెలియ శక్యము. కానిది, దుర్నివేశా చవ=ప్రవేశింప శక్యము కానిదీ అసీత్‌ =ఆయెను.

తా. ఆ యుద్ధభూమియందు రక్త నును బురద వ్యాపించి ఉండెను. చచ్చిన వానరవీరులు, కామరూపవంతులైన సర్వతాకారముగల రాక్షసులు పడి యుండిరి. శక్తులు, శూలములు, గండ్రగొడ్డళ్లు పడి ఉండెను. ఆయుధము లవే పుష్పములు అఆలంకారార్థమై చల్లి నట్టుండెను. అట్టి ఆ భూమి గుర్తించుటకు గాని, ప్రవేశించుటకు. గాని శక్యము కాకుండ ఉండెను. 14 15 మూ. పా బభూవ నిశా ఘోరా హరిరాక్షసహారిణీ, 16

కొలరాత్రీవ సర్వేషాం భూతావాం దురతిక్రమా.

ప్ర ఆఅ. సర్వేషామ్‌=సమస్తమైన భూతానామ్‌=భూతములకు, దుర తీక్రమా=ఆతిక్రమింప శక్యము కాని, కాలరాత్రీవ=ప్రళభయకాలరాత్రి వలె పా నిశా=ఆ రాత్రి, ఘఫోరా=ఘోరముగాను, హరిరాక్షసనాశినీ=వానరులను రాక్షసులను నశింపచేయునది గాను, బభూవ=ఆయెను.

తా. ఏ భూతములకూ, ప్రాణులకూ కూడ అతిక్రమింప శక్యము కొని ప్రళయకాలరాత్రి వలె భయంకరమైన ఆ రాత్రి వానరులకు రాక్షసులకు నాశహేతు వయ్యెను. 16 మూ. తతస్తే రాక్షసాస్తత్ర తస్మింస్తమపి దారుణే, 7

రామమేవాభ్యవర్తన్త పంహృష్టాః శరవృష్టిభిః

ప్ర అ తత=అటుపిమ్మట, తత్ర=అక్కడ, పరమదారుణే=చాల భయంకరమైన, తస్మిన్‌ తమసి=ఆ అంధకారమునందు, తే రాక్షపాజఆ రాక్ష

606 శ్రీమద్రామాయణము సులు, పంహృష్థాః=సంతో షించినవారై, శరవృష్టిభిః=బాణవర్షములలో, రామమేవ= రాముని గూర్చియే, అభ్యవర్తన్త=ఎదురుగా వెళ్లిరి.

లా. అక్కడ చాల భయంకరముగా ఉన్న ఆ చీకటిలో రాక్షసులు ఉత్సాహముతో బాణములను వర్షించుచు రాముని ఎదిరించిరి, 7 మూ. తేషామాపతతాం శబ్దః క్రుద్దానామపి గర్హతామ్‌, 18

ఉద్వర్త ఇవ సత్త్వానాం సముద్రాణామభూత్స్వనః

ప్ర ఆ. క్రుద్దానామ్‌=కో పించిన, గర్హతామ్‌=గర్హించుచున్న, ఆపతతామ్‌= వచ్చి మీదపడుచున్న, తేషామ్‌=ఆ రాక్తపులయొక్క, శబ్దః=శబ్దము, సత్తా గవామ్‌= (ప్రాణులయొక్క, ఉద్వ ర్తే= ప్రళభయమునందు, సముద్రాణామ్‌-పముద్రముల యొక్క, ప్వువః ఇవాధ్వనివలె, అభూత్‌ =ఆయెము.

తా. ఆ రాక్ససులు కోపముతో గర్హించుచు వచ్చి పడుచుండగా ఆ ధ్వవి ప్రళభయకాలమునందు. సముద్రముల ధ్వని వలె ఉండెను. 18 మూ. లేషాం రామః శరైః షడ్భిః షడ్‌ జఘాన విశాచరాన్‌, 10

నిమేషాన్తరమాత్రేణ శితైరగ్నిశిభోపమైని

ప్ర అ. రామః=రాముడు, విమేషాన్తరమాత్రేణ=కను రెప్పపాటు కాల ములో, అగ్నిశిభోపమైః=అగ్నిజ్వాలలవంటి, శిలైః=వాడియైన, పడ్భిః=ఆరు, శరైః= బాణములచేత, తేషామ్‌=ఆ రాక్షసులలో, షడ్‌=ఆరుగురు, నిశాచరాన్‌ =రాక్షసులను, జఘాన=కొ టను.

లు

లా. రాముడు రెప్పపాటు కాలములో అగ్నిజ్యాలలవంటి ఆరు వాడియైన బాణములు ప్రయోగించి, ఆ రాక్షసులలో ఆరుగురిని కొట్టెను. 19 మూ. యజ్ఞశత్రుశ్చ దుర్హర్జో మహాపార్శ్యమహోదరౌ, 20

వజ్రదంఘ్ర్రి మహాకాయస్తా చోభౌ శుకపారణౌ,

తే తు రామేణ బాణౌఘైః సర్వమర్శ్మసు తాడితాః ల]

యుద్దాదపపృతాస్తత్ర పావశేషాయుషో౬ భవన్‌.

ప్ర అ. దుర్దర్షః=ఎదిరింప శక్యము కావి, యజ్ఞశత్రుశ్చ=యజ్జ్ఞశత్రువు, మహాపార్శ ఛమహోదరౌ=మహాపార్శ వనుహోదరులు, మహాకాయః=గొప్పదేహము గల, వజదంస్థ్రః=వజదంఘ్ర్రుడు, తౌ=లఆ, ఉభౌ=ఇద్దరు, శుకసారణౌ=శుకసారణులు, లే=ఆ ఆరుగురు, రామేణ=రామునవిచేత, బాణౌ ఘ్రైః=బాణసముదాయములచేత, సర్వ్పమర్శసు=అన్ని మర్మస్థానములందు, తాడితాః=కొట్టబడినవారై, తత్ర=ఆక్కడ, యుద్దాత్‌ =యుద్ధమునుండి, అపసృ్పతాః=పారిపోయినవారై, సావశేషాయుషు=మిగి

యుద్ధకాండము ఈ07 లిన ఆయుర్దాయము కలవారుగా, అభవన్‌=అయిరి.

లా, ఎదిరింప శక్యము కాని యజ్ఞశతువు, మహాపార్శ్యమహోదరులు, సెద్ద శరీరము గల వజ్రదంష్ట్రుడు, ఆ శుకసారణు లిద్దరు - ఆ ఆరుగురూ రామునిచేత బొణసముదాయములతో అన్ని మర్మస్థానములందు కొట్టబడి, అక్కడినుండి పారిపోవుటచే వారి ఆయుర్దాయము ఇంకను శేషించెను.20, 21 మూ. విమేషావ్తరమాత్రేణ ఘో రైరగ్నిశిభోపమైః, 22

దిశశ్చకొర విమలాః ప్రదిశశ్చ మహారథః,

ప్ర అ. మహారథ=నుహారథుడైన రాముడు, నిమేషాన్తరమా(తేణ ఒరెప్పపాటు కాలముచేత, ఘో రైజభయంకరములైన, అగ్నిశిభోపమైః= అగ్నిజ్వా లలతో పమానములైన బాణములచేత, దిశశ్చ=దిక్కులను, ప్రదిశశ్చ =విదిక్కులను, వివ.౮౪=నిర్మలములైనవాటినిగా, చకార=చేసెను.

తా. మహారథుడైన రాముడు అన్నిజ్యాలలవంటి బాణములతో రెప్పపాటు కాలములో దిక్కులను విదిక్కులను నిర్మలము లగునట్లు అనగా రాక్షసులు లేకుందునట్టు చేపెను. 22 మూ యే త్వన్యే రాక్షసా వీరా రామస్యాభిముఖే స్టితాః 23

లేఒపి వష్టాః సమాపాద్య పతజ్ఞా ఇవ పావకమ్‌.

ప్ర అ. రామస్య=రామునకు, అభిముఖే=అభిముఖమునందు, ఫ్టీతాః= నిలచిన, అన్యే=ఇతరులైన, యే=ఏ, వీరాః=వీరులైన, రాక్షసాః=రాక్షసులుండిరో, లేఒ. పీి=వాళ్లు కూడ, పానకమ్‌=అగ్నిని, ఆసాద్య= పొంది, పతజ్ఞాః ఇవ=మిడతల వలే, నమ్టాఃణనశించినారు.

ళా. రామునకు ఎదురుగా విలచిన ఇతరరాక్షసులు కూడ అగ్నిని సమీపించిన మిడతల వలె నశించిరి. 23 మూ, సువ్ద్థపుక్టైర్విశివైః సంపతద్భిః సమన్తతః, 2ైడ్త

బభూన రజనీ చిత్రా ఖద్యోతైరివ శారదీ,

ప్ర అ. సమన్తతః=అన్ని వైపులా, సనతద్మాపదుచున్న సువర్ణపుద్దైః= బంగారుపొన్నులు గల, విశిభైః౭బాణములచేత్య రజనీ=రాత్రి, ఖద్యోల్రైః=మినుగుడు పురుగులచేత, శారదీవాశరత్కాలరాత్రి వలె, చిత్రా=చిత్రవర్ధము. గలది, బభూవ=ఆయెను.

తా. అన్ని వైపులా పదుచున్న బంగారు పొన్నులు గల ఆ రాను బాణములతో వ్యాస్తమై, ఆ రాత్రి, మినుగుడు పురుగులు ఎగురుచున్న శరత్కాల

608 శ్రీమద్రామాయణము రాత్రి వలె చిత్రవర్హము కలదై ప్రకాశించెము. 24 (€ లశ మ్‌

మూ. _రాక్షపానాం చ వినదైర్భేరీణాం వైన నిఃవ్వవైః 25

పా బభూవ నిశా ఘోరా భూయో ఘోరతరా తదా.

ప్ర అ. ఘోరా=జభయంకరమైన, పా నిశా =ఆ రాత్రి, తదా =అప్పుడు, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులయొక్క, నినదైః=ధ్వనులచేతను, భేరీణామ్‌ =భేరీలయొక్క, నిఃస్వవైో చ=ాధ్వనులచేతను, భూయః=మరల, ఘోరతరా =చాల భయంకరము, బభూవ=ఆయెను.

తా భయంకరమైన ఆ రాత్రి ఆ వాడు, రాక్షపుల ర్వనులచేత, భేరీవాదములచేత ఇంకను చాల భయంకరముగా ఉండెను. 2ర5్‌ మూ. తేన శబ్దేన మహతా ప్రవృద్దేన సమన్తతః, 26

త్రికూటః కన్హరాక్షీర్ణః ప్రవ్యాహరదివాచలః

ప్ర ఆఅ. సమన్తతఃఆంతటా, ప్రవ్నద్ధేనావృద్ధి చెందిన, మహతా= గొప్పదైన, తేన=ఆ, శబ్దేనాశబ్దముచేత, కన్తరాక్తీర=గుహలయందు. వ్యాప్తమైన,

(స యి యి యణ ! మూ

(త్రికూటః ఆచలఃత్రికూటపర్వతము, ప్రవ్యాహరదిన=మాటలాడినట్టుండెను.

తా. అంతటా వృద్ధి పొందిన ఆ గొప్ప ధ్వని గుహలలో వ్యాపించగా (తీకూటపర్వతము మాటలాడుచున్న ట్లుండెను. 26 మూ. గోలాజ్లూలా మహాకొాయాస్తవమపా చుల్యవర్చపః; 27

సంపరిష్వజ్య బాహుభ్యాం భక్షయన్‌ రజవీచరాన్‌.

ప్ర అ. మహాకాయాాపెద్ద శరీరములు గలవారు, తమసా=వీక టితో, తుల్యవర్చసః=సమానమైన శరీరకాంతి గలవారు అయిన, గోలాజ్లూలాః= కొండముచ్చులు, బాహుభ్యామ్‌=బాహువులతో, సంపరిష్వజ్య= కౌగలించుకొవి, రజనీచరాన్‌ =రాక్షసులను, భక్షయన్‌ =భక్షించిరి.

తా. చీకటివంటి శరీరచ్చాయ, పెద్ద దేహములు గల గోలాంగూలములు రాక్షసులను బాహువులతో కౌగలించుకొని భక్తీంచివే పెను. 27 మూ, అజ్గదప్తు రణే శత్రూన్నిహన్తుం సముపస్టితః, 28

రావణం నిజఘానాశు పారథిం చ హయావసీ,

ఫ్ర. అ. _రణే=జయుద్ధమునందు, శత్రూన్‌=శత్రువులను, నిహన్తుమ్‌= చంపుటకు, సముపస్థితః=వచ్చిన, అబ్గదస్తు=అంగదుడైతే, ఆశు= శీఘ్రముగా, రావణిమ్‌=ఇంద్రజిత్తును, పారథిం చాసారథివి, హయానపి=గుజ్జములను, నిజ ఘాన=కొ 'ప్టైను.

యుద్ధకాండము 509

తా. శత్రువులను చంపుటకై యుద్రరంగమునందున్న అంగదుడు ఇంద్రజిత్తును, సొరథిని, గుజ్జములమ కూడ ఒకే పర్యాయము కొట్టెను. 28 మూ. నర్తనూవే తదా ఘోరే పంగ్రామే భృశదారుణే, 29

ఇన్హుజిత్తు రథం త్వక్తా హతాశ్యో హతపారథిః

అజ్గదేన మహానూయస్త వైవాన్తరధీయత. 80

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, ఘోరే=భయంకరము, _భృశదారుణే=చాల క్రూరమూ అయిన, సంగ్రామేయుద్ధము, చర్తమానే=జరుగుచుండగా, అజ్జదేన= అంగదువిచేత, హతాశ్వః=చంపబడిన అశ్వములు గలవాడు, హతసారథిణచంపబడిన సారథి కలవాడు అయిన, మహామాయఃాగొప్ప మాయలు గల, ఇన్హుజిత్తు=ఇం ద్రజిక్తైతే త(రైవ=అక్కడనేే అవ్ర్తరధీయత=అంతర్జానము చెందెను.

తా. అప్పుడు చాల దారుణము, భయంకరము అయిన యుద్ధము జరుగుచుండగా అంగదుడు అశ్వములమను, సారథిని చంపగానే మహామాయావి అయిన ఇంద్రజిత్తు రథమును విడిచి అక్కడనే అంతర్జానము చెందెను.29, 30 మూ తత్కర్మ వాలిపుత్రస్య సర్వే దేవాః సహర్షిభిః

తుష్ట్రువుః పూజనార్లప్య తౌ చోభౌ రామలక్ష్మణౌ. (|

ప్ర అ. పూజనార్లస్య=పూజించుటకు తగిన, వాలిపుతస్య= ఆంగదునియొక్క తత్‌ కర్మ=ఆ పనిని, సహర్షిభిః=బుషులతో కూడివ, పర్వే= సమస్తమైన, దేవాఃణదేవతలు, ఉభౌ=ఇద్దరు, రామీలక్ష్మణౌ= రామలక్ష్మలులు, తుష్టువుఃణాస్తుతించిరి.

తా. పూజింపదగిన అంగదుడు చేసిన ఆ పనిని మహర్షులు, దేవతలు, రామలక్ష శ్రగులు ఇద్దరూ కూడ స్తుతించిరి. త్రై మూ. ప్రభావం సర్వభూతాని విదురిన్హుజితో యుధి,

తత స్తేన మహాత్మానం దృవ్హ్వా తుష్టాః ప్రధర్షితమ్‌, 82

ప్ర అం యుధి=-యుద్ధమునందు,; ఇన్దుజీతః=ఇంద్రజిత్తుయొక్క, (ప్రభావమ్‌=ప్రభావమును, సర్వభూతాని=సమస్త ప్రాణులు, విదుః=ఎరిగియుండిరి. తతఃఆ కారణమువలన, మహాత్మానన్‌=మహాత్ముడైన ఆతనిని, లేన=ఆతవిచేత, (ప్రధర్షితమ్‌=ఓడింపబడినవానివిగా, దృష్ట్వా=చూచి, తుష్టాణాసంలో షించిరి.

తా. యుద్ధములో ఇంద్రజిత్తు కున్న ప్రభావ మెంతటిదో అందరికీ తెలిసి ఉండుటచే వాళ్లందరూ ఆంగదుని చేతిలో ఆ మహాత్ముడు ఓడిపోవుట చూచి పంతోషించిరి. త్ర2

610 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తతఈ ప్రహృష్టాః కసయః సహుగ్రీవవిభీషణాః

పొధు పార్వితి వేదుశ్ళ దృష్ట్వా శత్రుం' పరాజితమ్‌. !

ప్ర అ. తతః=అటుపిన్ముట, సమెగ్రీవవిభీషణాఃాసుగ్రీవునితోను విభీషణు వితోను కూడిన, కకయణావానరులు, శత్రుమ్‌=శత్రువును, పరాజితమ్‌=ఓడింపబడిన వానివిగా, దృష్ణ్వాాచూచి, ప్రహృష్థాః౭సంతో షించినవారై, పాధు పాధ్వితిాబాగు బాగు అవి, నేదుశ్చాధ్వనిచేసిరి,

తా అప్పుడు సుగ్రీవవిభీషణులతో సహా వానరులందరూ. శత్రువు ఓడింపబడుటను చూచి సంతోషించుచు “*బాగు బాగు అని పలికిరి. 33 మూ. ఇన్చుజిత్తు తదావేన నిర్హితో భీమకర్మణా,

సంయుగే వాలిపుత్రేణ క్రోధం చక్రే సుదారుణమ్‌. య!

ప అ తదా=అప్పుడు, భీమకర్మణా=భయంకరమైన కర్మగల, అనేన వాలి పుర్రేణ=ఈ వాలిపుర వి వేత సంయు గేజయుద్ధమునందు, విర్దితః=జయింపబడివ, ఇన్హజిత్తు=ఇం(ద్రజీత్తైతే ముదొరుణమ్‌=చాల భయంకరమైన, క్ర్‌*ధమ్‌=క్రోధమును, చ్యక్రే=చేసెను. జా

శా. అప్పుడు భయంకరమైన కర గర అంగదుడు యుద్ధములో ఓడింపగా ఇంద్రజిత్తునకు ఆతి తీవ్రమైన ము కలిగెను. తశ మూ. పో౭వ్రర్ధానగతః పాపో రావణీ రణకర్కశః,

అదృశ్యో విశితొన్‌ బాణావ్‌ ముమోచాశవనివర్భపణ 35

ప్ర ఆ, పాపః=పాపాత్ముడు, రణకర్కశఈ=యుద్ధమునందు క్రూరుడు అయిన, సః రావణీః=ఆ ఇంద్రజిత్తు, అదృశ్యః=కనబడనివాడై, అశవివ రృపః=వజ్రమువంటి కాంతి గల, విశితాన్‌=వాడియైన, బాణాన్‌ =బాణములను, ముమోచ=విడిచెను.

తా. పొపాత్ముడు, యుద్ధమునందు క్రూరుడూ అయిన ఆ రావణకు మాౌరుడైన ఇంద్రజిత్తు అంతర్జానము చెంది నజ్రాయుధము నంటి నాడియైన బాణములను విడిచెను, తర్‌ మూ రానుంచ లక్ష్మణం వైన ఘో రైర్నాగనుయైః శరై

బిభేద సమరే క్రుద్ధః పర్వగాత్రేషు రాఘవౌ. 236

ప్ర. ఆ క్రుద్ధణాకోపించిననాడై, సమరే=జయుద్ధమునందు, ఘోరై=భ యంకరములైన, వాగమయైః=పర్పరూసములైన, శర్రైః=బాణములచేత, రాఘవౌ= రఘువంశమందుపుట్టిన, రామం చారాముళ్లీ, లక్ష్మణం చైవాలక్ష శలుల్లేః

యుద్ధకాండము ర్‌11 నర్వగాత్రేషు=అన్ని అవయవములయందు, బిభేదాభేదించెను.

తా. ఆతడు కోపించి ఆ యుద్ధములో భయంకరములైన సర్పరూపములైన బాణములతో, రామలక్ష్మణుల అవయవములను అన్నింటివి చీల్చినేసెను. 36 మూ. మాయయా సంవృతస్తత్ర మోహయన్‌ రాఘవౌ యుధి,

అదృశ్యః పర్వభూతావాం కూటయోధీ విశాచరః, త్ర

బబన శరబనేన భాతరౌ రామలక్ష్మణా.

ళా ళా లు!

ప్ర ఆ, కూటయోధీ=కపటముతో యుద్ధము చేయు, విశాచరః=ఆ రాక్ష సుడు, తత్ర=అక్కడ, యుధి=యుద్ధమునందు, మయయా=మాయచేత, సంవృతః= కప్పబడినవారై, రాఘవౌ=రాములక్ష్మణులను, మోహయన్‌ =మోహింపచేయుచు, సర్వభూతానామ్‌=సమస్తభూతములకు, ఆదృళ్యః=కనబడనివాడై, భ్రాతరౌ=సోదరు లైవ, రామలక్ష్మణా=రామలక్ష్మణిలను, శతబస్థవాబాణబంధము త, బబన్ధబం ఛించెను,

తా. కపటయుద్ధము చేయు ఆ రాక్షసుడు మాయచేత కప్పబడినవాడై ఏ భూతములకు కనబడనివాడుగొ ఉండి, యుదమునందు రామలక్ష్మణులను మోసగించుచు, ఆ పసోదరు లిద్దరినీ శరబంధముచేత బంధించెను, 37 మూ. లేవతౌ పురుషవ్యాఘ్రొ క్రుద్దేనాశీవిసైః శరైః 38

సహపాభిహతౌ వీరౌ తదా పైక్షన వానరాః,

ప్ర అ, తదా=అప్పుడు, వానరాః౭వానరులు, క్రుద్ధేన=కో పించిన, తేన=వాని నీత, ఆకీవి షై=సర్పములైన్క, శరైః౭బాణములచేత, సహనా=శీఘ్రముగొ, అభిహతౌ=కొట్టబడిన, వీరౌ=వీరులైన, పురుషవ్యాఘ్రౌ=పురుషులలో (శ్రేష్కులైన, తౌ= ఆ రామలక్ష శ్రణులమ, (పెక్రన=చూచిరి.

తా. కోపించిన ఆ ఇంద్రజిత్తు వెంటనే సర్పబాణములను ప్రయోగించి పురుషశ్రేష్టులైన ఆ వీరులైన రామలక్ష్మణులను బంధించుటను నొనరులు చూచిరి. 38 మూ. ప్రకాశరూపస్తు తదా వన శక్త

స్తా బాధితుం రా్టసరాజపుర్రం,

మాయాం ప్రయోక్తుం పముపాజగొము

బబన్హ తౌ రాజసుతౌ దురాత్మా. 39

వా! ఇత్యార్దే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాత్తే చతుశ్చత్వారింశః సర్గణ ప్ర, అ. తదా=లఅప్పుడు, రాక్షసరాజపుత్రః=ఇంద్రజిత్తు, ప్రకాశరూపః=క

512 శ్రీనుద్రామాయణము నబడురూసము గలవాడై, తౌ=ఆ రానులక్ష్మణులను, ' బాధితుమ్‌=బాధించుటకు, న _ శక్తః౭అపమర్థుడై, మాయామ్‌=మాయవము, ప్రయోక్తుమ్‌=ప్రయోగించుటక్తు సముపాజగామావచ్చెను, దురాత్మా=దుర్చుద్ధి గల ఆతడు, తౌ=ఆ, రాజసుతా=రాజకుమూరులను, బబన్హైబంధించెను.

తా. ఆ దురాత్ముడైన ఇంద్రజిత్తు ఎదురుగా నిలబడి ఆ రామలక్ష్మణులను బాధింపజాలక, మాయను ప్రయోగించుచు ఆ రాజకునూరు లిద్దరివీ బంధించెను.

*బాలానందినో అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు

యూుద్దకాండములో నలుబదినాల్లవ నర్థ నమాస్తము,

అథ పఖృచత్వారింశః సర్గః

[ఇంద్రబీత్తు (వయోగించిన బాణములచేత రామలక్ష్మణులు నంబ్ద కోలో వుట వొనరులు శోకీంచుట.! మూ. ప తస్య గతిమన్విచ్చన్‌ రాజపుత్ర ప్రతాపవాన్‌,

దిదేశాతిబలో రామూ దశ వావరయూథపాన్‌. క్ష

ప్ర అ. రాజపుతః=దశరథపుత్రుదు, ప్రతాపవాన్‌ =ప్రతాపవంతుడు, అతిబలః= గొప్పు బలము గలవాడు అయిన, స రామః=ఆఅ రాముడు, తస్య=వావియొక్క, గతిమ్‌ మార్గమును, అన్విచ్భన్‌ =వెదకుచు, దశ=పదిమంది, వావరయూథపొన్‌ = వావరపేవావాయకులను, దిదేశ= ఆజ్ఞాపించెను.

లో. ప్రతాపవంతుడు, మహాబలశాలీ అయిన ఆ చదశరథపు. (త్రుడైన రాముడు ఆ రాక్షసువి మార్గమును _తెలిసికొముటక్రై పదిమంది వానర పేనావాయకులను ఆబజ్ఞాసించెను. | మూ. ద్వౌ పుషేణప్య దాయాదొ నీలం చ ప్లవగాధిసమ్‌,

అబ్గదం వాలిపుత్రం చ శరభం చ తరస్వినమ్‌. చి

ద్వివిదం చ హనూమన్తం పొనుప్రస్థం మహాబలమ్‌,

బుషభం చర్షభప్కన్హమాదిదేశ పరంతపః తి

ప్ర అ. పరంతపః=శత్రువులను పీడించు ఆ రాముడు, మషేణస్య=సుషేణునియొక్క, ద్యౌ=ఇద్దరు, దాయాదౌ=పుత్రులను, ప్లవగా ధిపమ్‌=వానరవాయకుడైన, నీలం చః నీలుళ్ల వాలిపుతమ్‌ =వాలిపుత్రు డైన, అబ్గ్లదమ్‌=అంగదుళ్లో, తరహ్వీనమ్‌=ఐబలము. గల, శరభం చజ=శరభుణ్లి, ద్వివిదం చ=ద్వివిదుణ్ణి, పేనూమన్త ట్రీ=హమమంతు్లి మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, పామప్రస్థమ్‌=పానుప్రస్టుణ్లి బుషభం చ=బునభుణ్ణి, బుషభప్కన్టమ్‌=బుషభ స్కంధుళ్లో, ఆదిదేశ= ఆజ్ఞాపించెను.

తొ. శత్రుసంహారకుడైన రాముడు సుషేణుని కుమారులను ఇద్దరినీ వానరనాయకుడైన నీలుళ్ల, వాలిపుతుడైన అంగదుణ్ణ బలము గల శరభుణ్లో, ద్వివిదుణ్ణి, హముమంతుళ్లో, గొప్పు బలము గల _సానుప్రష్ణుణ్ణి, బుషభుళ్లో, బుషభప్కంధుణ్లి ఆజ్ఞాపించెను. 2,3 మూ తే సంప్రహృమ్టా హరయో భీమానుద్యమ్య పాదపొవ్‌,

ఆకొళం నివిశుః సర్వే మార్గమాణా దిశో దశ శే

ర14 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. సర్వే=సమస్తమైన, తే హరయః=ఆ వానరులు, పంద్రే హృష్టాః= ఉత్సాహముకలవారై, భీమాన్‌ =భయంకరములైన, పాదపాన్‌ =వృక్షము లను, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, దశాపది, దిశః=దిక్కులను, మార్గమాణాః= వెదకుచున్నవారై, ఆకాశమ్‌= ఆకాశమును, వివిశుః=ప్రవేశించిరి,

తొ. ఆ వొనరులందరు ఉత్సాహముతో భయంకరములైన వృక్షములను ధరించి పది దిక్కులను వెదకుచు ఆకాశములో ్రవేశించిరి. శ మూ, తేషాం చేగనతాం వేగమిషుభిద్వేగవత్త రైః

అష్హ్రవిత్సరమొస్తెస్తు వారయామాన రావణః ర్‌

ప్ర అ అఆస్త్రవిత్‌=అస్త్రములను ఎరిగిన, రావణి=రావణ కుమౌ రుడు ఫరమాస్‌లైజాగొస్ట్ట అస్త్రములు గల, వేగవత్తరైః=అధికమైన వేగము గల, ఇషుభి= బాణములచేత్మ వేగవతామ్‌= వేగవంతులైన, తేషామ్‌=వారియొక్క, వేగమ్‌= చేగమునుు వారయామాసజవివారించెను.

తా అస్త్రముల వెరిగిన ఆ ఇంద్రజిత్తు అస్త్రములు సంధించిన, మంచి వేగము గల బాణములచేత వేగవంతులైన ఆ నానరుల వేగమును శమింపచేసెను. ర్‌ మూ, తం భీనువేగా హరయో వారావైః క్తతవిగ్రహాః

అన్హకారే న దదృశుర్మేఘైః సూర్యమివావృతమ్‌. 6

ప్ర అ. వారావైఃజ=నారాచబాణములచేత, క్షతవిగ్రహాః=కొట్టబడీన శరీరములు గల, భీము వేగాః=భయంకరమైన వేగము గల, హరయః=వానరులు, అన్హ కారే=చీకటియందు, తమ్‌=వానివి, మే'ఘ్టైఃజమేఘములచేత, ఆవృతమ్‌=కప్పబడీన, సూర్యమిన=సూర్యుణ్ణి వలె న దదృశుః=చూడలేదు.

తా. నారాచబాణములచేత గాయపరుపబడిన శరీరములు గల, భయం కరమైన వేగము గల వానరులు, ఆ ఇంద్రజిత్తును, మేఘములచేత కప్పబడిన సూర్యుని వలె, అంధకారములో చూడలేకపోయిరి. 6 మూ, రానులక్ష్మణయోరేన సర్వదేహభిదః శరావ్‌,

భృశమావేశయామాప రావణిః సమితింజయః, 7

ప్ర అ, పమితింజయః=యుద్ధమును జయించు, రావణి=రానణ కుమారుడు, సర్వదేహభిదః=సమస్తదేహమును. ఖేదించు, శరాన్‌ =బాణములను, భృశమ్‌ =ఆధికముగా, రామలక్ష్మణయో దేవ=రామలక్ష్మణులయందే, ఆవేశయొ మాప=ప్రవేశ పె ప్టైను.

యుద్ధకాండము ఓ1ర్‌ తా. యుద్ధమునందు జయించు ఆ ఇంద్రజిత్తు నమస్తదేహమును భేదించివేయునట్లు బాణములను రామలక్ష్మణుల శరీరములందే (గుచ్చుకొమునట్లుగా మాటి మాటికీ ప్రయోగించెను. ౯ మూ, నవిరన్తరశరీరౌ తు తావుభౌ రామలక్ష్మణౌ, క్రుద్దేవేన్తుజితా వీరౌ పన్నగైః శరతాం గలైన 8 ప్ర ఆఅ వీరౌజఐవీరులైవ, తౌ=ఆ, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులు, ఉభౌ= ఇద్దరూ, క్రుద్దేన=కోపించిన, ఇన్హాజితా=ఇంద్రజిత్తుచేత, శరతామ్‌=బాణ మును, గరలైః=పొందిన్మ పన్న గైః=పర్పములచేత, నిరన్తరశరీరౌజఅవకాశము లేవి స్తై కలవారుగా చేయబడిరి. తా, కోపించిన ఇంద్రజిత్తు బాణములుగా అయిన సర్పములతో వీరులైన ఆ రామలక్ష్మణుల శరీరముల మీద ఎక్కడా చోటు మిగలకుండా కొష్టైను.8 మూ. తయోః క్షతజమాగర్లేణ మస్రాన రుధిరం బహు, తావుభౌ చ ప్రకాశేతే పుష్పితావిన కింశుకౌ. థి ప్ర అ తయోః=వారిద్దరియొక్క, క్షతజమార్షేణ=రక్తమార్గమునుండి, బహు= అధికమైన, రుధిరమ్‌=రక్తము, సుస్రావ=స్రవించెను. తౌ=ఆ, ఉభౌ=ఇద్దరూ, వుష్పితౌ=పుష్పించిన, కీంశుకౌ ఇచ=మోదుగచెట్ల వలె, ప్రకాశితౌవ=ప్రకాశించిరి, తా ఆ ఇద్దరి శరీరములనుండి అత్యధికముగా రక్తము ట్రవించెను, ఆ రామలక్ష్మణులు అప్పుడు పుస్పించిన మోదుగ చెట్ల వలె ప్రకాశించిరి. 9 మూ. తఈ పర్యన్తరక్తాక్షో భిన్నాఖ్టునచయోసమః, రావణిర్భ్రాతరౌ వాక్యమన్తర్థానగతో౬ బ్రవీత్‌. 10 ప్ర అ. తతః=అటుపీమ్మట, పర్యన్తరక్తాక్షః=చివర్ణయందు. ఎజ్జవైన వేత్రములు కలవాడు, భిన్నాళ్ఞనచయోపమః=విడగొట్టీన కాటుక కుప్పతో సమా నుడు అయిన, రానణిః= ఇంద్రజిత్తు, అన్నర్థానగతః=అంతర్జానము పొందినవాడై, లాతరౌజ=ఆ పోదరులనుగూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అటవీత్‌: =పలికెము. తా. పిమ్మట, కొనలయందు ఎజ్జగా ఉన్న నేత్రములు గలవాడు, విడగొట్టిన కాటుక కుస్పతో సమానుడు అయిన ఇంద్రజిత్తు ఆంతక్తితుడుగానే ఉండి రామలక్ష్మణు ఇట్లు పలికెను. 10 మూ. యుధ్యమావమనాలక్ష్యం శక్రోఒసి త్రిదశేశ్వరః, ద్రష్టుమాపొదితుం వాపి న శక్తః కిం పునర్యువామ్‌. క్ష ప్ర అ, అనాలక్ష్యమ్‌=కనబడని, యుధ్యమానమ్‌=యుద్ధము చేయు

516 శ్రీమద్రామాయణము చున్న నన్ను, 'త్రిదశేశ్వరః= దేవతల (ప్రభువైన, శక్రో౬. పీ=దేవేంద్రుడు కూడ, (ర్రష్టుమ్‌=చూచుటకు గాని ఆసాదితుం వాపి=పొందుటకు గొవి న శక్తః=సమర్జుడు కొడు. యువామ్‌= మీరిద్దరూ, కిం పునః=చెప్పనేల?

తా. నేను అంతర్జానము చెంది యుద్ధము చేయచున్నప్పుడు దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుడు కూడ చూడజులడు; సమీపీంచజాలడు. ఇంక మీ మాట చెప్పవలెవా! స! మూ. ప్రావృతావిషుజాలేన రాఘవౌ కజ్కపత్రిణా,

ఏష రోషపరీతాత్మా నయామి యమపాదనమ్‌, 12

ప్ర అం రాఘవౌ=రామలక్షణులారా! కజ్కపద్రిణా=గ్రద్దల రెక్కలు గల, శరజాలేన= బాణపముదొయముచీత, ప్రావృతౌ=కప్పబడిన మిమ్ములను, రోషపరీరాత్యా =రోషములో కూడిన మనస్సు గల, ఏషు=ఈ చేను, యమసాదనమ్‌=యముని గృహమును; నయామిః పొందించెదను.

తా. ఓ రామలక్ష్మణులారా! కోపముతో నిండిన మనస్సు గల ఈ వేను గ్రద్ద రెక్కలు కట్టిన బాణముల సముదాయముచేత మీ ఇద్రరినీ కప్పివేసీ యమలోకమువనకు సం పెదను. 12 మూ. ఏవముక్త్వా తు ధర్మజ్ల్హా భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ,

నిర్చిభేద శివైర్చాణైః ప్రజహర్ష ననాద చ. 13 క్ష్మణౌ= రామలక్ష్మణులను గూర్చి, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తా=పలికి, 4తైః=నాడియైన, బాబైః= బాణములచేత, విర్చిభేద=భేదించెను; ప్రజహర్ష=సంతో షించెను; ననాద చ=ధ్వని చేసెను కూడు

తా. ధర్మవేత్త లైన ఆ సోదరులైన రామలక్ష్మణులతో ఇట్లు సలికి, అతడు వాడియైన బాణాలతో ఛేదించెను. ఆనందముతో సింహనాదము చేసెను. మూ. భిన్నాజ్ఞవచయశ్యామో విస్ఫార్య విప్టలం ధనుః,

భూయ ఏవ శరాన్‌ ఘోరాన్‌ విపసర్హ మహామృథధే. క్ష

ప్ర అ. భిన్నా్టనచయశ్యామః=విడగొట్టబడిన కాటుక కుప్ప వలె నల్లనైన ఆ ఇంద్రజిత్తు, విపులమ్‌= పెద్దదైన, ధనుః=ధనస్సును, విస్సార్య=చరచి, మహా మృధే= మహాయుద్ధమునందు, భూయ ఏవ=మరల, ఘోరాన్‌ =భయంకరములైన, శరాన్‌ = బాణములను, విససర్జ=విడచెను.

తొ. కాటుకకొండవంటి నల్లని శరీరము గల ఇంద్రజిత్తు పెద్దదైన

యుద్ధకాండము 6517 ధనస్సును చరచుచు ఆ మహాయుద్ధమునందు మరల భయంకరములైన బాణములను వ్రయోగించెము. 4 మూ, తతో మర్మపు మర్శ్మజ్ళో మజ్జ్ఞయన్నిశితాన్‌ శరాన్‌,

రామలక్ష్మణయో ర్వీరో వవాద చ ముహుర్ముహుః కేర్‌

ప్ర అ మర్మజ్ఞ=మర్మస్థానముల వెరిగిన, వీరఃజవీరుడైన ఇంద్రజిత్తు, తతః అటుపిమ్మట, రొమలక్ష్మణయోఃజరామలక్ష్మణులయొక్క, మర్మసు=మర్మస్థానములయందు, విశితాన్‌=వాడియైన, శరాన్‌ =బాణములను, మజ్జయన్‌=దింపుచు, ముహుర్ముహుః= మాటిమాటికి, ననాద చవరధ్వనిచేసెను కూడు

తా. మర్మస్థానములు తెలిసిన ఆ వీరురైన ఇంద్రజిత్తు రామలక్ష్మణుల ఘర్మస్థానములయందు మాటిమాటికి బాణములు దిగగొట్టుచు ధ్వవి “సమ. మూ బర్జాతు శరబన్టేన తావుభౌ రణమూర్హని,

విమేషాన్తరమాద్రేణ న శేకతుర నేక్తితుమ్‌. 16

ప్ర అ. రణమూర్చనిజరణరంగాగ్రభాగమునందు, విమేషాన్నరమా అవేక్తితుమ్‌=చూచుటకు, న శేకతుః=సనుర్థులు కాలేదు.

తా. యుద్ధరంగమునందు విమేషకాలములో ఈ శరబంధముచేత కట్టబడిన ఆ రామలక్ష్మణులు చూడలేకపోయిరి, 16 మూ, తతో విభిన్నసర్వాజ్ఞొ శరశల్యాచితౌ కృతౌ,

ధ్వజావివ మ హేన్హుస్య రజ్ఞుముక్తా ప్రకమ్సితౌ. 17

తౌ పంప్రచలితో వీరౌ మర్మభేదేన కర్శితౌ,

విపేతతుర్మ హేష్వాసౌ జగత్యాం జగతీపతీ. 18

ప్ర అ. తతణఅటుపిమ్మట, విభిన్నపర్వాజ్లౌ=భేదించబడిన సమస్తశ రీరములు కలవారు, శరశల్యాచితౌ=శరముల ములికిలచేత వ్యాప్తమైనవారుగొ, కృతౌజచేయబడివవారు, రజ్ఞుముక్తావత్రాడులచేత విడువబడిన, ప్రకమ్చితౌవాకద లుచున్న, మహేన్హుస్య _ధ్వజూవివ= ఇంద్రధ్వజములవలె, సంప్రచలితౌ=కదలి పోయినవారు, వీరొ=వీరులు, మర్శభేదేన= మర్మస్థానములను భేదించుటచేత, కర్మితౌజకృశింపచేయబడినవారు, మహేష్వాసౌజగొప్ప ధనస్సులు గలవారు అయిన, జగతీపతీ=భూమికీ ప్రభువులైన, తౌజఆ రామలక్ష్మలిలు, జగత్యామ్‌= నేలమీద, విపేతతుః=పడిరి,

6518 శ్రీమద్రామాయణము తా. మహాధమరరులెన ఆ లాజకువూరులెిన రామలక శ్ర్‌ుల అ జా మూ ల్‌ శరీరములు పూర్తిగా తూట్లుపడి బాణముల ములికీలతో విండి యుండెను. మర్మష్టానములను చీల్చి వేయుటచే పీడితులైన అ వీరులు త్రాళ్లు విప్పివేసిన ఇంద్రధ్యజముల వలె కదలిపోవుచు వేలపై ఒరిగిరి, 1 18 మూ, తౌ వీరశయవే వీరౌ శయానౌ రుధిరోక్షితౌ,

శరవేష్టితసర్వాజ్లావార్తా సరమ పీడితౌ. 19

ప్ర అ వీరశయనే=నీరశయవమునందు, శయానౌ=శయనించుచున్న వారు, రుధిరోక్తితౌ=రక్తముచేత తడపబడినవారు, శరవే ష్టితపర్వాజ్లా=శరములచేత కప్పివేయబడిన సకలశరీరము గలవారు, పరమ సీడితౌజ=మిక్కిలి పీడితులైన, తౌ వీరౌజఆ వీరులు, ఆర్హౌ=దుఃభితురైరి.

తా. వీరులైన ఆ రామలక్ష్మణుల శరీరములు పూర్తిగా బాణములచేత కప్పబడి యుండెను. మిక్కిలి పీడింపబడి దుఃఖితులైన వారిరువురు వీరశయనము మీద శయవించిరి. (మహావీరుడు నేలపై పడిపోవుటను వీరశయనముమీద శయనించుట అవి కవులు వర్ణింతురు.) 1 మూ. న హ్యనిద్దం తయోర్గాత్రే బభూవాజ్లులమన్తరమ్‌,

వావిర్భిన్నం వ చాస్తబ్బమాకరాగ్రాదజిహ్మ గ్లైఒ 20

ప్ర అ. తయోః=వారియొక్క, గ్యార్రే=శరీరమునందు, అవిద్ధమ్‌=కొట్ట బడని, అబ్లులమాత్రమ్‌=అంగులప్రమాణము గల, అన్తరమ్‌=చోటు కూడ, న బభూవజలేకుండెను. ఆజిహ్మ గైః=బాణములచేత, ఆకరాగ్రాత్‌=చేతి చివరిభాగము మొదలు, ,అనిర్భిన్నమ్‌= భేదింపబడనిది, న=లేకుండెను. అస్తబ్ధమ్‌=కదలకుండచే యబడు(, వ=లేకుండెను.

ఈ. వారి శరీరములయందు అంగుళము మాత్రము చోటు కూడ దెబ్బలు తగలనిది లేదు. చేతి చివరి భాగమువరకు బాణములచేత తూట్టు పడునట్లు చేయబడని భాగముగావి, కదలకుండునట్లు చేయబడవి భాగము గాని లేకుండెను. 20 మూ తొతు గ్రూరేణ నిహతౌ రక్తపా కానమురూపిణా,

అస్ఫక్‌ సుస్రువతుస్తీ వం జలం ప్రస్రవణావివ. ల]

ప్ర అం క్రూరేణ= క్రూరుడు, కామరూ పిణా=కామరూపము గలవాడు ఆయిన, రక్షసా=రాక్షసునిచేత, విహతౌ=కొట్టబడిన, తౌ=ఆ రామలక్ష్మణులు, ప్రస్రవణౌ=ప్రస్రవణపర్వతములు, జలమ్‌ ఇవ=జలమును వలె, తీవ్రమ్‌=తీవ్రమైన, అసృక్‌=రక్తమును, పుస్రువతుః=్రవించిరి.

యుద్ధకాండము 6519

తా. క్రూరుడు, "ప్వేచ్చానుపారము రూపములు ధరించ సమర్హుడు అయిన ఆ రాక్షసునిచే కొట్టబడి ఆ రామలక్ష్మణులు ప్రస్రవణపర్వతములు జలమును (్రవించినట్ట్లు అధికమైన రక్రమును స్రవించిరి. 21 మూ. పపాత ప్రథమం రామో విర్దో మర్మసు మార్గటైః,

క్రోధాదిన్హుజితా యేన పురా శక్రో వినిర్హితఒ 22

ప్ర ఆ యేన=ఎవనిచేత, పురా=పూర్వము, శక్రణదేవేంద్రుడు, వినిర్దితః=జయింపబడినాడో అట్టి? ఇన్హుజీతొజఇందద్రజిత్తు చేత, (క్రోధాత్‌ =కోపమువ లన, మార్గ్షణైః= బాణములచేత, మర్మసు=మర్మస్థానములందు, విద్ధః=కొట్టబడిన, రామః=రాముడు, ప్రథమమ్‌=ముందుగా, పపొత=పడెను.

తా. పూర్వము ఇంద్రుణ్ణి జయించిన ఆ ఇంద్రజిత్తు కోపముతో బాణములచేత మర్శస్థానములందు. కొట్టుటచే ముందుగా రాముడు వేలపై పడిపోయెను. 22 మూ. రుకృపుజ్ధెః ప్రసన్నా(గైరధోగతిభిరాశు గై;

వారా చైర్‌ర్రవారా వైర్భల్లెరష్టులి కైర సి 23

వివ్యాధ వత్పదనైెశ్చ 'పెంహదంహ్‌టైః క్లురైస్తథా.

ప్ర అం రుక్కపుబ్బెః=బంగారు పొన్నులు గలవి, (ప్రసన్నా[గః=నిర్మలమైన (వాడియైన) కొనలు గలవీ, అధోగతిభిఃజక్రిందికి పడునవి, ఆశు గై=శీ ఘ్రముగా వెళ్లునవి అయిన, నారామై=నారాచములచేతను, అర్ధనారాచైఃజ౭మధ్యయందు రెండుగా చీలిన నారాచములచేతను, భల్లై= వెడల్పెన అగ్రములుగల భల్ణబాణ ములచేతను, అబ్బులికైర పీ=దో పీళ్ళవంటి లష్టైభాగమలు గల బాణములచేతను, చత్సదన్తైశ్చ=లేగదూడల _పండ్లవంటి ఆగ్రభాగములు గల బాణములచేతనూ, పింహద్‌ంష్‌టైఃజా సింహము కోరల వంటి అగ్రములు గల బాణములచేతను, తథా=మరియు, క్టురైఃఐమంగలి కత్తుల వంటి అగ్రములు గల బాణములచేతను,

తా. వాగపాశములచేత బంధించిన పిమ్మట కూడ ఆ ఇంద్రజిత్తు బంగారు పొన్నులు, వాడియైన కొనలు గల _ పైనుండి క్రిందికి శీఘ్రముగా పడుచున్న వారాచ * అర్హనారాచ జ భల్ల = అంజలిక - వత్సదంత శా పీంహదంస్థ్ర- క్లుర బాణములతో రాముణ్ణి కొట్టను. 23 మూ. స వీరశయనే శిశ్యే విమావిధ్య కార్ముకమ్‌, 24

భిన్నముష్టిపరీణాహం త్రినతం రుక్కభూ షితమ్‌.

ప్ర, అ. పఃః=ఆ రాముడు, విజ్యమ్‌=ఊడిపోయిన వారి గలది, భిన్నముష్టి

520 శ్రీమద్రామాయణము పరీణాహమ్‌=విడిపోయిన పిడికిలి పట్టు గలది, (త్రీనతమ్‌=ఐమూడు భాగములయందు వంగివది, రుక్కభూ షితమ్‌=బంగారముచేత అలంకరింపబడినదీ అయిన, కార్ము కమ్‌=ధనస్సును, ఆవిధ్య=దూరముగొ పడవేసి, వీరశయనే=వీరశయనమునందు,

తా. బంగారముచేత అలంకరింపబడి, మూడు ప్రదేశములలో వంపులు గల ధవస్సు వారి ఊడిపోయి, పిడికిలి పట్టు జారిపోవుటచే రాముని చేతినుండి దూరముగా పడిపోయెను. ఆ విధముగా ధనప్సుము దూరముగా పడవేసి రాముడు వీరశయనముమీద శయనించెను. 24 మూ. బాణపొతాన్తరే రామం పతితం పురుషరభమ్‌, 2ర్‌

ఏ తత్ర లక్ష్మణో దృష్ట్వా విరాశో జీవితే౭ భవత్‌.

ప్ర అ. లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, తఈత్ర=అక్కడ, బాణపాతాన్త రే=బాణము పడు దూరమునందు, పతితమ్‌=పడిపోయిన, పురుషర్షభమ్‌=పురుష్ట ేష్టుడ్రైన రాముళ్లీ దృష్ట్వా=చూచి, బీవిలే=జీవితమునందు, విరాశః=ఆశ లేనివాడు,

వలి

అభవల్‌ =ఆయెను.

లాం ధనస్సునుండి. విడచిన బాణము పడునంత దూరములో పురుష్వశ్రేసుడైన ఆ రాముడు పడిపోవుట చూచి లక్ష్మణుడు జీవిథమునందు ఆశను వదలుకొవెను 25 మూ. రామం కమలపత్రాక్షం శరబన్హపరిక్షతమ్‌, 26

శుశోచ భ్రాతరం దృష్ట్వా పతితం ధరణీతలే.

ప్ర అ, కమలపత్రాక్షమ్‌=పద్మపత్రములవంటి నేత్రములు గల, భ్రాత రమ్‌=సోదరుడైన, రామన్‌=రాముణ్లో, శరబన్రపరిక్షతమ్‌=శరబంధముచేత కొట్టబ డినవాడై, ధరణీతలే= నేలమీద, పతితమ్‌=పడిపోయినవానినిగా, - దృష్ట్వా=చూచి, శుశోచ=దుఃభించెను.

తా. కమలపత్రములవంటి నేత్రములు గల పోదరుడైన రాముడు శరబంధముచేత గాయపడి వేలపై పడిపోవుట చూచి ఆతడు దుఃభించెను.26 మూ. హరయశ్చాపి తం దృష్ట్వా సంతాసం పరమం గతాః 27

శోకార్లాశ్చుక్రుశుర్జోరమశ్రుపూరితలోచనాః,

ప్ర అ హరయశ్చాపీ=వానరులు కూడ, తమ్‌=ఆ రాముణ్లీ, దృష్ట్వా=చూచి, పరమమ్‌=గొప్ప, పంతాపమ్‌=సంతాపమును, గతొః=పొందిన వారై, శోకార్హాః= శోకముచేత పీడితుల, ఆశుపూరితలో చనాః= కన్నీళ్లచేత నింపబడిన నేత్రములు గలవారై, ఘోరమ్‌= ఘోరముగా, చుక్రుళుః=ఏడ్చిరి.

యుద్ధకాండము 21

తొ. వానరులు రాముళ్లి చూచి చాల దుఃఖము చెంది, శోకముచేత పీడింపబడినవారై కన్నీళ్లు కార్చుచము గొప్ప ధ్వని కలుగునట్లు ఏడ్చిరి. 27 మూ. బర్జౌ తు తౌ వీరశయే శయానౌ

తే వానరాః సంపరివార్య తస్టుః,

సమాగతా వాయుసుతప్రముఖ్యా

విషాదమార్హాః పరమం చ జగ్ము 28

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికొవ్యే యుద్ధకాణ్ణే పబ్బచత్వారింశః సర్గ

ప్ర అ వాయుసుతప్రముఖ్యాః=జహనుమంతుడు మొదలైన, తే వొనరాః=ఆ. వానరులు, సమాగతాః=ఒక్కచోట చేరినవారై బద్దౌ=బద్భులైన, వీరశయే=వీరశయనమునందు, శయానౌ=శయనించి ఉన్న, తొ=ఆ రామలక్ష్మణు లను, సంపరివార్య=చుట్టి, తస్టుఃజ నిలచిరి. ఆర్హాః=పీడితులై, వరమమ్‌=గొప్ప, చిషాదమ్‌=దుఃఖమును, జగ్ముః చ= పొందిరి.

తా. హనుమంతుడు మొదలైన వానరులు చేరి బద్దులై వీరశయనముమీద శయవించి ఉన్న ఆ రామలక్ష్మణుల చుట్టూ వనీలబడి దుఃఖపీడిత్తులై ఉండిరి,

*భ్లాలానందినిో ఆను శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబదియైదవ నర్ల నమాప్తము.

అథ షట్ఫత్వారింశః సర్గః

[మూర్చిత్సులైన రామలక్ష్మణులను చూచి వానరులు దుఃభించుట) ఇంద బిత్తు ఆనందముతో బడాయి. చెపుకొనుటు విభీషణుడు నుగ్రీవునకు ధైర్యము చెప్పుట; ఇందదజిత్తు లంకలో (వ్రవేశించి తండికీ శృతునధవుత్తాంతమును చెప్పుట; రావణుడు నంతోషించి వ్యుతుని అభినందించుట.] మూ. తతో ద్యాం పృథివీం వైన వీక్షనూణా వనౌకసః

దదృశుః పంతతౌ బాజైర్భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ. ే

గ్ర అ. తతణ=అటు పిమ్మట, ద్యామ్‌= ఆకాశమును, పృథివీం చైవజ=భూమిని, వీక్షమాణాః=చూచుచున్నవారైై వనౌకసజవానరులు, బాలై=బాణములతో, పంతతౌజవిండి యున్న, (భాౌతరౌ=సోదరులైన, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులను, దదృశుణచూచిరి.

తా. పిమ్మట వానరులు ఆకాశము వైపు భూమి వైపు చూచుచు, పూర్తిగా బాణములతో కప్పబడి ఉన్న సోదరులైన రామలక్ష్మణులను చూచిరి.1 మూ. వృష్టే వ్రవోపరతే దేవే కృతకర్మణి రాక్షసీ,

ఆజగామాథ తం దేశం ససుగ్రీవో విభీషణ ౭

ద్ర అ. దేవే=పర్దన్యుడు, వృష్ట్వేవ=వర్షించివలె, రాక్ష పే=రాక్ట్షపుడు, కృతకర్మణి=చేయబడిన కర్మగలనాడై, ఉపరతే=శమించినవో డగుచుండగా, అథ=అటు పిమ్మట, విభీషణః= విభీషణుడు, ససుగ్రీవః=సుగ్రీవునితో కూడినవాడై, తం దేశమ్‌=ఆ ప్రదేశమునుగూర్చి, ఆజగామజవచ్చెను. | -

తా. దేవుడైన పర్తన్యుడు వర్షించి శమించినట్టు ఇంద్రజిత్తు తన పవి ముగించుకొని విరమించగా సుగ్రీవునితో కూడ విభీషణుడు ఆ ప్రదేశమునకు వచ్చెను, 2 మూ. నీలశ్చ ద్వివిదో మైన సుషేణః కుముదో2_జ్లదః

తూర్ణం హనునుతా పార్ధమన్వశోచన రాఘవౌ

ద్ర అ. వీలశ్చ=నీలుడు, ద్వివిదః=ద్వివిదుర్దు మైన్షా మైందుడు, సుషేణణసుషేణుడు, కుముదః=కుముదుడు, అబ్లదః=: ౧ . అహనుమతా సార్ధమ్‌=ఐహనుమంతునితో కూడ, త్తూర్ణమ్‌=శీఘ్రముగా, ౮ _.. ఎరామలక్ష్మణు లను గూర్చి, అవ్వశోచన్త=దు?ఖించిరి.

తా నీలుడు, గ్యివిదుడు, మైందుడు, సుషేణుడు, + కుముడ్త అంగదుడు హనుమ, కలిసీ రామలక్ష్మణులను గూర్చి దుఃఖించిడ్కి

యుద్ధకాండము తీ23 మూ, అచేఫ్టొ మన్హనిఃశ్వాసౌ శోణితేన పరిప్లుతౌ,

శరజాలాచితౌ స్తబ్ఞా శయానౌ శరతల్పగౌ. క్‌

మిఃశ్చపన్హా యథా సర్బొ విశ్చేమ్టి మస్తవిక్రమౌ,

రుధిరప్రావదిగ్ధాజ్లొ తపవీయావివ ధ్వజౌ. ర్‌

తొ వీరశయనే వీరౌ శయానౌ మవ్రచేస్టితొ,

యూథ పైః ప్వెః పరివృతౌ బాస్ప్బవ్యాకులలోచవైః 6

రాఘవౌ పతితౌొ దృష్టా $ శరజాలసమన్వితొ,

బభూవుర్వ్యథితాః పర్వే వానరాః సవిభీషణాః 7

ప్ర అ. అచేష్టాజచేష్పలేవివారు, మన్హవిఃశ్వాసౌ=మందమైన శ్వాస గలవారు, శోణిచేన=రక్తముచేత, పరిష్లుతౌజనింపబడినవారు, శరజూలాచితౌ=బాణసముదా యముతో వనిండినవారు, ప్తబ్భా=కదలవివారు, శయానౌ=శయనించి ఉన్నవారు, శరతల్పగౌ=శరతల్పముమీద ఉన్నవారు, పర్సౌ యథా=సర్పముల వలె, విఃశ్వ పన్హౌవఐనిట్టూర్భుచున్నవారు, నిశ్చేష్టాజనిశ్చేస్టులు, మన్హవిక్రమౌజముందమైన పరాశక్ర

యలు [గో మము గలవారు, రుధిర స్రావదిగ్ధాజ్లా=రక్త ప్రవాహముచేత వపూయబడిన శరీరములు గళవారు, తపవీయౌ=బంగారము వికారమైన, ధ్వజౌ ఇవవ=ధ్వజముల వలె ఉన్నవారు, వీరశయనే=వీరశయనమునందు, శయానౌ=శయవించినవారు, వీరోజనీరులు, మనస్త చేష్టితౌ=మందమైన్న చేస్తలు గలవారు, బాస్పవ్యాకులలో చనైః= కన్నీళ్లతో వ్యాకులమైన నేత్రములు గల, ్వె=తమ సంబంధమైన, యూథపైః= కేనానాయకులచేత, పరివృతొ=చుట్టబడి వ్మ్‌ారు, శరజొలసమన్వితొౌఐబాణసముదాయములతో కూడీ నవారు అయిన, తౌ రాఘవౌా=ఐ=ఆ రామలక్ష్మణులను, దృష్టా ;=చూచి, సవిభీషణాఃజవిభీషణువితో కూడిన, పర్వే=సమస్తమైన్క వానరాఃజవానరులు, వ్యథితాః=వ్యథచెందినవారుగా, బభూవుః=ఆయిరి, శీ నౌ రక్తముచేత తడిసి చేష్టలు ఉడిగిన ఆ రానులక్ష్మణులు మందముగా ౧". పీల్చుచుండిరి.. కదలజాలక, బాణములతో నిండి, శరతల్పము మీద శీటువించి. ఉండో. విశ్చేస్టులె, పరాక్రమము మందగించగా. సర్పముల వలె విట్టూర్చుచుందో న్‌ా సవాహముచేత తడిసిన శరీరములతో బంగారు ధ్వజముల వలె ఉన్నయో * మందమైన. చేస్పలు కలవారై వీరశయనము నందు శయనించి ఉం... ," బాణముల సముదాయము. శరీరములందు గ్రుచ్చుకొని ఉవు అఆ సోదరుల చుట్టూ నిలచి కన్నీళ్లు కార్చుచు “పేవానాయకులందరు 'స్యుండిరి. అట్టి రామలక్ష్మణులను చూచి వానరులు, విభీషణుడు చాల ౬ఖించిరి. . శ్క్త 7

ర్‌24 శ్రీమద్రామాయణము మూ, అన్తరిక్తం విరీక్షన్తో దిశు సర్వాశ్చ వావరా*

న వైనం మాయయా ఛన్నం దదృశూ రావణిం రణే, 8

ప్ర అ. అన్తరిక్షమ్‌= ఆకాశమును, పర్వాః=సమస్తమైన, దిశశ్చ=దిక్కులను, నిరీక్షన్తః=చూచుచున్న, వొనరాః=వానరులు, రణే=యుద్ధమునందు, మాయయాజ= మాయచేత, ఛన్నమ్‌=కప్పబడిన, ఏనమ్‌=ఈ, రావణిమ్‌=రావణపుత్రుని, న దదృశుః=చూడలేదు.

తా. వానరులు ఆకొాశములోని అన్ని దిక్కులలోనికి ఎంత పరికించి చూచినను యుద్ధములో మాయచేత దాగి ఉన్న ఆ ఇంద్రజిత్తు వాళ్లకు కనబడలేదు. | మూ. తం తు మాయాస్రతిచ్చన్నం మాయయైవ విభీషణః

వీక్షమాణో దదర్శా్యగే భాతుః పుత్రమవస్థితమ్‌. ట్ర

ప్ర అ. విభీషణఃజ=విధీషణుడు, మాయయైవ=మాయచేతనే, వీక్ష మాణః=చూచుచు, మాయాప్రతిచ్చన్నమ్‌=మాయచేత కప్పబడిన, అగ్గగే=ఎదుట, అవస్థితమ్‌=నిలచిఉన్న, తమ్‌=ఆ; భ్రాతుః పుత్రమ్‌=సోదరువి కుమారుని, దదర్శ=చూచెను. ప

తా. విభీషణుడు మాయ పాహాయ్యముతోనే చూడగా ఆతవీకి మాయచేత కప్పుబడీ ఎదుట నిలచి ఉన్న ఆ ఇంద్రజిత్తు కనబడెను, 0 మూ. తమప్రతిమకర్మాణమప్రతిద్వవ్ల గమాహవే,

దదర్శాన్మర్లితం వీరం వరదానాద్విభీషణః, 10

తేజపా యశపా వైన విక్రమేణ చ పంయుతః

ప్ర. అ. తేజసా=తేజస్సుతోను, యశసా వైవ=కీర్తితోను, విక్రమేణ చ= పరొక్ర మముతోను, పంయుతః=కూడిన, విభీషణః=విభీషణుడు, అప్రతిమకర్మాణమ్‌ =సొటి లేని సని కలవాడు, ఆహవే=యుద్ధమునందు, ఆ్రతిద్వన్తమ్‌=ఎదిరించువాడు లేనివాడు, వరదానాత్‌ = వరదానమువలన, అన్నర్లితమ్‌=అంతర్జానము పొంది ఉన్నవాడు అయిన, తమ్‌=ఆ, వీరమ్‌=వీరుణ్లి, దదర్శ=చూచెను.

తా. తేజస్సు, యశస్సు, పరాక్రమము గల ఆ విభీషణుడు సొటి లేవి పనులు చేయువాడు, యుద్ధములో ఎదురు లేనివాడు అలయిన్న.్నబ్రహ్మనుండి వరమును పొందుటచేత అంతర్జానము చెంది ఉన్న వీరుడైన ఆ -ఇ౦ద్రజిత్తును చూచెను. 10 మూ. ఇన్హ్చుజిత్త్వాత్మవః కర్మ తౌ శయానౌ పమీక్ష్య చ కై

ఉవాచ పరమ్రీతో హర్షయన్‌ సర్వరాక్షపాన్‌.

యుద్ధకాండము 525

ద్ర. అ. ఇన్హుజిత్తు=ఇంద్రజిత్తైతే, ఆత్మనః=తనయొక్క, కర్మ =కార్యముమ, శయానౌ=శయనించి ఉన్న, తౌ “వ=ఆ రామలక్ష్మణులను, సమీక్ష్య=చూచ్చి, పరమ్మప్రీతః= చాలా సంతోషించినవాడై, సర్వరాక్షసాన్‌=సమస్తరాక్షసులను, హర్ష యన్‌=సంతోష పెట్టుచు, ఉవాచ=పలికెను. య

తా. ఇంద్రజిత్తు తాను చేసిన పనిని, నేలపై పడియున్న రామలక్ష్మణులను చూచి చాల పంతోషించి, పమస్తరాక్షపులకు సంతోషము కలిగించుచు ఇట్లు పలికెను. 11 మమౌం దూషణస్య చ హన్హారౌ ఖరస్య చ మహాబలౌ, కం

పొదితౌ మామ కైర్బ్ఫాటైర్భాాతరౌ రామలక్ష్మణౌ.

ప్ర అ. దూషణస్య చ=దూషణునకు, ఖరస్య చ=ఖరునకు, హన్హారౌ=మార కులు, మహాబలౌ=గొప్పబలము గలవారు, (భాతరౌ=పోదరులు అయిన, రామల క్ష్మణౌవ= రామలక్ష్మణులు, మామక్రైః=నా సంబంధమైన బాడైః=బాణములచేత, సాదితౌ= చంపబడినారు.

తా. ఖరదూషణులను సంహరించిన మహాబలశాలులైన సోదరులైన రామలక్ష్మణులు నా బాణములచేత చంపబడినారు. 12 మూ. ' వేమౌ మోక్షయితుం శక్యా వేతప్మాదిషుబనవాత్‌,

సర్వెరసీ సమాగమ్య సర్షిసం ఘైః సురాసురైవ 13

ప్ర అ. పర్పణాసమస్త మైన, పర్షిపం ఘైః=బు షిసంఘములలో కూడిన, సురాసురైః=పురాసురులచేత, పమాగమ్యజకలి పి, ఇమౌ=వీరిద్దరూ, ఏతస్మాత్‌ = ఈ, ఇషుబన్హనాత్‌ =బాణబంధనమునుండి, మోక్షయితుమ్‌=విడిపించుటకు, న శక్యా=శక్య మైవవారు కాదు.

తా. సురులు, అసురులు, బుషిసంఘములు * అందరూ కలిసి వచ్చినా కూడ ఈ రామలక్ష్మణులను బాణబంధమునుండి విడిపింపజాలరు. క3 మూ, యత్కృతే చిన్తయానస్య శోకార్తస్య సితుర్మమ, కేశ

అప్పృమ్ట్వా శయనం గాధైైస్త్రియామా యాతి శర్వరీ.

కృత్చేయం యత్కృతే లజ్కా వదీ వర్దాస్వివాకులా, కేర్‌

పోఒయం మూలహరో ఒవర్థః సర్వేషాం శమితో మయా.

టప, అ. యత్కతే=దేనినిమిత్తమై, చిన్హయానస్యాచింతించుచున్న, శోకార్త ప్య=శోకపీడితుడైన, మమ పీతుః=నొ తండ్రికి, గా(రైః=అవయవములచేత, శయ నమ్‌= శయనముము, అస్పుష్ట్వాజ=పృ్ఫశించకుండగా, త్రియామా=మూడుజాములు

526 శ్రీమద్రామాయణము గల, శర్వరీ=రాత్రి, యాతి=గడచిపోవుచున్నదో, యత్కృతే=దేనినిమిత్తమై, కృత్స్వా=సమస్తమైన, ఇయం లజ్కా=ఈ లంక, వర్తాసు=నర్హాకాలమునందు, వదీ "ఇవ=నది. వల, ఆకులా=వ్యాకులమైనదో, పణ=అట్టే' అయమ్‌=ఈ, సర్వే షామ్‌=అందరియొక్క, మూలహరః=మూలమును_ హరించు, అనర్థః=అనర్థము, మయాజవాచేత, శమిత=శాంతింపచేయబడినది.

తా. ఈ రామలక్ష్మణు లనేవారు మన కందరికీ మూలమునే త్రుంచివేయు అనర్థముగా ఏర్పడినారు. ఈ _ అనర్ధమును గూర్చి చింతించుచుండుటచే నా తండ్రి ప్రక్కపై శయనించకుండగా రాత్రులను గడపవలసివచ్చినది. దీవి కారణమున లంకానగర మంతా వర్దాకాలమునందు నది వలె వ్యాకులమైనది. అట్టి ఈ అనర్ధమును నేనిప్పుడు తొలగించినాను. 4 115 మూ, రామస్య లక్ష్మణప్యైవ సర్వేషాం చ వవౌకపామ్‌,

విక్రమా నిష్ఫలాః సేర్వీ యథా శరది తోయదాఒ 16

ప్ర అ. రామస్య=రామునియొక్క, లక్ష్మణ స్యెవ=లక్ష్మణునియొక్క, సర్వే షామ్‌= సమస్తమైన, వనౌకసామ్‌=వానరులయొక్క, ప్‌ర్వే=సమస్తమైన, విక్రమాఃజ= వరాక్రనుములు, శరది=శరత్కాలమునందు, తోయడాః ఇన=వేఘములు వలె,

తా. రానులక శ్రుల పరాక్రమములు, అందరి వానరుల పరాక్రమములు, శరత్కాలమునందు మేఘముల పలె వ్యర్థమైనవి. 16 మూ. ఏవముక్త్వా తు తాన్‌ సర్వాన్‌ రాక్షసాన్‌ పరిపశ్యతః, 17

యూథపానసి తాన్సర్యాం స్తాడయత్స చ రావణ్‌.

ప్ర అ, స రావణిః=ఆ ఇంద్రజిత్తు, తాన్‌ =ల, పర్వావ్‌ =సమస్త మైన, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను గూర్చి, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్త్వా=పలికి, పరిపశ్యతః=చూచు చున్న, పర్వాన్‌=సమస్తమైన, యూథపానపి=వానర సేవావాయకులను కూడ, తొడయలతీ్‌ =కొట్టెను.

తా. ఇంద్రజిత్తు ఆ రాక్షసు లందరితో ఇట్లు పలికి, అక్కడ విలచి చూచుచున్న వానరపేనాయకులను కూడ బాణములతో కట్టను, 17 మూ. నీలం నవభిరాహత్య మైన్తం సద్వివిదం తథా,

త్రిభిస్త్రిభిరమిత్రఘ్నస్తతాప పరమేషుభి కేరి

ప్ర అ. అమిత్రఘ్నః=శత్రుపంహారకుడైన, పణ=అతడు, వీలమ్‌=నీలుణ్ల నవభి=తొమ్మిదింటితో, ఆహత్య=కొట్టి, మైన్తమ్‌=మైందుని, తథాజ=మరియు, ద్వివిదమ్‌=ద్వివిదుళ్లో, త్రిభిః త్రిభిణమూడేసి మూడేసి, పరమేషుభిణా(శ్రేస్టములైన

యుద్ధకాండము 627 బాణములచేత, తతాప=పీడించెను.

తా. శతుపంహారకుడైన ఆ ఇంద్రజిత్తు నీలుల్లి తొమ్మిది బాణములచేత కొట్టి, మైందద్వివిదులను మూడేపి మూడేసి బాణాలచేత పీడించెను. 18 నూ, జామ్బృవన్తం మహేషాపో విడ్ద్వా బాణేన వక్షసి 109

హమామతో వేగవతో విపసర్హ శరాన్దశ

ధ్ర అ. మహేష్వాసఃజ=గొప్ప ధనస్సు గల అతడు, జామ్బవన్తమ్‌=జాంబ వంతుణ్ణో, _ వక్షపి=వక్షస్థలమునందు, బాణేన=బాణముచేత, విద్దా=కొట్టీ, వేగవతః=వేగము గల, హనూమతఈ=హనునుంతునియొక్క వక్షస్థలమునందు,

తా. గొప్ప ధనస్సు గల ఆ ఇంద్రజిత్తు జాంబవంతుణ్లి ఒక్కబాణముతో వక్షఃస్థలముమీద కొట్టి చేగవంతుడైన హనుమంతుని వక్త్షస్థలమునందు పది బాణములను వ్రయోగించెను. 19 మూ. గవాక్షం శరభం వైన తానస్యమితవిక్రమొ, 20

ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం మహావేగో వివ్యాధ యుధి రావణిః

ధ్ర. అ. మహావేగః=గొప్ప వేగము గల, రావణిః=ఇంద్రజిత్తు యుధి= యుద్ధమునందు, అమితవిక్రమౌ=అఆత్యధికమైన పరాక్రమము గల, తౌ=ల, గవాక్షమ్‌=గవాక్టు ణీ, శరభం చైవజ=శరభుళణ్ల చ్వాభ్యాం ద్యాభ్యామ్‌= రెందు రెండు బాణములచేత, వివ్యాధ=కొ పెను.

తా. మహావేగము గల ఇంద్రజిత్తు అమితపరాక్రమము గల ఆ గవాక్షశరభులను, యుద్ధమునందు, చెడే బాణములతో కొట్టను 20 మూ, గోలాజ్లూలేశ్వరం వైవ వాలిపుత్రమథాబ్గదమ్‌,

వివ్యాధ బహుభిర్పాడైస్త్యరమాణోఒథ రావణిఒ 21

ప ఆఅ. అథ=అటుపిమ్మట, రావణః= ఇంద్రజిత్తు, త్వరమాణః=తొందరవ డుచున్నవాడై, గోలాజ్లూలేశ్వరమ్‌ =కొండముచ్చుల వాయకుళ్ల, అథ= పిమ్మట, వాలి పుత్రమ్‌ =వాలిపుత్రు డైన, అజ్గదమ్‌= అంగదుళ్లో, బహుభిః=అవేకమైన, బారైః=బాణ ములచేత, వివ్యాధ=కొస్టైను.

తా. పిమ్మట తొందరపడుచున్న ఇంద్రజిత్తు కొండముచ్చుల వాయకుణ్ణి, వాలిపుత్రుడైన అంగదుణ్లి అవేకబాలమీత కొష్టైను. ర! మూ. తావ్వానరవరాన్‌ భిత్త్వా శరైరగ్నిశిభోపమైః 22

నవాద బలవాంస్తత్ర మహాపత్త్ఞః స రావణీః

6528 శ్రీమద్రామాయణము థు అ. బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, మహాపత్త్వః=గొప్పదైర్యము. గల, సః రావణిః=అఆ ఇంద్రజిత్తు, తత్ర=అక్కడ, అగ్నిశిభోపమైః=అగ్నిజ్యాలలలో సమానములైన, శరైః బాణములచేత, తాన్‌ =ఆ, వానరవరాన్‌ =వానర్యశ్రేష్టులను, భిత్త్వా=భేదించి, నవాద=రధ్వనిచేపెను, తా. బలవంతుడు, మహాధైర్యశాలీ అయిన ఆ ఇంద్రజిత్తు అక్కడ, అగ్నిజ్యాలలవంటి బాణములచేత ఆ వానర్మశ్రేష్థల శరీరములు బ్రద్దలగునట్లు కొట్టి పింహనాదము చేసెను. 22 మూ, తానర్హయిత్వా బాణొఘై స్ర్రాసయిత్వా చ వానరాన్‌, 23 ప్రజహాస మహాబాహుర్వచనం చేద మబ్రవీత్‌. ర్ట ఆ. తాన్‌=వాళ్లను, బాణౌఘైః=బాణసముదాయములచేత, అర్హ యిత్వా=పడించి, వానరాన్‌ =వానరులను, (త్రాపయిత్యా చ=భయ పెట్టి, మహా బాహుః=గొప్ప బాహువులు గల ఇంద్రజిత్తు, (ప్రజహాప=నవ్వెను. ఇదమ్‌=ఈ, వచనం చ=వచనమును కూడ, అబ్రవీత్‌ =పరికెను. తా. మహాబాహువైన ఆ ఇంద్రజిత్తు బాణసముదాయములచేత వాళ్లను పీడించి, వానరులను భయపెట్టి, గట్టిగా నవ్వి ఇట్లు పలికెను. 23 మూ, శరబ్చేన ఘోరేణ మయా బర్జౌ చమూముఖే, 2డ పహితౌ భ్రాతరావేతౌ విశామయత రాక్షపాఒ ప్ర. అ. రాక్షసాః=రాక్షసులారా ! ఘోరేణ=భయరంకరమెన, శరబనేన= శర ల్‌ వజ మ్‌ ధి బంధముచేత, చమూముఖే= పెనాగ్రమునందు, మయా=నాచేత, బద్దౌజకట్టబడివ, పహితౌ=కలిసి పడియున్న, ఏతౌ భ్రాతరౌ= ఈ పోదరులను, నిశామయతవ=చూడండి. తా. రాక్టసులారా | స్సేనాగ్రమునందు ఈ సోదరులైన రామలక్ష్మణులను భయంకరమైన శరబంధముచేత కట్టివేసివానుు చూడుడు. 24 మూ. _ఏవముక్తాస్తు తే సర్వే రాక్తపాః కూటయోధినం 2ర్‌ పరం విస్న్మయమాపన్నాః కర్మణా తేన హర్షితాః 1 అ. ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తాః=పలకబడిన, కూటయోధినః=కపటయుద్ధము చేయు, లే=ఆ, సర్వే రాక్షసాః=ఆందరు రాక్షసులు, తేన కర్మణా=ఆ పనిచేత, పరమ్‌=గొప్ప, విస్మయమ్‌=ఆశ్చర్యమును, అపన్నాః=పొందిరి; హర్షితాః=సంతో షించిరి. తా. కపటయుద్ధము చేయు ఆ రాక్షసు లందరూ ఆ మాటలు విని, ఆతడు చేసిన పనికి చాల ఆశ్చర్యపడుచు సంతోషించిరి. 25

యుద్ధకాండము ర్‌29 మూ. వివేదుశ్చ ముహానాదాన్‌ సర్వే తే జలదోసమాః 26 హతో రామ ఇతి జ్ఞాత్వా రావణిం సమపూజయన్‌.

ప్ర. అ. జలదోపమాః=మేఘములతో సమానులైన, తే సర్వే=వాళ్లందరూ, మహావాదాన్‌=గొప్ప ధ్వనులను, వినేదుః=ధ్వని చేసిరి (చేసిరి). రామః=రాముడు, హతః ఇతి=చంపబడినాడు అవి, జ్ఞాత్యా=తెలి కవి, రావణీమ్‌=ఇందద్రజిత్తును, పమపూజయన్‌ =పూజించ్చిరి.

తా. మేఘములవలె నున్న ఆ రాక్షసు లందరూ గొప్పు ధ్వనులు చేసిరి. రాముడు చంసబడినాడని టెలిసికొని ఇంద్రజిత్తును పూజించిరి. 26 మూ. విష్పన్హౌ తు తదా దృష్ట్వా భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ, ణ7

వసుధాయాం విరుచ్చా వౌ హతావిత్యవ్వమవ్యత. .

(ఈ అ. తదా=అప్పుడు, నిష్పన్లా=కదలకుండా ఉన్న, నిరుచ్చాసౌ= సలేని, (భ్రాశరౌ=సోదరులైన, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులను, మధావన 2 టమీద' దృష్ట్వా=చూచి, హతావితి=చంపబడినారు అని, ఆన్వమన్యత=తలచెను.

తా. అప్పుడు నిశ్చలముగా, శ్వాస లేకుండగా నేలమీద పడి యున్న పోదరులైన రామలక్ష్మణులను చూచి ఇంద్రజిత్తు, వారు మరణించినా రని

.. తలచెను, 27 మూ. హర్షేణ తు సమావిష్త ఇన్సుజిత్సృమితింజయః, 28 ప్రవివేశ పురీం లజ్కాం హర్షయనవ్‌ సర్వవైర్భతాన్‌.

ప్ర అ, సమితింజయః=యుద్ధమునందు జయించు, ఇన్హుజిత్‌ =బంద్ర బిత్తు, హర్షేణ= పంతోషముతో, పమావిష్టః=కూడినవాడై, సర్వనైర్భృతాన్‌=సమస్త రాక్షసులను, హర్షయన్‌= సంతోష పెట్టుచు, లజ్కాం పురీమ్‌=లంకాపట్టణమును (ప్రవివేశ= ప్రవేశించెను.

తా, యుద్ధములో జయించు ఇంద్రజిత్తు సంతో షించుచు, సకలరాక్షసులను సంతోష పెట్టుచు, లంకాపురమును ప్రవేశించెను. 28 మూ, రామలక్ష్మణయోర్హృష్ట్వా శరీరే పాయక్రైళ్చితే, 29

సర్వాణి చాజ్లోపాజ్ఞాని సుగ్రీవం భయనూవిశత్‌.

ప్ర. అ. రామలక్ష్మణయోః=రామలక్ష్మణిలయొక్క, పాయకైః=బాణము లచేత, చితే= వ్యాప్తమైన, శరీరే=శరీరములను, సర్వాణి=సమస్తమైన, అజ్లో పాబ్గాని=సపెద్ద అవయవములను చిన్నఅవయనములను, దృష్ట్వాజచూచి,

ముగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవువి, భయమ్‌= భయము, ఆవిశత్‌ =ప్రవేశించెము. ॥

530 శ్రీమద్రామాయణము తా. బాణములచేత వ్యాప్తములైన రామలక్ష్మణుల శరీరములను, హస్త

పాదాద్యంగములను, (వేళ్లు మొదలైన ఉపాంగములము చూడగానే సుగ్రీవువిలో

భయము ఆవహించెను. 20

మూ, తమువాచ సరిత్రస్తం వానరేన్తుం విభీషణః ౨0 సబాప్పవదనం దీనం శోకవ్యాకులలోచనమ్‌,

ద్ర అ. పరిత్రస్తమ్‌=భయపడినవాడు, సబాష్ప వదనమ్‌=కన్నీటితో కూడిన ముఖము గలవాడు, దీనమ్‌=దీనుడు, భోకష్యాకులలో చనమ్‌=ఖోకముచేత వ్యాకు లములైన నేత్రములు కలవాడు అయిన, తమ్‌=ఆ, వానరేన్హుమ్‌=సుగ్రీవుని గూర్చి, విభీషణఃజవిభీషణుడు, ఉవాచ=పలికెను.

తా _వానరరాజైన ఆ సుగ్రీవుడు భయపడి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖముతో, శోకముచేత వ్యాకులములైన _ నేత్రములతో దీనుడై ఉండెను. అట్టి ముగ్రీవునితో విభీషణు డిట్లు పలికెను. 380 మూ. అలం శ్రాపేన సంగ్రీవ బాష్పవేగో నిగృహ్యతామ్‌, ౩1

ఏవంప్రాయాణి యుద్దాని విజయో వాస్తి వైష్టికఒ

[ప్ర ఆస గ్రీవ=సుగ్రీవుడా (ల్రా పేన=భయముచేత, అలమ్‌=చాలును. బాప్పవేగువకన్నీటి. టీగము, నిగ్ధహ్యతామ్‌ంనిగ్టహించుకొనబడుగాక, యుద్దాని= యుద్ధములు, ఏవంప్రాయాణి= ఈ విధముగానే ఉండును. విజయః=విజయము, వ్రైప్టీకః=నిశ్చితము, వాస్తీ=కొదు.

తా. సుగ్రీవా! భయపడకుము, కన్నీటి వేగమును మిగ్రహించుకొనుము. యుద్ధములు ఈ విధముగానే ఉండును. విజయము నిశ్చితము కాదు. 31 మూ, సభాగ్యశేషతాస్మాకం యది వీర భవిష్యతి, 32

మోహమేతౌా ప్రహాస్వేతే మహాత్మానౌ మహాబలౌ.

(ఫై అ. వీర=వీరుడా ! అస్మాకమ్‌=మనకు, సభాగ్య శేషతా=భాగ్యశేషముతో కూడియుందుట, భవిష్యతి యది= అయినట్లయితే, మహాత్మానౌ=మహాత్ములు, మహాబలౌ=. గొప్ప బలము గలవారు అయిన, ఏతౌజ=ఈ రామలక్ష్మణులు, మోహమ్‌= మోహమును, ప్రహాష్యేతే=విడునగలరు.

తా ఓ ! వీరుడా! మన అదృష్ట మేమైనా మిగిలి ఉన్నట్లయితే, మహాత్ములు, మహాబలులు అయిన ఈ రామలక్ష శ్రములు మోహమును విడువగలరు. 32

యుద్ధకాండము 531 మూ. పర్యవస్థాాయాత్మానమనాథం మాం చ వావర, తం

సత్యధర్మాభిరక్తానాం వాస్తి మృుత్యుకృతం భయమ్‌.

ష్‌ ఆ వానర=సుగ్రీవుడా | ఆత్మానమ్‌=తవము, అవాథమ్‌=అవాథు డవైన, మాం చజనన్ను, పర్యవస్థాపయ:= ధైర్యముగా ఉండునట్లు చేయుము. సత్యధర్మాభిరక్తానామ్‌=సత్యమునందు, ధర్మమునందు ఆసక్తి గలవారికి, మృత్యు కృతమ్‌=మృత్యువుచేత చేయబడిన, భయమ్‌ =భయము, నాస్తి=లేదు.

తా. నీవు ధైర్యముగా ఉండి రక్షకుడు లేని వాకు కూడ ధైర్యము కలిగించుము. సత్యమునందు ధర్మమునందు ఆసక్తి కలవారికి మృత్యువువలన భయము లేదు. 33 మూ, ఏవముక్త్వా తతస్తస్య జలక్షన్నేవ పాణివా, త్ర

సుగ్రీవస్య శుభే వేత్రే ప్రమమార్హ విభిషణఒ

టు అ. విభీషణఃజ=విభీషణుడు, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్త్వావపలిక, తతః ఆటుపిమ్మట, జలక్షిన్నేన=నీటితో తడపబడిన, పాణివా=చేతితో, తస్య సుగ్రీవస్య=ఆ సుగ్రీవునియొక్క, శుభే=సుందరములైన, నీత్రే=నేత్రములను, ప్రమమార్హ=తుడిచెను.

తా. విభీణుడు ఇట్లు పలికి నీటితో తడిపిన చేతితో సుగ్రీవుని అందమైన నేత్రములు తుడిచెను. తశ మూ, తతః సలిలమాదాయ విద్యయా పరిజష్య చ, 3ెర్‌

షుగ్రీవవీత్రే ధర్మాత్మా ప్రమమార్హ విభీషణఓ

ప్ర అ, తతః=ఆటుసిమ్మట, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్కుడైన, విభీషణణవిభీ షణుడు, సలిలమ్‌=ఉదకమును, ఆదాయ=(గ్రహించి, విద్యయా=మందత్రముచేత, పరిజస్య చ= అభిమంత్రించి, సుగ్రీవనేత్రే=సుగ్రీవుని నేత్రములను, ప్రమమార్హ=తుడి చెమ.

తా. పిమ్మట ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు నీరు తీసికొని రాక్రసమాయను తెలిసికొనగలిగిన మంత్రముచేత అభిమంత్రించి, పుగ్రీవువి నేత్రములు తుడిచెను, మూ. విన్చుజ్య వదనం తస్య కసిరాజస్య రీనుతః, 36

ఆబ్రవీత్కాలసంప్రాప్తమపంభ్రాన్తమిదం వచః

ప్ర అ. ధీమతః=బుద్ధిమంతుడైన, తస్య కపిరాజస్య=ఆ వానరరాజుయొక్క, నదనమ్‌=ముఖమును, విమృజ్య=తుడిచి, కాలసంప్రాప్తమ్‌=కాలముచేత వచ్చిన, అసంభ్రావ్తమ్‌=తొందర లేని, ఇదం వచః=ఈ వచనమును, అబ్రవీత్‌: =పలి3ను.

తా. బుద్ధిమంతుడైన ఆ సుగ్రీవుని ముఖము తుడిచి సమయానుగుణమైన

532 శ్రీమద్రామాయణము వచనమును ఎట్టి తొందరపాటూ లేకుండగా ఇట్లు పలికెను, 36 మూ, న కొలః కసిరాబేన్హా వైక్షబ్యమవలమ్బితుమ్‌, త్ర

అత్న్నేహోఒపి కాలేఒ స్మివ్‌ మరణాయోసకల్పతే,

ప్ర అం క పీరాబేన్దు=వావరరాజా | వైక్షబ్యమ్‌=వ్యాకులత్వమును, అవల మ్చితుమ్‌=అవలంబించుటకు, కాలః=సమయము, న=కాదు. అస్మిన్‌=ఈ, కాలే= సమయమునందు, అతి పస్నేహో౬. పి=అతి స్నేహము కూడ, మరణాయ=మరణ మునకు, ఉపకల్పతే=కారణ మగుమ.

ఠా. సుగ్రీవుడా 1! ఇది దుఃఖించవలసీిన సమయము కాదు. ఈ సమయమునందు అతిస్నేహము కూడ మరణమునకు దారి తీయును. 37 మూ. తస్మాదుత్స ఛో వైక్షబ్యం పర్వకార్యవినాశనమ్‌, 38

హితం రామపురోగణాం సైవ్యానాముపచిన్తయం.

ప్ర అ, తస్మాత్‌: =ఆ కారణమువలన, సర్వకార్యవినాశనమ్‌= సర్వకా ర్యములను నశింపచేయు, వైక్షబ్యమ్‌=మనోవ్యాకులత్వమును, ఉత్పృజ్య=విడచి, రామప్పురోగాణామ్‌ =రాముడు ముందు నడచువాడుగా గల, "సైన్యానామ్‌= సైన్య ముల యొక్క, హితమ్‌=హితమును, ఉపచినయ=ఆలోచించుము.

తా. అందునలన అన్ని కార్యములను భగ్నము చేయు మానసవ్యాకులత్వ మును విడచి రాముడు రక్షకుడుగా గల సైన్యములకు ఇప్పుడు ఏది హీతమో ఆలోచించుము, 38 మూ. అథవా రక్ష నొ రామో యావత్ప్సంజ్ఞావిపర్యయః, 39

లబ్బసంజ్లౌ హ్‌ కాకుత్జౌ ఎ భయంవనౌ వ్యపవేష్యతఒ

ధ్ర. అ. అథవా=లేదా, యావత్సంజ్ఞావిపర్యయః=తిరిగి సంజ్ఞ వచ్చువరకు, రామః=రాముడు, రక్ష్యతామ్‌ =రక్షింపబడుగాకు లబ్బసంజ్ఞా=పొందబడిన సంజ్ఞ గల, కాకుత్గౌ రామలక్ష్మణులు, నౌజమనఇద్దరియొక్క, భయమ్‌ =భయమును, వ్యపవేష్యతః హి= తొలగించగలరు కదొ,

తా. లేదా తిరిగి పంజ్ద పొందేవరకు రాముణ్ణి రక్షించెదము. పంజ్జ పొందిన పిమ్మట రామలక్ష్మణులు నునల విద్దరినీ రక్షించగలరు. 39 మూ. వైతత్కించన రామస్య వచ రామో ముమూర్షతి, త౦

ఎట్టి, ' ఆ్జి

న హ్యేనం హాస్యతే లక్షీ శ్రడ్దుర్లభా యా గతాయుషామ్‌.

ప్ర. అ. ఏతత్‌ =ఇది, రామస్య=రామునకు, శించన=ఏమాత్రమూ, న=కాదు. రామః=రాముడు, న ముమూర్షతి=మరణించ విచ్చయించుట లేదు.

యుద్ధకాండము 533 యా=ఏది, గతాయుషామ్‌=పోయిన ఆయుర్దాయము గలవారికి, దుర్లభా=దుర్ల భమైవదో అట్టి, లక్ష్మీః=శోభ, ఏనమ్‌=ఈ రాముణీ న హాస్యతే హి=విడువదు కదా.

తా ఇది రామునకు ఒక పెద్ద విషయము కాదు... రాముడు మరణించబోడు. ఈతనిని కాంతి విడువదు (విడువలేదు). ఆయుర్దాయము చెలినవారికీ ఇట్టి కాంతి ఉండదు. త్త క! యు మూ, తస్మాదాశ్వాసయాత్మానం బలం చాశ్వాసయ స్వకమ్‌, త్తే

యావత్‌ "సైన్యావి పర్వాణి పునః సంప్థాపయామ్య హమ్‌.

ష్‌ అం తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, ఆత్మొనమ్‌=తనను, ఆశ్వాపయ= ఓదార్భుకొనుము. స్వకమ్‌=నీ పంబంధమైన, బలమ్‌= కేనను, ఆశ్వాసయ=ఓదొ ర్భుము. ఆహమ్‌=నేను, సర్వాణి=సమస్తమైన్క _ పైన్యాని= సైన్యములను, పునః=మరల, యావత్‌ పంస్థాపయామి=నిలి పెదను.

తా. అందువలన నీవు నీ మనస్సును కుదుటపరచుకొని నీ సైన్యమును ఓదార్చుము. నేను ఇంతలో సైన్యములను అన్నింటినీ ధైర్యము చెప్పి నిలిపెదను. మూ. ఏతే హి పులనయనాస్‌త్రాపాదాగతపాధ్వసాః తై

కర్తే కర్తే ప్రకథితా హరయో హరిసత్తను

క! వలి

ద్ర అ. హరిసత్తమజనానర[్రేష్టుడా |! ఏతే=ఈ హరయఃణవాన రులు, పుల్లనయనాః=వికసించిన నేత్రములు గలవారై, త్రాపాత్‌ =ఐభయమువలన, ఆగతసాధ్వసాణ=పొందబడిన కంగారు. గలవారై కళ్ణే కర్ణే=ప్రతిచెవియందు, ప్రకథితాః=చెప్పుకొముచున్నారు.

తా, నానర్యశ్రేష్టుడా ! ఆ వానరులు కండ్లు పెద్దవిచేసి భయముతో తొందరపడుచు ఒకరి చెవిలో ఒకరు ఏమేమో చెప్పుకొనుచున్నారు. 42 మూ. మాం తు దృష్ట్వా ప్రధావన్తమవీకం సంప్రహర్షితుమ్‌, తత

త్యజమ్త హరయస్త్రాసం భుక్తపూర్వామిన ప్రజమ్‌.

ప్ర. అ. అనీకమ్‌= పైన్యమును, సం ప్రహర్షితుమ్‌=ఉత్సాహపరచుటకు, (ప్రధావన్తమ్‌=పరు గెత్తుచున్న, మామ్‌=నన్ను, దృష్టాా2చూచి, హరయఃావాన రులు, (తాసమ్‌=-భయమును, భుక్తపూర్వామ్‌=పూర్వము అఆనుభవించబడీన, ప్రజమ్‌ ఇవ=మాలికను వలె, త్యజన్తు=విడచెదరుగాకు

తా. సైన్యమును ఉత్చాహసరచుటకై నేను శీఘ్రముగా ఇటు అటు వెళ్లుచుండగా నన్ను జూచి, ఈ _ వానరులు ఇంద్రజిత్తు అను భ్రమచేత

534 శ్రీమద్రామాయణము భయపడుచున్నారు.. వారు అట్టి భయమును, ఉపయోగించిన పుష్పమాలను పరిత్యజించినట్లు పరిత్యజించేటట్లుగా చేయుము, 43 మూ పమాశ్వాష్యతు సుగ్టీవం రాక్షపేన్హో) విభీషణః తశ

విద్రుతం వానరావీకం తత్చమాశ్వాసయత్పువః

ద్‌ అం రాక్ష పేన్హ=రాక్షస్యశేష్టు డైన, విభీషణః=విభీషణుదు, సుగ్రీవమ్‌= షుగ్రీవుళ్ల పమాశ్వాస్య= ఓదార్చి, విద్రుతమ్‌=పొరిపోవుచున్న, తత్‌ వానరానీకమ్‌=ఆ వానరపైన్యమును, పునః=మరల, సమాశ్వాపయల్‌ =ఓదార్చెను.

తా. రాక్షస్మశ్రేష్టుడైన విభీషణుడు ఈ విధముగా సుగ్రీవునకు ధైర్యము ఛెప్పి పారిపోవుచున్న ఆ వానరపైన్యమును మరల ఓదార్చెను. శశీ మూ. ఇన్దుజిత్తు మహామాయః సర్వ పైన్యసమావృతః, త్రో

వివేశ నగరీం లజ్కాం పితరం చాభ్యుపాగమత్‌.

ధ్ర అ. మహామాయః=గొప్ప మాయ గల, ఇన్హాజిత్తు=ఇం(ద్రజిత్తు అయితే, సర్వ సైన్యసమావృతః=సకల సైన్యముతో కూడినవాడై, లబ్కాం సెళమ్‌=రంకానగరీ మును, నివేశ= ప్రవేశించెను. పీతరమ్‌=ళండ్రిని, అభ్యుపాగమత్‌ చ=సమీపించెను కూడ.

తా. గొప్ప మాయగల ఇంద్రజిత్తు సమస్త సైన్యముతో లంకానగరములో ప్రవేశించి, తండ్రి దగ్గరకు వెళ్లెను. 45 మూ. తత్ర రావణమాసాద్య అభివాద్య కృతాళ్జులిః త్తే

ఆచచక్షే ప్రీయం పిత్రే నిహతౌ రామలక్ష శణౌం

లు

ప్ర. అ. తత్ర=అక్కడ, రావణమ్‌=రావణుని, ఆసాద్య=సమీపించి, అభి వాద్య= నమస్కరించి, కృతాబ్దులిః= చేయబడిన దో సీలికలవాడై, రామలక్ష్మణౌ=రామ లక్ష్మణులు, విహతౌ=చంపబడినారు అని, పిదర్రే=తండ్రికి, (ప్రియమ్‌=(సియమైన, వచనమును, ఆచచక్షేఐచెప్పెను.

తా. అతడు అక్కడ రావణుని సమీపించి, ఆంజలి ఘటించి నమస్కరించి “రామలక్ష్మణులను చంపివేసితినో అని ఆతనికి ప్రియమైన వచనమును చెప్పెను. త్తే్ర మూ, ఉత్పపాత తతో హృష్టః పుత్రం చ పరిషస్వజే, త్త

రావణో రక్షపాం మధ్యే శ్రుత్వా శత్రూ నిపాతితౌ.

ష్‌ అ. రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, రావణః=రావణుడు, శత్రూజశత్రువుల నిద్దరినీ, విపాతితౌ=పడగొట్టబడివవారివిగొ,

యుద్ధకాండము నే శ్రుత్యా=వివి తతః=అటుపన్ముట, హృష్టః=సంతో షించినవాడై, ఉత్పపాతవ=ఎగిరి సిన, పుత్రమ్‌ =పుత్రుణ్ణీ, పర్షిస్వజే చజ=కౌగలించుకొనెను కూడు

తా. రావణుడు శత్రువులు చంపబడినా రను వార్తను రాక్షసుల మధ్య విని సంతోషముతో ఎగిరి గంతు వేసి లేచి పుత్రుణ్ణి కౌగలించుకొనెను. 47 మూ. ఉపాఘ్రూయ చ తం మూర్తి పప్రచ్చ (ప్రీతమావపు త్తి

పృచ్చతే చ యథావృత్తం పిత్రే తస్మై న్యవేదయత్‌,

యథాతౌ శరబన్హేన నిశ్చేష్టా విష్ప్రభౌ కృతౌ. శ్రి

ప్ర అ. (ప్రీతమానసఃపంతో షించిన మనష్సు గలవాడై, తమ్‌=వానిని, మూర్హ్ని=శిరస్పునందు, ఉపాఘాయ=వాసన చూచి,వప్రచ్చ=అఆడిగెను. ష చృతే=అడు గుచున్న, పీల్రే=తం్రికి, తౌ=వారిద్దరూ, శరబస్టేన=శరబంధనముచేత, ఫస లేనివారుగాను, విష్ప్రభౌ=కొంతి లేనివారు గాను, యథా=ఎట్టు, కృతొ=చేయబడిర్‌*, అట్టు, యథావృత్తమ్‌=జరిగినవిధముగా, న్యవేదయత్‌ =తెలి పెను.

తా. ఆతడు సంతోషించిన మవస్సుతో ఇంద్రజిత్తును శిరస్సు మీద వాసన చూచి (ముద్దుపెట్టుకొని) *ఎట్లు చంపితివి ఫొ అని ప్రర్నించెను. ఇంద్రజిత్తు ఆ విధముగా ్రశ్నించుచున్న తండ్రికి తాము ఆ సోదరుల విద్దరినీ శరబంధముచేత ఎట్టు బంధించెనో, ఎట్టు కాంతివిహీనములనుగా చేపెవో ఆ విషయము వంతా జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పెను. తర్కి 49 మూ, సహర్షవేగాముగతాన్తరాత్మా

శ్రుత్వా గిరం తస్య మహారథస్య,

జహొ జ్వరం దాశరథేః సముత్ధం

ప్రహృష్టవాచాభిననన్ల పుత్రమ్‌. 50

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే షట్బ్పత్వారింశః సర్గః

ప్ర అ. మహారథస్యజమహారథు డైన, తస్య=వానియొక్క, గిరమ్‌=వాక్కును, (శ్రుత్వా=విని, హర్షవేగానుగతాన్త రాత్మా= ఆనంద వేగముతో కూడిన మనస్సు గల, పణ= అతడు, దాశరభేః=రామునివలన, సముత్ధమ్‌=కలిగిన, జ్వరమ్‌=జ్వరమును, జహొజ= విడచెను. ప్రహృష్టవాచా=సంతో షీించిన వాక్కులో, పుత్రమ్‌=పుత్రుణ్లో, అభిననన్త= అభినందించెను.

తా, ఆ రావణుడు మహారథుడైన ఇంద్రజిత్తు మాటలు విని, ఆనందాతిరేకముతో నిండిన మనస్సు గలవాడై, రామునివలన కలిగిన మనస్తాపమును విడచెను. ఆనందముతో కూడిన మాటలతో పుత్రుణ్ణి అభినందించెనము 50

536 శ్రీమద్రామాయణము “*బ్రాలానందిని” అను శశ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో నలభైఆరవ సర్గ పమాస్తము.

అథసప్తచత్వారింశః పర్గః

[వానరులు రానులక్ష్మణులను రక్షించుచు వారి చుట్టూ నిలచి ఉండుట. రావణుని ఆజ్జచేత ర్నాక్షన్మస్త్రీలు నీతను యుద్ధభూమికి తీనికొనివై ఆమెకు రామలక్ష్మణులను చూవుట. వారివి చూచి వీత దుఃభించుట.]! మూ. తస్మిన్‌ ప్రవిష్టే లజ్కాయాం కృతార్ణే రావణాత్మజే,

రాఘవం పరివార్యాథ రరక్టుర్వానరర్షభాణ క్షే

ప్ర అ. తస్మిన్‌=ఆ, రావగాత్మదేంఇంద్రజిర్సు, కృతార్ధే=కృతార్థుడై, లబ్కాయామ్‌ =లంకయందు, రవిపై శించినవాడగుచుండగా, అథ=అటు పిమ్గట్క వానరర్షభాః=వానర(శ్రేష్టులు, రాఘవమ్‌=రాముణ్లో, పరివార్య=చుట్టి, రరక్టుఃక రక్షించిరి.

తా. ఇంద్రజిత్తు తాను చేయదలచిన పవని పూర్తిచేసికొని లంకలో ప్రవేశించిన సిమ్మట వానరశ్రేష్టులు, రామువి చుట్టూ నిలచి ఆతనివి రక్షించిరి.1 మూ, హనుమాూవబ్లదో నీలః సుషేణః కుముదో నలః;

గజో గవాక్షః పనసః పానుప్రప్టో మహాహరిఒ 2

జాన్చువానృషభః సున్హో రమృః శతబలిః పృథుః

వ్యూఢావీకాశ్చ యత్తాశ్చ ద్రుమానాదాయ సర్వతఒ తి

ను! ల

వీక్షమాణా దిశ సర్వాస్తిర్యగూర్హ్వ్యం చ వావరాజ

తృణేష్వపి చ చేష్టత్సు రాక్షపా ఇతి మేవిళే, క!

ప్ర అ హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, అబ్లదః=అంగదుడు, వీలణనీలుడు, సుషేణ=సుషేణుడు, కుముదః=కుముదుడు, నలః=నలుడు, గజు=గజుడు, గవాక్షః=గవాక్ట్సుడు, పసనపః=పనసుడు, మహాహరిః=గొప్పు వానరుడైన, సానుప్రస్థఃజ సానుప్రస్థుడు, జామ్బవాన్‌ =జాంబవంతుడు, బుషభః=బుషభుదు, సుస్టు=సుందుడు, రమ్ఫః=రంభుడు, శతబరిః=శతబలి, పృథుః=పృ్ఫథువు, వానరాః=ఈ వానరులు, పర్వతః=అన్ని వైపులా, వ్యూఢానీకాఃజ=నిలుపబడిన సేనలు గలవారై, యత్తాళ్ళ్చ=పన్న దులె, (ద్రుమాన్‌ =వృక్షములను, ఆదాయః= గ్రహించి, సర్వాః=సమస్తమైన, దిశఃజ ధా దిక్కులను, తిర్యక్‌= అడ్డముగాను, ఊర్హ్వ్యం చ= పైకి, వీక్షమాణాః=చూచుచున్న వారై తృణేష్వపి=గడ్డిసరకలు కూడ మష్టెళ్సు=కదలగా, రాక్టసాః ఇతి=రాక్టసులు అని, మేనిరే= తలచిరి.

తొ. హనుమంతుడు, అంగదుడు, వీల = సుషేణలు, కుముదుడు, వలుడు, గజ - గవాక్సులు, పనసుడు, సానుప్రష్ణుడు, జాంబవంతుడు,

538 శ్రీమద్రామాయణము బుషభ-సుందులు, రంభ - శతబలి - పృథులు - ఈ వానరు లందరు వృక్షములు ధరించి, అన్ని వైపుల ేనలు నిలిపి, యుద్ధసన్నద్ధులై నిలచిరి. అన్ని దిక్కులు, అడ్డముగాము, పైకి చూచుచు. గడ్డిపరక కదలినను రాక్షపు లవి అనుకొనుచుండిరి. 2-4 మూ. రావణశ్చాపి సంహృష్ట్రో విష్పజ్యేన్పుజితం సుతమ్‌,

ఆజుహావ తతః సీతారక్షణీ రాక్ష సీస్తదా. క్‌

ప్ర అ. రావణశ్చాసి=రావణుడు కూడ, సంహృష్ట్ర=సంతోషించిన వాడై. సుతమ్‌= కుమారుడైన, ఇన్హుజితమ్‌=ఇంద్రజిత్తును, విస్పజ్య=పంపీవేపి, తతః=అటు పీమ్మట, పీతారక్షణీణ= వీతను రక్షించుచున్న, రాక్ష పీణ=రాక్షప్త్రీలను, ఛదా=అప్పుడు, ఆజుహావజ= పీలచెమ,

తా. రావణుడు సంతోషించి, కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తును పంపివేపి, పిమ్మట సీతను రక్షించుచున్న రాక్షసస్త్రీలను పిరిపించెను. ర్‌ మూ. రాక్షస్యస్తిజటా చాపి శాపవాత్త ముపస్థితాం

తా ఉవాచ తతో హృష్టో రాక్షసీ రాక్షపాధిపణ 6

ప్ర అ, రాక్షస్యః=రాక్షస స్త్రీలు, త్రిజటా చాపి=క్రిజట, శాసనాల్‌ =అజ్జ వలన, తమ్‌=ఆ రావలణుని, ఉపస్టితాః=సమీపించిరి, తతః=అటు పిమ్మట, హృష్టః సంతోషించిన, రాక్టపాధిప=రావణుడు, తాః రాక్షసీణ=ఆ రాక్షసస్త్రీలము గూర్చి, ఉవాచ= పలికెను,

తా, ఆ రావణుని ఆజ్ఞ ప్రకారము రాక్షసస్త్రీలు, (త్రిజట అతనిదగ్గరకు వచ్చిరి. పిమ్మట సంతోషించిన రావణుడు ఆ రాక్షసస్త్రీలతో ఇట్లు పలికెను. 6 మూ, హతావిన్తుజితాఖ్యాత వైదేహ్యా రామలక్ష్మణౌ,

పుష్పకం తత్పమారోప్య దర్శయర్వం రణే హతౌ. 7

ప్ర అ. రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష శ్రకులను, ఇన్హుతా=ఇంద్రజిత్తుచేత, హతౌ= చంపబడినవారివిగా, వైదేహ్యాః= సీతకు, ఆఖ్యాత=చెప్పుడు. తత్‌=ఆ, పుష్ప కమ్‌= పుష్పుకమును, పమారోష్య=ఎక్కించి, రణే=యుద్ధమునందు, హతౌ=చంప బడిన ఆ రామలక్ష్మణులను, దర్శయధ్వమ్‌=చూపుడు.

తా. ఇంద్రజిత్తుచేత రామలక్ష్మణులు చంపబడి రని పీతకు చెప్పుడు. ఆమెను పుష్పకము నెక్కించి తీసుకొనివెళ్లి యుద్దములో చంపబడిన రామలక్ష్మణులను చూపుడు, ౮ 7

యుద్ధకాండము 839 మూ. యదాశ్రయాదవష్టబ్దా నేయం మాముపతిష్టతే,

పో2_ప్యా భర్తా పహ భ్రాత్రా విహతో రణమూర్దని. శి

ప్ర అ. ఇయమ్‌= ఈమె, యదాశ్రయాత్‌ =ఎవని ఆశ్రయమువలన, అవప్పబ్బా= గర్వితురాలై, మామ్‌=నమ్న, న ఉపతిష్పతే=చేరుటలేదో, సః=ఆ, అస్యాః భర్తా= ఈమె భర్త, రణమూర్ధని=యుద్దాగ్రమునందు, భ్రాత్రా పహ=సోదరునిలో కూడ, విహతః=చంపబడివాదు.

తా. ఈమె ఎనవి ఆశ్రయము చూచుకొని గర్వితురాలై నన్ను చేరుటలేదో అట్టి ఈమె భర్త ఆతని పోదరుడూ కూడ యుద్ధరంగమునందు చంపబడివారు. మూ. విర్విశజ్కా విరుద్విగ్నా విరపేక్తా చ మైథిలీ,

మాముపప్టాప్యతే పీతా సర్వాభరణభూ షితా. 0

ప్ర. అ. మైథిలీ=మిథిలారాజకునూరియైన, _ పీతాఐపీత, నిర్వి శజ్కా=రాముని శంకలేనిదై, విరుద్విగ్నా=భయపడనిదై, నిర పేక్షా=రామునిమీద ఆశ లేనిదై, పర్వాభరణభూ షితొ=సమస్తములైన అలంకారములచేత అలంకరించబడినదై, మామ్‌=నన్ను, ఉపసాస్యతే=చేరగలదు.

తా. మిథిలారాజకుమారియైన సీత సకలాలంకారములు అలంకరించుకొవి రాముడు వచ్చు వనే శంక గాని భయము గావ, ఆశ గావి లేవిదై నన్ను చేరగలదు. 9 మూ. అద్య కొాలవశం ప్రొస్తం రణీ రామం పలక్ష్మణమ్‌,

అవేక్ష్య వివివృత్తా పా చావ్యాం గతిమపశ్యతీ. 10

అన పేక్షా విశాలాక్షీ మాముపస్టాప్యతే స్వయమ్‌.

ల్‌ ల్‌ గ

ప్ర, అ. వెశాలాక్టీ=విశాలమైన నేత్రములు గల, పా=ఆమె, అద్య=ఇప్పుడు, రణే=యుద్ధమునందు, సలక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మణునితో కూడిన, రామమ్‌=రాముళ్లి, కాల వశమ్‌=కాలవశమును, గతమ్‌=పొందినవారినిగా, అవేక్త్య=చూచి, వినివృత్తాజ తిరిగి వచ్చినదై, అవ్యామ్‌=మరియొక, గతిమ్‌=గతివి, ఆపశ్యతీ=చూడనిదై, అన పేక్షా= రామా పేక్ష లేవిదై, స్వాయమ్‌=స్వయముగా, మామ్‌=నన్ను, ఉపప్టాస్యతే=చేరగలదు.

తొ. విశాలాక్షియైన ఆ పీత ఈనాడు యుద్ధములో మరణించిన రామలక్ష్మణులను చూచి తిరిగి వచ్చి, మరొక గతి ఏదీ రెళపోవుటచే రాముత్లో అ పేక్తించక స్వయముగా నాదగ్గరకు రాగలదు. 10 మూ, తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా రావణస్య దురాత్మనః క్ష

రాక్షస్యస్తాస్త థేత్యుక్తా జగ్ముర్వై యత్ర పుష్పకమ్‌.

ప్ర అ. తాః రాక్షస్యః=ఆ రాక్షపస్త్రీలు, దురాత్మనఃజ=దురాత్ము డైన,

540 శ్రీమద్రామాయణము తస్య రావణస్య= రావణునియొక్క, తత్‌ వచనమ్‌ =ఆ వచనమును, శ్రుత్వా=విని, తథా ఇతి=లప్లే అని, ఉక్త్వా=పలిక్ర, పుష్పకమ్‌=పుష్పకము, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నదో అక్కడికీ, జగ్ముః వై= వెళ్ళిరి.

లాఆ రాక్షసస్త్రీలు దురాత్ముడైన ఆ రావణుని మాటలు వివి, “అట్లే చేపెదము"” అని పలికి ఫపుష్పుకవినమూన మున్న చోటికి వెళ్లిరి. కై మూ. తతః పుష్పకనూదాయ రాక్షస్యో రావణాజ్ఞయా, కం

అశోకవనికాష్థాం తాం మైథిలీం సముపానయన్‌,

ప్ర ఆ తధఃలటు పిమ్మట, రాక్షస్యః=రాక్షస స్త్రీలు, రావణా జ్ఞయా=రావణుని ఆజ్జ్ఞచేత, పుష్పకమ్‌=పుష్పుకమును, ఆదాయవతీ సికొనివచ్చి, ఆశోకవనికాసంస్థామ్‌= అశోకవనములో ఉన్న, తామ్‌=ఆ, మైథిలీమ్‌= సీతను, సముపానయన్‌ =పొందించిరి.

తా పిమ్మట ఆ రాక్షసస్త్రీలు రావణాజ్ఞచే పుష్పకవిమూనమును అశోకవనములో ఉన్న సీతదగ్గరకు తీసికొనివెల్లిరి. 12 మూ. తామాదాయ తు రాక్షప్యో భర్త్రశోకపరాజితామ్‌. ను

సీతామారోసయామాసుర్విమానం పుష్పకం తదా.

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, రాక్షస్యః=రాక్షపస్త్రీలు భర్త ఫో కపరొబి తామ్‌=భర్తను. గూర్చిన శోకముచేత పీడింపబడిన, తాం సీతామ్‌=ఆ పీతను, ఆదాయ=తీసికొని, పుష్పకం విమానమ్‌=పుష్పకవిమానమును, ఆరోపయామాసుః=ఎక్కించిరి,

తా. పీమ్ముట ఆ రాక్షసస్త్రీలు భర్తను గూర్చిన శోకముచే పీడించబడిన ఆ వీతను తీసికొనివచ్చి ఆ పుష్పకవినూనము మీద ఎక్కించిరి. 13 మూ. తతః పుష్పకమారోప్య సీతాం శ్రియా సహ, కడ

జగ్ముర్తర్శయితుం తస్య రాక్షస్యో రానులక్ష్మణా.

ప్ర. అ. తతః=అటు పిమ్మట, రాక్షస్యః=రాక్షసస్త్రీలు, త్రిజటటయా సహ=త్రీజ టతో కూడ, సీతామ్‌=సీతను, పుష్పకమ్‌=పుష్పకమును, ఆరోపష్య=ఎక్కించి, త స్యె= ఆమెకు, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులను, దర్శయితుమ్‌=చూపుటకు, జగ్మోఃవ వెళ్లిరి,

తా. పీమ్మట ఆ రాక్ష్తసస్త్రీలు త్రిజటతో కూడ సీతను పుష్పకము ఎక్కించి, ఆమెకు రామలక్ష్మణులను చూపుటకు తీసికొని వెళ్లిరి, కడ

యుద్ధకాండము ర4కే మూ, రావణో. కారయళల్లజ్కాం పతాకాధ్వజమాలినీమ్‌, కేర్‌

ప్రాఘఫోషయత హృష్టశ్చ లజ్కాయాం రాక్ష సేశ్వరః

రాఘవో లక్ష శ్రొల్ఫైన హతావిన్హజితా రణే, 16

ప్ర. అ. రాక్ష సేశ్వరః=రాక్షసరాజైన, రావణః=రావణుడు, హృష్టః=సంతో షీంచినవాడై, లజ్కామ్‌=లంకను, పతాకాధ్వజమాలినీమ్‌ = పతాకలయొక్క ధ్వజముల యొక్క పంక్తులు గలదానివిగాా కారయామాస=చేయించెను. రాఘవఃణ=రాముడు, లక్ష్మణ శెవ=లక్ష్మణుడు, ఇన్చుజితా=ఇంద్రబిత్తు చేత, రణే=యుద్ధమునందు, హతౌ=చ్‌ంపబడినారు అని, (ప్రాఘఫోషయత=చాటించెను.

తా. రాక్షసరాజైన రావణుడు సంతోషముతో లంకాపట్టణమును

న్య ను!

పతొకలతోను, ధ్వజములతోను అలంకరింపచేసి “యుద్దములో ఇంద్రబిత్తు రామలక్ష్మణులను చంపివేసినాడు” అవి చాటింపు వేయించెను. 16 మూ. విమానేవాపి గత్వా తు సీతా శ్రియా సహ,

దదర్శ వానరాణాం తు సర్వం సైన్యం వనిపాతితమ్‌. కే?

ప్ర అ. సీతా=పీత, త్రిటయా సహ=త్రిజటతో కూడ, విచా నేన=విమానముచేత, గత్వావ వెళ్లి, నిపాతితమ్‌=పడగొట్టబడిన, పర్వమ్‌=సమస్త మైన, వానరాణాం సైన్యమ్‌= వానరుల 'పైన్యమును, దదర్శ=చూచెను.

తా. పీత త్రిజటతో కూడ విమానము ఎక్కి వెళ్లి అక్కడ చంపి పడవేయబడిన వానర సైన్యము నంతను చూచెను. 17 మూ. ప్రహృష్టమనసశ్చాపి దదర్శ సిశితాశవాన్‌,

వానరాంశ్చాతిదుఃఖార్లా నామలక్ష్మణపార్వతఒ 18

ప్ర అ ప్రహృష్టమనసః=సంతో సషించిన మనస్సులు గల, సిశితాశనాన్‌ =రాక్ష సులను, రామలక్ష్మణ పార్శ ఏతః=రామలక్ష్మణుల ప్రక్కన, అతిదుఃఖార్తాన్‌: ఇమిక్కీలి దుఃఖపీడితులైన, వానరాంశ్చ=వానరులను, దదర్శ=చూచెను.

తా, పీత అక్కడ చాల సంతోషముతో ఉన్న రాక్షసులను, రాముని ప్రక్క చాల దుఖము, బాధపడుచున్న వానరులను చూచెను, శతి మూ. తతః సీతా దదర్శోభౌ శయానౌ శరతల్పగౌ,

లక్ష్మణం వైవ రామం చ విసంజ్ఞా శరపీడితౌ, 19

విధ్వస్తకవచౌ వీరౌ విప్రవిద్దశరాసవౌ,

పాయ కైశ్ళిన్నసర్వాజ్లా శరస్తమృమయాౌ క్షితౌ, 20

క542 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, పీతా=పీత, శయానౌ=శయనించి ఉన్నవాగూ, శరతల్చగౌ=శరతల్పమునందు ఉన్నవారూ, విసంజ్ఞా=సంజ్ఞ లేవివారూ, శరపీడితౌ=బాణములచేత పీడించబడినవారూ, విధ్వస్తకవచౌజవిరిగిపోయిన కవచ ములు గలవారూ, వీరౌ=వీరులూ, విప్రవిద్దశరాసనౌ=దూరముగా విపీరివేయబడిన ధనస్సులు గలవారూ, పాయకై=బాణములచేత, భిన్నసర్వాజ్లౌ=భేదించబడిన పకలశరీరము కలవారూ, క్షితౌ వేలమీద, శరస్తన్చుమయౌ= బాణము లవే గడ్డి (స్తంబతృణముతో వ్యాష్తమైనవారు, ఉభౌ=ఇద్రరిని, లక్ష్మణం చైవ=లక్ష్మణువి, రామం చ=రాముళ్లి, దదర్శ=చూచెను.

తా. పిమ్మట పీత బాణములచేత పీడింపబడి శరతల్పముమీద సంజ్ఞ లేకుండా శయనించి ఉన్న రామలక్ష్మణులను ఇద్దరినీ చూచెను. ఆ వీరుల కవచములు విరిగిపోయెను. వారి ధనస్సూలు దూరముగా పడి యుండెను. వారి శరీరములు పూర్తిగా బాణములచేత 'భేసింపబడి ఉండెను. వేలమీద బాణము లనే గడ్డితో నిండి ఉండిరి. 19, 20 మూ. తౌ దృష్ట్వా భ్రాతరౌ తత్ర ప్రవీరౌ పురుషర్షభౌ,

శయానౌ పుజ్జరీకాక్షై కుమారావివ పానకీ. ల్ని

శరతల్పగతౌ వీరౌ తథాభూతౌ వరర్షభౌ

దుఃఖార్తా కరుణం సీతా సుభృశం విలలాప హం 22

ప్ర ఆ. ప్రవీరౌ=ఉత్తమవీరులు, పురుషర్షభౌ=పురుష్యశేష్టులు, పుణ్ణరీ కాక్షాఐ పద్మములవంటి నేత్రములు గలవారు, పావకీ=అగ్నిపుత్రులైన, వీరౌ=వీరులైన, ఘమారావిన= స్కందవిశాఖుల వలె ఉన్ననారు, శరతల్పగతౌ=శరతల్పమునందున్న వారు, తశత్ర=అక్కడ, శయానౌ=శయనించినవారు, తధాభూతౌ=ఆ విధముగా ఉన్నవారు, నరర్షభౌ=మానవులలో (శ్రేష్టులు అయిన, తౌ (భాతరౌ=ఆ సోదరులను, దృష్ట్వా=చూచి, సీతా= సీత, దుఃఖార్తా=దుఃఖ పీడితురాలై, కరుణమ్‌=దీనముగొ, పుభృశమ్‌ =అత్యధికముగా, విలలాప హః=విలపించెను.

తా. నుహావీరులు, పురుష్యశ్రేస్టులు, శరతల్పముమీద శయనించి ఉన్నవారు, అగ్నిపుత్రులైన, వీరులైన, స్కందవిశాఖుల వలె ఉన్నవారు, పద్మములవంటి నేత్రములు గలవారు అయిన ఆ సోదరులు అట్టి ఫ్టితిలో ఉండుట చూచి సీత దుఃఖపీడితురాలై దీనముగా మిక్కిలి విలపించెను. 2 22 మూ. _భర్తారమనవద్యాణ్లీ లక్ష్మణం చా సితేక్షణా,

(పిక్ష్య పాంపుషు చేష్టవ్తా రురోద జనకాత్మజా. 23

ప్ర అ. అనవద్యాణ్గీ=దోషములు లేవి శరీరము గల, అసితే

యుద్ధకాండము 543 క్షణా=వల్లని నేత్రములు గల, జనకాత్మజా= సీత, పొంసుషు=పరాగములయందు, చ్టన్తా=దొరలుచున్న, (పడియున్న), భర్తారమ్‌=భర్తను, లక్ష్మణం చ=లక్ష్మలుణ్ణి గ్రుక్ష్య్ర=చూచి, రురోద=ఏడ్చెను.

తా. దోషములు లేని అవయములు గలది, నల్లని నేత్రములు కలది అయిన పీత, పరాగములో పడి పున్న భర్తను, లక్ష్మణునీ చూచి ఏద్చెను.23 మూ. సబాప్పశోకాభిహతా సమీక్ష్య

తౌ భ్రాతరౌ దేవసుతప్రభావౌ,

వితర్క్మయన్తీ విధనం తయోః పా

దుఃఖాన్వితా వాక్యమిదం జదాద, ర!

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికొవ్యే యుద్దకొడ్డే సప్పచత్వారింశఈ సర్గ

ప్ర అ సబాప్పశోకాభిహతాజ కన్నీటితో కూడినది. శోకముదచేత పీడింపబ డినదీ అయిన, సొ=ఆ సీత, దేవసుతప్రభావౌ=దేవపుత్రుల వంటి ప్రభావము గల, తౌ భ్రాతరౌ=ఆ పోదరులను, సమీక్ష = చూచి, తయోఃజవారియొక్క, విధ నమ్‌=మరణమును, వితర్మయన్తీ=ఊ హించుచున్నదై, దుఃఖాన్వితా=దుఃఖముతో కూడినదై, ఇదమ్‌=ఈ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, జగొద= పలికెను.

లా, దేవతాపుడ్రులవంటి (ప్రభావము గల ఆ సోదరులను చూడగానే సీత కన్నీరు కొర్చుచు, శోకపీడితురాలై, వారు మరణించివారవి తలచి చుఃఖముతో ఇట్లు పలికెను. 24

“బాలానందిని ఆను శ్రీమదామాయణాంధన్వాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో నలుబదిపీడవ నర నమాస్త్రము,

అథ అష్ట్షచత్వారింశః పర్గః

గనీత విలవించుటు (త్రిజట ఆమెను ఓదార్చుచు రానులక్ష్మణిలు జీవించియే రని ఆమెకు నమ్మకము కలిగించి తిరిగి లంకలోనికీ కులు మూ. భర్తారం విహతం దృష్ట్వా లక్ష్మణం చ మహాబలమ్‌,

విలలాప భృశం సీతా కరుణం శోకకర్శితా. |

ప్ర అ. పీతొ=పీత, విహతమ్‌=చంపబడివ, భర్తారమ్‌=భర్తను, మహాబలమ్‌= గొప్ప బలము గల, లక్ష శ్రైణం చ=లక్ష్మణువీ, దృష్ట్వా=చూచి, భృశమ్‌ మిక్కిలి, భోకకర్శితా=శోకముచేత కృశింపచేయబడినదై, కరుణమ్‌=దీన ముగా, విలలాప=విలపసీంచెను.

తా. పీత చంపబడిన భర్తను, మహాబలుడైన లక్ష్మణునీ చూచి మిక్కిలి శోకముచేత కృశించినదై దీవముగా ఏడ్చెను. కె మూ. ఊచురాక్షణికా యే మాం పుత్రిణ్యవిధవేతి చ,

లేఒద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఒనృతవాదినణ ౭

ప అ యే=ఏ, లాక్షణికాణ=సాముద్రికలక్షణములు తెలిసినవారు, మామ్‌=నన్ను, _పుత్రిణీ=పుత్రవంతురాలు. అనీ, అవిధవేతి చ=వైధవ్యము లేనిది అనీ, ఊచుః=చెప్పిరో, తే=ఆ, జ్ఞానిన=జ్ఞానవంతులు, అఆద్య=ఇప్పుడు, రామే=రాముడు, హతే=చంబడినవా డగుచుండగా, అన్ఫతవాదినః=అపత్యము పలికినవారు.

తా. నన్ను చూచి పూర్వము సాముద్రికశా స్త్రజ్ఞులు ఈమె పత్రవంతురాలు అగు వనీ, వైధవ్యము _ లేనిదనీ చెప్పి ఉన్నారు. కాని ఇప్పుడు రాముడు మరణించుటచే ఆ పండితులందరు అసత్యము చెప్పినట్లయినది. 2 మూ. యజ్వనో నుహిషీం యే మామూచుః సల్నీం చ పత్తిణం

తేఒద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఒనృతవాదినః, త్రి

ఖా

ప్ర అ. యే=ఎవరు, మామ్‌=నన్ను, యజ్వనః=యాగముచేయు వాని మహిషీమ్‌=పట్టమహిషినిగాను, సత్త్రిణః=యాగములుచే సినవానియొక్క, పల్నీమ్‌= పల్నినిగాను, ఊచుః=చెప్పీరో, సర్వే=సమస్తమైన, తే జ్ఞానినః=ఆ పండితులు, అద్య=ఇప్పుడు, రామే=రాముడు, హతే=చంపబడినవాడగుచుండగా, అన్ఫతవాదినః= అసత్యము పలికినవా రైనారు.

యుద్ధకాండము ర్‌శర్‌

తా. పూర్వము ఏ పండితు లందరూ నన్ను గూర్చి ఈమె యజ్ఞములు చేసినవాని పట్టమహిషి అగునన్కీ యాగములు చేసినవాని ధర్మపత్ని అగుననీ చెప్పినారో వారు ఇప్పుడు రాముడు మరణించుటచే అసత్యము చెప్పిన ట్లయినది. మూ. వీరపార్థినపత్నీనాం యే విదుర్భర్తృపూజితామ్‌,

తేఒద్య సర్వే హతే రామే జ్ఞనినోఒనృతవాదినఐ తే

ప్ర అ, వీరపార్ధివపల్నీవామ్‌జవీరులైన రాజభార్యలలో భర్తృపూజి తామ్‌=భర్తచేత గౌరవింపబడినదానినిగా, యే=ఎవరు, విదుః=తెలిసికొవినారో (వెప్పినారో), తే=ఆ, సర్వే=సమస్తమైన, జ్ఞానిన=పండితులు ఆద్య=ఇప్పుడు, రామే=రాముడు, హతే=చంపబడినవాడగుచుండగా, అన్ఫతవాదినః=ఆసత్యము పలికినవారు,

తా. వీరులైన రాజుల భార్య అందరిలోను నేను భర్త గౌరవమునకు పాత్రురాల నగుదు నవి చెప్పిన పండితులు, ఇప్పుడు రాముడు మరణించుటచేత, అసత్యము పలికినవా రైనారు. క! మూ. ఊచుః సంశ్రవణే యే మాం ద్విజాః కార్తాన్తికాః శుభామ్‌,

తేఒద్య పర్వే హతే రామే జ్ఞానినోఒవృతవాదినః ర్‌

ఖా

ప్ర, అ. కార్తాన్తికాః= దైవజ్హాలైన, యే=ఏ, ద్విజాః=బ్రాహ్మణులు, సంశ్ర వణే=వాకు.. వినబడదు. దూరములో, మామ్‌=నన్ను, శుభామ్‌=సౌభాగ్యవతినిగా, ఊచుః=పలికిరో, తే=ఆ, పర్వే=అందరు, జ్ఞానినః=పండితులు, అద్య= ఇప్పుడు, రామే=రాముడు, హతే=చంపబడినవాడగుచుండగా, అన్ఫతవాదినః= అసత్యము పలికివవా రైవారు.

తా. దైవజ్ఞులైన ఏ ద్విజులు, నేను వినుచుండగా, “ఈమె సౌభాగ్యవతి అగును అని చెప్పినారో ఆ సండితులందరూ ఇప్పుడు రాముడు చనిపోవుటచేత అపత్యము పలికిన ట్లయినది. ర్‌ మూ. ఇమాని ఖలు పద్మాని పాదయోర్యెః కుల స్త్రియః,

ఆధిరాజ్యే ౬ భిషచ్యన్తే నరేస్హః పతిభిః సహ. 6

ప్ర అ. పాదయోః=నా వి వయులయందు, ఇమాని=ఇవి, పద్మాని ఖలు=అట్టి పద్మములుకదా, య్రైఃజవేటిచేత, కులస్ర్రీయః=కుల స్త్రీలు, నరేన=రాజు లైన, పతీభిః; పహ=భర్తలతోకూడ, ఆధిరాబ్యే=చక్రవర్తిత్వమునంద్‌; అభిషి చ్యన్తే=అభి షేకింపబడుదురో

తా. నా పాదములలోని పద్మములు ఉన్న స్త్రీలు రాజులైన భర్తలతో

546 శ్రీమద్రామాయణము కూడ చక్రవర్తిత్వమునందు. అభిషేకింపబడుదురు కదా? - 6 మూ, వైధవ్యం యాన్తి యైర్నార్యోఒ లక్ష జైర్భాగ్యదుర్లభాః వాత్మనస్తాని పశ్యామి పశ్యన్తీ హతలక్షణా. 7 ప్ర. అ. హతలక్షణా=వ్యర్థమైన లక్షణములు గల నేను, పశ్యన్తీ=పరీక్టించి చూచుచున్నదానవైై భాగ్యదుర్లభాః=దుర్లభమైన భాగ్యము గల, వార్యః=స్త్రేలు, యైః=ఏ, అలక్షటైఃజ చెడ్డ లక్షణములచేత, వైధవ్యమ్‌=వైధవ్యమును, యాన్తి=పొందు దురో, తాని=అట్టీ అవలక్షణములను, ఆత్మనః=నాకు, న పశ్యామి=చూడను. తొ. నాయందున్న మంచి లక్షణము లన్నీ వ్యర్ధమై పోయినవి. ఏ అవలక్షణములున్న స్త్రీలు దౌర్భాగ్యవతులై _ వైధవ్యమును పొందుదురో అట్టి లు యూ మా టు అవలక్షణములేవీ వెదకి చూచినను నాయందు కనబడుట లేదు. 7 మూ. పత్యనామావి పద్మాని స్త్రీణాముక్తాని లక్షతైఃం తాన్యద్య విహతే రామే వితథావి భవన్తి మే 8 ప్ర అ. లక్షటైః=ర్వజాదులైన ఇతరలక్షణములతో, పద్మావి=ఏ పద్మములు, స్త్రీణామ్‌= స్త్రీలకు, సత్యనామాని=పత్యమైన శుభనామములు కల విగా, ఉక్తాని=చెప్పబడినవో, మే= నాయొక్క, తాని=అవి, అద్య=ఇవ్పుడు, రామే=రాముడు, నిహతే=చంపబడినవా డగుచుండగా, వితథాని=వ్యర్థములు, భవన్తి =జఆగుచున్నవి, లా, స్త్రీల కున్న ఏ ధ్వజములు పద్మములు మొదలైన లక్షణములు తప్పక మంచి ఫలము నిచ్చునవిగా చెప్పబడినవో నొ శరీరమునందు ఉన్న ఆ లక్షణము. లన్నీ; ఇప్పుడు రాముడు మరణించుటచే వ్యర్థము లైపోయివవి. 8 మూ. కేశా? సూక్ష్మాః సమా నీలా భ్రువౌ చాసంహతే మమ, వృత్తే చారోమకే జక్జే దన్హాశ్చావిరరా మము ప్రి ప్ర, అ. మను=నాయొక్క, కేశాః= కేశములు, సూక్ష్మాః=సన్ననివి, నీలొఃా నల్లనివి, పమాః=సమమైనవి. భ్రువౌ చ=కనుబొమ్మలుకూడ, అసంహతే=కలన వివి. మను=నాయొక్క, జజ్లే=సీక్కలు, వృత్తే=వర్తులాకారమైనవి, ఆరోమ క్రే= రోమములు లేనివి, దన్హాశ్ళ=దంతములు కూడ, అవిరలాః=ఎడము లేనివి. తా, నా కేశములు (జుట్టు) సన్నగా సమముగా నల్లగా ఉన్నవి. కనుబొమ్మలు కలవకుండా ఉన్నవి. పిక్కలు గుండ్రముగా రోనుములు లేనివై ఉన్నవి. దంతములకు ఎడము లేదు. 9

యుద్ధకాండము ర్‌47 మూ. శక్జే నేత్రే కరౌ పాడా గుల్సావూరూ సమౌ చితౌ,

అనువృత్తవఖాఃస్నీగ్ధాః సమాశ్చాజ్లులయో మమ, 10

ప్ర, అ. మమ=నాయొక్క, శజ్చే=నేత్రముల పక్క నున్న లలాటపార్శ్వ భాగములు, వేత్రే=నేత్రములు, కరౌ=చేతులు, పాదౌ=పాదములు, సుల్చౌ=టీీ మండలు, ఊరూ=తొడలు, సమౌ=సమముగా నున్నవి. చితౌ=పుష్టిగా ఉన్నవి. అబ్లులయః2= (వ్రేళ్లు, అనువృత్తనఖాః=గుండ్రని గోళ్లు గలవి (చివర వెడల్పుగా (క్రమముగా కొంచెము. సన్నపడుచు ఉన్న గోళ్లు గలవి); స్నిగ్దాః= మెరుపుగలవి, సమాశ్చ=పమములు (ఉండవలసిన పొడవుగలవి),

తా. నా శంఖములు, నేత్రములు, చేతులు, పాదములు, నుణవలు, తొడలు సమములై పుష్టిగా ఉన్నవి. నా వేళ్లు అనువృత్తములైన గోళ్లతో నున్నగా పమముగా ఉన్నవి. 10 మూ. స్తనౌ చావిరళౌ సీనౌ మామకౌ మగ్నచూచుకో,

మగ్నా చోల్సేధివీ వాభిః పార్మో వరస్కం చమేచితమ్‌ 11

ష్‌ అ. మామకౌ=నా సంబంధమైన, స్తనౌజ=స్తనములు, అవిరళౌజ=దగ్గరగా ఉన్నవి, పినౌ=బలిసినవి, మగ్నచూచుకౌ=అణగిన చివరి భాగములు గలవి. ఉత్సేధినవీ=ఉన్నతప్రదేశము గల, వాభిణ=వాభి, మగ్నావలోతైనది. మే=నాయొక్క, పార్మో వరష్కం చ= పార్శ్వములు వక్షస్థలమూ. గూడ, చితమ్‌=పుష్టిగా ఉన్నది.

తా. నా స్తనములు బలిపీ దగ్గరగా ఉన్నవి. వీటి అగ్రభాగములు లోవికి అణగి ఉన్నవి. ఉన్నతప్రదేశము గల నాభి లోతుగా ఉన్నది నా పార్శ్వభాగములు, వక్ష్మస్థలమూ గూడ పుష్టిగా ఉన్నవి. 11 మూ మము వర్జో మణీవిభో మృదూన్యజ్లరుహాణి చ

ప్రతిషస్టితాం ద్వాదశభిర్మామూచుః శుభలక్షణామ్‌, [2

ప్ర అ. మముశావాయొక్క,, వర్ణఃజ=రంగు, మణినిభః=మణితో సమా వమైనది. అజ్గరుహాణి చ=రోమములు కూడ, మృదూని=మృదువైనని. ద్వాదశభిః=పన్నెండింటిచేత, ప్రతిషితామ్‌= నేలమీద విలచుదొనవైన (నేలమీద నిలబడినప్పుడు పాదాల పది(వేళ్లు, అరికాళ్లు నేలపై తగులునది) మామ్‌=నన్ను, శుభలక్షణామ్‌=శుభమైన లక్షణములు కలదానివిగా, ఊచుణచెప్పీరి,

తా. నా శరీరనర్ణము మాణిక్యవర్ణము వంటిది. రోమములు మెత్తనివి. వేలమీద నిలచునప్పుడు పది(వైళ్లు అరికాళ్లు ఆన్చి విలబడు నేను శుభలక్షణములు గలదాన నవి చెప్పిరి. 12

548 శ్రీమద్రామాయణము మూ. పమగ్రయవమచ్చిద్రపాణిపాదం చ వర్ణవత్‌,

మన్హస్మితేత్యేవ చ మాం కవ్యాలాక్షణీకొ విదుఓ 13

ప్ర అ. పాణిపొదం చ=చేతులు పాదములు, సమగ్రయనమ్‌=పూర్తిగా ఉన్న యవల గుర్తులు కలవి, అచ్చిద్రమ్‌జవేళ్లు దగ్గరగా చేర్చినపుడు రంధ్రములు లేనివి, వర్ణవత్‌=మంచి. రంగు గలవి, మన్తస్మితా=మందమైన నవ్వుగలది, ఇతి=అని, మూమ్‌=నన్నుగూర్చి, కన్యాలాక్షణికాః=కన్యయొక్క _ లక్షణములు తెలిసినవారు, విదుఃజఎరిగిరి (చెప్పిరి.

తా, నా చేతుల శవ్రేళ్లమీద పాదాల (వేళ్లమీద ఉన్న యవలు (యవల ఆకారములో ఉండు. గుర్తులు) పూర్తిగా ఉన్నవి. (వ్రేళ్లు దగ్గర చేర్చినప్పుడు రంధ్రములు లేవు. చేతులు పాదములు కూడ మంచి వర్షము గలవి. వేను చిరునవ్వు గలదానను అని కన్యాలక్షణము లెరిగిన పండితులు చెప్పిరి. 13 మూ. ఆధిరాజ్యేఒభిషేకో మే బ్రాహ్మణైః పతివా సహ,

కృతాన్తకుశలైరుక్తం తత్సర్వం వితథీకృతమ్‌. కడ

ప్ర అ. పతినా పసహ=భర్తతో కూడ, మే=నాకు, ఆధిరాజ్యాభికేకఃజ= ఆధిరాజ్యమునందు. అభిషేకము జరుగును అని, కృతాన్తకుశలైః= దైనజ్ఞాలైన, (బ్రాహ్మలణైః= బ్రాహ్మణులచేత, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడిన తల్‌ సర్వమ్‌=అది ఆంతా, వితథీకృతమ్‌=వ్యర్ధము చేయబడినది.

తొ. నేను భర్తతో కలిసి చక్రవర్తిత్వమునందు అభిషిక్తురాలను కాగలను అని దైనజ్ఞాలైన బ్రాహ్మణులు చెప్పిన దంతా వ్యర్థమై పోయినది, క! మూ. శోధయిత్వా జనప్టానం ప్రవృత్తిముపలభ్య చ

తీర్త్వా పాగరమక్ష్రోభ్యం భ్రాతరౌ గోప్పదే హతౌ. కేర్‌

ప్ర అ జనస్థానమ్‌ =జనస్టానమును, శోధయిత్వా=వెదకి, (ప్రవృత్తిమ్‌=నా వృత్తాంతమును, ఉపలభ్య చ=పొంది, అక్షోభ్యమ్‌=క్షోభింప శక్యము. కాని, పాగరమ్‌= సముద్రమును, తీర్త్వా=దాటి, భ్రాతరౌ=ఈ సోదరులు, గోప్పుదే=ఆవు డెక్క _ గుంటయందు, హతౌ=చంపబడినారు,

తా. జనస్థానము నంతా వెదకి, నా వృత్తాంతము తెలిసికొని క్షోభింప శక్యముకాని సముద్రమును దాటి వచ్చిన ఈ రామలక్ష్మణులు చివరికి ఆవుకొలి డెక్కగుంటలో పడి మరణించినారు. కే5్‌ మూ. నను వారుణమాగ్నేయమైన్తుం వాయవ్యమేవ చ,

అస్త్రం బ్రహ్మశిరశ్చెన రాఘవౌ ప్రత్యపద్వతామ్‌, 16

యుద్ధకాండము ర్‌49

ప్ర అ. రాఘవౌ=రామలక్ష్మణులు, వారుణమ్‌ =వారుణాస్త్రమును, ఆగ్నే యమ్‌= ఆగ్నేయాస్త్రమును, ఐన్హ్రుమ్‌=ఐంద్రాస్త్రమును, వాయవ్యమేన చ=వాయ వ్యాస్త్రమును, బ్రహ్మశిరః అస్త్రం చ=బ్రహ్మశిర మను అస్త్రమును, ప్రత్యపద్యతాం నను=పొంది ఉన్నారు. కదా.

తా. రామలక్ష్మణులవద్ద వార.*-ఆగ్నీయ-ఐన్హు-వాయవ్యాస్త్రములు, బ్రహ్మశిరోవామకాస్త్రము ఉన్నవి కదా! 16 మూ. అదృశ్యమానేన రణీ మాయయా వాసనవోపమౌ,

మమ వాథావనాథాయా నిహతౌ రామలక్ష్మణా. క

ప్ర అం అవాథాయాః=అవాథురాలవైన, మమజ=వనాయొక్క, వాథౌ=రక్ష కులు, వాసవోపమౌజ=దేవేంద్రునితో సమానులు అయిన, రామలక్ష్మణొ=రామలక్ష్మ ణులు, రణే= యుద్ధమునందు, మాయయా=మాయచేత, అదృశ్యనూవేన=కనబడని రాక్షసునిచేత, విహతౌజ= చంపబడిరి. క్‌

తా. అనాథురాలనైన నాకు రక్షకులైన, దేవేంద్రునితో సమానులైన ఈ రామలక్ష్మణులను ఆ రాక్షసుడు మాయచేత కనబడకుండా ఉండి యుద్ధములో చంపినవాడు! 17 మూ. న హి దృష్టిథం ప్రాప్య రాఘవస్య రణే రిప్టః

లి

జీవన్స్రుతినివర్తేత యద్యపి ప్యాన్మనోజవః, కే8ి

ప్ర అ. రిపుః=శత్రువు, మనోజవః=మనో చేగముకలవాడు, స్యాద్యద్యపి= అయినను, రణే=యుద్ధమునందు, రాఘవస్య=రామునియొక్క, దృష్టపరమ్‌?ా దృష్టిమార్గమును, ప్రొష్య=పొంది, జీవన్‌ =జీనించినవాడై, న ప్రతినివర్తతే హిజతిరిగి వెళ్లడు కదా.

తా. యుద్ధములో రాముని కంటబడిన శత్రువు మనోవేగమువంటి వేగము కలవాడైనా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్లదు కదా? 18 మూ, వ కాలప్యాతిభారో౬స్తి కృతావ్తశ్చ సుదుర్హయః,

యత్ర రామః సహ భ్రాత్రా శేతే యుధి నిపొతితః 19

ప్ర ఆ. యత్ర=ఎందువలన, రామః=రాముడు, భ్రాత్రా సహః=సోదరువితో కూడ, యుధి=యుద్దమునందు, నిపాతిత=పడగొట్టబడినవాడై, శేతే=శయనించి ఉన్నాడో, అందువలన, కాలస్య=కాలమునకు, అఆతిభారః=ఎక్కున భారము, వాస్తి=లేదు. కృతాన్తశ్చ=దైవము, సుదుర్దయః=మిక్కిలి జయింప శక్యము కానిది.

తా. రాముడు కూడా సోదరునితో పాటు యుద్ధములో చంపబడి పడి

550 శ్రీమద్రామాయణము ఉన్నా డనగా కాలము చేయజాలని సని లేదు... దైవమును జయించుట చాల కష్టము. 10 మూ. న శోచామి తథా రామం లక్ష్మణం చ మహారథమ్‌,

వాత్మానం జననీం చాపి యథా శ్వశ్రూం తఈపస్వినీమ్‌. 20

ప్ర అ తప స్వినీమ్‌=దీనురాలైన, శ్వశ్రూగు=అత్తగారివి గూర్చి యథా=ఎట్లో, తథా=అట్టు, రామమ్‌=రాముళ్లీ గూర్చి, వ శోచామి=దుఃఖించను. మహారథమ్‌= మహారథుడైన, లక్ష ణం చజఐలక్ష కని గూర్చి దుఃభించను. ఆత్మానమ్‌=తనను గూర్చి, వ=దుఃఖించను,. జన చాపి=వా తల్లిని గూర్చి, వ=దుఃథించను

తొ. దీనురాలైన నా అత్తగారిని గూర్చి దుఃఖించి నట్లుగా రాముణ్ణి గూర్చి గాని, మహారథుడైన లక్ష్మణుని గూర్చి గాని, నన్ను గూర్చి గొవ్తి వా తల్లిని గూర్చి గౌవి దుఃఖించను. _ 20 మూ. పాతు చిన్త్సయతే విత్యం సమాప్తవతమాగతమ్‌,

కదా ద్రక్తామి సీతాం చ లక్ష్మణం చ సరాఘవమ్‌. లై

ప్ర అ. సా తు=ఆత్తగారైతే, సమాష్తవతమ్‌=సమాప్తమైన వ్రతము గల, ఆగతమ్‌=తిరిగి వచ్చిన, సరాఘవమ్‌=రామునితో కూడిన, లక్ష్మణం చ=లక్ష్మణువి, సీతామ్‌ చ=పీతను, కదా=ఎప్పుడు, ద్రక్ర్యామి=చూడగలను అవి, నిత్యమ్‌= ఎల్లప్పుడు, చిన్మయతే=ఆలోచించుచున్నది.

తా. అరణ్యవాసమును పూర్తిచేసికొని తిరిగి వచ్చిన రాముణ్ణ, లక్ష్మణుళ్లో, సీతమ ఎప్పుడు చూచెదనా. అని కౌసల్య ఎల్లప్పుడూ ఆలోచించుచుండెను.21 మూ. పరిదేవయమావాం తాం రాక్షసీ త్రిజటాబ్రవీత్‌, ః

మౌ విషాదం కృథా దేవి భర్హాయం తవ జీవతి. 22

ప్ర అ. పరిదేవయమానామ్‌=విలపించుచున్న, తొమ్‌=ఆ పీఠతను గూర్చి, రాక్ష సీ=రాక్షసియైన, త్రిజటా=త్రిజట, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. దేవి=ఓ ! దేవీ ! విషాదమ్‌= దుఃఖమును, మా కృథాః= చేయకుము. ఈతవానీయొక్క, భర్తా=భర్త యైన, ఆయమ్‌=ఈ రాముడు, జీవతి=జీవించి ఉన్నాడు.

తా. ఇట్లు విలపించుచున్న సీతతో త్రిజట ఇట్లు పలికెను. ఓ ! దేవీ! దుఃభించకుము. వ్‌ భర్తయైన రాముడు జీవించియే ఉన్నాడు. 22 మూ. కొారణాని చ వక్త్యామి మహాన్తి సదృశావి చ,

యథేమొ జీవతో దేవి భాతరౌ రామలక్ష్మణా. 23

యుద్ధకాండము 5్‌5్‌1

ప్ర అ దేవి=ఓ ! దేవీ ! భ్రాతరౌ=సోదరులైన, ఇమౌ=ఈ, రామల క్ష్మణౌవ=రామలక్ష్మణులు, యథా=ఎట్టు, జీవతః=జీవించి ఉన్నారో, మహాన్తి=గొప్ప, పదృశావి=తగిన, కారణావి చ=కారణములను కూడ, వక్ష్యామి=చె ప్పెదము.

తా. దేవీ ! సోదరులైన ఈ రామలక్ష్మణులు జీవించియే ఉన్నారనుటకు తగిన మంచి కారణములను కూడ చె ప్పెదను. 23 మూ. వ హీ కోపపరీతావి హర్షపర్యుత్సుకాని చ

భవన్తి యుధి యోధావాం ముఖాని నిహతే పతౌ. 24

ప్ర. ఆ. పతౌ=ప్రభువుు యుధి=యుద్ధమునందు, నిహతే= చంప బడినవాడగుచుండగా, యోధావామ్‌ =యోధులయొక్క, ముఖాని=ముఖములు, కోపపరీతావి=కోపముతో విండివవి, హర్షపర్యుత్సుకాని చ=సంతోషముతో కూడి నవ్కి న భవన్తి హి=ఆయి ఉండవు కదా ?

తా ప్రభువు మరణించినట్టయితే యోధుల ముఖములు కోపముతో విండినవై గావి, పంతోషముతో కూడినవి గొవి అయి వుండవు కదా ? 24 మూ. ఇదం విమానం వైదేహి పుష్పకం వామ నామతః

దివ్యం త్వాం ధారయేన్నెవం యద్యేతౌ గతజీవితౌ. 285

ప్ర అ. వైదేహి=సీతా ! నామతః=పేరుచేత, పుష్పకం నామ=పుష్పక మని ప్రసిద్ధమైన, దివ్యమ్‌=దివ్యమైన, ఇదం విమానమ్‌=ఈ విమానము, ఏతౌ= ఈ రామలక్ష్మణులు, గతజీవితా యది=పోయిన ప్రాణములు కలవారైనచో, త్వామ్‌=విన్ను, న ధారయేత్‌=మోయదు.

తా ఓ 1! పీతా! రామలక్ష్మణులు మరణించినచో పుష్పక మను ప్రపిద్ధగ్దామము గల ఈ దివ్యమైన విమూనము నిన్ను మోయదు. 25 మూ, హతనీరప్రధానా హ్‌ గతోత్సాహా నిరుద్యమూ,

ఆనీ జ్యో హో

పేనా భ్రమతి సంభ్యేషు హతకర్ణేన వార్తలే. 2ైగ

ప్ర అ. సంఖ్యేషు=యుద్ధములయందు, హతవీరప్రధావా=చంపబడిన వ్రధానవీరుడు గల, పేనా=శేన, గలోత్సాహా=పోయిన ఉత్సాహము కలదై నిరుద్యమా=('ప్రయత్నము లేనిదై జలే=జలమునందు, హతకర్ణా=విరిగిపోయిన చుక్కొవి గల, వౌః ఇవ= వావ వలె, (భ్రమతి=తిరుగుచుండును.

తా. యుద్దములలో ప్రధావవీరుడు మరణించినప్పుడు "సేవ ఉత్సాహము లేనిదై ప్రయత్సవహేనమై చుక్కాని. విరిగిన ఓడ. వీటిలో తిరిగినట్లు తిరుగుచుండును. 26

552 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ఇయం పునరసంభ్రాన్హా విరుద్విగ్నా తపస్విని,

"సీవా రక్షతి కాకుత్చా మయా (ప్రీత్యా వనివేదితౌ. ల

లు ల

ప్ర అ. తపస్విని=దీనురాలవైన ఓ 1 పీతా ! ఇయమ్‌=ఈ పేనా పునః=పేన అయితే, ఆసంభ్రాన్నా=భయపడనిద్వై విరుద్విగ్నా=దిగులు లేనిదై మయాజనాచేత, (ప్రీత్యా= నీయందున్న (ప్రేమచేత నివేదితౌఐ=జీవించి ఉన్నట్లు తెలుపబడిన, కాకుత్భా=రామలక్ష్మణులను, రక్షతి=రక్షించుచున్నది.

తొ. దీనురాలవైన ఓ ! సీతా ! ఈ 'పేన ఐతే భయపడక దిగులు లేనిద్రై జీవించి ఉన్నట్టుగా నేను నీకు ప్రేమతో తెలిసిన ఈ రామలక్ష్మణులను రక్షించుచున్నది. 27 మూ. పా త్వం భవ సువిస్రబ్బా అనుమూనైః సుభోదయైః

అహతౌ పళ్య కాకుత్భా "స్నేహాదేతద్‌ బ్రవీమి తే. 28

ప్ర అ. సా త్వమ్‌=లట్టి నీవు, పుఖోదయైః=సుఖమైన ఫలము గల, అనుమావైః= అనుమానములచేత (ఊహలచేత), సవిస్రబ్బా=బాగా నమ్మకము కలదానవు, భవ=అగుము, అహతౌజచంపబడని, కాకుల్జౌ ఎ=రామలక్ష్మణు లను, పశ్య=చూడుము. స్నేహాత్‌ = స్నేహమువలన, ఏతద్‌=దీనివి, తే=నీకు, (బ్రవీమి=చెప్పుచున్నాను,

శా. ఈ ఊహల ఫలము సుఖకరమైనది. అందుచేత నీవు పూర్తి విశ్వాసముతో ఉండుము. ఈ రామలక్ష్మణులు మరణించలేదు. చూడుము. నేము నీపై ఉన్న స్నేహముచేత చెప్పుచున్నాను. జతి మూ, అనృతం వోక్తపూర్వం మే న చ వక్ర్యామి మైథిలి,

చారిత్రసుఖశీలత్వాత్రవిష్టాసి మనో మమ, 209

ప్ర. ఆ. మైథిలి=ఐసీతా ! అన్ఫతమ్‌=ఆసత్యము, మేఐనాకు, వ ఉక్తపూర్వమ్‌=పూర్వము పలకబడలేదు. న చ వక్త్యామి=పలకను కూడు చారిత్ర సుఖశీలత్వాత్‌ =ఉత్తమచర్విత అనే. (ప్రియమైన శీలము కలదాన వగుటచేత, మమ=వనాయొక్క, మనః=మనస్పును, ్రవిష్టా అపీ=ప్రవేశించితివి.

తా, సీతా ! వేనెన్నడు పూర్వము అసత్యము పలకలేదు. ఇటుపైన కూడ పలకను. నీవు పాతివ్రత్యమనే మంచి శీలము గలదాన వగుటచేత, నా మనష్సును ఆకర్షించినావు. 29 మూ, నేమౌ శక్యౌ రణే జేతుం 'పేస్తైరపి సురాసురై,

తాదృశం దర్శనం దృమ్టా మయా చావేదితం తవ, 30

యుద్ధకాండము 553

ప్ర అ. ఇమౌ=వీరిద్దరూ, పఖ్టై”ర్రునో కూడిన, పురాసురైరపి= సురానురులచేత కూడ, రణే=యుద్ధమనస్‌ందు, తుమ్‌=జయించుటకు, న శక్యౌజ శక్యమైనవారు. కాదు. తాదృశమ్‌=అట్టి, దర్శనమ్‌ =దృశ్యమును, దృష్ట్వావ=చూచి, మయా=వాచేత్య తవ=వీక్తు, ఆవేదితమ్‌=తెరుపబడినది.

తా. ఇంద్రునితో కూడిన సురాసురు లందరూ వచ్చినా యుద్ధములో వీరిద్దరినీ జయింపజాలరు. వీరు జీవించి ఉన్నట్టు సూచించు అట్టి దృశ్యములను తూచి వేమ నీకు చెప్పినాను. 30 మూ. ఇదం చ సుమహచ్చిత్రం శరైః పశ్యస్వ మైథిలి,

విసంజ్ఞా పతితావేతౌ వైన లకీ శర్విముబ్బతి. తే

ప్ర అ మైథిలి=సీతా ! శరైజ=బాణములచేత, విపంజ్ఞా=సంజ్ఞ లేనివారుగా, పతితౌజపడి ఉన్న, ఏతౌజవీరిని, లక్ర్మీః=శోభ వైన మువ్బతి=విడ చుటలేదు. ఇదమ్‌=ఈ, సుమహత్‌=చాల గొప్పదైవ, చిత్రమ్‌ =ఆశ్చర్యమును, పశ్యస్వ=చూడుము.

తా. సీతా! బాణములచే కొట్టబడి సంజ్జ లేకుండా పడిపోయినా కూడ ఈ రామలక్ష్మణులను కాంతి విడచుటలేదు. గొప్ప ఆశ్చర్యకరమైన ఈ విషయమును చూడుము. త మూ. ప్రాయేణ గతపత్త్వావాం పురుషాణాం గతాయుషామ్‌,

దృశ్యమావేషు వక్త్రేషు పరం భవతి వైకృతమ్‌. 32

ప్ర అ. ప్రాయేణ=తరచుగా, గతాయుషామ్‌=పోయిన ఆయుర్దాయము గల, గతసత్తా వ్రనౌమ్‌=పోయిన ప్రాణములు గల, పురుషాణామ్‌ =పురుషులయొక్క, దృశ్యమావేషు=చూడబడుచున్న, వక్త్రేషు=ముఖములయందు, పరమ్‌ =అధికమైన, వైకృతమ్‌=వికారము, భవతి=ఆగును.

తొ. ఆయుర్భాయము చెల్లి ప్రాణములు విడచిన వారి ముఖములు సాధారణముగా చాల వికృతములుగా ఉండును. త్రై మూ. త్యజ శోకం చదుఃఖం చ మోహంచ జనకొాత్మజే,

రామలక్ష శ్రియోరక్తే వాద్య శక్యమజీవితుమ్‌. 83

యి! ళా

ప్ర. అ. జనకాత్మజే=ఓ ! సీతా |! రామలక్ష్మణయోః అర్ధేరాను లక్ష్మణుల నిమిత్తమై, శోకమ్‌=శోకమును, దుఖం చాదుఃఖమును, మోహం చామోహమును, త్యజ=విడువుము. ఆద్యాఇప్పుడు, ఆజీవిశుమ్‌=జీవించకుండా ఉండుటకు, న శక్యమ్‌=శక్యము కాదు.

554 శ్రీమద్రామాయణము

తా. పీతా ! రామలక్ష్మణుల విమిత్తమై శోకమువలన కలిగిన ముఖవికారాదికమును, దుఃఖమును, మనోవ్యాకులత్వమును విడువుము. ఇట్టి ముఖశోభాదులు కల- రామలక్ష్మణులు మరణించుట కుదరదు. 33 మూ. శుత్వొ తు నచనం తస్యాః సీతా పురసుతోపమా,

కృతాష్ఞులిరువాచేనూమేననుస్తితి మైథిలీ. రడ

ప్ర ఆఅ. సురసుతోపమా=దేవకన్యతో సమానురాలు, మైథిలీ=మిథి లారాజకుమారియైన, సీతా=సీత, తస్యాణఆమెయొక్క, వచనమ్‌=వచనమును, (శ్రుత్వా=విని, కృతాళ్ణులిః= చేయబడిన దో సిలికలదై, ఏవమ్‌=ఇప్లే, అస్తు=అగుగాక, ఇతి=అవి, ఉవాచాపలికెను.

తా. దేవకన్య వంటి మిథిలారాజకుమారియైన సీత ఆమె మాటలు విమి అంజలి ఘటించి *నీ మాట పత్య మగుగాకో అవి పలికను. 34 మూ. విమానం పుష్పకం తత్తు సంవివర్త్య నునోజవమ్‌,

దీనా శ్రిజటయా సీతా లజ్కామేన ప్రవేశితా. 35

ప్ర ఆ. దీవా=దీనురాలైన, పీతా=పీత, (తీజటటయా=త్రిజటచేత, మనోజవమ్‌=మనో వేగము గల, తత్‌=ఆ, పుష్పకం విమానమ్‌=పుపష్పక విమానమును, సంనివర్త్య=వెనుకకు మరల్చి, లజ్కామేవ=లంకనే, ప్రవేశితా=ప్రవేశ పెట్టబడినది.

తా త్రిజట మనోవేగము గల ఆ పుష్పకవిమానమును వెనుకకు మరల్చి సీతను లంకలోవికి తీసికొని వెళ్లెను, తెర్‌ మూ. తతస్త్రిజటటయా సార్ధం పుష్పకాదవరుహ్య పా,

ఆశోకనవికామేవ రాక్ష సీభిః ప్రవేశితా, 36

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, పా=ఆమె, (తిజటటయా సార్ధమ్‌త్రిజటతో కూడ పుష్మకాత్‌-పుష్పకమునుండి, అవరుహ్య=దిగి, రాక్ష సీభిః=రాక్షపస్త్రీలచేత, ఆశోకవవికా మవ =అశోకవనమునే, ప్రచేశతా=ప్రవేశ పెట్టబడెను.

తా. పిమ్మట త్రిజటతో కూడ పుష్పకమునుండి దిగిన ఆ సీతను రాక్షసస్త్రీలు అశోకవనములో ప్రవేశపెట్టిరి. 86

తం

మూ. ప్రవిశ్య సీతా బహువృక్షషణ్డాం

తాం రాక్ష సేన్తుస్య విహారభూమిమ్‌,

సంపేక్ష్య పంచిన్త్య చ రాజపుత్రౌ

సరం విషాదం సముపాజగాము. 37

యుద్ధకాండము ర్‌5్‌5్‌ ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాడ్హే అష్ట్రచత్వారింశః పర్గఒ

ప్ర ఆ. _సీతా-సీత, బహువృక్షషణ్తామ్‌=అనేకములైన వృక్తవముదా యములుగల, రాక్ష పేన్తుష్య=రావణనియొక్క, విహారభూమిమ్‌=విహరస్థానమైన, తామ్‌=ఆ ఆశోకవనికను, ప్రవిశ్య=ప్రవేశించి, రాజపుత్రా=రాజపుత్రులను, సం్యపేక్ష్య= చూచి, సంచిన్య చాఆలోచించి, పరమ్‌=గొప్ప, విషాదమ్‌=దుఃఖమును, " ఉపాజు గామాపొందెను.

లా. పీత అనేకవ్చక్షసముదాయములు గలది, రావణువి విహారస్థానము అయిన ఆశోకవనిలో ప్రవేశించి మనసా రామలక్ష్మణులనే చూచుచు 'పెరిని గూర్చి ఆలోచించుచు, చాల దుఃఖార్తురా లయ్యెను. త్రై

“బాలానందినిో అను ,శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలభైబనిమిదివ నల్ల నమాస్త్రము.

( అరి అ పపం అథ ఏకోనపఖ్బాశః పర్షః

[తిరిగి న్చువా వచ్చిన రాముడు లక్ష్మణునికొరకు విలవించుట (ప్రాణ ములను విడువనలె నని నిశ్చయించుకొని “మీరందరు వ్వు్సహములకు వెళ్లుడు అని వానరులను ఆజ్ఞ్రావించుట.] మూ ఘోరేణ శరబన్హేన బర్జౌ దశరథాత్మజౌ,

విఃశ్వసన్నా యథా వాగౌ శయానౌ రుధిరోక్తితౌ, క్షే

సర్వే తే వానరశ్రేష్టాః పసుగ్రీవా మహాబలాః

పరివార్య మహాత్మానౌ తస్టుః కోకపరిప్లతాఒ 2

ప్ర అ. ససుగ్రీవాణాసుగ్రీవునితో కూడిన, మహాబలాః=గొప్ప బలము గల, సర్వే=సమస్తమైన, తే వానరశ్రేష్టాణఆ వానరశేష్టులు, ఘో రేణ=భయంకరమైన, శరబసేనాశరబంధముచేత, బద్దౌ=కట్టబడినవారు, నాగౌ యథా=సర్పములవలె, విఃశశ్వసన్హా=నిట్టూగ్చుచున్నవారు, రుధిరోక్తితౌ=రక్తముచేత తడపబడినవారు అయిన, శయానౌ=శయనించిన నుహాత్మానౌ=మహాత్సు లైన, దశరథాత్మ జౌ=దశరథకుమా రులను, సరివార్య=చుట్టి, శోకపరిప్లుతాః=శోకముతో విండినవారై, తప్టుఃానిలచిరి.

తా. సుగ్రీవుడు మొదలైన మహాబలవంతులైన ఆ వానరశ్రేష్ణు లందరూ, భయంకరమైన శరబంధముచేత బంధింపబడి పర్పముల వలె నిట్టూర్చుచు, రక్తముచేత తడిసిన మహాత్ములైన ఆ రామలక్ష్మణుల చుట్టూ శోకముతో నిండినవారై విలచిరి. కె 2 మూ, ఏతస్మిన్నన్తరే రామః ప్రత్యబుధ్యత వీర్యవాన్‌,

ఫ్రిరత్వాత్చత్త్వయోగాచ్చ శరైః సందానితోఒపి సన్‌. తి

ప్ర అ, ఏతస్మిన్‌ అన్తరే=ఇంతలో, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమమంతుడైన, రామఃారాముడు, శరైః౭బాణములచేత, సందానితో౬_ పి=కట్టబడినవాడైనను, స్థిర త్వాత్‌ =స్టిరుడగుటవలనను, పత్త వయోౌగాత్‌ చా బలముయొక్క సంబంధమువలనను, (ప్రత్యబుధ్యత=మేల్కొవెను.

తా. ఇంతలో పరాక్రమవంతుడైన రాముడు శరములచేత బంధింపబ డివను, మానసిక స్టెర్యము ఉన్నవాడగుటవలనమ, బలము గలవాడగుటవలవను స్పృహలోకి వచ్చెను. తె మూ. తతో దృష్ట్వా సరుధిరం నిషల్ణం గొాఢమర్పితమ్‌,

భ్రాతరం దీనవదనం పర్యదేవయదాతురః. శ

ప్ర అ తత౭అటుపిమ్మట, సరుధిరమ్‌=రక్తముతో కూడినవాడు,

యుద్ధకాండము 5657 నిషళ్లుమ్‌=క్రీణించినవాడు, గాఢమ్‌=గాఢముగా, ఆర్పితమ్‌=నేలమీద పడవేయబడిన వాడు, దీనవదనమ్‌=దినమైన ముఖము గలవాడు అయిన, భ్రాతరమ్‌=సోదరువి, దృష్ట్వాాచూచి, ఆతురణాదుఃఖభితుడై, పర్యదేవయత్‌ =విలపించెను.

తా. పిమ్మట రాముడు రక్తముతో తడిసిన వాడు, క్షీణించినవాడు, గాఢముగా నేలమీద పడవేయబడినవాడు, దీనమైన ముఖము గలవాడు అయిన పోదరువి చూచి దుఃఖార్తుడై విలపించెను. త్త మూ. కింను మే సీతయా కొర్యం కిం కార్యం జీవితేన వా,

శయానం యోఒద్య పశ్యామి భ్రాతరం యుధి విర్హితమ్‌. ర్‌

ప్ర అ యఃజఏ నేను, ఆద్య=ఇప్పుడు,ు యుధిాయుద్ధమునందు, నిర్దితమ్‌=-జయింపబడిన, శయానమ్‌=శయనించి. ఉన్న, (భాతరమ్‌ =సోదరుణి, పశ్యామి=చూచుచున్నానో, మే=అట్టి నాకు, పీతయా=పీతచేత, కీం ను కార్యమ్‌= ఏమి ప్రయోజనము 9 జీవితేన వా =జీవితము చేతనైనా, కిం కార్యమ్‌=ఏమి ప్రయోజనము లి

తొ. _ యుద్ధములో జయింపబడి పడి ఉన్న సోదరుని చూడవలసి వచ్చిన నాకు వీతతో కాని, జీవితముతో కాని ఏమి ప్రయోజనము 75 మూ. శక్యా సీతాసమా వారీ మర్త్యలోకే విచిన్వతా,

వ లక్ష్మణపమో భ్రాతా పచివః పొంపరాయికఃఓ 6

ప్ర, అ. మర్త్యలో కే-యమనుష్యలోకమునందు, విచిన్నతా=అవ్వే షించుచున్న నాచేత, పీతాసమా=పీతతో సమానురాలైన, నారీ=స్త్రీ, శక్యా=పొంద శక్యమై వది. పచివః=సహాయుడు, సామ్పరాయికు=యుద్ధములో ఉపయోగించువాడు అయిన, లక్ష్మణసమః=లక్ష్మణునితో సమానుడైన, భ్రాతా=సోదరుడు, నాపొంద శక్యృమైనవాడు కాడు.

తా. అన్వేషించగా ఈ భూలోకములో పీతవంటి స్తీ దొరకవచ్చును. కావి పొహాయ్యము చేసేవాడు, యుద్ధమునందు పమర్హుడు అయిన లక్ష్మణుని వంటి సోదరుడు లభించడు. 6 మూ. పరిత్యక్త్యామ్యహం ప్రాణాన్‌ వానరాణాంతు పశ్యతామ్‌,

యది పజ్బత్వమాసన్నః సుమిత్రావన్తవర్థవణ 7

ప్ర. అ. సుమిత్రానన్తవర్ధనణాసుమిత్రయొక్క ఆనందమును వృద్ధిపొం దించు లక్ష్మణుడు, పజ్బత్వమ్‌=మరణమును, ఆపన్నః యది=పొందినట్టయితే, అహమ్‌=వేను, వానరాణామ్‌=వానరులు, పశ్యతామ్‌=చూచుచుండగా, (ప్రాణాన్‌ = (ప్రాణములను, పరిత్యక్ష్యామి=విడచెదను.

558 శ్రీమద్రామాయణము

లొ, లక్ష్మణుడు మరణించినట్లయితే నేను కూడ వానరులు చూచుచుండగా ప్రాణాలు విడచెదమ., 7 మూ. కింను నక్ర్యామి కౌసల్యాం మాతరం కింను 'కైకయూమన్‌,

కథమన్పూం సుమిత్రాం చ పుత్రదర్శనలాలసామ్‌. 8

ప అ. మాతరమ్‌తల్లియైన, కౌసల్యామ్‌-కౌసల్యను (కు, కిం మ వక్ష్యామి=ఏమి చెప్పెదను ? కైకయీమ్‌=క్రైకేయికి, కిం ను=ఏమి చెప్పెదను ? పుతదర్శనలాలసామ్‌=పుత్రువి చూచుటయందు ఆసక్తి గల, అమ్బామ్‌=తల్లియైన, సుమిత్రామ్‌=సుమిత్రమ గూర్చి, కథమ్‌=ఎట్లు మాట్టాడెదను ?

తా. తల్లియైన కౌపల్యకు, శకైకేయికి, పుత్రుని చూడవలె నని ఆసక్తితో ఎదురుచూచుచున్న తల్లియైన సుమిత్రకు ఏమి చెప్పెదను ? 8 మూ. వివత్సాం వేపమానాం చ క్రోశస్తీం కుదరీమివ,

కథనూశ్వాసయిష్యామి యది యాస్యామి తం వినా. థి

ప్ర అ. తం వినా=జఆ లక్ష్మణుడు లేకుండా, యాస్యామి యది=వేమ వెళ్లినట్లయితే, వివత్సామ్‌=పుతుడు లేనిది, నేపమానాం చానణకిపోతున్నది, కురరీమివ=గోరింకపక్షీ వలె, క్రోశన్తీమ్‌=అరచుచున్నది అయిన సుమిత్రను, కథమ్‌=ఎట్టు, ఆశ్వాసయిష్యామి=ఓదా ర్చెదను.

తా. లక్ష్మణుడు లేకుండగా తిరిగి వెళ్లిన నేను తల్లియైన సుమిత్ర పుత్రుడు లేక వణకిపోవుచు గోరింక వలె ఏడ్చుచుండగా వే వామెను ఎట్లు ఓదార్భగలను +? 9 మూ. కథం వక్ష్యామి శత్రుఘ్నం భరతం చ యశస్వినమ్‌,

మయా సహ ననం యాతో వినా తేవాహమాగతఒ 10

ప్ర అ. మయా సహ=వాతో కూడ, వనమ్‌=వనముము గూర్చి, యాతః=ఏ లక్ష్మణుడు వెళ్ళినాడో, తేన వినా=ఆ లక్ష్మణుడు లేకుండగా, అహమ్‌=నేను, ఆగతఃావచ్చినాను అని, శత్రుఘ్నమ్‌=శత్రుఘ్నుని గూర్చి, యశస్వినమ్‌=కీర్తి గల, భరతమ్‌=భరతుని గూర్చి, కథమ్‌=ఎట్టు, వక్ష్యామి=చెప్పగలను.

తా. “ఏ లక్ష్మణుడు నాతో వనమునకు వచ్చినాడో, ఆతడు లేకుండొ వేను తిరిగి వచ్చినాను” అని శత్రుఘ్నునితోను, యశశ్శాలియైన భరతునితోను ఎట్టు చెప్పగలను 10 మూం ఉపాలమృం వన శక్ష్యామి పోఢధుం బత సుమిత్రయా,

ఇహైవ దేహం త్యక్ష్యామి వ హి జీవితుముత్సహే. క

యుద్ధకాండము 559 ప అ బతాఎంత కష్టము ! సుమిత్రయా=సుమిత్రచేత, ఉపొల మృమ్‌=నిందమ, పోఢుమ్‌=సహించుటకు, న శక్ష్యామి=సమర్భ్థుడను కాజాలను. ఇ హైన=ఇక్కడనే, దేహమ్‌=దేహమును, త్యక్ష్యామిావిడచెదను. జీవితుమ్‌=జీవిం చుటకు, న ఉత్స హే=ఇచ్చయించను. తా. సుమిత్ర చేయు నిందను పసహించజాలను. అందుచేత ఇక్కడనే దేహమును విడచెదను. జీవించుటకు ఇచ్చగించను. [1 మూ, ధిజ్మాం దుషృతకర్మాణమనార్యం ముత్కతే హ్యసౌ, లక్ష్మణః పాతితః శేతే శరతల్సే గతాపువత్‌. 12 ప్ర, అ. దుష్కృత కర్మాణమ్‌=చెడ్డ కర్మకలవాడను, అనార్యమ్‌=అనార్యు డను అయిన, మామ్‌=నన్ను గూర్చి, ధిక్‌=నింద అగుగాక. మత్కృతే=నానిమత్త మై, అసౌ=ఈ,; లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, పొతితఃపడగొట్టబడినవాడై, గతాపువత్‌ =ముర ణీంచినవాడు' వలె, శరతల్చే=శరతల్పమునందు, నేత హీఊశయనించి ఉన్నాడు కదా! తా. ఛీ ! నేనెంత పాపొత్ళుడను ! ఎంత చెడ్డద్దాడను ! ఈ లక్ష్మణుడు నానిమిత్తమై పడగొట్టబడివవాడ్లై. మరణించి నట్టు శరతల్పము మీద శయనించి ఉన్నాడు. 2 మూ. త్వం నిత్యం సువిషళ్లం మామాశ్వాసయసి లక్ష్మణ, గతాసుర్నాద్య శక్తోఒసి మామార్తనుభిభా షితుమ్‌. 13 ప్ర అ. లక్ష్మణాలక్ష్మణా | త్వమ్‌=నీవు, విత్యమ్‌ =ఎల్లప్పుడూ, సువిషళ్లమ్‌=బాగా దుఃభితుడవైన, మామ్‌=నన్ను, ఆశ్యాసయ సీ=ఓదార్చుచున్నావు. అద్య=ఇప్పుడు, గతాసుణాపోయిన ప్రాణములు గల నీవు ఆర్తమాదుఃలితుడ వైన, మామ్‌=నన్ను, అభిభాషితుమ్‌=పలకరించుటకు, శక్రఃాసమర్థుడవుగా, నాసి=లేవు, తా. లక్ష్మణా ! వేను దుఃఖాక్రాంతుడనైనప్పుడల్లా నీవు వన ఓదార్చుచుండేవాడవు.. ఇప్పుడు నీవు మరణించుటచే దుఃఖితుడవైన నా మాటలాడుట లేదు. 13 మూ. యేనాద్య బహవో యుద్ధే విహతా రాక్షపాః క్షితౌ, తప్యామేవాద్య శూరస్త్వం శ్రేషే వినిహతః శరైః. కత ప్ర, అ. యేన=ఏ నీచేత, ఆద్య=నేడు, యుద్దే-యుద్దమునందు, బహవః= చాలమంది, రాక్షసాః=రాక్షసులు, క్రీతౌ=భూమియందు, విహతాః=చంపబడినారో, శూర=శూరుడవైన, త్వమ్‌=అట్టి వీవు, అద్య=ఇప్పుడు, శరైజబాణములచేత, విహతః=చంపబడినవాడవై, తప్యామేవ=ఆ వేలమీదనే, శేషే=శయవించి ఉన్నావు.

560 శ్రీమద్రామాయణము

తా. ఈనాడు ఏ నీవు యుద్ధములో అనేకులు రాక్షసులను చంపి నేలమీద పడవేసివానో ఆ నీవు ఇప్పుడు బాణాలచేత చంపబడినవాడవై, ఆ వేలమీదవే శయనించి ఉన్నావు. క! మూ. శయానః శరతల్చే౭_స్మిన్‌ స శోణితపరిపుతః,

శరజాలైశ్చితో భాసి భాస్కరోఒ స్తమివ వ్రజన్‌. కేక

ప్ర అ. శరజాలైబాణముల పముదాయముచేత, చితవ్యాపించ బడిన వాడవు, కోణితపరిప్లుతకారక్తముచేత పూయబడినవాడవు, అస్మిన్‌=ఈ, శరతల్సే=శరతల్పమునందు, శయానః=శయనించుచున్నవాడవు ఆయిన, ప=అట్టి నీవు, అస్తమ్‌=ఆస్తాద్రిని గూర్చి, వ్రజన్‌=వెళ్లుచున్న, భాస్కరః ఇవాసూర్యుడు వలె, భాసీ=ప్రకాశించుచున్నావు.

తా. బాణముల సముదాయముతో నిండిన వాడవై, రక్తముచేత తడిపి ఈ శరతల్పముమీద శయనించి ఉన్న నీవు అస్తాద్రి చేరుచున్న సూర్యుడు వలె ఉన్నావు. 15 మూ, బాణాభిహతమర్శత్వాన్న శక్నోత్యభిభాషితుమ్‌,

రుజా చాబ్రువతో౭_ప్యస్య దృష్టిరాగేణ సూచ్యతే. 16

ప్ర. అ. బాణాభిహతమర్శత్వాల్‌=బాణములచేత కొట్టబడిన మర్మ (ప్రదేశములు కలవాడగుటవలన, అభిభాషితుమ్‌=పలుకుటకు, న శకస్నేతి=సమర్థుడ గుట లేదు. ఆబ్రువతో౬. పిమాటలాడకున్నను, అస్య=వీనియొక్క, రుజా=బాధ, దృష్టిరాగేణ=దృష్టీయొక్క రాగముచేత, సూచ్యతే=సూచింపబడుచున్నది.

తా. మర్మస్థానములు బాణములచేత కొట్టబదుటచేత మాటలాడ లేకున్నాడు. మాటలొడకపోయినను, చూపులోని ఎరుపువలన ఈతవి బాధ వ్యక్త మగుచున్నది. 16 మూ. యథైవ మాం వనం యాన్తమనుయాతో మహాద్యుతిః,

అహమప్యనుయాప్యామి తథైవైవం యమక్ష్రయమ్‌. కే?

ప్ర అ. మహాద్యుతిఃగొప్ప కాంతి గల ఇతడు, వనమ్‌=వనమును గూర్చి, యాన్తమ్‌=వెళ్లుచున్న, మాన్‌=నన్ను, యఠైవ=ఎట్లు, అనుయాతః అనుసరించినాడో, తరైవ=అ ప్లే అహమపీ=నేను కూడ, ఏనమ్‌=ఇతనిని, యమక్ష్రయమ్‌=యమలోకముము గూర్చి, అనుయాస్యామి=అనుసరించి వెళ్లెదను.

తా. గొప్ప కాంతి గల “ఇతడు వనమునకు వెళ్లుచున్నప్పుడు వన్ను ఎట్లు అనుసరించినాడో అట్లే నేను కూడ యమలోకమునకు ఈతని వెనుక వెళ్లైదను. 17

యుద్ధకాండము ర్‌01 మూ ఇష్టబన్దుజనో నిత్యంమాంచ విత్యమనువ్రతః,

ఇమామద్య గతోఒవష్టాం ముమావార్యస్య దురై 18

ప్ర_అ. నిత్యమాఎల్లప్పుడూ, ఇష్టబన్టుజనః=ఇషప్రమైన బంధుజనముగల వాడు, నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, మామ్‌=వన్ను, అనువ్రతఈ=అనుపరించినవాడు అయిన ఇతడు, అవార్యస్య=చెడ్డవాడవైన, మమావనాయొక్క, దుర్నయైః=చెడ్డపనులచేత, అద్యాఇప్పుడు, ఇమామ్‌ =ఈ, అవస్థామ్‌=అవస్థను, గతః=పొందివాడు.

తా. ఎల్లప్పుడు బంధువులయందు (పేమ గలవాడు, నిత్యమూ నన్ను అనుసరించువాడూ అయిన ఇతడు అవార్యుడవైన నా చెడ్డపనులచేత ఇట్టీ అవస్థ పొందినాడు. 18 మూ. షురుష్టేవాపి వీరేణ లక్ష్మణేన వ పంస్మరే,

పరుషం విప్రియం చాసి శ్రావితం తు కదాచన, 109

ప్ర అ. సురుష్టేనాపాబాగా కోపీంచినవాడైనను, వీరేణ=వీరుడైన, లక్ష్మణేన=లక్ష్మణునిచేత కదాచనాఎన్నడూ, పరుషమ్‌=పరుషము, విప్రియమ్‌= అపీయము. అయిన మాటను, శ్రావితమ్‌=వినిపింపచేయబడినదానినిగాా న పంస్మ రే=స్మరించను.

తా. వీరుడైన లక్ష్మణుడు ఎంత కోపము వచ్చినను, ఎన్నడూ కూడ పరుషము, అఆప్రీయము అయిన మాట పలికినట్లు వాకు గుర్తు లేదు. 19 మూ, విససరైకవేగీన పళ బాణశతావి యః;

క్ర రై

ఇప్పస్త్రప్వధికస్తస్మాత్కార్త వీర్యాచ్చ లక్ష్మణః. 20

ప్ర అ. యఃఏ కార్తవీర్యుడు, ఏకవేగేవాఒక్క ప్రయత్నము చేత, పఇఖ్బ=ఐదు, బాణశతానిాబాణముల శతములను, విససర్హావిడచెనో, తస్మాల్‌ =లఅట్టీ కార్తనీర్యాత్‌ చాకార్తవీర్యునికంకె కూడ, లక్ష్మణఃలక్ష్మణుడు, ఇప్ప్రస్త్రషు=బాణముల ప్రయోగములయందు, అధికః=గొప్పవాడు.

తా. వెయ్యి. భుజములు గల ఏ కార్తవీర్యార్దునుడు ఒక్క ప్రయత్నముచేత, ఐదు వందల బాణములు ప్రయోగించేవాడో, ఆతని కంక కూడ లక్ష్మణుడు బాణప్రయోగములో అధికుడు. 20 మూ. అప్‌రైరస్రాణి యో హవ్యాచ్చక్రప్యాపీ మహాత్మనః,

పోఒయముర్వ్యాం హతః శేతే మహార్హశయనోచితః లై

ప్ర అ యఃణ౭ఏ లక్ష్మణుడు, మహాత్మనఃామహాత్ముడైన, శక్రస్య= దేవేంద్రునియొక్క, అస్ర్రాణ్యపి=ఆస్త్రములనము కూడ, అష్‌[వైఃాఅస్త్రముల చేత,

562 శ్రీమద్రామాయణము హన్యాత్‌ =కొట్టి వేయునో, మహార్షశయనో చితఃాఆమూల్యమైన శయనమునకు తగిన, సః ఆయమ్‌=అట్టి ఈ లక్ష్మణుడు, హతః=చంపబడినవాడై, ఉర్వ్యామ్‌=భూమియందు, శ్రేతే=-శయనించి ఉన్నాడు.

తా. ఏ లక్ష్మణుడు మహాత్ముడైన దేవేంద్రుని అస్త్రములను కూడ అస్త్రముల చేత కొట్టిషేమీగండో, ఉత్తమమైన శయనముపై పరుండుటకు తగిన అట్టి లక్ష్మణుడు చంపబడి నేలపై శయనించి ఉన్నాడు. 21 మూ, తత్తు మిథ్యాప్రలప్తం మాం ప్రధక్ష్యతి న పంశయః,

యన్మయా న కృతో రాజా రాక్షసానాం విభీషణః 22

ప్ర అ. విభీషణఃావిభీషణుడు, మయా=నా చేత, యత్‌=ఏ కారణ మువలన, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులకు, రాజా=రాజుగొ, న కృతఃాచేయబడలేదో, తత్‌=ఆ కారణమువలన, మిథ్యాప్రలప్తమ్‌=ఆసత్యమైన (ప్రలాపము, మామ్‌=నన్ను, (ప్రధక్ష్యతి=కాల్చివేయగలదు; పంశయః=పంశయము, వ=లేదు.

తా. విభీషణుణ్లి రాక్షసరాజుగా చేయలేకపోయితిని. అందుచే నిన్ను రాజును చేసెదను" అని నేను విభీషణునితో పలికిన ఆసత్యప్రలాపము వన్ను కొల్చివేయును; సందేహము లేదు, 22 మూ. అస్మిన్‌ ముహుర్తే సుగ్గీవ ప్రతియాతుమితో2_ర్లసి,

మత్వా హీనం మయా రాజన్‌ రావణో౭భిభవిష్యతి. 23

ప్ర అ, సుగ్రీవాసుగ్రీవుడా ! అస్మిన్‌ =ఈ, _ముహూర్తే=ముహూర్తము నందే, ఇతఃాఇక్కడినుండి, ప్రతియాతుమ్‌=తిరిగి వెళ్లుటకు, అర్హసి=తగి ఉన్నావు. రాజన్‌=రాజా! రావణూరావణుదు, మయా=నాతో, హీనను=శూన్యువిగా, మత్వా=తెలిసికొని, అభిభవిష్యతి=తిరస్కరించగలడు.

తా వానరరాజా ! సుగ్రీవా ! వీ వీ ముహూర్తమునందే బయలుదేరి ఇక్కడినుండి వెళ్లిపొమ్ము. స్ట్‌ వీతో లేనని తెలిపి రావణుడు నిన్ను తిరస్కరించును. 23 మూ. అజ్బదం తు పురస్కృత్య ససపైన్యం పపరిచ్చదమ్‌,

పాగరం తర సుగ్రీన వీలేన చ వలేన చ. బడ

ప్ర అ సుగ్రీవాసుగ్రీవుడా |! సపైన్యమ్‌=సైన్యముతో కూడిన వాడు, పపరిచ్చదమ్‌పరివారముతో కూడినవాడు అయిన, అజ్లదమ్‌=అంగుదుణ్ణి, పురస్క్రృత్య=ఎదుట ఉంచుకొని, నీలేన చానీలునితోను, నలేన చానలునితోను, సముద్రమ్‌=సముద్రమును, తర=దాటుము.

యుద్ధకొండము 563

తా. సుగ్రీవా | నువ్వు "సైన్యముతోను, పరివారముతోను, అంగద - వీల నలులతోను సముద్రమును దాటి వెళ్లిపొమ్ము. 24 మూ. కృతం హి సుమహత్కర్మ యదన్యెర్డుష్కరం రణే,

బుక్షరాజేన తుష్వామి గోలాజ్లూలాధి సేన చ 26

ప్ర. అ. బుక్షరాజేనాభల్టూకరాజైవ జాంబవంతునిచేతను, గోలాబ్లూ లాధి పేన=గోలాంగూలముల రాజుచేతను, రణే=యుద్ధమునందు, యత్‌ =ఏది, అన్యెః=ఇతరులచేత, దుష్కరమ్‌=చేయ శక్యము కానిదో అట్టి, సుమహత్‌=చాలగొప్ప దైన, కర్మ=పని, కృతం హి=చేయబడినది కదా ! తుష్యామి=సంతో షించుచున్నాను.

లా. యుద్ధములో మరెవ్వరూ చేయజాలని పనులు జాంబవంతుడు, గోలొంగూలముల ప్రభువు చేపినందుకు పంతోషించుచున్నాను. 25 మూ, అజ్గదేన కృతం కర్మ మైన్దేన ద్వివిదేన చ _

యుద్ధం కేసరిణా సంఖ్యే ఘఫోరం సంపాతినా కృతమ్‌. 26

ప్ర అ. అజ్గదేన=ఆంగదునిచేతను, మైన్దేన=మైందునిచేతము, ద్వివిదేన చాద్వివిదునిచేతను, కర్మ=గొప్పు పని, కృతమ్‌చేయబడినది. సంభ్యైయుద్ధ మునందు, కేసరిణా=క్రేసరిచేత, సంపాతినా=సంపొతిచేత, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, యుద్ధమ్‌=యుద్ధము, కృతమ్‌=చేయబడినది.

తా. _ అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు గొప్పపనులు చేసినారు. యుద్ధరంగములో కేసరి, సంపాతి ఘోరమైన యుద్ధము చేసినారు. 26 మూ. గవయేన గవాక్షేణ శరభేణ గదేన చ, _

అన్యెళ్చ హరిభిర్యుద్దం మదర్ధే త్యక్తజీవితైః 27

ప్ర ఆ. గవయేన=గవయునిచేత, గవాశ్లేణ=గవాక్టునిచేత, శరభేణ=శరభు విచేత, గజేన=గజునిచేత, మదర్హే=నా నిమిత్తమై, త్యక్తజీవితైః౭విడునబడిన జీవితము గల, అవ్యెః=ఇతరులైన, హరిభిశ్చృ=వానరుల చేత, యుద్దన్‌=యుద్ధముచేయబడినది.

తా, గవయుడు, గవాక్సుడు, శరభుడు, గజుడు, నానిమిత్తమై ప్రాణములను త్యజించుటకు సిద్ధమైన ఇతరవానరులు గొప్ప యుద్ధము చేసిరి. మూ. న చాతిక్రమితుం శక్యం దైవం సుగ్రీవ మానుషై

యత్తు శక్యం వయ్శ్యేన సుహృదా చ పరంతప 28

కృతం సుగ్రీవ తత్సర్వం భవతా ధర్మభీరుణా.

ప్ర, అ. పుగ్రీవ=సుగ్రీవుడా ! మాను షైః౭మనుష్యులచేత, దైవమ్‌=దైవము,

564 శ్రీమద్రామాయణము అతిక్రమితును=అతిక్రమించుటకు, న చ శక్యమ్‌ాశక్యము కాదు. పరంతప=శత్రు వులను. పీడించునాడా ! సుగ్రీవాసుగ్రీనూ |! సుహృదా=నుంచి హృదయము గల, వయ్యేనామిత్రునిచేత, యత్తు=ఏది, శక్యమ్‌=శక్యమైనదో, తత్‌ =అది, పర్వమ్‌=ఆంతొ, ధర్మభీరుణా=ధర్మమునుండి. భయము గల, త్వయా=నీచేత, కృతమ్‌=చేయబడినది.

ఛా, సుగ్రీవా |! మానవులు దైవమును ఆతిక్రమింపజాలరు. ఓ |! శత్రుసంహారకుడా ! మంచి హృదయము గల మిత్రుడు చేయగలిగిన దంతా ధర్మభీతి గల నీవు చేసినావు. 28 మూ మిత్రకార్యం కృతమిదం భవద్భిర్వానరర్షభాః, లం

అనుజ్ఞాతా మయా సర్వే యథేష్టం గమ్తమర్హథ,

ప్ర అ. వానరర్షభాణావానర శ్రేష్టలారా ! భవద్భిః=మీచేత, ఇదమ్‌=ఈ, మిత్రకార్యమ్‌=మిత్రకార్యము, కృతమ్‌ రీయబడినది. సరే(=మీరందరూ, మయా= వాచేత, అనుజ్ఞాతాః=అనుజ్ఞ ఇన్వబడినారు. యథేష =ఇష్టము. వచ్చినట్లుగా, గన్తుమ్‌=వెళ్లుటకు, ల్టర్లథ=తగియున్నారు,

తా. ఓ ! వానర్థ్రేష్టులారా ! మీరు మిత్రులు చేయనలసిన కార్యము చేసినారు. మీ అందరికి అనుజ్ఞ ఇచ్చుచున్నాను; మీ కిష్టమైన ప్రదేశములకు వెళ్లుడు. 29 మూ. శుశ్రువుస్తస్య యే పర్వే వానరాః పరిదేవితమ్‌, 30

వర్తయాంచక్రిరేఒశ్రూణి వేరైః కృ సేత రేక్షణాః

ప్ర అం సర్వే=సమస్తమైన, యే=ఏ, వానరాజావానరులు, తస్య=ఆ రాముని యొక్క, పరిదేవితమ్‌=విలాసముము, శుశ్రువుః=వివిరో, కృ ప్లేతరేక్షణాః= పచ్చని కళ్లు గల ఆ వానరులు, నేధైః=వేత్రములచేత, ఆశ్రూణి= కన్నీళ్లను, వర్తయాంచక్రి రే=ప్రవర్తింపచే సిరి.

తా. రాముని విలాసమును విన్న వానరు అందరూ నేత్రములనుండి కన్నీళ్లు కొర్చిరి. 30 మూ. ళ€తః పర్వాణ్యనీకావి ప్టాపయిత్వా విభీషణః, తె

ఆజగామ గదాపాణిస్త శరితం యత్ర రాఘవ*

ష్‌ అ. తతః=అటు పిమ్మట, విభీషణః=విభీషణుడు, పర్వాణి=పమస్త మైన, అనీకాని= సేనలను, స్థాపయిత్వా=నిలిప్కి గదాపాణిః=గద హస్తమునందు గలవాడై, రాఘవః=రాముడు, యత్ర=ఎక్కడ ఉన్నాడో అక్కడికి, త్వరితమ్‌=శీ ఘ్రముగా, ఆజగొమ=వచ్చెను,

యుద్ధకాండము 5685

తా ఇంతలో విభీషణుడు "సైన్యముల నన్నింటినీ ధైర్యము చెప్పి విలిప్కి గద హస్తమునందు ధరించి రాముడున్న చోటికి శీఘ్రముగా వచ్చెను.31 మూ. తం దృష్ట్వా త్వరితం యాన్తం నీలాళ్టానచయోపమమ్‌, 32

వానరా దుద్రువుః సర్వే మన్యమావాస్తు రావణిమ్‌,

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే ఏకోనపఖ్బాశః పర్గఒ

ప్ర ఆ తృరితమ్‌శీస్టుముగా, యాన్తమ్‌=వెళ్లుచున్న, నీలాళ్టనచయో సమమ్‌=నల్లని కొటుక రాసితో సమానుడైన, తమ్‌=ఆతనిని, దృష్ట్రా=చూచి, సర్వే=సమస్తమైన, వానరాఃావానరులు, రావణిమ్‌=ఇంద్రజిత్తునుగా, మన్యమానాః= తలచుచు, దుదువుః=పారిపోయిరి.

తా. నల్లని కాటుక రాసి వలె ఉన్న ఆ విభీషణుడు శీఘ్రముగా వెళ్లుట[ చూచి వానరులందరూ ఇంద్రజిత్తు అని అనుకొవి పారిపోయిరి. 32

*బాలానందిని" ఆను (శ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో నలుబదితొమ్మి దన నర్ల నమాప్తము,

అథ పఖ్యాశః ప్‌ర్గః

దిభీషణుని చూచి ఇంద్రజిత్తనుకొవి వానరులు పారిపోవుటు మ్యీవుని ఆబ్జచేత బాంబవంతుడు. వి వాళ్లకు ధైర్యము చెప్పుట విభీనణుడు విలనీం చుట; మ్యుగీవుడు ఆతనిని ఓదార్చుట్కు గరుత్మంతుడు వచ్చి రామలక్ష్మణులను వాగపొళమునుండి విముక్తులను చేనీ వెళ్లుటు వొనరులు వంతోషంచుడీ మూ. అథోవాచ మహాతేజా హరిరాజో మహాబలః,

శీమియం వ్యథితా సేవా మూఢవాలేవ నౌర్హలే, శే

ప్ర అ. అథాఅటుపిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మహాబలఃగొప్ప బలము గల, హరిరాజణాసుగ్రీవుడు, ఉవాచ=పలికెను, ఇయం "సేనా=ఈ సేన జలే=జలమునందు, మూఢవాతేవ=మూఢమైన (మరొక ఎదురుగాలిచే కొట్టబడి మూర్భచెందిన) వాయువు గల, వౌః ఇవ = ఓడ వలె కిమ్‌=ఎందుకు, వ్యధితా=వ్యథచెందినది ?

తా అప్పుడు గొప్ప తేజస్సు, బలము గల సుగ్రీవుడు పలికెను “మూఢమైన వాయువుచేత ఓడ వీటిలో వ్యాకులమైనట్లు ఈ సైన్యము వ్యథ చెందిన దేమి ౫” మూ, షగ్లీవష్య వచః శ్రుత్వా వాలిపుత్రోఒజ్గదో౬ బ్రవీత్‌, 9

వత్వం పశ్యసి రామంచ లక్ష్మణం చ మహారథమ్‌, క

శరజాలచితౌ వీరావృభౌ దశరథాత్మజౌ,

శరతల్సే మహాత్మావౌ శయానౌ రుధిరోక్షి తౌ, 3

ప్ర అ. సుగ్రీవస్య=సుగ్రీవునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వ్యాజవిని, వాలిపుత=వాలికుమారుడైన, అజ్గదః=అంగదుడు, అబ్రవీత్‌: =పలికెను, శరజాల చితౌ=బాణముల సముదాయముచేత వ్యాష్తమైనవారు, రుధిరోక్షితొ=రక్తముచేత తడపబడినవారు, శరతల్చే=శరతల్పమునందు, శయానౌ=శయనించి ఉన్నవారు, మహాత్మావౌ=మహాత్ములు, దశరథాత్మజౌ=దశరథుని కుమారులు అయిన, రామమ్‌=రాముణ్లి, మహారథమ్‌= మహారథుడైన, లక్ష్మణం చ=లక్ష్మణునీ త్వమ్‌=నీవు, న పశ్యసి=చూచుట లేదా ?

తా. సుగ్రీవుని మాటలు విని వాలిపుత్రుడైన అంగదుడు ఇట్లనెను = “మహాత్ములైన దశరథకునూరులు రాముడు, మహారథుడైన లక్ష్మణుడు బాణముల సముదాయముచేత కప్పబడి, రక్తముచేత తడిసి, శరతల్పముమీద శయనించి ఉన్నారుకదా ! వీవు ఆ వీరులను చూడలేదా ౫ తి

యుద్ధకాండము ర్‌ మూ. అథాబ్రవీద్వానరేన్తుః సుగ్రీవః పుత్రమజ్ఞదమ్‌,

వానిమిత్తమిదం మన్యే భవితవ్యం భయేన తు. త్త

ప్ర, అ. అధి=అటుసిమ్మట, వానరేన్హః=వానరరాజైన, సుగ్రీవజ=సుగ్రీ వుడు, పుత్రమ్‌=పుత్రుడైన, అజ్ఞదమ్‌=అంగదుని గూర్చి, అబవీత్‌ =పలికెను. ఇదమ్‌=దీనిని, అనిమిత్తమ్‌=నిమిత్తము లేనిదానినిగాా న మన్యే=తలవను. భయేన=భయకారణముచేత, భవితన్యమ్‌=ఉండి ఉండవలెను,

తా. పిమ్మట నానరరాజైన సుగ్రీవుడు పుత్రుడైన ఆంగదునితో ఇట్లు పలికెను *ఇది కారణము లేకుండా జరుగుచున్న దని అనుకొనను ; ఏదో భయకారణము ఉండి ఉండవలెను క! మూ. విషళ్లవదనా హ్యేతే త్యక్తప్రహరణా దిశః,

పలాయన్తేఒత్ర హరయస్త్రాపాదుత్సుల్లలోచవాః. ర్‌

ప్ర అ. అత్ర=ఇక్కడ, ఏతే=ఐఈ, హరయః=వానరులు, (త్రాసాత్‌= భయమువలన, ఉత్ఫుల్లలోచనాః=వికసించిన నేత్రములు గలవారై, త్యక్తప్రహ రణాః=విడువబడిన ఆయుధములు గలవారై, విషళ్ఞవదనాః=దిగులు చెందిన ముఖములు కలవారై, దిశ=దిక్కులను గూర్చి, పలాయన్తే=పారిపోవుచున్నారు.

తా. ఇక్కడ ఈ వానరులు దిగులు చెందిన ముఖములతో, భయముచేత విప్పారిన కళ్ళతో, ఆయుధములు విడచి నాల్గు దిక్కులకు పారిపోవృచున్నారు. మూ. అన్యోన్యస్య న లజ్ఞన్తే న నిరీక్షన్తి పృష్టత,

విప్రకర్షన్తి చాన్యోన్యం పతితం లజ్జయన్లి చ. 6

ప్ర అ అన్యోన్యస్య=పరస్పరమునకు, న లజ్జన్తే= సిగ్గుపడుటలేదు. పృష్టృతః=వెనుకకు, న విరీక్షన్తి=చూచుటలేదు. అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము విప్రకర్షన్తి=లాగుచున్నారు. పతితమ్‌=పడిపోయినవానినిి, లజ్ఞయన్తి చ=దొటివేయు చున్నారు.

తా. ఈ వానరులు ఒకరివి చూచి ఒకరు సిగ్గు పదుటలేదు. వెనుకకు తిరిగి చూచుట లేదు. ఒకరినొకరు లాగుచున్నారు. పడిపోయినవానిని దాటి వెళ్లిపోవు చున్నారు. 6 మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే వీరో గదాపాణీర్విభీషణః,

సుగ్రీవం వర్హయామాసన రాఘనం చ జయాశిషా. ణ్గౌ

ప్ర అ. ఏతస్మిన్‌=ఈ, అన్తరేజమధ్యయందు, గదొపాణిః=గద హస్త మునందు గల, వీరః=వీరుడైన, విభీషణః=విభీషణుడు, సుగ్రీవమ్‌= సుగగ్రీవుళ్లి;

568 శ్రీమద్రామాయణము రాఘవం. చ= రాముణ్ణి జయాశిషా=ఐజయ జయ అను ఆగీర్వాదముచేత, వరయామాస =వృద్ధిపొందించెను.

లా. ఇంతలో చేతిలో గద ధరించిన వీరుడైన విభీషణుడు వచ్చి జయశబ్దమును ఉచ్చరించుచు సుగ్రీవునకు, రామునకు అభివాదనము చేపను. 7 మూ. విభీషణంచ సుగ్రీవో దృష్టా వానరభీషణమ్‌,

బుక్షరాజం మహాత్మానం సమీపసమువాచ హ. 8

లు ఇ

ప్ర అ. సుగ్రీమ=సుగ్రీవుడు, విభీషణమ్‌ =విభీషణుని, వానరభీష అమ్‌=వానరులకు భయంకరునిగా, దృష్ట్రా=చూచి, సమీపస్థమ్‌=సమీపము నందున్న, మహాత్మానమ్‌=మహాత్ముడైన, బుక్షరాజమ్‌=జాంబవంతుణ్ల గూర్చి, ఉవాచ హ=పలికెను.

తొ. వానరులు భయపడుటకు కారణము విభీషణుడే అని గ్రహించి సుగ్రీవుడు సమీపమునందున్న మహాత్ముడైన జాంబవంతునితో ఇట్లు పలికెను, మూ. విభీషణోఒయం సంప్రాప్తో యం దృష్ట్వా వావరర్షభాః,

ద్రవవ్న్యాయతసంత్రాపా రావణాత్మజశజ్కయా. 9

ప్ర ఆ. ఆయమ్‌=ఈ, విభీషణః=విభీషణుడు, పంప్రాష్త=వచ్చినాడు. యమ్‌= ఎవనిని దృష్ట్వావచూచి, వానరర్షభాః=వానర(శ్రేష్టులు, రావణాత్మజశ జ్కయా= ఇంద్రజిత్తు అనే శంకచేతు ఆయతసంత్రాసాః=అధికమైన భయము కలవారై, ద్రవన్తి= పారిపోవుచున్నారో.

తా. ఈ విభీషణుడు వచ్చినాడు. ఈతనినే చూచి వొనర(శ్రేష్టులు ఇంద్రజిత్తు అనే శంకచేత భయపడి పారిపోవుచున్నారు. 9 మూ, శీఘ్టుమేతాన్‌ సుపంత్రస్తానృహుధా విప్రధావితాన్‌,

పర్యవస్టాపయాఖ్యా హి విభీషణముస స్టీమ్‌. 10

ప్ర అ. పుసంత్రస్తాన్‌=బాగా భయపడిన, బహుధా=ఆనేకవిధములుగొ, విప్రధావితాన్‌= పారిపోవుచున్న, ఏతాన్‌=ఈ వానరులను, శీఘ్రమ్‌=శీ ఘ్రముగొ, పర్యవస్థాపయ= ధైర్యముగలవారిని చేయుము. ఉపస్థితమ్‌=వచ్చినవానిని, విభీష ణమ్‌=విభీషణునిగొ, ఆఖ్యాహి=చెప్పుము.

తా. భయపడి అన్ని వైపులకు పారిపోవుచున్న వీళ్లకు శీఫఘ్రముగా వెల్లి ధైర్యము చెప్పుము. వచ్చినవాడు. విభీషణు డని వాళ్లకు చెప్పుము. 10 మూ. సుగ్టీవేైవముక్తస్తు జామ్బవానృక్ష పార్థివః,

వావరావ్‌ పాన్త్వయామాస సంవివర్త గ్‌ ప్రధావత కే

యుద్ధకాండము 5609

ప్ర అ. సుగ్రీవేణ=సుగ్రీవునిచేత, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తః=పలకబడిన, బుక్ష పార్ధివః=భల్లూకరాజైన, జామ్బవాన్‌ =జాంబవంతుడు, (వ్రధావతఃజ=పారిపోవుచున్న, వానరాన్‌ =వానరులను, వివర్మ్య=మళ్లించి, సాన్త వయామాస=ఓదార్చెను.

తా. భల్లూకముల రాజైన జాంబనంతుడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ ప్రకారము వెళ్లి పారిపోవుచున్న వానరులను వెనుకకు మరల్చి వారికీ ధైర్యము చెప్పెను. 11 మూ, తే వివృత్తాః పునః సర్వే వావరాస్త క్రపాధ్వపాః,

బుక్షరాజనచః శ్రుత్వా తంచ దృష్టా గ్‌ విభీషణమ్‌. [2

ప్ర అ సర్వే=నమస్త మైన, తే వావరాః=ఆ వానరులు, బుక్షరాజవచః= జాంబవంతుని వచనమును, శ్రుత్వా=విని తమ్‌=ఆ, విభీషణమ్‌ =విభీషణుని, దృపా-=చూచి, త్యక్తసాధ్వపాః=విడవబడిన భయము గలవారై, పునః=మరల, వివృత్తాః=మరలిరి, ల

లా. ఆ వానరు లందరు జాంబవంతుని మాటలు వివి, ఆ విభీషణుని చూచి భయము విడచి మరల తిరిగి వచ్చిరి. ]2 మూ, విభీషణన్తు రామస్య దృష్ట్వా గొత్రం శరైళ్చితమ్‌,

లక్ష్మణస్య చ ధర్మాత్మా బభూవ వ్యథితస్తదా, 18

ప్ర. అ. ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడైన, విభీషణస్తు=విభీషణుదైతే, శరైః=బాణ ములచేత, చితమ్‌=వ్యాస్తమైన, రామస్య=రామునియొక్క, గౌత్రమ్‌=శరీరమును, లక్ష్మణస్య చ=లక్ష్మణుని శరీరమును, దృష్ట్వా=చూచ్చి తదా=అప్పుడు, వ్యథితఃజ=వ్యథచెందినవాడు, బభూవ=ఆయెను.

తా. ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు బాణములచేత అంతటా గ్రుచ్చబడిన రామలక్ష్మణుల శరీరములు చూచి అప్పుడు చాల వ్యథ చెందెను. 13 మూ, జలక్షిన్నేన హస్తేన తయోర్నేత్రే విన్చుజ్య చ

శోకపంపీడితమునా రురోద విలలాప చ, కేడ్త

ప. అ. జలక్రీ న్నేన=జలముచేత తడిపిన, హస్తేన=చేతితో, తయోః=వారిదరి యొక్క, షత్రంవత్రమయయ, విమృజ్య చ=తుడిచి, శోకసం పీడితమునాః=శోకముచేత పీడించబడిన మనస్సు గలవాడై, రురోద=ఏడ్చెను.. విలలాప చజవిలపించెను కూడు

తా. ఆతడు వీళ్లతో తడిసిన చేతిలో వాళ్ల కళ్లు తుడిచి, శోకముచేత పీడించబడిన మనస్పు గలవాడై ఏడ్చుచు విలపించెము. కడ

6570 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఇపం' తౌ సత్త్వ్వసంపన్నా విక్రావ్తా (పియసంయుగౌ,

ఇనూనునష్టాం గగుతౌ రాక్షసైః కూటయోధిభిఐ 16

ప్ర అ. పత్త్వసంపన్నా=బలముతో కూడినవారు, విక్రాన్తా=పరాక్రమ వంలులు, (ప్రీయసంయుగౌ=ఇష్ష మైన యుద్ధము గలవారు అయిన, తౌవ=లట్టీ, ఇమౌ=వీరిద్దరూ, ఘూటయోధిభిః=కపటయుద్ధము చేయు, రాక్ష పైః=రాక్షసులచేత, ఇనూమ్‌= ఈ, అవస్థామ్‌= అవస్థను, గమితౌ=పొందించబడినారు.

తా. అధికబలము గలవారు, పరాక్రమవంతులు, యుద్ధమునందు ఆసక్తి గలవారు అయిన అట్టి ఈ రామలక్ష్మణులను కపటయుద్ధము చేయు రాక్షసులు ఇట్టి సతీ పొందించినారు ! 15

యమ

మూ భాతృపుత్రేణ వైతేన దుష్పుత్రేణ దురాత్మవా,

రాక్షస్యా జీిహ్మయా బుద్ధ్యా వజఖ్వీతావృజువిక్రమౌ. 16

ప్ర అ బుజువిక్రమౌ=కుటిలత్వములేని పరాక్రమము గల నీరు, దుష్పు (ల్రేణ=చెడ్డ పుత్రుడు, దురాత్మనా=చెడ్డ బుద్ధి గలవాడు అయిన, ఏతేన=ఈ, ట్రాళృపుల్రేణ=నా సోదరుని కుమారునిచేత, రాక్షస్యా=రాక్షససంబంధమైన, జిహ్మయా=వ[క్రమైన, బుద్ధ్యా=బుద్ధిచేత, వభ్చీతౌజవంచింపబడినారు.

తా. కపటము ఎరుగని పరాక్రమము గల వీరిద్దరినీ దుష్టపుత్రుడు, చెడ్డ బుద్ధి కలవాడు అయిన నా పోదరుని కుమారుడు రాక్షససహజమైన కుటిల బుద్ధితో వంచించివాడు. 16 మూ. _శరైరిమూనలం విర్దౌ రుధిరేణ సముక్షితొ,

వసుధాయామిమౌ సుప్తా దృశ్యేతే శల్యకావివ. 7

ప్ర, అ. శరైః=బాణములచేత, అలమ్‌=ఆధికముగా, విద్ధౌ=కొట్టబడినవారు, రుధి రేణ=రక్తముచేత, సముక్షితా=పూయబడినవారు, వసుధాయామ్‌= నేలమీద, సుప్తా=విద్రించుచున్నవారు అయిన, ఇమౌ=వీరిద్దరూ, శల్యకావివ=శల్యకమృగముల (శరీర మంతా ముళ్లు ఉండు మృగవిశేషముల) వలె, దృశ్యేచే=కనబడుచున్నారు,

తా. బాణములచేత అధికముగా కొట్టబడి, రక్తముతో తడిపి నేలమీద పడి ఉన్న ఈ రామలక్ష్మణులు శల్యకమృగముల వలె కనబడుచున్నారు. 17 మూ, యయోర్వీర్యముపాశ్రిత్య ప్రతిష్టా కొజ్‌క్రీతా మయా,

తావిమౌ దేహవాశాయ ప్రసుహ్తా పురుషర్షభౌ 18

ప్ర అ. మయా=నాచేత, యయోణా ఎవరియొక్ట, వీర్యమ్‌ =పరాక్రము మును, ఆశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, ప్రతిష్టా=ప్రతిష్ట, కాజ్‌క్షితా=కోరబడినదో, తొజఐఅట్టీ,

యుద్ధకాండము 571 ఇమౌ=ఈ, పురుషర్షభౌజపురుష్మశ్రేష్టలు, దేహవాశాయ= దేహముయొక్క వాశ ముకొరకు, ప్రసుప్తాజ=నిద్రించుచున్నారు.

తా. ఏ రామలక్ష్మణుల పరాక్రమమును ఆశ్రయించి వేను రాజ్యము పొందవలె నని కోరుకొంటినో అట్టి ఈ మానవశ్రేష్టులు ప్రాణములను విడచుటక్రై పడియున్నారు, 18 మూ. జీవన్నద్య విపన్నో౭ స్మి నష్టరాజ్యమనోరథః;

ప్రాప్తప్రతిజ్ఞశ్చ రిపుః పకామో రావణః కృతః 19

ప్ర అ. నష్టరాజ్యమనోరథః=నపష్టమైన రాజ్యవాంఛ గల నేను, జీవన్నపి=బీవించి ఉన్నను, అద్య=ఇప్పుడు, విపన్నః=విపత్తు చెందినవాడను, అస్సి=అయినాను. రిపుః=శత్రువైన, రావణఃణ=రావణుడు, ప్రాప్తప్రతిజ్ఞ=పొందబ డిన (పీతను విడువను అనే) ప్రతిజ్ఞ కలవాడు, సకామశ్చ=కోరిక తీరినవాడు, కృతు=చేయబడినాడు.

తా. వా రాజ్యలాభాశ నశించుటచేత వేను ఇప్పుడు జీవించి ఉన్నా ఆపదలలో ఉన్నాను. శత్రువైన రావణుని ప్రతిజ్ఞ నెరవేరి వావి కోరిక తీరినది. మూ, ఏవం విలసమానం తం పరిష్వజ్య విభీషణమ్‌,

సుగ్రీవః పత్త్వసంపన్నో హరిరాజోఒట్రవీదిదమ్‌. 20

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్లు, విలపమానమ్‌=విలపించుచున్న, తం విభీిషణమ్‌= ఆ విభీషణుని, పరిష్వజ్య=కౌగలించుకొవి, సత్త వ్రపంపన్న[ బలముతో కూడినవాడు, హరిరాజః=వానరరాజు అయిన, సుగ్రీవజాసుగ్రీవుడు, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఆబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా, బలశాలి, వానరరాజూ అయిన సుగ్రీవుడు ఈ విధముగొ విలపించుచున్న విభీషణుని కౌగలించుకొని ఇట్లు పలికెను, 20 మూ, రాజ్యం ప్రాప్ప శ్‌పీ ధర్మజ్ఞ లజ్కాయాం వాత్ర సంశయః,

రావణః సహ పుత్రేణ స్వకామం నేహ లప్ప్యతే. ల

ప్ర ఆ. ధర్మజ్ఞ=ధర్మము తెలిసినవాడా ! లబజ్కాయామ్‌=లంకయందు, రాజ్యమ్‌ =రాజ్యమును, (ప్రాప్య సి=పొందగలవు. అత్ర=దీనివిషయమువందు, సంశయః =సంశయము, కలేదు. రావణః=రావలుడు, సహపుత్రేణ=పుత్రునితో కూడ, స్వకామమ్‌=తవ కోరికను, ఇహ=ఇప్పుడు, న లప్ప్యతే=పొందడు.

తా. ధర్మము తెలిసిన ఓ ! విభీషణా ! నీవు లంకారాజ్యము పొందగలవు; సందేహము లేదు. రావణుడు, ఆతని కుమారుడు అనుకొన్నట్లు

572 శ్రీమద్రామాయణము వారి కోరిక సఫలము కాదు. 21 మూ. వ రుజాపీడితావేతావుభౌ రాఘవలక్ష్మణౌ

త్యక్త్వా మోహం వధిష్యేతే పగణం రావణం రణే. 22

ప్ర ఆ ఏతౌఐఈ, ఉభౌజ=ఇద్దరు, రాఘవలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులు, రుజా=బాధచేత, పీడితొ=పీడించబడినవారు, న=కారు. మోహమ్‌=మోహ మును, త్యక్త్వా=విడచి, రణే=యుద్ధమునందు, సగణమ్‌=గణముతోకూడిన, రానణమ్‌=రావణుని, వధి ్యేతే=వధించగలరు,

లా. ఈ రామలక్ష్మణు లిద్దరూ మరణమును కలిగించు బాధచేత పీడింపబడుటలేదు. కేవలము మోహము చెంది ఉన్నారు. మోహమును విడచి యుద్ధములో పరివారసహితుడైన రావణుని చంపగలరు. 22 మూ, తమేవం పొన్వ్వయిత్వా తు సమాశ్వాస్య చ రాక్షసమ్‌,

సుషేణం శ్వశురం పార్శ్వే సుగ్రీవస్తమువాచ హం, 23

ప్ర అ సుగ్రీవః=సుగ్రీవుడు, తం రాక్షసమ్‌=ఆ విభీషణుని, ఏవమ్‌=ఇట్లు, సాన్త్వయిత్వా=ఓదార్చి, పమాశ్వాస్య=విశ్వాసము. కలిగించి, పార్సే గ=పార్గ్వము నందున్న; శ్వశురమ్‌=మామగారైన, తం సుషేణమ్‌=ఆ సుషేణువి గూర్చి ఉవాచ=పలికెను.

తా. సుగ్రీవుడు విభీషణుని ఈ విధముగా ఓదార్చి, విశ్వాసము కలిగించి, ప్రక్కనే ఉన్న మామగారైన సుషేణునితో ఇట్లు పలికెను. 23 మూ సహ శూ రైర్లరిగణైర్లబ్దసంజ్ఞానరిందమౌ,

గచ్చ త్వం భ్రాతరం గృహ్య కిష్కిన్టాం రామలక్ష్మణా. 24

ప్ర, అ. శూరైః=శూరులైన, హరిగటైః=వానరుల గణములతో కూడినవాడవై, త్వమ్‌ వీవు, లబ్బసంజ్ఞాజపొందబడిన సంజ్ఞ గల, అరిందమౌ=శత్రుసంహారకు లైన, భాతరౌ= సోదరులైన, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులను, గృహ్య=(గ్రహించి, కిష్కిన్ధామ్‌=కిష్కింధను గూర్చి, గచ్చ వెళ్లుము.

తా. నీవు శూరులైన వానరులతో కలిసి సంజ్ఞ వచ్చిన ళత్రుపంహారకులైన ఈ పోదరులను, రామలక్ష్మణులను తీసికొవి కిష్కింధకు వెళ్లుము. 24 ననూ అహ తు రానణం హత్యా సపుత్రం సహ బాన్హవమ్‌,

మైథిలి మానయిష్యామి శక్ర వష్టామివ శ్రియమ్‌. 285

ప్ర అ. అహం తు=నేవైతే, సపుత్రమ్‌=పుతులతో కూడిన సహ బాన్హనమ్‌= బంధువులతో కూడిన రావణమ్‌=రావణుని, హత్వా=చంపి, శక్ర=దేనేం

యుద్ధకాండము 573 ద్రుడు, వష్టామ్‌=నశించిన, శ్రియమివ=రాజ్యలక్ష్మిని వలె, మైథిలీమ్‌= సీతను, ఆనయిష్యామి= తీసికొనిరాగలను.

తా. నేను రావణుని, వాని పుత్రులను, బంధువులను సంహరించి, దేవేంద్రుడు నష్టమైన రాజ్యలక్ష్మిని తిరిగి తీసికొనివచ్చి నట్లు సీతను తీసికొని వచ్చెదను. 25 మూ, క్రుత్వెతద్వానరేన్హ్రుప్య సుషేణో వాక్యమబ్రవీత్‌,

దైవాసురం మహద్యుద్దమముభూతం సుదారుణమ్‌. 26

ప్ర ఆం వానరేన్తుస్య=పుగ్రీవునియొక్క, ఏతత్‌ వాక్యమ్‌ =ఈ వాక్యమును, శ్రుత్వా=విని, సుషేణః=సుషేణుదు, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. దైవాసురమ్‌= దేవతలకు అసురులకు సంబంధించిన సుదారుణమ్‌=చాల భయంకరమైన, మహత్‌ =గొప్ప యుద్దమ్‌= యుదము, అనుభూతమ్‌=నవాచేత తెలియబడినది.

ఖా ఠా

తా. సుగ్రీవుని వాక్యమును విని సుషేణుడు ఇట్లు పలికెను. *దేవాసురుల మధ్య జరిగిన చాల భయంకరమైన యుద్ధమును గూర్చి నాకు తెలియును”.26 మూ. తదా స్మ దానవా దేవాన్‌ శరపంస్పర్శకోవిదాః

విజఘ్నుః శస్త్రవిదుషశ్ళాదయన్తో ముహుర్ముహుః 27

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, శరసంస్పర్శకోవిదాః=బాణప్రయోగమునందు వేర్చరులైన, దానవాః=దానవులు, శస్త్రవిదుషు=శస్త్రములయందు. పండితులైన, దేవాన్‌ = దేవతలను, ముహుర్ముహుః=మాటిమాటికి, ఛాదయన్తః=తనును తాము కప్పుకొనుచున్ననార్తై నిజఘ్నుః=కొట్టిరి.

తా. “అప్పుడు బాణప్రయోగమునందు నేర్పు గల దానవులు మూటి మాటికి అంతర్జానము. చెందుచు, అస్త్రములయందు. సమర్ధులైన దేవతలను కొట్టిరో. 27 మూ, తావార్తాన్నష్టసంజ్ఞాంళృ గతాసూంశ్చ బృహప్పతి,

విద్యాభిర్మనృయుక్తొభిరోషధీభిశ్చికిత్సతి. 28

ప్ర అ. బృహప్పతిః=బ్బహస్పతి, ఆర్హాన్‌= పీడితులు, నష్ట్రసంజ్ఞాన్‌ =నష్ట మైన సంజ్ఞగలవారు, గతాసూంశ్చ=పోయిన ప్రాణములు గలవారు అయిన, లాన్‌=ఆ దేవతలను, మన్త్రయుక్తాభిః=మంటత్రములతో కూడిన, విద్యాభిః=విద్యలచేతను, ఓషరధీభిః=ఓషధులచేతను, చికిత్సతి=చికిత్స చేసెను.

తా. *ఆ దేవతలలో కొందరు పీడితులైరి. కొందరు మూర్చ చెందిరి. కొందరు మరణించిరి. వాళ్లందరికి బృహస్పతి మంత్రములతో కూడిన విద్యచేత్క

ర్‌74 శ్రీమద్రామాయణము ఓషధులచేత చికిత్స చేసెను” 28 మూ. _తాన్యౌషధావ్యానయితుం క్రీరోదం యాన్తు పాగరమ్‌

జవేన వానరాః శీఘ్రం సంపాతిపనపాదయ£ 29

ప్ర అ. తాని=ఆ, బొషధావి=బొషధములను, ఆనయితుమ్‌=తీ సికొవివచ్చు టకు, సంపొతిపవసాదయః=సంపాొతి, పనసుడు మొదలైన, వానరాః=వానరులు, జవేన=వేగముతో, శీఫ్రుమ్‌=శీఘ్రముగా, శ్రీరోదమ్‌=క్రీ రము ఉదకముగా గల, పొగరమ్‌=సముద్రముము గూర్చి, యాన్తు=వెళ్లైదరుగాకు

తా. *సంపాతి, పనసుడు మొదలైన వానరులు ఆ బౌషధములను తీపికొని వచ్చుటక్రై వెంటనే, క్రీరసముద్రమునకు. వేగముగా వెళ్లెదరుగాకు” 20 మూ. హరయస్తు విజావన్తి పార్వతీస్తా మహొషధీః,

పంజీవకరణీం దివ్యాం విశల్యాం దేవనిర్మితామ్‌. 80

ప్ర అ. హరయః=వానరులు, పార్వతీః=పర్వతములకు సంబంధించిన, తొః మహొషధీః=ఆ మహొషధులను, దివ్యామ్‌=దివ్యమైన, సంజీవకరణీమ్‌=((బ్రతికించు) పంజీవకరణివి, దేవనిర్మితామ్‌= దేవతలచేత నిర్మింపబడిన, విశల్యామ్‌=(శల్యములను తొలగించు) విశల్య అను ఓషధివి, విజానన్తి= ఎరుగుదురు.

తా. “దివ్యమైన నంజీవకరణిని దేవతలు సృజించిన విశల్యకరణివి, ఇతరములైన పర్వతములందు లభించే ఓషధులను ఆ వానరులు ఎరుగుదురు”

80

మూ. చన్హుశ్చ నామ ద్రోణశ్చ క్షీరోదే పాగరోత్తమే,

అమృతం యత్ర నుధథితం తత్ర తే పరమౌషధీ, 31

ప్ర ఆ. యత్ర=దేనియందు, అమృతమ్‌=అమృతము, మథితమ్‌=మథిం చబడినదో, అట్టి, సాగరోత్తమే=సాగరములలో ఉత్తమమైన, క్రీరోదేజక్రీరసముద్ర మునందు, చన్దుశ్ళవ చంద్రము, దోణశ్చ=(దోణము అను, పర్వతము లున్నవి,

ఆఆ, పరమౌషధీ= (శ్రేష్టములైన రెందు ఓషధులు, తత్ర=అక్కడ ఉన్నవి.

తా. అమృతము మధించిన సముద్రశ్రేష్పమైన క్రీరపముదములో చంద్రము, గ్రోణము అను పర్వతము లున్నవి. సంజీవకరణ్సి విశల్యకరణి అను పరమోషధులు ఆ పర్వతముల మీద ఉన్నవి. తే మూ. తౌ తత్ర విహితౌ దేవైః పర్వతౌ తొ మహోదధా,

అయం వాయుసుతో రాజన్‌ హనూమాంస్తత్ర గచ్చతు. 32

ప్ర అం తౌజప్ర సీద్ధ్రములైన, తౌ పర్వతౌ=ఆ పర్వతములు, తత్ర=ల,

యుద్ధకాండము 8785 మహోదధౌ=మహాసముద్రమునందు, దేవైః= దేవతలచేత, విహితౌ=నిర్మించబడినవి. రాజన్‌=రాజా |! వాయుసుతః=వాయుప్పుతుడైను ఆయమ్‌=ఈ, హనుమాన్‌= హనుమంతుడు, తత్ర=అక్కడికి, గచ్చతు= వెళ్లుగాకు

తా. “ఆ రెండు పర్వతములను దేవతలు ఆ గ్రీరసముద్రమునందు ఉంచినారు. రాజా ! వాయుపుత్రుడైన ఈ హనుమంతుని అక్కడికి పంపుము.

32

మూ. ఏతస్మిన్నన్తరే వాయుర్మేఘాంశ్చాపి సవిద్యుతః

పర్యస్యన్‌ పొగరే తోయం కమ్బయన్నిన సర్వతాన్‌. 33

ప్ర, అ. ఏతస్మిన్‌ =ఈ, అన్త రే=మధ్యకాలములో, సవిద్యుతః= మెరుపులతో కూడిన, మేఘారశ్చాపి మేఘములము, పాగరే=సముద్రమునందు, తోయమ్‌=ఉదక మును, పర్యస్యన్‌ =చిమ్మి వేయుచు, వాయుః=వాయువు, పర్వతావ్‌ =సర్వతములను, కమ్చయన్నివచకం పేంపచే యుచున్దది వలె, బయలుదేరెను.

తా. ఇంతలో మెరుపులతో కూడిన మేఘములను, సముద్రములోవి జలమును చిమ్మివేయుచు, పర్వతములను కూడ కంసింపచేయుచున్నదా అన్నట్లు తీవమైన వాయువు వీచెను. 33 మూ. మహతా పక్షవాతేన సర్వద్వీసముహాద్రునూః,

నిపేతుర్భగ్నవిటపాః సలిలే లవణామ్భసి, రెడ

ప్ర అ పర్వద్వీపమహాద్రుమాః= అన్ని ద్వీపములందు ఉన్న మహావృక్షములు, మహతా= గొప్పదైన, పక్షవాతేన=రెక్కల గాలిచేత, భగ్నవిటపాః=విరగగొట్టబడిన కొమ్మలు గలవై, లవణామృ సీ=లవణసముద్రమువందు, సలిలే=ఉదకమునందు, విపేతుః=పడినవి.

తా. అన్ని ద్వీసములందు ఉన్న మహావృక్షములు రెక్కలనుండి పుట్టిన "పెద్దగాలికి కొమ్మలు విరిగిపోగా లవణసముద్రజలములో పడిపోయినవి. 34 మూ. అభవన్‌ పన్నగొస్త్రస్తా భోగినస్తత్ర వాసినః,

శీఘ్రం సర్వాణి యాదాంపి జగ్ముశ్చ లవణార్థనమ్‌, 85

ప్ర అ. పన్నగాః=సర్పములు, త్రస్తాః=భయపడినవి, అభవన్‌ =అయినవి. తత్ర= అక్కడ, వాసినః=నివసీంచుచున్న, భోగినః=సర్పములు, సర్వాణి=సమస్త మైన, యాదాంసి=జలజంతువులు, శీఘ్రమ్‌=కీ ఘ్రముగా, లవణ్యార్థవమ్‌=లవణస ముద్రమును గూర్చి, జగ్ముః= వెళ్లినవి.

శా. సర్పము లన్నీ భయపడెను. అక్కడ నివసించు సర్పములు,

న్‌76 శ్రీమద్రామాయణము సమస్తమైన జలజంతువులు శీఘ్రముగా అవణసముద్రములో ప్రవేశించెను. 35 మూ. తతో ముహూర్తాద్గరుడం వైనతేయం మహాబలమ్‌,

వావరా దదృశుః సర్వే జ్వలన్తమివ పానకమ్‌. 36

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, పస్టే=సమస్త మైన, వానరాః=వానరులు, ముహూర్తాత్‌ =ముహూర్తకాలములో, జ్వలన్తమ=నుందుచున్న, పొనకమ్‌ ఇవ=లఅగ్ని వలె ఉన్న, వైనతేయమ్‌=వినతాపుత్రుడైన, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, గరుడమ్‌= గరుత్మంతుళ్ల, దదృశుః=చూచిరి.

తొ. సీమ్మట మరుక్షణమునందే, మండుచున్న అగ్ని వలె ఉన్న వినతా కుమారుడు, మహాబలశాలీ అయిన గరుత్మంతుడు వానరులకు కనబడెను.36 మూ. తమాగతమభిప్రేక్ర్య వాగాస్తే సంప్రదుద్రువుః

య్లైస్తు తౌ పురుషా బద్దౌ శరభూతైర్మ హాబలైః, 37

ప్ర అ. శరభూతైః=బాణములుగా అయిన, మహాబలైః=గొప్ప బలము గల, వాగాఃజ=నాగములు, ఆగతమ్‌=వచ్చిన తమ్‌=ఆ గరుత్మంతుని, ఢేక్ష చూచి, సంప్రదుద్రువుః=పారిపోయినవి.

తా. బాణములుగా అయి ఆ రామలక్ష్మణులను బంధించి ఉన్న మహాబలము గల వాగము లన్నీ గరుత్మంతుడు వచ్చుట చూచి పొరిపోయినవి. మూ. తతః పుషర్థః కాకుత్భా స్ప స్తై $ ప్రత్యభివన్య చ

వినునుర్శ చ పాణిభ్యాం ముఖే చన్హృుసమప్రభే. 38

ప అ తతః=అటు పిమ్మట, సుషర్ణః=గరుత్మంతుడు, కాకుత్లౌ స్‌ రామలక్ష్మణులను, ప్పృష్ట్వా=స్పృశించి, ప్రత్యభినన్వ్య చ=(జయాశీస్పుచేత) అభినందించి, పాణిభ్యామే=హాస్తములచేత, చన్హుసమ(్రభే=చంద్రునితో సమానమైన కొంతి గల, ముఖే=ఐ ముఖములను, విమమర్శ చజనిమిరెను,

తాం పిమ్మట గరుత్మంతుడు ఆ రామలక్ష్మణులను ప్పృశించి, అభినందించి, చంద్రునివంటి వారి. ముఖములను చేతులతో నిమిరెను.. 38 మూ. వైనతేయేన సంస్పృష్టాస్తయోః సంరురుహుర్వ్రణాః,

సువర్షే చ తమా స్నిగీ తయోరాశు బభూవతుః 39

ప్ర. అ, వైనలేయేన=గరుత్మంతునిచేత, సంస్పృష్టాస్పృశించబడిన, తయోః వారియొక్క, 'ర్రణాలాగాయములు, సంరురుహుః= మొలచినవి (మూవిపో యినవి), ఆశు= వెంటనే, తయోః=వారిద్దరియొక్క, తమాజశరీరములు, సువర్లే

యుద్ధకాండము 877 చజ=మంచి రంగు గలవి, ప్ని గ్టీజమన్నవివిగాను, బభూవతుః= అయినవి.

తా, గరుత్మంతుడు ప్ప పోంచగానే రామలక్ష్మణుల గాయములు మానిపోయెను, వెంటనే వారి శరీరములు గూడ ముంచి రంగుతో మన్నగా అయినమి. త్రం మూ, లేజో వీర్యం బలం చౌజ ఉత్సాహశ్చ మహాగుణాః,

ప్రదర్శనం చ బుద్ధిశ్చ స్మ వాళ ద్విగుణం తయోః. త్తం

ప్ర అ. తయోఃజవారిద్దరియొక్క, లేజు=లేజస్సు, వీర్యమ్‌ =పరాత్ర మము, ఉత్సాహశ్చ=ఉత్సాహము, మహాగుణాః=ఇతరములైన గొప్ప గుణములు, ప్రదర్శనమ్‌= సూక్ష్మవిషయజ్ఞానము, బుద్ధిళ్చ=బుద్ధి స్మృతిశ్చ=స్కృతీ, ద్విగు ణమ్‌=రెండురెట్లుగా అయినవి.

తా. ఆ రామలక్ష్మణుల తేజస్సు, వీర్యము, బలము, ఉత్సాహము, ఇతరమహాగుణములు, సూక్ష్మవిషయజ్ఞానము, బుద్ధి, స్మ లత రెట్టింపు ఆయినవి. మూ. తావుత్ధాప్య మహాతేజా గరుడో వాపవోసమౌొ,

ఉభౌచ సప్పజే హృష్టో రామశ్చెనమువాచ హ. త్తే

ప్ర అ. మహాతేజాః=గొప్ప తేజప్సుగల, గరుడణ=గరుత్మంతుడు, వాసనో వమౌ= ఇంద్రునితో సమానులైన, తౌ=వారిద్దరిని, ఉత్జాప్య=లేవదీపి, ఉభౌ=ఇద్రరినీ, సప్పజే=కౌగలించుకొ నెను. రామశ్చ=రాముడు కూడ, హృష్ట్ర=సంతో షించినవాడై, ఏనమ్‌=ఈతవివి గూర్చి, ఉవాచ హ=సలికెను.

తా. మహాతేజఃశాలియైన గరుత్మంతుడు ఇంద్రునితో సమానులైన ఆ రామలక్ష్మణులను లేవదీసి వారిద్దరినీ కౌగలించుకొవెను. రాముడు సంతోషించి అతనితో ఇట్లనెను. జేకే మూ. భవత్ప్స్రుపాదాద్వ్యసనం రానణీప్రభవం మహత్‌,

ఆవామిహ వ్యతిక్రాన్తౌ పూర్వవద్‌ బలివౌ కృతౌ. త్త

ప్ర అ. భవత్రసాదొత్‌=నీ అనుగ్రహమునలన, ఆవామ్‌= మేమిద్దరము, రానణిప్రభవమ్‌=ఇంద్రజిత్తువలన కలిగిన, మహత్‌ =గొప్ప, వ్యసనమ్‌=ఆపదను, ఇహ=ఇప్పుడు వ్యతిక్రాన్నా=దాటినాము. పూర్వవత్‌: =పూర్వమునందు. వలె, బలినౌ=బలము కలవారముగా, కృతౌ=చేయబడినాము.

తా. నీ అనుగ్రహముచేత నే మిద్దరమూ ఇప్పుడు ఇంద్రజిత్తువలన కలిగిన గొప్ప ఆపదను దాటితిమి. పూర్వమువలి బలముకలనార మైతిమి. 42 మూ. యథా తాతం దశరథం యథాజం చ సితామహమ్‌,

-. తథా భవన్తమాపాద్య హృదయం మే ప్రసీదతి. 43

6578 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర అం భవన్తమ్‌=నిన్ను, ఆసాద్య=పొంది, తాతమ్‌=తండ్రియైవ, దశరథమ్‌= దశరథువిపొంది, యథా=ఎట్లో, పితామహమ్‌= పితామహుడైన, ఆజం చ=ఆజునవి పొంది, యథా=ఎట్లో, ఈథా=లక్లే, మే=నాయొక్క, హృద యమ్‌=హృదయము, ప్రపీదతి= ప్రసన్న మగుచున్నది. తా. నిన్ను చూచుటచే నా మనస్సు నా తండ్రియైన దశరథమహారాజును చూచినట్లు, పితామహుడైన అజమహారాజును చూచినట్లు ప్రసన్నమగుచున్నది. మూ, కో భవాన్రూపసంపన్నో దివ్యప్రగనులేసనః వపావో విరజే వస్ట్రే దివ్యాభరణభూ షితః తశ ప్ర అ. రూపసంపన్నః=మంచి రూపముతో కూడినవాడవు, దివ్యస్రగనులే పనఃదివ్యములైన పుష్పమాలలు, చందవాదులు గలవాడవు, నిరజే=పరాగము లేని వస్త్రే=వస్త్రములను, వసానః=ధరించినవాడవు, దివ్యాభరణభూ షితఃజ=దివ్యము లైన ఆభరణములచేత అలంకరింపబడినవాడవు అయివ, భవాన్‌ నీవు, కశ=ఎవడవు ? లా. నీ రూపము చాల అందముగా ఉన్నది. దివ్యములైన వుష్పమాలలను, చందనాద్యనులేపనములను శరీరమునకు పూసికొను సుగంధ (ద్రవ్యములను, మాయనవి వస్త్రములను ధరించినావు. దివ్యములైన అలంకారములు అలంకరించుకొన్నావు. నీవు ఎవరవు ?ి న! మూ. తమువోచ మహాతేజూ వైనచేయో మహాబలః పతత్తిరాజః ప్రీతాత్మా హర్షపర్యాకులేక్షణ:. తర్‌ ప్ర అ. మహాతేజాఃజగొప్పు తేజస్సు గలవాడు, మహాబలః=గొప్ప బలము గలవాడు, పతత్తిరాజః=సక్తీరాజు అయిన, వైనతేయః=గరుత్మంతుడు, (ప్రీతాత్మా=సంతో షించివ మనస్సు గలవాడై, హర్షపర్యాకులేక్షణః=సంతోషముచేత వ్యాకులమైన నేత్రములు గలవాడై, తన్‌=ఆ రాముళ్లీగూర్చి, ఉవాచ=పలికెను. లా. గొప్ప లేజోబలములు గల, పక్షిరాటైన ఆ గరుత్మంతుడు పంతోషించిన మనస్సు గలవాడై ఆనందముచేత వ్యాకులమైన నేత్రములతో రామునితో ఇట్లనెను. తర్‌ మూ అహం పసభాతే కాకుత్ధ (ప్రీయః ప్రాణో బహిశ్చరః; గరుత్మానిహ పంప్రాప్తో యువయోః పాహ్యకారణాత్‌. త్తి ప్ర అ. కొకుత్స ఎ=రామా ! అహమ్‌=నేను, తే=నీకు, (పియః=ఇస్టుడైన, పఖా= స్నేహితుడు, బహిశ్చరః=బైట సంచరించు, ప్రొణః=ప్రాణము. అయిన, గరుత్మాన్‌= గరుత్మంతుడను యువయోః=మీ ఇద్దరియొక్క, పాహ్యకాతి

యుద్ధకాండము 579 ణాత్‌=సాహాయ్యము నిమిత్తమై, ఇహజ=ఇక్కడికీ, సంధప్రాష్తఃజవచ్చినామ,

తా రామా ! వేను నీ ప్రియమిత్రుడను. బైట సంచరించు పొణమువంటివాడను. నా “పేరు గరుత్మంతుడు. మీ ఇద్దరికే సాహాయ్యము సయుటకై ఇక్కడికి వచ్చినాను. 46 మూ అసురావా మహావీర్యా వానరా నా మహాబలాః

సురాశ్చాసి సగన్హర్వాః పురస్కృత్య శతక్రతుమ్‌, త్తే

నేముం మోక్షయుతుం శక్తాః శరబన్హం సుదారుణమ్‌,

మాయాబలాదిన్తుజితా నిర్మితం క్రూరకర్మణా. త్తి

ప్ర అం కూరకర్మణా=క్రూరమైన కర్మ గల, ఇన్హుజితా= ఇందద్రజీ త్తుచేత, మాయాబలాత్‌ =మూయాబలమువలన, విర్మితమ్‌=నిర్మించబడిన, సుదా రుణమ్‌=చాల భయంకరమైన, ఇమమ్‌=ఈ, శరబన్హ దీ =శరబంధమును, మోక్షయితుమ్‌=విడి పించుటకు, మహావీర్యాణ=గొప్పు పరాక్రమముగల, అసురాః వొ=అసురులుగాని, మహాబలాః=గొప్ప బలము గల, వానరాః వా=వానరులు గాని, శతక్రతుమ్‌=దేవేంద్రుని, పురస్కృత్య=ముందు. ఉంచుకొని వచ్చిన, పగన్హర్వాః=గంధర్వులతో కూడిన, సురాశ్చాపీ=దేవతలుగాని, న శక్తాఃణసమర్భులు కారు.

తా. క్రూరకర్మ గల ఇంద్రజిత్తు మాయాబలముచేత చేసిన చాల భయంకరమైన ఈ శరబంధమును గొప్ప _ పరాక్రమము గల అసురులు గావ, మహాబలవంతులైన వానరులుగావి, దేవేంద్రునితో సహా సురులుగావి, గంధర్వులుగావి విడిపింపజాలరు. + 47 48 మూ, ఏతే వాగాః కాద్రవేయా స్త్రీక్స్‌ఐదంప్టా విషోల్బణాః;

రక్షోమాయాప్రభావేణ శరా భూతాస్త్వదాగ్రితాణ శ్రి

ప్ర ఆ. శీక్షదంస్థా:చరీక్ష మైన కోరలు గలవి, విషోల్బణాః=విషముచేత తీవములు అయిన, కాద్ర =కద్రుపుత్రులైన, ఏతే వాగాః=ఈ నాగులు, రక్ష్వోమాయాప్రభానేణ=రాక్షసుని మాయాప్రభావముచేత, శరాః=బాణములుగా, భూత్వా=ఆయి, త్వదాశ్రితాః=నిన్ను ఆశ్రయించినవి.

లా. తీక్షణమైన కోరలుగలవి;, విషముచేత తీవ్రములు, కదుపుత్రులు అయిన ఈ నాగములు రాక్షసుని మాయాప్రభావము చేత బాణములై నిన్ను ఆక్రమించిన వి. ఉం

ఇ ల టీ మూ పభాగ్యశ్చాస ధర్మజ్ఞ రామ పత్యపరాక్రమ,

లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సమరే రిపుఘాతివా. ర్‌0

680 శ్రీమద్రామాయణము

“ప్ర, అ ధర్మజ్ఞ = ధర్మము తెలిసినవాడా! సత్యపరాక్రమ = సత్యమైన పరాక్రమము కలవాడా! రామ = రామా! సమరే = యుద్ధమునందు, శత్రుఘాతినా = శత్రువులను చంపువాడైన, భ్రాత్రా = పోదరుడైన, లక్ష శ్రైటేన సహ = లక్ష్మణువితో కూడ, సభాగ్యః = భాగ్యము కలవాడవు, అసి = అయి ఉన్నావు.

తా ధర్మము తెలిసినవాడా! సత్యమైన పరాక్రమము గలవాడా! రామా! యుద్ధములో శత్రుసంహారకుడైన నీ సోదరుడైన లక్ష్మణుడు, వీవు కూడ భాగ్యవంతులు. 50 నూ. ఇనుం శ్రుత్వా తు వృత్తాన్తం త్వరమాణో౬ హమాగతః;

సహపైవావయోః సస్నేహాత్పభిత్వమనుపాలయన్‌. ర్‌1

ప్ర అ, ఆహమ్‌ = నేను, ఇమమ్‌ = ఈ, వ్సత్తాన్వమ్‌ = వృత్తాంతమును, శ్రుత్యా = విని ఆవయోః = మనయొక్క, స్నేహాత్‌ = "స్నహమువలన, పభిత్వమ్‌ = మిత్రత్వమును, అనుపోంద శీ =. పాలించుచు, సహపైవ = వెంటనే, త్వరమాణః = తొందరపడుచు, ఆగతః = వచ్చినాను.

తా. వేను ఈ వృత్తాంతమును విని నున ఇద్దరి మధ్య స్నేహమువలన ఆ స్నేహమును పాలించుచు, తొందరపడుచు వెంటనే వచ్చినాను. ర్‌ మూ. మోక్షితాచ మహాఘోరాదప్మాత్పాయకబన్సనాత్‌,

అప్రమాదశ్చ కర్తవ్యో యువాభ్యాం నిత్యమేవ చ 52

ప్ర అ, మహాఘోరాత్‌ = చాల భయంకరమైన, ఆస్మాత్‌ = ఈ, సాయకబన్హనాత్‌ = బాణముల _ బంధనమునుండి, మోక్షితౌ చ = విడిపింపబడినారు. యువాభ్యామ్‌ = మీ ఇద్దరి చేత నిత్యమేవ చ= ఎల్లప్పుడు, ఆప్రమాదః = ఏనురిపొటు లేకుండుట, కర్తవ్య॥ = చేయదగినది.

తాం మీరు చాల భయంకరమైన ఈ బాణబంధమునుండి విడిపింపబడినారు. ఎల్లప్పుడు మీరు ఏమరిపొటు లేకుండా ఉండనలెమ. 52 మూ. ప్రకృత్యా రాక్షపాః సర్వే సజ్ఞామే కూటయోధినః,

శూరాణాం శుద్దభావానాం భవతామార్దనం బలమ్‌. 53

ప్ర ఆ ప్రకృత్యా = స్వభావముచేత, సర్వే = సమస్తమైన, రాక్షసాః = రాక్షసులు, సబ్భొమే = యుద్ధమునందు, కూటయోధినః = కపటముగా యుద్ధముచేయువార్ను. శూరాణామ్‌ = శూరులు, శుద్ధభావానామ్‌ = పరిశుద్ధమైన భావము కలవారు అయిన, భవతామ్‌ = మీకు, ఆర్హనమ్‌ = బుజుత్వము, బలమ్‌ = బలము.

యుద్ధకాండము త్‌తి1ే

తా. యుద్ధములో కపటముగా యుద్ధము చేయుట. రాక్షసుల స్వభావము. శూరులు, పరిశుద్ధమైన మనోభావము గలవారు అయిన మీకు బుజుత్వము (వక్రబుద్ధి లేకపోవుట) బలము. ర్‌3 మూ, తన్న విశ్వసనీయం వో రాక్షసానాం రణాజిరే,

ళ

ఏతేవైవోపమావేన విత్యం జిహ్హా హి రాక్షసాః ర్‌4

ప్ర అ, తల్‌ = ఆ కారణమువలన, రణాజిరే = యుద్ధభూమియందు, వః = మీకు, రాక్షసానామ్‌ = రాక్షసుల విషయమున, న విశ్వసనీయమ్‌ = విశ్వసింపదగినది కాదు. ఏలేన = ఈ, ఉపమావేనైన = దృష్టాంతముచేతనే, రాక్షసాః = రాక్షసులు, నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడూ, జిహ్మాః హి = వక్రమైనవారు కదా.

శాం రాక్షసులు ఎల్లప్పుడు వక్రస్వభావము గలవారు అనుటకు ఇంద్రజిత్తు చేసినదే దృష్టాంతము. అందుచే యుద్ధభూమిలో మీరు రాక్షసులను విశ్వసించకూడదు. ర్‌4 మూ. ఏవముక్తా $ తదా రామం సుషర్ణః ప మహాబలః,

పరిష్వజ్య చ సు స్నిగ్భమాప్రష్టుముపచక్రమే. ర్‌ర్‌

ప్ర అ. మహాబలః = గొప్ప బలము గల, సః సుషర్గః = ఆ గరుత్మంతుడు, తదా = అప్పుడు, రామమ్‌ = రాముణ్ణి గూర్చి, ఏవమ్‌ = ఇట్లు ఉక్తా = పలికి సుస్నిగమ్‌ = చాల స్నేహపూర్వకముగా, పరిష్వజ్య చ = కౌగలించుకొని, అప్రష్టప్‌ = అడుగుటకు (అనుజ్ఞ తీసీకొనుటకు,) ఉపచక్రమే = ఉపక్రమించెను,

లా. గొప్ప బలము గల ఆ గరుత్మంతుడు రామునితో ఇట్లు పలికి, "స్నేహపూర్వకముగా కౌగలించుకొని వెళ్లుటకు అనుజ్ఞ వేడుటకు ప్రారంభించెను. మూ. సఖే రాఘవ ధర్మజ్ఞ రిపూణామపీ వత్సల,

అభ్యముజ్ఞాతుమిచ్చామి గమిష్యామి యథాపుఖమ్‌. 56

ప్ర అ. ధర్మజ్ఞ = ధర్మము వెరిగినవాడా! రిపూణామపీ = కత్రువుల విషయమున గూడ, వత్సల = (పేమగలవాడా! సభలే = మిత్రుడవైన, రామ = రామా! అభ్యమజ్ఞాతుమ్‌ = అనుజ్ఞ ఇచ్చుటకు, ఇచ్చామి ' = కోరుచున్నాను. యథాసుఖమ్‌ = సుఖముగా, గమిష్యామి = వెళ్లెదను.

తా. ధర్మము తెలిసినవాడా! శత్రువులను కూడ (గ్రేమించునాడా! మిత్రుడవైన రామా! వేను. సుఖముగా వెళ్లైదను;ు అనుజ్ఞ ఇవ్వవలె నని కోరుచున్నాను. 56

582 శ్రీమద్రామాయణము మూ. న చ కౌతూహలం కొర్యం పభిత్వం ప్రతి కొజ్‌క్షిణా

కృతకర్మా రణే వీర సభిత్వం ప్రతివేత్స్య పి ర్‌?

ప్ర అ వీర = వీరుడా! కాజ్‌క్రిణా = తెలుసుకొనవలి వని కోరుచున్న వీచేత, పలిల్యమ్‌ ప్రతి = స్నేహమును గూర్చి, కౌతూహల్‌ = ఆసక్తి న కార్యమ్‌ = చేయదగిన కొదు. రణే = యుద్ధమునందు; కృతకర్మా జ. చేయబడిన కర్మ గలవాడవై సభిత్వమ్‌ = ప్నేహమును, ప్రతివేత్యసి = తెలిసికొనగలవు.

తా. వీవు మన కిద్దరికి "స్నేహము ఎట్టు ఏర్పడినది అవి తెలిపికొమటకు అభిలాషను చూపవద్దు. యుద్ధమునందు. శత్రుసంహారము పూర్తిచేసిన పిదప వీకు తెలియగలదు. ర్‌7 మూ, బాలవృద్దావ శేషాం తు కృత్వా లజ్కాం శరోర్మిభి:

రానణంతు రిపుం హత్వా పీతాం త్వం ప్రతిపత్స్యస. 58

ప్ర అ. లజ్కామ్‌ = లంకను, శరోర్మిభి = బాణతరంగములచేత, బాలవృద్ధావ శేషామ్‌ = బాలులు, వృద్ధులు మిగిలిన దానినిగొ, కృత్వా = చేసి, రిపుమ్‌ = శత్రువైన, రావణమ్‌ = రావణుని, హత్యా = చంపి, త్వమ్‌ జ నీవ్యు సీతామ్‌ = సీతను, ప్రతిపత్స్యపే = పొందగలవు.

తా. నీవు బాణతరంగములచేత లంకలో బాలులు, వృద్ధులు మాత్రమే మిగులునట్టు చేసి, శత్రువైన రావణుని సంహరించి పీతను పొందగలవు, 58 మూ, ఇల్యేవముక్త్వా వచనం సుషర్ణః శీఘ్టువిక్రమః,

రొమం చ నీరుజం కృత్వా మధ్యే తేషాం వనౌకపామ్‌. 59

ప్రదక్షిణం తతః కృత్వా పరిష్వజ్య చ వీర్యవాన్‌,

జగామాకాశమావిశ్య సుషర్షః పవనో యథా. 60

ప్ర ఈ సుషర్ణః = మంచి రెక్కలుగలవాడు, శీఘ్రవిక్రమః = శీఘమైన గమనము గలవాడు, వీర్యవాన్‌ = పరాక్రమవంతుడు అయిన, సుషర్హః = గరుత్మంతుడు, తేషామ్‌ = ఆ, వనౌకసామ్‌ = వానరులయొక్క, మక్యే. = మధ్యయందు, ఇల్యేవమ్‌ = ఇట్లు, వచనమ్‌ = వచనమును, ఉక్త్వా = పలికి, రామమ్‌ = రాముణ్ణి, వీరుజమ్‌ = బాధలేనివానినిగా, కృత్వా = చేసి, తతః = అటు పిమ్మట, ప్రదక్షిణం కృత్వా = ప్రదక్షిణముచేసి, పరిష్వజ్య చ = కౌగలించుకొని, సవనో యథా = వాయువువలె, ఆకాశమ్‌ = ఆకాశమును, ఆవిశ్య = (ప్రవేశించి, జగామ = వెళ్లెను.

తా. మంచి రెక్కలుగలవాడు, కీఘ్రగమనము గలవాడు, పరాక్రమనం

యుద్ధకాండము 883 తుడు అయిన గరుత్మంతుడు రామునితో ఇట్లు పలికి, ఆ వానరుల మధ్య ామువి బాధను తొలగించి, ప్రదక్షిణము చేప్కి కౌగలించుకొని, వాయువు వలె, ఆకాశములో ప్రవేశించి వెళ్లిపోయెను. 60 మూ, వీరుజౌ రాఘవౌ దృష్ట్వా తతో వానరయూథసాః,

సింహవాదాంస్తదా వేదుర్దాజ్లూలం దుధువుశ్చ తే. 61

ప్ర అ తత = అటుపిమ్మట, వానరయూధపాః = వానరపేనా వాయకులు, రాఘవౌ = రామలక్ష్మణులను, వీరుజౌ = బాధ లేనివారినిగా, రా స *ె చూచి, తదా = అప్పుడు, పింహవాదాన్‌ = సింహనాదములను,

= ధ్వని చేసిరి. (చేసిరి తే = వాళ్లు, లాజ్లాలయ్‌ = తోకను, దుధువుశళ్చ = దులిపిరి.

తా. పిమ్మట వానరటేనానాయకులు రామలక్ష్మణులు పీడావిముక్తు లైనట్టు చూచి పింహనాదములు చేయుచు, తోకలు రయూడించిరి. 61 మూ. తతో భేరీః సమూజఘ్నుర్మ ఎదజ్ఞాంశ్చాష్యవాదయన్‌,

దధ్ముః శజ్భాన్‌ సంప్రహృష్టాః క్ష్వేలన్త సప యథాపురమ్‌. 62

ప్ర అ తత = అటుపిమ్మట, భేరీ! = భేరులను, సమాజఘ్నుః = కొట్టిరి, మృదజ్గాంశ్చాపి = మృదంగములను కూడ, అవాదయన్‌ = వాయించిరి. శబ్భాన్‌ = శంఖములను, దధ్ముః = పూరించిరి. యథాపురమ్‌ == పూర్వమునందు వలె క్షేలన్త్యపి = అరచిరి.

తా. పీమ్మట ఆ వానరులు పూర్వము వలె అరచుచు ఆవందముతో భేరీలను (మోగించిరి. మృదంగములను వొయించిరి. శంఖములను పూరించిరి.62 మూ. అపరే స్పోట్య విక్రాన్నా వానరా నగనయోధినః

ద్రుమానుత్సాట్య వివిధాంస్తస్టుః శతపహ(స్రశః, 63

ప్ర అ. వగయోధినః = పర్వతములతో యుద్ధము చేయు, విశ్రాన్నాః = పరాక్రమవంతులైన, అసఠే = మరికొందరు, వానరాః = వానరులు, వనట = భుజములు చరచి, శతసహప్రశః = వందలకొలది వేలకొలది, వివిధాన్‌ = అవేక విధములైన, ద్రుమాన్‌ = వృక్షములను, ఉత్పాట్య = పెకిలించి, తస్టుః = విలచిరి.

తా. పర్వతములతో యుద్ధము చేయు మరికొందరు సరాక్రమవంతు లైన వానరులు భుజములు చరచుచు, ' వందలకొలది వేలకొలది ఆనేకవిధములైన వృక్షములను పెకలించి, విలచిరి. 63

584 శ్రీమద్రామాయణము మూ, _విష్పజన్తో మహానాదాంస్త్రాసయన్లో విశాచరాన్‌,

లజ్కాద్వారాణ్యుపాజగ్ను ర్యుద్దకామాః ప్లవజ్ఞ్వమాఒ 64

ప్ర, అ. స్లవజ్లమాః = వొనరులు, మహానాదాన్‌ = గొప్పధ్వనులన్సు, విస్పజన్తః = విడచుచు, నిశాచరాన్‌ = రాక్షసులను, టత్రాసయన్త్న = భయ పెట్టుచు, యుద్ధకామాః = యుద్ధమునందు ోంకగలవారై, లజ్కాద్యారాణీ = లంకాద్వారములను, ఉపాజగ్ముః = చేరిరి.

తాం వానరులు నొప్పు ధ్వని చేయుచు, రాక్షసులకు భయము కలిగించుచు, యుద్ధము చేయుటకై _లంకాద్వారములవద్దకు. వెళ్లిరి. 64 మూ, తేషాం సుభీముస్తుములో వివాదో

బభూవ శాఖామవృగయూథపావామ్‌,

క్షయే విదాఘప్య యథా ఘవావాం

వాదః సుభీమో వదతాం నిశీథే. 65

ఇత్యార్షే శ్రీమగ్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే పఖ్వాశః పర్గఒ

ప్ర అ నిదాఘస్య = గ్రీష్టరువుయొక్క. క్షయే = ఆంతమునందు, విశిదే = అర్ధరొత్రియందు, నదతామ్‌ = ధ్వవిచేయుచున్న, ఘనానామ్‌ = మేఘములయొక్క, సుభీమః = చాల భయంకరమైన నాదః యథా = ధ్వని వలె, తేషామ్‌ = ఆ, శాఖామృగయూథపొనామ్‌ = వానర పేవానాయకుల యొక్క, పుభీమః = చాల భయంకరము, తుములః = వ్యాకులము అయిన, వాదః = ధ్వని, బభూవ = ఆయెను.

తా. ఆ వానరపేనానాయకుల భయంకరము, వ్యాకులము అయిన ధ్వని గ్రీష్మర్తువు గడచినప్పుడు అర్ధరాత్రియందు ధ్వని చేయుచున్న మేఘముల భయంకర ధ్వని వలె ఉండెను. 65

శబాలానందినో అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో ఏబదన నర్గ నమాస్తము,

అథ ఏకపఖ్బాశః సర్గః

[రాముడు శరబంధమునుండి విముక్తు డైనట్లు తెలినీ రావణుడు చింత్యాకాంతుడై ధ్యూమాక్టువి యుద్ధమునకు వంవుట/ అతడు 'పేవావతితో కలినీ నగరమునుండి బైటకు వచ్చుట మూ. లేషాం తు తుములం శబ్దం నానరాణాం మహొజసామ్‌,

వరతాం రాకెుః పారం తదా శుశ్రావ రావణః క్ష

వ! న! ఛా

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, మహొజసామ్‌=గొప్ప తేజప్సు గల, నర్హతామ్‌=ధ్వవి చేయుచున్న, చేషాం వానరాణామ్‌=ఆ వావరులయొక్క, తుములమ్‌=వ్యాకులమైన, శబ్దమ్‌=శబ్దమును, రావణఃరావణుడు, రాన్ష పై పార్ధమ్‌= రాక్షసులతో కూడ, శ్ను చావినెను.

తా అప్పుడు గొప్ప తేజస్సు గల గర్దించుచున్న ఆ వానరులు చేయు వ్యాకులమైన ధ్వనిని రావణుడు, రాక్షసులూ కూడ వినిరి, కె మూ, స్నిగ్రగమ్భీరవిర్షోషం శ్రుత్వా స వినదం భృశమ్‌,

సచివానాం తతప్తేషాం మధ్యే వచనమబ్రవీత్‌, తి

ప్ర, అ. తతఃణఅటుపిమ్మట, పఃఆ రావణుడు, స్నిగ్ధగమ్భీరనిర్థోషమ్‌= మధురము గంభీరము అయిన ధ్వని గల, నినదమ్‌=శబ్దమును, భృశమ్‌ మిక్కిలి, శుత్వావివి, తేషామ్‌=ఆ, సచివానామ్‌=మంత్రులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, కత వచ్‌వమును, ఆ(బవీత్‌ =పలికెను.

తా. రావణుడు మధురముగా గంభీరముగా ఉన్న ధ్వని గల ఆ వానరులు చేయు శబ్దమును విని మంత్రుల మధ్య ఇట్లు పలికెను. 2 మూ యథాపౌొ పంప్రహృమ్రానాం వానరాణాం పముత్ధితః,

బహూవాం సుమహాన్నాదో మేఘానామిన గర్పతొమ్‌. తి

సువ్యక్తం మహతీ (ప్రీతిరేతేషాం నాత్ర సంశయః,

ఈథా హి విపులైర్నాదైశ్చుక్సుభే లవణార్థనన శ

ప్ర అ. సంప్రహృష్టానామ్‌సంతోషించిన, బహూవామ్‌=అవేకులైన, వావరాణామ్‌ =వానరులయొక్క, సుమహాన్‌=చాల గొప్పదైన, అసౌ=ఈ, వాదః= ధ్వవి, గర్హతామ్‌=గర్హించుచున్న, మేఘానామివా సేఘములయొక ధ్వని నలె యథా=ఎట్టు, శ్రూయతే=వినబడుచున్నదో, పువ్యక్తమ్‌=స్పష్టముగా (నిశ్చయముగా), ఏతేషామ్‌=వీళ్లయొక్క, (ప్రీత=సంతోషము, మహతీగొప్పది. అత్రాదీనియందు,

586 శ్రీమద్రామాయణము పంశయః=సంశయము, న=లేదు. తథాహి=అది యుక్తమే కదా ! విపులైః=అధిక ములైన, వాదైజాధ్వనులచేత, లవణ్యార్థనః=లనణసముద్రము, చుక్తుభే=క్షోభించినది.

తా. వానరు లందరూ సంతోషించుచు, గర్హించుచున్న మేఘముల వలె చేయుచున్న ఈ నహార్వని బయలుదేరుటను పటి వ్‌ళ్లకు గొప్పు సంతోషము కలిగిన ట్లున్నది. ఈ విషయము స్పష్టము. పంజేహము. లేదు అధికమైన ధ్వనుల చేళ లవణసముద్రము కూడ ' క్షోభించుచున్నది కదా ? త్ర4

క్‌

మూ. తౌతు బర్జా శరై క్షైర్భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ,

ఆయం చ సుమహావాదః శజ్కాం జనయతీవ మే. ర్‌

ప్ర అ భాతరౌ=సోదరులైన, తౌ రామలక్ష్మణౌ=ఆ రామలక్ష్మణులు, తీశ్లైణావాడియైన, శరైః=బాణములచేత, బర్జౌ=కట్టుబడినారు. సుమహాన్‌= చాల గొప్పదైన అయం నాదః=ఈ ధ్వని, మే=నాకు, శజ్కామ్‌=శంకను, జనయతీవ=కలిగించుచున్నట్లు ఉన్నది.

తా పోదరులైన ఆ రామలక్ష్మణులు వాడియైన బాణములచేత కట్టబడినారు కదొ ? ఇప్పుడు బయలుదేరిన ఈ గొప్ప ధ్వవి నాకు శంకను కలిగించుచున్నది. ర్‌

క ఇటీ గ్‌ మూ. ఏవం చ వచనం చోక్త్వా మన్తిణో రాక్ష పేశ్వరః,

ఉవాచ వైర్భతాంస్తత్ర సమీపపరివర్తినః ళ్‌

ప్ర అ. రాక్ష పేశ్వరణారాక్షపరాజు, మన్న్రిణణామంధత్రులను గూర్చి, ఏవమ్‌=ఇట్లు, వచనమ్‌=వచనమును, ఉక్తా వౌపలికి, తత్ర=అక్కడ, పమీపప రివర్తిన=సమీపమునందు సంచరించుచున్న, వైరృతాన్‌=రాక్షసులను గూర్చి, ఉవాచ=పలి కను.

శా. రావణుడు మంత్రులతో ఇట్లు పలికి సమీసమునందు పంచరించుచున్న రాక్షపులతో ఇట్లవెను. 6 మూ. జ్ఞాయతాం త్లూర్గమేతేషాం పర్వేషాం చ వనౌకపామ్‌,

శోకకాలే సముత్పన్నే హర్షకారణముత్తితమ్‌. 7

న! యఖ

ప్ర. అ. ఏతేషాన్‌=ఈ, పర్వేషామ్‌=సమస్తమైన, వనౌకపామ్‌=వావరులకు,

శోకక్రాలే=దుః;ఖమునకు కాలము, పముత్స్పన్నే=పుట్టినదగుచుండగా, ఉత్సితమ్‌=బ లు థి

యలుదేరిన్స హర్షకారణమ్‌=సంతోషమునకు కారణము, త్నూర్జమ్‌=శీ ఘ్రముగాొ, జ్ఞాయతామ్‌ =తెలియబదుగాక.

తా. ఈ వానరులందరికీ దుఃఖించవల సివ సమయములో సంతో షించుటకు

యుద్ధకాండము 587 ఏ కారణము వచ్చినదో వెంటనే తెలిపికొనుడు. 7 మూ, _తథోక్తాస్తే సుసంభ్రాన్తాః ప్రాకారమధిరుహ్య చ,

దదృశుః పొలితాం సేనాం సుగ్రీవేణ మహాత్మవా. 8

తౌ చ ముక్తా సుఘోరేణ శరబన్దేన రాఘవౌ,

స్‌ ఇజీ

పముత్ధితొ మహాభాగా విజదుః సర్వరాక్షపా 0

ప్ర, అ తథా=లఅట్టు, ఉక్తాః=పలకబడిన, లే=వాళ్లు, సుసంభ్రాన్హాఃచాల తొందరబడుచు, ప్రాకారమ్‌=ప్రాకారమును, అధిరుహ్య=ఎక్కీ, వృహాత్మునాామహా త్ముడైన, సుగ్రీవేణ=సుగ్రీవువిచేత, పాలితామ్‌=పాలింపబడిన, "సేనామ్‌= సేనను, సుఘోరేణాచాల భయంకరమైన, శరబన్టేనాశరబంధముచేత, ముక్తా=విడవబడిన, పముత్శితౌ=లేచిన, మహాభాగౌ=మహాభాగ్యవంతులైన, తౌ రాఘవౌ=ఆ రామలక్ష్మ ణులను, దదృశుణాచూచిరి. సర్వరాక్షసాఃసమస్త రాక్షసులు, విషేదుః=దుఖించిరి.

తా, రావణుని ఆజ్జచే వాళ్లు తొందరపడుచు (ప్రాకారము పైకి ఎక్కి మహాత్ముడైన సుగ్రీవునిచేత పాలింపబడిన వానరసేనను, చాల భయంకరమైన ఆ శరబంధమునుండి విముక్తులై లేచిన మహాభాగ్యవంతులైన రామలక్ష్మణులను చూచిరి, అప్పుడా రాక్షసు లందరూ దిగులు చెందిరి. 8 9 మూ. సంత్రస్తహృదయాః సర్వే ప్రాకారాదవరుహ్య తే,

అతి ఎన్టీ జి,

వివర్ణా రాక్షసా ఘోరా రాక్ష సేన్తుముప స్థితా 10

ప్ర అ. ఘోరాా=భయంకరులైన, సర్వే=సమస్తమైన, లే రాక్షసాః=ఆ రాక్షసులు, సంత్రస్తహృదయాఃభయపడిన హృదయములు గలవారై, వివర్ణాః=మారి పొయిన ముఖచ్చాయలు గలవారై, ప్రొకారాత్‌ =ప్రాకారమునుండి, అవరుహ్యదిగి, రాక్ష సేన్తుమ్‌=రావణువి, ఉపపితాజాచేరినారు.

౪ ౧ న!

లా. ఆ భయంకరులైన రాక్షసులందరూ హృదయములలో దిగులుచెంది, (ప్రాకారము దిగి, మారిపోయిన ముఖవర్హములతో రావణుని వద్దకు వచ్చిరి. 10 మూ. తదపీయం దీనముఖా రావణస్య చ రాక్షసాః

కృత్స్నం వివేదయామాసుర్యథావద్వాక్యకోవిదాః. కై

ప అ. వాక్యకోవిదాః=మాటలను ఎరిగిన, రాక్షసాః=రాక్షపులు, దీనముఖాః=దీనములైన ముఖములు గలవారై, అఆపియమ్‌=ఆప్రియమైన, తత్‌ = దానిని, కృత్నమ్‌=అంతనూ, యథావత్‌ =ఉన్నదున్నట్లుగా, రావణస్య=రావణునకు, న్యవేదయన్‌ =తెలి పిరి.

588 శ్రీమద్రామాయణము

తా. మాటలలో నేర్పరులైన ఆ రాక్షసులు దినములైన ముఖములతో ఆ అఇపీియమైన విషయము నంతనూ ఉన్నదున్నట్టు రావణునకు తెలిపిరి,

క]

మూ. యౌ తావిన్తుజితా యుద్దే భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ,

విబడ్దా శరబన్హేన నిష్ప్రకమ్చుభుజౌ కృతౌ, 12

విముక్తా శరబన్చేన దృశ్యేతే తౌ రణాజిరే,

పాశానివ గజౌ ఛిత్వా గజేన్తుసమవిక్రమౌ, క్షి

ప్ర, అ. యుద్దేయుద్ధమునందు, ఇన్హుజితా=ఇందద్రజిత్తుచేత, (భ్రాతరౌ= పోదరులైన, యౌ=ఏ, రామలక్ష్మణౌ=రామలక్ష్మణులు; శరబన్టేనాబాణముల బంధముచేత, నిబడ్దౌ=కట్టబడినవారై, ని(నృకమృభుజౌ=కదలని భుజములు కల వారుగా, కృతౌ=చేయబడినారో, గజేన్తుసమవిక్రమౌ=గజరాజులతో సమానమైన పరాక్రమము గల, తౌ=వారిద్దరు, పాశాన్‌=సాశములను, ఛిత్వా=భేదించి, గజౌ ఇవ=ఏనుగులు వలె, రణాబిరే= యుద్ధభూమియందు, దృశ్వేతే=చూడబడుచున్నారు,

తా. ఇంద్రజిత్తు యుద్ధములో సోదరులైన ఏ రామలక్ష్మణులను శర బంధముచేత బంధించి భుజములు కలదల్పజాలనివారినిగా చేసినాడో గజేంద్రముల వంటి ఆ రామలక్ష్మణులు శరబంధమునుండి విముక్తులై యుద్ధరంగమునందు పాశములు ఛేదించుకొన్న ఏనుగుల వలె కనబడుచున్నారు. మూ. తచ్చుత్వా వచనం తేషాం రాక్షసేన్లో మహాబలః,

చిన్హారోషసమాక్రాన్తో వివర్షవదనో౭_ భవత్‌. కేడ్త

ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలముగల, రాక్ష పేన్తుః:=రావణుడు, లేషామ్‌= వాళ్ళయొక్క, తత్‌ వచనమ్‌=ఆ వచనమును, (శ్రుత్వా=విని, చిన్నారోషపమా క్రాన్త= చింతచేతను, రోషముచేతను ఆక్రమింపబడినవాడై వివర్ధవదనః=వివర్ధమైన ముఖము గలవాడు, అభవత్‌ =ఆయెను.

తా. మహాబలనంతుడైన రావణుడు వాళ్ళు చెప్పిన మాటలు వివి, చింతనోను రోషముతోను నిండిన వాడయ్యెను. ఆతని ముఖము రంగు మారిపోయెను. క మూ. _ఘోరైర్హత్తవరైర్చడ్దా శరైరాశీవిషోపమైం

అమో ఘ్టైః సూర్యసంకాైః ప్రమథ్యేన్హాజితా యుధి. కేర్‌

తదస్త్రబన్రమాపాద్య యది ముక్తౌ రిపూ నుమ,

సంశయస్థ్రమిదం సర్వమనుపశ్యామ్యహం బలమ్‌. కం

యుద్ధకాండము రం89

ప్ర అ. _ఘోరైః=భయంకరములు, దత్తనరైః=ఇవ్వబడిన వర ములుగలవి, ఆశీవిషిపమైః=సర్పములతో పమావములు, అమో 'ఘైఃజవ్యర్థము కానివి, పూర్యసంకా2ః=సూర్యునితో సమానములు అయిన, శరైః=బాణములచేత, యుధి=యుద్ధమునందు, ప్రమథ్య=మథించి, ఇన్హుజీతా=ఇంద్రజిత్తుచేత, బద్దౌ=కట్ట బడివు మమ _రిపూ=వా శత్రువులు, తత్‌=ఆ, అస్త్రుబన్టమ్‌=అస్త్రబంధమును, ఆసాద్య=పొంది, ముక్తా యది=విడబడీనట్లయితే, ఇదమ్‌=ఈ, పర్వమ్‌=సమస్త మైన, బలమ్‌ =బలమును, సంశయస్థమ్‌=పంశయమునందు ఉన్నదానినిగా, ఆహమ్‌=వేను, అనుపశ్యామి= ఊ హించుచున్నాను.

తా. యుద్ధములో ఇంద్రజిత్తు బాగా పీడించి, భయంకరములు, వరములు పొందివవి, సర్పములతో సమానములు, వ్యర్థము కానివి, నూర్యతుల్యములు అయిన బాణములతో కట్టివేసిన నా ఇత్రువులైన రామలక్ష్మణులు ఆ ఆస్త్రబంధములో చిక్కుకొని కూడ దావిమండి విముక్తులగుట చూడగా మన ఈ బలమంతా సంశయస్థ్రీతిలో పడిన దవి ఊహించుచున్నామ,. 15, 16 మూ, విష్ఫలాః ఖలు సంవృత్తాః శరా పావకతేజపః,

ఆదత్తం యైస్తు సంగ్రామే రిపూణాం జీవితం మమ, 7

ప్ర. అ. యైఃజ=వేటిచేత, సంగ్రామే=యుద్ధమునందు, మమ=నాయొక్క, రిపూణామ్‌ =శతువులయొక్క, జీవితమ్‌=ప్రాణము, ఆదత్తమ్‌=(గ్రహించబడినదో, పావకతేజపః=అగ్నివంటి తేజస్సు గల, శరాః=ఆ బాణములు, నిష్పులాః=ఫలములేనివి, పంవృత్తాః ఖలు=అయినవి కదా?

లా. పూర్వము ఏ బాణములు యుద్ధములలో నా శత్రువుల జీవితములను అపహరించిననో అగ్నివంటి ఆ బాణములే ఇప్పుడు వ్యర్థమైపోయినవి కదా ! 17 మూ. ఏవముక్త్వా తు సంక్రుద్లో విఃశ్చసన్నురగో యథా,

అబ్రవీద్రక్తపాం మధ్యే ధూమ్రాక్తం వాను రాక్షసమ్‌. కం

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్త్వా=సలికి, సంక్రుద్దః=కో పించినవారై, ఉరగో యథా=సర్పము వలె, విశ్వసీ విట్టుర్చుచు! రక్తపామ్‌=రాక్షసుల యొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, ధూమ్రోక్షం వానము=ధూనమ్రూక్సు డను పేరు గల, రాక్షసమ్‌ =రాక్షసుని గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. రావణు డిట్లు పలికి, చాల కోపముతో పాము వలె బుసలు కొట్టుచు, రాక్షసుల నుధ్య ధూమ్రాక్సు డను రాక్షసునితో ఇట్లనెను. 18 మూ. బలేవ మహతా యుక్తో రాక్ష పేర్ఫీమవిక్రమః

త్వం వధాయాశు విర్యాహి రామస్య పహ రాక్ష పైఐ 19

6500 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర, అ. భీమవిక్రమః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, త్వమ్‌=నీవు, మహతా= గొప్పదైన, బలేన= పైన్యముతోను, రాక్ష సైః=రాక్షసులతోను, యుక్తః=కూ డిన వాడవై, వానరైః సహ=వానరులతో కూడ, రామస్య=రామువియొక్క, వధాయజవధకొరకు, ఆశువ=శీఘ్రముగా, విర్యాహి=బయలుదేరుము. తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల నీవు పెద్ద సైన్యముతోను, రాక్షసులతోను కూడినవాడవై, రాముణ్రి, వానరులనూ చంపుటకు వెంటవే ల యూ లి బయలుదేరుము. 19 మూ. _ఏనముక్తస్తు ధూమ్రాక్షో రాక్షసేన్సేణ ధీమతా, పరిక్రమ్య తతః శీఘ్రం విర్హగొమ నృపాలయాత్‌ 20 ప్ర. అ. ధీమతా=బుద్దినుంతుడైన, రాక్షసేస్త్రేణ=రావణునిచేత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడిన, ధూ(మ్రాక్షః=ధూమ్రాక్టుడు, తతః=అక్కడినుండి, పరిక్రమ్య=నడచి, నృపాలయాత్‌ =రాజగ్భహమునుండి, శఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగా, నిర్హ గామ=బైలుదేరెను. తా. బుదిమంతుడైన రావణుని ఆజ్ల (ప్రకారము ధూమ్రాక్సుడు ఇ కా [న యల అక్కడినుండి బయలుదేరి వెంటనే రాజప్రాసాదమునుండి వెడలెను. 20 మూ. అభివిష్క్రమ్యు తద్ద్వారం బలాధ్యక్షమువాచ హ, త్వరయస్వ బలం శీఘ్టుం కిం చిరేణ యుయుత్సతః. 21 ప్ర అ. తద్‌=ఆ, ద్వారమ్‌=ద్వారమును, అభినిష్క్రమ్య=దాటి, బలాధ్యక్షమ్‌= పేనాధ్యక్పణి గూర్చి, ఉవాచ హ=పలికెను. శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగా, బలమ్‌= సైన్యమును, యుయుత్సతః=యుద్ధము చేయ గోరుచున్న నా నిమిత్తము, త్వరయస్వ=తొందరచేయుము. చిరేణ= చిరకాలముచేత, కిమ్‌=ఏమి ప్రయోజనము. తా, ఆతడు ఆ ద్వారమును దాటి వెళ్లి కేనాధ్యక్టునితో ఇట్లనెను. “యుద్ధమునకై వెళ్లదలచుచున్నాను.. వెంటనే సైన్యము. సిద్దము చేయుము. లా మా ఛా ఆలస్యము చేయకుము” 2] మూ. ధూమ్రాక్షవచనం శ్రుత్వా బలాధ్యక్షో బలానుగః బలముద్యోజయామాస రావణస్యాజ్ఞయా ద్రుతమ్‌. 22 ప్ర అ. బలానుగః= సైన్యము అనుసరించేదిగా గల, బలాధ్యక్షః= పేనా ధ్యక్షుడు, ధూమ్రాక్షవచనమ్‌=ధూ[మ్రాక్సుని వచనమును, (శ్రుత్వాజవినిి రావ ఇస్య=రావణునియొక్క, ఆజ్ఞయా=ఆజ్ఞనేత, (ద్రుతమ్‌=శీ ఘ్రముగా, బలమ్‌= సేనను, ఉద్యోజయామాన= సిద్ధము చేసెను.

యుద్ధకాండము 591

తా. వెనుకనే సైన్యము గల ేనాధ్యక్సుడు ఆతని మాటలు విని, రావణువి ఆజ్ఞ ప్రకారము వెంటనే సైన్యమును ఆయత్తము చేసెను. 22 మూ. తే బద్ధఘణ్జా బలినో ఘోరరూపొ నిశాచరాః,

వినద్యమానాః సంహృష్టా ధూమ్రాక్షం పర్యవారయన్‌. _ 23

ప్ర ఆ బద్ధఘణ్ఞాణ=కట్టబడీన ఘంటలు గల, బలినః=బలవంతులైన, ఘోర రూపాః=భయంకరమైన రూపములు గల, తే నిశాచరాః=ఆ రాక్షమలు, వినద్య మానాః=ధ్వని చేయుచున్నవారై, పంహృష్ట్రాఃజసంతో షించినవారై, ధూమ్రాక్షమ్‌= ధూమ్రాక్టుని, పర్యవారయన్‌ =చుట్టిరి,

తా. ఘంటలు కట్టుకొని ధ్వని చేయుచున్న భయంకరమైన రూపము గల బలవంతులైన ఆ రాక్షసులు సంతోషముతో ధూమ్రాక్టుని చుట్టూ చేరిరి. మూ. వివిధాయుధహస్తాశ్చ శూలముద్గరపాణయః,

గదాభిః పట్టి శైర్రణ్తెరాయ పైర్ముపలైరసి. ల!

శ్పిఆం అజా మూ

పరి ఫ్పైర్ఫిన్టీహలైళ్ట్‌ భల్లె పా3ైః పరశ్వదైః

విర్యయూ రాక్షసా ఘోరా నర్హన్తో జలదా యథా. 26

ప్ర అ. జలదా యథా=మేఘముల నలె ఉన్న, నర్దన్తః=ధ్వని చేయుచున్న, ఘోరాః= భయంకరులైన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, వివిధాయుధహ స్తాశ్చ=అవేకవిధములైన ఆయుధములు హస్తములందు గలవారై, శూలముద్గరపా ణయః=శూలములు ముద్గరములు హస్తములందు గలవారై, గదాభిః=గదలతోను, పట్టిశై=పట్టిశములతోను, దణ్లెః=దండములలోను, ఆయ పైః= ఇనుమువికారమైన, ముపలైర పి=రోకళ్లతోను, పీ స్పై=పరిఘలలోను, భిన్లిపొలైశ్చ= భిందిపొాలముల తోము, భల్లైః=భల్లములతోను, పాైశైఃజ=పాశములతోను, పరశ్వధైఃణు గండ్రగొడ్డళ్లతోను, విర్యయుః=భయలుదేరిరి.

తా. నల్లని మేఘముల వలె ఉన్న భయంకరులైన రాక్షసులు, గర్చించుచు, అనేక విధములైన ఆయుధములు ధరించి, శూలములు; ముద్గరములు హస్తములందు. ధరించి, గదలు, పట్టిశములు, దండములు, ఇనుప రోకళ్లు, పరిఘలు, భిందిపాలములు, బల్లెములు, పొశములు, గొడ్డళ్లు మొదలైనవాటితో బయలుదేరిరి. 24, 25 మూ, రథైః కవచినస్త బ్‌వ్యే ధ్వజ సమనులంకృకతైః

సువర్షజాలనిహితైః ఖరైశ్చ వివిధానవైః 26

హట్మైః పరమశీఘైశ్చ గజైన్సెన మదోత్క'టైః;

విర్యయు ర్నెరృతవ్యాఘ్రా వ్యోఘై ఇవ దురాసదాః, ణై7

532 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర. అ. అన్యే=మరికొందరు, కవచినః=కవచములు గలవారై, ధ్వజైః=ధ్యజ ములచేత, సమలంకృతైః=అలంకరించబడినవి, సువర్ధజాలవిహితైః=బంగారు జాలీల చేత అలంకరింపబడినవి, వివిధానవైః=అవేకవిధములైన ముఖములు గల, ఖరైశ్చ=గాడి దలచేత (లాగబడినవి) అయిన, రథైః=రథములతోను, పరమశీ(ఘైః=చాల వేగముగా పోవు, హయ్రైశ్చ=గుజ్జములతోను, మదోత్క టైః=మదముచేత తీవ్రములైన, గదై శ్రైవ=గజములతోమను, వ్యాఘ్రాః ఇవ=పెద్ద పులుల వలె, దురాసదాః=ఎదిరిం శేక్యము కొవి, వైరృతవ్యా[ఘ్రాణ(్రేస్టులైన రాక్షసులు, విర్యయుః=బయలుదేరిరి,

తా. కవచములు ధరించిన మరి కొందరు రాక్షసులు ధ్వజములచేత, బంగారు జూలీలచేత ఆలంకరింపబడిన, అనేకవిధములైన ముఖములు గల గాడిదలు భాగుచున్న రథములు ఎక్కి వెళ్ళిరి. పెద్దపులుల వలె ఎదిరింపశక్యముకాని మరి కొందరు రాక్షస్యశ్రేష్టులు వేగము గల గుజ్జములను, నుదముచేత తీవ్రముగా

న!

ఉన్న ఏనుగులను ఎక్కి బయలుదేరిరి. 26, 27 మూ. మృగ సింహముఖైర్యుక్తం ఖరైః కనకభూ షితైః,

ఆరురోహ రథం దివ్యం ధూమ్రాక్షః ఖరవిస్స్వనఓ 28

ప్ర, అ. ఖరనిఃస్వనః=గాడిద వంటి ఆరపు గల, ధూ(మ్రాక్షః=ధూమ్రాక్టుడు, మృగసింహముఖైః=లేళ్ళయొక్క, సింహములయొక్క ముఖముల నంటి ముఖ ములు గల, కనకభూ షీతైః=బంగారముచేత ఆలంకరింపబడిన, ఖ రైః=గొడిదలలో, యుక్తమ్‌=కట్టబడిన, దివ్యమ్‌=దివ్యమైన, రథమ్‌=రథమును, ఆరురోహ=ఎక్కెను.

తా. గాడిదనంటి అరపు గల ధూమ్రాక్సుడు లేళ్ళ ముఖములు, పింహముఖములూ గలవి, బంగారముచేత అలంకరింపబడినవి ఆయిన గాడిదలు కట్టిన దివ్యమైన రథము వెక్కెను. 28 మూ స విర్యాతో మహావీర్యో ధూనమ్రక్షో రాక్ష పైర్వ ఎవ

హసవ్వై పశ్చిమద్వారాద్ధనుమాన్యత్ర యూథపః, 29

ప్ర అ. మహానీర్యణాగొస్టు పరాక్రమము గల, సః ధూమ్రాక్ష=ఆ ధూమ్రాక్సుడు, రాక్ష సైఃజరాక్షసులతో, వృతః=కూడినవారై, హసన్‌ =నవ్వుచు, యత్ర=ఎక్కడ, హనూమాన్‌ =హనుమంతుడు, యూథపః=శేనానాయకుడో అట్టి, పశ్చిమద్వారాత్‌. =పశ్చిమద్వారమునుండి, నిర్యాతః=బయలువెడలినాడు.

తా. మహాపరాక్రమము గల ఆ ధూమ్రాక్సడు రాక్షసులతో కూడి, నవ్వుచు, హనుముతుడు ఏ ద్వారము దగ్గర శీవాపతిగా ఉండెనో ఆ పశ్చిమద్వారమునుండి వెలువడెను,

యుద్ధకాండము 593 మూ. రథప్రవరమాప్టాయ ఖరయుక్తం ఖరస్వనమ్‌,

ప్రయాన్తం తు మహాఘోరం రాక్షసం భీమదర్శనమ్‌, 80

అన్తరిక్షగతొః క్రూరాః శకునొః ప్రత్య షేధయన్‌,

ప్ర అ. ఖరయుక్తమ్‌=గొడిదలు కట్టిన, ఖరస్వనమ్‌=ఐకటువైన ధ్వవి గల, రథపప్రవరమ్‌=రథ(శేష్టమును, ఆస్థాయ=ఎక్కి, పప్రయాన్తమ్‌= వెళ్ళుచున్న, మహా ఫఘోరమ్‌=చాల భయంకరుడైన, భీమదర్శనమ్‌ =భయంకరమైన దర్శనము గల, రాక్షసమ్‌ =ఆ రొక్షసుళ్లో, అన్తరిక్షగతాః=ఆకాశమునందున్న, క్రూరాః=క్రూరములైన, శకువాః=శకునములు, ప్రత్య షేధయన్‌ =ని షేధించినవి.

తా. గొడిదలు కట్టిన, క్రూరమైన ధ్వని గల రథ[శ్రేష్టమును ఎక్కి వెళ్ళుచున్న చాల మక్రూరుడైన, చూచుటకు భయంకరుడుగా ఉన్న ఆ రాక్షసుణ్లీ చూచి ఆకాశములో ఉన్న క్రూరములైన శకునములు అడ్డగించినవి. 30 మూ. రథశీర్షే మహాభీమో గృధ్రశ్చ విపపాత హ్మ క!

ధ్వజగీ గ్రథితాన్సెవ విపేతుః కుణపొశనాఒ

ప్ర. అ. మహాభీమః=చాల భయంకరమైన, గృధ్రశ్చజ గ్రద్ద, రథకీర్షేజరథ శిఖరముపై, నిపపాత హజన్రాలెను. కుణపొశనాః=శవములను తిను రాబందులు, గ్రథితాః= చుట్టబెట్టుకొని, ర్వజ్యాగేఐధ్వజాగ్రమునందు, నిపేతుః=పడినవి.

తా చాల భయంకరమైన గ్రద్ద రథము శిఖరముపై నవ్రాలెను. రాబందులు కొన్ని చుట్టబెట్టుకొని ధ్వజాగ్రమునందు పడెమ. తై మూ. రుధిరార్లోో మహాన్‌ శ్వేతః కబన్హః పతితో భువి, 32

విస్వరం చోత్సృజన్నాదం ధూమ్రాక్షస్య సమీపతః,

వనర్హ రుధిరం దేవః సంచచాల చ మేదినీ, 33

ప్ర అ. రుధిరార్హ్యః=రక్తముచేత తడిసిన, శ్వేతణతెల్లని, మహాన్‌= పెద్ద దైన, కబన్తః= మొండెము, విస్వరమ్‌=వికృతస్వరము కలుగునట్టుగా, నాదమ్‌=ర్వనిని, ఉత్స బ్రజన్‌వవిడచుచు, ధూమ్రాక్షస్య=ధూమ్రాక్టునియొక్క, పసమీపతః=సమీపము వందు భువి=నేలమీద, పతితః=పడినది. దేవజదేవుడు, రుధిరమ్‌=రక్తమును, వవర్షవ=వర్షించెను. మేదినీ=భూమి, పంచచాల=చలించెను.

తా రక్తముతో తడిసిన తెల్లని పెద్ద మొండెము వికృతమైన ధ్వని చేయుచు ధూమ్రాక్సునికి దగ్గరగా నేలమీద పడెను. రక్తనర్షము కురిసెను. భూమి కంపీంచెను. 32, 33

504 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ప్రతిలోమం వవౌ వాయుర్నిర్హాతసమనిస్వనః

తిమిరౌఘవృతాస్తత్ర దిశశ్చ న చకాశిరే. రెడ

ప్ర అ, విర్దాతసమనిస్వనః=పిడుగుతో సమానమైన ధ్వని గల, వాయుః=వాయువు, ప్రతిలోమమ్‌=ఎదురుగా, వవౌవవీచెను. తత్ర=లఅప్పుడు, దిశః=దిక్కులు, తిమిరౌఘవృతాః= చీకటి పముదాయముచేత కప్పబడినవైై న చకాశీ రే=ప్రకాశించలేదు.

తా, పిడుగు వంటి ధ్వనితో వాయువు ప్రతికూలముగా వీచెను, దిక్కులు చీకటి ఆవరించుటచే ప్రకాశహీనముగా ఉండెను. తథ మూ. స తూత్పాతాంస్తదా దృష్ట్వా రాక్షసానాం భయావహాన్‌,

ప్రాదుర్భూతాన్సుఘోరాంశ్చ ధూమ్రాక్షో వ్యథితోఒభవత్‌. 36

ముముహూ రాక్షసాః పర్వే ధూమ్రాక్షస్య పురఃసరాఒ

ప్ర అ. రాక్షసానామ్‌=రాక్ష్తసులకు, భయావహాన్‌ =భయము కలిగించు, తదా=అప్పుడు ప్రాదుద్భూతాన్‌ =పుట్టిన, ఘోరాన్‌ =ఘోరములైన, ఉత్పాతాన్‌ =దుఃశ కునములను, దృష్ట్వా=చూచి, ధూమ్రాక్ష=ధూ(మ్రాక్టుడు, వ్యథితఈ=వ్యథ చెంది నవాడు, అభవల్‌ =ఆయెను. ధూమ్రాక్షస్య=ధూ[మాక్సునకు, పురఃసరాః=ముందు నడచు, పర్వే=సమస్తమైన, రాక్షసాః=రాక్షపులు, ముముహుః=మోహము చెందిరి.

శ. ఆ సమయమునందు కనబడిన, ఘోరములైన, రాక్షసులకు భయంకరములైన ఆ దుఃశకునములను చూచి ధూమ్రాక్షుడు వ్యథ చెందెను. ఆతవి ముందు నడచుచున్న రాక్షసులందరూ మోహము చెందిరి. తల్‌ మూ. తతః పుభీమో బహుఖిర్నిశాచరై

ర్వృతోఒ. భినిష్క్రమ్య రణోత్సుకో బరీ,

దదర్శ తాం రాఘవబాహుపాలితాం

మహొఘకల్పాం బహువానరీం చమూమ్‌, 36

ఇత్యార్జే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికొవ్వే యుద్రకాణ్తే ఏకపఖ్బాశు నర్లః

ప్ర ఆ. తతః=అటు పిమ్మట, సుభీమః=చాల భయంకరుడు, బలీ=బలము గలవాడు అయిన ధూమ్రాక్టుడు, బహుభిః=అనేకులైన, నిశా చరైః=రాక్షసులతో, వృతః=కూడినవాడై, రణోత్సుకఃజయుద్దమునందు.. వేడుక గలవాడై, అభినిష్క్రిమ్య=బయలు వెడలి, రాఘవబాహుపాలితామే=రాముని బాహు వులచేత పాలింపబడినది, మహొఘకల్పామ్‌ =సముద్రముతో సమానము, బహువానరీమ్‌= చాలమంది వానరులు గలదీ అయిన, తాం చమూమ్‌=ఆ నను, దదర్శ=చూచెను.

యుద్ధకాండము 535

తొ. చాల భయంకరుడు, బలశాలి అయిన ఆ ధూమ్రాక్సుడు ల

చాలమంది రాక్షసులతో కూడినవాడై యుద్గోల్సాహముతో బైలుదేరి వచ్చి,

సముద్రము వలె ఉన్న, రాముని బాహువుల చేత రక్షింపబడుచున్న ఆ వానర

"సైన్యమును చూచెను. 36 “బాలానందిని” అము శ్రీ మదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకొండలో ఏబదిఐకటన నర్గ నమాస్త్రము.

జ్యా జ్యో అథ ద్విపఖ్బాశః సర్గః [హనుమంతుడు ధ్యూమాక్టుని వధించుట. ॥

మూ. ధూమ్రాక్షం గ్రేక్ర్య విర్యాన్తం రాక్షసం భీమవిశక్రమమ్‌,

వివేదుర్యానరాః పర్వే ప్రహృష్టా యుద్ధకాంక్షిణః, |

ప్ర అ, విర్యాన్నమ్‌=బయలు వెడలుచున్న, భీమువిక్రమమ్‌ =భయింకరమైన పరాక్రమము గల, రాక్షసమ్‌=రాక్ష సుడైన, ధూమాక్షను=ధూూమాక్టుణ్ణి, వీక్ష ఫం=చూచి, సర్వే=సమస్తమైన, వానరాః=వానరులు, యుద్ధకాంక్షిణః=యుద్ధమును కోరుచు, ప్రహృష్టాః=సంతో షించినవారై, వినేదుః=ధ్వనిచే సిర.

తా. భయంకరమైన పరాక్రమము _ గల ధూమ్రాక్సుడు బయలుదేరి వచ్చుచుండుట చూచి, యుద్దానికై వేచి ఉన్న వానరులందరూ సంతోషించి ధ్వని చేసిరి, క్షే మూ. లేషాం సుతుములం యుద్ధం పంజజ్జే కపిరక్త్షసామ్‌,

అన్యోన్యం పాద పైర్లోరైర్నిఘ్నతాం శూలముద్గ రై 2

ప్ర ఆఅ. _ ఘోరైః=జభయంకరములైన, పొద పైః=వృక్త్షములచేతను, శూలముద్గ రైః=శూలములచేతను ముద్గరములచేతను, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, నిఘ్నతాన్‌=కొట్టుకొనుచున్న, తేషామ్‌=ఆ, కపీరక్తసామ్‌=వానరులకు. రాక్షసు లకు, సుతుములమ్‌=చాల వ్యాకులమైన, యుద్ధమ్‌=యుద్ధము, సంజజ్జే=కలి గెను (జరిగెను),

తా. భయంకరములైన వృక్తములచేత, శూలములచేత, ముద్గరముల చేత పరస్పరము కొట్టుకొనుచున్న ఆ వానరరాక్షసుల మధ్య చాల వ్యాకులమైన యుద్ధము జరిగెను. 2 మూ. రాక్షపైర్యానరా ఘోరా వినికృత్తాః సమన్తతః

వానరై రాక్షపాశ్చాసి ద్రుమైర్ఫ్భూమిసమీకృతాః, తె,

ప్ర, అ. సమన్తతః=అంతటా, రొక్ష సైః=రాక్షసులచేత, ఘోరాః=భయం కరులైన, వానరాః=వానరులు, వినికృతాః= చేదించబడిరి. రాక్షసాశ్చాపి=రాక్ష సులు కూడా, వానరైః =వానరులచేత, ద్రుమైః=వృక్షములచేత, భూమిసమీ కృతాః=భూమితో సమముగా చేయబడినారు.

లా. భయంకరులైన వానరులను రాక్షసులు ఆంతటా చేదించివేయగొ వానరులు రాక్షసులను వృక్తములచేత భూమితో సమముగా చేసీవేపీరి.. 3

యుద్ధకాండము 5097 మూ. రాక్షసాస్త్రభిసంక్రుడ్దా వానరాన్నిశితైః శరైః

వివ్యధుర్భోరసంకాశైః కజ్కప(దైరజిహ్మ గ; త్న

ప్ర. అ. రాక్షసాస్తు=రాక్రపులైతే, అభిసంక్రుద్ధాః=కో పించినవారై, విశితైః=వాడియైన, ఘోరసంకాతైఃజ=ఘోరమైన వాటితో సమానములైన, కబ్క పథైః=(గ్రద్దల రెక్కలు గల, అజిహ్మ గైః=వంకరలేకుండా వెళ్ళు, శ రై=బాణములచేత, వానరాన్‌ =వానరులను, వివ్యధుః=కొట్టిరి.

తాం రాక్షసులు కోపించినవారైై భయంకరములైన కొలాగ్న్యాదుల వంటి (గ్రద్ద రెక్కలు కట్టిన, వంకరలేకుండా పోవు, వాడియైన బాణములచే వానరులను కొట్టిరి. శ మూ. తే గదాభిశ్చ భీమాభిః పట్లిశైః కూటముద్గ రైః

ఘోరైశ్చ పరి ఘైళ్ళిటైస్తిశూలైశ్చాపి పండ్రితై. ర్‌

విదీర్యమాణా రక్షోభిర్వానరాస్తే మహాబలాః

అమర్హ్షజవితోద్ధర్జాశ్చర్రుః కర్మాణ్యభీతవత్‌. 6

ప్ర అ. భీమాభిః=భయంకరములైన, గదాభిః=గదలచేతను, పట్టితో= పట్టిశములచేతను, కూటముద్ల రైః=కూటములచేతను, ముద్గరములచే తను, ఘోరైః= భయంకరములైన, పరి'ఘైశ్చవ=పరిఘలచేతను, చి(రైః=చిత్రములైన, పంశ్రితైః=(గ్రహింపబడిన, (త్రిశూలైశ్చవ= త్రిశూలములచేతను, రక్షోభిః=రాక్షసులచేత, విదీర్యమాణాః= చీల్చి వేయబడుచున్న + మహాబలాః=గొప్ప బలము గల, తే వానరాః=ఆ వానరులు, అమర్షనిలోద్దర్షా= £! ముచేత పుట్టిన, అధికోత్సాహముగలవారై, అభీతవత్‌ =భయపడకుండగా, కర్మాణి=సనులను, చక్రుః=చేసిరి.

తా. గొప్ప బలము గల వానరులు, తమను రాక్షసులు భయంకరములైన గదలచేత, పట్టిశములచేత, కూటములచేత, ముద్గరములచేత్య భయంకరములైన పరిఘలచేత, చిత్రములైన (త్రిశూలములచేత చీల్సివేయుచుండగా. కోపముచేత "పెరిగిన ఉత్సాహముతో, ఏ మాత్రము భయపడక గొప్ప పనులు చేసిరి. 5,6 మూ. _శరనిర్భిన్నగాత్రాస్తే శూలవిర్భిన్నదేహినః,

జగ్భహుస్తే ద్రుమాంస్తత్ర శిలాశ్చ హరియూథపాః. 7

ప్ర ఆ శరనిర్థిన్నగార్రా:=బాణమ్యుంచేత (బద్దలుకొట్టబడిన శరీరములు గలవారు, శూలనిర్భిన్న హినః=శూలములచేత భేదింపబడిన దేహములు కల వారు అయిన, తే=ఆ, వానరయూథపొః=వానర సేనానాయకులు, తత్ర=అక్కడ, (ద్రుమాన్‌ =నృక్షములను, శిలాశ్చ=శిలలను, జగ్భృహుః=గ్రహించిరి.

తా. శరములచేత, శూలములచేత శరీరములు భేదింపబడుచుండగా

598 శ్రీమద్రామాయణము ఆ వానరసేనొనాయకులు వృక్షములను, శిలలను గ్రహించిరి. 7 మూ, తే భీమవేగా హరయో నర్హమానాస్తతస్తత:;

మమన్గూ రాక్షసాన్వీరాన్‌ వామాని చ బభాషిరే. 8

ర! యై

ప్ర ఆఅ. భీమవేగాజభయంకరమైన. వేగముగల, తే హరయః=ఆ వానరులు, నర్హమానాః =గర్హించుచున్నవారై, తతస్తతః=అన్ని (ప్రదేశములయందూ, వీరాన్‌=వీరులైన, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, మమన్ద్భుః=మథించిరి. నామాని చ=తమ "పేర్షను కూడ, బభాషీరే=చెప్పీరి.

తా. భయంకరమైన వేగము గల ఆ వానరులు గర్జించుచు అన్ని (ప్రదేశములందు, వీరులైన రాక్షసులను తమ "పేర్లు చెప్పుకొనుచు, మథించివేసిరి, మూ. తద్చభూవాద్భుతం ఘోరం యుద్ధం వానరరక్షపామ్‌,

శిలాభిర్వివిధాభశ్చ బహుశావైశ్చ పొదపైః. 0

ప్ర ఆ. వివిధాభిః=ఆనేకవిధములైన, శిలాభిః=శిలలతోను, బహుశాళైః =అనేకమైన కొమ్మలు గల, పాదపైః=నృక్షములతోను, తత్‌=ఆ, వానరర క్రసామ్‌=వానరులయొక్క _ రాక్తసులయొక్క, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, యుద్ధమ్‌= యుద్ధము, అద్భుతమ్‌ =ఆశ్చర్యకరముగా, బభూవ=ఆయెను.

తా. నొనరులకు రాక్షసులకు మధ్య అనేక విధములైన శిలలలోను, చాల కొమ్మలు గల వృక్షములతోను, భయంకరమైన ఆ యుద్ధము ఆశ్చర్యకరముగా ఉండెను. రి మూ. రాక్షపా మథితాః 'కేచిద్వాన రైర్జితకాశి భి;

ప్రచేమూ రుధిరం కే చిన్ములై రుధిరభోజనాఐ 10

ప్ర అ. జితకాశిభిః=జయించబడీనశ్వాసగల, వాన రైః=వానరులచేత, కేదిత్‌=కొందరు, రాక్షసాః=రాక్షసులు, మధథితాఃమథించబడిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, రుధిరభోజనాః=రక్షము భుజించు రాక్షసులు, ముళైః=ముఖములచేత, రుధిరమ్‌=రక్త మును, ప్రవేముః=కక్కిరి, ,

తా. శ్వాసలు బిగించిన వానరులు కొందరు రాక్షసులను మధథించిరి. రక్తము భుజించు కొందరు రాక్షసులు నోటినుండి రక్తము కక్కిరి. 10 మూ, పార్శే షు దారితాః కేచిత్‌ 'కేచిద్రాశీకృతా ద్రుమైః

శిలాభిశ్నూర్తితాః కేచిత్కేచిద్దన్తైర్విదారితా:. 11

ప్ర అ. కేచిత్‌ =కొందరు, పారే వషు=పార్వములయందు, దారితొః= చీల్చి

యుద్ధకాండము ర్‌00 వేయబడిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, (ద్రుమైః=వృక్షములచేత, రాశీకృతాః=రాశులుగా చేయబడిరి కేదిత్‌= కొందరు, శిలాభిః=కిలలచేత, చూర్ణితాః=చూర్ణము చేయబడిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, దన్తైః=దంతములచేత, విదారితాః= చీల్చి వేయబడిరి.

తా. వానరులు కొందరు రాక్షసులను పార్శ్వములందు చీల్చివేసిరి. కొందరిని వృక్షములతో కొట్టి _ గుట్టలుగా పడవేసిరి. కొందరిని శిలలతో చూర్ణము చేసిరి. కొందరిని దంతములతో చూర్ణము చేసిరి, క] మూ ధ్వజైర్విమథితైర్భ గ్నెః ఖద్గెశ్చ వినిపాతితైః,

రథైర్విధ్వ్యంసితైః 'కేచిద్వ్యథితా రజనీచరాః 12

ప్ర. ఆ. కేచిత్‌=కొందరు, రజనీచరాఃజరాక్షసులు, విమథితైః=కొట్ట బడి, భగ్నెః=భగ్నములైన, ధ్వజైః=ధ్వజములతోను, వినిపాతితైః=పడగొట్టబడిన, ఖడ్గెశ్చ=ఖడ్గ్‌ములతోను, విధ్వంసీతైః=ధ్వంసము చేయబడిన, రథైః=రథములతోను, వ్యధెతాః=వ్యథచెందిరి.

తా. వానరులు ధ్వజములను ఊడబెరికి విరిచివేసిరి. ఖడ్గములు నేలమీద పడగొట్టిరి. రథములను ధ్వంపముచేసిరి. ఇదంతా చూచి కొందరు రాక్షసులు వ్యథ చెందిరి. 112 మూ, గజేస్టైః పర్పతారారై పర్పగా గైర్యనాకపామ:

మథితైర్వాజిభిః క్వర్ధం సా హైర్వసుధాతలమ్‌. 13

ప్ర అ. వనౌకసామ్‌=వానరులయొక్క, పర్వత్యాగై=పర్వతశిఖరముల చేత, మథితైః=మథధింపబడిన, పర్వతాకారైః=పర్వతమువంటి ఆకారము గల, గజేస్టైః=ఏనుగులతోము, సారో హైః=రౌతులతో కూడిన, వొజిభిః=గుజ్జములతోను, .వసుధాతలమ్‌=నేల, క్షీర్ణమ్‌=వ్యాప్త మైనది.

తా వానరులు పర్వతశిఖరములను ప్రయోగించగా నలిగిపోయిన పర్వతములవంటి ఏనుగులతోను, గుజ్జములతోను, గుజ్జపురౌతులతోను నేల ఆంతా చిందరవందరగా ఉండెను. 13 మూ. వావరైర్భీమవిక్రా వైరాస్తుత్యోత్లు ఎత్య వేగితైః

క్‌ ళ్ళి

రాక్షపాః కరజైస్తీ క్రైర్ముభేషు వినిదారితాః. 14

ప్ర ఆ. భీమవిక్రాన్తః:=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, వేగిలైఃజచేగ మును పాందిన, వానరైః=వానరులచేత, ఆప్లుత్య=అడ్డముగా ఎగిరి, ఉత్పుత్య= పై కెగిరి, రాక్షసాః=రాక్షసులు, తీక్స్‌ైః=తీక్ష్‌ణములైన, కరజైః=గోళ్లతో ముభేషుజ= ముఖములయందు, వినిదారితాః=చీల్చబడిరి.

600 శ్రీమద్రామాయణము

తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల వానరులు వేగముగాను, అడ్డముగాను, పైకి ఎగిరి వాడియైన గోళ్లతో రాక్షసుల ముఖములను చీల్చివేసిరి, మూ. విషళ్ణనదనా భూయో విప్రక్షీర్ధశి రోరుహాః,

మూఢాః కోణితగన్హేన నిపేతుర్దరణీతలే. 15

ప్ర అ. భూయః=అదధికముగా, విషళ్ణవదనాః=దిగులు చెందిన ముఖములు గలవారై, విప్రక్షర్ణశిరోరుహాఃజవిరబోయబడిన జుట్టు కలవా రై;శోణి షితగస్టేన=రక్తము వొసనచేత, మూఢాః=మూరులై, ధరణీతలే=నేలమీద, విపేతుః=పడిరి,

తా. ఆ రాక్షసులు మిక్కిలి దిగులు చెందిన ముఖములతో, జుట్లు విరబోసికొని, రక్తగంధముచేత మూఢులై నేలమీద పడిరి. మూ, అవ్యే తు పరమక్రుద్దా రాక్షసా భీమవిక్రమాః

తలైరేవాభిధానన్తి వజస్పర్శపమ్లైర్లరీవ్‌. 16

ప్ర అ. భీమవిక్రమాః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, అన్యే=ఇతరులైన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, పరమగ్రుద్దాః=మిక్కిలి కోపించినవార్తై వజస్పర్శసమైః=వల్ర ముయొక్క స్పర్శతో సమానములైన, తలైరేవ=అరచేతులతో, హరీన్‌ =వానరులను గూర్చి, అభిధావన్తి= ఎదురుగా పరు'గెత్తిరి.

తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల కొందరు రాక్ససులు చాలా కోపించి వానరులను, వజ్రాయుధస్పర్శవంటి స్పర్శగల అరచేతులతో కొట్టుటక్రై వెళ్ళిరి. 16 మూ. వానరైరాపతన్తస్తే వేగితా వేగవత్త రైః

ము ప్రీభిశ్చరణైర్తనైః పాద పైశ్చావపోథితాః 17

ప్ర అ. వేగితాః=వేగవంతులై, ఆపతన్తః=శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న, తే=జఆ రాక్షసులు, వేగవత్త రైణ=ఆధికచేగముగల, వొనరైః=వానరులచేత, ముష్టిభిః=పీడికీ ళ్ళచేత, చరణైః=పాదములచేత, దన్నైః=దంతములచేత, పాద పైశ్చ=వృక్షములచేత, అవపోథితాః=మర్చించబడిరి. బా

తా వేగముగా మీదికి వచ్చుచున్న ఆ రాక్షసులను ఆంతకంకే అధికమైన వేగము గల వానరులు సిడికిళ్ళచేత, పొదములచేత, దంతములచేత, వృక్షములచేత మర్షించిరి. క

లు

మూ, సైన్యం తు విద్రుతం దృన్ద్వా ధూమ్రాక్షో రాక్షసర్లభః

రోషేణ కదనం చడశ్రే వానరాణాం యుయుత్పతామ్‌. 18

యుద్ధకాండము 601

ప్ర__అ. _రాక్టసర్షభఃారాక్షసశ్రేష్కడైన, ధూమ్రాక్షణాధూమ్రక్సుడు, విద్రుతమ్‌= పారిపోయిన, సైన్యమ్‌= సైన్యమును, దృష్ట్వా=చూచి, రోషేణ=కోప ముతో, యుయుత్సతామ్‌=యుద్ధముచేయదలచిన, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, కదనమ్‌= హింసను, చక్రే=చే పెను.

తా. రాక్షస్యశ్రేష్పుడైన ధూమాక్సుడు సైన్యము పారిపోవుట చూచ్చి, కోపించి, యుద్ధము చేయవచ్చిన వానరులను సంహరించెను. 18 మూ. ప్రాపై ప్రమథితాః కేచిద్వానరాః శోణితస్రవాః

ముద్గరైరాహతాః కేచిత్సాతితా ధరణీతలే, 10

ప్ర అ కేచిత్‌=కొందరు, వానరాఃజవానరులు, ప్రాసైః=ప్రాసల చేత, ప్రమధితాః=నుథించబడినవారై, శోణితస్రవాఃజరక్తమును. (స్రవించునారుగా (అ...౨). కేచిత్‌ =ఐకొందరు, ముద్గరైః=ముద్గరములచేత, ఆహతాః=కొట్టబడిన వారై ధరణీతలే= నేలమీద, పాతితాః=పడగొట్టబడిరి.

తాం కొందరు వానరులు ప్రాసలచేత కొట్టబడినవారై రక్తము ప్రవించుచు మరణించిరి. నురికొందరు ముద్గరముల దెబ్బలకు నేలపై పడిరి. మూ. పరిఘైర్మథితాః కేచిద్భిన్లిపాలైశ్చ దారితాః

పట్టిశైర్మథితాః కేచిద్విహ్వలన్హో గతాసవః, 20

ప్ర అ. కేచిత్‌=కొందరు, సరిఘైః=పరిఘములచేతు మథధితాః=మథిం పబడిరి. (కొందరు) భిన్లిపాలైశ్చ=భిందిపాలములచేత, దారితాః=చీల్చ్బబడిరి. కేవిత్‌=కొందరు, పట్టిైైః=పట్టిశములచేత, మధితాః=మథింపబడినవారై,. విహ్వ లన్తః=వ్యాకులులై, గతాసవః= పోయిన ప్రాణములు గలనారైరి.

తా. కొందరు సరిఘలచేత మర్చింపబడిరి. కొందరు భిందిపాలములచేత చీల్చివీయబడిరి. కొందరు పట్టిశములచేత మథింపబడి వ్యాకులులై మరణించిరి.

లు జూ

మూ. కేచిద్వినిహతా భూమౌ రుధిరార్హ్రా వనౌకసః

కేచిద్విద్రావితా నష్టాః సంగక్రుద్దెరాక్ష సైర్యుధి. 21

ప్ర, ఆ. యుధి=యుద్ధమునందు, కేచిత్‌ =కొందరు, వనౌకసః=నానరులు, సంక్రుద్దెః=కో పించిన, రాక సెః=రాకసులచేత, వినిహతొః=చంపబడినవారై, . రుధి

(హే శ య

రార్ట్రాఃజరక్తముచేత తడిసీనవారై, భూమౌజనేలమీద (పడిర్శి, కేచిత్‌ =కొందర్హు విద్రావితాః=తరమబడినవారైై నష్టాః=కనబడకుండా పోయిరి.

తొ... కొందరు వానరులు యుద్ధమునందు కోపించిన రాక్టసులచేత చంపబడినవారై రక్తముచేత తడిసిన శరీరములతో నేలమీద పడిపోయిరి.

కొందరు తరుముబడి పారిపోయిరి. ౮|| మూ. విభిన్నహృదయాః శేచిదేకపాళ్ళే సన శాయితాః

విదారితాస్త్రిశూలైశ్చ కేచిదాన్టై ర్వినిషృతాః 22

ప్ర అ. కేదిత్‌=కొందరు, విభిన్నహృదయాః=బద్రలుకొట్టబడిన హృద యములు గలవారై ఏకపార్శ్వేన=ఒక ప్రక్కచేత్య శాయితాః=శయనింపచేయబడి వొరు. కేచిత్‌ =కొందరు, త్రిశూలైః=(్రీశూలములచేత, విదారితాః=చీల్చబడినవారై, ఆన్వః=్రేగులతో, వినిఃష్పతాః=బైటకు వచ్చిరి.

తా. కొందరు వానరులు ఖండించబడిన హృదయములతో ఒక ప్రక్కకు ఒరిగి పడిపోయిరి. కొందరు (తిశూలములచేత చీల్చివేయబడగా వాళ్ళ (ప్రేగులు పైకి వచ్చి వేసినవి. 22 మూ, తత్పుభీమం మహద్యుద్ధం హరిరాక్షససంకులమ్‌,

ప్రబభౌ శస్త్రబహులం శిలపాదపసంకులమ్‌. 23

ప్ర అ. సుభీమమ్‌=చాల భయంకరము, హరిరాక్షససంకులమ్‌ =వానరుల తోను, రాక్షసులతోను వ్యాకులము, శలాపాదపసంకులమ్‌ =శిలలతోను వృక్షాలతోను వ్యాకులము, శస్త్ర బహులమ్‌ =అఆధికమైన శస్త్రములు గలది అయిన, మహత్‌ =గొప్ప, తత్‌ యుద్ధమ్‌=ఆ యుద్ధము, ప్రబభౌ=ప్రకాశించెను.

తా చాల భయంకరము, వానరులతోను రాక్షసులతోను ఫంకులము అయిన ఆ మహాయుద్ధము ఆయుధములచేతను, శిలలచేతను, వృక్షములచేతను వ్యాకులమై ప్రకాశించెను. 23 మూ. ధనుర్ద్యాతన్తిమధురం హిక్కాతాలసమవ్వితమ్‌,

మన్షస్తవితగీతం తద్యుద్ధగాన్రరృమాబభౌ. లై

ప్ర అ. ధనుర్ద్యాతన్త్రిమధురమ్‌=ధనస్సుల నారులనే తీగలచేత (తీగల ధ్వనులచేత) మధురము, హిక్కాతాలసమన్వి తమ్‌ =ఎక్కెళ్ళు అనే తాళములతో కూడినది, మన్షస్తనితగీతమ్‌ =మందమైన సంభాషణ మే గీతము గలది ఆయిన, తత్‌ ఇల యుద్ధగొన్హర్వమ్‌=యుద్ధమవే సంగీతము (నృత్త-గీత-వాద్యములకు సంగీత మని పేరు) ఆబభౌ=ప్రకాశించెను.

లౌ, ఆ యుద్ధ మనే సంగీతము (నృత్త-గీత-వాద్యరూపమైన సంగీతము) చాల అందముగా ఉండెను. ధనస్సుల నారుల ధ్వని అనే తీగల ధ్వనులు దానియందు మధురముగా ఉండెను. ఎక్కిళ్ళు తొళములుగొను, ఆలసిపోవుటచేత మందముగా వచ్చు మాటలు గీతముగాను ఉండెను. 24

యుద్ధకాండము 603 మూ. ధూమ్రాక్షస్తు ధనుష్పాణీర్యానరాన్‌ రణమూర్ధని, హపన్విద్రావయామాప దిశస్తాఖృరవృష్టిభి 0గ్‌ ప్ర. అ. ధూమ్రాక్షస్తు=ధూమాక్సడైతే, రణమూర్థని=యుద్ధరంగము యొక్క అగ్రభాగమునందు, ధనుష్పాణిః=ధనప్సు హస్తమునందు గలవారై హసన్‌ =నవ్వుచు, శరవృష్టిభిః=బాణములచేత, తాన్‌ వానరాన్‌=ఆ వానరులను, దిశః=దిక్కులను గూర్చి, విద్రానయామాస=పరు గెత్తించెను. తా, యుద్ధభూమి అగ్రభాగమునందు. ధూమ్రాక్సుడు ధనస్సు చేతిలో ధరించి, నవ్వుచు బాణవర్షము కురిపించుచు ఆ వానరులు దిక్కులు పట్టి పారిపోవునట్లు చేపెను. 25 అబ్బ ట్టి, అ మూూం ధూమ్రాక్షేణార్పితం పైన్యం వ్యథితం (క్ష క్ట మారుతిః, అభ్యవర్తత సంక్రుద్ధః ప్రగృహ్య విపులాం శిలామ్‌. 26 ప్ర అ. మారుతిః=హనుమంతుడు, ధూమాగక్షేణ=ధూమ్రాక్తునిచేత అరి తమ్‌= పీడించబడిన, వ్యథితమ్‌=వ్యథచెందిన, సైన్యమ్‌= సైన్యమును, (క్ష టచూచి, సంక్రుద్దః=కో పించినవాడై, విపులామ్‌= పెద్దదైన, కిలామ్‌=శిలను, ప్రగృహ్య= గ్రహించి, అభ్యవర్తత=ఎదురుగా. వెళ్ళెను, తా. ధూనమ్రాక్సుడు బాధించుటచే వ్యథ చెంది ఉన్న సైన్యమును చూచి, హనుమంతుడు కోపేంచి, పెద్ద శిలను గ్రహించి ఆతని వైపు వెళ్ళెను. మూ, కోధాద్ది గుణతామ్రాక్ష; పితుస్తుల్యపరాక్రమః, శిలాం తాం పాతయామాస ధూమ్రాక్షస్య రథం ప్రతి. 27 ప్ర అ. పితుః=తండ్రికి, తుల్యపరాక్రమః=సమానమైన పరాక్రమము గల ఆ హనుమంతుడు, కోధాత్‌ =కోధమువలన, ద్విగుణతామ్రాక్షః= రెండు రెట్లు ఎజ్జవైన నేత్రములు కలవాడై ధూద్రూక్షష్యం ధూరూక్టనియొక, రథం ప్రతి=రథమునుగూర్చి, తొం శిలామ్‌=ఆ శిలను, పాతయామాస=పడఎ సెను. తా. తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమము. గల హనుమంతుడు, కోపముచేత రెట్టింపు ఎజ్జనైన వేత్రములుగలవాడైై ఆ శిలను ధూమ్రాక్టుని రథముమీద పడచేసెను. 27 మూ. ఆపతన్తీం శిలాం దృష్ట్వా గదాముద్యమ్య సంభ్రమాత్‌, రథాదాప్లుత్య వేగేన వసుధాయాం వ్యతిష్టత. 28 ప్ర అ. ఆపతన్తీమ్‌=వచ్చిపడుచున్న, శిలామ్‌=శిలను, రు న్షచూవి సంభ్రమాత్‌ =తొందరవలన, గదామ్‌=గదను, ఉద్యమ్యజఎత్తి వేగేన= తగముతో,

604 శ్రీమద్రామాయణము రథాత్‌ =రధమునుండి, ఆఫవ్లుత్య=దుమికి, వసుధాయామ్‌=భూమిమీద, వ్యతి షృతజ=నిలచెను.

తా. ధూనమ్రాక్టుడు వచ్చి మీదపడుచున్న శిలను చూచి, తొందరగా గదను (గ్రహించి, వేగముగా రథమునుండి దుమికి నేలపై నిలబడెను. 28 మూ సా ప్రమథ్య రథం తప విపపాత శిలా భువి,

పచక్రకమూబరముఖం పర్వజం పశరాసనమ్‌. 20

ప్ర ఆ పొ శిలా=ఆ శిల, తస్య=వాోనియొక్క, సచక్రకూబరముఖమ్‌= చక్రములతోను కాడిదూలముతోను ముఖముతోను కూడిన, పధ్వజమ్‌=ర్వజముతో కూడిన, సశరాసనమ్‌=ధనస్సులతో కూడిన, రథమ్‌=రథమును, ప్రమథ్య=విరుగగొట్టి, భువి=వేలమీద, నిపపాత=పడెను.

తా. ఆ శల చక్రములతోను, కాడిదూలముతోను, ఆగ్రభాగముతోను, ధ్వజముతోను, ధనస్సులతోను సహా ఆతని రథమును ముక్కలు చేసి నేలమీద పడెను. 20 మూ. స భజ్హ్వా తు రథం తస్య హనుమాన్‌ మారుతాత్మజః,

రక్షపాం కదనం చక్రే సస్కన్తవిట పైర్దుమైః 80

లు ళఛా ఊదు జూ

ప్ర అ. మారుతాత్మజః=వాయుప్పుతుడైను సః హనుమాన్‌=ఆ హనుమంతుడు, తస్య=వానియొక్క, రథమ్‌=రధమును, భజ్బా గాతావిరుగొట్టి, సస్మన్హవిట పైః=మానులతోను కొమ్మలతోను కూడిన, ద్రుమై=వృక్షములచేత, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, కదనమ్‌=నాశమును, చ్రీ=సే పెను.

లై

తా. నవాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు ఆతని రథమును విరుగగొట్టి మానులతోను కొమ్మలతోను కూడిన వృక్తములచేత రాక్షసులను సంహరించెను. మూ. విభిన్నశిరపో భూత్వా రాక్షసా రుధిరోక్తి తాః,

ద్రుమ్టైః ప్రమథితాశ్చాన్యే ని'పేతుర్దరణీతలే, య!

ప్ర ఆ రాక్షసాః=రాక్షసులు, విభిన్నిరసః=విరుగగొట్టబడిన శీర స్సులు గలవారు, భూత్వా=అయి, రుధిరోక్తితాః=రక్రముచేత తడపబడినవారైరి. . అన్యే=మరకందరు! ద్రుమై=వృక్షములచేత, (పప్రమధితాః=మథింపబడినవారై, ధరణీతలే= నేలమీద, నిపతుః= పడిరి.

తా. కొందరు రాక్షసుల తలలు ద్దలైపోవుటచేత రక్తముతో తడిసీపోయిరి. మరికొందరు వృక్తములచేత కొట్టబడినవార్రై నేలపై పడిపోయిరి.

యుద్ధకాండము 605 మూ. విద్రాన్య రాక్షసం సైన్యం హనుమాన్‌ మారుతాత్మజః

గిరేః శిభరమాదాయ ధూమ్రాక్ష మభిదుద్రువే. 82

ప్ర అ. చూరుతాత్మజః=వాయుప్పుత్రుడైన, హనుమాన్‌ =హనుముంతుడు, రాక్షసమ్‌ =రాక్షసుల సంబంధమైన, 'పైన్యమ్‌= సైన్యమును, విద్రావ్య=తరిమివేసి, గిరే:=పర్వతముయొక్క, శిఖరమ్‌=శిఖరమును, ఆదాయవ=గ్రహించి, ధూమ్రా క్షమ్‌=ధూమ్రాక్టుళి గూర్చి, అభిదుద్రువే=ఎదురుగా పరుగెత్తెను.

తా. వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు రాక్షస సైన్యమును తరిమివేసి, పర్వతశిఖర మొకటి తీసికొని ధూమ్రాక్టునిమీదికి పరు గెత్తెను, 32 మూ. తమాపతన్తం ధూమ్రాక్షో గదాముద్యమ్య వీర్యవాన్‌,

వినర్హమానః సహపా హనూమన్తమభిద్రవత్‌. 33

ప్ర ఆ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, భూమ్రాక్ష=ధూ(మ్రాక్టుడు, గదామ్‌=గదను, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, వినరమానః=గర్జించుచు, సహసా=శీఘ్రముగా, ఆపతన్తమ్‌= మీదికి వచ్చుచున్న, తం హనూమన్తమ్‌=ఆ హనుమంతుని గూర్చి, అభిద్రవత్‌ = పరు గెత్తెను.

తా. పరాక్రమవంతుడైన ధూమ్రాక్షుడు గదను ఎత్తి గర్జించుచు, తనమీదికి వచ్చుచున్న ఆ హనునుంతుని వైపు శీఘ్రముగా వెళ్లెను. 33 మూ. తస్య క్రుద్దస్య రోషేణ గదాం తాం బహుకణ్ణకామ్‌,

పాతయామాస ధూమ్రాక్షో మస్తకేఒథ హమామతః 34

ర్‌ అ. ఆథ=అటు పిమ్మట, ధూమ్రాక్షః=ధూమ్రాక్సుడు, బహుకట్టి కామ్‌=అనేకమైన ముళ్లు గల, తాం గదామ్‌=ఆ గదను, క్రుద్ధస్య=కో పించిన, తస్య హనూమతః=ఆ హనుమంతునియొక్క, మస్త కే=శిరస్సుమీద, రో షేణ=కోప ముతో, పాతయామాస=పడవే సెను.

తా. పిమ్మట ధూమ్రాక్ట్సుడు చాల ముండ్లతో నిండిన ఆ గదను కోపించిన ఆ హనుమంతుని శిరస్సుపైకి కోపముతో విపిరెను. 34 మూ. తాడితః స తయాతత్ర గదయా భీమవేగయా,

ప కపీర్మారుతబలస్తం ప్రహారమచిన్తయన్‌, 85

ధూమ్రాక్షస్య శిరోమధ్యే గిరిశ్చజ్లమపాతయలత్‌.

ప్ర. ఆ. తత్ర=అక్కడ, భీమవేగయా=భయంకరమైన వేగము గల, తయా=ఆ, గదయా=గదచేత, తాడిఈ=కొట్టబడిన, సః=ప్రసిద్దుడైన, మారుత బలః=వాయువు వంటీ బలము గల, సః కపీః:=ఆ హనుమంతుడు, తన్‌=ఆ,

606 శ్రీమద్రామాయణము ప్రహారమ్‌=దెబ్బను, ఆచిన్తయన్‌=ఆలోచించనివాడైై, ధూమ్రాక్షన్య=ధూమ్రాక్టుని యొక్క, శిరోమధ్యే=శిరస్సు మధ్యయందు, గిరిశ్చబ్లమ్‌=పర్వతశిఖరమును, ఆపాతయత్‌ =పడవే పెను.

తా. భయంకరమైన వేగము గల ఆ గదచేత కొట్టబడినను, వాయువు బలము వంటి బలయము గల ఆ హనుమంతుడు ఆ దెబ్బను లక్ష్య పెట్టక ఆ పర్వతశిఖరమును ధూమ్రాక్టుని నడివెత్తి పై పడవే పెను, తర్‌ మూ. సప విప్ఫారితసర్వాజో గిరిశ్చళ్లేణ తాడితః, 36

పపాత సహపా భూమౌ విక్షీర్ణ ఇవ సర్వతః,

ప్ర అ. గిరిశ్ళల్లేణ=పర్వతశిఖరముచేత, తాడితః=కొట్టబడిన, పః=ఆ ధూమ్రోక్సుడు, విస్పారితసర్వాబ్లః= చాచబడిన సకల అవయవములు కలవారై సహసొ=వెంటనే, విక్తీర్ధః=వి సిరి వేయబడిన, పర్వతః ఇవ=పర్వతనము వలె, భూమౌ=నేలమీద, పపాత=పడెను.

తొ. సర్వతశిఖరముచేత కొట్టబడిన ఆ ధూదమ్రూక్సుడు అవయనములను అన్నింటిని చాచుకొని, దూరముగా _ విసిరివేయబడిన పర్వతము వలె, వెంటనే నేలమీద పడిపోయెను. 36 మూ. ధూనమ్రాక్షం నిహతం దృష్ట్వా హతశేషా నిశాచరాః 37

త్రస్తాః ప్రవివిశుర్లజ్కాం వధ్యమావాః ప్లవజ్ఞమైః.

ప్ర అ. హతశేషాః=చంపగా మిగిలిన, నిశాచరాః=రాక్షసులు, ధూమ్రాక్షమ్‌= ధూమ్రాక్టుని, నిహతమ్‌=చంపబడినవానినిగా, దృష్ట్వా=చూచి, (త్రస్తాః=భయపడినవారై, ప్లవజ్యమైః=వానరులచేత, వధ్యమానాః=చంపబడుచున్న వారై లజ్కామ్‌=లంకను, ప్రవివిశుః=ప్రవేశించిరి.

తా. ధూమ్రాక్సుడు మరణించుట చూచి, చావగా మిగిలిన రాక్షసులు భయపడి, ఒక ప్రక్క వానరులు చంపుచుండగా పారిపోయి లంకలో (ప్రవేశించిరి, మూ వతు పనవసుతో నిహత్య శత్రూన్‌

క్ష్రతజవహాః సరితశ్చ పంవికీర్య

రిపువధజనితశమో మహాత్మా

ముదమగమత్క పీభిః సుపూజ్యమానః. 38

ఇత్వార్లే శ్రీమదామాయణో ఆదికాన్టే యుద్ధకాజ్హో ద్వివఖ్యాళః నర్లన

ప్ర అం మహాత్మా=మహాత్ము డైన, సః=ఆ, పవనసుతఈః=హనుమంతుడు, శత్రూన్‌ =శత్రువులను, నిహత్య=చంపి, క్షతజవహాః=రక్తమును (ప్రవహించు, సరి

యుద్ధకాండము 607 తశ్చ=నదులను, సంవికీర్య=ప్రసరింపచేసి, రిపువధజనితశ్రమః=శ్యతువధచేత కలిగిన (శ్రమ కలవాడై, కపిభిః=వానరులచేత, సుపూజ్యమానః=బాగుగా పూజించబడు చున్నవాడైై, ముదమ్‌=సంతోషమును, అగమత్‌ =పొందెను.

తా. మహాత్ముడైన హనుమంతుడు శత్రువులను సంహరించి, రక్తము ప్రవహించు నదులను ప్రవహింపచేసి, వానరులచేత పూజింపబడుచు, శత్రువులను చంపుటచేత కొంచెము శ్రమ చెంది, ఆనందించెను. 38 “బాలానందిని” అను శ్రీమ్మదామాయణాంధన్వాఖ్యానమునందు యుద్దకొండలో

ఏబది రెండవ నర్గ నమాస్త్రము.

అథ (త్రిపఖ్బాశః సర్గః గరావణుడు వబదంస్హ్రు డను ర్థాక్షన్యుణ్లి యుద్రమునకు వంపుటు, అతడు య టి ణా వానరులతో ఘోరయుద్దము చేయుట. ఇటీ మూ, ధూనమ్రాక్షం విహతం దృష్ట్వా రావణో రాక్ష పేశ్వరః క్రోధేన మహతావిష్టో విఃశ్వసన్నురగో యథా. | దీర్హముష్ణం వినిఃశ్చస్య క్రోధేన కలు షీకృతం ఆబ్రవీద్రాక్షసం క్రూరం నజదంష్థ్రం మహాబలమ్‌. ల ప్ర అ. రాక్ష కేశ్వరః=రాక్షపరాజైన, రావణః=రావణుడు, ధూమ్రాక్షమ్‌= రష, నిహతమ్‌=చంపబడినవానినిగా, (శ్రుత్వా=విని, మహతా=గొప్పదైన, శో న=(క్రోధముచేత, ఆవిష్టః=ఆ వేశించబడినవాడై, ఉరగో యథా=సర్పము వలె, నిఃశ్వసన్‌=విట్టూర్చుచు, దీర్హమ్‌=దీర్హముగాను, ఎష్ణమ్‌=వేడిగాను,. వినిః శ్వస్యవ=నిట్టూర్చి, క్రోధేన=కోపముచేత, కలు షీకృతః=కలుషము చేయబడినవారై మ్రూరమ్‌= క్రూరుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము. శలవాడు అయిన, వజదం ఫ్ర్రమ్‌=వజ్రదంష్ట్ర డను, రాక్షసమ్‌ =రాక్షసువి గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. లా. రాక్షసరాజైన రావణుడు ధూమ్రాక్ట్సుడు చంపబడినట్లు విని చాల కోపావేశముతో పర్వము వలె బుసలు కొట్లుచు, దీర్షముగాము వేడిగాను లు ఖు నిట్టూర్చి, క్రోధముదేత కలుషము చేయబడినవాడై, క్రూరుడు, మహాబలశాలి అయిన వజ్రదంస్రు డను రాక్షసునితో ఇట్లు పలికెను. 2 మూ. గచ్చ త్వం వీర నిర్యాహి రాక్షసైః పరివారిత, జహి దాశరథిం రామం సుగ్రీవం వానరైః సహ. తి ప్ర ఆం వీర=వీరుడా ! త్వమ్‌=నీవు, గచ్చజ వెళ్లుము. రాక్ష పైః=రాక్షసుల చేత, సరివారితః=చుట్టబడినవాడవైే, నిర్యాహి=బయలుబేరుము. దాశరథిమ్‌=దశ రథ కుమారుడైన, రామమ్‌=రాముళణ్ణి, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుళ్లీ, వానరైః సహజ=వావరులతో కూడ, జహి=చంపుము. తా. వీరుడా ! నీవు వెళ్లుము. రాక్షసులతో కలిసి బయలుదేరుము. దశరథకుమారుడైన రాముణి, సుగ్రీవుళ్లో, వానరులను సంహరించుము. తె మూ, తథేత్యుక్త్వా ద్రుతతరం మాయావీ రాక్ష పేశ్వరః, నిర్ణగాము బలైః పార్హం బహుభిః పరివారితఒ త్త నాగ్రైరశ్వెః ఖరైరుష[టైఐ పంయుక్తః పుసమాహితః, పతాకార్వ్‌జచిదైశ్చ రఖైశ్చ సమలంకృతఃః ర్‌

యుద్ధకాండము 609

ప్ర అం మాయానీ=మాయలుగల, రాక్ష సేశ్వరః=ఆ రాక్షసనాయకుడు, తథా ఇతి=అప్లే అని, ఉక్త్వాణ=పలికి, బలైః సార్ధమ్‌= సేనలతో కూడ, బహుభిః=అనేక రాక్షసులతో, పరివారితఈ=కూడినవాడై, నాగ్రైః=ఏనుగులతోను, అశ్వెః=గుట్జముల తోను, ఖరైః=గాడిదలతోను, ఉష్ష్‌టైః=ఒం టెలతోను, రార మం చేత, ధ్వజములచేత చిత్రములైన, రధైః=రథములతోను, సంయుక్తణకూడినవాడై సుసమాహితఃా=చాల సావధానచిత్తుడై, సమలంకృతః=ఆలంకరింపబడినవాడై, ద్రుత తరమ్‌=ఆతి శీఘ్రముగా, విర్ణగామ=బయలుదే రెను.

తా. మాయావియైన ఆ రాక్త్షసనాయకుడు అనేకరాక్షసవీరులు వెంట రాగా "సైన్యములతో కూడ, ఏనుగులతోను, ఆశ్వములతోమ, గాడిదలతోను, ఒంటెలతోను, పతొకాధ్వజములచేత చిత్రములైన రథములతోను కూడినవాడై, చక్కగా అలంకరించుకొని, సావధానచిత్తముతో జాగరూకుడై ఆతిశీఘ్రముగా బయలుదేరెను. శీర్‌ మూ, తతో విచిత్రకేయూరముకుకున విభూషిత,

తనుత్రం చ సమావృత్య సధనుర్నిర్యయౌ ద్రుళమ్‌, 6

ప్ర ఆ. తతః=అటుపీమ్మట, విచిత్ర కేయారముకు కేనజవిచిత్రములైన బాహుపురులచేత కిరీటముచేత, విభూషితః=ఆలంకరింపబడినవారై, తనుత్రం చ=కవచమును, సమావృత్య=కప్పుకొని, సధనుః=ధనుస్సుతో కూడినవాడై, ద్రుతమ్‌=శీఘ్రముగా, నిర్వయౌ=బయలుదే రెను.

తా, పీమ్మట ఆతడు విచ్చితములైన బాహుపురులు, కిరీటము అలంకరించుకొని, కవచమును ధరించి, ధనస్సును చేత బూని బయల్వెడలెను. మూ. పతాకాలంకృతం దీప్తం తప్తకాబ్బునభూషితమ్‌,

రథం ప్రదక్షిణం కృత్వా సమారోహచ్చమూసతిః. లా

ప్ర అ. చమూపతిః=ఆ ఉేవానాయకుడు, పతాకాలంకృతమ్‌=పతొకల చేత ఆలంకరింపబడిన, దీప్తమ్‌= ప్రకాశించుచున్న, తప్తకావ్వానభూ షితమ్‌=శుద్ధమైన బంగారముచేత అలంకరించబడిన, రథమ్‌=రథమును, ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రదక్షిణము చేసి, పమారోహత్‌= ఎక్కెను.

తా. ేవానాయకుడైన ఆ వజ్రదంస్రడు పతాకలు అలంకరించిన పరిశుద్ధమైన బంగారముచేత అలంకరింపబడిన ప్రకాశించుచున్న రథమునకు ప్రదక్షిణము చేసి ఎక్కెను. 7

క్త అ ళి

మూ. యప్తిభిప్తోమరైళ్చిరైః శ్రక్‌ ప్లైశ ముపలైరపి,

భిన్లివాలైళ్ళ చాపైళ్ళ శక్తిభిః పట్టిశైరపి. రి

610 శ్రీమద్రామాయణము

ఖర్గెశ్చ(కైర్గదాభిశ్చ విశితైశ్చు పరశ్వధై

పదొతయశ్చ్ళ నిర్యాన్సి వివిధాః శస్త్రపాణయః. ర

ప్ర అ శస్త్రపాణయః-=ఆయుధములు హస్తములందు గం, వివిధాః=అనేక విధములైన, పదాతయశ్చ=కాలిబంటులు, యష్షభికాదండముల తోను, చి(రైః=చిత్రములైన, తోమ రెః=తోమరములతోను, శక్ష్‌ైైః=నున్నగా ఉన్న,

దా న్‌ లాటుగా

ముసలైరపి=రోకళ్ళతోను, _భిన్దిపాలైశ్చ=భిందిపాలములతోను, చా పైశ్చ=ధనస్సుర తోను, శక్తిభిః=శక్తులతోను, పట్టిశైరపి=పట్టిశములతోను, ఖడ్గెః=ఖడ్గములతోను, చశైః=చక్రములతోను, గదాభిశ్చ=గదలతోను, నిశితైః=వాడియైన్‌, పరశ్వధైః=గండ్ర గొడ్డళ్ళతోను, నిర్యాన్తి=బయలుదేరుచున్నారు.

తా. చాలమంది కాలిబంటులు కూడ కట్టలు, చిత్రములైన తోమరములు, మన్నగా నున్న రోకళ్ళు, భిందిపాలములు, ధనస్సులు, శక్తులు, పట్టిశములు, ఖడ్గములు, చక్రములు, గదలు, వాడియైన గండ్రగొడ్డళ్ళు, ఇతర ఆయుధములు ధరించి బయలుదేరిరి. 89 మూ. విచిత్రవాససః సర్వే దీప్తా రాక్తసపుణ్ణవాః,

గజా నుదోత్కటాః శూరాశ్చలన్త ఇన పర్వతౌః, 10

ప్ర అ. విచిత్రవాసస=విచిత్రములైన వస్త్రములు గల, సర్వే=సమస్త మైన, దీప్తాః= ప్రకాశించుచున్న, రాక్షసపుజ్ల్వవాః=రాక్షస్యశ్రేష్టులు, శూరాః=శౌర్యము. గల, చలన్తః=కదలుచున్న, పర్వతాః ఇవ=పర్వతముల వలె ఉన్న, మదోత్కటాః=మదముచే తీవ్రముగా ఉన్న, గజాః=ఏనుగులు, (బయలుదేరినవి.)

లా. విచిత్రములైన వస్త్రములు ధరించి ప్రకాశించుచున్న రాక్షసవీరులు, అత్యధికమైన మదము కలవై కదలుచున్న పర్వతములా అన్నట్లు శౌర్యము గల ఏనుగులును బయలుదేరినవి. 10 మూ. తే యుద్దకుశలా రూఢాస్తోమరాజ్కుశపాణీభిః

అన్యే లక్షణసంయుక్తాః శూరారూఢా మహాబలాః, కె]

ప్ర ఆ తోమరాజ్కుశపాణిభిః=తోమరములు ఆంకుశములు హస్త ములందు గల యోధులచేత, రూఢాః=ఎక్కబడిన, లే=ఆ ఏనుగులు, యుద్ధకుశలొః=యుద్ధమునందు. నేర్పుగలవి, శూరారూఢాః=శూరులచేత ఎక్కబ డిన, లక్షణసంయుక్తాః=మంచిలక్షణములతోకూడిన, అన్యే=నురి కొన్ని ఏనుగులు, మహాబలాః=గొప్పబలముగలవి.

తా. తోమరములు, అంకుశములు ధరించిన యోధులు ఎక్కిన ఆ గజములు యుద్ధమునందు నేర్పుగలవి. శూరులైన రాక్టసులు ఎక్కిన ఉత్తమ

యుద్ధకాండము 611 లక్షణయుక్తములైన మరి కొన్ని గజములు చాల గొప్ప బలము గలవి. 11 మూ. తద్రాక్తసబలం సర్వం విప్ర స్టితమశోభత,

ప్రావృట్‌కాలే యథా మేఘా నర్హమానాః సవిద్యుతః; 12

విఃసృతా దక్షిణద్వారాదజ్ఞదో యత్ర యూథపః,

ప్ర అ. విప స్థితమ్‌ = ప్రయాణమైన, తల్‌=ఆ, సర్వమ్‌ =సమస్త మైన, రాక్షస బలమ్‌=రాక్షసకున, ప్రావృట్‌ కాలే=వర్జాకాలమునందు, నర్షమానాః=ధ్వనిచే యుచున్న, సవిద్యుతః= మెరుపులతో కూడిన, మేఘాః యథా=మేఘముల వలె, అశోభత= ప్రకాశించెను. య(త్ర=ఎక్కడ, అబ్గ్లదః=అంగదుడు, యూథపః= సేనానా యకుడుగా ఉన్నాడో అట్టి, దక్తిణద్వారాత్‌ =దక్షిణద్వారమునుండి, విఃష్పృతాః=బయ లుదేరిరి,

లా. ప్రయాణమై వెళ్ళుచున్న ఆ రాక్షపపైన్యము నర్జ్షాకాలమునందు గర్హించుచున్న మెరపులతో కూడిన మేఘముల వలె ప్రకాశించెను. ఆ రాక్షసులు వానర పేనానాయకుడైన అంగదుడున్న దక్షిణద్వారముమండి బైటకు వచ్చెను. 12 మూ. తేషాం నిష్కముమాణానానుశుభం సమజాయత, 13

ఆకాశాద్విఘనాత్తీవ్రాదుల్ముకా న్యసతంస్తదా,

వమన్తః పావకజ్యాలాః శివా ఘోరా నవాశిరే. కడ

ప్ర అ. తేషామ్‌=వాళ్ళు, నిష్క్రిమమాణానామ్‌=బయలుదేరుచుం డగా, అశుభమ్‌=అమంగళము, అజాయత=కలిగెను.. విఘనాత్‌ = మేఘములు లేని, తీవ్రాల్‌=తీవ్రమైన, ఆకాశాల్‌ =ఆకాశమునుండి, తదా=అప్పుడు, ఉల్ము కాని=కొరవులు, అపతన్‌=పడినవి, ఘోరాః=భయంకరములైన, శివాః=నక్కలు, పానకజ్యాలాః=అగ్నిజ్వాలలను, వమన్తః=కక్కుచున్న వై, నవాశి రే=ఆరచినవి.

తొ. ఆ రాక్షసులు బయలుదేరుచున్నపుడు దుఃశకునములు కనబడెను. మేఘములు లేకుండగానే తీవ్రమైన ఆకాశముమండి కొరవులు పడినవి. భయంకరములైన నక్కలు అగ్నిజ్యాలలను కక్కుచు ఆఅరచినవి. కత 14 మూ. వ్యాహరన్త మృగొా ఘోరా రక్షసాం నిధనం తదా,

సమాపతన్హో యోధాస్తు ప్రాస్థలంస్తత్ర దారుణమ్‌. 15 .

ప్ర అ తదా=లఅప్పుడు, ఫఘోరాః=భయంకరములైన, మృగాః=మృగ ములు, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, నిధనమ్‌=మరణమును, వ్యాహరన్త=పలికినవి. సమాపతన్తః=శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న, యోధాస్తు=యోధులైతే, తత్ర=ఆక్కడ, దారుణమ్‌=దారుణముగొ, ప్రాస్థలన్‌=లొట్రుపడిరి.

612 శ్రీమద్రామాయణము

తా. అప్పుడు భయంకరములైన మృగములు రాక్షసుల వినాశమును సూచించుచు ఆరచినవి. శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న యోధులు అక్కడ తొట్రుపడిరి, మూ. ఏతావౌత్సాతికొన్‌ దృష్ట్వా వజదంఘ్హ్రై మహాబలః,

డి ః

ధైర్యమాలమ్బ్య తేజస్వీ నిర్జగామ రణోత్సుకః 16

ప్ర ఈ మహాబలః=గొప్ప బలముగలవాడు, తేజస్వీ=తేజశాలి అయిన, వజ్రదంస్ట్రః=వజదంస్ట్రడు, ఏతాన్‌2=ఈ, బొత్సాతికాన్‌ =ఉత్స్పాతమునకు సంబం ధించినవాటిని, దృష్ట్వా=చూచి, ధైర్యమ్‌=ైర్యమును, ఆలమ్బ్య= అవలంబించి, రణోత్సుకః=రణమునందు వేడుక కలవాడై, నిర్ణగొామజబయలుదేరెను.

తా. గొప్ప బలము, లేజస్పూ గల వజ్రదంస్ట్రుడు ఈ అపశకునములను చూచినను, ధైర్యము వహించి, యుద్ధము చేయుటక్రై బయలుదేరెను... 16 మూ. తొంస్తు నిష్క్రనుతో దృష్ట్వా వానరా జితకాశిన

ప్రణేదుః సుమహానాదాన్‌ పూరయంశ్చ దిశో దశ. 17

ప్ర అ జితకాశినఃఎజయించబడిన శ్రమ గల, వానరొః=వానరులు, నిష్క్రిమతః=బయల్వెడలుచున్న, తాన్‌ =వాళ్ళను, దృష్టా=చూచి, సుమహానొ దాన్‌=ఐచాల గొప్ప ధ్వనులను, ప్రణేదుః=ర్వనిచేసిరి. దశ=పది, దిశః=దిక్కులను, పూరయంశ్చ=పూరించిరి.

ఛా, శ్రమను జయించిన వానరులు బయల్వెడలి వచ్చుచున్న ఆ రాక్షసులను చూచి చాల పెద్ద ధ్వనులు చేయుచు, ఆ ధ్వనులచే పది దిక్కులు వింపివేసిరి. 17 మూ, తతః ప్రవృత్తం తుములం హరీణాం రాక్షసైః సహ,

ఘోరాణాం భీమరూపాణొమన్యోన్యవధకొజ్‌, క్షిణామ్‌. క్రి

ప్ర అ. (రాక్షసైః పసహికు బదులు 'రక్షసాం తథా" ఆను పారమున్న బాగుండును. “అన్యోన్యవధకాజ్‌ క్షిణామ్‌” అనేది 'హరణామ్‌' అమదానికి మూత్రమే విశేషణ మయే పక్షంలో దీని అర్ధం సరిగా కుదరదు.) తతఈ=అటు పిమ్మట, ఘోరాణామ్‌=క్రూరులు, భీమరూపాణామ్‌=భయంకరమైన రూపము గలవారు, అన్యోన్యవధకాక్ట్‌జీణామ్‌=పరస్పరముయొక్క వధను కోరుచున్నవారు. అయిన, హరీణామ్‌=ఐవానరులయొక్క, తథా=నురియు, రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, తుము లమ్‌=సంకులయుద్ధము, 'ప్రవృత్తమ్‌=జరిగినది.

తా. పీమ్మట క్రూరులు, భయంకరమైన రూపము గలవారు, పరస్పరము చంపగోరుచున్నవారు. అయిన ఆ వానరరాక్షపుల మధ్య తుములయుద్ధము

ళు ళా

జరిగను. కేరి

యుద్ధకాండము 613 మూ. విష్పతన్తో మహోత్సాహా భిన్నదేహశిరోధరాః

రుధిరోక్తి తసర్వాజ్లా న్యపతన్హరణీతలే. 19

ప్ర ఆ. విష్పృతన్తఃజయుద్ధమునక్రై వచ్చుచున్న, మహోత్సాహాః=గొప్ప ఉలత్పాహము గల _ ఆ వానరరాక్షసులు, భిన్నదేహశిరోధరాః=విరగగొట్టబడిన దేహములు కంరములు కలవారై, రుధిరోక్షితపర్వాజాః=రక్తముచేత తడపబడిన పమస్తదేహము గలవారై, ధరణీతలే=నేలమీద, వ్యపతన్‌=పడిరి.

లా, మహోత్ప్చాహముతో యుద్ధమునకు వచ్చిన ఆ వానరులు రాక్షసులు కూడ్‌ విరిగిపోయిన దేహములతోను, కంరములతోమ, సమస్త్రదేహములు రక్తముచేత తడియగా వేలపై పడిరి, 19 మూ, కేచిదన్యోన్యమాపాద్య శూరాః పరిఘపొణయః,

చిక్తిపుర్వివిధాన్‌ శస్త్రాన్నమ రేష్వనివర్తినః 20

ప్ర అ. పరిఘపాణయః=పరిఘలు హస్తములందు గల, శూరాః=శూరులైన, సమ రేషు=యుద్ధములందు, అనివర్తినః= వెనుకకు మరలని, కేచిత్‌ =కొందరు, అన్యో న్యమ్‌=పరప్పరము, ఆసొాద్య=సమీ పించి, వివిధాన్‌ =ఆవేకవిధములైన, శస్త్రాన్‌ =ఆయు ధములను, చిక్షిపుః=విసిరిరి.

తా. యుద్ధములో వెనుకకు మరలని కొందరు శూరులు, చేతులలో పరిఘలు ధరించి, ఒకరినొకరు సమీపించి అనేకవిధములైన ఆయుధములను (ప్రయోగించిరి. 20 మూ. ద్రుమాణాం చ శిలానాంచ శస్త్రాణాం చాపి విఃస్వనః య!

శ్రూయతే సుమహాంస్తత్ర ఘోరో హృదయభేదనః.

ప్ర అం త్యత్ర=అక్కడ, ద్రుమాణాం చ=వృక్షములయొక్క, శిలానాం చ=శిలలయొక్క, శస్త్రాణాం చ=ఆయుధములయొక్క, ఘోరః=భయంకరము, హృదయభేదనః= హృదయమును భేదించునది, సుమహాన్‌=చాల గొప్పది అయిన, విఃస్పునః=ధ్వని, శ్రూయతే=వినబడుచున్నది.

తా. అక్కడ వృక్షములను, శిలలను, ఆయుధములను ప్రయోగించుటచే భయంకరమైన, గుండెలను అదరగొట్టే గొప్ప ధ్వని వినవచ్చెను. 21 మూ. రథనేమి స్వనస్తత్ర ధనుషశ్చాసపి ఘోరవత్‌, 22

శజ్ఞభేరీమృదజ్ఞానాం బభూవ తుములః స్వవః.

ప్ర అ. తత్ర=అక్కడ, ఘోరవత్‌ =భయంకరమైన, రథనేమి స్వనః=రథముల చక్రాంతముల ధ్వని, ధనుషశ్చాపీ=ధనప్పుయొక్క ధ్వని,

614 శ్రీమద్రామాయణము శజ్ఞభేరీముదజ్లావామ్‌=శంఖములయొక్క, _ భేరీలయొక్క, మృదంగములయొక్క, తుములః=వ్యాకులమైన, స్వనః=ధ్వని, బభూవ=ఆయెను.

తా. అక్కడ భయంకరమైన రథచక్రాంతముల ధ్వని ధనప్పుల ధ్వని, శంఖ - భేరీ - మృదంగముల వ్యాకులమైన ధ్వవి బయల్వెడలెను. 22 మూ. కేచిదస్తాణి సంత్యజ్య బాహుయుద్ధమకుర్వత,

తలైశ్చ చరణైశ్సాపి ముష్టిధిశ్చ ద్రుమైరపి, లై

జానుభిశ్చ హతాః కేచిదృగ్నదేహాశ్చ రాక్షసాః,

శిలాభిశ్నూర్ణితాః కేచిద్వావ రైర్యుద్దదుర్మ దై లశ

ప్ర అ. కేచిత్‌ =కొందరు, అస్ర్రాణీ=ఆస్ర్రములను, సంత్యజ్య=విడచి, బాహు యుర్ధమ్‌=బాహువులతో యుద్ధమును, అకుర్వత=చేసిరి. తలైశ్చ=ఆరచేతులచేతను, చరబైశ్చా పి=పొదాలచేతను, ము ష్టిభిశ్చ= పిడికిళ్ళచేతను, (ద్రుమైర పీ=వృక్షములనే తను, జానుభిశ్చ=మోకాళ్లచేతను, యుద్దదుర్మ దైఃజయుద్రమునందు. మదించిన వానరై=వావరులచేత, హతాఃజ=కొట్టబడివ, రాక్షసాఃజ=రాక్షపులు, భగ్నదేహాః=విర గగొట్టబడివ దేహములు కలవారైరి. కేచిల్‌=కొందరు, శిలాభిః=శిలలచేత, చూర్రితాః=చూర్రము చేయబడిరి.

ళల వలి

లా. కొందరు రాక్షపులు అస్త్రములను విడచి బాహుయుద్ధము చేసిరి. యుద్దమునందు మదించి ఉన్న వానరులు కొందరు రాక్షసుల శరీరములను ఆరచేతులచేత, పాదాలచేత, పిడికిళ్లచేత, వృక్షములచేత కొట్టి విరుగగొట్టిరి, మరి కొందరిని శిలలచేత చ్యూర్ణము చేసిరి. 23, 24 మూ. వజ్రదంఘ్ర్రై భృశం బాడై రణే విత్రాసయన్‌ హరీన్‌,

చచార లోకసంహారే పాశహస్త ఇనాన్తకః 2ర్‌

ప్ర అ. వద్రదం ప్ర్రః=వ్రదంట్టుడు. రణే=యుద్రమునందు, బాభైః=బొాణ ములచేత, హరీన్‌ =వానరులను, భృశమ్‌=మిక్కిలి, విత్రాసయన్‌ =భయ పెట్టుచు, లోకసంహారే=లోకములను సంహరించు సమయమునందు, పొశహస్తః=పొశము హస్తమునందు. గల, అన్తకః ఇన=యముడు వలె చచార=సంచరించెను.

తా. వజ్రదంష్ట్రుడు బాణములచేత వానరులకు మిక్కిలి భయము కలిగించుచు ప్రళయకాలమునందు యముడు పాశమును హప్తమునందు ధరించి సంచరించినట్టు యుద్ధభూమిలో సంచరించెను. 25 మూ. బలవన్తోఒ్ట్రవిదుషో వానాప్రహరణా రణే,

జఘ్ముర్వానర పైవ్యాని రాక్షపాః క్రోధమూర్భితా 26

యుద్ధకాండము 615

ప్ర అ. బలవన్న=బలముగలవారు, ఆస్త్రవిదుషః=అస్త్రములను ఎరిగి నవారు, నానా ప్రహరణాః=అనేకవిధములైన ఆయుధములు కలవారు అయిన, రాక్షసాఃజరాక్షపులు, (క్రోధమూర్భితాః=క్రోధముచేత వ్యాస్నల్తై రణే=యుద్ధము నందు, వానర సైన్యాని=వానర పైన్యములను, జఘ్నుఃజ=చంపిరి.

తా. బలవంతులు, అస్త్రము లెరిగినవారు, ఆవేకవిధములైన ఆయు ధములు కలవారు అయిన రాక్షసులు అధికమైన కోపముతో యుద్ధమునందు వానర పైన్యములను చంపిరి. 26

=ళ్తీ జ మూ జసఫ్నే తాన్‌ రాక్షపొన్‌ సర్వాన్‌ ధృష్టో వాలిసుతో రణే,

క్రోధేన ద్విగుణావిష్టః సంవర్తక ఇవానలః 27

ప్ర, అ. ధృష్తు=ధైర్యవంతుడైన, వాలిసుతః=అంగదుడు, క్రోధేన=కోపము చేత, ద్విగుణావిష్టః= రెండు రెట్టు ఆవ హించబడినవారై, సంవర్త కే=ప్రభయమునందు, అనలః ఇనజలగ్నివలె, రణే=యుద్ధమునందు, సర్వాన్‌=సమస్తమైన, తాన్‌=అ, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, జ 'ఘ్నే=చం పెను,

తా. ధైర్యవంతుడైన అంగదుడు రెండు రెట్ల కోపముతో ప్రళయకాలాగ్ని వలె ఆ రాక్షసుల నందరినీ చంపెను. 27 మూ, తాన్‌ రాక్షసగణాన్‌ సర్వాన్వృక్షముద్యమ్య వీర్యవాన్‌,

అజ్ఞదః క్రోధతామ్రాక్షః సింహః క్నుద్రవృుగానివ, ల

చకార కదనం ఘోరం శక్రతుల్యపరాక్రమః 29

ప్ర, అ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, అబ్గదః= అంగదుడు, 'కోధతామాక్షః =కోపముచేత ఎట్టవైన నేత్రములు కలవాడై వృక్షమ=వృక్షమును, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, సింహః=సింహము, క్షుదమ్భుగొానివ=చిన్న మృగములను వలే, పర్యాన్‌=సమస్త మైన తొన్‌=ఆ, రాక్షసగణాన్‌ =రాక్షససముదాయములను, (జఘాన= చంపెను), శక్రచుల్సపరాక్రమః=దేవీంగ్రునితో సమానమైన పరాక్రమము గల అతడు, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, కదనమ్‌=శత్రువినోశమును, చకార=చే సెను.

తా. సరాక్రమనంతుడైన అంగదుడు క్రోధముచేత ఎజ్టవైన నేత్రములు గలవాడై సింహము నీచమృగములను చంపినట్టు, ఆ రాక్తసగణములన్నింటిని చంపెను. దేవేంద్రుని వంటి పరాక్రమము గల అతడు భయంకరముగా శత్రు వినాశము చేసెను. 28, 29 మూ. అజ్లదాభిహతాస్తత్త రాక్షపా భీమవిక్రమాః,

విభిన్నశిరసః పేతుర్నికృత్తా ఇవ పాదపాః 30

6816 శ్రీమద్రామాయణము అ. ప్ర తత్ర=ఆక్కడ, అజ్ఞాదాభిహతాః=అంగదునిచేత కొట్టబడిన, భీమ విక్రమాః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, రాక్షసాఃరాక్షసులు, విభిన్న శిరసః= బ్రద్దలు కొట్టబడిన శిరస్సులు కలవారై, వికృత్తాః=భేదించబడిన, పొదపా। ఇవావృక్షములు వలె , "పేతుః=పడిపోయిరి. తా. అంగదుని చేత కొట్టబడిన, భయంకరపరాక్రమవంతులైన రాక్షసులు శిరప్సులు బ్రద్దలుగుటచే నరికిన చెట్లవలె వేలమీద కూలిరి. 80 మూ. _రఠైశ్చిథైర్యదైరశ్వెః శరీరైర్లరిరక్షపామ్‌, రుధిరౌ ఘేణ సంఛన్నా భూమిర్భయకరా తదా. ష్‌! అ. ప్ర తదా=అప్పుడు, రథైఃరథములచేతను, చిలైఃచిత్రములైన, ధ్వజైః=ధ్వజములచేతను, అస్థె-గుజ్జిముల చేతను, హరిరక్షపామ్‌=వానరులయొక్క రాక్షసములయొక్క, శరీరైః=శీరీరములచేతను, రుధిరౌ ఘేణ=రక్తప్రవాహముచేతమ, సంఛన్నా=కప్పబడిన, భూమిః=భూమి, భయకరా=-భయంకరముగా ఉండెను. తాం అప్పుడు రథములచేత, చిత్రములైన గ్థజముంచేత, గుజ్జముల చేత, వానరరాక్షసుల _ శరీరిములచేత, రక్తప్రవాహముచెత కప్పబడినదై భూమి భయంకరముగా ఉండెను. త్రై మూ, హారకేయూరవస్‌తైశ్చ ఛరైశ్చ పమలంకృతా, భూమిర్భాతి రణే తత్ర శారదీన యథా విశా. 32 అ. ప్ర. హారకేయూర వస్‌తైశ్స్చ =హారములచేతను, కేయూరములచేతను, వస్త్రములచేతను, _ ఛలైశ్చూఛత్రములచేతను, తత్ర=ఆ, రణే=యుద్ధమునందు, సమలంకృతా=ఆలంకరింపబడిన, భూమిః=భూమి, శారదీ=శరత్కాలపంబంధ మైన, నిశేవ యథా=రాత్రి వలె భాతి=ప్రకాశించుచున్నది. తా. ఆ యుద్దమునందు హారములచేత బాహుపురులచేత వస్త్రములచేత ఛత్రములచేత అలంకరించబడిన భూమి శరత్కాలరాత్రి వలె ప్రకాశించెను.31 మూ. అబజ్బదప్య చ వేగేన తద్రాక్షపబలం మహత్‌, ప్రాకమ్చుత తదా తత్ర పవవేవామ్బుదో యథా. 82 ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధ కాణ్డే త్రిపఖ్బాశః పర్షః అ. ప్ర _తదాలప్పుడు, తత్రాఆ యుద్ధమునందు, మహత్‌ = గొప్పదైన, తత్‌=ఆ, రాక్షసబలమ్‌=రాక్ష సైన్యము, అబ్లదస్య=అంగదునియొక్క, వే గేన=వేగముచేత, పవనేనావాయువుచేత్‌, అమ్బుదో యథా=మేఘము. వలి; (ప్రాకమ్పుత=కంపించెను.

యుద్ధకాండము 617 లా. అప్పుడా యుదమునందు గొప్పదైన ఆ రాక్ష సైన్య మంతొ అంగదుని వేగముచేత గాలికీ మేఘములు కంపించినట్లు కంపించిపోయెను.32 తో నో 'బాలానందినిో అను శ్రీమదామాయణాంధ వ్యాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో ఏబది మూడన నర్ధ నమాన్తము.

అథ చతుఃపఖ్య్బాశః సర్గః గఅంగదుడు వజదం్హ్రణ్ణో సంహరించుట్న

మూ. స్వబలస్య చ ఘాతేన అజ్జదప్య బలేవ చ,

రాక్షపః క్రోధమావిష్టో వజ్రదంఘ్హై మహాబలః, |

ప్ర అ మహాబలః=గొప్పు బలము గల, రాక్షసః=రాక్షపుడైన, వజ దంస్ర్రః=వజ్రదంష్ట్రుడు, ప్వబలస్యాతన పవయొక్కు ఘాతేన=వినాశముచేతను, అబ్గదస్య=అంగదునియొక్క; బలేన చాబలముచెతను, క్రోధమ్‌=కోపమును, ఆవిష్ట॥౭పాందినాడు.

శా, తవ బలము నశించుటను, అంగదుని బలమును చూచి బలశారియైన వజ్రదంష్ట్రుడు క్రోధావిష్టు డయ్యెను. 1 మూ. విప్పార్య చ ధనుర్జోరం శక్రాశనిసమప్రభమ్‌,

వానరాణామనీకొవి ప్రాకిరచ్భరవృష్టిభిః 2

ప్ర అ. శక్రాశనిసమప్రభమ్‌ = దేవేంద్రుని వజ్రాయుధముతో సమానమైన కాంతి గల, ఘోరమ్‌ = భయంకరమైన, ధనుః = ధనప్పును, విస్పార్య = ఎక్కుపెట్టి, వానరాణామ్‌ = వానరులయొక్క, అనీకావి = 'పైన్యములను, శరవృష్టిభిః = బాణవర్షములచేత, ప్రాకిరత్‌ = చిమ్మెను.

లా. ఇంద్రుని వజాయుధమువంటి భయంకరమైన ధనస్సును ఎక్కు పెట్టి వానరపైన్యముల పై బాణవర్షములు కురిపించెము. 2 మూ. _రాక్షపాశ్చాపి ముఖ్యాస్తే రథైశ్చ సమవస్థితాః,

వావాప్రహరణాః శూరాః ప్రాయుధ్యన్త తదా రణే. 3

ప్ర. అ. రథైః౭రథములచేత, సమవస్థితాః౭వచ్చి ఉన్న, ముఖ్యాః=ముఖ్యులైన, లే=ఆ, శూరాః=శూరులైన, రాక్షసాశ్చాపి=రాక్షసులు కూడ, నానాప్రహరణాః=అ నేకవిధములైన ఆయుధములు కలవారై, తదా=అప్పుడు, రణే=యుద్ధమునందు, ప్రాయుధ్యన్త =యుద్ధముచే సీరి.

తా. అప్పుడు యుద్ధరంగములో రథములపైన వచ్చిన శూరులైన రాక్షసనాయకులు కూడ అనేకవిధములైన ఆయుధములతో యుద్ధము చేసిరి.3 మూ. వావరాణాం చ శూరాస్తు లే సర్వే ప్లవగర్హభాః

అయుధ్యన్త శిలాహప్తాః పమవేతాః సమన్తతః. త్త

ప్ర అ. వానరాణామ్‌=వానరులలో, శూరాః=శూరులైన, సర్వే=సమస్తమైన,

యుద్ధకాండము 619 తే ప్లవగోత్తమాణఆ వానరశ్రేష్టులు, సమనత్తః=అన్ని వైపులా, సమవేతాః=కూడిన వారై, శిలాహస్తాఃశిలలు హస్తములందు గలవారై, ఆయుధ్యన్త=యుద్ధముచే సిరి.

తా. వానరులలో శూరులైన వానర్యశ్రేష్టులందరు అన్ని వైపులా చేరి, హస్తములలో శిలల ధరించి యుద్ధము చేసిరి. త మూ. తత్రాయుధసహప్రాణి తస్మిన్నాయోధవే భృశమ్‌,

రాక్షపాః కపిముఖ్యేషు పాతయాంచక్రిరే తదా. ర్‌

ప్ర. అ. తదా=ఆప్పుడు, తత్ర=అక్కడ, తస్మివ్‌-ఆ, ఆయోధనేయు ద్ధమునందు, రాక్షసాః=రాక్షసులు, రాసన ఆ న ఆయుధ పహస్రాణి=వేలకొలది ఆయుధములను, భృశమ్‌=మిక్కిలి, పాతయాం చక్రి రే=ప డవే ఇ

తా. అప్పుడు ఆ యుద్ధములో రాక్షసులు వేలకొలది ఆయుధములను వావరవాయకులమీద ప్రయోగించిరి. ర్‌ మూ. వానరాశ్సెన రక్షఃసు గిరవృక్షాన్‌ మహాకిలాః,

ప్రవీరాః ' పాతయామూసుర్మత్తవారణసంనిభా౬ 6

ప్ర అ. ప్రవీరాఃగొప్ప వీరులు మత్తవారణసంనిభాః=మదించిన ఏనుగులతో పమానులు అయిన, వానరాశ్చెవావానరులు కూడ, రక్షః సు=రాక్షసులమీద, గిరివృక్షాన్‌ =పర్వతవృక్షములను? మహాశిలాః=గొప్పు శిలలను, పాతయామాసుః=పడనే సిరి.

తా. గొప్పువీరులైన, మదించిన ఏనుగుల వలె ఉన్న వానరులు కూడ పర్వత వృక్షములను, పెద్ద శిలలను రాక్షసులపై పడవేసిరి. 6 మూ. శూరాణాం యుధ్యమావానాం పమరేష్వనివర్తి నామ్‌,

తద్రాక్షపగణావాం చ సుయుద్ధం సమవర్తత, 7

ప్ర అ. శూరాణామ్‌=శూరులు, యుధ్యమానామ్‌=యుద్ధము చేయుచున్న వారు, సమ రేషు=యుద్ధములయందు, అనివర్తినామ్‌=వెమకకు తిరగని వారు ఆయిన, రాక్షపగణానామ్‌=రాక్షసగణములయొక్క, తల్‌ =ఆ, సుయుద్ధమ్‌ =మం చియుద్ధము,

లు లు మ ధా

సమవర్తత=జరిగెను.

లా. శూరులు, యుద్ధములు చేయుచున్నవారు, యుద్దములలో వెనుకకు మరలనివారు అయిన. రాక్షసులు కూడ గొప్ప యుద్ధము చేసిరి.?

620 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ప్రభగ్నశిరపః కేచిచ్చిన్నెః పాదైశ్చు బాహుభిః,

శస్‌(రైరర్రితరేహాస్తు రుధిరేణ సముక్షి తాః 8

యలు చ

హరయో రాక్షపాశ్చెన శేరతే గాం సమాశ్రితాః,

కజ్కగృద్రబలాఢ్యాశ్చి నోమాయుకులసంకులాః. రి

ప్ర అ. కేచిత్‌=కొందరు, హరయః=వానరులు, రాక్షసా శ్చెవ=రాక్ష సులు, ప్రభగ్నశిరపకావిరగగొట్టబడిన శిరస్సులు కలవారై, ఛిన్నెః=ఛేదిరిచబడిన, పాదైః=పాదములతోను, బాహుభిః=బాహువులతోను కూడినవారై,' *స్‌ తైః ఆయుధ ములచేత, ఆర్షితదేహాః=పీడించబడిన దేహములు గలవారై, రుధిరేణ=రక్తముచేత, సముక్షి తాః=తడపబడినవారై, కజ్కగృధ్రబలాఢ్యాశ్చ=రాబందులయొక్క గ్‌ లయొక్క _సముదాయములతో కూడినవారై, గోమాయుకులపంకులాః=నక్కల సముదొయములతో వ్యాకులులై, గామ్‌=భూమిని, సమాశ్రితాః=ఆశ్రయించినవారై, శేరతే=శయవించి ఉండిరి.

తా. ఆ వానరరాక్షసులలో కొందరి శిరస్సులు విరిగిపోయెను. కొందరి కాళ్లు చేతులు తెగిపోయెను. కొందరి దేహములు బాణములచేత పీడింపబడుటే. రక్తముతో నిండియుండెను. ఈ విధముగా నేల మీదపడి ఉన్న వాళ్ల చుట్టూ రాబందులు, గ్రద్దలు, నక్కలు చేరుచుండెను, 8,9 మూ, కబన్ఫాని సముత్పేతుర్భీమాణాం భీషణాని వై

భుజపాణిశిరశ్చిన్నాశ్చిన్నకాయాశ్చ భూతలే. 10

వానరా రాక్షసాశ్చాపి విపేతుస్తత్ర భూతలే,

ప్ర అ. భీరూణామ్‌=సిరికివారికి, భీషణాని=భయంకరములైన, కబన్గాని= మొండెములు, భూతలే=నేలమీద, సముత్పేతుః=ఎగిరినవి, భుజపాణి శిరశ్చిన్నాఃాఛే దించబడిన భుజములు, హస్తములు, శిరస్సులు గల , ఛిన్నకాయాశ్చ=ఛేదించబడిన శరీరములు గల, వానరాః=వానరులు, రాక్షసాశ్చాపి=రాక్షసులు, తత్ర=అక్కడ, భూతలే=వేలమీద, నిపేతుః=పడిరి.

తా. పిరికివారికి భయము కలిగించు మొండెములు నేలమీద ఎగిరినవి. వానరులు రాక్షసులు కూడా _ తెగగొట్టబడిన భుజములలో, హస్తములతో శరీరములతో అక్కడ నేలమీద పడి ఉండిరి. _ 10 మూ. తతో వానరపైన్యేన హవ్యమానం నిశాచరమ్‌, 111

ప్రాభజ్యత బలం సర్వం వజ్రదంష్హ్రస్య పశ్యత.

ప్ర అ. తతఃఆటుపీమ్మట, నిశాచరమ్‌=రాక్షససంబంధమైన, పర్వం బలమ్‌=సమస్త సైన్యము, వానర పైన్యేన=వానరుల శేనచేత, హన్యమానమ్‌=చంపబ

యుద్ధకాండము 621 డుచున్నదై, వజ్రదంస్ర్రస్య=వజదంస్ట్రుడు, పశ్యతః=చూచుచుండగానే, ప్రాభజ్యత= భగ్నమాయెను. తా. అప్పుడు వజదంస్ట్రుదు చూచుచుండగానే ఆ రాక్షపపైన్య మంతా వానర సైన్యముచేత చంపబడి భగ్నమయ్యెను. 11 మూ, రాక్షపాన్‌ భయవిత్రస్తాన్‌ హన్యమానాన్‌ ప్లవజ్ఞమైః 2 దృష్ట్వాప రోషతామ్రాక్షో వజ్రదంస్థ్రః ప్రతాపవాన్‌, ప్రవివేశ ధనుష్పాణి స్త్రాపయన్‌ హరివాహినీమ్‌. 13 ప్ర ఆ. ప్లవంగమైావానరులుచేత, హన్యమానాన్‌ =చంపబడుచున్న, భయనవిత్రస్తాన్‌=భయకారణమును చూచి భయపడిన, రాక్షసాన్‌ =రాక్షపులను, దా ఛెచూచి, (ప్రతాపవాన్‌ =పప్రతాపవంతుడైవ, పః=ఆ, వజ్రదంస్ట్రావజదంస్ట్రుడు, షతామ్రాక్ష౭రోషముచేత ఎట్టనైన నేత్రములు కలవాడై, ధనుష్పాణిఃధనప్పు హస్తమునందు గలవాడై హరివాహినీమ్‌=వానర సేనను, త్రాసయన్‌ =భయ పెట్టుచు, ప్రవివేశ= ప్రవేశించెను. తాం (ప్రతాపవంతుడైన ఆ వర్థాదం డు వానరుల దెబ్బలకు భయపడిపోయిన రాక్షసులను చూచి, రోషముచేత మల ఎజ్జపడగా ధనస్సు చేత ధరించి, వానరపేనను భయపెట్టుచు ప్రవేశించెను. 12, 13 మూ. _శరైర్విదారయామాస కజ్కపష(నైరజిహ్మ గై బిభేద వానరాంస్తత్ర సప్తాహ్టా నన పష్బ చ, కేడ్త వివ్యాధ పరమశక్రుద్దో వజదంష్ట్రః ప్రతాపవాన్‌. ప్ర అ. ప్రతాపవాన్‌=ప్రతాపవంతుడైన, వజదంస్థ్రః=వజదంఘ్ర్రుడు, పర మకక్రుద్ధః౭చాల కోపించినవాడై, కజ్కప(లైఃగ్రద్ద రెక్కలు గల, ఆజిహ్మ గ=వంకర లేకుండా వెళ్లు, శరైఃజబాణములచేత, తత్ర=అక్కడ, సప్త=ఏదుగురు, ఆమహ్హా=ఎన మండుగురు, నవాలొమ్మండుగురు, పష చ=వఐదుగురు, వానరాన్‌ =వానరులను, వివ్యాధ=కొట్టైను; విదారయానూపాదీల్చెను. తా. ప్రతాపవంతుడైన వజదంస్టుడు చాల కోపించి, (గ్రద్ద రెక్కలు కట్టిన బుజువుగొ వెళ్లే బాణాలతో అక్కడ ఏడుగురు, ఎనమండుగురు, తామ్మండుగురు, ఐదుగురు చొప్పున వానరులను కొట్టి చీల్చివేపేను. 14 మూ. త్రస్తాః పర్వే హరిగణాః శరైః సంకృత్తదేహినః 15 అజ్లదం సంప్రధావన్తి ప్రజాపతిమివ ప్రజాః ప్ర ఆ. శరైః=బాణములచేత, సంకృత్తదే హివః=ఛేదించబడిన దేహ ములు గల, సర్వే=సమస్తమైన, హరిగణాః=వానరగణములు, (త్రస్తాః౭భయపడినవై

622 శ్రీమద్రామాయణము ప్రజాఃాప్రజలు, ప్రజాపతిమినాబ్రహ్మను వలె, అజ్లదమ్‌అంగదుని గూర్చి సంప్రధావన్తి =పరు గెత్తినవి.

తా. బాణములచేత భేదింపబడిన శరీరములు గల వానరు లందరు భయపడి, ప్రజలు (బ్రహ్మదేవుని వద్దకు వెళ్లినట్లు అంగదుని దగ్గరకు పరు7ెత్తిరి, మూ. తతో హరిగణాన్‌ భగ్నాద్‌ దృష్ట్వా వాలిపుతస్తదా. 16

క్రోధేన వజ్రదంస్థ్రం త ముదీక్షన్వముదైక్షత.

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, వాలిసుతః=ఆంగదుడు, భగ్నాన్‌ =పరాజితురైన, హరిగణాన్‌ =వానరగణములను, దృష్ట్వా=చూచి, తతఃఅటు పిమ్మట, ఉదీక్షన్తమ్‌= చూచుచున్న, వబ్రదంస్ట్రమ్‌=వజ్రదంస్ట్రుణ్ణి, కోధేన=కోపముతో ఉదైక్షత=చూచెను.

లా. అప్పుడు అంగదుడు ఓడింపబడిన వావరగణములను చూచి అ వజ్రదంస్ట్రని వైపు కోపముతో చూచెను. 16 మూ, వజదంఘ్హై2_జ్వదశ్చోభౌ యోయుధ్యేతే పరప్పరమ్‌, కే?

చేరతుః పరమక్రుద్దా హరిమత్త గజావిన.

లా

ప్‌ ఆ. వజదంస్థ్రఃావజదంస్ట్రుడు, అజ్గదశ్చ=అంగదుడు, ఉభౌ=ఇద్దరూ, పరస్పరమ్‌=పరస్పరము, యోయుధ్యేతే-యుద్ధము చేసిరి. హరిమత్తగజావివ= సిం హము మదగజము వలె, పరమ్రుద్దా=చాల కోపించినవారై, చేరతుఃాసంచరించిరి.

లా. అంగదనజదంస్ట్రు లిద్దరూ పరస్పరము యుద్దము చేయుచు సింహము, మదించిన గజమూ వలె చాల కోపముతో సపంచరించిరి. 17 మూ. తతః శతసహగేణ హరిపుత్రం మహాబలమ్‌, .- 18

జఘాన మర్మదేశేషు శరైరగ్నిశిటోప మైన

ప్ర. అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, హరిపు (త్రమ్‌=అంగదుని, శతసహ్యపేణ=లక్ర్ర అగ్నిశిభోపమైః=అగ్నిశిఖలతో సమానములైన, శరైః:=బాణములచేత, మర్మదేశేషు=మర్మ ప్రదేశములయందు, జఘాన=కొ టను,

లా. పిమ్మట ఆ వజదంస్ట్రడు మహాబలశాలియైన ఆంగదునవి మర్మప్రదేశములయందు అగ్ని జ్యాలలవంటి లక్షబాణములతో కొట్టెను. 18 మూ, రుధిరోక్తితసర్వాజ్లో వాలిసోనుర్మహాబలః. 19

చిశ్లేప వజదంఘ్ట్రాయ వృక్తం భీమపరాక్రమః

ప్ర. అ. రుధిరోక్షితపర్వాజ్యు=రక్తముచేత తడపబడిన సకలశరీరము గల, మహాబలఃజమహాబలశాలియైన, భీమపరాక్రమః=భయంకరమైన పరాక్రమము

యుద్ధకాండము 623 గల, వాలిసూనుః=అంగదుదు, వజ్రదంష్ట్రాయావబదం స్టునకు, వృక్షమ్‌ =వృక్షమును, చిక్లేపావిసిరెను.

తా. గొప్పబలము, భయంకరమైన సరాక్రమము గల అంగదుడు శరీర మంతా రక్తముచే తడసిపోగా, వజదంస్ట్రునిమీదికి ఒక వృక్షమును విసరెను.]9 మూ. దృష్టా పతన్నం తం వృక్షమసంభ్రాన్తశ్వ రాక్షసః 20

చిచ్చేద బహుధా పోఒపి మధథితః ప్రాపతద్భువి.

ప్ర అ. రాక్షసః=రాక్షసుడు, ఆపతన్తమ్‌=వచ్చి పడుచున్న, తం వృక్తమ్‌=ఆ వృక్షమును, దృష్ట్వా=చూచి, ఆసంభ్రాన్నణకలత చెందనివాడై, బహుధా=అఆనేకవి ధములుగా, చిచ్చేద=ఛేదించెను. పోఓపి=అది మాడ, మథితః=ఛేదించబడినదై, భువి=వేలమీద, పప్రాపతత్‌ =పడెమ.

తొ. ఆ రాక్తపుడు వచ్చి పడుచున్న ఆ వృక్తమును చూచి ఏ మాత్రము. కంగారుపడకుండగా దానిని ఛేదించెము. అ విధముగా ఛేదింపబడి ఆ వృక్షము క్రింద పడిపోయెను. 20 మూ తం దృష్టా క్ట వజదంష్థ్రస్య విక్రమం ప్లవగర్హభః. ల్‌!

ప్రగృహ్య విపులం శైలం చిక్షేప చనవాదచ.

ప్ర ఆ ప్లవగర్షభః=వానర్మశేష్టుడు, వజదం స్త్రృస్య-వజదం స్ట్రనియొక్క, తం విక్రమమ్‌=ఆ పరాక్రమమును, దా $ెచూచి, విపులమ్‌=విశాలమైన, శైలమ్‌= పర్వతమును, ప్రగృహ్య=గ్రహించి. చిక్తేప చ=విపరెను. ననాద చాధ్వనిచేసెను.

తా. ఆంగదుడు వజ్రదంష్ట్రుని పరాక్రమము చూచి, ఒక పెద్ద పర్వతమును గ్రహించి వానిపై విసరి గట్టిగా ధ్వనిచేసెను. 21 మూ. తమాపతన్తం దృష్ట్వా స రథాదాప్లుత్య వీర్యవాన్‌. 22

గదాపాణిరసంభ్రాన్తః పృథివ్యాం సమతిష్టత.

ప్ర అ. వీర్యవాన్‌=పరాక్రమవంతుడైన, సః=ఆతడు, ఆపతన్తమ్‌=వచ్చి మీదపడుచున్న, తమ్‌=దావిని, దృష్ట్వాాంచూచి, ఆపంభ్రాన్తః=కంగారుపడనివాడై, గదాపాణిః=గద హస్తమునందు కలవాడై, రథాత్‌ =రథమునుండి, ఆప్లుత్యాక్రిందికి దుమికి, పృథివ్యామ్‌= వేలమీద, సమతిష్పత=నిలచెను.

తా. వజదంస్ట్రుడు వచ్చి మీదపడుచున్న ఆ పర్వతమును చూచి, కంగారు పడనివాడ్రై గద చేతిలో ధరించి రథమునుండి క్రిందికి దుమికి నేలమీద విలచెను. 22

624 శ్రీమద్రామాయణము మూ. అజ్లడేవ కిలా క్షిప్తా గత్వా తు రణమూర్దని,

పచక్రకూబరం పాశ్వం ప్రమమాథ రథం తదా.

ప్ర అ. అజ్గదేన=ఆంగదునిచేత, క్రీిప్తా-విసరబడిన, శిలా=శిం గత్వా=వెళ్లి, రణమూర్హని=రణాగ్రమునందు, తదా=అప్పుడు, సచక్రకూబరమ్‌=చక్ర ములతోను కూబరము (మధ్య నుండు కజ్ట్రతోను కూడిన, పాశ్వమ్‌=ఆశవములతో కూడిన, రథమ్‌=రథమును, ప్రమమాథానలగగొ ట్టైను.

తా. రణాగ్రమునందు అంగదుడు విసరిన ఆ శిల వెళ్లి చక్రములతో కూబరముతో అశ్వములతో సహా ఆ రథమును చూర్ణము చేసెను. 23 మూ, తతో2_న్యచ్చిఖరం గృహ్య విపులం ద్రుమభూ షితమ్‌. గ!

వజదంష్థ్రపష్య శిరసి పాతయామాప వావరః.

ప్ర అ. తతణఅటు పిమ్మట, వారనః=వానరుడు, ద్రుమభూషి తమ్‌=వృక్షములచేత అలంకరింపబడివ, విపులమ్‌=విశాలమైన, అన్యత్‌ =మరియొక, శిఖరమ్‌=శిఖరమును, గృహ్య=గ్రహించి, వజదంస్థ్రష్య=వజదం స్ట్రునియొక్క, శిరసీ= శిరస్సుమీద, పాతయామాస=పడవేపెను.

తా. ఫిమ్మట అంగదుడు వృక్తములతో నిండిన నురొక విశాలమైన పర్వతశిఖరము తీసికొని వ(జ్రదంస్థ్రని శిరస్సుపై పడవేసెను. 2 మూ, అభవచ్చోణితోడ్లారీ వజ్రదంష్థ్రః స మూర్చితః 26

ముహూర్తమభవన్నూఢో గదామాలిజ్య్య నిఃశ్వపన్‌.

ప్ర అ. స వజదంస్థ్రజాఅఆ వజదంఘ్ట్రుడు, శోణితోద్గారీ=రక్తమును . కక్కుచు, మూర్చిత=మూర్భచెందినవాడు, క్‌ =ఆయెను. గదామ్‌=గదను, ఆలిబ్య=కౌగలించుకొని, నిఃశ్చసన్‌ =నిట్టూర్చుచు, మహూర్తమ్‌=ముహూర్తకాలము, మూడః=స్పృహ తప్పినవాడుగా, అభవత్‌ ఆయెను.

తొ. వజదంస్ర్రడు రక్తము కక్కుచు, నిట్టూర్చుచు, ప్పుహ తప్పీ, కొంచెము సేపు గదను ఆనుకొని నిలబడెను. 25 మూ. _సంలబ్బసంజ్లో గదయా వాలిపుత్రమవస్థితమ్‌. 26

జఘాన పరమతక్రుద్దో వక్షోదేశే విశాచరః

ఇ లు.

ప్ర ఆ సంలబ్బసంజ్ఞు=పొందబడిన సంజ గల, విశాచరః=ఆ రాక్షసుడు, పరమక్రుద్ధః=చాలకొ పించినవాడై, అవస్థితమ్‌=నిలిచి ఉన్న, వాలిపుత్రమ్‌=అంగదుని, వక్షోదే శే=వక్షః స్థలమునందు, గదయా=గదచేత్స - జఘాన=కొట్టను.

తా. వజ్రదంస్ట్రడు మరల సంజ పొంది చాల కోపించినవాడై తన

యుద్ధకాండము 625 ఎవ్షట ఉన్న ఆంగదుణ్ణి, గదతో వక్షః ఫ్రలముమీద కొట్లైను, 26 గదాం త్యక్త్వా తతప్తత్ర ముష్టియుద్దమకుర్వత, 27 అన్యోవ్యం జఘ్నతుప్తత్ర తావుభౌ హరిరాక్షపా. ప్ర ఆఅ తతః=అటు పిమ్మట, గదామ్‌=గదను, త్యక్తాాచవిడిచి, తత్ర=అక్కడ, ము ష్టియుద్ధమ్‌= పిడికిళ్లతో యుద్ధమును, ఆకుర్వత=చేపిరి, తౌ=ఆ, హరిరాక్షసా=వానరరాక్షసులు, ఉభౌ=ఇద్దరూ, తత్ర=అక్కడ, అన్యోన్యమ్‌=సరప్ప రము, జఘ్నతుఃాకొట్టుకొనిరి. తా. పిమ్మట గదను అక్కడ విడిచి పిడికిళ్తతో యుద్ధము చేసీరి, ఆ వావర రాక్షసు లిద్దరూ అక్కడ ఒకరి నొకరు కొట్టుకొవిరి. 27 మూ. రుధిరోదారిణా తౌ తు ప్రహారైర్హనితశ్రమౌ, 28 బభూవతుః సువిక్రావ్తావజ్ఞారక బుధావివ. _ ప్ర అ. ప్రహారైః=దెబ్బలచేత, జనితశ్రమౌ=పుట్టించబడిన (శ్రమ గల, రుధి రోద్గారిణౌ=రక్తము కారుచున్న, తౌ=వారిద్దరూ, మవిక్రాన్నా=నుంచి పరాక్రమము గల, అబజ్ఞారక బుధావివాఅంగారక బుధగ్రహముల వలె, బభూవతుః=ఉండిరి. తా. దెబ్బలచేత శ్రమ చెంది రక్తము కారుచున్న వారిద్దరూ, మంచి పరాక్రమము చూపుచు యుద్దము చేయుచున్న బుధాంగారక గ్రహముల వలె ఉండిరి. 28 మూ. తతః సరమతేజస్వీ అబ్లదః ప్లవగర్షభః 20 ఉత్సాట్య వృక్షం ఫ్టీతవాన్‌ బహుపుష్పు ఫలాచితమ్‌. ప్ర అ. తతః=అటుపీమ్మట, పరమతేజస్వీ=గొప్ప తేజస్సు గల, ప్రవగర్షభః=వానర (శ్రేష్టుడైన, అబ్గదః=అంగదుడు, బహుపుష్పు ఫలాచితమ్‌=ఆ' నే “పుష్ప. ఫలములతో. నిండిన వృక్షమ్‌వృక్తమును, ఉత్పాట్య=పెకలించి, ఫ్రీతవాన్‌ =నిలచినాడు. తా. అప్పుడు మహతేజుశాలి అయిన, వానర(్రేష్టుడైన అంగదుడు అవేకపుష్పఫలములతో నిండిన వృక్షమును పెకలించి నిలబడెను. 29 మూ. జగ్రాహ చార్షభం చర్మ ఖడ్గం చ విపులం శుభమ్‌ 30 కీబ్కిణాజాలసంభన్నం చర్మణా చ సరిష్క్కృతమ్‌. ప్ర అ. విపులమ్‌=విశాలమైన, శుభమ్‌=సుందరమైన, కిజ్కిణీ జాల పంఛన్నమ్‌=చిరుగంటల సముదాయముచేత కప్పబడిన, ఆర్షభం చర్మ=వృషభ చర్మము, చర్మణా-చర్మచేత, పరిష్క్కతమ్‌ =అలంకరింపబడిన, ఖడ్గం చ=ఖడ్గముము,

626 శ్రీమద్రామాయణము జగ్రాహ=గ్రహించెను.

లా. చిరుగంటలు కట్టిన విశాలమైన అందమైన, ఎద్దుచర్మతో చేయబడిన డొలును ఒరలో ఉంచి సంరక్షించిన ఖడ్గమును గ్రహించెను.

వి, పై శ్లోకములో అంగదుడు వృక్షమును (గ్రహించినట్లు చెప్పబడినది గాన ఈ శ్లోకములో “రాక్షసః” అనుపదమును ఆధ్యాహారముచేసికొని “రాక్షసుడు ఖడ్గ చర్మలను గ్రహించినాడు" అవి కొందరు వ్యాఖ్యాతలు (వ్రాసినారు. మరికొందరు వ్యాఖ్యాతలు *“ఆఅంగదరాక్షసు లిద్దరూ మొదట వృక్షములు, పిమ్మట ఖడ్గచర్మలు గ్రహించినారు". అని వ్రాసినారు. “అంగదుడు ఖడ్గముచేత ఆ రాక్షసుని శిరస్సు ఖండించినాడు” అని 34వ శ్లోకములో చెప్పుటచేత ఇట్లు చెప్పవలసి వచ్చినది. మొదటి వ్యాఖ్యాతలు “అంగదుడు తన వృక్షము వ్యర్థమైపోగా ఆ రాక్షసుని చేతిలోని ఖడ్గము లాగికొని దానితో వానిని చంపినాడూ అని భావము అని వ్రాసినారు. వానరులు ఎవరూ ఖడ్లాదులు ఉపయోగించినట్లు మరెక్కడా వర్ణించలేదు. అందుచేత ఖడ్గముతో రాక్షసుని చంపినట్టుగా వ్రాసినది ప్రక్తిష్త్రము. కావచ్చును. అయితే ఈ 33, 34 సర్గలలో వర్ణించిన వజ్రదంప్ప అంగద యుద్ధవృత్తాంతం ప్రాచ్యప్రతిలో లేదు. 30 మూ. చిత్రాంశ్చ రుచిరావ్మార్గాంశ్చేరతుః కపిరాక్షపౌ, |

జఘ్నతుశ్చ తదాన్యోన్యం నర్హన్తా జయకొజ్‌క్రిణౌ.

ప్ర అ. తదాఅప్పుడు,ు జయజ్‌క్తిణౌా=-జయమును. కోరుచున్న; కపిరాక్షసా=ఆ వానరరాక్షసులు, నర్దన్తా=గర్పించుచున్న వారై, చిత్రాన్‌=చిత్రము

ల ల ళం జి నో

లైన, మార్గాన్‌=మార్గములను, చేరతుకాసంచరించిరి. అన్యోన్యమ్‌=పరప్పరము, జఘ్నతుశ్చ=కొట్టుకొనిరి.

తా. ఆ వానరరాక్షసు లిద్దరూ జయించనలె నను కోరికతో గర్చించుచు, చిత్రమునైన వడకలు నడచుచు ఒకరినొకరు కొట్టుకొనిరి. తై మూ. వ్రణైః సముత్ధైః కోభేతాం పుష్పితావివ కింశుకౌ 32

యుధ్యమానోౌ పరిశ్రాన్నా జానుభ్యామననీం గతౌ

ప్ర, అ. పముత్సెః=బయలుదేరిన, 'వణైః=గాయములచేత, పుష్పితౌ=పుపష్పేం చిన, కింశుకావివ=మోట్‌గ చెట్ల వలె, శోభేతామ్‌=ప్రకాశించిరి. యుధ్యమానౌ=యు ద్ధముచేయుచు, పరిశ్రాన్నా=అలసిపోయిన వారిద్దరూ, జానుభ్యామ్‌= మోకాళ్లలో, అవనీమ్‌=భూమిని, గతౌ=పొందిరి.

తా. శరీరముల మీద అంతటా గాయములు ఏర్పడుటచేత పుప్పించిన మోదుగ చెట్ల వలె ఉన్న వారిద్దరూ యుద్ధము చేయుచూ, ఆలపీ, మోకాళ్లపై

యుద్ధకాండము 627 వేలమీద పడిరి. 32 మూ. విమేషాన్తరమాన్రేణ అజ్గదః కసికుక్టారః 338

ఉదతిష్టత దీప్తాక్షో దణ్ఞాహత ఇనోరగః

ప్ర అ. కపికుఖ్టురగూవానర(శ్రేస్టుడైన, అజదః=అంగదుడు, నిమేషాన్తర మాద్రేణ=ఒక్క నిమేషముమాత్రము వ్యవధానముచేత, దీప్తాక్షః=ప్రబ్వలించుచున్న వేత్రములు కలవాడై, దణ్ఞాహతః=కట్టిచేత కొట్టబడిన, ఉరగః ఇవాపర్పము వలె; ఉదతిష్టతాలేచెను.

తా. వానర గేష్థుడెన అంగదుడు కజ్ఞతో కొట్టిన పాము వలె ప్రజ్వలించుచున్న నేత్రములతో ఒక్క _ క్షణములో పైకి లేచెను. 338 మూ. విర్మలేన సుధౌతేన ఖడ్గేనాన్య నముహచ్చిరః తడ

జఘాన వజ్రదంస్థ్రప్య వాలిసూమర్మహాబలః=

ప్ర అ మహాబలః=గొప్ప బలము గల, వాలిపూనముః=అంగదుడు, పుధౌతేన=బాగుగా శుభ్రము చేయబడిన, నిర్మలేనానిర్మలమైన, ఖడ్గేన=ఖడ్గముచేత, అస్య వజదంస్ర్రస్య=ఈ వజ్రదంస్ట్రనియొక్క; మహత్‌ =గొప్పదైన, శిర=శిరస్సును, జఘాన=కొ ట్టను.

తా. గొప్ప బలము గల అంగదుడు శుభ్రము చేయుటచే మెరయుచున్న ఖడ్గముచేత ఆ వజ్రదంస్ట్రుని పెద్ద శిరస్సును ఛేదించెమ. త్రి మూ, రుధిరోక్తితగొత్రస్య బభూవ పతితం ద్విధా తర్‌

ఈచ్చ తప్య పరీతాక్షం శుభం ఖడ్గహతం శిరః

ప్ర అ. రుధిరోక్తితగాత్రస్య=రక్తముచేత తడపబడిన శరీరము గల, తస్య=వానియొక్క, తత్‌=ఆ, శుభమ్‌=సుందరమైన, శిరఃశిరప్పు, ఖడ్గహతమ్‌= ఖడ్గముచేత కొట్టబడినదై, పరీతాక్షమ్‌=కదలిపోవుచున్న _ నేత్రములు గలదై, ర్విధా=రెండుగొ, పతితమ్‌=పడినది, బభూవ=ఆయెను.

తా. శరీర మంతా రక్తము చేత తడిసీన ఆ వజదం్టుని అందమైన శిరస్సు ఖడ్గముచేత ఛేదింపబడి, కండ్లు తిరిగిపోవుచుండగా, రెండు ముక్కలై పడిపోయెను. 3ెర్‌ మూ, వజదంష్థ్రం హతం దృష్టా న రాక్షపా భయమో హితాః 36

త్రస్తాహ్యభ్యద్రవన్‌ లజ్కాం వధ్యమానాః ప్లనజ్గమైః

విషజణ్ణవదగొ దీవా (హయా కించిదవాజ్ముఖాః 37

ప్ర. అ. రాక్షసాః=రాక్షసులు, వజదంస్ర్ర మ్‌ =వజదం స్ట్రుణ్లీ, హతమ్‌=

6268 శ్రీమద్రామాయణము చంపబడినవానిగా, దృష్ట్వా=చూచి, భయమోహితాః౭భయముచేత మోహీతుల్రై, ప్లవబృమైః=వానరులచేత, వధ్యమానాః=చంపబడుచున్న వారై, విషజ్ఞవదనాణాది గులుచెందిన ముఖములు కలవారై, (హియా=సిగ్గుచేత, కించిత్‌ *కొంచెము, ఆవాబ్బ్ముఖాః= క్రిందికిముఖములు కలవారై, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి, అభ్యద్ర వన్‌ =పారిపోయిరి.

తా. వజదంస్ట్రుడు మరణించుట చూచి రాక్షసులు భయమోహితులై, వానరులు చంపుచుండగా భయపడినవారై, పిగ్గుతో తలలు వంచి లంకవైపు పరు'గెత్తిరి 36, 37 మూ. విహత్య తం వజధరప్రతాపః

స వాలిసూముః కపి పైవ్యమధ్యే,

జగొమ హర్షం మహితో మహాబలః -

సహస్రవేత్ర స్త్రిద శైరివావృత తతి

ఇత్యార్లే శ్రీమదామాయణే ఆదికావ్వే యుద్ధకాళ్ణే చతుఃవచాళః నర్గః

ప్ర, ఆ. వజధరప్రతాపవావ్‌=దేవేంద్రుని వంటి ప్రతాపము గల, మహాబలః = గొప్పు బలము గల, సః వాలిపూనుః = ఆ అంగదుడు, తమ్‌ = వానిని, విహత్య = చంపి, కపిపైన్యమధ్యే = వానర సైన్యమధ్యమునందు, మహితఃపూజింపబడిన వాడై, (త్రిద.ైః=దేవతలచేత, ఆవృతః=చుట్టువారికొనబడిన, సహస్రనేత్ర॥ ఇవ = ఇంద్రుడు వలె హర్షమ్‌-సంతోషమును, జగామ=పొందెను.

తా. ఇంద్రుని వంటి (ప్రతాపము, గొప్ప బలము గల అంగదుడు ఆ రాక్షసుని చంపి, వానర పసైనమధ్యమునందు పూజింపబడినవాడై, దేవతల మధ్య ఉన్న ఇంద్రుడు వలె సంతోషించెను. 38

“బాలానందినో అను (శ్రీ మదామాయణాం(ధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో ఏబదినాల్లవ నర్హ నమాప్తము

అ లే లీ అ ఉల అ థ పవష్వుపఖ్సాశః సర్గః గీరావణుని ఆజ్జచే ఆకంవనుడు యుద్దమునకు బయల్పైడలుట.. దుఃశకు వములన్ను చూచి అతడు భిన్సుడగుట. వానరరాక్షనుల మధ్య ఘోరయుద్దము విరుగుట్న! మూ. వజదంస్థ్రం హతం శ్రుత్వా వాలిపుత్రేణ రావణః, జి బలాధ్యక్షమువాచేదం కృతాళ్ణులిముప స్థితమ్‌. | ప్ర అ. రావణః = రావణుడు, వజదంస్థ్రమ్‌=వజ్రదంటఘ్టుని, వాలిపుత్రేణ=ఆంగదువి చేత, హతమ్‌= చంపబడినవానినిగా, శ్రుత్వా=విని, ఉప స్థితమ్‌-సమీపమునందున్న, కృతాఖ్యలిమ్‌= చేయబడిన దోసిలి గల, బలాధ్యక్షమ్‌= క్సవాయకుని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచాపలికెను తా. వాలి కుమారుడైన అంగదునిచే వజ్రదంస్త్రుడు చంసబడినా డని తెలిసిన రావణుడు తవ దగ్గరనే దోపిలి కట్టి నిలచి ఉన్న పేనానాయకునితో ఇట్టు పలికెను. శై మూ. శీఘ్రం నిర్యామ్త దుర్రర్దా రాక్షపా భీమవిక్రమాః, అకమ్పనం పురప్కృత్య పర్వశస్త్రాస్త్రకోవిదమ్‌. 2౭ ప్ర ఆ. భీమవిక్రమాః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, దుర్ధర్దాః=ఎదిరింప శక్యము కాని, రాక్షసాః=రాక్షసులు, పర్యశష్తా ప్రుకవిదమ్‌= సమస్త మైన శస్త్రము లను ఆస్త్రములను ఎరిగిన, అకవ్వన =ఆకంపమని, పురస్క ఎత్య=ముందు ఉంచుకొని, శీఘ్రమ్‌= శీఘ్రముగా, నిర్యాన్తు=బయలుదే రెదరుగాక. తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల రొక్షసులు, సమస్తమైన శస్త్రములను అస్త్రములను ప్రయోగించుటలో వేర్చు గల అకంపనుని ముందు ఉంచుకొని వెంటనే బయలుదేరెదరు గాక 2 మూ. ఏష శాస్తా చగోప్తా చ వేతా చ యుధి పత్తమః, భూతికామశ్చ మే నిత్యం నిత్యం చ పసమర్యసియః, త్రి ప్ర అ. యుధి=యుద్ధమునందు, శాస్తా=కిక్షకుడు, గోప్తా చ=రక్షకుడు, వేతా చ=నాయకుడు అయిన, ఏషః=ఈ, సత్తమః=(శ్రేషుడైన అకంపనుడు, విత్యమ్‌= ఎల్లపుడు, మే=నాయొక్క, _భూతికామశ్చ=ఐశ్వర్యమునందు. కోరిక గలవాడు; నిత్యమ్‌= ఎల్లప్పుడు, సమర్మప్రియః=యుద్ధము. (ప్రీయముగా కలవాడు, తా. చాల ఉత్తముడైన ఈతడు యుద్ధములో సైవికులందరికీ శిక్షకుడు;

630 శ్రీమద్రామాయణము రక్షకుడు; వాయకుడు; ఎల్లప్పుడూ నా అభివృద్ధిని కోరువాదు;. విత్యము యుద్ధమును కోరువాడు, త్రి మూ. ఏష జేష్యతి కాకత్భా సుగ్రీవం చ మహాబలమ్‌),

వానరాంశ్సాపరాన్‌ ఘోరావ్‌ హనవిష్యతి వ సంశయః, త్త

ప్ర ఆ. ఏషః=ఇతడు, కాకుత్తౌ ఎ=రొమలక్ష్మణులను, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, సుగ్రీవమ్‌ =సుగ్రీవుణ్లో, ఘోరాన్‌ =భయంకరమైన, ఆపరాన్‌=ఇత రులైన, వొనరాన్‌= వానరులను, హనిష్యతి=చంపగలడు, సంశయః=సంశయము, వ=రేదు,

తా. ఇతడు రామలక్ష్మణులను, మహాబలశాలియైన సుగ్రీవుని, భయంక రులైన ఇతర వానరులను తప్పక _ చంపగలడు. త మూ. పరిగృహ్య స్‌ తామాజ్ఞాం రావణస్య మహాబలః,

బలం సం్యప్రేరయామాస తదా లఘుపరాక్రమః. ర్‌

ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలము గలవాడు, లఘుపరాక్రమః=శీ ఘ్రమైన పరాక్రమము గలవాడు అయిన, సః=ఆతడు, రావణస్య=రావణనియొక్క, తామ్‌=ఆ, ఆజ్ఞామ్‌= ఆజ్ఞను, పరిగృహ్య= స్వీకరించి, తదొ=అప్పుడు, బలన్‌= పైన్య మును, సంేరయామాస=(పేగేపించెము.

తా. మహాబలవంతుడు, శీఘపరాక్రమము గలవాడు అయిన ఆ అకంపనుడు రావణుని ఆజ్ఞను అనుసరించి సైన్యమును (ప్రేరేపించెను 5 మూ తతో వానాప్రహరణా భీమాక్షా భీమదర్శవాః,

నిష్పేతూ రాక్షపా ముఖ్యా బలాధ్యక్షప్రచోదితాఒ 6

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, వానాప్రహరణాః=అనేకవిధములైన ఆయు ధములు కలవారు, భీమాక్షాః=భయంకరమైన నేత్రములు కలవారు, భీమద రృనాః=భయంకరమైన దర్శనము గలవారు అయిన, ముఖ్యాః రాక్షసాః=ముఖ్యు లైన రాక్షసులు, _ బలాధ్యక్షప్రచోదితాః= కేనాధ్యక్టునిచేత (పేరేపించబడినవారై, నిష్పేతుః=బయలుదేరిరి,

శా. పిమ్మట భయంకరమైన నరములు గల, చూచువారికి భయము కలిగించు, ముఖ్యులైన రాక్షసులు అనకవిధములైన ఆయుధములు ధరించి "సేనాధ్యక్టుని ఆజ్ఞ ప్రకారము బయలుదేరిరి. 6 మూ. రథమాప్తాయ విపులం తప్తకాఖృనభూషణమ్‌,

మేఘాభో మేఘవర్థశ్చ మేఘస్వవనమహాస్వవః 7

యుద్ధకాండము 631

రాక్షసైః సంవృతో ఘోరై ప్తదా నిర్యాత్యకమృవః

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, మేఘాభః=మేఘమువంటి. కాంతి గలవాడు, మేఘవర్థశ్చవ= మేఘమువంటి వర్ణము గలవాడు, మేఘస్వనమహాస్వనః= మేఘధ్వని వంటి గొప్ప ధ్వని కలవాడు అయిన, అకమ్పనః=ఆకంపనుడు, తప్తకాఖ్బన భూషణమ్‌ =పరిశుద్ధమైన బంగారు అలంకారములు గల, విపులమ్‌=విశాలమైన, రథమ్‌=రథమును, ఆప్టాయ=అధిష్టించి, ఘోరైః= భయంకరులైన, రాక్ష పైః=రాక్ష లతో, పంవృతః=కూడినవారైై, నిర్యాతి= బయలుదేరెను,

తా. అప్పుడు, మేఘము వంటి కాంతి, రంగు, గొప్ప ధ్వనీ గల అకంపనుడు పరిశుద్ధమైన బంగారముచేత అలంకరింపబడిన విశాలమైన రథమును అధిష్టించి భయంకరులైన రాక్షసులతో కూడి బయలుదేరెను, 7 మూ. వ హి కమ్పయితుం శక్యః సురైరపి మహామృధే, 8

అకమ్పనస్తత స్తేషామాదిత్య ఇన తేజసా.

ప్ర. అ. అకమ్పనః=ఆకంపనుడు, మహామృధే=గొప్ప యుద్ధమునందు, సురైరపీ= దేవతలచేత కూడ, కమ్పయితుమ్‌=కంపింపచేయుటకు. న శక్యః హీ=శక్యుడు కాదు కదా? తతః=అందువలన, లేషామ్‌=ఆ రాక్షసులలో, తేజసా=తేజప్పు చేత, ఆదిత్యః ఇవ= సూర్యుడు వలె ఉండెను.

తా. మహాయుద్ధములో దేవతలు కూడ ఆ అకంపనుణ్లి కదల్బ జాలరు. అందుచే అతడు ఆ రాక్షసుల మధ్య _తేజప్సుతో సూర్యుడు వలె ప్రకాశించుచుండెను. తి మూ, తస్య విర్ణావమావస్య పంరబ్దప్య యుయుత్సయా ఏ

ళా లా ః మ్‌

అకప్మాద్దెన్యమాగచ్చద్ధయావాం రథవాహివామ్‌,

ప్ర. అ. తస్య=ఆతదు, యుయుత్స్భయా=యుద్ధమునందు కోరికచేత, సంరబ్ధస్య= తొందరపడుచు, నిర్ధావమానస్య=పరు గెత్తుచుండగా, అకస్మాత్‌ =హటా త్తుగాా రథవాహినామ్‌=రథమును లాగుచున్న, హయానామ్‌=గుజ్జములకు, దైన్యమ్‌= దైన్యము, ఆగచ్చ్భత్‌ =వచ్చెమ.

తా. అకంపనుడు యుద్ధము చేయవలె నను ఉత్సాహముతో తొందరపడుచు పరుగెత్తుచుండగా రథమును లాగుచున్న గుజ్జములు హటాత్తుగా దైన్యముము పొందెను. 9 మూ, విస్ఫురన్నయనం చాప్య సవ్యం యుద్దాభినన్లినః, 10

వివర్ణో ముఖవర్ణశ్చ గద్గదశ్చాభవత్స్వనః

632 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. యుద్దాభినన్లినః=యుద్ధమును అభినందించుచున్న, అస్య=నీని యొక్క, సవ్యమ్‌=ఎడమదైన, నయనక్ష్‌= నేత్రము, విస్ఫురత్‌ =ఆదరెను. ముఖ వర్థశ్చ= ముఖవ్థము, వివర్థః=మారిపోయిన రంగు కలదిగాను, స్వనః=ధ్వవి, గద్గదః= గద్గదముగాను, అభవత్‌ =ఆయెను.

లొ. యుద్ధమును కోరి వెళ్లుచున్న ఆతని ఎడమకన్ను ఆదరెను. ముఖవ్థము మారిపోయెను, కంఠధ్వవి గద్గద మాయెను. 10 మూ. అభవత్సుదినే కాలే దుర్దినం రూక్షమారుతమ్‌, .

ఊచుః ఖగమృగొః సర్వే వాచః క్రూరా భయావహాః,

ప్ర అ. సుదినే=సుదినమైన, కాలే=కాలమునందు, రూక్షమారుతమ్‌=తీవ్ర మైన గాలి గల, దుర్షినమ్‌=దుర్షినము, అభవత్‌ =ఆయెను. పర్వే=సమస్త మైన ఖగమృగాః౭= పక్సులు మృగములు, [కూరాః=క్రూరములైన, భయావహాః=భయమును కలిగించు, వాచః= వాక్కులను, ఊచుః=పలికినవి.

తొ. సుదినమునందు తీవ్రమైన గాలితో కూడిన దుర్దినము (పూర్తిగా మేఘములచేత కస్పివేయబడిన దినము దుర్షినము) ఏర్పడెను. సమస్తమైన పక్సులు, మృగములు క్రూరములు భయంకరములూ అయిన కూతలు కూ పెను. మూ స సింహాపచితప్కన్లః శార్జూలసమవిశక్రమః 12

తానుత్పాతానచిన్త్యైవ విర్ణగామ రణాజిరమ్‌ .

ప్ర అ. సింహాపచితప్కన్హః= సింహము. మూపురము నలె బలిసిన మూపురము గల, శార్జూలసమువిక్రమః=సెద్ద పులితో సమానమైన పరాక్రమము గల, పః=ఆతడు, తాన్‌=ఆ, ఉత్సాతాన్‌=దుఃశకునములను, అవిచిన్నైవ=లెక్క చేయకుండగానే, రణాజిరమ్‌=యుద్ధభూమిని గూర్చి; నిర్ణగొామ=బయీలుదే రెను.

తా. సింహము మూపురము వంటి బలిసిన మూపురము, పెద్రపులిలో సమానమైన పరాక్రమము గల ఆ అకంపనుడు ఆ దుఃశకునములను లెక్కచేయక యుద్ధభూమికి వెళ్లెను. 12 మూ, తథా విర్గచ్భ్చతప్తస్య రక్షపః సహ రాక్షసైః, 3

న! న

బభూవ సుమహాన్నాదః క్షోభయన్నివ పాగరమ్‌

ప్ర అ. తస్య రక్షసః=ఆ రాక్షసుడు, రాక్ష పైః సహ=రాక్షసులతో కూడ, ఈథా=అఆట్టు, నిర్గచ్చతః= బయలుదేరి వెళ్లుచుండగా, సాగరమ్‌ =సముద్రముము, క్రోభయన్నివ=క్షోభింపచేయుచున్నది వలె, సుమహాన్‌ నాదఃచాల గొప్పద్వని, బభూవ=ఆయెను.

యుద్ధకాండము 433

తా. ఆ రాక్షసుడు ఇతర రాక్షసులతో కలిసీ వచ్చుచుండగా సముద్రమును క్రోభింపచేయుచున్నదా అన్నట్టు గొప్ప ధ్వని బయలుదేరెను. 13 మూ. తేన శబ్దేన విత్రప్తా వానరాణాం మహాచమూః, కడ

ద్రుమశైలప్రహారాణాం యోద్దుం సముపతిష్టతామ్‌.

ప్ర. అ. ద్రుమశైలప్రహారాణామ్‌ =వృక్షములు పర్వతములు ఆయు ధములుగా గల, వానరాణామ్‌=నానరులయొక్క, మహాచమూః=గొప్పపేన, యోద్ధుమ్‌-యుద్ధము చేయుటకు, సముపతిష్పతామ్‌=వచ్చుచున్న ఆ రాక్షసుల యొక్క, తేన శబ్దేవ=ఆ శబ్దముచేత, విత్రస్తా=భయపడినది.

తా. యుద్ధమునకై వచ్చుచున్న ఆ రాక్షసుల శబ్దము విని వృక్షములను పగాశములను ఆయుధములుగా (గ్రహించి ఉన్న వానరుల పైన్యము భయపడెను, మూ. తేషాం యుద్దం మహారౌద్రం సంజక్డే కపిరక్షపామ్‌, 15

రామరావణయోరర్హే పమభిత్యక్తజీవివామ్‌.

ప్ర అ. రామరావణయోః అర్థే=రామరావణుల కొరకై), సమభిత్యక్త జీవినామ్‌=విడునబడిన ప్రాణములు గల, తేషామ్‌=ఆ, కపిరాక్షసామ్‌=వానరు లకు రాక్షసులకు, మహారౌద్రమ్‌= చాల భయంకరమైన, యుద్దమ్‌=యుద్లము,

లు కూ మా! న్‌! పంజజ్జే=జరి గెను.

తా. రామరావణుల కోసమై ప్రాణాలను విడచుటకు సిద్ధముగా ఉన్న ఆ వానరరాక్షసుల మధ్య చాల భయంకరమైన యుద్ధము జదిగెను. 115 మూ, సర్వే హ్యతిబలాః శూరాః పర్వే పర్వతసంనిభాః, 16

హరయో రాక్షసా శ్చైవ పరప్పరజిఘోంసవః,

ప్ర అం పరప్పరజిఘాసవః=పరస్పరము చంపుకొనుటకు ఇచ్చయిం చుచున్న, పర్వే= సమస్తమైన, హరయః=వానరులు, రాక్షసొశ్చెవ=రాక్షసులు, అలీబలాః=గొప్పు. బలము కలవారే, శూరాః=శూరులే? సీర్వే=అందరూ, పర్వతసంనిభాః=పర్వతములతో సమామలే.

తా. పరస్పరము చంపుటకు ప్రయత్నించుచున్న ఆ వానరులు, రాక్షసులు అందరూ కూడ గొప్ప బలము కలవారే, శూరులే, అందరూ పర్వతముల వంటివారే. 16 మూ, తేషాం వినర్హతాం శబ్దః సంయుగేజఒతితరస్వినామ్‌, ' 17

శుశ్రువే సుమహావ్‌ కోపాదన్యోవ్యమభిగర్హతామ్‌.

ప్ర అ. వినర్హతామ్‌=ధ్వనిచేయుచున్నవారు,. తరస్వినామ్‌=బలము

634 శ్రీమద్రామాయణము గలవారు, కోపొత్‌= కోపమువలన, అన్యోన్యమ్‌=పరప్పరము, అభిగర్దతామ్‌=గర్హిం చుచున్నవారు. అయిన, తేషామ్‌=వాళ్లయొక్క, సుమహాన్‌=చాల గొప్పదైన, శబ్దః=శబ్దము, సంయుగేజ యుద్ధమునందు, శుశ్రువే=వివబడెను.

తా. ధ్వనిచేయుచు, కోపముతో పరస్పరము గర్హించుచున్న మహాబలవం తులైన ఆ వానరరాక్షసుల ధ్వని యుద్ధరంగమునందు వినవచ్చెను. మూ. రజశ్చారుణనర్ధాభం పుభీమమభవద్‌ భృశమ్‌ ౩ 18

ఉద్దతం హరిరక్షోభిః పంరురోధ దిశో దశ,

ప్ర అ. భృశమ్‌=మిక్కిలి, ఆరుణవర్ణాభమ్‌=ఆరుణుని రంగు వంటి కాంతి గల, సుభీమమ్‌=చాల భయంకరమైన, రజశ్చ=పరాగము కూడ, అభవత్‌ =ఆయెను, హరిరక్షోభిః=వానరులచేతను రాక్షసులచేతను, ఉద్ధతమ్‌=ఎగురగొట్టబడిన ఆ పరా గము, దశ= పది, దిశః=దిక్కులను, సంరురోధ=అద్దుకొ నెను.

తా. అరుణుని వంటి రంగు గల భయంకరమైన పరాగము అధికముగా బయలుదేరెను. వానరులచేతను, రాక్షసులచేతను ఎగురగొట్టబడిన ఆ పరాగము పది దిక్కులను కప్పివే పెను. 18 మూ. అన్యోన్యం రజపా తేన కౌశేయోద్దూతపాణ్టువా, 10

పంవృతాని చ భూతాని దదృశుర్న రణాజిరే.

ప్ర. అ. కౌశేయోద్దూతపాణ్డునా= పైకి ఎగరవేయబడిన పట్టుబట్ట వలె తెల్లగా ఉన్న, తేన రజసా=ఆ పరాగముచేత, సంవృతాని=కప్పబడిన, భూతాని=ప్రాణులు, రణాజిరే=యుద్ధభూమియందు, అన్యోన్యమ్‌=పరప్పరము, న దదృశుః=చూడలేదు.

తా. ఎగురవేసిన పట్టుబట్ట వలె తెల్లగా ఉన్న ఆ పరాగముచేత కప్పబడి ఆ యుద్ధభూమిలోని వారికి ఒకరికొకరు కనబడుటలేదు. 19 మూ. న ధ్వజో వ పతాకా వా చర్మ వా తురగో౭పివ్యా 20

ఆయుధం స్యవ్దనో వాసి దదృశే తేన రేణువా.

ప్ర అ, లేన=ఆ, రేణునా=పరాగముచేత, ధ్వజః=ధ్వజము, న దదృశే= చూడబడలేదు; పతాకా వా=పతొక కాని, వ=చూడబడలేదు; చర్మ వా=డాలు గాని తురగోఓపి వా=గుజ్జిము గాని ఆయుధమ్‌=ఆయుధము గొని, ష్యన్తనో వాపి= రథము గొని (చూడబడలేదు),.

తా ఆ పరాగము కస్పివేయుటచేత ధ్వజములు గాని, పలొకలు గాని, డాలులు గాని, గుజ్జములు గొని, ఆయుధములు గాని, రథములు గొని కనబడరేదు. 20

యుద్ధకాండము 6365 మూ. శబ్దశ్చ పసుమహాంస్తేషాం నర్హతామభిధానతామ్స్‌ ల!

శ్రూయతే తుములో యుద్దే న రూపాణి చకాశిరే.

స్ట్‌ అ. నర్హతామ్‌=ధ్వనిచేయుచున్న, అభిధావతామ్‌=ఎదురుగా పరుగెత్తు చున్న, లేషామ్‌=వారియొక్క, సుమహాన్‌=చాల గొప్పదైన, తుములః=వ్యాకుల మైన, శబ్దశ్చవ=శబ్దము, యుద్ధే=యుద్ధమునందు, శ్రూయతే=వినబడుచుండెను. రూపాణి= రూపములు, న చకాశిరే=ప్రకాశించలేదు.

తొ. యుద్ధములో గర్హించుచు ఎదురెదురుగా పరుగెత్తుచున్న ఆ వీరుల వ్యాకులమైన, చాల సెద్దదైన శబ్దము మాత్రమే వినబడుచుండెను; వాళ్ల రూపములు కనబడకుండెను. లై మూ. హరీనేవ పసంరుష్టా హరయో జఘ్నురాహన్సే 22

రాక్షసా రాక్షపాంశ్చాపి విజఘ్నుప్తిమిరే తదా,

ప్ర అ. తదా=లఅప్పుడు, తిమిరే=చీకటియందు, ఆహవే=యుద్ధము వందు, సుసంరుష్టాః=బాగా కోపించిన, హరయః=వానరులు, హరీవేవ=వాన రులవే, జఘ్నుః=చంపిరి, రాక్షసాః=రాక్షసులు, రాక్షసాంశ్చాపి=రాక్షసులవే, విజఘ్నుః=చంపిరి.

తా. పరాగముచేత చీకటి కమ్మిన ఆ యుద్దములో మిక్కిలి కోపించిన వానరులు వానరులనే చంసిరి, రాక్షసులు రాక్షసులే చంపిరి. 22 మూ, తే పరాంశ్చ వివిఘ్నన్తః స్వాంశ్చ నానరరాక్షపాః 23

రుధిరార్హ్రాం తదా చక్రుర్మ హీం పజ్కానులేపవామ్‌.

ప్ర. అ, పరాంశ్చ=పరులను, స్వాంశ్చ=తమవాళ్లను, నిఘ్నన్తః=చంపుచున్న, తే=ఆ, వానరరాక్షసాః=వానరులు రాక్షసులు, తదా=అప్పుడు, మ హీమ్‌=భూమిని, రుధిరార్హ్రామ్‌ =రక్తముచేత ఆర్హుమైన దానివిగాను, పజ్కానులేసవామ్‌ =బురద అమలేపనము _ (మైపూత)గా కలదానినిగాను, చక్రుః=చేసిరి,

తా. తమవాళ్లను. పరులను కూడ చంపుచున్న ఆ వానరులు, రాక్షసులు అప్పుడు భూమిని రక్తముచేత తడియునట్ట్లు, బురదతో నిండునట్లు చేసిరి. 23 మూ. తత్తు రుధిరౌఘేణ సిక్తం హ్యపగతం రజ 24

శరీరశవసంకీర్ణా బభూవ చ వసుంధరా.

ప్ర అ. తతః=ఆటుసిమ్మట రుధిరౌ ఘేణ=రక్షప్రవాహముచేత, సిక్తమ్‌=తడపబడినదై, రజః=పరాగము, ఆపగతమ్‌=తొలగిపోయినది. వసుం

636 శ్రీమద్రామాయణము ధరా=భూమి, శరీరశనపంకీర్ణా= శరీరములతోను శవములతోను వ్యాస్తము, బభూవ=ఆయెను.

తా. అప్పుడు రక్తప్రవాహముచేత కప్పబడి పరాగము అఆణిగిపోయెను. భూమి. శరీరములతోను, శవములతోను నిండిపోయెను. 24 మూ. ద్రుమకక్తిగదాప్రాపైః శిలాపరిఘతోమ రైః 25

రాక్షపా హరయష్టూర్థం జఘ్నురన్యోవ్యమోజపా.

హ్‌ అ, రాక్షపాః=రాక్షసులు, హరయః=వానరులు, తూర్గమ్‌=శీ ఘ్రముగా, అన్యోన్యమ్‌=పరప్పరము, ద్రుమశక్తిగదాసప్రా పైః=వృక్షములచేత, శక్తులచేత, గదల చేత, ప్రాసలచేత, శిలాపరిఘతోమరైః=శిలలచేత, పరిఘలచేత, తోమరములచేత, ఓజసా=తేజస్సుతో, జఘ్నుః=కొట్టుక్‌ొనిరి.

తా. రాక్షసులు, వానరులుకూడ పరాక్రముముతో శీఘ్రముగా ఒకరినొకరు వృక్షములు, శక్తులు, గదలు, ప్రాసములు, శిలలు, పరిఘలు తోమరములు ప్రయోగించి కొట్టుకొనిరి, | 25 మూ, బాహుభిః పరిఘాకొరైర్యుధ్యన్తః పర్వతోపమాః, 26

హరయో భీమకర్మాణో రాక్షపాన్‌ జఘ్నురాహవే.

ప్ర, అ. భీమకర్మాణః=భయంకరమైన కర్మగల, పర్వతోపమాః= పర్వతము లతో సమానమైన, హరయః=వానరులు, పరిఘాకారైః=సరిఘలవంటి ఆకారము గల, బొహుభిః= బాహువులతో, యుధ్యన్తః=యుద్ధము చేయుచున్నవారై, ఆహవే=యుద్ధ మువందు, రాక్షసాన్‌ =రాక్షపులను, జఘ్నుః=చంపిరి.

తా. పర్వతములవంటి ఆకారములు గల, భయంకరములైన కర్మలు చేయు. వానరులు పసరిఘలవంటి బాహువులతో పోరాడుచు, యుద్ధములో రాక్షసులను చంపిరి. 26 మూ. రాక్షపాస్త్వ్రభిపంక్రుద్దాః ప్రాసతోమరపాణయః; 27

కపీన్నిజఘ్నిరే తత్ర శస్‌ైః పరమదారుణై:

ప్ర, అ. త్మత=అక్కడ, అభిసంకక్రుద్దాః=కో పించిన, రాక్షపాస్తు=రాక్షసులు, 'ప్రాసతోమరపాణయః=(ప్రాసలు తోమరములు హస్తములందు కలవారై, పరమదా రుణైైః=చాల భయంకరములైన, శష్‌వైః=ఆయుధములచేత, కపీన్‌ =వానరులను, నిజఘ్నీరే=కొట్టిరి,

తొ. ప్రాసలు తోనురములు హస్తములలో ధరించి యున్న రాక్షసులు చాల కోపముతో మిక్కిలి తీవ్రములైన ఆయుధములచేత వానరులను కొట్టిరి.

యుద్ధకాండము 637 మూ, అకన్వునః సుసంక్రుద్దో రాక్షపావాం చమూపతిం 28 పంహర్షయతి తావ్చర్వాన్రాక్షసాన్‌ భీమవిక్రమాన్‌. ప్ర అ, రాక్షసానామ్‌=రాక్షపులయొక్క, చమూపతిః= పేనానాయకుడైన, సుసంక్రుద్ధు=మిక్కిలి కోపించిన, అకమ్బనః=అకంపనుడు, భీమవిక్రమాన్‌ =భయం కరమైన పరాక్రమము గల, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, తాన్‌ రాక్షసాన్‌ =ఆ రాక్షసులను, సంహర్షయతి= పంతో షింపచేయుచున్నాడు. తె తా. _ రాక్షపపసేనానాయకుడైన అకంపనుడు చాలా కోపించి, తన పరార్థ్‌మము చూపుట ద్వారా, భయంకరమైన పరాక్రమము గల ఆ రాక్షసులందరినీ సంతోష పెట్టుచుండెను. 28 మూ. హరయప్త్వసి రక్షాంసి మహాద్రుమనుహాశ్మ్శభి 29 విదారయన్త్యభిక్రమ్య శస్త్రాణ్యాచ్చిద్య వీర్యతః, ప్ర అ. హరయస్తు అపి=వానరులు కూడా, వీర్యతః=పరాక్రమమువలన, శస్తాణి= ఆయుధములను, అఆచ్చిద్య=లాగికొని, అభిక్రమ్యు=ఆక్రమించి, మహాద్రు మమహాశ్మభిః= మహావృక్త్షములచేత, పెద్ద శిలల చేత, రక్షాం సి=రాక్షసులను, విడారయన్ని= చీల్చి వేయుచున్నారు. తా. వానరులు కూడ పరాక్రమముతో రాక్షసులను ఆక్రమించి, పెద్ద వృక్షములతోను, మహాశిలలతోను రాక్షపులను చీల్చి వేయుచుండిరి. 29 మూ, ఏతస్మిన్నన్తరే వీరా హరయః కుముదో వల, 30 మైన్లశ్చ పరమక్రుద్దాశ్చక్రు ర్వేగమమత్తమమ్‌, ప్ర అ. ఏతస్మిన్‌ అన్త్నరే=ఈ మధ్యలో, కుముదః=కుముదుడు, నలః=నలుడు, మైన్షశ్ళ=మైందుడు అను, వీరాః=వీరులైను హరయః=వాన రులు, పరమక్రుద్దాః= మిక్కిలి కోపించినవారై, అనుత్తమమ్‌ =చాల అధికమైన, వేగమ్‌= వేగముము, చక్రుః=చేసిరి, తా. ఇంతలో వానరవీరులైన కుముదుడు, నలుడు, మైందుడు చాల కోపించి గొప్ప వేగమును చూపిరి. 30 మూ. తే తు వృక్తైర్మహానీరా రాక్షపానాం చమూముళే, 31 కదనం సుమహచ్చక్రుర్లీలయా హరిపుజనాః మమన్నూ రాక్షపాన్‌ సర్వే నావాప్రహరణైర్భృశమ్‌. 32 ఇత్యార్లే శ్రీమదొమాయణే ఆదికొవ్చే యుద్ధవాజ్తో నఖ్బవఖ్వాళో నర్లః

638 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర అ. మహావీరాః=గొప్ప వీరులైన, తే=ఆ, హరిపుజ్లవాః=వానరశ్రేష్టులు, చమూముఖే= కేవాగ్రభాగమునందు, లీలయాజ=విలాసతో, వృ్షై=వృక్షములచేత, రాక్షపావామ్‌=రాక్షసులయొక్క, సుమహత్‌=చాల గొప్పదైన, కదనమ్‌=సంహార మును, చక్రుఃాచేసిరి. సర్వే=వారందరు, నానాప్రహరలైః=అనేక విధములైన ఆయుధములతో, భృశమ్‌ =మిక్కిలి, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులమ, మమన్థుః=మథించిరి. తా. మహావీరులైన ఆ ముగ్గురు వానరశ్రేష్పులు సేనాగ్రభాగమునందు వృక్షములతో రాక్షసులను ఎందరినో సంహరించిరి. అనేక విధములైన ఆయుధములతో రాక్షసులను మిక్కిలి నుథించివేసిరి. 31, 32 “బాలానందినిో అను శ్రీ ముదామాయణాంధన్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో ఏబదియైదవ నల్ల నమాస్తము,

అథ షట్పఖ్యొశః సర్గః [హనుమంతుడు అకంవనుని చంవుట]

మూ. తద్ద ఎప వ మమహత్కర్మ కృతం వానరపత్తమైః;

క్రోధమాహారయామాన యుధి తీవ్రమకవమ్పనః.

ప్ర. అ. అకమ్పనః=అకంపనుడు, యుధి=యుద్ధమునందు, వానర సత్తమైః=వానరశ్రేష్టులచేత, కృతమ్‌ =చేయబడిన, తత్‌=ఆ, సుమహల్‌=చాల గొప్పదైన, కర్మ=పనివి, దృష్ట్వావఐచూచి, తీవ్రమ్‌=తీవ్రమైన, (క్రోధమ్‌=కోపమును, ఆహారయామాస=తెప్పించుకొ చెను.

తా. ఆ వానరవీరులు యుద్ధములో చేసిన ఆ గొప్ప కార్యమును చూచి, అకంపనుడు తీవ్రమైన కోసమును ప్రదర్శించెను. 1] మూ, క్రోధమూర్చితరూపస్తు ధున్వన్‌ పరనుకార్ముకమ్‌,

దృమ్ట్వా తు కర్మ శత్రూణాం పారథిం వాక్యమబ్రవీత్‌. ౭

ప్ర అ శత్రూణాన్‌ =శత్రువులయొక్క, కర్మ=పనిని, దృష్ట్వా=చూచి, క్రోధమూర్భితరూపః= అధికముగా కోపముతోనిండినవాడై, పరమకార్ముకమ్‌=గొప్పు ధవస్సును, ధున్వన్‌ =కదల్పుచు, పొరథిమ్‌=సారథిని గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను,

శా. ఆతదు శత్రువులు చేసిన పని చూచి చాల కోసముతో నిండినవాడై, ధవప్సును కదల్చ్బుచు సారథితో ఇట్లనెను. 2 మూ, రద్ధైన తావత్త్వరితో రథం ప్రాపయ పారథే,

ఏతే చ బలినో ఘ్నన్సి సుబహూన్రాక్షపొనణే. 8

ప్ర అ. పారథే=పారథీ, బలినః=బలవంతులైన, ఏశే=ఈ వానరులు, రణే= యుద్ధమునందు, సుబహూన్‌=చాల అధికసంఖ్య గల, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, ఘ్నన్ని= చంపుచున్నారు. త్వరితఈ=తొందర పడుచున్నవాడవై, తరైవ=అక్కడి కే, రథమ్‌= రథమును, ప్రొపషయ=పొందించుము.

తా. సారథీ ! బలవంతులైన ఈ వానరులు యుద్ధములో చాలమంది రాక్షసులను చంపివేయుచున్నారు. అందుచే రథమును శీఘ్రముగా అక్కడికే తీసికొని వెళ్లుము. త్రి మూ. ఏతేఒత్ర బలవన్తో హి భీమకోపాశ్చ వానరాః

ద్రుమశైలప్రహరణా స్తీష్టన్తి ప్రముఖే మమ. 4

640 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. బలవన్త=బలము. కలవారు, భీమకోపాశ్చ=భయంకరమైన కోపముకలవారు. అయిన, ఏతే=ఈ, వానరాః=వానరులు, ద్రుమతైల ప్రహ రణాః=వృక్తములు, పర్వతములు: ఆయుధములుగా కలవారై, అత్ర=ఇక్కడ, మమవ=నాయొక్క,; ప్రముఖే=ఎదుట, తిష్టన్సి హి=ఉన్నారు కదా.

తా. బలవంతులు, భయంకరమైన కోపము కలవారు అయిన ఈ వానరులు ఇక్కడ వా ఎదుట, వృక్షములు, పర్వతములు ఆయుధములుగా ధరించి విలచి ఉన్నారు. శీ మూ, ఏతాన్నిహన్తుమిచ్చామి సమరశ్హాఘినో హ్యహమ్‌,

ఏతైః ప్రమథితం పర్వం రక్తపాం దృశ్యతే బలమ్‌. ర్‌

ప. అ అఆహమ్‌=వేను, సమరశాఘినః=యుదమునందు శాఘచేసీకొను

(ట్ర టా ఛా శ! చున్న, ఏతాన్‌= ఈ వానరులను, నిహమన్తుమ్‌= చంపుటకు, ఇచ్చామి=క్స్‌ రుచున్నాను. రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క; పర్వమ్‌=పమష్తమైన, బలమ్‌= పవ, ఏమైః=వీళ్లచేత, ప్రమథితమ్‌=మథింపబడినదిగా, దృళ్యతే=కనబడుచున్నది.

తాం యుద్ధములో శ్లాఘించుకొనుచున్న ఈ వానరులను చంపవలె నవి కోరుచున్నాను. ఎందుచేతననగా వీళ్లు మన సైన్యము నంతను నశింపచేయుచున్నారు. ర్‌ మూ తతః (ప్రచలితాశ్వేన రథేన రథివాం నరః,

హరీనభ్యపతద్దూరాచ్చరజా లైరకమ్పనః. 6

ప్ర. అ. తతః=అటుపిమ్మట, రథినామ్‌=రథవంతులతో, నరః=(శ్రేషు డైన, అకమ్పనః=అకంపనుడు, ప్రచలితాశ్వేన=నడచుచున్న గుజ్జములు గల, రథేన=రథముచేత, శరజాలైః=బాణసముదాయములతో, దూరాత్‌ =దూరమునుండి, హరీన్‌ =వానరులను గూర్చి, అభ్యపతత్‌ =శీఘ్రముగా వచ్చెను.

తా. పిమ్మట రథికులలో (శ్రేష్టడైన అకంపనుడు రథమునకు కట్టిన గుజ్టములను అటువైపు తోలించి, దూరమునుండియే. బాణసముదాయములు 'ప్రయోగించుచు వానరులను ఎదుర్కొనెను. 6 మూ. న ప్టాతుం వానరాః శేకుః కిం పువర్యోద్దు మాహనవే,

అకమ్చవశరైర్భగ్నాః సర్వ ఏవాభిదుద్రువుః 7

ప్ర అ. వానరాః=వానరులు, ఆహచవే=యుదమునందు, సాతుమ్‌=నిలచు టకు గూడ, న శేకుః=సమర్లులు కాలేదు. యోదుక్‌=యుదము జ్రీయుటకు, కిం

ఠా డా ఛా

పునః=చెప్పనేల ? సర్వే ఏవ=అందరూ, అకమ్బనశరైః=అకంపనుని బాణములచేత,

యుద్ధకాండము 641 భగ్నాః=ఓడింపబడినవారై, అభిదుదువుః=పారిపోయిరి.

తా. వానరులు యుద్ధములో విలబడుటకు కూడ సమర్థులు కాలేదు. యుద్ధము చేయుట మాట చెప్పవలెనా ! వాళ్లందరూ అకంపనుని బాణాలచేత పరాజితులై పారిపోయిరి. 7 మూ, తాన్న ఎత్యువశమాపన్నా నకమ్పనశరామగాొన్‌,

సమీక్ష్య హమమాన్‌ జ్ఞాతీనముపత స్టే మహాబల తి

లు ఖా న

ప్ర అం అకమ్పనశరానుగాన్‌ =అకంపనుని బాణములను అనుసరించి నవారు, మృత్యువశమ్‌ =మృత్యువశమును, ఆపన్నాన్‌ =పొందినవారు అయిన, తాన్‌=ఆ, జ్ఞాతీన్‌=జ్ఞాతులను, సమీక్ష్య=చూచి, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, హనుమాన్‌ =హమమంతుడు, ఉపత స్టే=వారివి సమీపించెను.

తాతన వొళ్లందరూ ఆకంపనుని బాణాలకు గురియై మృత్యువు వాత పదుచుండుట చూచి. మహాబలశాలియైన హనుమంతుడు అక్కడికి వెళ్లెను.8 మూ, తం మహాప్లవగం దృష్ట్వా పర్వే తే ప్లవగర్షభాః,

పమేత్య పమరే వీరాః సహితాః పర్యవారయనవ్‌. రి

ప్ర అ. వీరాః=వీరులైన, తే=ఆ, సర్వే=సమస్తమైన, వ్లవగర్హభాః=వానర (శ్రేష్యలు, 'మహాన్లవగమ్‌=గొప్పు వానరుడైన (వానరనాయకుడైన), తమీ=ఆతనిని, దృష్ట్వా=చూచి, సమేత్య=సమీ పించి, సహితాః=కలిసినవారై, పర్యవారయన్‌ =చుట్టి విలబడిరి.

తా. వీరులైన ఆ వానర శ్రేష్ట లందరు నావరులలో మహావీరుడైన అ హనుమంతుని చూచి, అందరూ కలిసి వచ్చి ఆతని చుట్టూ చేరిరి. 9 మూ. వ్యవస్థితం హనూమన్తం తే దృష్ట్వా ప్లవగర్షభాః

బభూవుర్చలవన్హో హి బలవన్తముపార్రితాః. 10

ప్ర. అ. తే=ఆ, ప్లవగర్షభాః=వానర్యశ్రేష్టులు, వ్యవస్థితమ్‌=నిలచిఉన్న, హనూమన్తమ్‌ =హనుమంతుని, దృష్ట్వా=చూచి, బలవస్తమ్‌=బలవంతుడైన, ఆతనిని, ఉపాశ్రితాః=ఆశయించివవారై, బలవన్తః=బలవంతులు, బభూవుః=అయిరి.

తా. ఆ వానర్మశ్రేస్క లందరూ అక్కడ యుద్ధసన్నద్దుడై నిలచి యున్న హనుమంతుని చూచి, మహాబలశాలి యైన ఆతని అండ దొరకుటచేత తాము కూడ బలవంతులైరి. 10 మూ. అకమ్పవష్తు శ్రైలాభం హనూమన్త మవ స్థితమ్‌,

మ హేన్హ, ఇవ ధారాభిః శరైరభిననర్ష హం. క

642 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. అకమ్పనస్తు=ఆకంపనుడు, అవస్థితమ్‌=విలచి ఉన్న, ైలా భమ్‌=పర్వతము. వంటి, హనూమన్తమ్‌ =హనుమంతుళణ్లి, ధారాభిః=వర్షధారలచేత, మ హేన్హుః ఇవ=మ హేంద్రుడు వలె, శరైః=బాణములచేత, అభివవర్ష హ=వర్షించెను.

తా. అకంపనుడు పర్వతము వలె నిలచి ఉన్న హనుమంతునిపై దేవేంద్రుడు వర్షధారలు కురిపించినట్లు బాణములు కురిపించెను. [1 మూ. అచిన్తయిత్వా బాణౌఘాన్‌ శరీరే పతితావ్‌ కపిః

అకమృనవధార్థాయ మనో దగ్రే మహాబలః. కం

ప్ర ఆఅ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, కపీ=హనుమంతుడు, శరీరే=శరీ రమునందు, పతితాన్‌=పడిన, బాణౌఘాన్‌=బాణసముదాయములను, అచిన్త ముత్వాంలెక్క చేయక, అకన్చునవధార్థ్ధాయ=అకంపనుని వధ కొరకు, మనః=మన ప్పును, దర్రే=ధరించెను.

శా. మహాబలశాలియైన హనుమంతుడు తన శరీరముమీద పడుచున్న బాణాలకు లెక్కచేయక అకంపనుని చంపుటకై మనస్సులో విశ్చయము చేసికొవెను. 12 మూ. స ప్రహస్య మహాతేజా హనుమాన్‌ మారుతాత్మజః,

అభిదుద్రావ తద్రక్తః కమ్పయన్నివ మేదివీమ్‌. కం

ప్ర ఆ. మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మారుతాత్మ జుావాయుపురు డైన, పః=ఆ, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, ప్రహస్య=నవ్వి, దినీమ్‌=భూమిని, కమ్పయన్నివ=కం పింపచేయుచున్నవాడు వలె, తల్‌ రక్త్య=ఆ రాక్షసుని గూర్చి,

న్‌్‌ న్‌్‌

అభిదుద్రావ=పరు గెత్తెను.

తొ. మహాతేజఃశాలి. వాయుపుత్రుడు ఆయిన హనుమంతుడు బిగ్గరగా నవ్వి, భూమిని కంపింపచేయుచున్నట్లు ఆ రాక్షసునిమీదికి వెళ్లెను. 13 మూ. తప్యాథ నర్హమానస్య దీష్యమానస్య తేజసా,

బభూవ రూపం దుర్హర్షం దీప్త స్యేవ విభావపోః. కడ

ప్ర ఆ. అథ=అటు పిమ్మట, నర్దమానస్యవ=గర్హించుచున్నవాడు, లేజసా=దేజి న్సుతో, దీష్యమానస్య=మందుచున్నవాడు అయిన, తప్య=ఆ హనుమంతునియొక్క, రూపమ్‌ =రూసము, దీప్తస్య= ప్రజ్వలించుచున్న, విభావసోః ఇవ=అగ్నియొక్క రూపము వలె, దుర్హర్షమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కానిది, బభూవ=ఆయెను.

తా. అప్పుడు గర్జించుచు తేజస్సుతో ప్రకాశించుచున్న హనుమంతుని రూపము మండుచున్న అగ్ని రూపము వలె ఎదిరింప శక్యము కాకుండెను.14

యుద్ధకాండము 643 మూ. ఆత్మానం త్వప్రహరణం జ్ఞాత్వా క్రోధసమన్వితః;

శైలముత్ప్చాటయామాస వేగేన హరిపుజ్లవః. 15

ప్ర ఆ. హరిపుబ్లవః=వానర్మశ్రేష్టుడైన హనుమంతుడు, ఆత్మానమ్‌=తనను, ఆప్రహరణమ్‌ = ఆయుధము లేనివానినిగా, జ్ఞాత్వా=తెలిసికొని, క్రోధసమన్వితః=కోప ముతో కూడిన వాడ్డ, వే గేన= వేగముతో వైలమ్‌=పర్వతమును, ఉత్పాటయా మాస= పెకలించెను.

తా. హనుమంతుడు తన చేతిలో ఆయుధమేదీ లేదను విషయము గుర్తించి కోపొవిమ్టుడై వేగముగా. ఒక పర్వతమును సెకలించెమ. కేర్‌ మూ, గృహీత్వా సుమహాశైలం పాణివైకేవ మారుతః

స వినద్య మహావాదం భ్రామయానూస వీర్యవాన్‌ 16

ప్ర అ. సః=ఆ, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, మారుతః= హనుమంతుడు, ఏకేన=ఒక, పాణినా=హస్తముతో, సుమహాశ్రైలమ్‌=చాల గొప్పదైన పర్వతమును, గృహీత్వా= (గ్రహించి, మహానాదమ్‌=గొప్ప నొదమును, వివద్య=ఆరచి(చేపి), భామయామాసః=త్రి ప్పెను.

తా. పరాక్రమవంతుడైన ఆ హనుమంతుడు ఒక హస్తముతో గొప్ప పర్వతము (గ్రహించి, బిగ్గరగా సింహనాదము చేయుచూ దానిని త్రిప్పెను.16

న ఆబ్స్‌

మూ. తతస్తమభిదుద్రాన రాక్ష కేస్తుమకన్సునమ్‌

పురా హి నముచిం సంఖ్యే నజేణేన పురందరః. 17

ప్ర. అ. తతః=అటుపిమ్మట, పురా=పూర్వము, పురందరః= దేవేం 'ద్రుడు, సంఖ్యే=యుద్రమునందు, వ(టేణ=వజముతో, నముచిమివ=నముచినివలె, రాక్ష సేస్తుమ్‌=రాక్షస(శ్రేషుడైన, తన్‌=ఆ, అకన్పునమ్‌=అకంపనుని గూర్చి, అభి దుద్రావ=పరుగెత్తెను,

తా. పూర్వము ఇంద్రుడు వజ్రము ధరించి యుద్దములో నముచి మీదికీ వెళ్లినట్లు రాక్తపవాయకుడైన ఆ ఆకంపనుని మీదికీ ఖఘ్రముగా వెళ్లెను. 17 మూ. అకమ్పవనస్తు తడ లై న్‌ గిరిశ్చజ్ణం సముద్యతమ్‌

దూరాదేవ మహాబాతైరర్రచం(దైరదారయత్‌. 18

ప్ర ఆ. ఆకమ్పనస్తు=అకంపనుడైతే, సముద్యతమ్‌=ఎత్తబడిన, తత్‌=ఆ, గిరిశ్ళబ్లమ్‌=పర్వతశిఖరమును, దృష్ట్వా=చూచి, దూరాదేవ=దూరమునుండియే, అర్ధచం దైః= అర్ధ చంద్రాకారములైన, మహాబాతైః=గొప్ప బాణములచేత, ఆదార

644 శ్రీమద్రామాయణము

తా. అకంపనుడు పైకి ఎత్తబడిన ఆ వేళ్గశి శిరమును చూచి దూరమునుండియే అర్ధచంద్రాకారములైన పెద్ద బాణములతో దానిని చీల్చివేపెను. మూ. తం పర్వతాగ్రమాకాశే రక్షోబాణవిదారితమ్‌

విక్తీర్ణం పతితం దృష్ట్వా హనుమాన్‌ క్రోధమూర్భితః 10

ప్ర అ ఆకా శే=ఆకాశమునందు, రక్షోబాణవిదారితమ్‌ =రాక్షసుని బాణ ములచేత చీల్చబడిన, విక్షిర్ణమ్‌=చిమ్మబడిన, పతితమ్‌=పడిపోయిన, తమ్‌=ఆ, పర్భతాగ్రమ్‌= పరతి ఖరమును, చృష్ట్వా=చూచి, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, కోధమూర్చితః=క్రోధముచేత వ్యాపింపబడినవాడు అయ్యెను.

తొ. ఆకొశమునందే రాక్టషువి బాణములచేత చీల్చబడి, చిమ్మబడినట్లు 'శ్రీంద పడిపోయిన ఆ సర్వతశిఖరమును చూచి హనునుంతుడు మిక్కిలి కోపించెను, 19 మూ. పోఒత్వకర్ణం సమాసాద్య రోషదర్పావ్వితో హరిః

త్హూర్గముత్పాటయామాస మహాగిరిమివోచ్చితమ్‌, 20

ప. అ. సః=ఆ, హరిః=హనుమంతుడు, రోషదర్పాన్వితః=కోపముతోను దర్పములీీను కూడినవాడై, మహాగిరిమివ=మహాపర్వతము వలె, ఉచ్చితమ్‌=ఉన్న తమైన, ఆశ్వక్యర్ణమ్‌=మద్దిచెట్టును, సమాసాద్య=పొంది, తూూర్తమ్‌=శీఘ్రముగా, ఉత్పాటయామాసః= పెకలించెను,

తా. రోషదర్పములతో నిండిన ఆ హనుమంతుడు ఉన్నతమైన మహాపర్వతము వలె ఉన్న మద్దిచెట్టును సమీపించి శీఘ్రముగా దానిని పెకలించెను. 20 మూ. తం గృహీత్వా మహాప్కవ్హం పో౬శ్వకర్ణం మహాద్యుతిః

ప్రగృహ్య పరయా (ప్రీత్యా భ్రామయామాప భూతలే. 21

ప్ర ఆఅ మహాద్యుతిః=గొప్ప కాంతి గల, సః=అతదు, మహాష్క న్హమ్‌=పెద్దమాను గల, తమ్‌ అశ్వక్షర్ణమ్‌=ఆ మద్దిచెట్టును గృహీత్వా=గ్రహించి, పరయా=గొప్పు, (ప్రీత్యా=సంతోషముతో (ప్రగృహ్య= గట్టిగా పట్టుకొని, భూతలే= నేల మీద, భ్రామయామాస=త్రి ప్పెను.

తా. గొప్ప తేజస్సుగల హనుమంతుడు పెద్ద మూను గల ఆ మద్రిచెట్టును "పెకలించి, దానిని ఉత్సాహముతో గట్టిగా పట్టుకొని, నేలమీద నిలబడి త్రి ప్పెను. మూ. ప్రధావన్నురువేగేన బభష్ట తరపొ ద్రుమౌన్‌, ॥

హనూమాన్‌ పరమక్రుద్దశ్చరణై ర్హారయన్‌ మహీమ్‌. 22

యుద్ధకాండము 645

ప్ర. అ. పరమక్రుద్ధః=మిక్కిలి కోపించిన, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, ప్రధావన్‌=పరుగెత్తుచు, ఉరువేగేనాగొప్పవేగము. చేత, చరతైః=పాదములచేత, తరసా=బలముచేత, (ద్రుమాన్‌ =వృక్షములను, బభళ్హు=విరచెను.

తా. చాల కోపించిన హనుమంతుడు పాదన్యాసములచేత భూమిని బ్రద్దలు కొట్టుచు; మహావేగముతో. పరుగెత్తుచు, బలము. చేత వృక్షములను విరుగగొ స్పైను. 22 మూ. గజాంశ్చ సగజారోహావృరథాన్రథినప్తథా,

జఘాన హమమాన్‌ భీమాన్‌ రాక్షపాంశ్చ పదాతిగాన్‌. 23

ప్ర అ.హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, సగజారోహాన్‌ =మావటి వాళ్లతో కూడిన, గజాంశ్చృ=గజములను, తథా=మరియు, సరథాన్‌=రథములతో కూడిన, రథినః=రథికులను, భీమాన్‌ =భయంకరులైవ, పదాతిగాన్‌ =కాలిబంటులైన, రాక్షసాన్‌ చ=రాక్షసులను, జఘానజ=చం పెను.

తా. హనునుంతుడు మూనటి వాళ్లతో సహ ఏనుగులను, రథములతో కూడిన రథికులను, భయంకరులైన కాలిబంటులుగా ఉన్న రాక్షసులను చంపెను. మూ. తమవ్త్వకమివ ర్రుద్ధం సద్రుముం ప్రాణహారిణమ్‌,

హనూమన్తమభ్యిపేక్ష్య రాక్షపా విప్రదుద్రువుః 24

ప్ర అ, క్రుద్ధమ్‌=కో పించిన, అన్తకమివ=యముడువలె ఉన్న, సద్రు మమ్‌=వృక్షముతో కూడిన, ప్రాణహారిణమ్‌=ప్రాణములు తీయుచున్న, తం హనూమన్తమ్‌=ఆ హనుమంతుని, అభిపేక్ష చూచి, రాక్షసాః=రాక్షసులు,

టు! లు! ల న! విప్రదుద్రువుః=పారిపోయిరి.

తా, వృక్షము (గ్రహించి ప్రాణములు తీయుచు, కోపించిన యముడు వలె ఉన్న ఆ హనుమంతుని చూచి రాక్షసులు పారిపోయిరి. 24 మూ. తమాపతన్తం పంక్రుద్దం రాక్షపావాం భయావహమ్‌,

ఠా ల

_ దదర్శాకమ్సనో వీరళ్ళుక్షోభ చ నవాద చ. 25

ప్ర అ. ఆపతన్త్నమ్‌=వచ్చి మీదపడుచున్నవాడు, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసు లకు, భయావహమ్‌=భయము కలిగించువాడు, సంకక్రుద్దమ్‌=కో పించిన వాడు అయిన, తమ్‌=ఆ హనుమంతుని, వీరః=వీరుడైన, అకమ్పను=అకంపనుడు, చదర్శ=చూచెను. చుక్షోభ చజక్షోభించెను)ు ననాద చ=ధ్వని చేసెను కూడ.

తా. కోపముతో వచ్చి మీదపడుచు రాక్షసులకు భయము కలిగించుచున్న ఆ హనుమంతుణ్ణి వీరుడైన అకంపనుడు చూచి, క్షోభించిన వాడై బిగ్గరగా ఆరవచెనము. 25

646 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ప చతుర్దశభిర్పాడైర్నిశితై గ్రేహదారతైః,

విర్చిభేద మహావీర్యం హమామవ్తమకమ్పనః. 26

ప ఆఅ. సః అకమ్పనః=ఆ అకంపనుడు, నిశితైః=వాడియైన, దేహదారటైః=దేహమును చీల్చివేయు, దశభిః=పది, బాలైః=బాణములచేత, మహా వీర్యమ్‌ =గొప్ప వీర్యము గల, హనూమన్తమ్‌ =హనుమంతుని, నిర్చిభేధ=భేదించెను.

తా. ఆ అకంపనుడు. దేహమును చీల్చి వేయు. పద్నాలుగు బాణములచేత మహాపరాక్రమవంతుడైన హనుమంతుణ్ణి చీల్చివేసెను. 26 మూ. ప తథా విప్రక్షీరస్తు నారావైః శితశక్తిభిః,

హమామాన్‌ దదృశే వీరః ప్రరూఢ ఇన సానుమాన్‌. 27

ప్ర అ, శితశక్తిభిః=వాడియైన శక్తి గల, నారాచైః=నారాచబాణముల చేత, తథా=ఆ విధముగా, విప్రక్తీర్ణ=చిమ్మబడిన, వీర=వీరుడైన, సః హను మాన్‌=ఆ హనుమంతుడు, ప్రరూఢః=అధికముగా వృక్షములు మొలచిన, సానుమానివ=పర్వతము వలె, దదృశే=చూడబడెను.

తా. వాడియైన శక్తి గల నారాచబాణములు ఆ విధముగా శరీరముపై అంతటా గ్రుచ్చుకొనగా వీరుడైన హనుమంతుడు చెట్లు మొలచిన పర్వతము '" వలె కనబడెను. 27 మూ, విరరాజ మహావీర్యో మహాకాయో మహాబలః,

పుష్పితాశోకపంకొశో విధూమ ఇన పొవకః, 28

ప్ర. అ. మహావీర్యః=గొప్పు పరాక్రమము గలవాడు, మహాకాయః=గొప్ప శరీరము గలవాడు, మహాబలః=గొప్పు బలము గలవాడు అయిన హనుమంతుడు, పుష్పితాశోక పంకాశః=పు ప్పించిన అశోకముతో సమానుడై, విధూమః=ధూమములేని, పావకః ఇవ=అన్నివలె, విరరాజ=ప్రకాశించెను.

తా. గొప్ప పరాక్రమము, బలము గొప్ప శరీరము గల హనుమంతుడు ఆప్పుడు పుష్పించిన అశోకవృక్షము వలె, ధూమము లేని అగ్ని వలె ప్రకాశించెను. మూ. తతోఒన్యం వృక్తముత్పాట్య కృత్వా వేగమనుత్తమమ్‌,

శిరస్యభిజఘానాశు రాక్ష పేను మకమనమ్‌. 29

లు (టఉ

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, అనుత్తమమ్‌=చాల గొప్పదైన, వేగమ్‌=వేగ మును, కతాాచేపి, అన్యమ్‌=మరియొక, వృక్షమ్‌=వృక్షమును, ఉత్పాట్య= పెక లించి, ఆశు=శఘ్రముగా, రాక్ష సేన్తుమ్‌=రాక్తస నాయకుడైన, ఆకమ్చనమ్‌=ఆకం పనుని, శిరసి=తలమీద, జఘాన=కొస్టైను.

యుద్ధకాండము 647 తా. పిమ్మట గొప్ప చేగమును చూపి, మరియొక్ష వృక్షమును సెకలించి, రాక్షసనాయకుడైవ అకంపనుని _ వెంటనే శిరస్సుమీద కొను. 29 మూ. స వృక్తేణ హతస్తేన సక్రోధేవ మహాత్మనా, రాక్షపో వానరేస్టేణ పపాత చ మమార చ 30 ప్ర. అ.సక్రోధేన=కోపముతో కూడిన, మహాత్మనా=మహాత్ముడైన, తేన వానరేస్హేణ=ఆ హనుమంతునిచేత, వృక్రేణ=వృక్షముచేత, హతః=కొట్టబడిన, సః=ఆ, రాక్షసః=రాక్షసుడు, పపాత=పడిపోయెను; మమార చ=మరణీంచెను కూడ, తా. కోపముతో కూడిన మహాత్ముడైన ఆ హనుమంతుడు వృక్షముతో కొట్టగా ఆ రాక్షసుడు మరణించి నేలపై కూలెను. 380 ఎట్‌ మూ. తం దృష్ట్వా నిహతం భూమౌ రాక్ష సేన్సునుకమ్పునమ్‌, వ్యథితా రాక్షసాః సర్వే క్రీతికమ్చ ఇవ ద్రుమాఓ 31 ప్ర. అఆ.నిహతమ్‌=చంపబడిన, రాక్ష సేన్దుమ్‌=రాక్షసనాయకుడైన, తమ్‌ అఆకమ్బనమ్‌=ఆ అకంపనుళ్లీ, భూమౌ= నేలమీద, దృష్ట్వా=చూచి, సర్వే=సమస్త మైన, రాక్షసాః=రాక్షపులు, క్రితికమ్చే=భూకంపమునందు, ద్రుమాః ఇవ=వృక్షముల వలె వ్యధితాః=వ్యథచెందినారు. తా. చచ్చి వేలపై పడియున్న రాక్షసనాయకుడైన ఆ అకంపనుని చూచి రాక్షసులందరూ, భూమి 'కంపించినపుడు వృక్షముల వలె వ్యథ చెందిరి. మూ, _త్యక్తప్రహరణాః సర్వే రాక్షసాస్తే పరాజితాః లజ్కామభిమయు స్ర్రాసాద్వానరై స్తైరభిద్రుతాః. 32 ప్ర అ. పరాజితాః=ఓడింపబడిన, చే=ఆ, సర్వే=సమస్త మైన, రాక్తసాఃజ=రాక్షసులు, త్యక్షపహరణాః=విడువబడిన ఆయుధములు గలవారై, య లు లైః=ఆ, వాసరైః= హొవరులేత, ఆభిద్రుతాః=తరమబడీనవారై, (త్రాసాత్‌=భయ మువలన, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి, ఆభియయుః= వెళ్లిరి. తా. ఓడిపోయిన రాక్షపు లందరూ ఆయుధములు విడవి భయముతో లంకవైపు పరుగెత్తుచుండగా వానరులు వారిని తరిమివేసిరి. 32 మూ. తే ముక్తకేశాః సంభ్రాన్తా భన్నమానాః పరాజితాః, ప్రవచ్చమజలైరళ్షెః శ్వసన్తో విప్రదుద్రువుః 33 ప అ. పంభ్రాన్నాః=తొందరపడుచున్నవారు, భగ్నమానొః=భగ్నమైన అహంకారము గలవారు, పరాజితాః=ఓడింపబడినవారు, ముక్త కేశాః=విడిపోయివ

648 శ్రీమద్రామాయణము జుట్టులు గలవారు అయిన, తే=ఆ రాక్షసులు, ప్రవచ్చమజలైణ= ప్రవించుచున్న చెమట గల, అట్లెజదేహములతో, శ్వసన్త=శ్వాపలు విడచుచు, విప్రదుద్రువు=పారిపోయిరి.

తా, ఓడిపోయి, అహంకారము నశించి, తొందరపడుచు, జుట్లులు

యు

ఊడిపోయిన, ఆ రాక్షసులు చెమట కారుచున్న శరీరములతో ఒగర్చుచు పరు 'గెత్తిరి. 338 మూ. అన్యోన్యం తే ప్రమథ్నన్తో వివిశుర్నగరం భయాత్‌,

పృష్టతస్తే తు సంమూఢాః (పేక్షమూణా నహుర్ముహుః 34

ప్ర అ. తే=వాళ్లు, భయాత్‌ =భయమువలన, పృష్టతఃజ వెనుకకు, ముహు ర్ముహుః=మాటిమాటికి, (ప్రేక్షమాణాః=చూచుచున్నవార్రై. సంమూఢాః=సంమూ ఢులై, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, ప్రమఠ్నన్తః=మథించుచున్నవారై, (త్రో పికొనుచు న్నవారై,), వగరమ్‌=లంకానగరమును, వివిశుః=ప్రవేశించిరి,

తా. ఆ రాక్షసులు, ఏమీ చేయవలెనో తోచక, భయముతో మాటి మాటికీ వెనుకకు తిరిగి చూచుచు, ఒకరినొకరు (త్రోపికొనుచు లంకలో ప్రవేశించిరి.34 మూ. తేషు లజ్కాం ప్రవిష్టేషు రాక్షసేషు మహాబలాః

సమేత్య హరయః పర్వే హనూమన్తమపూజయన్‌. 365

ప్ర అ. తేషు రాక్ష సేషు=ఆ రాక్షసులు, లజ్కామ్‌=లంకను, ప్రవిష్టేషు=ప్రవేశించినవా రగుచుండగా, పశ్యే=సమప్త మైన, మహాబలాః=గొప్పు బలము గల, హరయఃజ=వానరులు, సమేత్య=చెరి, హనూమన్తమ్‌ = హనుముంతుళ్లో, అపూజయన్‌ =పూజించిరి.

తా ఆ రాక్షసులు లంకలో ప్రవేశించిన పిమ్మట గొప్పు బలము గలి ఆ నానరు లందరూ చేరి హనుమంతుణ్ణి పూజించిరి. 35 మూ. పోఒసి ప్రహృష్టస్తాన్‌ సర్వాన్‌ హరీన్‌ పంప్రత్యపూజయత్‌,

హనుమాన్‌ పత్త్వపంపన్నో యథార్హమనుకూలతః, 36

ప్ర అ. పత్త్వసంపన్నః=బలముతో కూడిన, పః=ఆ, హనుమానపి=హను మంతుడు కూడ , అనుకూలతః= అనుకూలముగా, యథార్లమ్‌=తగు విధముగౌ, లొన్‌=ఆ, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, హరీన్‌ =వానరులను, సంప్రత్యపూజయత్‌ =పూజీం చెను.

తొ, మహాబలశాలియైన ఆ హనుమంతుడు కూడ ఆ వానరు లందరినీ తగు విధముగా, అనుకూలముగా ఉండురీతిలో గౌరవించెను. 36 మూ, వివేదుళ్చ యథాప్రాణం హరయో జితకాశినః

యుద్ధకాండము 649 చకృషుశ్చ పువప్తత్ర పప్రాణావేన రాక్షపాన్‌. 37 ప్ర అ జితకాశినః=జయించబడిన శత్రువుల ప్రకాశము గల,

హరయః=వానరులు, యథాప్రాణమ్‌=ప్రాణబలమును అనుపరించి, వినేదుః=ధ్వని

చేసిరి. తత్ర=అక్కడ, పషప్రాణానేవ=ప్రాణములతో ఉండగానే, రాక్షసాన్‌ =రాక్ష పులము, పువః=మరల, చకృషుశ్చ= ఈద్చిరి. తా. శత్రువుల ప్రకాశమును అణగ ద్రొక్కిన వానరులు బిగ్గరగా ధ్వని చేయుచు ప్రాణాలతో ఉండగావే ఆ రాక్షసులను నేలమీద ఈద్చిరి. 37 మూ స వీరశోభామభజన్మహాకసిః సమేత్య రక్షాంసి నిహత్య మారుతి మహాసురం భీమమమి(త్రవాశనః విష్ణుర్యతై వోరుబలం చమూముఖే. 38 ప్ర అం మహాకపిః=గొప్ప వొనరుడైన, స మారుతిః=ఆ హనుముం తుడు, చమూముఖే= సేనాగ్రమునందు, రక్షాంసి=రాక్షసులను, సమేత్య=పొంది, నిహత్య=చంపి, భీమమ్‌=భయంకరుడు, అమి(త్రనాశనమ్‌=శత్రువులను నశింపచే యువాడు, ఉరుబలమ్‌=గొప్ప బలము గలవాడు అయిన, మహాసురమ్‌=గొప్ప రాక్ష్తసుణ్లి (చంపి), విష్ణుర్యథావవిష్ణువు వలె, వీరశోభామ్‌=వీరుని శోభను, అభజత్‌ =పొందైను,

తా. వానర్రేష్టుడైన, హనుమంతుడు ేనాగ్రమునందు రాక్షసులను చేరి వారినందరినీ సంహరించి, భయంకరుడు, శత్రు సంహారకుడు, గొప్ప బలము కలవాడు అయిన మహాసురుళ్లో (మధుకైటభాదులను) చంపిన విష్ణువు వలె వీరశోభతో ప్రకాశించెను, తెరి మూ. అపూజయవ్‌ దేవగణాస్తదా కపిం

స్వయం చ రామోఒతిబలశ్చ లక్ష్మణః;

తథైవ సుగ్రీవముఖాః ప్లవంగమూ

విభీషణ న్చెవ మహాబలస్తథా. 39

ఇత్వార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్వే యుద్ధకాజ్హే షట్టుఖ్వాళ నరం

ప్ర అ. తదొ=అప్పుడు, దేవగణాః= దేవతలగణములు, స్వయమ్‌=స్వయ ముగా, రామః=రాముడు, ఆతిబలః=గొప్ప బలము గల, లక్ష్మణః చ=లక్ష శ్రైలుడు, తథైవ=మరియు, పుగ్రీవముఖాః= సుగ్రీవుడు మొదలైవ, ప్లవంగమాః=వానరులు,

-తథా=మరియు, మహాబలః=గొప్ప బలము. గల; విభీషణశ్చెవ=నిభీషణుడు,

కపిమ్‌=హనుమంతుని, అపూజయన్‌ =పూజించిరి. ౯

650 శ్రీమద్రామాయణము

లా. అప్పుడు దేవతాగణములు, స్వయముగా. రాముడు, గొప్ప

బలము గల లక్ష్మణుడు, షుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులు, గొప్ప బలము గల

విభీషణుడు హనుమంతుణ్ణి పూజించిరి. 39

“బాలానందివిో అను శశ్రీమదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో ఏబది ఆరవ నర్గ నమాప్తము.

అథ సప్త పఖ్బాశః సర్గః

[రావణుడు సేనావతియ్రైన (వ్రహన్తుని యుద్ధమునకు వంవుట్ను! మూ. అకమృనవధం శ్రుత్వా క్రుద్దో వై రాక్ష పేశ్వరః

కించిద్రినముఖశ్చాసి పచివాంస్తానుదైక్ష్తత. కె

సా! ఉభి

ప్ర అ. రాక్ష పేశ్వరః=రావణుడు, అకమ్పనవధమ్‌=అకంపనువి వధను, శుత్వా= విని, క్రుద్ధః=కో పించినవారై, కీంచిత్‌ =కొంచెము, దీనముఖః చ అపి=దీన మైన ముఖము కలవాడు కూడ అయి, తాన్‌=ఆ, సచివాన్‌=మం్రులను, ఉదెకత=చూచెను. కాట

తొ. రావణుడు అకంపనుని వధను గూర్చి విని, కోపించి, కొంచెము దైన్యముతో కూడిన ముఖముతో ఆ మంత్రుల వైపు చూచెను. 1 మూ. సతు ధ్యాత్వా ముహూర్తం తు మన్తిభిః సంవిచార్య చ,

తతస్తు రావణః పూర్వదివ పే రాక్షపాధిపః, ల

పురీం పరియయౌొ లజ్కాం సర్వగుల్మా న వేక్తితుమ్‌.

ప్ర అ, _ రాక్షసాధిపః=రాక్షసరాబైన, సః రావణణ=ఆ రావ ణుడు, ముహూర్తమ్‌= ముహూర్తకాలమును, ధ్యాత్వా=మనస్సులో ఆలోచించి, మన్తి)భిః=మందత్రులతో, సంవిచార్య చ=ఆలోచించి, తతః=ఆటుపీమ్మట, పూర్వ దివ పే=పూర్వాహ్లమునందు, సర్వగుల్మావ్‌ =సమస్త పేనావ్యూ హములను, అవేక్తీ తుమ్‌=చూచుటకు, లబ్కాం పురీమ్‌= లంకాపురమును గూర్చి, యయౌ వెళ్లెను.

తాం రాక్షసరాజైన ఆ రావణుడు కొంచెము సేపు ఆలోచించి, మంత్రులతో కూడ మంతనము. చేసి. పిదప పూర్వాహ్లమునందు పేనావ్యూహములను పర్య వేక్షించుటకై లంకానగరములోనికి వెళ్లెను, 2 మూ. తాం రాక్తసగణైర్గుప్తాం గుల్మెరర్వహుభిరావృతామ్‌, తి

న! కు ల త్‌

దదర్శ నగరీం రాజా పతాకొధ్వజమాలినీమ్‌.

ప్ర ఆ. రాజా=రాజు, రాక్షసగరైః=రాక్షసగణములచేత, గుష్తామ్‌=రక్షిం చబడినది, బహుభిః=అనేకమైన, గుల్మెః= పేవావ్యూహములచేత, ఆవృతామ్‌=ఆవ రించబడినది, పతాకాధ్వజమాలినీమ్‌=ప్‌తాకలయొక్క ధ్వజములయొక్క పంక్తులు గలది అయిన, తాం నగరీమ్‌=ఆ నగరమును, దదర్శ=చూచెను.

తా. రాక్షసరాజు రాక్షసుల గణములచేత రక్షింపబడుచున్నది, అనేక "ఓవాప్యూహములతో నిండినది, పతాకల ధ్వజముల పంక్తులతో కూడివది అయిన లంకానగరమును చూచెను. తె

652 శ్రీమద్రామాయణము మూ. రుద్దాంతు వగరీం దృష్ట్వా రావణో రాక్ష పేశ్వరః త్త ఉవాచాత్మ హితం కాలే ప్రహస్తం యుద్ధకోవిదమ్‌. ప్ర అ. రాక్ష పేశ్వరః=రాక్షసరాజైన, రానణః=రావణుడు, రుద్ధామ్‌=(శత్రు వులచేత) ముట్టడించబడిన, నగరీమ్‌=పట్టణమును, దృష్ట్వాజ=చూచి, కాలే=ఆ సమయమునందు, యుద్ధకోవిదమ్‌=యుద్ధమునందు సమర్ధుడైన, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహ స్తుళ్లీి గూర్చి, ఆత్మహితమ్‌=తనకు హితమైన వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను, తా. రాక్షపరాజైన రావణుడు వానరులచే ముట్టడించబడిన లంకను చూచి, యుద్ధమునందు నిపుణుడైన ్రహస్తునితో ఆ సమయమునందు తనకు హితమైన వాక్యము పలికెను. శ మూ. పురస్యోపనివిష్పస్య సహసా పీడితప్య హ, ర్‌ నాన్యం యుద్దాత్పపశ్యామి మోక్షం యుద్ధవిశారద. ప్ర అ. యుద్ధవిశారద=యుద్ధమునందు పమర్దుడా | ఉప వివిష్తస్య= ముట్టడించబడినది, సహసా=హటాత్తుగా, పీడితస్య= పీడింపబడినదీ అయిన, పురస్య= పురమునకు, యుద్దాత్‌: =యుద్ధముకంఘె , అన్యమ్‌=మరియొక, మోక్షమ్‌= మోక్షోపాయమును, వ (ప్రపశ్యామి=చూడను. ॥ తా. యుద్ధమునందు నేర్పు గల ప్రహస్తుడా ! మన పట్టణమును శత్రువులు హఠాత్తుగా ముట్టడించి పీడించుచున్నారు. ఇప్పుడు యుద్ధము తప్ప దీనిని విడిపించు ఉపాయము మరేదీ కనబడుట లేదు. ర్‌ మూ. అహం వా కుమ్భకర్ణో వా త్వం వా కేనాసతిర్మమ, 6 ఇన్హుజిద్వా నికుమ్ళో వా న హేయుర్భారమీదృశమ్‌. ప్ర అ. అహం వా=నేను గావి, కుమ్భకర్ణో వా=కుంభకర్ణుడు గాని, మమజ నాయొక్క, సేనాపతిః= సేనాపతివైన, త్వం వా=నీవు గాని, ఇస్హుజిద్వా=ఇంద్రజిత్తు గాని, వికుమ్భో వా=నికుంభుడు గాని, ఈదృశమ్‌=ఇట్టీ, భారమ్‌=భారమును, వహేయుః=వహించగలరు. తా. ఈ భారమును వహించు సామర్ధ్యము నాకు, కుంభకర్ణునకు, నా "పేనాపతివైన నీకు, ఇంద్రజిత్తునకు, లేదా నికుంభునకు మాత్రమే ఉన్నది.6 మూ. స త్వం బలమతః శీఘ్రమాదాయ పరిగృహ్య చ, 7 విజయాయాభినిర్యాహి యత్ర పర్వే వనౌకసఒ ప్ర అ వ త్వమ్‌=అట్టి వీవు, అతః=ఆ కారణమువలన, శీఘ్రమ్‌= శీఘ్రముగా, బలమ్‌= పేనను, ఆదాయవ=తీపీకొని, పరిగృహ్య చ=వీ అధీనములో

యుద్ధకాండము 663 ఉంచుకొని, వనౌకసః=వానరులు, పర్వే=అందరూ, య(త్ర=ఎక్కడ ఉన్నారో అక్కడికి విజయూయ=విజయముకొరకు, అభివిర్యా హి=బయలుదేరుము.

తా. అందువలన నీవు శీఘ్రముగా "సైన్యమును తీసికొని, దానికి నాయకుడవై వానరులందరు ఉన్న యుద్ధభూమికి వెళ్లి విజయము సాధించుము. మూ. నిర్ణయాదేన త్నూర్గం చ చలితా హరివాహినీ, 8

ఎట్టి ఇల

నర్ర్షతాం రాక్ష ఎన్హ్రాణాం శ్రుత్వా వాదం ద్రవిష్యతి.

ప్ర అ నిర్ణయాదేవ=నీ నిర్ణ్భయమువలననే, తూర్ణమ్‌=శీఘ్రముగా, చలితా=కదలిపోయిన, హరివాహినీ=వానర పేన, నర్హతామ్‌=ర్వని చేయుచున్న, రాక్ష పేన్దాణామ్‌ =రాక్షసనాయకులయొక్క, వాదమ్‌=ధ్వనివి, శ్రుత్వాజ=విని, ద్రవి స్యతి=పారిపోగలదు.

తా. నీవు యుద్ధమునకు. వెళ్లవలె. వని నిర్ణయించినట్లు తెలియగానే భయపడిపోయిన వానరసేన రాక్షసనాయకులు చేయు ర్వనివి వివి పారిపోగలదు. మూ చసలా హ్యవినీతాశ్చ చలచిత్తాళ్చ, వానరాః 0

న సహిస్యన్తి తే నాదం సింహనాదమిన ద్విపా

ప్ర, అ. చసలాః=చపలులు, అవినీతాశ్చ=వినయము (శిక్షణము) లేనివారు, చలచిత్తాశ్చ=చంచలమైన చిత్తము గలనారు అయిన, వానరాః=నానరులు, ద్విపాఃజ ఏమగులు, సీంహనాదమివ= సింహరధ్వనివి వలె, తే=నీయొక్క, వాదమ్‌=ధ్వనిని, న పహిష్యన్తి=సహించరు.

తా. వానరులు చపలులు; సరియైన యుద్ధశిక్షణ లేనివారు; చంచలచిత్తులు. వొళ్లు, సింహగర్హనమును ఏనుగులు సహింసజాలనట్లు వీ ధ్వనిని సహించజాలరు. 9 మూ. విద్రుతే చ బలే తస్మిన్‌ రామః సొమిత్రిణా పహ, 10

అవశస్తు నిరాలమ్బః ప్రహస్త నశమేష్యతి.

ప్ర అ. ప్రహస్త=ప్రహస్తుడా ! తస్మిన్‌ బలే=ఆ సైన్యము, విద్రుతే=ఐ పారిపోయినదగుచుండగా, సొమిత్రిణా సహ=లక్ష్మణువితో కూడ, రామః=రాముడు, అవశఃవ=వశము తప్పీనవాడ్రై నిరాలమ్బః=ఆధారము లేనివాడై, వశమ్‌=వశమును, ఏష్యతి=పొందగలడు. |

తా ప్రహస్తుడా ! ఆ సైన్యము పారిపోగానే రామలక్ష్మణులు పహాయరహితులై, వశము తప్పీ నీకు వశమైపోగలరు, 10

654 శ్రీమద్రామాయణము మూ, ఆసత్సంశయితా (శ్రేయో వాత్ర విఃిసంశయీక్పతా, [1 ప్రతిలోమానులోమం వా యత్తు నో మన్యసే హితమ్‌, ప. అ. ఆ(త్ర=ఇక్కడ, సంశయితా=సంశయాప్పదమైన, ఆపల్‌ =ఆపద, (శ్రేయః శ్రీమషట నిఃసంశయీకృతా=నిఃిపంశయముగా - చేయబడివ ఆపద, నా్యశ్రేయస్కరముకాదు. తు=కొన్సి యత్‌ =దేనిన్మి నః=మనకు, (ప్రతిలోమాను లోమం వా=ఫ్రతికూల మని గాని అనుకూల మని గొని హీతమ్‌=హీత మవి గాని, మన్య పే= తలచుచున్నావో (దానిని చెప్పుము). తా ఇప్పుడు నీవు యుద్దానికి. వెళ్లిన పక్షాన నీకు విజయము లభించవచ్చును, లభించకపోవచ్చుమ. యుద్దానికి _వెళ్లకపోయినచో మనకు పరాజయము (ఆపద) విశ్చితము. అందుచేత తప్పుకుండగా కలుగు ఆపదకంటె పంశయాస్పదమైన ఆపద మంచిది. అయితే ఈ 'నిషయమున నీ అభిప్రాయము ప్రకారము ఏది అనుకూలమో, ఏది ప్రతికూలమో, ఏది మనకు హితకరమో ఆలోచించి చెప్పుము. |] మూ. రావణేవైనముక్తస్తు ప్రహప్తో వాహివీపతిః కై ఇట్‌ జ్య రాక్ష సన్హామునాచేద మసు రేన్హుమివోశనా, ప్ర. అ. రానణేన=రావణునిచేత, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తః=పలకబడిన, వాహీ నీపతిః= పేనాపతియైన, 'ప్రహస్తః=ప్రహస్తుడు, ఉశనా =శు(క్రుడు, అసురేన్హ్రుమివ వ=అసురుల ప్రభువైన బలిచక్రవర్తిని గూర్చి వలె, రాక్ష పేన్దుమ్‌ =రావణుని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను, తా. "సేనానాయకుడైన ప్రహస్తుడు రావణుని మాటలు విని శుక్రుడు బలిచక్రవర్తితో పలికినట్టు, ఆతనితో ఇట్లనెను. 12 మూ, రాజన్మన్తితపూర్వం నః కుశలైః సహ మన్తింభి; 13 లి అరి సక జ్యూ వివాదశ్వాసి నో వృత్తః సమవేక్ష్య సరస్పరమ్‌, ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా! కుశలైః= నేర్పరులైన, మన్తింఛిః సహ=మంత్రులతో కూడ, నః=మనక్తు, (మనచేత) మన్త్రతపూర్వమ్‌=పూర్వము ఆలోచన చేయబడినది. పరస్పురమ్‌=పరస్పరము, సమవేక్ష భెచూచి, నణమనక్తు, వివాదశ్చ=వివాదము కూడ, వృత్తః=జరిగినది. తా, రాజా! పూర్వము, వేర్చరులైన మంత్రులతో మనము ఆలోచన చేసి ఉన్నాము. ఆలోచించిన " పిదప మన మధ్య పరన్పరము వివాదము కూడ జరిగినది. క!

యుద్ధకాండము 656 మూ. ప్రదానేనతు పీతాయాః శ్రేయో వ్యవసితం మయా, |! అప్రదానే పునర్యుద్ధం దృష్టమేవ తథైవ వః

ప్ర అ, పీతాయాణ= సీతయొక్క, _ ప్రదానేన=తిరిగి ఇచ్చివేయుట చేతు మయా= నాచేత, (శ్రేయః=(శ్రేయస్పు; వ్యవసితమ్‌=నిశ్చయింపబడినది. ఆప్రదావే పున=ఇన్వకపోయినట్టయితే, న=మనకు, యుద్ధమ్‌=యుద్ధము, దృష్టమేవ=చూడబడినది.

తా. ఆ వాడు ఆలోచన చేసినప్పుడు పీతను ఇచ్చివేయుట (శ్రేయస్కర మని నా నిశ్చయమును తెలిపితిని. సీతను ఇవ్వకపోయినచో మనకు యుద్ధము తప్పు దను విషయమును కూడ చూచినాము, కేశ మూ, పో౭హం దావైశ్చ మానైళ్చ సతతం పూజితస్త్వయా, కేర్‌

పాసై బలీ వివిమై కాలే కిం వ కుర్యాం హితం తవ

ప్ర ఆ. కాలే=ఆ యా కొలమునందు, దానైశ్చ=దానములచేతను, మావైశ్చ= సత్కారములచేతను, వివిధైః=ఆనేకనిధములైన,పొన్న్వైశ్చామంచి మాట లచేతను, సతతమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, త్వయా=నీచేత, పూజితః=పూజింపబడిన, సః అహమ్‌=అట్టీ వేను, తవ=నీక్కు, కిమ్‌=ఏమి, న కుర్యామ్‌=చేయను భి

లా ఆ యా సమయములలో దానములచేత, పత్కారములచేత, మంచి మాటలచేత ఎల్లప్పుడు అవేకవిధముల నీచేత ఆదరింపబడిన నేను నీకు హితము చేయకుందునా ? 15 మూ వహి మే జీవితం రక్ష్యం పుత్రదారధనాని చ 16

త్వం పశ్య మాం జుహూషన్తం త్వదర్థే జీవితం యుధి.

ప్ర అ మే=నాకు, జీవితమ్‌=జీవితము, రక్త గమ్‌ =రక్తించుకొనవల సినద్కి న _హి=కాదు. పుత్రదారధనాని చ=పుత్రులు, భార్యలు, ధనములు కూడ రక్తింపదగినవి కొవు. త్వదర్ధే=నీ నిమిత్తమై, యుధి=యుద్ధమునందు, జీవితమ్‌=జీవితమును, జుహూషన్తమ్‌=హోమము చేయదలచిన, మామ్‌=నన్ను, త్వమ్‌=నీవు, పశ్య=చూడుము.

త. నా పుత్రులనుగాని, భార్యలను గావ ధనమును గొని, నా ప్రాణములను గొని రక్తించుకొనవలె నను కోరిక నొకు లేదు. నీ నిమిత్తము యుద్ధములో నమ్న వేను. హోమము చేయదలచుకున్నాను. చూడుము. 116 మూ, ఏవముక్తా స్ట్‌ ఈు భర్తారం రావణం వాహినీపతిః, 7

ఉవాచేదం బలాధ్యక్షాన్‌ ప్రహస్తః పురతః స్టీతాన్‌ ॥

656 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. వాహినీపతిః=సేనాపతియైన, ప్రహస్త్పజప్రహస్తుడు, భర్తా రమ్‌= ప్రభువైన, రావణమ్‌= రానణువి గూర్చి, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తాా=పలికీ, పురతః=ఎదుట, స్థితాన్‌=ఉన్న, బలాధ్యక్షాన్‌= పేనాధ్యక్టులను గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. 'పేనాపతియైన ప్రహస్తుడు ప్రభువైన రావణునితో ఇట్లు పలికి, ఎదుట నున్న శేనాధ్యక్టులతో ఇట్లనెను. క7 మూ. సమానయత మే శీఘ్రం రాక్షపావాం మహాబలమ్‌, 18

మద్చాణావాం తు వేగేన హతానాం తు రణాజిరే,

అద్య హృష్యన్తు మాంసాదాః పక్షిణః కానవౌకపః 19

ప్ర అ. రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులయొక్క, మహాబలమ్‌=గొప్ప సైన్యమును, మే=నాకు, సమానయత=తీసీకొవిరండి. కాననౌకసఃజఅడవులు నివాసముగా గల, పక్తిణః=పక్టులు, మద్చాణానామ్‌=వా బాణములయొక్క, వేగేన=వేగ ముచేత, రణాజిశేజయుద్ధభూమియందు, హతానామ్‌=చంపబడినవారియొక్క, మాంసాదాః=మాంసమును తినునవై, అద్య=ఈనాడు, తృష్యన్తు=తృప్త్పిచెందుగాక,

తా. రాక్షసుల పెద్ద సైన్యమును నా వద్దకు తీసికొని రండి. ఈ రోజున నా బాణముల గొప్ప వేగముచేత చంపబడిన వానరుల మాంసమును తిని అడవులలో నివసించు పక్టులు తృప్తి చెందుగాక. 18, 19 మూ. తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా బలాధ్యక్ష్తా మహాబలాః,

బలముద్యోజయామాసుస్త స్మివ్‌ రాక్తసమనిరే. 20

యి !

ప్ర అ. మహాబలాః=గొప్ప బలము గల, బలాధ్యక్షాః=కేనాధ్యక్టులు, తస్య= వానియొక్క, తత్‌=ఆ, వచనమ్‌=నచనమును, శ్రుత్వా=విని, తస్మీన్‌=ఆ, రాక్షసమన్దిరే =రాక్షసుని గృహమునందు, బలమ్‌= సైన్యమును, ఉద్యోజయామాసుః= సన్నద్ధము చేసిరి,

తా. గొప్ప బలము గల సేనాధ్యక్సులు ఆతని మూటలు విని రావణుని గృహము వద్ద గొప్ప సైన్యమును పిద్ధము చేసిరి. 20 మూ. పా బభూవ ముహూర్తీన భీమైర్నావావిధాయుదైః,

లజ్కా రాక్షసవీరైప్తై ర్లజైరివ పమాకులా, 21

ప్ర అ, ముహూర్తేన=ముహూర్తముచేత, సా లబ్కాజఆ లంక, గదై రివ=ఏనుగుల వలె, భీమైః=భయంకరులైన, నానావిధాయుదైః=ఆ నేకవిధములైన ఆయుధములు గల, = ఆ, రాక్షసవీరైః=రాక్షసవీరులతో, సమాకులా=వ్యాకులము, బభూవ=ఆయెను.

యుద్ధకాండము 657

లా. అత్యల్పమైన కాలములో ఆ లంక ఏమగులవంటి భయంకరులైన, అవేక ఆయుధములు ధరించిన రాక్షసనీరులతో విండిపోయెను, 21 మూ. హుతాశవం తర్పయతొం బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యతామ్‌,

ఆజ్యగన్హప్రతినహః సురభిర్మారుతో వవౌ, 22,

ప్ర అ. (కొందరు రాక్షసులు) హుతాశనన్‌=అగ్నిని, తర్పయతామ్‌ =తృష్తీ పొందించుచుండగా, బ్రాహ్మణాంశ్చ=బ్రాహ్మణులను, నమస్యతామ్‌=నమస్కరించు చుండగా, ఆజ్యగన్షప్రతివహః=నేతి సువాసనను వహించుచున్న, సురభిః= పరిమళించుచున్న, మారుతః=వాయువు, వవనౌజవీచెను,

తా. కొందరు రాక్షసులు అగ్నిలో హోమములు చేయుచు బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించుచుండిరి.. అపుడు వేతివాసనను మోసికొముచు పరిమళముతో కూడిన వాయువు వీచెను, 22 మూ. ్రజశ్చ వివిధాకారా జగృహుస్త్వభిమన్తితాః

పంగ్రామపజ్ఞాః సంహృష్టా ధారయన్‌ రాక్షపాస్తదా. 23

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, సంగ్రామసజ్ఞా=యుద్ధమునకు సన్నద్దులైన, రాక్షసాః= రాక్షసులు, వివిధాకారాః=అనేకవిధములైన ఆకారములు గల, అభిమ న్తితాఃజ=అభిమం(త్రించబడిన, ప్రజశ్చ=మాలికలను కూడ, జగ్భహుః=గ్రహించిరి. సంహృష్టాణాసంటే షంచినవా!్రై, ధారయన్‌ =ధరించిరి.

తా. యుద్దానికి సిద్ధమైన రాక్షసులు, అప్పుడు, అభిమంత్రించిన అవేక విధములైన మాలలు గ్రహించి సంతోషించుచు ధరించిరి. 23 మూ, సధనుష్కాః కవచినో వేగా దాప్లుత్య రాక్షసాః

రావణం (ప్రేక్ట్య రాజానం ప్రహస్తం పర్యనారయన్‌. బెడ

ప్ర అ. సధనుష్కాః=ధనప్పులతో కూడినవారు, కవచినః=కవచములు గలవారు, అయిన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, రాజానమ్‌=రాజైన, రావణమ్‌=రావణుని, (పేక్ష్య=చూచి, వేగాత్‌= వేగమువలన, ఆప్లుత్య=ఎగిరి లేచి, ప్రహస్తమ్‌= ప్రహస్తుణ్లి, పర్యవారయన్‌ =చుట్టి విలచిరి.

తా. రాక్షసులు ధనస్సులను, కవచములను ధరించి, రాజైన రావణుని చూచి వేగముగా ఎగిరి లేచి ప్రహస్తుని చుట్టూ విలచిరి. 24 మూ. అథామన్త్య) తు రాజానం భేరీమాహత్య భైరవామ్‌,

ఆరురోహ రథం యుక్తః ప్రహస్తః సజ్జకల్పితమ్‌. 2ైర్‌

హయైర్మ హాజువైర్యుక్తం సమ్యక్సూతసుసంయతమ్‌,

658 శ్రీమద్రామాయణము మహాజలదనవిర్భోషం పాక్షాచ్చంద్రార్కభాప్వరమ్‌. 26 ఉరగధ్వజదుర్హర్లం సువరూథం స్వవస్కరమ్‌, సువర్ధజాలసంయుక్తం ప్రహపన్తమిన శ్రియా. బ్రా ప్ర అ అథ=అటు పీమ్మట, యుక్తః=ఆయుధాదులు ధరించి

పీద్ధ్దమైన, ప్రహస్తః=ప్రహస్తుడు, రాజానమ్‌=ఠాజును, ఆమన్త్య=ఆమంత్రించి,

(కలవు తీసికొవి, భైరవామ్‌=భయంకరమైన, భేర్నీమ్‌=భేరీని, ఆహత్య= (మోగించి,

సజ్టకల్పితమ్‌= సిద్దముగా ఏర్పరుపబడినది, మహాజవైః=గొప్ప వేగము గల,

హయ్రైః=గుజ్జములతో, యుక్షమ్‌=కట్టబడినది, సమ్యక్‌=బాగుగా, సూతపుసం యతమ్‌=సారథిచేత అదుపులో ఉంచబడినది, మహాజలదనిర్జోషమ్‌=గొప్ప మేఘమువంటి ధ్వని గలది, సాక్షాత్‌ =సాక్షాత్తు, చన్తార్థుభాస్తురమ్‌= చం ద్రమార్యు లవలె ప్రకాశించునది, ఉరగర్వజదుర్ధర్షన్‌ =సర్పధ్వజము ఎదిరింప శక్యముకానిది, సువరూథమ్‌=మంచి రథగుప్తి గలది, స్వవస్కరమ్‌=మంచి చక్రములు గలది, సువర్ధజాలసంయుక్తమ్‌=బంగారు జాలముతో (కిటికీ లేదా అలంకారార్థమైన వల)

(ప్రకాశించుచున్నది ఆయిన, శ్రియాజశోభతో, ప్రహసన్తమివ=నవ్వుచున్నది వలె

ఉన్న, రథమ్‌=రథమును, ఆరురోహ=ఎక్కెను. తా పిదప ప్రహస్తుడు రావణుని అనుజ్ఞ పొంది, భయంకరమైన

భేరీ (మోగించి, ఆయుధములు ధరించి, తనకొరక్రై సిద్ధము చేయబడిన రథము వెక్కెను. మంచి వేగము గల గుజ్జములు కట్టిన ఆ రథమును సారథి బాగుగా అదుపులో ఉంచుకొనెను. సూర్యచంద్రుల వంటి కాంతి గల ఆ రథము ధ్వని మేఘముల ఉరుములు వలె ఉండెను. చక్కగా రక్షింపబడిన మధ్యభాగము, మంచి చక్రములు గల ఆ రథముపై కట్టిన సర్పచిహ్నాంకితమైన ధ్వజము చూచుటకు భయంకరముగా ఉండెను. బంగారు జాలము కటి అలంకరించిన ఆ రథము శోభతో వవ్వుచున్నదా అన్నట్లు ఉండెను. లా 25-27 మూ. తతస్తం రథనూస్థాయ రావణార్పితశాసనః, లజ్కాయా నిర్యయౌ త్తూర్ణం బలేన మహతా వృతః 28 ప్ర అ. తతణఅటుసిమ్మట, రావణార్పితశాసనః=రావణునిచేత అర్పింపబడిన (ఇవ్వబడిన) శాసనము గల అతడు, రథమ్‌=రథమును, ఆవ్భాయ=అధిప్మించి, మహతా=గొప్పుదైవ, బలేన= సైన్యముతో, వృతః=కూడీన వాడై, త్హూర్గమ్‌=శీఘ్రముగా, లజ్కాయాః=లంకనుండి, నిర్యయౌ=బయలుదేరెను.

తా. రావణుని చేత ఆజ్ఞాపింపబడిన ఆ ప్రహస్తుడు రథము వెక్కి,

పెద్ద సైన్యము వెంట రాగా లఅలంకనుండి బయలు కీరెను 28

మూ. తతో దున్దుభినిర్జోషః షర్హవ్యవినదోపనము

యుద్ధకాండము 459 వాదిత్రాణాం చ నినదః పూరయన్నిన మేదినీమ్‌, 29 శుశ్రునే శబ్ధశబ్దశ్చ ప్రయాతే వాహినీపతౌ. ప్ర ఆం వాహినీపతొ=కేనాపతి, పయాతే=బయలుడేరినవాడగుచుం

డగా, తతః=అటు పిమ్మట, పర్దన్యననదోపమ మీఘర్వనిలో సమానమైన, దున్దుభి

నిర్ణోషః=దుందుభిధ్వని, వాది(తాణామ్‌=వాద్యములయొక్క, నినదః చవ=రధ్వని, య్‌

శబ్ఞశబ్దశ్చ=శంఖముల ధ్వని, మేదినీమ్‌=భూమివి, పూరయన్నివ=నింపుచున్నది వలె,

శ్యుశ్రువే=వినబడెను. తా. పేవాపతియైన ప్రహస్తుడు బయలుదేరగానే మేఘధ్వని వంటి

భేరీల ధ్వవి, వాద్యముల ధ్వని, శంఖముల ధ్వని, భూమిని నింపివేయుచున్నట్లు

వినబడెను. 29

మూ. వినదన్తః ప్వరాన్‌ ఘోరాన్‌ రాక్తపా జగ్మురగతః 80 భీమరూపా మహాకొయాః ప్రహస్తస్య పురఃసరాః, ప్ర అ. _భీమరూపాః=భయంకరములైన రూపమలు గలవారు,

మహాకాయాః =పెద్ద దేహములు గలవారు అయిన, రాక్షసాః=రాక్షసులు,

ఘోరాన్‌ =భయంకరరములైన, స్వరాన్‌=స్వరములను, వివదన్తః=ధ్వనిచేయుచు,

(ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తునికి, పురసరాః=ముందు నడచు యోధులుగా, అగ్రతః=ఎదుట,

జగ్ముః= వెళ్ళిరి. తా. భయంకరములైన రూపములు, పెద్ద శరీరములు గల రాక్షసులు

ఘోరములైన శబ్దములు చేయుచు ప్రహస్తువి ముందు వెళ్ళిరి. 80

మూ. వరాన్తకః కుమృహనుర్మహావాదః సమున్నతః, ౩ ప్రహస్తసచివా హ్యేతే నిర్యయుః పరివార్య తమ్‌. ప్ర అ నరాన్తకజనరాంతకుడు, కుమృహనుః=కుంభహనువు,

మహావాదః=మహానాదుడు, సమున్నతః=సమున్నతుడు, ప్రహస్తసచివాః=ప్రహస్తువి

మంద్రులైన (సహాయులైన) ఏతే=వీరు, తమ్‌=ఆతవిని, పరివార్య=చుట్టి, నిర్యయుః=బయలుదేరిరి. తొ. నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, సమున్నతుడు అను

ప్రహస్తుని పచివులైన రాక్షసులు ఆతని నలువైపులా నడచుచు వెళ్ళిరి. 31

మూ. వ్యూధేవేవ పుఘోరేణ పూర్వద్వ్యారాత్ప్స విర్యయౌ, 32 గజయూథనికాశేన బలేన మహతా వృతః. ప్ర అ. పః=అతడు, వ్యూఢేనేవ=ఐవ్యూహముగా. ఏర్పరుపబడినది

660 శ్రీమద్రామాయణము వలె, సుఘోరేణ=చాల భయంకరమైన గజయూథనికాశేన=ఏనుగుల గుంపుతో పమౌనమైన, మహతా=గొప్పదైన, బలేన='పేనతో, వృతః=కూడినవాడై, పూర్వ ద్వారాల్‌ =తూర్చు ద్వారమునుండి, విర్యయౌ=బయల్వెడలెను.

తా. వ్యూహముగా ఎర్హురుపబడినది వలె చాల భయంకరమైన, ఏనుగుల గుంపువలె ఉన్న గొప్ప ేనతో కూడినవాడై అతడు తూర్పుద్వారమునుండి బయలుదేరెను. త్రి మూ, పాగరప్రతిమౌ ఘేన వృతస్తేన బలేన పః, 33

ప్రహస్తో నిర్యయౌ క్రుద్ధః కాలావ్రకయమోసమః,

ప్ర అ. కొలాన్తక్షయమోపమః=ప్రళభయకాలమునందు. వినాశకారియైన యమునితో సమానుడైన, క్రుద్దః=కో పించిన, పః ప్రహస్తః=ఆ ప్రహస్తుడు, పాగరప్రతిమౌ ఘేన=సాగరముతో సమానమైన రాక్షససముదాయము గల, తేన=ఆ, బలేన= సేనలో, వృతః=కూడినవాడైై నిర్యయౌ=బయల్వెడలెను.

తా. _ పప్రళభయకాలమునందు ప్రాణులను నశింపచేయు యమునితో నమానుడైన, కోపించిన ఆ ప్రహస్తుడు సముద్రముతో సమానమైన సమూహము గల ఆ సైన్యముతో కూడినవాడై బయల్వెడలెను. 83 మూ. తస్య విర్యాణఘోషేణ రాక్షపావాం చ వర్పతామ్‌, 34

లజ్కాయాం సర్వభూతావి వివేదుర్వికృతైః స్వరైః

ప్ర అ తస్య=ఆతనియొక్క, నిర్యాణఘో షేణ=బయలుదేరినపుడు చేయబడిన వాద్యాదుల ధ్వవిచేతను, నర్హతామ్‌ =ధ్వనిచేయుచున్న, రాక్షసానాం చ=రాక్షసుల ధ్వనిచేతను, లజ్కాయామ్‌=లంకయందు, సర్వభూతాని=అన్ని భూతములు, వికృతైః=వికృతములైన, స్వరైః=స్వరములలో, వినేదుః=ధ్వనిచేసీనవి.

తా. ఆతడు ప్రయాణమైనప్పుడు వెడలిన వాద్యాదుల ధ్వనిచేతను, గర్హించుచున్న రాక్షసుల ధ్వని చేతను లంకలోని ప్రాణు లన్నీ వికృతస్వరములలో ఆరచినవి. త్ర మూ. వ్యభ్రమాకాశమావిశళ్య మాంసశోణితభోజనాః, 8ెక్‌

మజ్జలావ్యపసవ్యాని ఖగాళ్ళక్రూ రథం ప్రతి.

ప్ర అ మాంసశోణితభోజనాః=మాంసరక్తములు భోజనముగా గల, ఖగాః=పక్టులు, వ్యభమ్‌=మేఘములు లేని, ఆకాశమ్‌=ఆకాశమును, ఆవిశ్యవ ప్రవే శించి, రథం ప్రతి= రథమును గూర్చి, ఆపసవ్యాని=అపసవ్యములైన, మ్‌ల్ణి లాని=మండలాకారమున తిరుగుటను, చక్రుః=చేసినవి.

తా. మాంసరక్తములను తిను పక్షులు మేఘములు లేని ఆకాశములో

యుద్ధకాండము 661 ప్రవేశించి, రథము వైపు అపసవ్యముగా పైన తిరిగెను. తర్‌ మూ. వమన్త్యః పావకజ్యాలాః శివా ఘోరా వవాశిరే, 36

అన్తరిక్షాత్పపాతోల్కా వాయుశ్చ పరుషం వవౌ.

ప్ర. అ. ఘోరాః=భయంకరములైన, శివాణ=ఆడనక్కలు, పావకజ్యాలాః= అగ్బిజ్వాలలను, వమన్త్యః=కక్కుచున్నవై, వవాశిరే=కూసినవి, అన్తరిక్షాత్‌=ఆకా శమునుండి, ఉల్కా=ఉల్క, పపాత=పడెను. వాయుశ్చ=వాయువు కూడ, వరుషమ్‌=పరుషముగా, వవౌ=వీచెను,

తా. ధయంకరములైన ఆడనక్కలు అగ్నిజ్యాలలను కక్కుచు కూసినవి. అంతరిక్షమునుండి ఉల్క పడెను. వాయువు పరుషముగా వీచెను. మూ. అన్యోన్యమభిసంరబ్దా గ్రహాశ్చ న చకాశిరే, 37

మేఘాశ్చ ఖరవిర్భోషా రథప్యోపరి రక్షస॥ "

నవర్లూ రుధిరం చాస్య సిషిచుశ్చ పుఠసరాన్‌, 38

ప్ర ఆ. గ్రహాశ్చ=గ్రహములు, అన్యోన్యమ్‌=పరస్పరము, అభిసంరబ్దాః= యుద్ధము చేయుచున్నవై, న చకాశి రే=ప్రకాశించలేదు. రక్షసః=రాక్షసునియొక్క, రథస్య= రథముయొక్క, ఉపరి='పైన, మేఘాశ్చ= మేఘములు, ఖరనిర్జోషాః=పరు షమైన ధ్వని గలవై, రుధిరమ్‌=రక్తమును, వవర్దుః=వర్షించినవి. పరః సరాన్‌=ముందునడచువారిని, సిషిచుశ్చ=తడిపివే సినవి.

తా. (గ్రహములు పరస్పరము యుద్ధము చేసీ ప్రకాశవిహీనము లయ్యెను. ప్రహస్తువి రథముపైన మేఘములు పరుషమైన ధ్వనులు చేయుచు ఆ రాక్షసుని రథముమీద రక్తమును వర్షించినవి. ముందు నడచుచున్నవాళ్లను తడిపీవే సినవి.

కేతోర్మూర్హని గృధ్రస్తు విలీనో దక్షిణాముఖః,

నదన్నుభయతః పార్శ్వం సమగ్రామహరత్ప్రభామ్‌. 39

ప్ర అ, దక్రిణాముఖ=దక్తిణాభిముఖమై, కేతోః=ధ్వజముయొక్క, మూర్చని= ఆగ్రభాగమునందు, _ విలీనఃాకూర్చున్న, గృధ్రః=గ్రద్ద్వ ఉభయతః పొర్షన్‌ చెందు వైపులా, నదన్‌=కూయుచు, సనుగ్రామ=సంపూర్ణమైన, (శ్రియమ్‌ =శోభను, ఆహరత్‌ =హరించెను.

తా. గ్రద్ద ధ్వజశిఖరముమీద దకిణాభిముఖముగా కూర్చొని, దాని రెండు ప్రక్కలకు తిరిగి మూయుచు, శోభ నంతను పోగొట్టును. 39

పారథేర్చహుశశ్చాత్ర సంగ్రామమవగాహతః;

ప్రతోదో న్యపతద్ధస్తాత్సూతస్య హయపాదిన శ౦

662 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర. అ. సంగ్రామమ్‌=యుద్ధమును, అవగాహతః= ప్రవేశించుచున్న, సూతస్య=సూతవంశమునందు. పుట్టిన హయసాదినః=గుజ్జములను తోలుచున్న, సారథేః=సారథియొక్క, హస్తాత్‌ =హస్తమునుండి, ప్రతోదః=కొరడొ, అల్ర=ఈ, సమయమునందు, బహుశః=అనేకపర్యాయములు, న్యపతత్‌ =పడెను.

తా. సూతవంశములో పుట్టిన గుజ్జములను తోలే సారథి యుద్ధరంగములో (ప్రవేశించుచుండగా ఆతని. చేతిలో నుండీ జారి కొరడా అవేకపర్యాయములు (క్రీందపడెను. తం

నిర్యాణశ్రీశ్చ యాచ స్యాద్భాప్వరా చ సుదుర్లభా,

పా నవాశ ముహూర్తేన సమే చ స్థలితా హయాః. త్త

ప్ర అ. భాస్వరా=ప్రకాశించునది, సుదుర్లభా=మిక్కిలి దుర భము అయిన, యా= ఏ, నిర్యాణత్ర్రీః=బయలుదేరునపుడు ఉండే కోభగలదో సా=ఆది, ముహూర్తేన= క్షణకాలములో, ననాశ=నశించెను. హయాశ్చ=గుజ్ఞములు, పమే=సమప్రదేశములో, స్థలితాః=తొట్రుపడినవి.

తా. ప్రయాణసమయములో ప్రకాశించే చాల దుర్లభమైన ఏ శోభ ఉండునో అది ముహూర్తకాలములో నశించినది. సమప్రదేశములో గుజ్జములు తొట్రుపడీనవి. శే

మూ. ప్రహస్తం తం హి విర్యాన్తం ప్రఖ్యాతగుణపొరుషమ్‌,

యుధి నావాప్రహరణా కపిసేనాభ్యవర్తత. త్తం

ప్ర_ అ. ప్రఖ్యాతగుణపౌరుషమ్‌=ప్ర సిద్ధమైన గుణములు పొరుషను గల్క నిర్యాన్తమ్‌= బయలుదేరి వచ్చుచున్న, తం ప్రహస్తమ్‌=ఆ ప్రహస్పుణీ గూర్చి, నానాప్రహరణా = అనేకవిధములైన ఆయుధములు గల, కపీ కేవా=వానరకేన, యుధి=యుద్ధమునందు, అభ్యవర్తత=ఎదురుగా వెళ్లెను.

తా. గుణములచేత, పౌరుషముచేత ప్రసిద్ధుడైన ఆ ప్రహస్తుడు బయలుదేరి వచ్చుచుండగా, వానరసేన అవేకవిధములైన ఆయుధములలో యుద్ధరంగములో ఎదుర్కొనెను, తై మూ. అథ ఘోషః సుతుములో హరీణాం సమజాయత,

వృక్ష్తానారుజతాం వైన గుర్వీర్వె గృహ్హతాం శలాః శం

ప్ర ఆ అథ=అటుసిమ్మట, వృక్షాన్‌ =వృక్షములను, ఆరుజతాం వైవ= సీడించుచున్నవారు, గుర్వీః= పెద్ద, శిలాః=శిలలను, గృహ్హతామ్‌=గ్రహించుచున్న వారు అయిన, హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, సుతుములః=చాల వ్యాకులమైన, ఘోషః=ర్వని, సమజాయత=కలి గిను,

యుద్ధకాండము 663

తా. అప్పుడు వానరులు వృక్తములను పీకుచుండగా, పెద్ద శిలలను ఎత్తుచుండగా చాల వ్యాకులమైన ధ్వని ఏర్పడెను. శ్ర మూ. వదతాం రాక్షపానాం చ వానరాణాం చ గర్హతామ్‌,

ఉభే ప్రముదితే పైవ్యే రక్ష్షోగణవనౌకపామ్‌, దడ

వేగితావాం సమర్జానామన్యోవ్యవధకాంక్షిణామ్‌,

పరప్పరం చాహ్యయతాం నినాదః శ్రూయతే మహాన్‌. తగ్‌

ప్ర అ. నదతామ్‌ =గర్లించుచున్న, రాక్తసానాం చారాక్షసులయొక్క, గర్జతామ్‌=గర్హించుచున్న, వానరాణాం చావానరులయొక్క, ఉభే=రెందు, 'పసైన్యే= సైన్యములు, ప్రముదితే=సంతోసించినవి. _ వేగితానామ్‌=వేగవంతులు, పమర్థానామ్‌=సమర్జులు, అన్యోన్యవధకాంక్షి ణామ్‌=పరస్పరముయొక్క వధను కోరు చున్నవారు, పరస్పరమ్‌=పరప్పరమును, ఆహ్వ్యయతామ్‌-యుద్దానికి పిలచుకొనుచు న్నవారు అయిన, రక్షోగణవనౌకపామ్‌ =రాక్ష సగణములయొక్క, వానరులయొక్క, మహాన్‌ =గొప్ప;, వినాదః=ధ్వని, శ్రూయతే=వినబడుచున్నది.

తా. ధ్వనిచేయుచున్న రాక్షసుల పైన్యము, గర్హించుచున్న వానరుల 'పైన్యము = రెండు సైన్యములు ఉత్సాహముతో ఉండెను. వేగవంతులు, సమర్హులు, ఒకరి వొకరు చంపవలె నని కోరుచున్న ఒకరి నొకరు పిలచుకొనుచున్న, రాక్షసవానరులు చేయు గొప్ప ధ్వని వినవచ్చెను. 44, 45 మూ. తతః ప్రహస్తః కపిరాజవాహినీ

మభిప్రత స్టే విజయాయ దుర్మతిః,

వివృద్ధవేగశ్చ వివేశ తాం చమూం

యథా ముమూర్షుః శలభో విభావసుమ్‌. తగ

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాట్డే పప్తపఖ్బాశః పర్షఓ

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, దుర్మతిః=దుర్చుద్ధియైన, ప్రహస్తః=ప్రహ స్తుడు, కపిరాజవా హినీమ్‌=సుగ్రీవుని సైన్యమును గూర్చి, విజయాయావిజయముకొ రకు, ప్రతప్టేప్రయాణమాయెను. వివృద్ధవేగః చావృద్ధి పొందిన వేగము గలవాడై, ముమూర్తుః=మరణింప (నున్న) నిచ్చగల వాడై, శలభఃామిడత, విభావసుం యథా=అగ్నినివలె, తాం చమూమ్‌=ఆ. సైన్యమును, వివేశ=ప్రవేశించెను.

తా. పిమ్మట ఆ దుర్శతియైన ప్రహస్తుడు విజయముకొరక్రై సుగ్రీవుని "సేనవైపు బయలుదేరి వెళ్లి, మరణింపనున్న వాడై, మిడత అగ్నిలో ప్రవేశించినట్లు ఆ పైన్యములో అధికమైన వేగముతో ప్రవేశించెను. 46

“బాలనందిని” ఆను ,శ్రీమ్యదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకొండలో ఏబదిఏడవ నర్గ నమౌస్తము.

అథ అష్షపఖ్యాశః ప్‌ర్గః లీలుడు వ్రహన్తువి చంవుట

మూ. తతః ప్రహస్తం విర్యాన్తం దృష్ట్వా రణకృతోద్యమమ్‌,

ఉనాచ సస్మితం రామో విభీషణమరిందముణ కె

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, అరిందనుః=శత్రుసంహారకు డైన, రామః=రాముడు, నిర్యాన్తమ్‌=బయలు వెడలుచువ్న, రణకృతోద్యమమ్‌ =యుద్ధము కొరకు చేయబడిన ఉద్యమము గల, (ప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తుని, దృష్ట్వా=చూచి, విభీషణమ్‌=విభీషణువి గూర్చి, సస్మితమ్‌=చిరునవ్వుతో కూడినట్లుగా, ఉవాచ=పలి 'కెను.

ఠా. అప్పుడు శత్రుసంహారకుడైన రాముడు యుద్ధమునకై వెడలిన చ్చుచున్న ఆ ్రహస్తుణ్ణి చూచి, చిరునవ్వు వవ్వుచు, విభీషణునితో ఇట్లవెను. మూ. క ఏష సుమహాకాయో బలేన మహతా వృతః,

ఆగచ్చతి మహావేగః కింాపబలపొరుషః, ల్లి

ఆచక్ష్వ మే మహాబాహో వీర్యవన్తం నిశాచరమ్‌.

ప్ర, అ. సుమహాకాయః=చాల పెద్ద దేహము గలవాదు, నుూహతా=గొప్ప దైన, బలేన= సైన్యముతో, వృతః=కూడినవాడు, మహావేగః=గొప్ప వేగము గలవాడు అయిన, ఏషః=ఇతడు, ఆగచ్చతి=వచ్చుచున్నాడు, కఃజ=ఎవడు ? కింరూపబలపొ రుషః=ఎట్టి బలపొరుషములు కలనాడు ? మహాబాహోజ=గొప్ప బాహువులు గలవాడా ! వీర్యవన్తమ్‌= పరాక్రమవంతుడైన, విశాచరమ్‌=ఈ రాక్షసుల్లీ గూర్చి, మే=వాక్సు, ఆచక్ష్వ=చెప్పుము.

తా. పెద్ద దేహము గల ఇతడెవడో పెద్ద సైన్యముతో మహావేగముగా వచ్చుచున్నాడు. ఇతడు ఎవడు ? వీని బలపొరుషములు ఎట్టివి ? ఓ! మహాబాహువైన విభీషణా |! పరాక్రమవంతుడైన ఈ రాక్షసుని గూర్చి వాకు చెప్పుము. ళ్‌

మూ రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా ప్రత్యువాచ విభీషణః, మ్‌

ఏష పేనాపతిస్తస్య ప్రహప్తో వామ రాక్షసః

లజ్కాయాం రాక్ష పేన్హుప్య త్రిభాగబలపంవృతః శీ

వీర్యవావస్త్రృవిచ్చూరః సుప్రభఖ్యాతపరాక్రమః.

ప్ర అ. రాఘవస్య=రామునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్యా=విని,

యుద్ధకాండము 6686 విభీిషణః=విభీషణుడు, ప్రత్యువాచవతిరిగిపలి కెను. ఏషః=ఇతదు, లజ్కొ యామ్‌=లంకయందు, త్రిభాగబలసంవృతః=మూడువంతుల పైన్యముతో కూడి నవాడు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు, అస్త్రవిత్‌=అస్త్రములు తెలిసినవాడు, శూరః=శూరుడు, సుప్రభఖ్యాతపరాక్రమఃజ=బాగా (ప్రపిద్ధమైన పరాక్రమము గలవాడు. తస్య రాక్ష పేన్హుస్య=ఆ రొవణునియొక్క, “'పేనాపతిః= సేనాపతీ అయిన, ప్రహస్తో వొమ=ప్రహస్తు డను, రాక్షసః= రాక్షసుడు,

తా. రాముని మాటలు విని విభీషణుడు పలికెను ఇతడు ఆ రావణుని శేవాపతియైన ప్రహస్తు డను రాక్షసుడు. లంకలోని మూడు వంతుల సైన్యమునకు నాయకుడు. పరాక్రమవంతుడు, శూరుడు, అస్త్రములు తెలిసినవాడు, బాగా (ప్రసిద్ధమైన పరాక్రమము గలవాడు. తె 4 మూ. తతః ప్రహస్తం విర్యాన్తం భీమం భీమపరాక్రమమ్‌, ర్‌

గర్హన్తం సుమహాకొయం రాక్ష పైరభిసంవృతమ్‌,

దదర్శ మహతీ ేవా వావరాణాం బలీయసామ్‌,

అభిసంజాతరోషాణాం ప్రహస్తమభిగర్హతామ్‌.

ప్ర ఆఅ. తత=అటుసిమ్మట, బలీయసామ్‌=బలవంతులు, అభిసం జాతరోషాణామ్‌=పుట్టిన రోషము గలవారు, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తువి గూర్చి, అభిగర్హతామ్‌=గర్హించుచున్నవారు అయిన, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, మహసీ=గొప్పదేన్‌, "పేనా= సేన, నిర్యాన్తమ్‌=బయలుదేరుచున్న, భీమమ్‌=భయం కరుడు, భీమపరాక్రమమ్‌ =భయంకరమైన పరాక్రమము గలవాడు, రాక్ష పైః=రాక్షసు లతో, అభిసంవృతమీ=కూడినవాదు అయిన, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తుని, దదర్శజచూచెను.

తా. పీమ్మట భయంకరుడు, భయంకరమైన పరాక్రమము, పెద్ద దేహముగల, గర్హించుచు రాక్షప సేనతో కూడి బయలుదేరి వచ్చుచున్న ఆ ప్రహస్తుణ్లి బలవంతులైన వానరుల ఆ గొప్ప సేన చూచి చాల కోపముతో ఆతనిని ఎదిరించుచు గరించెను. 6 మూ. ఖడ్గశ క్త్యృష్షిబాణాశ్చ శూలాని ముపలాని చ, 7

గదాశ్చ పరిఘాః ప్రాపా వివిధాశ్చ పరశ్వధాః

ధమాంషి చ విచిత్రాణి రాక్షసావాం జయ్రైషిణామ్‌, తి

; కళ్ళి కి

ప్రగృహితాన్యరాజన్త వానరావభిధావతామ్‌.

ప్ర అ. జయైషిణామ్‌=జయమును కోరుచున్నవాళ్ళు, వాన రాన్‌=ఐవానరులను గూర్చి, అభిధావతామ్‌=ఎదురుగా పరు గెత్తుచున్నవాళ్ళు అయిన, రాక్షసావామ్‌=రాక్షసులయొక్క, ప్రగ్భృ హీతావి=గ్రహించబడివ, ఖడ్గశక్త్యృ

666 శ్రీమద్రామాయణము ప్రీబాణాశ్ళ=ఖడ్గములు, శక్తులు, బుష్టులు, బాణములు, శూలాని=శూలములు, ముసలాని చ=ములసములు, గదాశ్చ=గదలు, పరిఘాః= పరిఘలు, (ప్రాపాః=హప్రాసలు, వివిధాః=అనేకవిధములైన, పరశ్వధాశ్చజ=పరశ్వధములు, ప్రగృహీతాని=గ్రహించబడి నవ, ఆరాజన్త=ప్రకాశించినవి. తొ. జయమును కోరుచు వానరుల వైపు సరుగెత్తి వెళ్ళుచున్న రాక్షసులు ధరించిన ఖడ్గములు, శక్తులు, బుసలు, బాణములు, శూలములు, ముసలములు, గదలు, పరిఘలు, ప్రాసలు, అఎక విధములైన పరశ్వధములు (ప్రకాశించుచుండెను. 78 మూ, జగ్భహుః పాదపాంశ్చాపి పుష్పితాంస్తు గిరీంస్తథా, రి శిలాళ్ళ విపులా దీర్ధా యోద్దుకొమాః ప్లవంగమా౬ ప్ర అ. యోద్దుకొామాః=యుద్ధముచేయుటకు కోరిక గల, ప్లవంగమాః=వాన రులు, పుష్పీతాన్‌ =పు ప్పించిన, పాదపాంశ్వా పిా-వృక్షములను, తథా=మరియు, గిరీన్‌= పర్వతములను, విపులాః== పెద్దవైన, దీర్హాః=పొడవైన, శిలా; చ=శిలలను, జగ్భహుః=గ్రహించిరి. తా. యుద్ధమునకు సన్నద్ద్ధులైన వానరులు పుష్పించిన వృక్షములను, పర్వతములను, పొదుగైన పెద్ద శిలలను గ్రహించిరి. 0 మూ, తేషామన్యోన్యమాపాద్య సంగ్రామః సుమహావభూత్‌, 10 ల బహూవామళశ్శవృష్టిం చ శరవర్షం చ వర్షతామ్‌. ప్ర ఆ. అన్యోన్యమ్‌ =పరప్పరము, ఆసాద్య=పమీపించి, ఆశ్శవృష్టిమ్‌= శిలావర్షమును, శరవర్షం చ=బాణముల వర్షమును, వర్షతామ్‌=వర్షించుచున్న, బహూ న! ళి ఇవ్పె అమ్మై నామ్‌=అవేకులైన ఫేషామ్‌=వాళ్ళకు, పసుమహాన్‌=చాల గొప్పదైన, సంగ్రామః యుద్ధము, అభూత్‌ =జరిగెను. తా. ఒకరినొకరు సమీపించి శిలావర్షమును, బాణవర్షమును కురి లీ అల్ళి పించుచున్న అనేకులను ఆ _ వావరరాక్షసుల మధ్య గొప్పు యుద్ధము జరిగెను. 480 మూ. బహవో రాక్షపా యుద్ధే బహూవ్వావరపుంగవాన్‌, క్ష వానరా రాక్షపాంశ్చాపి విజఘ్నుర్చహవనో బహూన్‌, ప్ర ఆ యుద్దే=యుద్ధమునందు, బహవః=అనేకులైన, రాక్షసాః=రాక్ష మలు, బహూన్‌ =అనేకులైన, వానరపుంగవాన్‌ =వానర(శ్రేష్టులను, బహవః=అకీ కులైన వానరాః=వానరులు, బహూన్‌ =అనేకులైన, రాక్షసాంశ్చా పి=రాక్షసులను, నిజఘ్నుః=చంపిరి.

యుద్ధకాండము 6467

తొ, ఆ యుద్ధమునందు చాలమంది రాక్షసులు చాలమంది వానరులను, చాలనుండి వానరులు చాలమంది రాక్షసులను చంపీవేసిరి. 1] మూ. శూలైః ప్రమథితాః కేచిత్కేచిత్తు పరమాయుదైః 12

పరిఘ్పైరాహతాః కేచిత్కేచిచ్చిన్నాః పరశ్వరైః

ప్ర అ. కేచిత్‌ =కొందరు వానరులు, శూలై=శూలములచేత,. ప్రను థితాః=మథింపబడిరి. కేచిత్తు=మరికొందరు, పరమాయురైః=గొప్ప ఆయుధముల చేత (చంపబడిరి,) కేచిత్‌ =కొందరు, పరిఘ్రైః=పరిఘలచేత, ఆహతాః=కొట్టబడిరి. శేదిత్‌=కొందరు, పరశ్వరైః=గొడ్డళ్ళచేత, ఛిన్నాః=తెగగొట్టబడిరి.

తా. కొందరు వానరులు శూలములచేత పొడవబడిరి. కొందరు గొప్ప ఇతర ఆయుధములచేతను, మరికొందరు సరిఘలచేతను కొట్టబడిరి. కొందరు గొడ్డళ్ళతో నరకబడిరి. శ2 మూ. నిరుచ్చ్వాసాః పునః కేచిత్సృతితా జగతీతలే, 13

విభిన్నహృదయాః శకేదిదిషుసంధానపాదితాః.

ప్ర అ కేచిత్‌ పునః=కొందరు, నిరుచ్చా గసాః=శ్వాసలేనివారై, జగ తీతలే=వేలమీద, పతితాః=పడిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, ఇషుసంధానసాదితొః=బాణ ములను సంధించుటచేత పీడింపబడినవారై, విభిన్నహృదయాఃజ=భేదింపబడిన హృదయములు గలవారు అయిరి.

తా. కొందరు ప్రాణములు పోయి చేలమీద పడిపోయిరి. మరికొందరు బాణములను సంధించి ప్రయోగించుటచేత పీడింపబడి, హృదయములు బ్రద్రలై పడిపోయిరి. 13 మూ. కేచిద్దిధాకృతాః ఖద్గెః స్ఫురన్తః పతితా భువి, కే

వానరా రాక్షసైః శరై పార్శీ వ్‌తభ విదారితాల

ప్ర అ శీదిత్‌=కొందరు, వానరాః=వానరులు, శూరైః=శూరు లైన, రాక్ష పైః= రాక్షసులచేత, ఖడ్గె:=ఖడ్గములచేత, ద్విధా= రెండు ముక్కలుగా, కృతాః= చేయబడినవారై, పార్శ లో=ప్రక్కలయందు, విదారితొః= చీల్చబడినవొరై స్ఫురన్నః=కొట్టుకొనుచు_ (కదలుచ్చు భువి=నేలమీద, పతితాః=పడిరి.

తా. శూరులైన రాక్షసులు ఖడ్గములతో రెందు ముక్కలుగా చేయగొ, ప్రక్కలయందు. చీల్చివేయగా, కొందరు. వానరులు కొట్టుకొనుచు, నేలమీద పడిపోయిరి. కేశ

668 శ్రీమద్రామాయణము మూ. వానరైశ్సాసి పంక్రుద్దె రాక్షపాఘౌః పమవ్తతః, 115

పాద పైర్గిరిశృళ్లెశ్ళ బీరపిష్టా వసుధాతలే,

ప్ర అ. రాక్షసొఘాః చాపీ=రాక్ససుల సముదాయములు కూడ, పంక్రుద్దెజ=కోపించిన, వానరైః=వానరులచేత్య సమన్తతః=అంతటను, పాద పై=వృక్షవప్‌లచేతను, గిరిశ్చజ్లెశ్చ=పర్వతశిఖరములచేతను, వసుధాతలేజ=నేల మీద, సం పిష్టాః=నలగగొట్టబడిరి.

తా. కోపించిన వానరులు వృక్తములతోను, పర్వతశిఖరములతోను అన్ని ప్రదేశములందు. రాక్షసులను నేలమీద నలగగొట్టిరి. కే5్‌ మూ. వజ్రస్పర్శతలైర్లస్తెర్ము ప్రిభిశ్చ హతా భృశమ్‌, 16

చమన్‌ శోణితమా స్యేభ్యో విద్తీర్ధవదనేక్షణాః

న! ల్‌

ప్ర అ. వజస్పర్శతలైః=వజ్రమువంటి స్పర్శ గల అరచేతులు గల, హస్వైః=హస్తములచేతను, ముష్టిభిః= పీడికిళ్ళ చేతను, హతాః=కొట్టబడినవారై, విదీ ర్షవదీనేక్షణాః=చీల్చబడిన ముఖములు, నేత్రములు గలవారై, ఆ స్యేభ్యః=నోళ్లనుండి, భృశమ్‌= మిక్కిలి, కోణితమ్‌=రక్తమును, వమన్‌=కక్కీరి.

ఈశా. వజ్రాయుధస్పర్శవంటి ప్పర్శ గల ఆరచేతులతోను, పిడికిళ్లతోను కొట్టబడినవారై రాక్షసులు ముఖములు, నేత్రములు చీలిపోగొా, నోళ్లనముండి అధికముగా రక్తమును కక్కిరి. 16 మూ. ఆర్తస్వవనం చ స్వనతాం సింహనాదం చ నర్హతామ్‌, 17

బభూవ తుములః శబ్గో హరీణాం రక్షపామసి.

ప్ర అ. ఆర్తస్వనమ్‌=దీనధ్వని కలుగునట్లుగా, స్వనతామ్‌=ధ్వనిచేయుచు న్నవారు, పింహనాదమ్‌= సింహనాదమును, నర్హతామ్‌=నర్తించుచున్నవారు అయిన, హరీణామ్‌=వావరులయొక్క, రక్షసామపీ=రాక్షపులయొక్క, తుములః=వ్యాకుల మైన, శబ్ద=ధ్వని, బభూవ=ఆయెను,

తా. కొందరు వానరులు కొందరు రాక్షసులు దీనముగా అరచుచుండగా, కొందరు సింహవాదములు చేయుచుండగా వ్యాకులమైన ధ్వని కలిగెను. 17 మూ. వానరా రాక్షపొః క్రుద్దా వీరమార్గమనువ్రతాః, 18

వివృత్తవయవాః క్రూరాశ్ళక్రుః కర్మాణ్యభీతవత్‌.

ప్ర. అ. క్రుద్దాః=కోపించిన, వీరమార్గన్‌=వీరుల మార్గమును, అనువ్రతాః= అనుసరించిన నియమము గల, క్రూరాః=క్రూరులైన, వినృత్తన యనాజాత్రిప్పబడిన నేత్రములు గల, వానరాః=వానరులు, రాక్షసాఃణ=రాక్షసులు,

యుద్ధకాండము 64 అభీతవల్‌ =భయపడక, కర్మాణి= సనులను, చక్రుణ=చేసిరి.

తా. వీరమార్గమును పొందుటకై నిశ్చయించుకొనిన, (క్రూరులైన వానరులు, రాక్షసులు కూడ, నేత్రములు శ్రిప్పుచు నిర్భయముగా యుద్ధము చేసీరి. 18 మూ. నరాన్తకః కున్ళుహనుర్మహానాదః సమున్నత, 19

ఏతే ప్రహస్తసచివాః సర్వే జఘ్నుర్వనౌకపః,

ప్ర అ. నరాన్తక=నరాంతకుడు, కుమృహనుః=కుంభహనువు, మహా వాదః= మహానాదుడు, సమున్నతః=సమున్నతుడు అను, ప్రహస్తపచివాః=ప్రహస్తుని మంతత్రులైన, ఏతే సర్వే=వీరందరూ, వనౌకపః=నావరులను, జఘ్నుః=చంపిరి.

తా. (ప్రహస్తువి మంత్రులైన నరాంతకుడు, కుంభహనువు, మహానాదుడు, పమున్నతుడు, 'సరందరూ వానరులమ చంపివేసిరి. 19 మూ. తేషాం విసతతాం శీఘ్రం విఘ్నతాం చాపి వావరాన్‌, 20

ద్వివిదో గిరిశృళ్లేణ జఘావైకం వరాన్తకమ్‌.

ప్ర అ. శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగా, విపతతామ్‌ =వచ్చుచున్న, వానరాన్‌ =వాన రులమ, విఘ్నతాం చాపి=చంపుచున్న, తేషామ్‌=వారిలో, ఏకమ్‌=ఒకడైన, నరాన్తకమ్‌= నరాంతకుణ్ణ, ద్వివిదఃజద్వివిదుడు, గిరిశృళ్లేణజపర్వత!ి ఖరముచేత, జఘాన=చం పెను.

తా. శీఘ్రముగా వచ్చి వానరులను చంపుచున్న వాళ్లలో ఒకడైన వరాంతకుణ్ణ ద్వివిదుడు పర్వతశిఖరముతో చంపివేసెము. 20

లలి మూ. దుర్ముఖః పువరుత్ధాయ కసీః సువిపులద్రుమమ్‌, ల

రాక్షసం క్షీపహస్తం తు సమున్నతమపోథయత్‌.

లి స్‌

ప్ర అ. కపిణవానరుడైన, దుర్ముఖః పునః=దుర్ముఖుడైతే, సువిపుల 'ద్రుమమ్‌= చాల పెద్దదైన వృక్షమును, ఉత్భాయజ పెకలించి, క్రీపహస్తమ్‌=కీఘ్రమైన హస్తము గల, రాక్షపమ్‌=రాక్షసుడైన, సమున్నతమ్‌=సమున్నతువి, అపోళథయత్‌ =నల గగొట్టైను.

తా. దుర్ముఖుడు చాల పెద్దదైన వృక్షమును పెకలించి, హష్తలాఘవము గల సమున్నతు డను రాక్షసుని చంపీవేసెను. న 2 మూ. జామ్బృవాంహ్తు పుసంశ్రుద్దః ప్రగృహ్య మహతీం శిలామ్‌ 22

పాతయామాస తేజస్వీ మహానాదస్య వక్షషి.

470 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర అ. లేజస్వీ=తేజఃశాలియైన, జొమ్బవాంస్తు=జొంబవంతుడు, మసంక్రుద్ధః= చాల కోపించినవాడై, మహతీమ్‌=గొప్పదైన, శిలామ్‌=శిలను, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, మహావాదస్య=మహానాదునియొక్క, వక్ష సి=వక్షస్థలమునందు, పాతయామాస=పడవే పెను. తా. మహాలేజఃశాలియైన జొంబవంతుడు చాల కోపించి, "పెద్దశిలను (గ్రహించి మహానాదుని వక్షస్టలముమీద పడవేపెను. 22 మూ. అథ కుమృహనుస్తత్ర తారేణాసాద్య వీర్యవాన్‌ 23 వృక్షేణ మహతా పద్యః ప్రాణానృంత్యాజయద్రణే. ప్ర ఆ. అథ=అటుపిమ్మట, తత్ర=అక్కడ, వీర్యవాన్‌= పరాక్రమనంతు డైన) కుమ్మహనుః=కుంభహనువు, తారేణ=తారునిచేత, రశ్రేజ యుద్ధమునందు, అసొద్య=మేపీంచి: మహతాజగొప్పు వృక్షేణజ వృక్షముచేత, పద్యః=వెంటనే, (ప్రాణాన్‌ =ప్రాణములను, పంత్యాజయత్‌ = విడి పీంపచేయబడెమ. తా. పిమ్మట వీర్యవంతుడైన తారుడు యుద్ధమునందు కుంభహనువును సమీపించి పెద్ద వృక్షముచేత ఆతడు (ప్రాణములు విడచునట్టు చేసెను. 23 మూ, అన్ఫుష్యమాణప్తత్కర్శ్మ ప్రహప్తో రథమాథ్థ్రితః, బడ చకార కదనం ఘోరం ధనుష్పాణిర్వవౌకపామ్‌. ప్ర అ. ప్రహస్తః=ప్రహస్తుడు, తత్‌=ఆ, కర్మజపనిని అమ పష్యమాణణ=సహించనివారై, రథమ్‌=రథమును, ఆశ్రితః= ఆశయించిననాడై, ధమష్పాణిణ=ధనస్సు హస్తమునందు కలనాడై, వనౌకసామ్‌= వానరులయొక్క, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, కదనమ్‌=నాశమును, చకార= చేసెను, లొ. ప్రహస్తుడు ఆ కార్యమును పహించక రథము నెక్కి, ధనస్సు ధరించి. భయంకరముగా వానరుల పంహారమును చేసెను. షో! మూ. ఆవర్త ఇవ సంజజ్జే సేనయోరుభయోపస్తదా, 25 క్టుభితప్యాప్రమేయస్య పాగర స్యేవ విఃస్వనని ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, ఆవర్తే=ప్రళయకాలమునందు, క్టుభితస్యజక్షోభిం పచేయబడిన, ఆప్రమేయస్య=ఇంత అవి తెలియ శక్యము కొని (ఊహింప శక్యము కొని ప్రమాణము గల), క్టుభితస్య=క్షోధ పెట్టబడిన, పాగరస్య ఇవ=సముద్రము యొక్క, ధ్వనివలె, ఉభయోః=రెండు, 'పేనయోఃజ= ేనలయొక్క, విఃస్వనః=ధ్వని, పం స్టైజకలి గెను. తా అప్పుడు ఆ రెందు నల ధ్వని ప్రళభయకాలమువందు క్రోలింపచచేయబడిన, అపారమైన సముద్రము ధ్వని వలె ఉండెను. 25

యుద్ధకొండము 671 మూ, మహతా హి శరొఘేణ రాక్షపో రణదుర్హనుః 26

అర్హయామాస సంక్రుద్ధో వావరాన్‌ పరమాహనే.

ప్ర ఆ. పరమాహవే=గొప్ప యుద్ధమునందు, రణదుర్దమః= యుద్ధము వందు అణచుటకు శక్యము కాని, రాక్షసః=ప్రహస్తుడు, సంక్రుద్ధః=కో పించినవాడై, మహతా=గొప్పదైన, శరౌఘేణ=బాణముల సముదాయముచేత, వానరాన్‌ =వాన రులను; అర్హయామాస= పీడించెను.

తాం యుద్ధమునందు ఓడింప శక్యము కాని ఆ ప్రహస్తుడు ఆ మహాయుద్ధమునందు, చాల కోపించి, గొప్ప బాణసముదాయముచేత వానరులను పీడించెను. 26 మూ. వావరాణాం శరీరైస్తు రాక్తపావాం చ మేదినీ, 27

బభూవాతిచితా ఘోరైః పర్వతైరివ సంవృతా.

ప్ర అ వానరాణామ్‌ =వానరులయొక్క, రాక్షసానాం చ=రాక్షసు లయొక్క, ఘోరైః=భయంకరమైన, శరీరైః=శరీరములచేత, ఆతిచితా=మిక్కిలి వ్యాప్తమైన, మేదినీ=భూమి, పర్వలైః=పర్వతములచేత, సంవృతా ఇవ=-కప్పబడినది వలి బభూవ=ఆయెను.

తా. భయంకరములైన వావరశరీరములచేతను, రాక్షసశరీరముల చేతను కప్పబడిన భూమి పర్వతములు పరచివట్లు ఉండెను. ల? మూ. పా మహీ రుధిరాఘేణ ప్రచ్చన్నా-సంప్రకాశతే, 28

పంఛన్నా మాధవీ మాసి పలాశైరిన పుస్పితైః.

ప్ర ఆం రుధిరౌ ఘేణజరక్తప్రవాహముచేత, 'వ్రచృన్నావ=కప్పబడిన, సా మహీ=జఆ భూమి, మాధవే మాసి=వైశాఖమాసమునందు, పుప్పిలైః= పుప్పిం చివ, వేలా 3=పసలాశవృక్షములచేత, సంఛన్నా ఇవ=కప్పబడిన భూమి వలె పంప్రకాశతే= (ప్రకాశించుచున్నది.

తా. రక్త్షప్రవాహముతో నిండిన ఆ భూమి వైశాఖమాసమునందు మోదుగపూవులు. పరచిన భూమి నలె ప్రకాశించెను. 28 మూ. హరివీరౌఘవప్రొం తు భగ్నాయుధమహాద్రుమామ్‌, 29

కోణితౌఘమహాతోయాం యనుసాగరగామినీమ్‌,

యకృజ్కాహమహాపత్‌ ప్లీం వివికీర్ణావ్త) శైనలామ్‌, 30

భిన్నకాయశిరోమీనామజ్ఞానయనశాద్వలామ్‌;

గృధ్రహంసవరాక్షీర్ణాం కజ్కపారస ేవితామ్‌, 81

672 శ్రీమద్రామాయణము

మేదః'ఫేవసమాకీర్ణా మావర్తస్వవనిఃస్వవామ్‌,

తాం కొపురుషదుస్తారాం యుద్రభూమిమయీం నదీమ్‌ 392

వదీమివ ఘనాపాయే హంసపారసేఎవితామ్‌,

రాక్షపాః కసిముఖ్యాస్త్రే తేరుప్తాం దుష్తరాం నదీమ్‌. ప!

యథా పద్మరజోర్వస్తాం నలినీం గజయూథపాః.

ప్ర అ. హతవీరాఘవప్రామ్‌=పడగొట్టబడిన వీరసముదాయ మను తీరములు గలది, భగ్నాయుధమహాద్రుమామ్‌=భగ్నమైన ఆయుధము లను మహా వృక్షములు గలది, శోణితౌఘ మహాతోయామ్‌=రక్తప్రవాహ మను గొప్ప ఉదకము గలది, యమసాగరగామినీమ్‌ీ=యము. డను సముద్రమును చేరునది, యకృత్‌ ప్లీహమహాపజ్కామ్‌=గుండెకు కుడిప్రక్క ఎడనుప్రక్క ఉండు యకృత్తు ప్లీహము అను మాంసము ముద్ద లను గొప్ప బురద గలది, వినికీర్ణాన్తు శైనలామ్‌=ఇటు అటు చిమ్మబడి ఉన్న (య్రేగు లనువాచు గలది, ఛిన్నకాయశి రో మీనామ్‌= బ్రద్దలు కొట్టబడిన శరీరము లను చేపలు గలది, అజ్గావయవశాద్వలామ్‌=శరీరావయవము. లను గడ్డి గలది, గృధ్రహంపవరాక్షీర్ణామ్‌=(గ్రద్ద లను శ్రేష్టములైన హంపలచేత వ్యాస్తము, కజ్కసారస సేవితామ్‌=లెల్లని డేగ లను సారసపక్టులచేత సేవింపబడినది, మేదః "ఫేనసమాక్రీర్థామ్‌=కొవ్వు అను నురుగుతో వ్యాప్తము, ఆవర్తస్వననిస్వవామ్‌= పుడుల ధ్వని వంటి ధ్వనిగలది, కాపురుషదుస్తారామ్‌=నీచపురుషులచేత దాట శక్యము కానిది ఘవాపాయే=శరదృతువునందు, హంససారస సేవితామ్‌=హంస లచేత సారసపక్టులచేత ేవించబడిన, నదీమివ=నది వలె ఉన్నది అయిన, తామ్‌=ఆ, యుద్రభూమిమయీమ్‌=యుద్రభూమి అను, నదీమ్‌=నదివి, తే రాక్షసాః= ఆ రాక్షసులు, పద్మరజోధ్వస్తామీ=పద్మపరాగముచేత నశించిన (మారు రూపము పొందిన), నలినీమ్‌=పద్మపరస్సును, గజయూథపాః యథా=ఏనుగుల యూథమును పాలించునారు వలె, తేరుః=దాటిరి. దుస్తరామ్‌=దాట శక్యము కొని తొం నదీమ్‌=ఆ నదిని, కపీముఖ్యాః=వానర్యశ్రేష్టులు, తేరుణదాటిరి.

తా. ఆ యుద్ధరంగ మనే దాట శక్యము కాని నదివి ఆ వానరులు, రాక్షసులు కూడ, గజయూథమును నడిపీంచువాళ్లు పద్మపరాగముచేత కప్పబడిన పద్మసరస్సును దాటినట్లు దాటిరి. ఆ రణభూమినదికి సంబంధించిన వీరసముదాయ మనే తీరములు తెగిపోయెను. ఆయుధము లనే మహావృక్షములు విరిగిపోయెను. ఆది రక్షప్రవాహ నునే జలప్రవాహముతో యము డను సముద్రము వైపు _ప్రవహించుచుండెను. యకృత్తులు, ప్లీహములు అను బురదతోను, ఇటు నటు చిమ్మి వేయబడిన (్రేగులనే నాచుతోను, తెగిపడిన శరీరము లనే చేపలతోను, శరీరానయనము లను పచ్చిక బీళ్లతోను నిండియుండెను. గ్రద్ద లనే హంసలు, తెల్ల డేగ లను సారసపక్టులు దానిని ఆశ్రయించి ఉండెను. కొవ్వు అనే నురుగుతో

యుద్ధకాండము 673 నిండిన ఆ నది నుండి సుడుల చప్పుళ్ల వంటి చప్పుళ్లు బయలుడేరుచుండెను. శరదృతువు నందు హంపలతోను, సారసపక్ట్సులతోను నిండిన నది వలె ఉన్న ఆ రణభూమివి పిరికివాన్ల రూ దాటజాలరు. 20-33 మూ. తతః సృజన్తం బాణొఘాన్‌ ప్రహస్తం ప్యన్లనే స్ట్తతమ్‌, రెడ

దదర్శ తరపా నీలో విధమన్తం ప్లవజ్లమాన్‌.

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, వీలః=నీలుడు, బాణొఘాన్‌= బొణసముదొా యములము, పృజన్త్నమ్‌=ప్రయోగించుచున్న, స్యన్హనే=రథమునందు, ప్రీతమ్‌ =ఉన్న, ఛరపా=వేగముచేత్య ప్లవబ్లమాన్‌ =వానరులను, విధమన్తమ్‌=నశింపచేయుచున్న, (ప్రహస్తమ్‌=(ప్రహస్తువి, దదర్శ= చూచెను.

తా. ప్రహస్తుడు రథమునెక్కి, బాణసముదాయములను ప్రయోగించుచు బలముచేత వానరులను చెండాడుచుండగా వానిని నీలుడు చూచెను 34 మూ, ఉద్దూత ఇన వాయుః ఖే మహదభ్రబలం బలాత్‌, 8ర్‌

సమీక్త్యాభిద్రుతం యుద్ధే ప్రహప్తో వాహినీపతిః;

రథేనాదిత్యవర్లేన వీలమేవాభిదుద్రువే. 36

ప్ర అ, ఖే=ఆకాశమునందు, బలాత్‌=బలమువలన, ఉద్దూతః= ఎగురుచున్న వాయుః=వాయువు, మహత్‌ =గొప్పదైన, అభ్రబలమ్‌= మేఘసము దాయమును వలె యుద్దే=యుదమునందు, అభిర్థుతమ్‌=ఎదురుగా పరుగెత్తి

ళా ఛా వచ్చుచున్న ఆ నీలుని, సమీక్ష్య=చూచి, ఆదిత్యవర్థిన=సూర్యుని వంటి వ్మ్యోము గల, రథేన=రథముతో, వాహినీపతిః= పేనావాయకుడైన, ప్రహస్తః= ప్రహస్తుడు, వీలమేవజ=ఆ వీలుణ్ణి గూర్చియే, అభిదుద్రువే=ఎదురుగా వెళ్లెను. లలి

తా. ఆకాశమునందు విజృంభించిన వాయువు బలముగా ఉన్న మేఘసముదాయము. వైపు వెళ్లినట్లు, యుద్ధమునందు శీఘ్రముగా వచ్చిన నీలుని చూచి సేనానాయకుడైన ప్రహస్తుడు సూర్యునినంటి వర్గము గల రథముతో ఆతవిమీదిక్రే వెళ్లను. 35-36 మూ. స ధమర్హవ్వివాం (శ్రేష్టో వికృష్య పరమాహవే, 237

వీలాయ వ్యసృజద్బాణావ్‌ ప్రహస్తో వాహివీపతి*

ప్ర అ. ధన్వినొమ్‌ =ధనుర్హరులలో, (శ్రేష్టం డ్రేష్టుడైవ, వాహినీసతిః= సేవా నాయకుడైన, పః ప్రహస్తః=అఆ ప్రహస్తుడు, పరమాహవే= గొప్ప యుద్ధమువందు, వ్యసృజత్‌ = ప్రయోగించెము.

674 శ్రీమద్రామాయణము

తా. ధనుర్ధరులలో శశ్రేష్టడైన ేనాపతియైన ప్రహస్తుడు ఆ మహాయుద్ధమునందు. ధనస్సును లాగి నీలువిపై బాణములను ప్రయోగించెము మూ. తే (్రేత్య విశిఖా నీలం వినిర్భిద్య సమాహితాః, 38

మహీం జగ్ముర్మహావేగా రోషితా ఇవ పన్నగొ౬

ప్ర అ. సమాహితాః=ప్రయోగింపబడిన, రోషితాః=కో పించిన, పన్నగాః ఇవాసర్మములువలె ఉన్న, మహా కీగాజాగొప్ప వేగము గల, తే విశిఖా=ల బాణ ములు, సీలమ్‌=నీలుణ, (పేత్య=సమీ పించి, వినిర్భిద్యవభేదించి, మహీమ్‌=భూమిని గూర్చి జగ్ముఃజవెళ్లినవి.

తా. కోపించిన పర్పములవలె ఉన్న మహావేగము గల ఆ బాణములు ప్రహస్తుడు ప్రయోగించగా వీలువి చేరి ఆతవి శరీరమును భేదించి నేలమీద పడినవి. తితి మూ. నీలః శరైరభిహతో విశితైర్హ్వలవోపమైః 39

స తం పరమదుర్ధ్హర్షనూసతన్తం మహాకసిః

ప్రహస్తం తాడయామాస వృక్తముత్సాట్య వీర్యవాన్‌. త౦

ప్ర అ. మహాకపిః=గొప్ప వానరుడు, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడు అయిన, పః=ఆ, నీలః=నీలుడు, విశితైః=వాడియైన, జ్వలనోపమైైః= అగ్నితో సమానములైన, శరైః=బాణములచేత, అభిహతః=కొట్టబడినవాడై, వృక్షమ్‌=వృక్ష మును, ఉత్సాట్య= పెకలించి, పరమదుర్ధర్షమ్‌=మిక్కిలి ఎదిరింప శక్యము కాని, ఆపతన్తమ్‌=మీదికి వచ్చుచున్న, తం ప్రహస్తమ్‌=ఆ ్రహస్తుని తాడయా మాసజకొట్టను.

తా. అగ్నితో సమానమైన వాడియైన బాణములచేత కొట్టబడిన పరాక్రమశాలి, వానరవీరుడు అయిన నీలుడు ఒక వృక్షమును పెకలించి, ఎదిరించుటకు ఏ మాత్రము శక్యము కొని, మీదికి వచ్చి పడుచున్న ఆ ప్రహస్తుణ్ణి కొట్టెను.

39-40

మూ. స తేనాభిహతః క్రుద్ధో నర్దన్‌ రాక్తసపుంగవః

వవర్ష శరవర్షాణి ప్లవంగావాం చమూపతెౌ. న!

ప్ర అ. తేన=వానిచేత, అభిహతః=కొట్టబడిన, సః రాక్ష నపుంగవః=ఆ రాక్షస్యశ్రేష్టుడు, కక్రుద్ధః=కోపించినవాడై, వర్దన్‌ =ర్యవిచేయ్యచు, ప్లవంగానామ్‌=వానరులయొక్క, చమూపతౌజ పేవానాయకుడైన ఆ మీద, శరవర్షాణి=బాణవర్షములను, వవర్ష=వర్షించెను.

యుద్ధకాండము 676

తా. ఆ వీలునివేత కొట్టబడిన రాక్షస్యశేష్టడైన ప్రహస్తుడు కోపించి, బిగ్గరగా అరచుచు వానర ేనానాయకుడైన ఆతని పై బాణవర్షములు కురిపీంచెను. మూ. తస్య బాణగణానేన రాక్షసస్య దురాత్మనః,

అపారయవ్వ్యారయితుం ప్రత్యగృహ్ష్హాన్నిమీరితః. త్తే

ప్ర అం దురాత్మనః=దుష్టబుద్ధి గల, తస్య=అ, రాక్షసస్య= రాక్షసుని యొక్క, బాణగణా నేవ=బాణసముదాయములను, వారయితుమ్‌= నివారించుటకు,

శా మవ కా ఆ క్‌, అపారయన్‌ =ఆసమర్దుడై, నిమీలితః=కళ్లు మూసుకొన్నవాడైై ప్రత్యగృహ్లాత్‌ = స్వీక రించెను.

తా. నీలుడు దురాత్ముడైన ఆ రాక్షసువి బాణపముదాయమును వివారింపజాలక, కండ్లు మూసికొవి దావిని స్వీకరించెను. శ] మూ. యఖైన గోవ్చషో వర్షం శారదం శీఘ్రనూగతమ్‌,

ఏవమేన ప్రహస్తస్య శరవర్షాన్‌ దురాసదాన్‌, శై

నిమీలితాక్షః సహపా వీలః హే దురాపదాన్‌.

ప్ర అ కీఘ్రమ్‌=కీఘ్రముగాా ఆగతమ్‌=వచ్చిన, శారదమ్‌= శర త్కాలసంబంధమైన, వర్షమ్‌= వర్షముమ, గోవృషః= ఆబోతు, యఖైవ= ఎట్లో, ఏవమేవ=అప్లే, నీలఃజనీలుడు, ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తునియొక్క, దురాసదాన్‌=ఎది రింప శక్యముకాని, సహసా=శీఘ్రముగా పడుచున్న, శరవర్జాన్‌ =బాణవర్షములను, విమీలితాక్ష్య=మూ సికొనబడిన నేత్రములు కలవాడై, పే హే=పహించెను.

తా. శరత్కాలమువందు. శీఘ్రముగా వచ్చిన వర్షమును ఆబోతు కళ్లుమూపికొని సహించినట్లు, నీలుడు, ప్రహస్తుడు ప్రయోగించిన, పహింప శక్యము కొని బాణవర్షములను కళ్లు మూసికొని వహించెను. తై మూ. రోషితః శరవర్షేణ పాలేన మహతా మహాన్‌,

ప్రజఘౌావ హయాన్నీలః ప్రహస్తష్య మహాబలః. శత

ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, మహాన్‌ =గొప్పవాడైన, వీలః=నీలుదు, శరవర్షేణ=బాణవర్షముచేత, రోషితః= కో పింపచేయబడినవాడై, మహతా=గొప్పదైన, సాలేన=సాలవృక్షముచేత, _ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తునియొక్క, హయాన్‌ =గుజ్జములను, ప్రజఘౌన= చం పెను.

తా. మహాబలముగలవాడు, మహావానరనాయకుడు అయిన నీలుడు ఆ బాణవర్షమునకు కోపించి పెద్ద సాలవృక్షముతో గుజ్జములను చం పెను.43

676 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తతో రోషపరీతాత్మా ధనుస్తస్య దురాత్మనః,

బభష్జు తరసా వీలో ననాద చ పునః పునః, న్‌ా

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, నీలః=నీలుడు, రోషపరీతాత్మా= రోష ముతో నిండిన మనస్సు కలవాడై, దురాత్మనః=దురాత్ముడైన, తస్య=వానియొక్క, ధనుః=ధనస్సును, తరసా= వేగముతో, బభళ్ఞ=విరచెను. పునః పునః=మాటిమాటికీ, ననాద చజ=ర్వనిచేపెమ కూడు

తా. సీమ్మట రోషావేశముతో కూడిన ఆ నీలుడు దురాత్మురైన ఆ ప్రహస్తుని విల్లను బలముతో విరచి మాటిమాటికి అరచెను. త్త మూ. విధనుః స కృతస్తేన ప్రహసప్తో వాహినీపతిః,

ప్రగృహ్య ముసలం ఘోరం స్యవ్హనాదవపుప్లు వే, శక్‌

ప్ర, అ. తేన=వానిచేత, విధనుః=ధనస్సు లేనివాడుగా, కృతః= చేయబడిన, వాహినీపతిః౭ పేనావాయకుడైన, సః ప్రహస్తః=ఆ ప్రహస్తుడు, ఘఫోరమ్‌=భయంక రమైన, ముపలమ్‌=ముసలమును, పప్రగృహ్య=(గ్రహించి, స్యన్దనాల్‌ =రథమునుండి, అవపుప్లువే=దుమికెను,

తా. నీలుడు ఆ విధముగ ధనస్సు లేకుండా చేయగా పేనాపతియైన ప్రహస్తుడు భయంకరమైన ముసలమును ధరించి రథమునుండి క్రిందికి దుమికెను. 4ీర్‌ మూ. తావుభౌ వాహినీముఖ్యౌ జాతవైరౌ తరస్వినౌ,

స్థితౌ క్షతజసిక్తాజ్లౌా ప్రభిన్నా వివ కుఖ్జురౌ, త్త

ప్ర అ. జాతవైరౌ=కలిగిన వైరము గల, తరస్వినౌ=వేగవంతులైన, తౌ=లఆ, ఉభౌ=ఇద్దరు, వాహినీముఖ్యౌ= పేనానాయకులు, క్షతజ సిక్తాజ్లాౌ= రక్తము చేత తడపబడిన శరీరములు కలనారై, (ప్రభిన్నాజ మదమును (ప్రవించు, కుఖ్జరౌ ఇన=ఏనుగులు వలె స్టితౌ=ఉండిరి.

తా. వైరము పూని యుద్ధ్రముచేయుచున్న ఆ ేనాపతు లిద్దరూ, రక్తముతో తడిసిన శరీరములతో మదము కారుచున్న ఏనుగులవలె ఉండిరి. 46 మూ, _ఉల్లిఖన్నా సుతీక్‌ష్టాభిర్హంష్టాభి రితరేతరమ్‌,

సింహశార్జూలసదృశౌ సింహశార్జూలచేష్టితొ, త్త

విక్రాన్తవిజయౌ వీరౌ సమరేష్వనివర్తినౌ,

కొంక్షమాణా యశః ప్రాప్తం వృత్రవాసనయోరివ. ఉరి

ప్ర. అ. సుతీక్ష్‌శాభిః=చాల తీక్షములైన, దంష్ట్రాభిః=కోరలచేత, ఇతరేత

యుద్ధకాండము 677 రమ్‌=పరస్పరము, ఉల్లిఖన్తా=రాయుచున్నవారు, పింహశార్జూలసదృశౌ= సింహము తోను పెద్దపులితోను సమానులు, సింహశార్దూలచేష్టితౌ= సింహము పెద్దపులివంటి చేష్టలు కలవారు, విక్రాన్నవిజయౌ=అంతటా పొందబడిన విజయముగలనారు, సమ శేషు=యుద్ధములయందు, అనివర్తినౌ=ఐమరలనివారు అయిన, నీరౌ=ఆ వీరులిద్దరూ, వృత్రవాసవయోః=వృదత్రాసురదే వేంద్రులయొక్క, యశః=కీర్తిని, (ప్రాప్పమ్‌=పొందు టకు, కాంక్షమాణావివ=కోరుచున్నవారు. వలె ఉండిరి.

తా. సీింహముతోను, పెద్దపులితోను సమానులైన ఆ వీరు లిద్దరూ చాల వాడియైన కోరలతో ఒకరినొకరు పొడుచుకొనుచు సింహము పెద్దపులీ వలె ప్రవర్తించుచుండిరి. పూర్వము _అనేకయుద్ధములలో విజయమును పొందిన వాల్లిద్దదూ యుద్దరంగమునుండి ఎన్నడూ వెనుకకు మరలనివారే. అట్టి వీరులు వృత్రాసురదేవేంద్రుల కీర్తివంటి. కీర్తిని పొందుటకు కోరుచున్నారా అన్నట్లు యుద్ధము చేసిరి, 47,48 మూ. ఆజఘాన తదా వీలం లలాశే ముసలేన పః,

ప్రహస్తః పరమాయత్త ప్తతః సుప్రావ శోణితమ్‌. శం

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు,ు సః ప్రహస్తః=ఆ ప్రహస్తుడు, షర మాయత్తః=మిక్కిలి ప్రయత్నము. చేయుచున్నవాడై, ముసలేన=ముసలముచేత, నీలమ్‌ =నీలుణ్లి, లలా పే=లలాటమునందు, ఆజఘాన=కొట్టను. తతః లలొటమునుండి, శోణితమ్‌=రక్తము, సుస్రావ=(్రవించెను.

తా. అప్పుడు ఆ ప్రహస్తుడు ప్రయత్నపూర్వకముగా నీలుని లలాటముమీద ముసలముతో కొట్టెను. ఆతని లలాటమునుండి రక్తము ్రనించెను. త్ర మూ. తతః శోణితదిగ్దాబ్లః ప్రగృహ్య చ మహాతరుమ్‌,

ప్రహస్తప్యోరసి క్రుర్జో విససర్హ మహాకపిః ర్‌0

ప్ర అ. తతఃణ=అటు పిమ్మట, మహాకపీః=వానరులలో గొప్పవా డైన నీలుడు, శోణితదిగ్ధాబ్ల=రక్తముచేత పూయబడిన శరీరము కలవాడై, (క్రుద్ద= కోపించినవాడై, మహాతరుమ్‌=గొప్ప వృక్షమును, ప్రగృహ్య చ=గ్రహించిి (ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తునియొక్క, ఉరసి=వక్షస్థలమునందు, విససర్హ= విడచెను.

తా. పిమ్మట వానరులలో గొప్పవాడైన నీలుడు రక్తముచేత తడిసిన దేహము గలవాడై కోపించి, ఒక పెద్ద వృక్షమును (గ్రహించి, ప్రహస్తుని వక్షః ప్రలముమీద కొ లైను. ర్‌0 క లు మూ. తమచిన్త్యప్రహారం ఏ ప్రగృహ్య ముసలం మహత్‌,

అభిదుద్రావ బలినం బలాన్నీలం ప్లనంగమమ్‌. ర్‌1

678 శ్రీమద్రామాయణము ప్ర, అ. సః=ఆతదు, తమ్‌=ఆ, ప్రహారమ్‌=దెబ్బను, అచిన్త్య= లెక్కచేయక, మహత్‌ =గొప్పుదైన, ముసలమ్‌=ముసలమును, (ప్రగృహ్య=గ్రహించి, బలినమ్‌=బల వంతుడైన, ప్లవంగమమ్‌=వావరుడైన, నీలమ్‌=నీలుళ్లీ గూర్చి, బలాత్‌ =బలమువలన, అభిదుద్రావజపరు గెత్తెను. తా. ప్రహస్తుడు ఆ దెబ్బకు లెక్కచేయక పెద్ద ముసలము తీసుకొని తన బలమును చూపుచు బలశాలియైన వీలుని మీదకి పరుగెత్తెను. ర్‌1 మూ. తముగ్రవేగం పంరబ్ధమాపతన్తం మహాకపిఐ తతః సంపేక్ష్య జగ్రాహ మహావేనో మహాశిలామ్‌. ర్‌2 ల్‌ ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, మహాక పి=వానర్యశ్రేష్టుడు, ఉగ్రచేగమ్‌=ఉఊ(గ మైన వేగము గలవాడు, సంరబ్దమ్‌=తొందరగా, ఆపతన్తమ్‌= వచ్చిపడుచున్నవాడు అయిన, తమ్‌=వానిని, సంపేక్ర్య=చూచి, మహావేగః= గొప్ప వము గలవాడై మహాశిలామ్‌=గొప్ప శిలను, జగ్రాహ=గ్రహించెను. తా. నానరనాయకుడైన నీలుడు భయంకరమైన వేగము గల ఆ ప్రహస్తుడు తొందరగా తన మీదికి వచ్చుచుండుటను చూచి గొప్ప వేగములో ఒక సెద్ద శిలను గ్రహించెను. 52 సా! మూ. తస్య యుద్దాభికామస్య నృుధే ముసలయోధినః, ప్రహస్తస్య శిలాం వీలో మూర్హ్ని తూూర్గమపాతయత్‌. 53 కం అ. నీలః=నీలుడు, శిలామ్‌=ఆ శిలను, యుద్దాభికాముస్య= యుడ్ల మును కోరుచున్న, మృధే=యుద్ధమునందు, ముసలయోధినః= ముసలముతో యుద్దము చేయుచున్న, తస్య ప్రహస్తస్య=ఆ ప్రహస్తునియొక్క, మూర్హ్ని=శిరస్సు పై, త్యూర్ధమ్‌=శీఘ్రముగా, అపాతయత్‌ =పడవే పెను. తా. నీలుడు వెంటనే ఆ శిలను యుదము కోరుచు, యుదరంగములో లా ఇ ముసలముతో యుదము చేయుచున్న ప్రహస్తుని తలపై పడవేసెను. 53 ఇ య టా మూ. వీలేన కపిముఖ్యేన విముక్తా మహతి శిలా, బిభేద బహుధా ఘోరా ప్రహస్తప్య శిరస్తదా. ర్‌త ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, కపిముఖ్యేన=వానరనాయకుడైన, నీలేన= వీలునిచేత, విముక్తా=విడువబడిన, మహతీ= పెద్దదైన, ఘోరాజ భయంకరమైన, శిలా=శిల, ప్రహస్తస్య=ప్రహస్తునియొక్క, శిరః= శిరస్సును, బహుధా=లఅనేక విధములుగా, బిభేద=బద్రలుకొ టను. కా! లు తా. నానరనాయకుడైన నీలుడు (ప్రయోగించిన ఆ భయంకరమైన

యుద్ధకాండము 679 పెద్ద శిల ప్రహస్తుని శిరస్సును ముక్క ముక్కలు చేసెను, 54 మూ. ప గతాషుర్గతశ్రీకో గతసత్తోో గలేస్తియః,

పపాత సహసా భూమౌ ఛిన్నమూల ఇవ ద్రుమ ర్‌ర్‌

ప్ర. అ. గతాసుః=పోయిన ప్రాణములు గలవాడు, గతశ్ర్రీకః=పోయిన శోభ కలవాడు, గతసత్త్వః=పోయిన బలము గలవాడు, గలేస్తాయః=పోయిన ఇంద్రియములు గలవాడు అయిన, పః=ఆ (ప్రహస్తుడు, ఛిన్నమూలః= తెగగొట్టబడిన మొదలు గల, ద్రుమః ఇవ=వృక్షము వలె, సహసా= వెంటనే, భూమౌజ= నేలమీద, పపాత=పసడెను.

తా. వెంటవే ఆ ప్రహస్తుడు శోభను, బలమును, ఇంద్రియాలను ప్రాణములను విడచి. మొదలు నరకిన చెట్టు వలె వేలమీద కూలెను. 55 మూ. _విభిన్నశిరపస్తస్య బహు సుస్రావ శోణితమ్‌, _

శరీరాదపి సుస్రావ గిరేః ప్రప్రవణం యథా. 56

ప్ర అ. తస్య=ఆతనియొక్క, విభిన్నశిరసః=(బద్దలుకొట్టబడీన శరస మండి, బహు=అధికమైన, శోణితమ్‌=రక్తము, సుస్రాన= స్రవించెను. శరీరాదపి=శ రమునుండి కూడ, గిరేః=పర్వతమునుండి, ప్రస్రవణం యథా=సెలయేరువలె, సుస్రావ=స్రవించెను.

తా. బద్దలైన ఆ ్రహస్తుని శిరస్పునుండి చాల రక్తము (్రవించెను. ఆతని శరీరమునుండి కూడ, పర్వతమునుండి "ెలయేరు ప్రవహించి వట్లు రక్తము (ప్రవించెను. 56 మూ. హతే ప్రహస్తే నీలేన తదకమ్ప్యుం మహాబలమ్‌,

రాక్షపావా మహృష్టానాం లజ్కామభిజగొము హం, 57

ప్ర. అ. నీలేన=నీలునిచేత, ప్రహస్తే=ప్రహస్తుడు, హలే= చంపబడిన వాడగుచుండగా, అహృష్టానామ్‌=దుఃభించుచున్న, రాక్ష. సానామ్‌= రాక్షసులయొక్క, అకమ్బ్యమ్‌=కదల్బ శక్యముకాని, తత్‌ బలమ్‌=ఆ సైన్యము, లజ్కామ్‌=లంకను గూర్చి అభిజగాను హ=వెళ్లెను,

తా. నీలుడు ప్రహస్తుణ్ణీ చంపిన వెంటనే దుఃభితులైన రాక్షసుల ఆ జయింప శక్యము కావి సైన్యము లంక వైపు వెళ్లిపోయెను. 57 మూ న శేకుః సమవష్ణాతుం నిహతే వాహివీపతౌ,

"సేతుబన్హం సమాపాద్య విశ్శీర్ణం సలిలం యథా. ర్‌కి

ప్ర అ. వాహీనీపతౌ= పేవావాయకుడు, నిహలే=చంపబడిన వాడగుచుం

680 (శ్రీమద్రామాయణము డగా, విశ్శీర్ణమ్‌=విరిగిపోయిన, "పేతుబన్టమ్‌= సేతుబంధముమ, పమాసాద్య=పొంది, సలిలం యథా=నీరు వలె, సమవస్థాతుమ్‌=నిలచుటకు, న శేకుః=సమర్థులు కొలేదు.

తా. పేనావాయకుడు చంపబడుటచే ఆ రాక్షసులు, విరిగిపోయిన, "“ఉేశుబంధము దగ్గర ఉన్న నీరు విలవజాల నట్లు నిలువలేకపోయిరి. 58

ల = మూ. హతే తస్మింశ్చృమూముఖ్యే రాక్షపాస్తే నిరుద్యమాః,

రక్ష్యపతిగృహం గత్వా ధ్యానమూకత్వమాగతాః, ర5్‌9

ప్రాప్తాః శోకార్థనం తీవ్రం విసంజ్ఞా ఇవ లేఒభవన్‌.

ప్ర అ. చమూముఖ్యే-పేనాపతియైన, తస్మిన్‌=-ఆ ప్రహస్తుడు, హతే=చంపబడినవాడగుచుండగా, తే రాక్షసొః=ఆ రాక్షసులు, నిరుద్యమాః=ప్రయ త్నములేనివారై, రక్ష్యపతిగృహమ్‌=రావణుని గృహమును గూర్చి, గత్యా=వెళ్లి, ధ్యాన మూకత్వమ్‌=ధ్యానముచేత మాటలేకపోవుటను, ఆగతాః=పొందినారు. తే=వాళ్లు, విసంజ్ఞా ఇవాస్పృహ తప్పిన వాళ్లు వలె, అభవన్‌=అయిరి,

తా, "పేనానాయకుడైన ఆతడు మరణించగానే రాక్షసులు ఏమీ చేయజాలక రావణుని ఇంటికీ వెళ్లి అక్కడ ఏమేమో ఆలోచించుచు మాటలాడజాలకపోయిరి. తీవ్రమైన శోకపముద్రములో పడిన ఆ రాకషపులు

మ్‌ టి

స్ప లహ తప్పిపోయినట్లు అయిరి. 59 మూ. తతస్తు వీలో విజయీ మహాబలః

ప్రశస్యమావః సుకృతేవ కర్మణా,

సమేత్య రామేణ స్‌లక్ష శ్రణేన

ప్రహృష్టరూపప్తు బభూవ యూథపఒ 60

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్తే అష్టపఖ్బాశః పర్గః

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాబలణగొప్ప బలము గల, యూథపః= సేనానాయకుడైన, వీలః=నీలుడు, విజయీ=విజయవంతుడై, సుకృ లేన=బాగుగా చేయబడిన, కర్మణా=పవిచేత, 'ప్రశప్యమానః=ప్రశం పింపబడుచున్న వాడై సలక్ష్మణేన=లక్ష్మణునితో కూడిన, రామేణ=రామునితో, పమేత్య=కలిసి, (ప్రహృష్టరూపః=చాల సంతోషించినవాడు, బభూవ=ఆయెను.

యుద్ధకాండము 681 తొ. మహాబలశాలి, పసేనానాయకుడూ అయిన నీలుడు విజయవంతుడై, బాగుగా. చేసిన పనికి ప్రశంసింపబడుచు రామలక్ష్మణుల దగ్గరకు వెళ్లి చాల పంతోషముతో ఉండెను. 60 “బభాలనందినిో ఆను శ్రీమదొమాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకొండలో ఏబదిఎనిమిదవ నర్గ నమాప్తము,

థ జ 6 గగ అథ ఏకోనషస్టితమః సర్గః

[(నహన్తుడు -మరణంచుటచే. దుభితుడైన రానణుడు యుద్దమునక్షు బయలుదేరుటు అతనితో నచ్చిన వీరులను గూర్చి విభీషణుడు రామునకు చెప్పుటు రావణుడు న్యుగీవుని మూర్చపోవునట్లు చేయుట. లక్ష త్రతుడు యుద్దానికి వచ్చుట, రావణహనుమంతులు ఒకరినొకరు. అరచేతితో కొట్టుకొనుట. రావణుడు నీలుని మూర్చచెందించుట. రావణుడు శక్తీని (వయోగించగా లక్ష గుడు మూర చెంది మరల లేచుట రాముని చేతిలో నరాజతుడై రావణుడు లంకలో (నవేశించుట.] మూ, తస్మిన్‌ హతే రాక్షపసైన్యపాలే

ప్లవంగమానామృషభేణ యుద్ధే,

భీమాయుధం పాగరవేగతుల్యం

విదుద్రువే రాక్షపరాజ పైన్యన్‌. 1

ప్ర అ. రాక్షస సైన్యపాలే=రాక్షప సైన్యమునకు రక్షకుడైన, తస్మీన్‌=ఆ ప్రహస్తుడు, యుద్దే=యుద్దమునందు, ప్లవంగమానామ్‌ బుషభేణ=వావరులలో (్రేష్యుడైన నీలువిచేత, నిహదే=చంపబడినవాడగుచుండగా, భీమాయుధమ్‌= భయం కరములైన ఆయుధములు గలది, పాగరవేగతుల్యమ్‌ =సముద్రవేగముతో సమానము అయిన, రాక్టసరాజ సైన్యమ్‌=రావణుని సైన్యము, విదుద్రువే= పారిపోయెను.

తా. రాక్త్షసపేనానాయకుడైన ప్రహస్తుణ్ణి వానరథ్రేష్టుడైన. వీలుడు చంపీవేయగా భయంకరములైన ఆయుధములు సముద్రవుతో పమావమైవ వేగమూ గల రావణసైన్యము పారిపోయెను, కే మూ. గత్వా తు రక్షోధిపతేః శశంసుః

"సేవాపతిం పొావకసూనుశస్తమ్‌,

తచ్చాపి తేషాం నచనం నిశమ్య

రక్షోధిపః క్రోధనశం జగామ. 2

ప్ర. అ. గత్వా= వెళ్లి, సేనాపతిమ్‌= సేనాసతిని, పావకసూనుశస్తమ్‌= అగ్ని పరుడైన వీలువిచేత చంసబడినవానినిగా, రక్షోధిపతే:=రావణునకు, శశంసుః = చెప్పిరి, రక్ష్రోధిహ=రావణుడు, తేషామ్‌=వాళ్లయొక్క, తత్‌ =ఆ, వచనమ్‌=వచనమును, విశమ్యవవివి, క్రోధవశమ్‌= శ్రోధమువకు వశమును, జగామ=పొందెను.

లా ఆ సైనికులు వెళ్లి శేనాపతివి వీలుడు చంపివేసినట్లుగా రావణునకు తెలుపగా ఆతడు అ మాటలు వివి చాల కోపించెను. 2

యుద్ధకాండము 683 మూ... సంఖ్యే ప్రహస్తం విహతం నిశన్యు

క్రోధార్షితః కోకపరీతచేతాః,

ఉవాచ తాన్‌ రాక్షసయూథముఖ్యా

విన్ద్రో యథా విర్ణరయూథముఖ్యాన్‌. త్రి

ప్ర అ. పంభ్యే=యుద్ధమునందు, (ప్రహస్తమ్‌=ప్రహస్తుణ్ణ, విహ తమ్‌=చంపబడినవానినిగా, నిశమ్య=వివి, క్రోధార్తిత=క్రోధముచేత పీడింపబడిన వాడై, శోకపరీతచేతాః=శకోకముతో నిండిన చిత్తము గలవాడై ఇన్హః=ఇంద్రుడు, నిర్ణరయూథముఖ్యావివ= దేవతల “సేవావాయకులము గూర్చి. వలె, లాక్‌=ఆ రాక్షస్సయూథముఖ్యాన్‌ =రాక్షప పేనానాయకులను గూర్చి ఉవాచ=పలికెను,

లా. రావణుడు, యుద్దములో (ప్రహస్తుడు చంపబడినట్లు విని, కోపముతో బాధపడుచు, మనస్సు శోకముతో నిండగా రాక్షప పేనావాయకులలో, దేవేంద్రుడు దేవ పేనానాయకులతో పలికినట్లు ఇట్లు పలికెను, తి మూ. వావజ్ఞా రిపవే కార్యా య్వైరివ్రుబలపాదవః

ఖా ఒంటి

పూదితః పైన్యపాలో మే పానుయాత్రః సకుఖ్టురః,

ప్ర అ. ఇస్రాబలసాదనః=ఇంద్రుని సైన్యమును వశింపచేసిన, సానుయ్యాత్రః= అనుచరులతో కూడిన, సకుఖ్ఞారః=ఏనుగులతో కూడిన, మే "పైన్యపాలః=నా పేవానాయకుడు, యైః=ఎవరిచేత, పూదితః=చంపబడివాడో, రిపవే=అట్టి శత్రువునకు, అవజ్ఞా=అనాదరము, న కార్వా=చేయదగివది కాదు.

తా. ఇంద్రువి సైవ్యమును కూడ నశింపచేసిన నా సేనాపతివి పరివారముతోను, ఏనుగులతోను సహా చంపివేసిన శత్రువుల విషయమున అవాదరము చూపగూడదు. త్స మూ. పో౭హం రిపువివాశాయ విజయాయావిచారయన్‌,

స్వయమేవ గమిష్యామి రణశీర్షం తదద్భుతమ్‌. ర్‌

ప్ర అ. స అహమ్‌=అట్టి వేను, ఆవిచారయవ్‌ =ఆలోచించకుండగా, రిపువివాశాయ=శత్రువుల వినాశముకొరకు, వియాయ=విజయముకొరకు, అద్భు తమ్‌=ఆశ్చర్యకరమైన, తత్‌=ఆ, రణశీర్షమ్‌=యుద్ధరంగముయొక్క అ(గ్రభాగమును గూర్చి, ప్త్వయమేవ=స్వయముగా, గమిష్యామిజ వెళ్లగలము.

తా. అందుచేత నేనింక ఏమీ ఆలోచించకుండగా శత్రువులను చంపి విజయము పాధించుటకై స్వయముగా ఆశ్చర్యకరమైన యుద్ధరంగా[గ్రభాగమునకు వెళ్తెదను. ర్‌

684 శ్రీమద్రామాయణము మూ. అద్య తద్వావరానీకం రామం చ సహలక్ష్మణమ్‌,

నిర్హహిష్యామి బాణౌ ఘ్రైర్వనం దీపెరివాగ్నిభి, 6

అద్య సంతర్పయిష్యామి పృథివీం కపిశోణీతైణ

ప్ర, ఆ. అద్య=ఇప్పుడు, తత్‌ =ఆ, వానరానీకమ్‌=వావర సైన్యమును, పహ లక్ష్మణమ్‌ =లక్ష్మణునితో కూడిన, రామం చ=రాముణ్లి, దీప్రెః= ప్రజ్వలించుచున్న, అగ్నిభిః=అగ్నులచేత, వనమివ=వనమునువలె బాణౌ ఘైఃచిహణసముదాయముల చేత, నిర్హహిష్యామి=కాల్చినేయగలను. అద్య=ఇప్పుడు, కపిశోణితైః=వానరుల రక్తములచేత, పృథివీమ్‌=భూమిని, సంతర్పయిష్యామి=తృష్తిపొందించెదను,

తా. మండుచున్న అగ్నులచేత వనమును కాల్చివేసి నట్టు, ఇప్పుడు, బాణసముదాయములచేత ఆ వానర సైన్యమును, రామలక్ష్మణులను కాల్చివే సెదను. ఇప్పుడు. వానరుల రక్తములచేత భూమికి పంతృష్తి కలిగించెదను. 68 మూ. స ఏవముక్తా జ్వలనప్రకాశం

రథం తురంగోత్తమరాజియుక్తమ్‌,

ప్రకాశమానం వస్పషా జ్వలన్తం

సమారురోహామరరాజశత్రుః. 7

ప్ర అ. అమరరాజశత్రుః=దేవేంద్రుని శత్రువైన, సః=ఆ రావణుడు, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తా కం వలికి, జ్వలనప్రకాశమ్‌ =అగ్నివంటి ప్రకాశముగల, తురంగోత్త మరాజియుక్తమ్‌=(శష్టములైన గుజ్జముల పంక్తితో కూర్చబడిన, ప్రకాశమానమ్‌=(ప్రకొ శించుచున్న, వపుషా=దేహముతో, జ్వలన్తమ్‌=మండుచున్న, రథమ్‌=రథమును, సమారురోహవ=ఎక్కెను.

తా. దేవేంద్రుని శత్రువైన ఆ రావణుడు ఇట్లు పలికి అగ్నివంటి ప్రకాశము గల రథము నెక్కెను. దానికి (శ్రేష్టములైన చాల గుర్రములను కట్టిరి అది మండుచున్నట్లు _ (ప్రకాశించుచుండెమ. 7 ము* స శజ్ధభేరపణవప్రణాదై

రాస్పోటిత క్ష్వేడిత సింహవాదైః

పుణ్యః ప్తవైశ్సాపి సుపూజ్యమావ

స్తీదో యయౌ రాక్షపరాజముఖ్యః 8

ప్ర అ, తదా=అప్పుడు, రాక్షసరాజముఖ్యః=రాక్షసరాజులలో (శ్రేష్టుడైన, సః=ఆతడు, శజ్ఞభేరీపణవ(ప్రణా దైః=శంఖములయొక్క భేరీలయొక్క పణవము లయొక్క _ధ్వనులతోను, ఆస్ఫోటితక్షేడితసింహనాదైః=జబ్బలు చరచుటతోను, అరచుటతోను, _సింహవాదములతోను, పుణ్యెః=ఉత్తముములైన, స్తవైశ్చాపి=

యుద్ధకాండము 685 ప్తోతములతోను, సుపూజ్యమావః=బాగా పూజింపబడుచు, యయౌజ వెళ్లెను.

తా. రాక్షసులందరూ శంఖభేరీ పణవనములను (మోగించుచు, జబ్బలు చరచుచు, అరచుచు, సీంహవాదములు చేయుచు, ఉత్తమములైన స్తోత్రములు చేయుచుండగా రావణుడు బయలుదేరెను. 8 మూ. స వీలజీమూతనికాశరూప

ర్మాంపాశవైః పావకదీప్త ేనైః, |

బభౌ వృతో రాక్షసరాజముఖ్యో

భూతైర్వ ఎతో రుద్ర ఇవామ'రేశః ౦9

ప్ర. అ. నీలజీమూతనికాశరూ పైః=నల్లవి మేఘములతో పమానములైన రూపములు గల, పావకదీప్తనేతైః=ఆగ్నినలె మండుచున్న నేత్రములుగల, మాంసొ శవైః= మాంసముమ భుజించు..రాక్షసులతో, పః=ఆ, రాక్ష సరాజముఖ్యః=రావణుడు, భూలైః=భూతములతో, వృతః=కూడిన, అమరేశః=డేవతల (ప్రభువైన, రుద్రః ఇవ=రుద్రుడు వలె, బభౌ=్రకాశించెను.

తా. నల్లని మేఘములవంటి రూపములు గలవారు, అగ్నివలె ్రకాశిం చుచున్న _ నేత్రములు కలవారు అయిన ఆ రాక్షసులతో కూడిన రావణుడు భూతములతో కూడిన దేనతాప్రభువైన రుద్రుడు వలె ప్రకాశించెను. 9 మూ. తతో నగర్యాః సహపా మహొజా

నిష ౨మ్య తద్యావర సైన్య ముగ్రమ్‌,

మహార్థవాభ్రస్తనితం దదర్శ

సముద్యతం పాదసశ్రైలహస్తమ్‌. 10

ప్ర అ. తత=అటుపిమ్మట, మహొజాః=గొప్పు వేగము గల రావణుడు, సహసా=వెంటనే, నగర్యాః=నగరమునుండి, నిష్క్రైమ్య=బయలు వెడలి, ఉగ్రమ్‌=భయంకరము, మహార్థవాభ్రస్తనితమ్‌=మహాసముద్రము_ వంటి, మేఘమువంటి ధ్వని గలది, సముద్యతమ్‌=సన్నద్ధమైనది, పాదపశైలహస్తమ్‌= వృక్షములు పర్వతములు హస్తములందు కలది అయిన, తత్‌ వానర సైన్యమ్‌=ఆ వానర సైన్యమును, దదర్శ=చూచెను.

తా. పిమ్మట, గొప్ప తేజస్సుగల రావణుడు వెంటనే లంకనుండి బయల్వెడలి మహాసముద్రమేఘముల వలె గర్హించుచు, వృక్షములు పర్వతములు హస్తములందు. ధరించి. యుద్దానికి పీద్ధముగా ఉన్న, భయంకరమైన ఆ వానర సైన్యమును చూచెను. 10

686 శ్రీమద్రామాయణము మూ, తద్రాక్షపానీకమతిప్రచణ్ఞ |

మాలోక్య రామో భుజ గేన్దుబాహుః,

విభీషణం శస్త్రభృతాం వరిష్ట

మువాచ సేవానుగతః పృథుశశ్రీ£ 1]

ప్ర అ. భుజ గేన్తుబాహుః=సర్పరాజువంటి బాహువులు కలవాడు, “పేవానుగతః= పేనచేత అనుపరింపబడినవాడు, పృథుశ్రీః=గొప్ప ఐశ్వర్యము. గల వాడు అయిన, రామః=రాముడు, అతిప్రచణ్ఞమ్‌=చాల తీవ్రమైన, తత్‌=ఆ, రాక్షసానీకమ్‌=రాక్షస సైన్యమును, ఆలోక్య=చూచి, శస్త్రభృతామ్‌=ఆయుధము లను ధరించువారిలో, వరిష్మమ్‌=(శ్రేష్టుడైన, విభీషణమ్‌ =విభీషణుని గూర్చి, ఉవాచ=పలికెము,

తా. సర్పరాజు వలె పొడవైన బలిష్టమైన బాహువులు గలవాడు, సేనచేత అనుసరింపబడినవాడు, గొప్ప తేజస్సుతో కూడినవాడు అయిన రాముడు చాల భయంకరమైన ఆ పైన్యమును చూచి శస్త్రధారులలో (శ్రేష్టుడైన విభీషణునితో ఇట్లు పలికెను, షై మూ. వావాపతాకర్వజఛదత్రజుష్టం

ప్రాసా సిశూలాయుధశస్త్రజుష్టమ్‌,

క స్యేదమక్షోభ్యమభీరుజుష్టం

"సైన్యం మ హేన్హ్రోపమవాగజుష్టమ్‌, 2

ప్ర ఈ నానాపతాకధ్వజఛత్రజుష్తమ్‌ =అనేకవిధములైన పతాకలతో, ధ్వజములతో, ఛత్రములతో కూడినది, ప్రాపా సిశూలాయుధశస్త్రజుష్టమ్‌= ప్రాసలతో, ఖడ్గములలో, శూలాయుధములతో, ఇతరశస్త్రృములతో కూడినది, అభీరుజుష్టమ్‌= ధైర్య వంతులతో కూడినది, ను హేన్హ్రోపమనాగజుష్టమ్‌=మ హేంద్రపర్వతమువంటి ఏమ గులతో కూడినది. అయిన, అక్షోభ్యమ్‌=క్షోభింప శక్యము కానిది అయిన, ఇదమ్‌=ఈ, 'సైన్యమ్‌= సైన్యము, కస్య=ఎవనిది?

తా, క్షోభింప శక్యము కాని ఈ సైన్యము ఎవనిది? అనేకవిధములైన వతాకలు, ధ్వజములు, ఛత్రములు ఉన్న ఈ సైన్యములో ప్రాసలు, ఖడ్గములు, శూలములు మొదలైన ఆయుధములు ధరించిన ధరైర్యవంతులైన యోధులు కనబడుచున్నారు. దీనిలోవి ఏనుగులు మహేంద్రపర్వతము వలె ఉన్నవి. 12 మూ తతస్తు రామస్య విశమ్య వాక్యం

విభీషణః శక్రసమానవీర్యః;

యుద్ధకాండము 687 శశంస రామస్య బలప్రవేకం మహాత్మవాం రాక్షసపుంగవానామ్‌. 13 ఈ అ. తతః=ఆటుపిన్ముట, శక్రసమానవీర్యః=దేవేంద్రునితో సమా నమైన పరాశక్రమముగల, విభీషణః=విభీషణుడు, రామస్య=రామునియొక్క, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, నిశమ్య=విని, మహాత్మనామ్‌=గొప్ప బుద్రిబలము గల, రాక్షసపుజ్లనానామ్‌ =రాక్షస్మశ్రేష్టలయొక్క, బలట్రవేకమ్‌=ఉత్తమమైన సైన్యమును గూర్చి, రామస్య=రామునకు, శశంస=చెప్పెను. తా. అప్పుడు దేవేంద్రుని పరాక్రమము నంటి పరాక్రమము గల విభీషణుడు రాముని మాటలు విని గొప్పు బుద్ధిబలము గల రాక్షస్మశ్రేష్టుల ఆ ఉత్తమ పైన్యముమ గూర్చి చెప్పెను. 13 మూ మోఒసపౌొ గజప్కన్త్హగతో మహాత్మా వనోదితార్కోపమతామవక్తః, పసంకమృయన్నాగశిరో ౬భ్యు పైతి హ్యకన్పునం ల్వేన మవేహి రాజన్‌, కడ ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా ! గజస్కన్ధగతః= ఏనుగు మూపురమును పొందిన వారై నవోదితార్కోపమతా మవక్త్యః= క్రొత్తగా ఉదయించిన సూర్యునితో సమానమైన ఎజ్జని ముఖముగల, మహాత్మా=మహాత్ముడైన, యః ఆసౌ=ఏ ఇతడు, నాగశిరః= ఏనుగు శిరస్సును, సంకమ్పయన్‌ =కంపీింపచేయుచు, అభ్యు పైతి=వచ్చుచున్నాడో, ఏనమ్‌=వీవివి, అకన్సునమ్‌=అకంపనువిగా, అవేహీజ=తెలుసుకొనుము. తా. రాజా |! ఏనుగపై ఎక్కి, దాని శిరప్పును(తన శరీరభారము చేత)కదల్పుచు, వచ్చుచున్న, అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుడువలె ఎట్జనైన ముఖము గల ఈ మహాత్ముడు అకంపనుడు, ( హనుమంతుని చేతిలో చచ్చిన అకంపనుడు(56 వ సర్గ) బీరు, ఇతడు వేరు అని వ్యాఖ్యాతలు. ప్రాచ్యపాఠంలో వీవి పేరు *ప్రవీరబాహువు”) మూ. యో౭పౌ రథప్టో మృగరాజకేతు ర్హున్వన్హనుః శక్రధమఃప్రకాశమ్‌, కరీవ భాత్యుగ్రవివృత్తదం స్ట్రః స్‌ ఇన్దుజీన్నాను వరప్రధావణ కేర్‌ ప్ర. అ. రథస్థః=రథమునందున్నవాడు, మృగరాజకేతుః= సింహము ధ్వ్యజమునందు. గలవాడు, శక్రధనుఃప్రకాశమ్‌=ఇంద్రధనస్పు వంటి ప్రకాశము

688 శ్రీమద్రామాయణము అతదు, ఉగ్రవివృత్తదంస్ట్రశ=భయంకరములైన, వంకర తిరిగిన కోరలు గలవార్డై కరీవ=గజము వలె, భాతి= ప్రకాశించుచున్నాడో, సః=ఆతడు, వరప్రధానః=వరములు ప్రధానములుగా గల, ఇన్హుజిత్‌ నామ=ఇంద్రజిత్తు అనువాడు.

తా సింహము ధ్వజమునందున్న రథమెక్కి ఇంద్రధనస్సు వలె (ప్రకాశించున్న ధనస్సును కదల్చుచు, భయంకరములైన, వంకర తిరిగిన కోరలతో ఏనుగ నలె ఉన్న ఇతడు ఇంద్రజిత్తు, నరములచే లభించిన గొప్ప పరాక్రమాదులు ఉన్నవాడు. కేర్‌

జ్య జ్య ఆక్టీ,

మూ, యళ్టైష వివ్ధా శ్ట్‌స్తమ హేన్హుకల్పో

ధన్వీ రథప్టో౭_తిరథో ౬తివీరః

విస్పారయంశ్చాపమతుల్యమానం

నామ్నాతికాయో ౬ తివివృద్ధకాయః, 16

ప్ర అఆ, విన్హ్యాస్తమ హేన్హుకల్పః=వింధ్య-అస్తాది-య హేంద్రాదుల వలె ఉన్నవాడు, ధన్వీ=ధనుర్హరుడు, రథస్థ=రథమునందున్నవాడు, ఆతిరథః=ఆతిర థుడు, అతివీర=చాల గొప్పవీరుడు, ఆతుల్యమూనమ్‌=సాటిలేని ప్రమాణము గల, చాపమ్‌=ధనస్సును, విస్పారయన్‌ =చరచుచున్నవాడు అయిన, ఆతివివృద్ద కాయః=చాల వృద్ధి చెందిన శరీరము గల, యః ఏషః=ఏ ఇతడు వచ్చుచున్నాడ్‌, అయమ్‌=ఇతడు, నామ్నా=పేరుచేత, ఆతికాయః= అతికాయుడు.

తా. వింధ్యపర్వతముతోను, అస్తాద్రితోను, మ హేంద్రపర్వతముతోను సమానుడు, ధనుర్ధరుడు, రథమునందున్నవాడు, అతిరథుడు, మహావీరుడు, చాల "పెద్దదైన ధనస్సును చరచుచున్నవాడు, చాల పెద్దగా పెరిగిన దేహము కలవాడు అయిన ఇతడు అతికాయుడు. 16 మూ మయమోఒపౌ నవార్కోదితతామచక్తు

రారుహ్య ఘణ్జావినదప్రణాదమ్‌,

గజం ఖరం గర్జతి వై మహాత్మా

మహేదరో వామ స ఏష వీరః 17

ప్ర, అ. నవార్కోదితతామ్రచక్తుః= నూతనముగా ఉదయించిన సూర్యుడు వలె ఎజ్జనైన నేత్రములు గలు యః అసౌ=ఏ ఇతడు, ఘణ్ఞానినదప్రణాదమ్‌= ఘంటార్వనిచేత ధ్వనించుచున్న, గజమ్‌=గజమును, ఆరుహ్య=ఎక్కి, ఖరమ్‌=కటు వుగా, గర్హతి=గర్హించుచున్నాడో, మహాతాామహాత్ము డైన, పః ఏషః వీర=లట్టీ ఈ వీరుడు, మహోదరో నామ=మహోదరు డను పేరు గలవాడు

తా. అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుడు వలె ఎజ్జగా ఉన్నకళ్లలో,

యుద్ధకాండము 689 ఘంటార్వనులతో ఎక్కువ శబ్దము చేయుచున్న ఏనుగను ఎక్కి క్రూరముగా అరచుచున్న ఈ మహాత్ముడైన వీరుడు మహోదరుడు. కె? మూ. యోఇఒపొ హయం కొఖ్యనచిత్రభాణ్ణ

మారుహ్య సన్వాభ్రగిరిప్రకాశః

ప్రాసం సముద్యమ్య మరీచినద్ధం

పిశాచ ఏషోఒశనితుల్యవేగః. 18

ప్ర. అ. సంధ్యాభగిరిప్రకాశః=పంధ్యాకాలమునందలి మేఘము, పర్వతము వంటి ప్రకాశ గల, యఃఏ, ఆసౌ=ఇతడు, కాఖ్బనచిత్రభాణ్ఞమ్‌= చిత్రములైన బంగారు అలంకారములు గల, హయమ్‌=గుజ్జమును, ఆరుహ్య=ఎక్కి, మరీచిన ద్ధమ్‌=కిరణములచేత కట్టబడిన(చుట్టబడిన), 'ప్రాసమ=ప్రాసను, సముద్యమ్య=ఎత్తి వచ్చుచున్నాడో, ఏషః=ఇతడు, అశనితుల్యవేగఃవ= పిదుగుతో సమానమైన వేగము గల, పిశాచ=పిశాచుడు,

లా. విచిత్రమైన బంగారు అలంకారములచేత ఆలంకరించిన గుజ్జమును ఎక్కి, కిరణములను ప్రసరింపచేయుచున్న ప్రాసమును ధరించి వచ్చుచున్న, సంధ్యాకాలమునందలి మేఘముతోను షర్వతముతోను సమానమైన కాంతి గల ఇతడు. పిడుగుతో సమానమైన వేగము గల పిశాచుదు. కతి మూ. యత్ఫెష శూలం నిశితం ప్రగృహ్య

విద్యుత్స్రభం కింకరవజవేగమ్‌,

ఇట్టి (జి

వృ బన్హుమాస్టాయ శశిప్రకాశ

మూయాతి పోఒపొ త్రిశిరా యశస్వీ, 10

ప అ. యః ఏషః=ఏ యితడు, నిశితమ్‌=వాడియైన, విద్యుత్స్రభమ్‌= మెరుపు వంటి కాంతి గల, కింకరవజ్రవేగమ్‌=కింకరుడైన వజవేగము. గల, శూలమ్‌=శూలమును, (ప్రగృహ్య=గ్ర హించి, శశిప్రకాశమ్‌=చంద్రునివంటి కాంతి గల, వృ షేన్హామ్‌=(శ్రేష్ప మైన వృషభమును, ఆరుహ్య=ఎక్కీ, ఆయాతి=వచ్చుచున్నాడో, సః అసౌ=అట్టి ఇతడు, యశప్వీ=కీర్తిగల, (త్రిశిరాఃవ= త్రిశిరస్సు.

లా. మెరపు వంటి (ప్రకాశ గల, వజనేగము. కింకరుడుగా గల వాడియైన శూలమును ధరించి, చంద్రుడు వలె ఖెల్లగా ఉన్న వృషభమును ఎక్కి వచ్చుచున్నవాడు కీర్తిమంతుడైన త్రిశిరస్కుడు. 19 మూ. అపొ చ జీమూతనికాశరూసః

కుమ్ళః పృథువ్యూఢసుజాతవక్షాః

690 శ్రీమద్రామాయణము

సమాహితః పన్నగరాజకేతు

ర్విప్ఫారయన్యాతి ధమర్విధూన్వన్‌. 20

ప్ర అ. జీమూతనికాశరూపః= మేఘముతో సమానమైన రూపము గలవాడు, పృథువ్యూడసుజాతవక్షాః=బలిసిన విశాలమైన అందమైన వక్షస్థలము కలవాడు, సమాహితః=ఏకాగ్రచిత్తము కలవాడు, పన్నగరాజకేతుః=సర్పరాజు. కేత్రు వునందు కలవాడు అయిన, అఆసౌ=ఈ, కున్ఫుః=కుంభుదు, ధనుః= ధనస్సును, విధూన్వన్‌=కదల్చుచు, విస్పారయన్‌=చరచుచు, యాతి= వెళ్లుచున్నాడు.

తా. మేఘమువంటి రూసము, బలిసి విశాలముగా అందముగా ఉన్న వక్షస్థలము గల ఈ కుంభుడు యుద్ధమునందు ఏకాగ్రమైన చిత్తముతో ధనస్సును కదల్చుచు, చరచుచు. వచ్చుచున్నాడు. ఇతని కేతువు మీద పర్పరాజచిహ్న మున్నది. 20 మూ, యతళశ్చెష జామ్పూనదవజజుష్టం

దీప్తం పధూమం పరిఘం ప్రగృహ్య,

ఆయాతి రక్షోబలకేతుభూతః

పోఒపౌ నికుమ్భో౬ద్భుతవీరకర్మా. లే

ప్ర అ యః ఏషః=ఏ ఈతడు, జామ్పూనదవ'జజుష్షమ్‌ =బంగారముచేత వజ్రములచేత పొందబడిన, దీప్తమ్‌=(ప్రజ్వలించుచున్న, పధూమమ్‌=ధూమముతో కూడిన, సరిఘమ్‌=పరిఘను, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, ఆయాతి= వచ్చుచున్నాడో, సః ఆసౌవ=అట్టి ఇతడు, రక్షోబల కేతుభూతః=రాక్షస సేనకు ధ్వజము నంటివాడైన, అద్భుతవీరకర్మా = ఆశ్చర్యకరమైన వీరకృత్యములు గల, నికుమృఃజనికుంభుడు.

తా. బంగారముతోను, వజ్రాలతోను కూడిన ప్రజ్వలించుచున్న పొగలు వచ్చుచున్న పరిఘను గ్రహించి నచ్చుచున్నవాడు రాక్షస సైన్యమునకు ధ్వజమువంటి, ఆశ్చర్యకరములైన _ వీరకృత్యములు చేయు నికుంభుడు. 2] మూ, యళ్ళెష చాపొ సిశరాఘజుష్తం

పతాక్‌నం పావకదీప్తరూసమ్‌,

రథం సమాస్థాయ విభాత్యుదగ్రో

నరాన్తకో౭పౌ నగశ్చజ్లయోరధీ. 22

ప్ర అ. చాపాసిశరాఘజుష్టమ్‌ =ధనస్సులతోను, ఖడ్గములతోను, బాణస ముదాయముతోను కూడిన, పతాకినమ్‌=పతాకలు గల, పావకదీష్తరూపమ్‌=అగ్నివలె [ప్రకాశించుచున్న రూపము గల, రథమ్‌=రథమును, సమాస్థాయ=అధిస్కించి, యః ఏషః=ఏ ఇతడు, విభాతి=ప్రకాశించుచున్నాడో, ఉద(గ్రః£తీవ్రస్వభావవంతుడైన,

యుద్ధకాండము 691 అసౌజఇతడు, నగశ్చబ్లయోధీ=పర్వతశిఖరములతో ఢీకొని యుద్ధముచేయు, నరాన్తకః=నరాంతకుడు.

తా. ధనస్సులు, ఖడ్గములు, బాణసముదాయము ఉంచిన, పతాకలచే అలంకరించిన, అగ్నివలె (ప్రజ్వలించుచున్న రూపముగల రథమునెక్కి ప్రకాశించుచున్న ఈ తీవ్రమైన స్వభావము గలవాడు నరాంతకుడు. ఎదిరించి నిలబడువాళ్లు లేకపోవుటచే ఇతడు పర్వతశిఖరములతో యుద్ధము చేయుచుండును. 22 మూ. యక్సెష వానావిధఘోరరూపై

ర్వా ఫో ఫ్ట్రవాగేన్తుమ్భగాశ్వవ శ్రైః,

భూతైర్వృతో భాతి వివృత్తనేరై

ర్యోపొ సురాణామపిదర్పహన్నా, 23

యతైతదిన్తుప్రతిమం విభాతి

ఛత్రం సితం పూక్ష శశలాకమగ్య్యమ్‌,

అదైష రక్షోధిపతిర్మహాత్మా

భూతైర్వ ఎలో రుద్ర ఇవావభాతి. లైడ్త

ప్ర అ, యః ఏషు=ఏ ఇతడు, నానావిధఘోరరూ పైః=అనేకవిధములైన ఘోరములైన రూపములు గల, వ్యాఘ్ర స్రవా గేనుమృగాశ్వవ క్తః= పెద్దపులుల, ఒంటెల, ఏనుగుల, లేళ్ల, గుజ్జముల ముఖములు గల, “వెవృత్తనేలైఃజతిరి గిన. వేత్రములు గల, భూలైః=భూతములతో, వృతః=కూడినవాడై, భాతి= (ప్రకాశించుచున్నాడో, యః అసౌ=ఏ ఇతడు, సురాణామపి=దేవతలయొక్క కూడ, దర్పహన్తా=దర్పమును లొలగించువాడో, ఏషః=ఇతదు, మహాత్మా=మహా త్ముడైన, రక్షోధిపతిః=రాక్షసరాజు. ఇన్హుప్రతిమమ్‌ =చంద్రునితో సమానము, సూక్ష శశలాకమ్‌ =సూక్ష శ్రములైన ఊచలు గలది, అగ్యమ్‌= శ్రేష్టము అయిన, పితమీ=తెల్లవి, ఛత్రమ్‌=ఐఛత్రము, య(త్ర=ఎక్కడ, విభాతి= ప్రకాశించుచున్నదో, అత్ర=ఇక్కడ, భూతైః=భూతములతో, వృతః=కూడిన, రుద్రః ఇవ=రుద్రుడు వలె, విభాతి=(ప్రకాశించుచున్నాడు.

తా. అనేకవిధములైన భయంకరరూపములు గల, పెద్దపులులు, ఒంటెలు, ఏనుగులు, లేళ్తు, గుట్తిములు -* వీటి ముఖములవంటి ముఖములు గల,

న్‌ ప!

తిరిగిపోవుచున్న నేత్రములు గల భూతములతో కూడినవాడు దేవతల దర్చ్పమును కూడ తొలగించిన రావణుడు. సన్నని ఊచలు గల, చంద్రుడు వలె తెల్లగా ఉన్న (శ్రేష్టమైన ఛత్రము దగ్గర ఇతడు భూతములతో కూడిన రుద్రుడు వలె ప్రకాశించుచున్నాడు. 23, 24

692 శ్రీమద్రామాయణము మూ. అపొ కిరీటీ చలకుజ్జలాప్యో

వగేన్హ్రవిన్ట్యోపమభీమకాయః,

మ బాను వైవప్వతదర్పహన్నా

రక్షోధిపః సూర్య ఇవావభాతి. 25

ప్ర అ కిరీటీ=కిరీటము గలవాడు, చలకుణ్ణలాస్యః=కదలుచున్న కుండ లములు గల ముఖము గలవాడు, నగేన్హువిన్దోపమభీమకాయః=పర్వత్కశ్రేష్ట మైన వింధ్యపర్వతముతో సమానమైన భయంకరమైన దేహము గలవాడు, మహే న్రువైవస్వతదర్పహన్హా=మ హేంద్రయముల దర్చమును పోగొట్టినవాడు అయిన, రక్షోధిపః=రావణుడు, సూర్యః ఇవ=సూర్యుడు వలె, ఆవభాతి= ప్రకాశించుచున్నాడు.

తా. యమదేనేంద్రుల దర్పమును పోగొట్టిన ఈ రావణుడు సూర్యుడు నలె ప్రకాశించుచున్నాడు, వింధ్యపర్వతము వంటి భయంకరమైన శరీరము గల ఇతడు కిరీటమును ధరించి ఉన్నాడు. ఇతని ముఖమునం దున్న కుండలములు కదలుచున్నవి. 25 మూ, ప్రత్యువాచ తతో రామో విభీషణమరిందముః,

అహో దీస్తమహాతేజా రావణో రాక్ష పేశ్వరః. 26

లు

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, ఆరిందమః=శత్రుసంహారకు డైన, రామః రాముడు, విభీషణమ్‌ =విభీషణుని గూర్చి, ప్రత్యువాచ=తిరిగి పలికెను. అహో=ఏమి ఆశ్చర్యము ! రాక్ష సేశ్వరః=రాక్షపరాడైన, రావణః=రావణుడు, దీస్తమహాతేజాః= ప్రకా శించుచున్న గొప్ప లేజప్పు గలవాడు |!

తా. పీమ్మట శత్రుసంహారకుడైన రాముడు విభీషణునితో ఇట్లు పలికెను. “ఆహా ! రాక్టసరాజైన రావణుడు తేజస్సుతో ఎంత గొప్పగా ప్రకాశించుచున్నాడు ( 26 మూ. ఆదిత్య ఇవ దుస్ప్రేక్షో రశ్మిభిర్భాతి రావణః,

వ వ్యక్తం లక్ష్యతే హ్యస్య రూపం చేజః:సమావృతమ్‌. 27

ప్ర అ. రావణః=రావణుడదు, రక్మిభిః=కీరణములచేత, ఆదిత్యః ఇవజ సూర్యుడు వలె, దుష్ప్రేక్ష =చూడ శక్యముకానివాడై, భాతి= ప్రకాశించు చున్నాడు. అస్య=ఈతనియొక్క, తేజఃసమావృతమ్‌=తేజస్సుచేత కప్పబడిన, రూపమ్‌ =రూపము, వ్యక్తమ్‌=స్పష్టముగా, న లక్ష ఫతే హి=చూడబడుటలేదు.

తా. కిరణములు వ్యాపీంచి ఉండుటచేత సూర్యుడు వలె ఈ రావణుడు చూచుటకు. శక్యము కాకుండా ఉన్నాడు. చుట్టూ తేజప్సుతో విండిన ఈతని రూపము స్పష్టముగా కనబడుటలేదు. 27

యుద్ధకాండము 603 మూ. దేవదానవవీరాణాం వపుర్నెవంవిధం భవేత్‌,

యాదృశం రాక్ష సేన్సుస్య 'వపురేతద్విరాజతే. 28

ప్ర. అ. దేవదానవవీరాణామ్‌ = దేవతలలో వీరులయొక్క, దానవులలో వీరులయొక్క, వపుః=శరీరము, రాక్ష సేన్తాస్య =రావణునియొక్క, ఏతత్‌ = ఈ, నపుః= శరీరము, యాదృశమ్‌=ఎట్టిదిగా, విరాజతే=(ప్రకాశించుచున్నదో, ఏవం విధమ్‌=ఇట్టిదిగా, న భవేత్‌ =ఉండదు.

తా. దేవదానవీరుల శరీరము కూడ ఈ రావణుని శరీరము ఎట్లు ప్రకాశించుచున్నదో అట్టు ప్రకాశించదు. 28 మూ. పర్వే పర్వతసంకాశాః సర్వే పర్వతయోధినః,

సర్వే దీప్తాయుధధరా యోధాశ్చాస్య మహాత్మనః 20

ప్ర అం మహాత్మనః=మహాత్ము డైన, అస్య=ఇతనియొక్క, యోధాః= యోధులు, సర్వే=ఆందరూ, పర్వతసంకాశాః=పర్వతములతో సమానులు. పరే(=అందరూ, పర్వ్పతయోధినః=పర్వతములతో యుద్ధము చేయువారు, సర=ఆందరూ, దీప్తాయుధధరాః= ప్రజ్వలించుచున్న ఆయుధములు ధరించి నవారు.

తాం మహాత్ముడైన ఇతని యోధు లందరూ పర్వతముల వలె ఉన్నారు, అందరూ పర్వతాలతో యుద్ధము చేయగలిగినవారే. అందరూ (ప్రకొశించుచున్న ఆయుధాలు ధరించుచున్నవారే. 29 మూ, విభాతి రక్షోరాజో౬-సౌ ప్రదీ స్తెర్ఫీమదర్శనైః;

భూతైః పరివృతైస్తీ క్రై ్లేహవద్భిరివాన్త కః, 80

ప్ర అ ధైది పైగా చ్రజ్బలించుచున్న, భీమదర్శవైః=భయంకరమైన దర్శ నము గల, తీక్షైః=క్రూరులైన, హవద్భిః= పెద్ద దేహము గల, పరివృలైః=చుట్టూ ఉన్న, భూవైః=భూతములతో, అసౌ=ఈ, రక్తేేరాజః =రాక్షసరాజు, అన్తకః ఇవ= యముడు వలె, భాతి= ప్రకాశించుచున్నాడు.

తా. ్రకాశించుచున్నవారు, చూచుటకు భయమును కలిగించువారు, క్రూరులు, సెద్ద దేహములు గలవారు అయిన చుట్టూ ఉన్న భూతములలో ఈ రాకపరాజు యముడు వలె ప్రకొశించుచున్నాడు. 30

చ

మూ, దిష్టా స్రయమద్య పాపాత్మా మము దృష్టిపథం గతః,

అద్య క్రోధం విమోక్ష్యామి పీతాహరణపంభవమ్‌. 31

ప అ. దిష్ట్యా=దైవవశముచేత, పాపాత్మా=పాపాత్ముడైన,

694 శ్రీమద్రామాయణము అయమ్‌=ఇతదు, మమ=నాయొక్క, దృష్టిపథమ్‌=దృష్టిమార్గమును, గతః=పొంది వాడు, ఆద్య=ఇప్పుడు, పీతాహరణసంభవమ్‌= సీతను హరించుటవలన కలిగిన, 'క్రోధమ్‌=క్రోధమును, విమోక్ష్యామి=నిడువగలను,

తా. దైవవశముచేత ఈ పాపాత్ముడు ఇప్పుడు నా కంట బడివాడు. ఇపుడు. సీతను హరించుట వలన కలిగిన క్రోధమును వీనిమీద విడచెదను.31 మూ. ఏవముక్త్వా తతో రామో ధనురాదాయ వీర్యవాన్‌,

లక్ష్మణామచరస్తప్థా పముద్దృత్య శరోత్తమమ్‌, త్రై

ప్ర. ఆ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, రామః=రాముడు, ఏవమ్‌= ఇట్లు, ఉక్తాా=పలికి, తతజఆఅటు పిమ్మట, ధనుః=ధనస్సును, ఆదాయ=గ్రహించి, శరో త్రమమ్‌=ఉత్తమమైన శరమును, సముద్ధృత్య= ఎత్తి, లక్ష్మణానుచరః=లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా గలవాడై, తస్టా=విలచెను.

తా. పరాక్రమవంతుడైన రాము డిట్లు పలికి, పిమ్మట ధనస్సు గ్రహించి, ఉత్తమమైన బాణమును తీసికొని, విలబడెను. లక్ష్మణుడు రాముని వెనుకవే నిలచెను. 32 మూ. తత ప రక్షోధిపతిర్మహాత్మా

రక్షాంపి తాన్యాహ మహాబలావి,

ద్వారేషు చర్యాగృహగోపు రేషు

సునిర్వ ఎళొప్తీష్టత నిర్విశజ్కాః 33

ప్ర. అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాత్మా=మహాత్ముడైన, సః=ఆ, రక్టోధి పతిః=రావలణుడు, మహాబలాని=గొప్ప బలము గల, తాని=ఆ, రక్షాం సి=రాక్షసులను గూర్చి, ఆహవ=పలికెను. ద్వారేషు= ద్వారములయందు, చర్యాగృహగోపు రేషు=మహా మార్గములలో ఉన్న గృహముల _ గోపురములయందు, సునిర్వృతాః=బాగా సుఖము గలవారై నిర్విశజ్కాః= భయము లేవివారై తిష్టత=ఉండుడు.

ఛా. పిమ్మట మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసరాజు బలవంతులైన ఆ రాక్షసులతో ఇట్లనెను-- “మీరు ద్వారములవద్దను, మహామార్గములలో ఉన్న గృహముల గోపురములందు ఏ భయము లేక సుఖముగా ఉండుడు". 33 మూ. ఇహాగతం మాం సహితం భవద్భి

ర్వనౌకసశ్చిద్రమిదం విదిత్వా,

శూవ్యాం పురీం దుష్ప్రుసహాం ప్రమథ్య

ప్రధర్హయేయుః సహపా పమేతాః తడ

ప్ర అ. భవద్భిః=మీతో, సహితమ్‌=కూడిన, మామ్‌=నన్ను, ఇహ=ఇక్క

యుద్ధకాండము 605 డికి, ఆగతమ్‌=వచ్చినవానినిగా, ఇదమ్‌= ఈ, ఛిద్రమ్‌= అవకాశమును, విదిత్వా=లెలి సీకొని, వవౌకసః=వానరులు, సమేతాః= కలసినవార్తై దుష్ప్రసహామ్‌=ఎదిరింప శక్యము కావి, శూవ్యామ్‌=శూన్యమైన, పురీమ్‌=పట్టణమును, ప్రమథ్య=మథించి, పహసా=హటాత్తుగా, ప్రధర్ణయేయుః=ధర్షించెదరు.

తా. నేను మీ అందరితో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చినట్లుగా వానరులు తెలిసికొని, ఈ అవకాశము దొరకుటచే అందరూ కలిసి, ఎదిరింప శక్యము కాని శూన్యమైన లంకాపురివి న్షోభచెందు నట్లు చేసి హటాత్తుగా పీడించెదరు. మూ. విసర్హయిత్యా పచివాంస్తతస్తాన్‌

గలేషు రక్షఃసు యథావియోగమ్‌,

వ్యదారయద్వానరపాగరౌఘం

మహార్యుషః పూర్ణమివ్నార్హనౌఘమ్‌, 835

ప్ర. అ. తాన్‌=ఆ, పచివాన్‌=సచివులను, విపర్ణయిత్వా=పంపీవేపి, తతః=అఆటుపిమ్మట, రక్షసు=రాక్షసులు, యథానియోగమ్‌= ఆజ్ఞానుసారముగొ, గతేషుజ వెళ్లినవారగుచుండగా, వానరసాగరౌఘమ్‌= వానరసముద్రముయొక్క (ప్రవా హమును, మహారుషు=గొప్ప చేస, పూర్ణమ్‌=నిండిన, అర్థవౌఘమ్‌ ఇవ=సము ద్రజలసముదాయమును వలె, వ్యదారయత్‌ =చీల్చివే పెను.

తా. ఆ మంత్రులను పంపివేసి, ఆ రాక్షసు లందరు ఆజ్ఞానుసారము వెళ్లిన పిమ్మట, గొప్ప వే సముద్రజలసముదాయమును చీల్చినట్టు వానరసముద్ర ప్రవాహమును చీల్చివేపెను, 83ర్‌ మూ. తమాపతన్తం పహపా సమీక్ష్య

దీస్తేషుచాపం యుధి రాక్ష సేన్హుమ్‌,

మహత్పముత్సాట్య మహీధరాగ్రం

దుద్రావ రక్షోధిపతిం హరీశః. 36

ప అ. యుధి=యుద్ధమునందు, సహసా=శీఘ్రముగా, ఆపతన్తమ్‌= వచ్చిపదుచున్న, దీస్తేషుచాపను=ప్రకాశించుచున్న బాణములు ధనస్సు గల, రాక్ష సేన్తుమ్‌=రావణుని, పమీక్ష్య=చూచి, హరీశఃజ=సుగ్రీవుడు, మహత్‌ =గొప్ప, మహీధరాగ్రమ్‌ =పర్వతశి ఖరమును, సముత్సాట్య= పెకలించి, రక్షోధిపతిమ్‌=ఆ రాక్షపరాజును గూర్చి, దుద్రావ=పరు గెత్తెను.

తా. ప్రకాశించు. ధనుర్చాణములతో యుద్ధములో హటాత్తుగా వచ్చి మీద పడుచున్న, ఆ రావణుని చూచి, సుగ్రీవుడు పెద్ద పర్వతశిఖరమును "పెకలించి, ఆతనిమీదికి పరుగెత్తెను. తం

696 శ్రీమద్రామాయణము మూ, తచ్చెలశ్చబ్గం బహువృక్షపానుం

ప్రగ్భిహ్య చిక్లేప నిశాచరాయ,

తమాపతన్తం సహపా సమీక్ష్య

చిచ్చేద బాబైైస్తపనీయపుబ్ధః 87

ప్ర, అ. బహువృక్షసానుమ్‌=అనేకములైన వృక్షములు, చరియలు గల, తల్‌=ఆ, వైలస్థన్యమ్‌= పరతి ఖరమును, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, విశాచరాయ= రాక్షసునకు, చిశ్రేప=విసరెను. ఆసతన్తమ్‌=వచ్చుచున్న, తమ్‌=ఆ శీఖరమును, సమీక్ష్య=చూచి, పహసాజవెంటనే, తపనీయపుబ్ధ= బంగారు పొన్నులు గల, బాదైః=బాణములచేత, చిచ్చేద=వేదించను

తా. అనేకనృక్షములు, చరియలు గల ఆ పర్వతశిఖరమును సుగ్రీవుడు రావణుని మీదకి విసరగా ఆతడు వెంటనే దానిని బంగారు పొన్నులు గల బాణములతో ఛీదించెను. 37 మూ, తస్మిన్‌ ప్రవృద్దోత్తమసానువృశ్తే

[డూ ప్‌

శృట్లే విదీర్ణే పతితే పృథివ్యామ్‌,

మహాహికల్పం శరమన్తకాభం

సమాదధే రాక్తసలోకనాథః 88

ప్ర అ. తస్మిన్‌=ఆ, ప్రవృద్ధోత్తమసానువృక్తే=వృద్రిచెందిన ఉత్త మములైన చరియలు, చెట్లూ గల, శృట్గే=శిఖరము, విదేశ్ణే=చీల్చబడినదై, పృథివ్యామ్‌=నేలమీద, పతితే=పడినదగుచుండగా, రాక్షసలోకనాథః= రావణుడు, మహా హికల్పమ్‌=మహాసర్పమువంటి, అన్తకాభమ్‌=యమునితో సమానమైన, శరమ్‌ =శరమును, సమాదధే=సంధించెను.

తా. బాగా పెరిగిన ఉత్తనుములైన వృక్తములతోను, చరియలతోను విండిన ఆ శిఖరము చీల్చబడి నేలమీద పడిపోయిన పిమ్మట రావణుడు యమునితో సమానమైన మహాసర్భము వంటి బాణమును సంధించెను.. 38 మూ. సతం గృ హీత్వాశనితుల్య వేగం

సవిస్ఫులిజ్ణజ్వలనప్రకాశమ్‌,

బాణం మ హేన్టొశనితుల్య వేగం

చిక్లేప సుగ్రీవవధాయ రుష్టః 39

ప్ర అ. రుష్ట్ర=కోపించిన, సః=ఆ రావణుడు, ఆశనితుల్యవేగమ్‌= పిడుగుతో సమానమైన వేగము గల, పవిస్ఫులిజ్లజ్వలనప్రకాశమ్‌=అగ్నికణాలలో కూడిన అగ్నితో సమానమైన ప్రకాశము గల, మ హేవాశవితుల్య వేగమ్‌=మ హీంద్రువి

యుద్ధకాండము 697 వజ్రాయుధముతో సమానమైన వేగము గల, తం బాణమ్‌=ఆ బాణమును, గృహీత్వాజ గ్రహించి, సుగ్రీవవధాయజసుగ్రీవువి వధకొరకు, చిక్లేప=విసిరెను.

తా. ఆ రావణుడు కోపించినవాడై పీదుగుతోను, ఇంద్రుని వజ్రో యుధముతోను సమానమైన వేగము గలది కణములతో కూడిన అగ్ని వంటి ప్రకాశము గలది అయిన ఆ బాణమును గ్రహించి, షుగ్రీవుని చంపుటకై ప్రయోగించెను. 39 మూ. సవ పాయకో రావణబాహుముక్షః

శక్రాశనిప్రఖ్యవపుఃప్రకాశమ్‌,

సుగ్రీవమాపాద్య బిభేద వేగా

ద్లూహేరితా క్రౌఖ్బమివోగ్రశక్తి: త్త౦

ప్ర అ. రావణబాహుముక్తః=రావణుని బాహువుచేత విడవబడిన, పః పొయకః=ఆ బాణము, శక్రాశనిప్రఖ్యవపుఖప్రకొశమ్‌ =ఇంద్రుని వజ్రాయుధ ముతో సమానమైన శరీరప్రకాశము గల, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుణ్లి, ఆసాద్య=పొంది, గుహేరితా=గుహునిచేత ప్రయోగింపబడిన, ఉఊగ్రశక్తిః=ఉగ్రమైన శక్తి, క్రౌబ్ళ మివ=క్రౌంచపర్వతమును నలె, వేగాత్‌ = వేగమువలన, శ భేదించెను.

తా. రావణువి బాహువులచేత విడవబడిన ఆ బొణము ఇంద్రుని వజ్రాయుధముతో సనూనమైన శరీరముతో (ప్రకాశించుచున్న సుగ్రీవుని పొంది కుమారని్ధమి ప్రయోగించిన ఉగ్రమైన శక్తి శ్రాంచపర్వతమును వలె వేగముతో ఆతని శరీరమును భేదించెను. 4౦0 మూ. స సాయకార్తో విపరీతచేతాః

కూజవ్‌ పృథివ్యాం విపపాత వీరః,

తం వీక్ష్య భూమౌ పతితం విసంజ్ఞం

వేదుః ప్రహృష్టా యుధి యాతుధావాః శే

ప్ర అ సః వీర=ఆ వీరుడు, సాయకార్తః:=బాణముచేత వీడితుడై, నిపరీతచేతాః=తిరిగిపోయిన చిత్తముగలవాడై, కూజన్‌ =ఆరచుచు, పృథివ్యామ్‌=నేల మీద, విపపాత=పడెను. యుధి=జయుద్రమునందు, విసంజ్ఞమ్‌=సంజ్ఞపోయిన, భూమౌ=నేలమీద, పతితమ్‌=పడిన, తమే=ఆతనిని, వీక్ష్య=చూచి, యాతు ధానాః=రాక్తసులు, ప్రహృష్టాః=సంతో షించినవారై, వేదుః=ర్వనిచేసిరి.

తా. వీరుడైన ఆ సుగ్రీవుడు బాణముచేత పీడితుడై, చిత్తము వికారము చెందగా అరచుచు నేలమీద పడిపోయెను. యుద్దములో స్ప్రహ తప్పి వేలమీద పడిపోయిన ఆతనివి చూచి రాక్షసులు సంతోషించుచు ధ్వనిచే సిరి. శే

698 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తతో గవాక్షో గవయః సుషేణ

ప్వ్వథర్షభో జ్యోతిముఖో వలళ్చ,

శ్రైలాన్‌ సముత్సాట్య వివృద్దకొయాః

ప్రదుద్రువుస్తం ప్రతి రాక్ష పేన్హామ్‌. తం

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, గవాక్షః=గవాక్టుడు, గవయః= గవయుడు, పసుషేణః=సుషేణుడు, అథ=మరియు, బుషభః=బుషభుడు, జ్యోతిముఖః=జ్యోతి ర్ముఖుడు, నలశ్చ=వలుడు, శైలాన్‌' =పర్వతములను, సముత్సాట్య= పెకలించి, వివృద్ధ కాయాః=వృద్ధిపొందిన శరీరములు గలవారై, తమ్‌=ఆ, రాక్ష పేన్హుం ప్రతి=రావణువి గూర్చి, ప్రదుద్రువుః=పరు గెత్తిరి.

తా. సిమ్మట గవాక్టుడు, గవయుడు, సుషేణుడు, బుషభుడు, జ్యోతిర్ముఖుడు, నలుడు పర్వతములను పెకలించి, పెంచబడిన శరీరములతో ఆ రావణునిమీదికి పరుగెత్తి వెళ్లిరి, త మూ, లేషాం ప్రహారాన్‌ స చకార మోఘాన్‌

రక్షోధిపో బాణశతైః శితాై

తాన్వావరేన్హానపి బాణజాలై

ర్చిభేద జామ్పూనదచిత్రపుజ్ణైః. శం

ప్ర అ. సః రక్షోధిః=ఆ రాక్షసరాజు శితాగః=వాడియైన అ(గ్రభాగములు గల, బాణశళైఃజ=నందలకొలది బాణములచేత, తేషామ్‌=వాళ్ల యొక్క, ప్రహారాన్‌=దెబ్బలను, మోఘాన్‌ =వ్వర్థమైనవాటినిగా, చకార=చేసెను. జామ్చూనదచిత్రపుజ్ధెః=బంగారముచేత చిత్రమైన పొన్నులు గల, బాణజాలైః= బాణసముదాయవపిలచేత, తాన్‌ =ఆ, వానరేన్హానపి=వానరవాయకులను కూడ, బీభేద=భేదించెను.

తా. ఆ రాక్షసరాజు వాడియైన అగ్రభాగములు గల బాణములతో ఆ వావరుల ఆయుధములను వ్యర్థమయే టట్లు చేసి బంగారముచేత చిత్రమైన పొన్నులు గల బాణములతో వారి శరీరములు కూడ భేదించెను. ర

కి

మూ. తే వావరేన్హాస్త్రిదశారిబాతై

ర్భిన్నా నిపేతుర్మువి భీమకాయాః,

తతస్తు తద్వానర పైన్యముగ్రం

ప్రచ్చాదయామాస స బాణజాలైః, డ్తడ్తే

ప్ర, అ. భీమకొయాః=భయంకరమైన శరీరములు గల, తే వాన రేన్దాః=ఆ వానరనాయకులు, త్రిదశారిబాచైః=రావణుని బాణమఘులచేత,

యుద్ధకాండము 699 భిన్నాః= భేదింపబడినవారై, భువి=నేలమీద, ని'పేతుఃణ=పడిరి. తతఃజ=అటు పిమ్మట, పః=ఆతదడు, బాణజాలై=బాణముల సముదాయములతో, ఉఊగ్రమ్‌= భయంకరమైన, తత్‌ వానర పైన్యమ్‌=ఆ వానర సైన్యమును, ప్రచ్భాదయామాస= కప్పెను.

తా. భయంకరములైన శరీరములు గల ఆ వానరనాయకులు రావణుని బాణముల దెబ్బలకు బ్రద్దరైన శరీరములతో మూర్చ్భచెంది నేలమీద పడిరి. పిమ్మట ఆ రావణుడు భయంకరమైన ఆ వానర సైన్యమును బాణసముదాయములతో కప్పివేసెను. న! మూ. తే వధ్యమావాః పతితాశ్చ వీరా

వానద్యమానా భయశల్యవిడ్డాః

శాఖామృగా రావణసాయకార్తా

జగ్ముః శరణ్యం శరణం స్మ రామమ్‌. డీక్‌

ప్ర అ. వధ్యమానాః=కొట్టబడుచున్నవారు, పతితాః=పడిపోయినవారు, వానద్యమానాః= ఎక్కువగా ధ్వవి చేయుచున్నవారు, భయశల్యవిద్ధాః=భయ మనే శల్యముచేత కొట్టబడినవారు, వీరాః=వీరులు అయిన, లే శాఖాన్చుగౌః=ఆ వానరులు, రావణసాయకార్తాణ=రానణుని బాణములచేత పీడితుల, శరణ్యమ్‌= శరణాగతరకకుడెన, రామమ్‌=రాముణీ, శరణం జగ్ముః స్మ=శరణుపొందిరి.

ఆం కహా న!

తా. రావణుడు బాణములతో కొట్టగా నేలపై పడిపోవుచు, భయ మను శల్యముచేత కొట్టబడి బిగ్గరగా ఆరచుచున్న ఆ వావరవీరులు రావణుని బాణములచేత పీడితులై సర్వలోకరక్షకుడైన రాముని శరణుజొచ్చిరి. 45 మూ. తతో మహాత్మాస ధనుర్ధనముష్మా

వాదాయ రామః సహపా జగామ,

ఎట్టి

తం లక్ష్మణః ప్రాళ్టులిరభ్యు పత్య

ఉవాచ వాక్యం పరమార్థయుక్త మ్‌. తగ

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాత్మా=మహాత్ముడు, ధనుష్మాన్‌: =ధను ర్టరుడు అయిన, పః రామః=ఆ రాముడు, ధనుః=ధనప్సును, ఆదాయ= గ్రహించి, పహసా=వెంటనే, జగామ వెళ్లెను, లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, తమ్‌=రాముళ్లో, అభ్యు పేత్య=సమీపించి, ్రాఖ్టలిః=కట్టబడిన దోసిలి కలవాడై, సరమార్ధయు క్రమ్‌=ఉత్తమమైన అర్థముతో కూడిన, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఉవాచ=పలికెను.

తా. అప్పుడు ఉత్తమధనుర్ధారియైన మహాత్ముడైన కాముడు. ధనస్సు ధరించి వెంటనే ముందుకు వచ్చెను. లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గరకు వెళ్లి, అంజలి ఘటించి గొప్ప అర్ధము గల వాక్యము పలికెను. మ!

700 శ్రీమద్రామాయణము మూ. కామమార్యః సుపర్యాప్తో వధాయాస్య దురాత్మనః,

విధమిష్యామ్యుహం వైతమనుజానీహి మాం విభో, త్త

ప్ర అ. దురాత్మనః=దురాత్ముడైన, అస్య=ఈ రావణునియొక్క, వధాయజవధకొరకు, ఆర్యః=పూజ్యుడవైన నివు, సుపర్యాప్తః కామమ్‌= చాలినవా డవే. విభో=ఓ ! ప్రభూ ! అహమ్‌=నేను, ఏతమ్‌=వీనిని, విధమిష్యామి=చం పెదను. మామ్‌=నన్ను, అనుజానీ హి=అనుమతించుము.

తా. ప్రభూ ! ఈ దురాత్ముణ్ణి చంపుటకు నీవు సమర్లుడవనుటలో

హా ధా పందేహము లేదు. ఈతనిని నేను చంపెదను, నాకు అనుజ్ఞ ఇమ్ము. 47 మూ, తమబ్రనీన్మహాతేజా రామః సత్యపరాక్రమః, ను! 4

గచ్చ యశ్నపరశ్చాసి భవ లక్ష్మణ సంయుగే. శ్రి

ప్ర, అ. సత్యపరాక్రమః=సత్యమైన పరాక్రమము గల, నుహాలేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రామః=రాముడు, తమ్‌=ఆ లక్ష్మణుని గూర్చి, అబ్రవీత్‌= పలికెను. లక్ష్మణ=లక్ష్మణా | గచ్చజు వెళ్లుము. సంయు గే=యుద్ధమునందు, యత్నపరశ్చాపి=ప్రయత్నమునందు ఆసక్తికలవాడవుగా కూడ, భవ=అగుము.

తా. మహాతేజఃశాలి, సత్యమైన పరాక్రమము గలవాడు అయివ రాముడు ఆతనితో ఇట్లనెను -- “లక్ష్మణా ! వెళ్లుము. యుద్ధములో జాగరూకతతో యత్నము చేయుముగో తరి మూ. రావణో హి మహావీర్యో రణే2_ద్భుతపరాక్రమః,

థైలోక్యేవాపి పంక్రుర్దో దుష్ప్రుసహ్యో న సంశయః. త్తి

ప్ర అ. రావణః=రావణుడు, మహావీర్యః=గొప్ప వీర్యము గలవాడు, రణే=యుద్ధమునందు, అద్భుతపరాక్రమః=ఆశ్చర్యకరమైన పరాక్రమము. గలవాడు.

ఛా [త సంక్రుద్ధః=కో పించిన ఇతడు, ఖైలెశ్యేనా పిమూడు లోకములచేతను కూడ, దుష్ప్రపహ్యః=సహింప శక్యము. కానివాడు. సంశయః= సంశయము, న=లేదు.

తా. “రావణుడు గొప్ప శక్తి కలవాడు. యుద్ధమునందు ఆశ్చర్యకరమైన పరాక్రమమును చూసగలవాడు. ఇతడు కోపించినచో మూడు లోకములూ కూడ ఇతని ముందు విలువజాలవు. సందేహము లేదు శ్రి మూ. తస్య చ్చిద్రాణి మార్గప్వ స్వచ్చిద్రాణి చ లక్షయ,

చక్సుషా ధనుషాత్మానం గోపాయప్వ సమాహితః. 650

ప్ర ఆఅ. తస్య=వానియొక్క, ఛిద్రాణి=లోపములను, మార్గస్వ= వెదకుము. స్వుచ్చిద్రాణి చజతన(నీలోపములను గూడ, లక్షయ=చూచుకొనునము.

యుద్ధకాండము 701 సమాహిఈ=సొవధావచిత్తుడవై, చక్ట్సుషా=నేత్రముతోను, ధనుషా= ధనస్సుతోమ, ఆత్మానమ్‌=తనను, గోపాయస్వ=రక్షించుకొనుము.

తా. “ఆతనిలో ఉన్న లోపములను వెదకి తెలిసికొనుము; నీలో ఉన్న లోపములను గూడ గ్రహించుము. వేత్రములతోను, ధవస్సుతోను కూడ నిన్ను నువ్వు రక్షించుకొనముముగో ర్‌0 మూ. రాఘవస్య వచః శ్రుత్వా పంపరిష్వజ్య పూజ్య చ,

అభివాద్య చ రామాయ యయౌ పౌమిత్రిరాహవమ్‌. ర్‌1

ప్ర అ. సౌమిత్రః=లక్ష శ్రణుడు, రాఘవస్య=రామునియొక్క, వచః= వచనమును, శ్రుత్వా=వివి, సంపరిష్వజ్య=కౌగలించుకొని, పూజ్య చ= పూజించి, రామాయ=రామునకు, అభివాద్య చ=నమస్కరించి, ఆహవమ్‌= యుద్ధమును గూర్చి యయౌవ వెళ్లెను.

తాం లక్ష్మణుడు రామువి నూటలు విని, రాముని కౌగలించుకిెని, పూజించి, అభివాదనము చేసి యుద్ధమునకు వెళ్లెను. ర్‌ మూ సప రావణం వారణహస్తబాహుం

దదర్శ భీమోద్యతదీప్తచాపమ్‌,

ప్రచ్చాదయన్తం శరవృష్టిజాలై

స్తాన్వానరాన్‌ భిన్నవిక్తీర్ణదేహాన్‌. ర్‌2

ప్ర అ. పః=లక్ష్మణుడు, వారణహస్తబాహుమ్‌=ఏనుగతొండమువంటి బాహువులు గలవాడు, భీమోద్యతదీస్తచాపమ్‌=ఎత్తబడిన భయంకరమైన ప్రకా శించుచున్న ధనస్సు కలవాడు, భిన్నవిక్షర్ణదేహాన్‌ = బ్రద్రలుకొట్టబడిన, ఇటునటు చిమ్మివేయబడిన పులు గల, తాన్‌=ఆ, వానరాన్‌ =వానరులను, శరవృష్టి జాలైః:=బాణవర్షసముదాయములచేత్య ప్రచ్భాదయన్తమ్‌= కప్పుచున్నవాడు అయిన, రావణమ్‌=రావణువి, దదర్శ=చూచెను.

తా. ఏనుగతొండము వంటి బాహువులు గల రావణుడు అప్పుడు భయంకరమైన ప్రకాశించుచున్న ధనస్సును ఎత్తి బాణవర్షపముదాయనులచేత వానరులను కప్పివేయుచుండెను. వాళ్ల దేహములు బ్రద్దలైపోయి. చెల్లాచెదరుగ పదడుచుండెను. అట్ట రావణుని లక్ష్మణుడు చూచెను. 52 మూ, తమాలోక్య మహాతేజా హమామావ్మారుతొత్మజః

వివార్య శరజాలావి విదుద్రాన ప రావణమ్‌. 53

ప్ర అం మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మారుతాత్మజః=వాయుపు (త్రుడైన, పః=ఆ, హనూమాన్‌ =హనుమంతుడు, తమ్‌=ఆ రావణుని, ఆలోక్యజ

702 శ్రీమద్రామాయణము చూచి, శరజాలాని=బాణసముదాయములను, నివార్య=వివారించి, రావణమ్‌= రావణుని గూర్చి, విదుద్రావ=పరుగెత్తెను.

తా. గొప్ప తేజస్సు గల, వొయుప్వుత్రుడైవ హనుమంతుడు రొవణువి చూచి, ఆతడు ప్రయోగించుచున్న బాణసముదాయములను అద్దుకొముచు ఆతనిమీదికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను. గ మూ. రథం తస్య సమాసాద్య బాహుముద్యమ్య దక్షిణమ్‌,

త్రాపయన్‌ రావణం ధీమాన్‌ హనూమాన్వాక్యమబవీత్‌. 54

ప్ర. అ ధీమాన్‌ =బుద్దిముంతుడైన, హనుమాన్‌ =హనునుంతుడు, తస్య=నొవియొక్క, రథమ్‌=రథమును, సమాసాద్య=పమీపించి, దక్షిణమ్‌=కుడిదైన, బాహుమ్‌=ఐబాహువును, ఉద్యమ్యజఎత్తి, (త్రాసయవ్‌ =భయ పెట్టుచు, వాక్యమ్‌ =వాక్య మును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా, బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు రావణుని రథము దగ్గరకు వెళ్లి కుడిచెయ్యి. ఎత్తి, ఆతనిని భయపెట్టుచు ఇట్లనెను. ర్‌త మూ దేవదానవగన్ధ ర్వెర్య క్రైళ్ళ సహరాక్షసైః

అవధ్యత్వం త్వయా ప్రాప్తం వావరేభ్యస్తు తే భయమ్‌, 55

ప్ర అ. దేవదానవగన్హ ర్వె;= దేవతలచేత, దొనవులచేత, గంధర్వుల చేత, పహరాక్ష సైఃజరాక్షసులతో కొడిన, యక్షెశ్చ=యక్టులచేత, అవధ్యత్వమ్‌= చంపశక్యముకాకపోవుట, త్వయా=నీచేత, ప్రాప్త్‌న్‌=పాందిబడినది. తే= నీకు, వొనరేభ్యస్తుజవానరులనుండైతే, భయమ్‌=భయము.

తా. వీవు దేన - దానన = గంధర్వ + యక్ష = రాక్షసులు చంపుటకు శక్యముకాకుండు నట్లు వరము సంపాదించినావు. కావి నానరులనుండి నీకు భయ ముండనే ఉన్నది. ర5్‌5్‌ మూ ఏష మే దక్షిణో బాహుః పష్బశాఖః సముద్యతః,

విధమిష్యతి తే దేహే భూతాత్మానం చిరో షితమ్‌. 56

ప్ర అ. మే=నాయొక్క, పవ్బశాఖః=ఐదు (వ్రేళ్లు గల, ఏషః=ఈ, సముద్యతః=ఎత్తబడిన, దక్షిణః బాహుఃజకుడిచెయ్యి, తే=నీయొక్క, దేహేజదేహ మునందు, చిరోసషితమ్‌=చిరకాలము పొటు ఉన్న, భూతాత్మానమ్‌=జీవాత్మను, విధమిష్యతి=ధ్వంసముచేయగలదు.

తా. పైకి ఎత్తబడిన ఐదు (న్రేళ్లు గల కుడి చెయ్యి చిరకాలమునుండి వీ శరీరములో ఉన్న జీవాత్మను తొలగించగలదు. 56

యుద్ధకాండము 703 మూ, శ్రుత్వా హనునుతో వాక్యం రావణో భీమవిక్రమః,

సంరక్తనయనః క్రోధాదిదం నచనమజ్రవీత్‌. ర్‌7

ప్ర, అ. భీమనిక్రమః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, రావణః=రావ ణుడు, హనుమఈ=హనుమంతునియొక్క, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, (శ్రుత్వావవిని, (క్రోధాత్‌ =కోపమువలన, సంరక్తనయనః= ఎట్టి వైన నేత్రములు గలవాడై, ల వచనమ్‌ =వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను.

తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల రానణుడు హనుమంతుని మాటలు విని కోసముచేత కళ్లు ఎజ్జబడగా, ఇట్లు పలికెను, 5్‌7 మూ, క్షిప్రం ప్రహర నిఃశజ్కం స్టీరాం శ్రీర్తిమనొప్షు హి,

తతస్త్వాం జ్ఞాతవిక్రాన్తం వాశయిష్యామి వానర 658

ప్ర అ. వొనర=వానరుడా |! మిశజ్కమ్‌=సందేహము లేకుండగా, శ్రీపమ్‌=శీఘ్రముగా, _ ప్రహర=కొట్టుము. స్టీరామ్‌=స్టిరమైన, క్రీర్తిమ్‌=కీర్తిని, అవాప్షుహి=పొందుము. తతః=అటుపిమ్మట, జ్ఞాతవిక్రాన్తమ్‌=తెలియబడిన పరాక్రమము గల, త్వామ్‌=విన్ను, నొశయిష్యామి=నశింపచే పెదను.

తా. వానరుడా ! నిఃసందేహముగా వెంటనే కొట్టుము.. స్థిరమైన కీర్తిని పొందుము. నీ పర్శాకమ మెంతటిదో తెలిసీకొనిన పిమ్మట విన్ను చంపివే పెదను. ర్‌ి మూ. రావణస్య వచః శ్రుత్వా వాయుసూనుర్వచోఒబ్రవీత్‌,

ప్రహతం హి మయా పూర్వమక్షం తవ సుతం స్మర. 59

ప్ర అ. రావణస్య=రావణునియొక్క, వచఃజ=వచనమును, శ్రుత్వా= విని వాయుసూముః=హనుమంతుడు, వచః=నచనమును, అబ్రవీత్‌ = పలికెను, మయాజనీచేత, పూర్వమ్‌=పూర్వము, ప్రహతమ్‌=కొట్టబడిన(చంపబడిన), తవ సుతమ్‌ =వీకఘుమారుడైన, అక్షమ్‌=అక్సుణీ, స్మరజస్మరించుము.

తా. రావణుని మాటలు విని హనుమంతు డిట్లు పలికెను. “పూర్వము వేను నీ కుమారుడైన అక్టుళ్ణీ చంపివాను. ఆ విషయమును గుర్తుకు లెచ్చుకొనుము”. 59 మూ. ఏవముక్తో మహాతేజా రానణో రాక్ష పేశ్వరః;

ఆజఘానానిలసుతం తలేనోరసి వీర్యవాన్‌. 60

ప్ర, అ. ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడిన, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమవంతుడైన, రాక్ష పేశ్వరః=రాక్షపరాజైన, రావణః=రావ

704 శ్రీమద్రామాయణము ణుడు, అనిలపుతమ్‌=హనుమంతుని, తలేన=ఆరచేయితో, ఉర పీ=వక్ష ఃస్టలమునందు, ఆజఘాన=కొ ట్టను.

తా. మహాతేజఃశాలి, పరాక్రమవంతుడు, రాక్షసరాజు ఆయిన రావణుడు హనుమంతుని మాటలు విని ఆతనిని అరచేతితో వక్షస్థలముమీద కొట్టెను. 60 మూ. ప తలాభిహతస్తేన చచాల చ ముహుర్ముహుః,

టీ క అ జ్య అ

స్టితో ముహూర్తం తేజస్వీ స్టైె్య్యం కృత్వా మహామతిః 61

ఆజఘావ చ సంక్రుద్ధస్త లే వైవామరద్విషమ్‌.

ప్ర అ లేన=రావణునిచేత్య, తలాభిహతః=ఆరచేతితో కొట్టబడిన, సః= అతడు, ముహుర్ముహుః=మాటిమాటికి, చచాల చ=చలించెను. లేజస్వీ= తేజస్సు కలవాడు, మహామతిః=గొప్పు బుద్ధి గలవాడు అయిన హను మంతుడు, ముహూర్తమ్‌=ముహూర్తకాలము, స్టీఈః=నిలచినవాడై, "సెర్యమ్‌= స్తీరత్వముము, కృత్వా=చేసి, సంకక్రుద్ధః=కోపీంచినవాడై, తలేనైవజ అరజీతితోనే, అనరద్విషమ్‌=దేవతల శత్రువైన రావణుని, ఆజఘాన=కొ 'ప్టైను.

తా. ఆ రావణుని ఆరచేతి దెబ్బ తగలగానే హనుమంతుడు చాలసార్లు తూలిపోయెను. లేజఃశాలి, గొప్ప బుద్ధిగలవాడు ఆయిన హనుమంతుడు ముహూర్తకాలము నిలబడి, నిలదొక్కుకొనీ ఆ రావణుని ఆరచేతితోవే కొట్టను, మూ, తతః ప తేనాభిహతో వావరేణ మహాత్మనా, 62

దశగ్రీవ పమాధూతో యథా భూమిచలేఒచలణ

ప్ర అ. తతః=ఆటు పిమ్మట, మహాత్మనా=మహాత్ముడైన, తేన వాన రేణ=ఆ వానరునిచేత, అభిహతః=కొట్టబడిన, దశగ్రీవః=రావణుడు, భూమిచలే= భూమి కంపీంచినప్పుడు, అచలః యథాౌ=సర్వతము వలె. సమాధూతః= కదల్బబడెను.

శా. మహాత్ముడైన హనుమంతునిచేత కొట్టబడిన ఆ దశకంరుడు భూమి కంపించినపుడు పర్వతము కంపించినట్టు కంపించెను. 62 మూ, సంగ్రామే తం తథా దృష్టా $ రావణం తలతాడితమ్‌, 63

బుషయో వానరాః సిద్దా వేదున్చేవాః సహాసురైః,

ప్ర అ. సంగ్రామే=యుద్ధమునందు, తథా=అట్టు, తలతాడితమ్‌=ఆరచే తితో కొట్టబడిన, తం రావణమ్‌ =ఆ రావణుని, దృష్టా ఫ=చూచి, బుషయః=బుషులు, వానరాః=వానరులు, సీద్ధాః= సిద్దులు, అసురైః సహవ=ఆసురులతో కూడ, దేవొః=దేవ ళలు, నేదుః=ధ్వనిచేసిరి.

యుద్ధకాండము 705

తాం యుద్ధములో అరచేతితో కొట్టబడిన ఆ రావణుని చూచి, బుషులు, వానరులు, సిద్దులు, దేవతలు, అసురులు ఆశ్చర్యముతో ర్వనిచేసిరి.63 మూ. అథాశ్వస్య మహాతేజా రావణో వాక్యమబ్రవీత్‌, 64

పొధు వావర వీర్యేణ శ్లాఘనీయోఒసి మే రిపుః,

ప్ర అం ఆథ=అటు పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రావణః=రావణుడు, ఆశ్వస్య=ఊరడిల్లి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఆ్రవీత్‌ =పలికెను. వానర=వావరుడా $! సాధు=బాగు $! బాగు |! వీర్యేణ=పరాక్రమముచేత, శ్రాఘనీయః=ళ్లాఫీంపతగిన, మే రిపుః=నా శత్రువుగా, అసి=అయివున్నావు,

లా. పిమ్మట గొప్పు తేజస్సు గల రావణుడు స్పృహ తెచ్చుకొని బ్లు పలికెను. *ఓ 1! వానరుడా ! బాగు ! బాగు! పరాక్రమముచేత నీవు వాకు తగిన శ్చాఘనీయుడవైన శత్రువుగా ఉన్నావు” 64 మూ. రావణేవైనముక్తస్తు మారుతిర్వాక్యమబవీత్‌, 65

ధిగహ్తు మమ వీర్యస్య యత్త్వం జీవసీ రావణ,

ప్ర అ. రావణేన=రావణునిచేత, ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబ డిన, మారుతిః=హనుమంతుడు, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. రావణ=రావణా |! మమ=నాయొక్క, వీర్యస్య=వీర్యమునకు, ధిక్‌ ఆస్తు=నింద అఆగుగాక్క యల్‌ =ఎందువలన, త్వమ్‌ =నీవు, బీవసి= జీవించి ఉన్నావో,

తా. రావణుని మాటలు విని హనుమంతు డిట్లు పలి౩ను. “రావణా $ ఛీ! వా బలము ఏమి బలము | నీవింకా జీవించియే ఉన్నావు ౯ 65 మూ. పకృత్తు ప్రహరేదానీం దుర్చుద్దే కీం వికళకే, 66

తతస్త్వాం మానుకో ముస్టిర్నయిష్యతి యమక్షయమ్‌.

ప్ర ఆఅ దుర్చుద్దే= చెడ్డబుద్ధికలనాడా $1 కిం వికత్ధ సే=ఎందుకు బడాయి. చెప్పుకొనుచున్నావు ? ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, సకృల్‌ =ఒక పర్యాయము, (ప్రహర=కొట్టుము. తతః=అటు పిమ్మట, మామకః=నా సంబంధమైన, ముష్టిః= పీడీ కిలి త్వామ్‌=నిన్ను, యమక్షయమ్‌=యమలోకమును, నయిష్యతి=పొందించగలదు.

తా *ఓ |! దుర్చుద్దీ | బడాయి ఎందుకు చెప్పుకొనెదవు |! ఇప్పుడు నన్నాక పర్యాయము కొట్టుము. అటు పిమ్మట నా పిడికిలి నిన్ను యమలోకమునకు పంపివేయగలదుల 66 మూ. తతో మారుతివాక్యేన కోపస్తస్య తదాజ్వలత్‌, 67

పంరక్తవనయనో యత్నాన్ము ష్టిముద్యమ్య దక్షిణమ్‌,

706 శ్రీమద్రామాయణము పాతయామాప్‌ వేగేన వానరోరసీ వీర్యవాన్‌. 68 ప్ర అ. తతఃజసిమ్మట, మారుతివాక్యేన=హనుమంతుని మాటలచేత,

తదా=అప్పుడు, తస్య=రావణునియొక్క, కోపఃజకోపము, ఆజ్వలత్‌ =ప్రజ్బలిం

చెను. సంరక్తనయనః=ఎట్జనైన నేత్రములు కలవాడై యత్నాల్‌ =ప్రయత్నమువలన, దక్షిణమ్‌=కుడిదైన, ముష్టీమ్‌= పిడికిలిని, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, వీర్యవాన్‌ =పరా క్రమవంతు ల ము ళు

డైన రావణుడు, వేగేన= వేగముతో, వానరోరసి=హనుమంతుని వక్షస్థలముమీద,

పొతయామాపజ= పడవే పెను. తా. హనుమంతుని మాటలు వినగానే రావణుని కోపము ఎక్కువ

య్యెను. పరాక్రమవంతుడైన ఆతడు బాగా ఎజ్జబడిన నేత్రములతో చూచుచు, ప్రయత్నపూర్వకముగా కుడిపిడికిలి ఎత్తి వేగముగా హనునుంతుని వక్ష్తస్టలముమీద పడవేసెను. 67 ఈ మూ. హనూనూన్‌ వక్షసి వ్యూఢే సంచచాల పునః పునః విహ్యలం తం తదా దృష్టా $ హనూమన్తం మహాబలమ్‌, 69 రథేనాతిరథః శీఘ్రం నీలం ప్రతి సమభ్యగాత్‌. ప్ర అ. వ్యూడే=ఐవిశాలమైన, వక్షసీ=వక్షస్టలమునందు. కొట్టబడివ, హనూమాన్‌ =హనుమంతుడు, ప్పునః పునః=మాటిమాటికి, సంచచాల= చలిం చెను. విహ్యలమ్‌=వ్యాకులు డైన, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, ఈం హనూమన్తమ్‌=ఆ హనుమంతుళ్లో, దృష్ట్వా=చూచి, ఆతిరథః=ఆతిరథుడైన రాన ణుడు, రథేన=రథముచేత, శీ(ఘ్రమ్‌=నీఘ్రముగొ, వీలం ప్రతి=నీలుణ్లీ గూర్చి, సమభ్యగాత్‌ = వెళ్లెను.

తా. విశాలమైన వక్షస్టలముమీద కొట్టబడిన హనుమంతుడు ఎక్కువగా తూలిపోయెను. మహాబలవంతుడైన హనుమంతుడు ఆ విధముగా వ్యాకులుడై ఉండుట చూచీ ఆతిరథుడైన రావణుడు రథముచేత నీలునిమీదకు వెళ్ళెను.

మూ, రాక్షపానామధిపతిర్హశగ్రీవః ప్రతాసవాన్‌, 70 సన్నగప్రతిమైర్భీ మైః పరమర్శ్మాభిభేదనైః, శరైరాదీసయామాస నీలం హరిచమూపతిమ్‌. 71 ప్ర అ. రాక్షసొనామ్‌=రొక్షసులయొక్క, అధిపతిః:=అధిపతీ, ప్రతాప

వాన్‌=ప్రతాపవంతుడూ అయిన, దశగీవః=రావణుడు, పన్నగప్రతిమైః=పర్పములతో

సమానములైన, భీమైఃజభయంకరములైన, పరమర్శాభిభేదనైః=పరుల మర్మస్థానము లను భేదించు, శరైః=బాణములచేత, హరిచమూపతిమ్‌ =వానరపేనానాయకుడైన, నీలమ్‌ =నీలుళ్లి ఆదీపయామాస= ప్రజ్వలింపచేసెను.

యుద్ధకాండము 707

తా. రాక్షసప్రభువు, ప్రతాపవంతుడు అయిన దశగ్రీవుడు సర్పములతో సమానములు, భయంకరములు, శత్రువుల మర్శస్థానములను భేదించేవీ అయిన బాణాలచేత, వానర పేనానాయకుడైన వీలుణ్లి మండిపోవుచున్నట్లు చేసెను. మూ. ప శరౌఘసమాయప్తో నీలో హరిచమూపతిః,

కరేడైకేన శైలాగ్రం రక్షోధిపతయే2_పృజత్‌. 72

ప్ర అ. శరాఘసమాయస్తః=బాణముల సముదాయముచేత పీడింపబడిన, హరిచమూపతిః=వానర సేనానాయకుడైన, సః వీలః=ఆ నీలుడు, ఏకేన=ఒక్క కరేణ=హస్తముచేత, వైలాగ్రమ్‌=పర్వతశిఖరమును, _రక్షోధిపతయేజఐరావణనకు, అస్పజత్‌ =విడచెను.

తా. బాణసముదాయముచేత పీడింపబడిన వానర సేవాపతియైన నీలుడు ఒక చేతితో సర్వతశిఖరమును రావణునిమీదికి విపిరెను. 72 మూ. హనూమానసి తేజస్వీ సమాశ్వస్తో మహామనాః;

ఆక్ట్‌ ఖ జ శ

విం్రేక్షమాణో యుద్దేప్పుః సరోషమిదమవీత్‌, ం 73

నీలేన సహ సంయుక్తం రావణం రాక్ష సేశ్వరమ్‌,

అవ్యేన యుధ్యమానస్య న యుక్తమభిధావనమ్‌. 7డ్త

ప్ర అ. లేజస్వీ=తేజస్సుగలవాదు, మహామనాః=గొప్ప మనస్సు గల వాడు అయిన, హనూమానపి=హనుమంతుడు కూడ, సమాశ్వస్తః=తె ప్పిరిల్లినవాడైై, యుద్దేప్పుః=యుద్దమును పొందదలచుచున్నవారై, విపేక్షమాణః=చూచుచు, నీలేన

ఛా మా హా లు పహవ=నీలునితోకూడ, సంసక్తమ్‌=యుద్రములో కలిసీ ఉన్న, రాక్ష కేశ్వరమ్‌=రాక్ష జట ధా లు చి

సరాజైను రావణమ్‌=రావణునిగూర్చి, నరోషమ్‌=కోపముతో కూడునట్లుగొ, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. అన్యేన=మరొకనితోో యుధ్యమా నస్య=యుద్ధముచేయుచున్నవానియొక్క, అభిధావనమ్‌=ఎదురుగా వెళ్ళుట, న యుక్ష్తమ్‌=యుక్తముకాదు.

తా. గొప్ప తేజస్సు, గొప్ప మనస్సు గల హనుమంతుడు మూర్భనుండి తేరుకొని యుద్ధము చేయగోరుచు ఇటునటు చూచి నీలునితో యుద్ధముచే యుచున్న రాక్షసరాజైన రావణునితో, కోపముతో, ఇట్లు పలికెను, ఇతరునితో యుద్ధము చేయుచున్నవానిమీదకు యుద్ధమునక్రై వెళ్లుట యుక్తముకాదు. మూ. రావణో2థమహాతేజా స్తం శృజ్ణం సస్తభిః శరైః,

ఆజఘాన సుతీక్ష్‌ణా(గ్రైెస్తద్విశ్నీర్థం పపాత హం. 75

ప్ర ఆ. అథవ= పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్పతేజస్సు గల, రావణ:

708 శ్రీమద్రామాయణము రావణుడు, తం శృబ్గమ్‌=ఆ శిఖరమును, సుతీక్ష్‌ణాగైఐచాల వొడియ్దైన అ(గ్రభాగములు గల, సప్తభిః=ఏడు, శరైః=బొణములతో, ఆజఘాన=కొ 'ట్టైను. తత్‌ =అది, విశ్శీర్ణంజవిరిగిపోయినదైై పపాత హజ=పడిపోయెను.

తా. మహాతేజఃశాలియైన రావణుడు నీలుడు విసిరిన శిఖరమును చాల వాడియైన అగ్రభాగములు గల ఏడు బాణాలతో కొట్టెను. ఆ శిఖరము ముక్కలై పడిపోయెమ. 75 మూ. తద్విశీర్ణం గిరేః శృజ్ణం దృష్ట్వా హరిచమూసతిః

కొలాగ్నిరిన జజ్వాల కోపేన పరవీరహా. ల

ప్ర ఆ, పరవీరహా=శత్రువీరులము చంపిన, చమూపతిః= పేవాపతి యైన. నీలుడు, విశ్తీర్ణమ్‌=బద్రలెన, తత్‌ =ఆ, గిరేః శృబ్గమ్‌=పర్వతశిఖర మును, దృష్ట్ర్వా=చూచి, కో-పేన=కోపముతో, కాలాగ్నిరివ=ప్రళయకాలాన్ని వలె, జబజ్యాల=నుండిపడెను.

తా. ఆ పర్వతశిఖరము బ్రద్దలైపోవుట చూచి శత్రువీరులను చంపు "పేవాపతియ్రైన నీలుడు, కోపముతో ప్రళయకొలాన్ని వలె మండిపడెను, 76 మూ, పోఒశ్వక్షర్ణద్రుమాన్‌ శాలాంశ్స్చూతానసి సుపుష్పితాన్‌,

అన్యాంశ్చ వివిధాన్‌ వృక్షాన్నీలశ్చిక్షేప సంయుగే. ౯77

ప్ర అ. సః నీల=ఆ నీలుడు, సంయుగే=జయుద్ధమునందు, ఆశ్వకర్ణద్రు మాన్‌ =మద్దిచెట్లను, శాలాన్‌ =శాలవృక్త్షములను, షుపుప్పితాన్‌ వ=బాగుగా పుష్పించిన చూతొన పీ=చూతవృక్షములను, అన్యాన్‌ =ఇతరములైన, వివిధాన్‌: ఉత వేకవిధములైన, వృక్షాన్‌ వృక్షములను, చిక్లేపజవిసరెను,

తా. యుద్ధమునందు ఆ నీలుడు మద్దిచెట్టను, శాలవృక్తములను, బాగా పుష్పించిన మామిడిచెట్లను, అవేకవిధములైన ఇతరవృక్తములను విపరెను. 77 మూ, స తాన్‌ వృక్షాన్‌ సమాపాద్య ప్రతిచిచ్చేద రావణః,

అభ్యవర్షచ్చ ఘోరేణ శరవర్షేణ పావకిమ్‌. 78

ప్ర అ. సః రావణః=ఆ రావణుడు, లాన్‌=ఆ, వృక్షాన్‌=వృక్ష ములను, ప్రతిసమాసాద్య=ఎదురుగా పొంది, చిచ్చేద=ఛేదించెను.. ఘోరేణ= భయంకరమైన, శరవర్షేణ=బాణవర్తముచేత్య పావకీమ్‌=అగ్నిపుతుడైన . నీలుణ్లి,

౬ (న న్‌ టా ణి అభ్యవర్షచ్చజవర్తించెను.

ఇన్నె తె

తా. రావణుడు ఆ వృక్తములను ఎదుర్కొని ఛేదించివేసెను.

భయంకరమైన బాణవర్షమును_ నీలునిమీద కురిపించెను. 78

యుద్ధకాండము 0౧0 మూ. అభివృష్టః శరోఘేణ మేఘునేవ మహాబలః,

హ్రప్వం కృత్వా తతో రూపం ధ్వజాగ్రే విపపాత హ, 79

ప్ర అ. శరౌఘేణ=బాణసముదాయము చేత, మేఘేనేన= మేఘము చేత _ వర్షింపబడినట్లు, అభివృష్టః=వర్షించబడిన, మహాబలః=గొప్ప బలము

లై ళా ఇవ్పె గల _ వీలుడు, తతః=అటుపీమ్మట, రూపమ్‌=రూపమును, (హపస్వమ్‌= (హ్రస్వ మైనదానినిగా, కృత్వా=చేపి, ధ్వజ్యాగే=ర్వజము ఆగ్రభాగమునందు,. నిపపాత హ=పడెను,

తా. మేఘము వర్షించి వట్లు రావణుడు తన మీదికి శరవర్షము కురిపించగా. నీలుడు శరీరమును చిన్నది చేసి ఆతని ధ్వజము చివర నవ్రాలెను. మూ. పావకాత్మ జనూలోక్య ర్వజాగగ్రే సమవస్థితమ్‌,

జజ్వాల రావణః క్రోధాత్తతో నీలో నవాద చం 80

ప్ర అ. ధ్వజా(గ్రే=ధ్వజాగ్రమునందు, సమవస్థితమ్‌=ఉన్న, పావకా త్మజమ్‌=వీలుల్లో, ఆలోక్య=చూచి, రానణః=రావణుడు, క్రోధాత్‌ ఉకోపమువలన, జజ్యాల=నుండిపడెమ. తతః=అటు పిమ్మట, నీలః=నీలుడు, ననాద చజ=ధ్వనిచేసెను

తొ. ధ్వజాగ్రముమీద కూర్చున్న వీలుని చూచి రావణుడు కోపముతో మండిపడెను. నీలుడు బిగ్గరగా అరచెను. 80 మూ. ధ్వజాగ్రే ధనుషశ్చా(్రే కిరీటా(గే చ తం హరిమ్‌,

లక్ష శలోఒథ హనూమాంశ్చ దృష్ట్వా రామశ్ళ విస్మితా 81

ప్ర అ. ధ్వజా(గే=ధ్వజముచివర, ధనుషః=ధనస్పుయొక్క, అ్యగే= ఆ(గ్రమునందు, కిరీటా చ=కీరీటము అ(గ్రభాగమునందు, తం హరిమ్‌=ఆ వానరుణ్ణి దృష్టా వెచూచి, లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, అథ=మరియు, హను మాంశ్చజ= హనుమంతుడు, రామశ్చ=రాముడు, విస్మిలొః= ఆశ్చర్యపడిరి.

తొ. నీలుడు రావణుని ధ్వజము చివర, ధనస్సు చివర, కీగీటము పైన వాలుచుండుట చూచి లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, రాముడు ఆశ్చర్యపడిరి. మూ. రావణో2థ మహాతేజాః కపిలాఘవవిస్మితః,

అస్త్రమాహారయామాప్‌ దీప్తనూ చ్నేయమద్భుతమ్‌. 82

ప్ర అం అథ=అటు పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సుగల, రావణః: రావణుడు, కపిలాఘవనిస్మితః=ఆ వానరునియొక్క చురుకుదనముచేత ఆశ్చ ర్యపడినవాడై, దీష్తమ్‌=ప్రజ్వలించుచున్న, ఆద్భుతన్‌= ఆశ్చర్యకరమైన, ఆగ్నేయమ్‌ ఆస్త్రమ్‌=ఆగ్నేయాస్త్రమును, ఆహారయామాసః=(గ్ర హించెను.

710 శ్రీమద్రామాయణము

తా. అప్పుడు మహాతేజఃశాలియైన రావణుడు నీలుని చురుకుదనమును చూచి. ఆశ్చర్యపడుచు, ప్రజ్వలించుచున్న, ఆశ్చర్యకరమైన ఆగ్నేయాస్త్రమును (గ్రహించెను. 82

ఆజ్‌ శప

మూ. తతస్తు చుక్రుశ్తురృష్టా లబ్బలక్రాః ప్లవజ్ఞమూ:;

నీలలాఘవసంభ్రావ్తం దృష్టా న్‌ రావణమాహవే. 83

ప్ర అ. తతఈః=అటు పీమ్మట, ఆహవే=యుద్ధమునందు, వీలలాఘవ పంభ్రాన్తమ్‌=నీలుని లాఘవముచేత కంగారుపడుచున్న, రావణమ్‌=రావణుని, దృష్టా భెంచూచి, లబ్ధలక్షాః=పాొందబడిన సంతోషహేతువు గల, తే ప్లవజ్ఞ్నమాః=ఆ వానరులు, హృష్టాః=సంతో షించినవారై, చుక్రుశుః= అరచిరి.

తా. యుద్ధములో నీలుని లాఘవముచే కంగారుపడుచున్న రావణుని చూచి సంతోషించుటకు తగిన అవకాశము లభించివ ఆ వానరులు పంతో షించుచు ఆరచిరి. 83 మూ. వానరాణాం చ నాదేన సంరబ్లో రావణస్తదా,

సంభ్రమావిష్టహ్పదయో న కించిత్‌ ప్రత్యపద్యత. 84

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, వానరాణొమ్‌=వానరులయొక్క, నాదేన= ధ్వనిచేత, సంరబ్బః=తొందరపడుచున్న, రావణః=రావణుడు, సంభ్రమావిష్టహృ దయఃణ=కంగారుతో నిండిన హృదయము గలవాడై, కించిత్‌=ఏమీ, న్‌ (ప్రత్యపద్యత= ఆలో చించజాలకపోయెను,.

తా. అప్పుడు వానరుల ధ్వనిచేత తొందరపడుచు కంగారుగా ఉన్న హృదయము గల రావణునకు ఏమి చేయవలెనో తోచలేదు. 84 మూ, ఆగ్నేయేనాపి సంయుక్తం గృహీత్వా రావణః శరమ్‌,

ధ్వజశీర్షస్టితం నీలముదైక్తత నిశాచరః 85

అపడ ఉభయ

ప్ర అం నిశాచరః=రాక్షసుడైన, రావణః=రావణుడు, ఆగ్నేయేన= ఆగ్నే యాస్త్రముతో, సంయుక్తమ్‌=కూడిన, శరమ్‌ =బాణమును, గృహీత్వా= గ్రహించి, రజీ ర్హస్థితమ్‌=ర్వజాగ్రము పైన ఉన్న, వీలమ్‌ =వీలుణ్లీ, ఉదైక్షత= పైకీ కళ్లు ఎత్తి

తా. విశాచరుడైన రావణుడు ఆన్నేయాస్త్రముతో కూడిన బాణమును సంధించి ధ్వజాగ్రముపైన నీలుణ్లీి చూచెను. 85

మ్‌ నే

మూ, తతోఒ౬బ్రవీన్మహాతేజా రావణో రాక్ష సేశ్వరః

కసే లాఘవయుక్షో౭పి మాయయా పరయా సహ. 86

యుద్ధకాండము కట!

ప్ర అ. తతః=అటుపీమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రాక్షపే శ్వరః=రాక్షసరాజైన, రావణః=రావణుడు, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. కపే=వానరుడా |! పరయా=గొప్పదైను మాయయా సహ=మాయతో కూడ, లాఘవయుక్తః=లాఘవ ముతో కూడినవాడవు, అసీ=అయి ఉన్నావు.

తా. పిమ్మట మహాతేజఃశాలి, రాక్షసప్రభువు అయిన రావణుడు పలికను *- *ఓ 1! వానరుడా ! నీవు గొప్ప మాయనూ, చురుకుదనమును చూప్పుచున్నావు 1 86 మూ, జీవితం ఖలు రక్షస్వ యది శక్తో౭౬సి వానర

తావి తాన్యాత్మరూపాణీ సృజసి త్వమవేకశః. 87

ప్ర అ. వానర=నానరుడా ! త్వమ్‌=నీవు, ఆనేకశః= ఆనేకవిధములుగా, తాని తాని=ఆ యా, ఆత్మరూపాణి=నీ రూపములను, సృజపి=సృజించుచున్నావు. శక్త=సమర్భుడవు, ఆపి యది=అయి. ఉన్నట్లయితే, జీవితమ్‌=జీవితమును, రక్షస్వ ఖలు=రక్రించుకొనుము.

తా. “నీవు అనేకవిధములుగా ఆ యా రూపములలో కనబడుచున్నావు! పొమర్థ్య _మున్నచో ప్రాణాలను రక్షించుకొనుము”. తి

ఏక ల్‌

మూ. తథాపి త్వాం మయా ముక్తః పాయకో౭ఒస్త్రప్రయోజితః

జీవితం పరిరక్షన్తం జీవితాద్భంంశయిష్యతి. 88

ప్ర అ. తథాపి=అట్టయినను, మయా=నాచేత, ముక్తః= విడువబడిన, అస్త్రుయోజితః=ఆస్త్రముతో కూర్చబడిన సాయకః=బాణము, జీవితమ్‌=జీవిత మును, పరిరక్షన్తమ్‌=రక్షించుకొముచున్న, త్వామ్‌=నిన్ను, జీవితాత్‌ =జీవితమునుండి, భంశయిస్యతి=తొలగించగలదు,

తా. “వీవు ఎన్ని రూపములు ధరించినా నేను ప్రయోగించిన ఆస్త్రముతో కూడిన బాణము ప్రాణాలను రక్షించుకొనుచున్న వీ ప్రాణాలను తీసివేయగలదు” మూ. ఏవముక్త్వా మహాబాహూ రావణో రాక్ష సేశ్వరః

సంధాయ బాణమస్త్రేణ చమూపతిమతాడయత్‌. 89

ప్ర అ. మహాబాహుః=గొప్ప బాహువులు గల, రాక్‌ పేశ్వరణరాక్షనరా జైన రావణః=రావణుడు, ఏవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్త్వా=పలికి, బాణమ్‌=బాణమును, అస్తేణ=ఆగ్నేయాస్త్రముతో, పంధాయ=సంధించి, చమూపతిమ్‌=కేనాపతియైన వీలుణ్ల, ఆతాడయత్‌ =కొట్లను.

న! తా. గొప్ప బాహువులు గల రాక్షసరాజైన రావణుడు ఇట్లు పలికి,

712 శ్రీమద్రామాయణము బాణమును అన్నేయాస్త్రముతో సంధించి నీలునిపై ప్రయోగించెను. 89 మూ. పోఒస్హ్రయుక్తేన బాణేన నీలో వక్షసి తాడితః;

విరహ్యమావః సహపొ నిపపాత నుహీతలే, 900

ప్ర అ. స నీలః=ఆ వీలుడు, ఆస్త్రయుక్తేవ=అస్త్రముతో కూడివ, బాణేన=బాణముచేత, వక్ష సి=వక్షస్థలమునందు, తాడిత కొట్టబడినవారై విర్హ హ్యమానః=కాల్చబడుచున్నవాడ్రై సహసా=వెంటనే, మహీతలే=నేలమీద, విప పొత=పడెమ,.

తా. అస్త్రము సంధించిన బాణముచేత వక్షస్థలమునందు కొట్టబడిన వీలుడు ఆది కాల్చివేయుచుండగా వెంటనే వేలమీద పడిపోయెను. 00 మూ. _పితృమాహాత్మ్యసంయోగాదాత్మనశ్చాపి తేజసా,

జానుభ్యామపతద్భూనౌ వతు ప్రాతైర్యయుజ్యత. (01

ప్ర అ, పీరృమాహాత్ళ సంయోగాల్‌=తంద్ధియొక్క. మాహాత్మ్యము యొక్క _ సంబంధమువలన, ఆత్మనః=తనయొక్క, జసా చాపి=తేజస్సుచేత, జూనుభ్యామ్‌= మోకాళ్లతో, భూమౌ=భూమియందు, న్యపతత్‌=పడెను. తు=కాని, ప్రాటైః=ప్రాణములచేత, న వ్యయుజ్యత=విడనబడలేదు.

తా. తండ్రియైన అగ్నిదేవుని (ప్రభావము తనకుకూడ కొంత ఉండుట వలనా, తన సహజమైన తేజస్సుచేతా నీలుడు వేలమీద మోకాళ్లపైన పడెను గొవి ప్రాణములు విడువలేదు. 01 మూ, విసంజ్ఞం వానరం దృష్టా వ్‌ దశగ్లీవో రణోత్సుకః,

రథేవామ్చుదనాదేన సౌమిత్రిమభిదుద్రువే. 02

ప్ర అ. దశీవః=రావణుడు, వానరమ్‌=నీలుణ్లి, విసంజ్ఞన్‌= సంజ్ఞ లేనివానినిగా, రా ఫెచూచ్చి రణోత్సుకః=రణమునందు. ఆసక్తి కలవాడై, అమ్బ్చుదనాదేన= మేఘమువంటి ధ్వని గల, రథేన=రథముచేత, పౌమిత్రిమ్‌= లక్ష్మణుని గూర్చి, అభిదుద్రువే=పరు గెత్తెను.

తా. నీలుడు మూర్చ చెందుట చూచి రావణుడు యుద్ధమునందు ఆసక్తితో, మేఘరధ్వని వంటి ధ్వని గల రథముచేత, లక్ష్మణు డున్న వైపునకు

చెతి చ

శీఘ్రముగా వెళ్లెను, 92 మూ. ఆసాద్య రణమఠథ్యే తం వారయిత్వా స్టితో బ్వలన్‌,

ధనుర్విష్సారయామాప రాక్ష సేన్హుః ప్రతాపవాన్‌. 93

ప్ర ఆ (ప్రతాపవాన్‌ = ప్రతాసవంతుడైన, రాక్ష పేన్తః=రాక్షపరాజు,

యుద్ధకాండము 713 తమ్‌=ఆ లక్ష్మణుని, రణమధ్యే=యుద్ధమధ్యమునందు, ఆసాద్య=పమీపీంచి, వార యిత్వా=ముందుకు వెళ్లకుండునట్లు నివారించి, ఫ్టీతః=నిలచినవాడై బ్వలన్‌ =ప్రజ్వ లించుచు, ధనుః=ధనస్సును, విష్ఫారయామాస=చరచెను.

తా. ప్రతాసవంతుడైన రావణుడు యుద్ధరంగము మధ్య లక్ష్మణుణ్లీ సమీపించి ఆతడు ముందుకు వెళ్లకుండునట్ట్లు, వారించి, ప్రజ్వలించుచు విలచినవాడై, ధనస్సును చరిచెను. 03 మూ. తమాహ పొమిత్రిరదీవసత్తో్యో

విస్ఫారయన్తం ధనురప్రమేయమ్‌,

అభ్యేహి మామద్య విశాచరేన్హు

వ వావరాంస్త వి ప్రతియోద్దుముర్లపి. 04

ప్ర అ, అదీనసత్త బి=దీనము కొవి బుద్ధి కల, సౌమిత్రిః=లక్ష్మణుడు, అప్రమేయమ్‌=ఇట్టి దని చెప్పశక్యము కాని, ధనుః=ధనస్సును, విస్పారయన్తమ్‌=చర చుచున్న, తమ్‌=ఆతవిని గూర్చి, ఆహ=పలికెను. నిశాచరేన్దు=రాక్తసరాజూ ! మామ్‌=నన్ను గూర్చి, అభ్యేహి=రమ్ము. త్వమ్‌=నీవు, వానరాన్‌ =వానరులను, ప్రతియోద్ద్ధుమ్‌=ఎదిరించి యుద్ధము చేయుటకు, నార్హసి=తగవు.

లాం దైన్య మెరుగని బుద్ధి గల లక్ష్మణుడు గొప్ప ధనస్సును చరచుచున్మ అతనిలో ఇట్లనెను -- “రాక్షసరాజా 1 నీవు ఈ వానరులతో యుద్ధముచేయుట కాదు; నాతో యుద్ధము చేయుటకు రమ్ము”. 04 మూ. స తస్య వాక్యం ప్రతిపూర్ణఘోషమ్‌

జ్యాశబ్బముగ్రం చ విశమ్య రాజూ,

ఆపాద్య పొమిత్రిముపస్థితం తం

రోషాన్వితం వాచమువాచ రక్షః 065

ప్ర ఈం రాజా=రాక్షసరాజైన, సః రక్ష=ఆ రొవణుడు, తస్య= వానియొక్క, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ప్రతిపూర్ణఘోషమ్‌ =నిండిన ధ్వని గల, ఊగ్రమ్‌=భయంకరమైన, జ్యాశబ్దమ్‌=నారి ధ్వనిని, నిశమ్య=వివి, ఉపస్థితమ్‌=సమీ పించిన, తం సౌమిత్రిమ్‌=ఆ లక్ష్మణుని, ఆసాద్య=చేరి, రోషాన్వితమ్‌=రోషముతో కూడినట్ట్లుగా, వాచమ్‌=వాక్కును, ఉవాచ= పలికెను.

తా. రాక్షసరాజైన రావణుడు లక్ష్మణుని మాటలను, అత్యధికమైన య గల భయంకరమైన ధనుష్టంకారమును వివి, దగ్గరగా ఉన్న లక్ష్మణుని పమిపించి, కోపముతో ఇట్లు పలి౩ను. 95

7]4 శ్రీమద్రామాయణము మూ, దిష్ట్యాసి మే రాఘవ దృష్టిమార్గం

ప్రాప్తోఒన్తగామీ విపరీతబుద్ధి:;

అస్మిన్‌ క్షే యాస్యసి మృత్యులోకం

సంసాద్యమానో మమ బాణజాలైః 96

ప్ర, ఆ. రాఘవ=లక్ష్మణా ! విపరీతబుద్ధిః= విపరీతమైన బుద్ధి గలవాడవు, అన్తగామీ=అంతమును పొందనున్నవాడవూ అయిన నీవు, దిష్ట్యా= దైవవశము చేతు మే=నాయొక్క, దృష్టిమార్గమ్‌=దృష్టియొక్క మార్గమును, ప్రాష్తః=పొంది నావు. మమ=నాయొక్క, బాణజారై=బాణముల సముదాయములచేత, సంసాద్యమానః=క్రీణింపచేయబడుచున్నవాడవై, అస్మిన్‌=ఈ, క్షణే=క్షణమునందు, మృత్యులోకముఐ=యమలోకమును గూర్చి, యాస్య సిజ వెళ్లగలవు.

త. లక్ష్మణా! విపరీతబుద్ధి గల నీవు మరణించనున్నావు. దైవవశముచేత నా కంట బడినావు. నా బాణముల ప్రహారములకు ఈ క్ష్రణమునందే యమలోకమును పొందగలవు, 96 మూ, తమాహ పొమిత్రిరవిస్న్మయానో

గర్హన్వముద్వృత్త సితాగ్రదంస్థ్రమ్‌,

రాజన్న గర్షన్తి మహాప్రభావా

వికళ్టే పాపకృతాం వరిష్ట 07

వ!

ప్ర అ. సౌమిత్రిః=లక్ష శ్రణుడు, అవిస్మయానః=ఆశ్చర్యము చెందవి వాడై ఉద్వృత్త సితాగ్రదంస్థ్రమ్‌=ఎత్తెన తెల్లని దంతాగ్రములు గల గర్హన్తమ్‌= గర్హించుచున్న, తమ్‌=ఆతనిని గూర్చీ ఆహ=పలికెను. పాపకృతామ్‌= పాపము చేపేవవారిలో, వరిష్ప=గొప్పవాడా 1! రాజన్‌=ఓ 1 రాక్షసరాజా ! విక త్ధపే=బడాయి చెప్పుకొనుచున్నావు, మహాప్రభావాః=గొప్ప ప్రభావము కలవారు, న గర్హన్తి=గర్హించరు.

తాం లక్ష్మణుడు, ఎత్తైన తెల్లని దంతాగ్రములు గల, గర్హించుచున్న ఆ రావణుని. విషయమున “ఏ మాత్రము ఆశ్చర్యము చెందనివాడై ఇట్లు పలికెనూచగీపాపాత్ములలో గొప్పవాడవైన రావణా ! వ్యర్థముగా బడాయి చెప్పుకొనుచున్నావు. గొప్ప ప్రభావము గలవారు ఈ విధముగా గర్హించరు. 97

అట్లీ మూ, జావామి వీర్యం తవ రాక్ష ేేన్హు

బలం ప్రతాపం చ సరాక్రమం చ,

అవస్థితోఒహం శరచాపపాణీ

రాగచ్చ కిం మోఘవికత్ధనేన. 098

యుద్ధకాండము 7165

ప్ర. అ. రాక్ష సేన్సు=రాక్షసరాజా ! తవ=నీయొక్క, వీర్యమ్‌= వీర్యమును, బలమ్‌=బలమును, (ప్రతాపం చ=వ్రతాపమును, పరాక్రమం చ=పరా క్రమమును, జానామి=ఎరుగుదును. ఆహమ్‌=నేను, శరచాపపాణీ= బాణములు ధనస్సు హస్తమునందు కలవాడై, అవస్థితః=నిలచినాను. ఆగచ్చ=రమ్ము. మోఘవికళ్ధ నేన=న్నర్థముగా బడాయి చెప్పుకొనుటచేత కిమ్‌= వ్రయాతమమిే

తా. రావణా ! నీ వీర్యము, బలము, పరాక్రమము, ప్రతాపము ఎంతటివో నాకు తెలియును. ధనుర్పాణములు ధరించి నేను విలచి ఉన్నాను; రమ్ము; వ్యర్థముగా బడాయి చెప్పుకొని ఏమి ప్రయోజనము ? 98 మూ. స ఏవముక్తః కుసిఈ ససర్హ

రక్షోథిపః సప్త శరాన్‌ సుపుజ్ఞాన్‌,

తాన్‌ లక్ష్మణః కాఖ్ఫనచిత్రపుక్జై

శ్చిచ్చేద బాడైర్నిశితాగ్రధారైః 99

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడిన, నః రక్షోధిపః=ఆ రాక్షస రాజు, కుపీఈ=కోపించినవాడై, సుపుజ్బాన్‌=మంచి పొన్నులు గల, సప్త=ఏడు, శరాన్‌ =బాణములను, ససర్ద=విడచెను. లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, కాఖ్యనచిత్ర పుజ్ధిః=అందమైన బంగారు పొన్నులు గల, విశితాగ్రధా రైః=వాడియైన కొపలు అరీచులు గల, బాడ్టై=బాణములడ్షేత, తాన్‌ =వాటిని, చిచ్చేద=ఛేదించెను,

తా. లక్ష్మణుని మాటలకు కోపించిన రావణుడు మంచి పొన్నులు గల ఏడు బాణములను ప్రయోగించెను. వాటిని లక్ష్మణుడు చిత్రమైన బంగారు పొన్నులు, వాడియైన అ(గ్రభాగములు అంచులు గల బాణములచేత ఛేదించెను, మూ, తాన్‌ (పేక్షమాణః సహసా నికృత్తా

న్నికృత్తభోగానివ పన్న గేన్సొన్‌,

లజ్కేశ్వరః క్రోధవశం జగామ

పపర్ణ చాన్యాన్నిశితావ్‌ పృషత్కావ్‌. 100

ప్ర. అ. సహసా=కీఘ్రముగొ, వికృత్తాన్‌=ఛేదింపబడిన, నికృత్తభో గొన్‌=ఛేదించబడిన పడగలు గల, పన్నగేన్దొనివ=్రేస్టములైన సర్పములు వలె ఉన్న, తాన్‌=వాటిని, (ప్రేక్రమూణణజచూచుచు, లక్కేశ్వరః=రావణుడు, (శ్రోధవశమ్‌=కోధమునకు వశమును, జగామ=పొందెను. అన్యాన్‌ =ఇతరములైన, విశితాన్‌=వాడియైన, పృషత్కాన్‌ =బాణములను, సపర్హ=విడచెను.

తా అ విధముగా లక్ష్మణుడు వెంటవే ఛేదించివేసిన, పడగలు తెగగొట్టిన పర్పముల వలె ఉన్న బాణములను చూడగానే రావణునికి క్రోధము

716 శ్రీమద్రామాయణము అధిక మాయెను, మరికొన్ని వాడియైన బాణములను ప్రయోగించెను. 10 మూ, స బాణవరం తు వవర తవం లె న! రామానుజః కార్ముకసంప్రయుక్తమ్‌, కురార్ధచన్హోత్త మకర్షిభలైః శరాంశ్చ చిచ్చేద న చుక్టుభే చ 101 ప్ర అ, సః రామానుజః=ఆ లక్ష్మణుడు, కార్ముకపంప్రయుక్తమ్‌= ధన స్సుచేత ప్రయోగించబడిన, తీవ్రమ్‌=తీవమైన, బాణవర్షమ్‌=బాణముల వర్షమును, వవర్షవ= వర్షించెను. క్సురార్హచన్లోత్త మకర్థిభలైణ=క్సురములు, అర్ధచంద్రాకారములు, ఉర్తమములైన కర్టులు, భల్లములు అను బాణములచేత, శరాన్‌ చ=(రావ ణుని;బాణములను, చిచ్చేద=భేదించెను న చుక్టుభే చ= క్షోధించలేదు కూడు తా. లక్ష్మణుడు ధనస్సుచేత ప్రయోగించబడిన తీవ్రమైన బాణవర్షమును వర్షించెను. కుర - అర్హ్రచంద్ర = కర్థి - భల్రబాణములచేత రావణుని బాణములను ఛేదించెను. ఏ మాత్రము కలత చెందలేదు. 101 మూ సప బాణజాలాన్యపీ తావి తావి మోఘాని పశ్యం స్త్రిదశారిరాజః విసిస్మియే లక్ష్మణలాఘవేన పునశ్చ బాణాన్నిశితాన్ము మోచ, 102 ప్ర అ. సః=ఆ, (తిదశారిరాజః=రాక్షసుల రాజు, మోఘాని=వ్యర్థమైన, తాని తాని=ఆ యా, బాణజాలాని=బాణసముదాయములను, పశ్యన్‌ =చూచుచు, లక్ష శ్రే ఇలాఘవేన=లక్ష శ్రైటుని చురుకుదనముచేత, విపీస్మియే=ఆశ్చర్యపడెను. పునః చ=మరల, నిశితాన్‌ =వాడియైన, బాణాన్‌ =బాణములను, ముమోచ=విడచెను. తొ. ఆ రావణుడు తన బాణసముదాయములు వ్యర్థమైపోవుట చూచి లక్ష్మణుని హస్తలాఘవమునకు ఆశ్చర్యపడెను. మరల వాడియైన బాణములు ప్రయోగించెను. 102 మూ సప లక్ష్మణశ్చాపి శరాన్‌ శితాగా వ్మ హెన్హాతుల్యోఒ శనిభీమవేగాన్‌, సంధాయ చాపే జ్వలనప్రకొశాన్‌ స్‌సర్ద రక్షోధిపతేర్వధాయం. 103 ప అ. ము హేన్హుతుల్యః=ను హేంద్రునితో సమానుడైన, సః=ఆ, లక్ష్మణశ్చా పి=లక్ష్మణుడు కూడ, శితాగ్రాన్‌ =వాడియైన అ(గభాగములు గలవి, అశ

యుద్ధకాండము ణా? విభీమవేగాన్‌ = పీడుగువంటి భయంకరమైన వేగము గలవి, జ్వలనప్రకాశాన్‌ =అన్ని వంటి ప్రకొశము గలవి అయిన, శరాన్‌ =బాణములను, చా పే=ధనస్సు మీద, పంధాయ=సంధించి, రక్షోధిపలేణఐరావణునియొక్క, వధాయజ=వధకొరకు, పసర్థ=విడచెను.

తా. మహేంద్రునితో సమానుడైన లక్ష్మణుడు కూడ వాడియైన అగ్రభాగములు. గలవి, పిడుగు వలె భయంకరమైన వేగము గలవి, అగ్నివంటి ప్రకాశము. గలవి అయిన బాణములను ధనస్సుపై సంధించి, రావణుని వంహరించుటకై విడచెను, 103 మూ. స తాన్‌ ప్రచిచ్ళేద హి రాక్ష సేన్సుః

న్డ్‌ ఆ (౧

శితొవ్‌ శరాన్‌ లక్ష్మణమాజఘాన,

శరేణ కొలొగ్నిసమప్రభేణ

వ్వయంభుదత్తేన లలాటదేశే. 104

ప్ర అ. సః=ఆ, రాక్ష సేన్దుః=రావలుడు, శితాన్‌=వాడియైన, తాన్‌ =ఆ, శరాన్‌ =బాణములను, ప్రచిచ్ళేద హీ=చేదించెను. కాలాగ్నిసమప్రభేణ=(ప్రలయ కాలాగ్నితో సమానమైన కాంతి గల, స్వయంభుదత్తేన=బ్రహ్మచేత ఇవ్వబడిన, శరేణ=బాణముచేత, లక శ్రగొమ్‌=లక్ష్మణుని, లలాటదేశే=లలాటప్రదేశమునందు,

ఓ!

ఆజఘాన=కొ టను.

తా. ఆ రాక్షపరాజు ఆ వాడియైన బాణములను ఛేదించి, (బ్రహ్మ దేవు డిచ్చిన, ప్రలయకాలాన్నితో సమానమైన బాణముచేత లక్ష్మణుని లలాటముమీద కొట్టెను. 104 మూ. ఏ లక్ష్మణో రావణసాయకార్త

శృచాల చాపం శిథిలం ప్రగృహ్య,

పునశ్చ సంజ్ఞాం ప్రతిలభ్య కృచ్చా

చ్చిచ్చేద చాపం త్రిదశేన్తుశత్రోః 105

ప్ర అ. ప లక్ష్మణః=ఐఆ లక్ష్మణుడు, రావణసాయకార్తణ=రావ ణువి బాణముచేత పీడించబడినవాడై, చాపమ్‌=ధనస్సును, శిథిలమ్‌ =వదులుగొ, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, చచాల=చలించెమ. పునః చ=మరల, కృచ్చాత్‌=కష్టము వలన, సంజ్ఞామ్‌=సంజ్జను, ప్రతిలభ్య=పొంది, (త్రిద శేన్తుశతో:=రావణునియొక్క, చాపమ్‌=ధనస్సును, చిచ్చేద=ఛేదించెను.

తా. లక్ష్మణుడు రావణుని బాణముచేత పీడింపబడినవాడై ధనస్సును వదులుగా పట్టుకొని కదలిపోయెను. మరల కష్టముమీద పంజ్ఞను పొంది,

718 శ్రీమద్రామాయణము రావణుని ధనస్సును ఖండించెను. 105 మూూం వికృత్తచాపం (త్రిభిరాజఘాన

బాజైస్తదా దాశరథిః శితాగైః

ప పాయకొర్షో విచచాల రాజా

కృచ్చాచ్చ సంజ్ఞాం పునరాససొాద, 106

ప్ర అ. దాశరథిః=లక్ష్మణుడు, తదా=అప్పుడు, వికృత్తచాపమ్‌= ఖండిం చబడిన ధనస్సు గల ఆళతనిని, శితాగ=వాడియైన అ(గ్రములు గల, తీభిః=మూడు, బాలైః=బాణములచేత, ఆజఘాన=కొట్టెను. సః రాజా=ఆ రాక్షపరాజు పాయకొర్తః=బాణముచేత పీడితుడై, పునః=మరల, కృచ్చాత్‌ =కష్టమువలన, పంజ్ఞామ్‌=సంజ్ఞను, ఆససాదంచ=పొందెను.

తా. రావణుని ధనస్సును ఖండించిన పిమ్మట లక్ష శ్రముడు వాడియైన ఆగ్రభాగములు గల మూడు బాణములచేత ఆతనిని కొట్టెను. బాణములచేత పీడితుడై రావణుడు చలించిపోయెను. మరల కష్టముమీద స్పృహ చెందెను. మూ. స కృత్తచాసః శరతాడితళ్చ

మేదార్హుగాత్రో రుధిరావ సిక్తః,

జగ్రాహ శక్తిం స్వయముగ్రశక్తిః

స్వయంభుదత్తాం యుధి దేవశత్రుః. 107

ర్‌ అ, కృత్తచాపః=ఖండింపబడిన ధనస్సు గలవాడు, శరతొడితశ్చ= బాణములచెత కొట్టబడినవాడు, మేదార్హుగాతః=వసచేత తడసిన శరీరము గలవాడు, రుధిరావ సీక్తః=రక్తముచేత తడిపీనవాడు, స్వయమ్‌=స్వయముగా, ఉగ్ర శక్తి;=భయంకరమైన శక్తి గలవాదు అయిన, సః=ఆ, దేవశత్రుః= దేవతల శత్రువైన రావణుడు, యుధిజయుదమునందు, స్వయంభుదత్తామ్‌= బ్రహ్మచేత ఇవ్వబడిన,

లా నాన్‌

శక్తీమ్‌=శక్తీని జగ్రాహ=[గ్రహించెను.

ఛా. ధనస్సు ఖండింసబడిన పిమ్మట బాణములచేత కొట్టబడిన ఆ రావణుని శరీరము కొవ్వుతో పూయబడి రక్తమునకు తడిపెను. సహజముగొ ఉగ్రమైన శక్తి గల ఆ రావణుడు (బ్రహ్మదేవు డిచ్చిన శక్తిని యుద్ధమునందు, చేతితో గ్రహించెను. 107 మూ స తాం సధూమానలసంనికాశాం

విత్రాసనీం సంయతి వానరాణామ్‌,

చిశ్తేప శక్తిం తరసా జ్వలన్తీం

సొమిత్రయే రాక్షసరాష్ట్రవాథః. 108

యుద్ధకాండము 719

ప్ర ఆ. రాక్షసరా ష్ట్ర వాథ=రాక్షసుల రాష్ట్రమువకు (ప్రభువైన, సఃజ౭ఆ రావణుడు, సధూమానలసంనికాశామ్‌=ధూమముతో కూడిన అగ్నితో సమానము, పంయతి=యుద్ధమునందు, వానరాణామ్‌=వానరులకు, విత్రాసనీమ్‌= భయపెట్టు నది ఆయివ, జ్వలస్తీమ్‌=మండుచున్న, తాం శక్తిమ్‌=ఆ శక్తిని, తరసొ=బలముచేత, పౌమిత్రయే=లక్ష్మణునకు, చిశ్లేప=విపరెను.

ల

చా. ఆ శక్తి పొగతో కూడిన నిప్పు వలె ఉండెను. యుద్ధమునందు వానరులకు భయము కలిగించుచుండెను. మండుచున్న అట్టి శక్తిని రావణుడు లక్ష్మణునిమీద ప్రయోగించెను, 108 మూ. తొమాపతన్రీం భరతానుజో౬స్‌ై

న్రఘాన బాణైశ్చ హుతాగ్నికల్పెః,

తథాపి పొ తస్య వివేశ శక్తీ

ర్భుజాన్తరం దాశరథేర్విశాలమ్‌, 109

షు అ. భరతానుజః=లక్షణుడు, ఆపతన్తీమ్‌=వచ్చుచున్న, తామ్‌= దానిని, ఆస(రైఃాఅఆస్త్రములచేతను, హుతాగ్నికల్సె= హోమముచేయబడిన అగ్నితో సమానములైన, బాణైశ్చ=బాణములచేతను, జఘాన=కొట్టను తథాపి=అట్లె నను, పా శక్తిః=లి శక్తీ దాశరథే:=లక్ష్మణనియొక్క, విశాలమ్‌=విశాలమైనీ: భుజాన్నరమ్‌= వక్షఃస్థలమును, వివేశ= ప్రవేశించెను.

తా. లక్ష్మణుడు మీదికి వచ్చిపడుచున్న ఆ శక్తిని అస్త్రాలతోను, హోమముచేసిన అగ్నివలె ఉన్న బాణాలతోను కొట్టెను. అయినను ఆ శక్తి లక్ష్మణుని విశాలమైన వక్షస్థలములో _ ప్రవేశించెను, 109 మూ. స్‌ శక్తిమాన్‌ శక్తిసమాహతః సన్‌

జజ్యాల భూమౌ స రఘుప్రవీరః।

తం విహ్వలన్తం సహసాభ్యు పేత్య

జగ్రాహ రాజా తరసా భుజాభ్యామ్‌. 110

ప్ర అ. శక్తిసమాహతః సన్‌=శక్తిచేత కొట్టబడినవాడై,. శక్తిమాన్‌= శక్తిమంతుడైన, సః=ఆ, రఘుప్రవీరజ=లక్ష శ్రలుడు, భూమౌ= భూమియందు, జజ్వాల=ప్రజ్వలించెను. రాజా=రావణుడు, సహసా=శీఘ్రముగా, అభ్యు పేత్యవ=సమీ పించి విహ్యలన్త్నమ్‌=వ్యాకులుడగుచున్న, తమ్‌=ఆతనిని, తరసా=బలముతో, భుజాభ్యామ్‌=భుజములచేత, జగ్రాహ=పట్టుకొ వెను.

తా. శక్తీశాలియైన ఆ లక్ష్మణుడు శక్తీచేత కొట్టబడినవాడై వేలమీద పడి 'ప్రజ్బలించెను. రావణుడు శీఘ్రముగా వచ్చి వ్యాకులుడై ఉన్న ఆ లక్ష్మణుళ్లి,

720 శ్రీమద్రామాయణము తన బలము నుపయోగించి భుజములతో పట్టుకొవెను. 10 మూ. హిమవాన్‌ మన్షరో మేరుస్‌ రైలోక్యం వా సహామరైః,

శక్యం భుజాభ్యాముద్దర్తుం న శక్యో భరతామజఒ 111

ప్ర. అ. హిమవాన్‌=హిమవత్పర్వతము, మన్దరః=నుందరపర్వతము, మేరు;=మేరుపర్వతము, సహామరైః=దేవతలతో సహా, (్రైలోక్యం వా= మూడు లోకములు, భుజాభ్యామ్‌=భుజములచేత, ఉద్ధర్తుమ్‌=ఎత్తుటకు, శక్యమ్‌=శక్య మగును. భరతానుజః=లక్ష్మణుడు, న శక్యః=శక్యమైనవాడు. కాడు,

తా. హిమవత్పర్వతమును, మందరపర్వతమును, మేరుపర్వతమును, దేవతలతో సహా మూడు లోకములను రావణుడు భుజములతో ఎత్తవచ్చునేమో గొని లక్ష్మణుని మాత్రము ఎత్తలేకపోయెను. గ! మూ. శక్త్యా బ్రాహ్మ్యా తు సొమిత్రిస్తాడితోఒసి స్తవాన్తరే,

విహ్ణోరమీమాంస్యభాగమాత్మానం ప్రత్యనుస్మరత్‌. 112

ప్ర అం సౌమిత్రిః=లక్ష శణుడు, బ్రాహ్మా=బ్రహ్మసంబంధమైన, శక్త్యావ=శక్తీ చేత, స్తనాన్త రే= వక్షస్థలమునందు, తాడితో 2_ పి= కొట్టబడినవాడైనను, విష్ణోఃజవిష్లు వుయొక్క, ఆమీమాంస్యభాగమ్‌=ఊహింప _ (తెలియుశక్యముకాని భాగమైన, ఆత్మానమ్‌=ఐతనను, అనుస్మరత్‌ ఇస్మరించెను.

తా. బ్రహ్మ ఇచ్చిన శక్తిచేత వక్షస్థలమునందు కొట్టబడినా కూడ లక్ష్మణుడు తాను ఊహించుటకు కూడ శక్యము కొని విష్ణుభాగ మను విషయమును స్మరించుటచే అపాయము _ లేనివాడై ఉండెను. 112 మూ. తతో ల నవదర్చఘ్నం పొమిత్రిం దేవకణ్ణకః

తం బడయిత్వా బాహుభ్యాంన ప్రభుర్షజ్ఞనేఒ భవత్‌. 113

ప్ర. అ. తతఈ=ఆటుపిమ్మట, దేవకణ్ణకః= దేవతలకు బాధాకరు డైన రావణుడు, తమ్‌=ఆ, దానవదర్పఘ్నమ్‌ =దానవుల దర్పమును తొలగిం చిన, సౌమిత్రిమ్‌=లక్ష్మణుని, బాహుభ్యామ్‌=బాహువులచేత, పీడయితాస్థా= వీడిని, లజ్ఞనే=దాటుటయందు(కదల్చుటయందు), ప్రభుః=సమర్ధుడు, నాభవ =కాలేదు.

తా. పిమ్మట రావణుడు రాక్షససంహారకుడైన లక్ష్మణుని బాహువులతో గట్టిగా పట్టుకొని ఆతనిని కదల్చుటకు సమర్దుడు కాలేదు. 113

లు థు

మూ తతః క్రుద్దో వాయుసుతో రావణం సమభిద్రవత్‌,

ఆజఘావోరసి శ్రుద్దో వజకల్చ్సేన ముష్టినా. $14

యుద్ధకాండము 721

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, క్రుద్ధః=కో పించిన, వాయుసుతః= హను మంతుడు, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, సమభిద్రవత్‌ =పరు గెత్తెను. క్రుద్ధః=కోపిం చినవాడై, వజకల్చేన=వజముతో సమానమైన, ముస్టినా=పిడికిరితో, ఉర సి=వక్షః స్థలమునందు, ఆజఘాన=కొ ట్టైను.

తా. అప్పుడు హనుమంతుడు రావణుని మీదికి దుమికి, కోపావిస్టుడై, వజము వంటి పిడికిలితో ఆతనిని వకఃసలముమీద కొట్లెను, 114

యథ న!

మూ. లేన ముష్టిప్రహారేణ రావణో రాక్ష సేశ్వరః,

జూనుభ్యామగమద్భ్భూమౌ చచాల చ పపాత చ కర్‌

ప్ర అ. తేన=ఆ, ముష్టిప్రహారేణ= పిడికిలి దెబ్బదేత, రాక్ష కేశ్వరఃజ రాక్షసరాజైన, రావణః=రావణుడు, చచాల=చలించెను. జానుభ్యామ్‌= మో వాళ్లతో, భూమౌ= నేలమీద, అపతత్‌ చ=పడిపోయెను కూడ.

లా. రాక్షసరాజైన రావణుడు ఆ పిడికిలి దెబ్బకు చలించిపోయి నేంపై మోకాళ్లమీద పడిపోయెను. 115 మూ. ఆస్యెళ్చ వేరై: శ్రవణైః పపాత రుధిరం బహు,

విఘ్యూర్థమూనో నిశ్చేష్టో రథోపస్థ ఉపావిశల్‌. 116

ప్ర అ ఆస్యెః చ=ముఖములచేతను, నేవైః=నేత్రములచేతను, 'శ్రవణైః=చెవులచేతను, బహీ=అధికమైన, రుధిరమ్‌=రక్తము, పపాత=పడెను. విఘూర్గమానః=తిరిగిపోవుచున్నవాడై, నిశ్చేష్టణవిశ్చేష్టుడై, రథోప స్టే=రథమధ్యము నందు, ఉపావిశత్‌ =కూర్చుండెను.

లా. ఆతని ముఖములనుండి, నేశ్రములనుండి, చెవులనుండి. అధిక ముగా రక్తము. కారెను. అతడు తిరిగిపోయి, నిశ్ళేస్టుడై రథమధ్యమునందు కూర్చుండిపోయెను. 116 మూ. విసంజో మూర్చితశ్చా సీన్న చ పానం సమాలభత్‌,

ఖా హో విసంజం రానణం దృష్ట్వా సమరే భీమవిక్రమమ్‌, కై? య యే!

బుషయో వానరాశ్చైవ వేదుర్తేవొచ్చ సాసురాః,

ప్ర అ. విసంజ్జు=సంజ్ఞ లేనివాడై, మూర్చితశ్చ=మూర్భ చెందినవాడు కూడ, ఆసీత్‌=ఆయెను. ప్టానమ్‌=నిలకడను, వ చ సమాలభత్‌= పొందరేదు. సమరే=యుద్ధమునందు, విసంజ్ఞమ్‌=సంజ్ఞ తప్పిన, భీమవిర్రమమ్‌ =భయంకరమైన పరాక్రమము గల, రావణమ్‌=రానణుని, దృష్టా=చూచి, బుషయః=బుషులు, వానరా శ్చెవ=వానరులు, సాసురాః=ఆసురులతో కూడిన, దేవా శ్చెవ= దేవతలు,

722 శ్రీమద్రామాయణము వేదుః=ర్వనిచే సిరి.

తా సృహ తప్పి మూర్చ చెందెను. విలబడలేకపోయెను. ఆ విధముగొ యుద్ధరంగమునందు భయంకరపరాక్రమము గల రావణుడు స్పృహ కోలో+వుట చూచి. బుషులు, వావరులు, దేవతలు, అసురులు, ఆనందముతో ర్వృవికేసిరి. 117 మూ. హనూమనునథ తేజస్వీ లక్ష్మణం రావణార్దితమ్‌, 118

ఆనయద్రాఘవాభ్యాశం బాహుభ్యాం పరిగృహ్య శతమ్‌.

ప్ర అ. అథ=అటుపిమ్మట, తేజస్వీ=తేజశాలియైన, హనూమాన్‌= హనుమంతుడు, రావణార్హితమ్‌=రావణునిచేత పీడింపబడిన, తం లక్ష్మణమ్‌=ఆ లక్ష్మణుని, బాహుభ్యామ్‌=బోహువులచేత, పరిగృహ్య=[గ్రహించి, రాఘవాభ్యా శమ్‌=రామువి సమీపసముము, ఆవయత్‌ =తీ సికొవివచ్చెను.

తా. పీమ్మట, తేజఃశాలియైన హనుమంతుడు రావణునిచేత పీడింపబడిన ఆ లక్ష్మణుణ్ణి భుజాలతో ఎత్తి రామువి దగ్గరకు తీపికొని వచ్చెను... 118

మ! సే మూ. వాయుసూనోః సుహృత్త్వేన భక్త్యా పరమయా చస 119

శత్రూణామప్రకమ్ప్యో౬ పి లఘుత్వనుగనుత్క పీఓ

ప్ర అ. స=ఆ లక్ష్మణుడు, శత్రూణామ్‌=శతువులకు, ఆప్రకమ్య్యో౬ పి=కదల్భ్బ శక్యముకానివాడైనను, వాయుసూనోః=హనుమంతునియొక్క, సుహృ ల్తేన=మి(త్రుడగుటచేతను, పరమయాజ=గొప్ప, భక్త్యా చ= భక్తిచేతను, క పే=హమ మంతునకు, లఘుత్వమ్‌= తేలికయగుటను, ఆగమత్‌ =పొందెను.

తాం లక్ష్మణుణ్లి శత్రువు లెవ్వరూ కదల్పజాలరు. అయినను, హనుమంతుడు మిత్రు డగుటచేతా, భక్తి ఉన్నవాడగుటచేతా ఆతనికి తేలిక అయ్యెమ. కం మూ. తం సముత్పృజ్య పా శక్తిః సౌమిత్రిం యుధి విర్హితమ్‌, 120

రావణస్య రథే తస్మిన్‌ ప్టానం పునరుపొగమత్‌.

ప్ర అ. సొ శక్తిః=ఆ శక్తి యుధి=యుద్ధమునందు, నిర్దితమ్‌= జయింపబడిన, సౌమి(్రిమ్‌=లక్ష్మణని, సముత్సృజ్య=విడచి, రావణస్య= రావణు నియొక్క; తస్మిన్‌ రథే=ఆ రథమునందు, పునః=మరల, స్టానమ్‌=స్థానమును, ఉపాగమత్‌ =పొందెను.

ఛా. ఆ శక్తి యుద్ధములో జయించబడిన లక్ష్మణుని విడిచి రావణుని రథమునందు తన స్థానమును చేరెను, 120

యుద్ధకాండము 723 మూ. రావణో౭పి మహాతేజాః ప్రాప్య పంజ్ఞాం మహాహవే, 121

ఆదదే విశితాన్‌ బాణావ్‌ జగ్రాహ -చ మహద్ధనుః.

ప్ర అం మహాలేజాః=గొప్ప లేజస్సు గల, రావణో౬౭_ పి=రావణుడు కూడ, మహాహవే=మహాయుద్ధమునందు, సంజ్ఞామ్‌=సంజ్ఞను, ప్రాష్య= పొంది, నిశి తాన్‌=వాడియైన, బాణాన్‌ =బాణములను, ఆదదే=గ్రహించెను. మహత్‌ =గొప్పు ధనుః చ=ధనస్సును కూడ, ఆదదే=[గ్రహించెను.

తా. గొప్ప లేజస్సు గల రావణుడు కూడ మరల సంజ్ఞ పొంది, గొప్ప ధనస్సును పట్టి వాడియైన బాణములను గ్రహించెను. 121 మూ. ఆశ్వస్తశ్చ విశల్యశ్చ లక్ష్మణ: శత్రుసూదనః, 122

విష్ణోర్భాగమమీమాంప్యమాత్మానం ప్రత్యమస్మరవ్‌.

ప్ర అ. శత్రుసూదనః=శతుసంహారకుడైన, లక్ష్మణః=లక్ష్మలిడు, అమీమాంస్యమ్‌= ఊహింప శక్యము కాని, విష్ణోః భాగమ్‌=విష్ణుభాగమైన, ఆత్మా నమ్‌=తనను గూర్చి, ప్రత్యనుస్మరన్‌=స్మరించుచు, ఆశ్వన్తః చ=లేరుకొని, విశల్యః చ=శల్యములు తొలగిపోయిన వాడయ్యెను.

తా. శత్రువినాశకుడైన లక్ష్మణుడు ఊహింన శక్యము కాని విష్ణువు అంశయైన తన పహజస్వరూపమును గూర్చి స్మరించుచు తేరుకొనెను. ఆతని శరీరము నందలి శల్యములన్నీ తొలగిపోయెను. 122 మూ. నిపొతితమహావీరాం వానరాణాం నుహాచమూమ్‌, 123

రాఘవస్తు రణే దృష్ట్వా రావణం సమభిద్రవత్‌.

ప్ర అ. రాఘవస్తు=రాముడైతే, రణే=యుద్ధమునందు,. నిపొతిత మహావీరామ్‌= పడగొట్టబడిన మహావీరులు గల, వానరాణామ్‌ =వానరులయొక్క, మహాచమూమ్‌=గొప్పు సేనను, దృష్ట్వా=చూచి, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, సమభిద్రవత్‌ =శీఘ్రముగా వెళ్లెను.

తా. యుద్ధములో వానర పైన్యమునందలి మహావీరు అందరూ పడిపోవుట చూచి రాముడు రావణుని వైపు శీఘ్రముగా వెళ్లెను. 123 మూ. అరైైనముపపంగమ్య హనూమాన్వాక్యమబ్రవీత్‌, 124

మమ పృష్టం సమారుహ్య రాక్షసం శాస్తుమర్హసి,

విష్ణుర్యథా గరుత్మ న్న్వమారుహ్యామర వైరిణన్‌, 125

ప్ర అ. అథ=ఆటుపిమ్మట, హనూమాన్‌ =హనుమంతుడు, ఏనమ్‌= ఈ రాముళ్ణ, ఉపసంగమ్య=సమీపించి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

724 శ్రీమద్రామాయణము విష్టుః= విష్ణువు, గరుత్మన్వమ్‌=గరుత్మంతుణ్లి, ఆరుహ్య=వక్కి, ఆమరవైరిణం యధా=దేవతల శతువైన రాక్షసుని వలె, మమ=నాయొక్క, పృష్టమ్‌=వీపును, సమారుహ్య=ఎక్కి, రాక్షసమ్‌ =రాక్షసుణ్లీ, శాస్తుమ్‌=శిక్రించుటకు, అర్హసి=తగి ఉన్నావు.

ఠా. అంతలో హనుమంతుడు రామునివద్దకు. వెళ్లి -- విష్ణువు గరుత్మంతుణ్ల ఎక్కి దేవతల శత్రువును సంహరించి నట్టు, నీవు నా వీపుమీద ఎక్కి ఈ రాక్షసుని సంహరింపుము” అని పలికెను. 124, 125 మూ, లతచ్చుత్వా రాఘవో వాక్యం వాయుపుత్రేణ భాషితమ్‌,

అథారురోహ సహపా హమామన్తం మహాకపిమ్‌. 126

రథస్థం రావణం సంఖ్యే దదర్శ మనుజాధిపః

ప్ర. అ. రాఘవఃణ=రాముడు, వాయుపు(త్రేణ= హనుమంతునిచేత్య, భాష తమ్‌= పలకబడిన, తల్‌=ఆ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, (శ్రుత్వా=విని, అథ=అటుపి నమ్ముట, పహసా=వెంటనే, మహాకపిమ్‌=గొప్పు వానరుడైన, హనూమన్తమ్‌ =హను మంతుణ్ణీ ఆరురోహ=ఎక్కెను. మనుజాధిపః=రాజైన రాముడు, సంభ్యే=యుద్ధ మునందు, రథస్థ్రమ్‌=రథమునందున్న, రావణమ్‌=రానణుని, దదర్శ=చూచెను.

తా. రాముడు హనుమంతుడు పలికిన ఆ వాక్యమును విని పిమ్మట వానర్యశేష్టుడైన హనుమంతుని వీపుపై శీఘ్రముగా ఎక్కెను. పిమ్మట రాముడు యుద్ధములో రథమునందున్న ఆ రావణుళ్లీ చూచెను, 126 మూ. తమాలోక్య మహాతేజాః ప్రదుద్రావ స రావణమ్‌, 27

వైరోచనమివ క్రుర్జో విష్ణురభ్యుద్యతాయుధః.

ప్ర అఆ, మహాలేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, సః=రాముడు, తమ్‌=వానిని, ఆలోక్య=చూచి, క్రుద్ధ=కో పించినవాడై, అభ్యుద్యతాయుధః=ఎత్తబడిన ఆయు ధములు ? గలవాడై విష్ణుః=విష్ణువు, వైరోచనమివ=బలిచక్రవర్తిని వలె, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి ప్రదుద్రావ=శీఘ్రముగా వెళ్లెను.

తా. గొప్ప తేజస్సు గల రాముడు ఆ రావణుని చూచి, కోపముతో ఆయుధమును ఎత్తి, విష్ణువు బలిచక్రవర్తి మీదికి వెళ్లినట్లు ఆతని మీదికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను. 127 మూ. జ్యాశబ్దమకరోత్తివం వజ్రని ప్పేషనిష్టురమ్‌, 128

గిరా గమ్భీరయా రామో రాక్ష సేన్దుమువాచ హ.

న సా ప్ర. అ. రామః=రాముడు, వజ్రని ప్పేషనిష్టురమ్‌=వజమును నలగ

యుద్ధకాండము 7265 కొట్టిన ధ్వనివలె _ నిష్కరమైన, తీవ్రమ్‌=తీవ్రమైన, జ్యాశబ్దమ్‌=టంకారధ్వనిని, ఆకరోత్‌=చెసెను. గమ్భీరయా=గంభీర మైన, గిరావవాక్కుతో, రాష్ట సేన్తుమ్‌=రాన ణుని గూర్చి, ఉవాచ హ=పలికెను.

తా. రాముడు వజ్రమును నలగగొట్టినపుడు కలుగు ర్వని వరె విషురమైన, తీవ్రమైన టంకారర్వని చేపీ, గంభీరమైన వాక్కుతో రావణుని గూర్చి ఇట్లు పలికెను. 128 మూ. తిష్ట తిస్టమమత్వం హి కృత్వా విస్రియమీదృశమ్‌, 129

అ ు! క!

క వు రాక్షసశార్జూల గత్వా మోక్షమవాప్ప్య సీ,

ప్ర అ. రాక్షసశార్జూల=ఓ | రాక్షస్మశ్రేష్టుడా ! తిష్ట తిష్ప=నిలువుము, నిలువుము. త్వమ్‌=నివు, మమ=నాకు, ఈదృశమ్‌=ఇట్టి, విపియమ్‌= అపకార మును, కృత్వా=చేసీ, ఫ్ధ నుజఎక్కడికీ, గత్వా=వెళ్లి మోక్షమ్‌=విడుదలను, అవాప్య సి=పొందగలవు

తా. రానణుడా ! నిలువుము, నిలువుము. నాొకిట్టి అపకారమును చేసి నీవు ఎక్కడికి వెళ్లి విడుదలను పొందగలవు ? 120 మూం యదీన్హు వైవస్వతభాస్కరాన్వా

జ క

స్వయమ్మువైశ్వానరశంకరాన్వా,

గమిష్యసి త్వం దశధా దిశో వా

తథాపి మే వాద్య గతో విమోక్య శే. 180

ప్ర, అ. ఇన్హువైవస్వతభాస్కరాన్‌ వా=ఇంద్రయయమా-సూర్యుంను గొని, ప్వయమ్ము వైశ్వానరశంకరాన్వా= బ్రహ్మ -ఆగ్ని-శివులను గాని దశధా=పది విధము లుగొ, దిశో వా=దిక్కులను గాని, షమ్‌-పీవ గమిష్యపీ యడిజ= వెళ్లినట్లయితే, తథాపి=అట్లయినను, అద్య=ఇప్పుడు, బు=నొ సమీపమును, గతః=పాందినచాడ వై, న విమోక్ష్యకే=విడువబడవు.

తా. ఇప్పుడు నా ఎదుటకు వచ్చిన నీవు ఇంద్ర *- యమ = సూర్యుల దగ్గరికీ గాని బ్రహ్మ - అగ్ని - శివులదగ్గరికి గాని, పది దిక్కులకు గొని వెళ్లినను విడువబడవు. 130 మూ, యతశ్సెష భక్తా న్‌ నిహతస్త శఛయాద్య

గచ్చన్వ్‌షాదం పహపాభ్యుపేత్య,

ప ఏష రక్షోగణరాజు మృత్యుః

పపుత్రపొత్రస్య తవాద్య యుద్ధే. 130

726 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ రక్షోగణరాజ=రావణుడా |! అద్య=ఇప్పుడుు యః ఏషు=ఏ ఈ లక్ష్మణుడు, త్వయా=నీచేత, శక్త్యా=శక్తిచేత, నిహతః=కొట్టబడినాడో, విషాదమ్‌=దుఃఖమును, గచ్భన్‌ =పొందుచున్న, పః ఏషు=అట్టి ఈ లక్ష్మణుడు, సహసా=శీఘ్రముగా, అభ్యు పత్య=వచ్చి, అద్య=ఇప్పుడు, యుడ్దే =యుద్ధమునందు, పపుతపౌత్రస్య=స్తుత్రపొత్రులతో కూడిన, తవ=నీకు, మృత్యుః=న్భుత్యుదేవత కాగలడు.

తా. ఓ ! రావణా ! ఏ లక్ష్మణుని నీవిస్పుడు శక్తిచేత కొట్టినానో మూర్భ పొందిన ఆ లక్ష్మణుడే వెంటనే వచ్చి ఇప్పుడు, ఈ యుద్ధమునందు, పుత్రపౌత్రసహితుడవైన నీ పాలిటి మృత్యుదేవత కానున్నాడు. 130 మూ. ఏతేన చాత్యద్భుతదర్శనాని

శరైర్హనప్తానకృతాలయానవి,

అజ ఢా

చతుర్హశాన్యాత్త వరాయుధాని

రక్ష్షసహప్రాణి నిషూదితాని. 132

ప్ర అ. ఏతేన=ఈ నాచేత, ఆద్భుతదర్శనాని= ఆశ్చర్యకరమైన దర్శ నము గలవి, జనస్టానక్కృతాలయాని=జనస్థానమునందు చేయబడిన నివాపముగలవి, ఆత్తవరాయుధాని=([గ్రహింపబడిన (శ్రేష్టములైన ఆయుధములు గలని అయిన, చళుర్ష శాని=పదువాలుగు, రక్షసహస్రాణి=రాక్షసుల సహప్రములు, శరైః=బాణములచేత, నిషూదితాని=నశింపచేయబడినవి.

తా. చూచుటకు చాల ఆశ్చర్యకరులుగా ఉండువారు, (శ్రేస్పములైన ఆయుధములను ధరించినవారు అయిన జనస్టానములో నినసించు పదునాలుగు వేల మంది రాక్షసులను నేను బాణములతో నశింపచేసితిని.

వి. ఈ శ్లోకం ప్రాచ్యపారంలో లేదు. రాముడు తన నీవిధంగా పొగుడుకొన్నాడనుట కంటే ఈ శ్లోకం లేకపోవడమే మంచిది. వాస్తవంలో సమన్వయం సరిగా కుదరని పెద్ద వృత్తాల శ్లోకాలతో నిండి ఉన్న ఈ సర్గలోని చాలా శ్లోకాలు ప్రక్తిప్తాల వలె ఉన్నాయి. 132 మూ. రాఘనస్య వచః శ్రుత్వా రాక్ష సేన్హో మహాబలః)

వాయుపుత్రం మహావేగం వహన్తం రాఘవం రణే, 133

రోషేణ మహతావిష్టః పూర్వవైరమనుస్మరన్‌,

ఆజఘాన శరైర్తీస్తెః కొలానలశిభోపమైః. 134

ప్ర అ. మహాబలఃజగొప్ప బలము గల, రాక్ష సేన్తః=రావణుడు, రాఘవస్య=రామునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వా=విని మహతా=గొప్పు,

యుద్ధకాండము 727 రోషేణ=రోషముచేత, అనిస్థః=నిండినవారై, పూర్వవైరమ్‌= వెనుకటి వైరమును, అనుస్మరవన్‌ =స్మరించుచు, ర =యుద్ధమునందు, రాఘవమ్‌ =రాముణ్లి, వహన్తమ్‌= మోయుచున్న, మహావేగమ్‌=గొప్పవేగము గల వాయుపుత్రమ్‌=హనుమంతుణ్ణి, కాలానలశిఖోప మైః= ప్రలయకాలాగ్నిజ్యాలలతో సమావములైన, దీ ప్తైె=ప్రకాశించు చున్న, శరైః=బాణములచేత్య ఆజఘాన=కొ స్టైను. జా

తాం గొప్ప బలము గల రావణుడు రామువి మాటలు బిని, కోపముతో మండిపడుచు, వెనుకటి. వైరమును స్మరించుచు, యుద్ధములో రామువి మోయుచున్న హనునుంతుణి 'ప్రలయకాలాగ్నిజ్యాలలతో సమానములైన, (ప్రకాశించుచున్న బాణములతో కొట్టెను. 133, 134 మూ. రాక్షసేనాహవే తన్య తాడితస్యాపి పాయకైః,

స్వభావతేజోయుక్తస్య భూయ స్తేజోఒభ్యవర్హత. 135

ప్ర అ. రాక్ష కేన=రావణునిచేత, ఆహవే=యుద్ధమునందు, సాయశకైః=బాణములచేత, తాడితస్యా పీ=కొట్టబడినను, స్వభావతేజోయుక్తస్య=సహ జమైన తేజస్సుతో కూడిన, తస్య=ఆ హనుమంతునియొక్క, తేజు=తేజస్సు, భూయః=ఇంకను, అభ్యవర్థత=వృద్ధిపొందెను.

తా. యుద్దములో రావణుడు బాణములచేత ఆ విధముగా కొట్టినను సహజముగా లేజోవంతుడైన హనుమంతుని తేజస్సు ఇంకా అధిక మయ్యెను. మూ, తతో రామో మహతేజా రావణేన కృతవ్రణమ్‌,

దృష్ట్వా ప్లవగశార్జూలం ్రోధస్య నశమేయివాన్‌. 136

ప్ర అ. చర=లటు పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్పు తేజస్సు గల, రామః=రాముడు, రానణేన=రావణునిచేత, కృతవ్రణమ్‌ =చేయబడిన (వ్రణముగల, ప్లవగశార్జూలమ్‌ = వానర్మశ్రేష్టుడైన హనుమంతుని, దృష్ట్వా=చూచి, క్రోధస్య=క్రోధ ముయొక్క, వశమ్‌= వశమును, ఏయివాన్‌ =పొందినాడు.

తా. పిమ్మట గొప్ప తేజస్సు గల రాముడు రావణుని చేత గాయపరచబడిన హనుమంతుని మూడగాచే చాల కోపము చెందెను 136 మూ, తప్యాభిపంక్రమ్య రథం పచక్రం

పాశ్వధ్వజచ్చత్రమహాపతాకమ్‌,

సపారథిం సాశనిశూలఖడ్గం

రామః ప్రచిచ్చేద శితైః శరాగైః 137

ప అ. రామః=రాముడు, అభిసందక్రమ్య=ముందుకు వెళ్లి, తప్యజ=వాని

728 శ్రీమద్రామాయణము యొక్క సచక్రమ్‌=చక్రములతో కూడినది, సాశ్వధ్వజచ్చత్రమహాపతాకమ్‌ =గుట్టి ములతోను, ధ్వజముతోను, ఛత్రముతోను, పెద్ద పతాకలతోను కూడినది, ససారధిమ్‌=సారధితో కూడినది, సాశనిశూలబణడ్గమ్‌=వజములతోను, శూలముల తోను, ఖడ్గములతోను కూడినది అయిన, రథమ్‌= రథమును, శితైః=వాడియైన, శర్షాగ=బాణాగ్రముల చేత, ప్రచిచ్చేద=ఛేదించెను.

లా. రాముడు రావణునికి దగ్గరగా వెళ్లి, చక్రములతోను, గుజ్జములతోను, ఛ్వజముతోను, ఛత్రముతోను, పెద్ద పతాకలతోను, సారథితోను, ఆశని - శూల - బడ్గములతోను, కూడిన రావణుని రథమును వాడియైన బాణాలతో ఛేదించెను. మూ. అథేన్తుశత్రుం తరసా జఘాన

బాణేన వజ్రాశనిసంనిభేన,

భుజాన్తరే వ్యూఢసుజాతరూ పే

నజ్రేణ మేరుం భగవానివేన్హుః. - 138

ప్ర ఆ. అథ=అటుపసిమ్మట, వజ్రాశనిసంనిభేన=వజ్రాయుధముతోను పిడుగుతోను సమానమైన, _బాణేన=బాణముచేత, ఇన్హుశత్రుమ్‌=ఇంద్రుని శత్రువైన ఆ రావణుని, తరసా=బలముతో, వ్యూఢసుజూతరూ పే=ఐవిశాలము చాల సుందరము అయిన, భూజాన్తరే=వక్షస్థలమునందు, భగవాన్‌ =భగవంతుడైన, ఇన్హ్రః=ఇంద్రుడు, వద్రేణ=వజ్రముచేత, మేరుమ్‌ ఇవ=మేరుపర్వతమును వలె జఘాన=కొ ట్టైను,

తా. రాముడు ఆ రావణుని విశాలము, సుందరమూ అయిన వకసల మును బలపూర్వకముగా, వజముతోను, పీడుగుతోను సమానమైన బాణముచేత, భగవంతుడైన ఇంద్రుడు వజముచేత చేరుపర్వతమును కొట్టినట్లు కొట్టెను. మూ మయో చజ్రపాతాశనిసంనిపాతా

న్న చుక్సుఖే వాపీ చచాల రాజా, _

స రామబాణాభిహతో భృశార్త

శృ్చచాల చాపం చ ముమోచ వీరః. 139

ప. అ, యః=ఏ, రాజా=రాకసరాజు, వజపాతాశనిసంనిపాతాత్‌ =నజము

(ల చో (| పదుటవలన, పీడుగు పడుటవలన, న స్పక్టభేశభించలేదో, వాపీ చచాల=చలిం చనూ కూడ లేదో, సః=లట్టి, వీరః=వీరుడు, రామబాణాభిహతః=రాముని బాణముచేత కొట్టబడినవాడై, భృశార్తః=మిక్కిలి పీడిరుడై, చచాల=చలించెను. చాపం చజ=ధనస్సును కూడ, ముమోచ=విడచెను.

లా. ఏ రావణుడు వజ్రాయుధము దెబ్బ తగిలినా, పిడుగులు పడినా

యుద్ధకాండము 729 కూడ క్షోభ చెందలేదో, చలించను కూడ లేదో అట్టి వీరుడైన రావణుడు రాముని బాణముచేత కొట్టబడినవాడై, మిక్కిలి దుణితుడై చలించిపోయెను. ధనప్పును కూడ జార విడచెను. 139 మూ. తం విహ్వలన్తం ప్రసమీక్ష్య రామః

సమాదదే దీప్తమథార్రచన్హ్రమ్‌,

తేవార్కవ్థం సహసా కిరీటం

చిచ్చేద రక్షోధిపతేర్మహాత్మా. 140

ప్ర అ. రామః=రాముడు, విహ్వలన్త్వమ్‌=వ్యాకులత చెందుతున్న, తమ్‌=వానిని, _(ప్రసమీక్ష్య=చూచి, అథ=ఆటుపీమ్మట, దీప్తమ్‌=ప్రజ్వలించు చున్న, అర్ధచన్హ్రమ్‌ =అర్ధచంద్రబాణమును, సమాదదే=గ్రహించెను, తేన=దానిచేత, మహాత్మా=మహాత్ముడైన రాముడు, సహసా=వెంటనే, అర్కవర్థమ్‌ =సూర్యునివంటి వర్ణముగల, కిరీటమ్‌=కిరీటమును, చిచ్చేద=చేదించెను.

తా. మహాత్ముడైన రాముడు వ్యాకులత చెందుతూన్న ఆ రావణుని చూచి అర్హచంద్రబాణము గ్రహించి, వెంటనే దానిచేత వాని సూర్యునివంటి ప్రకాశము గల కిరీటమును ఛేదించెను. 140 మూ. తం నిర్విషాశీవిషసంనికాశం

శాన్హార్చిషం సూర్యమివాప్రకాశమ్‌,

గతశ్రియం కృత్తకిరీటకూట

మువాచ రామో యుధి రాక్ష సేన్హుమ్‌. 11

ప్ర అ. రామః=రాముడు, యుధిజయుద్ధమునందు, విర్విషాశీవిష సంనికాశమ్‌=విషము. లేని సర్పముతో సమానుడు, శాన్హార్చిషమ్‌=శాంతించిన శీరణములు గల, సూర్యమివ= సూర్యుడువలె ఉన్నవాడు, ఆప్రకాశనమ్‌= ప్రకాశ లేనివాడు, గతశ్రియమ్‌=తొలగిన శోభ గలవాడు, కృత్తకిరటకూటమ్‌ = ఛేదించబడిన కిరీటసముదాయము కలవాడు అయిన, తం రాక్ష సేన్తుమ్‌=ఆ రాక్షసరాజును గూర్చి, ఉవాచ=పలికెను,

లా, యుద్ధరంగములో ఆ రావణుడప్పుడు విషములేని సర్పమువలె, కిరణములు శాంలించిన సూర్యుడు వలె ఉండెను. ప్రకాశవిహీనుడై, కిరీట సముదాయము. ఖండింపబడుటచేత శోభ తొంగి ఉండెను. అట్టి రావణునితో రాము డిట్లనెను. 14] మూ. కృతం త్వయా కర్మ మహత్సుభీమం

హతప్రవీరశ్చ కృతస్త్వయాహమ్‌,

780 శ్రీమద్రామాయణము

తస్మాత్సరిశ్రాన్త ఇతి వ్యవస్య

న్న త్వాం శరైర్మ ఎత్యువశం వయామి. కడం

ప్ర అ. త్వయా=నీచేత, సుభీమమ్‌=చాల భయంకరమైన, మహత్‌ =గొప్పదైన, కర్మ=కర్మ, కృతమ్‌ =చేయబడినది. త్వయావనీచేత, అహమ్‌=నేనుు హత(ప్రవీరః= చంపబడిన ఉత్తమువీరులు కలవాడుగా, కృతః చ=చేయబడితిని కూడ. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, పరిశాన్తః ఇతి=అలసితివి అని, వ్యవస్య=నిశ్చయించుకొని, త్వామ్‌=నిన్ను, మృత్యువశమ్‌=మృత్యువునకు వశమును, న నయామి=పొందించను.

తా. వీవు భయంకరమైన గొప్ప కర్మ చేసినావు. నా మహావీరుల నందరిని పడగొట్టినావు. అందుచే నీవు అలసి ఉన్నావని నిర్ణయించుకొని వేను విన్ను బాణములచేత యమలోకమునకు పంపుటలేదు. 142 మూ. ప్రయాహీ జావామి రణార్తితస్త్వం

ప్రవిశ్య రాత్రించరరాజ లజ్కామ్‌,

ఆశ్వస్య విర్యాహి రథీ చ ధన్వీ

తదా బలం పేక్ష్యసి మే రథస్థఃం

ప్ర అ. రాత్రించరరాజ= ఓ | రాక్షసరాజా $ జానామి= నేను ఎరుగుదును, త్వమ్‌ =నీవు, రణార్హితః=రణమునందు. పీడింపబడితివి, ప్రయాహి=వెళ్ళుము. లబ్కామ్‌=లంకను, ్రవిశ్య=ప్రవేశించి, ఆశ్వస్యజతెప్పరిల్లి, రథీ=రథము. గలవాడవైై, ధన్వీ చ=ధనస్సు _గలవాడవై, విర్యాహి=బయలు దేరి రమ్ము. తదా=అస్పుడు, రథస్థ్ర=రథమునందున్నవాడవై, మే=నాయొక్క;

ఛా మ

బలమ్‌=బలమును, (ప్రేక్ర్యసి= చూడగలవు.

తా. నీవు యుద్ధములో అలసిపోయినావ్వు నాకు తెలియును, వెళ్ళుము; లంకలో ప్రవేశించి, (శ్రమ దీర్చుకొవి రథమును, ధనస్సును గ్రహించి, బయలుదేరి రమ్ము. అప్పుడు రథమునందున్నవాడవై నా బల మెంతటిదో చూడగలవు. 143 మూ. స ఏవముక్తో హతదర్పహర్లో

వికృత్తచాపః స హతాశ్వసూతః,

శరార్దితో భగ్నమహాకిరీటో

వివేశ లజ్కాం సహసా స్మ రాజా. కేడడ

ప్ర. ఆ. ఏవమ్‌ =ఇట్లు, ఉక్తః=పలకబడినవాడై, సః=ప్రసిద్ధుడైన, హతదర్ప హర్షః=తొలగింపబడిన గర్వము, సంతోషము గలవాడు, నికృత్తచాపు=ఖండించబడిన

యుద్ధకాండము 731 ధనస్సు కలవాడు, హతాశ్వసూతః=చంపబడిన గుజ్జములు, సారథీ గలవాడు, శరార్షితః= బాణముచేత పీడింపబడినవాడు, భగ్నమహాకిరీటః=ఖండించబడిన కిరీటములుగలవాడు అయిన, సః రాజా=లఆ రాక్షపరాజు, కా, లజ్కామ్‌=లంకను, వివేశ= ప్రవేశించెను.

తా. రావణుని దర్పము, సంతోషము కూడ అణగిపోయెను. ధనస్సు భేదింపబడెను. గుజ్జములు, సారథి కూడ చంపబడెను. కిరీటములు ఖండింపబడెను. ఇట్టి స్థితిలో రాముని బాణముచేత వీడితుదైన ఆ రాక్షస రాజు రాముని మాటలు విని వెంటనే లంకలో (ప్రవేశించెను. 144

లి, జ లాంజ్‌,

మూ, తస్మిన్‌ ప్రవిష్టే రజనీచరేన్దే

మహాబలే దానవదేవశరత్రౌ,

హరీన్‌ విశల్యాన్‌ సహ లక్ష్మణేన

చకొర రామః పరమాహవాగగే.

ప్ర, అ. మహాబలే=గొప్ప బలము గల, దానవదేనశత్రౌ=దానవులకు దేవత లకు శత్రువైన, తస్మిన్‌ =ఆ, రజనీచరేస్ట్రే=రావణుడు, ప్రవిష్టేజలంకలో ప్రవేశించిన వాడగుచుండగా, రామః=రాముడు, పరమాహవాగే=ఆ మహాయుద్ధమునందు, లక్ష్మణేనసహ=లక్ష్మణునితోకూడ, హరీన్‌=వానరులను, విశల్యాన్‌=ములుకులు లేనివారినిగా, చకార=చేసెను.

తా గొప్ప బలము గల, దేవదానవశత్రు వైన రావణుడు లంకలో పవేశించిన పీమ్మట రాముడు రణరంగములో పడి మున్న వానరుల స హములనుండి, లక్ష్మణుని దేహమునుండి ములుకులమ తొలగింపచేసెను, 145 మూ. తస్మిన్‌ ప్రభగ్నే త్రిదశేన్తుశత్రౌ

సురాసురా భూతగణా దిశశ్చ,

పపాగరాః సర్వమహోరగాశ్చ

తథైవ భూమ్యమ్చుచరాః ప్రహృష్థ్టాః ]₹46

ఇత్యార్తే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్తే ఏకోవషష్టీతమః పర్ణ

ప్ర ల _ త్రిదశేస్తుశల్రౌజ=దేవేంద్రుని శత్రువైన, తస్మిన్‌=ఆ రావణుడు, వ్రభగ్నే= ఓడిపోయివవాడగుచుండగొ, సురాసురాః=సురులు, అసు రులు, భూతగణాః=భూతముల పముదాయములు, దిశశ్చ=దిక్కులు, ససా గరాః=సముద్రములతోకూడిన, సర్వమహోరగాః చ=సమస్తమైన ఉరగులు, తరైన=మరియు, భూమ్యమ్చుచరాః=భూమిమీద జలములోను సంచరించు ప్రాణులు, (ప్రహృష్టాః=మిక్కిలి సంతోషించిరి.

732 శ్రీమద్రామాయణము తా. ఇంద్రుని శత్రువైన ఆ రావణుడు ఓడిపోవుట చూచి సురులు, అసురులు, భూతములు, దిక్కులు సముద్రము, సమస్తమైన ఉరగులు, భూమియందు జలమునందు నివసించు ప్రాణులు సంతోషించినవి. 146 “బాలానందినిో ఆను (శ్రీమదామూయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకొండములో ఏబది తొమ్మి దవనల్ల నమాప్తము.

ఆశి ఒర ర్య అథ ష్టతమః సర్గః

[రాముని చేతిలో వరాజయము చెంది దుఃఖితుడైన రావణుని ఆజ్బచేత కుంభకర్లుడు న్మిదనుండి లేపబడుట్యు ఆతనిని చూచి వానరులు భయవడుట. మూ. ప్‌ ప్రవిశ్య పురీం లజ్కాం రామబాణభయార్షితం

భగ్నదర్చస్తదా రాజా బభూవ వ్యథితేన్తియః క్షే

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, సః=ఆ, రాజూ=రాక్షసరాజు, లజ్కాం పురీమ్‌= లంకాపట్టణమును, ్రవిశ్య=ప్రవేశించి, రామబాణభయార్దితః=రాముని బాణమువలన కలిగిన భయముచేత పీడితుడై, భగ్నదర్సః=భగ్నమైన దర్పము గల వాడై వ్యథి తేస్తియః=వ్యథ చెందిన ఇంద్రియములు కలవాడు, బభూనవ=ఆయెను,

తా. అప్పుడా రాక్షసరాజు లంకాపురములో ప్రవేశించిన పిమ్మట కూడ రామబాణముచేత పీడితురై, గర్వము తొలగి, వ్యథ చెందిన ఇంద్రియములు గలవాడయ్యెను. కె మూ. మాతజ్ఞ ఇవ సింహేన గరుడేనేన పన్నగ

అభిభూతో ఒభవద్రాజా రాఘవేణ మహాత్మనా. త

ప్ర ఆఅ. రాజా=రావణుడు, సీంహేన= సింహముచేత, మాతబ్లః ఇవ=ఏనుగు వలె, గరుడేన=గరుత్మంతువిచేత, పన్నగః ఇవ=సర్పము. వలె, మహాత్మనా=మహాత్ముడైన, రాఘవేణ=రామునిచేత, అభిభూతః=తిరప్కరించబడి నవాడు, అభవల్‌ -ఆయెను.

తా ఆ రావణుడు సింహముచేత ఏనుగు వలి, గరుత్మంతునిచేత పర్పము వలె మహాత్ముడైన రామునిచేత తిరస్కరించబడెను. 2 మూ. బ్రహ్మదణ్ణప్రతీకావాం విద్యుచ్చలితవర్చపామ్‌,

స్మరన్‌ రాఘవబాణానాం వివ్యథే రాక్ష సేశ్వరః తె

ప్ర అ రాక్ష పేశ్వరః=రాక్షసరాజు, బ్రహ్మదణ్ణప్రతీకానామ్‌=బ్రహ్మదండ ముతో సమానములు, విద్యుచ్చలితవర్చసామ్‌= మెరపులవలె చలించుచున్న కాంతి గలవి అయిన, రాఘవబాణానామ్‌ =రాముని బాణములకు(ను), స్మరన్‌ =స్మరించుచు, వివ్యధే=వ్యథ చెందెను.

లా, ఆ రాక్షసరాజు (బ్రహ్మదండములవంటి, మెరపుల వలె చలించుచున్న కాంతి గల రాముని బాణాలను ష్మరించుచు వ్యథ చెందెను. 3

734 శ్రీమద్రామాయణము మూ, స కాఖ్యనమయం దివ్యమాశ్రిత్య పరమాసనమ్‌,

విపేక్షమాణో రక్షాంసి రావణో వాక్యమబ్రవీత్‌. |

లు లు

ప్ర అ పః రావణః=ఆ రావణుడు, కావ్ఫునమయమ్‌=బంగా రము వికారమైన, దివ్యమ్‌=దివ్యమైన, పరమాసనమ్‌= ఉత్తమమైన ఆసనమును, ఆశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, రక్షాం సి=రాక్షసులను, విహేక్షమాణః=చూచుచున్నవార్డై, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలి౩ను.

తా రావణుడు దివ్యమైన బంగారు ఆసనముమీద కూర రాక్షసులను చూచుచు ఇట్లు పలికెను. మూ. పర్వం తళ్ధలు. మే మోఘం యత్తప్తం పరమం తసః,

యత్సమానో మహేచ్తేణ మానుషేణ వినిరితః. ర్‌

బ' ళల జ

ప్ర, ఆ. పరమమ్‌=గొప్పదైన, యత్‌=ఏ, తపఃజతపస్సు, తప్తమ్‌= చేయబ డినదో, మే=నాయొక్క, తత్‌ సర్సమ్‌=అది అంతా, మోఘం ఖలు=వ్యర్థమైనది కదా ! యత్‌ =ఏ కారణమువలన, మ హెస్త్రేణ=మ హేంద్రనితో, పమానః=సమానుడవైన నేను, మానుషేణ=మనుష్యునిచేత, వినిర్హిత=జయింపబడితినో,

తా. మహేంద్రువితో పమానుడవైన నన్ను మానవుడు జయించినాడు. వేను చేసిన ఆ గొప్ప తపస్సు అంతా వ్యర్థమై పోయినది కదా ! ర్‌ మూ. ఇదం తద్పృహ్మణో ఘోరం వాక్యం మామభ్యుప స్థితమ్‌,

మామ షేభ్యో విజానీహి భయం త్వమితి తత్తథా, 6

ప్ర అ. త్వమ్‌=నీవు, మాను షేభ్యః=మనుష్యులనుండి, భయమ్‌= భయమును, విజానీహి=తెలిసీకొనును, ఇతి=అని, బ్రహ్మణఃబ్రహ్మయొక్క; ఇదమ్‌=ఈ, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యము, మామ్‌=వన్ను, ఉపస్థితమ్‌= చేరినది. తత్‌=అది, తథా=అప్లే అగును.

తా. *నీకు మానవులవలనవనే భయము కలుగును ఆవి (బ్రహ్మ పలికిన ఆ వాక్యము ఇపుడు నాకు వచ్చిపడినది. ఆది అస్లే జరుగుచున్నది. 6 మూ, దేనదానవగన్హ ర్వెర్యక్షరాక్షసపన్న గం,

అవధ్యత్వం మయా ప్రాప్తం మానుషేభ్యో న యాచితమ్‌. 7

ప అ దేవదానవగన్థర్యె;ాగేవతలచేతను, దానవులచేతను, గంధర్వు లచేతను, యక్షరాక్షపపన్న గైజయక్సులచేతను, రాక్షసులచేతను, పన్నగులచేతను, అవధ్యత్వమ్‌=చంపబడకుండుట, మయా=నాచేత, ప్రాప్తమ్‌=పొందబడినది. మాను షేభ్యఃామనుష్యులవలన, న టూచితమ్‌=కోరబడలేదు.

యుద్ధకాండము ?3డ్‌

తా నేను దేవదానవగంధర్వయక్ష రాక్ష సపన్నగులనుండి మరణము కలుగకుండునట్లు వరము పొందితిని. కాని మనుష్యులనుండి మరణము కలుగ కుండు నట్టు కోరలేదు. 7 మూ. విదితం మామషం మవ్యే రామం దశరథాత్మజమ్‌,

ఇక్రాకుకులజాతేన అనరణ్యేన యత్‌ పురా. 8

ఉత్పత్స్యతి హి మద్వంశే పురుషో రాక్షపాధమ,

యస్త్వాం సపుత్రం సొమాత్యం సబలం పాశ్వపారథిమ్‌, 0

విహవిష్యతి సంగ్రామే త్వాం కులాధమ దుర్మతే.

ప్ర, అ. రాక్షపాధమ=రాక్షసులలో అధముడా ! కులాధమ=కులముచేత అధముడా! దుర్మతే=దుస్టబుద్ది గలవాడా ! యఃఎవడు, సవుత్రమ్‌=పుత్రులతో కూడిన, సామాత్యమ్‌=మంత్రులతో కూడిన, పబలమ్‌= సైన్యముతో కూడిన, పాశ్వసారథిమ్‌=అశ్వములతోను, సారథితోను కూడిన, త్వామ్‌ =నిన్ను, సంగ్రామే= యుద్ధమునందు, నిహనిస్యతి=చంపగలడో అట్టి, పురుషః=పురుషుడు, మద్వంశే=నా వంశమునందు, ఉత్పత్స్యతి హి=పుట్టగలడు అవి, పురా=పూర్వము, ఇక్ర్యాకుకులజా తేవ=ఇక్ర్యాకువంశమునందు పుట్టిన, అనరణ్యేన=అనరణ్యునిచేత, యత్‌ =ఎందువలన, విదితమ్‌=ప్రతిజ్ఞ చేయబడినదో అందువలన, దశరథాత్మజమ్‌=దశరథుని కుమా రుడైన, రామమ్‌=రాముణ్ల, మూనుషమ్‌=మనుష్యునిగా, మన్యే=తలచుచున్నాను,

తా. “దుష్టకులమునందు పుట్టిన, దుర్చుద్ధివైన ఓ 1 రాక్షపాధముడా! విన్ను, వీ పుత్రులను, అమాత్యులను, సైన్యమును, అశ్వములను, పారథిని యుద్ధములో చంప నున్న పురుషుడు నా నంశములో పుట్టగలడూ అవి పూర్వము ఇక్ష్యాకువంశమునందు పుట్టిన అనరణ్యుడు చెప్పి ఉన్నాడు. అందుచే దశరథాత్మజుడైన రాముడు ఆ మానవుడే అని తలచెదను, 8,9 మూ. శప్తోఒహం వేదవత్యా చ యదా పొ ధర్షితా పురా, 10

“సేయం పీతా మహాభాగా జాతా జనకనన్లినీ,

ప్ర, అ. యదా=ఎప్పుడు, పురా=పూర్వము, పా=ఆమె, ధర్షితా=ఆవమానిం చబడినదో, అప్పుడు, వేదవత్యా=వేదవతిచేత, అహమ్‌=నేను, శప్తః=శపించబడితిని. సా=అట్టి, ఇయమ్‌=ఈ వేదవతి, మహాభాగా=మహాభాగ్యవంతురాలైన, జనకనన్లినీ= జనకుని కుమార్తెయైన, పీతా=పీతగా, జూతా=పుట్టినది.

తా, పూర్వము నేను అవనూనించిన వేదవతి నన్ను శపించినది. ఆమెయే మహాభాగ్యవంతురాలైన, జనకుని కుమార్తె యైన సీతగా పుట్టినది. 10

736 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఉమా వన్లీశ్వరశ్సాపి రమ్యా వరుణకన్యకొ, 1] యథోక్తాస్తన్మయా ప్రాస్తం న మిథ్యా బుషిభాషితమ్‌,

ప్ర అ. ఉమాాపార్వతి, నన్టీశ్వరశ్చా పి=నందీశ్వరుడు, రమా=రంభ, వరుణకన్యకా=నరుణుని కూతురు, యథా=ఎట్టు, ఉక్తాఃచెప్పివారో, తత్‌ =అది, మయా=నాచేత, ప్రాప్తమ్‌=పొందబడినది. బుషిభాషితమ్‌-బుషుల వాక్కు, మిథ్యా=ఆసత్యము, న=కాదు.

లా. పార్వతి, నందీశ్వరుడు, రంభ, వరుణుని పుత్రిక ఎట్లు శపించినారో ఆ విధముగానే ప్రాప్తించినది. బుషుల మాటలు అసత్యములు కావుకదా ? 1] మూ. ఏతదేవాభ్యుపాగమ్యు యత్నం కర్తుమహార్లథ, 12

రాక్షపాశ్చాపి తిష్టన్తు చర్యాగోపురమూర్ధసు.

ప్ర, అ. ఏతత్‌ ఏవ=ఈ శాపస్వరూపమును, అభ్యుపాగమ్య=ఆగీకరించి, ఇహ=ఈ విషయమునందు, యళత్నమాప్రయత్నమును, కర్తుమ్‌=-చేయుటకు, అర్హథ=తగి ఉన్నారు. రాక్షపాశ్చాపారాక్షసులు కూడ, చర్యాగోపురమూ ర్థమారాజమార్గములయందు. గోపురముల శిథరములయందు, తిష్పన్తునిలచెదరు గాక,

తా ఈ శాపములను దృష్టిలో ఉంచుకొని మీరు ప్రయత్నము చేయవలెను. రాక్షసులు కూడ రాజవీథులలోను, గోపురముల శిఖరములయందు విలచి ఉండవలెను. 12 మూ స చాప్రతిమగామ్బీర్యో దేవదానవదర్సహా, 13

బ్రహ్మశాపాభిభూతస్తు కుమృకర్ణో విబోధ్యతామ్‌.

ప్ర. ఆ. ఆప్రతిమగామ్బీర్యః=సాటిలేని గాంభీర్యము గలవాడు, దేవదానవద రృహా=దేవదానవుల దర్పమును తొలగించినవాడు, బ్రహ్మశాపాభిభూతః=బ్రహ్మ దేవుని శాపముచేత తిరస్కరింపబడినవాడు అయిన, సఃాఆ, కుమృకర్థ౭కుంభకర్ణుడు, విబోధ్యతామ్‌ =లేపబడుగాక,

తా. సాటిలేని గాంభీర్యము గలవాడు, చేవదానవుల దర్పమును ఆణచినవాదు, బ్రహ్మశాపగ్రస్తుడు అయిన కుంభకర్ణుణ్ణీ మేల్కొలుపుడు. 13 మూ. సమరే జితమాత్మానం ప్రహస్తం చ నిషూదితమ్‌, కేశ

జ్ఞాత్వా రక్షోబలం భీమమాదిదేశ మహాబలః.

ప్ర అ. మహాబలఃగొప్ప బలము గల, సః=ఆతడు, సమ రే=యుద్ధము నందు, ఆత్మానమ్‌=తనను, జితమ్‌=జయించబడినవానినిగాను, ప్రహస్తమ్‌=ప్రహ

యుద్ధకాండము 2737 షుణ్రీ, నిషూదితమ్‌=చంపబడినవానినిగాను, జ్ఞాత్వా=తెలిసీకొని భీమమ్‌=భయంక రకమ జా రమైన, బలమ్‌= సైన్యమును, ఆదిదేశ=ఆజ్ఞాపీంచెను.

తా. యుద్ధములో ప్రహస్తుడు చంపబడుటచేతను, తాను ఓడిపోవుట చేతను, మహాబలశాలియైన ఆ రావణుడు భయంకరమైన రాక్షస సైన్యమును ఆజ్ఞాపించెను, 14 మూ, ద్వారేషు యత్నః క్రియతాం ప్రాకారశ్చాధిరుహ్యతామ్‌, కేర్‌

విద్రావశసమావిష్ట్రః కుమ్భకర్ణో విబోధ్యతామ్‌.

ప్ర ఆ. ద్యారేషు=ద్వ్యారములయందు, యత్నః=ప్రయశ్నము, క్రియతామ్‌= చేయబడుగాక. (ప్రాకారశ్చ=ప్రాకారము. కూడ, అధిరుహ్యతామ్‌=ఎక్కబడుగాక. విర్రావశసమావిష్థఃచనిరావకుడై నిద్రచేత ఆవహించబడిన, కుమ్బకర్థః=కుంభకర్ణుడు, విబోధ్యతామ్‌ =లేపబడుగాక,

తా. ద్వారముల రక్షణము విషయమున యత్నముతో ఉండవలెను. ప్రాకారము. నెక్కి శత్రువులను కనిపెట్టి ఉండవలెను. నిద్రచేత ఆనహించ పడిన కుంభకర్ణుణ్లీ మేల్కొల్పవలెను. 15 మూ. సుఖం స్వసితి విశ్చిన్తః కాలోపహతచేతనః, 16

వవసప్త దశాష్టాచ మాసొన్‌ ప్వపితి రాక్షసః

ప్ర అ. రాక్షసః=కుంభకర్ణుడు, కాలోపహతచేతనః=కాలముచేత నశిం పచేయబడిన చైతన్యము కలవాడై, నిశ్చిన్త=చింత లేనివాడై, నవ=తొమ్మిది, పప్త=ఏడు, దశ=పది, అహ్హ చ=ఎనిమిది, మాసాన్‌=మాసములను, సుఖమ్‌ =సుఖ ముగా, స్వపితి=నిద్రించుచున్నాడు.

తా. ఈ కుంభకర్ణుడు కాలనశముచేత స్పృహ కోల్పోయి, శయనిం చివచో తొమ్మిది, ఏదు, పది, ఎనిమిది మాసములు నిశ్చింతగా, సుఖముగొ మిద్రించుచుండును. 16 మూ. మన్త్రం కృత్వా ప్రసుప్తోఒయమితస్తు నవమే౭హని, క7

తం తు బోధయత క్తీపం కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్‌.

న్‌ వలి

ప్ర ఆ. మన్త్వమ్‌=ఆలోచనను, కృత్వా=చేపి, ఆయమ్‌=ఇతదడు, ఇతః=ఇప్పటీనుండి, నవమే=తొమ్మిదవ, అహని=దివసమునందు, ప్రసుష్తః=నిద్రపో యినాడు. మహాబలన్‌=గొప్ప బలము గల, తం కుమ్భకర్ణమ్‌=ఆ కుంభకర్ణుల్లి, శ్రీప్రమ్‌=శీఘ్రముగా, బోధయత=మేల్కొల్పండి.

తా. అతడు మన మందరము మంత్రణము చేసీన పిమ్మట తొమ్మిది

738 శ్రీమద్రామాయణము రోజుల క్రితము నిద్రపోయివాడు. గొప్ప బలము గల ఆ కుంభకర్ణుళ్ణో శీఘ్రముగా మేల్కొల్పుడు. 7 మూ. పహి సంభ్యే మహాబాహుః కకుదం పర్వరక్షపామ్‌, 18

వావరావ్‌ రాజపుత్రౌ చ క్రీప్రమేవ హనవిష్యతి.

ప్ర అం సర్వరక్షసామ్‌=సమస్తరాక్షసులలో, కకుదమ్‌= శ్రేష్టుడు, మహా బాహుఃగొప్ప బాహువులు గలవాడు అయిన, సః=ఆతడు, సంభ్యే=యుద్రమునందు, వానరావ్‌=వానరులను, రాజపుత్ర చారాజకుమారులను, క్రీఫమేవశే ఘ్రముగొ, హనిష్యతి-చంపగలడు.

తా. సమస్తరాక్షసులలో (్రేష్టుడైన గొప్ప బాహువులు గల ఆ కుంభకర్ణుడు యుద్ధమునందు వానరులను, రామలక్ష్మణులను శీఘ్రముగా చంపగలడు. 18 మూ. ఏష కేతుః పరం సంభ్యే ముభ్యో వై పర్వరక్షపామ్‌, 0

కుమృకర్ణః సదా శేతే మూఢో గ్రామ్యసుఖే రతః

ప్ర. అ. సర్వరక్షసామ్‌=సమస్తరాక్షసులలో, ముఖ్యాముఖ్యుడు సంఖ్యే= యుద్ధమునందు, పరమ్‌=గొప్పు, కేతుణధ్వజమూ. అయిన, ఏషః కుమ్ఫకర్ణః=ఈ కుంభకర్ణుడు, మూఢః=మూఢుడై, (గ్రామ్యసుఖే=నీచమైన (నిద్రా సుఖమునందు, రతః=ఆసక్తుడై పదా=ఎల్లప్పుడూ, శ్రేతే=శయవించుచున్నాడు.

తా. సమస్తరాక్షసులలో ముఖ్యుడు, యుద్ధములో ధ్వజమువంటివాడు అయిన ఈ కుంభకర్ణుడు నీచమైన విద్రాసుఖమునందు ఆసక్తుడై, ఎల్లప్పుడూ ఒడలు తెలియకుండా విద్రపోవుచున్నాడు. 19 మూ. రామేణాభినిరస్తస్య సంగ్రామేఒ స్మిన్‌ సుదారుణే, 20

భవిష్యతి న మే శోకః కున్ఫుకర్లే విబోధితే.

ప్ర అ. కుమృకర్ణే=కుంభకర్ణుడు, విబోధితే= లేపబడినవాడగుచుండగొ, పుదారుణీ=చాలభయంకరమైన, అస్మిన్‌ =ఈ, సంగ్రామే=యుద్ధమునందు, రామేణ= రామునిచేత, అభివిరస్తస్య=ఓడించబడిన, మే=నాకు, శోకూదుఃఖము, న భవిష్యతి=కలుగదు.

తొ. కుంభకర్ణుణ్ణి నిదనుండి లేపినచో, ఈ భయంకరమైన యుద్ధములో రాముని చేతిలో ఓడిపోయిన నా దుఃఖము శాంతించును. 20 మూ. కిం కరిష్యామ్యహం తేన శక్రతుల్యబలేన హీ, 2

ఈదృశే వ్యసవే ఘఫోరేయో న సాహ్యాయ కల్పతే.

యుద్ధకాండము 739

ప్ర అ. యః=ఏ కుంభకర్ణుడు, ఈదృశే=ఇట్టి, ఘో రే=భయంకరమైన, వ్యసవే=ఆపదయందు, పాహ్యాయ=సాహాయ్యముచేయుటకు, న కల్పతే=సమర్ధుడు కాడో, శర్థతుల్యప లేన దే చేంద్రునితో సమానమైన బలము గల, తేన=అట్టివాన్‌తో, అహమ్‌=వేను, కిమ్‌=ఏమి, కరిష్యామి=చేయుదును ?

తా. దేనేంద్రునితో పమానమైన పరాక్రమము గల ఆ కుంభకర్ణుడు ఇట్టి భయంకరమైన ఆపదలో నాకు సాహాయ్యము చేయనప్పుడు వానివలన నాకేమి ప్రయోజనము ? 21 మూ. తే తు తద్వచనం శ్రుత్వా రాక్షేన్సుస్య రాక్షసాః 22

జగ్ముః పరమసంభ్రాన్హాః కుమ్భక్యర్థని వేశనమ్‌.

ప్ర అ. తే=ఆ, రాక్షసాణారాక్షసులు, రాక్ష పేన్సుస్యరావణునియొక్క, తల్‌ వాక్యమ్‌=ఆ వాక్యమును, శ్రుత్వావిని, పరమసంభ్రాన్నాః=మిక్కిలి తొందరప డుచున్నవారై, కుమ్ఫకర్థని వేశనమ్‌=కుంభకర్ణుని గృహమును గూర్చి, జగ్ముః = వెళ్లిరి.

తా. ఆ రాక్ససులు రావణుని మాటలు విని చాల లొందరపడుచు కుంభకర్ణుని గృహమునకు వెళ్లిరి. 22 మూ. తాం ప్రవిశ్య మహాద్వారాం సర్వతో యోజనాయతామ్‌, 23

కుమ్భక్షర్ణగుహాం రమ్యాం పుష్ప్రగన్షప్రవా హినీమ్‌,

కువ్భుకర్ణస్య విఃశ్వాపాదవధూతా మహాబలాః, 24

ప్రతిష్టదూనాః కృచ్యేణ యత్నా త్పవివిశుర్గుహామ్‌.

ప్ర. అ. మహాద్యారామ్‌=పెద్ద ద్వారము గల, సర్వ్యతః=అన్ని వైపులా, యోజనాయతామ్‌=యోజనము వైశాల్యము గల, పుష్పగన్హప్రవా హినీమ్‌=పుష్పముల గంధమును వీచుచున్న, రమ్యామ్‌=సుందరమైన, కుమృక్షర్ణగుహామ్‌=కుంభకర్జుని గుహను, ప్రవిశ్య=ప్రవేశించి, కుమ్ఫుకృర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, నిఃశ్వాసాత్‌ =నిఃశ్వా సమువలన, అవధూతాః=కదల్బబడీనవారై, మహాబలాః=గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షసులు, కృచ్చేణ=కష్టముచేత, ప్రతిష్టమానాఃనిలదొక్కుకొనుచు, యత్నాత్‌= ప్రయత్నమువలన, గుహామ్‌=గుహను, ప్రవివిశుఃప్రవేశించిరి.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షసులు పెద్ద ద్యారము గలది, అన్ని వైపులా యోజనము. వైశాల్యము గలది, పుష్పముల గంధమును వ్యాపింపచేయుచున్నది అయిన సుందరమైన కుంభకర్ణుని వివాపగుహ దగ్గరకు వెళ్లి కుంభకర్ణుని నిఃశ్వాసములు కదల్భివేయుచుండగా అతికష్టముమీద నిలదొక్కుకొని ఆ గుహలోవికి ప్రవేశించిరి. 23, 24

740 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తాం ప్రవిశ్య గుహాం రమ్యాం రత్నకాఇఖృనకుట్టిమామ్‌, 25

దదృశుర్నెర్భృతవ్యాఘ్రాః శయావం. భీమవిక్రమమ్‌.

ప్ర అ, వైరృతవ్యాఘాఃలఆ రాక్షస్మశ్రేష్టులు, రత్నకాఖ్బనకుట్టిమామ్‌=ర త్నములతోను బవీగారముటీను నిర్మించిన చపటా గల, రమ్యామ్‌=రమ్యమైన, తాం గుహామ్‌=ఆ గుహను, ప్రవిశ్యప్రవేశించి, శయానమ్‌=శయనించి యున్న, భీమవిక్రమమ్‌=-భయంకరమైన పరాక్రమము గల ఆతనిని, దదృశుః=చూచ్చిరి,

తా. ఆ రాక్ష్తసవీరులు రత్నములతోను బంగారముతోను నిర్మించిన చపటాతో రమ్యమైన ఆ గుహలో ప్రవేశించి, అక్కడ నిద్రించుచున్న భయంకరమైన , పరాక్రమము గల కుంభకర్ణుణ్ణి చూచిరి. 25

స

మూ. లేతు తం వికృతం సుప్తం విక్షీర్ణమిన పర్వతమ్‌, 26

కున్ఫుకర్ణం మహానిద్రం పమేతాః ప్రత్యబోధయన్‌.

ప్ర అ. తే=వాళ్లు_ సమేతాణాకలిసినవారై, వికృతమ్‌=వికారముగొ, సుప్తమ్‌=నిద్రించుచున్నవాడు, విక్షీర్ణమ్‌=పడద్రోయబడిన, పర్వతమ్‌ ఇవాపర్వతము వలె ఉన్నవాడు, మహానిద్రమ్‌=గొప్ప నిద్ర కలవాడు అయిన, కుమ్భకర్ణమ్‌ =కుంభకర్టుల్లి, (ప్రత్యబోధయన్‌ =మేల్కొలి పిరి.

తా. కుంభకర్ణుడు చూచే వారికి వికారముగా కనబడునట్టు నిద్రపోవు చుండెను. పడవేయబడిన పర్వతము వలె ఉండెను. ఈ విధముగా మహానిద్రలో ఉన్న కుంభకర్ణుణ్ణి ఆ రాక్షసులందరూ కలిసి ఒక్కుమ్మడిగా మేల్కొలుపుటకు 'ప్రయత్నించిరి. 26 మూ. ఊర్హ ;లోమాఇఖ్వీతతనుం శ్వసన్తమిన పన్నగమ్‌, 27

భ్రామయన్తం వినిఃశ్వాహై శయానం భీమవిక్రమమ్‌,

భీమనాసాపుటం తం తు పాతాలవిపులాననమ్‌, 28

శయనే న్యప్తసర్వాజ్ఞం మేదోరుధిరగన్లినమ్‌,

కాఖృ్యవాజ్ఞదనద్దాజ్ఞం కిరీ కేనార్కవర్భసమ్‌, 209

దద్భశు ర్నెర్భతవ్యాఘ్రం కుమృకృర్ణమరిన్నమమ్‌.

ప్ర అ ఊర్ధ ;లోమాఖ్వీతతనుమ్‌='పైకి నిలబడిన రోనముములతో కూడిన శరీరముకలవాడు, పన్నగమివ=సర్పము. వలె శ్వసన్తమ్‌=శ్వాస పీల్చుచున్నవాడు, వినిఃశ్వా సైాశ్వాసలచేత, భ్రామయన్తమ్‌=(తమను) తిప్పి _వేయుచున్నవాడు, శయానమ్‌=శయనించి ఉన్నవాడు, భీమవిక్రమమ్‌=భయంకరమైన పరాక్రమము గలవాడు, భీమనాసాపుటమ్‌=భయంకరములైన ముక్కురంధ్రములు గలవాడు, పాతాలవిపులాననమ్‌=పాతాళమువలె _ విశాలమైన ముఖముగలవాడు, శయనే=శ

యుద్ధకాండము కశక యనమునందు, న్యస్తసర్వాజ్నమ్‌=ఉంచబడిన సమస్తమైన అవయవములు గలవాడు, మేదోరుధిరగన్లినమ=కొవ్వుయొక్క వసయొక్క _ వాసన కలవాడు, కొఇ్బనాబ్ల దనద్దాబ్గమ్‌=బంగారు బాహుప్పురులచే కట్టబడిన శరీరము కలవాడు, కీరీ కేన= కిరటముచేత, అర్కవర్చసమ్‌=సూర్యుని వంటి కాంతి గలవాడు, వైరృతవ్యాఘ్రమ్‌.= రాక్తష్యశ్రేష్టుడు, అరిమర్హనమ్‌= శత్రుసంహారకుడు ఆయిన, తం కుమృకర్థన్తోఆ కుంభకర్ణుల్లి, దదృశుః=చూచిరి,

తా. కుంభకర్ణుని శరీరముపై ఉన్న రోమాలు పైకి నిలబడి ఉండెను. అతడు సర్పము వలె బుసలుకొట్టుచుండెను. శయనించి ఉన్న, భయంకరమైన పరాక్రమము. గల ఆతడు విడచు శ్వాసల వేగమునకు ఆ రాక్షసులు ఎగిరి తిరిగి పోవుచుండిరి. భయంకరములైన ముక్కురంధ్రములతో, పాతాళమువంటి విశాలమైన నోటితో ఆతడు అన్ని అనయవాలు శయ్యమీద పడవేసి నిద్రించు చుండెమ. ఆతని శరీరమునుండి కొవ్వు వాసన రక్తము వాసన వచ్చుచుండెను. బంగారు బాహుపురులు ఆతని శరీరముపై కట్టబడి ఉండెను. కిరీటముచేత సూర్యుడువలె _ ప్రకాశించుచుండెను. అట్టి, రాక్తస(శ్రేష్టుడు, శ్మతుసంహారకుడూ అయిన కుంభకర్జుల్లో చూచిరి, 27=20 మూ, తతశ్ళక్రుర్మహాత్మానః కుమృకర్ణస్య చాగ్రతఈ, 30

భూతానాం మేరుసంకాశం రాశిం పరమతర్పణమ్‌.

ప్ర అ. తతబాఆటుపిమ్మట, మహాత్మానః=మహాత్ములైన ఆ రాక్షసులు, కుమృకృర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, అ(గ్రతఃఎదుట, భూతానామ్‌ాప్రాణులయొక్క, మేరుసంకాశమ్‌ = మేరుపర్వతముతో సమానమైన, పరమతర్పణమ్‌=మిక్కిలి తృప్తిని కలిగించు, రాశిమ్‌=రాశిని, చక్రుఃాచే సిరి.

తా. పిమ్మట ఆ రాక్షసులు చాలా తృప్తిని కలిగించు మేరుపర్వతము వంటి (చంపిన) ప్రాణుల రాశిని కుంభకర్ణుని ఎదుట ఉంచిరి. 30 మూ. మృగొణాం మహిషాణాం చ వరాహాణాం చ సంచయాన్‌, 31

చక్రు ర్నెర్భతశార్టూలా రాశిమన్నస్య చాద్భుతమ్‌.

ప్ర ఆ. నైరృతశార్జూలాః=రాక్షస(శేష్టులు, మృగాణామ్‌-న్చుగములయొక్క, మహిషాణాం చాదున్నపోతులయొక్క, వరాహాణాం చ=వరాహములయొక్క, సంచయాన్‌=పోగులను, అన్నస్య=అన్నముయొక్క, అద్భుతమ్‌ =ఆశ్చర్యకరమైన, రాశం చారాశినీ, చన్రుఃచేసిరి.

తా. ఆ రాక్షస(శ్రేషలు లేళ్లు దున్నపోతులు, వరాహములు = వీటీ 'ప్రోగులను, విచిత్రమైన అన్నరాశిని అక్కడ ఉంచిరి. వ!

742 శ్రీమద్రామాయణము మూ తతః శోణితకుమ్భూంచ్చ మాంపాని వివిధావి చ, 2892 పురప్తాత్కుమృకర్ణస్య చక్రుస్త్రిదశశత్రవః,

ప్ర అ. తఈ=ఆటుపిమ్మట, (త్రిదశశతవఃారాక్షసులు, శోణితకు మ్ఫాంశ్చ=రక్తపు కుండలను, వివిధాని=ఆవేకవిధములైన, మాంసాని=మాంసములను, కుమ్ఫక్షర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, పురస్తాత్‌ =ఎదుట, చక్రుః=చేసిరి.

తా. ఆ రాక్షసులు రక్తము నింపిన కుంభములను, అనేకవిధములైన మాంసములను కుంభకర్ణుని ఎదుట ఉంచిరి. త్రై మూ. లిలిపుశ్చ పరార్ధే గవ చవ్దవేన పరంతపమ్మ్‌ 38

దివ్యెరాశ్వాసయోమాసుర్మా ల్యెర్గవైశ్చ గన్లిభిఒ

ప్ర. అ. పరార్తీన= శేష మెన, చన్లనేన=చందనముచేత, పరంతపమ్‌=

వో రం ర. న శత్రువులను. పీడించు ఆ కుంభకర్ణుణ్లి, లిలిపుః=పూసిరి. దివ్యెఃజశ్రేష్టములైన, గన్దిభిః= ఉత్తమమైన సువాసన గల, మాల్యెః= పుష్పమాలలచేతను, న్‌ైః చ=సుగంధ ద్రవ్యములచేతను, ఆశ్వాసయామాసుః=వొసనచూ పిరి,

త. చాల (శ్రేష్టమైన చందనము ఆతని శరీరమునకు పూసి (శ్రేష్టములైన పుష్పమాలలు, మంచి సువాసన గల సుగంధద్రవ్యమలు వాసన చూపిరి. 233 మూ. ధూపగన్థాంశ్చ సస్పజుస్తుష్టువుశ్చ పరంతపమ్‌, 34

జలదా ఇవ చానేదుర్యాతుధానాస్తతస్తతః,

ప్ర అ. యాతుధానాః=రాక్షసులు, ధూపగన్దాన్‌ చ=ధూపముల సువాసనలను కూడ, సస్ఫజుః=సృష్టించిరి. పరంతసమ్‌ =శత్రువులకు బాధ కలిగించు ఆతనిని, తుష్టువుశ్చ=స్తుతించిరి. తతపస్తతఃజ=మాటి మాటికీ, జలదాః ఇవ=మేఘములు వలె ఆనేదుః చర్చని చేసిరి.

తా ఆ రాక్షసులు ధూపగంధములను ప్రసరింపజేసిరి ఆతనిని స్తుతించిరి. మాటి మాటికి మేఘముల వలె గర్హించిరి. ౩4 మూ, శజ్ఞాంచ్చ పూరయామాసుః శశాజ్కపదృశప్రభాన్‌, 35

ఇళ్ళ త !

తుములం యుగపచ్చాపి వివేదుశ్చాప్యమర్షితా:.

ప్ర. ఆ. శశాజ్కపదృశప్రభాన్‌ =చంద్రునితో సమానమైన కాంతిగల, శజ్ఞాన్‌ చ=శంఖములను కూడ, పూరయామాసుః=పూరించిరి. అమర్షితాః=కో పించినవారై, యుగపత్‌ =ఒక్కమాటుగా, తుములమ్‌=వ్యాకులముగా, వివేదుః చాసివ=ధ్వనిచేసిరి కూడు

యుద్ధకాండము 743

తా. చంద్రునివంటి కాంతి గల శంఖములను పూరించిరి, విసుగు చెంది ఒక్కమాౌటుగా బిగ్గరగా అరచిరి, తర్‌ మూ, నేదురాప్పోటయామాసున్చిక్తి పు స్తే నిశాచరాః 386

కున్ఫుకర్ణవిబోధార్థం చక్రు స్తేవిపులం స్వవమ్‌,

ప్ర, అ తే నిశాచరాఃణఆ రాక్షసులు, వేదుః=ర్వనిచేసిరి. ఆస్ఫోటయా మాసుః=చేతులు మొదలైన వాటిమీద చరచిరి. చిక్తిపుః=ఆతని అవయవములను ఎత్తి పడవేసిరి. కుమ్భక్షర్ణవిబో ధార్ధమ్‌ =కుంభకర్జుణ్లి సేటకై, విపులమ్‌ =అధికమైన, ప్వనమ్‌=ర్వవివి, చక్రుః=చే సిరి.

లా. కుంభకర్ణుణ్ణే లేపుటకై ఆ రాక్షసులు అరచిరి. ఆతని శరీరముమీద చరచిరి. చేతులు మొదలైన ఆవయవాలు ఎత్తి పడవేసిరి. అత్యధికమైన ధ్వని చేసిరి. 36 మూ. సశజ్ఞభేరీపణవప్రణాద

మాప్పోటితక్షేలిత సింహవాదమ్‌,

దిశో ద్రవన్తస్త్రిదివం కిరనః

శ్రుత్వా విహంగాః సహపా విపేతుఓ 87

ప్ర అ. విహంగాః=పక్సులు, సశజ్ఞ భేరీ పణవప్రణాదమ్‌ =శంఖ-భేరీ పణ వనముల ధ్వనితో కూడిన, ఆస్పోటిత క్ష్వేలిత సీంహనాదమ్‌=జబ్బలు చరిచిన ర్వనివి, గర్హనముమ, పింహనాదమును, శ్రుత్వా=విని, దిశుదిక్యులను గూర్చి, ద్రవన్తః=పరు గెత్తుచున్నవ, (త్రీదినమ్‌= ఆకాశమును, _కిరన్తః=ప్రవేశించుచున్నవై, సహసాజ=వెంటనే, నికేతుః=క్రీంద పడిపోయినవి.

తా, పక్టులు శంఖ = భేరీ పణనముల ధ్వనిని, జబ్బలు చరచుట, గర్హించుట, సింహనాదము చేయుట - వీటి ధ్వనిని వివి పది దిక్కులకు పారిపోయి, ఆకాశములోనికి ఎగిరి, వెంటనే నేలమీద పడిపోయినవి. 37 మూ యదా భృశం లైర్నినదైర్మహాత్మా

న కమృకర్ణో బుబుధే ప్రసుప్తః

తతో భుశుణ్ణీర్ముసలాని సర్వే

రక్షోగణాప్తం జగ్భృహుర్గదాశ్చ. 38

ప్ర, అ. ప్రసుప్తఃజనిద్రించుచున్న, మహాత్మా=మహాత్ము డైన, కుమృక్యర్ణఃణ కుంభకర్ణుడు, భృశమ్‌ =అధికముగొ చేయబడిన, లైః=ఆ, నినదైః= నులచేత, యదా=ఎప్పుడు, న బబుధే=మేల్కొనలేదో, తతణ=ఆటు పిమ్మట, సర్వ=సమస్త

744 శ్రీమద్రామాయణము మైన, రక్షోగణాః=రాక్షసగణములు, తమ్‌=ఆతనినిగూర్చి, భుశుణ్ణీః:=ముద్గరములను, ముసలావి=ముసలములను, గదాశ్చ=గదలను, జగ్భృహుః=గ్రహించిరి.

తా నిద్రించుచున్న మహాత్ముడైన ఆ కుంభకర్ణుడు ఇంత అధికమైన ధ్వని చేసినను నిద్రనుండి లేవకపోవుటచే ఆ రాక్షసులందరుు ఆతనిని కొట్టుటకై ముద్గరములను, ముసలములను, గదలను గ్రహించిరి. 38 మూ తం వైలశృళ్షెర్ము ప లైర్గదాభి

ను శి | ర్వక్షఃస్టలే ముద్గరము ప్లీభిశ్చ,

సుఖప్రసుప్తం భువి కుమృక్యర్ణం

రక్షాంస్యుదగ్రాణి తదా నిజఘ్నుః 309

ప అ. తదా=ఆప్పుడు, ఉద(గ్రాణీ=క్రూరులైన, రక్షాం సి=రాక్ష సులు, భువి=నేలమీద, సుఖప్రసుస్తమ్‌=నిద్రించుచున్న, తం కుమృకృర్ణమ్‌=ఆ కుంభకర్ణుల్ణ, _శ్రైలశ్ళబ్లెః=పర్వతశిఖరములచేతను, ముసలైః=ముసలములచేతను, గదాభిః=గదలచేతను, ముద్గరముస్టిభిః చజ=ముద్గరములచేతను. పిడికిళ్ళచేతను, విజఘ్నుః=కొట్టిరి.

తా. అప్పుడు క్రూరులైన రాక్షసులు నేలమీద నిద్రించుచున్న ఆ కుంభ కర్ణుణ్ణి పర్వతశిఖరములతోను, ముసలములతోను, గదలతోను, ముద్గరములలోను, పిడికీళ్ళతోను వకఃపలముమీద కొటిరి. 3౦

య్‌ురు యు

మూ, తస్య విఃశ్వాసవాతేన కుమృకర్ణస్య రక్షసః -

రాక్షపా బలవన్తో౭_పి ప్టాతుం శేకుర్న. చాగ్రత త్త౦0

లు ఇ

న్‌ ఆ. రక్షసః=రాక్షసుడైన, తస్య కుమృక్షర్ణస్యజఆ కుంభకర్జునియొక్క, నిశ్వాసవాలేనాశ్వాసవాయువులచేత, బలవన్లో ౬. సి=బలముకలవారైనను, రాక్షసాః వారాక్షసులు, అగ్రతః=ఎదుట, స్టాతుమ్‌=నిలచుటకు, న శేకుః=సమర్జులు కాలేదు.

శా. బలనంతులైనను ఆ రాక్షసులు కుంభకర్ణుని శ్వాసల గాలికి వావి ఎదుట నిలబడబాలకపోయిరి. త్తం మూ, తతఈ పరిహితా గాఢం రాక్షపా భీనువిక్రమాః

మృదజపణవాన్‌ భేరీః శజ్ధకుమృగణాంస్తథా. త్త]

ప్ర ఆఅ తతః=ఆటుసిమ్మట, భీమవిక్రమః=భయంకరమైన పరా క్రమముగ గల, రాక్షసాః=రాక్షసులు, గాఢమ్‌=గట్టిగా, పరిహితాః=నిలదొక్కు కొన్నవారై, మృదజ్లపణవాన్‌=మృదంగములను సణవములను, భేరః=భేరీలను, తథా=మరియు, శజ్ఞకుమ్భృగణొన్‌ =శంఖములయొక్క కుంభములయొక్క సము దాయములను, (మోగించిరి).

యుద్ధకాండము ?4ర

తా. భయంకరమైన పరాక్రమము గల రాక్షసులు గట్టిగా నిలద్రొక్కి కొని మృదంగములను, సణవములను, భేరీలను, శంఖములను, కుంభములను (మోగించిరి. క్‌! మూ, దశ రాక్షసపాహస్రం యుగపత్పర్యవారయత్‌,

నీలాళ్టునచయాకారం లేతుతం ప్రత్యబోధయన్‌, త్త

అభిఘ్నన్తో నదన్తశ్చ వ చ సంబుబుధే తదా,

ప్ర. అ. దశరాక్షససాహనస్రమ్‌=రాక్షసుల పదివేలు, యుగపలత్‌ =ఒక్కమా రుగౌా పర్యవనారయత్‌=చుట్టైను, తే తువారైతే, నీలాఖ్టనచయాకారమ్‌ =నల్లని అంజనము వంటి ఆకారము గల, తమ్‌=ఆతనివి, అభిఘ్నన్నశాకొట్టుచు, నదన్తః చవ=ధ్వనిచేయుచు, తమ్‌=ఆతనిని, ప్రత్యబోధయవ్‌ =మేల్కొలిపిరి. తదా=అప్పుడు, నం సంబుబుధే=మేల్కొనలేదు.

తా. నల్లని కాటుక ప్రోగువంటి ఆకారము గల ఆతనిని పదివేలమంది రాక్షసులు ఒక్క మారుగా చుట్టుముట్టి మేల్కొలుపుటకై యత్నించిరి. కాని ఆతడు మేల్కొనలేదు. శం మూ, యదా వైనం న శేకుస్తే ప్రతిబోధయితుం తదా, తరి

తతో గురుతరం యత్నం దారుణం సముపాగ్రమన్‌.

ప్ర అ తే=వారు, యదాజ=ఎప్పుడు, ఏనమ్‌=ఇతనిని, ప్రతిబోధ యితుమ్‌= మేల్కొలుపుటకు, న శేకుః=సమర్జులు కాలేదో, తదా=అప్పుడు, తతః=ఆంతకంలు, గురుతరమ్‌=మిక్కిలి గొప్పదైన, దారుణమ్‌=భయంకరమైన, యత్నమ్‌ = ప్రయత్నమును, సముపాక్రమన్‌ =ప్రారంభించిరి.

లా. ఇంతచేసీనా. ఆతని మేల్కొలుపజాలకపోవుటచేత వాళ్ళు అంతకంకె అధికము, భయంకరము అయిన ప్రయత్నమును ప్రారంభించిరి.43 మూ. అశ్వానుష్థ్రాన్‌ ఖరాన్నాగొన్‌ జఘ్బుర్తణ్ణకశాబ్కు మై, డే

భేరీశజ్ఞమృదజ్ఞాంశ్చ సర్వప్రాతైరవాదయన్‌.

ప్ర అ. ఆశ్వాన్‌ =గుజ్జములను, ఉష్ట్రాన్‌ =ఒం'టెలను, ఖరాన్‌ =గాడిదలను, వాగాన్‌=ఏనుగులను, దణ్ణకశాబు, శైః=దండములచేత కొరడాలచేత అంకుశము లచేత, ఆజఘ్నుః=కొట్టిరి. కీసిళ్యచ్చదబ్లాన్‌ చ=భేరీలను, శంఖములను, మృదంగములను, సర్వప్రాణైః= సమస్తప్రాణములచేత, ఆవాదయన్‌ = మోగించిరి.

తా. గుబ్దములను, ఒంకెలను, గాడిదలను, ఏనుగులను కజ్ఞలతోను, కొరడాలతోను, అంకుశములతోను కొట్టి ఆతని శరీరముమీద నడిపీంచిరి. తము ప్రాణబలము నంతా ఉసయోగించి భేరీశంఖన్చుదంగములను (మైోగించిరి. 44

746 శ్రీమద్రామాయణము మూ, నిజఘ్నుశ్చాస్య గార్టాణ్‌ మహాకాష్టకటంకరైః తర్‌

ప్ర అ. ఆస్య=ఈతనియొక్క, గాత్రాణి=అవయములను, మహాకాష్టక టంకరైణ= పెద్ద కజ్జలతోను, స్తంభములతోను, పర్మప్రాణసముద్యతైం= సమస్త ప్రాణ బలముచేత ఎత్తబడీన, ముసలైశ్చాపి=ముసలములచేతను, నిజఘ్నుఃజకొట్టిరి,

లా. సెద్ద కజ్టలతోను, స్తంభాలతోను, బలము నంతా ఉపయోగించి ఎత్తబడిన ముద్గరములతోను, ముపలములతోను ఈతవి అన్ని అనయనముల మీదా కొట్టిరి. ఉర్‌ మూ. తేన నాదేన మహతా లజ్కా సమభిపూరితా, త

సపర్వతవనా పర్వా పో౭_పీ వైన ప్రబుధ్యతే.

ప్ర అ మహతా=గొప్పదైన, తేన నాదేన=ఆ ధ్వనిచేత, సపర్వతవనా= పర్వతములతోను, వనములతోను కూడిన, సర్వా=సమస్త మైన, లబ్కా=లంక, సమభిపూరితా=వింపబడినది. పః అపి=ఆతదడు మాత్రము, వైవ ప్రబుధ్యతే=మేల్కొనలేదు.

తా. పర్వతములతోను, వనములతోను కూడిన లంకాపట్టణమంతా ఆ ధ్వనితో మారుమ్రోగుచుండెను. కాని ఆతడు మాత్రము మేల్కొనలేదు. 46 మూ. తతః సహస్రం భేరీణాం యుగపత్సమహన్యత, త్త?

మృష్టకాఖనకోణానా మాసక్తానాం సమన్తతఒ

ప్ర అ తతణఅటుసిమ్మట, మృుష్టకాబృనకోణానామ్‌ =సరిశుద్ధమైన బంగారు. దండములు గల, సమన్తతః=అంతటా, ఆపక్తానామ్‌=నిలపబడీన, భేరీణామ్‌=భేరీలయొక్క, సహస్రమ్‌=సహసప్రము, సమహన్యత=కొట్టబడెము.

శా. పిమ్మట అన్ని. వైపులా వేయి భేరీలను అమర్చి, పరిశుద్ధమైన బంగారు దండములతో ఒక్కమారు వాటిని మోగించిరి. త్త మూ. ఏనమప్యతినిద్రస్తు యదా వైన ప్రబుధ్యత, ఉరి

శొపస న! జ్యా ౯

పస్య వశమాపన్నస్తతః క్రుడ్డా విశాచరా

ప్ర అ. ఏవమపీ=ఇట్పెనను, శాపస్య=శాపముయొక్క, వశమ్‌=వశ మును, ఆపన్నణ=పొందిన, అతినిద్రజఅధికమైన నిద్రగల ఆతడు, యదా=ఎపుడు, వైవ ్రబుధ్యత=లేవలేదో, తతః=అటుసిమ్మట, నిశాచరాఃజరాక్షసులు, క్రుద్ధాః= కోపించిరి.

తా. ఇంత చేసినా కూడ శాపమునకు వశుడై మహానిద్రలో ఉన్న ఆ

యుద్ధకాండము 747 కుంభకర్ణుడు మేల్కొనకపోవుటచేత ఆ రాక్షసులకు కోపము కలిగెను. 48 మూ. మహాక్రోధసమావిష్టాః సర్వే భీమపరాక్రమాః; త్త

తద్రక్షో బోధయిష్యన్తశ్చక్రురవ్యే పరాశ్రమమ్‌,

ప్ర అ. భీమపరాక్రమాణ=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, సర్వే=ఆ రాకసు లందరూ, మహాక్రోధసమావిష్టాః=గొప్ప (కోధముతో నిండినవారు అయిరి. అన్యే=కొందరు, తల్‌ =ఆ, రక్ష=రాక్ష సుణ్లి, బోధయిష్యన్తః= మేల్కొల్పనున్నవారై, పర్మాక్రమమ్‌= పరాక్రమమును, చక్రుః=చేసిరి.

తొ. భయంకరమైన పరాక్రమము గల ఆ రాక్షసు లందరికీ చాల శోధము కలిగెను. కొందరు ఆ కుంభకర్ణుని మేల్కొలుపుటక్తై తము బలము నంతా చూపిరి. జి మూ. అన్యే భేరీః సమాజఘ్నురన్యే చక్రుర్మహాస్వనమ్‌, ర్‌0

శ్రేశానన్యే ప్రలులుపుః కర్ణావన్యే దళన్తి చు

ప్ర అ ఆన్యే=మరికొందరు, భేరీః=భేరీలను, పమాజఘ్నుః=(మోగించిరి. అన్యే=మరికొందరు, మహాస్వనమ్‌=గొప్పధ్వనిని, చక్రుఃజ=చేసిరి. అవ్యే=కొందరు, శేశాన్‌ = కేశములను, ప్రలులుపుః= పీకిరి, అన్యే=కొందరు, కర్ణాజ=చెవులను, దశన్తి చ=కొరికిరి.

తా. కొందరు భేరీలు (మోగించిరి. కొందరు అధికముగా ధ్వని చేసిరి. కొందరు ఆతని జుట్టు పీకిరి. మరికొందరు చెవులు కోరికిరి. 50 మూ, ఉదకుమృశతావ్యన్యే సమసిఇృన్త కర్థయోః, ర్‌1

న కుమృకర్ణః పస్పన్దే మహానిద్రావశం గతః,

ప్ర ఆ. అవ్యే=మరికొందరు, ఉదకుమృశతాని=నీటితో నిండిన వందలకొలది కుంభములను, క్షర్ణయోః=చెవులలో, సమసిఇృన్త=నింపిరి. మహావిద్రావశంగతః= గొప్ప విద్రకు వశుడైన, కున్ఫుకర్ణః౭కుంభకర్ణుడు, న _పస్పస్లేకదలలేదు.

తా. కొందరు వందలకొలది నీళ్ల కుండలను ఆతని చెవులలో వంచిరి. మహావిద్రకు వశుడై ఉన్న కుంభకర్ణుడు కొంచెము కూడ కదలలేదు. 51 మూ. అన్యే చ బలినస్తస్య కూటముద్గరపాణయః, ర5్‌2

మూర్చ్ని వక్షసి గాత్రేషు పాతయన్‌ కూటముద్గరాన్‌.

ప్ర అ. కూటముద్గరపాణయః=కూటములు, ముద్గరములు హస్తము లందు గల, అవ్యే=మరికొందరు, బలినః=బలనంతులు, తస్య=వావియొక్క,

748 శ్రీమద్రామాయణము మూర్హ్ని=శిరస్సునందు, వక్ష సి=వక్షస్థలముమీద, గాల్రేషు=ఆవయవములయందు కూటముద్గరాన్‌ =కూటములను ముద్గరములన్సు పొతయన్‌ =పడవేసిరి,

తా. కూటములు, ముద్గరములు చేతులలో ధరించిన ఉన్న మరికొందరు బలశాలులైన రాక్షసులు అతని శిరస్సు పైన, వక్షస్థలముమీద, అవయవములమీద కూటములను ముద్గరములను పడవేసిరి. గో

క్ష్‌ సై

మూ, రజ్జుబన్హనబద్డ్ధాభిః శతభఖ్నుభిశ్చ సర్వశః 53

నధ్యమానో మహాకాయో న ప్రాబుధ్యత రాక్షసః.

ప్ర అ. రజ్జు బన్హనబడ్డాభిః=త్రాళ్లయొక్క బంధనములచేత కట్టబడిన, శతఘ్నీభిః=శతఘ్నులచేత, సర్వశః=అంతటా, వధ్యమానః=కొట్టబడుచున్న, మహీ కాయఃగొప్పదేహము. గల, రాక్షసణారాక్షసుడు, న ప్రాబుధ్యతామేల్కొన లేదు.

తా. ్రాళ్లచేత కట్టబడిన శతఘ్నులతో అన్ని వైపులా కొట్టినా కూడ ఆ కుంభకర్ణునకు మెలకున రాలేదు. 53 మూ. వారణానాం సహస్రం చ శరీరేఒస్య (ప్రధావితమ్‌, ర్‌4

కుమ్ఫుకర్ణస్తదా బుడ్డా న్‌ స్పర్శం పరమబుధ్యత,

ప్ర ఆ, వారణానామ్‌=ఏనుగులయొక్క, సహస్రమ్‌=సహస్రము, అస్య=నీ వియొక్క, శరీరే=శరీరముమీద, ప్రధావితమ్‌=పరు గెత్తించబడినది. తదా=అప్పుడు, కుమృకర్ణః=కుంభకర్ణుడు, బుద్దా ఛెమేల్కొని, స్పర్శం పరమ్‌=ప్పర్శను మాత్రమే, అబుధ్యత=తెలి సికొ నెను.

తా, ఆతని శరీరము మీద వేయి ఏనుగులను పరుగెత్తించిరి. అప్పుడు కుంభకర్ణునకు కొంచెము మెలకున వచ్చి స్పర్శమాత్రమే తెలిసెను. రశ మూ స పాత్యమా వైర్గిరిశ్చజ్ఞవృకె

మూల గట శ్‌

రచిన్మయంస్తాన్విపులొవ్‌ ప్రహారాన్‌,

నిద్రాక్షయాత్‌ క్చుదృయ పీడితశ్చ

విబ్బృమృమాణః సహపోత్పపాష, ర్‌5్‌

ప్ర అ. ప=ఆతడు, పాత్యమావైః=పడవేయబదుచున్న, గిరిశ్ళబ్లవృ క్షై=పర్వ తశిఖరములచేతను వృక్షములచేతను, తాన్‌=ఆ, విపులాన్‌ =ఆధికమైన, ప్రహారాన్‌= దెబ్బలను, అచిన్త్యయన్‌ =లెక్కచేయనినాడ్రై నిద్రాక్రయాత్‌=నిద్ర స్టీణీంచుటవలన, క్నుద్భయ పీడితశ్చ=ఆకలిచేతను భయముచేతను వీడితుడై, విజృమృమాణణాఆవలిం చుచు, సహసా=పవెంటనే, ఉత్పపాత=లేచెను.

యుద్ధకాండము 749

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు తన మీద పర్వతశిఖరములను, వృక్షములను పడవేయుటవలన తగిలిన ఆ పెద్ద దెబ్బలకు లెక్కచేయక, ఆకలిచేతను, అకాలములో లేసినందుకు భయముచేతను పీడితుడై ఆవులించుచు వెంటవే లేచెను. క్‌ర్‌ మూ. స వాగభోగాచలశృజ్లకల్పౌ

విక్తిష్య బాహూ జితవజసారౌ,

వివృత్య వక్త్రం వడవాముఖాభం

విశాచరో౭౬పొ వికృతం జబ్బమ్మే. 56

ప్ర ఆఅ. సఃాలఅట్టి, అసౌ=ఈ, నిశాచరరాక్షసుడు, వాగభోగాచల శృబ్గకల్పౌ=పర్పశరీరముతోను పర్వతశిఖరములతోను సమానములైన, జితవజి సారౌ=జయించబడిన వజ్రాయుధసారము గల, బాహూ=బాహువులను, విక్షిష్య= పైకి ఎత్తి, వడవాముఖాభమ్‌ =(సముద్రమధ్యమునందుందు అగ్నిజ్యాలలు చిమ్ము) ఆడ గుజ్జము ముఖము వంటి, వక్తృమాముఖముము, వికృతమ్‌=వికారముగా, జబ్బమే=ఆవులించెను.

తా. కుంభకర్ణుడు సర్పదేహముతోను, పర్వతశిఖరములతోము సమా నములైన వజ్రాయుధసారమును జయించిన రెండు బాహువులను ఎత్తి, బడబాముఖము వంటి నోరు తెరిచి, వికృతముగా ఆవులించెను, ర్‌ం మూ, తస్య జాజ్బమృమాణస్య వక్త్రం పాొతాలపంనిభమ్‌,

దదృశే మేరుశ్చజ్ఞాగ్రే దివాకర ఇనోదితః. ర్‌7

ప్ర అ. జాబ్బమృమాణస్య= పెద్దగా ఆవులించుచున్న, తష్యంళరనియొక్త,, పాలాలసంనిభమ్‌=పాతాలముతో సమానమైన, వక్త్రమ్‌=ముఖము, మేరుశ్చజ్ఞాగే= మేరుపర్వతశిఖరాగ్రమునందు, ఉదితః=ఉదయించిన, దివాకరః ఇవ=సూర్యుడునలె, దద్భశే=చూడబడెను.

తా. పెద్దగా ఆవులించుచున్న ఆతని పాతాలమువంటి ముఖము మేరుపర్వతశిఖరాగ్రమునందు ఉదయించిన సూర్యుడు నలె కనబడెను. 57 మూ. స బృమృమాణో౭తిబలః ప్రబుద్ధస్తు నిశాచరః,

నిఃశ్వాసశ్చాస్య సంజజ్డే పర్వతాదిన మారుతః, 58

ప్ర అ. ఆతిబలః=గొప్ప బలము గల, సః నిశాచరః రాక్షసుడు, జృమృమాణః=ఆవులించుచు, ప్రబుద్రః=లేచినాడు. పర్వతాత్‌ =సర్వతమునుండి, మారుతః ఇవ=గాలి వలె, అస్య=ఈతనీయొక్క, నిఃశ్వాసు=శ్వాస, సంజజ్జేపు స్టైను.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రాక్షసుడు ఆవులించుచు లేచెను. అ

750 శ్రీమద్రామాయణము సమయమున ఆతని శ్వాస కొండగాలి వలె వ్యాపించెను. ర్‌8ి మూ. రూపముత్తిష్టతస్తస్య కుమృకర్షస్య తద్‌ బభౌ,

యుగాచ్తే సర్వభూతాని కాల స్యేవ దిధక్షతః. ర్‌0

ప్ర _ అ. ఉత్తిష్టతఃాలేచుచున్న, తస్య=ఆ, కుమృకర్ణస్య=కుంభకర్ణుని యొక్క, తత్‌ రూపమ్‌-ఆ ఆకారము, యుగాన్తే=ప్రలయకాలాంతమునందు, సర్వభూతాని=సకలభూతములను, దిధక్షతః=కాల్ప్బదలచుచున్న, కాల స్యేవాయముని ఆకారము వలె, బభా=ప్రకాశించెను.

తా. పైకి లేచుచున్న ఆ కుంభకర్ణుని ఆకారము ప్రలయకాలమునందు సకల భూతాలను కొాల్చదలచుచున్న యమువి ఆకారమువలె ఉండెను. 59 మూ. తస్యాగ్నిదీప్తిసదృశే విద్యుత్సదృశనర్చ సీ

దదృశాతే మహానేత్రే దీప్తావివ మహాగ్రహొ. 60

ప్ర. అ. అగ్నిదీ ప్తీపద్భశే=అగ్నికాంతి (జ్యాలుతో సమానములైన, విద్యుత్చ దృశవర్చపీ=మెరుపుతో సమానమైన కాంతి గల, తప్య మహానేత్రే=ఆతని పెద్ద నేత్రములు, దీప్తా=ప్రజ్వలించుచున్న, మహాగ్రహౌ ఇవ=పెద్ద (గ్రహములు వలె, దదృశాతే=చూడబడినవి.

తా. అగ్నిజ్యాలవలె ఉన్న, మెరుపువంటి కాంతి గల ఆతని పెద్ద వేత్రములు ప్రజ్వలించుచున్న మహాగ్రహముల వలె కవబడుచుండెను. 60 మూ. తతస్త్వదర్శయన్‌ సర్వాన్‌ భక్ర్యాంశ్చ వివిధాన్‌ బహూన్‌,

వరాహాన్‌ మహిషాంప్పెన బభక్త స మహాబలః. 601

ప్ర. అ. తతః౭ఆటుపిన్ముట, వివిధాన్‌ =అవేకవిధములైన, బహూన్‌ =అనేక ములైన, సర్వాన్‌ =సమస్త మైన, భక్త్యాన్‌ చ= భక్ష్యములను, వరాహాన్‌ =వరాహములను, మహీషాం శ్రెవ=ఆడవిదున్నలను, ఆదర్శయవ్‌ =చూపిరి. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, సణాతతడు, బభక్ష=భక్షించెను.

తా. పిమ్మట ఆనేకవిధములైన చాలా భక్ష శపదార్థములను, వరాహములను, దున్నపోతులను చూపగా ఆతడు వాటిని భక్తించెను. 01 మూ. ఆదద్చుభుక్షితో మాంసం శోణీతం తృషితోఒ పీబత్‌,

మేదఃకుమ్భాంశృ మద్యాంశ్చ పపౌ శక్రరిపుస్తదా. 62

“ ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, బుభుక్షీత=ఆకలిగొన్న, శకరిపుః=ఇంద్రుని

శత్రువైన కుంభకర్ణుడు, మాంసమ్‌=మాంసమును, ఆదత్‌ =తినెను. తృష్షితః=దప్పీగొ న్నవాడై, శోణితమ్‌=రక్తమును, అపిబత్‌=త్రాగెను. మేదఃకుమ్భాంశ్చ=కొవ్వుయొక్క

యుద్ధకాండము 7ర్ర్‌1 కుంభములను, మద్యాంశ్చృ=మద్యములను, పపౌ=త్రా గెను.

తా. అప్పుడు కుంభకర్ణుడు ఆకలిదప్పికలతో ఉండుటచే మాంసమును తినెను. రక్తమును, కొవ్వుకుండలను, మద్యములను త్రాగెను. 62 మూ. తతస్తృప్త ఇతి జ్ఞాత్వా సముల్పేతుర్నిశాచరాః,

శిరోభిశ్చ ప్రణమ్యెవం పర్వతః పర్యవారయన్‌, 63

ప్ర ఆఅ. తతః=అటు పిమ్మట, నిశాచరాః=రాక్షసులు, తృప్తః ఇతి=తృష్పీ చెందినాడు అని, బా తెలుసుకొని, సముత్వేతుః=శీఫఘ్రముగొ దుమికి వచ్చిరి. ఏవమ్‌ =ఈతనిని, భి;=శిరప్పులచేత, ప్రణమ్య=వమస్కరించి, సర్వతః=అన్ని వైపులా, పర్యవారయన్‌ =చుట్టిరి.

తా. ఇతడు తృప్తి చెందినాడు అని తెలిసీకొనిన వెంటనే రాక్షసులు శీఘ్రముగా వచ్చి, తలలు వంచి నమస్కారము చేసి, అతని చుట్టూ నిలిచిరి, మూ. విద్రావిశదనేత్రస్తు కలు షీకృతలోచనః

చారయన్‌ సర్వతో దృష్టిం తామవాచ నిశాచరాన్‌. 64

ప్ర, అ. నిద్రావిశదనేత్రః=నిద్రచేత పూర్తిగా తెరవబడని నేత్రములుగలవాడై, కలు షీక్సృతలోచనః=కలుషములుగా చేయబడిన. నేత్రములు గల కుంభకర్ణుడు, పర్వతః=అన్ని వైపులా, దృష్టిమ్‌=దృష్టివి, చారయన్‌ =ప్రసరింపచేయుచు, తానీ=ఆ, విశాచరాన్‌ =రాక్షసులను గూర్చి, ఉవాచాపలికెను.

లా. నిద్రచేత కుంభకర్ణుని కండ్లు మూతలు పడుచుండెను. కలుషములై ఉండెను. అట్టి కుంభకర్ణుడు నలువైపులా దృష్టిని ప్రపరింపచేసి చూచుచు రాక్షసులతో ఇట్లనెను. 64 మూ. ఏ సర్వాన్‌ పాన్వయామాప వైరృతాన్‌ వైరృతర్షభః,

బోధనాద్వి స్మితశ్చాసి రాక్షపానిదమబ్రవీత్‌. 65

ప్ర అ. సః=ఆ, వైరృతర్షభఃారాక్షస్మశ్రేష్టుడు, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, వైరృతాన్‌ =రాక్షసులను, సాన్త్వయామాసాఓదార్చెను.. బోధనాత్‌ =లేపుటవలన, విస్మితశ్చాపి=ఆశ్చర్యపడుచు, రాక్ష్తసాన్‌=ఆ రాక్షసులను గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. రాక్షసులలో (్రేష్టడైన కుంభకర్ణుడు ఆ రాక్షసులకు అందరికీ ధైర్యము చెప్పుచు, తనను లేసినందుకు ఆశ్చర్యపడుచు వారిలో ఇట్లనెను. 65 మూ, కినుర్ధముహమాదృత్య భవనద్భిః ప్రతిబోధితః

కచ్చిత్చుకుశలం రాజ్ఞో భయం వా నేహ కించన. 66

752 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అం ఆహమ్‌=వేను, భవద్భిః=మీచేత, ఆదృత్య=ఆదరించి, కీమర్ధమ్‌= ఎందుకు, ప్రతిబోధితః=లేపబడితిని ? రాజ్ఞణరాజునకు, సుకుశలం కచ్చిత్‌ =క్షేమమే కదా ! ఇహ=ఇక్కడ, శ్రించన=ఏదీ, భయమ్‌=భయము, నాలేదు కదా |!

తా. నన్ను మీరు ప్రయత్నపూర్వకముగా ఎందుకు మేల్కొలిపినారు ? రాజు క్లేనుముగా ఉన్నాడు కదా ! ఇపుడు భయ మేమీ లేదు కదా! 66 మూ. అథవా ధ్రువమ న్యేభ్యో భయం పరముపస్థితమ్‌,

యదర్ధమేవ త్వరితైర్భవద్భిః ప్రతిబోధితః, 67

ప్ర అం అథవా=లేదా, అన్యేభ్యః=ఇతరులవలన, పరమ్‌ =అధికమైన, భయమ్‌=భయము, ఉపస్థితమ్‌=వచ్చినది; (ధువమ్‌=నిశ్చయము. యదర్ధమేవ=ఎం దునిమిత్తమే, త్వరిళైఃతొందరపడుచున్న, భవద్భిశామీచేత, ('ప్రతిబోధితఃవలేపబడీ తినో,

తా. లేదా శత్రువులవల్ల ఏదో గొప్ప భయము వచ్చి ఉండును ? నిశ్చయము. అందుచేతనే మీరు తొందరపడుచు నన్ను నిద్రనుండి లేసినారు. మూ, అద్య రాక్షసరాజప్య భయముత్సాటయామ్య హమ్‌,

దారయిప్యే మహేన్హ్రం వా శీతయిప్యే తథానలమ్‌. 68

ప్ర అ, అద్య=ఇప్పుడు, ఆహమ్‌=నేను, రాక్షసరాజస్య=రాక్షసరాజుయొక్క, భయమ్‌=భీయమును, _ఉత్పాటయామి=పెకిలించిపేసెదను.. “మ హేనిమ్‌మ 'హేంద్రుణ్లి, దారయి ప్యే=చీల్చివేయుదునా, తథా=మరియు, ఆనలమ్‌=లగ్నిని, శీతయి ప్యేాచల్లగా చేయుదునా ? _

తా, ఇపుడు రాక్షసరాజైన రావణునికి కలిగిన భయమును తొలగించెదను. మ హేంద్రుణ్ణి చీల్చివేయవలెనా లేదా అన్ని చల్లగా ఉండునట్లు చేయవలెనా ? మూ న హ్యల్పకారణే సుప్తం బోధయిష్యతి మాదృశమ్‌,

తదాఖ్యాతార్థతత్తేన మత్ప్రబోధనకారణమ్‌. 69

ప్ర. అ. సుప్తమ్‌=విద్రించిన, మాదృశమ్‌=నావంటివానిని, అల్బకారణే= అల్పమైన కారణమునందు, న _బోధయిష్యతి హి=మేల్కొల్పడు కదా ? తల్‌ =ఆ కారణమువలన, మత్ప్రబోధనకారణమ్‌=నన్ను లేపుటకు కారణమును, అర్ధతత్తేన=కార్యముయొక్క సత్యమైన స్థితిచేత, ఆఖ్యాత=చెప్పండి.

తా. ఎంతో సెద్ద కారణ మున్ననే కాని నావంటివానిని నిద్రనుండి లేపడు. అందుచేత నన్ను లేపుటకు కారణ మేమో యథార్థముగా చెప్పుడు. 69

యుద్ధకాండము 753 నబా, ఏవం బ్రువాణం సంరబ్రం కుమృకృర్థమరిందమమ్‌,

యూపాక్షః వచివో రాజ్ఞః కృతామ్టురిరభాషత. 70

ప్ర ఆం ఏవమ్‌=ఇట్లు, బువాణమ్‌=పలుకుచున్న, సంరబ్దమ్‌=తొందర పడుచున్న, అరిందమమ్‌=శత్రుసంహారకుడైన, కుమృకర్థమ్‌=కుంభకర్డుణ్ణ గూర్చి, రాజ్జ్ఞు-రాజుయొక్క, సచివః=మంత్రియైన, యూపాక్ష=యుపాొక్సుడు, కృలాష్ణులిః= చేయబడిన దోసిలి కలవాడై, అభాషతాపలికెను.

తా. చాల ఆతురతతో ఈ విధముగా మాటలాదుచున్న శత్రుసంహార కుడైన కుంభకర్ణునితో రావణుని మం్రియైన యూసాక్టుడ్కు అంజలి ఘటించి నమప్కరించుచు ఇట్లు పలికెను, 70 మూ. న నో దేవకృతం కించిద్యయమనస్తి కదాచన,

మానుషాన్నో భయం రాజంస్తుములం సంప్రబాధతే. 71

ప్ర. అ. రాజన్‌=రాజూ ! నః=మాకు, కదాచన=ఎన్నడూ, దేవకృతమ్‌= దేవతలచేత చేయబడిన, భయమ్‌=భయము, కిం చిత్‌=ఏమీ, నాస్తి =లేదు. మానుషాత్‌ =మనుష్యునినుండి, తుములమ్‌ =వ్యాకులమైన (వ్యాకులత్వమును కలి గించు), భయమ్‌=భయము, సంప్రబాధతే=బాధించుచున్నది.

తా. రాజా ! మా కెన్నడూ దేవతలవలన భయ మేమాళ్రమూ లేదు. మనుష్యునివలన కలిగిన గొప్ప భయము మమ్ములను బాధించుచున్నది, 7] మూ న దైత్యదానవేభ్యో వా భయనుస్తీ హీ తాదృశమ్‌,

యాదృశం మూనుషం రాజన్‌ భయమస్మానుప స్థితమ్‌. 72

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా |! మానుషమ్‌మనుష్యసంబంధమైన, నూడ్గు శమ్‌=ఎట్టి, భయమ్‌=భయము, ఆస్మాన్‌ మమ్ములను, ఉపస్థితమ్‌ =వచ్చి చేరినదో, తాద్భశమ్‌=అట్టి, భయమ్‌=భయము, దైత్యదానవేభ్యో వా=దైత్యుంనుండి గాని దానవులనుండి గాని, నాస్తి హి=లేదు కదా ?

ఠా. మూకు మనుష్యునివలలన ఎంత భయము వచ్చిపడినదో అంత భయము దైత్యులనుండి గాని, దానవులనుండి గాని లేదు. 72 మూ. వానరై పర్వతాకారైర్లడ్యేయం సరివారితా,

పీతాహరణసంతప్తాద్రామాన్నస్తుములం భయమ్‌ . 73

ప్ర ఆ ఇయం లబ్కా=ఈ లంక, పర్వతాకాళై=పర్వతముల వంటి ఆకారములు గల, వానరైః౭నానరులచేత, పరివారితా=చుట్టుముట్రబడినది. పీతాహరణసంతప్తాత్‌ = పీఠటెబుక్క హరణమువలన దుఃఖించుచున్న, రామాత్‌-

754 శ్రీమద్రామాయణము రామువినుండి, న=మాకు, తుములమ్‌=ఆధికమైన, భయమ్‌=భయ మేర్పడివది.

లా. పర్వతములవంటి ఆకారములు గల వానరులు ఈ లంకను చుట్టుముట్టి ఉన్నారు. సీతను హరించుటవలన దుఃభితుడైన రామునినుండి మాకు గొప్ప భయము వచ్చినది. 73 మూ. ఏకేన వావరేశీయం పూర్వం దగ్గా మహాప్పురీ,

కునూరో నిహతశ్చాక్షః పానుయాత్రః సకుష్టారః. 7

ప్ర అ. ఏకేన=ఒక్క, వొనరేణ=వానరునిచేత, పూర్వమ్‌=పూర్వము, ఇయమ్‌=ఈ, మహాపురీ*గొప్ప నగరము, దగ్జా=కాల్బబడినది. సానుయాతః= అనుచరులతో కూడిన, సకుళ్టురఃణాఏనుగులతో కూడిన, కుమారః లక్షః చ= అక్షకుమారుడు కూడ, విహతః=చంపబడినాడు.

తా. పూర్వము ఒక్క వావరుడు వచ్చి లంకానముహానగరమును కొల్చివేపీ పరినారముళోను, నేనుగులతీను సహా అక్షకుమారుణి చంసివేసినాడు.. 74 మూ స్వయం రక్షోధిపశ్చాపి పొలసప్తో న్‌ దేవకణ్ణకః

వ్రజేతి పంయుగే ముక్తో రామేణాదిత్యవర్భసా, 75

ప్ర, అ. రక్షోధిపః=రాక్షసాధిపతియైన, దేవకణ్ణకః= దేవతలకు ముల్లువంటి వాడైన, స్వయమ్‌=స్వయముగా, పౌలస్త్యః అపిారావణుడు కూడ, సంయుగే= యుద్ధమునందు, ఆదిత్యవర్చసా=సూర్యునివంటి కాంతి గల, రామేణ=రామునిచేత, వ్రజ ఇతి=వెళ్లుము అని పలికి, ముక్తః౭విడవబడివాడు.

తా. దేవతలకు కంటకమువంటివాడు, రాక్షసరాజు అయిన సాక్షాత్తు రావణుణ్ణి కూడ సూర్యునివంటి తేజస్సు గల రాముడు యుద్ధములో ఓడించి “వెళ్లుము” అని పలికి విడచినాడు, 75 మూ. యన్న దేవైః కృతో రాజా నాపి దైత్యెర్న దానవైః

కృతః స ఇహ రామేణ విముక్తః ప్రోణసంశయాల్‌. 76

ట్ర అ. సః రాజా=ఆ రాజు, దేవైః= దేవతలచేత, యత్‌=ఏది, నకృతః= చేయబడలేదో, దైత్యె=దైళత్యులచేత, న=చేయబడలేదో, దానవైః=దానవులచేత, న -* చేయబడలేదో, దానిని, ఇహ=ఇక్కడ, రామేణ=రామునిచేత, కృతః=చే యబడినవాడై (పొందింపబడినవాడై), ప్రాణసంశయాత్‌ =ప్రాణసంశయమునుండీ, చవిముక్తః౭విడువబడినాడు.

తా, మన రాజునకు దేవతలు గాని, దైత్యులు గొని, దానవులు గాని ఎట్టి స్థితిని కలిగిం లేకపోయినారో అట్టి స్థితిని కల్పించి రాముడు ఆతనిని

యుద్ధకాండము 755 ప్రాణసంశయస్థితి మండి విడచినాడు. 76 మూ. స యూపొక్షనచః (శ్రుత్వా భ్రాతుర్యుధి పరాభవమ్‌, కుమ్భకర్ణో వివృత్తాక్షో యూపాక్షమిదమబ్రవీత్‌. 77 ప్ర అ. సః కుమ్భక్యర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, యూపాక్షవచః=యూపాక్టుని వచనమును, యుధి=యుద్ధమునందు, (భ్రాతుః౭సోదరునియొక్క, పరాభవమ్‌= పరాభవమును, (శ్రుత్వాావిని, వివృత్తాక్ష=త్రిప్పబడిన నేత్రములు కలవాడై, యూపాక్షమ్‌=యూపాక్టులి గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. తా. ఆ కుంభకర్ణుడు యూపాక్టుని మాటల ద్వారా యుద్ధములో పోదరునికి జరిగిన పరాభవమును గూర్చి విని కోపముతో కళ్లు త్రిప్పుచు యూపాక్టునితో ఇట్లనెను, 77 మూ. సర్వమద్యెవ యూపాొక్ష హరిసైన్యం సలక్ష శగామ్‌, ఇర ౫ జా యు' రాఘవం చ రణే జిత్వా తతో ద్రక్ష్యామి రావణమ్‌, 78 ద్‌ ఆ. యూపొక్ష=యూపాక్సుడా ! ఆద్యెవ=ఇప్పుడే, సర్వమ్‌=సమస్త మైన, హరి సైన్యమ్‌=వానర సైన్యమును, సలక్ష్మణమ్‌=లక్ష్మైణునితో కూడిన, రాఘనం చ=రాముళ్లీ, రణే=యుదమునందు, జిత్వా=-జయించి, తతః=అఆటు పిమ్మట, మ! ఛా రావణమ్‌=రావణుళ్తీ, ద్రక్రామి=చూడగలను. క! ల్‌ు! తా. యూపాక్సుడా ! ఇప్పుడే నేను వానరసైన్యము నంతనూ, రామలక్ష్మణులనూ యుదములో జయించి పీమ్మట రావణుని చూచెదను. ఠా మూ. రాక్షపాంస్తర్పయిష్యామి హరీణాం మూంసశోణితైం రామలక్ష్మణయోశ్చాపి స్వయం పాస్యామి శోణితమ్‌. 70 ప్ర. అ, హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, మాంసశోణితైః=మాంసముచేతా రక్తముచేత, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, తర్పయిష్యామి=తృష్తి చెందించెదను. రామ లక్ష్మణయో;=రామలక్ష్మణులయొక్క, కోణితమ్‌=రక్తమును, స్వయమ్‌=స్వయముగా, అ! పాస్యామి=త్రా గెదను. శతా. వానరుల రక్తమాంసములచేత రాక్షసులకు తృప్తీ కలిగించి రామలక్ష్మణుల రక్తమును వేనే త్రాగెదను. 709 ల్‌! మూ. తత్తస్య వాక్యం బ్రువతో నిశమ్య సగర్వితం రోషవివృద్దదోషమ్‌, మహోేదరో వైరృతయోధముఖ్యః ఎన్టీ కృతాళ్టులిర్వాక్యమిదం బభాషం 80

756 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. బ్రువతః=ఇట్టు పలుకుచున్న, తస్య=ఆతనియొక్క, గర్వితమ్‌= గర్వముతో కూడినది, రోషనివృద్ధదోషమ్‌=రోషముచేత వృద్ధి చెందిన దోషము కలదీ అయిన, తత్‌ వాక్యమాఆ వాక్యమును, నిశమ్యావిని, వైరృతయో ధముఖ్యఃరాక్షపయోధులలో ముఖ్యుడైన, సః=ఆల, మహోదరఃణమహోదరుడ్సు, కృతాఖ్ఞులిః= చేయబడిన దోసిలి కలవాడై, ఇదం వాక్యమ్‌=ఈ వాక్యమును, బభా షేపలికెను.

తా. గర్వముతో కూడినది, రోషముచేత అధికమైన దోషము కలది అయిన ఆ కుంభకర్ణుని వాొక్కమును విని రాక్తపయోధులలో ముఖ్యుడైన మహోదరుడు చేతులు జోడించి నమస్కరించుచు. ఇట్లు పలికెను. రి

మూ. రావణస్య వచః శ్రుత్వా గుణదోషా విమృళ్య చ,

పశ్చాదపి మహాబాహో శత్రూన్యుధి విజేష్యసి. &]

ప్ర ఆ. మహాబాహో=గొప్ప బాహువులు గలవాడా |! రావణస్య=రా వణునియొక్క, వచఃావచనమును, శ్రుత్వాావిని, గుణదోషా=గుణదోషములను, విమృశ్య చ=విమర్శించి, పశ్చాత్‌ అపీి=తరువాతవైనొ, యుధి=యుద్ధమునండు, శత్రూన్‌ =శత్రువులను, విజేష్య సీ=జయించగలవు.

తా, గొప్ప బాహువులు గలవాడా |! రానణుడు ఏమి చెప్పునో వివి, గుణదోషముల విమర్శ చేసి, సిమ్మట యుద్ధములో శత్రువులను జయించుము. మూ మహోదరవచః శ్రుత్వా రాక్షసైః సరివారితః

స్త్‌ ఉపి కుమృకర్ణో నుహావేజూః సంప్రతస్టే మహాబల 82 గ! యా

ప్ర ఆ. మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మహాబలః=గొప్పు బలము గల, కుమ్భకర్ణః=ముంభకర్ణుదు, మహోదరవచః=మహోదరుని వచనమును, గరా, రాక్ష పైః=రాక్షసులచేత, పరివారితః=చుట్టబడినవాడై, సంప్రత స్టేబయలు రమ.

తా. గొప్ప తేజప్పూ, బలమూ గల కుంభకర్ణుడు మహోదరుని మాటలు విని రాక్షసులతో కలపి బయలుదేరెను. 82 మూ. సుప్తముత్ధాస్య భీమాక్షం భీమరూపపరాక్రమమ్‌,

రాక్షపాస్త్వ్రరితా జగ్ముర్హశగ్రీననివేశవమ్‌ . . 83

ప్ర అ. రాక్షసాః=రాక్షసులు, భీమాక్షమ్‌=భయంకరములైన నేత్రములు గలవాడు, భీమరూపపరాక్రమమ్‌= భయంకరములైన రూపపరాక్రమములు గలవాడు అయిన, సుష్తమ్‌=నిద్రించిన కుంభకర్ణుణ్లో, ఉత్ధాప్య=లేపి, త్వరిలాః=లొందరపదు చున్నవారైై దశగ్రీవనివేశనమ్‌=రావణుని గృహమును * గూర్చి, జగ్ముః వెళ్లిరి.

యుద్ధకాండము 767

తొ. రాక్షసులు భయంకరములైన నేత్రములు, రూపము, పరాక్రమమూ గల విద్రించుచున్న ఆ కుంభకర్ణుణ్ణి లేపి శీఘ్రముగా రావణుని ఇంటికి వెళ్లిరి, మూ. తేఒభిగమ్య దశగ్రీవమాపీనం పరమాసవే,

జ్యూ ళ్‌

ఊచుర్చద్దాష్టలిపుటాః పర్వ ఎవ విశాచరాః, 84

ప్ర, అ. సర్వే-సమస్తమైన, తే నిశాచరాః=ఆ రాక్షసులు, పరమాసనేవ్యాశేష్ట మైన ఆసనము మీద, ఆసీనమ్‌=కూర్చున్న, దశగ్రీవమ్‌=రావణుళ్లో, అభిగమ్య=చేరి, బడ్ధాష్టులిపుటాః=కట్టబడిన దోసిళ్లు కలవారై, ఊచుః=పలికిరి,

లా. ఆ రాక్తసు లందరూ ఉత్తమమైన ఆసనముపై కూర్చొని ఉన్న రావణుని దగ్గరకు వెళ్లి, చేతులు జోడించి నమస్కరించుచు ఇట్లు పలికిరి. 84 మూ. కుమ్భకర్ణ ప్రబుర్దోఒసౌ భాతాతే రాక్ష సేశ్వరు

ఇట్‌ ఆ

కథం లథ్రైవ నిర్యాతు ద్రక్ష్య కే తమిహాగతమ్‌. 85

ప్ర ఆ. రాక్ష సేశ్వరారాక్షసరాజా ! తే భ్రాతానీ పోదరుడైన, అసౌ పనన ఈ కుంభకర్ణుడు, ప్రబుద్ధ=మేల్కొన్నాడు. తథైవ=అక్కడవే, నిర్యాతు కథమ్‌=యుద్ధమునక్రై బయలుదేరి వెళ్లవలెనా, ఇహ=ఇక్కడికిి ఆగతమ్‌=వచ్చిన, తమ్‌=ఆతనిని, (ద్రక్ష ఛకే=చూచెదవా +

హా!

తా. రాక్ట్షసరాజా ! నీ సోదరుడైన ఈ కుంభకర్ణుడు విద్రనుండి లేచినాడు. ఆతడు ఆక్కడినుండియే యుద్ధమునకు వెళ్లనలెనా లేక విన్ను చూచుటకై ఇక్కడికి రావలెనా లి 85 మూ. రావణస్త్వబవీద్దుష్టో రాక్షపాంస్తానుస స్టితాన్‌,

ద్రష్టుమేనమి హేచ్చామి యథాన్యాయం చ పూజ్యతామ్‌. 86

ప్ర అ. రావణస్తూరావణుడైతే, హృష్టఃాసంతోషించినవాడై, ఉపస్థ తాన్‌=వచ్చిన, తాన్‌=ఆ, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను గూర్చి, ఆబ్రవీత్‌ =పలి కెను, ఏనమ్‌=ఇతనిని, ఇహ=ఇక్కడ, (ద్రష్టుమ్‌=-చూచుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను. యధావ్యాయమ్‌=న్యాయానుపారముగా, పూజ్యతామ్‌=పూజింపబడుగాక.

లా. రావణుడు సంతోషించి ఆ రాక్షసులతో ఇట్లనెను = “*కుంభకర్ణుణ్ల ఇక్కడనే చూడవలి నవి కోరుచున్నాను. న్యాయానుసారముగా ఆతనిని సత్కరించి తీసికొవి రండు”. 86 మూ, తథేత్యుక్తా గలు తే సర్వే పునరాగమ్య రాక్షపాః

కుమృకర్థమిదం వాక్యమూచూ రావణచోదితా:ః. 87

758 శ్రీమద్రామాయణము ప, అ. రొవణచోదితొః=రావయివిచేత గ్రేరేపించబడిన, తే=ఆ, ప్‌ర్వే= సమస్తమైన, రాక్షసాః=రాక్షసులు, తథేతి=అబ్లే అని, ఉక్త్వా=పలికి, పునః=తిరిగి, ఆగమ్య=వచ్చి, కుమృకర్ణమ్‌=కుంభకర్ణుణ్లే గూర్చి, ఇదమ్‌= ఈ, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఊచుః=పలికీరి, తా. ఆ రాక్షసులందరూ ఆఅప్లే చేసెదము అని పలికి రావణుని అజ్ఞ (ప్రకారము తిరిగి వచ్చి కుంభకర్జువితో ఇట్లు పలికిరి, కో మూ. ద్రష్టుం త్వాం కాంక్షలే రాజా సర్వరాక్షసపుంగవః; గమనే క్రియతాం బుద్ధిర్భ్రాతరం సంప్రహర్హయ. 88 ప. అ. సర్వరాక్షసపుంగవా=సమస్తరాక్షసులలో (శ్రేష్టుడైన, రాజూ=రాజు త్వామ్‌ =నిన్ను, (ద్రష్టుమ్‌= చూచుటకు, కాంక్షతే =క్రోరుచున్నాడు. గమనే=వె ళ్ళటయందు, బుద్ధిః=బుద్ధి, క్రియతామ్‌=చేయబడుగాక. (భ్రాతరమ్‌=సోదరుళ్లి, సం ప్రహర్షయ=సంతోష పెట్టుము. తా. “సమస్తరాక్షసులలో (శ్రేష్టడైన రాజు నిన్ను చూడవలె నవి అనుకొనుచున్నాడు. అందుచేత అచటికి వెళ్ళి నీ పోదరునకు సంతోషము కలిగించుము.” 88 కుమ్భక్షర్ణస్తు దుర్రరో భ్రాతురాజ్ఞాయ శాసనమ్‌, క్‌ గాక. ఖా ఛఈథేత్యుక్త్వా నముహావీర్యః శయనాదుత్పపాత హ, 89 ప్ర, అ. దుర్ధర్ష=ఎదిరింప శక్యము కానివాడు, మహావీర్యః=గొప్ప సరాక్ర మము గలవాడు అయిన, కుమ్భకృర్ణస్తు =కుంభకర్ణు డైతే, (భాతుజసోదరునియొక్క, శాసనమ్‌ =ఆజ్ఞ్జను, ఆబ్బాయ=తెలిసికొని తథా ఇతి=అ ప్లే అవి, ఉక్త్వాాపలికీ, శయనాత్‌ =శయనమునుండి, ఉత్పపాత హ=లేచెను. తొ, ఎదిరింప శక్యము కాని మహాపరాక్రమనంతుడైన కుంభకర్ణుడు అన్నగారి ఆజ్ఞను తెలిపికొని, “అట్లే చేపెదను” అని పలికి శయనమునుండి లేచెను, 88 మూ. ప్రక్షాల్య వదనం హృష్టః స్నాతః పరమభూషితః, పిపాసుస్త్య్వ్రరయామాస పానం బలసమీరణమ్‌. 90 ప్ర ఆ. హృష్టః=సంతో షించినవాడ్రై వదనమ్‌=ముఖమును, (ప్రక్తాల్య=కడిగి, స్నాతఈః=స్నానముచే సినవారై, పఫరమభూషితఃణమిక్కిలి ఆలంకరించుకొని, పిపొసుః= దప్పికొన్నవాడై, బలసమీరణమ్‌=బలమును వృద్ధి పొందించు, పానమ్‌=పానమును, త్వరయామాస=తొందరపడణేసెను.

యుద్ధకాండము 759

లా. కుంభకర్ణుడు సంతోషముతో ముఖప్రక్తాళణనము. చేసికొని, స్నానము. చేసి, బాగా అలంకరించుకొని, దప్నీకొన్నవాడై, బలమును వృద్ధి పొందించు పానమును తీసికొనిరమ్మవి శొందరకీ పెము. 90 మూ. తతస్తే త్వరితాస్తత్ర రాక్షపా రావణాజ్ఞయా,

మద్యం భక్ష్యాంశ్చ వివిధాన్‌ క్షీప్రమేవోపహారయన్‌. 01

ప్ర అ. తతఃఅటు పిమ్మట, రావణాజ్ఞయా=రావణుని ఆజ్జచేత, త్వరితాః= తొందరపడుచున్న, లే=ఆ, రాక్షసాఃారాక్షసులు, తత్ర=అక్కడ, మద్యమ్‌=మద్య మును, వివిధాన్‌ =అనేకవిధములైన, భక్ష్యంశ్చ=భక్ష్యములను, క్రీప్రమేవ=శీఘ్రముగా, ఉపహారయవ్‌ =తీ పికొనివచ్చిరి,

ఠా, అప్పుడు రావణాజ్ఞనేత కుంభకర్ణుణ్ణి తీసీకొనివెళ్లుటతై తొందరపడుచున్న రాక్షసులు మద్యమును, అనేకవిధములైన భక్ష్యములను అచటికి తీసికొనివచ్చిరి. 91 మూ. వీత్వా ఘటపహం్రే ద్వే గమనాయోపచక్రమే,

ఈషత్సముత్కటో మత్త స్తేజోబలసమన్వితః. 02

ప్ర అ. ద్వే=రెండు, ఘటసహ్యసే=ఘటముల సహస్రములను, పీత్వా= లాగి ఈషత్‌ =కొంచెము, సముత్కటః=తీవ్రముగాఉన్నవాడై, మత్తః=మదించిన అతడు, తేజోబలసమన్వితఃాతేజస్సుతోను బలముతోను కూడినవాడైై గమ వాయ=వెళ్లుటకు, ఉపచక్రమే=ప్రారంభించెను.

తా. సహజముగా మత్తుడైన అతడు రెండువేల ఘటముల నుద్యము త్రాగి, ఇంకా కొంచెము మత్తెక్కి, లేజోబలములతో కూడినవాడై బయలుదేరెను, మూ. కుమ్భకర్ణో బభౌ రుష్టః కాలావకయమోపమః,

భ్రాతుః ప భవవం గచ్చవ్‌ రక్షోబలసమన్వితః, 03

కుమృకర్ణః పదవ్యాపైరకమ్పయత' మేదినీమ్‌.

ఫి వి

ప్ర, అ. రక్షోబలసమన్వితఃారాక్షప సైన్యముతో కూడినవాడై, (భ్రాతుః=సోద రునియొక్క, భవనమ్‌=గృహమును గూర్చి, గచ్చన్‌ =వెళ్లుచున్న, రుష్టః=కో పించిన, కుమృకృర్ణః౭కుంభకర్ణుడు, కాలాన్తకయ మోపమః=కాలమునందు నాశమును చేయు యమునితో పమానుడై, బభౌ=ప్రకాశించెను. కుమ్భకర్ణః౭కుంభకర్ణుడు, పద వ్యా పైః=పాదన్యాసములచేత, మేదినీమ్‌=భూమిని, ఆకమ్పయత=కదల్స్పెను.

తా. రాక్షససైన్యముతో కలిసి సోదరుని ఇంటికి వెళ్లుచున్న, కోపించిన ఆ కుంభకర్ణుడు ప్రలయకాలనునందు లోకసంహారము చేయనున్న యముడు

760 శ్రీమద్రామాయణము వలఠె ఉండెను. ఆతడు పాదన్యాసములచేత భూమిని కంపింపచేసెను. మూ. స రాజమార్గం వపుషా ప్రకాశయన్‌

సహ ప్రరశ్శ్మిర్దరణీమివాంశుభిం

జగొము ఈర్రాక్టులిమాలయా వృతః

శరక్రతుర్గేహమిన స్వయంభువః 044

ప్ర అ. సహస్రరశ్శ్మిః సూర్యుడు, అంశుధిః-కిరణములచేత, ధరణీమివ= భూమినివరె, సః=అతదు, రాజదూర్లమ్‌-.రాజమార్లమును, వపుషా-తన శరీరముచేత, 'ప్రకొశయవ్‌ =ప్రకాశింపచేయుచు, తత్ర=అక్కడ, ఆబ్బలిమాలయా=దో సిళ్ల పంక్తిచేత, వృతః=చుట్టబడినవాడైై, స్వయంభువః బ్రద్మాదేవునియొక్క, గేహమ్‌-గృహమును గూర్చి, శెళర్రతుః ఇవ=దేచేంద్రుడు. ఒరె జగామ -వెళ్లైను,

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు తన దేహముచేత రాజమార్గమును, పూర్యుడు శతీరణములచేత భూమిని ప్రకొశింపవేయుచున్నట్టు ప్రకాశింపచేయుచు, చుట్టూ దోసిళ్ల పంక్తులతో కూడినవాడై, దేవేంద్రుడు. బ్రహ్మదేవుని గృహమునకు వెళ్లినట్లు రావణుని గృహమునకు వెళ్లెను. 94 ళా ళా ళ్‌ మూ తం రాజనూర్షస్థమమిత్రఘాతినం

వవౌకస్తే సహసా బహిఃస్టీతొః;

దృష్టా ప్‌ై ప్రమేయం గిరిశ్చజ్లకల్పం

వితత్రసుస్తే సహ యూథపాలైః 0

ప్ర, అ. అమిత్రఘాతినమ్‌ -శత్రువులను నశింపచేయునాడు, ఆప్రమేయమ్‌= ఇంతటి వాడని ఊహింస శక్యము. కానివాడు, గిరి శ్చజకల్పమ్‌ =పర్వతశిఖరముతో పమానుడు అయిన, రాజమార్గస్థమ్‌ ఎరాజమొర్గమునందున్న, తమ్‌ ఆతనిని బహాః స్థతాఃవెలపలనున్న, తే వనౌకసఃాఆ వానరులు, సహసా హటామ్తుగా, దృష్ట్వా= చూచి, యూథపాలైః సహ-సేనానాయకుంతో కూడ, వితత్రసుః-ఛయపడిరి.

లా. శత్రువులను నశింపచేయువాడైన, పర్వతశిభరము. వలి ఉన్న, ఊ హింపశక్యము కాని ఆ కుంభకర్జుణ్ణి రాజమార్గములో ఉండగా హటాత్తుగొ చూచి, లంకకు చెలుపల ఉన్న ఆ వొనరులు దొనరనాయకులూ కూడ భయపడిరి. మూ, కేచిచ్చరణ్యం శరణం న్మ రామం

వ్రజన్తి కేచిద్వ్యధితాః పతన్తి,

ఇ క్‌

రేచిడ్దినశ్చ వ్యధితాః పతన్తి

కేచిదృయార్హా భువి శేరతే స్మ, 96

యుద్ధకాండము 7/౧1

ప్ర అ. కేవిత్‌=కొందరు, గరణ్యమ్‌ =రక్షకుడైన, రామమ్‌ =రాముగ్రే, శరణం వజన్హి స్మ=శరణిపొండిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, వ్యధితాః=బాధపడుచున్నడాదై పతన్తి స్మాశ్రింద పడిపోయిరి.. కేవిత్‌=-కొందరు, వ్యధితాఃబాధపదుచున్న వారై దిశ=దిక్కులను గూర్చి, పతన్తి స్మ=పారిపోయిరి.. క్రేవత్‌=కొందరు, భయార్హాః=భయ పీడితురై, భువి=నేలమీద, శేరతే స్మ=శయనించిరి.

లా. కొందరు శరణాగతరక్ర్తకుడైన రాముణ్ణి శరణు జొచ్చిరి. కొందరు వ్యధచెంది పడిపోయిరి. మరికొందరు వ్యధచెంది దిక్కులు పట్టీ పారిపోయిరి. కొందరు భయపీడితురై నేలమీద పండుకొనిరి. 06 మూ. రముగ్రిశ్చజ ప్రతిమం కీరీటినం

స్ప ఎశన్తమాదిత్యమివాత్మ తేజపా,

వనౌకసః గ్రేక్ష న్‌ వివృద్దమద్భుతం

ల ఇ ఇ భయార్షితా దుద్రువిరే యతస్తతః. 7 ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాండే షస్తితమః సర్గః,

ప్ర అ ఆద్రిశృజ్నప్రతిమమ్‌= పర్వతశిఖరముతో సమానుడు, . కిరీటి వమ్‌=కిరీటము గలవాడు, ఆత్మతేజసా- రన లేజసుచేత, ఆదిత్యమ్‌ =సూర్యుళ్లో, స్పృశన్తమివ=స్పృతించుచున్నాడా అన్నట్లు ఉన్నవాడు అయిన, అద్భుతమ్‌ =ఆశ్చర్య కరముగా, వివృద్ధమ్‌= పెరిగిన, తమ్‌=ఆతనిని, వనౌకసః=వానరులు, ప్రేక్ష ఫెచూచి, భయార్హితాః=భయ పీడితులై, యతస్తతః-అటు ఇటు, దుద్రువిరే=పారిపోయిరి,

తా. కిరీటమును ధరించి పర్వళశిఖరము వలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు తన తేజస్సుచేత సూర్యుణ్లీ స్పృశించుచున్నాడా అన్నట్టు ఉండెను.

న! ల ణి గొ

అత్యాశ్చర్యకరముగా పెరిగిపోయిన దేహము గల ఆతనిని చూడగానే వానరులు భయకంపితురై ఇటు అటు పారిపోయిరి. ఫ్ర?

“బాలానందిని” అను శ్రీమదామాయణాం్రవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకాండలో ఆడువదవనర్గ నమాస్తము.

కళలు కి, అ క అథ ఎకషపతమః సర్గః

విభీషణుడు కుంభకర్ణుని గూర్చి రామునకు చెప్పుట. రాముని ఆజ్ఞచే వానరులు లంకాద్వారముల నద్ర నిలచుట, లో మూ, తతో రామో మహాతేజా ధనురాదాయ వీర్యవాన్‌,

శీరీటినం మహాకాయం కుమృకర్ణం దదర్శ హం. క్షే

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, వీర్య వాన్‌ =పరాక్రమము గల, రామః=రాముడు, ధనుః=ధనస్సును, ఆదాయ=గగ్ర హించి, కిరీటినమ్‌=కీరీటము కలవాడు, ముహాోకాయమ్‌=గొప్ప శరీరము కలనాడు అయిన, కుమృక్షర్ణమ్‌=కుంభకర్ణుల్ల, దదర్శ=చూచెను.

తాం పీమ్మట, గొపు తేజస్సు; పరాక్రమము గల రాముడు ధనస్సును గహించి, పెద దేహము గల కిరీటము ధరించిన ఆ కుంభకర్వణ్తి చూచెను. 1 6 వ! రాలి మూ. తం దృష్ట్వా రాక్షసశ్రేష్టం పర్వతాకారదర్శనమ్‌,

క్రమమాణమివాకాశం పురా వారాయణం ప్రభుమ్‌, ౭

ప్ర. అ. పర్వతాకారదర్శనమ్‌=పర్వతాకారదర్శనము వంటి దర్శనము కల, పురా=పూర్వము, ఆకాశమ్‌=ఆకాశమును, గ్రమమాణమ్‌= ఆక్రమించుచున్న, ప్రభుమ్‌=ప్రభువైవ, నారాయణం యథా=నారాయణుడు వలె ఉన్న, తం రాక్షస్మశ్రేష్టమ్‌=ఆ రాక్షస(శ్రేష్టని, దృష్ట్వా=చూచి (రాముడు సన్నద్ద్ధు డయ్యెను.)

తా. పూర్వము ఆకొశమును ఆక్రమించుచున్న సర్వలోకప్రభువైన నారాయణుడు వలె ఉన్న, పర్వతమునంటి ఆకారముతో కనబడుచున్న రాక్షస (శ్రేష్కుడైన ఆతనిని చూచి రాముడు సన్నద్ద్ధుడాయెను. 2 మూ, పతోయామ్చుదపంకాశం కాఖ్యనాజ్ణదభూషణమ్‌,

దృష్టా ఏ పునః ప్రదుద్రాన వానరాణాం మహాచమూఃః త్రి

ప్ర అ. సతోయామ్భుదసంకాశమ్‌=జలముతో కూడిన మేఘములో సమానుడు, కాజ్యనాజ్లదభూషణమ్‌=బంగారు బాహుపురులు భూషణముగా కల వాడు అయిన ఆతనిని దృష్ట్రా=చూచి, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, మహాచమూః=గొప్ప సేన పునః=మరల, ప్రదుద్రావ=పారిపోయెను.

లా. నీటితో నిండిన మేఘము వలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు బంగారు బాహుపురులను అలంకారములుగా ధరించెను. ఆతనిని మరల చూచి గొప్పదైన ఆ వానరపేన పారిపోయెను. తె

యుద్ధకాండము 783 మూ, విద్రుతాం వాహినీం దృష్ట్వా వర్థమానం చ రాక్షసమ్‌,

పెవిస్మీతమిదం రామో విభీషణమువాచ హ, ల!

ప్ర. అ. రామః=రాముడు, విద్రుతామ్‌=పారిపోయిను వాహినీమ్‌= "పేననూ, వర్ధమానమ్‌= పెరుగుచున్న, రాక్షసం చజ=రాక్షసుళ్లీ, దృష్ట్వా=చూచి, సవిస్మితమ్‌= ఆశ్చర్యముతో కూడుకొన్నట్లుగా, విభీషణమ్‌ =విభీషణని గూర్చి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, ఉవాచ హ=పలికెను.

తా. పారిపోవుచున్న సైన్యమును, శరీరము పెంచుచున్న రాక్షసుణ్ణి చూచి రాముడు ఆశ్చర్యపూర్వకముగా విభీషణనితో ఇట్లు అనెను. తీ నూ. కో౬పొ పర్వతనసంకాశః కిరీటీ హరిలోచనః

లజ్కాయాం దృశ్యతే వీరః సవిద్యుదివ తోయదః. ర్‌

ప్ర అ. పర్వతసంకాశ=పర్వతముతో సమానుడు, కిరీటీ=కీరీటము ధరించినవాడు, హరిలోచనఃజపచ్చని నేత్రములు కలవాడు, సవిద్యుత్‌ = మెరుపుతో కూడిన తోయదః ఇవ=మేఫఘము వలె ఉన్నవాడు అయిన, వీరఃజవీరుడు, లజ్కాయామ్‌=లంకలో, దృళ్యతే=చూడబడుచున్నాడు. అసౌజఇతడు, కు=ఎవదు?

తా. కిరీటము ధరించిన పచ్చని కళ్లు గల, పర్వతమువంటి ఈ వీరుడు లంకలో మెరుపుతో కూడిన మేఘమువలె కనబడుచున్నాడు. ఇతడు ఎవరు? ర్‌ మూ. పృథిన్యాం కేతుభూతో2.పౌ మహావేకో౬త్ర దృశ్యతే,

యం దృమ్ట్వా వానరాః పర్వే విద్రవన్తి యతస్తతః 6

ప్ర, అ. మహాన్‌=గొప్పవాడైన, ఆసౌ=ఇతడు, ఏకః=ఒక్కడే, ఆత్ర=ఇక్కడ, పృథివ్యామ్‌=భూమియందు, కేతుభూతః=కేతువు అయినవాడుగా, దృశ్యతే=కనబ దుచున్నాడు. యమ్‌జఎవనిని, దృష్ట్వా= చూచి, పర్వే=సమస్తమైన, వానరాః=వాన రులు, యతస్తతః=ఇటు అటు, విద్రవని=పారిపోవుచున్నారో.

తా. ఇక్కడ పెద్ద దేహము కల యీత డొక్కడే ఈ భూమియందు ధ్వజము వలె కనబడుచున్నాడు. ఇతనిని చూచి వానరు లందరూ ఇటూ అటూ పారిపోవుచున్నారు. 6 మూ. ఆచక్ష్వ్య సుమహాన్‌ కోఒపొ రక్షో వా యది వాసుర

వ మయైనంవిధం భూతం దృష్టపూర్వం కదాచన క్‌

ప్ర అ. సుమహాన్‌=చాల పెద్దవాడైన, అసౌ=యితడు, కఃణఎవడు? రక్ష వా=రాక్తసుడా, యది వా=లేక్క్య అసుర=అఆసురుడా, ఆచక్ష్వ= చెప్పుము.

764 శ్రీమద్రామాయణము ముయా=నాచేత, ఏవంవిధమ్‌=ఇట్టి, భూతమ్‌=ప్రాణ్కి కదాచన=ఎన్నడూ, వ దృష్టపూర్వమ్‌=పూర్వము చూడబడలేదు. తా పెద్ద దేహము గల ఇతడెవరు ? రాక్షసుడా, అసురుడా చెప్పుము, నేను యిట్టి భూతమును (ప్రాణిని పూర్వ మెన్నడూ చూచి ఉండలేదు. 7 మూ. సంప్పష్టో రాజపుర్రేణ రామేణాక్షిష్తకర్మణా, విభీషణోే మహాప్రాజ్ఞ కాకుత్ధ ఎమిదమజ్రవీత్‌ ల 8 ప్ర అ. రాజపుల్రేణ=రాజపుత్రుడైన, అక్షిషకర్మణా=శ్రమపడకుండగా పనులు చేయు, రామేణ=రామునిచేత, పంపృష్టఃణప్రశ్నించబడిన, మహాప్రాజ్ఞ=గొప్ప బుద్ధికల, విభిషణః= విభీషణుడు, కాకుత్ధ నమ్‌= రాముళ్లి గూర్చి, ఇదమ్‌= ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలి కెను లా. శ్రమపడకుండగా పనులు సాధించు రాజపుత్రుడైన రాముడు ఇట్లు ప్రశ్నించగా మహాబుద్ధిశాలియైన విభీషణుడు అతనితో యిట్లనెను 8 మూ. యేన వైవస్వతో యుద్దే వాసవశ్చ పరాజితః, "పైష విశ్రవపః పుత్రః కుంభక్షర్ణః ప్రతాపవావ్‌, 9 అప్య ప్రమాణసదృశో రాక్షపోఒన్యో న విద్యతే. ప్ర అ. యేన=ఎవనిచేత యుద్దే=యుద్ధమునందు, వైవస్వతఃజ యముదూ, వాసవశ్చ=దేవేంద్రుడూ, పరాజితః=ఓడింపబడివాడో, సః= అట్టే, ఏషః=ఇతడు, విశ్రవసః=విశ్రవసునియొక్క, పుత్రఃజపుత్రుడైన, ప్రతాసవాన్‌=ప్రతా పవంతుడైన, కుమ్భకృర్ణః=కుంభకర్ణుడు. అస్య=ఇతనియొక్క, ప్రమాణసదృశః= ప్రమా ణముచేత సమామడైన, అన్యః రాక్షపః=మరియొక రాక్షసుడు, న విద్యతే=లేడు. మ్‌ న్‌ ల లా. ఇతడు విశ్రవసుని కుమారుడైన (పతాపనంతుడైన కుంభకర్ణుడు. ఇతడు యుద్దములో యముణ్తీ, ఇంద్రుళ్లో ఓడించినాడు. ఇతని దేహ ఛి ఉం మ! స్టమాణముతో సమానమైన _ ప్రమాణము కల మరియొక రాక్షసు డెవడూ | ర మూ. ఏతేన దేవా యుధి దానవాశ్ళ యక్షా భుజంగాః పిశితాశనాశ్చ, గంధర్వవిద్యాధరపన్నగాశ్ళ సహస్రశో రాఘవ పంప్రభగ్నాః 10 ప్ర అ. రాఘవ=రామా |! ఏతేన=ఐవీనిచేతు యుధి=యుద్ధమునందు,

యుద్ధకాండము 765 దేవాః=దేవతలు, దానవాశ్చ=దానవులూ, యక్షాఃజయక్టులూ, భుజంగాః=నాగులూ, పీశితాశనాశ్చ=రాక్షసులూ, గంధర్థు విద్యాధర పన్నగాశ్చ=గంధర్వులూ, విద్యాధ రులూ, పన్నగులూ, పహప్రశః= కొలది, పంప్రభగ్నాః=ఓడింపబడిరి.

తా రావా ! ఇతదు యుద్ధములో దేవదానవృలనూ, యక్ష నాగ, రాక్షసులమా, గంధర్వ _ విద్యాధర పన్నగులనూ వేలకొలది ఓడించినాడు. 10 మూ. శూలపాణిం విరూపాక్షం కుంభక్యర్ణం మహాబలమ్‌,

హన్హుం న శేకుస్త్రిదశాః కాలోఒయమితి మోహితాణ 11

ప్ర. అ. శూలపాణిమ్‌ =శూలము హస్తమునందు కలవాదూ, విరూపొక్షమ్‌= వికృతములైన నేత్రములు కలవాడూ, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము కలవాడూ అయిన, కుమృకృర్ణమ్‌ =కుంభకర్జుణ్ణ, (త్రిదశాః=దేవతలు, అయమ్‌=ఇతడు, కాలః ఇతి=యముడు అని, మోహితాః=మోహితులై, హన్తుమ్‌=చంపుటకు, న శేకుః=సమర్భులు కాలేదు.

తొం వికృతములైన నేత్రములతో శూలము. చేత ధరించిన మహాబలనంతుడైన కుంభకర్ణుళ్లి చూచి, దేవతలు ఇతడు మృత్యుదేవత యని భ్రాంతిపడి చంపజాలకపోయిరి. క్ష] మూ. ప్రకృత్యా హ్యేష తేజస్వీ కుమ్భకర్ణో మహాబలః,

అన్యేషాం రాక్ష సేంద్రాణాం వరదానకృతం బలమ్‌, 12

ప్ర అ. ఏషః:=ఈ, కుమృక్యర్ణః= కుంభకర్ణుడు, ప్రకృత్యాజ= స్వభావ ముచేత, లేజస్వీ=తేజస్సు కలవాడు. మహాబలః=నొప్ప బలము కలవాడు. అన్యేషామ్‌=ఇతరులైన, రాక్ష సేన్తాణామ్‌=రాక్షసులయొక్క, బలమ్‌ బలము, నరదానకృతమ్‌=వరదొనముచేత చేయబడినది.

లా. ఈ కుంభకర్ణునకు సహజముగానే గొప్ప తేజస్పూ, బలమూ, ఉన్నవి. ఇతర రాక్షసుల కైతే బలము వరదానముచేత లభించినది. 12 మూ. ఏతేన జాతనూత్రేణ క్సుధార్తేన మహాత్మనా,

భక్తితాని సహస్రాణి సత్త్వానాం సుబహూన్య పి. క

ప్ర అం జాతమాల్రేణ=పుట్టీపుట్టగానే, క్టుధార్తేన=ఆకలిచేత పీడితు దైన, ఏతేన=ఈ, మహాత్మనా=మహాత్మునిచేత, సత్త్వానామ్‌=ప్రాణులయొక్క, పుబహూవి ఆపి=అనేకమైన, సహస్రాణీ=సహస్రములు, భక్తీతాని= భక్తింపబడినవి.

ఛా. ఈ కుంభకర్ణుడు పుట్టీపుట్టగానే ఆకలితో బాధపడుచూ, ఎన్నో వేల ప్రాణులను భక్తించెను. 13

766 శ్రీమద్రామాయణము మూ. తేషు సంభక్ష్యమాణేషు ప్రజా భయవి పీడితాః,

యాన్తి స్మ శరణం శక్రం తమస్యర్థం న్యవేదయన్‌. కేక

ప్ర అ. లేషు=అవి, సమృక్ష్యమాణేషు=భక్షింపబడుచుండగా, ప్రజాః=ప్రజలు, భయనిపీడితాః=భయముచేత పీడింపబడినవారై, శక్రమ్‌= దేవేం (ద్రుణ్లి, శరణం యాన్ని స్మ=శరణుజొచ్చిరి. తమ్‌=ఆతనిని గూర్చి, అర్ధమ్‌ ఆపి=విషయమును కూడా, న్యవేదయన్‌ =తెలిపిరి.

తాం ఆ (ప్రాణులను కుంభకర్ణుడు భక్రించుచుండగా ప్రజలు భయపీడితులై ఇంద్రుని శరణుజొచ్చి, ఆతనికి ఆ విషయమును తెలిపిరి, 14 మూ. స కున్ఫుకర్ణం కుపితో ను హేన్హో

లి యణ

జఘాన వజ్రేణ శితేన వజ్రీ,

ప్‌ శక్రవజ్రాభిహతో మహాత్మా

చచాల కోపాచ్చ భృశం ననాద. కే5

క ఆఅ. వజ్రీ=నజము గల, సః=ఆా, మ హేన్తః=మహేందుడు, కుపితః=కో పీంచినవాడై, కుమ్ఫుక్యర్ణమ్‌= కుమృకర్ణుణ్లి, వజేణ= వజముచేత, జఘాన= కొట్టను. శక్రవజ్రాభిహతః=ఇంద్రువిచే వజముచేతి కొట్టబడీన, మహాత్మా=మహా త్ముడైను సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, చచాల=చలించెను. కోపాత్‌ =కోపమువలన, భృశమ్‌=మిక్కిలి, ననాద చ=రధ్వనిచే పెను,

తా. వజధారియైన ఇంద్రుడు కోపించి కుంభకర్ణుణ్తి వజ్రముతో కొట్టైను. ఆ విధముగ ఇంద్రుడు నజముతో కొట్టగా మహాత్ముడైన కుంభకర్ణుడు చలించి కోపముతో బిగ్గరగా అరచెను. 15 మూ. తప్య నానద్యమానస్య కుమృకర్ణస్య రక్షపః,

శుతా నివాదం వితసాః పజా భూయో వితతసుః. 16

శ్‌త్వా లలి ట్ర

ప్ర ఈ విత్రస్తాః=భయపడి ఉన్న, ప్రజాః=ప్రజలు, నానద్యమా నస్య= అధికముగా ధ్వనిచేయుచున్న, రక్షసః=రాక్షసుడైన, తస్య కుమృక్షర్ణస్య=ఆ కుంభకర్జునియొక్క, నినాదమ్‌=ర్వనిని, శ్రుత్వా=విని భూయః=మరల, విత (త్రసుః=భయపడిరి.

తా. ముందుగానే భయపడుచున్న ప్రజలు బిగ్గరగా ఆరచుచున్న ఆ కుంభకర్ణుని అరపులు విని ఇంకనూ భయపడిరి. 16

ం+ ఇట్ట, కు

మూ. తతః క్రుర్జో మ హేన్హుప్య కుమ్భకర్ణో మహాబలః

విష్కృ ష్యెరావతాద్దన్తం జఘావోరసి వాసవమ్‌. క్షే?

యుద్ధకాండము 767

ప్ర, అ. తతః=ఆఅటు పిమ్మట, మ హేన్హిస్య=మ హేంద్రునకు, క్రుద్ధః= కో పిం చిన, మహాబలః=గొప్ప బలము కల, కుమృక్షర్థః=కుంభకర్ణుడు, ఐరావలొల్‌ =ఐరా వతమునుండి, దన్త్వమ్‌=దంతమును, నిష్కృష్యవ=లాగి, వాసవమ్‌=ఇంద్రుణ్ణీ, ఉర పి=వక్షస్థలమునందు, జఘాన=కొట్టను.

తా అప్పుడు మహేంద్రునిపై కోపముతో గొప్ప బలము కల కుంభకర్ణుడు ఐరావతము దంతమును ఊడబెరికి ఆతని నక్షష్టలము మీద కొట్టను, 17 మూ, _కుమ్భకర్ణప్రహారార్తో విజజ్వాల స వాసవః

తతో వెేషేదుః సహసా దేవా బ్రహ్మర్షిదానవాః; 18

ప్రజాభిః సహ శక్రశృ యయౌ స్థానం స్వయంభువః

ప్ర అ. సః వొసవః=ఆ దేవేంద్రుడు, కుమ్భకర్ణప్రహారార్త:=కుంభ కర్డువి దెబ్బచేత పీడింపబడి, విజజ్వాల=తాపముచెందెను. తతః=అటు పిమ్మట, దేవాః=దేవతలు, (బ్రహ్మర్షిదానవాః=బ్రహ్మర్లులూ దానవులూ, పహసాజ=వెంటనే, విషేదుః=విషాదము.. చెందిరి. శక్రశ్చఎటేవేంద్రుదుకూడ, ్రజాభిః సహజ ప్రజలతో కూడ, వ్వ్యయంభువఃాబ్రహ్మ దీవువియొక్క, ష్టానమ్‌=ష్టానమును గూర్చి, యయౌ=వెళ్లైను.

తా. కుంభకర్ణుడు కొట్టుటచే పీడితుడైన దేవేంద్రుడు సంతాపము చెందెను ఆది. చూడగానే జీవతలూ, (బ్రహ్మర్హులూ, దానవులూ. దిగులు చెందిరి. దేవేంద్రుడు ప్రజలతో కలసి (బ్రహ్మలోకమునకు వెళ్లెను. తి మూ. కుమృకర్ణస్య దౌరాత్మ్య్యం శశంపుస్తే ప్రజాపతేః, 19

ప్రజావాం భక్షణం చాపి ధర్షణంచ దినౌకపామ్‌,

ఆశ్రమధ్వంసవం చాపి పరశస్త్రీహరణం తథా. 20

ప్ర అ. తే=వారు, (ప్రజాపతేః=బ్రహ్మదేవునకు, కుమృక్తర్ణస్య=కుంభ కర్టునియొక్క, దౌరాత్మ్యమ్‌=దుష్టబుద్ధినీ, ప్రజానామ్‌=ప్రజలయొక్క, భక్షణం చా పీ=భక్షణమునూ, దినౌకసామ్‌= దేవతలయొక్క, ధర్షణం చవ ఎదిరించుటనూ, ఆశ్రమధ్వంసనం చాపి=ఆశ్రమములయొక్క నశింపచేయుటనూ, తథా=మరియు, పర స్త్రీహరణమ్‌=పర్త్రీలహరణమునూ, శశంసుః=చెప్పిరి.

తా. కుంభకర్ణుడు ప్రజలను భక్షించుచున్నాడవీ, దేవతలను ఎదిరించుచు న్నాడనీ, ఆశ్రమములను వశింపచేయుచున్నాడనీ, పరస్త్రీలను హరించుచున్నాడనీ వారు బ్రహ్మదేవునకు కుంభకర్ణుని దుష్టబుద్ధిని గూర్చి తెలిపిరి. 19, 20

708 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏవం ప్రజా యది ల్వేష భక్షయిష్యతి నిత్యశః అచిరేశైన కాలేన శూన్యో లోకో భవిష్యతి. ల ప్ర అ ఏషు=ఇతడు, ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, నిత్యశః=నిత్యము, ('ప్రజాః=ప్రజలను, భక్షయిష్యతి యది=భక్తించినప్లెతే, ఆచిరేణ=అల్పమైన (చిర ముకొని), కాలేవైవ=కొలముచేతనే, లోకు=లోళీమొ, శూన్యః= శూన్యము, భవి ష్యతి=కాగలదు. తా. ఇతడు ప్రతిదినము ఈ విధముగా ప్రజలను భక్తించినచో కొంచెముకాలములోనే ఈ లోకము ప్రాణిశూన్యము ఐపోవను, 21 మూ. వాపవప్య వచః శ్రుత్వా సర్వలోకపీతామహః, రక్షాంప్యావాహయామాస కుమృకర్ణం దదర్శ హ. 22 న్‌ వం ప అ సర్యలోకపీతామహణజాసమస్తలోకమునకు పీతామహుడైన బ్రహ్మదేవుడు, వాసవస్యజ= వేంద్రునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వావనిని, రక్షాం సి=రాక్షసులను, ఆవాహయామాస=తన దగ్గరకు రప్పించుకొనెను. కున కరమ్‌ =కుంభకర్లుణి, దదర్శ హ=చూచెను. మ! మయ! తా. ఇంద్రుని మాటలు విని బ్రహ్మదేవుడు రాక్షసులను తన దగ్గరకు రప్పించుకొని కుంభకర్తుణి చూచెను. 22 య. మూ. కుమ్భకర్ణం సమీకె వ వితత్రాస ప్రజాపతిః, మం లు కుమ్భకృర్ణమథాశ్వస్తః స్వయంభూరిదమబవీత్‌, శ 23 ప్ర. అ. కుమృక్షర్ణమ్‌=కుంభకర్ణుణ్ణ, సమీ శ్ష్యైన=చూడగానే,. ప్రజా పతిః= బ్రహ్మదేవుడు, వితత్రాప=భయపడెను. ఆథ=అటు పీమ్మట, ఆశ్వస్తః=ఊరడీ ల్లినవాడై స్తయంభూః= బ్రహ్మదేవుడు, కుమృక్షర్థమ్‌= కుంభకర్ణుళ్ణీగూర్చి, ఇదం= ఈ వాక్యమును, ఆబ్రవీల్‌ =పలికెను. తా. కుంభకర్ణుళ్ణి చూడగానే బ్రహ్మదేవుడు కూడ భయపడెను. కొంత సేపటికి తెప్పరిల్లి అతడు కుంభకర్ణునితో ఇట్రవెను, 23 క న! న! మూ. ధ్రువం లోకవివాశాయ పొలస్తేనాపి నిర్మితః తస్మాత్త్వమద్యప్రభృతి మృతకల్పః శయిస్య సే. 24 ప్ర. అ. లోకవినాశాయ=లోకనాశముకొరకే, పొలప్మేనజవిశనసునిచేత, ద్ర స్రనవావి( నిర్మితః అసి=నిర్మింపబడితివి. (ధ్రువమ్‌=నిశ్చయము, తస్మాత్‌ =ఆ కారణ మువలన, త్వమ్‌=నీవు, అద్య ప్రభృతి=నేడుమొదలు, మృతకల్పః=చచ్చినవొనిలో సమానుడవై, శయిష్య సే=శయనించగలవు.

యుద్ధకాండము 769

తా. విశ్రవసుడు నిన్ను విశ్చయముగా లోకనాశముకొరకే సృష్టించినాడు, అందుచే నీవు నేటినుండి చచ్చినవాడవు నలె పడి ఉందువు, ం22డ్న మూ. బ్రహ్మశాపాభిభూతోఒథ విపపాతాగ్రతః ప్రభోః,

తతః పరమసంభ్రాన్హో రావణో వాక్యమబ్రవీత్‌. 25

ప్ర అ. అథ=అటుపిముట, బ్రహ్మశాపాభిభూతః=బ్రహ్మశాపము చేత తిరస్కరింపబడినవాడైై ప్రభేః=బ్రహ్మదేవీనియొక్క, అగ్రతః=ఎదుట, విపపొత=పడెను. తతః=అటు పిమ్మట, పరమసంభ్రాన్తః=మిక్కిలి క్షోభ చెందిన, రావణః=రానణుడు, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. అప్పుడు అతడు బ్రహ్మదేవుని శాపము తగిలి ఆయన సమక్షమునందే క్రింద పడిపోయెను. ఆది చూచి చాల క్షోభ చెందిన మనసుతో రావణుడు ఇట్లు పలికెను. ల 25 మూ, _్రవృద్ధః కొఇ్బనో వృక్తః ఫలకాలే నికృన్యతే,

న వప్తారం స్వకం వ్యాయ్యం శస్పచమేవం ప్రజాపతే. 26

ప్ర అ. ప్రజాపతే=ఓ | బ్రహ్మదేవుడా |! (ప్రవృద్ధః= పెరిగిన,

, కొవ్బినః వృక్షః=బంగారు చెట్టు, ఫలకాలే=ఫలము నిచ్చు సమయమునందు,

వికృష్త్య తేజనల్‌! సీయబడుచున్నది! స్వకమ్‌=తనసంబంధమైన, నప్తారమ్‌=మునిమ నుమళ్ణి, ఏవమ్‌=ఇట్లు, శప్పుమ్‌=శపించుటకు, న న్యాయమ్‌= న్యాయపమ్ముతము కాదు.

తా. ఓ ! బ్రహ్మదేవుడా ! ెరిగిన బంగారు వృక్తమును ఫలము లిచ్చే కాలము నందు నరికినేయుచున్నావు. నీ మునిమునుమడైన వీనివి ఇట్లు శపించుట న్యాయము కాదు. 26 మూ, న మిథ్యావచనశ్చ త్వం స్వప్ప్యత్యేన న పంశయః

కాలస్తు క్రియతామస్య శయనే జూగరే తథా. 27

ప్ర అ. త్వమ్‌=నీవు, మిథ్యావచనః=అసత్యమైన వచనము కలవాడవు, న చ=కావు కూడు సంశయః న=సంశయము లేదు. స్వస్ప్యల్యేవ=తప్పుక విద్రపోవును. అస్య=వీవియొక్క, శయనేజనిద్రించుటయందు, తథా= మరియు, జాగరే= మేల్కొనుటయందు, కొలః=కాలము, క్రియతామ్‌= చేయబడుగాక.

తా, మీ మాట వ్యర్థ మగుటకు కూడ వీలులేదు. ఇతడు తప్పక నిద్రించవలసివదే. సందేహము లేదు. క్షొవి ఇతడు విద్రించుటకూ, మేల్కొమటకూ కాలమును నిర్ణయించి చెప్పుము, 27

770 శ్రీమద్రామాయణము మూ, రావణస్య నచః శ్రుత్వా స్వయంభూరిదనుబ్రవీత్‌,

శయితా హ్యేష షణ్మాసానేకాహం జాగరిష్యతి. 28

ప్ర అ. రావణస్య=రావణునియొక్క, వచః=వచనమును, శ్రుత్వా= వివి, స్వయంభూః= బ్రహ్మ దేవుడు, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యము, అబ్రవీత్‌ = పలికెను, ఏషః=ఇతడు, షట్‌ =ఆరు, మాసాన్‌=మాసములను, శయితా హి=శయనవించగలడు. ఏకాహమ్‌=ఒక రోజున, జాగరిష్యతి= మేల్కొనగలడు.

తా. రావణుని మాటలు వివి (బ్రహ్మదేవు డిట్లు పలికెను. ఇతడు ఆరు మాసములు నిద్రించగలడు. ఒక రోజున మేల్కొనగలడు. 28 మూ. ఏకేవాహ్నా త్వసొ వీరశ్చరవ్‌ భూమిం బుభుక్షీతః,

వ్యాత్తాస్యో భక్షయేల్లోకొవ్‌ సంవృద్ధ ఇవ పావకః. 20

ప్ర అ. అసౌ వీరః=ఈ వీరుడు, ఏకేన=ఒక, అహ్నా=దివసము చేత, బుభుక్షితః=ఆకలిగొన్నవాడై, భూమిమ్‌=భూమిని, చరన్‌ =పంచరించుచు, వ్యాత్తాస్యః=తెరవబడిన నోరు గలవాడై, సంవృద్ధః=వృద్ధిపొందిన పావకః ఇవ=అగ్నివలె, లోకాన్‌ =లోకములను, భక్షయేత్‌ =భక్తించును.

లా. ఆ ఒక్క రోజున ఈ వీరుడు ఆకలిగొని నోరు తెరచుకొని భూమి మీద తిరుగుచు విజృంభించిన అగ్నివలె లోకములను భక్తించగలడు.29 మూ. పోఒపొ వ్యసనమాపన్నః కుమ్భకర్ణమబోధయత్‌,

త్వత్పరాక్రమభీతశ్చ రాజా పంప్రతి రొవణః 380

ప్ర అ. వ్యసనమ్‌=ఆసదను, ఆపన్నః=పొందిను రాజా=రాజైన, పః=అట్టి, అసౌ=ఈ, రావణఃరావణుడు, త్వత్పరాక్రమభీతః చ=నీ పరా క్రమము వలన భయపడినవాడై, పంప్రతి=ఇప్పుడు, కుమ్భకర్ణమ్‌ = కుంభకర్జుణ్ల, అబోధయత్‌ = మేల్కొలిపీంచెము.

తా. ఇప్పుడు కష్టములలో చిక్కుకొని నీ పరాక్రమమునకు భయపడిన రాక్షసరాజైన రావణుడు కుంభకర్ణుళ్ణ నిద్రనుండి లేపించినాడు. 30

లిన

మూ. స ఏష నిర్గతో వీరః శిబిరాద్భీమవిక్రమః,

వానరాన్‌ భృశసంక్రుద్దో భక్షయన్‌ పరిధావతి. తై

ప్ర అ. భీమవి[క్రమః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, సః=అట్టీ ఏషు=ఈ, వీరః=వీరుడు, శిబిరాత్‌=సేనాశిబిరమునుండి, నిర్గతః=బయలుదే రినాడు. భృశసంక్రుద్ధ=మిక్కిలి కోపించిన ఇతడు, వానరాన్‌ =వానరులను, భక్ష్రయన్‌ =భక్రీంచుచు, పరిధావతి=పరు గెత్తుచున్నాడు.

యుద్ధకాండము ణా .

తా. భయంకరమైన పరాశక్రమముగల అట్టి ఈ వీరుడైన కుంభకర్ణుడు శిబిరమునుండి బయలుదేరినాడు. మిక్కిలి కోపించి ఇతడు వానరులను భక్తీంచుచు. పరుగెత్తి వచ్చుచున్నాడు (రానున్నాడు), య! మూ. కుమ్భకర్ణం ప్రతీక్ష్యైవ హరయోఒద్య ప్రదుద్రువుఖ

కథమేనం రణే క్రుద్ధం వారయిష్యన్లి వావరాః, 32

ప్ర అ. అద్య=ఇప్పుడు, హరయఃజవానరులు, కున్ఫుక్తర్ణమ్‌= కుంభకర్ణుణో, ప్రతీక్ష్యైన=చూచియే, ప్రదుద్రువుః=పారిపోయినారు. రేజజయుద్ధమునందు, క్రుద్దథే=కో పించిన, ఏనమ్‌=వీనివి, వానరాః=వానరులు, కథమ్‌=ఎట్టు వారయి ష్యన్తి=వివారించగలరు 7

తా ఈ వానరులు కుంభకర్ణుణ్తి చూడగానే పారిపోవుచున్నారు. యుద్ధములో _ క్రోధావిష్టుడైన ఇతనిని ఎట్లు వివారించగలరు ? 32 మూ. ఉచ్యన్లాం వానరాః సర్వే యవ్తమేతత్సముచ్చ్భితమ్‌,

ఇతి విజ్హాయ హరయో భవిష్యన్తీహ విర్భయాః, 33

ప్ర అ. ఏతత్‌=ఇది, సముచ్చితమ్‌= పైకి లేపబడిను యన్త్రమ్‌= యంత్రము అని, సర్వే=సమస్తమైన, వానరాః=వానరులు, ఉచ్యన్తామ్‌=చెప్ప బడుదురు. గాకు హరయః=వానరులు, ఇతి=ఇట్లు, విజ్జాయ=లెలిసికొని, విర్భయాః=భయము లేనివారుగా, ఇహ=ఇప్పుడు, భవిష్యన్తి=కాగలరు.

తా. ఇది పైకీ లేవదీయబడిన ఒక యంత్రము అవి వానరులకు చెప్పుట మంచిది. అప్పుడు వానరుల భయము ,లొలగిపోవును. 33 మూ. విభీషణవచః శ్రుత్వా హేతుమత్సుముఖోద్గతమ్‌,

ఉవాచ రాఘవో వాక్యం నీలం ఉనాపతిం తదా. 34

ప్ర, అ. సుముఖోద్గతమ్‌=వానరుల సుముఖత్వముకొరకై బయలుదేరిన (చెప్పబడిన), హేతుమత్‌ =యుక్తియుక్త మైన, విభీషణవచః=విభీషణుని వచనమును, శ్రుత్వాజ=వివి, రాఘవః=రాముడు, తదా=అప్పుడు, సేనాపతిమ్‌= సేవాపతియైవ, వీలమ్‌ = వీలుణ్లీ గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఉవాచజ=పలికెను.

తా. వానరులు యుద్ధమునకు పుముఖు లగుటక్రై విభీషణుడు యుక్తియుక్తముగా _ పరికిన మాటలు విని, అప్పుడు, రాముడు సేనాసతియైన వీలునితో ఇట్లనెను. 34 మూ. గచ్చ సపైవ్యాని పర్వాణి వ్యూహ్య తిష్టస్వ పొనకే,

ద్వారాణ్యాదాయ లజ్కాయాళ్ళర్యాశ్చాప్యథ సంక్రమాన్‌, 35

772 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. పావకే=ఓ ! అగ్నికుమారా |! గచ్చజవెళ్లుము;. సర్వాణి= సమస్తమైన, "పైన్యాని= సైన్యములను, వ్యూహ్య= మోహరించి, లజ్కాయాః= లంకయొక్క, ద్వారాణి=ద్వారములను, చర్యాశాపి=వీథులను, అథ=మరియు, సం్రమాన్‌ =వంతెనలను, ఆదాయ=గ్రహించి, తిష్ట=ఉండుము.

తా. ఓ ! వీలుడా ! వెళ్లుము; సైన్యము లన్నింటినీ మోహరించి లంకాద్వారములను వీథులను, (రోడ్లను), వంతెనలను ఆక్రమించి ఉండుము, మూ, శైలశ్చజ్లాణీ వృక్తాంశ్చ శిలాశ్సాప్యుపపంహర,

తిష్టన్తు పాయుధాః సర్వే వావరాః శైలపొణయః 36

ప్ర అ. శైలశ్చబ్లాణి =పర్వతశి ఖరములను, వృక్షాంశ్చ=వృక్షములను, కిలా శ్చాపి=శిలలను, ఉపసంహర=ప్రోగుచేయుము. సర్వే=సమస్తమైన, నానరాః=వాన రులు, పాయుధాజఆయుధములతో కూడినవారై,. శైలపాణయఃజ= పర్వతములు హస్తములందు గలవారై తిష్టన్తు=ఉందురుగాక.

లా. పర్వతశిఖరములను, వృక్తములను శిలలను ఒకచోట చేర్చుము. వానరులందరూ ఆయుధములు ధరించి, పర్వతములను చేతులలో (గ్రహించి విలచెదరుగాక. 86 మూ, రాఘవేణ సమాదిష్ట్రో వీలో హరిచమూపతిః,

శశాస వావరానీకం యథావత్క పికుష్హురః. 87

ప్ర అ. రాఘవేణ=రామునిచేత, సమాదిష్టః=ఆజ్ఞాపించబడిన, హరిచ మూపతిః=వానర'పేవానాయకుడైన, కసీకుఖ్టురః=వానర్యశేష్టుడైన, నీలః=వీలుడు, వానరావీకమ్‌=వానర పేనను, యథావత్‌ =తగురీతిగా, శశాసజశాపించెను.

తా. వానర్మశ్రేష్టుడు, వానరపేనానాయకుడూ అయిన నీలుడు రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారము వానరసేన తగు రీతిగా ఆ యా ప్టానములందుండునట్లు నియమించెను. 37 మూ. తతో గవాక్షః శరభో హనూమానజ్ఞదస్తథా,

వైలశృజ్లాణి శ్రైలాభా గృహీత్వా ద్వారమభ్యయుః. 38

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, శ్రైలాభాః=పర్వతముల వంటి వారైన, _గవాక్షః=గవాక్టుడు, శరభః=శరభుడు, హనూమాన్‌ =హనునుం తుడు, తథా=మరియు, అజ్లదః=అంగదుడు, శైలశ్చజ్ఞాణి=పర్వతశి ఖరములను, గృహీత్వా= గ్రహించి, ద్వారమ్‌=ద్వారమును, అభ్యయుః=చేరిరి.

తా. పిమ్మట పర్వతములవంటి శరీరములు గల గవాక్డుడు, శరభుడు,

యుద్ధకాండము 773 హనుమంతుడు, అంగదుడు పర్వతశిఖరములు ధరించి ద్వారమువద్దకు వెళ్లిరి. మూ. రానువాక్యముపశ్రుత్య హరయో జితక్షాశివః

పొద పైరర్హయన్వీరా వానరాః పరవాహినీమ్‌, 39

ప్ర ఆ. జితకాశినః=జయింపబడిన భయము గల, హరయః=వాన రులు, రామవాక్యమ్‌=రాముని వాక్యమును, ఉపశ్రుత్యజవిని (బయలుదేరిరి), వీరాః= వీరులైన, వానరాః=వానరులు, పాద పైః=వృక్తములచేత్య, సరవాహినీము= శత్రు సేనను, ఆర్హయన్‌ = పీడించిరి.

తా. రాముని వాక్యమును విని భయము లేని ఆ వానరవీరులు వృక్షములచేత శత్రు సైన్యమును పీడించిరి. 39 మూ, తతో హరీణాం తదనీకముగ్రం

రరాజ శైలోద్యతవృక్షహస్తమ్‌,

గిరేః సమీపానుగతం యథైవ

మహన్మ హా మ్ళోధరజాలముగ్రమ్‌. 4౦

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికాన్యే యుద్ధకాణ్లే ఏకషస్టితమః పర్షఓ

ప్ర, అ. తతః=ఆటుపిమ్మట, శెలోద్యతవృక్షహస్తమ్‌=3ైలములూ, ఎత్తబడిన వృక్తములూ హస్తములందు గల, హరీణామ్‌ =వానరులయొక్క, ఉీర్టిమ్‌ శ భయంకర మైవ, తత్‌=ఆ సైన్యము, గి రేః=పర్వతముయొక్క, సమీపామగతమ్‌=సమీపమును అమపరించి ఉన్న, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, నుహత్‌ = పెద్దదైన, మహామ్చోధరజాలం యశైవ=మహామేఘముల సముదాయము వలె, రరాజ=ప్రకాశించెను.

లా. చేతులలో వృక్తములు, పర్వతములు ఎత్తి నిలచిన ఆ భయంకరమైన వానర పైన్యము, పర్వతమునకు ప్రక్కగా చేరిన సెద్ద మేఘసముదాయము వలె (ప్రకాశించెను. త0

“బాలానందినిో అను క్రీ మదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకొాండములో అరువదిఒకటవ నర్గ నమాప్తము,

ఆశి, అ “పం అథ ద్విషస్టతమః సర్గః

/కుంభకర్డుడు రావణుని భివనమునకు వెళ్తుట్టు రామునివలన ఏర్పడిన భయమును గూర్చి చెన్పీ రావణుడు ఆతనిని శ్యతు సేనావినాశము చేయుమని కోరుట మూ సతు రాక్షసశార్జూలో నిద్రామదసమాకులః;

రాజమార్గం శ్రియా జుష్టం యయౌ విపులవిక్రమః, కే

పః అం విపులవి[క్రమః=అఆధికమైన పరాక్రమము గ సః=ఆ, రాక్షస శార్లూలః=రాక్షప్మ శ్రేష్టుడు, విద్రామదసమాకులః=నిద్రవలన _ కలిగిన మత్తుతో

యణ లు ఆటీ

వ్యాకులుడైై శ్రియా=శోభతో, జుష్టమ్‌=కూడిన, రాజమార్గమ్‌=రాజమార్గమును, యయౌ=పొందెను.

తాం నిర్గమత్సులో ఉన్న అధికపరాక్రమశాలియైన రాక్షస్యశ్రేష్టడైన ఆ కుంభకర్ణుడు శోభాయుక్తమైన రాజమార్గములో ప్రవేశించెను. |] మూ. రాకపొవాం సహప్రైశ్చ వృతః పరమదుర్హయః,

లి మనా నే ఎజ్‌ ఇల ఆ జ్న

గృహేభ్యః పుష్పవర్షేణ కీర్యమాణప్తడా యయౌ. 2

ప అ. తదా=అప్పుడు, పరమదుర్ద్ణయః=మిక్కిలి జయింస శక్యము కాని ఆ కుంభకర్ణుడు, రాక్షపానామ్‌=రాక్షసులయొక్క, సహయై=సహస్రములతో, వృతఃజ=కూడినవాడై, గృ హేభ్య॥=గృహములనుండి, పుష్పవర్షేణ= పుష్పవర్షముచేత, శీర్యమాణః=చిమ్మబడుచున్నవాడై యయౌజ వెళ్లెను,

తా. ఏ మాత్రమూ జయింప శక్యము కొని ఆ కుంభకర్ణుడు వేలకొలది రాక్షసులు వెంట రాగా, గృహములనుండి పుష్పవర్షము కురియుచుండగొ

తె వెళెను. ౭ ళా మూ. స హేమజాలవితతం భామభాస్వరదర్శనమ్‌, ం ఆశీ

దదర్శ విపులం రమ్యం రాక్ష పేనునివేశనమ్‌. త్రి

ప్ర ఆఅ. సః=అతడు, హేమజాలవితతమ్‌=బంగారు కిటికీలతో వ్యాప్తమూ, భానుభాస్వరదర్శనమ్‌ =సూర్యుడు వలె ప్రకాశించుచున్న దర్శనము కలదీ, విపు లమ్‌=విశాలమూ, రమ్యమ్‌=సుందరమూ అయిన, రాక్ష పేన్తుని వేశనమ్‌=రావణుని గృహమును, దదర్శ=చూచెను.

తా. ఆతడు విశాలమూ, రమ్యమూ అయిన శావణుని గృహమును చూచెను. బంగారు. కిటికీలతో నిండిన ఆ గృహము మార్యుడు వలే

యుద్ధకాండము 775 ప్రకాశించుచుండెను. కి మూ. స తత్తదా సూర్య ఇవాభజాలం

ప్రవిశ్య రక్షోధిపతేర్ని వేశనమ్‌,

దదర్శ దూరేఒగ్రజమాసనస్థం

స్వయంభువం శక్ర ఇవాసనస్థమ్‌, డ్తే

ప్ర, అ. సః=అతడు, తదా=అప్పుడు, సూర్యః=సూర్యుడు, ఆభజాలమ్‌ ఇవ=మేఘసముదాయమును వలె, రక్షోధిపతేః=రావణునియొక్క, నివేశనమ్‌ =గృహ మును, ప్రవిశ్య= ప్రవేశించి, దూరే=దూరమునందు, ఆసనస్థమ్‌=ఆసనమునందున్న,

గ్రజమ్‌=అన్నను, శక్ర॥=దేవేంద్రుడు, ఆసనస్టమ్‌=ఆసనమునందున్న, స్వయంభు

గ ఇన=(బ్రహ్మదేవువి వలె, దదర్శ=చూచెను.

తా. అప్పుడు ఆతడు, సూర్యుడు మేఘసముదాయములో ప్రవేశించి నట్లు రావణుని గృహములో ప్రవేశించి, ఆసనముపై కూర్చొని ఉన్న అన్నగారిని, దేవేంద్రుడు ఆసనముపై కూర్చున్న బ్రహ్మదేవుణ్లి చూచినట్లు దూరమునుండి చూచెను. | మూ. భ్రాతుః స భవనం గచ్చన్‌ రక్షోగణనమన్వితః,

కుమ్భకర్ణః పదవ్యా సైరకమృయత మేదినీమ్‌. ర్‌

ా! “క!

ప్ర అ. రక్షోగణసమన్వితః=రాక్షసుల గణముతో కూడిన, సః కుమృ కర్ణః౭ఆకుంభకర్ణుడు, (భాతుః=సోదరునియొక్క, భవనమ్‌=గృహమునుగూర్చి, గచ్చన్‌=వెళ్లుచు, పదన్యాసైై=పాదన్యాసములచేత్య మేదినీము=భూమిని, అకన్చు యత=కంపింపచేసెను.

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు రాక్షసుల సముదాయముతో కలిసి సోదరుని గృహమునకు. వెళ్లుచు పొదన్యాసములచేత భూమిని చలింపచేసెను. ర్‌ మూ, పో౬భిగమ్య గృహం భ్రాతుః కక్స్యామభివిగాహ్య చ,

దదర్శోద్విగ్నమా సీనం విమానే పుష్పకే గురుమ్‌. 6

ప్ర అ. పః=ఆతడు, (భాతుః=సోదరునియొక్క, గృహమ్‌= గృహ మును, అభిగమ్య=చేరి, కక్త్యామ్‌=వాకిలిని, అభివిగాహ్య చ= ప్రవేశించి, పుష్పుకే విమానే=పుష్పకవిమానమునందు, ఆసీనమ్‌=కూర్చొని ఉన్న, ఉద్విగ్నమ్‌=దిగులు చెందిన, గురుమ్‌=అన్నను, దదర్శ=చూచెను.

తా అతడు సోదరుని ఇల్లు చేరి, వొకిలిలోనికి ప్రవేశించి, పుస్పకవిమానములో మార్పొని ఉన్న, దిగులుచెందిన అన్నగారిని చూచెను. 6

776 శ్రీమద్రామాయణము ఆక

మూ. అథ దృష్ట్వా దశగ్రీవః కుమృకర్ణముప స్థితమ్‌,

త్హూర్గముత్హాయ సంహృష్టః సంనికరముపానయత్‌. 7

వ! ఠా జె

ప్ర. ఆ. అథ=అటు పిమ్మట, దశగ్రీవః=రావణుడు, ఉపస్ట్రీతమ్‌= వచ్చిన, కుమ్భకర్ధమ్‌=కుంభకర్ణుళ్లి, దృష్ట్వా=చూచి, త్తూర్తమ్‌=శీ ఘ్రముగా, ఉత్హాయ=లేచి, సంహృష్టు=సంతో షించినవాడై, సంనికర్షమ్‌= సమీపమును, ఉపానయతశీ =పొందిం చెను.

తా. పిమ్మట రావణుడు వచ్చిన కుంభకర్ణుళ్తీ చూచి, వెంటనే సంతోషముతో లేచి తన దగ్గరకు రప్పించుకొనెను. 7 మూ, అథాసీనవ్య పర్యజ్కే కుమ్భకర్ణో మహాబలః,

భ్రాతుర్వవచ్చే చరణౌ కిం కృత్యమితి చాబ్రవీత్‌. 8

ప్ర అ, అథ= పిమ్మట, మహాబలః=గొప్పు బలము గల, కుమృక్యర్ణః= కుంభకర్ణుడు, పర్యజ్కేజ=పరుపు (సోఫా) మీద, ఆసీనస్య=కూర్చున్న, భ్రాతుః=సోద రునియొక్క;, చరణౌ=పాదములను, వవద్దే=నమస్కరించెను. శ్రీమ్‌=ఏమి, కృత్యమ్‌=పని, ఇతి చ=అని కూడ, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. పీదప మహాబలశాలియైన కుంభకర్ణుడు సోఫామీద కూర్చున్న అన్నగారికి పాదాభివందనము చేస్తి “ఏమి చేయవలెను ” అని ప్రశ్నించెను.8 మూ, ఉత్పత్య వైనం ముదితో రావణః పరిషస్వజే,

స భ్రాత్రా సంపరిష్వక్షో యథానచ్చాభినన్షితః 0

కున్ఫుకర్ణః శుభం దివ్యం ప్రతిపేదే వరాసనమ్‌.

ప్ర, అ. రావణః=రావణుడు, ఉత్పత్యజఎగిరి లేచి, ఏనమ్‌= ఈతనిని, పరిష స్వజే=కౌగలించుకొనెను. భాత్రా=సోదరునిచేత, పరిస్వక్తః= కౌగరించుకొనబడిన, యథావత్‌ =తగు. విధముగా, అభినన్దితః= అభినందింపబడిన, నః కుమృక్తర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, శుభమ్‌ =మంగళకరమైన, దివ్యమ్‌ =ఉత్తమమైన, వరాసనమ్‌=శష్ట మైన ఆసనమును, ్రతిపేదే= పొందెను.

తా. రావణుడు శీఘ్రముగా లేచి ఆతనిని కౌగలించుకొనెను. సోదరు విచేత కౌగలించుకొనబడి తగు విధముగా అభినందింపబడిన ఆ కుంభకర్ణుడు మంగళప్రదము, ఉత్తమము, (శ్రేష్టము ఆయిన ఆసనమును స్వీకరించెను. 1 మూ. స తదాసనమాశ్రిత్య కుమృకర్ణో మహాబలః, 10

సంరక్షనయనః క్రోధాద్రావణం వాక్యమబనీత్‌

ప్ర, ఆ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల, సః కుమ్భకృర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు,

యుద్ధకాండము లాగా తల్‌=ఆ, ఆసనమ్‌=ఆసనమును, ఆశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, క్రోధాల్‌= కోపమువలన, సంరక్తనయనః=ఎజ్జబడిన వేత్రములు కలవారై, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఆటబ్రవీల్‌ =పలికెను.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ కుంభకర్ణుడు ఆసనము పై కూర్చుండి, కోపముచేత కళ్లు ఎజ్జబడగా రావణునితో ఇట్లు పలికెను, 10 మూం కిమర్ధమహమాదృత్య త్వయా రాజన్‌ ప్రబోధితః, క్ష

శంస కప్మాదృయం తేఒద్ర కోవా (పప్రేతో భవిష్యతి.

ప్ర, ఆ. రాజన్‌=రాజా! అహమ్‌=నేను, ఆదృత్య= ఆదరించి, తృ్వయాజనీచే, క్రిమర్ధమ్‌=ఎందునిమిత్తము, _ (ప్రబోధితః= మేల్కొలుపబడితిని? ఆ(త్ర=ఇక్కడ, తే=బేకు, కస్మాత్‌ జఎవనినుండి, భయమ్‌=భయము? _ శంస=చెప్పుము; కో వా=ఎవడు, (_పేతః=మరణించినవాడు, భవిష్యతి=కాగలడు?

తా. రాజా! నీవు నన్ను ప్రయత్నపూర్వకముగా ఎందుకు మేల్కొలిపితివి? వీకు ఎవనివలన భయము వచ్చినదో, ఎవనిని చంపవలెనో చెప్పుము, 1|| మూ. భ్రాతరం రావణః క్రుద్ధం కుమృకర్ణమవ స్థితమ్‌, 12

రోషేణ పరివృత్తాభ్యాం నేత్రాభ్యాం వాక్యమబవీత్‌.

ప్ర అ. రావణః=రావణుడు, క్రుద్ధమ్‌=కో పించిన, అవస్టితమ్‌= అక్కడ నున్న, భాతరమ్‌=సోదరుడైన, కుమృకర్ణమ్‌ = కుంభకర్ణుని గూర్చి రోషీణ=కోపము చేత, పరివృత్తాభ్యామ్‌=తిరిగిన, నేత్రాభ్యామ్‌=నేత్రములతో, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. అక్కడనున్న (క్రోధావిష్టుడైన సోదరుడైన కుంభకర్ణునితో రావణుడు కోపముచేత తిరుగుచున్న వేత్రములతో ఇట్లు పలికెను. 12 మూ అయం తే సుమహాన్‌ కాలః శయానస్య మహాబల, 13

సుషుప్తస్త్వ్యం వ జూనీషే మను రామకృతం భయమ్‌.

ప్ర అ. మహాబల=గొప్ప బలము గలవాడా | శయానస్య=శయనిం చిన, తే=వీకు, అయమ్‌=ఇది, సుమహాన్‌=చాల అధికమైన, కాలః= కాలము. సుషుప్తః=నిద్రించిన, త్వమ్‌=నీవు, మమజ=నాకు, రామకృతమ్‌=రామునిచేత చేయబడిన, భయమ్‌=భయమును గూర్చి, న జానీషే=ఎరుగవు.

లా. ఓ ! మహాబలనంతుడా ! నీవు చాల కొలము క్రితమే నిద్రించితివి, నిద్రించిన నీకు రామునివలన నాకు కలిగిన భయమును గూర్చి తెలియదు.13

778 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏష దాశరథీ రామః సుగ్రీవస హితో బలీ, 14

సముద్రం లజ్ఞయిత్వా తు కులం వః పరికృన్తతి.

ప్ర అ. దాశరథిః=దశరథకుమారుడు, బలీ=బలవంతుడూ. ఆయిన, ఏషః రామః=ఈ రాముడు, సుగ్రీవసహితః=సుగ్రీవసమేతుడై, సముద్రమ్‌= సముద్రమును, ల్వయిత్వా=దాటి, న=మనయొక్క, కులమ్‌= కులమును, పరికృన్తతి=ఛేదించుచున్నాడు.

తా. దశరథకుమారుడైన బలశాలియైన ఈ రాముడు సుగ్రీవసహితుడై సముద్రమును దాటి వచ్చి మన కులమును ఛేదించుచున్నాడు. 4 మూ. హన్త పశ్యప్వ లజ్కాయా వవాన్యుపవనాని చ 15

"పేతునా సుఖమాగత్య వానరైకార్థనం కృతమ్‌.

ప్ర అ, హన్త=అయ్యో 1! పశ్యస్వ్త=చూడుము.. లజ్కాయాః లంకయొక్క, వనాని=వనములు, ఉపవనాని చ=ఉద్యానములు, ేతునా= "'పేతువుచేత, సుఖమ్‌=సుఖముగా, ఆగత్య=వచ్చి వాన రైక్షార్లవమ్‌= వానరు లనే ఏకసముద్రముగా, కృతమ్‌ =చేయబడినది.

తా. నానరులు పేతువుచేత సుఖముగా వచ్చి లంకలోని వనములను, ఉద్యానములను వానరసముద్రమయముగా చేసినారు ; అయ్యో ! చూడుము! మూ, యే రాక్షసా ముఖ్యతమా హతాస్తే వానరైర్యుధి, 16

వానరాణాం క్షయం యుద్ధే న పశ్యామి కథంచన,

వ చాసపీ వానరా యుర్జే జితపూర్వాః కదాచన. 17

ప్ర అ. ముఖ్యతమాః=చాలా ముఖ్యులైన, యే రాక్షసాః=ఏ ఠాకసులు గలరో, లే=వారు, యుధి=యుద్ధమునందు, వానరైః=వానరు లచే, హతాః=చంపసబడినారు. యుద్ధే=యుద్ధమునందు, వానరాణామ్‌= వానరులయొక్క, క్షయమ్‌=క్షయమును, కథంచన=ఏ విధముగానూ కూడ, న పశ్యామి=చూడను. _వానరాఃజవానరులు, యుద్ధే=జయుద్ధమునందు, కదొచన=ఎన్నడూ, జితపూర్వాః=పూర్వము జయించబడినవారు, న చాపీ= కొదు.

తా. వానరులు యుద్దములో ప్రధానులైన రాక్షసులను చంపివేసినారు. యుద్ధములో వానరు లెవ్వరూ ఏ విధముగానూ కూడా నశించుచున్నట్లు కనబడుటలేదు. వానరులు పూర్వము ఎన్నడూ యుద్ధములో ఓడిపోయినట్లు లేదు, 16, 17 మూ, తదేతదృ్యయముత్పన్నం త్రాయస్వేహ మహాబల,

నాశయ త్వమిమానద్య తదర్థం బోధితో భవాన్‌. 18

యుద్ధకాండము 779

ప్ర, అ. మహాబలజగొప్పు బలము గలవాడా |! తల్‌ =లట్టి, ఏఠల్‌ = ఈ, భయమ్‌=భయము, ఉత్పన్నమ్‌ =పుట్టినది. ఇహవ=ఇప్పుడు, త్రాయస్వ=రక్రిం చుము. త్వమ్‌=నివు, అద్య=ఇప్పుడు, ఇమాన్‌ వీరిని, నాశయ=నశింపచేయుము. తదర్ధమ్‌=దాని నిమిత్తమే, భవాన్‌=నీవు, బోధితః=లేపబడితివి.

తా. గొప్ప బలము కలవాడా |! ఇట్టి భయము (ప్రాస్తించినది. నీవు ఈ విషయమున రక్షించుము. ఇప్పుడు వీళ్లనందరినీ నశింపచేయుము. అందుకొరకే నిన్ను మేల్కొలిపితివి. 18 మూ, సర్వక్త్షపితకోశం చస త్వమభ్యుపపద్య మామ్‌,

నే జ్యా క్‌

త్రాయస్వేమాం పురీం లజ్కాం బాలవృద్దావ శే షితామ్‌. 19

ప్ర అ. స త్వమ్‌=అట్టి నీవు, సర్వక్తపీతకోశమ్‌=శూన్యముగా చేయబ డిన సమస్తమైన ధనాగారము గల, మామ్‌=నన్ను, అభ్యుపపద్య= ఆదుకొని, బాలవృద్ధాన శే షితామ్‌=బాలలూ వృద్ధులూ మాత్రమే మిగల్బబడిన, ఇమామ్‌= ఈ, లజ్కాం పురీమ్‌ =లంకాప్తురమును, (త్రాయస్వ=రక్షించుము.

తా. అట్టి నీవు ధనాగార మంతా పూర్తిగా శూన్యమైపోయిన నన్ను ఆదుకొనుము.. బాలులూ, వృద్దులూ మాత్రమే మిగిలిన ఈ లంకాపురమును రక్షించుము. 19 మూ. భ్రాతురక్హే మహాబాహో కురు కర్మ పుదుష్కరమ్‌,

మటయ్చైవం నోక్తపూర్వో హి కశ్చిద్భాతః పరంతస. 20

ప్ర అ మహాబాహో=గొప్ప బాహువులు గలవాడా ! భ్రాతుః అర్జే=సోదరుని నిమిత్తమై, సుదుష్కరమ్‌=చేయుటకు శక్యము కొని, కర్మ=పనిని, కురు= చేయుము. పరంతప=శత్రుసంహారకుడవైన, (భ్రాతః=సోదరుడా ! మయాజ= నాచేత, కశ్చిత్‌ =ఎవ్వడూ, ఏవమ్‌=ఇట్టు, న ఉక్తపూర్వః హి=పూర్వము చెప్పబడలేదు కదా?

తా. గొప్ప బాహువులు గలవాడా |! చేయ శక్యము కొని ఈ గొప్ప పనిని నీవు వీ సోదరునికొరక్రై చేయవలెను. శత్రుసంహారకుడవైన ఓ ! సోదరా ! పూర్వము నే నెవ్వరినీ, ఎన్నడూ ఈ విధముగా కోరియుండలేదు. 20 మూ. త్వయ్యస్తి మమ చ స్నేహః పరా సంభావనాచ మే,

దైవాసురేషు యుద్దేషు బహుశో రాక్షసర్షభ, 21

త్వయా దేవాః ప్రతివ్యూహ్య నిర్హితాశ్చాసురా యుధి.

ప్ర అ. మనము=నాకు, త్వయి=నీయందు, 'స్నేహణ= స్నేహము,

780 శ్రీమద్రామాయణము అస్తి=ఉన్నది. మే=నాకు, పరా=లధికమైన, సంభావననా చ= గౌరనము కూడ ఉన్నది. _ రాక్షసర్షభవ=రాక్షస్యశ్రేష్ప్టడా ! _ దైవాసురేషు=దేవాసురు లకు పంబంధించిన, యుద్ధేషు=యుద్ధములయందు, ప్రతివ్యూహ్యజ=ఎదిరించి, త్వయాజనీచేత, దేవాః=దేవతలు, అసురాః=అసురులు, యుధి=యుద్ధమునందు, బహుశః=అనేకపర్యాయములు, నిర్జీతాః=జయింపబడిరి.

తా. నొకు నీవిషయమున చాలా స్నేహము, గౌరవభానము కూడ ఉన్నవి. ఓ! రాక్షష్మశేష్టుడా ! నీవు అనేక పర్యాయములు దేవాసురయుద్ధములయందు వాళ్లను ఎదిరించి దేవతలను, అసురులను జయించితివి. 2] మూ. తదేతత్సర్వమాతిష్ట వీర్యం భీమపరాక్రమ, 22

న హి తే సర్వభూతేషు దృశ్యతే సదృశో బరీ,

ప్ర అ. భీమపరాక్రమ=భయంకరమైన పరాక్రమము గలవాడా |! ళత్‌=అ కారణమువలన, ఏతత్‌ =ఈ, సర్వమ్‌=సమస్త మైవ, వీర్యమ్‌ =పరాశక్రమ మును, ఆతిష్ప=ఆనలంబించును. పర్వభూతేషు=అన్ని ప్రాణులయందు, తే=నీకు, సదృశః=సమానుడైన, బలీ=బలనంతుడు, న దృశ్యతే హి= చూడబడుటలేదు కదా?

తా. భయంకరమైన పరాక్రమముగలవాడా! అందువలన, వీ పరాక్ర మమును అంతనూ చూపుము, నీవంటి బలముగలవాడు ఏ ప్రాణులలోను లేడుకదా? 22 మూ, కురుష్వ మే సియహితమేతదుత్తనుం

యథాప్రియం (ప్రియరణ బాన్హవప్రియ,

స్వతేజసా విధమ సపత్నవాహినీం

శరద్దనం పనన ఇవోద్యతో మహాన్‌. 23

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే ద్విషష్టితముః సర్గః

ప్ర, అ. (ప్రియరణ=(్రియమైన యుద్ధము గలవాడా ! బాన్ర్యప్రియ= బంధువులు (ప్రియులుగా కలవాడా |! మే=నాకు, (ప్రియ హితమ్‌=(సియమూ హీతమూ అయిన, ఏతత్‌ =ఈ కార్యమును, యథా(ప్రియమ్‌=(పియముగా ఉండు విధమున, కురుష్వ=చేయుము. స్వతేజసా=వీ తేజస్సుచేత, సపత్నవాహినీమ్‌= శత్రు సైన్యమును, ఉద్యతః=విజృ్బంభించిన, మహాన్‌=గొప్పు, పవనః= వాయువు, శర్దనమ్‌ ఇవ=శరత్కాలమేఘమును వలె, విధమ=ఎగురగొట్టుము.

తా. యుద్ధమునందు ఆసక్తి కలవాడవు, బంధువులయందు. (పేను ఉన్నవాడవు అయిన ఓ 1 పోదరా ! వాకు (ప్రియము, హితము అయిన ఈ

యుద్ధకాండము 781 కార్యమును, నీకు ఎట్టు [ప్రయ మగువో ఆ విధముగా చేయుము. విజ్ఞృంభింఛిన గొప్ప వాయువు శరత్కాలమేఘమును ఎగురగొట్టినట్ట్లు, వీ జస్సుచేత శత్రు పేనను ఎగురగొట్టి వేయుము. 23 “బాలానందినిఅను శ్రీ మదామాయణాంధవ్వాఖ్యానమునందు యుద్ధకాండలో అరువది రెండవ నర్ధ నమాప్తము,

లకి, అ కషం అథ త్రిషస్ప్రతనుః సర్గః

గకుంభికర్లుడు రావణుడు చేనీన చెడ్డపనులకు ఆతనిని మొదట నిందిం చుట, చివరకు తన యుద్దోత్సాహమును (ప్రకటించుట. మూ. తస్య రాక్షసరాజస్య నిశమ్య పరిదేవితమ్‌,

కుమ్భకర్ణో బభా షేదం వచనం ప్రజహాస చ, |

ప్ర ఆ. తస్య=ఆ, రాక్షసరాజస్య=రావణునియొక్క, పరిదేవితమ్‌= ఏడ్పును, విశమ్య=విని, కుమ్భుక్యర్థః=కుంభకర్ణుడు, ఇదం వచనమ్‌=ఈ చాక్యమును, బభా షే=పలికెను. ప్రజహాస చ=బిగ్గరగా నవ్వెను కూడ.

లా. ఆ రావణుడు దుఃఖముతో పలికిన దీనవాక్కులను విని కుంభకర్ణుడు ఓగ్గరగా నవ్వి ఇట్లు పలికెను. 1] చమూ. దృష్టో దోషో హి యోఒస్మాభిః పురా నున్తువినిర్ణయే,

హితేష్వనభియుక్తేన పోఒయమాపాదితస్త్వయాం. ౭

ప్ర ఆ. పురా=పూర్వము, మన్త్రవినిర్ణయే=మం త్రన్నిరయపమయము నందు, అస్మాభిః=మనచేత్య యః=ఏ, దోషః=దోషేము, దృష్టు= చూడబడినదో, సః అయమ్‌=అట్టి ఈ దోషము, హితేషు=హితులయందు, అనభియు క్తేన= శ్రద్ద లేని, త్వయా=నీచేత, ఆసాదితః=పొందబడివది.

తా. పూర్వము మంత్రణముచేసి నప్పుడు మనము ఏ దోషమును (ఆపదను) ఊహించితిమో లకీ ఈనాడు, హితుల మాటలను లక్ష్యముచేయని నీకు పంప్రాప్తించినది. 2 మూ, శీఘ్టుం ఖల్వభ్యు పేతం త్వాం ఫలం పాపస్య కర్మణః;

ఇట్ట జా జ్‌

విరయే ప్వేన పతనం యథా దుష్క్కృతకర్మణః. క!

ప్ర. అ. దుష్కృతకర్మణః=పాపాత్మునకు, నిరయేషు=నరకములయందు, పతవమేవ=పడుటయే, యథా=ఎట్లో, అప్లే, పాపస్య=పాపమైన, కర్మణః=కర్మ యొక్క ఫలమ్‌=ఫలము, త్వామ్‌=నిన్ను, శీఘ్రమ్‌=శీఘ్రముగాా ఉపేతం ఖలు=చేరినది కదా.

తా. పాపాత్మునకు నరకములో పడుట ఎట్లు సంప్రాప్తించునో అక్షు నీకు పాపకర్మఫలము సంధప్రాప్తించినది. తె

యుద్ధకాండము 783 మూ. ప్రథమం వై మహారాజ కృత్యమేతదచిన్తితమ్‌,

కేవలం వీర్యదర్సేణ వానుబన్దో విచిన్తితః. క!

ప్ర అ. మహారాజఒమహారాజా ! ఏతత్‌ =ఈ, కృత్యమ్‌ =కృత్యము, ప్రథమమ్‌=ముందుగా, అచిన్తితమ్‌=ఆలోచింపబడలేదు. క్రేవలమ్‌= కేవలము, వీర్య దర్చేణ=వీర్యగర్వముచేత, అనుబన్ధః=ఆ కార్యమును అనుసరించి వచ్చు ఫలమ్ము, న విచిన్తితః= ఆలో చింపబడలేదు.

తా, మహారాజా ! ఈ కార్యమును గూర్చి ముందుగా ఆలోచన చేయలేదు. పరాక్రమగర్వముచేత కలుగబోవు ఫలితమును గూర్చి ఆలోచించలేదు. మూ యః పశ్చాత్పూర్వకార్యాణ్‌ కుర్యా రైశ్వర్యమా స్టీతః,

పూర్వం చోత్తరకార్యాణి వ స వేడ నయానయౌ. ర్‌

ప్ర. అ. యః=ఎవడు, విష్ణర్యమ్‌=వళర్యమును, ఆస్థితః= ఆవలంబిం చినవాడై, పూర్వకార్యాణి=ముందు వలసిన పనులను, పశ్చాత్‌ =తరువాత, కుర్యాత్‌ =చేయునో, ఉత్తరకార్యాణీ=తరువాత చేయవలసిన సమలను, పూర్వం చ=పూర్వము. చేయునో, సః=అతడు, నయానయొవ=నీతిని, దుర్నీతిని న వేద=ఎరుగడు.

లొ. బల మున్నది కదా అని ముందు చేయవలసిన పనులు తరవాత, తరవాత చేయవలసిన పనులు ముందూ చేయువాడు ఏది నీతియో ఏది కాదో తెలిసికొనజాలడు. ర్‌ మూ, దేశకాలవిహీనావి కర్మాణి విపరీతవత్‌,

క్రీయమాణాని దుష్యన్తి హవీంష్యప్రయతేస్వివ. 6

ప్ర అ. దేశకాలవిహీనాని=దేశకాలములు లేని, విపరీతవత్‌=విప ₹ీతముగా, (క్రీయమాణాని=చేయబడుచున్న, కర్మాణీ=కర్మలు, అప్రయచేషు= ఆపవితులయందు, హవీం షీవ= హవిస్సులు వలె, దుష్యన్తి=చెడిపోవును.

తా. దేశకాలములు అనుకూలముగా ఉన్సవా లేదా ఆని చూచుకొనకుండా, విపరీతముగా చేయు పనులు అపవిత్రుల చేతిలశని హవిస్సులు వలె చెడిపోవును. మూ, త్రయాణాం పప్పధా యోగం కర్మణాం యః ప్రపద్యతే,

పచివైః సమయం కృత్వా స సమ్యగభివర్తతే. 7

ప్ర అ. యఃజ=ఎవడు, పచివై=మం్రులతో, సమయమ్‌= విశ్చయరూ పమైన సిద్ధాంతముమ ((విచారమును), కృత్వా=చేపీ, ప్రయాణామ్‌=క్షయము, వృద్ధి, స్థానము (ఉన్నదానిని ఉన్నట్టుగా చూచుకొనుట) అవి మూడు విధములైన

784 శ్రీమద్రామాయత్హ్య్హ ఫలితములు గల, లేదా ఉత్తమము, మధ్యనుము, అధమము అని మూడు విధములైన, కర్మణామ్‌=కర్మలయొక్క, పబ్బధా=అయిదువిధములతో, యోగమ్‌= (ప్రయోగమును, ప్రపద్యతే=పొందునో (నేయునోో, పః=అతడు, సమ్యక్‌= బాఖ" పథి=మార్గమునందు, వర్తతే=ఉంటున్నాడు. ట్స

తా. ఎవడు మంత్రులతో బాగా ఆలోచించి, మూడు విధములైసోకర్మలుు ఐదువిధాలైన సాధనాలతో సాధించుకొనునో ఆతడే మంచి నీతిమార్గమువం దున్నవాదు.

వి. తనకు అభివృద్ధి, శత్రువునకు క్షయము కలుగు సమయమునంద చేయబడు దండోపయుక్తమైన యానము (శత్రువుమీదికి దాడి చేయుట, ఉత్తమకర్మ.. తన బలము శత్రుబలము సమముగా ఉన్నప్పుడు చేయబడు సంధి మధ్యమకర్మ. పరునకు అభివృద్ధి తనకు క్షయము. కలుగునపుడు డానపూర్వకముగా సామము వాశ్రయించుట అధమకర్మ. కర్మలను ఆరంభించు ఉపాయము, పురుషద్రవ్యసంపద, దేశకాలములను పరిగా గుర్తించుట, ఆపదలకు ప్రతిక్రియ చేసికొనుట, కార్యసిద్ధి ఆమనవి అయిదు. 7 మూ. యథాగనుం చ యో రాజా సమయం చ చికీర్షతి,

బుధ్యతే సచివైర్చుద్ద్యా సుహృదశ్చాముపశ్యతి. 8

ప అ. యఃజఏ్క, రాజా=రాజు, యథాగమం చజ=శాస్త్రానుసొరముగొ, సమయం చజనిర్భయమును, చికీర్ణతి=చేయదలచునో, బుద్ధ్యా= బుద్ధిచేతను, పచిమై=మంత్రులతోను, బుధ్యతే=తెలుసుకుంటాడో, సుహృదశ్చ= స్నే హితులను కూడ, అనుపశ్యతి=చూచునో (ఆతడు మంచిమార్గమునం దున్నాడు,.

తా. మంచి నీతిమార్గమునం దున్న రొజు శాస్త్రానుసారము నిర్ణ్మయము చేయును. తన బుద్దితో ఆలోచించి, మంత్రులతోను, మిత్రులతోను కూడ ఆలోచన చేయును. త్రి మూ, ధర్మమర్థం చ కొముం చ సర్వాన్వా రక్షపాం పతే,

భజతే పురుషః కాలే త్రీణీ చ్వన్హ్వావి వా పునఓ రి

ప్ర, ఆ, రక్షసాం పలే=రాక్షసరాజూ ! పురుషః=పురుషుడు, ధర్మమ్‌- ధర్మమును, అర్ధం చ=అర్థమును, కామం చజకామమును, సర్వాన్వా= అన్నిం టిని గొని, శ్రీణి=మూడు, ద్వన్ద్వాని వొ=ద్వంద్వములను గొవి, క్లాలే=ఐతగివ కాలమునందు భజచేజసేవించునుు

తా. రాక్షసరాజూ ! బుద్ధిమంతుడైన పురుషుడు ధర్మార్ధకాముములను వేరువేరుగా గాని, అన్నింటినీ గావి, ధర్మార్థములు, ధర్మకామములు, అర్ధకానుములు అను మూడు ద్వంద్వములను గాని కాలానుసారముగా సేవించవలెను 9

క్ష గకాండము 785 మూ, త్రిషు వైతేషు యచ్చ్రేష్టం శ్రుత్వా తన్నావబుధ్యతే,

రాజా వా రాజనూత్రో వా వ్యర్థం తస్య బహు శ్రుతమ్‌. 10

అ. రాజూ వా=ఏ రాజు గాని, రాజమాత్రో వా=రాజునంటివాడు

.-౮=ఈ, (త్రిషు=మూడింటియందు, యత్‌=ఏది, (శ్రేష్టమ్‌= (శ్రేష్టమైనదో, (శ్రుత్వా=విని, తత్‌ =ఐదానివి, వావబుధ్యతే=తెలిసికొనడో, తస్య=వానియొక్క, బహు=అధికచైన, శ్రుతమ్‌=శాస్త్రుజ్ఞానము, వ్యర్థమ్‌=వ్యర్థమైనది.

తా. ధర్మార్ధకామములలో ఏది ఏ సమయమునందు (శ్రేష్పమైనదో తలిసికొనని రాజు గాని, రాజసదృశుడుగాని చేసిన శాస్త్రాభ్యాసము వ్యర్థము.10 మూ. ఉపప్రదానం పొన్వ్వం చ భేదం కాలే చ విక్రమమ్‌,

యోగం చ రక్షపాం శ్రేష్ట తావుభౌ చ నయానయౌ,. కై

కాలే ధర్మార్ధకొమావ్యః సంమన్త్య్ర పచివైః పహ,

విషేవేతాత్మవావ్‌ లోకేవప వ్యసనమాప్షుయాత్‌. 12

ర అ. రక్షసామ్‌ =రాక్షసులలో, (శ్రేష్ట=గ్రేష్టుడా 1 యః=ఎవడు, ఉపప్రదావమ్‌=దానమును, పాన్త్యం చ=సానముమును, భేదం చ=భేదమును, కాలే=తగు కాలమునందు, విక్రమం చ=పరాక్రమమును, యోగం చ= ఐదు విధములైన కర్మారంభోపాయము మొదలైన ప్రయోగసాధనముల సంపాదనమును, ఉభౌ=రెండు, తౌ=ఆ, నయానయౌ=నీతిని అఆనయమును, కాలే=తగు సమ యమునందు, ధర్మార్థకామాన్‌ =ధగ్యార్థకామములను, పచివైః సహజ=మంత్రులతో కూడ, సంమన్త్య్రం=ఆలోచించి, విషేవేత= సేవించునో, ఆత్మవాన్‌ =బద్ధిమంతుడైన, పః=ఆతదు, వ్యసనమ్‌=వ్యసనముమ, వాప్షుయాత్‌ =పొందడు.

తాం మంత్రులతో కూడ ఆలోచించి దానమును, సామమును, భేదమును, తగు సమయమునందు పరాక్రమమును, కర్మారంభోపాయము మొదలైన పంచవిధసాధనముల యోగమును, కాలానుగుణముగా ధర్మార్ధకామములను “పేవించు బుద్దిమంతుడు లోకములో ఆపదలు పొందడు. 1, 12 కూ, హితానుబన్షమాలోక్య కుర్యాతార్యమిహాత్మన, (

రాజూ సహార్థతత్త ఎకైః సచివైర్చుద్ధి విభిఃః క్ష

ప్ర. అ. రాజా=రాజు, అర్హతత్త్వజ్ఞేః=కొర్యముల యథార్ధస్వరూపమును ఎరిగిన బుద్ధిజీవిభి=బుద్ధిబలముచేత బీవంచు, సచివైః సహజ=మం్రులతో కూడ, ఆత్మనః=తనయొక్క, హీతానుబస్టమ్‌= హితముయొక్క సంబంధమును, ఆలోక్య=చూచి, ఇహజ=ఇక్కడ, కార్యమ్‌=కొర్యమును, కుర్యాత్‌ =చేయవలెను.

తా. రాజు కార్యముల యథార్ధస్వరూపము. తెలిసిన బుద్ధిజీవులైన

786 శ్రీమద్రామాయణము మంత్రులతో కలిపి ఎట్లు చేసిన తనకు హితము కలుగునో ఆలోచించుకొని కార్యములు చేయవలెను. 13 మూ. అనభిజ్ఞాయ శాస్త్రార్ధాన్‌ పురుషాః పశుబుద్దయః;

ప్రాగల్భ్యాద్వక్తుమిచ్చన్తి మస్తేష్వభ్యన్తరీకృతాః, కడ

ప్ర అ. మన్త్రేషు=ఆలోచనలయందు, అభ్యన్త్వరీకృతాః= ప్రవేశముకలవా రుగా చేయబడిన, పశుబుద్దయః=పశువులవంటి బుద్దులు గల, పురుషాః=పురు షులు, శా స్త్రార్ధాన్‌ =శాస్త్రవిషయములను, అనభిజ్ఞాయ=తెలి సీకొనకుండగా, 'ప్రాగ ల్భ్యాత్‌ = ప్రాగల్భ్యమువలన, వక్తుమ్‌=చెప్పుటకు, ఇచ్చన్తి=కోరుచుందురు.

తా. పశువులవంటి బుద్ధి గల వారికి ఆలోచనలు చేయునప్పుడు అవకాశ మిచ్చినచో వాళ్లు శాస్త్రవిషయములు తెలిసికొనకుండగా ప్రాగల్భమువలన ఏమేమో చెప్పుచుందురు. కత మూ. అశాస్త్రవిదుషాం లేషాం కార్యం వాభిహితం వచః

అర్థశా స్త్రావభిజ్ఞానాం విపులాం శ్రియమిచ్చతామ్‌. 15

ప్ర అ. అశాస్త్రవిదుషామ్‌=శాస్త్రములను ఎరుగనివారు, అర్ధశాస్త్రానభి జ్ఞానామ్‌=అర్థశాస్త్రము తెలియనివారూ, విపులామ్‌= అధికమైన, (డ్రియమ్‌=వఐశ్వ ర్యమును, ఇచ్చతామ్‌=కోరుచున్నవారూ అయిన, తేషామ్‌=వారియొక్క, అభిహీ తమ్‌=చెప్పబడిన, వచః=వచనము, న కార్యమ్‌=చేయదగినది కాదు.

తా. శాస్త్రజ్ఞానము లేక, అర్థశాస్త్రము ఎరుగక అధికమైన ఐశ్వర్యమును మాత్రము. కోరుచుండు అట్టివాళ్లు చెప్పిన విధముగా చేయకూడదు. - 15 మూ, అహితం చ హీతాకారం ధార్‌ష్ట్రాజ్జల్పనిి యే నరాః,

అవశ్యం మన్త్రబాహ్యాస్తే కర్తవ్యాః కృత్యదూషకాః. 16

ప్ర అ. యే=ఏ, వరాః=మనుష్యులు, హితాకారమ్‌=హితమునంటి ఆకారము గల, అహితమ్‌ =ఆహితమును, ధార్‌ష్ట్యాత్‌ =ధార్‌ష్ట్య్రమువల (మొండి తనమువలన), జల్పన్తి=చెప్పుదురో, కృత్యదూషకాః=పనులను దూషించు, తే=వాళ్లు, అవశ్యమ్‌=తప్పక, మన్త్రబాహ్యాః=మంత్రములకు దూరులుగొ, కర్తవ్యాః౭=చేయదగి నవారు.

తా. ఏ మానవులు హితమువలె కనబడు అహితమును ధార్‌ష్ట్రమువలన ఉపదేశించుచుందురో వారిని కార్యాలోచనలనుండి దూరముగా ఉంచవలెను. అట్టివాళ్లు కార్యములను పాడుచేయుదురు. కే6

యుద్ధకాండము 787 మూ. వినాశయన్లో భర్తారం సహితాః శత్రుభిర్భుదైః

విపరీతాని కృత్యాని కారయన్తీహ మన్త్రిిణః, 17

ప్ర అ. ఇహ=ఇక్కడ, మవ్తిణః=మంత్రులు, భర్తారమ్‌= ప్రభు వును, వినాశయన్తః=నశింపచేయుచు, బుధైః=పండితులైన, శత్రుభిః=శత్రువులలో, సహితాః=కూడినవారై, విపరీతాని=విపరీతములైన, కృత్యాని=కృత్యములను, కార యన్లి=చేయించుచుందురు.

తా. కొందరు మంత్రులు పండితులైన శత్రువులతో కలిసీ తమ (ప్రభువునకు అపకారము చేయుచు ఆతనిచేత చెడ్డపనులు చేయించుచుందురు. మూ. తాన్‌ భర్తా మిభ్రసంకాశానమి్రాన్‌ మన్తిన్నిర్ణయే,

వ్యవహారేణ జానీయాత్పచివానుపసం హితాన్‌. 18

ప్ర అ. భర్తాజప్రభువు, ఉపపంహితాన్‌=లంచము మొదలైనవాటిచేత మార్చివేయబడినవారు, మిత్రసంకాశాన్‌=మిత్రులతో సమానులు, అమిత్రాన్‌= అమిత్రులు అయిన, తాన్‌ =అట్టి, సచివాన్‌ =మంత్రులను, మంగర్రస్థయు= మంత్రమును. నిర్ణయించునపుడు, వ్యవహారేణ=వ్యవహారముచేత, జానీియాత్‌= తెలిసికొనవలెను.

తా. శతువులనుండి లంచము మొదలైనవి తీపీకొని మారిపోయిన, పెకి ఎమిదత్రులువలె కనబడు అమిత్రులైన మంత్రులను రాజు మంత్రమును విర్ణయించు సమయమునందు, వారి వ్యనహారమును బట్టీ గుర్తించవలెను, 18 మూ. చపలే్యేహ కృత్యాని సహపానుప్రధావతః,

ఛిద్రమవ్యే ప్రపద్యశ్తే క్రౌఖ్యస్య ఖమిన ద్విజాః. 10

ప్ర ఆ చపలస్య=చపలుడు, కృత్యాని=కృత్యములను, సహసొ= శీఘ్రముగ్యా అనుప్రధావతః=అనుసరించి పరుగెత్తువాడు అయిన వానియొక్క, ఛిద్రమ్‌=ఛిద్రమును, (క్రౌ ఖృస్య= క్రౌంచపర్వతముయొక్క, ఖమ్‌=ఆకొశమును (రంధ్ర మున్సు ద్విజాః ఇనజపక్టులు వలె, అన్యే=ఇతరులు, ప్రపద్యవ్తే=పొందెదరు.

తా. చపలచిత్తుడై తొందరపడి పనులుచేయువానిలో ఉండు లోపాలను, (కుమారస్వామి బాణము ప్రయోగించి చేసిన) (శ్రౌంచపర్వతరంధ్రములో పక్సులు ప్రవేశించినట్లు, శత్రువులు తమకు అనుకూలముగా ఉండునట్లు చేసికొనుచుందురు. 19 మూ యోహ్‌ి శత్రుమువజ్ఞాయ వాత్మానముభిరక్షతి,

జా లు అవాస్నోతి హి పోజఒనవర్ధాన్‌ ప్టానొచ్చ వ్యవరోప్యతే. 20

788 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర, ఆ. యః=ఎవడు, శత్రుమ్‌=శతువును, అవజ్ఞాయ= ఆవాదరముచేపి, ఆత్మానమ్‌=తనను, నాభిరక్షతి=రక్షించుకొనడో, పః= అతడు, అనర్జాన్‌ =అనర్ధ ములను, అవాస్నోతి హి=పొందును కదా. స్టానాత్‌ వవ్ట్థానమునుండి, వ్యవరోప్యత్తీ చవ=దింపీవేయబడును కూడు

తా. శతువు విషయమువ అనాదరము చూపుచు తనను రక్షించుకొన వివాడు అనర్థములను పొందును. తన స్టానమునుండి దింపివేయబదును. మూ. యదుక్తమిహ తే పూర్వం క్రియతామనుజేన చ

తదేవ నో హితం వాక్యం యదిచ్చసి చ తత్కురు. |

ప్ర, అ. పూర్వమ్‌=పూర్వము, తే=నీకు, అమజేవ=తమ్ము డైన విభీష బణునిచేతు యల్‌ =ఏది, ఉక్తమ్‌=చెప్పబడినదో అది, [క్రియతామ్‌=చేయబడుగాక, నః=మనకు, తత్‌=అఆ, వాక్య మేవ=వాక్యమే, హీతమ్‌=హితమైనది. యత్‌ =దేనిని, ఇచ్చసీ=కోరుచున్నావో, తల్‌ =దానివి, కురు=చేయుము.

తా. నీకు పూర్వము విభీషణుడు చెప్పినట్లు చేయుము. మనకు అదే హీతమైనది. అట్టు కావిచో నీకు ఏది ఇష్టమో అది చేయుము. 21 మూ, తత్తు శ్రుత్వా దశగీవః కుమృకృర్ణస్య భాషితమ్‌,

భ్రుకుటిం వైవ సంచ(్రే క్రుద్రశ్చెనమభాషత. 22

ప్ర అ. దశీవః తు=రావణుడైతే, కువృకర్ణసుచకుధకర్డునియొక్క, తత్‌=ఆ, భాషితమ్‌=మాటను, (శ్రుత్వా=విని, భ్రుకుటిమ్‌= భ్రుకుటిని (కనుబొమ్మల విరుపును), సంచక్రే=చే పెను, (క్రుద్ధశ్చ= కోపించినవాడై, ఏనమ్‌=వీనినిగూర్చి, ఆభాషత=పలి కము.

తా. కుంభకర్ణుని మాటలు విని రావణుడు కోసముతో కనుబొమ్మలు విరచి ఇట్లనెను. 22 మూ, మాన్యో గురురివాచార్యః కీ మాం త్వమనుశాస పే,

కిమేవం వాక్రముం కృత్వా కాలే యుక్తం విధీయతామ్‌. 23

ప్ర అ. మాన్యః=గౌరవింపదగిన, గురుః= పెద్దవాడైన, ఆచార్యః ఇవజ= ఆచార్యుతునలె, త్వమ్‌=నీవు, మామ్‌=నన్ను, కిమ్‌=ఎందువలన, అను శాస సే=ఉపదేశించుచున్నావు. ఏవమ్‌ =ఇట్లు, వాక్ళ్రమమ్‌= వాగిందియమునకు (శ్రమను, కృత్వా=చేసి, కిమ్‌=ఏమి ప్రయోజనము ? _కాలే=కాలమునందు, యుక్తమ్‌=యుక్త మైనపని, విధీయతామ్‌ =చేయబడుగాక,

తా. గౌరవింపదగిన పెద్ద ఆచార్యుడు వలె నాకు ఉపదేశించుచున్నా

యుద్ధకాండము 7809 వేమిటి ! అనవసరముగా మాటలాడి ఎందుకు శ్రమపడెదవు ? ఈ క

సమయమున ఏది చేయుట యుక్తమో అది చేయుము. 23 మూ, _ విభమాచ్చిత్తమోహాద్వా బలవీర్యాశ్రయేణ వా,

వాభిపన్నమిదానీం యద్వ్యర్థా తస్య పునః కథా. 24

ప్ర అ. విభ్రమాత్‌ =భ్రాంతివలననో, చిత్తమోహాద్వా=చిత్తముయొక్క మోహమువలననో, బలవీర్యాశయేణ వాాబలముయొక్క పరాశక్రమముయొక్క ఆశ్రయమువలనవో, యత్‌ =ఏది, వాభిపన్నమ్‌=తెలియబడ దో, తస్య= దావియొక్క, ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, పునః కథా=మరల చెప్పుట, వ్యర్థా= వ్యర్థమైనది.

తాం భాంతివలననో, చిత్తమాహమువలననో, బలపరాక్రమములు చూచు కొనో పూర్వము. తెలియక చేసినదావిసి గూర్చి ఇప్పుడు చర్చించుట అవావశ్యకము. 24 మూ. అస్మిన్‌ కాలే తు యద్యుక్తం తదిదానీం విచిన్య్యతామ్‌,

గతం తు వామశోచన్సి గతం తు గతమేవ హి, 26

ప్ర అ. అస్మిన్‌=ఈ, కాలే=కొాలమునందుు యత్‌ =ఏది, యుక్తమ్‌=యుక్తమో, తత్‌=అది, ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, విచిన్యతామ్‌=ఆలోచించ బడుగాకు గతమ్‌=గడచిపోయినదానిని గూర్చి, న అనుశోచన్తి= విచారించరు. గతమ్‌=గడచిపోయినది, గతమేవ హీ=జగడచిపోయినదే కదా ?

తా. ఈ సమయమునందు ఏది యుక్తమో దానిని గూర్చి ఆలోచించుము. బుద్ధిమంతులు అయిపోయినడానిని గూర్చి ఆలోచించరు. గడచిపోయినది గడచిపోయినదే. 26 మూ మమాసనయజం దుఃఖం విక్రమేణ పమీకురు,

యది ఖల్వస్తి మే స్నేహో విక్రమం వాధిగచ్చసి, 26

యది కార్యం మమైతత్తే హృది కార్యతనుం మతమ్‌.

ప్ర ఆ. మే=నాయొక్క, స్నేహః=స్నేహము, అస్తి ఖలు యది= ఉన్నట్టయితే, విక్రమమ్‌=పరాక్రమమును, అధిగర్నని వా=పొందినట్టయితే, మమజ=నాయొక్క; ఏతత్‌ =ఈ, కార్యమ్‌=కార్యము, హృది=నీ హృదయము నందు, కార్యతమమ్‌=తప్పక చేయదగినదిగా, మతం యది=ఇష్పమైనట్లయితే, మమ=నాయొక్క, ఆపనయజమ్‌ =దుర్నీతివలన కలిగిన, దుఃఖమ్‌=దుఃఖమును, విక్రమేణ=పరాక్రమముచేత, సమీకురు=సమమైనదానినిగా చేయుము,

తా. నీకు నాయందు స్నేహమున్నచో, నీ కెంతటి పరాక్రమ మున్నదో తెలిసికొన్నచో, ఈ నా కార్యము తప్పక చేయదగినది ఆని నీ మనస్సు

790 శ్రీమద్రామాయణము అంగీకరించినచో, వా పొరబాటువలన కలిగిన దుఃఖమును నీ పరాక్రమముచేత సరిచేయుము. 26 మూ స సుహృద్యో విపన్నార్థం దీనమభ్యుపపద్యతే, ల

స బనుర్యో౭-పనీతేషు పాహాయ్యాయోపకల్పతే.

ప. ఆ. యః=ఎవడు, విపన్సార్రమ్‌= చెడిపోయిన పని గల, దీనమ్‌= దీనుణ్రి,

ర్త న్నార్ధి ర్‌ అభ్యుపపద్యతే=ఆదుకొనునో, సః=లఅతడే, సుహృత్‌ = స్నేహితుడు. యః=ఎవడు, అపనీతేషుజనీతితప్పీన వారివిషయమున, పాొహాయ్యాయ=సాహాయ్యముకొరక్తు, ఉపకల్పతే=ఉపయోగించునో, సః= అతడే, బన్జుః=బంధువు.

తొ. పని చెడిపోయిన దీనుణ్లి ఆదుకొనువాడే స్నేహితుడు. నీతి తప్పిన వానికి పాహాయ్యము చేయుటకు ముందుకు వచ్చువాడే బంధువు.27 మూ, తమనైవం బ్రువాణం ప వచనం ధీరదారుణమ్‌, 28

రుషో౭.యమితి విజయ శనైః శ్లక్‌ష్టమువాచ హం,

లు ళా నే

ప్ర అ. అథజ=అటు పిమ్మట, ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, ధీరదారుణమ్‌= ధైర్యముతో కూడిన భయంకరమైన, వచనమ్‌ =వచనమును, (బ్రువాణమ్‌= పలుకు చున్న, తమ్‌=ఆ రావణుణ్ణో, అయమ్‌=ఇతడు, రుష్టః= కోపించినాడు, ఇతి=లని, విజ్హాయ=తెలిసికొవి, సః=ఆతడు, శనైః=మెల్లగా, శ్రక్‌ష్ణమ్‌=మృదువుగొ, ఉవాచ హ=పలికెను.

తొ. పీమ్మట కుంభకర్ణుడు ఈ విధముగా ధీరము, భయంకరము అయిన మాటలు పలుకుచున్న ఠావణుని మాటలు విని, ఆతడు కోపించినా డని తెలిసికొని మెల్లగా, మృదువుగా మాటలాడెను, 28 మూ. అతీవ హి సమాలక్ష్య భ్రాతరం క్టుభితేన్దియమ్‌, 20

కుమృకర్ణః శనైర్వాక్యం బభాషే పరిపాన్త్వయన్‌.

ప్ర. అ. భ్రాతరమ్‌=సోదరుణ్ణీ, అతీవ=మిక్కలి, క్లుభిలేస్పియమ్‌= క్షోభచెందిన ఇంద్రియములు కలవానినిగా, సమాలక్ష్య=చూచి, కుమ్భకర్థః= కుంభకర్ణుడు, పరిసాన్త వ్రయన్‌ =ఓదార్చుచు, శవైః= మెల్లగా, వొక్యమ్‌= వాక్యమును, బభాషే=పలికెను.

తా. తన సోదరుడు మనస్సులో చాల క్షోభ చెందుచున్నట్లు గ్రహించి, కుంభకర్ణుడు ఆతనికి ధైర్యము చెప్పుచు మెల్లగా ఇట్లు పలికెను. లం మూ. శృణు రాజన్నవహితో నుమ వాక్యమరిందమ, 30

అలం రాక్షసరాజేన్హు సంతాపముపపద్య తే,

ల నా!

యుద్ధకాండము 701 రోషం చ సంపరిత్యజ్య స్వష్టో భవితుమర్హసి. 8 ప్ర, అ. ఆరిందమ=శతుసంహారకుడా ! రాజన్‌ =రాజా ! అవహితః=

పావధానచిత్తుడవై, మమ=నాయొక్క, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, శృణు వినుము.

రాక్షసరాజేన్తు=రాక్షసరాజా ! తే=నీకు, సంతాసమ్‌=దుఃఖమును, ఉపపద్య=పొంది, అలమ్‌=చాలును. రోషం చ=రోషమును, సంపరిత్యజ్య=విడచి, స్వస్థం=స్వస్థుడవు, భవితుమ్‌=ఆగుటకు, అర్హ పి=తగిఉన్నావు.

తా. శతుసంహారకుడవైన రాజా ! సావధానచిత్తుడవై నా నూట వినుము. రాక్షసరాజూ ! నీవు మనస్పులో బాధపడకుము. రోషమును విడచి ప్వస్థుడవు అగుము. 30, 31 మూ. _వైతన్మనసి కర్తవ్యం నుయి జీవతి పార్ధివ తముహం నాశయిష్యామి యత్కృృతే పరితప్యతే. 32 ప్ర అ, పార్ధి=రాజా మయి=నేను, జీవతి=జీవించి ఉండగా, ఏతత్‌ =ఇది, మనసి=మనస్ప్సునందు, న కర్తవ్యమ్‌ =చేయదగినది కాదు. యత్కృతే=ఎవనినిమిత్తమై, పరితప్యతే=తొపము. చెందబడుచున్నదో, తమ్‌= వానిని, అహమ్‌=నేను, నాశయిష్యామి=నశింపచే సెదను.

తా. రాజా ! వేను జీవించి ఉండగా నీవు మనస్సులో. ఇట్లు ఆలోచించకూడదు. ఎవనిమూలమున నీవు దుఃభించుచున్నావో ఆతనిని నేను

నశింపచేసెదను. 32

మూ. అవశ్యం చ హితం వాచ్యం సర్వావపష్థాం గతం మయా,

త ఎట ఇ

బన్సుభావాదభి హితం భ్రాతృ న్నహాచ్చ పార్ధివ 33

ప్ర. అ. పార్ధివ=రాజా ! సర్వావస్థాం గతమ్‌=సమస్తమైన అవస్థలను పొందిన నిన్ను గూర్చి మయా=నాచేత, ఆవశ్యమ్‌=తప్పక, హితమ్‌= హితము, వాచ్యమ్‌=చెప్పదగినది. బన్ఫుభావాల్‌ =బంధుత్వమువలనను, భ్రాతృ స్నేహాచ్చ=సోద రస్నేహము వలనమ, అభిహితమ్‌=చెప్పబడినది.

తా. వీవు ఎట్టి పరిస్థితులలో ఉన్నను నేను నీకు హితమును తప్పక చెప్పవలెను... అందుచేత బరెధుత్వమువలన, సోదర్యేమవలనా. నీకు ఇట్లు

హితము చెప్పినాను. 33

మూ. పదృశం యచ్చ కాలేఓ౬స్మిన్‌ కర్తుం స్నేహేన బన్హువా, శత్రూణాం కదనం పశ్య క్రీయమాణం నుయా రణే, 34 ప్ర అ. అస్మిన్‌=ఈ, కాలే=కొలమునందు, బన్ఫునా=బంధువుచేత,

792 శ్రీమద్రామాయణము "స్నేహేన=స్నేహముచేత్య యత్‌ =ఏది, కర్తుమ్‌=చేయుటకు, పదృశమ్‌=తగి నదో, రణే=యుద్ధమునందు, మయా=నాచేత్య క్రియమాణమ్‌=చేయబడుచున్న, శత్రూణామ్‌ =శత్రువులయొక్క, కదనమ్‌=అట్టి వినాశనమును, పశ్య=చూడుము.

తా. ఇట్టి సమయమునందు స్నేహవంతుడైన బంధువు యుద్ధములో ఏ విధమైన శత్రుసంహారమును చేయనలెనో ఆ విధమైన శత్రుసంహారమును నేను చేసెదను; చూడుము. వ్రత మూ. అద్య సశ్య మహాబాహో మయా పమరమూర్ధని,

హతే రామే పసహభ్రాత్రా ద్రవన్తీం హరివాహినీమ్‌, 3ెక్‌

ప్ర అ, మహాబాహో=గొప్పు బాహువులు గలవాడా |! మయావ=నాచేత్య అద్య=వేడు, రణమూరని=యుద్ద్రరంగముయొక్క _ అగ్రభాగ మునందు, రామే=రాముడు, భ్రాత్రా సహ=సోదరునితోకూడ, హతలే=చంపబడి నవాడగుచుండగ్యా ద్రవన్తీమ్‌=పారిపోవుచున్న, హరివాహినీమ్‌=వానర సైన్యమును, పశ్య=చూడుము.

తా. ఓ ! మహాబాహూ ! వేడు యుద్ధమునందు నేను రామలక్ష్మణులను చంపీవేయగా వానరసేన అంతా పారిపోవును; చూడుము. 35 మూ, అద్య రామస్య తద్దృష్టా మయానీతం రణాచ్చిరః

సుఖీ భవ మహాబాహో పీతా భవతు దుఃఖితా. 36

ప్ర అ. మహాబాహో=గొప్ప బాహువులు కలవాడా ! అద్య=నేడు, రణాల్‌ జయుద్ధమునుండి, ఆనీతమ్‌=తీ సికొనిరాబడిను రొమస్య=రామునియొక్క, తత్‌ =ఆ, శిరః=శీరస్సును, దృష్ట్రా=చూచి, సుఖీ=సుఖవంతుడవు, భవ=ఆగుము, సీఠా=పీత, దుఃభితా=దుఃభించినది, భవతు=అగుగొక.

తా, ఓ |! మహాబహూ 1! నేడు నేను యుద్ధమునుండి తీసికొని రాబోవు రాముని శిరస్సును చూచి సంతో షించుము; పీత దుఃభించుగాక.36 మూ, అద్య రామస్య పశ్యన్తు నిధనం సుమహత్రియమ్‌,

లజ్కాయాం రాక్షసాః సర్వే యే తే నిహతబాన్రవాః. 37

లు ధా

ప్ర అ, లజ్కాయామ్‌ =లంకలో, యే=ఏ, రాక్షసాః=రాక్షసులు, నిహ తబాన్హవాః=చంపబడిన బంధువులు కలవారో, తే సర్వే=వాళ్లు అందరూ, అద్య=నేడు, రామస్య=రామునియొక్క; సుమహత్‌ (ప్రియమ్‌=చాల ప్రియమైన, విధనమ్‌=మరణమును, పశ్యన్తు=చూచెదరుగాక,

తా. బంధువులు మరణించిన లంకలోని రాక్షసు లందరూ ఈనాడు

యుద్ధకాండము 793 చాల (ప్రీయమైన రాముని మరణమును చూచెదరుగాకు తై మూ. అద్య కోకపరీతానాం స్వబమ్టవధశోచినామ్‌,

శత్రోర్యుధి వినాశేన కరోమ్యశ్రుప్రమార్హనమ్‌, 38

ప్ర అ. అద్య=నేడు, యుధి=యుద్ధమునందు, శన్రోఃజ= శత్రువు యొక్క, వివాశేన=నాశముచేత, ప్వబన్దువధశోచినామ్‌=తమ బంధువుల వధచేత దుఃఖించుచున్న, శోకపరీతానామ్‌=శోకముతో నిండిన రాక్షసులయొక్క,

శుపమార్తనమ్‌=కన్సీళయొక్తు తుడుచుటను, కరోమి= చేయుదును.

అశ్రుప్రమార్హ న్లయొక్క

తా. ఈనాడు యుద్ధమునందు శత్రువును సంహరించి, తమ బంధువులు మరణించుటచేత _ దుఃఖాక్రాంతులైన రాక్షసుల కన్నీళ్లు తుడిచెదను. 38 ము. అద్య పర్వతసంకాశం ససూర్యమివ తోయదమ్‌,

వికీరం పశ్య సమరే సుగ్రీవం ప్లవగేశ్వరమ్‌. 289

వత లా

ప్ర ఆ. అద్య=వేడు, సమ రేజయుద్ధమునందు, 'ప్రక్షీర్హమ్‌ = క్రిందపడవే యబడిన, పర్వతసంకాశమ్‌=పర్వతముతో సనూనుడైన, ససూర్యమ్‌=సూర్యునితో కూడిన, తోయదమ్‌ ఇనవామేఘము వలె ఉన్న, ప్లవగేశ్వరమ్‌=వానరరాజైన, మగ్రీనమ్‌=సుగ్రీవుణ్లీ, వశ్య=చూడుము,

తా, సూర్యునితో కూడిన మేఘము వలె ఉన్న, పర్వతసదృశుడైన వానరరాజైన సుగ్రీవుళ్లీ వేడు యుద్ధములో క్రింద పడవేపెదను, చూడుము.39 మూ. కథం చ రాక్షపైరేభిర్మయా చ పరిపానితః

అళ్ళో లీ ఖ్‌ వాస్‌ నకు పిళ్ళ

జిఘాంసుభిర్దాశరథిం వ్యథ జ త్వమిహావఘ, త్త

ప్ర అ. అనఘ=దోషములు లేనివాడా |! దాశరథిమ్‌=రాముళ్లి, జిఘాంసుభిః=చంపదలచుచున్న, ఏభిః రాక్ష సైః=ఈ రాక్షసులచేతను, మయా చజ=నొచేతను, పరిసాన్తి తఈః=ధైర్యము. చెప్పబడిన, త్వమ్‌ =నీవు, ఇహ=ఇప్పుడు, కథం చ=ఎట్టు, వ్యధ పే=వ్యథచెందుచున్నావు ?

తా. ఓ ! దోషరహితుడా ! రాముణ్లీ చంపవలె నని నిర్ణయించిన ఈ రాక్షసులూ, నేనూ, ధైర్యము చెప్పుచుండగా ఎందుకు బాధపడుచున్నావు ?40 మూ మాం విహత్య కీల త్వాం హీ నిహనిష్యతి రాఘవః,

వాహమాత్మవి సంతాపం గచ్చేయం రాక్షపాధిప డే

ప్ర అ. రాక్షసాధిప=రాక్షసరాజా ! రాఘవః=రాముడు, మామ్‌ =నన్ను, విహత్య=చంపి, త్వామ్‌=విన్ను, నిహనిష్యతి కీల హీ=చంపుమకదా ? అహమ్‌=వేను,

704 శ్రీమద్రామాయణము ఆత్మవి=వా విషయమునందు, సంతాపమ్‌=దుఃఖమును, న గచ్చేయమ్‌ =పొందను,

తా. రాక్తసరాజూ 1! రాముడు నన్ను చంపిన పీమ్మట కదా విన్ను చంపేది ?) నాకు నా విషయమున ఏమాత్రము. దుఃఖము లేదు. త మూ, కామం త్విదానీమసి మాం వ్యాదిశ త్వం పరంతప

న పరః (్రేక్షణీయస్తే యుద్దాయాతులవిక్రమ. త్త

లు వా!

ప్ర. అ. పరంతప=శత్రుసంహారకుడా 1 అఆతులవిక్రమ=సాొటిలేని పరాక్ర మము గలవాడా ! ఇదానీమపి=ఇప్పుడు కూడ, కొామమ్‌=నీ ఇష్టము వచ్చిన విధముగ, మామ్‌=నన్ను, వ్యాదిశ=ఆజ్ఞాపించుము. యుద్ధాయ=యుద్ధముకొరకు, పరః=ఇతరుడు, న (పేక్షణీయః=చూడదగినవాడుకాడు.

శా. సాటిలేని పరాక్రమము గల శత్రుసంహారకుడా $ీవీ ఇష్టానుసారము ఇప్పుడు కూడా నన్ను ఆజ్ఞాసించవచ్చును. యుద్ధమునకు పంపుటక్రై మరొకవి కోసము వెదక వలసిన పని లేదు. త్తం మూ. అహముత్సాదయిష్యామి శత్రూంస్తవ మహాబలాన్‌,

యది శక్రో యది యమో యది పొవకమారుతౌ, శ్ర

తానహం యోధయిష్యామి కుబేరవరుణావసి.

స్ట్‌ అ. అహమ్‌=నేను, మహాబలాన్‌=గొప్పు బలము గల తవ శత్రూన్‌=నీ శత్రువులను, ఉత్సాదయిష్యామి=నశింపచే పెదను. శక్ర యది= దేవేంద్రు డైననుు యమః యది=యముడైనను, పావకమారుతౌ యది=లన్నీ, వాయువూ అయినను, కుబేరవరుణానపి=కుబేరుడూ వరుణుడూ అయినను, తాన్‌= వాళ్లను, అహమ్‌=నేను, యోధయిష్యామి=యుద్దము చేయించెదను.

తా. వేను గొప్ప బలము గల నీ శత్రువులను నశింపచేసెదను. ఇంద్రయములైనా, ఆన్నివాయువులైనా కుజేరవరుణులైనా అందరితోను యుద్ధము చేయగలను. 43 మూ. గిరిమాత్రశరీరప్య శితశూలధరస్య మే, డడ

క్‌ త! ఇళ ఉని వో

వర్షతస్తీ క్‌ష్ణదంస్ర్రష్య చిభీయాద్వె పురందరః

ప్ర ఆ, గిరిమాత్రశరీరస్య= పర్వతప్రమాణము గల శరీరము గలవాడను, శితశూలధరస్య=వాడియైన శూలమును ధరించినవాడను, తీక్‌ష్ణదంస్థ్రస్య= తీక్‌ప్ల ములైన కోరలు గలవాడను, నర్హతః=ఆరచుచున్నవాడను అయిన, మే=నాకు, పురందరః=దేనేంద్రుడు, బిభీయాత్‌ వై=భయపడును.

తా. పర్వతమువంటి శరీరము, వాడియ్రైన కోరలు గల నేను వాడియైన

యుద్ధకాండము 796 శూలమును ధరించి గర్హించుచుండగా దేవేంద్రుడు కూడ భయపడును. 44 మూ. అథవా త్యక్తశస్త్రృస్య మృద్నతప్తరపా రిపూవ్‌, ఉర్‌

న మే ప్రతిముఖః కశ్చిత్‌ ప్టాతుం శక్తో జిజీవిషుః

ప్ర అ. అథవాజ=లేక్క త్యక్తశస్త్రస్య=విడవబడిన ఆయుధము గల వాడవై, తరసా=బలముచేత, రిపూన్‌ =శ్మతువులను, మృద్నతః=మర్షించుచున్న, మే=నాకు, జిజీవిషుః=జీవింపదలచిన, కశ్చిత్‌ =ఎవ్వడూ, 'ప్రతిముఖః= అభిముఖురై, స్టాతుమ్‌=నిలచుటకు, న శక్తః=సమర్ధుడు కాడు.

శా. లేదొ ఆయుధమును విడచి కూడ బలముచేత నేను శత్రువులను మర్పించుచుండగా, జీవించ దలచిన వా డెవడూ నొ ఎదుట నిలువజాలడు.4ర5్‌ మూ వైవ శక్త్యా న గదయా వాసినా నిశితైః శరై త్తి

స ఆగ తి

హప్తాభ్యామేవ సంరబ్ళో హనిష్యామ్యపి వజ్రిణమ్‌.

ప్ర అ శక్త్యా=శక్తీచేత్య, వైవజకాదు. గదయా=గదచేత, న=కాదు; అసినా=ఖడ్గముచేత, నిశిళైః=వాడియైన, శ రైః=బాణములచేత, వైవ=కొదు. పంరబ్దః=కోపించిన నేను, హస్తాభ్యామేవజ=చేతులచేతనే, వజ్రిణమ పి= దే వేంద్రుణ్ణి కూడ, హనిష్యామి=చంపగలను,

లా. కోపించిన నేను శక్తి కాని, గద కొని, ఖడ్గము కొని, వాడియైన బాణములుకాని ఉపయోగించకుండగా చేతులతోనే దేచేంద్రుళ్లీ కూడ చంపగలను, మూ యదిమే ముష్టివేగం స రాఘవో౭౬_ద్య సహిష్యతి, త్త

తతః పాస్యన్ని బాణాఘా రుధిరం రాఘవస్య మే.

ప్ర అ. ఆద్య=ఇప్పుడు, రాఘవః=రాముడు, మే=నాయొక్క, ముష్టివే గమ్‌= పిడికీలియొక్క వేగమును, పహిష్యతి యది=స హించినట్లయితే, తతః=అటు పిమ్మట, మే=నాయొక్క, బాణొఘాః=బాణసముదాయములు, రాఘవస్య=రాము నియొక్క; రుధిరమ్‌=రక్తమును, పాస్యన్తి=త్రాగగలవు.

తా. ఈనాడు రాముడు నా పిడికిలి దెబ్బ తిని కూడ జీవించినట్లయితే అప్పుడు వా బాణములు ఆతని రక్తమును త్రాగగలవు. శా మూ. చిన్తయా తస్యకే రాజన్‌ కిమర్థం మయి తిష్టతి, ఉరి

పోజఒహం శత్రువినాశాయ తవ విర్యాతుముద్యత:.

ప్ర అ. రాజన్‌=రాజా |! మయి=నేను, తిప్పతి=ఉండగౌ, కీమర్థమ్‌=ఎందుకు, చిన్తయాజచింతతో, తప్య కే=బాధపడుచున్నావు 7 సః

706 శ్రీమద్రామాయణము అహమ్‌=అట్టి వేను, తవ=నీయొక్క, శత్రువినాశాయ=శత్రువుల వాశముకొరకు, నిర్యాతుమ్‌=బయలుదేరుటకు, ఉద్యతః= సిద్ధముగా ఉన్నాను.

తా. రాజా ! నేను ఉండగా చింతతో బాధపడుచున్నా వెందుకు ? వేను నీ శత్రువులను నశింపచేయుటక్తై బయలుదేరుటకు సిద్ధముగా ఉన్నాను. మూ. ముఖ రామాదృయం ఘోరం నిహనిష్యామి సంయుగే, 49

రాఘవం లక్ష్మణం ైవ సుగ్రీవం చ మహాబలమ్‌,

హనూమన్తం చ రక్షోఘ్నం యేన లజ్కా ప్రదీసితా. ర్‌0

ప్ర అ. రామాత్‌=రామునినుండి, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, భయమ్‌= భయమును, ముఇ్య=విడువుము. సంయుగేజయుద్ధమునందు, రాఘవమ్‌= రాముణి,లక శ్రైగం తెవ=లక్ష శ్రైలుల్లో, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, సుగ్రీవం

వా ల! యూ లు! ళ్‌

చవ=సుగ్రీవుల్లో, యేన=ఎవనిచేత, లబ్కా=లంక, ప్రదీపితా= కాల్చబడినదో అట్టి, రక్షోఘ్నమ్‌ =రాక్షసులను చంపిన హనూమన్తం చ= హనుమంతుత్ణీ, నిహవి న! లు న! ష్యామి=చంపగలను.

తా. రాముని నలన ఏర్పడిన ఘోరమైన భయమును విడిచిపెట్టుము. రామలక్ష్మణులను, మహాబలవంతుడైన సుగ్రీవుళ్లీ, రాక్షసులను చంపి లంక కాల్చిన హనుమంతుణ్లీ యుద్ధములో _ చంపెదను. 49, 50 మూ. హరీంశ్చ భక్షయిష్యామి సంయుగే సముపస్ట్రీతే

అసొధారణమిచ్చామి తన దాతుం మహద్యశః ర్‌!

ప్ర అ. సముపస్థితే=వచ్చిన సంయుగే=యుద్ధమునందు, హరీన్‌ చ=వానరులను, భక్షయిష్యామి=భక్షించెదను. తవజ=నీకు, అసాధారణమ్‌= సాధారణము కొని, మహత్‌ =గొప్పదైన, యశఃవ=కీర్తిని దాతుమ్‌=ఇచ్చుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

తా, మనకు వచ్చిన ఈ యుద్ధములో వానరులను భీక్షించెదను. నీకు గొప్ప కీర్తిని సంపాదించి పెప్టెదను. ర్‌! మూ. యదిచేవ్చాదృ్భయం రాజన్యది చాపి స్వయంభువః

తతోఒహం వాశయిష్యామి నైశం తము ఇవాంశుమూన్‌, 52

లి డే ౯ జి క్‌

అపి దేవాః శయిష్యన్తే మయి క్రుద్దే మహీతలే.

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా ! ఇన్ట్రొత్‌ =బంద్రునివలన, భయం యది=భయ మైన స్వయభువః చాపి=బ్రహ్మవలన అయినా, తతః=అప్పుడు, ఆహమ్‌=నేను, వైశమ్‌=రాత్రిసంబంధమైన, తమః=చీకటిని, అంశుమానివ=సూర్యుడునలె, నాశ

యుద్ధకాండము ?97 యిష్యామి=నశింపచేసెదను. మయి=నేను, క్రుద్దే=కోపీంచినవాడ నగుచుండగా, దేవాః అపి=దేవతలు కూడ, మహీతలే=నేలమీద, శయిష్యన్తే=శయవించగలరు.

తా రాజా ! వీకు ఇంద్రునినలన భయము కలిగినా, సాక్షాత్తు (బ్రహ్మ దేవునివలన కలిగివా దానిని వేను సూర్యుడు రాత్రికి సంబంధించిన చీకటిని తొలగించినట్లు _తొలగించెదను, వేను కోపుచివటే దేవతలు కూడ నేలమీద శయనించెదరు. 52 మూ. యనుం చ శమయిష్య్యామి భక్షయిష్యామి పానకమ్‌, 53

ఆదిత్యం పాతయిష్యామి సనక్షత్రం మహీతలే.

ప్ర అ. యమం చజయముళ్లీ కూడ, శమయిష్యామి=శాంతింపచే పెదను. పావకమ్‌=అగ్నిని, భక్షయిష్యామి=భక్షించెదను. సనక్ష్మత్రమ్‌= నక్షత్రములతో కూడిన, ఆదిత్యమ్‌=సూర్యుణి, మహీతలే= నేలమీద, పాతయిష్యామి=పడవే పెదను.

తా. యముణ్ణి శాంతింపచేసెదను, అగ్నివి భక్షీంచెదను. నక్షత్రాలతో పహా మార్యుణ్ణి నేలమీద పడగొ ట్లదను. ర5్‌3 మూ. శతక్రతుం వధిష్యామి పొప్యామి వరుణాలయమ్‌, ర్‌4

పర్వతాంశ్నూర్ధయిష్యామి దొరయిష్యామి మేదినీమ్‌,

ప్ర అ. శతక్రతుమ్‌=దేవేంద్రుణ్ణి, వధిష్యామి=చంపెదను. వరు ణాలయమ్‌=సముద్రమును, పొస్యామి=త్రా గెదను, పర్వతొన్‌ =పర్వతములను, చూర్ణయిష్యామి=చ్చూర్ణము చేసెదను. మేదినీమ్‌=భూమిని, దారయిష్యామి=చీల్చె దను.

తా. ఇంద్రుణ్ణి చంపెదను. సముద్రమును త్రొగివే పెదను. పర్వతములను చూర్ణము. చేసెదను. భూమిని చీల్చెదను. ర్‌4 మూ, దీర్లకాలం ప్రసుష్తస్య కుమృక్షర్ణస్య విక్రమమ్‌, ర్‌ర్‌

అద్య పశ్యన్తు భూతాని భ్‌క్ష ఫమౌణాని సర్వశు,

నన్విదం త్రిదివం సర్వమాహారస్య న పూర్యతే. 56

ప్ర అ. ఆద్య=వేడు, సర్వశః=అన్ని వైపులా, భక్ష్యమాణావి= భక్షించబడు చున్న, భూతాని=భూతములు, దీర్టకాలమ్‌=చాలకాలము, ప్రసుప్తస్య=నిద్రించిన, కుమృకర్ధస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, విక్రమమ్‌=పరాక్రమమును, పశ్యన్తు=చూచుగొక, ఇదవీళ సర్వమ్‌=సమస్తమైన, (త్రీదివమ్‌=స్వర్గము, ఆహారస్య=ఆహారమునకు, న పూర్యతే నము= సరిపడదుకదా.

తా. అన్ని వైపులా భక్షింపబడుచున్న భూతములు వేదు చాలకొలము

708 శ్రీమద్రామాయణము నిద్రించిన కుంభకర్ణుని పరాక్రమమును చూచుగాక. వా కీ ప్వర్గలోకమంతా కూడ ఆహారమునకు పరిపోదు కదా. 55, 56 మూ. వరేన తే దాశరథేః సుఖావహం

సుఖం సమాహర్తుముహం వ్రజామి,

విహత్య రానుం సహ లక్ష శ్రైణేవ

ఖాదామి సర్వాన్‌ హరియూథముఖ్యాన్‌. 57

ప్ర ఆఅ దొశరథేః=రామునియొక్క, వధేన=వధచేత, లే=నీకు, సుఖావహమ్‌=ఉత్తరోత్తరము. సుఖము కలిగించు, సుఖమ్‌=సుఖమును, ఆహ ర్తుమ్‌=సంపాదించుటకు, ఆహమ్‌=వేను, వ్రజామి=వెళ్లుచున్నాను. లక్ష్మణేన సహజలక్ష్మణునితో కూడ, రామమ్‌ =రాముణ్ల, విహత్య=చంపి, సర్వాన్‌ =సమస్త మైన, హరియూథముఖ్యాన్‌ =వానర పైన్యములోని ప్రధానవ్యక్తులను, ఖాదామి=తినెదను,

తా. రాముళ్లీ చంపి నీకు ఉత్తరోత్తరవృద్ద్ధి గల సుఖమును సంపాదిం చుటకొరకు.. వెళ్లుచున్నాను. రాముణ్రీ, లక్ష ్మలుర్లే, చంపీ వానర సైన్యములోవి

క న ల్‌! హ్‌ |!

ముఖ్యులను అందరినీ తినివేసెగను. ర్‌7 మూ. రమప్వ రాజన్‌ పిబ చాద్య వారుణీం

కురుష్వ కృత్యాని వినీయ దుఃఖమ్‌,

మయాద్య రామే గమితే యమక్షయం

చిరాయ సీతా వశగా భవిష్యతి. ర్‌రి

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్లే శ్రిషష్టితమః సర్గః

ప్ర ఆ. రాజన్‌ =రాజా ! రమస్వజ్రీడించుము; అద్య=ఇప్పుడు, వారు ణీమ్‌=మద్యమును, పిబ చజ=త్రాగుము. దుఃఖమ్‌=దుఃఖమును, వినీయ=తొలగించు కొని, కృత్యాని=పనులను, కురుష్వ=చేయుము. అద్య=ఇప్పుడు, మయా=నాచేత, రామే=రాముడు, యనుక్షయమ్‌= యమలోకమును, గమిలే=పొందింపబడిననొ డగుచుండగా, చిరాయ=చిరకాలమునకు, సీతా= సీత, వశగా=వశమును పొందునది, భవిష్యతి=కాగలదు.

తా. రాజా! నీవు ఇపుడు క్రీడించుము. మద్యమును సేవించుము. దుఃఖమును విడచి. చేయవలసిన పనులు చేసికొనుము. ఈనాడు రాముణ్ణ నేను యమలోకమునకు పంపివేసిన పిమ్మట, సీత చాలకాలానికి నీకు వశురాలు అగును. 58

“బాలానందినిోఆను శ్రీమదామాయణాం(ధవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకాండలో ఆడువదిమూడన నల్ల నమాప్తము,

అథ చతుఃషష్టితమః సర్గః

[మహోదరుడు కుంభకర్ణుని మాట కాదని యుద్దము చేయకుండగనే ఇస్తమైన విషయమును సాధించుటకు ఉపాయము చెప్పుట మూ. తదుక్తమతికొయప్య బలివో బాహుశాలివః

కుమృకర్ణస్య వచవం శ్రుత్యోవాచ మహోదర న!

ప్ర అ. అతికాయస్య= పెద్ద శరీరము గల, బలినః=బలవంతుడైన, బాహుశాలినఃజ=గొప్ప బాహువులతో ప్రకాశించుచున్న, కుమ్భకర్ణస్య=కుంభకర్ణుని యొక ఉక్తమ్‌=పలకబడిన, తత్‌=ఆ, వచవమ్‌=వచవముము, ఆకర్ణ్య=వివి, మహోేదరః=మహోదరుడు, ఉవాచజ=పలికెను,

తా. పెద్ద దేహము, అధికమైన బలము, దృఢమైన బాహువులు గల కుంభకర్ణుడు పలికిన ఆ మాటలు విని మహోదరుడు ఇట్లు పలికెను 1 మూ, కుమ్భకర్ణ కులే జాతో ధృష్టః ప్రాక్కృతదర్శవః

అనలిప్తో న శక్నోషి కృత్యం పర్వత్ర వేదితుమ్‌. లి

ప్ర, అ. కుమృకర్ణ=కుంభకర్ణుడా ! కులే=సత్కులమునందు, జాతః=పుట్టి నవాడ వైనను, ధృష్టః=ధార్ష్యముతో కూడినవాడవు, ప్రాక్సృతదర్శనః=సాధారణమైన దృష్టి కలవాడవు, ఆవలిష్టాగర్విం చినవాడవు అయిన నీవు, పర్వత్ర=అంతటా, కృత్యమ్‌=కృత్యమును, వేదితుమ్‌=లెలిపికొమటకు, న శక్నోషివసమర్థుడవు కొవు.

తా. కుంభకర్ణుడా ! నీవు పత్కులములో పుట్టివవాడవే అయినను ధార్ర్రముతో సామాన్యజనుల వలెనే ఆలోచించుచున్నావు. గర్వముతో విండివ నీవు ఎక్కడ ఏమి చేయవలెనో తెలియజాలక ఉన్నావు. 2 మూ న హిరాజూా న జూనీతే కుమ్భకర్ణ నయానయౌ,

త్వం తు క్రైశోరకొద్ధృష్టః కేవలం వక్తుమిచ్చసి. తి

ప్ర అ. కుమృకర్ణ=కుంభకర్ణుడా $ రాజా=రాజు, నయానయొజ నీతివి, వీతీకానిదావిని, న జానీతే ఇతి న=ఎరుగడు అనే మాట లేదు. త్వం తు= నీవైతే, కైశోరకాత్‌ =బాల్యమువలవ, ధృష్టః=ధృస్టుడవై, కేవలమ్‌= కేవలము, వక్తుమ్‌ =మాటలాడుటకు, ఇచ్చ సీ=కోరుచున్నావు.

తా. కుంభకర్ణుడా 1! ఏది నీతియో, ఏది కాదో రాజుకు తెలియకపోలేదు.. కాని నీవు బాల్యముచేత (మూర్ధత్వము చేత) ధార్ర్యము వహించి ఏదో మాటలాడవలెను కదా అని మాటలాడుచున్నావు. త్రి

800 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ప్టానం వృద్దిం చ హానించ దేశకాలవిభాగవిత్‌,

ఆత్మనళ్చ్ళ పరేషాం చ బుధ్యతే రాక్షసర్షభన త్తే

ప్ర ఆ. దేశకాలవిభాగవిత్‌ = దేశకాలముల విభాగమును ఎరిగిన, రాక్ష పర్షభః= రాక్షసశ్రేషుడు, ఆత్మనః చ=తనయొక్క, పరేషాం చ=పరులయొక్క, ప్లానమ్‌=స్తానమును, వృద్రిం చ=వృద్దినీ, హానిం చ=హానినీ, బుధ్యతే=త్తెలుసు చా న! వ! అ శొనుచున్నాడు.

తా. దేశకాలముల విభాగము తెలిసిన రాక్షపరాజు తన స్థానమును, ఇతరుల ప్టానమునూ, వృద్ధిన్కీ హానివీ బాగుగా ఎరిగి ఉన్నాడు. తీ మూ, యత్ర్త్వశక్యం బలవతా కర్తుం ప్రొక్సృతబుద్ధినా,

అనుపా సితవృద్దేన కః కుర్యాత్తాదృశం వరః, క్‌

లా

ప్ర అ. బలవతా=బలవంతుడైనను, ప్రాకృతబుద్దినా=ప్రాకృతమైన బుద్ధి 'గల, అనుపా సితవృద్దేన= ఉపా సించబడని వృద్దులు గలవానిచేత, యత్‌ =ఏది, ఆశక్యమ్‌=శక్యము. కాదో, తాదృశమ్‌=అట్టి పనివి, కః=ఏ, నరఃజబుద్ధిమంతు డైన మనుష్యుడు, కుర్యాత్‌ =చేయును ?

తా. వృద్ధుల "సేవ చేయవని సామాన్య బుద్ధిగలవాడు ఎంత బలవంతుడైనను ఏ పని ఉపక్రమించి కూడ చేయజాలడో అట్టి పనిని బుద్ధిమంతుడైన ఏ మానవుడు చేయుటకు ప్రయత్నించును ? ర్‌ మూ. యాంస్తు ధర్మార్ధకామాంస్త్వ్రం బ్రవీషి పృథగాశ్రయాన్‌,

అవబోద్దుం స్వభావేన న హి లక్షణమస్తి తాన్‌, 6

ప్ర అ. త్వమ్‌=నీవు, యాన్‌=ఏ, ధర్మార్ధకామావ్‌ = ధర్మార్ధకామములను, పృథగాశ్రయాన్‌=వేరు. వేరు. ఆశ్రయములు కలవాటినిగా, బ్రవీషి=చెప్తుచు న్నావో, తాన్‌=వాటివి, స్వభావేన=స్వరూపముచేత, అవబోద్దుమ్‌ =తెలి సికొనుటకు, లక్షణమ్‌ =లక్షణము, నాస్తి హి=లేదు కదా ?

తా. ధర్మార్ధకామములకు. వేరు వేరు ఆశ్రయములున్నట్లుగా మాటలాడుచున్నావు. కాని వాటి ప్వరూపమును స్పష్టముగా తలిసికొనుటకు తగిన లక్షణము లేదు కదా? 6 మూ. కర్మ వైన హి సర్వేషాం కారణావాం ప్రయోజకమ్‌,

(శ్రేయః పాపీయసాం చౌత్ర ఫలం భవతి కర్మణామ్‌. 7

ప్ర అ. సర్వేషామ్‌=సమస్తమైన, కారణానామ్‌=సుఖదుఃఖాదిరూపఫలము లకు, కర్మచైన=కర్మయే, ప్రయోజకం హి=సాధకము కదా. అత్ర=ఇక్కడ,

యుద్ధకాండము 801 పాపీయసామ్‌ =పాపములైవ, కర్మణాం చ=కర్మలకు కూడ, శ్రేయః=(శ్రేయస్సు, ఫలమ్‌ =ఫలముగా, భవతి=అఆగుమ. 6 (

తా. సుఖదుఃఖాదిరూపములైన ఫలము అన్నింటికీ కర్మయే సాధనము, అయితే పాపకర్మలు కూడ (శ్రేయస్సును (మంచి ఫలమును) ఇచ్చుచుండును. మూ. విః॥శ్రేయసఫలావేవ ధర్మార్ధావితరావపి,

అధర్మానర్థయోః ప్రాప్తం ఫలం చ ప్రాత్యవాయికమ్‌. 8

ప్ర అ. ధర్మార్భౌ=ధర్మార్ధసాధనములైన లు, ఇతరౌ అపీ=అ అవర్థములకు పాధనములైేస్‌ కర్మలు, మశ్రయులా మ నే కలవి. అధర్మానర్థయోః=అధర్మ అనర్థ్ధములకు సాధనములైన కర్మలకు, ప్రాత్యవాయి కమ్‌=ప్రత్యవాయమును కలిగించు, ఫలం చ=ఫలము కూడ, ప్రాప్తమ్‌=ప్రాష్షించినది (ప్రాప్తించును.

తా. ఛర్మార్ధములకొరకై చేపే కర్మలు, అధర్మ అనర్థములకు సాధనములైన కర్మలూ కూడ (శ్రేయస్సునే కలిగించును. కావి అధర్మానర్థముల పొధవములైన కర్మలు ప్రత్యవాయమును కూడ కలిగించును. తి మూ. ఐహలౌకికపారక్యం కర్మ పుమ్మిర్ని షేవ్యతే,

కర్మాణ్యపి తు కల్యావి లభతే కొనుమా స్థితఒ 9

ప్ర అ. పుమ్భిణాపురుషులచేత, బహలౌకికపారక్యమ్‌ =ఇహలోకమునకు పరలోకమునకు సంబంధించిన, కర్మ=కామ్యకర్మ, వి'షేవ్యతే= పేవించబడుచున్నది. కొమమ్‌=కామమును, ఆస్థితః=ఆవలంబించినవాడు, కల్యాని=కల్యాణము. నిచ్చు, కర్మాణ్యపీ తు=కర్మఫలములను కూడ, లభలే=పొందును.

తా. పురుషులు కామముతో ఇహలోకమునకు పరలోకమునకు ఉపయోగించు. కర్మలను చేయుచుందురు. కామమును అవలంబించినవాడు కల్యాణములైన కర్మఫలములను కూడ పొందును. (విహితకర్మవలనవే శుభము కలుగును; విషద్ధకర్మనలవ అశుభము కలుగును అను వియమము కాదని మహోదరుని అభిప్రాయము) 9 మూ, తత్ర క్లుస్తమిదం రాజ్ఞా హృది కొర్యం మతం చ నః

శత్రా హీ పాహసం యత్త త్కిమివాత్రాషశీయత్నే

ప్ర అ. తత్ర=లఅట్టి స్థితిలో, రాజ్ఞా=(కామశునుమూత్రమే "సేవించువాడు కూడ సుఖములను పొందును అను నిశ్చయము గల) రాజువేత, హ్యది=హృదయ మునందు, ఇదమ్‌=ఈ, కార్యమ్‌=కార్యము, కృతమ్‌ =చేశరుబడినది. నః చజమనకు కూడ, మతమ్‌=అభిమతమైవది, శత్రౌజ=శత్రువు విషయమువంద్లు, యల్‌ ఇఏ?

802 శ్రీమద్రామాయణము సాహసమ్‌=సాహసము చెప్పబడినదో, తత్‌=అది (దానిచేత), అత్ర=ఇక్కడ, కమ్‌ ఆపనీయతే=ఏమి తొలగింపబడును. తా. ధర్మమునకు (శ్రేయస్సే ఫలము, అధర్మమునకు దుఃఖమే ఫలము, కామము దుఃఖహేతువు అను నియమ మేదీ లేదు గౌన రాజు తన మనస్సుతో విరయించుకొని ఈ పని చేసినాడు. మనము కూడ పమ్మతించివాము. ఇప్పుడు క! శత్రువు విషయమున సాహసము చేసి ఏ లోపమును తీర్చవలెను ?) 10 మూ ఏక స్యెవాభియానే తు హేతుర్యః ప్రాహృతస్త వ్‌యౌ, తత్రాస్యనుపపన్నం తే వక్త్యామి యదపాధు చ. కై ప్ర అ. ఏకస్యెన=నీ ఒకనియొక్కయే,. అభియానే=యుద్ధమునకై వెళ్లుటయందు, త్వయా=నలీచేత, యః=ఏ, హేతుః= హేతువు, (ప్రాహృతః=చెప్పబ డినతో, తత్రాపి=దానియందు కూడ, యత్‌ =ఏది, అనుపపన్నమ్‌= ఉపపన్నముకాదో, ఆసాధు చ=చెడ్డదో దావిని గూర్చి, తే= నీకు, వక్ర్యామి=చెస్పెదను. తానీ వొక్కడవే శత్రువు మీదికీ దండెత్తి వెళ్లు విషయమున నీవు ఏ హేతువును చెప్పినానో దానిలో కూడ యుక్తము కొవిది, చెడ్డదీ అయిన అంశమును వీకు చెప్పెదను, కె] మూ. యేన పూర్వం జనప్పావే బహవోఒతిబలా హతాః, రాక్షపా రాఘవం తం త్వం కథమేకో జయిష్య సి, 12 ప్ర అ. పూర్వమ్‌ =పూర్వము, జనస్థావే=జనస్టానమునందు, యేన= ఏ రాముని చేత, ఆతిబలౌః=గొప్పు బలము గల, బహవః=చాలమంది, రాక్షపాఃణణ= రాక్షసులు, హతాః=చంపబడినారో, తమ్‌=అట్టి, రాఘవమ్‌ =రాముణ్లో, త్వమ్‌=వీవు, ఏకః=ఒక్కడవు, కథమ్‌=ఎట్లు, జయిష్యపీ=జయించగలవు ? ఛా. పూర్వము జనస్థానమునందు చాలమంది మహాబలవంతులైన రాక్షసులను చంపిన రాముణ్ణి నీవు ఒక్కడవు ఎట్టు జయించగలవు. 12 మూ. యే పురా నిర్హితాస్తేన జనస్థానే మహొజసః, రాక్షసాంస్తాన్సురే సర్వాన్‌ భీతావనద్య న పశ్యసి. 13 ప్ర. అ. పురొజపూర్వము, జనస్థానే=జనప్టానమునందు, మహౌొజసః= గొప్ప తేజస్సు గల, యే=షీ రాక్షసులు, నిర్హితాః=జయింపబడిరో, భీతాన్‌= భయపడిన, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, తాన్‌ రాక్షసాన్‌ =ఆ రాక్షసులను, అద్య=ఇస్పుడు, పు రే=పట్టణమునందు, న పశ్యపి=చూచుటలేదా ? తా, జనస్తానములో రామునిచేత ఓడింసబడిన నహాతేజఃశాలులైన

యుద్ధకాండము 803 రాక్షసు లందరూ ఇప్పుడు భయభ్రాంతులై లంకలో నివసించుచున్నారు. వాళ్లను వీవు చూచుటలేదా |! 13 మూ. తం సింహమిన సంగక్రుద్ధం రామం దశరథాత్మజమ్‌,

పర్పం సుప్తమహో బుద్ధ్వా ప్రబోధయితుమిచ్చసి. కడ

ప్ర అ. సంక్రుద్ధమ్‌=కో పించిన, సీంహమిన= సింహము వలె ఉన్న వాడు, దశరథాత్మ జమ్‌ =దశరథుని కుమారుడు అయిన, తం రామమ్‌=ఆ రాముళ్లో, సుపష్తమ్‌=విద్రించుచున్న, సర్పమ్‌=సర్పమునుగా, బుద్ధ్వా=తెలిపి ఉండి కూడ, ప్రబోధయితుమ్‌= మేల్కొలుపుటకు, ఇచ్చసీ=కోరుచున్నావు,

తా. కోపించిన సింహమువంటి ఆ రాముడు నిద్రపోవుచున్న సర్పమువంటివాదు అని తెలిపి ఉండి కూడ వీవు ఆతనిని మేల్కొలుపుటకు కోరుచున్నావు ! కడ మూ, జ్వలన్తం తేజసొ నిత్యం జ్రోధేన చ దురాసదమ్‌,

కప్తం మృత్యుమినాసహ్యమాపొదయితు న్సుర్లతి, కర్‌

ప్ర అ. లేజసా=లేజస్సుతో, విత్యమ్‌=నిత్యమూ, జ్వలన్తమ్‌= (ప్రజ్వలిం చుచున్నవాడు, శ్రోధేన=క్రోధముచేత, దురాసదమ్‌=ఎదిరింప శక్యము కాని వాడూ, మృత్యుమిన=మృత్యువు నలె, అసహ్యమ్‌=సహింప శక్యము. కానివాడు అయిన, తమ్‌=అఆ రాముళ్లీ, కః=ఎవడు, ఆసాదయితుమ్‌=సమీపించుటకు, అర్హతి=తగిఉన్నాడు ?

తా. రాముడు తేజస్సుతో నిత్యమూ ప్రజ్వలించుచున్నట్లుండును.

• కోపము వచ్చినపుడు ఎన్వరిచేతను ఎదిరింస శక్యము కానివాడు. మృత్యుదేవతవలె పహింప శక్యము కానివాడు. అట్టి రాముణ్ణి ఎవడు సమీపించగలడు ? 15 మూ. సంశయప్ప మిదం సర్వం శత్రోః ప్రతిపమాపవే,

ళా

ఏకస్య గమనం తత్రనహి మే రోచతే భృశమ్‌. 16

ప్ర అ. శత్రోః=శతువుయొక్క, (ప్రతిసమాసనే=ఎదిరించుటయందు, ఇదం సర్వమ్‌=ఇది అంతా, సంశయస్థ్రమ్‌=సంశయమునందున్నది. ఏకస్యజ ఒక్కనియొక్క, తత్ర=అక్కడికి, గమనమ్‌= వెళ్లుట, మే=నాకు, భృశమ్‌ =మిక్కిలి, వ రోచతే హీ=ఇష్టముకాదు.

తా. శత్రువును ఎదిరించినచో అంతా సంశయాస్పద మైపోవును.

804 శ్రీమద్రామాయణము వీవు ఒంటరిగా యుద్ధమునకు వెళ్లుట నాకు ఏ మాత్రము ఇష్టము కాదు. 16 మూ, హీనార్థస్తు సమృద్దార్థం కో రిపుం ప్రాకృతం యథా,

నిశ్చిత్య జీవితత్యా గే వశమావేతుమిచ్చతి, 117

ప్ర అ హీవార్థః=క్రీణించిన బలము గల, కః=ఎవడు, జీవితత్యాగే= జీవితమును విడచుటయందు, విశ్చిత్య=నిశ్చయించి, పమృద్ధార్థమ్‌= సమృద్ధమైన బలము గల, రిపుమ్‌=శత్రువును, ప్రాకృతం యథా=సాొమాన్యుణ్ణి వలె, వశమ్‌ ఆవేతుమ్‌=వశము పొందించుకొనుటకు, ఇచ్చతి=కోరును.

తాః. క్రీణించిన బలము గలవాడు ఎవడైనా ప్రాణాలకు తెగించి, పమృద్ధమైన బలము గల శత్రువును, సామాన్యుణ్ణి వలె వశము చేసికొనుటకు ప్రయత్నించునా ? 17 మూ. యస్య నాస్తి మమస్యేషు సదృశో రాక్షపోత్తమ,

అ ళీ, అ

కథమాశంప"స యోద్దుం తుల్యే వేన్హువివస్వతోః. 118

ప్ర. అ. రాక్షపోత్తమ=రాక్షములలో ఉత్తముడవైన కుంభకర్ణుడా ! యస్యవ= ఎవనికి సద్భశః=సమానమైనవాడు, మనుప్యేషు=మనుష్యులలో, నాస్తి=లేడో, ఇన్హావివస తోః= ఇంద్రునికి సూర్యునికి, చుల్యేన=పమానుడైన అటి రామునవిలో, యోర్ధుమ యర చేయుటకు, కథ్రమ్‌=ఎట్లు, ఆశంస'పే=కోరుచున్నావు 7

తా. కుంభకర్ణుడా ! ఏ రామునితో సమానుడైనవాడు మనుష్యులలో లేడో, ఇంద్రసూర్యులతో సమానుడైన అట్టి రామునితో యుద్ధము చేయవలె నవి ఎట్టు అనుకొనుచున్నావు ? 18 మూ. ఏవముక్తాతు సంరబ్ధం కుమ్భకర్ణం మహోదరః

ఉవాచ రక్షపాం మధ్యే రావణం లోకరావణమ్‌. 10

ప్ర అ. మహోదరః=మహోదరుడు, రక్షసామ్‌=రాక్షసులయొక్క, మధ్యే=మధ్యయందు, పరబ్దమ్‌=తొందరగా, కుమ్భక్షర్ణమ్‌=కుంభకర్లుణ్తి గూర్చి, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తాజపలికీ, లోకరావణమ్‌ =లోకములను, ఏడిపించిన, రావ ణమ్‌=రావణుని గూర్చి, ఉవాచ=పలికెను.

తా. రాక్షసుల మధ్య మహోదరుడు కుంభకర్ణునితో, చాల తొందరపాటుతో, ఇట్లు పలికి, లోకములను ఏడ్చించిన రావణునితో ఇట్లవెను. 19 మూ, లబ్ధ్వా పురస్తా స్టెేహీం కిమర్థం త్వం విలన్చుసే,

యదీచ్చసి తదా సతా వశగాతే భవిష్యతి. 20

యుద్ధకాండము 805

ప్ర అ. పురస్తాత్‌=వీ ఎదురుగ, వైదేహీమ్‌= సీతను, లబ్బ్వావపొంది (ఉంచుకొని, త్వమ్‌=వీవు, కిమ్‌=ఎందుకు, విలమ్బుపే=ఆలస్యము. చేయుచు న్నావు? ఇచ్చసి యది=నీవు ఇచ్చయించినట్టయితే, తదా=అప్పుడు, పీతా= పీత తే=నీకు, వశగా=నశమును పొందునది, భవిష్యతి=కాగలదు.

లా. వీ ఎదురుగా సీతను ఉంచుకొని ఎందుకు ఆలస్యము చేయుచున్నావు ? నీవు అనుకున్నచో సీత నీకు తప్పక లొంగిపోగలదు. 20 మూ. దృష్టః కళ్చిదుపాయో మే పీతోపప్టానకారక

రుచిత శ్ళేత్వయా బుద్ధ్యా రాక్ష పేను తతః శృణు. ౮!

ప్ర, అ. రాక్ష పేన్పొ=రాక్షపరాజా ! సీతోపస్టానకారకః=సీత వచ్చు వట్లుచేయు, కశ్చిత్‌ =ఒకానొక, ఉపాయః=ఉపాయము, మే=నాక్సు, దృష చూడబడినది.. స్వయా=నీ సంబంధమైన, బుద్ధ్యా=బుద్ధివేత, రుచితః జె ఇష్టమైనట్లయితే, తతః=పిమ్మట, శృణు=వినుము.

తా. సీత వీ దగ్గరకు వచ్చు ఉపాయ మొకటి నాకు తోచినది. అది వీ బుద్దికి కూడ ఇష్టమైనచో వినుము, 21

ఛా యూ

మూ. అహం ద్విజిహ్వః సంహ్రాదీ కుమ్భకర్ణో వితర్హవః

పఖ్బ రామవధాయైతే నిర్యాన్తీత్యవఘోషయ, 22

ప్ర. అ. ఆఅహమ్‌=వనేను, ద్విజిహజార్యిజీహ్వడు, పంహ్రాదీ=సం్రాది, కుమృకృర్థః=కుంభకర్ణుడు, వితర్తనఃజ=వితర్హనుడు, ఏతే=ఈ, పళ్చ=ఐదుగురూ, రామ వధాయ=రామువి చంపుటకు, నిర్యాన్తిజ బయలుదేరి వెళ్లుచున్నారు, ఇతి=అని, అవఘోషయజ=చాటింపు వేయించుము.

తా. మహోదరుడు, ద్విజిహ్వుడు, పంహ్రాది, కుంభకర్ణుడు, వితర్హనుడు, ఈ ఐదుగురూ రాముణ్ణి చంపుటకై బయలుదేరి వెళ్లుచున్నారు అను చాటింపు వేయించుము. 22 మూ. తతో గత్వా వయం యుద్ధం దాస్యామస్తప్య యత్నతః,

జేష్యామో యది తే శత్రూన్‌ వోపాయైః కార్యమసప్తి వ. 23

ప అ. తతః=అటుసిమ్మట, వయమ్‌=మేము, గత్యాజ వెళ్లి, యత్నతః= ప్రయశ్నపూర్వకముగా, తప్య=వానికీ, యుద్ధమ్‌=యుద్దమును, దాస్యామః=ఇచ్చెదము. తే=నీయొక్క; శత్రూన్‌ =శత్రువులను, జేష్యామః యది=జయించినట్టయితే, నః=మనకు, ఉపాయైః= ఉపాయములచేత, కార్యమ్‌=సని,

806 శ్రీనుద్రామాయణము

తా. పిమ్మట మేము వెళ్లి ప్రయత్శృపూర్యకముగా ఆతనితో యుద్ధము చేపెదము. మేము నీ శత్రువులను జయించగల్లినచో మన కింక ఉపాయములళో పని లేదు. జ మూ, అథ జీవతి నః శత్రుర్వయం చ కృతసంయుగాః,

తతః సమభిసత్స్యామో నునసా యత్పమీక్షి తమ్‌. 2డీ

ప్ర, అ. అథ=లేక, నః=మనయొక్క, శత్రుః=శత్రువు, జీవతి= జీవించి ఉన్నట్లయితే, కృతసంయుగాః= చేయబడిన యుద్ధము గల, వయం చ= మేము, తతః=ఆటు పిమ్మట, మనసా=మనస్పుచేత, యత్‌ =ఏది, సమీక్షితమ్‌=చూడబడినదో దానిని, సమభిపత్స్యామః=పొందగలము,

తా. అట్లు కాక శత్రువు జీవించియే ఉన్నచో యుద్ధము చేసీన మేము మనస్సులో ఆలోచించినట్లు చేసెదము. 24 మూ. వయం యుద్దా దిహైష్యామో రుధిరేణ సముక్షి తాః

విదార్య స్వతనుం బాణై రామనామాజ్కితైః శరైః 25

ప్ర. అ. వయమ్‌=మేము, రామనామాజ్కితైః=రాముని “పేరుచేత చిహ్నితములైన, బాబైః=బాణములచేతను, శరైః=శరములచేతను, స్వతనుమ్‌= తమ శరీరమును, విదార్య=చీల్చి, రుధిరేణ=రక్తముచేత, సముక్షితాః= పూయబడిన వారమై యుద్దాత్‌ =యుద్ధమునుండి, ఇహవ=ఇక్కడికి, ఏష్యామః=వచ్చెదము.

తా. మేము రామనామముచేత చిహ్నితములైన బాణములచేత ఇతర బాణములచేత మా శరీరములు చీల్చుకొని, రక్తముచేత తడిసి యుద్ధమునుండి ఇక్కడికి వచ్చెదము. 25 మూ, భక్తితో రాఘవో ౬ స్మా భిర్లక్త శ్రకిశ్ళేతి వాదినః,

తవ పాదౌ గ్రహీష్యామస్త్వ్యం నః కామం ప్రపూరయ. 26

ప్ర అ. అస్మాభిః=మాదేత, రాఘవఃణజరాముడు, లక్ష్మణశ్చ=లక్ష్మ _ ణుడు, భక్షితః=భక్తింపబడినాడు, ఇతిన్లాఅని, వాదినః=పలుకుచు, తవ=నీయొక్క, పాదౌ=పాదములను, (గ్రహీష్యావః=[గ్రహీంచెదము. త్వమ్‌=నీవు, నః=మాయొక్క; కామమ్‌=కోరికను, ప్రపూరయజనింపుము. "

తా. “మేము రామలక్ష్మణులను భక్షించివేసినాము” అని పలుకుచు నీ పాదములకు నమస్కారము చేపెదమ్లు. అప్పుడు నీవు పారితోషికాదులు ఇచ్చి మా కోరికలను పూరింపుము. 26

యుద్ధకాండము 807 మూ. తతోఒవఘోషయ పురే గజస్క్చేన పార్థివ,

హతో రామః పహ భ్రాత్రా పపైన్య ఇతి సర్వతః 27

ప్ర అ. పార్ధివ=రాజా | రతాలటు పిమ్మట, స సైన్యః= సైన్యముతో కూడిన, రామః=రాముడు, భ్రాత్రా సహ=సోదరునితో కూడ, హతః=చంపబడి వాడు, ఇతి=అని, పు రే=పట్టణమునందు, సర్వతః=అంతటా, గజస్కసన్టే=ఏమగ మూపునందు, అవఘాషయ= చాటింపువేయించుము.

తా. రాజా! పిమ్మట “రాముడు, ఆతని సోదరుడు, సైన్యము నశింపచేయబడినారు' అని ఏనుగ వీపుపై ఎక్కిన మనిషీచేత పట్టణములో అంతటా చాటింపు వేయించుము. 27 నూ. ప్రీతో వామ తతో భూత్వా భృత్యానాం త్వమరిందము,

భోగాంశ్చ పరివారాంశ్చ కామాన్వసు చ దాపయ, 28

ప్ర అ. అరిందమ=శత్రువినాశకుడా ! త్వమ్‌=నీవు, (ప్రీతో నామ= పంతోషించి వట్టు, భూత్వా=అయి, తతః=అటుపీమ్మట, భృత్యానామ్‌= భృత్యు లకు, భోగాన్‌ చజ=భోగములను, పరివారాంశ్చ=పరివారములను, కామాన్‌ =కోరిన వస్తువులను, వసు చ=ధనమును, దాపసయ=ఇస్పీంచుము.

తా. ఓ ! శతుసంహారకుడా ! పిమ్మట నీవు సంతో షించుచున్నట్లు అభినయించుచు నీ భృత్యులందరికీ భోగములను, పరివారములను, కొముములను, ధనమును ఇప్పీంచుము. 28 మూ, తతో నూల్యాని వాపాంపి వీరాణామనులేపనమ్‌,

దేదుంచ బహు యోధేభ్యః స్వయం చ ముదితః పబ 29

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, మాల్యాని=మాలలు, వాసొంసి= వస్త్రములు, వీరాణామ్‌=వీరులయొక్క, అనులేపనమ్‌= దేహమునకు పూసుకొనే సుగంధ (ద్రవ్యము, బహు=అధికముగా, యోధేభ్యః=యోధులకొరకు, దేయమ్‌=ఇవ్వదగినది, ప్వయమ్‌=స్వయముగా, ముదితః=పంతో షించినవాడవై, పీబ=త్రాగుము.

తా. పిమ్మట యోధులక్ష? పుష్పమాలలు, వస్త్రములు, వీరులు దేహమునకు పూసుకొను అనులేపనమూ అధికముగా ఇచ్చి, ఆనందముతో నీవు కూడ మద్యపానము చేయుము. 20 మూ. తతో౭ఒస్మిన్‌ బహులీభ్ళూలే కౌరీనే పర్వతోగతే,

భక్షితః సపుహృద్రామోశీలాక్ష సైరితి విశ్రుతే, 30

808 శ్రీమద్రామాయణము ప్రవిశ్యాశ్వాస్య చాపి త్వం సీతాం రహసి పాన్త వయః ధనధాన్యెశ్చ కామైశ్చ రత్నెశ్చెవాం ప్రలోభయ. 31 ప్ర అ. తత=ఆటుపిన్ముట, ససుహృత్‌=స్నేహితులతో కూడివ,

రామః=రాముడు, రాక్ష సైః=రాక్షసులచేత, భక్షీతః=భక్తింపబడినాడు, ఇతి=అని,

అస్మిన్‌=ఈ, బహులీభూతే=వ్యాప్త మైన, కౌలీనే=ప్రవాదము, సర్వతోగతే=అంతటా వ్యాపించినదై, విశ్రుతే=ప్ర సిద్ధమైన దగుచుండగా, త్వమ్‌=నీవు, ప్రవిశ్య=ప్రవేశించి, సీతామ్‌= సీతను, ఆశ్వాస్య=ఓదార్చి, రహసి=రహస్యమునందు, సాన్త్వయజటతి మాలుము. ఏనామ్‌= ఈమెను, ధనధా న్యెశ్చ=ధనధాన్యములచేతను, కామైశ్చ=కామ ములచేతను, రల్నెశ్చవ= (శ్రేస్టములైన వస్తువులచేతను, ప్రలోభయ=లోభ పెట్టుము.

తా. “మిత్రసమేతుడైన రాముడు రాక్షసులచేత భక్తింపబడినాడు" అను ఈ ్రవాదము అంతటా వ్యాపించి ప్రసిద్దమైన పిమ్మట నీవు లోపల ప్రవేశించి పీతను ఓదార్చి రహస్యమునందు బ్రతిమాలుకొనుము. ధనధాన్యములు, రత్నములు చూపీ లోభ పెట్టుము. | మూ. అనయోపధయా రాజన్‌ భయశోకామబవ్రయా,

అకొమా త్వద్వశం సీతా నష్టనాథా గమిష్యతి. 89

ప్ర అ, రాజన్‌=రాజా |! భయశోకానుబన్హయా=భయశోకముల అనుబంధము గల, అనయా=ఈ, ఉపధయా=కపటోపాయముచేత, నష్టనాథౌ= నశించినవాథుడు గల, సీతా=పీత, అకామా=కోరిక లేనిదైనను, త్వద్వశమ్‌= వీ వశమును, గమిష్యతి=పొందగలదు.

తా రాజా ! భయమునూ కోకమునూ కూడ కలిగించు ఈ కపటోపాయముచేత, నాథుడు నశించిన పీత ఇష్టము. లేకున్నను వీకు

వశమగును. 32

మూ. రనుణీయం హి భర్తారం వినష్టమధిగమ్య పా, వైరాశ్యాత్‌ స్తీలఘుత్వాచ్చ త్వద్వశం ప్రతిపత్స నే. 233 ప్ర అ. సా=ఆమె, రమణీయమ్‌=సుందరుడైన, భర్తారమ్‌=భర్తను,

వినష్టమ్‌=నశించినవానినిగా, అధిగమ్య=తెలి సీకొని, వైరాశ్యాత్‌ =విరాశాభావమున లన; _స్త్రీలఘుత్వాచ్చ= స్త్రీయొక్క లఘుత్వమువలన, త్వద్వశమ్‌=నీ వశమును,

(ప్రతిపత్స్యతే=పొందగలదు. తా. _సుందరుడైన భర్త మరణించి నట్లు తెలిసికొవిన. ఆ సీత

నిరాశురాలై స్త్రీ సహజమైన తేలికబుద్ధిచేత నీకు వశురాలు కాగలదు. 3

యుద్ధకాండము తి09 మూ పాపురా సుఖసంవృడ్డా సుఖార్తా దుఃఖకర్శితా,

త్వయ్యధీనం సుఖం జ్ఞాత్వా సర్వథోపగమిష్యతి. వడ

ప్ర అ. పురా=పూర్వము, సుఖసంవృద్ధా=సుఖముతో "ఫెరిగినదీ, సుఖార్జా=సుఖమునకు తగినదీ, దుఃఖకర్శితా=దుఃఖముచేత కృశించినది అయిన, పా=ఆమె, సుఖమ్‌=సుఖమును, త్వయి=సేయందు, అధీనమ్‌= అధీనమైనదానవినిగా, జ్ఞాత్వా=తెలిపికొవి, పర్వధా=అన్ని విధములా, ఉపగమిష్యతి=చేరగలదు.

తా. ఆ సీత పూర్వము సుఖాలతో పెరిగినది. సుఖసడుటకు తగినది. కొని దుఃఖాలతో కృించిపోయినది. అట్టి ఆమె తన నుఖ మంతా నీమీదనే ఆధారపడి ఉన్న దని (గ్రహించి విన్ను చేరగలదు. రశ మూ. ఏతత్పునీతం మను దర్శనేన

రామం హి దృష్టై ట్‌ భవేదనర్ధః

ఇహైనతే "పీత్స్య మోత్పుకోభూ

ర్మహానయుద్దేన సుఖస్య లాభఃం 35

ప్ర ఆఅ. ఏతత్‌=ఇది, మమ=నాయొక్క, దర్శవేన=ఆలో చనచేత, సునీతమ్‌=బాగా నిశ్చయింపబడినది. రామమ్‌ =రాముణ్ణో, దృష 'గ్రవ= చూడగానే, అనర్హః=అనర్థము, భవేల్‌హీి=ఆగును కదా |! త్తే=నీక్సు, అయుగద్దేన=యుద్ద ముజేయకురిడగనే, సుఖస్య=సుఖముయొక్క, మహాన్‌ =గొప్ప, లాభః=లాభము, ఇ హైవ=ఇక్కడనే, "సేత్చ్యతి= సిద్దించగలదు. ఉత్సుకః=బొత్సుక్యము చెందినవాడవు, మా భూః=అవకుము.

తా, నేను బాగా ఆలోచించి ఇట్లు నిర్ణయించినాను. రాముణ్ణి చూడగానే అనర్థము. కలుగును. నీవు ఇక్కడ ఉండగానే యుద్ధము చేయకుండగజే గొప్ప సుఖము లభించును. విచారించకుము, తర్‌ మూ. అనప్తపైన్యో హ్యనవాప్తసంశయో

రిపూనయుద్దేన జయన్‌ జనాధిప,

యశశ్చ పుణ్యం చ మహన్మ హీపతిః

శ్రియం చ కీర్తిం చ చిరం సమశ్నుతే.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్హే చతువ్య్త్రితమః నర్లః

ప్ర, అ. జనాధిప=రాజా . అనప్ట సైన్యః=నకించని సైన్యము కలవాడై, అనవొప్తసంశయః=పొందబడని సంశయము కలవాడై, ఆయుద్ధేన=యుద్ధము లేకుండగానే, రిపూన్‌=శత్రువులను, జయన్‌=జయించుచున్న, మహీపతిః

810 శ్రీమద్రామాయణము రాజు, మహల్‌ =గొప్పదైన, యశశ్చ=యశస్ప్సును, పుణ్యం చ=పుణ్యమును, గియం చ=బిశ్శర్వమును, కీర్తిం చ=ప్రసన్సత్యమును, చిరమ్‌=చిరకాలము ఈ ట్ర్‌ క్త (లంబ ॥ అశ్నుజే=పొందును.

తా. రాజా ! సైన్యము నశించకుండగా, సంశయమునకు అవకాశము లేకుండగా, యుద్దము చేయకుండగానే శత్రువులను జయించు. రాజునకు చిరకాలము. గొప్ప యశస్సు, పుణ్యము, ఐశ్వర్యము, మనస్సుకు ప్రసాదమూ లభించును. తి

“బాలానందిని” అను శ్రీమదామాయణాం[ధవ్వాఖ్యానమునందు

యుద్ధకొండలో అరువదినాల్లవ నర్హ నమాస్తము,

అథ పళ్చషష్టితమః సర్గః గకుంభకద్డుడు యుద్రమునకు బయటుదేరుట.!

మూ. ప తథోక్తస్తు నిర్భర్హ్య్య కుమ్భకర్ణో మహోదరమ్‌,

అబ్రవీద్రాక్షస(శ్రేష్టం భ్రాతరం. రావణం తత క్ష

ప్ర అ. తథా=అట్టు, ఉక్తః=పలకబడిన, కుమ్భకర్ణః= కుంభకర్ణుడు, మహోదరమ్‌ =మహోదరుణ్ణి, విర్భర్హృ్యజజళిపించి, తతః=అటుపిమ్మట, రాక్షస (శ్రేష్మమ్‌=రాక్టసులలో (శ్రేష్టుడైన, రావణమ్‌=రావణుని గూర్చి, అనీల్‌ =పలికెను.

తా. కుంభకర్ణుడు మహోదరువి మాటలు విన్న పిమ్మట ఆతనిని జళిపించి, రాక్షహ్మశ్రేష్టుడైన దావణునితో ఇట్లు పలికెను. కె మూ, పోఒహం తన భయం ఘోరం నధాత్తన్య దురాత్మనః,

రామస్యాద్య ప్రనూర్జామి నిర్వెరో హి సుఫీ భన ౮!

ప్ర అ, ప అహమ్‌=అట్టి వేను, దురాత్మనః=దురాత్ముడైన, ఛస్య రాొమస్య=ఆ రొమునియొక్క, వధాత్‌ =వధవలన, తవ=వీయొక్క, ఘోరమ్‌=ఘోరమైన, భయమ్‌=భయమును, అద్య=వేడు, (ప్రమార్జామి=తుడిచివే సెదను. విర్వైరః= వైరము లేనివాడవై, సుఖీ=సుఖవంతుడవు, భన=అఆగుము,.

తా నేను దురాత్ముడైన ఆ రాముణ్ణి చంపి ఘోరమైన నీ భయమును తొలగించెదను. వైరము పోయి సుఖముగా ఉండుము, 2 మూ. గర్హన్తి న వృథా శూరా విర్ణలా ఇవ తోయదాః,

పళ్య పంపద్యమానం తు గర్హితం యుధి కర్మణా, త్ర

ప్ర అ. శూరాః=శూరులు, నిర్ణలొః=జలము లేవి తోయదొః ఇవ= మేఘములు వలె, నృథా=వ్యర్థముగా, వ గర్దన్తి=గర్హించరు. యుధి=యుద్ధము నందు, కర్మణా=సనిచేత, సంపద్యమానమ్‌=ఏర్పడుచున్న, గర్జితమ్‌=గర్హితమును, పశ్య=చూడుము,

తా శూరులు నీళ్లు లేని మేఘముల వలె వ్యర్థముగా గర్హించరు. యుద్దములో సని చేసినపిమ్మట గర్హనముము చేయనున్నాను; చూడుము. 3

ఛి స!

మూ. న మర్షయన్సి చాత్మానం సంభానయితునూత్మనా,

అదర్శయిత్వా శూరాస్తు కర్మ కుర్వన్సి దుష్కరమ్‌, !

ప్ర అ. శూరాః=శూరులు, ఆత్మానమ్‌=తనును, ఆత్మనా=తమచేత, సంభావయితుమ్‌జగౌరవించుకొనుటకు, న మర్షయన్ని=సహించరు. అదర్శ

812 శ్రీమద్రామాయణము యిత్వా=చూపకుండగా, దుష్కరమ్‌=చేయ _ శక్యము. కావి, కర్మ=కర్మను, కుర్వన్తి= చేయుదురు.

తా. శూరులు తమను తాము పొగడుకొనుటకు ఇచ్చగింపరు. పైకి చెప్పకుండగానే చేయ శక్యము కాని కర్మను చేయుదురు. శ మూ. విక్షబావాం హ్యబుద్దీనొం రాజ్ఞాం పణ్జీతమావివామ్‌,

రోచతే త్వద్వచో విత్యం కథ్యమానం నుహోదర. ర్‌

ప్ర ఆ. మహోదర=మహోదరుడా! విక్షబావామ్‌ =వ్యాకులులు, పణ్డితమా వినొన్‌=సండితుల మను అభిమానము కలవారు, ఆబుద్ధీనామ్‌ =బుద్ధి లేనివారూ అయిన, రాజ్ఞామ్‌=రాజులకు, కథ్యమానమ్‌=చెప్పబడుచున్న, త్వద్వచః=వీ వచనము, నిత్యమ్‌= ఎల్లప్పుడూ, రోచలే=ఇస్టనుగును.

తా. మహోదరుడా ! నీ మాటలు వ్యాకులమైన మనస్సు గల బుడ్డి లేని పండితుల మనే అభిమానము గల రాజులకు ఇష్ట మగును. ర్‌ మూ. యుద్ధే కాపురు షైర్నిత్యం భవద్భిః (ప్రియవాదిభిః,

రాజానమమగచ్చద్భిః సర్వం కృత్యం వివొశితమ్‌. 6

ప్ర అ. యుద్ధేజయుద్ధమునందు,. కాపురుషై=నీచపురుషులు, నిత్యమ్‌=ఎల్లప్పుడూ, (ప్రియవాదిభిః=[ప్రీయమును. పలుకువారు,. రాజానమ్‌= రాజును, అనుగచ్చద్భిః=అనుపరించుచున్నవారూ_ అయిన, భవద్శిః=మీచేత, పర్వమ్‌=సమస్తమైన, కృత్యమ్‌=కృత్యము, వినాశితమ్‌ =వకింపచేయబడినది.

తా, మీరందరూ యుద్ధములో పిరికిపందలు. ఎల్లప్పుడూ (ప్రియముగా మాటలాడుచు. రాజును అనుసరించుచుందురు. అట్టి మీరందరూ కార్యమును పెడగొట్లినారు. 6

లు

మూ, రాజశేషా కృతా లజ్కా క్షీణః కోళో బలం హళఠమ్‌,

రాజానమిమమాపాద్య సుహృచ్చిహ్నమమిత్రకమ్‌. గ్గ

ప్ర అ సుహృచ్చిహ్నమ్‌=స్నేహితుల చిహ్నము మాత్రమే గల, అమి(త్రకమ్‌=మి(త్రులులేని, ఇనుమ్‌=ఈ, రాజానమ్‌=రాజును, ఆసాద్య=పొంది, కోశః=ధనాగారము, క్రీణణ=క్రీణించినది; బలమ్‌=పేను హతమ్‌=చంపబడినది. లజ్కావ=లంక, రాజశేషా=రాజు మూత్రమే శేషము కలదిగా, కృతా=చేయబడినది.

తా. పేరుకు మాత్రమే శ్నేహితు లున్న, వాస్తవమున స్నేహితులు ఎవరూ లేవి ఈతడు రాజుగా నూత్రమే మిగిలి నట్లు అయినది. 7

యుద్ధకాండము త1ి3 మూ ఏష నిర్యామ్యహం యుద్ధముద్యతః శత్రునిర్హయే, దుర్ష్మయం భవతామద్య సమీకర్తుం మహాహవే. తి ప్ర అ. ఏషః అహమ్‌=ఈ వేను, శతువిర్ణయే=శతువులను జయిం చుటయందు, ఉద్యతః=ఉద్యుక్తుడవై, ఆహవే=యుద్ధమునందు, అద్య=వేదు, భవతామ్‌=మీయొక్క, దుర్షయమ్‌=దుష్టనీతిని, సమీకర్తుమ్‌=సమము చేయుటకు, యుద్ధమ్‌=యుద్ధమును గూర్చి, నిర్యామి=బయలుదేరి వెళ్లుచున్నాను. తా వే నిప్పుడు శత్రువులను జయించుటకు ఉద్యుక్తుడవై మీ దుష్ట్రనీతివి సరిదిద్దుటత్తై యుద్ధమునకు బయలుదేరుచున్నాను. మూ, _ఏనముక్తవతో వాక్యం కుమృక్టర్ణస్య ధీమతః, ప్రత్యువాచ తతో వాక్యం ప్రహసన్రాక్షపాధిపః, 0 ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్లు, ఉక్తవతః=పలికిన, ధీమతః=బుద్ధిమంతుడైన, కుమృకృర్థస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, (వివి, తతః=అటు పీమ్మట, రాక్షసాధిపః=రాక్తసరాజు, ప్రహసన్‌=నవ్వుచు, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ప్రత్యువాచ=తిరిగిపలి కెను. తా. బుద్ధిమంతుడైన కుంభకర్ణుని మాటలు విని రాక్టపరాజు వవ్వుచు ఇట్లనెను. 9 మూ. మహోదరోఒయం రామాత్తు పరిత్రస్తో న సంశయః న హీ రోచయతే తాత యుద్ధం యుద్ధవిశారద, 10 ప్ర. అ. యుద్ధవిశారద=యుద్ధములో వేర్చు గలవాడా ! తాత=తండ్రీ $ అయమ్‌=ఈ, మహోదరః=నుహోదరుడు, రామాత్‌ =రామువినుండి, పరి (తప్త=భయపడివాడు; సంశయః=సంశయము, న=లేదు. యుద్ధమ్‌=యుద్ధమును, న రోచయతే హి=ఇష్టపడుటరలేదు కదా! తా. యుద్ధములో సమర్భుడవైన ఓ ! తమ్ముడా ! ఈ మహోదరుడు రామునికి భయపడుచున్నాడు; సందేహము లేదు. అందుచేతనే యుద్దానికి ఇష్టపడుటలేదు. 10 మూ. కళ్చిన్మే త్వత్సమో వాస్తి పొహృదేన బలేన చ, గచ్చ శత్రువధాయ త్వం కుమ్భకర్ణ జయాయ చ కై ప్ర. అ. కుమ్భకర్ణ=కుంభకర్ణుడా ! సౌహృదేన=క్నేహముచేతను, బలేన చ=బలముచేతను, తృతమణణానీతో సమౌనుడు, కశ్చిత్‌ =ఎవ్వడూ, మే=నాకు, నాస్తి=లేడు. త్వమ్‌=నీవు, శతువధాయ=శతువులను చంపుటకొరకు, జయాయ

8్కైశ శ్రీమద్రామాయణము చ=జయముకిరకు, గచ్చజ వెళ్లుము.

తా. కుంభకర్ణుడా ! "స్నేహముచేతను, బలముచేతను నీతో సమానుడు ఎవ్వడూ నాకు లేడు. శత్రువులను సంహరించి జయము సంపాదించుటకు వెళ్లుము. క్ష మూ. శయానః శత్రువాశార్థం భవాన్‌ సంబోధితో నుయా,

ఆయం హి కాలః సుమహాన్‌ రాక్షపానామరిందమ. కం

ప్ర అ. ఆరిందము=శత్రునాశకుడా 1 _ శయానూనిదించుచువ్న, భవాన్‌ =నీవు, శత్రునాశార్థమ్‌-శత్రువుల నాశముకొరకై, మయా=వాచేత, సంబో ధితః=లేపబడితివి. ఆయమ్‌=ఇది, రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులకు, సుమహాన్‌=చాల గొప్పదైన, కాలః హి=కాలము కదా ?

తా. నిద్రించుచున్న నిన్ను నేను శత్రుసంహారము చేయుటకై లేసితివి. ఓ! శత్రుసంహారకా 1 ఇది రాక్షసులకు చాల ప్రధానమైన సమయము. 12 మూ, తద్గచ్చ శూలమాదాయ పాశహస్త ఇనాన్తకం

వానరాన్‌ రాజపుత్రౌ చ భక్షయాదిత్యతేజసౌ. 13

ప్ర అ. లతత్‌=ఆ కారణమువలన, శూలమ్‌=శూలమును, ఆదాయజ= గ్రహించి, పొశహస్తః=పాశము హస్తమునందు గల, అన్తకః ఇన=యముడు వలె : గచ్చజవెళ్లుము. వానరాన్‌ =వానరులను, ఆదిత్యతేజసౌ=సూర్యునివంటి తేజస్సు గల, రొజపుత్రా చ=రాజపుత్రులను, భక్ష్రయ=భక్షించుము.

తా. అందుచేత శూలము ధరించి పాశము చేతిలో ఉన్న యముడు వలె వెళ్లుము. వానరులను, సూర్యునివంటి తేజస్సు గల ఆ రాజపుత్రులను భక్షీంచినేయుము. 13 మూ, సమాలోక్య తు తే రూపం విద్రవిష్యన్ని వానరాః

రామలక్ష్మణయోశ్చాపి హృదయే ప్రస్ఫుటిష్యతః కత

ప్ర అ. లే=నీయొక్క, రూసమ్‌=రూపమును, సమాలోక్య=చూచి, వొనరాః=వావరులు, విద్రవిష్యన్తి=పారిపోగలరు. రామలక్ష శ్రణయోఃజ= రామలక్ష్మ ణులయొక్క, హృదయే చాసి=గుండెలు కూడ, ప్రస్ఫుటిష్యతః= బ్రద్దలైపోవును.

లాం వీ రూపమును చూడగానే వానరులు పొరిపోయెదరు. రామలక్ష్మణుల గుండెలు పగిలిపోవును. క్షే4 మూ. ఏవముక్త్వా మహాతేజాః కున్ఫుకర్ణం మహాబలమ్‌,

పునర్జాతమివాత్మానం మేనే రాక్షసపుంగవఒ కేర్‌

యుద్ధకాండము 815

ప్ర, అ. మహాతేజాజగొప్ప తేజస్సు గల, రాక్షపపుంగవః=రాక్షస(శ్రేష్టుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, కుమ్భకృర్ణమ్‌ = కుంభకర్దుల్ణి గూర్చి, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, ఉక్తాా=పలికి, ఆత్మానమ్‌=తనను, పునః=మరల, జాతమ్‌ ఇవ=పుట్టినవావిని వలె, మేనే=తలచెను.

తా గొప్ప తేజస్సు గల ఆ రావణుడు మహాబలశాలియైన కుంభకర్ణునితో ఇట్లు పలికి తాను మరల పుట్టినట్లు తలచెను. కేర్‌ మూ. కున్ఫుకర్ణబలాభిజ్ఞో జానంస్తప్య పరాక్రమమ్‌,

బభూవ ముదితో రాజా శశాజ్క ఇన నిర్మలః, 16

ప్ర అ కుమ్మకర్ణలా భిజుంాకుంభకర్డుని బలమును ఎరిగినవాడు, తస్యజ=వావి యొక్క, పరాక్రమ =పరార్థ్‌నుమును, జానన్‌ =తెలిసికొన్నవాడు అయిన, రాజా=రొజు, ముదితః=స షించినవాడై, శశాబ్కః -ఇవచవ=చండద్రుడు వలె, విర్మలః=నిర్మలుడుగా, బభూవవజ=ఆయెను,

తాం కుంభకర్ణుని బలపరాక్రమములు తెలిసిన అ రావణుడు నంతోషించుచు చంద్రుడు వలె ప్రసన్నుడై ఉండెను. 16 మూ, ఇత్యేవముక్తః సంహృష్టో నిర్ణగాము మహాబలః;

రాజ్ఞస్తు వచనం శ్రుత్వా యోద్దుముద్యుక్తవాంస్తదా. క

ప్ర అ. ఇల్యేవమ్‌=ఇట్టు, ఉక్తః=పలకబడిన, మహాబలః=గొప్పు బలము గల ఆ కుంభకర్ణుడు, సంహృష్ట=సంతో షించినవాడై, నిర్ణగామ=బయలుదే రెను. రాజ్జు=రాజుయొక్క, వచనమ నచనమును, శ్రుత్వా=వివి, తదా=అప్పుడు, యోద్భుమ్‌=యుద్ధముచేయుటకు, ఉద్యుక్తవాన్‌= ఉద్యమించెను.

తా మహాబలశాలియైన కుంభకర్ణుడు తన అన్న ఈ విధముగా పలుకగా సంతోషించి బయలుదేరెను. రాజు మాటలు విని అప్పుడు యుద్ధము చేయుటకు ఉద్యుక్తుడయ్యెను. 7 మూ. ఆదదే నిశితం శూలం వేగొచ్చత్రువిబర్షణః;

సర్వకాలాయసం దీప్తం తప్తకాఖృనభూషణమ్‌. 18

ప్ర ఆ. శత్రునిబర్షణః=శత్రుసంహారకు డైన కుంభకర్ణుడు, సర్వకాలాయ సమ్‌=పూర్తిగా ఇనుముతో చేయబడిన, దీస్తమ్‌=ప్రకాశించుచున్న, తప్తకొబ్బన భూషణమ్‌=పరిశుద్ధ్దమైన బంగారము అలంకారము. గల, నిశితమ్‌=వాడియైన, శూలమ్‌=శూలముము, వేగొల్‌ =వేగమువలన, ఆదదే=(గ్రహించెను.

తొ శత్రువివాశకుడైన. ఆ కుంభకర్ణుడు పూర్తిగా ఇనుముతో

816 శ్రీమద్రామాయణము తయారుచేయబడిన, ప్రజ్వలించుచున్న, శుద్ధమైన బంగారు అలంకారములు గల వాడియైన శూలమును ముగా గ్రహించెను. 18 మూ, ఇవ్దాశనిసనుప్రఖ్యం వజప్రతిమగౌరవమ్‌,

దేవదానవగన్తర్వయక్షపన్నగపూదవమ్‌. 10

రక్తమాల్యమహాధామ ప్వతశ్చ్పోద్గతపావకమ్‌,

ఆదాయ విపులం శూలం శత్రుశోణితరష్జోతమ్‌. 20

కుమ్భుకర్ణో మహాతేజా రావణం వాక్యమబ్రవీత్‌.

పం అ. మహాలేజాః=నగొపు తేజస్సు గల, కుమ్భకర్ణః= కుంభక

ల వ్ర స్ట త ర్లుడు, ఇన్టాశనిసమ(ప్రఖ్యమ్‌=ఇంద్రుని వజ్రాయుధముతో సమానమైన కాంతి గల, వజ్రప్రతిమగౌరవమ్‌=నజముతో సమానమైన బరువు గల, దేనదాననగ వ్టర్వయక్షపన్నగసూదనమ్‌= దేవతలను, దానవులను, గంధర్వులను, యక్టులను, పన్నగులను పీడించిన, రక్తమాల్యమహాధామ=ఎజ్జని మాలికలు గొప్ప తేజస్పూ గల, స్వతః=స్వతఃసిద్ధముగా, ఉద్గతపావకమ్‌=బయలుదేరుచున్న అన్ని గం, శరుశో శరర తమ్‌ =శరువుల రక్తముచేత రంజింపచేయబడిన, విపులమ్‌= పెద్ద దైన, _ శూలమ=శూలమును, ఆదాయ=గ్రహించి, రావణమ్‌ =రావణువిగూర్చి, వాక్యమ్‌=వాక్యమును, ఆట్రవీత్‌ =పలికెను.

తా గొప్ప తేజస్సు గల కుంభకర్ణుడు చాల పెద్దదైన శూలమును (గ్రహించి రావణునితో ఇట్లనెను. ఆ శూలము కొంతీ, బరువూ ఇంద్రుని వజము కాంతితోను, బరువుతోను సమముగా ఉండెను. అది అనేకపర్యాయములు దేవ = దానవ - గంధర్వ - యక్ష - పన్నగులను నశింపచేసెను. ఎట్జని మాలికలతో అలంకరించిన, గొప్ప తేజస్సు గల ఆ శూలమునుండి పహజముగావే మంటలు చెలరేగుచుండెను. అది శత్రువుల రక్తముచేత రంజింపబడి ఉండెను. 19, 20 మూ. గమిష్యామ్యహమేకాకీ తిష్ప్టత్విహ బలం మహత్‌, 21

అద్య తాన్‌ క్టుధితః క్రుర్గో భక్షయిష్యామి వానరాన్‌.

ప్ర అ. అహమ్‌=నేను, ఏకాకీ=ఒంటరిగొ, గమిష్యామి=వెళ్లైదను. మహత్‌ =గొప్పదైన, బలమ్‌= సైన్యము, ఇహజఇక్కడనే, తిషస్ప్టతు=ఉందుగాక క్పుధితః= ఆకలిగొన్న, క్రుద్ధః=కోపించిన వేను, అద్య= ఇప్పుడు, తొన్‌=ఆ, వానరాన్‌ =వానరులను, భక్షయిష్యామి=భక్షించెదను.

తా. ఈ పైన్యమంతా ఇక్కడనే ఉండుగాక. నే నొక్కడనే వెళ్లైదను. కోపించి ఆకలిగొవి యున్న వేను ఇప్పుడు ఆ వానరులను భక్షించెదను. 21

యుద్ధకాండము 817 మూ. కుమృకర్ణవచః శ్రుత్వా రావణో వాక్యమబ్రవీత్‌, 22

"పైవ్యెః పరివృతో గచ్చ శూలముద్గరపాణిభిః

ప్ర అ కుమ్మకర్ణవచన-కుంభకర్థుని వచనమును, _ శశ్రుత్వా=విని, రావణః=రావణుడు, వాక్యను=వాక్యమును, అట్రవీత్‌ =పలికెను. శూలముద్గరపా ణీభిః=శూలములు ముద్గరములు హస్తములందు గల, సైన్యెః= సైన్యములతో, పరివృతః=కూడినవాడవై, గచ్చవ=వెళ్లుము. లా

లాం కుంభకర్ణుని మాటలు విని రావణుడు ఇట్లు పలికెను “థశూలములు, ముద్గరములు ధరించిన "సైనికులతో కలిసీ వెళ్లుము". 22 మూ. వానరాహి మహాత్మానః శూరాః సువ్యవపాయినః, 23

ఏకాకినం ప్రముత్తం వా నమయేయుద్దశవైః క్షయమ్‌,

ప్ర అ. మహాత్మానః=పెద్ద శరీరము గల, శూరాః=శూరులైన సువ్యవసాయినః=మంచి. నిర్ణయము. గల, వానరాః=వానరులు, ఏకాకీనమ్‌= ఒంటరిగా ఉన్నా, ప్రమత్తం వా=ఏమరిపాటుతో ఉన్నా, దశవైః=దంతములచేత, క్రయమ్‌=వాశమును, నయన్తి=పాందించెదరు.

తా. పెద్ద దేహములు గలవారును, శూరులు, మంచి ప్రయత్నము చేయువారు ఆయిన _ వానరులు ఒంటరిగొ ఉన్నవానివైనా, ఏమరిపాటుతో ఉన్నవానివైనా దంతాలచేత కొరికి చంపివేయుదురు.” 23 మూ. తప్పాత్సరమదుర్దర్థు పైన పరివృతో ర 24

రక్ష మవాతం సర్వం (త్రుపక్తం విషూదయ,.

ప్ర అ. తస్మాత్‌=ఆ కారణమువలన, సైన్యెః= సైన్యములతో, పరి వృతః=కూడినవాడవై, పరమదుర్దర్షః=మిక్కిలి _ఎదిరింప్‌ శక్యము కొనివాడవై (వ్రజ=వెళ్లుము. రక్షసామ్‌=రాక్షసులకు, ఆహితమ్‌= హితము కొని, పర్వమ్‌=సమ స్తమైన, శత్రుపక్షమ్‌=శత్రుపక్షమును, విషూదయః=వశింపచేయుము

తా. “అందువలన సైన్యములతో కలిసి మిక్కిలి జయింపస శక్యము కానివాడనై. వెళ్లి రాక్షసులకు అపకారము చేయుచున్న శత్రుపక్త్షము నంతను నశింపచేయుములో 24 మూ. అథాపనాత్సముత్పత్య ప్రజం మణీకృతాన్తరామ్‌, 25

ఆబబన్హ మహాతేజాః కుమృకర్ణస్య రావణః,

ఇ చలి

ప్ర, అ. ఆథ=ఆటుపిమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, రావణఃజరావ

ణుడు, ఆసనాత్‌=ఆసనమునుండి, సముత్పత్య=లొందరగా లేచి, మణీకృతొన్త

818 శ్రీమద్రామాయణము రామ్‌=మాణీక్యములచేత చేయబడిన మధ్యభి-గములు గల, ప్రజమ్‌=మాలను, కుమృకృర్థస్య=కుంభకర్ణునకు, ఆబబన్ధ=క ప్పైను.

తా. పిమ్మట మహాతేజుశాలియైన రావణుడు ఆసనమునుండి లేవీ మధ్య మధ్య మణులు కట్టిన మాలను కుంభకర్ణువకు కట్టెను. లర్‌ మూ, అజ్జదాన్యజ్లురీ వేష్టాన్వరాశ్యాభరణాని చ, 26

హారఆ చ శశిసంకాశమాబబనవ మహాత్మవ౬

ప్ర, అ. అజ్గదాని=బాహుపురులను, అబ్లులీవేష్టాన్‌ =ఉంగరములను, వరాణి=గ్రష్టమురైన, ఆభరణాని చ=ఆభరణములను, శశిసంకాశమ్‌=చంద్రు నితో పమానమైన, హారం చ=హారమును, మహాలత్మనః=ఆ మహాత్మునకు, ఆబబన్త=క టను,

[న లు

తా. మహాత్ముడైన కుంభకర్ణునకు బాహుపురులను, ఉంగరములను, (శ్రేస్టములైన ఆలంకారములను, చంద్రుని వంటి హారమును కష్టైను. 26 మూ. దివ్యావిచ సుగన్టీవి నూల్యదానూని రావణః లౌ

గౌత్రేషు సజ్జయామాస శ్రోత్రయోశ్చాస్య కుణ్ణలే.

ప్ర అ. రావణః=రావణుడు, ఆస్య=వీవియొక్క, గాత్రేషు=ఆఅవయవ ములయందు, దివ్యాని=(శ్రేష్టములైన, సుగస్రీని=జమంచి సువాసన గల, మాల్య దామాని=మాలలను, శ్రోత్రయోః=చెవులయందు, కుణ్ణలే చ=కుండలములను, పజ్ఞయామాస=కూ ర్చెను, న!

తా. రావణుడు ఆతని అవయవములయందు దివ్యములు, మంచి సువాసన గలవి అయిన పుష్పమాలలను, చెవులకు కుండలములను కట్టించెను, మూ. కాఖ్బవాజ్గద కేయూరనిష్కాభరణభూ షితః 28

కున్భుకల్ళో బృహత్కర్థః నుహుతో ౬ఒగ్నిరివాబభౌ,

ప్ర ఆ. కాఖ్బనాజ్ఞద కేయూరనిష్కాభరణభూ షితః= బంగారు అంగ దములచేత, క్రేయూరములచేత, వక్షఃస్థలాభరణముచేత ఇతరాలంకారములచేత అలంకరింపబడిన, బృహత్కర్థః= పెద్ద చెవులు గల, కుమ్భక్కర్ణః= కుంభకర్ణుడు, సుహుతః= బాగా హోసుముచేయబడిీవ, అన్నిరివ=అగ్ని వలె, ఆబభౌజ(ప్రకాశించెను.

తా బంగారు అంగదములు, కేయూరములు, వక్షఃస్థలాలంకారము మొదలైన అలంకారములచేత ఆలంకరించబడి, పెద్ద చెవులు గల ఆ కుంభకర్ణుడు బాగుగా హోమముచేసిన అగ్నివలె ప్రకాశించెను. 28

యుద్ధకాండము 810 మూ. శ్రోణీసూల్రేణ మహతా మేచకేన విరాజతా, 20

అమృతోత్సాదనే నర్గో భుజక్షేనేవ మన్లరః,

ప్ర ఆ. మహతా= పెద్దదైన, మేచక్రేన=నల్లని, విరాజతా= ప్రకాశించు చున్న, శ్రోణీసూలేణ=నడుమునకు కట్టిన త్రాడుతో, అమృతోత్సాద నే= అమ్చతమును పుట్టించు సమయమునందు, భుజంగీన=పర్పముచేత, నద్ధః=కట్టబడిన, మన్షరః ఇవ=మందరపర్వతము వలె ఉండెను,

తా, ప్రకాశించుచున్న నల్లని సెద్ద నడుము త్రాడులో ఆతడు అమృతమును పుట్టించు సమయమునందు వాసుకీచేత కట్టబడిన మందరపర్వతము వలి ఉండెను. 20 మూ ప కాఖ్యనం భారసహం వివాతం

విద్యుత్స్రభం దీప్తమినాత్మభాపా,

ఆబధ్యమావః కవచం రరాజ

సంధ్యాభ్రసంవీత ఇవాగ్రిరాజః 30

ప్ర. అ. కాళ్వనమ్‌=బంగారము. వికారమైన, భారసహమ్‌=భారమును వహించు, నివాతమ్‌=శస్త్రములచేత భేదింప శక్యము కాని, విద్యుత్స్రభమ్‌= మెరుపు వంటి కాంతి గల, ఆత్మలేజసా=తన తేజస్పుచేత, దీప్తమిన=ప్రజ్వలించుచున్నది వలె ఉన్న, కవచమ్‌=కవచమును, ఆబధ్యమానః=కట్లుకొనుచువు, సః=ఆతడు, పం

ల ధ్య పై రే ధ్యా

(భ్రసంవీతః= సంధ్యాకాల మేఘములచేత ఆవరింపబడిన, ఆద్రిరాజః ఇవవపర్వతరాజు వలె, రరాజ= ప్రకాశించెను.

తా. ఆతడు బంగారు కవచమును ధరించెను. అది శస్త్రప్రహారముల భారమును సపహించేదిగాను, శస్త్రములకు అభేద్యముగాను ఉండెను. మెరుపుల వంటి కాంతితో తన తేజస్సుచేత మండుచున్నదా అన్నట్లు ఉండెను. అట్టి కవచమును ధరించుటచే ఆతడు చుట్టూ సంధ్యాకాలమేఘములు అలముకొన్న పర్వతరాజువలె ప్రకాశించెను. గ్‌ మూ, పర్వాభరణసర్వాజ్లః శూలపాణీః స రాక్షసః;

త్రివిక్రముకృతోత్సాహో వారాయణ ఇవాబభౌ, ౩1

ప్ర అ. సర్వాభరణ సర్వాబ్గః= సమస్త ఆలంకారములు సకల అవయ వములయందూ గల, శూలపొాణిః=శూలము హస్తమునందు గల, సః=ఆ, రాక్షసః=రాక్షసుడు, త్రివిక్రమకృతోత్సాహః=మూడు పొదన్యాసములకై చేయబడిన ఉత్సాహము గల, నారాయణః ఇవ=నారాయణుడు వలె, ఆబభౌ=ప్రకొశించెను.

తాం అన్ని అవయనములకు అన్ని అలంకారములూ అలంకరించుకొని

820 శ్రీమద్రానూయణము శూలమును హస్తమునందు ధరించిన ఆ కుంభకర్ణుడు మూడు అడుగులు వేయుటకు ఉత్సాహము చూపుచున్న నారాయణుడు వఠె ప్రకాశించెను. 31 మూ. భ్రాతరం పంపరిష్వజ్య కృత్వా చాపి ప్రదక్షిణమ్‌,

ప్రణమ్య తరసా తస్మై ప్రతస్టే స మహాబలః. 2

ప్ర అ మహాబలః=గొప్ప బలము గల, సః=అతడు, (భాతరమ్‌=సోద రుళ్లీ, పంపరిష్వజ్య=కౌగలించుకొని, ప్రదక్షిణమ్‌ = ప్రదక్షిణము, కృత్వా చాపీ=చేస,

న! వ్‌ క!

త స్మెజఆతనికి, శిరసా=శిరస్సుతో, ప్రణమ్య=నమస్కరించి, ప్రత స్టే-ప్రయాణనూ యెమ్‌.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ కుంభకర్ణుడు సోదరుని కౌగలించుకొని, ప్రదక్షిణము చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించి బయలుదేరెను. 382 మూ. విష్పతన్తం మహాకాయం మహానాదం మహాబలమ్‌,

తమాశీర్భిః ప్రశస్తాభిః ప్రషయామాస రావణః 33

ప్ర, అ, విష్పతన్నమ్‌=బయలుదేరుచున్న, మహావాదమ్‌=గొప్ప ధ్వని గల, మహాకాయమ్‌=గొప్ప శరీరము గల, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, తమ్‌=ఆత నిని, కుమృకర్ణః=కుంభకర్డుడు, ప్రశస్తాభిః=ప్రశస్తములైన, ఆీర్భిః=ఆశీర్యాదములలో, (పేషయామోప్‌=పం పెను

లొ. గొప్ప ధ్వని చేయుచు బయలుడేరి వెళ్లుచున్న, మహాబల శాలియైన, పెద శరీరము గల కుంభకర్లుణి రావణుడు ఆశీర్వదించి పంపెను.

పూ య! శంతి

మూ. _శజ్ఞదున్దుభినిర్జోపైః సైన్యెశ్చాపి వరాయుధైః,

తం గజైశ్చ తురంగైైశ్చ స్యాన్తవైశ్ళామ్చుదస్వవైః ప్ర4

అనుజగ్ముర్మహాత్మానో రథినో రథివాం వరమ్‌.

ప్ర_ అ. మహాత్మానణగొప్ప బుద్ది గల, రథినః=రథికులు, రథినామ్‌=రథి కులలో, వరమ్‌=(శ్రేష్టుడైన, తమ్‌= ఆతనిని, శజ్ఞదున్దుభినిర్థో షైః=శంఖములయొక్క దుందుభులయొక్క _ధ్వనులచేతను, వరాయుధైైఃజశ్రేస్టమైన ఆయుధములు గల్క సైన్యెః చజ=సైన్యములతోను, గజైశ్చ=ఏనుగులతోను, తురంగైశ్చజగుజ్దము లతోను, 'అమ్బుదస్వనైః=మేఘములవంటి. ధ్వని గల, స్యన్తవైశ్చ=రథములతోను, అనుజగ్ముః=అనుసరించి వెళ్లిరి.

లా. గొప్ప బుద్ధి గల రథికులు రథికులలో (శ్రేష్టడైన ఆ కుంభకర్ణుణ్ణి శంఖముల _ దుందుభుల ధ్వనులతోను. (శ్రేస్పమైన ఆయుధములు గల సైన్యములతోను, ఏనుగులతోను, గుజ్జములతోను, మేఘములవంటే ధ్వనిగల రథములతోను అనుసరించి వెళ్లిరి. వశ

యుద్ధకొండము 821 మూ, పర్పెరుష్‌టైః ఖరైశ్ళెవ సింహద్విపమృగద్విజైః

అనుజగ్ముశ్చ తం ఘోరం కుమృక్యర్ణం మహాబలమ్‌. తర్‌

ప్ర అ, ఘోరమ్‌=భయంకరుడు, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము కల వాడూ ఆయిన, తమ్‌=ఆ, కుమృకర్ణమ్‌ = కుంభకర్దుణ్లీ, పర్పెః= సర్పములచేతను, ఉష టైః=ఒం బెల చేతను, ఖరైశ్చెవ=గాడిదలచేతను, పీంహ మృగద్విజైః= సింహ ములచేతను ఏనుగులచేతను మృిగములచేతను పక్టులచేతను, అనుజగ్ముః=అను సరించి వెళ్లిరి.

తా ఆ రాక్షసులు మహాబలశాలియైన భయంకరుడైన ఆ కుంభకర్ణుణ్ణీ అనుసరించి పర్పములు, ఒంటెలు, గొడిదలు, పింహములు ఏనుగులు, లేట్లే పక్టులు ఎక్కి వెళ్లిరి. తెర మూ ప పుష్పవర్తెరవకీర్యమాణో

ధృతాతప(త్రో శితకూలపాణిం

మదోత్కటః శోణితగన్తమత్తో

వినిర్యయొ దానవదేవశత్రుణ 36

ప్ర. అ. ధృతాతపత్రః=ధరించబడిన ఛత్రము కలవాడు, కితశూలపాణీః= వాడియైన శూలము హస్తమునందు కలవాడు, మదోత్కటః=మదముచేత తీవ్రముగా ఉన్నవాడు, శోణితగన్హమత్తః=రక్తపు వాసనచేత మదించినవాడు, దానవదేవశత్రుః= దానవులకు దేవతలకు శత్రువూ అయిన, సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, పుష్పవరైః= పుష్ప్రవర్షములచేత, అవకీర్యమాణః=చల్లబడుచు, వినిర్భ్యయౌ=బయలుదేరెను.

తా. దానవులకు దేవతలకు శత్రువైన ఆ కుంభకర్ణుడు వాడియైన శూలమును హస్తమునందు. ధరించి వెళ్లుచుండగా ఆతని శిరస్సుపై ఛత్రము పట్టిరి. పుష్పవర్షము కురిసించుచుండిరి. మదముచేత సహజముగానే తీవ్రముగా ఉండు ఆతడు రక్తగంధముచే మదించి ఉండెను, 36 మూ. పదాతయశ్చ బహవో మహాపారా మహాబలాః,

అన్వయూ రాక్షసా భీమా భీమాక్షాః శస్త్రపాణయ: 37

ప్ర అ. మహాసారాః=గొప్ప సారము గలవారు, మహాబలాః=గొప్ప బలము. గలవారు, భీమాః=భయంకరులు, భీమాక్షాః=భయంకరములైన నేత్ర ములు గలవారు, శస్త్రపాణయః=ఆయుధములు హస్తములందు. గలవారు అయిన, బహవః=చాలనుంది, శాక్షసాః=రాక్షసులు, పదాతయః=కాలిబటులై, అన్నయుః=అనుసరించి. వెళ్లిరి.

తా గొప్ప సారమూ బలమూ గల భయంకరులైన, భయమును

822 శ్రీమద్రామాయణము కల్గించు. నేత్రములు గల _ చాలమంది రాక్షసులు ఆయుధములు ధరించి కాలినడకతో ఆతనిని అనుసరించి వెళ్లిరి. ల! మూ. రక్తాక్తాః సుమహాకాయా నీలాళ్టునచయోపమాః

శూలానుద్యమ్య ఖడ్డాంశ్చ విశితాంశ్చ పరశ్వధాన్‌. 38

భిన్లిపాలాంశ్చ పరిఘాన్‌ గదాశ్చ ముసలాని చ,

తాలస్కన్లాంశ్చ విపులాన్‌ కేపణీయాన్‌ దురాసదాన్‌. 389

ధి ల

ప, అం రక్తాక్షాః=ఎట్టని కళ్లు గలవారు, సుమహాకాయాః=చాల సెద్ద శకీయుటు కలవారు, నీలా నచయోపమాణానల్లని కాటుకరాసుల వంటి వారు అయిన రాక్షసులు, శూలాన =శూలములవు, ఖడ్గాంశ్చ=ఖడ్గములను, విశి తాన్‌=వాడియైన, పరశ్వధాన్‌ =గండ్రగొడ్డళ్లను, భిన్హిపాలాంశ్చ=భిందిపాలములను, పరిఘాన్‌=పరిఘలను, గదాశ్చ=గదలను, ముసలావి చ=రోకళ్లను, శ్రేపణీ యాన్‌=విసరవలసిన, దురాసదాన్‌ =ఎదిరింప శక్యము కావి, విపులాన్‌ =విశాలములైన, తాలస్కన్థాంశ్చ=తొటిచెట్ల మానులను,ఉద్యమ్య=ఎత్తి, (ఆతనిని అనుసరించి వెళ్లిరి),

తా. ఎట్టని కళ్లు, చాల పెద్దవైన దేహములు గల, నల్లని కొటుక గుట్టల వంటి ఆకారములు గల రాక్షసులు శూలములు, ఖడ్గములు, వాడియైన గండ్రగొడ్డళ్లు, భిందిపాలములు, పరిఘలు, గదలు, రోకళ్లు, దూరమునుండి విసరదగిన ఎదిరింప శక్యము కొని పెద్ద తాటిచెట్ల మానులు (గ్రహించి ఆతనిని అనుసరించి వెళ్లిరి. 38, 89 మూ. అథాన్యద్వపురాదాయ దారుణం ఘోరదర్శనమ్‌,

నిస్పపాత మహాతేజాః కుమ్భకర్ణో మహాబలః. శ

ధనుఃశతపరీణాహః స షటృతసముచ్చిఈః,

రౌద్రః శకటచక్రాక్షో మహాపర్వతసంనిభః. క్ట!

ప్ర ఆం ఆథ=అటు పీమ్మట, మహాతేజాః=గొప్ప తేజస్సు గల, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, సః కుమృకర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, దారుణమ్‌=దారు ణమైన, ఘోరదర్శనమ్‌ =భయంకరమైన దర్శనము గల, అన్యత్‌ =మరియొక, వపుః=శరీరమును, ఆదాయ=గ్రహించి, ధనఃశతపరీణాహః=నూరు. ధనస్సుల చుట్టుకొలతకలవాడై, షటతసముచ్చితఈః=ఆరు. వందల ధనస్సులు ఎత్తెనవాడై శకటచక్రాక్షః=బండి చక్రముల వంటి సత్రములు గలవాడై మహాపర్వతసంనిభీ॥=మహా పర్వతముతో సమానుడై, రౌద్రఃజభయంకరుడై, నిష్పపాత=బయలుదే రెను.

తా. గొప్ప తేజస్సు గల మహాబలశాలియైన ఆ కుంభకర్ణుడు చూచుటకు భయంకరము, దొారుణమూ అయిన మరొక శరీరమును ధరించి

యుద్ధకాండము 823 బయలుదేరెను, ఆతని శరీరము చుట్టుకొలత నూరు ధనస్సులు (రెండు వందల గజములు), ఎత్తు ఆరు వందల ధనస్సులు ఉండెను. బండిచక్రమువంటి నేత్రములతో భయంకరుడైన ఆతడు మహాపర్వతము వలె ఉండెను, 40, 41 మూ. పంనిపత్య చ రక్షాంసి ద్యశైలోపమో మహాన్‌,

కున్ఫుకర్ణో మహావక్త్యః ప్రహసన్నిదమబ్రవీత్‌. శ2

ప్ర, ఆ. దగ్ధశైలోపమః=కాల్బబడిన పర్వతముతో సమానుడు, మహాన్‌ =చాల పెద్ద శరీరము. గలవాడు, మహానక్తః=గొప్ప నోరు గలవాడు అయిన, కుమ్భక్తర్ణః=కుంభకర్ణుడు, రక్షాంసి=రాక్షపులను, పంవిపత్య=పమీపించి, ప్రహ పన్‌ =నవ్వుచు, అటవీత్‌ ఇపలికెను.

తా. సెద్ద దేహము, విశాలమైన ముఖము గలిగి కొాల్చినపర్వతము వలె ఉన్న కుంభకర్ణుడు రాక్షసులను సమీపించి, నవ్వుచు ఇట్లు పలికెను, మూ, అద్య వానరముఖ్యానాం తాని యూథాని భాగశః,

నిర్ణ బాష్యామి సంక్రుద్దః పతజ్ఞానివ పావకః, త్త

ప. అ. అద్వ=ఇపుడు, సం(కుద్దః=కోపించిన వేను, వానరము

(& ద్య=ఇప్పుడు, సంకక్రుద్ధ ఖ్యౌ నామ్‌=వానర్యశ్రేష్టులయొక్క, తాని=ఆ, యూథాని=గుంపులను, భాగశః=భాగముల ప్రకారము, పావకః=అగ్లి, పతజ్గానివ=మిడతలను వలె, నిర్దహిష్యామి=కాల్చెదను,

తా. కోపించిన నేను ఇప్పుడు, అగ్ని మిడతలను వలె, వానర(శ్రేష్టుల గుంపులను భాగములుగా చేసి కాల్పివేసెదను. త్రి మూ. వాపరాధ్యన్తి మే కామం వానరా వనచారిణః

జాతిరస్మద్విధానాం పా పురోద్యానవిభూషణమ్‌, త్త

ప్ర అ. వనచారిణణ=వనమునందు సంచరించు, వానరాః=వానరులు, మే=నాకు, నాపరాధ్యన్తి కామమ్‌=ఏ మాత్రము అపరాధము చేయుటలేదు. సా జాతిః=ఆ వానరజాతి, అస్మద్విధానామ్‌=మనవంటివారియొక్క పురోద్యానవిభూ షణమ్‌=పురమువందలి ఉద్యానములకు అలంకారము.

తా. వనములో సంచరించే వానరులు నిజానికి నాకేమీ అపరాధము చేయలేదు. ఆ వానరజాతి మనవంటి వాళ్ల పురములోని ఉద్యానములకు అలంకారము, వ! మూ. పురరోధస్య మూలం తు రాఘవః సహలక్ష్మణః,

హతే తస్మిన్‌ హతం సర్వం తం వధిష్యామి పంయుగే. 45

ప్ర అ. సహలక్ష్మణఃలక్ష శ్రైజునితో కూడిన, రాఘవః=రాముడు,

824 శ్రీమద్రామాయణము పురరోధస్య=పట్టణమును ముట్టడించుటకు, మూలమ్‌=కారణము, తస్మిన్‌=ఆ రాముడు, హజీ=చంపబడినవాడగుచుండగా, సర్వమ్‌ =అంతా, హతమ్‌=చంపబడి నది. సంయుగే=యుద్ధమునందు, తమ్‌=ఆ రాముళ్లి, నధిష్యామి=చంపగలను,

తా. ఈ పట్టణమును ముట్టడించుటకు లక్ష్మణసహితుడైన రాముడే మూలకారణము. ఆతనిని చంపినచో అందరివీ చంపిన ట్ట, అందుచేత ఆతనిని చంపెదను. ఉర్‌

శః అ అరి అలి ణ్‌ మూ. ఏవం తప్య బువాణప్య కుమృకర్థస్య రాక్షపాః,

వాదం చక్రుర్మహాఘోరం కమ్పయన్త ఇవార్థవమ్‌. 46

ప్ర అ. తస్య కుమృక్తర్ణస్య=ఆ కుంభకర్ణుడు, ఏవమ్‌ =ఇట్టు, (బ్రువా ణస్య=పలుకుచుండగా, రాక్షసాః=రాక్షసులు, అర్థవమ్‌=సముద్రమును, కమ్ప్బయన్తః ఇవ=కం సింపచేయుచున్నవారు. వలె, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, నాదమ్‌=ర్వనిని, చక్రుః=చే సిరి.

శా ఆ కుంభకర్ణు డిట్లు పలుకుచుండగా రాక్షసులు సముద్రమును కంపింపచేయుచున్నారా అన్నట్టు భయంకరమైన ధ్వని చేసిరి. 46 మూ. తస్య నిష్పతతస్తూర్ణం కుమ్ఫకర్ణస్య ధీమతః,

బభూవుర్జోరరూపాణ్‌ నిమిత్తాని సమన్తతః. త

ప్ర, అ, ధీముతః=బుద్ధిమంతుడైన, తస్య కుమృకర్ణస్య=ఆ కుంభకర్ణుడు, త్తూర్ణమ్‌=శీఘ్రముగా, నిష్ట తతః=బయలుదేరుచుండగొ, సమన్తతః=ఆంతటా, ఘోరరూపాణి=మిక్కిలి ఘోరమైన నిమిత్తాని=శకునములు, బభూవృుః=అయినవి.

తొ. బుద్ధిమంతురైన కుంభకర్ణుడు బయలుదేరుచున్నప్పుడు చాల భయంకరములైన దుఃశకునములు కనబడినవి. త మూ. ఉల్కాశనియుతా మేఘా బభూవుర్లర్హభారుణాః;

సపాగరవనా చైవ వసుధా సమకమ్పత, తరి

ప్ర- అ. ఉల్కాశనియుతాః=కొరవులతోను పిడుగులతోను కూడిన, గర్హభా రుణాః=గాడిదవలె బూడిద రంగు గల, మేఘాః= మేఘములు, బభూవుః= ఏర్పడినవి. ససాగరవనా=సముద్రముతోను ఆడవృలతోను కూడిన, వసుధా చ=భూమి కూడ, సమకమ్పత =కంపించెను.

తా. ఉల్కలతోను, పిడుగులతోను కూడిన గాడిద రంగు మేఘములు ఏర్పడినవి. సముద్రముతోను, అరణ్యములతోను సహా భూమి కంపించినది.

యుద్ధకాండము 825 మూ, ఘోరరూపాః శివా వేదుః సజ్వాలకబలైర్ముైః

మణ్ఞలాన్యపసవ్యాని బబన్టుళ్చ విహంగమాః, త్తి

ప్ర అ. ఘోరరూపొః=ఘోరమైన రూపము గల, శివాః=నక్కలు, పజ్వా లకబలైః=జ్యూలా పిండములతో కూడిన, ముళైః=ముఖములతో, వేదుః=ఆరచినవీ. విహంగమాః=పక్టులు, ఆపసవ్యాని=ఆపసవ్యములైన, మండలాని=మండలములను, బబన్నుః=కట్లినవి.

చా లు

తా. భయంకరములైన రూపములు గల నక్కలు నిప్పు ముద్దలతో కూడిన వోళ్లతో అఆరచినవి. పక్సులు అపసవ్యముగా మండలాకారమున తిరిగినవి. మూ. విప్పపాత చ గృర్రోాఒప్య శూలే వై పథి గద్భ్చతః,

ప్రాస్ఫురన్న్మయనం చాప్య పవ్యో బాహురకన్చుత. ర్‌0

ప్ర అం పథి=మార్గమునందు, గచ్చతఃణవెళ్లుచున్న, ఆస్య= ఈ కుంభకర్ణునియొక్క, శూలే=శూలమునందు, గృధ్రః=గ్రద్ద్య నిష్పపాప=వాలెను. అస్య=వీనియొక్క, నయనమ్‌=నేత్రము, ప్రాస్ఫురత్‌ =అదిరెను. సవ్యః=ఎడమదైన, బాహుః=బాహువు, అకమ్పత=కం పించెను.

తా. మార్గమునందు నడచి వెళ్లుచున్న ఆతని శూలముమీద (గ్రద్ద వాలెను. ఆతని ఎడమకన్ను, చెయ్యో అదరిను, ర్‌0 మూ. విష్పపాత తదా చోల్కా జ్వలన్తీ భీమనిఃస్వనా,

ఆదిత్యో నిష్ప్రభశ్చాసీన్న వాతి చ సుఖభో౬నిలః 5్‌1

ప్ర అ. తదా=లప్పుడు, జ్వలన్తీ=మండుచున్న, భీమనిఃస్వనాజు భయంకరమైన ధ్వని గల, ఉల్కా=ఉల్క(అన్ని పిండము, నిష్పపాత=పడెను. ఆదిత్యః చ=సూర్యుడు కూడ, నిష్ప్రుభః=కాంతివిహీనుడు, ఆసీత్‌ =ఆయెను. అనిలః=వాయువు, సుఖః=సుఖకరముగా, న వాతి చ=వీచుటలేదు,

తా. అప్పుదు భయంకరమైన ధ్వనితో మండుచున్న ఉల్క పడెను. సూర్యుడు కాంతివిహీను డయ్యెను. వాయువు సుఖముగా వీచుటలేదు. 51 మూ. అచిన్త్యయన్‌ మహోత్ప్సాతానుదితాన్‌ రోమహర్షణాన్‌,

నిర్యయౌ కుమృక్షర్ణస్తు కృతాన్తబలచోదితః. ర్‌2

ప్ర అ. కుమ్భకర్ణ తు=కుంభకర్ణుడైతే, ఉదితాన్‌=పుట్టీిన రోమ హర్షణాన్‌=రోమాంచము.. కలిగించు, మహా"త్చాతాన్‌ =గొప్ప ఉత్పాతములను (దుళ్ళకునములను), ఆచిన్తయన్‌= లెక్కచేయనివాడై, కృతాన్తబలచోదితః= దైవబల ముచేత (పేరేపింపబడినవాడైై నిర్యయౌ=బయల్వెడలెను.

826 శ్రీమద్రామాయణము

తా. కుంభకర్ణుడుమూత్రము రోనూంచజనకములైన కనబడుచున్న ఆ దుఃశకునములను లెక్కచేయక దైవబలముచేత (పేరేపింపబడినవాడై బయలుదేరెను. ర్‌2ి మూ. స లజ్ఞయిత్వా ప్రాకారం పద్భ్యాం పర్వతసంనిభః;

దదర్శాభ్రఘన ప్రఖ్యం వానరానీకనుద్భుతమ్‌. ర్‌3

ప్ర అ. పర్వతసంనిభః=పర్వతముతో సమానుడైన, పః=అళడు, పద్భ్యామ్‌=పాదములచేత, ప్రాకారమ్‌=ప్రాకారమును, లజయిత్వా=దాటి, అభ్ర ఘనప్రఖ్యమ్‌= మేఘముల గుంపుతో సమానమైన, ఆద్భుతమ్‌ = ఆశ్చర్యకరమైన, వానరానీకమ్‌=వానర పేనను, దదర్శ=చూచెమ.

లా. పర్థతముతో సమానుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు పాదాలచేతనే (ప్రాకారమును దాటి చుఘముల గుంపు వలె ఉన్న ఆశ్చర్యకరమైన వానర పేనను చూచెను. 53 మూ. తే దృష్ట్వా రాక్షస్రేష్టం వానరాః పర్వతోసమమ్‌,

వాయుమన్నా ఇన ఘనా యయుః సర్వా దిశస్తదా. ర్‌డీ

ప్ర అ. తే వానరాః=ఆ వానరులు, పర్వతోపమమ్‌ =పర్వతముతో వమానమైన, రాక్షసశ్రేష్టమ్‌=రాక్షసులలో (శ్రేష్టుడైన కుంభకర్డుణ్లి, దృష్ట్వా=చూచి, తదా=అప్పుడు, వొయుమేన్నాః పాయువుడీత ఎగురగొట్టబడీన, ఘనాః ఇవ= మేఘ ములు వలె, పర్వాః=సమస్త మైన, దిశః=దిక్కులను గూర్చి, యయుః= వెళ్లిరి

శా. పర్వతమువలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుణ్తీ చూడగానే ఆ నానరులు గౌలిచేత ఎగరగొట్టబడిన మేఘముల వలె అన్ని దిక్కులకు పారిపోయిరి. 54 మూ. తద్వానరానీకమతిపప్రచణ్ఞం

దిశో ద్రవద్భిన్నమివాభ్రజాలమ్‌, "

స్‌ కుమృకర్ణః సమవేక్ష శ్‌ హర్తా

న్నవాద "భూయో ఘనవ్‌ద్దనాభిః, ర్‌5్‌

ప్ర అ. భిన్నమ్‌=చెదరగొట్టబడిన, అభ్రజాలమ్‌ ఇవ=మేఘసముదా యము. వలె దిశు=దిక్కులను గూర్చి, (ద్రవత్‌ =పరు గెత్తుచున్న, ఆతిప్రచణ్ణమ్‌= " చాల తీవ్రమైన తత్‌ వానరానీకము=ఆ వానర పైన్యమును, సమవేక్ష్య=చూచి, ఘనాభః= మేఘమువంటి కాంతి గల, పః కుమ్భకర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, హర్షాల్‌ =పంతో షమువలన, ఘనవత్‌ =మేఘమువలె, భూయః=మాటిమాటికి, ననాద=ర్వనిచే పెను.

తా. మేఘము. వలె నల్లవి ఆకారముగల ఆ కుంభకర్ణుడు చెదరగొట్టబడిన మేఘసముదాయము వలె దిక్కులకు పారిపోవుచున్న, చాల

యుద్ధకాండము 827 భయంకరమైన ఆ వానర సైన్యమును చూచి, మేఘము వలె బిగ్గరగా గర్హించెను. మూ. చ్చే తస్య ఘోరం నినదం నిశమ్య

యథా నినాదం దివి వారిదస్య

"పేతుర్రరణ్యాం బహవః ప్లవంగా

నికృత్తమూలా ఇన శాలవృక్షాః ర్‌6

ప్ర అ. దివి=ఆకాశమునందు, వారిదస్య=మేఘముయొక్క, వివాదం యథా=ధ్వనివలె ఉన్న, తస్య=వానియొక్క, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, నిన దమ్‌=ధ్వనిని, నిశమ్య=విని, లే=ఆ, బహవః=చాలమంది, ప్లవంగాః=వానరులు, వికృత్తమూలాః=భేదించబడిన మొదళ్లు గల, శాలవృక్షాః ఇవ=శాలవృక్తములు వలె ధరణ్యామ్‌=నేలమీద, "పేతుః=పడిరి.

తా. ఆకాశమునందున్న మేఘముల ధ్వని వలె ఉన్న భయంకరమైన ఆతవి ధ్వనిని విని చాలమంది వానరులు మొదళ్లు నరికిన మద్దిచెట్ల వలె వేలమీద కూలిరి. 56 మూ. విపులపరిఘవాన్‌ స కుమ్భకర్ణో

రిపునవిధవాయ వినిఃస్పతో మహాత్మా,

కపిగణభయమాదదత్సుభీమం

ప్రభురివ కింకరదణ్ణవాన్‌ యుగాొవ్తే. ర5్‌7

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్తే పజ్బషష్టితమః పర్గః

ప్ర. అ. విపులపరిఘవాన్‌=పెద్ద పరిఘ గల, రిపునిధనాయ=శత్రు సంహారముకొరక్షు, _ వినిఃస్పతఃజబయలుదేరిన, మహాత్మా=మహాత్ముడైన, ఏ కుమ్భకర్థః=ఆ కుంభకర్ణుడు, యుగాన్తే=ప్రలయకాలమునందు, కీంకరదణ్ణవాన్‌' =కీంక రుడైన దండము గల, ప్రభురివ=యముడు వలె, సుభీమమ్‌=చాల భయంకరమైన, కపిగణభయమ్‌=క పిసముదాయమునకు భయమును, ఆదదత్‌=ఇచ్చెను.

తా. పెద్ద పరిఘ ధరించి శత్రువినాశము చేయుటకై బయలుదేరిన మహాత్ముడైన ఆ కుంభకర్ణుడు ప్రళభయకాలమునందు దండమును కీంకరునిగా చేసికొవి వచ్చిన యముడు వలె కపిపైన్యమునకు భయంకరమైన భయమును కలిగించెను.

వి. శూలము ధరించి వచ్చినట్లు ఇంతనరకూ చెప్పి ఇక్కడ పరిఘ ధరించినా డని చెప్పబడినది, “కింకరదణ్ణనాన్‌” “భయంకరమైన భయము” ఇత్యాదులు సరిగా లేవు. చివరి శ్లోకములు మూడూ ్రాచ్యప్రతిలో లేవు.

“బాలానందినిో ఆను (శ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్రకాండలో ఆరువదివదన నల్ల నమాస్తము,

ఆ్య క జ్య మః సరః అథ షట్ల ప్రత ప్‌ర్గ

గకుంభకర్లుణ్లి చూచి పొరిపోవుచున్లు వానరులకు దైర్వము చెన్సీ అంగ దుడు యుద్రమునతక్రై (పోత్సవొంచుట, కుంభకర్లుడు వానరులను నంహరించుట మరల అంగదుడు వాళ్లను. వెనుకకు మరల్చుట] మూ. ప లబ్బయిత్వా ప్రాకారం గిరకూటోపమో మహాన్‌,

నిర్యయౌొ నగరాత్హూర్థం కుమ్భకర్ణో మహాబలః |

ప్ర అ. గిరికూటోపమః=పర్వతశి ఖరముతో సమానుడు, మహాన్‌ = పెద్ద శరీరప్రమాణము కలవాడు, మహాబలః=గొప్ప బలము కలవాడు అయిన, షః కుమ్భక్మర్థః= ఆ కుంభకర్ణుడు, (ప్రాకారమ్‌=ప్రాకారమును, లబ్షయిత్వా=దాటి, తూర్ణమ్‌= శీఘ్రముగా, నగరాత్‌ =నగరమునుండి, విర్యయౌ=బయల్వెడలెను.

తా. పర్వతశిఖరము వలె పెద్దదైన శరీరము గల నుహాబలనంతురైన ఆ కుంభకర్ణుడు ప్రాకారమును లంఘించి శీఘ్రముగా నగరమునుండి బయలుదేరెను. మూ, నవాద చ మహానాదం సముద్రమభినాదయన్‌,

విజయన్నిన నిర్హాతాన్విధమన్నివ పర్వతాన్‌. ౭

ప్ర అ. నిర్దాతాన్‌= పీదుగులను, విజయన్నివ=జయించుచున్నవాడు వలె, పర్వతాన్‌ వపర్వతములము, _ విధమన్‌ ఇవ=ఎగరగొట్టుచున్నవాడు. వలె మహానాదమ్‌=గొప్ప ధ్వని గల, సముద్రమ్‌=సముద్రమును, ఆభినాదయన్‌= ధ్వవింపచేయుచు, ననాద=ర్వవి చేసెను.

తా. పిడుగులను జయించుచున్నాడా అన్నట్టు, పర్వతములను ఎగరగొట్టుచున్నాడా అన్నట్లు, గొప్ప ధ్వవి గల సముద్రము ప్రతిర్వనించేటట్లు గర్జించెను, 2 మూ. తమవధ్యం నముఘవతా యమేన వరుణేన వా,

(ప్రేక్ష్య భీమాక్షమాయాన్తం వానరా విప్రదుద్రువుః త్రి

ప్ర ఆ. మఘవతా=దేవేంద్రునిచేత గావ యమేన=యమునిచేత గొని నరుణేన వా=వరుణునిచేత గాని, అవధ్యమ్‌=చంప శక్యము కాని, భీమాక్షమ్‌= భయంకరములైన నేత్రములు గల, తమ్‌=ఆతనిని, (పేక్ష్య=చూచి, వానరాః= వానరులు, విప్రదుద్రువుః=పరు గెత్తిరి.

తా. దేవేంద్రునిచేత గాని, యమునిచేత గాని, వరుణునిచేత గాని, చంప శక్యము కాని భయంకరము లైన నేత్రములు గల ఆతనిని చూచి వానరులు

యుద్ధకాండము 8209 పరుెత్తిరి. మూ. తాంస్తు విప్రద్రుతాన్‌ దృష్ట్వా రాజపుత్రోఒజ్గదో2 బవీత్‌,

నలం వీలం గవాక్షం చ కుముదం చ మహాబలమ్‌. క!

ప్ర అ. విష్ణదుతాన్‌: =పారిపోవుచున్న, తాన్‌=వారివి, నలమ్‌=నలుణీ, నీలమ్‌ =వీలుణి, గవాక్షం చ=గవాక్టుళ్లో, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, కుము దమ్‌=కుముదుణ్ణి, దృష్టాజచూచి, రాజపుతః=రాజప్యుత్రుడైన, అజ్జదః=అంగదుడు, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. పారిపోవుచున్న నలుడు, నీలుడు, గవాక్టుడు, గొప్పు బలము గల కుముదుడు మొదలైన ఆ వావరులను చూచి రాజపుత్రుడైన అంగదు డిట్లు పలికెను. క! మూ. ఆత్మనస్తాని విష్మృత్య వీర్యాణ్యభిజనావి చ,

క గచ్చత భయత్రప్తాః ప్రాకృతా హరయో యథా, ర్‌

ప్ర. అ ఆత్మన=తమయొక్క, తాని=ఆ, వీర్యాణి=సరాక్రమములను, అభిజనావి చ =ఉత్తమవంశాదులను, విస్మృత్య=మరచి, ప్రొకృతాః= సామాన్యులైన, హరయః యథా=వానరులు వలె, భయ(త్రస్తాః=భయకారణముచేత భయపడినవారై, క్వ=ఎక్కడికి, గచ్చతజవెళ్లైదరు ?

తాః మీరు మీ పరాక్రమములను, వంశాన్నత్యాదులు మరచి, సామాన్యవానరుల వలె భయపడి ఎక్కడికి వెళ్లైదరు ? ర్‌ మూ. పాధు పౌమ్యూ వివర్తర్వం కిం ప్రాణాన్‌ పరిరక్షథ,

నాలం యుద్దాయ వై రక్షో మహతీయం విభీషకా, 6 మరలండి. (ప్రాణాన్‌ =ప్రాణములను, కీమ్‌=ఎందుకు, పరిరక్షథ=రక్షించెదరు ? రక్ష్తః=ఈ రాక్షసుడు, యుడ్ధాయ=యుద్ధముకొరకు, నాలమ్‌=సమర్జుడు కాడు. ఇయమ్‌=ఇది, మహతీ=గొప్ప, విభీషికొ=భయమును కలిగించు బొమ్మ.

తా. ఓ 1! సౌమ్యులారా ! బాగుగా వెనుకకు మరలండి. ప్రాణాలు ఎందుకు రక్షించు కొవెదరు ? ఈ రాక్షసుడు యుద్ధము చేయజాలడు. ఇది భయ పెట్టుటక్రై సృష్టించిన పెద్ద బొమ్మ. 6 మూ, మహతీముత్హితామేనాం రాక్షపానాం విభీషీకామ్‌,

విక్రమాద్విధమిష్యామో వివర్తధ్వం ప్లవంగమాః క్‌

ప్ర అ. ప్లవంగమాః=వానరులారా | రాక్షసానామ్‌=రాక్షసులయొక్క,

830 శ్రీమద్రామాయణము ఉత్హితామ్‌=లేచిన, మహతీమ్‌= పెద్దదైన, ఏనాం విభీషికామ్‌=ఈ విభీషికము, విక్రమాత్‌ =పరాక్రమమువలన, విధమిష్యామః=నశింపచే పెదము; నివర్తధ్వమ్‌=మర లండి.

తా. వానరులారా ! రాక్షసులు లేవదీసిన ఈ పెద్ద విభీషికను పరాక్రమముచేత నశింపచేపెదము; నురలండి. 7 మూ, కృచ్ళేణ తు సమాశ్వస్య సంగమ్య చ తతస్తతః

! తో , జ్యో శ

వృక్షాన్‌ గృహిత్వా హరయః సంప్రతస్టూ రణాజిరమ్‌, 8

ప్ర అ. హరయః=వానరులు, కృచ్చేణ=కష్టముచేత, సమాశ్వస్య= ధైర్యముతెచ్చుకొని తతస్తతః=ఆ యా వైపులనుండి, సంగమ్య=ఒక్క చోట కలిసి, వృక్షాన్‌ =వృక్షములను, గృహీత్వా=(గ్రహించి, రణాజిరమ్‌ =యుద్ధభూమివి గూర్చి, పంప్రతస్థుః=ప్రయాణనుయిరి.

తా ఆ వానరులు అతికష్తముమీద ధైర్యము తెచ్చుకొని, నాలుగు వైపులనుండి వచ్చి ఒక చోట గుమిగూడి, వృక్షములను గ్రహించి యుద్ధరంగమునకు వెళ్లిరి, తి మూ. తే నివృత్య తు సంరబ్బాః కుమ్భకర్ణం వనౌకసః,

విర్ణఘ్నుః పరమక్రుద్దాః సమదా ఇన కుస్టరాః ర

ప్ర అం లే=ఆ, వనౌకపః=వానరులు, వివృత్య=మరలి వచ్చి, సంరబ్బాః=తొందరపడుచున్నవారై, పరమక్రుద్దాః=మిక్కిలి కో పించినవారై, సమదాః=మదముతో కూడిన, కుఖ్ణురాః ఇవ=ఏనుగులు వలె, కుమ్భక్షర్ణమ్‌= కుంభ కర్ణుల, విర్ణఘ్నుః=కొట్టిరి,

శా. మదించిన ఏనుగులు వలె ఉన్న ఆ వానరులు తిరిగి వచ్చి తొందరపడుచు, చాల కోపించి ఆ కుంభకర్ణుణ్ణ కొట్టిరి. 9 మూ. ప్రాంశుభిర్లిరి శృజ్గెశ్చ శిలాభిశ్చు మహాబలః

పాదపైః పుష్పితాగైశ్చ హన్యమానో న కవ్చుతే, 10

ప్ర. అ. ప్రాంశుభిః=ఎత్తెన, గిరిశ్చణ్లెళ్చ=పర్వతశిఖరములచేతను, శిలొ భిశ్చ=శిలలచేతను, పుష్టిత్యాగై=ప్‌ష్పించిన “ఆగ్రభాగము గల, పాదపైః=వృక్ష ములచేతను, హన్యమానః=కొట్టబడుచున్న, మహాబలఃజ గొప్ప బలము గల ఆ

న!

కుంభకర్ణుడు, న కన్చుతే=కం పించలేదు.

తాం ఎత్తైన పర్వతశిఖరములతోను, శిలలతోను, పుష్పించిన అగ్రభాగములు గఅ _ వ్యీక్షములతోను కొట్టినా కూడ మహాబలశాలియైన ఆ

యుద్ధకాండము వ! కుంభకర్ణుడు కదలలేదు. 10 మూ, తస్య గొత్రేషు పతితా భిద్యశ్తే బహవః శిలాః, పాదపాః పుష్పితాగ్రాశ్ళ భగ్నాః “పేతుర్మ హీతలే. (. ప్ర అ, తస్య=వానియొక్క, గాత్రేషు=ఆవయవములమీద, పతితా పడిన బహవః=అనేకమైన, కిలాః=శిలలు, భిద్యన్తే=బద్దరైపోయినని. పుష్టి తాగాణాపు షి చిన ఆ(గభాగములు గల పాదపాః=వృక్షములు, భగ్నాఃజవిరిగిన వై మహీతలే= వేమీద, పేతుః=పడినవి, తొ. ఆతని అవయవములమీద పడి అనేకమైన శిలలు ముక్కలైపోయెను. పుష్పించిన అగ్రభాగములు గల వృక్షములు విరిగి నేలమీద సడిపోయెను, 11 మూ పో౭పీ "సైవ్యావి సంక్రుద్దో వానరాణాం నుహొజపామ్‌, మమన్హ్థ పరమాయత్తో నవాన్యగ్నిరివోత్రితః, 12 యా న ప్ర అ. ప అపి=అతడు కూడ, సంక్రుద్ధః=కో పించినవాడై, పరమా యత్తః=మిక్కిలి (ప్రయశ్నము చేయుచున్నవారై, ఉత్సితః=లేచిన, అగ్నిః=లన్ని, వనానీవ=వనములను వలె, మహొజసొమ్‌=గొప్ప తేజస్సు గల, వొనరా ణామ్‌=ఐవానరులయొక్క, 'సైవ్యావి= సైన్యములను, మమన్థ= మథించెను. తొ, కుంభకర్ణుడు కూడ చాల కోసించి, వానర సైన్యములను, విజృంభించిన అగ్ని వనములను వలె, ప్రయత్నపూర్వకముగా నశింపచేసెను. మూ. లోహితార్జ్దాస్తు బహవః శేరతే వానరర్షభాః విరస్తాః పతితా భూమౌ తామ్రపుష్పా ఇన ద్రుమాః. 13 ప్ర. అ. బహవః=చాలమంది, వొనరర్లభాః=వానర్మశ్రేష్టులు, లోహి లార్జాణ=రక్తముచేత తడిసినవారై, నిరస్తాః=పడవేయబడిననారై, భూమౌజభూమి యందు, పతితాః=పడిన, తామపుష్పాః=ఎజ్జని పుష్పములు గల, (ద్రుమాః యథా=వృక్తముల వలె, శేరతే=నేలమీద శయనించిరి. తా. చాలమంది వానర్యశ్రేష్టులు (క్రీంద పడవేయబడివవారై, రక్తముచేత తడీసి, వేలమీద పడిన ఎజ్జవి పుష్పములు గల వృక్షముల వలె పడియుండిరి, మూ. లజ్ఞయన్తః ప్రధావన్హో వానరా వానలోకయన్‌, కేచిత్సముద్రే పతితాః కేచిద్గగవమా స్థితా వ! ప్ర అ. వానరాః=వానరులు, లజ్ఞయన్తః=దొటుచు, ప్రధొవన్తః=పరుగె త్తుచు, నావలోకయన్‌=వెనుకకు చూడలేదు. కేచిత్‌ =కొందరు, సమ్ముద్రే=సముద్ర

832 శ్రీమద్రామాయణము ములో, పతితాః=పడిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, గగనమ్‌=ఆకాశమును, ఆస్టితాః=ఆశ్ర యించిరి.

తొ. కొందరు వానరులు దుమికి పారిపోవుచు వెనుకకు చూడలేదు. కొందరు సముద్రములో పడిపోయిరి. కొందరు ఆకాశములోనికి ఎగిరిపోయిరి. మూ. వధ్యమానాస్తు తే వీరా రాక్షసేన చ లీలయా,

పొగరం యేన తే తీర్దాః పథా తేనైవ దుద్రువుః 15

ప. అ. రాక పేన=రాకసునిచేత, లీలయా=అనాయాసముగా, వ

వ క్ష న్త ధ్య మానాః=చంపబడుచున్న, తే వీరాః=ఆ వీరులు, యేన పథా=ఏ మార్గముచేత, సాగరమ్‌ =సముద్రమును, తీర్గాః=దాటినారో, లేనైవ=ఆ మార్గముచేతనే, దుద్రువుః=పారిపోయిరి.

లా. ఆ రాక్షసుడు అనాయాసముగా చంపివేయుచుండగా కొందరు వానరులు ఏ మార్గమున సముద్రము దాటిరో ఆ మార్గముననే పారిపోయిరి.15 మూ. తే ఫలాని తదా నిమ్నం వివర్థవదనా భయాత్‌,

బుక్షా వృక్షాన్‌ సమారూఢాః కేచిత్సర్వత మాశ్రితాః. 16

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, భయాత్‌ =భయమువలన, వివర్షనదనాః=రంగు మారిన ముఖములు గల, చే=ఆ వానరులు, స్థలాని=ఎత్తు ప్రదేశములను, నిమ్నుమ్‌=పల్లమును (ఆశ్రయించిర్సి, బుక్షాః=ఎలుగుబంట్టు, వృక్షాన్‌: =వృక్ష ములను, సమారూఢాః=ఎక్కినవి, _ కేచిత్‌ =కొన్ని, సర్వతమ్‌=పర్వతమును, ఆశ్రితాః=ఆశ్రయించినవి.

తాం భయమువలన రంగు మారిన ముఖములు గల కొందరు వానరులు ఎత్తు ్రదేశములను, కొందరు పల్లములను ఆశ్రయించగా, కొన్ని భల్లూకములు చెట్లమీదికి ఎక్కెను. కొన్ని పర్వతముమీదికీ పారిపోయెను. 16 మూ. మమబజ్ఞురర్ణవే కేచిద్లుహాః కేచిత్చ్సమాశ్రితాః

నిపేతుః కేచిదపరే క్రేచిన్నైవావతస్ట్రీరేే 7

కేదిద్భూనౌ నిపతితాః కేచిత్సుప్తా మృతా ఇవ

ప్ర అ. శేదిత్‌ =కొందరు, అర్హ వే=సముద్రమునందు, మమజ్ఞః= ముని గిరి. కేచిత్‌=కొందరు, గుహాః=గుహలను, సమాశ్రితాః=ఆశ్రయించిరి. అపరే కేచిల్‌ =మరికొందరు, ని'పేతుః=పారిపోయిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, వైవ అవత సిరే=నిలవజాలకపోయిరి. కేచిత్‌ =కొందరు, భూమౌజ=నేలమీద, నిపతితాః=పడిరి. వ] =కొందరు, మృతాః ఇవ=మరణించిన వారు వలె, సుష్తాః=పందుకొనిరి.

యుద్ధకాండము 833

తా. కొందరు సముద్రములో మునిగిరి కొందరు గుహలను ఆశ్రయించిరి. కొందరు నేలమీద పడిపోయిరి. కొందరు నిలబడలేకపోయిరి. కొందరు మరణించినట్టు పండుకొనిరి. 7 మూ, తాన్సమీక్ష్యాజ్లదో భగ్నాన్వానరానిదముబనీత్‌, 18

అవతిస్టత యుధ్యామో నివర్తధ్వం ప్రవంగమాః,

ప్ర. అ. అబ్గదః=ఆంగదుడు, భగ్నాన్‌ =ఓడిపోయిన, తాన్‌ =ఆ, వాన రాన్‌=వానరులను, సమీక్ష్య=చూచి, ఇదమ్‌=ఈ వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను. ప్రవంగమాః=వానరులారా ! అవతిష్టత=నిలబడండి. నివర్తధ్యమ్‌=తిరిగి రండి. యుధ్యామః=యుద్ర్దముచే సెదము.

ఖా

తా. భయపడి పారిపోవుచున్న ఆ వానరులను చూచి అంగదుడు ఇట్లు పలికెను. *ఓ |! వావరులారా ! నిలబడండి; వెనుశకు రండి; యుద్ధము చేసెదము” 18 మూ. భగ్నావాం వో న పశ్యామి పరిక్రమ్య మహీమిమామ్‌, 10

ప్టానం సర్వే నివర్తధ్వం కిం ప్రాణాన్‌ పరిరక్షథ.

ప్ర అ. ఇనూమ్‌=ఈ, మహీమ్‌=భూమిని, పరిక్రమ్య=తిరిగి కూడ, భగ్నానామ్‌= ఓడిపోయిన, వఃజమీకు, స్ట్థానమ్‌=స్టానమును, వన పశ్యామిచూడను. సర్వే=అందరూ, నినర్తర్గమ్‌=మరలండి. ప్రాణానో=ప్రాణములను, కీమ్‌=ఎందుకు, పరిరక్షథ=రకించెదరు

మి న.

తా. మీరు భయపడి ఓడిపోయి ఈ భూమి అంతా తిరిగినా కూడ మీకు స్థానము దొరకదు. వెనుకకు మరలండి; ప్రాణాలను ఎందుకు రక్షించుకొనెదరు ? 109 మూ, విరాయుధావాం ద్రవతొనుసజ్గగతిపొరుషాః, 20

దారా హ్యుపహసిష్యన్లి ప వై ఘాతః సుజీవతామ్‌.

ప్ర అ అసంగగతిపొరుషాః=అద్దులేని గమనము, పౌరుషము కల వారలారా '! నిరాయుధావామ్‌ =ఆయుధములులేని, ద్రవతామ్‌=పొరిసోవుచున్న మీయొక్క, దారాః=భార్యలు, ఉపహసిస్యన్తి=పరిహ సించగలరు. సుజీవతామ్‌=బాగా జీవించినవారికి, సః=ఆది, ఘాత వై=జమరణము కదా.

లా. అద్దులేని గమనము పొరుషము గల వొానరులారా ! ఆయుధములు విడచి పారిపోయిన మిమ్ములను చూచి మీ భార్యలు పరిహసించెదరు. బాగా జీవించినవారికి అది మరణమే కదా ? 20

634 శ్రీమద్రామాయణము మూ. కులేషు జాతాః పర్వేస్మ విస్తీర్లేషు మహత్సు చ, ల

క్వ గచ్చత భయత్రస్తాః ప్రాకృతా హరయో యథా,

అవార్యాః ఖలు యద్భీతాస్త శక్‌ వ్‌ వీర్యం ప్రధావత. దం

ప్ర అ. సర్వే=మనమందరమూ, విస్తీర్దేషు=సుదీర్హమైన పరంపర గల, మహత్సు చ=గొప్పవైన, కులేషు=కులములయందు, జాతాః స్మ= పుట్టితిమి. ప్రాకృతాః=సామాన్యులైన, హరయః యథా=వానరులు వలె, భయ (త్రస్తా=భయ హేతువువలన భయపడినవారై, క్వ=ఎక్కడికి, గచ్చతవ=వెళ్ళెదరు ? వీర్యమ్‌ =సరాక్రమమును, త్యక్తా వెవిడచి, భీతాః=భయపడినవారై, యత్‌ =ఎందు వలన, (ప్రధావత=పారిపోవుచున్నారో, అందువలన, అనార్యాః ఖలు=అపూజ్యులు కదా!

తా. మనమందరము అతిప్రాచీనములై సుద్తీర్సపరంపర గల ఉత్తమకులాలలో _పుట్టినాము. పాొమాన్యవానరులు వలె భయపడి ఎక్కడికి పారపోయెదరు *) మీ పరాక్రమమును విడచి. భయముతో పారిపోవుచున్న మీరు గౌరవానర్హులు కదా ? 21, 22 మూ. వికళ్ధనాని నో యాని తదా వె జనసంసది,

తాని వఃక్వ ను యాతాని పోదగ్లాణి మహాన్సి చ, 23

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, జనసంసది=జనుల సభలయందు, వః=మీయొక్క, సోదగ్రాణీ=తీవత్వముతో కూడిన, మహాన్ని చజగొప్పవైన, యాని=ఏ, వికత్హ నాని=బడాయి చెప్పుకొనుటలు కలవో, మ=మీయొక్క, తొని=అవి, క్వవ=ఎక్కడికీ, గతావి= వెళ్లినవి ?

తా. యుద్దానికి వచ్చేటప్పుడు జనాల సమక్షములో మీ తీవ్రత్వమును చూపుచు మీరు. చెప్పిన పెద్ద పెద్ద మాట లన్నీ ఎక్కడికీ పోయినవి ?23 మూ. _భీరోః ప్రవాదాః శ్రూయన్తే యస్తు జీవతి ధిక్కృతః;

మార్గః సత్పురు ష్టైర్టుష్టః "సేవ్యతాం త్యజ్యతాం భయమ్‌. 2ైడ్త

ప్ర అ. యః=ఎవడు, ధిక్కృతః=నిందింపబడినవాడై కూడ, జీవతి= జీవిం చునో అట్టి, భీరోః= పిరికినానియొక్క, (ప్రవాదాః=లోకాపవాదలు, శ్రూయన్తే=వినబ డుచున్నవి. సత్పురు షైః=సత్పురుషులచేత, జుష్టః= సేవింపబడిన, మార్గః=మార్గము, సేవ్యతామ్‌= సేవింపబడుగాక; భయమ్‌=భయము, త్యజ్యతామ్‌ =విదునబడుగాక.

తా. 'ఛి అనిపించుకొని జీవించి ఉండు పిరికిపంద లోకుల నిందలనే వినవలసి ఉండును. అందుచేత సత్పురుషులు అనుసరించిన మార్గమును అనుపరించండి. భయమును విడిచిపెట్టండి. 24

యుద్ధకొండము 8365 మూ. శయామహే వా విహతాః పృథివ్యామల్చజీవితొః ప్రాపష్నుయామా బ్రహ్మలోకం దుష్పాాసం చ కుయోధిభిః 25 ప్ర అ. అల్పజీవితాః=ఆల్ఫ్బమైన ఆయుర్దాయము. గల మనము, విహలౌః=చంపబడినవారమై, పృథివ్యామ్‌=నేలమీద్య శయామహే వా=శయనిం చెదము; కుయోధిభిః=నీచయోధులవేత, దుష్పాాపమ్‌=పొంద శక్యము. కాని (బ్రహ్మలోకమ్‌=బ్రహ్మలోకమును, (ప్రాష్నయామః చ=పొందెదము. తొ. మన ఆయుర్దాయము అల్ప్బమైనచో శత్రువుల చేతిలో చచ్చి నేలమీద పండుకొనెదము; వీచయోధులకు లభించని బ్రహ్మలోకమును చేరికొనెదము.26 మూ, అవాప్నయామః కీర్తిం వా నిహత్వా శత్రుమాహవే, నిహతా వీరలోకస్య భోక్ష్యామో వసు వానరొణ 26 ప్ర, అ. వానరాః=వానరులారా 1 ఆహవే=యుద్ధమునందు, శత్రుమ్‌=శదత్రు వును, నిహత్వా=చంపి, కీర్తిమ్‌=కీర్తిని అవాప్షుయామః=పొందెదము; వా=లేద్కా నిహతాః=చంపబడినవారమై, _వీరలోకస్య=వీరులకు లభించు లోకముయొక్క, వసు=ధనమును, భోక్త్యామః=అనుభవించెదము. తొ. వానరులారా ! యుద్ధములో శత్రువును చంపి శీర్తివైనా పొందెదము. మనమే మరణించినచో _ వీరస్వర్గమునందు ఐశ్వర్యమును అనుభవించెదము. 26 మూ. న కుమృకర్ణః కాకుత్స్రం దృష్ట్వా జీవన్‌ గమిష్యతి, దీష్యమానమివాపాద్య పతజ్గో జ్వలననం యథా. .- 27 ప్ర అ. పతబ్న=మిడత, దీష్యమానమ్‌ =మందుచున్న, జ్వలనమ్‌=అగ్నిని, ఆసాద్య ఇవ యథా=పాంది వలె, కుమృక్టర్థః=కుంభకర్లుడు, కొకుత్‌ స్థమ్‌=ఐరాముణ్ణో, దృష్ట్వా=చూచి, జీవన్‌ =జీవించుచున్నవాడై, న గచ్చతి=వెళ్లడు. ఛా. మండుచున్న అగ్నిని చేరిన మిడత వలె కుంభకర్ణుడు రాముణ్లీ చూచిన పీదప ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్లడు. 27 మూ. పలాయనేన చోద్దిష్టాః ప్రాణాన్‌ రక్తామహే వయమ్‌, ఏకేన బహవో భగ్నా యశో నాశం గమిష్యతి, 28 ప్ర అ. ఏకేవ=ఒకనిచేత, భగ్నాః=ఓడింప బడిన, బహవః=చాలమందిమైన, ఉద్దిష్టాః=యుద్ధమునక్రై ఉద్దేశింపబడిను వయమ్‌=మనము, పలాయనేన=పారిపో వుటచేత, ప్రాణాన్‌=ప్రాణములను, రక్షాను హేజరక్షించినట్టయితే, యశఃజకీర్తి, వాశమ్‌= వొశమును, గమిష్యతి=పొందగలదు. తా. యుద్ధము చేయుటకై ఉద్దేశింపబడిన మనము చాలమంది ఒక్కని

836 శ్రీమద్రామాయణము చేతిలో ఓడిపోయి, పారిపోయి ప్రాణాలను రక్షించుకొన్నట్లయితే మన శీర వాశమును పొందుము. గగ మూ, ఏవం బ్రువాణం తం శూరమజ్ఞదం కనకాజ్ఞదమ్‌,

ద్రవమాణాస్తతో వాక్యమూచుః శూరవిగ్తర్లితమ్‌. 380

ప్ర, అ. ద్రవమాణాః=పారిపోవుచున్న ఆ వానరులు, ఏవమ్‌ =ఇట్లు, బువా ఇమ్‌= సలుకుచున్న, కనకాజ్నదమ్‌=బంగారు బాహుపురులు గల, శూరమ్‌=శూరుడైన, తమ్‌=ఆ, అబ్గదమ్‌=ఆంగదుణ్ణి గూర్చి, తతః=అటుపిమ్మట, శూరవిగర్లితమ్‌=శూరు లచేత నింద్యమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ఊచుః=పలికిరి.

తా. అప్పుడు పారిపోవుచున్న ఆ నానరులు, బంగారు బాహుపురులు గల, శూరుడైన ఆ ఆంగదునితో శూరులు విందించు మాట పలికిరి 30 మూ. కృతం నః కదనం ఘోరం కుమ్భుకర్ణేన రక్షసా,

న ప్టావకాలో గచ్చామా దయితం జీవితం హి నః 31

ప్ర. అ. న=మాకు, రక్షసా=రాక్షసుడైన, కుమృకర్ణేన=కుంభకర్ణునితో, ఘోరమ్‌=భయంకరమైన, కదనమ్‌=యుద్ధము, కృతమ్‌=చాలును, స్టానకొలః= విలచుటకు సమయము, న=కాదు; నజ=మాకు, జీవితమ్‌=ప్రాణము, దయితం హ్‌= ఇష్టమైనది కదా |

తా. కుంభకర్ణునితో ఘోరమైన యుద్ధము చేసి చాలును; ఇది విలచుటకు తగిన సమయము కాదు. మాకు ప్రాణాలే చాల (పియమైనవి. 31 మూ. ఏతావదుక్త్వా వచనం సర్వే తే భేజిరే దిశః

భీమం భీమాక్షమూయాన్తం దృష్ట్వా వానరయూథపాః. 32

ప్ర అ. సర్వే=సమస్తమైన, తే=ఆ, వానరయూథపొః=వానర సేవా నాయకులు, భీమాక్షమ్‌ =భయంకరములైన నేత్రములు గల, భీమమ్‌ =భయంకరు డైన, ఆయాన్తమ్‌=వచ్చుచున్న కుంభకర్ణుణ్ల, దృష్ట్వా=చూచి, ఏతావత్‌ =ఇంతమాత్రము, వచనమ్‌ =వచనమును, ఉక్తా వైపలికి దిశ=దిక్కులను, భేజిరే=పొందిరి.

లా. ఆ వానరపేనానాయకు లందరూ భయమును కలిగించు నేత్రములు గల, భయంకరుడైన, వచ్చుచున్న కుంభకర్ణుణ్లి చూచి, అంగదునితో ఇంతమాత్రమే పలికి దిక్కులు పట్టి పారిపోయిరి. తై

న!

మూ. దద్రవమాణాస్తు తే వీరా అజ్ఞ్జదేన వలీముఖాః

పాన్త్వనైశ్చానుమానైశ్చ తతః సర్వే వివర్తితాః. 38

ప్ర అ. ద్రవమాణాః=పారిపోవుచున్న, వీరాః=వీరులైన, తే=ఆ, వలీ

యుద్ధకాండము 837 ముఖాః=వానరులు, పర్వే=ఆందరూ, తతః=అటు పిమ్మట, అజ్గదేన=అంగదునిచేత, సాన వైశ్రబ్రతిమాలుకొనుటచేత, అనుమావైశ్చ=యుక్తులచేత, వివర్తితాః=మరల్య బడిరి.

తా. పారిపోవుచున్న ఆ వీరులైన వానరుల నందరినీ అంగదుడు (బ్రతిమాలుకొని ధైర్యము. చెప్పి, రాముని మహాపరాక్రమమును వర్ణించుట మొదలైన యుక్తులను చూపి మరల్చెను. 33 మూ. ప్రహర్షముపనీతాశ్చ వాలిపుత్రేణ ధీమతా,

ఆజ్ఞా ప్రతీక్షాస్తస్టుశ్చ సర్వే వానరయూథపాః 3డీ

ప్ర అ. సర్వేసమస్తమైన, వాననరయూథపాః=వానరకేనానాయకులు, ధీమతా=బుద్ధిమంతుడైన, వాలిపుత్రేణ=అంగదునిచేత, (ప్రహర్షమ్‌=సంతోషమును, ఉపనీతాః చాపాందింపబడినవారై, ఆజ్ఞాప్రతీక్షాః=ఆజ్ఞను ఎదురుచూచుచున్నవారై, తష్తుః చ=ఉండిరి.

ఠి

తా. బుద్ధిమంతుడైన అంగదునిచేత ప్రోత్సాహితులైన ఆ వానర సేనా వాయకు లందరూ ఆతని ఆజ్ఞ ఎదురుచూచుచు నిలిచిరి. త్రెడ మూ, బుషభశరభమైన్తధూమ్రనీలాః

కుముదసు షేణగవాక్షరమృతారాః,

ద్వివిదపనసవాయుపుత్రముఖ్యా

ప్త్వరితతరాభిముఖం రణం ప్రయాతాః, 35

ఇత్యార్షే శ్రీమగ్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాల్లే షట్‌ షష్టీతమః సర్గః.

ప్ర అ. బుషభశరభ మైన్తధూమ్రనీలాః=బుషభ = శరభ - మైంద - ధూమ్ర. - నీలులు, కుముదసు షేణగవాక్షరమృతారాః=కుముద - పుషేణ - గవాక్ష = రంభ = తారులు, ద్వివిదపనసవాయుపుత్రముఖ్యాః =ద్వివిద = పనప = హనుమంతులు మొదలైనవారు, త్వరితతరాభిముఖమ్‌=చాల తొందరగాను, అభిముఖముగాను, రణమ్‌ -యుద్ధమును గూర్చి, ప్రయాతాః=చెళ్లిరి,

లా. బుషభ - శరభ - మైంద - ధూమ - నీల - కుముద - సుషేణ - గవాక్ష - రంభ - తార - ద్వివిద - పనస - హనుమంతుడు

యి

మొదలైన వానరులు తొందరగా కుంభకర్ణాభిముఖులై యుద్దానికి చెల్లిరి.

838 శ్రీమద్రామాయణము వి. *“హునుమంతుడు పారిపోయి వెనుకకు రారేదు; బుషభాదులతో కలసి కుంభకర్ణునితో యుద్ధము చేయుటకై వచ్చినాడు అని గోవిందరాజులు వ్రాసినారు. ఇతరవ్యాఖ్యానాల ప్రకారము, ప్రాచ్యప్రతిలోను ఈ శ్లోకం లేదు. లేకపోవుటయే యుక్తము. 35, “బాలనందిని” అను (శ్రీమదామాయణాంధవ్యాఖ్యానమునందు యుద్దకాండలో ఆరువదిఆరవ సర్గ నమాప్తము.

అథ సప్తషష్టితమః సర్గః

[కుంభకర్లుడు ఛోరయుద్దము చేనీ రామునిచే నంహరింవబడుట.

మూ. తే నివృత్తా మహాకాయాః శ్రుత్వాజ్ఞదవచస్తదా, తి ఉలి

వైస్టికీం బుద్ధిమాన్ధాయ పర్వే సంగ్రామకాంక్షిణ క్షే

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, అజ్గదవచః=అంగదుని వచనమును, (శ్రుత్వా=వివి, వివృత్తాః=మరలిన, మహాకాయాః= పెద్ద శరీరములు గల, సర్వే=సమస్తమైన, తేజ ఆ వానరులు, నైష్టికీమ్‌=స్టిరత్వముతో కూడిన, బుద్ధిమ్‌=బుద్ధిని, ఆస్థాయ= అవలంబించి, సంగ్రామకొంక్షిణ=యుద్ధమును కోరుచున్నవారుగా (ఉండిరి).

తా. అప్పుడు అంగదుని మూటలు విని వెనుకకు మరలిన పెద్ద దేహములు గల ఆ వానరులందరూ ఫ్రిరమైన _ బుద్ధితో యుద్ధమునకైై వేచి యుండిరి. (| మూ. సముదీరితవీర్యాస్తే సమారో సితవిక్రమాః,

పర్యవప్థాపీతా వాక్యెరజ్ఞదేన బలీయసా, లె

పయాతాశ గతా హరం మరణే కృతనిశుయాః,

ర్త స్‌ భి

చక్రుః సుతుములం యుద్ధం వావరాస్త్ర శక్షబీవితా:. ష్‌!

ప్ర అ. సముదీరితవీర్యాః=వృద్ధిపొందింపబడిన పరాక్రమము గలవారు, సమారో పితవిక్రమాః=ఆవలంబించబడిన పరాక్రమము గలవారు, బలీయసా=బలవం తుడైన్య అబ్గదేన=అంగదునిచేత, వాక్యెః=మాటలచేత, పర్యనస్తాపితాః= ధైర్యముతో నిలబెట్టబడినవారు ఆయిన, తే వానరాః=ఆ వానరులు, హర్షమీ=ఉత్సాహమును, గతాః=పొందినవారై, మరణే=మరణమునందు, కృతనిశ్చయాః=చేయబడిన నిశ్చ యముకలవారై, ప్రయాతాః= వెళ్లినారు. త్యక్తజీవితాః=విడువబడిన జీవితము గలవారై, సుతుములమ్‌=చాల తీవమైవ, యుద్ధమ్‌= యుద్ధమును, చనక్రుః=చేసిరి.

తా. అత్యధికమైన పరాక్రమము గల ఆ వానరులు బలశాలియైన ఆంగదునిచేత నిలుపబడిన పరాక్రమము గలవారై, విక్రమమును అవలంబించి, ఉత్సాహము పొంది, మరణించుటకు నిశ్చయించుకొని, వెళ్లిరి, ప్రాణములకు లెక్కచేయక చాల వ్యాకులమైన యుద్దము చేసిరి. 23

౬ యో

మూ. అథ వృక్ష్తాన్‌ మహాకాయాః పానూని సుమహాన్సి చ

వానరాస్తూర్థముద్యమ్య కుమృకర్ణనుభిద్రవన్‌. త్తే

ప్ర, ఆ. ఆథ=అఆటుపీమ్మట, మహాకాయాః= పెద్ద శరీరములు గల, వానరాః= వానరులు, వృక్షాన్‌ =వృక్షములను, సుమహాన్సి=చాల పెద్దవైన, సానూని=చరియ

840 శ్రీమద్రామాయణము లను, ఉద్యమ్య=ఎత్తి, త్తూర్ణమ్‌=శీఘ్రముగా, కుమృక్టర్ణమ్‌ =కుంభకర్జుని గూర్చి, అభిద్రవవ్‌ =పరు గెత్తిరి.

తా. పిమ్మట పెద్ద శరీరములు గల ఆ వానరులు వృక్షములను, చాల పెద్దవైన పర్వతశిలలను ఎత్తి శీఘ్రముగా కుంభకర్ణునిమీదికి పరు గెత్తిరి.4 ననా. కుమృకర్ణః సుసంగక్రుద్లో గదాముద్యమ్యు వీర్యవాన్‌,

వ్‌ స మహాకామః సమన్హాద్వ్యక్షిపద్రిపూవ్‌ ర్‌

ధర్హయ సప మహాకాయః స న్తాద్వ్యనైపద్రిపూవ.

ప్ర, అ. మహాకాయః=పెద్ద శరీరము గల, వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమముగల, కుమ్భకర్ణః=కుంభకర్ణుడు, సుసంక్రుద్ధః=చాల కోపించినవాడై, గదామ్‌=గదను, ఉద్యమ్య= ఎత్తి, ధర్షయన్‌ =భయ పెట్టుచు, రిపూన్‌ =శత్రువులను, సమన్హాత్‌ =అన్ని వైపులా, వ్యక్తిపత్‌ =చిమ్మి వేసెను,

తా. పెద్ద శరీరము గల పరాక్రమవంతుడైన కుంభకర్ణుడు చాల కోపించి, గదను ఎత్తి శత్రువులను భయపెట్టుచు అన్ని వైపులా వాళ్లను చిసరిచేసెను. ర్‌ మూ, శతాని సప్త చాహ్లా చ పహస్రాణి చ వానరాః,

ప్రకీర్ణాః శేరతే భూమౌ కుమ్భకర్ణేన తాడితాః. 6

ప్ర అ. సప్త్ప=ఏడు, అహా చ=ఎనిమిది, శతాని=వందలు, సహస్రాణి చ= వేలు, వావరాః=వానరులు, కుమృకర్ణేన=కుంభకర్ణునిచేత, తాడితాః=కొట్టబ డినవార్రె, ప్రకీర్ణాః=చిమ్మబడినవారై, భూమౌ=వేలమీద, శేరతే=శయనించిరి.

లా. కుంభకర్ణునిచేత కొట్టబడినవారై వానరులు, ఏడు వందలు, ఎనిమిది వందలు, వెయ్యి చొప్పున నేలమీద విసరివేయబడి పడిపోయిరి. 6 మూ. షోడశాష్టా చ దశ చ వింశత్తింశత్తవైవ చ,

పరిక్షిష్య చ బాహుభ్యాం ఖాదన్స పరిధావతి. 7

భక్ష్రయన్‌ భృశసంక్రుద్దో గరుడః పన్నగొవివ.

ప్ర అ, సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, భృశసఃక్రుద్ధః=మిక్కిలి కోపించిన వారై షోడశ=పదహారుగురిని, అష్టా చ=ఎనమండుగురిని, దశ చ=పది మందిని, తరైవ=అట్లే, వింశత్‌=ఇరవైమందిని, త్రింశత్‌ =ముప్పెమందిని, బాహుభ్యామ్‌=బాహువులచేత, పరిక్షిష్య=(నోటిలో) వేసికొని, ఖాదన్‌ =న్‌మలుచు, పన్నగాన్‌ =సర్పములను, భక్తయన్‌ =భక్తించుచున్న, గరుడః ఇవ=గరుత్మంతుడు నలె, పరిధావతి=పరు గెత్తుచుండెను.

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు చాల కోపించి, పదహారుగురు, ఎనమండుగురు,

యుద్ధకాండము 841 పదిమంది, ఇరవైమంది, ముప్పైమంది చొప్పున వానరులను బాహువులతో పట్టి నోటిలో వేసికొవి నమలుచు, సర్పములను భక్షించుచున్న గరుత్మంతుడు వలె, యుద్ధరంగములో వేగముగా తిరుగుచుండెను. 7 మూ. కృచ్యేణ చ పమాశ్వస్తాః సంగమ్య చ తతస్తతః, 8

వ కా కు కు ఇని జ్య శి

కృక్షాద్రిహప్తా హరయప్తస్థుః పంగ్రామమూర్ధని.

ప్ర అ. హరయః=వానరులు, కృచ్చేణ=కష్టముచేత, సమాశ్వస్తాణ ఊరడిల్లినవారై, తతస్తతః=ఆ యా వైపులనుండి, సంగమ్య చ=వచ్చి కలిపి, _వృక్షాద్రిహస్తాః=వృక్షములు. పర్వతములు హస్తములందు కలవారై, సంగ్రామ మూర్ధని=యుద్ధాగ్రప్రదేశమునందు, తస్టుః=నిలిచిరి,

తా, వానరులు అతికష్టము మీద ధైర్యము తెచ్చుకొని ఆ యా వైపులనుండి వచ్చి చేరి, వృక్షములు పర్వతములు చేతులలో ధరించి నిలిచిరి, మూ తతః పర్వతముత్సాట్య ద్వివిదః ప్లవగర్షభః ర

దుద్రావ గిరిశ్చజ్ఞాభం విలమ్బ ఇవ తోయదః.

ప్ర ఆ. తతః=అటుపిమ్మట, ప్లవగక్షభః=వానర్మశ్రేష్పు డైన, ద్భివిదాద్యిని దుడు, పర్వతమ్‌=పర్వతమును, ఉత్సాట్య= పెకలించి, విలమ్బః=(వేలాడుచున్న, తోయదః ఇన= మేఘము నలె, గిరిశ్ళజ్లాభమ్‌ =పర్వతశిఖరమువంటి కాంతి గల ఆ కుంభకర్ణుని గూర్చి, దుద్రావ= పరుగిత్తెను.

తా. పిమ్మట వానర్యశేష్పుడైన ద్వివిదుడు పర్వతము పెకిలించి, ఆకాశమునుండి (వేలాడుచున్న మేఘమువలె, సర్వతశిఖరము వంటి కాంతి గల ఆ కుంభకర్ణుణ్ణి గూర్చి పరుగెత్తెను, 9 మూ, తం సముత్పత్య చిక్షేప కున్ఫుకర్ణాయ వానరః, 10

లు లి

తమసప్రాప్య మహాకాయం తస్య "సైన్యేఒసతత్తతః

ప్ర. అ. వానరః=ఆ వానరుడు, సముత్పత్య= పైకి ఎగిరి, తమ్‌=దానిని, కుమృకర్ణాయ =కుంభకర్ణునకు, చిశ్తేప=విసిరెను. మహాకాయమ్‌= పెద్ద దేహము గల, తమ్‌=ఆతనిని, ఆప్రాష్య= చేరకుండానే, తతః=అటుసిమ్మట, తస్య= ఆతవియొక్క, "పైన్యే= పైన్యమునందు, ఆపతత్‌ =పడెను.

తా. ద్వివిదుడు పైకి ఎగిరి ఆ పర్వతమును కుంభకర్ణుని మీదికి విసిరెను.. అది గొప్ప దేహము గల ఆతనిని చేరకుండగానే ఆతని

842 శ్రీమద్రామాయణము "సైన్యముమీద పడెను. మూ. మమర్జాశ్వాన్‌ గజాంశ్చాపి రథాంశ్చాపి నగోత్తమః, క్ష

తావి చాన్యాని రక్షాంసి ఏవం చావ్యద్దిరేః శిరః

ప్ర అ. నగోత్తమః=ఆ శేస్టమైన పర్వతము, అశ్వాన్‌ =గుజ్జములను, గజాంశ్చాపి=ఏనుగులను, రధాంశ్చాపి=రథములను, మమర్హ=మర్హించెను. అన్యత్‌ = మరియొక, గిరేః శిరః=పర్వతిశిఖరము, తొని=ఆ, అవ్యాని=ఇతరులైన, రక్షాంసి= రాక్షసులను, (మమర=మర్తించెను)

ల్‌ లా యణ

శా, ఆ పర్వతము అశ్వములను, గజములను, రథములను మర్షించెను. మరొక పర్వతశిఖరమును ప్రయోగించగా అది ఇతరరాక్షసులను మర్షించెను. మూ, తచ్చెలవేగాభిహతం హతాశ్వం హతపారథి, 12

రక్షపాం రుధిరక్తిన్నం బభూవాయోధనం నుహత్‌,

ప్ర అ. రక్షసామ్‌ =రాక్షసులయొక్క, మహత్‌ =గొప్పుదైన, ఆయోధ నమ్‌=యుద్ధము, తచ్చెలవేగాభిహతమ్‌=ఆ శైలముయొక్క వేగముచేక్‌ కొట్టబడినదై, హతాశ్వమ్‌ =చంపబడీన ఆశ్వములుగలది, హతసారథి=చంపబడిన సారథులు గలది, రుధిరక్షిన్నమ్‌=రక్తముచేత తడిసినది, బభూవ=ఆయెను.

తా. రాక్షసుల ఆ యుద్ధము పర్వతచేగముచేత కొట్టబడినదై, అశ్వములు, సారథులు మరణించగా రక్తముచేత తడిసిపోయెను. 12 మూ. రథినో వానరేన్హొాణాం శరైః కొలాన్తకోపమైః, 13

శిరాంసి నర్దతాం జహ్రుః సహపా భీమనిఃస్వవాః

ప్ర అ. _భీమనిఃప్వనాః=భయంకరమైన ధ్వని గల, రథినః=రథి కులు, _కాలాన్తకోపమైః=ప్రలయకాలమందలి మృత్యుదేవతతో సమానములైన, శరైః=బాణములచేత, సహసా=వెంటనే, నర్దతామ్‌=ధ్యనిచేయుచున్న, వానరేన్టో ణామ్‌=వానర(శ్రేష్టులయొక్క, శిరాంపి=శిరపస్సులను, జహ్రుః=హరించిరి.

తా. భయంకరమైన ధ్వని గల రథికులు ప్రలయకాలమృత్యుదేవతతో సమానములైన బాణములతో గర్తించుచును వానర శేష్తుల శిరసులను, శీ ఘముగొ

న్‌ చ్‌ ఇ రబ ఫె 6 ఖండించిరి. 13 మూ. వానరాశ్చ మహాత్మానః సముత్పాట్య మహాద్రుమాన్‌, కేడీ

రథావశ్వాన్‌ గజామమఘ్ట్రాన్రాక్షపావభ్యసూదయన్‌.

ప్ర అ. మహాత్మానః=మహాత్ములైన, వానరాశ్చ్ళ=వానరులు కూడ,

యుద్ధకాండము 843 మహాద్రుమాన్‌' =మహావృక్షములను, సముత్పాట్య= పెల్లగించి, రథాన్‌=రథము లను, ఆశ్యాన్‌ = గుజ్జములను, ఉస్థ్రాన్‌=ఒం టెలను, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, అభ్యసూదయన్‌ =వశింపదే సిరి.

లౌ మహాత్ములైన వానరులు కూడ పెద్ద వృక్షములను పెకలించి రథములను; అశ్వములను, ఏనుగులను, ఒంటెలను, రాక్షసులను నశింపచేసిరి. మూ, హమమాన్‌ శైలశ్చజ్లాణి శిలాశ్చ వివిధాన్‌ ద్రుమాన్‌, కేర్‌

ఉళ్ళి జ తి

వవర్ష కుమృక్యర్ణస్య శిరస్యన్చురమా ఫ్టతః

ప్ర అ. హనూమాన్‌ =హనుమంతుడు, అమ్బరమ్‌=ఆకాశమును, ఆస్థితః=ఆశ్రయించినవాడై, కుమృక్షర్ధస్య=కుంభకర్ణ్జునియొక్క, శిరసి=శిరస్సుమీద, వైలశజ్లాణి=పర్వతశిఖరములను, _ శీలాశ్చ=రాళ్ళను, వివిధాన్‌ =ఆ నేకవిధములైన, దుమాన్‌ =వృక్త్షములను, చవర్ష=వర్షించెను.

లా. హనుమంతుడు ఆకాశములో ఉండీ పర్వతశిఖరములను, శిలలను, అనేక విధములైన వృక్షములను, కుంభకర్ణుని శిరస్సు పై వర్షించెను.15 మూ. తావి పర్వతశృజ్లాణి శూలేన స బిభేద హ, 16

బభళ్ణు వృక్షవర్షం చ కుమ్భకర్ణో మహాబలః,

ప్ర అఆ. మహాబలఃజ=గ్‌ొప్ప బలము గల, కుమృకృర్థః= కుంభకర్ణుడు, శూలేన=శూలముచేత, తాని=అ, పర్వతశ్ళజ్లాణి=పర్వతశిఖరములను, _బిభేద హః=భేదించెను. వృక్షవర్షం చజవృక్షవర్షమును కూడ, బభష్జ=భగ్నము చేసెను.

తా గొప్ప బలము గల కుంభకర్ణుడు శూలముతో ఆ పర్వత శిఖరములను బద్దలు కొజ్టైను. వృక్షనర్షమును భగ్నము చేసెను. 16 మూ తతో హరీణాం తదనీకముగ్రం

దుద్రాన శూలం నిశితం ప్రగృహ్య,

తప్పా స తప్యాపతతః పురస్తా

న్మ హీధరాగ్రం హనుమాన్‌ ప్రగృహ్య కే?

ప్ర అ. తశణుఅటు పిమ్మట, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, శూలమ్‌=శూల మును, ప్రగృహ్యజ=గ్రహించి, హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, తత్‌=ఆ, అనీకమ్‌= సైన్యమును గూర్చి, దుద్రావ=పరుగెత్తి వెళ్ళెను. హను మాన్‌= హనుమంతుడు, మహీధరాగ్రమ్‌=పర్వతశిఖరమును, ప్రగృహ్య=గ్రహీంచి, ఆపతతః= వచ్చి మీద పడుచున్న, తస్య=వానియొక్క, పురస్తాత్‌ =ఎదుట, తస్టాజ=నిలచెను.

844 శ్రీమద్రామాయణము

తా. పీమ్మట కుంభకర్ణుడు వాడియైన శూలమును గ్రహించి భయంకరమైన ఆ వానర పైన్యముమీదికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను. హనుమంతుడు పర్వతశిఖరమును (గ్రహించి, వానర పైన్యము మీదికి వచ్చుచున్న ఆతని ఎదుట విలచెను. 17 మూ. ప కుమృకర్ణం కుపితో జఘాన

వేగేన శైలోత్తమభీమకొాయమ్‌,

స చుక్తుభే తేన తదాభిభూతో

మేదార్హుగాత్రో రుధిరావసిక్తఒ 18

ప్ర అ. కుపితః=కోపించిను పః=ఆ హనుమంతుడు, శైలోత్తమ భీమకాయమ్‌=ఉత్తమమైన శైలము వలె భయంకరమైన శరీరము గల, కుమ్భు కర్ణమ్‌ =కుంభకర్ణుణ్తీ, వే గేన= వేగముతో, జఘాన=కొట్టను, తదా=అప్పుడు, లేన=వానిచేత, అభిభూతః=తిరస్కరించబడిన, సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, కై! ర్రుగాతః=కొవ్వుచేత తడిసిన శరీరము గలవాడై, రుధిరావసిక్తః=రక్తముచేత తడసినవాడై చుక్టుభే=క్షోభ చెందెను.

తా. హనుమంతుడు. కోపించి, ఉత్తమమైన పర్వతము నలె భయంకరమైన దేహముగల జ కుంభకర్ణుణ్తీ వేగముగా కొట్టగా ఆతడు కొవ్వుచేత, రక్తముచేత తడిసిన దేహముతో" క్షోభ చెందెను, 18 మూ. స శూలమావిధ్య తడిత్రకొశం

గిరిర్యథా ప్రజ్వలితాగ్రశృజ్ఞమ్‌,

బాహ్వన్తరే మూరుతి మాజఘాన

గుహేోఒచలం క్రాఖృ్బమివోగ్రశక్తా [ 10

ప్ర అ సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, గిరిః:=పర్వతము, ప్రజ్యలితాగ్రశృజ్లం యథా=మండుచున్న శిఖరాగ్రమును వలె, తజిత్త్రకాశమ్‌=మెరుపువంటి. ప్రకాశ గల, శూలమ్‌=శూలమును, ఆవిధ్య=గట్టిగా. పట్టి, గుహః=కుమారస్వామి, ఉగ్రశక్త్యా=ఉగ్రమైన _ శక్తిచేత, క్రౌఖ్బమ్‌ అచల మివ=క్రౌంచపర్యతమును వలె, మారుతిమ్‌ = హనుమంతు, బాహ్వన్త రే=బాహువుల మధ్య, ఆజఘాన=క్‌ొ ట్లను.

లా. కుంభకర్ణుడు మెరుపు వంటి ప్రకాశ గల శూలమును, మండుచున్న శిఖరాగ్రము గల పర్వతమువలె గట్టిగా పట్టి, కుమారస్వామి శక్తిచేత క్రౌంచపర్వతమును కొట్టినట్లు హనుమంతుణ్ణి _ వక్షప్థలముమీద కొట్టెను. 19 మూ స శూలనిర్భినమహాభుజాన్తరః

ప్రవిహ్వలః శోణితముద్వమన్‌ ముఖాత్‌,

యుద్ధకాండము 845

నవాద భీమం హనుమాన్‌ మహాహవే

యుగొన్త మేఘస్త నితస్వవోపమమ్‌. 20

ప ఆఅ. మహాహవే=ఆ మహాయుద్ధమునందు, _ శూలనిర్భిన్న మహాభుజాన్తరః= శూలముచేత బ్రద్దలు కొట్టబడిన విశాలమైన వక్షస్థలము గలు సః హనుమాన్‌=ఆ హనుమంతుడు, ప్రవిహ్యలః=చాల వ్యాకులుడై, ముఖాత్‌ =ముఖమునుండి, శోణితమ్‌ =రక్తముము, ఉద్వమన్‌ =కక్కుచు, యుగొన్న మేఘస్తనితప్వనోపమమ్‌=ప్రలయకాల మేఘముల ఉరుముల ధ్వనితో సమానముగా, భీమమ్‌ =భయంకరముగా, ననాద=ధ్వనిచే పెను.

తా. ఆ మహాయుద్ధమునందు శూలముచేత విశాలమైన వక్షస్థలము నందు కొట్టబడీనవాడై హనుమంతుడు వ్యాకులత చెంది, ముఖమునుండి రక్తము కక్కుచు ప్రళయకాలమేఘము ఉరుముతో సమానముగా భయంకరమైన ధ్వని చేసెను. 7 20 మూ, తతో వివేదుః సహపా ప్రహృష్టా

రక్షోగణాప్తం వ్యథితం సమీక్ష్య,

ప్లవంగమాస్తు వ్యథితా భయార్లాః

ప్రదుద్రువుః సంయతి కుమ్భకర్ణాత్‌. = య!

ప్ర అ, తతః=ఆటుపిమ్మట, రక్షోగణాః=రాక్తపగణములు, వ్యథి తమ్‌=వ్యథచెందిన, తమ్‌ =హనుమంతుని, సమీక్ష్య=చూచి, ప్రహృష్థాః=సంతో షించినవై సహసా=వెంటవే, వివేదుః=అరచిరి. ప్లవంగమాస్తు=వానరులైతే, న్యథితాః=వ్యథచెందినవారై, భయార్తాః=భయ పీడితులై, సంయతి=యుద్ధమునందు, కుమృకర్ణాత్‌ = కుంభకర్ణునినుండి, పప్రదుద్రువుః=పారిపోయిరి.

తా. రాక్ష్తసులందరు ?వ్యథ చెందిన ఆ హనునుంతుని చూడగానే సంతోషముతో. కేకలు వేసిరి. వోనరులు మాత్రము వ్యథచెంది, భయపీడితులై, యుద్ధరంగములో ఆ కుంభకర్ణుని దగ్గరనుండి పారిపోయిరి. 21 మూ. తతస్తు నీలో బలవాన్‌ పర్యవస్తాపయన్‌ బలమ్‌,

ప్రవిచిక్తేస శైలాగ్రం కున్ఫుకర్ణాయ ధీమతే. 22

ప్ర అ. తతః=అటుపిమ్మట, బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, నీలః=నీలుడు, బలమ్‌= సైన్యమును, పర్యవస్తాపయన్‌ =నిలుపుచు, ధీమతే=బుద్ధిముంతుడైన, కుమ్బ కర్ణాయవ=కుంభకర్ణునకు, వైలాగ్రమ్‌=పర్వతశిఖరమును, ప్రవిచిక్షేపజవిసరెను.

తా. బలశాలియైన నీలుడు సైన్యమును ధైర్యము చెప్పీ నిలబెట్టుచు, బుద్ధిమంతుడైన కుంభకర్ణునిమీదికి పర్వతశిఖరమును విసరెను. 22

846 శ్రీమద్రామాయణము మూ, తదాపతన్తం సంేక్ష్య ముస్టివాభిజఘాన హ,

ముసష్టిప్రహారాభిహతం తచ్చెలాగ్రం వ్యశీర్యత, 23

సవిస్ఫులింగం సజ్యాలం నీపపాత మహేతలే.

ప్ర అ. _ తదా=అప్పుదుు ఆపతన్తమ్‌=వచ్చిపడుచున్న శ్రైలాగ మును, సం(్రేక్ష్య=చూచి, ముష్టినా=పిడికిలితో, అభిజఘాన హ=కొట్టను. ముష్టిప్రహారాభిహతమ్‌= పిడికిలి దెబ్బచేత కొట్టబడిన, తత్‌ =ఆ, వైలాగ్రమ్‌=పర్వ తాగ్రము, వ్యశీర్యత=బ్రద్దలైపోయెను. సవిస్క్ఫులింగమ్‌ =అగ్నికణములతో కూడినదై, పజ్వాలమ్‌=జ్యాలలతో కూడినదై మహీతలే= నేలమీద, నిపపాత=పడెను,

తా. అప్పుడు కుంభకర్ణుడు మీద పడుచున్న ఆ పర్వత శిఖరమును చూచి దానిని పిడికిలితో కొట్టెను అది పిడికిలి దెబ్బకు టబ్రద్ధలైపోయి, అగ్నికణములతో, అగ్నిజ్వాలలతో నేలమీద పడిపోయెను. 23 మూ, బుషభః శరభో నీలో గవాక్షో గన్హమాదనః, లైడ

పబ్బు వానర శార్జూలాః కుమృక్షర్ణముపాద్రవన్‌.

ప్ర అ బుషభ=బుషభుదు, శరభః=శరభుడు, నీలః=వీలుడు, గవాక్ష్తః=గవాక్సుడు, గన్హమాదనః=గంధమాదనుడు, పఇ్బ=ఐదుగురు, వానర

[వ

శార్టూలాఃానానర(శ్రేష్టులు, కుమ్బకర్ణమ్‌= కుంభకర్ణుళ్లీ గూర్చి, ఉపాద్రవన్‌=పరుగె త్తిరి.

తా. వానరశ్రేష్టులైన బుషభ - శరభ - నీల - గవాక్ష - గంధమాదనులు ఐదుగురూ కుంభకర్ణుని మీదికి వేగముగా వెళ్ళిరి, 24 మూ, శ్రైలైర్చృక్షైస్తలెః పారైర్ముష్టిభిశ్సు మహాబలాః, 2ర్‌

కుమ్భకర్ణం మహాకాయం నిజఘ్నుః సర్వతో యుధి.

ప్ర అం మహాబలాః=గొప్ప బలము గల ఆ వానరులు, శైలిః=పర్వతముల చేత, వృష్షైగానృక్షములచేత, తలైః=అరచేతులచేత, పొదైః=పాదములచేత ముష్టీభిః చ= పిడికీళ్ళచేత, మహాకాయమ్‌= పెద్ద దేహము గల, కుమ్భకర్ణమ్‌ = కుంభకర్దుల్లో, పర్వతః= అంతటా, యుధి=యుద్ధమునందు, విజఘ్నుః=కొట్టిరి.

తా, మహాబలవంతులైన ఆ ఐదుగురు వానరులు, పెద్ద దేహము గల ఆ _కుంభకర్ణుణ్ల, యుద్ధమునందు, పర్వతములచేత, వృక్షములచేత, అరచేతులచేత, పాదములచేత, పిడికిళ్ళచేత అన్ని వైపులనుండీ కొట్టిరి. 25 మూ, _స్పర్శానిన ప్రహారాంస్తాన్వేద్వయానో న వివ్యథే, 26

బుషభం తు మహావేగం బాహుభ్యాం పరిషప్పజే.

యుద్ధకాండము 847

ప్ర అ. తాన్‌=ఆ, (ప్రహారాన్‌= దెబ్బలమ, ప్పర్శానిన=స్పృశించుటను వలె వేదయానః=తెలిసికొనుచు, వన వివ్యధే=న్యథ చెందలేదు... మహావే గమ్‌=గొప్పు వేగము గల, బుషభమ్‌= బుషభుళ్లీ, బాహుభ్యామ్‌= బాహువులతో, పరిషస్వజే=కౌగలించుకొనెను.

తా. ఆ దెబ్బలన్నీ కుంభకర్ణునకు స్పర్గమాత్రములుగా అనిపించెను. ఆతడు ఏమాత్రము వ్యథ చెందలేదు. గొప్ప వేగము గల బుషభుళ్లో బాహువులతో కౌగలించుకొానెను. 26 మూ. _కుమృక్షర్ణభుజాభ్యాం తు పీడితో వొవరర్హభః లై

నిపపాతర్షభో భీమః ప్రముఖాగతశోణితః,

ప్ర, అ. కుమృకర్ణభుజాభ్యాం=కుంభకర్ణుని భుజములచేత, పీడిత పీడించ బడిన, వానరర్షభః=వానరశ్రేష్టుడైన, భీమః=భయంకరుడైన, బుషభః=బుషభుడు, ప్రముఖాగతశోణితః=ముఖమునుండి వచ్చిన రక్తము కలవాడై నిపపాత=క్రింద పడిపోయెను.

తా. భయంకరుడు, వానర్యశ్రేస్టుడు అయిన బుషభుదు కుంభకర్ణునిచే బాహువులచేత పీడింపబడి ముఖమునుండి రక్తము కార్చుచు నేలమీద పడిపోయెను. మూ, ముష్టినా శరభం హత్వా జానునా నీలమాహవే, 28

ఆజఘాన గవాక్షం తు తలేనేన్పురిపుస్తదా,

పాదేనాభ్యహవత్కృద్ధ స్తరపా గన్హమాదనమ్‌,. 209

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, క్రుద్ధః=కోపించిన, ఇన్హురిపుః=ఇందద్రుని శత్రువైన కుంభకర్ణుడు, ఆహవే=యుద్దమునందు, శరభమ్‌ =శరభుళ్ణి, ముష్టీనా= పిడికిలిచేతా, నీలమ్‌ =నీలుణ, జానునా=మోకాలిచేత, హత్వా=కొట్టి, గవాక్షమ్‌=గవాక్టుే తలేన=ఆరచేత్‌, ఆజఘాన=కొ ట్టైను. గన్హమాదనమ్‌ =గంధమాదనుణ్ణి, తరసొ బలముతో, పాదేన=పాదముచేత, అభ్యహనత్‌ =కొట్టను.

తా. అప్పుడా యుద్ధమునందు కోపించిన కుంభకర్ణుడు శరభుళ్లో పిడికిలిచేతను, నీలుణ్లో మోకాలిచేతను, గవాక్టుళ్లి అరచేతిచేతను, గంధమాదనుళ్లో పాదముచేతను బలముతో కొష్టెను. 28, 29 మూ, దత్తప్రహారవ్యథితా ముముహుః శోణితోక్తి తాః,

నిపేతుస్తే తు మేదిన్యాం నికృత్తా ఇన కింశుకాః 80

ప్ర, అ. తే=ఆ వానరులు, దత్తప్రహారవ్యథితాః=ఇవ్వబడిన దెబ్బలచేత వ్యథ చెందినవారై శోణితోక్తితొఃజరక్తముచేత తడపబడినవారై, ముముహుః= మోహము

848 శ్రీమద్రామాయణము చెందిరి. వికృత్తాః=తెగగొట్టబడివ, కింశుకొః ఇవ=కింశుకవ్చక్తములు వలె, మేదిన్యామ్‌=భూమిమీద, ని'పీతుణపడిరి.

తా. ఆ వానరులు కుంభకర్ణుడు కొట్టిన దెబ్బలకు వ్యథ పాందినవారై మోహము చెంది, ఖండించిన _ కింశుకవృక్షముల వలె నేలపై పడిరి. 30 మూ. తేషు వానరముఖ్యేషు పాతితేషు మహాత్మసు,

వానరాణాం సహస్రాణి కుమ్భకర్ణం ప్రదుద్రువుః 31

ప్ర అ మహాత్మసు=మహాత్ములైన, తేషు=ఆ, వానరముఖ్యేషు=వాన రనాయకులు, పొతితేషు=పడగొట్టబడినవా రగుచుండగా, వానరాణామ్‌=వాన రులయొక్క, పహస్రాణి=సహస్రములు, కుమ్భక్షర్ణమ్‌ = కుంభకర్ణుల్లి గూర్చి, ప్రదుద్రువుః=పరు గెత్తిరి.

తా. మహాత్ములైన ఆ వానరవాయకులు నేలపై పడిపోవుట చూచి వేలకొలది వానరులు కుంభకర్ణునిమీదికి పరుగెత్తిరి, త] మూ. తం శైలమిన శ్రైలాభాః సర్వే తు ప్లవగర్షభాః,

సమారుహ్య సముత్పత్య దదంశుశ్చ మహాబలాః, 32

ప్ర అ. శైలాభాః=పర్వతములవంటిే, మహాబలాః=గొప్పు బలము గల, పర్వే=సమస్తమైన, తే=ఆ, ప్లవగర్షభాఃణావానర(శ్రేష్టులు, శ్రైలమివ=పర్వతమువలె ఉన్న, తమ్‌=ఆతనిని, సమారుహ్య=ఎక్కి, సముత్పత్య=ఎగిరిి దదంశుః=కరిచిరి.

తా. బలశాలులైన ఆ పర్వతముల వలె ఉన్న వానరులు అందరూ పర్వతమువంటి ఆతని మీదికి ఎక్కి, ఎగిరి ఆతనిని కరిచిరి. తై మూ. తం నభైర్హశవైశ్చాపి ముష్టిభిర్చాహుభిస్తథా,

కుమ్భకర్ణం నుహాబాహుం విజఘ్నుః ప్లవగర్షభాఒ 33

ప్ర అ. ప్లవగర్శభాణనానర(శ్రేష్టులు, మహాబాహుమ్‌=గొప్పు బాహువులు గల, తం కుమ్భకర్ణమ్‌ =ఆ కుంభకర్దుల్హ నఖైజాగోత్లచేత, దశవైశ్చాపి=దం తాలచేత, ముసష్టిభిః=పిడికిళ్లచేత తథా=మరియు, బాహుభిః= బాహువులచేత, నిజఘ్నుః=కొట్టిరి.

తా ఆ వానర్యశ్రేష్టలు గొప్ప బాహువులు గల ఆ కుంభకర్ణుణ్లీ గోళ్లచేత్య దంతాలచేత, పిడికిళ్లచేత, బాహువులచేత పీడించిరి. 22 మూ. స వానరసహ్యంపైస్తు విచితః పర్వతోసమః,

రరాజ రాక్తసవ్యాఘ్రో గిరిరాత్మరు హైరిన, ప్రశ

యుద్ధకాండము 8409

ప్ర. అ. వానరసహ్యపైః=వానరుల వేలచేత, విచితఈ=వ్యాప్పుడైన, పర్వతోపమః=పర్వతముతో సమామడైన, సః=ఆ, రాక్షపవ్యా[ఘ్రః=రాక్టస్రే షృుడు, ఆత్మరుహైః=తనపై మొలచిన చెట్లచేత, గిరః ఇవాపర్వతము. వలె, రరాజ=ప్రకాశించెను.

తా. వేలకొలది వానరులు తనపై ఎక్కగా పర్వతమువంటి ఆ రాక్షస(శ్రేష్టుదు చెట్లతో నిండిన పర్వతము వలె ప్రకాశించెను. తశ మూ. బాహుభ్యాం వానరాన్‌ సర్వాన్‌ ప్రగృహ్య స మహాబలః,

భక్షయామాప సంక్రుద్దో గరుడః పన్నగానివ. 35

ప్ర. అ. మహాబలఃగొప్ప బలము గల, సఃఆఅతడు, పర్వాన్‌=స మస్తమైన, వానరాన్‌=వానరులను, బాహుభ్యామ్‌=చేతులతో, ప్రగృహ్య=గ్రహించి, సంకక్రుద్దః=కో పించిన, గరుడః=గరుత్మంతుడు, పన్నగానివ=సర్పములను వలె, భక్షయామాస=భక్షించెను.

తా. మహాబలవంతుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు చేతులతో ఆ వానరుల నందరినీ పట్టుకొని, కోపించిన గరుత్మంతుడు సర్పములను భక్షించినట్లు భక్షించెను. త5్‌ మూ. _ప్రక్తిప్తాః కుమృకర్ణేన వక్త్రే పాతాలసంవిభే,

నాపాపుటాభ్యాం విర్ణగ్ముః కర్ణాభ్యాం చైవ వానరాః. 36

ప్ర ఆ. కుమృకర్ణేన =కుంభకర్దునిచేత, పాొతాలసంనిభే=పొతాలముతో సమానమైన, వ(క్రే=ముఖమునందు, 'ప్రక్తిప్తాః=పడవేయబడిన, వానరాః=వానరులు, నాసాపుటాభ్యామ్‌=ముక్కు రంధ్రము. నుండి, కర్ణాభ్యాం చైవ=చెవులనుండీ, విర్ణగ్ముః =బెటకు వచ్చిరి. | న! మొల

తా. కుంభకర్ణునిచేత పాతాలమువంటి తన ముఖములో పడ వేయబడిన తానరులు ముక్కు రంధ్రములనుండి, చెవులనుండి బైటకు వచ్చివేసిరి. 3౩6 మూ. భక్షయన్‌ భృశసంగ్రుద్దో హరీన్‌ పర్వతసంనిభః

బభళ్లు వానరాన్‌ సర్వాన్‌ సంక్రుద్ధో రాక్షపోత్తమ:. 37

ప్ర. ఆ. _భృశసంక్రుద్దః=మిక్కిలి కోపించిన పర్వతసంనిభః=పర్వ తముతో సమానుడైన, రాక్షసోత్తమః=రాక్షసులలో ఉత్తముడైన కుంభకర్జుడు, సంద్రుద్ధః=కోపించినవాడై, హరీన్‌ =వానరులను, భక్షయన్‌ =భక్షించుదు, వాన రాన్‌ =వానరులన్సు బభష్ణా=విరచి ముక్కలు చేసెను,

తా. పర్వతముతో సమామడైన, మిక్కిలి కోపించిన ఆ కుంభకర్ణుడు

8550 శ్రీమద్రామాయణము ఆ నొనరులను భిక్షించుటక్తై వాళ్ళను విరిచివేసెను,

వి. ఈ క్లోకంలోని “హరీన్‌, వానరాన్‌”, “భృశసంక్రుద్ద, పంక్రుద్దగో

గ! ణి చా

అనేవి పునరుక్తాలుగా ఉన్నవి. ఈ ల్లోకం ప్రాచ్యపాఠంలో లేదు. 7 మూ. మాంసశోణితసంక్లేదాం కుర్వన్‌ భూమిం స రాక్షసం

చచార హరివైన్యేషు కాలాగ్నిరివ మూర్చితః ౭కి

ప్ర అ. సః రాక్షసః=ఆ రాక్షసుడు, భూమిమ్‌=భూమిని, మూంసకోణి తసంక్షేదామ్‌=మాంసముచేత రక్తముచేత తడిసిన దానినిగా, కుర్వన్‌ =చేయుచు, మూర్చితః=విజ్బంభించిన, కాలాగ్షరివ=ప్రలయకొలాన్ని వలె. హరి పైవ్యేషు=వాన ర పైన్యములయందు, చచార=పంచరించెను.

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు నేలను మాంసముచేత, రక్తముచేత తదుపుచు, విజృంభించిన, ప్రలయకాలాస్ని నలె వానర సైన్యములలో సంచరించెను. మూ. నజహప్తో యథా శక్రః పొశహస్త ఇవాన్తకః,

శూలహస్తో బభౌ యుద్ధే కుమ్భకర్ణో మహాబలః. 39

ప్ర ఆ. శూలహస్తః=శూలము. హస్తమునందు గల, మనుహా బలఃజ=గొప్ప బలము. గల, కుమృుక్షర్ణః=కుంభకర్ణుడు, యుద్దే=యుద్ధమునందు, వజ్రహస్తః=వజ్రము. హస్తమునందు గల, శకః యధా=దేవేంద్రుడు వలె, పొశహస్తః=పాశము హస్తమునందు గల, అన్తకః ఇవాయముడు వలె బభౌ=ప్రకాశించెను.

లా, యుద్ధమునందు. శూలము. హస్తమునందు. ధరించిన మహాబలశాలియైన కుంభకర్ణుడు వజము చేతిలో ధరించిన ఇంద్రుడు వలే, పాశము హస్తమునందు ధరించిన యముడు వలె ప్రకొశించెను. 39 మూ. యథా శుష్కాణ్యరణ్యాని గ్రీష్మే దహతి పావకః,

తథా వానర సైన్యాని కుమ్భకర్ణో దదాహ సః త

ప్ర ఆ గ్రీష్మే=గ్రీష్మమునందు, శుష్కాణి=ఎండిన, అరణ్యాని=ఆరణ్య ములను, పొవకః= అగ్ని, యధాొ=ఎట్టు దహతి=కాల్చునో, తథా=అట్టు, సః కుమృకర్ణః =ఆ కుంభకర్ణుడు, వానర పైన్యాని=వానర సైన్యములను, దదాహ=కాల్సివే సెను.

శా. గ్రీష్మమునందు అగ్ని ఎండిపోయిన అరణ్యములను కాల్సివే సినట్లు కుంభకర్ణుడు ఆ వానర పైన్యములను కాల్చివేసెను. త0 మూ, తతస్తే వధ్యమానాస్తు హతయూథా వినాయకొః,

వానరా భయసంవిగ్నా వినేదుర్వికృతైః స్వరైః, న!

యుద్ధకాండము 861

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, హతయూథాః=చంపబడిన గుంపులు గల, _వినాయకొః౭నాయకులు లేని, తే వానరాః=ఆ వానరులు, వధ్య మానాః=చంపబడుచున్నవారైై భయసంవిగ్నాః=భయముచేత దిగులుచెందినవారై, వికృళైః=వికృతములైన, స్వరైః=ప్వరములతో, వినేదుః=ఆరచిరి.

తా. గుంపు అన్నీ చంపబడగా, నాయకులు లేని ఆ వానరులు కుంభకర్ణునిచేత చంపబడుచు భయాకక్రాంతులై. వికృతస్వరములతో ఆరచిరి. 41 మూ. అనేకశో వధ్యమానాః కువ్భుకర్ణేన వానరాః,

రాఘనం శరణం జగ్ముర్వ్యథితాః ఖిన్నచేతపః, డై

ప్ర అ. కుమ్భకర్ణేన=కుంభకర్షునిచేత, ఆనేకశ=అనేకవిధముల, వధ్య మానాః=చంపబడుచున్న, వానరాః=వానరులు, వ్యథితాః=వ్యథ చెందినవారై, ఖిన్నచేతసః=భేదముతో కూడిన మనస్సులు కలవారై, రాఘవమ్‌ారాముణ్లి, శరణం జగ్ముఃాశరణుపొందిరి.

తా. కుంభకర్ణుడు అనేకవిధముల చంపుచుండగా వ్యథ చెందిన వానరులు దుఃఖాక్రాంతములైన మనస్సులతో రాముళ్లి శరణు జొచ్చిరి. 42 మూ, ప్రభగ్నాన్‌ వానరాన్‌ దృష్ట్వా వజ్రహస్తాత్మజాత్మజః,

అభ్యధావత వేగేన కుమ్భకర్ణం మహాహవే. క్‌!

ప్ర అ మహాహవే=మహాయుద్ధమునందు, ప్రభగ్నాన్‌ =ఓడిపోయిన, వానరాన్‌ =వానరులను, దృష్ట్వాంచూచి, వజహస్తాత్మజాత్మ జః=ఇంద్రుని కుమా రుని కుమారుడు, న కుమ్భకృర్ణమ్‌=కుంభకర్జుళ గూర్చి, అభ్యధావత=పరు గెత్తెను.

తా. ఆ మహాయుద్ధములో వానరులు భగ్నులైపోవుట చూచి అంగదుడు శీఘ్రముగా కుంభకర్ణునిమీదికి పరుగెత్తెను. శం మూ. శైలశ్చజ్ణం మహద్గృహ్య వినదన్‌ స ముహుర్ముహుః

త్రాసయన్‌ రాక్షపాన్‌ సర్వాన్‌ కుమ్భక్షర్ణపదానుగాన్‌, డ్తడ్తే

చిక్షేప శ్రైలశిఖరం కుమ్భక్షర్ణస్య మూర్దని.

ప్ర అ సః=ఆతడు, మహత్‌ = పెద్దదైన, శైలశృజ్గమ్‌ =పర్వతశిఖరమును, గృహ్య=గ్రహించి, ముహుర్ముహుః=మాటిమాటికి, వినదన్‌ =ధ్వనిచేయుచు, కుమ్భక న్లపదానుగాన్‌ =కుంభకర్షుని మార్గమును అనుసరించి వచ్చిన, సర్వాన్‌ =సమస్త మైన, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులను, (త్రాసయన్‌ =భయ పెట్టుచు, శైలశిఖరమ్‌ =పర్వతశిఖరమును, కుమృకృర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, మూర్తని=శిరస్సుమీద, చికేప=పడవే పెను,

భి ర! [+ (య లు

862 శ్రీమద్రామాయణము

తా. ఆ అంగదుడు పెద్ద పర్వతశిఖరమును గ్రహించి, మాటిమాటికి గర్జించుచు, కుంభకర్ణుని వెనుక వచ్చిన రాక్షసుల నందరినీ భయపెట్టుచు, ఆ పర్వతశిఖరమును కుంభకర్ణుని శిరస్సుమీద పడవేపెను. శశ మూ, స తేనాభిహతో మూర్తి శైలేనేన్తరిపుస్తదా, తర్‌

కుమృకర్ణః ప్రజజ్వాల క్రోధేన నుహతా తదా,

పో౭భ్యధావత వేగేన వాలిపుత్రమమర్హణమ్‌. శం

ప్ర. అ. తదా=అప్పుడు, తేన=ఆ, శైలేనాపర్వతముచేత, మూర్ధ్ని=శిరస్సు మీద, అభిహతఈః=కొట్టబడిన, ఇన్హ్రరిపు ఇంధుని శత్రువైన, సః కుమృకర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, మహతా=గొప్ప, కోధేనాకోధముతో, ప్రజజ్వాల=మండిపడెను. తదా=అప్పుడు, అమర్షణమ్‌=క్రోధముగల, వాలిపుత్రమ్‌=ఆంగదుణి గూర్చి, వేగేన=వేగముతో, అభ్యధావతాపరుగెత్తెను.

తా. అప్పుడు ఆ పర్వతముచేత శిరస్సుమీద కొట్టబడిన ఇంద్రశత్రువైన ఆ కుంభకర్ణుడు గొప్ప కోపముతో మండిపడుచు వేగముగా, (క్రోధావిస్టుడైన అంగదుని వైపు పరుగెత్తెను. 45, 46 మూ, కుమ్భకర్ణో మహానాదస్త్రాసయన్‌ సర్వవానరాన్‌,

ల

శూలం స్‌సర్హ చై రోషాదజ్ఞదే తు మహాబలః. త్త?

ప్ర అ. మహానాదఃాగొప్పధ్వని గల, మహాబలః=గొప్పు బలము గల, కుమ్భక్యర్ణః=కుంభకర్ణుడు, సర్వవానరాన్‌ =-సమస్తవానరులను, (త్రాసయన్‌=భయపె ట్టుచు, అజ్గదే=అంగదునియందు, రోషాత్‌-కోపమువలన, శూలమ్‌=శూలమును ససర్ర=విడచెను.

న! లా. గొప్ప బలము గల కుంభకర్ణుడు బిగ్గరగా గర్తించుచు, వానరుల గ. శి వ!

నందరినీ భయసపెట్టుచు, కోపముతో శూలమును అంగదునిమీదకు విసరెను. మూ. త మాపతన్తం బుద్ధ్వా తు యుద్దమార్గవిశారదః,

లాఘవాన్నోచయామాస బలవాన్‌ వానరర్షభః, డ్రి

ప్ర అ. యుద్ధమార్గవిశారదః=యుద్ధమార్గమునందు. సమర్ధుడైన, బల వాన్‌=బలవంతుడైన, వానరర్షభఃావానర్యశేష్పాదు, ఆపతన్తమ్‌=వచ్చి మీదపడుచున్న, తమ్‌-ఆ శూలమును, బుద్ద్వా=తెలిసికొని, లాఘవాత్‌ =చురుకుదనమువలన, మోచయామాస=విడిపించుకొనెను.

తా. యుద్ధమార్గమునందు నేర్పరియైైన బలశాలియైన అంగదుడు మీద పడుచున్న ఆ శూలమును చూచి, నేర్పుగా, అది మీద పడకుండ తప్పించుకొనెను, ఉరి

యుద్ధకాండము 853 మూ. _ఉత్పత్య వైనం తరసా తలేనోరస్యతాడయత్‌, స తేనాభిహతః కోపాత్స్వము మోహాచలోపమః, త్త ప్ర అ. ఉత్పత్యాపైకి ఎగిరి ఏనమ్‌=నీనిని తరసా=బలముతో, తలేనాఅరచేతిచేత, ఉర సీ=వక్షస్ట్థలమునందు, అతాడయత్‌ =కొట్టైను.. తేనావా విచేత, కోపాత్‌ =కోపమువలన, అభిహతః=కొట్టబడిన, ఆచలోపమః=పర్వతముతో సమానుడైన, సః=ఆఅతడు, ప్రముమోహ=మోహము చెందెను. తా. అంగదుడు పైకి ఎగిరి అరచేతితో ఆతని వక్షఃస్థలముమీద బలముగా కొట్టెను. అంగదుడు కోసముతో ఇట్లు కొట్టగా పర్వతమువంటి ఆ కుంభకర్ణుడు మోహము చెందెను. శం మూ. స లబసంజో2తిబలో ముష్టిం పంగృహ్య రాక్షసః, వా జా ల అపహాసపేన చిక్షేప విసంజ్హు స పపాత హ.. 50 ప్ర అ. అతిబలః=గొప్ప బలము గల, పః=లఆ, రాక్షసః=రాక్షసుడు, లబ్రసంజ్హ=పొందబడిన సంజ కలవాడె, ముష్టిమ్‌=పిడికిలిని, సంగృహ్య=పట్టి, (వీ శ్‌ లా బు టు అపహా పనాపరిహాసపూర్వకముగా, చిక్తేప=అంగదునిపై పడవేపెను. సఃఅతడు, విసంజ్ఞః=సంజ్ఞలేనివాడైై పపాత హ=పడిపోయెను. తా. గొప్ప బలము గల ఆ కుంభకర్ణుడు స్పృహ చెంది, పిడికిలి బిగించి. ఆనాయాసముగా అంగదునిమీద పడవేసెను. ఆతడు స్పృహ కోల్పోయి. పడిపోయెను. 50 మూ, తస్మిన్‌ ప్లవగశార్దూలే విపంజ్హే పతితే భువి, తచ్చూలం సముపాదాయ సుగ్రీవమభిదుద్రునే. ర్‌1 ప్ర ఆ. ప్లవగశారైలే-వానర్టేష్టుడైన, తస్మిన్‌=-ఆ అంగదుడు, విసంక్హైసంజ్ఞ కోల్పోయినవాడై, భువి=నేలమీద, పతితే=పడినవాడగుచుండగా, తచ్చూలమ్‌=ఆ శూలమును, సముపాదాయ=గ్రహించి, సుగ్రీవమ్‌ =సుగ్రీవుని గూర్చి, పమభిదుద్రువే=పరు గెత్తి వెళ్లెను. తా. వానర్మ్యశ్రేష్యుడైన అంగదుడు స్పృహ తప్పి నేలమీద పడిపోయిన పిమ్మట కుంభకర్ణుడు ఆ శూలమును గ్రహించి సుగ్రీవు డున్న వైపు పరుగెత్తెను. థ్‌ ఊళ్ళ వీ అట్‌ నకు మూ. తమాపతన్తం సంబక్ష్య కున్ఫుకర్ణం మహాబలమ్‌, ఉత్పపాత తదా వీరః సుగ్రీవో వావరాధిపఓ 52 ప అ. తదా=అప్పుడు, వీరః=వీరుడైన, వానరాధిపః=వానరరాజైన,

854 శ్రీమద్రామాయణము సుగ్రీవజాసుగ్రీవుడు, ఆపతన్త్నమ్‌=శీఘ్రముగా వచ్చుచున్న, మహాబలమ్‌=గొప్ప బలము గల, కుమృకర్థమ్‌ =కుంభకర్జుళ్లో, సంప్రేక్ష ఫైచూచి, ఉత్పపాత=పైక్‌ ఎగిరెను.

తా. అప్పుడు మహాబలవంతుడైన కుంభకర్ణుడు తనమీదికి వచ్చుచున్నట్లు చూచి వీరుడు, వొనరరాజూ అయిన సుగ్రీవుడు పైకి ఎగిరెను. ర్‌2 మూ. స పర్వతాగ్రముత్‌క్షిష సమావిధ్య మహాబలః,

అభిదుద్రాన వేగేన కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్‌, ర్‌2ై

ప్ర ఆఅ మహాబలూగొప్పు బలము గల, సఃఆ సుగ్రీవుడు, పర్వతాగ్రమ్‌-పర్వతశిఖరమును, ఉల్‌ క్రిస్యాఎత్తి, సమావిధ్యగట్టిగా పట్టి, మహా బలమ్‌=గొప్ప బలము గల, కుమృక్షర్ధమ్‌=కుంభకర్ధుని గూర్చి, నే గేన= వేగముతో, అభిదుద్రావ=పరు గెత్తెను,

తా. గొప్ప బలము గల సుగ్రీవుడు పర్వతశిఖరమును పైకి ఎత్తి గట్టిగా పట్టుకొని, గొప్ప బలము గల కుంభకర్ణునివైపు శీఘ్రముగా వెళ్లెను.53 మూ. తమాపతన్తం సంేక్ష్య కుమ్భకర్ణః ప్లవంగమమ్‌,

లు ఇ ౮౯

తపా వివృతసర్వాజో వానరేన్హుస్య సంముఖ:ః ర5్‌4

ప్ర అ. _కుమృక్షర్ణః=కుంభకర్ణుడు, ఆపతన్తమ్‌=వచ్చి మీదపడుచున్న, తమ్‌=అ, ప్రవజ్బమమ్‌ =సుగ్రీవుళ్లి, సంేక్ష శ=చూచి, వివృతసర్వాజ్యు=తెరవబడిన సకలావయములు కలవాడై, వానరేన్తుస్య=వానరరాజుకు, సంముఖః=ఎదు రైనవాడై తస్టా=నిలచెను.

తా. కుంభకర్ణుడు వచ్చి మీద పడుచున్న సుగ్రీవుని చూచి సమస్తావయములు స్పష్టముగా కనబర్చ్భుచు (రొమ్ము విరచ్సి, ఆతవి ఎదుట నిలచెను. ర్‌డ మూ, కపిశోణితదిగాజం భక్తయన్తం ప్రవంగమావ్‌,

లాగ లు ణా నీ ఖు

కుమ్భకర్ణం స్థితం దృష్ట్వా సుగ్రీవో వాక్యమబ్రవీత్‌. ర్‌5్‌

ప్ర, అ. కపిశోణితదిగ్దాబ్లమ్‌=వానరుల రక్తముచేత పూయబడిన శరీరము గల, ప్లవజ్గమాన్‌ =వానరులను, భక్షయన్నమ్‌ =భక్రించుచున్న, స్టీతమ్‌=నిలచి ఉన్న, కుమృకర్ణమ్‌ = కుంభకర్ణుణ్లి, దృష్ట్వా=చూచి, సుగ్రీవ=సుగ్రీవుడు, వాక్యమ్‌=వాక్య మును, ఆ(బవీత్‌ =పలి కెను,

తా. కుంభకర్ణుడు వానరులను భక్షించుటచే వారి రక్తముచేత ఆతని శరీరమంతా తడిసి ఉండెను. తన ఎదుట నిలచిన అట్టి కుంభకర్ణుళ్లి చూచి

యుద్ధకాండము 8565 సుగ్రీవు డిట్లు పలికెను. ర్‌6 మూ. _పాతితాశ్చ త్వయా వీరాః కృతం కర్మ సుదుష్కరమ్‌,

భక్షితాని చ సైన్యాని ప్రాప్తం తే పరమం యశః, 56

ప్ర అ త్వయా=నీచేత, వీరాః=వీరులు, పాతితాః=పడగొట్టబడిరి. సుదుష్కరమ్‌=చేయుటకు చాల కష్టమైన, కర్మ=పని, కృతమ్‌ =చేయబడినది. 'పైన్యాని= సైన్యములు, భక్షితాని చ=భక్షింపబడినవి. తే=నీక్సు, పరమమ్‌=గొప్ప, యశః=కీర్తి, ప్రాప్తమ్‌=పొందబడినది.

తొ. నీవు వీరులను పడగొట్టినావు. చేయ శక్యము కాని పని చేసినావు. పైన్యములను కూడా భక్షించినావు గొప్ప కీర్తిని ఆర్టించినావు.56 మూ. . త్వజ తద్వావరానీకం ప్రాకృతైః కిం కరిష్యసి,

పహ 'స్వెకం విపొతం మే పర్వతప్యాస్య రాక్షప. ర5్‌7

ప్ర. అ. తత్‌=ఆ, వానరానీకమ్‌=వానర సైన్యమును, త్యజజవిడిచిపె ట్టుము. (ప్రొక్కతైః=సామాన్యులతో, కిం కరిస్యసి=ఏమి చేసెదవు ? రాక్షస=ఓ 1 రాక్షసుడా ! మే=నాయొక్క, అస్య పర్వతస్య=ఈ పర్వతముయొక్క, ఏకమ్‌ నిపాతమ్‌=పడుటను, పహస్వ=సహించుము,

తా. కుంభకర్ణుడా $! ఆ వానరసైన్యమును నిడిచిసెట్టుము. సామాన్యులతో ఏమి చేసెదవు ? నేను పడవేయు ఈ పర్వతము (పడుటను) ఒకదానిని (ఈ ఒక్క పర్వతము దెబ్బను) సహించుము. ర5్‌7 మూ. తద్వాక్యం హరిరాజస్య సత్త్వధైర్యసమన్వితమ్‌,

(శ్రుత్వా రాక్షసశార్జూలః కుమృకర్ణో2_ బ్రవీద్వచః 58

ప్ర. ఆ. హరిరాజస్య=సుగ్రీవునియొక్క, సత్త్వధైర్యసమన్వితమ్‌ =బలము తోను _ధైర్యముతోను కూడిన, తత్‌ వాక్యమ్‌=ఆ వాక్యమును, డశ్రుత్వా=విని, రాక్షసశార్జూలః=రాక్షస(శ్రేష్టు డైన, కున్ఫుకర్ణః=కుంభకర్జుడు, వచః=వచనమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను.

తా. సుగ్రీవుడు పలికిన బలరైర్యములతో కూడిన మాటలు విని రాక్షష్యశ్రేష్టుడైన కుంభకర్ణు డిట్లు పలికెను. 5్‌8ి మూ. _ప్రజాపతేస్తు పొత్రస్త్వం తథైవర్‌క్షరజుసుతః

ధృతిపౌరుషసంపన్నః కస్మాడ్గర్హసి వానర, 59

ప్ర అ. వానర=వానరుడొ . త్వమ్‌=నీవు, ('ప్రజాపతేః=బ్రహ్మదే

856 శ్రీమద్రామాయణము వునియొక్క, పౌత్రః=పాత్రుడవు; తథైవ=మరియు, బుక్షరజఃసుతః=బుక్ష రజ స్సుయొక్క పుత్రుడవు, ధృతిపొౌరుషసంపన్నః= ధెర్యముతోను పౌరుషముతోను కూడినవాడవు. కస్మాత్‌=ఏ కారణమునలన, గర్హసి=గర్హించుచున్నావు ? తా. సుగ్రీవుడా ! వీవు బ్రహ్మదేవుని పౌత్రుడవు; బుక్షరజప్సు పుత్రుడవు. ధైర్యపొరుషసంపన్నుడవు. ఎందుకు గర్హించెదవు ? 59 మూ. స కువ్ఫకర్ణస్య వచో నిశమ్య ళం వ్యావిధ్య శైలం పహపా ముమోచ, తేవాజఘానోరసి కుమ్భకర్ణం శైలేన వజ్రాశనిసంనిభేన. 60 ప్ర అ. సః=ఆతడు, కుమృకర్ణస్య=కుంభకర్జునియొక్క, వచః=వచనమును, నిశమ్య=విని, _శ్రైలమ్‌=పర్వతమును, వ్యావిధ్య=గట్టిగా పట్టి, సహసా=వెంటనే, ముమోచ=విడచెను. వజ్రాశనిసంనిభేన=వజముతోను, పిడుగుతోను సమా నమెన, తేన=దొవిచేత, కుమృక్మర్ణమ్‌ = కుంభకర్దుల్తి, ఉరసీ=వకఃసలమునందు, న న! శాతంతి లయ ఆజఘాన=కొ టను. తా. సుగ్రీవుడు కుంభకర్ణుని మాటలు విని, ఆ పర్వతమును గట్టిగా పట్టి, వెంటనే విడచెను. వజ్రాయుధముతోను, పిడుగుతోను సమానమైన ఆ పర్వతముతో కుంభకర్షుని వకసలమును కొటను. (| 60 న! అదు న! మూ, తచ్చెలశ్చజ్ఞం పహపా విభిన్నం భుజాన్తరే తస్య తదా విశాలే, తతో విషేదుః సహపా ప్లవంగా శి క్‌ రక్షోగణాశ్చాపి ముదా వివేదు:ః. 601 ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, తప్య=ఆతనియొక్క, విశాలే=విశాల మైన, భుజాన్త రే=భుజముల మధ్యయందు, తల్‌ =ఆ, శ్రైలశ్చబ్గమ్‌ =పర్వతశి ఖరము, సహసా=వెంటనే, విభిన్నమ్‌ =బద్దలైపోయినది. తతః=ఆటు పిమ్మట, ప్ల్రవంగాః=వానరులు, సహసా= వెంటనే, విషణ్డాః=దిగులు చెందిరి. రక్షోగణా శ్చాపి=రాక్షసగణములు, ముదా= సంతోషముతో, వినేదుః=ధ్వనిచేసినవి. తా. విశాలమైన ఆతవి వక్షఃస్థలము మీద పడి వెంటనే ఆ పర్వత శిఖరము చ్యూర్ణమై పోయెను. అప్పుడు వానరులు దిగులుచెందిరి. రాక్షసులు సంతోషముతో కేకలు వేసిరి, 61

యుద్ధకాండము తిక? మూ స్‌ శైలశ్చజాభిహతశ్వుకోప

ననాద రోషాచ్చ వివృత్య వక్తమ్‌,

వ్యావిధ్య శూలంంచ తడ్‌త్ర్రకాశం

చిక్షేప హర్య ఎక్షపతేర్వధాయ. 62

ప్ర అ సు=అతడు, శైలశ్ళజ్లాభిహతః=పసర్వతశిఖరముచేత కొట్టబడి నవొడై,. చుకోప=కోపించెను.. రోషాత్‌=కోపమువలన, వక్త్రమ్‌=ముఖమును, వివృత్య=తెరచి, ననాద=ధ్వవిచేసెను. తడిత్సుకాశమ్‌=మెరుపువంటి. ప్రకాశ గల, శూలమ్‌=శూలమును, వ్యావిధ్య=గట్టిగా పట్టుకొని, హర్య ఎకపలేః=వానరుల యొక్క భల్టూకములయొక్కు ప్రభువైన సుగ్రీవునియొక్క, వధాయ=వధకొరకు, చిక్షేప=విసరెను.

తా. పర్వతశిఖరముచేత కొట్టబడినవాడై కుంభకర్ణుడు కోపముతో ముఖము. తెరచి గర్జించెను. మెరపువంటి శూలమును గట్టిగా పట్టి సుగ్రీవుని చంపుటకై దానిని విసిరెను. 62 మూ, తత్కుమృక్యర్ణస్య భుజప్రణున్నం

శూలం శీతం కొవ్బున దామజుష్టమ్‌,

క్రీపం పముత్ప్సత్య నిగృహ్య దోర్భా |

బభళ్థ వేగేన సుతో౭ఒనిలస్య. 63

ప్ర అ. అనిలస్య సుతః=హనుమంతుడు, క్షిప్రమ్‌=శీఘ్రముగొ, సము తృత్య=ఎగిరి, కుమృకర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, భుజప్రణున్నమ్‌=భుజములచేత విసరబడిన, శితమ్‌=వాడియైన, కాఖ్బనదామజుష్టమ్‌ =బంగారు మాలికలతో కూడిన, తత్‌=ఆ, శూలమ్‌=శూలమును, దోర్భ్యామ్‌=బాహువులచేత, విగృహ్య= (గ్రహించి, వేగేన= వేగముతో, బభష్థా=విరిచివే పెను.

తా. కుంభకర్ణుడు భుజములతో విసరిన బంగారు మాలలు అలంకరించిన వాడియైన ఆ శూలమును హనుమంతుడు శీఘ్రముగొ పెకి ఎగిరి చేతులతో పట్టి వెంటనే విరిచివేపెను. 63 మూ. కృతం భారసహస్రస్య శూలం కాలాయసం మహత్‌,

బభష్హ జానుమారోప్య తదా హృష్టః ప్లవంగమఃి 64

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, హృష్షః=సంతో షించిన, ప్లవంగమః=హను మంతుడు, భారసహస్రస్య=వేయి. పుట్ల యొక్క(తో), కృతమ్‌=నిర్మించబ డిన, మహత్‌ =గొప్పదైన, కాలాయసమ్‌=ఇనుపవికారమైన, శూలమ్‌=శూలమును, జానుమ్‌= మోకాలును, ఆరోష్య=ఎక్కీంచి, బభష్ద=విరచెను.

858 శ్రీమద్రామాయణము

తా. అప్పుడు ఉత్సాహవంతుడైన హనుమంతుడు వేయి పుట్ట ఇనుముతో తయారుచేయబడిన ఆ పెద్ద శూలమును మోకాలుకు అన్ని విరచివేపెమ. 64 మూ. శూలం భగ్నం హనుమతా దృష్ట్వా నానరవాహినీ,

హృష్టా ననాద బహుశః సర్వతశ్చాపి దుద్రువే. 65

ప్ర అ. వానరవాహినీ=వానరకేన, హనుమతా=హనుమంతునిచేత, భగ్నమ్‌=విరగగొట్టబడిన, శూలమ్‌=శూలమును, దృష్ట్వా=చూచి, హృష్టా=సంతో షించినదై, బహుశః=అనేక పర్యాయములు, ననాద=ధ్వనిచే పెను. పర్వతః చవఅన్ని వైపులనుండి, దుద్రువే అపి=పరుగెత్తి వచ్చెను.

తొ. వానరపేన హనుమంతుడు శూలమును విరచుట చూచి సంతోషించుచు, అవేక పర్యాయములు అరచి అన్ని వైపులనుండి శీఘ్రముగా అక్కడికి వచ్చెను.

వి. ప్రాచ్యపారము ప్రకారము ఆ శూలమును సుగ్రీవుడే విరచెను. హనుమంతుడు కాదు. అదే యుక్తము. ఇద్దరు మహావీరులు, అందులోను తమ ప్రభువు యుద్ధము చేయుచున్నప్పుడు,తానుకలగచే సికొముట అయుక్తమని భావించువాడు. 65 మూ. బభూవాథ పరిత్రప్తో రాక్షపో విముభో౭_భవత్‌,

సింహనాదం చ తే చక్రుః ప్రహృష్టా వనగోచరాః, 66

మారుతిం పూజయాంచక్రుర్హుష్ట్వా శూలం తథాగతమ్‌.

ప్ర, అ. అథ=అఆటుపిమ్మట, రాక్షసః=రాక్షసుడు, పరిత్రస్తః=భయపడిన వాడై, విముఖః=విముఖుడు, అభవత్‌ =ఆయెను. తే=ఆ, వనగోచరాః=వానరులు, ప్రహృష్టాః=సంతో షించినవారై, సింహనాదమ్‌= పింహనాదమును, చక్రుఃణచేసిరి. తధాగతమ్‌=ఆ విధముగా అయిన, శూలమ్‌=శూలమును, దృష్ట్వా=చూచి, మారుతిమ్‌ = హనుమంతుణ్ణి, పూజయాంచక్రుః=పూజించిరి.

తా, అప్పుడు. కుంభకర్ణుడు భయపడి యుద్ధవిముఖుడయ్యెను. వానరులు పంతోషించుచు. సింహనాదము చేసిరి. శూలము ఆ విధముగా అగుటను చూచి హనుమంతుణి పూజించిరి.

వి *బభూవాథ”ో ఇత్యాదిక్లోకార్హము చాలా ప్రతులలో లేదు. ఈ ఒకటిన్నర. శ్లోకాలు (ప్రాచ్యప్రతిలో లేపు. 66 మూ. స తత్తథా భగ్నమవేక్య శూలం

చుకోప రక్షోధిపతిర్మ హాత్మా,

యుద్ధకాండము 859

ఉత్సాట్య లజ్కామలయాత్సశ్చజ్ఞం

జఘాన సుగ్రీవము పేత్య తేవ. 67

ప్ర, అ. మహాత్మా=మహాత్ముడైన, సః=ఆ, రక్షోధిపతిః=రాక్షసనాయ కుడు, తత్‌= ఆ, శూలమ్‌=శూలమును, తథా=ఆ విధముగా, భగ్నమ్‌=భగ్న మైన దానినిగా, అవేక్త భెచూచి, చుకోప=కోపీంచెను. లజ్కామలయాత్‌ =లంకదగ్గర నున్న మలయపర్వతమునుండి, శృజ్ణమ్‌ =శిఖరమును, ఉత్పాట్య= పెకలించి, సుగ్రీవమ్‌ =సుగ్రీవుణ్లి, ఉ పేత్య=సమీపించి, తేన=దానితో, జఘాన=కొ బట్టను,

తా. మహాత్ముడైన ఆ కుంభకర్ణుడు శూలము ఆ విధముగా విరవబడుటను చూచి, లంకదగ్గర నున్న మలయపర్వతమునుండి శిఖరమును పెకిలించి, సుగ్రీవుని పమీపించి దానితో అతనిని కొట్టెను.

వి. 'త్రికూటపర్వతశిఖరముమీద నున్న లంక ద్వారమువద్ద యుద్ధము చేయుచున్న కుంభకర్ణుడు దక్షిణభారతంలో ఉన్న మలయపర్వతశిఖరాన్ని ెకలించడం ఎట్లు అని ఆశంకించుకొని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు అతని శరీరము అంత "పెద్దదగుటచేత అది సంభావ్యమే అని సమాధానము చెప్పి, లేదా “*లంకామలయ” శబ్దానికి లక్షణచేత (త్రికూట మని అర్ధము అని మరొక సమాధానము చెప్పిరి. రెండూ అసంగతాలే. ప్రాచ్యప్రతిలో ఈ మాట లేదు. ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పీకినట్లు మాత్రమే ఉన్నది. 67 మూస శైలశృజ్ఞాభిహతో విసంజ్ఞః

పపాత భూమౌ యుధి వానరేన్హః,

తం వీక్ష శ భూమౌ పతితం విసంజ్ఞం

వేదుః ప్రహృష్టా యుధి యాతుధానాః. 68

ప్ర అ. సః=ఆ, వానరేన్తః=సుగ్రీవుడు, యుధి=యుద్ర్దమునందు, శైలశ జ్లాభిహతః=పర్వతశి ఖరముచేత కొట్టబడినవాడై, విసంజ్ఞ=సంజ్ఞలేనివాడై, భూమౌ= భూమియందు, పపాత=పడెను. యుధి=యుద్ధమునందు, భూమౌ= నేలమీద, పతితమ్‌=పడిన, విసంజ్ఞమ్‌ =సంజ్ఞ లేని తమ్‌=ఆతనిని, _వీక్ష్య=చూచి, యాతుధానాః=రాక్షసులు, ప్రహృష్టాః=పంతో షించినవారై, నేదుః=ర్వవిచేసిరి.

తా. యుద్దములో పర్వతశిఖరముచేత కొటబడినవాడై సుగ్రీవుడు

లో క్‌ ణి

మూర్చితుడై వేలమీద పడిపోయెను. స్పృహ తప్పి నేలమీద పడిపోయిన ఆతనిని చూచి రాక్షసులు సంతోషించుచు ఆరచిరి, 68 మూ, తమభ్యు పేత్యాద్భుతఘోరవీర్యం

ఏ కుమ్భకర్ణో యుధి వానరేన్హుమ్‌,

860 శ్రీమద్రామాయణము

జహార సుగ్రీవమభిప్రగృహ్య

యథానిలో మేఘమతిప్రచణ్ఞఓ 69

ప,అ. సః=ఆ, కుమ్భక్మర్ణః=కుంభకర్ణుడు, యుధి=యుదమునందు,

న! శల డా

అద్భత విషమ =అన్థత్యకునె ఘోరమైన పరాక్రమము గల, వానరే న్రొమ్‌=వానరరాజైన, తం సుగ్రీవమ్‌=ఆ సుగ్రీవుణ్ణి అభిప్రగృహ్య= గ్రహించి, అతిప్రచణ్ఞః=చాల తీవ్రమైన, అనిలః=వాయువు, మేఘం యథా=మేఘమును వలె, జహార=తీసికొని వెళ్ళెను.

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు ఆశ్చర్యకరమైన ఘోరమైన పరాక్రమము గల వావరరాజైన సుగ్రీవుణ్లీ ఆ _యుద్ధరంగమునందు గ్రహించి, చాల తీవ్రమైన గాలి మేఘమును హరించినట్లు హరించెను, 69 మూ. పతం మహామేఘనికాశరూప

ముత్పాట్య గచ్చన్యుధి కుమృక్షర్థః,

రరాజ మేరుప్రతిమానరూపో

మేరుర్యథాభ్యుచ్చితఘోరశ్చజ్ణః. 70

ప్ర అ యుధి=యుద్ధమునందు, మహా మేఘనికాశరూపమ్‌= సెద్ద మేఘముతో పమానమైన రూపము గల, తమ్‌=ఆతనిని, ఉత్సాట్య=లేవదీసీ, గచ్చన్‌= వెళ్ళుచున్న, మేరుప్రతిమానరూపః= మేరువుతో సమనమైన రూపము గల, కుమృక్షర్ణః=కుంభకర్జుడు, అభ్యుచ్చితఘోరశ్ళబ్లః= ఎత్తైన భయంకరమైన శిఖరము గల, మేరుర్యథా= మేరుపర్వతము వలె, రరాజ=ప్రకొశించెను.

తా. మహామేఘమువంటి రూపము గల సుగ్రీవుణ్లి ఎత్తికొని యుద్దరంగము నుండి వెళ్లుచున్న, మేరుపర్వతతుల్యమైన రూపము గల కుంభకర్ణుడు ఎత్తైన భయంకరమైన శిఖరము గల మేరుపర్వతము వలె ్రకాశించెను. 70 మూ. తతస్తమాదాయ జగామ వీరః

అరల జ్యా అన్తే ణ్‌

పంస్తూయమానో యుధి రాక్ష సేన్హుః

శృణ్వన్నివాదం (త్రిదివాలయానాం

ప్లవంగరాజగ్రహవి స్మితావామ్‌. గ్లో

ప్ర. అ. తతః=అటుపీమ్మట, వీరః=నీరుడైన, రాక్ష పేనః=రాక్ష సవాయకుడు, తమ్‌=ఆతనిని, ఆదాయ=గ్రహించి, యుధి=యుద్ధమునందు, సంస్తూోయమానః= స్తుతింపబడుచున్నవాడై, ప్లవంగరాజగ్రహవి స్మి తానామ్‌=సుగ్రీ వుళ్లీ పట్టుకొనుటచేత ఆశ్చర్యపడుచున్న, (త్రిదివాలయానామ్‌= దేవతలయొక్క, వివాదమ్‌=ర్వనివి, శృణ్వన్‌=వినుచు, జగామ= వెళ్లెను.

యుద్ధకాండము 861

శా. పిన్ముట వీరుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు యుద్ధరంగమునందు రాక్షసులచేత స్తుతింపబడుచు, పుగ్రీవుణ్లి. పట్టుకొనుట చూచి, ఆశ్చర్యపడుచున్న దేవతలు చేయుచున్న ధ్వనిని వినచు, ఆ షుగ్రీవుణ్లి తీసికొని వెళ్లెను. 71 మూ. తతస్తమాదాయ తదా స మేనే

హరీన్హుమిన్హ్రోపమమిన్హువీర్యః,

అస్మిన్‌ హతే సర్వమిదం హతం స్యా

త్పరాఘవం "సైన్యమితీన్హుశత్రుః 72

ప్ర అ, ఇన్లివీర్యః=ఇండద్రుని వంటి పరాక్రమము గల, ఇన్హాశత్రుః=ఇంద్రుని శత్రువైన, సః=ఆ కుంభకర్ణుడు, తతః=అటుపిమ్మట, ఇన్లోోపమమ్‌ =ఇంద్రు నితో సమానుడైన, తమ్‌=ఆ, హరీన్హుమ్‌=పుగ్రీవుళ్ల, ఆదాయ=గ్రహించి, తదా=అప్పుడు, అస్మిన్‌ =ఇతడు, హతే=చంపబడిన వాడగుచుండగా, పరాఘ వమ్‌=రామునితో కూడిన, సర్వమ్‌=సమస్తమైన, ఇదమ్‌=ఈ, "పైన్యమ్‌= సైన్యము, హతమ్‌=చంపబడినది, స్యాత్‌ =ఆగుము, ఇతి=అని, మేనే=తలచెను.

తా. అప్పుడు ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమము గల ఆ కుంభకర్ణుడు ఇంద్రునితో సమానుడైన ఆ సుగ్రీవుని తీసుకొని పోవుచు “ఇతనిని చంపివేసినచో రామునితో సహా పైన్యమంతా నశించును అని భావించెను. 72 మూ. విద్రుతాం వాహినీం దృష్ట్వా వానరాణామితస్తతః,

కుమృకర్ణేన సుగ్రీవం గృహీతం చాపి వానరమ్‌, 73

హమమాంశ్చినయామాన మతిమాన్‌ మారుతాత్మజః

ప్ర అ. మతిమాన్‌ =బుద్ధిమంతుడు, మారుతాత్మ జః=వాయుపుతుడూ అయిన, హనుమాన్‌ =హనుమంతుడు, ఇతస్తతః=ఇటు నటు, విద్రుతామ్‌=-పారిపో యివ, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, వాహినీమ్‌= సేనను, దృష్ట్రా=చూచి, వాన రమ్‌=వానరుడైన, సుగ్రీనమ్‌ =సుగ్రీవుళ్లో, కుమృకర్ణేన=కుంభకర్ణుని చేత, గృహీ్‌తం చాపి=([గ్రహించబడినవానినిగా కూడ, చూచి, చినయామాప=ఆలోచించెను.

తా. వానరపైన్యము ఇటు అటూ పొరిపోవుచున్నదనీ, సుగ్రీవుణ్లీ కుంభకర్ణుడు తీసికొనిపోవుచున్నా డనీ చూచిన బుద్ధిమంతుడైన వాయుపుత్రు డైన హనుమంతు డిట్లు ఆలోచించెను. 73 మూ. ఏవం గృహీతే సుగ్రీనే కిం కర్తవ్యం మయా భవేత్‌, 74

యద్ధి వ్యాయం మయా కర్తుం తత్కరిష్యాన్యుసంశయమ్‌,

భూత్వా పర్వతసంకాశో వాశయిష్యామి రాక్షసమ్‌. 75

8062 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. పుగ్రీవే=సుగ్రీవుడు, ఏవమ్‌=ఈ విధముగా, గృహీతే= (గ్రహించబడినవాడగుచుండగా, మయా=నాచేత, కిమ్‌=ఏమి, కర్తవ్యమ్‌ =చేయ దగినది, భవేత్‌ =అగును) మయా=నాచేత్య, యత్‌=ఏది, కర్తుమ్‌=చేయు టకు, వ్యాయ్యమ్‌=న్యాయసమ్మతమో, తత్‌ =దానిని, ఆసంశయమ్‌=సంశయము లేకుండా, కరిష్యామి=చేయగలను. పర్వతసంకాశః=పర్వతముతో సమానుడను, భూత్యా=అయి, రాక్షసమ్‌ =రాక్ష సుణ్ల నాశయిష్యామి=నశింపచే సెదను.

తా. సుగ్రీవుడు ఈ విధముగా పట్టుబడినాడు కదా, ఇప్పుడు వేనేమి చేయవలెను ? నేను ఏమి చేసిన న్యాయపమ్ముతముగా ఉండునో దానివే నిఃిసంశయముగా చేసెదను. పర్వత మంత రూసము ధరించి ఈ కుంభకర్ణున్ని నశింపచే పెదను, 74, 75 మూ మయా హతే సంయతి కుమ్భకర్ణ

మహాబలే ముస్టివిశ్శీర్ణదే హే,

విమోచితే వానరపార్ధివే చ

భవన్హు హృష్టాః ప్లవగొాః సమగ్షాః 76

ప్ర అ. మహాబలే=గొప్పు బలము గల, కుమ్ఫక్ణే =కుమ్భకర్ణుడు, ముసష్టీవిశీర్ణ దే హే= పిడికిళ్లచేత బ్రద్రలుకొట్టబడిన దేహము గలవాడై, సంయతి=యుద్ధమునందు, మయా=నాచేత, హలే=చంపబడినవాడగు చుండగా, వానరపార్ధివే=వానరరాజు, విమోచితే=విడిపించబడినవా డగుచుండగొా, సమగ్రాః=సమస్తమైన, ప్లవగాః=వాన రులు, హృష్టాః=సంతోషించిన వాళ్లు, భవన్తు=అగుదురు. గాక.

తా, గొప్ప బలము గల కుంభకర్ణుణ్ణీ నేను పిడికిళ్లచేత ఆతని దేహము బద్దలు కొట్టి చంపి సుగ్రీవుళ్లో విడిపించగా వానరులందరూ

యు (ఉలి

సంతో షించెదరుగాకు మూ అథవా స్వయమ ్యేష మోక్షం ప్రాప్ప్యతి వానరః

గృహీతోఒయం యది భవేత్తిదతైః సాసురోర గః. 77

ప్ర అ. అథధవా=లేదా ఆయమ్‌ ఏషః=ఈ, వానరః=సుగ్రీవుడు, సాసురోరగః=అసురులతోను, _ఉరగులతోను కూడిన, త్రిదశైః=దేవతలచేత, గృహీతఃజ (గ్రహింపబడినవాడు, భవేద్యది=ఆయినను, స్వయమ్‌ =స్వయముగా, మోక్షమ్‌=విడుదలను, ప్రాప్ఫ్యతి=పొందగలడు.

తా. లేదా, దేవతలు, అసురులు, ఉరగులు కలిసి ఈ సుగ్రీవుల్లీ పట్టుకొన్నను ఇతడు స్వయముగానే వనిడిపించుకొనగలడు. 77

యుద్ధకాండము 863 మూ. మన్యేన తావదాత్మానం బుధ్యతే వానరాధిషః

శైలప్రహారాభిహతః కుమ్భృకర్షేన పంయుగే. 78

ప్ర ఆ. సంయుగే=యుద్రమునందు, కుమృకర్ణేన=కుంభకర్ణునిచేత, శైలప్రహారాభిహతః= పర్వతము దెబ్బచేత కొట్టబడిన, వానరాధిసః=స శీవుడు, ఆత్మానమ్‌= తనను, వ బుధ్యతే తావత్‌ =తెలిసికొనుటలేదు అవి, మన్యే=ఠ6 చుచున్నాను.

తా. యుద్ధమునందు. కుంభకర్ణుడు పర్వతముతో దెబ్బకొట్టుటచేత

ఛా యు యు

సుగ్రీవునకు స్పృహ లేదని అనుకొనుచున్నాము. 78 మూ. ఆయం ముహూర్తాత్సుగ్రీవో లబ్బసంజ్లో మహాహవే,

ఆత్మనో వానరాణాం చ యత్పథ్యం తత్కరిష్యతి, 70

ప్ర. అ ఆయమ్‌=ఈ, సుగ్రీనః=సుగ్రీవుడు, మహాహవే=ఈ మహా యుద్ధమునందు, ముహూర్తాత్‌ =ముహూర్త కాలములో, లబ్బపంజ్ఞ=పొందబడిన సంజ్ఞగలవాడై, ఆత్మనః=తనకూ, వానరాణాం చజ=వానరులకు, యత్‌ =ఏది, పథ్యమ్‌=పథ్యమో, తత్‌ =దానివి, కరిష్యతి=చేయగలడు.

తా. సుగ్రీవుడు ఈ మహాయుద్ధమునందు ముహూర్తకాలములో సంజ్ఞను పొంది తనకూ వావరులకూ కూడ ఏది హితమో ఆది చేయగలడు. 79 మూ మయాతు మోక్షితప్యాస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః,

అ్రీతిశ్చ భవేత్కష్ట్రా కీర్తివాశశ్చ శాశ్వతః, 80

ప్ర అ. మయా=నాచేత, మోక్తితస్య=విడిపించబడిన, మహాత్మనః=మహా త్కుడైన, అస్య=ఈ, సుగ్రీవస్య=సుగ్రీవునకు, కష్టా=కష్టమైన, అప్రీతిశ్చ=ల పీతి (ఇష్టము కాకపోవుట) శాశ్వతఃజ=శాశ్వతమైవ, శ్రీర్తివాశశ్చవ=కీర్తియొక్క నాశము, భర్‌ =ఆగము.

తా. మహాత్ముడైన ఈ సుగ్రీవుల్లో నేను విడిపించినట్టయితే అప్పుడది అతనికి ఏ మాత్రము (ప్రీతికరము. కాకపోవచ్చును. శాశ్వతమైన అసకీర్తి కూడ కలుగును. 80 మూ. తస్మాన్ముహూర్తం కాంక్షి ష్యే విక్రమం పార్ధివస్య తు,

భిన్నం చ వానరానీకం తావదాశ్వాసయామ్యహమ్‌. 81

ప్ర అ. తస్మాత్‌ =ఆ కారణమువలన, ముహూర్తమ్‌=ముహూర్తకా లము, పార్దివస్య= రాజుయొక్క, విక్రమమ్‌=పరాక్రమమును, కాంక్షి ప్యే=కోరె దను. తావక =ఆంతలో, భిన్నమ్‌= చెదిరిపోయిన, వానరానీకమ్‌=వానర సైన్యమును,

864 శ్రీమద్రామాయణము అహమ్‌=నేను, ఆశ్వాసయామి=ఓదార్చెదను.

తా. అందువలన ముహూర్తకాలము పాటు రాజు పరాక్రమము చూపుటక్రై వేచి ఉండెదను. ఈ లోగా చెదిరిపోయిన వానర సైన్యమునక్షు మూ. ఇత్యేనం చిన్నయిత్వాథ హనుమాన్మారుతాత్మజః,

భూయః సంప్తమృయానూస వానరాణాం మహాచమూమ్‌. 82

ప్ర అ. మారుతాత్మజః=వాయుపుతుడైన, హనుమాన్‌ =హనుమం తుదు, ఇత్యేవమ్‌=ఈ విధముగా, చిన్నయిత్వా=ఆలోచించి, అథవ=అటుసీమ్మట, భూయః= మరల, వానరాణామ్‌=వానరులయొక్క, నుహాచమూన్‌=గొప్ప సేవను, సంస్తమృయామాసవనిలి పెను.

తా. వాయుప్తుత్రుడైన హనుమంతుడు ఇట్లు ఆలోచించి వానరుల మహాపైన్యమును మరల ధైర్యము చెప్పి నిలబెట్టను. 82 మూస కుమృకర్ణో౬_ థ వివేశ లజ్కాం

స్ఫురనమాదాయ మహాహరిం తమ్‌,

విమానచర్యాగృహనోపుర స్పైః

పుష్పాగ్ర్యవరైరభిపూజ్యమనః 83

ప్ర ఆఅ. అథ=అఆటుపీమ్మట, పః కుమృక్తర్ణః=ఆా కుంభకర్ణుడు, స్ఫురన్తమ్‌=కదలుచున్న, తమ్‌వఐ=ఆ, మహాక సీమ్‌ =సుగ్రీవుళ్లో, ఆదాయజ(గ్రహించి, విమానచర్యాగృహగోపుర సైః=విమానములలోను వీథులలోని ఇండ్లలోను, గోపుర ములయందు ఉన్నవారికేత, పుష్టాగ్యవ ర్షః=(శ్రేష్టమురైన పుష్పముల వర్షములచేత, అభిపూజ్యమానఃణ పూజింపబడుచున్నివాడ్డే' లజ్కామ్‌=లంకను, వివేశ ద్రనేశించెను.

తా. పిమ్మట ఆ కుంభకర్ణుడు కదలుచున్న ఆ సుగ్రీవుల్లే తీసికొని లంకలో (ప్రవేశించెను, అప్పుడు విమానములలోమ, వీథులలోని ఇండ్లలోను గోపురములలోను ఉన్న జనులు (శ్రేష్టమైన పుష్పములు ఆతనిపై వర్షించిరి. మూ, లాజగన్టోదన రైస్తు "సేవ్యమానః శమై శనైః

రాజవీథ్యాస్తు శీతత్వాత్పంజ్ఞాం ప్రాప మహాబలః, ర్రి4

ప్ర అ. మహాబలః=గొప్ప బలము గల సుగ్రీవుడు, లాజగన్టోదవర్లేః తు= పేలాలయొక్క, గంధోదకము యొక్క వర్షములచేత, -సీవ్యమానః= పీవిరీపే బడుచున్నవాడై, రాజవీథ్యాః=రాజవీధియొక్క, శేతత్వాత్‌ = చల్లదనమువలన, శై శనైఃణ మెల్లమెల్లగా, పంజ్ఞామ్‌=సంజ్ఞను, ప్రాప=పొందెను.

యుద్ధకాండము 865

తా. లాజలవర్షము, సుగంధములు కలిపిన ఉదకము వర్షము మీద పడుటచేతను, రాజవీథి చల్లగా ఉండుటవలనను, మహాబలుడైన ఆ సుగ్రీవునకు మెల్లమెల్లగా ప్పృహ వచ్చను. 84 మూ తతఃస సంజ్ఞాముపలభ్య కచ్చా

దృఠీయపస్తప్య భుజాన్తరస్థ్రః।

అవేక్త్షమాణః పురరాజమార్గం

విచినయామాస ముహుర్మహాత్మా. 8ిర్‌

ప్ర, అ. బలీయసః=బలవంతుడైన్క తస్య=ఆ కుంభకర్ణునియొక్క, భుజా న్తరస్థ=భుజముల _మధ్యన్హున్న, మహాత్మా=మహాత్ముడైన, సః=ఆ సుగ్రీవుడు, కృచ్చాాత్‌ =కష్ట్రమువలన, సంజ్ఞామ్‌=సంజ్ఞను, ఉపలభ్య=పొంది, పురరాజమా ర్లమ్‌=పట్టణమునందలి రాజనూర్గమును, ఆవేక్షమాణః=చూచుచు, ముహుః=మాటి మాటికి, విచినయామాస=ఆలోచించెను. క్‌

తొ. బలవంతుడైన ఆ కుంభకర్ణుని భుజముల మధ్య నున్న మహాత్ముడైన ఆ సుగ్రీవుడు అతికష్టముమీద సంజ్ఞను పొంది, లంకలోని రాజీథిని చూచుచు, ఇట్టు తలచెను. 8ర్‌ మూ. ఏవం గృహీతేన కథం ను నామ

శక్యం మయా సంప్రతి కర్తుమద్య,

తథా కరిష్యామి యథా హరీణాం

భవిష్యతీష్టం చ హితం చ కార్యమ్‌. 86

ప్ర అ. ఏవమ్‌=ఇట్టు, గృహీతేనవు గహింపబడిన;, మయా=నాచేత, సంప్రతి=ఇప్పుడు, కథమ్‌=ఎట్టు, కర్తుమ్‌ = డీయుటకు, శక్యమ్‌ =శక్య మైనది ? హరీణామ్‌=వానరులకు, ఇష్టమ్‌ =ఇష్టము, హితం చాహితము అయిన, కార్యమ్‌ =కార్యము, యథా= ఎట్టు, భవిష్యతి=కాగలదో, తథా=అట్లు, ఆద్య=ఇప్పుడు, కరిష్యామి=చే సెదను.

తా. ఈ విధముగా పట్టుబడిన నేనిప్పుడు ఏమి చేయవలెను ? ఎట్లు చేసిన వావరులకు ఇష్టమగునో, హితముగా ఉండునో అట్టు చేసెదను. 86 మూ. తతః కరాగైః సహసా సమేత్య

రాజా హరీణా మమరేన్హుశత్రోః

ఖరైశ్చ కర్ణా దశవైశ్ళ్చ నాసాం

దదంశ పాదైర్విదదార పర్శా. 87

866 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అం హరీణామ్‌=వానరులయొక్క, రాజా=రాజు, సమేత్య=ఈ విధ ముగా ఆలోచించి, తతః=ఆటుపిమ్మట, ఖరైః=వాడియైన, కరాగః=గోళ్లచేత, అమ రేన్తుశత్రోః=కుంభకర్ణునియొక్క, కర్ణా=చెవులనూ, దశవైః=దంతములచేత, నాసామ్‌=ముక్కునూ, పాదైః=పాదములచేత, పార్శౌ వెపార్శ చ్రఖౌగములను, విదదార=చీల్చెను.

తా. సుగ్రీవుడు ఈ విధముగా ఆలోచించి వాడియైన. గోళ్లచేత కుంభకర్ణుని చెవులను, దంతాలచేత ముక్కును, పాదాలచేత పార్శ్వభాగములము చీల్చివేపెను. మూ స కుమ్భకర్ణో హృతకర్ణవాపో

కలె వ్‌

విదారిత స్తేన రదైర్నఖైశ్చ,

రోషాభిభూతః క్తతజార్హ్రుగాత్రః

సుగ్రీవమావిధ్య పెేపేష భూమౌ. 88

ప్ర. అ. లేన=అతనిచేత, రదైః=దంతములచేత, నభైశ్చ=గోళ్లచేత, విదారితః= చీల్చబడిన, హృతక్యర్ణనాసః=హరించబడిన చెవులూ ముక్కూ గల, సః కుమృక్టర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, రోషాభిభూతః=రోషముచేత తిరస్కరింపబడినవాడ్డె, క్షతజార్హుగ్యాతః=రక్తముచేత తడిసిన శరీరముగలవాడై, సుగ్రీవమ్‌=సుగ్రీవుళ్లీ

య కూ !

భూమౌ=భూమియందు, ఆవిధ్య=పడవేసి, పిపేష=నలిసెను.

తా. సుగ్రీవుడు ఆ విధముగా దంతాలతోను గోళ్ళతోను చీల్చి చెవులు ముక్కు కొరికివేయగా ఆ కుంభకర్ణుడు రక్తముచేత తడిపిన శరీరముతో, కోపావిష్టుడై ఆ సుగ్రీవుణ్లి నేలమీదకు విసిరికొట్టి నలిపివేసెను. రిరి

స్‌ లం ళు మూ స భూతలే భీమబలాభి పిష్టః

సురారిభిప్తైరభధిహన్యమానః,

జగామ ఖం కన్దుకవజ్జవేన

పువశ్చ రామేణ సమాజగామ. 89

ప్ర అ. భూతలే=నేలమీద, భీమబలాభిపిష్ట=భయంకరమైన ఆ కుంభకర్ణునిచేత నలిపివేయబడిన, లైః=ఆ, సురారిభిః=రాక్షసులచేత, అభిహన్య మానః=కొట్టబడుచున్న, పః=అతడు, కన్దుకవత్‌=బంతివలెె జవేన= వేగముతో, ఖమ్‌=ఆకాశమును గూర్చి, జగామ=వెళ్ళెను. పునశ్చజ=మరల, రామేణ=రామునితో, సమాజగామ=కలి సెను.

తా. భయంకరమైన బలము గల కుంభకర్ణుడు నేలమీద పడవేసి నలిపివేయగా, రాక్షసులు కొట్టుచుండగా ఆ సుగ్రీవుడు బంతి వలె

యుద్ధకాండము 867 ఆకొశములోనికి ఎగిరి మరల రామునివద్ద వ్రాలెను. 89 నే "శాడ్‌ కు

మూ. కర్ణనాపావిహీనస్తు కున్ఫుకర్ణో మహాబలః,

రరాజ శోణిరైః సిక్తో గిరిః ప్రస్రవణైరివ 90

ప్ర అ. కర్షనాసొవిహీనః=చెవులతోను ముక్కుతోను శూన్యుడైన, మహాబలః=గొప్ప బలము గల, కుమృక్షర్ణః=కుంభకర్ణుడు, శోణితైః=రక్తములచేత, పిక్షజతడపబడినవాడై, ప్రప్రవణైణ పెలయేళ్లతో, గీరి ఇవ=పర్వతము. వలె రరాజ=ప్రకాశించెను.

తా, చెవులు, ముక్కూ, పోయిన మహాబలనంతుడైన కుంభకర్ణుడు రక్త్షపవాహములచేత తడిసి, 'పెలయేళ్లు పప్రవహించుచున్న పర్వతము వలె ప్రకాశించెను. 90 మూ, శోణీతార్టో మహాకాయో రాక్షపో భీమదర్శనః,

అమర్హాచ్చోణితోద్లారీ శుశుభే రావణానముజః, 01

నీలాష్టవచయప్రఖ్యః ససంధ్య ఇవ తోయదః,

యుద్దాయాభిముఖో భీమో మనశ్ళ॥్రే నిశాచరః, 02

ప్ర. ఆ. శోణితార్హుః=రక్తముచేత తడిసిన మహాకాయః= పెద్ద శరీరము గల, భీమదర్శనః=భయంకర మైన దర్శనము గల, అమర్జాత్‌ = కోసమువలన, భోణితోద్గారీ=రక్తమును కక్కుచున్న, నీలాష్టనచయ(ప్రఖ్యః=నల్లనికాటుక గుట్టవంటి, రానణానుజః=రావణుని తమ్ముడైన, రాక్షసః=కుంభకర్ణుడు, ససంధ్యః=సంధ్యతో కూడిన తోయదః ఇవ=మేఘము వలె, శుశుభే=(ప్రకాశించెను. భీమః=భయం కరుడైన, విశాచరః=ఆ రాక్షసుడు, అభిముఖః=అభిముఖుడుగొ, భూత్వా=అయి, యుద్తాయ=యుద్దముకొరకు, మనః=మనస్సును, చక్రే=చే సెను.

ఛా అ

తా. పెద్ద శరీరము గల ఆ కుంభకరుడు చూచుటకు భయము కలుగునట్లు రక్తముతో తడిపి ఉండెను. కోపములో రక్తమును కక్కుచుండెను. నల్లని కాటుకగుట్ట చంటి ఆ రాక్షసుడు సంధ్యతో కూడిన మేఘము వలె. ్రకాశించుచుండెను. అతడు యుద్ధరంగాభిముఖుడై యుద్ధముచేయుటకు నిర్ణయించుకొ నెను. 91, 92 మూ గతేచ తస్మిన్‌ సురరాజశత్రుః

కోధాత్పదుద్రావ రణాయ భూయః,

అనాయుధోఒష్మీతి విచిన్త్య రౌద్రో

ఘోరం తదా ముద్గరనూసపాద. 93

868 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. తస్మీన్‌=ఆతడు, గతే= వెళ్ళిపోయినవాడగుచుండగా, సురరాజ శత్రుః=కుంభకర్ణుడు, (క్రోధాత్‌ ఉ=(క్రోధమువలన, భూయః=మరల, రణాయ=యుద్ధి ముకొరకు, ప్రదుద్రావ=శీఘ్రముగా. వెళ్లెను. రౌద్రః=భయంకరుడైన అతడు, అనాయుధః=ఆయుధము లేనివాడను, అస్మి=అయి ఉన్నాను, ఇతి=అన్సి విచిన్య= ఆలోచించి, తదా=అప్పుడు, ముద్గరమ్‌=ముద్గరమును, ఆసపాద=పొందెమ.

న సుగ్రీవుడు వెళ్ళిపోయిన పిమ్మట కుంభకర్ణుడు క్రోధావిస్టుడై మరల యుద్ధమునకైై గీఘ్రముగా వెళ్ళెను. భయంకరుడైన అతడు ఆయుధము లేదు కదా అవి ఆలోచించి అప్పుడు ఒక ముద్గరమును గ్రహించెను. 93 మూ. తతః స పుర్వ్యాః సహసా మహాత్మా

నిష్క్రమ్య తద్వానర పైవ్యముగ్రమ్‌,

బభక రక్షో యుధి కుమ్భుకర్ణః

లు లు హ్‌

ప్రజా యుగొవ్హాన్నిరిన ప్రవృద్ధః. ర!

ప్ర అ. మహాత్మా=మహాత్ము డైవ, రక్ష=రాక్షపుడైన, సః కుమృకర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు, తతః=ఆటు పిమ్మట, పుర్యాః=పట్టణమునుండి, పహసా=శీఘ్రముగా, నిష్క్రిమ్య=బయలు వెడలి, ప్రవృద్ధః=వృద్ధిచెందిన, యుగాన్తాగ్నిః= ప్రళయకాలాన్ని, ప్రజాః ఇవ=ప్రజలను వలె, యుధి=యుద్ధమునందు, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, తత్‌ వానర పైన్యమ్‌=ఆ వానర సైన్యమును, బభక్ష=భక్తీంచెను.

తా. పిమ్మట మహాత్ముడైన ఆ కుంభకర్ణుడు శీఘ్రముగా పట్టణమునుండి బయల్వెడలి, వృద్ధిచెందిన పప్రళయకాలాగ్ని ప్రజలను వలె, యుద్ధమునందు, భయంకరమైన, ఆ వానరపైన్యమును భక్తించెను. 94 మూ, బుభుక్షితః శోణీతమాంసగృధ్నుః

ప్రవిశ్య తద్వానర సైవ్యముగ్రమ్‌,

చఖాద రక్షాంసి హరీన్‌ పిశాచావ్‌

బుక్షాంశ్చ మోహాద్యుధి కుమృక్యర్ణః

యథైవ మృత్యుర్హరతే యుగాత్తే

స భక్షయామాప హరీంశ్చ ముఖ్యాన్‌. 05

ప్ర అ. బుభుక్షితః=ఆకలిగొన్నవాడై, శోణితమాంసగృధ్నుః=రక్తమాంస ములయందు ఆసక్తిగల, కుమృక్షర్ణః=కుంభకర్ణుడు, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, తల్‌ వానర పైన్యమ్‌=ఆ వానర పైన్యమును, ప్ర్య్యాప్రదింద, యుధి=యుద్ధము నందు, మోహాత్‌ =మోహమువలన, రక్షాంసీ=రాక్షసులను, హరీన్‌ =వానరులను, పిశాచాన్‌ = పీశాచములను, బుక్షాన్‌ చజ=భల్లూకములను, చభాద=తినెను.

యుద్ధకాండము 8609 యుగావన్వే=ప్రళయకాలమునందు, మృత్యుః=మృత్యుదేవత, యతైవ=ఎట్టు, హరలే= హరించునో అప్పే షః=అతడు, ముఖ్యానాముఖ్యమైన, హరీన్‌=వానరులను, భక్షయామాప=భక్తించెను. తా. ఆకలితో రక్తమాంసములను కోరుచున్న ఆ కుంభకర్ణుడు, భయంకరమైన వానర పైన్యములో ప్రవేశించి యుద్ధరంగమునందు. ఎవ రెనరో తెలియక రాక్షసులను, వానరులను, పిశాచములమ, ఎలుగుబంట్లను కూడ తినివేపెను. ప్రళయకాలమునందు మృత్యువు ప్రజలను హరించినట్లు ప్రధానులైన వానరులను భక్తించెను. 95 మూ. ఏకం ద్వౌ త్రీన్‌ బహూన్‌ క్రుద్దో వావరావ్‌ పహ రాక్షసైః పమాదాయైకహస్తేవ ప్రచిక్షేప త్వరన్‌ ముఖే. 96 ప్ర అ. క్రుద్దః=కో పించిన ఆతడు, త్వరన్‌=ళొందరపడుచు, ఏక హ్టేన=ఒకహస్తముచేత, సమాదాయజ=గ్రహించి, రాక్షసైః సహజ=రాక్షసులతో కూడ, వానరాన్‌ =వానరులను, ఏకమ్‌=ఒకనిని, ద్యౌ=ఇద్రరిని, త్రీన్‌ =ముగ్గురిని, బహూన్‌ =చాలమందిని, ముఖే=ముఖమునందు, ప్రచిక్తేప=పడవే సీకొనెను. తా. కోపీంచిన ఆ కుంభకర్ణుడు రాక్షసులతో సహా వానరులను ఒకడు, ఇద్దరు, ముగ్గురు, చొప్పునను, ఇంకా చాలమందిని ఒక చేతితో పట్టుకొని నోట్లో వేసుకొముచుండెను. 96 మూ, సంప్రసప్రవంస్తదా మేదఃశోణితే చ మహాబలః, వధ్యమావో వగేన్టా!(గైర్భక్షయామాప వానరాన్‌. 7 ప్ర అం తదా=అప్పుడు, మహాబలః=గొప్పు బలము గల కుంభక ర్హుడు, నగేన్దా్యగైః=పర్వతశిఖరములచేత, వధ్యమానః=కొట్టబడుచున్నవాడై, మేదః భోణతే=కొవ్వును రక్తమును, సంప్రస్రవన్‌=కార్చుచు, వానరాన్‌ =వానరులను, భక్షయామాస =భక్షించెను. తా. పర్వతశిఖరములతో వానరులు కొట్టుచుండగా అప్పుడు కొవ్వు, రక్తము. కార్చుచు నుహాబలుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు వానరులను భక్తించెను. మూ, తే భక్ష్యమాణా హరయో రామం జగ్ముప్తదా గతిమ్‌, చే ఆ ॥ ట్ర కుమ్భకర్ణో భృశం క్రుద్ధః కపీన్‌ ఖాదన్‌ ప్రధావతి ్ర్ర ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, భక్ష్యమాణాః=భక్షింపబడుచున్న, తే హరయణ=ఆ వానరులు, రామమ్‌ =రాముళ్లో, గతిమ్‌ =శరణముముగొ, జగ్ముః=పొందిరి, శ భృశమ్‌=మిక్కిలి, క్రుద్ధః=కోపించివ కుమ్భకర్ణః=కుంభకర్ణుడు, క్షపీన్‌=ఐవానరు

870 శ్రీమద్రామాయణము లను, ఖౌదన్‌=ఐతినుచు, ప్రధావతి=పరు గెత్తుచుండెను.

తా. ఆ విధముగా భక్షింపబడుచున్న వానరులు రాముణ్లి శరణజొచ్చిరి. మిక్కిలి కోపించిన కుంభకర్ణుడు మాత్రము. నానరులను భక్షించుచు పంచరించుచుండెను. 08 మూ, శతాని సప్త చాప్పా చ వింశత్తింశత్త థైవ చ,

సంపరిష్వజ్య బాహుభ్యాం ఖాదవ్విపరిధావతి, టం

ప్ర అ. శతాని=వందమందిని, సప్ప చజ=ఏడుగురుని, అపా చ=ఎనమండు గురుని, వింశత్‌ =ఇరవైమందిని, తథైవ చ=మరియు, (త్రింశత్‌ జము ప్పెమందివి, బాహుభ్యామ్‌=బొహువులచేత, సంపరిష్వజ్య=కౌగలించుకొని, ఖాదన్‌=తినుచు, విపరిధావతి==పరుగెత్తుచుండెను.

తా. వందమందిని, ఏడుగురువి, ఎనమండుగురుని, ఇరవైమందిని, ము స్పైమందిని బాహువులతో గట్టిగా పట్టుకొవి తినుచు సందరించుచుండెను. మూ, మేదోవపాశోణితదిగ్ధగాత్రః

కర్ణావసక్త[గథితాన్తమాలః,

వవర శూలావి సుతీక్ష్‌ణదంస్ట్రః

కాలో యుగాన్తస్థ ఇవ ప్రవృద్దః. 100

ప్ర అ మేదోవసాశోణితదిగ్ధగాతః=కొవ్వుచేత, వసచేత, రక్తముచేత, పూయబడిన శరీరము గలవాడై, కర్ణావసక్తగథితాన్తమాలః= చెవులకు తగిలీ ముడులు పడిన (ప్రేగుల మాలలు గలవాడై, సుత్తీక్షదంస్థ్రః=చాల త్తీక్షములైన కోరలు గల, యుగాన్నస్థః=ప్రలయకొలమునందున్న, ప్రవృద్ధః=విజ్బంభించిన, కాలః ఇవ=జయముడు వలె ఉన్న అతడు, శూలాని=శూలములను, వవర్షజవర్షించెను.

తా. కుంభకర్ణుని శరీర మంతా కొవ్వుతోను, వసతోను, రక్తముతోను కప్పబడి యుండెను. (పేగుల మాలలు ఆతని చెవులకు తగిలి ముడిపడి యుండెను. చాల వాడియైన కోరలతో కూడినవాడై ప్రళభయకాలమునందు విజృంభించిన యముడు వలె ఉన్న ఆతడు శూలములను వర్షించెను. 100 మూ. తస్మిన్‌ కాలే సుమిత్రాయాః పుత్రః పరబలార్హనః,

చకార లక్ష్మణః క్రుడ్గో యుద్ధం పరపురంజయః. 101

ప్ర అ. తస్మిన్‌=ఆ, కాలేజసమయమునందు, సుమిత్రాయాజసుమిత్ర యొక్క, పుత్రః=పుత్రుడు, పరబలార్హనః=శ్యతుబలమును పీడించువాడు, పరపురం జయః=శత్రువుల పురములను జయించినవాడు అయిన, లక్ష్మణఃణలక్ష్మణుడు, క్రుద్ధుజకోసించినవాడై, యుద్దమ్‌=యుద్ధమును, చకారజచేసెను.

యుద్ధకాండము 871

తా.ఆ సమయమునందు సుమిత్రాపుత్రుడు, శత్రు సైన్య పీడకుడు, శత్రువుల నగరములను జయించినవాడు అయిన లక్ష్మణుడు కోపించి యుద్దము చేసెను. ఠా మూ. ఏ కుమృకర్ణస్య శరాన్‌ శరీరే సప్త వీర్యవాన్‌,

నిచఖావాదదే చౌవ్యాన్‌ విససర్హ చ లక్ష్మణః. 102

ప్ర అ. వీర్యవాన్‌ =పరాక్రమముగల, లక్ష్మణః=ఆ లక్ష్మణుడు, కుమృక శ్రస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, శరీ రే=శరీరమునందు, సప్త=ఏదు, శరాన్‌ =బాణములను, నిచఖాన=పాతెను. అన్యాన్‌=మరికొన్ని బాణములను, ఆదదే=గ్రహించెను. విససర్హ చ=విడచెను కూడు.

తా. పరాక్రమవంతుడైన ఆ లక్ష్మణుడు కుంభకర్ణుని శరీరమునందు ఏడు బాణములు లోతుగా దిగునట్లు _ పాతెను. మరికొన్ని బాణములు గ్రహించి వాటివి కూడ ప్రయోగించెను. 102 మూ. పీడ్యమానస్తదస్తుం తు విశేషం తత్స రాక్షపః

తతశ్చుకోప బలవాన్‌ సుమిత్రానందవర్తనఒ 103

లా

ప్ర ఆ. సః రాక్షసః=ఆ రాక్షపుదు, వీడ్యమానః= పీడించబడుచున్నవాడై, ఈల్‌=ఆ, తదస్త్రమ్‌=ఆతని అస్త్రమును, విశ్లేషమ్‌= శేషము లేని దానినిగా చేసెను. తతః=అటు పిమ్మట, బలవాన్‌ =బలము గల, సుమిత్రానన్దవర్ధనః=లక్ష్మణుడు, చుకోప=కో పించెను.

తా. ఆ రాక్షసుడు ఆ ఆస్త్రము చేత పీడింపబడి దానిని విఃశేషము చేసెను, పిమ్మట బలనంతుడైన లక్ష్మణుడు కోపించెను. 103 మూ. అథాస్య కవచం శుభ్రం జామ్బూనదమయం శుభమ్‌,

ప్రచ్చాదయామాస శరైః పంధ్యాభ్రమిన మారుతః 104

ప్‌ అ. అధశ్లాఆటు పిమ్మట, మారుతః=వాయువు, సంధ్యాభమివ=సంధ్యా కాలమేఘమును వలె, అఆస్య=వీనియొక్క, శుభమ్‌=శుభ్రమైన, జామ్చూనదమ యమ్‌=బంగారము. వికారమైన, శుభమ్‌=సుందరమైన, కవచమ్‌=కవచనును, శరైః=బాణములచేత, ప్రచ్భ్చాదయామాపజక ప్పెను.

తా. సిమ్మట ఈతని పరిశుభ్రము, సుందరము అయిన బంగారపు కవచమును, వాయువు సంధ్యాకాలమేఘమును కప్పినట్లు శరములచేత కప్పివేపెను.

872 శ్రీమద్రామాయణము మూ వీలాళ్టునచయప్రఖ్యః శరైః కాఖ్వవభూషటైః,

ఆపీడ్యమానః శుశుభే మేఘైః సూర్య ఇవాంశుమాన్‌. _ 105

ష్‌ అం కాబనభూషణైః=బంగారు అలంకారములు గల, శరైః=బాణముల చేత, ఆపీడ్యమానః= పీడింపబడుచున్న, నీలాఖ్వనచయప్రఖ్యః=నల్లటి కాటుకరాశితో సమానుడైన కుంభకర్ణుడు, మేఘైఃజ=మేఘములతో కూడిన, ఆంశుమాన్‌=కీర ఇణములు గల, పూర్యః ఇవ=సూర్యుడు వలె, శుశుభే=ప్రకాశించెను.

తా. బంగారు అలంకొరములు గల బాణములచేత పీడించబడుచున్న, నల్లని కాటుక రాశివలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు కిరణములు గల సూర్యుడు మేఘములతో ప్రకాశించినట్లు (ప్రకాశించెను. 105 మూ. తతఃప రాక్షపో భీమః పమి్రావన్తవర్హనమ్‌,

పావజ్ఞమేవ ప్రోవాచ వాక్యం మేఘౌఘనిఃస్వనః. 106

ప్ర అ. తఈతః=అటు పిమ్మట, భీమః=భయంకరుడైన, సః రాక్షసః=ఆ రాక్షసుడు, మేఘౌఘనిఃస్వనః=మేఘసముదాయము వంటి ధ్వని గలవాడై సావజ్ఞమీవ=అనాదరపూర్వకముగా, _ సుమిత్రాననవర్హనమ్‌=లక్ష్మణుళ్లి గూర్చి,

లా ఉఅ భి అవ! ళ్‌

వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ప్రోవాచ=పలికెను.

తా. పిమ్మట భయంకరుడైన ఆ రాక్షసుడు మేఘధ్వనివంటి ర్వనిలో అఆవాదరపూర్వకముగా లక్ష శ్రేగొనితో ఇట్లు పలికెను, 106 మూ. అన్తకస్యాప్యకప్టేన యుధి జేతారమాహనే,

యుధ్యతా మామభీతేన ఖ్యాపితా వీరతా త్వయా. 107

ప్ర అ. యుధి=యుద్ధమునందు, అకష్టేన=కష్టము లేకుండగా, అన్తకస్యాపీ= యమునకు కూడ, జేతారమ్‌=జయించువాడవైన, మూమ్‌=నన్ను, ఆహవే=యుద్ధమునందు, యుధ్యతా=యుద్దముచేయుచున్న, అభీతేన=భయపసడవి,

వే

త్వయా=నీచేత, వీరతావ= వీరత్వము, ఖ్యాపితా=చాటబడినది.

తా. యుద్ధములో అనాయాసముగా యముణ్ణి కూడ జయించు నన్ను నిర్భయముగా ఎదుర్కొని నీవు నీ వీరత్వమును ప్రదర్శించినావు.. 107 మూ. ప్రగృహీతాయుధ ప్యేహ మృత్యోరిన మహామృధే,

తిష్టన్నప్రగ్రతః పూజ్యః కీము యుద్ధప్రదాయకః 108

ప్ర అ. ఇహజ=ఇక్కడ, మహామృధే=మహాయుద్ధమునందు, 'ప్రగృహీతాయు ధస్య=గ్రహించబడిన ఆయుధము గల, మృత్యోరివ=మృత్యుదేవతవంటి నాయొక్క; అగ్రఈ=ఎదుట, తిప్పన్నపి=నిలచినవాడు కూడ, పూజ్యః=పూజించదగినవాడు.

యుద్ధకాండము త్‌73 యుద్ధప్రదాయకు=యుద్ధము. ఇచ్చునాడు, శీముజచెప్పవేల?

తా. మహాయుద్ధములో ఆయుధము ధరించి మృత్యుదేవత వలె ఉన్న వా ఎదుట విలచినవాడు కూడ _ గౌరవింపదగినవాడు ; యుద్గము చేసిన వానిమాట చెప్పవలినా లి ౭ 108 మూ. ఐరావతం సమారూఢో వృతః పర్వామరైః ప్రభుః

వైన శక్రో౭ఒపీ సమరే సితపూర్వః కదాచన. 109

ప్ర అ. ఐరావతమ్‌=ఐరావతమును, సమారూఢః=ఎక్కినవాడు, సర్వా మరైః=సమస్తమైన దేవతలతో, వృతః=కూడినవాడు, (ప్రభుః=సమర్భుడు అయిన, శక్రో౭౬_ పీా-దేవేంద్రుడు. కూడ, కదాచన=ఎన్నడూ, పమరే=యుద్ధమునందు, స్రీతపూర్వః=పూర్వము నిలచినవాడు, వైవ=కొడు.

తా. పమస్తదేవతలతో కలిసి, ఐరావతము నెక్కి వచ్చిన సమర్హుడైన దేవేంద్రుడు కూడ పూర్వమెన్నడూ వా ఎదుట నిలబడలేదు. 109 మూ. అద్య త్వయాహం సౌమిత్రే బలేవాపి పరాక్రమః

తోషితో గమ్త మిచ్చామి త్యామనుజ్ఞాప్య రాఘవమ్‌. 110

ప. అ. సౌమి[లే=లక ణా ! ఆద్య=నేడు, అహమ్‌=నేను, తయా=నీచేత,

ట్ర (ల=లక్ష్మ ద్య త్వ బలేనాపి=బలముచేత, పరాక్రమైః=పరాక్రమములచేతా, తోషితః=సంతోష పెట్టబడి తివి. త్వామ్‌ =నిన్ను, అనుజ్ఞాస్య=అనుజ్ఞ ఇచ్చునట్లు చేసికొని, రాఘవమ్‌ =రాముళణ్ఞి గూర్చి, గన్తుమ్‌= వెళ్లుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

తొ. లక్ష్మణా ! నీవు ఇప్పుడు బలముచేతను, పరాక్రమముచేతను వాకు సంతోషము కలిగించినావు. నీ ఆనుమతి తీసీకొని రాముని వద్దకు వెళ్లవలెనని కోరుచున్నాను. 110 మూ. యత్తు వీర్యబలోత్సా హైస్తో షితోఒహం రణీ త్వయా,

రామమేవైకమిచ్చామి హమ్తం యస్మిన్‌ హతే హతమ్‌, క]

ప్ర అం వీర్యబలోత్సా హైః=పరాక్రమముచేత, బలముచేత, ఉత్భాహముచేత, త్వయా=వీచేత, అహమ్‌=వేను, యత్‌=ఏ కారణమువలన, రణె=జయుద్ధము నందు, తోషితఃజ=సంతోష పెట్టబడితినో, అందువలన, యస్మిన్‌=ఏ రాముడు, హతే=చంపబడినవాడగుచుండగా, హతమ్‌= సైన్యమంతా చంపబడినది అగునో, అట్టి, రామమేవ=రాముళల్లే హమ్తమ్‌=చంపుటకు, ఇచ్చామి=కోరుచున్నాను.

తా, నీవు యుద్ధములో పరాక్రమము, బలము, ఉత్సాహము చూపీ నన్ను సంతోషపెట్టినావు. అందుచే రాముణ్లీ మాత్రమే. చంపవలెనని

874 శ్రీమద్రామాయణము కోరుచున్నాను. ఆతనిని చంసినచో అందరినీ చంసినక్లే అగును. 111 మూ. రామే మయాత్ర విహతే యేఒవ్యే ప్టాస్యన్ని పంయుగే,

తానహం యోధయిష్యామి స్వబలేన ప్రమాథివా. 112

ప్ర, ఆ. ఆత్ర=ఇక్కడ్య, మయా=నాచేత, రామే=రాముడు, నిహతే=చంపబ డినవా డగుచుండగా, సంయుగే=యుద్ధమునందు, అన్యే=ఇతరులైన, యే=ఎవరు, స్టాస్యన్తి=ఉండగలరో, తాన్‌=వాళ్లను, ప్రమాథినా=నశింపచేయు, స్వబలేన=నా "సెన్యముచేత, అహమ్‌=నేను, యోధయిష్యామి=యుద్ధము చేయించెదను.

తా. వేను రాముణ్ణి చంపిన పిమ్మట యుద్ధములో మిగిలిన వాళ్లతో శత్రువులను నశింపచేయు నా పైన్యము యుద్ధముచేయు నట్లు చేసెదను. మూ. ఇత్యుక్తవాక్యం తద్రక్షః ప్రోవాచ స్తుతిసం హితమ్‌,

మృధే ఘోరతరం వాక్యం సౌమి(త్రిః ప్రహసన్నివ. 113

ప్ర అ. సౌమిత్రిజలక్ష్మణుడు, మృద్దే=యుద్ధమునందు, ఇతి=ఇట్లు, స్తుతిసంహితమ్‌=స్తుతితో కూడినట్టుగా, ఉక్తవాక్యమ్‌=పలకబడిన వాక్యము గల, తత్‌=ఆ, రక్షః=రాక్షసుని గూర్చి, ప్రహసన్నివ=నవ్వుచు, ఘోరతరమ్‌=మిక్కిలి ఘోరమైన, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, ప్రోవాచ=పలికెను.

తా. ఈ విధముగా ఆ రాక్షపుడు ఆత్మస్తుతిపూర్వకముగా పలికిన మాటలు విని, లక్ష్మణుడు నవ్వుచు మిక్కిలి ఘోరమైన వాక్యమును పలికెను. మూ. యస్త్వం శక్రాదిభిర్వీ రైరపహ్యః ప్రాప్య పౌరుషమ్‌,

తత్పత్యం వావ్యథా వీర దృష్టప్తేద్య పరాక్రమః, 114

ఏష దాశరథీ రామస్తిష్టత్యద్రిరివాచల:.

ప్ర అ. వీర=వీరుడా ! యః త్వమ్‌=ఏ నీవు, పౌరుషమ్‌=పౌరు షమును, ప్రాష్య=పాంది, శక్రాదిభిః=ఇంద్రుడు మొదలైన, వీరైః=వీరులచేత, అసహ్యః=సహింప _ శక్యము కానివాడ వని చెప్పుచున్నావో, తత్‌=ఆది, సర్వమ్‌=సమస్తమూ, అన్యథా=మరియొక విధముగా, న=కాదు. సత్యమ్‌=సత్యమే. అద్య=ఇప్పుడు, తే=నీయొక్క, పరాక్రమః=పరాక్రమము, దృష్టః=చూడబడినది. దాశరథిః=దశరథకుమారుడైన, ఏషః రామః=ఈ రాముడు, ఆచలః=చలించవి, అఆధద్రః ఇవ=పర్వతము. వలె, తిస్పతి=నిలచి ఉన్నాడు.

తా. ఓ ! వీరుడా ! పౌరుషమును చూపించు సమయమునందు ఇంద్రాదివీరులు కూడ నిన్ను సహింపజాల రని నీవు చెప్పుచున్నావు; అది సత్యమే. వీ పరాక్రమమును ఇప్పుడు చూచినాను, కావి దశరథకుమారుడైన

యుద్ధకాండము 876 రాము. డిడునో చలించని పర్వతము వలె విలచి ఉన్నాడు. కశ మూ, ఇతి (శ్రుత్వా హ్యవాదృత్య లక్ష్మణం స నిశాచరః, కేర్‌

అతిక్రమ్య చ సౌమిత్రిం కుమ్భకర్ణో మహాబలః,

రామమేవాభిదుద్రావ కన్పుయన్నిన మేదినీమ్‌. 116

ప్ర అ నిశాచరః=రాక్షసుడు, మహాబలః=గొప్ప బలము గలవాడు అయిన సః కుమృక్మర్థః=ఆ కుంభకర్లుడు, ఇతి= ఇట్లు (శ్రుత్వా=విని, లక్ష శ్రే ణమ్‌= లక్ష్మణుల, అనోదృేత్య= లెక్క చేయక, సౌమిత్రిమ్‌ =లక్ష్మలణుళ్లి, అతిక్రమ్య చ =దాటివేసి, మేదినీమ్‌=భూమిని, కమ్పయన్నివ=కం పింపచేయుచున్నవాడు వలె రామమేవ=రాముళ్లీ గూర్చియే, అభిదుద్రావ=పరు గెత్తెను.

తాం గొప్పు బలము గల ఆ నిశాచరుడైన కుంభకర్ణుడు ఈ మాటలు విని, లక్ష్మణుణ్లీ లెక్క చేయక ఆతనిని దాటి, భూమిని కంపింపచేయుచున్నాడా అన్నట్లు రాముని మీదికే వెళ్లెను.

వి.* పీడ్యమానస్తదస్త్రం తు. ఇత్యాది శ్లోకము (103) మొదలు “ఏష దాశరథీ రామ.” ఇత్యాది శ్జోకము (115) వరకు ఉన్న పదమూడు శ్లోకాలు ప్రక్తిప్తములై ఉండును. వీటికి గోవిందరాజుల వ్యాఖ్య లేదు. 115, ]16 మూ. అథ దాశరథీ రామో రౌద్రమస్తం ప్రయోజయన్‌,

కుమృకర్ణస్య హృదయే పపర్ర విశితాన్‌ శరాన్‌. 117

వ్‌ జు

ప్ర అ. అథ=అటు పిమ్మట, దాశరథిః=దశరథకుమారు డైన, రామః=రాముడు, రౌద్రమ్‌=రౌద్రమను, ఆస్త్రమ్‌=అస్త్రమును, ప్రయోజ యన్‌=ప్రయోగించుచు, కుమృక్తర్ణస్య= కుంభకర్షునియొక్క, హృదయే=హృద యమునందు, నిశితాన్‌=వాడియైన, శరాన్‌ =బాణములను, ససర్హ=విడచెను,

తా. పిమ్మట దశరథకుమారుడైన రాముడు రౌద్రాస్త్రమును ప్రయోగించి కుంభకర్ణుని వక్షస్టలమునందు, వొడియైన బాణములను విడచెను. కై7 మూ. తస్య రామేణ విద్ధస్య సహపాభిప్రధావతః,

అజ్ఞారమిశ్రాః క్రుద్ధప్య ముఖాన్ని శ్ళేరురర్చిషః. 118

ప్ర అ. రామేణ=రామునిచేత, విద్దస్య=కొట్టబడిన, సహసా=శీఘ్రముగా, అభీప్రధావతః=ఎదురుగా పరు గెత్తుచున్న, క్రుద్ధస్య=క్‌ో పించిన, తస్య=వావియొక్క, ముఖాత్‌ = ముఖమునుండి, అజ్ఞారమిశ్రాః=(బొగ్గులతో) అన్ని పిండములతో కలిసిన, అర్చిషః= అగ్నిజ్వాలలు, నిశ్చేరః=బయలుదేరినవి.

తా. రాముడు కొట్టగా కోపముతో ఆ రామునకు ఎదురుగా సరుగత్తి

876 శ్రీమద్రామాయణము వచ్చుచున్న ఆ కుంభకర్ణుని ముఖమునుండి అగ్ని పిండములు, అగ్నిజ్వాలలు బయలుదీరినవి. 116 మూ. రామాస్త్రవిద్దో ఘోరం వై వర్షన్‌ రాక్షసపుంగవః,

అభ్యధావత తం క్రుర్జో హరీన్‌ విద్రావయన్‌ రణే. 110

ప్ర అ. రామాస్త్రవిద్ధ౭=రాముని ఆస్త్రముచేత కొట్టబడిన, రాక్ష సపుంగవః=రాక్షప్మశేష్టుడు, ఘోరమ్‌=భయంకరముగా, _ నర్హన్‌ =ధ్వనిచేయుచు, హరీన్‌=వానరులను, రణే=యుద్ధమునందు, _ విద్రావయన్‌ =పరు గెత్తించుచు, శ్రుద్ధః=కోపించినవాడై, తమ్‌=ఆ రాముళ్లిగూర్చి, అభ్యధావత=పరు గెత్తెను.

తా. రాముని అస్త్రముచేత కొట్టబడిన ఆ రాక్షస్థశ్రేష్పుడు క్రోధావిష్టుడై భయంకరముగా. అరచుచు, వానరులను తరిమివేయుచు రాముని వైపు పరు'గెత్తెను. మూ. తప్యోరసి నిమగ్నాస్తే శరా బర్లిణవాససః

హస్తాచ్చాప్య పరిభ్రష్ట్రా గదా చోర్వ్యాం పపాత హ. 120

ప్ర, అ. బర్లిణవాససః=నెమలి పింఛములు వస్త్రములుగా గల, లే శరాః=ఆ బాణములు, తప్య=ఆతనియొక్క, ఉర సి=వక్షస్థలమునందు, నిమగ్నాః=మునిగినవి. అస్య=వీనియొక్క, హాస్తాత్‌=హస్తమునుండి, పరిభ్రష్టా=జారినదైై, గదా=గద, ఉర్వ్యామ్‌=భూమిమీద, పపాత హ=పడెను.

ఛా.నెనులి ఈకలు కట్టిన ఆ బాణములు ఆ కుంభకర్ణుని వక్షస్థలములోనికి దిగిపోయినవి. గద ఆతని చేతినుండి జారిపోయి వేల మీద పడెను. 120 మూ. ఆయుధాని చ సర్వాణి సమకీర్యన్త భూతలే,

స విరాయుధమాత్మావం యదా మేనే మహాబలః, 121

ముష్టిభ్యాం చ కరాభ్యాం చ చకొర కదనం మహత్‌.

ప్ర అ. సర్వాణి=సమస్తమైన్య ఆయుధాని=ఆయుఢధిములు, భూతలే=నేల మీద, సమకీర్యన్త= చిమ్మబడిపోయినవి. మహాబలః=గొప్పబలము గల, సః=ఆతదు, యదా=ఎస్టుడు, ఆర్యానమ్‌=తనను, నిరాయుధమ్‌=ఆయుధములు లేనినాని నిగా మే గ్ట్‌హించె , అప్పుడు, ముష్షిభ్యాం చ=పిడికిళ్లచేతను;, కరాభ్యాం చ=హస్త్రములచెతను, మహత్‌ =గొప్ప, కదవమ్‌=యుద్ధమును, చకార=చేసెను,

తా. ఆతని ఆయుధము లన్నీ నేలమీద చెల్హాచెదరై పడిపోయెను. గొప్ప బలము గల ఆతడు తన ఆయుధము లన్నీ పోయిన వని గ్రహించి, పిడికిళ్లతోను, చేతులతోను, గొప్ప యుద్ధము చేసెను. 121

యుద్ధకాండము 877 మూ. స బాజైరతివిద్దాజ్లు క్షతక్షేవ సముక్షిత 122

రుధిరం పరిషుస్రాన గిరిః ప్రప్రవణం యథా.

ప్ర అ. బాలై=బాణములచేత, అతివిద్దాబ్ల్గు=మిక్కిలి కొట్టబడిన శరీరము గల, క్షతజేనవ=రక్తముచేత, సముక్షిత=తడపబడీన, సణ=ఆతదడు, గిరః=పర్వతము, ప్రప్రవణం యథా=సెలయేరును వలె, రుధిరమ్‌ రక్తమును, పరిసుస్రావ=కార్చెను.

శా. బాణములచేత ఎక్కువగా కొట్టబడిన శరీరము గల, రక్తముచేత తడిసిన ఆ కుంభకర్ణుడు, పర్వతము “సెలటయేరును వలె, రక్తమును ప్రవించెను, మూస తీవేణ చ కోపేన రుధిరేణ చ మూర్భితః, 123

వావరాన్రాక్షసావృక్షాన్‌ ఖాదన్‌ స పరిధావతి.

ప్ర అ స=అతడు, తీవేణ=తీవ్రమైన, కోపేన=కోపముచేత,. రుధిరేణ చజరక్తముచేత, మూర్చితః=వ్యాప్పుడయ్యెను. పణఆతడు, వొనరాన్‌=వాన రులను, రాక్షసాన్‌ =రాక్షసులమ, బుక్షాన్‌ =భల్లూకములను, ఖాదన్‌=తినుచు, పరిధావతి=పరు గెత్తెను.

శా. తీవ్రమైన కోపముతో ఒళ్లు తెలియవి ఆతడు రక్తము కార్చుచు వానరులను, రాక్షసులను, భల్తూకములను. తినుచు తిరుగుచుండెను. 128 "ఘూ. అథ శృజ్ణం సమౌవిధ్య భీమం భీమపరాక్రనుః,

చిక్షేప రామముద్దిశ్య బలవానన్తకోపమః 124

వూ హా!

ప్ర అ. అథ=అటు పిమ్మట, భీమపరా(క్రమః=భయంకరమైన పరాక్రమము గల, బలవాన్‌ =బలవంతుడైన, అన్నకోపమః=యమునితో సమానుడైన కుంభకర్ణుడు, భీమమ్‌=భయంకరమైన, శృజ్ఞమ్‌=శిఖరమును, సమావిధ్య=గట్టిగా పట్టి, రామమ్‌ ఉద్రిశ్య=రాముళ్లీ గూర్చి చికేస=విసరెను.

యు పి ఓ

తొ. భయంకరములైన బలపరాక్రమములు గల యమతుల్యుడైన ఆ కుంభకర్ణుడు ఒక పర్వతశిఖరమును _ బిగించి పట్టి రాముని మీదకు విసరెను. కెబైత మూ, అస్రాప్తమన్తరా రామః సప్తభిస్తమజిహ్మ గై

చిచ్చేద గిరిశ్చబ్ణం తం పునః పంధాయ కొార్ముకమ్‌, 125

ప్ర అ. రామఃజరాముడు, పునః=మరల, కొర్ముకమ్‌=ధనస్సును, సంధాయ=సంధించి, తం గిరిశ్చబ్లమ్‌ మ్‌ =ఆ సర్వతశిఖరమును, అహప్రొప్తమ్‌=రాకుం డగానే. సప్తభి=ఏడు, ఆజిహ్మగైజబాణములచేత,. అన్తరా=మధ్యయందు, చిచ్చేద=చేధించెను.

878 శ్రీమద్రామాయణము

తా. రాముడు ధనస్సు ఎక్కు పెట్ట ఆ పర్వతశిఖరము తనమీదికి రాకుండగనే దానివి ఏడు బాణము: మధ్యలో ఖండించెను. 125 మూ. తతస్తు రామో ధర్మాత్మా తస్య శృజ్గం మహత్తదా, 126

శరైః కాష్ఫనచిత్రాబ్లె శ్చిచ్చేద భరతాగ్రజః.

ప్ర అ తతః=ఆటుపిమ్మట, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడు, భరతాగ్రజః=భర తుని అన్నగారు అయిన, రామః=రాముడు, తదా=అప్పుడు, తస్య=దావియొక, మహత్‌ =గొప్పుదైన, శృబ్లమ్‌మ్‌ =శిఖరమును, ఇకక ాయనే చిత్రమైన శరీరము గల, శరైః=బాణములచేత, చిచ్చేద= దిరిచెను.

తా. పిమ్మట ధర్మాత్ముడు, భరతుని ఆన్నగారు అయిన రాముడు బంగారము చేత చిత్రవర్గము గల బాణములతో ఆతడు విసిరిన శిఖరమును ఖండించెను. 126 మూ, తవ్మేరుశిఖరాకారం ద్యోతమానమివ శ్రియా, 127

ద్వే శతే వానరాణాం చ పతమానమపాతయత్‌.

ప్ర అ శ్రియా=శోభతో, ద్యోతమూనమివ= ప్రకాశించుచున్నది వలె ఉన్న, మేరుశిఖరాకారమ్‌=మేరుశిఖరము వంటి ఆకారము గల, తత్‌=ఆ శిఖరము, పతమానమ్‌=పడుచు, వానరాణామ్‌ =వావరులయొక్క, ద్వే శలే= రెండు శతములను, అపాతయత్‌ =పడగొ ట్లను.

తా. మేరుశిఖరము వంటి ఆకారము గలిగి కాంతితో ప్రకొశించుచున్నట్లు ఉన్న ఆ శిఖరము క్రింద పడుచు రెండువందల మంది వానరులను పడగా ప్టైను, మూ. తస్మిన్‌ కాలేప ధర్మాత్మా లక్ష శణో రాముమబ్రవీత్‌, 128

కుమృక్షర్థవధే యుక్తో యోగాన్‌ పరిన్చుశన్‌ బహూన్‌,

ప్ర అ, తస్మిన్‌=ఆ, కాలే=పమయమునందు, ధర్మాత్మా=ధర్మాత్ముడు, కుమృకర్ణవధే=కుంభకర్ణుని వధయందు, యుక్తః=ఆసక్తుడైన, బహూన్‌ =అవేకమైన, యోగాన్‌ =ఉపాయములను, పరిమ్చశన్‌ =ఆలోచించుచున్న, లక్ష్మణః=లక్ష్మణుడు, రామమ్‌=రాముళ్తీ గూర్చి, అబ్రవీత్‌ =పలికెము.

శల

తా. ఆ సమయమునందు కుంభకర్ణుణ్తీ చంపవలె. నను నిశ్చయములో తగిన అనేకములైన ఉపాయములు ఆలోచించుచున్న ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు రామునితో ఇట్టనెను, 128

యుద్ధకాండము 879 మూ, వైవాయం వానరాన్రాజన్న విజావాతి రాక్షసాన్‌, 120 ళ్‌

మత్తః శోణితగప్టేన ప్వాన్‌ పరాంత్చెన ఖాదతి.

ప్ర అ, రాజన్‌=రాజా ! ఆయమ్‌=ఇతడు, వానరాన్‌ =వానరులను, వైవ విజావాతి=తెలుసుకొనుటలేదు, రాక్షసాన్‌ =రాక్షపులను, నవ=తెలుసుకొనుట లేదు, శోణితగచ్టేన=రక్తగంధముచేత; మత్తః=మదించినవాడై, స్వాన్‌ =తనవాళ్లను, పరాంశ్చెవ=ఇతరులనూ. కూడ, ఖాదలే=తినుచున్నాడు.

తా రాజా | ఇతనికి వావరు లెనరో, రాక్తసు లెవరో తెలియుటలేదు. ఇతడు రక్తగంధముచేత మత్తెక్కి తనవాళ్లను ఇతరులను కూడ తినివేయుచున్నాడు. మూ. పార్వేనమధిరోహన్తు సర్వతో వానరర్షభాః। 130

ప్ర అ. వానరర్షభాః=వానరశ్రేష్టులు, ఏవమ్‌ =వీవివి, పాధు=బాగుగా, సర్వతః=అన్ని వైపులా, అధిరోహన్తు=ఎక్కెదరుగాక. యథాముఖ్యాణ=ముఖ్యు లను అనుసరించినవారై, యూథపాశ్చ=పేనానాయకులు కూడ, అస్య=ఇతనికీ, సమన్తతః=అన్ని వైపులా, తిష్పన్తు=నిలచెదరుగాక.

తా. వానర్యశ్రేష్టు లందరూ అన్నివైవులనుండి ఈతని దేహము. మీదకు ఎక్కెదరుగాక. పేనానాయకులు తమ తమ (ప్రధానులను అనుసరించి ఈతని చుట్టూ నిలచి ఉందురుగాక, 130 మూ. అఆద్యాయం దుర్మతిః కాలే గురుభారప్ర పీడిత 131

ప్రచరన్‌ రాక్షపో భూమౌ నావ్యావ్లవ్యాళ్ల ఎవంగమాన్‌.

ప్ర. అ. అద్య కాలే=ఆ సమయమునందు, గురుభారప్ర పీడితఈ=గొప్ప భారముచేత పీడింపబడినవాడై, దుర్యరిఃందుర్థతియైన, ఆయం రాక్షసః= ఈ రాక్షసుడు, భూమౌ=నేలమీద, ప్రచరన్‌=పంచరించుచు, అవ్యాన్‌ =ఇతరులైన, ప్లవంగమాన్‌ =వావరులను, న హనవ్యాల్‌= చంపడు.

తా. అట్లు చేసినచో ఈ దుర్మతియైన రాక్షసుడు పెద్ద బరువుచేత పీడితుడై నేలమీద ప్రొకుచు ఇతరవానరులను చంపజాలడు. 13] మూ. తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా రాజపుత్రస్య ధీమతః, 132

తే సమారురుహ్నర్హ్భృష్టాః కుమ్భకర్ణం ప్లవంగమాఓ

ప్ర అ. ధీమతః=బుద్రిమంతుడైన, తస్య రాజపుతస్య=ఆ రాజకునూరుని యొక్క, తత్‌=ఆ, వచనమ్‌ =వచనమును, శ్రుత్వా=వివి, తే ప్లవంగమాః=ఆ

880 శ్రీమద్రామాయణము వానరులు, హృష్టాః=సంతో షించినవారై, కుమృక్యర్ణమ్‌=కుమ్భుకర్ణుళ్లి, పమారు రుహుః=ఎక్కిరి.

తా. బుద్ధిముంతుడైన లక్ష్మణుని మాటలు విని ఆ వానరులు సంతోషించి కుంభకర్ణుని శరీరముపై ఎక్కిరి. 132 మూ. కుమ్భృకర్ణస్తు సంక్రుద్ధ: సమారూఢ: ప్లవంగమైః, 133

వ్యధూనయత్తాన్వేగేవ దుష్టహస్తీవ హస్తిపావ్‌.

ప్ర. అ. స్లవంగమైః=వానరులచేత, సమారూఢః=ఎక్కబడిన, కుమృక ర్హస్తు=కుంభకర్ణుడైతే, సంక్రుద్ధః=కో పించినవాడై, దుష్టహస్త్రీ=పాగరుపోతు ఏనుగు, హస్తిపాన్‌ _ ఇవ=మావటివాళ్లను వలె, తాన్‌ =వాళ్లను, వేగేన=వేగముచేత, వ్యధూనయత్‌ =దులిపివే పెను.

తా. ఆ వానరులు ఎక్కుటచేత కోపించిన కుంభకర్ణుడు పొగరెక్కిన ఏనుగు మావటి వాళ్ళను వలె ఆ వానరులను వేగముగా దులిపివేపెను.133 మూ, తాన్‌ దృష్ట్వా నిర్దుతాన్‌ రామో రుహ్హా2యమితి రాక్షపమ్‌,134

లు ఠా లు ల పముత్పపాత వేగేన ధమరుత్తమమాదదే.

ప్ర ఆ. రామః=రాముడు, నిర్తుతొన్‌ =క్రిందికి దులిసివేయబడిన, తాన్‌=ఆ వానరులను, దృష్టా వం=చూచి, అయజక్‌=ఇతడు, రుష్షః ఇతీ=కో సించినాడు ఆని గ్రహించి, రాక్షసమ్‌=ఆ రాక్షసుళ్లీ గూర్చి, చే గేన= వేగముతో, సముత్సపాత=దుమికి వచ్చెను. ఉత్తమమ్‌=ఉత్తమమైన, ధనుః=ధనస్పును, ఆదదే=గ్రహీంచెను.

తా ఆ వానరు అలందరవీ ఆ విధముగ దులిపివేయుట చూచి రాముడు “ఈతడు కోపావేశముతో ఉన్నాడు” అని గ్రహించి, వేగముగా ఆతనివైపు వెళ్లెను) మరొక ఉత్తమమైన ధనస్సును తీసికొవెను. 134 మూ, క్రోధరక్తేక్షణో వీరో విర్తహన్నివ చక్తుషా, 13ర్‌

రాఘవో రాక్షసం రోషాదభిదుద్రావ వేగితః,

యూథపాన్‌ హరయన్‌ సర్వాన్‌ కుమృకర్ణభయార్హితాన్‌. 136

అనె న. న!

ప ఆ. క్రోధరక్షేక్షణః=శక్రోధముచేత ఎట్జనైన నేత్రములు గల, వీరః=వీరు కైన, రాఘవః=రాముడు, చక్టుషా=నేత్రముచేత, నిర్హహన్నివ=కాల్చి వేయుచున్న వాడు వలె, రోషాత్‌=రోషమువలన, చేసతలంవేగేముగువాల్రే, కుమృకర్ణభయార్ది తాన్‌ =కుంభకర్జునివలన భయముచేత పీడితులైన, సర్వాన్‌ =సమస్తమైన, యూథ పాన్‌ = సేనానాయకులను, హర్షయన్‌ =పంతోష పెట్టుచు, రాక్షసమ్‌=రాక్ష సుళ్లో గూర్చి, అభిదుద్రావ=శీఘ్రముగా _ వెళ్లెను.

యుద్ధకాండము 881

తా. (క్రోధముచే ఎజ్జనైన నేత్రములు గల _ వీరుడైన రాముడు నేత్రముతో. (చూపుతో) కాల్చివేయుచున్నాడా అన్నట్లు వేగముగా నడచుచు కుంభకర్ణుని వలన కలిగిన భయముచేత పీడితులైన వానరనాయకుల నందరినీ సంతోష పెట్టుచు ఆ రాక్షసుని ఎదుర్కొనెను. 135, 136 మూ ప ఛాపమాదాయ భుజజ్గకల్పం

దృఢజ్యముగ్రం తపనీయచిత్రమ్‌,

హరీన్‌ సమాశ్వ్యాస్య సముత్సపాత

రామో నిబద్దోత్తమతూణబాణః, 137

ప్ర అస రామః=ఆ రాముడు, భుజబ్లకల్పమ్‌=సర్పముతో సమా నమైన, దృఢజ్యమ్‌=దృఢమైన నారి గల, ఉగ్రమ్‌=భయంకరమైన, తపనీయ చిత్రమ్‌=బంగారముచేత చిత్రవర్ధమైన, చాపమ్‌ =ధనస్సును, ఆదాయ=[గ్రహించ్చి, హరీన్‌=వానరులను, సమాశ్వాస్య=ఓదార్చి, నిబద్ధోత్తమతూణబాణః= కట్టబడిన ఉత్తమములైన అంబులపొదులు బాణములు గలవాడై, సముత్పపాత=శీఘ్రముగా వచ్చెను.

తా ఆ రాముడు సర్పము వలె ఉన్న, దృఢమైన వారి గల, బంగారముచేత చిత్రవర్ధముగా ఉన్న భయంకరమైన ధనస్సును గ్రహించి ఉత్తనుములైన అంబుల పొదులను బాణములను కట్టుకొని, వానరులకు ధైర్యము చెప్పీ శీఘ్రముగా బయలుదేరెను. 137 మూ. స వావరగణై స్తెస్తు వృతః సరమదుర్హయః,

లక్ష్మణానుచరో వీరః పంప్రత స్టే మహాబలః, 138

ప్ర అ. పరమదుర్హయః=మిక్కిలి జయింప శక్యము కానివాడు, లక్ష్మణా నుచరః=లక్ష్మణుడు అనుచరుడుగా గలవాడు, వీరః=వీరుడు, మహాబలః=గొప్ప బలము గలవాడు ఆయిన, సః=ఆ రాముడు, లైః=ఆ, వొనరగట్టైః=వానరుల గుంపులతో, వృతః=కూడినవాడైై పంప్రత స్టే=ప్రయాణనూయెను.

తాాఏ మాత్రము జయింస శక్యము కాని వీరుడైన, మహాబలశాలియైన ఆ రాముడు, లక్ష్మణుడు వెట రాగా ఆ వానరగణములతో కలిసీ బయలుదేరెను. 138 మూ. ప దదర్శ మహాత్మానం కీరీటినమరిందమమ్‌,

శోణితావృతరక్తాక్షం కుమ్భక్షర్ధం మహాబలః 139

ప్ర అం మహాబలః=గొప్పబలము గల, సపః=ఆ రాముడు, మహాత్మా వమ్‌=మహాత్ముడు, కీరీటినమ్‌=కిరీటముగలవాడు, ఆరిందమమ్‌=శత్రు పీడకుడు,

882 శ్రీమద్రామాయణము శోణితొవృతరక్తాక్షమ్‌=రక్తముచేత కప్పబడిన ఎజ్జని నేత్రములు గలవాడు అయిన, కుమ్భుక్షర్ణమ్‌ =కుంభకర్డుల్ల దదర్శ=చూచెను.

తా. గొప్ప బలము గల ఆ రాముడు కిరీటమును ధరించినవాడు మహాత్ముడు అయిన కుంభకర్ణుళ్లి చూచెను. శత్రువినాశకుడైన ఆతని కండ్లు రక్తము కప్పి ఎజ్జగా ఉండెను. 130 మూ, సర్వాన్‌ సమభిధావన్తం యథా రుష్టం దిశాగజమ్‌,

మార్గమాణం హరీన్‌ క్రుద్దం రాక్షసైః పరివారితమ్‌. 140

గ్‌ భా ల్‌ జా

ప్ర అ. దుష్టమ్‌=కోపించిన దిశాగజం యథా=దిగ్గజమువలె ఉన్న వాడు, సర్వాన్‌=అందరినీ గూర్చి, సమభిధావన్తమ్‌=పరు గెత్తుచున్నవాడు, హరీన్‌ =వానరులను, మార్గమాణమ్‌= వెదకుచున్నవాడు, (క్రుద్ధమ్‌=కో పించినవాడు, రాక షెః=రాకసులచేత, పరివారితమ్‌=చుట్లబడి ఉన్న వాడు అయిన (కుంభకర్ణుణ్ణీ లలా యై లు రాం చూచెను),

తా. ఆ కుంభకర్ణుడు కోపించిన దిగ్గజము వలె అందరినీ తరుముచుండెను. కోపముతో వానరులక్షై వెదకుచుండెను. ఆతని చుట్టూ రాక్షసులు ఉండిరి. మూ. విన్చ్యమన్తరసంకాశం కాఖ్యవాజదభూషణమ్‌,

ప్రవన్తం రుధిరం నక్తాాద్వర్దామేఘమివోత్ధితమ్‌. కేశ]

ప్ర అ. విన్యమన్తరసంకాశమ్‌ =వింధ్యమందరపర్వతములతో సమానుడు, కాఖృ్యనాజ్లదభూషణమ్‌= బంగారు బాహుపురులు అలంకారములు కలవాడు, వక్త్రాత్‌ =ముఖమునుండి, రుధిరమ్‌=రక్తమును, ప్రవన్తమ్‌=(స్రవించుచున్నవాడు, ఉత్ధితమ్‌= పైకిలేచిన, వగ్గామేఘమివ=వర్షాకాలమేఘము. వలె ఉన్నవాడు అయిన (కుంభకర్ణు్లి చూచెను).

తా. వింధ్యమందరపర్వతముల వలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు బంగారు బాహుప్పురులను, అఆలంకారములను అఆలంకరించుకొనెను. ముఖమునుండి రక్తము. కార్చుచుండెను. పైకి లేచిన వర్షాకాలమేఘమువలె ఉండెను. 141 మూ. జిహ్వయా పరిలిహ్యన్తం సృక్కిణీ శోణితోక్తితే,

మృద్నన్తం వావరానీకం కాలాన్తకయ మోపమమ్‌, 142

ప్ర అ శో తోక్షి లే=రక్తముచేత తడపబడిన, సృక్కిణీ=చెలువులను, జిహ్వ్యయా=నాలుకతో, పరిలిహ్యన్తమ్‌=నాకుచున్నవాడు, వానరానీకమ్‌=వానర పే నను, మృద్శనమ్‌=మర్జించుచున్నవాదు, కొలాన్తక్షయ మోపమమ్‌ = ప్రలయకాలనుందు సంహారముచేయు. యమువితో సమానుడు అయిన (కుంభకర్ణుళ్లీ చూచెను).

యుద్ధకాండము 883

తా. అతడు రక్తముతో తడిసిన చెలువులను వాలుకతో నాకుచుండెను,. వొనర సైన్యమును మర్దించుచుండెను. ప్రలయకాలమువందు జగత్సంహారము చేయుచున్న యముడు వలె ఉండెను. డ2 మూ. తం దృష్ట్వా రాక్షసశ్రేష్టం ప్రదీస్తానలవర్చపమ్‌,

విపారయామాస పురుష

స్పా స తదా కార్ముకం పురుషర్షభః కడం

ప్ర అ. పురుషర్షభః=పురుష(శేష్టుడైన రాముడు, ప్రదీప్తానలతేజసమ్‌= ప్రజ్వ లించుచున్న అగ్నివంటి తేజస్సుగల, తమ్‌=ఆ, రాక్షస్మశేష్టమ్‌ =రాక్ష స్మశ్రేష్టుల్లి, దృష్ట్వా=చూచి, తదా= అప్పుడు, కార్ముకమ్‌=ధనస్పును, విస్ఫారయామాస=చర చెను.

తాం పురుష్మశేష్టు డైన రాముడు ్రజ్వలించుచున్న అగ్నివంటి కాంతి గల రాక్షస్యశ్రేష్టుడైన ఆ కుంభకర్ణుళ్ణి చూచి ధనస్సును చరచెను. 143 మూ. ప్‌ తస్య చాపనిర్భోషాత్కు పితో రాక్షసర్షభః

అమృస్యమాణప్తం ఘోషమభిదుద్రాన రాఘవమ్‌. న!

ప్ర అ. తస్య=రామునియొక్క, చాపనిర్టోషాల్‌ =ధనప్సుయొక్క స్ప్లవన కుపితః=కోపించిను సః=ఆ, రాక్షసర్షభః=రాక్షస్మశేష్టుడు, తం ఘోషమ్‌=ఆ ధ్వనిని అమృష్యమాణదు=ప హించనివాడై, రాఘవమ్‌ =రాముణి గూర్చి అభిదు ద్రావ=పరు గెత్తెను.

తా. రాముని ధనుష్టంకారధ్వనిని వినగానే కోపించిన రాక్షసశ్రేష్టడైన కుంభకర్ణుడు ఆ ఘోషమును సహించక రాముని మీదికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను. మూ. తతస్తు వాతోద్దతమేఘకల్పం

భుజంగరాజోత్త మభోగబాహుమ్‌,

తమాపతన్తం ధరణీధరాభ

మువాచ రామో యుధి కుమ్భృక్షర్ణమ్‌. 45

ప్ర. ఆ. తతః=అటుసీమ్మట, రామః=రాముడు, వాతోద్దతమేఘక ల్పమ్‌=వాయువుచేత ఎగురగొట్టబడిన మేఘముతో సమానుడు, భజంగరాజోత్త మభోగబాహుమ్‌=ఆదిశేషుని ఉత్తమమైన శరీరమువంటి బాహువులు కలవాడు, ధరణీధరాభమ్‌=పర్వతమువంటి కాంతి గలవాడు అయిన, యుధి=జయుద్ధము నందు, ఆపతన్నమ్‌=వచ్చిమీద పడుచున్న, కుమృక్షర్ణమ్‌ =కుంభకర్లుణ్ణీ గూర్చి, ఉవాచ=పలికెను.

తా. అప్పుడు వచ్చుచున్న ఆ కుంభకర్ణుడు గాలిచే ఎగురగొట్టబడిన

884 శ్రీమద్రామాయణము మేఘమువలె ఉండెను. ఆతని బాహువులు ఆదిశేషుని ఉత్తమమైన దేహము వలి ఉండెను. పర్వతము వలె ఉన్న ఆతనితో యుద్ధరంగమునందు. రాము డిట్ట్లనెను. మూ. ఆగచ్చ రక్షోధిప మా విషాద

మవస్థితో2_హం ప్రగృహీతచాపః

అవేహి నూం రాక్షసవంశవాశనం

యపస్త్వం ముహూర్తాద్భవితా విచేతాఒ కేతగ

ప్ర ఆ రక్షోధిప=రాక్షసనాయకా | ఆగచ్చ=రమ్ము. విషాదమ్‌=విషా దమును, మా=పొందకుము. అహమ్‌=నేను, ప్రగృ హీతచాపః= (గ్రహించబడిన ధనస్సు కలవాడనై అవస్థిత=నిలచినాను యః త్వమ్‌=ఏ నీవు, ముహూ ర్తాల్‌ =క్షణకాలములో, విచేతాః=వైతన్యము శేనివాడవృ, భవితాజ=కాగలనో అట్టి నీవు, మామ్‌=నన్ను, రాక్షసవంశనాశనమ్‌ =రాక్షసవంశమును నశింపచే సేవానినిగా, ఆవేహి=తెలిసికొనుము.

తా. రాక్తసనాయకా | రమ్ము. మరణించనున్నాను అని విషాచము చెందకుము.. నేను ధనస్సు ధరించి నిలచినాను. నేను రాక్షసవంశమును నశింపచేయువాడ నని తెలిసికొనుము. ముహూర్తకాలములో నీవు ప్రాణములు విడువగలవు. 146 మూ. రామోఒయమితి విజ్హాయ జహాస వికృతస్వనమ్‌,

అభ్యధావత సంక్రుద్దో హరీన్విద్రావయన్‌ రణే, కత?

ప్ర అ. ఆయమ్‌=ఇతడు, రామః ఇతి=రాముడు అని, విజ్ఞాయ=తెలు సుకొని, వికృతస్వనమ్‌ వికృతమైన ధ్వని కలుగునట్టుగ్రా జహాస=నప్వాను. (కుద్ర=కోపీంచినవాడై, ర =యుద్ధమునందు, హరీన్‌ =వానరులను,_ విత్రాస యన్‌=భయ పెట్టుచు, అభ్యధావత=ఏదురుగా పరుగెత్తెను.

తా. ఇతడు రాముడు అని తెలిసికొని ఆ కుంభకర్తుడు వికృతధ్వనితో నవ్వి, కోపించినవాడ్లై యుద్ధమునందు వానరులను తరిమివేయుచు రామునకు ఎదురుగా. వెళ్లెను, 147 మూ. దారయన్నివ సర్వేషాం హృదయాని వనౌకపామ్‌,

ప్రహస్య వికృతం భీమం స మేఘస్తనితోపమమ్‌, 148

కుమ్భకర్ణో మహాతేజా రాఘవం వాక్యమబ్రవీత్‌. ః

ప్ర అ మహాతేజాజుగొప్ప తేజస్సు గల, సః కుమృక్యర్ణః=ఆ కుంభకర్ణుడు,

యుద్ధకాండము 886 సర్వేషామ్‌=పమస్త మైన, వనౌకసామ్‌ =వానరులయొక్క, హృదయాని=హృదయ ములను, దారయన్నివ=చీల్చి వేయుచున్నవాడు వలె, వికృతమ్‌ =వికారముగాను, భీమమ్‌=భయంకరముగొను, మేఘస్తనితోపమమ్‌=మేఘముయొక్క _ ఉరుముతో సమానముగాను, ప్రహస్యజనవ్వి, రాఘవమ్‌ =రాముణ్ణి గూర్చి, వాక్యమ్‌ =వాక్యమును, అబ్రవీత్‌ =పలికెను,

తా. గొప్ప తేజస్సు గల ఆ కుంభకర్ణుడు అందరు వానరుల గుండెలు బద్దలుకొట్టుచున్నాడా అన్నట్టు _ వికృతముగా, భయంకరముగా, మేఘర్వనితో సమానముగా అట్టహాసము చేసి రామునితో ఇట్లనెను. 148 మూ. వాహం విరాధో విజ్హేయో న కబన్హః ఖరోనచ,

నవాలీన చ మారీచః కుమ్భకర్ణ: సమాగతః, 1409

ప్ర ఆం అఆహమ్‌=నేమ, విరాధః=విరాధుడమగా, న విజ్హేయః=తెలి దుదగినవాడను కొను. కబన్హ=కబంధుడుగా, నాతెలియదగినవాడనుగాను. ఖరః=ఖరుడనుగా, న చ=తెలియదగినవాడనుగాను. వాలీ=వాలిగా, న=తెలియదగి నవాడను కాను. మారీచః చ=మారీచుడుగా కూడ, న=తెలియదగినవాడను, కాను. కుమృకర్థః=కుంభకర్ణుడను, సమాగతః=వచ్చినాను.

తా. నేను విరాధుడ నని కొని, కబంధుడ నని గాని, ఖరుడ నని కాని వాలి యని కొని, మారీచుడ నని కాని అనుకొనకుము. వచ్చినవాడను నేను కుంభకర్ణుడను. 149 మూ. పశ్య మే ముద్గరం భీమం సర్వకాలాయపం మహత్‌,

అవేవ విర్ణితా దేవా దావవాశ్ళ పురా మయా. 150

ప్ర ఆఅ మే=నాయొక్క, సర్వ్యకాలాయసమ్‌ =పూర్తిగా ఇనుముతో చేసిన, భీమమ్‌=భయంకరమైన, మహత్‌ =గొప్పదైన, ముద్గరమ్‌=ముద్గరమును, పశ్య=చూడుము, అవేన=దీనిచేత, పురా=పూర్వము, దేవాః= దేవతలు, దానవాశ్చ=దొనవులు, విర్ణితాః=జయింపబడినారు.

తా. పూర్తిగా ఇనుముతో చేపిన భయంకరమైన పెద్దదైన నా ముద్గరమును చూడుము. దీనితో పూర్వము చేను దేవతలను దానవులను జయించితివి.

లీ

మూ, వికర్ణనాస ఇత నూం వానజ్ఞాతుం త్వమ్తర్ల జ,

స్వల్పాపి హిన మే పీడా కర్ణనాపావివాశవాత్‌ ॥ 151

ప్ర, అ. వికర్ణనాసః ఇతి=పోయిన చెవులు ముక్కు కలవాడని, మామ్‌=నన్ను,

886 శ్రీమద్రామాయణము త్వమ్‌=నీవు, ఆవజ్ఞాతుమ్‌=ఆవమావించుటకు, న అకర్హసి=తగవు. కర్ణనాపావినా శనాత్‌=చెవులూ ముక్కూ పోవుటవలన, మే=నాకు, స్వల్పాపి=స్వల్పమైనను, పీడా=పీడ, న హి=లేదుకదా |!

తా. “ఇతనికి చెవులు ముక్కు లేవు కదా అని చిన్న చూపు చూడకుము. చెవులు ముక్కు పోవుటచేత వాకు ఏ మాత్రము బాధ లేదు. 15] మూ, దర్శయేక్ష్వ్యాకుశార్జూల వీర్యం గొత్రేషు మే2నఘ,

తతస్త్వాం భక్షయిష్యామి దృష్టపౌరుషవిక్రమమ్‌. 152

ప్ర అ, అనఘ=దోషములు లేని, ఇక్ష్యాకుశార్జూల= ఇక్త్యాకువంశీయులలో (శ్రేష్పుడా | మే=నాయొక్క, గాత్రేషు=గాత్రములయందు, వీర్యమ్‌=నీ పరాక్రమమును, దర్శ్మయ=చూపుము. తతఈ=అఆటుసిమ్మట, దృష్టపారుష విక్రమమ్‌=చూడబడిన పౌరుషము పరాక్రమము గల, త్వామ్‌=నిన్ను, భక్షయిష్యామి=భక్షించెదమ.

తా. దోషరహితుడవైన ఇక్ష్యాకువంశ(శ్రేష్టుడా ! వా అవయవములమీద నీ పరాక్రమమును చూపుము. నీ పౌరుషపరాక్రమములను చూచిన పిమ్మట నిన్ను భక్తించెదను. 152

లు మూ. స కుమృకర్ణస్య వచో విశమ్య

ద౭ి రామః సపుజాన్‌ విససర బాణాన్‌, ఖు జ

తైరాహతో వజ్రసమప్రపారై

ర్న చుక్సుభే న వ్యథతే సురారిః, 153

ప్ర అ. సః రామః=ఆ రాముడు, కుమృకర్ణస్య=కుంభకర్దునియొక్క, వచః=వచనమును, నిశమ్య=వివి, సపుజ్యాన్‌ =పొన్నులతో కూడిన, బాణాన్‌=బాణ ములను, విససర్హ=విడచెను. వజసమప్రవేగ్రెః=వజ్రముతో సమానమైన. వేగము గల, లైఃవాటిచేత, ఆహతః=కొట్టబడిన, సురారిః=ఆ రాక్షసుడు, న చచుక్సుభే=క్షోభ చెందలేదు. న వ్యథీతే=వ్యథచెందలేదు.

తా. కుంభకర్ణుని మాటలు విని రాముడు పొన్నులు గల బాణములను ప్రయోగించెను. వజాయుధముతో సమానమైన వేగము గల ఆ బాణములతో కొట్టినా కూడ ఆ రాక్షపుడు క్షోభ చెందలేదు. వ్యథ చెందలేదు. 153 మూ. యైః పాయకైః పాలవరా వికృత్తా

వాలీ హతో వానరపుంగవశ్చ,

యుద్ధకాండము 887

తే కుమృకర్ణస్య తదా శరీరం

నజ్రోపమం న వ్యథయాంప్రచక్రుః 154

ప్ర అ. యైః=ఏ, పాయకైః=బాణములచేత, సాలవరాః= శ్రేష్టములైన పొలవృక్షములు, నికృత్తాః=ఖండించబడినవో, వొనరపుంగవః=వానరశ్రేష్పు డైన, వాలీ చ=వాలి కూడ, హతః=చంపబడెనో, తే=ఆ బాణములు, తదొా=అప్పుడు, వజ్రోపమమ్‌=వజ్రముతో సమానమైన కుమృక్షర్ణష్య _శరీరమ్‌=కుంభకర్ణుని శరీరమును, న వ్యథయాంప్రచక్రుః=బాధించలేదు.

తొ. ఏ బాణములు సాలవృక్షములను శేదించెనో ఏ బాణములు వానరశ్రేష్టుడైన వాలిని చంపెనో ఆ బాణములు అప్పుడు వజమువంటి కుంభకర్ణుని శరీరమునకు బాధ కల్గించజాలకపోయెను. ]54 మూ. న వారిధారా ఇవ సాయకాస్తాన్‌

క్‌ అట్టే,

సీబవ్‌ శరీరేణ మ హేన్హుశత్రుః,

జఘాన రామస్య శరప్రవేగం

వ్యావిధ్య తం ముద్గరముగ్రవేగమ్‌. 155

ప్ర ఆ తొన్‌=ఆ, సాయకాన్‌=బాణములను, వారిధారాః ఇవ=జల ధారలను వలె, శరీరేణ=శరీరముచేత్య పిబన్‌=త్రాగివేయుచున్న, స=ఆ, మ హేన్హుశత్రుః=కుంభకర్ణుడు, ఉగ్రవేగమ్‌=ఉగ్రమైన వేగము గల, తమ్‌=ఆ, ముద్గరమ్‌=ముద్గరమును, వ్యావిధ్య=(త్రిప్పి, రొమస్య=రామునియొక్క, శరప్రవే గమ్‌=బాణముల వేగమును, జఘాన=కొట్టను.

తా. కుంభకర్ణుడు ఆ బాణములను జలధారలను వలె దేహముతో త్రాగుచు, భయంకరమైన వేగము గల ఆ ముద్గరమును త్రిప్పి రాముని బాణముల వేగమును అడ్డగించెను, క5్‌5 మూ. తతస్తు రక్షః కృతజూవలిప్తం

లు ౬

విత్రాసనం దేవమహచమూవామ్‌,

వ్యావిధ్య తం ముద్గరముగ్రవేగం ్య

విద్రావయానూస చమూం హరీణామ్‌. కేర్‌

ప్ర అ. తతఃఆటుపిమ్మట రక్షాఆ రాకసుడు, క్షరజావలి పమ్‌=రక్షముచేత పూయబడినది, డవమహాచమూనాన్‌ = జేవతలమహా సేనలను, విత్రాసనమ్‌=భయ పెట్టేది, ఉఊగ్రవేగమ్‌=భయంకరమైన వేగము. గలదీ ఆయిన, తర ముద్గరమ్‌=ఆ ముద్గరమును, వ్యావిధ్య=కొట్టి (రిషి, హరీణామ్‌=వాన రులయొక్క, చమూమ్‌= పేనను, విద్రావయామాస=తరిమి పెను.

8858 శ్రీమద్రామాయణము

తా. పిమ్మట ఆ కుంభకర్ణుడు రక్తముచేత పూయబడిన, దేవతల గొప్ప "సెన్యములకు భయము కలిగించు, భయంకరమైన వేగము గల ముద్గరమును త్రిప్పుచు. వానరుల పైన్యమును తరిమివేసెను. 156 మూ. వాయవ్యమాదాయ తతో మహాస్త్రం

రామః ప్రచిక్తేప నిశాచరాయ,

సముధద్గరం తేన జహార బాహుం

స కృత్తబాహుస్తుములం నవాద. కే5్‌7

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, రామః=రాముడు, వాయవ్యమ్‌=వాయవ్య మను, మహాస్త్రమ్‌=గొప్ప అస్త్రమును, ఆదాయ=గ్రహించి, నిశాచరాయ=రాక్ష సునికొరకు, ప్రచిక్షేప=విసీరెను. త్రేన=దొనిచేత, పముద్గరమ్‌=ముద్గరముతో కూడిన, బాహుమ్‌=బాహువును, జహార=హరించెను. కృత్తబాహుః=ఛేదించబడిన బాహువు గల, సఃజ=ఆతడు, తుములమ్‌=వ్యాకులముగా, ననాద=ధ్వని చేసెను.

తా. పిమ్మట రాముడు వాయవ్య శును మహాస్త్రమును సంధించి ఆ రాక్షసునిపై ప్రయోగించెను. దానిచేత ముద్గరముతో కూడిన ఆతని హస్తమును ఖండించెను. బాహువు ఛేదింపబడగానే ఆ కుంభకర్ణుడు వ్యాకులముగా అరచెను. మూస తస్య బాహుర్గిరిశ్చజ్లకల్పః

సముద్గరో రాఘవబాణకృత్తః

పపాత తస్మిన్‌ హరిరాజసైవ్యే

జఘాన తాం వావరవొహీనీం చ. 158

ప్ర. అ. గిరిశ్చబ్లకల్పః:=పర్వతశిఖరముతో సమానమైన, సముద్గరః=ముద్గ రముతో కూడిన, రాఘవబాణకృత్తః=రాముని బాణముచేత ఖండించబడిన, సఃణణఆ, తస్య బాహుఃజవాని బాహువు, తస్మిన్‌=ఆ, హరిరాజ పైన్యే=వానరరాజ సై న్యమునందు, పపాత=పడెను, తొమ్‌=ఆ, హరివాహినీం చజ=వానర సైన్యమును, జఘాన=చం పెను.

తా. పర్వతశిఖరముతో సమానమైన ఆతని బాహువు రాముని బాణముచేత భేదింపబడినదై ముద్గరముతో సహా ఆ సుగ్రీవుని పైన్యము మీద పడి ఆ వానర సైన్యమును చంపెను. 158 మూ. తే వానరా భగ్నహతావశేషాః

పర్వన్తమార్రిత్య తదా విషణ్ణాః,

ప్రబడితాజ్లా దదృశుః సుఘోరం

నరేన్హారక్షోధిపసంనిపాతమ్‌. 169

యుద్ధకాండము 889

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, భగ్న హతావ శేషాః=విరగగొట్టబడిన వారి కంబ చంపబడినవారి కంటె మిగిలిన, తే వానరాణ=ఆ వానరులు, ప్రపీడితాబ్లాః= పీడింపబడిన శరీరములు గలవారై విషణ్ణాణాదిగులుచెందినవారై పర్య న్వమ్‌=ప్రాంతభాగమును, ఆన్రిత్య=ఆశ్రయించి, సుఘేశేరమ్‌=చాల భయంకరమైన, నరేస్హురక్షోధిపసంనిపాతమ్‌ =రామునియొక్క కుంభకర్ణునియొక్క యుద్ధమును,

మ! ఛా

దదృశుః=చూచిరి.

తా. దేహములు విరిగిపోగా, చావగా మిగిలిన ఆ వానరులు, పీడింసబడిన శరీరములతో దిగులుచెంది. ప్రక్కలయందు నిలబడి రామకుంభకర్ణుల ఆ భయంకరమైన యుద్ధమును చూచిరి. 159 మూస కుమృకర్ణో 2స్త్రవికృత్తబాహు

ర్మహాసికృత్తాగ్ర ఇవాచలేన్హొః,

ఉత్పాటయామాస కరేణ వృక్షం

తతో2ఒభిదుద్రావ రణే నరేన్హ్రుమ్‌, 160

ప్ర అ. అష్హ్రవికృత్తబాహుః=అస్త్రముచేత ఖండింపబడిన బొహువు గల మహాసినా=పెద్ద కత్తిచేత్య కృత్తాగ్రణ=భఛేదింపబడిన శిఖరము. గల, ఆచలేన్హః ఇవ=మహాపర్వతము వలె ఉన్న, సః కుమృక్యర్ణణఆ కుంభ కర్టుడు, కరేణజచేతితో, వృక్షమ్‌=వృక్షమును, ఉత్పొటయామాస= సెకలించెను. తతః=అటుపిమ్మట, రణేజయుద్ధమునందు, నరేన్త్రామ్‌=నరుల ప్రభువైన రాముణ్ణి గూర్చి అభిదుద్రావ=పరు గెత్తెను.

తా. ఆస్త్రముచే బాహువు ఖండింపబడగా, మహాఖడ్గముచేత శరీరమును ఖండించి వేసిన మహాపర్వతము వలె ఉన్న ఆ కుంభకర్ణుడు చేతితో వృక్షమును పెకలించి రాముని మీదికి పరుగెత్తెను. 160 మూ స్‌ తస్య బాహుం సహా తాలవృక్షం

సముద్యతం పన్నగభోగకల్పమ్‌,

ఐవ్వొస్త్రయుక్తేన జఘాన రామో

యు

బాణేవ జామ్యూనదచిత్రితేన. 161

ప్ర అ. సః రామః=ఆ రాముడు, బన్లోప్త్రయు క్తేన=ఐంద్రొప్త్రుముతో క్రూడివ, జామ్చూనదచి(త్రిచేన=బంగారముచేత చిత్రింపబడిన, బాణేన=బాణముచేత, తస్య=వానియొక్క, సన్నగభోగకల్పమ్‌ =సర్భశరీరముతో సమానమైన, సముద్య తమ్‌=ఎత్తబడిన, సతాలవృక్షమ్‌=తాలవృక్షముతో కూడిన, బోహుమ్‌=బాహువును, జఘానజకొ ట్టను.

890 శ్రీమదామాయణము

తా. రాముడు బంగారముచేత చిత్రవర్షమైన బాణము పై ఐంద్రాస్త్రమును సంధించి ఆతడు పైకి ఎత్తిన, సర్పశరీరమువలె ఉన్న బాహువును తాళవృక్త్షముతో సహ ఖండించెను. 161 మూ. స కుమృకర్ణస్య భుజో నికృత్తః

పపాత భూమౌ గిరిసంనికాశః,

విచేష్ణమావో విజఘౌవ వృక్షాన్‌

శైలాన్‌ శిలా వానరరాక్షపాంశ్చ. 162

ప్ర అ. కుమృక్షర్ణస్య=కుంభకర్ణునియొక్క, గిరిసంనికాశ=పర్వతముతో సమానమైవ, పః భుజః=ఆ భుజము, నికృత్తః=ఖండింపబడినదై, భూమౌ= నేలమీద, పపొత=పడెను. విచేష్ణమానః=ఇటూ అటూ కొట్టుకొనుచు, వృక్షాన్‌ =వృక్షములను, శైలాన్‌ =పర్వతములను, శిలావానరరాక్షపాంశ్చ=శిలలను వానరులను రాక్షసులను, నిజఘాన=కొ బ్పైను.

తా. కుంభకర్ణుని ఆ పర్వతము వంటి భుజము ఖండింపబడి నేలపై పడెను... ఇటు ఆటు కొట్టుకొమచు పర్వతములతోను, వృక్షములతోను, వావరులతోను, రాక్షసులతోను డీకొనెను. 162 మూ. తం ఛిన్నబాహుం సనువేక్ష న్‌ రామః

పమాపతన్తం సహపా నదన్తమ్‌,

ద్వావర్హచన్హా విశితొ ప్రగృహ్య

చిచ్ళేద పాదౌ యుధి రాక్షసస్యం 163

రల

ప్ర అ. రామః=రాముడు, ఛిన్నబాహుమ్‌=చేధించబడిన బాహువులు గల, సహసొ= శీఘ్రముగా, సమాపతన్తమ్‌=వచ్చి మీద పడుచున్న, తమ్‌=వానిని, సమవేక్ష్య=చూచి, యుధి=యుద్ధమునందు, ద్యౌ=రెండు, నిశితౌ=వాడియైన, అర్హచన్ల్హౌ= ఆర్ధచంద్రబాణములను, స్థ హార హించి, రాక్షసస్య=ఆ రొక్షసుని యొక్క, పాదౌ= పాదాలను, చిచ్చేద= దించెను.

తా. బాహువులు తెగిపోయిన పిమ్మట శీఘ్రముగా మీదికి వచ్చి పడుచున్ను ఆ కుంభకర్ణుల్లో చూచి. రాముడు వాడియైన రెండు అర్ధచంద్రబాణముల ఆతని పాదములను ఛేదించెను. 163 మూ. తౌ తస్య పాదౌ ప్రదిశో దిశశ్చ

గిరేర్లుహాశ్చైవ మహార్థవం చ

లజ్కాంచ్‌ సేనాం శసిరాక్షసావాం

వినాదయన్న్లా వినిపేతతుశ్చ, 164

యుద్ధకాండము 891

ప్ర అం తస్య=వానియొక్క, తౌ=ఆ, పాదౌ=పాదములు, ప్రదిశః=విది క్కులను, దిశశ్చవ=దిక్కులను, గిరే;:=పర్వతముయొక్క; గుహాశ్చెవ=గుహలను, మహ్మార్ధవం చ=మహాసముద్రమును, లజ్కాం చ=లంకను, కపిరాక్షీసానామ్‌=వాన రులయొక్క _ రాక్షసులయొక్క, ేనామ్‌=కేనను, వినాదయన్న్హా= ప్రతిధ్వనింప చేయుచు, వినిపేతతుశ్చ=పడినవి.

తా. ఆ కుంభకర్ణుని పొదములు దిక్కులను, విదిక్కులను, పర్వతగుహ లను; సముద్రమును, లంకను, వానర-రాక్షస పైన్యములను ట్రర్వవప్షేమిరు (క్రింద పడినవి, 164 మూ. నికృత్త బాహుద్వినికృత్తపాదో

విదార్య వక్త్రం వడబాముఖాభమ్‌,

దుద్రావ రాముం సహపాభిగర్హన్‌

రాహుర్యథా చన్హమివాన్త రి క్షే 165

ప్ర. ఆఅ నికృత్తబాహుః=తెగగొట్టబడిన బాహువులు గలవాడు, విని కృత్తపాదః=తెగగొట్టబడిన పాదములు గలవాడు అయిన ఆ కుంభకర్ణుడు, వడవాముఖాభమ్‌=వడబాన్ని ముఖము వంటి కాంతి గల, వక్త్రృమ్‌=ముఖ మును, విదార్య=చాపి, అభిగర్దన్‌ =గర్జించుచు, అన్తరిక్తే=ఆకాశమునందు, రాహు ర్యథా=రాహువు, చన్హ్రుమివ= చంద్రుణ్ణి వలె, సహసా=శీఘ్రముగా, రామమ్‌ =రాముణ్లి గూర్చి, దుద్రావ=పరు గెత్తెను.

తా. బాహువులు, పాదములు తెగిపోయిన ఆ కుంభకర్ణుడు వడబాగ్ని ముఖము వంటి ముఖమును తెరచి రాహువు ఆకాశమునందు చంద్రుని మీదికి వెళ్లినట్లు (తొడల సహాయముతో) రామునిమీదికి శీఘ్రముగా వెళ్లెను. 165 మూ. అపూరయత్తస్య ముఖం శితాగై

లి అణి

రామః శరైర్లేను పినద్ధపుట్టెః,

స పూర్ణవక్రో న శశాక వక్తుం

చుకూజ కృచ్చేణ ముమూర్భ చాపి. 166

ప్ర అ. రామః=రాముడు, శితాగ=వాడియైన ఆగ్రభాగములు గల, హేమ పినద్ధపుజ్జెః=బంగారముతో కట్టబడిన పొన్నులు గల, శరైః=బాణములతో, తస్య= వానియొక్క, ముఖమ్‌=ముఖమును, అపూరయలత్‌ =నిం'పెను. స=అతడు, పూర్ణవక్త్య=ఎాణములతో నిండిన ముఖము గలవాడై, వక్తుమ్‌=మాటలాడుటకు, న శశాక=సమర్థుడు కాలేదు. కృచ్చేణ=కష్టముచేత, చుకూజ=ఆరచెను. ముమూర్భ చాపి=మూర్భ కూడ పొందెను.

892 శ్రీమద్రామాయణము

తా. రాముడు వాడియైన కొనలు గల బాణాలతో ఆతని ముఖమును వింపెను. ఆతడు నింపబడిన ముఖము _ కలవాడై మాటలాడలేకపోయెను. అతికష్టముమీద ఆరచెను. మూర్చ చెందెను. 166 మూ. అథాదదే సూర్యమరీచికల్చం

స బ్రహ్మదణ్ఞాన్నకకాలకల్పమ్‌,

అరిష్టమైన్హ్రం నిశితం పుపుజ్ఞం

రామః శరం మారుతతుల్యవేగమ్‌. 167

ప్ర అ. ఆథ=అటు పిమ్మట, సః రామః=ఆ రాముడు, సూర్యమరీచికల్పమ్‌= సూర్యుని కిరణములతో సమానము, బప దర్తొన్తకకాంకల్పన్‌ గైహ్మదంగము తోను; మృత్యుదేవతతోను, యమునితోను సమానము, _అరిష్టమ్‌=శత్రువులకు అకుభస్టదము, నిశితమ్‌=వాడియైైనది, సుపుజ్యమ్‌=మంచి పొన్ను గలది, మారుత తుల్యవేగమ్‌=గాలితో సమానమైన వేగము గలది, ఆయిన, ఐన్హ్రం శదమ్‌=ఇంద్రుని సంబంధమైన బాణమును, ఆదదే=([గ్రహించెను.

తొ పిమ్మట రాముడు ఇంద్రునికి సంబంధించిన వాడియ్రైన బాణమును గ్రహించెను. అది సూర్యకిరణము వలె ్రకాశించుచుండెను. బ్రహ్మదండము వలె, నృుత్యుదేవత వలె, యముడు వలె, భయంకరముగ ఉండెను. శత్రువులకు అమంగళకరమైన ఆ శరము వేగముచేత వాయువుతో సమానమై ఉండెను.167

మూ, తం వజజామ్పూనదచారుపుజ్ఞం ప్రదీప్తసూర్యజ్వలనప్రకాశమ్‌, ఎట్‌

మ హేన్హువజ్రాశనితుల్య వేగం

రామః ప్రచిక్షేప విశాచరాయ. 168

ప్ర అ. వజజామ్పూనదచారుపుజ్ఞమ్‌ =వజ్రములచేతను, బంగారముచేతను అందమైన పొన్ను గలది, ప్రదీష్తసూర్యజ్వలన ప్రకాశమ్‌= ప్రజ్వలించుచున్న సూర్యుని వంటి అగ్ని వంటి ప్రకాశము గలది, మహేన్తువజాశనితుల్యవేగమ్‌=మ హేండద్రుని వజములతోను. పిడుగుతోను సమానమైన క్లేగము. గలది. ఆయిన, తమ్‌=జి బాణమును, రామః=రాముడు, నిశాచరాయ=రాక్షసునికొరకు, ప్రచిక్తేపఐవిసిరెను.

తా. వజముతోను బంగారముతోను అందముగా ఉన్న పొన్ను గల ఆ బాణము ప్రజ్వలించుచున్న సూర్యునితోను అగ్నితోము సమానమైన ప్రకొశముతో మహేంద్రుని వజమువంట. పీడుగువంటి వేగము కలదై ఉండెను. అట్టి బాణమును రాముడు ఆ రాక్షసునిపై ప్రయోగించెను. 168

యుద్ధకాండము 893 మూ స పాయకో రాఘవబాహుచోదితో

దిశః ప్వభాపా దశ సంప్రకాశయన్‌, . విధూను వైశ్యానరభీమదర్శనో

జగామ శక్రాశనిభీమవిక్రమ£ 169

ప్ర అ. రాఘవబాహుచోదితః=రాముని బాణముచేత (ప్రేరేసింపబడిన, విధూమ వైశ్యానరభీమదర్శనః=ధూమములేని అగ్ని వలె భయంకరమైన దర్శనము గల, శన్రొశనిభీమవిక్రమః=ఇంద్రుని వజ్రమువంటి భయంకరమైన శక్తి గల, సః సాయకః=ఆ బాణము, స్థభాసాంతన తేజస్సుచేత్య దశ=పది, దిశః=దిక్కులను, సంప్రకాశయన్‌ ఇ= ప్రకాశింప యుచు, జగామజ= వెళ్లెను.

తా. ధూమము లేని అగ్ని వలె చూచుటకు భయంకరముగా ఉన్న, ఇంద్రుని వజాయుధము వంటి భయంకరమైన శక్తి గల ఆ బాణము రాముని బాహువులచేత విడువబడినదై, తన కాంతిచేత పదిదిక్కులను ప్రకాశింపచేయుచు వెళ్లెను. 169 మూ స తన్మహాపర్వతకూటసంనిభం

సువృత్తదంస్థ్రం చలచారుకుణ్ణలమ్‌,

చకర్త రక్షోధిపతేః శిరస్తదా

యైన వృత్రస్య పురా పురందరః, 170

ప్ర అ. పఃఆ రాముడు, మహాపర్వతకూటసంనిభమ్‌ =మహాపర్వత శిఖరముతో సమానము, సువృత్తదంస్థ్రమ్‌=బాగొ గుండ్రముగా తిరిగిన కోరలు గలది, చలచారుకుణ్ణలమ్‌ =కదలుచున్న అందమైన కుండలములు కలది అయిన, రక్షో ధిపతేః=కుంభకర్ణునియొక్క, శిరఃజశిరస్సును, తగా=అప్పుడు, పురా=పూర్వము, పురందరః=దేవేంద్రుడు, వృదత్రస్య=వృత్రునియొక్క _ శిరస్సును, యకైవ=ఎట్లో అట్టు, చకర్తవ=ఖండించెను.

తా. పూర్వము దేవేంద్రుడు. వృద్రువి శిరస్సును ఖండించి నట్లు. రాముడు ఆ రాక్షసనాయకుడైన కుంభకర్ణువి పర్వతశిఖరమువంటిది, బాగా గుండ్రముగా. తిరిగిన కోరలు గలది, కదలుచున్న అందమైన కుండలములు గలదీ అయిన శిరస్సును ఖండించెను. 170 మూ. కుమృక్షర్ణశిరో భాతి కుణ్ణలాలంకృతం మహత్‌,

ఆదిత్యేఒభ్యుదితే రాత్రా మధ్యస్థ ఇన చన్హ్రుమాః 71

ట్ర, అ. కుణ్జలాలంకృతమ్‌ =కుండలములచేత ఆలంకరింపబడిన,

మహత్‌ =నొప్పదైన, కుమృకర్థశిరఃజకుంభకర్ణుని శిరస్సు, రాత్రౌ=రాత్రియందు,

894 శ్రీమద్రామాయణము ఆదిత్యే=ఆదితిదేవతగా గల నక్ష్రతద్వయాత్మకమైన పువర్వసునక్షత్రము, ఉదిదే=ఉద యించిన దగుచుండగా, మధ్యస్థః= మధ్యయందున్న, చన్హ్రుమాః ఇవవ= చంద్రుడు వలె, భాతి=ప్రకాశించుచున్నది.

తా. కుండలములచేత అలంకరించబడిన పెద్దదైన ఆ కుంభకర్ణుని శిరస్సు రాత్రి ఉదయించిన పువర్వసునక్షత్రము (“పునర్వసు"లో రెండు నక్షత్రములుందును) మధ్య నున్న చంద్రుడు వలె ప్రకాశించుచుండెను. 17] మూ. తద్రామబాణాభిహతం పపాత

రక్షశిరః పర్వతపన్నికాశమ్‌,

బభళ్హ చర్యాగ్భహగోపురాణి

ప్రాకారముచ్చం తమపాతయచ్చ. కై72

ప్ర అ. రామబాణాభిహతమ్‌=రాముని బాణముచేత కొట్టబడిన, తల్‌ =ఆ, పర్వతసంనికాశమ్‌=పర్వతముతో సమానమైన, _రక్షఃశిరః=రాక్షపుని శిరస్సు, పపొత=పడెను. చర్యాగృహగోపురాణి=మార్గమునందలి గోపురములను, బభళ్టుజవిరచెను, ఉచ్చమ్‌=ఉన్నతమైన, తమ్‌=ఆ, ప్రాకారమ్‌=ప్రాకారమును, అపాతయచ్చ=పడగొ టను కూడ.

తా. పర్వతమువంటి ఆ కుభకర్ణుని శిరస్సు రామువి బాణముచేత కొట్టబడినదై, క్రిందపడెను.. మార్గమునందలి గృహముల గోపురములను విరుగగొ'ప్టైను. ఉన్నతమైన ఆ ప్రాకారమును కూడ పడగొష్టైను. 172 మూ. తచ్చాతికాయం హ్‌ మహత్పుకాశం

రక్షస్తదా తోయనిధో పపొత,

గ్రాహాన్‌ పరాన్‌ మీనవరాన్‌ భుజంగాన్‌

మమర్ష భూమిం చ తదా వివేశ 173

ప్ర అ. తదా=అప్పుడు, అతికాయమ్‌= పెద్ద దేహము గల, మహ త్ప్రకాశమ్‌=గొప్ప ప్రకాశము గల, తత్‌=ఐఆ, రక్ష=రాక్షసుడు, తోయ నిధౌ=సముద్రమునందు, పపాత=పడెను. పరాన్‌= పెద్దవైన, గ్రాహాన్‌ =మొసళ్లను, మీనవరాన్‌ =(శేష్టములైన మీనములను, భుజంగమాన్‌ =సర్పములను, మమర్హ=మర్చిం చెను. తథా=మరియు, భూమిమ్‌=భూమిని, వివేశ ప్రదేించెను'

తా. అప్పుడు పెద్ద దేహము, గొప్పు ప్రకాశము గల రాక్షసుడు పముద్రములో పడి, పెద్దవైన మొసళ్లను, (శ్రేష్టములైన చేపలమ, సర్పములను మర్చించుచు క్రిందికి భూమిదాకా దిగిపోయెను. 173

యుద్ధకాండము 896 మూ. తస్మిన్‌ హతే బ్రాహ్మణదేవశత్రౌ

మహాబలే సంయతి కుమృకర్హే

చచాల భూర్భూమిధరాళ్చ సర్వే

హర్హాచ్చ దేవాస్తుములం వివేదుః, కై7డ

ప్ర అ. బాహ్మణదేవశత్రౌ=బ్రాహ్మణులకు దేవతలకు శత్రువైన, మహా బలే=నొప్ప బలము గల, తస్మిన్‌ =ఆ, కుమృకర్ణే= కుంభకర్ణుడు, సంయతి=యుద్ధ మునందు, హతే=చంపబడినవా డగుచుండగా, భూః=భూమి, చచాల=చలించెను. సర్వే=సమస్తమైన, భూమిధర్థాళ్ళచపర్డుతములు కూడ చలించినవి. దేవాః చ=దేవతలు కూడ, హర్షాత్‌ =సంతోషమువలన, తుములమ్‌=వ్యాకులముగా, వినేదుః=ధ్వనిచే సిరి.

తా, బ్రాహ్మణులకు, దేవతలకు శత్రువైన, గొప్పు బలము గల ఆ కుంభకర్ణుడు యుద్ధమునందు చంపబడగా, భూమి, అన్ని పర్వతములూ కూడ చలించినవి. దేవతలు ఆనందముతో అధికముగా ధ్వని చేసిరి. 174 మూ. తతస్తు దేవర్షిమహర్షిపన్నగాః

సురాశ్చ భూతాని సుపర్దగుహ్యకాః;

సయక్రగన్హర్వగణా నభోగతాః

ప్రహర్షితా రామపరాక్రమేణ,. 175

ప్ర అ. తతః=ఆటు పిమ్మట, దేవర్షిమహర్షిపన్నగాః= దేవర్షులు, మహర్షులు పన్నగులు, సురాశ్చ= దేవతలు, భూతాని=భూతములు, సుషర్థగుహ్యకాః=సుపర్డులు గుహ్యకులు, సయక్షగన్హర్వగణాః=యక్షగంధర్వగణములతో కూడినవారై, నభో గతాః=ఆకాశమును పొందినవారై, రామపరాక్రమేణ=రాముని పరాశ్రమముచేత, పంతోషితాః=సంతోషింప చేయబడిరి.

తా. అప్పుడు దేవర్లులు, మహర్షులు, పన్నగులు, దేవతలు, ఇతర భూతములు, సుపర్డులు, గుహ్యకులు, యక్సులు, గంధర్వులు ఆకాశముమీద చేరి రాముని పరాక్రమముచేత మిక్కిలి సంతోషించిరి. 175 మూ. తతస్తు తే తస్య వధేన భూరిణా

మనస్వివో వైర్భృతరాజబాన్హవాః,

వివేదురుచ్చెర్వ్యథితా రఘూత్తమం

హరిం పమీక్ష్యైవ యథా మతజబ్లజాః 176

ప్ర అం ఈతః=ఆటు పిమ్మట, వైరృతరాజబాన్తవాః=రావణుని బంధువులు,

896 శ్రీమద్రామాయణము భూరిణా=గొప్పదైన, మనస్వీనః=ఉత్తమమైన మనస్సుగల, తస్య వధేవ=వావి యొక్క వధ చేత, వ్యథితాః=వ్యథ చెందినవారై, హరిమ్‌=సింహమును, సమీ క్షైవ=చూడకగానే, ముతబ్లజాః యథా=ఏనుగుల వలె, రఘూత్తమమ్‌=రాముణ్ణి చూచి, ఉచ్చెః=బిగ్గరగా, వినేదుః=ధ్వనిచేసిరి,

తా. ఉత్తమమైన మనస్సుగల ఆ కుంభకర్ణుని ఆశ్చర్యకరమైన సంహార ముచేత, రావణుని బంధువులు దుఃఖితులై సింహమును చూచి ఏనుగులు అఆరచినట్లు రాముళ్లి చూచి బిగ్గరగా అరచిరి. 176 మూ. స దేవలోకస్య తమో నిహత్య

సూర్యో యథా రాహుముఖాద్విముక్తః,

తధా వ్యభా పీద్ధరి పైన్యమధ్యే

నిహత్య రామో యుధి కుమ్ఫకర్ణమ్‌. 77

ప్ర అ. సః రామః=ఆ రాముడు, యుధి=యుద్ధమునందు, కుమ్భక ర్హమ్‌=కుంభకర్ణుల్లి, నిహత్య=చంపి, రాహుముఖాత్‌ =రాహువుయొక్క ముఖము నుండి, విముక్తః=విడువబడిన, సూర్యః=సూర్యుదు, తమః=చీకటివి, నిహత్య=తొల గించి, దేవలోకస్య=దేవలోకముయొక్క మధ్యయందు, యథా=ఎట్లో, తథా=అట్టు, హరి సైన్యమధ్యే=నానర పైన్యమధ్యయందు, వ్యభా సీత్‌ =ప్రకాశించెను.

ఛా. రాముడు కుంభకర్ణుని సంహరించి, రాహుముఖమునుండి విము క్తుడైన సూర్యుడు చీకటిని తొలగించి. ఆకాశమధ్యయందు ప్రకాశించినట్లు వానర సైన్యము మధ్య ప్రకాశించెను. 177 మూ. ప్రహర్షమీయుర్చహవశ్చ వానరాః

ప్రబుద్ధ్రపద్మ ప్రతిమైరివానవైః

అపూజయన్‌ రాఘవమిష్టభాగినం

హతే రిపౌ భీమబలే దురాపదమ్‌. 178

ప్ర అ. బహవః=అనేకులైన, వానరాః=వానరులు, ప్రబుద్రపద్మప్రతిమైః ఇవ=వికపీంచిన పద్మములతో సమానములైన, ఆనవైః=ముఖములతో, స్రహ ర్షమ్‌=అధికమైన సంతోషమును, ఈయుః=పొందిరి. భీమబలే=భయంకరమైన బలము గల, రిపౌ=శత్రువు, హతే=చంపబడిన వాడగుచుండగా, ఇష్టభాగినమ్‌=ఇష్ట మును పొందిన, దురాసదమ్‌=ఎదిరింప శక్యము. కొని, రాఘవమ్‌=రాముణ్లో, అపూజయన్‌ =పూజించిరి.

తా. వానరు లందరు వికసించిన పద్మములతో సమానములైన ముఖములతో సంతోషను పొందిరి. భయంకరమైన బలము గల శత్రువును

యుద్ధకాండము 897 చంపిన, ఎదిరింప శక్యము కావి ఆ రాముళ్లి పూజించిరి. 178 మూ. వ కుమ్భకర్ణం సుర సైన్యమర్హవమ్‌ న! కూ న!

మహత్సు యుద్దేషు కదాచనాజితమ్‌,

వనన్హ హత్వా భరతాగ్రజో రణే

మహాసురం వృత్రమివామరాధిపః, 170

ఇత్యార్లే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్ణే సప్తషష్టితమః సర్గ

ప్ర అ. సః=ఆ, భరతాగ్రజ=రాముదు, పుర పైన్యమర్హనమ్‌= దేవతా పై న్యముము_ పీడించినవాడు, మహత్సు=గొప్పవైన, యుద్ధేషు=యుద్ధములయందు, కదాచన=ఎన్నడూ, అజితమ్‌=జయించబడనివాడు అయిన, కుమృక్షర్ణమ్‌=కుంభ కర్దుల్త్ర, ఆమరాధిపః=దేవేంద్రుడు, మహాసురమ్‌=గొప్ప అసురుడైన, వృత్రమ్‌ ఇన=వృద్రుళ్లీ వలె రణే=యుద్ధమునందు, హత్వా=చంపి, ననన్హ=సంతో షించెను,

తా, సురసైన్యములను పీడించినవాడు, మహాయుద్ధములలో కూడ ఎన్నడూ జయింపబడనివాడు అయిన కుంభకర్ణుళ్లీ యుద్ధమునందు చంపి, రాముడు, మహాసురుడైన వృ్రుణ్లీి చంసీన దేవేంద్రుడు వలె పంతోషించెను. (లేదా దేవేంద్రుడు వృత్రాసురుణి చంపినట్టు కుంభకర్ణుళ్ణి చంపి రాముడు సంతోషించెను, 179

*బాలానందినో అను శ్రీమదామాయణాంధవ్వ్యాఖ్యానమునందు

యుద్ధకొండలో అరపైఏీడన నర్ల నమాప్తము,

ఆలజ్య క, అ ఉసం అథ అష్టషప్టృతమః సర్గః గకుంభిక్టర్ణవధ విని రానణుడు విలనీంచుట.

మూ. కుమృకర్ణం హతం దృష్టా శ్‌ రాఘవేణ మహాత్మనా,

రాక్షపా రాక్షసేనొయ రావణాయ న్యవేదయన్‌. 1

చట్‌ ట్‌ వ!

ప్ర అ. మహాత్మనా=నుహాత్ముడైన, రాఘచేణ=రామునిచేత, కుమ్భక శరమ్‌ =కుంభకర్ణుణ్లి, హతమ్‌= చంపబడినవానినిగా, దృష్ట్వా=చూచి, రాక్షసాః=రాక్ష సులు, రాక్ష సేన్వాయ=రాక్షపరాజైన, రావాణాయ=రావణునక్షు, వ్యవేదయన్‌ =తెలి పీరి. ట్‌ యా! ల

తా. మహాత్ముడైన రాముడు కుంభకర్ణుణ్ణి చంపీవేసీ నట్టు చూచి రాక్షసులు ఆ విషయమును రొక్షసరాజైన రావణునకు తెలిపిరి. 1! మూ. రాజన్‌ స కొలసంకాశః సంయుక్తః కొలకర్మణా,

విద్రావ్య వానరీం సేవాం భక్షయిత్వా చ వానరాన్‌. ల

ప్ర, అ. రాజన్‌=రాజా | కాలసంకాశు= యమునితో సమానుడైన, సః=ఆ కుంభకర్జుడు; వానరీమ్‌=వానరుల సంబంధమైన, పేనామ్‌= కేనను, నిద్రావ్యవతరి మివేపి, వానరాన్‌ =వానరులను, భక్రయిత్వా=భక్షించి, కాలకర్మణా=కాలమునకు పరిపక్వమైన కర్మతో, సంయుక్తః=కూడినాడు.

తా. రాజా ! యమునితో సమానుడైన కుంభకర్ణుడు వానర సేనను తరిమివేసి, కొందరు వానరులను భక్షించి, కాలమునకు కర్మ పరిసక్వ మగుటచేత మరణీంచినాడు. 2 మూ. ప్రతపిత్వా ముహూర్తం తు ప్రశాన్తో రామతేజసా,

జ్య్ళో ఇన్‌ జి

కాయేనార్హప్రవి పైన పముద్రం భీమదర్శనమ్‌. తి

వికృత్తనాపాకర్లేన విక్షరద్రుధిరేణ చ,

రుడ్డ్వా ద్వారం శరీరేణ లజ్కాయాః పర్వతోపమః, త్తే

కుమ్భుకర్ణస్తవ భ్రాతా కాకుత్ధ్రశర పీడిత,

లగణ్జభూతో వికృతో దావదర్ధ ఇవ ద్రుమః ర్‌

ప్ర ఆఅ తవ=నీయొక్క, (భాతొ=సోదరుడైన, కుమ్భక్యర్ణః= కువ కర్దుడు, ముహూర్తమ్‌=ముహూర్తకాలము, _ ప్రతపిత్యా=పరాక్రమము చూపి, రామతేజసా=రాముని తేజస్సుచేత, ప్రశాన్తఃశాంతించినాడు. పర్వతోసమః=పర్వ తముతో సమానుడైన కుంభకర్ణుడు, కాకుత్హ్సశర పీడితః=రాముని శరములచేత

యుద్ధకాండము 899 పీడించబడినవాడై, అర్ధప్రవిస్టేన=సగము (ప్రవేశించిన, కాయేన=దేహముచేత, భీమదర్శనమ్‌శ్ఞభయంకర మైన దర్శనము గల, సముద్రమ్‌=సముద్రమును, నికృత్త వాసాకర్ణన=ఛేదించబడిన ముక్కు చెవులు గల, విక్షరద్రుధిరేణ చ=(స్రవించుచున్న రక్తము గల, శరీరేణ=శరీరముచేత (తలచేతు, లజ్కాయాః=లంకయొక్క, ద్వారమ్‌ =ద్వారమును, రుద్ధ్వా=అడ్దుకొని, దావదగ్రః=దావాగ్నిచేత కొల్చబడిన, ద్రుమః ఇవ=వృక్షము వలె, వికృతః=వికారముగా నున్నవాడైై లగణ్జభూతః=ముద్దగా ఆయిపోయినవాడు.

లా. నీ పోదరుడైన కుంభకర్ణుడు ముహూర్తకాలము ప్రతాపము చూపించి, రాముని తేజస్సుచేత శాంతించినొడు. రాముని బాణాలచేత పీడింపబడి చూచుటకు భయంకరముగా ఉండు సముద్రమును సగము (ప్రవేశించిన మొండెముచేతను, లంకాద్యారమును ముక్కు చెవులు ఖండించుటచే రక్తము ్రవించుచున్న తలచేతను నిరోధించుచు దావాన్నికి కాలిన చెట్టువలె వికృతమైన ఆకారముతో ఒక ముద్ద వలె అయినాడు.

వి. ఈ వాలుగు క్లోకొల (2-5) సమన్వయం సరిగా కుదురుట లేదు. ఇవి (ప్రాచ్యపాఠంలో లేవు. త్కెశ్కర్‌ మూ... శ్రుత్వా వినిహతం సంఖ్యే కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్‌,

రావణః శోకసంతప్తో ముమోహ చ పపాత చ. 6

ప్ర అ రావణః=రావణుడు, సంఖ్యే =యుద్ధమునందు, మహాబ లమ్‌=గొప్పబలము గల, కమ్భక్యర్ణమ్‌ =కుంభకర్ణుల్లి; వినిహతమ్‌ =చంపబడినవానవి నిగౌ, శ్రుత్వాచవిని, కోకసంతప్తః=శోకముచేత తపీంపచేయబడినవాడై ముమోహ చ=మోహము చెందెను; పపాత చ=పడిపోయెను కూడ,

తా. గొప్ప బలము గల కుంభకరుడు యుద్గమునందు చంపబడినొ

అ ఠా

డని నిని రావణుడు దుఃఖసంతప్పుడై మూర్చ చెంది నేలపై పడిపోయెను. 6 మూ. పితృవ్యం నిహతం శ్రుత్వా దేవావ్తకవరాన్తకో,

(త్రిశిరాశ్చాతికాయశ్ళ రురుదుః కోక పీడితాః 7

ప్ర అం సితృవ్యమ్‌= పినతండ్రిని, నిహతమ్‌=చంపబడినవాని విగొ, (శ్రుత్వా=విని, దేవాన్నకనరాల్తకౌ= దేవాంతకనరాంతకులు, త్రిశిరాః=త్రికి రస్సు, ఆతికాయశ్చ=ఆతికాయుడు, భోకపీడితొః=శోకముచేత పీడింపబడినవారై, రురుదుః=ఏడ్పిరి.

తొ. పినతండ్రి మరణించినట్లు విని దేవాంతకనరాంతకులు, త్రిశిరస్సు, అతికాయుడు దుఃఖముచేత పీడితులై ఏడ్పిరి. 7

900 శ్రీమద్రామాయణము మూ. భ్రాతరం నిహతం శ్రుత్వా రామేణాక్షిష్పకర్మణా,

మహోదరమహాపార్శ్యా శోకాక్రాన్నా బభూవతుః, 8

ప్ర అ అక్తిష్ణకర్మణా=శ్రములేని పనులు గల, రామేణ=రామునిచేత, భాతరమ్‌ =సోదరుళ్లో, విహతమ్‌=చంపబడినవానినిగా, (శుత్వా=విని మహోదర మహాపార్శా నె మహోదరమహాపార్ము వః శోకాక్రాన్నా=దుఃఖాగక్రాంతులు, బభూ వతుః=అయిరి.

తా. శ్రమపడకుండా కార్యములు సాధించు రామునిచేత సోదరు డైన కుంభకర్ణుడు చంపబడి నట్లు వివి ఆతని సవతిళల్లి పుత్రులైన మహోదరమహాపార్శ్వులు దుఃఖాక్రాంతులైరి. తి మూ. తతః కృచ్చాాత్సమాపాద్య పంజ్ఞాం రాక్షసపుంగవః,

కుమ్భకర్ణవధాద్దీనో విలలాపాకులేన్తియః. ట్ర

ప్ర అ. తతః=అటు పిమ్మట, రాక్షసపుంగవః=రాక్ష సశ్రేష్పుడు, ఫృద్యాిచ్‌ =కష్టమువలన, సంజ్ఞామ్‌=సంజ్ఞను, సమాసాద్య=పొంది, కుమ్భకర్ణ వధాత్‌ =కుంభకర్ణుని వధ వలన, దీనః=దీనుడై, ఆకులేన్తియః=వ్యాకుల మైన ఇంద్రియములు గలవాడై, విలలాప=విలపీంచెను.

తా. సిమ్మట, రావణుడు అతికష్టము మీద సంజ్ఞ పొంది, కుంభకర్ణుని వధనలన దీనుడై, వ్యాకులమైన ఇంద్రియములు కలవాడై విలపించెను. 9 మూ. హా వీర రిపుదర్పఘ్న కుమ్భకర్ణ మహాబల,

త్వం మాం విహాయ వై దైవాద్యాతో2.సీ యమపాదవమ్‌. 10

ప్ర, అ. హా=అయ్యో ! వీర=వీరుడా ! రిపుదరృఫఘ్న=శతువుల దర్పమును పోగొట్టినవాడా . మహాబల=గొప్ప బలము. గలవాడా | కుమృకర్ణ=కుంభక ర్హుడా ! త్వమ్‌=నీవు, మామ్‌=నన్ను, విహాయవ=విడచి, దైవాత్‌ =దైవమునలన, యమసొదనమ్‌=యమలోకమును గూర్చి యాత అసి :వెళ్లినొవు.

తా. అయ్యో 1 వీరుడా ! శత్రువుల గర్వమును అణచేవాడా ! గొప్ప బలము గలవాడా ! కుంభకర్ణా ! నీవు నన్ను విడచి, దైవయోగముచేత, యమలోకమునకు వెళ్లిపోతివి గ 10 మూ మను శల్యమనుద్ద ఎత్యే బావ్రవానాం మహాబల,

శత్రు పైన్యం ప్రతా ప్వెకః క మాం సంత్యజ్య గచ్చసి. క్ష

ప్ర. అ. మహాబల=గొప్ప బలము గలవాడా ! మమ=నాయొక్క, బాసవానామ్‌=బంధువులయొక్క, శల్యమ్‌ =శోకశల్యమును, అమద్ధ ఎల్వ= పీకీివేయ

యుద్ధకాండము 901 కుండగా, శత్రు పైన్యమ్‌=ళత్రు సైన్యమును, ప్రతాష్య=పీడించి, ఏకఃజఒక్కడవే, మామ్‌=నన్ను, పంత్యజ్య=విడచి, క్వ్య=ఎక్కడికీ, గచ్చసీ=వెళ్లుచున్నావు ?

తా. గొప్పు బలము గలవాడొ ! నీవు నా మనస్సులోను బంధువుల మనస్సులోను ఉన్న దుఖశల్యమును తొలగించకుండగానే శత్రు సైన్యమును ఫీడించి, వన్ను విడచి ఒంటరిగా ఎక్కడికి పోవుచున్నావు ? 11 మూ. ఇదానీం ఖల్వహం నాస్మి యస్య మే దక్తిణో భుజ

పతితో యం సమాశ్రిత్య న బీభేమి సురాసురాత్‌. 12

ప్ర అ యస్య మే=ఏ వాయొక్క, దక్షీిణఃభుజు=కుడీ భుజము, పతితః=పడి పోయినదో, యమ్‌=దేనిని, పమాశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, సురాసురాత్‌ =సురాసురుల నుండి, వ బిభేమి=భయపడనో, అహమ్‌=అట్టి వేను, ఇదానీమ్‌=ఇప్పుడు, నాస్మి ఖలు=లేను కదా!

తా. వేను దేనిని ఆశ్రయించుకొని సురాసురులనుండి భయపడుటలేదో అట్టి నా కుడి భుజము పడిపోయినది. అందుచేత నేను కూడా లేనళ్లు 12 మూ, కథమేనంవిధో వీరో దేవదానవదర్సహా,

కాలాగ్నిప్రతిమో హ్యద్య రాఘవేణ రణే హతః, 13

ప్ర ఆ దేవదానవదర్పహా= దేవదానవుల దర్పమును తొలగించినవాడు, కాలాగ్ని'ప్రతిమః= ప్రళయకాలాగ్నితో పమానుడూ. అయిన, ఏవం విధః=ఇట్టి, వీరః=వీరుడు, ఆద్య=వేడు, రణే=యుద్ధమునందు, రొఘవేణ=రామునిచేల, కథమ్‌=ఎట్టు, హతః:=చంపబడివాడు ?

తా. దేవదానవుల గర్వముమ హరించినవాడు, ప్రళభయకాలాన్ని వంటివాడు అయిన ఇట్టీ వీరుళ్లో ఈవాడు యుద్ధములో రాముడు ఎట్లు చంపగలిగివాడో కదా! 13 మూ. యస్య తే వజవిప్పేషో న కుర్వాద్వ్యసనం సదా,

ప కథం రామబాణార్తః ప్రసుప్తోఒ సీ మహీతలే. కేశ

ప్ర అ. యస్య=ఏ, తే=నీకు, వజ్రనిప్పేషు=వ(జ్రముచేత నలగకొట్టుట, సదా=ఎల్లప్పుడూ (ఎన్నడ్సూూ వ్యసనమ్‌=వ్యసనమును;, న కుర్యాత్‌ = చేయదో, సఃణ=ఆట్లీ నీవు, రామబాణార్తః=రొముని బాణములచేత పీడితుడవై మహీ తలే=చేలమీద, కథమ్‌=ఎట్టు, ప్రసుప్తః అసీ=నిద్రించితివి.

తా. వజ్రప్రహారము కూడ ఎన్నడూ వీకు దుఃఖము కలిగించేదికాదు కదా; అట్టి నీవు రాముని బాణొలచేత పీడితుడవై నేలమీద ఎట్లు శయనించినావు?14

902 శ్రీమద్రామాయణము మూ. ఏతే దేవగణాః పార్రమృషిభిర్లగనే స్థితాః

నిహతం త్వాం రజీ దృష్ట్వా వినదని ప్రహర్షితాః కెర్‌

ప్ర అ. ఏనే= ఈ, దేవగణాః=దేవగణములు, బుషిభిః సార్హమ్‌=బుషు అతో కూడ, గగవే=ఆకాశమునందు, స్థీతాః=ఉన్నవారై, రణే=యుద్ధమునందు, నిహతమ్‌=చంపబడిన, త్వామ్‌=నిన్ను, దృష్ట్వా=చూచి, ప్రహర్షితాః=సంతోషించు చున్నవారై, వినదన్తి=ధ్వనిచేయుచున్నారు.

తా. ఈ దేవతలు, బుషులు ఆకాశమునందు నిలచి, యుద్ధములో చంపబడిన నిన్ను చూచి చాల సంతోషించుచు ధ్వని చేయుచున్నారు. 15 మూ, (ధ్రునమద్వెవ సంహృష్టా లబ్బలక్షాః ప్లవంగమాః,

ఆరోక్ష్యన్తీహ దుర్గాణి లజ్కాద్వారాణి సర్వశః 16

ప్ర అం లబ్ధలక్షాః=పొందబడిన లక్ష్యము గల, ప్లవంగమాః=వాన రులు, సంహృష్టాః=సంతో షించినవారైై అద్యెవ=ఇప్పుడే, సర్వశః=నలు వైపులనుండీ, ఇహ=ఇక్కడ, దుర్గాణి= ప్రవేశింప శక్యము కోని, లజ్కాద్వారాణి= లంకాద్వారములను, ఆరోక్ష్యన్ని=ఎక్కగలరు; ధ్రువమ్‌ =నిశ్చయము.

ళా. వానరులు తను లక్ష్యమును సాధించుటచే సంతోషించుచు ఇప్పుడే, (ప్రవేశింప శక్యము కాని లంకాద్వారములమీదికి, అన్ని వైపులనుండి ఎక్కగలరు. మూ. రాజ్యేన వాస్తి మే కొర్యం కిం కరిష్యామి సీతయా,

కుమృకర్ణవి హీనస్య జీవితే వాస్తి మే మతిః, 17

సా అ. మే=నాకు, రాజ్యేన=రాజ్యముచేత, కార్యమ్‌=పని, నాస్తీ=లేదు. సీతయా=పీతతో, కిం కరిష్యామి=ఏమి చేయుదును ? కుమృకర్థవి హీనప్య=కుంభ కర్టునితో _ శూన్యుడనైన, మే=నాకు, జీవితే=జీవితమునందు, మతిః=బుద్ధి,

తా. నొకు రాజ్యముతో సనిలేదు. సీతనలన ఏమి ప్రయోజనము ? కుంభకర్ణుడు లేవి నాకు జీవితమునందు కూడ ఆసక్తి లేదు. 7 మూ, యద్యహం భ్రాతృహన్హారం న హన్మి యుధి రాఘవమ్‌,

నమ మే మరణం శ్రేయో వ చేదం వ్యర్థజీవితమ్‌, 18

ప్ర అ. అహమ్‌=వేను, (భాతృహన్నారమ్‌=నా సోదరుని చంపిన, రాఘవమ్‌ =రాముణ్లి యుధి=యుద్ధమునందు, న హన్మి యది=చంపకపోయిన ట్లయితే, మే=నాకు, మరణమ్‌=మరణము, (శ్రేయః నము=(శ్రేయపష్కరము కదా 8 ఇదమ్‌=ఈ, వ్యర్థజీవితమ్‌=వ్యర్థమైవ జీవితము, న=(శ్రేయస్కరము కాదు.

యుద్ధకాండము 903

శా. నా సోదరుణ్లి చంపిన రాముణ్ణి నేను యుద్ధములో చంపకపోయినచో నాకు మరణమే మంచిది కొని వ్యర్థముగా జీవించి ఉండుట మంచిది కాదు. మూ. అద్యెన తం గమిష్యామి దేశం యత్రాముజో మమ,

నహ్‌ భ్రాత్ధూన్‌ సముత్పృజ్య క్షణం జీవితుముత్సహే, 19

ర్జు అ. మమ=నాయొక్క, అనుజః=తమ్ముడు, యత్ర=ఎక్కడున్నాడో, తం దేశమ్‌=ఆ దేశమును గూర్చి, అద్యెవ=ఇప్పుడే, గమిష్యామి= వెళ్లెదను. (భ్రాత్తాన్‌= పోదరులను, సముత్ఫృజ్య=విడ్‌చి, క్షణమ్‌=క్షణకాలమైనా, జీవి తుమ్‌=జీవించుటకు, న ఉత్స హే=ఇచ్చయించను.

తా. నా తమ్ము డున్న ప్రదేశమునకు ఇప్పుడే వెళ్ళెదను. సోదరులను విడచి కణకాలమైనా జీవించుటకు కోరను, 19 మూ. దేవా హి మాం హసిష్యన్తి దృష్ట్వా పూర్వాపకారిణమ్‌,

కథమిన్హ్రుం జయిష్యామి కుమ్భకర్ణ హతే త్వయి. 20

ప్ర అ. పూర్వాపకారిణమ్‌ = పూర్వము అపకారము చేసిన, మామ్‌=నన్ను, దృష్ట్వా=చూచి, దేవాః= దేవతలు, హ సిష్యన్తి హి=నవ్వగలరు కదా! కుమృకర్ణ=కుంభ కర్ణా | త్వయి=నీవు, హతే=చంపబడినవాడ నగుచుండగా, ఇన్త్రుమ్‌=ఇంద్రుణ్ల, కథమ్‌=ఎట్టు, జయిష్యామి=జయించగలను ?

తా. పూర్వము అపకారము చేసి ఉన్న నన్ను చూచి దేవత లందరూ నవ్వగలరు. కుంభకర్ణుడా | నీవు మరణించిన తరవాత నేను ఇంద్రుణ్ణి ఎట్లు జయించగలను ? 20 మూ. తదిదం మామనుప్రాస్తం విభీషణవచః శుభమ్‌,

జ్య క్‌ ఆ

యదజ్ఞానావృయా తస్య న గృవాతం మహాత్మన కోన!

ప్ర అం అజ్ఞానాత్‌ =ఆజ్ఞానమువలన, మహాత్మనః=మహాత్ము డైన, తస్య=ఆ విభీషణునియొక్క; యత్‌ =ఏ వచనము, మయాజ=నాచేత, న గృహీతమ్‌=గ్రహిం పబడలేదో, తత్‌ =లట్టి, ఇదమ్‌=ఈ, శుభమ్‌=శుభమైవ, విభీిషణవచః=విభిషణిని వాక్యము, మామ్‌=నన్ను, అఆనుప్రాప్తమ్‌=చేరినది.

తా. మహాత్ముడైన విభీషణుడు చెప్పిన ఏ మాటలు నేను అజ్ఞానమువలన ఆనాడు. వినలేదో అట్టి శుభమైన విభీషణుని మాటలే ఇపుడు నాకు సంప్రాష్తించినవి. 21 మూ, విభీషణవచో యావత్కువ్భుకర్ణప్రహస్తయోః।

వివాశో౭_యం సముత్పన్నో మాం వ్రీడయతి దారుణ 22

904 శ్రీమద్రామాయణము

ప్ర అ. కుమృకర్ణప్రహస్తయోః=కుంభకర్ణప్రహస్తులయొక్క, దొరుణ= దారుణమైన, ఆయమ్‌=ఈ, వినాశ=వినాశము, యావత్‌ =ఎప్పటినుండి (ఎప్పుడు), సముత్పన్నఃజకలిగినదో, అప్పటినుండి, _విభీిషణవచఃణ=విభీషణుని వచనము, మామ్‌=నన్ను, (వ్రీడయతి= పిగ్గుకలవానినిగా చేయుచున్నది.

తా. కుంభకర్ణప్రహస్తులు దారుణముగా నశించినప్పటినుండీ, విభీషణుడు పలికిన మాటలు నాకు సిగ్గు కలిగించుచున్నవి. 22 మూ. తప్యాయం కర్మణః ప్రాప్తో విపొకో మమ శోకదః,

యన్మయా ధార్మికః శ్రీమాన్‌ స నిరప్తో విభీషణః, 23

ప్ర అ. ధార్మికజధార్మికుడు, శ్రీమాన్‌=శోభాయుక్తుడు. అయిన, సః=ఆ, విభీషణఃజ=విభీషణుడు, యత్‌=ఏ కారణమువలన, మయా=నాచేత, నిరస్తః=అవమావించబడినాడో, తస్య కర్మణః=ఆ కర్మయొక్క, కోకదః=దుఃఖమును కలిగించు, ఆయమ్‌=ఈ, విపాకః=విపాకము, మమః=నొకు, (ప్రొష్తఃజ=వచ్చినది.

తా. ధార్మికుడు శ్ర్రీనుంతుడు అయిన విభీషణుణ్ణీ నేను ఆవమానించుటచే ఆ కర్మకు 'ఫలముగా వాకు ఈ శోకము సంహ్రాప్తించినది. 23 మూ ఇతి బహువిధమాకులాన్తరాత్మా

కృపణమతీన విలప్య కుమృక్షర్ణమ్‌,

వ్‌ న్యపతదపి దశావవో భృశార్త ప్తమనుజమిన్హురిపుం హతం విదిత్వా 2ైడ్త ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్తే అష్ట్రషష్టితముః సర్గఒ

ప్ర అ. దశానను=రావణుడు, ఇన్హురిపుమ్‌=ఇంద్రుని శత్రువైన, తమ్‌=ఆ, అనుజమ్‌=తమ్ముడైన, కుమృక్షర్థమ్‌=కుంభకర్ణుళ్లి, హతమ్‌=చంపబడినవానినిగా, విదిత్వాజతెలిసికొని ఆకులాన్తరాత్మొా=వ్యాకులమైన మనస్సు కలవాడై, ఇతి=ఈ విధముగా, ఆతీవ=మిక్కిలి, కృషణమ్‌ =దీనముగా, బహువిధమ్‌=ఆ నేకవిధములుగొ, విలప్యజవిలపించి, భృశార్తః=చొల పీడితుడ్రై న్యపతత్‌ అపి=పడిపోయెను కూడు

తొ. ఇంద్రుని శత్రువైన తన తమ్ముడు కుంభకర్ణుడు చంపబడి నట్లు వినిన రావణుడు వ్యాకులమైన చిత్తములో అనేక విధములుగా చాల దీనముగా ఇట్టు విలపించి, చాల దుఃఖార్తుడై మూర్చిల్లి నేలపై పడెను.

“బాలానందినిో అను శ్రీమ్యదామాయణాంధద్రవ్యాఖ్యానమునందు

యుద్దకొండలో ఆరువదిఎనిమిదవ వర్గ నమాస్తము, శ్రీశ్రీ ఈ

వదాన్యులు క శ్రీ చిట్టూరి త్రివిక్రమరావు ల క్‌ సత్తి వెంకటరెడ్డి 8 శ్రీ ఎల్లంటి మనోహర్‌ 4. శ్రీ 7.5.5.1. మూర్తి 5. శ్రీ ౪.8. తాతారావు 6. శ్రీ దెబ్బడ వారాయణ 7. శ్రీ నూకలపాటి సుబ్బారెడ్డి మరియు

1. 4/5. ౪. 0౧౭౧౭౯౪6౮౪ & 00,, ౪152%౧4202&0౧2౧౧.
2. సీ/8. 548౧ 6౧౪1౧0౧౧౭౧4| గళ టర... 1/౮91202ర.
3. 45. గంళ!౧! గేంగాంం గ్యలగా6610 గగ౧౦౮౪౦౮3 1ర,, సీలం806 11/06/2046. = శైచ్ళ నో లె గా బ్బా బటి క్‌ శ న. వ. ఫా న్‌ క న్న ! ట్‌ ్లొగ్రాడ్స్‌ మి తీ నా”