Telugu Srimadramayanam Sundarakandam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

4. మీ క మనసు మూనుల కోసం ను సు | ఈ పుస్తూన్నిసావాత్యాల

న సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద శ గా - కే వ ట్రిం" ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం

4. మ | . ల | ల్‌ శ . ప్రీ చ (షె శక్‌ శే ఆట్‌ టా 02. వ్‌ | గంగ్భత టూల్లం తో రెంసతౌక్ట్ర్య్యం న్న,

| సైరా (స్మ జ్ఞ న నుం ష్‌. న

టు సనం త న నాను స్‌

'శ్రముద్రామూయుణంతము స్‌ _ “2 మ్మే న ప్రశ . న, (సంస్క్కతమూలం - తెలుగు తాత్పర్యం ) భీ స యు యో! తాత్పర్య రచన అఈొర్వీ నేరరోలు రామ॥భ్రుహ్మం

• శ్రకాశకులు + మ.చ.యుమ్‌. కబ్లాళ్ళుర్స్‌ (1.0. :స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా ఎదుట, అమలాపురం, ఫోన్‌ : 21807 8.0. : 11-63-6, బ్రాహ్మణవ్‌థి, విజయవాడ - 1. ఫోన్‌ : 2420240.

హన కల ప . 5ఆ[49:గ4|[౬4స10గి ధ్టాళః ఎటని ల్దో ల (3146286 ౧౧౦56 ౪16 అగు భా ఉంది 2004 14౧6 5 కొం 8. గ2గ13 8020002503, 14.౧౦. 501001 01 ఓ1816416, ౧ 5. 791484 ౮౧౫౭౫౦ రింగోీలగిం -533 124 ఉగ, న౧౦౧6 : 0883 - 2436372 0 క. 60% గ్యైగట ౧౭ఆా/౭రే 5౫7 ఛం సుళుంగ గ్ర టైటిల్‌ రూవకల్సన : 'బొపు యా. వెల: [20/- జావ 1 6 జ్‌ రణల రమ్మీ జ ని! కన , న్‌ + "క 11-63-6 బ్రాహ్మణ వీథి, వ క విజయవాడ - 520001. ఫోన్స్‌ : 0866 - 2420240, 2425885. ఫ్యాక్స్‌ : 0666 - 2421182. మరియు శ్రీ రాబేశ్వరి బుక్‌ స్టాల్‌ 15-1-66 సిద్ధియంబర్‌ బజార్‌, హైదరాబాద్‌ - 500012. ఫోన్స్‌ ఏ 040 - 24742570, 2473 | 972. ఫ్యాక్స్‌ : 040 - 24607764.

నా కన్నతండ్రీ 1 ఇది నీ కన్నతండ్రికి.

గ యు శసేమనలో మాట... ల రే ౧ ౦దరకాండ పారాయణవల్ల లౌకిక - అలౌకిక (ప్రయోజనాలు చాలా ఉన్నాయనేది భారతీయులందరి విశ్వాసమూను. నామటుకు నేను ఒక మనశ్శాంతినీ ఒక ఆత్మవిశ్వాసాన్నీ ఈ సుందరకాండ పాఠరాయణవల్ల పొందుతున్నాను. ఇది ఏ భేషజమూ లేకుందా చెబుతున్న స్వానుభవం. కష్టసుఖాలనేవి ఎవరికైనా నిత్య జీవితంలో తప్పవు. కానీ వాటివల్ల మనస్సు చెదిరిపోకుండా చూసుకోవలసిన బాధ్యత మాత్రం మనదే. ఇందుకు నాకు ఉపకరిస్తున్న సాధనం ఈ సుందరకాండ పారాయణం. ఇటీవల ఇది నన్ను మరీ ఆదుకుంది. మా వంశంలో నాకు తెలిసి మూడు తరాలుగా ఈ పారాయణ సాగుతోంది. మా తాతగారు చేసేవారట. మా నాన్నగారు కొనసాగించారు. సుమారుగా నా ముపష్ఫ్పయ్యవయేట ఈ బాధ్యతను నాకు అప్పగించారు. ఇప్పటికి నేను సాగిస్తున్న ఈ పారాయణ వయస్సు పాతిక సంవత్సరాల పైమాట. అయితే నేను ఒక సుందరకాండతోనే ఆగక అభిరుచికొద్దీ మొత్తం రామాయణాన్ని పారాయణ చేశాను. అదీ ఇదీ ఎన్నో ఆవృత్తులు అయ్యాయి, అవుతున్నాయి. పరం మాట దేవుడెరుగు, ఇహంలో ఒక మహాకావ్యాన్ని పలు పర్యాయాలు ఆస్వాదిస్తున్న అనుభూతి - ఇదొక్కటి చాలు, కొండంత సంతృప్తి. మొత్తం రామాయణాన్ని తెలుగుచేసి వచన రూపంలో పాఠకలోకానికి అందించాను - కవితామయమైన శ్లోకాలను ఉదాహరిస్తూ. ఇప్పుడు (ప్రత్యేకంగా ఒక్క సుందరకాండను తెలుగు చేసి నేనూ మికు అందిస్తున్నాను. ఆదరిస్తారని ఆశిస్తున్నాను. దీనిని కూడా ఆ రామాయణం, దేవీభాగవతం, దత్తాశ్రేయ గురుచరిత్రల్లా గానే అందంగా ముద్రించి - పెద్ద వయస్సులవారు సైతం చదువుకునేందుకు వీలుగా పెద్ద అక్షరాలతో ముద్రించి అందిస్తున్న వి.జి.యస్‌. పబ్లిషర్స్‌ అధిపతి శ్రీ శిరం రామారావు గారిని మరొకసారి మనసారా అభినందిస్తున్నాను. అంతా 'రామానుగ్రహం, యెైైైడెడెడెెె్స స్‌ డై

రామాయణం గొప్పదనం గురించీ, సుందరకాండ విశిష్టత గురించీ ఇవ్వేళ నేనై కొత్తగా చెప్పవలసింది ఏమి లేదు. ఎందరెందరో కీర్తించారు, ఎన్నెన్నో భాషల్లోకి అనువదించారు. వేల సంవత్సరాలుగా సమాజాన్ని దీప్తిమంతం చేస్తున్న మహాగ్రంథం ఇది. అయితే, దీనికున్న ఈ విస్తృత ప్రచారం కారణంగా మన దేశంలోనే పాఠభేదాలు కోకొల్లలుగా ఏర్పడ్డాయి. పరిశోధకులు వీటినన్నింటినీ సేకరించి ప్రాచ్యపాఠం, ఉదీచ్యపాఠం, జెత్తరాహపాఠం, దాక్షిణాత్యపాఠం అంటూ ప్రధాన విభాగాలు చేశారు. అది సరే - రామాయణానికి సంస్కృతంలో వ్యాఖ్యానాలు కూడా చాలానే వెలువడ్డాయి. తెలుగులో వచ్చిన వ్యాఖ్యానాలలో ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచం(్రుడిగారి “బాలానందిని” ఇప్పటికి కడపటిది.

ఈ సుందరకాండ తెలుగుసేతలో నేను ప్రధానంగా ఆధారపడింది అటు గోవిందరాజీయాదుల మోదా, ఇటు బాలానందిని మీదాను. ఈ మాట చెప్పడం నా పవిత్ర కర్తవ్యం. కాగా తెలుగుసేతలో నేను పాటించిన నియమాలు స్థూలంగా మికు మనవి చేస్తాను.

ఏ శ్లోకానికి ఆ శ్లోకమే ఒక ముక్తకంగా (యూనిట్‌గా) భావించి తెలుగు చేశాను. పాఠకులకు పారాయణ ఫలం దక్కాలనే స్పృహతో - పవిత్రపాత్రల నామధేయాలనూ విశేషణాలనూ ఒక్కొక్కచోట పునరుక్తులే అయినా విడిచిపెట్టలేదు.

సన్నివేశాల్లో నిగూఢంగా ఉండే భావుకతాస్వరాన్ని పట్టుకునే ప్రయత్నం చేశాను. ఇదే - శ్లోకరచనలో కనిపించే శైలీ భేదానికి ప్రధాన కారణమనుకుంటాను. అందుకనే దీనిని తెలుగువచనంలోకూడా అందించే కృషి - నా నేర్చిన భంగి చేశాను.

వాల్మీకి రచనలో విశేషణాలు శ్లోకపూరణమాత్రాలు కావు. చాలా సందర్భాలలో అవి అవస్థాసూచకాలు. స్పందనలూ ్రతిస్పందనలూను. ఎత్తుకున్న శ్లోకం - నిడివిలో చిన్నది కావడాన ఆదికవి ఈ నిర్మాణ శిల్పాన్ని

యెైయయయై యై ట్‌ దై

ఎంచుకున్నాడ్రు కాబోలు. ఈ దృష్టితో ఆయా విశేషణాలను మలిచి తెలుగు వాక్యాల్స రూపొందించాను.

సంస్కృత శ్లోకాలను యథాతథంగా అనువదించే వేళ సాధారణంగా వాక్యరచనలో తెలుగుదనం కొరవడుతుంది. ఈ విషయంలో నేను చాలా ఊాగత్తపద్దాను. మరీ తప్పనిసరి అయితేనో ఏదో అదనపు సౌందర్యం ఉంటేనో తప్ప తెలుగుదనాన్ని బలిపెట్టలేదు. ఇది తెలుగు వాక్యమే, ఇది తెలుగు వచనమే అనిపించేట్టూ, హాయిగా చదివించేట్టూ - రచనాపరంగా అవసరమైన జాగ్రత్తలన్నీ త్రీసుకున్నాను.

పాఠాంతరాలను సూచించడం, విశిష్ట పదాలను పరిచయం చెయ్యడం, వ్యాఖ్యానాల్లోని విశేషాలను ఉట్టంకించడం అన్వయ వైవిధ్యాలు చూపించడం వగైరాలు అక్కడక్కడా అవసరాన్నిబట్టి చేసి ఈ దినుసు అభిరుచిని గౌరవించే ప్రయత్నం లేదా ప్రోదిచేసే ప్రయత్నం కొంత చేశాను. అలాగే విభిన్న అర్ధచ్భాయలు ఉన్నచోట వాటినికూడా పొందుపరిచాను. ఏవో ఇలాంటివే కొన్ని నియమాలు పాటించాను. ముఖ్యంగా నా దృష్టి - తెలుగుసేత మూలానికి ఒద్దికగా ఉండాలి. చదివించే పద్ధతిగా ఉండాలి. మహానుభావుడు వాల్మీకి హృదయం పాఠకుడికి అందాలి. ఇంతే, ఎంతవరకూ కృతకృత్యుణ్ని అయ్యానో -_ మోరే ప్రమాణం.

ఇక్కడే ఒక మాట చెప్పాలి. ఇటీవల దేవీభాగవతం చదివి సుప్రసిద్ధ రచయిత శ్రీ ముళ్ళపూడి వెంకట రమణగారు నాకో ప్రేమలేఖ రాశారు. అయ్యా 1! అంతా బాగానే ఉంది గానీ - రోజు బేరీజు తర్భీదులాంటి - అన్యదేశ్యాలు ధారాళంగా వాదేశారు, మరి ఇది కథాకాలానికీ గ్రంథంలోని వస్తువుకీ తగినదేనంటారా అని. ఈ రకం పదాల్లో ఒక ప్రాచీనత లేకపోలేదు. అయినా, ఈ సుందరకాండ రచనలో చాలామటుకు జాగ్రత్తపద్డాను. రోజులాంటివి ఒకటీ అరా వాడక తప్పలేదు. ఈ సందర్భంలో విజ్ఞులైన పాఠకులందరికీ నాది ఒక్కటే అభ్యర్థన - దీనిని ఇంతకన్నా మెరుగుపరచడానికి

యెైైతైపైడత౭తడ౭తప౭ైైద ఉక టై

మోకు తోచిన సూచనలు ఏమైనా ఉంటే మొగమాటపదడకుందా దయచేసి తెలియపరచండి. మహోపకారం చేసినవాళ్ళు అవుతారు. ద్వితీయ ముద్రణలో అక్కరకు వస్తాయి. రమణగారి సూచనమేరకు దేవీభాగవతం మరో ముద్రణలో అవసరమైన పరిష్మరణలు తప్పక చేస్తాను.

అన్నట్టు - మన దేవీభాగవతం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి 2008 అనువాద పురస్కారం గెలుచుకుంది. ఈ శుభవార్త మావంటి పారాయణ పదాయణులనూ, సాహితీ ప్రియులనూ నాకన్నా ఎక్కువగా ఎంతగానో అనందపరవశుల్ని చేసింది. ఎన్ని ఫోన్లూ, ఎన్ని టెలిగ్రాములూ, ఎన్ని ఉత్తరాలూ, ఎన్ని కరచాలనాలూ ! అంతా అమ్మ దయ. ఆనందస్వరూపిణి. నేను నిమిత్త్రమాత్రుణ్ని. అందరికీ శిరసా నమామి. అంచెలంచెల వడపోతల్లో దీన్ని గెలిపించిన విజ్ఞులు ఎవ్వరెవరో, ఎందరెందరో ! అందరినీ మనసా ప్రణౌమి,

మరొక్కసారి ్రస్తుతంలోకి వస్తే - తెలుగు తాత్పర్యాలతో సుందరకాండలు చాలా ఉన్నాయి. దొరుకుతున్నాయి. వాటి మధ్య ఇది నిలబడాలి. నెగ్గుకు రావాలి. ఇదీ నా ఆకాంక్ష అంతా ఈ 'తోకసామి' దయ. ఆయనే చూసుకుంటాడు.

నమోఒస్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ

దేవ్యై చ తస్యై జనకాత్మజాయె |

నమో౭స్తు రుద్రేంద్ర యమానిలేభ్యో

నమో2స్తు చంద్రార్మ మరుద్దణేభ్యః ॥

బొమ్మూరు, భవదీయుడు 10-06-04 బేతవోలు రామబ్రహ్మం యైెెశైసైన టీ టెం

శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ముఖ్య విషయానుక్రమణిక సర్గ విషయం పుట సింహికా సంహారం - లంకాద్వీపగమనం కె 2. త్రికూటపన్వత వర్ణనం - లంకా దర్శనం - (ప్రవేశోద్యోగం - చంద్రోదయ వర్ణనం. శై 3. లంకాధిదేవతా వృత్తాంతం - లంకా ప్రవేశానుజ్ఞ కశ 4. లంకాప్రవేశం - లంకా వర్ణనం - రావణ మూలబలదర్భ్శనం 65 5. జ్యోత్స్నా దర్శనం - రావణ కుటుంబినీ దర్శనం గ 6. రావణాంతర్నగర దర్శనం 680 7. _పుష్పకవిమాన దర్శనం 89 8. పుష్పకవిమాన వర్జనం 95 9. రావణాంతఃపుర దర్శనం - పుష్పకాధిరోహణం - ప్రమదాజన 98 వర్ణనం - రావణ దర్శనం - రావణ వినాశహేతు చింతనం 10. పానగోష్టీమందిర దర్శనం - ప్రమదాజన పారవశ్యస్థితి వర్ణనం - మండోదరీ దర్శనం 113 11. హనుమద్‌ భ్రాంతి - తన్నివారణ - పానభూమి ప్రవేశం - నారీజన వర్ణనం - హనుమదాత్మవిమర్శనం - అన్వేషణం 124 12, హనుమద్విషాదం - హనుమదృ్భృయం - పునరన్వేషణ 134 13. అశోకవన 'ప్రాకారారోహణ - హనుమద్భీతి - ప్రాణత్యాగచింతన - అశోకవన అన్వేషణ నిర్ణయం - నిఖిలదేవతా నమస్కారం 139 లా

ఇల్‌ వషయం పుట శ ్లశకవనట్రవేశం -వర్దన - శించువాదర్శ్ననం- అధిరోహణం - సంధ్యాసమయ నిరీక్షణం 153 15. రాక్షసీగణ పరివృత సీతాదర్శనం - నిర్ణయం 164 16. సీతా దుర్దశావర్దనం - హనుమద్విలాపం కే75 17. రాక్షసీగణ వర్ణనం 182 18. రావణాగమన దర్శనం 189 19, రావణాగమనం 195 20. రావణ భాషణం 200 21. సీత సమాధానం 208 22. సీతా రావణ సంవాదం - మాసద్వయావధి - రాక్షసీ నియోజనం - రావణ నిర్ణమనం 215 28. రాక్షసీ తర్దనం - రావణాంగీకరణ నియోజనం 225 24. రావణాంగీకరణ నియోజనం - సీతా తిరస్మరణం - రోదనం230 25. సీతా తిరస్మరణం - అశోక శాఖాలంబనం - విలపనం_ 240 26. సీతా పరిచింతనం - ప్రాణత్యాగ నిర్ణయం క! 27. త్రిజటా స్వష్నవృత్తాంతం 254 28. శింశుపా సమీపగమనం - (ప్రాణత్యాగ ప్రయత్నం - శుభశకున దర్శనం 264 29. శుభశకున వర్ణనం - సీతా ప్రమోదం 271 30. హనుమత్కృత రామ గుణకీర్తన నిర్ణయం 274 81. హనువుత్కృత దశరధ గుణప్రశంస - రామసుగ్రీవమై(శ్రీ కధనం - స్వీయాగమన కధనం - రామవ్ఫత్తాంతకీర్తనం - 283 హనుమద్దర్శనం 32, సీతా విచికిత్స - ప్రత్యాశ - దేవతాప్రార్ధనం 287

సర్గ విషయం పుట 33. సీతా హనుమత్సంభాషణం 291 వత్త, హనుమత్కృత రామలక్ష్మణ కుశల కథనం - సమీపగమనం - సీతా శంక - పరిప్రశ్న 298 35. హనుమత్కృత రామగుణ కథనం - మంగళ విగ్రహ చిహ్న కథనం - అశోకవనప్రవేశ పర్యంత స్వీేయాగమన వృత్తాంత వివరణం పఏ(7 36. అంగులీయక ప్రదానం - సీతా పరిప్రశ్న - రామశోకవర్జ్దనం - హనుమత్కృత సీతా సమాశ్వాసనం 325 ౩7, హనుమత్సీతా సంభాషణం - పృష్టారోహణ ప్రార్ధన - దివ్యరూప (ప్రదర్శనం - సీతాకృత రామకర్తవ్య నిర్ణయం 336 ౩8. అభిజ్ఞానాభ్యర్థన = కాకాసుర వృత్తాంత కథనం - చూడామణి ప్రదానం 350 39. సీతా సందేహ కథనం - హనుమత్సమాధానం - సమాశ్వాసనం 365 40. మనళ్ళిలా తిలక కథనం - హనుమద్ధమనాభ్యనుజ్ఞ - కర్తవ్యశేషచింతన 375 41. రావణ సందర్భ్శనాపేక్ష - అశోకవన భంజనం 380 42. కింకర రాక్షసగణ సంహారం 385 43. చైత్యప్రానాదం - రక్షకరాక్షస సంహారం 394 ఉక్క జంబుమాలి సంహారం 399 45, సప్తమంత్రిపుత్ర సంహారం 403 46. పంచసేనానాయక సంహారం శీ07 47. _అక్షక్రుమార సంహారం శవ 48. ఇంద్రజిత్తు ఆగమనం - బ్రహ్మా స్త్రబంధనం శృ28

సర్గ విషయం పుట 49, రావణ సమీపగమనం - హనుమద్విస్మయం తత్ర 50. హనుమద్రావణ సంభాషణం డడ? 51. హనుమత్కృత హితోపదేశం 451 52. హనుమద్వధాజ్ఞుపనం - విభీషణ వచనం - రావణాంగీకరణం 58. లాంగూల వహ్నికరణం - సీతాక్ళత వహ్నిదేవతా 'ప్రార్ధనం - 461 సీతారామ ప్రభావ నిర్ధారణం - రాక్షసగణ విధ్వంసనం 468 54. రాక్షసగ్భృహ సమూహదహనం - విభీషణ గృహ పరిత్యాగం 477 55. హనుమత్సంతాపం - చారణ వచనం - సీతాపునర్దర్శనం -ు ప్రయాణ సంకల్పం శీగ్రత్రి 56. అరిష్టపర్వతారోహణం - ఆకాశగమనం 496 57. సముద్ర లంఘనం - హనుమదాగమనం - విజయగర్జనం - సీతాదర్శనవార్తా కథనం 503 58. సీతాన్వేషణ వృత్తాంత వివరణం 513 59, వానరబలశౌర్య 'ప్రశంసనం. - సీతా సమాశ్వాసన కథనం క్రడత 60. జాంబవదంగద సంభాషణం - ప్రస్రవణాద్రి గమనం క5్‌క్‌1 61. మధువన భంజనం 5్‌5్‌3 62. దధిముఖకృత నివారణం - వానర విజ్బంభణం 559 68. దధిముఖ సుగ్రీవ సంభాషణం - సుగ్రీవ లక్ష్మణ సంభాషణం - సీతాదర్శన నిర్ధారణం - దధిముఖ (ప్రేషణం 568 64. వానరాగమనం - హనుమద్రామ సంభాషణం క్‌74్ష 65. సీతావృత్తాంత నివేదనం - చూడామణి ప్రదానం 5892 66. రామవిలాపం 589 67. హనుమత్కృత సీతాసందేశ కథనం 592 68. సీతాసందేహ నివారణ, సమిశ్వాసన వృత్తాంత కథనం - హనుమద్విజ్ఞాపనం, 5్‌99 వ

• సుందరకాండ పారాయణపద్ధతులు + సుందరకాండ పారాయణము సకలాభీష్టసిద్ధిని కలుగంజేయును. ఇట్టి మహామంత్ర పారాయణమును చేయుటలో ఈక్రింది క్రమములలో నాక క్రమమును అనుసరించి పఠితలు సర్వాభీష్టములను పొందుదురుగాక!

1. ఏకాహ్న పారాయణతక్రనుము ; - ఒక్కదినములో మొత్తము సుందరకాండమును పారాయణ చేయవలెను.

2. దినద్వయ పారాయణ క్రమము :- రెండు దినములలో మొత్తము సుందరకాండ మహామంత్రమును పారాయణము చేయవలెను. మొదటి దినమున మొదటి సర్గనుండి - నలుబది ఎనిమిదవ సర్గవటకు చేసి, రెండవ దినమున 49 నుండి - 68వ సర్దవజకు పారాయణము చేయవలెను.

3. ఏకోత్తర వృద్దిక్రమము :-

మొదటిదినము :- మొదటిసర్ల; రెండదవదినము - 2, 3 సర్గలు; మూడవదినము

• 4 నుండి 6 నాల్గవదినము - 7 నుండీ 10; ఐదవదినము - 11 నుంది 15; ఆఅివదినము - 16 నుండి 21; సప్తమదినమున - 22 నుండి 28; ఎనిమిదవ దినము
• 29 - 36; తొమ్మిదవదినము - 8? నుండి 45; పదియవదినము - 46 - 565; పదునొకండవదినము - 56 - 66; పంద్రెండవదినము - 67, 68 సర్గలు, తిరిగి మొదటిసర్గనుండి, 10వ సర్గ వజకు; పదుమూండవ దినము - 11 నుండి 28; పదునాల్బవ దినమున - 24 న్సండి 37; పదునైదవ దినమున 38 నుండి 53, పదునాణవదినమున 54 నుండి 68 సర్ణలవఅకు పారాయణము చేయవలెను.

పైవిధముగా 16 దినములలో మొత్తము సుందరకాండ రెండుసార్లు పారాయణము పూర్తి యగును, ఈ విధముగా ౩ సొర్లు చేయుటచే సకలాఖీష్టసిద్ధి కలుగును.

4. ప్రతిదినము 5 సర్గలు పారాయణ చేయవలయును. పదునాల్గవ దినమున 66 నుండి 68 సర్షలవజకు పారాయణము చేసి, మరల మొదటిసర్గను ఆరంభించి, రెండవసర్గ తుదివణకును పారాయణము చేయవలెను. ఈ క్రమముకూడ ప్రశస్తమైనదే.

5. సప్తసర్గషారాయణము :- ప్రతిదినము ? సర్గలను పారాయణ చేయవలెను. 9వ దినమున మాత్రము 5? నుండి 68 సర్గపర్యంతము 12 సర్గలు పారాయణము చేయవలెను. దీనిని నవాహ్నపారాయణ మని కూడ నందురు.

|

6. ప్రతిదినము ఒక్కొక్కసర్ల, లేక మూడుసర్గలు, లేక 5 సర్గలు, లేక 7 సర్దలను పారాయణము చేయవచ్చును. ఈవిధముగా 68 దినములు పారాయణమును విడువకుండ చేయవలెను.

సుందరకాండ పారాయణమును ఈక్రింది సిద్ధసంపుట మంత్రములతో చేయుట మిక్కిలి ఉపయోగకరము.

1. సకలానిష్టపరిహారము సర్వసంపత్సంప్రాప్తి కొణకు ;- ఆపదా మపహర్తారం దాతారం సర్వసమృదామ్‌ | లోకాభిరామం శ్రీరామం భూయోభూయో నమామ్యహమ్‌ ॥

2. బాహ్య - అంతర, శత్రు వినాశము కొణకు :- ధర్మాత్మా సత్యసంధ శ్చ రామో దాశరధి ర్యది | పొరుషే చాఒ(ప్రతిద్వంద్వః శరేణ జహి రావణిమ్‌ ॥

9 నష్టవస్తులాభపూర్వక సకలవముంగళావాప్తి కొణకు ;:- తదున్నసంపాండురదంత మ(వ్రణం శుచిస్మితం పద్మపలాశలోచనమ్‌ । ద్రక్ష్యే త దార్యావదనం కదా న్వహం ప్రసన్న తారాధిపతుల్యదర్భనమ్‌ ॥ 4. రోగములు, కష్టములు మొదలగునాని నివృత్తి కొణకు :- రామభద్ర మహేష్వాస రఘువీర నృపోత్తమ | భో దశాఒస్యాంతకా౭స్మ్నాకం రక్షాం దేహి థియం చ తే! ర్‌. సకలార్థవిజయము కొణరకు ;- సుప్రసన్నః శాంతమనాః సత్యసంధో జితేంద్రియః ! ధర్మ్శజ్జో నయసారజ్జో రాజా దాశరధి ర్యది ॥ 6. సకలాభీష్ట సిద్దికొాణకు :- సిద్ధిం దిశంతు మే సర్వే దేవా స్సర్షిగణా స్త్వ్విహ ॥ బ్రహ్మా స్వయంభూ రృగవాన్‌ దేవా శ్చెవ తపస్వినః । సిద్ధి మగ్నిశ్చ వాయుశ్చ పురుహూత శ్చ వజ్రభృత్‌ ॥ వరుణః పాశహస్త శ్చ సోమాదిత్యౌ తథైవ చ | 2

అశ్వినౌ చ మహాత్మానౌ మరుత స్సర్వ ఏవచ 1 సిద్ధిం సర్వాణి భూతాని భూతానాం వైవ యః ప్రభుః । దాస్యంతి మమ యే చాన్యే ప్యదృష్టాః పథి గోచరాః ॥ ఆపదా మపహర్తారం దాతారం సర్వసంపదామ్‌ । లోకాభిరామం శ్రీరామం భూయోభూయో నమామ్యహమ్‌ ॥ 7. అత్యంత దురూహ్యకార్యసిద్ది కొణకు :- సర్వాం ల్లోకాన్‌ సుసంహృత్య సభూతాన్‌ సచరా౬చరాన్‌ పున రేవ తథా '్రప్టుం శక్తో రామో మహాయశాః ॥ 8. భగవచ్చరణాగతి ప్రాప్తి కొణకు :- సకృదేవ ప్రపన్నాయ తవా౭ఒస్మీకి చ యాచతే । అభయం సర్వభూతేభ్యో దదా మ్యేత 'ద్రతం మమ 11 (లేక) ఇంద్రకర్మా మహేంద్ర స్త్వం పద్మనాభో రణాంతకృత్‌ | శరణ్యం శరణం చ త్వా నూహు గ్లివ్యా మహర్షయః ॥1 9. అరంభించిన కార్యము సంపూర్లముగ సఫల మగుటకు :- నమోజఒస్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ, దేవ్యై చ తస్యై జనకాత్మజాయ్రై | నమో౭స్తు రు(ద్రేంద్రయమా౭ నిబేభ్యో, నమోఒస్తు చంద్రార్మమరుద్గణేభ్యః 1 10. సర్వార్థసిద్ధికొాణకు -ఈనాల్న్లు శ్లోకములను సర్గాంతమందు పఠింపవలెను:- జయ త్యతిబలో రామో లక్ష్మణ శ్చ మహాబలః । రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణా౭భిపాలితః 11 దాసోఒహం కోసలేంద్రస్య రామ స్యాఒ క్లిష్టకర్మణః | హనూమా జఇ్బుత్రుసైన్యానాం నిహంతా మారుతాత్మజః ॥ న దావణసహ్రం మే యుద్ధే ప్రతిబలం భవేత్‌ । శిలాఖి స్తు ప్రహరతః పాదపై శ్చ సహ'్రశః అర్దయిత్వా పురీం లంకా మఖివాద్య చ మైథిలీమ్‌ | సమృద్దారో గమిష్యామి మిషతాం సర్వరక్షస్తామ్‌ కె

శ్రీ సుందరకాండమందు ఆ యా సర్గముల పారాయణము ఆ యా విశేష కార్యములలో మిక్కిలి లాభదాయకముగా ఆర్ష [గ్రంథములయందు చెప్పంబడియున్నది. భక్తుల ఉపయోగముకొఅకు వియే సర్గలు, ఏ యే విశేషలాభము కొకు నిర్దేశింపబడినవో తెల్పంబడుచున్నది.

1. దారిద్రనివృత్తి కొఅకు సుందరకాండమున 15 వ సర్గను పారాయణము చేయవలెను. 15వ సర్గను పారాయణము చేయునపుడు ఈ క్రింది విధముగా సంకల్పింపవలెను- శ్రీసీతాలక్ష్మణభరతశత్రఘ్నహనుమత్సమేత శ్రీరామచంద్రప్రభోః ప్రసాదేన, సకల దారిద్ర్య నివృత్తి పూర్వక, సకల సంపత్సమవాప్త్యర్థం శ్రీహనుమత్కృత సీతాసందర్శనాత్మకం శ్రీసుందరకాండీయ పంచదశసర్గ పారాయణం కరిష్యే. భగవంతునికి ఐదు అరటిపండ్లు ప్రతిదినము నివేదన చేయవలెను. ఈ 15వ సర్గ పారాయణఫల మిట్లు చెప్పంబడియున్నది. ఉమాసంహిత : - దారిద్రధ్వంసకామ స్తు లంకాయాం తు హనూమతా | మైథిలీదర్శనం ప్రాప్తం పఠేత్‌ పాపవిమోచనమ్‌ ॥

2. దుఃస్వష్న దోషశాంతికి “త్రిజటాస్వష్నదర్భన"” సర్గమును (27న సర్గమ్సు) మూండు దినములు ఉదయము పారాయణము చేయనలెను. సంకల్పము : - శ్రీసీతా - లక్ష్మణ భరతశత్రుఫ్న హనుమత్సమేత శ్రీరామచంద్రప్రభ్యో ప్రసాదేన దుఃస్వష్న శాంత్యర్థం త్రిజటాస్వప్నాత్మకం సుందరకాండీయం సప్త వింశతిసర్గ పారాయణం కరిష్యే ॥ నివేదనము పంచదార. (ప్రమాణము - ఉమాసంహిత ; - దుఃస్వప్న దోషశాంత్యర్థం త్రిజటాస్వస్నదర్భనమ్‌ | పఠేత్‌ శ్య్యహం ప్రాత రేవ శర్మరాం వినివేదయేత్‌ ॥ న. తీ

3. భూత(పేతపిశాచాదిబాధలు తొలంగుటకు 3న సర్గము పారాయణ చేయవలెను. సంకల్పము : - శ్రీసీతాలక్ష్మణభరత శత్రుఘ్న హనుమత్సమేత శ్రీరామచంద్రప్రభోః ప్రసాదేన భూమ్యంతరిక్షవర భూత బేతాళ ్రేతపిశాచాదికృత సకల పీడానివృత్త్యర్థం లంకావిజయాత్మకం సుందర కాండీయ తృతీయసర్గ పారాయణం కరిష్యే | నివేదనము - పారాయణారంభమున గుడాన్నమును చేయవలెను. సాయంకాలసమయమున పారాయణము చేయవలెను. తృతీయసర్గమును పారాయణము పూర్తిచేసిన తరువాత శ్రీ అంజనేయస్వామిని ధ్యానించి నీరాజనాదులు సమర్పించి, సాష్టాంగప్రణామము చేయవలెను. ఉమాసంహిత : - భూతవేతాలపీడా చేత్‌ లంకావిజయసర్గకమ్‌ | ఆదౌ గుడాన్నం నైవేద్యం కృత్వా సాయం పరే ద్యతః ॥ విమార్గ సర్వశ్రేతి పద్య స్యాంతే నీరాజనార్చణమ్‌ । కృత్వాధ ప్రణమే ద్యూమౌ ఆంజనేయం హృదా స్మరన్‌ ॥

4. చిత్తభనుము, (ఉన్మాదదోషములు తొల(గుటకై 13వ సర్గము ఉదయమునందు పారాయణము చేయవలెను.) నివేదనము - మినుపపొడి కలిపిన అన్నము. సంకల్పము : - శ్రీ సీతాలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్న హనుమత్సమేత శ్రీరామచంద్ర ప్రభోః ప్రసాదేన - గోత్రస్య నామధేయస్య; ప్రీలయినచో - గోత్రాయాః, నామ్నా్యాః

'ప్రారబ్బవశాగత ఉన్నాదదోషశాంత్యర్థం శ్రీమారుతినిర్వేదాత్మక శ్రీసుందరకాండీయ

'త్రయోదశసర్గ పారాయణం కరిష్యే

ఉమాసంహిత :; - ఉన్న్మాదదోష శాంత్యర్థం హనూమచ్చింతనం పఠేత్‌ | అశోకవనికాయానసయమే సముపస్టితే నివేదయేత్‌ యతః (ప్రాతః మాషచూర్చాన్న మాదృతః ॥

5. తప్పిపోయిన బంధుమిత్రాదులు స్వస్టానమును చేరుటకొఅకు 36వ సర్గమును సాయం - ప్రాతఃకాలనములు రెంటియందును పారాయణము చేయవలెను.

ల.

నివేదనము : - ఆరంభమునందుంగాని, లేక పారాయణము పూర్తియైన తరువాతంగాని, పనస లేక మామిడిపండు.

సంకల్పము : - శ్రీ సీతాలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్న హనుమత్సమేత శ్రీరామచం(ద్రప్రభోః ప్రసాదేన మమ విళ్లిష్ణ్ట బంధుజనసమాగమసిద్ధ్య్వర్థం శ్రీరామాంగుళలీయార్పణాత్మకం సుందరకాండీయ షట్‌ ్రింశస్సర్ణ పారాయణం కరిష్యే ॥ ఉమవమాసంహిత : -

విశ్లిష్ణ బంధుసంయోగ కామనా చే ద్దనూమతః ।

రామాంగుళీయార్చణం తు సీతాయై సంధ్యయోః పరేత్‌ ॥ 6 శ్రీరామావచారదోషశాంతికొజుకు 38వ సర్గమును పారాయణము

చేయవలెను. నివేదనము : ఐదు అరటిపండ్లు.

సంకల్పము : శ్రీ సీతాలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్న హనుమత్సమేత శ్రీరామచంద్రప్రభోః ప్రసాదేన రామచంద్ర సన్నిధౌ తద్భాగవతసన్నిధౌ వా కృతానాంజ్ఞాతాఒజ్ఞాతానాం సకలవిధ మహాపచారాణాం శాంత్యర్థం “కాకాఒనుగ్రహాత్మకం సుందరకాండీయ మష్టాత్రింశస్సర్గ పారాయణం కరిస్యే ॥ ఉమాసంహిత : -

బుద్ధాఒబుద్ధ్వా రామవిభోః విహితాఒగః ప్రశాంతయే |

కాకాను[గ్రహవృత్తాంతసర్గం నత్వా పరేత్‌ ప్రభుమ్‌ ॥

ఇట్లే ఆయా కార్యసిద్ధికొలకు రామోపాసకులనుండి పారాయణవిధానమును తెలిసికొని పారాయణము చేయవలెను.

శా 3 న. 6

గ్రహదోష నివారణకు సుందరకాండ పారాయణము

• చంద్రదశాదోష నివారణకు +

సోమస్య చే ద్దశా దుష్టా తస్యా శ్హాంత్యర్థ మూదరాత్‌,

“తత స్ప మధ్యంగతి' మి త్యముం సర్గం పఠే న్నిశి,

శుక్షపక్షే ప్రదోషే చ తత శృంద్రం ప్రపూజయేత్‌.

చంద్రమహాదశ అనుకూలముగ లేకున్నచో 'తత స్స మధ్యం గతం .....” ఇత్యాది శ్లోకముతో మొదలగు సుందరకాండ పంచమసర్గను శుక్షపక్షమున చీకటి పదుటతోడనే మొదలుపెట్టి ప్రతిదినము పారాయణ చేయవలెను. పిమ్మట చంద్రుని పూజింపవలెను.

• కుజదశాదోష నివారణకు +

గురో శ్చే ద్లోషదా భుక్తి ర్పొమస్య తు దశాంతరే.

ఉపదేశం హనుమతో రావణస్య తదా పఠేత్‌.

కుజమహాదశలో గుర్వంతర్జశ దోషప్రద మగుచో హనుమంతుడు రావణునకు చేసిన యుపదేశము (51వ సర్గ) పారాయణ చేయనగును.

శుక్రభుక్తి ర్లోషదా చేల్లోహితాంగదశాంతరే,

సీతాయా: ప్రార్ధనం నహి ముద్దిశ్య హనునుత్కతే,

యత్ర తం సర్గ మాధ్యాయ న్నాంజనేయం పఠేత్‌ క్రమాత్‌.

కుజమహాదశలో శుక్రాంతర్ద్చశ (్రతికూలముగ నున్నచో, నపుడు సీతాదేవి హనుమంతుని కొణకై యగ్నిప్రార్ధనము చేసిన ఘట్టము (58వ సర్గ)ను ఆంజనేయుని ధ్యానించుచు పఠింపవలెను.

7

• రాహుదశాదోష నివారణకు + కచే ర్ఫుక్తి రనార్డ్దా చే త్రైంహికేయదశాంతరే, హనూమతా రాఘవాయ చూడానుణ్యర్పణం పఠేత్‌. రాహుమహాదశలో గుర్వంతర్దశ కష్టములు కలిగించుచున్నదో హనుమంతుడు రామునకు చూడామణిని సమర్పించు ఘట్టము (65వ సర్గ) పారాయణ చేయవలెను. శనైశ్చరస్య భుక్త్యాం చే ద్గోషో రాహుదశాంతరే, హనూమతా ఒక్షనాశాఖ్యసర్గ్షపారాయణం చరేత్‌. రాహుమహాదశలో శన్యంతరము క్షేశకరముగ నున్నదో హనుమంతు డక్షరాక్షసుని సంహరించుఘట్టము (47వ సర్గ) పారాయణ చేయవలెను.

• గురుదశాదోష నివారణకు + గురోర్డశా చే దుగ్రా స్యాత్తదా సుందరకాండకే, పఠే తృముద్రతరణసర్గ మేకం హనూనముతః, అంతే చ సితయా మిశ్రాన్‌ లాజొన్‌ హనుమతే ఒర్పయేత్‌. గురుమహాదశలో కష్టములకు గురియగుచున్నచో హనుమంతుడు సముద్రము దాటు ఘట్టము (1వ సర్గ) పారాయణ చేయుచు, పారాయణాంతమున చక్కెర కలిపిన పేలాలను నివేదించవలెను. కేతుభుక్ష్యాం భవే త్పీడా గురో ర్యది దశాంతరే, పఠే న్మధువనధ్వంస సర్గద్వయ మనుత్తమమ్‌. గురుదశలో కేత్వంతరము పీడాకరమగుచో వానరులు మధువనము ధ్వంసము చేయు ఘట్టము (61, 62 సర్గలు) పారాయణ చేయవలెను. లావాలా

• శనిదశాదోష నివారణకు + శనేర్షశాయాం భుక్తి శే చృనేరేవాహితా భవేత్‌, టబహ్మాస్త్రబంధముక్ష్యాఖ్యం పఠే చ్సర్గం హనూమతచ:. శనిమవాదశలో శన్యంతర్హశ కష్టములు కలిగించుచున్నవో హనుమంతుడు 'బ్రవ్మాస్తబంధమునుండి విముక్తినొందిన ఘట్టము (46వ సర్గ) పారాయణ చేయవలెను. శనే రశాయాం సౌన్యుస్య భుక్తి శ్చేత్‌ క్లేశదాయినీ, లంకాదాహం హనుమతా కృతం సర్గం తదా పఠేత్‌. శనిమహాదశలో బుధాంతరము క్లేశములు కలిగించుచున్నచో, హనుమంతుడు లంకను తగులబెట్టు ఘట్టము (54వ సర్గ) పరించవలెను. శనే రశాయాం శుక్రన్య భుక్తి ర్వది విపత్రదా, చూడామణిప్రదానాఖ్యం పఠే తృర్గ్ణం హనూనుతే. శనిమహాదశలో శుక్రాంతరమున బాధలు కలుగుచో హనుమంతునకు సీతాదేవి చూడామణి నిచ్చిన ఘట్టము (38వ సర్గ) పరించవలెను.

• బధదళాదోష నివారణకు + దశా బుధస్య దుష్టా చేత్‌ సీతాగ్రే హనుమత్కృతమ్‌, శ్రీరామవర్షనం సర్గం పఠే తృంపూజ్య రాఘవమ్‌, పఠనాంచే రాఘవస్య ముద్దాన్నం నినివేదయేత్‌. బుధమహాదశ క్షేశకరముగ నున్నచో రాముని పూజించి సీతాదేవి యెదుట హనుమంతు డొనర్ప్చిన రామవర్ణనఘట్టము (85వ సర్గుపరించవలెను. పారాయణానంతరము పొంగలి నివేదింపవలెను. బుధస్య చే ద్దశాయాం తు భౌమభుక్తిస్తు పీడయేత్‌, సీతాశుభనిమిత్తాఖ్యం సర్గం షద్వార మాపకేత్‌. బుధమహాదశలో కుజభుక్తి బాగుగా లేనిచో సీతాదేవికి శుభశకునము లగపడుట అను ఘట్టము (27వ సర్గ) ఆరుమారులు పారాయణ చేయవలెను. ం్ర

కేతుభుక్తి ర్లోషదా చే దృుధస్యాథ దశాంతరే, వానమూమతా౭౬శోకననే సీతాన్వేషణ మాపరేత్‌. బుధమహాదశలో కేతుభుక్తి పీడాకరముగ నున్నచో, హనుమంతు డళశోకవనమందు సీత్రాదేవిని వెదకుట యను ఘట్టము (14వ సర్గ) పఠింపవలెను.

• కేతుదశాదోష నివారణకు + శుగక్రభుక్త్యాం తు దోషశ్ళే త్కేతోరేన దశాంతరే, హనూమదుక్తం రామాయ సీతాదర్శన మాపకేత్‌. కేతుమహాదశలో శుక్రభుక్తి బాధలు కలిగించుచో హనుమంతుడు రామునకు చెప్పిన సీకాసందర్శనఘట్టము (685వ సర్గ) పారాయణ చేయవలెను
• శుక్రదశాదోష నివారణకు + తథైవ శుక్రభుక్తి శ్చేత్‌ ప్రాణినాం దోషకారిణీ, అంగుళలీయప్రదానస్య సర్గం సుందరకాండజం, పక త్రిషవణం భక్త్యా పూజయిత్వా మహీసుతామ్‌. శుక్రమహాదశయందలి శుక్రాంతరమున కష్టములు కలుగుచున్నచో సుందరకాండమందలి హనుమంతుడు సీతాదేవికి అంగులీయక (ముద్రికా) ప్రదానము చేసిన ఘట్టము (36వ సర్గ) మూడు పూటలును స్నానముచేసి సీతాదేవిని ధ్యానించి పఠించవలెను. సాచే ద్భుక్తి ర్లోషదా స్యాత్‌ ప్రీణాం తథైవ కాండకే, సీఠ్రాయా ఆంజనేయేన సంవాదస్య తు సర్గకం, శ్చణుయు స్తా అర్ధతళ్ళ శబ్దతశ్చ ద్విజాననాత్‌. స్రీలకు ఈ శుక్రమహాదశయందు శుక్రాంతరము దుష్టముగా నున్నచో వారు బ్రాహ్మణుని వలన సీతాదేవి ఆంజనేయునితో మాటలాడు ఘట్టము (38వ సర్గ) అర్ధముతో గూడ వినవలయును. శ 3 ఈ 10

1. సుందరకాండ పారాయణ ప్రారంభమున పఠనీయ సర్గలు ఫీ సంక్షేప రామాయణ సర్గ ఠీ తపస్వ్వాధ్యాయనిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరమ్‌, నారదం పరిపప్రచ్చ వాల్మీకి ర్మునిపుంగవమ్‌ / కో న్వస్మిన్‌ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌ కళ్ళ వీర్యవాన్‌, ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢవ్రతః ౭ చారిశ్రేణ చ కో యుక్త స్పర్వభూతేషు కో హితః, విద్వాన్‌ కః క స్స్పమర్ధశ్చ కశ్చైెకప్రియదర్భనః. 8 ఆత్మవాన్‌ కో జితక్రోధో ద్యుతిమాన్‌ కోఒనసూయకః, కస్య బిభ్యతి దేశావృ జాతరోషస్య సంయుగే. శ ఏత దిచ్చా మ్యహం (శోతుం పరం కౌతూహలం హి మే, మహర్షే త్వం సమర్జో౭ిసి జ్ఞాతు మేవంవిధం నరమ్‌. ర్‌ ఛుత్వా చైతత్‌ త్రిలోకజ్జో వాల్ళీకే ర్నారదో వచః, భూయతా మితి చామంత్ర్య ప్రహృష్టో వాక్య మబ్రవీత్‌. 6 బహవో దుర్లభాశ్చివ యే త్వయా కీర్తితా గుణాః, "మునే వక్ష్యా మ్యహం బుద్దా తై ర్యుక్తు శ్రూయతాం నరః 7 ఇక్ష్వ్యాకువంశప్రభవో రామో నామ జనైః శ్రుతః, నియతాత్మా మహావీర్యో ద్యుతిమాన్‌ ధృతిమాన్‌ వశీ. 8 బుద్ధిమాన్‌ నీతిమాన్‌ వాగ్నీ శ్రీమాన్‌ శక్రునిబర్దణః, విపులాంసో మహాబాహుః కంబు(గ్రీవో మహాహనుః 9 శ

మహోరస్మ్కో మహేష్వాసో గూఢజద్రు రరిందమః,

ఆజానుబాహు స్పుశిరాః సులలాటః సువిక్రమః 10 సమః సమవిభక్తాంగః స్నిగ్ధవర్షః ప్రతాపవాన్‌,

పీనవక్షా విశాలాక్షో లక్ష్మీవాన్‌ శుభలక్షణవి | ధర్మజ్ఞః సత్యసంధశ్చ ప్రజానాం చ హితే రతః,

యశస్వీ జ్ఞానసంపన్నః శుచి ర్వశ్యః సమాధిమాన్‌. 12 (ప్రజాపతిసమః శ్రీమాన్‌ ధాతా రిపునిషూదనః,

రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య పరిరక్షితా. 19 రక్షితా స్వస్య ధర్మస్య స్వజనస్య చ రక్షితా,

వేదవేదాంగతత్త్వజ్లో ధనుర్వేదే చ నిస్టితః 14 సర్వశాస్తార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్‌ ప్రతిభానవాన్‌,

సర్వలోకప్రియః సాధు రదీనాత్మా విచక్షణః 15 సర్వదాభిగతః సద్భిః సముద్ర ఇవ సింధుఖిః,

ఆర్యః సర్వసమశ్చెవ సదైకప్రియదర్భనః. 16 స చ సర్వగుజోపేతః కౌసల్యానందవర్ధనః,

సముద్ర ఇవ గాంఛీర్యే థైర్యేణ హిమవానివ. 17 విష్ణునా సదృశో వీర్యే సోమవత్‌ ప్రియదర్శనః,

కాలాగ్నిసద్భశః క్రోధే క్షమయా పృథివీసమః. 18 ధనదేన సమస్త్యాగే సత్యే ధర్మ ఇవాపరః.

త మేవంగుణసంపన్నం రామం సత్యపరాక్రమమ్‌, 19 జ్యేష్టం (్రేష్టగుడై ర్యుక్తం ప్రియం దశరథ స్సుతమ్‌,

ప్రకృతీనాం హితై ర్యుక్తం ప్రకృతిప్రియకామ్యయా, 20 యౌవరాజ్యేన సంయోక్తు మైచ్చత్‌ ప్రీత్యా మహీపతిః.

తస్యాభిషేకసంభారాన్‌ దృష్టా భార్యాఒథ కైకయీ, ల]

12 -

పూర్వం దత్తవరా దేవీ వరమేన మయాచత, వీవాసనం చ రామస్య భరత స్యాభిషేచనమ్‌. 29 స సత్యవచనా ద్రాజా ధర్మపాశేన సంయతః, వివాసయామాస సుతం రామం దశరథః ప్రియమ్‌. లి స జగామ వనం వీరః ప్రతిజ్ఞా మనుపాలయన్‌, పితు ర్వచననిర్దేశాత్‌ కైజేయ్యాః ప్రియకారణాత్‌. ర్త తం వ్రజంతం ప్రియో భ్రాతా లక్ష్మణోఒనుజగామ హ, 'స్నేహా ద్వినయసంపన్నః సుమిత్రానందవర్ధనః, 25 భ్రాతరం దయితో భ్రాతుః సౌభ్రాత్ర మనుదర్శయన్‌. రామస్య దయితా భార్యా నిత్యం ('ప్రాణసమా హితా, 26 జనకస్య కులే జాతా దేవమాయేవ నిర్మితా, సర్వలక్షణసంపన్నా నారీణా ముత్తమా వధూః, లగా శీత్రా౭.ప్యనుగతా రామం శశినం రోహిణీ యథా. ఫౌరై రనుగతో దూరం పిత్రా దశరథేన చ, 28 శృంగిబేరపురే సూతం గంగాకూలే వ్యసర్ణయత్‌. గుహ మాసాద్య ధర్మాత్మా నిషాదాధిపతిం ప్రియమ్‌, లం గుహేన సహితో రామో లక్ష్మణేన చ సీతయా. తే వనేన వనం గత్వా నదీ స్తీర్త్వా బహూదకాః, 80 చిత్రకూట మనుప్రాష్య భరద్వాజస్య శాసనాత్‌, రమ్య మావసథం కృత్వా రామమాణా వనే త్రయః, త్ర దేవగంధర్వసంకాశాః తత్ర తే న్యవసన్‌ సుఖమ్‌. చిత్రకూటం గతే రామే పుత్రశోకాతుర స్తదా, 392 రాజా దశరథః స్వర్గం జగామ విలపన్‌ సుతమ్‌. మృతే తు తస్మిన్‌ భరతో వసిష్టప్రముఖై ర్వ్విజైః, 88 న

నియుజ్యమానో రాజ్యాయ నైచ్చ (ద్రాజ్యం మహాబలః, స జగామ వనం వీరో రామపాదప్రసాదకః. 34 గత్వాతు సుమహాత్నానం రామం సత్యపరాక్రమమ్‌, అయాచత్‌ భ్రాతరం రామ మార్యభావపురస్కృతః. తెర్‌ త్వమేవ రాజా ధర్మజ్ఞ ఇతి రామం వచో౭్రవీత్‌. రామో ఊపి పరమోదారః సుముఖః సుమహాయశాః, 36 న చైచ్చత్‌ పితు రాదేశాత్‌ రాజ్యం రామో మహాబలః. పాదుకే చాస్య రాజ్యాయ న్యాసం దత్త్వా పునః పునః 37 నివర్తయామాస తతో భరతం భరతాగ్రజః స కామ మనవాప్యెవ రామపాదా వుపస్పృశన్‌, 38 నంది(గ్రామేజఒకరోత్‌ రాజ్యం రామాగమనకాంక్షయా, గతే తు భరతః శ్రీమాన్‌ సత్యసంధో జితేంద్రియః, ౭9 రామస్తు పున రాలక్ష్య నాగరస్య జనస్య చ, తత్రాగమన మేకాగ్రో దండకాన్‌ ప్రవివేశ హ. 40 ప్రవిశ్య తు మహారణ్యం రామో రాజీవలోచనః, విరాధం రాక్షసం హత్వా శరభంగం దదర్శ హ. త్తీక్షే సుతీక్ష్హ ౦ చాప్యగస్త్యం చ అగస్త్యభ్రాతరం తథా, అగస్త్యవచనాచ్చెవ జగ్రా హైంద్రం శరాసనమ్‌, శ2 ఖద్గం చ పరమటప్రీత స్తూణీ చాక్షయసాయకౌ. వసత స్తస్య రామస్య వనే వనచరైః సహ, త్త బుషయో ఒభ్యాగమన్‌ సర్వే వధా యాసురరక్షసామ్‌. స తేషాం 'ప్రతిశుశ్రావ రాక్షసానాం. తథా వనే, త్తేత్ష ప్రతిజ్ఞాతశ్చ రామేణ వధః సంయతి రక్షస్రామ్‌, బుషీణా మగ్నికల్పానాం దండకారణ్యవాసినామ్‌. శీర్‌ ననన ననన

తేన తతైవ వసతా జనస్టాననివాసినీ, విరూపితా శూర్చణఖా రాక్షసీ కామరూపిణీ. 46 తతః శూర్చణఖావాక్యా దుద్యుక్తాన్‌ సర్వరాక్షసాన్‌, ఖరం త్రిశిరసం వైవ దూషణం చైవ రాక్షసమ్‌. త్స? నిజఘాన రణే రామ స్తేషాం చైవ పదానుగాన్‌. వనే తన్మిన్‌ నివసతా జనస్టాననివాసినామ్‌, 48 రక్షసాం నిహతా న్యాసన్‌ సహస్రాణి చతుర్దశ. తతో జ్ఞాతివధం (శ్రుత్వా రావణః క్రోధమూర్చితః, శం సహాయం వరయామాస మారీచం నామ రాక్షసమ్‌. వార్యమాణ స్సుబహుశో మారీచేన స రావణః, 50 న విరోధో బలవతా క్షమో రావణ డేన తే. అనాదృత్య తు తద్వాక్యం రావణః కాలచోదితః, న్‌1 జగామ సహ మారీచ స్తస్యాశ్రమపదం తదా. తేన మాయావినా దూర మపవావ్యా నృపాత్మజౌ, క్‌2 జహార భార్యాం రామస్య గృధ్రం హత్వా జటాయుషమ్‌. గృధ్రం చ నిహతం దృష్ట్వా హృతాం (శ్రుత్వా చ మైథిలీమ్‌, 58 రాఘవః శోకసంతప్తో విలలా పాకులేంద్రియః. తత స్తేనైవ శోకేన గృధ్రం దగ్ధ్వా జటాయుషమ్‌, క్క మార్గమాణో వనే సీతాం రాక్షసం సందదర్భ్శ హ, కబంధం నామ రూపేణ వికృతం ఘోరదర్భ్శనమ్‌. రర తం నిహత్య మహాబాహు ర్దదాహ స్వర్గతశ్చ సః స చాస్య కథయామాస శబరీం ధర్మచారిణీమ్‌, 56 ఛమణీం ధర్మనిపుణా మభిగచ్చేతి రాఘవ. సోది భ్యగచ్చ న్మహాతేజాః శబరీం శత్రుసూదనః, ర్‌7 15

శబర్యా పూజితః సమ్యగ్రామో దశరధాత్మజః క పంపొతీరే హనుమతా సంగతో వానరేణ హ, హనుమద్వచనాచ్చెవ సుగ్రీవేణ సమాగతః సుగ్రీవాయ చ తత్సర్వం శంస ద్రామో మహాబలః, 59 ఆదిత స్తద్‌ యథావృత్తం సీత్రాయాశ్చ విశేషతః క్ట నుస్వ వానరః 60 సుగ్రీవ శ్చాపి తత్సర్వం (శ్రుత్వా రామన్య + చకార సఖ్యం రామేణ ప్రీతత్సె వాగ్నీసాక్షికమ్‌. తతో వానరరాజేన వైరానుకధనం ప్రతి, 61 రామా యావేదితం సర్వం ప్రణయా ద్దుఃఖితేన చ. ప్రతిజ్ఞాతం చ రామేణ తదా వాలివధం ప్రతి, 62 వాలినశ్చ బలం తత్ర కధయామాస వానరః. సుగ్రీవ శృంకిత శ్చాసీ న్నిత్యం వీర్యేణ రాఘవే, 63 రాఘవప్రత్యయార్ధం తు దుందుభేః కాయ ముత్తమమ్‌, దర్శయామాస సుగ్రీవో మహాపర్వతసన్నిభమ్‌. 64 ఉత్సయిత్వా మహాబాహుః (ప్రేక్ష్య చాస్టి మహాబలః, పాదాంగుప్టేన చిక్షేప సంపూర్ణం దశయోజనమ్‌. 65 బిభేద చ పునః సాలాన్‌ సప్తకేన మహేషుణా, గిరిం రసాతలం చైవ జనయన్‌ ప్రత్యయం తదా. 66 తతః ప్రీతమనా స్తేన విశ్వస్తః స మహాకపిః, కిష్కింధాం రామసహితో జగామ చ గుహాం తదా. 67 తతోడిగద్ద ద్ధరివరః సుగ్రీవో హేమపింగళః, తేన నాదేన మహతా నిర్జగామ హరీశ్వరః 68 అనుమాన్య తదా తారాం సుగ్రీవేణ సమాగతః, నిజఘాన చ తతైనం శరే జై కేన రాఘవః 69 న 16

తతః సుగ్రీవవచనా ద్ధత్వా వాలిన మాహవే, సుగ్రీవ మేవ తద్రాజ్యే రాఘవః ప్రత్యపాదయత్‌ 70 స చ సర్వాన్‌ సమానీయ వానరాన్‌ వానరర్నభః, దిశ ః ప్రస్థాపయామాస దిద్భక్షు గృనకాత్మజామ్‌. 71 తతో గృధ్రస్య వచనాత్‌ సంపాతే ర్ద్హనుమాన్‌ బలీ,

శతయోజనవిస్తీర్ణం పుఫ్లవే లవణార్ణవమ్‌. 72 తత్ర లంకాం సమాసాద్య పురీం రావణపాలితామ్‌,

దదర్శ సీతాం ధ్యాయంతీ మశోకవనికాం గతామ్‌. 73 నివేదయిత్వాడ భిజ్ఞానం (ప్రవృత్తిం చ నివేద్య చ,

సమాశ్వాస్య చ వైదేహీం మర్ద్వయామాస తోరణమ్‌ 74 పంచ సేనాగ్రగాన్‌ హత్వా సప్త మంత్రిసుతా నపీ,

శూర మక్షం చ నిప్పిష్య గ్రహణం సముపాగమత్‌. 75 అ్రేణోన్ముక్త మాత్మానం జ్ఞాత్వా పైతామహా ద్వరాత్‌,

మర్షయన్‌ రాక్షసాన్‌ వీర య్వంధ్రిణ స్తాన్‌ యదృచ్చయా, 76 తతో దగ్జ్వా పురీం లంకాం బుతే సీతాం చ మైధిలీమ్‌,

రామాయ ప్రియ మాఖ్యాతుం పునరాయా న్మహాకపిః ళా సోదభిగమ్య మహాత్మానం కృత్వా రామం ప్రదక్షిణమ్‌,

న్యవేదయ దమేయాత్మా దృష్టా సీతేతి తత్త్వతః 78 తతః సుగ్రీవసహితో గత్వా తీరం మహోదధేః,

సముద్రం క్షోభయామాస శరై రాదిత్యసన్నిభైన 79 దర్శయామాస చాత్మానం సముద్రః సరితాం పతిః,

సముద్రవచనాచ్చెవ నలం సేతు మకారయత్‌. 80 లలన లా డా

తేన గత్వా పురీం లంకాం హత్వా రావణ మాహవే, రామః సీతా మనుప్రాప్య పరాం వ్రీడా ముపాగమత్‌ 81 తా మువాచ తతో రామః పరుషం జనసంసది, అమృప్యమాణా సా సీతా వివేశ జ్వృలనం సతీ. 82: తతో౭గ్నివచనాత్‌ సీతాం జ్ఞాత్వా విగతకల్మషామ్‌, బభౌ రామః సంప్రహృష్టః పూజితః సర్వదైవతైః. రితి కర్మణా తేన మహతా థ్రైలోక్యం సచరాచరమ్‌, సదేవర్షిగణం తుష్టం రాఘవస్య మహాత్మనః ర్‌ అభిషిచ్య చ లంకాయాం రాక్షసేంద్రం విభీషణమ్‌, కృతకృత్య స్తదా రామో విజ్వరః ప్రముమోద హ. 8ిర్‌ దేవతాభ్యో వరం ప్రాష్య సముత్భాష్య చ వానరాన్‌, అయోధ్యాం ప్రస్థితో రామః పుష్పకేణ సుహృద్వ్చృతః. 86 భరద్వాజాశ్రమం గత్వా రామః సత్యపరాక్రమః, భరత స్యాంతికం రామో హనూమంతం వ్యసర్ద్వయత్‌ 87 పున రాఖ్యాయికాం జల్బన్‌ సుగ్రీవసపొతశ్చ సః, పుష్పకం తత్‌ సమారుహ్య నందిగ్రామం యయౌ తదా. 88 నందిగ్రామే జటా హిత్వా భ్రాత్భభిః సహితో నఘః, రామ స్పీతా మనుష్రాపష్య రాజ్యం పున రవాప్తవాన్‌ 89 (ప్రహృష్టో ముదితో లోక స్తుష్టః పుష్టు సుధార్మికః, నిరామయో హ్యరోగశ్చ దుర్భిక్షభయవర్దితః. 90 న పుత్రమరణం కించి ద్రక్ష్యంతి పురుషాః క్వచిత్‌, నార్య శ్చావిధవా నిత్యం భవిష్యంతి పతివ్రతాః రై 18

న చాగ్నిజం భయం కించి న్నాప్సు మజ్జంతి జంతవః, న వాతజం భయం కించి న్నాపి జ్వరకృృతం తథా. 9౭ న చాపి క్షుదృ్భయం తత్ర న తస్మరభయం తథా, నగరాణి చ రాష్ట్రాణి ధనధాన్యయుతాని చ. 98 నిత్యం ప్రముదితా స్సర్వే యథా కృతయుగే తథా. అశ్వమేధశత్రై రిష్ట్వా తథా బహుసువర్డకైః, రి గవాం కోట్ట్యయుతం దత్త్వా బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యతి. అసంఖ్యేయం ధనం దత్త్వా బ్రాహ్మణేభ్యో మహాయశాః 95 రాజవంశాన్‌ శతగుణాన్‌ న్థాపయిష్యతి రాఘవ£ చాతుర్వర్ద్యం చ లోకే౭ాస్మిన్‌ స్వే స్వే ధర్మే నియోక్ష్యతి. 986 దశవర్షసహ(సాణి దశవర్షశతాని చ, రామో రాజ్య ముపాసిత్వా (బ్రహ్మలోకం (ప్రయాస్యతి. 97 ఇదం పవిత్రం పాపఘ్నుం పుణ్యం వేదైశ్చ సమ్మితమ్‌, యః పఠే ద్రామచరితం సర్వపాపెః ప్రముచ్చతే. 98 విత దాఖ్యాన మాయుష్యం పరఠన్‌ రామాయణం నరః, సపుత్రపొత్రః సగణః (ప్రేత్య స్వర్గే మహీయతే. 99 పఠన్‌ ద్విజో వాగ్బషభత్వ మీయాత్‌ స్యాత్‌ క్షత్రియో భూమిపతిత్వ మీయాత్‌, వణిగ్దనః పణ్యఫలత్వ మీయాత్‌ జనశ్చ శూద్రోఒ పి మహత్త్వ మీయాత్‌. 100 ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే భాలకాందే శ్రీరామాయణ కథా నంక్షేపో నామ వ్రథమః నర్ధః న 19

• శ్రకుతారామ కల్యాణ సర్ల + యస్మింస్తు దివసే రాజా చక్రే గోదాన ముత్తమమ్‌, తస్మింస్తు దివసే శూరో యుధాజిత్‌ సముపేయివాన్‌. క్షే పుత్రః కేకయరాజస్య సాక్షద్భృరతమాతులః, దృష్ట్వా పృష్ట్వా చ కుశలం రాజాన మిద మట్రవీత్‌. లై కేకయాధిపతీ రాజా స్నేహాత్‌ కుశల మబ్రవీత్‌, యేషాం కుశలకామో౭సి తేషాం సంప్ర త్యనామయమ్‌. తి స్వప్రీయం మమ రాజేంద్ర ద్రష్టుకామో మహీపతిః, తదర్ధ ముపయాతోఒహ మయోధ్యాం రఘునందన. త్తే శుత్వా త్వహ మయోధ్యాయాం వివాహార్ధం తవాత్మజాన్‌, మిథిలా ముపయాతాంస్తు త్వయా సహ మహీపతే, త్‌ త్వరయా౭భ్యుపయాతో౭హం (ద్రష్టుకామః స్వసు స్సుతమ్‌. అథ రాజా దశరథః ప్రియాతిథి ముపస్థితమ్‌, 6 దృష్ట్వా పరమసత్మారైః పూజార్హం సమపూజయత్‌. తత స్తా ముషితో రాత్రిం సహ పుతై ర్మహాత్మభిః, 7 ప్రభాతే పున రుత్ధాయ కృత్వా కర్మాణి కర్మవిత్‌, బుషీం స్తదా పురస్కృత్య యజ్ఞవాట ముపాగమత్‌. 8 యుక్తే ముహూర్తే విజయేసర్వాభరణభూపితైః, (భ్రాత్భభిః సహితో రామః కృతకౌతుకమంగళః, రి వసిష్టం పురతః కృత్వా మహర్షీ నపరానపి, వసిష్టో భగవా నేత్య వైదేహ మిద మబ్రవీత్‌. 10 20

రాజా దశరథో రాజన్‌ కృతకౌతుకమంగకతై:,

పుత్రై ర్నరవరతశ్రేష్ట దాతార మభికాంక్షతే. 11

దాత్భ(్రతిగ్రహీతృభ్యాం సర్వార్ధాః ప్రభవంతి హి,

స్వధర్మం ప్రతిపద్యస్వ కృత్వా వైవాహ్య ముత్తమమ్‌. 12

ఇత్యుక్తః పరమోదారో వసిష్టేన మహాత్మనా,

ప్రత్యువాచ మహాతేజా వాక్యం పరమధర్మవిత్‌, 18

క స్థితః ప్రతిహారో మే కస్యాజ్ఞా సంప్రతీక్ష్యతే,

స్వగృహే కో విచారో౭స్తి యథారాజ్య మిదం తవ. శ

కృతకౌతుకసర్వస్వా వేదిమూల ముపాగతాః,

మమ కన్యా మునిథ్రేష్ట దీష్తా వహ్నే రివార్చిషః. 15

సజ్జ్ఞోఒహం త్వత్రతీక్షోఒస్మి వేద్యా మస్యాం ప్రతిష్టిత,

అవిఘ్నం కురుతాం రాజన్‌ కిమర్థం హి విలంబ్యతే. 16

తతో రాజా విదేహానాం వసిష్ట మిద మబ్రవీత్‌,

కారయస్వ బుషే సర్వ మృషిభిః సహ ధార్మిక 17

రామస్య లోకరామస్య క్రియాం వైవాహికీం విభో.

తథే త్యుక్త్వా తు జనకం వసిష్టో భగవా నృషిః, 18

విశ్వామిత్రం పురస్కృత్య శతానందం చ ధార్మికమ్‌,

'ప్రపామధ్యే తు విధివ ద్వేదిం కృత్వా మహాతపాః, [19

అలంచకార తాం వేదిం గంధపుప్పై సమంతతః.

సువర్ణపాలికాభిశ్చ ఛిద్రకుంభై శ్చ సాంకురైః, 20

అంకురాధ్యె శృరావై శ్చ ధూపపాతై స్పధూపకైః,

శంఖపాత్రైః స్రువైః సుగ్శిః పాతై రర్భ్జ్యాభిపూరితైః, లై 21

లాజపూర్ణెశ్చ పాత్రీభి రక్షతై రభిసంస్కృతైః,

దర్భ స్పమై స్పమాస్తీర్య విధివ న్మంత్రపూర్వకమ్‌, 22

అగ్ని మాధాయ వేద్యాం తు విధిమంత్రపురస్కృతమ్‌,

జుహా వాగ్నా మహాతేజా వసిష్టో భగవా నృషిః 23

తత స్సీతాం సమానీయ సర్వాభరణభూషితామ్‌

సమక్ష మగ్నే స్పంస్థాప్య రాఘవాభిముఖే తదా. బడీ

అబ్రవీ జ్ఞనకో రాజా కౌసల్యానందవర్ధనమ్‌.

ఇయం సీతా మమ సుతా సహధర్మచరీ తవ, 25

ప్రతీచ్చ చైనాం భద్రం తే పాణిం గృహ్బీప్వ పాణినా.

పతివ్రతా మహాభాగా ఛాయే వానుగతా సదా, 26

ఇత్యుక్త్వా ప్రొక్షిప (దాజా మంత్రపూతం జలం తదా.

సాధు సాధ్వితి దేవానా మృషీణాం వదతాం తదా, బ్రా

దేవదుందుఖభినిర్జోషః పుష్పవర్నో మహా నభూత్‌.

ఏవం దత్త్వా తదా సీతాం మంత్రోదకపురస్కృతామ్‌, 28

అబ్రవీ జ్ఞనకో రాజా హర్షీ జాభిపరిఫ్లతః

లక్ష్మ జాగచ్చ భద్రం తే ఊర్మిళా ముద్యతొాం మయా, 29

ప్రతీచ్చ పాణిం గృహ్హీప్వ మా భూత్‌ కాలస్య పర్యయః.

త మేవ ముక్త్వా జనకో భరతం చాభ్యభాషత, 30

గృహాణ పాణి మాండవ్యాః పాణినా రఘునందన,

శత్రుఘ్నం చాపి ధర్మాత్మా అబ్రవీ జ్ఞనకేశ్వరః, 81

(శుతకీర్త్యా మహాబాహో పాణిం గృహ్బీప్వ పాణినా.

సర్వే భవంతః సౌమ్యాశ్చ సర్వే సుచరితవ్రతాః, 82 22

పత్నీభి స్పంతు కాకుత్చా మా భూత్‌ కాలస్య పర్యయః. జనకస్య వచః (శ్రుత్వా పాణీన్‌ పాణిభి రస్పృశన్‌. 38 చత్వార స్తే చతుసృణాం వసిష్టస్య మతే స్థితాః, అగ్నిం ప్రదక్షిణీకృత్య వేదిం రాజూన మేవ చ. తశ బుషీం శ్చెవ మహాత్మాన స్పభార్యా రఘుసత్తమాః, యథోక్తేన తదా చక్రు ర్వివాహం విధిపూర్వకమ్‌. 8ె5్‌ పుష్పవృష్టి ర్మహ త్యాసీ దంతరిక్షాత్‌ సుభాస్వరా, దివ్యదుందుఖినిర్జోషై ర్లీతవాదిత్రనిస్వనైః. 86 నన్ఫతు శ్చాప్పరస్సంఘా గంధర్వాశ్చ జగుః కలమ్‌, వివాహే రఘుముఖ్యానాం తదద్భుత మదృశ్వత. తా ఈద్భశే వర్తమానే తు తూర్యోద్దుష్టనినాదితే, త్రిరగ్నింతే పరిక్రమ్య ఊహు ర్భార్యాం మవౌజసః . 38 అథోపకార్యాం జగ్భు స్తే సభార్యా రఘునందనాః, రాజా ప్యనుయయౌ పశ్యన్‌ సర్షిసంఘ స్పబాంధవః. ౩9

ఇత్యార్నే శ్రీమద్రామాయణే వాల్నీకీయే బాలకాండే

శ్రీసీతారామ వివాహో నామ త్రిసప్తతితమః సర్గః.

న 23

• సుందర కాండము + సకలదోషహరమును, సర్వకార్యసాధకమును, సకలాఖీష్టసిద్ధి కరమును నగు సుందరకాండమహామంత్ర పారాయణమును ఎప్పుడైనను చేయవచ్చును. విశేషించి చైత్ర, మాఘ, కార్తికమాసములలో శుక్ల పక్షములో సుందరకాండ పారాయణము మిక్షిలి 'ప్రశస్తమని రామోపాసనా (గ్రంథము లందు చెప్పంబడియున్నది. (+) బృహద్ధర్మ పురాణము నందు జ్యేషస్టమాసము' నందు సుందరకాండ పారాయణ మిష్టార్ధస్థాధక మని “జ్యేష్ట తు సుందరం కాండమ్‌” అని చెప్పంబడియున్నది. " (+) “వైశ్రే మాఘే కార్షికే చ సికేపక్షే చ వాచయేత్‌ (౫ ఇట్టి సకలార్థసాధక మగు సుందరకాండ పారాయణముసు చేయుటకు ముందు పాఠకులు అనుష్టింపవలసిన కొన్ని నియమములు, పారాయణక్రమము తెల్పంబడుచున్నవి. పారాయణమునకు ముండు తమ నిత్యకర్మానుష్థానమును చేసికొని, సియతాత్ములైై, శోధన, మార్దన, అనులేపనాదులచే సంస్కృతమైన భూమియందు విహితమైన ఆసనమునందు కూర్చుండి, యథావకాశముగ గణపతిపూజను, కలశస్థాపన, లోకపాల, దిక్సాల, క్షేత్రపాల, నవగ్రహ, తులసీ పూజాదులను, స్వస్తి వాచనాదులను గావింపవలేను. తులసీ వనములోను, బిల్వవృక్షమూలమునందు, లేక పవిత్రమైన తీర్థములందు శ్రీరామ, హనుమదాది మందిరములయందు సుందరకాండ పారాయణము శీఘ్రఫలదాయకము. ముందుగా (పైకార్యక్రమము పూర్తియైన పిదప) శ్రీరామపంచాయతనమునకు (క్రీసీతా, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్న హనుమత్సమేతుం డగు శ్రీరామచంద్రుల ప్రతిమలు, లేక చిత్రమునకు) పూజ గావింపవలిను. ఈ పూజ చేయుటకు ఈ క్రింది విధముగా సంకల్పింపవలెను;- సంకల్ప శ్రీమహావిష్తో రొజ్జయా ప్రవర్తమానస్య .......... శ్రీమాన్‌ ............. గోత్రః శ్రీమతః, ........... గోత్రస్య సకుటుంబిస్య మమ శ్రీసీతారామ హనుమ త్రసాదావాప్తి పూర్వక సకలాభీష్ట సిద్ధ్యర్ధం సుందరకాండ పారాయణం కరిష్యే. ఆదౌ శ్రీసీతారామచంద్ర హనుమదాది పూజనం కరిష్యే అని సంకల్పము చేసి, ధ్యానావాహ్రన్న్వ షోడశోపచార పూజ చేయవలెను. ల

పూజావిభానము నమ ట్రీకాామాల్యాం స శ్రీమద్రామభక్తాయ హనుమతే నమన శ్రీభరతాయ ఆవాహ యాట ములు శ్రీశత్రుఘ్నాయ నమః. ధ్యాయామి - ధ్యానం సమర్పయామి, పాద్యం న - ఆవాహనం సమర్పయామి, రత్నఖచిత సింహాసనం సమర్పయామి; మాద్యం సమర్పయామి, అర్హ్యం సమర్పయామి, ఆచమనీయం సమర్చయామి, గంగోదకైః షమి స్నానానంతరం శుద్ధ ఆచమనీయం సమర్చయామి, వస్రయుగ్యం సమర్భయామి, కుంకుమచు.. సమర్పయామి, శ్రీగంధాన్‌ ధారయామి, గంధ స్యోపరి అలంకరణార్థం దీపం దర ర్దం సమర్పయామి, పుష్పాంజలిం సమర్పయామి, ధూప మాఘ్రాపయామి, స్నేయామి, ధూపదీపానంతరం శుద్దాచమనీయం సమర్పయామి. నైవేద్యం సమర్పయామి. “పిమ్మట - తాంబూలం సమర్పయామి, కర్చుంన ల ల చర్వణానంతరం శుద్భ ఆచమనీయం నమర్చయామి, అని సా సందనీరాజనం దర్శయామి. సమస్త రాజోపచార, భక్తుపచార పూజా స్పమర్చయామి. న్మరించి, _ దీపాద్ద తరువాత “సుందరకాండ*కు సంక్షిప్తముగా గంధ, కుంకుమ, వుప్ప ఢ్ధూవు శటపలను సమర్పించి, ఈ క్రింది ఖ్లేకములను చదువుచు సాప్టాంగ టగా వలెన్స _ “వాల్మీకిగిరిసంభూతా రామసాగరగామినీ ! శీమద్రామాయణీ గంగా పునాతి భువనత్రయమ్‌ ॥ శోకసారసమాకీర్ణం సర్గకల్లోలసంకులమ్‌ | కాందగాహమహామీనం వసే రామాయణార్హవమ్‌ ॥ వేదవేద్యే పరే పుంసి జాతే దశరథాత్మేదే ! దః పప్రాచేతసా దాసీ త్సాక్షా ద్రామాయణాత్మనా ॥ ఆపదా మపహర్తారం దాతారం సర్వసంపదామ్‌ 1 లోక్షాభిరామ్రం శ్రీరామం భూయోభూ యో నమామ్యహమ్‌ 1 అథ ఆంగన్యాసకరన్యాసొదికమ్‌ ఇ కం అస్య శ్రీమదాళ్రీకీయ సుందరకాండ మహామంత్రస్య భగవాన్‌ హనుమాన్‌ ముషిి కనన న్‌ అణుద్వాల్మకయ నుం శీం బీజం, స్వాహా శక్తి, స్‌త్రాయై కీలక శ్రీ జ ఛందః, శ్రీజగన్మాతా సీత్రా దేవఠొ, య గు 25

తరువాత అంగన్యాస - కరన్యాసములను చేయవలెను - - అంగన్యాసము :- ఓం శ్రీ భగవద్ధనుమదృషయే నమః - శిరసి, ఓం అనుష్టుప్‌ ఛందసే నమః - ముఖే, ఓం శ్రీజగన్నాతృసీతాదేవతాయై నమః - హృది, శ్రీం బీజాయ నమః గుహ్యే, స్వాహా శక్తయే నమః - పాదయోః, ఓం సీతాయై కీలకాయ నమః - సర్వాంగే ॥ కరవ్యాసము వ్‌ ఓం సీతాయై - అంగుష్టాభ్యాం నమః ఓం విదేహరాజసుతాయై - తర్జనీభ్యాం నమః ఓం రామసుందర్యె - మధ్యమాభ్యాం నమః ఓం హనుమతా సమాళశితాయై - అనామికాభ్యాం నమః ఓం భూమిసుతాయై - కనిప్టికాభ్యాం నమః ఓం శరణం భజే - కరతలకరపృష్టాభ్యాం నమః హృదయాదిన్యాసము : - ఓం సీతాయై - హృదయాయ నమః, ఓం విదేహరాజసుతాయై - శిరసే స్వాహా, ఓం రామసుందర్యె - శిఖాయై వషట్‌, ఓం హనుమతా సమాశ్రితాయై - కవచాయ హుం, ఓం భూమిసుతాయై - నేత్రత్రయాయ వౌషట్‌, ఓం శరణం భజే - అస్త్రాయ ఫట్‌. థ్యానమ్‌ సీతా ముదారచరితాం విధి సాంబ విష్ణు వంద్యాం త్రిలోకజననీం శతకల్పవల్లీమ్‌ | హైమై రనేకమణిరంజితకోటిభాగై ర్ఫూషాచయై రనుదినం సహితాం నమామి ॥ న 26

శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ

• పారాయణకు ప్రారంభంలో పఠించవలసిన శ్లోకాలు + శ్రీమవోగణాధివతయే నమః --

శుక్లాంబరధరం విష్ణుం శశివర్దం చతుర్భుజమ్‌ 1

ప్రసన్నవదనం ధ్యాయేత్‌ సర్వవిఘ్నోపశాంతయే ॥ ః!

అగజాననపద్మార్మం గజాననమహర్షిశమ్‌ ।

అనేకదం తం భక్తానామేకదంతముపాస్మహే ॥ 2

వాగీశాద్యాస్సుమనసస్సర్వార్థానాముప|క్రమే :

యం నత్వా కృతకృత్యాః స్యుస్తం నమామి గజాననమ్‌ ॥ త్రి శ్రీమవోసరన్వళ్షై నమః --

శారదా శారదాంభోజవదనా వదనాంబుజే ।

సర్వదా సర్వదాస్మాకం సన్నిధిస్సన్నిధిం క్రియాత్‌ ॥ శ

యా కుందేందు తుషార హార ధవళా యా శుభ్రవస్త్రాన్వితా

యా వీణా వరదండ మండిత కరా యా శ్వేతపద్మాసనా ।

యా బ్రహ్మాచ్యుతశంకరప్రభృతిభిద్దేవైస్సదా పూజితా

సా మాం పాతు సరస్వతీ భగవతీ నిశ్ళేషజాద్యాపహో ॥ ర్‌

దోర్భిర్యుక్తా చతుర్భిః సృటికమణిమయీమక్షమాలాం దధానా

హస్తే నైకేన పద్మం సితమపిచ శుకం పుస్తకం చాపరేణ |

భాసా కుందేందు శంఖ స్ఫటిక మణినిభా భాసమానాసమానా

సా మే వాగ్దేవతేయం నివసతు వదనే సర్వదా సుప్రసన్నా ॥ 6 శ్రీమద్వాల్ఫీకి మవార్షయే నమః --

కూజంతం రామ రామేతి మధురం మధురాక్షరమ్‌ |

ఆరుహ్య కవితాశాఖాం వందే వాల్నీకికోకిలమ్‌ 1 7

27

వాల్మీకేర్మునిసింహస్య కవితావనచారిణః |

శృణ్వన్‌ రామకథానాదం కో న యాతి పరాం గతిమ్‌ ॥ 8 యః పిబన్‌ సతతం రామచరితామృతసాగరమ్‌ |

అత్ఫప్త స్తం మునిం వందే ప్రాచేతసమకల్మషమ్‌ ॥ 9

శ్రీమదాంజనేయాయ నమః --

గోప్పదీకృతవారాశిం మశకీకృతరాక్షసమ్‌ |

రామాయణ మహామాలారత్నం వందేడినిలాత్మజమ్‌ 1 10 అంజనానందనం వీరం జానకీశోకనాశనమ్‌

కపీశమక్షహంతారం వందే లంకాభయంకరమ్‌ ॥ [1 ఆమిషీకృతమార్తాండం గోప్పదీకృతసాగరమ్‌ । తృణీకృతదశగ్రీవమాంజనేయం నమామ్యహమ్‌ ॥ 12 ఉల్లంఘ్యసింధోస్సలిలం సలీలమ్‌

యశళ్ళోకవహ్నిం జనకాత్మజాయాః | ఆదాయ తేనైవ దదాహ లంకామ్‌

నమామి తం ప్రాంజలి రాంజనేయమ్‌ ॥ 13 ఆంజనేయ మతిపాటలాననమ్‌

కాంచనాద్రి కమనీయ విగ్రహమ్‌ |

పారిజాత తరుమూలవాసినమ్‌

భావయామి పవమాననందనమ్‌ 1 న! యత్ర యత్ర రఘునాథకీర్తనమ్‌

తత్ర తత్ర కృతమస్తకాంజలిమ్‌ |

బాప్పవారి పరిపూర్ణలోచనమ్‌

మారుతిం నమత రాక్షసాంతకమ్‌ ॥ 15

28

మనోజవం మారుతతుల్యవేగమ్‌ జితేంద్రియం బుద్ధిమతాం వరిష్టమ్‌ । వాతాత్మజం వానరయూథముఖ్యమ్‌ శ్రీరామదూతం శిరసా నమామి ॥ 16 శ్రీమద్రామాయణ న్తవమ్‌ -- వాల్మీకి సృతిమందరేణ మథిత స్సీతారమా సంభవః సుగ్రీవామరభూరుహో ఒ౬ం౦గదగజ స్పౌమిత్రిచంద్రోదయః | వాతోత్పన్నమణి ర్విభీషణసుధః పౌలస్త్యహాలాహలః శ్రీరామాయణ దుగ్ధసింధురమలో భూయాత్స నః శ్రేయసే ॥ కై? యః కర్ణాంజలిసంప్షటైరహరహస్సమ్యక్చిబత్యాదరాత్‌ వాల్మీకేర్వదనారవిందగళితం రామాయణజాఖ్యం మధు 1 జన్మ వ్యాధి జరా విపత్తి మరజై రత్యంతసోపద్రవమ్‌ సంసారం స విహాయ గచ్చతి పుమాన్‌ విష్ణోః పదం శాశ్వతమ్‌ 1 18 తదుపగత సమాస సంధియోగమ్‌ సమ మధురోపనతార్థ వాక్యబద్ధమ్‌ ! రఘువరచరితం మునిప్రణీతమ్‌ దశశిరసశ్చ వధం నిశామయధ్వమ్‌ ॥॥ 19 వాల్మీకిగిరిసంభూతా రామసాగరగామినీ । పునాతి భువనం పుణ్యా రామాయణమహానదీ 1 20 శ్లోకసారసమాకీర్ణం సర్గకల్లోల సంకులమ్‌ | కాండగ్రాహమహామీనం వందే రామాయణార్డవమ్‌ ॥ 21 వేదవేద్యే పరే పుంసి జాతే దశరథాత్మజే 1 వేదః ప్రాచేతసాదాసీత్‌ సాక్షాధద్రామాయణాత్మన్లా ॥ లల 29

శ్రీమద్రామచం(ద్రాయ నమః -- వైదేహీసహితం సురద్రుమతలే హైమే మహామండపే మధ్యేపుష్పకమాసనే మణిమయే వీరాసనే సుస్టితమ్‌ / అగ్రే వాచయతి ప్రభంజనసుతే తత్త్వం మునిభ్యః పరమ్‌ వ్యాఖ్యాంతం భరతాదిఖిః పరివృతం రామం భజే శ్యామలమ్‌ ॥ 23 వామే భూమిసుతా పురశ్చ హనుమాన్‌ పశ్చాత్సుమిత్రాసుతః శత్రుఘ్నో భరతశ్చ పార్వదళయో ర్వాయ్వాదికోణేషు చ । సుగ్రీవశ్చ విభీషణశ్చ యువరాట్‌ తారాసుతో జాంబవాన్‌ మధ్యే నీలసరోజకోమలరుచిం రామం భజే శ్యామలమ్‌ ॥ లె మాతా రామో మత్చితా రామభదో (భ్రాతా రామో మత్సఖా రాఘవేశః సర్వస్వం మే రామచందద్రో దయాళుః నాన్యం దైవం నైవ జానే న జానే ॥ 25 సాకేతే శరదిందుకుందధవళే సౌధే మహామండపే పర్యస్తాగురుధూపదీపలలితే కర్పూరదీపోజ్జ్వలే । సుగ్రీవాంగదజాంబవత్చరివృతం సౌమిటత్రిణా 'సేవితమ్‌ లీలామానుషవి[గ్రహం రఘువరం రామం భజే శ్యామలమ్‌ ॥॥ ౨6 నమో౭స్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ దేవ్యై చ తస్యె జనకాత్మజాయై | నమో౭ిస్తు రుద్రేంద్రయమానిలేభ్యో నమోడెస్తు చంద్రార్మమరుద్దణేభ్యః ॥ గ ఖ్‌ శం ఈ 30

శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ

+ఉపారాయణకు ముగింపులో పఠించవలసిన శ్లోకాలు +

స్వస్తి - ప్రజాభ్యః పరిపాలయంతామ్‌

న్యాయ్యేన మార్గేణ మహీం మహీశాః |

గోబ్రాహ్మణేభ్యశ్చ్ళుభమస్తు నిత్యమ్‌

లోకాస్సమస్తాస్సుఖినో భవంతు ॥ క

కాలే వర్షతు పర్జన్యః పృధివీ సస్యశాలినీ

దేశోచియం క్షోభరహితో బ్రాహ్మణాస్సంతు నిర్భయాః ॥| ఏ

అపుత్రాః పుత్రిణస్సంతు పుత్రిణస్సంతు పౌట్రిణః |

అధనాస్సధనాస్సంతు జీవంతు శరదాం శతమ్‌ ॥ 8

చరితం రఘునాథస్య శతకోటి ప్రవిస్తరమ్‌ ।

ఏకైక మక్షరం (ప్రోక్తం మహాపాతక నాశనమ్‌ ॥ త్తే

శృణ్వన్‌ రామాయణం భక్త్యా యః పాదం పదమేవవా।

స యాతి బ్రహ్మణః స్టానం బ్రహ్మణా పూజ్యతే సదా ॥ ర్‌

రామాయ రామభద్రాయ రామచంద్రాయ వేధసే |

రఘునాథాయ నాథాయ సీతాయాః పతయే నమః ॥ 6

మంగళాశాననమ్‌ -- మంగళం కోసలేంద్రాయ మహనీయగుణాత్మనే చక్రవర్తి తనూజాయ సార్వభౌమాయ మంగళమ్‌ ॥ ॥7 ప్ర]

యన్మంగళం సహాస్రాక్షే సర్వదేవనమస్కృతే |

వృత్రనాశే సమభవత్తత్తే భవతు మంగళమ్‌ ॥ 8

యన్మంగళం సుపర్జస్య వినతాచఒకల్పయత్సురా |

అమృతం 'ప్రార్థయానస్య తత్తే భవతు మంగళమ్‌ ॥| ర

అమృతోత్పాదనే దైత్యాన్‌ ఘ్నతో వజ్రధరస్య యత్‌ |

అదితిర్మంగళం ప్రాదాత్తశ్రే భవతు మంగళమ్‌ ॥ 10

త్రీన్‌ విక్రమాన్‌ ప్రక్రమతో విష్ణోరమితతేజసః 1

యదాసీన్మంగళం రామ తత్తే భవతు మంగళమ్‌ ॥ 1

బుతవస్సాగరా ద్వీపా వేదా లోకా దిశశ్చ తే

మంగళాని మహాబాహో దిశంతు తవ సర్వదా ॥ 12 శ్రీమ(దామార్చణమ్‌ -

కాయేన వాచా మనసేంద్రియైర్వా

బుద్దాత్మనా వా ప్రకృతేః స్వభావాత్‌

కరోమి యద్యత్సకలం పరస్మె

శ్రీరాఘవాయేతి సమర్పయామి ॥ 13

యదక్షరపదభ్రష్టం మాత్రాహీనం చ యద్బవేత్‌ |

తత్సర్వం క్షమ్యతాం దేవ శ్రీరాఘవ నమోడిస్తు తే ॥ 14

ఆత్మా త్వం, క్షితిజా మతిః, పరిజనాః ప్రాణాః, శరీరం గృహమ్‌

పూజా తే విషయోపభోగరచనా, నిద్రా సమాధిస్థితిః |

సంచారః పదయోః ప్రదక్షిణవిధిః , స్తోత్రాణి సర్వా గిరో

యద్యత్మర్మ కరోమి తత్తదఖిలం రామాస్తు కే పూజనమ్‌ ॥ 15

32

[2౫ శత్రమద్రామాయణం టో సుందరళకంంట

జయత్యతిబలో రామో

లక్ష్మణశ్చ మహాబలః।

రాజా జయతి సుగ్రీవో

రాఘవేజాభిపాలితః॥ దాసో ఒహం కోసలేంద్రస్య రామస్యాక్షిష్టకర్మణః। హనుమాన్‌ శత్రుపైన్యానాం నిహంతా మారుతాత్మజః॥

న రావణ సహస్రంమ

యుద్ధే ప్రతిబలం భవేత్‌

శిలాభిస్తు ప్రహరతః

పాదపైశ్చ సహస్రుశః॥ అర్దయిత్వా పురీం లంకామభివాద్య చ మైథిలీమ్‌ । సమృద్ధార్భో గమిష్యామి మిషతాం సర్వరక్షసామ్‌ ॥

జఊు/౧) శీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (యె థగ + మొదటిసర్ల్గ + 6 తతో రావణనీతాయా స్పీతాయా శృత్రకర్శన:ః | ఇయేష పదమన్వేష్టుం చారణాచరితే పధి ॥ క్ష దుష్కరం నిష్ప్రతిద్వంద్వం చికీర్షన్కర్మ వానరః | సముద(గ్రశిరోగ్రీవో గవాం పతి రివాబభాౌ ॥ 2 అధ వైడూర్యవళ్లేషు శాద్వలేషు మహాబల; | ధీర స్పలిలకల్పేషు విచచార యధాసుఖమ్‌ ॥ తె అంతట - రావణాసురుడు అపహరించి తీసుకువెళ్ళిన సీతాదేవి ఏ ప్రదేశంలో ఉన్నదో అన్వేషించడానికి హనుమంతుడు సన్నద్ధుడయ్యాడు. తనకు అడ్డువచ్చిన శత్రువులనందరినీ సంహరించగల సమర్ధుడు ఈ హనుమంతుడు. శత్రుకర్శనుడు. చారణులు అనే దేవజాతివారు సంచరించే మార్గంలో అంటే ఆకాశమార్గంలో ప్రయాణించి వెళ్ళడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. 1! కష్టసాధ్యమైన పని. సాటిలేని పని. దీన్ని చెయ్యబోతున్న హనుమంతుడు తన మెడనూ శిరస్సునూ సమున్నతంగా రిక్కించి మహావృషభం లాగా భాసించాడు. 2 సముద్రాన్ని లంఘించడానికి ఉంకించబోతున్న హనుమంతుడు మహేంద్రపర్వతం మీద కాసేపు (అలజడిగా) పచార్లు చేశాడు. ఆ పర్వత శిఖరం మోద పచ్చికబయళ్ళు వైదూర్యాలు పరిచిన రంగులో ఉన్నాయి. అందుకని అవి నీటిపుట్టలుగా (చల్లగా మృదువుగా) కనిపిస్తున్నాయి. వాటి మాద - మహాబలుడూ మహాధీరుడూ అయిన హనుమంతుడు హాయిగా సంచరించాడు. తె సుందరకాండ : మొదటి నర్గ (1

ద్విజాన్‌ విత్రాసయన్‌ ధీనూ నురసా పాదపాన్‌ హరన్‌ । మృగాంశ్చ సుబహూన్‌ విఘ్నన్‌ ప్రవృద్ద ఇవ కేసరీ ॥ శ నీలలోహితమాంజిష్ట పత్రవర్షె స్పితాసితై: | స్వభావవిహితై శ్చితైంర్దాతుభి స్పమలంకృతమ్‌ ॥ ర్‌ కామరూపిభిరావిష్టమభిక్షృం సపరిచ్చదైః | యక్ష కిన్నర గంధర్వె ర్లేవకల్పెళ్చ పన్నగైైః ॥ 6 స తస్య గిరివర్యస్య తలే నాగవరాయుతే తిష్ట్కపివరస్త్రత్ర హ్రదే నాగ ఇవాబభౌ ॥ 7 స సూర్యాయ మహేంద్రాయ పవనాయ స్వయంభువే | భూతేభ్యశ్చాంజలిం కృత్వా చకార గమనే మతిమ్‌ ॥ 8 పక్షులను భయపెడుతూ వక్షస్థలంతో ఢీకొట్టి మహావృక్షాలను పడగొడుతూ అనేక మృగాలను సంహరిస్తూ - విజృంభించిన సింహంలాగా బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు సంచరించాదు. త్తే మహేంద్రపర్వతాన్ని వివరిస్తున్న శ్లోకాలు ఇవి - ఆ పర్వతంమిద రంగురంగుల ధాతుశిలలు ఉన్నాయి. వాటికి ఆ చిత్రవిచిత్ర వర్జాలన్నీ స్వతస్సిద్ధంగానే ఏర్పడ్డాయి. నీలమూ, లోహితం (ఎరుపు) మాంజిస్టం (ఎరుపు

• పసుపు) పత్రవర్దం (ఆకుపచ్చ) తెలుపూ నలుపూ - ఇలా రంగురంగుల శిలలతో సమలంకృతమైన పర్వతమది. దానిమోద కామరూపధారులైన దేవజాతులవారు చాలామంది సపరివారంగా వచ్చి విడిదిచేశారు. యక్షులూ కిన్నరులూ గంధర్వులూ పన్నగులూ ఇంకా దేవతా సమానులైనవారూ ఎందరెందరో విడిదిచేశారు. వీరితోపాటు మదగజాలుకూడా ఉన్నాయి. అటువంటి ఆ మహేంద్రగిరివర్య శిఖరంమిద నిలబడ్డ హనుమంతుడు - పెద్ద మడుగులో (హ్రదం) నిలబడ్డ వనుగులాగా భాసించాడు. 5-7? సూర్యుడికీ మహేంద్రుడికీ వాయుదేవుడికీ బ్రహ్మదేవుడికీ సకలభూతాలకూ నమస్కరించాడు. ఇక బయలుదేరడానికి నిశ్చయించుకున్నాడు (మతిం చకార).8 సుందరకాండ : మొదటి సర్గ (2

అంజలిం పప్రాజ్ముఖః కృత్వా పవవాయాత్మయోవయే |

తతో భివవృధే గంతుం దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్‌ ॥ 9

ప్రవంగప్రవరైర్హృష్టు ప్లవవే కృతనిశ్చయ: |

వవృధే రామన్ఫద్ద్యర్థం సముద్ర ఇన పర్వను ॥ 10

నిష్ప్ర్రమాణశరీరస్పన్‌ లిలంఘయిషు రర్షనమ్‌ |

బాహుభ్యాం పీడయామాన చరణాభ్యాం చ పర్వతమ్‌ ॥ 11

స చచాలాచలళ్చాపి ముహూర్తం కసిపీడితః |

తరూణాం పుప్పితాగ్రాణాం పర్వం పుష్పమశాతయత్‌ ॥ 12

తూర్పు ముఖంగా నిలబడి తన తండ్రి వాయుదేవుడికి మరొక్కసారి నమస్కరించాడు. అటుపైని - సమర్భుడు దక్షిణ దిక్కుకి ప్రయాణించడం కోసం తనని తాను వృద్ధిపొందించుకున్నాడు. 9

వానరవీరులంతా చూస్తున్నారు. హనుమంతుడు సముద్రలంఘనానికి కృతనిశ్చయుడై నిలబడ్డాడు. రాముడి అభివృద్ధికోసం రాముడి ప్రయోజనం కోసం తనని తాను వృద్ధిపొందించుకుంటున్నాడు. పున్నమినాటి సముద్రంలా ఉప్పాంగుతున్నాడు. 10

సముద్రాన్ని లంఘించాలి అనే కోరికతో వృద్ధిపొందించుకుంటున్న హనుమంతుడి శరీరానికి కొలమానం లేదు. చేతులతో కాళ్ళతో ఆ పర్వతాన్ని గట్టిగా అదుముతున్నాడు. క్ష

హనుమంతుడు బలంగా మర్దించడంతో మహేంద్రపర్వతం ముహూర్త కాలం (క్రక్కదలింది. పుప్పించిన తరువులనుంచి మొత్తం పువ్వులను జలజలా రాల్చింది. షల

తేన పాదపముక్తేన పుష్పాఘేణ సుగంధినా | పర్వతస్పంవృతళ్ళైలో బభౌ పుష్పముయో యథా ॥ 13 తేన చోత్తమవీర్యేణ పీడ్యమాన ప్ప పర్వతః | సలిలం సంఫ్రసుస్రావ మదం మత్త ఇవ ద్విపః ॥ క్షత పీడ్యమావస్తు బలివా మహేంద్రప్తేన పర్వతః | రీతీర్నిర్వర్హయామాస కాంచనాంజనరాజతీ: ॥ 15 ముమోచ చ శిలాఖ్టైలో విశాలాస్పమనళ్ళిలాః | మధ్యమే వార్చిషా జుష్టో ధూమరాజీ రివానల: ॥ 16 గిరిణా పీడ్యమానేనే పీడ్యమానాని సర్వతః | గుహావిష్టాని భూతాని వినేదుర్వికృతై: న్వరైః ॥ 17 ఆ చెట్ల గుంపులనుంచి పరిమళాలు విరజిమ్ముతూ రాలిపడిన పూలరాసితో పర్వతమంతటా నిండిపోయింది. అప్పుడు అది ఒక పుష్పగిరి లాగా (ప్రకాశించింది. 18 ఆ మహావీరుడు అంత గట్టిగా మర్దిస్తుంటే మహేం[ద్రపర్వతం నీళ్ళు ఓడింది. మత్తేభం శరీరంనుంచి మదం స్రవించినట్టు ఆ పర్వతంనుంచి నీళ్ళు '్రవించాయి. కెత్త బలిష్టుడైన హనుమంతుడి ఒత్తిడికి మహేంద్రపర్వతం బీటలువారింది. కాంచన శిలల బీటలు, కాటుకరాళ్ళ బీటలు, వెండిబండల బీటలు - స్పష్టపడ్డాయి. 15 భగభగా మండుతున్న అగ్ని తన మధ్యమ జ్వాలాగ్రభాగంనుంచి ధూమరాజిని ఎగజిమ్మినట్టు ఆ పర్వతం నల్లరాతి బండలను (సమనశళ్ళిలా: = ధాతువిశేష సహితాః) కురిపించింది. 16 హనుమంతుడి మర్దనకు పర్వతం కుంగుతోంటే పర్వతగుహలుకూడా అంతటా కుంగుతున్నాయి. ఆ గుహల్లో నివసిస్తున్న ప్రాణికోటి వికృతంగా అరుస్తూ బయటకు పరుగులుతీస్తోంది. క్ష సుందరకాండ : మొదటి సర్గ (4

స మహాపత్త్వసన్నాద:ః శైలపీడావిమిత్తజః 1 పృథివీం వపూరయామాస దిశశ్చోపవనాని చ ॥ 18 ఛిరోభిః పృథుభిస్పర్సా వ్యక్తస్వస్తీకలక్షణై: | నమంచతః పావకం ఘోరం దదంశుర్లశనైల్ళిలా: ॥ క్షం తాస్తదా సవిసైర్హష్టాః కుపితైస్తై ర్మహాశిలా: | జజ్వలు: పావకోద్దీప్తా బిభిదుశ్చ సహప్రధా ॥ 20 యాని చౌషధజాలాని తస్మిన్‌ జాతాని పర్వతే । విషఘ్నాన్యపి నాగానాం నశేకుళ్ళమితుం విషమ్‌ ॥ 21 భిద్యతే ఒయం గిరిర్బూతైరితిమత్వా తపస్వినః | త్రస్తా విద్యాధరాస్తస్మాదుత్పేతు: స్త్రీగణైస్సహ ॥| 22 పర్వతమంతా ఒత్తిడికి గురిఅవ్వడంతో జంతుజాలం చేస్తున్న భీకర ధ్వని దశదిశలకూ వ్యాపించింది. అరణ్యాలలో మారుమోగింది. భూగోళ మంతటా పిక్కటిల్లింది. 18 పీడనకు గురియైన సర్పాలు పెనుపడగలు విప్పాయి. ఆ పడగలమిద స్వస్తికచిహ్నాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఘోరంగా అగ్నిని వెళ్ళగక్కుతూ కోరలతో శిలలను కాటువేస్తున్నాయి. 19 కోపించిన విషనాగులు అలా కాటువేసేసరికి ఆ శిలలు విషాగ్శ్నికి భగ్గున మండాయి, వెయ్యి వ్రక్కలు అయ్యాయి. 20 అ పర్వతంమిద రకరకాల ఓషధులు ఉన్నాయి. అవి ఎంతటి విషాన్నయినా హరించగలిగినవే. అయినా ఇప్పటి ఈ పాముకాటుల విషాన్ని ఉపశమింపజెయ్యలేకపోయాయి. ళ్‌! ఈ పర్వతం ఈ పూట జీవరాశితోసహా బ్రద్దలైపోతోంది అని భావించిన తపస్వులు మహేందధ్రపర్వకాన్ని విడిచి పారిపోతున్నారు. గుహలలో వనాలలో విహరిస్తున్న విద్యాధరులు సైతం భయపడి తమ తమ నారీజనంతోసహా ఎగిరిపోతున్నారు. 22 సుందరకాండ : మొదటి సర్గ (క్ర

పొనభూమిగతం హిత్వా హైమనూసవభాజనమ్‌ ॥ పొత్రాణి చ మవార్జాణి కరకాంశ్చ హిరణ్మయాన్‌ ॥ 23 లేహ్యానుచ్చ్భావచాన్‌ భక్ష్యాన్‌ మాంసాని వివిధాని చ ॥ ఆర్షభాణి చ చర్మాణి ఖడ్గాంశ్చ కవకత్సరూన్‌ ॥ 24 కృతకంఠగుణా: క్షీబా రక్తమాల్యానులేపనా: | రక్తాక్షాః పుష్కరాక్షాళ్ళ గగనం ్రతిపేదిరే ॥ 25 హారనూపు రకేయూరపొరిహార్యధరా: స్త్రియ: | విస్మితాస్పస్మితాస్తన్థురాకాశే రమజైస్సహ ॥ 26 దర్భయంతో మహావిద్యాం విద్యాధరమహర్షయ: | సహితాస్తస్థురాకాశే వీక్షాం చక్రుశ్చ పర్వతమ్‌ ॥ 27 విద్యాధరులు ఆకాశానికి ఎలా ఎగిరారో వివరిస్తున్న శ్లోకాలు ఇవి- అందరూ మధుపానగోష్టిలో మత్తులై ఉన్నారు. ఆ పానభూమిని విడిచిపెట్టి ఒక్క ఉదుటున ఆకాశానికి ఎగిరారు. బంగారు మధుభాందాలను ఎక్కడివి అక్కడే వదిలేశారు. ఇంకా విలువైన పాత్రలనూ బంగారు చషకాలనూ అలాగే వదిలేశారు. రకరకాల భక్ష్యాలనూ లేహ్యాలనూ మాంసాలనూ వదిలేశారు. కూర్చోవదానికి ఆస్తరణలుగా పరచుకున్న బుషభ చర్మాలను వదిలేశారు. బంగారుపిడులు పొదిగిన ఖద్దాలను వదిలేశారు. మెడలలో వోరాలతో రక్తమాల్యానులేపనాలతో - మత్తిల్లిన ఆ విద్యాధరులు ఎరుపెక్కిన కన్దావలతో ఒక్క ఉదుటున ఆకాశవీథికి చేరుకున్నారు. 28 - 25 హోరాలూ నూపురాలూ కేయూరాలూ వలయాలూ ధరించిన విద్యాధర స్త్రీలు ఆశ్చర్యచకితలై చిరునవ్వులు చిందిస్తూ తమ తమ రమణులతో కలిసి ఆకాశంలో నిలబడ్డారు. 26 మహర్షులవంటి విద్యాధరులు అణిమాది మహావిద్యలను (ప్రదర్శిస్తూ గుమికూడి ఆకాశంలో నిలబడ్డారు. పర్వతాన్ని తిలకిస్తున్నారు. 27 నుందరకాండ : మొదటి సర్గ [6]

శుక్రువుశ్చ తదా శబ్ధమృషీణాం భావితాత్మనామ్‌ | చారణానాం చ సిద్దానాం స్థితానాం విమలేఒ౬ంబరే ॥ 28 ఏష పర్వతసంకాశో హనుమాన్మారుతాత్మజ: | తితీర్షతి మహావేగం సముద్రం మకరాలయమ్‌ ॥ 29 రామార్ధం వానరార్దం చ చికీర్షన్‌ కర్మ దుష్కరమ్‌ | సముద్రస్య పరం పారం దుషాపం ్రాస్తమిచ్చతి॥ 30 ఇతి విద్యాధరాః శ్రుత్వా వచస్తేషాం మవాత్మనామ్‌ / తమషప్రమేయం దదృశుః పర్వతే వానరర్శభమ్‌ ॥ 3కే దుధువే చ స రోమాణి చకంపే చాచలోపమ: ననాద సుమహానాదం సుమహానివ తోయద: ॥ 32 న క ననన కీయ వీరిలాగే మరికొందరు మహానుభావులైన బుషులూ చారణులూ సిద్దులూ ఆ పర్వతాన్ని విడిచివచ్చి నిర్మలమైన ఆకాశంలో నిలబడి మాట్లాడు కుంటున్నారు. దాన్ని ఈ విద్యాధరులు విన్నారు. 28 ఇడిగో పర్వతసద్భశుడు, మారుతాత్మజుడు, హనుమంతుడు మకరా లయమైన ఈ సముద్రాన్ని మవావేగంతో లంఘించబోశున్నాడు 20 రాముడికోనం, సుగ్రీవుడికోసం ఈ దుష్కరమైన పనిని చెయ్య బోతున్నాడు. ఈ సముద్రానికి ఆవలి తీరం-అది ఒక పటాన పొంద శక్యం కానిది - అయినా దాన్ని చేరుకోవాలని కోరుకుంటున్నాడు. 80 ఆ మహాత్ముల ఈ మాటల్ని విద్యాధరులు విన్నారు. ఎట్టయెదుట మహేంద్రపర్వతంమిద అప్రమేయుడుగా ఎదిగిన వానరగ్రేష్టుణ్ని కళ్ళారా కన్నారు. 81 ఆ వానరోత్తముడు తన రోమాలను విదిలించాడు. పర్వతోపముడై శరీరాన్ని కదిలించాడు. మహామేఘంలా ఒక మహానినాదం చేశాడు. 32

అనుపూర్వ్యేణ వృత్తం చ లాంగూలం రోనుభిశ్చితమ్‌ | ఉత్పతిష్యన్‌ విచిక్షేప పక్షిరాజ ఇవోరగమ్‌ ॥ తె3ె (తస్య లాంగూలమావిద్ధ్ద మాత్తవేగప్య పృష్టతః | దదృశే గరుడేనేవ హ్రియమాణో మహోరగః 1) పెడ బాహూ సంస్తంభయామాస మహాపరిఘసన్నిభా | ససాద చ కపీః కట్యాం చరణా సంచుకోచ చ ॥ 35 సంహృత్య చ భుజౌ శ్రీమాన్‌ తథైవ చ శిరోధరామ్‌ । తేజస్సత్తం తథా వీర్యమావివేశ స వీర్యవాన్‌ ॥ 36 మార్గమాలోకయన్‌ దూరాదూర్వ్వం 'ప్రణిహితేక్షణః | రురోధ హృదయే ప్రాణానాకాశనువలోకయన్‌ 37 య ఈ రోమశమైన తన లాంగూలాన్ని ఒక క్రమంలో చుట్టుకుంటూ వచ్చి పైకి ఎగురబోతూ ఒక్కసారిగా విదిలించాడు. గరుడుడు _ తన్నుకుపోబోతున్న సర్బాన్ని విదిలించినట్టు. 33 (ఎగిరి వేగం పుంజుకుంటున్న హనుమంతుడి పృష్టభాగంలో ఆ తోక - గరుత్మంతుడు ఎగరేసుకుపోతున్న మహాసర్బంలా కనిపిస్తోంది.) 34 కపిపీరుడు మహాపరిఘలవంటి తన బాహువులను దృఢంగా స్తంభింప జేశాడు. కటిప్రదేశాన్ని కృశింపజేశాడు. పాదాలను సంకుచించాడు. 35 మహాపరాక్రమవంతుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన హనుమంతుడు సడాలనూ న మెదనూ సంకుచింపజేసి తేజస్సునూ సత్త్వాన్నీ వీర్యాన్నీ విశేషంగా _ ంలజిసుకున్నాడు. (తేజస్సు = శత్రువులను జయించే సామర్థ్యం. సత్త్వమ్‌ క స ప్రజ సారించి సుదూరమార్గాన్ని చూస్తూ ఆకాశాన్ని అవలోకిస్తూ వును హృదయస్థానంలో నిరోధించాడు. ర

పద్భ్యాం దృఢమవప్ణానం కృత్వా స కపికుంజర: | నికుచ్య కర్ణా హనుమామత్పతిష్యన్మహాబలః: | వానరాన్‌ వానరశ్రేష్ట ఇదం వచన మబ్రవీత్‌ ॥ తిరి యధా రాఘవనిర్ముక్త థర; శ్వసనవిక్రమః 1 గచ్చేత్తద్వద్గమిష్యామి లంకాం రావణపాలితామ్‌ ॥ 39 న హి ద్రక్ష్యామి యది తాం లంకాయాం జనకాత్మజామ్‌ | అనేనైవ హీ వేగేన గమిష్యామి సురాలయమ్‌ ॥ త్తం యది వా త్రిదివే సీతాం న ద్రక్ష్యామకృతశ్రను: | బద్ద్వా రాక్షసరాజానమావయిష్యామి రావణమ్‌ ॥ క! సర్వధా కృతకార్యో ఒహమేష్యామి సహ సీతయా ఆవయిష్యామి వా లంకాం సముత్సాట్య సరావణామ్‌ ॥ 42 మహాబలుడూ కపిగ్రేష్టుడూ అయిన హనుమంతుడు పాదాలను నేలమిద దృథంగా ఆన్చి, చెవులను రిక్కించి పైకి ఎగురబోతూ - తక్కిన వానరులతో ఇలా అన్నాడు - 38 వానరవీరులారా ! వాయువేగంతో ప్రయాణించే రామబాణంలాగా - రావణపాలితమైన లంకకు చేరుకుంటాను. (రామబాణంతో పోలిక చెప్పడం వల్ల - అవిలంబంగా వెడతాననీ, అప్రతిహతంగా వెడతాననీ అమోఘంగా సాధించుకు వస్తాననీ సూచన). 39 లంకా రాజ్యంలో జనకనందిని సీతాదేవి కనిపించకపోతే ఇదే వేగంతో సురలోకానికి వెడతాను. 40 అమరలోకంలో కూడా సీతాదేవి కనిపించకపోతే; ౨లుపూ సౌలుపూ లేకుండా ఆ రాక్షసరాజు రావణాసురుణ్ని బంధించి తీసుక వస్తాను. 41 ఎలాగైనా కృతకృత్యుణ్నె సీతాదేవిని తీసుకువస్తాను. లేదంటే - రావణుడితో సహా లంకాపట్టణాన్ని పెకలించి తెస్తాను. త్తి సుందరకాండ :మొదటి సర్గ (9

ఏవముక్త్వా తు హనునూన్‌ వానరాన్వానరోత్తమ: | ఉత్పపాతాథ వేగేన వేగవా నవిచారయన్‌ | సుపర్లమివ చాత్మానం మేనే స కసికుంజర ॥ త్త సముత్ప్సతతి తప్మింస్తు వేగాత్తే వగరోహిణ: | పంహృత్య విటపాన్‌ సర్వాన్‌ సముత్పేతుస్సమంతతః ॥ 44 స మత్తకోయపష్టిభకాన్‌ పాదపాన్‌ పుష్పశాలిన: । ఉద్వహన్నూరువేగేన జగామ విమలేఒంబరే డ్తే5్‌ ఊరువేగోద్దతా వృక్షా ముహూర్తం కసిమున్వయు: ప్రస్టితం దీర్హముధ్యానం స్వబంధుమివ బాంధవా; ॥ డ్తీగ్ర తమూరువేగోన్మధితాస్సాలాశ్చాన్యే నగోత్తమాః ; అనుజగ్ముర్హమవూమంతం సైన్యా ఇవ మహీపతిమ్‌ ॥ డ్త్‌్గౌ న య యను. 1 వానరోత్తముడు హనుమంతుడు తక్కిన వానరులకు ఇలా ప్రకటించి తొను వేగవంతుడై మరొక ఆలోచన లేకుందా వేగంగా ఆకాశంలోకి దూసుకువెళ్ళాడు. ఆ కపికుంజరుడు తనను తాను గరుత్మంతుడిగా భావించాడు. ర! అలా హనుమంతుడు అత్యంత వేగంగా ఆకాశంలోకి దూసుకువెళ్ళే సరికి ఆ వేగానికి - పర్వతంమిద అన్నివైపులా ఉన్న మహావృక్షాలు కొమ్మలు ముకుళించి అశడివెంట పైకి ఎగిరాయి. తత్త ఇ బట్త్‌ పెద్ద కొంగలతో పువ్వులతో ఉన్న వృక్షాలను తన ఊరువేగంతో పెకలించుకుని ఆ హనుమంతుడు నిర్మలాకాశంలోకి రివ్వున వెళ్ళాడు. 45 ఉం ని ఊడిపడిన వృక్షాలు క్షణకాలం అతడి వెంట ప్రయా క సుదూర ప్రయాణానికి బయలుదేరిన ఆశ్మీయుణ్ని బంధువులు ౦తదూరం అనుసరించి సాగనంపినట్టు. తం సొలాది 'పెకలింపబడి మహావృక్షాలు మరికొన్ని కూడా ఇలాగే అతడి ఊరువేగానికి హారాజు వెంట సైన్యంలా అనుసరించాయి. 47

సువుష్పిత్నాగ్రై) బహుభిః పాదపైరన్వితః కపీః | హనుమాన్‌ పర్వతాకారో బభూవాద్భుత దర్భన: ॥ క్షప్ర సారవంతో౭ఒథ యే వృక్షా న్యమజ్జన్‌ లవణాంభసే | భయాదివ మహేంద్రస్య పర్వతా వరుణాలయే ॥ త్తం స నానాకుసుమై: క్తీర్ణః కపీస్పాంకురకోరకై: ॥ శుశుభే మేఘసంకాళః ఖద్యోతైరివ పర్వతః ॥ 50 విముక్తాస్తస్య వేగేన ముక్త్వా పుష్పాణి తే ద్రుమాః । అనశీర్యంత సలిలే నివృత్తాస్తుహృదో యథా ॥ క్‌1 లఘుత్వేనోపపన్నం తద్విచిత్రం సాగరే ఒపతత్‌ | (ద్రుమాణాం వివిధం పుష్పం కపినాయుసమోరితమ్‌ | తారాచితమినాకాశం ప్రబభా చ మహార్లవః (| ద్‌2 ల్రరాాలందాకాంల పంబ ఆ టం తక చిటారుకొమ్మల నిండుగా పుష్పించిన అనేక వృక్షాలు ఇలా వెంటనంటి వస్తూంటే, పర్వతాకారురైన ఆ హనుమంతుడు అద్భుతదర్శనుడు అయ్యాడు. 48 వెంటనంటి ఆకాశంలోకి ఎగిరిన వృక్షాలలో సారవంతాలు (బరువైనవి) కొన్ని సముద్రంలోకి పడి మునిగిఫోతున్నాయి. వెనకటికి - దేవేంద్రుడికి భయపడి సముద్రంలో దాక్కుంటున్న రెక్కలపర్వతాల్లాగా అనిపించాయి. 49 కేసరాలతో కింజల్మ్కాలతో కూడిన రకరకాల పువ్వులూ మొగ్గలూ ఆ వృక్షాలనుంచి రాలిపడి హనుమంతుణ్ని కప్పివేశాయి. అసలే మహామేఘంలా ఉన్న హనుమంతుడు ఆ నిముషంలో ఆ పువ్వులతో - మిణుగురులతో మిలమిలలాడుతున్న పర్వతంలాగా శోభించాడు. ర్‌0 అలా అతడి మోద పువ్వులు కురిపించిన మరికొన్ని వృక్షాలు ఇక అతడి వేగాన్ని అందుకోలేక విడివడి అల్మీయుణ్ని సాగనంపి వెనుదిరుగుతున్న మిత్రుల్లాగా మెల్లగా సముద్రజలాలలోకి దిగబడుతున్నాయి. ర్‌ హనుమంతుడి కదలికలోని వాయు వేగంతో పైకెగిరిన పువ్వులు తేలికవి కావడంతో మరింత దూరం వెంటనంటి వెళ్ళి, విచిత్రంగా సముద్రంలో పడ్డాయి. నీటిమోద తేలుతున్న పువ్వులతో అప్పుడు ఆ మహాసముద్రం - నక్షత్రాలు పొదిగిన ఆకాశంలాగా వెలుగొందింది. రం నుందరకాండ : మొదటి నర్ల [11

పుష్పాఘేణానుబద్దేన నానావర్లేన వానరః | బభౌ మేఘ ఇవాకాళే విద్యుద్గణ విభూషిత: ॥ 53 తప్య వేగసనూధూతైః పుప్పైస్తోయమదృశ్యత | తారాభి రభిరామాభి రుదితాభి రివాంబరమ్‌ ॥ రత్త తప్యాంబరగతా బాహూ దదృశాతే ప్రసారితౌ పర్వతాగ్రాద్వివిష్కాాంతా పంచాస్యావివ పన్నగా 11 5్‌5్‌ పిబన్నివ బభౌ చాపి పోర్మిజాలం నుహార్లవమ్‌ 1 పిపాసురివ చాకాశం దదృశే స మవికషి;ః ॥ క్‌ ఛన్య విద్యుత్తృభాకారే వాయుమార్గానుసారిణ: | నయనే విష్రకాశేతే పర్వతస్థావివానలౌ ॥ క్‌7 న న రంగురంగుల పువ్వుల్లో మునిగిపోయిన హనుమంతుడు ఆకాశంలో

• మెరుపుల గుంపుతో విభూషితమైన మేఘంలాగా ప్రకాశించాడు. 53 దూసుకువెడుతున్న హనుమంతుడి వేగానికి చెల్లాచెదురై రాలిపడిన పువ్వులతో ఆ సముద్రం - అప్పుడే ఉదయించి అందాలొలుకుతున్న నక్షత్రాలతో కూడిన ఆకాశంలాగా కనిపించింది. ర్‌త్త తన బాహువులను ముందుకు సాచి ఆకాశంలో ఎగురుతున్నాడు హనుమంతుడు. అవి ఎలా ఉన్నాయంటే - పర్వతాగ్రం నుంచి పైకి ఎగసిన అయిదు తలల షాముల్లాగా ఉన్నాయి, 55 కెరటాలతో ఎగసిపడుతున్న మహార్దవాన్నీ అలాగే ఆకాశాన్నీ - దప్పిక గొన్నవొడిలా - తాగేస్తున్నట్ట భాసించాడు ఆ మహాకప్తి 56 వాయుమార్గంలో ప్రయాణిస్తున్న హనుమంతుడి విద్యుత్స్రభలవంటి కన్నులు పర్వతంమోది అగ్బుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి, ర్‌7 వదా డ్రా

పింగే పీంగాక్షముఖ్యన్య బృహతీ పరిమండలే | చక్షుషీ సంప్రకాశేతే చంద్రసూర్యావివోదితౌ ॥| 58 ముఖం నాసికయా తస్య తామయా తామమాబభా | సంధ్యయా సమభిస్పుష్టం యథా తత్పూర్యమండలమ్‌ ॥ 59 లాంగూలం చ సమావిద్దం ప్లవనూనన్య శోభతే | అంబరే వాయుపుత్రస్య శక్రధ్వజ ఇవోచ్చి9 త: ॥ 60 లాంగూలచక్రేణ మహాన్‌ శుక్షదంప్టో౦దనిలాత్మజః | వ్యరోచత నుహాప్రాజ్ఞః పరివేషీవ భాస్కరః ॥ 61 స్పిబ్దేశేనాభితామేణ రరాజ స నునోకసిః | మహతా దారితేనేన గిరి; గైరికధాతునా ॥ 62 తస్య వానరసింహస్య ప్లనమానస్య పాగరమ్‌ | కక్షాంతరగతో వాయుర్జీమూత ఇన గర్జతి ॥ 63 పింగళవర్జంలో పెనుమండలాకారంలో ఉన్న ఆ వానరముఖ్యుడి కన్నులు (ఏకకాలంలో) ఉదయించిన సూర్యచంద్రబింబాల్లాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. 58 తామ్రవర్ణంలో ఉన్న నాసికతో హనుమంతుడి ముఖం మరింత ఎర్రగా

• సంధ్యాసమయంలోని సూర్యమండలంలా భాసించింది. 59 ఎగురుతున్న ఆ హనుమంతుడి తోక-పైకి లేచింది. ఆకాశంలో ఇంద్రధ్వజంలా (హరివిల్లులా) మించింది. 60 తెల్లని దంష్టలు కలిగిన ఆ మహావీరుడి చుట్టూ చక్రాకారంలో లాంగూలం. ఆ మహాప్రాజ్ఞుడు-గుడి చుట్టిన సూర్యుడిలా వెలుగొందాడు. 61 ఆ మహాకపి, వాలమూలప్రదేశం ఎ(ర్రగా విరాజిల్లుతోంది. పెను గైరికధాతుశిల ఏదో పగిలినప్పటి పర్వతంలాగా ఉన్నాడు. 62 ఆ వానరముఖ్యుడు సముద్రంమిద అలా ఎగురుతుంటే అతడి రెక్కల సందులనుంచి దూసుకువెడుతున్న వాయువు మేఘంలా గర్జిస్తోంది. 63 కడా సుందరకాండ : మొదటి సర్గ (13 |

ఫే యథా విపతత్యుల్కా హ్యుత్తరాంతాద్వినిప్పుతా |

దృశ్యతే సామబంధా చ తథా స కపికుంజర: ॥ 64

పతత్పతంగసంకాశో వ్యాయతళ్ళుశుభే కపి: |

ప్రవృద్ధ ఇవ మాతంగ: కక్ష్యయా బధ్యమానయా ॥ 65

ఉపరిష్టాచ్చరీరేణ ఛాయయా చానగాఢయా ।

సాగరే మారుతావిష్టా నౌరివాసీత్తదా కపి: ॥ 66

యం యం దేశం సముద్రస్య జగామ స మహాకపిః |

స స తస్యోరువేగేన సోన్మాద ఇన లక్ష్యతే ॥ 67

సాగరస్యోర్మిజాలానా మురసా శైలనర్శ్మణామ్‌ |

అభిఘ్నంస్తు మహావేగః పువ్లువే స మహాకపిః ॥ 68

కపివాతళ్ళ బలవాన్‌ మేఘవాతశ్చ నిస్పృ్రతః ।

సాగరం భీనునిర్నోషం కంపయామాసతుర్చృశమ్‌ ॥ 69

పొడవైన తోకతో ఆ కపికుంజరుడు - ఆకాశాన ఉత్తరం నుంచి జారిపడుతున్న ఉల్కలాగా కనిపించాడు. 64

దీర్ధశరీరుడైన హనుమంతుడు ఆకాశంలో - ప్రయాణిస్తున్న సూర్యుడిలా శోభిస్తూ కటిబంధంతో పెంపొందిన మాతంగంలా భాసించాడు. 65

హనుమంతుడు ఆకాశంలో ఎగురుతుంటే అతడి నీడ సముద్రజలాలలో మునిగి సాగుతోంది. గాలివాటాన సాగిపోతున్న నౌకలాగా అనిపించాడు. 66

ఆ మహాకపి ఎటువైపు ఎగిరితే అటువైపున మహాసముద్రం - అతడి పెనువేగానికి ఉన్మత్తమైనట్టు కనిపిస్తోంది. (పిచ్చెక్కినట్టు ఎగసిపడుతోంది). 67

పర్వతాలలాగా పైకి లేస్తున్న కడలి కెరటూలను తన వక్ష్యస్థలంతో చిత్తుచేస్తూ ఆ మహాకపీ మహావేగంగా సాగిపోతున్నాడు. 68

హనుమంతుడి కదలికవల్ల జనించిన బలమైన వాయువూ మేఘాల వల్ల ప్రభవించిన వాయువూ - రెండూ కలిసి సముద్రాన్ని భీమనిర్జోషంగా కంపింపజేశాయి. 69

వికర్షన్నూర్మిజాలాని బృహంతి లవణాంభసి | వువ్లునే కపిశార్టూలో వికిరన్నిన రోదసీ ॥ 70 మేరుమందరసంకాశానుద్దతాన్‌ స మహార్లవే | అతిక్రామన్మహావేగస్తరంగాన్‌ గణయన్నిన ॥ గ్గ తస్య వేగసముద్దూతం జలం సజలదం తదా | అంబరస్టం విబభ్రాజ శారదాభ్రమివాతతమ్‌ ॥ 72 తిమిన(క్రరుషాః కూర్మా దృశ్యంతే వివృతాస్తదా | వస్త్రాకర్షణేనేవ శరీరాణి శరీరిణామ్‌ ॥ 73 ప్రవమానం సమిోక్ష్యాథ భుజంగాస్స్పాగరాలయా: | వ్యోమ్ని తం కపిశార్జూలం సుపర్హ ఇతి మేనిరే ॥ భక్త కింద ఉప్పుసముద్రంలో ఎగసిపడుతున్న పెనుకెరటాలను విదిలిస్తూ = భూమినీ ఆకాశాన్నీ వేరుపరుస్తున్నవాడిలాగా హనుమంతుడు ఎగురు తున్నాడు. 70 ఆ మహాసముద్రంలో మేరుమందర పర్వతాల్లాగా ఉవ్వెత్తున లేస్తున్నాయి తరంగాలు, వాటిని లెక్కిస్తున్నాడా అన్నట్టు మహావేగంగా దాటుకుంటూ హనుమంతుడు సాగిపోతున్నాడు. 7 హనుమంతుడి గమనవేగానికి సముద్రజలం ఆకాశంలోకి ఎగసిపడింది. మేఘమండలం దాకా ఎగసిపడింది. తానే ఒక విశాలమైన శరత్కాల మేఘంలాగా రాజిల్లింది. ౯72 సముద్రంలో నీరు చెల్లాచెదురు కావడంతో తిమింగిలాలూ మొసళ్లూ చేపలూ తాబేళ్ళూ బట్టబియలయ్యాయి. వలువలు ఊడబెరికితే శరీరధారుల శరీరాలు బయటపడ్డట్టు. 78 సాగరగర్భంలోని సర్పాలు ఆకాశంలో ఎగురుతున్న ఆ కపివరుణ్ని చూసి గరుత్మంతుడు అనుకున్నాయి. 74 సుందరకాండ : మొదటి సర్గ (151

దశయోజన విస్తీర్లా ప్రింశద్యోజనమాయతా ) ఛాయా వానరసింహస్య జటే చారుతరాభనత్‌ ॥ 75 శ్వేతాభ్రఘనరాజీవన వాయుపుత్రానుగామినీ । తస్య సొ శుశుభే ఛాయా వితతా లవణాంభసి ॥ 6 శుళుభే స మహాతేజా మహాకాయో మహాకపిః | వాయుసూర్లే నిరాలంబే పక్షవానివ పర్వతః ॥ 77 యేనాపొ యాతి బలవాన్‌ వేగేన కపికుంజరః తేన మాళ్లేణ సహసా ద్రోజీకృత ఇవార్లనః 1 78 అపాతే పక్షిసంఘానాం పక్షిరాజు ఇవ వ్రజన్‌ హనుమాన్‌ మేఘజాలాని ప్రకర్షన్మారుతో యథా ॥ 79 పాండురారుణవర్లాని నీలమాంజిష్టకాని చ! కపినాకృష్యమాణాని మహాభ్రాణి చకాశిరీ ॥ 80 న యడ క న స న ప ౫ వానరసింహుడి నీడ పదియోజనాల వెడల్పూ ముష్ఫృయి యోజనాల పొడవూ కలిగి ఆ నీటిమిోద అందాలొలికింది. 75 పైని ఎగురుతున్న వాయుపుశ్రుణ్ని అనుసరించి కింద ఉప్పనీలిమిద విశాలంగా సాగుతున్న అతడి నీడ నిర్మల సొంద్రమేఘపంక్తిలాగా ఉంది. 76 మహాతేజస్వీ మహాకాయుడూ అయిన ఆ మహాకపి నిరాధారమైన చాయుమార్గంలో ప్రయాణిస్తూ రెక్కల పర్వతంలాగా శోభించాడు. 77 దిలశాలి ఆ కపికుంజరుడు అత్యంతవేగంతో ఎటువైపు ప్రయాణిస్తే ఆ మార్గంలో సముద్రం ఒక్కపెట్టున (రెండు పాయలుగా చీలిపోయి) కటాహంలా మారిపోతోంది. 78 పక్షులు ఎగిరే మార్గంలో ఫక్షిరాజులా ఎగురుతూ వాయువులాగా మబ్బుల గుంపులను చిందరవందర చేస్తున్నాడు. 79 తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు, కలగలుపు (పసుపు) రంగుల్లో ఉన్న మేఘాలు కపివీరుడు కదిలిస్తూంటే మరింతగా (ప్రకాశించాయి. 80 నాలా

(ప్రవిశన్నభజాలాని నిష్పతంశ్చ పునఃపునః |

(ప్రచ్చన్నశ్చ (ప్రకాశశ్చ చంద్రమా ఇవ లక్ష్యతే ॥ 81

స్రవమానం తు తం దృష్టా ప్రవంగం త్వరితం తదా ।

వవర్నుః పుష్పవర్షాణి దేవగంధర్వదానవాః ॥ 82

తతాప న హి తం సూర్యః ప్లవంతం వావరోత్తమమ్‌ ।

సిషేవే చ తదా వాయూ రామకార్యార్ధసిద్దయే ॥ 83

బుషయస్తుష్టువుత్చైనం ప్లనమానం విహాయసా ।

జగుళ్చ దేవగంధర్వాః ప్రశంసంతో మహౌజసమ్‌ ॥ 84

నాగాశ్చ తుష్టువుర్యక్షా రక్షాంసి విబుధాః ఖగాః

(ధ్రేక్ష్య సర్వే కపివరం సహసా విగతక్షమమ్‌ ॥ 85

తస్మిన్‌ ప్లవగశార్తూలే ప్లైవమానే హమూమతి |

ఇక్షాకుకులమానార్జీ చింతయామాస సాగరః ॥ 86

హనుమంతుడు మేఘపంక్తిలోకి ప్రవేశిస్తూ బయటికివస్తూ మాటిమాటికీ దాగుడుమూతలాడుతున్న చందమామలాగా కనువిందు చేశాడు. 81

అతి త్వరితంగా ఎగిరివెడుతున్న హనుమంతుణ్ని చూసి దేవ గంధర్వ దానవులు అతడిమిద పుష్పవృష్టి కురిపించారు. 82

రామకార్యార్ధ సిద్ధికోసం వెడుతున్నాడుగదా అని ఎగురుతున్న ఆ హనుమంతుడిమిద సూర్యుడు వేడిమి కురిపించలేదు. పైగా - వాయువు కూడా తానై సేవలు అందించింది 88

ఆకాశంలో ఎగురుతున్న హనుమంతుణ్ని బుషులు స్తుతించారు. ఆ మహౌజసుణ్ని దేవగంధర్వులు ప్రశంసాపూర్వకంగా కీర్తించారు. 84

అనాయాసంగా గగనమార్దాన పయనిస్తున్న ఆంజనేయుణ్ని హఠాత్తుగా చూసి నాగ యక్ష రక్షో విబుధ ఖగజాతులవారంతా ఒక్క ఉదుటున స్తుతించారు. 85

ఆ ప్లవగశార్జూలుడు హనుమంతుడు అలా ఎగురుతూంటే - ఇక్ష్వాకు వంశానికి మేలు చెయ్యాలి అనే తలంపు కలవాదై సముద్రుడు ఇలా భావించాడు - 86

సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

సాహాయ్యం వానరేంద్రస్య యది నాహం హనూనుతః | కరిష్యామి భవిష్యామి సర్వవాచ్యో వివక్షతామ్‌ ॥ 87 అహమిక్ష్వాకునాథేన సగరేణ వివర్దితః | | ఇక్ష్వాకు సచివశ్చాయం నావసీదితుమర్హ, త్‌! 88 తథా మయా విధాతవ్యం విశ్రమేత యధా కపిః | శేషం చ మయి విశ్రాంతస్పుభేవాతిపతిష్యతి ॥ 8 ఇతి కృత్వా మతిం సాధ్వీం సముద్రశ్చృన్నమంభసి ॥ హిరణ్యనాభం మైనాక మువాచ గిరిసత్తమమ్‌ ॥ 9 త్వమిహాసురసంఘానాం పాతాళతలవాసినామ్‌ | దేవరాజ్డా గిరిశ్రేస్ట ! పరిఘస్పన్నివేశితః ॥ 9 త్వమేషాం జాతవీర్యాణాం పునరేనోత్పతిష్యతామ్‌ | పొతాళస్యాప్రమేయస్య ద్వారమావృత్య తిస్టసి ॥ 92 లలి లల ర్‌ వానరేంద్రుడైన ఈ హనుమంతుడికి నేను సహాయం చెయ్యకపోతే - మాటలు వచ్చినవారందరిచేతా మాటపడవలసినవాణ్ని (నింద్యుణ్ని) అవుతాను. 87 ఇక్ష్వాకువంశంలో జన్మించిన సగర చక్రవర్తి నన్ను ఇలా వృద్ధిపొందించాడు. ఈ హనుమంతుడు ఆ ఇక్ష్వాకు వంశంలో జన్మించిన రాముడికి సచివుడై వెడుకున్నాడు. ఇతడు అలిసి విఫలుడు కావడానికి వీలులేదు 8రి అందుచేత - ఇతడు కాసేపు విశ్రమించడానికి నేను ఏదైనా చెయ్యాలి. నా మాద విశ్రాంతి తీసుకుని తక్కిన భాగాన్ని సుఖంగా లంఘిస్తాడు. 89 ఇలా ఒక పవిత్రమైన ఆలోచన చేసిన సముద్రుడు తన నీటిలో దాగి ఉన్న బంగారుకొండ మైనాకుడితో ఇలా అన్నాడు- 980 పర్వతోత్తమా ! మైనాకా ! పాతాళంలో నివసించే అసురసమూవోలు పైకి రాకుండా ఒక అడ్దుగడియగా నిన్ను దేవేంద్రుడు నియమించాడు. 91 లం కూడగట్టుకొని మళ్ళీ పైకి రాబోయే అసురసంఘాలను వారిసూ నువ్వు అప్రమేయమైన ఆ పాతాళద్వారాన్ని ఆ వరించి అద్దుగా కూర్చున్నావు. జ్‌

తిర్యగూర్ష్యమథక్నైవ శక్తీస్తే శైల వర్ధితుమ్‌ | తస్మాత్సంచోదయామి త్వాముత్తిస్ట గిరిసత్తము ॥ ్ర్ర స ఏష కపిశారూల స్వాముపర్యేతి వీర్యవాన్‌ 1 హనుమాన్‌ రామకార్యార్థం భీమకర్మా ఇఖమావ్లుతః ॥ తెల్ల అస్య సాహ్యం మయా కార్యమిక్ష్యాకుకులవర్తిన: ॥ మమ హీక్ష్వాకవః పూజ్యాః పరం పూజ్యతమాస్తవ ॥ ళ్‌ కురు సొచివ్యమస్మాకం న వః కార్యమతిక్రమేత్‌ | కర్తవ్యమకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్‌ ॥ 96 సలిలాదూర్ష్యముత్తిష్ణ తిష్టత్వేష కపిస్వయి | అస్మాకమతిథిక్చైన పూజ్యశ్ళ ప్లవతాం వరః ॥ 97 గిరిసత్తమా ! పక్కలకూ పైకీ కిందకీ వృద్ధిపాందే శక్తి నీకు ఉంది. అంచేత నిన్ను (పేరేపిస్తున్నాను. లే. 98 రామకార్యార్థం హనుమంతుడు కష్టసాధ్యమైన పనిని చేపట్టి ఆకాశానికి ఎగిరాడు. ఇడిగో - ఆ మహాబలశాలి కపిముఖ్యుడు నీ మీదుగా ఎగురుతున్నాడు. 94 ఇక్ష్వాకువంశానికి సేవచేస్తున్న ఈ హనుమంతుడికి సహకరించడం నా కర్తవ్యం. ఇక్ష్వాకులు నాకు పూజ్యులు. నీకు మరింత పూజ్యతములు, 95 అందుచేత మాకు సాచివ్యం చెయ్యి. ప్రయోజనం మించిపోకముందే చెయ్యి. మనకు కర్తవ్యమైన పనిని మనం నిర్వహించకపోతే అది సజ్జనులకు కోపం రప్పిస్తుంది. 96 మైనాకా ! నీటి నుంచి పైకి లే. హనుమంతుడు నీమాద విశ్రాంతి తీసుకొనుగాక ! ఈ కపివరుడు మనకు అతిథి. పూజ్యుడు. 87

చామాకరమహానాభ 1! దేవగంధర్వసేవిత !

హనమమాంస్వయి విశ్రాంతస్తతళ్ళేషం గమిష్యతి ॥ 98

కాకుత్‌స్టస్యానృశంస్యం చ మైధిల్యాళ్చ వివాసనమ్‌ |

శ్రమం చ ప్లవగేంద్రస్య సమోక్ష్యోత్తాతునుర్హసి ॥ 99

హిరణ్యనాభో మైనాకో నిశమ్య లవణాంభస: |

ఉత్పపాత జలాత్తూర్లం మహాద్రుమలతాయుత: ॥ 100

స సాగరజలం భిత్వా బభూవాభ్యుత్దితస్తదా |

యథా జలధరం భిత్వా దీప్తరశి శక్రివాకరః ॥ 101

స మహాత్మా ముహూర్తేన పర్వతస్పలిలావృత: |

దర్శయామాస శృంగాణి సాగరేణ నియోజితః ॥ 102

శాతకుంభమయె: శృంగ్రెస్పకిన్నరమహోరగైః |

ఆదిత్యోదయసంకాశై రాలిఖద్భి రివాంబరమ్‌ ॥ 103

దేవగంధర్వుల చేత సేవింపబడే బంగారుకొండా ! హనుమంతుడు నీ మిద విశ్రమించి అటుపైని మిగిలిన ప్రయాణాన్ని సాగిస్తాడు 98

రాముడి దయనీయ స్థితి, సీతాదేవి ప్రవాసం, హనుమంతుడి శ్రమ - వీటిని ఒకసారి ఆలోచించు. నీటి నుంచి పైకి లేవాలని నీకే అనిపిస్తుంది. 9

స్వర్ణమయుదైన మైనాకుడు ఉప్పుసముద్రుడి మాట విని వెంటనే - మహాద్రుమలతాయుతుడై నీటినుంచి పైకి ఎగశాడు. 100

మిలమిలలాడుతున్న కిరణాలతో సూర్యుడు మేఘాన్ని చీల్చుకుని ఆవిర్భవించి నట్టు ఆ మైనాకుడు సముద్రజలాన్ని చీల్చుకుని పైకి లేచాడు. 101

అప్పటిదాకా నీటితో కప్పువడిన ఆ మహాత్ముడు మైనాకుడు సాగరుడి పనుపున తన శిఖరాలను పైకి తోపింపజేశాడు. 102

అవి బంగారు శిఖరాలు, వాటిమిద కిన్నరులూ ఉరగులూ ఉన్నారు. ఆ శిఖరాలు పైకి లేస్తూంటే సూర్యోదయాల్లా ఉన్నాయి. ఆకాశాన్ని రాస్తున్నట్టున్నాయి. 108

సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

తప్తజాంబూనదై:ః శృంగ్రై పర్వతస్య సముత్చితైః |

ఆకాశం శస్త్రసంకాశమభవత్‌ కాంచనప్రభమ్‌ ॥ 104

జాతరూపమయైై: శృంగైః భ్రాజమానైః స్వయంప్రభైః |

ఆదిత్యశతసంకాశస్పో౬భవ ద్షిరిసత్తమ:ః ॥ 105

తముత్సితమసంగేన హనుమాన(గ్రతః స్టెతమ్‌ |

మధ్యే లవణతోయస్య విఘ్నోఒయమితి నిశ్చితః॥ 106

స తముచ్చిత మత్యర్హం నుహావేగో మహాకపిః |

ఉరసా పాతయామాస జీమూతమివ మారుతః ॥ 107

స తదా పొతితస్తేన కపినా పర్వతోత్తమః |

బుద్దా తస్య కపేర్వేగం జహర్ష చ ననంద చ ॥ 108

తమాకాళగతం వీరమాకాశే సముపస్టితః |

ప్రీతో హృష్టమనా వాక్యమబ్రవీత్‌ పర్వతః కపీమ్‌ ॥

(మానుషం ధారయన్‌ రూపమాత్మనళ్ళిఖరే స్థితం) 109

మేలిమిబంగారు శృంగాలతో ఆ పర్వతం అలా పైకి లేచేసరికి (ఇనుము లాగా ఉన్న) నీలాకాశం కాస్తా బంగారు కాంతులు అలముకుంది. 104

స్వయంప్రభలు విరజిమ్ముతున్న బంగారుశిఖరాలతో ఆ పర్వతోత్తమం వందలాది సూర్యుబింబాల్లాగా భాసించింది. 105

సముద్ర మధ్యభాగంలో ఒంటరిగా లేచి ఎట్టయెదుట నిలిచిన ఆ పర్వతాన్ని హనుమంతుడు ఏదో అడ్డంకిగా భావించాడు. 106

సమున్నతంగా నిలబడ్డ ఆ పర్వతాన్ని మహావేగుడు మహాకపి - ఒక మేఘాన్ని వాయువులాగా - వక్షస్థలంతో ఢీకొట్టాడు. 107

హనుమంతుడు అలా ఢీకొనేసరికి మైనాకుడు అతడి వేగాన్ని గుర్తించి హర్షించాడు, ఆనందించాడు. 108

సంతుష్టాంతరంగుదైన మైనాకుడు సంప్రీతుడై తానూ ఆకాశంలో నిలబడి, ఆకాశంలో ఉన్న కపివీరుడితో ఇలా సంభాషించాడు. (మానవరూపం ధరించి తన శిఖరంమిద నిలబడి మాట్లాదాడు. ) 109

సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

దుష్కరం కృతవాన్‌ కర్మ త్వమిదం వానరోత్తను | నిపత్య మము శృంగేషు విశ్రమస్వ యథాసుఖమ్‌ ॥ 110 రాఘవస్య కులే జాతై రుదధిః పరివర్ధిత: | న త్వాం రామహితే యుక్తం ప్రత్యర్భయతి. సొగరః ॥ 111 కృతే చ ప్రతికర్తవ్యమేష ధర్మప్పనాతవః ॥ సోఒయం త్వత్ప్రతికారార్జీ త్వత్తస్పమ్మానమర్హతి ॥ 112 త్వన్నిమిత్తమనేనాహం బహుమూనాత్ప్ర చోదితః | తిష్ట త్వం కపిశార్టూల మయి విశ్రమ్య గమ్యతామ్‌ 1 313 యోజనానాం శతం చాపి కపి రేష సమాఫ్లుత: | తవ సానుషు విశ్రాంతళ్ళేషం ప్రక్రమతామితి ॥ 114 వానరోత్తమా ! అత్యంత దుష్కరమైన పనిని నువ్వు చేపట్టావు నా శిఖరాలమోద దిగి సుఖంగా కొంతతడవు విశ్రమించు. 110 ఇక్ష్యాకువంశస్థులు ఈ సముద్రుణ్నిచృద్ధిపొందించారు. అందుకని - రాముడికి హీతం చెయ్యాలని పూనుకున్న నిన్ను సాగరుడు అర్చిస్తున్నాడు. 111 ఉపకారం చేసినవారికి ప్రత్యుపకారం చెయ్యాలి అనేది సనాతనధర్మం అందుచేత, నీకు ఆతిధ్యమిచ్చి అలా ఉపకారికి ప్రత్యుపకారం చేద్దామను కుంటున్న ఈ సాగరుడు నీకు సర్వాత్మనా అంగీకారంతో సత్కరించ దగినవాడు. 112 కపీశ్వరా ! నీపట్ల గౌరవంతో ఈ సాగరుడు నన్ను ఇలా (ప్రేరేపించాడు. ఒక్క నిముషం ఆగు. నా మిద విశ్రాంతి తీసుకుని వెళ్ళు. 118 నూరుయోజనాల దూరాన్ని లంఘించదానికి ఈ హనుమంతుడు పూనుకున్నాడు. నీ సానువుల్లో ఒకింత విశ్రమించి శేషభాగాన్ని లంఘిస్తాడు

• అని సముద్రుడు భావించి నన్ను ఇలా (పేరేపించాడు. కే షేత సుందరకాండ : మొదటి నర్గ (22

తదిదం గంధవత్సా వ్‌దు కందమూలఫలం బహు । తదాస్వాద్య హరిశ్రేస్ట ! విశ్రాంతోఒనుగమిష్యసి ॥ క15్‌ అస్మాకమపి సంబంధః కపిముఖ్య 1 త్వయాస్తి వై (వఖ్యాత స్ర్రిషులోకేషు మహాగుణపరిగ్రహః ॥ 116 వేగవంత: స్లవంతో యే ప్లవగా మారుతాత్మజ తేషాం ముఖ్యతనుం మన్యే త్వామహం కసికుంజర ॥ 117 అతిథి: కిల పూజార్హః ('ప్రాకృతో౭పి విజానతా। ధర్మం జిజ్ఞాసమానేన కిం పునస్త్వాదృశో మహాన్‌ 118 త్వం హి దేవవరిషస్టస్య మారుతస్య మహాత్మనః | పుత్రస్తస్యెవ వేగేన సదృశ; కపికుంజర ॥ 119 పూజితే త్వయి ధర్మజ్ఞ ! పూజాం ్రొష్నోతి మారుతః | తస్మాత్‌ త్వం పూజనీయో మే శృణు చాస్యత్ర కారణమ్‌ ॥ 120 అందుచేత, ఓ హరిశ్రేష్టా ! సుగంధ రుచిబంధురాలై పుష్కలంగా ఉన్న ఈ కందమూలఫలాలను ఆస్వాదించి విశ్రమించి వెడుదువుగాని. 115 కపిముఖ్యా! నీతో మాకుకూడా ఒక సంబంధం ఉంది సుమా ! అది మహాగుణ సంపన్నంగా ముల్లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధం. అదే ఆతిథ్యసంబంధం. 116 కపికుంజరా ! వాయునందనా ! అత్యంత వేగంగా ఎగిరే వానరులలో నిన్ను ముఖ్యతముడిగా భావిస్తున్నాను. కక్ష ధర్మం తెలిసిన పండితుడికి అతిథి కేవలం అపండితుడైనా పూజనీయుడే గదా ! అటువంటిది నీలాంటి మహాత్ముడి విషయంలో చెప్పాలా ! 118 కపికుంజరా ! దేవతాథ్రేష్టుడూ మహాత్ముడూ అయిన వాయుదేవుడికి పుత్రుడవు నువ్వు, నీది అతడితో సమానమైన వేగం. 119 ధర్మజ్ఞా! నిన్ను పూజిస్తే వాయుదేవుణ్ని పూజించినట్టే, అందుకని నువ్వు నాకు పూజనీయుడవు. దీనికీ కారణం ఉంది, చెబుతాను విను- 120 సుందరకాండ : మొదటి నర్గ (23||

పూర్వం కృతయుగే తాత ! పర్వతాః పక్షిణో ఒభవన్‌ |

తే హీ జగ్ముర్షిశస్సర్వా గరుడానిలవేగినః ॥ 112]

తతస్తేషు ప్రయాతేషు దేవసంఘాస్సహర్షిభి: 1

భూతాని చ భయం జగ్ముస్తేషాం పతనశంకయా ॥ 122

తతః (క్రుద్దస్పహహ్రాక్ష: పర్వతానాం శతక్రతుః: |

పక్షాంశ్చిచ్చేడ వజ్రేణ తత్ర తత్ర సహస్రశః ॥ 123

స మాముపగత: క్రుద్దో వజ్రముధ్యమ్య దేవవాట్‌ |

తతోఒహం సహసా క్షిప్తు శ్వసనేన మహాత్మనా ॥ 124

అస్మిన్‌ లవణతోయే చ ప్రక్షిప్తు ప్లవగోత్తమ ।

గుప్తపక్షసమ(గ్రశ్చ తవ పిత్రాభిరక్షితః ॥ 125

నాయనా ! పూర్వం కృతయుగంలో పర్వతాలకు రెక్కలు ఉండేవి. వాటితో అవి గరుడ - వాయువేగాలతో దశదిశలకూ విహరిస్తూ ఉండేవి. 121

అలా అవి ప్రయాణమయ్యే సరికి దేవతలూ బుషులూ భయపడి పోయేవారు. అవి ఎక్కడ వచ్చి పడతాయో అని ప్రాణికోటి గదగడ లాడిపోయేది. 122

పర్వతాల ఆగడాలకు కోపించిన సహస్రాక్షుడు దేవేంద్రుడు తన వజ్రాయుధంతో - ఎక్కడికక్కడ వేలకువేలుగా పర్వతాల రెక్కలను ఖండించాడు. 123

అదే పనిలో దేవేంద్రుడు అతిక్రుద్ధుడై వజ్రాయుధమెత్తి నా దగ్గరికీ వచ్చాడు. అంతలోకీ - మహానుభావుడు వాయుదేవుడు హఠాత్తుగా నన్ను అక్కడినుంచి ఎగురగొట్టాడు. 124

ఈ సముద్రంలోకి తెచ్చి పదేశాడు. నా రెక్కలు నాకు దక్కాయి. వానరోత్తమా ! అలా మో తండ్రి నన్ను రక్షించాడు. 125

సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

తతోఒహం మానయామి త్వాం నూన్యో హి మమ మారుతః |

త్వయా మే హ్యేష సంబంధః కపేముఖ్య మహాగుణః 1 126

అస్మిన్నేవం గతే కార్యే సాగరస్య ముమైన చ |

ప్రీతిం ప్రీతమనా;ః కర్తుం త్వమర్హసి మహాకసే ॥ 127

శ్రమం మోక్షయ పూజాం చ గృహాణ కపిసత్తమ |

ప్రీతిం చ బహుమన్యస్వ ప్రీతోఒస్మి తవ దర్శనాత్‌ ॥ 128

ఏవముక్తః కపి శ్రేస్టస్తం నగోత్తమమటబవీత్‌ |

ప్రీతో౭స్మి కృతమాతిథ్యం మన్యురేషో౭పవీయతామ్‌ ॥ 129

త్వరతే కార్యకాలో మే అహశ్చాప్యతివర్తతే

ప్రతిజ్ఞా చ మయా దత్తా న స్టాతవ్యమిహాంతరే ॥ 130

అందుకని నిన్ను నేను గౌరవిస్తున్నాను. వాయుదేవుడు నాకు సమ్మాన్యుడు గదా ! కపిముఖ్యా ! నీతో నాకున్న సంబంధం ఇంతటి మహాగుణసంపన్నం (ఉత్తమమైనది). 126

ఈ విషయంలో మన అనుబంధం ఇటువంటిది కనక, మహాకపీ ! నువ్వు సంప్రీతమనస్కుడవై మాకుకూడా ప్రీతి కలిగించు. 127

కపిసత్తమ ! సేదదేరు. పూజను స్వీకరించు. మేము చూపిస్తున్న (ప్రేమను గౌరవించు. నేనైతే నీ దర్శనంతోనే ప్రీతి చెందాను. 128

ఇలా అన్న ఆ నగోత్తముడితో వానరోత్తముడు - మైనాకా ! నేనూ సంప్రీతుణ్ని అయ్యాను. చాలు, నువ్వు ఆతిధ్యం ఇచ్చినట్టే. కోపం విడిచిపెట్టు 129

అదీగాక, కార్యసాధన సమయం నన్ను త్వరపెద:తోంది. పొద్దు గడిచిపోతోంది. (రామబాణం లాగా వెడతానని) ప్రతిజ్ఞ చేసిమరీ బయలు దేరాను. అందుచేత, ఇలా మధ్యలో నేను ఆగకూడదు. 130

సుందరకాండ : మొదటి నర్గ (25

ఇత్యుక్త్వా పొణీనా శైలమాలభ్య హరిపుంగనః | జగామూకాశమావిళ్య వీర్యచాన్‌ ప్రహసన్నివ ॥ క్ర స పర్వతనసముద్రాభ్యాం బహుమానాదవేక్షీత: । పూజితశ్పోపపన్నాభిరాశీర్భిరనిలాత్మజః ॥ క32 అథోర్హ్యం దూరముత్పత్య హిత్వా శ్రైలమహార్లవౌ | పితు: పంథానమాస్థాయ జగామ విమలేఒంబరే ॥ 133 భూయశ్ళోర్చ్రగతిం ప్రాప్య గిరిం తమనలోకయన్‌ | వాయుసూనుర్నిరాలంబే జగామ వినులేఒంబరే ॥ 113% తద్ద్వితీయం హనుమతో దృష్ట్వా కర్మ సుదుష్కరమ్‌ । ప్రశళంసుస్సురాప్పర్వే సిద్దాశ్చు పరమర్షయః ॥ 135 ఇలా బదులు పలికి అ పర్వతాన్ని ఒకసారి చేతితో నిమిరి ఆ మహావీరుడు నవ్వుతూ ఆకాశంలో సాగిపోయాడు. 131 ఆ వాయునందనుడి వైపు మైనాకుడూ, సముద్రుడూ సబహుమానంగా చూశారు. రామకార్య సిద్ధికి అవసరమైన ఆశీస్సులు అందించి అర్చించారు. 132 . అటుపైని హనుమంతుడు - ఆ శ్రైలాన్నీ ఆ సముద్రాన్నీ వీడ్కొల్చి ఇంకా ఎత్తుకి దూరంగా ఎగిరి నిర్మలాకాశంలో తన తండ్రి మార్గం అందిపుచ్చుకుని ప్రయాణం సాగించాడు. 133 మైనాక పర్వతంవైపు చూస్తూ ఇంకా ఇంకా ఊర్ధ్వభాగానికి ఎగురుతూ నిరాధారమైన ఆ నిర్మలాంబరంలో వాయుసూనుడు ప్రయాణించాడు. 134 హనుమంతుడు కష్టసాధ్యమైన ఈ రెండవ పనినికూదా చెయ్యడం (మొదటిది - సము([ద్రలంఘనకు పూనుకోవడం) తిలకించిన బుషులూ సిద్ధులూ దేవతలూ ఎంతగానో ప్రశంసించారు. 135

దేవతాశ్ళాభవన్‌ వృష్టాస్తత్రస్టాస్తవ్య కర్మణా । కాంచనస్య సునాభస్య సహహ్రాక్షళ్చ వాసవః ॥ 136 ఉవాచ వచనం ధీమాన్‌ పరితోషాత్సగద్గదమ్‌ | సునాభం పర్వతశ్రేష్టం స్వయమేవ శచీపతి; ॥ 137 హిరణ్యనాభ ! శైబేంద్ర ! పరితుష్టే౭స్మి తే భృశమ్‌ | అభయం తే ప్రయచ్చామి తిష్ట పొమ్యు ! యథామఖమ్‌ 1138 సాహ్యం కృతం చే సుమహద్విక్రాంతన్య హనూమతః | క్రనుతో యోజనశతం నిర్భయప్య భయే సతి ॥ 139 రానుప్యైష హి దూత్యేవ యాతి దాశరఖేర్హరిః | పత్కిియాం కుర్వతా తన్య తోషితోఒస్మి దృఢం త్వయా ॥ 160 స్వర్ణ్వమయుడైన మైనాకుడు చేసిన మంచి పనికి అక్కడ ఉన్న దేవతలందరూ మురిసిపోయారు. సహస్రాక్షుడు దేవేంద్రుడు కూడా సంబరపడ్డాడు. 136 సంతోషంతో ఉక్కిరిబిక్కిరై గొంతు వణుకుతుంటే, ఆ పర్వతోత్తముడు మైనాకుడితో ధీమంతుదైన శచీపతి స్వయంగా ఇలా అన్నాడు - 137 సౌమ్యా ! శైలేంద్రా ! 'హిరణ్యనాభా ! నీ పట్ల నేను ఎంతగానో సంతుష్పుణ్ని అయ్యాను. ఇదిగో నీకు అభయమిస్తున్నాను. స్వేచ్చగా సుఖంగా జీవించు. 188 నూరు యోజనాల సముద్రాన్ని లంఘించదానికి అత్యంతమూ విక్రమించి, భయపడవలసినదే అయినా నిర్భయంగా సాగుతున్న హను మంతశుడికి నువ్వు సహాయపడ్డావు. 189 దశరథ కుమారుడైన రాముడి దూతగా ఈ కపీశ్వరుడు వెడుతున్నాదు. ఇతడిని నువ్వు సత్మరించావు. దీనికి నేను మిక్కిలి సంతోషించాను. 140 సుందరకాండ : మొదటి నర్గ [22]

తతః ప్రహర్వమగమద్విపులం పర్వతోత్తను: 1 దేవానాం పతిం దృష్ట్వా పరితుష్టం శతక్రతుమ్‌ ॥ 141 స వై దత్తవరః శ్రైలో బభూవావస్టితస్తదా 1 హనునూంశ్చ ముహూర్తేన న్యతిచక్రామ సాగరమ్‌ ॥ 142 తతో దేవాస్స్పగలధర్వాస్పిద్దాళ్చ పరమర్షయ: | ఆబ్రువవ్‌ సూర్యసంకాశాం సురసాం నాగమాతరమ్‌ ॥ 143 అయం వాతాత్మజః శ్రీమాన్‌ ప్లవతే పాగరోపరి । హనుమాన్‌ నామ తస్య త్వం ముహూర్తం విఘ్నమాచర 1144 రాక్షసం రూపమాస్టాయ సుఘోరం పర్వతోపమమ్‌ | దంహ్లైకరాళం పీంగాక్షం వక్షం కృత్వా వభప్సమమ్‌ ॥ 145

• ఆనందించి ఇలా పలుకుతున్న దేవేంద్రుణ్ని చూసి ఆ పర్వతోత్తముడు ఎంతగానో మురిసిపోయాడు. 141 మొత్తం మాద - దేవేంద్రుడు ఇచ్చిన వరంతో మైనాకుడు స్వస్టచిత్తుడు అయ్యాడు. ముహూర్తకాలంలో హనుమంతుడు మైనాకుడున్న ఆ సముద్ర భాగాన్ని దాటి వెళ్ళిపోయాడు. 142 అంతట - దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్దులూ పరమర్నులూ అందరూ కలిసి సూర్యతేజస్వినియైన నాగమాత సురసతో ఇలా అన్నారు - 148 నాగమాతా 1! ఇడిగో శ్రీమంతుడు - వాయునందనుడు. పేరు హనుమంతుడు. సముద్రం మిద ఎగురుతున్నాడు. ఇతడికి నువ్వు ఒక్క ముహూర్తంసేపు విఘ్నం కలిగించు. న. పర్వతాకారంగా ఘోరమైన రాక్షసరూపం ధరించు. ఎర్రని కన్నులతో దంష్థలతో భీకరమైన వక్తొన్ని ఆకాశమంత విశాలంగా తెరిచి ఒక్క ముహూర్తంసేపు విఘ్నం కలిగించు. 14ర్‌ కహ నుందరకాండ : మొదటి సర్గ

బలమిచ్భామహే జ్ఞాతుం భూయశ్చాస్య పరా[క్రమమ్‌ । త్వాం విజేష్యత్యుపాయేన విషాదం వా గమిష్యతి ॥ 146 ఏవముక్తా తు సా దేవీ దైవతైరభిసత్కతా । సముద్రమధ్యే సురసా బిభ్రతీ రాక్షసం వపు: ॥ 1147 వికృతం చ విరూపం చ సర్వస్య చ భయావహమ్‌ ; ప్లవమానం హనూమంతమావృత్యేదమువాచ హ ॥ 148 మమ భక్షః ప్రదిష్టస్వమాశ్వరైర్యానరర్షభ | అహం త్వాం భక్షయిష్యామి ప్రవిశేదం మనూననమ్‌ ॥ 149 ఏవముక్తస్పురసయా ్రాంజలిర్వానరర్హభః | ప్రహృష్టవదన: శ్రీమానిదం నచన మబ్రవీత్‌ ॥ 150 రామో దాళరథిర్నామ ్రవిష్టో దండకావనమ్‌ ॥ లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా వైదేవ్యో చాపి భార్యయా ॥ 151 తక మన నకు వన ఇతడి బలాన్నీ ఇతడి పరాక్రమాన్నీ తెలునుకోవాలి అనుకుంటున్నాం. ఉపాయంతో నిన్ను జయిస్తాడా, లేకపోతే విషాదం పొందుతాడా - చూడాలి. 146 దేవతలు సత్కరించి ఇలా (ప్రేరేపించేసరికి ఆ సురస - వికృతమూ విరూపమూ సర్వభయావహమూ అయిన రాక్షసరూపం ధరించి సముద్ర మధ్యంలో హనుమంతుణ్ని అడ్డగించి ఇలా అంది - కేత్త7-148 వానర బుషభా ! దేవతలు నాకు ఆహారంగా నిన్ను పంపించారు. నేను నిన్ను భక్షిస్తాను. రా, ఇదిగో నా నోటిలో ప్రవేశించు. 149 సురస ఇలా పలికేసరికి ఆ వానర బుషభుడు నమస్కరించి ఆనందంతో విప్పారిన ముఖం కలవాడై ఇలా అన్నాడు - 150 దశరథుడి కుమారుడు. పేరు రాముడు. తమ్ముడు లక్ష్మణుడితో, భార్య వైదేహితో కలిసి దండకారణ్యానికి వచ్చాడు. 151 సుందరకాండ : మొదటి నర్ల

అవ్యకార్యవిషక్తన్య బద్దవైరస్య రాక్షసైః

తస్య సీతా హృతా భార్యా రావణేన యశప్వివీ ॥ కే52

తస్యాస్సకాశం దూతోఒహం గమి్యే రామళాసనాత్‌ !

కర్తుమర్హసి రామస్య సాహ్యం విషయవాసిని ॥ 153

అథవా మైథిలీం దృష్ట్వా రామం చాక్షిష్టకారిణమ్‌ |

ఆగమిష్యామి తే వ్యక్తం సత్యం ప్రతిశ్చణోమి తే॥ _ 154

ఏవముక్తా హనుమతా సురసా కొమురూసిణీ |

అబ్రవీన్నాతివర్తీన్మాం కళ్చిదేష నరో మము ॥ 155

• (తం ప్రయాంతం సముద్వీక్ష్య సురసా వాక్యమబ్రవీత్‌ |

బలం జిజ్ఞానమానా వై నాగమాతా హమామతః ॥ 156

రాక్షసులతో వైరం పెట్టుకున్నాడు. మరొక పనిలో రాముడు నిమగ్గుడై ఉన్న సమయం చూసి రావణుడు వచ్చి యశస్వినిర్రైన అతడి భార్య సీతను అపహరించుకుపోయాడు. 152

ఆ సీతాదేవి సన్నిధికి రాముడి ఆజ్ఞమేరకు నేను దూతగా వెడుతున్నాను. రాముడి రాజ్యంలో నివసిస్తున్నదానవు నువ్వు, (రాముడు త్రిలోకాధిపతి కనుక). అతడికి సహకరించడం నీకు తగిన పని. 153

లేదంటే - నేను వెళ్ళి మైథిలిని దర్శించి, ఏ పనినైనా సులువుగా చేసే నైపుణ్యం గల రాముజ్ని దర్శించి, తిరిగివస్తాను. నీ నోటిలో ప్రవేశిస్తాను. ఇది సత్యం, ఒట్టు. 154

హనుమంతుడి మాటలకు కామరూపిణి ఆ సురస ఇలా అంది - ఎవడూ నన్ను దాటి వెళ్ళలేడు. ఇది నాకున్న వరం. 155

వెళ్ళిపోబోతున్న హనుమంతుణ్ని చూసి అతడి బలం తెలుసుకోగోరి నాగమాత ఇలా అంది - 156

సుందరకాండ: మొదటి సర్గ (26

ప్రవిశ్య వదనం మేళ్చిద్య గంతవ్యం వానరోత్తమ | వర ఏష పురా దత్తో మమ ధాతశ్రేతి సత్వరా ॥ క57 వ్యాదాయ వృక్తం వివులం స్టితా సా మారుతేః పురః | ఏవముక్తస్సురసయా క్రుద్దో వానరపుంగవ: ॥ 158 అబ్రవీత్‌ కురు వై వక్త్రం యేన మాం విషహిష్యసే | ఇళ్యుక్త్వా సురసాం (క్రుద్దో దచశయోజననూయతః 1 కే59 దశయోజన నిస్తారో బభూవ హమమాంస్తదా । తం దృష్ట్వా మేఘసంకాశం దశయోజనమాయతమ్‌ ! చకార సురసొ చాన్యం వింఛద్యోజవమాయతమ్‌ ॥ 160 తాం దృష్ట్వా విస్త్రతాస్యాం తు వాయుపుత్రస్సుబుద్ధిమాన్‌ । హనుమాంస్తు తతః క్రుద్ధః త్రింశద్యోజనమాయత: ॥ 161 వానరోత్తమా ! ఇప్పుడు నువ్వు నా నోటిలోకి ప్రవేశించి వెళ్ళవలసిందే. ఇది ఏనాడో (బ్రహ్మదేవుడు నాకు ఇచ్చిన వరం - అంటూ హడావిడిగా 157 నోటిని విశాలంగా తెరిచి హనుమంతుడి ఎదుట నిలబడింది. సురస మాటలకు క్రుద్ధుడైన వానర పుంగవుడు - 158 అయితే నోరు తెరు, నేను పట్టేంతగా తెరు - అంటూ హనుమంతుడు పదియోజనాల పొడవూ పది యోజనాల వెడల్పూ ఎదిగాడు. 159 పదియోజనాలు ఎదిగి మేఘంలాగా ఉన్న హనుమంతుణ్ని చూసి సురస తన నోటిని ఇరవై యోజనాలకు కెరిచింది. 160 విశాలంగా నోరు తెరిచిన సురసను చూసి బుద్దిమంతుడు ఆ వాయు నందనుడు అతిక్రుద్ధుడై ముష్టై యోజనాలు పెరిగాడు. 161 నుందరకాండ :మొదటి నర్గ (|

చకార సురసా వక్షం చత్వారింశత్తథోచ్చితమ్‌ |

బభూవ హనుమాన్‌ వీరః పంచాళద్యోజనోచ్చిిత: ॥ 162

చకార సురసా వక్త్రం షష్టియోజనమాయతమ్‌ !

తథైవ హనుమూన్వీరః సప్పతీ(తిం) యోజనోచ్చిితః 1 163

చకార సురసా నక్తం అశీతీ(తం) యోజనాయతమ్‌ |

హమమానచలప్రఖ్యో నవతి(తిం) యోజనోచ్చిితః ॥

చకార సురసా వక్త్రం శతయోజన మాయతమ్‌ ॥] * 164

తద్దష్ట్వా వ్యాదితం త్వాస్యం వాయుపు(త్రస్పుబుద్దిమూన్‌ |

సుసంక్షిప్యాత్మనః కాయం బభూవాంగుష్టమాత్రకః ॥ 165

సోదఒభిపత్యాశు తద్వ,క్షం నిస్పుత్య చ నముహాజన:ః

అంతరిక్లే స్థితః శ్రీమాన్స్‌ ఇదం వచనమబ్రవీత్‌ ॥ 166

అప్పుడు సురస నలభై యోజనాలకు నోరు పెంచింది. మహావీరుడు హనుమంతుడు యాభై యోజనాల ఉన్నతుడు అయ్యాడు. 162

సురస అరవై యోజనాల మేర నోరు తెరిచింది. మహావీరుడు హనుమంతుడు అప్పుడు డెబ్బై యోజనాలవాడు అయ్యాడు. 163

సురస ఎనలై యోజనాలకు నోరు తెరిచింది. హనుమంతుడు పర్వతంలాగా తొంబై యోజనాలకు పెరిగాడు. అప్పుడు సురస నూరు యోజనాలకు నోరు తెరిచింది. * (ఈ పది శ్లోకాలనూ ్రక్షిప్తాలుగా వ్యాఖ్యాతలు భావించారు. ఇద్దరూ శతయోజనాలకు ఎదిగితే లంకలోకి చేరుక్టోవడం ఖాయం). * 164

అలా తెరిచిన నోటిని చూసి బుద్ధిమంతుడు ఆ వాయుపుత్రుడు తన శరీరాన్ని సంక్షేపించి బొటనవ్రేలంత అయ్యాడు. 165

వెంటనే ఆ నోటిలో ప్రవేశించి మహావేగంగా వెలుపలికి వచ్చి శ్రీమంతుడై ఆకాశంలో నిలబడి ఇలా అన్నాడు - 166

ప్రవిష్ణో౭స్మి హి తే వక్త్రం దాక్షాయణి నమో౭ిస్తుతే | గమిష్యే యత్ర వైదేహీ పత్యం చాసీద్వరం తవ ॥ 167 తం దృష్ట్వా నదనాన్ముక్తం చంద్రం రాహుముఖాదివ । అబ్రవీత్సురసా దేవీ స్వేన రూపేణ వానరమ్‌ ॥ 168 అర్ధసిద్ద్యై హరిశ్రేష్ట ! గచ్చ సౌమ్య యథాసుఖమ్‌ | సమానయస్వ వైదేహీం రాఘవేణ మహాత్మనా ॥ 169 తత్త్రృతీయం హనుమతో దృష్ట్వా కర్మ సుదుష్కరమ్‌ । సాధు సాధ్వితి భూతాని ప్రశశంస్తున్తదా హరిమ్‌ ॥ 170 స సాగరమనాధృష్యమభ్యేత్య వరుణాలయమ్‌ | జగానూకాశనూవిళ్వ వేగేన గరుడోపమ: ॥ 171 దాక్షాయణీ ! నమో నమః. నీ నోటిలో ప్రవేశించాను. సీతాదేవి ఉన్న చోటుకి వెడుతున్నాను. నీకు బ్రహ్మదేవుడిచ్చిన వరంకూడా సత్యమయ్యింది గదా ! 167 రాహువు నోటినుంచి బయటపడిన చంద్రుడిలాగా తన వదనంనుంచి వెలువడిన హనుమంతుణ్ని చూసి ఆ సురసాదేవి నిజస్వరూపంతో నిలిచి ఇలా అంది - 166 సౌమ్యా ! కపిథ్రేష్టా! ప్రయోజన సిద్ధికోసం సుఖంగా వెళ్ళిరా. సీతాదేవిని మహాత్ముడైన రాముడితో కలుపు. 169 హనుమంతుడి ఈ మూడవ దుష్మరకృత్యాన్ని చూసి ప్రాణికోటి అంతా-- బాగు బాగు అని అతడిని ప్రశంసించింది. 170 చనువు తీనుకోడానికి వీలులేని సముద్రం మోద ఆకాశమార్దాన హనుమంతుడు - వేగంలో గరుత్మంతుడై తన ప్రయాణం సాగించాడు. 171 సుందరకాండ : మొదటి నర్గ (33

సేవితే వారిధారాభి: పతగైశ్చ నిషేవితే |

చరితే కైశికాచార్యై రైరావత నిషేవితే ॥ 172

సింహ కుంజర శార్దూల పతగోరగవాహనైః |

విమానైస్సంపతద్భిశ్చ విమలైస్సమలంకృతే ॥ 173

వజ్రాశని సమాఘాతై: పావకైరుపశోభితే ।

కృతపుభ్యైర్మహాభాగైః స్వర్గజిద్భిరలంకృతే ॥ [74

వహతా హవ్యమత్యర్థం సేవితే చిత్రభానునా |

(గ్రహ నక్షత్ర చంద్రార్క తారాగణ విభూషితే ॥ 175

ఇక్కడి నుంచి ఏడు శ్లోకాలలో ఆకాశాన్ని వర్జిస్తున్నాడు. వర్షధారలతో పక్షులతో కైశికీగానం చేసే గంధర్వులతో లేదా తుంబురు ్రభృతులతో హరివిల్లుతో అలరారుతున్న ఆకాశమార్గం. (ఇంద్రాయుధం త్వింద్రధనుస్తత్‌ దీర్థమృజురోహితమ్‌ ఐరావతం చ విద్యుత్తు చంచలా చపలేతి వైజయంతీ నిఘంటు 172

సింహం ఏనుగు పులి పక్షి సర్పం మొదలైన వాహనాలతో (వాహనాధి రూఢులతో), సంచరిస్తున్న విమలవిమానాలతో సమలంకృతమైన ఆకాశ మార్గం, 173

ఇంద్రుడి వజ్రాయుధంవల్లా, పిడుగులవల్లా పుట్టిన అగ్నితో శోభిస్తున్నదీ, పుణ్యం చేసి స్వర్ణాన్ని జయించిన మహాభాగులతో అలంకరింపబడినదీ - అయిన ఆకాశమార్గం. క్షే74ీ

దేవతలకు హవ్యాన్ని తీసుకువెడుతున్న అగ్నితో, (గ్రహాలతో ప్రధాన (27) నక్షత్రాలతో చంద్రుడితో సూర్యుడితో తక్కిన నక్షత్ర సముదాయంతో విభూషితమైన ఆకాశమార్గం, 175

సుందరకాండ : మొదటి సర్గ [34 |

మహర్షిగణ గంధర్వ నాగ యక్ష సమాకులే |

వివిక్తే విమలే విశ్వే విశ్వావసు నిషేవితే ॥ 176

దేవరాజగజాక్రాంచే చంద్రసూర్యపథే శివే |

వితానే జీవలోకస్య వితతే బ్రహ్మనిర్మితే ॥ 177

బహుశస్సేవితే వీరైర్విద్యాధరగతై ర్వరైః ॥

జగామ వాయునూర్లే తు గరుత్మానివ మారుతి: ॥ 178

ప్రదృశ్యమానస్సర్వత్ర హనుమాన్మారుతాత్మణ; |

భేజే2ంబరం నిరాలంబం లంబపక్ష ఇవాద్రిరాట్‌ ॥ 179

ప్రవమానం తు తం దృష్ట్వా సింహికా నామ రాక్షసీ |

మనసా చింతయామాస ్రవృద్దా కామరూపిణీ 1 180

మహర్షిగణంతో గంధర్వులతో నాగులతో యక్షులతో క్రిక్కిరిసినదీ, ఏకాంతమైనదీ, విమలమైనదీ, విశ్వమంతటా వ్యాపించినదీ, విశ్వావసువు అనే గంధర్వరాజుతో సేవింపబడుతున్నదీ - అయిన ఆకాశమార్గం. 176

దేవేంద్రుడి ఐరావతానికి ఆటపట్టు, చంద్రసూర్యులకు ప్రయాణమార్గం, శుభప్రదం, జీవలోకానికి చాందినీ మేల్మట్టు, విశాలం, (బ్రహ్మనిర్మితం - అయిన ఆకాశమార్గం. కై

వీరులూ విద్యాధరులూ గుంపులు గుంపులుగా సంచరించేదీ - అయిన వాయు మార్గంలో ఆ మారుతి తానొక గరుత్మంతుడిలా ప్రయాణం సాగించాడు. 178

మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు నిరాధారమైన ఆకాశంలో అంతటా తానే కనపడుతూ, పెద్ద పెద్ద రెక్కలు కలిగిన మహాపర్వతంలాగా ప్రయా ణించాడు. 179

అలా ఎగురుతున్న హనుమంతుణ్ని సింహిక అనే రాక్షసి చూసింది. అది కామరూపిణి. ఉప్పొంగింది. మనస్సులో ఇలా ఆలోచన చేసింది - 180

అద్య దీర్హస్య కాలస్య భవిష్యామ్యహమాశితా 1 ఇదం హీ మే మహత్సత్త్వం చిరస్య వళమాగతమ్‌ ॥ 181 ఇతి సంచింత్య మనసా ఛాయామస్య సమాక్షిపత్‌ | ఛాయాయాం గృహ్యమాణాయాం చింతయామాస వావరః ॥ 182 సమాక్షిప్తో౭స్మి సహసా పంగూకృత పరాక్రమ: | ప్రతిలోమేన వాతేన నుహానౌరివ సాగరే ॥ 183 తిర్యగూర్జ్యమథక్నైవ వీక్షమాణస్తత: కపి: | దదర్శ నస మహత్‌ సత్వముత్దితం లవణాంభసి ॥ 184 తద్దష్ట్వా చింతయానూస మారుతిర్వికృతాననమ్‌ | కపీరాజేన కథితం సత్వమద్భుతదర్శనమ్‌ ॥ ఛాయా[గ్రాహి మహావీర్యం తదిదం నాత్ర సంశయః 1 185 లాడాలి టాం గొల నంశయవ: 160 ఇంత సుదీర్థకాలానికి ఇప్పుడు కడుపునిండా భుజించినదానను అవుతాను ఇదిగో ఒక మహాప్రాణి ఇంత కాలానికి నాకు చిక్కింది. 18]

• అని మనస్సులో ఆలోచించి ఆ సింహిక హనుమంతుడి నీదను పట్టుకుని లాగింది తన నీడను ఎవరో పట్టుకుని లాడగాన్ని గమనించిన వానరపుంగవుడు ఇలా ఆలోచన చేశాడు - 182 ఏమిటిది ! హరాత్తుగా వెనక్కి లాగబడుతున్నాను. ఎదురుగాలికి నడి సముద్రంలో నావలాగా - నా గమనం కుంటువడింది ! 183 ఇలా ఆలోచిస్తూ కపీశ్వరుడు ఇరువైపులకూ పైకీ క్రిందిక్తీ దృష్టి సారించాడు. సముద్రమధ్యంలో పైకి లేచిన మహాప్రాణి కనిపించింది. 184 వికృతముఖంతో ఉన్న ఆ మహాజీవాన్ని చూసిన మారుతి ఇలొ తలపోశాడు - కపిరాజు సుగ్రీవుడు చెప్పిన అద్భుతావహమైన మహాహ్రాణిః మహాబిలిష్టమైన ఛాయాగ్రాహి ఇదే. సందేహం లేదు. 185 డాని

స తాం బుద్వార్ధతత్తేన సింహికొం మతిమాన్కపిః | వ్యవర్హత మహాకాయ; ప్రావృషీవ వలాహకః ॥ 186 ఠి తస్య సా కాయముద్వీక్ష్య వర్దమానం మహాకొపే: ॥ వక్త్రం ప్రసారయామాస పాతాలాంతర సన్నిభమ్‌ 1 187 ఘనరాజీవ గర్జంతీ వానరం సమభఖ్శిద్రవల్‌ | స దదర్శ తతస్తస్యా విష్పృతం సుమహన్ముఖమ్‌ | కాయమాత్రం చ మేధావీ మర్మాణి చ మహాకపిః: 1 188 స తస్యా వివృతే వక్తే వజసంహననః కపిః 1 సంక్షిష్య ముహురాత్మానం నిప్పపాత మహాబలః ॥ 189 ఆస్యే తస్యా నిమజ్జంతం దదృశుస్పిద్ధదారణా: | (గ్రస్యమానం యధా చంద్రం పూర్ణం పర్వణి రాహుణా ॥ 190 బుద్ధిమంతుడైన వానరుడు వాస్తవజ్ఞానంతో ఆ సింహికను గుర్తించి, వర్షబుతువులో మేఘంలా మహాశరీరుడుగా వృద్ధిపొందాడు. 186 మవహాకపీశ్వరుడి శరీరం వృద్ధిపొందడాన్ని కళ్ళెత్తి చూసిన సింహిక తన నోటిని పాతాళగుహలాగా చాపింది. మేఘంలాగా గర్జిస్తూ అతడిని వెంట తరిమింది 187 తెరిచిన సింహికాముఖాన్ని చూశాడు. దాని శరీర ప్రమాణాన్నీ ఆయువు పట్టులనూ మహామేధావి ఆ కపీశ్వరుడు (గ్రహించాడు. 188 వజ్రంలాంటి శరీరం కలిగిన ఆ మహాబలశాలి వెంటనే తనను తాను సంక్షేపించుకొని, తెరిచిఉన్న సింహిక నోటిలో ప్రవేశించాడు. 189 రాహువు దిగమింగుతున్న పూర్ణదంద్రబింబంలాగా ఆ సింహిక నోటిలోకి మునిగిపోతున్న వానుమంతుణ్ని సిద్ధులూ చారణులూ తిలకించారు. 190 సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

తతప్తస్యా నఖైః తీక్ష్‌ళై: మర్మాణ్యుత్యత్య వానరః | ఉత్పపాతాథ వేగేన మనస్పంపాతవితక్రమ: ॥ 191 తాంతు దృష్ట్వా చ ధృత్యా చ దాక్షిణ్యేన నిపాత్య చ | స కపిప్రవరో వేగాద్వవృధే పువరాత్మవాన్‌ ॥ క92 హృతహృత్సా హనుమతా పపాత విధురాంభసి | ప్వయంభువైన హనుమాన్‌ సృష్టస్తస్యా నిపాతనే ॥ 193 తాం హతాం వానరేణాళు పతితాం వీక్ష్య సింహికామ్‌ । భూతాన్యాకాళచారీణి తమూచు: ప్లవగోత్తనుమ్‌ ॥ క్ష94 భీమమద్య కృతం కర్మ మహతృ్పత్వం త్వయా హతమ్‌ । సాధయార్థమభిప్రేతమరిష్టం స్తవతాం వర ॥ 195 అలా సింహికాగర్భంలోకి ప్రవేశించి - తన వాడిగోళ్ళతో దాని ఆయువుపట్టులను చీల్చి మనోగమనంతో సమానమైన గమనం కలవాదై వేగంగా వెలువడ్దాడు. 191 ఆ సింహికను అలా పడగొట్టి ఆమె వైపు ధీరత్వంతో దాక్షిణ్యంతో (దయతో, సమర్ధతతో) చూసి ఆత్మవంతుడు ఆ కపీశ్వరుడు తిరిగి వేగంగా వృద్ధిపొందాడు. 192 హనుమంతుడు గుండెను చీల్చివెయ్యడంతో ఆర్తిచెందిన సింహిక సముద్రంలో పడిపోయింది. సింహికను సంహరించడం కోసమే బ్రహ్మదేవుడు హనుమంతుణ్ని సృష్టించాడు. 193 వానరేంద్రుడి చేతిలో నిహతురాలై వెంటనే నీటిలోకి ఒరిగిపోయిన సింహికను చూసి ఆకాశసంచారులు ఆ ప్లవగోత్తముణ్ని ఇలా ప్రశంసించారు = 194 కపీశ్వరా ! భీకరమైన పనిని చేశావు. ఒక మహాజీవాన్ని సంహరించావు. ఇక నీ అభీష్టాన్ని శుభప్రదంగా సాధించు. 195, సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

యస్య త్వేతాని చత్వారి వావరేంద్ర యథా తన । ధృతిర్హృష్టిర్మతిర్దాక్ష్యం స్వకర్మసు న సీదతి ॥ 196 స చైన్సంభావితః పూజ్య: ప్రతిసన్నప్రయోజన: । జగామాకాశమావిశ్య పన్నగాశవవత్కపిః ॥ క్షం7 (ప్రాప్తభూయిస్టపారస్తు సర్వతః ప్రతిలోకయన్‌ | యోజనానాం శతస్యాంతే వనరాజిం దదర్శ సః ॥ 198 దదర్శ చ పతన్నేవ వివిధద్రుమభూషితమ్‌ | ద్వీపం శాఖాన్ఫుగశ్రేస్టో మలయోపవనాని చ ॥ 199 సాగరం సాగరానూపం సాగరానూపజాన్‌ ద్రుమాన్‌ సొగరస్య చ పళ్నీనాం ముఖాన్యపి విలోకయన్‌ ॥ 200 వానరేంద్రా ! ధైర్యమూ సూక్ష్మదృష్టీ బుద్ధీ సామర్ధ్యమూ అనే ఈ నాలుగు గుణాలూ నీకున్నట్టుగా ఎవరికి ఉంటాయో అతడు తన పనులలో ఓడిపోడు. 196 ఇలా సంభావితుడై ఆ పూజ్యుడు తాను సాధించవలసిన కార్యస్ఫురణతో (ప్రయోజన స్ఫురణతో) ఆకాశం అందుకుని గరుడుడిలాగా ప్రయాణం సాగించాడు. 197 ఇంచుమించుగా ఆవలి తీరాన్ని చేరుకుని అన్నివైపులకూ దృష్టిసారిస్తూ నూరుయోజనాల కడపట వనసమూహాన్ని దర్శించాడు ఆ కపీశ్వరుడు.. 198 ఆకాశంలో ఎగురుతూనే కపిశ్రేష్టడు - రకరకాల తరువులతో అలంకృతమైన ద్వీపాన్నీ లంకామలయపర్వతం మోది ఉపవనాలనూ దర్ధించాడు. 199 సాగరాన్నీ సాగరతీర సరస్సుల్నీ సరస్సుల చుట్టూ ఉన్న వృక్షాలనూ సాగరపత్నుల (నదులు) ముఖాలనూ తిలకిస్తూ - 200 సుందరకాండ :; మొదటి నర్గ

స మహామేఘసంకాళం సమాక్ష్యాత్మానమాత్మవాన్‌ | నిరుంధంతమివాకాశం చకార నుతిమాన్మతిమ్‌ ॥ 201 కాయవ్పద్దిం ప్రవేగం చ మను న్‌్‌ 5 రాక్షసాః । మయి కౌతూహలం కుర్యురితి మేనే మహాకపిః ॥ 202 తతళ్ళరీరం సంక్షిష్య తవ్మహీధరసన్నిభమ్‌ | వునః ప్రకృతిమాపేదే వీతమోహ ఇవాత్మవాన్‌ ॥ 203 తద్రూపమతిసంక్షిస్య హనుమాన్‌ ప్రకృతౌ స్టితః | త్రీన్‌క్రమానివ విక్రమ్య బలివీర్యహరో హరిః ॥ 204 స చారునానావిధరూపధారీ పరం సమాసాద్య సము(ద్రతీరమ్‌ | పరైరశక్య:ః ప్రతిపన్నరూప:ః సమిోక్షితాత్మా సమవేక్షితార్హః ॥ 205 మతిమంతుడూ ఆత్మవంతుడూ ఆ హనుమంతుడు - ఆకాశాన్ని అడ్డగిస్తూ మహామేఘంలాగా ఉన్న తన రూపాన్ని ఒక్కసారి సమిక్షించుకుని ఇలా తలపోశాడు - 201 నా ఈ పెనుశరీరాన్నీ మహావేగాన్నీ చూస్తే చాలు రాక్షసులు నాపట్ల కుతూహలపడతారు - అని మహాకపి తలపోశాడు. 202 వెంటనే - తన ఆ పర్వతాకారాన్ని సంక్షేపించి, మోహం తొలగిన ఆత్మజ్ఞానిలాగా తిరిగి తన పూర్వరూపాన్ని తాను పొందాడు. 203 మూడు అడుగులతో ముజ్జగాలకూ విక్రమించి బలిచక్రవర్తి బలపరాక్రమాలను హరించిన తదుపరి శ్రీహరిలాగా హనుమంతుడు తన పెనురూపాొన్ని అత్యంతమూ సంక్షేపించాడు. 204 అందంగా వివిధ రూపాలను ధరించగలిగినవాడు. సముద్రానికి అవలితీరం చేరుకున్నాడు. శత్రువులకు అసాధ్యుడు. తన పూర్వరూపాన్ని తిరిగి పొందాడు. ఆత్మసమిక్ష చేసుకున్నాడు. చెయ్యవలసిన పనిని నిర్ధారించుకున్నాడు. 205 సుందరకాండ : మొదటి సర్గ

తతస్స లంబప్య గిరేస్పమ్చుద్దే న! విచిత్రకూటే నిసపాత కూటే | పకేతకోద్దాలకనారికేళే మహాద్రికూటప్రతిమో మహాత్మా ॥ 206 తతస్తు సంప్రాస్య సముద్రతీరమ్‌ సమోక్ష్య లంకాం గిరివర్యమూర్షి ॥ కపిస్తు తస్మిన్నిపపాత పర్వతే విధూయ రూసం వ్యధయన్‌ మృగద్విజాన్‌ ॥ 207 స సాగరం దానవపన్నగాయుతమ్‌ బలేన విక్రమ్యు నుహోర్మిమాలినమ్‌ | నిపత్య తీరే చ మహోదధేస్తదా దదర్భ లంకామనురావతీమిన ॥ 208 అటుపైని - ఆకాశంలో వేలాడుతున్నట్టుగా కనిపిస్తూ సమృద్ధంగా ఆశ్చర్యజనకంగా కేతక మొగలి), ఉద్దాలక (క్లష్మాతకం) నారికేళ వృక్షాలతో నిండిన త్రికూటపర్వతశిఖరం మోద ఆ మవాిత్ముడు హనుమంతుడు తానే ఒక మహాగిరిశిఖరంలాగా దిగాడు. 206 ఇలా సముద్రానికి ఆవలితీరం చేరుకుని త్రికూట పర్వతశిఖరం మిద లంకాపట్టణాన్ని చూసి, తన పూర్వమహారూపాన్ని విడిచిపెట్టి, ఆ పర్వతం మోద ఉన్న మృగాలనూ పక్షులనూ అలజడికి గురిచేస్తూ, కపీశ్వరుడు దాని మోద దిగాడు. 207 "దానవ పన్నగాదులతో నిండి పెనుకెాలతో ఎగసిపడుతున్న సముద్రాన్ని బాముబలంతో లంఘించి ఆవలితీరం చేరుకు:) ఆ కపిముఖ్యుడు అమరావతీపట్టణంలా ఉన్న లంకను దర్శించాడు. 208 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, మొదటి సర్గ తెలుగుసేత ; బేతనోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : మొదటి నర్గ

ము ను “త, శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (సు + రెండవసర్ల + (0 స పాగరమవాధృష్యమతిక్రమ్య మహాబల: | ఓ” త్రికూటశిఖరే లంకాం స్టితాం స్వస్థ దదర్శ్భహ ॥ క్షే తతః పాదపముక్తేన పుష్పవర్షేణ వీర్యవాన్‌ | అభివృష్టః స్టితస్తత్ర బభౌ పుష్పముయో యథా ॥ 2 యోజనానాం శతం శ్రీమాన్‌ తీర్వాప్యుత్తమవి[క్రమ: । అనిశ్చుసన్కపిస్తత న గ్లానిమధిగచ్చతి ॥ తి శతాన్యహం యోజనానాం క్రమేయం సుబాహూన్యపి | కిం పునస్పాగరప్యాంతం సంఖ్యాతం శతయోజనమ్‌ 1 4 స తు వీర్యవతాం శ్రేష్ట ప్రవతామపిచోత్తమః | జగామ వేగవాన్‌ లంకాం లంఘయిత్వా మహోదధిమ్‌ ॥ 5 ఎవరుగానీ ఏ చనువూ తీసుకోడానికి వీలులేని మహాసాగరాన్ని లంఘించి ఆ మహాబలుడు త్రికూటపర్వతశిఖరం మాద్ద ఉన్న లంకాపట్టణాన్ని స్వస్థచిత్తుడై దర్శించాడు. క్షే అలా దిగిన ఆ మవాబలశాలిమిద తరువులు పుష్పవృష్టి కురిపించాయి. అందులో మునిగిపోయిన హనుమంతుడు పుష్పమయుడుగా భాసించాడు. 2 శ్రీమంతుడు ఆ హనుమంతుడు నూరుయోజనాలు లంఘించినా అలిసిపోలేదు. కనీసం నిట్టూర్చలేదు. అంతటి ఉత్తమవిక్రముడు. 3౩ చాలా వందల యోజనాలు లంఘించగలను. లెక్కపెట్టి నూరు యోజనాలున్న ఒక్క సముద్రాన్ని దాటడం ఏపాటి ! త్తే బలవంతులలో (శ్రేష్టుడు, వానరులలో ఉత్తముడు - ఆ హనుమంతుడు వేగవంతుడై మహోదధిని లంఘించి లంకకు చేరుకున్నాడు. ర్‌

శాద్వలాని చ నీలాని గంధనంతి వనాని చ । గండవంతి చ మధ్యేన జగామ నగవంతి చ ॥ 6 వైలాళ్చ తరుసంచ్చ్భన్నాన్‌ వనరాజీశ్చ పుప్పితా:ః | అభిచక్రామ తేజస్వీ హనుమాన్‌ ప్లవగర్శభ: ॥ 7 స తస్మిన్నచలే తిష్టన్‌ వనాన్యుపవనాని చ । స నగాగ్రే చ తాం లంకాం దదర్శ పవనాత్మజ: ॥ 8 సరళాన్‌ కర్ణికారాంశ్చ ఖర్జూరాంచ్చ సుపుస్పితాన్‌ | (ప్రియాళాన్‌ ముచుళిందాంశ్చ కుటజాన్‌ కేతకానపి ॥ త్ర (ప్రియంగూవ్‌ గంధపూర్ణాంశ్చ నీపాన్సప్తచ్చదాం స్తథా | అసనాన్‌ కోవిదారాంళ్ళ కరవీరాంశ్చ పుప్పితాన్‌ ॥ 10 ముదురాకుపచ్చలై నల్లగా కనిపిస్తున్న పచ్చికబయళ్ళు, పరిమళాలు విరజిమ్ముతున్న వనాలు, వాటి మధ్యమధ్య గండశిలలు, మవాోవృక్షాలు - హనుమంతుడు టత్రికూటశిఖరం మిద నడుస్తున్నాడు. 6 దట్టంగా చెట్లు అలముకున్న పర్వతశిఖరాలనూ, పుష్పించిన వనాలనూ

• మహాతేజస్వి ఆ హనుమంతుడు పరిక్రమించాదు. లా ఆ ్రికూటపర్వతం మోద నిలిచి వాయునందనుడు వనాలనూ ఉపవనాలనూ, శిఖరాగ్రంమోది లంకనూ దర్శించాడు. 8 సరళ - కర్ణికార - పుప్పితఖర్జూర - ప్రియాళ - ముచుళింద - కుటజ - కేతక వృక్షాలనూ; 9 ప్రియంగు - గంధపూర్ణ నీప - సప్తచ్చద - అసన - కోవిదార - పుపష్పిత కరవీర తరువులనూ; 10 సుందరకాండ : రెండవ నర్గ

పుష్ప్రభారనిబడ్డాంచ్చ తథా ముకుళితానపి 1

పాదపాన్‌ విహగాకీర్ణాన్‌ సవవాధూతమస్తకాన్‌ ॥ శ

హంసకారండవాకీర్ణా వాపీ: పద్మోత్పలాయుతా: |

ఆశ్రీడావ్వివిధాన్‌ రమ్యాన్‌ వివిధాంశ్చ జలాశయాన్‌ ॥ 12

సంతతాన్‌ వివిధైః న్నక్షైన్సర్వర్తుఫలపుప్పితైః |

ఉద్యానాని చ రమ్యాణి దదర్శ కపికుంజరః ॥ 13

సమాసాద్య చ లక్ష్మీవాన్‌ లంకాం రావణపాలితామ్‌ ।

పరిఖాఖభి స్పపద్మాభి స్పోత్సలాభి రలంకృతామ్‌ ॥ న.

పీతాపహరణార్జేన రావణేన పురక్షితామ్‌ ।

సమంతాద్విచరద్భిళ్చ్ళ రాక్షసైరు(గ్రధన్విభి: ॥ 15

పువ్వుల బరువుతో నిలబడ్డవీ, మొగ్గలతో ఉన్నవీ - ఇంకా రకరకాల తరువులను దర్శించాడు. వాటిలో కొన్నింటిమీద పక్షులు గుంపులు గుంపులుగా వాలి ఉన్నాయి. కొన్ని వృక్షాల శిఖరాలు గాలికి ఊగుతున్నాయి. క్షే

హంసలతో కారండవాలతో (బెగ్గురులు) నిండిన దిగుడుబావులున్నాయి. వాటిలో పద్మాలూ ఉత్పలాలూ ఉన్నాయి. వాటిని దర్శించాడు కపికుంజరుడు. ఇంకా రకరకాల క్రీడాస్టలాలనూ అందమైన జలాశయాలనూ తిలకించాడు. 12

అన్ని బుతువులలోనూ ఫలపుష్పభరితాలై ఒప్పారే వృక్షాలు చాలా దట్టంగా ఉన్నాయి. అంచేత అక్కడి ఉద్యానవనాలు ఎంతో అందంగా ఉన్నాయి. వాటిని చూశాడు కపికుంజరుడు. 18

పద్మాలతో ఉత్పలాలతో విభాసిల్లుతున్న అగడ్తలు కలిగిన లంక, రావణపాలితమైన లంక. దాన్ని జయలక్ష్మీకళ కలిగిన హనుమంతుడు సమోపించి దర్శించాడు. క!

సీత్రాపహరణమే ప్రయోజనంగా కలిగిన రావణుడిచేత, భయంకరమైన ధనుస్సులు ధరించి అన్నివైపులా కలయదిరుగుతున్న రాక్షసులచేత రక్షింప బడుతున్న లంకను హనుమంతుడు చూశాడు. 15

నుందరకాండ : రెండవ సర్గ

కాంచవేనాన్సృతాం రమ్యాం (ప్రకారేణ మహావురీమ్‌

గృహైశ్చ గ్రహసంకాతైః శారదాంబుదసన్నిభై: ॥ 16

పొండురాభిః ప్రతోళీభిరుచ్చాభిరభిసంవృతామ్‌ ।

అట్టాలకళతాకీర్ణాం పతాకాధ్వజమాలినీమ్‌ ॥ [7

తోరణై: కాంచనైర్దివ్యైర్లతాపంక్షివిచి త్రితైః |

దదర్శ హనుమాన్‌ అంకాం దివి దేవపురీమిన ॥ 18

గిరిమూర్హ్ని స్థితాం లంకాం పాండురైర్భవనైళ్ళుఖైః |

దదర్శ స కపిశ్రేష్టు పురమాకాశగం యథా ॥ 19

పాలితాం రాక్షసీంద్రేణ నిర్మితాం విశ్వకర్మణా ।

ప్రవమానామివాకాశే దదర్శ హనుమాన్సురీమ్‌ ॥ 20

రా

ఆ మహాపట్టణానికి చుట్టూ అందంగా కాంచనప్రాకారం ఉంది. పట్టణంలో - (గ్రహాలలాగా శరత్మాలమేఘాలలాగా అలరారే గృహాలున్నాయి. అటువంటి లంకను హనుమంతుడు చూశాడు. 16

ముగ్గులవల్ల తెల్లగానూ విశాలంగానూ ఉన్న వీథులతో సమలంకృత మయ్యింది. ప్రాకారంమిద యుద్ధంకోసం నిర్మించిన వందలాది (అట్టాలకలు) మంచలున్నాయి. చిత్రవిచిత్రరేఖలు కలిగిన పతాకాలూ, మత్సాాది చిహ్నాలు కలిగిన ధ్వజాలూ రెపరెపలాడుతున్నాయి. అటువంటి లంకను చూశాడు. క్షే?

లతాకారరేఖలతో చిత్రితమై దివ్యమైన కాంచనతోరణాలతో - స్వర్ణంలోని అమరావతిలాగా విరాజిల్లుతున్న లంకను హనుమంతుడు దర్శించాడు. 18

శుభప్రదమైన తెల్లని భవనాలతో ఆ క్రికూటపర్వతశిఖరం మిద - ఆకాశంలో నిర్మింపబడిన నగరంలాగా కనిపిస్తున్న లంకాపట్టణాన్ని కపిశ్రేష్టుడు దర్శించాడు. 19

విశ్వకర్మ నిర్మించగా రాక్షసేంద్రుడు పరిపాలిస్తున్నాడు. ఆకాశంలో

'ఎగురుతున్నట్టున్న ఆ లంకాపురిని హనుమంతుడు సమిపించాడు. 20

వప్రప్రాకారణఘనాం విపులాంబునవాంబరామ్‌ | శతఘ్నీశూలకేశాంతా మట్టాలకవతంసకామ్‌ ॥ 21 మనసేవ కృతాం లంకాం నిర్మితాం విశ్వకర్మణా ద్వారముత్తరవమాసాద్య చింతయామాస వానరః ॥ 22 వైలాసశిఖరప్రఖ్యామాలిఖంతీ మివాంబరమ్‌ । డీయమానామివాకాశముచ్చి) తైర్భవనోత్తమై: ॥ 23 సంపూర్ణాం రాక్షసైః ఘోరైర్నాగ్రెర్భోగవతీమివ | అచింత్యాం సుకృతాం స్పష్టాం కుబేరాధ్యుషితాం పురా ॥ 24 దం ష్ట్రి భిర్చహుభిశ్ళూరైళ్ళూలపట్టసపాణిభి: | రక్షితాం రాక్షసైః ఘోరైః గుహామాశీవిషైరివ ॥ 25 వప్రమూ (పునాది) ప్రాకారమే జఘనభాగంగానూ, నిండుగా నీళ్ళున్న అగడ్తయే నూతనవస్త్రంగానూ, శతఘ్నులూ శూలాలే కేశపాశంగానూ అట్టాలకలే (ప్రాకారంమిది మంచలు) కర్ణాభరణాలుగానూ ఒప్పారుతున్న ' లంకాపురిని (స్త్రీ) హనుమంతుడు సమిపించాడు. ల విశ్వకర్మ నిర్మించినా మనస్సుతో కల్పింపబడిందా అన్నట్టున్న ఆ లంకాపురికి ఉత్తరద్వారం సమిపించి హనుమంతుడు ఆలోచనలోపడ్డాడు. 22 కైలాసశిఖరంలా భాసిస్తూ, ఆకాశాన్ని తాకుతోందా అనిపిస్తూ, ఎత్తయిన ఉత్తమ భవనాలతో ఆకాశానికి ఎగురుతోందా అనిపిస్తున్న లంకా పట్టణాన్ని; 23 అన్నింటా సంపూర్ణమైనది, సర్పాలతో పాతాళంలాగా ఘోరరాక్షసులతో రక్షింపబడుతున్నది, అచింత్యమైనది, స్పష్టంగా సుష్టుగా నిర్మింపబడినది, ఒకప్పుడు కుబేరుడికి ఆవాసమైనది - ఆ లంకాపట్టణాన్ని; 24 దంష్థలతో ఘోరాకారులైన రాక్షసులు శూలాలు పట్టసాలు చేతధరించి కాపలా కాస్తున్నారు. సర్పాలు రక్షిస్తున్న గుహలాగా ఉన్న లంకా పట్టణాన్ని; ల్జెగ్ర్‌ నుందరకాండ : రెండవ సర్గ

తస్యాశ్చ మహతీం గుప్తిం సాగరం చ నిరీక్ష్య సః । రానణం చ రివుం ఘోరం చింతయామాస వానరః ॥ 26 ఆగత్యాపీహ హరయో భవిష్యంతి నిరర్ధకాః ॥ న హి యుద్దేన వై లంకా శక్యా జేతుం సురైరపే ॥ 27 ఇమాం తు విషనూం దుర్గాం లంకాం రావణపాలితామ్‌ | (ప్రాప్యాపి స మహాబాహుః కిం కరిష్యతి రాఘవః ॥ 28 అవకాశో న సాంత్వప్య రాక్షసీస్వభిగమ్యుతే | న దొనస్య న భేదస్య నైవ యుద్దస్య దృళ్యతే ॥ 29 చతుర్ణామేన హి గతిర్వానరాణాం మహాత్మనామ్‌ | వాలిపుత్రస్య నీలస్య మమ రాజ్ఞశ్చ ధీమతః ॥ 30 దాని మహారక్షణ వ్యవస్థనూ, చుట్టూ ఉన్న సముద్రాన్నీ ఘఫోరశత్రువు రావణుణ్నీ - గమనించి వానరవీరుడు ఇలా తలపోశాడు - 26 వానరులు ఇక్కడికి వచ్చీ సాధించగలిగింది ఏమి లేదు. ఈ లంకను యుద్ధంలో జయించడం దేవతలకు కూడా సాధ్యం కాదు. 27 ఇది చాలా విషమమైన లంక. దుస్సాధమైన లంక. అందునా దీన్ని రావణుడు పాలిస్తున్నాడు. మహాబాహువు రాఘవుడు ఇక్కడికి వచ్చీ ఏమి చేస్తాడు 1 28 రాక్షసుల విషయంలో సామ - దాన - భేదోపాయాలకు అవకాశం లేదు. పోనీ అంటే - దండోపాయం - యుద్దానికి అవకాశం ఉన్నదా అంటే, అదీ కనిపించడం లేదు. 2ం మా వానరులలో కేవలం నలుగురు మహాత్ములకే సముద్రాన్ని లంఘించ గలిగిన శక్తి ఉంది. వాలిపుక్రుడు అంగదుడు, నీలుడు, బుద్ధిమంతుడు మా రాజు సుగ్రీవుడు మరియు నేను (మమ రాజ్ఞః, మమచ.). 30 సుందరకాండ : రెండవ నసర్ల

యావజ్ఞానామి వైదేహీం యది జీనతి వా నవా! తత్రైవ చింతయిష్యామి దృష్ట్వా తాం జనకాత్మజామ్‌ 1 31 తతస్స చింతయామాస ముహూర్తం కపికుంజర: గిరిశ్చంగే స్టితస్తస్మిన్‌ రామస్యాభ్యుదయే రతః ॥ 32 అనేన రూపేణ మయా న శక్యా రక్షసాం పురీ | ప్రవేష్ణుం రాక్షసైర్గుప్తా క్రూరైర్చలసమన్వితైవ ॥ 33 ఉగ్లౌాజసో ముహావీర్యా బలవంతళశ్చ రాక్షసాః ॥ వంచనీయా మయా సర్వే జానకీం పరిమార్గతా ॥ పక లక్ష్యాలక్ష్యేణ రూపేణ రాత్రౌ లంకాపురీ మయా ॥ ప్రవేష్ణుం ప్రొప్తకాలం మే కృత్యం సాధయితుం మహత్‌ ॥ 35 ముందుగా - సీతాదేవి అసలు జీవించి ఉన్నదా లేదా అనేది తెలుసు కుంటాను. జనకాత్మజను చూసిన తరువాత అప్పుడే ఆలోచిస్తాను - ఏమి చెయ్యాలి ఏమిటి అనేది. 231 రాముడికి మేలు జరగాలి అనే కాంక్ష కలిగిన ఆ కపివీరుడు అలా పర్వతశిఖరంమిద నిలిచి క్షణకాలం ఆలోచన చేశాడు. 32 మహాబలిష్టులూ క్రూరులూ అయిన రాక్షసులు రక్షిస్తున్న ఈ లంకా పట్టణంలోకి నేను ఈ రూపంతో ్రవేశించగలగడం అశక్యం. 338 సీతాదేవిని అన్వేషించి తెలుసుకోగలగాలంటే - మహోగ్రప్రతాపులూ మహాపరాక్రములూ మహాబలశాలులూ అయిన ఈ రాక్షసులనందరినీ నేను వంచించవలసిందే. దశ నేను తలపెట్టిన గొప్ప పనిని సాధించాలి అంటే కనిపించీ కనిపించని రూపంతో ఈ లంకాపురిలోకి ప్రవేశించాలి. అలా ప్రవేశించడానికి రాత్రి సమయమే తగినవేక, తర్‌ సుందరకాండ : రెండవ నర్ల

తాం పురీం తాదృశీం దృష్ట్వా దురాధర్దాం సురాసురైః ॥

హనుమాంశచ్చింతయామాస వినిశ్చున్య ముహుర్ముహుః 1 36

కేనోపాయేన పశ్యేయం మైథిలీం జనకాత్మణామ్‌ ॥

అదృష్ట రాక్షసీంద్రేణ రావణేన దురాత్మనా ॥ 37

న వినశ్యేత్కథం కార్యం రామస్య విదితాత్మవః |

ఏకామేకశ్చ పశ్యేయం రహితే జనకాత్మజామ్‌ ॥ 38

భూతాశ్చార్జా విపద్యంతే దేశకాలవిరోధితాః ॥

విక్షబం దూతమాసాద్య తమస్పూర్యోదయే యథా ॥ పం

అర్జానర్జాంతరే బుద్దిర్నిశ్చితాపి న శోభతే |

ఘాతయంతి హి కార్యాణి దూతాః పసండితమానినః ॥ త0

దేవతలకుగానీ రాక్షసులకుగానీ ప్రవేశించరాని ఆ లంకాపట్టణాన్ని చూసి హనుమంతుడు మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ ఆలోచన సాగించాడు. 36

దుర్మార్గుడైన రాక్షసేంద్రుడు రావణుడికి కంటబడకుందా జనక మహారాజుగారి కూతురు మైైథిలిని ఏ ఉపాయంతో దర్శించగలను ? 37

అత్మజ్ఞాని శ్రీరాముడి పని భంగపడకూడదు. దాన్ని సాధించడం ఎలాగ? ఎవరూ లేని వివిక్తస్టలంలో ఒంటరిగా ఉన్న సీతాదేవిని నేను ఒక్కడినే సందర్శించాలి, ఎలాగ ? 38

దూత చేతకానివాదైతే, ఇంచుమించు సిద్ధించిన ప్రయోజనాలుకూడా దేశవిరోధమో, కాలవిరోధమో కారణంగా బెడిసికొడతాయి. సూర్యోదయంతో చీకటి పోయినట్టు నశిస్తాయి. 39

ఇది ప్రయోజనకారి, ఇది ప్రయోజనకారి కాదు అని నిశ్చయించబడిన ఆలోచన సైతం - చేతకాని దూత విషయంలో రాణించదు. తమను తాము మవాపండితులు అనుకునే దూతలు - పనులను చెడగొడతారు. 40

సుందరకాండ : రెండవ సర్గ

న వినశ్యేత్కధం కార్యం వైక్త్షబ్యం న కథం భవేత్‌ : లంఘనం చ సముద్రస్య కధంను న వృధా భవేత్‌! 41 మయి దృష్టే చు రక్షోభీ రామస్య విదితాత్మన: | భవేద్వ్యర్థమిదం కార్యం రావణానర్ధమిచ్చతః ॥ శ్త2 న హి శక్యం క్వచిత్‌ ష్టాచుమవిజ్ఞాతేన రాక్షసైః | అప్‌ రాక్షసరూపేణ కిముతొన్యేన కేనచిత్‌ ॥ త్త వాయురప్య(త్ర న జ్ఞాతశ్చరేదితి మతిర్మమ । న హ్యస్త్యవిదితం కించి ద్రాక్షసొనాం బలీయస్తొమ్‌ ॥ 44 ఇహాహం యది తిష్టామి స్వేన రూపేణ సంవృతః వినాశముపయాస్యామి భర్వురర్దశ్చ హీయతే ॥| 45 తదహం స్వేన రూపేణ రజన్యాం హ్రస్వతాం గతః; | లఅంకామధిపతిష్యామి రాఘవస్యార్థసిద్దయే ॥ శీర పంతాల తలపెట్టిన కార్యం బెడిసిపోకూడదు. నేను చేతకానివాణ్ని కాకూడదు నేను చేసిన ఈ సముద్రలంఘనం వృధా కాకూడదు, శ్రే రావణుణ్నీ నశింపజెయ్యాలి అనేది ఆత్మజ్ఞాని రాముడి సంకల్పం. నేను గనక రాక్షసుల కంటబడ్డాను అంటే - ఈ పని వ్యర్థమైపోతుంది. 42 రాక్షసుల కంటబడకుండా ఈ లంకలో ఎక్కడ నిలవడమూ సాధ్యం కొదు' చివరికి రాక్షసరూపమే ధరించినా సాధ్యం కాధంటే వేరే చెప్పాలా! 48 బలీయసులైన ఈ రాక్షసులకు తెలియనిదంటూ లంకలో ఏదీ ఉండదు. గాలికూడా వీరికి తెలియకుందా కదలదసి నాకు కలిగిన అభిప్రాయం. 44 సహజసిద్ధమైన ఈ రూపంతో నేనిక్కడ దాగి ఉన్నప్పటికీ నష్టపోతాను నేను నశించడమే కాదు, నా ప్రభువు ప్రయోజనం సైతం దెబ్బతింటుంది. 45 అంచేత - నేను ఈ రూపాన్ని సంకోచపరచుకొని రాత్రి అయ్యాక లంకలో ప్రవేశిస్తాను, రాఘవుడి ప్రయోజనం సిద్ధిస్తుంది. 4ళ న న్‌ నుందరకాండ :రెండవ సర్గ (56

దానణస్య పురీం రాత్రౌ ప్రవిశ్య సుదురానదామ్‌ విచిన్వన్‌ భవనం సర్వం ద్రక్ష్యామి జనకాత జామ్‌ ॥ ళ్‌ ఇతి సంచింత్య హనునూన్‌ సూర్యస్యాస్తమయం కషి: ఆచకొంక్లే తదా వీరో నైదేవ్యో చర్చనోత్సుకః ॥ శ్రి సూర్యే చాస్తంగతే రాత్రౌ దేహం సంక్షిష్య నూరుతి: ; పసృషదంశకనూత్రస్పన్‌ బభూవాద్భుతదర్భున ॥ త్తం (ప్రదోషకాలే హనుమాంస్తూర్లముత్సుత్య వీర్యనాన్‌ | ప్రవివేశ పురీం రమ్యాం సువిభక్తమహాపథామ్‌ ॥| 5/0 (ప్రాసాదనూలావితతాం స్తంభైః కాంచనరాజుతైః | శాతకుంభమయెర్జాలైర్ణంధర్వనగరోపమామ్‌ ॥ క్‌1 న చొరశక్యం కాని ఈ రావణపురంలోకి రాత్రివేళ ప్రవేశించి, ప్రతిభవనాన్నీ గాలించి - సీతాదేవిని దర్శిస్తాను. శ ఇలా ఆలోచించి ఆ మహావీరుడు హనుమంతుడు వైదేహీ దర్శనోత్సుకుడై సూర్యాస్తమయం కోసం ఎదురుచూశాడు, శ్రి అంతలోకీ - సూర్యుడు అస్తమించాడు. నెమ్మదిగా రాత్రి అయ్యింది. మారుతి తన దేహాన్ని సంక్షేసించాడు. పీల్లి అంత అయ్యాడు. ఆశ్చర్యకరంగా భాసించాడు. త్తి ఆ సాయంసంధ్యాసమయంలో హనుమంతుడు క్రికూటశఖరం నుంచి దూకీ - తీర్చిదిద్దినట్టున్న విశాలమార్థాలతో కనువిందుచేస్తున్న లంకాపురిటోకి ప్రవేశించాడు. ర్‌0 బంగారు - వెండి స్తంభాలతో, బంగారపు కిటికీలతో అలరారే భవనాల వరుసలతో విశాలంగా ఉన్న ఆ లంకాపట్టణం ఒక గంధ ల్‌ కూద సుదాలర్యు సుందరకాండ; తడవ వండామ్యా :౭ండవనర్ల రోగ గ్ర [కంతా

సప్తభౌమాష్టభౌమైశ్ళ స దదర్భ మహాపురీమ్‌ । తలైః నృటికసంక్షీర్తైః కార్తస్వరవిభూషితైః ॥ 52 వైడూర్యమణిచిత్రైశ్చ ముక్తాజాలవిభూషితై: తలైః శుశుఖిరే తాని భవనాన్యత్ర రక్షసామ్‌ ॥ 53 కొంచనాని విచిత్రాణీ తోరణాని చ రక్షసామ్‌ | లంకాముద్యోతయామాసు: సర్వతస్పమలంకృతామ్‌ ॥ 54 అచింత్యామద్భుతాకారం దృష్ట్యా లంకాం మహాకపిః: ; ఆసీద్విషళ్లో హృష్టశ్చ వైదేహ్యా దర్శనోత్సుక: ॥ 5్‌5్‌ న పొండురోద్విద్దవిమానమాలినీమ్‌ మహార్దజాంబూనదజాలతోరణామ్‌ | యశస్వినీం రావణబాహుపాలితామ్‌ క్రపాచరైర్భీమబలైస్పమావృతామ్‌ ॥ ర్‌6 స్ఫాటికశిలలు పొదిగిన నేలలతో, బంగారపు అలంకరణలతో, ఏడు అంతస్తులూ ఎనిమిది అంతస్తులూ ఉన్న భవనాలతో ఒప్పారుతున్న ఆ మహాపట్టణాన్ని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 5్‌2 వైదూర్యాదిమణులతో చిత్రితాలూ ముత్యాలవరుసలతో విభూషితాలూ అయిన కుట్టిమాలతో (నేలలతో) ఆ రాక్షసభవనాలు శోభిల్లాయి 53 ఆ రాక్షస గృహాల బంగారుతోరణాలు చిత్రవిచిత్రంగా ఉండి - అంతటా అలంకృతమైన ఆ లంకాపట్టణాన్ని మరింతగా ప్రకాశింపజేశాయి. 54 వైదేహిని దర్శించాలి అనే ఉత్సుకత కలిగిన ఆ మహాకపీశ్వరుడు - ఆలోచనలకు అందనంతటి అద్భుతాకారంలో ఉన్న లంకను చూసి ఒకరకంగా విషణ్డుడూ ఒకరకంగా ప్రహృష్టుడూ అయ్యాడు 55 తెల్లని ఎత్తెన ఏడంతస్తుల గృహసముదాయం కలిగినదీ (విమానోచి ప్రీ దేవయానే సప్తభూమే చ సద్మని - వైజయంతి) ఎంతో విలువైన బంగారపు కిటికీల వరుసలు కలిగినదీ, రావణుడి బాహుబలంతో రక్షింపబడుతున్నదీ, ప్రఖ్యాతికెక్కినదీ, భయంకరబలశాలులైన రాత్రించరులతో సమావృతమైనదీ అయిన లంకాపట్టణాన్ని హనుమంతుడు దర్శించి విషణ్డుడూ ప్రహృష్టుడూ అయ్యాడు. 56 నుందరకాండ : రెండవ సర్గ (52

చంద్రో౭పి సాచివ్యమివాస్య కుర్వన్‌ తారాగజైర్మధ్యగతో విరాజన్‌ | జ్యోత్స్నావితానేన వితత్య లోకమ్‌ ఉత్తిష్టతే నైకపహద్రరశ్మివ ॥ క్‌? శంఖప్రభం క్షీరమృణాళవర్లమ్‌ ఉద్గచ్చమావం వ్యవభాసమానమ్‌ | దదర్శ చంద్రం స హరిప్రవీరః పోహ్లాయనమూనం సరసీవహంసమ్‌ ॥ 5్‌8ి అనేకవేల కిరణాలు కలిగి, వెన్నెలతో లోకమంతటా వ్యాపించి, తారాసమూహం నడుమ విరాజిల్లుతూ చంద్రుడుసైతం హనుమంతుడికి సహాయపడుతున్నవాడిలా ఉదయించాడు. 57 శంఖంలాగా మెరిసిపోతున్నవాడూ, పాలలాగా తామరతూడులాగా తెల్లగా ఉన్నవాదూ, ప్రకాశిస్తూ ఆకాశాన పైకి లేస్తున్నవాడూ - సరస్సులో హంసలాగా ఈదులాడుతున్నవాడూ అయిన చంద్రుణ్ని కపివీరుడు దర్శించాడు. 58 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, రెండవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామద్రిహ్నాం అాజవానానవ్షప్షుంగ్రుంధ్రమొలలాలాలా | సుందరకాండ : రెండవ సర్గ [53

సప్తభౌమాష్టభౌమైశ్చ స దదర్భ మహాపురీమ్‌ | తలైః సృటికసంక్షీర్తై: కార్తస్వరవిభూషితై: ॥ 52 వైడూర్యమణిచిత్రైశ్చ ముక్తాజాలనవిభూషితై: | తలైః శుశుభిరే తాని భవనాన్యత్ర రక్షసామ్‌ ॥ 53 కాంచనాని విచిత్రాణి తోరణాని చ రక్షసామ్‌ | లంకాముద్యోతయామాసు: సర్వతస్పమలంకృతామ్‌ ॥ 54 అచింత్యామద్భుతాకారం దృష్టా లంకాం మహాకపి: | ఆసీద్విషల్లో హృష్టశ్చ వైదేహ్యా దర్శనోత్సుక: ॥ 55 స పాండురోద్విద్ధనిమానమాలినీమ్‌ మహార్దజాంబూనదజాలతోరణామ్‌ | యళస్వినీం రానణబాహుసాలితామ్‌ క్షపాచరైర్భీమబబైస్సమావృతామ్‌ ॥ క్‌6 స్పాటికశిలలు పొదిగిన నేలలతో, బంగారపు అలంకరణలతో, ఏడు అంతస్తులూ ఎనిమిది అంతస్తులూ ఉన్న భవనాలతో ఒప్పారుతున్న ఆ మహాపట్టణాన్ని హనుమంతుడు దర్శించాడు. ర్‌2 వైదూర్యాదిమణులతో చిత్రితాలూ ముత్యాలవరుసలతో విభూషితాలూ అయిన కుట్టిమాలతో (నేలలతో) ఆ రాక్ష్తసభవనాలు శోభిల్లాయి 53 ఆ రాక్షస గృహాల బంగారుతోరణాలు చిత్రవిచిత్రంగా ఉండి - అంతటా అలంకృతమైన ఆ లంకాపట్టణాన్ని మరింతగా 'ప్రకాశింపజేశాయి. 54 వైదేహిని దర్శించాలి అనే ఉత్సుకత కలిగిన ఆ మహాకపీశ్వరుడు - ఆలోచనలకు అందనంతటి అద్భుతాకారంలో ఉన్న లంకను చూసి ఒకరకంగా విషణ్డుడూ ఒకరకంగా ప్రహృష్టుడూ అయ్యాడు ర్‌5్‌ తెల్లని ఎత్తెన ఏడంతస్తుల గృహసముదాయం కలిగినదీ (విమానోజ శ్రీ, దేవయానే సప్తభూమే చ సద్మని - వైజయంతి) ఎంతో విలువైన బంగారపు కిటికీల వరుసలు కలిగినదీ, రావణుడి బాహుబలంతో రక్షింపబదుతున్నదీ, ప్రఖ్యాతికెక్కినదీ, భయంకరబలశాలులైన రాత్రించరులతో సమావృతమైనదీ అయిన లంకాపట్టణాన్ని హనుమంతుడు దర్శించి విషణ్డుడూ 'ప్రహృష్టుడూ అయ్యాడు. 56 సుందరకాండ : రెండవ సర్గ

చంద్రో౭ఒపి సాచివ్యమివాస్య కుర్వన్‌ తారాగభైర్మధ్యగతో విరాజన్‌ । జ్యోత్స్నావితానేన వితత్య లోకమ్‌ ఉత్తిష్టతే నైకసహ్రరశ్మిః ॥ క్‌7 శంఖ ప్రభం క్షీరమృుణాళవర్లమ్‌ ఉద్గచ్చమానం వ్యవభాసమానమ్‌ । దదర్శ చంద్రం స హరిప్రవీరః పోహప్లూయమానం సరసీవహంనమ్‌ ॥ 58 అనేకవేల కిరణాలు కలిగి, వెన్నెలతో లోకమంతటా వ్యాపించి, తారాసమూహం నడుమ విరాజిల్లుతూ చంద్రుడుసైతం హనుమంతుడికి సహాయపడుతున్నవాడిలా ఉదయించాడు. ర్‌ శంఖంలాగా మెరిసిపోతున్నవాడూ, పాలలాగా తామరతూడులాగా తెల్లగా ఉన్నవాడూ, ప్రకాశిస్తూ ఆకాశాన పైకి లేస్తున్సవాడూ - సరస్సులో హంసలాగా ఈదులాడుతున్నవాడూ అయిన చంద్రుణ్ని కపివీరుడు దర్శించాడు. ర్‌8ి ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, రెండవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రట్నాం అణా పన్షులగ్రలట్తసెకనానాలాలా. . సుందరకాండ : రెండవ నర్గ (3.

ఊగ) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఫం చా క క + మూడవసర్గ +

(ే స లంబశిఖరే లంబే అంబతోయదసన్నిభే ॥

ల సత్త్యృమాస్తాయ మేధావీ హనూమాన్మారుతాత్మజ: ॥ కే నిశి లంకాం మహాసత్త్యో వివేశ కపికుంజర: రమ్యుకాననతోయాథ్యాం పురీం రావణపాలితామ్‌ ॥ 2 శారదాంబుధరప్రవ్యై రృవనైరుపశోభితామ్‌ । సాగరోపమనిర్నోషాం సాగరానిలసేవితామ్‌ ॥ త్రి సుపుష్టబలసంఘుష్టాం యథైవ విటపొవతీమ్‌ । చారుతోరణనిర్యూహాం పొండురద్వారతోరణామ్‌ ॥ త్తే ఆకాశం నుంచి వేలాడుతున్నట్టున్న శిఖరాలు కలదీ, వాలిన మేఘంలాగా

ఉన్నదీ లంబమనే పేరుకలదీ అయిన త్రికూటశిఖరం నుంచి లంకా పట్టణంలోకి చేరుకోడానికి అవసరమైన శక్తిని సమకూర్చుకుని ఆ మేధా సంపన్నుడు మారుతాత్మజుడు - 1 అందమైన ఉద్యానవనాలూ సరస్సులూ కలిగి రావణపాలితమైన ఆ లంకా పట్టణంలోకి మహాసత్తుడు ఆ కపిముఖ్యుడు రాత్రివేళ ప్రవేశించాడు. ॥? శరత్కాలమేఘాల్లాంటి భవనాలతో అలంకృతమైన లంక. సముద్రంతో సమానంగా ధ్వనిస్తున్న లంక. సముద్రవాయువీచికలతో సేవింపబదుతున్న లంక, తె అలకాపట్టణంలాగా పరిపుష్టమైన సైన్యంతో క్రిక్కిరసిన లంక. అందమైన బహిర్ట్వారాల దగ్గర మదించిన ఏనుగులున్న లంక. తెల్లని ద్వారతోరణాలతో అలరారుతున్న లంక. జ్తీ నుందరకాండ : మూడవ సర్ల

భుజగాచరితాం గుష్తాం శుభాం భోగవతీమివ | తాం స విద్యుద్ద, నాకీర్ణాం జ్యోతిర్మార్ల్గ నిషేవితామ్‌ ॥ క్‌ మందమారుతసంచారాం యథేంద్రస్యామరావతీమ్‌ । శాతకుంభేన మహతా (ప్రాకారేణాభిసంవృతామ్‌ ॥ 6 కింకిణీజాలఘోషాభి: పతాకాభిరలంకృతామ్‌ । ఆసాద్య సహసా వృష్టః ప్రాకారమభిపేదివాన్‌ ॥ నిస్మయావిష్టప్పూదయ: పురీనూలోక్య సర్వతః | 7 జాంబూనదనుయై: ద్వారైః వైడూర్యకృతవేదికై: | వజస్ఫటికముక్తాభి: మణికుట్టిమభూషితై: ॥ 8 సర్పాల సంచారంతో రక్షింపబడ్డుతున్న శుభప్రదమైన పాతాళనగరంలా ఉన్న లంక. మెరుపులతో మేఘాలతో నిండిన నక్షత్రమార్గంలో విరాజిల్లుతున్న లంక త్‌ పిల్లగాలుల మెల్లమెల్లని కదలికలు కలిగిన లంక. ఇంద్రుడి అమరావతి లాగా ఉన్న లంక. బంగారంతో చేసిన గొప్ప ప్రాకారంతో చుట్టబడిన లంక. 6 చిరుమువ్వల సవ్వడిచేస్తున్న పతాకాలతో అలంకృతమైన లంక. అటువంటి లంకను ఒక్క ఉదుటున సమీపించి ఆనందించి దాని ప్రాకారాన్ని చేరుకున్నాడు హనుమంతుడు ఆ పట్టణాన్ని అన్నివైపులా చూసి లోలోపల ఆశ్చర్యచకితుడు అయ్యాడు "7 బంగారు ద్వారాలు, వైదూర్యాలతో చేసిన వేదికలు, వజ్రాలూ సృటికాలూ ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన నేలలతో భూషితమైన లంకను హనుమంతుడు చూశాడు. రి సుందరకాండ : మూడవ సర్గ (క

తప్త్ప్తహాటకనిర్యూ హై: రాజతామలపొండురై;ః | వైదూర్యకృతసోపానైః స్పాటికాంతరపాంసుభి: ॥1 త్రి చారుసంజవనోపేతైః ఖమివోత్పతితై: శుఖైః | క్రాంచబర్హిణసంఘుపైః రాజహంసనిషేవితై:ః ॥ 10 తూర్యాభరణనిర్నోపై స్పర్వతః ప్రతినాదితామ్‌ । వస్వోకసారాప్రతిమాం తాం వీక్ష్య నగరీం తతః ॥ [1 ఖమివోత్సతితుం కామం జహర్ష హనుమాన్‌ కష్‌: | ఛాం సమిక్ష్య పురీం రమ్యూం రాక్షసాధిపతేశ్ళుభామ్‌ । అనుత్తమామ్బద్దియుతాం చింతయామాస వీర్యవాన్‌ ॥ 12 కాచిన మేలిమి బంగారంతో చేసిన మదగజాలు భవన ముఖద్వారాలకు ఇరువైపులా ఉన్నాయి. వెండి తాపడంవల్ల (వెండి మలాము) స్వచ్చంగా తెల్లగా భాసిస్తున్నాయి భవనాల ఉప్పరిగలు. వైదూర్యాలు పొదిగిన సోపానా లున్నాయి. భవనాల మధ్య (లోపల) స్ఫటికాల ధూళి కనిపిస్తోంది. 39 అందంగా మంగళప్రదంగా ఉన్న చతుశ్చాలలు ఉన్నాయి. అవి ఆకాశానికి ఎగుస్తున్నట్టున్నాయి. క్రౌంచ పక్షులతో నెమళ్ళతో కోలాహలంగా ఉంది. రాజహంసలు తమ ఉనికితో ఆ పట్టణాన్ని సేవిస్తున్నాయి. 10 మంగళ తూర్యారావాలతో ఆభరణాల ధ్వనులతో అన్నివైపులా మారుమోగుళూ ఇంద్రపట్టణంలాగా భాసిస్తున్న ఆ లంకాపురిని హను మంతుడు తిలకించాడు. (వస్వోకసారా శక్రస్య, యామ్యా సంయమనీ తథా, పురీ సుఖా జలేశస్య, సోమస్య చ విభావతీ - విష్ణుపురాణమ్‌) మిన్నుముట్టి నంతగా మరీ సంబరపడ్డాడు. క్ష అందమైనదీ శుభలక్షణాలతో కూడినదీ ఇంతకన్నా ఉత్తమం మరొకటి లేదు అనిపిస్తున్నదీ సకల సమృద్ధులతో కూడినదీ - ఆ రావణుడి లంకాపట్టణాన్ని బాగా దర్శించి బలశాలి హనుమంతుడు ఇలా ఆలోచించాడు - 12 సుందరకాండ : మూడవ సర్గ

నేయమన్యేన నగరీ శక్యా ధర్ష్మయితుం బలాత్‌

రక్షితా రావణబలైరుద్యతాయుధధారిభి; ॥ క

కుముదాంగదయోర్వాపి సుషేణప్య నువాకపేః |

ప్రసిద్దేయం భవేద్భూమిః: మైందద్వివిదయోరపి ॥ కేశ

వినస్వతస్తమాజస్య హరేశ్చ కుళపర్వణః |

బుక్షస్య కేతువూలస్య నును చైన గతిర్భవేత్‌ ॥ 115

సమోక్ష్య తు మహవాబాహూ రాఘవన్య సరాశక్రమమ్‌ ।

లక్ష్మణస్య చ విక్రాంతమభవత్‌ ప్రీతిమాన్‌ కపిః ॥ 16

ఆయుధాలను ధరించి వాటిని ప్రయోగించదానికి సన్నద్ధంగా 'పైకెత్తి పట్టుకున్న రావణ సైన్యాలతో రక్షింపబడుతున్న ఈ లంకానగరిని బలంతో ఎదిరించడం - ఆక్రమించుకోవడం ఎవరివల్లా అయ్యే పనికాదు. (అన్యేన = నావల్ల తప్ప ఇతరుడివల్ల, న శక్యా = కాదు). 13

వానరవీరుల్లో కుముదుడదూ అంగదుడూ మహాకపి సుషేణుడూ

మైందుడూ ద్వివిదుడూ - వీరికి బహుశా ఈ ప్రదేశం (ఈ ప్రాంతం) పరిచితమైయుంటుంది. క్షేక్మ

సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడికీ, కపివీరుడు కుశపర్వుడికీ, బుక్షవీరుడు (ఎలుగుబంటి) కేతుమాలుడికీ నాకూ - ఈ లంకను చేరుకోగలిగిన గమనశక్తి ఉంది. 15

ఇలా ఆలోచిస్తున్న మహాబాహుశాలి హనుమ:*తుడు రాఘవుడి పరాక్రమాన్నీ లక్ష్మణుడి విక్రమాన్నీ ఒక్కసారి మనస్సులో ,ఏమోక్షించుకుని సంతృప్తిచెందాడు. (మేము చేరగలం వీరు జయించగలరు అనే నమ్మకం కలిగి సంతృప్తిచెందాదని) . 16 నుందరకాండ : మూడవ నర్గ

తాం రత్నవసనోపేతాం కోష్టాగారావతంసకామ్‌ | యంధ్రాగారస్తనీమృద్దాం ప్రమదామివ భూషితామ్‌ ॥ క్షే తాం నష్టతిమిరాం దీప్తైర్భాస్వరైళ్చ మహాగృహై: | నగరీం రాక్షసీంద్రస్య దదర్శ స మహాకపిః ॥ 18 అథ సొ హరిశార్జూలం (ప్రవిశంతం మహాబలమ్‌ | నగరీ స్వేన రూపేణ దదర్శ పవనాత శజమ్‌ ॥ గం సా తం హరివరం దృష్ట్వా లంకా రావణపాలితా | స్వయమేవోత్తితా తత్ర వికృతాననదర్శనా ॥ 20 పురస్తాత్కపివర్యస్య వాయుసూనోరతిష్టత | ముంచమానా మహానాదమబ్రవీతృవనాత్మజమ్‌ ॥ 2] తతో ఆ లంకాపట్టణం - రత్నరాశులే వస్త్రాలుగా ధరించింది. కోష్టాగారాలే దాని కర్ణాభరణాలు, యంత్రాగారాలు వక్షోజాలు - మొత్తంమోద సర్వసమృద్దులూ కలిగిన ఆ లంక అలంకరించుకున్న వనితామణిలాగా ఉంది అటువంటి లంకానగరిని హనుమంతుడు దర్శించాడు 17 దీపాలంకరణలతో ప్రకాశిస్తున్న మహాసౌధాలవల్ల ఆ పట్టణంలో ఎక్కలో చీకట్లు కనిపించడంలేదు. పూర్తిగా తొలగిపోతున్నాయి. అటువంటి క రాక్షసేంద్రుడి రాజధానిని మహాకపి దర్శించాడు 1ేరీ అంతట - లంకలోకి ప్రవేశిస్తున్న మహాబలుడూ వాయుపుత్రుడో హరిముఖ్యుడూ అయిన హనుమంతుణ్ని ఆ నగరాధిదేవత నిజరూపంలో దర్శించింది. 19 రావణపాలిత ఆ లంకానగరాధిదేవత హనుమంతుణ్ని చూడటంతోనే వికృతమైన ముఖంతో రూపంతో తానై పైకి లేచింది. 20 భీషణంగా అరుస్తూ - వాయుసూనుడైన ఆ కపివర్యుడి ముందు నిలబడింది. ఇలా పలికింది - 21 న సుందరకాండ : మూడవ సర్ల

కస్వం కేన చ కార్యేణ ఇహ (ప్రాప్తో వనాలయ | కధయస్వేహ యత్తత్రం యావత్సాాణా ధరంతితే॥ 22 న శక్యం ఇల్వియం లంకా ప్రనేష్టుం వానర త్వయా ! రక్షితా రావణబలైరభిగుప్తా సమంతత: ॥ 23 అధ తామ్రవీద్వీరో హనుమానగ్రత: స్పితామ్‌ | కధయిష్యామి తే తత్త్వం యన్మాం త్వం పరిప్పచ్చసి 1 24 కా త్వం విరూపనయనా పురద్వారే ఒవతిప్టసి | కిమర్హం చాపి మాం రుద్దా నిర్భర్త ఎసయసి దారుణా॥ 25 హనుమద్వచనం శ్రుత్వా అంకాసా కామరూపిణీ | ఉవాచ వచనం క్రుద్దా పరుషం పవనాత్మజమ్‌ ॥ 26 వానరా ! ఎవడవు నువ్వు ? ఏ పనిమీద ఇక్కడికి వచ్చావు ? నీ ప్రాణాలు (ఉండగానే) పోకముందే నిజం చెప్పు 22 కప్‌! ఈ లంకలోకి ప్రవేశించడం నీకు శక్యం కాదు రావణుడి సైన్యాలు రక్షిస్తున్నాయి అన్నివైపులా కాపలా కాస్తున్నాయి. 23 అంతట - ఎట్టయెదుట నిలిచిన ఆ లంకాధిదేవతతో మహావీరుడు హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు - నువ్వు అడిగినవాటికి అన్నింటికీ వాస్తవ సమాధానం చెబుతాను బ్రెశీ ఇంతకీ - నువ్వు ఎవరు ? వికృతనేత్రాలతో ఈ పురద్వారంలో నిలబడ్దావు. దారుణరూపంతో నన్ను అడ్డగించి ఇలా భయపెడుతున్నావు ఎందుకని ? 25 హనుమంతుడి మాటలు విని - కామరూపిణి ఆ లంక క్రుద్దురాలు అయ్యింది చాలా పరుషంగా హనుమంతుడికి బదులు పలికింది. 26 సుందరకాండ : మూడవసర్ల (50

అహం రాక్షసరాజస్య రావణస్య మహాత్మనః | ఆజ్ఞాప్రతీక్షా దుర్దర్నా రక్షామి నవగరీమిమామ్‌ ॥ 27 న శక్యా మామవజ్ఞాయ ్రవేష్ణుం నగరీ త్వయా । అద్య ్రాణైః పరిత్యక్తు స్వవ్వుపే నిహతోమయా॥ 28 అహం హీ వగరీ లంకా స్వయమేవ ప్లవంగము | సర్వతః పరిరక్షామి హ్యేతల్తే కధితం మయా ॥ 29 అంకాయా వచనం (శ్రుత్వా హనుమాన్మారుతాత్మజ: | యత్నవాన్‌ స హరిశ్రేస్టః స్టితళ్ళైల ఇవాపరః ॥ 30 స తాం ప్తీరూపవికృతాం దృష్ట్వా వానరవుంగవ: | ఆబభాషేఒథ మేధావీ పత్వ్యవాన్‌ ప్లవగర్ష్శభః ॥ 31 నేను - మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడి ఆజ్ఞలను శిరసావహించేదానను. నన్ను ఎవరూ ఎదిరించలేరు. ఈ నగరాన్ని నేనే కాపాడుతున్నాను. ల? నన్ను ధిక్కరించి ఈ నగరంలోకి ప్రవేశించడం నీవల్లకాదు ఇవ్వేళ నా చేతిలో ప్రాణాలు కోల్పోయి హాయిగా నిద్రిద్దువుగాని. 28 వానరా! నేనే లంకానగరిని. దీనిని అంతటా కాపాడుతున్నదాన్ని నేనే. నువ్వు అడిగినవాటికి చెప్పవలసినది అంతా చెప్పాను. ౭ లంకాధిదేవత చెప్పిన సమాధానం విని హనుమంతుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా ఒక మహాశైలంలాగా నిలబడ్డాడు. (ప్రవేశించే ప్రయత్నంతో లేదా బదులు పలికే ప్రయత్నంతో - పర్వతంలా నిలబడ్డాడు అని కానీ.) 80 మేధావీ సత్త్వసంపన్నుడూ ఆ వానరపుంగవుడు వికృతస్త్రీరూపంలో ఉన్న ఆ లంకానగరిని చూసి ఇలా సంభాషించాడు- ప్రే నుందరకాండ : మూడవ సర్గ

(ద్రక్ష్యామి నగరీం లంకాం సాట్టప్రాకారతోరణామ్‌ ।

ఇత్యర్థమిహ సంప్రాప్తు పరం కౌతూహలం హి మే ॥ 32

వనాన్యుపవవానీహ అంకాయాః కాననాని చ ।

సర్వతో గృహముఖ్యాని ద్రష్పుమాగమనం హి మే ॥ 33ె

తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా లంకా సా కామరూపిణీ |

భూయ ఏవ పువర్వాక్యం బభాషే పరుషాక్షరమ్‌ ॥ 3ెడ్త

మామనిర్హిత్య దుర్చుద్దే రాక్షసీశ్వరపాలితామ్‌ |

న శక్యమద్య తే ద్రష్టుం పురీయం వానరాధమ ॥ తక్‌

తతస్స కపిశార్జూలస్తామువాచ నిశాచరీమ్‌

దృష్ట్వా పురిమిమాం భద్రే పునర్యాస్యే యథాగతమ్‌ ॥ 36

కోటబురుజులతో ప్రాకారాలతో తోరణాలతో కళకళలాడుతున్న ఈ లంకానగరాన్ని చూద్దామని వచ్చాను. దీన్ని చూడాలని నాకు చాలా కుతూహలంగా ఉంది. 32

ఈ లంకలో ఉన్న వనాలనూ ఉపవనాలనూ కాననాలనూ ప్రధాన గృహాలనూ అన్నివైపులనుంచీ పూర్తిగా చూడటంకోసం వచ్చాను. 338

హనుమంతుడి ఈ మాటలను విని కామరూపధారిణి ఆ లంక పరుషంగా మళ్ళీ ఇలా పలికింది - త

ఓరీ దుర్చుద్ధీ ! వానరాధమా ! నన్ను జయించకుందా - రావణ పాలితమైన ఈ లంకలోకి ప్రవేశించడంగానీ దీన్ని దర్భ్శించడంగానీ ఇవ్వేళ నీ వల్లకాదు. 35

ఇలా పలికిన ఆ రాక్షసితో ఆ కపిశార్ట్జూలుడు - భద్రమైనదానా! ఈ పట్టణాన్ని చూసి - తిరిగి, వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోతాను - అన్నాడు. 36

సుందరకాండ ; మూడవ సర్ల

చత కృత్వా మహానాదం సా వై లంకా భయావహమ్‌ | చలేన నానరశ్రేషస్టం తొాడయానూన వేగితా 1 37 ఛతస్ప కపిశార్టూలో ఆంకయా తాడితో భృశమ్‌ । వనాద సుమహావాదం వీర్యవాన్‌ పవనాత్మజః 38 తతస్పంవర్తయానూన వానుహస్తస్య పోడింగులీ: | ముష్టినాభిజఘానైనాం హనూమాన్‌ క్రోధనూర్భ్చితః | శ్రీచేతి మవ్యమానేన నాతిక్రోధః స్వయంకృత; ॥ 39 పాతు తేన ప్రహారేణ విహవ్వలాంగీ నిశాచర్‌ | పపాత సహపా భూమౌ వికృ్రతాననదర్శనా ॥ క! తతస్తు హనుమాన్‌ ్రొజ్జస్తాం దృష్ట్వా వినిపొతితామ్‌ | కృపొం చకార తేజస్వీ మవ్యమానః స్త్రియం తు తామ్‌ ॥ 1 అప్పుడు ఆ లంకిణి భయంకరంగా అరిచింది. వానరథ్రేష్టుల్ని అతివేగంగా హస్తతలంతో మోదధింది. ౩87 లంకాతాడితుదైన ఆ కపిశార్జూలుడు బలశాబి పవనాత్మజుడు - పేద్దపెట్టున ఒక మహానాదం చేశాడు. 38 హనుమంతుడు మహాక్రోధావిష్టుడు అయ్యాడు. ఎడమచేతి వేళ్ళు బిగించాడు. ఆ పిడికిలితో లంకిణిని ఒక్క పిడిగుద్దు వేశాడు. ఆడదిగదా అనే ఆలోచనతో తానై అతిక్రోధం పహించలేదు. 89 ఆ దెబ్బకు లంకిణి అవయవాలు పట్లుతప్పాయి. వికృతముఖంతో వికృతరూపంతో ఒక్కసారిగా నేలకు ఒరిగిపోయింది. 40 అలా పడిపోయిన లంకిణిని చూసి ఉచితజ్జుడూ తేజళ్ళాలీ అయిన హనుమంతుడు స్త్రీ కదా అని దయతలిచాడు. త్తే నుందరకాండ ; మూడవ సర్గ

తతో వై భృశసంవిగ్నా లంకాసా గద్గదాక్షరమ్‌ ।

ఉవాచాగర్వితం వాక్యం హనూమంతం ప్రనంగమమ్‌ ॥ 42

ప్రసీద సుమహాబాహో త్రాయస్వ హరిసత్తమ |

సమయే సౌమ్య తిష్టంతి సత్వవంతో మహాబలాః ॥ శ

అహం తు నగరీ అంకా స్వయమేవ ప్లనంగమ ।

నిర్ణితాహం త్వయా వీర విక్రమేణ మహాబల ॥ డ్త్‌డ్త

ఇదం తు తథ్యం శృణు వై బ్రువంత్యా మే హరీశ్వర |

స్వయంభువా పురా దత్తం వరదానం యదా మమ ॥ తీర్‌

యదా త్వాం వానరః కళ్చిద్విక్రమాద్వశమానయేత్‌ |

తదా త్వయా హి విజ్టేయం రక్షసాం భయమాగతమ్‌ ॥ 46

అప్పుడు - బాగా సడలిపోయిన ఆ లంకిణి, గర్వం విడిచిపెట్టి గద్దద స్వరంతో హనుమంతుణ్ని ఉద్దేశించి ఇలా పలికింది - శల

సౌమ్యుడా ! మహాబాహూ ! అనుగ్రహించు. కపిసత్తమా ! రక్షించు. ధైర్యశాలులూ మహాబలవంతులూ - స్త్రీవధ చెయ్యకూడదు అనే నియమానికి కట్టుబడి ఉంటారు సుమా ! త్రి

మహావీరా ! మవాబలా! వానరపుంగవా ! నేను లంకిణిని, స్వయంగా నీ పరాక్రమానికి ఓడిపోయాను. ్తేడ్మీ

కపీశ్వరా ! ఇదిగో నిజం చెబుతున్నాను, విను. పూర్వకాలంలో

(బ్రహ్మదేవుడు నాకిచ్చిన వరదానం ఏమిటంటే - తీస్‌

లంకిణీ ! ఏనాడైతే ఒక వానరుడు నిన్ను తన పరాక్రమంతో వివశను చేస్తాడో ఆనాడు రాక్షసులకు ముప్పు ముంచుకువచ్చిందని నువ్వ (గ్రహించు. తం

సుందరకాండ : మూడవ సర్గ

తతః కృత్వా మహానాదం పావై లంకా భయావహమ్‌ । తలేన వానరశశ్రేస్టం తాడయానూస వేగితా ॥ 37 తతస్స కపిశార్జూలో లంకయా తాడితో భృశమ్‌ | ననాద సుమహానాదం వీర్యవాన్‌ పవవాత్మజ: 38 తతస్పంవర్తయామాస వామహస్తస్య సోదంగులీ: | ముష్టినాభిజఘానైనాం హనూమాన్‌ క్రోధమూర్చితః | స్రీచేతి మన్యమానేన నాతిక్రోధః స్వయంకృతః ॥ 39 సాతు తేన ప్రహారేణ విహ్వలాంగ్‌ నిశాచరీ | పపాత సహసా భూమౌ వికృతాననదర్భనా ॥ త్తం తతప్పు హనుమాన్‌ ప్రాజ్ఞస్తాం దృష్ట్వా వినిపాతితామ్‌ । మ. వ్‌ చం కృపాం చకార తేజస్వీ మన్యమానః స్త్రియం తు తామ్‌ ॥ 41 అప్పుడు ఆ లంకిణి భయంకరంగా అరిచింది. వానరగ్రేష్టుణ్ని అతివేగంగా హస్తతలంతో మోదింది. 37 లంకాతాడితుడైన ఆ కపిశార్జూలుడు బలశాలి పవనాత్మజుడు - పెద్దపెట్టున ఒక మహానాదం చేశాడు. 38 హనుమంతుడు మహాక్రోధావిష్టుడు అయ్యాడు. ఎడమచేతి వేళ్ళు బిగించాడు. ఆ పిడికిలితో లంకిజిని ఒక్క పిడిగుద్దు వేశాడు. ఆడదిగదా అనే ఆలోచనతో తానై అతిక్రోధం వహించలేదు. 39 ఆ దెబ్బకు లంకిణి అవయవాలు పట్లుతప్పాయి. వికృతముఖంతో వికృతరూపంతో ఒక్కసారిగా నేలకు ఒరిగిపోయింది త అలా పడిపోయిన లంకిణిని చూసి ఉచితజ్జుడూ తేజశ్చాలీ అయిన హనుమంతుడు స్తీ కదా అని దయతలిచాడు. త్తే సుందరకాండ : మూడవ సర్గ

తతో వై భృశసంవిగ్నా లంకా సా గద్గదాక్షరమ్‌ | ఉవాచాగర్వితం వాక్యం హనూమంతం ప్లవంగమమ్‌ ॥ 42 ప్రసీద సుమహాబాహో త్రాయస్వ హరిసత్తమ | సమయే సౌమ్య తిస్టంతి సత్వవంతో మహాబలా: ॥ డి అహం తు నగరీ లంకా స్వయమేవ ప్తవంగను | నిర్దితాహం త్వయా వీర విక్రమేణ మహాబల ॥ డడ ఇదం తు తథ్యం శృణు వై బ్రువంత్యా మే హరీశ్వర । స్వయంభువా పురా దత్తం వరదొనం యదా మమ ॥ త్తీక్‌ యదా త్వాం వానరః కళ్చిద్వి[క్రమాద్వశనూనయేత్‌ | తదా త్వయా హి విజ్లేయం రక్షసాం భయమాగతమ్‌ ॥ 46 అప్పుడు - బాగా సడలిపోయిన ఆ లంకిణి, గర్వం విడిచిపెట్టి గద్దద స్వరంతో హనుమంతుణ్ని ఉద్దేశించి ఇలా పలికింది - త2 సౌమ్యుడా ! మహాబాహూ ! అనుగ్రహించు. కపిసత్తమా ! రక్షించు. ధైర్యశాలులూ మహాబలవంతులూ - స్త్రీవధ చెయ్యకూడదు అనే నియమానికి కట్టుబడి ఉంటారు సుమా ! 43 మవాీవీరా ! మహాబలా ! వానరపుంగవా ! నేను లంకిణిని, స్వయంగా నీ పరాక్రమానికి ఓడిపోయాను. కీర్త కపీశ్వరా 1 ఇదిగో నిజం చెబుతున్నాను, విను. పూర్వకాలంలో (బ్రహ్మదేవుడు నాకిచ్చిన వరదానం ఏమిటంటే - 4ర్‌ లంకిణీ ! ఏనాదైతే ఒక వానరుడు నిన్ను తన పరాక్రమంతో వివశను చేస్తాడో ఆనాడు రాక్షసులకు ముప్పు ముంచుకువచ్చిందని నువ్వ (గ్రహించు. శీ5 సుందరకాండ : మూడవ నర్ల

స హి మే సమయస్పామ్య ప్రాప్తోజద్య తవ దర్శనాత్‌ । స్వయంభూవిహితస్పత్యో న తఈస్యాస్తి వ్యతిక్రమః ॥ శా సీతానిమిత్తం రాజ్ఞస్తు రావణస్య దురాత్మనః | రక్షసాం చైన సర్వేషాం వినాశస్సముపాగతః ॥ కరి తత్ప్రవిశ్య హరిశ్రేష్ట పురీం రావణపాలితామ్‌ విధత్స్వ సర్వకార్యాణి యాని యానీహ వాంఛసి ॥ శ్తం ప్రవిశ్య శాసోపహతాం హరీశ్వర; శుభాం పురీం రాక్షసముఖ్యపాలితామ్‌ , యదృచ్చయా త్వం జనకాత జాం సతీం విమార్గ సర్వత్ర గతో యథాసుఖమ్‌ ॥ 50 నీ దర్శనంతో ప్రాప్తించింది (బ్రహ్మదేవుడు చెప్పింది సత్యం దానికి తిరుగులేదు. శ? దురాత్ముడైన మా రాజు రావణుడికీ సర్వరాక్షసులకీ సీత్రాదేవి కారణంగొ వినాశం ముంచుక్తు వచ్చింది. తీర్‌ . అందుచేశ్ర _ ఓ కపి శ్రేష్టా | రావణపాలితమైన ఈ పురంలోక్షి ప్రవేశించు ఏలు పనులు ఇక్కడ చెయ్యాలనుకుంటున్నానో అన్నీ చేసెయ్యి త్త శుభలక్షణాలు కలిగిన పట్టణ్పిద్రి దీన్ని రాక్షసరాజు పరిపాలిస్తున్నాడు అిమూ ఇది శాప్రోపప్రశ్ర క్ష లంకాసట్టణంల్రోకి కపీశ్వరుడ్లవైన నువ్వు ప్రవేశించు. వై గాలాభంగా ఇక్కడికి వచ్చావు, క్ష పురంలో ఎక్కడికి కావాలంటే అక్కడికీ ళ్ళ స్వేదృగా సఖంగా సీతాసాధ్యిని అన్వేషించు. 50 ఇది తీమద్రామాయణ్యం- సుందరకాంద్ర, మూడవ సర, తెలుగుసేత తే వవాావ్లార్ష.

జగ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ల్లా నా! శ ననా నననననాలాననాననకాతానానాననునన్తన్తాననకాానా లలనా ననా. యత్ర స నిర్జిత్య పురీం శ్రేష్టాం లంకాం తాం కామురూపిణీమ్‌ । ౮ విక్రమేణ మహాతేజా హనూమాన్‌ కపిసత్తమ: | అద్వారేణ నుహాబాహుః ప్రాకారనుభిపువ్లువే ॥ క్ష (ప్రవిశ్య నగరీం లంకాం కపీరాజు హితంకరః | చక్రే౭ధ పాదం సవ్యం చశత్రూణాంసతు మూర్షని॥ 2 ప్రవిష్టస్పత్యసంపన్నో నిశాయాం మారుతాత్మజః | స మహాపధమాస్థాయ ముక్తాపుష్పవిరాజితమ్‌ | తతస్తు తాం పురీం లంకాం రమ్యామభియయాౌ కపిః;॥ 3 హసితోత్కృష్టనినదై స్తూర్యఘోషపురస్సరైః । వ(జ్రాంకుశనికాళైశ్చు నజ్రజాలవిభూషితై: ॥ గృహమేమైః పురీ రమ్యూ బభాసే ద్యాౌదివాంబుదై: ॥ | మహాతేజస్వీ కపిసత్తముడూ మహాబాహువూ అయిన ఆ హనుమంతుడు కామరూపిణి అయిన ఆ లంకిణిని పరాక్రమంతో జయించి, -ద్వారంకాని ప్రదేశం నుంచి ప్రాకారం మోదకి దుమికాడు క్షే సుగ్రీవుడికి హితంకరుదైన హనుమంతుడు లంకానగరంలోకి ప్రవేశించి

• శత్రువుల శిరస్సున మోపినట్టు - ఎడమకాలు మోపాడు. 2 సత్త్వసంపన్నుడు అ మారుతి రాత్రివేళ అలా లంకలోకి ప్రవేశించి ముత్యాలతో పువ్వులతో విరాజిల్లుతున్న రాజమార్గం అందుకుని రమ్యమైన ఆ లంకాపట్టణమంతటా కలియదిరిగాడు. 8 మంగళ తూర్యారావాలతోపాటు గృహాలనుంచి బిగ్గరగా నవ్వులు వినిపిస్తున్నాయి. ఆ గృహాలు వజ్రాయుధమే అంకుశంగా కలిగిన ఐరావతాల్లాగా ఉన్నాయి. వాటికి వజ్రాల పేరులు అలంకరింపబడ్డాయి. అటువంటి ఉత్తమగ్భహాలతో (గృహముఖ్యైః) అందంగా ఉన్న ఆ లంకాపురి = మేఘాలతో ఆకాశంలా భాసించింది. త్త సుందరకాండ : నాల్లవ నర్ల

ప్రజజ్వాల తదా లంకా రక్షోగణగ్భ హైళ్ళుటై: 1 సితాభ్రసదృతైళ్చితైై: పద్మప్వస్తికసంస్థితైః 1 క వర్షమావగృ హైశ్చాపి సర్వతస్సువిభూషితా | తొం చిత్రమాల్యాభరణాం కపిరాజహితంకర: | రాఘవార్థం చరన్‌ శ్రీమాన్‌ దదర్శ చ ననంద చ ॥ 6 భవనాద్భవనం గచ్చన్‌ దదర్శ పననాత్మజః | వివిధాకృతిరూపాణి భవనాని తతస్తతః ॥ 7 శుశ్రాన నుధురం గీతం త్రిస్థానస్వరభూషితమ్‌ ; స్త్రీణాం మదసమృద్దానాం దివి చాప్పరసామిన ॥ 8 క. శుభలక్షణలక్షితాలైన రాక్షసగ్భృహాలతో లంకానగరం ప్రకాశిస్తోంది. వాటిలో కొన్ని పద్మగ్భహాలు. కొన్ని స్వస్తికగృహాలు. (ఆయా వాస్తు విశేషంలో నిర్మింపబడిన గృహాలు). ఇవి చిత్రంగా తెల్లనిమేఘాల్లాగా ఉన్నాయి. 5 మరికొన్ని వర్ధమాన గృహాలున్నాయి. వీటితో అంతటా అలంకృతమైన లంక అది. చిత్రవిచిత్రమైన దండలే ఆభరణాలుగా ధరించింది. సుగ్రీవహితకారి హనుమంతుడు శ్రీరాముడి పనిమాద వచ్చి ఈ లంకను చూశాడు, సంబరపడ్డాడు. 6 ఒక భవనం మిదనుంచి మరొక భవనం మిదకి దూకుతూ వాయునందనుడు - రకరకాల ఆకారాలలో రూపాలలో ఉన్న భవనాలను తిలకించాడు. శ దేవ సళ ల ॥ లోకంలో అప్పరసల్లాగా లంకాపురంలో మదమత్తలైన రాక్షస 'ప్రైలు మంద్ర - మధ్యమ - త్రారవా న్‌ సముదాయా ఛియులలో మధురంగా పాడుతున్న గీలే న్ని హనుమంతుడు ఆలకించాడు. 8

శుశ్రావ కొంచీనినదం నూపురాణాం చ నిస్వవమ్‌ ; సోపాననినదాంక్సైవ భవనేషు నుహాత్మనామ్‌ | అస్పోటితనినాదాంళ్ళ క్వేళితాంళ్చ తతస్తతః ॥ త్ర శుశ్రావ జపతొం తత్ర మంత్రాన్‌ రక్షోగృహేషు వై 1 స్వాధ్యాయనిరతాంక్నైవ యాతుధావాన్‌ దదర్భ సః | రావణస్తవసంయుక్షాన్‌ గర్హతో రాక్షసానపి ॥ 10 రాజమార్గం సమావృత్య స్టేతం రక్షోబలం మహత్‌ దదర్శ మధ్యమే గుల్మే రావణస్య చరాన్‌ బహూన్‌ 11 డీక్షితాన్‌ జటిలాన్‌ ముండాన్‌ గోజినాంబరవాససః దర్భముసష్టిప్రహరణాన్‌ అన్నికుందాయుధాంస్తథా 1 112 య న | బంగారు మొలనూళ్ల ఉలివులు విన్నాడు. నూపుర ధ్వనులు విన్నాడు. మహాత్ములు నివసిస్తున్న భవనాలలో మెట్లమీద సవ్వడులు విన్నాడు. రాక్షసులు జబ్బలు చరచుకుంటున్న చప్పుళ్ళు విన్నాడు. సింహగర్టనలవంటి పెడబొబ్బలు విన్నాడు. త్రి రాక్షసగ్భృహాలలో జపిస్తున్న మం(త్రధ్వనులు విన్నాడు. స్వాధ్యాయ నిరతులైన రాక్షసులను దర్శించాడు. రావణాసురుణ్నీ స్తుతిస్తున్న రాక్షసులనూ గర్జిస్తున్న రాక్షసులనూ చూశాడు. 10 రాజమార్థానికి ఇరువైపులా ఉన్న రాక్షస మహాసైన్యాన్ని గమనించాడు. రాజధానికి నట్టనడుమ ఉన్న సైన్యశిబిరంలో అధికసంఖ్యలో గూధచారులను చూశాడు. క్షే ఇంకా ఆ నగరంలో - ఏవో దీక్షబు స్వీకరించి జడలు పెంచుకున్నవారినీ, ముండిత శిరస్కులనూ వృషభచర్మ్శంలాంటి వస్త్రాలు ధరించినవారినీ పిడికెడు దర్భ చేతబట్టినవారినీ అగ్నీకుందమే కోరికలు సాధించిపెట్టే ఆయుధంగా కలవారినీ (భోమాలతో కోరికలు సాధించుకొనేవారు - అని) హనుమంతుడు దర్శించాడు. 12 నుందరకాండ : నాల్లవ సల్ల

కూటముద్గరపాణీంశ్చ దండాయుధధరానపి | ఏకాక్షానేకకర్ణాంశ్చు లఅంబోదరపయోధరాన్‌ ॥ 13 కరాళాన్‌ భుగ్నవ క్రాంశ్చ వికటాన్‌ వామనాంస్తథా | ధన్విన:ః ఖడ్గినశ్చేవ శతఘ్నీముసలాయుధాన్‌ ॥ కశ పరిఘోత్తమహస్తాంశ్చ విచిత్రకవచోజ్వ్యలాన్‌ | నాతిస్టూలాన్‌ నాతికృశాన్‌ నాతిదీర్హాతిహ్రస్వకాన్‌ ॥ క్షే5్‌ నాతిగౌరాన్‌ నాతికృష్ణాన్‌ నాతికుబ్దాన్‌ న వామనాన్‌ ( విరూపాన్‌ బహురూపాంశ్చ సురూపాంశ్చ సువర్చసః ధ్వజీన్‌ పతాకినశ్నెన దదర్శ వివిధాయుధాన్‌ ॥ 16 కూటమూ (దాగలిలాంటిది) ముద్గరమూ (గొడ్డలి) మొదలైన ఆయుధాలను ధరించినవారినీ, దండాయుధధారులనూ చూశాడు. ఒంటికంటివారినీ ఒంటిచెవి వారినీ వేలాడుతున్న బొజ్జా వేలాడుతున్న వక్షోజాలూ కలవారినీ; 13 భీషణులనూ కుటిలముఖులనూ విషమాంగులనూ _ పొట్టివారినీ ధనుర్ధారులనూ ఖర్గహస్తులనూ శతఘ్ని - ముసలం (రోకలి) మొదలైన ఆయుధాలు ధరించినవారినీ; కేశ ఉత్తమమైన పరిఘ అనే ఆయుధాన్ని చేతబట్టినవారినీ, విచిత్రమైన | మై కవచాలు ధరించి ఉజ్జ్వలంగా 'ప్రకాశిస్తున్నవారినీ, పెద్దలావులేనివారినీ, బాగొ చిక్కిపోని వారినీ, అంత పొడగరులుకానివారినీ, మర్‌ పొట్టికానివారినీ; 15 చ్‌ శ్‌ త్‌ ఇంగా గౌరవర్ణంకానివారినీ, మశ్రి నల్లగాలేనివారినీ, ఎక్కువ గూని వ వామనులుకానివారిన్సీ, వికృతరూపాలల్రో ఉన్నవారినీ, రకరకాల క ఉన్నవారినీ, మ్రంచ్చి రూపంలోఉన్నవారినీ, మంచి వర్చస్సు కల గాలు పట్టుకున్నవారినీ, (ధ్వజ్తీన్‌ _ ఆర్నం) పతాకాలు ట్టుకున్నవారిసీ, రకరక్షాల ఆయుధాలు ధరించినవారిన్సీ _ హనుమంతుడు ఆ లంకలో చ్రూశాడ్తు, 16

శక్తివృక్షాయుధాంశ్సెవ పట్టసాశనిధారిణః । క్షేపణీపాశహస్తాంచ్చ దదర్శ స నుహాకపీః ॥ 17 ప్రగ్విణస్వనులిప్తాంచ్చ వరాభరణభూషిచాన్‌ | నొనావేషసమాయుక్తాన్‌ యథాస్వెరగతాన్‌ బహూన్‌ 1 తీక్టళూలధరాంత్చెవ వట్రిణశ్చ మహాబలాన్‌ ॥ 18 శతసొహస్ర మన్య(గ్ర మూరక్షం నుధ్యమం కపి: | రక్షోధిపతినిర్దిష్టం దదర్శాంతఃపురా[గ్రతః ॥ 19 స తదా చద్చహం దృష్ట్వా మహాహాటకతోరణమ్‌ | రాక్షసీంద్రస్య విఖ్యాతనుద్రిమూర్డ్ని ప్రతిష్టితమ్‌ ॥ 20 పుండరీకావతంసాభి: పరిభాభిరలలంకృతమ్‌ ! ప్రాకారావృతమత్యంతం దదర్శ స మహాకపి: ॥ 2 శక్తి అనే ఆయుధాన్ని ధరించినవారినీ, వృక్షాలనే ఆయుధాలుగా వహించినవారినే, పట్టసమనే ఆయుధం అశని అనే ఆయుధం ధరించినవారినీ, అలాగే క్షేపణి-పాశం అనే ఆయుధాలు ధరించినవారినీ ఆ మహాకపి దర్శించాడు. న దండలు ధరించినవారినీ, సుగంధ ద్రవ్యాలు శరీరాలకు పులుము కొన్నవారినీ, మేలిమి ఆభరణాలు అలంకరించు కున్నవారినీ, గుంపులు గుంపులుగా ఉన్నవారినీ, వొడిమైన శూలాలు ధరించినవారినీ, వజ్రాయుధాలు ధరించిన మహాబలశాలులనూ చూశాడు. కేరి ఆ లంకాపురానికి అంతర్భాగంలో జాగురూకమై రావణాసురుడి ఆజ్ఞమేరకు వందల వేల సంఖ్యలో ఉన్న మూలబలాన్ని (మధ్యమ గుల్మం) కపీశ్వరుడు చూశాడు. 19 ఆ గిరిశిరస్సున నిర్మితమై ఎంతగానో ప్రసిద్ధికి ఎక్కింది రాక్షసేంద్రుడి గృహం. దానికి బంగారపు తోరణాలున్నాయి. ఆ గృహాన్ని చూశాడు. 20 పద్మాలంకృతాలైన పరిఖలతో ఆ పట్టణం అలంకృతమయ్యింది మొత్తం దాని చుట్టూ ప్రాకారం ఉంది. అలాంటి లంకాపురాన్ని ఆ మహాకపి దర్శించాడు. జ! నుందరకాండ : నాల్గవ సర్ల

త్రివిష్టపనిభం దివ్యం దివ్యనాదవినాదితమ్‌ । వాజిహేషితపంఘుష్టం నాదితం భూషణై స్తథా ॥ 22 రథఖ్యైర్యానైర్విమావైశళ్చు తధా హయగజైళ్ళుభై: | వారజైశ్చ చతుర్హంతైః శ్వేతాభ్రనిచయోపమైః: ॥ 23 భూషితం రుచిరద్వారం మత్తైళ్చ మృగపక్షిభిః ॥ రక్షితం సుమహావీర్యెర్యాతుధానైస్సహ(ప్రశ; ॥ రాక్షసాధిపతేర్గుష్తమావివేశ మహాకపిః ॥ 24 స హేమ జాంబూనద చక్రవాళం మహార్హముక్తామణిభూషితాంతమ్‌ । పరార్ధ్యకాలాగురుచందనాక్తం స రావణాంత:పురమావివేశ ॥ 25 అమరావతీ పట్టణంలాగా దివ్యంగా ఉంది. ఆ పట్టణంలో దివ్యనాదాలు మారుమోగుతున్నాయి. గుర్రాల (అశ్వసైన్యం) సకిలింపులు (హేషలు) పిక్కటిల్లుతున్నాయి. అలాగే భూషణాల ధ్వనులూ వినిపిస్తున్నాయి 22 రధాలకు పూన్చే గుర్రాలూ, పల్లకీలూ, విమానాలూ, మామూలు గుర్రాలూ, ఏనుగులూ - వీటితో ఆ పట్టణం భూషితమై అలరారుతోంది. తెల్లటి మేఘాల్లాంటి నాలుగు దంతాల ఏనుగులూ ఉన్నాయి. 23 ఆ పట్టణానికి అందమైన ద్వారాలున్నాయి. ఆ ద్వారాలకు అలంకారంగా మదించిన మృగాలూ పక్షులూ ఉన్నాయి. మహాపరాక్రమవంతులైన వేనవేల రాక్షసులు దాన్ని కాపలా కాస్తున్నారు. అలా రావణ సంరక్షితమైన ఆ లంకా పట్టణంలోకి మహావానరుడు ప్రవేశించాడు. ల బంగారంలాంటి బంగారంతో నిర్మించిన (ప్రాకారం (చక్రవాళం). విలువైన ముత్యాలతో మణులతో అలంకృతం. అందరినీ ప్రలోభపెట్టే అగురు చందనంలాంటి పరిమళద్రవ్యాలతో ఘమఘుమలాడుతున్నది. అలాంటి ఆ రావణాంతర్నగరంలోకి హనుమంతుడు ప్రవేశించాడు. 25 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నాల్గవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నాల్గవ సర్గ

ఊగ?) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ చిం న థో గ్‌ + ఐదవసర్గ + ల్‌ో తతన్స మధ్యంగతమంశుముంతం ఉ/ జ్యోత్స్నావితానం మహదుద్వమంతమ్‌ | దదర్శ ధీమాన్‌ దివి భానుమంతం గష్టీ వృషం మత్తమివభమంతమ్‌ ॥ క్ష లోకస్య పాపాని వినాశయంతం మహోదధిం చాపి సమేధయంతమ్‌ । భూతాని సర్వాణి విరాజయంతం దదర్శ శీతాంశునుధాభియాంతమ్‌ ॥ 2 యా భాతి లక్ష్మీ ర్ఫువి మందరస్షా తథా ప్రదోషేషు చ సాగరస్టా | తథైన తోయేషు చ పుష్కరస్టా రరాజసా చారునిశాకరస్టా తి అంతట-ఆ బుద్ధిమంతుడు ఆకాశంలో చందమామను చూశాడు. చంద్రబింబం ఆకాశమధ్యభాగాన ఉంది. కాంతిమంతంగా ఉంది. వెన్నెలలను చిక్కగా వెదజల్లుతోంది. గోశాలలో మదించి చెంగనాలు పోతున్న కోడెగిత్తలాగా ఉంది. క్షే లోకం దుఃఖాలను తొలగిస్తున్నాడు. మహాసముద్రాన్ని ఉత్తుంగ తరంగితం చేస్తున్నాడు. సకల భూతాలను విరాజిల్లచేస్తున్నాడు. ఆకాశం నట్టనడిమికి ఎగబ్రాకుతున్నాడు. అలాంటి శీతకిరణుత్ని హనుమంతుడు దర్శించాడు. లై భూలోకంలో మందరపర్వతం మీద భాసించే లక్ష్మీకళ, సాయంకాలాలు సముద్రస్థమై ప్రకాశించే లక్ష్మీశోభ, అలాగే నీటిలో పద్మగతమై కనువిందుచేసే లక్ష్మీ సౌందర్యం - ఇప్పుడు ఆ అందమైన చంద్రబింబంలో విరాజిల్లింది. 3

హంసో యథా రాజతపంజరస్టః సింహో యథా మందరకందరస్దః వీరో యధా గర్వితకుంజరస్ట: చంద్రో విబభ్రాజ తధాంబరస్టః ॥ ఓ సితః కకుద్మానిన తీక్ష్‌శ్చంగో మహాచల: శ్వేత ఇనోచ్చశ్చంగ: | హస్తీవ జాంబూనదబద్దశ్చంగః రరాజ చంద్రః పరిపూర్ణశ్చంగ; ॥ క్‌ వినష్టశీతాంబుతుషారపంకో మహా(గ్రహగ్రాహ వినష్టపంకః | 'ప్రకాశలక్ష్మాశ్రయ నిర్మలాంకో రరాజ చంద్రో భగవాన్‌ శశాంకః 1 6 న నస ౨ వెండిపంజరంలో హంసలాగా, మందర పర్వత కందరంలో (గుహలో) సింహంలాగా, మదించిన కుంజరంమిద వీరుడిలాగా - అంబరంలో చంద్రుడు విరాజిల్లాడు. శ వాడికొమ్ములున్న వృషభంలాగా తెల్లనైనవాడై, ఎత్తయిన శిఖరాలున్న (శృంగాలు) మహాపర్వతంలాగా వెల్లనైనవాడై, బంగారపు తొడుగులున్న దంతాలతో (ఐరావతంలాగా) ఏనుగులాగా భాసిస్తున్నవాడై - పరిపూర్ల కళలతో చంద్రుడు విరాజి న గ ల్లాడు. ర్‌ మంచునీటి తుంపురులు అనే మకిలి వదిలిపోయిన చంద్రుడు, మహా (గ్రహమైన సూర్యుడిచేత పరిగ్రహింపబడటంవల్ల చీకటి నలుపు తొలగిపోయిన చంద్రుడు, కాంతిసంపదకు ఆశ్రయం కావడంవల్ల స్పష్టపడిన మచ్చ కలిగిన చంద్రుడు - భగవంతుడైన శశాంకుడు విరాజిల్లాడు. 6 సుందయాంద వన అల్తాాాా క్ష

శిలాతలం ప్రాప్య యథా వ్వృుగేందో మహారణం ప్రాప్య యథా గజేంద్రః | రాజ్యం సమాసాద్య యథా నరేంద్ర స్తథా ఫ్రకాశో విరరాజ చంద్రః ॥ 7 ప్రకాశచంద్రోదయనష్టదోషః ప్రవృత్త రక్షః పిశితాశదోషః | రామాభిరామేరిత చిత్తదోషః స్వర్గప్రకాశో భగవాన్‌ (ప్రదోషః ॥ 8 తంత్రీస్వనాః కర్ణసుఖాః ప్రవృత్తాః స్వపంతి నార్యః పతిభిస్సువృత్తాః 1 నక్తంచరాశ్వాపి తథా ప్రవృత్తాః విహర్తుముత్యద్భుత రౌద్రవృత్తాః ॥ 9 శిలాతలంమీద నిలబడ్డ మృగరాజులాగా, మహారణంలో నిలబడ్డ గజరాజులాగొ, సామ్రాజ్యం చేజిక్కించుకున్న మహారాజులాగా ప్రకాశమానుడై చం(ద్రుడు విరాజిల్లాడు. 7 ప్రకాశమానమైన తన ఉదయంతో చీకటిని (దోషం) శొలగించినవాడు, రాక్షసులూ మాంసొశనులూ (రాత్రించరులు) తిరుగాడటమనే దోషానికి కారకుడు, ఆలుమగల కోపాలూ తాపాలూ లాంటి చిత్తదోషాలు వదిలించిన వాడు, స్వర్గతుల్యంగా ఆనందకరమైన వెలుగులు విరజిమ్ముతున్నవాడు - భగవంతుడు చంద్రుడు విరాజిల్లాడు. 8 అప్పుడు - చెవుల పండువు చేస్తూ తంత్రీవాద్యఘోషలు పరిఢవిల్లాయి. సుశీలలైన నారీమణులు తమ వపతులతో నిద్రకు ఉపక్రమించారు. అద్భుతా వహమైన రౌద్రప్రవృత్తి కలిగిన నక్తంచరులు (రాక్షసులు) తమ విహరణలు ప్రారంభించారు. ర నుందరకాండ : ఐదవ సర్గ

వుత్తప్రమత్తాని సమాకులాని రథాశ్వభద్రాసన సంకులాని | వీరశ్రియా చాపి సమాకులాని దదర్శ ధీమాన్‌ స కపిః కులాని 1 పే పరస్పరం చాధికమాక్షిపంతి భుజాంశ్చ పీనావధినిక్షిపంతి ॥ మత్తప్రలాపానధివిక్షీసంతి మత్తాని చాన్యోన్యమధిక్షిపంతి ॥ కే రక్షాంసి నక్షాంసి చ విక్షిపంతి గాత్రాణి కాంతాసు చ విక్షిపంతి । రూపాణి చిత్రాణి చ విక్షిపంతి దృఢాని చాపాని చ విక్లిపంతి [2 వ ను. ౩ మధుపానమత్తులూ భోగప్రమత్తులూ (కర్తవ్యాలు విస్మరించినవారు) అయిన ప్రజలతో కిటకిటలాడుతున్న గృహాలు, రథాలతో గుర్రాలతో భద్రాసనా లతో నిండిన లోగిళ్ళు వీరలక్ష్మితో క్రిక్కిరసిన వంశాలు - వీటిని ధీమంతుడు ఆ కపి లంకాపట్టణంలో చూశాడు. కం ఆ పట్టణంలో రాక్షసులు - ఒకరినొకరు పరిహసించుకుంటున్నారు. బలిష్టమైన భుజాలను ఒకరిపై ఒకరు అన్బుకుంటున్నారు. మత్తప్రలాపాలను పరస్పరం విసురుకుంటున్నారు. పరస్పరం భయపెట్టుకుంటున్నారు.. 1 ణి . ఇంకా ఆ రాక్షసులు - బోరలు పరుచుకుంటున్నారు. తమ శరీరాలను కొంతలమీద వాలుస్తున్నారు. చిత్రవిచిత్ర రూపాలను ధరిస్తున్నారు. దృఢమైన ధనుస్సులను ఎక్కుపెడుతున్నారు. న్‌ 12

దదర్శ కొాంతాళ్ళ సమాలభంత్యః తథాపరాస్త్యత పున; స్వపంత్యః | సురూపవక్షాశ్చ తథా హసంత్య: (క్రుడ్డాః పరాశ్చాపి వినిశ్చుసంత్య: ॥ 13 మహాగజైశ్చాపి తథా నదద్భిః సుపూజిత్తెశ్చాపి తథా సుసద్భిః ॥ రరాజ వీరైళ్ళ వినిశ్చాసద్భి;ః హ్రాదో భుజంగ్రెరివ నిశ్చ్వద్భిః ॥ 14 బుద్దిప్రధానాన్‌ రుచిరాభిధానాన్‌ సంశ్రద్దధానాన్‌ జగత: ప్రధానాన్‌ । నానావిధానాన్‌ రుచిరాభిధానాన్‌ దదర్శ తస్యాం పురి యాతుధానాన్‌ ॥ 15 నన. ప క ప నక సేస | రాక్షసకాంతలనుకూడా చూశాడు హనుమంతుడు. వారు - పరిమళ (ద్రవ్యాలను పులుముకుంటున్నారు. మరికొందరు మళ్ళీ నిద్రకు ఉపక్రమి స్తున్నారు. అందమైన రూపం అందమైన వదనం కలిగిన కొందరు విలాసంగా నవ్వుతున్నారు. ఇంకొందరు ఎందుకో ఎవరిమీదనో కోపావిష్టలై నిట్టూరు స్తున్నారు. 13 . ఘీంకరిస్తున్న మవాగజాలతో, పరిపూజితులైన సజ్జ్ఞనులతో అలరారు తున్న లంకానగరం. (సాటి ప్రతివీరుడు దొరకక) పాముల్లాగా నిట్టూరుస్తున్న మహావీరులతో అది ఒక మడుగులాగా ఉంది. శ్వ బుద్ధిప్రధానులున్నారు. అందమైన వ్యవహారాలు నడిపేవారు ఉన్నారు. ఆస్తికులున్నారు. జగత్తే ప్రధానమనేవారూ ఉన్నారు. అనేక ఆకారాల వారున్నారు. ఇంపైన పేర్లుకలవారున్నారు.. ఇలాంటి రాక్షసులను ఆ లంకలో చూశాడు. 15 సుందరకాండ : ఐదవ సర్గ

ననంద దృష్ట్వా స చ తాన్సురూపాన్‌ నానాగుణానాత్మగుణానురూపాన్‌ | విద్యోతమానాన్స తదానురూపాన్‌ దదర్శ కాంశ్చిచ్చ పునర్విరూపాన్‌ 16 తతో వరార్జాస్సువిశుద్దభావాః తేషాం స్ర్రియస్తత్ర మహానుభావా: | ప్రేయేషు పానేషు చ సక్తభావాః దదర్శ తారా ఇవ సుప్రభావాః ॥ ్ష (శ్రియా జ్వలంతీస్తపయోపగూఢా: నిశీధకాలే రమణోపగూధా; | దదర్శ కాశ్చిత్‌ ప్రమదోపగూఢా; యథా విహంగాః కుసుమోపగూధా: ॥ 18 అనేక గుణాలు కలిగి ఆ గుణాలకు తగ్గట్టున్న అందగాళ్ళను చూసి హనుమంతుడు సంబరపడ్దాడు. అనురూప్పటై కనిపిస్తున్నవారినీ విరూపులై కనిపిస్తున్న మరికొందరినీ తిలకించాడు. 16 ఆ రాక్షసుల భార్యలు నిజంగా ఉత్తములకు భార్యలు కాదగినవారు- నిర, స ( న రృలమైన హృదయాలు కలవారు. మహానుభావల్ప (పతివ్రతలు) తమ ప్రియుల పటా ల. అలి బో ప 7 మద్యపానంపట్లా అసక్తికలనారు. మహావైభవసంపన్నలై తారల్లాగా మెరిసి తున్నారు. వారినందరినీ హనుమంతుడ్దు చూశాడు. 17 జ నంపదతో తళత్తకలాదుతున్నారు.. సహజమైన సిగ్గులో ఒదిగి టం. ఆ రాత్రిపూట రమణుల కౌగిటిలో నలిగిపోతున్నారు. ఆనందంలో ॥ . 'ప్రమదం) మునిగిపోత్తున్నార్హ. పూలలో ద్రాగిన్స పషిట్టల్లాగా ఉన్నారు. అలాంటి రాక్షసాంగనలను కొందరిని వీ వలాగా ఏన్నాలు అ వంచాడు. కేరి

అన్యా; పునర్హర్మ్య్వతలోపవిష్టాః తత్ర ప్రియాంకేషు సుఖోపనిష్ట్రాః | భర్తుః ప్రియా ధర్మపరా నివిష్టా దదర్భ ధీమాన్‌ మదనాఖివిమ్హాః ॥ శం అప్రావృతా: కాంచనరాజివర్ధా: కాశ్చిత్చరార్ట్యాస్తపనీయవర్లాః | పునశ్చ కాళ్చిచ్చశలక్ష్మవర్లాః కాంతప్రహీణా రుచిరాంగవర్డాః ॥ 20 తతః ప్రియాన్‌ ప్రాప్య మనోభిరామాన్‌ సుప్రీతియుక్తాః ప్రసమీక్ష్యరామా: | గృహేషు హృష్టాః పరమాభిరామూ; హరిప్రవీర స్ప దదర్భ రానూ: ॥ 21 రాక్షస వనితలు మరికొందరేమో - సౌధాగ్రభాగాలలో కూర్చున్నారు అక్కడ కొందరు తమ ప్రియుల అంకసీమల్లో సుఖంగా విశ్రమించారు. వివాహితలు తమ భర్తలకు ప్రియాంగనలై ధర్మపరాయణలై భాసిస్తున్నారు. కొందరు మన్మధభావ వివశలై కనిపిస్తున్నారు. వీరినందరినీ ఆ బుద్ధిమంతుడు తిలకించాడు. 19 మేలిముసుగులు ధర్వించిన కొందరు దానవ వనితలు బంగారుతీగల చాయలో ఉన్నారు. మరికొందరు చూపరులను ప్రలోభపరుస్తూ తప్తకాంచన వర్ణంలో ఉన్నారు. మరికొందరేమో - విరహిణులై చంద్రబింబాల్లాగా పాండు వర్ణంలో కనిపిస్తున్నారు. మరికొందరు రుచిరదేహకాంతితో మురిపిస్తున్నారు. 20 తమ మనస్సులకు నచ్చిన ప్రియులను పొంది సంప్రీతిచెందిన రాక్షసాంగనలను (అభిసారికలు) చూశాడు ఇళ్ళలోనే ఉంటూ సంతుష్టలైన అందగత్తెలను కూడా కొందరిని (కులపాలికలు) ఆ కపీశ్వరుడు లంకలో దర్శించాడు. 21 సుందరకాండ : ఐదవ నర్ల్గ

చంద్రప్రకాశాశ్చ హి వ్యక్త్రమాలా వక్రొక్షిపక్ష్మాశ్చ సునేత్రమాలాః ॥ విభూషణానాం చ దదర్శ మూలా; శత(హ్రదానామివ చారుమాలా: ॥ 22 న్‌ త్వేన సీతాం పరమాభిజాతాం పథి స్థేజే రాజుకులే ప్రజాతామ్‌ లతాం ప్రఫుల్లామివ సాధుజాతాం దదర్శ తన్వీం మనసాభిజాతామ్‌ ॥ 23 సనాతనే వర్మని సన్నివిష్టాం రామేక్షణాంతాం నుదనాఖభివిష్టామ్‌ భర్చుర్మనశ్ర్రీమదను ప్రవిష్టాం ్త్రీభ్యో వరాభ్యశ్చ పదా విశిష్టామ్‌ ॥ 24 లలల చంద్రబింబాల్లాగా ప్రకాశిస్తున్న ముఖసమూహాలను సోగకనురెప్పలుగల నేత్రమాలికలనూ అందంగా వరుసలు కట్టిన మెరుపుతీగల్లాగా ఉన్న ఆభరణ థ్రేణులనూ హనుమంతుడు దర్శించాడు. 2 అంతేకానీ - అత్యంత సౌందర్యవతి, సన్మార్గస్థితమైన రాజవంశంలో జన్మించినదీ, పుప్పించిన లతలాగా అందమైన పుట్టుకకలదీ (రూపం కలది), తన మనస్సంకల్పంతో ఆవిర్భవించినదీ అయిన సీతాదేవినిమాత్రం కనుగొన లేకపోయాడు. 23 సనాతనమార్గంలో నడుచుకొనే సీతాదేవిని, రామదర్శనమే చివరి కోరికగా గల సీతాదేవిని, రామవిరహం అనుభవిస్తున్న సీతాదేవిని, శ్రీరాముడి శుభప్రదమైన మనస్సులోకి ప్రవేశించిన సీతాదేవిని, ఉత్తమాంగనలలో ఉత్తమయైన సీతాదేవిని - ఇంకా కనుగొనలేకపోయాడు. 24 నన నుందరకాండ : ఐదవ నర్గ

ఉమ్షారితాం సానునృతాప్రకంఠీమ్‌

పురా వరార్డోత్తమ నిష్కకంఠీమ్‌ ।

సుజాతపక్ష్మామభిరక్త కంఠీమ్‌

వనే ప్రవృత్తామివ నీలకంఠీమ్‌ ॥ 25

అవ్యక్తరేఖామిన చంద్రరేఖాం

పాంసుప్రదిగ్దామిన హేమరేఖామ్‌ |

క్షతప్రరూఢామివ బాణరేఖాం

సీతామపశ్యన్మనుజేశ్వరస్య

రామస్య పత్నీం వదతాం వరన్య |

బభూన దుఃఖాభిహతశ్చిరస్య

సప్రవంగమో మంద ఇవాచిరస్య ॥ 27

రామ విరహంతో తపిస్తున్న సీతాదేవిని, దుఃఖాశువులతో పూడుకు

_ పోయిన కంఠం కల సీతాదేవిని, ఒకప్పుడు (రాముడితో కలిసి ఉన్నప్పుడు)

ఉత్తమలు ధరింపదగిన ఉత్తమ నిష్కాలు (ఆభరణ విశేషాలు) కంఠసీమలో ధరించిన సీతాదేవిని, అందమైన కనుబొమ్మలు గల సీతాదేవిని, మృదువైన కంఠస్వరం కల సీతాదేవిని, అరణ్యంలో నృత్యం చేస్తున్న ఆడనెమలిలాగా ఉన్న సీతాదేవిని - ఇంకా కనుగోలేకపోయాడు 25

(మబ్బుల్లో మునిగి) స్పష్టంగా కనిపించని చంద్రరేఖలాగా ఉన్న సీతాదేవిని, దుమ్ముగొట్టుకుపోయిన బంగారు తీగలాగా ఉన్న సీతాదేవిని, పైపైని మానుపట్టిన బాణపు గాయంలాగా ఉన్న సీతాదేవిని, గాలికి చెదరిన మేఘమాలికలాగా ఉన్న సీతాదేవిని - ఇంకా కనుగోలేకపోయాడు. 26

మాటకారియైన మనుజేశ్వరుడు శ్రీరాముడి భార్యను సీతాదేవిని ఎంతటికీ కనుగోలేక ఆ కపీశ్వరుడు వట్టి అమాయకుడిలాగా చాలాసేపు దుఃఖానికి లోనయ్యాడు. ల?

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అయిదవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్హం సుందరకాండ : ఐదవ సల్ల

ఆగ! ఈశఈీమద్రామాయణం, సుందరకాండ థన + ఆరవసర్గ + డ్య స నికానుం నినూనేషు నిషల్లుః కామరూపధృక్‌ | క విచచార పునర్లంకాం లాఘవేన సమన్వితః ॥ గ ఆసపొదాథ లక్ష్మీవాన్‌ రాక్షసేంద్రనివేశనమ్‌ | (ప్రాకారేణార్కవళ్లేన భాస్వరేణాభిసంవృతమ్‌ ॥ 2 రక్షితం రాక్షసై; ఘోరైస్సిం హైరివ మహద్వనమ్‌। సమీక్షమాణో భవనం చకాశే కపికుంజర; ॥ 3 రూస్యకోసహితైళ్చి త్రై స్తోరజైర్తే మభూసిలై: | విచిత్రాభిశ్చకక్ష్యాభిర్వారైచ్చ రుచిరైర్సృతమ్‌ ॥ ర్త ఆ కామరూపధారి హనుమంతుడు లంకాసొధాగ్రసీమల్లో (విమానాలు) విషణ్ణహృదయుడై చాలాసేపు నిషణ్బుడయ్యాడు. అటుపైని లాఘవం సమ కూర్చుకుని మళ్ళీ లంకలో సంచరించాదు. క్ష అప్పుడు, శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు - సూర్యకాంతితో ప్రకాశిస్తున్న (ప్రాకారంగల రావణమందిరాన్ని చేరుకున్నాడు ల సింహాలు మహారణ్యాన్ని కాపాడుతున్నట్టు ఘోరరాక్షసులు ఆ భవనాన్ని కావలికాస్తున్నారు. అటువంటి రావణమందిరాన్ని పరిశీలిస్తూ దాని కాంతులలో కపికుంజరుదు తానూ ప్రకాశించాడు. 8 చిత్రవిచిత్రమైన వెండితోరణాలూ బంగారుతోరణాలూ ఆ భవనానికి ఆలంకృతమయ్యాయి. విచిత్రమైన కక్ష్యలు (గదులు) ఉన్నాయి. అందమైన ద్వారాలున్నాయి. శ సుందరకాండ : ఆరవ సర్గ

గజాస్టిచైర్మహానూత్రైచ్ళూరైచ్చ విగత్రమై: | ఉపస్థితమసంహార్యై: హయమైః స్యందనయాయిభిః 1 క్‌ సింహవ్యాస్రుతనుత్రాణై ర్లాంతకాలచనరాజతై: | ఘోషవద్చిర్విచిత్తైశ్చ సదా విచరితం రథైః ॥ 6 బహురత్నసమాకీర్లం పరార్ధ్యాసనభాజనమ్‌ | మవారథసమావాసం మహారథమహాస్వనమ్‌ ॥ 7 దృళ్వ్రైశ్చ పరమోదారై; తైస్తళ్చ వమృగపక్షిభిః 1 వివిధైర్భహునాహస్రై పరిపూర్ణం సమంతతః ॥ తి వినీళైరంతపాలైశ్చ రక్షోభిళ్చ సురక్షితమ్‌ । ముఖ్యాభిశ్చ వరస్త్రీభిః పరిపూర్ణం సమంతతః 1 ప్రి ఏనుగులను అధిరోహించినవారూ అత్యంత ్రధానులూ అలుపూ సొలుపూ ఎరుగనివారూ అయిన శూరులతోనూ, సంహరింపరానివై రధాలను మోసే గుర్రాలతోనూ భాసిస్తోంది ఆ భవనం. న్‌ సింహచర్మాలతో పులితోళ్ళతో చేసిన మైతొడుగులు కలవీ, దంతాలతో బంగారంతో వెండితో నిర్మింపబడినవీ, చప్పుడు చేస్తున్నవీ విచిత్రంగా ఉన్నవీ అయిన రథాలు ఆ భవనంలో తిరుగాదుతున్నాయి. 6 రకరకాల రత్నాలు పొదిగిన భపనం. చూపరులను 'ప్రలోభపరిచే ఆసనాలూ వస్తువులూ ఉన్న భవనం. అతిరథ మహారధులకు నిలయమైన భవనం. మహారధాల మహాధ్వనితో మారుమోగుతున్న భవనం. 7 అందమైన దృశ్యాలుగల భవనం. వేలకొలదిగా రకరకాల పెంపుడు జంతువులతో పక్షులతో అంతటా అలరారుతున్న భవనం. 8 భవనానికి వెలుపల కావలికాస్తున్నవారు (అంతపాలురు) వినయ వీధేయతలు కలవారు. అటువంటి రాక్షసులతో సురక్షితమైన భవనమిది. దానిలో

• అత్యంత ప్రధానలైన ఉత్తమాంగనలు అంతటా నిండి ఉన్నారు. రి సుందరకాండ: ఆరవనర్ల్గ (81

ముదితప్రమదారత్నం రాక్షసీంద్రనివేశనమ్‌ | వరాభరణసం(హ్రాదై: సము(ద్రస్వన నిస్వవమ్‌ ॥ 10 త ద్రాజగుణసంపన్నం ముఫ్యెశ్చాగురుచందనైః | మహాజనైస్పనూకీర్లం సింహైరివ మహద్వనమ్‌ ॥ క్ష భేరీమృుదంగాభిరుతం శంఖఘోషనినాదితమ్‌ । నిత్యార్భితం పర్వహుతం పూజితం రాక్షసైస్సడా ॥ క్షై2 సముద్రమివ గంభీరం సముద్రమివ నిస్స్వనమ్‌ | మహాత్మనో మహద్వేశ్మ్న మహారత్నపరిచ్చదమ్‌ | మహారత్న సమాకీర్ల్ణం దదర్శ స మహాకపిః ॥ 13 సంతుష్టలైన ఉత్తమస్త్రీలతో నిండిన భవనం. రాక్షసద్రేష్టులకు నిలయమైన భవనం. విలువైన ఆభరణాల ధ్వనులతో సముద్రఘోషలాగా నినదిస్తున్న భవనం 10 రాజోపచారాలైన ధూపదీపాలతో సంపన్నమైన భవనం. విలువైన అగురు చందనాది పరిమళద్రవ్యాలతో సైతం అలాగే సంపన్నమైన భవనం. మహారణ్యం లాగా సింహాల్లాంటి మహావీరులతో కిటకిటలాడుతున్న భవనం న! భేరీ మృదంగధ్వనులూ శంభారావాలూ మంగళప్రదంగా మారు మోగుతున్న భవనం. నిత్యార్చనలు జరుగుతున్న భవనం. పర్వసమయాల్లో హోమాలు జరుగుతున్న భవనం. రాక్షసులచేత ఎల్లవేళలా పూజింపబడుతున్న భవనం, 12 సముద్రంలా గంభీరమూ, సముద్రంలా నిశ్శబ్దమూ అయిన భవనం (రావణభీతితో రాక్షసులు నిశ్శబ్దంగా ఉన్నారని) అనర్హరత్నాలతో అలంకృతమైన భవనం. అంతేకాదు ఆ భవనంలో అంతటా మహారత్నాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి. ఒక మహాత్ముడి మహాగృహమది. దాన్ని మహాకపి దర్శించాడు 18 సుందరకాండ : ఆరవ సర్గ

విరాజమానం వపుషా గజాశ్వరథ సంకులమ్‌ | అంకాభరణమిత్యేవన సోఒమన్యత మహాకపిః ॥ చచార హనుమాంస్తత రావణస్య సమీపతః ॥ న! గృహాద్బహం రాక్షసానాముద్యానాని చ వానరః | వీక్షమాణో స్యాసంత్రస్తః ప్రాసాదాంశ్చ చచార సః ॥ కేక అవప్లుత్య మహావేగః ప్రహస్తన్య నివేశనమ్‌ । తతో ఒన్యత్పువ్లువే వేశ్మ మవోపార్చ్వస్య వీర్యవాన్‌ 1 16 అథ మేఘ(ప్రతీకాశం కుంభకర్ణ నివేశనమ్‌ । విభిషణస్య చ తదా పువ్లువే స మహాకసిః ॥ 17 మహోదరస్య చ గృహం విరూపాక్షస్య చైవహి | విద్యుజ్జిహ్వస్య భవనం విద్యున్మాలేస్తథైవ చ | వజ్రదంప్ప్రన్య చ తథా పువ్లువే స మహాకపిః ॥ 16 ఏనుగులతో గుర్రాలతో రథాలతో క్రిక్కిరిసి అందమైన రూపంతో (వపుషా) విరాజిల్లుతున్న ఆ భవనాన్ని లంకానగరానికే ఆభరణంలాగా భావించాడు మవిొకపి. అటుపైని ఆ రావణుడి భవనానికి సమీపంలోనే హనుమంతుడు (సీతాన్వేషణ తత్పరుడు) సంచరించాడు. 14 రాక్షసుల గృహాలకు ఒకదానినుంచి ఒకదానికి వెడుతూ నడుమ నడుమ ఉద్యానవనాలను తిలకిస్తూ, ప్రాసాదాలను అధిరోహిస్తూ ఆ హనుమంతడు జంకూగొంకూ లేకుండా ఆ లంకలో సంచరించాడు. 15 బలశాలి హనుమంతుడు మవహావేగంగా ప్రహస్తుడి ఇంటినుంచి దిగి, మరాకవైపున ఉన్న మహాపార్భ్వుడి ఇంటి మీదకు ఎగిరాడు. 16 ఆపైని - మేఘంలాగా భాసిస్తున్న కుంభకర్ణుడి భవనాన్నీ అలాగే విభీషణుడి సౌధాన్నీ ఆ మహాకపి దర్శించి దుమికాడు. 17 మహోదరుడు విరూపాక్షుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు విద్యున్మాలి వజదంస్తుడు

• వీరందరి ఇళ్ళమీదకూ దుమికి శోధించాడు ఆ మహాకపి. 186 సుందరకాండ : ఆరవ నర్గ

శుకస్య చ మహాతేజాస్పారణస్య చ ధీమతః: | తథా చేంద్రజితో వేశ్మ జగామ హరియూథధపసః; ॥ 19 జంబుమాలేస్సుమూలేశ్చ జగామ హరిసత్తమః | రశ్మికేతోశ్చ భవనం సూర్యశత్రోస్తథైన చ ॥| 20 వజ్రకాయస్య చ తథా పుఫ్లువే స మహాకపిః | ధూమ్రాక్షస్య చ సంపాతేర్భవనం మారుతాత్మజః: ॥ 21 విద్యుద్రూపస్య భీమస్య ఘనస్య విఘనస్య చ | శుకనాసస్య వక్రస్య శఠస్య వికటస్య చ | బ్రహ్మకర్ణ్షస్య దంష్ట్రస్య రోమశళస్య చ రక్షసః ॥ 22 యుద్గోన్మత్తస్య మత్తస్య ధ్వజగ్రీవప్య నాదిన:ః | విద్యుజ్జిహ్వేంద్రజిహ్వానాం తథా హస్తిముఖస్య చ ॥ 23 మహాతేజస్వి ఆ హనుమంతుడు శుకరాక్షసుడి ఇంటికీ బుద్ధిశాలియెన సారణుడి ఇంటికీ వెళ్ళాడు. అలాగే ఇంద్రజిత్తు ఇంటికి కూడా వెళ్ళాడు. 19 జంబుమాలి రశ్ళ్శికేతువు సూర్యశత్రువు - ఈ రాక్షసులందరి భవనాలకూ వెళ్ళి అన్వేషించాడు ఆ హరిసత్తముడు. 20 ఆ మహాకపి - వజకాయుడి భవనానికి ఎగిరాడు. ధూ[మ్రాక్షుడి భవనాన్నీ సంపాతి భవనాన్నీ గాలించాడు ఆ మారుతాత్మజుడు. లై విద్యుద్రూపుడు భీముడు ఘనుడు విఘనుడు శుకనాసుడు వక్రుడు శకుడు వికటుడు బ్రహ్మకర్ణుడు దంస్త్రుడు రోమశుడు - అనే రాక్షసుల భవనాలు వీక్షించాడు. 22 యుద్దోన్మత్తుడు మత్తుడు ధ్వజగ్రీవుడు నాది (ఎప్పుడూ నాదం చేసేవాడు) విద్యుజ్జిహ్వూులూ ఇం(ద్రజిహ్వులూ హస్తిముఖుడు - ఈ రాక్షసుల గృహాలు చూశాడు. (విద్యుజణ్జిహ్వింద్రజిహ్వ నామధారులు చాలామంది ఉండటంతో ఈ బహువచనం), 2 సుందరకాండ : ఆరవ సర్గ

కరాళస్య పిశాచస్య శోణితాక్షస్య చైవ హి |

'క్రమమాణ: క్రమేజణైవ హనూమాన్న్మారుతాత్మజ: ॥ 2డ4

తేషు తేషు మహార్డేషు భవనేషు నుహాయశాః |

తేషామృద్దినుతాన్చుద్దిం దదర్శ స నుహాకపి: ॥ 2ర5్‌

సర్వేషాం సమతిక్రమ్య భవనాని సమంతతః;

ఆససాదాధ లక్ష్మీవాన్‌ రాక్షసీంద్రనివేశనమ్‌ ॥ 26

రావణస్యోశాయిన్యో దదర్శ హరిసత్తమః

విచరన్‌ హరిశార్డులో రాక్షసీర్వికృతేక్షణా:

శూలముద్గర హస్తాళ్ళ శక్తితోమరధారిణీః ॥ 27

దదర్శ వివిధాన్‌ గుల్మాన్‌ తస్య రక్షపతేః గృహే |

రాక్షసాంశ్చ మహాకాయాన్‌ నానప్రహరణోద్యతాన్‌ ॥ 28

కరాళుడు పిశాచుడు శోణితాక్షుడు (ఎర్రటి కన్నులవాడు) - వీరి గృహాలను కూడా ఒకదాని తరువ్యాత ఒకటిగా అధిరోహించి దిగుతూ ఆ హనుమంతుడు - 24

మహాయశస్వి ఆ మహాకపీశ్వరుడు ఎంతో విలువైన ఆయా భవనాలను అధిరోహిస్తూ అవరోహిస్తూ సకల సంపత్సమృుద్ధి కలిగిన అ రాక్షసుల (రాక్షస గృహాల) కలిమిని దర్శించాడు. 2ర్‌

అందరి భవనాలనూ దాటుకుంటూ దాటుకుంటూ కడపటికి ఆ లక్ష్మీ కళాన్వితుడు హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రుడి భవనం చేరుకున్నాడు. 26

ఆ భవనంలో సంచరిస్తూ హరిశార్జూలుడు హనుమంతుడు రావణుడి పరిచారికలైన రాక్షసీగణాన్ని దర్శించాడు. వారిలో కొందరు ఉపశాయినులు, (రావణుడు నిద్రిస్తూంటే తాము మెలకువగా ఉండి సేవలు చేసేవారు, అతడు మెలకువగా ఉన్నప్పుడు తాము నిద్రించేవారు). కొందరు వికృతేక్షణలు. శూలం ముద్గరం శక్తి తోమరం మొదలైన ఆయుధాలు ధరించి కావలికాస్తున్నవారు మరికొందరు - వీరిని దర్శించాడు. 27

ఆ రావణగృహంలో వివిధసేనలను హనుమంతుడు దర్శించాడు, మహాకాయులైన రాక్షసులు రకరకాల ఆయుధాలను ఎత్తిపట్టుకుని కనిపించారు 286 సుందరకాండ : ఆరవ సర్గ

రక్తాన్‌ శ్వేతాన్‌ సితాంశ్చెవ హరీంశ్చాపి మవాజవాన్‌ । కులినాన్‌ రూపసంపన్నాన్‌ గజాన్సరగజారుజాన్‌ ॥ 29 నిప్టితాన్‌ గజశిక్షాయా మైరావతసమాన్యుధి | నిహంత్తూన్‌ పరసైన్యానాం గృహే తస్మిన్‌ దదర్శ సః॥ 30 క్షరతశ్చ యథా మేఘాన్‌ ్రవతశ్చ యథా గిరీన్‌ | మేఘస్తనితనిర్నోషాన్‌ దుర్దర్షాన్‌ సమరే పరైః ॥ 3కే సహస్రం వాహినీస్తత్ర జాంబూనదపరిష్కృతా: హేమజాలపరిచ్చన్నా స్తరుణాదిత్యసన్నిభాః దదర్శ రాక్షసేంద్రస్య రావణస్య నివేశనే ॥ 32 మహావేగంగా దౌడుతీయగలిగిన ఎగర్రగుర్రాలనూ తెల్లగుర్రాలనూ చూశాడు. మంచి జాతిలో పుట్టి మంచి రూపం కలిగి - మిగతా ఏనుగులను (శత్రు గజాలను) ఏడిపించగలిగిన మహాగజాలనూ చూశాడు. 29 గజశిక్షణలో పరిణతిపొందిన ఏనుగులు అవ్వి. రణరంగంలో ఐరావతాలకు సాటివస్తాయి. పరసైన్యాలను సంహరిస్తాయి. అటువంటి మహా గజాలను ఆ రావణగృహంలో చూశాడు హనుమంతుడు. 80 మేఘాలలాగా మదం కురుస్తున్నవీ, పర్వతాలలాగా మదపుటేరులను ప్రవిస్తున్నవీ, ఉరుముల్లాగా ఘీంకరిస్తున్నవీ, రణరంగంలో శత్రువులకు సమీపించరానివీ - ఆ ఏనుగులు. ౩1 వేల సంఖ్యలో సైనికులున్నారు. బంగారు ఆభరణాలు ధరించారు. మేలిమి పసిడితొడుగులు ధరించారు. తరుణాదిత్యులుగా వెలిగిపోతున్నారు అటువంటి సైనికుల్ని ఆ రావణగ్భృహంలో హనుమంతుడు దర్శించాడు. 32 సుందరకాండ : ఆరవ సర్గ

శిబికా వివిధాకారాస్ప కపిర్మారుతాత్మజ: |

ఎతాగృహాణి చిత్రాణి చిత్రశాలాగృవాణి చ ॥ 33

క్రీడాగ్బహాని చాన్యాని దారుపర్వతకానపి |

కామస్య గృహకం రమ్యం దివాగృహకమేన చ |

దదర్శ రాక్షసీంద్రస్య రావణస్య నివేశనే ॥ రెక్త

స మందరగిరిప్రభఖ్యం మయూరస్త్టానసంకులమ్‌।

ధ్వజయప్టిభిరాకీర్ణం దదర్భ భవనోత్తమమ్‌ ॥ 35

అనేకరత్నసంకీర్ణం నిధిజాలం సమంతతః |

ధీరనిష్టితకర్మాంతం గృహం భూతపతేరివ 1 36

అర్చిర్భిశ్చాపి రత్నానాం తేజసా రావణస్య చ |

విరరాజాథ తద్వేశ్మ రశ్మినూనివ రశ్శ్మిభిః ॥ 37

ఇంకా అక్కడ - రకరకాల ఆకారాలలో ఉన్న పల్లకీలనూ లతా మండపాలనూ చిత్రవిచిత్ర శాలాగృహాలనూ మారుతాత్మజుడు వీక్షించాడు.

33

క్రీడాగ్సహాలనూ క్రీడాపర్వతాలనూ అందమైన రతిగ్భహాలనూ దివా గృహాలనూ (పగటి విహారాలకు) అ రావణ మహాభవనంలో హనుమంతుడు సందర్శించాడు. త్ర

నెమిలిగూళ్ళతో నిండి మందరపర్వతంలాగా ఉంది ఒక భవనోత్తమం. అందులో చాలా ధ్వజస్తంభాలు ఉన్నాయి. దాన్ని చూశాడు పవనతనయుడు 385

దానినిందా రత్నరాశులున్నాయి. అంతటా నిధులు ఉన్నాయి. ఎవడో ధీరుడు నిర్మించిన కోశాగారమది (ధీరుడు చేసిన నిర్మాణ సమాప్తి.) శివుడి ఆవాసమైన కైలాసంలాగా ఉంది. ఏ6

రత్నకాంతులతోనూ రావణాసురుడి తేజస్సుతోనూ ఆ భవనోత్తమం కిరణాల ధగధగలతో సూర్యబింబంలాగా విరాజిల్లుతోంది. 87

నుందరకాండ : అరవ సర్గ

జాంబూనదమయాన్యేవ శయనాన్యాసనాని చ ? భాజనాని చ ముఖ్యాని దదర్శ హరియూధపః ॥ 38 మధ్యాసపకృతక్షేదం మళణీభాజన సంకుబమ్‌ | మనోరమనుసంబాధం కుబేరభననం యధా 1 తి నూప్పురాణాం చ ఘోషీణ కొంచీనాం నినదేన చ | మృదంగతలఘోష్టైళ్ళ ఘోషవద్చి ర్వినాదితమ్‌ ॥ 40 ప్రాసాద సంఘాతయుళం స్ర్రీరళ్న శత సంకులమ్‌ | సువ్యూఢకక్ష్యం హనుమాన్‌ ప్రవివేశ మహాగృహమ్‌ ॥ 41 క యు ఇంగారంతో చేసిన మంచాలూ, ఆసనాలూ ముఖ్యమైన పాత్రలూ కలిగిన మరో గృహాన్ని దర్శించాడు హరియూధపతి 38 అది-కుబేరుడి భవనంలాగా మనోహరంగా విశాలంగా ఉంది. మధువులతో ఆసవాలతో తడ్రిత్రడ్షిగా ఉంది. మణులు షాదిగిన పాత్రలూ ఉపపొత్రల్లూ అక్కడ అధికసంఖ్యలో గుంప్రలు గుంపులుగా ఉన్నాయి 39 రాక్షసాంగనల నూపుర ధ్వనులతో క్షాం్టీ నినాదాలతో మోగుతున్న మృదంగ దావాలకో ఆ భననం కతిధ్వనిస్తోంది. 4 వందలమంది ఉత్తమ స్హ్రీలత్రో కిటకిటలాడుతు విశాలమైన కక్ష్యలు కలిగి అనేక భవన సమ్సద్రాయంతో అలరారుతున్న ఆ రావణమహాగ్భహంలోకి హనుమ్రంత్రృద్త ప్రవేశించాడు. జ్తీ్నే కది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ అరవ సర్గ, తెలుగుసేశ ; బేశ్ర్య్యక్స్సి రామబ్రహ్మం న.

శం ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ల రాత (ల? ఏడనస లో సవేశ్మజాలం బలవాన్‌ దదర్శ వ్యాసక్త వైదూర్య సువర్ల్షజాలమ్‌ ॥ యథా మహత్వాావృషి మేఘజాలం విద్యుత్సినద్ధం సవిహంగజాలమ్‌ ॥ | నివేళనానాం వివిధాశ్చ శాలాః ప్రధానళంఖాయుధచాపశాలా: | మనోహరాశ్చాపి పునర్శిశాలా దదర్శ వేశ్మాద్రిషు చం(ద్రశాలాః ॥ 2 గృహాణి నానావసురాజితాని దేవాసురైశ్చాపి సుపూజితాని 1 సర్వెళ్ళ దోషైః పరివర్దితాని కపీర్ణదర్శ న్వబలార్డితాని ॥ 3 రశ ఎ వైడూర్యాలు పొదిగిన బంగారు కిటికీలున్న భవనపంక్తిని బలశాలి హనుమంతుడు దర్శించాడు. వర్షర్తువులో ఎగురుతున్న (బంగారురంగు) పక్షులతో మెరుపుతీగలతో కనిపించే మేఘపంక్తిలాగా ఉంది ఆ భవనపంక్తి. | ఆ భవనపంక్తిలో రకరకాల అంతశ్శాలలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైనవి శంఖ - ఆయుధ - ధనుశ్శాలలు. అన్నీ మనోహరంగా ఉన్నాయి. విశాలంగా ఉన్నాయి. పర్వతాల వంటి భవనాల అగ్రభాగాలలో చంద్రశాలలున్నాయి. (చంద్రశాలా శిరోగ్భహమ్‌) - వీటిని చూశాడు హనుమంతుడు. లె అనేక రత్నాలతో బంగారాలతో అలంకరింపబడిన గృహాలు. దేవతలతో రాక్షసులతో అర్చింపబడుతున్న గృహాలు. ఏ విధమైన దోషాలూ లేని గృహాలు. రావణుడు సొంతబలంతో ఆర్జించుకున్న గృహాలు. వాటిని కపీంద్రుడు దర్శించాడు. న్‌! డా సుందరకాండ : ఏడవ సర్ల

తాని ప్రయత్నాభిపమాహితాని మయేన సొక్షాదివ నిర్మితాని | మహీతలే సర్వగుణోత్తరాణి దదర్శ అంకాధిపతేః గృహాణి ॥ త్త తతో దదర్శోచ్చింతమేఘరూపం నునోహరం కాంచనచారురూపమ్‌ । రక్షో ఒధిసస్యాత్మబలానురూపం గృహోత్తమం హ్యప్రతిరూపరూపమ్‌ ॥ క్‌ మహీతలే స్వర్గమివ ప్రకీర్ణం టి న! శ్రియా జ్వలంతం బహురత్నకీర్లమ్‌ । నానా తరూణాం కుసుమావకీర్లం గిరేరివాగ్రం రజసావకీర్లమ్‌ ॥ 6 అవి అన్నీ ప్రయత్నపూర్వకంగా నిర్మింపబడ్డాయి. సాక్షాత్తు మయుదే నిర్మించాడా అన్నట్టున్నాయి. భూలోకంలో అంతకన్నా అందమైనవీ అంతకన్నా సమస్త శుభలక్షణాలూ కలవీ మరిలేవు. అవే సర్వగుణోత్తరాలు. అటువంటి లంకాధిపతి గృహాలను వాయుసూనుడు అవలోకించాడు. . అటుపైని - రాక్షసాధిపుడి గృహోత్తమం పుష్పకాన్ని చూశాడు. అది సమున్నత మహామేఘంలాగా ఉంది. మనోహరంగా ఉంది. బంగారంతో అందంగా ఉంది. అతడి బలపరాక్రమాలకు అనురూపంగా ఉంది. సాటిలేని రూపంతో ఉంది. ర్‌ భూమిమీదకు జారిపడిన స్వర్గంలాగా ఉంది. అనేక రత్ప్సరాశులతో సంకీర్ణమై అత్యధిక సంపన్నంగా ప్రజ్బలిస్తోంది. నానావిధ తరులతానివహం నుంచి రాలిపడిన పుష్పసమూహంతో అది ధూళిధూసరితమైన పర్వత శిఖరంలాగా ఉంది. 6 సుందరకాండ : ఏడవ సర్గ

నారీ'ప్రవేకైరివ దీప్యమానం

తటిద్భిరంభోదవదర్భ్యమూనమ్‌ |

హంసప్రవేకైరివ వాహ్యమానం

శ్రియా యుతం ఖే సుకృతాం విమానమ్‌ ॥ 7

యథా నగాగ్రం బహుధాతుచిత్రం

యధా నభళ్చ [గ్రహచం(ద్రచిత్రమ్‌ |

దదర్శ యుక్తీకృతమేఘచి(త్రం

విమానరత్నం బహురత్నచిత్రమ్‌॥ 8

మహీ కృతా పర్వతరాజిపూర్జా

వైలాః కృతా వృక్షవితానపూర్ణాని |

వృక్షాః కృతాః పుష్పవితానపూర్ణాః

పుష్పం కృతం కేసరపదత్రపూర్ణమ్‌ ॥ ప్రి

ఉత్తమ్త్రీలతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ విమానం - మెరుపుతీగలతో మేఘం లాగా - అందరి ప్రశంసలూ అందుకుంటోంది. ఉత్తమజాతి హంసలు మోస్తుండగా ఆకాశాన పుణ్యాత్ముల విమానంలాగా అది శోభాయమానంగా ఉంది. 7

అనేక రత్నాలతో అలంకృతమైన ఆ విమానరత్నం - ధాతుశిలలతో

చిత్రవిచిత్రంగా కనిపిస్తున్న పర్వత శిఖరంలాగా, (గ్రహాలతో సూర్యచంద్ర గోళాలతో చిత్రితమైన ఆకాశంలాగా, ఒక్కచోటకి గుమికూడిన చిత్రమేఘ పంక్తిలాగా అలరారుతోంది. దాన్ని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 8

ఆ పుష్పక విమానంలో - నేల అంతా పర్వతథశ్రేణులతో చిత్రిత మయ్యింది. ఆ పర్వతాలు వృక్షవాటికలతో, వృక్షవాటికలు పుష్పజూతులతో, పుష్పజాతులు కేసరపత్రాలతో నిండి ఉన్నట్టు చిత్రితమయ్యాయి. రి

నుందరకాండ : ఏడవ సర్గ

కృతాని వేళశ్మాని చ పొండురాణి

తథా సుపుష్పాణ్యపి పుష్కరాణే |

వునశ్చ పద్మాని సకేసరాణి

ధన్యాని చిత్రాణి తథా వనాని ॥ 10

పుష్పాహ్యయం నామ విరాజమానం

రత్నప్రభాభిశ్చ వివర్ధ్హమానమ్‌ ।

వేశ్మోత్తమానామపి చోచ్చమానం

మహాకపిస్త్రత మహావిమానమ్‌ ॥ క్ష

కృతొళ్చ వైడూర్యమయా విహంగా

రూప్యప్రవాళైశ్చ తథా విహంగా; "

చిత్రాశ్చ వానావసుభిర్భుజంగా

జాత్యానురూపాస్తురగాశ్ళుభాంగా: 1 క్ష2

ఆ పుష్పకంలో - గృహాలన్నీ శ్వేతవర్ణంలో నిర్మింపబడ్డాయి. అలాగే సరోవరాలన్నీ పద్మబంధురాలు కావింపబడ్డాయి. ఆ పద్మాలో - కేసరాలతో నింపబిడ్డాయి. అలాగే ఉద్యానవనాలు చిత్రవిచిత్రంగానూ సౌందర్య సంపన్నం గానూ రూపొందించబడ్డాయి. 10

రత్మప్రభలతో పెంపొందుతూ ఉత్తమ సౌధాలకన్నా మహోన్నతమై పుష్పకమ్‌ అనే పేరుతో విరాజిల్లుతున్న ఆ మవా విమానాన్ని అక్కడ ఆ మవాకపి దర్శించాడు. క!

ఆ విమానంలో వైదూర్యనిర్మితాలైన పక్షులు ఉన్నాయి. అలాగే వెండితోనూ పగడాలతోనూ చేసినవీ ఉన్నాయి. బంగారం వంటి విలువైన ద్రవ్యాలతో రూపొందించబడిన సర్పాకృతులున్నాయి. తమ తమ జాతులకు తగ్గట్టుగా (జాత్యం) ఉత్తమలక్షణాలు కలిగిన గుర్రాల బొమ్మలూ ఉన్నాయి.

12

ప్రవాళజాంలబూనద పుష్పపక్షా;

సలిలమావర్దిత జిహ్మపక్షాః ॥

కృతా విహంగాస్సుముఖాస్సుపక్షా; గ్‌ శ

నియుజ్యమానాస్తు గజాస్సుహస్తాః

సకేసరాశ్చోత్చలప(త్రహస్తాః ॥

బభూవ దేవీ చ కృతా సువాస్తా

లక్ష్మీస్తథా పద్మిని పద్మహస్తా ॥ క్షే

ఇతీవ తదృహమభిగమ్య శోభవం

సవిస్మయో నగమిన చారుశోభనమ్‌ ।

పునశ్చ తత్పరమసుగంధి సుందరం

హిమాత్యయే నగమివ చారుకందరమ్‌ ॥ కేక

పగదాలతోనూ బంగారంతోనూ చేసిన పుష్పాలు (రేకలు) అలంక రింపబడి, విలాసంగా కిందికి వాల్చ్బబడిన నిడువాలు రెక్కలు కలిగి - సాక్షాత్తుగా మన్మథుడి సహాయకారుల్లాగా భాసిస్తూ సుముఖాలూ (మంచి ముక్కలు కలవి) సుపక్షాలూ (దృఢమైన రెక్కలు కలవి) అయిన విహంగ ప్రతికృతులు ఆ పుష్పకం నిండా ఉన్నాయి. 13

ఒక పద్మాన్ని చేతబట్టుకుని ఒక సరోవరాన ఒక పద్మంలో కూర్చున్న ఒక లక్ష్మీదేవి బొమ్మ ఆ విమానంలో ఒకచోట చిత్రింపబడి ఉంది. ఆ దేవికి చుట్టూ - ఏనుగులూ, వాటి తొండాలకు కేసరాలు నిండిన ఉత్పలాలూ చిత్రితమై ఉన్నాయి. క్షత

ఇలా - అందంగానూ శుభప్రదంగానూ ఒక మహాపర్వతంలాగానూ ఉన్న ఆ మహాగృహాన్ని (పుష్పకాన్ని సమీపించి. హనుమంతుడు విస్మితుడు అయ్యాడు. హేమంతం వెళ్ళి వసంతం రాగా అందమైన గుహలతో సుందరమైన పర్వతంలాగా సుగంధపరిమళాలు విరజిమ్ముతున్న ఆ విమానాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ సమీపించి దర్శించి ఆశ్చర్యచకితుడయ్యాడు. . కేర్‌

సుందరకాండ : పడవ నర్గ

చతస్స తాం కపీరభిపత్య పూజితాం చరన్సురీలం దశముఖబాహుపాలితామ్‌ అదృళ్య తొం జనకసుతాం సుపూజితాం సుదుఃఖిత: పతిగుణవేగనిరితామ్‌ ॥ శే .తళప్తదా బహువిధభావితాత్మన; కృతాత్మనో జనకసుతాం మవర్మవః । అపశ్యతో ౬భనదతిదు;థితం మువః నుచక్షుషు 'ప్రవిచరతో మహాత్మనః ॥ 7 న ౨ అటుపైని - దశముఖుడి బాహుబలంతో రక్షింపబడుతూ అందరి మన్ననలూ అందుకుంటున్న అ లంకానగరంలోకి హనుమంతుడు చొరబడి, రాముడి సర్గుణాల అతిశయంతో వశీకృతురాచై సుపూజితమైన జానకిని ఎక్కడా పొడగానక అశిదుఖితుడు అయ్యారు. వేళ అనేకవిధాలుగా. ఆలోరించి నిర్ణయం తీసుకోకలిగినవాడు ఆ హానుషంతుడు. జానకీడేల్లిన్స అన్వేషించడానికే వచ్చినవాడు. మంచి అంతరీ జా సీ పే 0, కనిపించకపోవడంతో అతడి మనస్సు అతిదుఃఖితమయ్యింది. 7 ఇది శ్రీమద్రామాయణం. సుందరకాండ, ఏడవ సర్దు వనన. లలల సుందర; గ

జగ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ చ న కాలేయం + ఎనిమిదవసర్గ + శ్వ స తస్య మధ్యే భవనస్య సంస్టితం

• మహద్విమానం నుణీవజుచిత్రితమ్‌ ॥ ప్రతప్తజాంబూనదజాల కృత్రిమం దదర్భ వీరః పననాత్మజ: కపీ: ॥ శ తదప్రమేయాప్రతికారకృత్రిమం కృతం స్వయం సాధ్వితి విశ్వకర్మణా | దివం గతం వాయు పధ ప్రతిష్టితం వ్యరాజతాదిత్యపధస్య లక్ష్మవత్‌ ॥ 2 న తత్ర కించిన్న కృతం ప్రయత్నతో న తత్ర కించిన్న మహార్హరత్నవత్‌ | న తే విశేషా నియతాస్సురేప్వుసి ఆ మహాసౌధానికి మధ్యభాగంలో ఆ కపీంద్రుడు ఒక మహావిమానాన్ని దర్శించాడు, అది మణులతో వజ్రాలతో అలంకృతమై ఉంది కాల్చిన మేలిమి బంగారంతో చేసిన కిటికీలు. పవనాత్మజుడు మహావీరుడు హనుమంతుడు ఆ విమానాన్ని చూశాడు [| అది గణనకు అందనిది సాటిలేనిది. కృత్రిమంగా నిర్మింపబడినది. దాన్ని విశ్వకర్మ నిర్మించాడు సాధు-సాధు అని కొనియాడబడేట్టు ఉండాలని తనకే ఉత్తమోత్తమం అనిపించేటట్టు స్వయంగొ నిర్మించాడు. అది నేలకు తాకకుండా ఆకాశంలో ఉంది. వాయుమార్గంలో నిలిచింది. సూర్యగమనమార్గానికి సంకేతంగా సూచకంగా భాసించింది ౭ ఆ విమానంలో - ప్రయత్నపూర్వకంగా నిర్మింపబడినది ఏదీలేదు. అనర్జరత్నాలతో అలంకృతం కానిదీ లేదు. అందులో ఉన్న విశేషాలు దేవతల ఇళ్ళల్లోకూడా (లేవు) ఉండవు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే - ఏ మహావిశేషమూ లేనిదంటూ ఏదీలేదు ఆ విమానంలో. తి నుందరకాండ : ఎనిమిదవ నర్ల

తపప్పమాూధానపరాక్రమార్దితం

మవస్పమాధాన విచారచారిణమ్‌ |

అనేక సంస్టానవిశేష నిర్మితం

తతస్తతస్తుల్య విశేష దర్శనమ్‌ ॥ ర్తి

[మనస్పమాధాయ తు శీఘ్రగామినం

దురానరం మారుతతుల్యగామినమ్‌ |

మహాత్మనాం పుణ్యకృతాం మహర్దినాం

యశళస్వినాముగ్త్రముదామివాలయమ్‌ ॥] క్‌

విశేషమాలంబ్య విశేషసంస్టితం

విచిత్రకూటం బహుకూటమండితమ్‌ |

మనోభిరామం శరదిందునిర్మలం

విచిత్రకూటం శిఖరం గిరేర్యథా ॥ 6

తన తపస్సుకి సమాధానంగానూ తన పరాగ్రమానికి సాటిగానూ రావణాసురుడిచేత సంపాదింపబడిన విమానమది. మనస్సుకు సాటివచ్చేట్టు గానూ ఆలోచనలకు అనుగుణంగానూ సంచరించే స్వభావం కలది. చాలా అంతస్తులతో విశేషంగా నిర్మింపబడినది. అంతటా సమానమైన విశేషాలతో దర్శనీయంగా ఉన్న ఆ పుష్పకవిమానాన్ని హనుమంతుడు వీక్షించాడు. 4

[అది మనస్సుతో సమానంగా శీఘ్రగామి దానిని ఎవరూ అడ్డలేరు, ఆపలేరు. (దుర్వారం-దురావరం). వాయు సమానవేగంతో ప్రయాణిస్తుంది. అది మహాత్ములకూ పుణ్యాత్ములకూ మహాబుద్ధిమంతులకూ యశస్వులకూ ఇంద్రాది దేవతలకూ ఆలయం లాంటిది. ] క్‌

విశేషాలతో కూడిన విశేషాలు నిండిన దివ్యవిమానమది. దానికి విచిత్రమైన శిఖరాలు ఉన్నాయి. అటువంటి అనేక శిఖరాలతో అది సమలంకృతం. శరత్కాల చంద్రబింబంలాగా మనస్సుకి ఆహ్లాదకరంగా ఉంది, నిర్మలంగా ఉంది. గిరిశిఖరంలాగా దానిమీద ఒక విచిత్రకూటం ఉంది. 6

నుందరకాండ : ఎనిమిదవ నర్ల

నహంతి యం కుండలశోభితాననా

మహాశనా వ్యోముచరా నిశాచరాః

వివృత్త విధ్వస్త విశాలలోచనా

మహాజవా భూతగణాస్సహ(స్రశ; ॥ 7

వసంతప్పుష్పోతృ్మరచారుదర్భనం

వసంతమాసాదపి కాంతదర్భనమ్‌ ।

స పుష్పకం తత్ర వినవూనముత్తమం

దదర్భ తద్వానరవీరసత్తమః: ॥ 8

కుండలాలతో శోభిస్తున్న ముఖాలు కలవారై, మహాశనులై (అధికాహార

భోజనులు) ఆకాశసంచారులై, నిశాచరులై (రాక్షసులు) గుండ్రంగానూ విధ్వస్తం గానూ విశాలంగానూ ఉన్న నేత్రాలు కలవారై, మహావేగ సంపన్నులైన భూతగణాలవారు వేలకొలదిగా ఆ విమానాన్ని వహిస్తున్నట్టు దాని శిఖరాల మీద చిత్రింపబడి ఉన్నారు. (కిందభాగాన ఉండి మోస్తున్నారు). (గోపుర వాహకా ఇవ ్రతిమారూపేణ స్థితాః ఇతి-గోవింద రాజీయ వ్యాఖ్యానే), 7

వసంతబుతువులో పుష్పరాశిలాగా అందంగా కన్పిస్తున్నది. వసంత మాసం కన్నా రమణీయంగా ఉంది. దాని పేరు పుష్పకం. ఉత్తమోత్తమ విమానం. వానరవీరసత్తముడు దాన్ని దర్శించాడు. 8

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఎనిమిదవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం అవల వనన చర్య) చట వెపనొనానానాణా. సుందరకాండ : ఎనిమిదవ సర్గ

ఉక“) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఫా + తొమ్మిదవసర్ల + ఉట గ్ర తశప్యాలయ వరిష్టస్య మధ్యే విపులమాయతమ్‌ 1 “దదర్శ భవనశ్రేష్టం హనుమాన్మారుతాత్మజః ॥ క్ష అర్ధయోజనవిస్తీర్ణ మాయతం యోజనం హి తత్‌ | భవనం రాక్షసీంద్రవ్య బహుప్రాసాదసంకులమ్‌ 1 2 మార్గమాణస్తు వైదేహీం సీతామాయతలోచనామ్‌ । సర్వతః పరిచక్రామ హమమానరిమూదనః 1 తి ఉత్తమం రాక్షసావాసం హనూమావవలోకయన్‌ ॥ ఆసపొదాథ లక్ష్మీవాన్‌ రాక్షపేంద్రనివేశనమ్‌ ॥ త్త చతుర్విషాణై: ద్విరదైః త్రివిషాజై స్తథైవచ | పరిక్షిషముసంబాధం రక్ష్యమాణముదాయుథై: ॥ క్‌ యష్‌ ఆ వరిష్ట పుష్పకం మధ్యభాగంలో విశాలమూ సుదీర్దమూ అయిన ఒక ఉత్తమభవనాన్ని మారుతాళ్ళజుడు కనుగొన్నాడు. క్షే అర్ధయోజనం వెడల్పూ యోజనం పొడుగూ ఉన్న ఆ భవనానికి అనేక 'ప్రాసాదాలు ఉన్నాయి. అది రాక్షసేంద్రుడి భవనం. ౭ విశాలనయన సీతాదేవిని అన్వేషిస్తూ శత్రుసంహారకుడు ఆ హనుమంతుడు లంకలో అంతటా సంచరించాడు. తి ఉత్తమమైన అ రాక్షసావాసాన్ని శ్రీమంతుడు ఆ హనుమంతుడు తిలకిస్తూ తిలకిస్తూ రావణాసురుడి మరొక గృహాన్ని చేరుకున్నాడు నాలుగు దంతాల ఏనుగులూ, మూడు దంతాల ఏనుగులూ, దాని చుట్టూ ఉన్నాయి. ఆయుధాలు ఎక్కుపెట్టిన అనేక సైన్యబృందాలు ఆ సువిశాల గృహాన్ని కాపలాకాస్తున్నాయి. ర్‌ ననన సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

రాక్షసీభిశ్చ పత్నీభీ రావణస్య నివేశనమ్‌ । ఆహృతాభిశ్చ విక్రమ్య రాజకన్యాభిరావృతమ్‌ ॥ 6 తన్నక్రమకరాకీర్ణం తిమింగిల రుషాకులమ్‌ | వాయువేగసమాధూతం పన్నగ్లెరివ సాగరమ్‌ ॥ 7 యా హి వైశ్రవణే లక్ష్మీర్యా చేంద్రే హరివాహనే | సా రావణగృహే సర్వా నిత్యమేవానపాయినీ ॥ 8 యా చ రాజ్ఞః కుబేరస్య యమప్య వరుణస్య చ | తాద్బశీ తద్విశిష్టా వా బుద్దీ రక్షోగ్స హేప్పిహ ॥ 9 తస్య హర్మ్యస్య మధ్యస్థం వేశ్మ చాన్యత్సునిర్మితమ్‌ | బహునిర్యూహసంకీర్ణం దదర్శ పవవాత్మజ: ॥ 10 ఆ మందిరంలో రావణుడి రాక్షసజాతి భార్యలు ఉన్నారు. విక్రమించి అతడు అపహరించి తెచ్చిన రాజకన్యలూ చాలామంది ఉన్నారు. 6 వీటి అన్నింటితోనూ ఆ రావణగ్భహం - నక్రాలూ మకరాలూ (మొసళ్ళు) తిమింగిలాలూ మీనాలూ పన్నగ్రాలూ మొదలైనవాటితో నిండి వాయువేగానికి ఎగసిపడుతున్న సముద్రంలాగా ఉంది. ళా కుబేరుడి దగ్గరా, పచ్చని గుర్రాలు కలిగిన ఇంద్రుడి దగ్గరా, ఏ సంపద ఉన్నదో అది అంతా ఈ రావణుడి గృహంలో ఏనాడూ విడిచిపోకుండా నివసిస్తోంది. 8. ఉత్తర దిక్పాలకుదైన కుబేరుడు, దక్షిణ దిగధిపతి యముడు, పశ్చిమ దిశారాజు వరుణుడు - వీరికి ఉన్న సంపదతో సమానంగాకానీ అంతకన్నా ఎక్కువగాకానీ సమృద్ధి ఈ రాక్షసగృహాల్లో కనిపిస్తోంది. 9 ఆ రావణుడి మహాగృహానికి నట్టనడుమ - సుష్టుగా నిర్మితమై అనేక మదగజాలతో కిటకిటలాడుతున్న పుష్పకాన్ని (వేళ్ళ) పవమాననందనుడు మళ్ళీ చూశాడు. (నిర్యూహో మత్తవారణ:). 10 నుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

బ్రహ్మణోజత్టే కృతం దివ్యం దివి యద్విశ్వకర్మణా | ॥ విమానం పుష్పకం నామ సర్వరత్నవిభూషితమ్‌ ॥ క్షే పరేణ తపసా లేభే యత్యుబేరః పితామహాత్‌ | కుబేరమోజసా జిత్వా లేభే తద్రాక్షసీశ్వరః [2 ఈహామృగసమాయుక్తై। కార్తస్వరహిరణ్మయైః | సుకృతైరాచితం స్తంఖైః ప్రదీప్తమిన చ శ్రియా ॥ [3 మేరుముందరసంకాశైరుల్లిఖద్భిరివాంబరమ్‌ 1 కూటాగారైశ్ళుభాకారైస్సర్యతస్పమలంకృతమ్‌ ॥ 4 జ్వలనార్కప్రతీకాశం సుకృతం విశ్వకర్మణా | హేమసోపొనసంయుక్తం చారుప్రనరవేదిక్షమ్‌ ॥ క్ష లలా (బ్రిహ్మదేవుడికోసమని విశ్న్శకర్మ స్వయంగా నిర్మించిన దివ్యవిమానమది దానిపేరు పుష్పకం అది సర్వరత్న విభూషితం, 12 మహా తపస్సుతో సంత్యప్తిపరచి బ్రహ్మదేవుడి నుంచి కుజీరుడు దానిని పొందాడు ఆ కుబేరుణ్ని పరాక్రమంతో జయించి ఈ రావణాసురుడు దొట్ను. స్వాయత్తం చేసుకున్నాడు 12 బంగారంతోనూ వెండితోనూ అందంగా చేసిన తోడేళ్ళ బొమ్మలు దొ ని స్తంభాలమీద (చెక్కబడి) ఉన్నాయి మొత్తం విమానం సిరితో మిలమలి లాడుతోంది, 13 నైనిమీద శుభాకారంలో అనేక కూటాగారాలున్నాయి కర అంతస్తులు) వి య ల + 14మి తానో ర రు దర పర్వతాల్లాగా ఉన్నాయి ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టు ఉన్నారో" అంలటా సమలంకృతమైన పృష్ట్రకవిమానం. కే నర్మతాడ సరస హార్యోకంలగా ఉంది. దాన్ని విశ్వకర్మ సుప

• దానికి బంగారు మెట్టు ఇ దంగో విశాలంగా ఒక వేదిక ఉంది నగ్నము. దాని నదుమ అం 15

జాలవాతాయనైర్యుక్తం కాంచనైః స్పౌటికైరపి | ఇంద్రనీలమహానీల మణీప్రవరవేదికమ్‌ ॥ 16 విద్రుమేణ విచిత్రేణ మణిభిశ్చ మహాధనైః ॥ నిస్తులాభిశ్చ ముక్తాభిస్తలేనాభివిరాజితమ్‌ ॥ క్ష చందనేన చ రక్తేన తపనీయనిభేన చ ॥ సుపుణ్యగంధినా యుక్తమాదిత్యతరుణోపమమ్‌ ॥ 18 కూటాగారైర్వరాకారైర్వివిధైస్సమలంకృతమ్‌ 1 విమానం పుష్పకం దివ్యమారురోహ మవాోకసిః ॥ [9 తద్రస్థస్ప తదా గంధం పానభక్ష్యాన్నసంభనమ్‌ : దివ్యం సమ్మూర్చితం జిఫఘ్రద్రూపవంతమివానిలమ్‌ ॥ 20 లా దాని గుమ్మాల ఊర్జ్వభాగాలూ (జాలాలు) కిటికీలూ బంగారంతోనూ స్ఫటికశిలలతోనూ నిర్మితమై ఉన్నాయి. దాని నడుమనున్న విశాల వేదిక - ఇంద్రనీల మహానీలమణులతో ధగధగలాడుతోంది. 16 దాని (ఊర్వ్వభాగం) నేలమాళిగ పైభాగం - విచిత్రమైన పగడాలతో విలువైన మణులతో సాటిలేని ముత్యాలతో విరాజిల్లుతోంది 17 చూపులకి బంగారంలా కనిపించే రక్తచందనపు పైపూతతో అది ఘుమఘుమలాదుతూ తరుణాదిత్యసన్నిభంగా తళతళలాడుతోంది. 18 ఉత్తమాకారాలలో ఉన్న వివిధ కూటాగారాలతో (అంతస్తులు) సమలం కృతమైన ఆ దివ్యపుష్పకవిమానాన్ని ఆ మహాకపీశ్వరుడు అధిరోహించాడు. 19 అందులో నిలబడి - పాన భక్ష్య అన్నాలమీదనుంచి వీతెంచుతున్న దివ్యపరిమళాన్ని ఆఘ్రాణించి పరవశించిపోయాదు. ఆ పరిమళం రూపుగొన్న వాయువులాగా ఉంది 20 సస సనక నుందరకాండ : తొమ్మిదవ నర్ల

స గంధస్తం మహాసత్త్వం బంధుర్భంధుమివోత్తమమ్‌ 1

ఇత ఏహీత్యువాచేన తత్ర యత్ర స రావణ: ॥ 21

తతస్తాం ప్రస్టితశ్ళాలాం దదర్శ మహతీం శుభామ్‌ |

రావణస్య మనఃకాంతాం కాంతామిన వరస్ర్రియమ్‌ ॥ 22

మణిసోపానవికృతాం హీముజాలవిభూషేతామ్‌ |

స్పాటీకైరావృతతలాం దంతాంతరితరూపీకామ్‌ ॥ 23

ముక్తొభిళ్ళ్చ ప్రవాలైశ్చ రూస్యచామీకరైరపి |

విభూషితాం ముణిస్తంభైస్పుబహుస్తంభభూషితామ్‌ 24

సమ్రైర్భజుభి రత్యుచ్చె స్పమంతాత్సువిభూషితై: ॥

ప్తంభైః పక్షరివాత్యుచ్చెర్దివం సంప్రస్టీతామివ ॥ 25

ఆ పరిమళం ఆ మహావీరుడు హనుమంతుణ్ని-ఒక బంధువు ఉత్తమ బంధువును ఇటు దయచెయ్యి అని పిలిచినట్టు -రావణుడు ఉన్నవైపునకు ఆహ్వానించింది. ల్‌ |

అప్పుడు హనుమంతుడు అక్కడినుంచి కొంచెం ముందుకు కదిలి విశాలమైన శుభప్రదమైన ఒక శాలను చూశాడు. అది ఒక ఉత్తమ సుందరాంగి లాగా రావణుడి మనస్సుకి ప్రీతిపాత్రమైన శాల. ఐఏ

ఆ శాలకు మణిమయసోపానాలున్నాయి. బంగారు కిటికీలున్నాయి. నేల అంతా స్ఫాటికశిలా నిర్మితం. ఏనుగు దంతాలతో చేసిన బొమ్మలు (రూపికలు) మధ్య మధ్య అలంకరింపబడి ఉన్నాయి. 23

ముత్యాలతో పగడాలలతో వెండితో బంగారంతో అనేక మణిస్తంభాలతో సువిభూషితమైన శాల అది. లశ

నిలువునా అలంకరింపబడి సమంగా తిన్నగా ఎత్తుగా ఉన్న ఆ స్తంభాలే పెనురెక్కలుగా ఆ శాల ఆకాశానికి ఎగిసిపోతున్నట్టు అనిపిస్తోంది. 25

నుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

మహత్యా కుధయాస్తీర్ణాం పృథివీలక్షణాంకయా | ప్పృథివీమివ విస్తీర్ణాం సర్యాష్ట్రగృహమాలినీమ్‌ ॥ 26 నాదితాం మత్తవిహగ్రైర్దివ్యగంధాధివాసితామ్‌ 1 పరార్ట్యాస్తరణోపేతాం రక్షో౭ ధిపనిషేవితామ్‌ ॥ 27 ధూ(మామగరుధూపేన విములాం హంసపాండురామ్‌ ॥ చిత్రాం పుష్పోపహారేణ కల్మాషీమివ సుప్రభామ్‌ ॥ 28 మనస్పంహ్లాదజననీం వర్లస్యాపి ప్రసాదినీమ్‌ 1 తాం శోకనాశినీం దివ్యాం శ్రియన్సంజననీమిన ॥ 29 ఇంద్రియాణీంద్రియార్డైస్తు పంచ పంచభిరుత్తమైః | తర్చయామాస మాతేవ తదా రావణపాలితా ॥ ౩0 దేశాలూ (రాష్ట్రాలు) గృహాలూ నదులూ పర్వతాలూ సముద్రాలూ మొదలైన భూగోళచిహ్నాలన్నీ చిత్రింపబడిన పెద్ద తివాసీ (ఆస్తరణం) ఆ శాల అంతటా పరిచి ఉంది. 26 ఆ శాలలో-మదించిన విహంగాల కలకూజితాలు మారుమోగుతున్నాయి. దివ్యసుగంధాలు అంతటా పరిమళిస్తున్నాయి. చూపరులను ఆసపెట్టే ఆస్తరణం కనిపిస్తోంది. రాక్షసాధిపతి ఉపయోగించే శాల అది. 27 హంసలాగా తెల్లగా నిర్మలంగా ఉన్న ఆ శాలలో అగరుధూపంతో పాగ మబ్బులు వ్యాపించాయి. రంగురంగుల పుష్పాలంకరణతో చిత్రంగా ఉంది. వసిష్పుడి ధేనువైన శబళలాగా ప్రభలు విరజిమ్ముతోంది. (శబళ శరీరం రంగు రంగులుగా ఉంటుందిట. దాని దివ్యప్రభావం వర్దనాతీతం). 2ం ఆ శాల - మనస్సులకి ఆహ్హాదం కలిగిస్తోంది. అక్కడ ఉన్న రంగులకు ఉత్మ్కర్న కలిగిస్తోంది. శోకభావాలను ఉపశమింప చెయ్యగలది. దివ్యమైనది. సంపదలకు పుట్టిల్లులాంటిది. 29 రావణపాలితమైన ఆ లంకానగరి ఇంద్రియ సంతృప్తికరాలైన ఉత్తమ హృద్యవిషయాలైదింటితో హనుమంతుడి జ్ఞానేంద్రియాలైదింటికీ తల్లిలాగా ఆనందం కలిగించింది. 80 సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

స్వర్గోఒయం దేనలోకోఒయమింద్రస్యేయం పురీ భవేత్‌ | సిద్దిర్వేయం పరా హి స్యాదిత్యమన్యత మారుతి: ॥ ప్రక న!

ప్రధ్యాయత ఇవాపత్యత్‌ ప్రదీస్తాంస్తత కొంచనాన్‌ |

ధూర్తానిన మహాధూర్రెర్టీవనేన సరాజితాన్‌ ॥ 32

దీపానాం చ ప్రకాశేన తేజసొ రావణస్య చ |

అర్చిర్భిర్భూషణానాం చ ప్రదీప్తేత్యభ్యమన్యత ॥ 33

తతో 2పశ్యత్కుథాసీనం నానావర్ద్ణాంబరస్రజమ్‌ ॥

సహన్రం వరనారీణాం నానావేషవిభూషితమ్‌ ॥ పెడ్త

పరివృత్తేచర్హరాత్రే తు పాననిద్రావశం గతమ్‌ |

శ్రీడిత్వోపరతం రాత్రౌ సుష్వాప బలవత్తదా ॥ 35

ఇది స్వర్గమా? ఏదైనా దేవలోకమా ? ఇంద్రుడి రాజధాని అమరావతియా? ముక్తిప్రదమైన (పరాసిద్ధిఐ (బ్రహ్మలోకమా? - అని మారుతి భావించాడు 31

అక్కడ బంగారు దీపాలను చూశాడు. అవి ధ్యానంలో ఉన్నట్టు నిశ్చలంగా వెలుగుతున్నాయి. జూదంలో మహాధూర్తుల చేతిలో ఓడిపోయి నిబ్బరంగా నిలబడిన ధూర్తుల్లాగా ఉన్నాయి. 32

దీపాల వెలుగుతోనూ రావణుడి తేజస్సుతోనూ భూషణాల కాంతులతోనూ ఆ ప్రాంతమంతా (ప్రజ్వరిల్లుతున్నట్టు హనుమంతుడికి అనిపించింది. 83

అంతట - రంగురంగుల వస్త్రాలూ మాలికలూ ధరించి రకరకాల వేషాలు అలంకరించుకుని సుందర మహిళా సహస్రం ఆ శాలలో ఆ తివాచీపై (కూచుని) కనిపించింది. 34

ఆ మహిళాసహస్రం - అర్ధరాత్రి దాటేవరకూ మద్యపానవివశమై నిద్రాపరవశమై ఆడి ఆడి అలసిపోయి బలవంతంగా నిద్రపోయింది. 35

సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్ల

తత్ప్రసుప్తం విరురుచే నిశ్ళబ్దాంతరభూషణమ్‌ | నిళ్ళబ్దహంసభ్రమరం యధా పద్మవవం మహత్‌ ॥ 36 తాసాం సంవృతదంతాని మిలితాక్షాణి మారుతి; అపశళ్యత్పద్మగంధీని వదనాని సుయోషితామ్‌ ॥ 37 ప్రబుద్దానీవ పద్మాని తాసాం భూత్వా క్షపాక్షయే । పునస్పంవృతపత్రాణి రాత్రావివ బభుస్తదా ॥ 38 ఇమాని ముఖపద్మాని నియతం మత్తషట్పదాః | అంబుజానీవ ఫుల్లాని ప్రారయంతి పునఃపునః ॥ 39 ఇతి చామన్యత శ్రీమానుపపత్తా మహాకపిః ॥ మేనే హి గుణతస్తాని సమాని సలిలోద్భవైః ॥ శం అలా నిద్రిస్తున్న మహిళా సహస్రంతో వారి నిశ్శబ్ద భూషణాలతో ఆ శాల - చడీ చప్పుడూ చెయ్యని హంసలతో తుమ్మెదలతో ఒక మహాపద్మ సరోవరంలాగా ఉంది. 36 దంతాలు కనపడకుండా పెదవులు మూసి, కన్నులూ మూసి నిద్రిస్తున్న ఆ వరాంగనల ముఖాలను మారుతి తిలకించాదడు. అవి పద్మగంధాలను పరిమళిస్తున్నాయి 87 ఆ వదనాలు - తెల్లవారగానే వికసించిన పద్మాలవుతాయి. రాత్రి కాగానే మళ్ళీ రేకలు ముడుచుకుంటాయి. 38 మత్తిల్లిన తుమ్మెదలు ఆ ముఖాలను వికసితపద్మాలుగా భావించి మాటిమాటికీ వచ్చి వాలుతాయి. తేనెలు కోరుతాయి. 39 ఇలా హేతుబద్ధంగా ఆలోచించి ఆ మహాకపి వారి ముఖాలు సౌరభ సౌకుమార్య సౌందర్యాదిగుణాలతో జలజాలకు సాటివస్తాయని భావించాడు. త్త సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

షా తన్య శుశుభే శాలే తాభిః స్ర్రీభిర్విరాజితా | శారదీవ ప్రసన్నా ద్యౌస్తారాభిరభిశోభితా ॥ గ్‌! స చ తాభిః పరివృతళ్ళుశుభే రాక్షసాధిపః | యథా హ్యుడుపతి: శ్రీమాన్‌ తారాభిరభిసంవృతః ॥ శై యాశ్చ్యవంతే ఒంబరాత్తారాః పుణ్యశేషసమావృతాః | ఇనూస్తాస్పంగతాః కృత్స్నా ఇతి మేనే హరిస్తదా ॥ న! తారాణామివ సువ్యక్తం మహతీనాం శుభార్చిషామ్‌ ॥ ప్రభావర్షప్రసొదాశ్చ విరేజుస్తత్ర యోషితామ్‌ ॥ శక వ్యావృత్తగురు పీన స్రక్పకీర్ల వరభూషంణా: | పానవ్యాయామకాలేషు నిద్రాపహృతచేతస:ః ॥ డేర్‌ ఆ వరాంగనలతో కళకళలాడుశున్న ఆ శాల - శరత్కాలంలో నక్షత్రాలతో శోభిస్తున్న నిర్మలాకాశంలాగా విరాజిల్లింది తే అలా చుట్టూ శయనించిన వరాంగనలతో ఆ రాక్షసాధిపతి రావణుడు

• తారల్లో చంద్రుడిలా (ఉడుపతి) కళకళలాడాడు డై చేసుకున్న పుణ్యం తరిగిపోవడంతో ఆకాశం నుంచి జారిపడ్డ తారలన్నీ ఇలా ఇక్కడ ఈ శాలలో సంగతపడ్డాయని హనుమంతుడు అనుకున్నాడు 43 సువ్యక్తమూ శుభప్రదమూ అయిన .గొప్పవెలుగులు కలిగిన ఆ తారా గణమూ ఈ నారీగణమూ కాంతిలో రూపంలో ప్రసన్నతలో సరిసమానంగా విరాజిల్లింది శ మద్యపాన సమయంలోనూ అనంతర రతివ్యాయామకాలంలోనూ స్థానాలు తప్పి చిక్కులుపడ్డ పెద్ద పెద్ద దండలు కలవారై జారిపోయిన గొప్ప గొప్ప భూషణాలు కలవారై ఆ నారీమణులు నిద్రకు లొంగిపోయారు. 45 సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

వ్యావృత్తతిలకాః కాశ్చిత్కాళ్చిదుద్భాాంతనూపురా: | పొర్చ్వే గళితహారాళ్ళ కాశ్చిత్సరమయోషితః ॥ తీ ముక్తాహారావృ తాశ్చాన్యాః కాశ్చిద్వి్రస్తవాససః | వ్యావిద్దరశనాదానమూ: కీశోర్య ఇన వాహితా: ॥ త్త సుకుండలధరాశ్చాన్యా విచ్చిన్నమృుదితస్రజః గజేంద్రమృదితా: ఫుల్లా లతా ఇవ మహావనే ॥ డ్రి చంద్రాంశుకిరణాభాళ్చ హారాః కాసాంచిదుత్కటాః | హంసా ఇన బభుస్సుస్తా స్తనమధ్యేషు యోషితామ్‌ ॥ డ్రి అపరాసాం చ వైడూర్యాః కాదంబా ఇన పక్షిణః | హేమసూదత్రాణి చాన్యాసాం చ[క్రవాకా ఇవాభవన్‌ ॥ 50 ఆ యోషిద్ద్గణంలో కొందరు తిలకం చెదరినవారు, కొందరు నూపురం జారినవారు, మరికొందరు పక్కకు ఊడిపడిన హారాలు కలవారు. 46 తెగిపడిన ముత్యాలపేరుల్లో మునిగిపోయినవారు కొందరు. చీర తొలగినవారు ఇంకొందరు. మొలనూలు ఊడిపోయినవారు మరికొందరు. అందరూ నడిచి నడిచి అలిసిపోయిన బాలికల్లా అదమరచి నిద్రించారు. త్త అందమైన కుండలాలు ధరించినవారు కొందరు. తెగిపోయీ నలిగి పోయిన దండలు కలవారు కొందరు. ఒక మహావనంలో మదగజం నలిపి వేసిన పూలతీగల్లాగా ఉన్నారు అందరూ. 48 పండు వెన్నెలలాంటి పెద్ద ముత్యాలహారాలు -కొందరు వనితామణుల గుండెల మీద పోగుపడి - (రెక్కలో ముక్కుజొనిపి) నిద్రిస్తున్న హంసల్లాగా భాసించాయి. త్తం కొందరు ధరించిన పగడాల దండలు కాదంబ (బెగ్గురు) పక్షుల్లాగానూ, మరికొందరు ధరించిన బంగారపు గొలుసులు చరక్రవాకాల్లాగానూ కనిపించాయి. ర్‌0 నుందరకాండ : తొమ్మిదవ నర్ల

హంసకారండవాకీర్ణాశ్చక్రవాకోపశోభితా: | ఆపగా ఇవ తా రేజుర్దఘనై: పులినైరివ ॥ క్‌కే కింకిణీజాల సంకోశాస్తా హైమవిపులాంబుజా: | భావగ్రాహా యశస్తీరాస్పుస్తా వద్య ఇవాబభు; ॥ 52 మృదుష్వంగేషు కాసొంచిత్కుచాగ్రేషు చ సంస్టితాః | బభూవుర్భూషణానీవ శుభా భూషణరాజయః 11 53 అంశుకొాంతాశ్చ కాసాంచి న్ముఖమారుతకంపేతా; 1 ఉపర్యువరి వక్రాణాం వ్యాధూయంతే పున;పునః ॥ 54 తాః పతాకా ఇవోద్దూతా: పత్నీనాం రుచిరప్రభా: | వావావర్షసువర్ణానాం వక్త్రమూలేసు రేజిరే ॥ 5్‌5్‌ హంసలూ బెగ్గురులూ చక్రవాకాలతో శోభిస్తూ ఇసుకతిన్నెలే జఘనాలుగా భాసించే నదుల్లాగా అందగించారు ఆ వనితామణులు. ర్‌1 అలంకారాలకు పొదిగిన చిరుమువ్వలే తామరమొగ్గలుగా, బంగారపు భూషణాలే వికసించిన పద్మాలుగా, అంతరంగంలోని శృంగార భావాలే మొసళ్ళుగా, (అందగత్తెలనే) యశస్సులే తీరాలుగా ఆ వనితలు - నిద్రపోతున్న నదుల్లా ఉన్నారు. ర2 కొందరు వనితల మృదువైన శరీరభాగాలమీదా కుచాగ్రాలమీదా ఏర్పడిన శుభప్రద భూషణాల గుర్తులు (మంగళసూత్రాలవంటి శుభప్రద భూషణాలను ఎల్లప్పుడూ చిరకాలంనుంచీ ధరించడంవల్ల ఏర్పడ్డ చారికలు ఇప్పుడు అక్కడ ఆ భూషణాలు లేకపోయినా) అవే భూషణాలుగా భాసిస్తున్నాయి. 53 ఉచ్చ్వాస నిఃశ్వాసాలకు రెపరెపలాడుతున్న కొందరి పైటచెంగులు మాటిమాటికీ ముఖాలమీదకు ఎగిరెగిరిపడుతున్నాయి. 54 మిలమిలలాడుతూ పతాకల్లాగా ఎగురుతున్న ఆ వనితల పైటచెంగులు రకరకాల రంగుల్లో ఉన్న వారి కంరప్రదేశాలలో (వక్రృమూలాలు) విరాజిల్లాయి 5్‌5్‌ సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

నవల్న్లుశ్చాత్ర కాసాంచిత్కుండలాని శుభార్షిషామ్‌ | ముఖమారుతసంసర్గాన్మందం మందం సుయోషితామ్‌ ॥ 56 శర్కరాసవగంధైెళ్ళ (ప్రకృత్యా సురభిస్పుఖ: ( తాసాం వదననిశ్చాసస్పిషేవే రావణం తదా ॥ క్‌7 రావణాననశంకాశ్చ కాశ్చిద్రావణయోషితః | ముఖాని స్మ సపత్నీనాముసాజిఘ్రున్నునవవునః ॥ 58 అత్యర్థం సక్తమనసో రావణే తా నరస్ర్రియః అస్వతం్రా స్పపత్నీనాం ప్రియమేవాచరంస్తదా ॥ 59 బాహూనుపనిధాయాన్యాః పారిహార్యవిభూషితాన్‌ 1 అంశుకాని చ రమ్యాణి ప్రమదాస్తత్ర శిళ్యిరే ॥ 60 శుభప్రదమైన దేహకాంతిగల కొందరు వనితల ఉచ్చ్వాస నిఃశ్వాస వాయువుల తాకిడితో వారి కుండలాలు మెల్లమెల్లగా కదలాడుతున్నాయి. 56 తియ్యటి ఆసవాలు 'సేవించడంవల్లనైతేనేమి, సహజసిద్ధంగానే పరిమళ భరితాలు కావదడంవల్లనైతేనేమి - ఆ వనితల నిట్టూర్పుగాలులు ఘుమఘుమ లాడుతూ శుభప్రదంగా రావణున్ని సేవించాయి. 57 ఆ మదవతులు కొందరు తమ సవతుల ముఖాలను రానణుడి ముఖంగా (భ్రమించి అదేపనిగా ముద్దాడుతున్నారు. ర్‌8ి రావణుడిపట్ల అత్యంతమూ సంసక్తమైన మనస్సు కలిగిన అ వరాంగనలు మద్యపానవివశలై సవతులకు తమంతతాముగా ప్రియమే ఆచరిస్తున్నారు. (రావణుడి ముఖాలుగా భావించి తమను చుంబిస్తున్న సవతుల పట్ల రావణుడితో ప్రవర్తించిన తీరులో (్రేమగా ప్రతిస్పందిస్తున్నారని) 59 కంకణాలు అలంకరించుకున్న బాహువులను కొందరూ, అందమైన చీరచెరగులను కొందరూ తలగడలుగా పెట్టుకుని ఆ ప్రమదలు అక్కడ నిద్రించారు. 60 సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

అన్యా వక్షసి చావ్యప్యాస్తస్వాః కొళ్చిత్చునర్భుజమ్‌ । అపరాత్వంకమన్యస్యా ప్తస్యాశ్చాష్యపరా భుజౌ ॥ 61 ఊరుపార్చకటీప్పష్టమన్యోన్యస్య సమాశ్రితాః | పరస్పరవివిష్టాంగ్యో మదస్నేహవశానుగా: ॥ 62 అన్యోన్యభుజసూత్రేణ స్ర్రీమాలా గ్రధితాహిసా। మాలేన (గ్రధితా సూత్రే శుశుభే మత్తషట్పదా ॥ 63 లతానాం నూధవే మూసి ఫుల్లానాం వాయుసేవనాత్‌ | అన్యోన్యమాలా(గ్రధితం సంపక్తకుసుమోచ్చయమ్‌ ॥ 6డీ వ్యతివేష్టిత సుస్కంధ మన్యోన్యభ్రమరాకులమ్‌ | అసీద్వనమివోద్దూతం స్ర్రీననం రావణస్య తత్‌ ॥ 65 ఒక వనిత గుండెలపై ఒక వనిత, ఆమె భుజంపై మరొక మహిళ, ఒక అంగన ఒడిలో ఇంకొక అంగన, ఆమె భుజాల మీద మరొక పడతి - ఇలా ఒకరిమీద ఒకరు పరున్నారు. 61 మదపారవశ్యమో స్నేహపారవశ్యమో ఆ వరాంగనలు ఊరు - పార్వ

• కటీ - పృష్ట భాగాలను పరస్పరం సమాశ్రయించుకుని ఒకరి ఒడిలో ఒకరు దూరి నిద్రించారు. 62 పరస్పరం భుజసూత్రానికి గుచ్చిన స్ర్రీమాలికలాగా, దారానికి కట్టిన గండుతుమ్మెదల బారులాగా భాసించింది ఆ సన్నివేశం. 63 వసంతబుతువులో నిలువెల్లా పుష్పించిన లతలు గాలి తాకిడితో పరస్పరం జతకలిసి లతామాలికలా ఏర్పడటం, పరస్పరం పుష్పగుచ్చాలు జతపడటంలాగా ఆ లతాంగులు నిఃశ్వాసవాయువుల తాకిడితో పరస్పరం జతకలిసీ ముఖపద్మాలు జతపడీ శోభించారు. 64 అది రావణాసురుడి స్ర్రీవనం. ఆ వనంలో స్త్రీలే తరువులు. అవి కాండాలు (ఊరువులు) పరస్పరం మెలివేసుకున్నాయి. పరస్పరం ్రమరాలతో (తుమ్మెదలు - ముంగురులు) ఆకులితమయ్యాయి. మొత్తం స్త్రీవనమే కదలాడుతోంది. 65 సుందరకాండ : తొమ్మిదవ సర్గ

ఉచితేష్వపి సువ్యక్తం న తాసాం యోషితాం తదా | వివేకళ్ళక్య ఆధాతుం భూషణాంగాంబర(స్రజొమ్‌ ॥ 66 రావణే సుఖసంనిష్టే తాఃస్ర్రియో వివిధప్రభా: | జ్వలంత: కాంచనా దీపాః పైక్షంతానిమిషా ఇన ॥ 67 రాజర్షి పితృ దైత్యానాం గంధర్వాణాం చ యోషిత;ః | రాక్షసానాం చ యాః కన్యాస్తస్య కామవశం గతాః ॥ 68 యుద్ధకామేన తొస్పర్వా రావణేన హృతాః స్ర్రీయః | సమదా మదనేనైవ మోహితాః కాళ్చిదాగతా: ॥ 69 నతత్ర కాచిత్స్రమదా ప్రసహ్య వీర్యోపపన్నేన గుణేన లబ్బా | న చాన్యకామాపి న చాన్యపూర్వా వినా వరార్హాం జనకాత్మజాం తామ్‌ ॥ గ ఆ వనితల భూషణాలూ కరచరణాద్యవయవాలూ వస్రాలూ దండలూ వేటి స్థానంలో అవ్వి ఉన్నప్పటికీ - అందరూ గుంపుగా పడుకొని నిద్రపోతున్నారు కాబట్టి - ఏవీ ఎవరివి అనే వివేకాన్ని స్పష్టంగా పొందడం శక్యం కావడంలేదు. 66 రావణాసురుడు సుఖంగా నిద్రపోళూంటే - వివిధ తేజస్సులలో అలరారుతున్న అతడి అంగనలను, అక్కడ నిశ్చలంగా వెలుగుతున్న బంగారుదీపాలు రెప్పవెయ్యకుండా (అనిమిషాలు) చూస్తున్నట్టున్నాయి. (రావణుడు మెలకువగా ఉంటే దీపాలుసైతం అతడి వనితలవైపు రెప్ప ఎత్తి చూడలేవని) 67 రాజ-బుషి-పితృ -ద్రైత్య-గంధర్వ-రాక్షస జాతులకు చెందిన కన్యలు ఎందరెందరో ఆ రావణుడిపట్ల తమంతతాము కామపరవశలై అతడి అంతఃపురానికి చేరారు. 68 అక్కడ ఉన్న వనితల్లో కొందరిని - యుద్ధకాముకుడైన రావణుడు అపహరించి తెచ్చాడు. (అలా వారి సంబంధులతో యుద్ధం ఏర్పడుతుందని), మరికొందరు మదవతులు మన్న్మధుడికి లొంగిపోయి స్వయంగా వచ్చి చేరారు. 69 ఆ వనితామండలిలో - బలపరాక్రమ సంపన్నుడైన రావణుడు బలాత్కారంగా తీసుకువచ్చిన ప్రమదామణి ఒక్కతె కూడా లేదు. అందరూ అతడి గుణగణానికి దక్కినవారే. వలచి వచ్చినవారే. అందుచేత వారిలో మరొకణ్ని కామించిన కన్యగానీ, మరొకడికి ఇల్లాలైన వనితగానీ - ఒక్క సీతాదేవి తప్ప మరెవ్వరూ లేరు... 70 సుందరకాండ :తొమ్నిదవనర్గ (111]

న చాకులినా న చ హీనరూపా నాదక్షిణా నానుపచారయుక్తా భార్యాభవత్తస్య న హీనసత్వ్వా న చాసి కాంతన్య న కామనీయా ॥ 71 బభూవ బుద్దిస్తు హరీశ్వరస్య యదీదృశీ రాఘవధర్మపల్నీ | ఇమూ యథా రాక్షసరాజభార్యాః సుజాతమస్యేతి హి సాధుబుద్దే: ॥ 72 పునళ్ళ సోదఒచింతయ దార్హ్వరూపో ధ్రువం విశిష్ట గుణతో హి సీతా అథాయమస్యాం కృతవాన్మహాత్మా లంకేశ్వర; కష్టనునార్యకర్మ ॥ లా అక్కడ - కులం తక్కువ వనితగౌనీ రూపం తక్కువ మహిళగానీ సామర్థ్యం లేని చానగానీ సేవలు పొందని సింగారిగానీ లేదంటే లేదు. ఏ బలహీనురాలూ లేదా ఏ హీనజాతివనితా అతడికి భార్య కాలేదు. అలాగే ఆ అందగాడిని కామించని ఏ కాంతా అతడికి ఇల్లాలు కాలేదు. ళా తన భార్యలు తనతో ఎలా ఆనందిస్తున్నారో ఇలాగే సీతాదేవి కూడా రాఘవుడితో ఆనందించాలి అని కనక రావణుదు అనుకొని ఉంటే అతడి . పుట్టుక మంచి పుట్టుక అయ్యుండేది - అనే ఆలోచన సాధుబుద్ధియైన కపీశ్వరుడు హనుమంతుడికి కలిగింది. (ఈ శ్లోకానికి ఇంకా చాలా రకాల అన్వయాలు చెప్పారు వ్యాఖ్యాతలు). 72 హనుమంతుడు ఆర్హుడై ఇంకా ఇలా ఆలోచించాడు - సీతాదేవి పాతి వ్రత్యాది సద్దుణాలలో నిశ్చయంగా విశిష్టమైన వ్యక్తి ఈమె పట్ల చెయ్యకూడని పని (అపహరణమనే పాపకర్మ) చేశాడు ఈ మహాత్ముడు లంకేశ్వరుడు. అయ్యయ్యో ! 78 ఇది శ్రీమ[ద్రామాయణం, సుందరకాండ, తొమ్మిదవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : తోమ్మిదవ సర్గ

జీ క శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (13 బె- ఉంట +* సదవ సర్గ + ట్‌ కూ తత దివ్యోపమం ముఖ్యం స్పాటికం రత్నభూషితమ్‌. 1 అవేక్షమాణో హనుమాన్‌ దదర్శ శయనాసనమ్‌ ॥ క్షే దాంతకాంచనచిత్రాంగై ర్వైడూర్యైశ్చ వరాసనైః | మహార్దాస్తరతోపేతైరుపపన్నం మహాధనై: 2 తస్యచైకతమే దేశే సోఒగ్ర్యమాలా విభూషితమ్‌ | దదర్శ పాండురచ్చత్రం తారాధిపతిసన్నిభమ్‌ క! జాతరూపపరిక్షిప్తం చిత్రభానువమ(ప్రభమ్‌ | అశోకమాలావితతం దదర్శ పరమాసనమ్‌ ॥ త్త అలా రావణభవనాన్ని సందర్శిస్తున్న హనుమంతుడు అక్కడ - స్ఫటిక శిలానిర్మితమై రత్నాలంకృతమై దివ్యంగా భాసిస్తున్న ఒక ముఖ్యశయనాసనాన్ని (మంచం) చూశాడు. క్ష ఆ శయనాసనానికి చేరువలో శ్రేష్టమైన మరికొన్ని ఆసనాలు (కుర్చీలు) ఉన్నాయి. అవి బంగారం పొదిగిన ఏనుగుదంతాలతో తయారై చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్నాయి. వైడూర్యాలతో చాలా విలువైన ఆసనాలు. వాటిమీద ఇంకా విలువైన ఆస్తరణాలు (పరుపులు) పరచి ఉన్నాయి. లి ఆ మందిరంలో మరో ప్రక్కవెల్లగొడుగు కనిపించింది. ఉత్తమమైన (పుష్ప) మాలికలతో అది అలంకృతమై ఉంది. చంద్రబింబంలాగా ఉంది. తి అక్కడే ఒక మేలిమి శయ్య కనిపించింది. అది బంగారంతో రూపొందింది. సూర్య (అగ్జు ప్రభలు విరజిమ్ముతోంది. అశోకపుష్పమాలికలతో అలంకృతమై ఉంది. ఆ పరమాననాన్ని హనుమంతుడు చూశాడు. క! నుందరకాండ :పదవసర్గ [113]

వాలవ్యజనహస్తాభిర్వీజ్యమానం సమంతతః గందధైళ్ళ వివిధైర్దుష్ణం వరధూపేన ధూసితమ్‌ ॥ క్‌ పరమాస్తరణాస్తీర్ణ మావికాజినసంవృతమ్‌ | దామభిర్వరమాల్యానాం సమంతాదుపశోభితమ్‌ ॥ 6 తస్మిన్‌ జీమూతసంకాళం ప్రదీస్తోత్త్రమకుండలమ్‌ ॥ లోహితాక్షం నముహాబాహుం మహారజతవాససమ్‌ ॥ 7 లోహితేనానులిప్తాంగం చందనేన సుగంధినా । సంధ్యారక్తమివాకాశే తోయదం సతటిద్గణమ్‌ ॥ 8 వృతమాభరణైర్దివ్యైస్సురూపం కామరూపిణమ్‌ | సవృక్షవనగుల్మాధ్యం ప్రనుష్తమివ నుందరమ్‌ ॥ ప్రి చామరాలు ధరించి కొందరు వనితలు ఆ మంచానికి అంతటా తగిలేట్టు గాలివీస్తున్నారు. రకరకాల పరిమళద్రవ్యాలు దానికి పులిమారు. మంచి ధూపమూ వేశారు. ర్‌ దానిమీద విలువైన ఆస్తరణలు (పరుపులు) ఉన్నాయి. పొట్టేలు తోలు (ఆవిక + అజిన) పరిచి ఉంది. మంచి మంచి పువ్వులతో గుచ్చిన దండలు ఆ మంచానికి అంతటా అలంకరింపబడ్డాయి. 6 దానిమీద రావణాసురుడు నిద్రపోతున్నాడు. మేఘంలాగా ఉన్నాడు. అతడి మేలిమి కుండలాలు ధగధగలాడుతున్నాయి. ఎర్రటి కన్నులు. మహాబాహువు. బంగారు (మహారజతం) వస్త్రాలు ధరించాడు. ళా ఘుమఘుమలాడుతున్న ఎర్రచందనం శరీరంనిండా పులుముకొన్నాడు. సంజవేళ ఎర్రబారి ఆకాశాన మెరుపుతీగలతో మేఘంలాగా భాసించాడు. 8 దివ్యాభరణాలు ధరించాడు. మంచి రూపంతో ఉన్నాడు. కామరూపి. తరువులతో అడవులతో పొదలతో - నిద్రిస్తున్న (నిశ్చలంగా ఉన్న) మందర పర్వతంలాగా ఉన్నాడు. ఠి నుందరకాండ : పదవ సర్గ

(క్రీడిత్వోపరతం రాత్రౌ వరాభరణభూసషితమ్‌ |

(ప్రియం రాక్షసకన్వానాం రాక్షసానాం సుఖావహమ్‌ ॥ 10

పీత్వాప్యురతం చాపి దదర్శ న మహాకపిః ॥

భాస్వరే శయనే వీరం ప్రసుప్తం రాక్షసాధిపమ్‌ ॥ క్ష

నిశ్వసంతం యథా నాగం రావణం వానరర్షభః 1

ఆసాద్య పరమోద్విగ్నస్పో ౬ పాసర్పత్సుభితవత్‌ ॥ 12

అథారోహణమాసాద్య వేదికాంతరమాత్రితః |

సుప్తం రాక్షసశార్హూలం ్రేక్షతే స్మ మహాకపిః ॥ కం

శుశుభే రాక్షసీంద్రస్య స్వపతశ్ళ్చయనోత్తమమ్‌ |

గంధహస్తిని సంవిష్టే యథా ప్రస్రవణం మహత్‌ ॥ కడ

రాత్రి అంతా క్రీడించి విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు. వరాభరణాలు అలంక రించుకుని ఉన్నాడు. రాక్షసకన్యల కందరికీ ప్రియుడు. రాక్షసులందరికీ సుఖప్రదుదు. 10

మద్యపానం చేసి విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు. మవావీరుడు. ఆ ఉజ్జ్వల శయనాసనంమీద నిద్రపోతున్నాడు. అటువంటి రాక్షసాధిపతిని ఆ మహాకపి అక్కడ వీక్షించాడు. క్షై్షై

బుసలుకొడుతున్న సర్పంలాగా నిట్టూర్పులు విడుస్తున్నాడు - ఆ రావణుడు. అతడిని ఒకింత సమీపించి వానరశ్రేష్టుడు ఒక్కపెట్టున ఉద్విగ్నుడయ్యాడు. భయపడ్డట్టు కొంచెం వెనక్కితగ్గాడు. 2

ఒక్కక్షణం తరవాత తేరుకొని మెట్లు అందుకుని మరొక వేదికను అధిరోహించిన ఆ మహాకపీశ్వరుడు - గాఢంగా నిద్రపోతున్న రాక్షస శార్జూలాన్ని తిలకిస్తూ నిలబడ్డాడు. 18

రాక్షసేంద్రుడు అలా పడుకుని నిద్రిస్తున్న ఆ శయనోత్తమం - ఒక మదగజం దిగిన పెద్దసెలయేరులాగా (ప్రస్రవణం) ఉంది. కేశ

నుందఠకకాండ;: వదవనళల్ల [115]

కాంచనాంగదనద్దా చ దదర్శ స మహాత్మన: । విక్షిప్తా రాక్షసేంద్రస్య భుజావింద్రధ్వజోపమౌ ॥ 15 ఐరావతవిషాణ్యార్టై రాపీడనకృతవ్రణౌ | వజ్రోల్లిఖితపీనాంసౌ విష్ణుచక్రపరిక్షతౌ 1 16 ఫీనా సమసుజాతాంపొ పంగతౌ బలసంయుతా | సులక్షణనఖాంగుష్థా స్వంగుళీతల లక్షితా ॥ క్ష సంహతౌ పరిఘాకారౌా వృత్తా కరికరోపమౌ । విక్షిప్తా శయవే శుట్రే పంచశీర్దావివోరగౌా ॥ 18 శళక్షతజకల్పేన సుశీతేవన సుగంథినా | చందనేన పరార్థ్యేన స్వనులిప్తా స్వలంకృతౌ ॥ క్షం అతడి బాహువులకి బంగారు భుజకీర్తులున్నాయి. ఆ చేతులను సాచి పరున్నాడు మహాత్ముడు రావణాసురుడు. ఆ బాహువులు రెండూ - రెండు ఇంద్రధ్వజాల్లాగా కనిపించాయి. 15 ఐరావతం దంతాల రాపిడికి కాయలుకాసిన భుజాలు అవ్వి. వాటిమీద వజ్రాయుధం గాట్లుకూడా కనిపిస్తున్నాయి. బలిష్టమైన మూపులు కలిగిన బాహువులవ్వి, ఒకప్పుడు విష్ణుచక్రపు దెబ్బలు తిని గట్టిపడ్డవి. 16 దృఢమైన బాహువులు. సమానంగా ఎదిగి రూపొందిన మూపులు. శరీర పరిమాణానికి సమతూకంగా ఉన్న బాహువులు. బలిష్టమైనవి. సాముద్రికం ప్రకారం శుభలక్షణాలు కలిగిన నఖాలతో అంగుష్టాలతో వేళ్ళకొనలతో అలరారుతున్నవి. క్ష? దృఢమైన సంధిబంధాలు కలవి. ఆకారంలో పరిఘల్లాగా ఉన్నాయి. గుండ్రంగా ఉన్నాయి. ఏనుగుతొండాల్లాగా ఉన్నాయి. అయిదు తలల పాముల్లాగా ఉన్న ఆ బాహువులను శుభ్రమైన పడకమీద సాచి పరున్నాడు రావణాసురుడు. 18 కుందేలు రక్తంలాగా చల్లనై పరిమళాలు విరజిమ్ముతున్న విలువైన చందనం పులిమి బాగా అలంకరించిన బాహువులు అవ్వి, 19

ఉత్తనుస్త్రీవిన్చుదితౌ గంధోత్తమనిషేవితౌ | యక్ష కిన్నర గంధర్వ దేన దానవ రావిణా ॥ 20 దదర్శ స కపిస్తస్య బాహూ శయనసంస్థితౌ । మందరస్యాంతరే సుప్తా నుహాహీ. రుషితావివ ॥ 21 తాభ్యాం స పరిపూర్ణాభ్యాం భుజాభ్యాం రాక్షసీశ్వరః శుశుభే చలసంకొశః శృంగాభ్యామిన మందరః ॥ 22 చూతపున్నాగసురభిః వకుళోత్తమసంయుతః | మృష్టాన్నరససంయుక్తః పానగంధపురస్సర: 23 తస్య రాక్షససింహస్య నిశ్చక్రామ మహాముఖాత్‌ | శయానస్య వినిశ్ఞాసః పూరయన్నిన తద్భృహమ్‌ ॥ 24 ఉత్తమస్త్రీలు ఆ బాహువులను (దిండ్లుగా ఉపయోగిస్తూ) మర్దిస్తుంటారు. మంచిగంధం దట్టంగా పట్టించుకున్న బాహువులు అవ్వి. యక్ష-కిన్నర- గంధర్వ-దేవ-దానవ జాతులను (ఏడిపించుకుతింటున్ను ఏడిపిస్తున్న బాహువులు అవ్వి, 20 మందరగిరి గుహలో కోపంతో పరున్న మహాసర్పాల్లాగా శయనంమీద అలరారుతున్న ఆ రావణబాహువులను కపీశ్వరుడు' వీక్షించాడు. లై అన్ని విధాలుగానూ పరిపూర్ణాలైన ఆ బాహువులతో రాక్షసేశ్వరుడు - రెండు శిఖరాలు కలిగిన మందరపర్వతం లాగా శోభించాడు. 7 చూత-పున్నాగ పుష్పసుగంధాలతోనూ, మంచి పొగడపువ్వుల వాసనతోనూ షడ్రసోపేతమైన విందుభోజనపు గమగమతోనూ సేవించిన మద్యపు ఘుమఘుమతోనూ (తరవాత శ్లోకంలోకి అన్వయం). 29 కూడిన నిశ్చాసవాయువు - నిద్రిస్తున్న ఆ రాక్షససింహుడి మహాముఖం నుంచి వెలువడి ఆ గృహాన్ని అంతటినీ నింపుతున్నట్టు అనిపించింది. 24 సుందరకాండ : పదవ సర్గ

ముక్తామణివిచిత్రేణ కొంచనేన విరాజితమ్‌ । మకుటేనాపవృత్తేన కుండలోజ్వ్వలితాననమ్‌ ॥ 25 రక్తచందన దిగ్జేన తథా హారీణ శోభినా | పీనాయతవిశాలేవ వక్షసాభివిరాజితమ్‌ 1 26 పాండరేణాపవిద్దేన క్షామేణ క్షతజేక్షణమ్‌ 1 మహార్జేణ సుసంవీతం పీశేనోత్తమవాససా ॥ 27 మాషరాశిప్రతీకాశం విశ్చసంతం భుజంగవత్‌ | గౌంగే మహతి తోయాంతే ప్రసుప్తమిన కుంజరమ్‌ ॥) చతుర్భిః కాంచనైర్లీపై రీష్యమూనచతుర్దిశమ్‌ । (ప్రకాశీకృతసర్వాంగం మేఘం విద్యుద్గజైరిన ॥ 29 ననన న న నన ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన అతడి బంగారు కిరీటం శిరస్సునుంచి రవ్వంత ఒరిగింది. కుండలాల ధగధగలకో అతడి ముఖం మరింత ఉజ్జ్బులంగో భాసిస్తోంది. 25 ॥ అతడి వక్షస్థలంమీద రక్త్షచందనం దట్టంగా ఉంది. హారాలలో భిల్లుతోంది. అది బలిష్టంగా నిడివిగా విశాలంగా విరాజిల్లుతోంది. 26 ధ్‌ ఎర్రటి నెత్తురుగుడ్లు (క్షతజం) కలిగిన ఆ రావణుడు తెల్లటి ఉత్తరీయో చి ఉన్నాడు, విలువైన ఉత్తమ పీతాంబరం కట్టుకున్నాడు. . మిను న న ముల రాసీలాగా ఉన్నాడు, సర్చంలాగ్గా నిఃశ్వసిస్తున్నాడో' హాప్రవాహ మధ్యభాగంలో పరున్న మదగజంలాగా ఉన్నాడు. 2 ఆమ, న చే చానికి నాలుగువైపులా _ నాలుగు దిక్కులనూ కాంతిమంతొలో స్తూ బంగారు దీపాలు వెలుగు డి శకిర్పు కల లుగుతున్నాయి. వాటి వెలుగులతో రావణో రం సమస్తమూ ప్రక్రాశ్షినైః 29 రంది - మెరువు త్రీగల్రత్రో మేఘంలాగా*

పాదమూలగతాశ్చాపి దదర్శ సుమహాత్మన: | పత్నీస్స ప్రియభార్యస్య తస్య రక్ష్వపతేః గృహే ॥ 30 శశి ప్రకాశవదనాశ్చారుకుండలభూషితాః ॥ అమ్లూనమాల్యాభరణా దదర్భ హరియూథపః: ॥ 31 నృత్తవాదిత్రకుశలా రాక్షసేంద్రభుజాంకగా: | వరాభరణధారిణ్యో నిషణ్లా దదృశే హరిః ॥ 32 వజ్రవైడూర్యగర్భాణి శ్రవణాంతేషు యోషితామ్‌ | దదర్శ తాపనీయాని కుండలాన్యంగదాని చ ॥ 33 తాసాం చంద్రోపమైర్వక్ర్రైశ్ళుఖై ర్లలితకుండలైన | విరరాజు విమానం తన్నభస్తారాగణైరిన ॥ ప్రత్త యస ననన కనన ననన భార్యలంటే ఎంతో (ప్రేమకలవాడు ఈ రక్షపతి. ఆ గృహంలో ఆ మహాత్ముడి భార్యలు కొందరు అతడి పొదాలచెంత చేరి విశమించారు. 30 ఆ వనితామణుల వదనాలు చంద్రబింబాల్లాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అందమైన కుండలాలు చెవులకు శోభిస్తున్నాయి. వాడిపోని పుష్పమాలికలు ధరించారు. వారిని హరియూధపతి దర్శించాడు. 31 వారందరూ నృత్యంలోనూ వాద్యసంగీతంలోనూ నైపుణ్యం కలవారే. విలువైన ఆభరణాలు ధరించి ఆ రాక్షసేంద్రుడి బుజాలనే తలదిండ్లుగా చేసుకుని నిద్రిస్తున్నారు. వారిని కపియూధపుడు దర్శించాడు 82 ఆ స్త్రీలు చెవులకు ధరించిన బంగొరుకుండలాలలో చేతులకు ధరించిన అరవంకీలలో పొదిగిన వజ్రాలూ వైదూర్యాలూ కనువిందు చేస్తున్నాయి. 38 కుండలాలంకృతాలై శుభలక్షణలక్షితాలై చంద్రబింబాల్లాగా భాసిస్తున్న ఆ వనితల వదనాలతో ఆ విమానం - నక్షత్రాలంకృతమైన ఆకాశంలాగా విరాజిల్లింది. తె నడా సుందరకాండ : వదవ నల్ల

మదవ్యాయామభిన్నాస్తా రాక్షపేంద్రన్య యోషితః | తేషుతేష్వవకాశేషు ప్రసుష్తా స్తనుమధ్యమా: ॥ 35 అంగహారైస్తథైవాన్యా కోమలైర్చృత్తశాలినీ 1 విన్యస్తశుభసర్వాంగీ ప్రసుష్తా వరవర్లినీ ॥ 36 కాచిద్వీణాం పరిష్వజ్య ప్రసుస్తా సంప్రకాశతే : నుహానదీ ప్రకీర్లేన నళినీ పోతమాథ్రితా ॥ 37 అవ్యా కక్షగతేనైన ముడ్డుకేనాసితేక్షణా 1 ప్రసుష్తా భామినీ భాతి బాలపుథ్రేవ వత్సలా ॥| 38 సటహం చారుపర్వాంగీ పీడ్య శేతే శుభస్తనీ | చిరస్య రమణం లబ్బా పరిష్పుజ్యేవ భామినీ ॥ 39 లో రాక్షసేంద్రుడి ఆ కృశాంగినులు మదవ్యాయామంతో అలిసిపోయి ఎక్కడ జాగా దొరికితే అక్కడ పరుండి నిద్రిస్తున్నారు. 35 నృత్యంలో ఆరితేరిన ఒక వనితామణి అంగహారమనే కోమల నాట్యి భంగిమలో నిద్రిస్తోంది. (నిద్రపోతున్నా అలవాటు కొద్దీ ఆమె శరీరావయవాలు భంగిమలను వహించాయన్న మాట.) 26 మరొక వనిత - వీణను కౌగిలించుకుని నిద్రపోతోంది ఒక ప్రవాహంలో చెదిరి నాళంతోసహా నావను అంటిపెట్టుకున్న నళినిలాగా (ప్రకాశించింది. 37 మద్దుకం అనే వాద్యవిశేషాన్ని చంకనబెట్టుకొని ని(ద్రిస్తోంది ఇంకొక కాటుక కన్నుల చిన్నది. ఒక వాత్సల్యవతి పసిబిద్దడితో పరున్నట్టు భాసించింది. 38 పటహమనే వాద్యవిశేషాన్ని గట్టిగా గుందెలకు అదుముకొని నిద్రిస్తోంది ఒక అందగత్తె. చాలాకాలానికి దొరికిన రమణుణ్ని గాధంగా కౌగిలించుకున్న భామినిలాగా కనిపించింది. 39 సుందరకాండ : పదవ సర్గ

కాచిద్వంశం పరిష్వజ్య సుప్తా కమలలోచనా | రహః ప్రియతమం గృహ్య సకామేన చ కామినీ ॥ శ్త౦ విపంచీం పరిగృవ్యోన్వా నియతా నృత్తశాలినీ ॥ నిద్రావశమమప్రాొష్తా సహ కాంతేన భామినీ ॥ గ! అన్యా కనకపంకాళైర్నృదుపీనైర్మనోరమై: ॥ మృదంగం పరిపీడ్యాంగైః వ్రసుస్తా మత్తలోచనా ॥ డై భుజపార్భ్వాంతరప్టేన కక్షగేవ కృళోదరీ । సణవనేవ సహానింద్యా సుస్తా మదకృత(శ్రమా ॥ త్త డిండిమం పరిగృహ్యాన్యా తథైవాపక్తడిండిమా | ప్రనుషప్తా తరుణం వత్సముపగూహ్యేవ భామినీ ॥ గ! ఒక కమలలోచన పిల్లనగ్రోవిని పాదువుకొని నిద్రిస్తోంది. రహస్యంగా ప్రియుణ్ని తమకంతో కౌగిలించుకున్న కామినిలాగా కనిపించింది. 40 ఒక నట్టువరాలు విపంచి అనే వీణావిశేషాన్ని ఆలింగనం చేసుకుని - భర్తతో నిద్రిస్తున్న భామినిలాగా భాసించింది. న్‌! ఒక మత్తలోచన బంగారు కాంతులు విరజిమ్ముతూ మృదువుగా బలిష్టంగా మనోరమంగా ఉన్న తన కరచరణాద్యవయవాలతో మృదంగాన్ని బిగియార కౌగిలించి గాఢంగా ని(ద్రిస్తోంది. శం ఒక సలక్షణ కృళశోదరి పణవం అనే (మర్దళం) వాద్యవిశేషాన్ని చంకనబెట్టుకుని మదపరవశత్వాన అలసిసొలసి నిద్రపోతోంది. 49 ఇంకొక భామిని డిండిమం అనే ఒక వాద్యాన్ని-తనకు ఇష్టం కనక - ఒడిలో పెట్టుకుని నీద్రిస్తోంది. తరుణవయస్సుడైన బిడ్డను పొదువుకుని నిద్రిస్తున్నదా అనిపించింది. య. నుందరకాండ:వదవనర్ల్గ (121

కాచిదాడంబరం నారీ భుజసంయోగ పీడితమ్‌ | కృత్వా కమలప్రాక్షీ ప్రసుప్తా మదమోహితా ॥ డక్‌ కలశ్రీనుపవిధ్యాన్యా ప్రసుష్పా భాతి భామినీ | వసంతే పుష్పశబళా మాలేవ పరిమార్దితా ॥ 46 పాణిభ్యాం చ కుచౌ కాచిత్సువర్లకలశోపమౌ | ఉపగూహ్యాబలా సుస్తా నిద్రాబలపరాజితా ॥ త్త అన్యా కనులప(త్రాక్షీ పూర్లేందుసదృశాననా | అన్యా మాలింగ్య సుశ్రోణీం ప్రసుప్తామదవిహ్వలా ॥ _ 48 ఆతోద్యానవి విచిత్రాణి పరిష్వజ్య వరస్ర్రియః ॥ నిపీద్య చ కుచైస్సుస్తాః కామిన్యః కాముకానిన ॥ డం మరొక కమలపత్రాక్షి ఆడంబరమనే (తూర్యం) వాద్యవిశేషాన్ని మదమోహితయై తన సందిట నలిపివేస్తూ గాఢంగా నిద్రిస్తోంది. శీర్‌ ఒక భామామణి బంగారు కలశాన్ని పొదువుకొని పరుంది. దానిలోని రంగురంగుల నీళ్ళు తుంపురులుగా ఆమె శరీరంమీద పడటంతో - వసంతవేళ రంగురంగుల పువ్వులతో గుచ్చి నీళ్ళు చిలకరించిన దండలాగా భాసించింది. 46 నిద్రాబలానికి పూర్తిగా లొంగిపోయిన ఒక వనిత బంగారు కలశాలవంటి తన కుచాలను తానే పట్టుకుని నిద్రపోయింది. త్త పూర్ణచంద్రబింబంలాంటి ముఖం కలిగిన ఒక కమలాక్షి మదవివశురాలై మరొక సుశ్రోణిని ఆలింగనం చేసుకుని గాఢంగా నిద్రిస్తోంది. తీరి ఇలా చిత్రవిచిత్రాలైన చతుర్విధ వాద్యవిశేషాలను (ఆతోద్యం) పొదువుకునీ గుండెలకు అదుముకునీ - కాముకులతో పరున్న కామినుల్లాగా ఆ ఉత్తమాంగనలు నిద్రించారు. త్తి

తాపామేకాంతవివ్యస్తే శయానాం శయనే శుభే | దదర్శ రూపసంపన్నాముపరాం స కపేః స్ప్రియమ్‌ ॥ 50 ముక్తామణిసమాయుక్తైర్భూషజైస్సువిభూషితామ్‌ । విభూషయంతీమివ త్‌త్స్యశ్రియా భవనోత్తమమ్‌ ॥ ల! గౌరీం కనకవర్షాభామిష్టామంతఃపురేశ్వరీమ్‌ | కపి ర్మందోదరీం తత్ర శయానం చారురూసిణీమ్‌ ॥ 52 సతాం దృమ్వా మహాబాహుర్భూషితాం మారుతాత్మజః । తర్మయామాస సీచేతి రూసయౌావవసంపదా ॥ హర్షణ మహతా యుక్తో నవంద హరియూథప: 53 ఆస్పోటయామాస చుచుంబ పుచ్చం ననంద చిక్రీడ జగౌ జగామ | ప్తంభాన్నరోహ న్నిపపాత భూమౌ నిదర్శ్భయన్‌ స్వాం ప్రకృతిం కపీనామ్‌ ॥ ర్‌క్త అస్త్రీగణం మధ్య ఒకింత విడిగా ఉన్న శుభళయనంమీద పరున్న రూప సంపన్నురాలైన ఒక మహిళామజణిని హనుమంతుడు సందర్శించాడు. 50 ఆమె - ముత్యాలూ మణులూ పొదిగిన భూషణాలను ధరించి ఉంది. తన శోభతో ఆ భవనోత్తమాన్ని అలంకరిస్తున్నట్టు ఉంది. ఆమెను చూశాడు. ర1 ఆమె గౌరవర్ణంలో ఉంది. బంగారుచాయలు విరజిమ్ముతోంది. ఆమె - మందోదరి. రావణాసురుడికి ఇష్టురాలు. ఆ అంతఃపురానికి అధీశ్వరి. అందాల రాసి. అక్కడ నిద్రిస్తోంది. ఆ మందోదరిని చూశాడు హనుమంతుడు. 52 మహావీరుడు మారుతాత్మజుడు వివిధాభరణ విభూషితను ఆ మందోదరిని చూసి ఆమె రూపసంపద యౌవనసంపదలు కారణంగా సీత అని హేతుబద్ధంగా భావించాడు. హర్షపులకితగాత్రుడయ్యాడు. ఎంతగానో ఆనందించాడు. 53 జబ్బలు చరుచుకున్నాడు. తోక ముద్దుపెట్టకున్నాడు. ఆనందం పట్టలేకపోయాడు. ఆటలు ఆడాడు. పాటలు పాడాడు. అటు వెళ్ళాడు, ఇటు వచ్చాడు. స్తంభాలమీదకు ఎగిరాడు. కిందికి దుమికాడు. ఇలా హనుమంతుడు

• తన సహజ స్వభావాన్ని (చాపల్యం) అంతటినీ చూపించాడు. ర్‌4 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పదవ సర్గ . తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ :వదవసర్గ [(2|

ఊ(? శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ స + పదకొండవ సర్గ + డు |. (4 అవధూయ చ తాం బుద్దిం బభూవావస్టితస్తదా ॥

• జగామ చాపరాం చింతాం సీతాం ప్రతి మహాకపి;ః ॥ క్షే న రామేణ వియుక్తా సా స్వప్పుమర్హతి భామినీ | న భోక్సుం నాప్యలంకర్తుం న పానముపసేవితుమ్‌ 1 2 నాన్యం నరముపస్థాతుం సురాణామపీ చేశ్వరమ్‌ | న హి రామసమః కశ్చి ద్విద్యతే త్రిదశేష్వపి ॥ పె అన్యేయమితి నిశ్చిత్య పానభూమౌ చచార సః ॥ ర్త శ్రీడితేనాపరాః క్లాంతా గీతేన చ తథాపరాః | నృత్తేన చాపరాః క్లాంతాః పానవిప్రహతాస్తథా ॥ క్‌ మహాకపి కాసేపటికి స్వస్టచిత్తుడయ్యాడు. మందోదరిని సీతగా భావించిన తన ఆలోచనను విదిలించుకున్నాడు. సీతాదేవిని గురించి మరొక సరియైన ఆలోచన చేశాడు. క్షే రాముడికి దూరమై సీతాదేవి ఇలా ఆదమరచి నిద్రించదు. భుజించదు. అలంకరించుకోదు. (మద్యాది) పానీయాలూ సేవించదు. 2 మరొక నరుణ్ని సమీపించదు - అతడు సకల దేవతాధీశ్వరుడే అగుగాక
• సమీపించదు. నిజానికి దేవతల్లోకూడా రాముడికి సాటివచ్చేవాడు ఒక్కడూ లేడు. 38 అందుచేత ఈమె ఎవరో, సీతాదేవిమాత్రం కాదు అని నిశ్చయించుకుని కపీశ్వరుడు ఆ పానమందిరమంతటా సంచరించాడు శీ ఆటలు ఆడి ఆడి అలిసిపోయిన అంగనలు కొందరు. పాటలు పాడి పొడి అలిసిపోయిన వారు ఇంకొందరు. నాట్యం చేసి చేసి సొమ్మసిల్లిన వారు కొందరు. మద్యపానం తలకెక్కి వివశలైనవారు మరికొందరు. 5 సుందరకాండ : పదకొండవ సర్గ

మురవేషు మృదంగేషు పీఠికాసు చ సంస్థితాః | తథాస్తరణముఖ్యేషు సంవిష్టాశ్చాపరాః స్త్రియః ॥ 6 అంగనానాం సహస్రేణ భూషితేన విభూషతైః రూపసల్లాపశీలేన యుక్షగీతార్థభాషీణా ॥ 7 దేశకాలాభియుక్తేన యుక్ష్తవాక్యాభిధాయినా రతాభిరతసంసుప్తం దదర్శ హరియూథపః ॥ 8 తాసాం నుధ్యే మహాబాహుః శుకుఖే రాక్షపేశ్వరః | గప మహతి ముఖ్యానాం గవాం మధ్యే యథానృషు॥ 9 ముర(జా)వాలు అనే వాద్యవిశేషాలమీద వాలిపోయినవారు కొందరు. మృదంగాలమీద సోలిపోయినవారు ఇంకొందరు. పీటలమీదా బల్లలమీదా నడుం వాల్చినవారు కొందరు. విలువైన తివాచీలమీద ఒరిగిపోయినవారు మరికొందరు. 6 రకరకాల విభూషణాలను అలంకరించుకున్న అంగనా సహ(్రం. (రావణ) రూపసౌందర్యాన్ని ఎప్పుడూ ప్రశంసించే (స్వభావంగా కలిగిన) అంగనా సహ్రం. తగిన గీతాలనూ వాటి అర్థాలనూ ముచ్చటించే అంగనా సహస్రం - 7 దేశకాలాల ఎరుక కలిగిన అంగనా సహస్రం. సముచిత సంభాషణ జరిపే అంగనా సహస్రం. అటువంటి అంగనా సహస్రంతో రతమూ అభిరతమూ జరిపి గాధంగా నిద్రిస్తున్న రావణాసురుణ్ని హరియూధపతి వీక్షించాడు. తి ఆ అంతఃపురంలో ఆ స్రీ,లమధ్యలో మహావీరుడు ఆ రాక్షసీశ్వరుడు పెద్దగోశాలలో ప్రధాన గోసహ(్రం మధ్య మహావృషభంలాగా శోభించాడు. 9 సుందరకాండ : వదకొండవనర్గ [125]

స రాక్షసేంద్రశ్శుుఖే తాభిః పరివృతః స్వయమ్‌ | కరేణుభిర్యథారణ్యే పరికీర్గో మహాద్విపః ॥ 10 సర్వకామైరుపేతాం చ పానభూమిం మహాత్మన: 1 దదర్శ హరిశార్జూలస్తస్య రక్షపతేః గృహే ॥ పే మృగాణాం నుహిషాణాం చ వరాహాణాం చ భాగశ: | తత్ర వ్యస్తాని మాంసాని పానభూమౌ దదర్శ సః ॥ 12 రౌక్మేషు చ విశాలేషు భాజనేష్వర్దభక్షితాన్‌ ॥ దదర్శ హరిశార్జూలో మయూరాన్‌ కుక్కుటాంస్తథా 1 13 వరాహవార్దాణసకాన్‌ దధిసొవర్భలాయుతాన్‌ : శల్యాన్‌ మృగమయూరాంశ్చ హనూమూనవ్వవైక్షత 1 14 ననన చుట్టూ స్త్రీ సహస్రంతో స్వయంగా పరివృతుడై. శోభిస్తున్న ఈ రాక్షసేంద్రుడు - అరణ్యంలో ఆడఏనుగులతో పరివేస్టితుడైన మహా మద గజేంద్రుడి లాగా భాసించాడు, 10 మహాత్ముడైన ఆ రాక్షసపతి అంతఃప్పర మందిరంలోని పానశాలను హరిశార్జూలుడు మరొక్కసారి పరిశీలనగా సందర్శించాడు. అది సర్వాలీప్తే సంశోభితం. అక్కడ లేనిదంటూ లేదు. 11 మృగాలు మహిషాలు పరాహాలు - వీటి మాంసాలు ఆయా అవయవే భాగాలు భాగాలుగా పాత్రల్లో ఉండి దర్శన మిచ్చాయి. 12 నెమిళ్ళనూ కోళ్ళనూ ఆయా రూపొలతోనే వండి విశాలమైన బంగోరు హ్మేలలో ఉంచారు. వాటిని సగం సగం తిని సగం సగం వదిలేసిన వైని వొరిశార్టూలుడు గమనించాడు. 13 మంట సౌవర్చలం అనే ఉప్పుతో (రుచకం) కలిపి వండిన పంది వ అనూ ఒక రకం గొర్రె (వార్థ్రాణసకం) మాంసాలనూ శల్యం క్‌ ల మయూరం మొదలైన మాంసాలనూ హనుమంతుడు అకేటో , చూశాడు. గీ వానా ాల్తాాాా-

క్రకరాన్వివిధాన్‌ సిద్దాంశ్చకోరావర్టభక్షితాన్‌ | మహిషానేకశల్యాంశ' ఛాగొాంళ్ళ కృతనిష్షితాన్‌ ॥ ఫల స లేహ్యానుచ్చావచాన్‌ పేయాన్‌ భోజ్యూని వివిధాని చ॥ _ 15 తథామ్షలవణోత్తంసైర్వివిధై రాగషాడబైః | హారనూపురకేయూరై రపవిద్దైర్మహాధనై: ॥ 16 పానభాజనవిక్షిప్తై ఫలైశ్చ నివిధైరపి ॥ కృతపుస్టోపహారా భూరధికం పుష్యతి శ్రియమ్‌ ॥ 17 తత్రతత్రచ విన్యపైః సుణ్లిష్టైళ్ళయనాసనైః ॥ పానభూమిర్వినా వహ్నిం ప్రదీప్త్రేనోపలక్ష్యతే ॥ 18 ల ల ద తై ల వండి సిద్ధంగా ఉంచిన రకరకాల పక్షి (క్రకరం) మాంసాలనూ అర్ధ భక్షితాలైన చకోర మాంసాలనూ బాగా పక్వం చేసిన మహిష - మత్స్య (ఏకశల్యం) - ఛాగ (గొర్రె) - మాంసాలనూ తిలకించాడు ఇంకా రకరకాల లేహ్యాలనూ పేయాలనూ వివిధ భోజ్యాలనూ గమనించాడు. 1ే5్‌ ఆమ్షప్రధానంగా కొన్ని లవణప్రధానంగా కొన్నీ పల్చగా కొన్ని (రాగాలు) చిక్కగా కాన్ని (షాడబాలు) పానీయ విశేషాలు అక్కడ పాత్రల్లో ఉన్నాయి. అంగనామణుల శరీరాలనుంచి జారిపడి - విలువైన హారాలూ నూపురాలూ (అందెలు) కేయూరాలూ (భుజాలకు అలంకరించుకునే నంకీలు) ఆ పానీయభాండాల్లో కనిపిస్తున్నాయి. 16 రకరకాల పళ్ళూ ఫలాలూ ఆ పానభాజనల్లో చెదిరిపడ్డవీ (విడిగా పాత్రల్లో ఉంచినవీ) కనిపిస్తున్నాయి. ఇటువంటి పాత్రలతోనూ అలంకరించిన పూల దండలతోనూ ఆ పానశాల అధికశోభాసంపదను పండించుకుంటోంది. 17 ఆ పానశాలలో అక్కడక్కడా దగ్గరదగ్గరగా మంచాలున్నాయి. మొత్తంమీద ఆ పానభూమి - దీపాలు లేకుందానే వెలుగులు విరజిమ్ముతున్నట్టు కనిపిస్తోంది 18 నాడా నుందరకాండ : పదకోండవ సర్గ

బహుప్రకారై ర్వివిథై ర్వరసంస్కార పంస్కృతై: | మాంసైః (కలశ) కుశలసంయుకైః పానభూమిగతైః పృథక్‌ ॥ 19 దివ్యాః ప్రసన్నా వివిధాస్సురాః కృతసురా అపి! శర్యరాసవమాధ్వీక పుమ్సాపవ ఫలాసనా?ః ॥ 20 వాసచూర్లెళ్చ వివిధైః దృష్టాః తైసైః పృథక్‌ పృథక్‌ సంతతా శుశుభే భూమిర్మాల్యెశ్చ బహుసంప్టితైవి ॥ 21 హిరణ్మయైళ్ళ వివిధైర్భాజనై: స్పాటికైరపే | " జాంబూవదమయై శ్చాన్యెః కరకైరభిసంనవృతా 1 2 రకరకాల రూపొలలో వండిన రకరకాల మాంసాలు. అన్నీ అత్యద్భుతంగా ఉత్తమోత్తమంగా వండినవే (సంస్కృతాలు) వండినవారో, కుశలులు - సమర్థులు. పానశాలలో ఈ మాంసాలు ఒకవైపు కనువిందు చేస్తున్నాయి. వీటితోపాటు మరోవైపున- 19 దివ్యమైన మద్యవిశేషాలు ఉన్నాయి. అవి తేరుకుని నిష్కల్మషంగా (ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ప్రకృతిసిద్ధమైన సురాపానీయాలు కొన్ని కృత్రిమంగా తయారుచేసిన సురలు కొన్ని పంచదారతో చేసినవీ తేనెతో చేసినవీ పువ్వుల మకరందాలతో చేసినవీ పళ్ళరసాలతో చేసినవీ - రకరకాల ఆసవాలు (కల్లు) ఉన్నాయి. 20 మరొకవైపున వస్త్రగళితం చేసిన రకరకాల చూర్జాలు ఉన్నాయి. ఇలా- మాంసాలూ మద్యాలూ చూర్చాలూ వేటికవిగా విడివిడిగా ఉన్నాయి. వీటిని వీక్షించాడు హనుమంతుడు, వీటితోపాటు పుష్కలంగా ఉన్న రకరకాల. పుష్పమాలికలతో అంతటా శోభిల్లుతోంది ఆ పానభూమి. ర | అక్కడ ఉన్న వివిధ పాత్రల్లో కొన్ని బంగారానివి. కొన్ని భాజనాలు స్ఫాటికంతో తయారైనవి. మరికొన్ని చెంబులవంటి చిరుపాత్రలుకూడా (కరకాలు) మేలిమి బంగారంతో చేసినవే. వీటితో నిండిన పానశాల అది, 22

రాజతేసు చ కుంభేషు జాంబూవదమయేషు చ | పానగ్రేష్టం తథా భూరి కపిస్తత్ర దదర్శ సః ॥ 23 సోఒపళ్యచ్చ్భాతకుంభాని శీధోర్మణిమయాని చ | రాజతాని చ పూర్ణాని భాజనాని ముహాకసిః 24 క్వచిదర్జావశేషాణి క్వచిత్పీతాని సర్వశః | క్వచిన్నైన ప్రపీతాని పానాని స దదర్శ హ ॥ 25 క్వచిదృక్ష్యాంశ్చ వివిధాన్‌ క్వచిత్సానాని భాగశః | క్వచిదన్నావశేషాణి పళ్యన్వె విచచార హ ॥ 26 క్వచిత్స్రభిన్నెః కరకైః క్వచిదాలోళితైః ఘటైః | కృ్యచిత్సంప్పక్తమాల్యాని జలాని చ ఫలాని చ ॥ 27 అక్కడ - వెండికుండల్లో బంగారుకుండల్లో నిండా పుష్కలంగా ఉన్న ఉత్తమథ్రేణి మద్యాన్ని కపీశ్వరుడు తిలకించాడు. 23 శీధువు అనే మద్యంతో తొణికిసలాడుతున్న మణిమయ సువర్ణ కుంభాలనూ రజతకుంభాలనూ మహాకపి అక్కడ సందర్శించాడు. బ్య కొన్ని పాభ్రల్లోని మద్యాలు సగం సగం మిగిలి ఉన్నాయి. కొన్నింటిని పూర్తిగా తాగివెయ్యడంతో ఖాళీ అయ్యాయి. కొన్ని అసలు ఎవ్వరూ మూజూడనివి. ఈ తెరగు మద్యాలను ఆ హనుమంతుడు చూశాడు. 265 ఒకచోట వివిధ భక్ష్యాలనూ, ఒకచోట చిన్నా పెద్దా భాగాలుగా పాత్రల్లో మిగిలిపోయిన పానాలనూ, ఒక చోట - తినగా మిగిలిన అన్నాలనూ చూసుకుంటూ హనుమంతుడు ఆ భవనంలో సంచరించాడు. 26 ఒక చోట - పగిలిన చిరుపాత్రలు (చెంబులు వగైరా = కరకా), ఒకచోట - తిరగబడిన కుండలు. మరొకచోట - చిక్కులువడ్డ మాలికలు. మరొకచోట జలాలూ, ఫలాలూ. లగా

శయనాన్యత్ర నారీణాం శుభ్రాణి బహుధా పున: 1

పరస్పరం సమాశ్షిష్య కాశ్చిత్సుప్తా వరాంగనా: ॥ 28

కాళ్చిచ్చ వస్త్రమన్యస్యాః స్వపంత్యాః పరిధాయచ।

ఆహృత్య చాబలాస్పుష్తా నిద్రాజబలపరాజితా: ॥ 29

తాసాముచ్చ్భ్వాసవాలేన వస్త్రం మాల్యం చ గాత్రజమ్‌ |

నాత్యర్థం స్పందతే చిత్రం ప్రాప్య మందమివానిలమ్‌ ॥ 30

చందవస్య చ శీతస్య శీధోర్మధురసస్య చ!

వివిధస్య చ నూల్యస్య ధూపస్య వివిధస్య చ ॥

బహుధా నూరుతస్తత గంధం వివిధముద్వహన్‌ 1 కక.

రపానాం చందనానాం చ ధూపానాం చైవ మూర్చితః |

ప్రవవౌ సురఖిర్గంధో విమానే పుష్పకే తదా ॥ 32

అక్కడ ప్రత్యేకం స్త్రీల మంచాలు పరిశుభ్రమైనవి అనేకం ఉన్నాయి. వాటిమీద ఉత్తమాంగనలు కొందరు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకుని గాఢంగా నిద్రిస్తున్నారు. 28

నిద్రాబల వివశలైన ఆ స్త్రీలు కొందరు - తమకు చేరువలో నిద్రిస్తున్న వనిత వస్త్రాన్ని లాక్కొని కప్పుకుని నిద్రిస్తున్నారు. 29

ఆ వనితలు శరీరాలపై ధరించిన వస్త్ర, మాల్యాదులు వారి నిట్టూర్పు వాయువులతో - పిల్లగాలికి కదిలినట్లు మెల్లగా కదులుతున్నాయి. 80

చల్లని చందనం, కల్లు (శీధువు) మద్యం, రకరకాల పుష్పమాలికలు, బహువిధ ధూపమాలికలు - ఇలా వీటి అన్నింటికీ సంబంధించిన వివిధ పరిమళాలను వహిస్తున్నది అక్కడి వాయువు. పై

ఇలా-రసాలూ చందనాలూ ధూపొలూ - వీటి అన్నింటితో మత్తిల్లి సురభిళమైన వాయువు అప్పుడు ఆ పుష్పకవిమానంలో మెల్లగా బరువుగా వీచింది. 32

శ్యామావదాతాస్తత్రాన్యాః కాళ్చిత్‌ కృష్ణా వరాంగనాః ॥

కాశ్చిత్కాంచనవర్థ్ణాంగ్య: ప్రమదా రాక్షసాలయే ॥ 33

తాసాం నిద్రావశత్వాచ్చ మదనేన విమూర్చితమ్‌ ।

పద్మినీనాం ప్రసుష్తానాం రూపమాసీద్యథైన హి ॥ రిక

ఏవం సర్వమశేషేణ రావణాంత;ఃవురం కసి; |

దదర్శ సుమవాతేజా న దదర్శ చ జానకీమ్‌ ॥ 85

నిరీక్షమూణశ్చ తదా తా: స్త్రీయస్స మహాకపిః |

జగాను మహతీం చింతాం ధర్మసాధ్వసశంకితః ॥ 36

పరదారావరోధన్య ప్రసుప్తన్య విరీక్షణమ్‌ 1

ఇదం ఖలు మమాత్యర్హం ధర్మలోపం కరిష్యతి ॥ డి

ఆ రాక్షసావాసంలో ఉన్న వరాంగనలలో కొందరు శ్యామలు. కొందరు అవదాతలు (శుభవర్ధాంగనలు) మరికొందరు కృష్ణాంగలు. ఇంకొందరు కాంచనవర్జాంగలు. 33

నిద్రావివశమూ మదన విమూర్శ్చితమూ ఆ వనితల నిశ్చేష్ట రూపం - నిద్రపోతున్న పద్మినుల రూపంలాగా భాసించింది. 8డీ

ఇలా ఆ మహాతేజస్వి హనుమంతుడు రావణాంతఃపురాన్ని అంతటినీ నిశ్శేషంగా అవలోకించాదు. కానీ ఎక్కడా జానకీ దేవి కనిపించలేదు. 35

కానీ - ఆస్త్రీలను అలా పరకాయించి చూసిన ఆ మహాకపి ధర్మలోప భయాన్ని శంకించి తనలో తాను పెనుదిగులుకు లోనయ్యాడు. 36

నిద్రిస్తున్న ఈ పరకాంతల అంతఃపురాన్ని - ఇంత పరిశీలనగా చూడటమనేది నిజంగానే నాకు పెద్ద ధర్మలోపాన్ని కలిగిస్తోంది. 37

సుందరకాండ :పదకొండవనల్ల్గ [131]

వ హి మే సరదారాణాం దృష్టిర్విషయవర్తినీ 1 అయం చాత్ర నుయా దృష్టః పరదారసరి[గ్రహః ॥ తెరి తస్య ప్రొదురభూచ్చింతా పునరన్యా మవస్వినః ॥ విశ్చితైకాంతచిత్తప్య కార్యవిశ్చయదర్శినీ 39 కానుం దృష్టా నుయా సర్వా విశ్వస్తా రానణస్ర్రియః 1 వహిమే మనసః కించిద్వైక్సత్యముపపద్యతే 11 డ0 మనో హీ హతుస్పర్వేషామింద్రియాణాం ప్రనర్తనే | శుభాశుభాస్వవప్తాసు తచ్చ మే సువ్యవస్టితమ్‌ ॥ న! వాన్యత్ర హి మయా శక్యా వైదేహీ పరిమార్గితుమ్‌ | ప్రియో హి స్త్రీషు దృశ్యంతే సదా సంపరిమార్గణే ॥ డ్త2 నన స సప నా దృష్టి ఏనాడూ పరదారలపట్ల విషయవర్తిని కాజాలదు. (వారి విషయాలను తెలుసుకోవాలనే ఆలోచన నాకెప్పుడూ కలగదని). అయినా ఇప్పుడు ఈ పరభార్యా సమూహాన్ని పరిశీలనగా చూశాను. (కనక ఇది ధర్మలోపమే - అనుట), 38 నిశ్చితనియతమైన బుద్ధి కలిగిన ఆ మనస్వికి ఇంతలోనే - కార్య నిశ్చయదర్శకమైన మరొక ఆలోచన చటుక్కున ఆవిర్భవించింది. _ 39 ఆదమరిచి నిద్రిస్తున్న రావణస్త్రీలను నిజమే నేను బాగా పరకాయించి చూశాను. కానీ నా మనస్సుకి ఏ వికారమూ ఏ కొంచెమూ కలగలేదు. 40 శుభావస్థలలోగానీ అశుభావస్థలలోగానీ అంతర్భహిరింద్రియాల ప్రవర్తనకు మనస్సేకదా ప్రధానహేతువు. అటువంటి నా మనస్సు నిశ్చలంగా సువ్యవస్టితంగానే ఉంది. శ్రే నేను సీతాదేవిని మరింక ఎక్కడ వెదుకుతాను. స్త్రీలను స్త్రీలలోనేకదా అన్వేషించాలి. అక్కడే కనపడతారు. ఢీ2 నాడో నుందరకాండ : పదకొండవ సర్గ

యస్య పత్త్వవ్య యా యోనిస్తస్యాం తత్పరిమార్వతే | న శక్యా ప్రమదా వష్టా మృగీషు పరిమార్గితుమ్‌ శ తదిదం మార్గితం తావచ్చుద్దేన మనసా మయా । రాణాంత:పవురం సర్వం దృశ్యతే న చ జానకీ ॥ కేడీ దేవగంధర్వకన్యాశ్చ నాగకన్యాళ్చ వీర్యవాన్‌ ॥ అవేక్షమాణో హమమాన్‌ వైవాసశ్యత జావక్రీమ్‌ ॥ శక్‌ తామపశ్యవృపిస్తత్ర పశ్యంశ్చాన్యా వరస్త్రియ: | అప(క్రమ్య తదా వీరః ప్రధ్యాతుముపచక్రమే ॥ త స భూయస్తు పరం శ్రీమాన్‌ నూరుతిర్యత్నమాస్టితః | ఆపానభూమిముత్సృజ్య తద్విచేతుం ప్రచక్రమే ॥ డ్ర్‌ ఏ ప్రాణి ఏ జాతిదో ఆ సమూహంలోనే అన్వేషించాలి. అంతేగానీ - తప్పిపోయిన వనితను లేడిగుంపులో వెదకలేం గదా ! తత అందుచేత ఈ రావణాంతఃపురాన్ని అంతటినీ నిష్కల్మషమైన మనస్సుతో గాలించాను. కానీ జానకీదేవి కనిపించలేదు. డ్తేత్తీ మహాపరాక్రమవంతుడైన ఆ హనుమంతుడు అక్కడ ఆ రావణాం తఃపురంలో దేవ-గంధర్వ-నాగకన్యలను చూశాడు కానీ జానకీదేవి జాడ తెలియలేదు. 4ీర్‌ ఎందరెందరో ఉత్తమాంగనలు కన్పించారు కానీ జూనకీదేవి కనిపించ లేదు. అమె జాడ తెలుసుకోలేకపోయిన ఆ వీరుడు అక్కడినుంచి వైదొలగి - ఆలోచనలోపడ్డాడు. త్ర శ్రీమంతుడు ఆ హనుమంతుడు మరొక ప్రయత్నం చేద్ద్ధామనిపించి పానశాలను విడిచిపెట్టి మిగతా భవనంలో అన్వేషణ ప్రారంభించాడు. 47 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పదకొండవ సర్గ, తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఎ సుందరకాండ :పదకొండవనళ్ల గ్ర

జగ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (1 + పన్నెండవసర్గ + ట్రే స తస్య మధ్యే భవనస్య మారుతి: లతాగృ్భహాంశ్చిత్రగృహాన్నిశాగ్భవోన్‌ | జగామ సీతాం (ప్రతి దర్భనోత్సుకో వ చైవ తాం పళ్యతి చారుదర్శనామ్‌ ॥ క్ష స చింతయామాస తతో మహాకసీః ప్రీయానుపళ్యన్‌ రఘునందనప్య తామ్‌ | (ధువం హి సీతా మియతే యథాన మే విచిన్వతో దర్భ్శనమేతి మైథిలీ ॥ ౭ సా రాక్షసానాం ప్రవరేణ జావకీ స్వశీల సంరక్షణతత్పరా సతీ | అనేన నూనం ప్రతిదుష్టకర్మణా హతా భవేదార్యపథే పరే స్టితా ॥ తె ఆ మహాభవనానికి మధ్యభాగంలో ఉన్న లతాగ్భహాలనూ చిత్రగ్భహాలనూ నిశాగ్బహాలనూ సీతా దర్శనోత్సుకుడై మారుతి అన్వేషించాడు. కానీ ఆ చారుదర్శన సీతాదేవి కనీపించలేదు. క్ష రామప్రియ సీతాదేవి ఎంతకూ ఎక్కదా కనిపించకపోవడంతో మహాకపి ఒక నిశ్చయానికి వచ్చాడు. మైథిలి ప్రాణాలతో బతికిఉంటే కనక ఇంతగా గాలిస్తున్న నాకు కనిపించి తీరాలి. ల ఉత్తమమైన సన్మార్గంలో నిలిచే జానకీదేవి దుష్టాత్ముడైన ఈ రాక్షస నాయకుడినుంచి తన శీలాన్ని సంరక్షించుకునే పూనికతో బహుశ ప్రాణత్యాగం చేసిఉంటుంది. 8 సుందరకాండ : వన్నెండవ సర్గ

విరూపరూపాొ వికృతా వివర్చసో

మహాననా దీర్శవిరూపదర్భనాః |

సమీక్ష్య సా రాక్షసరాజయోషితో

భయాద్వినష్టా జనకేశ్వరాత్మజా ॥ త్త

సీతామదృష్ట్వా హ్యనవాప్య పొరుషం

విహృత్య కాలం సహ వానరైళ్ళిరమ్‌ ।

న మేడస్తి సుగ్రీవసమీపగా గతిః

సుతీక్ష్‌ణదండో బలవాంశ్చ వానరః ॥ ర్‌

దృష్టముంతఃవురం సర్వం దృష్టా రావణయోషిత: |

న సీతా దృశ్యతే సాధ్వీ వృథా జాతో మమత్రమ: ॥ 6

కిన్ను మాం వానరాస్పర్వే గతం వక్ష్యంతి సంగళాః |

గత్వా తత్ర త్వయా వీర కిం కృతం తద్వదస్వ నః ॥ ళా

అదృష్ట్వా కిం ప్రవక్ష్యామి శామహం జనకాత్మజామ్‌ ।

(ధ్రువం ప్రాయము పైష్యంతి కాలస్య వ్యతివర్తనే ॥ 8

సమతౌల్యం లేని శరీరాలతో వికృతలై నిస్తేజస్మలై పెద్ద పెద్ద ముఖాలు కలిగి పొడవైన వికారపు కన్నులు కలిగిన ఈ రావణ పరిచారికలను చూసి భయపడి జానకీదేవి ప్రాణాలు విడిచిపెట్టి ఉంటుంది. త్త

సీతమ్మ జాడ తెలుసుకోకుండా పొరుష కర్తవ్యం నిర్వహించకుండా- వానరులతో ఇలా చిరకాలం విహరించి - తిరిగి సుగ్రీవుడి దగ్గరికి వెళ్ళేదారి లేదు నాకు. ఎందుకంటే - సుగ్రీవుడు తీవ్రదండనశీలి. మహా బలశాలి. 5

అంతఃపురమంతా వెదికాను. రావణస్త్రీలను అందరినీ చూశాను. ఎక్కడా సాధ్విమణి సీతాదేవి కనిపించలేదు. నా శ్రమ అంతా వృధా అయ్యింది. 6

నేను తిరిగి వెళ్ళాక నన్ను చుట్టుముట్టి మా వానరులంతా ఏమి అడుగుతారు ? మహావిరుడా ! అక్కడికి వెళ్ళావు, ఏమి చేసుకువచ్చావో మాకు చెప్పు అని అడుగుతారు. 7

ఆ సీతాదేవిని దర్శించకుండా వారికి నేను ఏమి చెబుతాను ! పోనీ మరికొంతకాలం ఇక్కడే గడిపేస్తేనో అంటే - వారంతా నిశ్చయంగా ప్రాయోపవేశం చేస్తారు. 8

కిం వా వక్ష్యతి వృద్దళ్చ జాంబవానంగదశ్ళ సః | గతం పారం సముద్రస్య వానరాశ్చ సమాగతాః ॥ ం అనిరే?దః శ్రియో మూలమునిర్వీదః పరం సుఖమ్‌ | అనర్వేదో హి సతతం సర్వార్డేషు ప్రవర్తకః ॥ 10 కరోతి సఫలం జంతో; కర్మ యత్తత్కరోతి సః తప్మాదనిర్వేదకృతం యత్నం చేష్టేఒహముత్తమమ్‌ 1 11 భూయస్తావద్విచేష్యామి దేశావ్రావణపాలితాన్‌ | అపొవశాలా విచితా స్తథా పుష్పగృహాణి చ ॥ 12 చిత్రశాలాశ్చ విచితా భూయః శ్రీడాగ్యహాణి చ విష్కుటాంతర రథ్యాశ్చ విమానాని చ సర్వశః ॥ న ఇతి సంచింత్య భూయో౭పి విచేతుముసచక్రమే | భూమీగృహాంచ్చెత్యగృహాన్‌ గృహాతిగృహకొనపి ॥ కేకే వయోవృద్ధడు జాంబవంతుడు ఏమని నిందిస్తాడో. అంగదుడు ఏమంటాడో... ఇక్కడినుంచి సముద్రాన్ని దాటి అవతలికి చేరుకోగానే నన్ను చుట్టుముట్టి వానరులు ఏమి దెప్పుతారో ! 9 ఉత్సాహమే (అనిర్వేదమే) సకల సంపదలకూ హేతువు. ఉత్సాహమే ఉత్తమ సుఖం. ఉత్సాహమే ఎల్లవేళలా వ్యక్తికి సకల ప్రయోజనాలనూ సాధించడానికి అవసరమైన (ప్రేరణ అందిస్తుంది. 10 వ్యక్తి చేసే ఏ పనినినైనా సఫలం చేసేది ఈ అనిర్వేదమే. అందుచేత నేనుకూడా ఇప్పుడు అనిర్వేదకృతమైన ఉత్తమయత్నాన్ని చేస్తాను. 22 రావణపాలితమైన ఈ లంకలోని మిగతా ప్రదేశాలనుకూడా గాలిస్తాను. ఇంతవరకూ పొనశాలలు వెదికాను. పుష్పగ్భహాలు అన్వేషించాను. _ 12 చిత్రశాలలు అవలోడించాను. క్రీడాగ్భహాలు గవేషించాను. గృహారామౌలు వెదికాను. ప్రధానవీధులే కాకుండా నడిమి వీధులూ (అంతరరథ్యాః) అన్వేషించొను. విమానాలను (గృహోపభాగాలు) అంతటా గాలించాను. కేశి ఇలా ఆలోచించి హనుమంతుడు ఇంకా వెదకడానికి పూనుకొన్నాడు. భూగృహాలనూ చైత్యగృహాలనూ (చతుష్పధ మండపాలు) నివాసగ్ఫహాలకు దూరంగా స్వేచ్భావిహారాలకోసం నిర్మించుకున్న చిన్న గృహాలనూ (విలాస గృహాలు) అన్వేషించాడు. న!

ఉత్పతన్నిపతంశ్చాపి తిస్టన్లచ్చవ్‌ పునః పునః | అపావృణ్వంశ్చ ద్వారాణి కనాటావ్యవఘాటయన్‌ ॥॥ కేర్‌ ప్రవిశన్నిష్పతంశ్చాపి ప్రపతన్నుత్సతన్నపి ॥ సర్వమప్యవకాశం స విచచార మహాకపేః ॥ 16 చతురంగుళమాత్రో ఒసి నావకాశప్స విద్యతే । రావణాంతఃపురే తస్మిన్‌ యం కపిర్ష జగాను పః ॥ 17 ప్రాకారాంతరరథ్యాశ్చ వేదికాశ్చెత్యసంత్రయాః ॥ దీర్షికాః పుష్కరిణ్యశ్చ సర్వం తేనానలోకితమ్‌ ॥ 18 రాక్షస్యో వివిధాకారా విరూపా వికృతాస్తథా । దృష్టా హనుమతా తత్రవతు పా జనకాత్మజా ॥ క్షం రూపేణాప్రతిమా లోకే వరా విద్యాధరస్త్రియ: | దృష్టా హనుమతా తత్రవ తు రాఘవనందినీ ॥ 20 ఎగురుతూ కిందికి దుముకుతూ నిలబడుతూ మళీమళ్ళీ నడుస్తూ ద్వారాలను బార్లా తెరుస్తూ కవాటాలను బద్దలు కొడుతూ - 15 గృహాలలో (ప్రవేశిస్తూ వెలువడుతూ (బిలగ్భహాలలోకి) కిందికి జారుతూ పైకి ఎగురుతూ - ఆ మవోకపి సమస్త ప్రదేశాన్ని అన్వేషించాడు. 16 ఆ రావణాంఈపురంలో హనుమంతుడు వెళ్ళి వెదకనిది నాలుగంగుళాల పాటి జాగాకూడా లేదు. మొత్తం గాలించేశాడు. క్ష (ప్రాకారాల మధ్య వీథులూ చైత్యంలోని మహావ్ఫక్షాలకు మొదళ్లలో నిర్మించిన వేదికలూ దిగుదుబావులూ చెరువులూ - సమస్తమూ అన్వేషించాడు. 18 వివిధాకారాలలో ఎగుడుదిగుడు శరీరాలతోనూ వికృతరూపాలతోనూ ఉన్న రాక్షస స్త్రీలు ఎందరెందరో కనిపించారు తప్ప హను; ఏంతుడికి ఎక్కడా సీతమ్మ కనిపించలేదు. 19 లోకంలో సాటిలేని సౌందర్యానికి పెట్టిందిపేరు విద్యాధరాంగనలు. వీరు ఎందరో అక్కడ కనిపించారు తప్ప రాఘవుడికి ఆనందదాయకురాలైన జానకీదేవిమాత్రం కనిపించలేదు. 20

నాగకన్యా వరారోహాః పూర్ణచంద్రనిభాననాః | దృష్టా హనునుతా తత్రవతు సీతాసునుధ్యమా॥ 21 (ప్రమథ్య రాక్షసేంద్రేణ నాగకన్యా బలాద్ధృతా: 1 దృష్టా హనుమతా తత్ర న సా జనకనందినీ ॥ 22 పోఒపశ్యంస్తాం మహాబాహుః పశ్యంశ్చాన్యా వరస్త్రియ: | విషసాద ముహుర్జీమాన్‌ హముమాన్మారుతాత్మజ: ॥ 23 ఉద్యోగం వానరేంద్రాణాం సప్లవనం సాగరస్య చ | వ్యర్థం వీక్యానిలసుతశ్చింతాం పునరుపాగమత్‌ ॥ 2ైడ్త అవతీర్య విమానాచ్చ హనూమాన్మారుతాత్మజః | చింతాముపజగామాథ శోకోపహతచేతవ: ॥ 25 పూర్ణ్చచంద్రుడితో సాటివచ్చే ముఖబింబాలు కలిగిన నాగజాతి ఉత్తమ వనితలు (వలచి వచ్చినవారు) కనిపించారు. సన్ననినడుము కలిగిన సీతాదేవి మాత్రం కనిపించలేదు. లై రాక్షసేంద్రుడు నాగరాజులను రణరంగంలో ఓడించి నాగకన్యలను బలాత్కారంగా అపహరించి తెచ్చాడు. వారంతా అక్కడ హనుమంతుడికి కనిపించారుకానీ జనక మహారాజుగారి కూతురుమాత్రం ఎక్కడా గోచరం కాలేదు. ల29 ఇలా ఎక్కడబడితే అక్కడ ఎందరెందరో ఉత్తమాంగనలను చూస్తూ ఎక్కడా సీత్రాదేవి కనిపించక - బాహుశాలి, ధీశాలి అయిన మారుతాత్మజుడు ఆ హనుమంతుడు ఒకచోట చదికిలబడద్దాడు. 23 వానరవీరుల మహాప్రయత్నమూ తాను కావించిన సము(్రలంఘనమూ వృథా అయిపోవడాన్ని గమనించి వాయునందనుడు హనుమంతుడు మరొక సారి ఆలోచనలోపడ్డాడు. క! మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఇక ఆ రావణ విమానం దిగి, అంత రంగంలో దుఃఖం ముసురుకోగా దిగులుకి గురి అయ్యాడు. లెద ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పన్నెండవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం

జస ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ వ! + పదమూడవసర్ల్గ + ల$) విమానాత్తు సుసంక్రమ్య ప్రాకారం హరియూథప: | ఓ”. హనూమాన్వేగవానాసీద్యథా విద్యుద్ననాంతరే ॥ క్ష సంపదిక్రమ హనుమాన్‌ రావణ్య వివేశనాత్‌ | అదృష్ట్వా జానకీం సీతా మబ్రవీద్వచనం కపిః ॥ 2 భూయిష్టం లోలితా లంకా రామస్య చరతా ప్రియమ్‌ | న హి పశ్యామి వైదేహీం సీతాం సర్వాంగశోభనామ్‌ ॥ 3 పల్వలాని తటాకాని సరాంసి సరితస్తథా | నద్యోఒనూపవనాంతాళ్చ దుర్గాశ్చ ధరణీధరాః ॥ లోలితా వసుధా సర్వాన తు పశ్యామి జానకీమ్‌ | క్ష విమానం దిగి హరియూథపతి హనుమంతుడు మేఘంలోని మెధుపులాగా అత్యంత వేగంగా ప్రాకారం అధిరోహించాడు. క్షే ఆ రావణాంతఃపుర గృహం నుంచి మరింత దూరం తొలగి హనుమంతుడు సీతాదేవి కనిపించక తనలో తాను ఇలా సంభాషించు కున్నాడు- లై రాముడికి ప్రియం చెయ్యాలి అనే కోరికతో ఈ లంకను మరీ మరీ గాలించాను. కానీ సర్వాంగశోభన - విదేహరాజ తనయ - సీతాదేవిని దర్శించలేకపోయాను. 8 నీటి పడియలూ చెరువులూ సరస్సులూ సరిత్తులూ (కాలువలు) నదులూ జలప్రాయమైన వనప్రదేశాలూ దుర్గాలూ పర్వతాలూ - ఒకటేమిటి సమస్త భూమినీ గాలించాను. సీతాదేవిమాత్రం కానరాలేదు. శీ సుందరకాండ : పదమూడవసర్గ [139

ఇహ సంపొథినా సీతా రావణస్య నివేశనే 1

ఆఖ్యాతా గృధ్రరాణేన న చ పశ్యామి తామహమ్‌ ॥ క్‌

కిన్ను సీతాథ వైదేహీ మైథిలీ జనకాత్మజా |

ఉపత్యస్టేత వివశా రావణం దుష్టచారిణమ్‌ ॥ 6

క్షీవముత్పతతో మన్యే పీతామాదాయ రక్షసః |

బభ్యతో రామబాణానామంతరా పతితా భవేత్‌ ॥ 7

అథవా హ్రియమాణాయాః పథి సిద్దనిషేవితే |

మన్యే పతితమార్యాయా హృదయం సేక్ష్య సాగరమ్‌ ॥ 8

రావణస్యోరువేగేవ భుజాభ్యాం పీడ్రితేన చ |

తయా మవ్వే విశాలాక్ష్యా త్యక్తం జీవితమార్యయా ॥ ం్ర

ఇక్కడ రావణ గృహంలో ఉంది సీతాదేవి అని గృధ్రరాజు సంపాతి చెప్పాడు. అంతటా వెదికాను. కానీ ఆమె ఎక్కడా కనిపించలేదు. క్‌

అయోనిజగా నాగేటిచాలున ఆవిర్భవించిన సీతాదేవి, పవిత్రమైన విదేహ దేశంలో పుట్టిన వైదేహి, సదాచార సంపన్నులకు నిలయమైన మిథిలానగరానికి చెందిన మైథిలి, బ్రహ్మజ్ఞానానికి పెట్టిందిసేరైన జనకమహారాజుగారి కూతురు జానకీదేవి - వివశయై ఈ దుష్టశీలుడు రావణుడికి లొంగిపోయి ఉంటుందా? అసంభవం, 6

సీతాదేవిని అపహరించుకుని ఆకాశానికి ఎగిరిన రావణుడు రామ బాణాలకు భయపడి మధ్యలో కిందికి తోసేసి ఉంటాడు. 7

లేదా - సిద్దులు సంచరించే ఆకాశమార్థాన అపహరించుకొని పోబడుతున్నదై కింద ఉన్న సముద్రాన్ని చూసి అర్యురాలి గుండె పగిలిపోయి ఉండవచ్చు. 8

రావణుడు తీసుకుపోతున్న ఆ వేగాన్నీ అతడు కల్పిస్తున్న బావుపీడననూ భరించలేక బహుశ ఆ విశాలాక్షి సీతాదేవి ప్రాణాలు వదిలేసి ఉంటుంది. 9

సుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

ఉపర్యుపరి వా మానం సాగరం క్రమతప్తదా వివేష్టమానా పతితా సముద్రే జవకాత్మజా ॥ 10 అహో న్షుద్రేణ వా౭ఒనేన రక్షంతీ శీలమాత్మనః | అబంధుర్భక్షితా పీతా రావణేన తపస్వినీ ॥ క్ష్ష అథవా రాక్షసీంద్రస్య పత్నీభిరసితేక్షణా | అదుష్టా దుష్టభావాభిర్భక్షితా సా భవిష్యతి ॥ 12 సంపూర్ణ్షచం(ద్రప్రతిమం పద్మపత్రనిభేక్షణమ్‌ 1 రామస్య ధ్యాయతీ వక్త్రం పంచత్వం కృపణాగతా॥ 13 హా రాను లక్ష్మణేత్యేవం హాయోధ్యే చేతి మైథిలీ | విలష్య బహు వైదేహీ వ్యస్తదేహా భవిష్యతి ॥ క్షత అథవా నిహితా నున్యే రావణస్య నివేశనే నూనం లాలప్వతే సీతా సంజరస్టేన శారికా ॥ కేక సముద్రం మీద పైపైకి సాగిపోతున్నవేళ దొర్లిపోయి సీతాదేవి సముద్రంలో పడిపోయుంటుంది. 10 ఇతడిని తిరస్కరించి తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటున్న తపస్విని సీతాదేవిని

• బంధువులెవ్వరూ దగ్గర లేనిదిగదా (దిక్కులేనిది గదా) అని అయ్యయ్యో ! ఈ క్షుద్రుడు రావణుడు భక్షించాడేమో ! మ్మ లేదంలే - దుష్టభావాలకు అతీతురాలైన అసితేక్షణ సీతాదేవిని దుష్ట భావాలకు పెట్టిందిపేరైన రావణ భార్యలు భక్షించి ఉంటారు. క్షం పద్మపత్రాలవంటి నేత్రాలు కలిగి పూర్ణచంద్రబింబానికి సాటివచ్చే రాముడి వదనాన్ని ధ్యానించుకుంటూ దీనురాలై సీతాదేవి తన శరీరంలోని పంచభూతాలనూ పంచభూతాలలో కలిపివేసి ఉంటుంది. 18 హా రామా! హా లక్ష్మణా ! హా అయోధ్యా! - అంటూ సీతాదేవి ఎంత గానో విలపించి విలపించి తనువు చాలించి ఉంటుంది. 14 ఇవి ఏవీ కాకపోతే, రావణాసురుడు శన గృహంలోనే ఎక్కడో రహస్యంగా దాచి ఉంటాడు. పంజరంలో చిలకలా సీతాదేవి దుఃఖిస్తూ ఉండి ఉంటుంది. | 15 డా నుందరకాండ : పదమూడవ నర్గ

జనకప్య పుతా పీతా రామపశ్నీ సుముధ్యమా |

కథముత్సలప శ్రాక్షీ రావణస్య వళం వ్రజేత్‌ ॥ 16

వినష్టావా ప్రణష్టా వా మృతా వా జనకాత్మజా |

రామప్య ప్రియభార్యస్య న నివేదయితుం క్షమా ॥ క్ష

నివేద్యమావే దోషః ప్యాద్దోషః స్యాదనివేదనే ॥

కథం ము ఖలు కర్తవ్యం విషమం ప్రతిభాతి మే ॥ 18

అస్మిన్నేనం గతే కార్యే ప్రొష్తకాలం క్షమం చ కీమ్‌ |

భవేదితి మతం భూయో హనుమాన్‌ ప్రవిచారయత్‌ ॥ 19

యది సీతామదృష్ట్వాహం వావరేంద్రవురీమితః |

గమిష్యామి తతః కో మే పురుషార్దో భవిష్యతి ॥ 20

అంతేకానీ - జనకమహారాజుగారి కూతురు, నాగేటిచాలునుంచి (ప్రభవించిన సీతాదేవి, రామచంద్రుడి ధర్మపత్ని నెన్నడుము కలది, పద్మపత్రా ల్లాంటి కన్నులు కలది - రావణుడికి లొంగిపోతుందా ! 16

సీత్రాదేవి - భూగ్భహాదుల్లో అదృశ్యంగానే ఉండిపోయిందో, సముద్రంలో పడి ప్రాణాలే కోల్పోయిందో స్వయంగా అసువులుబాసిందో - ఏమైనప్పటికీ

• రాముడికి భార్య అంటే ప్రాణప్రదం - కాబట్టి సీతాదేవి ఇలా అయ్యిందని అతడికి తెలియజెప్పడం సమంజసం కాదు. క్షే?

(

జరిగింది ఇది అని వెళ్ళి చెబితే ఒక తప్పు. చెప్పకపోతే మరొక తప్పు, ఏమి చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో అంతా విషమంగా కనిపిస్తోంది. 18

పరిస్థితి ఇలా విషమించేసరికి కాలోచిత కర్తవ్యమేమిటి, ఏది యోగ్యం అనే విషయంలో హనుమంతుడు పరిపరి విధాల ఆలోచించాడు. 19

సీతాదేవి ఎక్కడ ఉన్నదో వెదికి తెలుసుకోకుండా ఇక్కడినుంచి కిష్కింధా పురానికి తిరిగివెడితే నేను సాధించిన పురుషార్ధం ఏమి ఉంటుంది ! 20

సుందరకాండ : వదమూడవ సర్గ

మమేదం లంఫఘనం వ్యర్దం సాగరస్య భవిష్యతి ప్రవేశశ్చెన లంకాయా రాక్షసానాం చ దర్శనమ్‌ ॥ 21 కీం నూం వక్ష్యతి సుగ్రీవో హరయో వా సమాగతాః | కిష్కింధాం సనుమహ్రొప్తం తే వా దశరథాత్మజా ॥ 22 గత్వా తు యది కాకుత్‌స్టం వక్ష్యామి పరమప్రియమ్‌ | న దృష్టేతి మయా సీతా తతస్యక్ష్యతి జీవితమ్‌ 23 పరుషం దారుణం (క్రూరం తీక్ష్‌ణమింద్రియతాపనమ్‌ । సీతానిమిత్తం దుర్వాక్యం శ్రుత్వాస న భవిష్యతి ॥ 24 తం తు కృచ్చ్రగతం దృష్ట్వా పంచత్వగతమాననమ్‌ | భృశానురక్తో మేధావీ న భవిష్యతి లక్ష్మణః ॥ 25 ఈ మహాసాగరాన్ని నేను దాటడం వ్యర్థమైపోతుంది. లంకలో (ప్రవేశించడం, రాక్షసుల్ని చూడటం అంతా వృధా అవుతుంది. 21 కిష్కింధకు ఇలా తిరిగివెడితే నన్ను సుగ్రీవుడు ఏమంటాడో. చుట్టుముట్టిన వానరులు ఏమంటారో. దశరథ తనయులు ఆ రామలక్ష్మణులు ఏమంటారో. 22 సీత్రాదేవి కనిపింలేదు అనే పరమ అప్రియాన్ని నేను వెళ్ళి కాకుత్‌స్టుడితో చెబితే ఆ క్షణంలోనే అతడు ప్రాణాలు వదిలేస్తాడు. 23 సీతకు సంబంధించి - కరినమూ దారుణమూ క్రూరమూ తీక్షణమూ ఇంద్రియాలను తపింపజేసేదీ అయిన దుర్వాక్యాన్ని విని రాముడు (ప్రాణాలతో నిలువలేడు. ల ఇడుముల పాలై మరణించడానికి మనస్సులో నిశ్చయించుకున్న రాముణ్ని చూసి, అన్నగారంటే అసలే (ప్రేమానురాగాలు ఎక్కువగా కలిగిన మేధావి లక్ష్మణుడు తాను ప్రాణాలతో నిలువలేదు. 25 సుందరకాండ : వదమూడవ నర్గ

వివష్టా భాతరౌ శ్రుత్వా భరతో౭సపి నురిష్యతి |

భరతం చ మృతం దృష్ట్వా శత్రుఘ్నో న భవిష్యతి ॥ 26

పుత్రాన్‌ మృతాన్‌ పమీక్ష్యాథ న భవిష్యంతి మాతరః |

కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ కైకేయీ చ న సంశయః ॥ 27

కృతజ్ఞస్పృత్యపంధళశ్చ సుగ్రీవః ప్లవగాధివః ॥

రామం తథాగతం దృష్ట్వా తతప్య్యక్ష్యతి జీవితమ్‌ ॥ 28

దుర్మనా న్యథితా దీనా నిరానందా తపస్వినీ |

పీడితా భర్తృళోకేన రుమా త్యక్ష్యతి జీవితమ్‌ ॥ 29

వాలిజేన తు దుఃఖేన పీడితా శోకకర్చితా |

పంచత్వం చ గతే రాజ్జి తారాపి న భవిష్యతి ॥ 30

సోదరులు రామలక్ష్మణులు అసువులు బాశారని విని భరతుడు (ప్రాణాలు వదిలేస్తాడు. అది చూసి శత్రుఘ్నుడు ప్రాణాలతో నిలువలేదు. 26

నలుగురు కుమారులూ ఇలా అయిపోయారని తెలిశాక ముగ్గురు తల్లులూ

• కౌసల్యా సుమిత్ర, కైకేయిలు - (ప్రాణాలతో నిలువలేరు. సందేహం లేదు.

ల

రాముడు అలా అయిపోవదాన్ని చూసి వానర నాయకుడు సుగ్రీవుడు - అసలే కృతజ్ఞుడూ సత్యసంధుడూ కనక వెంటనే ప్రాణాలు వదిలేస్తాడు. 28

మనస్సు కలతచెంది, వ్యధితురాలై దీనంగా నిరానందంగా జీవిస్తున్న తపస్విని రుమాదేవి భర్చృశోకాన్ని తట్టుకోలేక (ప్రాణాలు వదిలేస్తుంది. 29

అలనాడు వాలి మరణించడంతో కలిగిన దుఃఖాన్ని తాళలేక ఆ శోకంతో కృశించిపోయిన తారాదేవి - మహారాజ్జి రుమ ఇలా పంచభూతాలలో కలిసిపోతే తానూ మరణిస్తుంది. 80

సుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

మాతాసేత్రోర్వినాశేన సుగ్రీవ వ్యసనేన చ కుమారో ఒప్యంగదః కస్మాద్దారయిస్యతి జీవితమ్‌ ॥ య! భరృజేన తు దుఃఖేన హ్యభిభూతా వనౌకసః | శిరాంస్యభిహనిష్యంతి తలైర్ముప్టిభిరేవ చ ॥ 32 సాంత్వేనానుప్రదానేన మానేన చ యశస్వినా | లాలితాః కపిరాజేన ప్రొణాంప్య్యక్ష్యంతి వానరాః ॥ ల! న వనేషు న శైలేషు న నిరోధేషు వా పునః (శ్రీడామమభవిష్యంతి సమేత్య కపికుంజరాః ॥ 34 ప వుత్రదారాస్పామాత్యా భరృవ్యసనపీడితా: | శైలాగ్రేభ్య: పతిష్యంతి సమేత్య విషమేషు చ ॥ 35 ఇలా తల్లిదండ్రుల్ని పోగొట్టుకుని యువరాజు అంగదుడు సుగ్రీవుడికి కలిగిన దుఃఖంతో ఇక ప్రాణాలు ధరించి నిలుస్తాడా ! 8 తమ నాయకుడు సుగ్రీవుడు మరణించిన దుఃఖాన్ని దిగమింగుకోలేక వానరులందరూ - కరతలాలతో పిడికిళ్ళతో తలలు పగులగొట్టుకుంటారు. 32 యశస్వి కపిరాజు సుగ్రీవుడు - బుజ్జగించి కానుకలు బహూకరించి గౌరవించి లాలించిన వానరులు అతడి మరణంతో నిస్సందేహంగా (ప్రాణాలు వదిలేస్తారు. రితి వనాలలోగానీ పర్వతాలమీదగానీ చివరికి సొంత ఇళ్ళల్లోగానీ చేరి కపివీరులు క్రీడావినోదాలను అనుభవించడం ఇక ఉండదు. 84 తమ నాయకుడి మరణాన్ని తట్టుకోలేక వానరులందరూ భార్యాపుత్రుల తోను అమాత్యులతోను కలిసి పర్వతాగ్రభాగాల నుంచి సామూహికంగా విషమ్రదేశాలలోకి (లోయల్లోకి) దూకేస్తారు. ప్రాణాలు వదిలేస్తారు. 35 సుందరకాండ ;: వదమూడవ నర్గ

విషముదృంధనం వాపీ ప్రవేశం జ్వలనస్య వా ।

ఉపవాసమథో శస్త్రం ప్రచరిష్యంతి వానరాః ॥ 36

ఘోరమారోదనం మన్యే గతే మయి భవిష్యతి

ఇన్షాకుకులవాళశ్చ నాశశ్చెవ వనౌకసామ్‌ ॥ 37

సోఒహం వైవ గమిష్యామి కిష్కింధాం వగరీమితః 1

న చ శక్ష్యామ్యహం ద్రష్టుం సుగ్రీవం మైధిలిం వినా ॥ 38

మయ్యగచ్చతి చేహస్టే ధర్మాత్మావా మహారథౌ ।

ఆళయా తౌ ధరిష్యేతే నానరాశ్చ నునస్వినః ॥ 39

హాస్తాదానో ముఖాదానో నియతో వృక్షమూలిక: |

వానప్రస్టో భవిష్యామి హ్యదృష్టా జవకాత్మజామ్‌ ॥ 40

విషం తాగడమో ఉరి వేసుకోవడమో అగ్నిలో దూకడమో నిరాహారదీక్ష చేపట్టడమో లేదా ఆయుధం వాడటమో - వానరులు అసువులు విదుస్తారు 36

ఇక్కడనుంచి నేను కిష్కింధకు తిరిగివెడితే అక్కడ ఏడుపులూ పెడ బొబ్బలూ ఘోరంగా ఉంటాయి. ఇక్ష్వాకువంశం నశిస్తుంది. వానరజాతి కడ తేరుతుంది. 87

అందుచేత ఇక్కడనుంచి నేనసలు కిష్కింధా నగరానికి వెళ్ళనే వెళ్ళను. సీతాదేవిని తీసుకువెళ్ళకుండా సుగ్రీవుణ్ని దర్శించడానికి నేను చాలనంటే చాలను. 38

నేను తిరిగి వెళ్ళకుండా ఇక్కడే ఉండిపోతే ధర్మపరాయణులూ మహా రథులూ అయిన రామలక్ష్మణులు ఆశతో బదుకుతారు. మనస్వులైన వానరులు కూడా అలాగే ఎదురుచూపులతో జీవిస్తారు. 39

సీతాదేవి కనిపించకపోతే నేను ఇక్కడే వానప్రస్థుడిగా ఉండిపోతాను. అప్రయత్నంగా చేతిలో పడినదానిని భుజించి ఊరుకోవడం లేదా నోటిలో పడినదానితో సంతృప్తిచెందడం అనే నియమం పెట్టుకుని వృక్షమూల నివాసిని అవుతాను. త్తం

సుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

సాగరానూపజే దేశే బహుమూలఫలోదకే । చితాం కృత్వా ప్రవేక్షామి సమిద్దమరణీసుతమ్‌ ॥ డే ఉపవిష్టస్య వా సమ్యగ్షింగినీం సాధయిష్యతః | శరీరం భక్షయిష్యంతి వాయసాః శ్వాపదాని వా ॥ త్తం ఇదం మహర్షిభిర్చష్టం నిర్యాణమితి మే మతిః | సమ్యగాపః ప్రవేక్ష్యామి న చేత్పశ్యామి జానకీమ్‌ ॥ 43 సుజాతమూలా సుభగా క్షీర్తిమాలా యశస్వినీ ॥ ప్రభగ్నా చిరరాత్రీయం నుమ సీతానుపళ్యతః ॥ క్షత తాపసో వా భవిష్యామి నియతో నృక్షమూలిక;ః | నేత: ప్రతిగమిష్యామి తామదృష్ట్వాసితేక్షణామ్‌ ॥ డర్‌ లేదా - కందమూల ఫలోదకాలు పుష్కలంగా లభించే సాగరతీర ప్రదేశంలో చితిని ఏర్పాటుచేసుకుని అరణిసంభవుడైన అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేసి అందులోకి ప్రవేశిస్తాను. త్తే ఉపవాసదీక్షను స్వీకరించి (ప్రాయోపవేశం) ఆత్మ (లింగిని) సాధనకు పూనుకుంటాను. అప్పుడు నా శరీరాన్ని కాకులూ పులులూ భక్షిస్తాయి. ఇలాగైనా మరణిస్తాను. శ2 ఇటువంటి నిర్యాణపద్ధతి మహర్షులు అంగీకరించినదే అని నా అభిప్రాయం. కనక సీతాదేవి కనిపించకపోతే సరాసరి జలప్రవేశం చేస్తాను. క! ఈ రాత్రి చాలా శుభప్రదంగా ప్రారంభమయ్యింది. అందంగా కొన సాగింది. నాకు క్రీర్తిమాలిక అయ్యింది. తాను యశస్విని అయ్యింది. ఇటువంటి ఈ దీర్ధరాత్రి - నాకు సీతాదేవి కనిపించకపోవడంతో పప్రభగ్న అవుతోంది. (నిరర్ధకంగా ముగుస్తోంది). డత వృక్షమూల నివాసాన్ని నియమంగా స్వీకరించి తాపసినై ఇక్కదే ఉండిపోతాను తప్ప ఆ కాటుకకన్నుల సీతాదేవిని దర్శించకుండా ఇక్కడినుంచి తిరిగివెళ్ళను. శీర్‌ నుందరకాండ: వదమూడవ సర్గ

యదీతః ప్రతిగచ్చామి సీతామనధిగమ్య తామ్‌ । అంగదస్సహితైస్సర్వైర్వానరైర్న భవిష్యతి ॥ తేర వినాశే బహవో దోషా జీవన్‌ భద్రాణి పశ్యతి । తస్మాత్‌ ప్రాణాన్‌ ధరిష్యామి (ధ్రువో జీవితసంగమ: ॥ 47 ఏవం బవువిధం దుఃఖం మనసా ధారయన్ముహు:ః | నాధ్యగచ్చత్తదా పారం శోకస్య కసికుంజర: ॥ త్త రానణం వా వధిష్యామి దశగ్రీనం మహాబలమ్‌ । కానునుస్తు హృతా సీతా ప్రత్యాచీర్హం భవిష్యతి ॥ డ్తం అథవైనం సముత్‌క్షిస్య ఉపర్యుపరి సాగరమ్‌ 1 రామాయోపహరిష్యామి పశుం పశుపతేరిన ॥ 50 ఆ సీతాదేవి జాడ తెలుసుకోకుండా ఇక్కడినుంచి తిరిగివెళ్ళాను అంటే - సర్వవానర సహితంగా అంగదుడు ప్రాణత్యాగం చేస్తాడు. మిగలడు. 46 నశించడంవల్ల నష్టాలు ఎక్కువ. (బ్రతికి ఉన్నవాడు ఎప్పటికైనా శుభాలు చూస్తాడు. అందుచేత (ప్రాణాలు విడిచిపెట్టను. జీవితానికి శ్రేయస్సంగమం నిశ్చయం. త్త ఇలా బహువిధాలుగా మాటిమాటికీ మనస్సులో దుఃభిస్తున్నా వానర మత్తేభమైన హనుమంతుడు తన శోకానికి ఆవలి ఒద్దును చేరుకోలేకపోయాడు కరి అపహరింపబడిని సీతాదేవి ఏమన్నా అగుగాక ! అపహరించిన మహా బలశాలీ దశకంరుడూ అయిన రావణుణ్ని మాత్రం వధించి తీరుతాను. అదే తగిన (ప్రతీకారం అవుతుంది. శం లేదంటే - యజ్ఞంలో గొర్రెను అగ్నికి (పశుపతి) సమర్పించినట్టు ఈ రావణుణ్ని సముద్రం మీదుగా ఎత్తుక తీసుకుపోయి. రాముడికి అప్పగిస్తాను. ర్‌0 (పశుపతి = రుద్రుడు లేదా పశువుల యజమానుడు - బాలానందిని) సుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

ఇతి చింతాం సమాపన్నస్సీతామనధిగమ్య తామ్‌ | ధ్యానశోకపరీతాత్మా చింతయామాస వానరః ॥ 5్‌1 యావత్సీతాం హీ పశ్యామి రామపత్నీం యశస్వినీమ్‌ । తానదేతాం పురీం లంకాం విచినోమి పునః పునః 5్‌2 సంపాతివచనాచ్చాపి రామం యద్యానయామ్యహమ్‌ । అపశ్యన్‌ రాఘనో భార్యాం నిర్హహేత్‌ సర్వవానరాన్‌ ॥ 53 ఇహైవ నియతాహారో వత్స్యామి నియతేంద్రియః | న మత్కృతే వినశ్యేయుస్పర్వే తే నరవానరాః ॥ రక్ష అశోకవనికా చేయం దృశ్యతే యా మహాద్రుమా | ఇమానుధిగమిష్యామి న హీయం విచితా మయా ॥ కక్‌ వసూన్‌ రుద్రాంస్తథాదిత్యా నశ్వినా మరుతో౭పి చ నమస్కృత్వా గష్యామి రక్షసాం శోకవర్దన: ॥ ర్‌6 సీతాదేవి జాడ తెలియక హనుమంతుడు ఇలా చింతిస్తూ కాసేపు ధ్యానంలో కాసేపు శోకంలో మునుగుతూ ఆలోచనలు సాగిస్తున్నాడు. 51 యశస్విని రామపత్ని ఆ సీతాదేవి కనిపించేంతవరకూ ఈ లంకా పట్టణాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ గాలిస్తాను. 52 సంపాతి మాటనుబట్టి ముందుగానే రాముణ్నీ నేనిక్కడికి తీసుకువచ్చి ఉంటే, ఇక్కడ తన భార్య సీతాదేవి కనిపించక పోవడంతో రాఘవుడు సర్వవానరులనూ దహించివేసి ఉండేవాడు. ర్‌3 ఆహారనియమంతో ఇంద్రియ నిగ్రహంతో ఇక్కడనే ఉండిపోతాను. నేను కారణంగా నరవానరులు మొత్తంగా నశింపకుందురుగాక ! ర్‌త్తీ పెద్ద పెద్ద చెట్లతో ఇదిగో ఈ కనిపిస్తున్నది అశోకవనం. ఇంతవరకూ దీన్ని నేను గాభించలేదు. ఇప్పుడు ప్రవేశిస్తాను. ర్‌5్‌ వసువులను రుద్రులను ఆదిత్యులను అశ్వినీదేవతలను మరుత్తులను నమస్కరించి రాక్షస శోకవర్ధనుడనై ఈ వనంలో (ప్రవేశిస్తాను. 56 సుందరకాండ : పదమూడవ నర్ల

జిత్వా తు రాక్షసాన్‌ సర్వానిక్వాకుకులనందినీమ్‌ ।

సంప్రదాస్యామి రామాయ యథా సిద్ధిం తపస్వినే ॥ క్‌7

స ముహూర్తమివధ్యాత్వా చింతావగ్రధితేంద్రియ: |

ఉదతిష్టన్మవాతేజా హనూమాన్మారుతాత్మజ: ॥ 58

నమో౭స్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ

దేవ్యె చ తప్యె జవకాత్మజాయై ।

వమో౭స్తు రుద్రేంద్రయమానిలేభ్యో

వమో౭స్తు చంద్రార్క్భమరుద్గణేభ్యః ॥ 59

స తేభ్యస్తు వమస్కృత్య సుగ్రీవాయ చ మారుతిః |

దిశస్పర్వాస్పమాలోక్య హ్యశోకవనికాం ప్రతి ॥ 60

స గత్వా మవసా పూర్వమశోకవనికాం శుభామ్‌ ।

ఉత్తరం చింతయామాస వానరో మారుతాత్మజః: ॥ 61

రాక్షసులనందరినీ జయించి ఇక్ష్వాకువంశానికి ఆనందదాయినియైన సీత్రాదేవిని-ఒక తపస్వికి సిద్ధిని అందించినట్టు-రాముడికి అందిస్తాను. 57

చింతకు లోనైన జ్ఞానేంద్రియాలు కలవాడై ఆ మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఒక్క క్షణకాలం ధ్యానించాడు. మహాతేజస్వి లేచి నిలబడ్డాడు. 58

లక్ష్మణ సహితుదైన రాముడికి నమస్కారం. ఆ జానకీదేవికి నమస్కారం. రుద్ర - ఇంద్ర - యమ - అనిల దేవతలకు నమస్కారం. చంద్ర - సూర్య = మరుద్గణాలకు నమస్కారం. 59

ఇలా ఆ మారుతి వారందరికీ నమస్కరించి సుగ్రీవుడికి నమస్కరించి అన్ని వైపులకూ దృష్టిసారించి అశోకవనం వైపు చూశాడు. శుభప్రదమైన ఆ అశోకవనంలోకి ముందుగా అతడి మనస్సు ప్రవేశించింది. అటుపైని చెయ్యవలసినదాన్ని గురించి మారుతాత్మజుడు ఆలోచించాడు. 60, 61

నుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

(ధ్రువం తు రక్షోబహుళా భవిష్యతి ననాకులా |

అశోకవనికా చింత్యా సర్వసంస్కారనసంస్కృతా ॥ 62

రక్షిణశ్చాత్ర విహితా నూనం రక్షంతి పాదపాన్‌ ।

భగవానపి సర్వాత్మా నాతిక్షోభం ప్రవాతి వై ॥ 63

సంక్షిప్తోఒయం మయాత్మా చ రామాళక్టే రావణస్య చ |

సిద్ధిం మే సంవిధాస్యంతి దేవాస్పర్షిగణాస్విహ ॥ 6కి

బ్రహ్మా స్త్వయంభూర్భగవాన్‌ దేవాశ్చెన దిశంతు మే |

సిద్దినుగ్నిశ్చ వాయుశ్చ పురుహూతళ్చ వజభృత్‌ ॥ 65

వరుణ: పొశహస్తళ్చ పోమాదిత్యౌ ఉథైవ చ |

అశ్వినౌ చ మహాత్మాకౌ మరుతళ్ళర్వ ఏవ చ ॥ 66

తరుబ్బందాలతో దట్టంగా ఉన్న ఈ అశోకవనంలో రాక్షసులు అధిక సంఖ్యలో ఉండి ఉంటారు. కలుపు మొక్కల్ని పెకలించడం, (వనపాలకులు) పెరిగిన కొమ్మల్ని కత్తిరించడం మొదలైన సర్వసంస్కారాలతోనూ సుసంస్కృత మైన ఈ అశోకవనాన్ని తప్పకుందా అన్వేషించాలి. 62

ఇక్కడ నియుక్తులైన వనపాలకులు వృక్షాలను సాకుతున్నారనడం నిస్సంశయం. అంతేకాదు, సర్వవ్యాపకుడైన వాయుదేవుడు సైతం ఈ వృక్షాలను క్షోభపెట్టకుండా వీస్తున్నట్టు ఉంది. 683

రాముడి ప్రయోజనంకోసం, అలాగే రావణుడి కంటబడకుండా ఉండటంకోసం నన్ను నేను ఇలా సంక్షేపించుకున్నాను. (రూపాన్ని చిన్నది చేసుకొన్నాను). కాబట్టి బుషిగణసహితులైన దేవతలు ఇక నాకు కార్యసిద్ధిని అను(గ్రహింతురు గాక ! 64

బ్రవ్మదేవుడూ స్వయంభువూ (శివుడు) తక్కిన దేవతలూ అనలుడూ అనిలుడూ వజధారిద్రైన ఇంద్రుడూ అందరూ నాకు కార్యసిద్ధిని కల్గింతురుగాక ! 65

వరుణుడు యముడు చంద్రుడు సూర్యుడు అలాగే మహాత్ములైన అశ్వినీదేవతలూ మరుత్తులూ శర్వుడూ - అందరూ నాకు కార్యసిద్ధిని కల్గింతురుగాక ! 66

సిద్దిం సర్వాణి భూతాని భూతానాం చైవయః ప్రభుః ।

దాస్యంతి మమ యే చావ్యే హ్యదృష్టాః పధిగోచరా:ః ॥ 67

తదున్నసం పాండురదంతమవ్రణమ్‌

శుచిస్మితం పద్మపలాశలోచనమ్‌ ।

(దక్ష్యే తదార్యావదనం కదా వ్వహమ్‌

ప్రసన్నతారాధిసతుల్యదర్భనమ్‌ ॥ 68

క్షుద్రేణ పాపేవ నృశంసకర్మణా

సుదారుణాలంకృతవేషధారిణా 1

బలాభిభూతా హ్యబలా తపప్వినీ

కథం ను మే దృష్టిపథేఒద్య పా భవేత్‌ 1 69

సమస్త భూతాలూ, ఆ భూతాలకు (ప్రభువైనవాదడూ ఇంకా కంటికి కనిపించకుండా మార్గవర్తులైన ఇతర దేవతలూ - అందరూ నాకు సిద్ధిని కల్గింతురుగాక ! 67

ఉన్నతమైన నాసికతో, తెల్లని దంతాలతో, శుచియైన చిరునవ్వుతో పద్మ్శపత్రాల్లాంటి లోచనాలతో అనవద్యమైనదీ (అవ్రణమ్‌); ప్రసన్నమైన చంద్రబింబానికి సాటివచ్చే దర్శనం కలిగినదీ - ఆ సీతా వదనాన్ని (ఆర్యా వదనం) నేను ఎప్పుడు చూడగలుగుతానో కదా ! 68

క్షుదుడూ పాపాళ్ళుడూ నింద్యకర్ముడూ దారుణంగా అలంకరించుకున్న (యతి) వేషాన్ని ధరించినవాడూ అయిన రావణుడి బలానికి లొంగిపోయిన అబల, మహాతపస్విని, ఆ సీతాదేవి - ఇప్పుడు నా దృష్టిపథంలోకి ఎలా ప్రవేశిస్తుందో కదా ! (ఏ రూపంతో ఎలా కనబడుతుందో అని) 69

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాంద, పదమూడవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ : పదమూడవ సర్గ

ఊీీగ) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ధగ స + పథధ్నాల్లవసర్గ + త్త ళ్‌ స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా మనసా చాధిగన్యు తామ్‌ | ఉం అవవ్లుతో మహాతేజా: ప్రాకారం తస్య వేశ్మనః ॥ క్ష స తు సంహృష్ట సర్వాంగం ప్రొకారస్తో మహాకసిః | వుస్పితాగ్రాన్‌ వసంతాదౌ దదర్శ వివిధాన్‌ ద్రుమాన్‌ ॥ 2 సాలావళోకాన్‌ భవ్యాంశ్చ చంపకాంచ్చ సుపుస్పితాన్‌ ॥ ఉద్దాలకాన్నాగవృక్షాంచ్చూతాన్‌ కపిముఖానపీ ॥ త్రి అథామ్రవనణసంచ్చన్నాం లతాశతసమావృతామ్‌ / జ్యాముక్త ఇవ నారాచ: పువ్లువే వృక్షవాటికామ్‌ ॥ డే స ప్రవిశ్య విచిత్రాం తాం విహగైరభినాదితామ్‌ | రాజతై; కాంచవైశ్చెవ పాదపై స్సర్వతో వృతామ్‌ ॥ క్‌ హనుమంతుడు ఒక్క క్షణం ధ్యాననిమగ్నుడై అశోకవనాన్ని మనసా అందు కున్నాడు. రావణ గృహం నుంచి దూకి దాని ప్రాకారం చేరుకున్నాడు. 1 మహాకపీశ్వరుడు అశోకవనం ప్రాకారంమీద కూర్చున్నాడు. అతడి తను వంతా ఆనందంతో పులకించింది. అది వసంతారంభ సమయం. శాఖాగ్రభాగా లలో పుష్పించిన వృక్షాలను ఆ వనంలో తిలకించాడు. 2 సాలవృక్షాలనూ శుభప్రదాలైన అశోకాలనూ పుప్పించిన సంపెగలనూ ఉద్దాలక - నాగవృక్షాలనూ చూత మర్కటక్స తరువులనూ - తిలకించాడు. 3 అసంఖ్యాకంగా లతలు అల్లుకున్న ఆమ్రవనం కనిపించింది. వింటి నారినుంచి వెలువడిన బాణంలాగా ఆ వృక్షవాటికను హనుమంతుడు లంఘించాడు. క! పక్షుల కిలకిలారావాలు మారుమోగుతున్న మరొక విచిత్రకాననం కనిపించింది. అందులో ప్రవేశించాడు. ఎటు చూసినా వెండి చెట్లూ బంగారపు చెట్లూ దట్టంగా ఉన్నాయి. ర్‌ సుందరకాండ :పధ్నాల్లవసర్గ [కై]

విహగైః మృగనంఘైశ్చ విచిడ్రాం చిత్రకాననామ్‌ | ఉదితాదిత్యసంకాశాం దదర్శ హనుమాన్కపి: ॥ 6 వృతాం నానావిధైర్వృకైః పుమ్చోపగఫలోపగై: | క కోకిలై: భృంగరాజైళ్చ మత్తెర్నిత్యనిషేవితామ్‌ ॥ 7 (ప్రహృష్టమమజే కాలే మృగపక్షినమాకులే । మత్తబర్హిణసంఘుమ్టాం వానాద్విజగణాయుతామ్‌ ॥ 8 మార్గమాణో వరారోహాం రాజపుత్రీమనిందితామ్‌ | సుఖప్రసుస్తాన్‌ విహగాన్‌ బోధయామాస వానరః ॥ త్ర ఉత్పతద్భిః ద్విజగణై: పక్షైస్పాలా స్పమాహతాః | అనేకవర్గా వివిధా ముముచుః పుష్పవృష్టయ: ॥ 10 పక్షులతో మృగబ్భృందాలతో విచిత్రంగా ఉన్న చిత్రకాననమది. అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యబింబంలాగా ఉంది. హనుమంతుడు దాన్ని తిలకించాడు. 6 పుష్మలంగా పువ్వులూ కాయలతో నిండిన రకరకాల వృక్షాలు అక్కడ ఉన్నాయి. (పుష్పసంపన్నాలు, ఫలసంపన్నాలు) మత్త-కోకిలలూ మత్త- షట్టదాలూ (తుమ్మెదలు) నిరంతరంగా ఆ వనంలో సంచరిస్తున్నాయి. వనాన్ని నిత్యమూ సేవిస్తున్నాయి. 7 మానవులు సంబరపదే బుతువు అది. వసంతకాలం. మృగ పక్షి సమూహాలు కోలాహలంగా ఉన్నాయి. మదించిన నెమిళ్ళు క్రిక్కిరిసిన వనమది. రకరకాల పక్షులు గుంపులు గుంపులుగా ఎగురుతున్నాయి. 8 ఉత్తమాంగన, అనింద్యచరిత్ర, జనకరాజపుత్రిని ఆ అశోకవనంలో వెదుకుతూ వానరోత్తముడు - హాయిగా నిద్రపోతున్న పక్షులను మేల్కొల్పాడు. ఠి ఒక్క ఉదుటున పైకి ఎగురుతున్న పక్షిగణాల రెక్కల తాకిడికి సాలవృక్షాలు

• రంగు రంగుల పువ్వులను జల్లులుగా కురిపించాయి. 10 సుందరకాండ : పధ్నాల్లవ సర్గ

పుష్పావకీర్ణళ్ళుశుభే

హనుమాన్మారుతాత్మజ: |

అశళోకవనికామధ్యే

యథా పుసష్పమయో గిరి: ॥ క్ష

దిశప్పర్వాః ప్రధావంతం వృక్షషండగతం కసిమ్‌

దృష్ట్వా సర్వాణి భూతాని వసంత ఇతి మేనిరే ॥ 2

వృక్షేభ్యః పతితైః పుప్పైరవకీర్ణా పృథగ్విధైః |

రరాజ వసుధా తత్ర ప్రమదేన విభూషితా ॥ క్ష

తరస్వినా తే తరవస్తరసాభిప్రకంపితాః |

కుసుమాని విచిత్రాణి సస్పజుః కపినా తదా ॥ 114

నిర్జూతపత్రశిఖరాళ్ళిర్ణపుప్పఫలా ద్రుమాః |

నిక్షిప్తవస్త్రాభరణా ధూర్త్హా ఇన సరాజితా: ॥ కేక్‌

మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఆ పువ్వుల్లో మునిగిపోయాడు, అశోకవనం మధ్యలో పుష్పగిరిలాగా భాసించాడు. షై

ఆ వృక్షసమూహంలో అన్ని వైపులకూ పరుగులు తీస్తున్న కపీశ్వరుణ్ని చూచి భూతగణాలు (సర్వప్రాణులూ) వసంతుడు అనుకున్నాయి. 192

చెట్ల నుంచి రాలిపడిన రకరకాల పువ్వులతో ఆ వసుధ (నేల) - అందంగా అలంకరించుకున్న ప్రమద (స్తీ) లాగా విరాజిల్లింది. 18

కపీశ్వరుడు వేగంగా దుమకడంతో ఊగిపోతున్న చెట్లు చిత్రవిచిత్ర కుసుమాలను గుమ్మరిస్తున్నాయి. కేశ

ఆకులూ పువ్వులూ కాయలూ దుళ్ళిపోయి ఆ వృక్షాలు - జూదంలో వస్త్రాభరణాలను పోగొట్టుకొన్న ధూర్తుల్లాగా (జూదరులు) ఉన్నాయి. 15

సుందరకాండ :వధ్నాల్లవ సర్గ [1]

హనూమతా వేగవతా కంపితాస్తే నగోత్తమా: | పుస్పపర్లఫలాన్యాశు ముముచు;ః వుష్పశాలినః ॥ 16 విహంగసంఘైః హీనాస్తే స్కంధమా(త్రాశయా ద్రుమాః | బభూవురగమాస్సర్వే మారుతేనేన నిర్జుతాః ॥ క్ష విర్ణూతకేళీ యువతిర్యథా మృదితవర్లకా | నిష్పితశుభదంతోోష్టీ నఖైర్హంచైశ్చ విక్షతా 18 తథా లాంగూలహపైళ్ళ చరణాభ్యాం చ మర్షితా | బభూవాశోకవనికా ప్రభగ్నవరపాదపా ॥ క్షం మహాలతానాం దామాని వ్యధమత్తరసా కపిః 1 యథా ్రావృషి వింధ్యస్య మేఘజాలాని మారుత; ॥ 20 స తత్ర మణిభూమీళ్చ రాజతీళ్చ మనోరమాః | తథా కాంచనభూమీళ్చ దదర్భ విచరన్కపి: ॥ 21 పుప్పించిన ఆ మహాతరువులు హనుమంతుడి వేగానికి క్రక్కదలి వెంటనే పువ్వులూ ఆకులూ కాయల్ని రాల్బాయి. 16 అన్నీ రాలిపోయి, పక్షులుకూడా ఎగిరిపోయి మోడులుగా మిగిలిన చెట్లు పెనుగాలి దూసినట్టు అయిపోయాయి. క్ష రతికేళిలో నలిగిపోయిన యువతి - రాలిపోయిన అంగవిలేపనాలతో పీల్చిపిప్పిచేసిన పెదవితో నఖక్షత్రాలతో దంతక్షతాలతో ఎలా ఉంటుందో, హనుమంతుడి లాంగూల హస్త చరణాలతో మర్దింపబడి కొమ్మలు విరిగిన చెట్లతో అశోకవనం అలా ఉంది. 18, 19 వర్షర్తువులో వింధ్యశిఖరాలను ఆశ్రయించిన మేఘబ్బందాలను వాయువు చెల్లాచెదరు చేసినట్టు హనుమంతుడు ఈ అశోకవనంలోని దట్టమైన తీవెలగుంపులను వేగంగా తుత్తునియలు చేశాడు. 20 అశోకవనంలో సంచరిస్తూ హనుమంతుడు మనస్సును రంజింపజేసే మణిభూములనూ కాంచనభూములనూ దర్శించాడు. 21 సుందరకాండ ; పధ్నాల్లవ సల్ల

వాపీళ్చ వివిధాకారా: పూర్ణాః పరమవారిణా | మహార్షైర్మణిసోపానైరుపపన్నాస్తతస్తత: ॥ 22 ముక్తాప్రనాళసికతా: ప్పాటికాంతరకుట్టినూ: | కాంచనై స్తరుభిళ్ళ్చితై, స్తీరళైరుపశోభితా: ॥ 23 ఫుల్లపద్మోతృలవనాశ్చ(క్రవాకోపకూజితాః | నత్యూహరుతసంఘుష్టా హంససారస నాదితాః ॥ 2డ దీర్జాభిర్దు) మయుిక్తాభిస్పరిద్భిశ్చ సమంతతః ॥ అమృతోపమతోయాభిళ్ళివాభి రుపసంస్కృతా: ॥ 25 లతాశలైరనతతా సంతానకుసుమానృతా: ! నానాగుల్మావృతఫఘనాః కరవీరకృతాంతరాః ॥ 26 అక్కడక్కడా వివిధ ఆకారాలలో దిగుడుబావులు ఉన్నాయి. వాటిలో స్వాదుజలాలు నిండా ఉన్నాయి. లోపలికి దిగడానికి మణిమయ సోపానాలు ఉన్నాయి. వీటిని చూశాడు హనుమంతుడు. 22 ఆ దిగుదుబావుల్లో ముత్యాలతో పగడాలతో కూడిన ఇసుక ఉంది. అట్టడుగు నేల (నడిమి నేల) స్ఫటిక కుట్టిమం. వాటి ఒద్దున చిత్రవిచిత్రంగా కాంచన తరువులు (సంపంగి చెట్లు) శోభిస్తున్నాయి. 23 వాటిలో - వికసించిన పద్మవనాలూ ఉత్పలవనాలూ ఉన్నాయి. చక్ర వాకాల కలకూజితాలు మారుమోగుతున్నాయి. భరతపక్షుల అరుపులు పిక్కటిల్లుతున్నాయి.. హంసలూ సారసాలూ మొదలైన నీటిపక్షుల కోలా హలంతో దిగుదుబావులు ప్రతిధ్వనిస్తున్నాయి. ల! ఆ దిగుడుబావులకు అన్నివైపులా నీటి కాలువలు అలరారుతున్నాయి. అవి పొడవైన కాలువలు. వాటి గట్టులమీద చెట్టులున్నాయి. వాటిలో అమృతంలాంటి నీళ్లున్నాయి. అవి శుభప్రదమైన (ప్రవాహాలు. (ఇలా దిగుడుబావులకు కాకుండా ఉపసంస్కృతా అనే ఏకవచన పారంతో దీన్ని అశోకవనానికి అన్వయించడం మరింత సబబు). లక్‌ ఆ కాలువల గట్టులమీద లతలు దట్టంగా అల్లుకున్నాయి. సంతాన కుసుమాలు (కల్పవృక్ష పుష్పాలు) వ్యాపించాయి. రకరకాల పొదరిళ్ళు దట్టంగా ఉన్నాయి. వాటి మధ్యమధ్యలో కరవీర గుల్మాలు (గన్నేరు పొదలు) ఉన్నాయి. 26 నుందరకాండ ; వధ్నాల్లవ నర్ల

తతో20బుధరసంకాశం ప్రవృద్దశిఖరం గిరిమ్‌ |

విచిత్రకూటం కూటైశ్చ సర్వతః పరివారితమ్‌ ॥ 27

శిలాగ్భహైరనతతం నానావ్నక్షెస్పమావృతమ్‌ |

దదర్శ హరిశార్ట్లూలో రమ్యం జగతి సర్వతమ్‌ ॥1 28

దదర్భు చ నగాత్రస్మాన్నదీం నిపతితాం కపిః |

అంకాదివ సముత్పత్య ప్రియస్య పతితాం ప్రియామ్‌ ॥ 29

జలే నిపతితాగ్రైశ్చ పాదపైరుపశోభితామ్‌ ।

వార్యమాణామివ (క్రుద్దాం ప్రమదాం ప్రియబంధుభి: ॥ 30

పువరావృత్తతోయాం చ దదర్శ స నుహాకపి:ః |

ప్రపన్నామివ కాంతస్య కాంతాం పువరుపస్టితామ్‌ ॥ 3

అంతలో హనుమంతుడు అక్కడ ఒక అందమైన పర్వతాన్ని చూశాడు. అది ఎత్తయిన శిఖరాలతో మేఘంలాగా ఉంది. దాని కూటాలు అన్నివైపులా చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్నాయి. దానిమీద శిలాగ్భహాలు చాలా ఉన్నాయి. రకరకాల చెట్లు దట్టంగా ఉన్నాయి. ఇలాంటి అందమైన మట్టికొండను (జగతీ పర్వతాన్ని హనుమంతుడు తిలకించాడు. 27, 28

(ప్రియుడి ఒడిలో నుంచి చివాలున లేచిన ప్రియురాలిలాగా ఆ పర్వతం నుంచి కిందికి దుముకుతున్న ఒక నదిని (ఏరు) చూశాడు కపీశ్వరుదు. 29

గట్టులమీద ఉన్న చెట్టులు కొన్ని నదిలోకి వాలాయి. వాటి చిటారు కొమ్మలు నది నీటిలో మునుగుతున్నాయి. అలిగిన ఒక ప్రమదను ప్రియబంధువులు బుజ్జగించి వారిస్తున్నట్టుంది. అటువంటి ఒక నదిని చ్లూశాడు హనుమంతుడు. 80

ప్రియుడిపట్ల ప్రసన్నురాలై తిరిగి వచ్చిన ప్రియురాలిలాగా ఒక నది కనిపించింది. అందులోని నీరు ముందుకు వెళ్ళి (ఏదో అడ్డు తగలడంతో) వెనక్కి తిరిగి వస్తోంది. మవాకపి ఆ ప్రవాహాన్ని చూశాడు. |

సుందరకాండ ; పధ్నాల్లవ నర్ల్గ

తస్యాదూరాత్స పద్మిన్యో నానాద్విజగణాయుతా: | దదర్భ హరిశార్టూలో హనూమాన్నారుతాత్మజ: ॥ 32 కృత్రిమాం దీర్చి నాం చాపి పూర్ణాం శీతేన వారిణా | మణిప్రవరసోపానాం ముక్తాసికతళోభితామ్‌ ॥ 33 వివిధైర్బుగసంఘైశ్ళ విచిత్రాం చిత్రకానవామ్‌ ప్రాసాదైస్సుముహద్భిశ్చ నిర్మితైర్విశ్వకర్మణా ॥ కాననైః కృత్రిమై శ్చాపి సర్వతస్పమలంకృతామ్‌ ॥ 3త్త యే కేచిత్సాదపాస్తత పుష్పోపగఫలోపగాః | సచ్చత్రాస్పవితర్జీకాస్సర్వే సొవర్లనేదికా: ॥ తర్‌ ఆ పర్వతానికి చేరువలోనే అనేక పద్మాకరాలను కపీశ్వరుడు - మారుతా త్మజుడు - హనుమంతుడు దర్శించాడు. ఆ పద్మసరోవరాల నిండా రకరకాల నీటిపక్షులు గుమికూడి ఉన్నాయి. 32 అక్కడనే ఒక కృత్రిమమైన దిగుడుబావి చూశాడు. అందులో చల్లటినీళ్ళు నిండుగా ఉన్నాయి. లోపలికి దిగడానికి మణులు పొదిగిన మెట్లు ఉన్నాయి. దాని లోపల ముత్యాలే ఇసుకగా శోభిస్తున్నాయి. అటువంటి కృత్రిమ దీర్ధికను హనుమంతుడు చూశాడు. తతి అది అంతా చిత్రమైన ఒక విచిత్రకాననం. విశ్వకర్మ స్పయంగా నిర్మించిన మహాప్రాసొదాలు ఎన్నో అందులో ఉన్నాయి. సహజకాననాలే కాక కృత్రిమ వనాలు కూడా అన్నివైపులా అనేకం ఉన్నాయి. వీటి అన్నింటితోనూ అలంకృతమైన ఆ విచిత్ర చిత్రకాననాన్ని ఆంజనేయుడు వీక్షించాడు. 34 ఆ వనంలో చాలా వృక్షాలు (పాదపొలు) ఉన్నాయి. పుష్పసమృద్ధితో ఫలసమృద్ధితో ఉన్నాయి. ప్రతిచెట్టూ గొడుగులా విరిసి ఉంది. ప్రతి తరువుకీ కాండం చుట్టూ అరుగులున్నాయి. (వాటిని అధిరోహించడానికి వీలుగా) బంగారు వేదికలున్నాయి. 85 సుందరకాండ : పధ్నాల్లవ సర్గ

లతాప్రతానైర్పహుభిః పర్షెళ్చ బహుభిర్వృతామ్‌ ః

కాంచవీం శింశుపొమేకాం దదర్శ హనుమావ్కపి: 36

వృతాం హేమమయిీభిస్తు వేదికాభిస్సమంతత: ॥ 37

షపో౭పశ్యద్భూమిభాగాంశ్చ గర్తవ్రప్రవణాని చ |

సువర్లవృక్షానపరాన్‌ దదర్శ శిఖిపన్నిభాన్‌ ॥ 38

తేషాం ద్రుమాణాం ప్రభయా మేరోరివ దివాకరః |

అమన్యత తదా వీరః కాంచనోఒప్మీతి వానరః ॥ 39

తాం కొంచనైస్తరుగటైర్మారుతేన చ వీజితామ్‌ ।

కింకిణీశత నిర్నోమిం దృష్ట్వా విషయమాగమత్‌ ॥ 40

వాటిలో ఒక బంగారు శింశుపావృక్షం హనుమంతుడికి కనిపించింది. దానికి రకరకాల తీవెలు దట్టంగా అల్లుకున్నాయి. రకరకాల ఆకులు గుబురుగా ఉన్నాయి. దాని మొదలు చుట్టూ అంతటా బంగారు వేదికలు అంచెలంచెలుగా ఉన్నాయి. 36, ౩7

ఆ వనంలో సమతల ్రదేశాలనూ నీటిగుంటలనూ నీటిబుగ్గలనూ

హనుమంతుడు చూశాడు. ఇంకా అగ్విజ్వాలల్లాగా మెరిసిపోతున్న సువర్ణ వృక్షాలను మరికొన్నింటిని దర్శించాడు. 38

మేరుపర్వతపు కాంతులు సోకిన సూర్యుడిలాగా మహావీరుడు హనుమంతుడు ఆ బంగారు చెట్ల ప్రభలుసోకి తనకు తాను కాంచనమయుణ్ని అయ్యాను అనుకున్నాడు. 39

ఆ బంగారు తరుబృ్భందాలు గాలికి మెల్లగా ఊగుతూంటే వందల

చిరుమువ్వల సవ్వడి వినవస్తోంది. దానిని గమనించి హనుమంతుడు ఆశ్చర్య చకితుడయ్యాడు. 40

స పుష్పితాగ్రాం రుచిరాం తరుణాంకురపల్లనామ్‌ | తామారుహ్య మహాబాహుళ్ళింుపాం పర్షసంవృతామ్‌ 1 41 ఇతో ద్రక్ష్యామి వైదేహీం రామదర్భనలాలపామ్‌ । ఇతళ్ళ్చేతశ్చ దుఃఖార్హాం సంసతంతీం యదృచ్చయా॥ 42 అశోకవనికా చేయం దృఢం రమ్యా దురాత్మనః | చంపకైళ్ళందనైశ్చాపి వకులైశ్చ విభూషితా ॥ 43 ఇయం చ వళినీ రమ్యా ద్విజసంఘనిషేవితా । ఇమాం సా రామమహిషీ మానమేష్యతి జానకీ ॥ క్ష సా రామా రామమహిషీ రాఘవస్య ప్రియా సతీ | వవపంచారకుశలా నూనమేష్యతి జానకీ ॥ డీక్‌ చిన్న చిన్న అంకురాలతో పల్లవాలతో రుచిరంగా భాసిస్తూ అగ్రభాగాలలో పువ్వుతొడిగి గుబురుకొన్న ఆకులతో అలరారుతున్న శింశుపా వృక్షాన్ని ఆ మహాబాహువు హనుమంతుడు అధిరోహించాడు. త్త్నే రామదర్శనంకోసం పరితపిస్తున్న నైదేహిని ఇక్కడ చూస్తాను. దుఃఖార్తయై అటూ ఇటూ సంచరిస్తూ యాదృచ్చికంగా ఇక్కడికి వస్తుంది. నాకు కన్పిస్తుంది. 42 ఇది అశోకవనం. దురాత్ళుడు రావణుడి వనం. రమ్యమైన వనం, దృధమైన వనం. సంపంగిపొదలూ చందన తరువులూ వకుళవృక్షాలతో ఇది సమలంకృతం, త్త ఇదిగో ఇది రమ్యమైన నళినీవనం. వక్షుల గుంపులు దీన్ని సేవిస్తున్నాయి. రామపత్ని జానకీదేవి ఈ నళినికి (వనం పేరు) తప్పకుండా వస్తుంది. న! ఆమె రామమహిషి. రాఘవుడి ప్రియభార్య. ఆడవుల్లో సంచరించే నేర్పు గడించింది. అంచేత ఇక్కడికి తప్పకుండా వస్తుంది. (ఏ అడవిలో ఎక్కడ జలాశయం ఉన్నదో పసికట్టగలిగిన నేర్పు సీత గడించింది అని). ఉర్‌ సుందరకాండ : పధ్నాల్లవ నర్గ

అథవా మృగశాబాక్షీ వనస్వావ్య విచక్షణా | వనమేష్యతి సార్యేహ రామచింతానుకర్మితా ॥ క్ర రామశోకాభిసంతప్తా సా దేవీ వామలోచనా । ననవాసే రతా నిత్యమేష్యతే వననారిణీ ॥ క్ష వవేచరాణాం సతతం నూనం స్పృ్రహయతే పురా । రామన్య దయితా భార్యా జవకస్య సుతా సతీ ॥ 48 సంధ్యాకాలమనాః శ్యామా ధ్రువమేస్యతి జానకీ | నదీం చేమూం శివజలాం సంధ్యార్థే వరవర్లినీ ॥ డ్త్ర్ర తస్యా శ్చాష్యమరూపేయమశోకవనికా శుభా | శుభా యా పార్దివేంద్రస్య పత్నీ రామస్య సమ్మతా ॥ క్‌0ి అదీగాక - ఆ మృగశాబాక్షి విచక్షణురాలు కనక ఈ వనానికి వస్తుంది. రామ విరహంతో కృశించిపోయిన ఆ ఆర్యాదేవి (తాపోపశమనంకోసమైనా) తప్పకుండా ఈ వనప్రదేశానికి (జలాశయానికి) వస్తుంది. 46 అందమైన కన్నులు కలిగిన ఆ సీతాదేవి రామవిరహ దుఃఖార్త. కానీ వనవాసమంటే ఆమెకు ఇష్టమే. వనచారిణియై రోజూ ఇక్కడికి వస్తూ ఉండి ఉంటుంది. త్త జనకమహారాజుగారి కూతురు. రాముడి ప్రియభార్య. సీతాసాధ్వి ఇంతకు ముందువరకూ వనచరులంటే ఎప్పుడూ ఎంతో ఇష్టపడేదని నా నిశ్చితాభిప్రాయం (నూనమ్‌). తరి ఆ శ్యామ - ఆ వరవర్హిని - జానకీదేవి సంధ్యోపాసన తత్పరురాలు కనక పవిత్రజలాలు నిండిన ఈ నదికి సంధ్యవార్చడం కోసం తప్పకుండా విచ్చేస్తుంది. త్తి ఈ శుభప్రదమైన అశోకవనం ఆమెకు అన్నివిధాలా అనురూపమైనది. పార్ధివేంద్రుడు రాముడికి సమ్మతిపొందిన ఇల్లాలు - సీతాదేవి. శుభప్రద. 50 నుందరకాండ : పధ్నాల్లవ నర్గ కనక,

యది జీవతి సా దేవి తారాధిపనిభాననా 1 ఆగమిష్యతి సావళ్యమిమాం శివజలాం నదీమ్‌ 1 ర్‌ ఏవంతు మత్వా హనుమాన్మహాత్మా (ప్రతీక్షమాణో మనుజేంద్రపల్నిమ్‌ | అవేక్షమాణశ్చ దదర్శ సర్వం సుపుప్పితే పర్లఘనే నిలీనః ॥ 52 చంద్రబింబంలాంటి ముఖం కలిగిన ఆ సీతాదేవి జీవించే కనక ఉన్నట్టయితే ఈ పవి(త్రజలాన్వితమైన నదికి తప్పకుండా వస్తుంది. 51 ఇలా ఆలోచించి మహానుభావుడు హనుమంతుడు సీతాదేవి రాకను ప్రతీక్షిస్తూ - బాగా పుష్పించి ఆకులు గుబురుకొన్న ఆ శింశుపావృక్షంమీద కూర్చుని అన్వేషణగా అంతా దర్శించాడు. 52 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పధ్నాల్లవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం చాలా ననినకిచస్రు+చ్తైమెలునాలా. నుందరకాండ : పధ్నాల్లవ సర్గ

శ ఖా + పదిహేనవ సర్గ + 64 స వీక్షమాణస్తత్రస్టో మార్గ్షమాణశ్చ మైథిలీమ్‌ | అవేక్షమూణశ్చ నుహీం సర్వాం తామన్వవైక్షత ॥ క్షే సంతావకలతాభిశ్చ పాదపైరుపశోభితామ్‌ | దిన్యగంధరసోసేతాం సర్వతస్పమలంకృతామ్‌ ॥ 2 తాం స నందనసంకాశాం నృుగపక్షిభిరావృతామ్‌ | హర్మ్యపప్రాపొాదసంబాధాం కోకిలాకులనిస్వనామ్‌ ॥1 | కాంచనోత్చలపద్మాభిర్వాప్‌భిరుపశోభితామ్‌ 1 బహ్వాసవకుథోపేతాం బహుభూమిగృహాయుతామ్‌ ॥ క్త చెట్టు గుబురులో కూర్చుని ఆ హనుమంతుడు మైథిలిని అన్వేషిస్తున్నాడు. వనభూమిని చూపులతో గాలిస్తున్నాడు. అశోకవనమంతటా క్షుజ్జంగా దృష్టి సారిస్తున్నాడు. క్షే ఆ అశోకవనిక - కల్చలతలతో కల్పతరువులతో శోభిస్తోంది. దివ్య పరిమళాలు గుబాళిస్తోంది. దివ్యరసోపేతం. సర్వత్ర - సమలంకృతం. 2 నందనవనంలాగా ఉంది. మృగాలూ పక్షులూ దండిగా ఉన్నాయి. భవనాలు ఉన్నాయి. ప్రాసాదాలు ఉన్నాయి. కోకిలల కలకూజితాలతో మార్రోగుతోంది. 8 బంగారపు తామరలూ కలువలతో ఇంపుగా ఉన్న దిగుడుబావులు శోభిస్తున్న వనమది. ఆ వనంలో చాలా ఆసనాలున్నాయి. చాపలు (కుథ) ఉన్నాయి. అనేక భూగృ్భవాలు (బిలగ్భహాలు) ఉన్నాయి. త్న సుందరకాండ : పదిహేనవ నర్ల

సర్వర్తుకుసుమైః రన్యూం ఫలవద్భిశ్చ పొదపైః | పుస్పితానామశోకావాం ఢ్రియా సూర్యోదయ(వ్రభామ్‌ క్‌ (ప్రదీస్తామిన తత్రస్టో మారుతిస్పముదైక్షత । విష్పత్రశాఖాం విహగైైః క్రియమాణామివాసకృ్పత్‌ ॥ 6 నిష్పతద్భిశ్ళతశళ్చి శ్రై పుష్పావతంపకైః 1 ఆమూలపుష్పనిచితై రశోకైశ్ళోకవాశనైః ॥ 7 పుష్ప్రభారాతిభారైశ్చ ప్పృశద్భిరివ మేదివీమ్‌ | కర్షికారైః కుసుమితైః కింశుకైశ్చ సుపుప్పితైః 8 స దేశః ప్రభయా తేషాం ప్రదీప్త ఇన సర్వతః ॥ ప్ర పున్నాగా స్పప్తపర్థాళ్ళ చంపకోద్దాలకాస్తథా ॥ వివృద్దమూలా బహవశ్ళోభంతే స్మ సుపుప్పితాః ॥ 10 అన్ని బుతువుల పువ్వులతోనూ కాయలతోనూ అందంగా ఉన్నాయి చెట్లు. పుష్పించిన అశోకవృక్షాల శోభతో ఆ వనం - సూర్యోదయ (్రభని సంతరించుకుంది. ల్‌ పక్షులు గుంపులు గుంపులుగా వచ్చి వాలుతూంటే వాటి రెక్కల గోలులకి చెట్ల కొమ్మలు ఆకులు లేనివిగా చెయ్యబడుతున్నాయి. అలా ్రదీపిస్తున్న అళశోకవనాన్ని అక్కడ శింశుపావృక్షం మీద ఉండి మారుతి సమగ్రంగా తిలకించాడు. 6 చిరుచిరు పువ్వులను (చెవులకు) అలంకరించుకుని వందలు వందలుగా వచ్చి వాలుతున్నాయి చిత్రవిచిత్రమైన పక్షులు. ఆ వనంలో అశోకవృక్షాలు ఆమూలా(గ్రం పుప్పించాయి. అవి శోకనాశకాలు. ళా కుసుమించిన కర్షికారతరువులు., నిండా పుప్పించిన కింశుక తరువులు, ఇలాగే మరికొన్ని పుష్పభారాతిభారంతో వంగి భూమిని తాకుతున్నట్టున్నాయి. 8 ఆ తరువుల కాంతితో ఆ వనప్రదేశమంతా అంతటా ప్రదీపిస్తున్నట్టు ఉంది. 9 పున్నాగ - సప్తవర్ద = చంపక - ఉద్దాలక తరువులు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నాయి. అన్నీ బాగా మానువట్టి నిలువునా పుష్పించి శోభిస్తున్నాయి. 10 నుందరకాండ :; వదిహేనవ సల్ల

శాతకుంభనిభాః కేచిత్కేచిదగ్నిశిభోసనూ: | వీలాంజవనిభా: కేచిత్తత్రాశోకా స్పహ్రశః 1 క! నందనం వివిధోద్యానం చిత్రం చైత్రరథం యథా | అతివృత్తమివాచింత్యం దివ్యం రమ్యం (శ్రియా వృతమ్‌ ॥ ద్వితీయమిన చాకాళం పుష్పజ్యోతిర్గ్ణణాయుతమ్‌ ॥ 12 వుష్పరత్నశతైశ్చిత్రం పంచనుం సాగరం యథా | సర్వర్తుపుప్పైర్నిచితం పాదపైర్మధుగంధిభి: ॥ నానావిదైరుద్యానం రమ్యం మృగగణైర్షిై: ॥ క్షం అవేకగంధప్రవహం వుణ్యగంధం మవోరమమ్‌ | శైలేంద్రమివ గంధాధ్యం ద్వితీయం గంధమాదనమ్‌ ॥ 14 అళోకాలు కొన్ని బంగారుకాంచులు విరజిమ్ముతున్నాయి. కొన్ని అగ్నిశిఖ ల్లాగా భాసిస్తున్నాయి. మరికొన్ని కాటుకలా నల్లగా ఉన్నాయి. ఇటువంటి అశోకాలు అక్కడ వేలసంఖ్యలో ఉన్నాయి. క్షే వివిధ ఉద్యానవనాలతో చిత్రంగా ఉన్న అశోకవనమది. నందనవనాన్నీ చైత్రరథాన్నీ (కుబేరుడి ఉద్యానవనం) అతిశయించి (అతివృత్తం) అచింత్యంగా దివ్యంగా రమ్యంగా శోభాసంపదతో అలరారుతోంది. పువ్వులు అనే తారాగ్రహ గణంతో మరొక ఆకాశంలాగా భాసిస్తోంది. 12 పువ్వులు అనే రత్నాలు వందలు వందలుగా - ఆ అశోకవనం అయిదవ మహాసముద్రంలాగా ఉంది. అన్ని బుతువులకూ సంబంధించిన పువ్వులు విరియబూసి తరువులు మధుగంధిలాలై, రకరకాల మృగాలూ రకరకాల పక్షులతో ఆ వనం మరింత రమ్యంగా ఉంది. 13 అనేక పరిమళాలతో గుబాళిస్తూ పవిత్రతా స్ఫూర్తితో మనస్సును రంజింపజేస్తోంది. మంచిగంధపు చెట్టులతో క్రిక్కినిసిన మరొక గంధమాదన పర్వతంలాగా ఉంది ఆ అశోకవనం. [4 సుందరకాండ : వదిహేనవ సర్గ

అశోకవనికాయాం తు తస్యాం వానరపుంగవ:ః ప దదర్శావిదూరస్థం చైత్యప్రాసాదముచ్చింతమ్‌ ॥ 15 మధ్యే ప్తంభసహటద్రేణ స్టితం కైలాసపొండురమ్‌ । ప్రవాళకృతపోపానం తప్తకాంచవవేదికమ్‌ ॥ కే6 ముష్ణంతమిన చక్షూంషి ద్యోతమానమిన శ్రియా | విమలం ప్రాంశుభావత్వాదుల్లిఖంతమినాంబరమ్‌ ॥ కై తతో మలివసంవీతాం రాక్షసీభిస్పమూవృతామ్‌ | ఉపవాపకృశాం దీనాం విఃశ్వపంతీం పువఃపున:ః ॥ 18 దదర్శ శుక్లపక్షాదౌ చంద్రరేఖామివామలామ్‌ । మందప్రఖ్యాయమావేన రూపేణ రుచిరప్రభామ్‌ ॥ క్షం ఆ అశోకవనంలో వానరత్రేష్టుడు హనుమంతుడు సమీపంలోనే ఒక మహోన్నత చైత్యప్రాసాదాన్ని చూశాడు. కేక్‌ ఆ చైత్యప్రాసాదం - అశోకవనం మధ్యలో ఉంది. వెయ్యిస్తంభాలతో తెల్లగా కైలాసపర్వతంలాగా ఉంది. దానికి పగడాలు పొదిగిన సోపానా లున్నాయి. మేలిమిబంగారు వేదికలున్నాయి. 16 కన్నులు మిరుమిట్లు గొలుపుతోంది. శోభాసంపదతో ప్రజ్వరిల్లుతోంది. విమలంగా ఉంది. చాలా ఎత్తుగా ఉండటంతో ఆకాశాన్ని రాసుకుంటున్నట్టు ఉంది. కె అంతట ఆ చైత్యప్రాసాదానికి చేరువలో - హనుమంతుడు సీతాదేవిని చూశాడు. ఎలా ఉన్నదో వర్ణిస్తున్న శ్లోకాలు ఇవ్వి, మలినవస్త్రాన్విత. రాక్షసీగణ సమావృత. ఉపవాసకృశ. దీన, మాటి మాటికీ నిట్టూరుస్తున్న సీతను చూశాడు. 18 శుక్షపక్షారంభంలో చంద్రరేఖలాగా అమలంగా ఉంది. రూపాన్ని గుర్తుపట్టడం చాలా ఆలస్యమవుతోంది. (చూసిన వారెవ్వరూ వెంటనే గుర్తుపట్ట లేనంతగా చిక్కిపోయిందనీ ధూసరితగా ఉన్నదనీ), అయినా రుచిరకాంతి తరగని సీతాదేవిని చూశాడు. 19 సుందరకాండ : పదిహేనవ నర్ల

సివద్దాం ధూమణజాలేన శిఖామిన విభానసోః ॥ 20 పీత్రేనైకేన సంవీతాం క్షిష్టేనోత్తమవాససా | సపంకామనలంకారాం విపద్మామిన పద్మినీమ్‌ (1 21 వ్రీళలితాం దుఃఖసంతస్తాం పరిన్లూనాం తపప్వినీమ్‌ గ్రహేణాంగారకేణేవ పీడితామిన రోహిణీమ్‌ ॥ 22 అ(శ్రుపూర్ణముఖీం దీనాం కృశానునశవేవ చ | శోకధ్యానపరాం దీనాం నిత్యం దుఃఖసరాయణామ్‌ ॥ _ 23 ప్రియం జననుపశ్యంతీం పశ్యంతీం రాక్షసీగణమ్‌ | స్వగణేన మృగీం హీనాం శ్వగణాభివృతామివ ॥ 2డీ పొగ కప్పిన అగ్నిశిఖలాగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 20 ఏకవస్త్రగా ఉంది. అదీ నలిగిపోయిన విలువైన పీతాంబరం. ధూళి ధూసరితయైన సీత. అలంకార రహిత. పద్మాలు లేని కొలనులా ఉన్న సీతాదేవిని దర్శించాడు. 21 సిగ్గుతో కుమిలిపోతోంది. దుఃఖంతో పరితపిస్తోంది. వడిలిపోయింది. అంగారకగ్రహంతో పీడింపబడుతున్న రోహిణిలా ఉన్న మహాతపస్విని సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 22 ముఖం కన్నీట దొప్పదోగుతోంది. దీనంగా ఉంది. తిండి తినక కృశించిపోయింది. నిరంతరం శోకపరాయణగా రామధ్యానపరాయణగా కాలం గడుపుతోంది. ళం! ఇష్టజనం కనిపించకపోగా కనుమరుగు అవ్వని రాక్షసీగణం. కదుపు తప్పిన ఆడులేడిని కుక్కలు చుట్టుముట్టిన చందంగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. లత సుందరకాండ : పదిహేనవ సర్గ

వీలనాగాభయా వేణ్యా జఘనం గతయైకయా ; నీలయా నీరదాపాయే వనరాజ్యా మహీమివ ॥ 25 సుఖార్జాం దుఃఖసంతప్తాం న్యసవానామకోవిదామ్‌ | తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీ మధికం మలివాం కృశామ్‌ తర్కయామాస సీతేతి కారబైరుపపాదిభి: 26 పహ్రాయమాణా తదా జేన రక్షసా కామరూపిణా | యథారూసా హి దృష్టా వై తథారూోపేయముంగనా ॥ 27 పూర్ణ్షచంద్రాననాం సుభ్రూం చారువృత్తపయోధరామ్‌ | కుర్వంతీం ప్రభయా దేవీం సర్వా వితిమిరా దిశః ॥ 28 తాం వీలకేశీం బింబోస్టీం సునుధ్యాం సువ్రతిష్టితామ్‌ సీతాం పద్మపలాశాక్షీం నున్మథవ్య రతిం యథా ॥ 29 కృష్ణసర్పంలాంటి జడ. ఆమె జఘనభాగంపై నల్లగా వేలాడుతున్న ఏకవేణి. శరదృతువులో వనరాజితో భాసిస్తున్న భూమిలాగా ఉంది. 25 అన్ని సుఖాలకూ అర్బర్రాలు. కష్టాలంటూ ఎరగనిది. కాని ఈ రోజు దుఃఖసంతప్త. బాగా మలినంగా బాగా కృశించి ఉన్న ఆ విశాలాక్షిని చూసి ఉపపన్నమైన కారణాలతో ఆమెను సీతగా భావించాడు హనుమంతుడు. 26 ఆవేళ - కామరూపధారి రావణరాక్షసుడు అపహరించుకుపోతున్న వేళ ఏ రూపంగల అంగన కనిపించిందో ఆ రూపం గల అంగన ఈవిడ, కనక సీశయే అని భావించాడు హనుమంతుడు. ర? పూర్ణచంద్రానన. సుభ్రువు. చారువృత్తపయోధర. తన కాంతితో అన్ని దిక్కులనూ విశదం చేస్తున్న ఆ దేవిని చూసి సీతగా భావించాడు హనుమంతుడు. 28 నల్లని కేశపాశం, దొండపండులాంటి పెదవి, సన్నః' నడుము కలిగిన సీతాదేవి. పాదతలాలు నేలమీద సుప్రతిస్టితం చేసుకున్న సీతాదేవి. పద్మదళాల వంటి నేత్రాలతో మన్మధుడి రతిదేవిలాగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 29 నుందరకాండ : పదిహేనవ సర్గ

ఇష్టాం సర్వస్య జగతః పూర్ణచంద్రప్రభామివ ।

భూమౌ సుతనునూపీనాం నియతామివ తాపసీమ్‌ ॥ 30

విిశ్వాపబహుళాం భీరుం భుజగేంద్రవధూమివ ।

శోకజాలేన మహతా వితతేన న రాజతీమ్‌ ॥ య్‌!

సంసక్తాం ధూమజాలేన శిఖభామివ విభానసోః |

తాం స్మృతీమివ సందిగ్బావృద్దిం నిపతితామిన ॥ 32

ఛి దా

విహతామివ చ శ్రద్దామాశాం ప్రతిహతామిన |

పోపసర్గాం యథా పిద్దిం బుద్ధిం సకలుషామివ ॥ 33

అభూచేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ |

రామోపరోధవ్యథితాం రక్షోహరణకర్శితామ్‌ ॥ 3

పున్నమినాటి వెన్నెలలాగా సర్వజగత్తుకీ ఇష్టురాలు. దృఢనియమమేదో స్వీకరించిన తాపసిలాగా (కటికి) నేలపై కూర్చున్న సుగాత్రిని సీతను దర్శించాడు. 30

భయంతో మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తోంది - సర్పరాజ్ఞిలాగా. అంతులేని మహాదుఃఖజాలంతో వన్నె తరిగిన (న రాజకీమ్‌) సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 31

పొగ కమ్మిన మంటలాగా, అర్ధం సందేహాస్పదమైన స్మృతిపంక్తిలాగా, క్షీణదశను పొందిన సంపదలాగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 32

నమ్మకం సన్నగిల్లిన శ్రద్ధలాగా, దెబ్బతిన్న ఆశలాగా, అడ్డంకులు ఎదురైన కార్యసిద్ధిలాగా, కలుషితమైన బుద్ధిలాగా ఉన్న సీతాదేవిని దర్శించాడు. 38

అసత్యమైన అపవాదంతో నేలకొరిగిన కీర్తిలాగా ఉంది. రామప్రాప్తికి కలిగిన అడ్డంకితో వ్యథచెందుతున్నది. రాక్షసుడు అపహరించి తేవడంతో కృశించింది. అలాంటి సీతాదేవిని హనుమంతుడు చూశాడు. 84

సుందరకాండ : పదిహేనవ సర్గ

అబలాం మృగశాబాక్షీం వీక్షమాణాం తతస్తతః | బాష్పాంబుపరిపూర్లన కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా ॥ 35 వదనేనావ్రసన్నేన నిఃశ్వసంతీం పునవవువః | మలపంకధరాం దీనాం మండనార్హామమండితామ్‌ ॥ 36 (ప్రభాం నక్షభ్రరాజన్య కాలమే ఘైరివావృతామ్‌॥ 37 తస్య సందిదిహే బుద్ధిర్ముహుస్పీతాం నిరీక్ష్య తు | ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రళిథిలామివ ॥ 38 దుఃఖేన బుబుధే సీతొం హనూమాననలంకృతామ్‌ | సంస్కారేణ యథా హీనాం వాచమర్జాంతరం గతామ్‌ | 39 లేడికూన కన్నులవంటి కన్నులున్న అబల. నల్లని ఒత్తయిన వాలు కనుబొమ్మలు కలిగి నీరునిండిన ఆ కన్నులతో అటూ ఇటూ బెదురు బెదురుగా చూస్తున్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. తెర కలతచెందిన ముఖం. మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తోంది. ధూళిధూసరితయై దీనంగా ఉంది. అన్ని అలంకారాలకూ అర్జుగాలై ఏ అలంకారమూ లేకుండా ఉంది. అలాంటి సీతను దర్శించాడు హనుమంతుడు. 86 కారునుబ్బులు కమ్మిన చంద్రజ్యోత్స్నలాగా ఉన్న _ సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 87 అభ్యాస - అభావంతో శిథిలమైన విద్యలాగా ఉన్న సీతాదేవిని ఎంతగా దర్శించినా హనుమంతుడి బుద్ధి - అవునా కాదా అని చాలా సందేహించింది. తలి శద్దిసంస్కారం లేకపోవడం వల్ల ఉద్దేశించని అర్ధాన్ని ఇస్తున్న వాక్కులాగా నిరలంకారంగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు అతికష్టంమీద గుర్తుపట్టాడు. . 39 నుందరకాండ : పదిహేనవ సర్గ

తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీం రాజవుత్రీమనిందితామ్‌ 1 తర్కయానాస పీతేతి కారణైరుపపాదిభి: ॥ క్త వైదేహ్యా యాని చాంగేషు తదా రామో౭వ్వక్షీర్త్యయత్‌ । తాన్యాభరణజాలాని శాఖాశోభీవ్యలక్షయత్‌ ॥॥ శే సుకృతా కర్షవేష్టా చ శ్వదంత్ర్రా చ సుపంస్థితౌ 1 మణీవిద్రుమచిత్రాణి హస్తేష్వాభరణాని చ ॥ త్తం శ్యామావి చిరయుక్తత్వాత్‌ తథా సంప్థానవంతి చ | తాన్యేవైతాని మవ్యేఒ౭హం యాని రామోఒన్వక్తీర్త్రయత్‌ ॥ 43 తత్ర యావ్యవహీవావి తాన్యహం వోపలక్షయే । యావ్యప్యా నావహీవావి తానీమాని న సంశయ: ॥ క్త ఆ విశాలాక్షిని ఆ రాజపుత్రిని ఆ అనిందితను కళ్ళారా దర్శించిన హనుమంతుడు యుక్తియుక్తమైన కారణాలతో సీతాదేవి అని భావించాడు. త్త0 అప్పుడు సీతాదేవి శరీరంమీద ఏయే ఆభరణాలు ఉన్నాయని రాముడు వర్ణించాడో అవి అన్నీ ఇప్పుడిక్కడ ఈ చెట్టు కొమ్మకు వేలాడుతూ కనిపిస్తున్నాయి. శ్వ అందంగా తయారుచేయబడిన కర్ణకుండలాలూ. శ్వదంష్ట్రలూ. (వీటినే త్రికర్జకాలు అంటారుట. చెవులచెంత అలంకరించుకుంటారుట. పుష్పా కారంలో ఉంటాయిట). మణులూ పగదడాలూ పొదిగిన హస్తాభరణాలూ. అవిగో కనిపిస్తున్నాయి. శై శరీరం మీద చాలాకాలం ధరించడం వల్ల నల్లని చారికలు ఏర్పడి ఆ ఆభరణాలు ఇప్పటికీ ఈమె ధరించి ఉన్నట్టే అనిపిస్తోంది. ఏమైతేనేమి - రాముడు వర్జించి చెప్పిన ఆభరణాలు ఇవే అని భావిస్తాను. 438 అక్కడ బుష్యమూకం మీద పడిన అభరణాలు ఇక్కడ కనిపించడంలేదు. ఈమె నుంచి అక్కడ జారిపడనివే ఇక్కడ కనిపిస్తున్నాయి. సందేహం లేదు. 44 నుందరకాండ : పదిహేనవ సర్ల

పీతం కనకపట్టాభం (ప్రప్తం తద్వసనం శుభమ్‌ ఉత్తరీయం వగాపక్తం తదా దృష్టం ప్లనంగమైః ॥ క్తక్‌ భూషణాని చ ముఖ్యాని దృష్టావి ధరణీతలే । అనయైైవాపవిద్దాని స్వనవంతి మహాంతి చ త్న ఇదం చిరగృహీతత్వాద్వసనం క్షిష్ణవత్తరమ్‌ ॥ ఈథాపి నూనం తద్వర్ణం తథా శ్రీమద్యథేతరత్‌ ॥ శౌ ఇయం కనకవర్ణాంగీ రామస్య మహిషీ ప్రియా ప్రణష్టాపి వతీ యాస్య మవసో న ప్రణశ్యతి ॥ జి ఇయం సా యత్కతే లవుచతుత్యం పరితప్వతే | కారుణ్యేనాన్నశంప్యేవ శోకేవ మదనేన చ ॥ క్ష త్రీ ప్రణప్టేతి కారుణ్యాదార్రితేత్యానృశంస్యతః ॥ పల్నీ వష్టేతి శోకేవ ప్రియేతి ముదనేన చ ॥ క0 నయ మ కనకపట్టంలాంటి శుభప్రదమైన పీతవస్త్రం బువష్యమూకం మీద చెట్టుకి తగుల్మొని వానరులకు ఆవేళ కనిపించింది. అదే ఉత్తరీయం ఇక్కడ ఇదిగో, 45 ముఖ్యమైన ఏ భూషణాలను నేలమీద పడివుండగా వానరముఖ్యులు చూశారో ధ్వనిచేస్తున్న ఆ విలువైన భూషణాలు ఈమె విడిబిపెట్టినవే. 46 చిరకాలం ధరించడంవల్ల ఈ వస్త్రం బాగా నలిగి మాసిపోయిండే కానీ తప్పకుండా అదే చీర ఇది. అదే రంగు. అదే శోభ. త్త? బంగారు మేనిచాయ కలిగిన ఈమె రాముడికి ప్రియ పట్టమహిషి అందుకే అతడికి దూరమైనప్పటికీ మనస్సుకి మాత్రం దూరం కాలేదు. ! కారుణ్యం, జాలి, దుఃఖం, విరహం - ఇలా నాలుగువిధాల రాముడు పరితపిస్తున్నది ఈమె కోసమే. శం స్త్రీకదా అని కారుణ్యంతో, ఆ(శ్రితురాలు కదా అని జులితో, ధర్మపత్ని కదా అని దుఃఖంతో, ప్రియురాలు కదా అని విరహంతో-పరితపిస్తున్నాడు. " ర్‌0 అయాయకా సుందరకాండ : పదిహేనవ నర్ల

అస్యా దేవ్యా యథారూపమంగప్రత్యంగసౌొష్టవమ్‌ ॥ రామస్య చ యథా రూపం తస్యేయమసితేక్షణా ॥ 51 అస్యా దేవ్యా మనస్తస్మిన్‌ తస్య చాస్యాం ప్రతిస్టితమ్‌ | తేనేయం స చ ధర్మాత్మా ముహూర్తమసి జీవతి ॥ క్‌2 దుష్కరం కృతవాన్‌ రామో హీనో యదనవయా ప్రభుః | ధారయత్యాత్మనో దేహం న శోకేనావసీదతి ॥ క్రి దుష్కరం కురుతే రామో య ఇమాం మత్తకాళినీమ్‌ | సీతాం వినా మహాబాహుర్ముహూర్తనుపి జీవతి ॥ 5డీ ఏవం సీతాం తదా దృష్టా స హృష్ట పవనసంభవనః | జగామ మనసా రామం ప్రశశంస చ తం ప్రభుమ్‌ ॥ ర్‌5్‌ ఈ దేవి రూపం శరీరసౌష్టవం ఎటువంటివో రాముడి రూపం శరీర సౌష్టవం అటువంటివే. కనక ఈ కాటుక కన్నుల సీతాదేవి రాముడికి తగిన ధర్మపత్ని ర్‌1ే ఈ సీతాదేవి మనస్సు రాముడిలో ప్రతిష్టితం కనకనే (ఇంతటి వియోగంలోనూ) ఈమె ముహూర్తకాలమైనా జీవించ గలుగుతోంది. ఆ రాముడి మనస్సు ఈమెలో ్రతిష్టితం కనకనే ఆ ధర్మాత్ముడు ముహూర్త కాలమైనా జీవించగలుగుతున్నాడు. లేకపోతే ఇద్దరిలో ఎవ్వరూ క్షణకాలమైనా జీవించలేరు. 52 ప్రభువైన రాముడు ఈ సీతాదేవికి దూరమై దుఃఖంతో నశించిపోకుండా ఇంకా తన దేహాన్ని తాను ధరించి ఉన్నాడంటే - నిజంగా ఒక దుష్కరకార్యం చేసినట్టే. ర్‌కి ఈ మత్తకాశిని సీతాదేవి లేకుండా ఆ మవాబాహువు రాముడు క్షణకాలమైనా జీవించి ఉన్నాడంటే నిజంగా ఒక దుష్మరకార్యం చేస్తున్నట్లే. ర్‌శ్తీ పవనతనయుడు హనుమంతుడు అలా సీతాదేవిని దర్శించి సంతుష్టుడై మనసా రాముజ్ని చేరుకొని ఆ ప్రభువును ఇలా ప్రశంసించాడు. ర్‌5్‌ ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పదిహేనవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ : పదిహేనవ సర్గ

ల్‌, శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ థో స, + పదహారవసర్గ + జ్‌ ళ్‌ ప్రశస్య తు ప్రశస్తవ్యాం సీత్రాం తాం హరిపుంగవః 2 చణాభిరానుం రానుం చ పువశ్చింతాపరోఒభవత్‌ ॥ క్ష స ముహూర్తమిన ధ్యాత్వా బాప్పుపర్యాకులేక్షణ: | సీతామాథ్రిత్య తేజస్వీ హమమాన్విలలాస హ ॥ 2 మాన్యా గురువినీతస్య లక్ష్మణస్య గురుప్రియా | యది సీతాపి దుఃఖార్తా కాలో హి దురతిక్రమః ॥ తి రామస్య వ్యవసాయజ్డా లక్ష్మణస్య చ ధీమతః నాత్యర్థం న్షుభ్యతే దేవీ గంగేవ జలదాగమే ॥ జే ప్రశంసించదగిన ఆ సీతాదేవిని ప్రశంసించి హరిపుంగవుడు - గుణాఖి రాముడైన రాముణ్ని గురించి మళ్ళీ ఆలోచించాడు. క్షే క్షణకాలం ధ్యానించాడు. కళ్ళల్లో నీళ్ళు కమ్ముకున్నాయి. ఆ తేజస్వి హనుమంతుడు సీతాదేవి అవస్థను చూసి దుఃఖించాడు. లై ఉత్తమ గురువులచేత సుశిక్షితుదైన రాముడికి గౌరవనీయురాలు. లక్ష్మణుడికి స్వయానా అన్న భార్య. అటువంటి సీఠాదేవియే ఇలా దుఃఖార్త అయ్యిందంటే నిజంగా కాలం ఎవ్వరికీ తప్పించుకోరానిదే సుమా ! (గురువినీతుదైన లక్ష్మణుడికి పూజ నీయురాలైన రామభార్య సీతాదేవి - అని కూడా అన్వయం), కి రాముడి (ప్రయత్నం ఎటువంటిదో ఎరిగినది సీతాదేవి. బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణుడి ప్రయత్నమూ ఎరిగినదే. కాబట్టి - వర్షర్తువులో గంగలాగా తాను కలతచెందవలసినా సీతాదేవి అంతగా క్షోభించడంలేదు. శ నుందరకాండ : పదహారవ సర్గ

చుభ్యశీలనయోనృత్తాం తుల్యాభిజవలక్షణామ్‌ 1 రాఘనోఒర్హతి వైదేహీం తం చేయమసీతేక్షణా ॥ క్‌ తాం దృష్ట్వా ననహేనూభాం లోకకాంతామిన శ్రియమ్‌ । జగాను మవపొ రామం నచవం చేదనము(బవీత్‌ ॥ 6 అస్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యా హతో వాలీ మహాబల: | రావణప్రతిమో వీర్యే కబంధశ్చ విపాతితః ॥ 7 విఠరాధశ్చ హతస్పంఖ్యే రాక్షసో భీమవిక్రమః వనే రామేణ విశక్రమ్య నమహేంద్రేణేవ శంబర ॥ 8 చతుర్దశ సహాప్రాణి రక్షసాం భీమకర్మణామ్‌ | విహతాని జనష్టానే శరైరగ్నిశిభోపమై: ॥ క ా ఈ వైదేహి రాముడికి సాటివచ్చే శీలమూ వయస్సూ స్వభావమూ కలది. వంశమూ సాముద్రిక లక్షణమూ కూడా సాటివచ్చేవే. కనక ఈ వైదేహాకి రాఘవుడు తగును. ఆ రాఘవుడికి ఈ అసికేక్షణ (కాటుకకన్నులు కలది) తగును. ర్‌ క్రొాంబసిడి దేహకాంతితో లక్ష్మీదేవిలాగా సర్వలోక మనోహరంగా ఉన్న ఆ సీతాదేవిని దర్శించడంతో హనుమంతుడి మనస్సు రాముణ్ని చేరుకుంది. తనలో తానుగా ఇలా పలికింది కూదా - 6 ఈ విశాలాక్షి కారణంగా రాముడు వనవాస సమయంలో విక్రమించి _ మహాబలశాలి వాలిని సంహరించాడు. బలంలో రావణుడికి సాటివచ్చే కబంధుణ్ని నేలకూల్చాడు. భయంకర పరాక్రమశాలి విరాధుడనే రాక్షసుజ్నీ- ఇంద్రుడు శంబరుణ్ని కూల్చినట్టు యుద్ధంలో మట్టుపెట్టాడు. 78 భయంకరమైన పనులు చేసే వధ్నాలుగు వేలమంది రాక్షసుల్ని జనస్థానంలో రాఘవుడు అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో సంహరించాడు - ఈమె కారణంగానే. 9

ఖరళ్ళ విహతస్పంభ్యే (త్రిశిరాశ్చ విపొతిచః ః దూషణశ్చ మహాతేజూ రామేణ విదితాత్మనా ॥ కం ఐశ్వర్యం వావరాణాం చ దుర్లభం వాలిపొలితమ్‌ | అస్యా నిమిత్తే మగ్రీనః ప్రాస్తవాన్‌ లోకసత్కతమ్‌ ॥ ల! పాగరశ్చ మయాక్రాంతః శ్రీమాన్‌ వదవదీపతిః ॥ అస్యా హేతోర్విశాలాన్ష్యాః పురీ చేయం నిరీక్షితా ॥ క2 యది రామప్పముద్రాంతాం మేదివీం పరివర్తయేత్‌ ॥ అప్యాః కృతే జగచ్చాపి యుక్ష్తమిత్యేవ మే మతిః ॥ క రాజ్యం వా త్రిషు లోకేషు పీశ్రావా జనకాత్మజా | థ్రైలోక్యరాజ్యం సకలం సీతాయా నాప్నయాత్కళామ్‌ ॥ 14 ఆత్మజ్జుదైన రాముడు రణరంగంలో ఖరుణ్ని సంహరించాడు. త్రిశిరుణ్ని కూల్చాడు. మహాతేజస్వియైన దూషణుణ్ని మట్టుపెట్టాడు - ఈమె కారణంగానే. 10 లోకసత్కృతమై వాలిపాలితమై వానరులకు దుర్లభమైన ఐశ్వర్బాన్ని (కిష్కింధా సామ్రాజ్యాన్ని) సుగ్రీవుడు పొందినదీ ఈమె కారణంగానే. 11 నదీ - నద వల్లభుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన సముద్రుజ్ని నేను లంఘించినదీ ఈ లంకాపురిని తిలకించినదీ ఈమె కారణంగానే. 12 ఈమె కోసమని - చతుస్పముద్ర ముద్రితమైన ఈ భూగోళాన్నీ ఈ జగత్తునీ రాఘవుడు తలకిందులు చేసివేసినా అది యుక్తమే అని నా అభిప్రాయం. 13 క్రైలోక్య సామ్రాజ్యమా? సీకాదేవియా ? ఏది గొప్ప? అంటే - త్రైలోక్య సామ్రాజ్యం అంకా కలిసి సీతాదేవిలో ఒక లేశమాత్రమైనా కానేరదు. 14 నుందరకాండ : పదహారవ సర్గ

ఇయం సొ ధర్మశీలస్య మైథిలన్య మహాత్మనః ॥ సుతా జనకరాజన్య పీతా భర్త ఎద్పఢవ్రతా ॥ కేక ఉళ్ణితా మేదినీం ిత్వా క్లేతే హలముఖక్షతే | పద్మరేణునిఖైః క్రీర్ణా శుభైః కేదారపాంశుఖి: ॥ 16 విశ్రాంతస్యార్యశీలన్య సంయుగేష్వనివర్తిన: | స్నుషా దశరథ ప్యైషా జ్యేష్టారాజ్ఞో యశస్వినీ ॥ క్ష ధర్మజ్జ్ఞస్య కృతజ్ఞన్య రామస్య విదితాత్మనః (| ఇయం సా దయితా భార్యా రాక్షసీవశమాగతా ॥ 18 సర్వాన్‌ భోగాన్‌ పరిత్యజ్య భర్త ఎస్నేహబలాత్కృతా | అచింతయిత్వా దుఃఖాని ప్రవిష్టా నిర్ణనం వనమ్‌ ॥ 19 ధర్మశీలుడదూ మహాత్ముడూ అయిన మిథిలాధిపతి జనకమహారాజుగారి కూతురు ఈ సీతాదేవి -భర్తపట్ల దృఢదీక్ష కలది. (దృఢమైన పతివ్రత). 15 నాగేటికర్రుతో దున్నుతున్నవేళ మేదినిని చీల్చుకుని ఆవిర్భవించింది. అప్పుడు ఈమె శరీరం నిండా శుభప్రదమైన యజ్ఞభూరేణువులు - పద్మరేణువుల్లాగా. 16 పరాక్రమసంపన్నుడు ఉత్తమ స్వభావుడు యుద్ధంలో మడమ తిప్పనివాడు

• దశరథుడు. మహారాజుగారికి పెద్దకోడలు ఈ యశస్విని. 17 ధర్న్మజ్ఞుడు కృతజ్ఞుడు ఆత్మజ్ఞుడు అయిన శ్రీరాముడికి ప్రియభార్య ఈ సీతాదేవి - రాక్షసీజనం పాలబడింది. 18 భర్తపట్ల తనకున్న అనురాగ బలంవల్ల సకలభోగాలనూ విడిచిపెట్టి దుఃఖాలకు లెక్కచెయ్యకుండా భర్తవెంట తానూ నిర్దన మహారణ్యం ప్రవేశించింది. 19 సుందరకాండ: పదహారవనర్గ (176

సంతుష్టా ఫలమూలేన భర్త్రశుశ్రూషణే రతా

యా పరాం భజతే ప్రీతిం వనేఒసపి భవనే యథా ॥ 20

సీయం కనకవర్ణాంగీ నిత్యం సుస్మితభాషిణీ |

సహతే యాతనామేతామనర్థానామభాగివీ ॥ 21

ఇమాం తు శీలసంపన్నాం (ద్రష్టుమర్హతి రాఘవః |

రావణేన ప్రనుధితాం ప్రపామివ సిపాసితః ॥ 22

అస్యా నూనం పువర్ణాభాద్రాఘవః ప్రీతిమేష్యతి |

రాజా రాజ్యపరిభష్టు పునః ప్రాఫ్యేన మేదినీమ్‌ ॥ 23

కాముభోగైః పరిత్యక్తా హీనా బంధుజనేన చ |

ధారయచ్యాత్మనో దేహం తత్సమాగమకాంక్షిణీ ॥ 2

భర్రకు శుత్రూష చెయ్యడంలో లీనమై కందమూలఫలాలతో సంతృప్తి చెందింది. రాజభవనంలో లాగా అరణ్యంలోనూ గొప్ప సంట్రీతిని పొందింది.

20

నిత్యమూ చిరునవ్వులు చిందిస్తూ మాట్లాడే ఈ కనకవర్ధాంగి నిజానికి ఏ ఆపదలూ పొందదగినదికాదు. అయినా ఇంతటి యాతనను ఓర్చు కుంటోంది. ౭

రావణుడి పాలబడి నలిగిపోతున్న ఈ శీలసంపన్నను - దప్పిక గొన్నవాడు చలివేంద్రాన్ని చూసినట్టు - రాఘవుడు దర్భ్శించదగినవాడు. 22

రాజ్యపరిభ్రష్టుడైన రాజు తన భూభాగాన్ని తిరిగి పొందినంతగా - రాఘవుడు ఈ సీతాదేవిని తిరిగిపొంది సంప్రీతి చెందుతాడు. 23

కోరికలనూ భోగాలనూ విడిచిపెట్టి బంధుజనులకు దూరమై ఈమె శరీరాన్ని ధరించి ఉంది అంటే - రామసమాగమ కాంక్షతోనే, లత

సుందరకాండ : పదహారవ సర్గ

నైషా పళ్యతి రాక్షస్యో నేమూన్పుష్పఫలద్రుమాన్‌ / ఏకస్టహృదయా నూవం రామమేవానుపశ్యతి 25 భర్తా నాను పరం నార్యా భూషణం భూషణాదపి | ఏషా తు రహితా తేన భూషణార్జా న శోభతే ॥ 26 దుష్కరం కురుతే రామో హీనో యదనయా ప్రభుః ధారయత్యాత్మనో దేహం న దుఃఖేనావసీదతి ॥ 27 ఇమామసీతకేశాంతాం శతప(త్రనిభేక్షణామ్‌ 1 సుఖార్ద్హాం దుఃభితాం దృష్టా న్‌ మమాసి వ్యథితం మవనః॥ 28 క్షితిక్షమా పుష్కర సన్నిభాక్షీ యా రక్షితా రాఘనలక్ష్మణాభ్యామ్‌ | సా రాక్షనీభిర్వికృతేక్షణాభి స్పంరక్ష్యతే సంప్రతి వృక్షమూలే 1 29 శతనవనయమనననవపన న ఈమె ఈ రాక్షసాంగనలను చూడటంలేదు. ఈ పుష్పఫలద్రుమాలను చూడటంలేదు. ఏకాగ్రచిత్తంతో రాముణ్నే దర్శిస్తోంది - ధ్యానిస్తోంది. 25్‌ స్రీలకు భర్తయే భూషణాలన్నింటినీ మించిన భూషణం. భూషణార్హయైన ఈమె ఆ భూషణం లేకపోవడంతో శోభించడం లేదు. 26 ఈమెకు దూరమై రామచంద్ర ప్రభువు దుఃఖంతో మలగిపోకుండా ఇంకా శరీరం ధరించి ఉన్నాడు అంటే చాలా దుష్కరకార్యం చేస్తున్నట్టే. 27 నల్లని శిరోజాలు కలిగి, పద్మపత్రాల్లాంటి కన్నులు కలిగి, సకల సుఖాలకూ అర్హురాలైన ఈ సీతాదేవిని ఇలా దుఃఖితురాలిగా చూసి నాకు కూడా (నిగ్రహ సంపన్నుడనైన నాకుకూడా - లేదా - వానరమాట్రుడనైన నాకుకూడా) మనస్సు కలత చెందుతోంది. 28 భూదేవి అంతటి ఓర్చుకలదీ, పద్మాల్లాంటి కన్నులు కలదీ, (మొన్నటి దాకా) రామలక్ష్మణులతో సంరక్షింపబడినదీ అయిన సీతాదేవి ఇప్పుడు ఈ వృక్షమూలంలో వికృతేక్షణలైన ఈ రాక్షసాంగనలతో సంరక్షింపబడుతోంది. (వారి కాపలాలో ఉంది - అని). 29 సుందరకాండ : పదహారవ సర్గ

హిమహతనలళినీవ వష్టశోభా వ్యసవపరంపరయాతిసీడద్యమానా | సహచరరహితేవ చక్రవాకీ జనకసుతా కృపణాం దశాం ప్రసన్నా ॥ 30 అస్యా హి వుష్పావనతా(గ్రశాఖాః శోకం దృఢం వై జనయంత్యశోకా: ॥ హిమవ్యపాయేన చ మందరళ్శి రభ్యుత్దితో వైక సహహ్రరళ్మిః ॥ రై ఇచత్యేవమర్ధం కపిరన్వవేక్ష్య సీజేయమిత్యేన వివిష్టబుద్ది: | సంశ్రిత్య తస్మిన్‌ నిషసాద వృక్షే బలి హరీణా నృుషభస్తరస్వీ ॥" 32 మంచుపడిన పద్మంలాగా శోభను కోల్పోయింది. దుఃఖఖపరంపరతో ఎంతగానో నలిగిపోతోంది. తన మగ చక్రవాకానికి దూరమైన ఆడ చక్రవాకం లాగా ఈ జానకీదేవి చాలా దయనీయస్థితిని పొందింది. 80 పువ్వుల బరువుతో కొసకొమ్మలు ఒరిగిన అశోకాలు ఈమెకు గాఢంగా శోకం కలిగిస్తున్నాయి. (ఇవి అశోకాలైనా శోకమే కలిగిస్తున్నాయని). వసంత బుతువుతోపాటు అనేకవేల కిరణాలతో ఉదయించిన చంద్రుడు (మందరశ్శి) కూడా ఈమెకు శోకమే కలిగిస్తున్నాడు. తే ఈ ప్రకారంగా పూర్వాపరార్థాలను అనుశీలించి ఈమె సీశ్రాదేవియే అనే నిశ్చయానికి వచ్చి, బలిష్టుడూ కపిశ్రేష్టుడూ వేగవంతుడూ అయిన ఆ హనుమంతుడు ఆ శింశుపాొవృక్షంమీద కూర్చున్నాడు. 82 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పదహారవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామద్రహ్నాం సుందరకాండ : పదహారవ సర్గ

జస శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ న + పదిహేడవ సర్గ + ్ట / తతః కుముదషండాభో నిర్మలో నిర్మలం స్వయమ్‌ | ప ప్రజగామ నభశ్ళంద్రో హంసో నీల మినోదకమ్‌ ॥ క్ష సాచివ్యమిన కుర్వన్స ప్రభయా నిర్మలప్రభః | చంద్రమా రశ్ళ్శిభిః శీతైస్సిషేనే పవనాత్మజమ్‌ ॥ 2 స దదర్శ తతస్పీతాం పూర్ణచంద్రనిభాననామ్‌ | శోకభారైరిన న్యస్తాం భారైర్నావమినాంభసి ॥ త్ర దిదృక్షనూణో వైదేహీం హనుమాన్మారుతాత్మజ: | స దదర్శ్భావిదూరస్టా రాక్షసీర్చోరదర్భనా: ॥ త్త అంతట -ా తెలిదామరల గుంపులాగానూ నిర్మలంగానూ ఉన్న చంద్రుడు నిర్మలమైన ఆకాశంలోకి - వినీలోదకాలలోకి హంసలాగా తనంత తాను ప్రవేశించాడు. శ్రే స్వచ్చమైన కాంతి కలిగిన చందమామ తన వెన్నెల వెలుగుతో మిత్ర ధర్మాన్ని నిర్వహిస్తూ (సహాయపడుతూ) చల్లని కిరణాలతో వాయుపుత్రుణ్ని సేవించుకున్నాడు. బై శోకభారాలతో నిండి - నీటిలో బరువులతో నిండిన పడవలాగా ఉన్న సీతాదేవిని - పూర్ణచంద్రనిభాననను - హనుమంతుడు ఆ వెన్నెల వెలుగులో దర్శించాడు. తె మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వైదేహిని చూస్తూ ఆమెకు చేరువలోనే ఉన్న ఘోరాకారిణులను రాక్షసాంగనలను తిలకించాడు. త్త నుందరకాండ : పదిహేడవ సర్గ

ఏకాక్షీమేకకర్ణాం చ కర్లప్రానరణాం తథా | అకర్ణాం శంకుకర్ణాం చ మస్తకోచ్చ్యాసనాసికామ్‌ ॥ క్‌ అతికాయోత్తమాంగీం చ తనుదీర్హ శిరోధరామ్‌ । ధ్వషస్తకేశీం తథాకేశీం కేశకంబళధారిణీమ్‌ ॥ 6 లంబకర్ణలలాటాం చ అంబోదరపయోధరామ్‌ । లంబోస్టీం చుబుకోష్టీం చ లంబాస్యాం లంబజానుకామ్‌ ॥ 7 హస్వాం దీర్చా ౦ తథా కుబ్బాం వికటాం వామనాం తథా | కరాళాం భుగ్నవక్రాం చ సింగాక్షీం విక్సృతాననామ్‌ ॥ రి ఒంటికంటి రాక్షసి ఒకతె. మరొకతె ఒంటిచెవి రాక్షసి. ఇంకొకతె చెవులు తలమీదకు డొప్పల్లాగా (ఆచ్చాదన) విస్తరించాయి. చెవులే లేని రాక్షసి మరొకతె. మేకుల్లాంటి (శంకువులు) చెవులు ఇంకొకదానికి. తలవైపు ఉచ్చ్వాస నిఃశ్వాసాలు జరుపుతున్న ముక్కు మరొకదానికి. (ఊర్వ్వముఖనాసిక 5 ఒక రాక్షసిది - పెద్ద శరీరమూ పెద్ద శిరస్సూ. సన్నగా ఉండి పొడవైన శిరస్సు మరొకదానిది. జుట్టు రాలిపోయినది ఒకతె. అసలు జుట్టే లేనిది ఇంకొకతె. కంబళం లాంటి జుట్టుకలది మరొకతి. ఇటువంటి రాక్షసాంగన లను హనుమంతుడు తిలకించాదు. 6 పొడవై వేలాడుతున్న చెవులూ నుదురూ ఒకదానికి. వేలాడుతున్న పొట్టా పయోధరాలూ మరొకతెకు. వేలాడుతున్న పెదవి ఇంకొకతెకు. గెడ్డం తాకుతున్న పెదవి కలది మరొకతె. వేలాడుతున్న నోరు కలది ఒకతె. పొడవైన జానువులు కలది ఇంకొకతె. ఇటువంటి రాక్షసాంగనలను హనుమంతుడు చూశాడు. 7 ఒకతె పొట్టిది. మరొకతె పొడగరి. ఇంకొకతె గూనిది. ఒకతె లావైన తొడలు కలది. ఇంకొకతె కుదించిన శరీరం కలది (వామన), ఎత్తుపళ్ళది ఒకతె. ఒకదాని మూతి ముడుచుకుపోయింది (భుగ్నవక్ర్రామ్‌). ఒకదాని కళ్ళు పింగళ వర్ణంలో ఉన్నాయి. మరొకదాని ముఖం మహావికృతంగా ఉంది. ఈ రాక్షస స్త్రీలను హనుమంతుడు చూశాడు. 8 నుందరకాండ : పదిహేడవ సర్గ

వికృతాః పింగళా; కాళీ క్రోధవాః కలహప్రియాః కాలాయన మహాశూల ముద్గరధారిణీః ॥ తం వరాహ మృగ శార్దూల మహిషాజశివాముఖీ: | గజ్టోష్టహయపాొదీశ్చ విభాతశిరపోదపరాః ॥ 10 ఏకహప్తైకపాదాశ్చ ఖరకర్ల్యశ్వకర్ణికాః ॥ గోకర్లీర్పస్తికన్లీశ్చ హరికర్లీస్తథాపదాః ॥ క్ష అవాపా అతినాసాశ్చ తిర్యగ్నాసా వివాసికాః గజనన్నిభనాపాళ్ళ లలాటోచ్చ్వాసనాసికాః ॥ 112 వ క కక క క స కొందరు వికృతాకారలు. కొందరు పింగళవర్ణలు. కొందరు కాళికలు (నల్లనివారు). కొందరు క్రోధస్వభావలు. మరి కొందరు కలహప్రియలు. నల్లని ఇనుముతో చేసిన మహాశూలాలూ మహాముడ్డరాలూ (ఆయుధ విశేషం) ధరించిన వారు మరికొందరు. వీరినందరినీ హనుమంతుడు చూశాడు. 9 కొందరివి పంది ముఖాలు. కొందరివి జంతు ముఖాలు. కొందరివి పులి వదనాలు. కొందరివి దున్న ముఖాలు, గొగరై ముఖాలు కొందరివైతే కొందరివి ఆడనక్కముఖాలు. కొందరిని గజపాదాలు. కొందరివి ఉష్ప్ర పాదాలు. కొందరివి హయపాదాలు. కొందరి శిరస్సులు శరీరాల్లోనే ఇమిడిపోయి ఉన్నాయి. ఇలాంటి రాక్షసాంగనలను హనుమంతుడు చూశాడు. 10 ఒంటి చెయ్యివాళ్లు కొందరు. ఒంటి కాలివాళ్ళు కొందరు. గాడిద చెవులవాళ్ళు కొందరు. గుర్రం చెవులవాళ్ళు మరికొందరు. ఆవు చెవులవాళ్ళూ ఏనుగు చెవులవాళ్ళూ కోతి చెవులవాళ్ళూ ఇలా వికృతంగా ఉన్న రాక్షసీగణాన్ని కపివీరుడు తిలకించాడు. క్షే1 అసలు ముక్కే లేనివాళ్ళు కొందరు, చాలా పెద్దముక్కులవాళ్ళు కొందరు. కొందరు చట్టిముక్కులవాళ్ళు. వంకరటింకర ముక్కులవాళ్ళు కొందరు. ఏనుగు తొండాల్త్లాంటి ముక్కులు కొందరివి. నుదుటిమీదికి నిట్టూర్చే ముక్కులు మరికొందరివి, 192 చత సుందరకాండ : వదిహేడవ సర్గ

హస్తిపాదా మహాపొదా గోపొదాః పొదచూలళికాః 1 అతిమాత్రశిరోగ్రీవా అతిమాత్రకుచోదరీ? శ అతిమాశ్రాస్యవేత్రాశ్చ దీర్చజిహ్వానఖాస్తథా | అజాముశీర్ణస్తిముఖీర్లోము ఏస్పూకరీముఫీ: 1 క్షే హయోఫ్ట్రఖరవక్ర్రాశ్చ రాక్షసీర్మోరదర్శనా: | శూలముద్గరహస్తాశ్చ (క్రోధవాః కలహప్రియాః ॥ కేక కరాళా ధూమ్రకేశీశ్చ రాక్షసీర్వికృళాననా: 1 పిబంతీస్పతతం పావనం సదా మాంససురాప్రీయాః ॥ 16 మాంసశోణితదిగ్టాంగీ? మాంసశోణితభోజనాః తా దదర్శ కసిశ్రేస్టో రోనుహర్షణ దర్భనాః 1 స్కంధవంతముపాొసీనాః పరివార్య వనస్పతిమ్‌ ॥ 17 లాలా ఏనుగు కాళ్ళు కొందరివి. పెనుగాళ్ళు కొందరివి. ఆవుకాళ్ళు కొందరివి. కొందరికి కాళ్ళల్లోనే జుట్ట మొలిచింది. (చూళిక = జుట్టుముడి, శిఖ). కొందరివి పెద్ద పెద్ద శిరస్సులు. కొందరివి పెద్ద పెద్ద మెడలు. మరికొందరివి పెద్ద పెద్ద కుచాలూ, పెద్ద పెద్ద పొట్టలూను. 18 కొందరివి పెద్ద పెద్ద నోళ్ళు కాందరివి పెద్ద పెద్ద కళ్ళు. పొడవైన నాలుకలు కొందరివి. పొడవైన గోళ్ళు కొందరివి. గొర్రెముఖాలు కొందరివి. ఏనుగుముఖాలు కొందరివి. గోముఖాలు కొందరివి. ఆడపందిముఖాలు కొందరివి. గ్తెడ్తీ గుర్రమూ ఒంటె గాడిదల ముఖాలవాళ్ళు కొందరు - ఇలా ఘోర రూపాలలో కనిపిస్తున్న రాక్షస్రాంగనలు. శూలాలనూ ముద్గరాలనూ ధరించి ఉన్నారు. కోపశీలలు. కలహప్రియలు. వారిని చూశాడు హనుమంతుడు. 115 ఎత్తుపళ్ళవాళ్ళు. బూడిదరంగు జుట్టువాళ్ళు, వికృతముఖాలు - ఈ రాక్షస స్రీలు మద్య మాంస ప్రియలు. నిరంతరంగా సురాపానం చేప్తన్నారు. 16 రక్తమాంసాలను భక్షిస్తూ ఒళ్ళంతా పోసుకొంటూ గగన్పాటు కలిగించే రూపాల్లో ఉన్న ఆ రాక్షసాంగనలు - కొమ్మలు దట్టంగా ఉన్న ఆ శింశుపావృక్షం (వనస్పతి) చుట్టూ చేరి కూర్చున్నారు. వీళ్ళను కపిశ్రేష్టుడు హనుమంతుడు చూశాడు. 17 తాడో నుందరకాండ : ఛుదిహేడవ సర్గ

తస్యాథస్తాచ్చ థాం దేవీం రాజపుత్రీమనిందితామ్‌ | లక్షయామాన లక్ష్మీవాన్‌ హనూమాన్‌ జనకాత్మజామ్‌ ॥ 16 నిస్ప్రభాం శోకపంతస్తాం మలసంకులమూర్ధజామ్‌ 1 క్షీణపుణ్యాం చ్యుతాం భూమౌ తారాం విపతితామివ ॥ 19 చారిత్రవ్యపదేశాఢ్యాం భర్త్రదర్భ్శవదుర్గతామ్‌ । భూషణైరుత్రమైర్దీనాం భర్పృవాత్సల్యభూషణామ్‌ ॥ 20 రాక్షపాధిపసంరుద్దాం బంధుభిశ్చ వినా కృతామ్‌ | వియూథాం సింహనంరుద్దాం బద్దాం గజవధూమివ ॥ 2కే చంద్రరేఖాం సయోదాంతే శారదాఖ్రైరివావృతామ్‌ | శ్రీపరూపామువంస్పర్థాదయుక్తామిన వల్లకీమ్‌ ॥ 22 ఆ చెట్టుకిందనే జనకరాజపుత్రిని సీతాదేవిని శ్రీమంతుడు (సీతాదర్భన శోభాయుక్తుడు) హనుమంతుడు దర్శించి గుర్తించాడు. 28 కాంతి కోల్పోయిన సీతాదేవి. శోకసంతప్తరాలు. దుమ్ముగొట్టుకుపోయిన శిరోజులతో ఉన్న జానకీదేవి. చేసుకున్న పుణ్యం క్షీణించిపోవడంతో నేలకు రాలిపడిన తారకలాగా ఉన్న సీతాదేవిని - హనుమంతుడు దర్శించాడు. 19 పాతివ్రత్యంతో ప్రసిద్ధికెక్కిన సీతాదేవి. భర్తృ దర్శనానికి దూరమైన సీతాదేవి. ఉత్తమభూషణాలు ఏమీ లేనిది. భర్తపట్ల స్నేహమే భూషణంగా అలరారుతున్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 20 రావణాసురుడు (అపహరించితెచ్చి) నిరోధించడంతో బంధువులకు దూరమై ఒంటరిగా ఉన్న సీతాదేవి, సింహ సంరుద్ధయై కదుపు తప్పి (ఒంటరిగా) ఐందీయైన ఆడ ఏనుగులాగా ఉంది. అటువంటి సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. జ! వర్షర్తువు ముగిసిన తరవాత శరత్కాల మేఘాలు ముసిరిన చంద్రరేఖలాగా ఉంది. బడలి వడలిన (క్లిష్టం) రూపం. చాలాకాలం స్పృశించకపోవడంతో వినియోగానికి ఉపకరించని వీశియలాగా ఉంది. అటువంటి సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 22 నుందరకాండ : పదిహేడవ నర్గ

సీతాం భరృవశే యుక్తానుయుక్తాం రాక్షసీవశే |

అశోకవనికామధ్యే శోకసాగరమాప్లుతామ్‌ ॥ 23

తాభిః పరివృతాం తత్ర సగ్రహామిన రోహిణీమ్‌

దదర్భ హనుమాన్‌ దేవీం లతామకుసునూమివ ॥ 24

సా మలేన చ దిగ్దాంగీ వవుషా చాప్యలంకృతా |

మృణాళీ పంకదిగ్దేవ విభాతి న విభాతి చ ॥ 25

మలినేన తు వస్త్రేణ పరిక్షిష్టేన భామినీమ్‌ ।

సంవృతాం మృగశాబాక్షీం దదర్శ హనుమాన్‌ కపిః ॥ 26

తాం దేవీం దీనవదనాముదీనాం భర్చృతేజసా ॥

రక్షితాం స్వేన శీలేన సీతామసితలోచనామ్‌ ॥ 27

భర్శృవశంలో ఉండదగిన సీతాదేవి. రాక్షసీవశంలో ఉండదగని సీతాదేవి. ఈ అశోకవన మధ్యభాగాన శోకసముద్రంలో త్రెళ్ళుతున్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 23

రాక్షసీగణం చుట్టుముట్టి - గగ్రహాలతోకూడిన రోహొణిలాగా ఉంది సీతాదేవి. పువ్వులు లేని తీగలాగా ఉంది. అటువంటి సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. జడ

దుమ్ముగొట్టుకుపోయిన శరీరమే అలంకారంగా ఉన్న సీతాదేవి, బురద గొట్టుకుపోయిన తామరతూడులాగా - ప్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడం లేదు. (ప్రకాశించీ ప్రకాశించనట్టు ఉంది). లగ

మాసిపోయి నలిగిపోయిన చీరతో తనను తాను దాచుకొన్న మృగశా బాక్షిని ఆ సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 26

భర్తృపరాక్రమం దృష్టితో ఈమె దీనురాలు కాదగినది కాదు. అయినా దీనవదనంతో ఉంది సీతాదేవి. తన శీలమే తనకు రక్షగా ఉన్న సీతాదేవి. ఆ కాటుకకన్నుల సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 27

నుందరకాండ :; పదిహేడవ సర్ల

తాం దృష్ట్వా హనుమాన్‌ సీతాం మృగశాబనిభేక్షణామ్‌ | మృగకన్యామిన క్రస్తాం వీక్షమాణాం సమంతతః ॥ 26 దహంతీమివ విఃశ్వాపైః వృక్షాన్‌ పల్లవధారిణ:ః | పంఘాతమిన శోకానాం దుఃభస్యోర్మిమివోత్సితామ్‌ ॥॥ 29 తాం క్షమాం సువిభక్తాంగీం వినాభరణశోభినీమ్‌ 1 (ప్రహర్వమతులం లేభే మారుతి: ప్రేక్ష్య మైధిలీమ్‌ ॥ 30 హర్షజాని చ సో౭శ్రూణి తాం దృష్ట్వా మదిరేక్షణామ్‌ । ముమోచ హనుమాంస్తత్ర వమశ్చత్రే చ రాఘవమ్‌ ॥ త్ర్షే ననుస్కృత్వా స రామాయ లక్ష్మణాయ చ వీర్యవాన్‌ సీతాదర్భనసంహృష్టో హమామావ్సంవృతో ఒభవత్‌ ॥ 32 భయపడిన మృగకన్యలాగా అటూ ఇటూ బెదురుచూపులు చూస్తున్న మృగశాబాక్షి ఆ సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 28 చిగురించిన చెట్లనుసైతం నిట్టూర్పు గాడ్పులతో దహించివేస్తున్నట్టున్న సీతాదేవి. శోకరాశిలాగా ఉన్న సీతాదేవి. ఎగసిన దుఃఖపు కెరటంలాగా ఉన్న సీతాదేవిని హనుమంతుడు దర్శించాడు. 29 భూదేవిలాగా ఉన్న సీతాదేవిని, శరీర అవయవాల సమకౌల్యంతో ఉన్న సీత్రాదేవిని, ఆభరణాలు లేకపోయినా శోభిస్తున్న సీతాదేవిని - ఎట్టకేలకు మైధిలిని దర్శించి మారుతాత్మజుడు (చూడగలిగానని) ఎంతగానో సంతోషించాడు. 30 కాటుకపిట్టలవంటి కన్నులు కలిగిన (మదిరేక్షణ) ఆ సీతాదేవిని దర్భించడంతోనే హనుమంతుడి కళ్ళల్లో ఆనంద బాష్పాలు జాలువారాయి అక్కడే అప్పుడే రాఘవుడికి నమస్కరించాడు హనుమంతుడు. 31 ఆ పరాక్రమశాలి హనుమంతుడు రాముడికీ లక్ష్మణుడికీ నమస్కరించి సీతాసందర్శన సంతుష్టుడై ఆ శింశుపా తరు శాఖల్లో దాక్కున్నాడు. 32 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పదిహేడవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతతోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : పదిహేడవ సర్గ

ఉస“) శ్రమద్రామాయణం, సుందరకాండ 1న ల + వద్ధెనిమిదవసర్ల్గ + య 11 ట్రం తథా వి'ప్రేక్షమూణస్య వనం పుష్పితపాదపమ్‌ | ఓ విచిన్వతళ్ళ వైదేహీం కించిచ్చేషా నిశాభనత్‌ ॥ క్ష షడంగవేదవిదుషాం క్రతుప్రవరయాజినామ్‌ | శుశ్రావ బ్రహ్మఘోషాంశ్చ విరాశ్రే బ్రహ్మరక్షసామ్‌ ॥ 2 అథ మంగళవాదిత్రై: శబెః శ్రోత్రమనోహరైః | టై (ప్రాబుధ్యత మహాబాహు ర్హశగ్రీవో మహాబలః ॥ తి విబుధ్య తు యథాకాలం రాక్షసీలద్రః ప్రతాపవాన్‌ | ప్రస్త్వమాల్యాంబరధరో వైదేహీేమవ్వచింతయత్‌ ॥ క్షీ భృశం నియుక్తస్తస్యాం చ మదనేన నుదోత్కటః నస తం రాక్షసః కామం శశాకాత్మని గూహితుమ్‌ ॥ క్‌ పుష్పించిన చెట్లతో అందంగా ఉన్న ఆ వనాన్ని అలా చూస్తూ హనుమంతుడు వైదేహిని అన్వేషిస్తూండగా ఆ రాత్రి ఇంచుమించు చివరి జాముకి వచ్చింది. క! షడంగాలతో సవా వేదాలను అధ్యయనం చేసిన పండితులూ శ్రేష్టమైన యజ్ఞాలను చేయించగలిగిన యాజకులూ అయిన బ్రహ్మరాక్షసులు ఆ విరాత్ర సమయంలో చేస్తున్న వేదఘోషలు హనుమంతుడి చెవిని పడ్డాయి. 2 అంతట - చెవులకు ఇంపయిన మంగళవాద్యాల ఘోషలతో మహా బలుడు దశగ్రీవుడు మేల్మొన్నాడు. తి యధాసమయంగా మేల్చొన్న ఆ '్రతాపశాలి రాక్షసేంద్రుడు ఊడిన మాలికలతో జారిన వస్త్రాలతో అలరారుతూ వైదేహిని తలపోశాడు. 4 మదోత్కటుదైన ఆ రాక్షసుడు మిక్కిలి మన్మథప్రేరితుడై వైదేహిపట్ల తనకున్న కామాన్ని మనస్సులో అదుపుచేసుకోలేక పోయాడు. (నిగ్రహించు కోలేకపోయాడు). ర్‌ సుందరకాండ : పద్దెనిమిదవ సర్ల

ప సర్వాభరత్జైర్యుక్లో బిభ్రచ్చియ నునుత్తమామ్‌ 1 తాం వగైర్చహుభిర్టుస్టాం నర్వవుస్పఫలోపరైన ॥ 6 వృతాం పుష్కరిణీభిశ్చ నావావుష్ప్రోపశోభితామ్‌ సదా మదైళ్చ విహకైర్విచిత్రాం పరమాద్భుతామ్‌ ॥ 7 ఈహాన్సుగైైళ్ళ వివిధైర్దుష్టాం దృష్టిమనోహరైః 1 వీధీస్పంప్రేక్షమాణశ్చ ముణిక్షాంచనతోరణాః ॥ 8 వానామృగగణాకీర్ణాం ఫటైః ప్రపతితైర్సృతామ్‌ | జళోకవనికామేన ప్రావిశచ్భంతతద్రునూమ్‌ ॥ త్ర అంగనాశతమాత్రం తు తం వ్రజంతమనువ్రజత్‌ మహేంద్రమివ సౌలస్త్యం దేనగంధర్వయోషితః ॥ క్షి వెంటనే ఆ రాక్షసుడు సర్వాభరణాలూ ధరించి ఉత్తమశోభను సంతరించు కుని అశోకవనికి బయలుదేరాడు. అది ఎలా ఉన్నదంటే - సర్వబుతువులకూ సంబంధించిన సుప్పు ఫల సమృద్దులతో నిండిన రకరకాల వృక్షాలు క్రిక్కిరిసి ఉన్నాయి. 6 ఆ వనంలో చాలా సరోవరాలు ఉన్నాయి. అది రకరకాల పువ్వులతో శోభిస్తోంది. మదించిన పక్షులు ఉన్నాయి. విచిత్రంగా పరమ - అద్భుతంగా ఉంది. 7 చూపులకు ఇంపుగొలిపే రకరకాల కృత్రిమ మృగాలు (ఈహా మృగాలు) దండిగా ఉన్నాయి. మణికాంచన తోరణాలు వేలాడుతున్న వీథులున్నాయి. వీటినన్నింటినీ తిలకిస్తూ రావణుడు అశోకవనిలోకి ప్రవేశించాడు. " 8 రకరకాల మృగగణాలు గుంపులు గుంపులుగా ఉన్నాయి. చెట్లు దట్టంగా ఉన్నాయి. రాలిపడీన పండ్లు అంతటా ఉన్నాయి. అటువంటి ఆ అశోకవని లోకే రావణుడు ప్రవేశించాడు. ప్రి దేవగంధర్వాంగనలు మహేంద్రుడి వెంట నడిచినట్టుగా - అశోకవనివైపు నడక సాగిస్తున్న పౌలస్త్యుళ్నీ ఒక వందమంది వనితలు అనుసరించి నడిచారు. 10 న.

దీపికా: కాంచనీః కాశ్చిత్‌ జగృహుస్త్రత యోషితః | వాలవ్యజనహస్తాళ్చ తాళవృంతాని చాపరాః ॥ శై కాంచనైరపే భృంగారైః జహ్రస్ప్సలిలమగ్రతః | మండలాగ్రానసీంశ్చెవ గృహ్యాన్యా సృష్టతో యయు:॥ 12 కాచిద్రత్నమయీం స్టాలిం పూర్ణాం పానస్య భామినీ | దక్షిణా దక్షిణేనైవ తదా జగ్రాహ సాణినా ॥ 13 రాజహంసప్రతీకాశం ఛత్రం పూర్ణశశిప్రభమ్‌ ॥ సౌవర్లదండమపరా గృహీత్వా పృష్టృతో యయౌ ॥ క్షత నిద్రానుదపరీతాక్ష్యో రావణస్యోత్తమాః స్త్రియః | అనుజగ్ముః పతిం వీరం ఘనం విద్యుల్లతా ఇవ ॥ 15 వారిలో కొందరు స్త్రీలు (యోషీత్‌) బంగారు దీపాలను పట్టుకున్నారు. మరికొందరు వీచోపులు పట్టుకున్నారు. ఇంకొందరు తాళవృంతాలు చేతబట్టారు. క్ష కొందరు వనితలు బంగారు బిందెలతో నీళ్ళు తీసుకొని అతడికి ముందు నడిచారు. మిగిలినవారు - అగ్రభాగాన మండలాకారంలో ఉండే ఆయుధాలను (అసీన్‌) ధరించి కొందరూ, గుండ్రటి చాపలను మోసుకుంటూ మరికొందరూ ఆ రావణుడి వెనువెంట నడిచారు. (మండలాగ్రా 'బ్రుసీశ్చైవ) 12 మద్యంతో నిండిన ఒక రత్నభాండాన్ని కుడిసందిట ధరించి ఒక నెరజాణ (దక్షిణ) నడిచింది. 13 మరొక వనిత ఛత్రం చేతబూని రావణుడి వెంట నడిచింది. ఆ ఛత్రం రాజహంసలాగా ఉంది. నిండు జాబిలి - పండువెన్నెల-లాగా ఉంది. దానికి బంగారు దండం (కామ) ఉంది. కశ ఇంకా - రావణుడి ఉత్తమకాంతలందరూ మహావీరుడైన తమ పతిని అనుసరించి మేఘం వెంట మెరుపుతీగల్లాగా నడిచారు. వారి కళ్ళు నిద్రతో జోగుతున్నాయి. మదంతో తూగుతున్నాయి. 15

వ్యావిద్దహారకేయూరాస్సమాన్సుదితవర్లకా: | సమాగళితకేశాంతాస్పస్వేదవదనాస్తదా ॥ 16 ఘూర్షంత్యో మదశేషేణ నిద్రయా చ శుభాననాః | స్వీదక్షిష్టాంగకుసుమాస్సుమాల్యాకులమూర్హణజా: ॥ క్ష (ప్రయాంతం నైర్భతపతిం నార్యో నుదిరలోచనాః | బహుమానాచ్చ కామాచ్చ ప్రియభార్యాస్తమన్వయు: ॥ 18 స చ కాను పరాధీనః పతిస్తాసాం మహాబల: | సీతాసక్తమనా ముందో నుదాంచితగతిర్చభౌ ॥ క్షం తత; కాంచీనినాదం చ నూపురాణాం చ విస్స్యనమ్‌ 1 శుశ్రావ పరమ స్త్రీణాం స కపిర్మారుతాత్మజ: ॥ 20 వారు ధరించిన హారాలూ కేయూరాలూ స్థానాలు తప్పాయి. తనువులకి పులుముకున్న సుగంధలేపనాలు (వర్ణకాలు) పెటి రాలిపోయాయి. కొసలు జారి జుట్టుముడులు వేలాడుతున్నాయి. అందరి ముఖాలమీదా చిరుచెమటలు. 16 ఆ శుభాననలు - రాత్రి సేవించిన మద్యం మిగిల్చిన మత్తుతోనూ నిద్ర తోనూ తూలుతున్నారు. కుసుమాల్లాంటి వారి శరీరావయవాలు చెమటలతో నవిసిపోతున్నాయి. వారి శిరోజులూ పూలదండలూ చిక్కులు పడ్డాయి. 17 కాటుకపిట్టల్లాంటి కన్నులు కలిగిన ఆ రావణ ప్రియభార్యలు - ముందు నడుస్తున్న రాక్షసాధిపతిని ఆ రావణాసురుణ్ని గౌరవభావంతో కామభావనతో అనుసరించి నడిచారు. 18 ఆ వనితావల్లభుడు మహాబలుడు రావణాసురుడు కామపరాధీనుడై సీతాసక్ష మనస్ముడై - మూర్చుడు = మదాంచిత గమనంతో (ప్రకాశించాడు. 19 అంతట, శింశుపావృక్షంమీద గుబుర్లో కూర్చున్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు - ఆ ఉత్తమాంగనల కాంచీ నినాదాలనూ నూపురనిస్స్వనా లనూ విన్నాడు. 20 నుందరకాండ : వద్ధెనిమిదవ సర్గ [192]

తం చాప్రతినుకర్మాణ మచింత్యబలపౌరుషమ్‌ | ద్వారదేశమునుప్రాప్తం దదర్శ హనుమాన్కపషి; ॥ 2కే దీపికాభిరనేకాభిస్సమంతాదవభాసితమ్‌ | గంధతైలావసిక్తాభిః ధ్రియమాణాభిరగ్రతః ॥ 22 కానుదర్చమదైర్యుక్తం జిహ్మతామ్రాయతేక్షణమ్‌ । సమక్షమివ కందర్పమపవిద్దశరాసనమ్‌ ॥ 23 మధితానృుతఫేనాభనురజో వస్త్రముత్తమమ్‌ । సలీలమనుకర్షంతం విముక్తం సక్తమంగదే ॥ 24 తం పత్రవిటసే లీనః పత్రపుష్పఘనావృతః | సమీపమివ సంగక్రాంతం నిధ్యాతుముపచక్రమే ॥ 25 ఆ వెంటనే - అశోకవనం ద్వారసీమకు చేరుకున్న రావణాసురుణ్ని సాటిలేని ఘనకార్యాలు చేసినవాణ్ని ఊహకు అందని ఐలపౌరుషాలు కలవాణ్ని హనుమంతుడు చూశాడు. బ్ర ఆ రావణుడికి అగ్రభాగాన రాక్షసాంగనలు వహించిన కాగడాలు అనేకం ఉన్నాయి. అవి సుగంధతైలాలతో తడుపబడుతూ ్రజ్వలిస్తున్నాయి. వాటి వెలుగులో రావణుడు సమగ్రంగా భాసిస్తున్నాడు. 22 కామంతో దర్చంతో మదంతో పిటపిటలాడుతున్నాడు. అతడి కళ్ళు వంకరగా ఎ(ర్రగా విశాలంగా ఉన్నాయి. ధనువు ధరించకుండా వచ్చి ప్రత్యక్షమైన మన్మధుడిలాగా ఉన్నాడు. 28 మజ్జిగలాగా (మధితం) గుమ్మపొల నురుగులాగా (అమృత ఫేనం) తెల్లగా ఉండి ఎక్కడా దుమ్ముసోకని (మాయని) మేలిమివస్త్రాన్ని ధరించాడు. అది అతడి భుజక్తీర్తికి తగుల్కొంది. దాన్ని విలాసంగా విడిపించుకుంటున్నాడు. లశ అటువంటి రావణాసురుణ్ని దూరంగా ఉన్నా చేరువకు చేరుకున్నట్టున్న రావణాసురుణ్ని - హనుమంతుడు ఆ శింశుపా వృక్షంమీద పత్రపుష్పాల గుంపులో దాక్కొని చూడనారంభించాడు. 25 నుందరకాండ : పద్ధెనిమిదవ సర్గ

అవేక్షమాణస్తు తతో దదర్శ కపేకుంజర: | రూపయౌవనసంపన్నా రావణస్య వరస్ర్రియః ॥ 26 తాభిః పరివృతో రాజా సురూపాభిర్మహాయశా; | తన్మృగద్విజసంఘుష్టం ప్రవిష్టః ప్రమదాననమ్‌ ॥ 27 స్టో విచిత్రాభరణ: శంకుకర్లో మహాబల; | న విశ్రవసః పుత్రస్ప దృష్టో రాక్షసాధిపః ॥ 28 వృతః సరనునారీభిస్తారాభిరిన చంద్రమాః | తం దదర్శ మహాతేజా స్తేజస్వంతం మహాకపిః ॥ 29 రావణో2౭యం మహాబాహురితి సంచింత్య వానరః | అవప్లుతో మహాతేజా సమూమాన్మారుతాత్మజ: ॥ 30 స తథా వ్యుగ్రతేజా స్పన్నిర్జూత స్తస్య తేజసా | పత్రసుహ్యాంతరే సక్తో హనూమాన్‌ సంవృతోచఒభవత్‌ ॥ 31 స తామసితకేశాంతాం సుశ్రోణీం సంహతస్తనీమ్‌ దిదృక్షురసితాపాంగాముపానర్తత దానణ; ॥ ౩2 అలా చూస్తున్న కపికుంజరుడు - రూప యౌవన సంపన్నలైన రావణ వరాంగనలను కూడా తిలకించాదు. 26 ఆ అందగత్తెలతో పరివృతుడై మహాయశస్వి రాక్షసరాజు - మృగాలతో పక్షులతో క్రిక్కిరిసిన ఆ ప్రమదావనంలోకి (అశోకవని) ప్రవేశించాడు. 2? ఆ రాక్షసరాజు మదించిఉన్నాడు. విచిత్రమైన ఆభరణాలు ధరించాడు. అతడి చెవులు (గర్వంతో) మేకుల్లా నిలబడి ఉన్నాయి. మహాబలశాలి ఆ విశ్రవసుడి పుత్రుడు ఉత్తమాంగనల మధ్య చుక్కల్లో చంద్రుడిలాగా ఉన్నాడు. ఆ తేజస్వంతుణ్ని మహాకపీశ్చిరుడు చూశాడు. 28, 29 ఈ మహాబాహువే కదా రావణుడు అని నిశ్చయించుకుని మహాకేజస్వి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు తాను కూర్చున్న వృక్షశాఖ నుంచి కొంచెం క్రిందికి దిగాడు. (దిగువ కొమ్మకు చేరుకున్నాడు.) 30 తానే ఒక ఉగ్రతేజస్ముడైనా హనుమంతుడు ఆ రావణుడి తేజస్సుతో జంకాడు. ఆకుల చాటున (రహస్యంగా) చటుక్కున దాక్కాన్నాడు. స్‌[ నల్లని కేశపాశమూ నల్లని క్రీగన్నులూ ఇంకా ఇలాగే అందమైన రూపం కలిగిన ఆ సీతాదేవిని చూడగోరి రావణుడు ఆవేళప్పుడు అక్కడికి మళ్ళీ వచ్చాడు. 32 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పద్దెనిమిదవ సర్గ. / చ్తా గ్‌ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : పద్ధెనిమిదవ సట్ల

ఊగ?) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ హు / స్‌ క 13 సగ + పంధాొమ్మిదవ సర్గ + ద్‌ | ల్‌ తస్మిన్నేన తతఃకాలే రాజపుత్రీ త్వనిందితా । ౬” రూపవయౌవనసంపన్నం భూషణోత్తమభూషితమ్‌ ॥ క తతో దృష్ట్వైవ వైదేహీ రావణం రాక్షసాధిపమ్‌ | ప్రావేసత వరారోహా ప్రవాతే కదళీ యథా ॥ 2 ఆచ్చాద్యోదరమూరుభఖ్యాం బాహుభ్యాం చ సయోధరౌ | ఉపవిష్టా విశాలాక్షీ రుదంతి వరవర్లినీ ॥ 3 దళగ్రీవస్తు వైదేహీం రక్షితాం రాక్షసీగణై: | దదర్శ సీతాం దుఃఖార్తాం నావం సన్నామివార్లవే ॥ డ్న అసంవృతాయామాసీనాం ధరణ్యాం సంశితవ్రతామ్‌ । ఛిన్నాం ప్రపతితాం భూమౌ శాభామిన వనస్పతేః ॥ ర్‌ రూపయౌవన సంపన్నుడై ఉత్తమ భూషణాలను అలంకరించుకొని ఆవేళప్పుడు అలా అక్కడికి వచ్చిన రాక్షసాధిపుడు రావణుణ్ని అనింద్యచరిత్ర జనకరాజకుమారి వైదేహి అప్పుడే చూసింది. చూసి - పెనుగాలికి అరటి చెట్టులాగా కంపించిపోయింది. కేల మోకాళ్ళు ముడగదీసుకొని పొట్ట కనిపించకుండా కూర్చుంది. చేతులతో గుండెలు కప్పుకుంది. ఆ ఉత్తమాంగన ఆ విశాలాక్షి జానకీదేవి విలపిస్తూ ఇలా కూర్చుంది. తె రాక్షసీగణం కాపలాలో దుఃఖార్తయై నడిసముద్రంలో పగిలిన నావలాగా ఉన్న ఆ సీతాదేవిని దశగ్రీవుడు చూశాడు. త్త విరిగి నేలమీద పడిన చెట్టుకొమ్మలాగా ఏ ఆస్తరణమూ లేని కటికి నేలమీద ఏదో వ్రతం పట్టినట్టు కూర్చున్న సీతాదేవిని దశగ్రీవుడు చూశాడు. ర్‌ సుందరకాండ : వంధాొమ్మిదవ సర్గ

మలమండనచిత్రాంగీం మండనార్దామమండితామ్‌ | మృణాళీ పంకదిగ్దేవ విభాతి న విభాతి చ ॥ 6 సమీపం రాజసింహస్య రామస్య విదితాత్మన: | సంకల్పహయ సంయుక్తై ర్యాంతీమిన మనోరథైః 7 శుష్యంతీం రుదతీమేకాం ధ్యానశోకసరాయణామ్‌ | దుఃఖస్యాంతమపశ్యంతీం రామాం రామనునువ్రతామ్‌ ॥ 8 వేష్టమూనాం తథావిష్టాం పన్నగేంద్రవధూమివ | ధూప్యమానాం (గ్రహేణేవ రోహిణీం ధూమకేతునా ॥ ం వృత్తశీలకులే జాతామాచారవతి ధార్మికే | పునస్పంస్కారమాపన్నాం జాతామిన చ దుష్కులే ॥ 10 దుమ్మూ ధూళులే అలంకారాలుగా చిత్రంగా ఉంది సీతాదేవి అన్ని ఆభరణాలకూ అర్హురాలై ఏ ఆభరణమూ లేకుండా ఉంది. బురదగొట్టుకు పోయిన పద్మంలాగా ్రకాశిస్తోంది, ప్రకాశించడంలేదు. 6 రాజసింహుడూ ఆత్మజ్డుడూ అయిన రాముడి సమీపానికి - సంకల్పాలు అనే గుర్రాలను పూన్చిన మనోరధాలతో చేరుకుంటున్నట్టున్న సీతాదేవిని దశాస్యుడు చూశాడు. 7 ఆర్చుకుపోతోంది. ఒక్కతే దుఃఖిస్తోంది. రామధ్యానమూ శోకమూ తప్ప మరింకేమీ లేవు, తన దుఃఖానికి అంతూ ఆపూ దరిదాపుల్లో కనిపించడంలేదు. రాముణ్ని అనుసరించడిం వ్రతంగా పెట్టుకున్న ఆ సీతాదేవిని దశకంరుడు చూశాడు. 8 మంత్రానికి కట్టువడి చుట్టచుట్టుకుని పడుకున్న (నాగవనితలాగా) ఆదపాములాగా, ధూమకేతువు సోకి పాగలు చిమ్ముతున్న రోహిణిలాగా ఉన్న సీత్రాదేవిని దశకంధరుడు చూశాడు. క్ర దృఢమైన శీలమూ ఆచారమూ ధార్మికతా కలిగిన వంశంలో జన్మించింది సీతాదేవి. వివాహరూప సంస్కారాన్ని పొందింది. దానితో దుష్కులంలో జన్మించిన దానిలాగా అయ్యింది. అటువంటి సీతాదేవిని దశవదనుడు చూశాడు. 10 సుందరకాండ : పంధొమ్మిదవ సర్గ

అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ |

ఆమ్నాయానామయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ ॥ క్ష

సన్నామిన మహాక్తీర్తిం శ్రద్దామిన విమూనితామ్‌ |

పూజామిన పరిక్షీణా మాశాం ప్రతిహతామిన ॥ 12

ఆయతీమివ విధ్వస్తా మాజ్ఞాం ప్రతిహతామివ

దీప్తామిన దిశం కాలే పూజూమసహృతామివ ॥ క్ష

పద్మినీమిన విధ్వస్తాం హతశూరాం చమూమివ ॥

ప్రభామివ తమోధ్వస్తా ముపక్షీణామినాపగామ్‌ ॥ కక్ష

వేదీమిన పరామృష్టాం శాంతామగ్నిశిఖామివ |

పౌర్లనూసీమివ నిశాం రాహు(గ్రస్తేందుమండలామ్‌ ॥ 15

అభూతమైన అపవాదుతో కుప్పగూలిన కీర్తిలాగా ఉంది. పునశ్చరణలు చెయ్యకపోవడంవల్ల సన్నగిల్లిన విద్యలాగా ఉంది. [1

శిధిలమైన కీర్తిలాగా, అవమానింపబడిన (శ్రద్ధలాగా (పూజాద్రవ్యాలు) క్షీణించిన పూజలాగా, దెబ్బతిన్న ఆశలాగా ఉన్న సీతాదేవిని రావణుడు చూశాడు 12

భగ్నమైన ధనలబ్ధిలాగా, అమలుకాని ఆజ్ఞలాగా, ప్రళయకాలంలో భగ్గుమన్న దిశలాగా, అపహరింపబడిన పూజాద్రవ్యంలాగా ఉంది సీతాదేవి.

13

పరువం కోల్పోయిన పద్మంలాగా, సైనికులు చనిపోయిన సేనలాగా, చీకట్లు కమ్మిన వెలుగులాగా, ఎండిపోయిన నదిలాగా ఉంది సీతాదేవి. 14

మైలపడిన యజ్ఞవేదికలాగా, చల్లారిన అగ్నిశిఖలాగా, చంద్రుణ్ని రాహువు మింగినప్పటి పున్నమిరేయిలాగా ఉంది సీతాదేవి. 15

సుందరకాండ : చంధామ్మిదవ నర్ల

ఉత్కృష్టవర్ణకమలాం విత్రాసితవిహంగమామ్‌ 1 హస్తిహస్తపరామృష్టానూకులాం పద్మినీమిన ॥ 16 పతిశోకాతురాం శుష్కాం నదీం విస్రావితామిన | పరయా మృజయా హీనాం కృష్ణపక్షనిశామివ ॥ 17 సుకుమారీం సుజాతాంగీం రత్నగర్భగృహోచితామ్‌ | చప్యమానామివోప్లేన మృణాళీమచిరోద్దృతామ్‌ ॥ 18 గృహీతామాళితాం స్తంభే యూథపేన వినా కృతామ్‌ | విఃశ్శసంతీం సుదుఃఖార్తాం గజరాజనధూమివ ॥ క్షం ఏక్షయా దీర్హయా వేణ్యా శోభమానామయత్నత: | నీలయా నీరదాపాయే ననరాజ్యా నుహీమివ ॥ 20 నలిగిపోయిన ఆకులూ ఊడిపోయిన పువ్వలూ భయపడిన నీటిపక్షులూ

• ఏనుగులు కెలికిళ్ళు చేసిన సరోవరంలాగా ఉంది సీతాదేవి. 16 పతివియోగ దుఃఖంతో శుష్కించిన సీతాదేవి - గండిపడ్డ నదిలాగా ఉంది. మేలిమి సుగంధ విలేపనాలు ఏమీ లేని సీతాదేవి కృష్ణపక్షపు రాత్రిలాగొ ఉంది. [7 సీతాదేవి - అత్యంత సుకుమారి. సుందరాంగి. రత్నాలు పొదిగిన గృహాలలో నివసింపదగినది. నీటినుంచి అప్పుడే పెకలింపబడి ఎండవేడికి వడలిపోయిన తామరతూడులాగా ఉంది. అటువంటి సీతాదేవిని దశకంరుడు చూశాడు. 18 వేటగాడికి చిక్కి స్తంభానికి బంధింపబడి, తన మగ ఏనుగుకి దూరమై దుఃఖిస్తూ నిట్టూరుస్తున్న ఆడ ఏనుగులాగా (గజరాజకాంతలాగా) ఉంది సీతాదేవి. 19 పొడవైన ఒంటిజడతో ఉన్న నీతాదేవి ఏ (ప్రత్యేకాలంకరణమూ (ప్రయత్నమూ) లేకుండానే శోభిస్తోంది. వానకురిసి మబ్బులు వెలిశాక, నల్లబారిన వనశ్రేజితో భూదేవిలాగా ఉంది సీతాదేవి. 20 నుందరకాండ : వపంధామ్మిదవ నర్గ

ఉపవాపేన శోకేన ధ్యానేన చ భయేన చ ।

పరిక్షీణాం కృశాం దీనామల్పాహారాం తపోధనామ్‌ ॥ 21

అయాచమావాం దుఃఖార్తాం ప్రాంజలిం దేవతోమివ |

భావేన రఘుముఖ్యప్య దశగ్రీన పరాభవమ్‌ ॥ 22

సమీక్షమాణాం రుదతీమనిందితామ్‌

సుపక్ష్మతామాయత శుక్తలోచనామ్‌ |

అనువ్రతాం రామ మతివ మైథిలీమ్‌

ప్రలోభయామాస వధాయ రావణ: ॥ 23

ఉపవాసమూ శోకమూ తదేక ధ్యానమూ రాక్షసభయమూ - వీటివల్లనూ అల్పాహారంవల్లనూ చిక్కి శల్యమయ్యింది సీతాదేవి. అటువంటి దీనను తపోధనను రావణుడు చూశాడు, ల్షే

దుఃఖార్తురాలై దేవతకు నమస్కరిస్తూ, ఆలోచనల్లో - రఘురాముడిచేత దశగ్రీవుడికి పరాభవాన్ని అభ్యర్థిస్తున్న సీతాదేవిని చూశాడు. 22

అనింద్యచరిత్ర ఆ సీతాదేవి దుఃఖిస్తోంది. రక్షకుడికోసం ఎదురు చూస్తోంది. ఒత్తయిన రెప్పలతో ఎర్రగానూ విశాలంగానూ తెల్లగానూ ఉన్నాయి ఆమె కన్నులు. రామ దర్శనమూ రామధ్యానమే ప్రధానవ్రతంగా స్వీకరించింది. అటువంటి సీతాదేవిని భంగపడేట్టు (వధాయ) ప్రలోభపెట్టాడు రావణుడు.

28 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, పంధామ్మిదవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం జల ణనననపుంర్తంభునమునాలలా.

జఈ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ థః గ? + ఇరవైయవ సర్గ + గస 2 స తాం పతివ్రతాం దీవాం నిరానందాం తపస్వినీమ్‌ ।

ఓ” సాకారైర్మధురైర్వాక్యై ర్యదర్భయత రావణః ॥ క్ష మాం దృష్ట్వా నాగనాసోరు ! గూహమానా స్తనోదరమ్‌ అదర్భవమివాత్మానం భయాన్నేతుం త్వమిచ్చసి ॥ 2 కానుయే త్వాం విశాలాక్షి ! బహుమవన్యస్వ నూం ప్రియే | సర్వాంగగుణసంపన్నే సర్వలోకమనోహరే ॥ 3 నేహ కేచిన్మనుషా వా రాక్షసాః కానురూపిణ: | వ్యవసర్పతు తే సీతే భయం మత్తస్పముత్తితమ్‌ 1 క్త ఆనందరహిత స్థితిలో దీనంగా ఉన్న ఆ పతివ్రతకు మహాతపస్విని

సీతాదేవికి రావణుడు - ముఖకవళికలు కదలికలు మొదలైన ఇంగితాలతో మధురవాక్యాలతో తన అభిప్రాయాన్ని ప్రదర్శించాడు (ప్రకటించాడు). 1 ఏనుగు తొండాలవంటి ఊరువులు కలదానా ! నన్ను చూసినీ గుండెలనూ ఉదరాన్నీ దాచుకుంటున్నావు. భయపడి, నీకు నువ్వు అదృశ్యం అయిపోదామని ప్రయత్నమా ? ల! విశాలాక్షీ! నిన్ను నేను కామిస్తున్నాను. ప్రియా ! సర్వాంగ సౌందర్యగుణ సంపన్నా! సర్వలోక మనోహరా ! దయచేసి నన్ను మన్ననచెయ్యి రి సీతా ! ఇక్కడ మనుష్యులుగానీ కామరూపధారులైన రాక్షసులుగానీ (నేను తప్ప) ఎవ్వరూ లేరు. అందుచేత నాపట్ల కలిగిన భయాన్ని నువ్వు తొలగించుకో. శ్ర సుందరకాండ ; ఇరవైయవ నర్గ

స్వధర్మో రక్షసాం భీరు ! సర్వదైవన న సంశయః |

గమనం వా పరస్త్రీణాం హరణం సంద్రమథ్య వా॥ ర్‌

ఏవం చైతదకామూాం తు నత్వాం ప్ప్రక్ష్యామి మైథిలి |

కామం కామళ్ళరీరే మే యథాకానుం ప్రవర్తతామ్‌ ॥ 6

దేవి నేహ భయం కార్యం మయి విశ్వసి హి ప్రియే |

ప్రణయస్వ చ తత్త్వేన మైనం భూః శోకలాలసా 1 7

ఏకవేణీ ధరా శయ్యా ధ్యానం మలినమంబరమ్‌ |

అప్టానే ఒ౭ప్యుపవానశ్చ వైతాన్యాసయికాని తే ॥ తి

విచిత్రాణీ చ మాల్యాని చందవావ్యగరూణి చ |

వివిధాని చ వాసాంసి దివ్యాన్యాభరణాని చ ॥ బ్ర

ఓ పిరికిదానా ! పరస్త్రీగమనమూ లేదా బలాత్మరించి పరస్త్రీ హరణమూ

• అనేది ఎల్లప్పుడూ రాక్షసులకు స్వధర్మం. సందేహం లేదు. అయినప్పటికీ-

ర్‌

ఈ శరీరంలో మన్మథుడు బాగా యథేష్టంగా సంచరించుగాక. అయినప్పటికీ - మైధిలీ ! నన్ను కామించవో నిన్నునేను తాకను. 6

దేవీ ! ఇక్కడ భయపడవలసింది ఏమీలేదు. ప్రియా! నన్ను విశ్వసించు. తత్త్వతః నన్ను (ప్రేమించు (స్నేహితుడిగా పరిగణించు). ఇలా శోకలాలసవు అయిపోకు, /7

ఒంటి జడ, కటికినేల పడక, పరధ్యానం, మాసిపోయిన వస్త్రం, అవసరంలేని ఉపవాసం - సీతా ! ఇవన్నీ నీకు తగినవి కావు. 8

చిత్రవిచిత్ర పుష్పమాలికలూ, చందనాగరు సుగంధ(ద్రవ్యాలూ, రకరకాల వస్త్రాలూ, దివ్యమైన ఆభరణాలూ, 9

నుందరకాండ : ఇరవైయవ నల్ల

మహార్హాణి చ పొనాని శయనాన్యాసనాని చ | గీతం వృత్తం చ వాద్యం చ లభ మాం ప్రాప్య మైధిలి ॥ 10 ్రీరత్నమసి మైనం భూః కురు గాత్రేషు భూషణమ్‌ । మాం ప్రాప్య హి కథం ను ప్యాప్వమనర్హా సువిగ్రహీ॥ 11 ఇదం తే చారు సంజాతం యౌవనం వ్యతివర్తతే యదతీతం పునర్నెతి ప్రోతః శీఘ్రమపామివ ॥ 12 చ్యాం కృత్యోపరతో మన్యే రూపకర్తా స విశ్వపవ్పక్‌ | న హి రూపోపనూ త్వన్యా తవాస్తి శుభదర్శనే ॥ 13 త్వాం సమాసాద్య వైదేహి రూపయౌవనశాలినీమ్‌ | కః పుమావతివర్తీత సాక్షాదపి పితామహః ॥ 114 విలువైన పానీయాలూ, శయనాలూ, ఆసనాలూ, గీతాలూ నృత్యాలూ వాద్యాలూ - మైథిలీ ! నన్ను పొంది (దేరి) ఇవన్నీ నువ్వు పొందు. 10 నువ్వు స్త్రీరత్నానివి. ఇలా ఉండకూడదు. కరచరణాదులను భూషణాలతో అలంకరించుకో. ఓ రూపసీ ! నన్ను చేరి ఇక నువ్వ దేనికైనా అనర్హన్తు ఎలా అవుతావు ! క! నీ అందమైన ఈ యౌవనం గడిచిపోతోంది. నీటి ప్రవాహంలాగా వేగంగా దాటిపోతుంది. గడిచిపోయిందంటే తిరిగి రాదు. 12 విశ్వసృష్టికర్త బహుశ నీ రూపాన్ని సృష్టించి మరింక విరమించాడను కుంటాను. శుభస్వరూపా ! నీ రూపంతో సాటివచ్చే మరొక కాంత ఎక్కడా లేదు. 13 వైదేహీ ! రూపయౌవన సంపన్నవైన నిన్ను దరిసి, ఏ పురుషుడైనాగానీ

• అతడు సాక్షాత్తు పితామహుడే అగుగాక - విడిచి' వెళ్ళగలడా 1! 14 సుందరకాండ : ఇరవైయవ సర్గ

యద్యత్సశ్యామి తే గాత్రం శీతాంశుసదృశావవే ॥

తస్మింస్తస్మివ్‌ పృథుశ్రోణి చక్షుర్మను నిబధ్యతే ॥ క్ష్‌

భన మైథిలి భార్యా మే మోహమేనం విసర్ణయ ।

బహీవాముత్తమ న్నీ ణామాహృతాసామితప్తత:

సర్వాపామేవ భద్రం తే మమూగ్రమహిషీ భవ ॥ 16

లోకేభ్యో యాని రత్నాని సంప్రమథ్యాహృతాని వై ।

తాని మే భీరు సర్వాణి రాజ్యం చైతదహం చతే ॥ 17

విజిత్య పృధివీల సర్వాం నానానగరమాలినీమ్‌ |

జనకాయ ప్రదాస్యామి తవ హేతోర్విలాసిని ॥ 18

నేహ పశ్యామి లోకే౭న్యం యో మే ప్రతిబలో భవేత్‌

పళ్య మే మమహద్వీర్యమప్రతిద్వంద్వమాహనవే ॥ [9

అసకృత్సంయుగే భగ్నా మయా విమృదితధ్వజాః |

అళక్తా ప్రత్యవీకేషు స్టాతుం మమ సురాసురాః ॥ 20

ఓ చంద్రముఖీ ! ఓ పృథుశ్రోణీ ! నీ శరీరంలో ఏయే భాగాన్ని నేను చూస్తున్నానో అక్కడక్కడల్లా నా కన్నులు నిలిచిపోతున్నాయి. కేర్‌

మైధిలీ ! నాకు భార్యవు కా. భ్రాంతినీ మోహాన్నీ విడిచిపెట్టు. ఇక్కడా అక్కడా ఉత్తమస్త్రీలను అపహరించి తెచ్చాను. వాళ్ళందరికీ నాకూ నువ్వు పట్టమహిషివి అవ్వు నీకు శుభమగుగాక ! 16

భీరురాలా ! లోకాలనుంచి బలాత్మారంగా నేను అపహరించి తెచ్చిన రత్నాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అవి అన్నీ ఈ రాజ్యమూ, నేనూ - సమస్తమూ ఇక నీవే సుమా! 17

విలాసవతీ ! వివిధ నగరాలే మాలికగా ధరించిన ఈ సమస్త భూమండలాన్నీ జయించి తెచ్చి, నీ కోసమని నీ తండ్రికి (జనకుడికి) ధారాదత్తం చేస్తాను. 18

నాకు సాటివచ్చే బలశాలి ఈ లోకంలో మరొకడు లేడు. రణరంగంలో నన్ను ఎదిరించగలవాడే (ప్రత్యర్థి) లేడు. అంతటి నా మహాశక్తిని దయచేసి గమనించు. 19

ఎన్నోమార్లు నాతో యుద్ధంలో ఓడిపోయారు నురానురులు. వారి రధధ్వజులను భగ్నం చేశాను. ఇప్పటికీ యుద్ధాలలో నాకు శత్రుస్థానాన నిలవడానికి దేవదానవులలో ఎవ్వరికీ దమ్ములు లేవు. ఆందరూ అశక్తులు. 20

సుందరకాండ : ఇరవైయవ నర్ల

ఇచ్చయా క్రియతామద్య ప్రతికర్మ తవోత్రమమ్‌ ॥

సప్రభాణ్యవసజ్యంతాం తవాంగే భూషణాని చ |

పాధు పళ్యామి తే రూపం సంయుక్తం ప్రతికర్మణా ॥ 21

ప్రతికర్మాభిసంయుక్తా దాక్షిణ్యేన వరాననే |

భుంక్ష్వ భోగావ్యథాకానుం పిబ భీరు రమస్వ చ ॥ 22

యథేష్టం చ ప్రయచ్చ త్వం పృధివీం వా ధవావివా।

లలస్వ నముయ వి(్రబ్దా ధృష్టమాజ్ఞాాయప్వ్ప చ ॥ 23

మత్స్రసొదాల్లలంత్యాశ్చ లలంతాం బాంధవాస్తన |

బుద్ధిం మమామపశ్య త్వం శ్రియం భద్రే యళళ్చ మే ॥ 24

కిం కరిష్యసి రామేణ సుభగే చీరవాససా |

నిక్షీప్రవిజయో రామో గతశ్రీర్వనగోచరః |

వ్రతీ స్థండిలశాయీ చ శంకే జీవతి వానవా॥ 25

మైథిలీ ! అంచేత, నీకు తగిన ఉత్తమ అలంకరణను కోరి చేసుకో. ధగధగలాడే భూషణాలు నీ శరీరాన్ని అలంకరించును గాక ! అలంకరణతో కూడిన నీ రూపాన్ని హాయిగా తిలకింతునుగాక ! (ఇచ్చ మామ్‌) లై

ఓ వరాననా ! అలంకరించుకుని - దయచేసి - కోరిన భోగాలన్నీ అనుభవించు. పానీయాలు స్వీకరించు. ఆనందించు. 22

ఈ రాజ్యాన్నిగానీ ఈ ధనరాశులనుగానీ నీ ఇష్టం వచ్చినట్టు పంచిపెట్టు. స్తిమితంగా (విశ్రాంతిగా) నాతో ఆనందించు. నిర్భయంగా నన్ను తజ్ఞాపించు. 28

నువ్వు ఆనందిస్తూంటే నా అనుగ్రహంవల్ల నీ బంధువులుకూడా ఆనందింతురు గాక ! భద్రే ! నా సకల సమృద్ధినీ నా సంపదనూ నా యశస్సునూ గమనించు. 24

సుందరీ! నారచీరలు ధరించే రాముడితో ఏమి చేసుకుంటావు ! అతడికి విజయమూ సంపదలూ దూరమయ్యాయి. అడవుల పాలయ్యాడు. మునివృత్తి స్వీకరించాడు. నేలమీద పవ్వళిస్తున్నాడు. అసలు బకికిఉన్నాడో లేదో, నాకైతే సందేహమే ! 25్‌

నుందరకాండ : ఇరవైయవ సర్గ

న హి వైదేహి రామస్త్వాం ద్రష్టుం వా ప్యుపలప్వుతే పురో బలాకైరసితైర్మే ఘైః జ్యోత్సామినాన్సతామ్‌ ॥ 26 న చాపి మను హస్తాత్‌ త్వాం ప్రొప్పునుర్హతి రాఘనః | హిరణ్యకశివు; క్షీర్తిమింద్రహస్తగతామిన ॥ 27 చారుస్మితే చారుదతి చారునేత్రే విలాసిని । మనో హరసి మే భీరు సుపర్లః పన్నగం యథా ॥ 28 శ్రీషాశేయవనసనాం తన్వీమప్యనలంకృతామ్‌ | త్వాం దృష్ట్వా స్వేషు దారేషు రతిం నోసలభామ్యహమ్‌ ॥ 29 వైదేహీ ! కొంగలబారులతో కారుమేఘాలు ఆవరించిన వెన్నైెలలాగా ఉన్న నిన్ను రాముడు కనీసం చూడగల్గుతాడని నేననుకోను. 26 వెనకటికి ఇంద్రుడు హస్తగతం చేసుకున్న తన కీర్తిని (అపహరించుకు పోయిన తన భార్యను) హిరణ్యకశిపుడు తిరిగి పొందగలిగాడు. కానీ ఇప్పుడు నా చేతిలోనుంచి రాఘవుడు నిన్ను తిరిగి పొందగలగడమనేది మరీ అసంభవం. 27 అందమైన నవ్వులు, అందమైన దంతాలు, అందమైన నేత్రాలు - కలదానా! ఓ విలాసినీ ! ఓ భీరురాలా ! గరుత్మంతుడు పామును తన్నుకుపోయినట్టు నా మనస్సును అపహరిస్తున్నావు. 28 నలిగి మాసిపోయిన నారచీరలో ఉన్నావు. చిక్కి శల్యమయ్యావు. ఏ అలంకారాలూ లేవు. అయినా నిన్ను చూశాక నా సొంతభార్యలలో నేను ఏ పీతినీ పొందలేకపోతున్నాను ఇ సుందరకాండ : ఇరవైయవ సర్గ (ర్త

అంతఃవురనివాసిన్య:ః 'ప్రీయప్స్పర్వగుణాన్వితాః ॥

యావంత్యో నుమ సర్వాసామైశ్వర్యం కురు జానకి ॥ 30

మమ హ్యసితకేశాంతే త్రైలోక్యప్రవరాః స్త్రియ: 1

తాస్త్యాం పరిచరిష్యంతి శ్రియమప్పరసో యథా ॥ తిష

యాని వైశ్రవణీ సుభ్రు రత్నాని చ ధనావి చ ।

తాని లోకాంశ్చ సుశ్రోణి మాం చ భుంక్ష్వ యథాసుఖమ్‌ ॥32

వ రామస్తవసా దేవి న బలేన న విశక్రమైః

న ధనేన మయా తుల్యప్తేజపా యశసాపి వా ॥ 33

నా అంతపురకాంతలు సర్వగుణాన్వితలు. రూపయౌవన సంపన్నలు. ఎందరున్నారో వారందరికీ నువ్వే (నాయికాత్వం) స్వామినీత్వం వహించు. 30

ఓ నల్లనిజుట్టు కలదానా ! ముల్లోకాలలోనూ ఉత్తమాంగనలు నా

అంతఃపురకాంతలు. అస్సరసలు లక్ష్మీదేవిని సేవించినట్లు వాళ్ళందరూ నీకు పరిచర్యలు చేస్తారు. 31

ఓ చక్కని కనుబొమ్మలు కలదానా ! కుబేరుడి సన్నిధిలో ఉన్న రత్నాలూ ధనాలూ అన్నీ నువ్వు వినియోగించు. అన్ని లోకాలనూ శాసించు. అలాగే నన్నుకూడా సుఖంగా ఏలుకో. తై

దేవీ! తపస్సులో బలంలో పరాక్రమంలో సంపదలో తేజస్సులో యశస్సులో = ఎందులోనూ రాముడు నాకు సమానుడు కాడు. 88

సుందరకాండ : ఇరవైయవ నల్ల

పిబ విహర రమస్వ భుంక్ష్వ భోగావ్‌ ధనవిచయం ప్రదిశామి మేదినీం చ మయి లల అలవే యథాసుఖం త్వం త్వయి చ సమేత్య లలంతు బాంధవాప్తే 34 కుసుమిత తరుజాల సంతతాని భ్రమరయుతాని సముద్రతీరణాని । కవకవిమలహార భూషితాంగీ విహర నుయా సహ భీరు కాననాని ॥ వెర్‌ ఓ లలనా ! ఈ సంపదనూ ఈ రాజ్యాన్నీ నీకు ధారాదత్తం చేస్తున్నాను. త్రాగు, విహరించు, ఆనందించు, భోగాలను అనుభవించు. సుఖంగా నాతో వినోదించు. నీతోపాటు నీ బంధువులూ ఆనందింతురుగాక ! 34 ఓ భయస్వభావా ! ఈ సముద్రతీరకాననాలు పుప్పించిన తరుబ్బందాలతో కిక్కిరిసి, తుమ్మెదలతో కిటకిటలాడుతున్నాయి. బంగారు ఆభరణాలను అలంకరించుకుని నాతో ఈ అరణ్యాలలో విహరించు, 85 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైయవ సర్గం తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్ర్హం సుందరకాండ : ఇరవైయవ సర్గ

| శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (0 + ఇరవై ఒకటవ సర్గ + ౧ శ్రవ్య తద్వచనం శ్రుత్వా సీతా రౌద్రస్య రక్షసః | ఆర్హా దీనస్వరా దీనం ప్రత్యువాచ శనైర్వచః ॥ క్షే దుఃఖార్తా రుదతి సీతా వేసమూనా తపస్వినీ | చింతయంతీ వరారోవి పతిమేవ పతివ్రతా ॥ తృణమంతరత: కృత్వా ప్రత్యువాచ శుచిస్మితా ॥ 2 నివర్తయ మనో మత్తః స్వజవే క్రియతాం మనః న నూం ప్రార్థయితుం యుక్తం సుసిద్దిమిన సాపకృత్‌ ॥ 3 అకొర్యం న మయా కార్యమేకపత్సాా విగర్హితమ్‌ । కులం సం్రాప్తయా పుణ్యం కులే మహతి జాతయా ॥ రౌద్రాకారంలో ఉన్న రావణాసురుడి ఆ మాటలను విని సీతాదేవి దుఃఖార్తయై దీనంగా దీనస్వరంతో మెల్లగా సమాధానం చెప్పింది. 1 సీతాదేవి దుఃభిస్తోంది. ఆ తపస్విని వణకిపోతోంది. ఆ ఉత్తమాంగన ఆ పతివ్రత తన భర్తనే ధ్యానిస్తోంది. రావణుడికీ తనకూ మధ్య ఒక గడ్జిపరకను అడ్డుగా పెట్టుకుని ఆ శుచిస్మిత - సమాధానం చెప్పింది. లి నానుంచి నీ మనస్సును మరల్చుకో. నీ స్వజనంమిద నీ మనస్సును నిల్చుకో. పాపకార్యాలు చేసేవాడు పుణ్యసిద్ధిని ఎలా కోరకూడదో అలాగే నువ్వు నన్ను కోరకూడదు. తి ఒక మహావంశంలో పుట్టి, ఒక పుణ్యకుల్లం (గృహం) మెట్టి - నేను - ఒక పతివ్రత చెయ్యకూడని అకార్యాన్ని చెయ్యనుగాక చెయ్యను. క్త

ఏవముక్త్వా తు వైదేహీ రావణం చం యశప్వేనీ ॥ రాక్షపం పృష్టత: కృత్వా భూయో వచనమబ్రవీత్‌ ॥ క్‌ నాహమౌపయికీ భార్యా పరభార్యా సతీ తవ | పాధు ధర్మమవేక్షస్వ సాధు సాధువ్రతం చర ॥ 6 యథా తవ తథావ్యేషాం దారా రక్ష్యా నిశాచర | ఆత్మావముపమానం కృత్వా స్వేషు దారేషు రన్యుతామ్‌ ॥ 7 అతుష్టం స్వేషు దారేషు చపలం చలితేంద్రియమ్‌ । నయంతి నికృతిప్రజ్ఞం పరదారాః పరాభనమ్‌ ॥ 8 ఇహ సంతోన వా సంతి సతో వా నానువర్తసే తథా హి విపరీతా తే బుద్ధిరాచారవర్దితా ॥ వ్ర వచో మిథ్యావ్రణీతాత్మా పథ్యముక్తం విచక్షత్లైః | రాక్షసానానుభావాయ త్వం వా న ప్రతిపద్యసే ॥ 10 యశస్విని ఆ వైదేహి రావణుడితో ఇలా పలికి, ఆ రాక్షసుడికి విముఖంగా తిరిగి, తన సమాధానాన్ని మళ్ళీ కొనసాగించింది. ర్‌ నేను పరభార్యను. కాబట్టి నీకు భార్యగా తగను. సజ్జన ధర్మాన్ని గుర్తించు. చక్కగా సజ్జనప్రవర్తనతో మెసలుకో. 6 రాట్రీంచరా ! నీకు నీ భార్యలెలాగో ఇతరులకు వారి భార్యలూ అలాగే - రక్షనీయలు. అందుచేత నీకు నువ్వే ఉపమానంగా నీ భార్యలతో ఆనందించు.? నిజభార్యతో సంతృప్తిచెందక చపలుడై ఇంద్రియలోలుడై - మోసగించే ప్రజ్ఞ నేర్చుకున్నవాడిని పరకాంతలు పరాభవానికి చేరుస్తారు. 8 ఇక్కడ ఈ దేశంలో సజ్జనులే లేరా ? ఉన్నా, వారిని నువ్వు అనుస రించడంలేదా ? అందుకే నీ బుద్ధి సదాచారానికి దూరమై విపరీత మార్గంలో (దురాచారంగా) నడుస్తోంది. ౦ ధర్మాధర్మ విచక్షణులు, హితవచనాలు చెప్పినా నువ్వు వాటిని లక్ష్య పెట్టదంలేదు కాబోలు. నీ బుద్ధి మిధ్యామార్గంలోనే ప్రయాణిస్తోంది - రాక్షస వినాశనం కోసమే. 10 నుందరకాండ ; ఇరవై ఒకటవ సర్గ

అకృతాత్మానమాసొద్య రాజానమనయే రతమ్‌ ॥ సమ్బద్దాని వినశ్యంతి రాష్ట్రాణి వగరాణి చ ॥ [1 తథేయం త్వాం సమాసాద్య లంకా రత్నాఘసంకులా | అపసరాధాత్తవైకస్య న చిరాద్వినశిష్యతి ॥1 క్ష2 స్వకృతైః హన్యమానస్య రానణాదీర్షదర్భినః ॥ అభినందంతి భూతావి వివాశే పాసకర్మణ: ॥ 13 ఏవం త్వాం పాపకర్మాణం వనక్ష్యంతి వికృతా జనాః | దిష్టైతద్వసనం ప్రాప్తో రౌద్ర ఇత్యేవ హర్షితా: ॥ 14 శక్యా లోభయిచుం వాహమైశ్వర్యేణ ధనేనవా। అనన్యా రాఘవేణాహం భాస్కరేణ ప్రభా యథా ॥ క్ష్‌ అవినీతిమార్డానికి అంకితుదైన అకృతాత్ముణ్ని (బుద్ధి అదుపులో లేనివాడు) రాజుగా పొందితే, సమృద్ధంగా ఉన్న రాష్ట్రాలూ (దేశాలు) నగరాలూ కూదా నాశనమైపోతాయి. ్షే్షే అలాగ - రత్నరాశులు నిండిన ఈ లంక నిన్ను రాజుగా పొంది, నీ ఒక్కడి అపరాధంతో తొందరలోనే నాశనం కాబోతోంది. [9 రావణా ! ముందుచూపు లేనివాడు స్వయంకృతాపరాధాలతో అణగారి పోతూంటే అటువంటి పొపకర్ముడి వినాశనానికి సకలభూతాలూ ఆనందిస్తాయి. 18 నీతో వంచింపబడినవారందరూ (నికృతులు) నిన్ను పాపాత్ముడంటారు. అదృష్టవశాత్తూ ఈ రౌద్రుడు (క్రూరుడు) నశించాడని సంతోషిస్తారు. 14 ఐశ్వర్యంతోగానీ ధనసంపత్తితోగానీ నన్ను ప్రలోభపరచలేవు, రాఘవుడూ నేనూ అభిన్నులం, అనన్యులం - సూర్యుడూ వెలుగూలాగా. 15 నుందఠరకాండ : ఇరవై ఒకటవ సర్గ

ఉపధాయ భుజం తస్య లోకవాథవ్య పత్కతమ్‌ ।

కథం నామోసధాస్యామి భుజమవ్యప్య కప్వచిత్‌ ॥ 16

అహమౌపయికీ భార్యా తప్రైన నసుధాపతేః |

(వ్రతస్నాతస్య ధీరస్య విద్యేవ విదితాత్మన: ॥ [7

సాధు రావణ రామేణ మాం సమావయ దుఃఖితామ్‌ ।

వవే వాశితయా సార్ధం కరేణ్వేన గజాధిపమ్‌ ॥ 18

మి(త్రమౌపయికం కర్తుం రామ;స్థానం పరీవ్పతా |

వధం చావిచ్చతా ఘోరం త్వయాపొ పురుషర్షభః ॥ క్షం

విదితస్ప హి ధర్మజ్ఞ శృరణాగతవత్సల:

తేన మైత్రీ భవతు తే యది జీవితుమిచ్చసి ॥ 20

ఆ సకలలోకైకనాథుడి దక్షిణభుజాన్ని (సత్కృతమ్‌ = సమ్మాన్యం)

తలదిండుగా చేసుకున్న నేను, ఎవడో మరొకడి (అసత్కృత) భుజాన్ని ఎలా ఆసరాచేసుకుంటాను ? 16

ఆత్మజ్ఞానం కలిగి ఉపనీతుడైన (ఒడుగు జరిగిన, వ్రతస్నాతుదు) ధీరుడికి విద్యలాగా, ఆ వసుధాపతికిమాత్రమే నేను తగిన భార్యను. కై?

అరణ్యంలో - గజయువతితో (వాశితయా కరేజ్వా) గజాధిపతిని కలిపినట్టు ఓ రావణా ! పరమ దుఃఖితను నన్ను రాముడితో కలుపు. అది మంచిది. 18

ఈ భూమిమోద స్థానం కావాలనుకుంటే, ఘోరమైన చావు వద్దు

అనుకుంటే - పురుషోత్తముడైన రాముణ్ని వెంటనే తగిన మిత్రుణ్ని చేసుకో, 19

ఆ ధర్మాత్ముడు శరణాగతవత్సలుడుగా సర్వలోకవిదితుడు. (సకలలోక ప్రసిద్ధుడు). జీవించాలని కోరుకుంటున్నట్టయితే నువ్వు అతడితో చెలిమి చేసుకొందువుగాక ! 20

నుందరకాండ : ఇరవై ఒకటవసర్గ [2]

ప్రపాదయస్వ త్వం చైనం శరణాగతవత్సలమ్‌ | మాం చాస్మైె ప్రయతో భూత్వా నిర్యాతయితుమర్హసి ॥ 21 ఏవం హీ తే భవేత్‌ స్వస్తి సంప్రదాయ రఘూత్తమే అవ్యథాత్వంహి కుర్వాణో వధం ప్రాస్వుసి రావణ ॥ 22 వర్ణయేద్వజ్రముత్సృష్త్టం వర్ష్ణయేదంతకశ్చిరమ్‌ త్వద్విధంతున సంధ్రుద్దో లోకవాథస్ప రాఘవః ॥ 23 రామస్య ధనుషళ్ళబ్దం (శ్రోష్యసి త్వం మవాస్వనమ్‌ | శతగక్రతు విస్పష్టస్య నిర్నోషనుళనేరిన ॥ 2డీ ఇహ శీఘ్రం సుపర్వాణో జ్వాలితాస్యా ఇనోరగాః ! ఇషనో నిపతిష్యంతి రానులక్ష్మణ లక్షణా: ॥ 25 ఆ శరణాగతవత్సలుణ్ని నువ్వుకూడా ్రసన్నపరచు. మానసిక భావ కాలుష్యాలను విడిచిపెట్టి పవిత్రుడవై ఆ రాముడికి నన్ను తిరిగి అప్పగించు. 21 నన్ను తిరిగి అప్పగించి రఘూత్తముడిపట్ల ఇలా మెలిగితే నీకు శుభమవు తుంది. మరోలాగా చేశావో రావణా ! వధింపబదతావు. లల ఇంద్రుడు ప్రయోగించిన వజ్రాయుధం నిన్ను విడిచిపెట్టవచ్చు. యముడు కూడా చాలాకాలం నిన్ను ఉపేక్షించవచ్చు. కానీ లోకనాథుడైన రాఘవుడు అలిగితే నీలాంటివాణ్ని విడిచిపెట్టడుగాక విడిచిపెట్టడు. 23 ఇంద్రుడు విసిరిన పిడుగు చప్పుడులాంటి రామధనుష్టంకారమహాధ్వనిని నువ్వు త్వరలోనే వింటావు. 2డీ రామలక్ష్మణ నామాంకితాలైన బాణాలు, నిప్పులు కక్కుతున్న రెక్కల పాముల్లాగా త్వరలోనే ఇక్కడకి వచ్చిపడతాయి. 25 సుందరకాండ : ఇరవై ఒకటవ నర్గ

రక్షాంసి పరినిఘ్నంత:ః వుర్యామప్యాం సమంతతః: । అసంపాతం కరిష్యంతి పతంతః కంకవాససః ॥ 26 రాక్షపేంద్రమహాసర్సావ్‌ స రామగరుడో మనాన్‌ । ఉద్దరిస్యతి వేగేన వైనతేయ ఇవోరగాన్‌ ॥ 27 అపనేష్యతి మాం భర్తా త్వత్తః శీఘ్రమరిందనుః | అసురేభ్యః శ్రియం దీస్తాం విష్ణుః త్రిభిరిన క్రమైః ॥ 28 జనప్టానే హతస్టానే నిహతే రక్షసాం బలే | అశక్తేవ త్వయా రక్షః కృతమేతదపాధు వై ॥ 29 ఆ(శ్రమం తు తయో; శూన్యం వ్రవిశ్య వరసింహయో: | గోచరం గతయోః భ్రాత్రోరపనీతా త్వయాథమ ॥ 30 రాక్షసుల్ని చీల్చి చెండాడుతూ అంతటా వచ్చిపడుతున్న రెక్కలబాణాలతో త్వరలోనే ఈ లంకానగరం నిండిపోతుంది. (అసంపాతం = ఖాలీలేకుండా నిండిపోవడం). 26 వినతాసుతుడు గరుత్మంతుడు సర్పాలను తన్నుకుపోయినట్టు - మహాత్ముడు రామగరుత్మంతుడు పెనువేగంతో రాక్షసవీరమహాసర్పాలను ఎగరగొడతాడు. 27 (ీమహావిష్ణువు త్రివిక్రముడై (మూడు అడుగులతో) రాక్షసులనుంచి రాజ్యలక్ష్మీదేవిని విడిపించుకున్నట్టు, శత్రుసంహారకుదైన నా భర్త నీనుంచి నన్ను శీఘ్రంగా విడిపించుకుంటాడు. 28 ఓ రాక్షసుడా ! మి పాలిటి శృశానమైన (హతస్థానం) జనస్థానంలో రాక్షస సైన్యమంతా రాముడి చేతిలో నశించిపోతే అశక్తుడవై నువ్వు ఈ అకార్యం (నన్ను అపహరించి తేవడం) చేశావు. 29 నరసింహులైన రామలక్ష్మణులు వెలుపలికి (గోచరమ్‌) వెడితే, వారులేని ఆ సమయం చూసి నువ్వు ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించి- అధముడా ! నన్ను అపహరించి తెచ్చావు. 80 నుందరకాండ : ఇరవై ఒకటవ సర్గ (213

వ హి గంధముపాఘ్రాయ రానులక్ష్మణయోస్వ్వయా

శక్యం సందర్భనే స్థాతుం శునా శార్జూలయోరిన ॥ 3కే

తస్య తే విగ్రహే తాభ్యాం యుగగ్రహణమస్టిరమ్‌ |

వృత్రస్యేవేంద్రబాహుభ్యాం బాహోరేకస్య నిగ్రహ: ॥ 32

క్షివం తన స నాథో మే రామప్పౌమిత్రిణా సహ |

తోయమల్పమివాదిత్యః ప్రాణానాదాస్యతే శరైః ॥ 33

గిరిం కుబేరస్య గతోఒసధాయ వా

సభాం గతోవా వరుణప్య రాజ్ఞః |

అసంశయం దాళరథే ర్న మోక్ట్యసే

నుహాద్రునుః కాలహతో2ఒశనేరిన ॥ రెడ

రామలక్ష్మణుల గాలి ముక్కుకు సోకిందంటే చాలు నువ్వు వారి కన్నుల

ముందు నిలబడలేవు, బెబ్బులుల ముందు కుకృవైపోతావు. వ!

ఆ" ఇద్దరితో తలపడితే నీకసలు యుద్ద్ధారంభమే అసంభవం. రెండు చేతులా పోరాడుతున్న దేవేంద్రుడు ఒంటిచేతితో తలపడిన వృత్రాసురుణ్ణి ఆ ఒకృరెక్కా విరిచి సంహరించినట్టు అవుతుంది. 32

నీటిచుక్కను కిరణాలతో సూర్యుడు మింగేసినట్టు నాభర్త శ్రీరాముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి బాణాలతో నీ ప్రాణాలను తేలికగా శీఘ్రమే హరిస్తాడు. 33

ఒకవేళ - నువ్వు పారిపోయి. కుబేరుడి కైలాసపర్వతం చేరుకున్నా, వరుణుడి రాజసభను ప్రవేశించినా నా దాశరథినుంచి మాత్రం తప్పించుకోలేవు

• కాలంమూడిన మహాతరువు పిడుగుపాటును తప్పించుకోలేనట్టు - ఇది నిస్సంశయం, నిశ్చయం. త్రెశ్త ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైయొకటవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం

జ్జ | [| శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ స + ఇరవైరెండవ సర్గ + (6 సీతాయా వచవం శ్రుత్వా పరుషం రాక్షపాధిపః ।

• ప్రత్యువాచ తతప్పీతాం విప్రియం ప్రియదర్శ్మనామ్‌ ॥ క్షే యథా యథా సాంత్వయితా వశ్యః స్త్రీణాం తథా తథా | యథా యథా ప్రియం వక్తా పరిభూతస్తథా తథా ॥ 2 సన్నియచ్చతి మే క్రోధం త్వయి కామస్పముత్తితః | ద్రవతో౭మార్గ్షమాసాద్య హయానివ సుసారథి: ॥ త్రి వానుః కామో మనుష్యాణాం యస్మిన్‌ కీల నిబధ్యతే ॥ జనే తస్మింస్త్రమక్రోశః స్నేహశ్ళ కిల జాయతే ॥ డ్ష్‌ ఏతస్మాత్కారణాత్‌ న త్వాం ఘాతయామి నరావనే ॥ వధార్దానమువమానార్దాం మిథ్యాప్రవ్రజితే రతామ్‌ ॥ క్‌ సీత పలికిన ఈ పరుషవాక్కులను విని రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఆ ప్రియదర్శనకు చాలా విప్రియంగా సమాధానం చెప్పాడు. కే బతిమాలుతున్నకొద్దీ పురుషుడు స్త్రీలకు వశుడవుతాడు, ప్రియంగా మాట్లాడుతున్నకొద్దీ వారితో అవమానాల పాలవుతాడు. ౭ దారి తప్పి పరుగిడుతున్న గుర్రాలను సమర్థుడైన సారథి ఆదుపుచేసినట్టు సీతా ! నా క్రోధాన్ని నీపట్ల నాకు కలిగిన కామమే అడ్దుకుంటోంది. 8 ఈ కామమనేది బహుచెడ్డది సుమా ! మనుషులకి ఎవరిమిద ఇది కలుగుతుందో వారిపట్ల దయ స్నేహం అన్నీ పుట్టకువస్తాయట!! 4 ఈ కారణంగానే నిన్ను సంహరించలేకపోతున్నాను. నిజానికి ఓ వరాననా! నువ్వు వధార్దవు, అవమానార్హవు. కపటసన్యాసి ఆ రాముడిపట్ల ఇప్పటికీ ఇంత అనురాగం చూపుతున్నావు. క్‌ సుందరకాండ : ఇరవైరెండవ సర్గ [215]

సరుషాణీహ వాక్యావి యాని యాని బ్రవీషి నూమ్‌ | తేషు తేషు వధో యుక్త స్తవ మైథిలి దారుణ: ॥ 6 ఏవముక్త్వా తు వైదేహీం రావణో రాక్షసాధిపః | క్రోధసంరంభసంయుక్త ప్పీతా ముత్తరమ్రవీత్‌ ॥ 4 ద్వౌ మాపో రక్షితన్యా మే యో౭వధిప్తే మయా కృతః | తఈతళ్ళ్చయనమారోహ మమత్వం వరవర్ణిని ॥ 8 ఊర్ష్యం ద్వాభ్యాం తు నూసాభ్యాం భర్తారం మామనిచ్చతీమ్‌ 1 మను త్వాం ప్రాతరాశార్థమారభంతే నువానసే ॥ ఏ తాం తర్హ్యనూనాం సం ప్రేక్ష్య రాక్షసేంద్రేణ జావకీమ్‌ | దేవగంధర్వకన్యాస్తా విషేదుర్వికృతేక్షణా: ॥ 10 మైథిలీ ! నువ్వు నాతో పలికిన ప్రతి పరుషవాక్యానికీ ఒక్కొక్కసారిగా నిన్ను దారుణంగా సంహరించాలి. 6 ఇలా పలికి రాక్షసాధిపతి ఆ రావణుడు అత్యంత క్రోధావిష్పుడై సీతతో సంభాషణ కొనసాగించాడు. 7 ఓ ఉత్తమాంగనా ! నీకు నేను పెట్టిన సంవత్సరం గడువులో ఇంక రెండునెలలుమాత్రమే నేను ఎదురుచూడాలి. అప్పటికి (ఆలోగా) నువ్వునా శయనం అధిరోహించు. 8 నువ్వు భర్తగా నన్ను అంగీకరించకపోతే ఈ రెండునెలలు గడిచిన మరుసటి ఉదయమే మా వంటశాలలో నిన్ను నా ప్రాతఃణాలపు అహారం కోసం వధిస్తారు. 9 ఇలా రాక్షసేంద్రుదు జానకీదేవిని తీవ్రంగా బెదిరిస్తూంటే అతడి వెనుక నిల్చిన దేవగంధర్వకన్యలు కంటి విరుపులతో (కనుసన్నలతో) ఓదార్చారు. 10 నుందరకాండ : ఇరవై రెండవ సర్గ [216]

ఓష్టప్రకారైరపరా వక్తనేత్రైస్తథాపరాః | పీతామాశ్వాసయామామస్తర్షితాం తేన రక్షసా ॥ కక్‌! తాభిరాశ్వాసీతా సీతా రావణం రాక్షపాధిసమ్‌ | ఉవాచాత్మహితం వాక్యం వృత్తశౌండీర్యగర్వితమ్‌ ॥ శ్ష2 నూనం వ తే జనః కళ్చిదస్తి నిశ్రేయసే స్థితః | నివారయతి యో వ త్వాం కర్మణో౭స్మాద్వగర్హితాత్‌ ॥ 13 మాం హి ధర్మాత్మనః పత్నీం శచీమివ శచీపతేః | త్వదవ్యస్త్రిషు లోకేషు ప్రార్ధయేన్మనసాపి కః ॥ కడ రాక్షసాధను రామస్య భార్యామమితతేజన:ః | ఉక్తవానసి యత్సాపం క్వ గతస్తన్య మోక్ష్యసే ॥ 15 కొందరు పెదవుల కదలికలతో మరికొందరు ముఖకవళికలతో ఇంకొందరు కనుసన్నలతో ఇలా ఆ దేవ గంధర్వకాంతలు - రావణుడు బెదిరిస్తున్న సీతాదేవిని ఓదార్పారు. క్ష అలా వారు ఓదార్చగా సీతాదేవి ఆ రాక్షసాధిపతికి హితకరమైన మాటను

• పాతివ్రత్యబలగర్వితమైన వాక్యాన్ని పలికింది. క్ష2ై నీ శ్రేయస్సుకోరి ఈ నింద్యకార్యంనుంచి నిన్ను నివారించే మనిషి ఒక్కడుకూడా లేడా నీ సామ్రాజ్యంలో ! 18 దేవేంద్రుడికి శచీదేవిలాగా ధర్మాత్ముడైన రఘురాముడికి ఇల్లాలినైన నన్ను ఈ మూడులోకాలలోనూ నువ్వు తప్ప ఇంకెవదూ మనస్సులోకూడా కాంక్షించడు, కేత్త రాక్షసాధమా ! అమితపరాక్రమశాలి రాముడి భార్యను నేను. నన్ను అన్నమాటల మహాపాపంనుంచి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళినా తప్పించుకోలేవు. 15 నుందరకాండ : ఇరవైరెండవనర్ల [21]

“'యథా దృష్తశ్చ మూతంగ శృశశ్చ సహితో వనే తథా ద్విరదవద్రామస్త్వ్వం నీచ శళవత్‌ స్కృతః ॥ 16 స త్వమిక్ష్వాకునాథం వై క్షిపన్నిహ వ లజ్జసే | చక్షుషోర్విషయం తస్య న తావదుపగచ్చసి ॥ 17 ఇమే తే నయనే క్రూరే విరూపే కృష్ణపింగలే | గ్షీతౌ వ వతితే కస్మాన్మామనార్య నిరీక్షతః ॥ 18 తప్య ధర్మాత్మనః పత్నీం స్నుషాం దశరథప్య చ | కథం వ్యాహరతో మాంతే న జిహ్వా వ్యనశీర్యతే ॥ క్షం అసందేశాత్తు రానుస్య తపసశ్చామపొలనాత్‌ | నత్వాం కుర్మి దశగ్రీవ 1! భస్మ భస్మార్హ తేజసా ॥ 20 అరణ్యంలో - మదించిన ఏనుగూ కుందేలూ కలిసే ఉంటాయి. రాముడు మదపుటేనుగు. నీచుడా ! నువ్వేమో కుందేలువి. 16 అటువంటి నువ్వు ఆ ఇక్ష్వాకునాథుణ్ని అక్కడ (మాయామృగరూపంతో మోసంచేసి) అడవిలోకి లాక్కుపోయావు. అయినా అది ఇక్కడ నీకు సిగ్గు అనిపించడం లేదు. ఇంతకీ ఇప్పటివరకూ నువ్వు ఆ రాముడి కంటబడ్డావు కాదు. క్షే పాపాత్ముడా ! నన్ను కామదృష్టితో చూస్తున్న ఈ నీ కన్నులు, క్రూరమైన కన్నులు, వికృతమైన కన్నులు, నల్లని గుద్దులతో ఎర్రగా ఉన్న కన్నులు - ఎందుకని ఇంకా నేలకు రాలిపడిపోలేదో ! 18 ధర్మాత్ముడు రాముడికి ఇల్లాలిని. దశరథ మహారాజుకు కోడలిని. నాతో మాట్లాడకూడని మాటలు మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఎందుకని ఇంకా చీలిపోలేదో ! 19 దశకంఠరుడా ! భస్మార్హుడా |! (బూడిద అయిపోవడానికి తగినవాడా) నా తేజస్సుతో (పాతివ్రత్య శక్తితో) నిన్ను భస్మం చెయ్యగలను. అయినా చెయ్యదం లేదు. ఎందుకో తెలుసా ? రాముడి అనుమతి లేదుకనక. ప్రస్తుతం నేనొక తపోనియమాన్ని పాటిస్తున్నాను కనక. 20 సుందరకాండ: ఇరవై రెండవ నర్గ

వాపహర్తుమహం శక్యా త్వయా రామన్య ధీమతః | విధిస్తవ వధార్దాయ విహితో నాత్ర సంశయః ॥ 21 శూరేణ ధవదభ్రాత్రా బలైప్పముదితేవ చ | అపోహ్య రామం కష్మాద్ది దారచార్యం త్వయా కృతమ్‌ ॥ 22 సీతాయా వచనం శ్రుత్వా రానణో రాక్షపాధిపః ॥ వివృత్య నయవే క్రూరే జావకీనున్వవైక్షత ॥ 23 నీలజీమూతసంకాశో మవాబల శిరోధరః | సింహసత్త్వగతిః శ్రీమాన్‌ దీస్తజిహ్వాగ్రలోచన: ॥ 24 చలా(గ్రమకుట ప్రాంశుళ్చిత్రమాల్యామలేవనః | రక్రమాల్యాంబరధరప్తప్తాంగదవిభూషణ: ॥ 25 ధీమంతుడైన రాముడి నుంచి నన్ను అపహరించడం ఎవరివల్లా కాని పని. అయినా నువ్వు అపహరించి తెచ్చావంటే - ఇది నీ చావుకోసం విధి చేసిన ఏర్పాటు. సందేహం లేదు. లో శూరుడవు. కుబేరుడికి సోదరుడవు. సైనిక బలాలతో సర్వోన్నతుడవు. అటువంటి నువ్వు రాముణ్ని దూరం తొలగించి భార్యాపహరణం (దారచౌర్యం) ఎందుకు చేశావ్‌ ? “22 సీతాదేవి మాటలు ఆలకించాదు. రాక్షసరాజు రానణుడు తన క్రూర నేత్రాలను విప్పార్చి అటువైపు తిప్పి జానకీదేవిని చూశాడు. 28 కారుమేఘంలాగా ఉన్నాడు. మహాబలిస్టమైన మెడ. సింహబలుడు. సింహ గమనుడు. ఎర్రని జిహ్వాగ్రభాగం. ఎర్రని కన్నులు. కళకళలాడుతున్నాడు. 24 కదలాడుతున్న కిరీటంతో ఎత్తుగా ఉన్నాడు. చిత్రవిచిత్రమైన మాలికలు వేసుకున్నాడు. సుగంధ లేపనాలు పులుముకున్నాడు. ఎర్రని పూలదండలూ ఏర్రని వస్త్రాలూ ధరించాడు. మేలిమిబఐంగారు ఆభరణాలు అలంకరించు కున్నాడు. 25 సుందరకాండ : ఇరవై రెండవ సర్గ

శోణిసూద్రేణ మహతా మేచకేన సుసంవృతః |

అమృతోత్పాదవద్దేన భుజగేనేన మందర: ॥ 26 తాభ్యాం స పరిపూర్ణాభ్యాం భుజాభ్యాం రాక్షసేశ్వరః ॥ శుశుభే ఒచలసంకాశః శృంగాభ్యామిన మందరః ॥ 27 తరుణాదిత్యవర్థాఖ్యాం కుండలాఖ్యాం విభూషిత; |

రక్తపబ్లనవుష్పాభ్యా ముశోకాభ్యామివాచల: ॥ 28

ప కల్పవృక్షప్రతిమో వసంత ఇవ మూర్తిమూన్‌ ॥ శ్మృశావచైత్య(ప్రతిమో భూషితోఒపి భయంకర: ॥ 29

అవేక్షమాణో వైదేహీం కోపసంరక్రలోచనః ఉవాచ రానణ ప్పీతాం భుజంగ ఇవ నిశ్చ్వపన్‌ ॥ 30 అమృతోత్పాదనకోసం (క్షీరసముగ్రాన్ని మధథించడంకోసం) మందర పర్వతానికి వాసుకిని చుట్టినట్టు నల్లని పెనుమొలత్రాడు రావణుడికి చుట్టి ఉంది. 26 బలిష్టమైన భుజాలు రెండూ రెండు శిఖరాలుగా ఆ రాక్షసేశ్వరుడు మందరపర్వతంలాగానే శోభిస్తున్నాడు. లగ ఉదయసూర్యబింబాలవంటి కుండలాలు అలంకరించుకున్న రావణా సురుడు - ఎర్రగా పల్లవించి పుష్పించిన రెండు అశోకవృక్షాలతో అలరారు తున్న పర్వతంలాగా ఉన్నాడు. 28 కల్పవృక్షంలాగా మూర్తీభవించిన వసంతంలాగా అలంకరించుకున్నప్పటికీ రావణాసురుడు శ్మృశానమంటపంలాగా భయంకరంగా ఉన్నాడు. 29 కోపంతో ఎరుపెక్కిన కన్నులతో సీతాదేవిని చూస్తూ, సర్పం బుసుకొడు తున్నట్టు నిట్టూరుస్తూ రావణుడు ఇలా పలికాడు. 30 సుందరకాండ : ఇరవై రెండవ నర్ల

అనయేవాభివంపన్నమర్ధహీనమమవ్రతే ॥ వాళశయామ్యహమద్య భాం మూర్యస్పంధ్యామివౌజసా ॥ 31 ఇత్యుక్ష్వా మైథిలీం రాజా రావణళ్ళతురావణ: ॥ సందిదేశ తతస్పర్వా రాష్షపీ ఘోరదర్భనాః ॥ 32 ఏకాక్షీమేకకర్ణాం చ కర్ణప్రావరణాం తథా ॥ గోకర్లీం హాస్తికర్తీం చ అంబకర్ణీనుకర్ణికామ్‌ ॥ 33 హస్తేపాద్యశ్వపాద్యౌ చ గోపాదీం పాదచూళికామ్‌ ; ఏకాక్షీమేకపాదీం చ సృథుపాదీమపాదికామ్‌ రెడ్ల న ఈ రాజనీతి తెలియని ఒక నిర్ధనుణ్ని అనుసరిస్తున్నదానా ! సూర్యుడు తన తేజస్సుతో సంధ్యను దిగమింగినట్టు నా ఉఓజస్సుతో నిన్ను ఇప్పుడే నాశనం చేస్తాను. తె సీతాదేవితో ఇంతమాత్రం పలికి శత్రుపీడకుదైన ఆ రావణుడు, ఘోరా కారాలతో సీతకు కావలికాస్తున్న రాక్షసీగణాన్ని ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు. 32 ఒంటికంటి రాక్షసి ఒకతె. ఇంకొకతె ఒంటి చెవిది. మరొకతె చెవులనే మేలిముసుగుగా వేసుకున్నది. ఒకతె ఆవు చెవులది. ఏనుగు చెవులది. వేలాడే చెవులది. అసలు చెవులే లేనిది. 88 ఏనుగు పాదాలది ఒకతె. గుర్రపు పాదాలది. ఆవుకాళ్ళది. పాదాలనిండా వెంట్రుకలు కలది. ఒంటి కంటిది ఇంకొకతె, ఒంటికాలిది, బోదకాళ్ళది (ప్పథుపాదీ అనలు కాళ్ళే లేనిది. త సుందరకాండ : ఇరవైరండవనర్ల గై

అతిమాత్రశిరోగ్రీవాముతిమూత్రకుచోదరీమ్‌ । అతినూడ్రాస్యనేత్రాం చ దీర్చ జిహ్వామజిహ్వికామ్‌ ॥ అనాసికాం సింహముఖీం గోముఖీం సూకరీముఖీమ్‌ ॥ 35 యథా నుద్వశగా సీతా క్షిప్రం భవతి జానకీ | తథా కురుత రాక్షస్యస్పర్వాః క్షిప్రం సమేత్య చ ॥ 36 (ప్రతిలోమామలోమైశ్ళ పామదానాది భేదవైః ! ఆవర్ణయత వైదేహీం దండస్యోద్యమవేవ చ ॥ 37 ఇతి ప్రతిపమాదిళ్య రాక్షసేంద్రవ పునఃపునః ॥ కాముమమ్యుపరీతాత్మా జానకీం పర్యతర్ద్ణయత్‌ ॥ 38 పెద్దతల కలది. పెద్దమెడ కలది. పెనుకుచాలు కలది. పెనుబొజ్జ కలది. పెద్దనోరు కలది. పెద్దపెద్ద కనుగుడ్లు కలది. పొడవైన నాలుక కలది. అసలు నాలుకే లేనిది. ముక్కులేనిది. ఒకఠెది సింహముఖం, మరొకతెది గోముఖం. ఇంకొకతెది పందిముఖం - ఇలా ఉన్న ఆ రాక్షసీగణాన్ని రావణుడు ఇలా అజ్ఞాపించాడు- తర్‌ రాక్షసాంగనలారా ! వెంటనే సీతాదేవి నాకు వశమయ్యేట్టు చెయ్యండి. అందరూ కలిసికట్టుగా వెంటనే ప్రయత్నించండి. 36 బెదిరింపులతోగానీ (ప్రతిలోమైః) బుజ్జగింపులతోగానీ (అనులోమైః) సామ- దాన-భేదాది - ఉపాయాలతోగానీ దండించే ప్రయత్నంతోగానీ (నిజంగా దండించకూడదు) వైదేహిని లొంగదియ్యండి. 87 . రాక్షసేంద్రుడు ఇలా మరీమరీ ఆదేశించి, కామానికీ క్రోధానికీ వివశుడై జానకిని (చూపుడువేలుతో) మరింత బెదిరించాడు. 88 నుందరకాండ : ఇరవైరెండవనర్ల (222

ఉపగమ్య తత: క్షిప్రం రాక్షసీ ధావ్యమాలినీ । పరిస్వజ్య దశగ్రీవ మిదం వచనమ(బవీత్‌ ॥ 39 నుయా క్రీడ మహారాజ 1! సీతయా కిం తవానయా | వివర్షయా కృపషణయా మాముషా రాక్షసేశ్వర ॥ తం మానమస్యా మహారాజ 1 న దివ్యాన్‌ భోగసత్తమాన్‌ విదధాత్యమర్రేస్ట స్తవ బాహుబభార్దితాన్‌ ॥ గ్‌! అకామాం కామయావస్య శరీరముపతప్యతే ఇచ్చంతీం కామయానవ్య ప్రీతిర్భృవతి శోభనా ॥ శం ఏవముక్తస్తు రాక్షస్యా వముత్‌క్షీస్త స్తతో బలీ | 'ప్రహపవ్మేఘసంకాళో రాక్షసస్ప న్యవర్తత ॥ న! అప్పుడు - రావణుడి చిన్నభార్య ధాన్యమాలిని అనే రాక్షసి అతడిని మరింత సమిపించి కౌగిలించుకుని ఇలా పలికింది - (ధాన్యమాలిని పేరు మండోదరికి కూడా ఉపలక్షకం. ఉత్తరోత్తరా హనుమంతుడు మందోదరి అన్నాడు). 3కి మహారాజా ! నాతో క్రీడించు, ఈ సీతతో నీకు ఏమిపని ! నల్లబారి పోయింది. ఉసూరుమంటూ ఉంది. పైగా రాక్షసేశ్వరా! మానవకాంత. 40 మహారాజా ! నువ్వు బాహుబలంతో ఆర్జించిన ఉత్తమదివ్యభోగాలను బహుశ బ్రహ్మదేవుడు ఈమెకు రాసిపెట్టి ఉండడు. త్న ఇష్టపడని వనితను అనుభవిస్తున్నవాడికి శరీరం భగభగలాడుతుంది. ఇష్టపడిన దానిని అనుభవిస్తున్నవాడికి అందంగా అనందం కలుగుతుంది. 42 ఆ రాక్షసాంగన ఇలా చెప్పేసరికి - కారుమబ్బులాగా నల్లగా ఉన్న ఆ మహాబలశాలి చరాలున లేచి వికటాట్టహాసం చేస్తూ వెనుదిరిగాడు. 43 నుందరకాండ : ఇరవై రెండవ సర్గ [223

ప్రస్టితప్ప దశగ్రీనః కంపయన్నిన మేదినీమ్‌ ॥ జ్వలద్భాస్కరవర్ణాభం ప్రవివేశ నివేశనమ్‌ ॥ ర్త దేవగంధర్వకన్యాశ్చ నాగకన్యాశ్చ సర్వతః | పరివార్య దశగ్రీనం వివిశుప్తద్దృహోత్తమమ్‌ డక్‌ స మైధిలీం ధర్మసరానువస్థితామ్‌ (ప్రవేపమానాం పరిభర్త్య్య రావణః ॥ విహాయ సీతాం నుదనేన మోహితః స్వమేవ వేశ్మ ప్రవివేశ భాస్వరమ్‌ ॥ శ్తీగ్ర నేల కంపించిపోయేలాగా అడుగులు వేస్తూ అలా వెనుదిరిగి బయలుదేరిన దశగ్రీవుడు ప్రకాశమాన సూర్యకాంతితో విరాజిల్లుతున్న తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. డడ దేవకన్యలూ గంధర్వకన్యలూ నాగకన్యలూ బిలబిలమంటూ అతణ్ని చుట్టూ ఆవరించి ఆ ఉత్తిమభవనంలోకి తామూ ప్రవేశించారు. 45 _ గడగడా వొణికిపోతూ ధర్మానికి కట్టుబడి కూర్చున్న మైథిలిని ఆ రావణుడు మదనమోహితుడై ఇలా భయపెట్టి అంతలోనే ఆచోటు విడిచిపెట్టి ఉజ్బ్వలమైన తన గృహంలోకి ప్రవేశించాడు. 46 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇవవైరెందవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్వ్నం వ్ల ట్ల నుందరకాండ : ఇరవై రెండవ సర్గ

ఈక? శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ గజ్హ్యాళ (| స్నా + ఇరవైమూడవ సర్గ + ట్య ఇత్యుక్షా మైధిలీం రాజా రావణశళ్ళత్రురానణ: | సందిశ్య చ తతస్పర్వా రాక్షసీర్నిర్ణగామ హ ॥ క్ష నిష్య్రాంతే రాక్షసీంద్రే తు పునరంతఃపురం గతే రాక్షస్యో భీమరూపాస్తాస్సీతాం సమభిదుద్రువు;ః ॥ 2 తతస్సీతాముపాగమ్యు రాక్షస్యః క్రోధమూర్చితాః | పరం సరుషయా వాచా వైదేహీమిదమటబ్రువన్‌ ॥ 3 పౌలస్త్యస్య వరిష్టస్య రావణస్య మహాత్మనః | దశగ్రీనస్య భార్యాత్వం సీతే న బహుమవ్యపే ॥ య్‌ శత్రువులను ఏడిపించుకుతినదానికి పేరుపడ్డ ఆ రాక్షసరాజు రావణుడు మెైధిలితో ఇలా పలికి, కావలికాస్తున్న రాక్షసీగణానికి ఇవ్వవలసిన ఆజ్ఞలు (సందేశాలు) ఇచ్చి అలా వెళ్ళిపోయాడు. క్ష రాక్షసేంద్రుడు అక్కడినుంచి నిష్య్రమించి తిరిగి తన అతఃపురంలోకి వెళ్ళిపోయాక, భయంకరరూపాల్లో ఉన్న ఆ రాక్షసాంగనలు సీత వెంటబద్దారు. 2 సీతను చుట్టుముట్టి క్రోధవివశలైన ఆ రాక్షసాంగనలు పరుషాతిపరుషమైన మాటలతో ఇలా పలికారు - తి సీతా! రావణుడంటే పులస్త్యవంశంలో జన్మించిన ఉత్తముడు. మహాత్ముడు. దశగ్రీవుడు. అతడికి భార్యవు అవ్వడాన్ని (భార్యాత్వం) నువ్వు గొప్పవిషయంగా భావించలేకపోతున్నావా ? శీ సుందరకాండ : ఇరవై మూడవ సర్గ [25]

తతప్వేకజటా వామ రాక్షసీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | ఆమంత్య క్రోధతా(మ్రాక్షీ సీతాం కరతలోదరీమ్‌ ॥ క్‌ ప్రజాపతీనాం షల్టాం తు చతుర్జో యః ప్రజాపతిః | మానసో బ్రహ్మణ: పుత్రః పులస్త్య ఇతి విశ్రుతః ॥ 6 పులస్త్యస్య తు తేజప్వీ మహర్షిర్మానసస్సుత:ః | నామ్నా స విశ్రవా నామ పప్రజాపతిసమవ్రభః ॥ ళో తన్య పుత్రో విశాలాక్షి రావణళ్ళత్రురానణ: | తస్య త్వం రాక్షసేంద్రప్య భార్యా భవితుమర్హ సి॥ మయోక్తం చారుసర్వాంగి వాక్యం కిం నామమన్యసే 8 తతో హరిజటా నామ రాక్షసీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | వివర్త్య నయనే కోపాన్మార్దారసదృశేక్షణా ॥ ం్ర అప్పుడు ఏకజట అనే ఒక రాక్షసి-కృశోదరి (కరతలోదరి) సీతాదేవిని పేరుపెట్టి పిలిచి ఇలా మాట్లాడింది. ఆ రాక్షసి కళ్ళు క్రోధంతో ఎర్రగా ఉన్నాయి. ర్‌ ప్రజాపతులు ఆరుగురిలోనూ నాొల్లవవాడు పులస్త్యప్రజాపతి. అతడు బ్రహ్మమానసపుత్రుడు. ప్రసిద్ధుడు. 6 ఆ పులస్తుడికి విశ్రవసుడు మానసపుత్రుడు. అతడు మహర్షి ప్రజాపతికి సొటివచ్చే మహాతేజస్వి, 7 ఓ విశాలాక్షీ! ఆ విశ్రవసుడికి పుత్రుడే ఈ రావణుడు. శత్రుపీడకుడు (రావణః = ఏడిపించేవాడు). ఈ రాక్షసీంద్రుడికి భార్యగా నువ్వు తగినదానవు. సర్వాంగసౌందర్యవతీ ! నేను చెప్పింది నువ్వు అంగీకరించవా ? 8ి అప్పుడు హరిజట అనే మరోరాక్షసి తన పిల్లికళ్ళను కోపంతో తిప్పుకుంటూ ఇలా పలికింది - 9 సుందరకాండ : ఇరవై మూడవ సర్గ

యేన దేవాస్త్రయస్త్రింశద్దేవరాజశ్చ విర్దితా: | తస్య త్వం రాక్షపీంద్రస్య భార్యా భవితుమర్హసి ॥ 10 తతస్తు ప్రఘసా నామ రాక్షసీ క్రోధమూర్చితా । భర్చయంతి తదా ఘోరమిదం వచనమబ్రవీత్‌ ॥ శ వీర్యోత్సిక్తన్య శూరస్య సం(గ్రామేష్వనివర్తివః ॥ బలినో వీర్యయుక్రస్య భార్యాత్వం కిం న లవ్ప్యుసే ॥ 12 ప్రియాం బహునుతాం భార్యాం త్యక్ష్యా రాజా మహాబల: | సర్వాసాం చ మహాభాగాం త్వాముపైష్యతి రావణః ॥ 13 పమృద్దం ప్ర్రీసహ(ప్రేణ వానారత్నోపశోభితమ్‌ । అంతఃపురం సముత్స్చృజ్య త్వాముపైష్యతి రావణః ॥ కేశ సీతా! ముష్ఫయిమూడు కోట్లమంది దేవతలనూ వారికి అధినాయకుడైన దేవేంద్రుణ్నీ జయించిన ఈ రాక్షసరాజుకి నువ్వు భార్యవు కాదగినదానవు. 10 అటుపైని - క్రోధవివశురాలై మరొక రాక్షసి ప్రఘస సీతాదేవిని బెదిరిస్తూ ఘోరంగా మాట్లాడింది- క్ష జునకీ ! రావణాసురుడంటే ఏమనుకున్నావు? - బలగర్వితుడు. మహాశూరుడు. రణరంగంలో వెన్నుచూపనివాడు. అతడికి భార్యవు కావడానికి సంశయిస్తున్నావా ? 12 ప్రియురాలు, గౌరవపాత్రురాలు, అంతఃపురకాంతలందరిలోకీ మవాను భావురాలు అయిన తన భార్య మండోదరిని విడిచిపెట్టి ఆ మహాబలి రావణుడు నిన్ను సమిపిస్తాడు. 13 వేలమంది స్త్రీలతో నిండిన అంతఃపురం ఉంది. రకరకాల రత్నాలతో సమలంకృతమైనది ఆ అంతఃపురం. దాన్ని విడిచిపెట్టి రావణుడు నిన్ను సమోపిస్తాడు. కేక సుందరకాండ : ఇరవై మూడవ సర్గ

అన్యా తు వికటా వామ రాక్షసీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | ఆసకృద్దేనతాయుద్దే నాగ గంధర్వ దావవాః | నిర్ణితాస్సనురే యేన స తే పార్వ్యముపాగతః ॥ 15 తప్య సర్వసమృద్దస్య రానణస్య మహాత్మనః | కిమద్య రాక్షపేంద్రప్య భార్యాత్వం వేచ్చసే ఒధమే ॥ 16 తతస్తు దుర్ముఖీ వామ రాక్షసీ వాక్యమ(బవీత్‌ | యప్య మార్యో న తపతి భీతో యస్య చ మారుతః వ వాతిపస్మ్కాయతాపాంగే కిం త్వం తప్య వ తిష్టసి ॥ క్ష పుష్పవృష్టిం చ తరనో ముముచుర్యస్య వై భయాత్‌ శైలాళ్చ సుభ్రు పానీయం జలదాళ్చ యదేచ్చతి ॥ 18 వికట అనే మరొక రాక్షసి ఇలా అంది - వైదేహీ ! దేవతలతో జరిగిన యుద్దాలలో నాగ-గంధర్వ-దానవులను ఎన్నోసార్లు జయించిన మహావీరుడు ఆ రావణుడు ఇప్పుడు నీ పజ్జకు చేరుతున్నాడు. కేర్‌ సర్వసంపదలూ సమృద్ధిగా కలిగిన మవాత్ముడు రావణాసురుడు. రాక్షస రాజేంద్రుడు. అతడికి భార్యగా ఉండటానికి ఇష్టపదకపోతున్నావుగదే అధమురాలా ! కేం అప్పుడు దుర్ముఖి అనే మరొక రాక్షసి అందుకుంది. సీతా ! విశాలమైన కన్గోసలు కలదానా ! రావణుడికి భయపడి సూర్యుడు బిట్టుగా ఎండకాయడు. వాయువు వేగంగా వీచడు. అలాంటివాడిని నువ్వు లెక్కచెయ్యడంలేదా ?17 తీరైన కనుబొమలదానా !రావణాసురుడికి భయపడి తరువులు పుష్పవృష్టి కురుస్తున్నాయి. పర్వతాలు ఏరులను ప్రవహింపజేస్తున్నాయి. మేఘాలు నీటిని కురిపిస్తున్నాయి. ఇవన్నీ అతడు ఎప్పుడు కోరితే అప్పుడు జరుగుతున్నార్లు. 18 నుందరకాండ : ఇరవై మూడవ సర్గ

తస్య వైర్భృతరాజన్య రాజరాజన్య భామిని | కిం త్వం న కురుషే బుద్దిం భార్యార్ధే రావణస్య హి॥ 19 సాధు తే తత్త్వతో దేవి కథితం సాధు భామిని | సృహాణ సుస్మితే వాక్యమవ్యథా న భవిష్యసి ॥ 20 భామినీ ! అంతటి రాక్షసరాజరాజుకి ఆ రావణుడికి భార్యవు కావడంపట్ల నువ్వు మనసు చూపడంలేదంటే ఆలోచనను అటువైపు సాగనివ్వడంలేదంటే కారణం ఏమిటంటావు ? 19 సీతాభామినీ ! తత్త్వతః నీకు ఏది మంచిదో అది సాధుపద్ధతిలో ఉపదేశించాను. ఓ చిరునవ్వుల చిన్నదానా ! నా మాటను (గ్రహించు. లేదంటే నువ్వు ఉండవు. 20 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైమూడవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్నం

జీ! ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఢం + ఇరవైనాల్లవ సర్గ + య్‌ క బశ శ్రతప్పీతాముపాగమ్యు రాక్షస్యో వికృతాననాః | సరుషం వరుషా నార్య ఊచుస్తాం వాక్యమప్రియమ్‌ ॥ క్ష కిం త్వమంతఃపురే సీతే సర్వభూతమనోహరే | మహార్హశయనోపేతే న వాసమముమన్యసే ॥ 2 మానుషీ మూనుషపస్యవ భార్యాత్వం బహుమన్యసే ॥ ప్రత్యాహర మనో రామాన్న త్వం జాతు భవిష్యసి ॥ తె ట్రైలోక్యవసుభోక్తారం రానణం రాక్షసేశ్వరమ్‌ | భర్తారముపసంగమ్యు విహరస్వ యథాసుఖమ్‌ ॥ త్త అటుపైని మరికొంతమంది రాక్షసాంగనలు సీతను చుట్టుముట్టారు. వాళ్ళ ముఖాలు వికృతంగా ఉన్నాయి. రూపాలు పరుషంగా ఉన్నాయి. చాలా పరుషంగా చాలా అప్రియంగా సీతాదేవితో సంభాషించారు. క్ష సీతా ! రావణాసురుడి అంతఃపురం సర్వభూతమనోహరం. అందులో విలువైన మహాశయనం ఉంది. అటువంటి అంతఃపురంలో నివసించడానికి నువ్వు అంగీకరించడంలేదు ఎందుకని ? లి నువ్వు మానవకాంతవు. మానవుడికి భార్యగా ఉండటానికే ఇష్టపడు తున్నావు, పిచ్చిదానా ! రాముడినుంచి మనస్సు మరలించుకో. లేదంటే - నువ్వు ఉందవుసుమా ! | ముల్లోకాలలోనూ ఉండే సకలసంపదలనూ తానే అనుభవిస్తున్న రాక్షసీశ్వరుడు ఈ రావణుడు. అతడిని భర్తగా పొంది సుఖసంతోషాలతో విహరించు. త్తే సుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్ల

మానుషీ మానుషం తం తు రామమిచ్చసి శోభనే | రాజ్యాద్భ్ర)ష్టమసిద్దార్థం విక్త్షబం త్వమనిందితే ॥ క్‌ రాక్షసీనాం వచః శ్రుత్వా సీతా పద్మనిభేక్షణా । నేత్రాభ్యామతశ్రుపూర్జాభ్యా మిదం వచనమబ్రవీత్‌ ॥ 6 యదిదం లోకవిద్విష్టముదాహరథ సంగతా: | నైతవ్మనసి వాక్యం మే కిల్చిషం ప్రతిభాతి వః ॥ 7 న మానుషీ రాక్షసస్య భార్యా భవిచుమర్హతి । కామం ఖాదత మాం సర్వా న కరిష్యామి నో వచః ॥ కి దీనో వా రాజ్యహీనో వాయో మే భర్తాస మే గురుః । తం నిత్యమనురక్తాఒస్మి యథా సూర్యం సువర్చలా ॥ ప్ర ఓ శోభనాంగీ ! ఓ పవిత్రురాలా 1! నువ్వు మానవకాంతవు కాబట్టి - రాజ్యభ్రప్పుడైనా నిష్ప్ప్రయోజకుడైనా కష్టాలపాలైనా ఇంకా ఆ మానవుణ్నే ఆ రాముణ్నే భర్తగా కోరుకుంటున్నావు. 5 పద్మాలవంటి కన్నులు కలిగిన సీతాదేవి ఆ రాక్షసాంగనల పలుకులు అన్నీ ఆలకించింది. కన్నుల్లో అశ్రువులు నిండి జాలువారాయి. మెల్లగా ఇలా పలికింది- 6 ఇలా అందరూ గుమికూడి ఒక్కటై లోకవిరుద్ధంగా మాట్లాడుతున్నారు. మారు పలుకుతున్న వాక్యాలు పాపావహాలు అని మా మనస్సులో మాకు అనిపించడంలేదా ! (మీ కిల్చిషోక్తులు నా మనస్సుకు ఎక్కడంలేదు.) 7 ఒక మానవకాంత ఒక రాక్షసుడికి భార్య అవ్వడం తగనిది. మిరు అందరూ కలిసి స్వేచ్చగా నన్ను నమిలి మింగెయ్యండి. అంతేగానీ మిరు చెప్పింది నేను చెయ్యలేను. 8 దీనుడో రాజ్యహీనుడో, నా భర్త నా గురువు. నా దైవం. సూర్యుడి పట్ల సువర్చలలాగా నిత్యమూ నేను అతడికే అనురక్తను. ౦ సుందరకాండ : ఇరవై నాల్గవ సర్గ (21

యథా శచీ మహాభాగా శక్రం సముపతిస్టతి | అరుంధతీ వసిష్టం చ రోహిణీ శశినం యథా ॥ 10 లోపాముదద్రా యథాగప్త్యం సుకన్యా చ్యృవనం యథా | సావిత్రీ పత్యవంతం చ కపిలం శ్రీమతి యథా ॥ క్ష పొదాసం నుదయంతివ కేశిని సగరం యథా ॥ నైషధం దనుయంతీవ ఖైమో పతిమనువ్రతా | తథాహమిక్ష్యాకునరం రామం పతిమమ(వ్రతా ॥ క్షం సీతాయా వచనం శ్రుత్వా రాక్షస్యః క్రోధమూర్చితా: ॥ భర్చ్ర్వయంతి స్మ పరుపైర్వాక్షైః రావణచోదితా: ॥ 13 అవలీవ ప్ప విర్వాక్యో హనూమాన్‌ శింశుపాద్రుమే । పీతాం సంతర్హ్ణయంతిస్తా రాక్షసీరశ్చణోత్కపి: ॥ కశ మహానుభావురాలు శచీదేవి ఇంద్రుణ్నీ అరుంధతి వసిష్ణుణ్నీ రోహిణి చంద్రుణ్నీ అనుసరించినట్టు నేను నా ఇక్ష్వాకురాముడికి అనువ్రతను. 10 లోపాముద్ర అగస్తు(ణ్నీ సుకన్య చృవనుణ్నీ సావిత్రి సత్యవంతుణ్నీ శ్రీమతి కపిలుణ్నీ అనుసరించినట్టు నేను నా పెనిమిటి ఇక్ష్వాకురాముడికి అనువ్రతను. |! మదయంతీదేవి సౌదాసుణ్నీ కేశినీదేవి సగరుణ్నీ, భీమపుత్రిక దమయంతీదేవి నిషధచక్రవర్తి నలుణ్నీ అనుసరించినట్టు నేను నా పెనిమిటి ఇక్ష్వాకు రాముడికి అనువ్రతను. 12 సీతాదేవి ఇలా పలికేసరికి అది విన్న ఆ రాక్షస్తాంగనలు క్రోధ వివశలు అయ్యారు. రావణప్రేరితలు కనక మరింత పరుషవాక్యాలతో సీతాదేవిని బెదిరించారు. తి హనుమంతుడు నిశ్శబ్దంగా ఆ శింశుపావృక్షంలో దాక్కొని - సీతను భయపెడుతున్న రాక్షసాంగనల మాటలను ఆలకించాదు. క్షేశ్ష సుందరకాండ: ఇరవైనాల్లవ నల్ల గ్రైలో

తామభిక్రమ్యు సంక్రుద్దా వేపమావాం సమంతతః | భృశం సంలిలిహుర్దీప్తాన్‌ ప్రలంబాన్‌ దశనచ్చదాన్‌ 15 ఊచుశ్చ పరమక్రుద్దాః ప్రగృవ్యాశు సరశ్వధాన్‌ నేయమర్హతి భర్తారం రానణం రాక్షసాధిపమ్‌ ॥ 16 సంభర్త్యమానా భిమాభి రాక్షసీభిర్వరాననా | సా బాప్పముపమార్దంతీ శింశుపాం తాముపాగవుత్‌ ॥ 17 తతస్తాం శింశుపాం సీతా రాక్షసీభిస్పమాప్పతా | అభిగమ్య విశాలాక్షీ తప్టా శోకపరిప్లుతా ॥ 18 తాం కృశాం దీనవదనాం మలినాంబరధారిణీమ్‌ । భరృయాంచక్రిరే సీతాం రాక్షన్యస్తాం సమంతతః ॥ క్షం (కోధవివశలైన రాక్షసాంగనలు - అసలే భయంతో వణకిపోతున్న సీతాదేవిని మరింతగా చుట్టుముట్టారు. వేలాడుతూ నిగనిగలాడుతున్న తమ పెదవులను మాటిమాటికీ చప్పరిస్తున్నారు. 1ేర్‌ గొడ్డళ్ళూ బరిసెలూ ఎత్ర్తిపట్టుకున్నారు. రాక్షసాధిపుడైన రావణుణ్ని భర్తగా పొందదానికి అసలు ఈవిడ తగదు - అని చాలా క్రోధంగా పలికారు. 16 భయంకర రాక్షసీగణం అలా భయపెడుతూంటే - అందమైన ముఖం కలిగిన సీత్రాదేవి కన్నీరు తుడుచుకుంటూ ఆ శింశుపావృక్షం సమిపించింది. 17 రాక్షసీగణం ఆ శింశుపావృక్షం దగ్గరికికూడా వచ్చి సీతను చుట్టముట్టారు. శోకంలో దొప్పదోగుతున్న విశాలాక్షి సీతాదేవి ఆ శింశుపావృక్షాన్ని మరింత సమాపించి నిలబడింది. 18 చిక్కిపోయిన శరీరంతో చిన్నబోయిన వదనంతో మాసిపోయిన వస్త్రాలతో అలా నిలబడిన సీతాదేవిని రాక్షసాంగనలు అన్నివిధాలా మరింత భయపెట్టారు. 19 సుందరకాండ :ఇరవైనాల్లవసర్గ (2ైై

చతస్తాం వినతా నామ రాక్షసీ భీమదర్శనా | అబ్రవీత్కుపితాకారా కరాళా నిర్హతోదరీ ॥ 20 సీతే పర్యాప్త్రమేతావద్భర్తు: స్నేహో నిదర్శితః | సర్వత్రాతికృతం భద్రే వ్యసనాయోపకల్పతే ॥ 21 పరితుష్టాస్మి భద్రం తే మానుషప్తే కృతో విధిః | మమాపి తు వచః పథ్యం బువంత్వాః కురు మైథిలి ॥ 22 రావణం భజ భర్తారం భర్తారం సర్వరక్షసామ్‌ | విక్రాంతం రూపనంతం చ సురేశమివన వాసవమ్‌ ॥ దక్షిణం త్యాగశీలం చ సర్వస్య ప్రియదర్శనమ్‌ ॥ 23 అప్పుడు వినత అనే ఒక రాక్షసి పెదవి విప్పింది. అది భీషణరూపంలో ఉంది. క్రోధమే ఆకారం ధరించినట్టు ఉంది. క్రూరంగా ఉంది (కరాళ). ఎత్తయిన పొట్ట. ఆ రాకాసి ఇలా పలికింది- 20 సీతా ! ఇక చాలు. నీ మగడిపట్ల నీకున్న స్నేహాన్ని ఇంతవరకూ ప్రదర్శించావు. ఇక చాలు. భద్రా ! ఏదయినా ఎక్కడైనా అతిగా చేస్తే అది దుఃఖానికే అవుతుంది. ల్షే మైథిలీ ! చాలా సంతోషించాను. ఒక మానవకాంతగా నువ్వు చెయ్యవల సింది నువ్వు చేశావు. మరి నేను చెబుతున్న హితవును కూడా ఆలకించి ఆచరించు.- 22 సర్వరాక్షసజాతికీ భర్త - రావణుడు. ఆ రావణుణ్ని భర్తగా సేవించు. అతడు పరాక్రమవంతుడు. రూపవంతుడు. దేవతాధీశుడైన వాసవుడి వంటివాడు. సమర్థుడు. త్యాగశీలి. అందరికీ ప్రియదర్భనుడు. (అతడి దర్శనం అందరికీ ప్రియం కలిగిస్తుంది.) 28 నుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్ల

మామషం కృపణం రానుం త్యక్త్వా రానణమాశ్రయ । దివ్యాంగరాగా వైదేహీ దివ్యాభరణభూషితా ॥ 24 అద్య ప్రభృతి సర్వేషాం లోకానామోశ్వరీ భన్‌ | అన్నేః స్వాహా యథా దేవీ శచీవేంద్రస్య శోభనే ॥ డర్‌ కిం తే రామేణ వైదేహి కృపణేన గతాయుసా | ఏతదుక్తం చ మే వాక్యం యది త్వం న కరిష్యసి అస్మిమ్మహూర్తే పర్వాష్వాం భక్షయిష్యామహే వయమ్‌ ॥ 26 అవ్వా తు వికటా నామ అంబమానపయోధరా అబ్రవీత్కుపితా సీతాం ముష్టిముద్యమ్య గర్దతీ 1 27 మానవమాత్రుడూ దీనుడూ - రాముణ్ని ఇక వదిలిపెట్టు. రావణుణ్ని ఆశ్రయించు. దివ్యమైన సుగంధవిలేపనాలు పులుముకో. దివ్యమైన ఆభరణాలు అలంకరించుకో. వైదేహీ! రావణుణ్ని ఆశ్రయించు. గ! ఓ శోభనా ! అగ్నికి స్వాహాదేవిలాగా, ఇంద్రుడికి శచీదేవిలాగా నువ్వు రావణుడికి భార్యవై ఇప్పటినుంచీ సకలలోకాలకూ అధీశ్వరివి అవ్వు, 25 వైదేహీ ! నీకింక రాముడితో పని ఏమిటి ? అతడు దీనుడు. ఆయుష్న తీరినవాడు. నే నొకమాట చెప్పాను నీకు. ఇది గనక చెయ్యకపోయావో ఈ నిమిషంలోనే మేమందరం కలిసి నిన్ను భక్షిస్తాం. 26 వికట అనే మరో రాక్షసి అందుకుంది. వేలాడుతున్న వక్షోజాలూ అదీను, చాలా కోపంతో పిడికిలి ఎత్తి గట్టిగా గర్జిస్తున్నట్టు పలికింది. 27 నుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్గ (235 1

బహాన్యప్రియరూపాణి వచనాని సుదుర్శతే । అమక్రోశానమ్ముదుత్వాచ్చ సోఢాని తన మైథిలి ॥ నచ నః కురుషే వాక్యం హితం కాలపురస్పరమ్‌ | 28 ఆనీతాసి సముద్రస్య పారమనవ్యెర్దురాసదమ్‌ । రానణొంతఃపురం ఘోరం ్రవిష్టా చాసి మైథిలి ॥ 29 రావణస్య గృహే రుద్దామప్మాభిస్తు సురక్షితామ్‌ 1 న త్వాం శక్తః పరిత్రాతుమపి సాక్షాత్పురందరః ॥ 30 కురుష్వ హితవాదిన్యా నచనం నుమ మైథిలి | అలమశ్రుప్రపాతేన త్యజ శోకమవర్ధకమ్‌ ॥ య! భజ ప్రీతిం ప్రహర్షం చ త్యదైతాం నిత్యదైన్యతామ్‌ । సీతే రాక్షసరాదేన నహ క్రీడ యథాసుఖమ్‌ ॥ 32" దుష్టురాలా ! ఇప్పటికే చాలా అప్రియాలు పలికావు. నీపట్ల జాలితో కొంత, మాకు సహజమైన మెత్తదనంతో కొంత - అవన్నీ సహించాము. అయినా కాలోచితంగా మేము చెబుతున్న హితవచనాన్ని నువ్వు ఆచరించడంలేదు. 28 మైథిలీ ! ఎవరూ చేరలేని ఈ చెలియలికట్టకు నువ్వు తీసుకురాబద్దావు. ఘోరమైన రావణాంతఃపురం ్రవేశించావు. 29 ఈ రావజణాంతఈపురంలో ఇలా బంధింపబడ్డావు మేమంతా కాపలా కాస్తున్నాం. ఇక్కడినుంచి నిన్ను కాపాడటానికి సాక్షాత్తూ ఆ దేవేంద్రుదైనా అశక్తుదే. 8౦ మైథిలీ ! నీకు హితవు చెబుతున్నదాన్ని నేను. నా మాట విను. నేను చెప్పినట్టు చెయ్యి. ఇక ఆ కన్నీరు చాలు. ఆపేసెయ్యి. సర్వానర్ధకమైన ఈ శోకాన్ని విడిచిపెట్టు. త సీతా ! రావణుడిపట్ల ్రీతివహించు. ఆనందంగా ఉండటానికి ప్రయత్నించు. ఈ నిత్యదైన్యం ఇక విడిచిపెట్టు. రాక్షనరాజు రావణుడితో హాయిగా సుఖంగా క్రీడించు. 82 సుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్గ

జానాసి హి యథా భీరు స్త్రీణాం యౌవనమధ్రువమ్‌ | యావన్న తే వ్యతిక్రామే త్తావత్సుఖమవాప్నుహి ॥ 33 ఉద్యావాని చ రమ్యాణి పర్వతోపవనాని చ | సహ రాక్షసరాజేన చర త్వం మదిరేక్షణీ ॥ 3 స్రీసహప్రాణి తే సప్త వశే ప్టాస్యంతి సుందరి రావణం భజ భర్తారం భర్తారం సర్వరక్షసామ్‌ ॥ తక్‌ ఉత్సాట్య వా తే హృదయం భక్షయిష్యామి మైథిలి | యది మే వ్యాహృతం వాక్యం న యథావత్కరిష్యసి ॥ 36 తతశ్చండోదరీ నామ రాక్షపీ క్రోధమూర్చితా | భ్రామయంతీ మహచ్చూల మిదం వచనమబ్రవీత్‌! 37 ఇమాం హరిణలోలాక్షీం త్రాపోత్యంపిపయోధరామ్‌ । రావణేన హృతాం దృష్ట్వా దౌహృదో మే మహానభూత్‌ ॥ 38 స్త్రీలకు యౌవనం ఎంత అశాశ్వతమైనదో నీకు తెలుసుగదా ! పిరికిదానా! ఆ యౌవనం కాస్తా దాటిపోకముందే సుఖం అనుభవించు. 88 కాటుకపిట్టలవంటి కన్నులు గల ఓ సీతా ! అందమైన ఉద్యానవనాలు, పర్వతాలు, ఉపవనాలు - అన్నీ రావణుడితో కలిసి సంచరించు. 34 సుందరీ ! ఏడువేలమంది అంతఃపుర స్త్రీలు వళలై నీ అధీనంలో ఉంటారు. సర్వరాక్షసభర్త ఈ రావణుణ్ని భర్తగా స్వీకరించు. 8క్‌ నేను చెప్పింది చెప్పినట్టు చెయ్యకపోయావో మైధిలీ ! నీ గుండెకాయను ఊడబెరికి చప్పరించేస్తాను. 36 వికట ఇలా బెదిరించేసరికి చండోదరి అనే మరొక రాకాసి అంతకన్నా క్రోధ వివశురాలై మహాశూలాన్ని గాలిలో గిరగిరా తిప్పుతూ ఇలా పలికింది- 37 భయంతో గుండెలు అదురుతున్న ఈ హరిణలోలాక్షిని - రావణుడు అపహరించి జేగా చూసినప్పటినుంచీ నాకు గొప్పగా నోరూరుతోంది. 88 నుందరకాండ ; ఇరవై నాల్లవ సర్గ

యకృత్పీహమథోత్పీడం హృదయం చ సబంధవమ్‌ | ఆంధ్రోణ్యపి తథా శీర్షం భాదేయమితి మేమతిః:॥ 39 తతస్తు ప్రఘసా నామ రాక్షసీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | కంఠమస్యా నృశంసాయాః పీడయామ కిమాస్యతే ॥ శ0 నివేద్యతాం తతో రాజ్డే మానుషీ సా నృతేతి హా | వాత్ర కశ్చన సందేహ: భాదతేతి స వక్ష్యతి ॥ డే తతప్వ్రృజాముఖీ నాను రాక్షసీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | విశస్యీమాం తతప్పర్వాప్సమావ్‌ కురుత పీలుకొన్‌ ॥ శ్న2 విభజాను తతస్పర్వా వివాదో మే న రోచతే పసేయమానీయతాం క్షిప్రం లేహ్యముచ్చావనచం బహు ॥ 43 పొట్టకు కుడివైపున ఉందే మాంసం ముద్ద యకృత్తునూ, ఎడమవైపున ఉండే ప్లీహాన్నీ పైభాగాన ఉందే ఉత్పీడాన్నీ చుట్టుపక్కల (ఆధార) మాంసంతో సహా గుండెకాయనూ, పేగులనూ (ఆంత్రాలు) అలాగే తలకాయనూ భక్షించాలని నాకు - మహా - కోరికగా ఉంది. 39 ' అప్పుడు ప్రఘస అనే మరో రాక్షసి ఇలా అంది - ఈ నింద్యురాలి గొంతు పిసికేద్దాం. ఇంకా కూచుంటారేమిటి ? 40 ఆ తరవాత ఈ మానవాంగన మరణించింది అని రావణుడికి విన్నవిద్దాం. తినేసెయ్యండి అంటాడు. సందేహం లేదు. ల! అప్పుడు అజాముఖి అనే రాక్షసి ఇలా పలికింది - అందరూ కలిసి ఈమెను నరకండి. సమానంగా ముక్కలు చెయ్యండి. త్తి అటుపైని అందరం సమానంగా పంచుకుందాం. తగువుపడటం నాకు ఇష్టం ఉండదు. వెంటనే మద్యం (పేయం) తీసుకురండి. అందులోకి భారీగా నంజుడు తిండి. శతె నుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్ల

తతళ్ళూర్చణఖా నాను రాక్షపీ వాక్యమబ్రవీత్‌ | అజాముఖ్యా యదుక్తం హి తదేవ మమ రోచతే ॥ ! సురా చానీయతాం క్షిప్రం సర్వశోకవినాళివీ | మామషం మాంసమాస్వాద్య వృత్యామో౬థ నికుంభిలామ్‌ 145 ఏనం సంభర్త్వ్యమానా సా పీతా సురసుతోపమా రాక్షసీభిస్పుఘోరాభి: ధైర్యముత్ప్చృజ్య రోదితి ॥ 46 అప్పుడు శూర్చణఖ అనే రాక్షసి తానై కల్పించుకుంది. అజాముఖి అన్న మాట నాకు నచ్చింది. న! సమస్త దుఃఖాలనూ అంతరింపజేసే సురను వెంటనే తీసుకురండి. నరమాంసం ఆస్వాదిద్దాం. నికుంభిలలో నృత్యం చేద్దాం. (నికుంభిల = లంకకు పశ్చిమద్వారసీమలో ఉన్న భద్రకాళి - ఆలయం), శీర్‌ ఈ రకంగా ఘోరాకారిణులు రాక్షసాంగనలు భయపెడుతూంటే దేవతా పుభ్రికవంటి సీతాదేవి ధైర్యం కోల్పోయి విలపించింది. 46 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరనైనాల్లన సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం వచ వ్ల సుందరకాండ : ఇరవై నాల్లవ సర్గ

జతీగ। శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ న. నానన 1, కళా ను గగ + ఇరవైఅయిదవ సర్ల + శ [౧ తథా తాసాం వదంలీవాం పరుషం దారుణం బహు । ౬” రాక్షసీనామసొన్యూనాం రురోద జనకాత్మజా ॥ క ఏవముక్తా తు వైదేహీ రాక్షపీభిర్మవస్వినీ | ఉవాచ పరమత్రస్తా బాష్పగద్గదయా గిరా ॥ 2 న మానుషీ రాక్షసస్య భార్యా భవితుమర్హతి | కామం ఖాదత నూం సర్వా న కరిష్యామి వో వచః ॥ తి సా రాక్షసీమధ్యగతా సీతా సురసుతోపనూ | న శర్మ లేభే దుఃఖార్తా రానణేన చ తర్దితా ॥ ( వేపతేస్మాధికం సీతా విశంతీనాంగమాత్మవః | వనే యూథపరిభ్రష్టా మృగీ కోకైరివారితా ॥ క్‌ ఇలా పరుషంగా దారుణంగా అధికంగా ఆ క్రూరరాక్షసీగణం వాగుతోంటే జనకరాజపుత్రి దీనంగా విలపించింది. క్షే రాక్షసాంగనలు ఇలా ప్రబోధించేసరికి మనస్విని సీతాదేవి దారుణంగా భయపడింది. కన్నీరు నించింది. గద్దదస్వరంతో ఐదులు పలికింది. 2 ఒక మానవాంగన రాక్షసుడికి భార్య కాదగదు, మీరంతా కలిసి స్వేచ్చగా నన్ను తినేస్తే తినెయ్యండి. మిరు చెప్పింది నేను చెయ్యలేను. త్రి దేవతా పుత్రికలాంటి సీతాదేవి ఆ రాక్షసాంగనల మధ్యలో ఏ కొంచెమూ సుఖం లేకుండా దుఖార్తురాలు అయ్యింది. దానికితోడు రావణుడి బెదిరింపు ఒకటి. శ్ర తనలోకి తాను కుంచించుకుపోతున్నట్టు సీతాదేవి గడగడా వణకిపోతోంది. కదుపు తప్పిన లేడికూన తోడేళ్ళ పాలబడ్డట్టు బెదిరిపోతోంది. ర్‌ నుందరకాండ : ఇరవై అయిదవ నర్ల

పా త్వశోకప్య విపులాం శాఖామాలంబ్య పుప్పితామ్‌ |

చింతయామాస శోకేన భర్తారం భన్నమానసా ॥ 6

పా స్నెపయంతీ విపులౌ స్తనౌ వేత్రజలప్రవైః |

చింతయంతీ వ శోకప్య తదాంతమధిగచ్చతి ॥ 7

సా వేపమానా పతితా ప్రవాతే కదళీ యథా |

రాక్షసీనాం భయశత్రస్తా వివర్ల్షవదనాభవత్‌ ॥ 8

తస్యాస్పా దీర్చవిపులా వేపంత్యా సీతయా తదా |

దదృశే కంపినీ వేణీ వ్యాళీవ పరిపర్పతీ ॥ త్ర

సా విఃశ్వసంతీ దుఃఖార్తా శోకోపహతచేతనా |

ఆర్హా వ్యసృజదత్రూణి మైథిలీ విలలాప హ ॥ 10

శింశుపావృక్షానికి చేరువలోనే ఒక అశళోకవృక్షం ఉంది. దాని పుప్పించిన ఒక కొమ్మ ఆసరాగా సీతాదేవి నిలబడింది. ఆమె మనస్సు శోకంతో నలిగిపోయింది. భర్తను తలుచుకుంది. 6

సీతాదేవి విలపిస్తోంది. కన్నీటితో గుండెలు తడిసి ముద్ద అవుతున్నాయి. ఎంత ఆలోచించినా తన దుఃఖానికి ఎక్కడా అంతూ దరీ కనిపించడం లేదు.?

వణకిపోతున్న సీతాదేవి ఆ రాక్షస్రాంగనల భయానికి తట్టుకోలేక - పెనుగాలికి అరటిబోదెలాగా నేలకు ఒరిగిపోయింది. భయంతో ముఖం రంగుమారింది. 8

వణకిపోతున్న సీతాదేవి వీపుమోద పొడవుగా ఒత్తుగా ఉన్న జడ - పాకుతున్న ఆడపాములాగా - తానుకూడా వణుకుతోంది. రి

సీతాదేవి దుఃఖార్తురాలై నిట్టూరుస్తోంది. శోకం ఆమె చైతన్యాన్ని మింగేసింది. రామ వియోగాన్ని తట్టుకోలేక విలపిస్తూ కన్నీరు కురిసింది. 10

నుందరకాండ : ఇరవై అయిదవ సర్గ

హా రామేతి చ దుఃఖార్తా హా పునర్తక్ష్మణేతి చ | హా శ్వశ్రు మను కౌసల్యే వో సుమిత్రేతి భామినీ ॥ క్ష లోకప్రవాదస్పత్యోఒయం పండితైస్సముదాహృత: | అకాలే దుర్లభో మృత్యుఃప్త్రియా వావురుషన్యవా॥ 12 య(్రాహమేవం కక్రూరాభీ రాక్షసీభిరిహార్దితా | జీవామి హీనా రామేణ ముహూర్తమపి దుఃఖితా ॥ క్ష ఏషాల్పపుణ్యా కృషణా వివశిమ్యామ్యువాథవత్‌ | సముద్రమధ్యే నౌః పూర్ణా వాయువేగైరివాహతా ॥ 14 భర్తారం తనుపశ్యంతీ రాక్షసీవశమాగతా | పీదామి ఇలు శోకేన కూలం తోయహతం యథా ॥ కక దుఃఖార్త సీతాదేవి ఉన్నట్టుండి హా రామా అంటోంది. మరొకసారి వో లక్ష్మణా అంటోంది. అత్తగారూ ఆంటోంది. వీ కౌసల్యా - హా సుమిత్రా అంటోంది. |! లోకప్రవాదం ఒకటి ఉంది. పండితులు ఉదాహరిస్తూ ఉంటారు. స్రీకిగానీ పురుషుడికిగానీ అవసరమైనప్పుడు మృత్యువుసైతం (అకాలమృత్యువు) లభించదని. ఇది నిజమే. క్షం ఎందుకంటే - ఈ (క్రూరరాక్షసీగణం ఇంతగా నన్ను వేధిస్తున్నా నా రాముడికి దూరమై దుఃఖిస్తూనే క్షణకాలమైనా జీవించి ఉన్నాను కనక అకాలమృత్యువు దుర్లభం అనేమాట నిజమే. 13 నేను చేసుకున్న పుణ్యం స్వల్పమే కాబోలు. సరుకులతో నిండిన నావ నడిసముద్రంలో పెనుగాలుల తాకిడికి లోనై మునిగిపోయినట్టు నేను దీనురాలనై అనాథలాగా మరణిస్తాను కాబోలు. [శ భర్తకు దూరమయ్యాను. కళ్ళారా చూసుకుందుకు లేదు. ఈ రాక్షసీగణం చేతికి చిక్కాను. జలప్రవాహం కోతపెడుతూంటే గట్టు తరిగిపోయినట్టు ఈ దుఃఖంతో నేను మెల్లమెల్లగా నళిస్తానేమో ! కేర్‌ సుందరకాండ: ఇరవై అయిదవ నర్గ

తం పద్మదళప్రాక్షం సింహవిక్రాంతగామినమ్‌ | ధవ్యాః పశ్యంతి మే వాథం కృతజ్ఞం ప్రియవాదినమ్‌ 1 16 సర్వథా తేన హీనాయా రామేణ విదితాత్మనా | తీక్ష్‌ణం విషమినాప్వాద్య దుర్లభం మను జీవితమ్‌ 1 _ 17 కీదృశం తు మయా పాపం పురా జవ్మాంతరే కృతమ్‌ । యేవేదం (ప్రాప్యతే దుఃఖం మయా ఘోరం సుదారుణమ్‌ 118 జీవితం త్యక్తుమిచ్చ్భామి శోకేన మహతానృతా | రాక్షసీభిళ్చ రక్ష్యంత్యా రామో నాపాద్యతే మయా ॥ క్షం ధిగస్తు ఖలు నూనుష్యం ధిగస్తు పరవశ్యతామ్‌ న శక్యం యత్పరిత్యక్తువూత్మచ్చందేన జీవితమ్‌ ॥ 20 నా రాముడు పద్మపత్రాక్షుడు. సింహవిక్రమ గమనుడు. కృతజ్ఞతా గుణభూషితుడు. ప్రియవచనుడు. అదృష్టవంతులు ఎవరో అతణ్ని దర్శిస్తూ ఉండిఉంటారు. 16 నా రాముడు ఆత్మజ్జుడు. అతడికి దూరమై నేను - తీవ్రమైన విషం త్రాగినట్లు ప్రాణాలతో జీవించి ఉండటం దుర్లభం. కే? ఇంతటి దారుణమూ ఘోరమూ అయిన దుఃఖాన్ని పొందానంటే పూర్వ జన్మలో ఎటువంటి మహాపాపం చేశానోగదా ! 18 మహాదుఃఖం ఆవరించింది నన్ను. ఈ రాక్షసీగణం కావలిలో ఉన్నాను. రాముజ్ని చేరుకోలేను. కనక ప్రాణత్యాగానికే ఇష్టపడుతున్నాను. 19 కానీ - నా ఇష్టం వచ్చినట్టు నేను (ప్రాణత్యాగం చెయ్యడానికీ లేదాయె ! ఎందుకు వచ్చిన మానవజన్మ ! ఛీ ! పరాధీనపు బతుకు !! 20 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైఐబదవ సర్గ తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ : ఇరవై అయిదవ సర్గ

ర. రాకా థః న్‌ + ఇరవైఆరవ సర్ల + ట్ర ॥ (ప్రసక్తాశ్రుముఖీత్యేనం బువంతీ జనకాత్మజా | ల” _ అధ్రోముఖముఖీ బాలా నిలస్త్పమువచక్రమే ॥ క్ష ఉవ్మత్తేవ ప్రమత్తేవ భ్రాంతచిత్తేవ శోచతీ : ఉపొవృత్తా కిశోరీవ వివేష్టంతీ మహీతలే ॥ 2 రాఘనస్య ప్రనుత్తస్య రక్షసా కామరూపిణా | రావణేన ప్రమథ్యాహమానీతా క్రోశతీ బలాత్‌ ॥ తె రాక్షపీవశనూసన్నా భర్త్చ్యమానా సుదారుణమ్‌ । చింతయంతీ సుదుఃఖార్తా నాహం జీవితుముత్సహే ॥ ర్త న హి మే జీవితైరర్జో నైవార్డైర్న చ భూషటైః ॥ వసంత్యా రాక్షసీమధ్యే వివా రామం మహారథమ్‌ ॥ క్‌ జానకీదేవి ముఖం కన్నీట దొప్పదోగుతోంది. తనలో తానే ఇలా ఏదో మాట్లాడుకుంటోంది. ముఖం వంచుకుంది. ఆ బాల దుఃభిస్తోంది. క్ష ఉన్న్మత్తలాగా ప్రమత్తలాగా భ్రాంతచిత్తలాగా విలపిస్తోంది. దుఃఖం పట్టలేక

• ఆడగుర్రపు పిల్లలాగా నేలమిద పడి దొర్లుతోంది. లి రాఘవుడు ఏమారి ఉన్నప్పుడు కామరూపధారి రావణరాక్షసుడు వచ్చి బలవంతంగా నన్ను చేజిక్కించుకుని ఇక్కడకు తీసుకువచ్చాడు. ఎంత విలపిస్తున్నా విడిచిపెట్టాడు కాదు. తి ఆపన్నురాలనై ఇక్కడికి వచ్చి రాక్షసీగణం పాలబడ్డాను. దారుణంగా వీళ్ళు నన్ను భయపెడుతున్నారు. విచారంలో మునిగిపోయాను. దుఃఖంతో ఆర్తురాలనయ్యాను. జీవించాలి అనే ఉత్సాహం అడుగంటింది. డే మహారథికుడు రాముడికి దూరమై రాక్షసీజనం మధ్యలో ఇలా నివసిస్తున్నాను. నాకు ఈ జీవితం నిష్ప్రయోజనం, ధనాలూ భూషణాలూ నిరర్ధకం. ర్‌ సుందరకాండ: ఇరవై ఆరవ నర్ల

అళ్మసారమిదం మూనమథవాస్యజరామరమ్‌ | హృదయం మను యేనేదం న దుఃఖేనావశీర్వతే ॥ 6 ధిజ్మామనార్యామసతీం యాహం లేన వినా కృతా । ముహూర్తమపి రక్షామి జీవితం సాపజీవితా ॥ గా కాచమే జీవితే శ్రద్దాసుఖేవాతం ప్రియం వినా। భర్తారం సాగరాంతాయా వసుధాయాః ప్రియంవదమ్‌ ॥ 8 భిద్యతాం భక్ష్యతాం వాసి శరీరం నిస్సృజామ్యుహమ్‌ | న చాప్యహం చిరం దుఃఖం సహేయం ప్రియవర్హితా ॥ 9 చరణీవాపసవ్వ్యేవ వ నృశ్రేయం నిశాచరమ్‌ । రావణం కిం వునరహం కాముయేయం విగర్హితమ్‌ 1 10 ఇంత దుఃఖంలోనూ పగిలిపోకుండా ఇంకా నిలిచిఉంది అంటే ఈనా హృదయం నిజంగా రాయిలా కరినమైనది అయ్యుండాలి. లేదా అజరామర మైనా అయ్యుండాలి. 6 నేనెంత పాపిస్టిదానిని ! రాముడు లేకుండా క్షణమైనా (జీవితాన్ని రక్షించు కున్నానంటే) జీవించి ఉన్నానంటే ఇది ఎంత నీచం ! (అనార్యం). పతివ్రతా ధర్మానికే విరుద్ధం. 7 చతుస్సముద్రముద్రిత వసుంధరా వలయానికి నాధుడు నా రాముడు. అత్యంత ప్రియంవదుడు నా ప్రియుడు. అతడికి దూరమయ్యాక ఈ జీవితంమోదగానీ సుఖాలమాదగానీ నాకు ఏమి శ్రద్ధ ! 8 నన్ను వీళ్ళు ముక్కలుగా ఖండించనీ. భక్షించనీ. ఈ శరీరం విడిచి పెట్టేస్తున్నాను. ప్రియుడికి దూరమై చిరకాలం దుఃఖాన్ని భరించలేను. 9 ఆ రావణరాక్షసుణ్ని నేను ఎడమ కాలితోనైనా స్పృశించను గాక స్పృశించను. అటువంటిది ఆ గర్జితుణ్ని నేను కామించడమా! 10 సుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ సర్గ

ప్రత్యాఖ్యాతం న జానాతి నాత్మానం నాత్మనః కులమ్‌ । యో వృశంసస్వభావేన మూం ్రార్థయితుమిచ్చతి ॥ 11 ఛిన్నా భిన్నా విభక్తా వా దీప్తే వాగ్నె ప్రదీసితా । రావణం నోపతిస్టేయం కిం ప్రలాపేన వళ్చిరమ్‌ ॥ 12 ఖ్యాతః ప్రాజ్ఞ కృతజ్ఞశ్చ సానుక్రోశశ్చ రాఘవః | పద్న్వత్తో నిరనుక్రోశళ్ళంకే మద్భాగ్యవంక్షయాత్‌ ॥ క్షే రాక్షసానాం సహస్రాణి జనస్టానే చతుర్దశ | యేనైకేన విరస్తాని న మాం కిం నాభిపద్యతే ॥ కక నిరుద్దా రావణేవాహమల్పవీర్యేణ రక్షసా ॥ సమర్థః ఖలు మే భర్తా రానణం హంతుమాహనే ॥ 15 ఓ రాక్షసాంగనలారా ! మా రోవణాసురుడు నా తిరస్యారాన్ని తెలుసుకోడు. తనను తాను గుర్తించడు. తన వంశాన్ని గమనించడు. నీచబుద్ధితో నన్ను బితిమాలుకుంటాడు. ఏమి చెయ్యను ! 11 నన్ను నరకండి. తుత్తునియలు చెయ్యండి. చీల్చండి. (ప్రజ్బరిల్లుతున్న అగ్నిలో దహించండి. మి ఇష్టం. రావణుణ్నిమాత్రం అంగీకరించను. ఇంక మో సుదీర్హ ప్రలాపాలు ఎందుకు | 12 రాఘవుడు జగద్విఖ్యాతుడు. ప్రాజ్ఞుడు. కృతజ్ఞుడు. దయాస్వభావుడు. మంచి నడవడి కలవాడు. నా దురదృష్టంకొద్దీ నాపట్ల నిర్ణయుడయ్యాడను కుంటాను. 18 జనస్థానంలో పధ్నాలుగువేలమంది రాక్షసుల్ని తానొక్కడే సంహరించాడు. అంతటి మహావీరుడు ఎందుకనో మరి నన్ను చేరుకోవడం లేదు. 14 నన్ను బంధించిన ఈ రావణరాక్షసుడిది అల్పశక్తి. ఇతణ్ని రణరంగంలో మట్టుబెట్టడానికి నా రాముడు సర్వసమర్జుడు. 15 నుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ నర్గ

విరాథో దండకారణ్యే యేన రాక్షసపుంగవః । రణే రామేణ నిహతస్ప మాం కిన్నాభిపద్యతే. ॥ 16 కామం మధ్యే సముద్రస్య లంకేయం దుష్ప్రధర్వణా | న తు రాఘవబాణానాం గతిరోధీహ విద్యతే ॥ [7 కింతు తత్కారణం యేన రామో దృఢపరాక్రమః రక్షసాపహృతాం భార్యామిష్టాం నాభ్యవపద్యతే ॥ 18 ఇహస్టాం మాం న జానీతే శంకే లక్ష్మణపూర్వజః | జానన్నపి హి తేజప్వీ ధర్షణం మర్షయిష్యతి క్షం హృతేతి యో౭ధిగత్వా మాం రాఘవాయ వివేదయేత్‌ | గృధ్రరాజోఒపి స రణే రావణేన నిపాతితః ॥ 20 దండకారణ్యంలో మరొక మహారాక్షసుడు విరాధుణ్ని నా రాముడు యుద్ధంలో తేలికగా సంహరించాడు. అంతటి మహావీరుడు ఎందుకనో మరి నన్ను చేరుకోవడం లేదు. 16 నిజమే, సముద్రమధ్యంలో ఉన్న ఈ లంక తేలికగా చేరగానిదే. కానీ రామబాణాలకు ఇక్కడ అడ్డంకి ఏదీ లేదే ! 17 ఒక రాక్షసుడు ప్రియభార్యను అపహరిస్తే దృథధపరాధ్రముడు రాముడు ఇంతవరకూ ఇక్కడికి చేరుకోలేదంటే దానికి కారణం ఏమయ్యుండాలి 118 నేను ఇక్కడ ఉన్నట్టు ఆ లక్ష్మణాగ్రజుడుకి బహుశ ఇం:* తెలిసి ఉండదు. తెలిస్తే ఆ మహాతేజస్వి ఈ ధిక్కారాన్ని ఇలా దిగమింగి ఊరుకుంటాడా ?19 సీత అపహరింపబడింది అని వెళ్ళి రాఘవుడికి చెప్పగలిగినవాడు జటాయువు ఒక్కడే. అతడినికాస్తా రావణుడు సంహరించేశాడు. 20 సుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ సర్గ

కృతం కర్మ మహత్తేన నూం తథాభ్యవవద్యతా | తిష్టతా రానణద్వంద్వే వృద్దేనాపి జటాయుమాా ॥ 21 యది నూమిహ జానీయా ద్వర్వమానాం స రాఘవః | అద్య బాబైరభిద్రుద్ద: కుర్యాల్లోకమరాక్షసమ్‌ ॥ 22 విధమేచ్చ పురీం లంకాం శోషయేచ్చ మహోదథిమ్‌ | రావణస్య చ నీచస్య కీర్తిం నామ చ నాశయేత్‌ ॥ 23 తతో నిహతనాథానాం రాక్షసీనాం గృహే గృహే | యథాహమేనం రుదతీ తథా భూయో నసంశయ:॥ 24 అన్విష్య రక్షసాం లంకాం కుర్యాద్రానముస్పలక్ష్మణ: | న హీ తాభ్యాం రివుర్చష్టో ముహూర్తమపే జీవతి ॥ 25 గృధ్రరాజు జటాయువు ఎంత గొప్పపని చేశాడు ! ఆ పూట నన్ను రక్షించే ప్రయత్నం చేశాడు. వృద్ధుదైనా ద్వంద్వయుద్ధంలో రావణుడికి ఎదురు నిలిచాడు. 21 నేను ఇక్కడ ఉన్నట్టు నా రాముడికి తెలియాలేగానీ అతిక్రుద్దుడై తన బాణాలతో మొత్తం రాక్షసుల్ని అందరినీ తుడిచిపెట్టేసి ఈ లోకాన్ని ఇప్పుడే రాక్షసరహితం చేసేస్తాడు. 22 ఈ లంకాపట్టణాన్ని ఎగరగొట్టేస్తాడు. మహాసముద్రాన్ని ఎండగట్టేస్తాడు. నీచుదైన ఈ రావణుణ్ని నామరూపాలు లేకుండా చేసేస్తాడు. 23 అప్పుడు - ఈ లంకాపట్టణంలో ఇంటింటా భర్తలను కోల్పోయి రాక్షసాంగ నలు ఇప్పటి నాలాగా బోరుబోరున విలపిస్తారు. సందేహం లేదు. 24 లక్ష్మణసహితుడై నా రాముడు ఈ రాక్షసుల లంకను అన్వేషించి అన్వేషించి నాశనం చేస్తాడు. వారి కంటబడితే శత్రువు క్షణకాలమైనా జీవించడు. 25 సుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ సర్గ

చితాధూమాకులపథా గృధ్రమండలసంకులా ॥ అచిరేణ తు లంకేయం శ్మశానసదృశీభవేత్‌ ॥ 26 అచిరేజైన కాలేన ప్రాప్ప్యామ్యేవ మనోరథమ్‌ | దుష్ప్రష్టానో ౬ యమాఖ్యాతి సర్వేషాం వో విపర్యయమ్‌ ॥ 27 యాదృశానీహ దృశ్యంతే లఅంకాయామశుభాని వై | అచిరేణ తు కాలేన భవిష్యతి హతప్రభా ॥ 28 మానం లంకా హతే పాపే రావణే రాక్షసాధమే । శోషం యాస్యతి దుర్దర్దా ప్రమదా విధవా యథా ॥ 29 పుణ్యోత్సవసముత్తా చ నష్టభ్యర్తీ, సరాక్షసీ । భవిష్యతి వురీ లంకా నష్టభృర్తీ యథాంగనా ॥ 30 లంకాపట్టణపు వీథులనిందడా త్వరలోనే చితాధూమం ఆవరిస్తుంది. ఆకాశం (గ్రద్దలతో కిటకిటలాడుతుంది. ఇవ్వేళనో రేపో ఈ లంకానగరం శ్యశానంలా మారిపోతుంది. 26 నా కోరిక తొందరలోనే తీరుతుంది. మి కీదే మి దుర్మార్గాన్ని మికు తెలియజెబుకుంది. (మీ దుర్మార్గమే మి కీడును మికు తెలియ జెబుతుంది.) ల్ల త్వరలోనే ఈ లంకాపట్టణం కళతప్పుతుంది అనడానికి అవసరమైన అపశకునాలు అన్నీ స్పష్టంగా కనపడుతూనే ఉన్నాయి. . 28 మహాపాపొత్ముడూ రాక్షసాధముడూ అయిన రావణుడు సంహరింప బడటంతో - ఇప్పటిదాకా దుర్ణ్మయంగా ఉన్న ఈ లంక వితంతువులాగా ఎండిపోతుంది. తప్పదు. 29 నాయకుడైన రావణుణ్ని కోల్పోయి రాక్షసుల్ని కోల్పోయి కేవలం రాక్షసీ గణమే మిగిలి ఈ లంకాపురి త్వరలోనే - భర్తను కోల్పోయిన వనితలాగా పుణ్యోత్సవాలకు దూరమవుతుంది. ౩0 నుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ నర్గ

మావం రాక్షసకన్యావాం రుదంతినాం గృహే గృహే | శ్రోష్యామి న చిరాదేన దుఃఖార్తానామిహ ధ్వనిమ్‌ ॥ ౩కే సాంధకారా హతద్యోతా హతరాక్షసవుంగవా | భవిష్యతి పురీ లంకా విర్హగ్ధా రామసాయకైః ॥ 32 యది నాము స శూరో మాం రామో రక్తాంతలోచన: | జావీయాద్వర్తమానాం హి రావణస్య వివేశనే ॥ 33 అనేన తు నృశంసేవ రానణేవాథమేన మే | సమయో యస్తు నిర్దిష్టప్తప్య కాలో ఒయమా॥త: ॥ రెడ ది అకార్యం యే న జానంతి వైరృతా: పాపకారిణ: | అధర్మాత్తు నుహోత్సాతో భవిష్యతి హి పాంప్రతమ్‌ 1 35 నైతే ధర్మం విజానంతి రాక్షసాః సిశితాశనాః | (భువనం మాం ప్రాతరాశార్జే రాక్షసః కల్పయిష్యతి ॥ 36 దుణార్తలై ఇంటింటా విలపిస్తున్న రాక్షసకన్యల రోదన ధ్వనులను ఈ లఅంకాపట్టజంలో త్వరలోనే వింటాను. త్రై రావణ గృహంలో నేను ఉన్నాను అనే వార్త మహాశూరుడూ రక్తాంత లోచనుడూ అయిన నా రాముడికి తెలిస్తే చాలు - లంకాపట్టణంలో అంధకారం వ్యాపిస్తుంది. కాంతి తరిగిపోతుంది. రాక్షస వీరులందరూ నశిస్తారు. ఈ లంకాపురి మొత్తం రామబాణాలతో భగ్గుమంటుంది. 82, 38 నీచుడూ అథముడూ అయిన రావణుడు నాకొక గడువు విధించాడు. ఆ పన్నెండు నెలల కాలంకూడా ముగియవచ్చింది. తిక పాపకర్మలు ఆచరించే ఈ రాక్షసులు ఏది అకార్యమో గుర్తించ లేక పోతున్నారు. వీరి అధర్మంవల్ల (ప్రస్తుతం లంకలో మహోత్పాతం జరగ బోతోంది. ఏ5 మాంసభక్షకులు ఈ రాక్షసులు ధర్మం ఎరగరు. కనక ఈ రాక్షసుడు నన్ను తప్పకుండా తన ప్రాతఃకాల భక్ష్యం చేసేసుకుంటాడు. 36 నుందరకాండ : ఇరవై ఆరవ నర్గ

సాహం కథం కరిష్యామి తం వివా ప్రియదర్భనమ్‌ । రామం రక్తాంతనయనమపత్యంతీ సుదుఃఫితా ॥ 37 యది కళ్ళిత్స 9దాతా మే విషస్యాద్య భవేదిహ । క్షీఫ్రం వైవస్వతం దేవం పశ్యేయం పతినా వినా ॥ 38 నాజానాజ్జీవతీం రానుస్ప మాం లక్ష్మణపూర్వజ: । జానంతౌ తా న కుర్యాతాం నోర్వ్యాం హీ మమ మార్గణమ్‌॥ 39 నూనం మమైవ శోకేన స వీరో లక్ష్మణాగ్రజః | దేవలోకమితో యాతస్త్యక్ష్వా దేహం మహీతలే ॥ త0 ధన్యా దేవాస్సగంధర్వాస్పిద్దాళ్చ పరమర్షయః | నును పశ్యంతి యే నాథం రామం రాజీవలోచనమ్‌ ॥ 41 ఎర్రని విశాలమైన కన్నులు కలిగి నిరంతరం ప్రియంగా దర్శనమిచ్చే నా రాముణ్ని చూడకుండా ఈ దుఃఖంతో ఎలా జీవించేది, ఏమి చేసేది ?37 ఇవ్వేళ నాకు ఇంత విషం ఇచ్చే దాత ఎవరైనా దొరికితే బాగుండును. వెంటనే యముణ్ని దర్శిద్దును - భర్తకు దూరమైనదాన్ని, 88 నేను జీవించి ఉన్న సంగతి లక్ష్మణాగ్రజుడికి తెలిసిఉండదు. తెలిసిఉంటే అన్నదమ్ములిద్దరూ ఈపాటికి నాకోసం భూమి అంతటా గాలించి ఉండరా! 89 ఆ మహావీరుడు లక్ష్మణపూర్వజుడు శ్రీరాముడు నిశ్చయంగా నా దుఃఖం తోనే శరీరాన్ని నేలకు విడిచి దేవలోకానికి వెళ్ళిపోయి ఉంటాడు. 40 రాజీవలోచనుడు నా రాముణ్ని నా నాధుణ్ని అక్కడ దేవలోకంలో దర్శించ గలుగుతున్నారు - దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమర్నులూ. వీరంతా ధన్యులు. శ్తీ్షే సుందరకాండ :ఇరవై ఆరవసర్గ [251]

అథవా న హి తస్యార్గో ధర్మకానుస్య ధీమతః నుయా రామస్య రాజర్దేర్భార్యయా వరమూత్మన: ॥ శై దృశ్యమావే భవత్ప్రతిస్పహదం నాస్త్యవళ్యత: | నాశయంతి కృతఫఘ్నాస్తు న రామా నాశయిష్యతి ॥ త్త కిన్ను మే నగుణాః కేచిత్‌ కిం వా భాగ్యక్షయో మమ ॥ యాహం సీదామి రామేణ హీనా ముఖ్యేన భామిని ॥ డడ (శ్రేయో మే జీవితావ్మర్తుం విహినాయా మహాత్మనః | రామా దక్షిష్టచారిత్రా చ్చూరా చృ(త్రు నిబర్హణాత్‌ ॥ త్తే్‌్‌ అథవా వ్యస్తశస్రా తౌ వనే మూలఫలాళివౌ । భ్రాతరౌ హి నరశ్రేష్టా పంవృత్తా వవగోచరౌ ॥ శీర రాముడు రాజర్షి పరమాత్ముడు. ధర్మమే తప్ప ఇంక ఏదీ పట్టని ధీమంతుడు. అంతటివాడికి బహుశ నావంటి భార్యతో అవసరమేదీ లేదేమో! (అందుకే నన్ను అన్వేషించి తెలుసుకోలేదేమో అని శంక). 42 నిత్యం కనబడుతూంటే ప్రీతి కలుగుతుంది. కనిపించకపోజే అనురాగం అంతరిస్తుంది. తొలినాళ్ళ ్రీతిని కృతఘ్నులు అంతరింపజేసుకుంటారు. రాముడు అలా అంతరింపజేసుకోడు. శత నా పాపాలు ఏమిటో! నా దురదృష్టం ఏమిటో ! రాముడికి ఇల్లాలినే అతడికి దూరమై ఇలా క్షయించిపోతున్నాను. శశ క్షేశరహితమైన నడవడిక కలవాడు, శూరుడు, శత్రువినాశకుడు, మహాత్ముడు - నా రాముడికి దూరమై జీవించి ఉండటంకంటే నాకు మరణించడమే శ్రేయస్మరం. ఉర్‌ ఇంతకీ - నరశ్రేష్టులు అన్నదమ్ములు ఆ రామలక్ష్మణులు అరణ్యంలో తిరుగుతూ కందమూలఫలాలు తింటూ శస్తసన్యాసం చెయ్యలేదుగదా! 46 సుందరకాండ : ఇరవై ఆరననరల్ల (252

అథవా రాక్షపేంద్రేణ రావణేన దురాత్మనా । ఛద్మవా పాదితౌ శూరౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణా ॥ కౌ సాహమేవం గతే కాలే మర్తుమిచ్చామి సర్వథా | న చ మే విహితో మృత్యురస్మిన్‌ దుఃఖేఒపివర్తతి॥ 48 ధన్యాః ఖలు మహాత్మానో మునయన్త్యక్తకిల్సిషాః ॥ జితాత్మానో మహాభాగా యేషాం వస్తు ప్రియాప్రియే॥! 49 ప్రియాన్న సంభవేద్దు:ఖమప్రియాదధికం భయమ్‌ తాభ్యాం హి యే వియుజ్యంతే నమస్తేషాం మహాత్మనామ్‌ ॥50 సాహం త్యక్తా ప్రియార్దేణ రామేణ విదితాత్మనా | ప్రాణాంప్య్యక్ష్యామి పాపస్య రావణస్య గతా వశమ్‌ ॥ క్‌1ే లేదంటే - ఆ దురాత్ముడు రావణ రాక్షసీంద్రుడు మోసంతో ఆ మహా శూరుల్ని సోదరులు రామలక్ష్మణుల్ని మట్టుబెట్టలేదుగదా ! శ? ఇలా కాలయాపన జరిగిపోతే ఇక నేను కోరుకోగలిగింది మరణమొక్కటే. కానీ - దుఃఖం ఇలా నన్ను ముంచేస్తుంటే (వర్తతి సతి) ఆ మృత్యువుకూడా నాకు దుర్లభమే అవుతోంది. త్ర మునీశ్వరులు అన్నివిధాలా ధన్యులు గదా ! వారు మహాత్ములు. పాపరహితులు. ఆత్మనిగ్రహం కలవారు. మహాభాగ్యశాలురు. వారికి ఈ ప్రపంచంలో ఒకటి ప్రియమనీ మరొకటి అప్రియమనీ లేవు. ధన్యులు సుమా! త్తి ప్రియవస్తు వినాశంవల్ల వారికి దుఃఖం కలగదు. అప్రియవస్తులాభంవల్ల భయమూ కలగదు. ఈ రెండింటికీ అతీతంగా ఉండగలిగే ఆ మహాత్ములకు నిజంగా నమస్కారం, ర్‌0 దీనికి పూర్తి భిన్నంగా ఉన్నాను నేను. ఆత్మజ్డుడూ కేవల హితుడూ అయిన రాముడికి దూరమయ్యాను. ఈ పాపిష్టి రావణుడికి చిక్కాను. ఆ దుఃఖం, ఈ భయం. (ప్రాణాలను విడిచిపెట్టడమొక్కటే మార్గం. ర్‌1 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైఆరవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం

అగ ( శీమద్రామాయణం, సుందరకాండ 0 + ఇరవైపడవ సర్గ + ళ్‌ ట్ర ఇళ్యుక్తాస్సీతయా ఘోరా రాక్షన్యః క్రోధమూర్చితా: | కాళ్చిజ్జగ్ముప్తదాఖ్యాతుం రావణస్య తరస్వినః ॥ క్ష తతప్పీతాముపాగమ్యు రాక్షస్యో ఘోరదర్భనాః ॥ పువః పరుషమేకార్థమనర్జార్థమథాబ్రువన్‌ ॥ 2 అద్యేదానీం తవానార్యే సీతే షపాపవినిశ్చయే | రాక్షప్యో భక్షయిష్యంతి మాంసమేతద్యథాసుఖమ్‌ ॥ 3 సీఠాం తాభిరనార్యాభిర్హృష్ట్వా సంతర్జితాం తదా | రాక్షసీ త్రిజటా వృద్దా శయానా వాక్యమట్రవీత్‌ ॥ క్త సీతాదేవి ఇలా ఖండితంగా చెప్పేసరికి క్రోధసమ్మూర్భితలైన ఆ ఘోర రాక్షసాంగనలలో కొందరు ఈ విషయాన్ని రావణుడికి తెలియజెప్పడానికి వేగంగా వెళ్ళారు. క్షే మరికొందరు ఘోరరూప రాక్షస స్త్రీలు సీతను మరింత సమీపించి అదే పరుషవాక్యాలను అదే ఏకైక తాత్చర్యంతో అదే అనర్థఫలదాయకంగా మళ్ళీ చెప్పడం మొదలుపెట్టారు. 2 పాపిష్టి నిశ్చయాలు చేసేదానా! అనార్యురాలా! సీతా! మా రాక్షస్రాంగనలు ఈ పూట నీ మాంసాన్ని సుఖంగా ఆరగిస్తారు. తి ఇలా ఆ పాపిష్టి రాక్షసీగణం సీతాదేవిని భయపెడుతూంటే ్రిజట అనే ఒక వృద్ధరాక్షసి - పడుకుని అంతా గమనిస్తున్నది - అలా పడుకునే ఇలా పలికింది - జే సుందరకాండ: ఇరవై పడవనర్గ [254]

ఆత్మావం ఖభాదతానార్యాన సీతాం భక్షయిష్యథ | జనకస్య సుతామిష్టాం స్నుషాం దశరథన్య చ ॥ ర్‌ స్వస్నో హ్యద్య మయా దృష్టో దారుణో రోమహర్షల: | రాక్షసానామభావాయ భర్తురస్యా భవాయచ ॥ 6 ఏవముక్తా స్త్రిజటయా రాక్షన్యః క్రోధమూర్చితాః | సర్వా ఏవాబ్రువన్‌ భీతాస్తిజటాం తామిదం వచః ॥ కథయప్వ త్వయా దృష్టు స్వప్నో ఒ౬యం కీదృశో నిశి; 7 తాసాం శ్రుత్వా తు వచనం రాక్షపీవాం ముఖాత్‌ చ్యుతమ్‌ 1 ఉవాచ వచనం కాలే త్రిజటా స్వన్నసంత్రితమ్‌ ॥ 8 ఓ అనార్యలారా ! రాక్షసాంగనలారా ! కావలిస్తే నన్ను తినండి అంతేగానీ

• జనకమహారాజుగారి కూతురూ దశరథమహారాజుగారికి ఇష్టమైన కోడలూ సీత్రాదేవినిమాత్రం ఏమీ చేయకండి. భక్షించకండి. ర్‌ ఎందుకంటే - ఇవ్వేళ నాకొక దారుణమైన స్వప్నం వచ్చింది. ఇప్పటికీ వొళ్ళు పులకిస్తోంది. ఆ స్వప్నం - మన రాక్షసుల పరాజయాన్నీ (వినాశాన్సీ) ఈమె పెనిమిటి జయాన్నీ తెలుపుడు చేస్తోంది. 6 . శ్రిజట ఇలా అనేసరికి ఆ రాక్షసాంగనలు క్రోధమూర్భితలయ్యారు, భయభీతలూ అయ్యారు. అంతా కలిసి త్రిజటతో ఇలా అన్నారు - చెప్పు, రాత్రి నువ్వు కన్న ఆ కల ఏమిటో ఎటువంటిదో వివరించు. 7 ఆ రాక్షసాంగనల ముఖాలనుంచి వెలువడిన ఆ మాట విని త్రిజట - తెల్లవారుజామున తనకు వచ్చిన కలనుగురించి ప్రవచించింది. 8 నుందరకాండ : ఇరవై పడవ నర్గ [255]

గజదంతమయీం దివ్యాం శిబికానుంతరిక్షగామ్‌ ॥ యుక్తాం హంసనహడ్రీణ స్వయమాష్తాయ రాఘవః ॥ శుక్షమాల్యాంబరధరో లక్ష్మణేన సహాగతః ॥ 9 వ్వప్నే చాద్య మయా దృష్టా సీతా శుక్తాంబరావృతా | సాగరేణ పరిక్షిప్తం శ్వేతం పర్వతమాస్టితా | 1 రామేణ సంగతా పీతా భాష్కరేణ ప్రభా యథా ॥ 10 రాఘవశ్చ నయా దృష్టశ్చతుర్దంతం మహాగజమ్‌ । ఆరూఢలళ్ళెలసంకాశం చచార సహలక్ష్మణః; ॥ క్ష తతప్తా వరశార్తూలౌ దీప్యమానా స్వతేజసా శుక్తమూల్యాంబరధరౌ జానకీం పర్యుపసప్టితా ॥ క్ష? తతప్తవ్య వగస్యాగ్రే వ్యాకాశస్టస్య దంతిన:ః | భర్చా పరిగృహీతస్య జానకీ స్కృంధమాత్రితా 13 ఏనుగు దంతాలతో చేసిన ఒక పల్లకీ. దివ్యమైన పల్లకీ. అంతరిక్షంలో సాగివస్తున్న పల్లకీ. వెయ్యి హంసలు మోస్తున్న పల్లకీ, ఆ పల్లకీలో రాఘవుడు. తెల్లటి వస్త్రాలూ తెల్లటి దండలూ ధరించిన రాఘవుడు. లక్ష్మణుడితో సహా కూర్చుని ఆ పల్లకీలో వచ్చాడు. 9 అదే స్వప్నంలో సీతాదేవికూడా కనిపించింది. తెల్లని వస్త్రాలు ధరించింది. సముద్రుడు పైకి తేల్చిన శ్వేతపర్వతం మిద రాముడితో జతగూడి కూర్చుంది. సూర్యకాంతి లాగా సీత, సూర్యబింబంలాగా రాముడూను. 10 అంతలోనే - ఒక మహాగజం కనిపించింది. దానికి నాలుగు దంతా లున్నాయి. అదొక పర్వతంలాగా ఉంది. ఆ ఏనుగుని అధిరోహించి రామలక్ష్మణులు సంచరిస్తూ కనిపించారు. క్ష తెల్లని వస్త్రాలూ తెల్లని దండలూ ధరించి తేజస్సుతో ధగధగలాడుతున్న ఆ నరవరులిద్దరూ సీతాదేవిని సమిపించారు. 12 శ్వేతపర్వతంమిద ఆకాశంలో నిలబడింది ఆ నాలుగు దంతాల ఏనుగు. రాముడి అధీనంలో ఉన్న ఆ వన్సుగు మూపుమోదకు సీతాదేవి. అధిరోహించింది. 18 నుందరకాండ : ఇరవై ఏడవ సర్గ (256

భర్తురంకాత్సముత్ప్సత్య తతః కమలలోచవా చంద్రమార్యౌ మయా దృష్టా పాణినా పరిమార్దతీ ॥ కక్ష తతస్తాభ్యాం కుమారాభ్యామాస్థితప్ప గజోత్తమ: | సీతయా చ విశాలాక్ష్యా లంకాయా ఉపరి స్టితః ॥ 115 పాండురర్శయుక్తేవ రఖేనాష్టయుజా స్వయమ్‌ | ఇహోపయాత: కాకుత్‌స్టః సీతయా పహ భార్యయా ॥ 16 లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా పీతయా సహ వీర్యవాన్‌ ; ఆరుహ్య పుష్పకం దివ్యం నిమానం సూర్యపసన్నిభమ్‌ 1 ఉత్తరాం దిశమాలోక్య జగామ పురుషోత్తమః ॥ ' 17 ఏవం స్వప్నే మయా దృష్టో రామో విష్ణుసరాక్రమః ॥ లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా పహ భార్యయా ॥ కం అటుపైని ఆ కమలపళ్రాక్షి తన భర్త ఒడినుంచి పైకి లేచి నిలబడి చేతితో సూర్యచంద్రులను నిమురుతూ కనిపించింది. 14 రాకుమారులు రామలక్ష్మణులూ, విశాలాక్షి సీతాదేవీ అధిరోహించిన ఆ చతుర్దంతి లంకాపట్టణం మిద ఆకాశంలో నిలబడింది. 1ేర్‌ ఎనిమిది తెల్లని ఎద్దులు పూన్చిన రథాన్ని రఘురాముడు తన భార్య సీతతో సహా స్వయంగా అధిరోహించి ఇక్కడికి (రావణ రాజసౌధం దగ్గరికి) వచ్చాడు. 16 మహాపరాక్రమశాలి ఆ పురుషోత్తముడు తన తమ్ముడు లక్ష్మణుడితో, ఇల్లాలు సీతతో కలిసి - సూర్యసన్నిభమైన దివ్యపుష్పకవిమానం అధిరోహించి, ఉత్తర దిక్కుకి చూస్తూ అటే తరలివెళ్ళాడు. 17 విష్ణుమూర్తితో సమానమైన పరాక్రమం కల్గిన రాముడు ఇలా నాకు కలలో కనిపించాడు - తమ్ముడు లక్ష్మణుడితో, ఇల్లాలు సీతాదేవితో. 18 సుందరకాండ : ఇరవై పడవ నర్ల

వ హ్‌ రామో మహాతేజాళ్ళక్యో జేతుం సురాసురైః | రాక్షపైర్వాపి చావ్వైర్వా స్వర్గః పాసజనైరిన ॥ క్షం రావనణశ్చ మయ్యా దృష్టః క్షితౌ తైలసముత్‌క్షితః | రక్తవాపాః పిబన్మత్తు కరవీరక్పత(్రజ:ః ॥ 20 విమానాత్పుష్పకాత్‌ అద్య రావణ: పతితో భువి । కృష్యమాణః స్త్రియా దృష్టో ముండః కృష్ణాంబరః పునః ॥ 21 రథేన ఖరయుక్తేన రక్తమాల్యామలేపవః | పిబంస్తైలం హపన్నృత్యన్‌ భ్రాంతచిత్తాకులేంద్రియ: ॥ గర్హభేన యయా శీమ్టం దక్షిణాం దిశమాస్టితః ॥ 22 పునరేన మయా దృష్టో రావణో రాక్షసేశ్వరః | పతితో ఒవాక్ళిరా భూమౌ గర్జభాదృ్భయమోహితాత్‌ 1 28 పాపాళ్ళులకు స్వర్గం కైవసం కానట్టే మహాతేజస్వి రఘురాముణ్ని జయించడం సురాసురులకుగానీ రాక్షసులకుగానీ మరొకరికిగానీ అసాధ్యం. 19 ఇక రావణుడు ఎలా కనిపించాడంటే - నేలమిదనే ఉన్నాడు. నూనె ఓడుతున్నాడు. ఎర్రటి వస్త్రాలు ధరించాడు. తాగుతూ మత్తెక్కి ఉన్నాడు. కరవీరపుష్ప మాలికలు దాల్చాడు. 20 పుష్పకవిమానంనుంచి నేలకు జారిపద్దాడు. బోడిగుండుతో ఉన్నాడు. ఎర్రటి దుస్తుల్లో ఉన్నాడు. ఒక స్త్రీ, ఎవరో అతడిని ఈడుస్తోంది. 21 ఎర్రటి పుష్పమాలికలు ధరించాడు. ఎర్రటి అనులేపనాలు పులుము కున్నాడు. గాడిదలు పూన్చిన రథంమోద నూనె తాగుతూ పగలబడి నవ్వుతూ నృత్యం చేస్తున్నాడు. మతి (భమించినట్టున్నాడు. ఇంద్రియాలు కలతచెంది నట్టున్నాడు. గాడిదమీద వేగంగా దక్షిణదిశవైపు వెళ్ళిపోయాడు. 22 రాక్షసీశ్వరుడు ఆ రావణుడు ఇంకా ఎలా కనిపించాడంటే - భయభ్రాంత మైన ఆ గాడిదమిదనుంచి తలకిందులుగా నేలమిద పడ్డాడు. 28

సహపోత్దాయ సంభ్రాంతో భయార్హో మదవిహ్వలః | ఉవ్మత్త ఇన దిగ్వాపా దుర్వాక్యం ప్రలసన్‌ బహు ॥ 2ైడ్ష దుర్గంధం దుస్సహం ఘోరం తిమిరం నరకోసమమ్‌ మలపంకం ప్రవిశ్యాశు మగ్నస్తత్ర ప రావణ: ॥ 25 కంఠే బధ్వా దశగ్రీవం ప్రమదా రక్తవాసివీ | కాళీకర్దమలిప్తాంగీ దిశం యాన్యూం ్రకర్షతి ॥ 26 ఏవం తత్ర మయా దృష్టః కుంభకర్ణో నిశాచరః । రావణస్య సుతాప్పర్వే దృష్టాః వైలసముత్‌క్షీతాః ॥ 27 వరాహేణ దళశ్రీనః శింశుమారేణ చేంద్రజిత్‌ | ఉష్టేణ కుంభకర్లశ్చ ప్రయాతో దక్షిణాం దిశమ్‌ ॥ 28 లాలా పడ్డవాడు వెంటనే లేచాడు. మతి చలించినట్టు ఉన్నాడు. భయంతో కలతచెందినట్టు ఉన్నాడు. మదంతో నివ్వాలుడైనట్టు ఉన్నాడు. పిచ్చెక్కిన వాడిలాగా దిగంబరుడై ఏదేదో వెగ్రివాగుడు తెగ వాగుతున్నాడు. 24 కంపుగొడుతూ భరింపరానిచై ఘోరంగా చీకటిగా నరకంలాగా ఉన్న మలపంకంలోకి దుమికాడు. అందులో మునిగాడు. 25 ఒళ్ళంకా నల్లటి కాటుక పులుముకుని, ఎర్రటి వస్త్రాలు ధరించిన ఒక స్రీ ఎవరో దశకంరుడి మెడపట్టుకుని (యముడి దిక్కుకి) దక్షిణ దిశకు ఈడుస్తోంది. 26 మరొక రాక్షసుడు (నిశాచరుడు) కుంభకర్ణుడూ ఇలాగే కనిపించాడు. రావణుడి కొడుకులందరూ నూనె ఓడుతూ కనిపించారు. ల పందిని ఎక్కి దశగ్రీవుడూ, మొసలిని అధిరోహించి ఇంద్రజిత్తూ ఒంటె మిద కుంభకర్చుడూ దక్షిణదిశవైపు తరలిపోతూ కనిపించారు. 23 నాకా సుందరకాండ : ఇరవై ఏడవ సర్గ

ఏకస్త్రత మయా దృష్టు శ్వేతచ్చత్రో విభీషణః | శుక్షమూల్యాంబరధరః శుక్షగంధానులేసవః 11 29 శంఖదుందుభివిర్వోపై: వృత్తగీతైరలంకృతః | ఆరుహ్య శైలసంక్షాశం మేఘస్తవితనిప్ప్వ్రనమ్‌ ॥ 30 చతుర్దంతం గజం దివ్యమాప్తే తత్ర విభీషణ: | చతుర్భిస్పచివైస్పార్థం వైవాయసముపస్థితః ॥ ౬! సమాజశ్చ మయా దృష్టో గీతవాదిత్రనిప్ప్వ్వనః | సిబతాం రక్తనూల్యానాం రక్షపొం రక్తవాససామ్‌ ॥ 32 లంకా చేయం పురీ రన్యూ సవాజిరథకుంజరా ॥ పాగరే పతితా దృష్టా భగ్నగోపురతోరణా ॥ 33 లంకా దృష్టా మయా స్వప్నే రానణీవాభిరక్షితా ॥ దగా రామస్య దూతేన వానరేణ తరస్వినా ॥ రెడ నా కలలో - విభీషణుడొక్కడూ వెల్లగొడుగుతో తెల్లని పుష్పమాలికలతో తెల్లని వస్త్రాలతో తెల్లని సుగంధానులేపనాలతో కనిపించాడు. 29 గీతాలూ సాగుతున్నాయి. నాలుగు దంతాలు కలిగిన ఒక దివ్యగజం. పర్వతంలాగా ఉంది. మేఘగర్జనలాగా ఘీంకరిస్తోంది. తన నలుగురు మిత్రులతో కలిసి విభీషణుడు దానిని అధిరోహించి ఆకాశవీథిలో నిలబడ్డాడు. 30,31 ఎర్రటి పుష్పమాలికలు ధరించి, ఎర్రటి వస్త్రాలు దాల్చి, మద్యపొనం చేస్తూ గీతవాద్యాలను మోగిస్తూ రాక్షసులగుంపు నాకు కలలో కనిపించింది. 32 ఈ అందమైన లంకాపట్టణం గోపురాలూ తోరణాలూ విరిగిపోయి అశ్వ = రథ - గజ = సమూహాలతో సవీ సముద్రంలో పడిపోవడం నాకు కలలో కనిపించింది. ౩8 అంతేకాదు - రావణాసురుడు ఇంతకాలమూ రక్షిస్తున్న ఈ లంకాపట్టణం రాముడి దూతగా వచ్చిన ఒక చురుకైన వానరుడిచేతిలో దగ్ధమైపోవడం నాకు కన్పించింది. 34 నుందరకాండ : ఇరవై పడవ నర్ల

పీత్వా తైలం ప్రనృత్తాళ్చ ప్రహసంత్యో నుహాన్వన్నాః 1 అంకాయాం భస్మరూక్షాయాం వ్రవిష్టా రాక్షషస్త్రియ: ॥ 35 కుంభకర్ణాదయళశ్చేమే సర్వే రాక్షసపుంగవానా:ః | రక్తం నివననం గృహ్య వ్రవిష్టా గోమయహ్రదే ॥ కి అపగచ్చత వశ్యధ్వం సీతానూస స రాఘనః | ఘాతయేత్సరమామర్షీ సర్వైస్సార్థం హి రాక్షపైః ॥ త ప్రియాం బహుమతాం భార్యాం వనననానమమ(్రతామ్‌ | భర్తితాం తర్జితాం వాసీ వాముమంస్యతి రాఘవః ॥ 38 తదలం క్రూరవాక్య్యెర్వస్పాంత్వమేవాభిధీయతామ్‌ 1 అభియాచాను వైదేహీమేతద్ది మను రోచతే ॥ 39 లా రాక్షస స్త్రీలు నూనె తాగి గంతులువేస్తూ బిగ్గరగా వికటాట్టహాసాలు చేస్తూ భస్మావశిష్టమైన ఆ లంకాపట్టణంలోకి ప్రవేశించారు. "95 కుంభకర్ణాదులైన ఈ రాక్షసపుంగవులందరూ ఎర్రటి వస్త్రాలు ధరించి 'పేడగోతిలో ప్రవేశించారు. 86 రాక్షసాంగనలారా 1 పారిపొండి, దాక్కోండి. రాఘవుడు సీతాదేవిని చేరుకున్నాడు. అతిక్రుద్భడై రాక్షసులతోపాటు మిమ్మల్నికూడా సంహరించ వచ్చు. 37 తనతోపాటు వనవాసవ్రతాన్ని చేపట్టిన ప్రియభార్య సీకాదేవి అంటే రాఘవుడికి ఎంతో గౌరవం, అటువంటి జానకిని బెదిరించినా భయపెట్టినా ఆ వ్యక్తిని రాముడు క్షమించడు. 38 అందుచేత మో పరుషోక్తులు ఇక చాలించండి. సాంత్వనవచనాలు పలకండి. సీతాదేవినే అభ్యర్థిద్దాం. ఇదే నాకు నచ్చిన పని, 89

యపస్యామేవం విధః స్వప్నా దుః;ఖితాయాం ్రదృళ్యతే । పా దుణ్జైర్వివిధైర్ముక్తా ప్రియం ప్రాస్నోాత్యమ్యుత్తనుమ్‌ 1 40 భర్శితానుసే యాచధ్వం రాక్షస్యః కిం వివక్షయా | రాఘవాద్ది భయం ఘోరం రాక్షసానాముపస్టితమ్‌ ॥ | ప్రణిసాతప్రపన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా | అలమేషా సరిత్రాతుం రాక్షప్యో మహతో భయాత్‌ ॥ డం అపిచాస్యా విశాలాక్ష్యా న కించిదుపలక్షయే | విరూసనుసి చాంగేషు సుషూక్ష్మమపి లక్షణమ్‌ ॥ శం ఛాయావైగుణ్యమాత్రం తు శంకే దుఃఖముపస్థితమ్‌ | అదు:ఃభార్దామిమాం దేవీం వైహాయసముపస్టితామ్‌ ॥ డడ ఏ దుఃఖార్త విషయంలో ఇటువంటి స్వప్నం కనిపిస్తుందో ఆమె అన్ని దుఃఖాలనుంచీ విముక్తురాలై ఉత్తమోత్తమమైన ప్రియాన్ని పొందుతుంది. 40 రాక్షసాంగనలారా ! మోరు ఇంతసేపూ భయపెట్టిన సీతాదేవినే అభ్యర్థించండి. ఇందులో వివక్ష (సంజాయిషీ చెప్పుకోవలసింది) ఏమిలేదు. రాక్షసులందరికీ రాఘవుడి నుంచి ఘోరభయం పొంచిఉంది సుమో 1! 41 ఈ మైథిలి ఈ జానకి - ఎవరైనా సరే వచ్చి సొష్టాంగపడితే చాలు 'ప్రసన్నురాలయ్యే వ్యక్తి. రాక్షసాంగనలారా ! ఈ మహాభయంనుంచి కాపాడటానికి ఈమెయే సమర్భురాలు. త్త మరొక విషయం - ఈ విశాలాక్షి శరీరంమిద ఏ భాగంలోనూ సూక్ష్మాతి సూక్ష్మమైన విరూపంగానీ విరూపలక్షణంగానీ (అరిష్టసూచన) ఏ కొంచెమూ కనిపించడం లేదు. శతి కానీ ఈమె శరీరంలో ఒకింత వన్నె తరిగింది. అందుకనే - ఏ దుఃఖాలకూ అర్జురాలు కాకపోయినా దివ్యవిమానాలను (వైహాయసం) అధిరోహించ వలసినదే అయినా ఈ సీతాదేవికి ఈపాటి ఈ దుఃఖం వచ్చిపడింది అని నా ఊహ, త్తీడ్తే నుందరకాండ : ఇరవై పడవసల్ల [262]

అర్ధ సిద్ధిం తు వైదేహ్యాః పశ్యామ్యహముసస్థితామ్‌ | రాక్షసేంద్ర వివాశం చ విజయం రాఘవస్య చ ॥ శీర్‌ నిమిత్త్రభూతమేతత్తు శ్రోతుమస్యా నుహత్పిియమ్‌ | దృళ్యతే చ స్ఫురచ్చష్షుః పద్మపత్రమివాయతమ్‌ ॥ డీ6 ఈషచ్చ హృషితో వాస్యా దక్షిణాయా వ్యూదక్షిణ: | అకస్మాదేవ వైదేహ్యా బాహురేకః ప్రకంపతే ॥ డ్త్గౌ కరేణుహస్తప్రతిమస్పవ్యశ్వోరురనుత్తము: ॥ వేపనూన స్పూచయతి రాఘవం పురతః; స్టితమ్‌ ॥ క్రి పక్షీ చ శాఖానిలయం ్రవిష్ణః పునః వునశ్చోత్తను పొంత్వవాదీ సుస్వాగతాం చ వాచముదీరయాణ: వునఃపునశ్చోదయతీవ హృష్టః ॥ త్త రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు నశించడం రాఘవుడు జయించడం - అనే ప్రయోజనసిద్ధి సీతాదేవికి చేరువలోనే ఉన్నట్టు నాకు కనిపిస్తోంది - అని పిస్తోంది. శీర్‌ పద్మపత్రంలాగా విశాలమైన ఈమె (ఎడమ) కన్ను అదిగో అదురుతోంది. ఈమె ఏదో గొప్ప ప్రియాన్ని వినబోతోంది అనడానికి ఇది శుభశకునం. 46 సమర్దురాలైన ఈ సీతాదేవి ఎడమ భుజం ఒకింత పులకించి అకస్మాత్తుగా అదురుతోంది. ఇదీ శుభసూచకమే. 47 ఏనుగు తొండంలాంటి ఈమె ఎడమ తొడకూదా శుభలక్షణలక్షితం. రవ్వంత అదురుతూ రాఘవుడు వచ్చి ఎదుట నిలిచిన శుభసూచనను అందిస్తోంది. 48 ఈ చెట్టుకొమ్మలమిద కాపురముండే ఈ (గరుడ) పక్షికూడా మాటిమాటికీ మధురంగా కూపెడుతోంది. సంబరపడి రాఘవుడికి స్వాగతవచనాలు పలుకుతున్నట్టూ రాముడి ఆగమనాన్ని సూచిస్తున్నట్టూ ఉంది. శి ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైవడవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ : ఇరవై పడవ నర్గ

జీ | "౬ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ధ్ర 1 + ఇరవైఎనిమిదవ సర్ల + ం పా రాక్షసీంద్రన్య వచో నిశమ్య ఉం” తద్రావణస్యాప్రియమప్రియార్హా | సీతా వితత్రాప యథా ననాంతే సింహాభిపన్నా గజరాజకన్యా 1 క్ష పా రాక్షపీమధ్యగతా చ భీరు: వాగ్భిః భృశం రావణతర్జితా చ । కాంతారమధ్యే విజనే వినృష్టా బాలే కన్యా విలలాన సీతా ॥ 2 సత్యం బేదం ప్రవదంతి లోకే నాకాలన్భుత్యుర్భవతీతి సంతః | యత్రాహమేవం పరిభర్త్యృమావా జీవామి కించిత్‌ క్షణమప్యపుణ్యా ॥ 8 ఏమి అప్రియం జరుగుతుందో అని దిగులుపడుతున్న సీతాదేవి ఆ రాక్షసేంద్రుడి అప్రియోక్తులు విని - అడవిలో ఒక సింహం పాలబడిన ఆడఏనుగులాగా భయపడిపోయింది. క్ష రాక్షసాంగనల మధ్యలో చిక్కువడి అసలే భయపడుతున్న ఆ సీతాదేవి రావణుడి మాటలతో మరింత బెదిరిపోయింది. నిర్ణనారణ్యంలో ఒంటరిగా వదిలివేయబడిన చిన్నారి ఆడపిల్లలాగా సీతాదేవి విలపించింది. ౭ ఇంతమంది ఇలా బెదిరిస్తున్నా భయపెడుతున్నా క్షణమైనా జీవించ గలిగానంటే నేనెంత పాపాత్మురాలిని ! కాలం చెల్లకుండా ఎవరికీ మృత్యువు సంభవించదు - అని లోకంలో సజ్జనులు చెప్పేమాట సత్యమే కదా! 3 సుందరకాండ : ఇరవై ఎనిమిదవ నర్ల

సుఖాద్విహీనం బహుదు:ఃఖపూర్ణమ్‌ ఇదం తు నూనం హృదయం స్థిరం మే విశీర్యతే యన్న సహ(్రధాద్య వజ్రాహతం శ్చంగమివాచలస్య ॥ త్త నైవాప్తి దోషం మమ మానము వధ్యాహమస్యాప్రియదర్భవస్య ॥ భానలన చాస్యాహమమ్రదాతుమ్‌ అలం ద్విజో మందత్రమివాద్విజాయ ॥ క్‌ మానం మమాంగాన్యచిరాదనార్య ; శపైః శితై ఛేత్స్యతి రాక్షపీంద్ర: | తప్మిన్నవాగచ్చతి లోకవాథే గర్భష్టజంతోరిన శల్యకృంత; ॥ 6 సుఖాలకు దూరమైనా చాలా దుఃఖాలకు నిలయమైనా ఈ నా హృదయం

• వజ్రాయుధం దెబ్బకు గిరిశిఖరంలాగా - వేల వేల ముక్కలై తునిగిపోకుండా ఇంకా నిలిచిఉంది అంటే నిజంగా ఇది చాలా గట్టిదే (స్థిరం) సుమా ! 4 రూపుదాల్చిన అప్రియంలాగా ఉన్న ఈ రావణుడి చేతిలో నేను ఎలాగూ వధింపబడతాను. ఇది తధ్యం. (తెలిసి ఇలా ప్రాణత్యాగం చెయ్యవచ్చునా?) ఈ విషయంలో నా తప్పు ఏమిలేదు. ఒక ద్విజుడు ఒక అద్విజుడికి వేదమంత్రాన్ని నేర్చి సమర్పించలేనట్టే - నేను నా హృదయాన్ని (భావం) ఈ రాక్షసుడికి అర్బించలేను. గ్‌ జగన్నాథుడు నా రాముడు ఈ రెండుమాసాల గడువు ముగిసేలోగా రాకపోతే - గర్భంలో ఉండిపోయిన నిసుగును (మృతశిశున) శస్తవైద్యుడు ఖండించినట్టు ఈ దుష్టుడు రాక్షసేంద్రుడు నా కరచరణాద్యవయవాలను పదునైన ఆయుధాలతో నరికి పోగులు పెడతాడు. ఏమి ఆలస్యం చెయ్యదు. ఇది తథ్యం. 6 సుందరకాండ : ఇరవై ఎనిమిదవ సర్ల

దుఃఖం బచేదం నుమ దుఃఖితాయా మాపౌ చిరాయాధిగమిష్యతో ద్వౌ బద్దస్య నధ్యన్య తథా నిశాంతే రాజాసరాధాదిన తస్కరస్య ॥ గౌ హా రామ హా లక్ష్మణ హా సుమిత్రే హా రామమాతస్పహ మే జవవ్యా ఏషా విపద్యామ్యహమల్పభాగ్యా మహార్లనే నౌరివ మూఢవాతా ॥ 8 తరస్వినౌ ధారయతా మృగప్య సత్వేన రూపం ననుజేంద్రపుత్రౌ | నూనం విశప్తా నమమ కారణాత్తా సింహర్షభౌ ద్వావిన వైద్యుతేన ॥ ం్ర చిరకాలంగా దుఃఖాలను దిగమింగుతున్న నాకు ఈ రెండు మాసాలనూ గడపడం నిజంగా అన్నిటికన్నా పెద్ద దుఖం సుమా! రాచరికంపట్ల అపరాధం చేసి కారాగారంలో బంధితుడై తెల్లవారితే ఉరితీయబడుతున్న ఒక చోరుడి దుఃఖంలాగా ఉంది ఇది. 7 హా రామా! వో లక్ష్మణా ! హా సుమిత్రా ! హా కౌసల్యా! ఓ నా కన్నతల్లీ! నేనొక అల్బభాగ్యను. నడిసముద్రంలో సుడిగాలికి చిక్కిన నౌకలాగా పెను విపత్తికి గురి అవుతున్నాను. 8 మృగరూపం ధరించిన ఆ దుష్టజీవిచేతిలో వేగశీలురైన రాకుమారులు రామలక్ష్మణులిద్దరూ నేను కారణంగా - పిడుగుపాటుకి గురియైన రెండు సింహాల్లాగా రెండు వృషభాల్లాగా - బహుశ మరణించి ఉంటారు. 9 నుందరకాండ ; ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గ

నూనం స కాలో నృుగరూవధారి మానుల్పభాగ్యాం లులుఖే తదానీమ్‌ | యత్రార్యవు్రైం విపసర్జ్ణ మూఢా రామానుజం లక్ష్మణపూర్వజం చ ॥ 10 వో రాము సత్యవ్రత దీర్షబాహో హా పూర్ణచంద్రప్రతినూనవక్ర, ॥ హా జీవలోకస్య హితః ప్రియళ్ళ వధ్యాం న నూం వేల్పి హి రాక్షపావామ్‌ ॥ క్ష అనన్యదైవచత్వమియం క్షమా చ భూమౌ చ శయ్యా నవియమశ్ళ ధర్మే | పతివ్రతాత్వం విఫలం మమేదం కృతం కృతఘ్నేస్విన మామషాణామ్‌ ॥ 12 లక్ష్మణాగ్రజుడైన నా ఆర్యపుత్రుణ్నీ (భర్తనూ) సౌమిత్రినీ మూఢురాలినై నేనే దూరం పంపించాను. ఆ సమయమే (దుర్ముహూర్తమే) మృగరూపం ధరించి దురదృష్టవంతురాలిని నన్ను ఆ క్షణంలో ్రలోభపెట్టింది. ఇది నిశ్చయం. 10 వా రామా! సత్యవ్రతా ! ఆజానుబామూ ! వపూర్ణచంద్రుడితో పోటీపడే ముఖం కలవాడా ! సకల జీవకోటికీ నువ్వు హితుడవు, ప్రియుడవు. ఈ రాక్షసులు నన్ను సంహరించబోతున్నారనే విషయం అయ్యో ! నువ్వు తెలుసు కోలేకపోతున్నావు. క్ష నిన్ను తప్ప మరింకెవ్వరినీ దైవంగా భావించకపోవడం, ఓర్పును వహించడం, కటికి నేలపై శయనించడం, ధర్మంపట్ల నియమనిస్టలు కలిగి ఉండటం, ఈ నా పతివ్రతాత్వం అంతాకూడా కృతఘులైన మనుషులకు చేసిన ఉపకారంలాగా- నిష్పలమైపోయింది. 12 నుందరకాండ : ఇరవై ఎనిమిదవ నర్గ

మోఘో హి ధర్మశ్చరితో మయాయమ్‌ తథైకవల్నీత్వమిదం విరర్హమ్‌ ॥ యాత్వాం న పశ్యామి కృశా వివర్జా హీ్‌వా త్వయా సంగమవే నిరాశా ॥ క్ష పితుర్నిదేశం నియమేన కృత్వా వనాన్నివృత్తశ్చరితవ్రతళ్చ | ప్రీభిస్తు మన్యే విపులేక్షణాభి : త్వం రంస్యపే వీతభయః: కృతార్థ:॥ న! అహం తు రాను త్వయి జాతకామా చిరం వినాశాయ విబద్ధభావా 1 మోఘం చరిత్వాథ , తపోవ్రతం చ త్యక్ష్యామి ధిగ్‌ జీవితమల్పభాగ్యా ॥ కే5 నేను ఆచరించిన ఈ పతివ్రతాధర్మమంతా నిష్పుయోజనమయ్యింది. అలాగే నీ ఏకపత్నీత్వమూ నిరర్ధకమయ్యింది. ఇలా కృశించి కళతప్పి నీకు దూరమై మళ్ళీ కలుస్తామనే ఆశ సన్నగిల్లి నీ దర్శనభాగ్యానికి నోచనిదాన నయ్యాను. 13 రామా |! నీ తండ్రి ఆజ్ఞను అవిచ్చిన్నంగా నెరవేర్చి, వనవాసవ్రతాన్ని పూర్తిచేసి అడవులనుంచి అయోధ్యకు తిరిగివెళ్ళి కృతార్థుడవై బహుశ నువ్వు విశాలనయనలైన స్త్రీలతో నిర్భయంగా అనందిస్తున్నట్టున్నావు. [4 రామా! నాకుమాత్రం నీమిదనే అనురక్తి. ఈ వినాశంకోసమేనేమో నా హృదయం చిరకాలంగా నీమిద నిబద్ధమయ్యింది. పనికిమాలిన ఈ తపోనియమాలను (నిరాహారాదికం) ఇలాగే ఆచరించి ఆచరించి నిర్భాగ్యు రాలిని ఎప్పటికో ఈ పాడుజీవితం చాలిస్తాను. 15 సుందరకాండ : ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గ

సా జీవితం క్షిప్రమహం త్యజేయం విషేణ శస్త్రేణ శితేన వాసి | విషస్య దాతావహిమే౭ఒస్తి కర్చిత్‌ శస్త్రప్య వా వేశ్మని రాక్షసస్య ॥ 16 ఇతీవ దేవీ బహుధా విలప్య సర్వాత్మనా రామమనుస్మరంతీ | ప్రవేపమానా పరిశుష్కవక్రా నగోత్తమం పుష్పితమాసపాద ॥ క్ష శోకాభితస్తా బహుధా విచింత్య స్‌తాథ వేణ్యుద్గుధనం గృహీత్వా ॥ ఉద్బధ్య వేణ్యుదుధవేవ శీస్టమ్‌ అహం గమిష్యామి యమన్య మూలమ్‌ ॥ 18 ఇలాంటి నిర్ణయానికి వచ్చిన నేను ఈ జీవితాన్ని విషంతోగానీ వాడియైన ఆయుధంతోగానీ అంతమొందించుకుంటాను. అయితే ఈ రాక్షసనివాసంలో నాకింత విషమో ఒక ఖద్గమో అందించే దాతమాత్రం ఎవరున్నారు ? 16 ఇలా సీతాదేవి ఎంతగానో విలపించింది. సర్వాత్మనా రాముణ్నే తలచుకొంది. భయంతో వణకిపోయింది. నోరు ఎండిపోయింది. పుష్పించిన ఒక మహావృక్షం (శింశుపావృక్షం) సమిపించింది. 17 తట్టుకోలేని శోకంతో దహించుకుపోతున్న ఆ సీతాదేవి పరిపరివిధాల ఆలోచించింది. అల్లుకున్న జడను చేతిలోకి తీసుకుంది. దీనినే ఉరిగా బిగించుకుని ఇక జాప్యం చెయ్యకుండా యమలోకానికి వెళ్ళిపోతాను. 16 సుందరకాండ: ఇరవై ఎనిమిదవ సర్గ

ఉపస్టీతా పొ నుదుసర్వగాత్రీ శాఖాం గృహీత్వాధ వగస్య తస్య తస్యాస్తు రామం ప్రవిచితయత్యాః రామానుజం ప్వం చ కులం శుభాంగ్యాః ॥ క్షం శోకానిమిత్తాని తథా బహూని ధైర్యార్హితాని వ్రవరాణి లోకే ॥ ప్రాదుర్నిమిత్తాని తథా బభూవుః పురాసి సిద్దాన్యుపలక్షితాని ॥ 20 అని నిశ్చయించుకొని ఆ మృదుగాత్రి లేచినిలబడింది. ఆ చెట్టుకొమ్మను పట్టుకొంది. రాముణ్నీ లక్ష్మణుణ్నీ తననూ తన వంశాన్నీ ఆలోచిస్తూ నిలబడింది ఆ శుభాంగి. అంతలో - 19 సీఠాదేవికి చాలా శుభశకునాలు కనిపించాయి. అవి ధైర్యాన్ని వృద్ధి పొందించేవి. లోకంలో ప్రసిద్ధికెక్కినవి. పూర్వకాలంనుంచీ వాటి శుభసిద్ధులు గుర్రింపబడినవి. అటువంటి శుభశకునాలు ఒక్కుమ్మడిగా కనిపించాయి. 20 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైయెనిమిదవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతోలు రామబ్రహ్మం అణా చ ప్రుంద్తమునానా-----. సుందరకాండ : ఇరవై ఎనిమిదవ నర్గ

ఊగ, శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ట్‌ + ఇరవైతొమ్మిదవ సర్గ + ప అ” తథాగతాంతాం వ్యథితామనిందితామ్‌ వ్యపేతహర్వాం పరిదీనమానసామ్‌ । శుభాం విమిత్తాని శుభాని భేజీరే నరం (శ్రియా జుష్టమివోపజీవివః ॥ క్షే తస్యాః శుభం నామవమురాళపసక్ష్మ రాజీవృతం కృష్ణ విశాల శుక్షమ్‌ । 'ప్రాప్పందతైకం నయనం సుకేళ్యా మోవాహతం పద్మమివాభితామ్రమ్‌ ॥ 2 చెప్పనలవిగాని దుఃఖానికి లోనై వ్యధచెందుతున్నది ఆ పతివ్రత. ఏ ఆనందానికీ నోచని పరిదీనమానస. సమస్త శుభనిలయ. అటువంటి సీత్రాదేవిని - లక్ష్మీదేవి ఆశ్రయించిన మానవుణ్ని సేవకులు సేవించినట్లు - శుభశకునాలు సేవించాయి. 1 ముందుగా - శుభప్రదమైన ఆమె ఎడమ కన్ను అదిరింది. వంకర తిరిగి ఒత్తుగా ఉన్న కన్పొమతో నల్లని కంటిపాపతో తెల్లని కనుగ్రుద్దుతో విశాలంగా ఉన్న ఎడమకన్ను అది. మంచి శిరోజసంపద ఉన్న సీతాదేవి ఆ విడమకన్ను అదిరింది. నీటిలో చేప తాకిజే నీటిమిోద ఉన్న ఎగర్రకలువ కంపించినట్లు అదిరింది. బి నుందరకాండ ; ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గ [271

భుజళ్చ చార్వంచితసీవవృత్తు పరార్థ్యకాలాగురుచందనార్హ $ి॥ అనుత్తమేవాధ్యుషితః ప్రియేణ చిరేణ వామప్పమవేపతాశు ॥ కి గజేంద్రహస్తప్రతిమళ్చ పీవః - తయోర్ష్యయో స్పఠకహతయోష్సుజాతః | ప్రప్పందమావః పువరూరురస్యా రామం పురస్తాత్‌ సితమాచచక్షే ॥ డ్‌ శుభం పునర్జేమపమావవర్లమ్‌ ఈషద్రజోధ్వస్తమివామలాక్ష్యాః ॥ వాసః స్టితాయాళ్ళిఖరాగ్రదత్యాః కించిత్సరిప్రంపత చారుగాత్ర్యాః ॥ క్‌ అమె ఎడమ భుజం అదిరింది. అది అందమైన భుజం. నునుపుదేరి గుండ్రంగా ఉన్న భుజం. విలువైన చందనాగురు సుగంధద్రవ్యాలకు అర్హమైన భుజం. ఉత్తమోత్తముడైన రాముడు తల ఆనించే భుజం. ఆ భుజం చాలాసేపు వెంటవెంటనే అదిరింది. తి (సాముద్రిక శాస్త్రానికి అన్ని విధాలా అనువుగా ) హత్తుకొని ఉన్న ఆమె ఊరువులలో ఎడమ ఊరువు అదిరింది. అది ఏనుగు తొండంలాగా ఉన్న ఊరువు. అది అదరడం - రాముడు వచ్చి విట్టయెదుట నిలిచాడని శుభవార్తను చెబుతున్నట్టు ఉంది. శీ నిర్మలమైన కన్నులూ అందమైన శరీరమూ శిఖరాల్లాంటి దంతాలూ కలిగి నిలబడిన ఆ సీతాదేవి వస్త్రం ఒకింత జారింది. ఇది శుభప్రదమైన వస్త్రం. బంగారుకాంతులీనుతున్న వస్త్రం. కొంచెం ధూళిధూసరితమయ్యింది. వస్త్రం జారడం మరొక శుభశకునం. క్‌ సుందరకాండ : ఇరవై తొమ్మిదవ సర్ల

ఏతైర్నిమిత్తైరసరైశ్చ సుభ్రూః సంబోధితా ప్రాగపి పాధుపిద్దైః। వాతాతపక్షాంతమిన ప్రణస్టం నర్నేణ బీజం (ప్రతిపంజహర్ష [ 6 తస్యాః పునర్చింబఫలాధరోస్టం ప్వక్షిభు కేశాంతనురాళపక్ష్మ వక్త్రం బభాసే సితశుక్షదంస్ర్రం రాహోర్ముఖాచ్చంద్ర ఇవ ప్రముక్తః ॥ 7 పా వీతశోకా వ్యపనీతతంద్రీ శాంతజ్వరా హర్షవివృద్ధపత్స్వా 1 ఆశోభతార్యా వదనేవ శుక్లే శీతాంశునా రాత్రిరివోదితేన ॥ 8 'ప్రాచీనకాలంనుంచీ శుభసిద్దులు కలిగించేవిగా పేరుపడిన ఈ శకునాలూ ఇలాంటివే మరికొన్ని శుభసూచనలూ ఆ అందమైన కనుబొమ్మలు కలిగిన సీతాదేవికి త్వరలో జరగబోతున్న శుభాన్ని ముందుగానే ప్రబోధించాయి. ఎండలకూ గాడ్పులకూ వాడిపోయి బాగా శుష్టించిపోయిన విత్తనం తొలకరి వానకు ఎంతగా సంతోషిస్తుందో సీత్రాదేవి అంతగా పులకించింది. 6 దొండపండులాంటి పెదవి కలిగి, అందమైన కన్నులూ కనుబొమ్మలూ కలిగి, వాటిమిద కదలాడుతున్న ముంగురులు కలిగి, వొంపుగొన్న కనురెప్పలు కలిగి, ఎంతో తెల్లనిదంతాలు కలిగి - సీతాదేవి ముఖం అప్పుడు రాహుముక్త చంద్రబింబం లాగా కళకళలాడింది. 7 శోకం తొలగిపోయింది. (నిద్ర) ఆలసత వదిలిపోయింది. తాపం శాంతించింది. ఆనందంవల్ల శక్తి పుంజుకుంది. ఉదయించిన చందమామతో శుక్లపక్షపు రాత్రిలాగా

• అలా కళకళలాడుతున్న ముఖంతో సీతాదేవి శోభించింది. 8 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ఇరవైతొమ్మిదవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ : ఇరవై తొమ్మిదవ సర్గ

ఉఊ/ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఉర ఫా వ సర్ల + శరీ హనుమానసి నిక్రాంతప్పర్వం శుశ్రాన తత్త్వతః | పీతాయాస్ర్రేజటాయాళ్ళ రాక్షసీనాం చ తర్జనమ్‌ ॥ 1 అవేక్షమూణస్తాం దేవీం దేనతామివ నందనే తతో బహువిధాం చింతాం చింతయానూస వానరః ॥ 2 యాం కపీవాం సహస్రాణి సుబహూన్యయుతాని చ దిక్షు సర్వాసు మార్గంతే పేయమాపాదితా మయా ॥ తె చారేణ తు సుయుక్తేన శత్రోళ్ళీక్తిమవేక్షతా గూఢేన చరతా తావదవేక్షితమిదం మయా ॥ త్త రాక్షసానాం విశేషళ్చ్ళ పురిచేయనువేక్షితా | రాక్షసాధిపతేరస్య ప్రభావో రావణస్య చ ॥ ర్‌ విక్రమించి వచ్చిన హనుమంతుడు - సీతాదేవి మాటలు, త్రిజట చెప్పిన స్వప్పవృత్తాంతం, రాక్షసీగణం బెదిరింపులు - అన్నీ సారాంశంగా ఆలకించాడు. శ్రే నందనవనంలో దేవతలాగా ఉన్న సీతాదేవిని చూస్తూ వానరపుంగవుడు పరిపరివిధాల ఆలోచనలు సాగించాడు. లి వేల లక్షల సంఖ్యలో వానరులు బయలుదేరి ఎవరికోసమైతే దశదిశలూ గాలిస్తున్నారో ఆ సీతాదేవి నాకు కనిపించింది. ౩3 'శత్రుబలాన్ని మదింపు వెయ్యడానికి నియమింపబడి రహస్యంగా సంచరించే గూఢచారిని నేను. చూడవలసినదంతా చూశాను. డీ రాక్షసుల విశేషాలన్నీ గమనించాను. లంకాపట్టణం అనుపానులు గుర్తించాను. రాక్షసాధిపతి రావణుడి (ప్రభావం తిలకించాను. ర్‌ సుందరకాండ : ముషృ్కయ్యవ నర్గ

యుక్తం తస్యాప్రమేయస్య సర్వపత్త్వదయావతః ॥ సమాశ్వాసయితుం భార్యాం పతిదర్శవకాంక్షిణీమ్‌ ॥ 6 అహమాశ్వాసయామ్యేవాం పూర్ణచంద్రవిభాననామ్‌ | అదృష్టదుఃఖాం దుఃఖార్దాం దుఃఖస్యాంతమగచ్చతీమ్‌ 1. ౯ యద్యప్యహమిమాం దేవీం శోకోసహతచేతనామ్‌ | అవాశ్వావ్య గమిష్యామి దోషవద్గమనం భవేత్‌ ॥ 8ి గతే హి మయి తత్రేయం రాజపుత్రీ యశస్వినీ | సరిత్రాణమవిందంతీ జావకీ జీవితం త్యజేత్‌ ॥ ్ర మయాచన మహాబాహుః పూర్ణచంద్రనిభానన:ః ॥ పమాశ్వాసయితుం వ్యాయ్యః: పీతాదర్భవలాలన: ॥ 10 (అంతమాత్రాన తిరిగి వెళ్ళిపోవదం కాదు) సర్వ (ప్రాణికోటిపట్లా దయ గలవాడు శ్రీరాముడు. అన్నింటా అప్రమేయుడు. అంతటివాడికి భార్యయై పతిదేవుడి దర్శనంకోసం నిరీక్షిస్తున్న ఈ సీతాదేవిని కాసింత ఓదార్చడం సమంజసం. 6 ఈ పూర్ణచంద్రముఖిని నేను ఓదారుస్తాను. దుఃఖమంటే ఏమిటో ఎరగనిది, ఈనాడు దుఃఖంతో కుమిలిపోతోంది. ఈ దుఃఖానికి అంతూ పొంతూ ఉన్నదో లేదోకూడా తెలియక నలిగిపోతోంది. ఈమెను నేను ఓదారుస్తాను. 7 శోకంతో ఈమె వృదయం మొద్దుబారింది. ఈ దశలో ఈ సీతాదేవిని నేను ఓదార్చకుండా కిష్కింధకు వెళ్ళిపోతే అది చాలా అనర్ధదాయకం అవుతుంది. వ నేను అలా వెళ్ళిపోతే - ఈ రాకుమారి ఈ యశళ్ళాలిని సీతాదేవి తనకు రక్షణ ఏమిటో తెలియనిదై ప్రాణత్యాగం చెయ్యవచ్చు. 9 కిష్కింధకు వెళ్ళాక ఆ మహావీరుణ్ని ఆ పూర్ణచంద్రవదనుణ్ని సీతాదర్శనం కోసం పరితపిస్తున్న ఆ రాముణ్ని కూడా నేను ఓదార్బాలి. అది న్యాయ్యం. 10 సుందరకాండ : ముష్ఫయ్యవ సర్గ

విశాచరీణాం ప్రత్యక్షమనర్హం చాపి భాషణమ్‌ ॥ కథం ను ఖలు కర్తవ్యమిదం కృథభగతో ఒహ్యహమ్‌ ॥ 11 అనేన రాశ్రిశేషేణ యది నాశ్వాన్యతే మయా | న్‌ నాశ్వాన్య సర్వధా నాస్తి సందేహః పరిత్యక్ష్యతి జీవితమ్‌ ॥ క్ష2 రానుశ్చ యది పృచ్చేవ్మాం కింమాం పీతాబ్రవీద్వచః 1 కిమహం తం ప్రతిబూయామసంభాష్య సుమధ్యమామ్‌ 1113 పీతాసందేశరహితం మామితప్వ్వరయాగతమ్‌ | నిర్హహీదపి కాకుత్‌స్థః 'క్రుద్దప్తీవేణ చక్షుషా ॥ క్ష యది చోద్యోజయిష్యామి భర్తారం రానుకారణాత్‌ | వ్యర్థమాగమనం తన్య సపైన్యన్య భవిష్యతి ॥ 15 అయితే, ఇప్పుడు ఈ రాక్షసాంగనల సమక్షంలో నేను సీతాదేవితో సంభాషించడమా తగదు ! మరి ఈ పనిని చెయ్యడం ఎలా ? ఇరుకున పడ్డానే 1 క్షే ఈ మిగిలిన రాత్రి గడిచేలోగా నేను ఈమెతో మాట్లాడి ఓదార్చకపోతే - సందేహం లేదు, (ప్రాణాలు వదిలేస్తుంది. 12 సన్నని నడుము కలిగిన ఈ సీతాదేవితో నేను సంభాషించకుందా కిష్కింధకు వెళ్ళిపోతే, అక్కడ రాముడు - నా సీత ఏమి చెప్పింది అని అడిగితే, నేను ఏమని సమాధానం చెబుతాను ? 18 సీత్రాదేవినుంచి ఏ సందేశమూ లేకుండా హడావిడిగా నేను ఇక్కడినుంచి వెళ్ళిపోతే రాముడికి పట్టరానంత కోపం వస్తుంది. ఆ క్రోధతీవ్రతలో అతడు చూపులతోనే నన్ను దహించివేయవచ్చు. క్షత సీతాదేవిని ఓదార్చకుండా వెళ్ళి నా ప్రభువు సుగ్రీవుణ్ని రాముడికోసమని (ప్రేరేపించి ఇక్కడికి తీసుకువస్తే అప్పటిదాకా సీతాదేవి జీవించి ఉండదుకాబట్టి సేనాసమేతుడై సుగ్రీవుడు ఇక్కడికి రావడం వ్యర్థమే అవుతుంది. 15 నుందరకాండ : మువ్ఫయ్యవ సర్గ

అంతరం త్వహనూపొద్య రాక్షసావామిహ ప్టితః | శనవైరాశ్వాసయిస్యుమి సంతాపబహుళామిమామ్‌ ॥ 16 అహం త్వతితమశ్చెవ వానరశ్చ విశేషతః | వాచం చోదాహరిష్యామి మామషీమిహ సంప్కృతామ్‌ 1 17 యది వాచం ప్రదాస్యామి ద్విజాతిరివ సంస్కృతామ్‌ | రానణం నున్యమానా మాం సీతా భీతా భవిష్యతి ॥ 18 వావరస్య విశేషేణ కథం స్యాదభిభాషణమ్‌ ॥ అవశ్యమేన వక్తవ్యం మానుషం వాక్యమర్థవత్‌ । మయా సొంత్వయితుం శక్యా నావ్యథేయమనిందితా ॥ 19 సేయమాలోక్య మే రూపం జావకీ భాషితం తథా | రక్షోభిస్త్రాసితా పూర్వం భూయస్తాసం గమిష్యతి ॥ 20 నేను ఇక్కడే ఉంటాను. ఈ రాక్షసగణం మధ్యలో ఎలాగో అవకాశం దొరకబుచ్చుకుంటాను. ఎంతగానో దుఃఖిస్తున్న ఈ సీతాదేవిని మెల్లగా ఓదారుస్తాను. | 16 నేను చాలా చిన్నరూపంలో ఉన్నాను. విశేషించి వానరుణ్ని మనుష్యులు మాట్లాడుకునే సుసంస్కృతభాషలో ఈమెతో సంభాషిస్తాను.. [17 అలా కాక, బ్రావ్మాణులు మాట్లాడుకునే సంస్కృతభాషలో నేను మాట్లాడితే నన్ను రావణుడుగా (భ్రమించి ఈ సీతాదేవి మరింత భీతి చెందుతుంది. 18 నావంటి వానరుడు సంభాషించడమే ఆశ్చర్యకరం. అందుచేత మనుష్య భాషలో అర్ధవంతమైన వాక్యాలు పలకడమే అవశ్వకర్తవ్యం. మరింక ఏ విధంగానూ ఈ పవిత్రస్వభావను ఓదార్చడం సాధ్యం కాదు. 19 ఈ జానకీదేవి నా రూపం చూసీ, నా మాటలు వినీ - ఇప్పటికే రాక్షసుల బెదిరింపులతో భయపడ్డది బహుశ మరింతగా భయపడుతుంది. 20 నుందరకాండ : మువృ్మయ్యవ సర్గ

తతో జాతపరిత్రాసా శబ్దం కుర్యాన్మనస్వినీ । జావమానా విశాలాక్షీ రానణం కామరూసిణమ్‌ ॥ 21 సీతయా చ కృతే శబ్టే సహసా రాక్షసీగణ: | వానాఫ్రహరణో ఫఘోరపస్పమేయాదంతకోపను: | 22 తతో మాం సంపరిక్షిష్య సర్వతో వికృళాననా:ః | వధే చ (గ్రహణే చైన కుర్యుర్యత్నం యథాబలమ్‌ ॥ 23 గృహ్య శాఖాః ప్రశాఖాళ్చ స్కంధాంశ్చోత్తమశాఖినామ్‌ | దృష్ట్వా విసరిధావంతం భవేయుర్భయశంకితా: ॥ 24 మమ రూపం చ పంప్రేక వవే విచరతో మహత్‌ । రాక్షస్యో భయవి(త్రస్తా భవేయుర్వికృతాననాః ॥ 25 తతః కుర్యున్సమాహ్వానం రాక్షప్యో రక్షసామపి | రాక్షసేంద్రనియుక్తానాం రాక్షపేంద్ర వివేశనే ॥ 26 నన్ను కామరూపధారియైన రావణుడిగా భావించి, ఈ విశాలాక్షి ఈ మనస్విని బెదిరిపోయి గట్టిగా అరవవచ్చు. 21 అలా సీతాదేవి హరాత్తుగా అరిస్తే యముడికి సాటివచ్చే ఈ ఘోర రాక్షసీగణం రకరకాల ఆయుధాలతో సన్నద్ధం కావచ్చు. 29 వికృతవదనాలు కలిగిన ఈ రాక్షసాంగనలు అన్ని వైపులనుంచీ నన్ను చుట్టుముట్టి చంపడానికో బంధించడానికో యధాశక్తి ప్రయత్నం చేస్తారు. 28 పెను వృక్షాల కొమ్మలూ రెమ్మలూ కాండాలూ ఆయుధాలుగా స్వీకరించి నేను వెంబడిస్తే చూసి ఆ రాక్షస్రాంగనలు భయపడటంతోపాొటు (వీడెవడా అని ఎక్కడినుంచి వచ్చాడా అని రకరకాలుగా) శంకిస్తారుకూదా. 24 ఈ వనంలో కలియదిరుగుతున్న నా మహారూపం చూసి బెదిరిపోతారు ఈ వికృతముఖాల రాక్షసాంగనలు. 25 అటుపైని ఈ రాక్షీగణం అంతా కలిసి - రాక్షరాజగ్భహంలో రక్షకులుగా రావణనియుక్తులైన రాక్షసుల్ని (తమకు సహాయంకోసం) ఒక్కపెట్టున అరిచి పిలుస్తారు. 26 నుందరకాండ : మువృయ్యవ నర్ల

తే శూలశక్తిన్నిస్త్రింశ వివిధాయుధపాణయః | ఆపతేయుర్విమర్దే ఒస్మిన్‌ వేగేనోద్విగ్నకారిణ: ॥ 27 సంరుద్ద్ధః తైస్తు పరితో విధమన్‌ రక్షసాం బలమ్‌ | శక్నుయాం న తు సం[పాప్తుం పరం సారం మహోదధేః ॥ 28 మాంవా గృహ్లీయుఠాఫ్లుత్య బహనః శీఘ్రకారిణః | స్యాదియం చాగ్భహీతార్జా మమ చ గ్రహణం భవేత్‌! 29 హీంసాభిరుచయో హీంస్యురిమాం వా జనకాత్మజామ్‌ । విపన్నం స్యాత్తతః కార్యం రామసుగ్రీనయోరిదమ్‌ ॥ 30 ఉద్దేశే నష్టమార్లే ఒస్మిన్‌ రాక్షసై: పరివారితే ॥ సాగరేణ పరిక్షిప్తే గుప్తే వసతి జానకీ ॥ 31 ఆ మగ మహారాక్షసులు శూలం - శక్తి - నిస్త్రింశం - మొదలైన రకరకాల ఆయుధాలు ధరించి అందరినీ ఉద్విగ్నపరుస్తూ యుద్దానికి వచ్చిపడతారు. బి7 అన్నివైపులనుంచీ నన్ను అడ్డగిస్తారు. ఆ రాక్షస సైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చెయ్యగలను. కానీ అలాచేస్తూ మహాసముద్రం దాటి ఆవలి ఒడ్డుకు తిరిగి చేరుకోలేను. 28 వీరిలో శీఘకారులున్నారు. వారు చాలామంది ఒక్కసారిగా ఎగిరి నన్ను పట్టుకోవచ్చు. అదే జరిగితే నేనిక్కడికి వచ్చిన (ప్రయోజనం దెబ్బతింటుంది. నేను బందీనీ అవుతాను. 29 నేను దొరక్కపోతే - ఎప్పుడూ ఎదుటివారిని హింసించడమే అభిరుచిగా కలిగిన ఈ రాక్షసులు సీతాదేవినైనా మరింతగా హింసిస్తారు. సంహరిస్తారు. అప్పుడు రామసుగ్రీవుల అసలు కార్యమే దెబ్బతింటుంది. 80 ఈ లంకకు భూమార్గం లేదు. దీన్ని రాక్షసులు కావలికాస్తున్నారు. అన్నివైపులా సముద్రం చుట్టిఉంది. ఇటువంటి రహస్య ప్రదేశంలో ఉంది ఈ సీతాదేవి. 81 సుందరకాండ : ముష్ఫయ్యవ నర్గ

విశప్తే వా గృహీతే వా రక్షోభిర్మయి సంయుగే | నాన్యం పశ్యామి రామస్య పాహాయ్యం కార్యసాధవే ॥ తై2ై విన్ఫుశంశ్చ న పశ్యామి యో హతే మయి వానరః | శతయోజన విస్తీర్ణం లఅంఘయేత మహోదధిమ్‌ 11 38 కాసుం హంతుం సమర్జో౭స్మి నసహస్రాణ్యపి రాక్షసామ్‌ న తు శక్ష్యామి సంప్రాప్తుం పరం పారం మసోదధేః ॥ 3 అసత్యావి చ యుద్దాని సంశయో మే వ రోవతే | కశ్చ నిస్పంశయం కార్యం కుర్యాత్‌ ప్రొజ్జృసంశయమ్‌ ॥ 35 ప్రాణత్యాగశ్చ వైదేహ్యా భవేదనభిభాషణే | ఏష దోషో మహాన్‌ హీ స్యాన్మమ సీతాభిభాషణే ॥ 36 యుద్ధంలో రాక్షసులు నన్ను వధించినా బంధించినా - రాముడికి కార్యసాధకుడైన మరాక సహాయకుడు నాకు కనిపించడం లేదు. 32 నేను సంహరింపబడికే - శతయోజన విస్తీర్ణమైన ఈ మహాసముద్రాన్ని లంఘించగల మరొక వానరుడు ఎంత వెదికినా నాకు కనిపించడం లేదు. 88 వేలమంది రాక్షసుల్ని నేను సంహరించగలను. సమర్భ్శణ్నే, కానీ తిరిగి ఈ మహాసముద్రాన్ని లంఘించి ఆవలితీరం చేరుకోడానికి చాలను. 34 యుద్దాలలో జయాపజయాలు ఎప్పుడూ అనిశ్చితాలే. ఏ పనిలోనూ సంశయం అనేది నాకు నచ్చదు. సంశయాస్పదమైన కార్యాన్ని నిస్సంశయం చెయ్యగలిగినవాడే ప్రాజ్ఞుడు. 35 నేను సంభాషించకుండానే వెళ్ళిపోతే - సీతాదేవి హతాశయె ప్రాణత్యాగం చేసేస్తుంది. సంభాషిస్తే - ఇదిగో ఈ ప్రమాదం వచ్చిపడుతుంది. 36 నుందరకాండ : ముష్ఫృయ్యవ నర్గ

భూతాశ్చార్థా వినశ్యంతి దేశకాలవిరోధితాః ॥

విక్షబం దూతమాపాద్య తమస్పూర్యోదయే యథా ॥ లీ

అర్జానర్థాంతరే బుద్దిర్నిశ్చితాపి వ శోభతే 1

ఫఘాతయంతి హి కార్యాణి దూతాః సండితమానినః ॥ 38

న వివశ్యేత్కథం కార్యం వైక్షబ్యం న కథం భవేత్‌ |

లంఫఘునం చ సముద్రస్య కథన్ను న వృథా భవేత్‌ ॥ 39

కథమ్న ఖలు వాక్యం మే శృణుయాన్నోద్విజేత వా |

ఇతి పంచిత్య హనుమాన్‌ చకార మతిమాన్‌ మతిమ్‌ | 40

రామమక్షిష్టకర్మాణం ప్వబంధుమనుక్షీర్తయన్‌ 1

వైనాముద్వేజయిష్యామి తద్చంధుగతమానపామ్‌ ॥ శ్త్‌్షే

వచ్చిన దూత చేతకానివాడైతే = అయిన పనులుకూడా దేశవిరోధమో కాలవిరోధమో చుట్టుకుని చెడిపోతాయి. సూర్యుడు ఉదయిస్తే చీకటి నాశనమైనట్టు. ౩7

కార్యాకార్య నిర్ణయంలో అన్నివేళలా నిశ్చితబుద్ధి శోభించదు. తమని తాము పండితులుగా (నిశ్చిత బుద్ధిమంతులుగా) భావించుకునే దూతలు పనులను చెడగొడతారు. భంగపరుస్తారు. 38

స్వామికార్యం భంగపడకూడదు. నాకు బుద్ధి వైళ్లబ్యం (హీనత) సంక్రమించ కూడదు. సముద్రలంఘనం వృథా కాకూడదు. 89

నా మాటల్ని సీతాదేవి ఆలకించాలి. కానీ ఉద్విగ్పురాలు కాకూడదు - ఇది ఎలా సాధించడమా అని ఆ మతిమంతుడు హనుమంతుడు బాగా ఆలోచించి ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు. 4౦0

అ(శ్రమంగా పనులు సాధించే రాముడు ఒక్కడే ఈమెఃఏ ఆత్మబంధువు. ఈమె మనస్సు ఎప్పుడూ అతడికే అంకితం. అందుకని ఆ రాముజ్నే కీర్తిస్తాను. ఈమె ఉద్విగ్పురాలు కాకుండా ఆలకిస్తుంది. త్తే

సుందరకాండ : మువృయ్యవ నర్గ

ఇక్ష్వాకూణాం వరిష్టస్య రానుస్య విదితాత్మవ: శుభాని ధర్మయుక్తాని వచవాని సమర్పయన్‌ ॥ కై శ్రానయిస్యామి సర్వాణి మధురాం ప్రబ్రువన్‌ గరమ్‌ శ్రద్దాస్యతి యథా హీయం తథా సర్వం సమాదథే ॥ త్త ఇతి స బహువిధం మహాముభావో జగతిపతేః ప్రమదామవేక్షమాణ: | మధురమవితథం జగాద వాక్యం (ద్రుమవిటపాంతరనూస్థ్టితో హనూమాన్‌ ॥ త్త ఇక్ష్వాకువంశంలో ఉత్తమోత్తముడు రాముడు. ఆత్మజ్జ్డుడు. అతడికి సంబంధించిన శుభాలను ధర్మబద్ధవాక్వాలను ముందుగా సమర్పిస్తూ -42 అన్నీ మధురమైన వాక్కులను వినిపిస్తాను. శ్రద్ధగా ఆలకించేట్టు వినిపిస్తాను. అంతా చెబుతాను. శం ఇలా ఒక నిశ్చయానికి వచ్చి మహానుభావుడు హనుమంతుడు జగతీపతియైన శ్రీరాముడి భార్యను సీతాదేవిని దర్శిస్తూ ఆ చెట్టుగుబురులో అలా దాగికూర్చునే మధురంగా సత్యబద్ధంగా పలుకనారంభించాడు. 44 ఇదీ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయ్యవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ :; ముష్పయ్యన సర్గ

(లు లా లలా శు శె హే పపం బహువిధాం చింతాం చింతయిత్వా మహాకపిః | పసంశ్రవే మధురం వాక్యం వైదేహ్యా వ్యాజహార హ ॥ క్ష రాజా దశరథో వాము రథకుంజరవాజిమూన్‌ ॥ పుణ్యశిలో మహాకీర్తిః బుజురాసీన్మహాయశాః ॥ 2 రాజర్డీళాం గుణ శ్రేష్టం తపసా చర్జిభిస్సమః చకక్రవర్తికులే జాతః పురందరసమో బలే ॥ 3 అహింపారతిరక్షుద్రో ఘృణీ సత్యవరాక్రనుః | ముఖ్యశ్చేక్ష్వ్రాకువంశస్య లక్ష్మీవాన్‌ లక్ష్మివర్హనః ॥ డ్‌ మవాకపీశ్వరుడు హనుమంతుడు ఇలా పలువిధాల ఆలోచించి ఒక నిశ్చయానికి వచ్చాడు. సీతాదేవి చెవికి మధురంగా పలికాడు. క్ష అనగా అనగా ఒక మహారాజు. పేరు - దశరథుడు. ఆయనకి రథ - గజ - అశ్వ సైన్యం ఉంది. పుణ్యశీలుదు. మహాక్షీర్తిమంతుడు. బుజుస్వభావి. మహాయశస్వి. (దాతృత్వంవల్ల వచ్చేది కీర్తి పరాక్రమంవల్ల వచ్చేది యశస్సు) 2 గుణాలనుబట్టి రాజర్నులలోకెల్లా ఉత్తముడు. తపస్సుతో బుషులకు సమానుడు. చక్రవర్తుల కులంలో (శ్రేణిలో) జన్మించాడు. బలంలో ఇంద్రుడికి తుల్యుడు. య్‌ అహింసాప్రవృత్తిపట్ల గాఢానురక్తి కలవాడు. సజ్జనుడు. దయాశీలి. సత్య పరాశక్రముడు. ఇక్ష్వాకువంశంలో ముఖ్యుడు. లక్ష్మీ సంపన్నుడు. లక్ష్మీ వర్ధనుడు. శ సుందరకాండ : ముప్ఫై ఒకటవ నర్ల్గ

పార్థినవ్యంజనైర్యుక్తః ప్పథుశ్రీః పార్టివర్షభ: ॥

పృథివ్యాం చతురంతాయాం విశ్రుతప్పుఖదస్పుఖీ ॥ క్‌

తప్య పుత్రః ప్రియో జ్యేస్టస్తారాధిపవిభానన: 1

రామో నాను విశేషజ్జః శ్రేస్పప్పర్వధమష్మతామ్‌ ॥ 6

రక్షితా ప్వష్య ధర్మస్య ప్వజనస్య చ రక్షితా

రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య చ పరంతపః ॥ ళా

తప్య సత్యాభిపంధస్య వృద్దస్య వచవాత్సితు: |

సభార్యస్పహ చ భ్రాత్రా వీరః ఫప్రవ్రాజితో ననమ్‌ 8

తేన తత్ర మహారణ్యే నుగయాం పరిధావతా ।

రాక్షపా విహతాశ్ళూరా బహవః కామరూపిణ: ॥ ం

రాజలక్షణాలు అన్నీ ఉన్నవాడు. మవాతేజస్వి, పార్ధివులలోకెల్లా ఉత్తముడు. చతుస్సాగర పర్యంతమైన ఈ భూమండలంలో సుప్రసిద్దుడు. తాను సుఖంగా జీవిస్తాడు. ఇతరులను సుఖపెడతాడు. ర్‌

అటువంటి దశరధుడికి ప్రీతిపాత్రుడైన పెద్దకొడుకు - రాముడు. అతడిది చంద్రబింబంలాంటి ముఖం. విశేషజ్ఞుడు. ధనుర్విద్యావిశారదులలో శ్రేష్టుడు. 6

ఆ రాముడు స్వధర్మాన్ని కాపాడుకుంటాడు. స్వజనాన్ని రక్షిస్తాడు. జీవ లోకానికీ జీవలోకధర్మానికీ రక్షకుడు. శత్రువులనుమాత్రం తపింపజేస్తాడు. 7

సత్యాఖిసంధుడూ వృద్దుడూ అయిన తండ్రి దశరథుడి మాటమిద ఆ వీరుడు భార్యతో సోదరుడితో కలిసి వనవాసానికి వెళ్ళాడు. 8

ఆ అడవిలో వేటకోసం పరుగులుతీస్తూ ఆ రాముడు = మహాశూరులూ కొామరూపధారులూ అయిన రాక్షసుల్ని ఎందరెందరినో సంహరించాడు. 9

సుందరకాండ : ముప్ఫై ఒకటవ సర్గ

జనస్టాననధం శ్రుత్వా హతౌ చ ఖరదూషణౌ ; తతప్వ్వ్రమర్దావహృతా జావకీ రావణేన తు | వంచయిత్వా వనే రానుం మృగరూసేణ మాయయా ॥ 10 ప మార్గమాణస్తాం దేవీం రానుప్పీతానునిందితామ్‌ | ఆపససొద వనే మిత్రం సుగ్రీనం నామ వావరమ్‌ ॥ క్ష తతప్ప వాలివం హత్వా రామః పరపురంజయ: | ప్రాయచ్చత్కపిరాజ్యం తత్పుగ్రీవాయ నుహాబలః ॥ 12 సుగ్రీవేణాపి సందిష్టా హరయ; కానురూసిణః దిక్షు సర్వాసు తాం దేవీం విచిన్వ్నంతి పహహ్రశః ॥ క్ష అహం సంపాతివచనాత్‌ శతయోజవ మాయతమ్‌ | అప్యా హేతోర్విశాలాక్ష్యాప్పాగరం వేగవాన్‌ ఫ్లుతః ॥ క! యథారూపాం యథావర్గాం యథాలక్ష్మీం చ నిశ్చితామ్‌ అశ్రౌాషం రాఘనస్వాహం సేయనూపాొదితా నయా ॥ _15 జనస్థానంలో జరిగిన ఈ రాక్షససంహారాన్నీ ఖర-దూషణుల వధనూ విన్నాడు రావణుడు. క్రోధానికి లోనయ్యాడు. మాయాకల్పితమైన మృగ సౌందర్యంతో రాముణ్ని ఆ అడవిలో వంచించాడు. జూనకిని అపహరించాడు. 10 ఉత్తమురాలైన తన భార్యను సీతాదేవిని అన్వేషిస్తూ ఆ రాముడు ఒక వనంలో ఒక వానరమిత్రుణ్ని కలిశాడు. అతడి పేరు సుగ్రీవుడు. 11 శత్రుపట్టజాలను జయించే మహాబలశాలి రాముడు - అప్పుడు వాలిని సంహరించి కపిరాజ్యాన్ని (కిష్కింధను) సుగ్రీవుడికి అప్పగించాడు. 12 సుగ్రీివుడుకూడా కామరూపధారులైన తన వానరులను ఆజ్ఞాపించాడు. అలా ఆజ్ఞాపింపబడిన వానరులు వేల సంఖ్యలో దశదిశలా సీతాదేవిని అన్వేషిస్తున్నారు. 13 వారిలో నేను - సంపాతి చెప్పిన మాటమిద ఆ విశాలాక్షి సీతాదేవిని అన్వేషించడంకోనం శతయోజన విస్తీర్మమ్రైన సముద్రాన్ని వేగంగా లంఘించాను. కేడీ సీతాదేవి రూపమూ రంగూ కాంతీ ఎలా ఉంటాయని రాముడి ముఖతః విన్నానో అటువంటి స్త్రీని నేనిక్కడ ఇదిగో చూశాను. కేక్‌ సుందరకాండ : ముప్పై ఒకటవ నర్ల (7్రక్త|

విరరామైవముక్త్వ్యాసొ వాచం నానరపుంగవ: | జావకీ చాపి తచ్చుత్వా విస్మయం పరనుం గతా ॥ 16 తతస్పా నక్రకేశాంతా సుకేశీ కేశసంవృతమ్‌ । ఉన్నమ్య వదనం భీరు? శింశుసొవృక్షమైక్షత ॥ క్ష నిశన్యు సీతా వచవం కపేళ్చ దిశళ్చ సర్వాః ప్రదిశశ్చ వీక్ష్య | స్వయం ప్రహర్గం పరమం జగామ సర్వాత్మవా రానుమునుస్మరంతీ ॥ 118 ప్రా తిర్యగూర్హ్యం చ తథావ్యధస్తాత్‌ నిరీక్షమూణా తనుచింత్యబుద్దిమ్‌ 1 దదర్శ సింగాధిపతేరమాత్యం వాతాత్మజం సూర్యమినోదయస్థమ్‌ ॥ క్షం వానరపుంగవుడు హనుమంతుడు ఇంతమాత్రం పలికి విరమించాడు. జానకీదేవి అంతా వింది. చాలా ఆశ్చర్యపడింది. 16 అప్పుడు ఆ భయస్వభావ సీతాదేవి - ముంగురులతో చెదిరిపడిన జుట్టుతో ఆవరించిఉన్న తన ముఖాన్ని పైకెత్తి శింశుపావ్ఫక్షం వైపు చూసింది. 17 హనుమంతుడి మాటలు ఆలకించి ఆ సీతాదేవి అన్నివైపులకూ చూసింది. సర్వాత్మనా రాముణ్నే స్మరించుకుంటూ స్వయంగా ఎంతో సంబరపడింది. 186 అటూ ఇటూ పైకీ కిందికీ చూపులు సారిస్తున్న సీతాదేవికి హనుమంతుడు కనిపించాడు. అతడు ఊహకు అందనంతటి బుద్ధిశాలి. సుగ్రీవుడికి అమాత్యుడు. వాయుదేవుడికి పుత్రుడు. అటువంటి హనుమంతుడు ఉదయిస్తున్న సూర్యవింబంలాగా సీతాదేవికి కనిపించాడు. 19 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయ్యొకటవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామద్రహ్మం సుందరకాండ : ముప్పై ఒకటవ నర్గ

త రాలా మ్‌ క + ముప్పై రెండవనర్ల + ళ్‌! “ తతళ్శాఖాంతరే లీనం దృష్ట్వా చలితనూవపా ।

ఆ” _ వేష్టిణార్దువవప్త్రం తం విద్యుత్సంఘాతసింగళమ్‌ ॥ క్ష షా దదర్శ కపిం తత వ్రశ్రితం ప్రియవాదివమ్‌ ః వుల్లాశోకోత్కరాభాసం తప్తచామోకరేక్షణమ్‌ ॥ మైథిలి చింతయామాన విస్మయం పరమం గతా ॥ 2 ఆహో భీమమిదం రూసం వానరస్య దురాసదమ్‌ | దుర్నిరీక్ష్యమితి జ్ఞాత్వా పునలేన ముమోహా సా ॥ 3 విలలాస భృశం సీతా కరుణం భయమోహితా | రామ రామేతి దుఃఖార్తా లక్ష్మణేతి చ భామివీ ॥ రురోద బహుధా సీతా మందం మందస్వరా సతీ ॥ క్త చెట్టు గుబురులో దాగిఉన్నాడు హనుమంతుడు. తెల్లనివస్త్రం ధరించాడు.

మెరుపుల గుంపులాగా పింగళవర్ణంలో ఉన్నాడు. ఆతడిని చూసి సీతాదేవి మనస్సు భయంతో కంపించింది. | వికసించిన అశోకపుష్పగుచ్చంలా ్రకాళిస్తున్నాడు హనుమంతుడు. అతడి కన్నులు మేలిమి బంగారపు రంగులో ఉన్నాయి. ఆ చెట్టు గుబురులో నుంచి ప్రియంకరంగా పలుకుతున్నాడు. అటువంటి హనుమంతుణ్ని సీతాదేవి వీక్షించింది. ఆశ్చర్యపోయింది. ఇలా అనుకొంది- లై అహో ! ఇది భయంకర రూపం. ఎవరికీ సమిపించరాని రూపం. తేరిపారచూడగాని రూపం. ఇది వానర రూపం- అని గ్రహించింది. సృహ కోల్పోయింది. తి భయమోహితురాలై ఎంతగానో విలపించింది. దయనీయంగా విలపించింది. రామా! రామా! అంటూ, లక్ష్మణా ! లక్ష్మణా! అంటూ దుఃఖార్తయై విలపించింది. మందస్వరంతో మెల్లగా పరిపరివిధాల రోదించింది. త్న సుందరకాండ ; ముప్పై రెండవ సర్గ

పా తం దృష్ట్వా హరిశ్రేస్టం వివీతనదుపస్టితమ్‌

మైథిలీ చింతయానూన స్వస్నోఒయమితి భామినీ ॥ క్‌

సొ వీక్షమాణా పృథుభుగ్నవక్త్రం

శాఖామృగేంద్రస్య యథోక్తకారమ్‌ |

దదర్శ పింగాధిపతేరమాత్యం

వాతాత్మజం బుద్ధిమతాం నరిస్టమ్‌ ॥ 6

పా తం సమోక్ష్యైన భృశం విసంజ్ఞా

గతానుకల్పేన బభూవ సీతా

చిరేణ సంజ్ఞాం ప్రతిలభ్య భూయో

విచింతయామాన విశాలవే(ర్రా ॥ 7

స్వప్నే మయాయం వికృతో౭ఒద్య దృష్టః

శాఖామృగః శాస్త్రగతైర్నిషిద్ధః |

స్వపష్యన్తు రామాయ సలక్ష్మణాయ

తథా పితుర్మే జనకన్య రాజ్ఞః ॥ 8

చెట్టుగుబురులో వినయవంతుడిలా కూర్చున్న కపిథ్రేష్టుణ్ని చూసి ఆ మైథిలి ఇది కలయేమో అనుకుంది. ర్‌

స్పృహకోల్పోయిన సీతాదేవి కోలుకొని మెల్లగా హనుమంతుణ్ని మళ్ళీ చూసింది. పెద్ద - వంకర ముఖం. రామాజ్ఞను నిర్వర్తిస్తున్న కపీంద్రుడు. సుగ్రీవుడి అమాత్యుడు. వాయుదేవుడి కుమారుడు. బుద్ధిశాలులలోకెల్లా అగ్రగణ్యుడు. అతణ్ని మళ్ళీ చూసింది. 6

అతణ్ని చూస్తూనే మళ్ళీ స్పృహకోల్పోయింది. ప్రాణాలు పోయినట్టు అయిపోయింది. చాలాసేపటికి సృహలోకి వచ్చింది. ఆ విశాలాక్షి మళ్ళీ ఆలోచించసాగింది. 7

ఇవ్వేళ స్వప్నంలో ఈ వికృతాకారుణ్ని చూశాను. కలలో కోతి కనపడటం మంచిది కాదని శకునశాస్త్రగ్రంథాలు నిషేధించాయి. రాముడికి శుభమగుగాక! లక్ష్మణుడికి మేలు జరుగుగాక ! అలాగే - మా తండ్రి జనకమహారాజుకి కూడా మంచి అగుగాక ! 8

నుందరకాండ : ముప్పై రెండవ నర్ల (88

స్వస్నాఒపి నాయం నహి మే2ప్తి విద్రా

శోకేన దుఃేన చ పీడితాయాః

సుఖం హి మే వాప్తి యత్తోఒస్మి హీనా

తేనేందుపూర్ణ్లప్రతిమూనవనేవ ॥ త్రి

రామేతి రామేతి సదైన బుద్ధ్యా

విచింత్య వాచా బ్రువతీ తమేన |

తస్యామరూపాం చ కథాం తమర్థమ్‌

ఏనం ప్రపశ్యామి తథా శృణోమి ॥ 10

అహంలంహి తస్యాద్య మనోభనేన

పంపీడితా తద్గతసర్వభానా ।

విచింతయంతీ సతతం తనున

తథైవ పశ్యామి తథా శ్చణోమి ॥ శ

ఇది స్వప్నమూ కాదు. శోకంలో దుఃఖంలో మునిగిపోయి దిగులు పడుతున్న నాకు నిద్దురే లేదు, ఇంక స్వప్నమెక్కడ ! ఆ పూర్ణేందుముఖుడికి దూరమయ్యాక నాకు నిద్రాసుఖమే లేదుగదా ! 9

రాముడు రాముడు అని ఎప్పుడూ అతడినే ధ్యానిస్తూ అతడినే పలుకుతున్న నాకు ఎవరిమాటలు విన్నా ఇలా రామకధేగానే వినపడుతోంది. ఏది కన్నా ఇలా రాముడికి సంబంధించినదిగానే కనపడుతోంది. 10

నా ఆలోచనల నిండా రాముడే. అది కారణంగా మన్మథుడు నన్ను పీడిస్తున్నాడు. నిరంతరం రాముజ్నే ధ్యానిస్తున్నాను. అందుచేత - అంతటా అతడినే వింటున్నాను. అంతటా అతడినే కంటున్నాను. |

సుందరకాండ : ముప్ఫై రెండవ సర్గ

మనోరథ: స్యాదితి చింతయామి తథాపి బుద్ధ్యా చ వితర్కయామి ॥ కిం కొరణం తన్య హి నాస్తి రూసం సువ్యక్తరూపశ్చ వదత్యయం మామ్‌ ॥ 12 వమో2స్తు వాచస్పతయే సవట్రిణే స్వయంభువే చైన హుతాశనాయ చ ॥ అనేన చోక్తం యదిదం మమాగ్రతో వనౌకపొ తచ్చ తథాస్తు వావ్యథా ॥ క్షం ఇప్పుడు ఈ రామకధను వినిపించినది నా మనోరధమేనేమో ! కానీ బుద్ధితో ఆలోచిస్తే అది కాదనిపిస్తోంది. ఎందుకంటే - నా మనోరథానికి రూపంలేదు. నాకు వినిపించేట్టు రామకథను పలుకుతున్న ఇతడికి స్పష్టమైన రూపం ఉంది. 12 బృహస్పతికి నమస్కారం. దేవేంద్రుడికి నమస్మారం. (బ్రహ్మదేవుడికి నమస్కారం. అగ్నిదేవుడికి నమస్కారం, నా యెదుట ఇప్పుడు ఈ వానరుడు పలికింది ఇలాగే యధార్థమగుగాక ! మరొకలా కాకుండుగాక !! _ 18 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయిరెండవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : ముప్పు రెండవ సర్గ

జఊీ/ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ధు సీ యి మూడవ ఫీ క పోఒవతీర్య ద్రుమాత్తస్మాత్‌ విద్రుమప్రతిమాననః |

వినీతవేషు కృపణః ప్రణిపత్యోపస్పత్య చ ॥ క్ష తామబ్రవీన్మహాతేజా హనూమాన్మూరుతాత్మజః ॥ శిరస్యంజలిమాధాయ సీతాం మధురయా గిరా ॥ 2 కా ను పద్మపలాశాక్షి క్లిష్టకాశేయవాసిని | ద్రుమస్య శాఖామాలంబ్య తిస్టసీ త్వమవిందితే ॥ తి కీమర్ధం తవ వేత్రాభ్యాం వారి ప్రవతి శోకజమ్‌ | పుండరీకపలాశాఖ్యాం వివ్రకీర్లమివోదకమ్‌ ॥ క్త పగడం రంగు ముఖంతో, వినయ సూచకమైన వేషంతో దీనంగా ఉన్న

ఆ హనుమంతుడు దిగాడు. సాష్టాంగపద్దాడు. రవ్వంత చేరువకి

వచ్చాడు. క్ష అ మహాతేజస్విమారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు శిరస్సున చేతులు

జోడించి మధురంగా సీతాదేవితో పలికాడు. ల! వద్మవ(త్రాలవంటి కన్నులు కలదానా ! నలిగిపోయిన చీరను

ధరించినదానా ! ఈ చెట్టుకొమ్మను పట్టుకొని నిలబడ్డావు. ఓ పతివ్రతా !

నువ్వు ఎవరు ? 8 పద్మదళాలనుంచి జారిపడుతున్న నీటిబిందువుల్లాగా నీ కన్నులనుంచి

దుఃఖాశ్రువులు జాలువారుతున్నాయి. కారణం ఏమిటి ? త్తే

సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ సర్గ (ర్త |

సురాణామసురాణాం వా నాగగంధర్వరక్షపామ్‌ | యక్షాణాం కిన్నరాణాం నా కా త్వం భవపి శోభనే ॥ ర్‌ కా త్వం భవసి రుద్రాణాం మరుతాం వా వరావనే 1 వసూనాం వా వరారోహే దేవతా ప్రతిభాసి మే ॥ ళ్‌ కిన్ను చంద్రమపా హీనా పతితా విబుధాలయాత్‌ 1 రోహీణీ జ్యోతిషాం శ్రేష్టా శ్రేష్ట సర్వగుణావ్వితా ॥ కాత్వం భవసి కల్యాణి త్వనువిందితలోచనవే ॥ ళా కోసాద్వా యది వా మోహాద్భర్హారమసితేక్షణే | వసిష్టం కోపయిత్వా త్వం నాసి కల్యాణ్యరుంధతీ ॥ 8 కోను పుత్రః పితా భ్రాతా భర్తావా తే సుమధ్యమే | అస్మాల్లోకాదముం లోకం గతం త్వనువుశోచసి ॥ ం్రి ఓ శోభనాంగీ!- సుర - ఆసుర - నాగ - గంధర్వ - రాక్షస - యక్ష

• కిన్నరులలో ఏ జాతి వనితవు నీవు ? ర్‌ ఓ వరాననా ! ఓ వరారోహా ! రుద్రులలో మరుత్తులలో వసువులలో ఏదో ఒక జాతికి చెందిన దేవతగా నాకు భాసిస్తున్నావు. ఇంతకీ నీవు ఎవరు? 6 ఉత్తమోత్తమమైన సకల సద్దుణాలూ కలిగి జ్యోతిస్సులలోకెల్లా ఉత్తమ జ్యోతియై దేవలోకంనుంచి చంద్రుణ్ని విడిచి భూలోకానికి వచ్చిన రోహిణివా నువ్వు ? కల్యాణీ ! పవిత్రమైన చూపులు కలదానా ! నీవు ఎవరు? 7 కల్యాణీ! నల్లని కన్నులు కలదానా ! కోపంతోనో మోహంతోనో పెనిమిటి వసిష్టుడికి కోపం రప్పించి ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన అరుంధతివి కావు గదా! ? 8 సన్నని నడుముకలదానా ! ఈ లోకం విడిచి పరలోకం చేరుకున్న పుత్రుడా జనకుడా సోదరుడా మగడా ఎవరికోసం దుఖిస్తున్నావు ? 9 సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ సర్గ

రోదనాదతివిః:శ్వాపాద్భూమిసంప్పర్భవాదపి

న త్వాం దేవీమహం మన్యే రాజ్జస్సంజ్ఞావధారణాత్‌ ॥ 10

వ్యంజనాని చ తే యాని లక్షణాని చ లక్షయే ॥

మహిషీ భూమిపొలస్య రాజకన్యాసి మే మతా ॥ క!

రావణేన జనస్టానాత్‌ బలాదపహృతా యది |

సీతా త్వమసి భద్రం తే తన్మమాచక్ష్వ పృచ్చతః ॥ 12

యథా హి తవ వై దైవ్యం రూపం చాస్యతిమానుషమ్‌ ।

తపసా చాన్వితో వేషస్వ్వం రానునుహిషీ ధ్రువమ్‌ 13

సా తస్య వచనం శ్రుత్వా రామక్షీర్తవ హర్షితా |

ఉవాచ వాక్యం వైదేహీ హనూమంతం ద్రుమాశ్రితమ్‌ | 14

దుఃఖించడం, ఎక్కువగా నిట్టూర్చడం, నేలను తాకి ఉండటం, రాజకాంత లక్షణాలు నిశ్చయంగా కన్పించడం- ఈ కారణాలవల్ల నిన్ను దేవతాస్త్రీగా భావించలేకపోతున్నాను. 10

నీ శరీరావయవాలనూ వాటిలో కనిపించే సాముద్రికలక్షణాలనూ నేను గమనించాను. నువ్వు ఒక రాజుగారికి పట్టమహిషివి, ఒక రాజకన్యవు - ఇది నాకు కలిగిన అభిప్రాయం. 11

జనస్థానం నుంచి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించిన సీతవే నువ్వయితే = అడుగుతున్నాను- నాకు ఆ విషయం చెప్పు. నీకు భద్రమగుగాక! 12

నీ దీనస్థితి తెలుస్తోంది. నీ రూపం అతిమానుషంగా కనిపిస్తోంది. నువ్వు స్వీకరించిన తపస్సును సూచిస్తోంది నీ వేషం (ఆకారం). నిశ్చయంగా నువ్వు రాముడి పట్టమహిషివే. 18

ఈ పలుకులు ఆలకించింది సీతాదేవి. రామ గుణనంకీర్తనకు హర్షించింది. చెట్టుగుబురులో ఉన్న హనుమంతుడితో పెదవి విప్పి మాట్లాడింది. కేత్య

సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ నర్గ

పృథివ్యాం రాజసింహానాం ముఖ్యన్య విదితాత్మవః |

స్నుషా దశరథప్యాహం శత్రుసైన్యప్రతాసివః ॥ క్షే5్‌

దుహితా జనకస్యాహం వైదేహస్య మహాత్మన:

పీతా చ వామ నాన్నూహం భార్యా రానుస్య ధీమతః: ॥ 16

సమా ద్వాదశ తత్రాహం రాఘవస్వ నివేశనే |

భుంజానా మామషాన్‌ భోగాన్‌ సర్వకాముసమ్చద్దినీ ॥ 17

తత్ర త్రయోదశే వర్షే రాజ్యేనేక్ష్వాకునందనమ్‌ .

అభిషేచయితుం రాజా పోపోధ్యాయః: ప్రచక్రమే ॥ 18

తస్మిన్‌ సంభ్రియమాణే తు రాఘవస్యాభిషేచనే ॥

కైకేయీ వామ భర్తారం దేవీ వచనమబ్రవీత్‌ ॥ క్షం

ఈ భూగోళాన రాజవరేణ్యులలో ప్రధానుడు దశరధుడు. ఆత్మజ్ఞుడు. శత్రుసైన్యాలను దహింపజేసేవాడు. ఆ మహారాజుకి కోడలిని నేను. 15

విదేహదేశాధిపతి మవాత్ళుడు జనకమహారాజుగారికి కూతురిని. నా పేరు సీత. ధీశాలి రాముడికి ఇల్లాలిని. 16

ఆ రాఘవుడి ఇంటిలో - కోరిన వస్తువులు అన్నింటినీ సమృద్ధిగా పొందుతూ, మానుషభోగాలను నిత్యమూ అనుభవిస్తూ పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిపాను. 7

పదమూడవ సంవత్సరంలో అక్కడ - రాముడికి రాజ్యంతో పట్టాభిషేకం జరిపిద్దామని దచశరధమహారాజు తన గురువులతోసహా పూనుకున్నాడు. 18

రామ పట్టాభిషేకం పనులు జరుగుతూందడగా దశరధుడి భార్య కైకేయి తన భర్తతో ఇలా పలికింది- 19

సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ సర్గ

వ పిబేయం వ ఖాదేయం ప్రత్యహం మమ భోజనమ్‌

ఏష మే జీవితస్యాంతో రామో యద్యభిషిచ్యతే ॥ 20

యత్తదుక్తం త్వయా వాక్యం ప్రీత్యా వృషతిపత్తమ ।

తచ్చేన్న వితథం కార్యం వనం గచ్చతు రాఘవః ॥ 21

స రాజా సత్యవాక్‌ దేవ్యా వరదానమమస్మరన్‌ ॥

ముమోహ వచనం శ్రుత్వా కైకేయ్యా: క్రూరమప్రియమ్‌ ॥ 22

తతస్తు స్టవిరో రాజా సత్యే ధర్మే వ్యవస్థితః |

జ్యేష్టం యశస్వినం పుత్రం రుదన్‌ రాజ్యమయాచత ॥ 23

స పితుర్వచనం శ్రీనూవభిషేకాత్సరం ప్రియమ్‌ ।

మనసా పూర్వమాసాద్య వాచా ప్రతిగృహీతవాన్‌ ॥ 24

రాముడే కనక పట్టాభిక్తుడైతే నేనింక ఏనాడూ మంచినీళ్ళు ముట్టను, (భోజనం) మెదుకు నోటబెట్టను. ఈ వట్టాభిషేకమే నా జీవితానికి ముగింపు. 20

దశరథమహారాజా ! నువ్వు ప్రేమతో ఒకప్పుడు నాకు చేసిన వాగ్దానం అబద్ధం కానిపక్షంలో ఇప్పుడు ఈ రాఘవుడు అడవులకు వెళ్ళుగాక ! 21

కైకేయి (క్రూరంగా అవ్రియంగా వలికిన ఈ మాటలు విని - సత్యవాగ్నియమం కలిగిన ఆ దశరథమహారాజు ఒకప్పుడు తాను కైకేయికి చేసిన వరదానాన్ని గుర్తుచేసుకుని, మూర్చపోయాడు. 21

అటుపైని - సత్యనిష్ట ధర్మనిష్ట కలిగిన ఆ వృద్ధమహారాజు బహుధా దుఃఖించాడు. యశస్వియైన తన పెద్ద కొడుకునుంచి రాజ్యం (తిరిగి) అభ్యర్థించాడు. వ2ై

తేజస్సంపన్నుడు రాముడికి ఈ తండ్రిమాట పట్టాభి షేకంకన్నా ప్రీతికరమయ్యింది. ముందుగా మనసా అంగీకరించాడు. అటుపైని వచసా స్వీకరించాడు. లైశ్క

సుందరకాండ : ముప్ఫై మూడవ సర్గ

దద్యాన్న ప్రతిగృహ్హీయాన్న బూయాత్కించిదప్రియమ్‌ |

అపి జీవితహేతోర్వా రాను స్పత్యసరాశ్రముః ॥ 25

స విహాయోత్తరీయాణి మవార్దాణి మహాయశాః |

విసృజ్య మనసా రాజ్యం జవన్యె మాం సమాదిశల్‌ ॥ 26

సాహం తస్యాగ్రతస్తూర్హం వ్రస్టితా వవచారిణీ 1

వహి మే తేవ హీవాయా వాసః ప్వర్లేఒపి రోచతే ॥ 27

ప్రాగేవ తు మహాభాగ: పొమిత్రిర్మిత్రనందనః

పూర్వజస్వామయాశ్రార్జే ద్రుమచీరైరలంకృత: ॥ 28

ప్రాణాల మిదకు వచ్చినాసరే ఎవరికైనా ఏదైనా ఇవ్వాలే తప్ప ఎవరి నుంచీ ఏదీ తీసుకోకూడదు. ఎవరికీ ఏ కొంచెం అప్రియమూ పలకకూడదు. ఈ నియమాలు కలవాడు నా రాముడు. సత్యపరాక్రముదు. 2ర్‌

మహాయశన్వి రాముడు ఎంతో విలువైన తన వస్తాలను పరిత్యజించాడు. మనఃపూర్వకంగా రాజ్యాన్ని విసర్జించాడు. నన్నేమో తన కన్నతల్లి కౌసల్యకు అప్పగించాడు. 26

అయితే, నేను అతడికంటే ముందే వనవాసానికి సిద్ధమై బయలుదేరాను. అతడు వెంటలేకపోతే స్వర్గంలో నివాసమైనా నాకు రుచించదు. 27

మిత్రులను ఆనందింపజేసే స్వభావంగల మహానుభావుడు సౌమిత్రి తన అన్నగారితోపాటు వనవాస యాత్ర చెయ్యడంకోసం నారచీరలు ధరించి నాలాగే ముందుగానే సన్నద్ధుడయ్యాడు. 28

సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ సర్గ

తే వయం భర్తురాదేశం బహుమాన్య దృఢవ్రతాః । 'ప్రవిష్ణాః వ్మ పురాదృష్టం వవఆ గంభీరదర్శనమ్‌ 1 29 వసతో దండకారణ్యే తస్యాహమమితౌజసః ॥ రక్షసాపహృతా భార్యా రావణేన దురాత్మనా ॥ 30 ద్వౌ మాసౌొ తేన మే కాలో జీవితానుగ్రహః కృతః ॥ ఊర్హ్వం ద్వాభ్యాం తు మాసాభ్యాం తతస్త్యక్ష్యామి జీవితమ్‌ ॥ 31 అలా మేము ముగ్గురమూ దశరథమవారాజు ఆదేశాన్ని గౌరవించి దృఢదీక్షను స్వీకరించి బయలుదేరాము. ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ కనీవినీ ఎరగని అరణ్యంలోకి, ప్రవేశించడానికే వీలులేనట్టు గంభీరంగా కనిపిస్తున్న గాధారణ్యంలోకి ప్రవేశించాము. 29 దండకారణ్యంలో నివసిస్తూండగా ఆ మహాపరాక్రమశాలి రాముడి ఇల్లాలినైన నన్ను దురాత్ముడు రావణరాక్షసుడు అపహరించాడు. 30 నేటినుంచి మరొక రెండు నెలలపాటు నాకు జీవితాన్ని అనుగ్రహించాడు అ రావణరాక్షసుడు. ఈ రెండు నెలల తరవాత నేను (ప్రాణం త్యజిస్తాను) ఇక ఉండను. 31 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయిమూడవ సర్గం తెలుగుసేత ; బేతలోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : ముప్పై మూడవ సర్గ

లు! జి ఆఈ$౯4 ఈశీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (గ + ముప్పైనాల్లవసర్ల' + 11 ల్‌ తప్యామ్త తద్వచనం శ్రుత్వా హనూమాన్‌ హరియూథపవః | దుఃఖాద్దు:భాభిభూతాయాస్పాంత్వముత్తర మటబవీత్‌ ॥ క్ష అహం రానుస్య సందేశాద్దేవి దూతస్తవాగత: | వైదేహి కుళలీ రామస్త్వాం చ కౌశలమట్రవీత్‌ ॥ 2 యో బ్రాహ్మమస్త్రం వేదాంచ్చ వేద వేదవిదాం వరః । ప త్వాం దాశరథీ రామో దేవి కౌళశలనుబ్రవీత్‌ ॥ 3 లక్ష్మణశ్చ మహాతేజా భర్తుప్తేఒనుచరు ప్రియః । కృతవాన్‌ శోకసంతప్తళ్ళిరసా తేఒభినాదనమ్‌ ॥ డీ కపిసమూహాధిపతి హనుమంతుడు సీతాదేవి చెప్పినది ఆలకించాడు. దుఃఖంమిద దుఃఖంతో దెబ్బతిన్న ఆమెకు ఓదార్పుగా బదులు పలికాడు. 1 తల్లీ ! వైదేహీ ! రాముడి ఆజ్ఞమేరకు అతడి దూతగా నేను నీదగ్గరకు వచ్చాను. రాముడు కుశలం. నీ కుశలం అడిగాడు. లి బ్రవ్మోస్త్రం తెలిసినవాడు, వేదాలను అధ్యయనం చేసి వేదవిదులలో ఉత్తముడనిపించుకున్ననాడు - దశరథ రాముడు. సీతాదేవీ ! నీ కుశలం అడిగాడు. వ్‌! మవాోతేజస్వి లక్ష్మణుడు. నీ భర్తకు అనుచరుడే కాదు చాలా ఇప్టుడుకూడా. అతడు శోకసంతప్తుడై శిరసువంచి నీకు నమస్కరించాడు. 4 సుందరకాండ : ముప్పై నాల్గవ నర్ల

సా తయో: కుళలం దేవీ నిశమ్య నరసింహయోః |

ప్రీతి సంహృష్ట సర్వాంగీ హమామంతనుథాబ్రవీత్‌ ॥ ర్‌

కల్యాణీ ఐత గాథేయం లౌకికీ ప్రతిభాతి మా

ఏతి జీనంతమానందః నరం వర్షశతాదపి ॥ 6

[తయా సమాగతే తస్మిన్‌ ప్రీతిరుత్సాదితాద్భుతా ।

పరస్పరేణ చాలాపం విశ్వస్తా తౌ ప్రచక్రతు:ః ॥] 7

తస్యాస్తద్వచవం శ్రుత్వా హనూమాన్‌ హరియూథప:ః |

సీతాయాశ్ళోకదీనాయా స్పమీపముపచక్రమే ॥ 8

యథా యథా సమీపం స హనుమాముపసర్పతి ।

తథా తథా రావణం సా తం సీతా పరిశంకతే ॥ త్రి

ఆ నరసింహు లిద్దరి కుశలవార్తనూ ఆలకించి సీతాదేవి పొదాది శిరఃపర్యంతం ఆనందంతో పులకించింది. అప్పుడు హనుమంతుడితో ఇలా అంది- ర్‌

ప్రాణాలు నిలుపుకోగలిగితే చాలు ప్రతినరుణ్నీ నూరేళ్ళకైనా ఆనందం వరిస్తుంది- అని లోకంలో వినిపించే సూక్తి ఇప్పుడు నాకు నిజమే అనిపిస్తోంది సుమా! 6

[తన సన్నిధికి వచ్చిన హనుమంతుడిపట్ల సీతాదేవికి అత్యగ్యృతమైన ప్రీతి కలిగింది. పరస్పరం నమ్మిక కుదిరింది. సంభాషణ సాగించారు.] (రాబోయే సర్గకు సంబంధించిన విషయమిది). 7

ఆ మాట విని కపీశ్వరుడు హనుమంతుడు శోకంతో దీనంగా ఉన్న సీతాదేవికి ఒకింత దగ్గరకు నడిచాడు. 8

హనుమంతుడు తన సమీపానికి వస్తున్నకొద్దీ సీతాదేవి అతడిని రావణుడిగా శంకిస్తోంది. 9

సుందరకాండ : ముప్ఫై నాల్లవ నర్గ

అహో థిక్‌ దుష్కుతమిదం కథితం హీ యదప్య ఘే! రూపాంతరముపాగమ్యు స ఏఫవాయం హి రావణ: ॥ శం తాముశోకస్య శాఖాం పొ విముక్త్వా శోకకర్శితా | తస్యామేవానవద్యాంగీ ధరణ్యాం సముపావిశత్‌ ॥ [1 హనూమానపి దుఃఖార్తాం తాం దృష్ట్వా భయమోహితామ్‌ | అనందత మహాబాహుస్తతస్తాం జనకాత్మజామ్‌ ॥ [సా చైనం భయవిత్రస్తా భూయో నైవాభ్యుదైక్షత ॥1] 12 తం దృష్ట్వా వందనూనం తు సీతా శళినిభాననా 1 అబ్రవీత్‌ దీర్ణముచ్చ్వస్య వానరం మధురస్వరా ॥ 13 మాయాం ప్రవిష్టో మాయావీ యది త్వం రానణ: స్వయమ్‌ | ఉత్సాదయసి మే భూయస్పంతాపం తన్న శోభనమ్‌ 1 14 అయ్యయ్యో ! ఎంత పొరపాటు చేశాను ! ఇతడికి అంతా చెప్పేశాను. ఆ రావణుడే మరొక రూపం ధరించి ఇలా వచ్చాడు. 10 సీతాదేవిని శోకం ముంచివేసింది. ఆ అశోకవృక్షం (శింశుపావృక్షం) కొమ్మను విడిచిపెట్టింది. అక్కడే ఆ నేలమీదనే ఆ శుభాంగి కూలబడింది. 11 భయమోహితయై విలసిస్తున్న సీతాదేవిని గమనించాడు హనుమంతుడు. రెండు చేతులూ జోడించి ఆమెకు నమస్కరించాడు. (అయితే, భయపడిపోయిన ఆ జనకతనయ చాలాసేపటివరకూ తల ఎత్తలేదు, మళ్ళీ సైకి చూడలేదు! 12 ఆ చంద్రముఖి సీతాదేవి తనకు నమస్కరిస్తున్న ఆ హనుమంతుణ్ని చూసింది. దీర్ధంగా నిట్టూర్చింది. మెల్లగా మధురస్వరంతో పలికింది. 18 నువ్వు స్వయంగా - మరొక మాయవేషం ధరించిన మాయావి రావణుడవే అయితే నాకు మళ్ళీ మళ్ళీ దుఃఖం కలిగిస్తున్నావు. అది నీకు శుభం కాదుసుమో!. 14 సుందరకాండ ;ష్ఫుప్పె నాల్లవ సర్గ

స్వం పరిత్యజ్య రూపం యః పరివ్రాజకరూపధృత్‌

జవస్టానే మయా దృష్టస్వం స ఏవాసి రావణ: ॥ కేక

ఉపవాసకృశాం దీనాం కామరూప విశాచర

సంతాపయసి మాం భూయప్పంతప్తాం తన్న శోభనమ్‌ ॥ 16

అథవా వైతదేనం హి యన్మయా పరిశంకితమ్‌ |

మనసో హి మమ ప్రీతిరుత్సన్నా తవ దర్శవాత్‌ ॥ 7

యది రామస్య దూతప్వ్వమాగతో భద్రమస్తు తే |

సృచ్చామి త్వాం హరిగ్రేష్ట ప్రియా రామకథా హి మే॥ 18

గుణాన్‌ రామస్య కథయ ప్రియస్య మమ వానర ।

చిత్తం హరసి మే పౌమ్య వదీకూలం యథా రయః ॥ క్షం

నీ సొంత రూపాన్ని విడిచిపెట్టీ సన్న్యాసిరూపం ధరించి ఆ వేళ జనస్థానంలో నాకు కనిపించావు. ఇవ్వేళ ఇలా వచ్చావు. ఆ రావణుడవే నువ్వు, 15

కామరూపధారీ ! నిశాచరా ! ఉపవాసదీక్షతో కృళించిపోయిన దీనురాలిని. దుఃఖంతో దహించుకుపోతున్నాను. నన్ను ఇంకా ఇలా మళ్ళీ మళ్ళీ దుఃభింపజేస్తున్నావు. ఇది నీకు మంచిది కాదుసుమా ! 16

ఒకవేళ నేను ఈ శంకిస్తున్నది నిజం కాదేమో ! ఎందుకంటే నీ సందర్శనంవల్ల నా మనస్సుకి ్రీతియే కలుగుతోంది. 17

నువ్వు నిజంగా రాముడి దూతగానే వచ్చినట్టయితే నీకు భద్రమగు గాక! కపీశ్వరా! రామవ్ఫత్తాంతం నాకు అత్యంత (ప్రేమపాత్రం. కాబట్టీ అడుగుతున్నాను. 18

వానరా ! నా ప్రియుడు రాముడి గుణగణాలను వివరించి చెప్పు. సౌమ్మ్యుడా ! ప్రవాహవేగం గట్టుల్ని కరిగించినట్టు నువ్వు నా హృదయాన్ని కరిగిస్తున్నావు. 19

నుందరకాండ : ముప్పై నాల్లవ సర్గ

అహో ! స్వవ్నస్య సుఖతా యాహమేనం చిరాహృతా | (ప్రేషితం వామ పళ్యామి రాఘవేణ వనౌకసమ్‌ ॥ 20 స్వప్పేచఒసి యద్యహం వీరం రాఘనం సహలక్ష్మణమ్‌ । పశ్యేయం నానసీదేయం స్వప్న్పో౭.పి మనుమత్సరీ॥ 21 వాహం స్వస్నమిమం మన్యే స్వప్నే దృష్ట్వా హి వావరమ్‌ । న శక్యో౭భ్యుదయ: ప్రాప్తుం ప్రాషృశ్చాభ్యుదయో నును ॥ 22 శిన్ను ప్యాచ్చిత్తమైోహో2యం భవేద్వాతగతిస్వియమ్‌ | ఉన్మాదజో వికారో వా స్యాదియం మృగతృష్టికా ॥ 23 అథవా నాయమున్నాదో మోహో 2ప్యువ్మాదలక్షణ: ॥ సంబుధ్యే చాహమాత్మానమిమం చాపి వనౌకసమ్‌ ॥ 2డీ ఇది ఒకవేళ స్వప్పమే అయినట్టయితే అహో! ఇది ఎంత సుఖప్రదం ! చాలా నెలలక్రితం రావణుడు అపహరించి తెచ్చిన నేను ఇవ్వేళ - రాఘవుడు పంపిన వానరుణ్ని చూడగలుగుతున్నాను. 20 ఇలాగే నేను కనీసం స్వప్నంలోనైనా ఆ మహావీరులు రామలక్ష్మణుల్ని చూడగలిగితే ప్రాణాలు నిలుపుకోగలుగుతాను. కానీ ఆ స్వప్నంకూడా నాపట్ల మాత్సర్యం (శత్రుత్వం) వహించింది. 21 ఇంతకీ, దీనిని నేను స్వప్నం అనుకోవడంలేదు. ఎందుకంటే - స్వప్పుంలో వానరం కనిపిస్తే శుభం జరగడం అసంభవం. మరి నాకిప్పుడు ఒక మేలు జరిగింది, కనక ఇది కలకాదు. 22 మరింక ఇది ఏమై ఉంటుంది ! చిత్తవిభ్రాంతి కావచ్చు. వాతప్రకోపం కావచ్చు. ఉన్మాదవికారం కావచ్చు. లేదంటే ఇది ఒక ఎందమావి కావచ్చు. 28 బహుశ ఇది ఉన్మాదం కాదు. మోహమూ కాకపోవచ్చు. ఎందుకంటే

• మోహంకూడా లక్షణాలలో ఉన్మాదంతో సమానమే. నన్ను నేను గుర్తిస్తున్నాను. ఈ వానరుణ్ని గుర్తిస్తున్నాను. కనక - ఇది ఉన్న్మాదమో మోహమో కానేకాదు. న. 7 ఘందరకాండ : మష్టైవాల్లవవర్ల |

ఇత్యేవం బహుధా సీతా సంప్రధార్య బలాబలమ్‌ 1

రక్షసాం కామరూపత్వాత్‌ మేనే తం రాక్షసాధిపమ్‌ ॥ 25

ఏతాం బుద్దిం తదా కృత్వా సీతాపా తమమధ్యమా !

వ వ్రతివ్యాజహారాథ వానరం జనకాత్మజా ॥ 26

పీఠాయాళ్చింతితం బుద్దా హనూమాన్మారుతాత్మజ: |

(శోత్రామకూలైర్వచనై స్తదా తాం సంప్రహర్హయత్‌ ॥ 27

ఆదిత్య ఇవ తేజస్వీ లోకకాంత; శశి యథా ॥

రాజా సర్వస్య లోకన్య దేవో వైశ్రవణో యథా ॥ 28

విక్రమేణోపపన్నశ్చ యథా విష్ణుర్మహాయశాః |

సత్యవాదీ మధురవాగ్జేనో వాచస్పతిర్యథా ॥ 29

ఇలా సీతాదేవి పలువిధాలుగా ఆలోచించి జెగాములను నిర్ధారించుకుని కట్టకడపటికి - రాక్షసులు కామరూపధారులు కనక ఆ వచ్చిన వ్యక్తిని రావణుడుగా నిశ్చయించుకుంది. 25

సన్నని నడుము కలిగిన ఆ జనకరాజపుత్రి సీతాదేవి ఇలా అప్పుడు ఒక నిశ్చయానికి వచ్చి హనుమంతుడితో సంభాషించడం మానేసింది. 26

మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సీతాదేవి ఆలోచనను గమనించాడు. అప్పుడు వెంటనే ఆమె చెవులకు ఇంపైన మాటలలో ఇలా సంతోషపరిచాడు. 27

రాముడు - సూర్యుడిలా మహాతేజస్వి చంద్రుడిలా సకలప్రజలకూ ఇష్టుడు. కుబేరుడిలా సమస్త లోకానికీ రాజు. 28

విష్ణుమూర్తిలాగా విక్రమసంపన్నుడూ మహాయశస్వీను. బృహస్పతిలాగా సత్యవాదీ మధురవాగ్గీను. 29

సుందరకాండ : ముప్పై నాల్లవనర్ల [301

రూసవావ్‌ సుభగః శ్రీమాన్‌ కందర్ప ఇవ మూర్తిమాన్‌ | స్టానశ్రోధః ప్రహర్హా చ శ్రేస్టో లోకే మహారథః ॥ 30 బాహుచ్భాయామనష్టబ్టో యస్య లోకో మవోత్మనః | అసకృష్యాశ్రమపథాత్‌ నృగరూపేణ రాఘవమ్‌ । శూన్యే యేవాసనీతాసి తస్య ద్రక్ష్యసి యతృ్ఫలమ్‌ ॥ తే న చిరాద్రావణం సంఖ్యే యో వధిష్యతి వీర్యవాన్‌ । రోషప్రముక్రైరిషుఖి: జ్వలద్భిరిన పొవకైః | తేవాహం ్రేషితో దూతప్వ్వత్పకాశమివాగత; ॥ 32 సౌందర్యసంపన్నుడు. రమణీయుదు. కాంతిమంతుదు. రూపం ధరించిన మన్మథుని వంటివాడు. క్రోధం వహించవలసినప్పుడు వహించేవాడు, ఉపసంహరించవలసినప్పుడు ఉపసంహరించేవాడు. ఈ లోకంలో అన్నింటా ఉత్తముడు. మహారథుడు. (మహావీరుడు) “ 90 ఈ లోకమంతా ఆ మహాత్ముడి రెక్కల నీడలో ఉంది. అటువంటి రాఘవుణ్నీ మృగరూపంలో మోసగింపజేసి ఆశ్రమం నుంచి దూరంగా లాక్కుపోయి ఆ శూన్యగ్భహంనుంచి ఒక రాక్షసుడు నిన్ను అపహరించి ఇక్కడకు తెచ్చాడు. వాడు దోనికి ఫలితం ఏమి అనుభవిస్తాడో నువ్వు తొందరలోనే చూస్తావు. య! మహావీరుడు ఆ రాఘవుడు - మండుతున్న అగ్నులవంటి బాణాలను రోషంతో ప్రయోగించి రావణుణ్ని త్వరలోనే రణరంగాన వధిస్తాడు. అందుకు బిద్ధకంకణుడైన ఆ రాముడు పంపగా దూతనై నేనిలా నీ సన్నిధికి వచ్చాను. 32 నుందరకాండ : ముప్పై నాల్లవ నర్ల

త్వద్వియోగేవ దుఃఖార్తప్ప త్వాం కౌశలమటబ్రవీత్‌ |

లక్ష్మణశ్చ మహాతేజాస్స్పుమిత్రావందవర్దనః |

అభివాద్య మహాబాహు స్ప త్వాం కౌశలనుబ్రనీత్‌ ॥ 33

రామస్య చ సఖా దేవి సుగ్రీవో వాను వానరః ।

రాజా వానరముఖ్యానాం స త్వాం కౌశలనుబవీత్‌ ॥ 3ెడ్‌

విత్యం ప్మరతి రామస్త్వాం పసుగ్రీవప్పలక్ష్మణః

దిష్ట్యా జీవసి వైదేహి రాక్షసీవశమాగతా 1 35

న చిరాత్‌ ద్రక్యసే రామం లక్ష్మణం చ మహాబలమ్‌ ।

మధ్యే వానరకోటీనాం సుగ్రీవం చామితౌజసమ్‌ ॥ 36

నీ వియోగం భరించలేక దుఃఖిస్తున్నాడు రాముడు. నిన్ను కుశలం అడిగాడు. మహాతేజస్సంపన్నుడ్రూ సుమిత్రాదేవికి ఆనందకరుడూ మహావీరుడు లక్ష్మణుడు నీకు నమస్కరించాడు. కుశలం పలికాడు. 83

సీతాదేవీ ! రాముడి స్నేహితుడున్నాడు, సుగ్రీవుడని - వానర మహావీరులకు రాజు. అతడుకూడా నీకు కుశలం పలికాడు. ప్రశ

లక్ష్మణసుగ్రీవులతో రాముడు నిత్యమూ నిన్నే తలుచుకుంటున్నాడు. వైదేహీ ! రాక్షసీగణం ఇలా చుట్టుముట్టినా అదృష్ట (దైవ)వశాత్తు నువ్వు జీవించి ఉన్నావు. తిల

తొందరలోనే రాముణ్ని దర్శిస్తావు. మవాీబలుడు లక్ష్మణుణ్ని చూస్తావు. వానరకోటి మధ్యలో మహాపరాశక్రమ సంపన్నుడైన సుగ్రీవుణ్ని తిలకిస్తావు. 86

సుందరకాండ ; ముప్పైనాల్లపనర్గ _ (శెర్తిక్‌ |

ఆహం సుగ్రీవసచివో హనూనూన్నామ వానరః | ప్రవిష్ణో నగరీం లంకొం అంఘయిత్వా మహోదధిమ్‌ ॥ 37 కృత్వా మూర్హ్ని పసదన్యాసం రావణన్య దురాత్మనః | త్వాం ద్రష్ణుముపయాతో ఒహం సమాశ్రిత్య పరా[్రమమ్‌ 1138 వాహమస్మి తథా దేవి యథా మామవగచ్చసి । విశంకా త్యజ్యతామేషా శ్రద్ధత్స్వ వదతో మమ ॥ 39 నేను ఆ సుగ్రీవుడి మంత్రిని. నాపేరు హనుమంతుడు. వానరుణ్ని మహాసముద్రాన్ని లంఘించి వచ్చి ఈ లంకానగరం ప్రవేశించాను. 3? దురాత్ముడైన ఆ రావణుడి తల తన్నినట్టుగా - నేను నా పరాక్రమం నమ్ముకొని నిన్ను దర్శించడానికి ఇక్కడికి ఇలా వచ్చాను. 388 సీత్రాదేవీ ! నువ్వు అనుకుంటున్నట్టు నిన్ను మోసగించడానికి ఈ రూపం ధరించి వచ్చినవాణ్ని కాదు నేను, దయచేసి ఆ విధమైన శంక విడిచి పెట్టేసెయ్యి. నా పట్లా నా మాటలపట్లా (శ్రద్ధ - విశ్వాసం వహించు. 89 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయినాల్లవ సర్గ, తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్వ్నం షట సుందరకాండ : ముప్ఫెనాల్లప సర్గ _ (3ర6]

జఈఊకీగ। శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (ర + ముప్పెఅయిదవసర్గ + డై ప ఉం తాం తు రామకథాం శ్రుత్వా వైదేహీ వావరర్శభాత్‌ । ఉవాచ వచనం పాంత్వమిదం మధురయా గిరా ॥ క్ష క్వ తే రామేణ సంసర్గః కథం జానాసి లక్ష్మణమ్‌ | వావరాణాం నరాణాం చ కథమాసీత్సృమాగమః: ॥ 2 యాని రామస్య లింగాని లక్ష్మణస్య చ వానర । తాని భూయః: సమాచక్ష్య న మాం శోకః సమావిశేత్‌ ॥ 3 కీదృళం తస్య సంష్టానం రూపం రామస్య కీదృశమ్‌ ॥ కథమూరూ కథం బాసూ లక్ష్మణస్య చ శంస మే ॥ క్త ఏవముక్తన్తు వైదేహ్యా హనూమాన్మారుతాత్మజ: | తతో రామం యథాతత్వమాఖ్యాతుముపచక్రమే ॥ క్‌ వానరబుషభుడు చెప్పిన ఈ రామవ్ఫత్తాంఠాన్ని వైదేహి ఆలకించింది. బుజ్జగింపుగా మధురంగా ఇలా పలికింది- క్ష హనుమా ! రాముడు నీకు ఎక్కడ కలిశాడు? లక్ష్మణుణ్ని నువ్వు ఎలా ఎరుగుదువు? మీ వానరులూ ఆ నరులూ కలుసుకోవడం ఎలా జరిగింది? 2 వానరోత్తమా ! రామలక్ష్మణుల గుర్తింపు చిహ్నాలు ఏమిటి ? వాటిని ఇంకా వివరంగా చెప్పు. కాసేపు నా దుఃఖం మరిచిపోతాను. తె రాముడి కరచరణాది అవయవాల పొందిక ఎలా ఉంటుంది ? రూపం ఎలా ఉంటుంది ? ఊరువులూ బాహువులూ ఎలా ఉంటాయి ? లక్ష్మణుడి గురించికూడా ఇవన్నీ చెప్పు. తీ వైదేపా ఇలా అడిగేసరికి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు రాముణ్ని గురించి ఉన్నది ఉన్నట్టు వివరించి చెప్పడానికి పూనుకున్నాడు. ర్‌ సుందరకాండ : ముప్ఫై అయిదవ సర్గ

జానంతీ బత దిష్ట్యా నూం వైదేహి పరిప్పచ్చసి । భర్తుః కమలపళ్రాక్షి సంస్టానం లక్ష్మణస్య చ ॥ 6 యాని రామస్య చిన్నాని లక్ష్మణస్య చయానివై। లక్షితాని విశాలాక్షి వదతః శృణు తాని మే ॥ 7 రామః కమలవత్రాక్షు సర్వసత్వ్వమనోహరః రూపదాక్షిణ్యసంపన్నః ప్రసూతో జనకాత్మజే ॥ ఠి తేజసొదిత్యసంకాశః క్షమయా పృథివీసము: | బృహస్పతినమో బుద్ధ్యా యశసా వాసవోసమః ॥ ం్ర రక్షితా జీవలోకస్య స్వజవప్యాభిరక్షితా రక్షితా ప్వష్య వృత్తస్య ధర్మస్య చ పరంతపః ॥ 10 పద్మవత్రాలవంటి కన్నులు కలిగిన ఓ వైదేహీ! రామలక్ష్మణుల రూపురేఖలు ఎరిగినదానవు. అయినా అదృష్టవశాత్తూ నన్ను అడుగుతున్నావు

• చెప్పమని. 6 ఓ విశాలాక్షీ! రామలక్ష్మణుల గుర్తింపు చిహ్నాలు ఏమిటో నేను చూసినమేరకు చెబుతాను, ఆలకించు. 7 జనకరాజపుత్రీ ! రాముడు కమలపత్రాక్షుడు. సర్వప్రాణికోటికీ మనోహరుడు. రూపసంపన్నుడు. దాక్షిణ్యగుణసంపన్నుడు. పుట్టుకతోనే ఇలా ఆవిర్భవించాడు. 8 తేజస్సులో సూర్యుడికి సాటి. ఓర్పులో భూదేవితో సమానుడు. బుద్ధి విషయంలో బృహస్పతికి దీటు. యశస్సులో ఇంద్రుడికి సరి. 9 ఆ శత్రుసంహారకుడు సకలజీవలోకానికీ రక్షకుడు. విశేషించి స్వజనానికి (తనవారికి) మరీ రక్షకుడు. తన (్రవర్తననూ (నడవడిక) తన ధర్మాన్నీ ఎప్పుడూ కాపాడుకుంటూ ఉంటాడు. 10 సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్గ

రామో భామిని లోకవ్య చాతుర్వర్వ్వృన్య రక్షితా మర్యాదానాం చ లోకస్య కర్తా కారయితా చ పః ॥ శ అర్చిష్మానర్చితో ఒత్యర్థం బ్రహ్మచర్య వ్రతే స్థితః | పాధూవాముపకారజ్జ: ప్రచారజ్ఞశ్చ కర్మణామ్‌ [12 రాజవిద్యా వివీతశ్చ బ్రాహ్మణానాముపాసితా | శ్రుతవాన్‌ శీలసంపన్నో వినీతశ్చ పరంతప: ॥ 13 యజుర్వేద వివీతశ్చ వేదవిద్భిస్ప్సుపూజితః | ధమర్వేదే చ వేదేషు వేదాంగేషు చ నిస్టితః ॥ క్ష వివులాంసో మహాబాహుః కంబు(గ్రీనః శుభాననః గూఢజత్రుః సుతామ్రాక్షో రామో దేవి జనైః శ్రుతః ॥ కేక ఓ భామినీ ! రాముడు ఈ లోకానికీ చాతుర్వర్థ్యాలవారికీ సంరక్షకుడు. లోకంలో మర్యాదలను తాను పాటిస్తాడు, పాటింపజేస్తాడు. క్ష తేజళ్ళాలి. అత్యధికంగా అర్చింపబడేవాడు. (గృహస్థాశ్రమంలో ఉన్నా) బ్రహ్మచర్యవ్రత విధానం పొటిస్తున్నవాడు. సజ్జనులకు ఉపకారం చెయ్యడం తెలిసినవాడు. ఐహికాముష్మిక కర్మల (ప్రచారం (హేతుఫలభావవ్యవస్థ) ఎరిగినవాడు. 12 ఆన్వీక్షకి-త్రయి-వార్త-దండనీతి అనే రాజవిద్యల్లో సుశిక్షితుడు. బ్రాహ్మణోపాసకుడు. పండితుడు. శీలసంపన్నుడు. వినయశీలి. శత్రు సంవారకుదు. 138 యజుర్వేదంలో సుశిక్షితుడు. వేదవేత్తలతో సుపూజితుడు. ధనుర్వేదం లోనూ ఇంకా తక్కిన వేదాలలోనూ వేదాంగాలలోనూ పరిణిస్టితుడు. 14 అతడివి విశాలమైన మూపులు. సుదీర్థమైన బాహువులు. శంఖంలాంటి కంఠం. శుభప్రదమైన ముఖం. భుజసంధులలోని ఎముకలు పైకి కనిపించని బలిష్టుడు. మంచి ఎర్రని కన్నులు. తల్లీ ! రాముడు అందరు ప్రజల వీనుకెక్కినవాడు. (ప్రసిద్ధుడు), 15 సుందరకాండ : ముప్పై అయిదన సర్గ

దుందుభిన్వననిర్నోషః స్నిగ్ధవర్లః ప్రతాసవాన్‌ । సనుస్పమవిభక్తాంగో వర్ణం శ్యానుం సమాశ్రితః ॥ 16 తిస్టిరః త్రిప్రలంబళ్ళ (్రినమః త్రిషు చోన్నతః | త్రితామ్రః త్రిషు చ స్నిగ్లో గంభీగప్ర్రేషు నిత్యశః ॥ క్ష (త్రివళీవాన్‌ త్ర్యవనతశ్చతుర్వ్యంగస్త్రిశీర్షవాన్‌ | చతుష్కలళ్ళతుక్లేఖశ్చతుప్కిష్కుశ్చతుప్పమ: ॥ 18 అతడు మాట్లాడుతూంటే దుందుభి మోగినట్టు ఉంటుంది. నిగనిగలాడే మేని ఛాయ. ప్రతాపశాలి. ఎచ్చుతగ్గులు లేనివాడు. శరీరంలో అవయవాల (పరిమాణ) సమతౌల్యం కలవాడు. సింహసంహననుడు. (సత్త్వగుణ సంపన్నుడైనా) శ్యామలవర్డ్దాన్ని ఆశ్రయించినవాడు. 16 సాముద్రికం ప్రకారం - వక్షస్థలమూ మణికట్టూ పిడికిలీ - ఈ మూడు స్థానాల్లోనూ గట్టిదనం కలవాడు. కనుబొమలూ బాహువులూ వృషణాలూ = ఈ మూడింటా పొడవుదనం కలవాడు. కేశాగ్రాలూ వృషణాలూ మోకాళ్ళూ -= ఈ మూడింటా సమత్వం కలవాడు. ఉదరమూ నాభిప్రాంతమూ రొమ్మూ

• ఈ మూడింటా ఉన్నతి కలవాడు. కనుకోసలూ గోళ్ళూ అరచేతులూ - ఈ మూడు తావుల్లోనూ ఎర్రదనం కలవాదు. పాదరేఖలూ శిరోజాలూ లింగమణీ - ఈ మూడింటా నునుపుదనం కలవాడు. కంఠస్వరమూ - నడకా - బొడ్డూ - ఈ మూడింటా నిత్యమూ గాంభీర్యం కలవాడు. 17 పొట్టమీద మూడు ముడతలు కలవాడు. చూచుకాలూ పాదరేఖలూ స్తనాలూ - ఈ మూడూ పల్లంగా ఉన్నవాడు. మెడ - జననాంగం - పృష్టం = జంఘలు అనే నాల్గింటిలో (హ్రస్వత (వ్యంగత) కలవాడు. మూడు (సుడులతో) ఆవర్తాలతో ఛశ్రాకారపు శీర్షం కలవాడు. నాలుగు వేదాలనూ అభ్యసించినవాడు. బొటనవేలిపై నాలుగు రేఖలు కలవాడు. నుదురూ పాదాలూ అరచేతులలో నాలుగేసి రేఖలు కలవాడు. తొంభయ్యారంగుళాల పొడవు (కిష్ముః = 24” ౫ 4 = 96”) కలవాడు. బాహువులూ ఊరువులూ జానువులూ చెక్కిళ్ళూ - ఈ నాల్గింటా సమత్వం కలవాడు. 18 సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ నర్గ

చతుర్దశసమద్వంద్వశ్చతుర్లంష్ష్రశ్చతుర్గతిః ॥ మహోస్టహనునాసశ్చ పంచప్నిగ్టో 2ఒష్టవంశవావ్‌ ॥ న! దశపద్మో దశబ్బహత్‌ త్రిభిద్వ్యాప్తో ద్వీశుక్తవాన్‌ 1 షడున్నతో నవతనుః త్రిభిర్వ్యాష్నోతి రాఘవః ॥ 20 లా కన్నులూ కనుబొమ్మలూ ముకుపుటాలూ చెవులూ పెదవులూ స్తనాగ్రాలూ కూర్చరాలూ మణికట్టులూ మోకాళ్ళూ వృషణాలూ నడుముకి రెండువైపులూ చేతులూ కాళ్ళూ పిక్కలూ - ఈ పధ్నాలుగు జంటలలోనూ సమత్వం కలవాడు. నాలుగు దంతాలు దంష్టాకారంలో ఉన్నవాడు. సింహ-శార్టూల-గజ- వృషభాలు నాల్లింటితో సాటివచ్చే గమనవిలాసం కలవాడు. మంకెనపువ్వుతో దొండపండుతో సాటివచ్చేట్టు ఎర్రని మాంసలమైన పెదవులు కలవాడు. బలిష్టమైన చెక్కిళ్ళు కలవాడు. పొడవుగా ఎత్తుగా ఉన్న 'ముక్కుకలవాడు. శిరోజాలూ నయనాలూ దంతాలూ చర్మం పాదతలాలూ అనే అయిదు అవయవాలలోనూ నునుపుదనం కలవాడు. శరీరమూ వెన్నెముకా చేతివేళ్ళూ కాలివేళ్ళూ చేతులూ ముక్కూ కళ్ళూ చెవులూ జననాంగం - ఈ ఎనిమిదే పొడవైనవి కలవాడు. 19 ముఖమూ కన్నులూ నోరూ నాలుకా పెదవులూ తొడలూ స్తనాలూ గోళ్ళూ చేతులూ పాదాలూ - అనే పది అవయవాలూ పద్మాల్లా ఉన్నవాడు. శిరస్సు-నుదురు-చెవులు -మెడ-ఉరస్సు-హృదయం -ఉదరం -చేతులు- పాదాలు-పృష్టభాగం - ఈ పదీ బృహదనయవాలు కలవాడు. తేజస్సు- యశస్సు-సంపద అనే మూడింటిలో (ప్రఖ్యాతి కెక్కినవాదు. దంతాలూ నేత్రాలూ అనే రెండు అవయవాల్లోనూ తెల్లదనం కలవాడు, కక్షభాగం -కుక్షిభాగం- ఉరోభాగం-నాసిక-మూపులు-నుదురు- అనే ఆరింటా ఉన్నతి కలవాడు. కేశాలు - మీసాలు-నథాలు-రోమాలు -చర్మం-వేలి గణుపులు-జననాంగం (శేఫం)-బుద్ధి-చూపు అనే వాటిలో సూక్ష్మత కలవాడు. పూర్వాహ్హా - _ పాయాప్టోలు మూడింటా ధర్మార్థకామాలను యథాక్రమంగా అచరించేవాడు రాఘవుడు. 20 పాడా సుందరకాండ : ముప్ఫై అయిదవ సర్గ (311

పత్యధర్మపరః శ్రీమాన్‌ సంగ్రహానుగ్రహె రతః | దేశకాలవిభాగజ్జః పర్వలోకప్రియంనద: ॥ 21 భ్రాతా చ తస్య న ప్వౌమిత్రిరపరాజిత; | అమరాగేణ రూపేణ సుణైశ్చెవ తథావిధః ॥ 22 తొవుభౌ వరశార్జూలౌ త్వద్దర్భవసముత్సుకౌ | విచిన్వంతా నుహీం కృత్స్చ్నానుస్మాభిరభిసంగతా ॥ 23 త్వామేన నూర్గమాణౌ తౌ విచరంతౌ వముంధరామ్‌ | దదర్శతుర్మృగపతిం పూర్వజేవావరోపితమ్‌ । 2డీ బుష్యమూకస్య పృష్టే తు బహుపాదపసంకులే భ్రాతుర్భయార్తమాపీనం సుగ్రీవం ప్రియదర్శనమ్‌ ॥ 25 సత్యపరాయణుడు. ధర్మపరాయణుడు. తేజస్వి సంపాదించడంలోనూ దానధర్మాలు చెయ్యడంలోనూ సమానమైన (ప్రీతి కలవాడు. దేశవిభాగం కాలవిభాగం తెలిసినవాడు. (లోకజ్జుడని). సర్వజీవకోటికీ ప్రియంవదుడు. 21 ఆ రాముడి సోదరుడు సౌమిత్రి. ఇద్దరు తల్లుల (కౌసల్యా సుమిత్రలు) ముద్దుల కొడుకు. ఓటమి ఎరుగనివాదు. శ్రేమలో ఆకారంలో గుణాలలో అన్నగారికి సాటివచ్చేవాడు. 22 ఆ నరోత్తములిద్దురూ నీ దర్శనంకోసం ఈ భూగోళాన్ని గాలిస్తూ మమ్మల్ని కలుసుకున్నారు. 23 నీకోసం వెదుకుతూ ఈ భూగోళమంతా తిరుగుతూన్న రామలక్ష్మణులు

• అన్నగారివల్ల (వాలి) రాజ్యభ్రష్టుడైన కపినాయకుణ్ని (సుగ్రీవుణ్ని కలుసుకున్నారు. 24 బుష్యమూకమని ఒక పర్వతం ఉంది. దాని శిఖరంమీద దట్టంగా రకరకాల వృక్షాలు ఉంటాయి. అన్నగారు వాలికి భయపడి ఆ గిరిశిఖరంమీద ఉంటున్నాడు ప్రియదర్శనుడు సుగ్రీవుడు. అతణ్ని కలుసుకున్నారు రామలక్ష్మణులు. బర్‌ నుందరకాండ : ముప్ఫై అయిదవ సర్ల (12

వయం తు హరిరాజం తం సుగ్రీవం పత్యసంగరమ్‌ | పరిచర్యాన్మహే రాజ్యాత్‌ పూర్వజేవావరోపితమ్‌ ॥ 26 తతస్తా చీరనసనౌ ధనుఃప్రవరపాణినా | బుష్యమూకస్య శైలస్య రన్యుం దేశముపొగతౌ ॥ 27 సతా దృష్టా శ నరవ్యా[ఘైౌ ధవ్వివౌ వానరర్షభః | అవఫ్లుతో గిరేస్తవ్య శిఖరం భయమోహితః ॥ 28 తతస్ప శీఖరే చ్‌స్మిన్‌ వానరేంటబ్రో వ్యవస్థితః | తయోస్పమీపం మామేవ ప్రయామాన పత్వరమ్‌ | 29 తావహం పురుషవ్యాషఘ్రై సుగ్రీన వచనాత్‌ ప్రభూ | రూసలక్షణసంసన్నా కృతాంజలిరుపస్టిత: ॥ మ అన్నగారు వాలిచేత రాజ్యసింహాసనం నుంచి తొలగింపబడిన ఆ సుగ్రీవుడు సత్యసంగరుదు. (సత్యంకోసం పోరాడతాదనీ ధర్మబద్ధంగా యుద్ధం చేస్తాడనీ). అతడిని మేము సేవించుకుంటూ ఆ బుష్యమూకంమీదనే ఉంటున్నాం. 26 ఆ సమయంలో రామలక్ష్మణులు నారచీరలు ధరించీ ఉత్తమధనుస్సులు ధరించీ రమ్యమైన ఆ బుష్యమూక పర్వత ప్రాంతానికి చేరుకున్నారు. 27 ధనుర్ధారులైన ఆ నరవరులను చూశాడు వానరోత్తముడు సుగ్రీవుడు. భయభ్రాంతుడయ్యాడు. గిరిశిఖరంనుంచి కిందికి దుమికాడు. 28 కొంతసేపటికి వానరేంద్రుడు తేరుకున్నాడు. వ్యవస్థిశుడై శిఖరంమీద కూర్చున్నాడు. వెంటనే ఆ నరవరుల దగ్గరికి నన్నే పంపించాడు. 29 సుగ్రీవుడి మాటమీద నేను బయలుదేరి - సమర్భలూ రూపలక్షణ సంపన్నులూ అయిన ఆ పురుషోత్తముల చెంత నమస్కరిస్తూ నిలిచాను. 380 సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవసర్ల (313 |

తౌ పరిజ్ఞాతతత్త్వార్దా మయా ప్రీతిపమన్వితా ।

పృష్టమారోస్య తం దేశం ప్రాపితా పురుషర్షభౌ ॥ తే

నివేదితౌ చ తత్త్వేవ సుగ్రీవాయ నువాత్మవే |

తయో రవ్యోవ్యసల్లాపాత్‌ భృశం ప్రీతిరజాయత ॥ 32

తళప్తా ప్రీతిపంపన్నా హరీశ్వరనరేశ్వరౌ

పరప్పరకృతాశ్వాసొ కథయా పూర్వవృత్తయా ॥ 33

తతప్ప పొంత్వయామాస సుగ్రీవం లక్ష్మణా(గ్రజః |

ప్రీ హేతోర్వాలినా (భ్రాత్రా విరస్తమురుతేజసా ॥ 3

తతప్ప్వన్నాశజం శోకం రామస్యాక్షిష్టకర్మణ: 1

లక్ష్మణో వాసరేంద్రాయ సుగ్రీవాయ వ్యవేదయత్‌ ॥ 35

వారిద్దరి తత్త్వమూ తెలుసుకున్నాను. నామీద వారిద్దరికీ ప్రీతి కలిగింది. ఆ పురుషోత్తములిద్దరినీ నా వీపుపై ఎక్కించుకుని సుగ్రీవుడున్న ప్రదేశానికి చేర్చాను. 91

మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడికి ఆ ఇద్దరినీ తత్త్వతః విన్నవించాను. వారికి పరస్పర సంభాషణతో చాలా (ప్రేమ ఏర్పడింది. 82

పరస్పరం ్రీతిసంపన్నులైన ఆ హరీశ్వర నరేశ్వరులు తమ తమ జీవితాలలో - జరిగిన వృత్తాంతాలను చెప్పుకోవడంతో ఒకరినొకరు ఓదార్చుకున్నారు. 38

మహాతేజస్వియైన తన అన్నగారు వాలిచేత స్త్రీ కారణంగా రాజ్యం నుంచి తరిమివేయబడిన సుగ్రీవుణ్ని - లక్ష్మణుడి అన్నగారు ఆ రాముడు ఎంతగానో ఓదార్చాడు. తె

ఏ పనినైనా ఆశ్రమంగా సాధించగలిగినవాడు రాముడు. అతడికి నీ వియోగంవల్ల కలిగిన దుఃఖం ఏమిటో లక్ష్మణుడు - వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడికి విన్నవించాడు. 3ర5్‌

సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్ల (క్ర[4క్‌

ప శ్రుత్వా వానరేంద్రస్తు లక్ష్మణేవేరితం వచః | చదాసీన్నిష్ప్రుభోఒత్యర్థం గ్రహగ్రస్త ఇవాంశుమాన్‌ ॥ 36 తతప్వ్వద్దాత్రశోభీవి రక్షసా హ్రియమాణయా | యాన్యాభరణజాలాని పాతితాని మహీతలే ॥ రె తాని సర్వాణి రామాయ ఆనీయ హరియూథసాః | సంహృష్టా దర్శ్భయామాసుర్గతిం తు న విదుస్తన ॥ 38 తావి రామాయ దత్తాని మమైవోపహృతాని చ | స్వవవంత్యవకీర్ణాని తస్మిన్‌ విగతచేతసి ॥ 39 తాన్యంకే దర్భ్శనీయాని కృత్వా బసహువిధం తన | తేన దేనప్రకాశేన దేవేన పరిదేవితమ్‌ ॥ త్త పళ్యతస్తాని రధుదతస్తామ్యుతశ్చ పున; పునః | ప్రాదీవషయన్‌ దాశరథేస్తాని శోకహుతాశనమ్‌ ॥ ల! లక్ష్మణుడు చెప్పిన ఆ వృత్తాంతం వినడంతోనే వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు

• గ్రహణం పట్టిన సూర్యడిలాగా పూర్తిగా కళ కోల్పోయాడు. 86 రాక్షసుడు నిన్ను అపహరించుకుపోతున్న వేళ - నీ శకిరంపై ధగధగ లాడుతున్న ఆభరణాలలో వేటిని నువ్వు నేలకు జారవిడిచావో వాటిని అన్నింటినీ తెచ్చి మా కపివీరులు రాముడికి చూపించి సంబరపడ్డారు. నువ్వు వెళ్ళిన దారిమాత్రం తెలుసుకోలేకపోయారు. 37, 88 చప్పుడు చేస్తూ నేలమీద చెల్లాచెదురుగా పడిన ఆ ఆభరణాలను - అప్పుడు - నేనే పోగుచేసి తెచ్చాను. వాటిని వికల మనస్ముదై ఉన్న రాముడికి సమర్పించారు మా కపివీరులు. 89 చూడముచ్చటయిన ఆ నీ ఆభరణాలను ఒడిలో పెట్టుకుని ఆ రాముడు = దేవతలతో సమానమైన తేజస్సు కల అ రాముడు బహువిధాలుగా దుఃఖించాడు. - 40 వాటివైపు చూడటం, రోదించడం, నిశ్చేష్పడవ్వడం. మళ్ళీ మళ్ళీ ఇదే వరస. ఆ ఆభరణాలు దశరథ రాముడి శోకాగ్నిని బాగా ప్రజ్బలింపజేశాయి. 41 సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్గ [315]

శయితం చ చిరం తేన దుఃఖాల్తేన నువోత్మనా | శ మయాపి వివిధైర్వాక్యైః కృద్రాదుళ్తాపీత: పువః ॥ శ తావి దృష్ట్వా నుహాబాహు: దర్శయిత్వా ముహుర్ముహు: రాఘనస్పహ పొమిత్రిః సుగ్రీవే వన్స్వృవేదయత్‌ ॥ డవ స తవాదర్భవాదార్యే రాఘవః పరితవ్యతే 1 మహతా జ్వలతా విత్యమగ్నివేవాన్షిసర్వత: ॥ శే తత్కృతే తనునిద్రా చ శోకళ్ళింతా చ రాఘవమ్‌ | తాపయంతి మహాత్మాననుగ్స్యగారమివాన్నయః: ॥ డ్‌ తవాదర్భనశోకేన రాఘనః ప్రవిచాల్యతే 1 మహతా భూమికంపేన మహానిన శిలోచ్చయ: ॥ శ్‌ తతా. ఆ మహాళ్ళుదు దుఃఖార్తుడై చివరికి చాలాసేపు మూర్చపోయాడు. నేని ఏవేవో సాంత్వన వచనాలు పలికితే ఎట్టకేలకు తేరుకున్నాడు. లేచి కూర్చున్నాడు. 42 ఆ మహావీరుడు రాఘవుడు సౌమిత్రితో సహా ఆ ఆభరణాలని మాటిమాటికీ చూసి, మా కందరకూ చూపించి, కడకు అన్నింటినీ సుగ్రీవదికీ అప్పగించాడు. 48 ఆర్యురాలా ! నువ్వు కనిపించకపోవడంతో ఆ రాఘవుడు ఎంతగొనో పరితపిస్తున్నాడు. నిత్యమూ భగభగలాడుతున్న అగ్నితో ఒక అగ్నిపర్వతంలాగొ ఉన్నాడు. శ్రీశ నీ వియోగం కారణంగా ఆ మహాత్ముడు రాఘవుణ్ని అనిద్ర శోకం దిగులు అనేవి - అగ్నిజ్వాలలు కొలిమిని దహించినట్టు - దహించి వేస్తున్నాయి. త్త పెను భూకంపం సంభవిస్తే మహామహా శిలాసమూహం కంపించినట్టు నీ వియోగదుఃఖంతో రాఘవుడు క్రక్కృదలిపోతున్నాడు-తల్లీ 1 46 నుందరకాండ ; ముప్పై అయిదవ సర్గ [316]

కానవాని సురమ్యాణి నద్‌ీః ప్రప్రవణాని చ । చరన్న రతిమాస్నోతి త్వామపళ్యన్‌ నృపాత్మజే ॥॥ త్త వప త్వాం మమజశార్దూల: క్షిప్రం ప్రాప్వ్యతి రాఘవః | సమిత్రభాంధవం హత్వా రానణం జవకాత్మజే ॥ త్రి సహితా రానుసుగ్రీవావుభావకురుతాం తదా సమయం వాలివం హంతుం చవ చావ్వేషణం తథా॥ 49 తతస్తాభ్యాం కుమారాభ్యాం వీరాభ్యాం స హరీశ్వర: కిష్కింధాం సముపాగమ్యు వాలీ యుద్దే విపాతితః ॥ 50 తతో విహత్య తరపొ రామో వాలినమాహవే | పర్వరౌక్షహరిసంఘానాం సుగ్రీనముకరోత్సతిమ్‌ ॥ క్‌1 రాకుమారీ ! అందమైన అడవులనూ నదులనూ జలపాతాలనూ తిలకిస్తూ సంచరిస్తున్నాడే తప్ప రాఘవుడు - నువ్వు కనిపించకపోవడంతో దేనిని చూసీ ఆనందించలేకపోతున్నాడు. 47 జనకరాజనందినీ ! రావణజాసురుణ్నీ అతడి మిత్రుల్నీ బంధువుల్ని అందరినీ సంహరించి ఆ పురుషోత్తముడు రాఘవుడు త్వరలోనే నిన్ను చేరుకుంటాడు. 48 రామసుగ్రీవులు కలుసుకున్నప్పుడు ఒక ఒడంబడిక చేసుకున్నారు - వాలిని సంహరించడానికీ, నిన్ను అన్వేషించడానికీను. 49, అప్పుడు ఆ వీరకుమారులిద్దరితో కలిసి సుగ్రీవుడు కిష్క్మంధానగరం చేరుకున్నాడు. యుద్ధంలో వాలి సంహరింపబడ్డాదు. ర0 రణరంగంలో రాముడు వాలిని చిటికెలో (అతివేగంగా) సంహరించి సకల బుక్షవానర సంఘాలకూ సుగ్రీవుజ్ని నాయకుణ్ని చేశాడు. 51 నుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ నర్ల

రామసు్రీవయోరైక్యం దేన్యేనం సమణజాయత | క్‌2 హనూమంతం చ నూం విద్ధి తయోర్టూతమిహాగతమ్‌ ॥ ప్వరాజ్యం ప్రాప్య నుగ్రీనప్పృమావీయ హారీశ్వరాన్‌ | క త్వదర్థం ప్రేషయామాస దిశో దశ మవోబలాన్‌ ॥ క్‌ అదిష్టా వావరేంద్రేణ సుగ్రీవేణ మహౌొజసా ॥ అద్రిరాజప్రతీకాశాస్పర్వత:ః వ్రస్టితా మహీమ్‌ ॥ 5డీ తతస్తు మూర్గనూణా వై సుగ్రీవనచనాతురా: | చరంతి నసుధాం కృత్స్నాం నయమన్యే చవానరాః॥ 55 ఆంగదో వాము లక్ష్మీవాన్‌ వాలిసూమర్మహాబల: | ప్రస్టితః కసిశార్టూల: (తిభాగబలసంవృత: ॥ క్‌ సీతాదేవీ ! ఈ విధంగా రామసు(గ్రీవులకు ఏకతానుబంధం ఏర్పడింది. ఆ ఇద్దరి దూతనై ఇక్కడికి వచ్చాను - హనుమంతుణ్ని నేను, తెలుసుకో. 52 సుగ్రీవుడు మళ్ళీ తన' రాజ్యాన్ని తాను పొందాడు. వెంటనే - మహాబలశాలులైన కపీశ్వరులనందరినీ రప్పించి నీకోసం దశదిశలకూ పంపించాడు. ౩ 53 ఓజోగుణ సంపన్నుదైన సుగ్రీవుడు ఆదేశించడంతో మహాపర్వతాల్లాంటి కసీశ్వరులు మహీమండలంమీదకి బయలుదేరారు. ర్‌క . సుగ్రీవుడు పెట్టిన గడువుతో (ఆజ్ఞతో) కంగారుపుట్టి మేమూ తక్కిన వానరులూ ఈ భూమిని క్షుణ్ణంగా అన్వేషిస్తూ సంచరిస్తున్నాం. ర్‌ర్‌ అంగదుడని వాలిపుత్రుడున్నాడు. కాంతిమంతుడు. మహాబలుడు. కపిశ్రేష్పుడు. అతడు మూడువంతుల సైన్యం వెంటబెట్టుకుని బయలు దేరాడు. 56

తేషాం నో విప్రణష్టానాం వింధ్యే పర్వతసత్తమే

భృశం శోకపరీతానామహోరాత్రగణా గతా: ॥| ర్‌

తే వయం కార్యవైరాశ్యాత్‌ కాలస్యాతిక్రమేణ చ ।

భయాచ్చ కపిరాజస్య ప్రాణాన్‌ త్యక్తుం వ్యవస్థ్రితా: ॥ 58

విచిత్య వవదుర్గాణి గిరిప్రప్రవణాని చ

అనాసాద్య పదం దేవ్యాః ప్రాణాన్‌ త్యక్తుం సముద్యతాః ॥ 59

దృమ్హా ప్రాయోపవిష్టాంశ్చ సర్వాన్వావరవుంగవాన్‌ |

భృళం శోకార్లవే మగ్నః పర్యదేనయదంగద: ॥ 60

తవ నాశం చ వైదేహి వాలినశ్చ వధం తథా ।

ప్రాయోపవేశనుస్మాకం మరణం చ జటాయుషః ॥ 61

అలా బయలుదేరిన మేము వింధ్యగిరివరంలో (బిలంలో) అదృశ్యమై పోయాం. ఎంతగానో దుఃఖించాం. ఆ దుఃఖంలో రేయింబవళ్ళు ఎన్నో గడిచిపోయాయి. ర్‌

సాధించవలసిన కార్యంపట్ల నిరాశ కలిగింది. మాసావధిగా విధించిన గడువుకాలమా గడిచిపోతోంది. అటుపైని సుగ్రీవుడివల్ల భయం. ఇక మేమందరం కలిసి ప్రాణత్యాగం చెయ్యడానికి సిద్ధపడ్డాం. ర్‌8ి

అప్పటివరకూ అరణ్యదుర్గాలన్నీ అన్వేషించాం. కొండలూ సెలయేళ్ళూ గాలించాం. సీతాదేవి స్థావరం దొరకలేదు. ప్రాణాలను విడిచిపెట్టదానికే ఉద్యుక్తులమయ్యాం. 59

మా వానర్రేష్టులందరూ ప్రాయోపవేశానికి కూర్చున్నారు. అది చూసిన మా నాయకుడు అంగదుడు శోకసముద్రంలో పూర్తిగా మునిగిపోయి ఎంతగానో విలపించాడు. 60

వైదేహీ ! నువ్వు అదృశ్యమవ్వడం, వాలి సంహరింపబడటం, మేమంతా ప్రాయోపవేశానికి కూర్చోవడం, జటాయువు మరణించడం - 61

సుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్ల

తేషాం వః ప్వామిసందేశాత్‌ విరాశావాం ముమూర్షతామ్‌ | కార్యహేతోరివాయాతః శకునిర్వీర్యవాన్‌ మహాన్‌ ॥ 62 గృధ్రరాజప్య పోదర్యః పంపాతిర్నామ గృదధ్రరాట్‌ । శ్రుత్వా భ్రాతృవధం కోపొదిదం వచనమబ్రవీత్‌ ॥ 63 యవీయాన్‌ కేన మే భ్రాతా హత క్వ చ విపాతితః | ఏతదాఖ్యాతుమిచ్చామి భవద్భిర్వావరోత్తమా: ॥ 6డీ అంగదో 2.కథయత్తవ్య జవష్టావే మహద్వధమ్‌ 1 రక్షపా భిమరూపేణ త్వాముద్దిళ్వ యథాతథమ్‌ ॥ 65 జటాయుష్లో వధం (శ్రుత్వా దుఃవితస్పో౭ రుణాత్మణ: 1 త్వాం శళంస నరారోహే నసంతీం రావణాలయే ॥ 66 నెలలోగా సీతాదేవి జాడ తెలుసుకోకుండా వచ్చారో సంహరిస్తానన్న మా ప్రభువు సుగ్రీవుడి ఆజ్ఞవల్ల మేమంతా నిరాశకు లోనై మూర్భపోవడం = ఈ స్థితిలో ఉన్న మా చెంతకు, మా పనికోసమే వచ్చాడో అన్నట్టు ఒక మహాబలశాలి పక్షిరాజు వచ్చాడు. 62 గృధ్రరాజైన జటాయువుకి అన్నగారు ఆ గృధ్రరాజు. పేరు - సంపాతి. తన తమ్ముడు సంహరింపబడ్డాడు అనే మాట విని కోపంతో ఇలా పలికాడు- 68 మా తమ్ముణ్ని ఎవడు సంహరించాడు ? ఎక్కడ సంహరించాడు ? వానరోత్తములారా ! ఇది మీరు చెప్పాలని నేను కోరుతున్నాను. 64 ఇలా అడిగిన సంపాతికి అంగదుడు చెప్పాడు. జనస్టానంలో జరిగిన మహావధ. భీకరాకారుడైన రాక్షసుడి చేతిలో జరిగిన జటాయుమహావధ. నిన్ను కాపాడటం కోసం జరిగిన మహావధ. దీన్ని అంగదుడు యథాతథంగా వివరించాడు, 65 సూర్యతనయుడైన ఆ సంపాతి - జటాయువు వధను విని ఎంతగానో దుఃఖించాడు. ఓ ఉత్తమాంగనా ! నువ్వు రావణుడి నిలయంలో ఉన్నట్టు అతడే మాకు చెప్పాడు. 66

తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సంపాతేః ప్రీతివర్హనమ్‌ | అంగద(ప్రముఖాస్తూర్గం తతప్పంప్రస్టితా వయమ్‌ 1. 67 వింధ్యాదుత్దాయ సం్రాస్తాస్సాగరప్యాంతముత్తరమ్‌ | త్వద్దర్భవకృతోత్సాహా హృష్టాస్తుష్టాః స్షవంగమాః ॥ 68 అంగదప్రముఖాస్సర్వే వేలోపొంతముపస్టితాః | చింతాం జగ్ముః పువర్భీ తాప్వ్రద్దర్భవసముత్సుకా: ॥ 69 అథాహం హరిసైవ్యప్య పాగరం పేక్ష్య పీదతః వ్యవధూయ భయం తీవ్రం యోజనానాం శతం వ్లుతః॥ 70 అంకా చాసీ మయా రాత్రౌ వ్రవిష్టా రాక్షసాకులా | రావణశ్చ మయా దృష్టస్వం చ శోకపరిఫ్లుతా ॥ గ ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యథావృత్తమనిందితే | అభిభాషన్వ మాం దేవి దూతో దాశరథేరహమ్‌ ॥ 72 సంపాతి చెప్పిన ఆ మాట విన్నాం. ఆది మాకెంతో ఆనందం కలిగించింది. అంగదుడు మొదలుకొని మేమంతా వెంటనే అక్కడినుంచి బయలుదేరాం. 67 ఆనందించాం, సంతృప్తి చెందాం, మా వానరులమందరమూ నిన్ను దర్శించాలనే ఉత్సాహంతో ఆ వింధ్యపర్వతం నుంచి బయలుదేరి సముద్రానికి ఉత్తరతీరం చేరుకున్నాం. 68 అంగదుడు మొదలుకొని మేమంతా, నిన్ను దర్శించాలనే ఉత్సాహం ఉరుకులెత్తగా సముద్రపుటొడ్డుకు చేరుకున్నాం. భయపడ్డాం. మళ్ళీ ఒక దిగులుకు లోనయ్యాం. 69 అప్పుడు నేను - సముద్రాన్ని చూసి నీరుగారిపోతున్న వానరసైన్యం (తాలూకు) తీవ్రభయాన్ని ఎగరగొట్టి - నూరుయోజనాలూ లంఘించాను. 70 రాక్షససంకులమైన ఈ లంకలోకి రాత్రిపూట (ప్రవేశించాను. రావణుణ్ని చూశాను. దుఃఖంలో దొప్పదోగుతున్న నిన్నూ దర్శించాను. 71 ఓ అనిందితా ! జరిగినది జరిగినట్టు అంతా నీకు వినిపించాను. తల్లీ! నేను రాముడి దూతను, దయచేసి నాతో మాట్లాడు. 72 నుందరకాండ : ముప్ఫై అయిదవ సర్గ

తం మాం రామకృతోద్యోగం త్వన్నిమిత్తమిహాగతమ్‌ 1 సుగ్రీవనచివం దేవి బుధ్యప్వ సవవాత్మజమ్‌ ॥ 73 కుశలీ తన కాకుత్‌స్టః సర్వశస్త్రభృతాం వరః ॥ గురోరారాధనే యుక్తో లక్ష్మణశ్చ సులక్షణ: ॥ “4 తస్య వీర్యనతో దేవి భర్తుస్తవ హితే రతః | అహమేకస్తు సంప్రాప్త స్పుగ్రవవచనాదిహ ॥ ర్‌ మయేయనుసహాయేన చరతా కామరూసిణా ॥ దక్షిణా దిగనుక్రాంతా త్వన్నార్గవిచయైషిణా ॥ 76 దిష్టాహం హరిసైవ్యానాం త్వన్నాశనునముశోచతామ్‌ | అపవేష్యామి సంతాపం తవాభిగమశంసనాత్‌ ॥ 77 దిష్ట్యా హి నును న వ్యర్థం దేవి సాగరలంఘనమ్‌ | ప్రాప్వ్యామ్యుహమిదం దిష్ట్యా త్వద్దర్భనకృతం యశః ॥ య! రాముడి పనికి (పూనుకున్నాను) ప్రయత్నిస్తున్నాను. నువ్వు నిమిత్తంగా ఇక్కడికి వచ్చాను. సుగ్రీవుడి మంత్రిని. పవననందనుణ్ని. తల్లీ! నన్ను తెలుసుకో. 73 శస్త్రధారులందరిలోకీ వరిష్ణుడు. నీ కాకుత్‌స్టుడు కుశలం. అన్నగారి సేవలో తనను తాను నియమించుకున్న లక్ష్మణుడు సులక్షణంగా ఉన్నాడు. 74 తల్లీ ! మహావీరుడైన నీ భర్తకు హితం జరగాలి అనే గాఢాఖిలాష కలవాణ్ని నేను. సుగ్రీవుడి ఆదేశం మేర నేనొక్కడినే ఇక్కడికి వచ్చాను. 75 అసహాయుడనై కామరూపధారినై సంచరిస్తున్న నేను నీ దారి తెలుసు కోగోరి ఈ దక్షిణ దిక్కుకి అనుక్రమించాను. 76 నువ్వు కనిపించకపోవడంతో దుఃభిస్తున్న మా వానరసైన్యాల దిగులుని

• అదృష్టవశాత్తు నేను - నీ సన్నిధికి చేరుకున్నాననే వార్తను చెప్పడం ద్వారా తొలగిస్తాను. 77 | తల్లీ! నేను ఈ సముద్రాన్ని లంఘించదమనేది దైవవశాత్తు వ్యర్థం కాలేదు. నిన్ను దర్శించిన ఈ యశస్సును అదృష్టవశాత్తు నేను పొందుతాను. 78 నుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్గ (22 |

రాఘవశ్చ మహావీర్యః క్షిప్రం త్వానుభిపత్స్యతే 1 సమి(త్రబాంధనం హత్వా రావణం రాక్షసాధిపమ్‌ 1 79 మాల్యవాన్‌ నామ వైదేహి గిరీణానుత్తమో గిరిః | తతో గచ్చతి గోకర్ణం పర్వతం కేపరీ హరిః ॥ 80 న చ దేవర్షిభిర్దిష్టు పితా మమ మహాకపేః | తిర్ధే వదీపతే:ః వుణ్యే శంబసాదవముద్ధరత్‌ ॥ 81 తప్యాహం హరిణణ్హేత్రే జాతో వాతేవ మైథిలి | హనూమానితి విఖ్యాతో లోకే ప్వేవైవ కర్మణా ॥ 82 విశ్వాపార్థం తు వైదేహి భర్తురుక్తా మయా గుణాః | అచిరాద్రాఘవో దేవి త్వామితో నయితానఘే ॥ 83 ఏవం విశ్వాసితా సీతా హేతుఖభిళ్ళోకకర్శితా | ఉపపవ్నైరభిజ్ఞానై ర్హూతం తమవగచ్చతి ॥ వ! సమిత్ర బాంధవంగా రాక్షసాధిపతి రావణుణ్ని సంహరించి మహావీరుడు రాఘవుడుకూడా త్వరలోనే నిన్ను సమీపిస్తాడు. 79 వైదేహీ ! మాల్యవంతమని ఒక ఉత్తమపర్వతం ఉంది. దానినుంచి గోకర్ణమనే పర్వతానికి వెడుతున్నాడు కేసరి అనే కపివీరుడు. 80 నా తండ్రి ఆ మవికపి కేసరి అక్కడ దేవర్నుల నిర్దేశంపై పుణ్యప్రదమైన ఆ సముద్రతీర్థంలో (గోకర్ణం) శంబసాదనుడనే అసురుణ్ని సంహరించాడు. 81 మైధిలీ ! ఆ కేసరి భార్యకు (అంజనాదేవికి) నేను వాయుదేవుడివల్ల జన్మించాను. నేను చేసిన ఘనకార్యంవల్ల హనుమంతుడు అని లోకంలో విఖ్యాతి పొందాను. 82 వైదేహీ! నీ నమ్మిక కోసం నీ భర్త గుణాలను చెప్పాను. పవిత్రురాలా ! సీతాదేవీ ! రాఘవుడు తొందరలోనే నిన్ను ఇక్కడి నుంచి తీసుకువెడతాడు. 83 శోకంతో కృశించిపోయిన సీతాదేవికి ఈ విధంగా హేతువులతో నమ్మిక కలిగించాడు హనుమంతుడు. యుక్తియుక్తంగా లభిస్తున్న గుర్తులతో అతడిని రామదూతగా తెలుసుకుంది సీతాదేవి. రిక నుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ నర్ల

అతులం చ గతా హర్షం ్రహర్షేణ చ జానకీ నేత్రాభ్యాం వక్రపక్ష్మాభ్యాం ముమోచావందజం జలమ్‌॥ 85 చారు తద్వదనం తస్యాః తామ్రశుక్తాయతేక్షణమ్‌ | అళోభత విశాలాక్ష్యా రాహుముక్త ఇవనోడురాట్‌ ॥ 86 హనూమంతం కసేం న్యక్తం మన్యతే వావ్యథేతి పా అథోవాచ హనూమాన్‌ తాముత్తరం ప్రియదర్భ్శవామ్‌ ॥ 87 ఏతత్తే సపర్వమాఖ్యాతం సమాశ్వసిహి మైథిలి 1 కిం కరోమి కథం వాతేరోచతే ప్రతియామ్యహమ్‌ ॥ 88 హతేచఒసురే సంయతి శంబసాదనే కపిప్రవీరేణ మహర్షివోదవాత్‌ ॥ తతో2ప్మి వాయుప్రభవో హి మైథిలి ప్రభావతప్తత్ప్రతిమళ్చ వానరః ॥ 89 జానకీదేవి సాటిలేని ఆనందం పొందింది. ఆ ఆనందంతో నిడువాలు కనురెప్పలనుంచి ఆనందబాష్పాలు రాల్చింది. 8ర్‌ ఎగ్రగా తెల్లగా విశాలంగా ఉన్న కన్నులతో అందమైన ఆ విశాలాక్షి ముఖం - రాహువు (గ్రహణం) విడిచిన చంద్రబింబింలాగా శోభించింది. 86 ఇతడు స్పష్టంగా కపీశ్వరుడే తప్ప మరొకడు కాడని సీతాదేవి హనుమంతుణ్ని విశ్వసించింది. అప్పుడు హనుమంతుడు ఆ ప్రియదర్భనతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు- 87 మైథిలీ ! ఇది అంతా నీకు వివరించాను. దయచేసి ఊరడిల్లు. ఇప్పుడు ఏమి చెయ్యను, ఎలా చెయ్యను, నీ అభీష్టమేమిటి? నేను తిరిగివెళ్ళాలి కదా! 88 మహర్షుల (్రేరణవల్ల కపివీరుడు కేసరిచేత రణరంగంలో శంద సాదనుదనే అసురుడు సంహరింపబడగా - ఆ సమయంలో నేను వాయుదేవుడికి జన్మించాను. మైథిలీ ! ప్రభావంలో నేను ఆ వాయుదేవుడికి సాటివచ్చే వానరుణ్ని 89 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముప్ఫై అయిదవ సర్గం తెలుగుసేత ; బేతవోలు రాఘబ్రహ్మ్నం నుందరకాండ : ముప్పై అయిదవ సర్గ

జీ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ట్ర గ భూయ ఏవ మహాతేజా హనూమాన్మారుతాత్మజః | ౪” _ ఆబ్రవీత్‌ ప్రశ్రితం వాక్యం సీతాప్రత్యయ కారణాత్‌ 1 వానరోఒహం మహాభాగే దూతో రానుస్య ధీనుతః |

రానువామాంకితం చేదం పశ్య దేవ్యంగుళీయకమ్‌ ॥ 2 ప్రత్యయార్ధం తవానీతం తేన దత్తం మహాత్మనా పమాశ్వసిహి భద్రం త్తే క్షీణదు:ఖఫలా వ్యసి ॥ క! గృహీత్వా ప్రేక్షమాణా సా భర్తుః కరవిభూషణమ్‌ | భర్తారమివ సంప్రాప్తా జావకీ ముదితాభవత్‌ ॥ క్త చారు తద్వదనం తస్యాస్తామశుక్సాయతేక్షణమ్‌ | అశోభత విశాలాక్ష్యా రాహుముక్త ఇవోడురాట్‌ ॥ క్‌ మహాతేజస్వి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సీతాదేవికి ఇంకా నమ్మిక

కలిగించడంకోసం వినయం ఉట్టిపడే వాక్యాలు మళ్ళీపలికాడు. 1 మవాభాగా ! నేను వానరుణ్ని. ధీశాలి రాముడికి దూతను. తల్లీ !

ఇదిగో రామనామాంకితమైన అంగుళీయకం, చూడు. లి నీ నమ్మికకోసం తెచ్చాను, ఆ మహాత్ముడు ఇచ్చాడు. తల్లీ ! ఊరడిల్లు.

నీకు భద్రమగుగాక. ఇక ఇప్పటితో నీ దుఃఖఫలాలు నశించిపోయినట్టే

సుమా! 8 తన భర్త చేతి అలంకారమైన ఆ ఉంగరాన్ని స్వీకరించి దానినే చూస్తున్న

ఆ జానకి భర్తనే చేరుకున్నట్టు ఆనందపడింది. శీ ఎర్రగా తెల్లగా విశాలంగా ఉన్న కన్నులతో అందమైన ఆ విశాలాక్షి

ముఖం - గ్రహణం (రాహువు) విడిచిన చంద్రబింబంలాగా శోభించింది. 5

సుందరకాండ : ముప్పెఅరవసర్గ (3251

తతస్పా హ్రీమతి బాలా భర్తృవందేశహర్షితా |

పరిళుష్టా ప్రియం కృత్వా ప్రశశంస నువోకసిమ్‌ ॥ 6

విక్రాంతప్త్వ్రం సమర్థ్ధప్వ్వం ప్రాజ్జస్వం వావరోత్తమ |

యేవేదం రాక్షససదం త్వయైకేన ప్రధర్షితమ్‌ ॥ గా

శతయోజవవిప్రీర్సస్పాగరో మకరాలయ: |

విక్రమళ్లాఘవీయేన క్రమతా గోష్పదీకృత: ॥ 8

న హి త్వాం ప్రొకృతం మవ్యే వానరం వానరర్షభ |

యస్య తే నాస్తి సంగ్రాసో రావణాన్నాసి సంభ్రను: ॥ త్రి

అర్హసపే చ కపిశ్రేష్ట! మయా సమభిభాషితుమ్‌ |

యద్యపి (పేషితప్తేన రామేణ విదితాత్మనా ॥ 10

సిగ్గుకి లోనైన ఆ బాలామణి తన భర్త పంపిన సందేశానికి (సందేశ చిహ్నం) ఎంతో ఆనందించింది, సంతృప్తి చెందింది. ఆ మహాకపీశ్వరుడు హనుమంతుడికి ప్రియం చేసి (సమ్మానించి) ప్రశంసించింది. 6

వానరోత్తమా ! నువ్వు పరాక్రమవంతుడివి. నువ్వు సమర్భుడివి. నువ్వ (ప్రాజ్ఞుడివి. ఎందుకంటే - ఈ రాక్షస స్థావరాన్ని నువ్వు ఒక్కడివే లొంగదీసు కున్నావు. (ప్రవేశించగలిగావు). 7

శతయోజన విస్తీర్ణమైనది ఈ మహాసముద్రం. మొసళ్ళకు నిలయం. పరాశక్రమశ్హాఘనీయుడవై లంఘించి నువ్వు - దీన్ని ఒక గోష్పదంగా (ఆవు దెక్కంతటిదిగా) మార్చివేశావు. 8ి

వానరోత్తమా ! నిన్నాక సాధారణ వానరుడుగా నేను భావించడం లేదు. ఎందుకంటే - రావణుడన్నా నీకు జంకూ గొంకూ లేదు. 9

కపివరా ! నాతో సంభాషించడానికి నువ్వు అన్నివిధాలా అర్హుడివి. అందుకే ఆత్మజ్ఞుడైన రాముడు నిన్ను పంపించాడు. 10

సుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ నర్ల

(ప్రేషయిష్యతి రుర్దర్నో రామో వ హ్యషరీక్షితమ్‌ 1

పరాక్రమమవిజ్ఞాయ మత్సకాళం విశేషతః ॥ క్ష

దిష్ట్యా చ కుళలీ రామో ధర్మాత్మా సత్యసంగరః |

లక్ష్మణశ్చ మహాతేజా స్పుమిత్రానందవర్ధన:ః 12

కుశలీ యది కాకుత్‌స్ట: కిన్ను సాగరమేఖిలామ్‌ |

నుహీం దహతి కోపేన యుగాంతాన్నిరినోత్దిత: ॥ 13

అథవా శక్తిమంతౌ తౌ సురాణామపి నిగ్రహే |

మమైన తు న దుఃఖావామప్తీ మన్యే విసర్యయః ॥ కేశ

కచ్చిన్న వ్యథితో రానుః కచ్చిన్న పరితప్యతే ।

ఉత్తరాణి చ కార్యాణి కురుతే పురుషోత్తమః ॥ కేక

అతిగంభీరుడైన రాముడు పరీక్షించకుండా పరాక్రమం తెలుసుకోకుండా ఎవరినీ దూతగా పంపడు. విశేషించి నాదగ్గరికి అసలు పంపడు. 11

ధర్మాత్ముడూ సత్యసంగరుడూ అయిన నా రాముడు అదృష్టవశాత్తు కుశలంగా ఉన్నాడు. అలాగే మహాతేజస్వీ - సుమిత్రాదేవికి ఆనందాలను పంచిపెట్టే తనయుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కూడా కుశలంగా ఉన్నాడు. 12

కాకుత్‌స్టుడు కుశలంగా ఉంటే - ప్రళయకాలాగ్నిలాగా ప్రజ్వరిల్లి సముద్రమేఖలయైన ఈ మొత్తం భూగోళాన్ని కోపంతో ఎందుకని ఇంకా దహించివెయ్యడంలేదు! కత

దేవతలనుసైతం ఓడించడానికి చాలిన శక్తిసంపన్నులు ఆ సోదరులిద్దరూ. అయినా ఊరుకున్నారంటే - బహుళ నా దుఃఖాలకు తిరుగులేకపోవడమే కారణమనుకుంటాను. (తిరుగులేని దుఃఖాలు నాకు రాసిపెట్టి ఉండటం కారణమేమో - అని), కేశ

కపీశ్వరా ! రాముడు వ్యధవెందడం లేదుగదా! కుమిలిపోవడం లేదుగదా! ఆ పురుషోత్తముడు - ఇకపై చెయ్యవలసిన పనులు (నన్ను తీసుకువెళ్ళే ప్రయత్నాలు) ఏమైనా చేస్తున్నాడా ? కేర్‌

నుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ సర్గ

కచ్చిన్న దీనస్పంభ్రాంతః కార్యేషు చ వ ముహ్యతి | కచ్చిత్చురుషకార్యాణి కురుతే నృపతేస్పుతః కే6 ద్వివిధం త్రివిధోపాయ ముపాయమపి సేవతే | విజిగిషుస్పుహృత్కచ్చివ్మిత్రేషు చ పరంతపః ॥ 17 కచ్చిన్మిత్రాణి లభతే మిళైైశ్చాప్యభిగమ్యతే | కచ్చిత్క్మల్యాణమిత్రశ్చ మిత్తైశ్చాపి పురప్కృతః ॥ 18 కచ్చిదాశాప్తే దేవానాం ప్రపొదం పార్ధివాతశ్మణః | కచ్చితచ్చురుషకారం చ దైనం చ వ్రతిపద్యతే ॥ క్షం కచ్చివ్న విగతప్నేహః: ప్రవాపాన్మయి రాఘవః | కచ్చివ్మాం వ్యసనాదస్మాల్‌ మోక్షయిస్యతి వానర ॥ 20 నా రాముడు దైన్యం చెందడంలేదుగదా! విభ్రాంతికి లోనవ్వడం లేదుగడా! పనులపట్ల విస్మృతిపొందడం లేదుగదా! రాకుమారుడు పురుషకార్యాలు యథావిధిగా నిర్వహిస్తున్నాడా ? 16 శత్రుసంవోారకుడైన రాముడు జయశీలుడై మిత్రులపట్ల మిత్రుడై సామదానాలనే రెండు ఉపాయాలను ఆచరిస్తున్నాడా? లేదా? అలాగే శత్రువులపట్ల శత్రువై దాన-భేద-దండాలనే మూడు ఉపాయాలనూ ప్రయోగిస్తున్నాదా? లేదా? క్షే? మిత్రులను సంపాదించుకుంటున్నాడా? మిత్రులకు అందుబాటులో ఉంటున్నాడా? మిత్రులను గౌరవిస్తున్నాడా? మిత్రులతో గౌరవింప బడుతున్నాడా? రి ఆ దశరథనందనుడు దేవతల అనుగ్రహాన్ని ప్రార్థిస్తున్నాడా? పురుష ప్రయత్నాలు చేస్తున్నాడా? వాటి సఫలతకు దైవానుగ్రహం పొందు తున్నాదా? 19 కపివీరా! నేను దూరంగా ఉన్నందువల్ల రాఘవుడికి నాపట్ల మైత్రి సన్నగిల్ల లేదుగదా ! ఈ ప్రవాసదుఃఖంనుంచి నాకు విముక్తి కల్చిస్తాడంటావా? 20 నుందరళాండ ; ముప్పై ఆరవ నర్ల

సుఖావాముచితో విత్వమనుఖావానమునూచితః దుఃఖముత్తరమాసాద్య కచ్చిద్రామో న సీదతి ॥ 21 కౌపల్యాయాస్తథా కచ్చిత్పుమిత్రాయాస్తథైవ చ | అఖిక్ష్‌ణం మ్రూయతే కచ్చిత్కుశలం భరతప్య చ ॥ 22 మన్నిమిత్తేన నూనార్హః కచ్చిచ్చోకేన రాఘనః | కచ్చిన్నావ్యమనా రామః కచ్చిన్మాం తారయిష్యతి ॥ 23 కచ్చిదక్షౌహిణీం భిమాం భరతో భ్రాతృవత్సల: । ధ్వజివీం మంత్రిభిర్గుప్తాం (ప్రేషయిష్యతి మత్కుతే॥ 24 వావరాధిపతి: శ్రీమాన్‌ సుగ్రీవః కచ్చిదేష్యతి మత్కృతే హరిభిర్విరైర్సతో దంతనభాయుధైః ॥ 25 కచ్చిచ్చ లక్ష్మణ: శూరస్సుమిత్రానందవర్ధన: | ఇస్త్రవిత్‌ శరజాలేవ రాక్షసావ్విధమిష్యతి ॥ 26 నా రాముడు నిరంతరం సుఖాలకే అర్హుడు. దుఃఖాలు పొందదగినవాడు కాదు. ఇంతటి మవాదుఃఖాన్ని పొందాడు. దీనితో కుంగిపోవడం లేదుగదా!21 కౌసల్యాదేవి సుమిత్రాదేవి కుశలంగా ఉన్నట్టు తెలుస్తోందా ? భరతుడి కుశలవార్తలు బాగా వినిపిస్తున్నాయా ? 22 గౌరవార్హుదైన రాఘవుడు, నా కారణంగా శోకానికి లోనైన రాముడు

• అన్యమనస్కంగా ఉండటం లేదుగదా ! నన్ను ఈ కష్టంనుంచి గట్టెక్కిస్తాడా? (తరింపజేస్తాడా?) 23 మంత్రుల సంరక్షణలో ఉండే భీకర-అక్షౌహిణీ సైన్యాన్ని నాకోసమని భరతుడు - అన్నగారిపట్ల ప్రేమకలవాడై - పంపుతాడంగావా? 24 వానర మహారాజు శ్రీ సుగ్రీవుడు నాకోనమని - వంతాయుధులూ నఖాయుధులూ అయిన వానర మహావీరులతో కలిసి దండెత్తి వస్తాడంటావా? 2ర5్‌ సుమిత్రాదేవికి కూరిమి తనయుడు మహాశూరుడు అస్త్ర వేత్త లక్ష్మణుడు = తన బాణసమూహంతో రాక్షసుల్ని చీల్చి చెండాడుతాడంటావా? 26 సుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ నర్గ

రౌద్రేణ కచ్చిదస్ర్రేణ జ్వలతా విహతం రణే |

ద్రక్ష్యామ్యుల్చేన కాలేన రావణం ససుహృజ్జనమ్‌ ॥ 27

కచ్చిన్న తద్ధేమపమాననర్లమ్‌

తస్యావవం పద్మసమానగంధి

మయా వివా శుష్యతి శోకదీనమ్‌

జలక్షయే సద్మమివాతపేన ॥ 28

ధర్మాపదేశాత్‌ త్యజతళ్చ రాజ్యమ్‌

మూం చాప్యరణ్యం వయతః పదాతిమ్‌ 1

వాసీత్‌ వ్యథా యస్య న భీర్న శోక:

కచ్చిచ్చ ధైర్యం హృదయే కరోతి ॥ 29

వన చావ్య మాతా న పితా చ నాన్యః

స్నేహాద్వళిష్టోఒస్తి మయూ సమో వా।

భుగభుగలాడుతున్న రౌద్రాస్త్రంతో రణరంగంలో సమిత్రబాంధవంగా సంహరింపబడిన రావణాసురుణ్ని నేను అచిరకాలంలోనే చూస్తానంటావా?27

హనుమా ! బంగారంలా నిగనిగలాడే నా రాముడి ముఖం, పద్మ పరిమళాలు విరజిమ్మే ముఖం, నేను దూరమైనందువల్ల శోకంతో దీనంగా- ఎండకు నీరు ఇంకిపోయినప్పటి పద్మంలాగా - వడిలిపోవడం లేదుగదా! 28

ధర్మంకోసమని రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నప్పుడుగానీ కాలినడకను చేపడుతున్నప్పుదుగానీ నన్నుకూడా తనతో అడవికి తీసుకువెడు తున్నప్పుడుగానీ వ్యధచెందలేదు, భయపడలేదు, దుఃఖించలేదు. అటువంటి నా రాముడు (ఇప్పుడు నా వియోగంలో సైతం) హృదయంలో ధైర్యం వహిస్తున్నాడుగదా ! 29

నుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ నర్ల

తావత్వహం దూత జిజీవిషియం

యావత్స్రవృత్తిం శణుయాం ప్రియస్య ॥ 230

ఇతీవ దేవీ వచవం మహార్ధమ్‌

తం వానరేంద్రం సుధురార్థముక్త్వా

(శ్రోతుం పువస్తప్య వచో ఒభిరాముం

రామార్థయుక్తం విరరామ రామా ॥ గ!

సీతాయా వచనం శ్రుత్వా మారుతిర్భీమవిక్రమః |

శిరస్యంజలిమాధాయ వాక్యముత్తరమ్రవీత్‌ ॥ 32

న త్వామిహష్టాం జానీతే రామః కమలలోచనే

తేన త్వాం నానయత్యాళు శచీమిన పురందరః ॥ 33

నా రాముడికి తల్లిగానీ తండ్రిగానీ మరొకరుగానీ స్నేహంలో నాకంటే విశిష్టమైనవారూ నాతో సమానమైనవారూ ఇంకొకరు లేరు. అందుచేత ఓ దూతా ! నా ప్రియుడు ఇప్పుడు ఎలా ఉన్నాడో ఏమి చేస్తున్నాడో వినేటంత వరకూ నేను ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను. 30

ఇలా సీకేదేవి గంభీరార్థయుక్తంగా మధురార్థయుక్తంగా వానరేంద్రుడితో పలికింది. రాముడికి సంబంధించిన విషయంతో అందంగా హనుమంతుడు చెప్పబోయే వాక్కులను వినడానికి వీలుగా విరమించింది. 31

సీతాదేవి పలికినది విని ఆ భీషణపరాక్రముడు మారుతి - శిరస్సున చేతులు జోడించి సమాధానం పలికాడు. 32

కమలాక్షీ ! నువ్వు ఇక్కడ ఉన్నట్టు రాముడికి తెలియదు. అందుచేత వెంటనే నిన్ను తీసుకువెళ్ళడంలేదు. లేకపోతే ఈ పాటికి - అనుహ్లాదుడి చెరలో ఉన్న శచీదేవిని ఇంద్రుడు విడిపించి తీసుకువెళ్ళినట్టు నిన్ను తీసుకు వెళ్ళేవాదే. 83

శ్రుత్వెన తు వచో మహ్యం క్షిప్రమేష్యతి రాఘవః |

చమూం ప్రకర్షవ్మహతీం హర్యృక్షగణపంకులామ్‌ ॥ య!

విష్టంఛయిత్వా బాణౌఘైరక్షోభ్యం వరుణాలయమ్‌ |

కరిష్యతి పురీం లంకాం కాకుత్‌స్టః శాంతరాక్షపామ్‌ ॥ 85

తత్ర యద్యంతరా మృత్యుర్యది దేవాస్స్పహాసురాః |

ష్టాస్యంతి పథి రామస్య స తొవపి వధిష్యతి ॥ 36

తవాదర్భవజేవార్యే శోకేన స పరివ్లుతః |

న శర్మ లభతే రామప్ప్సీంహార్షిత ఇన ద్వివః ॥ 87

మలయేన చ వింధ్యేన మేరుణా మందరేణ చ |

దర్దురేణ చ తే దేవి శపే మూలఫలేవ చ ॥ 38

నా మాట వినగానే రాఘవుడు వెంటనే బయలుదేరి వస్తాడు. వానర సమూహంతో బుక్షుంతో క్రిక్కిరసిన మహాసైన్యాన్ని వెంట నడిపించుకుంటూ మరీ వస్తాడు. వ!

ఒక పటాన ఎవరూ కల్లోలపరచలేని మహాసముద్రాన్ని తన బాణ సమూహంతో స్తంభింపజేసి వస్తాడు రాఘవుడు. నచ్చి ఈ లంకాపట్టణాన్ని శాంతరాక్షసం (సంహరింపబడిన రాక్షసులు కలది) చేస్తాడు. ౭85

ఆ సందర్భంలో - మృత్యువేకానీ అసురసహితులైన ఇతర దేవతలేకానీ మధ్యలో దారికి అడ్డుగా నిలిస్తే రాఘవుడు వారినికూడా సంహరిస్తాడు. 86

ఆర్యురాలా! నువ్వు కనిపించకపోవడంతో దుఃఖంలో దొప్పదోగుతున్న రాముడు సింహం పాలబడిన ఏనుగులాగా బాధపడుతున్నాడు. సుఖమనేది ఎరగనివాదైపోయాడు. 87

మేము సంచరించే మలయ, వింధ్య, మందర, దర్భుర పర్వతాలమీదా, మేము తినే కందమూలఫలాలమీదా ఒట్టువేసి చెబుతున్నాను సీతాదేవీ 188

నుందరకాండ : ముప్పై ఆరవనర్గ [3321

యథా సునయనం వల్లు బింబోస్టం చారుకుండలమ్‌ | ముఖం ద్రక్ష్యసి రామన్య పూర్ణచంద్రమివోదితమ్‌ ॥ 39 క్షివం ద్రక్ష్యసి వైదేహి రామం ప్రప్రవణే గిరౌ శతగక్రతుమివాసీనం నాకష్ఫష్టవ్య మూర్దవి ॥ శ న మాంసం రాఘవో భుంక్తే వ చాపి మధు సేవతే । వన్యం సువిహితం నిత్యం భక్రమశ్నాతి పంచమమ్‌ 1 గ్‌! మంచి కన్నులు కలది, అందమైనది, దొండపండువంటి పెదవులు కలది, అందమైన కుండలాలు కలది, అప్పుడే ఉదయించిన పూర్ణచంద్ర బింబంలాగా భాసించేదీ అయిన రాముడి వదనాన్ని నువ్వు త్వరలోనే దర్శిస్తావు. 39 నాకప్పష్టం (ఇంద్రుడి అసాధారణ స్వర్గస్థానం) అగ్రభాగాన దేవేంద్రుడు కూర్చున్నట్టు వైదేహీ ! ప్రప్రవణపర్వత శిఖరంమీద కూర్చున్న రాఘవుణ్ని త్వరలోనే నువ్వు చూస్తావు. (నాగరాజస్య మూర్ధని అని పారాంతరం. గజరాజు ఐరావతం. దాని కుంభస్థలంమీద ఇంద్రుడు కూర్చున్నట్టు ........... అని ఉపమానం, శ౦ తల్లీ ! రాఘవుడు (నీ విరహం కారణంగా) మాంసం భుజించడం లేదు. మధువు సేవించడం లేదు. అన్నమైనా-అడవిలో దొరికేదీ వానప్రస్థలకు యోగ్యమైనదీ భుజిస్తున్నాడు. అదికూడా నిత్యమూ అయిదవకాలంలో మాత్రమే (ప్రాత-సంగవ-మధ్యాహ్న-అపరాహ్లా-సాయం కాలాలు) భుజిస్తున్నాడు. (దేహధారణకోసం పదో ఇంత తింటున్నాడంటే తింటున్నాడని భావం). (వానప్రస్థులు కందమూలవలాలను తెచ్చుకుని అయిదుభాగాలు చేస్తారుట. అందులో నాలుగు భాగాలు - దేవ-పితృ-అతిథి-భూతాలకు సమర్పించి అయిదవభాగం తాము భుజిస్తారట. రాముడు ఇలా చేస్తున్నాడని ఒక వివరణ. వానప్రస్థులకి పదహారు ముద్దలు విహితమైన ఆహారం, అందులోకూడా రాముడు అయిదోవంతే తింటున్నాడని మరొక వివరణ.

• మహేశ్వరతీర్థీయం). య! లాడ నుష్ణంచిన్ల క్త

నైన దంశాన్‌ న మళకాన్‌ న కీటాన్‌ న సరీషృషాన్‌ । రాఘనో౬పనయేద్గాత్రొత్‌ త్వద్గతేనాంతరాత్మనా ॥ త్తం _చిత్యం ధ్యావపరో రామో నిత్యం శోకసరాయణ: | నావ్యచ్చింతయతే కించిత్స తు కామవళం గత: ॥ 43 అవిద్రప్పృతతం రానుః సుస్తోఒపి చ వరోత్తనుః | సీతేతి నుధురాం వాణీం వ్యాహరన్‌ ప్రతిబుధ్యతే॥ 4 దృష్ట్వా ఫలం వా పుష్పం వా యద్వావ్యత్సుమనోహరమ్‌ | బహుశో హా ప్రియేత్యేవం శ్వసన్‌ త్వామభిభాషతే | తక్‌ రాఘవుడి అంతరాత్మ (మనస్సు) నీతోనే ఉంది. నిరంతరం నీ ధ్యాసతోనే ఉంటున్నాడు. తన శరీరంమీద వాలుతున్న ఈగలనుగానీ దోమలనుగానీ తోలుకోవడం లేదు, పాకుతున్న పురుగులనుగానీ పాములనుగానీ దులుపు కోవడం లేదు. త్తి నిత్యమూ రాముడికి నీ ధ్యానమే - నిత్యమూ నీ శోకమే. మరొకటి ఆలోచించడం లేదు. కామవివశుదైపోయాడు. శ్రి ఆ పురుషోత్తముడు ఎప్పుడూ జాగ్రదవస్థలోనే ఉంటున్నాడు. ఒకవేళ ఎప్పుడన్నా కాస్త కునుకుపడితే - సీతా అని మధురంగా పిలుస్తూ లేచి కూర్చుంటున్నాడు. త్తీడ్తీ ఒక పందునో పువ్వునో చూసినా, మరొక అందమైన వస్తువును చూసినా మాటిమాటికీ వో ప్రియా! హా ప్రియా! అని నిన్నే పలవరిస్తున్నాడు. నిట్టూరుస్తున్నాడు. 4ీ5్‌ సుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ నర్ల

స దేవి విత్యం పరితప్యమానః త్వామేవ పీతేత్యభిభాషమాణః ॥ ధృతవ్రతో రాజసుతో మహాత్మా తవైవ లాభాయ కృతప్రయత్నః ॥॥ శీ పా రామసంక్షీర్తవవీతశోకా రామస్య శోకేన సమానళోకా | శరన్ముఖే పాంబుదశేషచంద్రా నిశేవ వైదేహసుతా బభూవ ॥ డ్రి తన్లీ ! నిరంతరం కుమిలిపోతున్నాడు రాముడు. సీతా సీతా అని పలవరిస్తున్నాడు. మహాత్ముడు ఆ రాజకుమారుడు దీక్షవహించాడు. నిన్ను తిరిగి పొందడంకోసం ప్రయత్నాలు (ప్రారంభించాడు. శ్ర హనుమంతుడు చేసిన ఈ రామకథా ప్రశంసతో సీతాదేవి దుఃఖం కొంత ఉపశమించింది. రాముడి శోకంతో సమానమైన శోకం కలది అయ్యింది. శరదృతువు తొలినాళ్ళలో మబ్బులమాటున చందద్రబిందింతో ఒక రాత్రిలాగా భాసించింది ఆ వైదేహి. త? ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముప్ఫై ఆరవ సర్గ. తతత లవడాను తెలుగుసేత : బేతలోలు రామబ్రహ్వం' ఖ్‌ష్ల ట్ల సుందరకాండ : ముప్పై ఆరవ నల్ల [325]

ఊఆఊేగ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ల నానన కరం శె స గ) / + ముప్పెపడవసర్ల + "బో పీతా తద్వచనం శ్రుత్వా పూర్ణచంద్రనిభావనా | హనూసంతమువాచేదం ధర్మార్హసహితం నచః ॥ క్ష అమృతం విషసంప్పష్టం త్వయా వానర భాషితమ్‌ । యచ్చ నావ్యమనా రామో యచ్చ శోకపరాయణ: ॥ 2 ఐళ్వర్యే వా సువిస్తీర్లే వ్యసనే వా సుదారుణే | రజ్టేన పురుషం బద్ద్వా కృతాంతః పరికర్షతి ॥ తి విధిర్నూనమపంహార్య: ప్రాణినాం ప్లవగోత్తమ ! పొమిత్రిం మాం చ రామం చ వ్యపనైః పశ్య మోహితాన్‌ ॥ 4 పూర్ణచంద్రముఖి సీతాదేవి ఆ మాటలు ఆలకించింది. ధర్మార్ధసపితంగా హనుమంతుడితో ఇలా పలికింది- కై కపీశ్వరా ! రాముడికి మనసంతా నేనేతప్ప మరొకటి లేదనీ, రాముడు నిత్యమూ శోకపరాయణుడుగా ఉన్నాడనీ- నీవు చెప్పిన ఈ మాట విషం కలిసిన అమృతంలాగా ఉన్నదయ్యా ! 2 సువిశాలమైన ఐశ్వర్యంలోకిగానీ, అతిదారుణమైన దుఃఖంలోకిగానీ ఆ దైవం (కృతాంతః) జీవుణ్ని తాడుతో కట్టినట్టు లాగుతుంటాడు. తి వానరోత్తమా ! విధి అనేది నిజంగా ప్రాణులెవ్వరికీ తప్పించుకోరానిది. నన్నూ రాముణ్నీ లక్ష్మణుణ్నీ చూడరాదూ - దుఃఖాలలో కూరుకుపోయాం. 4 సుందరకాండ : ముష్ఫయ్యేడన సర్గ

శోక్షప్యావ్య కదా పారం రాఘవో 2ధిగమిష్యతి 1

ప్లవమానః పరిశ్రాంతో హతనౌస్పాగరే యథా ॥ క్‌

రాక్షసానాం వధం కృత్వా సూదయిత్వా చ రావణమ్‌ |

లంకామున్మీలితాం కృత్వా కదా ద్రక్ష్యృతిమాంపతిః:॥ 6

స వాచ్యస్పంత్వరప్వేతి యావదేవ న పూర్యతే

అయం సంవత్సరః కాలః తావద్ది మను జీవితమ్‌ ॥ 7

వర్తతే దశమో నూసో ద్వౌ తు శేషా ప్లవంగను |

రావణేన వృశంపేన సమయో యః కృతో మమ ॥ 8

విభీషణేన చ భ్రాత్రా మమ విర్యాతవం ప్రతి

అమనీతః ప్రయత్నేన న చ తత్కురుతే మతిమ్‌ ॥ త్తి

సముద్రాన్ని దాటబోయినవాడు అలిసిపోతే నావ దెబ్బతింటే ఎలా ఉంటుందో అలా ఉన్నాడు రాఘవుడు. ఈ శోకసముద్రం నుంచి ఎప్పటికి ' గట్టెక్కుతాడో ! ర్‌

ఈ రాక్షసుల్ని వధించి, రావణున్ని హతమార్చి లంకాపట్టణాన్ని నిర్మూలించి నా రాముడు నన్ను ఎప్పుడు చూస్తాడో ! 6

అతడికి చెప్పు - సంవత్సరం ముగిసేలోగా త్వరపడమని. అంతవరకే గదా నేను జీవించి ఉండేది ! 7

ఫ్లవంగోత్తమా ! పదన నెల నడుస్తోంది. ఇంక రెండు నెలలే మిగిలి ఉంది. దుష్టుడు రావణుడు నాకు పెట్టిన గడువు అది. 8

నన్ను తిరిగి రాముడికి అప్పగించడం గురించి రావణ సోదరుడు విభీషణుడు అతడిని ప్రయత్నపూర్వకంగా చాలా అనునయించాడు. కానీ అతడు ఆ (సలవాను) ఆలోచనను పాటించడం లేదు. 9

నును ప్రతిప్రదానం హి రానణస్య న రోచతే

రావణం మార్గతే సంఖ్యే మృత్యుః కాలవశం గతః ॥ 10

జ్యేష్టా కన్యానలా నాను విభిషణసుతా కసే |

తయా నుమేదమాఖ్యాతం మాత్రా ప్రహితయా స్వయమ్‌ ॥11

అసంశయం హరిగ్రేస్ట క్షీప్రం మాం ప్రొప్యుతే పతిః ॥

అంతరాత్మా హీ మే శుద్ధప్తస్మింశ్చ బహావో గుణా: ॥ 12

ఉత్సాహ: పౌరుషం సత్వమావృశంస్యం కృతజ్ఞతా |

విక్రమశ్ళ ప్రభావళ్ళ సంతి వావర రాఘవే ॥ క్షం

చతుర్దశసహద్రాణి రాక్షసానాం జఘాన యః |

జవహ్టానే వినా భ్రాత్రా శత్రుః కప్తస్య నోద్విజేత్‌ ॥ కక

నన్ను తిరిగి అప్పగించడమనేది రావణుడికి ఇష్టం లేదు. అతడికి కాలం దాపురించింది. రణరంగంలో - మృత్యువు అతడికోసం వెదుకుతోంది. 10

వానరేశ్వరా ! అనల అని విభీషణుడి పెద్దకూతురు. వాళ్ళ అమ్మ స్వయంగా పంపితే వచ్చి నాకు ఇదంతా చెప్పింది. క్ష్ష

హరి్రేష్టా! నా రాముడు త్వరలోనే నన్ను కలుస్తాడు. సందేహం లేదు. ఎందువల్లనంటే - నా అంతరాత్మ నిర్మలినం. రాముడు సర్వసద్దుణ సంపన్నుడు, 12

ఉత్సాహం, పౌరుషం, బలం, అక్రూరత్వం, కృతజ్ఞత, పరాక్రమం, శ్త్తి

• ఇవన్నీ రామునిలో ఉన్నాయి. 113

జనస్థానంలో పధ్నాలుగువేలమంది రాక్షసుల్ని కనీసం తమ్ముడైనా తోడులేకుండా సంహరించాడు రాముదు ఒక్కడూ. అటువంటివాడిని చూసి ఏ శత్రువు భయపడడు చెప్పు 1 14

నుందరకాండ : ముష్ఫయ్యేడవ నల్ల

న స శకృ్యమ్తులయితుం న్యసనైః పురుషర్హభః | అహం తస్య ప్రభావజ్ఞా శక్రప్యేవ పులోమజా ॥ క్ష5 శరజాలాంచుమావ్‌ శూరః కపే రామదివాకరః శత్రురక్షోమయం తోయముపశోషం నయిష్యతి ॥ 16 ఇతి సంజల్పమానాం తాం రామార్టే శోకకర్శితామ్‌ | అ(శ్రుపరిపూర్లనయనామువాచ వచనం కపి; ॥ క్ష (శ్రుత్వెవ తు వచో మహ్యం క్షిప్రమేష్యతి రాఘవః | చమూం వ్రకర్షన్మహతీం హర్యృక్షగణసంకులామ్‌ ॥ 18 అథవా మోచయిషామి త్వామద్యెన వరావనే 1 అస్మాద్దు:ఖాదుపారోహ నును సృష్టమనిందితే ॥ క్ష ఆ పురుషోత్తముడు దుఃఖాలతో చలించిపోడు. ఇంద్రుడి శక్తి శచీదేవికి తెలిసినట్టు నాకు నా రాముడి ప్రభావం తెలుసు. 15 కపీశ్వరా! బాణసమూహమనే కిరణజూలం కలిగిన మహాశూరుడు రామదివాకరుడు శత్రురాక్షసులనే నీటిని ఇర్రింకజేస్తాడు. 16 శోకంతో కృశించిపోయినా కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకుంటూ రాముడి గురించి ఇలా గబగబా మాట్లాడేస్తున్న ఆ సీతాదేవితో హనుమంతుడు మెల్లగా పలికాడు- కై? వైదేహీ! నేను వెళ్ళి విషయం చెప్పగానే రాఘవుడు విని వెంటనే బయలుదేరి వస్తాడు. వానరగణంతో బుక్ష సమూహంతో క్రిక్కిరిసిన మహాసైన్యాన్ని వెంట నడిపించుకుంటూ మరీ వస్తాడు. 18 అయినా, ఓ వరాననా ! ఈ పూటనే నీకు ఈ దుఃఖం నుంచి విముక్తి కలిగిస్తాను. ఓ పవిథ్రురాలా ! నా వీపు అధిరోహించు. 19 సుందరకాండ : ముష్ఫృయ్యేడవ సర్ల

ఛ్వాం తు పృష్టగతాం కృత్వా సంతరిష్యామి సాగరమ్‌ | శక్తిరప్తే హి మే వోఢుం లంకామపి సరావణామ్‌ ॥ 20 అహం ప్రప్రవణస్థాయ రాఘవాయాద్య మైథిలి | ప్రాసయిష్యామి శక్రాయ హవ్యం హుతమివానల: ॥| 21 (దక్ష్యష్యద్యెవ వైదేహి రాఘవం సహలక్ష్మణమ్‌ । వ్యవసాయసమాయుక్తం విష్ణుం దైత్యవధే యథా ॥ త్వద్దర్భవకృతోత్సాహమాశ్రమస్థం మహాబలమ్‌ । వురందరమివాసీనం నాకరాజన్య మూర్ధని ॥ 23 సృష్టమారోహ మే దేవి నూ నికాంక్షస్వ శోభనే | యోగమవ్విచ్చ రామేణ శశాంకేనేన రోహిణీ ॥ 2డ నిన్ను వీపుపై కూర్చోబెట్టుకుని ఈ సాగరాన్ని దాటుతాను. రావణ సహితంగా మొత్తం లంకాపట్టణాన్నెనా మొయ్యగలిగిన శక్తి ఉంది నాకు.20 ప్రస్రవణ పర్వతంమీద ఉన్న రాఘవుడి చెంతకు నిన్ను ఈనాడే చేరుస్తాను. హోమం చెయ్యబడిన హవ్యాన్ని అగ్నిదేవుడు ఇంద్రుడికి చేర్చినట్టు = చేరుస్తాను. ల! వైదేహీ ! రాక్షస సంహారానికి సన్నద్ధుడై ఉన్న విష్పుమూర్తిలాగా లక్ష్మణ సహితుడై ఉన్న రాఘవుణ్ని ఈనాదే దర్శిద్దువుగాని. 22 నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహంతో ్రస్రవణాద్రి ఆశ్రమంలో ఉన్నాడు రాముడు. నాకరాజం (నాకప్ఫష్టం. చూ. 36-40) అగ్రభాగాన కూర్చున్న దేవేంద్రుడిలాగా ఉన్నాడు. ఆ మహాఐలశాలిని నువ్వు ఈనాడే దర్శిద్దువుగాని. (నగరాజస్య మూర్ధని - అని పాఠాంతరం. మేరుపర్వతశిఖరంమీద అని అర్థం). ల తల్లీ! నా వీపు అధిరోహించు. శోభనాంగీ ! సంశయించకు. చంద్రుడితో రోహిణీదేవి కలిసినట్టు నువ్వు రాముణ్ని కలుసుకోవాలని కోరుకో. 24 నుందరకాండ : ముషృయ్యేడవ సర్గ

కథయంతీవ చంద్రేణ సూర్యేణ చ మహార్చిషా | మచ్చష్టమధిరుహ్య త్వం తరాకాశమహార్లవా ॥ 2ై5్‌ వ హి మే సంప్రయాతస్య త్వామితో నయతో౭౦గనే | అనుగంతుం గతిం శక్తా స్పర్వే అంకానివాసినః ॥ 26 యథైవాహమిహ (ప్రాప్త ప్రథైినాహనుసంశయః యాస్యామి పశ్య వైదేహి త్వాముద్యమ్య విహాయసమ్‌ ॥ 27 మైథిలి తు హరిశ్రేస్టాత్‌ శ్రుత్వా నచనమద్భుతమ్‌ | హర్షనిస్మితసర్వాంగీ హనూమంతమథాటబ్రవీత్‌ ॥ 28 హనూమన్‌ దూరముధ్వానం కథం నూం వోధుమిచ్చసి ॥ తదేవ ఖలుతే మన్యే కపిత్వం హరియూథస ॥ 29 చంద్రుడితోనూ మహాతేజస్వి సూర్యుడితోనూ ఏవో ముచ్చట్లు (కబుర్లు) చెప్పుకుంటున్నట్టు - నువ్వు నా వీపును అధిరోహించి ఆకాశాన్నీ సముద్రాన్నీ అవలీలగా దాటుదువుగాని. 25 అంగనామణీ! నిన్ను ఇక్కడినుంచి తీసుకుని వెడుతున్న నన్ను వెంబడించడానికి ఈ లంకానివాసులెవ్వరూ (అందరూ కలిసినా సమర్థులు కారు) చాలరు. 26 వైదేహీ ! చూడు ! నేను ఇక్కడికి ఎలాగయితే వచ్చానో అలాగే నిన్ను తీసుకుని ఆకాశమార్గాన వెడతాను. సందేహం లేదు. 27 కపిశ్రేష్టుడు పలికిన ఈ అద్భుతవచనాలు విన్నది మైథిలి. ఆనందంతో నిలువునా పులకించింది. హనుమంతుడితో ఇలా పలికింది - 28 వానరనాయకా ! హనుమా 1! ఇంత సుదూరమైన మార్దం, నన్ను ఎలా మోద్దామనుకుంటున్నాన్‌ ? అదే నీ కపిత్వమనుకుంటాను ! 29 నుందరకాండ : ముష్ఫయ్యేడవ నర్ల

కథం నాల్పశరీరప్వం నూమితో నేతు మిచ్చసి । సకాశం మూవవేంద్రప్య భర్తుర్మే స్తవగర్శభ ॥ 30 సీతాయా వచనం శ్రుత్వా హనూమాన్మారుతాత్మజ: । చింతయానూస లక్ష్మీవాన్‌ నవం పరిభవం కృతమ్‌ ॥ _ 31 న మే జూవాతి పత్వ్వం వా ప్రభావం వాసితేక్షణా | తస్మాత్సశ్యతు వైదేహీ యద్రూపం మను కామతః॥ 32 ఇతి సంచింత్య హనునూన్‌ తదా ప్లవగసత్తనుః | దర్శ్భయానూస వైదేహ్యాః స్వరూపమరిమర్హవః ॥ 33 స తస్మాత్పాదపాద్దీమాన్‌ ఆవ్లుత్య ప్రనగర్ష్శభః ॥ తతో వర్ధితునూరేభే సీతాప్రత్యయకారణాత్‌ ॥ రెక్త ప్లవగర్నభా ! ఆ మానవేంద్రుడు నా రాముడి చెంతకు ఈ అల్పశరీరుడివి నువ్వు నన్ను ఎలా తీసుకువెడదదామనుకుంటున్నావ్‌? ౭80 సీకాదేవి పలికిన మాటలు విన్నాడు కాంతిసంపన్నుడు మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు. విని, ఒక వినూతనమైన అవమానం జరిగినట్టు భావించాడు. 31 నల్లని కన్నులు కలిగిన ఈ సీతాదేవి నా బలంకానీ నా ప్రభావం (శక్తి) కానీ ఎరగదు. కాబట్టి నా కామరూపం ఏమిటో (కోరిన రూపం ధరించగల శక్తి) వైదేహి చూచునుగాక ! ౩2 ఇలా ఆలోచించి వానరోత్తముడూ శత్రుసంహారకుడూ ఆ హనుమంతుడు అప్పుడు వైదేహికి తన అసలు రూపం చూపించాడు. తిం ధీశాలి ఆ ప్ల్రవగబుషభుడు ఆ చెట్టునుంచి కిందకు దుమికి - సీతాదేవికి నమ్మిక కలిగించడంకోసమని అప్పుడు వృద్ధిపొందనారంభించాదు. 34 సుందరకాండ ; ముష్పయ్యేడవ నర్గ (౩4

మేరుమందరసంకాశో బభా దీప్తానలప్రభః

అ(గ్రతో వ్యవచస్తే చ సీతాయా వావరోత్తమః ॥ 35

హరిః పర్వతసంకాశస్తామవ క్రో మహాబల: |

వజదంష్ట్రవఖో భీమో వైదేహిమిదమ(బ్రవీత్‌ ॥ 36

సపర్వతవనోద్దేశాం సొట్టప్రాకారతోరణామ్‌ ।

లఅంకామిమూం సనాథాం వా నయితుం శక్తిరస్తి మే ॥ 37

తదవస్టాప్యతాం బుద్దిరలం దేవి వికాంక్షయా |

విశోకం కురు వైదేహి రాఘవం సహలక్ష్మణమ్‌ ॥ 38

తం దృష్ట్వా భిమసంలకాశనమునాచ జనకాత్మజా |

పద్మప[్రవిశాలాక్షీ మారుతస్యారసం సుతమ్‌ ॥ 39

ప్రజ్వరిల్లుతున్న అగ్నిలాంటి కాంతికలవాడై ఒక మేరుపర్వతంలాగా ఒక మందరపర్వతంలాగా భాసిస్తూ ఆ వానరోత్తముడు సీతాదేవికి ఎట్టయెదుట నిలిచాడు. 85

హరీశ్వరుడు పర్వతంలాగా ఉన్నాడు. ఎర్రటి ముఖం. మహాబలశాలి. వజదంస్రలు. వజనఖాలు, భీషణంగా ఉన్నాడు. నీతాదేవితో ఇలా పలికాడు- త్‌6

పర్వతాలతో వనప్రదేశాలతో కోటకొమ్ములలో ప్రాకారాలతో తోరణాలతో కడకు రావణుడితో సహా మొత్తం ఈ లంకాపట్టణాన్ని తీసుకుపోయే శక్తి ఉంది నాకు. ౭7

అందుచేత ఓ సీతాదేవీ ! నీ ఆలోచనల్ని (బుద్ధిని) నిబ్బరించుకో. ఇక సంశయం చాలు. (నా అభ్యర్థన అంగీకరించి బయలుదేరు). రామలక్ష్మణులను శోకవిముక్తుల్ని చెయ్యి. 88

వాయుదేవుడికి బెరసపుత్రుడైన హనుమంతుడి భఖీమసద్భశ రూపాన్ని చూసింది ఆ పద్మపత్రవిశాలాక్షి జానకీదేవి. చూసి, అతడితో ఇలా పలికింది- 89

సుందరకాండ : ముష్ఫయ్యేడవ సర్గ

తవ సత్త్వం బలం చైవ విజానామి మహాకపే | వాయోరివ గతిం చాపి తేజళ్చాన్నేరివాద్భుతమ్‌ ॥ క్తి ప్రొకృతోఒన్యః కథం చేనూం భూమిమాగంతుమర్హతి | ఉదధేరప్రమేయస్య పారం వావరపుంగవ ॥ డే జావామి గమనే శక్తిం వయవే చాపి తే మమ । అవళ్యం పంప్రధార్యాశు కార్యసిద్దిర్మహాత్మన: ॥ త్త అయుక్తం చు కసిగ్రేస్ట మను గంతుం త్వయానఘ | వాయువేగసవేగప్య వేగో మాం మోహయేత్తవ ॥ త్త అహమాకాశమాపన్నా హ్యుపర్యుపరి పాగరమ్‌ | ప్రపతేయం హి తే పృష్టాదృయాద్వేగేవ గచ్చతః ॥ ! ఓ మవాకపీశ్వరా! నీ శక్తీ నీ బలమూ తెలుసుకున్నాను. వాయువులో సమానమైన గమనం నీది. అగ్నితో సాటివచ్చే అద్భుతతేజస్సు నీది. 40 వానరపుంగవా ! అనంతమైన సముద్రాన్ని లంఘించి ఈవలి ఒడ్డున ఈ నేలకు నువ్వుకాక మరొక సాధారణుడు ఎవడు రాగలుగుతాడు! ఎలా రాగలుగుతాడు శే అలాగే తిరిగి వెళ్ళగలిగిన నీ శక్తినీ నేను గుర్తించాను. నన్ను తీసుకు వెళ్ళగలిగిన నీ సామర్ధ్యమూ గమనించాను. ఆ మహాత్ముడు రాఘవుడి కార్యసిద్ధి ఇప్పుడు వెంటనే అవశ్యవిచారణీయమనీ ఎరుగుదును. త్త కానీ, ఓ కపిగ్రేష్టా! ఓ పవీత్రుడా ! నేను నీతోపాటు రావడం యుక్తంకాదు. వాయువేగంతో సమానమైన నీ వేగం నన్ను మూర్చిల్లడేయవచ్చు. డ్రె సముద్రానికి ఉవ్వెత్తున ఆకాశం చేరుకున్న నేను - వేగంగా వెడుతున్న నీ వీపుమీదనుంచి భయంతో పడిపోవచ్చు. శ్తేశ్ష నుందరకాండ : ముష్ఫయ్యేడవ సర్గ

పతితా సాగరే చాహం తిమినక్రరుషాకులే |

భనేయనూశు వినవశా యాదసానున్నముత్తమమ్‌ ॥ డక

న చ శక్ష్యే త్వయా సార్ధం గంతుం శత్రువినాశన

కళత్రవతి సందేహస్వయ్యసి స్వ్యాదసంశయ: ॥ కే6

హ్రయమాణాం తు మాం దృష్ట్వా రాక్షసా భీమువిక్రమాః |

అమగచ్చేయురాదిష్టా రావణేన దురాత్మనా ॥ త్త

తైష్వం పరివృతశ్శూరై శ్ళ్భూలముద్గరపాణిభిః |

భవేస్త్య్రం సంశయం 'ప్రొస్తో నుయా వీర కళత్రవాన్‌ ॥ 48

సాయుధా బహనో వ్యోమి రాక్షసాస్త్రం నిరాయుధః |

కథం శక్ష్యసి సంయాతుం మాం చైవపరిరక్షితుమ్‌ ॥ 19

తిమింగలాలూ మొసళ్ళూ గండుచేపలూ కిటకిటలాడే సముద్రంలో పడిపోయి. నేను వెంటనే స్పృహకోల్పోయి జలజంతువులకు మంచి ఆహారమైపోవచ్చు. 4ీర్‌

శక్రువినాశకా ! నేను నీతోపాటు బయలుదేరజాలను. ఎందుకంటే - రక్షించదగిన వ్యక్తిని నేనాకతెను ఉండటంతో నిస్సంశయంగా నీకు ఆపదకలిగే సందేహం ఉంది.(కళత్రవతి - వ్యాఖ్యానతో విశేషప్రతిపత్తిఐ 46

నువ్వు తీసుకువెడుతుంటే నన్ను చూసి భీషణపరాక్రములు రాక్షసులు దుష్టరావణుడి ఆజ్ఞలమేరకు నిన్ను వెంబడిస్తారు. త్న

శూలాలూ ముద్దరాలూ చేతబట్టి రాక్షస మహావీరులు నిన్ను చుట్టుముడితే, రక్షించదగిన వ్యక్తిని నేనొాకతెను కూడా ఉన్న నువ్వు సంశయంలో పడతావు. (నిన్ను నువ్వు కాపాడుకోవాలా, నన్ను కాపాదాలా?) జ్తీప్రి

వాళ్ళు రాక్షసులు. సాయుధులు. అసంఖ్యాకులు. అదీ ఆకాశంలో. నువ్వు నిరాయుధుడివి. వాళ్ళతో దీటుగా యుద్ధం చెయ్యడానికీ నన్ను కాపాడటానికీ ఎలా సరిపోతావు ? శం

సుందరకాండ : మువ్చయ్యేడవ సర్గ

యుధ్యనూనస్య రక్షోభిస్తవ తైః క్రూరకర్మభిః ॥ క ప్రపతేయం హి తే సృష్టాదృయార్తా కపినత్తమ ॥ అథ రక్షాంసి భీమాని మహాంతి బలవంతి చ ! 1 కథంచిత్సాంపరాయే త్వాం జయీయు: కసిసత్తమ ॥ క్‌ అథవా యుధ్యమానస్య పతేయం విముఖస్య తే ! శ పతితాం గృహీత్వా మాం నయేయుః సాసరాక్షపాః ॥ క్‌ మాం వా హరేయుప్వద్దస్తాద్విశసేయురథాపి వా ! అవ్యవప్తా హి దృశ్యేతే యుద్దే జయసరాజయౌ ॥ 53 అహం వాపి విపద్యేయం రక్షోభిరభితర్జితా ! త్వత్ప్రయత్నో హరి్రేస్ట భవేన్నిష్టల ఏవ తు ॥ రడీ కామం త్వమసి పర్యాప్తో నిహంతుం సర్వరాక్షసావ్‌ / రాఘవస్య యశో హీయేత్‌ త్వయా శప్తెస్తు రాక్షసై: 5 న నన వసు కసనమనయ సన న లో కపీశ్వరా! క్రూరంగా ప్రవర్తించే ఆ రాక్షసులతో నువ్వు యుద్ధం చేస్తూంటే నేను భయార్హురాలనై నీ వీపుమీదనుంచి పడిపోవచ్చు. 50 లేదా, కపిసత్తమా 1! బిలవంతులూ భయంకరులూ అయిన ఆ మహా రాక్షసులు యుద్ధంలో ఎలాగోలాగా నిన్ను జయించవచ్చు. ర్‌కే లేదా, నువ్వు వారితో యుద్ధం చేస్తూ తదేక చిత్తంతో ఉన్నప్పుడు నేను పడిపోవచ్చు. అలా పడిపోయిన నన్ను ఆ పాపరాక్షసులు బంధించి తీసుకు పోవచ్చు. 52 నీ చేతిలోనుంచే వారు నన్ను హరించవచ్చు, లేదా నరికివేయవచ్చు" యుద్ధంలో జయ-అపజయాలు ఎప్పుడూ అనిశ్చితాలే కదా ! 58 వానరోత్తమా ! రాక్షసులు భయపెట్టడంతో నేనైనా ఆపదకు గురికావచ్చు" నీ ప్రయత్నమంతా నిష్ఫలం కావచ్చు. రశ సకల రాక్షసులనూ సంహరించడానికి నువ్వు పూర్తిగా సమర్భుడివే. చాలినవాడవే. కానీ నువ్వే రాక్షసుల్ని సంహరించేస్తే రాఘవుడి యశస్సు సన్నగిల్లుతుంది. ర్‌5్‌

ఆథవాదాయ రక్షాంసి వపేయుస్పంవృతే హి మామ్‌ |

యత్ర తే వాభిజానీయు:ః హరయో వాపి రాఘనా ॥

ఆరంభస్తు మదర్జోఒయం తతప్తవ నిరర్ధకః | ర్‌6

త్వయా హి సహ రామస్య మహానాగమనే గుణ: ॥ ఠ5్‌7

మయి జీవితమాయత్తం రాఘవస్య మహాత్మనః |

(భాత్తూణాం చ మహాబాహో తవ రాజకులప్య చ ॥ 58

తౌ విరాశౌ మదర్ధం తు శోకసంతాపకర్శితా |

సహ పసర్వర్‌క్షహరిభిః త్యక్ష్యతః ప్రాణసం[గ్రహమ్‌ ॥ కం

భర్తృభక్తిం వురసృత్య రామాదన్యస్య వానర |

న స్పృశామి శరీరం తు పుంసో వావరపవుంగన ॥ 60

లేదంటే, రాక్షసులు నన్ను బంధించి మీ కపీశ్వరులుగానీ రామలక్ష్మణులు గానీ తెలుసుకోలేని ఒక రహస్యప్రదేశంలో దాచవచ్చు. అప్పుడు నాకోసం చేసిన నీ ఇంత ప్రయత్నమూ నిరర్ధ్థకమవుతుంది. ర్‌6

అందుచేత నువ్వు నన్ను తీసుకువెళ్ళదడంకన్నా నీతోసహా రాముడు ఇక్కడికి రావడంలోనే చాలా మేలు ఉంది. ర్‌7

మహావీరా ! మహానుభావుడైన రాముడి జీవితం, అతడి సోదరుల జీవితం, నీ రాజవంశం (సుగ్రీవుడి వంశం) జీవితం - ఇవన్నీ నామీద ఆధారపడి ఉన్నాయి. 5్‌8ి

నాకోసమని శోకసంతప్తలై కృశించిపోయిన ఆ రామలక్ష్మణులు నిరాశకు లోనై సకల బుక్ష-వానర సమూహంతో సహా ప్రాణాలను కాస్తా విడిచి పెట్టవచ్చు. 59

కపిబుషభా ! నాకున్న పతిభక్తి కారణంగా నేను రాముజ్ని తప్ప మరొక పరపురుషుణ్ని స్పృశించను. 60

నుందరకాండ : ముష్ఫ్కయ్యేడవ నర్గ

యదహం గాత్రసంస్పర్భం రావణప్య బలాద్గతా |

అనీశా కిం కరిష్యామి వినాథా వివశా సతీ ॥ 61

యది రామో దశగ్రీవమిహ హత్వా సబాంధవమ్‌ 1

మామితో గృహ్య గచ్చేత తత్తన్య సదృశం భవేత్‌ ॥ 62

శ్రుతా హి దృష్టాశ్చ మయా పరాక్రమా

నముహాత్మవస్తస్య రణానమద్దినః |

న దేవగంధర్వభుజంగరాక్షసా

భవంతి రామేణ సమా హి సంయుగే ॥ 63

సమీక్ష్య తం సంయతి చిత్రకార్ముకం

మహాబలం వాసవతుల్యవిక్రమమ్‌ ।

సలక్ష్మణం కో విషహీత రాఘనం

హుతాశనం దీప్తమివానిలేరితమ్‌ ॥ 6%

రావణుడి శరీరసంస్పర్భ బలవంతంగా నాకు తగిలింది. ఏమి చెయ్యను అప్పుడు - అసమర్థను, అనాధను, వివశను! 601

రాముడు వచ్చి ఈ దశకంరుణ్నీ అతడి బంధుమిత్రుల్నీ సంహరించి ఇక్కడినుంచి నన్ను తీసుకువెడితే అది అతడికి తగినట్టు ఉంటుంది. 62

రణరంగంలో శత్రువుల్ని మర్దించే ఆ మహాత్ముడి పరాక్రమాలు నేను చాలా చూశాను. చాలా విన్నాను. దేవ-గంధర్వ-నాగ-రాక్షసుల్లో ఎవరూ కూడా యుద్ధంలో రాముడికి సమానులు కారు. సాటిరారు. 63

చిత్రకార్ముకం ధరించి రణరంగంలో నిలబడిన ఆ మహాబలుణ్ని ఇంద్రతుల్య పరాక్రముణ్ని లక్ష్మణ సహితుజ్ని గాలికి ప్రజ్బరిల్లిన మహాగ్నిలాంటి ఆ రాఘవుణ్ని - చూసి చూసి - ఎదుర్మోగలవాడెవడు? 64

సుందరకాండ : ముష్మృయ్యేడవ సర్గ

సలక్ష్మణం రాఘననూజిమర్దనం దిశాగజం మత్తమిన వ్యవస్టితమ్‌ | సహేత కో వానరముఖ్య సంయుగే యుగాంతసూర్య ప్రతిమం శరార్చిషమ్‌ ॥ 65 స మే హరిశ్రేష్ట సలక్ష్మణం పతిం సయూథపం క్షిప్రమిహోపపాదయ । చిరాయ రామంప్రతి శోకకర్భితాం కురుష్వ నూం నానరముఖ్య హర్షితామ్‌ ॥ ళ6 రణరంగంలో శత్రుమర్దనుడైన రాఘవుడు లక్ష్మణసహితుదై - మదించిన దిగ్గజంలాగా, బాణాల కిరణాలతో యుగాంత సూర్యుడిలాగా నిలబడితే ఓ వానరముఖ్యా ! అతడిని ఎదుర్మోగలవాడు ఎవ్వడు ? 65 హారి్రేష్టా ! వానరముఖ్యా ! లక్ష్మణసపహితంగా సేనాసహితంగా నా భర్తను ఇక్కడికి తీసుకురా. చాలా నెలలుగా రాముడికోసమని దుఃఖిస్తూ కృశించిపోయిన నన్ను హర్షింపజెయ్యి. 66 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుండరకాండ, ముపష్ఫయ్యేడవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండళముపృయ్యేడవ సర్ల [340 |

స గా స ఢడ అగ శఈమద్రామాయణం, సుందరకాం ఖగ + ముప్పయ్యెనిమిదవ సర్గ +

తతస్స కపిశార్టూలప్రేన వాక్యేన హార్షితః |

౬ పీతామువాచ తచ్చుత్వా వాక్యం వాక్యవిశారదః ॥ క్షే యుక్తరూసం త్వయా. దేవి భాషితం శుభదర్శనే ॥ సదృళం స్త్రీప్వభావవ్య పాధ్వీనాం వినయస్య చ ॥ 2 స్రీత్వం న తు పమర్ధం హి పాగరం వ్యతివర్తితుమ్‌ | మూమధిష్టాయ విస్తీర్ణం శతయోజనమాయతమ్‌ ॥ తె ద్వితీయం కారణం యచ్చ బ్రవీషి వినయాన్వితే | రామాదవ్యస్య వార్జామి సంస్పర్భమితి జానకి ॥ త్త ఏతత్తే దేవి సదృశం పత్చ్యాస్తస్య నువాత్మవ: కా హ్యన్యా త్వామతే దేవి బూయాద్వచనమీదృశమ్‌ 5 సీతాదేవి మాటలకు కపిశార్జూలుడు హర్షించాడు. అవి విన్న తరవాత

ఆ వాక్యవిశారదుడు సీతతో ఇలా పలికాదు- క్షే

తల్లీ ! నీ దర్శనమే శుభప్రదం. నువ్వు మాట్లాడింది చాలా యుక్తంగా

ఉంది, శ్రీస్వభావానికీ పతివ్రతల వినయానికీ తగినట్టు ఉంది. 2

నా వీపుపై అధిస్టించినా నూరుయోజనాల పొడవూ వైశాల్యమూ కలిగిన సముద్రాన్ని దాటడానికి శ్రీత్వమనేది నిజమే సమర్థం కాదు. (ఏ స్త్రీఅయినా భయపడుతుంది, సమర్భురాలు కొదు - అని). త్రి

వినయస్వభావా ! జానకీ ! ఇక రెండవ కారణం చెప్పావు చూడు - రాముజ్ని తప్ప పరపురుషుణ్ని స్పృశించను అని- శీ

ఇది ఆ మహాత్ముడి భార్యగా నీకుమాత్రమే తగినమాట (నువ్వు మాత్రమే

అనగలిగినది). నువ్వుతప్ప మరింక ఏ స్త్రీపలుకుతుంది ఇటువంటి మాట? 5

సుందరకాండ : ముష్ఫ్కయ్యెనిమిదవ నర్గ

(శ్రోష్యతే చైవ కాకుత్‌ప్టస్సర్వం నిరవశేషతః | చేష్టితం యత్వ్వయా దేవి భాషితం మమ చా(గ్రతః ॥ 6 కారజైర్చహుభిర్దేవి రామప్రియచికీర్ష్వయా | స్నేహప్రసన్నమనసా మయైతత్పముదీరితమ్‌ ॥ 7 లంకాయా దుష్ప్రవేశత్వాత్‌ దుస్తరత్వాన్మహోదధే:ః | సామర్జ్యాదాత్మన్క్చెవ మభయైతత్పముదీరితమ్‌ ॥ 8 ఇచ్చామి త్వాం సమానేతుమద్వ్యైవ రఘుబంధునా । గురుస్నేహేవ భక్త్యా చ నావ్యథైతదుదాహృతమ్‌ ॥ ం్రి యది నోత్సహపే యాతుం మయా సార్ధమనిందితే । అభిజ్ఞానం ప్రయచ్చ త్వం జానీయాద్రాఘనో హి తత్‌ ॥ 10 అమ్మా! నాతో నువ్వు మాట్టాడిందీ, నువ్వు చేసిందీ సమస్తమూ పూర్తిగా రాఘవుడు నానుంచి వింటాడు. (వినిపిస్తానని). 6 తల్లీ ! అనేక కారణాలవల్లనూ, రాముడికి ప్రియం చెయ్యాలనే అభిలాష వల్లనూ నేను స్నేహప్రసన్నమైన మనస్సుతో ఈ మాట అన్నాను. (నా వీపుపై అధిరోహించమనే ప్రతిపాదన చేశాను). 7 ఈ లంకాపట్టణం ఎవ్వరికీ ప్రవేశింపరానిది. సముద్రం దాట శక్యం కానిది. నేనో (నిన్ను తీసుకువెళ్ళే) సామర్థ్యం కలవాడిని. అందుకని ఈ ప్రతిపాదన చేశాను. రి రాఘవుడితో ఈనాడే నిన్ను జతకలపాలి అనేది నా కోరిక. అందుకని అత్యంత స్నేహంతోనూ భక్తితోనూ ఈ మాట అన్నానే తప్ప మరొక తలంపుతో కాదు. 9 ఓ అనిందితా ! నాతోపాటు బయలుదేరడానికి నీకు ఉత్సాహం లేకపోతే

• పోనీ - రాఘవుడు గుర్తుపట్టడానికి వీలుగా ఏదైనా ఒక అఖభిజ్ఞానం (గుర్తింపు వస్తువు / విషయం-ఆనవాలు) అందివ్వు, 10 నుందరకాండ : మున్ఫయ్యెనిమిదవ నర్గ (వక! శ

ఏవముక్తా హనుమతా సీతా సురసుతోసమా | ఉవాచ వచనం మందం బాప్పువ్రగ్రథితాక్షరమ్‌ ॥ క్ష ఇదం (ఢ్రేస్టమభిజ్ఞానం బ్రూయాప్వం తు మమప్రియమ్‌ | శైలస్య చిత్రకూటస్య పొదే పూర్వోత్తరే పురా ॥ 12 తాపసాశ్రమనాసిన్యాః ప్రాజ్యమూలఫలోదకే । తప్మిన్‌ సిద్దాశ్రమే దేశే మండాకిన్యా హ్యదూరతః ॥ 13 తస్యోసవవషండేషు నానాపుష్పసుగంధిషు | విహృత్య సలిలక్షిన్నా తవాంకే సముపొవిశమ్‌ ॥ కడ తతో మాంసనమాయుక్తో వాయసః సర్యతుండయత్‌ । తమహం లోష్టముద్యమ్య వారయామి స్మ వాయసమ్‌॥ 15 దారయన్‌ ప చ మాం కాకః తత్తైవ పరిలీయతే | వ చాప్యుపారమన్మాంపాత్‌ భక్షక బలిభోజవః ॥ 16 హనుమంతుడు ఇలా పలికేసరికి దేవతాపుత్రికవంటి ఆ సీతాదేవి మెల్లగా, కన్నీటితో గుచ్చిన అక్షరాలతో బదులు పలికింది - క్షే ఇది ఉత్తమోత్తమమైన అఖభిజ్ఞానం. నా రాముడికి ఇలా చెప్పు - అది చిత్రకూటపర్వతం. దానికి ఈశాన్యంలో మరొక ్రత్యంతపర్వతం. చిన్నకొండ. 12 అక్కడ గంగానదికి చేరువలో అది సిద్ధాశ్రమం. కందమూలఫలోదకాలు పుష్కలంగా లభించే ప్రదేశం. అఆ తాపసాశ్రమంలో నేను అప్పుడు నివసిస్తున్నాను. 18 ఆ ఆశ్రమానికి చేరువలో రకరకాల పువ్వులతో గుబాళించే అనేక ఉద్యానవనాలు. రామా! ఆ ఉపవనాలలో విహరించి చెమటలో తడిసిపోయి నేను నీ ఒడిలో విశ్రమించాను. క్షేత్త అప్పుడు ఒక కాకి మాంస లోభంతో నన్ను కరిచింది. ఒక మట్టిగడ్డ తీసుకుని అప్పుడు ఆ కాకిని నేను వారించాను. కేర్‌ అయినా, మాంసం భక్షించాలనే కోరికగల ఆ కాకి ఊరుకోలేదు. నన్ను గీరుతూ అక్కడే దాగుడుమూతలు ఆడుతోంది. 16 నుందరకాండ : ముష్ఫృయ్యెనిమిదన నర్గ (352

ఉత్కర్వంత్యాం చ రశనాం (క్రుద్దాయాం మయి పక్షిణి | (ప్రస్యమానే చ వనవే తతో దృష్టాత్వయా హ్యహమ్‌ ॥ 17 తృయాసహసితా చాహం క్రుధా సంలజ్జితా తదా 1 భక్షగృద్నేన కాక్తేన దారితా త్వాముపొగతా ॥ 18 ఆపీనస్య చ తే శ్రాంతా పువరుత్స్చంగమావిశమ్‌ | క్రుధ్యంతీ చ ప్రహృష్టేన త్వయాహం పరిసొంత్వితా॥ 19 బాష్పపూర్ణముఖీ మందం చక్షుషీ పరినూర్దతీ । లక్షితాహం త్వయా నాథ వాయసేన ్రకోపితా ॥ 20 పరిశ్రమాత్స్రసుస్తా చ రాఘవాంకే ఒస్యహం చిరమ్‌ । సర్యాయేణ ప్రసుష్త్చ మనూంకే భరతాగ్రజః ॥ 2 ఆ కాకిమీద నాకు కోపం వచ్చింది. మొలనూలును బిగిస్తుండగా పైటకొంగు జారింది. అప్పుడు నువ్వు నన్ను చూశావు. క్ష చూసి పరిహసించావు. నేను మరింత కోపంతో సిగ్గుపడ్డాను. (లేచి కాకిని తరమడానికి వెళ్ళాను). కాకి గీరులతో తిరిగి నీ దగ్గరికి వచ్చాను. 18 కూర్చున్న నీ ఒడిలో అలసటతో మళ్ళీ వాలిపోయాను. కోపంగా ఉన్న నన్ను నువ్వు ఆనందిస్తూ ఓదార్బావు. 19 కన్నీళ్లలో దొప్పదోగుతున్న ముఖంతో మెల్లగా కన్నులు ఒత్తుకుంటూ కాకిమీద మహాకోపంగా ఉన్న నన్ను నాథా ! నువ్వు తిలకించావు. 20 హనుమా ! అలా అలిసిపోయిన నేను రాఘవుడి ఒడిలో చాలాసేపు నిద్రపోయాను. అటు తరవాత ఆ భరతా([గ్రజుడు రాముడు నా ఒడిలో నిద్రించాడు. 2 సుందరకాండ : ముష్నయ్యెలిమిదప నర్గ (353 |

స తత్ర పువరేవాథ వాయసప్పముపాగమత్‌ | తతప్పుష్తప్రబుద్దాం మాం రామస్యాంకాత్సముత్దితామ్‌ వాయసస్పహసాగమ్య విదదార స్తనాంతరే ॥ 22 పునఃపునరథోత్పత్య విదదార న మాం భృశమ్‌ | తతస్సముత్‌క్షితో రామో మశక్తైశ్తోణితబిందుభి: ॥ 23 వాయసేన తతప్పేన బలవత్‌ క్రిశ్యమానయా | స మయా బోధితః శ్రీమూన్‌ సుఖసుప్తః పరంతపః ॥ 2డీ స మాం దృష్ట్వా మహాబాహుర్వితున్నాం వనయోస్తదా । ఆశీనిష ఇవ క్రుద్దః శ్వసన్‌ వాక్యమభాషత ॥ 25 కేన తే నాగవాసోరు విక్షతం వై పనాంతరమ్‌ | కః క్రీడతి పరోషీణ పంచవక్తేణ భోగివా ॥ 26 ఆ కాకి మళ్ళీ వచ్చింది. నిద్రపోయి రాముడి ఒడినుంచి లేచిన నన్ను కాకి సమీపించి గుండెలపై గీరింది. 22 మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరివచ్చి ఆ కాకి నన్ను చాలా ఎక్కువగా గీరింది. దానితో రక్తబిందువులు జారి రాముడిపై పడ్డాయి. 28 ఆ వాయసం నన్ను అలా బలవంతంగా హింసిస్తుంటే - నా ఒడిలో హాయిగా నిద్రిస్తూ, నిద్రలోకూడా అందంగా ఉన్న (శ్రీమాన్‌) నా రాముణ్ని

• శత్రుసంహారకుణ్ని - నేను నిద్ర లేపాను. లెడ్త ఆ మహాబాహువు రాముడు - గుందెలపై గాటులతో ఉన్న నన్ను చూశాడు. చూసి మవాక్రుదృడై సర్పంలాగా బుసకొడుతూ ఇలా పలికాదు- 25 ఏనుగు తొండాలవంటి ఊరువులు కలదానా ! ఎవడు? నీ గుండెలపై గాట్లు పెట్టినవాడు ఎవడు ? రోషంగా నోరు జాపిన (అయిదు తలల) మవాిాసర్పంతో ఆటలాడుతున్నాడు వాడు ఎవడు ? 26 నుందరకాండ : మువ్మృయ్యెబిమిదవ నర్గ

వీక్షమాణప్తతప్తం వై వాయసం సముదైక్షత

వఖైస్పరుధిరైః తీక్ష్‌ైై: మామేవాభిముఖం స్టేతమ్‌ ॥ 27

పుత్రః కిల స శక్రస్య వాయస: పతతాం వరః |

ధరాంతరగత: శీఘ్రం పవవన్య గతౌ సమః ॥ 28

తతస్తస్మిన్‌ మహాబాహుః కోపపంవర్తితేక్షణ: ॥

వాయసే కృతవాన్‌ క్రూరాం నుతిం మతిమతాలం నరః ॥ 29

స దర్భం పంస్తరాదృృహ్య బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ యోజయత్‌ |

స దీప్త ఇవ కాలాగ్ని: జజ్వాలాభిముఖో ద్విజమ్‌ ॥ 30

స తం ్రదీప్తం చిక్షేస దర్భం తం వాయసం ప్రతి ।

తతస్తం వాయసం దర్భప్పో౭ంబరేదజమజగామ హ ॥ ౬! ఇలా అంటూ నలువైపులకూ చూపులు సారించిన రాముడు -

నెత్తురంటిన వాడిగోళ్ళతో నా వైపునకే ఎగిరి రాబోతున్న ఆ వాయసాన్ని

చూశాడు. 27 ఆ వాయసం దేవేంద్రుడి పుత్రుడుసుమా ! పక్షులలోకెల్లా ఉత్తముడు.

అతడిది వాయువుతో సమానమైన వేగం. అతడు వెంటనే వచ్చి నేలమీద

వ్రాలాడు. 28 అప్పుడు - ధీశాలులలోకెల్లా ఉత్తముడూ మహ్హావీరుడూ నా రాముడి

కన్నులు కోపంతో ఘూర్జిల్లాయి. ఆ కాకి విషయంలో అతడి మనస్సు క్రూరంగా

మారిపోయింది. 29 కూర్చున్న చాపనుంచి దర్భను లాగి బ్రహ్మాస్త్రంగా అభిమంత్రించాడు,

అది ప్రళయకాలాగ్నిలాగా ఆ వాయసం ఎట్టయెదుట ప్రజ్వలించింది. 30 ఆ మండుతున్న దర్భను వాయసంమీదికి విసిరాడు రాముడు. అప్పుడు

వాయసం ఆకాశంలోకి ఎగిరింది. ఆ దర్భ దానిని వెంబడించింది. 31

సుందరకాండ : ముష్కయ్యెనిమిదవ నర్గ (355

అమసప్పష్టస్తదా కాకో జగామ వివిధాం గతిమ్‌ ్రాణకాము ఇనుం లోకం సర్వం వై విచచార హ ॥ 32 స పిత్రా చ పరిత్యక్తస్సురైశ్చు వనమహర్షిభిః | శ్రీన్‌ లోకాన్‌ సంపరిక్రమ్య తమేవ శరణం గతః ॥ 33 స తం విపతితం భూమౌ శరణ్యళ్ళరణాగతమ్‌ । వధార్హమపి కాకుత్‌స్థః కృపయా పర్యపాలయత్‌ ॥ తడ న శర్మ లబ్బా లోకేషు తమేవ శరణం గతః | పరిద్యూనం విషల్ణం చ స తనూయాంతమటబవీత్‌ ॥ 35 మోఘం కర్తుం న శక్యం తు బ్రాహ్మమ స్తం తదుచ్యతామ్‌ | హివస్తు దక్షిణాక్షి త్వచ్చర ఇత్యథ సో2బ్రవీత్‌ ॥ 36 ........ బ్రవ్మోస్త్రం అలా వెంబడించేసరికి ఆ కాకి వివిధ ప్రదేశాలకు పరుగులు తీశాడు. సంరక్షకుడికోసం ఈ లోకమంతా తిరిగాడు. 82 అతడి తండ్రి (ఇంద్రుడు) అతణ్ని తరిమేశాడు. దేవతలూ మహర్ష్నులూ విడిచిపెట్టేశారు. ముల్లోకాలూ తిరిగి తిరిగి ఆ కాకి - రాముణ్నే శరణు పొందాడు." 38 సర్వలోక శరణ్యుదైన ఆ కాకుత్‌స్థుడు శరణాగతుడై వచ్చి నేలమీద (సాష్టాంగ) పడిన వాయసాన్ని - వధింపదగినదే అయినా దయతో కాపాదాడు. 34 ఏ లోకంలోనూ (రక్షణ) సుఖం దొరకక పరితపించి విషణ్బుదై (దీనుడై) తననే శరణుకోరి వస్తున్న వాయసంతో రాముడన్నాడు గదా - 8ర్‌ వాయసా ! ఇది బ్రహ్మాస్త్రం. దీన్ని నిర్వీర్యం చెయ్యడం సాధ్యంకాదు. ఏమి చెయ్యమంటావో చెప్పు. అయితే నీ ఆయుధం నా కుడికన్నును పోగొట్టునుగాక - అని అతడు బదులు పలికాడు. 386 సుందరకాండ : ముషృయ్యెలిమిదవ నర్గ

తతస్తస్యాక్షి కాకన్య హివప్తి స్మ స దక్షిణమ్‌ 1 దత్త్వా స దక్షిణం నేత్రం ప్రాణేభ్యః పరిరక్షితః ॥ 37 స రామాయ నమస్కృత్వా రాజ్టే దశరథాయ చ । విసృష్టప్తేన వీరేణ ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్‌ ॥ 38 ముత్కుతే కాకమాత్రే తు బ్రహ్మాస్త్రం సముదీరితమ్‌ | కస్మాద్యో మాం హరత్‌ త్వత్తః క్షమపే తం మహీపతే ॥ 39 స కురుష్వ మహోత్సాహః కృపాం మయి వరర్శభ | త్వయా నాథవతీ నాథ ! హ్యవాథా ఇన దృశ్యతే ॥ 40 ఆవృశంప్యం పరో ధర్మస్త్వత్త ఏవ మయా క్రుతః 1 జానామి త్వాం మహావీర్యం మహోత్సాహం మహాబలమ్‌ ॥ _ 1 అప్పుడు ఆ దర్భ ఆ కాకి కుడికన్నును పోగొట్టింది. అలా కుడికన్నును బ్రవ్మాస్త్రానికి సమర్చించి ఆ వాయసం ప్రాణాలు కాపాడుకుంది. 3? ఆ కాకి రాముడికీ నమస్కరించింది, దశరధుడికీ (పరోక్షంలో) నమస్కరించింది. ఆ వీరుడి దగ్గర సెలవుతీసుకుంది. తన నివాసానికి వెళ్ళిపోయింది. 38 నాకోసమని కేవలం ఒక కాకిమీద (బ్రహ్మాస్త్రం వేశావు. ఓ మహారాజా 1 నీనుంచి నన్ను అపహరించినవాడిని ఎందుకని క్షమిస్తున్నావు ? 89 దయచేసి ఉత్సాహం చూపించు. నరవరా'! నాపట్ల దయ వహించు. నాథా! నీవల్లనే నేను నాథవతిని. ఇప్పుడు నీ కంటికే అనాథలాగా (దిక్కులేని దానిలాగా) కనిపిస్తున్నాను. త0 దయ అనేది ఉత్తమోత్తమ ధర్మమని నీనుంచే నేను విన్నాను. నువ్వు మహాశక్తిసంపన్నుడవనీ మహాఉత్సాహశీలివనీ మహాబలుడవనీ నేను ఎరుగుదును. ఎ కరో సుందరకాండ : ముష్కయ్యెనమిదవ నర్గ (357

అపొరపారమక్షోభ్యం గాంభీర్యాత్పాగరోపమమ్‌ | భర్తారం సవము(ద్రాయా ధరణ్యా వాసవోసమమ్‌ ॥ శై ఏవనమ స్తృవిదాం ్రేస్టస్పత్యవావ్‌ బలవావసి | కీమర్టనుస్త్రృం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవః ॥ శ్ర న నాగా నాసి గంధర్వా నాసురా న మరుద్గణా: రామన్య సమరే వేగం శక్తాః ప్రతిసమాధితుమ్‌ ॥ డడ తన్య వీర్యవతః కళ్చిద్యద్యస్తి మయి సంభ్రనుః | కినుర్ధం న శరైః తీక్ష్‌ళైః క్షయం నయతి రాక్షసాన్‌ ॥ క్తీక్‌ (భ్రాతురాదేశనూదాయ లక్ష్మణో వా పరంతపః | కస్య హేతోర్న మాం వీరః పరిత్రాతి మహాబల: ॥ క రామా! గాంభీర్యం విషయంలో నువ్వు - అంతులేనిదీ కలతపెట్టగానిదీ అయిన సముద్రంతో సాటివస్తావని ఎరుగుదును. చతుస్సముద్రవలయితమైన ఈ మొత్తం భూగోళానికి నువ్వే నాధుడవనీ ఇంద్రుడికి సాటివచ్చేవాడివనీ ఎరుగుదును. శ2 హనుమా! ఈవిధంగా అస్త్ర విద్యావేత్తలలో అ[గ్రగణ్యుడూ సత్యశీలుడూ బలశాలీ అయిన నా రాఘవుడు ఎందుకని రాక్షసులమీద అస్త్రం ప్రయోగించడంలేదో ! శ్రి నాగజాతివారుకానీ గంధర్వులుకానీ అసురులుకానీ దేవతలేక్టానీ - రణరంగంలో రాముడి వేగానికి బదులు చెప్పడానికి సమర్భ్శలు కారు. 44 ఆ పరాక్రమళీలికి నా విషయంలో (రక్షించడంలో) నిజంగా తొందరే ఉంటే మరి ఎందుకని రాక్షసుల్ని తన బాణాలతో నాశనం చెయ్యడం లేదు? 465 లేదంటే, లక్ష్మణుడున్నాడు. శత్రుసంహారకుడు. మహాబలుడు. మహావీరుడు. అతదైనా అన్నగారి అనుజ్ఞ తీసుకుని నన్ను కాపాడవచ్చు. గదా ! ఎందుకని కాపాడటంలేదో ! త్తం సుందరకాండ : మువృయ్యెనిమిదవ నన్ల

యది తౌ పురుషవ్యాఘ్ర వాయ్వగ్నిసమతేజపౌ | సురాణానుపి దుర్దర్దా కిమర్దం మాముపేక్షత: ॥ త్త మమైన దుష్కృతం కించిన్మహదస్తి న సంశయః | సమర్జానసి తా యన్మాం నావేక్షేతే పరంతపా ॥ కరి వైదేహ్యా వచనం శ్రుత్వా కరుణం సాొతశ్రు భాషితమ్‌ | అథాబ్రవీవ్మహాతేజా హనూమాన్మారుతాత్మజః ॥ త్తం త్వచ్చోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన మే శసే | రామే దుఃఖాభిపన్నే చ లక్ష్మణ: పరితప్యతే ॥ 50 కథంచిత్‌ భవతీ దృష్టా న కాలః సరిశోచితుమ్‌ । ఇమం ముహూర్తం దుఃఖావాం (ద్రక్షృవ్యంతమనిందితే ॥ ర్‌క్షే ఆ పురుషపుంగవులిద్దరూ వాయు - అగ్ని దేవతలతో సమానమైన తేజస్సు కలవారు. దేవతలకుకూడా ఎదిరింపరానివారు. మరి ఎందుకని నన్ను ఉపేక్షిస్తున్నారో ! 47 బహుశ నాకే మహాపాపం ఏదో ఉండి ఉంటుంది. సందేహం లేదు. అందుకనే సమర్థులయ్యుండీకూదా ఆ శత్రుసంహారకులు నన్ను కటొక్షించడం లేదు. 48 కన్నీటితో కరుణంగా పలికిన సీతాదేవి మాటలను ఆలకించి ఆ మహాతేజస్వి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఇలా పలికాడు- 49 అమ్మా ! రాముడు నీ శోకంతో అన్నింటికీ విముఖుడుగా ఉన్నాడు. (నిన్ను గురించే ఆలోచిస్తున్నాడు). సత్యంమీద ఒట్టు వేసి చెబుతున్నాను. ఇది నిజం. రాముడు అలా దుఃఖంతో కుంగిపోతూంటే లక్ష్మణుడు మరింత పరితపిస్తున్నాడు. 50 ఎలాగైజేనేమి నువ్వు కనిపించావు. దుఃఖించవలసిన కాలం గడిచి పోయింది. ఓ అనిందితా ! ఇక ఈ ముహూర్తంలోనే (అతి త్వరలోనే) దుఃఖాలకు ముగింపు చూస్తావు. | సుందరకాండ : ముష్మయ్యెనిమిదవ సర్గ

తావుభౌ పురుషవ్యాఘ్ర రాజపుత్రౌా మహాబలౌ | త్వద్దర్భనకృతోత్సావొ లంకాం భప్మీకరిష్యతః ॥ 52 హత్వా చ సమరే క్రూరం రావణం సహబాంధవమ్‌ | రాఘవస్త్వాం విశాలాక్షి నేష్యతి స్వాం పురీం ప్రతి ॥ 5్‌ె బూహ్‌ యద్రాఘవో వాచ్యో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః | సుగ్రీవో వాపి తేజస్వీ హరయో2పి సమాగతాః: ॥ 54 ఇత్యుక్తవతి తస్మించ్చ సీతా సురసుతోపమా | ఉవాచ శోకసంతస్తా హనూమంతం ప్లవంగమమ్‌ ॥ 5్‌5్‌ కౌసల్యా లోకభర్తారం సుషువే యం మనస్వినీ ॥ చం మమాక్థే సుఖం పృచ్చ శిరసా చాభివాదయ ॥ 5్‌6 రాకుమారులూ మహాబలశాలులూ అయిన ఆ పురుషోత్తములిద్దరూ నిన్ను చూడాలనే ఉత్సాహం కలవారే. వచ్చి ఈ లంకాపట్టణాన్ని భస్మం చేసేస్తారు. 52 క్రూరుడైన రావణుణ్ని బంధుమిత్ర సహితంగా రణరంగంలో సంహరించి ఓ విశాలనేత్రా ! రాఘవుడు నిన్ను తన పట్టణానికి తీసుకువెడతాడు. 538 చెప్పు, రాఘవుడికి ఏమి విన్నవించాలో చెప్పు. అలాగే మహాబలుడు లక్ష్మణుడికీ, మహాతేజస్వి సుగ్రీవుడికీ, నిన్ను వెదకడానికి ఆహూత్ములై వచ్చిన కపివీరులకీ ఏమి చెప్పమంటావో తెలియజెయ్యి. ర్‌శీ ఇలా అడిగేసరికి - దేవకాంతవంటి ఆ సీతాదేవి, శోకసంతప్పురాలైన ఆ సీతాదేవి ప్లవగోత్తముడు హనుమంతుడితో ఇలా పలికింది- ర్‌ర్‌ మంచి మనసున్న కౌసల్యాదేవి జగన్నాయకుడికి జన్మనిచ్చింది. ఆ లోకైకనాథుణ్ని నా పక్షాన కుశలం అడుగు, శిరసు నంచి నమస్కరించు. 56 సుందరకాండ : మువృయ్యెనిమిదవ సర్గ

('ప్రజళ్ళ సర్వరత్నాని ప్రియా యాశ్చ వరాంగనా: | ఐశ్వర్యం చ విశాలాయాం ప్పథివ్యామపి దుర్లభమ్‌ ॥ క్‌? పితరం మాతరం చైవ సమ్మాన్యాభిప్రపాద్య చ | అనుప్రవ్రజితో రానుం సుమిత్రా యేవ సుప్రజా? ॥ 58 ఆమకూల్యేన ధర్మాత్మా త్యక్పా సుఖమనుత్తమమ్‌ | అనుగచ్చతి కాకుత్‌స్టం భ్రాతరం పాలయన్‌ వనే ॥ క్‌9ి సింహప్కంధో నుహాబాహుర్మవప్వీ ప్రియదర్శనః | పితృవద్వర్హతే రామే మాతృనన్మాం సమాచరన్‌ ॥ 60 హ్రీయమాణాం తదా వీరోన తు మాం వేద లక్ష్మణ: ॥ 61 వృద్దోపసేవీ లక్ష్మీవాన్‌ శక్తో వ బహుభాషితా | రాజపుత్రః ప్రియః శ్రేష్టస్పద్పశః శ్వశురస్య మే ॥ 62 లక్ష్మణుడికి జన్మనిచ్చి సుమిత్రాదేవి సత్సంకానవతి అయ్యింది. ఆ సౌమిత్రి - పుష్పమాలికలూ రత్నరాశులూ ప్రియాంగనయైన ఊర్చిళ, ఇతర స్త్రీలూ, ఈ విశాల భూగోళంమీద దుర్లభమైన ఐశ్వర్యం - వీటిని అన్నింటినీ విడిచిపెట్టి, తండ్రినీ తల్లినీ గౌరవించి ప్రసన్నుల్ని చేసుకొని, రాముడి వెంట (నారచీరలు కట్టి) వనవాసానికి బయలుదేరాడు. 57, 58 ఆ ధర్మాత్ముడు అన్నగ్రారిమీద భక్తితో - ఉత్తమోత్తమ రాజసుఖాలు వదులుకున్నాడు. కాకుత్‌స్థుణ్ని అనుసరించాడు. అడవిలో అన్నగారిని కాపాడుకుంటున్నాడు. 59 అతదు సింహోరస్కుడు. మహావీరుడు. మంచి మనసున్నవాడు. చూపరులకు ప్రీతికలిగించే రూపం కలవాడు. నన్ను తల్లిగానూ రాముణ్ని తండ్రిగానూ పరిగణిస్తాడు. అలాగే నడుచుకుంటాడు. 60 ఆ పూట - నన్ను రావణుడు అపహరించుకుపోవడం మహావీరుడు లక్ష్మణుడు ఎరగడు. 61 వృద్ధులను సేవించుకోవడం అతడి స్వభావం. కాంతిమంశుడు. సమర్థుడు. అయినా ఎక్కువ మాట్లాడే అలవాటు లేనివాడు. ఆ రాకుమారుడు మా మామగారికి సద్భశుడు. ఇష్టుడు. ఉత్తముడు. 62 సుందరకాండ : మువృయ్యెలిమిదవ సర్గ

మమ ప్రియతరో నిత్యం భ్రాతా రామస్య లక్ష్మణ: |

నియుక్తో ధురి యస్యాం తు తాముద్వహతి వీర్యవాన్‌ ॥ 63

యం దృష్ట్వా రాఘవో నైవ వృత్తమార్యమనుస్మరేత్‌ ॥

స మమార్దాయ కుశలం వక్తవ్యో నచనాన్మమ ॥

మృదుర్నిత్యం శుచిర్హక్ష: ప్రియో రామస్య లక్ష్మణ: | 6క

యథా హి నావర్రేష్ట దుఃఖక్షయకరో భవేత్‌ |

త్వమస్మిన్‌ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిపత్తమ ॥ 65

రాఘవప్వత్సమారంభాత్‌ మయి యత్నపరో భవేత్‌ |

ఇదం బ్రూయాశ్చ మే నాథం శూరం రామం పువఃపున: ॥ 66

జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ |

ఊర్హ్య్రం నూసాన్న జీవేయం సత్యేనాహం బ్రవీమి తే ॥ 67 నా రాముడికి నిరంతరం నాకన్నా ఇష్టమైనవాడు ఈ సోదరుడు

లక్ష్మణుడు. ఏ కార్యభారాన్ని (బాధ్యతను) అప్పగించినా ఈ పరాక్రమవంతుడు

సక్రమంగా నిర్వహిస్తాడు. 68 లక్ష్మణుణ్ని చూస్తూ రాఘవుడు తండ్రిని మరిచిపోతాడు. ఆ లక్ష్మణుడు

మృదుస్వభావుడు. ఎప్పుడూ శుచిగా ఉంటాడు. సమర్జుడు. రాముడికి చాలా

ఇష్టుడు. అతడిని నాకోసం నామాటగా కుశలం అదుగు. 64 వానరోత్తమా ! రాఘవుడు నా దుఃఖాన్ని తొలగించాలి. ఈ కార్య

నిర్వహణను ఎలా చేస్తావో ఏమో, నీకు నువ్వే ప్రమాణం. 6ర్‌ హనుమా ! నీ సముత్సాహంవల్ల రాఘవుడు నా విషయంలో

'ప్రయత్నపరుడు కావాలి. నా నాథుడికి మహాశూరుడు రాముడికి ప్రత్యేకంగా

ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పు - 66 దశరధాత్మజా ! నేను ఒక నెలనాళ్ళు మాత్రమే ప్రాణాలు నిలుపుకుని

ఉంటాను. నెలదాటితే నేను జీవించి ఉండను. ఇది నిజంగా నీకు

చెబుతున్నాను. (రావణుడు పెట్టిన రెందు మాసాల గడువుదాకాకూదా నేను

జీవించి ఉండనని). 67

సుందరకాండ : ముష్కయ్యెనిమిదవ సర్గ (3ైర్త2ై

రావణేవోపరుద్దాం నూం నికృత్యా పాపకర్మణా (తాతుమర్హసి వీర త్వం పాతాలళాదివ కౌశికీమ్‌ ॥ 68 తతో వస్త్రగతం ముక్త్వా దివ్యం చూడానుణిం శుభమ్‌ । (ప్రదేయో రాఘవాయేతి సీతా హనుమతే దదౌ ॥ 69 ప్రతిగృహ్య తతో వీరో మణిరత్నవ్గునుత్తనుమ్‌ | అంగుళ్యా యోజయామాస న హ్యస్య ప్రాభవద్భుజః 4 ల్లా పాపాత్ముడు రావణుడు మోసగించి నన్ను ఇక్కడ బంధించాడు. విష్ణుమూర్తి పాతాళం నుంచి కౌశికిని కాపాడినట్టు నువ్వు నన్ను కాపాడాలి. [కౌశికుడంటే ఇంద్రుడు. కౌశికి అంటే ఇంద్రరాజ్యలక్ష్మి. వృత్రాసుర సంహారంతో ఇంద్రుడికి బ్రహ్మహత్యామహాపాపం చుట్టుకుంది. అందుకని ఇంద్రరాజ్యలక్ష్మి అతడిని వదిలేసి పాతాళానికి వెళ్ళిపోయింది. ఆకాశవాణి పలుకులతో ఆచూకీ తెలుసుకొని దేవతల ప్రార్ధనపై విష్ణుమూర్తి పాతాళానికి వెళ్ళి కౌశికిని తెచ్చి మళ్ళీ భద్రంగా ఇంద్రుడికి అప్పగించాదని బ్రహ్మపురాణ కధ. మహాభారతంలో మరొక గాథ ఉంది. ఉచధ్యుడి భార్య పేరు కౌశికి, ఆమెను వరుణుడు అపహరించి పాతాళంలో దాచేశాడుట. ఉచథ్యుడు ఆ(గ్రహోదగ్రుడై పాతాళహ్రదాన్ని ఎండగట్టి కౌశికిని తెచ్చుకున్నాడుట. మొదటి కథ (ప్రకారం రాముడికి విష్ణుమూర్తితో పోలిక, రెండవ కథ (ప్రకారం లంకా పట్టణాన్ని నాశనం చెయ్యడంలో పోలిక. ] 68 ఇలా పలికి సీతాదేవి తన కొంగుముడి విప్పి దివ్యమూ శుభప్రదమూ అయిన చూడామణిని తీసింది. ఇది రాఘవుడికి అందించాలి అంటూ హనుమంతుడికి ఇచ్చింది. 69 మహావీరుడు హనుమంతుడు ఉత్తమోత్తమమైన ఆ చూడామణిరత్నాన్ని స్వీకరించాడు. తన వేలికి తగిలించుకున్నాడు. కానీ అతడి చెయ్యి దానికి సరిపోలేదు. (దీనివల్ల - షహానుమంతుడు తన మహారూపాన్ని ఉపసంహరించు కున్నాదనీ, లంకలో ్రవేశించినప్పటి సూక్ష్మరూపాన్ని తిరిగి ధరించాడనీ తెలుస్తోంది). 70 నుందరకాండ : మువృయ్యెనిమిదవ సర్గ

మణిరత్నం కపివరః ప్రతిగృహ్యాభివాద్య చ | సీతాం ప్రదక్షిణం కృత్వా ప్రణతః పార్ట్వ్యతః స్టితవ ॥ లక్ష హర్షేణ మహతా యుక్తస్సీతాదర్శవజేన సః | హృదయేన గతో రామం శరీరేణ తు విష్టితః ॥ 72 మణినరముపగ్భహ్య తం మహార్దమ్‌ జనకనపాత్మజయా ధృతం ప్రభావాత్‌ | గిరిరిన పననానధూతముక్తః సుఖితమనా;ః ప్రతిసంక్రమం ్రపేదే ॥ 73 కపివరుడు అలా ఆ మణిరత్నాన్ని స్వీకరించి నమస్కరించి సీతాదేవికి ప్రదక్షిణం చేసి వినయవినమితగాత్రుడై పక్కనే నిలబడ్డాడు. 7 సీతాదేవిని దర్శించినందువల్ల కలిగిన గొప్ప ఆనందంతో ఆ హనుమంతుడు అప్పటికే మానసికంగా రాముణ్ని చేరుకున్నాడు, శారీరకంగా మాత్రం అక్కడే నిలబడి ఉన్నాడు. 72 సీతాదేవి ధరించిన ప్రభావంవల్ల ఎంతో విలువను సంతరించుకున్న ఆ చూడామణి రత్నాన్ని స్వీకరించి హనుమంతుడు పెనుగాలి తాకిడి నుండి విముక్తిపొందిన మహాపర్వతంలాగా మనస్సులో సంబరపడి తిరుగు ప్రయాణానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. (ద్రుమ ఇవ - అని పారాంతరం) 78 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముష్ఫయ్యెనిమిదవ సర్గ తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రళ్న్హాం అజావాననని ళ్రిఛిభకమొలూలాలా నుందరకాండ : ముష్ఫ్కయ్యెనిమిదవ సర్గ

శ్లోీ। శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ట్‌ + ముప్పెతొమ్మిదవ సర్గ + గ్ర మెవ లో మృణిం దత్త్వా తతస్పీతా హనూమంతమధాబ్రవీత్‌ |

అభిజ్ఞాన మభిజ్ఞాతమేతద్రామస్య తత్త్వతః ॥ క్ష

మణిం తు దృష్ట్వా రామో వై త్రయాణాం సంస్మరిష్యతి

వీరో జనన్యా మమ చ రాజ్ఞో దశరథస్య చ ॥ 2

స భూయస్వ్వం సముత్సాహే చోదితో హరిసత్తము ।

అస్మిన్‌ కార్యసమారంభే ప్రచింతయ యదుత్తరమ్‌ ॥ 3

త్వమస్మిన్‌ కార్యనిర్యోగే ప్రమాణం హరిసత్తమ |

హనూమన్‌ ! యత్నమాస్థాయ దుఃఖక్షయకరో భన |

తస్య చింతయతో యత్నో దుఃఖక్షయకరో భవేత్‌ ॥ శ చూడామణిని అందించి సీతాదేవి హనుమంకుడితో మళ్ళీ ఇలా పలికింది

• ఈ అభిజ్ఞానానికి సంబంధించి రాముడికి తత్త్వతః అంతా తెలుసు. 1 మహావీరుడు రాముడు ఈ చూడామణిని చూసి నా తల్లినీ నన్నూ

దశరధమహారాజునూ - ఈ ముగ్గురినీ తలుచుకుంటాడు. (వివాహ

సందర్భంలో దశరధుడి సమక్షంలో మా అమ్మ ఈ చూడామణిని జనకుడి

చేతినుంచి అందుకుని నాకు ఇచ్చింది. కనక రాముడు ఈ ముగ్గురినీ

తలచుకుంటాదని సీతాదేవి భావన) 2

ఓ కపిసత్తమా ! రాముణ్ని ఉత్సాహపరచడంలో మళ్ళీ మళ్ళీ నిన్ను

(ప్రేరేపిస్తున్నాను. ఈ కార్యనిర్వహణలో ఇటుపైని చెయ్యవలసింది ఏమిటో

ఆలోచించు. 8 హరీశ్వరా ! ఈ కార్యనిర్వహణపట్ల నీకు నువ్వే ప్రమాణం. కాబట్టి

'ప్రయత్నపరుడవై నా దుఖాన్ని తొలగించు బాగా ఆలోచించే వ్యక్తి చేసే

ప్రయత్నం దుఃఖాలను పోగొట్టగలుగుతుంది. త్తే

సుందరకాండ : ముప్ఫై తొమ్మిదవ సర్గ

స తథేతి ప్రతిజాయు మూరుతిర్భీమవిక్రమః | శిరపాఒ౬వంద్య వైదేహీం గమునాయోసచక్రమే ॥ క్‌ జ్ఞాత్వా సంప్రస్టితం దేవీ వానరం మూరుతాత్మజమ్‌ । బాప్పగద్ద్గదయా వాచా మైథిలీ వాక్యమబ్రవీత్‌ ॥ 6 కుళలం హనునున్‌ బ్రూయాస్పహితా రామలక్ష్మణా | సుగ్రీవం చ సహామాత్యం వృద్దాన్‌ సర్వాంశ్చ వానరాన్‌ । 'బ్రూయావ్వం నానరశ్రేస్ట కుశలం ధర్మసంహితమ్‌ ॥ ౯7 యథాచస మహాబాహుర్మాం తొరయతి రాఘన; | అస్మాద్దుఃఖాంబుసంరోధాత్‌ త్వం సమాధాతుమర్హసి ॥ 8 బీనంతీం మాం యథా రానుః సంభావయతి క్షీర్తిమాన్‌ తత్తథా హనుమవ్‌ వాచ్యం వాచా ధర్మమవాప్నహి ॥ త్తి ఈ మాటలకు - భీషణపరాక్రముడు మారుతి 'అలాగేనమ్మా' అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. వైదేహికి శిరసా నమస్కరించాడు. తిరుగు ప్రయాణానికి సన్నద్దు డయ్యాడు. ర్‌ ఇయలుదేరబోతున్నాడని [గ్రహించిన మైథిలి ఆ మారుతితో మళ్ళీ బాప్పగద్గద స్వరంతో పలికింది. 6 వానరశ్రేష్టా! హనుమా! ఆ రామలక్ష్మణుల జంటను కుశలం అడిగానని చెప్పు. సుగ్రీవుణ్ని అతడి మంటత్రులనూ ఇంకా పెద్దలైన వానరులనూ ధర్మపురస్సరంగా క్షేమం అడిగానని చెప్పు. ౯7 ఆ మహావీరుడు రాఘవుడు నన్ను ఈ దుఃఖసముద్రంనుంచి గట్టెక్కించాలి. ఇందుకు అనువుగా నువ్వు ఏమి ఐదులుపలుకుతావో పలుకు. నీ ఇష్టం. 8 హనుమా ! కీర్తిమంతుడు ఆ రాముడు నన్ను ప్రాణాలతో ఉండగా గౌరవించేట్టు నువ్వు మాట్లాదాలి. అటువంటి వాచిక ధర్మాన్ని (సత్యాన్ని, మాటతీరును) నువ్వు పొందుదువుగాక ! 9 నుందరకాండ : ముప్పైతొమ్మిదవ నర్గ

విత్యముత్సాహయుక్తాశ్చ వాచః శ్రుత్వా త్వయేరితాః | వరిష్యతే దాశరథేః పౌరుషం నుదనాప్తయే ॥ క్ష0 మత్పందేశయుతా వాచః త్వత్తః శ్రుత్వైన రాఘవః | పరాకక్రమవిధిం వీరో విధివత్సంవిధాస్యతి ॥ క్ష పీతాయా వచనం శ్రుత్వా హనూమాన్మారుతాత్మణః | శిరస్యంజలినూధాయ వాక్యముత్తరమబ్రవీత్‌ [2 క్షీప్రమేష్యతి కాకుత్‌స్టః హర్యృక్షప్రవరైః వృతః | యస్తే యుధి విజిత్యారీన్‌ శోకం వ్యపవయిష్యతి ॥ 13 వ హి పశ్యామి మర్యేషు నాసురేషు సురేషు వా | యప్తస్య క్షిపతో బాణాన్‌ స్టాతుముత్సహతే ఒగ్రతః ॥ క్షే అప్యర్కమపి పర్షన్యమసి వైవప్వతం యనుమ్‌ | స హీ పోధుం రణే శక్తన్తవ హేతోర్విశేషతః ॥ 15 నిత్యమూ ఉత్సాహయుక్తంగా ఉంటాయి నువ్వు పలికే మాటలు. వాటిని విని దాశరథి పౌరుషం - నన్ను సంపాదించడానికి - వృద్ధిపొందుతుంది. 10 నా సందేశ వాక్యాలను నీనుంచి విన్న మహావీరుడు రాఘవుడు తన పరాక్రమ కర్తవ్యాన్ని చెయ్యవలసిన తీరులో చేస్తాడు. క్ష మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఈ సీత మాటలు విన్నాడు. శిరసున అంజలి ఘటించి బదులు పలికాడు. 12 వెంటనే వస్తాడు కాకుత్‌స్టుడు. హరివీరులతో బుక్షవీరులతో పరివృతుడై వస్తాడు. యుద్ధంలో శత్రువులను జయించి నీ దుఃఖం తొలగిస్తాడు. 18 బాణాలను కురిపిస్తున్న (వెదజల్లుతున్న రాముడికి ఎట్టయెదుట నిలిచేందుకు ఉత్సావాం చూపించే వ్యక్తి - మానవుల్లోగానీ అసురుల్లోగానీ సురలలోగానీ నాకు ఇంతవరకూ కనిపించలేదు. 14 రణరంగంలో అతడు సూర్యుణ్నిగానీ ఇంద్రుణ్నిగానీ వైవస్వతుడైన యముజ్నికానీ ఓర్వగలడు. నీకోసమైతే మరింత ఓర్వగలడు. 15 సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదవ సర్గ

ప హి సాగరపర్యంతాం మహీం శాసితుమీహతే । త్వన్నిమిత్తో హి రామన్య జయో జనక్షనందిని ॥ 16 తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సమ్యుకృత్యం సుభాషితమ్‌ | జానకీ బహుమేనే౭థ వచనం చేదమటబవీత్‌ ॥ క్ష? తతస్తం వ్రస్టితం సీతా వీక్షమూణా పునఃపునః | భర్చృస్నేహాన్వితం వాక్యం సొవార్దాదనుమూనయత్‌ ॥ [18 యది వా మవ్యపే వీర వపైకాహమరిందము | కస్మింశ్చిత్సంవృతే దేశే విశ్రాంతః శ్య్యో గమిష్యసి ॥ క్షం మమ చేదల్పభాగ్యాయా ప్పాన్నిధ్యాత్తన వానర | అస్య శోకన్య మహతో ముహూర్తం మోక్షణం భవేత్‌ ॥ 20 గతే హి హరిశార్డూల పువరాగమనాయా తు | ప్రాణావామపి సందేహో నుమ ప్యాన్నాత్ర సంశయః ॥ 21 సాగరపర్యంతమైన మొత్తం భూమిని శాసించాలని రాముడు ఉత్సాహ పడుతున్నాడు. ఓ జనకతనయా ! నీ కోసమే రాముడి విజయం, (నీకోసం లంకను జయిస్తాదని కానీ), 16 సరిగ్గా, సత్యంగా, అందంగా, పలికిన ఈ మాటలు విని జానకీదేవి హనుమంతుణ్ని ఎంతగానో గౌరవించింది. బదులు పలికింది. కై బయలుదేరుతున్న హనుమంతుడివైపు మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తూ - భర్తపట్ల తనకున్న స్నేహభావాన్ని రంగరించిన మాటలను సౌవార్దంతో పలికింది. 18 మహావీరా! శత్రుసంహారకా ! పోనీ ఏదైనా ఒక నిగూఢప్రదేశంలో ఈ రోజుకు ఉండు - ఉండాలనుకుంటే. విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెడుదువుగాని. 1 మందభాగ్యనైన నాకు నీ సాన్నిధ్యంవల్ల ఆ స్వల్పకాలమైనా (ముహూర్తం 'సేపయినా) ఈ మహాదుఃఖంనుంచి విడుమర లభిస్తుంది. 20 ' కపిప్రవరా ! మళ్ళీ రావడంకోసమే అయినా నువ్వు ఇప్పుడు వెళ్ళిపోతే ఇక్కడ నా ప్రాణాలు సందేహాస్పదమే అవుతాయి. ఇది నిస్సంశయం. 21 సుందరకాండ : ముప్ఫై తొమ్మిదవ సర్గ

తవాదర్భనజః శోకో భూయో మాం పరితాపయేత్‌ దుఃఖభాద్దుఃఖపరాన్చుష్టాం దీపయన్నిన వావర ॥ 22 ఆయం చ వీర సందేహస్తిష్టీన మమా(గ్రతః | సుమహాన్‌ త్వత్చహాయేషు హర్యృక్షేషు హరీశ్వర ॥ 23 కథం ము ఖలు దుష్పారం తరిష్యంతి మహోదధిమ్‌ । తాని హర్యృక్ష సైన్యావి తా వా వరవరాత్మజౌ ॥ 2ైడ్డ (తఉయాణామేవ భూతావాం పాగరస్యాస్య లంఘునే | శక్తి స్యాద్వైెనతేయస్య తవ వా మారుతస్య వా ౯ 25 తదస్మిన్‌ కార్యనిర్యోగే పీరైవం దురతిక్రమే | కిం పళ్యపి సమాధానం త్వం హి కార్యవిదాం వరః ॥ 26 కానుమస్య త్వమేవైకః కార్యన్య పరిసాధనే | పర్యాష్తు పరవీరఘ్న యశస్యస్తే ఫలోదయ: ॥ 27 హనుమా ! నువ్వు కనిపించకపోవడంవల్ల కలిగే దుఃఖం నన్ను మరింతగా బాధిస్తుంది. అసలే దుఃఖంలో ఉన్న నా దుఃఖాన్ని మరింత ్రజ్వలింప జేస్తున్నట్టు బాధిస్తుంది. 22 మహావీరా ! కపీశ్వరా ! ఒక మాట - నీకు సహాయకులైన కపి- బుక్షవీరులకు సంబంధించి ఒక పెద్ద సందేహం నాకు ఎట్టయెదుట నిలిచినట్టు (కన్నులకు కట్టినట్టు) అనిపిస్తోంది. 23 ఆ హరి - బుక్ష సైన్యాలుకానీ, ఆ రాకుమారులు ఇద్దరూకానీ అపారమైన ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? ర! ఈ మహాసముద్రాన్ని దాటడానికి కేవలం ముగ్గురు ప్రాణులకుమాత్రమే శక్తి ఉంది - గరుత్మంతుడికీ, నీకూ, వాయుదేవుడికీ, 25 అందుచేత ఈ దుస్సాధమైన కార్యనిర్వహణలో మరి నువ్వు ఏమి సమాధానం (పరిహారం) ఆలోచిస్తున్నావు ? కార్యవేత్తలలో నువ్వు అగ్రగణ్యుడవు గదా ! 26 శత్రుసంహారకా ! ఈ కార్యాన్ని పూర్తిగా సాధించడానికి నువ్వు ఒక్కడివే నిండా సరిపోతావు. కానీ దాని ఫలోదయం నీకుమాత్రమే యశస్మర మవుతుంది. రో సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదవ సల్ల

బలైస్పను గ్రైర్యది నూం రావణం జిత్య సంయుగే | విజయీ స్వపురీం యాయాత్తత్తు మే స్యాద్యశస్కరమ్‌ ॥ 28 శరైస్తు సంకులాం కృత్వా లంకాం పరబలార్దన:ః | మాం నయేద్యది కాకుత్‌స్థం తత్తస్య పదృశం భవేత్‌ ॥ 29 తద్యథా తస్య విక్రాంతమనురూపం నువోత్మనః ॥ భవనేదాహవశూరస్య తథా త్వముపపాదయ 1 30 తదర్గోపహితం వాక్యం సహితం హేతుపంహితమ్‌ । విశమ్యు హనుమాన్‌ శేషం వాక్యముత్తరనుబైవీత్‌ ॥ 3 దేవి హర్య్రక్షసైన్యానామీశ్వరః ప్లనతాం నరః సుగ్రీవప్పత్వసంపసన్నప్తవాళ్థే కృతనవిశ్చయః ॥ 32 పరిపూర్ణ 'సైన్యాలతో వచ్చి నా రాముడు యుద్ధంలో రావణుజ్ని ఓడించి విజయుడై నన్ను తీసుకుని తన రాజధానికి వెళ్ళినట్టయితే అది నాకు యశస్మరం అవుతుంది. 28 శత్రు బలాలను మర్దించే రాఘవుడు తన బాణాలతో లంకాపట్టణాన్ని అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్ళినట్టయితే అది అతడికి తగినట్టు ఉంటుంది. 29 రణశూరుడు ఆ మహాత్ముడు తనకు తగిన పరాక్రమాన్ని వహించేట్టు నువ్వు ప్రతిపాదించు. (చెప్పవలసింది చెప్పు, చెయ్యవలసింది చెయ్యి! 30 అర్ధవంతమూ సంగతమూ యుక్తియుక్తమూ అయిన ఈ సీతాదేవి మాటలు విని హనుమంతుడు ఇంతకుముందు చెప్పని సమాధానం చెప్పాడు. 31 తల్లీ 1! _బుక్షవానరసైన్యాలకు అధీశ్వరుడూ, వానరులలోకెల్లా అ(గ్రగణ్యుడూ అయిన సుగ్రీవుడు మహాశక్తిసంపన్నుడు. అతడు నీ పని విషయంలో కృతనిశ్చయుడై ఉన్నాడు. 82 సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదవ సర్గ

స వానరసహ్రాణాం కోటీభిరభిసంవృత: | క్షీఫ్రమేష్యతి వైదేహి రాక్షసానాం విబర్హణ: ॥ 33 తస్య విక్రమసంపన్నాస్పత్తవంతో మహాబలాః | నునస్పంకల్పసంపాతా నిదేశీ హరయ: స్థితాః 1 3డీ యేషాం నోపరి నాథస్తాత్‌ న తిర్యక్పజ్ఞతే గతిః | న చ కర్మసు పీదంతి మహత్ప్వమితతేజపః ॥ 3ెక5్‌ అపకృత్తైర్మహోత్సాహైః పపాగరధరాధరా 1 వ్రదక్షిణీకృతా భూమిర్వాయునూర్లానుసారిభిః ॥ కళ మద్విశిష్టాశ్చు తుల్యాశ్చ సంతి తత్ర వనౌకసః | మత్తః ప్రత్యవరః కళ్చిన్నాస్తి సుగ్రీనవన్నిధా ॥ 37 వైదేహీ ! వేల-కోట్ల వానరులతో పరివృతుదై ఆ సుగ్రీవుడు రాక్షస వినాశకుడుగా వెంటనే తరలివస్తాడు. 38 మహాపరాక్రమసంపన్నులూ, శక్తిమంతులూ మహాబలిష్టులూ మనస్సంక ల్పంతో సమానమైన గమనవేగం కలవారూ అయిన కపీశ్వరులు ఆ సుగ్రీవుడి అదుపు ఆజ్ఞల్లో ఉన్నారు. తక వాళ్ళ గమనానికి - పైకిగానీ కిందకుగానీ ప్రక్కలకుగానీ - అడ్డంకి లేదు. నిరాటంకంగా పయనించగలరు. అంతేకాదు ఎంతటి ఘనకార్యా లలోనైనా అలుపెరుగని మహాతేజస్వంతులు వాళ్ళు. కిర్‌ అత్యంత ఉత్సాహశీలురైన ఆ వానరవీరులు సాగరపర్వతసహితమైన ఈ మొత్తం భూగోళాన్ని - వాయుమార్గంలో పయనించి - అనేక పర్యాయాలు చుట్టివచ్చారు. 86 సుగ్రీవుడి సన్నిధిలో ఉన్న వానరులందరూ నాకంటే విశిష్టులో నాతో సమానులో. అంతేకానీ నాకన్నా తక్కువవాడు ఎవ్వడూ లేడు. 87 సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదపసర్ల (371

అహం తావదిహ (ప్రాపు కిం పునస్తే మహాబలాః: |

న హి ప్రకృష్ణాః ఢేష్యంతే ప్రేష్యంతే హీతరే జనాః ॥ 38

తదలం పరితాపేన దేవి శోకో వ్యపైతుతే ।

ఏకోత్సాతేన తే లంకామేష్యంతి హరియూథపా: ॥ 39

మమ పృష్టగతా తౌ చ చంద్రసూర్యావినోదితా ।

త్వత్సకాశం మహాసత్స్వా నృసింహావాగమిష్యతః ॥ శ0

తౌ హి వీరా నరవరౌ సహితా రామలక్ష్మణా |

ఆగమ్య నగరీం లంకొం సాయకైర్విధమిష్యత: ॥ [5

సగణం రానణం హత్వా రాఘవో రఘునందవః 1

త్వామాదాయ వరారోహే స్వవురం ప్రతియాస్యతి ॥ శై

తదాశ్వసిహి భద్రం తే భవ త్వం కాలకాంక్షిణీ |

న చిరాద్దుక్ష్య పే రామం ప్రజ్వలంతమివానలమ్‌ ॥ శ నేనే ఇక్కడికి రాగలిగానంటే ఇంక ఆ మహాబలశాలుల గురించి

చెప్పేదేముంది ! దౌత్యమూ గూఢచర్యమూ - ఇటువంటి పనులకి

అసామాన్యులను పంపరుగదా ! ( నావంటి) సామాన్యులనే పంపుతారు. 38 అందుచేత ! ఓ సీతాదేవీ ! దిగులుపడకు. నీ దుఃఖం తొలగిపోతుంది.

కపివీరులు ఒక్కపెట్టున లంకకు వచ్చిపడతారు. 89 మహాశక్తిసంపన్నులూ పురుషోత్తములూ అయిన ఆ రామలక్ష్మణులు

నా వీపు అధిరోహించి సూర్యచంద్రుల్లాగా నీ సన్నిధికి వస్తారు. 40 ఆ మహావీరులు ఆ నరవరులు రామలక్ష్మణులు జంటగా వచ్చి తమ

బాణాలతో ఈ లంకను దహించివేస్తారు. తే రఘునందనుడు రాముడు ఈ రావణుణ్ని అతడి మందీమార్చలంతోసవో

సంహరించి ఓ ఉత్తమాంగనా ! నిన్ను తీసుకుని అయోధ్యకు తిరిగి వెడతాడు. 42 అందుచేత, ఓ సీతాదేవీ ! నువ్వు ఊరటచెందు. నీకు భద్రమగుగాక !

మంచిరోజుల్ని అకాంక్షించు. అగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లుతున్న రాముణ్ని తొందరలోనే

చూస్తావు. శతి

నుందరరాండ ; ముప్పై తొమ్మిదవ సర్గ

నిహతే రాక్షపీంద్రే ఒస్మివ్‌ సపుత్రామాత్యబాంధవే । త్వం సమేష్యసి రామేణ శశాంకేనేవ రోహిణీ ॥ క్త క్షిప్రం త్వం దేవి శోకస్య సారం యాస్యసి మైథిలి | రావణం చైన రామేణ నిహతం ద్రక్ష్యపేఒచిరాత్‌ ॥ డక్‌ ఏవమాశ్వాప్య వైదేహీం హమామాన్మారుతాత్మజ: | గనునాయ మతిం కృత్వా వైదేహీం పునరబ్రవీత్‌ ॥ నే తమరిఘ్నం కృతాత్మానం క్షిప్రం (ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్‌ । లక్ష్మణం చ ధనుష్పాణిం లంకాద్వారముపస్థితమ్‌ ॥ డొ నఖదంష్ట్రాయుధాన్‌ వీరాన్‌ సింహళశార్టూలవిక్రమూన్‌ వానరాన్వారణేంద్రాభాన్‌ క్షిప్రం ద్రక్ష్యసి సంగతాన్‌ ॥ క్తి సపుత్ర సామాత్య సబాంధవంగా ఈ రాక్షసరాజు ఇక్కడ సంహరింపబడ్డాక నువ్వు - చంద్రుడితో రోహిణి కలిసినట్టుగా రాముణ్ని కలుసుకుంటావు.. 44 అమ్మా ! మైథిలీ ! త్వరలోనే నువ్వు ఈ దుఃఖానికి ముగింపు చూస్తావు, . రాముడి చేతిలో రావణుడు సంహరింపబడటమూ తొందరలోనే చూస్తావు. 45 మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వైదేహిని ఇలా ఊరడించి, బయలు దేరడానికి నిశ్చయించుకుని మళ్ళీ ఇలా పలికాడు- 46 దర్శిస్తావు. అలాగే - ధనుస్సు చేతబట్టి అంకాద్వారంలో నిలబడిన లక్ష్మణుణ్నికూడా తొందరలోనే చూస్తావు. శ నఖదంప్టాయుధులూ సింహశార్జూల విక్రములూ మహాదిగ్గజాలవంటి వానరమహావీరులు ఇక్కడికి వచ్చిపడతారు. త్వరలోనే నువ్వు వాళ్ళను చూస్తావు. 48 సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదవ నర్గ

శవైలాంబుదనికాశానాం అంకొమలయసానుషు ।

నర్దతాం కపిముఖ్యావామార్యే యూథాన్యనేకశః ॥| త్త

స తు మర్మణి ఘోరీణ తాడితో మన్మథేషుణా |

న శర్మ లభతే రామః సింహార్దిత ఇవ ద్విపః ॥ 50

మా రుదో దేని శోకేన సూ భూత్తే మనసోఒప్రియమ్‌ ।

శచీవ పత్యా శక్రేణ భర్రా నాథవతి హ్యసి ॥ 51

రామాద్విశిష్టు కోఒనో2ప్తి కళ్చిత్సామిత్రిణా సమః |

అగ్నినమూరుతకల్పౌ తౌ భ్రాతరౌ తవ సంశ్రయౌ ॥ ర్‌2

నాస్మిన్‌ చిరం నత్వ్యసి దేవి దేశే

రక్షోగణైరధ్యుషితే ఒతిరౌద్రే ।

వ తే చిరాదాగమనం ప్రియస్య

క్షమప్వ మత్పంగమకాలనూత్రమ్‌ ॥ 53 పర్వతాలలాగా మేఘాలలాగా ఉండే వానరవీర సమూహాలు అనేకానేకం

ఈ లంకామలయసొనువులలో కదంతొక్కడాన్ని నువ్వు త్వరలోనే వీక్తిస్తావు. 49 అమ్మా! మన్మధుడు వేసే ఘోరమైన బాణాలు రాఘవుడికి ఆయువుపట్లలో

తగులుతున్నాయి. సింహం పాలబడిన ఏనుగులాగా - ఏమాత్రమూ సుఖం

లేనివాదైపోయాడు. 50 తల్లీ ! దుఃఖించకు. ఈ శోకంవల్ల నీ మనస్సుకు అప్రియం జరుగ

కుండుగాక ! ఇంద్రుడితో శచీదేవిలాగా రాముడితో నువ్వు మగనాలివయ్యావు

(వీరపత్నివి అయ్యావని). ర్‌ రాముడికన్నా విశిష్పుడు మరొకడు ఎవడు ఉన్నాడు ! అలాగే సౌమిత్రికి

సాటివచ్చేవాడెవడున్నాడు ! ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ జంటగా అగ్నివాయువు

ల్లాంటివారు. నీకు ఆశ్రయులు. 52 అమ్మా! రాక్షసగణాలకు నివాసమై అతిభీషణమైన ఈ ప్రదేశంలో నువ్వు ఇక

ఆట్టేకాలం నివసించవలసిన అవసరం లేదు. (నివసించవు) నీ ప్రియుడి ఆగమనం

ఆలస్యం అవ్వదు. నేను వెళ్ళి రాఘవుణ్ని కలిసేపాటికాలం ఓపిక పట్టు. క!

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, ముప్ఫెతొమ్మిదవ సర్గ,

తెలుగుసేత : టేతలోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : ముప్పై తొమ్మిదవ సర్గ

ల! శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ శాక్య + సలభయ్యవ సర్గ + శి లోశ్రుత్వా తు వచనం తస్య వాయుసూనోర్మహాత్మన: ॥ ఉవాచాత్మహితం వాక్యం సీతా సురసుతోవమా ॥ క్ష త్వాం దృష్టా ప్రియవక్తారం సంప్రహృష్యామి వానర | అర్హసంజాత పస్యేవ వృష్టిం ప్రాప్య వసుంధరా ॥ 2 యథా తం పురుషవ్యా[ఘ్రం గాతైళ్ళోకాభికర్శితైః | సంప్ప్ప్రశేయం సకామాహం తథా కురు దయాం మయి ॥ 3 అభిజ్ఞానం చ రామస్య దద్యా హరిగణోత్తమ | క్షీస్తామిషీకాం కాకస్య కోసాదేకాక్షీశాతనీమ్‌ ॥ క్త దేవతాతనయవంటి సీతాదేవి ఆ మహాత్ముడు వాయునందనుడు పలికిన మాటలు విన్నది. ఆత్మహితంగా బదులు పలికింది. క్ష వానరోత్తమా ! ఇంత ప్రియంగా మాట్లాడుతున్న నిన్ను చూస్తుంటే నాకు ఎంతో ఆనందం కలుగుతోంది. సగం సగం మొలిచిన మొక్కలతో ఉన్న నేల

• వానపడినప్పుడు ఎలా పులకిస్తుందో అలా ఆనందిస్తున్నాను నేను. 2 శోకంతో కృశించిపోయిన ఈ శరీరావయవాలతో నేను ఆ పురుషోత్త ముణ్ని సకామంగా (కౌగిలించుకోవాలి) స్పృశించాలి. ఇది జరిగేట్టు నువ్వు నన్ను దయచూడాలి. తి హరిగణోత్తమా ! దర్భను విసిరి కాకాసురుడికి ఒక కన్ను పోగొట్టాడు రాముడు. ఆ తృణరూపమైన అభిజ్ఞానం (ఆనవాలు) ఒకటి రాముడికి అందించు. (ఆ సంఘటనను గుర్తుచెయ్యి - అని). నం! సుందరకాండ : నలభయ్యననర్ల (375

మవళ్ళిలాయాప్తిలకో గండపార్చ్వే నినేశితః |

త్వయా ప్రణస్టే తిలకే తం కిల స్మర్హుమర్హసి ॥ క్‌

స వీర్యవాన్‌ కథం సీతాం హృతాం సమమమవ్యసే |

నసంతీం రక్షసాం మధ్యే మహేంద్రవరుణోపమః ॥ 6

ఏష చూడామణిర్దిన్యో మయా సుపరిరక్షితః |

ఏతం దృష్టా ప్రహృష్యామి వ్యసనే త్వామివానఫఘ ॥ గౌ

ఏష నిర్యాతితః శ్రీమాన్‌ మయా తే నాధిసంభవః |

అతః పరం న శక్ష్యామి జీవితుం శోకలాలసా ॥ 8

అసహ్యాని చ దుఃఖాని వాచళ్ళ హృదయచ్చిదః |

రాక్షసీనాం సుఘోరాణాం త్వత్కృతే మర్షయామ్యహమ్‌ ॥ ం్ర రామా ! నేను పెట్టుకున్న తిలకం చెరిగిపోడే నువ్వు మనళశ్శిలాతిలకం

= నొసట కాక చెక్కిలి మాద తీర్చిదిద్దావు దయచేసి దీన్ని గుర్తుతెచ్చుకో. 5 నాధా ! నువ్వు పరాక్రమశాలివి. ఇంద్రుడితో వరుణుడితో సాటివచ్చే

శక్తిమంతుడవు. నీ సీత అపహరింపబడితే రాక్షసులమధ్య నివసిస్తూంటే నువ్వు

ఎలా సహిస్తున్నావు ? 6 ఇదిగో చూడామణి. దివ్యమైన చూడామణి. దీన్ని నేను చాలా భద్రంగా

కాపాడుకున్నాను. దుఃఖాల్లో. దీన్ని చూస్తూ - నిన్ను చూస్తున్నట్టుగా

సంబరపడుతూ వచ్చాను. గ్గ సముద్రగర్భంలో పుట్టిన ఈ శుభప్రదమైన చూడామణిని ఇదిగో నీకోసం

పంపించేస్తున్నాను. నాధా ! దుఃఖానికి అలవాటుపడిపోయిన నేను ఇటుపైని

జీవించలేను. 8 భరింపరాని దుఃఖాలు. హృదయాన్ని తూట్లుపొడిచే ఈ ఘోరరాక్షసీగణం

మాటలు. నాథా ! వీటినన్నింటినీ నీకోసం సహిస్తున్నాను. 9

సుందరకాండ : నలభయ్యవ సర్గ

ధారయిషామి మాసం తు జీవితం శతుసూదన 1 మాపాదూర్హ్యం న జీవిష్యే త్వయా హీనా వృపాత్మణ ॥ 10 ఘోరో రాక్షసరాజోఒయం దృష్టిళ్చ న సుఖాముయి | త్వాం చ శ్రుత్వా విషజ్జంతం న జీవేయమహం క్షణమ్‌ ॥ క్ష వైదేహ్యా వచవం శ్రుత్వా కరుణం సాొశ్రు భాషితమ్‌ । అథాబ్రవీన్మహాతేజా హనూమాన్మారుతాత్మజః ॥ 12 త్వచ్చోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేవ తే శపే | రామే దుఃఖాభిభూతే తు లక్ష్మణః పరితప్యతే ॥ 13 కథంచిద్భనతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్‌ | ఇమం ముహూర్తం దుఃఖానామంతం (దక్య్యసీ భామిని ॥ కేక శత్రుసంహారకా ! ఈ జీవితాన్ని మరొక్కనెల ఇలా భరిస్తాను. అటుపైని, రాకుమారా ! నువ్వు లేనిదే నేను జీవించను. 10 ఈ రాక్షసరాజు మహాఘోరస్వభావుడు. నామీద వీడి చూపు సుఖంగా లేదు. నువ్వు ఇంకా ఆలస్యం చేస్తున్నావని వింటే నేను క్షణం కూడా జీవించలేను. [1 కరుణంగా కన్నీటితో పలుకుతున్న సీతాదేవి మాటలు విని మవికేజస్వి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఇలా బదులు పలికాడు. 2 అమ్మా ! నీ ఎడబాటువల్ల కలిగిన దుఃఖంతో రాముడు అన్ని పనులక్తీ విముఖుడుగా ఉన్నాడు. సత్యంమీద ఒట్టువేసి చెబుతున్నాను. రాముడు ఇలా దుఃఖనిమగ్నుడు అయ్యేసరికి లక్ష్మణుడూ మరింతగా పరితపిస్తున్నాడు. 18 ఎలాగోలా నీ దర్శనం అయ్యింది. ఇది దుఃభించవలసిన సమయం కాదు. (ఆ కాలం గడిచిపోయింది). ఈ క్షణంలోనే (ముహూర్తంలోనే) దుఃఖాలకు ముగింపు చూస్తావు. 14 సుందరకాండ : నలభయ్యవ సల్ల

తావుభౌ పురుషవ్యా[ఘ్రై రాజపుత్రానరిందమౌ । త్వద్దర్శవకృతోత్సాహౌ అంకొాం భష్మీకరిష్యతః ॥ 15 హత్వా తు సమరే క్రూరం రానణం సహబాంధవనమ్‌ । రాఘనౌ త్వాం విశాలాక్షి స్వాం పురీం ప్రాపయిష్యత: ॥ 16 యత్తు రామో విజానియాదభిజ్ఞానమనింిదితే । ప్రీతిసంజవవం తస్య భూయస్వ్వం దాతుమర్హసి ॥ 17 పాబ్రవీద్దత్తమేనేతి మయాభిజ్ఞానముత్తమమ్‌ | ఏతదేన హి రామస్య దృష్ట్వా మత్కేశభూషణమ్‌ | శ్రద్దేయం హనుమన్‌ వాక్యం తన వీర భవిష్యతి ॥ 18 ప తం మణివరం గృహ్య శ్రీమాన్‌ ప్లనగసత్తమ: | ప్రణమ్య శిరసా దేవీం గమనాయోపచక్రమే ॥ క్ష తముత్సాతకృతోత్సాహమవేక్ష్య హరిపుంగవమ్‌ | వర్ధమావం మహావేగమువాచ జనకాత్మజా అశ్రుపూర్ణముఖీ దీనా బాప్పగద్గదయా గిరా ॥ 20 పురుషసింహులూ రాజపు్తశ్రులూ శత్రుసంహారకులూ అయిన ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరూ నిన్ను చూడాలి అనే ఉత్సాహంతో ఉన్నారు. ఈ లంకాపట్టణాన్ని భస్మం చేసేస్తారు. 15 ఓ విశాలాక్షీ! క్రూరుడైన రావణాసురుణ్ని అతడి బంధువులతోసవా రణరంగంలో సంహరించి రామలక్ష్మణులు నిన్ను తమ పట్టణానికి తీసుకువెడతారు. 16 అనిందితా ! రాముడు గుర్తుపట్టగలిగేదీ అతడికి ఆనందాన్ని కలిగించేదీ మరింకేదయినా అభిజ్ఞానం ఉంటే అదికూడా నాకు దయచేసి అందించు. 17 సీతాదేవి బదులు పలికింది. హనుమా ! ఉత్తమోత్తమమైన అభిజ్ఞానాన్ని నీకు ఇవ్వనే ఇచ్చాను. ఇది నా శిరోభూషణం (చూడామణి). దీనిని చూశాక రాముడు నీ మాటలపట్ల శ్రద్ధ వహిస్తాడు. 18 ఆ చూడామణిని స్వీకరించి కొంతిమంతుడు ఆ కపిసత్తముడు సీతాదేవికి శిరసువంచి నమస్కరించాడు. తిరుగు ప్రయాణానికి సన్నద్ధుడు అయ్యాడు. 19 పైకి ఎగరడానికి ఉత్సాహపడుతూ వృద్ధిపొందుతున్న (రూపం పెంచుతున్న) ఆ మహావేగవంతుడు హనుమంతుణ్ని చూసింది జనకరాజ తనయ. కన్నీటితో దీనంగా గద్దదస్వరంతో ఇలా పలికింది- 20 నుందరకాండ : నలభయ్యవ సర్గ

హనుమన్‌ ! సింహసంకొశౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణా | సుగ్రీవం చ సహామాత్యం సర్వాన్‌ బ్రూయాహ్యవానుయమ్‌ ॥ 21 యథాచ స మహాబాహుర్మాం తారయతి రాఘనః ॥ అస్మాద్దు;ఖాంబుసంరోధాత్‌ త్వం సమాధాతుమర్హసి ॥ 22 ఇమం చ తీవ్రం నుమ శోకవేగమ్‌ రక్షోభిరేభిః పరిభర్త ఎనం చ। బ్రూయాస్తు రామస్య గతస్పమాపమ్‌ శివశ్చ తేఒ౭ధ్వాస్తు హరిప్రవీర ॥ 23 స రాజపుత్ర్యా ప్రతివేదితార్థః కపిః కృతార్ధః పరిహృష్టచేతాః | అల్స్బానశేషం ప్రసమీక్ష్య కార్యం దిశం హ్వ్యూదీచీం నమునపా జగామ ॥ 2క్ష హనుమా ! సింహసద్భశులైన ఆ అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణుల్నీ సుగ్రీవుణ్నీ అతడి మంత్రుల్నీ ఇంకా అందరినీ కుశలం అడిగానని చెప్పు. ౮! ఈ దుఃఖమహాసముద్రం నుంచి ఆ మహావీరుడు రాఘవుడు నన్ను ఎలా గట్టెక్కిస్తాడో - అందుకు తగినట్టు పలకవలసినవాడవు నువ్వే 22 కపివీరా ! ఈ తీవ్రమైన నా దుఃఖావేగాన్నీ ఇలా రాక్షసులు నన్ను భయపెట్టడాన్నీ - రాముడి దగ్గరికి వెళ్ళినప్పుడు చెప్పు. నీ ప్రయాణమార్గం శుభప్రదమవుగాక ! టం ఆ రాకుమారి సీతాదేవి చెప్పినదంతా అవగతం చేసుకున్నాడు హనుమంతుడు. కృతార్థుడనయ్యానని సంబరపడ్డాడు. చెయ్యవలసిన పని కొంచెం మిగిలి ఉందని (తిరిగి వెళ్ళడం) భావించాడు. మానసికంగా ఉత్తరదిక్కుకి సాగిపోయాడు. బడ ఇద్‌ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలభయ్యవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నలభయ్యవ నర్ల్గ

జ“ ఈమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఉర 1 జ ళో + నసలభయ్యొకటవ సర్గ + ఓ” స చ వాగ్ళిః ప్రశస్తాభిర్ల్గమిష్యన్పూజితస్తయా | తస్మాద్దేశాదసక్రన్యు చింతయానూస వానరః ॥ క్ష అల్బశేషమిదం కార్యం దృష్టేయమసితేక్షణా త్రీమపాయానతిక్రమ్య చతుర్ధ ఇహ దృశ్యతే ॥ 2 న పామ రక్షప్పు గుణాయ కల్పతే న దానమర్జోపచితేషు యుజ్యతే । న భేదపాధ్యా బలదర్స్పితా జనాః పరాగక్రమప్వేన మమేహ రోచతే ॥ త్రి న చాస్య కార్యస్య పరాక్రమాదృతే వినిశ్చయః కశ్చిదిహోపపద్యతే | హత్రవీరా హి రణే హి రాక్షసాః కథంచిదీయుర్యదిహాద్య మార్దవమ్‌ ॥ శ్రీ ప్రశస్తమైన వాక్కులతో సీతాదేవి హనుమంతుణ్నీ గౌరవించింది. అతడు బయలుదేరాడు. ఆ ప్రదేశంనుంచి వైదొలగాడు. ఆలోచించాడు. క్షే ఈ పనిలో ఇంకా రవ్వంత శేషం మిగిలిపోయింది. నల్లనిచూపులు కలిగిన ఈ సీతాదేవిని దర్శించాను. మూడు ఉపాయాలనూ దాటి ఇక ఇప్పుడు నాకు నాలుగవ ఉపాయమే (దండం) కనిపిస్తోంది. ౭ రాక్షసులపట్ల సామోపాయంవల్ల గుణం కనిపించదు. అత్యంత సంపన్నుల విషయంలో దానమూ పనికిరాదు. బలదర్చితులైన జనులు భేదోపాయానికి లొంగరు. కనక ఇప్పుడిక్కడ పరాక్రమం (దండం) ఒక్కటే ఉపాయంగా నాకు కనిపిస్తోంది(రుచిస్తోంది). తె అల్పశేషమైన ఈ కార్యాన్ని పూర్తిచెయ్యాలంటే పరాక్రమించడం తప్ప మరొక మార్గం లేదని నా నిశ్చయం. రణరంగంలో కొందరు మహావీరులనైనా సంహరిస్తే మిగిలిన రాక్షసులు ఎలాగోలాగా మెత్తబడతారు (లొంగుతారు). శీ సుందరకాండ ; నలభయ్యొకటవ సర్గ

కార్యే కర్మణి నిర్దిష్ట యో బహూన్యపి సాధయేత్‌ । పూర్వకార్యావిరోధేన స కార్యం కర్తుమర్హతి ॥ థ్‌ న 'హ్యేకస్పాధకో హేతుః స్వల్పస్యాపీహ కర్మణ: | యో హ్యూర్ధం బహుధా వేద స సమర్జోఒర్జసాధనే ॥ 6 ఇహైవ తావత్కతనిశ్చయో ఒహ్యహమ్‌ యది వ్రజేయం ప్లవగేశ్వరాలయమ్‌ | పరాత్మ సమ్మర్హ విశేషతత్ప్వవిల్‌ తతః కృతం స్యాన్మమ భర్త ఎశాసనమ్‌ ॥ ల్గా కథం ను ఖల్వద్య భవేత్పుఖాగతమ్‌ ప్రసహ్య యుద్ధం మమ రాక్షసైప్పహ | తథైవ ఖల్వాత్మబలం చ సారవత్‌ సమ్మానయేన్మాం చ రణే దశానవః ॥ 8 చెయ్యవలసిన పని ఒకటి నిర్దిష్టమై ఉండగా దానికి హానికలగకుండా (అవిరుద్ధంగా) మరికొన్ని పనులనుకూడా సాధించేవాడు నిజమైన కార్యకర్త (కార్యకరణ సమర్థుడు). ర్‌ చిన్న పనిని సాధించాలన్నా కేవలం ఒకే ఒక్క ఉపాయం సరిపోదు. అనేక ఉపాయాలను ఎరిగి ప్రయోగించేవాడు ప్రయోజనాన్ని సాధించడంలో సమర్థుడవుతాడు. 6 కాబట్టి నేనిప్పుడు ఇక్కడే శత్రుబల - స్వీయబలాలకు సంబంధించి తత్త్వాన్ని అవగతం చేసుకుంటాను. అటుపైని సుగ్రీవుడి సన్నిధికి వెడతాను. అలా అయితేనే నా నాయకుడి ఆజ్ఞను ఆచరించినట్టు అవుతుంది. 7 ఇవ్వేళ నాకు రాక్షసులతో భీకరసం(గ్రామం సులువుగా అందివచ్చేది ఎలాగో చూడాలి. అప్పుడు ఆ రావణాసురుడు రణరంగంలో - తన బలాన్నీ నా బలాన్నీ సారం (గ్రహిస్తాడు. (సారవంతమైన నా బలాన్నీ నన్నూ గౌరవిస్తాడు.) _ 8 సుందరకాండ : నలభయ్యొకటవ సర్గ

తతస్పమాసాద్య రణే దశాననమ్‌

సమంత్రివర్గం సబలప్రయాయినమ్‌ |

హ్పాది స్టితం తప్య మతం బలంచవై

సుఖేన మత్త్వాహమితః పునర్వ్రజే ॥ క

ఇదమస్య వృశంసస్య నందనోపమముత్తమమ్‌ ।

వనం నేత్రమవఃకాంతం నానాద్రుమలతాయుతమ్‌ ॥ 0

ఇదం విధ్వంసయిష్యామి శుష్కం వనమివానల; |

అస్మిన్‌ భగ్నే తతః కోపం కరిష్యతి దశావనః ॥ క్ష

తతో మహత్సాశ్వమహారథద్విపమ్‌

బలం సమాదేక్ష్యతి రాక్షపాధిపః |

త్రిశూల కాలాయస పట్టసాయుధం

తతో నమహద్యుద్ధమిదం భవిష్యతి ॥ 2

న

అలా - మంత్రివర్గంతోనూ సైన్యంతోనూ తరలివచ్చిన దశకంకఠుణ్ని.

రణరంగంలో మార్కొని అతడి బలాన్నీ అతడి మనస్సులో ఉన్న అభిప్రాయాన్నీ.

తెలుసుకుని సుఖంగా ఇక్కడినుంచి తిరిగి వెడతాను. క ఇదిగో ఇది ఆ దుర్మార్గుడి ఉద్యానవనం. నందనంతో సాటివచ్చే

ఉత్తమవనం. కంటికీ మనస్సుకీ ఇంపయినది. రకరకాల చెట్లతో తీగెలలో

అలరారుతున్నది, 10 ఎండిపోయిన అడవిని అగ్ని భస్మం చేసినట్టు నేను ఈ వనాన్ని చేస్తాను:

దీన్ని నాశనం చేస్తే దశగ్రీవుడు మండిపడతాదు. వే] అప్పుడు రాక్షసాధిపుడు - గుర్రాలతో రధాలతో ఏనుగులతో ఉన్నతేన

మహాసైన్యాన్ని వినియోగిస్తాడు. అటుపైని త్రిశూలాలూ నల్లని ఇనుప పట్టాలో

మొదలైన ఆయుధాలతో మహాయుద్ధం జరుగుతుంది. 12

ననన సుందరకాండ : నలభయ్యెకటవ సర్గ

అహంతు తైవ్సంయతి చండవి[క్రమైః సమేత్య రక్షోభి రసహ్యవిక్రమః | నిహత్య తద్రావణచోదితం బలం సుఖం గమిష్యామి కపీశ్వరాలయమ్‌ ॥ 13 తతో మారుతవత్‌ క్రుద్ధో మారుతిర్భీమవిక్రమ: | ఊరువేగేన మహతా ద్రుమాన్‌ క్లేస్తముథారభల్‌ ॥ 14 తల్‌స్తు హనుమాన్వీరో బభంజ ప్రనుదావనమ్‌ | మత్తద్విజసమాఘుష్టం నానాద్రుమలతాయుతమ్‌ ॥ 15 తద్వనం మథితై: వక్షం భిన్నైళ్ళ సలిలాళయైః ॥ చూర్దితైః పర్వతాగ్షొళ్చ బభూవాప్రియదర్భనమ్‌ ॥ 16 వావాళశకుంతవిరుతై: ప్రభిన్నెస్పలిలాశయై: . తామై: కీసలయై: క్లాంచైః క్లాంతద్రుమలతాయుతమ్‌ ॥ శ న బభొ తద్వవం తత్ర దావానలహతం యథా । వ్యాకులావరణా రేజుర్విహ్వూులా ఇవ తా అతాః ॥ 18 ఆ మహాయుద్ధంలో నేను చండపరాడ్రములైన రాక్షసుల్ని ఎదుర్శొని వారు భరించలేనంతటి పరాక్రమం కలవాడినై, రావణ(ప్రేరితమైన ఆ సైన్యాన్ని సంహరించి సుఖంగా సుగ్రీవుడి చెంతకు చేరుకుంటాను. 13 ఇలా ఆలోచించి భీమవీక్రముడు ఆ మారుతి మహావాయువులాగా క్రుద్దుడై తన ఊరువుల శక్తితో ఆ ఉద్యానవనంలోని చెట్లను క్రక్కదలించ నారంభించాడు. క్షేక్ష అటుపెని - మహావీరుడు హనుమంతుడు మదించిన పక్షులతో క్రిలకిలలాడుతున్నదీ రకరకాల చెట్లతో లతలతో కిటకిటలాదుతున్నదీ అయిన ఆ ప్రమదావనాన్ని (రావణాంతఃపుర వనం) విరిచివేశాడు. 15 విరిగిపోయిన వృక్షాలతో తెగిపోయిన సరోవరాలతో నలిగిపోయిన పర్వతా గగ్రాలతో ఆ ప్రమదావనం క్షణంలో తన అంధాన్ని కోల్పోయింది. 16 రకరకాల పక్షులు విలపిస్తున్నాయి. సరోవరాలు గట్లు తెగిపోయాయి. ఎగ్రని చిగురాకుల తరువులూ లతలూ నలిగిపోయాయి. ఆ వనం - కార్చిచ్చులో కాలిపోయినట్టు అయ్యింది. ఆకులు కోల్పోయిన లతలు ఆచ్చాదనలు కోల్పోయి విలవిలలాడుతున్న వనితల్లాగా భాసించాయి. 27 18

లతాగృ హైశ్చిత్రగ్భ హైశ్చ నాళితైః

మహోరగైః వ్యాళమృగైశ్చ నిర్జుతైః |

శిలాగృహైరున్మధితై స్తథా గృ హై:

ప్రణష్టరూపం తదభూన్మహద్వనమ్‌ ॥ క్ష

సా విహ్వలాశోకలతాప్రతానా

వనస్థలీ శోకలతావ్రతానా |

జాతా దశాస్యప్రముదాననస్య

కపేర్చలాద్ది ప్రమదావనస్య ॥ 20

స తస్య కృత్వార్ధపతేర్మహాకపిః

మహద్‌ వ్యళీకం మనసో మహాత్మన: |

యుయుత్సురేకో బహుభిర్మహాబలైః

శ్రియా జ్వలన్‌ తోరణమాస్టితః కపి; ॥ 2కే లతాగ్భహాలూ చిత్రగృహాలూ నాశనమైపోయాయి. మహాసర్పాలూ క్రూర

మృగాలూ పీదనకు గురిఅయ్యాయి. శిలాగ్భహాలూ సాధారణగ్భహాలూ ముక్కలు

చెక్కలయ్యాయి. ఆ మహావనం క్షణంలో తన రూపాన్ని కోల్పోయింది. 19 అశోకలతాసమూహంతో ఉన్న ఆ వనస్థలి ఇప్పుడు శోకలతాసమూహం

కలదిగా మారిపోయింది. దశకంరుడి అంతఃపురకాంతలకు రక్షణగా ఉన్న ఆ

ప్రమదావనం హనుమంతుడి బలప్రయోగం వల్ల ఇలా అయిపోయింది 20 మహానుభావుడైన ఆ రావణమహారాజు (అర్ధపతి) మనస్సుకి ఆ

మహాకపీశ్వరుడు ఇంతటి మహా అప్రియాన్ని చేసి, అతడి మహాసేనా

సమూహాలతో ఒంటరిగా పోరాడాలనే కోరిక కలవాడై తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ

ఆ ఉద్యానవన బహిర్వారం పైకి లంఘించి కూర్చున్నాడు. |

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలభైయొకటవ సర్గ.

తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నలభయ్యొకటవ నర్గ

! ) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (1 ష్తా [టట సట + సలభై రెండవ సర్గ + ల రాల 'బోతతః పక్షినినాదేన వృక్షభంగన్వవేవ చ 1 బభూవుస్త్రాససం(భ్రాంతాప్పర్వే లంకానివాసీనః ॥ క్ష విద్రుతాశ్చ భయ(్రస్తా వివేదుర్ముగపక్షిణ: | రక్షసాం చ నిమిత్తాని క్రూరాణి ప్రతిపేదిరే ॥ 2 తతో గతాయాం నిద్రాయాం రాక్షస్యో వికృతాననాః | తద్వనం దదృశుర్భగన్నం తం చ వీరం మహవాకపిమ్‌ ॥ తి స తా దృష్టా మహాబాహుర్మహాసత్తో మహాబల: | చకార సుమహద్రూపం రాక్షసీనాం భయావహమ్‌ ॥ త్త తతస్తం గిరిసంకాశమతికాయం మహాబలమ్‌ । రాక్షస్యో వానరం దృష్ట్వా పప్రచ్చ్భుర్దవకాత్మజామ్‌ ॥ క్‌ అంతట - పక్షుల అరుపులతో చెట్లు విరుగుతున్న సవ్వడితో ఆ లంకానివాసులందరూ భయభ్రాంతులయ్యారు. క్ష మృగాలూ పక్షులూ భయపడిపోయి పరుగులుత్తీస్తూ అరుస్తున్నాయి. రాక్షసుల కందరికీ తీవ్రమైన దుశ్శకునాలు పొడసూపాయి. ౭ (సీతాదేవికి కాపలా ఉన్న) వికృతాస్యలైన రాక్షసాంగనలు నిద్ర విడిచి లేచారు. భగ్నమైన ఆ వనాన్నీ మహావీరుడు హనుమంతుణ్నీ చూశారు. 8 మహాబలశాలీ మహాశక్తిమంతుడూ అయిన ఆ మహావీరుడు రాక్షసాంగ నలను చూశాడు. వాళ్ళు భయపడేట్టు తన మహారూపాన్ని పెంచాడు. 4 మహాపర్వతంలాగా మహాకాయంతో ఉన్న ఆ మహాబలవంతుడు హనుమంతుణ్ని చూసి ఆ రాక్షసాంగనలు జనకాత్మజను ఇలా ప్రశ్నించారు. 5 నుందరకాండ : నలబై రెండవనర్గ [355

కోఒయం కస్య కుతో వాయం కేం నిమిత్తమిహాగతః | కథం త్వయా సహానేన సంవాదః కృత ఇత్యుత ॥ 6 ఆచక్ష్వ నో విశాలాక్షి మూ భూత్తే నుభగీ భయమ్‌ । సంవాదమసితాపాంగే తయా కిం కృతవానయమ్‌ ॥ ౯ అథాటబ్రవీత్తదా పాధ్వీ సీతా సర్వాంగసుందరీ ॥ రక్షపాం భీమరూపాణాం విజ్ఞానే నుమ కా గతిః ॥ తి యూయమేవాభిజానీత యోఒయం యద్వా కరిష్యతి | అహిరేవ హ్యహేః పొదాన్‌ విజానాతి న సంశయ: ॥ త్ర అహనుప్యవ్య భీతాప్మి వైనం జానామి కో న్వయమ్‌ ॥ వేద్మి రాక్షసమేవైనం కామరూపిణమాగతమ్‌ ॥ 10 జానకీ ! ఇతడెవరు ? ఎవరివాడు ? ఎక్కడివాడు ? ఎందుకోసం ఇక్కడికి వచ్చాడు ? ఇతడితో నువ్వు ఎందుకు (ఎలా) సంభాషించావు ?6 విశాలాక్షీ ! సౌందర్యవతీ ! భయపడకు. .మాకు అంతా చెప్పు. నల్లని కన్లోసలు కలదానా ! ఇతడు నీతో ఏమి సంభాషించాడు? 7 అప్పుడు - సర్వాంగసుందరీ సొధ్వీమణీ అయిన సీతాదేవి ఇలా బదులు పలికింది. భయంకరాకారులైన మీ రాక్షసుల్ని తెలుసుకోడానికి నాకు దారి ఏముంది? (నాకెలా తెలుస్తారు!). 8 మీకే తెలవాలి - ఇతడెవరో, ఏమి చెయ్యబోతున్నాడో. పాము అడుగు జాడలు పాముకే తెలుస్తాయి. ఇది నిశ్చయం. (వివాహకాలే రతిసంప్రయోగే ('ప్రాజాత్యయే సర్వధనాపహారే మిత్రస్య చార్ధేఒప్యనృతం వదేయుః పంచానృతా న్యాహురపాతకాని. వివాహం -రతి-ప్రాజాపాయం-సమస్త ధనహాని-మి(్రుడి ప్రయోజనం - అనే అయిదు సందర్భాలలోనూ అసత్యం పలికినా అది పాపంగా పరిగజింపబడదు). రి నాకూ భయంగానే ఉంది. ఇతదెవరో నాకు తెలీదు. కామరూపం ధరించి వచ్చిన ఒక రాక్షసుదడనే అనుకుంటున్నాను. 10 నుందరకాండ ; నలభై రెండవ సర్గ

వైదేహ్యా వచనం (శ్రుత్వా రాక్షస్యో విద్రుతా దిశః | స్థితాః కాళ్చిద్గతాః కాళ్చిద్రావణాయ నివేదితుమ్‌ క్ష రావణస్య సమీపే తు రాక్షస్యో వికృతాననాః | విరూపం వానరం భీమ మాఖ్యాతుముసచక్రముః ॥ 2 అశోకవనికామధ్యే రాజన్‌ ! భీినునపు; కసి: | పీతయా కృతపంవాదప్తిష్టత్యమితవిశక్రమః ॥ 13 వచ తం జానకీ సీతా హరిం హరిణలోచనా అస్మాభిరృహుధా పృ్పష్టా నివేదయితు మిచ్చతి ॥ క4 వాసవస్య భవేద్దూతో దూతో వైశ్రవణస్య వా పఫేషితో వాసి రామేణ సీతాన్వేషణకాంక్షయా ॥ కేక తేవ త్వద్భుతరూపేణ యత్తత్రవ మనోహరమ్‌ నానామృగగణాకీర్ణం ప్రమృష్టం ప్రమదాననమ్‌ ॥ 16 సీతాదేవి చెప్పిన సమాధానం విని రాక్షసాంగనలు అన్ని వైపులకూ పరుగులు తీశారు. కొందరు నిశ్చేస్టలై నిలబడిపోయారు. కొందరు రావణుడికి విన్నవించేందుకు వెళ్ళారు. క్ష] వికృతాస్యలు రావణాంగనలు రావణుడి సన్నిధికి వెళ్ళి వికృతంగా భీకరంగా ఉన్న వానరుజ్ని గురించి చెప్పడం మొదలుపెట్టారు. కై మహారాజా ! మన అశోకవనంలో ఒక వానరుడు ఉన్నాడు. భీమ రూపుడు. అమితవిక్రముడు. సీకాదేవితో సంభాషించాడు. 18 హరిణలోచన ఆ సీతాదేవి మేము ఎంతగా (ఎన్ని విధాల) అడిగినా ఆ వానరుణ్ని గురించి చెప్పడానికి ఇష్టపడటం లేదు. కేశ అతడు దేవేంద్రుడి దూత కావచ్చు. లేదా కుబేరుడి దూత కావచ్చు. అదీ కాకపోతే - సీతాన్వేషణ కాంక్షతో రాముడు పంపిన వానరుడు కావచ్చు. 15 నానావిధ మృగసమూహాలతో అత్యంత మనోహరమైన నీ ప్రమదావనాన్ని ఆ అద్భుతాకారుడు నాశనం చేశాడు. 16" సుందరకాండ : నలభై రెండవ సర్గ

వ తత్ర కళ్చిదుద్దేశో యపస్తేవ న వివాళితః | యత్ర సా జావకీ సీతా స తేన న వినాశితు ॥ 17 జానకీరక్షణార్థం వా శ్రమాద్వా నోపలభ్యతే ॥ అథవా కః శ్రమన్తన్య సైవ తేనాభిరక్షితా ॥ 18 చారుపల్లనపుష్పాధ్యం యం సీతా ప్వయమాస్థితా | (ప్రవృద్దః శింశుపావృక్షః స చ తేనాభిరక్షిత: ॥ 19 తస్యోగ్రరూపస్యో(గ్ర ! త్వం దండమాజ్ఞాతుమర్హసి | పీతా సంభాషితా యేన తద్వవం చ వివాశితమ్‌ ॥ 20 మనః పరిగృహీతాం తాం తవ రక్షోగణేశ్వర | కప్పీతామభిభాషేత యో న స్వాత్‌ త్యక్తజీవితః ॥ 21 ఆ వనంలో అతడు నాశనం చెయ్యని చోటంటూ ఏదీ లేదు. కానీ సీతాదేవి ఉన్న చోటునుమాత్రం నాశనం చెయ్యలేదు. క్ష జానకిని రక్షించడం కోసం ఆ చోటును అలా వదిలేశాడో, అలిసిపోయి వదిలేశాడో తెలియడం లేదు. అయినా అతడికి అలసట ఏమిటి ! అలా జానకినే రక్షించాడు. 18 సీతాదేవి తానై ఒక శింశుపావృక్షం చేరువలో కూర్చుంది గదా ! అందంగా చిగురాకులతో పువ్వులతో నిండిన పెద్ద చెట్టు. దాన్నికూడా ఆ వానరుడు ఏమీ చెయ్యలేదు. 19 ఓ ఉగ్రస్వభావా ! సీతాదేవితో సంభాషించాడు, నీ ప్రమదావనాన్ని నాశనం చేశాడు. ఆ ఉగ్రరూపుడికి తగిన శిక్ష (దండన) ఆజ్ఞాపించు. 20 ఓ రాక్షసగణాధిపా ! నువ్వు మనసా స్వీకరించిన సీతాదేవితో ఎవడు సంభాషిస్తాడు - ప్రాణాలు వదులుకున్నవాడు తప్ప ! | సుందరకాండ : నలబై రెండవ నర్ల

రాక్షసీనాం వచ: శ్రుత్వా రావణో రాక్షపేశ్వరః | హుతాన్నిరివ జజ్వాల కోపసంవర్తితేక్షణ: ॥ 22 తప్య క్రుద్దస్య నేత్రాభ్యాం ప్రాపతన్నప్ర(శ్రుబిందన: | దీస్తాభ్యామిన దీపాభ్యాం సొర్చిషు స్నేహబిందవః ॥ 23 ఆత్మనస్పదృశాన్‌ శూరాన్‌ కింకరాన్నాను రాక్షసాన్‌ | వ్యాదిదేశ మహాతేజా నిగ్రహార్థం హమానుతః ॥ డక తేషామశీతిసాహ(్రం కీింకరాణాం తరస్వినామ్‌ । నిర్భ్యయుర్భవనాత్తస్మాత్‌ కూటముద్గరపాణయ: ॥ 25 మహోదరా నుహాదంష్టా) ఘోరరూసా నుహాబలా; | యుద్దాభిమనపస్పరే హమామధ్గ్ధుహణోమ్మభఖా: ॥ 26 రాక్షసాంగనలు చెప్పిన ఈ సమాచారం విన్నాడు రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు. ఆజ్యం పోసిన అగ్నిలాగా భగ్గుమన్నాడు. అతడి కన్నులు కోపంతో ఘూర్చిల్లాయి. 22 (ప్రజ్బరిల్లుతున్న కాగడాలనుంచి మండుతూ జారిపడే నూనెబొట్లలాగా (క్రుద్గుడైన ఆ రావణుడి రెండు కన్నులనుంచీ నీటిబొట్లు (నెత్తురుచుక్కలు) రాలిపడ్డాయి. (ఎరుపెక్కిన కన్నులనుంచి రాలిపడిన నీటిబొట్లు నెత్తురు చుక్కల్లాగా ఉన్నాయని). 23 అప్పుడు ఆ మహాతేజస్వి రావణుడు శనతో సాటివచ్చే మహాశూరులైన కింకరులు అనే రాక్షసులను ఆదేశించాడు - హనుమంతుణ్ని సంహరించమని. ల అత్యంత వేగవంతులైన ఆ కింకరులు ఎనఖైవేలమంది - కూటమూ ముద్గరమూ మొదలైన ఆయుధాలను చేతబట్టి రావణ భవనంనుంచి బయలుదేరారు. 2ర్‌ వాళ్ళందరూ పెద్ద పెద్ద పొట్టలవాళ్ళు. పెనుదంస్ట్రలు కలవాళ్ళు. ఘోరా కారులు. మహాదిలశాలులు. యుద్దానికి ముచ్చటపడేవాళ్ళు. హనుమంతుణ్ని బంధించడానికి ఉన్ముఖులై బయలుదేరారు. 26 నుందరకాండ : సలట్లై రెండవ సద్ల

తే కపీంద్రం సమాసాద్య తోరణస్థమవస్థితమ్‌ 1 అభిపేతుర్మహావేగాః పతంగా ఇన సొవకమ్‌ ॥ 27 తే గదాభిర్విచిత్రాభి: పరిసైః కాంచనాంగదైః | ఆజఘ్ముర్వానర శ్రేస్టం శరైశ్చాదిత్యసన్నిభైః ॥॥ 28 ముద్గరైః సట్టపై: శూటైః ప్రాసపతోమరశక్తిభిః | పరివార్య హమామంతం సహసా తష్టురగ్రతః ॥ 29 హమామానపి తేజస్వీ శ్రీమాన్‌ పర్వతపన్నిభః | క్షీతావావిధ్య లాంగూలం ననాద చ మహాస్వనమ్‌ ॥ 380 స భూత్వా సుమహాకాయో హమామాన్మారుతాత్మజ: ॥ ధృష్టమాస్ఫోటయామాన లంకాం శబ్దేన పూరయన్‌ ॥ 31 ఉద్యానవన ద్వారతోరణంమీద స్థిరంగా కూర్చున్న హనుమంతుణ్ని ఆ మహావేగులైన కింకరులు - అగ్నిని మిడతలు చుట్టుముట్టినట్టు చుట్టుముట్టారు. 27 వాళ్ళంతా చిత్రవిచిత్ర గదలతో బంగారుపిడులు కలిగిన పరిఘలతో, సూర్యకాంతిలాగా తళతళలాడే బాణాలతో ఆ వానరోత్తముణ్ని బాదనారం భించారు. 28 ముద్దరాలు, పట్టసాలు, శూలాలు, ప్రాసలు, తోమరాలు, శక్తులు మొదలైన ఆయుధాలతో వాళ్ళు హనుమంతుణ్ని ఒక్కసారిగా చుట్టుముట్టి ఎట్టయెదుట నిలిచారు. 29 తేజస్వంతుడూ శ్రీమంతుడూ పర్వతాకారుడూ అయిన హనుమంతుడు కూడా అప్పుడు తన తోకను ఒక్కసారిగా నేలకు బాది మవాధ్వనితో ఒక్క అరుపు అరిచాడు. 30 మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మరొక్కసారి మహాకాయుడు అయ్యాడు. లంక అంతటా మారుమోగేటట్టు జబ్బ చరిచాడు. 31 నుందరకాండ : నలబై రెండవ నర్గ

తస్యాస్పోటితశబ్టేవ మహతా పానునాదినా ।

పేతుర్విహంగా గగవాదుచ్చెశ్చేదమఘోషయత్‌ ॥ 32

జయత్యతిబలో రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః: |

రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలిత; ॥ 33

దాపోఒహం కోసలేంద్రస్య రామస్యాక్షిపకర్మణ: |

హనూమాన్‌ శత్రుపైన్యానాం విహంతా మారుతాత్మజః ॥ రిక్త

వ రావణసహప్రం మే యుద్దే ప్రతిబలం భవేత్‌ ॥

శిలాభిస్తు ప్రహరతః పాదపైశ్చ సహస్రశః ॥ రక్‌

అర్హయిత్వా పురీం లంకానుభివాద్య చ మైథిలీమ్‌ |

సమ్బద్దార్లో గమిష్యామి మిషతాం సర్వరక్షసామ్‌ ॥ తళ గింగురులెత్తిన ఆ జబ్బ చరువు మహాశబ్బానికి ఆకాశంనుంచి పిట్టలు

రాలిపడ్డాయి. అప్పుడు హనుమంతుడు బిగ్గరగా ఇలా ప్రకటించాడు - 382 అతిబలిష్టుడు రాముడికి జయమగుగాక ! మహాబలశాలి లక్ష్మణుడికి

జయమగుగాక ! రాఘవుడిచేత రక్షింపబడిన సుగ్రీవ మహారాజుకు జయమగు

గాక 1 88 తేలికగా పనులు సాధించే కోసలేంద్రుడ్రు రాముడికి దాసుణ్ని - నేను.

మారుతాత్మజుణ్ని. నా పేరు హనుమంతుడు. శత్రుసైన్యాలకు సంహారకుణ్ని 34 రాళ్ళతో కొడుతూ, వేలకు వేలుగా చెట్లు పెకలించి వాటితో కొడుతూ యుద్ధం

చేసే నాకు రణరంగంలో వెయ్యిమంది రావణులైనా సరే సాటిరారు. తర్‌ రాక్షసులందరూ చూస్తూ ఉండగా - ఈ లంకాపట్టణాన్ని ధ్వంసం చేసి

(పీడించి), సీతాదేవికి నమస్కరించి, ప్రయోజనం పూర్తిగా నెరవేరినవాడనై

తిరిగి వెడతాను. తి6

సుందరకాండ : నలలై రెండవ సర్గ [35]

తస్య పన్నాదశబ్టేన తేఒ౭భవన్‌ భయశంకితా: |

దదృశుశ్చ హనూమంతం సంధ్యామేఘమివోన్నతమ్‌ ॥ 37

స్వామిసందేశనిళ్ళంకాస్తతస్తే రాక్షసా: కపిమ్‌

చితైైః ప్రహరణైర్భీమైరభిపేతుప్తతప్తత; ॥ 38

స తైః పరివృతశ్శూరైస్పర్వతస్ప మహాబలః |

ఆససాదాయసం భీమం, పరిఘం తోరణా(శితమ్‌ ॥ 39

స పన్నగమివాదాయ స్ఫురంతం వివతాసుత: |

విచచారాంబరే వీరః పరిగృహ్య చ మారుతి: ॥ క్త

స హత్వా రాక్షపావ్‌ వీరాన్‌ కింకరాన్మారుతాత్మణ: ॥

యుద్దకాంక్షీ పువర్వీరస్తోరణం సముపాశ్రితః ॥ న! హనుమంతుడి ఈ అరుపు సవ్వడికి ఆ రాక్షసులందరూ భయభ్రాంతు

లయ్యారు. సంధ్యామేఘంలాగా మహోన్నతంగా ఉన్న హనుమంతుణ్ని కళ్ళు

అప్పగించి చూశారు. 87 రాజాజ్ఞ కారణంగా శంకదక్కి ఆ రాక్షసులు చిత్రవిచిత్ర ఆయుధాలతో

భయంకర ఆయుధాలతో అల్లనల్లన హనుమంతుణ్ని చుట్టుముట్టారు. 38 అలా ఆ శూరులు అన్నివైపులనుంచీ చుట్టుముడితే మహాబలుడు

హనుమంతుడు ద్వారతోరణానికి ఉన్న పరిఘను చేతికి అందుకున్నాడు.

అది ఇనుప పరిఘ (గుదియ - కడ్డీ, భయంకరమైన పరిఘ. దాన్ని పుచ్చుకొని

ఆ రాత్రించరులను చావబాదాడు. 39 దాన్ని ధరించి మహావీరుడు మారుతి - మిలమిలలాడుతున్న సర్పాన్ని

తన్నుకుపోతున్న గరుత్మంతుడిలాగా వినువీథికి ఎగిరాడు. 40 మారుతాత్మజుడు ఆ కింకర రాక్షసవీరులను అందరినీ మట్టుబెట్టి మళ్ళీ

మరొక యుద్ధం కోరి తిరిగి ద్వారతోరణంమీద నిలబడ్డాడు. డే

సుందరకాండ : నలభై రెండవ సర్గ

తతస్తస్మాదృయాన్ముక్తాః కతిచిత్తత్ర రాక్షసాః | నిహతాన్‌ కింకరాన్‌ సర్వాన్‌ రావణాయ న్యవేదయన్‌ ॥ డ్రై స రాక్షసానాం నిహతం మహద్బలం నిశమ్య రాజా పరివృత్తలోచన: | సమాదిదేశాప్రతిముం పరాక్రమే ప్రహస్తపుత్రం సమరే సుదుర్ణ్వయమ్‌ ॥ 43 ఆ రణరంగంనుంచి భయపడి పారిపోయిన రాక్షసులు కొందరు వెళ్ళి

• కింకరులందరూ. సంహరింపబడ్డారన్న విషయాన్ని రావణుడికి విన్నవించారు. శం కింకర రాక్షసమహాసైన్యం సమసిపోయిందని విన్న ఆ రాక్షసరాజు కన్నులు తిప్పాడు. అప్రతిమ పరాక్రముడూ, సమరంలో దుర్ణయుడూ అయిన ('ప్రహస్తపుత్రుణ్ని (అలా చూపులతోనే) ఆజ్ఞాపించాడు. త్ర ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలఖైరెండవ సర్గ. తెలుగుసేత :; బేతవోలు రామబ్రహ్హాం అవా లణనననననరపించ్తమానినణాలానా. నుందరకాండ : నలభై రెండవ సర్గ

ఆగ శమద్రామాయణం, సుందరకాండ టై + నలభై మూడవ సర్గ + లో శ్రత్రస్ప కింకరాన్‌ హత్వా హనూమాన్‌ ధ్యానమాస్థితః | వనం భగ్నం మయా చైత్యప్రాసాదో న వినాశితః ॥ క్ష తస్మాత్‌ ప్రాసాదమప్యేనం భీమం విధ్వంసయామ్యహమ్‌ ॥ ఇతి పంచింత్య నువసా హమామాన్‌ దర్శ్భయన్‌ బలమ్‌ ॥ 2 చైత్యప్రాపాదమావ్లుత్య మేరుశ్చంగమివోన్నతమ్‌ । ఆరురోహ హరి్రేష్టో హనూమాన్మారుతాత్మజ: ॥ 8 ఆరుహ్య గిరిపంకాశం (ప్రాపాదం హరియూథప: బభౌ ప సుమహాతేజా: ప్రతిపూర్య ఇనోదిత: ॥ క్త సంప్రధృష్య చ దుర్దర్శం చైత్యప్రాసాదముత్తమమ్‌ | హనూమాన్‌ ప్రజ్వలన్‌ లక్ష్మ్యా పారియాత్రోపమో ఒభవత్‌ ॥ క్‌ కింకరులనందరినీ సంహరించి హనుమంతుడు ధ్యాన నిమగ్ను డయ్యాడు. వనాన్ని భగ్నం చేశాను, చైత్యప్రాసాదాన్ని నాశనం చెయ్యలేదు. 1

• అని మనస్సులో ఆలోచించి హనుమంతుడు తన బలాన్ని ప్రకటిస్తూ - 2 లంఘించి, మేరుశ్చంగంలాగా మహోన్నతంగా ఉన్న ఆ చైత్యప్రాసాదాన్ని అధిరోహించాడు ఆ కపీశ్వరుడు మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు. 3 (తూర్చు) కొండలాగా ఉన్న చైత్యప్రాసాదం అధిరోహించి ఆ మహాతేజస్వి హనుమంతుడు అప్పుడే ఉదయించిన మరొక సూర్యుడిలాగా భాసించాడు. (సూర్యోదయం అయ్యిందని సూచన). శ అధిరోహించడానికి కష్టసాధ్యమైన ఆ ఉత్తమ చైత్యప్రాసాదాన్ని ఆక్రమించి, కాంతితో ప్రజ్వలిస్తున్న హనుమంతుడు పారియాత్రమనే కులపర్వతమనిపించాడు. ర్‌ నుందరకాండ : నలభై మూడవ సర్ల

స భూత్వా సుమహాకాయ: ప్రభావాన్మారుతాత్మజః ॥ ధృష్టమాస్పోటయామాస లంకాం శబ్దేన పూరయనవ్‌ ॥ 6 తస్యాస్పోటితశబ్టేన మహతా శ్రోత్రఘాతినా పేతుర్విహంగమాస్తత్ర చైత్యపాలాశ్చ మోహితా: ॥ గ్గ ఇస్త్రవిజయతాం రామో లక్ష్మణశ్చ మవోబల: | రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలితః ॥ 8 దాసోఒహం కోసలేంద్రస్య రామస్యాక్షిష్టకర్మణ: | హమామాన్‌ శత్రుపైవ్యావాం నిహంతా మారుతాత్మజః ॥ తం న రావణ సహస్రం మే యుద్దే ప్రతిబలం భవేత్‌ | శిలాభిన్తు ప్రహరతః పాదపైశ్చ సహ(్రశః ॥| 110 మారుతాత్మజుడు తన ప్రభావంవల్ల మవాకాయుడై (శరీరాన్ని పెంచి), లంకానగరమంతా పిక్కటిల్లేటట్టు భీషణంగా' జబ్బ చరిచాడు. 6 చెవులు చిల్లులుపడేలాగా మోగిన ఆ జబ్బ చరుపు శబ్దానికి - ఎగురు తున్న పిట్టలు రాలిపడ్డాయి. చైత్యవనపాలకులు మూర్భ్చపోయారు. 7 అస్త్రవేత్త రాముడికి జయమగుగాక ! మవాబలశాలి లక్ష్మణుడికి జయమగుగాక ! రాఘవుడి రక్షణలో ఉన్న మా మహారాజు సుగ్రీవుడికి జయమగుగాక ! రి అనాయాసంగా పనులు సాధించే కోసలేంద్రుడు రాముడికి నేను దాసుణ్ని. నా పేరు హనుమంతుడు. నేను మారుతాత్మజుణ్ని శత్రుసైన్య్న సంవోరకుణ్ని 9 వేలకు వేలు రాళ్ళు రువ్వుతూ చెట్లు పెకలించి విసిరే నాకు (వెయ్యివిధాల పోరుసల్సే నాకు) రణరంగంలో వెయ్యిమంది రావణులైనా సాటిరారు. సమజట్టీ కారు. 10 సుందరకాండ ; నలభై మూడవ సర్గ

అర్హయిత్వా పురీం లంకామభివాద్య చ మైథిలీమ్‌ |

సమ్బద్దార్గో గమిష్యామి మిషతాం సర్వరక్షసామ్‌ ॥ య!

ఏవముక్త్వా వినూనస్ట శ్రైత్యష్టాన్‌ హరియూథపః |

వనాద భీమనిర్దా9దో రక్షసాం జనయున్‌ భయమ్‌ ॥ 12

తేన శబ్దేవ మహతా చైత్యపాలాళ్ళితం యయుః: |

గృహీత్వా వివిధానస్తావ్‌ ప్రాపాన్‌ ఇడ్గాన్‌ పరశ్వధాన్‌ ॥

విప్పజంతో నుహాకాయాః నూరుతిం పర్యవారయవ్‌ । 13

తే గదాభిర్విచిత్రాభిః పరిఘైః కాంచవాంగదై: |

ఆజఘ్నుర్వానరగ్రేస్టం బాజైశ్చాదిత్యసన్నిఖైః ॥ క!

ఆవర్త ఇన గంగాయాస్తోయప్య విపులో మహాన్‌ |

పరిక్షిష్య హరిగ్రేస్త్టల స బభౌ రక్షసాం గణ: ॥ 15 రాక్షసులందరూ కళ్ళప్పగించి చూస్తుండగానే ఈ లంకాపట్టణాన్ని

నాశనం చేసి, సీతాదేవికి నమస్కరించి, వచ్చిన పని నెరవేర్చుకున్నవాడనై

తిరిగి వెడతాను. క్షే విమానమంటపంమీద నిలబడి ఆ దైత్యపాలకులను ఇలా హెచ్చరించి

కపీశ్వరుడు - రాక్షసులకందరికీ వణుకుపుట్టించేట్టు భీషణంగా గర్జించాడు. 12 ఆ మహాశద్దం విని నూరుమంది చైత్యపాలకులు రకరకాల అస్త్రాలూ కత్తులూ

కటారులూ గొడ్డక్ళూ పట్టుకుని హనుమంతుడి మీదకు వెళ్ళారు. అ మహాకాయులు

తమ ఆయుధాలను విసురుతూ మారుతిని చుట్టుముట్టారు. 13 చిశ్రవిచిత్రమైన గదలతో దీంగారు పిడులు కలిగిన పరిఘలతో సూర్యకాంతి

లాగా తళత్తళలాడే బాణాలతో వానరశ్రేష్టుణ్ని హింసించారు. కేశ కపివీరుణ్ని చుట్టుముట్టిన ఆ రాక్షస సమూహం - గంగానదిలో ఒక

పెద్ద నీటిసుడిలాగా భాసించింది. 15

నుందరకాండ : నలభై మూడవ సర్ల [396]

తతో వాతాత్మజః క్రుద్దో భీమరూపం సమాస్టితః | 'ప్రాపాదప్య మహాంతస్య స్తంభం హేమపరిష్కుతమ్‌ ॥ కే6 ఉత్పాటయిత్వా వేగేన హనూమాన్‌ పవనాత్మజః | తతస్తం భామయామాస శతధారనమ్ముహాబల; ॥ క్ష తత్ర చాగ్నిస్సమభవత్‌ ప్రాపాదశ్చాప్యదహ్యత | దహ్యమానం తతో దృష్ట్వా ప్రాసాదం హరియూథపసః ॥ 18 స రాక్షపశతం హత్వా వజ్రేణేంద్ర ఇవాసురాన్‌ ॥ అంతరిక్షే స్థితః శ్రీమానిదం వచనమబ్రవీత్‌ క్షం మాదృశానాం సహ(్రాణి విస్పష్టాని మహాత్మనామ్‌ | బలినాం వానరేంద్రాణాం సుగ్రీవ వశవర్తినామ్‌ ॥ 20 అటంచి వసుధాం కృతా ఎ వయమవ్యే చ వానరాః । దళవాగబలాః కేచిత్‌ కేచిద్దశగుణోత్తరా: ॥ య అప్పుడు వాతాత్మజుడు క్రుద్ధడయ్యాడు. భీషణరూపం ధరించోడు. ఎత్తయిన ఆ చైత్యప్రాసాదంనుంచి ఒక బంగారుస్తంభాన్ని వేగంగా ఊడబెరికాడు. దానిని ఆ మహాబలశాలి హనుమంతుడు నూరంచుల వజ్రా “'యుధంలాగా గిరగిరా త్రిప్పాడు. 16, 17 దాని రాపిడికి అగ్గి పుట్టింది. చైత్యప్రాసాదం భగ్గుమంది. కాలిపోతున్న చైత్యప్రాసాదాన్ని కళ్ళారా చూశాడు హరియూథపతి. వజ్రాయుధంతో ఇంద్రుడ్డు అసురులను సంహరించినట్టు అప్పుడు హనుమంతుడు ఆ నూరుమంది వైత్యపాలకులనూ మట్టుబెట్టాడు. కాంతి సముజ్వలుడై ఆకాశంలోకి ఎగిరి నిలిచి ఇలా ప్రకటించాడు - 18 19 సుగ్రీవుడు పంపగా - అతడికి వశవర్తులైన వానరేంద్రులు మవో ఐలశాలులు మహానుభావులు నాలాంటివారు వేలకువేలుగా- 20 ఈ భూగోళమంతటా సంచరిస్తున్నారు. మేమే కాదు ఇంకా మరికొందరు వానరులుకూడా ఉన్నారు. వారిలో కొందరు పదేసి ఏనుగుల బలం కలవారైతే మరికొందరు వారికన్నా పదిరెట్లు ఆధికంగా బలం కలవారు. ల సుందరకాండ : నలభై మూడవ సర్గ

కేచిన్నాగసహ(్రస్య బభూవుస్తుల్యవిక్రమా: సంతి చాఘబలాః కేచిత్కేచిద్వాయుబలోపవమా: ॥ 22 అప్రమేయబలాళ్చాన్యే తత్రాసన్‌ హరియూథపాః | ఈదృగ్విధైప్తు హరిభిః వృతో దంతవఖాయుథై: ॥ 23 శతైః శతసహసైైశ్చ కోటీభిరయుతైరపి । ఆగమిష్యతి సుగ్రీవస్ప్సర్వేషాం నో నిషూదనః ॥ 2డీ వేయమస్తి వురీ లంకాన యూయలన చ రావణః | యస్మాదిక్షాకునాథేన బద్దం వైరం మహాత్మనా ॥ 25 మరికొందరు వెయ్యి ఏనుగులకు సాటివచ్చే బలపరాక్రమాలు కలవారు. ఇంకొందరు పదివేల (ఓఘం) ఏన్గుల బలం కలవారు. కొందరు వాయుసమాన బలశాలులు. = ౨22 ఇంకొందరున్నారు - వారిది అప్రమేయబలం. లెక్కకు అందదు. అటువంటి కపిసేనాపతులు సుగ్రీవుడి వైపున ఉన్నారు. దంతాలూ నఖాలే ఆయుధాలుగా ఉన్న ఇటువంటి మహాకపీశ్వరులతో - 23 వందలూ వేలూ లక్షలూ కోట్లూ అయుతాలుగా ఉన్న ఇటువంటి మహాకపీశ్వరులతో కూడి - సుగ్రీవుడు మీ పాలిట యముడై (సంహారకుడై) త్వరలోనే వస్తాడు. బ్య ఈ లంకాపట్టణం ఇక లేదు. మీరూ లేరు, మీ రావణుడూ లేడు. ఎందుకంటే - మహాత్ముడైన ఇక్షాకునాథుడితో వైరం పెట్టుకున్నారు. 25 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాంద, నలఖైమూదవ సర్గ తెలుగుసేత :; బేతవోలు రామబ్రహ్మం అ ణనననమైళప్రుంచపిననునానాలా. నుందరకాండ : నలభై మూడవ సర్గ

ప న + సలభఖై నాల్లవ సర్గ + టో సందిష్టో రాక్షసేంద్రేణ ప్రహస్తస్య సుతో బలీ |

జంబునూలి నముహాదంమ్టో? నిర్దగాను ధనుర్దరః ॥ క్ష

రక్రమాల్యాంబరధరః ప్రగ్వీ రుచిరకుండలః: |

మహాన్‌ వివృత్తవనయవనః చండస్పమరదుర్హయః ॥ 2

ధమళ్ళ(క్రధముఃవ్రఖ్యం మహద్రుచిరసాయకమ్‌ ।

నిస్పారయానో వేగేన వజ్రాశనిసమస్వనమ్‌ ॥ 3

తన్య విప్పారఘోషీణ ధముషో మహతా దిశః |

ప్రదిశశ్చ నభశ్ళ్చెవ సహసా సనుపూర్యత ॥ క రావణాసురుడి ఆజ్ఞమేరకు జంబుమాలి బయలుదేరాడు. ఇతడు

(ప్రహస్తుడి కొడుకు. మవాదంష్టుడు. ధనుస్సు ధరించి దైత్యషప్రాసాదంవైపు

కదిలాడు. క! ఎర్రటి పుష్పమాలికలూ వస్త్రాలూ ధరించాడు. మెడలో దండలు

వేసుకున్నాడు. అందమైన కుండలాలున్నాయి. మహామూర్తి, విప్పారిన కన్నులు.

భయంకరుడు. రణరంగంలో ఎవరికీ ఒకపటాన లొంగడు, లి అతడి చేతిలో ఇంద్రుడి ధనుస్సులాంటి ధనుస్సు ఉంది. అది చాలా

పెద్ద ధనుస్సు. తళతళలాడే బాజాలున్నాయి. ఆ ధనుస్సును వేగంగా

ఎక్కుపెడుతున్నాడు. వింటినారి చప్పుడు వజ్రాయుధంలాగా పిడుగుపాటులాగా

వినిపిస్తోంది. తి ధనుస్సును ఎక్కుపెదుతున్నప్పటి ఆ మహాధ్వనితో దిక్కులూ విదిక్కులూ

ఆకాశమూ ఒక్కసారిగా పిక్కటిల్లాయి. త్తే

సుందరకాండ : నలటైై నాల్లవ సర్గ

రథేన ఖఇరయుక్తేన తనూగతముదీక్ష్య సః |

హనూమావ్వేగపంపన్నో జహర్హ చ నవాద చ ॥ క్‌

తం తోరణవిటంకస్టం హమాముంతం మహాకపిమ్‌ |

జంబునూలీ మహాబాహుర్వివ్యాధ విశితైళ్ళరై: 6

'అర్హచంద్రేణ వదనే శిరస్యేకేన కర్లినా |

చి ॥ శ్‌

బాహ్యోర్వివ్యాధ నారాచైర్దశభిస్తం కపీశ్వరమ్‌ ॥ “1

తస్య తచ్చుశుభే తామం శరీణాభిహతం ముఖమ్‌ |

శరదీవాంబుజం ఫుల్లం విద్దం భాస్కరరశ్మినా ॥ క!

తత్తస్య రక్తం రక్తేన రంజితం శుశుభే ముఖమ్‌ |

యథాకాశే మహాపద్మం పిక్తం చందవబిందుభి: ॥ త్ర

చుకోప బాణాభిహతో రాక్షపప్య మహాకపిః |

తతః పార్ళ్వేఒతివిపులాం దదర్శ మహతీం శిలామ్‌ ॥ 10

గాడిదలు పూన్చిన రథంమీద వస్తున్న ఆ జంబుమాలిని హనుమంతుడు

తేరిపారజూశాడు. వేగసంపన్నుడు అయ్యాడు. ఆనందించాడు. బిగ్గరగా

పొలికేక పెట్టాడు. ర్‌ ద్వారతోరణం నడిమిభాగాన (విటంకం = కపోతపాళిక) నిలబడ్డ ఆ

హనుమంతుణ్ని - మహావీరుడు జంబుమాలి నిశితబాణాలతో హింసించాడు. 6 అర్ధచంద్రాకార బాణంతో ముఖంమీద, కర్ణాకార బాణంతో శిరస్సుమీద,

పది బాణాలతో భుజాలమీద + ఇలా కపీశ్వరుణ్ని హింసించాడు. 7 బాణం దెబ్బ తిన్న హనుమంతుడి ముఖం - శరదృతువులో సూర్యకిరణం

తాకిడికి విప్పారిన పద్మంలాగా ఎర్రగా శోభించింది. ఠి

రక్తం చిమ్మి మరీ ఎరుపెక్కిన ఆ ముఖం - రక్తచందన బిందువులు

చల్లిన మహాపద్మంలాగా - ఆకాశంలో భాసించింది. ర ఆ రాక్షసుడి బాణం దెబ్బకు మహాకపీశ్వరుడు క్రుద్ధుడయ్యాదు. ప్రక్కనే

చాలా పెద్దదిగా ఉన్న ఒక మహాశిలను చూశాడు. 10

సుందరకాండ : నలబై నాల్లవ సర్గ

తరసా ఛొం సముత్సాట్య చిక్షేప బలవద్చలీ | తాం శరైర్దశభి; (క్రుద్దస్తాడయామాస రాక్షసః ॥ క్ష విసన్నం కర్మ తద్దృష్ట్వా హనూమాంశ్చండవిక్రమః ॥ సాలం విపులముత్సాట్య భామయామాన వీర్యవాన్‌ ॥ [2 'భ్రామయంతం కపిం దృష్ట్వా సాలసనృక్షం మహాబలమ్‌ | చిక్షేప సుబహూవ్‌ బాణావ్‌ జంబుమాలీ మహాబల: ॥ 1 సాలం చతుర్భిశ్చిచ్చేద వావరం పంచభి ర్భుజే | ఉరప్యేకేన బాణేవ దళభిస్తు స్తనాంతరే ॥ కత స శరైః పూరిత తమః క్రోధేవ మహతా వృతః తమేవ పరిఘం గృహ్య భామయామాస వేగత: ॥ క్షే5 వెంటనే దాన్ని పెకలించి ఆ మహాబలశాలి శక్తికొద్దీ రాక్షసుడిమీదకు విసిరాడు. ఆ రాక్షసుడు క్రుద్దుడై ఒక్కసారిగా పది బాణాలు వేసీ ఆ మహాశిలను తుత్తునియలు చేశాడు. [11 అది అలా భగ్నం కావడంతో చండవిరక్రముదైన హనుమంతుడు మహాబలశాలి ఒక పెద్ద సాలవృక్షం పెకలించి గిరగిరా క్రిప్పాడు. 12 సాలవృక్షాన్ని గిరగిరలాడిస్తున్న ఆ మహాబలవంతుణ్ని హనుమంతుణ్ని చూసి, మహాశక్తిశాలి జంబుమాలి ఒక్కసారిగా అనేకబాణాలు వేశాడు. 13 నాలుగు బాణాలతో సాలవృక్షాన్ని ఖండించాడు. అయిదు బాణాలతో వానరుడి భుజాలు గాయపరిచాడు. ఒక బాణంతో గుండెమీద కొట్టాడు. పది బాణాలను వక్ష్మస్థలాన నాటాడు. క! ఒళ్ళంతా బాణాలే అయ్యేసరికి హనుమంతుడికి మహాక్రోధం వచ్చింది. ద్వారతోరణానికి ఉన్న ఇనపదూలం ఊడబెరికాడు. మహావేగంతో గిరగిరా త్రిప్పాడు. 15 సుందరకాండ : నలభై నాల్లన సర్గ

అతివేగో ఒతివేగేన భ్రామయిత్వా బలోత్కటః | పరిఘం పాతయామాస జంబుమాలేర్మహోరసి ॥ కేం తస్య చైవ శిరో నాస్తిన బాహూ వ చ జామనీ । నధను ర్న రథో నాశ్వాస్తత్రాదృళ్యంత నేషవః ॥ క్షే స హతస్తరసా తేన జంబుమాలీ మహాబలః పపాత నిహతో భూమౌ చూర్లితాంగవిభూషణ:ః ॥ 18 జంబునూలిం చ నిహతం కీంకరాంశ్చ మహాబలాన్‌ | చుక్రోధ రావణః శ్రుత్వా కోపసంరక్తలోచనః ॥ క్షం స రోషసంవర్తితతామ్రలోచన: ప్రహస్తపుత్రే నిహతే మహాబలే | అమాత్యపుత్రా వతివీర్యవిక్రమాన్‌ సమాదిదేశాళు విశాచరేశ్వరః ॥ 20 లవాడా అతివేగుడూ బలోత్మటుడూ అయిన హనుమంతుడు ఆ పరిఘను అలౌ మహావేగంగా త్రిప్పి త్రిప్పి జంబుమాలి గుండెమీదకు విసిరాడు. _ 16 అది మీద పడింది. అంతే - వాడి తల లేదు. బాహువులు లేవు. మోకాళ్ళు లేవు. ధనుస్సు లేదు. రధం లేదు. గాడిదలు -(గుర్రాలు) లేవ బాణాలు లేవు. ఏదీ కనపదకుండా అయిపోయాయి. 17 మహాబలశాలి జంబుమాలి దాని దెబ్బకు నేలకూలాడు. వాడి శరీ రావయవాలూ అలంకారాలూ నుజ్జు నుజస్టి నుగ్గు నుగ్గూ అయ్యాయి. 116 అలా కింకరరాక్షసులూ, ఇలా మహాబలశాలి జంబుమాళీ నిహతులైన వార్త విని రావణుడు అతిక్రుద్ధుడయ్యాడు. అతడి కన్నులు కోపంతో ఎర్రబడ్డాయి. 18 మవాోబలిష్టడైన ఆ ప్రహస్తపుత్రుడు అలా నిహతుడు కాగా, మహీ రోషంతో ఎరుపెక్కి రాక్షసేశ్వరుడి కన్నులు ఘూర్జిల్లాయి. మహాపరాక్రము లైన తన మంత్రిపుత్రుల్ని (అ కన్నులతోనే) యుద్దానికి ఆదేశించాడు. 20 లా వానలా బల్‌ నె) యుద్దానికి ఆదేశించాడు. 20 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలభఖైనాల్లవ సర్గ లాలా “క లినసర తెలుగుసేత : బేతోలు రామబ్రహ్మం యాన ఎటాం సుందరకాండ : నలభై నాల్గవ సర్గ

జీ) శ్రీముద్రామాయణం, సుందరకాండ న నానా రు + నలభై అయిదవ సర్గ + ౪” శ్రత్రస్తే రాక్షసేంద్రేణ చోదితా మంత్రిణస్సుతా: । నిర్భయుర్భవవాత్తప్మాత్‌ సప్త సష్పార్చివర్భస: ॥ క్షే మహాబలపరీవారా ధమష్మంతో మహాబలాః 1 కృతాస్త్రా స్త్రవిదాం గశ్రేష్టాః పరస్పరజయైషిణ: ॥ 2 హేమజాల పరిక్షిపై ధ్వజనద్భిః పతాకిభిః | తోయదస్వననిర్నోషై వాజియుక్తైర్మహారఖైః ॥ తి తప్రకాంచవచిత్రాణి చాపావ్యమితవిక్రమాః ॥ విస్పారయంతస్పంహృష్టాప్తటిద్వంత ఇవాంబుదాః ॥ క్త త లలా అంతట - రావణ చోదితులైన ఆ మంత్రిపుత్రులు ఏడుగురూ - అగ్ని తేజస్కులు - ఆ రాజభవనం నుంచి బయలుదేరారు. కే మహాసైన్యాన్ని వెంటబెట్టుకున్నారు. ధనుస్సులు ధరించారు. మహాబలి శాలులు. విలువిద్యలో ఆరితేరినవారికన్నా ఆరితేరినవారు. ఇస్త్రవిద్యా వరిష్ణులు, ఒకరినిమించి ఒకరు జయించాలని ఉబలాటపడుతున్నారు. 2 రధాలమీద బయలుదేరారు. వాటికి బంగారు గొలుసులు వేలాడు తున్నాయి. ధ్వజాలు ఉన్నాయి. పతాకాలున్నాయి. మేఘాల ఉరుముల్లా ధ్వని చేస్తున్నాయి. గుర్రాలు పూన్చి ఉన్నాయి. కి అమితవిక్రములైన ఆ మంత్రిపుత్రుల చేతుల్లో మేలిమిబంగారంతో చేసిన విచిత్రమైన ధనుస్సులు ఉన్నాయి. వాటిని ఎక్కుపెడుతూ సంబరపడుతున్న ఆ మహావీరులు మెరుపుతీగెలతో కూదిన మహామేఘాలలాగా ఉన్నారు. * న సుందరకాండ : నలభై అయిదవ సర్గ

(జనవ్యస్తు తతప్తేషాం విదిత్వా కింకరాన్‌ హతాన్‌ | బభూవుళ్ళోక సంభ్రాంతా ప్పబాంధవసుహృజ్జనా: ॥] ర్‌ తే పరస్పరసంఘర్వాత్‌ తప్తకాంచనభూషణాః | అభిపేతుర్ణమానుంతం తోరణస్టనునసితమ్‌ ॥ 6 స్పజంతో బౌణవృస్టిం తే రథగర్జితనిస్వనాః | వృష్టిమంత ఇవాంభోదా విచేరుర్నెర్భతాంబుదాః ॥ గా అవకీర్ణస్తతస్తాభిర్హమూమూవ్‌ శరవృష్టిభి: । అభవతృ్సంవృతాకొరః శైలరాడివ వృష్టిభిః ॥ 8 ప శరాన్మోఘయామాస తేషామాశుచర: కసిః | రథవేగం చ వీరాణాం విచరన్విమలేఒ౦బరే ॥ ప్ర (కింకర మహారాక్షసులు సంహరింపబడ్డారు అనే దుర్వార్త వారి తల్లులకు నెమ్మదిగా తెలిసింది. వారూ వారి బంధువులూ మిత్రులూ శోకసంభ్రాంతు లయ్యారు] క్‌ మేలిమి బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన ఆ మంత్రిపుత్రులు ఏడుగురూ ఒకరినొకరు ఒరుసుకుంటూ వచ్చి-ద్వారతోరణంమీద నిలబడ్డ హనుమంతుబ్ని సమీపించారు. 6 బాణవృప్టిని కురిపిస్తూ రధచక్రాల చప్పుడే ఉరుములుగా ఆ రాక్షస మేఘాలు వానకారు మబ్బుల్లా హనుమంతుణ్ని ఆవరించాయి. 7 వాళ్ళు ఏడుగురూ కురిపిస్తున్న బాణవర్నాలలో హనుమంతుడు మునిగి పోయాడు. కుంభవృష్టితో కప్పువడిన మహాపర్వతమనిపించాడు. 8 నిర్మలమైన ఆకాశంలో అతివేగంగా కదలాడుతూ హనుమంతుడు ఆ మహావీరుల బాణపరంపరలనూ రథవేగాలనూ వృధాపరిచాడు. రి సుందరకాండ : నలబై అయిదవ సర్గ

స తైః క్రీడన్‌ ధముష్మద్చ్భిః వ్యోమ్ని వీరః ప్రకాశతే 1 ధనుష్మద్భిర్యథా మేసఘైర్మారుతః ప్రభు రంబరే ॥ 10 స కృత్వా నివదం ఘోరం త్రాసయన్‌ తాం మవోచమూమ్‌ | చకార హనూమాన్‌ వేగం తేషు రక్షస్పు వీర్యవాన్‌ ॥ క్ష తలేవాభ్యహనత్‌ కాంళ్చిత్‌, పాదైః కాంక్చిత్సరంతసః 1 ముష్టినాభ్యహనత్‌ కాంశ్చిత్‌, వఖైః కాంశ్చిద్యదారయత్‌ ॥ 12 ప్రమమాథోరసా కాంశ్చిదూరుభ్యామపరావ్కపీః 1 కేచిత్తస్య నివాదేన తత్రైవ పతితా భువి ॥ 13 తతప్తేష్వవసన్నేషు భూమౌ నివతితేషు చ తత్సెవ్యమగమత్సర్వం దిశో దశ భయార్దితమ్‌ ॥ కక ఆ ధనుర్ధారులతో క్రీడిస్తూ హనుమంతుడు - ఆకాశంలో - ఇంద్రధను ర్ధారులైన మేఘాలతో క్రీడిస్తున్న వాయుదేవుడిలా భాసించాడు. 10 అంతట - హనుమంతుడు భీషణనినాదం చేశాడు. మహాసైన్యం గడగడలాడింది. బలశాలి కపివీరుడు ఆ రాక్షసులపట్ల తన వేగాన్ని (లాఘవాన్ని చూపించాడు. క్షే కొందరు రాక్షసుల్ని అరచేతులతో మోదాడు. మరికొందరిని ఆ పరంతపుడు పాదాలతో తన్నాడు. మరికొందరిని పిడిగ్రుద్దులు వేశాడు. ఇంకొందరిని గోళ్ళతో చీల్చాడు. 12 కొందరిని వక్షస్థలంతో ఢీకొట్టి పడగొట్టాడు. మరికొందరిని తొడల మధ్య బంధించి నలిపివేశాడు. ఇంకొందరైతే అతడి హుంకారనినాదానికే నేలకు ఒరిగిపోయారు. 18 ఇలా మంత్రిసుతులు ఏదుగురూ నిహతులై నేలకు రాలిపోతే, హతశేషమైన రాక్షససైన్యం భయపడిపోయి దశదిశలకూ పరుగులు తీసింది. 14 సుందరకాండ : నలభై అయిదవ సల్ల

వివేదుర్విస్వరం వాగా నిపేతుర్చువి వాజినః | భగ్షవీడ ధ్వజచ్చతై౨: భూశ్చ కీర్ణాభవద్రథైః ॥ 15 స్రవతా రుధిరేణాథ ప్రవంత్యో దర్శితాః పథి | వివిధైశ్చ స్వరైర్లంకా ననాద వికృతం తదా ॥ కే6 స తాన్‌ ప్రవృద్దాన్వినిహత్య రాక్షసాన్‌ మహాబల శ్చృండపరానక్రనుః కపిః | యుయుత్సురన్వ్యె: పువరేన రాక్షసైః తమేవ వీరోఒభిజగామ తోరణమ్‌ ॥ 17 సైన్యంలోని ఏనుగులు వికృతంగా ఘీంకరించాయి. గుర్రాలు నేల కూలాయి. విరిగిపోయిన రథాలతో వాటి టెక్కేలతో ధ్వజాలతో ఛత్రాలతో నేలంతా నిండిపోయింది. లేర్‌ రక్తధారలతో దారిపొడవునా వాగులే కన్పించాయి. రకరకాల వికృత ధ్వనులతో లంకానగరం మారుమోగింది. 16 అలా - చెలరేగిన రాక్షసుల్ని సంహరించి మహాబలశాలీ చండ పరాక్రముడూ అయిన హనుమంతుడు తక్కిన రాక్షసులతో కూడా యుద్ధం చెయ్యాలని ఉవ్విళ్ళూరుతూ మళ్ళీ అదే ద్వారతోరణాన్ని అధిరోహ్హించి కూర్చున్నాడు. క్షే? ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలభైఅయిదవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతరోలు రామబ్రహ్మం అవాలని +) అర్తపెకానుాలాలా. సుందరకాండ : నలభై ఆయిదవ సర్గ

జఈఉీగ శతీమద్రామాయణం, సుందరకాండ టే + నలభై ఆరవసర్ల్గ + 'లోహతాన్‌ మండత్రిసుతాన్‌ బుద్దా వానరేణ మహాత్మనా । రావణస్పంవృతాకారశ్చకార మతిముత్తమామ్‌ ॥ క్ష స విరూపాక్షయూపాక్షౌ దుర్దరం చైవ రాక్షసమ్‌ । ప్రఘసం భాసకర్ణం చ పంచ సేనాగ్రనాయకాొన్‌ ॥ 2 సందిదేశ దశగ్రీవో వీరాన్మయవిశారదాన్‌ । హనుమద్గు హణవ్యగగ్రాన్‌ వాయువేగసమాన్‌ యుధి ॥ 3 యాత సేనాగ్రగాస్పర్వే మహాబలపరి(గ్రహాః | సవాజిరథమాతంగాస్ప క్‌పీః శాళ్యతామితి ॥ త్త మహాత్ముడైన వానరవీరుడి చేతిలో మంట్రిసుతులు ఏడుగురూ నిహతులైన వార్త తెలుసుకున్నాడు రావణుడు. తన దుఃఖాన్ని పైకి తెలియనివ్వకుండా ఆకారగోపనం చేసుకున్నాడు. అటుపైని ఒక గొప్ప ఆలోచన చేశాడు. 1 విరూపాక్షుడు, యూపాక్షుడు, దుర్దరుడు, ప్రఘసుడు, భాసకర్టుడు అనే అయిదుగురు సేనాపతులనూ (ఆజ్ఞాపించాడు)- ౭ దశకంఠుడు ఆజ్ఞాపించాడు. వారు అయిదుగురూ మహావీరులు, నీతిశ్శాస్త్ర కోవిదులు. హనుమంతుణ్ని పట్టి బంధించాలని ఉవ్విళ్ళూరు తున్నవారు. యుద్ధంలో వాయువేగ సమానులు. య! సేనాగ్రనాయకులారా ! వెళ్ళండి, అందరూ ఒక్కుమ్మడిగా వెళ్ళండి. మహాసేనాసమాయుక్తులై వెళ్ళండి. అశ్వ-రథ-గజ సైన్యాలతో వెళ్ళండి. వానరుజణ్ని శిక్షించండి. జే సుందరకాండ : నలబై ఆరవ నర్ల

యత్నళశ్ళ ఖలు భావ్యం స్యాత్త్రమాపాద్య వనాలయమ్‌ | కరీ చాపి సమాధేయం దేశకాలవిరోధినమ్‌ 1 క్‌ న హ్యహం తం కపిం మన్యే కర్మణా ప్రతితర్కయన్‌ । సర్వథా తన్మహద్భూతం మహాబలపరి[గ్రహమ్‌ ॥ భవేదింద్రేణ వా సృష్టమస్మదర్హం తపోబలాత్‌ ॥ 6 స నాగ యక్ష గంధర్వా దేవాసురనుహర్హయ: | యుష్మాభిస్పహితైస్ప ర్వెర్మయా సహ వినిర్దితాః ॥ లౌ తైరవశ్యం విధాతవ్యం వ్యళీకం కించిదేవ నః తదేవ వాత్ర సందేహ: ప్రసహ్య పరిగృహ్యతామ్‌ ॥ 8 నావమాన్యో భవద్భిశ్చ హరిః ధీరపరాక్రమః | దృష్టా హి హరయ: పూర్వం మయా విపులవిక్రమూః ॥ రం ఆ వానరుజ్ని చేరుకున్నాక మీరంతా చాలా అప్రమత్తులై ఉండటంతో పాటు, ఆ ్రదేశానికీ ఆ సమయానికీ అనుకూలించని పనిని పూర్తిగా పరిహరించాలి సుమా ! (దేశకాలావిరోధినమ్‌ అని పాఠాంతరం - ఆ 'ప్రదేశానికీ ఆ సమయానికీ విరోధించని పనినిమాత్రమే చెయ్యండి.) 5 అతడి పనులనుబట్టీ ఆలోచిస్తూంటే కేవలం వానరుడని నేను భావించడం లేదు. తప్పకుండా అది ఏదో ఒక మహాభూతం (మహాప్రాణి) మహాబల సమన్వితం. బహుశ గొప్ప తపోబలంతో మనకోసం ఇంద్రుడు సృష్టించి ఉంటాడు. 6 నాగ-యక్ష-గంధర్వ-దేవ-అసుర-మహర్షులు అందరినీ నా హితైషులైన మీ అందరితో కలిసి నేను జయించాను. 7 వారంతా కలిసి ఏదో కొంత అప్రియాన్ని మనకు అవశ్యమూ చేస్తారు. అదే ఇది అనడంలో సందేహం లేదు. ఎదిరించి బంధించండి. 8 మీరు ఆ వొనరుణ్ని అవమానించకండి సుమా! (తక్కువగా భావించకండి). అతడెవరో ధీరపరాక్రముదే. ఇంతకుముందు కూడా అత్యంత విక్రమ సంపన్నులైన వానరులను నేను చూశాను. ర సుందరకాండ : నలబై ఆరవ సర్గ

వాలీ చ సహసుగ్రీనో జాంబవాంశ్చ మహాబల: |

నీలస్పేనాపతిశ్చెవ యే చాన్యే ద్వివిదాదయః; ॥ 10

నైవం తేషాం గతిర్భీమా న తేజో న పరాక్రమః |

న మతి ర్న బలోత్సాహౌ న రూపపరికల్పనమ్‌ ॥ గ!

మహత్పత్త్రమిదం జ్లేయం కపిరూపం వ్యవస్థితమ్‌ ।

ప్రయత్నం మహదాస్థాయ క్రియతామస్య విగ్రహః ॥ 12

కానుం లోక్నాస్త్రయప్పేంద్రాస్ససురాసురమావవాః |

భవతామ(గ్రతః స్థాతుం న పర్యాష్తా రణాజిరే ॥ షే

తథాపి తు నయజ్జేన జయమాకాంక్షతా రణే |

ఆత్మా రక్ష్యః ప్రయత్నేన యుద్దసిద్దిర్హి చంచలా ॥ క్షత వాలి సుగ్రీవులూ మహాబలుడు జాంబవంతుడూ సేనాపతి నీలుడూ

ఇంకా ద్వివిద మైందాదులూ - వీరందరినీ నేనెరుగుదును. 10 వారి భీకర వేగంకానీ వారి తేజస్సుగానీ వారి పరాక్రమంకానీ

వారి బుద్ధివిశేషంకానీ వారి బలమూ ఉత్సాహమూకానీ వారి కామరూపధారణ

కానీ - ఇటువంటివి కావు. శై ఇది ఏదో మహాసత్త్వం. కపిరూపరి ధరించి నిలిచిందని గ్రహించండి.

పెద్ద ప్రయత్నం చేసి (జాగ్రత్తలన్నీ తీసుకుని) ఇతడితో యుద్దానికి దిగండి. 12 ఇంద్రాది దేవతలూ అసురులూ మానవులతో సహా ముల్లోకాలూ రణ

రంగంలో మీముందు నిలవలేవు. మీ ధాటికి ఏమాత్రమూ చాలవు, 13 అయినా, రణరంగంలో జయాన్ని కాంక్షించిన నీతిశాలి ప్రయత్న

పూర్వకంగా తనను తాను రక్షించుకుంటాడు. యుద్ధంలో జయసిద్ధి

బహుచంచలం. కేశ

సుందరకాండ : నలఖై ఆరవ నర్ల

తే స్వామివచనం సర్వే ప్రతిగృహ్య మహౌజసః | సముత్పేతుర్మవోవేగా హుతాశసమతేజస: ॥ 5 రథైః మత్తెశ్చు మాతంగ్రైః వాజిభిశ్చ మహాజవైః | శస్ర్రైళ్చ వివిధైః తీక్ష్‌తై: సర్వైశ్చోపచితా బలైః ॥ కే6 తతస్తం దదృశుర్వీరా దీస్యమానం మహాకపిమ్‌ | రశ్మిమంతమివోద్యంతం స్వతేజోరశ్మిమాలినమ్‌ ॥ క్ష చోరణస్థం మహోత్సాహం మహాపత్తం మహాబలమ్‌ | మహామతిం మహావేగం మహాకాయం మహాబలమ్‌ ॥ 18 చం సమీక్షైన తే సర్వే దిక్షు సర్వాస్వవస్థితాః 1 తైప్టైః ప్రహరణైర్భీమైరభిపేతుస్తతస్తత:ః ॥ 19 తమ ప్రభువు రావణుడు చెప్పిన ఈ మాటలను శ్రద్ధగా స్వీకరించి మహా ఓజస్వులూ అగ్నిసమతేజస్వులూ అయిన సేనాపతులు మహావేగులై బయలుదేరారు. 15 రథాలతో మదమాతంగాలతో మహాజవనాశ్వాలతో పదునైన వివిధా యుధాలతో మహాసైన్యాలతో వారు బయలుదేరారు. 16 అలా బయలుదేరి వెళ్ళిన సేనాపతులు - ఉదయిస్తున్న సూర్యబింబం లాగా స్వీయకేజోమయ కిరణాలను విరజిమ్ముతూ ధగధగలాడుతున్న ఆ మహాకపీశ్వరుణ్ని దర్శించారు. [7 ద్వారతోరణంమీద ఉన్నాడు ఆ మహోత్సాహి. మహిసత్తుడు. మహాబలుడు. మహామతి. మహావేగుడు. మహాకాయుడు. 18 అన్నివైపులనుంచీ అక్కడికి చేరుకున్న ఆ రాక్షసవీరులు రకరకాల ఖీకరాయుధాలతో అల్లనల్లన అతడిని చుట్టుముట్టారు. 19 సుందరకాండ : నలబై ఆరవ సర్ల

తస్య పంచాయసా: తీక్ష్‌ణా: శితాః పీతముఖాళ్ళరాః ॥ శిరస్యుత్సలపత్రాభా దుర్దరేణ నిపాతితాః ॥ 20 స తైః పంచభిరావిద్దః శరైశ్ళిరసి వానరః | ఉత్పపాత నదన్‌ వ్యోమ్ని దిశో దశ వినాదయన్‌ ॥ 21 తతస్తు దుర్దరో వీరః సరథస్సజ్యకార్ముకః | కిరన్‌ శరశతై: తీక్ష్‌ళై రభిపేదే మహాబల: ॥ 22 స కపిర్వారయామాస తం వ్యోమ్ని శరవర్షిణమ్‌ । వృష్టిమంతం సయోదాంతే పయోదమివ మారుతః ॥ 23 అర్హ్యమావస్తతప్తేన దుర్దరేణానిలాత్మజః | చకార కదవం భూయో వన్యవర్దత చ వేగవాన్‌ ॥ డడ లన ముందుగా దుర్ధరుడు ఒక్కసారిగా అయిదు ఇనపబాణాలను వేశాడు. అవి చాలా వాడి బాణాలు. పదునుతో తెల్లగా ఉన్న బాణాలు. వాటి కొనలు పసుపురంగులో ఉన్నాయి. అఆ అయిదు బాణాలూ అతడి శిరస్సున పద్మపత్రా ల్లాగా నాటుకున్నాయి. 20 ఆ అయిదు బాణాలూ శిరస్సున నాటుకోవడంతో హనుమంతుడు దశదిశలూ మారుమోగేట్టు పెద్దపెట్టున నినదిస్తూ ఆకాశానికి లంఘించాడు. జ! ఇప్పుడు మహావీరుడూ మహాబలీ దుర్ధరుడు ధనుస్సు ఎక్కుపెట్టి పదునైన నూరుబాణాలను విరజిమ్ముతూ సరథుడై వెంబడించాడు. 22 ఆకాశంలో శరవర్షం కురిపిస్తున్న ఆ దుర్ధరుణ్ని - వర్షిస్తున్న మేఘాన్ని వాయువులాగా హనుమంతుడు చెదరగొట్టాడు. 28 దుర్ధరుడితో హింసింపబడుతూ వాయుపుత్రుడు తన రూపాన్నీ తన వేగాన్నీ మరింత పెంచి కదనం సాగించాడు. బెడ సుందరకాండ : నలబై ఆరవ సర్గ

స దూరం సహసోత్పత్య దుర్దరస్య రథే హరిః 1 నిపపాత మవావేగో విద్యుద్రాశిగ్గిరావివ ॥ 25 తత స్ప మధితాష్టాశ్వం రథం భగ్నాక్షకూబరమ్‌ | విహాయ న్యపతద్భూమౌ దుర్దరస్త్యక్తజీవిత: ॥1 26 తం విరూపాక్షయూపాక్షౌ దృష్ట్వా నిపతితం భువి | సంజాతరోషా దుర్దర్దావుత్చేతతు రరిందనూ ॥ 27 స తాభ్యాం సహసోత్పత్య విస్టితో విమలేఒంబరే । ముద్గరాభ్యాం మహాబాహుర్వక్షస్యభిహత: కపిః ॥ 28 తయోర్వేగవతోర్వేగం వినిహత్య మహాబల; | నిపపాత పునర్భూమౌ సుపర్షసమవిక్రమః ॥ 29 హఠాత్తుగా మరింత ఎత్తుకి ఎగిరి కపీశ్వరుడు, పర్వతంమీద పిడుగు పడ్డట్టు మహావేగంగా వచ్చి దుర్ధరుడి రధంమీద పడ్డాడు. 25 ఆ రథం తుత్తునియలయ్యింది. ఎనిమిది గుర్రాలూ నుజ్జు నుజ్జు అయ్యాయి. ఇరుసు విరిగింది. నొగ పగిలింది. దుర్ధరుడు విగతజీవుడై నేలకు జారిపడ్డాడు. 26 దుర్ధరుడు నేలకూలడాన్ని చూశారు విరూపాక్ష యూపాక్షులు. రోషం ఉప్పొంగింది ఆ శత్రుపీడకులు అనివార్యులై (చేర శక్యం కానివారై) ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. ల అలా ఎగిరి ఇద్దరూ - వినిర్మలాకాశంలో నిలబడ్డ మహావీరుడు హనుమంతుణ్ని ముద్గరాలు అనే ఆయుధాలతో గుండెలపై కొట్టారు. 28 మహాబలశాలి హనుమంతుడు విరూపాక్షయూపాక్షుల మహావేగాన్ని పరిహరించి, గరుత్మంతుడికి పరాక్రమంలో సాటివస్తూ ఒక్క ఉదుట నేలకు దిగాడు. 20 సుందరకాండ : నలభై ఆరవ సర్గ

స సాలవృక్షమాసాద్య తముత్సాట్య చ వానరః |

తావుభౌ రాక్షస్తా వీరౌ జఘాన పవనాత గజిని ॥ 30

తతస్తాన్‌ త్రీన్‌ హతాన్‌ జ్ఞాత్వా నానరేణ తరస్వినా |

అభిపేదే మహావేగః ప్రసవ్యూ ప్రఘసో హరిమ్‌ ॥ 3కే

భాసకర్ణశ్చ సంధక్రుద్ద: శూలమాదాయ వీర్యవాన్‌ ॥

ఏకత: కపిశార్జూలం యశస్వినమవస్థితమ్‌ ॥ 32

పట్టసేన శితాగ్రేణ ప్రఘసః ప్రత్యయోధయత్‌ |

భాసకర్లశ్చ శూలేన రాక్షసః కపిసత్తనుమ్‌ ॥ 33

స తాభ్యాం విక్షతైః గాతైంరస్పక్టిగ్ణతనూరుహ: |

అభవద్వానరః క్రుద్గో బాలసూర్యసమప్రభః ॥ ప్రశ ఒక మహాసాలవృక్షాన్ని (మద్ది; చూసి చటుక్కున పెకలించాడు

హనుమంతుడు. దానితో ఆ ఇద్దరు రాక్షసవీరులనూ చావబాదాడు. 380 మహావేగి హనుమంతుడి చేతిలో అలా ముగ్గురూ మడియడం

గమనించిన ప్రఘసుడు అతివేగంగా వచ్చిపడ్డాడు. 81 బలశాలి భాసకర్ణుడుకూడా సంక్రుద్దుడై శూలాయుధాన్ని చేతబట్టాడు

స్టిరంగా నిలబడ్డ యశస్వంతుడు హనుమంతుణ్ని మరొకవైపు నుంచి

ముట్టడించాడు. 32

తెల్లగా అంచులలో నిగనిగలాడుతున్న పట్టసాయుధంతో ప్రఘసుడు

యుద్ధమారంభించాడు. భాసకర్చుడు శూలంతో కపిసత్తముణ్ని ఎదిరించాడు. 38 వారి ఆయుధాలు చేసిన గాయాలవల్ల హనుమంతుడి శరీరంమీద

వెంట్రుకలన్నీ రక్రసిక్తమయ్యాయి. అప్పుడు బాలసూర్యుడిలా భాసించిన

వానరోత్తముడు అతిక్రుద్ధుడయ్యాడు. 84

సుందరకాండ : నలబై ఆరవ సర్గ

సముత్సాట్య గిరేః శృంగం సమృగవ్యాళపాదపమ్‌ । జఘాన హనుమాన్వీరో రాక్షస్తా కపికుంజర: ॥ 85 తతస్తేష్వవసన్నేషు సేనాపతిషు పంచసు | బలం తదవశేషం చ నాశయామాస వానరః ॥ 36 అశ్వైరశ్వాన్‌ గజైర్నాగాన్‌ యోధైర్యోధాన్ట్‌ రథైః రథాన్‌ । సకసిర్షాశయామాస సహస్రాక్ష ఇవాసురాన్‌ ॥ 37 హతైర్నాగ్రళ్చ తురగైర్భగ్బాక్షై్ళ మహారథై: | హతైశ్చ రాక్షసైర్ఫూమో రుద్ధనూర్గా సమంతతః; ॥ 38 తతః కపిస్తాన్‌ ధ్వజినీపతీన్‌ రణే నిహత్య వీరాన్‌ సబలాన్సవాహనాన్‌ | సమీక్ష్య వీరః పరిగృహ్య తోరణమ్‌ కృతక్షణ; కాల ఇన ప్రజాక్షయే ॥ 39 ఒక గిరిశిఖరాన్ని పెకలించాడు. దానిమీద ఉన్న మృగాలూ పాములూ చెట్టులతో సహా పెళ్ళగించాడు కపికుంజరుడు మహావీరుడు హనుమంతుడు ఆ గిరిశ్చంగాన్ని ప్రఘస భాసకర్ణులమీదకు విసిరాడు. 85 అలా అయిదుగురు సేనాపతులూ అస్తమించగా హతశేషమై మిగిలిన రాక్షససేననుసైతం కపిశార్జూలుడు సంహరించాడు. 86 అశ్వాలతో అశ్వాలనూ, ఏనుగులతో ఏనుగులనూ, యోధులతో యోధులనూ, రధాలతో రధాలనూ మోది మొత్తం సైన్యాన్ని - దేవేంద్రుడు అసురులను నాశనం చేసినట్టు - హనుమంతుడు ధ్వంసం చేశాడు. 397 చచ్చిపడిన ఏనుగులతో గుర్రాలతో, విరిగిపడిన మహారధాలతో (ప్రాజాలు కోల్పోయిన రాక్షసులతో నిండిపోయింది భూమి. ఎటుచూసినా తెన్నూ తెరువూ కనిపించడం లేదు. 88 సైన్యంతో వాహనాలతో సహా సేనాపతులను అయిదుగురినీ రణ రంగంలో సంహరించి కపివీరుడు ఒక్కసారి సమీక్షించుకుని, ప్రళఉయానంతరం (ప్రజావినాశన తదనంతరం) విశ్రాంతిగొన్న కాలయముడిలా మళ్ళీ ద్వార తోరణంమీద విడిది చేశాడు. * 89 ఆాపాతింందంరిలరౌదు లి9ి ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలఖైఆరవ సర్గ నా కల లగు తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం ననన యత సుందరకాండ : నలభై అరవ న్గ

ట్ల 1 శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ గన + నలబై పడవసర్ల + ౯ సీనాపతీన్‌ పంచపతు ప్రమాసితాన్‌

హనూమతా సామచరాన్‌ సవాహనాన్‌ |

సమీక్ష్య రాజా సమరోద్దతోమ్ముఖమ్‌

కుమారమక్షం ప్రసమైక్షతాగ్రత; ॥ క్షే

స తస్య దృష్ట్రరరృణసంప్రచోదితః

ప్రతాపవాన్‌ కాంచవచిత్రకార్ముకః |

సముత్పపాతాథ పదస్వుదీరితో

ద్విజాతిముళ్యైః హవిషేవ పానకః ॥ 2

తతో బాలదివాకరప్రభం

ప్రతప్తజాంబూనదజాలసంచతమ్‌ ।

రథం సమాస్థాయ యయౌ స వీర్యవాన్‌

మహాహరిం తం ప్రతి నైరృతర్షభః ॥ త్రి అయిదుగురు సేనాపతులూ అనుచరులతో వాహనాలతో సహా

హనుమంతుడి చేతిలో నిహతులవ్వడం తెలుసుకున్నాడు రాక్షసరాజు,

'ఎట్టయెదుట - సమరోద్ధతుడై కదనానికి కాలుదువ్వుతున్న అక్షకుమారుణ్ని

చూశాడు, కే రావణుడి చూపు తనమీద నిలవడమే (ప్రేరణగా అక్షకుమారుడు లేచాడు.

మహాప్రతాపశాలి. చిత్రమైన బంగారు ధనుస్సును ధరించి ఉన్నాడు.

'బ్రాహ్మణోత్తములచేత హవిస్సుతో వృద్ధిపొందింపబడిన అగ్నిజ్వాలలాగా ఆ

సభలో లేచి నిలిచాడు అక్షకుమారుడు. ౭ ఉదయ సూర్యబింబంలాగా ధగధగలాడుతున్న రథం అధిరోహించాడు,

అది అధికభాగం మేలిమిబంగారంతో తయారుచేయబడింది. అటువంటి

రథాన్ని అధిరోహించి ఆ మహావీరుడు ఆ రాక్షసవర్యుడు కపీశ్వరుడివైపు

పయనించాదు. తి

తతప్తపప్పంగ్రహపంచయార్దితమ్‌ ప్రతప్తజాంబూనదజాలశోభితమ్‌ | పతాకినం రత్నవిభూషితధ్వజమ్‌ నునోజనాష్టాశ్వవరైస్పుయోజితమ్‌ ॥ క్త సురాసురాధృస్యమసంగచారిణమ్‌ రవిప్రభం వ్యోమచరం సమాహితమ్‌ | సతూణమపష్టాసి విబద్దబంధురమ్‌ యథాక్రమావేశిత శక్తితోమరమ్‌ ॥ క్‌ విరాజమానం ప్రతిపూర్ణనస్తునా స హేముదాన్నూ శశిమూర్యవర్భషా | దివాకరాభం రథమాస్టితస్తత; స నిరగామానురతుల్యవిక్రమః ॥ 6 అది మహాతపస్సులు ఎన్నో చేసి సంపాదించుకున్న రథం. మేలిమి బంగారు హారాలతో సమలంకృతం,. దానిమీద ఒక పతాకం రెపరెపలాడు తోంది. దాని ధ్వజం రత్నవిభూషితమై మెరిసిపోతోంది. మనోవేగంతో పరుగులు తీసే ఎనిమిది గుర్రాలు ఆ రధాన్ని పూన్చుకున్నాయి. శ్వ అది దేవదానవులకుసైతం సమీపించరాని రధం, నేలమాదా నింగిలోనూ నిరాటంకంగా పయనించగలది. సూర్యకాంతితో తళతళలాడుతున్నది. సర్వసన్నద్ధం. అంబులపొదులూ ఎనిమిది ఖడ్డాలూ రథంలో అమరి దాని అందాన్ని ఇనుమడిస్తున్నాయి. ఒక వరసలో శక్తి - తోమరాది - ఆయుధాలు పేర్చి ఉన్నాయి. ర్‌ యుద్ధ సాధనాలన్నీ పుష్కలంగా ఉన్నాయి ఆ రధంలో. చంద్రకాంతులూ సూర్యకాంతులూ విరజిమ్మే రజతహారాలూ సువర్ణహారాలతో విరాజిల్లుతోంది ఆ రథం. తానే ఒక సూర్యబింబంలాగా ఉంది. ఆ రథాన్ని అధిరోహించి దేవతుల్యపరాక్రముడు అక్షకుమారుడు బయలుదేరాడు. 6 సుందరకాండ : నలభై పడవ సల్ల

స పూరయన్‌ ఖం చ మహీం చ సాచలామ్‌ చురంగమాతంగమహారథన్వనైః ॥ జఐలైస్పమేతైస్స హి తోరణస్థితమ్‌ సమర్ధమాసీనముపాగమత్కసిమ్‌ ॥ ణా స తం సమాసాద్య హరిం హరీక్షణో యుగాంతకాలాగ్నిమిన ప్రజాక్షయే | అనస్టితం విస్మితజాతపంభమ: సమైక్షతాక్షో బహుమావచన్షుషా ॥ 8 స తప్య వేగం చ కపేర్మహాత్మన:ః పరాక్రమం చారిషు పార్ధివాత్మజః । విధారయన్‌ స్వం చ బలం నుహాబలో హీమక్షయే మార్య ఇవాభివర్హతే ॥ ప్ర న అతడితోపాటు మహారాక్షస సైన్యాలు కదిలాయి. గుర్రాలూ ఏనుగులూ మహారధాల ధ్వని ఆకాశాన పిక్కటిల్లింది. భూగోళాన నిండిపోయింది. పర్వతప్రాంతాలలో మారుమోగింది. అటువంటి మహాసైన్యాలతో బయలుదేరి వెళ్ళి అక్షకుమారుడు- ద్వారతోరణంమీద సమర్భుడై స్తిమితంగా కూర్చున్న హనుమంతుణ్ని సమీపించాడు. 7 నమస్త ్రాణికోటినీ భక్షించి కూర్చున్న (ప్రళయకాలాగ్నిలాగా ఉన్న హనుమంతుణ్ని సమీపించి సింగపుకన్నుల అక్షకుమారుడు సంభ్రమాశ్చర్యాలకు లోనయ్యాడు. సగౌరవంగా (అభినందన దృక్కులతో) అతడివైపు చూశాడు. 8 ఆ మహాత్ముడి శక్తినీ శత్రువులపట్ల అతడి పరాక్రమాన్నీ రాక్షసరాజ కుమారుడు తన బలంతో సరిపోల్చి నిర్చారించుకోవాలనుకున్నాడు. హేమంతం గడిచిన పిమ్మట సూర్యుడిలాగా క్రమక్రమంగా ఆ మహాబలుడు తన ప్రతాపం వృద్ధిపొందించాడు. 9 నుందరకాండ : నలబై ఏడవ సర్గ

స జాతమమ్యుః ప్రసమీక్ష్య విక్రనుమ్‌ స్టిరం స్టితం సంయతి దుర్షివారణమ్‌ । పమాహితాత్మా హనునుంతమాహవే ప్రచోదయానాన శరైః త్రిభిళ్ళితై: ॥ 10 తతః కపీం తం ప్రసమీక్ష్య గర్వితమ్‌ జీతశ్రమం శయపరాజయోర్దితమ్‌ అవైక్షతాక్షస్పముదీర్ల్షమానసః స బాణపాణిః ప్రగృహీతకార్ముకః ॥ క్ష స హేమనిష్కాంగదచారుకుండల: సమూాససాదాశుపరాక్రమః కసేమ్‌ ॥ తయోర్భభూవాప్రతిమస్పమాగనుః సురాసురాణామపి పంభమప్రద: ॥ 12 రణరంగంలో దుర్నివార్యుడు హనుమంతుడు స్థిరంగా కూర్చున్నాడు. అక్షకుమారుడికి ఎంతైనా కోపం వచ్చింది. అతడి విక్రమాన్ని సమీక్షించాడు. సావధానచిత్తుడయ్యాడు. మూడు వాడిబాణాలతో హనుమంతుణ్ని కయ్యానికి ' ఉసిగొల్పాడు. 10 సగర్వంగా కూర్చున్నాడు హనుమంతుడు. అలుపూ సొలుపూ లేకుండా కూర్చున్నాడు. శత్రువులను ఓడింళిన ఉత్సాహం అతడిలో ఉప్పొంగుతోంది. అటువంటి కపీశ్వరుణ్ని చూశాడు అక్షకుమారుడు. అతడి మనస్సు ఉరకలు వేసింది. ధనుస్సు ఒక చేతితో బాణం ఒక చేతితో ధరించి నిలబడి తేరిపార జూశాడు. క్ష రకరకాల బంగారు ఆభరణాలు, భుజకీర్తులు, అందమైన కుండలాలతో అలరారుతున్నాడు అక్షకుమారుడు. అతివేగపరాక్రమశాలి. హనుమంతుణ్ని ముట్టడించాడు. ఆ ఇద్దరి సమాగమం అప్రతిమం. సురాసురులనుసైతం సంభ్రమపరిచే సమాగమం, 12

రరాస భూమిర్న తతాప భామమాన్‌

వవాన వాయుః ప్రచచాల చాచల: |

కపేః కుమారస్య చ వీక్ష్య సంయుగమ్‌

ననాద చ ద్యారుదధిళ్చ చుక్షుభే ॥ 13

తతస్స వీరస్ప్సుముఖాన్‌ పతత్రిణ:

సువర్షపుంఖాన్‌ సవిషానివోరగాన్‌ ।

సమాధిసంయోగవిమోక్షతత్త్వవిత్‌

శరానథ త్రీన్‌ కపిమూర్చ్య్మ్యపాతయత్‌ ॥ క్షే

స తైళ్ళరైర్మూర్డి సమం నిపాతితైః

క్షరన్నసృగ్ణిగ్ధ వివృత్తలోచనః |

నవోదితాదిత్యనిభశ్ళరాంశుమాన్‌

వ్యరాజతాదిత్య ఇనాంశుమాలికః ॥ 115 భూమి ఘోషించింది. సూర్యుడు మందగించాడు. వాయువు

స్తంభించింది. పర్వతాలు కంపించాయి. హనుమదక్షకుమారుల యుద్ధం చూసి

అకాశం నినదించింది. సముద్రం ఘూర్జిల్లింది. 18 అంతట; గురిచూడటం, బాణం సంధించడం, విడిచిపెట్టడం - వీటి

తత్త్వం తెలిసిన మహావీరుడు ఆ అక్షకుమారుడు మూడు బాణాలను ఒక్కసారిగా

హనుమంతుడి శిరస్సున నాటాడు. వాటి ములుకులు చాలా వాడిగా ఉన్నాయి.

అవి రెక్కలున్న బాణాలు. వాటివి బంగారు పిడులు. కేడీ ఒక్కుమ్మడిగా మూడు బాణాలూ హనుమంతుడి శిరస్సున నాటు

కొన్నాయి. (్రవిస్తున్న రక్తంతో తనువంతా తడిసిపోయింది. నెత్తురుగమ్మిన

కన్నులు ఒక్కసారిగా విప్పారాయి. ఆ సమయాన - బాణాలు అనే కిరణాలతో

అప్పుడే ఉదయించిన సూర్యుడిలా భాసించాడు. 15

తతస్ప పింగాధిపమం(త్రిసత్తమ;

సమీక్ష్య తం రాజవరాత్మజం రణే

ఉద(గ్రచిత్రాయుధచిత్రకార్ముకమ్‌

జహర్ష చాపూర్యత చాహనోన్ముఖ:ః ॥ 16

స మందరాగ్రస్థ ఇవాంశుమాలికో

వివృద్దకోపో బలవీర్యసంయుతః

కుమారమక్షం సబలం సవాహనమ్‌

దదాహ నేత్రాగన్నిమరీచిభిస్తదా ॥ క్ష?

తతస్ప బాణాసనచిత్రకార్ముకః

శరప్రవర్నో యుధి రాక్షసాంబుద: |

శరామ్మమోచాశు హరీశ్వరాచలే

వలాహకో వృష్టిమివాచలోత్తమే ॥ 18 అప్పుడు ఆ సుగ్రీవమంత్రివర్యుడు హనుమంతుడు రణరంగంలో నిలబడ్డ

రాక్షసరాజకుమారుణ్ని తేరిపారజూశాడు. భీకర చిత్రవిచిత్రాయుధాలతో

విచిత్రకార్ముకంతో నిలబడ్డ అక్షకుమారుణ్ని అలా చూసి; సంబరపడ్డాడు.

యుద్దానికి ఉన్ముఖుడై భీషణనినాదం చేశాడు. 16

బలపరాక్రమసంయుతుడైన హనుమంతుడిలో కోపం ఉప్పొంగింది.

మందరపర్వతంమీద సూర్యుడిలా ద్వారతోరణంమీద నిలబడ్డ హనుమంతుడు

తన నేడ్రాగ్నిజ్వాలామాలికలతో అక్షకుమారుణ్ని ససైన్యంగా సవాహనంగా

దహించివేశాడు. 17 బాణాలను గుప్పించే విచిత్రకార్ముకం ధరించిన ఆ రాక్షసకుమారమేఘం

రణరంగంలో శరవర్వం కురిపించింది. ఒక మేఘం ఒక మహాపర్వతంమీద

వానకురిపించినట్టు ఆ హనుమత్పర్వతంమీద శరవృష్టి కురిపించాడు. 18

తతః కపిస్తం రణచండవి(క్రనుమ్‌

వివృద్ద తేజో బల వీర్య సంయుతమ్‌ |

కుమారమక్షం ప్రసమీక్ష్య సంయుగే

ననాద హర్దాదనతుల్యవిక్రమమ్‌ ॥ [9

స బాలభానాద్యుధి వీర్యదర్పితః

ప్రనృద్దనున్యుః క్ష్రతజోపమేక్షణ: |

సమాససాదాప్రతిమం కపీం రణే

గజో మహాకూపమివావృతం తృటై: ॥ 20

స తేవ బాణై: ప్రసభం నిపాతితైః

చకార నాదం ఘననాదనిస్వన: 1

సముత్ప్సపాతాశు నభప్ప మారుతి:

భుజోరువిన్షేపణ ఘోరదర్భనః ॥ 21 రణరంగంలో చండపరాక్రముడై తేజస్సూ బలమూ శక్తీ వృద్ధిపొందించు

కుంటున్న ఆ అక్షకుమారుణ్ని మేఘంలా ఆకాశగమనం చెయ్యగలిగిన ఆ

అక్షకుమారుణ్ని గమనించి హనుమంతుడు సంబరపడి బిగ్గరగా

(నినదించాడు) హుంకరించాదడు. 19 బాల్యం కారణంగా బలదర్చితుదై అక్షకుమారుడు పెల్లుబుకుతున్న

కోపంతో ఎరుపెక్కిన కన్నులతో ఆ రణరంగాన హనుమంతుణ్ని మరింత

సమీపించాడు. తృణావృతకూపం దగ్గరికి మదగజంలాగా సమీపించాడు.

20

బాణాలు నాటుకోవడంతో మహామేఘంలా ఉరిమాడు హనుమంతుడు.

బాహువులూ ఊరువులూ అప్పళిస్తూ ఘోరదర్భనుడై ఒక్క ఉదుటున ఆకాశానికి

ఎగిరాడు. ర!

సుందరకాండ : నలభై పడవ సర్గ

సముత్పతంతం పనుభిద్రనద్బలీ

ప రాక్షసానాం ప్రవరః ప్రతాపవాన్‌ |

రథీ రథిశ్రేస్టతము: కిరన్‌ శరైః

పయోధరళ్ళెలమినాళ్మవృస్టిభిః ॥ ణం

స తాన్‌ శరాన్‌ తన్య హరిర్విమోక్షయన్‌

చచార వీరః సథి వాయుసేవితే |

శరాంతరే మారుతనద్వినిష్పతన్‌

మవనోజనస్పంయతి చండవిక్రమః ॥ 23

తమాత్తబాణాసనవమాహవోన్మ్నుఖం

ఖమాస్త్పృణంతం విశిఖైళ్ళరోత్తమైః |

అవైక్షతాక్షం బహునూనచక్షుషా

జగామ చింతాం చ స మూరుతాత్మజ: ॥ 2డీ నింగికి ఎగురుతున్న హనుమంతుణ్ని ఆ రాక్షసప్రవరుడు మహాబలశాలి

మహాప్రతాపశాలి మహారథుడు తన రథంతోసహా వెంబడించాడు. ఒక

పర్వతంమీద రాళ్ళవాన కురిపిస్తున్న మేఘంలాగా బాణవృష్టి కురిపిస్తూ

వెంబడించాడు. 22 ఆ బాణాలను తప్పించుకుంటూ హరిప్రవీరుడు వినువీథిలో

విహరించాడు. బాణానికీ బాణానికీ మధ్యనుంచి వాయువులా దూరిపోతూ

ఆ రణచండవిక్రముడు మనోజవంతో సంచరించాడు. 23 రణోన్ముఖుడై ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి ఉత్తమోత్తమ బాణాలతో. ఆకాశాన్ని

కప్పివేస్తున్న ఆ అక్షకుమారుణ్ని సబహుమానంగా (ప్రశంసాపూర్వకంగా) వీక్షిస్తూ

మారుతాత్మజుడు (ఎలా సంహరించడమా అని) ఆలోచనలో పడ్డాడు. 24

సుందరకాండ : నలఖై పడవ సర్గ

తతళ్ళరైర్భిన్నభుజొంతరః కపిః

కుమారవీరేణ మహాత్మనా వదన్‌

మహాభుజః కర్మవిశేషతత్త్వవిత్‌

విచింతయామాసన రణే పరాక్రమమ్‌ ॥ 25

అబాలవద్పాలదివాకరప్రభ;

కరోత్యయం కర్మ మహన్మహాబల;ః |

వ చాస్య పర్వాహవకర్మశోభివ:

ప్రమాపణే మే నుతిరత్ర జాయతే ॥ 26

అయం నువోత్మా చ మహాంశ్చ వీర్యతః

సమాహితశ్చాతిసహశ్చ సంయుగే |

అసంశయం కర్మగుణోదయాదయమ్‌

సవాగయక్షైర్మునిభిశ్చ పూజితః ॥| 27 మహావీరుడు ఆ అక్షకుమారుడు అంతలోనే హనుమంతుడి వక్షస్థలానికి

బాణాలు వేశాడు. మహాత్ముడు మారుతాత్మజుడు పెద్దపెట్టున నినదించాడు.

కర్తవ్య తత్త్వవేత్త ఆ మహాభుజుడు - యుద్ధంలో అక్షకుమారుడి పరాక్రమాన్ని

మదింపువేశాడు. 26 బాలసూర్యుడిలా వెలుగొందుతున్న ఈ మహాబలశాలి చాలా ్రొధఢుని

లాగా (ఆబాలవత్‌) యుద్ధం చేస్తున్నాడు. అన్ని యుద్ధవిద్యలతోను శోభిస్తున్న

ఇతణ్ని మట్టుబెట్టడానికి నాకు మనస్సు రావడం లేదు. 26 ఈ మహాత్ముడు శక్తిసంపన్నతలో మహనీయుడు. రణరంగంలో ఏకాగ్రత

కలవాడు. దుస్పహుడు. ఇత్‌డి యుద్ధక్రియల ఉత్మర్షనుబట్టి చూస్తే నాగ-

యక్ష-మునులకు పూజితుడనదంలో సందేహం లేదు. 27

నుందరకాండ : నలభై ఏడవ సర్గ

పరాశక్రమోత్సాహ వివృద్ధమానస;

సమీక్షతే నమూం ప్రముఖాగత: స్త్రితవ |

పరాక్రమో హ్యస్య మనాంసి కంపయేత్‌

సురాసురాణావుపీ శీఘ్రగామిన:ః ॥ 28

న ఖల్వయం నాభిభవేదుపేక్షితః

పరాక్రమో హ్యస్య రణే వివర్హతే ।

ప్రమాపణం త్వేన మమాస్య రోచతే

న వర్ధమానో ఒగ్నిరుపేక్షితుం క్షనుః ॥ 29

ఇతి ప్రవేగం తు పరస్య తర్కయన్‌

స్వకర్మయోగం చ విధాయ వీర్యవాన్‌ ।

చకార వేగం తు మహాబలస్తదా

మతిం చ చక్రే౭ప్య వధే మహాకపిః ॥ 30 పరాక్షమంతో ఉత్సాహంతో ఇతడి మనస్సు ఉప్పొంగుతోంది. నా

ఎట్టయెదుట వచ్చి నిలబడి నన్ను వీక్షిస్తున్నాడు (అంచనా వేస్తున్నాడు). ఇతడి

పరాక్రమం అతివేగసంచారులైన సురాసురుల మనస్సులకుసైతం ఒణుకు

పుట్టిస్తుంది సుమా ! 28 ఉపేక్షించి ఊరుకుంటే అవమానపడేవాడుగా కనిపించడం లేదు.

(చిన్నబుచ్చుకొని రణరంగంనుంచి తొలగే ఘటం కాదని). ఇతడి పర్షాక్రమ

మేమో రణరంగంలో వృద్ధిపొందుతోంది. ఇతడిని మట్టుబెట్టడమే మంచిదని

పిస్తోంది. రాజుకొంటున్న అగ్నిని ఉపేక్షించకూడదు కదా ! 29 ఇలా - శత్రువు విజృంభణను మదింపువేసి శక్తిసంపన్నుడు

హనుమంతుడు తన కర్తవ్యాన్ని నిశ్చయించుకున్నాడు. అక్షకుమారుణ్ని -

ఆలస్యం చెయ్యకుండా సంహరించడానికి నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. 80

సుందరకాండ : నలభై పడవ నర్గ

ప తపవ్య తానష్టహయావ్మహాజవాన్‌

సమాహితాన్‌ భారసహాన్‌ వివర్తనే |

జఘాన వీరః సథి వాయుసేవితే

తలప్రహారైః: పవనాత్మజ: కపిః ॥ పై

తతస్తలేనాభిహతో మహారథః

స తస్య పింగాధిసమంత్రి నిర్దితః

ప్రభగ్ననీడః పరిముక్తకూబరః

పపాత భూమౌ హతవాజిరంబరాత్‌ ॥ 32

స తం పరిత్యజ్య మహారథో రథమ్‌

సకార్ముకః ఖడ్గధరః ఖముత్సతన్‌ 1

తపోఒభియోగా దృషీరు[గ్రవీర్యవాన్‌

విహాయ దేహం నురుతామివాలయమ్‌ ॥ 33 అక్షకుమారుడి రధానికి పూన్చిన ఎనిమిది గుర్రాలూ మహావేగ

సంపన్నాలు. ఏకాగ్రత కలవి. రధభారవహనంలోనూ కుడిఎడమలకు మళ్ళడం

లోనూ సమర్థాలు. అటువంటి ఎనిమిది గుర్రాలనూ పవనాత్మజుడు పిడి

(గ్రుద్దులతో ఆకాశంలోనే సంహరించాడు. త సుగ్రీవుడి మంత్రిగారి పిడిగ్రుద్దులతో అక్షకుమారుడి మహారథం గూడు

కూలిపోయింది. కాడి విరిగిపోయింది. గుర్రాలు చచ్చి ఆకాశంనుంచి నేలకు

రాలింది. 32 మహారథుడు అక్షకుమారుడు ఆ రధం విడిచి ధనుఃఖడ్డాలతో ఆకాశానికి

ఎగిరాడు. పరాక్రమవంతుదైన ఒక బుషి శరీరం విడిచి తపుప్రభావంతో

స్వర్గానికి వెడుతున్నట్టు ఎగిరాడు. 38

తతః కసిస్తం విచరంతమంబరే పత(త్రిరాజానిలసిద్దపేవితే | సమేత్య తం మూరుతతుల్యవి[క్రనుః క్రమేణ జగ్రాహ స సాదయోర్హృఢమ్‌ ॥ ప్రత్త స తం సమావిధ్య సహస్ర కపి: మహోరగం గృహ్య ఇవాండజేశ్వరః | ముమోచ వేగాత్‌ పీతృతుల్యవిక్రమో మహీతలే సంయతి వానరోత్తనుః ॥ 35 స భగ్నబాహూరుకటీశిరోధరః క్షరన్నస్పజ్నిర్మథితాస్త్రిలోచన: స భగ్నసంధిః వ్రవికీర్ణబంధనో హతః క్షితా వాయుసుతేన రాక్షసః ॥ 36 మారుతతుల్య పరాక్రముడు మారుతి - గరుత్మంతుడూ వాయుదేవుడూ సిద్ధజాతివారూ సంచరించే ఆకాశమార్గంలో విహరిస్తున్న ఆ అక్షకుమారుడి కాళ్ళురెండూ గట్టిగా దొారకబుచ్చుకున్నాడు. తశ ఒక మహాసర్పాన్ని పట్టుకున్న గరుత్మంతుడిలాగా కపీశ్వరుడు ఆ అక్షకుమారుణ్ని వెయ్యివిధాల విదిలించాడు. తన తండ్రికి సాటివచ్చే పరాక్రమం కలవాడై వానరోత్తముడు ఆ యుద్ధంలో అతడిని వేగంగా నేలకు విసిరికొట్టాడు. 85 అక్షకుమారుడి బాహువులూ ఊరువులూ కటి'ప్రదేశమూ కంఠమూ (మెడ) విరిగిపోయాయి. రక్తం ఓడికలు కట్టింది. ఎముకలూ కన్నులూ నుజ్జు నుజ్జు అయ్యాయి. అవయవాల సంధులూ కటిబంధనాదులూ సడలిపోయాయి. ఆ రాక్షసుడు హనుమంతుడి చేతిలో నిహతుడై నేలకూలాడు. 86 సుందరకాండ ; నలభై పడవ నల్ల

[మహాకపిర్భూమితలే నిపీద్య తం

చకార రక్షోధిసతేర్మహదృ్భయమ్‌ ॥] 37

నుహర్షిభిశ్చ క్రచరైర్మహావ్రతైః

సమేత్య భూతైళ్చ్ళ సయక్షపన్నగైః |

సురైళ్చ సేందై): భృశజాతవిస్మయై:

హతే కుమారే స కపిర్నిరీక్షితః ॥ 38

నిహత్య తం వజ్రిసుతోపమప్రభమ్‌

కుమారమక్షం క్షతజోపమేక్షణ: |

తమేవ వీరో౭భిజగామ తోరణమ్‌

కృతన్షణ: కాల ఇన ప్రజాక్షయే ॥ 2 [మవాకపీశ్వరుడు అలా అక్షకుమారుణ్ని నేలకు అదిమి రాక్షసాధిపతికి

ఒణుకు పుట్టించాడు.] త్రి అక్షకుమారుణ్ని సంహరించడంతోనే హనుమంతుణ్ని - మహర్షులూ

నభశ్చక్ర సంచారులూ మహావ్రతులూ పంచభూతాలూ (సకల ్రాణికోటీ)

యక్షులూ పన్నగులూ ఇంద్రాదిదేవతలూ ఆశ్చర్యచకితులై తిలకించారు. 38 దేవేంద్రుడి కొడుకైన జయంతుడికి సాటివచ్చే కాంతికలిగిన ఆ

అక్షక్రుమారుణ్ని సంహరించి మహావీరుడు హనుమంతుడు - రక్తంలా

ఎరుపెక్కిన కన్నులుకలవాడై మళ్ళీ అదే ద్వారతోరణాన్ని అధిరోహించాడు.

మహాప్రళయంలో (ప్రజాక్షయం అయ్యాక విశ్రాంతి లభించిన కాలయముడి

లాగా తోరణం అధిరోహించాడు. 89

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాంద, నలఖైవడవ సర్గ. తెలుగుసేత ; బేతలోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నలభై పడవ నర్గ

శీ) శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ హి! + నలభై ఎనిమిదవ సర్గ + రే 0 = తతన్స రక్షో ఒధిపతిర్మహాత్మా ఉ” హనూమతాళక్ష్లే నిహతే కుమూరే నునస్సమాధాయ తథేంద్రకల్పమ్‌ సమాదిదేశేంద్రజితం సరోషమ్‌ ॥ క్ష త్వమ,స్త్రవిత్‌ శస్త్రభృతాం వరిస్టః సురాసురాణామసి శోకదాతా | సురేషు సేంద్రేషు చ దృష్టకర్మా పితాముహారాధన సంచిత్నాస్త్ర: ॥ 2 తవ్యాస్తబలనూసాద్య నాసురా న మరుద్గణా: | వ శేకుప్పమరే స్థాతుం పురేశ్వరసమాథ్రితాః ॥ న కశ్చిత్‌ త్రిషు లోకేషు సంయుగే న గతశ్రమః ॥ 3 హనుమంతుడి చేతిలో అక్షకుమారుడు అలా నిహతుడు కాగా మహాత్ముడు రాక్షసాధిపతి తన మనస్సును సమాధానపరుచుకుని ఇంద్రసమానుడైన ఇంద్రజిత్తును సరోషంగా ఆదేశించాడు. క్ష నువ్వు ఇస్త్రవిద్యావేత్తవు. శస్త్రధారులలో వరిష్ణుడవు. సురలనూ అసురులనూ ఏడిపించినవాడవు. ఇంద్రుడి విషయంలో దేవతల విషయంలో నీ శ్తక్తిసామర్భాలను (లోకానికి) ప్రకటించినవాడవు. బ్రహ్మదేవుణ్ని ఆరాధించి అనేక అస్త్రాలను సాధించినవాడవు. 2 నీ అస్త్రబలం తాకిడికి అసురులు మిగలరు. దేవతలుకూడా ఇంద్రుడితో సహా వచ్చినా సమరంలో నీకు ఎదురు నిలవలేరు. రణరంగంలో నీ ముందు నిలిచి శ్రమ నొందనివాడు (దెబ్బ తిననివాడు) ముల్లోకాలలోనూ ఎవడూ లేడు. 3 “వంవరాండవాబవివివవన్లు గ్ర

భుజవీర్యాభిగుప్తశ్చ తపసా చాభిరక్షితః |

దేశకాలవిభాగజ్ఞ: త్వమేవ మతిసత్తమః: ॥ త్త

న తేఒస్త్యశక్యం సమరేషు కర్మణా

న తేచఒస్త్యకార్యం మతిపూర్వమందత్రణే |

వ సో౭స్తి కశ్చిత్‌ త్రిషు సంగ్రహేషు వై

న వేద యస్తేఒస్త్రబలం బలం చతే ॥ క్‌

మమామరూపం తపసో బలం చతే

సరాశక్రమశ్చాస్త్రబలం చ సంయుగే |

న త్వాం సమాసాద్య రణావమర్డే

మనః శ్రమం గచ్చతి నిశ్చితార్థమ్‌ 1 6

విహతాః కీంకరాస్పర్వే జంబుమాలి చ రాక్షసః |

అమాత్యపుత్రా వీరాశ్చ పంచ సేనాగ్రయాయినః ॥ 7

నీ భుజపరాక్రమమే నిన్ను కాపాడుతోంది. నీ తపస్సే నీకు రక్ష దేశకాల విభాగం తెలిసినవాడవు. (ఎక్కడ ఎప్పుడు ఏది చెయ్యాలో ఎరిగినవాడవు). మతిమంతులలో (తెలివైనవారిలో) నువ్వే ఉత్తముడవు. 4

యుద్దాలలో నీ క్రియాసామర్థ్యానికి అశక్యమంటూ ఏదీ లేదు. వివేకంతో నువ్వు సాగించే మంత్రాంగానికి (ఆలోచనకు) అందని కార్యమంటూ ఏదీ లేదు. ముల్లోకాలలోనూ నీ ఇస్త్రబలం నీ బాహుబలం తెలియనివాడంటూ ఎవడూ లేడు. ర్‌

యుద్దానికి అవసరమైన (నాకు సాటివచ్చే) తపోబిలం పరాక్రమం ఆస్త్రశక్తి అన్నీ కలిగిన నిన్ను ఇటువంటి సమరసంకట పరిస్థితిలో నిశ్చయజయరూపంగా భావించి నా మనస్సు ఊరడిల్లుతుంది. (శ్రమను లేదా విషాదాన్ని పొందదు). 6

కింకర రాక్షసులందరూ సంహరింపబడ్డారు. జంబుమాలి నిహతు డయ్యాడు. అమాత్యపుత్రులు మహావీరులు ఏడుగుర్హూ అయిదుగురు సేనాపతులూ అయిపోయారు. 7

నుందరకాండ : నలబై ఎనిమిదవ సర్గ (42ర |

బలాని సుసమృద్దాని సాశ్వనాగరథాని చ ।

సహోదరప్తే దయిత: కుమారో ఒక్షశ్చ సూదితః ॥ 8

న హి తేష్వేన మే సారో'యస్త్వయ్యరినిషూదన ॥ ర

ఇదం హి దృష్ట్వా మతిమన్‌ ! మహదృ్బలమ్‌

కపే;ః ప్రభావం చ పరాక్రమం చ।

త్వమాత్మనశ్చాపి సమీక్ష్య సారమ్‌

కురుష్వ వేగం స్వబలానురూపమ్‌ ॥ 10

బలావమర్హస్త్వయి సన్నికృష్ణే

యథా గతే శామ్యతి శాంతళత్రౌ |

తథా సమీక్షాత్మబలం పరం చ

సమారభస్వాస్త్రవిదాం నరిస్ట ॥ నక!

సమృద్ధమైన సేనలు - గుర్రాలూ ఏనుగులూ రథాలతో సహా - నిహతమయ్యాయి. నీకు ఇప్టుడైన సోదరుడు అక్షకుమారుడు కూడా సంహరింపబడ్డాడు. 8

శత్రుసంహారకా! నిజానికి, నా బలమంతా నీలోనే ఉంది. వారిలో లేనేలేదు సుమా! రి

మతిమంతుడా ! ఇదంతా నువ్వు గమనించి ఆ కపీశ్వరుడి మహాబల

• ప్రభావ - పరాక్రమాలనూ నీ సొంత సారాన్నీ సమీక్షించుకుని నీ బలానికి తగినట్టు సంహారప్రయత్నం (వేగం) చెయ్యి. 10

అస్త్రవేత్తలలో వరిష్ణుడా ! శత్రువినాశకుడవైన నువ్వు (కపీశ్వరుణ్ని) సమీపిస్తే మన సైన్యవినాశం తగ్గుముఖం పడుతుంది. అలా అయ్యేట్టు - సొంతబలాన్నీ శత్రుబలాన్నీ సమీక్షించుకుని (చెయ్యవలసింది ఏదో) (ప్రారంభించు. క్ష

నుందరకాండ ; నలభై ఎనిమిదవ సర్గ

వ వీర పేనా గణశోచ్యవంతి

న వజ్రమాదాయ విశాలసారమ్‌ |

న మారుతప్యాస్య గతేః ప్రమాణమ్‌

న చాగ్నికల్ప: కరణీన హంతుమ్‌ ॥ క్ష2

తమేవమర్ధం ప్రసమీక్ష్య సమ్యక్‌

స్వకర్మసామ్యూద్ది సమాహితాత్మా |

స్మరంశ్చ దివ్యం ధనుషోజస్త్రవీర్యమ్‌

వ్రజాక్షతం కర్మ పమారభన్వ ॥ క్షం

చ ఖల్వియం మతిః శ్రేష్పా యత్త్వాం సంప్రేషయాన్యుహమ్‌ |

ఇయం చ రాజధర్మాణాం క్షత్రప్య చ మతిర్మమ ॥ కడ

నావాశస్త్రైశ్చ సంగ్రామైః వైశారద్యనురిందను ।

అనశ్యమేన బోద్దవ్యం కాన్యుశ్చ విజయో రణీ ॥ 15

మహావీరా! గుంపులు గుంపులుగా సైనికులను మట్టుబెట్టే (గణళోచి) హనుమంతుడి విషయంలో (ఎంత పెద్దవయినా) సేనలు రక్షణకు కొరగొవు, అత్యంత సారనంతమైన వజ్రాయుధం ధరించి వెళ్ళినా ప్రయోజనం లేదు. ఎందుకంటే = శ్ర హనుమంతుడి గమనానికి వాయువుకూడా ప్రమాణం కాదు. (అంతకన్నా వేగంగా కదులుతాడని) మరింక ఏదయినా సాధనంతో (ముష్టి ప్రహారాదులు) సంహరిద్దానుంటే అదీ సొధ్యం కాదు - ఇతడు అగ్ని సమానుడు. 12

ఈ విషయమంతా బాగా ఆలోచించి స్వకార్యసిద్ధికోసం ఏకాగ్రచిత్తుడవై నీ ధనుస్సుకు సంబంధించిన ఆ స్త్ర శక్తిని స్మరించుకుంటూ బయలుదేరి వెళ్ళు. తిరుగులేని విధంగా (మొక్కవోని రీతిలో) పనిని ప్రారంభించు. 18

నేను ఇలా నిన్ను (చిన్నవాడిని) యుద్దానికి పంపడం శ్రేష్టమైన ఆలోచన ఏమీ కాదు. కానీ రాజనీతిధర్మాలకూ వాటిని అనుష్టించే క్షత్రియుడికీ ఇది తప్పదని నా అభిప్రాయం. క!

అరినిషూదనా ! సంగ్రామానికి పనికివచ్చే సకలశస్త్రాలలోనూ నీ ప్రయోగ సామర్వాన్ని జ్ఞాపకం తెచ్చుకో. రణరంగంలో విజయమొక్కటే లక్ష్యమని (కోరదగినదని) గమనించు. షేల్‌

నుందరకాండ : నలబై ఎనిమిదవ సర్ల

తతః పితుస్తద్వచనం నిశమ్య

ప్రదక్షిణం దక్షసుత(ప్రభాన:

చకార భర్తారమదీవసత్తోో

రణాయ వీరః ప్రతిపన్నబుద్దిః ॥ 16

తతపైః సగర సైరిం ద్రజిత్‌ ప్రతిపూజితః |

యుద్దోద్దతః కృళొత్పాహస్పం(గ్రానముల ప్రత్యపద్యత ॥ క్ష

శ్రీమాన్‌ పద్మపలాశాక్షో రాక్షపాధిపతేస్సుత: |

విర్ణగాను మహాతేజా స్పముద్ర ఇవ పర్వసు ॥ 18

స పక్షిరాజోపసమతుల్యవేగై:

న్యాలైళ్చతుర్భిః సితతీక్ష్‌ణదంప్టై: ।

రథం సమూయుక్తమసంగవేగం

సమారురోహేంద్రజిదింద్రకల్పః ॥ 19

స రథీ ధన్వినాం శ్రేష్ట శస్త్రజ్హోదస్త్రవిదాం వరః |

రథేనాభియయాౌ క్షిప్రం హనూమాన్‌ యత్ర సోఒభవత్‌ ॥ 20

అంతట - తండ్రి చెప్పిన ఈ మాటలు ఆలకించి దేవ(దక్షసుత) తుల్య ప్రభావుడూ మహాసత్త్వసంపన్నుడూ మహావీరుడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు యుద్దానికి మానసికంగా సంసిద్ధుడై రాక్షసపతికి ప్రదక్షిణం చేశాడు. 16

అప్పుడు ఇంద్రజిత్తును అతడి మిత్రబ్బందాలు (ఇష్టులు) అర్చించాయి. ఉత్సాహం ఉప్పొంగింది. యుద్దోద్ధతుడై సంగ్రామానికి పూనుకొన్నాడు. 17

శోభాసమన్వితుడు. పద్మదళాల వంటి కన్నులున్నవాడు. రాక్షసాధిపతి కుమారుడు. మహాకేజస్వి ఆ ఇంద్రజిత్తు పున్నమినాటి సముద్రుడిలా బయలుదేరాడు. 18

ఇంద్రతుల్యుదైన ఆ ఇంద్రజిత్తు రథం ఆరోహించాడు. ఆ రథానికి నాలుగు సింహాలు వాహనాలుగా ఉన్నాయి. అవి గరుత్మంతుడికి సాటివచ్చే వాహనాలు. ఒకదానికొకటి సమానమైన వేగం కలవి. వాటి దంష్ట్రులు తెల్లగా వాడిగా ఉన్నాయి. అది సర్వసన్నద్ధమైన రథం. దానిది నిరాటంకమైన వేగం, అటువంటి రథాన్ని అధిరోహించాడు. 19

అతడు మహారథుడు. ధ్‌నుర్విద్యావేత్తలలో అగ్రగణ్యుడు. శస్త్రజ్ఞుడు. ఇస్త్రవేత్తలలో వరిష్ణుడు. రథం అధిరోహించి వేగంగా హనుమంతుడున్న చోపుకి వెళ్ళాడు. 20

సుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ నర్ల

స తస్య రథవిర్నోషం జ్యాస్వనం కార్ముకస్య చ! నిశమ్య హరివీరో2పౌ సంప్రహృష్టతరో ఒభనత్‌ ॥ 21 సుమహచ్చాపమాదాయ శితశల్యాంశ్చ సొయకాన్‌ । హమామంతమభిప్రేత్య జగామ రణపండితః ॥ 22 తస్మింప్తతపస్పంయతి జాతహర్షే రణాయ నిర్లచ్చతి బాణపాణా | దిశశ్చ సర్వాః కలుషా బభూవుః మృగాళ్చ్ళ రౌద్రా బహుధా వినేదు: ॥ 23 నమాగతాస్తత్ర తు నాగయక్షాః నమహర్షయశ్చక్రచరాళ్ళ సిద్దాః | వభప్పమావృత్య చ పక్షిసంఘా వివేదురుచ్చైః పరమ (ప్రహృష్టాః ॥ 2డీ ఆయాంతం సరథం దృష్టా ఏ చూర్లమింద్రజితం కసి: ॥ వినవాద మహానాదం వ్యవర్దత చ వేగవాన్‌ ॥ 25 కపివీరుడు హనుమంతుడు అతడి రధఘోషనూ ధనుష్టంకారాన్నీ విన్నాడు. ఎంతగానో సంబరపడ్డాడు. లో రణకోవిదుడైన ఆ ఇంద్రజిత్తు మంచి మహాధనుస్సునూ, వాడి ములుకులున్న బాణాలనూ ధరించి హనుమంతుడి వైపు వెళ్ళాడు. 22 యుద్ధము అంటే చాలు ఉత్సాహపడిపోయే ఆ ఇంద్రజిత్తు అలా ధనుర్భాణాలు ధరించి రణరంగానికి వెడుతూంటే దశదిశలూ కలుషిత మయ్యాయి. క్రూరమృగాలు రకరకాలుగా అరుపులు పెట్టాయి. ర్వ నాగులు, యక్షులు, మహర్షులు, సంఘసంచారులైన సిద్ధులు, పక్షిజాతులు

• అక్కడ ఆకాశంలో గుంపులుకట్టి ఎంతో ఆనందిస్తూ బిగ్గరగా అరుపులు పెట్టారు. 2 రధంమీద వస్తున్న ఇంద్రజిత్తును చటుక్కున చూసి వేగవంతుడు హనుమంతుడు ఒక మహానాదం చేశాడు. తన రూపాన్ని వృద్ది పొందించాడు. 28 సుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ సర్ల

ఇంద్రజిత్తు రథం దివ్యమాస్టితశ్చిత్రకార్ముకవ |

ధమర్విస్భారయానూస తటిదూర్దితనిస్ప్వవమ్‌ ॥ 26

తతప్పమేతావతితీక్ష్‌ణవేగౌ

నుహాబలౌొ తా రణనిర్విశంకా |

కపిశ్చ రక్షో౭ధిపతేశ్చ పుత్రః

సురాసురేంద్రావిన బద్దవైరౌ ॥ 27

స తస్య వీరస్య మహారథస్య

ధనముష్మతస్పంయతి సమ్మతస్య ॥

శరప్రవేగం వ్యహవత్‌ ప్రవృద్ధః

చచార మార్లే సితురప్రమేయే ॥ 28

తతళ్ళరానాయత తీక్ష్‌ణశల్యాన్‌

సుపత్రిణః కాంచవచిత్రపుంఖాన్‌ |

ముమోచ వీరః పరవీరహంతా

సుసన్నతాన్‌ వజనిపాతవేగాన్‌ ॥ 29

చిత్రకార్ముకాన్ని ధరించి దివ్యరథం అధిరోహించిన ఇంద్రజిత్తు - పిడుగుపాటులాగా వినిసించే ధనుష్టంకారం చేశాడు. 26

ఎదురుపడిన ఆ ఇద్దరూ అతితీక్ష్‌ణవేగులు. మహాబలశాలులు. యుద్ధంలో జంకూ గొంకూ లేనివారు. హనుమంతుడూ రాక్షసరాజపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తూ ఇద్దరూ బద్ధవైరులై దేవేంద్ర - రాక్షసేంద్రుల్లాగా కలబడ్దారు. 27

మహావీరుడూ, మహారథుడూ, యుద్ధంలో ధానుష్కులకు సమ్మతుడూ ఆ ఇంద్రజిత్తు చూపుతున్న శరప్రయోగ వేగాన్ని హనుమంతుడు మహాశరీరుడై అడ్డుకున్నాడు. అప్రమేయమైన పితృమార్గంలో (వాయుమార్గం) సంచరించాడు.

28

శత్రుసంహారకుడైన మహావీరుడు ఇంద్రజిత్తు అప్పుడు శరవర్షం కురిపించాడు. వాటి ములుకులు పొడుగ్గా వాడిగా ఉన్నాయి. వాటికి (వేగం కోసం) ఈకలు కట్టి ఉన్నాయి. వాటి పిడులు బంగారంతో చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్నాయి. అవి కొంచెం ఒంపుతిరిగి ఉన్నాయి. వజ్రాయుధాల్లాగా వేగంగా వచ్చి పదతుత్నాయి. 29

నుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ నర్ల

తతస్తు తత్స్యందవననిన్ప్వనం చ

మృదంగ భేరీ పటహ స్వనం చ ।

వికృష్యమాణస్య చ కార్ముకస్య

నిశమ్య ఘోషం పువరుత్పపాత ॥ 30

శరాణామంతరేష్వాశు వ్యవర్తత మహాకపిః |

హరిస్తస్యాభిలక్ష్యస్య మోఘయన్‌ లక్ష్యసం[గ్రహమ్‌ ॥ య!

శరాణాము(గ్రతస్తస్య వునస్పమభివర్తత |

(ప్రసార్య హస్తా హనూమాన్‌ ఉత్పపాతావిలాత్మజః ॥ 3చి

తావుభౌ వేగపంపన్నా రణకర్మవిశారదౌ ।

సర్వభూతమనో[గ్రాహి చక్రతుర్యుద్ధముత్తమమ్‌ 33

రథధ్వని, మృదంగ - భేరీ - పటహ ధ్వనులు, ఎక్కుపెడుతున్నప్పటి ధనుస్సు టంకారధ్వనులు - ఈ మహాఘోషను విని హనుమంతుడు మరింతగా పైకి ఎగిరాడు. తిం

లక్ష్యాన్ని ఛేదించడంలో పేరెన్నికగన్నవాడు ఇంద్రజిత్తు, అతడి గురిని (లక్ష్యసంగ్రహమ్‌) పూర్తిగా వృథాపరుస్తూ మహాకపీశ్వరుడు హనుమంతుడు బాణానికీ బాణానికీ మధ్యలో సంచరించాడు. తే

ఒక్కొక్కసారి అతడి బాణాలకు ఎట్టయెదుటనే (లక్ష్యంగా) సంచరించాడు. అంతలోకే ఆ వాయుసుతుడు చేతులు మీదకు సాచి నింగిలో మరింత పైపైకి ఎగిరాడు. 32

ఇద్దరూ వేగసంపన్నులు. యుద్ధవిద్యావిశారదులు. సకలప్రాణికోటికీ మనోహరంగా (కనువిందుగా) గొప్ప యుద్ధం చేశారు. 88

సుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ సర్గ

హమామనుతో వేద న రాక్షసోఒ౬ంతరమ్‌

న మారుతిస్తస్య మహాత్మనో ఒంతరమ్‌ ।

పరస్పరం నిర్విషహౌ బభూవతు;:

సమేత్య తౌ దేవసమానవిక్రమౌ ॥ 3ెడ

తతస్తు లక్ష్యే స విహన్యమానే

శర్తేస్వమోఘేషు చ సంపతత్సు ।

జగొను చింతాం మహతీం మహాత్మా

సమాధి సంయోగ సమాహితాత్మా ॥ 85

తతో మతిం రాక్షసరాజసూను;ః

చకార తస్మిన్‌ హరివీరముఖ్యే |

అవధ్యతాం తస్య కపేస్పమీక్ష్య

కథం నిగచ్చేదితి నిగ్రవార్ధమ్‌ ॥ తళ

హనుమంతుడిలో బలహీనత ఏమిటో (అంతరమ్‌ = రంధ్రం) ఆ రాక్షసుడికి అందలేదు. ఆ మహాత్ముడి బలహీనత ఏమిటో మారుతికి దొరకలేదు. దేవసమానవి[క్రములు ఆ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు వెక్ససమయ్యారు.

కైక

ఏనాడూ గురితప్పని (అమోఘ) బాణాలను వేస్తున్నాడు - ఇంద్రజిత్తు. తొనా లక్ష్యశుద్ధిగా బాణాలను ప్రయోగించడంలో ఏకాగ్రత కలవాడు. అయినా ఇప్పుడు లక్ష్యభూతుదైన హనుమంతుడు చెక్కుచెదరడంలేదు. ఇది గమనించి అతడు తీవ్రంగా ఆలోచనలో పడ్డాడు. 85

రాక్షసరాజకుమారుడు ఇంద్రజిత్తు ఆ షానుమంతుడి విషయంలో ఆలోచన సాగించాడు. అతడి అవధ్యతను గుర్తించాడు. సంహరించడానికి వీలుగా అతడు ఎలా లొంగుతాడా (నిగచ్భేత్‌ = నీచతాం గచ్చేత్‌) అని యోచన చేశాడు. 86

సుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ సర్గ

తతః పైతామహం వీరస్పోఒ స్త్రమస్త్రవిదాం వరః |

సందధే సుమహాతేజాస్తం హరిప్రవరం ప్రతి ॥ 37

అవధ్యోచఒయమితి జ్ఞాత్వా తమస్తేణాస్త్రతత్తవిత్‌ |

నిజగ్రాహ మహాబాహుర్మారుతాత్మజమిండద్రజిత్‌ ॥ 38

తేన బద్ధస్తతో ఒస్రేణ రాక్షసీన స వానరః |

అభవన్నిర్విచేష్టశ్చ పపాత చ నుహీతలే ॥ 39

తతోఒథ బుద్దా స తద్యాస్తబంధం

ప్రభోః ప్రభావాద్విగతాత్మవేగః |

పితామహామ(గ్రహమాత్మవళ్చ

విచింతయామాూస హరిప్రవీరః ॥ త్తం

తతప్ప్వాయంభువైర్మంతై): బ్రహ్మాస్త్రమభిమంత్రితమ్‌ |

హనూమాంళ్చింతయామాస వరదానం పితామహాత్‌ ॥ 1

అస్త్రవిద్యావేత్తలలో అగ్రగణ్యుడు మహావీరుడు మహారేజస్వి ఆ ఇంద్రజిత్తు అప్పుడు కపివీరుడు లక్ష్యంగా (బ్రహ్మాస్త్రం సంధించాడు. 37

ఇస్త్రతత్త్వవేత్త మహావీరుడు ఆ ఇంద్రజిత్తు-ఇతడు శస్త్రాలకు అవధ్యుడు అని గ్రహించి మారుతాత్మజుణ్ని బ్రవ్మాస్త్రంతో బంధించాడు. 88

రాక్షసుడు ప్రయోగించిన ఆ (బ్రవ్మాస్త్రంతో బంధితుడయ్యాడు వానరోత్తముడు. చేష్టలు దక్కి నేలకు పడ్డాడు. 39

తన వేగం కోల్పోయిన అ కపీశ్వరుడు బ్రహ్మదేవుడి ప్రభావంతో అస్త్రబంధాన్ని గుర్తించాడు. తనకున్న ఆ (బ్రహ్మానుగ్రహాన్ని తలపోశాడు.

! 40

స్వాయంభువమంత్రాలతో అభిమంత్రితమైన ఆ (బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గుర్తించిన హనుమంతుడు - బ్రహ్మదేవుడు ఒకప్పుడు తనకిచ్చిన వరాన్ని (బ్రహ్మాస్త్రం నుంచి నువ్వు ఒక్క క్షణంలో విముక్తుడవు అవుతావని) గుర్తుచేసుకున్నాడు. 41

సుందరకాండ : నలబై ఎనిమిదవ సర్గ

న మేఒస్త్రబంధస్య చ శక్తరస్తి

విమోక్షణే లోకగురో: ప్రభావాత్‌

ఇత్యేన మత్వా విహితో౭స్త్రబంధో

మయాత్మయోనేరనువరద్తితవ్యః ॥ శ్త2

స వీర్యనుస్త్రస్య కపిర్విచార్య

పితామహానుగ్రహమాత్మనశ్ళ |

విమోక్షశక్తీం పరిచింతయిత్వా

పితామహాజ్ఞామునువర్తతే స్మ ॥ 43

అప్తేణాపి హి బద్దస్య

భయం మమ న జాయతే ।

పితామహ మహేంద్రాభ్యాం

రక్షితస్యానిలేన చ ॥ డ్తీడ్షే

ముల్లోకాలకూ గురువైన బ్రహ్మదేవుడి ప్రభావంవల్ల ఈ అస్త్రబంధాన్ని విడిపించుకునే శక్తి నాకు (హనుమంతుడికి) లేదు అని భావించి ఇంద్రజిత్తు ఈ బ్రహ్మాస్త్ర, బంధాన్ని ప్రయోగించాడు. నేను దాన్ని శిరసావహించవలసిందే (అనుసరించవలసిందే). తై

ఇలా హనుమంతుడు ఆ అస్త్రశక్తిని గురించీ తనకున్న (బ్రహ్మానుగ్రహం గురించీ విమోక్షణ శక్తిని గురించీ బాగా ఆలోచించి బ్రహ్మదేవుడి ఆజ్ఞను అనుసరించాడు. 43

పితామహుడూ మహేంద్రుడూ వాయుదేవుడూ నన్ను రక్షిస్తున్నారు. కనకనే ఇప్పుడిలా (బ్రహ్మాస్త్రంతో బంధితుదనైనా నాకు భయం వెయ్యడంలేదు.

న!

(గ్రహణే చాపి రక్షోభిర్మహాన్మే గుణదర్భ్శన: |

రాక్షసీంద్రేణ సంవాదః తస్మాత్‌ గృవాంతు నూంపరే॥ 45

స నిశ్చితార్థ: పరవీరహంతా సమీక్ష్యకార్‌ వినివృత్తచేష్టః |

పరైః ప్రసహ్యాభిగతైర్నిగృహ్య ననాద తైస్తైః పరిభర్త్యమానః 6 46

తతస్తం రాక్షసా దృష్టా నిర్విచేష్టమురిందమమ్‌ |

బబంధుః శణవల్కెళ్చ (ద్రుమచిరైశ్చ సంహతై: ॥ డ్త

స రోచయామాస పరైశ్చ బంధనమ్‌

ప్రసహ్య వీరైరభినిగ్రహం చ |

కాతూహలాన్మాం యది రాక్షసేంద్రో

ద్రష్టుం వ్యవప్యేదితి విశ్చితార్థః ॥ క్తి

రాక్షసులకు నేను చిక్కడంలో కూడా నాకొక గొప్ప సుగుణం కనిపిస్తోంది. రాక్షసేంద్రుడు రావణుడితో సంవాదం (సంభాషణ) జరపవచ్చు. అందుచేత ఈ శత్రువులు నన్ను బంధింతురుగాక ! (పట్టుకోనీ = అని). తక్‌

ఏపనినైనా బూగా ఆలోచించి చేసే స్వభావం కలవాడూ, శత్రుసంహారకుడూ అయిన హనుమంతుడు ఇలా ఒక ప్రయోజనాన్ని నిశ్చయించుకుని చేష్టలుడిగి నిలబడ్డాడు. శత్రువులు ఒక్కుమ్మడిగా చుట్టుముట్టి బంధించారు. వాళ్ళు బెదిరిస్తూంటే హనుమంతుడు హుంకరించాడు. శ్రి

ఆ శత్రుసంహారకుడు చేష్టలు దక్కి నిలబడటం గమనించి రాక్షసులు జనపనారలతోనూ దగ్గరకు (తాళ్ళుగా) మడిచిన నారచీరలతోనూ అతడిని బంధించారు. త్త

రాక్షసీంద్రుడు కుతూహలంకొద్దీ నన్ను చూడడానికి తప్పక ప్రయత్నిస్తాడు అని ప్రయోజనం నిశ్చయించుకున్నాడు హనుమంతుడు. శత్రువులు బంధించడాన్నీ ఒక్కుమ్మడిగా చుట్టుముట్టడాన్నీ ఇష్టపడ్డాడు. 48

సుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ సర్గ

స బద్దస్తేన వల్కేవ విముక్షోఒస్తేణ వీర్యవాన్‌ |

అస్త్రబంధస్స చావ్యం హి న బంధమనువర్తతే ॥ క్ష

అథేంద్రజణిత్తు ద్రుమచీరబద్దం

విచార్య వీరః కపీసత్తమం తమ్‌ ।

విముక్తమస్తేణ జగామ చింతాం

వాన్యేన బద్దో హ్యమవర్ర్తతేఒస్త్రమ్‌ ॥ 50

అహో మహత్కర్మ కృతం నిరర్ధకమ్‌

న రాక్షసైర్మంత్రగతిర్విమృష్టా |

పునశ్చ వాస్తే విహతేఒస్త్రమవ్యత్‌

“ప్రవర్తతే పంశయితాస్న్మ సర్వే ॥ 5్‌1ే

అస్ర్రేణ హనుమూన్ముక్తో నాత్మానమవబుధ్యత ।

కృష్యమాణస్తు రక్షోభిః తైళ్చ బంధైర్నిపీడితః ॥| క్‌2

హవ్యనూనస్తతః క్రూరైః రాక్షపైః కొస్టముప్టిభి: |

సమీపం రాక్షపీంద్రస్య ప్రాకృష్యత ప వావరః ॥ 53

నారతాళ్ళతో బంధించే సరికి ఆ బలశాలి బ్రహ్మాస్త్ర, బంధంనుంచి విముక్తుడయ్యాడు,. ఆ అఇస్త్రబంధం మరొక బంధాన్ని అనువర్తించదుగదా! (శిరసా వహించదు). త్తి

తప్పుడా ఇంద్రజిత్తు - నారచీరలతో రక్క్మసులు హనుమంతుణ్ని బంధించడం గమనించి బ్రహ్మాస్త్రం నుంచి విముక్తుడయ్యాడే అని చింతించాడు. ఒక అస్త్రం మరొక బంధనాన్ని అనుమతించదు. 50

అయ్యయ్యో ! నా ఘనకార్యం నిరర్థకమయ్యింది. బ్రహ్మాస్త్రృమంత్రపర్ధతి ఏమిటో ఈ రోొక్షసులు ఆలోచించలేకపోయారు. (గ్రహించల్‌కీపోయారు). (బ్రహ్మాస్త్రం విఫలమైతే మరొక అస్త్రం ఏదీ పనిచెయ్యదు. మళ్ళీ బ్రవ్మాస్త్ర,మూ పనిచేయ్యదు. ఇప్పుడు అందరమూ సంశయంలో పడిపోయామే = అని విచారించాడు, ర్‌

రాక్షసులు అటూ ఇటూ లాగుతున్నారు. తాళ్ళతో కట్టీ హింసిస్తున్నారు. అయినా ఇస్త్రబంధంనుంచి తాను విముక్తి పొందినట్టు హనుమంతుడు గ్రహించలేదు. 52

కర్రలతో ముష్టిప్రహారాలతో ఆ కక్రూరరాక్షసులు హనుమంతుణ్ని కొడుతూ, రాక్షసేంద్రుడి సమీపానికి లాక్కుపోయారు. 58

సుందరకాండ : నలబై ఎనిమిదవ సర్గ

అథేంద్రజిత్తం ప్రసమీక్ష్య ముక్తమ్‌

అస్ప్రేణ బద్ధం ద్రుమచీరసూతైం : |

వ్యదర్శయత్తత్ర మహాబలం తం

హరిప్రవీరం సగణాయ రాజ్టే ॥ ర్‌డ్తీ

తం మత్తమిన మాతంగం బద్దం కపినరోత్తమమ్‌ ।

రాక్షసా రాక్షపీంద్రాయ రావణ్యాయ'న్యవేదయన్‌ ॥ 5్‌5్‌

కోడ౭యం కస్య కుతో వాత్ర కిం కార్యం కో వ్యపాశ్రయః |

ఇతి రాక్షపవీరాణాం తత్ర సంజజ్ఞిరే కథాః ॥ " ర్‌6

హన్యతాం దహ్యతాం వాపి భక్ష్యతామితి చాపరే |

రాక్షసాస్త్రత సంక్రుద్దాః సరపస్పరమథాబ్రువన్‌ ॥ ర్‌7

అతీత్య మార్గం సహసా మహాత్మా

స తత్ర రక్షో ఒధిపపాదమూలే ।

దదర్భ రాజ్ఞ పరిచారవృద్దాన్‌

గృహం మవారత్న విభూషితం చ ॥ 58

నారచీరలతో తాళ్ళతో కట్టినందువల్ల (బ్రవ్మాస్త్రం నుంచి విముక్తు డయ్యాడు హనుమంతుడు అని (గ్రహించిన ఆ ఇంద్రజిత్తు - మహాబల శాలియైన ఆ కపీశ్వరుణ్ని రాక్షసగణ పరివృతుడైన రావణప్రభువుకి (ఇదిగో బంధించి తెచ్చానని) చూపించాడు. 54

మదించిన ఏనుగులాగా బంధనాలలో ఉన్న ఆ కపీవరోత్తముణ్ని రాక్షసులు - రాక్షసేంద్రుడు రావణుడికి (నివేదించారు) విన్నవించారు. 55

ఇతడు ఎవరు? ఎవరివాడు? ఎక్కడివాడు? ఏ పనిమీద వచ్చాడు? నివాసమెక్కడ?

• అని అక్కడ ఉన్న రాక్షసవీరులలో కథలు (ఆరాలు) వ్యాపించాయి. 56

కొట్టండి అని కొందరు, దహించండి అని కొందరు, భక్షించండి అని మరికొందరు - సంక్రుద్ధులైన రాక్షసులు పరస్పరం హెచ్చరించుకున్నారు. 57

నడవ గడిచి మహాత్ముడు హనుమంతుడు అక్కడ - రావణాసురుడి పాదాలకు చేరువలో (కూర్చున్న) అమాత్యవృద్ధులనూ మహారత్న విభూషితమైన గృహాన్నీ (మందిరం) అదాటుగా చూశాడు. (గృహాన్నీ వృద్ధలనూ): 58

నుందరకాండ : నలభై ఎనిమిదవ నర్గ

స దదర్శ నుహాతేజా రావణః కపిసత్తమమ్‌ | రక్షోభిర్వికృతాకారై: కృష్యమాణమితస్తతః ॥ 59 రాక్షసాధిపతిం చాపి దదర్శ కపిసత్తమ: తేజోబలసమాయుక్తం తపంతమివ భాస్కరమ్‌ ॥ 60 స రోషసంవర్తితతామ్రదృష్టిః దశావనస్తం కసిమవ్వవేక్ష్య | అథోపవిష్టాన్‌ కులశీలవృద్దాన్‌ సమాదిశత్తం ప్రతి మందత్రిముఖ్యాన్‌ ॥ 61 యథాక్రమం లైప్స కషిర్విప్పష్టః కార్యార్థమర్దస్య చ మూలమాదా | నివేదయామాస హరీశ్వరస్య దూతప్పకాశాదహమాగతో ఒస్మి ॥ 62 మహాతేజస్వి రావణుడు - వికృతాకారులైన రాక్షసులు అటూ ఇటూ గుంజుతున్న కపీశ్వరుణ్ని చూశాడు. “59 తేజోబలసమన్వితుడై - ధగధగలాడే సూర్యుడిలాగా ఉన్న రాక్షస్రాధిపతిని కపిసత్తముడు చూశాడు. 60 రోషంతో ఘూర్జ్ణిల్లుతున్న ఎర్రని కన్నులుకలవాడై దశాననుడు కపీశ్వరుణ్ని చూశాడు. చూసి - తన చేరువలో కూర్చున్న కులశీలవృద్దులనూ మంత్రి ముఖ్యులనూ ఆజ్ఞాపించాడు. 61 వారందరూ యథాక్రమంగా హనుమంతుణ్ని గుచ్చిగుచ్చి ప్రశ్నించారు (వి+షృష్టఏ అతడు వచ్చిన పని ఏమిటని. దానికి మూలకారణమేమిటని. నేను కపీశ్వరుడు సుగ్రీవుడి దూతను అనీ, అతడి దగ్గరనుంచే వచ్చాను అనీ హనుమంతుడు విన్నవించాడు. 62 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలఖైయెనిమిదవ సర్గ. తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నలబై ఎనిమిదవ నర్ల

జ్లో2/ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ న తడ స కక + నలఖై తొమ్మిదవ సర్గ + ఈ తతప్ప కర్మణా తస్య విస్మితో భీమవిక్రమః । హమామాన్‌ రోషతామ్రాక్షో రక్షో౭ ధిపమవైక్షత ॥ క్ష భ్రాజమానం నుహార్దేణ కాంచనేన విదాజతా | ముక్తాజాలావృతేవాథ మకుటేన మహాద్యుతిమ్‌ ॥ డై వజ్రసంయోగ పంయఃైైః మహార్హమణివిగ్రహైః | 'హైమైరాభరటైళ్ళితై: మనసేవ ప్రకల్పితైః ॥ 3 నువార్దక్షౌనుసంవీతం రక్తచందనరూసితమ్‌ । స్వనులిప్తం విచిత్రాభిః వివిధాభిశ్చ భక్తిభిః క! రావణుడి కార్యవిధానానికి విస్మితుడయ్యాడు భీమవిక్రముడు హనుమంతుడు. రోషంతో అతడి కన్నులు ఎరుపెక్కాయి. ఆ కన్నులతో రక్షోఒధిపతివైపు చూశాడు. క్షే మహాతేజస్సుతో వెలుగొందుతున్న ఆ రావణుడి శిరస్సున ఎంతో విలువైన బంగారు కిరీటం ఉంది. దానికి ముత్యాల సరులు వేలాడుతున్నాయి. 2 చిత్రవిచిత్రమైన బంగారు ఆభరణాలు ధరించాడు. వాటిలో వజ్రాలు పొదగి ఉన్నాయి. చాలా విలువైన మణులతో రూపొందాయి. మనస్సుతో కల్పించారా అన్నట్టున్నాయి. త్రి ఎంతో విలువైన తెల్లని (పట్టు) వస్త్రం ధరించాడు. ఎర్రచందనం పులుముకున్నాడు. జాడలు జాడలుగా (భక్తిభిః = పంక్తిభి;) కనిపించేట్టు రకరకాల సుగంధద్రవ్యాలను చిత్రవిచిత్రంగా (పులుముకున్నాడు) మెత్తుకున్నాడు. శ సుందరకాండ : సలటై తొమ్మిదవ సర్గ

వివృతైర్దర్శనీయైళ్చ్ళ రక్తా క్రైర్ఫీనుదర్శనై: దీప్తతీక్ష్‌ణమహాదంప్టై: ప్రలంబదశనచ్చదైః ॥ క్‌ శిరోభిర్హశభిర్వీరం భ్రాజమానం నుహౌజసమ్‌ | నానావ్యాళసమాకీర్లై: శిఖరైరిన మందరమ్‌ ॥ 6 నీలాంజనచయప్రఖ్యం హరేణోరసి రాజతా | పూర్ణచంద్రాభవక్తేణ సబలాకమివాంబుదమ్‌ ॥ 7 బాహుఖిర్చద్ధకేయూరై: చందనోత్తమరూషితై: | భ్రాజమానాంగదైః పీనైః పంచశీర్తెరివోరగైః ॥ 8 మహతి ప్పాటికే చిత్రే రత్నసంయోగసంస్కృతే | ఉత్తమాస్తరణాప్తీర్లే సూపవిష్టం వరాసనే ॥ ప్ర అతడి కన్నులు రక్తవర్ణంలో ఉన్నాయి. అవి భయంకరంగానూ ఉన్నాయి. దర్శనీయాలుగానూ ఉన్నాయి. బాగా విప్పార్చి చూస్తున్నాడు. అతడి దంష్ట్రలు ధగధగలాడుతూ వాడిగా ఉన్నాయి. పెదవులు పొడవుగా వేలాడుతున్నాయి. 5 అతడిలో గొప్ప తేజస్సు ఉంది. పది శిరస్సులతో ఆ వీరుడు విరాజిల్లు తున్నాడు. రకరకాల పాములతో కిక్కిరిసిన పది శిఖరాల మందరపర్వతంలాగా ఉన్నాడు. 6 నల్లటి కాటుకకొండలాగా ఉన్నాడు. అతడి వక్షృస్థలంమీద ముత్యాల హారం విరాజిల్లుతోంది. ఆ - హారానికి పూర్ణదంద్రబింబింలాంటి నాయకమణి ఉంది. (వక్తృమ్‌ = నాయకరత్నం). ఈ హారంతో ఆ రావణుడు - కొంగలబారుతో మేఘంలాగా ఉన్నాడు. 7 బాహువులకు కేయూరాలూ (భుజకీర్తులు) అంగదాలూ అలంకరించు కున్నాడు, మంచిగంధం పులుపుకున్నాడు. బలిష్టంగా ఉన్న ఆ బాహువులు అయిదు తలల పాముల్లాగా ఉన్నాయి. రి సింహాసనం మీద (ఉత్తమాసనం) సుఖంగా దర్చంగా కూర్చున్నాడు. (సు+ఉపవిష్టమ్‌). అది స్పాటిక మహాసింహాసనం. చాలా చిత్రంగా ఉంది. రత్నాల ఇమిడికతో అలంకరింపబడింది. దానిమీద చాలా విలువైన కంబళి పరిచి ఉంది. అటువంటి వరాసనంమీద ఠీవిగా కూర్చున్నాడు. 9 సుందరకాండ : నలబై తొమ్మిదవ సర్గ

అలంకృతాభిరత్యర్థం ప్రమదాభిస్పమంతత: ।

వాలవ్యజనహస్తాభిరారాత్సముపసేవితమ్‌ ॥ 10

దుర్దరేణ పప్రహస్తేన మహాపార్భ్వేన రక్షసా |

మం త్రిభిర్మంత్రతత్త్నణై: నికుంభేన చ నుంత్రిణా ॥ క్ష

సుఖోపవిష్ణం రక్షోభిశ్చతుర్భిర్చలదర్పితై: |

కృత్చ్నః పరివృతో లోకశ్చతుర్భిరివ సాగరైః ॥ 12

మం(త్రిభిర్మంత్రతత్త వకైరన్యెశ్చ శుభబుద్దిభి: ॥

అన్వాస్యనూనం రక్షోభిస్సురైరివ సురేశ్వరమ్‌ ॥ 1

అపశ్యద్రాక్షసపతిం హనూమానతితేజసమ్‌ |

విస్టితం మేరుశిఖరే సతోయమివ తోయదమ్‌ ॥ క!

స తైస్సంపీద్యమానో౭పి రక్షోభిర్భీనువిక్రమైః |

విస్మయం పరమం గత్వా రక్షోధిపనువైక్షత ॥ 15

అత్యద్భుతంగా అలంకరించుకున్న అందగత్తిలు అతడికి అన్నివైపులా తగినంత దూరంగా నిలిచి వీచోపు వింజామరలు విసురుతూ సేవిస్తున్నారు. 10

రావణుడికి కుడిఎడమల్లో నలుగురు మంత్రులు కూర్చుని ఉన్నారు. దుర్ధరుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్య్వుడు, నికుంభుడు. వీరంతా మంత్రాంగ తత్త్వవేత్తలు (రాజనీతి కుశలులు). మహాబలదర్చితులైన రాక్షసులు. ఈ నలుగురితో పరివృతుడై సింహాసనంమీద సుఖంగా కూర్చున్న రావణుడు - చతుస్సముద్రపరివృతమైన భూగోళంల్హాగా ఉన్నాడు. 11, 12

మంత్రాంగతత్త్వవేత్తలైన ఈ మంత్రులతోనూ మరికొందరు మంచి అలోచనాపరులతోనూ (శుభబుద్ద్ధులు) - మొత్తం రాక్షసులతో పరివేష్టితుడైన రావణుడు - దేవతా పరివేష్టితుడైన దేవేంద్రుడిలాగా ఉన్నాడు. 18

ఇల్లా కొలువుతీరిన ఆ మహాతేజస్వి మేరుశిఖరంమీద కారుమబ్బులాగా (నీటిమబ్బు) ఉన్నాడు. ఆ రాక్షస ప్రభువును హనుమంతుడు చూశాడు. 14

హనుమంతుడు - ఒకవైపు భీమవిక్రములైన రాక్షసులు తనను పింసిస్తున్నా ఆశ్చర్యచకితుడై ఆ రాక్షసప్రభువును వీక్షించాడు. కే5

(భ్రాజమానం తతో దృష్ట్వా హనూమాన్రాక్షసేశ్వరమ్‌ ! 16 మనసా చింతయామాస తేజసా తస్య మోహిత: ॥ అహో రూప నుహో ధైర్య మహో సత్త్వ మహో ద్యుతిః అహో రాక్షసరాజస్య సర్వలక్షణయుక్తతా 1 17 యద్యధర్మో న బలవాన్‌ స్యాదయం రాక్షసేశ్వర: | స్యాదయం సురలోకన్య సళక్రస్యాపి రక్షితా ॥॥ కేక అస్య కక్రూరై: నృశంసైళ్ళ కర్మభిర్లోకకుత్సితై: | తేన బిభ్యతి ఖల్వస్మాత్‌ లోకాస్వామరదానవాః ॥ అయం హ్యుత్సహతే క్రుద్దః కర్తుమేకార్లవం జగత్‌ ॥ క్ష ఇతి చింతాం బహువిధామకరోల్‌ మతిమాన్‌ హరిః | దృష్ట్వా రాక్షసరాజన్య ప్రభానమమితతేజస: ॥ 20 సింహాసనంమీద అలా వెలిగిపోతున్న ఆ రాక్షసేశ్వరుణ్ని చూసి హనుమంతుడు అతడి తేజస్సుకి సమ్మోహితుడై మనస్సులో ఇలా తలపోశాడు. 16 ఆహా ! ఏమి రూపం ! ఏమి ధీరత్వం ! ఏమి బలం ! ఏమి కాంతి ! ఓహో ! ఏమి ఇతడి సర్వలక్షణ సంయుక్తత !! 17 అధర్మ మనేది ఒక్కటి ఇతడిలో బలీయంగా లేకపోతే ఈ రాక్షసేశ్వరుడు - ఇంద్రుడితో సహా దేవలోకానికి సైతం ఏలిక (పాలకుదు-రక్షకుడు) కాదగినవాడు. 18 ఇతడి పనులన్నీ క్రూరాలుగా నింద్యాలుగా లోకకులత్సితాలుగా ఉంటాయి. అందువల్లనే దేవదానవలోకాలన్నీ ఇతడికి భయపడుతున్నాయి. ఇతడు - క్రుద్ధుడై మొత్తం జగత్తునంతటినీ ఏకార్డవం (ఏకసముద్రంలా లుంగజుట్టాలని) చెయ్యాలని ఉత్సాహపడుతుంటాడు కాబోలు ! 19 ఇలా-మతిమంతుడు హనుమంతుడు అమిత తేజస్సంపన్నుడదైన ఆ రాక్షసరాజు ప్రభావాన్ని చూసి రకరకాలుగా ఆలోచనలు సాగించాడు. 20 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, నలభైతొమ్మిదవ సర్గ. తెలుగుసేత : బటేతనోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : నలబై తొమ్మిదవ సర్గ

జ! ఉ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ తక?! పణ ( గ్గ + యాభయ్యవ సర్గ + 6డ్ప తముద్వీక్ష్య మహాబాహుః పింగాక్షం పురతః స్టితమ్‌ । కోపేన మహతావిష్టో రావణో లోకరావణ: ॥ క్ష శంకాహతాత్మా దధ్యా స కపీంద్రం తేజసా వృతమ్‌ | కిమేష భగవాన్నందీ భవేత్సాక్షాదిహాగత: ॥ 2 యేన శప్తో౭ఒస్మి కైలాసే మయా సంచాలితే పురా | సోఒయం వానరమూర్తి స్యాత్‌, కింస్వీద్బాళలో౭పి వామురః॥ 3 న రాజా రోషతా(మ్రాక్ష;ు ప్రహస్తం నముంత్రిసత్తమమ్‌ | కాలయుక్తమువాచేదం వచో విపులమర్ధవత్‌ ॥ త్త కన్నులు పింగళవర్ణంలో ఉందే ఆ కపివీరుణ్ని తన ఎట్టయెదుట తేరిపార జూసి - మహాభుజుడూ లోకపీడకుడూ (రావణః = ఏడిపించేవాడు) ఆ రావణుడు చెప్పనలవిగాని కోపావేశానికి లోనయ్యాడు. క్షే మవాతేజస్సుతో కనిపిస్తున్న కపీంద్రుణ్ని చూడటంతోనే రావణుడి మనస్సు శంకాకులమయ్యింది. ఏమిటి, ఇతడు సాక్షాత్తుగా ఇక్కడికి వచ్చిన నందీశ్వరుడా ! 2 పూర్వకాలంలో కైలాసాన్ని నేను క్రక్కదిలించినప్పుడు నన్ను శపించిన నందీశ్వరుడా ఈ వానరమూర్తి ? లేకపోతే, బాణాసురుడా ? ప్‌! ఇలా శంకిస్తున్న ఆ రావణుడి కన్నులు రోషంతో ఎరుపెక్కాయి. తన మంత్రులలో ముఖ్యుడైన ప్రహస్తుడితో - సమయోచితంగా విసృృతార్థవంతంగా ఇలా పలికాడు - త్త సుందరకాండ : యాభయ్యవ సర్గ

దురాత్మా పృచ్చతామేష కుతః కిం వాస్య కారణమ్‌ 1 వనభంగే చ కో౭ఒస్యార్టో రాక్షసీనాం చ తర్షనే క్‌ నుత్పురీమప్రధృష్యాం వా గమనే కిం ప్రయోజనమ్‌ | ఆయోధనే వా కిం కార్యం పృచతామేష దుర్మతిః ॥ 6 రావణస్య వచః శ్రుత్వా ప్రహస్తో వాక్యమబ్రవీత్‌ సమాశ్వసిహి భద్రం తే న భీః కార్యా త్వయా కపి ॥ ల్లా యది తావత్‌ త్వమింద్రేణ (ప్రేషితో రానణాలయమ్‌ | తత్త్వమాఖ్యాహి మా భూత్తే భయం వావరమోక్ష్యపే॥! 8 యది వైశ్రవణస్య త్వం యమస్య వరుణస్య చ। చారరూపమిదం కృత్వా ప్రవిష్టో నః పురీమిమామ్‌ ॥ విష్ణునా (క్రేషితో వాపి దూతో విజయకాంక్షిణా | వ్ర ఈ దురాత్ళుణ్ని అడుగు, ఎక్కడినుంచి వచ్చాడో, ఎందుకోసం వచ్చాడో అశోకవనాన్ని నాశనం చెయ్యడంలోనూ రాక్షసాంగనలను భయపెట్టడంలోనూ ఇతడి ఉద్దేశం (ప్రయోజనం) ఏమిటో-అడుగు. ర్‌ ఎవరికీ చేరరాని నా లంకాపట్టణానికి రావడంలో ఇతడి ప్రయోజనం ఏమిటి ? యుద్దానికి దిగాడు, ఎందుకోసం ? అడుగు ఈ దుర్శతిని. 6 రావణాసురుడి ఈ ఆజ్ఞను విని ప్రహస్తుడు హనుమంతుడితో ఇలా పలికాడు - వానరుదా! స్తిమితపడు. నీకు భద్రమవుతుంది. భయపడకు. ? ఒకవేళ నువ్వేమయినా ఇంద్రుడు పంపితే ఈ రావణాలయానికి (లంకకు) వచ్చావా? నిజం చెప్పు. భయపడకు. వానరుడా! (నిన్ను విడిచిపెట్టేస్తాం) నువ్వు విడుదల అవుతావు, 8 కుబేరుడికో యముడికో వరుణుడికో గూధఢచారిగా ఈ రూపం ధరించి మా ఈ పట్టణంలోకి ప్రవేశించావా ? లేదా, మమ్మల్ని జయించాలనే కోరికతో విష్ణుమూర్తి పంపిన దూతవా ? నిజం చెప్పు. రి నుందరకాండ : యాభయ్యవ సర్ల

నహి తే వానరం తేజో రూపమాత్రం తు వానరమ్‌ |

తత్త్వతః కథయస్వాద్య తతో వానర మోక్ష్యసే ॥ 10

అనృతం వదతళశ్చాపి దుర్లభం తవ జీవితమ్‌ !

అథనా యన్నిమిత్తం తే ప్రవేశో రావణాలయే ॥ శ

ఏవముక్తో హరి్రేస్టస్తదా రక్షోగణేశ్వరమ్‌ ।

అటబ్రవీన్నాస్మి శక్రస్య యమస్య నరుణస్య వా ॥ శై

ధనదేన న మే సఖ్యం విష్ణునా వాపష్మి చోదితః

జాతిరేన నుమ త్వేషా వానరోఒహమివోగతః ॥ క్ష

దర్శనే రాక్షసీంద్రవ్య దుర్లభే తదిదం మయా |

వనవం రాక్షసరాజన్య దర్భనార్థే వివాశితమ్‌ ॥ కే4

తతస్తే రాక్షసాః (ప్రాప్తా బలినో యుద్దకాంక్షిణవ 1

రక్షణార్ధం చు దేహస్య ప్రతియుద్దా ముయా రణే ॥ 15

నీది వానరతేజస్సు కాదు. రూపం మాత్రమే వానర రూపం. నిజం చెప్పేసెయ్యి ఇప్పుడు. ఓ వానరుడా ! అప్పుడు విడిచిపెట్టేస్తాం నిన్ను 10

అసత్యం చెప్పావో నీకు జీవితం దుర్లభమైపోతుంది. ఎందుకోసం ఈ లంకలోకి ప్రవేశించావో నిజం చెప్పు. ల!

ప్రహస్తుడు ఇలా అడిగే సరికి వానరశ్రేష్టడు హనుమంతుడు రావణా సురుడికి బదులు పలికాడు. నేను ఇంద్రుడికో యముడికో వరుణుడికో చెందినవాణ్ని కాను. 12

కుబేరుడితో నాకు చెలిమి ఏమీ లేదు. విష్ణుమూర్తి పంపితే వచ్చినవాణ్నీ కాను. నాది వానరజాతి. నేను వానరుణ్ని. ఇక్కడికి వచ్చాను. 18

రాక్షసేంద్రుడి దర్శనం దుర్లభమవ్వడంవల్ల అతడి దర్శనంకోసం ఈ అళోకవనాన్ని నాశనం చేశాను. కేశ

అంతలోకీ మహాబలిష్టులైన రాక్షసులు కయ్యానికి కాలుదువ్వుతూ (యుద్ధకాంక్షులై) వచ్చిపడ్డారు. నా శరీరాన్ని రక్షించుకోవడంకోసం (ఆత్మరక్షణగా) నేను తిరగబడ్డాను (ప్రతియుద్ధం చేశాను). కేర్‌

నుందరకాండ : యాభయ్యవ నర్గ

ఇప్త్రృపాశైర్న శక్యోడ.హం బద్దుం దేవాసురైరసే | పితామహాదేవ వరో మమాప్యేషో౭భ్యుపాగతః ॥ 16 రాజానం (ద్రస్టుకామేన ముయ్యాస్త్రనునువర్తితమ్‌ । విముక్తో హ్యహమస్త్రేణ రాక్షపైస్త ళిపీడితః ॥ 17 కేవచిద్రాజకార్యేన సంటప్రాస్తోఒస్మి తవాంతికమ్‌ | దూతో2హమితి విజ్ఞేయో రాఘవస్యామితాజనః ॥ (శ్రూయతాం చాపి వచనం నుమ పథ్యమిదం ప్రభో; 18 దేవాసురుల అస్త్రపాశాలకు నేను కట్టువడను. బ్రహ్మదేవుడినుంచే నాకూ ఈ వరం లభించింది. 16 రాక్షసరాజును దర్శిద్దామనిపించి అస్త్రానికి ఇలా కట్టువడ్డాను. రాక్షసులు నన్ను (త్రాళ్ళతో) బంధించగానే (బ్రవ్మాస్త్రబంధం నుంచి విముక్తుణ్ని అయ్యాను. 17 ఒక రాచకార్యంతో ఇలా నీ సన్నిధికి వచ్చాను. మహాతేజస్వి రాఘవుడికి నేను దూతను. తెలుసుకో. రాక్షసప్రభూ ! నేను చెప్పే ఈ హితవచనం ఆలకించు. 18 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాభయ్యవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం అామలబనపిం ద్రుమ. సుందరకాండ : యాభయ్యవ సర్గ

ఫ్‌ 4 శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ చ ఈం సమీక్ష్య మహాసత్త్వం సత్త్వవాన్‌ హరిసత్తమః | వాక్యమర్హవదవ్య[గ్రస్తమువాచ దశాననమ్‌ ॥ క్షే అహం సుగ్రీవసందేశాదిహ (ప్రాస్తస్తవాలయమ్‌ | రాక్షసీంద్రం హరీశస్త్వాం (భ్రాతా కుశలమట్రవీత్‌ ॥ 2 భ్రాతుః శృణు సమాదేశం సుగ్రీనస్య మహాత్మనః | ధర్మార్గోపహితం వాక్యమిహ చాముత్ర చ క్షమమ్‌ ॥ 3 రాజా దశరథో వామ రథకుంజరవాజినూన్‌ | పితేవ బంధుర్గోకస్య సురేశ్వరపమద్యుతిః ॥ క్త మహాబలశాలియైన ఆ దశాస్యుణ్ని తేరిపారజూసి “సత్త్వసరీపన్నుడు కపిసత్తముడు అవ్యగ్రమనస్ముడై అర్ధవంతమైన మాట పలికాడు. క్షే సుగ్రీవుడి సందేశంతో నేనిక్కడికి నీ మందిరానికి వచ్చాను. రాక్షసేంద్రా ! మా కపిరాజు ఒక సోదరుడుగా నీ కుశలం అడిగాడు (తెలుసుకోమన్నాదు).2 నీకు సోదరతుల్యుడైన మహాత్ముడు సుగ్రీవుడు పంపిన సందేశం,విను. ఇది (ధార్మిక ప్రయోజనంతో కూడినది) ధర్మసారసహితం. ఇహ-పరాలకు సరిపడే సందేశవాక్యం. త్రి దశరధుడు అని ఒక రాజు ఉన్నాడు. రథ - గజ - అశ్వ సైన్య సహితుడు. తండ్రిలాగా లోకానికి ప్రియబంధువు. తేజస్సులో దేవేంద్రుడికి సాటి. త్తే సుందరకాండ : యాభై ఒకటవ సర్గ

జ్యేస్టస్తస్య మహాబాహుం: పుత్రః ప్రియకరః ప్రభుః | పితుర్నిదేశాన్నిష్క్రాంతః ప్రవిష్టో దండకాననమ్‌ ॥ ర్‌ లక్ష్మణేన సహభ్రాత్రా సీతయా చాపి భార్యయా । రామో వామ మహాతేజా ధర్మ్యం పంథానమాథ్రితః ॥ 6 తస్య భార్యా వనే వష్టా పీతా పతిమమదవ్రతా | వైదేహస్య సుతా రాజ్ఞో జవకస్య మహాత్మనః ॥ ణా స మార్గమాణస్తాం దేవీం రాజపుత్రస్పహానుజ:ః | బుష్యమూకమమ ప్రాప్తః సుగ్రీవేణ సమాగతః ॥ 8 తస్య తేన ప్రతిజ్ఞాతం సీతాయాః పరిమూర్గణమ్‌ | సుగ్రీవప్యాపి రామేణ హరిరాజ్యం నివేదితమ్‌ ॥ ం్ర ఆ దశరథుడి పెద్దకొడుకు మహావీరుడు. లోకప్రియకరుడు. సమర్శడు. తండ్రి ఆజ్ఞమేరకు బయలుదేరి దండకారణ్యం ప్రవేశించాడు. ర్‌ అతడిపేరు రాముడు. ఆ మహాతేజస్వి తన తమ్ముడు లక్షణుడితో, తన భార్య సీతతో దండకారణ్యం ప్రవేశించాడు. ధర్మబద్ధమైన మార్గాన్ని ఆ(శ్రయించాడు, 6 అతడి భార్య పతివ్రత సీతాదేవి దండకావనంలో అపహృత అయ్యింది. ఆమె - విదేహ దేశాధిపతీ మవోత్ముడూ అయిన జనకమహారాజుగారి కూతురు. 7 సోదరుడితో కలిసి ఆ దశరధరాజకుమారుడు సీతాదేవిని అన్వేషిస్తూ బుష్యమూకపర్వతం చేరుకున్నాడు. సుగ్రీవుణ్ని కలుసుకున్నాడు. తి సీఠాన్వేషణకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు సుగ్రీవుడు. కపిరాజ్యాన్ని సుగ్రీవుడికి అప్పగించేందుకు రాముడు (ప్రతిన పూనాడు. ం్ర సుందరకాండ : యాభై ఒకటవ నర్ల్గ [42 |

తతప్తేవ మృధే హత్వా రాజపుల్రేణ వాలినమ్‌ | సుగ్రీవః స్టాపితో రాజ్యే హర్యృక్షాణాం గణేశ్వరః ॥ 10 త్వయా విజ్ఞాతపూర్వశ్చ వాలీ వావరపుంగవ: | రామేణ నిహతప్పంభ్యే శరేణైకేన వానరః ॥ క్ష స సీతామార్గణే వ్యగ్రస్పుశ్రీవ స్పత్యసంగరః | హరీన్‌ సంప్ర షయామాస దిశప్పర్వా హరీశ్వరః ॥ క్ష2 తాం హరీణాం సహహ్రాణి శతాని నియుతాని చ | దిక్షు సర్వాసు మార్గంతే హ్యథశ్చోపరిచాంబరే ॥ 13 వైనతేయసమనూః కేచిత్కేచిత్తతానిలోసమాః । అసంగగతయ: శీఘ్రా హరివీరా మహాబలాః ॥ క్షత అటుపైని రాకుమారుడు రాముడు రణరంగంలో వాలిని సంహరించి బుక్షవానర గణేశ్చరుడైన సుగ్రీవుడ్ని కపిరాజ్యంలో (కిష్కింధా సించాసనంమీద) స్థాపించాడు. 10 వానరపుంగవుడైన వాలి నీకు పూర్వపరిచయం ఉన్నవాడే కదా! ఆ వానరుడు ఒకేఒక్క బాణంతో రాముడి చేతిలో రణరంగాన నిహతుడయ్యాడు. క్షే సత్యప్రతిజ్ఞుడైన వానరప్రభువు సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణ తత్చరుడై అన్ని దిక్కులకూ వానరులను పంపించాడు. 2 వందలూ వేలూ లక్షలూగా వానరవీరులు అన్ని దిక్కులలోనూ కిందా పైనా ఆకాశంలోనూ అంతటా అన్వేషణ సాగిస్తున్నారు. 18 వారిలో కొందరు గరుత్మంతుడికి సమానులు. మరికొందరు వాయు సమానులు. మహాబలిష్టులైన ఆ కపిముఖ్యులు అందరూ నిరాటంకగమనులు. శీఘ్రగతులు. క4 సుందరకాండ :; యాభై ఒకటన నర్ల (వక్ర

అహం తు హనుమాన్నామ మారుతస్యారపప్పుత:

పీతాయాస్తు కృతే తూర్తం శతయోజనమాయతమ్‌ ॥ 15

సముద్రం లంఘయిత్వెన తాం దిదృక్షురిహాగత: |

(భ్రమతా చ మయా దృష్టా గృహే తే జనకాత్మజా ॥ 16

తద్భవాన్‌ దృష్టధర్మార్ధ: తపఃకృతపరి(గ్రహః |

పరదారాన్‌ మహాప్రాజ్ఞ నోపరోద్దుం త్వమర్హసి ॥ 17

న హి ధర్మవిరుద్దేషు బహ్వపాయేషు కర్మసు

మూలఘాతిషు సజ్జంతే బుద్దిమంతో భవద్విధాః ॥ 18

కళ్ళ లక్ష్మణముక్తానాం రామకోపానువర్తినామ్‌ |

శరాణాము(గ్రతః స్థాతుం శక్తో దేవాసురేస్వుపి ॥ క్షం

నేనేమో హనుమంతుణ్ని వాయుదేవుడికి బెరసపుత్రుణ్ని. సీతాన్వేషణ కోసం శతయోజన విస్తీర్ణమైన సముద్రాన్ని వేగంగా లంఘించాను. 15

సముద్రాన్ని లంఘించి సీతాదర్భన కాంక్షతో ఇక్కడికి వచ్చాను. అంతటా తిరుగుళూ నీ ఇంట జానకీదేవిని చూశాను. 16

నువ్వు ధర్మతత్త్వం ఎరిగినవాడివి. తపస్సును ్రేమించినవాడివి. ఓ మహాప్రాజ్జుడా ! పరకాంతలను నిర్బంధించడం నీకు తగదు. 17

నీవంటి బుద్ధిమంతులు ఇటువంటి ధర్మవిరుద్ధాలూ బహుహానికరాలూ మూలవినాశకాలూ అయిన పనులకు పూనుకోరు సుమా ! 18

లక్ష్మణుడు వేసే బాణాలకూ రాముడి కోపంనుంచి వెలువడే శరాలకూ ఎదురు నిలబడగల్లిన సమర్ధుడు దేవాసురుల్లో ఎవడున్నాడు ? 19

నుందరకాండ : యాఖై ఒకటవ సర్గ

న చాపి త్రిషు లోకేషు రాజన్విద్యేత కశ్చన | రాఘవస్య వ్యళీకం యః కృత్వా సుఖమవాప్న్షయాత్‌ ॥ 20 తత్తిికాలహితం వాక్యం ధర్మ్యమర్జానుబంధి చ। నున్యవ్వ నరదేవాయ జానకీ ప్రతిదీయతామ్‌ ॥ 21 దృష్టా హీయం మయా దేవీ లబ్బం యదిహ దుర్లభమ్‌ ఉత్తరం కర్మ యచ్చేషం నిమిత్తం తత్ర రాఘవః ॥ 22 లక్షితీయం మయా సీతా తథా శోకపరాయణా | గృహ్య యాం నాభిజానాసి సంచాస్యామివ పన్నగీమ్‌ ॥ _ 23 వేయం జరయితుం శక్యా సానురైరనురైరపే | విషపంప్ప్పృష్టమత్యర్థం భుక్తమన్నమివౌజసా ॥ 24 రాజా ! రాఘవుడికి అప్రియం చేసి సుఖంగా జీవించగలిగినవాడు ఈ ముల్లోకాలలోనూ ఎవ్వడూ లేడు. 20 అందుచేత, మూడు కాలాలలోనూ నీకు హితవైనమాట ఇది తెలుసుకో. ధర్మబద్ధమూ అర్జ్థసహితమూను. జానకిని ఆ మానవనాధుడికి తిరిగి అప్పగించు. 2్ష సీక్రాదేవిని నేను ఇక్కడ చూశాను. చాలా దుర్లభమనుకున్నది లభించింది. ఇక మిగిలిన పనికి రాఘవుడే నిమిత్తం (కర్త): బలై దుఃఖపరాయణగా ఉన్న ఈ సీతాదేవిని నేను చూశాను. ఈమెను బంధించాననుకుంటున్నావే కానీ అయిదు తలల నాగుపాము అని (పన్నగి) గుర్తించలేకపోతున్నావు. 28 విషాన్నం భుజించి జఠరాగ్నితో జీర్ణించుకోలేనట్టు అసురులకుగానీ అమరులకుగానీ ఈమెను స్వాయత్తం చేసుకోవడం (ఇమిడించుకోవడం) సాధ్యం కాదు. 2శ సుందరకాండ : యాభై ఒకటవ సర్గ

తపస్పంతాపలబ్దస్తే యోఒయం ధర్మపరి[గ్రహః ॥

న స నాశయితుం న్యాయ్య ఆత్మప్రాణపరి[గ్రహః ॥ 25

అనధ్యతాం తపోభిర్యాం భవాన్సృమనుసశ్యతి ॥

ఆత్మనస్పాసురైర్దేవై: హేతుస్తత్రాషాయం మహాన్‌ ॥ 26

సుగ్రీవో న హి దేవోఒ2యం నాసురో న చ రాక్షసః |

న దానవో వ గంధర్యో న యక్షో న చ పన్నగః ॥

తస్మాత్‌ ప్రాణపరిత్రాణం కథం రాజన్‌ |! కరిష్యసి ॥ 27

న తు ధర్మోపసంహారనుధర్మఫలసంహితమ్‌ |

తదేవ ఫలమవ్వేతి ధర్మశ్భ్చాధర్మనాశనః ॥ 28

తపస్సుకు సంబంధించిన తీవ్రశమను ఓర్చి సంపాదించుకున్న నీ ప్రాణధారణనూ (జీవితాన్ని) ధర్మఫలాన్నీ ఇలా నాశనం చేసుకోవడం న్యాయ్యం కాదు. 25

తపస్సుతో నేను సురాసురుల చేతిలో అవధ్యతను సంపాదించుకున్నాను గదా అనుకుంటున్నావేమో ! అది ఉన్నప్పటికీ నీ వినాశానికి నేను చెప్పబోయే హేతువు అపరిహార్యమే. 26

సుగ్రీవుడు దేవత కాదు. అసురుడు కాదు. రాక్షసుడు కాదు. దానవుడు కాదు. గంధర్వుడు కాదు. యక్షుడు కాదు. పన్నగుడూ కాదు. అందుచేత ఓ రాజా ! నీ ప్రాణాలను నువ్వు ఎలా రక్షించుకుంటావు ? 27

ధర్మఫలమనేది (సుఖానుభవం) అధర్శ్మఫలంతో జతగూడదు. దేనికదిగా ఫలం వచ్చిపడుతుంది. ధర్మం అధర్శ్మనాశకం కాదు. అధర్మం ధర్శ్మనాశకమూ కాదు. (ఈ శ్లోకానికి రెండు మూడు రకాల అర్భాలనూ అన్వయాలనూ వ్యాఖ్యాతలు చెప్పారు. తరవాత శ్లోకానికి అనుకూలించే భావాన్ని స్వీకరించడ మయ్యింది). 28

సుందరకాండ : యాభై ఒకటవ నల్ల

(ప్రాప్తం ధర్మఫలం తావద్భవతా నాత్ర సంశయః; | ఫలమస్యాప్యధర్మస్వ క్షిప్రమేవ ప్రపత్స్యసే ॥ 29 జనస్టానవధం బుద్దా బుద్దా వాలివధం తథా రామసుగ్రీవసఖ్యం చ బుధ్యస్వ హితమాత్మన: ॥ 30 కామం ఖఇల్వహమప్యేకప్పవాజిరథకుంజరామ్‌ / లంకాం నాశయితుం శక్త తస్యెషతు న నిశ్చయః ॥ ప్‌! రామేణ హి ప్రతిజ్ఞాతం హర్యృక్షగణ సన్నిధా | ఉత్పాదనమమిత్రాణాం సీళ' యైస్తు ప్రధర్శితా ॥ 32 అపకుర్వన్‌ హీ రామస్య సాక్షాదపి పురందర: । న సుఖం పప్రాష్నయాదన్యః కిం పునస్త్వద్విధో జనవ॥ 33 రాక్షసరాజా ! ధర్మఫలాన్ని (ఇంతకాలమూ) నువ్వు అనుభవించావు. సందేహం లేదు. ఇక ఇప్పుడు ఈ అధర్మానికి ఫలాన్నికూడా నువ్వు వెంటనే పొందుతావు. 209 జనస్థానంలో జరిగిన రాక్షస సంహారాన్ని గుర్తించు. వాలివధను గమనించు. రామసుగ్రీవుల సఖ్యాన్ని అర్ధంచేసుకో. నీ హితాన్ని నువ్వు తెలుసుకో. 80 అశ్వ-రధ-గజ సహితంగా మొత్తం ఈ లంకారాజ్యాన్ని నాశనం చెయ్యడానికి నేనూ ఒక్కణ్నే చాలు. కానీ ఇది రాముడి నిశ్చయం కాదు. 31 బుక్షవానర సమూహం ఎదుట రాముడు ప్రతిజ్ఞ చేశ*డు - సీతాదేవిని అపహరించిన శత్రువులను నేనే సంహరిస్తానని. 82 రాముడికి అపకారం చేసి సాక్షాత్తుగా దేవేంద్రుడైనా మరొకడైనా సుఖంగా బతకలేదు. ఇక నీలాంటివాడి గురించి చెప్పేదేముంది ! 38 సుందరకాండ : యాభై ఒకటవ సర్గ

యాం సీతేత్యభిజానాసి యేయం తిప్పతి తే వశే కాళరాత్రీతి తాం నిద్ది పర్వలంకావివాశినీమ్‌ ॥ ప్రడ్త తదలం కాలపొశేన సీతావిగ్రహరూపిణా | స్వయం ప్కంధావసక్తేన క్షేమమాత్మని చింత్యతామ్‌ ॥ 35 పీతాయాస్తేజసా దగ్ధాం రామకోపప్రదీపితామ్‌ | దహ్యమానామిమాం పశ్య పురీం సొట్టప్రతోళికామ్‌ ॥ _ 36 స్వాని మిత్రాణి మంద్రీంశ్చ జ్ఞాతీన్‌ (భ్రాత్తూన్‌ సుతాన్‌ హితాన్‌ | భోగావ్‌ దారాంశ్చ లంకాం చ నూ వినాశముపానయ ॥ 37 సత్యం రాక్షసరాజేంద్ర శృణుష్వ వచనం మమ | ధానదాసన్య దూతన్య వావరన్య విశేషతః ॥ 38 సర్వాన్‌ లోకాన్‌ సుసంహృత్య సభూతావ్‌ పచరాచరాన్‌ | పునరేన తథా ్రష్టుం శక్తో రామో మహాయశాః: 1 39 సీతాదేవి అని ఎవరిని అనుకుంటున్నావో, ఎవరు నీ వశంలో ఉన్నదని భావిస్తున్నావో ఆమె సర్వలంకా వినాశినియైన కాళరాత్రి అని తెలుసుకో. 34 సీతారూపంలో ఉన్న కాలపాశం నీకు నువ్వే మెడకు తగిలించుకున్నావు. అది చాలు. క్షేమం సంగతి మనస్సులో ఆలోచించుకో. 85 ఆపణాలతో వీధులతో సహా ఈ లంకాపట్టణం సీతా తేజస్సుతో దగ్ధమైనట్టూ, రాముడి కోపంతో మండిపోతున్నట్టూ తెలుసుకో. 286 నీ మిత్రులు, మంక్రులు, దాయాదులు, సోదరులు, కొడుకులు, హిళులు, నీ భోగాలూ భార్యలూ మొత్తం ఈ లంక -- అన్నింటికీ వినాశం తెచ్చిపెట్టకు. 37 రాక్షసరాజేంద్రా ! నా సత్యవచనం ఆలకించు. నేను రామదాసుణ్ని విశేషించి సుగ్రీవుడి దూతను. నామాట విను. 88 పంచభూతాలతో చరాచరప్రాణికోటితో సహా సమస్త లోకాలనూ తేలికగా ముగించి మళ్ళీ యధాతధంగా సృష్టించడానికి సమర్థుడు - మహాయశస్వి రాముడు. 39 సుందరకాండ: యాభై ఒకటవ నర్ల

దేవాసురవరేంద్రేషు యక్షరక్షోగణేషు చ

విద్యాధరేషు సర్వేషు గంధర్వేషూరగేషు చ;

పిద్దేషు కిన్నరేంద్రేషు పతత్రిషు చ సర్వతః | శ0

సర్వభూతేషు సర్వత్ర సర్వకాలేషు వాసి సః |

యో రామం ప్రతియుద్ద్యేత విస్తేతుల్యపరాక్రమమ్‌ ॥ 41

సర్వలోకేశ్వరప్యైవం కృత్వా విప్రియముత్తమమ్‌ |

రామస్య రాజసింహస్య దుర్లభం తవ జీవితమ్‌ ॥ త్తం

దేవాశ్చ దైత్యాళ్చ నిశాచరేంద్ర

గంధర్వ విద్యాధర నాగ యక్షాః |

రామస్య లోకత్రయనాయకస్య

ప్టాతుం న శక్తాస్సమరేషు సర్వే ॥ శ్ర

దేవతలు అసురులు నరేంద్రులు యక్షులు రాక్షసగణాలు విద్యాధరు లందరు గంధర్వులు ఉరగులు (నాగులు) సిద్ధులు కిన్నరేంద్రులు పక్షులు - ఈ జాతులన్నింటా - 40

సర్వభూతాలలోనూ సర్వప్రదేశాలలోనూ సర్వకాలాలలోనూ - విష్ణుతుల్య పరాక్రముదైన ఆ రాముణ్ని ఎదిరించగల్లినవాడు లేడు. ల!

సర్వలోకేశ్వరుడూ రాజసింహుడూ అయిన రాముడికి ఇలా ఇంతటి అప్రియాన్ని చేసి నువ్వు జీవించి ఉండటం దుర్లభం సుమా ! శ2

ఓ రాక్షసేంద్రా ! దేవతల్డుగానీ దైత్యులుగానీ గంధర్వ - విద్యాధర - నాగ - యక్షులు ఎవరుగానీ అందరూగానీ లోకత్రయ నాయకుడైన రాముడికి రణరంగాలలో ఎదురు నిలవగల్లినవారు కాదు. వ!

సుందరకాండ : యాఖై ఒకటవ నర్ల్గ

(బ్రహ్మా స్వయంభూశ్చతురానవో వా

రుదప్తి; లేత ప్రీపురాంతకో వా।

ఇంద్రో మహేంద్రస్పురనాయకో వా

త్రాతుం న శక్తా యుధి రామవధ్యమ్‌ ॥ కడ

ప పొష్టవోపేతనుదీవవాదివ:ః

కపేర్షిశన్యూప్రతిమోఒప్రియం వచః |

దశాననః కోపవివృత్తలోచన:

సమాదిశత్తస్య వధం మహాకపీ: ॥ త్తీస్‌

స్వయంభువూ చతురాననుడూ అయిన బ్రహ్మదేవుడుగానీ, బ్రినేత్రుడూ త్రిపురాంతకుడూ అయిన రుద్రదేవుడుగానీ, మహేంద్రుడూ సురనాయకుడూ అయిన ఇంద్రదేవుడుగానీ = రణరంగాన -రాముడి చేతిలో వధార్చడైన వ్యక్తిని కాపాడలేరు. 44

అర్థసౌష్టవంతో శబ్బసౌష్టవంతో అలరారుతున్నవి కపివీరుడి మాటలు. దీనాలాపాలు కాదు. (ధీరాలాపాలు)! ఈ అ(్రియ వాక్కును అప్రతిముడైన దశాననుడు విన్నాడు. అతడి కన్నులు కోపంతో విచ్చుకున్నాయి. ఆ మహాకపికి వధను దండనగా ఆదేశించాడు. జీ5 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైఒకటవ సర్గ.

తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఊవాణాణవననననిఫినినై ఉథనెమెనొనునాలాలాా. సుందరకాండ : యాలై ఒకటవ సర్ల

జో2! ( శీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ట్ట (న లాలా కర యాభై రెండవ టే త్య తక్యయం + రా తస్య తద్వచవం (శ్రుత్వా వానరస్య మహాత్మన: ఆజ్జాుయద్వధం తస్య రానణ; కోధమూర్భితః ॥ | వధే తస్య సమాజ్ఞప్తే రావణీన-దురాత్మనా | నివేదితవతో దౌత్యం నానుమేనే విభీషణః ॥ 2. తం రక్షో ఒ౬ధిపతిం (క్రుద్దం తచ్చ కార్యముపస్ట్రితమ్‌ । విదిత్వా చింతయానూస కార్యం కార్యవిధా స్థితః ॥ త నిశ్చితార్థప్తతస్పాన్నూ ౬ ఒ౬పూజ్య శత్రుజిదగ్రజమ్‌ | ఉవాచ హితమత్యర్థం వాక్యం వాక్యవిశారదః ॥ డ్త మహాత్ముడైన హనుమంతుడి ఆ మాటలను వినడంళతోనే రావణుడు క్రోధసమ్మూర్భితుడయ్యాడు. అతడిని వధించమని ఆజ్ఞాపించాడు. 1 దురాత్ముడైన రావణుడు హనుమద్వధను ఆజ్ఞాపించేసరికి విభీషణుడు అనుమతించలేదు. దూతగా తన సందేశాన్ని నివేదించిన హనుమంతుడి వధ విభీషణుడుకి నచ్చలేదు. 2 రాక్షసాధిపతి క్రుద్ధుడై ఉండటాన్ని అప్పుడు జరగబోతున్న పనినీ (దూతవధ) గుర్తించాడు విభీషణుడు. కార్యనిర్వహణలో నిశ్చితమతి కనక "కర్తవ్యం ఆలోచించాడు. తి కర్తవ్యం నిశ్చయించుకున్నాడు. ఆ శత్రువిజేత విభీషణుడు తన అన్నగారిని అర్చించాడు (నమస్మరించాడు). అత్యంత హితకరమైన మాటను వాక్యవిశారదుడై పలికాడు. క్షీ సుందరకాండ : యాభై రెండవ సర్ల

క్షమప్వ రోషం త్యజ రాక్షసేంద్ర

ప్రసీద నముద్వాక్యమిదం శృణుష్వ |

వధం న కుర్వంతి పరావరజ్ఞా

దూతస్య పంతో వసుధాధిపేంద్రోః ॥ ర్‌

రాజధర్మవిరుద్దం చ లోకవృత్తేశ్చ గర్హితమ్‌ ।

తవ చాసదృళశం వీర కపేరస్య ప్రనూపణమ్‌ ॥ 6

ధర్మజ్జళ్చ కృతజ్ఞళ్ళ రాజధర్మవిశారదః (|

పరావరజ్ఞో భూతానాం త్వమేవ పరమార్ధవిత్‌ ॥ 7

గృహ్యంతే యది రోషేణ త్వాదృశోచపి విపళ్చితః |

తతః శాస్త్రవిపళ్చిత్త్వం శ్రమ ఏీవ హి కేవలమ్‌ ॥ 8

తస్మాత్‌ ప్రపీద శత్రుఘ్న రాక్షపేంద్ర దురాసద |

యుక్తాయుక్తం వివిశ్చిత్య దూతదండో విధీయతామ్‌ ॥ 9

రాక్షసేంద్రా ! క్షమించు. క్రోధం విడిచిపెట్టు. ప్రసన్నుడవు కా. ఇదిగో నా మాట ఆలకించు. మంచి చెడ్డలు ఎరిగిన ఉత్తమ రాజన్యులు (సజ్జనులైన రాజేంద్రులు) దూతను వధించరు. క్‌

ఈ కపీశ్వరుణ్ని అంతమొందించడమనేది రాజనీతికి విరుద్ధం. లోక (ప్రవృత్తిసైతం (లోకుల స్వభావం) దీన్ని గర్జిస్తుంది. మవావీరా ! నీకుకూడా ఇది తగినది కాదు. 6

నువ్వు ధర్మజ్డుడవు. కృతజ్ఞతాభావం ఉన్నవాడవు. రాజనీతిలో పండితుడవు. ప్రాణికోటిలో మంచిచెడ్డలు ఎరిగినవాడవు. పరమార్థం తెలిసినవాడవు. 7

నీలాంటి పండితులుకూడా క్రోధానికి వివశులైపోతే ఇక శ్యాస్త్రపాండిత్య మనేది (పాండిత్య సంపాదన) కేవలం (శ్రమ మాత్రమే అయిపోతుంది. 8

అందుచేత, ఓ శత్రుసంహారకా ! రాక్షసేంద్రా ! దుర్జయా ! కలతదేరు. యుక్తాయుక్తాలు ఆలోచించి ఒక నిశ్చయానికి వచ్చి దూతదండన విధించు.

ం్ర సుందరకాండ : యాటై రెండవ సర్గ

విభీిషణవచః శ్రుత్వా రావణో రాక్షపేశ్వరః |

రోషేణ మహతావిష్ణో వాక్యముత్తరనుబ్రవీత్‌ ॥ 10

న పాపానాం వధే పాపం విద్యతే శత్రునూదవ ।

తస్మాదేనం వధిష్యామి వావరం పాసచారిణమ్‌ ॥ క్ష

అధర్మమూలం బహుదోషయుక్షమ్‌

అనార్యజుష్టం వచనం నిశమ్య |

ఉవాచ వాక్యం సరమార్ధ్హతత్త్వం

విభిషణో బుద్ధినుతాం నరిస్టు ॥ 12

ప్రసీద లంకేశ్వర రాక్షసీంద్ర

ధర్మార్థయుక్తం వచనం శృణున్వ |

దూతా న వధ్యాస్పమయేషు రాజన్‌

సర్వేషు సర్వత్ర వదంతి సంతః ॥ 13

రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు విభీషణుడి మాటలు విన్నాడు. మరింతగా మహారోషావిష్ప్టడయ్యాడు. బదులు పలికాడు. 10

ఓ శత్రుసంహారకా! పాపాత్ములను వధించడంలో పాపం లేదు. అందుచేత ఈ మహాపాపి వానరుణ్ని సంహరిస్తాను. [11

అధర్మమూలకమూ బహుదోషయుక్తమూ ఆర్యులు (సజ్జనులు) అంగీక రించనిదీ (దుర్జనులకు నచ్చేదీ) అయిన ఈ రావణుడి మాటను విని బుద్ధిమంశులలోకెల్లా అగ్రగణ్యుడైన విభీషణుడు పరమార్థతత్త్వసహితమైన మాట చెప్పాడు. 12

లంకాధిపతీ ! రాక్షసప్రభూ ! కలతదేరు. ధర్మబద్ధమైన నా మాట చెవినిపెట్టు. రాజా ! ఏ సమయాల్లోకానీ ఎక్కడకానీ దూతలు వధార్హులు కారు అని సత్పురుషులు చెబుతున్నారు. 13

సుందరకాండ : యాఖై రెండవ నర్గ

అసంశయం శత్రురయం (ప్రవృద్దః

కృతం హ్యనేనాప్రియమ(ప్రమేయమ్‌ |

న దూతవధ్యాం ప్రవదంతి సంతో

దూతప్య దృష్టా బహవో హి దండా: ॥ 14

వైరూపస్యమంగేషు కశాభిఘాతో

మౌండ్యం తథా లక్షణపన్నిపాతః

ఏతాన్‌ హి దూతే ప్రవదంతి దండాన్‌

నధస్తు దూతస్య న నః శ్రుతో౭పి ॥ 15

కథం చ ధర్మార్ధవినీతబుద్దిః

పరానరప్రత్యయ నిశ్చితార్థ: |

భవద్విధ: కోపవశే హి తిప్టేత్‌

కోపం నియచ్చంతి హి సత్త్వవంత; ॥ 16

సంశయం లేదు ఇతడు శత్రువే. అందునా ఎదిగిన శత్రువు. ఇతడు అప్రియమే (అపరాధం) చేశాడు. ఇంతా అంతా అని చెప్పలేనంత (అప్రమేయమ్‌) అప్రియం చేశాడు. అయినా, దూతవధను సజ్జనులెవ్వరూ చెప్పడం లేదు. దూతకు వేరే రకరకాల దండనలు కనిపిస్తున్నాయి. 14

అంగవైకల్యం కల్పించడం, కమిచీ దెబ్బలు కొట్టడం, గుండు గీయించడం, అలాగే, కాల్చి ముద్రవెయ్యడం - ఇలాంటి దండనలే దూతలకు చెబుతున్నారు. దూతను వధించడమనేది మనకు ఎప్పుడూ విన్నదైనా కాదు.

15

ధర్మ-అర్థాల పట్ల సుళిక్షితమైన బుద్ధికలవాడూ, మంచి-చెడుల పరిజ్ఞానంలో నిశ్చయం కలవాడూ అయిన నీవంటివాడు కోపానికి ఎలా వివశుడైపోతాడు ! కాకూడదే 1! సత్త్వవంతులు (శక్తిసంపన్నులు, ధీరులు, ప్రయోజకులు) కోపాన్ని నిగ్రహించుకుంటారు గదా ! 16

సుందరకాండ : యాబై రెండవ సర్గ

న ధర్మవాదే న చ లోకవృత్తే

న శాస్త్ర బుద్దిగ్రహణేషు చాపి |

విద్యేత కళ్ళిత్తవ వీర చుల్యః

త్వం హ్యుత్తమస్సర్వసురాసురాణామ్‌ ॥ క్ష

న చాప్యస్య కపేర్పాతే కంచిత్చ్సశ్యామ్యహం గుణమ్‌ |

చేష్వయం పాత్యతాం దండో యైరయం ప్రేషితః కపి: ॥ 18

సాధుర్వా యది వాసాధు:ః పరైరేష సమర్పిత:ః |

బ్రువన్‌ పరార్థం పరవాన్‌ న దూతో వధమర్హతి ॥ క్షం

అసి చాస్మిన్‌ వాతే రాజన్‌ నాన్యం పశ్యామి ఫేచరమ్‌ ।

ఇహ యః పునరాగచ్చేత్‌ పరం పారం మహోదధేః ॥ 20

ధర్మాధర్మవివేచనలోగానీ, లౌకికాచారాలలోగానీ, శాస్త్రార్థాలను బుద్ధి కుశలతతో గ్రహించడంలోగానీ (శాస్త్రార్థ జ్ఞాన -ధారణలలో) నీకు సాటివచ్చేవాడు ఎవడు ! మహావీరా ! సురాసురులలో నువ్వేకదా ఉత్తముడివి 1 17

అంతేకాదు, ఈ వానరుణ్ని చంపడంలో నాకు ఏ లాభమూ కనిపించడం లేదు. ఇతడిని ఇక్కడికి పంపినవారికి విధించు ఈ దందనను, 18

ఇతడు సజ్జనుడో దుర్దనుడో. ఎవరో పంపితే వచ్చినవాడు. వాళ్ళు చెప్పినది చెబుతున్నవాడు. అస్వతంత్రుడు. కనక దూత ఎప్పుడూ వధార్నడు కాదు. 19

అంతేకాదు, మహారాజా ! ఇప్పుడు ఇతణ్ని ఇక్కడ మట్టుబెడితే, మవా సముద్రాన్ని దాటి ఈ తీరానికి మళ్ళీ రాగలిగిన మరొక ఖేచరుడు నాకు కనిపించడం లేదు. (ఆకాశంలో ఎగిరి రాగలిగినవాడు మరొకడు లేడని).

20 సుందరకాండ : యాబై రెండవ నర్ల

తస్మాన్నాస్య వధే యత్నః కార్యః పరపురంజయ ।

భవాన్‌ సేంద్రేషు దేవేషు యత్నమాస్టాతుమర్హతి ॥ 21

అస్మిన్వినష్టే న హి దూతమన్యం

పశ్యామి యస్తా నరరాజపుత్రౌ ।

యుద్దాయ యుద్దప్రియ దుర్వినీతొ

ఉద్యోజయేత్‌ దీర్షపథావరుద్దా ॥1 22 "

పరాశక్రమోత్సాహ మవస్వినాం చ

సురాసురాణామపి దుర్దయేన |

త్వయా మనోవందన = బైర్ఫృతానాం

యుద్దాయతిర్నాశయితుం వ యుక్తా ॥ 23

హితాశ్చ శూరాశ్చ సమాహితాళ్ళ

కులేషు జాతాశ్చ మహాగుణేషు |

నునస్వివళ్ళస్త్రభృతాం వరిష్టాః

కోట్య(గ్రతప్తే సుభృతాశ్చ యోధా: ॥ 2డీ

అందుచేత, ఓ శత్రుపట్టణాలను జయించేవాడా ! ఇతడిని వధించే ప్రయత్నం చెయ్యకు. ఇంద్రాదిదేవతలమీద ఆ ప్రయత్నం నువ్వు చెయ్యడం మంచిది. 2

యుద్ధప్రియుడా ! ఇతడిక్కడ అంతరించిపోతే - సుదీర్ణమార్గ గమనమనే అవరోధం కలవారూ, దుర్వినీతులూ అయిన ఆ మానవరాజపుత్రులను నీతో యుద్దానికి ఉసిగొల్చే మరొక దూత ఎవడూ నాకు కనిపించడం లేదు. 22

రాక్షసుల మనస్సులను రంజింపజేసేవాడా ! పరాక్రమం - ఉత్సాహం

• అభిమానం (మనస్విత) కలిగిన సురాసురులకు దుర్ణయుడవైన నువ్వు ఈ సంగ్రామలబ్టిని పోగొట్టుకోవడం యుక్తంకాదు. 28

హితులు, శూరులు, ఏకాగ్రచిత్తులు, ఉత్తమగుణాలు కలిగిన వంశాలలో జన్మించినవారు, మానధనులు (మనస్వులు), శస్త్రధారులలో (శ్రేష్టులు, (నీచేత) బాగా పోషింపబడుతున్నవారు అయిన యోధులు నీకు కోటికి పైగా ఉన్నారు. _ 24

నుందరకాండ : యాబై రెండవ సర్గ

తదేకదేశేన బలస్య తావత్‌

కేచిత్తవాదేశకృతో2భియాంతు

తౌ రాజపుత్రౌ వివిగృహ్య మూఢౌ

సరేషు తే భావనయితుం (ప్రభావమ్‌ ॥ 25

విశాచరాణొనుధిపోఒనుజస్య

విభిషణస్యోత్తనువాక్యమిష్టమ్‌ 1

జగ్రాహ బుద్ధ్యా సురలోకళ్యత్రుః

మవాబలో రాక్షసరాజముఖ్యః ॥ 26

అటువంటి నీ మహాసైన్యంలో కొంతభాగాన్ని వెంటబెట్టుకుని నీ ఆజ్ఞానువర్తులు కొందరు దాడివెడలుదురుగాక ! మూఢులైన ఆ రాజపుత్రులను సంహరించి నీ శత్రుసమూహాలలో నీ ప్రభావం తెలియపరతురుగాక 125

నిశాచరాధిపుడూ సురలోకశత్రువూ మహాబలుడూ రాక్షసరాజముఖ్యుడూ అయిన ఆ రావణుడు తన తమ్ముడు విభీషణుడు పలికిన ఈ గొప్ప మాటను చాలా ఇష్టంగా స్వబుద్ధితో స్వీకరించాడు. 26 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైరెండవ సర్గ,

తెలుగుసేత : బేతవోలు రామనబ్రహ్వ్నాం అబవాలననం్తుంద్తమాలాలాా

ఉఊీీ“౧? శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ గిన ఉగ + యాభై మూడవ సర్గ + (గ 1! తస్య తద్వచనం (శ్రుత్వా దశగ్రీవో మహాబల: | ఈ... దేశకాలహితం వాక్యం భ్రాతురుత్రరమటబ్రవీత్‌ ॥ క! సమ్యగుక్తం హి భవతా దూతవ్రధ్యా విగర్హితా | అవశ్యం తు వధాదవ్యః క్రియతామన్య విగ్రహః ॥ కోలీ కపీవాం కీల లాంగూలమిష్టం భవతి భూషణమ్‌ | తదస్య దీష్యతాం శీఘ్రం తేన దగ్జేవ గచ్చతు ॥ 3 తతః పళ్యంత్విమం దీవమంగవైరూప్యకర్శితమ్‌ ॥ సమి(త్రజ్ఞాతయప్పర్వే బాంధవాస్పసుహజ్జనాః ॥ డ్త్‌ ఆజ్ఞాాయద్రాక్షసేంద్రః పురం సర్వం సచత్వరమ్‌ | లాంగూలేన ప్రదీప్తేన రక్షోభి: పరిణీయతామ్‌ ॥ క్‌ మహాబలశాలి దశగ్రీవుడు ఆ విభీషణుడి పలుకులు ఆలకించి దేశ కాలోచితంగా అతడికి బదులు పలికాడు. క్షే నువ్వు బాగా చెప్పావు. దూతవధ అనేది నింద్యమే. వధించడం కాక మరింకేదయినా దండన ఇతడికి అవశ్యం విధింపబడవలె. లై వానరులకు తోక చాలా ఇష్టమైన అలంకారమట. అందుచేత ఇతడి తోకను వెంటనే అంటించండి. కాలిన తోకతో తిరిగి వెడతాదు. త్రి అంగవైకల్యంతో కృశించి దీనుడరైన ఇతడిని అక్కడ-ఇతని ఆప్తులూ దాయాదులూ బంధువులూ స్నేహితులూ అందరూ తిలకింతురుగాక ! 4 మండుతున్న తోకతో ఈ వానరుణ్ని లంకాపట్టణమంతటా చతుష్పధాలతో సహా (నాఖుగుదారుల కూడలులు) రాక్షసులు తిప్పుదురుగాక

• అని రాక్షసేంద్రుడు ఆజ్ఞాపించాడు. ర్‌ సుందరకాండ : యాభై మూడవ సర్గ

తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా రాక్షసాః కోవకర్శితాః | వేష్ణయంతి స్మ లాంగూలం జీర్లైః కార్పాసకైః వటైః 6 సంవేష్ట్రమానే లాంగూలే వ్యవర్ధత మహాకపిః ! శుష్కమింధవమాసాద్య వనేస్విన హుతాశన; ॥ ల్లా తైలేవ పరిషిచ్యాథ తే౭గ్నం తత్రాభ్యపాతయన్‌ | లాంగూలేవ ప్రదీప్తేవ రాక్షసాన్‌ తానతాడయత్‌ ॥ 8 రోషామర్హ్వపరీతాత్మా బాలసూర్యసమావనః | లాంగూలం సంప్రదీప్తం తు ద్రష్టుం తస్య హనూమతః | సహస్త్రీబాలవృద్దాశ్చ జగ్ముః ప్రీతా నిశాచరాః ॥ త్ర స భూయస్పంగతైః క్రూరైః రాక్షసైః హరిసత్తమ: | విబద్దః కృతవావ్వీరః తత్కాలపదృశీల మతిమ్‌ [0 రావణుడి ఆజ్ఞ చెవిసోకగానే కోపకర్శితులై వానరులు హనుమంతుడి తోకకు ప్తాతగుడ్డలూ కూర్చాసాలూ (చిరిగిపోయిన అంగీలు) చుట్టన్లారం భించారు. 6 తోకకు వారు అలా గుడ్డలు చుడుతూ ఉంటే ఆ మహాకపి - అడవులలో ఎండుకట్టెలకు అంటుకున్న అగ్నిలాగా వృద్ధిపొందాడు. ౯7 ఆ రాక్షసులు - గుడ్డలు చుట్టిన హనుమంతుడి తోకమీద నూనె బాగా చిలకరించారు. (నూనెతో తడిపారు). అటుపైని అగ్గి ముట్టించారు. హనుమంతుడు ప్రజ్వరిల్లుతున్న తోకతో ఆ రాక్షసులను చితకబాదాడు. 8 హనుమంతుడి హృదయం రోషంతోనూ కసితోనూ (ప్రతీకారేచ్ళ) నిండిపోయింది. అతడి ముఖం బాలభానుబింబంలా మారిపోయింది. ప్రజ్వరిల్లుతున్న అతడి లాంగూలాన్ని చూడటానికి స్త్రీ బాలవృద్ధసహితులై రాక్షసులు సంబరంగా గుమికూడారు. 9 'క్రూరులైన రాక్షసులు ఇంకా చుట్టుముట్టి ఆ హరిసత్తముజ్ని నిలువరించారు. అప్పుడు ఆ మహావీరుడు సమయోచితమైన ఆలోచన సాగించాడు. 10 సుందరకాండ : యాఖై మూడవ సర్గ

కామం ఖలునమేశక్తా విబద్ధప్యాపి రాక్షసాః

ఛిత్వా పాశావ్‌ పముత్పత్య హవ్యామహమిమాన్‌ పునః ॥ 11

యది భర్తుః హితార్థాయు చరంతం భర్తృశాసనాల్‌ |

బధ్నంత్యేతే దురాత్మానోన తు మే విష్కృతిః కృతా॥ 12

సర్వేషామేవ పర్వ్యాస్తో రాక్షపానవామహం యుధి ॥

కింతు రానుస్య ప్రీత్యర్థం విషహిష్యే ఒహ మీదృశమ్‌ ॥ 13

అంకొ చారయితవ్యా వై పునరేవ భవేదితి |

రాత్రౌ న హి సుదృష్టా మే దుర్గకర్మవిధానతః ॥ కేక

ఆనశ్యమేన (ద్రష్పవ్యా మయా లంకా విశాక్షయే

కొనుం బద్దస్య మే భూయః వుచ్చప్యోద్దీపనేన చ |

పీడాం కుర్వంతు రక్షాంసి వ మే౭స్తి మనః శ్రమః ॥ 15

రాక్షసులు ఇలా నన్ను బంధించినా నిజానికి వీరంతా నాకు చాలరు (నా ధాటికి నిలువలేరు; ఈ పాశాలను (బంధనాలు) తెంచుకుని ఒకృపెట్టున పైకెగసి వీరిని సంహరించగలనుకూదా. |!

నా ప్రభువైన రాముడి హితంకోసం ప్రవర్తిస్తున్న నన్ను ఈ దురాత్ములు తమ (ప్రభువైన రావణుడి ఆజ్ఞమేరకు బంధించారు. ఇది నాకు ప్రతీకారం కాదు. (ఈ బంధనం నన్నేమీ చెయ్యలేదని భావం). 12

యుద్దానికి దిగితే ఈ రాక్షసులందరికీ నేను ఒక్కడినే చాలు. కానీ రాముడి 'ప్రీతికోసం ఇటువంటిది (బంధనం, అవమానం) సహిస్తున్నాను. 13

అదీ కాక, ఈ లంకాపట్టణంలోకి నేను రాత్రిపూట ప్రవేశించి, సంచరించాను. దీని దుర్గనిర్మాణవిధానం ఏమిటో స్పష్టంగా చూడలేదు. అందుచేత, ఇప్పుడు మరొకసారి ఈ లంకాపట్టణంలో నేను (చారుడిగా) సంచరించడం అవుతుంది. క!

పగటిపూట ఈ లంకను నేను తప్పక చూడాలి. కనక, ఇప్పటికే బందీనైన నా తోకను మరింతగా మండించి ఈ రాక్షసులు ఇతోధికంగా నన్ను హింస పెడుదురుగాక ! (పెట్టనీ), నా మనస్సుకి ఏమీ శ్రమ కాదు. 15

నుందరకాండ : యాభై మూడవ సర్గ

తతప్తే సంవృతాకారం సత్త్వవంతం మహాకపిమ్‌ 1

పరిగృహ్య యయుః హృష్టా రాక్షసాః కపికుంజరమ్‌ | 16

శంఖభేరీనినాదై పం ఘోషయంత: స్వకర్మభిః ॥

రాక్షసాః క్రూరకర్మాణ శ్చారయంతి స్మ తాంపురీమ్‌ ॥ 17

అన్వీయమానో రక్షోభిర్యయౌ సుఖమరిందమః |

హమామాంశ్భ్చారయామాస రాక్షసానాం మవావురీమ్‌ 1 18

అఆథాపళ్యద్విమానాని విచిత్రాణి మవాకసే:ః |

సంవృతాన్‌ భూమిభాగాంచ్చ సువిభక్తాంశ్చ చత్వరాన్‌ | 19

వీథీశ్చ గృహసంబాధాః కపిః శృంగాటకాని చ |

తథా రథ్యోపరథ్యాశ్చ తథైవ గృహకాంతరాన్‌

గృహాంచ్చ మేఘసంకాళావ్‌ దదర్శ పసననాత్మజః: ॥ 20

అంతట - తన మనోభావాలను కప్పిపుచ్చుకుని గుంభనంగా ఉన్న ఆ శక్తిసంపన్నుణ్ని ఆ మహాకపీశ్వరుణ్ని బందీగా నడిపించుకుంటూ ఆ రాక్షసులు ఆనందంగా కదిలారు. 16

శంఖ భేరీ ధ్వనులతోనూ జబ్బలు చరుచుకోవడం అరవడం మొదలైన పనులతోనూ లంకాపట్టణాన్ని మారుమోగిస్తూ క్రూరాచారులైన ఆ రాక్షసులు పట్టణమంతా త్రిప్పనారంభించారు. క్షే

రాక్షసులు వెంటనడవగా ఆ శత్రసంహారకుడు హనుమంతుడు సుఖంగా నడక సాగించాడు. ఆ రాక్షసమహాపట్టణాన్ని (సంచరించాడు) పరిశీలించాడు. 18

అక్కడ - చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్న విమానాలను (సౌధాల అ(గ్రభాగాలు) చూశాడు. రహస్యప్రదేశాలనూ (ఆయుధాలు దాచిన స్థలాలు) అందంగా రూపొందించబడిన గృహట్రాంగణాలనూ (ముంగిళ్ళు) తిలకించాడు. 19

గృహసమూహాలు బారులుతీరిన వీథులను, చత్వరాలను (నాలుగు వీథుల కూడళ్ళు), ప్రధాన మార్గాలను, సందులను (ఉపరథ్యాః) అలాగే చిన్న చిన్న గృహాలను, మేఘాలలాగా ఉన్న పెద్ద పెద్ద గృహాలను ఆ వాయునందనుడు వీక్షించాడు. 20

నుందరకాండ : యాబై మూడవ నర్ల్గ

చత్వరేషు చతుష్కేషు రాజమార్లే తథైవ చ 1 ఘోషయంతి కపిం సర్వే చారీక ఇతి రాక్షసాః ॥ 21 ప్రీబాలవృద్దా నిర్ణగ్ముష్తత తత్ర కుతూహలాత్‌ | తం ప్రదీసితలాంగూలం హనూమంతం దిదృక్షవః ॥ 22 దీస్యమానే తతస్తస్య లాంగూలాగ్రే హమామత: 1 రాక్షస్యస్తా విరూపాక్ష్యః శంసుర్దేవ్యాప్తదప్రియమ్‌ ॥ 23 యస్త్వయా కృతపంవాదస్పీతే తామ్రముఖ:ః కపిః 1 లాంగూలేన ప్రదీప్తేవ స ఏష పరిణీయతు ॥ 2డీ శ్రుత్వా తద్వచనం (క్రూరమాత్మాసహరణోపనుమ్‌ । వైదేహీ శోకసంతప్తా హుతాశవముపొగమత్‌ ॥ 25్‌ నాలుగు వీధుల కూడళ్ళలో నాలుగు స్తంభాల మంటపాలలో - ఆ రాక్షసులు హుమంతుణ్ని (శత్రువులు పంపిన) “గూఢచారి అని చాటించారు (ప్రకటించారు). ల ఆ నగరంలో ఎక్కడ బడితే అక్కడ స్త్రీలూ బాలురూ వృద్ధులూ - తోక భగభగలాడుతున్న హనుమంతుణ్ని చూడాలనే కుతూహలంతో ఇళ్ళనుంచి వెలుపలికి వచ్చారు. 22 హనుమంతుడి తోకకు అగ్గి అంటుకోగానే వికృతనయనలైన రాక్ష సాంగనలు (కాపలా ఉన్నవారు) ఆ అప్రియవార్తను సీతాదేవికి తెలియ పరిచారు. 23 సీకా ! నీతో సంభాషించాడే ఆ ఎర్రముఖం+కపీశ్వరుడు అతడిప్పుడు మండుతున్న తోకతో ఊరేగింపబదుతున్నాడు. 24 ప్రాజాపహరణానికి సాటివచ్చే ఆ క్రూరవాక్యాన్ని విని సీతాదేవి శోక సంతప్త అయ్యింది. అగ్నిదేవుణ్ని ఆశ్రయించింది. లెగ్‌ సుందరకాండ : యాబై మూడవ సర్గ

మంగళాభిముఖీ తస్యసా తదాసీన్మహాకపేః |

ఉపతస్టే విశాలాక్షీ ప్రయతా హవ్యవాహనమ్‌ 26

యద్యస్తి పతిశుశ్రూషా యద్యస్తి చరితం తపః

యది చాప్యేకపత్నీత్వం శీతో భవ హనూమతః ॥ 27

యది కించిదనుక్రోశః తస్య మయ్యస్తి ధీమతః |

యది వా భాగ్యశేషో మే శీతో భవ హనూమత; ॥ 28

యది మాం వృత్తసంపన్నాం తతృమాగమలాలసామ్‌ ।

ప విజావాతి ధర్మాత్మా శీితో భవ హమామత: ॥ 29

యది మాం తారయేదార్యస్పుగ్రీవప్పత్యపంగరః |

అహ్మాద్దు:;ఖాంబుసంరోధాత్‌ శీతో భవ హమామతః ॥ 30

ఆ విశాలాక్షి ఆ మహాకపికి మంగళాభిముఖి (శుభాకాంక్షిణి) అయ్యింది. పవిత్రాంతరంగయై హవ్యవాహనుణ్ని ఉపాసించింది. 26

నేను చేసిన పతిసేవ ఏమైనా ఉంటే, నేను ఆచరించిన తపస్సు ఏదైనా ఉంటే, నాకు పాతివ్రత్యం ఉంటే - ఓ అగ్నిదేవా ! హనుమంతుడికి చల్లగా ఉందు. ల్ల

ధీశాలి రాముడికి నాపట్ల ఏ కొంచెమైనా దయ ఉంటే, నాకు అదృష్టంలో ఏపాటిగానైనా మిగులు ఉంటే - ఓ అగ్నిదేవా ! హనుమంతుడికి చల్లగా ఉందు. 28

నన్ను శీలసంపన్నగా భర్చృసమాగమలాలసగా ఆ ధర్భ్యాత్ముడు రాముడు గుర్తించినట్టయితే - ఓ అగ్నిదేవా ! హనుమంతుడికి చల్లగా ఉండు. 29

సజ్జనుడూ సత్యసంగరుడూ (ప్రతిజ్ఞ చెల్లించుకునేవాడు) అయిన సుగ్రీవుడు ఈ దుఃఖమహాసముద్రం నుంచి నన్ను ఒద్దెక్కించగలిగేట్టయితే ఆ ఓ అగ్నిదేవా ! హనుమంతుడికి చల్లగా ఉందు. 80

సుందరకాండ : యాబై మూడవ సర్గ [4]

తతప్తీక్ష్‌శార్చిరవ్య(గ్రః ప్రదక్షిణశిఖో ఒనలః జజ్వాల మృగశాబాక్ష్యాః శంసన్నిన శివం కసే; ॥ 31 హనుమజ్జనకళ్చాపి పుచ్చానలయుతో ఒనిలః ॥ వవా స్వాస్ట్యకరో దేవ్యాః ప్రాలేయానిలశితల: ॥ 32 దహ్యమానే చ లాంగూలే చింతయామాన వానరః | ప్రదీప్తోఒన్నిరయం కస్మాన్న మాం దహతి సర్వతః ॥ 33 దృశ్యతే చ మహాజ్వాలః కరోతి న చ మే రుజమ్‌ శిశిరస్యేన సంఘాతో లాంగూలాగ్రే ప్రతిష్టితః ॥ 34 అథవా తదిదం వ్యక్తం యద్దష్టం ప్త్ష్రవతా మయా । రామప్రభావాదాశ్చర్యం పర్వతస్పరితాం పతౌ ॥ 35 అంతట - తీక్ష్‌ణజ్వాలలతో నిశ్చలంగా హనుమంతుడి తోకమీద మండుతున్న అగ్నిదేవుడు ఆ మృగశాబాక్షి సీతాదేవికి హనుమంతుడి క్షేమాన్ని (శుభాన్ని, తెలియపరుస్తున్నట్టు ప్రదక్షిణంగా తిరుగుతున్న మంటలతో ప్రజ్బరిల్లాడు. తే హనుమంతుడి తండ్రియైన వాయుదేవుడుకూడా తోకమీద ఉన్న అగ్నితో కలిసినవాడే అయినప్పటికీ సీతాదేవి మనస్సుకి ఊరట కలిగిస్తూ మంచులాగా చల్లగా వీచాడు. 82 తోకమీద అగ్ని ప్రజ్బరిల్లుతూంటే హనుమంతుడు ఆలోచనలోపడ్డాడు. ఈ మండుతున్న నిప్పు నన్ను ఏమాత్రమూ కాల్చడం లేదు ఎందుకని చెప్మా! 38 పెద్ద పెద్ద మంటలతో కనిపిస్తోందేకానీ నాకు ఏ కొంచెం బాధనూ కలిగించడం లేదు. పైగా, లాంగూలాగ్రాన చందనాది శీతల పదార్థాలు దట్టంగా పులిమినట్టు ఉంది. 34 సముద్రాన్ని లంఘిస్తున్న వేళ ఆశ్చర్యకరంగా ఒక పర్వతం నాకు కనిపించింది. బహుశ ఇదికూడా అలాగే రామప్రభావం వల్ల జరుగుతోంది (వ్యక్తమవుతోంది) కాబోలు ! తర్‌

యది తావత్సముద్రస్య మైనాకస్య చ ధీమతః రామార్ధం సంభ్రమస్తాదృక్‌ కిమన్నిర్న కరిష్యతి ॥ 36 సీతాయాశ్చానృశంప్యేన తేజసా రాఘవస్య చ । పితుశ్చ మమ సథఖ్యేన న మాం దహతి పావకః ॥ 37 భూయస్ప చింతయామాస ముహూర్తం కపీకుంజర:ః | ఉత్ప్సపాతాథ వేగేన ననాద చ మహాకపిః ॥ 38 పురద్వారం తతః శ్రీమాన్‌ శైలశ్చంగమివోన్నతమ్‌ । విభక్రరక్షస్పం బాధమాససాదానిలాత్మజ: ॥ పం స భూత్వా శైలసంకాశః క్షణీన పువరాత్మవాన్‌ । ('హస్వతార పరమాం ప్రాప్తో బంధవావ్యవశాతయత్‌ ॥ 40 రామకార్యంపట్ల సముద్రుడికీ ధీమంతుడైన మైనాకుడికీ అంతటి సం(భ్రమం (త్వర) ఉంటే మరి అగ్నికి అటువంటిది ఎందుకుండదు ! 36 సీతాదేవి దయవల్లా, రాఘవుడి 'ప్రభావంవల్లా (తేజస్సు వల్ల) , మా తండ్రితో ఉన్న స్నేహంవల్లా పావకుడు నన్ను దహించడం లేదు. 37 కపికుంజరుడు హనుమంతుడు మరొక్క నిమిషంసేపు మళ్ళీ ఆలోచించాడు. ఒక్కపెట్టున అతివేగంగా పైకి ఎగిరాడు. మహాకపి భీషణంగా గర్జించాడు. 838 అంతట - శుభలక్షణ సమన్వితుడు ఆ వాయుసుతుడు రాక్షససమూహ సంచారం ఏమీ లేనిదై (నిర్జనంగా ఉన్నదని) పర్వతశిఖరంలా ఎత్తుగా ఉన్న పురద్వారంమీదికి చేరుకున్నాడు (ద్వారంమీద నిలిచాడు). 389 ఆత్మజ్డుడైన ఆ హనుమంతుడు పర్వతంలాగా ఉన్నవాడుకాస్తా క్షణంలో బాగా పొట్టివాదై తన బంధనాలను (పాశాలు) విదిలించుకున్నాడు. 40 సుందరకాండ : యాబై మూడవ సర్గ

విముక్తశ్భ్చాభవత్‌ శ్రీమాన్‌-పునః పర్వతసన్నిభః |

వీగ్షమాణశ్చ దద్నశే పరిఘం తోరణాశ్రితమ్‌ ॥ డ్త్నే

సతతం గృహ్య మహాబాహుః కాలాయసపరిష్కృతమ్‌ ।

రక్షిణస్తానునస్పర్వాన్‌ సూదయామాస మారుతి: ॥ డై

స తాన్నిహత్వా రణచండవిక్రమ:

సమీక్షమాణ: పునరేవ లంకొమ్‌ ।

ప్రదీప్తలాంగూల కృతార్చిమాలీ

ప్రకాశతాదిత్య ఇవార్చిమాలీ ॥ త్త

బంధవిముక్తుడై ఆ శోభనుడు మళ్ళీ పర్వతాకారుడు అయ్యాడు అంతటా పరికిస్తూ - ద్వారతోరణానికి చేర్చి ఉన్న పరిఘను (ఇనప దూలం) చూశాడు.

ఢి]

మహాభుజశాలి మారుతి నల్లని ఇనుముతో చేయబడిన ఆ పరిఘను చేపట్టి అక్కడ రక్షకులుగా ఉన్న అందరినీ సంహరించాడు. 42

యుద్ధంలో చండప్రచండవిక్రముడైన ఆ హనుమంతుడు వారినందరినీ పరిమార్చి మళ్ళీ లంకను పరిశీలనగా చూస్తూ - మంటలు ఎగజిమ్ముతున్న ఆ తోకతో ఆదిళ్యుడిలా (సూర్యగోళం) ప్రకాశించాడు. శ్ర ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాంద, యాఖైమూడవ సర్గ

తెలుగుసేత : టేతవోలు రామబ్రహ్మం వవాణవణ నను టై రరకైకముననాలాలా. నుందరకాండ : యాభై మూడవ సర్గ

జ్లో([ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ సత వనం ఉద న ళు వీక్షమూణస్తతో లంకాం కసిః కృతమనోరథ: | వర్హమానసముత్సాహః కార్యశేషమచింతయత్‌ ॥ క కిన్ను ఖల్వవళిష్టం మే కర్త్పవ్యమిహ సాంప్రతమ్‌ | యదేషాం రక్షసాం భూయ స్పంతాపజణననం భవేత్‌ ॥ 2 ననం తావత్సఏమథితం ప్రకృష్ణా రాక్షసా హతాః | బలైకదేశః క్షపితః శేషం దుర్గవినాశనమ్‌ ॥ 3 దుర్గే వినాశితే కర్మ భవేత్పుఖపరిశ్రనుమ్‌ 1 అబ్బయత్నేవ కార్యే ఒప్మిన్‌ మమ స్యాత్సఫల: శ్రమః ॥ డీ యో హ్యయం మను లాంగూలే దీస్యతే హవ్యవాహన:ః ॥ అవ్య సంతర్చణం న్యాయ్యం కర్తువేభిరహోత్తమై: ॥ క్‌ లంకాపట్టణాన్ని తేరిపారజూస్తున్న హనుమంతుడు కోరిక తీరినవాడై ఉత్సాహం ఉరకలు వెయ్యగా ఇంకా మిగిలిపోయిన పనిని ఆలోచించాడు. 1 ఇప్పుడింక నాకు ఇక్కడ మిగిలిఉన్న కర్తవ్యం ఏమిటో ! అది ఈ రాక్షసులకు మరింతగా సంతాపం కలిగించేది కావాలి. 2 అశోకవనమైతే నాశనం చేశాను. ్రకృష్ణులైన రాక్షసులను సంహ రించాను. రావణ సైన్యంలో ఒక భాగాన్ని మట్టుబెట్టాను. ఇక మిగిలింది- రక్షణదుర్ధాలను నాశనం చెయ్యడం. త్రి దుర్గాలను నాశనం చేస్తే (రేపటి) పని తేలిక అవుతుంది. అల్పప్రయత్నం తోనే ఈ కార్యంపట్ల నా శ్రమ ఫలవంతమవుతుంది. జ్తీ

• నా తోకచివర ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఈ హవ్యవావానుడికి వీరి ఉత్తమ గృహాలతో సంతర్పణ చెయ్యడం న్యాయబద్ధం. ర్‌ నుందరకాండ : యాభై నాల్లవనర్ల్గ [477]

తతః ప్రదీష్తభాంగూలన్సవిద్యుదివ తోయద: | 6 భవనాగ్రేషు అంకాయా విచచార మహాకపిః ॥

గృహాద్దృహం రాక్షసానా ముద్యానాని చ వానరః గ్ల వీక్షమాణో హ్యసం(త్రస్తః ప్రాసాదాంఛ్చ చచార సః ॥

అనవ్లుత్య మహేవేగః ప్రహస్తస్య నివేశనమ్‌ । /॥ అగ్నిం తత్ర స నిక్షిష్య శ్వవనేన సమో బలీ ॥

తతో ఒన్యత్పుఫ్లువే వేళ్ళ మహాపార్వ్వస్య వీర్యవాన్‌ ణ్‌

ముమోచ హనుమానగ్నిం కాలానలశిఖోపమమ్‌ ॥

వజదంప్ట్రన్య చ తథా పుప్లువే స మహాకపిః | 10

శుకన్య చ మనోతేజాస్పారణస్య చ ధీముత: ॥

తథా చేంద్రజితో వేళ్ళ దదాహ హరియూథప: |

జంబునూలేస్పుమాలేళ్చ దదాహ భవనం తతః ॥॥ క్షే

లా.

(పజ్బరిల్లుతున్న తోకతో అ మవాకపీశ్వరుడు మెరుపుతీగతో మేఘంలా ఉండి, లంకాపుర భవనాగ్రాలమీద సంచరించాదు.

ఆ వానరోత్తముడు అంతా పరికిస్తూ ఆ రాక్షసుల గృహాలూ. (ఎ ఇంటిమీద నుంచి మరొక ఇంటిమీదకు) ఉద్యానవన్నాలూ ప్రాసొదొలూ నిర్భయంగా సంచరించాదు. 7

వాయువుతో సమానమైన బలశాలి ఆ హనుమంతుడు మహావేగుడై ప్రహాసుడీ ఇంటిమీదకు దుమికాడు. అక్కడ అగ్నిని (అంటించాడు) ఉంచాడు. రి

శక్రిసంపన్నుడు హనుమంతుడు అటుపైని మహాపార్యుడి ఇంటిమీదకు దుమికాడు. అక్కడ ప్రళయకాల వహ్నిశిఖకు సాటివచ్చే అగ్నిని జారవిడిచొడు. 9 అటుపైని ఆ మహాకపి నజదంప్టుడి ఇంటి పైకి దుమికాదు. ఆ తరవాత ఆ మహాతేజస్వి శుకుడి ఇంటిమీదకూ బుద్ధిశాలి సారణుడి ఇంటిమీదకూ లంఘించాడు. 10 అలాగే ఆ కపియూథనాయకుదు ఇంద్రజిత్తు ఇంటిని కాల్చివేశాదు. అటుపైని జంబుమాలి భవనాన్నీ సుమాలి గృహాన్నీ అంటించాడు. 111 నుందరకాండ ;: యాలటై నాల్లవ సర్గ

రశ్మికేతోశ్చ భవనం సూర్యశత్రోస్తథైన చ ।

'హప్వకర్షస్య దంష్ట్రస్య రోమశస్య చ రక్షనః ॥ క్ష2

యుద్దోన్మత్తవ్య మత్తస్య ధ్వజగ్రీవస్య రక్షపః |

విద్యుజ్జిహ్వుస్య ఘోరస్య తథా హప్తిముఖన్య చ ॥ 13

కరాళస్య పిశాచస్య శోణీతాక్షన్య చైవ హి |

కుంభకర్ణన్య భవనం మకరాక్షస్య చైవ హి ॥ క్షే

యజ్ఞశత్రోశ్చ భవనం బ్రహ్మశత్రోస్తథైన చ |

నరాంతకస్య కుంభస్య నికుంభన్య దురాత్మనః ॥ 15

వర్దయిత్వా మహాతేజా విభీషణ గృహం (ప్రతి ।

(క్రమమాణ: (క్రమేణజైవ దదాహ హరిపుంగవః ॥ 16

రశ్శికేతువు, సూర్యశత్రువు, హ్రస్వకర్డుడు (హ్రస్వ) దంస్పు్రడు, రోమశుడు అనే రాక్షసుల నివాసాలనుకూడా అగ్నికి ఆహుతి చేశాడు. (రోమశుడు = శరీరమంతా దట్టంగా రోమాలు కలవాడు). క్ష2

యుద్దోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, విద్యుజ్జహ్వుడు, ఘోరుడు, హస్తిముఖుడు అనే రాక్షసుల గృవాలకుసైతం నిప్పు పెట్టాడు (ఘోరాకారుడైన విద్యుజ్జిహ్వుడు అని కానీ 18

కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు, కుంభకర్ణుడు (ఈ పేరుగలవాళ్ళు చాలామంది ఉన్నట్టున్నారు), మకరాక్షుడు (మొసలి కళ్ళవాడు) - అనే రాక్షసుల భవనాలనుకూడా అంటించాడు. ల!

యజ్ఞశత్రువు, బ్రహ్మశత్రువు, నరాంతకుడు, కుంభుడు, దుర్మార్గుడైన నికుంభుడు - వీరి నివాసాలకూ నిప్పు పెట్టాడు. కేల్‌

మహాతేజస్వి ఆ వానరపుంగవుడు విభీషణుడి గృహాన్నిమాత్రం విడిచిపెట్టి ఇలా ఒక క్రమంలో సంచరిస్తూ అందరి ఇళ్ళూ దహించివేశాడు. 16

నుందరకాండ : యాబై నాల్లవ సర్గ

తేషు తేషు మహార్డేషు భవవేషు మహాయశాః ॥ గృహేష్పుద్దిమతాన్నుద్దిం దదాహ న మహాకపిః ॥ క్ష7 సర్వేషాం సమతిక్రన్యు రాక్షసీంద్రస్య వీర్యవాన్‌ | ఆసపాదాథ లక్ష్మీవావ్‌ రావణవ్య నివేశనమ్‌ ॥ 18 తతప్తష్మిన్‌ గృహే ముఖ్యే నానారత్నవిభూషితే | మేరుముందరపంకాశే సర్వమంగళశోభితే ॥ క్షం ప్రదీప్తమగ్నిముత్సృజ్య లాంగూలాగ్రే వ్రతిస్టితమ్‌ | ననాద హనునూవ్వీరో యుగాంతజలదో యథా ॥ 20 శ్వసవనేన చ సంయోగాదతివేగో మహాబలః | కాలాగ్నిరిన జజ్వాల పప్రావర్హత హుతాశవ: ॥ 21 మహాయశస్వి ఆ మహాకపి - ఎంతో విలువైనవీ సమృద్ధితో అలరారు తున్నవీ అయిన ఆ భవనాల కలిమినంతటినీ (సంపదను) భస్మం చేసేశాడు. కే? శక్తిసంపన్నుడూ శోభాసమన్వితుడూ అయిన ఆ హనుమంతుడు ఇలా అందరి గృహాలనూ దాటి రాక్షసీంద్రుడు రావణుడి గృహం చేరుకున్నాడు. 18 అది చాలా ప్రధానమైన గృహం. (రావణుడి ప్రధానగ్భహం). నానారత్న విభూషితం. మేరుపర్వతంలాగా మందరపర్వతంలాగా ఉన్న సౌధం. సమస్త మంగళచిహ్నశోభితం (మంగళప్రదమైన వాస్తులక్షణాలన్నీ ఉన్నాయని). ఆ గృహం మీద - 19 తన తోకపై ప్రజ్బ్వరిల్లుతున్న అగ్నిని జారవిడిచి (అంటించి) మహావీరుడు హనుమంతుడు ప్రళయకాల మేఘంలాగా గర్జించాడు. 20 అతివేగుదూ మహాబలుడూ అయిన హుతాశనుడు (అగ్ని) వాయుదేవుడి కలయికతో వృద్ధిపొందాడు. ప్రళయకాలాగ్నిలాగా (ప్రజ్బ్వరిల్లాడు. 21 సుందరకాండ: యాభై నాల్గవ సర్గ

ప్రదీష్తమగ్నిం పవవః తేషు వేశ్ళస్వచారయత్‌ । అభూత్‌ శ్వసనసంయోగాదతివేగో హుతాశనః ॥ 22 తాని కాంచనజాలాని ముక్తామణినముయాని చ 1 భననాన్యవశీర్యంత రత్నవంతి మహాంతి చ ॥ 23 తాని భగ్నవిమానాని విపేతుర్వసుధాతలే । భవనానీవ సిద్దానామంబరాత్పుళ్యసంక్షయే ॥ 2డీ సంజక్జే చుములళ్ళబ్లో రాక్షపానాం ప్రధావతామ్‌ | స్వగృహస్య పరిత్రాణ భగ్నోత్సాహోర్లితశ్రియామ్‌ | నూవమేషోఒస్బరాయాత: కపిరూపేణ హా ఇతి ॥ 25 మండుతున్న అగ్నిని వాయువు ఆయా గృహాలకు పూర్తిగా వ్యాపింప జేసింది. 'వాయుసంయోగంతో హుతాశనుడు అతివేగుడు అయ్యాడు. (మరింత త్వరగా వ్యాపించాడని). 22 బంగారపు కిటికీలతో ముత్యాలతో మణులతో రత్నాలతో అలరారిన ఆ మహాభవనాలు మెల్లమెల్లగా కూలిపోయాయి. 23 ఆ భవనాల శిఖరాలు నేలకు రాలిపడ్డాయి. చేసుకున్న పుణ్యం తరిగి వోవడంతో నింగినుంచి (ఊర్చ్వలోకాలనుంచి) నేలకు రాలుతున్న సిద్ధ జాతీయుల భవనాల్లాగా భాసించాయి. ల! సొంతఇంటిని కాపాడుకోవడంలో (కాపాడుకోలేక) ఉత్సాహం సన్నగిల్లి, పెనుసంపదలు నాశనమై రాక్షసులు అటూ ఇటూ పరుగులు పెట్టారు. ఈ వానరరూపంలో అగ్నిదేవుడే వచ్చాడు, సందేహం లేదు, అయ్యయ్యో - అని హాహాకారాలు మిన్నుముట్టాయి. 25 సుందరకాండ : యాబై నాల్గవ సర్గ

క్రందంత్యస్పహపా పేతుః స్తవంధయధరా; స్త్రియః

కాశ్చిదగ్నిపరితేభ్యో హర్మ్యేభ్యో ముక్తమూర్హజా: ॥

పతంత్యో రేజే ఒ బ్రేభ్యస్పొదామిన్య ఇవాంబరాత్‌ ॥ 26

వజ్రవిద్రుమవైదూర్యముక్తారజతసంహితాన్‌ |

విచిత్రాన్‌ భవనాన్‌ ధాతూన్‌ స్యందృమానాన్‌ దదర్శ సః ॥ 27

నాగ్నిస్త్రష్యతి కాష్టానాం తృణానాం హరియూథపః

నాన్నేర్నాపి విశస్తానాం రాక్షసానాం వసుంధరా ॥ 28

కృచిత్కింశుకసంకాశా; క్వచిత్‌ శాల్మలిసన్నిభాః ॥

కృచిత్కుంకుముసంకాశాః శిఖా వహ్నేశ్చకాశిరే ॥ 29

హమామతా వేగవతా వానరేణ మహాత్మనా ।

లంకాపురం ప్రదగ్ధం తద్రుద్రేణ (త్రిపురం యథా ॥ 30

మంటలు వ్యాపించిన ఆ భవనాగ్రభాగాల నుంచి చంటిబిడ్డలతో రాక్షసాంగనలు రోదిస్తూ క్రొమ్ముడులు విడివడి (జుట్టు విరబోసుకుని) నేలకు దుమికారు. అలా పడుతున్న ఆ రాక్షసకాంతలు మేఘాలనుంచి రాలుతున్న మెరుపుతీగల్లాగా భాసించారు 26

వజ్రాలూ విద్రుమాలూ (పగడాలు) వైదూర్యాలూ ముత్యాలూ వెండి - వీటితో చిత్రవిచిత్రంగా ఉన్న ఆ భవనాలనూ, వాటినుంచి ద్రవించి స్రవిస్తున్న బంగారాన్నీ హనుమంతుడు పరికించాడు. 27

ఎన్ని ఎండుకట్టెలకైనా ఎంత ఎందుగడ్డికైనా అగ్ని తృప్తిపడదు. అలాగే ఇప్పటి ఈ అగ్నితో హరియూధపతి హనుంతుడు తృప్తిపడడు చచ్చి పడిన రాక్షసులతో భూమి తృప్తిపడదు. 28

ఎగసిపడుతున్న మంటలు (వహ్షిశిఖలు) కొన్ని మోదుగుపువ్వుల్లాగా 'ప్రకాశించాయి. కొన్ని బూరుగు వన్నెలో కొన్ని కుంకుమ రంగులో భాసించాయి. (కాలే వస్తువునీబట్టి మంటల రంగులో మార్పులు) 29

రుద్రుడిచేత త్రిపురంలాగా (త్రిపురాసుర సంహారం) మహానుభావుడూ వేగవంతుడూ అయిన హనుమంతుడిచేత లంకాపట్టణం పూర్తిగా దహించి వేయబడింది. 80

సుందరకాండ : యాబై నాల్లవ సర్గ

తతస్తు లంకొపురపర్వతాగ్రీ

సముత్ణితో భీమపరాక్రమో౭గ్నిన |

ప్రసార్య చూడావలయం ప్రదీస్తో

హనూమతా వేగవతా విస్పష్ణు ॥ |

యుగాంతకాలానలతుల్యవేగః

సమారుతో ఒ౬న్నిర్వవృథే దినస్పృక్‌ |

విధూమరళ్శ్మిర్భవనేషు సక్తో

రక్షళ్ళరీరాజ్యసమర్పితార్చి: ॥ 32

ఆదిత్యకోటీపదృశస్పుతేజా

లంకాం సమస్తాం పరివార్య తిస్టన్‌ |

శబ్టె రవేకైరశనిప్రరూడైః

భిందన్నినాండం ప్రబభా మహాగ్నిః ॥ 33

త(త్రాంబరాదగ్నిరతిప్రవృద్దో

రూక్షవ్రభః కింశుకవుష్పచూడః |

నిర్వాణధూమాకులరాజయళ్చ

వీలోత్స్చలాభాః వ్రచకాశిరే ఒభ్రాః ॥ 3డీ

వేగవంతుడైన హనుమంతుడు రగిలించిన అగ్ని ఆ లంకాపట్టణం ఉన్న శ్రికూటపర్వతశిఖరంమీద ఉవ్వెత్తున పైకెగసి భీషణపరాత్రమం కలదై వలయాకారపు జ్వాలలను చాపుతూ ్రదీపించింది. తి

ప్రళయారగ్నికి సాటివచ్చే వేగం కలదై ఆ అగ్ని వాయువుతో కలిసి ఆకాశాన్ని స్పృళించేటంతగా వృద్ధిపొందింది. భవనాలను చుట్టుముట్టి పాగలేని కాంతితో భాసించింది. రాక్షసుల శరీరాలు అనే ఆజ్యంతో మంటలు ఎగసింది. 82

ఆ మహాగ్ని - లంకాపట్టణాన్ని మొత్తంగా ఆవరించి కోటినూర్య సదృశమైన తేజస్సుతో వెలుగొందింది. పిడుగుపాటులకు సాటివచ్చే ఫెళఫెళా రావాలతో (బ్రహ్మాండాన్ని బద్దలుకొడుతున్నట్టు భాసించింది. 88

తీవ్రమైన కాంతితో మోదుగుపువ్వులవంటి జ్వాలలతో ఆ మహాగ్ని ఆకాశపర్యంతం వ్యాపించింది. దగ్ధమైపోయిన భవనాలనుంచి వెలువడుతున్న నిర్వాణధూమాలు (చిట్టచివరి పొగలు) కలగలిసి ఆకాశాన బారులు కడుతున్నాయి. (ధూమవలయాల వరుసలు ఏర్పడుతున్నాయని), ఇది కారణంగా మేఘాలు నల్లకలువల్లాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. తశ

నుందరకాండ : యాభై నాల్గవ సర్గ

వజ్లీ మహేంద్రస్త్రిదశేశ్వరో వా

సాక్షాద్యమో వా వరుణో౭నిలో వా |

రుద్రో ఒగ్నిరర్కో ధవదశ్చ సోమో

వన వానరోఒయం స్వయమేవ కాల: ॥ 35

కిం బ్రహ్మణస్పర్వ పితామహస్య

సర్వస్య ధాతుళ్చతురాననస్య |

ఇవాగతో వానరరూపధారీ

రక్షోపసంహారకరః (ప్రకోపః ॥ 36

కీం వైష్ణవం వా కపిరూపమేత్య

రక్షో వినాశాయ పరం సుతేజః |

అనంతమవ్యక్తమచింత్యమేకం

స్వమాయయా సాంప్రతమాగతం నా ॥ 37

ఇతదు వానరమాత్రుడు కాడు. వజ్రాయుధం ధరించే వేల్పులరేడు దేవేంద్రుడో, సాక్షాత్తుగా యముదో, వరుణుడో, వాయువో, రుద్రుడో, అగ్నిదేవుడో, సూర్యుడో, కుబేరుడో, చంద్రుడో లేదా స్వయంగా వచ్చిన కాలయముడో ! (యముడికీ కాలయముడికీ రూపభేదం ఉంది కాబట్టి పునరుక్తి కాదని వ్యాఖ్యాతలు). 35

సర్వపితామహుడు, సమస్త సృష్టికర్త, చతుర్ముఖుడు అయిన బ్రహ్మదేవుని ప్రగాఢకోపం రాక్షససంహారకమై ఇలా వానరరూపం ధరించి ఇక్కడికి వచ్చిందేమో 1 36

అనంతమూ అవ్యక్తమూ అచింత్యమూ ఏకైకమూ అయిన వైష్ణవతేజస్సు (విష్ణుమూర్తి తేజస్సు) రాక్షస వనాశంకోసం తన మాయతో ఇలా కపిరూపం పొంది ఇక్కడికి వచ్చిందేమో ! 87

సుందరకాండ ; యాఖై నాల్లవ సర్గ

ఇత్యేవమూచుర్చహవో నిశిష్టా

రక్షోగణాస్త్రత సమేత్య సర్వే |

వప్రాణిసంఘాం సగ్భహాం సవ్ఫక్షాం

దగ్దాం పురీం తాం సహసా సమీక్ష్య ॥ 38

తతస్తు లంకా సహసా ప్రదగ్దా

పరాక్షపా సాశ్వరథా సనాగా |

పపక్షిపంఘా సమృగా సవృక్షా

రురోద దీవా తుములం సశబ్దమ్‌ ॥ 39

వో తాత వా వుత్రక కాంత మిత్ర

హా జీవితం భోగయుతం సుపుణ్యమ్‌ ॥

రక్షోభిరేవం బహుధా (బ్రువద్చ్భిః

శబ్దః కృతో ఘోరతరస్సుభీనుః ॥ త్త

ప్రాణికోటితో భవనసమూహంతో వృక్షరాశితోసహా హరాత్తుగా భస్మమై పోయిన ఆ లంకాపట్టణాన్ని చూసి విశిష్టులైన (చావగా మిగిలిన) పలు రాక్షసబ్బందాలు అందరూ అక్కడ గుమికూడి ఇలా రకరకాలుగా అనుకున్నారు.

తిరి

రాక్షసులతో, రథాలతో, ఏనుగులతో, పక్షిసమూహాలతో జంతు బృందాలతో వృక్షరాశితో సహా ఒక్కసారిగా దగ్ధమైన ఆ లంకానగరం దీనంగా కోలాహలంగా పెద్దపెట్టున రోదించింది. 389

అయ్యో ! తండ్రీ 1, అయ్యో బిడ్డా ! అయ్యో ఇల్లాలా ! అయ్యో నేస్తమా! పుణ్యాలు చేసుకుని భోగాలు అనుభవిస్తున్న నీ జీవితం అంతమై పోయిందా !! -- ఇలా పలువిధాల ్రలపిస్తున్న ఆ రాక్షసుల రోదనధ్వని భయంకరమూ ఘోరతరమూ అయ్యింది. 0

నుందరకాండ : యాభై నాల్గవ సర్గ

హుతాశవజ్వాలసమావృతా సా

హతప్రవీరా పరివృత్తయోధా ।

హమాముతః క్రోధబలాభిభూతా

బభూవ శాపోసహతేవ లంకా ॥ న!

ప సంభ్రను (శ్రస్త విషణ్ణారాక్షసాం,

సముజ్జ్వ్యలజ్ఞులహుతాశవాంకితామ్‌ |

దదర్శ లంకాం హనుమాన్‌ మహామనాః

స్వయంభు కోపోపహతామివావవిమ్‌ ॥ డ్త2

భంక్ష్యా వనం పాదపరత్నపసంకులం

హత్వా తు రక్షాంసి మహాంతి సంయుగే |

దగ్జ్వా వురీం తాం గృహరత్నమాలినీం

తప్పా హమామాన్‌ పవవాత్మజః కపే: ॥ త్తం

హానుమంతుడి క్రోధానికీ బలానికీ (క్రోధశక్తికి; ఓడిపోయి ఆ లంకాపురి = మహావీరులు చనిపోగా సైనికులు ఒరిగిపోగా క్షణంలో శాపగ్రస్తలాగా అయిపోయింది. త్తే

సంభ్రమంతో భయంతో విషణులైన (దీనులైన) రాక్షసులు కలదై, మంటలెగసే అగ్నికి పూర్తిగా అర్పితమైపోయిన ఆ లంకాపట్టణాన్ని ఆ మహామనస్వి హనుమంతుడు - ప్రళయంలో పరమేశ్వరుడి ఆగ్రహానికి దెబ్బతిన్న భూగోళాన్ని చూసినట్టు తిలకించాడు. (హనుమంతుడి కంటికి అలా కనిపించిందని), శై

విలువైన వృక్షాలతో దట్టంగా ఉన్న అశోకవనాన్ని భగ్నపరచి, యుద్ధంలో గొప్ప గొప్ప రాక్షులను సంహరించి, ఉత్తమోత్తమ గృహ(శ్రేణులతో అలరారే లంకాపురిని భస్మం చేసి - వాయుపుత్రుడు వానరేశ్వరుడు ఆ హనుమంతుడు నిలిచాడు. శ్రి

(తికూటశ్చంగాగ్రతలే విచిత్రే

(ప్రతిష్టితో వానరరాజసింహః |

(ప్రదీప్తబాంగూల కృతార్చినూలీ

వ్యరాజతాదిత్య ఇవాంశుమాలీ ॥ కశ

ప రాక్షపాంస్తావ్‌ సుబహూంళ్ళ హత్వా

వనం చ భంక్ష్వా బహుపాదపం తత్‌

విస్పజ్య రక్షోభవనేషు చాగ్నిం

జగాను రానుం మనసా మహాత్మా ॥ డ్తీ్‌

తతస్తు తం వావనరవీరముఖ్యం

మహాబలం మారుతతుల్యవేగమ్‌ |

మహామతిం వాయుసుతం వరిస్టం

ప్రతుష్టువుక్దేవగణాశ్చ పర్వే ॥ కర

విచిత్రమైన ఆ డ్రికూటపర్వతశిఖరంమీద నిలబడిన ఆ వానరరోజ సింహుడు - వెలుగుతున్న తోక చివరి మంటలతో - సహ్రకిరణవిరాజితుదైన ఆదిళత్యుడిలా భాసించాడు. ల!

. అసంఖ్యాకంగా రాక్షసులను మట్టుబెట్టి, అనేక వృక్షాలు కలిగిన అళోక వనాన్ని విరగగొట్టి, రాక్షస భవనాలకు నిప్పువెట్టి ఆ మహాత్ముడు హనుమంతుడు మనస్సుతో రాముణ్ని చేరుకున్నాడు (మనస్సులో రాముణ్ని' ధ్యానించాడని). కీర్‌

అంతట - సమస్త దేవగణాలూ ఆ వానరవీరముఖ్యుత్చ ఆ మహాబలుడ్నీ ఆ మారుతతుల్యవేగవంతుణ్ని, ఆ మహామతిమంతుణ్ని, ఆ వాయుసుతుజ్ని, ఆ సర్వోత్తముణ్ని (వరిష్ణుడు) ఎంతగానో స్తుతించారు. 46

-_మందరకాండ:యాలైనాల్లవసర్గ గ్ర

భంక్ష్వా వనల మహాతేజా హత్వా రక్షాంసి పంయుగే ॥ దగ్జ్వా అంకాపురీం రమ్యాం రరాజ స మహాకపిః ॥ క్ష తత్ర దేవొస్పగంధర్వాస్పిద్దాశ్చు పరమర్షయః 1 దృష్ట్వా అంకాం (ప్రదగ్దాం తాం విషయం సరనుం గతాః ॥ 48 తం దృష్ట్వా నావరశ్రేస్టం హమామంతం మహాకసిమ్‌ | కాలాగ్నిరితి సంచింత్య సర్వభూతాని తత్రసుః ॥ త్తం దేవాశ్చ సర్వే మునివుంగవాళ్ళ గంధర్వ విద్యాధర నాగయక్షాః | భూతాని సర్వాణి నువోంతి తస జగ్ముః పరాం ప్రీతిమతుల్యరూపామ్‌ ॥ 50 న. అళోకవనాన్ని భగ్నం చేసి, రణరంగంలో రాక్షసులను సంహరించి, రన్యుమైన లంకాపురిని దగ్ధం చేసి ఆ మహాకేజస్వి ఆ మహాకపి - విరాజిల్లాడు. 47 పూర్తిగా దగ్ధమైపోయిన ఆ లంకాపురిని చూసి దేవతలూ గంధర్వులూ సిద్ధులూ పరమ బుషులూ ఎంతగానో విస్మయం చెందారు. (నివ్వెరపోయారు). శీర వానరశ్రేష్టుడూ మనోకపీశ్వరుడో అయిన ఆ హనుమంతుణ్ని చూసి సమస్తప్రాణికోటీ ప్రళభయకాలాగ్నిగా భావించి భీతి చెందింది. శ్ర సమస్త దేవతలూ, మునీశ్వరులూ, గంధర్వులూ, విద్యాధరులూ, నాగులూ, యక్షులూ, సమస్త మహాభూతాలూ సాటిలేని మహాద్రీతిని పొందాయి (ఆనందించాయని] 50 నన జ ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాళైనాల్గవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : యాబై నాల్లవ నర్గ

జ్లోం! ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ డా అంకాం సమస్తాం సందీప్య లాంగూలాగ్నిం మవాబల: 1 ( నిర్వాాయానూస తదా సముద్రే హరిసత్ర్తమః ॥ క్ష సందీష్యనూనాం విధ్వస్తాం త్రస్తరక్షోగణాం పురీమ్‌ | అన్వీక్ష్య హనూమాన్‌ లంకాం చింతయామాస వావరః॥ 2 తస్యాభూత్‌ సుమహాంస్తాపః కుత్సా చాత్మన్యజాయత | లంకాం ప్రదహతా కర్మ కింస్వితృతమిదం మయా ॥ క్రి ధన్యాస్తే పురుషాః క్రేష్టా యే బుద్దా కోపముత్ధితమ్‌ 1 నిరుంధంతి మవాత్మావో దీప్తమగ్నిమివాంభపా ॥ క్షీ (క్రుద్ధః పాపం న కుర్యాత్కః క్రుద్దో హన్యాద్గురూవపి 'క్రుద్ద; పరుషయా వాచా వరస్పాధూవధిక్షిపేత్‌ క్‌ సమస్త లంకాపట్టణాన్నీ భగభగలాడించి మహాబలుడు ఆ కపిసత్తముడు తన తోకనున్న నిప్పును సముద్రంలో చల్లార్చాడు. క్ష రాక్షససమూహాలు భయపడిపోయి, పూర్తిగా ధ్వంసమై మంటలెగసి పడుతున్న లంకాపట్టణాన్ని చూస్తూ వానరోత్తముడు హనుమంతుడు ఆలోచనలో పడ్డాడు. లి అతడికి చాలా భయం వేసింది. మనస్సులో తనమీద తనకే ఏవగింపు కలిగింది. లంకాపట్టణాన్ని దహించివేస్తూ ఏమిటి నేను చేసిన ఈపని. 8 ఎగసిపడిన కోపాన్ని ఆలోచనాశక్రితో నిరోధించుకోగ ఎగిన మనుషులు ఉత్తములు. ధన్యులు, ప్రజ్వరిల్లిన అగ్నిని నీటితో చల్లార్చినట్టు ఈ మహాత్ములు తమ కోపాన్ని ఆలోచనాశక్తితో వారించుకుంటారు. క్త క్రోధవివశుడైనవాడు చెయ్యని పాపం ఉంటుందా ? గురువులనైనా సంహరిస్తాడు. పరుషవాక్కులతో సాధువులనైనా దూపషిస్తాడు, అధిక్షేపిస్తాడు. 65 నుందరకాండ : యాటై అయిదవ నర్గ

వాచ్యావాచ్యం ప్రకుపితో న విజావాతి కర్షిచిత్‌ | నాకొర్యమస్తే క్రుద్దస్య నావాచ్యం విద్యతే క్వచిత్‌ ॥ 6 యస్పముత్సితం క్రోధం క్షముయైన విరప్యతి | యభథోరగప్త్వ్రచం జీర్ణాం పవై పురుష ఉచ్యతే ॥ గౌ ధిగన్హు మూం సుదుర్చుద్దిం విర్లజ్ఞం పాపకృత్తమమ్‌ | ఆచింతయిత్వా లాం పీతామగ్నిదం స్వామిఘాతుకమ్‌ 1 8 యది దగ్జా త్వియం అంకా నూవనూర్యాపి జానకీ | దగ్గా తేన మయా భర్తుః హతం కార్యనుజావతా ॥ 9 యదర్థమయమారంభస్తత్కార్యమవపాదితమ్‌ | మయా హి దహతా లంకాం వ పీతా పరిరక్షితా ॥ 10 కోపవివశుడైనవాదు - ఇది మాట్లాడవచ్చు, ఇది మాట్లాడకూడదు అనే జౌచిత్యాన్ని (వాచ్య + అవాచ్య) ఏ కొంచెమూ గమనించడు. అతడికి చెయ్యకూడని పని (ఆకార్యం) అనకూడని మాట (అవాచ్యం) అంటూ ఏదీ ఉండదు. 6 పాము తన కుబుసాన్ని ఎలా విడిచిపెడుతుందో అలా తనకు వచ్చిన కోపాన్ని ఓరిమితో విడిచిపెట్టగలిగినవాడే నిజానికి పురుషుడంటే. ? నేనూ ఉన్నాను, ఎందుకు! ఛీఛీ! దుర్చుద్ధిగాణ్ని. సిగ్గులేనివాజ్ని, పాపిష్టలలో ఉత్తముణ్ని. అనాలోచితంగా సీతాదేవిని అగ్నికి ఆహుతి చేసినవాణ్ని. స్వామికార్యం భంగపరచినవాబ్ని, తి ఈ లంకాపట్టణమంతా భస్మమైపోయిందంటే తప్పక్టుండా సీతాదేవికూడా కాలిపోయి ఉంటుంది. కానుకోలేక నా ప్రభువు పనిని (ప్రభుకార్యం) నాశనం చేశాను. రి ఎందుకోసం ఇంతటి పనికి పూనుకున్నానో ఆ పనికాస్తా నాశనమై పోయింది. లంకను కాల్చివేస్తూ - సీతను కాపొడలేకపోయాను. 10 నుందరకాండ :; యాబై ఆయిదవ సర్గ

ఈషత్కార్యమిదం కార్యం కృతమాసీన్న సంశయ: | తవ్య క్రోధాభిభూతేన మయా మూలక్షయః: కృతః ॥ క్ష వినష్టా జానకీ నూనం న హ్యదగ్దః ప్రదృశ్యతే | అంకాయాలం కశ్చిదుద్దేళః పర్వా భప్మీకృతా పురీ ॥ 12 యది తద్విహతం కార్యం మమ ్రజ్ఞావిపర్యయాత్‌ | ఇహైవ ప్రాణసన్న్యాసో మమాపి వ్యాద్య రోచతే ॥ 13 కీమగ్నా నిపతామ్యద్య ఆహోప్విద్చడబాముళే | శరీరమాహో సత్త్వానాం దద్మి సాగరవాసినామ్‌ ॥ న! కథం హి జీవతా శక్యో మయా ద్రష్టుం హరీశ్వరః | తొవా పురుషశార్జూలౌ కార్యపర్వస్వఘాతినా ॥ క్షేక్‌ కడ పున యం | సీతాన్వేషణమనే మహాకార్యంలో కొంచెంమాత్రమే మిగులు ఉంది. సంశయం లేదు. (నేను తిరిగివెళ్ళి సీత ఉనికిని రాముడికి తెలియజెప్పడం ఒక్కటే మిగిలి ఉంది - అని అటువంటి మహాకార్యానికి నేను క్రోధవివశుడనై మొదటికే మోసం తెచ్చిపెట్టాను. (మూలవిఘాతం చేశానని), 1 జానకీదేవి సమసిపోయి ఉంటుంది. సందేహం లేదు. ఈ లంకాపట్టణంలో కాలిపోని ప్రదేశమే కనిపించడం లేదు. అంతా బూడిద అయిపోయింది. 12 నా తెలివితక్కువతనంవల్ల పని ఇలా నాశనం అయిపోయింది కాబట్టి నేనుకూడా ఇప్పుడే ఇక్కడే ప్రాణాలను విచిడిపెట్టడం మంచిదనిపిస్తోంది. 18 ఇప్పుడు ఈ అగ్నిలో దూకెయ్యనా ? లేదా బడబాగ్నిలో పడిపోనా? కాదంటే, సముద్రంలో నివసించే జీవులకు (తిమింగలాలూ, మొసళ్ళూ) నా శరీరాన్ని ఆహారంగా సమర్పించనా ? క్షేశ్ష మొత్తం పనినంతటినీ నష్టపరచిన నేను ప్రాణాలతో వెళ్ళి వానరప్రభువు సుగ్రీవుణ్ని ఎలా చూడగలను ! ఆ పురుషోత్తములు రామలక్ష్మణుల్ని గానీ ఎలా దర్శించగలను !! 15

మయా ఇలు తదేవేదం రోషదోషాత్స్రదర్భ్శితమ్‌ 1

ప్రథితం త్రిషు లోకేషు కపిత్వమనవస్టితమ్‌ ॥ 16

ధిగస్తు రాజసం భావమనీశమనవస్టితమ్‌ ।

ఈశ్వరేణాపి యద్రాగాన్మయా పీతా న రక్షితా ॥ క్ష

వినష్టాయాం తు సీతాయాం తావుభౌ వినశిష్యతః |

తయోర్వినాశే సుగ్రీవ: సబంధుర్వివశిష్యతి ॥| 18

ఏతదేవ వచః శ్రుత్వా భరతో భ్రాతృవత్సల: |

ధర్మాత్మా సహ శత్రుఘ్నః కథం శక్ష్యతి జీవితుమ్‌ ॥ _ 19

ఇక్ష్వాకువంశే ధర్మిస్టే గతే నాశమసంశయమ్‌ |

భవిష్యంతి ప్రజొస్పర్వాః శోకసంతాపపీడితా: ॥ 20

చపలత్వానికి మారుపేరుగా ముల్లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధికెక్కింది - కపిత్వం. రోషదోషంతో దానినే నేనూ ప్రదర్శించాను. అవును గదా! 16

రజోగుణంవల్ల కలిగిన ఈ చపలత్వం, ఒక నియామకుడు లేని చపలత్వం

• ఎంత నింద్యమైనది. సమర్శణ్నే అయ్యికూడా రజోగుణం కారణంగొ సీతాదేవిని కాపాడలేకపోయాను. 17

సీత్రాదేవి మరణించిందంటే రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ మరణిస్తారు. వారిద్దరూ . మరణిస్తే సుగ్రీవుడు బంధువర్గంతో సహా ప్రాణాలు వదులుతాడు. 16

(భ్రాతృ్భవళ్సలుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన భరతుడు శత్రుఘ్నుడితో సహా - ఈ దుర్వార్తను విని ఎలా జీవించగలుగుతాడు ! (ఇద్దరూ ప్రాణాలు వదిలేస్తారని). 19

ధర్మాచరణకు పెట్టింది పేరైన ఇక్ష్వాకువంశం ఇలా అంతరించిపోతే ప్రజలంతా శోకసంతాపపీడితులైపోతారు. సంశయం లేదు. 20

సుందరకాండ : యాలై అయిదవ సర్గ

తదహం భాగ్యరహితో లుప్తధర్మార్ధసం[గ్రహః | రోషదోషపరీతాత్మా వ్యక్తం లోకవివాశవః ॥ 21 ఇతి చింతయతప్తస్య విమిత్తామ్యపపేదిరే | పూర్వముప్యువలబ్దాని సాక్షాత్పునరచింతయత్‌ ॥ 22 అథవా చారుపర్వాంగీ రక్షితా స్వేన తేజసా 1 వ నశిష్యతి కల్యాణీ నాగ్నిరగ్నా ప్రవర్తతే ॥ 23 వ హి ధర్మాత్మవస్తస్య భార్యామమితతేజనః ॥ ప్వచారిడ్రాభిగుప్తాం తాం స్ప్రష్ణుమర్హతి పొనకః ॥ డైడ్త మానం రామద్రభావేణ వైదేహ్యాస్పుక్పతేవ చ । యవ్మాం దహనకర్మాయం నాదహద్ధన్యవాహన: 25 ఇంత చేటుచేసిన నేను నిజంగా భాగ్యహీనుణ్ని (పాపాత్మున్ని-అని) ధర్మార్ధాల ఆచరణకు లోటు చేసినవాణ్ని (ఆ రెంటింటినీ పాడుచేసినవాణ్ని- అని). రోషం అనే దోషానికి లొంగిపోయి బాహాటంగా లోకవినాశకుణ్ని అయ్యాను. లే ఇలా చింతిస్తున్న హనుమంతుడికి మునుపటిలాగే సాక్షాత్తుగా అవే శుభశకునాలు పొడసూపాయి. మళ్ళీ ఆలోచనలో పడ్డాడు. 22 ఒకవేళ-ఆ శుభాంగి తన తేజస్సుతో తనను తాను రక్షించుకునే ఉందవచ్చు. ఆ కల్యాణి అంతరించి ఉండదు. అగ్నిని అగ్ని దహించదు గదా! 28 ధర్మాత్ముడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాముడికి ఇల్లాలై, తన శీలంతో తనను తొను రక్షించుకుంటున్న మహాసాధ్వి - సీతాదేవిని స్పృశించలేడు పావకుడు. 24 అవును, అన్నింటినీ కాల్చివేసే ఈ అగ్ని రామప్రభావంవల్లా సీతాదేవి సుకృతంవల్లా నన్నుసైతం కాల్బలేదు. (నన్నే కాల్బలేదంటే సీతాదేవిని అసలు స్పృశించి ఉండడని). 25 సుందరకాండ : యాటై అయిదవ సర్గ

త్రచూణాం భరతాదీవాం భ్రాత్ధాణాం దేవతా చయా। రామస్య చ మనఃకాంతా సా కథం వివళిష్యతి ॥ 26. యద్వా దహవకర్మాయం సర్వత్ర ప్రభురవ్యయః | న మే దహతి లాంగూలం కథమార్యాం (వ్రధక్ష్యతి | 27 పువశ్చాచింతయత్తత్ర హమామావ్విస్మితస్తదా | హిరణ్యవాభప్య గిరేర్ణలమధ్యే ప్రదర్భనమ్‌ ॥ 28 తవపొ సత్యవాక్యేవ అవవ్యత్వాచ్చ భర్తరి ॥ అపి సా విర్హహీదస్నిం న తామగ్నిః ప్రధక్ష్యతి ॥ 29 న తథా చింతయంప్తత్ర దేవ్యా ధర్మసరిగ్రహమ్‌ । శుశ్రావ హమమావ్వాక్యం చారణానాం మవాత్మవామ్‌ ॥ 30 అహో ఖలు కృతం కర్మ దుష్కరం హి హమామతా అగ్నిం విస్పజతాభీక్ష్‌ణం భిమం రాక్షపవేశ్మని /” 31 భరతుడూ లక్ష్మణుడూ శత్రుఘ్నుడూ అనే ముగ్గురు సోదరులకూ సాక్షాత్తు దేవత అయిన సీతాదేవి, రాముడికి హృదయేశ్వరి (మనస్సుకి ఆహ్లాదకారిజి) అయిన సీతాదేవి ఎలానశిస్తుంది! 26 అదీ గాక, సర్వదాహకుడూ సర్వవ్యాపకుడూ నాశరహితుడూ అయిన ఈ అగ్నీ నా తోకనే కాల్బలేదు. అటువంటిది సీతాసాధ్విని ఎలా దహిస్తాడు! ఎలా దహించగలుగుతాదు 27 ఆశ్చర్యచకితుదై హనుమంతుడు ఇంకా ఆలోచన సాగించాడు. సముద్ర మధ్యభాగంలో తనకు కలిగిన గిరిశిఖర దర్శనాన్ని (హిరణ్యనాభుడు= మైనాక పర్వతం) గుర్తు చేసుకున్నాడు. 28 సీతాదేవి తన తపస్సుచేత, సత్యవాక్చరిపాలనచేత, భర్తపట్ల అనన్యవిధేయత చేత తానే అగ్నిని దహించివేయగలదు. ఆమెను అగ్ని దహించలేదు. 29 ఇలా హనుమంతుడు సీతాదేవి ధార్మిక సంపదనుగురించి (శక్తి గురించి) సమాలోచన చేస్తూండగా మహానుభావులైన చారణుల (దేవజాతి) సంభాషణ చెవిసోకింది. ౩80 భయంకరమైన అగ్నిని రాక్షసుల గృహాలమీద జారవిడిచి అహో ! హనుమంతుడు ఎంతటి దుష్మరకార్యం చేశాడు !! 31 సుందరకాండ ; యాభై అయిదవ సర్ల

ప్రసలాయితరక్షః ప్త్రీబాలవృద్దసమాకులా | జనవకోలాహలాధ్మాతా క్రందంతీవాద్రికందరే ॥ 32 దగ్జేయం నగరీ సర్వా పాట్టప్రాకారతోరణా । జానకీ న చ దగ్జేతి విష్మయోఒద్భుత ఏవ నః ॥ 33 జ స నిమిత్తెళ్చ దృష్టార్డైః కారణైశ్చ మహాగుటైః | బుషివాక్యైళ్చ హమమానభవత్ప్రీతమూనసః ॥ రెడ తతః కపిః ప్రాప్త్రమనోరథార్ధః తామన్షతాం రాజసుతాం విదిత్వా | (ప్రత్యక్షతస్తాం పువరేన దృష్ట్వా వతిప్రయాణాయ మతిం చకార ॥ తెక్‌ పరుగులు పెడుతున్న రాక్షస స్త్రీలూ బాలురూ వృద్ధులతో ్రిక్కిరిసి, జనకోలా హలంతో మారుమోగుతున్న పర్వతగుహలు కలదై - రోదిస్తున్నట్టుగా ఉంది ఈ లంకాపురి. తై ఈ లంకానగరి ఆపణాలతో (అంగడులు) ప్రాకారాలతో (ద్వార) తోరణాలతో సమస్తంగా భస్మమైపోయింది. కానీ జూనకీదేవి కాలిపోలేదు. ఇది మనకు ఆళ్చర్యమే, అద్భుతమే. తికి శుభఫలప్రదాయకాలుగా తాను గుర్తించిన (తనకు అనుభవసిద్ధాలైన) ఇప్పటి శకునాలతోనూ, సీతా పాతివ్రత్యమూ రామహ్రభావమూ మొదలైన మహవాగుణాలనే హేతువులతోనూ, బుషులైన చారణుల సంభాషణలతోనూ హనుమంతుడు మనస్సులో కుదుటబడ్డాడు. సంప్రీతుడయ్యాడు. 34 ఇలా హనుమంతుడు తన మనోరథం నెరవేర్చుకుని, సీతాదేవి కుశలంగా ఉందని గ్రహించి, ప్రత్యక్షంగా ఆమెను మరొకసారి దర్శించి అటుపైని తిరుగు (ప్రయాణం చేద్దామని నిర్ణయ్దంచుకున్నాడు. 8న ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైఅయిదవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : యాటై అయిదవ నర్గ

| గ + యాబై ఆరవ సర్గ + (4 తతస్తు శింశఛుసామూలే జావకీం పర్యుపస్తితామ్‌ అభినాద్యాబ్రవీద్దిష్యా పశ్యామి త్వామిహాక్షతామ్‌ ॥ క్ష తతస్తం ప్రస్థీతం పీతా వీక్షమాణా వునఃపునః | భర్త్రస్నేవోన్వితం వాక్యం హనూమంతనుభాషత ॥ 2 కామమస్య త్వమేవైకః కార్యస్య పరిసాధనే | పర్యాన్తః పరవీరఘ్న యశస్యస్తే బలోదయః 1 రి శరైస్తు సంకులాం కృత్వా లంకాం సరబలార్దనః ॥ మాం వయేద్యది కాకుత్‌స్ట: తత్తవ్య పదృశం భవేత్‌ ॥ క్షీ అటుపైని - హనుమంతుడు శింశుపావృక్షం మొదట్లో స్థిరంగా కూర్చున్న సీతాదేవిని దర్శించాడు. నమస్కరించాడు. అదృష్టవశాత్తూ కుశలంగా ఉన్న నిన్ను చూడగలుగుతున్నాను - అన్నాడు. క్ష అంటూనే (ప్రయాణోద్యుక్తుడైన హనుమంతుజ్ని సీతాదేవి మళ్ళీమళ్ళీ చూసింది. భర్తపట్ల తనకున్న అనురాగాన్ని ఆవిష్కరించే సంభాషణ ఆరంభించింది. ణి శత్రుసంహారకా ! ఈ పనిని పూర్తిగా సాధించడానికి నువ్వొక్కడివే సరిపోతావు. (రావణాదుల్ని సంహరించి, నన్ను రాముడి చెంతచేర్చడం మొత్తం నువ్వు ఒక్కచేత్తో చెయ్యగలవు అని). ఆ బిలప్రకర్ష నీకు యశస్మరం. (రాముడికి యశోదాయకం కాదని) 8 శత్రుసైన్య సంహారకుడైన కాకుత్‌స్టుడు తన బాణాలతో లంకను కలచివేసి నన్ను తీసుకువెళ్ళినట్టయితే అది అతడికి తగినది. తీ సుందరకాండ :; యాభై ఆరవ సర్గ

తద్యథా తన్య విక్రాంతనునురూపం మహాత్మనః | భవత్యాహవశూరస్య తథా త్వముపపాదయ ॥ క్‌ తదర్షోసహితం వాక్యం ప్రశర్రితం హేతుసంహితమ్‌ 1 నిశమ్య హనుమాంస్తస్యా వాక్యముత్తరమటబవీత్‌ ॥ 6 క్షిప్రసుష్యతి కాకుత్‌స్టో హర్యృక్షప్రవరైః వృతః | యప్పే యుధి విజిత్వారీన్‌ శోకం వ్యపనయిష్యతి ॥ 7 ఏవమాశ్వాస్య వైదేహీం హనూమాన్మారుతాత్మజ: | గమనాయ మతిం కృత్వా వైదేహేమభ్యవాదయత్‌ ॥ 8 తతస్స కసిశార్టూల: స్వామిసందర్శనోత్పుకః ॥ ఆరురోహ గిరిగ్రేస్ట మరిష్టమరినముర్హవనః ॥ త్ర అందుచేత, మహాత్ముడూ రణశూరుడూ అయిన రాఘవుడి పరాక్రమం దీనికి అనురూపంగా ఉండేట్టు నువ్వు ప్రతిపాదించు. (చెప్పవలసింది చెప్పవలసిన తీరులో చెప్పు). ర్‌ 'ప్రయోజనవంతమూ వినయాన్వితమూ హేతుబద్ధమూ అయిన సీతాదేవి మాటను ఆలకించి హనుమంతుడు బదులు పలికాడు. 6 అమ్మా! వానర-భల్లూక వీరులతో కలిసి రాఘవుడు వెంటనే ఇక్కడికి వస్తాడు. రణరంగంలో శత్రువులను జయించి నీ దుఃఖం తొలగిస్తాడు. 7 ఇలా మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు వైదేహిని ఊరడించి, తిరిగి వెళ్ళడానికి నిర్ణయించుకుని మరొక్కసారి నమస్కరించాడు. 8 అటుపైని - శత్రుపీడకుడు అ కపిసింహుడు తన స్వామి రఘురాముణ్ని సందర్శ్భించాలనే ఉత్సుకత కలవాడై అరిష్టము అనే మహావర్వతాన్ని అధిరోహించాడు. రి సుందరకాండ : యాబై ఆరవ సర్గ

తుంగపద్మకజుష్టాభి ర్నీలాభి ర్వనరాజిభిః ॥ పోత్తరీయమివాంభోదైః శృంగాంతరవిలంబిభి: ॥ 10 బోధ్యనూనమివ ప్రీత్యా దివాకరకరైళ్ళుభైః | ఉన్మిషంతమినోద్దూతైర్లోచనైరిన ధాతుభిః ॥ క్ష తోయౌఘవనిప్ప్వవైర్మందైః ప్రాధీతమివ పర్వతమ్‌ | వ్రగితమిన విప్పష్టై ర్నానా ప్రవ్రవణప్వవైః ॥ శ్షే2 దేవదారుభిరత్యుచ్చైరూర్ధ్వబాహుమివ స్టితమ్‌ 1 (ప్రపొతజలనిర్నోషై ప్రాక్రుష్టమివ సర్వతః ॥ 13 వేపమానమివ శ్యామై:ః కంపమానైళ్ళరద్వవైః | వేణుభిర్మారుతోద్దూతై: కూజంతమివ శీచకైః ॥ క్షత ఎత్తయిన పద్మకవృక్షాలతో క్రిక్కిరిసి నల్లగా ఉన్న వనశ్రేణులతో (ఇవి ఆ పర్వతానికి ధోవతిలా ఉన్నాయని), ఉత్తరీయం కప్పుకున్నట్టు శిఖరాలమీద వేలాడుతున్న మేఘాలతో భాసిస్తోంది ఆ పర్వతం. 10 శుభప్రదాలైన సూర్యకరాలతో (కిరణాలు, చేతులు) (ప్రేమగా మేల్మ్కొల్ప బడుతున్నట్టుంది. మెరుస్తున్న ధాతుశిలలతో కన్నులు విష్పుతున్నట్టు (రెప్పలారుస్తున్నట్టు) ఉంది. 1! మంద్రస్వరంలో వినిపిస్తున్న సెలయేళ్ళ చప్పుడుతో ఆ పర్వతం వేదాధ్యయనం చేస్తున్నట్టు ఉంది. (బండశిలల అడుగునుంచి) సన్నగా ప్రవిస్తున్న నీటి ఊటల గలగలలతో (విస్పష్ట ధ్వనులతో) ఏదో పాటపాడు తున్నట్టు ఉంది. 2 బాగా వత్తుగా ఎదిగిన దేవదారుతరువులతో చేతులు సాచినట్టుగా ఉంది. (చెరియల్లో దుముకుతున్న) జలపాతాల నిర్టోషలతో అన్నివైపులా బిగ్గరగా అరుస్తున్నట్టు ఉంది. 18 (గాలికి) కదులుతున్న నల్లని శరద్వనాలతో (బహువార్షిక తరు వనాలు) ఆ పర్వతం (వార్థక్యంవల్ల) వణుకుతున్నట్టు ఉంది. గాలిపోసుకున్న వెదురు పొదలతో (కీచక) వేణువులు ఊదుతున్నట్టు ఉంది. 14 నుందరకాండ : యాబై అరవ సర్గ

నిశ్చవంతమివానుర్వాత్‌ ఘోరైరాశీవిషోత్తమైః | నీహారకృతగంభీరైః ధ్యాయంతమిన గహ్వరైః ॥ 15 మేఘపాదనిఖైః పాదైః ప్రక్రాంతమిన సర్వతః | బృంభనూణమివాకాశే ఛఖ్లరైరభ్రమూలిభిః 16 కూటైశళ్చ బహుధా కీర్షైః శోభితం బహుకందరై: | సాలతాలాశ్వకర్షెళ్చ వంతైశ్చ బహుభిర్సృతమ్‌ ॥ క్ష లతావితానైర్వితతైః పుస్పవద్భిరలంకృతమ్‌ । వానాన్ఫుగగణాకీర్లర ధాతువిష్యందభూషితమ్‌ ॥ 18 బహుప్రప్రవణోపేతం శిలపంచయపసంక్షటమ్‌ । మహర్షి యక్ష గంధర్వ కిన్నరోరగపసేవితమ్‌ ॥ క్ష (బుసుకొడుతున్న) భీకరమహాసర్పాలతో కసివల్ల నిట్టూరుస్తున్నట్టు ఉంది. (హనుమంతుడిమీద కసి) మంచుతెరలు కప్పి (నిశ్చలంగా) గంభీరంగా ఉన్న (ఇంద్రియాల వంటి) గుహలతో - ధ్యానం సాగిస్తున్నట్టు ఉంది. 15 మేఘాలకు పాదపీరాలా (9) అనిపించే ప్రత్యంత పర్వతాలతో (పెద్ద పర్వతానికి చుట్టూ ఉండే చిన్ని గుట్టలు) అన్నివైపులకూ నడవబోతున్నట్టు ఉంది. మేఘమాలికలను ధరించిన శిఖరాలతో ఆ పర్వతం - ఆకాశంలో ఒళ్ళు విరుచుకుంటున్నట్టు ఉంది. (ఎదుగుతున్నట్టుంది). 16 ఆ పర్వతళిఖరాలు (హనుమంతుడి బరువుకి) బాగా చితికిపోయాయి. అటువంటి శిఖరాలతోనూ, అనేక గుహ్మలతోనూ శోభిస్తోంది అరిష్టపర్వతం. ఆ పర్వతంమీద సాల-తాళ-అశ్వకర్ణ వృక్షాలూ వెదురుపొదలూ దట్టంగా వ్యాపించి ఉన్నాయి. క్షే నిలువెల్లా పుష్పించి విస్తారంగా ఉన్న ల్లతాసమూహాలతో అలంకృత మయ్యింది ఆ పర్వతం. రకరకాల మృగాలు గుంపులు గుంపులుగా కిటకిటలోడుతున్నాయి. ధాతుశిలాద్రవాలతో విభూషితమై ఉంది. 18 చాలా నీటి ఊటలు జాలువారుతున్నాయి. శిలాసమూహాలు సంకటంగా ఉన్నాయి. (ఇబ్బంది పెడుతున్నాయని౫ మహర్నులూ యక్ష-గంధర్వ-కిన్నర- ఉరగజాతులవారూ ఆ పర్వతాన్ని ఆశ్రయం చేసుకుని ఉన్నారు. 19 సుందరఠరాండ : యాటై ఆరవనర్గ (4ర్త]

అతాపాదపపంఘాతం సింహాధ్యుషితకందరమ్‌ 1 వ్యాష్రుసంఘపమాకీర్లం స్వాదునమూలఫలద్రుమమ్‌ ॥ _ 20 చమారురోహ హనుమాన్‌ పర్వతం సననాత్మజ: ॥ రామదర్శనశిఘేణ పప్రహర్షేణాభిచోదితః ॥ 21 తేన పాదతలాక్రాంతా రమేషు గిరిపొనుషు | సఘోషాస్పమశీర్యంత శిలాళ్చూర్లీకృతాస్తత: ॥| 22 స తనూరుహ్య శైలేంద్రం వ్యవర్ధత నుహాకపి:ః | దక్షీణాదుత్తరం పారం ్రారయన్‌ లవణాంభస: ॥ 23 అధిరుహ్య తతో వీరః పర్వతం పవవాత్మజః | దదర్శ సాగరం భీమం మీనోరగనిషేవితమ్‌ ॥ 2క లతలూ వృక్షాలూ దట్టంగా ఉన్న పర్వతం. గుహలలో సింవోలు కాపురం ఉంటున్న పర్వతం. పులుల గుంపులతో క్రిక్కిరిసిన పర్వతం. రుచికరమైన కందమూలాలతో పండ్లచెట్లతో అలరారుతున్న పర్వతం. 20 ఆ పర్వతాన్ని పవనపుత్రదు హనుమంతుడు అధిరోహించాడు. రాముజ్ని దర్శించాలి అనే తొందర, సీతాదేవిని దర్శించాను అనే సంబరం - ప్రేరేపించగా అరిష్టపర్వతాన్ని అధిరోహించాడు. ల హనుమంతుడి పొదాలకిందపడి కరకర ధ్వనితో ముక్కలు ముక్కలుగా నలిగిపోయిన శిలలు అందమైన ఆ పర్వత సానువుల్లో జారిపడ్డాయి (సమశీర్యంత). 22 ఆ పర్వతాన్ని అధిరోహించిన హనుమంతుడు - ఆ ఉప్పునీటి కడలి దక్షిణ తీరంనుంచి ఉత్తరతీరం చేరుకోగోరి తన శరీరాన్ని వృద్ధి పొందించాడు. 28 ఆ మహావీరుడు వాయునందనుడు అరిష్టపర్వతం అధిరోహించి, మత్స్య = ఉగరజాతులకు నిలయమై భీకరంగా ఉన్న సముద్రాన్ని తిలకించాడు. 24 సుందరకాండ : యాబై ఆరవ నర్ల్గ

స మారుత ఇవాకాశం మారుతప్యాత్మసంభవన: |

(ప్రపేదే హరిశార్టూలో దక్షిణాదుత్తరాం దిశమ్‌ ॥ 25

స తదా పీడితప్తేన కపివా పర్వతోత్తనుః |

రరాస సహ తైర్భూతైః ప్రవిశన్వసుధాతలమ్‌ |

కంపనూనైశ్చ శిఖరైః పతద్భిరపి చ ద్రుమైః ॥ 26

తస్యోరువేగోన్మథితాః పాదపాః పుష్పశాలినః |

విపేతుర్భూతలే రుగ్గాః శక్రాయుధహతా ఇన ॥ 27

కందరాంతరసంస్టానాం పీడితావాం మహొజసామ్‌ 1

సింహానాం వివదో భీమో నభో భిందన్‌ స శుశ్రునే ॥ 28

(ప్రస్తవ్యావిద్దవపనా వ్యాకులీకృతభూషణాః |

నిద్యాధర్యస్పముత్చేతుః సహసా ధరణీధరాత్‌ ॥! 29

మారుతుడికి బెరసపుత్రుడైన ఆ కపీశ్వరుడు మారుతంలాగానే - దక్షిణ దిక్కునుంచి ఉత్తర దిక్కుకు - ఆకాశం చేరుకున్నాడు. (ఉత్తరాభిముఖంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరాడని). 25

హనుమంతుడి పీడనకు తాళలేక ఆ పర్వతం - ఒణికిపోతున్న శిఖరాలతో ఒరిగిపోతున్న వృక్షాలతో భూగర్భంలోకి అణిగిపోతూ, పశుపక్ష్యాది ప్రాజికోటుల ఆర్తనాదాలతో బిట్టరచింది. 26

పువ్వులతో కళకళలాడుతున్న వృక్షాలు అతడి ఊరువేగానికి నలిగిపోయి వజ్రాయుధం నరికినట్టు నేలకు విరిగి పడిపోయాయి. వ

మవాశక్తిసంపన్నాలై ఆ పర్వతగుహలలో నివసిస్తున్న సింహాలు హనుమంతుడి పీడనకు తట్టుకోలేక చేసిన భీషణ గర్జన ఆకాశం పగిలి పోతుందన్నంతగా వినవచ్చింది. 28

విద్యాధరాంగనలు - జారిపోతున్న వస్త్రాలను సవరించుకుంటూ చిక్కులు పడిపోయిన హారాదిభూషణాలతో ఆ పర్వతం నుంచి వేగంగా ఆకాశానికి ఎగిరారు. 29

అతిప్రమాణా బలినో దీప్తజిహ్వా మహావిషా: ॥ నిపీడితశిరోగ్రీవా వ్యవేష్టంత మహాహయః ॥ 30 కిన్నరోరగగంధర్వయక్షవిద్యాధరాప్తదా ॥ పీడితం తం నగవరం త్యక్త్వా గగనమాస్టితా: ॥ 31 స చ భూమిధరః శ్రీమాన్‌ బలినా తేన పీడితః 1 సవృక్షశిఖరోద([గ్ర: ప్రవివేశ రసాతలమ్‌ ॥ 32 దశయోజనవిస్తార స్త్రింశద్యోజనముచ్చితః | ధరణ్యాం సమతాం యాతః స బభూవ ధరాధరః ॥ 33 స లిలంఘయిషుర్భీమం సలీలం లవణార్హవమ్‌ । కల్లోలాస్సాలవేలాంతముత్చ్సపాత నభో హరిః ॥ 3డీ పెద్ద పెద్ద పొడవైన మవాసర్పాలు, చాలా బలిష్టమైనవి, మంటలు కక్కుతున్న నాల్కల మహావిషసర్పాలు - పడగలు చితికీ, మెడలు నలిగీ (జారిపడ్డ రాళ్ళతో) బాధతో మెలికలు తిరిగాయి. 30 కిన్నరులు ఉరగులు గంధర్వులు యక్షులు విద్యాధరులు - అందరూ అప్పటికప్పుడు, ఆ శిధిలమవుతున్న పర్వతం విడిచి ఆకాశానికి ఎగిరి నిలిచారు. 81 సుసంపన్నమైన ఆ అరిష్టపర్వతం ఆ బలశాలి హనుమంతుడి పీడనకు గురియై చెట్లతో నిండిన శిఖరాలతో సహా పాతాళంలోకి కూరుకుపోయింది. (శిఖరాగ్రాలమీది మహావృక్షాల చిటారుకొమ్మలుమాత్రమే పైకి కనిపించేట్టుగా పర్వతం మొత్తం పాతాళంలోకి దిగిపోయిందని గానీ), 32 పదియోజనాల వైశాల్యమూ ముప్పై యోజనాల ఎత్తూ ఉన్న ఆ ధరాధరం ఒక్కపెట్టున నేలమట్టం అయిపోయింది, 88 ఆ హనుమంతుడు - ఎగసిపడుతున్న కెరటాల తాకిడికి లోనవుతున్న చెలియలికట్టతో భీకరంగా ఉన్న ఆ ఉప్పునీటి కడలిని ఒక హేలగా లంఘించగోరి ఆకాశానికి ఎగిరాడు. ఏ4 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైఆరవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నుందరకాండ :యాఖై ఆరవ నర్ల

ఉం! 4 శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (1 / + యాభై పడవ సర్గ + స్ట సచం(ద్రకుముదం రమ్యం సార్కకారండవం శుభమ్‌ | తిష్యశ్రవణకాదంబమభ్రశైవాలశాద్వలమ్‌ ॥ న్‌ వునర్వసుమహామీనం లోహితాంగమహాగ్రహమ్‌ | ఐరావతమహాద్వీపం స్వాతీహంసవిలోలితమ్‌ ॥ 2 పాతసంఘాతజాతోర్మిచం ద్రాంశుశిశిరాంబుముత్‌ 1 భుజంగ యక్ష గంధర్వ ప్రబుద్దకమలోత్ప్సలమ్‌ తి హనూమాన్మారుతగతిర్మహావౌరివ పొగరమ్‌ | అపారమపరిశ్రాంతః పువ్లునే గగవార్హవమ్‌ ॥ గ్‌! ఆకాశాన్ని సముద్రంగా వర్ణిస్తున్నాడు. చంద్రుడే కలువపువ్వుగా అందంగా ఉంది గగనార్జ్దవం. సూర్యుడే నీటికోడిగా శుభప్రదంగా ఉంది. శ్రిష్య-శ్రవణ నక్ష్మత్రాలే జలహంసలుగా ఉన్నాయి. నాచువంటి మేఘాలతో పచ్చిక బయలులాగా ఉంది. క్ష పునర్వసు నక్షత్రమే పెనుచేపలాగా ఉంది. అంగారకుడు పెనుమొసలిలాగా ఉన్నాడు. ఇంద్రుడి ఐరావతం సువిశాలద్వీపంలాగా ఉంది. స్వాతీ నక్షత్రమే కెరటాలలో ఊగుతున్న హంసలాగా ఉంది. య్‌ వాయువీచికలతో కెరటాలై పండువెన్నెలే చల్లని నీరులాగా ఉంది. భుజంగులూ యక్షులూ గంధర్వులూ - వికసించిన పద్మాల్లాగా కలువల్లాగా ఉన్నారు. తి ఒక మహానౌక సముద్రాన్ని దాటినట్టు వాయువేగుడు హనుమంతుడు అనాయాసంగా అపారమైన ఆ గగనార్జవాన్ని ఈదుకుంటూ వెళ్ళాడు. 4 సుందరకాండ : యాభై పడవ సర్గ

(గ్రసమాన ఇనాకాశం తారాధిపమివోల్లిఖన్‌ |

హరన్నిన సనక్షత్రం గగనం సార్కమండలమ్‌ ॥ క్‌

మారుతస్యాత్మజః శ్రీమాన్‌ కపిః వ్వ్యోముచరో మహాన్‌

హనూమాన్‌ మేఘజాలావి వికర్శన్నివ, గచ్చతి | 6

ప!

పాండురారుణనర్జాని నీలమాంబిస్టకావి చ |

హరితారుణనర్జాని నువహిభ్రాణి చకాళిరే ॥ ౯

(ప్రవిశన్నభ్రజాలాని నిస్పతంశ్చ వున;ఃపవువ; 1 |

(ప్రచృన్నశ్చ వ్రకాశశ్చ చంద్రనూ ఇన లక్ష్యతే 1 8

వివిధాభ్రఘనావన్నగోచరో ధనళాంబరః |

దృశ్యాదృశ్యతమర్వీరప్తదా చంద్రాయతే 2.0బరే ॥ 9

అకాశాన్ని దగ్గరకు లాక్కుంటున్నట్టు (పోగుచేసుకుంటున్నట్టు), చంద్రుణ్ని స్పృశిస్తున్నట్టు, నక్షత్రాలతో సూర్యమండలంతో సహా గగనాన్ని ఒడిసిపడు తున్నట్టు హనుమంతుడు ప్రయాణం సాగించాడు. ర్‌

వాయుదేవుడికి బెరసపుత్రుడూ, శుభ సాముద్రిక లక్షణాన్వితుడూ, అయిన - . ఆ మహాకపి హనుమంతుడు అకాశంలో ఎగురుతూ ' మేఘబ్బందాలను విడగొడుతున్నట్టు ప్రయాణం సాగించాడు. 6

(హనుమంతుడి దేహకాంతి సోకి) ఆ మహామేఘాలు కొన్ని తెలుపూ ఎరుపూ కలగలిసిన రంగులోనూ, కొన్ని నీలమూ ఎరుపులోనూ, కొన్ని ఆకుపచ్చా ఎరుపులోనూ 'ప్రకాశించాయి. 7

మాటిమాటికీ - మబ్బులలో కనుమరుగవుతూ అంతలోనే ప్రత్యక్షమవుతూ హనుమంతుడు, దాగుడుమూతలాడుతున్న చందమామలాగా కనువిందు చేశాడు. 8

రకరకాల మేఘబ్బందాలలోకి చొచ్చుకొనిపోతున్న ఆ ధవళాంబరధారి ఆ మహావీరుడు హనుమంతుడు - ఒక్కొక్కసారి రూపు కనిపిస్తూ ఒక్కొక్కసారి రూపు కనిపించక, ఆకాశంలో చంద్రుడు అవుతున్నాడు. 9

తార్‌క్ష్యాయనూనో గగనే బభాపే వాయునందనః | దారయన్న్మేఘబృందాని నిప్పతంళ్చ వునః వున: ॥ 0 నదన్నాదేన మహతా మేఘస్వన మహాస్వనః | (ఫ్రవరాన్‌ రాక్షసాన్‌ హత్వా వామ విశ్రావ్య చాత్మనః॥ 11 ఆకులాం నగరీం కృత్వా వ్యథయిీేత్వా చ రావణమ్‌ । అర్హయిత్వా బలం ఘోరం వైదేహీనుభినాద్య చ | ఆజగామ మహాతేజాః పువర్మధ్యేన పాగరమ్‌ ॥ 12 పర్వచేంద్రం సువాభం చ సముపస్పృశ్య వీర్యవాన్‌ | జ్యాముక్త ఇవ నారాచో మవావేగో 2 భ్యుపాగతః 1 క స కించిదనుసంప్రాప్తు సమాలోక్య మహాగిరిమ్‌ మనహేంద్రం మేఘసంకాశం నవాద హరిపుంగవః ॥ క! మేఘబృందాలను చీల్చుకుంటూ వెంట వెంటనే వెలువడుతున్న వాయు నందనుడు హనుమంతుడు ఆ గగనసీమలో గరుత్మంతుడై భాసించాదు. 10 మేఘగర్జనకు సాటివచ్చే కంఠస్వరం కలిగిన ఆ హనుమంతుడు సింహనాదం చేశాడు. (జయ సూచకమైన అరుపు). లంకలో రాక్షసవీరులను సంహరించి, తన పేరు ప్రకటించి - శై లంకాపట్టణాన్ని అల్లకల్లోలం చేసి, రావణుణ్ని వ్యథకు గురిచేసి, ఘోరరాక్షస సైన్యాన్ని నాశనం చేసి, సీతాదేవికి నమస్కరించి - మహాతేజస్వి హనుమంతుడు తిరుగు ప్రయాణంలో నడిసముద్రం చేరుకున్నాడు. 12 శక్తిసంపన్నుడు హనుమంతుడు అ సముద్ర మధ్యభాగంలో పర్వలేంద్రుదైన సునాభుణ్ని (మైనాకుడు) ప్రేమగా స్పృశించాడు. (సముపస్పృశ్య = ఆతిధ్యం స్వీకరించి అని కూడా). అటుఫైని వింటినారినుంచి వెలునడిన బాణంలాగా మహావేగుడై ఉత్తరతీరం సమీపించాడు. 13 బాగా చేరువకు వచ్చాడు. తీరాన - మహామేఘంలాగా ఉన్న మహేంద్రపర్వతం కనిపించింది. వానరపుంగవుడు విజయగర్ణన (పెనుకేక) చేశాడు. క్షే సుందరకాండ : యాబై పడవ సర్ల

స వూరయామాస కపిర్షిశో దశ సమంతతః వదన్నాదేన మహతా మేఘస్వవమహావ్వవః ॥ క్షే5 స తం దేశమనుప్రొప్తః సుహృద్దర్భనలాలపః | నవాద హరిశార్జూలో లాంగూలం చాప్యకంపయత్‌ ॥ 16 తవ్య వానద్యమావవ్య సుపర్షచరీతే పథి | ఫలతీవాన్య ఘోషేణ గగనం పార్కమండలమ్‌ ॥ క్ష యే తు తత్రోత్తరే తీరే సముద్రస్య మహాబలాః | పూర్వం సంవిషస్టితాళ్ళూరా వాయుపు(త్రదిదృక్షవ: ॥ 18 మహతో వాయుమన్నప్య తోయదప్యేవ గర్జితమ్‌ | శుశ్రువుస్తే తదా ఘోషమూరువేగం హమామతః ॥ క్షం మేఘగర్జనకు సాటివచ్చే కంఠస్వరం కలిగిన ఆ మహాకపీశ్వరుడు తన మహానినాదంతో దశదిశలూ పిక్కటిల్లేట్టు చేశాడు. 1ేర5్‌ తీరానికి చేరువ అయ్యాడు, మిత్రుల్ని చూడాలనే అభిలాష ఇనుమ డించింది. కపిసింవుడు మళ్ళీ నినదించాడు. లాంగూలం జవజవ లాడించాడు. 16 గరుత్మంతుడు సంచరించే (ఎత్తున) ఆకాశమార్థాన మళ్ళీ మళ్ళీ నినదిస్తున్న ఆ హనుమంతుడి కంఠధ్వనితో - సూర్యమండలసహితంగా గగనసీమ పగిలిపోతుందేమో అనిపించింది. కై? ఆ కడలి ఉత్తరతీరంలో - మహాబలశాలులూ మహాశూరులూ (బుక్ష వానరులు) హనుమంతుడి పునర్జర్శనం కోరి అప్పటినుంచీ ఎదురుచూస్తూ కూర్చున్నారు. వీరంతా - 18 వాయుఘట్టనతో ఒక మహోమేఘం గర్జించినట్టున్న హనుమంతుడి నినాదాన్నీ అలాగే అతడి ఊరువేగధ్వనినీ - విన్నారు. (అతడి గర్జన, అతడి ఆగమన ధ్వని - వీరి చెవులకు సోకిందని). 19 నుందరకాండ : యాబై పడవ నర్ల

తే దీవనమనపప్పర్వే శుశ్రువుః కావనౌకనః | వానరేంద్రప్య విర్నోషం పర్దన్యనినదోపమమ్‌ ॥ 20 నిశమ్యు వదతో నాదం వానరాప్తే సనముంతతః | జభూవురుత్పుకాస్పర్వే సుహృద్దర్భనకాంక్షిణ: ॥ 21 జాంబవాన్‌ స హరి'శ్రేస్టు ప్రీతిపంహృష్టమావపః | ఉపాముంత్యు హరీన్‌ సర్వానిదం వచనమబ్రవీత్‌ ॥ 22 వర్వధా కృతకార్వో౭ఒపొ హమామాన్నాత్ర సంశయః | వ హ్యప్య్వాకృ్పతకార్యన్య నాద ఏవం విధో భవేత్‌ ॥ 23 తస్య బాహూరువేగం చ నినాదం చ మహాత్మనః | విశమ్య హరయో హృష్టాః పముత్సేతుప్తతప్తత: ॥ 2డ దీనమనస్స్కులై అప్పటినుంచీ ఎదురుచూస్తున్న ఆ బుక్షవానరులు అందరూ

• మేఘగర్జనలాగా వినిపించిన హనుమంతుడి కంరధ్వనిని (నిన్హాదాన్నీ విన్నారు. 20౮ తమ మిత్రుడి దర్శనం కోరి ఎదురుతెన్నులు చూస్తున్న ఆ వానరులంతొ హనుమంతుడి సింహానాదాన్ని చెవులారా (సమంతతఖ) విని - ఎగిరి గంతువేశారు (ఉత్సుకులయ్యారు). 2] బుక్షనాయకుడు జాంబవంతుడి మనస్సు ప్రేమతో సంతోషంతో చృక్కిరి బిక్కిరి అయ్యింది. వానరులను అందరినీ. దగ్గరకు పిలిచి ఇలా పలికాడు - 22 అన్నివిధాలా పనిని సాధించుకు వస్తున్నాడు హనుమంతుడు. ఇందులో సంశయం లేదు. పనిని నెరవేర్చుకురానివాదే అయితే అతడి కంరధ్వని (నినాదం) ఈ విధంగా ఉండదు. లత ఆ మహాత్ముడి బాహువేగాన్నీ ఊరువేగాన్నీ కంరనినాదాన్నీ విని సంబర పడిన కపివీరులు ఆనందంతో అటూ ఇటూ గంతులువేశారు. లెత

తే వగాగ్రాన్నగాగ్రాణి శిభరాచ్చిఖరాణి చ | ప్రహృష్టాన్సముపద్యంత హనూమంతం దిదృక్షన: ॥ 25 తే ప్రీతాః పాదపాగ్రేషు గృవ్యూ శాభాస్సువిస్టితాః వాసాంసీన ప్రశాఖాశ్చ సనూవిధ్యంత వానరాః ॥ 26 గిరిగవ్వారసంలినో యథా గర్హతి మారుతః ॥ ఏవం జగర్హ బలవాన్‌ హనూమాన్నారుతాత్మజః ॥ 27 తమభ్రఘనసంకాశమాపతంతం మహాకసిమ్‌ | దృష్ట్వా తే వానరాన్సర్వే తస్టుః ప్రాంజలయప్తదా ॥ 28 తతస్తు వేగవాంప్తస్య గిరేర్గిరివిభః కపిః | నిపపాత మహేంద్రవ్య శిఖరే పాదపాకులే ॥ 29 హర్షేశాపూర్యమాణో ఒపౌొ కమ్మే పర్వతవిర్షరే ; ఛిన్నపక్ష ఇవాకాశాత్సపాత ధరణీధరః ॥ 30 ఆనందం పట్టలేని ఆ వానరులు హనుమంతుణ్ని ఎప్పుడెప్పుడు చూస్తామా అనే కోరికతో చెట్టుకొమ్మ నుంచి చెట్టుకొమ్మకూ గుట్టకొమ్మునుంచి గుట్ట కొమ్ముకూ దుముకులాడుతూ గుమికూడారు. 2ర్‌ అనందం పట్టలేని ఆ వానరులు వృక్షాగ్రభాగాలలో నిలబడి పూల కొమ్మలను రెమ్మలను చేతిగుడ్డల్లాగా గాలిలో కదలాడించారు. 26 కొండగుహల్లో సుడి తిరిగే పెనుగాలి ఎలా ప్రతిధ్వనిస్తుందో అలా బలశాలి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు సింహనాదం చేశాడు. 27 ఆకాశంనుంచి మబ్బుదొంతరలాగా కిందికి దిగుతున్న మహాకపీశ్వరుణ్ని చూసి అ వానరులు అందరూ చేతులు జోడించి నమస్కరిస్తూ నిలబడ్డారు. 28 అంతట - పర్వతసద్భశుడై వేగంగా వస్తున్న హనుమంతుడు, రకరకాల వృక్షాలతో క్రిక్సిరసిన ఆ మహేంద్రపర్వత శిఖరంమీద దిగాడు. 29 ఆనందంతో ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతూ ఆ హనుమంతుడు - రెక్కలు విరిగిన వర్వతంలాగా = అకాశంనుంచి రమ్యమైన ఆ మహేంద్రగిరి సెలయేటిలో దుమికాడు. (పర్వతనిర్హరే అంటే సెలయేళ్ళకు పుట్టిల్లయిన గిరిశిఖరంమీద అని కొందరు వ్యాఖ్యానించారు. అలసట తీరడంకోసం సెలయేటిలోనే దిగాడు అని మరికొందరు అన్నారు). 80 నుందరఠాండ : యాబై పడవ నర్ల

తతప్పే ప్రీతమవపప్పర్వే వానరవుంగవాః | హనూమంతం మహాత్మానం పరివార్యోపతస్తిరే 1 పరివార్య చ తే సర్వే పరాం ప్రీతిముపాగతా: ॥ 31 వ్రహృష్టవదనాన్పర్వే తమరోగముపాగతమ్‌ | ఉపాయనవాని చాదాయ మూలాని చ ఫలాని చ | ప్రత్యర్భయన్‌ హరిశ్రేస్ట్ట హరయో మారుతాత్మజమ్‌ 1 32 హమానూంస్తు గురూన్‌ వృద్దాన్‌ జాంబవత్ప్రముఖాంస్తదా కుమారమంగదం చైవ పోఒవందత మహాకపీః 1 33 స తాభ్యాం వూజితః పూజ్యః కసిభిశ్చ ప్రసాదిళః | దృష్టా సీతేతి విశ్రాంతస్పంప్షేపేణ న్యవేదయత్‌ ॥ య! నిషపాద చ హస్తేన గృహీత్వా వాలినస్పుతమ్‌ । రమణీయే వవోద్దేశే మహేంద్రప్య గిరేస్తదా ॥ హనూమానట్రనీత్‌ హృష్టస్తదా తొవ్వానరర్షభ్రాన్‌ 11 తక్‌ సంబరపడుతున్న మనస్సులతో ఆ వానరశ్రేష్టలందరూ మహాత్ముడైన హనుమంతుణ్ని చుట్టుముట్టి నిలబడ్డారు. అలా నిలబడి అందరూ మాటలకు అందనంతగా మురిసిపోయారు. తే అందరి ముఖాలలోనూ ఆనందం. క్షేమంగా తిరిగి వచ్చిన ఆ కపిపుంగవుణ్ని ఆ వాయునందనుణ్ని వానరులు అందరూ కానుకలూ కందమూలఫలాలూ తెచ్చి అర్చించారు. 32 అప్పుదేమో - మహాకపి హనుమంతుడు, గురువులు జాంబవంతుడూ మొదలైన పెద్దలనూ యువరాజు అంగదుణ్నీ నమస్కరించాడు. _ 33 పూజనీయుడైన హనుమంతుడు తాను వారిచేత పూజలు (మన్ననలు) అందుకొని, వానరులకు ప్రసన్నుడై (వానరులచేత ప్రసన్నుడుగా చేయబడి), ఆ పరాక్రమవంతుడు (సముద్రం దాటి వచ్చినవాడు) దృష్టా సీతా అని క్లుప్తంగా నివేదించాడు. (చూడబడినది సీత) వ! అంగదుడి చేతిని చేతితో పట్టుకుని అ మహేంద్రపర్వతంమీద ఆ రమజీయ వనప్రదేశంలో సమాసీనుడయ్యాడు హనుమంతుడు. అతడి మనస్సు ఆనంద పరవశంగా ఉంది. వానరవీరులతో ఇలా పలికాడు- 85 సుందరకాండ : యాఖై పడవ సర్గ

అశోకవనికాసంప్టా దృష్టా సా జనకాత్మజా |

రక్ష్యమాణా సుఘోరాఖి రాక్షపీభిరనిందితా ॥ 36

సక్షవేణీధరా బాలా రామదర్శవనలాలసా |

ఉపవాపపరిశ్రాంతా జటిలా మలివా కృశా ॥ 37

తతో దృష్టేతి వచనం మహార్థమమృతోపమమ్‌ !

విశమ్యు మారుతేస్సర్వే ముదితా వానరా భవన్‌ ॥ 38

క్వేళంత్యవ్యే నదంత్యవ్యే గర్జంత్యవ్యే మహాబలాః |

చక్రుః కీలకిలామన్యే (ప్రతిగర్హంతి చాసరే ॥ 3

కేచిదుచ్చితలాంగూలాః ప్రహృస్టాః కపికుంజరాః |

అంచితాయతదీర్హాణి లాంగూలాని ప్రవివ్యధు: ॥ శ్త0

అశోకవనంలో (కూర్చొని) ఉన్న జానకీదేవిని నేను చూశాను. ఆ పవిత్రురాలిని మహాఘోరాకారిణులు రాక్షసాంగనలు కావలికాస్తున్నారు. 86

ఆ బాలామణి జుట్టు విరబోసుకుని ఉంది. రామ దర్శనంకోసం పరితపిస్తోంది. ఉపవాసాలతో అలిసిపోయింది. జడలు గట్టిన తల. దుమ్ము గొట్టిన తనువు. కృశించిపోయి ఉంది. 37

అటువంటి సీతాదేవిని చూశాను - అని హనుమంతుడు పలికాడు. ఎంతో విలువైనదీ అమృతోపమానమూ'”* అయిన ఆ పలుకు ఆలకించి వానరులందరూ సంతోషించారు. 88

కొందరు వానరులు సింహనాదం చేశారు. కొందరు అవ్యక్తధ్వనులు చేశారు. కొందరు మహాబలశాలులు గర్జించారు (వృషభధ్వనులు). కొందరు కిచకిచారావాలు చేశారు. మరికొందరు 'ప్రతిగర్జ్దనలు చేశారు. 89

కొందరు కపికుంజరులు ఆనందం పట్టలేక తోకలు నిటారుగా నిలబెట్టారు. మరికొందరు అందంగా లావుగా పొడవుగా ఉన్న తమ లాంగూలాలను జవజవలాడించారు (నేలకు చరిచారనిగానీ, 40

సుందరకాండ : యాటై పడవ సర్గ

అపరే చ హమామంతం వానరా వారణోపమమ్‌ ।

ఆఫ్లుత్య గిరిశ్చంగేభ్యః సంప్పృశంతి వ్మ హర్షితాః ॥ న్‌!

ఉక్తవాక్యం హనూమంతమంగదస్తమథాటబవీత్‌ |

సర్వేషాం హరివీరాణాం మధ్యే నచనముత్రమమ్‌ ॥ డ్త2ై

పత్త్యే వీర్యే న తే కళ్చిత్సమో వానర విద్యతే ।

యదవన్లుత్య విస్తీర్ణం సాగరం పునరాగతః ॥ క్ష

అహో ప్వామిని తే భక్తీరహో వీర్యమహో ధృతిః ।

దిష్ట్యా దృష్టా త్వయా దేవీ రామపశ్ని యశస్వినీ |

దిష్ట్యా త్యక్ష్యతి కాకుత్‌స్థ: శోకం పీతావియోగజమ్‌ ॥ _ 4

చతో౭౦గదం హనూమంతం జొంబవంతం చ వానరాః

పరివార్య పప్రముదితా భేజిరే విపులాః శిలా: ॥ శక్‌

మరికొందరు వానరులు హర్షాతిరేకంతో కొండ కొమ్ములనుంచి దుమికి వచ్చి మత్తేభంలాగా ఉన్న హనుమంతుల్ని స్పృశించారు. (కౌగిలించుకున్నారు. 41

అలా చెప్పి విరమించిన హనుమంతుడితో అప్పుడు అంగదుడు ఆ వానరవీరులందరి సమక్షంలో ఇలా ఉత్తమోత్తమంగా పలికాడు- 42

వానరవీరా ! విశాల మహాసముద్రాన్ని దాటి వెళ్ళావు, తిరిగి వచ్చావు. శక్తిలోగానీ బలంలోగానీ నీకు సాటివచ్చేవాడు ఎవ్వడూ లేడు. శ్రి

అహో! ఏమి నీ స్వామి భక్తి! ఏమినీ శక్తి! ఏమి ధైర్యము! అదృష్టవశాత్తు మహాయశస్విని రామపల్ని సీతాదేవిని నువ్వు దర్శించావు. ఇక దైవవశాన - రాముడు సీకావియోగదుఃఖాన్ని వదిలిపెడతాడు. 44

అంగదుడు ఇలా అనగానే అతడినీ హనుమంతుణ్నీ జాంబివంతుణ్నీ పరివేష్టించి తక్కిన వానరులందరూ సంబరపడుతూ శిలలపై కూర్చున్నారు. 45

నుందరకాండ : యాభై పడవనర్గ (511

శ్రోతుకామాస్పము(ద్రప్య లంఘనం వావరోత్తమా: |

దర్శవం చాపి అంకాయా ప్పీతాయా రావణస్య చ |

తస్టుః (ప్రాంజలయన్పర్వే హనూమద్వదవోమ్మభా: ॥ శ6

తప్పా తర్రాంగదః శ్రీమాన్‌ వావరైర్చహుభిర్వృత: |

ఉపావ్యమావో విబుథైర్దివి దేవపతిర్యథా 1 డ్ష్గ

హనూమతా కీర్తిమతా యశస్వివా

తథాంగదేనాంగదబద్ధబాహునా |

ముదా తదాధ్యాసితమున్నతం మహత్‌

మహీధరాగ0 జ్వలితం శ్రియాభవత్‌ ॥ 48

సముద్రాన్ని దాటడం, లంకను చూడటం, సీతను దర్శించడం, రావణుణ్ని వీక్షించడం - ఇది అంతా వినాలి అనే కుతూహలంతో ఆ వానరోత్తములు హనుమంతుడి ముఖంమీదనే చూపులు నిలిపి చేతులు జోడించి (నమస్కరిస్తూ) కూర్చున్నారు. 46

శోభాసంపన్నుడు అంగదుడు అనేక వానరవీరపరివృతుడై అక్కడ - దేవలోకంలో అనేక దేవతాపరివేష్టితుడై కొలువుతీరిన దేవేంద్రుడిలాగా కూర్చున్నాడు. 47

క్తీర్తిమంతుడైన హనుమంతుడూ, అంగదాలంకృతుడైన (భుజకీర్తులు ధరించినవాడు) మహాయశస్వి అంగదుడూ ఆనందంగా అలా కూర్చుంటే, మహోన్నతమూ, మహామహిమాన్వితమూ అయిన ఆ మహేంద్రపర్వతశిఖరం ఒక కొత్తశోభతో కాంతిమంతమైనట్టు (తళతళలాడినట్టు) భాసించింది. 48

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైపేడవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్నం నుందరకాండ : యాభై పడవనర్గ [52]

జ్లో/( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ఉర స టి + యాబై ఎనిమిదవ సర్గ + వల తతస్తస్య గిరేః శృంగే మహేంద్రస్య మహాబలాః ॥ హనూనుత్ప్రముఖాః ప్రీతిం హరయో జగ్మురుత్తమామ్‌ ॥ 1 తం తతః ప్రీతిసంహృష్టుః ప్రీతిమంతం మహాకపిమ్‌ । జాంబవాన్‌ కార్యవృత్తాంతమప్పచ్చదనిలాత్మజమ్‌ ॥ 2 కథం దృష్టా త్వయా దేవీ కథం వా తత్ర వర్తతే | తస్యాం వా స కథంవృత్తః క్రూరకర్మా దశాననః ॥ త్రి తత్వతస్పర్వమేతన్న: ప్రబ్రూహి త్వం మహాకపే | (శ్రుతార్జాశ్చింతయిష్యామో భూయ: కార్యవివిశ్చయమ్‌ ॥ అంతట - మహేంద్రపర్వతశిఖరంమీద హనుమంతుడూ మొదలైన మహాబలశాలులు ఆ వానరులు అందరూ మాటలకందనంతటి ఉత్తమట్రీతిని పొందారు. క్షే సంతోషంతో ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్న జాంబవంతుడు ఆనందంగా ఉన్న ఆ మహాకపీశ్వరుణ్ని వాయుపుత్రుణ్ని సీతాదర్శన వృత్తాంతం చెప్పమని అడిగాడు. లి సీతాదేవిని నువ్వు ఎలా చూశావు ? ఆవిడ అక్కడ ఎలా ఉంది ? (అక్కడ ఎలా నివసిస్తోంది ?) క్రూరకర్ముడు దశకంఠుడు ఆమెపట్ల ఎలా ఉన్నాడు? 3 మహాకపీ ! ఇది అంతా నువ్వు వాస్తవంగా మాకు చెప్పు. విన్నాక అటుపైని మళ్ళీ కర్తవ్యనిశ్చయం ఆలోచిద్దాం. శ్ర నుందరకాండ : యాలటై ఎనిమిదవ నర్ల (513

యశ్చార్ధస్తత్ర వక్తన్యో గతైరస్మాభిరాత్మవావ్‌ । రక్షితవ్యం చ యత్తత్ర తద్భవాన్‌ వ్యాకరోతు నః ॥ ర్‌ ప వియుక్తస్తతప్తేన సంప్రహృష్టతమారుహః | ప్రణన్యు శిరసా దేవ్యె పీతాయై ప్రత్యభాషత 1 6 ప్రత్యక్షమేవ భవతాం మహేంద్రాగ్రాత్‌ ఖఇమాప్లుతః | ఉదధేరక్షిణం పారం కాంక్షమాణన్పమాహిత: ॥ గౌ గచ్చతళ్చ హి మే ఘోరం విఘ్నరూపమినాభనత్‌ | కాంచనం శిఖరం దివ్యం పశ్యామి సుమనోహరమ్‌ ॥ స్టితం పంథావమావృత్య మే విఘ్నం చ తం వగమ్‌ ॥ 8 ఉపసంగమ్య తం దివ్యం కాంచనం నగసత్తమమ్‌ | కృతా మే మనసా బుద్ది: భేత్తన్యోఒయం మయేతిచ॥ 9 ఇక్కడినుంచి రాముడి సన్నిధికి వెళ్ళాక అక్కడ మనం చెప్పవలసినది ఏమిటి, దాచవలసినది ఏమిటి ఇది అంతా బుద్ధిమంతుడవు (ఆత్మవాన్‌ భవాన్‌) నువ్వే మాకు వివరించు. ర్‌ జాంబవంతుడు అలా నియమించేసరికి ఆనందరోమాంచితుడు హనుమంతుడు శిరస్సు వంచి (మనస్సులోనే) సీతాదేవికి నమస్కరించి బదులుపలికాడు- 6 ఆవేళ, మీరందరూ చూస్తూండగానే - ఈ సముద్రానికి దక్షిణతీరం చేరుకోవాలనే కోరికతో ఏకాగ్రచిత్తుడనై ఇదే మహేంద్రపర్వత శిఖరంనుంచి ఆకాశానికి ఎగిరాను. 7 అలా వెడుతున్న నాకు అందమైన ఒక బంగారు గిరిశిఖరం మహాఘోర విఘ్నంలాగా ఎదురయ్యింది. నా కంటబడింది. నా దారిని అడ్డగించి నిలబడింది. అది నాకు పెద్ద ఆటంకమే అనుకున్నాను. 8 దివ్యంగా వెలిగిపోతున్న ఆ బంగారుకొండను ఢీకొని తుత్తునియలు _ చెయ్యాల్సిందే అనే ఆలోచన నాకు మనస్సులో కలిగింది. 9 సుందరకాండ : యాల్లై ఎనిమిదవ నర్గ

ప్రహతం చ మయా తస్య లాంగూలేన మహాగిరేః | శఖరం సూర్యసంకాశం వ్యశీర్యత సహహవ్రధా ॥ 10 వ్యవసాయం చ తం బుద్దా స హోవాచ నుహాగిరిః | పుత్రేతి ముధురాం వాణీం మనః ప్రహ్హాదయన్నిన ॥ క్ష సితృన్యం చాస్‌ నూం విద్ది సఖాయం మాతరిశ్వనః | మైనాకమితి విఖ్యాతం నివసంతం మహోదధా ॥ [12 పక్షనంతః పురా వుత్ర బభూవుః వర్వతోత్తనూః | ఛందతః పృథివీం చేరుర్చాధనూనాస్పనుంతత; ॥ 13 శ్రుత్వా నగానాం చరితం నూహేంద్రః పాకశాసనః చిచ్చేద భగవావ్‌ పక్షాన్‌ వజ్రేభ్రైషాం సహ(్రశః ॥ కడ సూర్యబింబంలాగా ప్రకాశిస్తున్న ఆ మహాపర్వతశిఖరం నేను తోకతో బలంగా కొట్టేసరికి అది వెయ్యిముక్కలయ్యింది. (కొడితే - అయ్యేదే అని) 10 నా ప్రయత్నం ఏమిటో తెలుసుకున్న ఆ మహాపర్వతం వెంటనే -నా మనస్సును ఆహ్ల్హాదపరుస్తూ “పుత్రా ? అని మధురంగా పిలిచింది. 11 నాయనా ! నేను నీకు పినతండ్రిలాంటివాజ్ని, తెలుసుకో. నీ తండ్రి వాయుదేవుడికి మిత్రుణ్ని మైనాకుడు అనే పేరుతో (్రసిద్ధుణ్ని. ఈ మహాసముద్రంలో నివసిస్తున్నవాణ్ని. 12 పుత్రకా ! పూర్వకాలంలో మహాపర్వతాలకు రెక్కలు ఉండేవి. స్వేచ్చగా భూగోళమంతటా అవి సంచరిస్తూ అందరినీ అన్నివిధాలా పొంసిస్తూ ఉండేవి. . 138 పర్వతాల ఈ చరితను (స్వభావాన్ని) పాకశాసనుడు దేవేంద్రుడు విన్నాడు. ఆ భగవంతుడు వెంటనే తన వజ్రాయుధంతో వీటి రెక్కలు వేనకువేలుగా నరికివేశాడు. న! సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదవ సర్గ [515

అహం చతు మోక్షితప్తస్మాత్తవ పిత్రా మహాత్మనా 1 మారుతేన తదా వత్స ప్రక్షిప్తోఒస్మి మహార్లవే ॥ 115 రామస్య చ మయా సాహ్వ్యే నర్తితన్యమరిందమను | రామో ధర్మభృతాం శ్రేష్ట మహేంద్రసమవిక్రము: ॥ 16 ఏతచ్చుత్వా వచస్తప్య మైనాకస్య మహాత్మనః | కార్యమావేద్య తు గిరే రుద్యతం చ నునో మమ ॥ 17 తేన చాహమమజ్ఞాతో మైనాకేవ మహాత్మనా | స చాప్యంతర్జితన్ళెలో మాముషేణ వపుష్మతా | శరీరేణ మహాైైల: శైలేన చ మువోదధా ॥ 18 ఉత్తమం జనమాష్థాయ శేషం పంథావమాస్థితః | తతోఒహం సుచిరం కాలం వేగేవాభ్యగమం పథి ॥ క్షం బిడ్డా! మహాత్ముడు నీ తండ్రి ఆ ప్రమాదంనుంచి నన్ను తప్పించాడు. ఇదిగో ఈ మహాసముద్రంలోకి విసిరేశాడు. (అలా చేసి రక్షించాడని). 15 శత్రుమర్దనా ! నేను రాముడికి సహాయపడవలసినవాడిని. రాముడు ధర్మాత్ములలోకెల్లా ఉత్తమోత్తముడు. పరాక్రమంలో మహేంద్రుడికి సమానుడు. 16 మహాత్ముడు ఆ మైనాకుడు పలికిన ఈ మాటలు విని అతడు చేద్దా మనుకున్న ఉపకారాన్ని (కార్యం) గుర్తించి నా మనస్సు ప్రయాణోద్యుక్తం అయ్యింది. శ (1 మహాత్ముడు ఆ మైనాకుడుకూడా నాకు అనుమతి ఇచ్చాడు. అటుపైని అతడు తన మానుషరూపంతో అదృశ్యం అయ్యాడు. శైలరూపంతో సముద్రాన నిలిచాడు. 18 నేను - ఉత్తమస్థాయి వేగం పుంజుకుని మిగిలిన ప్రయాణమార్గం ఆశ్రయించాను. చాలాసేపు ఆ మార్గంలో ప్రయాణం సాగించాను. (ఆకాశాన ఎగిరాను అని), 19 నుందరకాండ : యాలై ఎనిమిదవ సర్గ (16 |

తతః సశ్యాన్యుహం దేవీం సురపొం వాగమాతరమ్‌ |

సముద్రమధ్యే పా దేవీ వచవం మామభాషత ॥ 20

నుమ భక్షః ప్రదిష్టప్వమమరైః హరిసత్తమ |

అతస్త్య్వాం భక్షయిమ్యామి విహితప్వృం చిరప్య మే ॥ ల!

ఫవముక్రస్పురపయా ప్రాంజలి: ప్రణతః స్త్రితః |

వివర్షవదవో భూత్వా వాక్యం చేదముదీరయన్‌ ॥ 22

రామో దొళరథిః శ్రీమాన్‌ ప్రవిష్టో దండకాననమ్‌ ।

లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ పరంతపః ॥ జ:

తప్య సీతా హృతా భార్యా రావణేవ దురాత్మనా ।

తస్యాప్పకాశం దూతో౭హం గమిష్యే రామశాసనాత్‌ ॥ 24

అంతట - నాగమాత సురసాదేవిని చూశాను. సముద్రమధ్యంలో ఆ దేవి నాతో ఇలా పలికింది. 20

వానరోత్తమా ! నువ్వు నాకు దేవతలు పంపిన ఆహారానివి. చాలాకాలానికి ఆహారంగా నాకు నిన్ను నియమించి పంపించారు. అందుచేత నిన్ను నేను భక్షిస్తాను. ల

సురసాదేవి ఇలా అనేసరికి నా ముఖం' పాలిపోయింది. చేతులు జోడించి శిరసు వంచి నిలబడ్డాను. ఇలా అన్నాను కూడా - 22

శోభాసంపన్నుడు దశరథకుమారుడు శత్రుసంహారకుడు రాముడు తన తమ్ముడు లక్ష్మణుడితో ఇల్లాలు సీతతో దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించాడు. 28

అతడి ఇల్లాలు సీతాదేవిని దురాత్ళుడు రావణుడు అపహరించాడు. ఆమె సన్నిధికి రాముడి ఆజ్ఞమేరకు నేను దూతగా వెదుతున్నాను. 24

నుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ

కర్తుమర్హసి రామస్య సాహాయ్యం విషయే సతీ | అథవా మైధిలిం దృష్ట్వా రామం చాక్షిష్టకారిణమ్‌ । ఆగమిష్యామి తే వక్తుం సత్యం ప్రతిశ్చణోమి తే ॥ 25 ఏవముక్తా మయా సా తు సురసా కామరూపిణీ అబ్రవీన్నాతివర్తేత కశ్చిదేష వరో మమ ॥ 26 ఏనముక్తస్సురసయా దశయోజనమాయత: | తతోఒర్టగుణవిస్తారో బభూవాహం క్షణేన తు ॥ 27 మళత్వ్రమాణానురూం చ వ్యాదితం తు ముఖమ్‌ తయా । తద్దృష్టా వ్యాదితం చాస్యం హ్రపస్వం హ్యకరవం వవుః | తస్మిన్ముహూర్తే చ పునర్పభూవాంగుస్టమాత్రకః ॥ 28 అభిపత్యాళు తద్వక్తుం నిర్ణ్గతో౭హం తతః క్షణాత్‌ అబ్రవీత్సురసా దేవీ సేన రూపేణ మాం పునః ॥ 209 నువ్వు రాముడి రాజ్యంలోనే (విషయం) ఉంటున్నావు కాబట్టి అతడికి సహాయం చెయ్యవలసినదానివి. అలా కానిపక్షంలో నేను మైధిలిని దర్శించి, అటుపైని - అలవోకగా పనులు నెరవేర్చే రాముణ్ని దర్శించి, నీ నోటికి వస్తాను. ఇది సత్యం. ఇది నా ప్రతిజ్ఞ. 25 ఇలా చెప్పాను ఆ కామరూపిణి సురసాదేవితో. అప్పుడు ఆవిడ అన్నది గదా - ఎవ్వడూ నన్ను తప్పించుకుపోలేదు. ఇది నాకు ఉన్న వరం. 26 ఇలా అంటూనే సురసాదేవి తన నోటిని పది యోజనాల వెడల్పుకి తెరిచింది. ఆ క్షణంలో నేను అంతకన్నా కొంచెం ఎక్కున విస్తారానికి పెరిగాను (శరీరం పెంచానని). లగ నా ఆకారానికి సరిపడా ఆమె నోరు తెరిచింది. అలా తెరిచిన నోటిని చూసి నేను నా శరీరాన్ని కుంచించాను. ఆ క్షణంలో మళ్ళీ అంగుష్టమాత్రుణ్ని (బొటనవేలంతటివాణ్ని) అయిపోయాను. 28 క్షణంలో ఆమె నోట ప్రవేశించి వెలుపలికి వచ్చాను. అప్పుడు సురసాదేవి తన రూపంతో నిలిచి ఇలా పలికింది - 29 సుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ

అర్థపిద్దై హరిశ్రేష్ట గచ్చ పౌమ్యు యథాసుఖమ్‌ | సమావయ చ వైదేహీం రాఘవేణ మహాత్మనా ॥ 30 సుఖీ భన మహాబాహో ప్రీతాస్మి తన వానర । తతో2ఒహం పాధు పాధ్వీతి సర్వభూతైః ప్రశంపిత ॥ 31 తతో ఒంతరిక్షం వివులం పఫ్లుతోఒహం గరుడో యథా | ఛాయా మే నిగృహీతా చవ చ పశ్యామి కించన ॥ 32 పోదఒహం విదితవేగస్తు దిశో దశ విలోకయన్‌ | న్‌ కించిత్తత్ర పశ్యామి యేన మేఒపహృతా గతిః: 33 తతో మే బుద్దిరుత్సన్నా కిన్నామ గమనే మమ | - ఈదృళో విఘ్న ఉత్పన్నో రూసం యత్ర నదృళ్యతే॥ 34 అధోభాగేన మే దృష్టిళ్తోచతా పాతితా మయా | తతో2ద్రాక్షమహం భీమూం రాక్షసీం సలిలేశయామ్‌ ॥ 35 సౌమ్యుడా 1! వానరోత్తముడా ! కార్యసిద్ధికోసం హాయిగా వెళ్ళు. మహాత్ముడు రాఘవుడితో వైదేహిని జతగలుపు, మహావీరా ! సుఖీ భవ. నీకు సంతోషించాను నేను - అని సురసాదేవి పలికింది. అప్పుడు సకలభూతాలు 'సాధు సాధు అని నన్ను ప్రశంసించాయి. 80, 31 అటుసపైని - విశాలమైన అంతరిక్షానికి గరుత్మంతుడిలా ఎగిరాను. ఉన్నట్టుండి, నా నీడను ఎవరో బంధించారు. కానీ (ఎవరూ) ఏదీ కనిపించనూ' లేదు. 32 నా వేగం నాకు తెలుస్తోంది (అడ్డగింపబడిన సంగతి తెలుస్తోందని), దశదిశలకూ తేరిపారజూశాను. నా గమనవేగాన్ని బంధించినది ఏదో కంటబఢలేదు. 83 నాలో ఆలోచన రేకెత్తింది. ఏమిటిది! నా గమనానికి ఇటువంటి అవరోధం ఏర్పడింది ! ఎక్కడా దాని రూపంమాత్రం కనిపించడం లేదు! 34 అన్నివైపులా వెదుకుతూ కిందికి దృష్టి సారించాను. అప్పుడు కనిపించింది కడలి నీటిలో ఒక భయంకర రాక్షసి. 8ిర్‌ నుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ

ప్రహస్య చ మహావాదముక్తోదఒహం భీమయా తయా | అవస్టితమసంభ్రాంత మిదం వాక్యమశోభనమ్‌ ॥ తె క్వాసి గంతా మహాకాయ స్షుధితాయా మమేప్పితః | “భక్షు ప్రీణయ మే దేహం చిరమాహారవర్లితమ్‌ ॥ 37 బాధమిత్యేన తాం వాణీం ప్రత్యగృవ్లోమహం తతః | ఆస్యప్రమాణాదధికం తస్యాః కాయనుపూరయమ్‌ ॥ 38 తస్యాశ్ళాస్యం ముహద్భీమం వర్దతే మమ భక్షణే ॥ న చ నూం సాధు బుబుధే నును నా నికృళం కృతమ్‌ ॥ 39 తతో౭ఒహం విపులం రూపం సంక్షిష్య నిమిషాంతరాత్‌ | తప్యా హృదయమాదాయ ప్రపతామి నభఃస్టలమ్‌ ॥| శ పొ విస్పష్టభుజా భీనూ పపాత లనణాంభసి | నుయా పర్వతసంకాళా నికృత్తహృదయా వతి ॥ 1 వికటాట్టహాసం చేసింది. భీకరంగా అరిచింది. జంకూ గొంకూ లేకుండా అమంగళం (వికృతంగా) పలికింది. 36 ఓ మహాకాయుదా ! ఇంక ఎక్కడికి పోతావు? ఆకలిగొన్న నాకు కోరదగ్గ ఆహారం దొరికావు, చాలాకాలంగా పస్తున్న నా దేహాన్ని సంతృప్తిపరచు. ౩7 ఆ మాటను (సవాలును) సరే అని స్వీకరించాను. అప్పుడు - ఆ రాక్షసీ నోటికన్నా పెద్దదిగా నా శరీరం పెంచాను. 38 నన్ను భక్షించడంకోసం ఆ రాక్షసినోరు ఇంకా పెద్దదిగా భయంకరంగా పెరుగుతోంది. అది నా సంగతి బాగా తెలుసుకున్నట్టు లేదు. నేను చేసే విరుగుడు (నికృతం) కూడా (గ్రహించినట్టు లేదు. 89 అప్పుడు నిమిషాంతరంలో నా రూపాన్ని సంక్షేపించాను. తెరిచి ఉన్న దాని నోటిలోకి ఆకాశంనుంచి దభాలును పడ్డాను. శత౦ పర్వతంలాగా ఉన్న ఆ రాకాసి గుండెను చీల్చివేశాను. అది భీకరాకార, బుజాలు జారిపోయి ఆ ఉప్పునీటి కడలిలో పడిపోయింది. క! సుందరకాండ : యాట్టై ఎఎమిదవ సర్గ

శృణోమి ఇగతావాం చ సిద్దావాం చారటైస్పహ | రాక్షసీ సింహికా ఖీమా క్షిప్రం హనునుతా హతా ॥ క్షం తాం హత్వా పువరేవాహం కృత్యమాత్యయికం స్మరన్‌ । గత్వా చాహం నుహాధ్వానం పశ్యామి నగనమండితమ్‌ | దక్షిణం తీరముదధేర్షంకా యత్ర చపా పురీ ॥ డ్రె అస్తం దినకరే యాతే రక్షసాం విలయం పురమ్‌ | ప్రవిష్టా౭హమనవిజ్ఞాతో రక్షోభిర్భీమవిక్రమైః ॥ డి తత్ర ప్రవిశతశ్చాసి కల్పాంతఘనసన్నిభా | అట్టహాసల విముంచంతీ నారీ కావ్యుతితా పురః ॥ త్శీ్‌ జిఘాంసంతీం తతస్తాం తు జ్వలదగ్నిశిరోరువామ్‌ | సవ్యముపష్టిప్రహారేణ పరాజిత్య సుభైరవామ్‌ ॥ కర చా అప్పుడు = ఆకాశంలో సంచరిస్తున్న సిద్ధలూ చారణుడూ అనుకుంటున్న మాట విన్నాను. భయంకరరాక్షసి సింహిక చిటికెలో హనుమంతుడి చేతిలో మడిసింది - అని. - శ సింహికను సంహరించి, నా కర్తవ్యపు అత్యవసర స్థితిని స్మరించి మీ నా ప్రయాణం సాగించాను. సుదూరమార్గం ప్రయాణించి పర్వతశ్రేణుల అలరారుతున్న ఆ సముద్ర దక్షిణతీరం చూశాను. లంకాపట్టణం ఉన్నది అక్కడే, ఆ తీరాననే. క! సూర్యాస్తమయం అయ్యాక - రాక్షస నిలయమైన ఆ లంకాపట్టణంలోకి ప్రవేశించాను. భయంకర పరాక్రములైన రాక్షసుల కన్నుగప్పి ప్రవేశించాను. 44 నేను ఆ పట్టణంలోకి ప్రవేశిస్తూంటే ఎవరో ఒక స్పీ పైకి లేచింది. ప్రళయకాలం నాటి మేఘంలాగా ఉంది. అట్టహాసం చేస్తు; నా ఎట్టయెదుట లేచి నిలబడింది. శీర్‌ నన్ను చంపబోయింది. ఆమె శిరోజాలు మండుతున్న అగ్నిశిఖల్లాగా ఉన్నాయి. చాలా ఖైరవంగా ఉంది. అప్పుడు ఎడమచేతి పిడికిలి బిగించి ఒక్క పిడిగుద్దు వేశాను. ఓడిపోయింది. అలా ఓడించి - 46 సుందరకాండ :యాలై ఎనిమిదవ సర్గ [521

(వ్రదోషకాలే వ్రవిశం భీతయాహం తయోదితః అహం లంకాపురీ వీర నిర్జితా విక్రమేణతే। యస్మాత్తస్మాద్విజేతాసి పర్వరక్షాంప్యశేషత: ॥ డ్రా తత్రాహం వర్వరాత్రం తు విచిన్వన్‌ జవకాత్మజామ్‌ | రావణాంత;పురగతో వ చాపశ్యం సునుధ్యనూమ్‌ ॥ డీ తతప్పీతామపశ్యంస్తు రావణస్య వీవేశనే | శోకసాగరమాసాద్య వ పారముపలక్షయే ॥ క్షం శోచతా చ మయా దృష్టం ప్రాకారేణ సమావృతమ్‌ । కాంచనేవ వికృష్ణేన గృహోవవనముత్తమమ్‌ ॥ 50 స(ప్రాకారమవప్లుత్య పశ్యామి బహుపాదపసమ్‌ । అళోకవవికామధ్యే శింశుపాపాదపో మహాన్‌ | తమారుహ్య చ పశ్యామి కాంచవం కదళీవవమ్‌ ॥ ర్‌1 మునుమాపువేళ ప్రవేశించాను. నాకు భయపడిపోయిన ఆ రాకాసి ఇలా చెప్పింది - మహావీరా ! నేను లంకాపురిని (లంకాపట్టణాధిరాక్షసిని). నన్ను నీ పరాక్రమంతో జయించావు కనక రాక్షసులనందరినీ నువ్వు జయిస్తావు. (నువ్వే విజేతవు). శ? లంకాపట్టణంలో రాత్రి అంతా వెదికాను. రావణుడి అంతఃపురంలోకి వెళ్ళాను. కానీ ఆ సుమధ్యమ (సన్నని నడుమున్నది) జనకరాజతనయ కనిపించలేదు. 4రి రావణుడి మందిరంలోకూడా సీతాదేవి కనిపించకపోయేసరికి నేను దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోయాను. దరీ తెన్నూ కనిపించలేదు. 49 అలా దుఃఖిస్తున్న నాకు ఒక ఉత్తమ ఉద్యానవనం కంటపడింది. దానిచుట్టూ సుదీర్ధంగా బంగారుప్రాకారం ఉంది. 5్‌0 ఆ ప్రాకారంమీదకు దుమిక్తాను. రకరకాల వృక్షాలతో దట్టంగా ఉన్న ఆళశోకవనం చూశాను. ఆ అశోకవనం మధ్యలో ఒక మహాశింశుపవృక్షం ఉంది. ఆ చెట్టు ఎక్కాను. బంగారు కదళీవనం (మంచి అరటితోట) కనిపించింది. 51 సుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ నర్గ [522 క

అదూరే శింశుపావృక్షాత్సశ్యామి వరవర్లినీమ్‌ శ్వామాం కమలపగ్రాక్షీముపవాసకృశానవామ్‌ ॥ క్‌2 చదేకవాసస్పంవీతాం రజోధ్వప్తశిరోరుహామ్‌ ॥ శోకసంతాపదీవాంగీం పీతాం భర్శృహితే స్టితామ్‌ ॥ 53 రాక్షసీభిర్విరూపాభి: క్రూరాభిరభిసంవృతామ్‌ | మాంసశోణితభక్షాభిః వ్యాఘ్రీభి: హరిణీమిన ॥ క్‌క్ష “పా మయా రాక్షసీమధ్యే తర్చ్వమావా ముహుర్ముహుః | ఏకవేణీధరా దీనా భర్శృచింతాపరాయణా | భూమిళశయ్యా వివర్ణాంగీ పద్మినీవ హిమాగమే ॥ క్‌క్‌ రావణాద్వివివృత్తార్థా నుర్తవ్యకృతనిశ్చయా | కథంచిత్‌ మృగశాబాక్షీ తూర్లమాపాదితా మయా ॥ క్‌6 ఆ శింశుపొవృక్షం చెంత ఉత్తమాంగనను చూశాను. యౌవనమధ్యస్థ. పద్మపత్రాల్లాంటి కన్నులు కలది. ఉపవాసంతో ముఖం వడలిపోయి ఉంది. అటువంటి ఉత్తమాంగనను చూశాను. 52 అదే ఏకవస్త్రంతో ఉంది. శిరోజాలు దుమ్ముకొట్టుకుపోయాయి. (మానసిక) దుఃఖంతోనూ (శారీరక) తాపంతోనూ దీనంగా ఉంది. పెనిమిటి మేలును కోరుకుంటూ అక్కడ కూర్చొని ఉన్న సీతాదేవిని చూశాను. 58 రాక్షసాంగనలు ఆమెను చుట్టుముట్టి ఉన్నారు. వాళ్ళందరూ వికృతాకారలు. క్రూరాతిక్రూరలు. మాంసమూ రక్తమూ భక్షించే ఆడపులుల మధ్య హరిణాంగన లాగా ఉన్న ఆ సీతాదేవిని నేను చూశాను. ర్‌త్క ఆ రాక్షసాంగనలు మాటిమాటికీ భయపెడుతూంటే ఖేదపడుతోంది సీత్రాదేవి. ఒంటి జడతో (జుట్టు విరబోసుకుని) దీనంగా ఉంది. భర్తనే ధ్యానిస్తూ కూర్చుంది. నేలమీదనే పవ్వళిస్తోంది. శరీరం కళతప్పింది. హేమంతంలో పద్శినిలాగా ఉంది. ర్‌ర్‌ రావణుడిపట్ల వైముఖ్యంతో ఇక మరణించడానికే నిశ్చయించుకొంది. అటువంటి ఆ మృగశాబాక్షిని నేను ఎలాగో వెంటనే చూడగలిగాను. (సమీపించగలిగాను). ర్‌ం సుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ [5231

తాం దృష్ట్వా తాదృశీం నారీం రానుసత్నీం యశస్వినీమ్‌ | తత్రైవ శింశుపొవృక్షే పశ్యన్నహమనువస్థితః ॥ 5్‌7 తతో హలహలాశబ్దం కాంచీనూపురమి(్రితమ్‌ శృణోమ్యధికగంభీరం రావణస్య నివేశనే ॥ 58 తతోఒహం పరమోద్విన్నః వ్వం రూసం ప్రతిసంహరన్‌ | అహం తు శింశుపావృక్షే పక్షీన గహనే స్థితః ॥ 59 తతో రానణదొారాశ్చ్ళ రానణళ్చ్ళ నువాబలః | తం దేశం సమమప్రాప్తా యత్ర సీతాభవత్‌ ప్టితా ॥ 60 తద్దష్ట్వాథ వరారోహా సీతా రక్షో మవాబలమ్‌ | సంకుచ్యోరూ స్తనౌ పీనా బాహుభ్యాం పరిరభ్యచ॥ 61 'ఆ దశలో అలాఉన్న ఆ మహాయశస్వినిని, ఆ రామపత్నిని ఆ సీతానారీ మణిని అలా దర్శించి ఆ శింశుపావృక్షంమీద అలాగే చూస్తూ కూర్చుండి పోయాను. ర్‌? అంతలోకీ - రావణుడి గృహంలో హలహలాశబ్దం వినిపించింది. కాంచీ- నూపురాల సవ్వడితో కలగలిసి చాలా గంభీరంగా వినిపించింది ఆ శబ్దం. 58 ఆ శబ్దం వింటూనే నేను చాలా ఉద్విగ్నుణ్ని అయ్యాను. (కలవరపద్దానని] నా రూపాన్ని బాగా సంకోచించుకున్నాను. ఆ శింశుపావృక్షంమీద (ఆకుల మధ్య) రహస్యప్రదేశంలో ఒక పక్షిలాగా కూర్చున్నాను. 59 అంతట - రావణుడి భార్యలూ, మహాబలుడు. రావణుడూ సీతాదేవి ఉన్న ఆ ప్రదేశానికి వచ్చారు. 60 మహాబలిష్టుడైన ఆ రాక్షసుణ్ని చూసి ఆ ఉత్తమాంగన సీతాదేవి వెంటనే కాళ్ళు (పొట్టలోకి) ముడుచుకుని చేతులతో గుండెలు కప్పుకుంది. 61 సుందరకాండ : యాఖై ఎనిమిదవ సర్గ

వివ్రస్తాం పరమోద్విగ్నాం వీక్షమాణాం తతస్తతః | ('త్రాణం కించిదపశ్యంతీం వేపమావాం తపస్వివీమ్‌ ॥ 62 తామువాచ దశగ్రీవ: సీతాం పరమదుఃఖితామ్‌ । అవాక్సీరాః ప్రపతితో బహుమన్యపస్వ మామితి ॥ 63 యది చేత్వం చు దర్సాన్మాల నాభినందసీ గర్వితే | ద్వౌ మాసావంతరం సీతే పాస్యామి రుధిరం తన ॥ రక ఏతచ్చుత్వా వచప్రస్య రావణస్య దురాత్మనః । ఉవాచ సరనుక్రుద్దా పీతా నచనముత్తమమ్‌ ॥ 6క్‌ రాక్షసాధము రానుస్య భార్యామమితతేజనః | ఇక్ష్వాకుకులనాథస్య స్నుషాం దశరథస్య చ | అవాచ్యం వదతో జిహ్వా కథం న పతితా తవ ॥ న అలా ముడుచుకుని కూర్చుని - చాలా భయపడింది. కలవరపడింది. దిక్కులు చూసింది. రక్షణ ఏదీ కనిపించక ఆ తపస్విని వణికిపోయింది. 62 అలా వణికిపోతూ దారుణంగా దుఃఖిస్తున్న ఆ సీతాదేవిని సమీపించి దశగ్రీవుడు శిరసువంచి సాష్టాంగపడ్డాడు. దయచేసి నన్ను ఆదరించు - అంటూ సంభాషించాడు. 68 ఓ గర్వితురాలా ! అహంకరించి నన్ను ఆదరించకపోయావో - రెండే నెలలు వ్యవధి - ఓ సీకా ! నీ రక్తం తాగుతాను. 64 దుర్మార్గుడు ఆ రావణుడు పలికిన ఈ మాటవిని సీతాదేవి పరమ (క్రుద్దురాలు అయ్యింది. ఉత్తమోత్తమంగా బదులు పలికింది. 65 రాక్షసాధమా, ! మహాతేజస్వి రాముడికి భార్యను నేను. ఇక్ష్వాకువంశ ప్రభువు దశరథుడికి కోడల్ని నేను. అటువంటి నాపట్ల - మాట్లాడకూడనిది మాట్లాడుతున్న నీ నాలుక ఇంకా ఎందుకని రాలిపోలేదు 1 66 నుందరకాండ : యాటై ఎనిమిదవ సర్గ (525

కించిద్వీర్యం తవానార్య యో మాం భర్తురపన్నిధా | అపహృత్యాగతః పాప తేనాదృష్టో మహాత్మనా ॥ 67 న త్వం రామస్య పదృశో దాస్యేఒ౭ప్యన్య న యుజ్యసే | యజ్జీయస్పత్యవాదీ చ రణశ్లాఘీ చ రాఘవః ॥ 68 జానక్యా పరుషం వాక్యమేవముక్తో దశానన: | జబ్యాల సహసా కోపాత్‌ చితాష్ట ఇవ పావకః ॥ 69 వివృత్య నయవే క్రూరే ముస్టిముద్యమ్య దక్షిణమ్‌ । మైథిలీం హంతుమారబ్దః ప్రీభిః హాహాకృతం తదా ॥ ళా స్రీ్‌ణాం మధ్యాత్ప్సముతృత్య తస్య భార్యా దురాత్మనః | వరా మండోదరీ నాము తయా చ వ్రతిషేధితః ॥ గ! దురాత్మా! నీ పరాక్రమం అత్యల్పం. అందుకే నా పెనిమిటి నా సన్నిధిలో

• లేని సమయం చూసి, ఆ మవాత్క్ముడి కంటబడకుండా నన్ను అపహరించుకు వచ్చావు. పాపాత్ళుడా ! 67 నువ్వునా రాముడికి సాటిరావు. అతడిని సేవించడానికికూదా పనికిరావు. నా రాఘవుడు యజ్ఞసంభవుడు. (పుత్రకామేష్టివల్ల పుట్టినవాడని. యజ్ఞాలు చేసేవాడనిగానీ. అజేయః అని పాఠాంతరం). సత్యవాది. రణశ్లాఘి. (యుద్దాలలో ప్రశంసలు అందుకునే వాడు). * 68 జానకీదేవి ఇలా ఇంత పరుషంగా మాట్లాడేసరికి దశాననుడు కోపంతో = చితిమీది అగ్నిలాగా - భగ్గుమన్నాడు. 69 క్రూరంగా కన్నులు విప్పార్చాడు. కుడిచేయి పిడికిలి బిగించి పైకెత్తాడు. సీతాదేవిని కొట్టటోయాడు. న్రీలంతా వావాకారాలు చేశారు. 70 ఆన్త్రీ సమూహం మధ్యనుంచి ఆ దుర్మార్గుడి ఇల్లాలు - ఉత్తమురాలు - మండోదరి ముందుకి వచ్చింది. అతడిని నిలువరించింది. 7 నుందరరాండ : యాబై ఎవిమిదవ నర్గ [526 $

ఉక్తశ్చ మధురాం వాణీం తయా స మదనార్దితః | సీతయా తన కిం కార్యం మహేంద్రసమవి[్రను ॥ 72 దేవగంధర్వకవ్యాభిః యక్షకన్యాభిరేవ చ సార్టం ప్రభో రమస్వేహ సీతయా కిం కరిష్యసి ॥ 73 తతపహ్తాభిస్పమేతాభిర్నారీభిస్స మహాబలః | (ప్రసాద్య సహసా నీతో భవనం స్వం నిశాచరః ॥ గడీ యాతే తస్మిన్‌ దశగ్రీవే రాక్షస్యో వికృతానవాః ॥ పీతాం విర్భర్యయామాసుః వాక్యెః క్రూరైస్సుదారుణై: ॥ 75 తృణవద్భాషితం తాసాం గణయామాస జానకీ । గర్జితం చ తదా తాపాం సీతాం ప్రాప్య నిరర్ధకమ్‌ 1 76 వృథాగర్జితవిశ్చేష్టా రాక్షన్య: పిశితాశనా: | రానణాయ శశంసుస్తాః సీతాధ్యనసితం నుహత్‌ ॥ 77 ఆ మన్మథార్తుణ్ని అడ్డగించి మధురంగా పలికింది. ఓ మహేం(ద్ర సమవిక్రమా ! నీకసలు సీతతో అవసరమేమిటి ! (పని ఏమిటి !) 72 దేవకన్యలు ఉన్నారు. గంధర్వకన్యలు ఉన్నారు. యక్షకన్యలు ఉన్నారు. (ప్రభూ ! వీరితో ఆనందించు. సీతతో ఏమి చేసుకుంటావు ! 73 అప్పుడు మిగతా న్త్రీలందరూకూడా ఆ మహాబలుణ్ని బుజ్జగించారు. వెంటనే ఆ రాక్షసుణ్ని అతడి భవనానికి తీసుకువెళ్ళారు. 74 అలా ఆ దశగ్రీవుడు వెళ్ళాక, వికృతాస్యలు ఆ రాక్షసాంగనలు (కావలివారు) దారుణమైన క్రూరవాక్యాలతో సీతాదేవిని భయపెట్టనారంభించారు. 76 ఆ రాక్షసాంగనలు పలికిన ప్రతివాక్యాన్నీ జానకీదేవి గడ్డిపరకగా పరిగణించింది. వారి అరుపులు సీతపట్ల కొరగానివి అయ్యాయి. 76 తమ అరుపులూ కేకలూ (గర్జితాలు) వృధాఅవ్వడంతో మాంసభక్షిణులు అ రాక్షసాంగనలు నిశ్చేష్ణ్టలయ్యారు. (వారిలో కొందరు) - సీతాదేవి ఆ గొప్ప పట్టుదలను (నిర్ణయాన్ని లేదా నిర్లక్ష్యాన్ని) రావణుడికి విన్నవించారు. 77 నుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ

తతస్తాన్సహితొస్పర్వా విహతాశా నిరుద్యమా: పరిక్షిష్య సమంతాత్తాం నిద్రావశముపాగతా: | 78 తాసు చైవ ్రసుస్తాసు సీతా భర్చహితే రతా । విలపస్య కరుణం దీనా ప్రశుశోచ సుదుఃఖితా ॥ 79 తాసొం మధ్యాత్సముత్హాయ త్రిజటా వాక్యమబ్రవీత్‌ ॥ ఆత్మానం ఖాదత క్షిప్రం వ పీతా వివశిష్యతి ॥ 80 జనకస్యాత్మజా సాధ్వీ స్నుషా దశరథన్య చ | స్వప్ప్నో హ్యద్య మయా దృష్టో దారుతో రోమహర్షణ: | రక్షపొం చ వినాశాయ భర్తురస్యా జయాయ చ ॥ వ్‌! అలమస్మాత్సరిత్రాతుం రాఘవాద్రాక్షసీగణమ్‌ ॥ అభియాచామ వైదేహీమేతద్ది మమ రోచతే ॥ 82 నిరాశకులోనై ఇక చేసేదేమీలేక ఆ రాక్షసాంగనలందరూ గుమికూడి సీతాదేవికి అన్నివైపులా చేరి (చుట్టుముట్టి) మెల్లగా నిద్రావివశలయ్యారు. 78 వాళ్ళందరూ అలా నిద్రించగా - పెనిమిటి మేలునే నిరంతరం కోరుకునే సీతాదేవి కరుణంగా విలపిస్తూ, దీనంగా దుఃఖిస్తూ బాధపడింది. 79 అంతలో- ఆ రాక్షసాంగనల నడుమ త్రిజట పైకి లేచింది. ఇలా పలికింది- చెలులారా ! మీరంతా ఒక్కుమ్మడిగా నన్ను చంపుకుతిన్నా సరే, చెబుతున్నాను. సీతకుమాత్రం ఏ హానీ జరగదు. 80 ఈ సాధ్వి జనకమహారాజుగారి కూతురు. దశరథ మహారాజుగారి కోడలు. ఈ రోజు తెల్లవారుజామున నాకొక కల వచ్చింది. దారుణమైన కల. ఒళ్ళంతా గగుర్పొడిచింది. రాక్షసుల వినాశానికీ ఈమె పెనిమిటి విజయానికీ వచ్చింది. (స్వప్న సారాంశం ఇది అని). 8 ఈ వినాశనం నుంచి ఈ రాఘవుడి నుంచి మన రాక్షసీగణాన్ని అంతటినీ రక్షించగలిగినది ఈ సీతాదేవిమాత్రమే. అందుచేత ఈమెనే అర్థిద్దాం. ఇదే నాకు మంచిదని పిస్తోంది. 82 నుందరకాండ ; యాబై ఎనిమిదవ నర్ల

యస్యా హ్యేవం విధ: స్వప్నా దుఃఖితాయాః ప్రదృశ్యతే । సా దుఃజైర్వివిధైర్ముక్తా సుఖమాస్నోత్యమత్తమమ్‌ ॥ ప్రణిపాతప్రసన్నా హి మైథిలీ జనకాత్మజా ॥ 83 తతస్పా హ్రీమతీ బాలా భర్తుర్విజయహార్షితా | అవోచద్యది తత్తథ్యం భవేయం శరణం హివః ॥ 84 తాం చాహం తొదృశీం దృష్ట్వా సీతాయా దారుణాం దశామ్‌ చింతయానూన విక్రాంతోన చ మే నిర్భతం మనః॥ 85 సంభాషణార్థం చ మయా జానక్యాళ్చింతితో విధిః | ఇక్షాకూణాం హీ వంశస్తు తతో నును పురస్కృతః॥ _ 86 శ్రుత్వా తు గదితాం వాచం రాజర్షిగణపూజితామ్‌ | ప్రత్యభాషత మాం దేవీ బాస్పెః పిహితలోచవా ॥ 87 దుఃఖాల్లో ఉన్న స్త్రీకి సంబంధించి ఇటువంటి కల వస్తే ఆమె అన్ని దుఃఖాలనుంచీ గట్టెక్కి ఉత్తమోత్తమ సుఖం పొందుతుంది. సాష్టాంగపడితే చాలుసుమా ప్రసన్నురాలు అవుతుంది ఈ జనకాత్మజ - మైథిలి. 83 ఈ త్రిజట పలుకులు విన్నది ఆ బాలామణి సీతాదేవి. రవ్వంత సిగ్గుపడింది. తన పెనిమిటి విజయానికి హర్షించింది. పలికింది-అదే నిజమైతే నేను మీకు తప్పకుండా శరణం అవుతాను (కాపొడుతానని) - అని. 84 సముద్రం దాటి వెళ్ళిన నేను అలా ఉన్న సీతాదేవినీ, ఆ దారుణావస్థనూ చూశాను. నా మనస్సు దుఃఖించింది. ఆలోచిందింది. రిక్‌ జానకీదేవితో సంభాషించేందుకు ఉపాయం (మార్గం) ఆలోచించాను. అప్పుడు - ఇక్ష్వాకువంశాన్ని నేను ప్రస్తుతించాను. (ఇక్ష్వాకువంశం నాకు పురస్కృతమయ్యింది, స్తుతింపదగినది అయ్యింది. సారాంశం - స్తుతించా నని). 86 రాజర్నిగణపూజితంగా (అటువంటి వంశం గురించి) నా పలికిన వాక్కు ఆలకించింది. ఆమె కన్నులలో నీళ్ళు తిరిగాయి. సీతాదేవి నాకు ఐదులు పలికింది. 87 సుందరకాండ : యాల్లై ఎనిమిదవ నర్ల్గ

కస్వం కేన కథం చేహ ప్రాప్తో వావరవుంగవ | కా చ రామేణ తే ప్రీతిః తన్మే శంసితుమర్హసి ॥ 88 తస్యాస్తద్వచనం శ్రుత్వా హ్యహమప్య(బ్రునం వచః | దేవి రానుస్య భర్తుస్తీ సహాయో భీమవి[క్రమః ॥ 89 సుగ్రీవో వాము విక్రాంతో వానరేంద్రో మహాబలః | తస్య మాం విద్ధి భృత్యం త్వం హనూమంతమిసహాగతమ్‌ ॥ 90 భర్త్రాహం ్రేషితస్తుభ్యం రామేణాక్షిష్టకర్మణా | ఇదం చ పురుషవ్యాఘ్ర: శ్రీమాన్‌ దాశరధి: స్వయమ్‌ ॥ అంగుళలీయమభిజ్ఞావమదాత్తుభ్యం యశస్విని ॥ 91 తదిచ్చ్భామి త్వయాజ్ఞప్తం దేని కిం కరవాణ్యహమ్‌ | రామలక్ష్మణయో: పార్యం నయామి త్వాం కిముత్తరమ్‌ ॥ 92 వానరోత్తమా ! నువ్వు ఎవరు? ఇక్కడికి ఎందుకోసం వచ్చావు ? ఎలా వచ్చావు ? రాముడితో నీ మైత్రి (ప్రీతి) ఏమిటి? అది అంతా నాకు చెప్పు.88 ఆ మాట విని నేనుకూడా బదులు పలికాను. సీతాదేవీ ! నీ పెనిమిటి రాముడికి ఒక సహాయకుదున్నాడు. భీమపరా(క్రముదు. విక్రాంతుడు. మహాబలుడు. వానరేంద్రుడు. అతడి పేరు సుగ్రీవుడు. ఆ సుగ్రీవుడికి నేను భృత్యుణ్ని తెలుసుకో. హనుమంతుణ్ని. ఇక్కడికి వచ్చాను. 89, 90 అశమంగా పనులు సాధించే రాముడు - నీ పెనిమిటి - నీ కోసం పంపగా వచ్చాను. యశస్వినీ ! ఆ పురుషోత్తముడు, ఆ శోభాసంపన్నుడు, ఆ దాశరధి తన ఆనవాలుగా (అభిజ్ఞానంగా) ఈ అంగుళలీయకాన్ని నీకోసమని స్వయంగా ఇచ్చాడు. రై తల్లీ ! నువ్వు ఆజ్ఞాపించింది చెయ్యడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను చెప్పు, నేనేమి చెయ్యను? రామలక్ష్మణుల సన్నిధికి నిన్ను తీసుకువెళ్తాను. నీ సమాధానం ఏమీటి ? రై సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదవ సర్గ

ఏతచ్చుత్వా విదిత్వా చ సీతా జనకవందినీ | ఆహ రావణముత్సాద్య రాఘవో మాం నయత్వితి ॥ ర! ప్రణమ్య శిరసా దేవీమహమార్యామనిందితామ్‌ | రాఘవస్య మనోహ్లాదమభిజ్ఞానమయాచిషమ్‌ ॥ 9కి అథ మామటబ్రవీత్ప్సీతా గృహ్యతామయముత్తమః | మణీర్యేన మహాబాహూ రామస్త్వాం బహుమవ్యతే ॥ 9 ఇత్యుక్త్వా తు వరారోహా మణిప్రవరమద్భుతమ్‌ | ప్రాయచ్చత్చరమోద్విగ్నా వాచా నూం సందిదేశ హ॥ 96 తళపస్తస్యె వ్రణన్యూహం రాజపుత్యె సమాహితః | ప్రదక్షిణం పరిక్రామమిహాభ్యుద్గతమానస: ॥ త్రో ఈ మాట విని, నన్ను తెలుసుకుని జనకరాజనందిని సీతాదేవి ఇలా పలికింది - రావణుణ్ని సంహరించి రాఘవుడు నన్ను తీసుకువెళ్ళుగాక! = అని. 93 ఆర్యుర్గాలు, పవిత్రురాలు ఆ సీతాదేవికి నేను శిరసువంచి ప్రణమిల్లాను. రాఘవుడి మనస్సుకి ఆనందదాయకంగా నీ ఆనవాలు (అభిజ్ఞానం) ఏదైనా ఇమ్మని అభ్యర్థించాను. రశ అప్పుడు సీతాదేవి ఇలా అంది - ఇదిగో తీసుకువెళ్ళు, ఉత్తమోత్తమం నా చూడామణి. దీన్ని చూసి ఆ మహావీరుడు రాఘవుడు నిన్ను ఎంతగానో ఆదరిస్తాడు. కిర్‌ అంటూ ఆ ఉత్తమాంగన అత్యద్భుతమైన తన చూడామణిని నాకు ఇచ్చింది. చాలా ఉద్విగ్నురాలై వాగ్రూపాన తన సందేశం కూడా అందించింది. 96 అటుపైని - నేను నిశ్చలచిత్తంతో ఆ రాకుమారికి ప్రణమిల్లి, ప్రదక్షిణం చేసి, ఇటు తిరిగిరాగోరి బయలుదేరాను. 97 సుందరకాండ ; యాబై ఎనిమిదవ సర్గ (531

ఉక్తోఒహం పునరేనేదం నిశ్చిత్య మవపా తయా । హనూనున్మమ వృత్తాంతం వక్తుమర్హసి రాఘవే ॥ 98 యథా శ్రుత్వైవ న చిరాత్తావుభౌ రామలక్ష్మణా । మగ్రీవసహితౌ వీరావుపేయాతాం తథా కురు ॥ త్రం యద్యన్యథా భవేదేతద్ద్వాౌ మాసొ జీవితం మమ న మాం ద్రక్ష్యతి కాకుత్‌స్టో మ్రియే సాహనునాధవత్‌ ॥ 100 తచ్చు)త్వా కరుణం వాక్యం క్రోధో మామభ్యవర్తత । ఉత్తరం చ నుయా దృష్టం కార్యశేషమునంతరమ్‌ ॥ 101 తతో౭వర్ధత మే కాయప్తదా పర్వతపన్నిభః | యుద్దకాంక్షీ నవం తచ్చ వినాశయితునూరభఖే ॥ 102 అప్పుడు ఆ సీతాదేవి తన మనస్సులో ఒక నిశ్చయం చేసుకుని మళ్ళీ నాతో అంది. హనుమా ! రాఘవుడికి నా వృత్తాంతం తెలియజెప్పు. 98 అది విని ఆ వీరులు రామలక్ష్మణులిద్దరూ సుగ్రీవుడితో కలిసి ఇక్కడికి రావాలి. అలా చెప్పు. అలా చెయ్యి. 99 మరోలా జరిగిందంటే, నా జీవితం ఇక ఈ రెండు నెలలే. ఆ లోగా రాఘవుడు వచ్చి నన్ను చూడకపోతే, దిక్కులేని దానిగా (ఆ) నేను మరణిస్తాను. (అంతటి అభిజాత్యం కలిగిన నేను అని). 100 సీతాదేవి పలికిన ఈ దుఃఖమయ వాక్యం విని నాలో క్రోధం పెల్లుబికింది. అనంతరం చెయ్యవలసిన పనీ, నా కర్తవ్యంలో మిగులూ స్ఫురించింది. 101 అప్పుడు నా శరీరం పర్వతోపమంగా వృద్ధిపొందింది. రావణుడితో యుద్దాన్ని కోరి, ఆ వనాన్ని నాశనం చెయ్యడానికి ఉపక్రమించాను. 102 సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదవ సర్గ (532 |

తద్భగ్నం వవషండం తు భ్రాంతత్రస్తనృుగద్విజమ్‌ | ప్రతిబుద్దా విరీక్షంచే రాక్షప్యో వికృతాననాః ॥ 103 మాం చ దృష్ట్వా వనే తస్మిన్‌ సమాగమ్య తతస్తతః | తాస్పమభ్యాగతా: క్షిప్రం రావణాయాచచక్షిరే ॥ 104 రాజన్వనమిదం దుర్గం తవ భగ్నం దురాత్మనా | వావరేణ హ్యవిజ్ఞాయ తవ వీర్యం మహాబల ॥ 105 దుర్చుద్దేస్తస్య రాజేంద్ర తవ విప్రియకారిణః | వధమాజ్ఞాపయ క్షిప్రం యథాపొ విలయం వ్రజేత్‌! 106 తచ్చు)త్వా రాక్షపీంద్రేణ విసృష్టా భృశదుర్ణయాః | రాక్షసాః కింకరా నాను రావణస్య మనోనుగాః ॥ 107 తేషామశీతిపాహసప్రం శూలముద్గరపాణివామ్‌ 1 మయా తస్మివ్వనోద్దేశే పరిఘీణ నిషూదితమ్‌ ॥ 108 ఆ వనసమూవహాన్ని నేను విరిచి పోగులుపెడికే అందులో ఉన్న జంతువులూ పక్షులూ భయపడిపోయాయి.. ఆ కోలాహలానికి వికృతాననలు, ఆ రాక్షసాంగనలు నిద్రలేచి కళ్ళు అప్పగించి చూశారు. 103 ఆ వనంలో నన్నుకూడా చూశారు. మెల్లమెల్లగా గుమికూడారు. అలా కూడ బలుక్కున్న ఆ రాక్షసాంగనలు వెంటనే వెళ్ళి రావణుడికి విన్నవించారు. 104 .మహారాజా ! మహాబలా ! నీ శక్తి ఏమిటో తెలియక ఒక దురాత్ముడు వానరుడు, ఎవరికీ చొరశక్యంకాని (దుర్గం) నీ వనాన్ని విరిచి పోగులు పెట్టాడు. " 105 రాజేంద్ర! నీకు అప్రియం చేసిన ఆ దుర్భుద్ధిని సంహరించడానికి వెంటనే ఆజ్ఞాపించు. వాడు నాశనమైపోవాలి. 106 అది విని ఆ రాక్షసేంద్రుడు వరమదుర్దయులను కింకరులనే రాక్షసులను పంపించాడు. వాళ్ళు రావణుడికి తలలో నాల్కలు, (మనసెరిగి మెసిలేవాళ్ళు, ) 107 వాళ్ళు ఎనభైవేలమంది. శూలాలూ ముద్గరాలూ ధరించి వచ్చారు. నేను వాళ్ళనందరినీ ఆ వనప్రదేశంలో ఒక్క ఇనపదూలంళతో (పరిఘ) మట్టబెట్టాను. 108 సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదవ సర్ల [33

తేషాం తు హతశేషా యే తే గత్వా అఘువిక్రమాః ! విహతం చ మహత్రైన్యం రావణాయాచచక్షిరే ॥ 109 తతో మే బుద్దిరుత్సన్నా చైత్యప్రాపాదమా[క్రమమ్‌ | తత్రష్తాన్‌ రాక్షసావ్‌ హత్వా శతం ప్తంభేన వై పునః 'అలానుభూతో లంకాయాస్ప వై విధ్వంసితో మయా ॥ 110 తతః ప్రహస్తస్య సుతం జంబునూలినమాదిశత్‌ । రాక్షపైర్సహుభిప్పార్ధం ఘోరరూపైర్భయానకై: ॥ 111 తమహం బలసంపన్నం రాక్షసం రణకోవిదమ్‌ | పరిఘేణాతిఘోరేణ సూదయామి సవానుగమ్‌ ॥ 112 తచ్చుఏత్వా రాక్షపీంద్రస్తు ముంత్రిపుత్రాన్‌ మహాబలాన్‌ | పదాతిబలసంపన్నాన్‌ (ప్రయామాస రావణ: | పరిఘేజైవ తావ్పర్వావ్‌ నయామి యమపాదవమ్‌ ॥ 113 వాళ్ళలో చావగా మిగిలినవారెవరో ఆ లఘుపరాక్రములు వెళ్ళి - మహాసైన్యమంతా మడిసింది అని రావణుడికి తెలియపరిచారు. (లఘు విక్రమాః అంటే నేర్పరులైన వీరులు అనే కాకుండా త్వరగా నడిచేవారు అని కూడా చెప్పవచ్చు). 109 అంతట - చైత్యప్రాసాదం ఆక్రమిద్దామనే ఆలోచన వచ్చింది నాకు. ఆ|క్రమించాను. అక్కడ ఉన్న రాక్షసుల్ని వందమందినీ ఒక స్తంభంతో సంహరించి, లంకానగరానికే అలంకారం వంటి ఆ చైత్యప్రాసాదాన్ని ధ్వంసం, చేశాను. 110 అప్పుడు - ఘోరాకారులూ భయంకరులూ అయిన అనేక రాక్షసులను తోడు ఇచ్చి ప్రహస్తసుతుణ్ని జంబుమాలి అనేవాణ్ని రావణుడు నామీదకి ఆదేశించాడు. కైషేకై ఆ రాక్షసుడు జంబుమాలి అత్యంత బలసంపన్నుడు. రణపందడితుడు (యుద్ధ విద్యలో ఆరితేరినవాడు). వాడినీ, వాడితో -కూడావచ్చినవారినీ ఘోరాతిఘోరమైన పరిఘతో (ఇనపదూలం) సంహరించాను. 112 అది విని రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు తన మంత్రిపుత్రుల్ని పంపించాడు. వాళ్ళు మహాబలశాలులు. పదాతిసైన్యంతో పంపించాడు. వారినందరినీ అదే పరిఘతో యమలోకం పంపించాను, 118 సుందరకాండ : యాఖై ఎనిమిదవ నర్గ

మంద్రివుత్రావ్‌ హతావ్‌ శ్రుత్వా సమరే లఘువి[క్రమాన్‌ 1 పంచపేవాగ్రగాన్‌ శూరావ్‌ ప్రేషయామాస రావణః | తానహం సహసైవ్యావ్వై సర్వావేవాభ్యమాదయమ్‌ 1 114 తతః వువర్హశగ్రీనః పుత్రమక్షం మహాబలమ్‌ । బహుభఖీ రాక్షసైస్పార్థం ప్రేషయామాస రావణ: ॥ 115 తం తు మండోదరీవుత్రం కువూరం రణపండితమ్‌ | సహపా ఖం సముత్క్రాంతం పాదయోశ్చ గృహీతవాన్‌ | చర్మాసినం శతగుణం భ్రాముయిత్వా వ్యపేషయమ్‌ 1 116 తమక్షమాగతం భగ్నం నిశన్యు స దశాననః ॥ తత ఇంద్రజితం వామ ద్వితీయం రానణస్పుతమ్‌ । వ్యాదిదేశ సుసం(క్రుద్దో బలినం యుద్దదుర్మదమ్‌ ॥ క్ష? నేర్చరులైన వీరులు ఆ మంత్రిపుత్రులు యుద్ధంలో నిహతులయ్యారని విని ఈసారి రావణుడు తన అయిదుగురు సేనాపతులను మహాశూరులను పంపించాడు. వాళ్ళనందరినీ, వాళ్ళ సైన్యాలతో సహా నేనొక్కడినే మట్టు బెట్టాను. 114 టబ అప్పుడు ఆ దశగ్రీవుడు తన కొడుకు అక్షక్రుమారుణ్ని పంపించాడు. వాడు మహాబలశాలి. అతడికి మహారాక్షసుల్ని అసంఖ్యాకంగా తోడుఇచ్చి పంపించాడు. 115 మండోదరీపుత్రుడు ఆ అక్షకుమారుడు రణపండితుడు. వాడు దాలూ కత్తీ పట్టుకుని ఒక్క ఉదుటున ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. వాడి కాళ్ళు రెండూ దొరకబుచ్చుకున్నాను. వందసార్లు గిరగిరా తిప్పి పిసికి పిప్పిచేశాను. 116 అక్షకుమారుడు మడిసిన వార్త విన్నాడు దశాస్యుడు. మండిపడ్డాడు. మరొక కొడుకు ఇంద్రజిత్తును పంపించాడు. వాడూ మహాబలశాలి. యుద్ధదుర్శదుడు. (పంపించిన కొడుకులలో ఇతడు రెండవవాదని): 117 నుందరకాండ : యాటై ఎనిమిదవ సర్గ (క్ర్రవ్‌ క _

తచ్చాప్యహం బలం పర్వం తం చ రాక్షసపుంగనమ్‌ | నపష్పాజసం రణే కృత్వా పరం హర్షముసాగనుమ్‌ 118 మహతాసి మహాబాహు: (ప్రత్యయేవ మహాబల: | (ఫేషితో రావణీనైన సనా నీరైర్మదోత్కటై: ॥ శ్ష19 సోఒవిషహ్యం హి మాం బుద్ద్వా స్వబలం చావమర్హితమ్‌ । బ్రాహ్మేణాస్త్రేణ స తు మాం ప్రాబధ్నాచ్చాతివేగిత: | 120, రజ్ఞుభిశ్చాభిబద్నంతి తతోమాం తత్ర రాక్షసి? | రావణస్య సమీపం చ గృహీత్వా నూముపావయవ్‌ ॥ 121 దృష్ట్వా సంభాషితశ్చాహం రావణేన దురాత్మవా | పృష్టళ్చ అంకాగమనం రాక్షపావాం చ తం నధమ్‌ ॥ తత్పర్వం చ మయా తత్ర పీతార్థమితి జల్పితమ్‌ ॥ 122 అప్పుడు జరిగిన యుద్ధంలో అతడినీ అతడి సైన్యాన్నీ నేను నిర్వీర్యం చేశాను. అపారమైన ఆనందం పొందాను. 118 మదోద్ధతులైన రాక్షసవీరులను తోడుఇచ్చి మహావీరుడూ మవాబలుడూ అయిన ఆ ఇంద్రజిత్తును రావణుడు అంతులేని నమ్మకంతో పంపించాడు. 119 నేను అలవికానివాణ్ని అని ఆ ఇంద్రజిత్తు గ్రహించాడు. తన సైన్యం అణగారిపోవడమూ గుర్తించాడు. వెంటవే అతివేగితుడై నన్ను (బ్రమ్మాస్తంతో బంధించాడు. 120 అటుపైని ఆ రాక్షసులందరూ నన్ను తాళ్ళతో బంధించారు. నన్ను పట్టి రావణుడి చెంతకు తీసుకువెళ్ళారు. 121 దురాత్ముడు రావణుణ్ని చూసి సంభాషించాను. లంకకు ఎందుకు వచ్చావు, రాక్షసుల్ని ఎందుకు చంపావు అని ప్రశ్నించారు. అంతా సీతాదేవి కోసమే అని చెప్పేశాను. (బుకాయించాను.) 122

అస్యాస్తు దర్శనాకాంక్షీ ప్రాపు త్వద్వవం విభో మారుతస్యారస; పుత్రో వానరో హనూమావహమ్‌ ॥ 123 రామదూతం చ నూం విద్ధి సుగ్రీవసచివం కపిమ్‌ | పో2హం దౌత్యేన రామస్య త్వత్సకాశమిహాగతః: 1 124 సుగ్రీవళ్చ మహాతేజాః స త్వాం కుశలమట్రవీత్‌ | ధర్మారకామసహితం హితం పథ్యమువాచ హ ॥ 125 వసతో బుష్యమూకే మే పర్వతే విపులద్రుమే । రాఘవో రణవిక్రాంతో మిత్రత్వం సముపాగతః ॥ క126 తేన మే కథితం రాజ్ఞా భార్యా మే రక్షసా హృతా | తత్ర సాహాయ్యమస్మాకం కార్యం సర్వాత్మనా త్వయా ॥ 127 రాక్షసప్రభూ ! సీతా దర్శనంకోరి నీ అశోక వనానికి వెళ్ళాను. వాయుదేవుడి బెరసపుత్రుణ్ని వానరుణ్ని. నేను హనుమంశుణ్ని 128 నేను రామదూతను, తెలుసుకో. సుగ్రీవుడి మంత్రిని. వానరుణ్ని రాముడి దౌత్యంమీద నీ సన్నిధికి ఇక్కడికి వచ్చాను. 124 మహాతేజస్వి సుగ్రీవుడు నీ కుశలం అడిగాడు. ధర్మార్ధకామసహితమై నీకు హితమూ పథ్యమూ పలికాడు. (ధర్మసహితం కనక పరంలో ఉప కారకమనీ, అర్థకామసహితం కనక ఇహంలో ఉపకారకమనీ. 125 చెట్లతో క్రిక్కిరిసిన బుష్యమూకపర్వతంమీద నేను నివసిస్తూండగా, రణవిక్రముడు రాఘవుడు నాకు మిత్రుడయ్యాడు. ' 126 అ రాజు నాకు వివరించాడు - తన భార్యను ఒక రాక్షసుడు ఆపహరించాడనీ, ఆ విషయంలో తనకు అన్నివిధాలా నేను సహాయం చెయ్యాలనీ. _ 127 సుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ నల్ల

మయా చ కథితం తస్మై వాలివశ్చ వధం ప్రతి ।

తత్ర పావాయ్యహేతోర్మే సనుయం కర్తుమర్హసి ॥ 128

వాలినా హృతరాజ్యేన సుగ్రీవేణ మహావ్రభుః |

చక్రే౭ గ్నిపొక్షికం సఖ్యం రాఘవప్పహలక్ష్మణ: ॥ శ29

తేన వాలివముత్సాట్య శరేజైకేన సంయుగే

వానరాణాం మహారాజుః కృతస్స ప్లవతాం ప్రభుః ॥ 130

తస్య సావోయ్యమస్మాభిః కార్యం సర్వాత్మవా త్విహ |

తేన ప్రహ్తాపితస్తుభ్యం సమీపమిహ ధర్మతః ॥ 131

క్షీపమానీయతాం సీతా దీయతాం రాఘవాయ చ।

యానన్న హరయో వీరా విధమంతి బలం తవ ॥ 132

అప్పుడు అతడికి నేను చెప్పాను - వాలిని సంహరించడంగురించి. ఈ సహాయం కారణంగా నాతో ఒడంబడిక కుదుర్చుకోమనీ. 128

దశకంరా ! సుగ్రీవుడి రాజ్యాన్ని వాలి అపహరించాడు. అటువంటి సుగ్రీవుడితో మహాహప్రభువు లక్ష్మణసహితుడైన రాఘవుడు అగ్నిసాక్షిగా మైత్రి కుదుర్చుకున్నాడు. 129

ఆ రాఘవుడు యుద్ధంలో ఒకేఒక్క బాణంతో వాలిని సంహరించి, ఆ కపివీరుడు సుగ్రీవుణ్ని వానరులకు మహారాజును చేశాడు. 180

అటువంటి రాఘవుడికి మేము అన్నివిధాలా సహాయపడటం ఇప్పుడు మా కర్తవ్యం. అందుచేత రాజనీతిననుసరించి ఆ సుగ్రీవుడు ఇక్కడికి నీ చెంతకు నన్ను ఇలా పంపించాడు. 131

దశకంధరా ! వానరమహావీరులు నీ సైన్యాన్ని నాశనం చెయ్యకముందే

• సీతాదేవిని వెంటనే తీసుకురా, రాఘవుడికి అర్చించు. 182

సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదన నర్గ

వానరాణాం ప్రభావో హి న కేన విదితః పురా । దేవతానాం సకాశం చ యే గచ్చంతి నిమంత్రితాః ॥ 133

ఇతి వానరరాజస్త్వామాహేత్యభిహితో మయా । మామైక్షత తతః క్రుద్దశ్చక్షుషా ప్రదహన్నిన ॥ క3క

తేన నధ్యోచహమాజ్ఞప్తో రక్షసా రౌద్రకర్మణా | చమత్ప్రభావమవిజ్ఞాయ రావణేన దురాత్మనా ॥ 135

తతో విభీషణో నామ తస్య (భ్రాతా మహామతిః |

తేన రాక్షసరాజో౭సొ యాచితో మమ కారణాత్‌ ॥ 136

నైవం రాక్షసశార్తూల త్యజ్యతామేష నిశ్చయః | రాజళ్యాస్త్రవ్యపేతో హీ మార్గప్పంసేవ్యతే త్వయా ॥ 137

దూతవధ్యా న దృష్టా హి రాజశాస్ర్రేషు రాక్షస | దూతేన వేదితవ్యం చ యథార్థం హితవాదినా ॥ 138 వానరుల ప్రభావం మునుపటినుంచీ అందరికీ తెలిసిందే. (తెలియని వాదెవడు?). (యుద్ధసహాయకులుగా) ఆహూతులై దేవతలచెంతకుసైతం వెడుతుంటారు. 138 మా వానరరాజు సుగ్రీవుడు ఇలా నీకు చెప్పాడు - అని నేను పలికేసరికి రావణుడు క్రుద్ధుడు అయ్యాడు. చూపులతోనే నన్ను భగ్గుమనిపించేట్టు చూశాడు. 184 భీషణకృత్యాలు చేసే ఆ దురాత్ముడు రావణుడు నన్ను వధ్యుడిగా (సంహార్యుదని) ఆజ్ఞాపించాడు, నా ప్రభావం ఎరగక. 185 అప్పుడు - అతడి తమ్ముడు - చాలా బుద్ధిమంతుడు - విభీషణుడు అతడి పేరు - నాకోసమని రావణాసురుణ్ని అభ్యర్థించాడు. 136 రాక్షసోత్తమా ! ఇది తగదు. ఈ నిర్ణయం విడిచిపెట్టు. రాజనీతికి విరుద్ధ మైన పద్ధతిని (మార్ష్దాన్ని) ఆశయిస్తున్నావు నువ్వు, 137 రాక్షసాధిపతీ ! రాజనీతిశాస్త్రాలలో ఎక్కడా దూతవధ కనిపించదు. హితం చెప్పే దూతవల్ల యథార్థం తెలుసుకోవాలి. (అంతే కానీ వధించకూడదని) 138

సుందరకాండ : యాఖై ఎనిమిదవ సర్గ

సుమహత్యపరాధే ఒసి దూతస్యాతులవి[క్రమ । విరూపకరణం దృష్టం న వధో౭ప్తీతి శాస్త్రతః ॥ 139 విభిషణేనైవముక్తో రావణస్పందిదేశ తాన్‌ | రాక్షపానేతదేవాస్య లాంగూలం దహ్యచామితి ॥ 140 క తతస్తన్య వచఃశ్రుత్వా మను పుచ్చం సమంతతః | వేష్టితం శణవల్కెశ్చ జ్‌: కార్పాపటై: పటైః ॥ న్‌. రాక్షసాస్పిద్దసన్నాహాప్తతప్తే చండవిక్రమాః | తదాదహ్యంత మే పుచ్చం విఘ్నంతః కాష్టముప్టిభిః ॥ బద్ధస్య బవుఖభిః పాశైర్యం(త్రితన్య చ రాక్షపైః ॥ 142 సాటిలేని పరాక్రమం కలవాడా ! ఒకవేళ దూత ఏదైనా మహాపరాధం చేసినా అతడికి ఏదో అంగవైకల్యం చెయ్యడంలాంటివి కనబడతాయి తప్ప వధ అనేది ఏ ధర్మశాస్త్రంలోనూ లేదు. (వధించడం శాస్తసమ్మతం కాదని): 189 విభీషణుడు ఇలా చెప్పేసరికి రావణుడు ఆ రాక్షసులను ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు

• ఇదే ఇతడి తోకను అంటించండి - అని. 140 రావణుడి ఈ ఆజ్ఞను విని రాక్షసులు - నారచీరలూ చిరిగిపోయిన తమ దుస్తులగుడ్డలూ (కార్బాసాలు = అంగీలు) తెచ్చి నా తోకకు నిందా చుట్టారు. 14] అటుపైని - ప్రచండపరాక్రములు ఆ రాక్షసులు సన్నాహాలన్నీ సిద్ధం చేసుకుని ఎన్నో రకరకాల తాళ్ళతో నన్ను కట్టి, అందరూ చుట్టుముట్టి ఎటూ కదలనివ్వకుండా చేసి కర్రలతో పిడికిళ్ళతో నన్ను కొడుతూ నా తోకకు నిప్పు అంటించారు. 142 నుందరకాండ : యాభై ఎనిమిదవ సర్గ

తతప్ప్తే రాక్షసాళ్ళూరా బద్దం మూమగ్నిసంవృతమ్‌ | అఘోషయనవ్రాజమార్లే నగరద్వారమాగతాః ॥ 143 తతో2ఒహం సుమహద్రూసం సంక్షిస్య వునరాత్మన:ః | విమోచయిత్వా తం బంధం (వ్రకృతిస్థః స్థితః పునః ఆయసం పరిఘం గృవ్యా తాని రక్షాంస్యసూదయమ్‌ ॥ తతస్తవ్నగరద్వారం వేగేనాప్లతవానహమ్‌ ॥ క్షక్షడ పుచ్చేన చ ప్రదీప్తేన తాం పురీం సొట్టగోవురామ్‌ । దహాన్యుహనుసంభ్రాంతో యుగాంతాన్నిరిన ప్రజాః ॥ 145 ఆ రాక్షసళూరులు అలా నన్ను బంధించి అగ్నిజ్వాలలు రగిలించి (వన్ను నడిపించుకుంటూ) లంకానగరద్వారం చేరుకుని, అక్కడ రాజమార్గంలో నన్ను చాటింపు వేశారు. 148 అప్పుడు నేను నా మహారూపాన్ని సంక్షేపించి ఆ బంధనాలను విడిపించు కుని మళ్ళీ సహజస్థితిలో నిలబడ్డాను. ఇనపదూలం తీసుకుని ఆ రాక్షసులను చావగొట్టాను. వెంటనే ఆ నగరద్వారం మీదకి వేగంగా లంఘించాను. 14 (ప్రజ్వరిల్లుతున్న తోకతో ఆ లంకాపట్టణాన్ని మిద్దెలూ (ఆట్టమ్‌= వలభి) గోపురాలతో (యేడలు) సహా దహించివేశాను. ప్రజలను ప్రళయ కాలాగ్ని దహించినట్టు జంకూగొంకూ లేకుండా (అసంభ్రాంతః) తగల బెట్టాను. క4ీర్‌ నుందరకాండ : యాటై ఎనిమిదవ నల్ల (541 |

వినష్టా జానకీ వ్యక్తం న హ్యదగ్టః ప్రదృళ్యతే బంకాయాం కశ్చిదుద్దేశస్పర్వా భప్మీకృతా పుర్‌ ॥ దహతా చ నుయా లంకాం దగ్గా సీత్రా వ సంశయ: ॥ 1146 రామస్య హి మహత్కార్యం మయేదం వితథీకృతమ్‌ | ఇతి శోకపమానిష్టు చింతానముహముపాగత: 1॥ కేక అథాహం వాచమళశ్రౌషం చారణానాం శుభాక్షరామ్‌ | జానకీ న చ దగ్జేతి విస్మయోదంతభాషితమ్‌ ॥ 148 తతోమే బుద్ధిరుత్చన్నా శ్రుత్వా తొమద్భుతాం గిరమ్‌ | అదగ్గా జానక్షీత్యేనం విమిత్తైశ్చోపలక్షితా ॥ క్షేడ9 దీష్యమావే తు లాంగూలే న నూల దహతి పొవకః | హృదయం చ ప్రహృష్టం మే వాతాస్స్పురభిగంధిన: ॥ 150 ననన నన యస న స న అ లంకలో కాలిపోని ప్రదేశమే కనపడలేదు. మొత్తం నగరమంతా భస్మీపటలమైపోయింది. జానకీదేవికూడా కాలిపోయిందనే. లంకను దహించి వేస్తున్న నేను సీతాదేవినికూడా దహించివేశాను. సంశయమే బేదు. 146 చాముడి మహాకార్యాన్ని నేనిలా భంగపరిచాను అని దుఃఖంలో మునిగి పోయాను. చాలా దిగులు చెందాను. 147 అంశలోకీ నేనొక మాట విన్నాను. అది శుభాక్షరశోభితమైన చారణుబ మాట. జానకీదేవి కాలిపోలేదు అని ఆశ్చర్యపడుతూ వారన్న అద్భుతవార్త ఆది. (విస్మయోదంతభాషితం-భాషిణాం చారజానామ్‌ అని పాఠాంతరం): 1148 ఆశ్చర్యకరమైన ఆ వార్తను విన్నాక నాకూ బుద్ధి మేల్కొంది. జానకీదేవి కాలిపోలేదు అని శకునాలుకూడా సూచించాయి. 149 నా తోకను వారు అంటించినా పావకుదు నన్ను కాల్చలేదు. నా మనస్సుకూడా ఉల్లాసంగానే ఉంది. సుగంధబంధురాలైన వాయువులు న. సుందరకాండ : యాబై ఎనిమిదవ సల్ల [542

చైర్నిమితైశ్చ దృష్షారై: కారజైశ్చ మహీగుణైః |

బుషివాక్షైశ్చ సిద్దార్థైరభవం హృష్టమానసః ॥ కే51

వువర్పృష్ట్వా చ వైదేహీం విషృష్టళృ తయా పునః ॥

చతః పర్వతమాసాద్య తత్రారిష్టముహం పున: |

ప్రతిప్రవవమారేభే యుష్మద్దర్భనకాంక్షయా ॥ 152

తతః పవనచంద్రార్కపిద్దగంధర్వపేవితమ్‌ |

పంథాననుహమాగక్రమ్య భవతో దృష్టవానిహ ॥ 153

రాఘనస్య ప్రభావేణ భవతాం చైన తేజసా |

సుగ్రీవస్య చ కార్యార్థం మయా సర్వనునుస్టితమ్‌ 1 154

ఏతత్పర్వం మయా తత్ర యథావదుసపొదితమ్‌ |

అత్ర యన్న కృతం శేషం తత్సర్వం క్రియతామితి 1 155

శుభప్రదాలుగా అనుభవసిద్దాలైన ఆ శకునాలతోనూ, కుడికన్ను అదర డమూ మొదలైన చాలామంచి కారణాలతోనూ, అర్థసిద్ధి కలిగిన ఆ బుషి వాక్కులతోనూ (చారణుల వాక్కు) నా మనస్సు సంబరపడింది. 151

మళ్ళీ ఒకసారి సీతాదేవిని దర్శించి, మళ్ళీ వీడ్కోలు తీసుకుని, అటుపైని అరిష్టపర్వతాన్ని అధిరోహించి, మిమ్మల్ని అందరినీ చూడాలనే కాంక్షతో తిరుగుప్రయాణం ఆరంభించాను. 152

అప్పుడు - వాయువూ చంద్రుడూ సూర్యుడూ సిద్ధులూ గంధర్వులూ సంచరించే మార్గాన గమనం సాగించి ఇదిగో ఇక్కడ ఇలా మిమ్మల్ని చూశాను. 153

రాఘవుడి ప్రభావంవల్లా, మీ అందరి అనుగ్రహంవల్లా, సుగ్రీవుడు ఆజ్ఞాపించిన కార్యం కనుకా - నేను ఇది అంతా చేశాను. 154

అక్కడ జరిగినది జరిగినట్టు అంతా మీకు విన్నవించాను. ఇంక ఈ విషయంలో చెయ్యవలసినది ఏమిటో (శేషం) అది అంతా చేస్తారని. (చెయ్యబడుగాక అని). 155 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైఎనిమిదవ సర్గ,

తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్నం సుందరకాండ : యాటై ఎనిమిదవ నర్ల

జ్ఞో,( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ భయం మన్త్యూ! ఏతదాఖ్యాయ తత్సర్వం హనూమాన్మారుతాత్మజ: | భూయస్పముసచశ్రాము వచనం నక్తుముత్తరమ్‌ ॥ క్ష పఫలో రాఘనోద్యోగస్పుగ్రవప్య చ సంభ్రమః | శీలమాపొద్య సీతాయా నుమ చ పప్రనణం మనః ॥ 2 తపసా ధారయేల్లోకాన్‌ క్రుద్దో వా నిర్హహీదసే | సర్వధాతిప్రవృద్దోఒపౌ రానణో రాక్షపొధిప: తస్య తొం స్పృశతో గాత్రం తపపా వ వినాళితమ్‌ ॥ త్రి న తదగ్శిశిఖా కుర్యాత్సంస్పృష్టా పాణినా సతి | జనకస్యాత్మబా కుర్యాద్యత్‌ క్రోధకలుషీకృతా ॥ క్ష ఇంతవరకూ మొత్తం చెప్పి మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ ఆరంభించాడు - అటుపైది చెప్పడానికి. క్షే రాఘవుడి ప్రయత్నం ఫలించింది. సుగ్రీవుడి ఉత్సాహం సఫలమయ్యింది. సీతాదేవి పాతివ్రత్యం గమనించాక నా మనస్సు బలపడింది. (ఈ నమ్మకం కలిగిందని) లె రాక్షసాధిపతి రావణుడుకూడా తపస్సుతో బాగా ఎదిగినవాడు. ముల్లో కాలనూ ఏలగలిగినవాడు. క్రుద్ధుడైతే దహించివేయగలిగినవాడూను. సీతాదేవిని స్పృశించినప్పటికీ అతడి శరీరం కాలిపోలేదంటే, అతడి ఆ తపస్సే కారణం. ౩3 క్రోధంతో కలతచెందితే జానకీదేవి చెయ్యగలిగినంతటి దండనను (వానిని) చేతితో పట్టుకున్నా అగ్నిజ్వాలసైతం చెయ్యలేదు. న! సుందరకాండ : యాఖై తొమ్మిదవ సర్గ

జాంబవత్ప్స్రముఖాన్‌ సర్వావనుజ్ఞాప్య మహాహరీన్‌ |

అస్మిన్నేవంగతే కార్యే భవతాం చ నివేదితే |

న్యాయ్యం స్మ సహ వైదేహ్యా ద్రష్పుం తొ పార్దివాత్మజౌ[ 5

అహమేకో౭పి పర్యాప్తస్సరాక్షసగణాం పురీమ్‌ |

తాం లంకాం తరసా హంతుం రావణం చమహాబలమ్‌ ॥ 6

కిం పునస్పహితో వీరైర్చలవద్భిః కృతాత్మభిః |

కృతొప్తః ప్లవగైః శూరైర్భవద్భిర్విజటైైషిభిః ॥ 7

అహం తు రావణం యుద్దే ససైవ్యం సపురస్సరమ్‌ ।

సహపు(త్రం వధిష్యామి సహోదరయుతం యుధ్ధి ॥ 8

బ్రాహ్మమ్రైంద్రం చ రౌద్రం చ వాయవ్యం వారుణం తథా |

యది శక్రజితో౭స్ర్రాణి దుర్నిరీక్షాణి సంయుగే ॥ 9

జాంబవంతుడూ మొదలైన మహాకపివీరుల అనుమతి పొంది, ఇలా ఇంత వరకూ జరిగిన వృత్తాంతాన్ని (కార్యాన్ని, మీకు అందరికీ విన్నవించడం అయ్యింది కనక ఇక ఇప్పుడు (మళ్ళీ లంకకు వెళ్ళి) సీతాదేవితో సహా తిరిగివచ్చి ఆ రామలక్ష్మణుల్ని దర్శించడం న్యాయ్యం (న్యాయబద్ధం). 5

రాక్షసగణాలతో సహా ఆ మొత్తం లంకను నాశనం చెయ్యడానికీ, మహా బిలుడు రావణుణ్ని చిటికెలో సంహరించడానికీ నేను ఒక్కడినే అయినా సరిపోతాను. 6

అటువంటిది - బలశాలులూ కృతనిశ్చయులూ అస్త్రకోవిదులూ మహా శూరులూ విజయాభిలాషులూ అయిన మన కపివీరులందిరితోనూ కలిస్తే (కలిసివెడితే) ఇంక చెప్పేది ఏముంది ! 7

యుద్ధంలో రావణుణ్ని అతడి సైన్యంతో అనుచరులతో పుత్రులతో సహోదరులతో సహా నేను సంహరిస్తాను. 8

(బ్రాహ్మం - ఐంద్రం - రౌద్రం - వాయవ్యం - వారుణం ఇత్యాదిగా ఇంద్రజిత్తు అస్త్రాలు రణరంగంలో దుర్నిరీక్ష్యాలు. అయితేనేమి 1 క్రి

సుందరకాండ ; యాటై తొమ్మిదవ నల్ల

తాన్యహం విధమిష్యామి నిహనిష్యామి రాక్షసాన్‌ | భవతామభ్యనుజ్ఞాతో విక్రమో మే రుణద్ది తమ్‌ ॥ 10 మయాతులా విస్పష్టా హి శ్రైలవృష్టిర్నిరంతరా | దేవానపీ రణే హన్యాత్కిం పునస్తాన్‌ నిశాచరాన్‌ ॥ క్ష సాగరో వ్యతియాద్వేలాం మందరః ప్రచలేదసి | న జాంబవంతం సమరే కంపయేదరివాహినీ ॥ [12 సర్యరాక్షససంఘానాం రాక్షసా యే చ పూర్వకాః ॥ అలమేకో వినాశాయ వీరో వాలిసుతః కపి: ॥ 13 వనసస్యోరువేగేన నీలస్య చ మహాత్మనః | మందరో౭ప్యవశీర్యేత కింవునర్యుధి రాక్షసాః ॥ క్షత వాటిని అన్నింటినీ నేను అదిమివేస్తాను. రాక్షసులను సంహరిస్తాను. మీ అందరి అభ్యనుజ్ఞుతో (అనుమతితో) నా విక్రమం (విజ్బంభణ) అతడిని (రావణుణ్ని) అణచివేస్తుంది. 10 రణరంగంలో అద్వితీయంగా నిరంతరంగా నేను కురిపించే శిలావర్షం (విసిరే రాతిబండలు) దేవతలను సైతం పిప్పిపిప్పి చేస్తుంది, ఇక ఆ రాత్రిం చరులను గురించి చెప్పాలా ! శై సముద్రం కట్టలే తెంచుకోనీ (ఉప్పాంగనీ), మందరపర్వతం నిలువునా కంపించనీ - సమరభూమిలో జాంబవంతుణ్ని ఏ శత్రుసైన్యమూ కదిలించ లేదు. 12 సమస్త రాక్షససంఘాలకూ అగ్రేసరులైన ఏ రాక్షస నాయకులున్నారో వారి అందరి వినాశానికీ మహావీరుడు వాలిపుత్రుడు అంగదుడు ఒక్కడు చాలు. 18 పనసుడూ మహాత్ముడు నీలుడూ - వీరి ఊరువేగానికి (ఊరువుల శక్తికి. ఉరువేగేన = మహావేగానికి)ి మందరపర్వతమే తుత్తునియలైపోతుంది, ఇక యుద్ధంలో రాక్షసుల సంగతి చెప్పేదేమిటి | కేశ నుందరకాండ : యాభై తొమ్మిదవ నర్గ

పదేవాసురయక్షేషు గంధర్వోరగపక్షిషు ॥ మైందన్య ప్రతియోద్దారం శంపత ద్వివిదస్య వా ॥ కేక్‌ అశ్విపుత్రూ మహాభాగొ ఏతా ప్లవగసత్తనౌ | ఏతయో: ప్రతియోద్దారం న పశ్యామి రణాజరే | 16 పితానుహవరోత్చేకాత్‌ పరనుం దర్చమాస్థితౌ | అమృతప్రాశినావేతా సర్వవానరసత్తమౌ ॥ [7 ఆశ్వినోర్మావనార్హం హి సర్వలోకసితానునాః | పర్వావధ్యత్వనుతులమనయోర్ధత్తవాన్‌ పురా ॥ 18 వరోత్చేకేన ముత్తొ చ ప్రమథ్య మహతీం చమూమ్‌ ॥ పురాణానుమృతం వీరౌ పీతనంతౌ సప్లసంగనౌ ॥ క్షం ఏతావేవ హి సంగక్రుడ్డా సవాజిరథకుంజరామ్‌ | లంకాం నాళయితుం శక్తా సర్వే తిస్టంతు వానా? 20 పసన నాసా కర కమ యము జా దేవ-అసుర-యక్ష-గంధర్వ-ఉరగ-పక్షి-జాతులలో ఎక్కడైనా మన మైందుడినిగానీ, ద్వివిదుడినిగానీ ఎదిరించే యోధుణ్ని చెప్పండి చూద్దాం! 15 ఈ మహాభాగులు ఇద్దరూ అళ్వినీదేవతల పుత్రులు. ఈ ఫ్లవగోత్తములకు రణరంగంలో సాటివచ్చే యోధుడు ఎక్కడానా కంటబడలేదు. 16 (బ్రహ్మదేవుడిచ్చిన వరవైభవంవల్ల మహాదర్భం (ఠీవి) వహించినవారు వీరిద్దరూ. అమృతం సేవించినవారు. సర్వవానరజాతిలోనూ ఉత్తమోత్ర్తములు. క్ష అశ్వినీదేవతలను గౌరనించడంకోసమని సర్వలోక పితామహుడు ఆ (బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకాలంలోనే ఈ ఇద్దరికీ సర్వావధ్యత్వం (ఎవరిచేతిలోనూ మడియని స్థితి) వరంగా అనుగ్రహించాడు, అడి సాటిలేని వరం. 18 ఆ వరవైభవంవల్ల మదించి, దేవతల మహాసైన్యాన్ని మర్దించి, ఈ ప్లవగవీరులిద్దరూ అలనాడు అమృతం సేవించారు. క్షం వీరిద్దరూ నిండా క్రుద్ధులయ్యారంటే చాలు అశ్వాలూ రథాలూ ఏనుగులతో సహా మొత్తం లంకను నాశనం చెయ్యడానికి సమర్భలు. మిగతా వానరులంకా కూర్చోవడమే. 20 నుందరళాండ : యాఖై తొమ్మిదన సద్ల్గ

మభైవ నిహతా లంకా దగ్గా భస్మీకృతా వున: | రాజమార్లేషు సర్వత్ర నాము విశ్రావితం మయా ॥ 21 జయత్యతిబలో రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః | రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలితః ॥ 22 ఆహం కోసలరాజన్య దాసః పవవసంభవః | హనూనూనితి సర్వత్ర నాము విశ్రావితం మయా ॥ 23 అశోకవనికా మధ్యే రావణస్య దురాత్మవః | అథస్తాత్‌ శింశుపొవృక్షే సాధ్వీ కరుణమాస్థితా ॥ 2డీ రాక్షసీభి: పరివృతా శోకసంతాపకర్శితా | మేఘలేఖా పరివృతా చంద్రలేఖేవ నిష్ప్రభా | -25 అచింతయంతి వైదేహీ రావణం బలదర్సితమ్‌ ॥ పతివ్రతా చ ముతశ్రోణీ అవష్టబ్దా చ జానకీ ॥ 26 లంకాపట్టణం నా చేతిలో దెబ్బతిననే తింది. కాలిపోయింది బూడిద అయ్యిందికూడా. రాజమార్దాలలో అంతటా ఇలా పేరు మోగించి మరీ వచ్చాను. జ. అత్యంతబలసంపన్నుడు రాముడు జయిస్తాడు. మహాబలశాలి లక్ష్మణుడు జయిస్తాడు. రాఘవుడు కాపాడుతున్న మా సుగ్రీవమహారాజు జయిస్తాడు. (జయమగుగాక - జయించుగాక అని) ఐం ఆ కోసలరాజుకు నేను దాసుణ్ని (బంటును? వాయుపుత్రుణ్ని హనుమంతుణ్నీ - అని అంతటా పేరు మార్మోగించాను. 239 ఆ దురాత్ముడు రావణుడి అశోకవనంలో శింశుపావృక్షంకింద సీతాసాధ్వి దుఃఖభాగినిగా కూర్చుని ఉంది బశ రాక్షసీగణం చుట్టుముట్టగా దుఃఖసంతాపంతో కృశించిపోయి. ఉంది. మేఘమాలిక కప్పివేసిన చంద్రరేఖలాగా కాంతి తరిగి ఉంది. 26 ఆ పతివ్రత, ఆ సుశ్రోణి, ఆ జానకి, ఆ వైదేహి అలా బందీగా ఉన్నా బలదర్చితుదైన రావణుణ్ని తలవనైనా తలవడం లేదు (మనస్సులోకి రానివ్వడం లేదని 2 నుందరకాండ : యాభై తొమ్మిదవ నర్గ

అమరక్తా హి వైదేహీ రామం సర్మాత్మనా శుభా | అవవ్యచిత్తా రామే చ పౌలోమీవ పురందరే ॥ 27 తదేకవాసస్పంవీతా రజోధ్వస్తా తథైన చ | శోకసపంతాపదీనాంగీ పీతా భర్తృహితే రతా ॥ 28 పా మయా రాక్షసీమధ్యే తర్జ్యమానా ముహుర్ముహుః 1 రాక్షసీభిర్విరూపాభిః దృష్టా హి ప్రమదావనే ॥ 29 ఏక్షవేణీధరా దీనా భర్చృచింతాపరాయణా | అథళ్ళుయ్యా వివర్ణాంగీ పద్మినీవ హిమాగమే ॥ 30 రావణాొద్వినివృత్తార్ధా మర్తవ్యకృతనిశ్చయా | కథంచిన ట్రగశాబాక్షీ విశ్వాసముపపాదితా ॥ య్‌! తతస్సంభాషితా చైన సర్వమర్థం చ దర్శితా । రామసుగ్రీవపఖ్యం చ శ్రుత్వా ప్రీతిముపాగతా ॥ 32 ఆ శుభాంగి (శుభప్రద) వైదేహి సర్వాత్మనా రాముడిపట్లనే అనురక్త. ఇంద్రుడిపట్ల శచీదేవిలాగా రాముడిపట్ల అనన్యచిత్త. (అన్యు్న తలవనిది), 27 అప్పటిదే, అదే ఏకవస్త్రంతో ఉంది. అలాగే దుమ్ముగొట్టుకుపోయి ఉంది. శోకంతో ఆవేదనతో దీనాంగిగా ఉంది. భరహితమే (రాముడికి మేలగుగాక) కోరుకుంటూ ఉంది ఆ సీతాదేవి. 28్రి మాటిమాటికీ భయపెడుతున్న రాక్షసీగణం మధ్యలో, వికృతాకారలైన ఆ రాకాసులతోపాటు ఆ ప్రమదావనంలో ఆ సీఠాదేవిని నేను చూశాను. 29 ఒంటి జడతో ఉంది. (జడకట్టిన జుట్టుతో అని). దీనంగా ఉంది. భర్తనే ధ్యానిస్తూ ఉంది నేలమీదనే పవ్వళిస్తోంది వన్నె తరిగి ఉంది. హేమంతంలో పద్మినిలాగా ఉంది. 30 రావణుడంటే పూర్తిగా పరాబ్ముఖగా ఉంది. మరణించడానికి నిశ్చయించు కుని ఉంది. ఆ మృగశాబ్దాక్షిని (లేడికూన కన్నులవంటి కన్నులు కలది. బెదురు చూపులని) దర్శించి ఎలాగో నమ్మిక కలిగించాను. య్‌! అటుపైని సంభాషించాను. విషయమంతా తెలియపరిచాను. రామ సుగ్రీవుల మైత్రి విని చాలా సంతోషించింది. 82 వానా సుందరకాండ : యాభై రొమ్మిదవ సర్ల

నియతస్పముదాచారో భక్తిర్భర్తరి చోత్తమా | యన్న హంతి దశగ్రీవం స నువోత్మా కృతాగసమ్‌ ॥ నిమిత్తమాత్రం రానుస్తు వధే తన్య భవిష్యతి ॥ 33 పా ప్రకృత్యెన తన్వంగీ తద్వియోగాచ్చ కర్శితా । (ప్రతిపత్సాఠశీలస్య విద్యేన తనుతాం గతా ॥ పెక ఏవమాస్తే మహాభాగా సీతా శోకపరాయణా | యదత్ర ప్రతికర్తవ్యం తత్సర్వముపపద్యతామ్‌ ॥ రక్‌ ఆమె (ప్రవర్తన నిశ్చలంగా ఉంది. భర్తపట్ల భక్తి ఉత్తమోత్తమంగా ఉంది. అయినా - తనపట్ల అపరాధం చేసిన దశగ్రీవుణ్ని చంపకుందా ఉంది అంటే వాడు నిజంగా మహాత్ముడే. అయితే, అతడి వధకు రాముడు కేవలం నిమిత్తమా్రుడే అవుతాడు. (నిజంగా అతడిని సంహరించేది సీతాపాతివ్రత్యమే అని). (సా మహాత్మా అని పాఠాంతరం. ఆ మహాత్మురాలు గ్రావణుణ్ని చంపకపోవడానికి నియతసముదాచారమూ పతిభక్తీ కారణమని అన్వయం) 33 ఆమె సహజంగానే కృశాంగి. భరృవిరహంతో మరింత కృశించింది. పాడ్యమినాడు పారాలు చదివేవాడి విద్యలాగా కృశించిపోయింది. 34 మహానుభావురాలు సీతాదేవి శోకపరాయణురాలై ఇలా ఉంది ఈ విషయంలో మనం చెయ్యవలసిన ప్రతిక్రియ ఏమిటో అది అంతా ప్రారంభింప బడుగాక ! 85 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, యాఖైతొమ్మిదవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం సుందరకాండ : యాబై తొమ్మిదవ నర్గ

జ్జ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ లో తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా వాలిషమూమరభాషత ఆఅయుక్తం తు వినా దేవీం దృష్టవద్భిశ్చ వానరాః | సమీపం గంతుమస్మాభి రాఘవస్య మహాత్మనః ॥ క్షే దృష్టా దేవీ న చానీతా ఇతి తత్ర నివేదనమ్‌ | అయుక్తమిన పశ్యామి భవద్భిః ఖ్యాతవి(క్రమైః ॥ కో వ హీ నః ప్లవనే కళ్చిన్నాపి కళ్చిత్సరాగ్రమే । చుల్యస్పామరదైత్యేషు లోకేషు హరిసత్తమాః ॥ 3 హనుమంతుడు చెప్పింది విని వాలిపుత్రుడు అంగదుడు ఇలా అన్నాడు

• వానరులారా ! సీతాదేవిని దర్శించిన మనం (ఆమె ఎక్కడ ఉన్నదీ ఎరిగిన వాళ్ళమని) ఆమెను - కూడాతీసుకువెళ్ళకుందా మహాత్ముడు రాఘవుడి సన్నిధికి వెళ్ళడం యుక్తం కాదు. క్షే సీశ్రాదేవిని చూశాము, కానీ తీసుకురాలేదు - అని అక్కడ (విన్నవించడం) నివేదించడం (ప్రఖ్యాత పరాక్రములైన మీకు యుక్తం కాదనిపిస్తోంది. 2 వానరోత్తములారా ! ఎగరడంలోగానీ, పరాక్రమం చూపడంలోగానీ మనకు సాటివచ్చేవాడు అమరలోకాల్లోగానీ దైత్యలోకాల్లోగానీ ఎక్కడా ఎవ్వడూ లేడు. త్రి సుందరకాండ :అరవయ్యవసర్ల [51]

తేపష్వేవం హతవీరేషు రాక్షసీషు హనూమతా | శిమున్యదత్ర కర్తవ్యం గృహీత్వా యామ జానకీమ్‌ ॥ క్త తమేవం కృతసంకల్పం జాంబవాన్‌ హరిసత్తమః: | ఉవాచ పరమప్రీతో వాక్యమర్దవదర్హవిత్‌ ॥ క్‌ న తావదేషా మతిరక్షమా నో యథా భవాన్సశ్యతి రాజపుత్ర | యథా తు రామస్య మతిర్నివిష్టా తథా భవాన్‌ పళ్యతు కార్వపిద్దిమ్‌ ॥ 6 హనుమంతుడి చేతిలో ఆ రాక్షసవీరులు - అతడు చెప్పిన ప్రకారం - నిహతులయ్యారు. కాగా, మనం జానకీదేవిని తీసుకునే వెడదాం. ఇంతకన్నా ఇప్పుడు మనం చెయ్యదగింది మరొకటి ఏముంది ! (ఇదే కర్తవ్యమని). 4 ఇలాతన దృఢసంకల్పం ప్రకటించిన అంగదుణ్ని చూసి జాంబవంతుడు చాలా సంతోషించాడు. మాటల ఆంతర్యం గ్రహించగలిగిన (అర్థవిత్‌) ఆ భల్త్లూకరాజు (హరిసత్తముడు) అర్ధవంతంగా బదులు పలికాడు. ర్‌ రాజపుత్రా ! నువ్వు భావించి (దర్శించి) చెప్పిన ఈ ఆలోచన మనకు అయుక్తమేమీ కాదు. కానీ రాముడి ఆలోచన ఎలా ఉందో అదికూడా (గ్రహించాక నువ్వు కార్యసిద్ధిని (మన కర్తవ్యాన్ని) ప్రకటింతువుగాక ! (అప్పుడు నిర్ణయిద్దామని) - అన్నాడు. 6 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవయ్యవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్వం అవన ళ (ర్రశాక్తకననానాల-. నుందరకాండ : అరవయ్యవ సర్గ (552

ఊ శీ, ఈతమద్రామాయణం, సుందరకాండ [య గయ + అరవై ఒకటవసర్గ + [2 తతో జాంబవతో వాక్యమగృషహ్లాంత వనౌకసః | ౬ అంగద(ప్రముఖా వీరా హనూమాంళ్చ మహాకపీః ॥ క్ష 'ప్రీతిమంతస్తతస్పర్వే వాయుపుత్రపురస్సరా: | మహేంద్రాద్రిం పరిత్యజ్య పువ్లువుః ప్లవగర్హభాః ॥ 2 మేరునుందరసంకాళా మత్తా ఇన మహాగజా: | ఛాదయంలత ఇవాకాళశం మహాకాయా మహాబలాః ॥ త్రి సభాజ్యమానం భూతైస్తమాత్మవంతం మహాబలమ్‌ । హనూమంతం మహావేగం వహఠలత ఇన దృష్టిః ॥ డ్‌ అంగదాది వానరవీరులూ, మహాకపీశ్చరుడు హనుమంతుడూ అందరూ అప్పుడు - ఈ జాంబవంతుడు చెప్పిన మాటను అంగీకరించారు. 1 అందరూ చాలా ఆనందంగా ఉన్నారు. అప్పుడు వాయుపుక్రుణ్ని ముందుంచుకొని ఆ ప్లవగోత్తములు మహేంద్ర పర్వతం విడిచి ఆకాశంలోకి ఎగిరారు. లి మేరు-మందర పర్వతాల్లాగా ఉన్నారు. మదించిన మహాగజాల్లాగా ఉన్నారు. ఆ మహాకాయులు, ఆ మహాబలిష్టులు, ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తున్నట్టు అనిపించారు. త్రి బుద్ధిమంతుడూ మహాబలిష్టుడదూ అయిన ఆ హనుమ )తుజ్ని ప్రాణికోటి అంతా గౌరవిస్తోంది. ఆ అతిరంహసుణ్ని వానరులందరూ తమ చూపులతోనే మోస్తున్నట్టుగా ఉంది. (అందరూ అతడివైపే సగౌరవంగా చూస్తూ ఎగురు తున్నారని). క్ష సుందరకాండ : ఆరవై ఒకటవనర్ల (క్రై |

రాఘవే చార్జనిర్వృత్తిం కర్తుం చ పరమం యశః | సమాధాయ సమృద్దార్దాః కర్మపిద్దిభిరున్నతా: ॥ క్‌ ప్రీయాఖ్యానోమ్మఖాప్పర్వే సర్వే యుద్దాభివందిన: | సర్వే రామప్రతీకారే నిశ్చితార్థా మవప్వివ: ॥ 6 ప్ల్రవమానాః ఖమావ్లుత్య తతస్తే కావనౌకస:ః | నందనోపమమాసేదుర్వనం ద్రుమలతాయుతమ్‌ ॥ 7 యత్ర్తవ్మధువనం నాము సుగ్రీవస్యాభిరక్షితమ్‌ | అధృష్యం సర్వభూతానాం పర్వభూతమవోహరమ్‌ ॥ 8 యద్రక్షతి మహావీర్యప్పదా దధిముఖః కపీ?ః 1 మాతుల: కపిముఖ్యప్య సుగ్రీవస్య మహాత్మన: ॥ త్తి రాఘవుడికి ప్రయోజనసిద్ధిని కల్పించడంకోసం, గొప్ప కీర్తిని సాధించడం కోసం సంకల్పించుకున్నవారు - వారందరూ. ఇప్పటికే కార్యసిద్ధిని పొందిన వారు. దానితో - మిగిలినవారికన్నా ఉన్నశులైనవారు. ర్‌ ప్రియం చెప్పాలి అని ఉబలాటపడుతున్నవారు - అందరూ. అందరూ యుద్దానికి ఉవ్విళ్ళూరుతున్నవారు, రాముడికి ప్రత్యుపకారం చెయ్యాలని నిశ్చయించుకున్నవారు. (రాముడికి జరిగిన అన్యాయానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నవారు అని కూదా) అందరూ మంచి మనస్సున్నవారు. 6 ఆకాశం అందుకుని ఎగురుతున్న ఆ వానరులు అంతట - తరువులతో లతలతో అలరారుతూ నందనవనానికి సాటివచ్చే ఒక వనం చేరుకున్నారు. (నేలమీద కనిపించిందనీ, దాని చెంతను దిగారనీ). 7 దానిపేరు మధువనం. అది సుగ్రీవుడిది. గట్టి రక్షణలో ఉన్నది. ఏ ప్రాణికీ చేరరానిది. సకల ప్రాణుల మనస్సులనూ ఆకర్షించేది. (అంత అందమైనదని), 8 దానికి రక్షకుడు (వనపాలకుడు) దధిముఖుడు. మహాశక్తిసంపన్నుడైన వానరుడు. వానరరాజు మహాత్ముడు సుగ్రీవుడికి అతడు మేనమామ. 39 సుందరకాండ : అరవై ఒకటవ సర్గ (క్రక్త్‌శ్‌ |

తే తద్వనముపాగమ్య బభూవుః పరమోత్కటాః |

వానరా వానరేంద్రవ్య మనఃకాంతతముం మహత్‌ ॥ 10

తతప్త్పే వానరా హృష్టా దృష్ట్వా మధువనం నుహత్‌

కువూరమభ్యయాచంత మధూని మధుపీంగలా: ॥ క్ష

తతః కుమారస్తాన్‌ వృద్దాన్సాంబవత్స్ర ముఖాన్‌ కపీన్‌ |

అనుమాన్య దదౌ చేషాం నిసర్గం మధుభక్షణే 12

తతశ్చానుమతాస్సర్వే సంప్రహృష్టా వనౌకసః |

ముదితాః ఫ్రేరితాశ్చాపి ప్రవృత్యంతో ఒభవంస్తదా ॥ 13

గాయంతి కేచితణమంతి కేచిత్‌

నృత్యంతి కేచిత్‌ ప్రహసంతి కేచిత్‌ |

సతంతి కేచిద్విచరంతి కేచిత్‌

ప్లవంతి కేచిత్‌ ప్రలపంతి కేచిత్‌ ॥ కడ

మనస్సుల్ని దోచుకునేవాటిలోకెల్లా ఉత్తమోత్తమమైనది సుగ్రీవుడి ఆ మహావనం. అక్కడికి చేరుకునేసరికి ఆ వానరులందరూ ఎంతగానో ఉత్సుకు లయ్యారు. (మనస్సు ఆపుకోలేకపోయారని). 10

ఆ గొప్ప మధువనాన్ని చూసి పులకించిపోయారు ఆ వానరులంతా. మధువులాగా పింగళవర్ణంలో ఉన్న ఆ కపీశ్వరులందరూ యువరాజు అంగదుణ్ని మధువులు అభ్యర్థించారు. న్న

అప్పుడు ఆ రాకుమారుడు అంగదుడు జాంబవంతుడు మొదలైన కపివృద్ధులను సంప్రదించి వానరులందరికీ మధుసేవనకు అనుమతి (నిసర్గం) ఇచ్చాడు. 12

అనుమతి ఇచ్చేసరికి అప్పటికే సంబరపడుళున్న ఆ వనాలయులందరూ ఎంతగానో ఆనందించారు ఒకరి నాకరు ఉసిగొల్పుకున్నారు. నృత్యం చేశారు. 18

ఆ ఆనందంలో కొందరు పాటలు ఎత్తుకున్నారు. కొందరు సాష్టాంగ నమస్కారాలు చేశారు. కొందరు చిందువేశారు. కొందరు పగలబడి నవ్వనారం భించారు కొందరు కిందికి దుమికారు (నేలమీద పడి దొర్గారు) కొందరు అటూ ఇటూ తిరగనారంభించారు కొందరు కుప్పిగంతులు వేశారు. కొందరు వాగుడు మొదలుపెట్టారు. క్షత

సుందరకాండ : అరవై ఒకటవ సర్గ [555 |

పరస్పరం కేదిదుపొాశయంతే పరస్పరం కేచిదుపాక్రమంతే పరస్పరం కేచిదుపబువంతే పరస్పరం కేచిదుపారనుంతే ॥ 15 ద్రుమాత్‌ ద్రుమం కేచిదభిద్రవంతే క్షితౌ నగాగ్రాన్నిపతంతి కేచిత్‌ । మహీతలాత్కేచిదుదీర్లనేగా మహాద్రుమాగ్రాణ్యభిసంపతతి ॥ 16 గాయంతమన్య;ః ప్రహసన్నుపైతి హసంతమన్య:ః ప్రరుదన్నుపైతి రుదంతమన్య;ః ప్రణుదన్ను పైతి మదంతమన్య: ప్రణదన్ను'పైతి ॥ కే? వారిలో కొందరు - ఇద్దరు ఇద్దరుగా జతగూడుతున్నారు, ఇద్దరిద్దరుగా పెనవేసుకుంటున్నారు, ఇద్దరిద్దరుగా కూడబలుక్కుంటున్నారు, ఇద్దరిద్దరుగా ఆనందిస్తున్నారు. 15 కొందరు చెట్టుమీదనుంచి చెట్టుమీదకు దుముకుతున్నారు కొందరు పర్వతాగ్రం నుంచి నేలమీదకు లంఘిస్తున్నారు కొందరు నేలమీదనుంచి మహావేగంతో మహాతరువుల చిటారుకొమ్మలకు వరసబెట్టి ఎగురుతున్నారు. 16 పాడుతున్నవాడి చెంతకు మరొకడు పగలబడి నవ్వుతూ చేరుతున్నాడు. నవ్వుతున్నవాడి చెంతకు మరొకడు బిగ్గరగా ఏడుస్తూ చేరుతున్నాడు. ఏదుస్తున్నవాడి చెంతకు మరొకడు పొగడుతూ చేరుతున్నాడు. (మెచ్చుకుంటూ చేరుతున్నాడని) మెచ్చుకొంటున్నవాడిని మరొకడు అరుస్తూ చేరుతున్నాడు. క్ష? నుందరకాండ : అరవై ఒకటవ సర్ల

సమాకులం తత్కసపిసైవ్యమాసీత్‌

మధుప్రపానోత్కట సత్త్వచేష్టమ్‌ |

న చాత్ర కళ్చిన్న బభూవ మత్తో

న చాత్ర కళ్ళ్చిన్న బభూవ తృప్తః ॥ 18

తతో వనం తత్పరిభక్ష్యమాణం

(ద్రుమాంశ్చ విధ్వంసితవ(త్రవుష్పాన్‌ |

సమీక్ష్య కోపొద్దధివక్తృనానూ

నివారయామాస కపిః కపీంస్తాన్‌ ॥ 19

స తైః ప్రవృద్దెః పరిభర్ర స్‌మానో

వనస్య గోప్తా హరివీరవృద్ధః |

చకార భూయో మతిముగ్రతేజా

వనస్య రక్షాం ప్రతి వానరేభ్య: ॥ 20

మధువును బాగా తాగడంవల్ల విజృంభించిన శక్తీ చేష్టలూ కలిగి ఆ కపిసైన్యమంతా అల్లకల్లోలమైపోయింది. అక్కడ - మత్తుడు కానివాడు లేడు, తృప్పుడు కానివాడు లేదు. 18

అలా వారు అనుభవిస్తున్న ఆ వనాన్నీ విరిగిపోతున్న తరువులనూ నలిగి పోతున్న పత్రపుష్పాలనూ చూసి దధిముఖ నామక వానరుడు (వనపాలకుడు) కోపం పట్టలేక ఆ కోతులను వారించనారంభించాడు. 19

అప్పుడు - రెచ్చిపోయిన (ప్రవృద్దెః) వానరులు అతడిని బెదిరించారు. ఆ వనసంరక్షకుడు ఆ వృద్ధకపీశ్వరుడు దధిముఖుడు ఉగ్రతేజస్ముడై వానరుల నుంచి ఆ మధువనాన్ని కాపాడే ఆలోచన (ప్రయత్నం) మళ్ళీ చేశాడు. 20

సుందరకాండ : అరవై ఒకటవ నర్ల్గ

ఉవాచ కాంళ్చిత్సరుషాణి ధృష్టమ్‌

అసక్తమన్యాంశృ తలైర్దఘాన |

సమేత్య కైశ్చిత్మలహం చకార

తథైవ సామ్నోపజగాను కాంశ్చిత్‌ ॥ 21

స తైర్మదాత్సంపరివార్య వాక్ర్యః

బలాచ్చ తేన ప్రతివార్యమాటైః |

ప్రధర్శితప్త్యక్తభయైస్పమేత్య

ప్రకృష్యతే చాప్యనవేక్ష్య దోషమ్‌ ॥ 22

నఖైస్తుదంతో దశనైర్హశంతః

తలైశ్చ పొదైశ్చ సమాసయంతః |

మదాత్కపిం తం కపయస్సమగ్లా

వుహావనం నిర్విషయం చ చక్రుః ॥ 23

కొందరిని గూఢంగా (ధృష్టమ్‌) పరుషవాక్యాలు పలికాడు (నిందించా డని) మరికొందరిని అనాసక్తంగా చరిచాడు. మరికొందరితో కలియబడి జగడమాడాడు. అలాగే మరికొందరిని బుజ్జగింపులతో సమీపించాడు (చేరదీశాదని) లై

మధుమత్తతవల్ల ఏవేవో వాక్యాలు పలుకుతూ అతడిని వారించి, బలవంతంగా అతడితో వారింపబడుతున్న ఆ వానరులందరూ భయం విడిచిపెట్టి ఒక్కటై అతడిని బెదిరించారు. అతడి దోషం (చేసిన తప్పు) ఏమీ కనిపించకపోయినా అతడిని పట్టుకొని తలొకవైపూ గుంజారు. 22

గోళ్ళతో రక్కుతూ, పళ్ళతో కొరుకుతూ, చేతులతోనూ కాళ్ళతోనూ బాదుతూ, ఆ కపీశ్వరుణ్ని దధిముఖుణ్ని ఆ కోతిమూకలు హింసించారు. మొత్తం ఆ మధువనాన్ని శూన్యం చేసేశారు. (భోగ్యపదార్ధమన్నదే మిగలకుండా చేసేశారని) 23 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైఒకటవ సర్గ,

తెలుగుసేత :; బేతవోలు రామబ్రహ్నం సుందరకాండ : అరవై ఒకటవ సర్గ

జీ/( ఈమద్రామాయణం, సుందరకాండ లిం స + అరవై రెండవ సర్గ + (1 ౮ తానువాచ హరిశ్రేస్టో హనూనూన్వానరర్షభ: | అ అవ్యగ్రమనపా యూయం మధు సేవత వానరాః | అహమావారయిస్వామి యుష్మాకం పరిపంథిన: 1 క్ష (శ్రుత్వా హనుమతో వాక్యం హరీణాం ప్రవరోఒంగద: | ప్రత్యువాచ ప్రసన్నాత్మా సిబంతు హరయో మధు ॥ 2 అవళ్యం కృతకార్యస్య వాక్యం హనుమతో మయా । అకార్యమసి కర్తవ్యం కిమంగ వునరీదృశమ్‌ ॥ త్రి అంగదస్య ముఖాత్‌ శ్రుత్వా వచనం వానరర్శభాః | పాధు పాధ్వితి సంహృష్టా వానరాః ప్రత్యపూజయన్‌ ॥ డీ అప్పుడు కపిశ్రేష్టడూ వానరోత్తముడూ హనుమంతుడు వారిత్తో ఇటా అన్నాడు - వానరులారా ! కలతలేని మనస్సు(ల)తో మీరంతా మధువు సేవించండి. మీ శత్రువుల్ని నేను వారిస్తాను. క్ష హనుమంతుడు పలికిన ఈ మాటను విని కపిప్రవరుడు అంగదుడు ప్రసన్నుడై గొంతు కలిపాడు. వానరులందరూ మధువు సేవింతురుగాక !' (సేవించండి - అని), 2 పని నెరవేర్చుకు వచ్చిన హనుమంతుడి మాట నాకు అవళ్య కర్తవ్యం. అది అకార్యమైనప్పటికీ ఆచరించదగినదే. అటువంటప్పుడు అయ్యా! మరి ఇటువంటిది వేరే చెప్పాలా ! 8 అంగదుడి నోటినుంచి ఈ మాట విని ఆ వానరోత్తములు బాగు-బాగు అని కొనియాడారు. సంబరపడిపోతూ అతడిని అర్చించారు. (పాదాభి వందనాలూ వగైరా చేశారని), త్తే సుందరకాండ : ఆరవై రెండవ సర్గ

పూజయిత్యొంగదం సర్వే వానరా వానరర్షభమ్‌ ।

జగ్ముర్మధువననం య(త్ర వదీవేగా ఇవ ద్రుతమ్‌ ॥ క్‌

తే ప్రవిష్టా మధువవం పాలానాక్రమ్య వీర్యతః

అతిపర్గాచ్చ పటవో దృష్టా శ్రుత్వా చ మైధిలీమ్‌ |

పపుప్పర్వే మధు తదా రసవతృలమాదదు: ॥ 6

ఉత్పత్య చ తతస్పర్వే ననపాలాన్‌ సమాగతాన్‌ ।

తాడయంతి స్మ శతళస్పక్తాన్మధుననే తదా ॥ 7

ఆ వానరోత్తముణ్ని అంగదుణ్ని వానరులందరూ అర్చించి ఒక ప్రవాహ వేగంతో అందరూ వెంటనే మధువనంలోకి (ప్రవేశించారు. (ఇక్కడ - మధు సేవావర్ణన మళ్ళీ మొదటికి వచ్చింది. దీనికి రెండు మూడు సమన్వయాలు చెప్పారు వ్యాఖ్యాతలు. క్రిందటి సర్గలో తతః కుమారస్తాన్‌ వృద్దాన్‌ అనే శ్లోకం నుంచి సర్ధాంతం వరకూ ప్రక్షిప్తం కావచ్చునని కొందరు భావించారు. మధువనంలోనే మరొక (ప్రదేశానికి పునఃప్రవేశం చేశారని కొందరు సమన్వ యించారు. దధిముఖుడు బెదిరించేసరికి విరమించిన వానరులకు హనుమ దంగదులు మళ్ళీ అనుమతి ఇచ్చి మళ్ళీ మధువనంలోకి ప్రవేశపెట్టారని మరికొందరు అన్నారు. ర్‌

బలంకొద్దీ ఆ వనపాలకులను లొంగదీసి సమర్భులైన ఆ వానరులు మధువనంలోకి ప్రవేశించారు. సీతాదేవిని చూశాము, ఆ వృత్తాంతం విన్నాము, అనుమతి పొందాము అని అందరూ మధువును మళ్ళీ మళ్ళీ సేవించారు. రుచికరమైన ఫలాలను భక్షించారు. 6

వనసంరక్షకులు గుమికూడి రాగా వానరులు అందరూ వారిమీదకు లంఘించి దొరికినవారిని దొరికినట్టు పలువిధాలుగా ఆ వనంలో తన్ననారం భించారు. 7

నుందరకాండ :; అరవై రెండవ నర్ల

మధూని ద్రోణమాత్రాణి బాహుభిః పరిగృహ్య తే ।

సిబంతి సహితాస్పర్వే విఘ్నంతి న్మ తథాపరే ॥ 8

కేచిత్సిత్వాపవిధ్యంతి మధూని నుధుపింగళా: |

మధూచ్చిష్టేవ కేచిచ్చ జఘ్నురవ్యోవ్యముత్కటాః ॥ త్తి

అపరే వృక్షమూలే తు శాఖాం గృహ్య వ్యవస్థితాః |

అత్యర్థం చ మదగ్గావాః పర్ణావ్యాష్తీర్య శేరతే ॥ 10

ఉన్మత్తభూతాః ప్లవగాః మధుమత్తాళ్ళ హృష్టవత్‌

గ్షిపంతి చ తదాన్యోన్యం స్థలంతి చ తథాపరే ॥ క్షే

కేచిత్‌ క్ష్యేళాం ప్రకుర్వంతి కేచిత్కూజంతి హృష్టవత్‌ |

హరయో మధువా మళత్తాః కేచిత్సుప్తా మహీతలే ॥ 12

మధువులను దొన్నెల నిండుగా చేతబట్టుకొని అందరూ జతగూడి తాగుతున్నారు. వారిలో కొందరు దొన్నెలను పగులగొడుతున్నారు. (ఖాళీ దొన్నాలను విసిరికొడుతున్నారని). 8ి

మధువులాగా పింగళవర్ణంలో ఉన్న ఆ వానరులలో కొందరు మధువును తాగినంత తాగి మిగిలినది విరజిమ్ముతున్నారు. మరికొందరు మత్తిల్లి తాగగా మిగిలిన మధువుతో పరస్పరం జల్లులాడుకొంటున్నారు. (మధూచ్చిష్టమంటే తేనె త్రాగివేయగా మిగిలిన పిప్పి, మైనపు తుట్టె అనీ. దాన్ని ఒకరి మీదకు ఒకరు విసురుకుంటున్నారనీ కొందరి వివరణ), 9

మరికొందరు చెట్లకొమ్మలు పట్టుకుని వృక్షమూలాలలో (కాండం) వేలాడుతున్నారు. (కూర్చుండిపోయారు). బాగా మత్తెక్కి అలిసిపోయినవారు ఆకులు పరుచుకుని పడుకుంటున్నారు. 10

మధుమత్తులై ఉన్మత్తులైన వానరులు ఇష్టంవచ్చినట్టు పరస్పరం నెట్టు కుంటున్నారు. కొందరేమో తూలిపోతున్నారు. క్ష

కొందరు కపివీరులు సింహనాదం చేస్తున్నారు. మరికొందరు ఇచ్చ వచ్చినట్టు ఈలలు వేస్తున్నారు. మధుమత్తులైన ఇంకొందరు నేలమీదనే పడి నిద్రిస్తున్నారు. 12

సుందరకాండ ; అరవై రెండవ సర్గ

కృత్వా కేచిద్దసంత్యవ్యే కేచిత్కుర్వంతి చేతరత్‌ | కృత్వా కేచిద్వదంత్యవ్యే కేచిద్చుధ్యంతి చేతరత్‌ ॥ 13 యేఒప్యత్ర మధుపాలా: స్యుః (పేష్యా దధిముఖస్య చు | తేఒఫి తైర్వావరైర్భ్ఫీమైః ప్రతిషిద్దా దిశో గతాః ॥ 14 జామభిస్తు ప్రకృష్ణాళ్ళ దేనమార్గం చ దర్శితాః । అబువవృరమోద్విగ్నా గత్వా దధిముఖం వచః ॥ 15 హనూమతా దత్తవరైః హతం మధునవం బలాత్‌ | వయం చ జామభిః కృష్ణా దేవమార్గం చ దర్శితాః ॥ 16 చెప్పకూడని పని ఏదో చేసి కొందరు నవ్వుతున్నారు. మరికొందరు మరొక చెప్పకూడదని పని ఏదో చేస్తున్నారు. ఇంకొందరు అలాంటిదే చేసి అందరికీ చెబుతున్నారు. మరికొందరు అది ఎలాగో తెలుసుకుంటున్నారు. (మరొకటిగా అర్ధం చేసుకుంటున్నారని గానీ). 13 దధిముఖుడి దగ్గర కొలువు చేస్తున్న వనపాలకులు అందరినీ (ప్రేష్యాః= సేవకులు) ఈ భీకరవానరులు అడ్డుకోవడంతో వాళ్ళంతా దిక్కులు పట్టి పారిపోయారు. క్షేశ్ష ఈ వానరులు కొందరు వనపాలకులను పట్టుకుని మోకాళ్ళమీదకు వంచి దేవమార్గం (అపాన ద్వారం) చూసుకునేట్టు చేశారు. (మోకాళ్ళు పట్టుకులాగి దేవమార్ల్గం చూపించారని కానీ) ఇలా హింసించే సరిక్షి వాళ్ళందరూ బెదిరిపోయి దధిముఖుడి చెంతకు పరుగెత్తి ఇలా మొరపెట్టుకున్నారు- 1ేర్‌ హనుమంతుడి నుంచి వరం (అనుమతి) పొందిన వానరులచేతిలో మన మధువనమంతా బలవంతంగా నాశనం అయిపోయింది. మమ్మల్ని కూడా మోకాళ్ళు పట్టుకులాగారు. దేవమార్గం చూపించారు. 16 నుందరకాండ : అరవై రెండవ నర్గ [562]

తతో దధిముఖ: 'క్రుద్దో వనపస్తత్ర వావరః | హతం మధువనం (శ్రుత్వా సాంత్వయామాస తాన్‌ హరీన్‌ ॥17 ఇహాగచ్చత గచ్చామో వానరాన్‌ బలదర్స్పితాన్‌ | బలేవ వారయిష్యామో మధు భక్షయతో వయమ్‌ ॥ 18 (శ్రుత్వా దధిముఖప్యేదం వచనం వానరర్వభాః | పునర్వీరా మధువనం తేనైవ సహసా యయుః: ॥ 19 మధ్యే చైషాం దధిముఖ: ప్రగృహ్య తరసా తరుమ్‌ । సమభ్యధావద్వేగేన తే చ సర్వే ప్లవంగమాః ॥ 20 తే శిలాః పాదపాంశ్చాసి పర్వతాంశ్చాపీ వానరాః | గృహీత్వాభ్యగమన్‌ క్రుద్దా యత్ర తే కపికుంజరాః ॥ 21 అంతట మధువనం నాశనమైపోయిందని విని వనపాలకుదైన వానరుడు దధిముఖుడు పరమక్రుద్దుడయ్యాడు. తన వానరులను (బంటులను) ఊరడించాడు. క్షే? రండి, వెడదాం. మధుభక్షణం చేస్తున్న ఆ బలదర్చితులను వానరులను మనం మన బలంతో (శక్తికొద్దీ) వారిద్దాం. 18 దధిముఖుడి ఈ మాట విని ఆ వీర వానరోత్తములు అతడితో కలిసి మళ్ళీ హడావిడిగా మధువనానికి వెళ్ళారు. 19 వారికి మధ్యలో నదుస్తున్న దధిముఖుడు వేగంగా ఒక తరువు పెకలించి పట్టుకుని ముందుకు పరుగుతీశాడు. అతడి బంటులైన తక్కిన వానరులు సైతం - 20 బండరాళ్ళనూ చెట్లనూ కొండలనూ పెకలించి పట్టుకుని అతిక్రుద్ధులై - ఆ కపికుంజరులు (అంగదాదులు) ఉన్న చోటుకు అతడివెంట నడిచారు. 21 సుందరకాండ : అరవై రెండవ నర్గ (56

తే స్వామినచనం వీరా హృదయేష్వవసజ్య తత్‌ ॥ త్వరయా హ్యభ్యధావంత సాలతాల శిలాయుధాః ॥ 22 వృక్షస్థాంశ్చ తలస్టాంశ్చ వానరాన్‌ బలదర్సితాన్‌ | అభ్యక్రామంస్తతో వీరాః పాలాస్త్రత్ర సహస్రశః ॥ 23 అథ దృష్టా దధిముఖం కక్రుద్దం వానరపుంగవా: | అభ్యధావంత వేగేన హనూమత్స )ముఖాస్తదా ॥ 2 తం సవృ్ఫక్షం మహాబాహుమాపతంతం మహాబలమ్‌ ఆర్యకం ప్రాహరత్తత బాహుభ్యాం కుపితోడజంగద: ॥ 25 మదాంధళ్ళ న వేదైనమార్యకోఒయం మమేతి సః అథైనం నిస్పిపేషాశు వేగవద్వసుధాతలే ॥ 26 తమ నాయకుడు (దధిముఖుడు) చెప్పిన ఆ మాటను మనస్సులకు ఎక్కించుకుని ఆ వానరవీరులందరూ సాల- తాళ-శిలాయుధులై అతడివెంట తామూ వేగంగా పరుగెత్తారు. 22 అంతట - వనపాలకులైన కపివీరులు వేలాదిగా వెళ్ళి చెట్లమీద కొందరుగా నేలమీద కొందరుగా కూర్చున్న ఆ బలదర్చిత వానరులమీద ఆక్రమణ చేశారు. 2 అప్పుడు-క్రుద్ద్ధుడై వస్తున్న ఆ దధిముఖుణ్ని చూసి హనుమదంగదాది వానరపుంగవులు పరుగు పరుగున వచ్చి ఎదుర్కొన్నారు. 24 చెట్టును ఆయుధంగా చేపట్టి వచ్చిపడుతున్నాడు దధిముఖుడు. అతడు మహావీరుడు, మహాబలుడు. తనకు తాతగారు. (ఆర్యకుడు). అతడిని అంగదుడు అతికుపితుడై రెండు చేతులా చరిచాడు. 25 మదాంధుడైన అంగదుడు అతడిని తన తాతగారనీ పూజ్యుడనీ గ్రహించ లేకపోయాడు. బలంగా నేలకు అదిమి నలిపివేశాడు. 26 సుందరకాండ : అరవై రెండవ నర్ల

స భన్నబాహూరుభుజో నిహ్వలః శోణితోక్షితః |

ముమోహ సహసా వీరో ముహూర్తం కపికుంజర: ॥ 27

స సమాశ్వాస్య సహసా సంకృద్దో రాజమాతులః |

వానరాన్వారయావమాస దండేన మధుమోహితాన్‌ ॥ 28

స కథంచిద్విముక్షప్తై ర్వానరైర్వానరర్హభ |

ఉవాచైకాంతమాథ్రిత్య భృత్యాన్‌ స్వాన్‌ సముపాగతావ్‌ ॥ 29

ఏతే తిస్టంతు గచ్చామో భర్తానో యత్ర వానరః |

సుగ్రీవో విపులగ్రీవస్సహ రామేణ తిప్టతి ॥ 0

సర్వం చైవాంగదే దోషం శ్రానయిష్యామి పార్టినే |

అముర్ష్హీ వచనం శ్రుత్వా ఘాతయిష్యతి వానరాన్‌ ॥ |!

ఆ దధిముఖుడు చేతులు విరిగీ కాళ్ళు విరిగీ బుజాలు విరిగీ నెత్తురు కక్కుకుంటూ విలవిలలాడాదు. క్షణంలో ఆ కపివీరుడు ఉన్నపళంగా మూర్భ పోయాడు. 27

కొద్దిసేపటిలోనే తేరుకుని మరింతగా క్రుద్ధుడై ఆ రాజమాతులుడు (రాజు గారి మేనమామ) పెద్దకర్ర పుచ్చుకుని - మధుమత్తులై ఉన్న ఆ వానరులను వెనక్కి నెట్టనారంభించాడు. లి

ఆ వానరర్షభుడు (దధిముఖుదడు) ఎలాగోలాగా ఆ వానరులనుంచి తప్పించుకుని ఒక ఏకాంత ప్రదేశం చేరుకున్నాడు. అతడి భృత్యులుసైతం మెల్లమెల్లగా అక్కడికి చేరుకున్నారు. వారితో ఇలా అన్నాడు- 29

వీళ్ళని ఇక్కడే (ఏడవనివ్వండి) ఉండనివ్వండి. మనం వెడదాం. మన ప్రభువు, విపులగ్రీవుడు (పెద్ద కంఠం), సుగ్రీవుడు రాముడితో కలిసి నివసిస్తున్న ప్రదేశానికి వెడదాం. 380

మన ప్రభువుకు మొత్తం తప్పును అంగదుడి మీదనే చెబుతాను. అది విని సుగ్రీవుడు కసిగొని ఈ వానరులనందరినీ చావగొడతాదు. య!

సుందరకాండ : అరవై రెండవ సర్గ

ఇష్టం నుధుననం హ్యేతత్సుశ్రీవస్య మహాత్మనః | పితృపైతామహం దివ్యం దేవైరసి దురాసదమ్‌ ॥ 32 స వానరానిమాన్సర్వాన్‌ మధులుబ్దాన్‌ గతాయుషు | ఘాతయిష్యతి దండేన సుగ్రీవస్పసుహృబజ్జనవాన్‌ ॥ 33 నధ్యా హ్యేతే దురాత్మానో నృపాజ్ఞాపరిభావినః ॥ అమర్శప్రభవో రోషస్సఫలో నో భవిష్యతి ॥ రిక్త ఏవముక్త్వా దధిముఖో నవపాలాన్మవోబల: | జగాను సహసోత్సత్య వనపాలైస్పమన్వితః ॥ 35 నిమేషాంతరమాత్రేణ స హి ప్రాప్తో వనాలయః | సహహప్రాంచశుసుతో ధీమూన్‌ సుగ్రనో యత్ర వానరు॥ 36 మహాత్ముడు మన సుగ్రీవుడికి ఈ మధువనమంటే ఎంతో ఇష్టం. ఇది అతడికి వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన దివ్యవనం. ఇది దేవతలకు స్తెతం చొరగానిది. 32 మధులుబ్బులైన ఈ వానరులందరికీ ఆయువు మూడింది. వీరిని వీరి మిత్రులతో సహా సుగ్రీవుడు శిక్షించి సంహరిస్తాడు. (దండంతో చావబాదు తాదని గానీ). 83 రాజాజ్జను ధిక్కరించారు గనక ఈ దురాత్ములు వధార్చులే. వీరిమీద కసితో పుట్టిన మన రోషం ఇవ్వేళ సఫలమవుతుంది. (కసి తీరుతుందని), తిక మహాబలుడు దధిముఖుడు తన వనపాలకులకు ఇలా చెప్పి (ఊరడించి) వారిని వెంటబెట్టుకుని నింగికి ఎగిరి ప్రయాణం సాగించాడు. 85 ఒక్క నిమేష సమయంలోనే ఆ మధువన నివాసి దధిముఖుడు - బుద్ధిశాలియైన సూర్యసుతుడు సుగ్రీవుడు ఉన్నచోటుకి చేరుకున్నాడు. 36

రామం చ లక్ష్మణం చైవ దృష్ట్వా సుగ్రీవమేవ చ । సమప్రతిష్టాం జగతీమాకాశాన్నిపపాత హ ॥ ప్ర పన్నిపత్య మహావీర్యస్పర్వెః తైః పరివారితః | హరిర్దధిముఖ:ః పాలైః పాలానాం పరమ్మేశ్వరః ॥ 38 స దీవవదనో భూత్వా కృత్వా శిరీసిచాంజలిమ్‌ | సుగ్రీవస్య శుభా మూర్డా చరణా ప్రత్యపీడయత్‌ ॥ 39 రాముణ్నీ లక్ష్మణుణ్నీ సుగ్రీవుణ్నీ చూసి దధిముఖుడు సమతలంగా ఉన్న నేలమీద (వారి ముందు) ఆకాశం నుంచి దిగాడు. 87 వనపాలకులకు అధిపతి, మహాశక్తిశాలి ఆ దధిముఖుడు తన పరివారం అందరితోనూ కలిసి అలా దిగి సుగ్రీవుడి చేరువకు వచ్చి - 38 దీనవదనుడై చేతులు శిరస్సున చేర్చి నమస్కరిస్తూ సుగ్రీవుడి శుభ చరణాలను శిరసా అర్చించాడు. (సాగిలీ మొైక్కాడని). 39 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైరెండవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం జార ంం టా సుందరకాండ : అరవై రెండవ సర్గ

జీవ“ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ (1. ను హాల (శ తతో మూర్చా నిపతితం వానరం వానరర్హభః | 9 దృష్ట్వైవోద్విస్టహృదయో వాక్యమేతదువాచ హ ॥ 1 ఉత్తిష్టోత్తిష్ట కస్మాత్‌ త్వం పాదయోః పతితో మమ । అభయం తే భవేద్వీర సర్వమేవాభిధీయతామ్‌ ॥ 2 ప తు విశ్వాసితప్తేన మగ్రీవేణ మహాత్మనా | ఉత్గాయ సుమహాప్రాజ్జో వాక్యం దధిముభో౭టబ్రవీత్‌ 1 3 వైనర్‌క్షరజసా రాజన్‌ న త్వయా నాసి వాలినా | వనం విసృష్టవూర్వం హి భక్షితం తచ్చ వానరైః ॥ డ్ర్‌ ఏభిః ప్రధర్షితాశ్చెన వానరా వనరక్షిభి: | మధూన్యెచీంతయిత్వేమూవ్‌ భక్షయంతి పిబంతి చ ॥ క్‌ అంతట - శిరసా సాగిలిపడ్డ దధిముఖ వానరుణ్ని చూసి వానరప్రభువు సుగ్రీవుడు మనస్సులో అలిజడీచెంది (కలతచెంది) ఇలా పలికాడు. కై లే. లే, నా కాళ్ళమీద పడ్డావెందుకు ! మహావీరా ! నీకిదే అభయ మిస్తున్నాను. ఏమిటయ్యిందో అంతా చెప్పు. 2 మవాత్ముడు సుగ్రీవుడు అలా అభయమిచ్చేసరికి నమ్మిక కుదిరి (కలత దేరి) మహాహ్రాజ్ఞుడు దధిముఖుడు పైకి లేచి - ఇలా విన్నవించాడు. 3 మహారాజా! బుక్షరజసుడుగానీ, నువ్వుగానీ చివరకు వాలిగానీ ఏనాడూ యతథేష్ట భోగానికి విడిచిపెట్టని మధువనాన్ని ఇవ్వేళ అంగదాది వానరులు పూర్తిగా భక్షించేశారు. (యధేష్టంగా అనుభవించారని), త్తే ఈ వనరక్షకులు బెదిరించినా (అడ్డగించినా) ఆ వానరులు వీరిని లెక్కచెయ్యకుండా మధువులను త్రాగారు, తిన్నారు. ర్‌ సుందరకాండ : అరవై మూడవ సర్గ

ఢిష్టమడ్రాపవిధ్యంతి భక్షయంతి తథాసరే | నివార్యనూణాప్తే సర్వే భ్రువౌ వై దర్శ్భయంతి హీ ॥ 6 ఇమే హి సంరబ్ధతరాప్తథా తైప్పంప్రధర్షితాః | వారయంతో వనాత్తస్మాత్‌ క్రుద్దెర్వావరపుంగవైః ॥ 7 తత ప్టైర్చహుభిర్వీరైర్వానరైర్వానరర్షభ । సంరక్ర్షనయవైః క్రోధాద్దరయః “ప్రవిచాలితాః ॥ 8 పాణిభిర్నిహతా: కేచిత్కేచిజ్ఞాముభిరాహతా: | ప్రకృష్ణాశ్చ యథాకామం దేననూర్గం చ దర్శితాః ॥ 9 ఏవమేతే హతాళ్ళూరాస్త్వయి తిస్టతి భర్తరి | కృత్చం మధుననం చైవ ప్రకానముం తైః ప్రభక్య్యతే 10 తాము ట్రాగగా తినగా మిగిలినదాన్ని (శిష్టం) కొందరు విసిరేస్తే మరి కొందరు భక్షించారు. మేము అడ్డుకుంటూంటే - అందరూ కనుబొమలు ప్రదర్శించారు. (కనుబొమలు ముడివేసి మిర్రిమిర్రి చూశారని 6 మధువనరి నుంచి వారించినందుకుగాను క్రుద్ధులై ఆ వానర పుంగవు లందరూ అలా బెదిరించేసరికి ఇదిగో వీళ్ళంతా (వనపాలురు) ఇలా కంగారుపడుతున్నారు. 7 వానరోత్తమా ! వాళ్ళు చాలామంది ఉన్నారు. వానరవీరులు. క్రోధంతో కళ్ళు ఎర్రజేసి వీళ్ళని ఇలా తరిమికొట్టారు. 8 కొందరిని చేతులతో కొట్టారు. కొందరిని మోకాళ్ళతో పొడిచారు. మరికొందరిని ఇష్టం వచ్చినట్టు అటూ ఇటూ ఈడ్చి దేవమార్గం కూడా (అపానవాయుమార్దం) చూపించారు. ర నువ్వు మాకు నాథడివి. నువ్వు ఉండగానే ఈ శూరులందరూ ఇలా దెబ్బలు తిన్నారు. పొందికైన మధువనాన్ని వారందరూ స్వేచ్చగా భక్షిస్తున్నారు. _ 10

ఏవం విజ్ఞాషమానం తం సుగ్రీవం వానరర్షభమ్‌ 1. అప్పచ్చత్తం మహాహ్రాొజ్జో లక్ష్మణ: పరవీరహా ॥ క్‌! కీమయం వావరో రాజన్‌ వవపః ప్రత్యుపస్థితః | కం చార్థమభివిర్దిశ్య దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్‌ ॥ 12.

ఏవముక్తస్తు సుగ్రీవో లక్ష్మణీన మహాత్మనా ।

లక్ష్మణం ప్రత్యువాచేదం వాక్యం వాక్యనిశారదః ॥ 13 ఆర్య లక్ష్మణ సంప్రాహ వీరో దధిముఖః కపిః

అంగద ప్రముఖైర్వీరైర్భక్షితం మధు వానరైః | విచిత్య దక్షిణామాశామాగతైః హరిపుంగవైః ॥ క!

నైషాముకృతకృత్యావామీదృశప్వ్యాదుపక్రమః ।

అగతైళ్చ వప్రనముథితం యథా మధువనం హితైః।

ధర్గితం చ ననం కృత్నముపభుక్తం చ వానరైః'॥ కేక్‌ దధిముఖుడు ఇలా విన్నవిస్తూండగా, వానరర్షభుడు సుగ్రీవుజ్ని మవిప్రా జ్ఞుడూ శత్రువీర సంహారకుడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఇలా ప్రశ్నించాడు- 11 రాజూ! ఈ వనపాలకుడు వానరుడు ఇలా నీ సన్నిధికి వచ్చి చెబుతున్నది వమిటి ? దుఃఖిస్తూ మాట్లాడుతున్నాడు, దేన్ని గురించి ? 12 మహాత్ముడు లక్ష్మణుడు ఇలా అడిగేసరికి వాక్యవిశారదుడు సుగ్రీవుడు అతడికి ఇలా బదులు పలికాడు - 18 ఆర్యా! లక్ష్మణా ! కపివీరుడు ఈ దధిముఖుడు చెప్పింది ఏమిటంటే - దక్షిణ దిక్కును అన్వేషించి వచ్చిన అంగదాది వానర మహావీరులు నా మధువనంలో మధువును సేవించారని. శ కృతకృత్యులు కాకపోయినట్టయితే వీరు ఇటువంటి పనికి పూనుకోరు. వస్తూనే మధువనం నాశనం చేశారు. పూర్తిగా ఆక్రమించి నా మధువనాన్ని ఆ వానరవీరులు యథేచ్చగా అనుభవించారు. కృతకృత్యులు కాకపోతే ఇటువంటి పనికి పూనుకోరు. 15

సుందరకాండ : అరవై మూడవ సర్గ

ననల యదా౭భిపన్నాప్తే సాధితం కర్మ నానరైః ॥

దృష్టా దేవీ న సందేహో న చాన్యేన హనూమతా |

న హ్యవ్యస్పాధవే హేతుః కర్మణోఒన్య హమానుతః ౪ 16

కార్యసిద్దిర్మత్తిశ్సెన తస్మిన్వానరపుంగవే ॥

వ్యవపాయళ్ళ వీర్యం చ శ్రుతం చాపి ప్రతిస్టితమ్‌ ॥ క్ష

జాొంబవాన్‌ యత్ర నేతా స్యాదంగదళ్చ్ళ మహాబలః |

హనాూమాంశ్చాప్యధిష్టాతా వ తస్య గతిరవ్యథా ॥ 16

అంగద ప్రముఖైర్వీరైః హతం మధువవం కిల ।

వారయంతళ్ళ సహితాః తథా జామభిరాహతా; ॥ క్షం

ఏతదర్హమయం ప్రాప్తో వక్తుం మధురవాగిహ ।

నామ్నా దధిముఖో నామ హరిః ప్రఖ్యాతవిక్రమ: ॥ 20

మధువనంలోకి అడుగుపెట్టారంటే ఆ వానరులు పని సాధించుకు వచ్చారన్నమాటే. సీతాదేవి కనిపించింది. సందేహం లేదు. అదికూడా మరెవరికో కాదు, హనుమంతుడికే. ఈ పనిని సాధించడంలో హనుమంతుడు తప్ప మరొకడు కారణం కాదు. 16

కార్యసిద్ధీ, దృఢబుద్ధీ ఆ వానరపుంగవుడికే ఉంది. అందుకు కావలసిన ప్రయత్నమూ శక్తీ పరిజ్ఞానమూ (విద్య) అతడిలో ఉన్నాయి. 17

జాందివంతుడు నాయకుడై ఉండగా, మహాబలుడు అంగదుడు ఉండగా, హనుమంతుడు అధిష్టాత (పనికి పూనుకున్నవాడు - సంరక్షకుడు) కాగా, వారు చేపట్టిన పని నెరవేరితీరుతుందే తప్ప దాని (గతి) నడక మరోలా ఉండదు, 18

అంగదాది మహావీరులు మధువనాన్ని నాశనం చేశారు కదూ ! ఈ వనపాలకులు వారిస్తూంటే అందరూ కలిసి వీరిని మోకాళ్ళతో పొడిచారు కదూ ! 19

ఈ విషయం చెప్పడంకోసమే ఈ మధురవాగ్శి ఈ ప్రఖ్యాతవిక్రముడు ఈ వానరుడు ఈ దధిముఖ నామకుడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. 20

నుందరకాంద : అరవై మూడన నర్గ

దృష్టా సీతా మహాబాహో | సౌమిత్రే వళ్య తత్త్వతః |

అభిగమ్య తథా సర్వే పిబంతి మధు వానరాః ॥ 21

న చావ్యదృష్ట్వా వైదేహీం విశ్రుతా: పురుషర్షభ 1

ననం దత్తవరం దివ్యం ధర్హయేయుర్వనౌకసః ॥ 22

తతః (ప్రహృష్టా ధర్మాత్మా లక్ష్మణస్పహరాఘవ: |

(శ్రుత్వా కర్షసుఖాం. వాణీం సుగ్రీవవదనాత్‌ చ్యుతామ్‌ |

ప్రాహృష్యత భృశం రామో లక్ష్మణశ్చ నుహాబలః ॥ 23

(శ్రుత్వా దధిముఖిప్యేదం సుగ్రీవస్తు ప్రహృష్య చ |

వవపాలం పునర్వాక్యం సుగ్రీవః ప్రత్యభాషత ॥ 2డ

ప్రీతోఒస్మి పోఒహం యద్భుక్తం వనం తైః కృతకర్మభిః ।

మర్షితం మర్షణీయం చ చేష్టితం కృతకర్మణామ్‌ ॥ 25

కనపడింది సీతాదేవి, మహాబావో ! సౌమిత్రీ!! వాస్తవం చూడు (గ్రహించు) అందుకే అందరూ కలిసి ఆ వానరులు మధువు సేవిస్తున్నారు. 21

ఓ పురుషపుంగవా! సీతాదేవిని చూసి ఉండకపోతే ఆ ప్రసిద్ధ వానరులు

• బ్రహ్మదేవుడు (బుక్షరజసుడికి) వరంగా ఇచ్చిన దివ్యమైన మా మధువనాన్ని ఆక్రమించి ఉండరు. 22

చెవుల పండువుగా సుగ్రీవుడి నోటినుంచి జాలువారిన ఈ వాక్కును ఆలకించి ధర్మాత్ముడు లక్ష్మణుడు సంబరపడ్దాదు. మహాబలుడు రాముడు మరింతగా ఆనందించాడు. ఇద్దరూ కలిసి ఎంతగానో మురిసిపోయారు. 28

దధిముఖుడు చెప్పినది విని సంతోషించిన సుగ్రీవుడు సుగ్రీవుదై (గొంతు సవరించుకుని) మళ్ళీ అతడితో ఇలా పలికాడు- 2డీ

అటువంటి నేను (ఊఈవ్రదండనలకు ప్రసిద్దుజ్నయిన నేను - అని) చాలా సంప్రీతి చెందాను - కృతకృత్యులై ఆ వానరులు మధువనాన్ని అనుభవించారు కనక. కార్యసాధకులై వారు చేసిన ఈ క్షమించవలసిన పనిని క్షమించాను. 25

సుందరకాండ : అరవై మూడవ నర్ల

ఇచ్చామి శీఘ్రం హనుమత్పఏధానాన్‌

శాఖామృగాంస్తాన్‌ మవృగరాజదర్సాన్‌ ॥

(ద్రష్టుం కృతార్జాన్‌ సహ రాఘవాభ్యామ్‌

శ్రోతుం చ సీతాధిగమే ప్రయత్నమ్‌ ॥ 26

ప్రీతిస్పీతాక్షా సంప్రహృష్టా కుమారా

దృష్ట్వా సిద్దార్దా వానరాణాం చ రాజా |

అంగ్రైస్సంహృ ప్లై కర్మసిద్ధిం విదిత్వా

బాహ్వోరాసన్నాం సోఒతిమాత్రం ననంద ॥ 27

హనుమంతుడు ప్రధానుడుగా ఉన్న ఆ వానరులను ఆ సింహపరాక్రము లను ఆ కృతకృత్యులను - రామలక్ష్మణులతో కలిసి నేను వెంటనే చూడ గోరుతున్నాను. సీకాన్వేణలో వారు చేసిన ప్రయత్నాన్ని వినగోరుతున్నాను.

26

ఆనందంతో విప్పారిన కన్నులుకలవారై, ప్రయోజనం సిద్ధించినవారై మురిసిపోతున్న రామలక్ష్మణులను చూసీ, తనువు పులకింతలతో కార్యసిద్ధి చేతికి అందుబాటులోనే ఉందని (గ్రహించీ సుగ్రీవుడు మాటలకు అందనంతగా ఆనందించాడు. 27 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైమూడవ సర్గ

తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం నా.

జోష/ ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ డ్య స య్‌, సుగ్రీవేజ్చైవముక్షస్తు హృష్టో దధిముఖ; కపిః |

రాఘవం లక్ష్మణం చైవ సుగ్రీవం చైవాభ్యవాదయత్‌ ॥ క్షే

స ప్రణమ్య చ సుగ్రీవం రాఘవౌ చ మహాబలౌ ! వానరైస్స్పహితః శూరైర్దివమేవోత్సపాత హ ॥ 2

స యథైవాగతః పూర్వం తథైవ త్వరితం గతః | నిపత్య గగవాద్భూమౌ తద్వనం ప్రవివేశ హ ॥ 3

స ప్రవిష్టో మధువనం దదర్శ హరియూథపాన్‌ విమదామత్ధితాన్‌ సర్వాన్‌ మేహమానాన్‌ సుధూదకమ్‌ 1 4 సుగ్రీవుడు ఇలా ఆజ్ఞాపించేసరికి దధిముఖవానరుడు సంబరపద్డాదు. రామలక్ష్మణులకీ సుగ్రీవుడికీ శిరసా నమస్కరించాడు. క్ష అలా సుగ్రీవుణ్నీ మహాబలశాలులు రామలక్ష్మణుల్నీ నమస్కరించి తన వానరశూరులతో కలిసి ఆకాశానికి ఎగిరాడు. జ! ఎలా వచ్చాడో అలాగే అంత వేగంగానే తిరిగివెళ్ళి అక్కడ నేలకు దిగి మధువనంలోకి ప్రవేశించాడు. తి మధువనంలోకి ప్రవేశించి కపివీరులను చూశాడు. అందరూ మత్తుదిగి లేచి కూర్చున్నారు. మధూదకాలు మూత్రవిసర్జన చేస్తున్నారు. (క్రాగిన మధువులు జీర్ణమై మూత్రంగా వెలవడుతున్నాయనీ అందుకే. మత్తు

న సుందరకాండ : అరవై నాల్లవ సర్గ

స తానుపాగమద్వీరో బద్దా కరపుటాంజలిమ్‌ |

ఉవాచ వచవం శ్రక్ష్‌ణమిదం హృష్టవదంగదమ్‌ ॥ క్‌

పౌమ్య రోష్తో న కర్తవ్యో యదేభిరభివారితః |

అజ్ఞానాద్రక్షిభిః క్రోధాద్భృవంత:ః ప్రతిషేధితా: ॥ ర

యువరాజప్వ్వమీశళ్చ్ళ వవస్యాప్య మహాబల |

మౌర్భ్యాత్పూర్వం కృతో దోసస్తం భవాన్‌ క్షంతుమర్హతి॥ 7

ఆఖ్యాతం హి మయా గత్వా పితృవ్యస్య తవానఘ |

ఇహోసయాతం సర్వేషామేతేషాం వనచారిణామ్‌ ॥ 8

స త్వదాగమవం (శ్రుత్వా సహైభి: హరియూథపై;ః |

ప్రహృష్టోన తు రుష్టో౭సొ వనం శ్రుత్వాప్రధర్షితమ్‌ 9

ప్రహృష్టో మాం పితృవ్యస్తే సుగ్రీవో వావరేశ్వరః |

శీఘ్రం ప్రయ సర్వాంప్తానితి హోవాచ పార్థివః ॥ 10

చేతులు జోడించి (నమస్కరిస్తూ) ఆ దధిముఖుడు వారిని సమీపించాడు. తానూ సంతోషిస్తున్నవాడిలాగా మృదువుగా అంగదుడితో పలికాడు ఇలా- 5

సౌమ్యుడా ! వీళ్ళు వారించారని కోపం పెట్టుకోకు. తెలవక ఈ వనపాలకులు క్రోధంతో (మిమ్మల్ని, తమరిని అడ్డగించారు. 6

మహాబలా! నువ్వు యువరాజువి. ఈ వనానికి ప్రభువువి, మూర్ధత్వంతో మా వాళ్ళు ఇంతకుముందు చేసిన తప్పును (అపరాధాన్ని) క్షమించు. 7

పవిత్రుడా ! (అనఘ = పాపరహితుడా, దోషరహితుడా) నీ పినతండ్రి దగ్గకకి వెళ్ళి నేను - మీ వానరులందరూ ఇక్కడికి రావడం చెప్పి వచ్చాను.8

ఈ కపివీరులందరితో కలిసి నువ్వు ఇక్కడికి రావడం విని నీ పినతండ్రి సంతోషించాడు. మధువనం ఆక్రమించిన సంగతి వినీ కోపించలేదు. 9

సంతోషించి నీ పినతండ్రి వానరమహారాజు సుగ్రీవుడు - వారినందరినీ వెంటనే ఇక్కడికి పంపించు - అని నన్ను ఆజ్ఞాపించాడు. 10

నుందరకాండ : అరవై నాల్లవ సర్గ

శ్రుత్వా దధిముఖప్యేదం వచనం శ్హక్ష్‌ణముంగద: అట్రవీత్తాన్‌ హరిశ్రేష్టో వాక్యం నాక్యవిశారదః ॥ క! శంకే శ్రుతోఒయం వృత్తాంతో రామేణ హరియూథపా: | తత్‌ క్షమం వేహ నః స్టాతుం కుతే. కార్యే పరంతపాః॥ 12 పీత్వా మధు యథాకామం విశ్రాంతా వవచారిణ: | కింశేషం గమనం తత్ర సుగ్రీవో యత్ర మే గురుః ॥ 13 సర్వే యథా నూం వక్ష్యంతి సమేత్య హరియూథపాః | తథాస్మి కర్తా కర్తవ్యే భవద్భిః సరవానహమ్‌ ॥ శ4 నాజ్ఞాపయితుమీళశో౭హం యువరాజో౭స్మి యద్యపి | అయాుక్తం కృతకర్మాణో యూయం ధర్వయితుం మయా ॥ 15 దధిముఖుడు పలికిన ఈ మృదువచనాలను ఆలకించి కపిశ్రేష్టుడదూ వాక్యవిశారదుడూ అయిన అంగదుడు ఆ వానరులతో ఇలా అన్నాడు- 11 హరివీరులారా ! మొత్తం ఈ వృత్తాంతం రాముడి చెవిజేరిందని భావిస్తున్నాను. అందుచేత, ఓ శత్రుసంహారకులారా ! కృతకృత్యులమైన మనకు ఇక్కడ ఇలా జాగుచెయ్యడం (ఉండిపోవడం) తగదు. 12 యథేష్టంగా మధువు [గోలి మన వానరులమందరం అలసటలు తీర్చుకున్నాం. ఇంక మన ప్రయాణంలో కొద్దిపాటి మిగులు ఉంది. అది - మా పినతండ్రి సుగ్రీవుడు ఉన్నచోటుకి చేరుకోవడం. (విశ్రాంతి పొందిన వనచారులారా అని సంబోధనగానూ చెప్పవచ్చు). 138 కపిసేనానాయకులు మీరందరూ కలిసి నాకు ఏది చెబుతారో ఆ కర్తవ్యానికి నేను కర్తనవుతాను (ఆచరిస్తాను). నేను మీకు విధేయుణ్ని. 14 నేను యువరాజునే అయినప్పటికీ మిమ్మల్ని ఆజ్ఞాపించడానికి సమర్భణ్ని కాను. కృతకార్యులు (ఉపకారం చేసినవాళ్ళు) మీరు. మిమ్మల్ని శాసించడం నాకు యుక్తం కాదు. కేర్‌ నుందరకాండ : అరవై నాల్లవ సర్గ

బ్రువతశ్చాంగదప్యైనం శ్రుత్వా వచచనమవ్యయమ్‌ | ప్రహృష్టమనసో వాక్యమిదమూచుర్వవౌకపః ॥ 16 ఏనం వక్ష్యతి కో రాజన్‌ ప్రభుప్పన్‌ వావరర్శభ । ఐశ్వర్యమదమత్తో హి సర్యోఒహమితి మన్యతే ॥ క్ష చవ చేదం సుపదృశం వాక్యం నాన్యస్య కవ్యచిత్‌ । సన్నతిర్హితమాఖ్యాతి భవిష్యచ్చుభయోగ్యతామ్‌ ॥ 18 సర్వే వయమనుపి ప్రాప్తాస్తత గంతుం కృతక్షణా: | స యత్ర హరివీరాణాం సుగ్రీను పతిరన్యయః ॥ క్షం త్వయా హ్యనుకైః హరిభిర్నైన శక్యం పదాత్సదమ్‌ । క్వచిద్గంతుం హరిశ్రేష్ట బ్రూమస్పత్యమిదం తుతే ॥ 20 ఏవం తు వదతాం తేషాముంగద: ప్రత్యభాషత । బాఢం గచ్చాము ఇత్యుల్వు ఇముత్సేతుర్మహాబలాః ॥ 21 ఇలా పలుకుతున్న అంగదుడి ఉదారమైన మాటలు ఆలకించి మనస్సులు పులకించగా ఆ వనచరులు బదులు పలికారు. 16 యువరాజా! వానరోత్తమా! ప్రభువైయుండి ఎవడు ఇలా మాట్లాడతాడు! ఐశ్వర్యమదమత్తుడై (ప్రతివాడూ అహం భావిస్తాడు. (అహంకరిస్తాడని), 17 నీకుమాత్రమే తగిన మాటతీరు ఇది. మరెవడికీ కాదు. వినయమే - పొందబోయే మేలునీ శుభయోగ్యతనీ తెలియజెబుతుందిట. 18 కపివీరులకు అధిపతీ అవ్యయుడూ (ఉదారుడు) మన సుగ్రీవుడు ఉన్నవోటుకి వెళ్ళజానికే మేమందరంకూడా గుమికూడి ఎదురుచూస్తున్నాం. (అతడి సన్నిధికి వెళ్ళే సముయంకోసం వేచి ఉన్నామని). 19 హరి్రేష్టా ! అయితే, నీ అనుమతి లేకుండా మా వానరులం అడుగు తీసి అడుగు వెయ్యం. ఎక్కడికీ వెళ్ళం. చెబుతున్నాము, ఇది సత్యం. 20 ఇలా పలుకుతున్న తన వానరులతో అంగదుడు సరే, వెడదాం-అన్నాడు. వెంటనే మహాబిలిష్టులు ఆ వానరులందరూ ఒక్కసారిగా ఆకాశానికి ఎగిరారు. ల సుందరకాండ ; అరవై నాల్లవ సర్గ

ఉతృతంతమునూత్సేతుప్పర్వే తే హరియూథసాః | కృత్వాకాశం నిరాకాశం యం ్రోత్‌క్షిస్తా ఇవాచలా: ॥ 22 తేఒ౦బరం సహసోత్సత్య వేగవంత: ప్లవంగమాః | నినదంతో మహావాదం ఘనా వాతేరితా యథా ॥ 23 అంగదే హ్యననుప్రాప్తే సుగ్రీనో వానరాధిపః | ఉవాచ శోకోపహతం రామం కమలలోచనమ్‌ ॥ 24 సమాశ్వసిహి భద్రం తే దృష్టా దేవీ న సంశయః | వాగంతుమిహ శక్యం తైరతీతే సమయే హి నవ ॥ 25 న నుత్పకాశనూగచ్చేత్కత్యే సి వినిపాతితే | యువరాజో మహాబాహుం: ప్త్షవతాం ప్రవరోచఒంగద:॥ 26 ఎగిరినవాణ్నీ వెంబడించి మరొకడు ఎగురుతూ ఏదో ఒక మహాయంత్రం పర్వతాలను పైకి ఎగరగొడుతున్నట్టుగా హరియూథపతులందరూ ఆకాశాన్ని పూర్తిగా కమ్మివేశారు. (ఆకాశం నిండిపోయిందని). 22 పెనుగాలి తాకిడికి కదిలే మేఘాలు ఉరిమినట్టు ఆ వానరనాయకులు మహానినాదాలు చేస్తూ మహావేగంగా ఒక్కపెట్టున ఆకాశానికి ఎగిరి - ప్రయాణం సాగించారు. 238 అంగదుడు ఇంకా రాకపోయేసరికి - (జాగుచేస్తున్నారేమా అని) పుందరీకాక్షుడు రాముడు దిగులుపడ్డాడు, అప్పుడు వానరమవారాజు సుగ్రీవుడు ఇలా ఊరడించాడు - లెత దాశరథీ ! ఊరడిల్లు. నీకు శుభమే అవుతుంది. సీతాదేవి కనపడింది. సందేవాం లేదు, అలా కాకపోతే - మనం పెట్టిన గడువు ముగిశాక వాళ్ళు ఇక్కడికి రాజాలరు, (వచ్చారు కనక చూశారనే), 2ర్‌ అప్పగించిన పని భంగపడినట్టయితే అంగదుడు-యువరాజూ మహో శూరుడూ వానరప్రవరుడూ అయినప్పటికీ-నా ఎదుటికి రాలేడు. 26

యద్యప్యకృతకృత్యానామీదృశః స్యాదుపక్రమః |

భవేత్స దీవవదనో భ్రాంతవిప్లుతమానస: ॥ 27

పితృపైతామహం చైతత్పూర్వకైరఖిరక్షితమ్‌

న మే మధువనం హవ్యాదహృష్టః ప్లవగేశ్వరః ॥ 28

కౌసల్యాసువ్రజా రామ సనాశ్వసిహి సువ్రత |

దృష్టా దేవీ న సందేహో వ చాన్యేన హనూనుతా

వ హ్యన్యః కర్మణో హేతుస్పాధవేఒస్య హమామతః ॥ 29

హమామతి హి పిద్దిళ్చ మతిశ్చ మతిసత్తను ॥

వ్యవపాయశ్ళ వీర్యం చ సూర్యే తేజ ఇవ ధ్రువమ్‌ ॥ 30

జౌంబవాన్‌ యత్ర నేతా స్యాదంగదశ్చ బలేశ్వరః |

హనూమాంశ్చాప్యథివ్యితా న తస్య గతిరవ్యథా ॥

నూ భూళ్చింతానమాయుక్తస్పంప్రత్యమితవి(క్రను ॥ తే

అదీగాక, కృతకృత్యులు కానివారి వ్యవహారం (నడకతీరు) ఇలా ఉండదు. మనస్సు గతితప్పి దీనవదనుడై ఉండేవాడు - ఆ అంగదుడు. 27

కార్యం సాధించి సంబరపడుతున్నవాడు కానిపక్షంలో ఆ ప్లవగేశ్వరుడు అంగదుడు - మా వంశంలో పూర్వీకులు అందరూ సంరక్షించగా పిళ్ళ పైతామహంగా వచ్చిన నా మధువనాన్ని నాశనం చేసి ఉండడు. 28

కౌసల్య ముద్దుబిడ్డా! దీక్షాదక్షా ! ఓ రామభద్రా ! ఊరడిల్లు. సీతాదేవి కనిపించింది. సందేహం లేదు. అదికూడా మరెవరికో కాదు, హనుమంతుడికే. ఈ పనిని సాధించడంలో హనుమంతుడు తప్ప మరొకడు కారణం కాదు. 29

మతిమంతుడా ! (ఆలోచనాపరుడా! మేథావీ!) సూర్యుడిలో వెలుగు ఉన్నట్టు హనుమంతుడిలోనే - సిద్ధి, బుద్ధి, ప్రయత్నం, శక్తి అన్నీ ఉన్నాయి. ఇది నిశ్చయం సుమా ! 80

జాంబవంతుడు నాయకుడై ఉండగా, అంగదుడు సేనాపతియై ఉండగా, హనుమంతుడు సంరక్షకుదై ఉండగా (కార్యభార నిర్వాహకుడు కాగా) - ఆ పని నెరవేరి తీరుతుందే తప్ప దాని గతి మరోలా ఉండదు. కనక, అమిత పరాక్రమశాలీ ! ఇప్పుడు ఈ విషయంలో నువ్వు ఏమీ దిగులుచెందకు. 31

సుందరకాండ : అరవై నాల్లవ సర్గ

తతః కీలకిలాశబ్దం శుశ్రావాసన్నమంబరే | హమమత్కర్మతృస్తానాం నర్దతాం కావవౌకసామ్‌ । కిష్కింధాముపయాతానాం పిద్దిం కథయతామివ ॥ 32 తచ్చు9త్వా నినాదం తం కసీనాం కపిసత్తమః | ఆయతాంచితలాంగూలః సోఒభవత్‌ హృష్టనూనసః ॥ 33 ఆజగ్ముప్తేఒపి హరయో రామదర్భనకాంక్షిణః | అంగదం పురతః కృత్వా హనూమంతం చ వానరమ్‌ ॥ 3 తే౭ంగదప్రముఖా వీరాః ప్రహృష్టాళ్చ ముదాన్వితాః | నిసేతుర్హరిరాజస్య సమీపే రాఘవస్య చ ॥ 3ర్‌ అంతలోకీ - కిలకిలారావం ఆకాశాన చేరువలో (సుగ్రీవుడికి వినిపించింది. హనుమంతుడు సాధించిన వనికి సంతృప్తిచెంది ఈలలు వేస్తూ కిష్కింధకు చేరుకున్న వనచారులు తమ కార్యసిద్దిని గురించి తెలియపరు స్తున్నారన్నట్టుగా ఆకాశంలో కిలకిలారావం వినిపించింది. ౩ ఆ వానరధ్వని విని వానరోత్తముడు సుగ్రీవుడు మనస్సు పులకించగా తన పొడవైన దృఢలాంగూలాన్ని (నిటారుగా నిలబెట్టాడు) రిక్కించాడు. 33 ఆ వానరులు సైతం రాముణ్ని దీర్మించాలి అనే కుతూహలంతో అంగదుణ్నీ హనుమంతుణ్నీ ముందుంచుకుని ఆకాశమార్జాన వచ్చారు. తశ అంగదప్రముఖులైన ఆ వానరవీరులు పులకితగాత్రులై ఆనంద పరవశు లవుతూ వానర(ప్రభువుకీ రాఘవుడికీ చేరువలో నేలకు దిగారు. 8ర్‌ సుందరకాండ : అరవై నాల్గవ నర్గ

హమామాంశ్చ మహాబాహుః ప్రణమ్య శిరసా తతః

నియతామక్షతాం దేవీం రాఘవాయ వ్యవేదయత్‌ ॥ 36

నిశ్చితార్థస్తతప్రస్మివ్‌ సుగ్రీవః పవనాత్మటే |

లక్ష్మణ: ప్రీతిమాన్‌ ప్రీతం బహుమావాదవైక్షత ॥ 3

ప్రీత్యా చ రమమాణోఒథ రాఘనః పరవీరహా |

బహుమానేన నుహతా హనూమంతమవైక్షత ॥ తిరి

మహావీరుడు హనుమంతుడు తానుసైతం శిరసా నమస్కరించి, పతివ్రతా నియమాలను పాటిస్తూ సీతాదేవి క్షేమంగా ఉంది అని రాఘవుడికి విన్న వించాదు. 86

అది విని - వాయునందనుడిపట్ల సుగ్రీవుడు నిశ్చితాఖిప్రాయం కలవాడు అయ్యాడు. (తన అభిప్రాయాన్ని దృఢపరుచుకున్నాడని). కార్యం సాధించానన్న సంతృప్తితో ఉన్న ఆ హనుమంతుణ్ని (ప్రీతమ్‌) అనందపరవశుడై లక్ష్మణుడు ఆదరం నిండిన కన్నులతో చూశాడు. 87

అలాగే ఆనందంతో (ప్రీతితో) మురిసిపోతున్న ఆ రాఘవుడు - ఆ శత్రుసంహారకుడు - అదేవిధంగా అత్యంత గౌరవం తొణికిసలాడే కన్నులతో హనుమంతుణ్ని చూశాడు. 88

ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైనాల్లవ సర్గం తెలుగుసేత : బేతవోలు రామనబ్రహ్వ్నం అవవ నననమైం రైనా న్తమపెనమొలాలలా. సుందరకాండ : అరవై నాల్గవ సర్గ

జ్ల్తీ౯( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ గగ + అరవై ఐదవ సర్గ + త్త ““ తతః ప్రస్రవణం శైలం తే గత్వా చిత్రకొననమ్‌ ।

• ప్రణమ్య శిరసా రామం లక్ష్మణం చ మహాబలమ్‌ ॥ క్ష యువరాజం పురస్కృత్య సుగ్రీవమభివాద్య చ । ప్రవృత్తిమథ సీతాయాః ప్రవక్తుముపచశక్రము: ॥ 2 రావణాంత;ఃపురే రోధం రాక్షసీభిశ్చ తర్జనమ్‌ । రామే సమనురాగం చయశ్చాయం సమయ: కృతః॥ 3 ఏతదాఖ్యాంతి తే సర్వే హరయో రామసన్నిధా వైదేహీమక్షతాం (శ్రుత్వా రామస్తూత్తరమ్రవీత్‌ ॥ త్త క్వ పీతా వర్తతే దేవీ కథం చ మయి వర్తతే | ఏతన్మే సర్వమాఖ్యాత వైదేహీం ప్రతి వానరాః ॥ క్‌ అటుపైని ఆ వానరులు విచిత్ర వనశోభితమైన ప్రస్రవణాద్రికి వెళ్ళి రాముణ్నీ మహాబలుడు లక్ష్మణుణ్నీ శిరసా నమస్కరించి - క్షే యువరాజు అంగదుణ్ని ముందుంచుకుని సుగ్రీవుడికి అభివాదం చేసి, అటు పిమ్మట - సీతాదేవి వార్తను (వృత్తాంతాన్ని) చెప్పనారంభించారు. 2 రావణుడి అంతఃపురంలో నిర్బంధం, రాక్షసాంగనల బెదరింపులు, రాముడి పట్ల గాఢమైన అనురాగం, కాలవ్యవధికి పెట్టిన నియమం (గడువు) - 3 ఇది అంతా ఆ వానరులందరూ రామ సన్నిధిలో వివరించారు. సీతాదేవి క్షేమంగా ఉంది అన్నది విని రాముడు ఇలా అడిగాడు- త్తే సీత్రాదేఏ ఎక్కడ ఉంది ? నాపట్ల ఎలా ఉంది ? వానరులారా ! ఇది అంతా నాకు చెప్పండి. ర్‌ సుందరకాండ ; అరవై ఐదవ సర్గ

రామస్య గదితం (శ్రీత్వా హరయో రామసన్నిధా

చోదయంతి హమామంతం సీతావృత్తాంతకోవిదమ్‌ 1 6

శ్రుత్వా తు వచనం తేషాం హనూమాన్మారుతాత్మజ: ।

ప్రణమ్య శిరసా దేవ్యె సీతాయై తాం దిశంప్రతి |

ఉవాచ వాక్యం వాక్యజ్ఞ ష్సీతాయా దర్శనం యథా ॥ ౯

సముద్రం లంఘయిత్వాహం శతయోజవనమాయతమ్‌ ।

అగచ్చం జావకీం సీతాం మార్గమాణో దిదృక్షయా ॥ 8

తత్ర లంకేతి నగరీ రావణస్య దురాత్మనః |

దక్షిణస్య సముద్రస్య తీరే వవతి దక్షిణే ॥ ం్ర

తత్ర దృష్టా నుయా సీతా రావణాంత;పురే సతీ |

సన్న్యస్య త్వయి జీనంతీ రామా రాను మనోరథమ్‌ ॥ 10

రాముడి ప్రశ్చను ఆలకించిన ఆ వానరులు సీతావృత్తాంతం సమగ్రంగా ప్రత్యక్షంగా ఎరిగిన హనుమంతుణ్ని (కోవిదుడు =పండితుడు) రామసన్నిధికి 'పేరేపించారు. (చెప్పమని ముందుకు పంపించారని). 6

ఆ వానరుల ప్రేరేపణను విన్న మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు - దక్షిణ దిక్కుకి తిరిగి సీతాదేవికి శిరసా ప్రణమిల్లి, సీతా సందర్శనం తనకు ఎలా జరిగిందో వాక్యజ్ఞుడై చెప్పనారంభించాడు. 7

నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గల సముద్రాన్ని లంఘించి, ఆ జునకీమాతను

• ఆ సీతాదేవిని దర్భించగోరి అన్వేషిస్తూ వెళ్ళాను. 8

దక్షిణ సముద్రానికి దక్షిణ తీరాన అక్కడ లంక అని ఒక మహానగరం ఉంది. అది దుర్మార్గుడు రావణుడి నగరం. 9

అక్కడ ఆ రావణాంతఃపురంలో సీతాదేవిని నేను చూశాను. రామా ! ఆ సాధ్వి తన జీవితేచ్చనంతటినీ నీ మీదనే ఉంచి ప్రాజాలు నిలుపుకొంటోంది. 10

నుందరకాండ : అరవై ఐదవ సర్గ

దృష్టా మే రాక్షసీముధ్యే తర్భ్శమానా ముహుర్ముహు: | రాక్షసీభిర్విరూపాఖి: రక్షితా ప్రమదావనే ॥ |! దుఃఖమాసాద్యతే దేవీ తథా౭దుఃఖోచితా సతీ 1 రావణాంతఃపురే రుద్దా రాక్షసీభిస్పురక్షితా ॥ 12 ఏక్షవేణీధరా దీనా త్వయి చింతాపరాయణా | అథళ్ళయ్యా వివర్గాంగీ పద్మివీవ హిమాగమే ॥ 13 రావణాద్వినివృత్తార్దా మర్తవ్యకృతనిశ్చయా | దేవీ కథంచిత్‌ కాకుత్‌స్ట త్వన్మనా మూర్గితానుయా ॥ 14 ఇక్ష్యాకునంశవిఖ్యాతిం ఛవైః క్రీర్తయతానఘ | పా మయా నరశార్దూల విశ్వాసముపపాదితా ॥ క్షే5్‌ అక్కడి ప్రమదావనంలో - వికృతాకారలు రాక్షసాంగనలు కాపలా కాస్తూ మాటిమాటికీ భయపెదుతూంటే వారి మధ్య బిక్కుబిక్కుమంటున్న సీతాదేవిని నేను చూశాను. క్షే సుఖాలే తప్ప దుఃఖాలు అనుభవించదగని సీతాదేవి ఇప్పుడు - రావజాంతఃపురంలో నిర్బంధింపబడి రాక్షనసీగణం కావలిలో దుఃఖం అనుభవిస్తోంది. 12 ఒంటి పాయ క్రొమ్ముడితో దీనంగా ఉంది. నిన్నే ధ్యానిస్తూ ఉంది. నేలమీదనే పవ్వళిస్తోంది. శరీరం రంగు మారింది. హేమంతంలో పద్మినిలాగా ఉంది. 13 రావణుడి పట్ల వైముఖ్యంతో ఉంది. మరణించదానికే నిశ్చయించుకుని ఉంది. నీ మీదనే మనసంతా నిలుపుకొని ఉంది. కాకుత్‌స్టుడా ! ఎలాగోలాగా సీతాదేవిని వెదికి దర్శించగలిగాను. 14 అలా దర్శించి, మీ*ఇక్ష్వాకువంశ విఖ్యాతిని (చరిత్రను) మెల్లగా కీర్రించాను. ఓ పవిత్రుడా ! ఓ పురుషోత్తముడా ! అలా ఆమెలో విశ్వాసం నెలకొల్పగలిగాను. 15 లాలా సుందరకాండ : ఆరవై ఐదవ నర్ల్గ

తతస్పంభాషితా దేవీ సర్వమర్థం చ దర్శితా | రామసుగగ్రీవసఖ్యం చ శ్రుత్వా ప్రీతిముపాగతా 1 6 వియతస్పముదాచారో భక్తిశ్చాస్యాప్తథా త్వయి ఏవం మయా మహాభాగా దృష్టా జవకనందినీ | ఉగ్రేణ తపసా యుక్తా త్వదృక్త్యా పురుషర్షభ ॥ [7 అభిజ్ఞావం చ మే దత్తం యథా వృత్తం తవాంతికే 1 చిత్రకూటే మహాప్రాజ్ఞ వాయసం ప్రతి రాఘన ॥ 18 విజ్ఞాస్యశ్చ వరవ్యాశ్థో రామో వాయుసుత త్వయా । అభిలేనేహ యద్దృష్టమితి నమూమూహ జానకీ 1 [19 అటుసైని - సంభాషించాను. జరిగినదంతా తెలియపరిచాను. రామ సుగ్రీవుల మైత్రిని ఆలకించి చాలా సంతోషించింది. 16 సదాచారమూ అలాగే నీపైన భక్తీ ఆమెలో నియతంగా ఉన్నాయి. ఇలా ఉన్న ఆ మహానుభావురాలు జానకీదేవిని నేను దర్శించాను. పురుషోత్తమా! నీ మీద భక్తితో చాలా తీవ్రమైన తపస్సు చేపట్టింది. క్ష? మహాప్రాజ్ఞుడా ! రాఘవుడా ! చిత్రకూటంలో నీతో కలిసి ఉన్నప్పుడు కాకికి సంబంధించి జరిగిన సంఘటనను అభిజ్ఞానంగా (ఆనవాలుగా) నాకు చెప్పింది. 18 వాయునందనా ! ఇక్కడ నువ్వు చూసినదంతా ఆ పురుషోత్తముడు రాముడికి విన్నవించు - అని చెప్పింది జానకీదేవి నాకు. 19 నుందరకాండ : అరవై ఐదవ సర్గ

అయం చాస్మై ప్రదాతవ్యో యత్నాత్భుపరిరక్షితః |

బువతా వచవాన్యేవం సుగ్రీవప్యోపశ్చణ్వత: ॥

ఏష చూడానుణీ:ః శ్రీమాన్‌ మయా సుపరిరక్షితః ॥ 20

మవళ్ళిలాయాస్తిలకో గండపార్చ్వే నివేశితః |

చ్వయా ప్రణష్టే తిలకే తం కిల స్మర్హుమర్హసి ॥ 21

ఏష విర్యాతితః శ్రీమాన్‌ మయా తే వారిసంభవ: |

ఏతం దృష్ట్వా ప్రమోదిష్యే వ్యసనే త్వామివానఘ ॥ 22

జీవితం ధారయిష్యామి మాసం దశరథాత్మజ |

ఊర్హ్యం' మూపొన్న జీవనేయం రక్షసాం నశమాగతా ॥ 23

సుగ్రీవుడు వింటూండగా రాముడికి - ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయే మాటలు విన్నవిస్తూ ఇదిగో ఇది (మణి) అతడికి అందించు. దీన్ని చాలా ప్రయత్న పూర్వకంగా కాపాడుకున్నాను. ఇది నా చూడామణి. శ్రీసంపన్నం. శ్రద్ధగా కాపాడుకుంటూవచ్చాను, 20

దశరథనందనా ! వనవిహార సమయంలో చెమటకు నా నుదుటి తిలకం కరిగిపోగా నువ్వు మనళ్ళిలాతిలకం నా గండస్థలంపై దిద్దావు. దీన్ని గుర్తు చేసుకుంటావు కదూ! 21

సముద్రసంభవమైన ఈ దివ్యచూడామణిని నీకు పంపిస్తున్నాను. అనఘా! దుఃఖసమయంలో దీన్ని చూస్తూ నిన్ను చూసినట్టుగా సంబరపడేదాన్ని. 22

దాశరథీ ! ఒక్క నెలనాళ్ళు నేను ఈ ప్రాణాలు నిలుపుకుంటాను. ఆపైని = ఇలా రాక్షసులకు వశురాలనై (బాధలు అనుభవిస్తూ) నేను జీవించి ఉండలేను. 23

ఇతి నూమట్రవీత్సీతా కృశాంగీ ధర్మచారిణీ | రావణాంతఃపురే రుద్దా న్ఫుగీనోత్సుల్లలోచనా ॥ 2డీ ఏతదేన మయాఖ్యాతం సర్వం రాఘన యద్యథా | సర్వధా సాగరజలే సంతారః ప్రవిధీయతామ్‌ ॥ 25 తా జాతాశ్వాపొ రాజపుగ్రౌ విదిత్వా తచ్చాభిజ్ఞానం రాఘవాయ ప్రదాయ | దేవ్యా చాఖ్యాతం సర్వమేవానుపూర్వ్యాత్‌ వాచా పంపూర్ణం వాయువుత్రః శశంస ॥ 26 రావణుడి అంతఃపురంలో - లేడికూనలాగా నిర్బంధింపబడి కన్నులు విప్పార్చి చూస్తున్న ఆ కృశాంగి ఆ ధర్మచారిణి సీతాదేవి ఓ రామచంద్రా ! ఇలా చెప్పింది నాకు. లశ అదే-నీకు-ఉన్నది ఉన్నట్టు మొత్తం విన్నవించాను. రాఘవా! సముద్ర జలాలమీద సేతువు నిర్మింపబడుగాక ! అన్నివిధాలా అదే కర్తవ్యం. 25 ఇలా చెప్పి వాయుపుత్రుడు - ఆ రాకుమారులిద్దరూ రవ్వంత తేరుకోవడం గమనించి, సీత ఇచ్చిన అభ్శిజ్ఞానం చూడామజిని రాఘవుడికి అందించి, సీతాదేవి చెప్పుమన్న సమస్త సందేశాన్నీ అదేక్రమంలో అదే మాటలతో పరిపూర్ణంగా రాముడికి తెలియపరిచాడు. 26 పతన ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైఅయిదవ సర్గ తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఊలనాణనననన ప నటి లిద్యకమొలాలా. సుందరకాండ : అరవై ఐదవ నల్ల

జు! ( శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ ట్‌ + అరవై ఆరవసర్గ + 64 ఏవముక్తో హనుమతా రామో దశరథాత్మజ: | తం మణిం హృదయే కృత్వా ప్రరురోద సలక్ష్మణ: ॥ గ తం తు దృష్ట్వా మణిగ్రేష్టం రాఘవళ్ళోకకర్శిత:ః | నేత్రాభ్యామ(శ్రుపూర్జాభ్యాం సుగ్రీనమిదమటబ్రవీత్‌ ॥ 2 యథైవ ధేనుస్ప్రవతి స్నేహాద్వత్సస్య వత్సలా | తథా మమాపీ హృదయం మణిరత్నస్య దర్శనాత్‌ ॥1 3 మణీరత్నమిదం దత్తం వైదేహ్యాః శ్వశురేణ మే వధూకాలే యథా బద్దనుధికం మూర్డ్ని శోభతే ॥ డ్డి ఇలా పలికి హనుమంతుడు అందించిన ఆ చూదామణజిని దశరథాత్మజుడు రాముడు గుండెలకు హత్తుకుని విలపించాడు. లక్ష్మణుడూ కన్నీరు పెట్టాడు. 1 ఆ అనర్మమణీిని చూసి దుఃఖపరవశుడైన రాఘవుడు కన్నీరు నిండిన కన్నులతో - సుగ్రీవుడితో ఇలా పలికాడు- లై మిత్రమా ! తన తువ్వాయిమీద వాత్సల్యంతో అనురాగంతో ఆవు ఎలా పాలు ్రవిస్తుందో అలా నా హృదయం ఈ చూడామణిని చూసి ద్రవిస్తోంది. (ఆర్జుమవుతోంది). 8 ఇది మా మామగారు వైదేహికి కానుకగా ఇచ్చిన మణిరత్నం. వివాహ సమయంలో ఇది శోభాయమానంగా సీతాదేవి శిరస్సున అలంకరింప బడింది. ట్తీ తానాకు. సుందరకాండ : ఆరవై ఆరవ సర్ల

అయం హీ జలసంభూతో మణిస్సజ్ఞనపూజిత; ॥ యజ్జే పరమతుసష్టేన దత్తశ్ళక్రేణ ధీమతా ॥ క్‌ ఇమం దృష్టా మణిశ్రేష్ట యథా తాతస్య దర్శనమ్‌ । అద్యాస్మ్యవగతస్పొమ్య వైదేహస్య తథా విభోః ॥ 6 అయం హి శోభతే తస్యాః ప్రియాయా మూర్ష్ని మే మణిః | అస్యాద్య దర్భ్శనేనాహం ప్రొషప్తాం తామివ చింతయే ॥ గా కిమాహ సీతా వైదేహీ బ్రూహి సొమ్య పువఃపువః | పిపాసుమిన తోయేన సించంతీ వాక్యవారిణా ॥ 8 ఇది సముద్రసంభవమైన మణి. సకల సజ్జనపూజితం. ఒకానొక యజ్ఞంలో ఎంతగానో సంతృప్తిచెంది ధీశాలి ఇం[దుడు దీనిని జనకుడికి బహూకరించాడు. ర్‌ సౌమ్యా! హనుమా! ఈ చూడామణిని చూసి - మా తండ్రిగారి దర్శనాన్నీ విదేహప్రభువు జనకమహారాజు దర్భనాన్నీ ఇప్పుడు పొందిన అనుభూతికి లోనవుతున్నాను. 6 ఈ మణిరత్నం నా ప్రియాంగన సీతాదేవి శిరస్సున ఎంతగా శోభించేదో! ఇప్పుడు దీన్ని చూసి-సీతాదేవియే లభించినట్టుగ్రా సంబరపడుతున్నాను. 7 సొమ్యా! హనుమా! సీతాదేవి ఏమి చెప్పింది ? దప్పికగొన్నవాడిని నీటిలో వ్రడిపి ముద్దచేసినట్టు మాటల జల్లులు ఏమి కురిపించింది ? ఏదీ మళ్ళీ మళ్ళీ వినిపించు. 8

ఇతస్తు కిం దుఃఖతరం యదిమం వారిసంభవమ్‌ | మణిం పశ్యామి సౌమిత్రే వైదేహీేమాగతాం వినా ॥ ం్ర చిరం జీవతి వైదేహీ యది మాసం ధరిష్యతి | క్షణం సొమ్య న జీవేయం వినా తామసితేక్షణామ్‌ ॥ 10 నయ మామపి తం దేశం యత్ర దృష్టామమ ప్రియా | న తిస్టేయం క్షణమపి ప్రవృత్తిముపలభ్య చ ॥ ్ష1 కథం సొ నును సుశ్రోణీ భీరుభీరుస్పతీ సదా । భయావహానాం ఘోరాణాం మధ్యే తిష్టతి రక్షసామ్‌ ॥ 12 లక్ష్మణా! ఇంతకన్నా మహాదుఃఖం ఏమి ఉంటుంది చెప్పు - సీతాదేవి లేకుండా ఆమె అలంకారమైన ఈ మణిని, మున్నీట పుట్టిన చూడామణిని ఇలా చూస్తున్నాను. క్రి హనుమా! (నాకు దూరమై) సీతాదేవి ఇంకా ఒక నెలనాళ్ళు ప్రాణాలు నిలుపుకుంటుందంటే చిరకాలం జీవిస్తున్నట్టే. సౌమ్యగుణసంపన్నా! ఆ అసికేక్ష్యం (కాటుక కన్నులు) లేకుండా నేను క్షణం కూడా జీవించలేనయ్యా ! 10 నన్నుకూడా తీసుకువెళ్ళు - నా ప్రియాంగన ఎక్కడ కనిపించిందో అక్కడికి. ఆమె ఉనికి తెలిసి నేనింక క్షణంకూడా ఇక్కడ ఉండలేను. 11 రాక్షసులంటేనే - భయంకరులు. ఘోరాకారులు. వాళ్ళ మధ్య బిక్కు బిక్కుమంటూ నా సౌందర్యరాశి ఎలా ఉంటోంది !! (సుశ్రోణి = అందమైన జఘనభాగం కలది). 12 నుందరకాండ : అరవై ఆరవ సర్గ

శారదస్తిమిరోన్ముక్తో నూనం చంద్ర ఇవాంబుదై: | ఆవృతం వదనం తస్యా న విరాజతి రాక్షసైః ॥ 13 కిమాహ సీతా హనుమన్‌ తత్త్వతః కధయాద్య మే । ఏతేన ఖలు జీవిష్యే భేషజేనాతురో యధా ॥ క్షే మధురా మధురాలాపా కిమాహ మను భామినీ । మద్విహీనా వరారోహా హనూమన్‌ ! కథయస్వమే॥ 15 చీకటి తెరలు తొలగించుకున్న శరత్కాల చంద్రబింబాన్ని మబ్బులు ఆవరించినట్టు ఆ రాక్షసులు చుట్టుముట్టగా నా ప్రియాంగన వదనబింబం కాంతిహీనమై యుంటుంది. 18 హనుమా! నా సీత ఏమి పలికింది ? (దాపరికం లేకుండా, మొగమిచ్చకాలు కాకుందా) వాస్తవం చెప్పు. రోగికి బెషధంలాగా ఇదే - ఇప్పుడు నువ్వు నాకు చెప్పేదే - నన్ను బతికిస్తుంది. 14 మధురరూపిణి. మధురభాషిణి. సాధ్వీమణి. నాకు దూరమైన నా ప్రియభామిని - ఏమి చెప్పింది ? (సందేశం ఏమి పంపింది?) ఇప్పుడే చెప్పు నాకు. 15్‌ ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైఆరవ సర్గ, తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రళ్నాం తవా నవమం ర్రైంద్రమైమొనాలాలా నుందరకాండ : అరవై ఆరవ నర్గ

జ్ఞ శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ థేని + అరవై పడవసర్గ + (రో 1 ఏవముక్తస్తు హనుమాన్‌ రాఘవేణ మహాత్మనా । టో... సీతాయా భాషితం సర్వం న్యవేదయత రాఘవే ॥ యః ఇదముక్ష్తవతీ దేవీ జానకీ పురుషర్షభ । పూర్వవృత్తమభిజ్ఞానం చిత్రకూటే యథాతథమ్‌ ॥ 2 సుఖసుప్తా త్వయా సార్ధం జానకీ పూర్వముత్చితా వాయసస్సహసోత్పత్య విదదార స్తనాంతరే ॥ 3 పర్వాయేణ చ సుప్త స్త్వం దేన్యంకే భరతాగ్రజ పునళ్ళ కిల పక్షీ స దేవ్యా జనయతి వ్యధామ్‌ 1 క్త పునః పునరుపాగమ్య విదదార భృళం కిల । తతస్వ్వం బోధితస్తస్యాః శోణితేన సముత్‌క్షితః ॥ క్‌ మహాత్ముడు రాఘవుడు ఇలా అడిగేసరికి హనుమంతుడు సీత్రాదేవి చెప్పినదంతా (సందేశమంతా) అతడికి నివేదించాడు. ణః! పురుషోత్తమా ! చిత్రకూటంలో మీరున్నప్పుడు జరిగిన ఈ సంఘటనను యధాతధంగా-వీకు గురుతుగా జానకీదేవి చెప్పింది. 2 ఒకనాడు - నీ చెంత హాయిగా నిదురిస్తున్న సీతాదేవి ముందుగా మెలకువ వచ్చి లేచింది. అప్పుడు ఒక కాకి హరాత్తుగా ఎగిరివచ్చి ఆమె గుండెలపై గీరింది. త్రి అటుపైని నీవు ఓ భరతాగ్రజా ! సీతాదేవి ఒడిలో (ఒకరి ఒడిలో ఒకరు కాసేపు కాసేపుగా నిదురించే వరసలో) నిదురించావు. అప్పుడు మళ్ళీ వచ్చి కాకి సీతాదేవిని వేధించ నారంభించిందట |! త్తే ఆ కాకి అలా మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చి సీతాదేవిని రక్కిందట. అప్పుడు - ఆమె రక్తం చిందిపడి నీకు మెలకువ వచ్చిందట. ర్‌ సుందరకాండ ; ఆరవై ఏడవ నర్గ

వాయసేన చ తేనైవ పతతం బాధ్యమానయా |

బోధితః కిల దేవ్యా త్వం సుఖసుప్తు పరంతప ॥ నం!

తాం తు దృష్ట్వా మహాబాహో దారితాం చ స్తనాంతరే 1

ఆశీవిష ఇన క్రుద్దో నిఃశ్వ్చసన్నభ్యభాషత ॥ 7

వఖాగైః కేన తే భీరు దారితం తు స్తనాంతరమ్‌ ।

కః క్రీడతి సరోషేణ పంచవక్తేణ భోగినా ॥ 8

నిరీక్షమాణప్సహపా వాయసం సమవైక్షథా: |

నఖైస్పరుధిరై: తీక్ష్‌ళైః తామేవాభిముఖం స్టేతమ్‌ ॥ ం్ర

సుతః కీల స శక్రస్య వాయసః పతతాం వరః

ధరాంతరచరః శీఘ్రం పవనస్య గతౌ సమ: ॥ శం

తతస్తస్మిన్‌ మహాబాహో కోపసంవర్జితేక్షణ: 1

వాయసే త్వం కృథాః క్రూరాం మతిం మతిమతాం వర ॥ 11

శత్రుసంహారకా ! ఇలా ఆ వాయసం మాటిమాటికీ వచ్చి బాధిస్తుంటే సీతాదేవి, సుఖంగా నిద్రిస్తున్న నిన్ను తట్టి లేపిందట. 6

మహావీరా ! గుండెలపై గీరులతో (గాట్లు) ఉన్న సీతాదేవిని చూసి నువ్వు క్రుద్ధుడవై సర్పంలాగా బుసుకొడుతూ ఇలా అన్నావట - ౯7

భీరురాలా ! నీ గుండెలపై గీరినవాడు ఎవడు ? రోషం ఉన్న అయిదు తలల పాముతో క్రీడించాలనుకుంటున్నవాడు ఎవదువాడు ? 8

అంటూ - అన్ని వైపులకూ దృష్టి సారించిన నువ్వు ఆ కాకిని చూశావట. అది నెత్తురంటిన వాడిగోళ్ళతో ఆమెనే గురిపెట్టి చూస్తూ నీ కంటబడిందట., 9

ఆ కాకి ఇంద్రుడి కొడుకట. కాకులలో కెల్లా గొప్పదట. భూమిమీద సంచరిస్తోందట. వాయువుకి సాటివస్తూ వేగంగా ఎగురుతుందట. 10

అప్పుడు - ఓ మహావీరా ! ఓ బుద్ధిశాలీ ! కోపంతో కన్నులు విష్పార్చి ఆ కాకిమీద చాలా కరినమైన నిర్ణయం తీసుకున్నావు. |!

నుందరకాండ : ఆరవై ఏడవ సర్గ

స దర్భం సంస్తరాద్‌ గృహ్య బ్రవ్మాప్ప్తేణ వ్యయోజయః | స దీప్త ఇన కాలాగ్నిః జబ్వాలాభిముఖః ఖగమ్‌ ॥ 12 క్షీప్రవాన్‌ త్వం 'ప్రదీప్తం హి దర్భం తం వాయసం ప్రతి । తతస్తు వాయసం దీప్తన్స దర్భో౭నుజగామ హ ॥ 13 స పిత్రా చ పరిత్యక్తస్పురైశ్చ థ మహర్షిభిః | (త్రీన్‌ లోకాన్‌ సంపరిక్రమ్య త్రాతారం వాధిగచ్చతి.! పునరేవాగతః శ్రస్తు త్వత్చకాళమరిందను ॥ క్షే స తం నిపతితం భూమౌ శరణ్యశ్చరణాగతమ్‌ | వధార్హనుపి కాకుత్‌ప్ట కృపయా సర్యపాలయ: ॥ 15 మోఘమస్త్రం న శక్యం తు కర్తుమిత్యేన రాఘన । భవాంస్తస్యాక్షి కాకస్య హివస్తీన్మ దక్షిణమ్‌ ॥ 16 చాప నుంచి ఒక దర్భను తీసి బ్రవ్మాస్త్ర,ంతో అభిమంత్రించావు. అప్పుడా దర్భ కాకికి అభిముఖంగా ప్రళయకాలాగ్నిలాగా భగభగలాడింది. 12 అలా మండుతున్న దర్భను ఆ వాయసం మీదికి విసిరావు. కాకి పరుగు లంకించుకుంది. భగభగలాడుతున్న ఆ దర్భ దాన్ని వెంబడించింది. (వెంట తరిమింది). 18 తండ్రియైన ఇంద్రుడు కాపాడలేనని ఆ కాకిని విడిచిపెట్టేశాడు. దేవతలూ మహర్షులూ పోపొమ్మన్నారు, వదిలేశారు. వాడు ముల్లోకాలూ తిరిగి తిరిగి సంరక్షకుదెవరూ దొరకక భయపడిపోయి ఓ శత్రుసంహారకా ! మళ్ళీ నీ చెంతకే వచ్చాడు. కేశ వచ్చి, శరణాగతుడై నేలమీద సాగిలిపడ్డాడు. కాకుత్‌స్థా ! శరణ్యుడవైన నువ్వు (అందరికీ దిక్కు నువ్వే అని) అంతగా వధార్డుడైన ఆ కాకిని దయతో పాలించావు. 15 రాఘవా ! ఇది బ్రవ్మో స్త్రం, దీన్ని విఫలం చెయ్యలేను అని చెప్పి నువ్వు ఆ అస్త్రంతో ఆ కాకి కుడికంటిని పోగొట్టావు. 16 సుందరకాండ : ఆరవై పదవ నర్ల

రామ త్వాం పస నమస్కృత్య రాజ్టే దచశరథాయ చ ॥

విస్పష్టస్తు తదా కాకః ప్రతిపేదే స్వమాలయమ్‌ ॥ క్ష

ఏవమస్తృవిదాం శ్రేష్ట పత్వ్వవాన్‌ శీలవావసి |

కిమర్ధనుస్త్రం రక్షస్సు న యోజయతి రాఘవ: ॥ 18

న నాగా వాపి గంధర్వా నాసురా వ మరుద్గణాః |

వచ సర్వే రణే శక్తా రామం ప్రతి సమాసితుమ్‌ ॥ క్ర

తస్య వీర్యవతః కశ్చిద్యద్యస్తి మయి సంభ్రమః |

క్షిప్రం సువిశితైర్సాణై: హన్యతాం యుధి రానణ: ॥ 20

ఖ్రాతురాదేశమాజ్ఞాయ లక్ష్మణో వా పరంతపః |

స కినుర్ధం నరనరో న మాం రక్షతి రాఘవః ॥ 21

రామా ! అప్పుడు ఆ కాకి - నువ్వు అంతటితో విడిచిపెట్టగా - నీకు నమస్మరించి,, దశరథ మహారాజుకు నమస్కరించి, తన నివాసాన్ని తాను చేరుకుంది. 17

ఇలా, ఇనస్త్రవేత్తలలో సర్వోత్తముడై సత్త్వసంపన్నుడూ శీఅసంపన్నుడూ నా రాఘవుడు రాక్షసుల మీద అస్త్రం ప్రయోగించడేల 1 18

నాగులుకానీ, గంధర్వులుకానీ, అసురులుకానీ, మరుత్తులుకానీ, అందరూ కలిసికానీ - రణరంగంలో నా రాముడికి ఎదురు నిలవడానికి ఎవ్వరూ సమర్భులు కారు. 19

అటువంటి శక్తిసంపన్నుడు రాఘవుడికి నిజంగా నాపట్ల ఆత్రుత ఉంటే - వెంటనే తన క్రొవ్వాడి బాణాలతో రణరంగాన రావణుణ్ని సంహరించుగాక 120

కత్రుసంహారకుడూ నరవరుడూ రఘువంశ సంభవుడూ ఆ లక్ష్మణుడైనా తన అన్నగారి ఆజ్జ తీసుకుని నన్ను ఎందుకు కాపాడడు !! ఖై

సుందరకాండ : అరవై పడవ నర్గ

శక్తా తౌ పురుషవ్యాఘ్ర వాయ్వగ్నిసముతేజసా | సురాణాముపి దుర్ధర్నౌ కిమర్థం మాముపేక్షతః ॥ 22 మమైవ దుష్కృతం కించిన్మహదప్తి న సంశయః పమర్దౌ సహితౌ యవ్మాం నావేక్షేతే సరంతపౌ ॥ 23 వైదేహ్యా నచనం (శ్రుత్వా కరుణం సొశ్రు భాషితమ్‌ | పువరపస్యహమార్యాం తామిదం వచనను(బునమ్‌ ॥ 2డీ త్వచ్చోకవిముఖో రామో దేవి సత్యేన తే శపే రామే దుఃఖాభిభూతే తు లక్ష్మణ: పరితప్వతే ॥ 25 కథంచిద్భవతీ దృష్టా న కాలః పరిశోచితుమ్‌ । అస్మిన్‌ ముహూర్తే దుఃఖావాముంతం ద్రక్ష్యసి భామివి ॥ 26 తావుభౌ నరశార్జూలౌ రాజపు(త్రావనిందితా | త్వద్దర్భనకృతోత్సాహౌ లంకాం భస్మీకరిష్యత: ॥ 27 ఆ పురుషశార్జూలాలిద్దరూ సమర్థులు. వాయు - అగ్ని సమతేజస్వులు, దేవతలకు సైతం లొంగనివారు. ఎందుకని నన్నిలా ఉపేక్షిస్తున్నారు ! 22 ఏనాటిదో, కొద్దో గొప్పో నాదే దుష్మర్మఫలం ఉండి ఉంటుంది. సందేహం లేదు. అందుకే, సమర్భలైన ఆ శత్రుసంహారకులిద్దరూ కలిసిఉండీకూడా నన్ను ఉపేక్షిస్తున్నారు. (పట్టించుకోవడం లేదు). 23 రఘువరా ! వైదేహి కంటతడిపెట్టి కరుణంగా పలికిన ఈ మాటలు విని నేను మళ్ళీ ఆ సాధ్వితో భాషించాను. 24 తల్లీ ! నీ దుఃఖం కారణంగా రాముడు మరింక అన్ని పనులకీ విముఖుడుగా ఉన్నాడు. ఇది నిజం, ఒట్టు. రాముడు అలా దుఃఖానికి లొంగిపోగా లక్ష్మణుడు మరింత కుమిలిపోతున్నాడు. 2 సరే, మొత్తానికి ఎలాగోలా నువ్వు కనిపించావు. ఇక దుఃఖించడానికి ఇది సమయం కాదు. సీతాభామినీ ! ఈ క్షణంలోనే (త్వరలోనే) నీ దుఃఖాలకు ముగింపు చూస్తావు. 26 రాజపుడక్రులూ అనింద్యచరిత్రులూ ఆ పురుషోత్తములు ఇద్దరూ నిన్ను దర్శించాలనే కుతూహలం ఉరకలు వెయ్యగా వచ్చి ఈ లంకను భస్మీపటలం చేసేస్తారు. ల నుందరకాండ : అరవై పడవ నల్ల

హత్వా చ సమరే రౌద్రం రావణం సహబాంధవమ్‌ । రాఘవస్త్వాం వరారోహే స్వాం పురీం నయతే ధ్రువమ్‌ ॥ 28 యత్తు రామో విజావీయాదభిజ్ఞానమనిందితే । ప్రీతి సంజవనం తస్య ప్రదాతుం త్వమిహార్హసి ॥ 29 పాభివీక్ష్య దిశస్పర్వా వేణ్యుద్రుధనముత్తమమ్‌ । ముక్త్వా వస్త్రాద్దదౌ మహ్యం మణిమేతం మహాబల ॥ 30 ప్రతిగృహ్య మణిం దివ్యం తన హేతో రఘూద్వహ । శిరసా త్వాం ప్రణమ్యార్యామహమాగమనే త్వరే 1 తె్షే గమవే చ కృతోత్సాహమవేక్ష్య వరవర్షినీ 1 వివర్దమానం చ హి నూమువాచ జనకాత్మజా ॥ 32 అశ్రుపూర్ణముఖీ దీనా బాప్పసందిగ్రభాషిణీ | మమోత్సతన సంభ్రాంచా శోకవేగసమాహతా ॥ 33 భీకరుడైన రావణుణ్ని అతడి బంధువులతో సహా సమరంలో సంహరించి, ఓ ఉత్తమాంగనా ! రాఘవుడు నిన్ను తన రాజధానికి తీసుకువెడతాడు. ఇది తథ్యం. 28 ఓ పావనీ ! రాముడు గుర్తుపట్టే అనవాలును, అతడికి ఆనందం కలిగించేది - ఏదైనా ఒకటి దయచేసి నాకు అందించు. 29 నేనిలా అడిగేసరికి ఓ మహాబలా ! సీతాదేవి అన్ని వైపులకూ దృష్టి సారించి (రాక్షసులెవరూ చూడటం లేదుగదా అని) తన కొంగుముడి నుంచి తీసి ఈ ఉత్తమ జటాభరణాన్ని ఈ చూడామణిని నాకు అందించింది. 30 రఘుకులతిలకా ! ఈ దివ్యమణిని నీకోసమని స్వీకరించి, ఆ సాధ్వికి మరొక్కసారి శిరసా నమస్కరించి, నేను తిరుగు ప్రయాణానికి త్వరత్వరగా సిద్ధపడ్డాను. 8 తిరుగు ప్రయాణానికి ఉబలాటపడుతూ శరీరం పెంచుతున్న నన్ను చూసి ఆ ఉత్తమాంగన జనకరాజతనయ నాతో మళ్ళీ ఇలా అంది - 32 ఆమె ముఖం కన్నీటిలో దొప్పదోగుతోంది. ఆమె దీనంగా ఉంది. మాట్లాడు తూంటే మధ్యమధ్య దుఃఖంతో గొంతు పూడుకుపోతోంది. నేను ఎగిరి వెళ్ళి పోతున్నానని దిగులుచెందింది. తీవ్రశోకం ఆమెను కమ్మివేసింది. 83 నుందరకాండ : అరవై వడవ నర్ల్గ

హమామన్‌ సిలహసంకాశా ఉభౌ తొ రామలక్ష్మణా

సుగ్రీవం చ సహానూత్యం సర్వాన్‌ బ్రూయా హ్యవామయమ్‌ ॥ 34

యథా చ స మహాబాహుర్మాం తారయతి రాఘవ; 1

అస్మాద్దు:;ఖాంబుసంరోధాత్‌ త్వం సమాధాతుమర్హసి ॥ _ 35

ఇనుం చ తీవ్రం నుమ శోకనేగమ్‌

రక్షోభిరేభిః పరిభర్త్రృవం చ |

బ్రూయాస్తు రానుస్య గతప్పమీపమ్‌

శివశ్చ తేఒధ్వామ్హ హరిప్రవీర ॥ 36

ఏతత్తనార్యా వృవరాజసింవ

పీతా వచః ప్రాహ విషాదపూర్వమ్‌ 1

ఏతచ్చ బుద్దా గదితం మయా త్వమ్‌

శ్రద్దత్స సీతాం కుళలాం సమగామ్‌ తౌ

లా

హనుమా ! సింహసమానవిక్రములు ఆ రామలక్ష్మణులు ఇద్దరినీ కుశలం అడిగానని చెప్పు. సుగ్రీవుణ్ని అతడి మంత్రిమండలితో సహా క్షేమమడిగానని చెప్పు. 84

ఆ మహావీరుడు రాఘవుడు ఈ దుఃఖమహాసముద్రం నుంచి నన్ను గట్టెక్కించాలి. అందుకు అనువుగా నువ్వు సంభాషించాలి. 35

ఈ తీవ్రమైన నా దుఃఖవేగాన్నీ ఈ రాక్షసుల బెదిరింపులనూ నువ్వు రాముడి చెంతకు వెళ్ళి చెప్పాలి. వానరమహావీరా ! నీ ప్రయాణమార్గం శుభప్రదమగుగాక |! 86

రాజరాజోత్తమా ! మాన్యురాలు సీతాదేవి సవిషాదంగా నీకు చెప్పిన మాట ఇది. నేను నీకు చెప్పాను. సీతాదేవి ఇప్పటికి నిండా క్షేమంగా ఉంది. ఇది గుర్తించి శ్రద్ధ వహించు. (అనంతర కర్తవ్యం మీద దృష్టిపెట్టు - అని. 37

లా ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైవడవ సర్గం తెలుగుసేత ; బేతవోలు రామబ్రహ్మం లావాలా సుందరకాండ : అరవై పడవ నర్ల్గ [59%]

5 1 | శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ టి + అరవై ఎనిమిదవ సర్గ + (శ్చ '* అధాహముత్తరం దేవ్యా పువరుక్తస్పపంభ్రమ: | “తవ ప్నేహాన్నరవ్యాఘ్రు పౌహార్దాదమమావ్య వై ॥ గ ఏనం బహువిధం వాచ్యో రామో దాశరధిస్వ్వయా & యథా మూనూవ్నుయాత్‌ శీమ్రుం వాత్వా రావణమాహవే ॥ 2 యది వా మవ్వపే వీర నపైకాహమరిందము । కస్మింశ్చిత్చంవృతే దేశే విశ్రాంతః శ్యో గమిష్యసి ॥ తి మము చావ్యల్పభాగ్యాయా స్పాన్నిధ్యాత్తన వీర్యవన్‌ । అస్య శోకవిపాకస్య ముహూర్తం స్యాద్విమోక్షణమ్‌ ॥ క్ష పురుషోత్తమా ! తిరుగు ప్రయాణానికి త్వరపడుతున్న నాతో అప్పుడు సీతాదేవి మళ్ళీ పలికింది. నాపట్ల నీకున్న స్నేహంవల్లనైతేనేమి, తన సౌహార్దం వల్లనైతేనేమి నన్ను ఆదరించి పలికింది. క్షే వాయునందనా ! దశరథరాముడు రణరంగంలో రావణుజ్ని సంహరించి తొందరగా నన్ను అందుకోవాలి. దీనికి అనువుగా (ఇక్కడి పరిస్థితిని) ఎన్ని విధాలుగానైనా చెప్పు. లై మహావీరా ! శత్రుసంపహారకా ! కావాలనుకుంటే ఒకరోజు ఇక్కడ ఉండు. ఏదో ఒక రహస్యప్రదేశంలో విశ్రాంతి తీసుకో. రేపు బయలుదేరి వెడుదువు గాని. స్‌ ___ శ్రక్తిసంపన్నా ! నీ సాన్నిధ్యంవల్ల-ఈ దురదృష్టవంతురాలికి కొంచెం సేపైనా దుఃఖభోద్వేగ విముక్తి లభిస్తుంది. డీ సుందరకాండ : ఆరవై ఎనిమిదవ సర్గ

గతే హి త్వయి విక్రాంతే పునరాగమనాయ వై |

(ప్రాణానామపి సందేహో మమ స్యాన్నాత్ర సంశయ: ॥ క్‌

తవాదర్భనజః శోకో భూయో మాం పరితాపయేత్‌ |

దుఃఖాద్దు:ఖపరాభూతాం దుర్గతాం దుఃఖభాగినీమ్‌ ॥ 6

యం చ వీర సందేహస్తిష్టతీవ మమాగ్రత:ః |

సుమహాన్‌ త్వత్సహాయేషు హర్యక్షేషు హరీశ్వర ॥ 7

కథంను ఖలు దుష్పారం తరిష్యంతి మహోదధిమ్‌ |

తాని హర్యృక్షసైన్యాని తా వా వరవరాత్మజౌ ॥ 8

(త్రయాణామేవ భూతావాం పొగరస్యాస్య లంఘునవే |

శక్తి స్యాద్వెవతేయస్య తవ వా మారుతస్య వా ॥ 9

పునరాగమనంకోసమే అయినా, పరాక్రమసంపన్నుడవైన నువ్వు ఇక్కడి నుంచి వెడికే నా ప్రాణాలు సందేహాస్పదమవుతాయి. ఇదినిశ్చ్చయం. 5

దుఃఖాలకు మించిన దుఃఖాలలో మునిగిపోయి దర్గతిని పొంది దుఃఖభాగినిగా ఉన్న నన్ను - నువ్వు కనిపించకపోవడమనే దుఃఖం మరింతగా బాధపెడుతుంది. 6

మహావీరా ! కపీశ్వరా ! నీ సహాయకులైన వానర - భల్లూకాల విషయంలో ఇదిగో ఒక పెద్దసందేహం నాముందట తిస్టవేసినట్టుంది. 7

అంతులేని ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు - ఆ వానర - భల్లూక సైన్యాలుకానీ, ఆ దశరధనందనులుకానీ ? 8

ఈ సముద్రాన్ని దాటడానికి ముగ్గురు 'ప్రాణులకుమాత్రమే శక్తి ఉంది

• గరుత్మంతుడికీ, నీకూ, వాయుదేవుడికీ. అంతే. క్ర

సుందరకాండ : అరవై ఎనిమిదవ సర్గ

తదస్మిన్‌ కార్యనిర్యోగే వీరైవం దురతి(క్రమే |

కిం పశ్యసి సమాధానం బూహి కార్యవిదాం వర ॥ 10

కామమస్య త్వమేవైకః కార్యస్య పరిసాధవే

పర్యాప్తః పరవీరఘ్న యశస్యప్పే బలోదయః ॥ [1

బలైస్సమగ్రర్యది మాం హత్వా రావణమాహవే

విజయీ స్వాం పురీం రామో నయేత్తత్‌ స్యాద్యశస్కరమ్‌ ॥ 12

యథాహం తస్య వీరస్య వనాదుపధినా హృతా |

రక్షసా తద్భయాదేవ తథా నార్హతి రాఘనః ॥ 13

బలైస్తు సంకులాం కృత్యా లంకాం పరబలార్దన:

మాం నయేద్యది కాకుల్‌స్టః తత్తస్య సదృళం భవేత్‌! 14

అందుచేత, కష్టసాధ్యమైన ఈ కార్యనిర్వహణలో నీకు కనిపిస్తున్న సమాధానం ఏమిటి? కార్యవేత్తలలో ఉత్తముడవు నువ్వు కనక చెప్పు. 10

అయితే, ఈ పనిని సాధించడానికి నువ్వు ఒక్కడవే నిండా సరిపోతావు. కానీ, శత్రువీరసంహారకా ! నీ బలప్రదర్శన నీకు కీర్తారకమవుతుంది. 11

రాముడు సమగ్రసైన్యబలంతో వచ్చి యుద్ధంలో రావణుణ్ని సంహరించి విజయం సాధించినవాడై నన్ను తన రాజధానికి తీసుకువెడిలే అది అతడికి యశస్మరమవుతుంది. 12

మునుపు, మహావీరుడు రాముడికి భయపడి రాక్షసుడు రావణుడు నన్ను మారువేషంతో (కపటోపాయంతో) అపహరించి తెచ్చాడు. ఇప్పుడు అదే విధంగా నన్ను తీసుకువెళ్ళడం రాఘవుడికి తగదు. 18

శత్రుసైన్యసంహారకుడు కాకుత్‌స్టుడు తన బలగాలతో లంకను (కలగుండువరిచి) అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్ళినట్టయితే అది అతడికి తగినది అవుతుంది. ల!

సుందరకాండ : అరవై ఎనిమిదవ సర్గ [601]

తద్యథా తన్య విక్రాంతమునురూపం మహాత్మవః | భవత్యాహవశూరస్య తథా త్వముపపాదయ ॥1 కేక్‌ తదర్గోపహితం వాక్యం ప్రశ్రితం హేతుపసంహితమ్‌ | నిశన్యూహం తతళ్ళేషం వాక్యముత్తరమ(బ్రువమ్‌ ॥ 16 దేవి హర్యృక్షసైవ్యానామీశ్వరః స్లవతాం వరః | సుగ్రీవప్పత్వపంపవ్నప్తవాళ్డే కృతనిశ్చయ: ॥ క్ష7 తప్య విక్రమసంపన్నాః సత్షవంతో మహాబలాః | మనస్పంకల్పసంపాతా నిదేశే హరయ: స్టీతాః ॥ 18 ఏషాం నోపరి నాధస్తాన్న తిర్యక్‌ సజ్జతే గతిః | న చ కర్మసు సీదంతి మహత్ప్వమితతేజస: ॥ 9 అందుచేత, ఓ హనుమా ! రణశూరుడైన ఆ మహాత్ముడి విజృంభణ - దానికి (స్వయంగా వచ్చి రావణుణ్ని హతమార్చి నన్ను తీసుకువెళ్ళదానికి) అనురూపమయ్యేట్టు నువ్వు చెప్పవలసింది చెప్పవలసినట్టు చెప్పు. (ఉపపాదయ = ప్రతిపాదించు) 15 అర్ధవంతమూ వినయగుణసంపన్నమూ హేతుగర్భితమూ (యుక్తియుక్తం) అయిన ఈ భాషణం ఆలకించి నేను మిగిలిన సమాధానం చెప్పాను. 16 తల్లీ ! వానర-భల్లూక సైన్యాలకు అధీశ్వరుడూ కపిద్రేష్టుడూ మహాశక్తి సంపన్నుడూ సుగ్రీవుడు నీ విషయంలో రాముడికి సహకరించాలని నిశ్చయిం చుకుని ఉన్నాడు. 17 విక్రమసంపన్నులూ శక్తిమంతులూ మహాబలిష్టులూ మనస్సంకల్ప మాత్రం చేత ఎక్కడికైనా వచ్చిపడగలవారూ మహావానరులు ఆ సుగ్రీవుడి చెప్పుచేతలలో ఉన్నారు. 18 పైనా క్రిందా ప్రక్కలా - ఎక్కడా వీరి సంచారానికి అద్దులేదు. ఈ వానరవీరులు అమితతేజస్కులు, మహాఘనకార్యాలను సాధించడంలో ఎన్నడూ భంగపడరు. (ఓటమి ఎరగరు). 19 సుందరకాండ : ఆరవై ఎనిమిదవ నర్ల్గ

అసకృత్‌ తైర్మహాభాగైర్వావరైర్భలదర్సితైః |

ప్రదక్షిణీకృతా భూమిర్వాయుమార్లామపారిభి: ॥ 20

మద్విశిస్టాళ్ళ తుల్యాళ్చ సంతి తత్ర ననౌాకస: |

మత్తః ప్రత్యవరః కళ్ళిత్‌ నాస్తి సుగ్రీవసన్నిధా ॥| 21

అహం తావదిహ ప్రాప్తః కిం పువప్తే మహాబలాః

న హి ప్రకృష్ణాః ప్రేష్యంతే '్రేష్యంతే హీతరే జనాః ॥ 22

తదలం పరితాపేన దేవి మన్యుః వ్యపైతుతే ।

ఏకోత్సాతేన వై లంకామేష్యంతి హరియూథపా: ॥ 23

మము ప్పష్టగతా తా చ చంద్రసూర్యావినోదితా |

త్వత్సకాశం మహాభాగే నృసింహావాగమిష్యత: ॥ 2డీ

అరిఘ్నం సిహసంకాశం క్షిప్రం (ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్‌ |

లక్ష్మణం చ ధనుష్పాణిం లంకాద్వారముపస్టీతమ్‌ 1 25

ఆ వానరమహాభాగులు బలదర్పితులై ఆకాశమార్గాన ఇప్పటికి ఎన్నోసార్లు ఈ భూమిని చుట్టివచ్చారు. (మాటిమాటికీ అలవోకగా భూట్రదక్షిణలు చేస్తుంటారని) . 20

అమ్మా! అక్కడ సుగ్రీవుడి సన్నిధిలో ఉన్న వానరులు అందరూ నాకంటే గొప్పవారు, లేదా నాతో సమానులు. అంతేకానీ నాకంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేదక్కడ. 21

నేనే ఇక్కడికి వచ్చాను. ఇంక అక్కడ ఉన్న మహాబలశాలుల గురించి వేరే చెప్పాలా! సాధారణంగా దౌత్యాలకు సర్వోత్కృష్టులను పంపరు. తది తరులనే (సామాన్యజనులనే) పంపుతుంటారు. కదా! వబ

అందుచేత, ఓ తల్లీ! ఇంక పరితపించకు. నీ దైన్యం తొలగిపోతుంది. (తొలగిపోవుగాక!). కపిసేనానాయకులు ఒక్కపెట్టున లంకకు వచ్చిపడతారు. 22

మహానుభావురాలా ! నరసింహాలు ఆ రాకుమారులు ఇద్దరూ నా భుజస్మంధాలను అధిరోహించి -అప్పుడే ఉదయించిన చంద్రుడూ సూర్యుడూ లాగా నీ సన్నిధికి వస్తారు. ల్రిడ్త

శత్రుసంహారకుడో సింహసదృశుడూ అయిన రాఘవుణ్ని నువ్వు త్వరలోనే చూస్తావు. ధనుర్ధారియై లంకాద్వారంలో నిలబడిన లక్ష్మణుణ్ని కూడా నువ్వు త్వరలోనే చూస్తావు. 25

సుందరకాండ ; ఆరవై ఎనిమిదవ సర్గ

నఖదంష్ష్రాయుధాన్‌ వీరాన్‌ సింహశార్జూలవిక్రమాన్‌ | వానరాన్‌ వారణేంద్రాభాన్‌ క్షిప్రం ద్రక్ష్యసి సంగతావ్‌ ॥ 26 శైలాంబుదనికాశానాం లంకానులయసానుసషు ॥ నర్హతాం కపిముఖ్యానామచిరాత్‌ శ్రోష్యపి ప్వవమ్‌ ॥ 27 నివృత్తవనవాసం చ త్వయా సార్ధమరిందనుమ్‌ | అభిషిక్తముయోధ్యాయాం క్షిప్రం ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్‌ ॥ 28 తతో మయా వాగ్భిరదీనభాషిణా శివాభిరిష్టాభిరభిప్రసాదితా । జగామ శాంతిం నుమ మైథిలాత్మణా తవాపి శోకేన తదాభిపీడితా ॥ 29 నాను గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా సింహాలకూ శార్జూలాలకూ సాటివచ్చే పరాక్రమసంపన్నులై మహామత్తేభాల్లాంట్‌ వానరవ్‌రులు ఈ లంకను చుట్టు ముట్టడం నువ్వు త్వరలోనే చూస్తావు. 26 పర్వతాలకూ ప్రళభయకాలమేఘాలకూ సరిజోడులైన వానరమవావీరులు ఈ లంకాపర్వతసానువుల్లో (త్రికూటపర్వతం చెరియల్లో) వీరోచితంగా అరిచే పెనుసవ్వడిని (పాదఘట్టనలూ గర్జనలూ) నువ్వు త్వరలోనే వింటావు. 27 శత్రుసంహారకుడు రాఘవుడు వనవాసం ముగించుకుని - అయోధ్యలో నీతో కలిసి పట్టాభిషిక్తుడు అవ్వడాన్ని నువ్వు త్వరలోనే చూస్తావు. 28 ఇలా - ఉత్సాహజనకంగా సంభాషించిన నేను ఆమెకు ఇష్టమయ్యే శుభప్రదవాక్యాలు పలికి తేరుకునేట్టు చేశాను. తన దుఃఖమే కాకుండా నీ దుఃఖంతోనూ మరింతగా కుమిలిపోతున్న మైథిలి నా మాటలతో కాసింత ఊరడిల్లింది. 29 ఇది శ్రీమద్రామాయణం, సుందరకాండ, అరవైఎనిమిదవ సర్గ. తెలుగుసేత : బేతవోలు రామబ్రహ్మం

• సుందరకాండ సంపూర్ణమ్‌ + యదక్షరపదభ్రప్రం మాత్రాహీనం చ యద్భవేత్‌ | తత్సర్వం క్షమ్యతాం దేవ రామచంద్ర సమో౭స్తు తే ॥ సుందరకాండ : ఆరవై ఎనిమిదవ సర్గ

సుందరకాండ పారాయణ సమాప్తియందు పఠించవలసిన సర్గలు

• అథ శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టః +

తత స్ప ప్రయతో వృద్దో వసిష్టో బ్రాహ్మజై సృహ | 1

రానుం రత్నవమయే పీకే ససీతం సంన్యవేశయత్‌ ॥

నసిష్టో వామదేవళ్ళ జాబాలి రథ కాశ్యపః | 7!

కాత్యాయన స్పుయజ్ఞశ్చ గౌతమో విజయ స్తథా ॥

అభ్యషించ న్నరవ్యాష్రం ప్రసన్నేన సుగంధినా | ౩8

సలిలేన సహ్రాక్షం వసవో వాసవం యథా ॥

బుత్విగ్భి ర్రాహ్మణైః పూర్వం కన్వాభి ర్మంత్రిభిస్తథా | డే

యోధై శ్పైవాభ్యషించం స్తే సంప్రహృష్టా స్పనైగమైః ॥

1. అనంతరము బ్రాహ్మణులతోం గలిసి సంయతచిత్తుండును, వృద్ధుండును నగు వసిష్టుండు శ్రీరాముని సీతాసహితముగ రత్నమయమైన పీఠముపైం గూర్చుండం జేసెను.

2. వసిష్టుండు, వామదేవుండు, జాబాలి, కాశ్యపుండు, కాత్యాయనుండు, సుయజ్ఞుండు, గౌతముందు, విజయుండు -

3, పై ఎనిమిదిమంది స్వచ్చము, సుగంధియు నైన జలముతో పురుషోత్తముం దగు శ్రీరామచంద్రుని - వసువులు, సహస్రాక్షుందైన ఇంద్రు నభిషేకించిన ట్లభిషేకించిరి.

4. మొదట సర్వౌషధి రసములతోడను, జలములతోడను బుత్విక్కుల తోడను, తిరిగి కన్యలతోడను, మంటత్రులతోడను, యుద్ధవీరులతోడను, ఆ తరువాత వణిజశ్రేష్టలతోడను అభిషేకము చేయించిరి.

నుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

సర్వౌషధిరపై శ్చాపి దైవలై రృభసి స్టితైన | క్‌ చతుర్భిర్లోకపాలై శృ సర్వై ర్లేవై శృ సంగలైః

బ్రహ్మణా నిర్మితం పూర్వం కిరీటం రత్నశోభితమ్‌ | ర్‌ అభిపషిక్షు పురా యేన మను స్తం దీప్త తేజసమ్‌

తస్యావ్వవాయే రాజానః క్రమా ద్యేనాలభిషేచితా: | 7 సభాయాం హేనుకప్తాయాం శోభితాయాం మహాధనైః ॥

రల్నై ర్నానావిథై కైన చిత్రితాయాం సుశోభనైః | ర్‌ నానారత్నమయే ప్టీరే కల్పయిత్వా యథావిధి ॥

కిరీటేన తతః పశ్చా ద్వస్నష్టేన మహాత్మనా | 9 బుత్విగ్భిర్భూషణై శ్చైవ సమయోక్ష్యత రాఘవః ॥

ఛత్రం తస్య చ జగ్రాహ శత్రుఘ్న పాండురం శుభమ్‌ | 10

5. అపుడు ఆకాశమునం గల దేవతలు, నల్నురు దిక్సాలురు దేవత లందఖుం గలిసి అభిషేకించిరి.

6 - 9 పూర్వము బ్రహ్మా నిర్మించిన, రత్నశోభితమైన, దేదీప్యమానమగు కిరీటమును మహాత్ముం డగు వసిష్టుండును, బుత్విజులు భూషణములతోడను శ్రీరామచంద్రు నలంకరించిరి. ఈ కిరీటముతోడనే పూర్వము మనువు పట్టాభిషిక్తుం దాయేను. ఆ యిక్ష్వాకు వంశపురాజులందటును దీనితోడనే (క్రమముగ నభిషేకింపందిడినారు. అట్టి కిరీటమును, సువర్దనిర్మితమును మహాధనశోభాయ మానమును, నానావిధ సుశోభనరత్న ఘటితము నగు సభాభవనమున, నానారత్నమయ మగు పీరమునందు యధావిధిగ నుంచి అపుడు శ్రీరాముని మస్తకముపై నుంచెను.

10. శత్రుఘ్నుందు శ్రీరామునకు అపుడు శ్వేతచ్చత్రము పట్టెను వానరరాజగు సుగ్రీవుండు శ్వేతవర్ణముగల నొక చామరమును, రాక్షసేంద్రుండగు విభీషణుండు మజియొక చామరమును తీసికొని విసరిరి.

సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

శ్వేతంచ వాలవ్యజనం సుగ్రీవో వానరేశ్వరః ॥ అపరం చంద్రసంకాశం రాక్షసీంద్రో విభీషణ: | షక మాలాం జ్వలంతీం వపుషా కాంచనీం శతపుష్కరామ్‌ ॥ రాఘవాయ దదౌ వాయు ర్వాసవేన ప్రచోదిత: | 12 ఎర్యరత్తసమాయుక్తం మణిభి శ్చ విభూపితమ్‌ ముక్తాహారం నరేంద్రాయ దదౌ శుక్రప్రచోదిత: 13 ప్రజగు ర్లేపగంధర్యా నన్నచు శ్చాప్పరోగణా? అభిషేకే తదర్హస్య తదా రామస్వ ధీమళత: | [4 ఖూమి స్పస్యవతీ చైవ ఫలవంత శృ పాడపా: + గంధవంతి చ వుష్పాణి బభూవూ రాఘవోత్సవే । 15 సహసైశత మళ్యొానాం ఛేనూనాం చ గహాల సుధా ॥ దదౌ ఇచన్సషా న్యూర్వల ద్విజేభ్యో మనంజర్షు: | 16 11 ఈ అహ.ఏ ఇంద్రప్రచోదితుడైన. .0ఎ0డదేవుడు నూరు బంగారు కమలములు గఅదయును. డేదీష్యమాసమగు మాలను, ఎర్వంత్న సమాయుక్తమును, మణివిభూషితమును నగు ముత్యాలహారమును సమర్పించెను. శ్రీరాముని ఆ మహాపట్టాభిషేక సమయమున దేవగందర్వులు పాడిరి. అప్సరోగణము నృత్యములు చేసిరి 14 - 16, అపుడు ఈ పుడమి యంతయ్యు సస్యసంపన్న మాయెను. వృక్షములు ఫలవంతములాయెను. ఆ యఖభిషేక సమయమున పుష్పములు సౌరభములను వెదజల్లెను.. ఆ పురుషోత్తముడు ఆ యభిషేకసమయమున ఒక లక్షగుర్రములను, పాలిచ్చు ఆవులను, ఒక వంద ఎద్దులను దానమిచ్చెను. ముప్పదికోట్ల బంగారు నాణెములను బహుమూల్యము లగు నానాభరణ వస్త్రములను గూడా దానము చేసెను. సుందరకాండ . శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

త్రింశత్కోటీ ర్హిరణ్యస్య బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ పునః ॥

నానాభరణవనస్తాణి మహార్ద్హాణి చ రాఘవః 1 17

అర్కరశ్మిప్రతీకాశాం కొంచనీం మణివిగ్రహామ్‌ ॥

సుగ్రీవాయ ప్రజం దివ్యాం ప్రాయచ్చ న్మనుజాధిపః | 18

వైదూర్యమయచిత్రే చ చం(ద్రరశ్శివిభూషితే ॥

వాలిపుత్రాయ ధృతిమా నంగదాయా౭౦గదే దదౌ | 19

మణిప్రవరజుష్టం తం ముక్తాహార మనుత్తమమ్‌ ॥

సీతామై ప్రదదౌ రామ శృంద్రరశ్మిసమప్రభామ్‌ | 20

అరజే వాపసీ దివ్యే శుభా న్యాభరణాని చ ॥

అవేక్షమాణా వైదేహీ ప్రదదౌ వాయుసూవనవే 2]

17 - 21. అపు డామనుజాధిపుడు తన మిత్ర మగు సుగ్రీవునికి సూర్యుని పగిది దేదీష్యమానమును, మణిజటితమును, దివ్యమైనదియు నగు నొక కాంచనహార మిచ్చెను. ధృతిమంతు డగు రఘువీరుడు - వాలిపుత్రు డగు అంగదునకు వైధూర్యములు పొదిగినవియును, చంద్రుని కిరణములతో నలంకృతమైనట్లున్న దండకడియముల నిచ్చెను. అపుడు శ్రీరామచంద్రుడు మణిజటితమును, చంద్రకిరణములతో సమానమగు కాంతి గలదియును నగు ఒక మంచి ముత్యాలహారమును సీత మెడలో వేసెను. దానితోపాటు స్వచ్చములైన రెండు దివ్యవస్తములను, కుభములైన ఆభరణములను గూడ ఇచ్చెను. జానకి యపుడు తన భర్త వైపు చూచి తన మెడనుండి ఆ హారమును తీసి వాయుపుత్రుని కిచ్చెను సుందరకాండ : శ్రరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

అవముచ్యాత్మన;ః కంఠా ద్దారం జనకనందినీ ॥

అవేక్షత హరీన్‌ సర్వాన్‌ భర్తారం చ ముహు ర్ముహుః 22

త మింగితజ్ఞ స్పం ప్రేక్ష్య బభాషే జనకాత్మజామ్‌ ॥

ప్రదేహి సుభగే హారం యస్య తుష్టాఒసి భామిని 28

అథ సా వాయుపుత్రాయ తం హార మసితేక్షణా ॥

తేజో ధృతి ర్యశో దాక్ష్యం సామర్ద్యం వినయో నయః 24

పౌరుషం విక్రమో బుద్ది ర్యస్మి న్నేతాని నిత్యదా ॥

హనూమాం స్తేన హారేణ శుశుభే వానరర్షభః | 25

చంద్రాంశుచయగౌరేణ శ్వేతాభ్రేణ యథాఒచల: ॥

సర్వే వానరవృ్ఫద్దా శ్చ యే చాన్యే వానరోత్తమా; | 26

వాస్తోభి ర్బూషజై క్షైవ యథార్హం ప్రతిపూజితాః ॥

విభిషణో౭థ సుగ్రీవో హనూమాన్‌ జాంబవాం స్తథా | 27

సర్వే వానరముఖ్యాశ్చ రామేణా ౭క్షిష్టకర్మణా ॥

యథార్హం పూజితా స్పర్వే కామై రత్నె శృ పుష్కలైః 1 28

22 - 265 ఆ హారము నిచ్చిన విధమును వర్ణించుచున్నాండు. - జానకి తన కంరము నుండి ఆ హారమును తీసి తన భర్తవైపునకు, వానరనీరుల వైపునకు పదే పదే చూచెను. ఇంగితజ్ఞుండైన రాఘవుండు ఆ జానకి కిట్లనెను - నీవు ఎవ్వనికి ప్రసన్నురాలవైతివో, ఓ సౌభాగ్యవతీ! వానికి ఆ ముత్యాలహారము నిమ్ము అప్పు డా నీలనయన ఆ హారమును వాయుపుశ్రుని కిచ్చెను తేజము, ధైర్యము, కీర్తి, దక్షత, సామర్ధ్యము, వినయము, నీతి, పౌరుషము, విక్రమము ఇవియన్నియును హనుమంతునిలో నిచ్చలు నెలకొని యుండెను హనూమంతుండు ఆ ముత్యాల హారముచే చంద్రకిరణ గౌరమైన తెల్లని మేఘముతో (ప్రకాశించు పర్వతమువలె శోభిల్లైను 26 - 28 ఈ విధముగనే వానరవృద్ధులు, కపిప్రవరులు వస్త్ర భూషణాదులచే యధాయోగ్య సత్కారముల నందిరి. అక్షిష్టకర్ముండగు శ్రీరామచంద్రుండు విభీషణ, సుగ్రీవ, హనుమ, జాంబవదాదులను, ఇతర వానరముఖ్యులను మనోవాంఛితము లగు వస్తువులతోను, పుష్కలములైన రత్నములతోను యధార్హనుగ సత్మరించెను వారందణును ప్రవృష్టాంతరంగులై వచ్చిన విధముగనే, తిరిగి తమ తమ నెలవులకుం దరలిపోయిరి పనన వ నకవ వన న సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

ప్రహృష్టమనస స్సర్వే జగ్ము రేవ యథాగతమ్‌ ॥ తతో ద్వివిదమైైందాభ్యాణ నీలాయ చ పరంతప: | 29 సర్వా న్యామగుణా న్వీక్ష్య ప్రదదౌ వసుధాధిప: ॥ దృష్ట్వా సర్వే మహాత్మాన స్తత స్తే వానరర్షభా: | 80 విస్పష్టాః పార్ధివేంద్రేణ కిష్కింధాం సముపాగమన్‌ ॥ సుగ్రీనో వానరథ్రేష్టో దృష్ట్వా రామాభిషేచనమ్‌ | 31 పూజిత శ్చెవ రామేణ కిష్కింధాం (ప్రావిశ త్పురీమ్‌ ॥ విభీషణో ఒపి ధర్మాత్మా సహ తై ర్నెబుతర్జలైః | 32 లబ్దా కులధనం కాజా లంకాం పప్రాయా న్మహాయశా:ః ॥ స ఛాజ్య మఖిలం శాస న్నిహతారి ర్మహాయశా: ॥ తపి రాఘవః పరమోదాదః శశాస సరయా ముదా ॥ ఉవాచ లక్ష్మణం రామో ధర్మజ్జం ధర్మవత్సల: ॥ 34 29 - 382, ఆ తరువాత ఆ వసుధాధిపుండు ద్వివిదమైందులకును, నీలునకును అందజి మనోవాంఛలను పరికించి ఉత్తమములగు రత్నముల నిచ్చెను. ఆ తరువాత మవోత్ముంగ”' ఆ కపిప్రవరు లందలు శ్రీరామ ప్రభువు నొద్ద సెలవు తీసికొని కిష్కింధకు తిరిగి వచ్చిరి. వానరథ్రేష్టుం డగు సుగ్రీవుండు శ్రీరామాభిషేకమును చూచి. శ్రీరామసత్కతు' 2 వేష *ధాపురమును ప్రవేశించెను. మహాయశస్వియును, ధర్మాత్ముండు నగు విభీషఃణందు తన కులధనమును (రాజ్యము) పొంది, తన వెంట వచ్చిన రాక్షసప్రవరులతో లంకాపట్టణమునకు వెడలిపోయెను. 29. మహాయ+స్స్పంసన్నుండును పరమోదారుండును, నిహతా౭.మిత్రుండు నగు శ్రీరాముందు మిక్కిలి యానందముతో రాజ్యమును బాలించెను. ౩4. ధర్మవత్సలుండగు శ్రీరామచంద్రుండు లక్ష్మణునితో నిట్లనెను. సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

ఆతిష్ట ధర్మజ్ఞ! మయా సహేమాం 8ర్‌ గాం వూర్వరాజాధ్యుషితాం బలేన | తుల్యం మయా త్తం పిత్స్చభి ర్ప్పతా యా తాం యౌవరాజ్యే ధుర ముద్వహవ్వ ॥ సర్వాత్మనా సర్యమవనీయమానో, 86 యదా న పొమిత్రి రుపైతి యోగమ్‌ | వియుజ్యమానో భువి యౌవరాజ్యే, తతో భ్యషించ దృరతం మహాత్మా ॥ పౌండరీకాశ్వమేథాఒభ్యాం వాజిమేథేన చా౭సక్పత్‌ | వ్ర అవ్వ్యైళ్ళ వివిడై ర్యజ్లైరయజ త్సార్థివర్షభవ ॥ " రాజ్యం దశసహఃప్రాణే (ప్రాష్య వర్వాణి రాఘన: | 38 85. ధర్మజ్ఞుండవగు ఓలక్ష్మణా! పూర్వరాజులచేతను పరాక్రమము వలన పాలితమైనదియును, మన పిత్ళృపితామహాదులచే కాపాడంబడినదియు నగు ఈ భూమియొక్క భారమును యౌవరాజ్యస్థితుండవై నాతో సమానముగ నిర్వహింపుము. 86, యౌవరాజ్యమున నిగా ?గించుచు, ఎంత యనునయించినను సౌమిత్రి యౌవరాజ్యము _ నంగీకరింపక పోవుటచే మహాత్ముడగు శ్రీరామచంద్రుండు భరతునికి యౌవరాజ్యాభిషేకము చేసెను. 37. ఆ న్నపనందనుండు (శ్రీరాముండు) పౌండరీక, అశ్వమేధ, వాజపేయాది యజ్ఞములు, ఇంకను పెక్కు విధములగు యాగములు చేసెను. 38. రాముందు ఏకాదశవర్షసహ(్రముల కాలము రాజ్యమును పాలించుచు, ఉత్త మాశ్వములును, భూరిదక్షిణలునుగల నూ అశ్వమేధములను చేసెను.

దశాశ్వమేథానాజడై సదశ్వా మ్ఫారిదక్షిణాన్‌ ॥ ఆజానులంబిబాహు: స మహావక్షాః ప్రతాసవాన్‌ 39 లక్ష్మణానుచరో రామః శశాస పృథివీ మిమామ్‌ ॥ రాఘవ శ్చాపి ధర్మాత్మా ప్రాప్య రాజ్య మనుత్తనుమ్‌ ॥ శ౦ ఈజే బహువిధైర్యజ్లై: ససుతభ్రాతృబాంధవ:ః ॥ న పర్యదేవ వ్విధవా న చ వ్యాలకృతం భయమ్‌ । |! న వ్యాధిజం భయం చాసీ ద్రామే రాజ్యం ప్రశాసతి ॥ నిర్వమ్య రభవ ల్లోకో నాఒనర్థం కశ్చి దస్పృళత్‌ | శ2 న చ స్మ పృద్దా బాలానాం గ్రేతకార్యాణి కుర్వతే ॥ పర్వం ముదిత మేవాసీ తృర్య్వో ధర్మపరో ఒభవత్‌ | శప 39. ఆజానుబాహువును, మహోరస్ముండును ప్రతాపసంపన్నుండును నగు శ్రీరాముండు లక్ష్మణుండు సేవింపంగా, ఈ భూమిని శాసించెను. 40. ధర్మాత్ముండగు రాముండు ఉత్తమమైన రాజ్యమునకు వచ్చిన తరువాత, సుతభ్రాత్భ బఐంధుసహితుండై బహువిధములగు యజ్ఞములు చేసెను. 41. శ్రీరాముండు రాజ్యము చేయుచుండంగా విధవావిలాపమనునది లేదు. సర్బ, చోరాదుల భయములు లేవు. 42. లోకము చోరరహితమాయెను. ఎవ్వండును అనర్ధ మాచరింపలేదు. వృద్ధులు బాలుర (ప్రేతకార్యములు చేయలేదు. డ్తీన్సె రాష్ట్ర మంతయు సంతోషభ్యరితమై యుండెను. అందరును ధర్మపరులుగ నుండిరి. శ్రీరాముని (ప్రవర్తనను చూచి ఎవ్వరును మథి యొకరికి కష్టమును కల్గింపలేదు. సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

రామ మేవాఒనుపళ్యంతో వాఒభ్యహింస వృరప్పరమ్‌ ॥

ఆస వ్వర్శ్వనహహప్రాణి తథా పుత్రసహసప్రిణ: | తడ నిరానుయా విశోకాళ్ళ రామే రాజ్యం ప్రశాసతి ॥

నిత్యపుష్సా నిత్యఫలా స్పరనః స్కంధనిషృృతాః | శీ5్‌ కామవర్షీ చ సర్దన్యః సుఖస్పర్శశ్చ మారుతః ॥

స్వకర్మసు ప్రవర్తంతే తుష్టా స్పై రేన కర్మభిః | 46 ఆవ (న్పజా ధర్మపరా రామే శాసతి వావృతాః; ॥

బ్రాహ్మణాః క్షత్రియా వైశ్యాళ్ళూద్రా లోభవివర్షితా: | శ? సర్వే లక్షణసంపన్నాః పర్వే ధర్మసరాయణా: ॥

దశనర్వసహహప్రాణి దశనర్శశతాని చ 48

44. రాముండు రాజ్యమును బాలించుచుండంగా, వేలకొలంది వర్షములు రోగ, శోకాది రహితులై ప్రజలు జీవించిరి.

45, రామరాజ్యము కందమూలాదులకు. గొటంత లేకుండ నుండెను. తరువులు నిత్యపుష్పఫలశోభితములై యుండెను. సకాలమున వర్షములు కురిసెను. సుఖస్పర్శ్మ గల మారుతములు వీచెను.

46. రాముండు రాజ్యమును బూలించుచుండ అన్ని వర్మములవారు తమతమ విహితకర్మములచేం దృప్తలై, వానినే యాచరించుచుండిరి. ప్రజలందలు ధర్మపరులుగ నుండిరి.

47. బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రులను నాల్గవర్గముల వారు లోభరహితులైరి. అందళథును ఉత్తమలక్షణములు కల్టియుండిరి. అందలును ధర్మపరాయణులుగనే యుండిరి.

48. శ్రీరాముండు, భ్రాతృసహితుండదై ఏకాదశవర్శసహ(్రములు రాజ్యమును పాలించెను.

సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

భ్రాత్సభి స్పహిత శ్రీమాన్‌ రామో రాజ్య మకారయత్‌ ॥

ధర్మం యశస్య మాయుష్యం రాజ్ఞాం చ విజయావహమ్‌ |; 49 ఆదికావ్య మిదం చార్వం పురా వాల్మీకీనా కృతమ్‌

యః శృణోతి సదా లోకే నరః పాపాత్రముచ్యతే |

పుత్రకామశ్చ పుత్రా న్వై ధనకామో ధనానిచ | క్‌0 లభతే మనుజో లోకే శ్రుత్వా రామాభిషేచనమ్‌ ॥

మహీం విజయతే రాజా రిపూం శ్వాప్యధితిష్టతి | ర్‌1 రాఘవేణ యథా మాతా సుమిత్రా లక్ష్మణేవ చ ॥

భరతేన చ కైకేయీ జీవపుత్రా స్తథా స్రీయః | ర్‌2 భవిష్యంతి సదానందాః పుత్రపొత్రసమన్వితా: ॥

శుత్వా రామాయణ మిదం దీర్చ మాయు శ్చ విందతి క్‌

45. వాల్మీకి బుషిచే పూర్వము ప్రోక్తమైన ఈ రానూయణ మను ఆది వొట్బయి ధర్మాయుఃి, కీర్తుల నిచ్చును. రాజుల కిడి విజయసంపాదకము.

46. శ్రీరామపట్టాభిషేకమును వినిన మనుజుండు పుత్రకాముండైన పుత్రులను, ధనకాముండైన ధనమును ఈ లోకమునం బొందును.

51 - 52. రాజు భూమిని జయించును; శత్రువులను వశపలటుచు కొనును; శ్రీరామచంద్రుని వలన అతని తల్లి కౌసల్య, లక్ష్మణుని వలన సుమిత్ర, భరతుని వలన కైక ఎట్లు జీవపుత్రలని వాకొనబడిరో, యట్లే రామాయణమును చదివిన స్త్రీలు జీవపుత్రలును, సదానందము గలవారును పుత్ర పౌత్రసమన్వితలును కాంగబరు.

, 58. అక్షిష్టకర్ముం డగు శ్రీరాముని విజయరూపమైన యీ రామాయణ కావ్యమును వినినవారలు దీర్దాయువునుగూడ పొందుదురు. _ " సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

రామస్య విజయం చైవ సర్వ మక్షిష్టకర్మణ: ॥ శృణోతి య ఇదం కావ్యం పురా వాల్మికీనా కృతమ్‌ । ర్‌& (శ్రద్దధానో జితక్రోధో దుర్గా జ్యతితర త్వసౌ ॥ సమాగమ్య ప్రవాసాంతే రమంతే సహ బాంధవై । 5్‌ర్‌ శృణ్వంతి యే ఇదం కావ్యం పురా వాల్మీకినా కృతమ్‌ ॥ తే (ప్రార్థితా రాన్సర్వాన్వాప్నువంతీహ రాఘవాత్‌ । శ్రవణేన సురా స్పర్వే ప్రీయంతే పంవ్రశ్చజ్వతామ్‌ । ర్‌ం వివాయకా శృ శామ్యంతి గృహే తిష్టతి యస్య వై ॥ విజయేత మహీం రాజా స్రవాసే ప్వస్తినూ వృవేత్‌ 1 ర్‌7 ద్రియో రజస్వలా శ్ర్యుత్వాపుత్రాన్పూయు రనుత్తమాన్‌ ॥ పూజయంశ్చ పఠంక్షైవ మితిహాసం పురాతనమ్‌ | 58 54. వాల్మీకిచే పూర్వము విరచితమైన ఈ కావ్యమును మిక్కిలి శ్రద్ధతో (క్రోధమును విడిచి వినువాండు పెద్ద పెద్ద కష్టములను సైతము దాంటగలందు. 5్‌5్‌, వాల్మీకికృతమైన ఈకావ్యమును వినిన 'ప్రవాసముచేయువారలు తమ బంధువులను గలిసికొని సుఖముగనుందురు. వారికి శ్రీరామచంద్రుని యను[గ్రహమునం గోరిన సకలమనోవాంఛలు సిద్ధించును. 56. దీనిని వినువారలకు దేవతలందటలు ్రసన్నులగుదురు. విఘ్నకారకు లగు దేవతలందలును శాంతించెదరు. 57. రాజులు ఏతత్మావ్య (శఛవణమున భూమిని జయింతురు. ప్రవాసులు శుభము నొందెదరు. రజస్వలలగు స్త్రీలు ఉత్తమ పుత్రులను బడయుదురు. 58. (ప్రాచీనమగు నీ యితిహాసమును పూజించువాండును, చదువు వాండును, సర్వపాపవిముక్తుండగును. దీర్హమగు ఆయువును పొందును. సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాథిషేక ఘట్టము

సర్వపాపైః ప్రముచ్యేత దీర్చ మాయు రవాస్షయాత్‌ ॥

రామాయణ మిదం కృత్నం శృణ్వత: పఠత స్పదా । 59 ప్రీయతే పతతం రామః స హి విష్ణు ప్పృనాతనః ॥

ఆదిదేనో మహాబాహు ర్హరి ర్నారాయణ: ప్రభుః | 60 ఏవ మేత త్పురావృత్త మాఖ్యానం భద్ర మమ్తు నః ॥

ప్రవ్యాహరత వివ్రబ్ధిం బలం విహ్లోః ప్రవర్ధతామ్‌ | 61 దేవాశ్చ సర్వే తుష్యంతి గ్రహణా (వృవణా త్తథా ॥

రామాయణన్య శ్రవణ్‌ తుష్యంతి సీతర ప్పదా ।

భక్త్యా రామస్య యే చేమాం సంహితా మృషిణా కృతామ్‌ | 62

59. ఈ రామాయణ కావ్యమును సంపూర్ణముగ పరించు వారలకును వినువారలకును సనాతనుండును, శ్రీమహావిష్ణుస్వరూపుండును నగు శ్రీరాముండు ప్రసన్నుం డగును.

60. ఆదిదేవుండును, మహాబాహువును, ' పావహారియును నగు నారాయణుందే శ్రీరామప్రభువు. పూర్వము జరిగిన ఇతిహాసమునే మీకు విన్చించుచున్నాము. మీరందలు చాల విశ్వాసముతో దీనిని పఠింపుండు. దీనివలన మహావిష్ణుబలము (మీలో) ప్రవృద్ధము కాంగలదు.

61. రామాయణము తెలిసికొనుట వలనను వినుటవలనను, సకల దేవతలు ప్రసన్ను లగుదురు. పితరులు గూడ పరితోష మందెదరు.

62. బుషికృతమైన యీ రామసంబంధమైన సంహిత నెవరు వ్రాయుదురో వారికి స్వర్ణము లభించును.

నుందరకాండ : శ్రరామవట్టాఖభిషేక ఘట్టము (లర్‌!

యే లిఖంతీహ చ వరా స్తేషాం వాస స్రివిష్టపే ॥ కుటుంబవృద్ధిం ధనధాన్యవృద్దిం 63 ప్రియశ్చ్ళ ముఖ్యా స్సుఖ ముత్తమం చ | (శ్రుత్వా శుభం కావ్య మిదం మహార్ధం (ప్రాప్నోతి సర్వాం భువి చార్జసిద్దిమ్‌ ॥ ఆయుష్య మారోగ్యకరం యశస్యం 6క పొభ్రాతృకం బుద్దికరం శుభంచ। శ్రోతవ్య మేత న్నియమేన సద్భి రాఖ్యాన మోజస్కర మృద్దికామైః ॥ ఇత్యార్హే శ్రీమ ద్రామాయణే, వాల్మీకీయే, ఆదికావ్యే, చతుర్వింశతిపాహ(్ర్యాం పంహితాయాం యుద్దకాణ్డే శ్రీరామపట్టాభిషేకోనామ అష్టావింశత్యధిక శతతమ స్పర్షః సమాప్తుః ॥ ననన న 63 - 64. ఈ శుభమగు కావ్యమును వినిన కుటుంబవృద్ధియు, ధన ధాన్యవృద్ధియు, సుందర స్త్రీలు, ఉత్తమసుఖము, మహాధనప్రాప్తి, నకలార్థసిద్ధియు కల్గును. _ అభివృద్ధికోరు _ నత్పురుషులు అయుర్వద్ధికరమును, _ ఆరోగ్యకరమును, ్రాత్భప్రేమవర్ధకమును, ఉత్తమబుద్ధి ప్రదాయకమును నగు ఈ శుభమైన, ఓజస్క్మరమైన ఇతిహాసమును నియమపూర్వకముగ వినవలెను. ఇట్టు వాల్మీకి రానూయణ యుద్దకాండము వందు, 128 వ సర్గ్షమునందు, శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము సనూప్తము. ఖట్లు వ్ల

ఛీ ఆదిత్యహృదయ సర్గ శీ

తతో యుద్ధపరిశ్రాంతం సమరే చింతయా స్థితమ్‌, రావణం చాగ్రతో దృష్టా యుద్ధాయ సముపస్థితమ్‌. న్న దైవతైశ్చ సమాగమ్య (ద్రష్టు మభ్యాగతో రణమ్‌, ఉపాగ మ్యాబ్రవీ ద్రామ మగస్త్యో భగవా నృషిః. లె రామ! రామ! మహాబాహో ! శృణు గుహ్యం సనాతనమ్‌, యేన సర్వా నరీ న్వత్స ! సమరే విజయిష్యసి. 3 ఆదిత్యహృదయం పుణ్యం సర్వశత్రువినాశనమ్‌, జయావహం జపేన్నిత్య మక్షయ్యం పరమం శివమ్‌. శ్రీ సర్వమంగళమాంగళ్య్ళం సర్వపాప ప్రణాశనమ్‌, చింతాశోకప్రశమన మాయుర్వర్ధన ముత్తమమ్‌. ర్‌ రశ్మిమంతం సముద్యంతం దేవాసురనమస్కృతమ్‌, పూజయస్వ వివస్వంతం భాస్మరం భువనేశ్చరమ్‌. 6 సర్వదేపాత్మకో హ్యేష తేజస్వీ రశ్మిభావనః, ఏష దేవాసురగణాన్‌ లోకాన్‌ పాతి గభస్తిభిః. 7 ఏష (బ్రవ్మా చ విష్ణు శ్చ శివః స్కందః ప్రజాపతిః, మహేంద్రో ధనదః కాలో యమ స్పోమో హ్యపాం పతిః. 8 పితరో వసవ స్సాధ్యా వ్యాశ్వినౌ మరుతో మనుః, వాయు ర్వహ్ని ప్రజా ప్రాణ బుతుకర్తా ప్రభాకరఓ క్రి ఆదిత్య స్పవితా సూర్యః ఖగః పూషా గభస్తిమాన్‌, సువర్జసద్భశో భాను ర్లిరణ్యరేతా దివాకరః. 10 హరిదశ్వ స్స్పహ'్రార్చి స్పప్తసప్తి ర్మరీచిమాన్‌, తిమిరోన్మథన శృంభు స్త్వష్టా మార్తాండ అంశుమాన్‌. క్ష హిరణ్యగర్భ శ్చిశిర స్తపనో భాస్కరో రవిః, అగ్నిగర్భో ౬దితేః పుత్ర శృంఖ శ్శిశిరనాశనః 12

నుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

వ్యోమనాధ స్తమోఖభేదీ బుగ్యజుస్సామపారగః,

ఘనవృష్టి రపాం మిత్రో వింధ్యవీథీష్రవంగమః. 13

ఆతపీ మండలీ మృత్యుః పింగళ స్సర్వతాపనః,

కవి ర్విశ్వో మహాతేజా రక్త స్పర్వభవోద్భవః. 14

నక్షత్రగ్రహతారాణా మధివో విశ్వభావనః,

తేజసామపి తేజస్వీ ద్వాదశాత్మ న్నమోజస్తు తే. కేర్‌

నమః పూర్వాయ గిరయే పశ్చిమే గిరయే నమః,

జ్యోతిర్గణానాం పతయే దినాధిపతయే నమః. 16

జయాయ జయభద్రాయ హర్యశ్వాయ నమో నమః,

నమో నమ స్సహస్రాంశో ! ఆదిత్యాయ నమో నమః. క్షే?

నమ ఉగ్రాయ వీరాయ సారంగాయ నమో నమః

నమః పద్మప్రబోధాయ మార్తాండాయ నమో నమః. 18

బ్రహ్మేశానాచ్యుకేశాయ సూర్యా యాదిత్యవర్చసే,

భాస్వతే సర్వభక్షాయ రౌద్రాయ వపుషే నమః, 19

తమోఘ్నాయ హిమఘ్నాయ శత్రుఘ్నా యామితాత్మనే,

కృతఘ్నఘ్నాయ దేవాయ జ్యోతిషాం పతయే నమః. 20

తప్త చామీకరాభాయ వహ్నాయే విశ్వకర్శణే,

సమ స్తమోభినిఘ్నాయ రుచయే లోకసాక్షిణే. 2

నాశయ త్యేష వై భూతం తదేవ సృజతి ప్రభుః,

పాయత్యేష తపత్యేష వర్షత్యేష గభస్తిభిః. 22

ఏష సుప్తేషు జాగర్తి భూతేషు పరినిష్టిత,

ఏష చైవాగ్నిహోత్రం చ ఫలం వైవాగ్నిహోత్రిణామ్‌. 28

వేదా శ్చ క్రతవ శ్చెవ క్రతూనాం ఫల మేవచ,

యాని కృత్యాని లోకేషు సర్వ ఏష రవిః (ప్రభుః 2డీ సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

ఏన మాపత్సు కృద్చేషు కాంతారేషు భయేషు చ, కీర్తయన్‌ పురుషః కశ్చి న్నావసీదతి రాఘవ !. ౭25 పూజయ స్వెన మేకాగ్రో దేవదేవం జగత్పతిమ్‌, ఏత త్రిగుణితం జప్త్వా యుద్దేషు విజయిష్యసి. 26 అస్మిన్‌ క్షణీ మహాబాహో ! రావణం త్వం వధిష్యసి, ఏవ ముక్త్వా తదా౬గస్తోో జగామ చ యధాగతమ్‌. 27 ఏత్భుత్వా మహాతేజా నష్టశోకోఒభవత్తదా, ధారయామాస సుప్రీతో రాఘవః ప్రయతాత్మవాన్‌. 28 ఆదిత్యం ప్రేక్ష్య జప్త్వా తు పరం హర్ష మవాప్తవాన్‌, త్రి రాచమ్య శుచి ర్బూత్వా ధను రాదాయ వీర్యవాన్‌ 29 రావణం ప్రేక్ష్య హృష్టాత్మా యుద్ధాయ సముపాగమత్‌, సర్వయత్నేన మహతా వధే తస్య ధృతోల భవత్‌. 30 అధ రవి రవద న్నిరీక్ష్య రామం ముదితమనాః పరమం ప్రహృష్యమాణ:, నిశిచరపతిసంక్షయం విదిత్వా సురగణమధ్యగతో వచ స్త్వరేతి. 31 ఇత్యార్నే శ్రీమద్రామాయణే వాల్ళీకీయే యుద్ధకాందే ఆదిత్యహృదయం నామ సప్తోత్త్రరశతతమః సర్గల నుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

• శ్రేగాయత్రీ రామాయణమ్‌ +

తపస్స్వాధ్యాయనిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరమ్‌ । నారదం పరిపప్రచ్చ వాల్మీకిర్మునిపుంగవమ్‌ ॥॥ క్ష స హత్వా రాక్షసాన్‌ సర్వాన్‌ యజ్ఞఘ్నాన్‌ రఘునందనః

బుషిఖిః పూజితస్సమ్యక్‌ యధేంద్రో విజయీ పురా ॥ ల విశ్వామిత్రస్స ధర్మాత్మా శ్రుత్వా జనకభాషితమ్‌ !

వత్స రామ ధనుః పశ్య ఇతి రాఘవమటవీత్‌ ॥ వ్‌ తుష్టావాస్య తదా వంశం ప్రవిశ్య స విశాంపతేః |

శయనీయం నరేంద్రస్య తదాసాద్య వ్యతిష్టత ॥ క వనవాసం హి సంఖ్యాయ వాసాంస్యాభరణాని చ ।

భర్తారమనుగచ్చంత్యె సీతాయై శ్వశురో దదౌ ॥ ర్‌ రాజా సత్యం చ ధర్మశ్చ రాజా కులవతాం కులమ్‌ ।

రాజా మాతా పితా చైవ రాజా హితకరో నృణామ్‌ 11 6 నిరీక్ష్య స ముహూర్తం తు దదర్శ భరతో గురుమ్‌ ।

ఉటజే రామమాసీనం జటావల్మ్కల ధారిణమ్‌ ॥ 7 యది బుద్ధిః కృతా ద్రష్టమగస్త్యం తం మహామునిమ్‌ |

అద్యెవ గమనే బుద్ధిం రోచయస్వ మహాయశాః ॥ 8 భరత స్యార్యపుత్రస్య శ్వశూణాం మమ చ ప్రభో ।

మృగరూపమిదం వ్యక్తం విస్మయం జనయిష్యతి ॥ ర గచ్చ శీఘ్రమితో రామ సుగ్రీవం తం మహాబలమ్‌ |

వయస్యం తం కురు క్షిప్రమితో గత్వాద్య రాఘవ ॥ 10

సుందరకాండ : శ్రీరామపట్టాభిషేక ఘట్టము

దేశకాలౌ ్రతీక్షస్వ క్షమమాణః ప్రియాటప్రియే | సుఖదుఃఖ సహః కాలే సుగ్రీవవశగో భవ ॥1 క్ష వంద్యాస్తే తు తపస్సిద్దా స్తపసా వీతకల్మషాః | ప్రష్టవ్యాస్తేఒపి సీతాయాః ప్రవృత్తిం వినయాన్విత్రైః ॥ 12 స విజిత్య పురీం శ్రేష్టాం లంకాం తాం కామరూపిణీమ్‌ | విక్రమేణ మహాతేజా హనూమాన్‌ మారుతాత్మజః 13 ధన్యా దేవాస్సగంధర్వా స్సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః | మమ పశ్యంతి యే నాధం రామం రాజీవలోచనమ్‌ ॥ 14 మంగళాభిముఖీ తస్య సా తదాసీన్మహాకపేః | ఉపతస్టే విశాలాక్షీ ప్రయతా హవ్యవాహనమ్‌ ॥ 15 హితం మహార్ధం మృదు హేతుసంహితమ్‌ వ్యతీతకాలాయతి సంప్రతి క్షమమ్‌ | నిశమ్య తద్వాక్యముపస్థితజ్వరః ప్రసంగవానుత్తరమేతదటబ్రవీత్‌ ॥| 16 ధర్మాత్మా రక్షసాం (్రేష్టు సం్రాప్తోఒయం విభీషణః లంకైశ్వర్యం ధ్రువం శ్రీమానయం ్రాొష్పోత్యకంటకమ్‌ ॥ 7 యో వజపాతాశనిసన్నిపాతాత్‌ న చుక్షుభే నాపి చచాల రాజా | స రామబాణాభిహతో భృశార్తః చచాల చాపం చ ముమోచ వీరః ॥ 18 యస్య విక్రమమాసాద్య రాక్షసా నిధనం గతాః | తం మన్యే రాఘవం వీరం నారాయణ మనామయమ్‌ ॥ 19 నుందరకాండ : శ్రీరామవపట్టాభిషేక ఘట్టము

న తే దద్భశిరే రామం దహంతమరివాహినీమ్‌ ః

మోహీితాః పరమ్యాస్త్రేణ గాంధర్వేణ మహాత్మనా ॥ 20

ప్రణమ్య దేవతాభ్యశ్చ (బ్రాహ్మడేభ్యశ్చ మైధిలీ |

బద్దాంజలిపుటా చేద మువాచాగ్ని సమీపతః ॥ 2

చలనాత్బ్చర్వకేంద్రస్య గణా దేవాశ్చ కంపితాః ॥

చచాల పార్వతీ చాపి తదాళ్లిష్టా మహేశ్వరమ్‌ ॥ 22

దారాః పుత్రాః పురం రాష్ట్రం భోగాచ్చాదనభాజనమ్‌ |

సర్వమేవావిభక్తం నో భవిష్యతి హరీశ్వర 23

యామేవ రాత్రిం శత్రుసఘ్నుః పర్ణశాలాం సమావిశత్‌

తామేవ రాత్రిం సీతాపి ప్రసూతా దారకద్వయమ్‌ ॥1 బెడ

ఇదం రామాయణం కృత్స్నం గాయత్రీబీజసంయుతమ్‌ |

(త్రిసంధ్యం యః పరేన్నిత్యం సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే 2ర్‌

యావదావర్తతే చక్రం యావతీ చ వసుంధరా |

తావద్వర్శసహస్రాణి స్వామిత్వమవధారయ ॥ 26

మంగళం కోసలేంద్రాయ మహనీయగుణాత్మనే ।

చక్రవర్తి తనూజాయ సార్వభౌమాయ మంగళమ్‌ 1 27 శ్రీగాయత్రీ రామాయణం సంపూర్ణమ్‌

• శ్రీరామస్తుతిః + 'అగే ప్రాంజలి మాంజనేయ మనిశం వీరం స తారాసుతం పార్య్వే పంక్తి ముఖానుజం పరిసరే సుగ్రీవ మగ్రాసనే, పశ్చా ల్లక్ష్మణ మంతికే జనకజాం మధ్యే స్పితం రాఘవం చింతాతూలికయా లిఖంతి సుధియ శ్చిత్తేషు పీతాంబరమ్‌ ] శ్రీమద్దివ్యమునీంద్రచిత్తనిలయం సీతామనోనాయకం వల్మీకోదృవవాక్సయోధిశశినం స్మేరాననం చిన్మయమ్‌, నిత్యం నీరదనీలకాయ మమలం నిర్వాణసంధాయకం శాంతం నిత్య మనామయం శుభకరం శ్రీరామచంద్రం భజే. 2 ప్రాతః స్మరామి రఘునాధముభారవిందం మందస్మితం మధురభాషి విశాలఫాలమ్‌, కర్ణావలంబి చలకుండలళోభి గండం కర్ణాంతదీర్ధనయనం నమనాభిరామమ్‌. కం
• శ్రసీతాస్తుతిః + పుణ్యరాశి రివ మైధిలప్రభోః, రామలోచనచకోరచంద్రికా, దీపితార్చి రీవ రక్షసాం సదా జానకీ విజయతాం యశోధనా.
• శ్రే హనుమత్‌ స్తుతిః + వామే కరే వైరిఖిదం వహంతం మంచ్‌ 9నాలనబై సు శైలం పరే శృంఖలహారిటంకం ట్తయర య్యా యే ఎ లె టౌ ఇ య్‌ దధాన మచ్చచ్చవియజ్జసూత్రం | గ సయిలికల్నం ౫ భజే జ్వలత్ముండల మాంజనేయమ్‌. ' ల స ల ఖ్‌ ట్‌ య. వూ వ్‌ భ్‌ ము హైదదాబోటి హోం ప. లాడ్‌ సుందరకాండ : శ్రీరామవట్టాభిషేక ఘట్టము

| న్‌ ; జేతవోలు రామబ్రహ్మం ఛి ' పుట్టినరోజు : 10-6-1948 ల లా చదువులు : భాషాప్రవీణ, ఎంపి. (తెలుగు; ఎం.ఏ. (సంస్కృతం) పిహెచ్‌.డి. ౧ ముద్రిత రచనలు : గ శృంగార శ్రీకంఠము (పద్య కవిత) - 1982 - | తెలుగు వ్యాకరణాలపై సంస్కృత ప్రాకృత వ్యాకరణాల ప్రభావం (పిహెచ్‌.డి. థీసిస్‌) - 1982 ' స్నా స్వర్దకమల (చారిత్రక నాటకం) - 1983 + షోడశీ (సంస్కృతంలో సెమినార్‌ పేపర్లు) - 1987 |

1... ఎవేజీసంహార వ్యాఖ్య - 1988 - తెలుగు యూనివర్సిటి ప్రచురణ ,

ఆధునిక వేమన శతకము (పద్య కవిత) - 1991 =... క్రొత్త గోదావరి (పద్య కవిత) - 1991 ” బే. అనర్హరాఘవ వ్యాఖ్య - 1992 - తెలుగు యూనివర్సిటి ప్రచురణ

• శ్రీమద్‌ రామాయణం (తెలుగు వచనం) - 1993, 1998 _ ( ఆధునిక గాథావళి (పద్య కవిత) - 1994 ళా 1 గురుదత్త లహరి (పద్య కవిత) - 1995 . 1, పలుకు చిలుక (పద్య కవిత) - 1996 ;

• పద్య కవితా పరిచయం - 1 - 1997 ౩ శ్రీదేవీభాగవతం - 1998 (కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి 2008 అనువాద పురస్కారం) .. | నాగానంద వ్యాఖ్య - 2000 . శ్రీ దత్తాత్రేయ గురుచరిత్ర - 2001 . సుందరకాండ - 2004 సు వ్యాస గౌతమి - 2004 4 పద్యారామం (వ్యాస సంపుటి) - ఆగప్టు 2004, అముద్రిత రచనలు :

" పద్య కవితా పరిచయం - 2 ఇట చన. వా హో [రామాయణ రహస్యాలు ఇళ స్త టన . గోదావరి జల్లులు (కథానికలు) నం లంత గటట [. | మ. శ . ॥ ॥