Telugu Srimad ramayana kalpavrikshan darshanamulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

[శీ వము దానూయణ ఆర్‌ కల్పవృక్ష దర్శనములు యణ మ్‌ కవి సామాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాంులగారి ఆంధ్ర (శ్రుమ్యదామాయణ కల్చవృత్షమో శాష్ట్ర్రకవి కుప్పళ్ళీ “వెంక టప్పపుట్టప్పగాలి కన్నడ (శ్రీరామాయణ దర్శనతి ళా వ్వ ముల ్ట్రా ఘుకీలనము క్‌ న! + “వై గం , ి “్‌ం శో ఏడీ 1] త్‌ నో జ ఏ వంట డా. చన్న్నాపగడ జయలక్ష్మీ అం(ధ్రోప న్యాసకు రాలు ఇంగుచూరు విశ్వవిద్యాలయము

థీ మ(ద్రామాయ కల్చన్నక్‌ దర్శనన్న లు: (వ్రథమ ముద్రణ ; కీ000 (వ్రతులూ వవంబరు 1888 ముద్రణ ; శ్రీ లత్మీగణవతి పింటర్స్‌, తెనాలి. ఆదిత్య (వింటర్స్‌, తెనాలి. గళ . ఇభిప్తేసో | వటలు : 4400-65 మూల్యమ । రూ. అం-రలత్యళ ల శ ఓ 6త్ర్య్యా న్‌ లాల శాశా 7 జ [ ౯ ళ్‌ (&ం వ ?6 ఆ ॥ బ్రతిక ? డా, చన్నాప్రోక్‌ ఫోో 221. $వ మెయిన్స్‌ ౫వ తాసే మైకో లొజొట్‌. అరకెరె, శజెంగుళూరు = శళి8 675.

ఫె! (11 గ్‌ వంక పేళ్వరాయనమాః టు ననన ని పం ను స. టం న న. ల న మ స. ణి గే గు! స ళ్హ కస. దేరే గ్‌ శ సం |. వి క్ష్‌ మ నా రశ... | స జ న న త స న టి సో కన్ను! సే న కం. తు టి శ్ర జే? మ వ న నన త న. సవా నం న. పా. న ( శే సి /[/ రం... మట్టీ మ. జ ఈ (గంథ మ్మ్నుదణకు (శీ) తిపమల తిరుపతి దేవస్థానము హారీ ధార్మిక ంథ ము(వ్రణ సహాయ (ప్రణాళిక (ప్రకారము రూ, 7600/_ లు సపాయము లభించినది,

లా విషయ సూచిక ఉప[కమణిక

(శ్రీమ(శ్రామాయణ (ప్రాళస్త్యము 1; సంస్కృతములో రామకథ 9; తెలుగులో రామాయణములు 4. కిన్నడములో రామాయణములు 5. విశ్వనాథ కువెంపుల జీవిత చితణ 7; కౌన్యము-జన్మవయత 15; వాల్మీకియెడ భ క్సి20: రామా యణము (ప్రాఠకావ్యము 28; మరల విదేల రామాయణము కశ: రచనా సంసిద్ధత థగ కర్తృత్వ నిరాసము 40; విమర్శ దృక్పథము 48; వ్యాస వణాళక 46

సర్హూపాను శీలనమూ న్వరూవ మీమాంన 48; వరిమాణము 48; రచనా (వణాళిక నామకరణము5। విభజన కక, ఛందస్సు 58, భాష 84. ఛందో వ్యాకరణ స్వాలిత్యములు 101

శరీరాను కీలనమూ

శరీర మిమాంస 104. కథా విరూవణ 104; కథాకథన శిల్పము 157; పాాత చిత్రణ 160

అలంకారాను కీలనము అలంకార మీమాంన 1098; శద్దాలంకారములు 198; ఆర్థాలంకొరములు 229; వర్ణనా పౌభాగ్యము 256

స్వభావాను శీలనము న్వభావ మీమాంస 2865: గ్రామీణ భావనలు 2865, వ్యావసాయిక భావనలా, గిరివవ్మపీతి 274; ప్రాంతీయ భాపములు 278; సం_పదాయముంసంన్కరణ 280 యజ్ఞములుంజింతుబలులు 296; అచారములుంవిశ్వాసములు $8$; ఆధువిక శ న్‌ త్రి వైజ్లావిక భొవనలు 002: న్వవ్నములు వ! (యేశాత్మలు 6 అఆత్మాను భీలనము ఆత్మ మీమాోంన 820; రవ పోషణము 820: దర్శవ విరూవణము 360, పింహావలోకవము 401 ఆనుబంధములు

జ్గానపీర (వశమలు 401; పొగడ్తలు - తెగడ్తలు 408; ఛందో నామౌ చిత్యము 418; సామెతలు 415, సూక్తులు శర?) ఉవ్మక్రుతులు 424, 'హీతు కల్పనలు 428; దళకంఠువి (పాణ రహపష్యము 480; ఉవయుక్త గ౦ంథములు శర్రి4ీ

లీ అంకితము త హా స స . ష్స్‌ న యె ఏ సై హు... | స్టీ్ణే 1. స్టే న్న

• స + న. సటాంత్ల ఈ గ పాలీ స్ట త్త య ఫె . " ళ్‌ షే న్‌ ఆ _ న్‌ వ్‌ న ే ప్రై క మాట. ఫ్‌. క్‌ అతల త్త ముల ్న వ చక ఒక్క- శత్షఇమైనా నన్ను వదలి ఉండలేని, ఉలిడని, శాశ్వతంగా వదలి వెళ్ళిన ఆమ శ హనుమత్‌ సీతారామలక్ష్మికీ డాః చన్నా పగడ తిరుపతిరావుగారికి --జయలక్ష్మి

జః కృతజ్ఞతలు

ఈ సరికోధనలో వాకు మార్గదర్శకులైన ఆచార్య తంగిలాల వేంకట

చేయిపట్టుకుని నడీసించిన నాన్నగారు డాక చన్నావగడ తిరువతిరాపు గారికీ

విళ్వనాథను గూర్నీన ఎంతో భోగట్టాను ఆఅందవేసిన విశ్వనాళవారి నువ (తులు శ్రీయతులు అచ్యుత దేవరాయలు, పావనిళావ్రు గార్లకీ-.

అస్తరూసమైన (గంత్రాలనీ, (పాత వ్యతికలస్కీ నరిశీతించ్దడ్రావికి అన కొళం కలిగించిన బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయ (గంధాలయజ్యి వేటపాలెం థ్రీవాజీ నిశేశన గంథాలయం, రాజమం[డి గొతమీ (గంథాజఖయం అధికారు లకీ, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయంలోని విశ్వనాథ వాబ్మరషే జ్లీల్రిళ్స సరిళోధనా శ్రేం్యదం వారికీ.

పరిశోధనా కాలంలో జా వ్యాసాలను (ప్రకటించి వాళ్ళ ద్రైర్యాన్నీ, (పోళ్సాహాన్నీ ఇచ్చిన “నవంతి, *సమాలోచన' వృ్యతికాధివత్తుల క్లో

ఆం్ర్మపడేక్‌ ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్సు సొనవెనీర్‌ కన్మిటీ వారికీ.

(ప్రటణ బవ్రాసివెటి సహాయవడిన మిషతులు మురశీధరన్స్‌ రామ చంద్రయ్య గార్లకీ, మి్యత్రురాండు కుమారి భవాని, కుమారి చద్యిత్లభాగ గార్హకీం

ముద్రణ క్రై ఆర్థిక సహాయాన్ని మంజూడు చేసిన శ్రీ శికునుల తిరుపతి దేవస్థానం నారిక్రీం

మ్మగ్రణ కారకం వేగంగా వ్వుగించి ఇచ్చిన థ్రీ లమ్మీగణపతి (ప్రింటర్స్‌, గంగానమ్మ పేట = తెనాలి, శ్రీ ఆదిత్య ససింట్తర్స్‌, గంగానమ్మ పేట = తెనాల్కి థ్రీ కళదాస్‌ ఆర్జ్స్‌పెన్‌, జెవాలి. నారికీం

జయలల క్ష్మ

౪11 వూర్వరంగం

అది 1878 పిబ్రవరి వదిహేడో చేదీ. బెంగుళూరులో కె. ౫. చదువుతూ ఉన్నాను,

కవి సమాట్‌ విళ్వనాత సత్యనారాయణగారికి దూ నాన్నగారు ఘనమైన నన్మానం జరిపారు. విశ్వనాథవారు మా ఇంట్లోనే మూరు రోజులపాటు మా అతిధిగా ఉన్నారు. అదివరకు ఆయన పేరు విన్నానేగాని వారిని చూడలేదు. ఆయన నరళ నిరాడంబర నేషభాషలు, మాటల్లోని దర్చాహంకారాలతో కూడిన సాధికారవాణ్‌ ఆయన అపాధారణ వ్య కిత్వాన్ని పట్టి ఇచ్చాయి, రోజంకా గాయన సమాజంలో విశ్వనాథ సాహిత్య గోస్టి, దిగ్దంతుల్లాంటి పండితులు = ధూశిపాళం శేశతవరవు, ఉషశ్రీ, కీజశీ 7. గ, 8. అయ్యవారు, క్రీజ శీ॥ తిన్మూవయులవారు= విశ్వనాథ సాహిత్య సనమ్ముదంలోని రత్నాల్ని దోసిళ్ళకొద్దీ వెదజల్లారుం ఆ సొాయంం వారికి జరిగిస నన్మాననభం బెంగుళూరులో ఏ సాహిత్యనభా అంత వైభవంగా జరగలేదు. యూవివర్సిటీ వైన్‌ చాన్స్‌లర్‌ డా, వరసిరహయ్య కన్నడ (ప్రొపెసర్‌ డా, శివరుదన్న. కన్నడ సాహిత్య వరిషదధ్యకుడు ఇ రా ఆతరా జ లు గధనో కార్యంలో పర్య వేకుకులు వెస డా॥ తగిరాల, ససెంశెందరో పెద్దలు కవి వ్యమాట్టుని (దిహ్మోండంగా (స్తుతించారు, | భక్తి పూలమాలలు సమర్చిం "జారు. అన్సుడు తెలిసింది ఈయన మళ్ళీ ఆవతరించిన నన్నయథభట్టో, శ్రీనాథుడో అని. ఇక ఆయన ఉపన్యాసం ? ఆది గంగా (వవాహమో, శిటీ సముద్ర జల పాళఠమోో బందరు సముదప్త ఉసప్పెనో ! ఆస్పుడనిపించింది. ఈయన మగ వేషం వేసికొని వచ్చిన నరస్వతి అని,

ఆయన మాట మీదనే, నాకొరశ్లే అన్నట్లు మరుసటి ఏడే బెంగుళూరులో తెలుగు యం, ఏ, తరగతి (ప్రారంభ మైది, నేను యం ఏ. అయ్యాను, ౧౫.0. చెయ్యాలని కుతూహలం కలిగింది, విషయం ఆడీఇదీకాదు. చేస్తే విశ్వనాథ మీదనే చెయ్యాలి అనుకున్నాను, కన్నడ దేశంలో ఉన్నాను గదా తెలుగు దేశంలో విశ్వనాథ కంక కూడ ఎక్కున కరి (వతిష్టలు సంపాదించి ఉన్నారు కన్నడ దేశంలో పట్టివ్పగారు. ఇద్దరి రానూయణాలు జ్ఞానపీర పారితోషికం పొందిననట. రెంటినీ తులనాత్మకంగా వరిశీలిద్దామనుకొన్నామ,

౪11

విశ్వనాథ్‌ కువెంపు లిద్దరూ ఉత్తర టీకీణ (ధ్రువాలు, వారిద్దరినీ సాను భూతితో అర్థంచేనుకోవటాని కే సాధ్యమయినంత వరకు (వయత్నించాను. సహజంగానే _పధాన దృష్టి విశ్వనాథ్‌ మీదనే ఉన్నది. ఐనా ఇద్దరిసీ పాధ్యమె నంత నరకు విర్మమంగానే చూచేందుకు సయత్నించాను.

ఈ ఇద్దరు కవులూ ఒకరు హిమవత్‌ వర్వతమైతే మరొకరు సహ్యాద్రి. శః రెండు కావ్యాలూ ఒకటి సాందూ సముదమైతే ఇంకొకటి ఆరేవియా సమ్యుదం, ఇక ఈ ఇద్దరు కవుల వెనుకు కావ్యాల వెసుక వాల్మీకి ఉన్నాడు. అయన రామాయణేతిసోసం ఉన్నది, ఆ మహర్షినీ, ఆయన కావ్యాన్నీ వేటితో పోల్చాలో తెలియడ్యు

దోగీన్‌ తరువోఠ తెలిసింది లోతు, తెలిపింది లోతు వింత అవికాడు. నాకు ఆందేలోతు కాడమ్‌ ఉక్కింరి బిక్కిరి ఐనాను, ఎలాగో ఒడ్డున పడ్డాను, చూచు కంపే నో గుప్పిళ్ళతో ఉన్నది ఇదీ, అదే నహ్మధయుల చుందుంచుతున్నాను,

ఈ నేను చేసింది కల్పవృడొనిక్‌గాని, దర్శనానికిగాతీ సీమ్యగ వరిశీలనే కదు; వాల్మీకావికి మొదటి కేకొదు. ఏిజావికి ఈ మహాకావ్యాలలో ఏ ఒకొచావి కైనా ఎవరైనా సమగ వరిశేలన జరువగఅగటం అవంభనం, అసాధ్యం, ఓక్కం. రెండున్నర పర్వాలు (వ్రాసిన నన్నయమీద ఉప్పట్‌కన్ని నరిళోఖిక (గ్రంథాలు వచ్చివవో ? ఇకముంచెన్ని రానున్నవో ' ఇందులో ఏ ఒక కైనొగాని అన్నీ చేరిగానవి సమ్మగ వరిశీలన కౌదు. అవటావక్‌ తర్వాతి (గంథం వద్ద

బి నా అనుశీలనం కల్చవృకం కాదు. ఇది నాకైతే రగ.6.వి ఇస్పించింది గాని, పారకులకు ఇది ఇవ్వగలిగిన వాటికంబ ఇప్వలేకపోయినవి ఎన్నోరెట్లు. ఆ సంగతి నాకే తెలుసు. ఇందులో లేని అనంతకోటి విషయాలను కాదు; ఉన్న ఆల్ప విషయాల్లో ఉన్న మేలిమివి = ఏమైనా ఉంజళేం చూడండీ. అవి సహృడ యులను (ప్రార్ధిస్తున్నాను, మధుషం మకరంద మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించ గలగటమే మందారం పుట్టుకకు బారితార్జక్థలి, బెంగుటోరు, ] విభవ దీపావళి =జేయలక్ష్మ

ఇ ఫ్రీవేంక టేశ్వరాయనమః ము అస్రిర్నై అల్బు అ ఉపకఠవుణీర ఆ అలి శ్రీవ దామాయణస్రాశ స్త్యము భారతీయ సంస్కృతికి మూలకందములు వేదములు అవి (పభుసమ్మితములు. వేదోపబ్బంహణార్థమై రచితిముల్దె నవి స్మ తి పురాణేతిహాసములు', అందు స్యృతు లును (పభుశమ్మితములే పురాశములు నుహృతృమ్మితిములు రామాయణ మవిీ భారతములకు ఇతికోసములనిపేరు. ఇందు భారతము స్వరూపస్వభావములను బట్టి పురాణములలో బేర్చ దగినది. రామాయణము కొవ్యము అది కౌంతాసమ్మితమ.. వేదనుయొక్క రూపాంతరమే రామాయణమని భారతీయుల భావన, “వేద వేద్యే2. పశే ఫుళసి జూతే దశరధాల్మ జే "వేదః (పాచేతసాదానసీత్‌ సామైో(దామాయణాళత్మునాగొ వేదవేద్యుడై న పరమప్పరుషుడు దశరథాత్మజుడై జన్మింపగా వేదములు ప్రాజేతసుని వలన రామాయణాక్మక మనయ్యెట రామావతార, రామాయణావన తారములకో పాటుగ జరిగిన మూడవ అవతారమః లౌకికచ్చందో వళారము. లౌకిక భాషలో వాల్మీకి ఆదికవి యనియు, రామాయణము ఆదికొవ్యమనియ సాంప్రదాయి కుల విశ్వాసము. రామాయణము ఆదికౌవ్యమేగాక కౌవ్య వాయ నుంళటికిని ఆదర్శ్గకావ్యము. ఆలంకౌరికులు కొవ్యలక్షణముల నెన్నునపుడు రామాయణమునే ఆదర్శముగా గ్రైకొనిర. “*మధుమయ ఫశితీనాం మార్గదర్శీ మహర్షిః” అని భోజుడు చెప్పిచట్టు సమస్త కొవ్యశిల్పములకును ఆది ఆకరము ళా అతి సీఠా రాముల దివ్య చారితము లోకమునందలి స్తీ పపషల 'కెల్లరకు ఆదర్శ (ప్రాయము. అట్టి లోకోత్త రేతివృత్తము వాల్మీక కోకిల వదన నిర్ణత మగుటతో. ఐంగారమునకు కావి యబ్బినది. కనుకనే భారతదేశ మందేగాక ఖండ ఇండాంతర

2 ములందు కూడ రామాయణము వ్యా ప్రిగాంచినది. [ప్రపంచభాషలన్నింటే లోవికీ అవతరించినది, గిరిసరెత్తులున్నంతవరకు రామాయణముకూడ లోకమున విలచి మానవ జాతికి క_ర్రన్యోపదేశము బేయుచుండగలదు. “రామాదివద్వ్తితవ్యం, న రోవణాది వత్‌, ” అనునజే ఆ యుపదేశము, రొమాయణ కధాసుధొమాధురికి బొక్కిన కవికోకిలములన్నియు తిరిగి తిరిగి రానూయణమునే పొడవొచ్చినవీ ఆది వారికి తప్పనిసరికూడ నై నది. ఉస్వసూ క్షీనాం పాతం రఘు ఖిలకయేకర కలయ తామ్‌ కవీనాం కోదోషః సతు గుణగణానా మవగుణః * *త్రమకావ్య'హౌ_క్రులకు శ్రీరామునోక్కనినే ప్యాతునిగా ఎన్నుక్రొనుట కపుల దోషము కొదు; ఓక్క రొమచం(ద్రుందే కేదదీభవింబి యుండుట సద్గుణ గణముల దోషము” అని జయదేవుడునుం “యదిమ్షుల్లం పూనై్వ్వైరితి జహతలి రామస్య చరంగమ్‌ హై ్‌, కా గుతై ీళావద్భి కగతి పునరన్యో జయతికః “థ్రీరామునీ చర్మిత మిదివర శే పలువుళు కవులజే రది-పదిడినది గదాఎయనీ దానిని వదలుకొనినచో ఆట్టిసుగుణసంుపద తో శోలిల్టు మరియొక నాయకుడివ డ)న్నాడు ? ” అని మురారియు. “రాథు వేశ్యము జార్మిరము 'నెన్వ జెన్ని గతుశ్‌ వర్ణించినన్‌ (ొలబేి అనియు క. ఇారుక విత్యము నేర్చి జానకీ జూని కథల్‌ రచింపక యసత్క-థ లన్ని రచించెనేనియన్‌ వాని వివేక శేఘిటిక నాని కవిత్వ నువా తంచే6టికీన్‌ ఆత ఆవన్ల్‌ కళ్ళకంటి పాపరాజు గారును తలంచీరి. “వ్రాసిన గామచందుకథ (చాసితినంచవిపింభుకో” వటెననునదే జసేతు శీకాచబమునగల కివులందరి కాంత, శషవ్న. భామాచ్లుణ రచన మొకతపస్సు.

ష్‌ సంస్కృత సాహిత్యములో రామకథ

రామకథా బీజములు మొదటికి బుక్సంహితయం దే శలవుం ఉపనిషద్చా 9హ్మళ ములలో ఈకథ మరికొంత వి స్తరిల్లినది. వాల్మీకి రామాయణము తరువాత సంస్కృత పురాణేతివోస కావ్యనాటక వాజ్బయములో రామకథ బహుధా పపెంచితిమైనది. పురా ఇములలో (వధానముగో చెప్పదగినది పద్మపురాణము. ఇందు ఆవాల్మీకమ్నులెన అనేక నూతన కథాంశములు కలవు. [బవ్మవైవర్త, (బ్రహ్మాండ, నోరదీయ, కూర్మ, వరాహ, ఆగ్ని, శివ, విష్ణు, భాగవతి, దేవీభాగవత పృరాణములందు, మీవో భారత, జైమిని భారతములందుకూడ రామాయణ కథ అల్బముగనో, అధికముగనో స్పృశింపబడినది సాధారజముగ వీనియన్నింటిలో ఏదోయొక అవాల్మీకొంళము కస్‌ పించుచునే యుండును. వసిష్ట, విశ్వామ్మిత, మార్కండేయాది బుషుల పేర్లతో రోమా యణములు కలవు, (బవ్మోండ పుఠలోణా “తర్గతమని భావింపబడు ఆధ్యాత్మరామాయ ణము ఆత్యంత (పసిద్ధము. థ్రీరాముని విష్వ్రవతారత్యము అడుగడుగున (పస్తుతింప బడుట ఇందలి |పధాన విశేషము. వాల్మీకి రచితమేయని పసిద్ధమైన ఆనందరామాయ ణము ఆనేక చితకథల కాకరమైనది.

సంస్కృత కావ్యనాటక వాజ్యయములో రామకథ బహుధా వి స్తరిల్రినది. కౌవ ములలో [పధానమైనది కాళిదాసుని రఘువంశము, 19 సర్గల ఈ కోవ్యములో 7 సర్గలు రామకధకే వివియు క్రములై నవి తరువాత చెప్పకొనదగినదే కుమారదాసుని జానకీ హరణము, భట్టిక్‌విరిచిత రావణవవం టింపూరామాయణములలో ఖోజర్‌చికిము బహు (పసిద్ధమైనది రాఘవ పాండవీయాది శ్రేషకావ్యములలో కూడ రామకథ నిఐద్ధమైనది

ఇక నాటకములలో రామకథ్యాశితములు లెక్కకు మిక్కిలిగా వచ్చినవి. భాసుడే యజ్ఞనలము, (పతిమ, అభిషేకము = అను మూడు రామకథానాటకములు రచించెను భవభూతి మహావీర చరిత, ఉత్తరరామచర్శితలరచనతో కౌళిదాసువికి సమస్కంధు డ్రై న నాటకకర్త యనిపించుకొనెను. మురారి ఆనర్హరాఘవము, జయదేవుని (పసన్న రాఘవము, రాజళ₹ేఖరువి బాలలామాయణము రామకథా నాటకములలో ముఖ్యమయినవీ. దిజ్నాగుని కుందమాల ఉత్తరకాండ కధ్మాశితమైన మరియొక రమ్యమైన నాటకము, నాటకళ ర్తలకు గల స్వాతంత్యపు పరిమితికి లోవఐడి వీరిలో ఒక్కొాక్కరును బహు చ్చితములైన కల్పనలు గావించిరి,

ర! కిట్టు తమరి తంపరగా పే-గిన సంస్కృతసాహిత్య మందలి రోమకథా [వభావము దేళభాపొ రొోమాయణములన్నింటీ మీదను కొలదిగనో గొప్పగనో పడి తీరి నది. ఆర్యధ కర్ణాటక భాషారామాయణములున ఈ సాధారణ స్యూతమునకు అప వాదములు కావు, తెలుగులో రామాయణములు తెలుగువారికి సీతారాములు ఇలవేలుపులు ఆ దివ్యదంపతులు బహుకాలము నివసించిన పంచవటి తెలుగుదేశ మునందున్నది తెలుగునేల యంతయు సీతారాముల పవిత పాదరధూ+బే పునీతమై నదేయని తెలుగువారినమ్మకము. ఆదియేమోగానీ: రామాలయముగొని, రామమందికముగాని లేని కుగామముకూడ తెలుగునాట లేదనుట సత్యము. తెలుగు వారిలో సగముమంది రామయ్యలు సీతమ్మలే. తెలుగు కవులు తొలినాటినుండి శ్రీరామకథా సంకీర్తినపరులై యున్నారు. తెలుగులో ఆడికవియైన నన్నయ్య రాఘవాభ్యుదయమను పేర రామకథను రచించెనందురు* కొని నేడది ఆలభ్యము. ఎజ్జ్య్మాపగడ రామాయణముకూడ మనకు దక్కలేదు. ఉపలబ్ధములై న తెలుగు రొమాోయణములలో భాస్కర్‌ రంగనాధ రామా లామళథ్మాశితములైై న పురాణ కౌన్య నాటకములు అసంఖ్యాకములుగా వెలువడినవి, వీనియందు అవాల్మీకౌంళములు చాల కలవని ఇంతకుముందే చెప్పుకొనియున్నాము. వీనికితోడు జానపదుల కల్పనయు అనల్పమైనదే. ఇదంతియు తెలుగు కవులకు పిత్రియమైన సంపద. డీనిని వారు యధేష్టముగ వాడుకొనిరి, పైతృవ్యమవి చెప్పద గిన అన్యభాషా పాహిత్య సంపదనుకూడ వారు ఆందినంతవరకు స్వీకరించిరి- ఇది గాక “అవారిత సత్కవికల్పనా విభూషావహ పూర్వచృ తృములు సొనల(దీర్చిన జాతి రత్నముల్‌” అని నమ్మిన కవులు తమ కల్పనా (గతిశాద్యోతకముగ సృజించిన చమ ల్కార భరిత చిత్రగాథలెర్నోకలవు తిక్కన, మొల్ల, రామభ(దుడు, రఘునాథుడు మున్నగు వారెందరో రామకథను (ప్రబంధించి తరించిరి. ఎల్జన పోతనాదులు తమ కృతులలో ఏకదేశముగ రావుకధను కూర్చుకొవిరి. ఆధువికులలో శ్రీవాద కృష్ట మూ్రిళాస్తి, వావిలికొలను సుబ్బారావు, జనమంచి శేష్మాదిశర్మ, విశ్వనాద సత్య నారాయణ, పుట్టప శి నారాయణాచార్యులు మున్నగు విద్వీతృవులు రొమయణములు (వాసీర్కి (వాయచున్నారు, (వాయనున్నారు. వీనిలో కొందరి రచనలు యధా

క్‌

వాల్మీకములు, కొందరివి అధ్యాత్మరామాయణాదుల వాసనలు సంతరించుకొనినవి, తులసీ, కృత్తివాస, కంబాదు ఇతరభాషా రామాయణములు కూడ తెలుగు లొనికి అనూదితములై నవి [పబంధ, నాటక, యక్షగాన, గేయ, వచన, కౌవ్యాది రూపము లలో ఆసంఖ్యాకములుగా. తెలుగులో రామకథలు వెలసినవి, ఏదోయొక విధముగ రామకథను స్పృశి-పని కావ్యములు మృగ్యములు, ఆకాళమునందున్న చుక్కలను, తెలుగులో రామకథా కవులను లెక్కించుట అసాధ్యమని ఆర్ముద చెప్పినమాట అక్షర

హిందీ, తమిశిము మొదలగు భాషలలో రామాయణమే సర్వ(శేష్ట కౌవ్యముగ అవతరించినడ్ని కాని తేలుగులోమాత్రము భారతమే సర్వ(శేస్టకొవ్యమైనది. మూర్తి (తయమును బోలిన కవిత్రయము దానినిచేపట్టుటయే అందులకు కారణము, తరువాత పరమ భాగవతో త్తముడును, మందారమతరంచ మధురకవి వతంనుడునగు పోతనా మాత్యుని సవితలేభినీ నిర్ణరమగుటకే భాగవతము ఆంధ పకా హృదం' మును చూరగొనినది తెలుగులో భారత భిగవతముల సరసన విలువదగిన రామాయణము లేకుండుట ఖఇటీ;ల వరకును కవితార సికులకు అంధధసాహిత్యము నందలి ఒళ లోటుగాభావించు చుండెడిన నేటికి కవిసామాట్‌ విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారి ్రీమ్మదామాయణ కిల్పవృషిద్గమముతో ఆ లోటు తీరినది దాని భారతీయ జ్ఞాన పీరాధిరోవాణముతో తెలుగు రామాయణను దేశ భాషారామామ+ములలో మకు టాయమానమైనద్ది

కన్నడములో రానూయణములు

ప్రాచీన ళన్నడ రామాయిణములను రెండు(ప్రధాన వర్గములుగా విభజింప వచ్చును, 1. జైనపం్యపదాయానుసారి వర్గము. 2, వైదికసంప్రదాయానుసారి వర్గము. క్రై నసంపదాయములో మరల రెండు విరములు కలవు. 1, గుణభ్యదుని ఉత్రర ,రాణజముననుసరించీనవి. 8. విమలసూరి “ప ఉమ చరి అ” (పద్మచరిత) ననుసరించినవి ఇట్లు మూడు వర్గములకు చెందిన రామాయణములలో ఒకదాని (ప్రభావము రెండవదానిమీద ఎంతోకౌంత కనిపించుచునే యుండును.

కిన్నడములో ఉపలబ్ద (గ్రంధములలో మొదటిది 9వ ళతాబ్దము నాటిదియగు నృపతుంగుని “*కవిరాజమార్గ” అను లక్షణ్యగంధములో రామకథా సంబంధులగు పద్యములు ఉదాహరింపబడినవి. ఈ పద్యములు ఎవరి రచనలో ఏ కావ్యముదలివో

6

తెలియదు, రత్న్యతయమనుపేర (పనిద్దమైన కన్నడ అది కనితయములో రె.డవ వాడును, పదియవ్‌ శతాబ్దివాడునగు “పొన్న” భువనైక రామాభ్యుతయ అను కావ్య మును రచింజిను. కాని ఆది ఆనుపలబ్ధము. పొన్న జైనుడగుటచే అతని కావ్యము ఏదోయొక జై న నంప్రడాయము ననుసరి: చియుండ.ను

ఉపలద్ధి కన్నడకావ్యములలో రామకథను చెప్పినవానిలో మొదటిది 'చాపుండ రొయ పురాణ అనెడు జైన గద్యరావ్యము, దీనికీ “తివషి లకణమవాపురాణ” అను నామాంతరము కలదు. ఇందుతిషష్టిళలాకపురువుల చర్మిత గలదు. వారిలో రొమ, లక్ష్మణులు, రావణడు చేరియున్నారు కనుక ఇందు రామకథ కలదన్నమాట. ఇది గుణభ్యదుని &త్తరపురాణ కధానుసారి. బావుండ రాయుడు పదియవ శతాద్దివాడు.

కన్నడ జ్లై న రామాయణములలో కెల్ల (పసిద్దమెనది 12వ శతాబ్దివాడగు నాగ చంద్రుని *రామచం(ద్ర చరిత పురా౭” అను చంపూ కౌవ్యము. నాగ చందుడికి “అభినవ పంప” యని బిరుదము:డుఓబే దీనికి పంపరామాయణమనియు పేరేర్పడి నది. ఇది విమలసూరి *పఉమచరిఆ” ననుశరింబినది. కుముదేంతుని లామాయి ణము నాగచం[ద్రుననునరించిన షట్పదీకొవ్యము దేవప్పకవి “రామకథావకార”ొ ఉభయ వైన సంప్రదామములను సమన్వయమ.చేయుటకు బేసిన ప్రయత్నము చం[దసాగగ వగ్గి, పద్మశాభుడు, చందశేఖరుడు మొదలగువారు మరికొందరు జైన రామాయణ కవులు,

వైదిక సం్యపదాయానుసారి రామాయణములలో (పధానమైనది 16వ శతాన్చి వాడగు తొరవె నరహరి రచితమైన “తొారవె రామాయణ” ఇతనికి * కుమార వాల్మీకి” అను బిరుదముండుటదే దీనికి *కుమార వాల్మీకి రామాయణ” మను పేరు (పనిద్ధమైనతి ఇదికూడ షట్పదీ రచనయే. నరహరిడి భక్తిభరిత రచన, తిమ్మ ఈుసు మార్కండేయరానూయణము, శంకరనారాయణ ఆధ్యాత్మరామాయణము, హరి దాసు మూలబఐళ రామాయణము, భట్టబలేకుని భట్టబలేశ్వర రామాయణము: పంకామాత్యుని శ్రీమ్మదామాయణము. వైదిక మతానుసారి రామాయణములలో కొన్ని. నారాయణకవి, ముద్దణ ఆను కావ్యనామముగల లవ్మీనారయణప్ప ఉత్తర రొమా యణ కౌవృకర్హలలో (ప్రధానులు.

కైన వైదిక సర్మపదాయములు రకెండింటికంటె భిన్నమైన వీరశైవ సల్మపదా యములో 16వ శళాబ్దికి చెందిన బతత్తలేకుడను కవి బత్తలేశ్వర రామాయణము రచించెను, కాని అది శేడు అనుప లబ్ధము.

7 దొడ్డబెలి నారాయణకళొన్త్రి డి ఆలసింగరాొచార్‌, పట్టాభిరామళాన్తి, సుబ హృణ్యళాన్తీ, డి. వి. గుండప్ప, “కువెంపు”. ఆధునిక రామాయణ రచయితలలో కొందరు మొ_త్రముమీద కన్నడ రామాయములు అసంఖ్యాకములు కలవు. కనుకనే కుమారవ్యాస మహాకవి కాను రామాయణముగాక భారతమును రచించుటకు కారణము నిట్లు చెప్పెను, న! అలికి దను పణిరాయ రామా యణద కవిగళ భాందలి తిం తిశణియ రఘువర చరిఇయలి శాలిడలు తెరపీల్ల, (రామాయణ కవుల భారముచే ఆదిశేనుడు అల్ధాడిపోవుచున్నాడు, సంకుల మైన ఆ పుణ్య కథలో అడుగిడుటకు ఎడములేదు, ) ఆధునికమైన “కువెంపు” “*శ్రీనమ[దామాయణ దర్శనొ కావ్యము కూడ భార శీయ జ్ఞానపీఠ పురస్కృతికి పృాతమై, కన్నడ కావ్య (ప్రపంచములో మేరు కృతి యైనడి1 విశ్వనాథ కువెంపుల జీవిత చితుణ కవి జీవితమునకును కొవ్యమునకును విడదీయరాని సంబళధము గలదని. నేఢు సాహిత్యవే త్రలందరును గుర్తించియున్నారు. కనుకనే కవి దేళశకాలములు, వంళాది కము, విద్యాసంస్కారములు, జీవితానభవములు, సమకాలీన సామాజిక రాజకీయాది పరిస్థితులు మున్నగు వానిని గూర్చిన పరిశోధనలు నేడు ఎక్కువగా సొగచున్నవిం ఒకే వాల్మీకిరామాయణమును | పధానాధారముబేసికొని రచింపబడిన కల్పవృక్ష దర్శన ములు రెండింటి వై శిష్ట్యమును గు్తింపగలుగుటకు ఈ ఉభయ కవుల జీవితములను పరశీలించట 1పయోజనకారి కౌగల్రదు. విశ్వనాథ, “కువెంపు” లిద్దరును సమకాలీనులు, దాదాపు సమవయస్కులు, విశ్వనాఠ 10=9.18956న జన్మించెను. కువెంపు జననము 29121904. అనగా

1. కన్నడ రామాయణములను 'గురించిన మరిన్ని విశేషములు నా “కన్నడమలో రామకథ” అను (గ్రంథములో చూడగలరు,

8

విశ్వనాథ కంటె కువెంపు సుమాకు తొమ్మిదేండ్లు చిన్న, విళ నాథ జన్మించినది ఆంధ్రదేశపు నకిబొడ్డని చెప్పదగిన కృష్ణాజిల్లా నందమూరను (గామములోం కువెంపు జన్మస్థలము కన్నడనాడులో చిక్కమగళూరు జిల్లా కుప్పళ్ళి యను క్కుగావము. ఇరువుర బాల్య కౌమారములతో అధికభాగము (గామములలోనే గడబెను. కనుకనే ఉభయుల కావ్యములంతట నిసర్గ (గామీణ జీవిత సౌరభములు గుభాళించుచుండును. విశ్వనాధ వారిది కృష్ణాజిల్లా, అనగా డెల్ట్మాపాంతిము. కువెంపుగారిది *మలెనాడు” అనగా కొండ(పాంతము. కనుకనే విశ్వనాథకంటె కువెంపులో గిరివన పీతి అధిక ముగొ కనిపించును.

విశ్వనాధ తలిదండ్రులు పార్వతీ శోభన్నాదులు. కువెంపు జననీ జనకులు సీతమ్మ వెంకటప్ప గౌడలు విశ్వనాధ తెలుగు దేశాదారము ననుసరించి ఇంటిపేరు సౌంత పేరులు కలసి విశ్వనాధ సత్యనారాయణకాగ్యా కువెంపు కన్నడదేశపు పద్దతి (ప్రళారము ఊరిపేరు, తం్మడిపేరు, తనపేరు కళిపికొని కుప్పళ్ళి వెంకటప్ప పృట్టప్ప యయ్యెను. దీవికి సంక ప్తీకరణమే “కువెంపు. ”

వీళ సైనా (శోత్రియ (బ్రాహ్మణ కుటుంబములో జన్మించెను కనుకనే ఆయన రచన తడిపొడి మైన మడిబట్టల వాసన గొట్టుచుండును. కువెంపు వ్యానసాయకి గౌడకుటుంబములో పుషైను కనుకనే ఆయన రచన తాలకరీవానలకు తడిసిన దుక్కిటి పొౌలపు మంటి వాసనలు వెదజల్లు చుండును. ర, ( తేతాయుగపునాటిది, బౌత్తరాహురాలు, క్షృ్యత్రియకౌంత, మహారాశియునగు కౌసల్యటేత విశ్వనాధ తడిపొడి మడిలీర ధరింప జేసిరి,

నెలకు మూన్నాళ్ళ వానలయెద్దడిని ముడీ చీరయారక తడి చీరలట్లు, (బాల, అవతార 166)

శ దళళధువి యజ్ఞ వర్ణన సందర్భము: “మలెనాడులో తొలకరివర్షము కురిసిన మరు దినము తడిసిన వాసనగల నేలనుండి వెలువడి లతలు లక్షలుగా బారులుదీరి తేనె తుటైలను ముట్టడించు గండు చీమల రాళ గుమిగూడునట్టు దేశదేశముల (ప్రజలు యజ్ఞశాలకు విపుల సంఖ్యలో వచ్చిం.” (అయోధ్య, కిమ్మికతుదర్శనం, 275,201 |

9 విశ్వనాథ తండ్రి శోభన్నాదిగారు పౌరాజీకులు, హరికథకులు వారి.ప్రభావము బాలుడైన విశ్వనాధమీద గాఢముగా పడినది* కువెంపు తండికి. సాపొత్య సంస్కార మంతగ లేదు

విశ్వనాధ కువెంపు లిరువురును చిన్నతనములో మొదట వీధిబడులలో చడివిన వారే. తరువాత విశ్వనాథ బందరు హిందూ హైస్కూలు, కాలేజీలలో చదివెనుం కువెంపు మైసూరు వెస్టియన్‌ మిషన్‌ హైస్కూలు, మహారాజ కాలేజీలలో చదివెను. విశ్వనాథకు వీధి బడులలో చదువు చెప్పినవారు (బాహ్మణులే. అటుపిమ్మట వారు చదివినది హిందూ హైస్కూలు, కాలేజీలలో. విశ నాథ హీందూత్వమునెడ గాఢమైన ఆభిమానము గలవాడుగ రూపొందుఓకు ఇదియు దోవాదము జేసెను. కువెంపుకును హిందూ మతాభిమానము లేకిపోలేదు. కాని ఆయనకు వీధి బడులలో చదువు చెప్పిన వారిలో కొందరు క్రై స్తవోపాధ్యాయులును కలరు. ఆ తరువాత ఆయన చదివినది మిషన్‌ హైస్కూలు. అందుచేత చిన్నగాడే ఆయనపై క్రైంస్తవమత (ప్రభావము కొలదిగనో, గొప్పగనో పడితీరినది. విశ్వనాథ మన పురాణాదులను = అందలి సమస్త విషయములను పరమ పొమాణముగ భావించును. కువెంపు పురాజములనే

గాదు - వేదములనుకూడ [పామాణ్య బుద్ధితోగాక పరిశీలనా బుద్ధితో చూచును. విశ్వనాథ చిన్నతనమునుండియే = హైస్కూలలు విద్యార్థిగనుక్ననాటినుండియే-= తెలుగులో పద్యములు గిలుకుచుండెడివాడు. కువెంపుకూడ చిన్నతనము నుండియే _మహైస్కూలువిద్యార్థిగ నున్నప్పటి నుండియే = కవిత్వము (వాయుచుండెడివాడు. కౌవి ఆంగ్లములో (వ్రాయుచుండెడివాడు. ఉన్నత భావములను వెల్పడించుటకు తగినంతగ కన్నడథభాష అభివృద్ధి చెందలేదని ఆయన భావించుచుండిను ) ఆయన ప్రకటించిన బం “మ్రానాయనగారు మాఊళ్ళో పురాణాలుచెబికే, నేను వింటే, అవన్నీనాలో జీర్షిస్తే "ఆ దేవతలందరూ నా గుండెలో కూర్చోక ఏంచేస్తారు ౩...... నేను తర్వాత కవియ గుటకు, ఒకవే॥ చదువుకొన్న వాడనైనచో అది యగుటకు మా నాయనగారు చేసిన పృరాణ్యశవణము పరమముఖ్యమైనది ” (“నేను, నారాముడు” = జాగృతిళి ౧.8.7 1) ఇా విద్యార్థిదశలో కిన్నడమన్నది ఏదో పరీక్ష క్రై చదివెడి ఒక విషయము మా(త ముగా నుండెడిది. నా అభిమాన మంతయు ఇంగ్లీషు మేదనే. బహుళః మీ కెవ్వరకి ఎన్నడు ఉండనంత తిరస్కారము లేక ఉదాసీనము నాకు కరన్నడమునెడల ఉండెడిది ,., హైస్కూలు మొదటి తరగతినుండి కి. తీ మొదటి సంవత్సరము

10

తాలికవితా సంకలనము (19)2 లో అనగా 18 సంవత్సరముల వయస్సులో ) “86810675 సోయ36' తరువాత 3 8 కజిన్స్‌ ఆను ఉదారభావీలియైక ఆంగ్రే ముని ఉపదేశము ననుసరించియే ఆయన కన్నడములో కవిత్వము [వాయుట (పారంభించెను* అప్పటినుండి మాత్రము విశ్వనాథ ఎంతటి యాం్యధాభిమానియో, కువెంపు అంతకు మించిగ కన్నడ అభిమాని యయ్యెను.

విశ్వనాథ ఆంధాభిమానమునకు ఈకింది పద్యము ఉదాహరణీయము,

“ంమ్ముగం గాకుశమ్ము "మొదలీవరకుంగల యాంధపూర్వరా

బ్యమ్ముల సీసుంజెష్పిన పహృదంతర మేలా దవించిపోవు; నా

క్ర్రైమ్మగు చిత్తవృత్తుల పురాభవ సనిర్టయమేనె యొున్నిజ

స్టుమ్ములుగాంగ నీ తనువున (బనహీందునొ యాం

రకృముల్‌ (ఆంధ్ర (పళస్తి)

కువెంపు కన్నడ భాషాభిమానమునకు ఈ [క్రిందివి పుచ్చుతునకలు,

*కన్నపననె కణిదాడువుదెన్నె దె

కన్నడనెని కివి నిమిమవుదు

శామనవిల్లను కాణువ కవియొలు

"ఇెక్కె-న మనమై మశియువుదుం”" న ముగియవరకు నేను ఇంగ్లీషునెడ గాఢాభిమానిగ నుండెడివాడమ .., మన సొంత అస్తులైన వేదములు, ఉపనిషత్తులు, దర్శనములను గురించి ఇంగ్రీషు మూలముగనే మొదటగా. నేను ఆధ్యయనము చేసితిని ” (షష్టినమన” పు. 110111)

విశ్వనాథకు ఆంగ్లవీద్యను గూర్చిగల అభిప్రాయమును కూడ ఇక్కడనే గుర్రింళము ? “మొదట ఆం గ్లపాఠ్య(గ్రం థాల్లో ఉండే కథలేగాని మరికథలు ఎరుగను. మహాపురుష్కలనుకొన్నవాళ్శ జీవితాలు వాళ్శ పాఠ్యగంథాల్లో ఉండేవి. వాటికీ మాక్కూలకీ పరీక్షలకీ సంబంధం ఆ విషయాలు జా గత్సప్నాలుకౌ వు. వట్టిగొడ్డువిష యాలు. ఊవాళ కిని, భావనాళక్తిని వృద్ధిచేసేవి కౌవు. విద్యార్థులను యంత్రాలవలె తయారుబేస్తవి.” (నా పరిచయకథ' రేడియో వ్యాసము; “(బ్రాహ్మీామయమ్నూలర్తి" పు, 28)

11

(కన్నడమనిన నా ఎద గంతులువేయును. కన్నడమనిన నా చవి నిక్కును, వారివిల్లును చూచిన కవివలె నా మనస్సు మైమరచును )

“శన్నడవే సత్య; కన్నడవే నిత్య

అన్య వెనలబే మిథథ్ట”

( కన్నశమే సత్యము, కన్నడమే నిత్యము. అన్యమనగా అదేమిళ్య )

విశ్వనాథ హైస్కూలు విద్యార్థిగ నవ్యాం్యధ కవితకు నొంది పళికిన చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటళాన్త్రిగారి శిష్యుడు కాగా, కువెంపు కిక, గీ. విద్యార్థిగా కన్నడ సాహిత్య నవో దయ వైతాశికులలో (ప్రముఖుడైన వెంకణ్ణయ్యగారి శిష్యుడయ్యెను.

విశ్వనాథ కి శ. చదువుచు జొతీయోద్యమములే (ప్రతిభావితుడై కళాళాల చదువుమానివేసి, కొన్నాళ్ళు జాతీయకళాశాలలో అధ్యాపకుడుగనుండి, తర్వాత తిరిగి 8. &., !/1. గీ.. పరీక్షల నిచ్చెను. ఆయన కౌరాగారవాసము జేయకున్నను ఆయన 1పాణమ్మితులు కొడాలి ఆంజనేయులు మొదలగువారు చాలమంది క్రైలున కేగినవారు కలరు. కువెంపు ఆవిధముగ జొతీయోద్యమముతో (పతంక్షముగ సంబంధము శలిగిన వాడు కొడు,

విశ్వనాధ తొలినాళ్ళలో చాలకౌలము నిరుద్యోగిగ నుండి దుర్భర దార్మిద్యము ననుభవించెను. 1988 లో అనగా 43 సం॥ల వయస్సులో విజయవాడ 5, గ, 8. 6 6. ౪. 8. కళాళాలలో ఆంధోపన్యాసకుడగ చేరిన తర్వాత మ్మాతమే ఆయనకు ఆర్ధికముగ కొంచెము వెసలుబాటు చిక్కనది. చివరకు రెండేండ్లు 1959 _ 6] లలో కరీంనగర్‌లోని అభిమానులు ఆయనను కళాళశాలా (ప్రధానాచార్యునిగ విలిపికొనిరి. ఆదే అయన విర్విహించిన అత్యున్నత పదవి. కువెంపు గి, శి, పరీక్షలో ఉ శ్రీర్ద్ణుడడుటయే ఈడవుగ 1929 లో = అనగా 25 సం॥ వయస్సులోశే మైసూరు విశ్వవిద్యాలయ ములో అధ్యాపకుడుగ (ప్రవేశించెను, కమముగ కన్నడ విభాగాధ్యమడై, మహారాజ కళాళాలకు ,పధానాచార్యుడై, 1956 లో మైసూరు విశ్వవిద్యాలయమునకు ఉప కులసతి యయ్యెను.

విశ్వనాథ కువెంప లిరువురును సర్వవిధముల్షై న వాజ్మయ పకియలలో ఉత్తమరచన సాగించిన సర్వతోముఖ (పతిభాసంపన్నులు, విశ్వనాథ '*శ్రీమ(ద్రామా యణ కల్పవృక్షము”, *ఆల్మధ(ప్రళ స్తీ, “ళశిదూతము”, “శృంగారవీధి', *కుమారా

12

భ్యుదయము”, “శ్రీళృష్ణసంగితము” మొదలగు 25 క పైగా పద్యకావ్యములు రచిం చెను. కువెంపు కూడ “శ్రీరామాయణ దర్శనం, 'చితాంగద', 'పక్షికౌశి, “ఇక్షు? గంగోత్రి" మొదలగు 25 పైగా కొవ్యములు రచించెను విశ్వనాథ "అనార్కలీ కన ర్రనళాల' , "త్రీహూలము' మొదలగు 15 నాటకములు రచింపగా, కువెంపు కూడ “బ్య దతపస్వి", “రక్తాక్షి మొదలగు ]£ నాటకములు రచించెను, విశ్వనాథ 'ఆల్ల సానివాని అల్లీక జిగిబిగి", “ఒకడు నాచనసోమన్న'*, *కావ్యానందము' మొదలగు 10 సాహిత్య విమర్శ (గ్రంథములు రచింపగా కువెంపు “రసోలై సః, “కొవ్యవిహార' మొదలగు 6 వినుర్శగంథములుకచించెను. విశ్వనాథతి౦ పైగా కథల్నువాయగా కువె పు కూడా దాదాసు £0 కథలు [వాసెను. కొంచెము కుడి ఎడమగా ఈ ఆన్ని సాహత్య శాఖలలోను ఇరువురును సమానసంఖ్యలలో (గంథములు రచించిరి. నవల్నావ(క్రియలో మ్మాతము విశ్వనాఠచే పైచేయి. విశ్వనాథ ఏకనీర, చెలియలికట్ట, వేయిపడగలు, స్వర్గానికి నిచ్చెనలు మొదలగు నవలలు 70కి పైగా రచింపగా కువెంపు రెండే రెండు నవంలు *మలెగళల్లి మదుమగళు", "కానూరు హెగ్గడితి మ్మాతము రచించెను, ఇక విశ్వనాథ కంటె కువెంపు అధికముగా రచించిన సాహిత్య (ప్మకియలు జీవితచరి.తలు ( రామకృష్ణ పరమహంస్క స్వామి వివేకానందుల జీఏతములు ) ఏడెనిమిది బాలా సాహిత్య (గ్రంథములు విశ్వనాథ బాలలకొర శై అసంపూర్ణమైన పిల్లల రామాయణ మొక్కటి మాత్రమే (వ్రాసెను వ్యాసములు విశ్వనాథ (వ్రాసినన్ని కొకున్నను శువెంపు కూడ అధిక సంఖ్యలోనే (వ్రాసెను ఉపన్యాసములు మ్మాతము. విళ్ళనాథ కొన్నివందలో, వేలో చేసియుండును. కువెంపు సారారణముగ సభలకు పోడు. ఆయన చేసిన ఉపన్యాసములను [వేళ మీద లెక్కింపవచ్చును. విశ్వనాథ ' అమృత శర్మిప్టిము , *గుప్రపాశుపతము" మొదలగు సంస్కృత నాఓకములు కౌవ్యములు ఏడెనిమిది రచి:చెను కువెంపు సంస్కృతములో ఏమియు రచనలు చేయలేదు.

విశ్వనాథ అంధ సాహిత్య పరిషదధ్యశ్రత వహించినట్దే కువెంపుకూడ కన్నడ సాహిత్యసమ్మేళ నమున కధ్యక్షత వహించెను విశ్వనాథ కువెంపు లరువురును విశ్వవిద్యాలయములనుండి గౌరవ డి. లిట్‌. బిరుదములను పొందిరి; కేంద్ర రాష్ట్ర సోహిత్య అకాడమీ బహుమతుల నందుకొవిర్శి పద్మభూషణ [పళనిని ఐడసరి, ఇరుపురును భారతీయ జ్ఞానపీఠ పారితోషిళములను గెలుచుకొనిరి, (జ్ఞానపీఠ (ప్రశంస లక్షై అనుబంధము! చూచునద్మి ఇంకను ఆశ్చర్యకరమైన సాదృశళ్యమేమనగా

13

ఇరుపురును తమ రామాయణ మహాకావ్యములకే ఈ సన్మానమున కెన్నికటైరి. చివరకు ఇరువురును తమ తమ రాష్ట్ర (ప్రభుత్వములబే ఆస్థానకవులుగ గౌరవింప బడిరి.

విశ్వనాథకు మహాపండితులై న ధూళిపాళ శరభయ్యశర్మ, జమదగ్ని వంటి అభిమానుబున్నట్లుగనే, కువెంపుకుకూడ జవరేగౌడ, చెన్నబసప్ప మొదలగు అభిమా నులు కలరు, ఈ ఇరువుక భ్తకోటియు వీరివంటి మవోకవి “నభూతో నభవిష్యతి” అందురు, వారు వాసిన పత్యక్షంము రసోపనివ త్తే అందురు. అప్లే వీరు వాసినది కవిత్వమే కౌదని వాదించి, వారి (ప్రత్యక్షరములోను తప్పులు పట్టు (పయత్నించెడు (వతివకు లిరువుకకుకు కలరు, విశ్వునాథను (కొత్త సత్యనారాయణ చౌదరి, వడ్డమూడి గోపా లకృష్ణయ్యల వలెనే కువెంపును డా, దిగిరి, ఐన్నంజే గోవిందా చార్య వంటి విమర్శకులు త్మీవముగ ఆక్షేపించిరి. (పొగడ్తలు, తెగడ్తలశ్షై అను ఐంధము 9 చూచునది)

విశ్వనాథ కువెంపు లిరువురును ఆధ్యాత్మీక చిత్తదృ త్రీగలవారే, వారనుస రించిన సంప్రదాయములలో మ్మాతము కొంత భేదము కలదు విశ్వనాథ శృంగేరీ శంకరపీఠమునకు చెందిన జగద్గురువులై 5 విమలానందభారతీ, కల్యాణానంద భారతీ మాంతా చార్యుల ఆ:తేవాసియై శాంకర్నాద్వైతమును అభివివేశముతో ఆధ్యయనము గావించినవాడు, గురుముఖముగ వేదవేదాంగములుు తర్కమీమాంసాది ళాస్త్రములు, ఆభ్యసించినవాడు. కువెంపు రామకృష్ణాశమమునకు చెందిన స్వామి సిద్ధేశ్వరానంద 6. ఉద్యోగ పదవులవలెనో సన్మానములు కూడ విళశ్వనాథను ఆలస్యముగనే వరించి నవి. విశ్వనాథకు 1964 ఆంధ విశ్వవిద్యాలయము కళాప్రపూర్ణ లిరుదమును, 1071 లో శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయము గౌరవ డి లిట్‌ను ఒపంగగా, కువెంపుకు 1956 లోనే మైసూరు విశ్వవిద్యాలయము, 1966లో కర్ణాటక విశ్వవిద్యా లయము, 10689 లో బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయము గౌరవ డి. లిట్‌ బిరుదముల నొసంగినవి, కువెంపుకు 1958 లోను. విశ్వనాథకు 1970 లోను పద్మభూషణ పశస్తులు లభించినపి. కువెంపుకు 1968 లోను విశ్వనాథకు 1971 లోను జ్ఞానపీఠ పురస్కారములు దొరకినవి, విశ్వనాథకు 1970 లోను కువెళపుకు 1079 లోను శేద్చ్రద అకాడమీ ఫెలోషిప్‌, కువెంపుకు 1965 లోను విశ్వనాథకు 197! లోను రాష్ట్ర్యపభుత్వముల ఆస్థానకవి పదవియ లభించినవి,

14

ఆభిమానమునకు పొ(తుడై కొన్నాళ్ళు ఆ్మశమవాసము చేసెను. తరువాత స్వామి శివానందచే ఉపదేళము నందెను. ఆ తరువాత ఆరవేంద దర్శనముచే అత్యధికముగా (పభావితుడయ్యెను.! విశ్వనాథ వర్ణ వ్యవస్థను సమర్తించును; కువెంపు అండించున్ను!

విళ్వనాథ సవ్మస చ(ద్రదర్శనోత్సవము చేసికొని 18-10-1976 వ తేదీని విశ్వనాథునిలో విలీనుడయ్యెను. కువెంపు కన్నడిగుల అదృష్టము కొలది 84 నిండిన పండ, నయస్సులో ఆరోగ్యముగనున్నాడు.

విశ్వనాథ తుదిగడియలవరకు కొవ్యరచన జబేయుచునేయుండెను ఆయన మరి మూడునెలలకు మరణించుననగా 6 జూల్చెలో "నందిగామరాజ్యముోో అను నవలను రచించెను. కువెంపు చెప్పదగిన సాహిత్యసృజన గావించి ఐహుకౌలమైనది, 7. విశ్వనాథ కువెంపు లిరువురును తమ తమ ఆధ్యాత్మిక ప్రవృ ్రిని గూర్చి ఇట్లు బెప్పికొవిరి “విశ్వనాధ “వాని (విసు బాల్యములో పరిస్థితులన్నియు అనుకూ లింది, తెలిసి తెలియకుండ నున్న కాలమున తెలుగు భారత ఛాగవతముల మీద అభిరుచి, శివకేశపులమీద భక్తి కలిగినవి, అ కివకేశవులకు రామాయణ కథా నాయకుడై న రామునకు భేదములేద్చు” (“నా రాముడు = నా రోమాయణము”. జాగృతి జీఠ7.1970) విశ్వనాథ తన రొమాయిణమును శివున కంకితమొసగెను, తనతండి స్వ(గ్రామములో నిర్మించిన శివాలయమును పునరుద్ధరణ గావించెను.

కువెంపు : “నేను పూజకొరగు దేవాలయములకు కూడ పోక రాణ శత మానము కంటె హెచ్చయినట్టు తోచుచున్నది ,.. హిందూమతమునకు బేరిన వని చెప్పి కొని అనేకులాచరించు [కియలలో ముక్కాలు మువ్వీసము కంటెను హెచ్చుపాలునకు నేను స్వభావతః విముఖడన్వై యున్నానని తోచును. (*వన్టినమన'_పు. 81) 6, వర్ణాళశమధర్మాత్మకమైన సనాతనమతముపై తీరుగుబూటు బావుటా నే తన (శీసురనేని రామస్వామి శౌదరిగారి “*కురుక్నేత సంగామముో అను నాటకముపై విశ్వనాథ విద్యార్థిచ నుస్నప్పుడే ఈమ మి[త్రులు కొడాలి ఆంజనేయులుగారితో కలిసి “అర్మధవిద్యార్థులు అను పేళుతో కృష్ణాపతతికలో ఖండన వ్యాసమును (ప్రచురించిరి. పవెంపు కళాశాల విద్యార్దిగానున్నపు డొసంగిన 706 ౬౪119 0 0881 5731912 అను ఉపన్యాసమే ఆయన రామళ్ళష్ణాశమ (ప్రవేశమునకు దారి తీసినడ్మి

15

“నేనిప్పుడు కవిత్వము (వాయట లేదు. కవిత్వమును (బతుకుచున్నాను.” అని ఆయనయే చెప్పికొనెను, కన్నడభాషకు (ప్రభుత్వాదిరంగములలో సమధికస్థానము? కులమత రపాత సమాజ నిర్మాణము-ఆను రెండే (ప్రస్తుతమాయనకు గల (ప్రధాన ధ్యేయములు

కన్నడిగులు కువెంపును సన్మావించుకొనినరీతి విశిష్టమైనది. విశ్వవిద్యోలయ మునకు ఉపకులపతిని గావించుకొనిన సంగతి చెప్పబడినది, కువెంపు అభిమానులు ఆయనకు మూడు బృహదభినందన (గంధములు సమర్పించుకొనిరి. ఇవిగాక కువెంపు సాహిత్య పళంసాత్మకములై న (గంథములు, వ్యాససంకలనములు 80 కపైగా వెలువడినవి. ఒక్కి. (శ్రీరామాయణదర్శనమును గురించియీ [పత్యేకము నాలుగు విమర్శ (గంథములు వెలువడినవి, విశ్వనాథ జీవితకొలములో ఆయన సాహిత్య మును గూర్చి ఆయా పత్రికలలో వెలువడిన వ్యాసములు, కృష్ణాష్మతిళ, అంధ) పత్రిక, తివేణి, జనధర్మ, విళ 3థీ మొదలగు ప్మతికలు వెలువరించిన అభినందన సంచికలు, "విశ్వనాథభారతి” అను (గ్రంథము మాతిము వెలువడినవి. ఆయన విర్శాణానంతరమే “బా9హ్మీమయిమూ ర్తి”, “విశ్వవాథశారద”, ఇది కల్పవృక్షము” మొదలగు ఐదారు (గ్రంథములు వెలువడినవి. ఏమైనను జెలుగువారికి తమ మెవో కవులను గౌర వీంచుకొనవలసిన అవసరమింకను తెలియదనియే చెప్పవలెను. 9

కావ్యము = జన్మపియత

విశ్వనాథది పాషైణపాకమవియు, ఆయన రచన ఆందరికి అర్ధము కాదనియు, అందుచేత 'ఆయన (ప్రజాకవీ కొడు, మహాకవి కొడు" అనియు మొదలైన విమర్శలు కలవు. సరిగా కువెంపును గూర్చికూడ ఇట్టి విమర్శలే కలవు, తను కౌవ్యములు అందరికి అర్థము కావను విషయమును విశ్వనాధ కువెంపుగార్లిరువురును అంగీకరించు చున్నారు. ఈమ కావ్యములు అందరకును అర్థమును కొవలెనను ఉద్దేశముతో రచింప రి 1కల్పవృక్షఖంచనముో, “పంచళతీపరీక్ష”. అను రెండు. విశ్వనాధ ఖండన (గంథములు కూడ వెలువడిననీ, కొంతకౌలముపాటు భారతి, ఆంధివిద్యార్థి, గోల్కొండ మొదలగు పతికలు విశ్వనాథ దూషణ వ్యాసములను పనిగట్టుకొనివ వానివలె పిచురించుచువచ్చినవి, విశ్వనాథ కీర్తిశేవుడైన పిదప నార్జవారి ఆంధ) జ్యోతిలో విశ్వునాథదూషటి ళారాస్థ్రాయినందుకొనినది.

16 బడినవి కొవనియు, అధికారులై నవారికి మ్మాతమే. ఆవి ఉద్దిద్టములైనవవియు ఇరువు రును తమను తాము ఒక్రేవిధముగ సమర్థించుకొనిరి*

విశ్వనాథ పలుమారు లిట్టి అభిప్రాయమును పకటించెను.

“గంథం ఆందరికీ ఆర్థం కావాలంటే కష్టమే. అనేక శాస్త్ర విషయాలు సామాన్యుల అవగాహనకు అందవు. కథ సాధారణముగా ఆర్థవవుతూ, అందులోని షోకులు గమినిస్తేచాలు,” (హైదరాబాద్‌ ఉపన్యాసము, ఆంగధ్రష్మతిక 2111959)

= “ఇట్టి ఆకంతముల్లైన విషయములయొక్క పర్చాలోచన స్వరూపము కపిశ్వమైనచో, కవిత్వమందగి కర్థవగుట కష్టము. అంశయు తెలియవలెననుఓ ఈ మాయా పిహిత జీవలక్షణము.” (వేను - నా రచన, విళ్వథ్రీ విశ్వనాథ సంచిక”

+*“కొవ్యాన్ని అర్ధం చేసుకోవడం ఆందరికీ అందుబాటులో ఉండే విషయం కాదు, వాక్యనిర్మాణవై ఖరి బహుచి(తమైనది. రూపవైచి తిలోని వై శిష్యం తెలియపోతే ఈ రామాయణం అరం కొదు.””. (రాజమం[డి ఉపన్యాసము ఆంధ్మప 8410 19060) (రానం( వ రైక

“శకం నిగూఢంగా ఉంటే సామాన్యులు పట్టుకోలేరు. ఒక విశిష్టమైన (ప్రకృతి ఉంటేగాని కృచృలబ్థిమైన సుఖంలో ఉన్న గూఢత్వాన్ని పొందటానికి ('ప్రయత్నించడు.”. (విశ్వనాథ సాహిత్యోపన్యాసములు,”) . .....“మొత్రము మీద సాహిత్యమనగా తత్కాలమునందు హితముగా నుండదు. అనంతకాలమునందు. హిత ముగా నుండును దానితో నీవు పరచయము- వృద్ధిబేసికొని, దేవిలోని సౌందర్యము నాస్వాదించుటి కలవాటుపడి ఆ సౌందర్యము ననుభవించు నానందము పొందగలిగి నంత జీవలక్షణము పేంపొందించుకొని అందులో చెప్పబడ్డ మవా విషయమాలే ల థార్జములవి తెలిసికొన్న తరువాత నది సాహిత్యమగను, యకార్థమైన సౌంద ర్యము హర్గాత్తుగా భాసించదు, చరలణము చేసినకొలది. భాసించునుు అన్వయము (ప్రౌధకవులలో కొన్నిచోట్ల ఆధ్యాహారము జేసికావినగాని కువరదు చాలమంది బేసకోరుం ప్రౌఢకవి చెడిపోవుచున్నాడు. కనుక కావ్యమును చధువుటకు తెలివి ఆవసరమ్ను (ొపూర్వాంధ్ర సాహిత్యం”, “ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఓ0వ వార్షికోత్సవ ప్రత్యేకసంచిక)...” పద్యమనినంతనే కవి యొక ప్రయత్నము బేసి యొకశైలిన్మి నొకకుదింపును, పలుకు బడిని, వొకవిధమైన గడుసుదనమును. పొందుటను జూపించును. పద్యమే కవిబేత

1? నా ప్రయత్నము చేయించును. ఈ కారణముల చేశ పద్య మెన్సడును'చవనరు తంమె.. నర్తము చేసికొనుట కస్టమైన విషయము. భరమ నులభమైన పద్యము నంచే ఈ లక్షణములుండగా కావ్యగత వద్యము సందెప్పువ కష్టముండును”

“కావ్యము వీపు సుగనుముగా అర్థము కావలయుననీ (వ్రాయబడునచికాదు ఆది సామాన్యునకు నుగమమైనది కాదు 11 (విళ్వనాథ-ఆధ్య కోపన్యానము - ఆంధ్ర సాహిత్య వరిషత్పత్రిర సం 45)

“అందరికి కనిత్వం తెలిదూలనే వాద్ళ నా కవిత్వం చదవక్కరలేదు. పూర్వ శవులను ఏ అనుాగ విశేషంతో. ఆర్థం చేసౌంటున్నారోో ఆ మార్గాన అర్థం చీనుకోగఎగిన వారికి నా కవిత్వం ఎప్పుడూ అందనాటులోనే ఉంటుండి. ఈ అందాలు తెల.సాలంకే కావ్యం కాన్యంగా చదవగలిగిన ౪ _క్తీ కొవాలి. “కల్పవృత్షమా నాలుగు వచ్ళ పావేయి అంపే అలా గిరాటు వెయ్యదు. దీనిని బావా ఎపా సంవాలి. భక్తి ప్రవట్తలు గలిగి ఆదరంతో చదివిన వారికే నా (గంథం అన్టమపు తుంది”. (విశ్ననాధ-పళ్లెలళలోభ తెలియనివారికి నా కావ్య సంనద అర్థంకాదు ఆంప్రఖ- 10-12-59)

ఈ ఆధ్విపాయమునే విశ్వనాథ తమ కవితలలో కూడ వెల్లడించెసు,

తనలోతు సెజుగని జనుల పూజకుందిర

స్క్యతింజూపు మత్ప్సరస్వతి సుభద

తనలోతు నెటింగిన జనుల పూజకు నవా

చృతిం. జూపు మత్సరస్వతి 'సమార్ష్ర

.మళ్చకస్వతిఫభావ సా్యాామాషష్టల వై ఈ

భక్తి యున్నట్టి వో మెత్తబజెదు చేని

శ(విశ్వనాథ-(బాహ్మామయమూ శ్తంప్పట 108 నుండి

విశ్వనాథ కాను రచన చేయనప్కడు పాఠవని దృష్టిలో నుంచుకొని (వ్రాయనని స్పష్టముగా చెప్పియున్నాడు.

క ఇ 26/5 [276 2 6366090 10064 16 80 1 వం10107 6 0౯ ఏం 82 0:0ఇ 07 610% ంళ 01 ల ౫14616 070%”

శే విశ్వనాథ-క్రో 5612 0 అందు. 16౧167 0 ఉ. 3. 230238, విమక్శిని-11 న్‌ ర, విశ్వనాథ రామాయణమును తులనీఐసు వళి “స్తాంతన్సువాయి మాత్రమే రచించెను. అవ్యుగాయన మనస్సులో నిండి యుండినది. పరనే ళ్వరుడొక్కగే, పాఠపడు కాదు. ఇది 'మెచ్చేదనో 'మెచ్చరొ ? యిదియును *దివెదరు జదువళశేలా నాక య్యది; నా యెద నీ తోరా చెద నదానికీ ఫలంబుం జెందించు వివా” (కళ్యాణం 800) విశ్వనాథ కావ్యము తనుకు అన్టము కాలేదను అపరిణత మసన్కుల చిమర్శలు ఇనవనరములు- అది వారి దరదృయు.]తి నే పవెంపు బాగా దాదాజగా నిశ్వనాత ఆధిప్రాయములతో సరిపోపు అవిప్రా యములగే వెలువరించి యున్నారు, 10. గాధలందు గేయ గతులందు ఏశెల పలుకులందు (వేడ మెలతెలందు గలుగు మేలింసము కనుగొన లేని వా రివనినున్న వారి కదియె శిక్షం (గాలా స్పశతి-రాళ్ళవల్లి అనువాదము) ఇట్టి లేత మసన్సు గల వారివి గూర్చియే శ్రీనాధుడిట్లనెనుం వనివడి నారికేళ ఫలపాకమునం జవిమైన భట్ట హ ర్షని కవికాను గుంఫములు సోమరి పోతులు కొందరయ్య లౌ నని మది మెచ్చనేరరది యట్టిద- తేజపరాలు చెక్క మీ టిన ననవల్చు బాలకుడు డెందమునం గలగంగ నేర్చునేం (శృంగార. నైషధము)

కం

“ఆటి కాన్యము గ్రా త్తదిగా నున్నప్పుడు జనులకు ఆది రుచింనక పోనమ్బను అర్హసు కాం గోవును, ఆ కావ్యబ లోతునకు మును సటకు ఎస్తనకు ఎవటక వొరికి సాధ్య'సు కౌళ పోవప్పును. లన్ఫ్కడు వారు దానిని తిరన్కఠించుటయు, ఆమేసింపవఎయు సహజము. అట్నని ఆ, కళాశ్యతిని ఆల్పమని (తోవ వేయుటకు వీల ఏనా ? (కువెంంరళా నుందరి-మున్నుడింబ ౪10

ధావము సాథాషణ నికి లఅనుభవాకిత మెనసౌలది 8వన మందలి ఆలోచనము కూడ గహానము కావచ్చును. అప్పుడు పాఠకుడు కవికి విమర్శకు డగుట కంప శిష్యుదై ముంపప సౌగుపే లెస్స” (పవెం్కి, పెదే బ్బ వి

“నిజక్షైన యోగ్యతను గృుర్హిందటపను ఒక యోగ్యళ కావలెనో” (పవెంప్య మలెనాడినచ్చితగచు-బ్బ *1) పూర్ణదృష్టితో ఈ కౌవ్యసును (శ్రీరాద్రఏ అర్టము కేశరానుబి అందరికిని సాధ్యము కాడ; వానికి అ నత కౌవలెను, కాని సాధన వలన మరల మల రావ్య పఠన చేయుట వలన అది సాధ్యము కాగలదు” (తవం )- శ్రీకువెం దర్శన బృం 161) మహా కవియైన వాడు జగళ్తు యొక్క మనస్సును తన మప్పమనకు ఎర్నజేయవలెనేగాని తాను దాని మట్టమునకు దిగి పోరాదు (పఎంపు-సాపాత్య ట్రదారాంం 12)

తన రచసలు జనస్రయములణు కాళేపన్నవను ఆకేపణకు కవెంసు ఇట్లు సమాధాన మొనంగెను. “ఈ జనవ్రియత అను పదము ఇబీవల చాల ఆసర్హకారి చైనట్లు కనిపింయు. చున్నది. జనప్రయత ఆనగా నేమి ? జమలవగా నెవడు శి జనులందరు మెచ్చనిచో ఆ కావ్యము ఉత్హమకావ్యను కౌదన్నచో ఉత్తమ కావ్యములే ఆపాధ్యము అవి చెస్పవలనివచ్చును, (పవేం-ళలాసుందరిమున్నుడి. పు ౪1%) ఈ ధావషణన టీవెంచ తిఎకాత్మకముగా ఇట్లు (వ్రశటించెను.

“ని నేం బల్లెయా నా నేరు వెతంక

నిహార బల్లరూూ నా హారువగలక్కె

ని ముళుగబల్లెయానా ముళుఏ వాళశ్కా

ఉం ఇల్ల ? నడె? దూరసర్శి హశాదు ? బావా త్తిరకగ ళం (కవె6; -నన్న శవిలెంతన్న విమర్శ కరిగెంకృషత్తి౭ంసృ, 30)

20

నీ వెక్కగలవా నే నెక ఎక్తునకు

నీ వెగురగలవా నేనెగుగు దూరముకు

నీవు మునగగలవా నేను మురుగు లోతునకు

లేదు ?” పో? దూరముగ అను కీరా ద్యరకు”

(అీరొందులో హడ అయన ఇదే అవ్మపాయమును వల్లడించెను. (చూ, శవికావ్యోపనులు 6, 7)

తమ కొన్యము సహ్మదయులు సమర్థులు నైన (ప్రొఢపాఠకులపు మూత్రమే ఉపయోగించు ప్రొాఢకొవ్యము లనుటలో ఇద్రరు మహా కవులను పరావ్మిప్రాయు లై యున్నారు,

వాల్మీకి యెడ భక్తి

విళ్వవాధకు వెంజ్టలిరువురు వా్మికి (ప్రోళ్తేతి వృత్త పునే తము కావ్య వస్తు వుగా (గ్రహించిన వారగుటచే వారికి వానకి ౧డలను వాష్మాంచు. నెడను గల భావ మెట్టిదో పరిశిలించదగియున్నది.

విశ్వనాధకు వాచ్మాకి ెడగల భక్తి ఆనన్యక్షైనది ఇది మూడు సందర్భములలో గర్తింస దగియున్నది 1) శ్రీ రామాయణ కల్పవృక్ష అవరాతికలో పూర్వ కవిన్తుత్రి పందన్నముస 2) చిత్రమూటమున రాముడు వ్యాకిని దర్శించిన సందర్భమున 3) విశ్వనాధ వలు కాప్పులనో చేనిన తిపన్యాసాదులలో.

కౌవ్వావ కారికలలో సుకలిస్తుత్కిపశవినింద చేయుట తిక్కన గారి మండి తెలుగు కప్పలకు ఆవారమైనది విశ్వనాభ నన్నయ్యను స్తుతించెను విశ్వనాధ దృష్టిలో సన్నయతో సమమైన తెలుగు కవి *నచూతో. నభవిష్యతి ఆన్జినన్నయ విశిస్తతను చెన్వుకు ఆయన వాడిన పదము “రెండవ వా్మకిఅని. డీనివలన విశ్వనాధకు వ్య్శాకి యడగల అనన్యభక్తి వెల్లడియగుచున్నది, విశ్వనాధ సుకవిస్తుతి గావింటిను, కాని కశవినింద చేయలేదు వాని కాయస చెప్పిన కారణము విలక్షణముగ నున్నది.

ఒక్క ఇాలీ కీ గాక వేబజోక్కం జెవండు

సుకవి శబ్ద వాచ్యుండీంశగుకవి నింద

యశ స్త పథంబు గాన వుటంజేం (అవతారిక-85)

21 లోకములో వికి యొక్కడే సుకవి యట, కక్కిన వారందరు పకపులే, అట్లయినో ఇంతకుముందే తాను సుళవులని స్తుతించిన కాళివాసాది సంస్కృత కవులు సన్నయా ద్యాం(ధ్ర కవులు అందరును కుకవులే యగుచున్నారు కనుక వారు కూడ స్తుతికి గాక నిందకే ప్మాతులగు చున్నారు. ఇది వరస్పర విరుద్రమగానున్నది. ఆం కేగాక విశ్వనాధ తాను గురుస్టానషులుగా థావించిన వారిని నిందించుట ఎట్లు సంభావ్యము కాగలదు ఖ్గి కనకనే తాను కకవినింద చేయుటయే మానెను. ఇది వ్శోకి యెడ వారికి గలఆనన్య భక్తిని భంగ్యంతరా సాధ్యముగా నిరూపించుదున్నది, వా్మాకికి విశ్వనాధ సమర్పించిన మతి కొని పూశాణప్పములు:-= అచ్చ్వ్వన యమృత మమరులు (తావినా

రోయి దాని కేనసూయపడను

పరమ మాని మైన వాల్మీకీ కృత రామ

సత్కధా సుథారస)బుషదావిొ(అజే 89)

“సర్వనిల్బ భూమి సర్వలక్షణ లక్ష్య

నవవిధాతృ భూతు నాకుజాతు” (అదే 88)

2. శ్రీరాముడు వసవాసమున మొదటగా ఆ(శ్రమను నిల్మించు కొనినది చిత్ర కూటమున, అది వా్శాకాశ్రమముసకు సమీవముననే గలదు, రామాదులు ముందుగా వ్య్శాకిని దర్శించుకొనిన పిమ్మటచే వర్ష కాలను నిర్మించుకొనితి, ఈ సందర్భమున రెండే రెండు లోకములు గలపు

శ్లోః అభిగమ్య్యా(శ్రమం సళ్వీ వాలీ శ్రికి మభివాదయన్‌ తాన్ధహర్థి : (శ్రముదితః పూజయామాస ధర గవిత్‌ | అస్యతా మితి చోవాచీ స్వాగతం తం సివేద్యచ [తతో (శ్రవీన్మహా తేజూ లక్ష శాం లక్ష గాల జః] సంని వేద స్రైఎనమృషయీ (ప్రభుః గిత్తల రే్యమ్మ్యైనార్య క శి (1 వరు సోలంా- అలర అం 22 ః ఈ లన ప

రై

ఆ(్రమమును డేరి ఆందరు వీకికి సమస్కరించిరి ధర్మ విదురైన ఆను ర్లీయ సంతోషించి వారిని పూజింబెను. స్వాగతము తెలిపి కూర్చుండు డనెను. రాముడు న్యాయము ననుసరించి బుషకి తనను వి వేదించుకొనెను)

వా్య్యకి మహర్షి తన కావి కధానాయకునికిని తనపను గల పరిచయమును గూర్చి ఇంత సూత మే చెస్పికొనెను అవ్పటిలో రాను వృ్యాకులకు అంతకు మించిన పరిచయము ఆత్మీయత సపెంపొంద లేదా ? రాముని చరిత్రను రచింప వలెననెడి తలంపు ఆస్పటిక్‌ వా సకికి ఏర్పడి యుండలేదా? రాముని సుహాత్మ్య్యము భరద్వాజ శర భంగ, సుతీక్ట్య ఆగస్తామలకు గోచరించినట్లు వా్యకీకి గోచరింస లేదా ? “పీఠాయా శృరితం మహత్‌” రచింపనున్న, ఉతరళాండలో భృ వరిత్య క్ర మైన పీతప ఆండిగా నిలుపదిడి ఆమె కొర్వు శపధము గావింపనున్న ఆమహతశ్షి పీత మెడ ఎట్టి ప్రీతి వాత్సల్యములును (ప్రకటీంవ లేడా ? ఐనతో దౌహృదవతి మైన సీతప వాగ్మీశాశ్రమమునికే నగ వలెనను తలం'పేల కలిగెను ? రాముసకును సీతను వృ్ళా కా(శను (ప్రాంతమున శే నిడువవలెనను తలం పేల ఠళ్ళనో ? సీతారాములకు వ్శాకితో గల అనుబంధ మెట్టిదో వారి ఈ (స్రధమ సరచయ నందర్భమున వా్యాకమున వ్యక్తము కాలేదు ఇతర బుషులతో రామునికి గల వరిచయమును వివులముగా వక్షించిన మహ తనకు వ్యక్తిగతముగా సందింధిందిన ఈ :సందర్భమున పూహ్త్తిగ నిన్హిప్తత నహింపెను.

విశ్వనాధ ఈ నందర్భమువ వికి పాత (ప్రాధాన్యమును నిరూపించిన విధము వలన ఆయనకు మహశ్షి యెడ గల భక్తి విశదమగు చున్నది.

విశ్ననాధ ముందు మూడు వద్యములలో (ప్రస్థాన 541543) మూలము నందలి విషయమునే యధాతథముగా చెప్పెను. అందులోను “తేజన్సింధువు, అర్చిష్మ శ్రీజాడు” ఆను విశేషణములను మూలమునందు లేవి వానిని వాన్మీకికి ఉపయోగించెను. తరువాత అమూలకములై న తొమ్మిడీ గద్య వద్యములతో ((వ్రస్టాన 544-552) వాల్మీకి సీకారాముల చి(త్రకూట. జీవిత మందెట్లు పాలపంచుకొనెనో వివరించెను, “కూర్చుండుడు” అని తవ్చ హాల్మీకి రాముసీకో మరొక్క మోట వలుకలేదు. వాగ్వివాం వరుడైన వాల్మీకి భలుప బంగ్లార్హవ్రజాాయాయకొష్న్న మౌనియని విశ్వనాథ తన అభిప్రాయమును తెలి పెన్ముల్తకీనని శ డొల్సినన దవత ఫ్ర రాక్ష రనడు, ఇందండు డనతు ఆని రామలక్మీలు భుని ప్రవర్తన కాళ్ళర్యా చికు న్న్మై శ్రిశాల వేత్త

రట న

23 ఎన ఆ మదాళ్షి ఆషదృష్టికి అంతయు కరతలామలుమే. రామలక్ష్మణులు వెను చిరిగి చూచిరి, ఆ మునితమ్మే చూచుచుందెను గీ! “మజలంజని రాఘవ్టలు ప్వు మౌకింజేరి స్వామి మమ్ముంగాం తార వాసంబుం జేయం బంపె చూ తండి పమనాల్టు వత్సరములు చిితకూటహాదదినుండ వాాఛింశు మేము. ((ట్రస్తాన-54్స మ॥ అ.నన్‌ నవ్వెనుమౌని? నవ్వినను వారాళ్చర్యలగ్న్షా తు ల్రై చం శాలా బఖారుత ధ్యాతి' మజలన్‌ ఇాలాంతరం "'బేగియిం దున యోగ్యస్థలి బృ శాల నొకడున్‌ నూత్నంబు సిర్మింపమా మన సెచ్చోటను గట్టు మందురనినన్‌ $ మానీంద్రు డల్గంతనన్‌ (అబే 5446) మహత్షి సవ్వుతోని ఆంతరార్హమేమో “మీరు చెప్పెడిదేమి ? నాకంతయు తెలియును లెమ్మ”నియా ? వదునాలుగేంద్లు మీరు చిత్రకూటములోనుండుట సాధ్యము కౌదు. ఇచటనే యున్నచో మీ ఆవకార (ప్రయోజన మెట్లు నెరవేరగలదోనియో ? మేమో! రామాదులు బయటకెగితి తిరిగి లోనికి వచ్చిరి. నేమిచట వర్ణళాల కట్టుకొన దలచితిమి యోగ్యమగు స్థలమును తెలుపుడని (పార్చించిరి. ముని అప్పటికిని మాటాట లేరు. మౌనముగనే ఉ& లేచి గరం పార్శ్వ విమలీకృత ధారుణి నొక్క చోటునన (చాచి ముఖంబుగా సలిల భవ్య గ ఎహోాదులతో విశాల శా లాచతుం(స శేఖల నిలాస్థలి గీప యొకింతమాట లే శేచనం జొచ్చె (అదే 517) రామునితో ఒక్క మాటమైనను వలుకని మౌని “జానకి మునీంద్ర సదంబు నమస్కరించ౯గా”

రెడ ళాః “నడ్డా 1 లెమ్మని మౌని, ధ్యాలి కఈసచూ (ప్రీశాస్య నీకేజసున్‌ గడ్డందుం గొని మెతి చూచి నాడట+ మునికన్నుల వీరు (గ్రమ్మిపదట* కన్నులలో వెలుగు చీకట్లు దోబూచులాడి కొన్నవట. నారీలోకమున కొజ్టదింతిగా దగినదిగా. దుఃఖ భూయిష్టమైసదిగా “సీకా యాళ్చరితం మహత్‌” ఆయన కన్నులకు గట్టిసట్టు గోచరించి యుండును, కరుణాళువై నముని చిత్తవృత్తి సీత చద ఆర్హ్రమైసదిం క॥ అ చూపునోడి జనక జ 'పాళీన మహర్షియందుం బ్రికట “ర్చాస 1భ్రీచీనంబుగ. బితృ భా వాచలితంవైన బుస్‌ సవలంభించెన. (అజే 549) ఉత్తర కొండయందలి శానకీ వా్మాకుల పరస్పర భక్తి వాత్సల్యములకు దీనా వాపన మిచ్చటనే జరిగిన దన్నమాట. ఆపైని లక్మణ నిర్మితమైన వర్షశాలలో రాముడు గృహ 'దేవతాయజన కర్శంచా వరింపగ,,.. . .వాలీ స్రకి భూ సురునిం చిల్వుము యాజ్ఞ కంబునకు? వాక్ళుద్ధ న్‌మహమానింద త్చరి చర్యా పరిణాటు సర్వశుభమభ్యర్థించి తోడ్లోననన్‌౫ అనీ (ఆడే క51) అనెను, శాల్మీకియ (స్నాఠుడ్తై వయకుడై పం్యగ్రహతబవ నర్వనక్రావసానిక సమితి మం[త్రములంజేస్‌ వచ్చి (552) యాజ్జకమును యభావిధిగ నెరవేర్చెనటం ఈ కల్పన యంతయు విక్వనాధ_వాన్మీకికి భృక్థి (వ్రవత్తులతో ఫమర్పించివ శీడ్రుగరం ఏ) ఉపన్యాసములు వ్యాసములు = ఆయా నందర్భములలో వాల్మీకిని గురించి వాల్మీకమును గురెంచియు విశ్వనాధ వెల్లడిచిన అభిప్రాయము. లిట్లున్నవి

డే] 25

ఆరౌట లాం 029 06 0 816866 2౯691 28 741010. 4 1 901 629) 10 లిరేలం(296 *21010””

(నిన్వనాభ-గేకీ)” 501కి ఇంటా హల) 0 శవ. 080, విమ్శొని 1£ = 82, 83

వా్శాకిని తెలుసుకోవడం అసం[వం. ఆతని స్వభావం ఎవ్వశికీ తెలియదు ఆద్వ్వైతం, నా_స్టికత్వం, నిశిస్టాద్యైతం ఇకా౭వినన్నీ వ్శ్మీకంలో మూర్తీ భవించినవి ఆయన ఎవ్వడు ఎందుకు నీమాట (వాప్తాడో తెలయదు. తులసీదాను రామాయణంలో కూడ వాికి తస రామాయణంలో తల పెట్టిన మహార్దం లేదు. ఆయన కధా కధన శిల్పం ఆమోఘమైనది, ఆశ్చర్య కరమైన వ్యంగ్యాలు వినుడు కాడు. ఆయన రామా యణంలో అలాంటివి వందలకొలది ఉన్నాయి” (విశ్వనాధఎహైదరా బాద్‌ ఉవన్యాస ము గోల్కొండ వథత్రిక-21-8-1963)

రామాయణ మొక మహాఖని. అదియటుంచి రామాయణము మహాకావ్యము. నాయక (గ్రతినాయపలు, వళాకాకధ (కళఠీఠధ మొదలయిన సంపూర్తరథా స్వరూవ మంతయు ఒక్క రాొమామయణమునందే కలదు. మహా కావ్యడుని చెప్పదగినిదా (గంధ మొక్కటి మే, పూర్వలాక్షణికులు (ప్రబంధ నాటకౌదిలతణములను రామాయణ గ్రంధము నుండియే నేర్చుకొనితి” (నిశ్వనాధంసాహిత్యోసన్యాసములు- పృ, 49)

“(రామాయణ మహా భారతములు) ఈ రెండు (గంధములును రత్నపుగనులు సమృద్దిగా వండినచేనిలో వరిగయే కొన్ని బస్టాలు వచ్చును. మరల నేరినరో మరల వచ్చును. సమాదద మనాది నీద్దముగా రక్నాకరము. సృష్ట్రాది నుండి సము[దము నందు "రత్నములు తీవికొనువునేయున్నారు ఇప్పటికిని నదికత్నాకరమే మరియు. లక్షలాది సంవత్సరములు గడిచినను రత్నాకరమే. రామాయణ మహాభారతములటువంటివి. ఈ రామాయణ మొక సర్వజ్ఞాన మయకోళశము. సర్వళిల్ప భూమి. ఆనంత మహాకావ్యముల సంపుటి. దానిని గూర్చి ఆల్సజ్ఞులకు దెలిసిసవి కూడ నధికముగా నుండును. ఈరీతిగా రామాయణ నుహో భారతములు అజ్ఞాడిన మానపుని నుండి పరమ విజ్ఞానుడైన మాన వుని వరకు సమాళక్షింపబడుటకు యోగ్యమైన సర్వాల్బ్ప మహా విషయ లక్షణ పామాగగి సంపూర్ణములై యున్నవి. ఆంధుజేతనే ఆకావ్యమలప మృతి లేదు. మాసవ సృష్టి ఇన్లే జరుగుచున్ననాచృతృతి లేదు (విశ్వనాధ-అదేం ఫం 58)

26

“కొన్ని బిన్యాలెత్రినా వాగ్మీకి రామాయణం అర్జంకాదు. సమ్మగమైన కావ్యం ఆదొక్క పే, నను వ్ళోకి రామాయణం తెలుగు చేస్తున్నాను. తలుచుకుంటే భయం పన్తున్నది. ఏమి తెలనుననిపిస్వ న్నది. రామాయణం గరించి ఆది ఇది ఆని చెప్పే సామ్యం నాకు లేద”. (విశ్వనాథ = విజయవాడ ఉపన్యాసము = ఆంధధ్రప(త్రిక- 1-5-1970)

వోమరురవి; అరిస్టాటిల్‌ తత్త్వ వేత: డయోజనిన్‌ దార్శనికుడు; వ్యకి ఎట్టివాడు ? వీరు మువ్వురు కలనినచో ఎట్టివాడో ఆట్టివాప” (విశ్వనాథ- హెలీనా)

ఏవంవిధమైన వాక్యములు చూడగా విశ్వనాథకు కనిగా వా్మోకి యెడగళలి గురుకావము మరియొక కవి మెడలేదనుకేగాక, వా్మీకి మెడగురు భావము విశ్వనాధ కున్నంతగా మరియెవఠికిని లేదనిపించును,

పవెంపువ భూడ వా్మీకి యన్న గౌరవ భావము కళలకు. బేని.ో ఆయన రామాయణ రచసకు పూనుకొని యుండెడివాడుకొదుగదా. విశ్వనాధ వలెనే కువెంపు

1. తన కౌవ్యావతారికలొమ 2) చిత్రకూట ఘట్టిమునను 3) ఇతర (వ్రచేశములందును వ్యాకిని గురించి, వా్యాకమును గురించి వ్య కము చేవిన అభిప్రాయములను గమ నింతము,.

2. శ్రీ రామాయణ దర్శన ఆవకాతిక ఏ ఆతతారికా భాగమున తొట్టరౌలిగా (్రౌంచమిధున వృర్తాంత (ప్రసంగ వళమున కువెంపు వ్యాకిని గురించి “సహృదయం?” ఆత్మసఖి, తేజస్వి, తరుణం, తపోవల్కల వస్తళోభి ఆను విశేషణములను (ప్రయో గించి యున్నాడు

పూర్వకవిస్తుతి సందర్భముగా వ్యోకి నుద్దేశించి కువెంస్త ఇట్లనుచున్నాడు*

“వ్యోమ సాగరసమం నిన్న రామాయణం

గురువె రస బుమీయె ఓ వాల్మీకి (క్రమిసల్క-దం

దయ గెయ్యెనగె నైన తేయన వజ్రవీర్యమం? రసయా్యతెయం

చైగెండెనయ్‌: బారయ్‌? తందె? శైహిడి? నడెసు

నిన్నణుగ నీ కందనం? మణి వెనిదొ నిన్నడిగె

కృ పెతోరు? ఒలిదెత్తు: వారశెగయ్‌? బేవకవి

27 నన్ననొయ్యనె కావ్య విద్యుద్విమాన దొళ్‌ నిలింః మే? సరసతియ నెన్నాత్య ఇహ్వగె బరిన్లిలి (కవిక్రభు 108-120)

(గురూ రసబుషీ ఓవా్యాక్సి నీ రామాయణము వ్యోమ పొగర నమము. దానిని దాటుటకు నాకు వైనతేయుని వ(జవీర్యమను దయవేయము. రసయాత్రను గైకొంటిని, రమ్ము= తంశ్రీ వీశిష్యుడైన ఈ పసవానివి కేలూత నొనగి నడిపించుము వీ ఆడుగులకు (మొక్కుచున్నాను. కృపచూం, మిజ్జగించ్చు. దీవించు ఓదేవకవీ నన్ను ఒప్పుగా కొవ్య విద్యుచ్విమావములొ విలుల్యం సరస్వతిని నా ఆత్మజిహ్వకు రప్పించు

వ్శాకి ఎడ పవెళ్సికు గురు థావముకిలదని పై పంక్తులు తెలుచున్నవి

20. చిత్రటాటి (ప్రసంగములో గాని మరొక ప్రసంగములో గాని ఎచ్చటను శ్రీ రామాయణ దన్శినములొ వాల్మీకి (ప్రసంగమును మరల కువెం పయ లెదు శావ్యాంత మందు ఒకచోట విశ్వగురుపు అవాది కిఎగా పరమాత్మను భాఎంచుచు ఆతనిబ “వా్య్యాకి వ్యాస, హోమర్‌, దాంయె పిరౌన మిలన్‌ మహా తపులు నాకుదాహం మ్యాత్రులు గదా అనిపించినారు (అభిషేక అరాడర్శనం 34-37) చీనివలసి చా్య్యకి (ప్రత్యేక ట్రతివత్తి లేక హోమర్‌ పర్తౌప్వి టులైన్‌లతో సమానుడగుచున్నాడు పవెంచ) ఇదే (గుక్కలో తనను కూడ ఆ అనాది 8ఎ ముక్క ఆవ౮ారిమ అనిచెప్ప కొనెను, వ్యాకి ఆనాది శవి యొక్క వాహుమాత్రుడుం తానో అనాది 6వి యొక్క అవతారప, ఇంతకుమించి కువెంజ్క వాల్మీకి నామ.ిను అరామాయణ దర్శసంలొ

21. కవితలు వ్యాసములు, ఉపన్యాసములు - కువెంపు వ్యాకిని గురించి శెలపసన అవిపాయము లిటున్నప,

“రామాయణఎబ్బ సూత్రము భావగీతిది. గాత్రము ఎరాణ,ది. కవికోకిల చాన్మకి యొక్క హైమాచల సంగీతయిలో సరోవర సౌందర్య మున్నది సరితృతి గాంభీర్యమున్నది. వారులాలిత్యము, మంద్ర భవ్యత- రెండును సమన్వయము చెంది యున్ని ఆమహత్కృృతి లోళ పూజాభాననమగుటలో ఆశ్చర్యమేమ” (కువెంఎ తపోనందన-4ం 137)

28

రామాయణ. కేవలము రౌకిక చరిత్ర కాదు. రీలాసత్యమల వెనుకనున్న విత్యసత్యములకు (ప్రతిమా కల్పనిము సేయు లదిదుళ దర్శన కృతి అవివాశిదై చిరకొవ్యసముగ సరిణమించి యున్న నుహాజ రు కృటలలో (ప్రప్రధమష్కు ఆత్యంత పూజ్యము నైనది. ఆది కవి వ్యాకి రొమాయణము” (పచెంఖ ఆదే - పు, 145)

201 6 1290 - ౧౦౯901 10 50% 22% 10200146 10 ₹72100110” (కువెంజ-'్రీపఎంల సందర్శనం , 82) వ్యాకిని ఇట్లు పొగడిన నోటితోనే కువెంబ ఇంకను ఇట్లను చున్నాడు “ఆదిశని వా్ళీకి యై ఛట్టి రామాయణమును రచించెను. ఆతడే ఒకసారి భవధూతిహై, నరహరి ై, తులసీద్యానై, కువెంసవై అవత తించును. మొతటి కృతికి బసః నవదైతన్యమును నింపిరచించును”. (పవెం-ఉడు గొరెంం 240)

ఇచట కూడ వాగ్మీకికి (ప్రత్యేరత లేక పోగా కానుకూడ వాగ్మికి ఆవతా రమునని వా్మాకితో సమాను_దనని వ్శ్ళోకి రచనలో (లోపించిన) నవద్రైతన్యమును నింపిన వాడనను భావము కలదు.

కువెంపు జీవిత చత్యిత యందలి ఒక స్వారన్య సంఘటన వలన కూడ ఆయ నకు వ్యాకి ౨డగల ఆధిప్రాయము వెల్లగియగు చున్నది కువెంపు మైసూరు విశ్వ వివ్యాలయములో రిన్నిడ (ప్రాధ్యాపకుడుగా నుండగా ఆయన వెలిబుచ్చిన రాజకీయ వానన గల గన్ని అధిప్రాయమలమ ఆక్షేపించుచు నిశ్వవిద్యాలయాధి కారులు ఆయ నకాక (శ్రీమఖము వంసిరి. అత్యంత న్వతంథత్ర (సవృత్తిగల కవెంబ పపితు డై దానికి సమాధానసుగా “వాల్మీకి కొక వాచ్చరికొ ఆమ పేరుకో ఒక కవిశా ఖంది కను (ప్రకటించెను. వానిపై [ప్రజలలో పత్రికలలో కలిగిన ఆలజడిని గమనించిన ఆధి కొరులు కువెంపు పై ఎట్టి చర్యను తీనికొనలేక పోయిరి. ఇచ్చట కువెంపు వార్మీకిఆను పేరును కని మ్యాకుడను సాభారణార్థములో (గ్రహిందిను అం కేగాః రామాయణ రచయిత యగుటచే తాను వా్య్మికియే అను భావము కూడ గర్భితమై కలదు.

మరియిక కవితలో కువెంపు ఇట్లను చున్నారు. జగళత్తున కంతటికిని ఒకే రామాయణమనుట తప్ఫు- ఇలకంతటకిని వాల్మీకి ఒక్కడే కవియను కొనుటయుతప్పు ఒక్కొక పల్లెలో ఒక్కాక యళోవంతుడు కాని వాల్మీకి నెల కొని యన్నాడుంరామా యణముల కన్ననో లెక్కకు మితింపే లేదు”((కవెంబ = కరినిద్ద = కధనకవనగకు- ప్త 35)

2

ఈ అవిప్రాయసుకో వాల్మీకి స్టానకు ఇంకను దిగణాశి పోయినది. అతడు అనామకుడై న జానవదకవితో సమాను డగుచున్నాడు. రామాతుణము శానపద గేయ ములతో నమానముగుచున్నదిం

చివరకు వార్మీకి రామాయణమును తన రామాయణముతో పోల్చుకొనుచు కవెం ౩ అన్నమాటల వలన ఆయన హృద్గత యధార్డ భావస్వరూపము | బపార్షత దుస చున్నది

“మూల రామాయణమును (వాశిన వా్మోకి ఈనాడు తిరిగి (బతికి లేచి వచ్చి ఈ ఫప్పన్స (వాఎన రామాయణమును చూచిసనో “అబ్బా నారామూాయణమునకును వీరి రామాయణసునకును చాల అంతరమున్నది.” అని వెరగు వది (వేలు కరచుకొని అవాక్కయి పోవునని నాకు ఆత్మ విశ్వానమున్నది*” (కువెంపు-కవిదర్శనం-పు. 6)

పై వాశ్యములలోని ధావమును పోలిన భావమును విశ్వనాధ ఎన్నడును వెలి బుచ్చలేదు సరికదా ఎవరైనను ఇట్టి భావములను వెల్లడించి యుండిసను ఆయన సహించి యుండెడివాడుకాదు

రామాయణము [పాతకావ్యము.,

రామాయణము ఆదికావ్యమని గదా (ప్రసిద్ది. ఆదికావ్యమైనను కావన్నను ఆది రచింవదడి కొన్ని వేల సంవత్సరమ్రలెన దనుటలో ఎవరికిని సందేహములేదు. రాను శధ తెలియనివాడు ఈ దేశములో కలికమునకు దొరకడు, ఆకధ వలువరచే రోళ్ళ రోకండ్ర పాడబడినది. ఆట్టిచో రామాయణేలి వృత్తముగా గల కావ్యమును రచించు టిలో విశ్వనాధ కువెంపులకు దాని (ప్రాతదనమును గూర్చిగల అభిప్రాయ మెట్టిదో 'తెలిని కొనవలనియున్నది.

మొదటికి విశ్వనాధ దృష్టిలో కధకు (ప్రాతదన మనుసది లేదు. (ప్రతిభగల కవికి కధ (ప్రాత దైనను గ్రా త్తదెనను ఒకటే. కావ్యమునందు రసజ్ఞులిన పాఠకులు అపేకీింయనది రసము, దానిని నించగలుగుట (ప్రధానము, రామాయణ కౌవ్యావతారి కలో విశ్వనాధ ఇట్లను చున్నాడు,

30 జక్షవి (పతిభలోన నుండును కావ్యగత త శాంళముల యందు తొంబది మొన నాళ్ళు ాగ్వీ పశ్చిన్నతంబున కసము వేయి | ట్లు గొప్పది నవకదథ్యాతిని మించి” (ఆవతారిక-5్‌) ఇదే భావము మరొక సందర్భములో ఇట్లు చెప్పండినది జబ్మందుల్‌ ని రహస్య మెచటనున్నదనగా ఈవి తీసికొనిన కావ్యములోనవి కధ పాధింపదలచిన రసమ్ము వావికభిమభిముగా చూపించెడి శిల్బహ-ఎనికి (ప్రాాన్యముండును. ఈ చేతలో నతడు కవికాశ క్రిని చూపసెనేవి ఆకావ్యము రమ్యముగా నుంటుముం తథ (ప్రాతదనిపుప్రశ్నలేదు. కల్బన క్రొత్తదిగా నున్నచో కధకు (ప్రాతదసెము లేదు. కధలోని నామములు (పొత్నవెనను కల్పన ట్రొత్తదై నో కాష్యము ్రొత్తదిం (విశ్వనాధ-పీఠి8 =వక్క లంక లక్ష్మీపతిరావు-పారిశాత సౌరభముల ఆ పైని రామకధకు (ప్రాతదనమనునది లేదు. అది నిత్యనూతనమే అని విశ్వ నాధ “*భావన కాళదాస భవభాతులు. తెలుగులో నన్నయ తిక్కనలు మొదలై సె వారి (గంధములందే రచయిత యొక్క బుద్రివైశద్యము కొలది నెప్పటి కవ్ఫుడు కొత విషయముల నేరి బుదిమంతుక న భాపుకులు చెప్పుచున్నారనసగ రామాయణ ౮౨ లాఎంొవి ఫాన్నా' మహాభారతముల మాటచెస్పనవసరమే మున్నది? అందులో మరికొంళఈ శ్రదగా చదువ పలసిన వారికి మరియు విశేషములు కనిపంచుని” (విశ్వనాధ - పాహిత్యో వన్యాసములు- పు, 48) వాళ్మీకమునకు పూర్వకవులు భాష్యములు (గ్రానినప్లే కానును భాష్యము (వ్రాయ చున్నానవి విశ్వనాధ బిప్పెను, అంతేకాదు వాల్మీకి హృదయమును తానర్హము చేప కొన్నట్లుగా ఎవరును ఇంతవరకు అర్ధము. చేసికొన లేదని విశ్వనాధ భావము. అందుచే కాను భాష్యరూపమైన కావ్యము (న్రయుట తప్పని సరి మైసది.“నేనువ్యాకి -అనననానా నన 4టన....కనకనతాలా ననన నాలా ననా నననాలా నననానలనానా చితత నను నననననననాతటకునా నాననా ననన ళయానానననలననని. అననా నననిలనాననానిలనననొనునునినాన. 11. (ప్రాచీనాలంకొరికుడు కుంతకుడు సరిగా ఇదే ఆవిప్రాయము వెల్లడించెనుం నిరంతర రసోద్ధారి గర్భాః సౌందర్య నిర్భరాః గిరః కఏనాం జీవన్తి న కధామ్శత మా్ర్రతాః

ఏ రామాయడానికి భాష్యం (వ్రాళాను. నా రామాయణం అనువాదం కాదు” (విశ్వనాధ- హైదరాబావ్‌ ఉవన్యాసము-ఆం(ధ్రప్యత్రిక 29-10-1973) నేను నా రామాయణము నందు

*ధాస కాళిదాస భవభూతి డ్వ్య్నాగు

లకుం (టీస్త వాగ్విలక్షణుడు ము

రారి భట్ట్యనకును 'రామకథా ఛావ్య

కారులకుకు మోడ్చునైై ఖటించి అని_వాఇతిని

వీశందరు రామక్షధా ఛాష్యక_ర్తలు, పూర్వకావ్యసులను గాని అందులోని కధలను గాని తీసికొని కొత్తగా (వానినచో (క్రొత్త కల్పనలు చేయుదురు ఆకవులు మహా థాపుకులు. రహస్య వేత్తలు నౌచిత్య పరిజ్ఞాతలు నైనదో తత్యధల యందు గళ్ళితముల్లై యున్న మహా విషయములను వెలికి గీని తత త్యేక దృష్టితో నా కధల యిక్క సంపూర్ణ భావము వ్యాఖ్యాత మైనట్లు తమ రచనలు చేయుదురు =--.ఇట్లు మహోళపులు తమ కావ్యములే రామాయణ కథా భాష్యములుగా (వావిర” (విష్వనాధ - సాహిత్యోవవ్యాసములు-పు. 48, 49)

“వారికి నేను నమస్కటలిస్తున్నా నంచి నేను భాష్యము(నాస్తున్నానన్నమాట”ొ (విష్వనాధ-సీఠాయాశ్చరితం మహత్‌--ప్పు, కఫ)

“వా్మికిని గురించి నాకు తెలిసినంతగా ఇంతవరకు రామాయణాలు (వ్రానిన వాశ్ళివరకీ తెలియదం'పే నన్ను కోవ్పడకండి....వా్యాకి రామాయణాన్ని నేను ఎట్లా అర్థము చేసికున్నానో అట్లా (వ్రాశాను. (విశ్వనాధ- హైదరాబాద్‌ ఉవన్యాసము-గోల కొండప(త్రిళ-21-8.1962)

“వా్శ్మోకి రామాయణంలో నిక్షివమై ఉన్న అనేక శాస్త్రశిల్ప రహస్యాలు నా రచించిన రామాయణ కల్పవృక్షంలో తత్తదుచితస్టలాలలో వ్యాఖ్యానం చేశాను” (విశ్వనాధ--లిన్ముం ఉపన్యాసము--ఆం(ధ(వ్రళ-21--12..196)

లేత బుర్రలు కొక్కరి స్తే?

అత గాళ్ళతో నేమి గానీ

తాత తాతల నాటి కధలు (తవ్విపోస్తానోయ్‌”.. (విశ్వనాధాకోకిలమ్మ పెళ్ళి)

ఏ2 అన్నదే విశ్వనాథ (ప్రతిలై సూతన కావ్యమునకు (ప్రాతకధ తగదనుటను కువెంపు కూడ ఆంగీకరించుట లేదు. అంతేకాదు నూతన తత్త్య(ప్రతి పాదనకు కూడ నూతనకధ కంట ప్రా కధయే అనుకూలముగా నుండునని ఆయన అభిప్రాయము, “రామాయణము నేటిది కాదు. నిన్న మొన్నటిది కాదు. ఆది అనాది మైసది. అనంతమైనది. జీల కొలది సంవత్సరముల నుండి ఆది భారతీయులను ఉద్ధరించుదున్నది. వేలకౌలది సంవత్సరముల భారతీయ సరినృశతి. ముక్క. సంస్కారము రాముడు. సీత ఆంజనేయుడు, ఊర్మిళ, రావణుడు, మండోదరి, విఫిషణుడు మొదపై న పదములందు (ప్రవహించు చున్నది....ఆతిమానసలోకప్పు అనుభవ దులను వ్య _క్తపరదులకు. ఆకధయే. సర్విమెన సాధనము” (కువెంపు-శ్రీకువెంపు సందర్శన--పు. 21.22) శెలుగు (ప్రణంధమునకు లక్షణములను పరిగజీంచుదు ఆందు మొదటిదిగా సంస్కృత నాటకమునికు వలెనె ఇతివృత్తము ట్రశ్యాతమై యుండవలను. అవి మన పండితులు ధావించుటకు ఇదే కారణము. రిసొను టాతిని, దర్శన (ప్రతిపాదనసు నూత్న కథలో కంబ ప్రథ్యాత మైన్‌ (ప్రాత కధలో సాధింయట నులభము.]2 “మూలకథ నిమిత్త మాత్రమైనది కవి కతి రుచింపనివో దాని జోలికి పోయెడి వాగేకాదు. ఏదైన ఒక ఆంశము రుచింవనిచో దానిని తన ఇష్టము వచ్చి పట్లు మార్చెడు నియతికృత నియమరహిత స్వాతంత్ర్యము కనిమెక్క నిరంకుశ మతికి బన్మహ క్రైైయున్నది. అని కువెంపు అభ్మిపాయము (కువెంప్ప-మార్నుడి శ్యూదతపన్వి- పు, 40 విశ్వనాధవలెనె కువెంపు కూడ కధకం'బ గధాకధస శిల్పమునకు (ప్రాధాన్య 'మొసంగును. -శనాలమానానాలాాననిల నాననా ధాతా ననా లలల నననత సకాల ననన నల నకయ లలన నననననన నాననా నునననయా ననిన. 12, రామరాజభూషణుని ఆఖిపాయము కూడ ఇన్లేయన్నది. ఉ్టీవల శల్చ్పనా కధలు కృలీమ రిత్నము లార్యు సత్కధల్‌ వాపిరిపుట్టు రత్నములవారిత సత్కవి కల్పనా వభూ పావహ పూర్వ వృత్తములు సానల దీర్చిన జాతిరత్నముల్‌” (వసు చర్మిత_పీ8క)

క్‌] 33 “కఠ లెయనల్లివె శిల్పి శిలెయ నేం సృష్టివనె 1 (శ్రీరామాయణ దర్శన, కవి కటు దర్శనం -100) (కళనుగాకను,ల్చి శిలను సృష్టించునా?) వాల్మీకి రామకథా శిలను సృషించగా తాను దానికి కళాత్య్మకిముగా రూపంల్పని గావించితినిని కువెంవ్థ భావన. అంచ చేతనే వీంత వాల్మీకి యులిద కథెయాదొడం: కన్నడది చేళి కథ యంబంతె?: బేనెమై యూంతంళ? మకనవ్చు పజదం'ె*” మూడీదీ కావ్యమం 6 విశ్వవాణిగ ముడియ మణి మాక్రిహెన్‌ (ఫ్రీ వెంకజ్ద్ఞయ్య నవళిగె - అంకితము. 13-17) 7 (పూర్వమవ్శాకి చెప్పిన కథయే మైనశేమీ? కన్నడములో వేరు కథభయన్నట్లు వేళు శరీరము భరించిసెట్లు, మరుజన్మ యుత్తినట్లు ఈకావ్యము ఉదయించిసది దీనిని విశ్వవాణీకి శిరోమణి గావించితిని) “యగయుగమునకు జన్మింతునను ఆ భగవద్దిప్వ వచనము నరరూప మాత్ర మనకే సశిమితమా? నరసింహ, మత్స్య, కూర్మాది తిర్యగవకారముల కంక ఈ గ్రంథ రూపావకారము భగవదావిర్భావ బహురూప సూదత్రతకు చెల్లదా ? ....రాను నామ మసామ రాముని కంట గొవ్పదన్నట్లు రామావకారమున కంట రామాయణా వకారము గురుతరము” (అభిషేక విరాడ్డర్శనం 222-230) కథయొక్క (ప్రాతకొత్తదనములు (ప్రధానము కాదు. దానిని రసాత్మకముగా శకాత్మకముగాా రూపొంధించుటయే. వ్రథానము అసునంత వరకు విశ్వనాథ, కువెంపులు సమానాఖి (ప్రాయులై యున్నారు. (ప్రాతరధలో తాము నూతన కల్పనలు గావింతుమని కూడ ఇద్దరు చెప్పికొనినారు. కాని ఆనూతన కల్పనలు గావించు ఉదే జ నే శము విషయములో ఇద్దరును లిన్నావిప్రాయులై యున్నాడు మూలకథధాకారుని హృదయా విష్కరణ గావించుటకేే మూలమునకు వ్యా్యాన ప్రాయముగా, భాష్య (పాయముగ, మూలమునకు అవిరుద్దమైన నూతన కల్చ్పనలను గావించుట విశ్వనాధ అభిమతము తన అభిరుచికి ఆవసరమ. నకు అనుగుణముగ మూలకధను మార్చి వేయుట తన జన్మహక్కంని కువెంపు వాదము శన్నడ జైనళవులిక్లు రామాయణ భారత కథలను [ప్టు వట్టించిరి

వశ జన్మహక్కని పవెంజృ వాదము, మూల్యగ్రంధ కారుని ఏద్దాంతములు సీకు గాని సము కాన సమాజమునకు గాని నచ్చనిరో నీకు నచ్చిన కధను కల్పించు కొనుము. ఆంతే గాని మూలకథాకారుని మఠమునకు విరుద్దమగునట్లు వానిని విక్యృత పరచుట ఖ్రంంయు కౌదని విశ్వనాథ మతము. ఇట సహ్మదయులే (ప్రమాణము. మరల నిచేల రావమాయతము

“ఆకాశంలో చుక్క" తః అంధ సాహిత్యంలో రామాయణాలు (వ్రాసిన వాళ్ళనీ లెక్కించడం కష్టంో (ఆడ(ద్ర-సమ్యగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్య చరత నవక పు. 318) ఎందరో కవ్పలు రచించిన రామాయణమునే తిరిగి తాము (వాయబూనుటికు విష్వనాథ వాడు బెప్పిన్‌ కారణములు అచేకములు రలవు=

1. రామాయణ రచనకు మొద*ి ఉేరణ విశ్వనాథకు వారి తండ నుండి లభిం చినది.

“నేను హైస్కూల్‌లో (₹0పారం౦. విద్యార్థి గానున్నప్పుడు పద్యములు (వ్రాయుచుంటిని, నూ నాయనగారి కొడలు మండి పోయినది .... “నీవు (వ్రానినతో రామాయణము (వ్రాయుము. ఈ పిచ్చి కవిత్వము వచ్చు. ఆనిమా నాయనగారు నేనంగ్‌ కరించితివి” (విశ్వనాథ - ఆత్మకథ - మేఖల 11. 56)

“వాసిన రామ చంద్రుకథ _వాంతినంచనివీంచుకో? వృధా యాసముగాక కట్టుకథ లహికమా పరనూ+*1క్యటంచుంచా 'జేశన తండి బోధయును జీవని వేదన "రెండు నేశకమై జనాసకలోహ వై భవసనాధము రామకధన్‌ రచించెదన్‌”ొ (ఆవకారిక ప?) అవి దీనినే విశ్వనాథ తరువాత చెప్పికొనెను. 18, .... --.....ారుకవిత్వము నేర్చి జానకీ జూనికథల్‌ వచింపక యసత్కథ లెన్ని వచించెనేనియున్‌ వాని ఏవి వేకమేమిటికి ? వాసి కవిత్వ మహాత్వమేటికిన్‌ అని కంకంటి పొపరాజు ఉత్తర రామాయణము పీరికలో ఇదే అభిప్రాయమును వెల్లడించెను.

ఏ5

2. రామాయణమును (వాయుమని తండ్రి తన్నాదేశింయటకు కారణమును విష్లనాన ఇళ్లూపాంచెను. “కళ 2068 728 2 760/ ౭౦౦464 30ష00129 12 కం 154. 16 31011462 226. 16 3128427212 10 గౌం1ష8ు *66 21 119 102861 93... విం1200 ఓం 6౧ ౫1౩6606 20202028 18 శం10380 ఇ౪లం001[10 ము *4రలిం ంగకి. తగితే 50 1900608016 & 9209౯6? 7090156 866 10 ము *41ల 261 900164 ౪116 20020822, 11 ౪6800౪ 600411 10 (106 6131 (విశ్వనాథ- వ్‌06601 2౩౬ ౮౦20201041 తీఖా216 కౌళమం(108-విమత్మిని 11 వు. 81)

పూర్వాయ్యధ రామాయణములను గురించి విశ్వనాథ తమ తండ్రి అభిప్రాయము కానోఖనని డంహించినది నిజమునకు ఆయన అభిప్రాయ ను. “త్త 2020222 18 806210 4006౯686 [౯0% 20 క2080/2%22 6101ల 11 0108౪ 01 ౧౮ 1208032865. 00112 80023202 13 2 000116 మె 0? ఇకా 98 796౯63 10 9290206000 90౮16, *స81 తంల 9%6 1207 &0016 22012- 22 ? 11806 9276 320990 & 1101601ఈల౧ల9. సం 2 ౮2116. ౧ కె[29102322 కిజగుడ202, 10 92౫ 22001102 *11 106 100% 2106. శ శం అరల 0 9101967910 220100. 0960 టం 626 1800 16 920151 0% 0%? 92869 204 900116 207 28388563 ౪70626 20 1131821 1060 6 ౫౦32, గౌడ023 236ే 1 18 966666. శల 226 676 06011- వెం3613 0 ౪61965. 2762 18 +ల91108, ల జల 206 1085661 (విశ్వనాధం సిక” 561-240) ₹00-1266౧/167 9 ఉన్‌, మజం28, విమర్శిని క్ష ఖా 82)

శవి(త్రయ భారతము పోతస భాగవతములకు సాటిరాగల రామాయణము కెలుగులో లేదను లోటును తీర్చుట విశ్వనాథ ఆభి_పాయము.

3. ఇంతవరకు తెలుగులో. వచ్చిని రామాయణము. అన్నియు విశిష్టాద్వెత శతిపాదకముల్లై యున్నవి. రామాయణము అద్వైత మఠ సమక్టకమనియు ఛ్రీవిద్యా (ప్రశిపాదకమనియు నిరాపింపగోరి విశ్వనాథ రామాయణము రచించెను.

కనా సిద్ధాంతం కోసం నా ప్ప _న్తకం (వ్రాశాను, (విశ్వనాథం “పల్లెైలగోభ తెలి 'యనివారికి నా కావ్య సంవద అర్ధంకాదు.లొ ఆం(ధప్రభ-10-12- 1959)

36 సిక్‌ 20020282 16 ౪౧౮68 (0 ఆ101131 శీర2112 స[2(2 296 ఈేం7076 186 21000015 2200202092 18 ఇ11002 18 ఉం10006 01 71313812 ఉరళ8102 . [0276 ౪1460 20041 5112 (66 21112 ౨౮౪146 571 ౯” (విష్వనార-[16016౪ 9 గన్‌. క2028 విమర్శిని 1 ప, రై త్స విష్వనాధకు వా్యాక్‌ డగల ఖక్తి అనన్యమైన దని గమనించి యుంటిమి. ఈ సంసార మిదెన్ని జనులకు గాని మాని వాల్మీకి భా షా సం_కాంత బుణంబుం దీర్చగలదా సత్కావ్య సిరా ణరే

ఖాసొమాని బుణంబు: దీర్చ్పగలదా కాకుళ్సుడె" స్వామి గా

ధా సంపన్నము; భ్‌. డీర్చినను వ్వైతాచ్వైత మార్గం బులన్‌. (అవకాశిక = 34)

ఆవి నన్మిన వాడగుటచే విశ్వనాథ యథాశక్తి వృాకికి శాష్యప్రాయ రచన గావించి ఆ ఆదికని బముాఃసును కొంతైన తీద్చగొన దలచెను. *ముని బమిణము( దీర్చ వీ కావ్యమును రచింతు”(ఆవ. 35) ఆని చెస్పికొనెను.

5. వీని యన్నింటికి తోడు చరిముక ముఖ్యమైన కారణము కలదు. విశ్వ నాథ రామభక్తుడు. “వా(గ్రదవస్థ నేమియన? స్వవ్నసుషుఖ్వల యందు రామనామ లహ ఇంచె నావయిస మానసజిహ్వలు చేయ” (అ దే. 4) అని చెప్పకొన్నవాడు. కనుక రామకథ రచింపనళెననునది ఆయన జీప్పని వేదన్నమెనది. తంగడ్రియాజ్ఞ, జీపుని వేదన ఇవి రెండే ప్రధాన కారణములు జీవుని వేదన నై జ కారణము.తండ్రీ యాజ్ఞ నైమి త్రో కారణము. ఆందుచేతనే మొదటిదిగా జీవుని వేదననే విశ్వనాథ తెలిపెను,

“మరల నిదేల రామాయణ బన్న వో ఈ _పపంచక మెల ఎల వేళ ంంి ంరి తినుచున్న యన్న మే తినుచున్న దిన్నాళ్ళు తనరుచి (బతుకులు తనవిగాన

3 చేసిన సంసారమే చేయుచున్నది తనపైన యనుభ్లూత్సితనది గాన తలచిన రామునే తలంచెద నేనును నా భక్తి రచనలు నావి గాని " (అవకారిక = 5)

కువెంపు రచనకు ఇట్టి (పేరణగాని, ఒకమహ త్తర (ప్రయోజనమును సాధింప వలెనను లత్ష్యముగాని లేదు,

“ఎన్సుడో ఒకసాతి నేను మహాకావ్య మొకటి (వ్రాయుచున్నట్లు కలలో అనుభవ మైనది, వెందినే లేచి కలను జ్ఞన్తకి తెచ్చుకొనుటకు (సయత్నించితిని, ఏమైన కొంచెము గుర్తు లేక జాడ దొరికిననో దాలునని [ప్రయానవడితిని, నీమియు న్ఫురింవ లేదు. ఊరకుంగ్‌ని. కాని ఆ కోరిక మాత్రము మరస వడలేదు, “చిత్రాంగది ముగి నిన మీదట, దాదాపు ఆదే చౌకట్టులో రామాయణము రచింసవలెనని ఉద్దేశించి (ప్రారం భించితిని” (కువెంపు- శ్రీకువెంపు నందర్శనం పు. 21)

“నాఆలోచన్క అనుభవ దర్శనములకు రూపు నొసంగుటకు ఒకపాధనము కావలసి యుండెను. అ సాధనము కూడ ఆ దర్శనము వలెనే మహత్వ పూరితమైన దిగా ఉండవలసియుండెను. దానికి రామాయణమే నరైైనదని నాకు తోచినది “శాని మొట్టమొదట కావ్యము (వాయవలెనని నా బుద్దికి తోచినదే గాని దార్శనిక కౌవ్యము లక్ష్యము గాకుందెను. (పవెంబృ-ఆదే-పు, 22)

దర్శనమును (వ్రాయనవృుడు నాకు ఎన్నోవిషయములు గోచరింపనే లేదని చెప్పవలెను. అక్కడి మాటలు కూడ (వజ్ఞా పూర్వకముగ ఆలోచించి ముక్క ధాని నవి కౌపు. (వ్రాసిన మీదట ఒక్కొక్క మాటను థ్యానించినతో ఎన్నో విషయములు ధ్వనితమగు చున్నవి” ఈ భావము ఆలోచనా పూర్వకముగా నాకు (ప్రత్యశమైనదని భావింపకుడు. నేనువాయునప్పుడు ఈ అర్థమును బుద్ధి పూర్వకముగా కల్పించు కొన లేము ఇచటి పంప్తలు ఓక్కటియు యోచించి (వాసినవి కౌవు, (కువెంప్పృ-అదే, పృ, 39)

విశ్వనాథకు వలే కువెంపుకు రానూయణ రచనకు విశిస్టమైన (పేరణలు లేవు. సాధింప దలచుకొనిన విశిష్ట [ప్రయోజనములును లేవు ఆయసదానిని *“చిశ్రాంగది

38 వంటి ఒక సాధారణ కావ్యముగనే ఉద్దేశించెను. అదిమొళ నుహాదర్శన కావ్యముగ రూపొందినో ఆది దైవ సంకల్పము. రచనా సంసిద్ధత

విశ్వనాథ రామాయణమును రచింతునని తన తండ్రికి వాగ్జానము చేసినది 1913లో. ఆయన రచన ప్రారంభించినది, 1934లో ఈ సంవత్సరములు ఆయన రామాయణరచనకు సంపిద్దుడగుచు నేయుండెను. అనగా రామాయణ రచనకు కావల సేన వ్యుతృత్తిని సంపాదించు కొనుదుంతెను. అఆగ్యాసమును సాధించుదుండెను.

వాల్మీకము.. నర్హము బిసికొనుటవ్లై ఆయన సంస్కృత కావ్యములను, నాటిక ములస్సు వ్యాకరణమును చదివెను, తరువాత వ్యాకిని మరల నుల చదిపెను. రామాయణమందలి రసస్వదావము నర్థము చేసి కొనుటతై భరతుని నాట్యిళాస్త్రమును ఇతరాలంకార (గ్రంథములను చదువపలెననిసిం చెను. చదివెను. రామాయణము వేద ముల సారము గదా, అంమచేత వేదములను, ఉపనిషత్తులను, ధాష్యములనసు, షడ్డర్శ నములను, మంత్రళాస్త్రమును, (శ్రీవిద్యను, వేదాంగములను అభ్యవించినగాని రామా యణ రచనకు పూనుకొటకు తనకు అధికారము లేదనిపించెను. ఆయన ఆవన్నియు చదివెను. రామాయణమును కాను కావ్యముగ (వాయవలిననిన చర్విత. అప్పుళా స్త్రము పాంఘికళాస్త్రము, ఆరణ్యవిజ్ఞానము, థిగోళజ్య్యోతిళ్ళా ప్తములు ఇంపెన్నో చదువవలెనని పించెను. చదివెను. తరువాత పాశ్చాత్య విజ్ఞాన కాస్రచరిత్రన్తు దర్శనమును, డార్విన్‌ సిద్ధాంతమును తుజ్జముగా చదివెను. రామాయణరచయితకు రాజనీతి ళా్త్త్రయు, యుద్ద విద్యలను గురించి కొంత మైన తెలిసియండవలిను. అకాళయానకా స్తమును కూడ కొలదిగనైన నేర్చి యండవలెననుకొనెను. నేశ్చెను. ఇన్ని విద్యలు నేర్చినను రామూ యణరచనకు అధికారము లభించినట్లుకాదు. రామాయణ రచయిత తపస్విటమై యుండ వలయును. కనుక విశ్యనాథ తన తండ్రి యపదేశించిన రెండు మంత్రములను దీక్షతో జపించి తననస్వియమ్యును. అంత శ్శతువులను జయించెను. పాళ్ళాత్య కావ్యనాటక ములను పాళ్ళాత్య విమర్శ[గంథములను చదివెను. ఎంతటికిని ఆయనకు సంతృప్తి లే కందెను. రామాయణ రచనకు పూనుకొనవలెనన్నచో భయమగుచుం డెను. ఆయసకు మహాకవియను ఖ్యాతి దేశము పట్టకుండ పెరిగెను. కాని ఆయనకు మాత్రము తన పాండిత్యము మీద నమ్మకము లేకుండెను, అపుడు దేవుడే ఆయన సహాయమునకు

39

వచ్చెను. రామాయణ తత్త్వమును పూర్తిగా ఆవగాహన చేసికొనుటకు దారిద్యాను భాతి అవసరమని భగవంకుడు విశ్వనాథకు దానిని (వ్రసాదించెను. చివరకు మరొక్క ఆనుభవము లేనిదే రామాయణ రచనకు విశ్వనాథ పూనుకొన లేడని భగవంతునకు తోచెను కాదోలు. అది భార్యా వియాగ దుఃఖపుటినుభూతి. భగవంతుడు దానిని కూడ ఆన్య్నుగహించెను. ఆవ్చటికి విశ్యనాథకు తనకు రామాయణరచనకు భగవంతుని అను మతి లభించినట్లుతోటిను. ఆయన రచన (ప్రారంభించెను. ఇదంతయు వ్యుతృత్తి సంపాదన.

ఆక్యాససాథనై2ై ఈ మధ్యకాలములో విశ్వనాథ ఎన్నియో కావ్యములను, నాటకములను నవలలను [వాయుచుండెను. లక్షపద్యములను (వాని చించి తగులవెళ్లును, ఇదంతయు రామాయణరచనకు సాధనగనే ఆయన భావించెను. రామాయశణేతి వృత్తమునకు నంబంధించిన చూతవాక్యము, అనురలక్ష్మీ సాంత్వనము మొదలగు కొన్ని చిన్నచిన్న ఇండకావ్యములను (వాసను, 21 నంవత్సరముల సాధన తర్వాత తసదగు ఒక శైలి ఆయనవప లభింటినని ఆయనకు నమ్మకము కలిగెను. ఆయన రామాయణ రచన కవ[క్రమించెను.

రామాయణ రచనకు విశ్వనాథకు 30సంవత్సరములు పశ్చైను నిజమునకాయన (వ్రాసినది రెండేంగ్లే. మధ్యమధ్యలో ఆయన ఎన్నో ఇతర కావ్యములు, నవలలు, నాటకములు (వ్రాయుచుందెను. భదవంతుని ఆదేశ మైనదని తోచినప్పుడే రామాయణము (వాయుచుందెను.

బట్టుకతోనే భగవంతుడు తన కను(గ్రహించిన (ప్రతిభా సంపత్తికి తోడు ఇట్లు వ్యుత్సత్త్యభ్యాసములు కూర్చుకొని ఆయన శ్రీరామాయణ కల్పవృక్ష రచనము చేసెను.

కువెంపు రామాయణ రచన కొరశై ఏ[వ్రయత్నమును సాధనను చేయలేదు , రామాయజరచనప పూనుకొనునప్పటి కే కొంత దర్శన ళాస్త్రవరిచయ మాయవకం చెను రామాయణము రచింపవలె ననిపించినది. ఆయన ఒక నోటు పుస్తకము తెచ్చి (వాయట పప[క్రమించెను. నోటుపున్తకము కొనుటకు మించి ఆయన రోమాయణ రచనపై చేసిన (ప్రత్యేక కృషి యేమియు లేదు,

శం విశ్వానాథ అవకాశికలోనే రామాయణము తన సకలోహవై భవ సనాథమవెను, అట్లు రూసింపజేయవలెననియే ఆయన సాధసయంతయు. కువెంఎ) (గంధము ముక్కా లు భాగము ముగియ వరప ఆయనకు దాని మహత్తు తెలియలేదు. దానీని చిగ్రాంగద వంటి ఒక సామాన్య కావ్యముగనే ఆయన ఉగ్దేశించెను. దాని కొరనై విశేషమైన సంనిద్ధత లేదు. (ప్రయత్నమును లేదు. కర్శృత్వ నిరాసము మూూరీ భవించిన ఆహంకారములని చెప్పదగిన విశ్వనాథ కువెంపులు. ఒక విళముగ్యా నిరహంకారతను (ప్రదర్శించుము తదు కృతి కర్భృత్వ గౌరవమును వదలు కొనుమున్నారు. పరమ భాగవతో త్తము రైన పోతనామాత్యుడు తనచే *వంకించెడు వాడు రామభ్యదుడు అని వినీఠురై పలికెను. కన్నడ భక్రకనిమైన కుమార వ్యాసుడు కూడ ఇళ్లే “వీరనారాయణనె కవి; లీసికార కమారవ్యాస్‌ ఆనితన భగవక్సారతం౦(త్య మును వెల్లడించెను. వినా (బ్రభోరిచ్భా నహి చలతి తృణ మపి అనునదే ఆ స్తికులందరి భ్రావప ఐనను, ఏదైనను ఒక కార్యమును సాధించ గలిగినవుడు ఆది స్వప్రయోజ ఈత్వమని విజ్ఞవీగుటయు, పరాజయనము (ప్రాప్తించి నప్పుడు భగవదిచ్చ అట్లున్నదను టయు మాయాపినాతుులైన జీవుల లక్షణము.. గర్వించ దగిన సందరృములలో కూడ కాము విమి_త్స మాతుల మనియు భగవ దువతరణీ ఖూతుల మనియు భావింప గలుగుట బుద్ధిమంతుల లక్షణము. ల్‌ నిశ్వనాథ తాను అహంకార పరుడనని అనేక ఫర్యాయములు చెప్పుకొని యున్నాడు. ఐసను ఆయస భక్తుడు. కనుక తాను చేసెడి పనులన్నియు భగవదర్చిత బుద్ధికో చేసెడి వాడు. తత్క_ర్రృతా గౌరవము కూడ భగవంతునికే సమర్పించెడు వాడు. ఇది ఆయసకు గల శాస్త్రగత, బుద్దిమా(త మే కొడు. ఆయన కిది అనుభాత మైన సత్యము, యం 10 6 2964 9066111816 21890 10 116, 85 20205- ఇల8016 108 01601 1160 1 అభుల1ం0అ 11 *౪28 13. పే ఇ₹ం164 081 *₹0106 మరు 208 *పేంగంాలు 1 ౪2206664 10..ఎ10 శేంంక ౧188806

6] శ! ౨౧6101 01౯6 ౧3౧ 2 ౪661 01 (6% 68౫3...3౬ 1 00216 ౫౧0 40 111 ఇ 2020202. 2012 */209 50 $05000; ౧6౪7౮ 2౧10166 22 1101. 12 1961, ౦0౫6 0102 ఇ0769 11 6 21౯, అలు! 660 ఇ1లాంయ “146 2001202220 18%6 1 ఒం” *లాం 2064 గల 3006060 2262466 */29 లల ఇతయ2 200602 ౧౦౦౩1066 ఇగాగ1160 80 ౧౦ 1000200 “అలంటి ఇ౪ం?6 1105104 11 [04% 0? 1276100800. గ౧6 ౯606 196506 6 ౪256 /616 11013106 (యుర్ద ఉపసంహవణ 3250286 [01700 616 101 ౧0౧16. 1(/239 2 ౯1/21. [0 %239 2151031 2 910౧” 00 02621118 019 ఫేం3 గర 228 2102096 1106398201 502912 0 (6213 ౪29 | 10౪128. 1010 కంర 1126 4164 ౧080039. [౪4 [006036 (0 86 (41602101 ఇగ. వెంండ436 ఉేండ[01 ఇ౪06416 ౧0౬ ౦0016; 1 614 3014 చఈజ౧060. 460 & 1902 (106 ౪33 601108 136 16 [0802 1106 ౪26 10ల6 తి12626)/ అలం. | 06981 626108 1అ%దినం6 2%6 16 ఇ౪గ016 ౪6౧06 02016, కీ 23 0౪6 గంలం6ీ ల 918 1లఫం102016 లధం0206 ౧౯ 106. శ[ం?6 ౩6 209౪015 14 (86 7661 [0౯ 19, | సగింళ” (విళ్యునాభ- 506601 21 22020102 ళాడలలీ క0040ష-ానిదుర్మిని కక ప. 107.1 10) ఇస్తా ఆయన పలు ాపులలో పలు పర్యాయములు సలుపకువుండిరి. అయన

కర్తముగాని ఆశ్చరమొకటుంవెసబ, ఆదేమనగా రామాయణమును స్వశళ్తికో ఆయన (వ్రాయవలినసుకౌన్నివ్వుటు వ్రాయలేపండుట భగవ్యక్సేరణ కలిగిసవృుడు మాత్ర నే వాయగయలగుటం

ఉంజొిక నాకు. టవాహ భూత (పతిభౌవ్యుత్స స్తులభ్యాసమున్‌

నింజెన్‌ ముప్పది యేం వ్రాయుటకు గాని కల్పవృష్షంబు జే

ఈ0 చే రత్తినను జూలు నెష్టెపుడు తా హృత్సిమలో రాము డె

యుండెన్‌ (వాయుట గథె లేడు మర్‌ లేదు (తింశదజ్బంబుగా

శ మరియొక చిత్రవై న దగుమాట్య ఒకపుడు రాదు పద్యపుం. చరణము? నెంతగ౧౨జు కోన సాగదు యెప్పుడో వాం యున్నటుల్‌ స్ఫురణము; గాగితంబు జీయి పూన్చ్నుట నా పసి) సెనట చె వ్రాననట్టి వ్వరు ? రఘురామ చందుడయి వ్రాసెను (విశ్వనాథ-నా రామడు-అఘుడద్రిత రచనలు-విమర్శినిక! పు 246.) నేను వ్రాశానో ? వరమేళ్వరు డెట్లు వ్రాయమం'పే అట్లా (వ్రాశాను. నమ్మితే సమ్మండి, సమ్మకపో కే మాూసండి. వరమేళ్నడుడు నాచేత రామాయణ కల్పసృక్షం (వాయిందొడు, ఆయన ఎప్పుడు[.వాయమంపే అప్పుడు (నొశాను, యుద్రకొండలో 350 వద్యాలు (వ్రాసిన తర్వాత రచన' సాగలేదు. ఆ తర్వాత ఒక రోజున రామాయణం (వ్రాయి అన్న అక్షరాలు విస్పష్టంగా వినిసంచాయి. రచన సొగిందొ (విజయ వాడ ఉపన్యాసము-జాగృతి....8-70) ఈ నమ్ముట. నమ్మక పోవుట అనునది మన ఆస్తెక్య మిద్ధిపై ఆధారపడి యున్నది. ఇడి ఆయన హృదయము పొందిన అనుభూతి. ఎవరి ఆనువతిని గాని కౌదనుటప ఎవరి కేమి అధికారము కలదు ? ఇక కువెంబ్బ కూడ మరియొక దృష్టితో కరృత్వ గొరనమును నదలుకొను చున్నారు. “ప్రాచ్య పాళ్ళాత్య (ప్రాలీవ అర్వాచీనముల సార్వకాలిక మరియు సార్వధర్మిక నమసష్టిరూవ్శ యుగ (ప్రజ్ఞ యొక్క ఆవిర్భూతి పలి మన్న నవలా ననున నాననా నాలా ననాతా నాకా తనలతుల నతన కాలాలను లలననాల నమా ననన నవాని. 14. ఇచట విశ్వనాథ ఒక (ప్రళ్నవైచుకొని, దానికి తానే శాస్త్రీయమైన సమాధాసము చెప్పికొనెను, ఆ (ప్రశ్న ఇది, స్వామికి తెల్గు వచ్చునా దానికి సమాధానము.

యదన్నామానవాః తీదన్నా నై దేవతాః

యద్భా పామానవాః తద్భాపావై దేవతాః |

త

(శ్రీరామాయణ దర్శన మహాకావ్యమును వ్యానహాతికముగా కువెంప్ప కృతి అని పిలు వదగి యున్నను, పారమాశ్చికముగా చూచిసవో కువెంపునే అది నృజించినది. ఆది యుగదైతన్యపు సమష్టి (సజ్ఞముక్క సమష్టి నృష్టి. (ఆవలోకన--పు.3)

“రిళ్వశక్తులన్నియు చేరి ఈ కావ్యమైనది, ఇది నా ఒక్కనిదే కాదు. నేనొక లేఖపడను మాత్రమే. మొత్తసు జనాంగపు ఊపిరియే ఇంచున్నది. నేనొక నిమిత్త మా(తుడనుూ అని కవెంపు అనును.

సొమాజిక జీవిమైన (ప్రతి మానవుని హృదయ ఫలకముపై వాని సమకా9న సమాజ స్వరూవము (వ్రతిబింవింపక తప్పదు. ఆది వాడు చేయు చిన్న పెద్ద వనుల న్నింట్‌ యంమను వ్యక్తము కాకను తన్నదు. కనుక (వ్రతికవి ముక్క (బ్రతిరచ నయు ఆతడు ఆ స్తికుదై సను, నావ్హీకుద్రైనన్కుళాస్త్రీయ దృష్టి కలవాచైనసు, వాకున్నిను ఆతడు గుల్తించి ఆంగీకరించిసనుఆంగికరింవ కున్నిను-యుగచై తస్యపు నమష్టిప్రజ్ఞ యొక్క సమష్టి సృష్టి కాక తప్పదు. ఇక అందలి (ప్రాచ్య పాళ్చాత్య, [ప్రానీసఆర్వా చీనాది అంశముల ఎక్కువ తక్కువలు వారి కుటుంబ పఠినర విద్యాది సంస్కారాను భవముల భిన్నత్వ, నంకుచితత్వ, వ్యాసకత్వాదులపై ఆధారపడి యుండుటిచే యుగ చై తన్యపు సమష్టి ప్రజ్ఞ యొక్క ఆఖివ్యక్తి ఒక్కొంక్యం వ్యక్తిలో ఒక్కొక్క శీరుగా మండును.

ఒకేయుగ చైతన్యపు సమష్టి ప్రజ్ఞ ఒక్కొక్క కవి మొక్క స్వభావ సంస్కార ములను బట్టి వేర్వేరు రీడలలో వ్య శ్తిమగును, కనుకనే విశ్వనాఖ * నేను చదివిన చదువంతయు వా (ప్రళృతికి పోషక మైనది= దానికి వ్యతిరేక మైన (గ్రంధములు చది వినన వానిని స్వీళరించెడి లవణము నా నెత్తరులో, వా (ప్రకృతిలో లేదో అనెను (జాగృతి; 2-10-71) విమర్శా దృక్పథము

ఒక కావ్యమును విమత్శించు విమక్శకని ధర్మమును గురించి నిశ్వనాథ ఒక బంగారము వంటి మాట అనెను.

*యదభిముఖముగ. జెప్పిరోయల్లడానిం

దదభిముఖముగం జూచిన థకగ మొప్పు

శ్శశీ నపముఖంబుగం జూచిన నఖలదోవ ఖనులుగాందోచు,,,, (పొదూ 879)

రచయిత తన రచనను ఏద్యక్సధముతో సొగించెనో విమక్శకుగును ఆదే దృక్సధముతో దానివి విమర్శింపవలెను, ఆవ్ఫడే విమర్శకుడు సహృదయ శబ్ద వాద్యుడు కౌగలుగును. కనుక వీశ్వనాథ కువేంబృలు తమ కావ్యములనే దృక్చథముతో వరిశీలంప గోరుచున్నారో నముంకుగ వరిశీలింతము.

ఈ విషయమై విశ్వనాథ కంటె సవెంపు తన ఆధ్మిప్రాయమును స్పష్టముగ తెలిపెను, ఆంఢుచే ముందుగా ఆయన ఆధిప్రాయమునే గుర్తింతమ్లు.

“ఈ నోకావ్యమును రెండు మాడు దృష్టలకో చూడొనలసియున్నది. కావ్యము కొవలనిన వారకి ఇందు కాన్యము లభింమను. కథ కావలనిన వారికి కధ లభించునుం చర్శనము కొవలసెన వారికీ దర్శనము లధిందను,”

మరొక వర్యాయము ఇట్లనెను,

“నాకొవ్యమును మూడు. దృష్టులరో చూడవలెను. మొదటిది కేవల సాపాత్య దృష్టిః రెండవది మసళ్ళాష్త్ర దృష్టిః చివరిది దర్శన దృష్టి. వీనిలో ఏ ఒక్క దృష్టితో చూచి అర్థమే చేవి కొనినను చాలును. కాని ఈ దృష్టలన్నింటితో వీక్షించనితో కొవ్యా స్వాదొనలో పూర్ణ దృషనుంచినట్లు కాదు.

మొదట తెల్పినది మూడుదృష్టులు ఇ కావ్యదృష్టి, శథాదృష్టి, దక్శనద్భష్టి. రెండవసారి తెలిపినది మూడు దృష్టులు - సాహిత్యదృష్ట, మనళ్ళాస్త్రదృష్టి, దర్శన దృష్టీ. కాన్యదృష్టియే సాసాత్యదృష్టి, కనుక మొత్తము మీడ కోథాదృష్టి, కొవ్యదృష్టీ, మవళ్శా ప్రతృష్ట, దర్శసదృష్టి = ఆను నాలుగు దృష్టులతో కవెంపు కావ్యమును విను శృింద వలని యున్నదస్నమాట.

కువెంపు వలె విశ్వనాథ ఇంత న్పష్టముగా ఇెప్పక పోయినను ఆయా నంద రృమలలో ఆయన తెలిపిన అభిప్రాయముభను బట్టి ఆయన కూడ ఇవే దృక్పథము లను అలినూనించెనని గు _ర్తింస వచ్చును, కధా దృష్టి ;-

విశ్వనాథ కథా నందర్భముగ అయా పాాత్రలచే కథాకథన శిల్పమును గూర్చి పలికించిన వలుకులలో ఆయసకు తన కథా కథన శిల్పము నెడ గల (ప్రత్యయమును వరోక్షముగా వెల్లడించెను.

త్త్‌ అష్టీన్పిక్టఖ్ట $ యేమిచెష్తుట | యేమిసౌగను” (అవాల్య శీ2త్రి “మునిపతీ 1 యీకభథాళి చెప్పినది ఘనమొ (అబే 488) “-ఈ బుము "లెవ్వరు చెప్పిన సార కథా కథన మొక్క నాయనె నడుచున్‌, ఏరంత్ట్ర)ష్టలు? బహు ఛారూవిత సూత్ష్మతర కథాంకలు సుమ్మ్మి౫ (ధనుస్సు ర7$్రు విశ్వనాథ దృష్టిలో సర్వ శశేస్టాంధ్ర కవి నన్నయ. "ఆయన కవిత్వ మందలి గుణడులలో ప్రథమ గణ్యమైనది (వ్రసన్న కథాకలితార్థయు క్రియే యని ఆయన అధిపప్రాయము. నన్నయ్య గాలి వ్రనన్న శథాకలితార్థ యుక్తిని గురించి ఆయస ఒక (గ్రంథమే వ్రాసెను. తన (గ్రంథము “కథాకథన శిల్పానేక మార్గాభి రామముి (శబరి 408) అని చెవ్చుకొనెను. తస కావ్యమును గుఠించి ఆయన తదంతర్షతముగా ఇట్లు చెప్పుకొనెను. నా నకలోహ వైభవ సవాథము ((అవకాలిళ73కల్చనానధి (కళ్యాణ 2980 ఆమతీ వైళళ పారిజాత కసుమోహ స్వాదువు (అదే 299). “సంస్కృతాంధ్ర సారస్వత వరనకా విశేష శేముషీభర రసప్విన్నము” (అభిషేక 4270 (ప్రోవా సర్వకవిత్వ మర్మవిదు(డవ్‌” (అవసూయ 263) “నూత్నశిల్ప రమ్యముి (జటాయః 147) ఉద్ధిలేని రస్యప్రవాహోల్పణిమ్ము” (నియమ. పాలన 413), “మృదూహ సంగ్రహణ క్రీదూ దోహలము” (సమీకరణ 350), “కోమల చమత్క్యృత్య ధ్వనిర్మాణ సంవద నూనోజ్జ్వల రమ్యభావ సామా(గీ సమగ్రంబు” (అన్వేషణ 457) “సద్యో నిర్గతమైన సర్వ కవితా నసంభారము” (ఉవనంహరణ శీ120 ఆం తేగాశ అనేకములగు ఉపన్యాస ములలోను, వ్యాసములలోను తన రామాయణము కావ్యకళా పరిపూర్ణ మని ఆయన చెప్పికొనెను మూడవది దర్శన దృష్టి :-

శ్ర

కాను రామాయణమును అద్వైతమత (ప్రతి పాదకముగను, శ్రీవిద్యాత త్వ ప్రభంచకముగను. స్వీయ సిద్దాంత నిరూపకముగను. రచించితినని పలుసందర్భములలో ఆయన (ప్రకటించెను,

మపళ్శాస్త్ర దృష్టీని గురించి ఆయన (స్రశ్యేకించి చెప్పినట్లు లేదు. కాని ఆ శాస్త్ర దృష్టితో వరిశీలించినను ఆయనప ఆక్షేపణ యుండదని మనము నమ్మవచ్చును.

కనుక ఉభయ కావ్యములను (వ్రధానముగ ఈ నాలుగు దృర్పధయుల నుండీ అను శీలింపవలవి యున్నది

వ్యాస (శుణాళిక :

మొదటిది కథా దృష్టి. నిజమునకు కథా దృష్ట కూడ కావ్య దృ్నాలో ఆంతర్భా గమే, కథనే (ప్రావీనులు ఇతివృత్తమనిరి. “ఇతివృత్తంటు కొస్యస్య శరీరం పరికల్పితంి అందు అని భరతుడు, చే కథా దృష్టితో చేయవిడు విమర్శనా భొాగపునకు గాశ్రామ శీలనము" అని పేరు 'పెట్టబడిసది. ఇందు ఉభయ కవుల కథానిరూపణము కథా కళన శిల్పము, ప్యాత్ర చిత్రణ పరామర్శింప ఐిడగలవు.

'రెండవది కావ్య దృష్టిం సాహిత్య విదుర్శలో ఇదే (ప్రధానమైనది. ఇది చాలా విశాలమైనది. కనుక ఇది స్వరూపాను శీలనము, అలంకారాను శీలనము న్వశావాను శేలనము, అక్కాను శీలనము అని నాలుగు భొగసులుగ విభణింవదిడినది. ఇందు 'మొదటి దైన *“స్వరూపాను శీలనముిలో ఉభయ కావ్యముల పరిమాణము రచనా గ్రజాశక, విభజన, ఛందస్సు, భాష అను విషయములు వరామర్శింన దిడ గలవుం రెండవదైన *“ఆలంకారాను శీలనములో శబ్దార్ధాలం కార న్వభావము నమీకింన దిడ గలదు మూడవదైన “న్వభావాను శీలనముిలో ఉభయ కావ్యములందలి వర్షనా సొభ్రాగ్యము, ఆందు దర్మ్శనీయములగు నాగరికత (గ్రామీణత్యు సం్రదాయవరత, నంస్కరణ ప్రీతి ఆచార విశ్వానములు. _వెళ్లానికత, ఆధునికత, రమ్యత, నవ్యత మొదలగునవి అసనుశలింన ఐడగలన. నాల్లవదై న “ఆళ్మానుశీలనములో ఉభయ శ్రావ్యములందు పోషింవబిడిన రన న్వరాపము నమీషింన ఐడగలదుం

మూడవది దర్శన దృష్టి, ఇదియు ఆక్మాను శీలనము లోని విభాగమే. ఇందు ఉభయ కవుల దర్శన న్వరూసము, ఆది వారి కావ్యాములలో దర్‌ నీయమైన విధము దిజ్మా(త్రముగా వివేచించ ఐడగలదు.

మ్‌

నాల్లవది మనళ్మాస్త్ర దృష్టి ఇది యొక (ప్రత్యేక విభాగముగ రచింపణడలేదు. మనస్తత్వ విశ్లేషణ కొలడిగా ప్యాత్ర ఛ్యితణలో చేయబడినది. మనళ్శాస్త్ర సందిందము గల స్వప్నములు (పేశాత్మలు విశ్వానదులు మున్నగు వానిని గూర్చిన కొలదిపాటి వివేచన స్వభావాను శీలనములో చేయబడినది.

(శఈ్రమటపాప్ర దృష్ట్యా స్వరూప, గాత్ర, అలంకార న్వభావ, ఆత్మానుశీలన ములు ఆను [క్రమము (గ్రహింవదిడినది.

సంగ్రహముగా ఇది ఈ వ్యాసపు (వ్రణాళకం

అల్‌ న్వరూపా నుశీభనము స్వరూపమిోమాం౦ స కొవ్యము ఒకవ్యక్తి. వ్యక్తి విముక్శగో స్వహావము, అలంకరణ, స్వశావయు (ప్రాధాన్యము వహించుచున్నఏం స్వరూవ విమర్శలో సాధాణ మగా శరీరము ముక్కా రంగు లాప్తు పొడపు, ఆహ శరీరా వమవ మల నత వాశ మ్మ బొంది?) నడం తీర, కంఠపృతీరు, మాటలకీరు మొదల నవి [ప్రాధాన్యము వాంచును, ఇది కేవల. బాహ్యనినుర్శం నిజమసకు వ్యక్తికి గుణ సౌందర్య మ (ప్రధాన పు;దాస శాందవ్యయి గౌణము, ఐనను పాధారణసుగ మనము రూపముసకును (ప్రాధోవ్యమొసంగుచునే యున్నాము. కనుక కావ్యము మొక్క పరిమాణ మా విభజణ, భందన్సు, థాష అను సవి మొట్ట మొదటగా చిమక్శనీయములగు చున్నవి. పరిమాణము ఏదైన (గ్రంథపు వరిశీలనములో తొట్టతొలి యంశముగా కనిపించుసది. వాని వరిమాణసు, వ్యకి రామాయణము చళుర్వింళత్పహన సంఖ్య గలదని (ప్రసెద్రము] ఈ సంఖ్య ఉత్తర కాండను కూడ చేర్చు కొనిసదిగా కనిపించుచున్నది. నేడు పప్రవార మందున్న రామాయణ (వ్రతులలో ఈ సంఖ్య ఏక విధముగ లేదు, వ్శాకి రామాయ ఇము అనేక పాఠభేదములకో కనిపించుచున్నది. ఏ పాఠమునందై సను ఉత్తర కాండ ముస చేడ్చకొనిస గాని 24 వేల సంఖ్యయగుట లేరు. షట్కాండములతో కూడిన వాల్మీః రామాయణమున 20వేల ల్లోకములు మా(్రమే కలవు.రామాయణము చతుత్విం శత్‌ పొహ(న్రికనున్న క్లే వంచళత సర్గాత్మకమని మూడ కలదు. కాని షట్కాంండము అందే 500కు మించిన నర్గలు అన్ని పాఠములంమను కలవు, ఉత్తర కాండమును చేర్చుకొవిస సుమారు 650 సర్గలగుచున్నది,

1. చతుర్వింతృహ(సాణి భగవానుక్రవానృషీ.॥ త ధాసర్గశ తాన పంచ షట్కాండాణి తథోత్తరమ్‌ (వాల, 4/2)

"7 త్రి ఉత్తర కాండ వా్శ్శాకి రచిత దుననా కాదా యను విషయమును గూర్చి అవి (పాయభేదములున్నవి, కాని మనము పరనింద వలసియ న్న (గంధద్వయమను షట్కా౦డ కథకే వరిమితము, ఉత్తరకాండ కధ ఈ ఉభయ (గ్రంధలమలోను నూచన (ప్రాయముగా (గ్రంధమధ్యమున ఆచటిచట ధ్వనింస జేయబడినది. కనుక ఉత్తర కాం డము వాల్మికి రచితమా కాదా యను సనుస్యతో వకృత వ్యాసముసనకు అంతగా సంబంధము లేదుం ఆయా పాఠములిలో నన్గల, ధోకముల సంఖ్య ఇట్లున్నవి.2 బంగాళపారము | దొంబాయి పాఠము | గోరగపూర్‌ పాఠము సర్షలు శ్లోకములు సర్గలు ల్లోకయులు -నర్లలు శ్లోకములు వాల 80 292 77 2250 77 2270 ఆయోధ్య 127 4121 [119 4350 119 4004 ఆరణ్య 79 2842 75 2ైక4ర్‌ 75 2467 కిష్కింధ 63 2302 67 2467 67 2469 మందర 95 3300 68 2815 68 2865 యుద్ధ 113 4936 కే33 6198 128 5769 షట్కాండ 557 19793 539 20525 534 20143 ములు మొతం ఉత్తర న జూ న! జ003 [111 3459 నవకాండ 557 1953 650 24528 645 2602 ములు మొ త్తం బంగాళ పాఠములో ఉత్తరకాండ లేనే లేదటం దొంబాయి గోరఖ్‌పూరు పాళ ములు ఒక దాని కొకటి దాదాఖ సరిపోవు చున్నవి. యుద్ధకాండ యందు మాత్రము బౌంవాయి పాఠళసులో ఐదు అదనప సర్షలలో నుమారు 430 ఆదన్యృ భోోములు పవతనలతనోనతతతనన చు ల, బంగాళ* బాంచాయి పాళఠముల సంఖ్యలు సివి. వైద్య 00 [1640616 0 1020043/208 నుండి (గహింపబడినవి.

ర్‌0

న్నట్లు కనిసించుచున్నది. ఏది ఏమైనను షట్కాండములలో కలిపి నుమారు 20 వేల లోకము లండుట ఈ (ప్రతులన్నింటి యందును సమానమే.

కల్చ వృతమలో మొత్తము 12797 గద్యవద్యములు కలవు. వాాకి రొమా యణము దాదాపు అంతయు ద్యా(త్రింశ దక్షరాత్య3 మైన అనుస్ట్రృందస్సులో నున్నది. కల్పవృక్షము ఉత్సల చంపక మాలాది వ్యతిములు, సీసములు బహుళముగా గలది ఇవి ఒక్కొక్కంటియు అనుష్టుష్బనకు మూడు నాలుగు రెట్లు నిడివి గలవి. తెలుగులో మిక్కిలి చిన్న ఛందన్సులై న తేటగీత్తి ఆటవెలది, కందము కూడ అనుషప్పు కంటె "పెదవే. ఇట్లు లెక్కి౦వగా కల్పవ్యక్షయు. వాోశనునకు 1 1/2 రెట్లు కలదని చెప్పవచ్చును.

ఇక “దర్శనము లో మొత్త:షు 22290 వం క్తులు రలవ్ఫ, వీని సగటు విడిని నుమాదు 15 అక్షరములు, 8నుక అనుష్పుగ్‌, పాదద్వయ పంక్షితో సమానమైనదిగ పరిగణింప వచ్చును. “దర్శనము. వా్యితములో నుమారు సగము పరిమాణము కలదగుచున్నది. ఆనగా కల్పవృతడు దర్శనము ళంకై నుమాద మూఢు రెట్ల "పెద్దది,

వ్యాక మందం కాండదూఅకో పోల్చిళటూచిసచో విశ్వనాథ, కేపెంపుల రామా యజమల పరిమాణము విధముగ నున్నవి

ఛత0థములు వా్ళోకి విశ్వనాథ కువెంబ గోరఖ్‌పూర్‌ గద్య పద్య విస్తరణ సంగ్రహము భ్రైోకములు వ్లోలి పద్యములు పంటలు రెట్లు వంక్తులు రెట్లు పంక్తులు (సమాథు)

వాల 2270 4540 221 100 22 145 0.3 అమోథ్య 404 8608 2361 106 12 3241 0.35 అరణ్య 2467 4934 2116 1000 20 2529 05 కిష్కింధ 2469 4038 204 100 20 3272 0.65 నుందఠర 3680 760 ణన 10000 14 403 06 యుద్ధ ఉం కరం ఇర 10060 10 7492 0.75 షట్కాండ 20143 40286 12797 606000 15 2290 0.5

క్‌

తలసాత్మకముగ చూచినరో బాలకౌండమున విశ్వనాథ రం కువెంప ఆరి నంగగ్రహ రచన శేసయున్నాడు.. ఇతర కాండలతో పోల్చి చూచిసరో యుద్దకాండ రచన అతి విస్త్శృతము గావించియున్నాడుం

విష్శనాథ రామాయణములో కువెంజ్స రామాయణచు. బాలకాండము ఏడవ వంక, లయోధ్యకాండము మూడవ వంక, అరణ్యకాండము నాల్గవ వంతు, కిషి౦ధ కాండను మూడవ వంళు, సుందర కాండము సగము, యుద్ధకాండము ముక్కాలు భాగముగను సుమారుగ సున్నవని చెవృవచ్చును.

విశ్వనాథ బాలకాండక ్రీకారము. చుట్టులకు ముందే కాండునకు సుమారు రెండు వేల గద్య సద్యములుగా ఒక కచనా [నశా?కను రూపొందించుకొని దానిశే అనుసరించెను. కుంంపు అట్టి నిర్దిష్ట (స్రడా?8 లేళ తావ్కాలికోర్సాహాము సడిపించిస విధముగ (గంధ సవిమాణమును పెందయకొనుచు పోదును. అంవజే విశ్వనాథ ౨చ నలో నున్న వపరస్రాకృతి పపెంప రచనలో లోపించినది,

(థీ ౯. దు అంత పెద్ద కావ్యము కాగలదని నాప అనిపించనే లేదు “చిత్రాంగది వలె నుమాథు 5000 పప్తలు గల 200 పుబల పృస్తకము కావచ్చునని ఆనుకొంటిని, కౌని అది పెరిగి పోయినది. అంత పెద్దదగునని మందుగనే తోచిన నో దానికై పూనుకొని యుందనో, లేదో....ఎట్టి ష్టానూ” లేదు. 200 బటల పు _స్తకము ఆంచనాతో ఒక నోటు బృన్షకముతెచ్చి వ్రాయుట (ప్రాకంభించితిని. ఆది ముగిసెసది, ఇంకొక ప్పుస్తకము తెచ్చి (వానితిని....ఆదిహూడ్‌ మ. గిసినది, ఇంకొక నోట్‌ప్పునకము “ండు రూపాయలు పోయిన పోనీ అని మూక పు _స్పళము తెచ్చితిని. ఆది కూడ ముగివిపోయిసది. కాని శ్రీ రామాయణము మాత్రము ముగియళేదు. ఓ! ఇదేమో నా చేయి మీరుసట్లుగా ఉన్నది గురుపు ఇచ్చ....ఐనట్లు కానీ అని [వాయట యే (వ్రాయుట చేసిిని. పది సంవత్సరములు (వ్రాసిరిని. ఈ లృహతడ్‌ కావ్యము ఠూపొందినది .... శ్రీ రా, దం ఇంత పెద్దదగినని మొదటనే తోచినచో (ప్రారంభించి యుందునో లేదో “(పవెంపు నదక్శన ; జ 57,58)

నామ కరణము

“పేడలోవ నేమి పెన్నిధి యన్నది? అని (6

(వ్రాయుట యంతయు ఒక ఎక్తు వానికి తిలక (ప్రాయ్మోస్థమేక్సి. పెర్టాట్‌ 'ఓఒకొ-ఎత్వ ఎ ్ష' అనవవాఫన తే

52 గా మనవాడు భావించు చొండిరి. వ్‌శ్వనాథ కీఎంపులు తమ రామాయణములప పేరు పెట్టుటలో గల డద్ధేశయును దౌచిత్యమును పరిశలింతముం

నన్నయ పోతనలు భారత భాగవతమలను రల్ప వృత్షములని3. విస్వనాథ ఆ సూచన నందు కొనను. తము రామాయణమనప శల్పవ్యక్షమని పేరు పెట్టుటిను గూర్చి ఆయన ఇట్లినుదున్నారు నాయీ (గంథానికీ ఏ విశ్వనాథ రామాయణ మనో పేరు పెట్టక కల్ప వృత్తము అనగానికి మొదటి కారణం పూర్వకపుల సీ మార్షాన్న యినానర్వే ఇందులో ఆంది పుచ్చుకో వచ్చుననేదే. పు | స్తరం మూసివేసి నా (గంధంలో ఏ వద్యమైనా ఇది విశ్వనాథది ఆని చెప్పకుండా చదివితే ఒక నన్నయ, తిక్కనం(శ్రీ వాథడు, రామకృష్ణ డు-ఇలా (ప్రాళీనులవా అని అనిపించేటట్టు ఉండడం. వైశిష్ట్యం తెలివికో దలిస్తే నా రామాయణంలో ఎన్నో విషయాలున్నాయి. ఇది కల్పవృక్షం” (పళ్లెళోళ....ఆం(దప్రభ 10-12-50)

“౧హం (ప్రయత్నం చేని నా జీవికానుభవాలను సర్వసొన్ని పిండి రమ్యమైన కోల్పనలు చేశాను. అనంతమైన పోకడలు పోయాను”. (నేను నా రచనా స్వరూపం “విమళ్శిని 1 పు, 44) నారామాయణంలో ఆనేక భక్తి పద్దతులను వివరించాను... నాకు తెలుగు విశేపాలు నూటికి డెబ్బది అయిదు తెలుస్తు అవన్నియు నా కావ్యంలో నిక్షేపంచాను” (అదే. పు, 58) వా్ళకి రామాయణంలో నిక్షివమై యున్న అనేక శాస్త్ర శల్పరహస్యాలు నా రచించిన రామాయణ శల్చ వృశములో బాలకాండ నుండి యుద్ధ కొండవరకు తత్తదుచిత స్థలాలలో వ్యాఖ్యానం చేశాను. ” (ఆంధధ్రవ్రభ 1-10-63)

విశ్వనాథ ఆవతారిళలోనే ఇది. *నా సకలోహవైభవసనాఠముి అనెను, అనగా వీనిని కల్పవృక్షముగ రూపొందింపవలెనను బుద్ది పూర్వకమైన ప్రయత్నము ఆయసప మొదటి నుండియు కలదన్నమాట. ఆందుచేతనే పూర్వరంగముగ ఎంతయో పొధన చేసీగాని రామాయణ రచనకు ఆయన శ్రీకారము చుట్టరేదు, ఇచ్చట కూడ విశ్వనాథ తాను 600%5010%8 22631 అవి నిరూపించుకొనెను.

నొ పంా మ రామాయణమే తమ “నకలోహవై భవనవాళము” అనియే శ స ములందు ఏమి చెప్పితినో. ఏమి విడచితినో తెలియదు ల. న!

53

కానీ ఈ కావ్యము నంసు చెప్పినది మాత్రము సత్యస్యసత్యము. నా సంపూర్షసాపాత్య జీవనమందంతట సత్యమైన వానిని చెప్పినది ఏమైన నున్నచో అది దీని యందేం మిగిలిన కథలు, నవలలు, కవనముల్పు నాటకములు, విమర్శలు, ఉపన్యాసములు... మొదలగునవెల్ల నంచుకొను ఊరగాయయేగాని పొట్టనిండించు అన్నముకాదులొ (ఖీ పవెంచ సందర్శన పృ, 64)

ఇక తన (గంధమునకు దర్శనమని. పేరు సెట్టు యందలి ఉద్దేశమును గూర్చి పవెం ఇట్లనుగున్నారు. “ఇచట (ప్రతి ముక్క మాటలోను దర్శనధ్వనిని చూడవలని యున్నది.” (అదే పు, 82) “కావ్యము కవి[క్రతు దర్శనంతో మొదలగు చున్నది. అభిషేక విరాడ్డర్శనంతో ముగియుచున్నది. కొవ్యపు పేరు (శ్రీరామాయణ దర్శనం. “దర్శనము ఆను ఈ శబ్దమును నేను ఉద్దేశపూర్వకముగా ఉపయోగింవ లేదు. కొని ఏదో అంతః (పేరణవలన (వ్రాసితిన్సి కాని ఆ శబ్దముల బౌచిత్యము నావ ఇప్పుడు తెలియుచున్నది. ఈ కొవ్యము కేవల కౌవ్యము కాదు. అదోక దర్శనము” (అదే ఇ. 70)

కల్పవృక్షము సకలార్థ్యవ్రదము= ఆసకలారములలో దర్శనము కూడ నొకటి= (శ్రీరామాయణ దర్శనము దర్శన (ప్రధానమైనది. ఆదియ. అసుదిష్టము, తక్కినవి గౌణములుం

విభజన

వాగ్మిళకము షట్కాండనులుగను, ఒక్కొక కౌండము కొన్ని సర్గలుగను విభ కృ మైనది. కాండములన్నియు సమాన పరిమాణము గలవి కాపు, సర్గలు కూడ నమాన దై ర్ష్యము కలవి కావు, అన్నిటి కంజె చిన్నది బాల కాండం. 2270 ల్లోక సులు కలది. అన్నింటి కంటె 'పెద్రది యుద్దకాండ. 5768 శ్లోకములు కలది.(కొన్ని (ప్రశులకగో యుద్దకాండ (ప్రారంంభమున గల 23 సర్షలు అనగా 815 ల్లోః నుందర కాండంతమున శేర్చబిడినవి. అస్పటికిని యుద్దకాండము. 4953 శ్లోకములు గలదగు చున్నది) అస్ల సర్షలలో అన్నిటికం"పె చిన్న వానిలో (అయోధ్య 102 సర్గం (నుందర-కివ సర్లు 8ిల్లోకములు మాత్రమే కలవు, అన్నిటి కంటె పెద్దది (నుందర కవ సర్గ) 213 ల్లోకములు గలది. ఆయా కాండము లందలి కథా కాల దైర్యము సమాన మైనది కాదు, బాల అయోధ్య అరణ్యకాండలు ఒక్కఎక్కు టియు 12,13 సం॥

వ్‌జీ

కాలనరిమితి గలవి, కిష్కి౦ధా కొంఢ సుమారు 10 నెలల కథ గలది, సుందర కాం డము మొత్తము ఒకే దిన, చత్మితయనిి చెప్పదగినది. యుద్దకాండము సుమారు నెల రోజుల కథా భాగము కలది, కాండ విభజనలో వాల్మీకి కాలముస కంటె కథాంశము అప (ప్రాధాస్య మిచ్చిసట్లు కనిపించును, బాలకాండము శ్రీరామ జననయ్కు వివాహము; ఆయోఖథ్యాకాండమున (శ్రీరామ పట్టానిషేక (వ్రయత్నము, తదృంగ మ, వనగమునము,. ఆరణ్య కొండమున వనవాససు, సీకాపహరణను సీవా న్వేషణ కిషంథా కౌండ మన (యత్నము; సుందరకాండమున వీవాసందర్శనముః యుదకాండమున శ్రీకాము విజయము, సీకారాము సనస్స మాగమను, శ్రీరామ వట్టావిషేక మ ఆను కథాంళసు అను వా్మీకి చేర్చెను, నిజమునకు కథా దృష్టితో చూచిననో కిష్కింధా సుందరకాండలు రెండును చేర్చి ఒకటిగా చేయుట నిర్మాణ శిల్పమున శనుగుణముగ నుండునే మో, కాని నుందర కొండమునకు గల నుంథత్ర ళాస్త్ర ప్రారాన్యము బీతనే కావలముసను, డానిని ట్రత్యేక కాండముగ విభణించుటి జరిగినది.

విశ్వనాథ వారి రామాయణ కల్ప వృక్షము వా్మోక ఇ్రే పద్దతిశే అఆనుసతెంచి కాండయులుగ విభజింస గిడినది. కాని కొండలు చిన్నచిన్న సక్షలుగా గాక తగుపాటి విడివి గల్‌ అండములుగా విభజింప బడినవి. కాండమువ శై దేని అండములు ;

వాల కాండము :-- ఇస్టి, ఆవళార, ఆహల్య, థనుః, కళ్యాణ ఖండములు,

అయోథ్యా కాండము ;- అభిషేక, (ప్రస్థాన ముచికావు పాదూూ అనసూయా ఖండములు,

అరణ్య కాండము :- దళవర్ష్క సనంచవశ్రీ మారీచ జటాయుః శబరీ ఖిండములు,

క్లిష్మంధా కొండను :-- నూష్పర్క గజప్పప్పీ, సమయ పాలన్క సమీకరణ, అన్వేషణ వింఢములుం

సుందర కాండము = పూర్వర్యాశ్ర సరర్యాత్ర, ఉష, ధీవొ, నంథ్యా ఖఇండముల్న.

యుద్ద కౌండము :- సంశయ, ఇందద్రజిర్‌, పంభకర్ణ్ర నిస్సంశయ, ఉవసం హరణ ఖిండములు,

కిక్‌

ఇవి ఆం(ధకావ్య సొమాన్యమున కనవచ్చు ఆళ్వాన విభజనను పోరియున్నవిం ఇండ ఎనకు సుమారుగా 400 గద్య పద్యములు, కొండమునక దాదావు 2000 గద్య పద్య్యమబు ఇట్లు కల్ప వృత్తము ఆర కాండములును సమవిభ కృమై చతురస్రాళ్ళతి కలిగియున్నది. ఒప్కౌక్క విండయునకు ఆందలి (ప్రథాన కథాంశనును ఐబట్టియో, వైదిక తత్త్వ (నతి పాదకమ్ములైెన కథాంళములను లట్రియో విశ్వనాథ విశేష శిల్ఫా ఛిరాను:సుగ తీర్చిన కథాంళమును బట్టియో 'సేరు సెట్టబడినది. ఇట్లు బాలిలోని అవ రార కళాంణ విండముర్పు ఆయోధ్యలోని అధిషేక వ్రస్టాన ఖండములు, ఆరణ్య లోని మారీచ జటాయుః ఐండములు కిష్కాంథలోని గజిఎప్పీ అన్వేషణ ఐఖండములు, యుద్ధలోని కంభకర్హ్య ఇంద్రజిత్‌ ఖండములు కథాంక (ప్రాధాన్య దృష్టి తో నామకర ఇను వేయండినవ్వి బాలరోని ఇష్టి, అయోధ్యలో నిమునిళాన్క కిష్కంధలోని నియమ పాలన విండములు వైదిక కర్యధర్మ నిద్ధాంతముల (వతిపాదన దృష్టితో పేర్లు పెట నిడీనని. బాలయందని అహల్యా, అయోధ్య యందలి ఆనసూయ, ఆరణ్యమందలి కణఠీ అండొసులు నిశ్వనాథ వారి కననిక్యర కనికా భృాదయగును జలకింన జేసిన ప్యాతల పేర్లు పెల్టబడినవీ. బాల యందక ధనుః అయోధ్య యందలి పాదూ కిష్కింధ యందలి నూపుర ఖండమల పేర్లు అందలి రసవడ్డట్టను అను స్ఫురింప జేయునవిగానున్నవి, నుందరకొండ యందలి ఇండముల పేర్లలో నొక విశ్వత కలదు. పూర్వర్యాత, వరరాాత్ర ఉనః, దివా స౦ంద్యాఖండముల సేర్లు ఈ కౌండ కథ యంతయు ఒక్క దినప్తు శఠయని తెలుబచున్నవి. (వ్రత్యేక కాండ ముగా చెన్సదగినన్ని అద్భుత కార్యములను ఒక్క దినములోనే నెరవేర్పగలిగిన ఆ కాండ కధానాయకుడన దగిన హనుమంకుని మహామహిమకు ద్యోతకములుగా నున్నవి. ఇక యుద్ధకాండ మందలి సం₹ఇయ్‌, నిన్సంళయం. ఉపసంహరణఖంములు గర్భ విమర్శ, నిశ్వహణ నంధులను న్ఫుఠీకవ జేయుచు రామరావణ యుద్దము నొక నాటక “మగా నిష్వనాథత దర్శించినట్లు ధ్యనించజేయుచొన్నవి, తామాయణమంతయు ఒక నాటికముగ చూచినపుడు బాల కాండయు ముఖ నంధిగను, అయోధ్య, ఆరణ్య కాండలు (పరి హఖి నంధిగను, కిష్కింధో, సుందర కాండలు యుద్ధకౌండమందలి సంఉయ్‌ ఖండ సాగ్‌ గర్భ సంధఫిగను, జేర(ద్రజిర్‌, కుంభకర్ణ నీన్సంశయే ఖండ ములు నిమి నంధిగను, ఉపసంహరణ నీక్వ్కహణ సనంధిగను శ న్చించును, కల్పి వృక్ష మంతయు నొక (వ్రవింధదుండలి యైసతశో అందలి ఒక్కొక్క కాండమొక వఐంధముః

ర్‌ ఇక టీవెంపు తము రామాయణ దర, గనమును కొండములుగ విభజింపక నాలుగు నంప్పటములుగ విభజించి వానికి క్రిమముగ ఆయోధ్యా, కిష్కింథా లంక్కొ $ శ్రీ సంపుటదులని పేర్లు 'పెళ్తును ఒత్కొక్క సంపుటము కొన్ని సంచికలుగా విభణింప బడినది, మొదటి మూడు సంపుబములకు రామాయణ కథా కేంద్రమ్నులన మూడు నగరముల పేర్లు 'పెట్టదిడినవి. రామాయణము '& 6216 01 166 61/16 అన్న భావము ధ్వనించుచున్నది, నాల్లవ సంపుటము మంగళాంత మైన ఉపసంహార సూచనగా థ్రీనంపుబనుని నామకరణము చేయబిడివది. ఇదిగాక మరిమిక దర్శన ధ్వని కూడ ఇంయు కలదు, అయోధ్యా కిష్కి౦థా లంకా సగరములు గ్రమముగా మానవత, వాస రత దై త్యతలకు కేంద్ర స్థానములు. సాధకుడు కమమఃగ వీనిచే సంకేరితములగు మనోమయ, (ప్రాణమయ అన్ననుయ కోళములను ధాటి శ్ఞానమయ కోళమున (ప్రవే శించుటగా (శ్రీసంపుటము[ప్రారంభమున కవి చేతనే పేర్కొన బడినది. (అీః్‌ 19). ఈ సంపుటము నందలి చిట్టి చివరి సంచికయగు అభిషేక విరాద్దర్శనమున సాథకుడు ఆసందమయ కోశమున అడిగిడినట్లు ఊపాంప దగియున్నదిం + ఒక్కాాక్సూ సంపు టము సుమారుగా 5500 వంక్తులు గలదిగా రచింప బడినది. ఆయన ఒకటి తరువాత ఒకటిగా నాలుగు నోటు పుస్తకములు కొని వరుసగా (వాయుచు పోయెను, ఒక్కొక్క నోటు పుస్తకమునకు ఒక్తొక్ర సంపృటిమని పేరుపెప్దసు, ఆం నుచే నంపుములన్నియు నమాన ద్యము కలవైనవి. కాని సంజృట మందలి సంచికల సంఖ్యసమానముగ లేదు. అవి ఒక్ధొర్ద టి (క్రమముగా 11, 12, 14 13 నెంచికలు శలిని యున్నవి అఆసగా (గ్రంధము మొత్తము 50 సంచికలుగా విభ క్రమైన దన్నమాటి. ఈ సంచికలు లతల 3. యుద్దకొండముసకే కొన్ని వాళ్మీకపు ప్రటలలోను రామచరిత నూనస లోను లంకొ కాండ మనుపేరుకలదు,

శీ, జీనవికాసము దై త్య (రాకాసి ఐట్లులుు, వానరత్వ, మానవత్వములను క్రమ ముల జరిగి యున్నది. దివ్యత్వమున పశిణమింప వలనియున్నది. ఆధ్యాత్మిక వికాసము కూడ అన్నమయ, (ప్రాణమయ మనోమయ, ఆసందయ కోశముల [క్రమమున జరుగ వలవి యున్నది. ఇచటి మొదటి మూడు కోశములు వ్యత్యప్త (క్రమము ననుస౦ం

చట చింత్యము,

8] ల్‌? సమాన డ్రై క్ర్యము కలవి కావు. లన్నింటి కంపె చిన్న నంచిక లంా నంపృట నందలి “సవల మౌద్తూ రాయబారంి 166 పంకం గలది. అన్నిగ్‌ కంచె పెద్ద నంచిక కిష్కింధా సం ఏటి మందలి “ఇర్లును మ హేందాచలంి 1068 వంప్తులు గలది, సంచికలకు పేర్లు లిన్న దృష్టి కోణయలళో 'పెట్టంగినవి. కవి [క్రటదర్శనం చిత బాటన పంచవటియ పర్షకుటి, లం కేళ నొందను మాతీచనం,(లం శేజడొప్పించె మారీచుని) శబరి గాదను అతిధి దాశరథి (శబరి కామెసతిథి దాశరథి పూజ్లెనగ్నియ సొక్షి (పూనెనగ్ని సాక్త్రీ సుగివాజ్ఞి సాగరోలం ఘనం, కనక లంకాన్వేషణం, కండనా హదిందియ రధిదేవియం (కాంచెనా సతివతల ఆధిదేనిన్సిి నభల మాద్తూ రాయభారం (నకలమామి నా రాయబారము) మడిద నింద్రజితు ఐంటాస్త్రదిం (మడి 'వె నింద్రజిప్త ఐందదాస్త్రమున) ఆరావణ౦వా ఆరామంవాదిటం, వైత్య నర్పన్‌ చైత్య మంచనుం (డైత్యుడెశ్కెను చ్రైత్యమంచపున్సుు అవిషేక వితాడ్తర్శనం కథా సూచక ముగ 'పెట్టిండిన పేర్ల. మసుతెయ మ? మంధనెడఃల్మిశా పాత్రల "పేళ్లలో నున్నవి. ఆయాప్యాతల చరిత్రను సూత్రప్రాయముగ నిహాపసించు పేర్ల శిలాతసస్విని (ఆహల్య్ర) భరతమాతె (3క0, పామకాకిరీలి (భకథటుడు) అశ్రు గంగోత్రి (సతు కవెంచ కని కాత్మను నిరూవంచుడున్ననిగా నున్నవి. కుణ్‌దరరియ ఉర్వశి (న్తించె వన్ని ఊర్వశి లంక కేశ నొలినిదను మారీచనం, శబరి దను ఆతిథి దాశరథి పూర్ణెనగ్నియ పొడీ వసమం పొళ్క నళోకమం, కండనా హదిబదియ రధిదేవియం, కివిగొట్ట సవనిజారమణం (చెవి యొగ్గెవనిశారమణుడు) మరణ నుధవా శరధి తరణం, రవమల్తె డద దృష్టిగె రా ద్రముం(రన ముగద రుద్రదృష్టికి రా దమును) నెరెనిల్కి దనో వైరి (చెకచిక్కైనో వైరి దైత్యనేర్చన్‌ చైత్యమంచనుం = ఇళ్యాది శీర్షికలు ఛం దో వాసన గలిగి వృత్తగంధి లత్రణము గలిగియన్నవి. *ఓ లక్యణా “సీం సత్య (గ్రతనె దిటం (నీవు సత్య్యవకుండవు నిశ్చ్వయముగ) “*నాసక్కె నీన్‌ సనగె తంగి (నేనక్కను, నీవు నాకు చెల్లిని నిన్నమగళ లెన్నినక్‌ఆనలె (నీజబాతుడ కాదునా కూతురు అనల) మరణ మధవా శరధి తరణం, నీంయహచ్చిల్సిదిటిం, ఆరానణం వా ఆరామందిటం, సెరెసిల్కిదనా వైరి, రయ్‌గెకరెదయ్‌ ఓ అగ్ని ఈ శిర్షికలు నాటకీయ ముగా నున్నవి. మొత్తము మీద శీర్షికలను బట్టి చూచినలో విశ్వనాథభలో కంటె కవెంపులో కవిత్వపు పాలు ఎప్కవగ నున్నట్లు కనినించను.

ఇరువురి శీర్షికలలో కొన్నింటి సమానత్వము కొట్టవచ్చినట్లు కనిపించుచున్నది. కథ సమానమే ఐనప్పడు శీర్షికలు సమానమగుట. సహజ'సే కదాం

వ్‌ర్రి విశ్వనాభ కువెంపు ఇష్టీ శవి[క్రతుదర్శనం ఆహల్య శిలాతపప్విని పాదూ పాదుకొకిరీటి పంచవటీ పంచవటియ సర్షపటి మారీచ లంకేళనొలిపిదను మారీచనం: శబరీ శబరిగాదను ఆతిథి దాశరధి ఇంద్రజిత్‌ మడిద నింద్రజిడు ఐం(దాస్త్రదిం. ఛంద స్సు శ జగ ఇ నంస్కృ తాంధ్ర కర్ణాటక నంర్యపదాయములు ; వ్ళోకి రాహాయజము వావాశ్చగ్‌ అంతయు ఆనుష్టువృందన్సులో రచింవబడీ యున్నది. సర్గాంతములందొకటి రెండు ఇతర ఛందన్సులు గల వృ _త్తములుండును. ఎఏడనెడ చాల ఆరుదుగ పర్గ్ణ్షమధ్యమందు కూడ ఒకటి రండు ఇతరచ్భందస్సులు కన్‌ పించును. కొన్ని సర్గలు పూర్తిగ ఇతర భందస్సులలోనే రచితమైనవి కూడ కలవుం హాల్మీకమున వచనమనునదే లేదు సర్గమలు ఏకచ్చందోమయములై యుండవలయు సనియు. సర్గాంత మందొకటి రెండు ఇతర ఛందములుండదగుననియు, ఒక నర్లము మాత్రము వివిధ ఛందస్సులను కలిగి యుండ వచ్చువనియు సంస్కృతా లంకారికులు మహా కౌవ్యమునకు లక్షణ మేర్ప్చరచుటప వారు (ప్రధానముగ రామాయణమునే అదర్శముగ గొనుటయే కారణము. సంస్కృత కావ్యములన్నియు ఇదే లక్షణము వమసరి౦చినవి. శెలుగులో మాత్రము నన్నయ నాటి నుండి వృత్త జాత్యుపజాతి ఛభందస్సులకు చెండిన వద్యములును గద్యములును మిశ్రితమైన చంపూ వద్దతినే కవులందరును అభిమానించుచు వచ్చినారు. ఏకచ్చందోనమయములై న ద్విపద కౌవ్యములు కొలదిగా మ్య మే వెలువడిసవి. ద్వివదకొవ్యముల విషయమై విశ నాథ ఆభిప్రాయమిట్లున్నది. “సంస్కృృతకోవ్యం వలె ఆం(ధ్రకావ్యం కూడ (ప్రధానంగా పద్యాశ్రయ మైనది" అట్లాగవి పాశ్చాత్యుల వలె ఒకే పోత పదతి కాదు. ఆ పోత మనకు ద్వివడ

ర్‌ం

ఛందస్సుళో మ్యాతమే ఉన్నది. దానిని కొద్దిమందే ఆశ్రయింవారు. ఎక్కువనుంది ఆశయించక పోవడానికి కారణం వరిణాహ లక్షణం లేక పోవడనే, మొదలు నుధ్య ముగింపులకు నిలమైన ఊత ఇచ్చే లక్షణం ఆ ఛందస్సులో మృగ్యం. అస్వయంలో చూసించదగిన ధ్వని విశేషాలుకాన్ని శల్టగ్రథన కౌళలంగానిి భావపుష్టిగాన్తి యతి ఆతుపఏలోనవి విచ్చిత్తి విశేషాలుగాని అందులో చూపటం సాధ్యంకాదు. (వల్లెళోభ.... ఆంద్రప్రభ 10-12-59) ఇవి గాక తెలుగులో శతకములు మా(్రనే. ఏకచ్ళందో మమములై న కావ్యములుగా నున్నవి. ఇలీవల కేవలము కందమలలోనో (చిలక మ్తి వి కంద రామాయణము మొ) కేవలము శేటగితులలొనో (శంకరం వాడి నుందరాదార్‌ గీతరామాయణను మొ1) రచితమలైన (గ్రంథములు కొన్ని వెలువడినవి, కాని ఈవద్దతిని కవులుగాని, పాఠకులుగాని, విశేషముగ అఖిమానింప లేదు. సన్నయాదుల చంపూ వద్దతియే. తెలుగు వాి మెప్పుదలప పాత మైనది, తిక్కన నిర్వచనో_త్తరరామాయణ'ము వంటి నిర్వచన రచనలు కొలదిగా గలపు. గద్యములు లేవనుట తవ్ప తక్కిన అన్ని విధషుల ఇవి చంపూ కావ్యములే,

ఈన్నడములో కూడ తొలి దిసములలో తెలగలో వలెనే చంపూ కావ్య రచన పే సాగుచుందెడిది. కాని కౌల(గ్రిమముని ఆ సం్యసదాయమంతలతించి పోయినది. నేడు కన్నడయులో ఉత్సల చంపకమాలాది వృత్తములను, కందములను రచించి (పావన చంపూైలిని అనుసరించగల కవులు తలికమునశైన లేరుల్‌ చంపూ లి రచన వెనుకబట్టిన తరువాత :షట్పగీరచనలు సాంగత్యకచనలు కన్నడములో విశేషముగ బరుగుచు వచ్చినవి, తరువాత “వచనములు” కనిత్వముగా వ్యా ప్తిశెక్కి నవి, నేప. కన్నిడములో కవిత్వమనగా “వచన కవిత్వము” మాత్రమే అను స్థితి నంటపావ్తమైపది.

క్‌ ల్పవృక్షము- ఛందస్సు

విశ్వనాథవారు ఆం(ధనుహోకవి సం[వ్రదాయమునే అనుసలించి తమ శల్పి వృక్షమును చంపూ కావ్యగమునే పంతరించిరి. విశ్వనాథ ఉపయోగించినన్ని ఛందస్సులు-బిహుశః ఛందళ్ళా స్త్రక_ర్హలు తన్న కావ్య కర్త లెవరను ఉవయోగింన న న బస యక న. వమన నక

5. ఇటీవల కన్నడము నేర్చిన తెలుగు కవులు (శ్రీకారునల్లి జానకిరామయ్య

మొదలగు కొందరు ఇట్టి రచనలు చేసిరి.

60 లేదు. శల్సవృత్షము. సూచిన ఛందన్సునమలు 176 విధములై నవి. కవిత్రయ భారతమున కూడ 56 విధములగు ఛందన్సులే కలప్ప. తెలుగు కావ్యములలో సాధారణముగా శనిపింయనని ఉత్పల చంపకమాలలు, శార్దూల మత్తేభ విగ్రీగితములు, కందము. సీసము, అటవెలది, శేటగీతులును మా(త్రమే.తెలుగు భాష ఈ ఛందడుల కొదిగినంతగ ఇతర ఛందములలో ఒదుగదే మో. కవులు పాఠక దళలో ఈ ఛందములనే నిశేషయుగ చదిని యన్నవారగుటచే వారికి వాని లయ వట్టునడినంత సులభముగ ఇతరలయలు పట్టువడలేదే మో,ఈ విషయమై విశ్వనాథ ఇట్లనుదున్నాడు.వృత్రములు కొన్ని వందలు శలపు.నన్నయగారి సంప్రదాయమునుబట్టి చంపకమాల, ఉత్పలమాల, మ క్రేభ కార్దాలపులు కందము. సీసము, గీతము ఇవి ప్రధానముగా ఆంధ్రభాషా కావ్యోపయోగి ఛందములుగా స్వీకరింపబడినవి. ఆ మార్గమున (వ్రాయబడిన కావ్యములు వందల యేంట్లు విలచినవి. ఈ నిలుచుటయే. ఆ ఛందస్సుల పొష్కల్యమునకు సాత్ష్యము....ఒక భాష కొళఠ శక్తి యుండును. ఒక ఛందస్సు కొక శక్తి యుండును. ఈ రెండు శక్తులు కలినికొన్న చోట ఆ ఛందస్సు లో ఆభాష రాజీంచును. ఇది భాషాస్వ _శ్వము, ఛందసత్వం ఈ భాషా ఛందస్సుల ముక్క పరస్పర సంయోబనానుకాల సముచితత్వమును జూచిన పూర్వ కవులు మహర్షులు" నన్నయ లట్టీ బుషి.”(సంపాదకీయము-జయండి-నవంబదు 1958) సాంప్రదాయక ఛందో వైమఖ్యచే సవ్యతగా చెల్లుబడియగుచున్న నేటి కాలమున భాషా ఛందస్సుల న్వత్వమును గుర్తించిన విశ్వనాథ దాడ బుషియే. ఉృఠాహ్య మ త్తకోకిల్క (వ్రగ్ధర, మహో(్రగ్ధరు కవిరాజ విరాజితము, లయవి?ాత్సి మానిని మొదలగునవి, శ్రీ. రా, కం లో ఆత్యల్బముగ మాత్రమే ప్రయ _శ్రమలైనవి. సుధ్వాళక్కఅను నస్న్వయ ఎజ్జనలు తప్ప విశ్వనాథ వరకు ఇతర కావ్యకర్తలెవరును (ప్రయోగింననేలేదు. విశ్వనాథ ఎట్టి ఆప్రచలిత వృత్తమునై నను ఆలవోకగ నడీపింపగల సమర్థుడు, ఆయనకు గల థాషా [ప్రాభవము, ఛందో ఒధికారము అట్టివి * ఈ. “ఏంత (క్రొత్త వృత్తమునై నిను నేర్పరిమైన సారథి గుజ్జములను వలే విశ్వనాథ వారు సమసుందరముగా నడిపింతురు.ో దివాకర్ల వేంకటావఛాని (వళిభాలహతి, వు, 112.

61

వినిధ గందక్సులను వాడుటలో విశ్వనాథ దతతతో ఫలు విధములగు చిత ట్రయోగ ఎలను వేసెను, “వద్యరచన మొక విద్య, ఊహయంచు, థావమునందు తచసు9ంఏ వాళ్య'మనందు కల లయను గుర్తు పట్టి దాని లక్షణము కల ఛందస్సును వృత్త'మను గుర్తు పట్టి నాయుట విద్య” (ఛారతము-ఆదివర్వము-పీఠిక-ఆకొడమీ (ప్రమవకద) తెలుగులో దాని కాక్యుడు నన్నయభద్దు. ఆయా నందర్భమునకు త్‌గిస ఛందము నెన్నుకొనులకు కవి ఛందస్పం(్రదాయరహన్యవే త్త యయి యుండ వెను. తడ్వేక్ష్యత విశ్వనాథలో నమృద్ధిగ గలము. "

వృశ్తనా మాచితి ;_విశ్వనాథ వృత్తౌ చితిలో (ప్రధానముగా కనిపించు నది నామౌచితి, వక్ట్యమాన వస్తువును; భావమును నూచించెడు పేరుగల వృత్తమును వొడుట పద్యనామౌచితి. “నామౌచితినిక పాటించుట వలన పాఠకునికి తత్పద్యభావము చదుల్చలకు చుందే వద్యనామముతోనే తెలిపినట్లుగనే చేని నద్యగత భావమున కాఠి ముఖ్యమ కలిగించిన్లగును. దాని వలన పాఠకనికొక విధమగు చమక్కారము భాసిందును.” (సంపష్కమారాచార్య -ఛందో వికానము-పు. 321)

నుముంథ్రుడు రధమును తోలుటను రవోద్దతములోను (బాల-ఇష్టి-51);చానుర (గ్రాచాణి రోమపామనకు (ప్రియముగా మాట్లాడుటను (ప్రియంవదలోను (164, ఆది చవతతతతతతతతతతతనతతతతతతతతననా నాలా

7, “భావచలనాన్ని బట్టి, రసభావగత తరత మోత్కటాన్ని బట్టి ఛందస్సును మారుస్తూ పోతారు గోప్ప గొన్న కవులు, ఏ భావాన్నయినా ఏ ఛందస్సులోనయినా చెవృవచ్చు. దానికేం ? ఏ భావానికే ఛందస్సు నచ్బతుందో తెలునుకుని వాడటం కొందరికే తెలుస్తుంది.” పొట్లపల్లి రామారాపు- “కల్పవృక్షము-రచనా వైళష్ట్యము మేఖల 1

8. ఈనిద్యకును ఆద్యుడు నన్నయ భశ్లే. ఇదితిక్కంన ఆనుసరించెను,సన్నెగో డుడు దీనిని విశేషముగా వాడుకొనెను. (మపదుని వట్టి కే బూనిన కురుకమారుల ఉహ్పాహమును ఉత్సాహవృ త్తములో సన్నయ, కీచకునికి ఆడపులివలె గాండ్రించుచు (చౌవది చెప్పు సమాధానమును శార్దూల వి(్రీడితములో తిక్కన, స్వాగతవచనములను స్వాగతవృత్తములోను, వెన్నెల వర్ణనను చంటదికావృ త్తములోన్కు ఏనుగుల విలాస ములను మ శ్తేభ విర్రీగితములోను సన్నెచోడుడును నన్లించియున్నారు,

62

బుష్యళ్ళంగుని గొని తెత్తననీ ఢంకా దిజాయించిసట్లు చెన్సటను వణవము లోను (165), వాలిపై దుందుభి దుముకుటను భుజంగ్యప్రయాతములోను (కిష్కి౦0ధా నూప్పుర-206) శంభుని (ప్రార్టనను శంభు వృత్తములోను (సుందర-సంధ్యా-407) కావ్యాంతమున విశ్వ్యశేయస్సును కోరుచు వృథ్వీ, మంగళమహా్రీ వ్యత్తమలను (ఉవసంహరణ 420-421) విశ్వనాథ వారు ప్రయోగించిరి. శ్రీరామునిపై వలశలను 'కెలపు జబూర్చణఖ వలుకులకు మార్చి మాళ్ళ్చి (ప్రియంవద, వసంత తిలక, శార్టూలము (ఆరణ్య-పంచవటి-93,95,96). మంజుభాషిజీ, శార్దూలము (98,100,101) చంవ కోత్సలములు, శార్టూలము (103, 104,105,106, 107), వాడుటలో విశ్వనాథ నామౌ చితిని పాటించెను.

ఛందో నై విథ్యము :- ఛందో వైవిధ్యము కూడ ఛందళ్శల్పము నందలి యొక మెలకువ, దీనికి రెండుదాహరణములను వపరిశీలింతము,

లక్ష్మణునిదే మకుఇ చెవులు కోయబడిన కూర్చుణథి మింటి శెగిరి పోవును వలికిన మాటలు వరుసగా _లాటీవిటము అనంబాధము, హలముఖీ (పీడ 199-202) అను పృళ్సములలో చెప్పపడినవి. వీనిలో మొదటి దానికం రెండవది, వానికంపే మూడవది. దానికంటె నాల్గవది చిన్నవి. ఇట్లు కూర్చుటలో విశ్వనాథ ఉద్దేశమిది: కూర్పణఖి రామాదులక సమీన మందుండగా దాని మాటలు పెద్దవిగా వినిపంచినవి. ఆదిదూరము పోయిన కొలది అవి చిన్నవిగ వినిపించెను. ఇచట వద్యపాదపు దై ర్ష్యము దాని కంఠధ్వని నినినించు స్థాయికి సూచక మన్నమాట. నాల్గవ వద్యము అసంపూర్ణ వాక్యముతో ముగినినది. అనగా అ తరువాత దాని మాట బొత్తిగా వినిపించలేదు. ఆ వినిపించకుండుటను విశ్వ నాథ ఒక కూన్య వృత్తములో విరూసించెనని యూపాంప దగి యున్నది.

శబరి అగ్నిన్రవేశము చేసిన నందర్భమున విశ్వనాళథ వరుసగా ద్వివద, (శ్రీనద, చతుష్పదు వంచవద, షట్పద ఛందములను వాదెను. (శబరీ-376-382) ఈ ఛందముల పాదముల నంఖ్యలోని (క్రమనృద్ధికి కారణమును “ఇట్లు శబర్యగ్ని గ్రవేశంబుతో వృద్ధి పొందిన షట్బవీ నినాదంబు రాఘవు లాకొశందుిన విమాన విస్వనంబుగా ! జూచి (ఆదే 383) అని విశ్వనాథయే సూచించెను. అనగా శబరి కొరకు దేవలోకమునుండి విమానము [క్రిందికి దిగి వచ్చిన కొలది మొదట అల్పముగా నున్న దాని నినాదము క్రమముగా అధిక మైనదన్నమాట,

63 ఇట్టిదే మకొక సన్నివేశము. రావకాపహృతయగు సీత ఆ(క్రందనము వటసగా ఏక పద (మంజరి (జటాయుః 96-99) ద్విపద (ఆదే 101-104) (త్రిపద (ఆదే 106-108) చతుష్పద (ఆదే 110-112) వంచపది (ఆదే 113) షట్పది (ఆదే 115, 116) లలో చెవ్పనడినది. ఈ ఆక్రందనను విన్నవాడు జటాయువు, ఆతడొళ నవృషాగమున నుండెను. రావణుని ఆకాశరథము జటాయుపునకు సమీ మైన కొలది ఆమె ఆక్రందన ధ్వనులు జటాయుపునకు పెద్దవిగా వినిపెంచినవని ఇచటి నం కేతముం విశేష ఛందస్సులు :-_ విశ్వనాథ విశేష ఛందస్సులను విశేష సన్ని పళములందు ప్రయోగించి చమత్సృతి కలిగించును.' ఓ) సంపల యుద్ధమును వన్షించుటకు గజిశష్పీ 108-115-వాలి స్యుగ్రీవుల యుద్దము ఇంగద్రభిత్‌ 224-235-ఇద్రజిత్తు యుద్దము 2) యుద్ధరంగ వర్ణనకు పంచవటి 396-398-ఐరదూషణాదుల యుద్ధముం 3) శకునములు వర్శించుటకు పంచవకీ (303-308)-ఇరుని యుద్దమునకు ముందు ఇం(ద్రజిత్‌ 309-310-మకరావని యుద్ధమునకు ముందు 4) ఉదాత్త వర్షనకు మంతంగా[శను వి శేషము-శబరీ-369-374 కిష్కంధాసగర వర్ణన-నియమపాలన-320-328 స్నుగ్లీవాంతః పృరనర్ణన-నియమపాలస-333-338 సముద్ర వర్షన =ఆన్వేషణ-354-359 కుంభకర్ణుని రూవము--కుంభక ర్ష-278-280 ర్స్‌ చిత్రములగు నడకలు పరుగులు నర్జి ంచుటివ లేడి వరుగులు దీయుట-మా రీచ-355=368 (లేడి వరుగు లందలి చ్మికగతులు చి(త్రవిచ్మిత ఛందస్సులలో నిరూపితము లైనవి)

64 పీతపరుగిడుట్క రావణుడు వెన్నంటుట = జటాయ $-219-223

భయ్యభ్రాంతబైన నీత పరుగులు, [కూరాత్మువైన రావణ ని సరుగ లు భందో వై విధ్యముచే నిరూపితములై నవి.

పీకా విలాసము=*జటాయ $--85= 117

ఇచట నౌక విశేషము. విళ్వనాథ ఈ సందర్భమున ఒక వచనమ ఒక విశేష ఛందస్సు మరల ఒక వచనము ఒక విశే భందస్పుగా ఇట్లు గద్య ఎద్యమలు చెరి నగముగా (వ్రాయుటచే ళోకరసమును పొంగులు వారంజేయ గను.

6. వెనిధ్య సృురణకు

వానర వీరుల వర్ష్ణన-సమీకరణ-17-43 (వివిధ ఛందస్సులు, ఒక్కొక్కరి

విశిష్టతను సూచించుటకు) ల

వాసవ వీరుల వర్టన- కుంభకర్ణ 73-79 (ఒకే ఛందస్సు సమాన ఐల సరా శ్రనములు గల వారను సూచన3ై)

విశేష ఛందముల కూర్పులో కూడ విశ్యదాథ ఒక వి శేషాగ్ధమును నికేసిందాను. రాముడు అయోధ్యా నగర వీధుల గుండ్‌ (ప్రజల కన్నుల పండువుగా 5థ సంచారము చేయుటను విశ్వనాథ 11 వనద్యమాలలో వర్ణించెను. (ఆభిషేక 293-303) వీనిలో మొదటిది, చినరిది క్మొహారము, రెండవది ఉపోత్తమమైసది. చం(ద్రరే॥-- మధ్యగల ఏడు మధ్యాక్కరలు, ఈ నమ రూపకాయత రీచస వలస ఈ 11 నద్యముల భాగము ఒక (ప్రత్యేక సన్నివేళశమను స్పూ్రికలుగుచున్నది. ఛందః పునరు కి :-

ఆయా ఛందముల పుసరుక్తిలో కూడ విశ్వనాథ ఒక చమక్కారమను (వ్రదర్శించును.

రాముడు గావించిన శివధనుర్భంగమునవ క్ఫోద్దుడెస బరళురాముడు ఆ వని గావించిన వాడు “ఎవడురావాడు?” ఆవి మథ్యాక్కరలో (వ్రచ్నించును (భనున్సు 409) దానికి రాముడు “వాడు నేని అని మధ్యాక్కరలోనే సమాధాన మొనంగును (అదే. 415)

న్వరూపాను శీలనములు ళక్‌

నుగ్రీపుడు నీహాన్వేగణ్నకే పూర్వదిశని విననాదులను పంవుచు ఆడిశా విశేష ముల వరక్టనము మధ్యాక్కరలలో గావించెను, (నమీకరణ 61-100). అన్వేషణాసం ఈరము తిరిగి వచ్చిన వినడు తన _పయళత్న వై ఫెల్యమును స్నుగిపునకు మధ్యాక్కర లలోనే నివేదించెను. (ఆదే 326-329) సళ్ళిమ దిశప నుషేణామలను వంపును ఆ దిశా విశేషములను అల్బాక్కరలలి ను (ఆదే 161-170) ఆంతరాక్క రలలోను (ఆదే 171-180) కొర్జాట చటుష్పదలలోను (ఆదే 181-210) నర్తించెను. తిరగి వచ్చిన సుషేణుడు తన యాత్రా విశేషములను ఆంతరాక్కరలలోనే. తెలిపెను, (అదే 334-357) ఉ త్తర దిశకేగు శతవల (పభృతులను పం్కచు ఆ ద్విగ్వి శేషములను మహాశ్కటలలోను (ఆదే 224-243) నుధ్యాక్కరలలోను (అదే 244248 మధు రాక్యంరలగోను (ఆదే 249-252) ఆఅంతరాక్కరలలోను(ఆదే 258-263) తెలిపెను. శిరిగి వచ్చిన శతవలి తమ నివేదనను మహోక్కరిలలోనే గావించెను, (ఆదే 342 తెశర్స) ఇది ఉద్దేశ పూర్వత మైన్‌ ఛభందోవరణమ్యు

సీస పద్యము .-

పీన పద్యమనగనే గ్రీనాథుడు గర్తువు వచ్చును. శ్రీనాథుడు సీసమును బంగా రము చేనెనని చెప్ప వచ్చును. కాని విశ్వనాథ మాత్రము శ్రీనాటుడు సీసమును పాడు చేసెననును. ౩

థ్రినాఖని పేసము యొక్క విశిష లక్షణము నాలుగు పాదములును సమాక్ళతి కలిగి ఒకే ఒక ఆచ్చున పోనిన వాని వలే నుండుట, సమాస ళనము నంమగావి పాదముల ఎక్తగడలోగావ్వి ముగింంలో గాన్ని బొక్క. పాదమున. చెవ్పబడు భావములందు గాన్ని ఈసమానత్వమును గు _లింన వచ్చును. ఏ సాదమునకా పొదముగా విజీగి పోవుట ఒక పామాన్య లక్షణము. విశ్వనాథ గునుగు నీసములే వద్యశిల్ప దృష్ట్యా (శేష్టములనును. కనుకనే శ్రీనాథుడు పీనమును పాటు చే సెననును.

థ్రీ నాథని తరువాత వచ్చిన శపులందరును యథాశక్తి గ్రీనాఖుని సీనముల ననరించిన వారే. సీవిసు వాయ బూనిన తేలగు తవిపై శ్రునాటని ముద్రవడక

$ “సీసపద్యమతని మూలముననే ఆపలు పాఢయినది. శ్రీనాథుడు లేకున్నతో నీనమంత దౌర్భాగ్య దళవ రానేరాముో (వేయినడగలు-పు, 144) 9]

656 వ్వచాపాను శీలనము తనదు. విశ్వనాథ పైనను శ్రీనాథుని (స్రభావము పడకండుటకు వీలు లేదు. ఆయవ (వ్రాసిన ఎన్నో నేనములు శ్రీనాథనివా యన్న స్లే యండును. గునుగు సీసములు నిస్సంళయ 357 వంటివి విశ్వనాగ విరళయుగశే (వాసెను. సాధారణముగా. ఒకటి రెండు పాదములు గునుగు నడక నడచుసట్లు (వాయను. ధనుస్సు 231లో విశ్వనాథ ఒళ చమశ్రారము చే₹ను. పాదము పూర్వార్థము. చివుకు విరుగుట 4 _త్సరార్థము చివర విడగక తరువాత పొదము లోవీకి కొనసాగిబ. ఇది. గ్రీనాథుని పీసమునకు పూ్తిగా విదద్రమైన రచన. అశ్లే నున్న 330 పాద పూర్వార్థము మథ్యలో వితుణము గవి విశ్వనాథ చేసిన విశ్వామిత్ర సృద్దులు,

విశ్వనాథ పీసమలలో తరచు (ప్రానలు, [ప్రాసయకులు, అంవ్యాన్యుప్రాసలు (వగ్రయోగించి వింత సోయగములు చూపంచును. (చూ. భబ్ధాలంకారములు)

విశ్వనాఠ నీసములు సాధారణముగా మూడు. పాదములు శ్రీనాథుని నీనము వలెనే సమాళ్ళతి నిర్మాణవంతములై యుండును. నాల్గవ పాదమువమ్నసరికి విష్వనాథ సని బూని ్రీనాభఘుద్రను చెడగొట్టుననినిందును.ఇదే విశ్వనాథము[ద యనిపించును. కమకవే దీనిని విశ్వనాథ రచనలనీ దోషడముగా హడ ఒకథ పరిగణించిరి.

ఒకటి మాత్రము నిజము నిళ్వనాథ చేతిలో పీనము. సీనమే మిన్‌ది,. ఎట్లు కౌవలెననిన అట్లు వంగినది.

“| 5132 ౧26౫2, * 276 4006 గం న 4002807040 ం0 ప 1120931916 (0 0౦% 02౯6 *71[1”” అనిన విశ్వనాథ వొక శు టగా లము కాదు, మథ్యాక్క అలు ఛ్‌

చిశ్వనాథ (వ్రత్యేకాిమాన్‌మునకు పాత్రమైన ఛందన్సులలో మభ్యోక్కర ఒకటి. నుధ్యాక్కాజను విశ్వనాథ స్వాధీనము చేసికొనిన లీరు విశిష్టమైనది. విశ్వనాళ మధ్యాక్క అలు కేర్యద సాహిత్య ఆకాతమీ బహుమతి నందకొనీసవి. ఆ ఛందస్సునకు విశ్వనాథపెట్టిన మెటుగును గు _శ్తింతము. కల్ప _ వృతములో విహు(వ్రయు క్రమైస భందన్నులలో ఆది మెక టి.మధ్యాక్కంజలో పాదమునకారు గణము లుండును.నన్నయ

శల్చవృక్ష దర్శన మలు 47 గారు ఐదవ గఇపు తొలి యకరమున యత్షిని నిశిపరి.ఎడ్జాగపెగ్గడ నాల్గవగణపు తొలి యక్షరయును వడిగా నెన్నుకొనిర, నిజయునకీ తెండు నిధషు లలో నొర్కాక్కదానికి నొక్కాక్కకారణము కలన, తేటగీత్సి ఆటవెలది, ద్వివద, సీను మొదలగు దేశి ఛ'ందస్సులన్నింటిలోను పాదము నందళి ఉపోత్తమ గణప) తొలి యశకరము యతి స్టానముగానున్నది.మధ్యాక్క అయు దేశిచ్చందమగుట చేనన్నయగారావిధానమునే అనుస రించినారు. మధ్యాక్కఅ పాదమునకు వరునగా 2 ఇంద్రగజములు, | సూర్యగణము 2 ఇంద్రగణములు 1 సూర్యగణము ఉండును. అనగా మధ్యాక్కర పాదము. రెండు సమధాగములుగా ఏర్పడియుంటునన్న మాట. ఎబ్బనగారు నాల్లివగణపు తొలి యతర మును వడిగా నెన్నుకాని పాదమును రెంటు నమాన గాగయులుగా విభజించియున్నారు* విశ్వనాథ ఈ మహోకపుల ఇరువురు మార్గమును గౌరవించ్లినవాదై నాల్లవ, ఐదవ గణముల తొలి యశ్ష్వరములు రెండింటిని యతి స్థావములుగ నంగీకఠించెను. ఒకే పాదమున రెండు యళలను, ఆంమను, రెండు వరున గణములలో వెంటి వెంటనే నిలుపుట వాల దుష్కరమైన సాధనయే,. కాని విశ్వనాథ తనకు తానై గావించు కొనిన ఈ నియమమును పాంంచుటలో (నళంననీయమైన సిద్ధిని పాధించెను. శ్రీ, రాక. లో సుమారు 350 మధ్యాక్కటలున్నివి, ఇచట గృుర్తింపదగిన మరొక విశేషమేమనగా బాలకాండమున మధ్యాక్కల అంతగా (ప్రాచుర్యమును వసాంపలేదు. ఇష్ట ఆహాల్యా విండములలో మధ్యాక్కాణ లనలు లేనేలేవు. ఆవకార ఖండములో వే శల్యాణ ఇండములో 2 కలపు, కొంత ఎక్కువగా నున్నది ధనుష్టండములోనే, ఆందు 35 కలిపు, ఆక్టిడ కూడ అవి విడి విడిగ నున్న. గాని గదులు. గుదులుగ శేషు. గుదులు గుదులగ మధ్యాక్ష లను (వాయుట ఆయోధ్యా కాండము నుండియ (ప్రారంభమైనది.

“మధ్యాక్ష లను. నిళ్యనాథ దేవకా సోోతములప. వాచెను. (ఉవసంహరణ 193-194). ఆశీన్సులకు వావెను (అభిషేక శీర5--469) యుద్ధ వర్షనలకు వాడెను, (నూపుర 393-402; 299.25) (కుంభకర్ణ 282-286, ఇంద్ర౭త్‌ 21, 30, అడే 133-140) దేళశవర్దనకు వాదెను. (సమికరణ 61-103) సేనలందలి వీరుల వర్హనలకు వాదెను.. (వంచవశీ 299-301, సంశయ “109-133 ఆలోచనలను వాచెను. (జటాయుః 246-263: పంభక 229-235)

రక కల్పవృక్ష దర్శనములు మధ్యాక్కఅలతో పాటుగ నాని ఆక్క చెళ్లెం్లని ఉప్పదగిన మధుంాక్కటం మహాక్కాట్కు ఆల్బాక్కఒ మొదకైైన ఆక్కల శాతులంనను విశ్వనార ఆభిమానము చూసపెము సమీకరణ ఖండమయున ముగ్రీవుడు వేయు ది?ావర్షనపులో ఇవి (ప్రాచుర్యము వహాంచియున్నవి. నన్నయ ఎిజ్ఞనలి తడవాత (ప్రొఢశలచే నిన్షవ్యము చేయలడి సీనీల పొటలలోనో తల దాచుకొనుదున్న మధ్యాక్కలకు విశ్వనాథ మహాకావ్యయున (ప్రాధాన్యము నొసంగి దానికి పనరుజ్తీవము కలిగించుట పురాతన శిథిల దేవాలయ మును సనరుద్ధరణ చేనినంతటి పుణ్యళార్యమని చెన్పవచ్చును. తెలుగులో (ప్రత్యేరముగా ద్విపద కావ్యములు గలవు. కావి చంపూ కావ్య మధ్యమున ద్వివదను (ప్రాచీనుళవ్వరును (ప్రయోగింవళేడు,.. చంపూ కౌవ్యకర్తలకు చ్వివద ద౬డల నదభ్యిపాయము లేదు. కాని విశ్వనాథ మాత్రము ద్వినదక తక్కిన ఛందన్సులతో సమానముగా గౌరవము నొసంగెను.. శబరి 376. జటాయుః 101-104 ద్విపద ఛందస్సులో రచితమ్ములనని. విశ్వనాథ ఛందో వికొనము విషయమై గమనింపదగిన మరియొక విశేషము. శొలయితటి దినములలో కంబ పోను పోను ఆయన రచనలో జూకులు ఉపణాతులు తక్కువగుచుండుటయు, వృత్తములు అధికమగు చుండుటయు గమనింపగలము. కాండము రచనాకాలము బారులు ఉవచారతులు వృ _త్తములు కాతయుం శాతము, వాల కే 94-39 55,07 44,93 అయోధ్య కేకళ-45 మ! 54.95 ఆరణ్య 1951-52 42.99 57 01 కిష్కింధ క్‌955న్‌ ఏక్కితత 60.565 సుందర కే954-56 39,22 60.78 యుద్ధ క958-62 32.80 67.26 (ఈ ఆంకెలు శ్రీ ౮.5, వ్‌ ద్రివాశరదత్తుగారు లెక్కగట్టినవి) ఎల్జిన్స పింగళ సూరనలలో కూడ ఇష్లే కాలము గడచిన కొలది వ్యత్త రచనోశ్సాహ మధిళమగుట గమనింసగలము.

న్వరూపాను శ3లసములు ౮ ఎట్జన

గంథభము జొరులు ఉపజాతులు శాతము వృత్తముల కాతము

హశినంళము ౮69.55 30.45

ఆకణ్యవర్వ శేషము 67.20 32.80

నృసింహపురాణము 59,34 40,66

సూరన

(గ్రంథము చాతులు ఉవశాతులు శాతము వృత్తములు శాతము రాఘవపాండవీయము 7546 24,54 తళాపూర్ణోడదయము 67.19 32.81 (వ్రకావతీవ్ర ద్యున్నుము 64.79 35.22

పై వాలికి వివరీతనుగా శ్రీనాథ తెనాలి రామకృష్ణ శవులలో కాలక్రమమున వృత్త రచన తక్కువగు చుండుట గమనించగలము.

థ్రీనాథుడు ంథము జాతులు ఉపశాతులు శాతము వృత్తములు శాతము శృంగారనైషధను 62.83 ప్రై 17 హరవిలానము 66.83 కి3,17 భీమఖిండము 7497 25.03 శివరా(్రి మాహాత్మ్యము. 75.48 24.22 కాశేలిండము 7, 20.21 రామకృష్ణుడు

(గ్రంథము జాతులు ఉవజాతులు కాతము వృత్తములు శాతము ఉదృటారాధ్యచరి(త్ర 59,10 40,90 పాండురంగమాహాత్మ్యము 67,45 కెల్తక్‌క్‌ ఘటికాచలమాహాత్మ్య్యము. 81.48 కి8.52

థ్రీ ఆ 5 5 దివాకరదక్తు-గారి అంకెలు

ఖ్‌ స్వరూపాను శీలనములు పునరా వృ త్తులు

విశ్వనాథ పద్యశిల్పములో పునరావృత్తి యొక ముఖ్యమైన విశేషము. విశ్వ నాథ సననయ సందర్భాను కూలముగ ప్పూల్తిపద్యములనో, వద్యములలో లల్బము లగు మాడ్పలను చేసియో, వద్యపాఠములనో, పాదభాగములనో పునరావృత్తి చేయచుండును, ఇవి యొకప్పుడు ఆది మకుటములో ఆంత్య మకుటములో యగ చుండును"

ఇది కని క్రొత్త పద్యములనుగాని, పాదములను గాని [వాయలేక పోవుటగాదు. ఒకొనొక విచ్చిత్తిని కేషమును సాధించుట కే శ్రయత్నపూర్వకముగా కవి ఈ పునరా వృత్తులను హద్చును. బృనరావ్యర్తిమి గుర్తించిన పారకునికి ఒక చమత్కృతి థానించును. ఆది రసన్ఫూశ్సికి దోహదము వేయును. తెలుగు శతకములందలి నుకుట నియమము ఇందు కొరకేర్చడిసదే. పూర్వ నంస్కృృతాంధ మహాకవులు ఇటి చమత్క్యృతిని చూపియున్నారు. వాల్మీళమందే ఇట్టివెక్నో కలవు, విశ్వనాథ దానిని విప్తారముగా 'పెంచెను, (చూ. అనుఐందము త్ర

విశ్వనాథపద్యశిల్పము వద్య శిల్పముసు గూర్చి విశ్వనాథ అభ్మిపాయమిట్లున్నది.

“ఛందస్సు లేనిచో వద్యములేదు, శిల్పము బేవిచో వద్యము కాదు. తెలుగు చద్యమందలి శిల్పమెట్టిదని యడిగినతో నాళిల్పము బహూవిధము.,..ఈ వద్య రచనా శిల్బములో యతిప్రాసలను సంయోజించెడు నేర్చు కూడనొకటి. ధారా శుద్ధిమికటి, పదింపొకటి. శబ్దముల యొక్క (హ్రన్వత్వ దైర్యము లొకటి. సమాప [గథనము చేయట యందలి నేర్పొకటి.వద్యమవసానమను చే సెడు నేర్పొకటి. పద్యము యొక్క సడిమి భాగము వదులుగా నుండ కుండ చూచుకొను నేర్పొకటింో

“*త_త్రద్భావాను కూలముగ శబ్దములను వాడుట, కొన్నియధిక (ప్రయోజనము లను సాధింప వలని వచ్చినవ్చుడు సమాసములు ఎయోగించుట, ఆ సమాసము యొక్క (హస్వత్వము, దైర్హ్య్యము తృత్తదావేశోచిత స్ఫోరకముగా (ప్రయోగించుట కవితా శిల్పము” (స౦ంవత్కుుమారాచార్య ఛందో వికాసమునకు విశ్వనాథ (ప్రస్థావన పృం7)

శల్చవృత్త దర్శనములు క! ఇప్పుడు స్టాలీపులాక న్యాయముగా శ్రీ.రా.క మందలి కొన్ని వద్యములందిలి పద్య్శల్పమును గురించి కొందరు పండిత విమర్శకులు తె9పిన అభి(ప్రాయములను గదుంంతము, “నీ నా, మేలును కోర 'వెప్పెదను గాన్సీ నీకునిష్టంబులే జేనిన్‌ నాకును లేదు? పోయిడియుంబోనిమ్మున్న ? (గ్రీవ్మర్వ్వర ణ్యానీ దావ విధూత ధూమ శకలోద్య(ద్భాంతి మత్కేకి కీ కా నిన్హాద సుదీ య్‌ వోసప్పధు శేఖాభిన్న గండాగరైు (అభిచేక 1ేర్‌శీ ఈ వద్యయును గూర్చి శ్రీశలాక రఘునాథ శర్మగారిట్లను చున్నారు. *ధూత్క ధూమ (క్రాంతి, శేకి.అన్నపదముల తునకలవలె నవ్వు కెరటములు కెరటములుగా దూకి పడినది. దానితో నామె గుంతయ యెంతగా శోక్రసము్యద్ర మమ్యెనో ధ్వనింప విడుచున్నది. ఇట్లిడి పైకి సవ్వే కావి లోన గుండె మంటలు చెలశేగు చున్నవను స్ఫూ్తిని వద్యము దిహుచమక్కారముగా (గ్రతిపాదించు చున్నది. భ్రాంతిని పొందని శేకిని పొందినట్లుగా నుక్సేకించి ఈవి పాఠకున క్రొళ్ల (థాంకి పృట్టించును. ఆలోచిం చిన పిమ్మట నదివదలి పోగా నట్టి కేేతో సామ్యము చెప్పండిన నవ్వు వెనుక నున్న నొవ్వెంతటిదియో చిత్రముగా ధ్వనించుచున్నాటు” (కల్చవృక్షము = కవి(్రతిభ- మేఖల శ్రి వ్రైవ్‌లుపూ నె; నందఆకుం, గన్నులు బై రులుగమ్మెః నెశ్తైనో యా వలకాండు వంచన శశాసనమున్‌? శరచమె త్తి పూంచెనో? (శ్రీవియదధ్వ మెల్ల వివరించిన మోవాన మోహ నోగశే ఛావివృత్‌ స్వనంబులకు గమ శ్రదనంబులె పూనె గుండియల్‌ (అనసూయ 182) ఈ వద్యము నందలి శిల్పమును గూర్చి శ్రీ పేరాల భరత శర్మ గారిట్లను చున్నారు.

క శల్చవృక్ష దర్శనములు

“ఈ పద్యంలో మొదట్‌ రెండు పొదాలు పొడిపొడి మాటలతో చెప్పి ఈ చివరి 'పెద్ద సమానం వేవిండి. ఈసమాసం సీతయొక్క. ఆసందాతిశయాన్ని ధ్వనినున్నది. ఈ ఛ్వనించిన ఆనందానికి ఆనసూయ సంతోషించింది. కాని సీత చిన్నపిల్ల కినుక ఒక చిన్న వరిహాసం చేసినట్లు నవ్వింది. ఈపద్యంఇట్లా వ్రాయటం రచనాళిల్పం.ఆందులో విశ్వనాథ విద్ధహస్తులు, శావ్యమంకా ఈ విద్ధహసస్త వఖ్లయే” (తెలగు నవమి- వానజల్లు- ఆంధధ్రవ్రభు 26-3-72)

“*అవ్రుసవు ?కాదుకాదు? పులివేనను? కాంటి? నెవవా యాడుచా

నవు? మజియేలొళో నిలిచిశావిట ?నేనును గోస అేశ్వరుం

డవ్రదును? నీ వహా 'తెలియనై నది ౨ కవు" నేమి యయ్యె నీ

పవలున నెల్ల? జ్ఞాపకము వచ్చిన 'దేమనినావు చెప్పుమూా[౫

ఈపద్యమును గూళ్ళి శ్రీజోస్యుల సూర్యనారాయణమూ ్తిగాతి అభిప్రాయ మిట్లున్నది

“ఈచంపకమాల పద్యము వలె గస్పట్టదు. విడివిడి మాటలలో నొకయద్భుత మాససిక పరిస్టితి యొక్క ఉన్మత్త ధోరణ్‌[క్రమ క్రమముగ బాటుసం బడ్డ పద్దతిని దెబ్సవీ రచనము సహజమైన మొక వ్రక్యేక శిల్పము దనలో నిముడ్చుకొనియున్నది. ఇట్టి పట్టులలో6 నాఠళకుడు పావధానముగ భావించిన( గాని రచనా విధానములోని వట్టలు చూపట్టవు” (విశ్వనాథ థారతి-వు. 2)

చివరకు పూర్వమహాకపుల (వనిద్ధము లైన ఒకటి రెండు స ద్యములకో శ్రీ. రాకఠ*

మందలి వద్యముల పోల్చి అందలి శిల్పనును పోల్చుకొందము.

వెనుకకు. డిరుగండు తలుముచుం

జనును ద్వరాయాన విధృతిం జనుచో భూ భృ

తనయులు (తిశీర్ణ భుజగ గ

మన వల్లన సుంద౦ సుషమా మధుమూద్రుల్‌.

'పనుకకు. దిరుగడు తలబుముచు

జను ముని చాశరథులాత్మ సత్తెజస్సం

జనిత సుషమాదశదిశా

కనర్పళాశ్షీ రనిధి చకచ్చకి తాంశుల్‌.

న్వరూపాను 1లనములు 73 "వెనుకకు: దిరుగండు తీలుముచుం జనియెడు మున రొజు రాజశాబకము లుకో జని నవ మధుర స్వేదాం బు నివీతానిల తుంగ మోహన మూసష్తల్‌” ఆహాల్య 77, 7కి 79) వరుసగా మూడు వద్యములరో గల మొదటి పాదములు సమానముగా నున్నవి. ఆది పోతనగారి వ్రసిద్రమైన జ*లఅిడ్డ్‌ గెదనని కడువడిం జను నడిగినందను మగుడ నుడువండని నడ యుడుగన్‌ అను పద్యమును జ్ఞస్తకి దెచ్చుచున్నది. పోతనగారి వద్యమున విసృపుచే వెట చెకగు వట్టిలాగి కొని పోదిడుచున్న లక్ష్మీదేవి మొక్క అడుగుల తడబటుటి, గన్యుము తెలయని ఈటాఠాత్పయాణప్ప హడావిడికి కారణమును తెలిసకొసవలెననెడి కుహాహలము ఆడుగుటికు సాహసింపలేని విగియము వ్యక్తృములై నష్లే పైవద్యమున రామునికి సుముహుర్తము దాటి పోకుండ బలాతి బలలను నుపదేశించవలెసనెడి చిశ్వామి(తుని తొందరపాటు, ఆ విద్యల ఉపదేశము మొక్క అఆవళ్యకత, విళ్వా మిట్రనిక _ర్తవ్య నిష్టురత వ్యజ్యమానములగుచున్న వి. ళ్‌వీ మొక్ష యమ్మ చాలునని యెంచెనొ రాముని సంవారింపగా "వేయియు ఆరెండు మూయయిన వేలుగం. దాదృశ చాణసంతతిన్‌ దూయంగ వైరి రాఘవ్రయ దోనిళులన్‌ ఏరజిమ్మినట్లుగా నాయభఖలమ్ములన్ము లను నమ్ములం జిమ్ము-చచుం (గమ్మరింపగా (నిస్సంళశయ 208) ఇందలి నాల్గవ పాదమందలి ఉకార వసిత ద్విత్వమకొ సంఘటిత వృత్త్యను (పాసముం 10]

గ్గ కల్పవృక్ష దర్శనములు

ఆవిరళ సూర్యముడల సవహ్వాఫప్రసమ పభై ధనంజయ

(ప్రవర కంమ్మునన్‌ వెలుగు వాగుప తా శ్ర్రముంజూచి యెల్యేదా

నవనుర య రాజ్షస గణమ్ము గవమ్ము భయమ్ముుం బూం'దనం

దవనియు డిద్దిరఐ దిరిగి. నద్ధశిలోచ్చయ సంచయింబుతోన”

(ఆరణ్య- క్షే 333)

అను నన్నయగారి పదము నందలి ఉకార సనపాత ద్విత్వనుంాక సంఘటిత నృత్త్యను.పానమును న్మరింపచేయమన్నథి. ఆ పద్యసును గరించి విశ్వనథ అభి (ప్రాయమిట్లున్నడి, “ఇచట గణము కరమ్ము భయమ్ము నన్నయుకార సహిత ద్విర్వ మకొర సంఘటిత వృత్తన్ముపాసము చేత ధీత్యతిశయము వ్యణ్యమాసమగుచున్నదిం ఇదీ రచనా శిల్పములొని రహస్యము, గీనివి జాలమంది చూడలేరు. ఏదో. పద్యము విరిగె సనుకొం రు.” (నన్నయగారి "ఛారరాంధద్రీకరణము- ఆంధ్రనుహాకారతోప న్యానములు, పృ, 25)

విశ్వనాన పద్యములో ఇది రాగదురావణ.లరుప్పరు చిమ్మెడి అమ్ముల తజచు దనమును. (వయోగ లాఘవమును, వేగడున్సు వాని వరస్పరప్ప రాపిడిని వ్యణ్య మానము చేయుచున్నది.

విశ్వనాథ పద్యశిల్ప "స్ట బహుముఖిమైనది. విసృత వరిశీలనకు యోగ్యమైనది,

విశ్వనాథగద్యము

థ్రీ, రా. క చంస్గూ కావ్యకు. అనగా పద్య గద్య మీగ్రము పద్యము వని మెస్పించుట కంటె గద్యముననాని మెస్పించుట కష్టము. కనుకశే “గద్యం కవీసొం నికషం వదన్తి యను వాక్యము పట్టినది:

తెలుగు వచన రచనలో పిర్దహస్తకైన కొలది మందికో విశ్వనాథ యొకడుం పద్యములో వలెనే గద్యములో టూడ ఆయన పలు పోకడలు పోగల సమర్ధుడు. చూర్ణము, ఉర్కొలిక ప్రాయము, పృర్తగంచముని గద్యశ్రైలఆ మూడి. విధములు ఇవి [క్రమముగా ఆల్పసమాస్క్య ప్రమునదాస్క ఛందః కచంితములైయుండును, వానిని నందర్భానుసారముగా ప్రయోగించు మహాళపులకు మాథత్ర-.మ వేతచై సవిద్య,

వ్వరూపాసు శేలనము 5

విషయ వివేదన (ప్రధాననుల్లైని వోట్ల విశ్వనాథ చూర్ణము. వాయును. “*వారిద్వురప రాజు వివాచాంబ పేసెం శాంతర్మ్యృపృంగ లకు: మిశ్ర సంకానంబు గలిగె; నిదిమున్ను దేవయుగం ఎసి సనప్యుమాప;డు బుష అతో( జెన్పునెడ నేను విన్న సంగతి; ఈ థం ఇప్ప 'హూహహాత్తి సత 'ఒండు శంసాదార్గమున బుష్య శృంగుండు మీకల్లుండని సనియు వాని చుహత్ర్వ్యమున! (బాంకు తనులు వీర్యవంతులు నగు సుటలు నీపం గలుగు ముకనియు( ఉప్పెొం(ఇషి-201)

సుమంట్రడు దళఠథనకు ఎమశ్యశ్భంగని ఠిథ తెలువు సందర్భము నందనలిక్రి వచవము, విషయ నివేదన (ప్రధానము, కనుకనే చూర్షశైలిలో నున్నది,

“ఆయన కిద్రయు. థార్యలు, పెదయామె శేశిని ఆమె పైదద్భుని బూటురుః రెండవయాను నుమల: ఆమె యత్మి*మి జూదర్కు కలిని ధల్మి ౩: సత్యవాదిని సుమతి మహా సౌందర్యవతి; ఆమె గరుడి చెల్లెలు” (ఆవాల్య-309) ఇఎ సగరుని కథం ఇదియు నృన్తాంతి నిఎదనమే ్రయోబనముగా గలదె. తనుక ఇటెశెలి,

పంవాషణా సందర్భమువందు టబాడ విశ్వనాథ ఇట్టిశ్రైలినే వాడును ఈ క్రిందిది రాహు కూర్చణథల సెంవాదముం

“మరి యుండెడంజూచికొమ్ము”- “కామ. నేను సీయంద దిద్దానురాగను”- ఉస్ట్యాజ వత్నీవతస్తుండనుో “ఆ (వతమైహ్‌క సుఖదాయికాదు, దానియందు బాక లౌకిక సుఖము చెప్పంబడి నట్లులేదూ=గనేను సుఖమే వాంచింపను”ం *ోఆయినరో నీమెతో సంసారమేల చేయుచుంటివి ” “ఆది ధర్మమని” “ధర్మము చతుర్విధము, అందులోగాము మొకటిొ”ఎ్మన కూటమి విలోమయుి”ఎోలేని దానికించేరుండదు.” (వంళవకీ 151)

ఇట్టిదే మరియొక ఉదాహరణ-(ప్రహస్తాంజనేయుల సంభాషణ, “నీపేరేమి ౫ “*యాంజనేయుండు”. “నీ తండ్రి పేశేమి ” “శేసరి” సోనీ తల్లి పేరేమి ? ళ్‌్పూ యమ్మగాతి "పేరంజనాదేవి వీపు సీ ఈండ్రి "పెట్టిన పేర?”నాప తండి పేరే పెట్టలేదు. ఇం[ద్రాగ్నియమవడణ సమక్షమున (హ్మ్‌ నన్ను హనుమంప,డనెను. అదే వాపేరై నది” (దివా. 248)

వక్షనా ప్రధాసములైన నందర్భములందు. విషయ గాంఫీర్యమును, బట్టి విశ్వనాథ వచనశ్రైలి ఉత్కలికాప్రాయమగును.

6 శల్పవ్యక్షు దర్శనములు

“రమణీయ మకకత సోపాన పరంపరా (ప్రాప్తనవేంద్ర నీలకాంతిమల్టలాభథి రామంబులను, దబీగతరత్న పుత్రికా (వ్రతివింబ శల్చిత నాగళన్యక్యాగ్రాంతి హేతు శంబులను, కనక నీరేజ మవబిందు సంగ్రహణ వాంఛా నమవరోహ దారోహద*క బంభంమాలికా పరిన్ఫురిత కజ్టల గక కాదంవీనీసమ. సువాంఛా (ప్రపారిత కటాక్ష రమ్యంబులునైన యనేక దీర్హికలం అూసించి (జటాయుః 382)

“విభీషణ సచివ సమానీత అంకా సగర కోట్టి చళుక్వార దథ్భ పరి5టై

విదంధ (డ్రవణ సంజాత ధానీ సమాచీక నావ్య(గ్ర బుద్దిమైన శ్రీరామచం[దుండో (సంశయ 55 సమాన రచనవృ త్త్యను (ప్రాస అంక్యాను (ప్రాస యు క్తమై యుండుట కూడ విశ్వనాథ రచనలో గల యొక విశేషము,

“నేత సుషమా హర్యతు, మదారార్యదతు నాజాను దీర్చ బాహు మహావ్లైల

వతు........హనుమంళుంగాంచి” (దివా 239)

“వముద్గర పాజీమై, సముద్గతర్క్త ఘోజ్‌మై, (కధా సందహ తత్రాజీ చ”

(కుంభకర్ణ 395) ఉదాత్త వస్తువర్హన చేయునపుడు ఉపమా పరంపరలను వచన రచనలో కూర్చుట ఈ (క్రింది ఉదాహరణములలో చూడగలము, ఇది రాశసీ మధ్యగతన పీత వర్ణన.

“అంగారక (గ్రహ పీడితమైన రోసాజింబలె దుష్టబన హస్తగతమైన న్మృతింటోలె, విహతమైన శ్రద్ధంబోలె సోపవర్గవైన విద్రిందిలె. నపవాదలగ్న మైన కీర్తివలె (ప్రతిపద్విద్యవలె నంస్కార హీనమై యర్థాంతంగతమైన వాణీనిటోలే, స్వరహీన మై నిదృలమైన వేద విడ్యవోలె నసత్చురుడద త్త మై నుజనా వకారిజివైన యధికార రేృయుంబోల్కె. నీచకాషా క్లీశ్యమానావస్టమై జగన్ము క్ష్యేక మార్గోపదేళ రహితమైన దేవకాషయుంటోల, బరలోక భావనా పరిత్యక్తచైన సంఘ వ్యవస్థం రోల్సె గలి నమాశ్రితమైన ధర్మదేవతందోల” (ఇంద్రజిత్‌ 356)

“ోనిర్ణ్యయుని చేత ఛిన్నయై ధాత్రిణాతిన కోమ్మువలె(. వ్రాళ్ళతో(గట్టి వేయబడిన వన్నగేంద్ర వధువువలె, విధ్వస్తమైన దూయతింకొల్క, విష్రావిత చస నదివలొ

(పంరాత్ర 146)

న్వకూసాను 1లనసు 77

ఇక్‌ వృత్తగంధి, నిశ్వనాఠకవి వేలగౌలది పద్య:సులు (వ్రాసినవాదు. ఆంతకు పెట్టింప (వాస చింపివైచినాడు, అపపుగా పద్యములు చెప్పగలవా, నుక ఆయన వచనము టాడ పద్యవ్భాయలను నంతరింమకొనియే యుండును. ఆంకను భావ వివపవై (వాయునిపుడు ఆది సహజముగశే ఛందోబర్హమగు చుండుదు, ఈ ,క్రిందిది తోకచిచ్చుతో హనుమం పడు అంశను తగులవెట్టు సందర్భము నంద)ది,

“ఆంత నిచ్చట నుండి యచ్చటికి నేగునటన్న నిబ్బయం ఏ లేకయ మొచ్చోట దిగునొ తానచ్చోట( బట్టు మంకొక ముహూర్జంచైన నుండంగోకయే మైనన్‌ నరి వాని ఖడగ్గములతోనేచంపనన్‌ నేరక యున్నచో మనోగ్ని యుత్సన్నమగుట కొళ నిమేషంబ పట్టక యాయుధముల కందక నుటీయాయత దేహమున. చిదుగుచు దైత్య నాయకు నింటి మీ(దికి దానుపోయి (వధానమొ చ్రైత్యనమందున నగ్ని పెట్టి పరంగవన్యరుత్వ్వరా (వ్రవావ భాసురాకృతిన్‌ బురము సృరమెల్ల ముట్టించి ధారి మూర్వ్తి నానా వృత్తందుల సంచరింప”-= (దివా 404)

ఈ దీర్ష వచసమునందలి భాగములు వివిధ ఛందోమయములై యున్న ని.

“ఇచ్చట నుండి యచ్చటికి చేగునంన్న (౨) నిశ్న్వయంబు తౌ(8)- (ఉత్పలమాల

ఎవ్చోట దిగునా కానన్చోట ఐట్టు దుందొక మహూంచైన నుండుదోకొ (సీనము)

ఏమైనన్‌ సరి వాని ఐగ్గములకోనే( చంణనన్‌ చేరొం (భాహ్రైలపు)

“ఉన్నశో దుహోగ్ని యుతృన్న దుసటపొ- (ఆటవెలది

“*ఆయుధహుల( శందళమటీ దూయతచేహనమునందిరుగూో(చు) కందము

“త్య నాయపనింటి మీ(దీకిందాను పోయి (ప్రధానమా చైత్యమంకన నగ్నిపెట్టి-” (మత్రవోకిలు

“పరాభవన్మరు త్త్వరా (వ్రభావ కాసురాక్ళలిన్‌. =(వంచచాడుకము)

పురము బరమెల్ల ముట్టించి భూశిమూ ర్త -(తేఎగీతి

ఈ వచనము చివరగల “వానావృత్తంబుల సంఛతింపి ఆను సూచన వలస ఈ వృత్త్మగంధి రచన ఉద్దేశ పూర్వకమిని తెలియుచున్నది,

78 కల్పవృక్‌ దర్శనములు

“పవమాన సూతి (్రమదాక్ళతి పవమాన వధంణునశేగ( జొచ్చిన ని్యదుండు మైశాపం గని మోయి సునాభ ! నీదుక్యతి యజ్వలమైనది. నీకింం వజ భీతియు లేవండెడుంగాక యని యేగినొ (పూర్వరాత్ర 58)

ఇందు “అని పవమాన సూతి (వ్రమదాక్ళలతి--చంపకమాల

“వవమాన వధంబిన నేగ(జొచ్చిసన్‌” _- ఉత్పల/చంపకమాలం.

“*ోటయి సునాభ నీదుక్కరి యుజ్వలమైనది --జత్పలమాల

“ోసీకింఠ వజ వీఠియు( లేకుం డెడు(గాకొ-8ందముం

“అంత మేఘనాధండు సకల దితిజి లోశేళ్వర చరణ పీఠి నమన్యంతించి, దండిమగ(ర్లై న రాముండు నిండు బరా[క్రమము గల్లు నీవెదునై లేకుందెడు గాతమని చూశీర్వచనంఎ పొంది యలసత్వరాహంట్రియా. ధూర్వహమ్ములెిన ఖవిములు పూన్చిన మణి మాణిక్య వినూత్న మంజూ సుషమా మార్తాండ బింబందు వోని థం బెక్కి మిన్ను(దా(కిన డీప్పీ చేతను నేలు మేలన రాక్షసులు, పరిఘకుంత (పాసపట్రిస తోషవ నిశితాని చావపండితులు రక్ష వీరులు తన్ననుసరించ”-- (ఇంద్ర౯త్‌ 127)

ఇందు “సకలదిరి జలో కేశ్వర చరణపీఠి” తేటగీతి

“బండి మగ(డైన రాముండు

నిండు వరాశక్రమయు గల్లు నీశెదురై లే

కండెడుగాతనునిొ-కందము

“అనిదూశీర్వచనంబు పొంది” మ శ్రేభముం

“ధూర్వహములై స ఖరములో=కందము

“మణేమాజణీక్య వినూత్నమంజా సుషమా మార్తాండబింబింబు” మత్రేభము.

“మిన్ను(దాంకిన ద్వీప్తిచేతను మేలు మేలపరాత్షసుల్‌ ”-మ త్తకోకిల

“పరిఘకుంత (ప్రాస పట్టినకోమర””- ఆటవెలది

“నిశికాని చాన వండిళులు రతోవీరులు--పీసము. ఇన్సైన్నిమైన ఉదాహశింవ వచ్చును.

ఇంకను విశ్వనాథ వద్యమలలో వలె గద్యములోను వలు విధసములైస చ్యితగతులు చూపించును. విశేష్యమును ముందు (వ్రయోగించి విశేషణములు తర్వాత ప్రడూగించుట యొకటిం

స్వరూపాను శీలనము 79

“ఆని దశకంధరుండు వదన గహోరందరుండు (ద్రేసు భాన వాాశి మధన మందడండు (ప్రాతః కాల సమాయాత వవన చలిత ఎలాంచల నుందటండు మబియు నిబ్లని మం (నరరాత్ర 61)

శినుకనే విష్యనాఠ నత్యనారాయణగారి వచనవైలిని గురించి నుఘునానంతుల నత్యవారాయణళా స్త గారిట్లనితి |

“జ్య వచనము చదువరిని దుసానదులీదిందను, శె లాధిరో హణ ము చేయిం "ను. దుర్షమారణ్యము లందు పులలకో సెంహడులతో ఆకీలహ్మళైన ఆభేటళ నినోదము ళ్‌

లాడించును. అంతలో రాజహంసనలకు నడకలు చేర్చును. మత్తనమయూరములకు నృత్యోవదేకము వేయను?” (విశ్వనాథ వచనశైం-ఆంధ్రపభ, 10-11-1971) సంగ్రహముగా చెప్పినడో ఇట్టిప్న్తి వారన్నట్లు విశ్వనాళవారి వచనము వచనము గాదు మటీ కవిత, (విశ్వనాథ వారి వచన రచన భారతి, ఫిబ్రవరి 1943)

ట్ర రా ద నిర్వచన కావ్యనుగుటడే పవెంపు గద్యరచనను గురించి ఇట చెప్పిరానవలసిన ఆవసవము లేదు)

దర్శనము = ఛందస్సు

థ్రీ రామాయణ దర్శన కాన్యమంతయు ఒకే ఛందస్సులో కచిత మైనది, దీనికి రచయిత పవెంపృు మతో ఛందస్సు అని నామకరణము గాసించెను.. ఇదిమొక మాత్రా ళందస్సు, ఈ ఛందస్సును గూన్చిన కొంత విపవుగా తెంపకానవలసె యున్నది

ఛందస్సు గురించి పవెంగి ఆవిప్రాయమిద్దున్నది, “ఆకర ఛందస్సు మన కాడకు ఎరుపు తెచ్చిన వేషను. నూర్రా భందస్సే మనప నదాజిమైనది .... అందు వలన (ప్రణా జీనితను నుండి (పేరితమైన సాహాత్యము (ప్రశా జీనితమునకు ఉవయో గించ వ౭నన్నవో (వ్రణశా జీవితపు వాడిని ధరింపవళ౭ను. అనగా మాగా భందోని యనుమును మనము వాటుకకు తేవళను” (సాదాత్య (స్రవార-షృ. 15)

విశ్వనాథ కూడ మాగ్రా భందన్సుల నెరిగిన వాచే*కిన్నెక సాని పాదలు, పిల్లల

రామాయణము మొదలగు గేయములలో వానిని సమర్థిముగ వాడుకౌనిన వాగే, ఐనను (పౌళ రచనలకు చంపూ వద్దతియే తగినదను సిద్ధాంతము కలవాడగుటప కల్ప వ్యక్ష మును అక్షర ఛందస్ప్సులరోనే రచించెను. (చూ. జ క)

న! కల్పవృక్ష దర్శనములు

తెలగునకును కన్నడమునకును సామాన్యములైన ఛందస్సులలో రగడ యొకటి. తెలుగు కావ్యములలో చాల అరుదుగ రగడలు కొన్ని కూర్చబడినవి, నిజ మునక రగడయనునదొశే ఛందస్సు కాదు, ఇంవెన్నో విభేదములు గలపు, నియత మాత్రా గణములు నియత సంఖ్యలో నుంటుటి రగడ లక్షణము, గణము లందలి మాతల యొక్కయు పాదము నందలి గణముల యొక్కయు సంక్యా భేదముచే రగడ భేదము లేర్పడు చున్నవి; కన్నడమున (ప్రచురోసయోగము నందిన రగడలలో లలత రగడ యొకటి.దీనిలో పంచ మా(్రా గణములు పాదమునకు నాలుగేసి యుండుము, రెండేని పాదములకు (ప్రాసయు. అంత్యప్రాసయు పాటిం పబిడున్కు లక్షణమున (ప్రత్యేకించి చెప్పకున్నను పావాంతము వాక్యాంతమో, నా క్యాంశాంతమో ఆగు చుండును. పదాంతము తప్పక అగచుండును. దీనినే యతి లేక విశ్రాంతి యని కన్నడ పండికు లనుగుందురు. తెలుగు రగడలలోను ఈ లక్షణమును మనము గృున్సింప గలము. తెలుగులో వలే పాదమధ్యమున అత్షర సాగాత్య రూపమైన యతి కన్నడములోలేదు. అందు చేతనే కన్నడక్కైెయతి ఇల్ల ఏ కోణక్కెమరి ఇల్ల” కన్నడమునకు యతి లేదు ; దున్నపోతవ మతిలేదు-ఆను సామెత పట్టినది.

ఆంగ్ల భాష యందల పాదాంవ్యా ద్యప్రాన (0310) రహితమైన 31291 ₹ల6తో పరిచయము కిలిగిన పిమ్మట ఆధునికులు కొందరు లలిత రగడను (ప్రాపు అంఛ్యాన్నుపాసల బంధముల నుండి తప్పించి [వ్రాయ సాగిరి. అనగా పాదమునకు వంచ మాగక్రా గణములు నాలుగుండ వలినను నియమ మొక్కకే మిగిలిన దన్న మాట. దీవికి వారు సరళ రగడ యని పేరుపెట్టిరి కువెంపు శ్రీరామాయణ దర్శన కాన్యముసకు ముందు రచించిన చిత్రాంగదా కావ్యమును ఈ ఛందస్సులోనే రచిం చెను. శ్రీరామాయణ దర్శన కావ్యమును కూడ సరళ రగడలో (వ్రాయవలననియే అయన సంకల్పించెను. కాని రచస వేగములో ఆచ్చటచ్చట పాదములలో ఒకటి రెండు మ్యతలు ఎక్కువగుటమో తప్కువగుటయో జరుగు చుండెడిది. వానిని మరల చదివి కొనినప్పుడు ఆయనయే వానిని భందో భంగములుగా గృుర్తించు కొను చుండెను, కొని పోనుపోను ఇట్టి ఛందో భంగముల సంఖ్య ఎప్కువ కాజొచ్చినది, అంతేగాక ఈఛందో భంగమును సరిపుచ్చు కొనుటవై చదివెటు తీరులో ఒక విధ మైన మాద్చు ఆవసరమగుచు వచ్చెను, లయ యందలి ఈ మాద్చువలన నడకలో ఒక" విధమగు ఒయ్యారపు కుట'కేర్చ్పడి ఏకళానత వలన కలుగు విసుగదల (120201083౫

స్వదాపాను $లనయు ల! కొంతకు రొంత నివాణ యగుచుండెను. ఇదియు ఒఏ విధ మగ టధిల శీయముగనే భావించిన పషంశ అచటి మండి బుద్ది పూర్వికిముగ శ ఇట్టి ఛంనో భంగయిలను కౌనించుచు వచ్చెమ. ఈ ఛందో భంగము నియతి స్పానము సందే జరుగునదగువో సదియు ఒక నిధమగు నియమ మై మరల ఏకళానత ఏర్పదెడిది. అట్లు కాళ ఇది చేశ్వేరు పాదములలో వేర్వేరు రోట్ల కలుగుట వలని వకతానత ఆంతగ నుండదు. డీనిశే కువెంపు *నువహో ఛందన్ను” అని వామ కరణము గావించెను,

నిజమునకు మహా ఛందన్సు అనునది సరళ రగడ. కాజన్న బుద్ది పూర్వ తముగనో ఆబుద్రి పూర్వశిమ.గనో చేయబడిన కొన్ని గణ భంగ దోషములు గల సరళ రగడ యని చెప్పవచ్చును, కాని కువెంపు ఈ మాటకు అంగీకరింపడ. మనో ఛందస్సు సరళ రగడలో చేరినదే గదా అసు (నష్నకు ఆయన “కామ వాదు అండి ముగా కాదు; దీని ఈం్యతమే వేరు. రీని నడకియే వరు. దీని ఉనికియే చేరు. సరళ రగడకను శ్రీరామాయణ దర్శనపు మహా ఛందస్సృనకును వ్యశా ఫసమున్నెదొ అనును, (భీ పవెంపు సందర్శనం-పు, 141)

“ఐదు మ్యతల నాలుగు గణములు సాధారణ నియమము. కొని నిధివేశ తబ్ఫని సరిమై ఇచట గణ నియమము నుల్లంఘంచుట జరిగినదను భావము ఆచరణ (అనగా చదుపుధోరజ్స్రి వలన న్నష్టముగా తోచవలెను.

*అవనిగి। మేగావన। బుస్థియో!। కంటకన”

౧౧ *స్పతి, అనతి; ఎ-పపు!। ణ్యగ భంబ ళల ఒం వట" , ర స్వనతె। దుర్జన తె ధర్మం! అథర్శ “హోగు। ఎల్టీయూ! నిల్లదెయె; హోగుో ల్‌

గమకి ఈన కంఠధ్వనిని తగ్గించియుపెంచియు. అవ్య కృమైన భావములను వ్యక్తపరువనలెను....ఇచ్చట “హోగుు హోగుూ” అను వదములను ఉచ్చరిందు నపుడు నడక చెడసల్లు వలుకనలిను.” (ఆదే పు, 138) అనగా ఈ ఛందోభంగము లను గమకి సహాయనున కప్పెపుచ్చవలెసనునదే కువెంపు ఆశయమని తెలియ చున్నది.

క్షే ]

కై కల్పవృక్ష దర్శనములు

మహా ఛందస్సులో ఏరైన ఒక చరణము గణ విన్యాసపునకు కొలత బద కాలాచ. ఒక్కొక్కసారి వనుక నందక్తిలోని మూడో నాలుగో మాత్రలు చుందరి వంక్తినోని ఒ౩టో రెండో మాత్రలనో చేరికొని ఒక గణము కావచ్చును. అంతేకాదు ఇంఏను కన్ని సందర్భములలో రెండు గణముల నుధ్యనుంగు. రెండు మొ్రలు ముంచచ్చదినో వచ్చెడి మూడు మాత్రలతో చేరి ఒక గణము కావమృను.”

(ట్రసిద్ర రిన్సడ నిన్వాంనులు, కువెంప్ప సాపాత్య గురుపులునగు గప్‌ షెంకస్షయ్యగారీ విషయమును గరించి ఇట్లనిరి. “ఈ భఛందోభంగము అవాకుర్యము వలన, అజ్జ్ఞత వలస నైనది కామ” (“బీరగాళి-మన్నుడి-ప్ప. క్స్‌

దీనిని గూర్చి ్రఫ్యాత క్ననడ సాహిత్య విమర్శకులు, కవీపండిళులు. విద్యావేత్తలునగు శ్రీగోకాక్‌ ఆభిప్రాయమిట్లున్నది. “ఈ ఛందో. భంగ ఆవాతు ర్యము వలన జరీగనది కాకున్నను ఆతి దాతుర్యజ పరిశామమని తోచుచున్నది. (చేతికి వొలుగు (వేళ్ళు గల తండ్రికి ఆర్మువేళ్ళు కలిగిన కొడుకు ప్పట్టిననో తండ్రి ఐదు (వేళ్ళు వాడగునా 1 (ఇందిన పాహిత్యద గొత్తు గురగభ)

సవళ రగశకును మహా ఛందస్సునకును మరిముళ థేదకు భూడ తలదట, “జక పాదములో పదిమా[త్రల గణములు రెండుండవద్చును. ఆ పది మాత్రలలో 3 643 ఉపగణములు చేరియండవద్చును.

“కందరచ సుపధమం కొందుగిరి యచరణధొ ఈ చివరి *యచరణది ఏమి నదము ఆను విచిత్ర పద(పరీతి కలుగును. కొని మనము ఈ విధనుగ ఇష్టము వచ్చిన పాదమును విడిగా ఘటకముగా హాంవరాదు,

“*రుం(గ్రసా గరసంల .... ౯ ఇచట “*గంసులి ఆను అర్థరహిత గణ 'నేర్చడుచున్నది. ఆందువే “రుంద్రసాగరనలిలో వది మాత్రలుగల ఒకే గణముగా వానింసవలెను. దంథద్ర సాగశసరిల 3-4-3 మాతలు గల మూడు ఉవ గణము లగును (అ. కువెంపు సందర్శన-ప్ప. క4ర)

పాదపాదసునకో గణములు వ్యక్యాసమైనకో కావ్యపు నడకలో భంగము కలుగదా ? అన్న (ప్ర్నకు “చరణ చరణమునకు గణములు ఎక్కువ లష్కిన

వ్వహపాను శీలనము 83 వైనకో లయ ప్రతీతి పృట్టదనుట నిజము, కాని గణములు ఎక్కువ తక్కువ టైనవ్ఫుగెల్ల లయచెడనక్కరలేదు. ఆఫ్లే చరణ చరణమ.సకు నడక మూరినను లయ చెడకుండ చూచుకోవళిను” (ఆదే-క, 141) అందర,

పె చర్చకు సారాంశనిది. “మహః ఛందస్సు రచనను ఐదు మూల నాలుగు గణములుగా నిభణంచినరో ఒక్కొక్క వదము ఒక్కొక్క గణముగా ఏర్పడదు. ఒక్కక్క వంక్తి ఒక్కొక్క వాఠళ్యమో ఉనవాక్యోమో (012456) వాక్యాంశమో (2128ల) గా ఏర్పడదు. గణము వదమధ్యలో విరుగ వచ్చును. ఫంక్తులు వాక్యముల ఉపవాశ్యముల మధ్య, చివరకు పదనుల మధ్యకూడ నుగీయ వర్చను. ఆంమచే లబ్జి విభజిన చేయరాడు మనకు-అనగా తెలుగు వారికి-ఇది మొకళిలకణమైన లక్షణముగా కనిపించదు, వృత్తమలలో ఇది మసకు సాధారణమగ కినిపించు లకణనే, తేట గీతి ఆటవెలది, సీసము, ద్విపదలలో సాధారంణముగ పాదాంతపున విగ్రాంతి నక డును. కాని గునుగు నసీసముల్సు గనున గీతములు, గనుగు ద్విపదలు కూడ లేక పోలేదు. గణమునకు వదముకో సమాస వ్యాప్తి తెలుగు వద్యషములకలో దూద్యచ్చికమే గాని నియతము కాదు. రగడలలో మ్మాశ్రము పాదాంత నుందు నిగ 08 ఎండుటయే క్‌ న్నించు చున్నది.

మహా ఛందస్సును గూర్చి (ప్రభ్యాత నినుర్శకులు శ్రీవత్తిళోటి గారి ఆరిపా యము ఫోథ్రీ, రా. ద ఛందస్సు సరళ రగడయే, ఐనను ఇది సరళ రగడ కాదని వారి వాదము. దానిని మహా ఛందస్పని గొవ్చ పేరు పెట్టి విలమట ననూ(తము బాగులేదు (యగథర్మ హోగు పాహిత్య పజ్ఞ-పు. 292)

ఆయా విషయముల నెల్ల సవిసుక్శముగా పరిశీలించిన డాః చిదానంద మూ ర్తి గారి ఈ (కింది ఆభ్మిపాయము న్యాయమైనదిగా కనిపించు చున్నది, *....కువెంల గారి మహా ఛందస్సు మొత్తము మీద సరళ రగడయే యని నాస్పష్టమైన అభ్మిప్రా యము ....ఒక “మట్టును సమర్జముగా (ప్రయోగించుటప (కొత్త పేరును పెట్టుట ఉచితమా ఆను సందేహము నాకును కలదు. మహా ఛందస్సును సరిళ రగడ ఆని ఎవ రైన వ్యవహరించినచో నామద్ధుకు నాకు తప్పేమియు కనిపింపదు. కాని కవి గారు కానే ఆ'మట్టినప మహా ఛందస్సని పేరు సెట్టుబచేత దానినే ఉపయోగించు. చున్నాను” (రగశె సరళరగశె, మత్తు మహా ఛందస్సు-సహ్యాద్ర-సృ, బృ, 381)

| కల్పవృక్ష దర్శనములు ఇచ్చట మరెక (ప్రశ్న ఉదయించు చున్నది, నుహా ఛందిన్సులో అచ్చటచ్చటి గల ఒకటి రెండ మాత్రల ఎక్కువ తక్కువలను లెక్కలోనికి తీనికొనక పోయినదో ఆదియంతయు ఐదు మాత్రల గణములకో భూడినదే. పాదములకు (ప్రాన నియమము లేదు. ఆంత్య (ప్రాస నియమము లేదు. యతి నియమము మొదటశే లేదు. పాదాంత విగ్రాకరి హాడ్‌ లేదు. పందక్తినాక ఘటకముగా తీనికొనరాదు. వం క్తి మధ్యలోను గణ మర్యములోను దూడ వాళ్యయు. పరిచ్ఫేదకు. (0252) సగియును. ఐనరో వం క్రికి నాలగేే గణముల చొప్పున మ్యదింప వలనిన ఆవసరచేమి ? ఆనాలుగు గణములను శలిని ఒక పాదముగా పరిగజణీంప వలనిన ఆవసవచేనీ? దాని వలని ట్రమయోజన మేమి? ఒకే పారముగా దండకము వళె ముద్రించినకో నష్టమేమి? అనునదే ఆ వళ్నం ఈపై చర్చా సర్యావసానముగా * రంగనాథ రామాయణపు ద్విపద భందక్క్సువాలనుటుకు మహాళందస్సును పోలియన్నదిలో (్ర్రీరాదు మన్త ్రీరాకు - సహ్యాదది-ప్త,. 381) అను డా. ఆత్వీ యస్‌ సుందరం గారి అభిప్రాయమును ఆంగీకరించుట కష్టమనిపించును. ద్విపద ఛందన్సునపు గల యతి (ప్రాస నియమము మహా ఛందన్సునకు లేదు. కనుక మహా ఛందస్సును పల్నాటి చర్మితవు మంజరీ ద్విపదతో పోల్చవచ్చునేమో. కాని మంజరీ ద్విపదపను యతి నియమము శలమ. జానవమల వాడుకలోనేమో తెలియదు భావి, మ్యుదిక పరిషత పాఠములో గణ భంగములు లేవు, కనుక ఆపోలిక దానికిని చెల్లదనిపించు దొగ్నది. ముద్రిత రూపకులో కూడ గణముల మాత్రల ఎక్కువ ఈక్కువలుగల “కాటమజుకి థి ఛండస్సుతో దీనిని పోల్చవచ్చునేమో. కాని ఆశాన వద ఛందన్నులో బడ సాధాకణమగ యతిమైత్రి పాటింపబడు చుండును. కనుక దానితోని పోంక కూడ చెల్లక, ఎడరెడ గణంభంగ దోషములుగల చండకముతో దీనిని పొల్బవచ్చుచమో. కాని దండకము. నియత గణ బద్ధము. మహా ఛందస్సు నియత గణ ఐద్దము కాడు, దానిని పోలిన ఛందస్సు తెలుగులో లేదనుపే యుక్తము. దర్శనము కల్పవృక్షమున కం'పె రంగనాథ రామాయణమును ఎప్కువగ పోలియున్న దని చెప్పుటయే శ్రీ సుందరంగారి ఆభిప్రాయమైనచో ఒప్ఫుకొన వచ్చును భాష కశలన్నింటికిని లక్ష్యము ఒకే. కళాకారుని హృదయాను భూతిని కళారసీ కని హృదయాను భూతిగ చేయుటయే. శల లమ రూపమున్సు చిత్రకళ వర్షమును,

న్వరూసాను ఫ్‌ లనము శి5్‌ నంగితము నాదమును ఆగశ్రయించినవి. కలిత్వము వీనికంచె. భిన్నమైనది. పై కళ లన్నియు భౌతిక వదార్థాశ్రితములు, ఇంద్రియ గోచరములు. కళాకారుని శరీర వ్యాపారబన్యములు. కవిత్వము కేవలము భావాత్మకమైనది. ఇంద్రియముల కతీత మైనది, కేవల మానసిక వ్యాపార జన్యము, నుకోగోచరమైనది. తన పహృద్గూను వాతిని సహ్యాదయ పారకునందిందటకే కవి చేయు తపన్సంతయు* ఈ రెండు హృదయములను కళపు గావవా౮ాక మొకటి ఆవనరము, ఆదే భాష, కివిశ్వమునకు భాషకు గల సంఎంధము ఘనివ్నమైనదిం విశ్వనాఠభాష :- పాషాణపాఠము : విశ్వనాథకు పాషాణపాశ (ప్రభువని ఆయన ఆభిమానులలోనే ఒళరు హొస్యమునకుగాను, బిరుదు నొనంగిరి, 1 ఆయనను విమర్శించు. వజుపురు దీనినే యథార్థముగా (గ్రహించి దుయ్యబట్టుచున్నారు. విశ్యనాథది పాషాణ పాశము, ఆయన సంన్క్యృుత వదములను మారుమూల వానిని విశేషసుగా (వ్రయోగించును. చీర్చసమానముణ. వాడును, ఆయన వద్యషులలో ఆన్వయ క్లిష్టత ఎప్కువ. ఆయన రచనఎ౨ ఎవరికిని ఆక్హమకావు” ఇది. విమర్శా ఢోరిణి. ఈలిసర్శలలో సారమెంతవరకు గలనో వరిశీలింపవలనియున్నది. నిష్టైవర్ష దమోఘ మేఘుపటలీ నిగ్గచ్భముత్య్యోతిత స్ఫె పేరమ్మద వూలికా యుగపద్య్య్యు౦ భన్ఫహాభోర బం హ్‌ిస్టు స్ఫూూధు మండముడిత రవాహీన్మకియా(ఫ్రొడి (దా ఘీస్టుంచ్లై యొక రావమంతట నెసంగెన్‌ ఛిన్న చాపంబువన్‌ (థకుస్స్ఫు తక) ఈ పద్యము నింముగా పాషాణపాఠములోనే ఉన్నది. దీని వెంది గల మతి నాలుగు పద్యములు (304-307) పాషాణ పాఠ రచనలే, అదే ఐండమందలి

1. కించిత్తిక్త కషాయ షాడబ రస క్షేపాతిరేకాతి వా క్సంచార (ప్రచయావకాశములలో( గవ్యుద్ద గండాళ్యసుల్‌ చంచల్లిల నుదార వాగ్గరిమతో పాధించి వేధించునూ వంవాఠించి (ప్రవస్లీకాక్ళతి కృతిన్‌ పాషాణ పాక(వభాం ఎబలసూ(త్రం రుక్మిణీనాథళాన్త్రి

కిం శల్ప్చవృక్ష దర్శనములు 399, 400 వద్వములు వీనికి అన్నదమ్ముల వంటివే. ఇంకను ఇట్టివే జటిలమైన వద నంధముతో కూడిన పద్యములు పాషాణ పాఠముగాకున్నను వారికేళ సాకమని చెప్పదగినవి శ్రీరామాయణ కల్పవృత్షములో ఎన్నో కలప! మఠి ఈ [్రీంది వద్యములు (దావెపాకమున కదాహరజీయములుగా నున్నవి. శఇాంత కొడుకు వాన సంబరమ్మునందూంగి వాసలోనందిరుగు? వచ్చి పురుటి యింటకెరింజూచు? నింతలో వానలో. దిరుగు మరల. జొచ్చుం బురుటి యిల్లు (అవతారం త్ర) కాళ్ళు వచ్చిన దాదిగాం క కొఆకుం బరువ్రులెత్తును (శ్రీరామ భ్యద్రమూర్తి నిద మేల్కొన్న దిగ రాము భద్రు కొకు నంగలార్చుచుం జనుం గేకయాత్మజూతే (అదే. 886) ఇట్టి సరళము లలితమునగు రచనగల పద్యములు శ్రీరామాయణ కల్పవృక్షము నుండి వందల కొలది యుదాహరింస వచ్చును. ఈక్రింది పద్యములు ఆచ్చతెలుగు పలుకులతో పచ్చకన్నరపు పరిమళములు గువాంచు చున్నవి. విశజియం బూచిన లేంత వెన్నెల లీవల ఫొదరు టూయలలోన నొదిగినట్లు "తెలిపాల వెల్లి జగ్గుల కరళ్ళ సుమాళ మొసంగ జీబులలోన మసలినట్టు లొక వేయి పున్నమ లొత్తు జిగట జేరు చిక్క వెన్నెల వెన్న జొక్కు-నట్లు మెఆఫు దీవల నిట్ట చెజువు వెల్టుల నీళ్ళు లోదెపనల మున్యలొలఫినట్లు (అవ తార-286)

1. పంచవటీ-296, 299-301, వియమపాలన-330, 368, పూర్వరాశ్ర-
2. సంధ్యా--321-323, నిస్స్పంశయ- 191-194, 358, 359,

న్వరూపాను శీలనయము శ? ఉలివీరు తాచు మ్య్యుష్ఫని యూ+దినం 'దెరలుగా. దెర లెడు సురములగు దు నలివీరు లౌచు వెన్నెల ఫుష్లు చప్పరిం చిన నాల్క తాకని వలంములగుచు 'మెరమెర లాడి (కమ్మికి లేని మొగ్గల మొనల నెన్నెల తీగ మొలకలగుచు విరవిరలాడి (క్రువ్విన పూస మొగ్గల పలుచ 'పేటల వోలెం బసరులగుచుం జలిమిరులు లేని వెన్నెల చౌకలింపు 'వలివుడిం బోని కాంతుల వెక్క్రఫంవు గాగ వచ్చిన శుక్ల పక్షమ్మ్గు విదియ వెన్నెలలు కానిపించి కన్చింప లేదు (ధనుస్సు. ల77) పై ఉదాహృత వద్యముల వలన విశ్వనాథ వలుపోకడలు పోగల దిట్టయని తేంనది. వద్యమెట్టి శైలిలో వ్రాయవలిననునది సమయ సందరృములను బట్టి ఉచిత జ్ఞైడెన కవీ నిక్షయించు కొనును. ఆ గౌచిత్య వేత్షృత విశ్వనాఠలోనున్నంతగా వాల మంది కపులలో లేదుం పై వద్యములలో పాషాణ వంచక మని చెవ్పదగిన నిస్టావర్ష దిశ్యాది పదా ములు రాదుడు శివధనుకృంగము గావించి నప్పుడు వెలువడిన భయంకర ధ్వనిని వన్లించనవి. ఇచట విరిగినది గోగు కజ్ఞకాౌదు, శివధనుస్సు, శిపుడు పినాకి, వే రుచొప్యి ఈ విరిగిన ధనువు నేరు పినాక సద్భశము= అది విరిగినస్పుడెంతటి ధ్వనియస్పతిల్లి యుండును? ఇచట వర్ష్య వస్తువేధ్వని, దాని స్ఫూర్తి పాఠకునకు కలుగుట ఇట్టి గొట్టికరముల కూద్చు ఆపసరమైనది, పదముల అర్హములో నిమిత్తము లేకయే ఈ వద్యములను చదువు నప్పటి కఠిన ధ్వని వలననే వర్ణ్యనస్తు స్ఫూర్తి కలుగుచున్నది, ఆంగ్లములో దీనినే “0880100064 అను ఆలంకారమందురు" ఇళ్లే పరభురాముని ఆగమనమును కెలుప్పటకు విశ్వనాథ నారికేళపాకను నాశ్రయించెను, (కళ్యాణ 399-400) గురు ధనుర్భంగము వలన పరళురామునికి

88 కల్పవృక్ష దర్శన మలు కలిగిన (క్రోధావేశమును ఆతని భయంకరత్వమునుు ఆతని వమృటలోని ఉద్భృతత్వ మును సూచించుట కిట్టి రచన ఆవసరమైనడి.

ఖరాసురుడు రామునిపై నెత్తివచ్చినప్పటి వాని బొద్ధత్యమును, వటాటోపమును సూచింయటకును (సంచవకీ. 296, 299, 301), సముద్రమును కల్లోల నరుపనున్న థ్రీరాముని దడిణ బాహపును వకించటకును. (సంధ్యా 3౩21-3230, లొళము ఆరామమో ఆరానణమో కానలయున్న యుద్ధములో రావణుడు చూచిన రాముని ్రళయో[గ్రటాపమును వర్ణించుటకు (నిన్సంశయ 291-194), ఆశపోనున్న డీపము వలి చచ్చుటకు ముందు అదిరిపాటుతో యుద్దరంగమున కేతెంచు రావణని లోక భీకర రధఘర్హ రధ్వనులను వర్షించుటివు (ఆదే 358 359)-ఇట్టి సందళృకు లంమ శని సనుర్హుడైసతో నారికేళ పాఠమే వాడదగనది.

ఉద్యాత్తములు, అద్భుకానహములు నైన సన్నివేళముల వర్షనకు రూడ విశ్వనాథ దీర్చ సంస్కృత సమాసములను వాణును. ఇవి సాతి కఠినములై యుండును. ఇచట కూడ భావస్ఫూ్రికి ఆరక్టముతో శన్ధము సహకరింపుచుండును, భరథుని వరివారమునకు భరవ్వాజు డొసగిన లోకోత్తరమగు విందును వనించుటకు (పాదూః 690, సుగ్రీపుని భవనము యొక్కయు, ఆతని మూర్తి యొక్కయు జాజ్వల్య మానతను వక్షించుటకు (నియయపాలన 330, 3680 అశ్లే ఇంధ్రజిద్భృవనపు ధాళ ధళ్యమును వర్లైంచుటకు (పూర్వ రా(త్ర, 234), విశిషణుని ఆకర్షక మూర్తి వై భవమును వర్షించుటిప (సంధ్యా 294, 296)- ఇట్టి ననముయ సందర్భములలో విశ్వనాథ ఓజవైలిని సమా(్యశ్రయించును.

షూ

మృదుపులై న భావములను తెలుపుటకు, శకుచేష్టలను వర్షించుటకు, వెన్నెల మొదలై న నుపమారములు, సున్నితములునై స వస్తువులను వర్ణించుటకు విశ్వనాథ వ్రసాదగుణ భరితమైన లలిత లనే ఆదరించును.

రొమాయణ కల్ప వృక్షము పండికుల [గ్రంథము అని యొకరనిరి. కావచ్చును,

కొని విశ్వనాథ దీనిని పండితుల కొరకై మాత్రమే (వ్రాయలేదు, (గ్రంథరచన సమయములో తన మనస్సులో 1188-0౯03 లేర్కు 10౪ 3!0%/5 ను లేరు. అని అనాలా లనానననఫిలనాననినా ననన నుననననననానలనాననా నానన నేనలా లకును లతనును ననున నతన.

2 గడియారం వేంకట శేషకాస్త్రి-శవభారతోదయుసు.

చ్వరూపాను శీలనము 89 ఆయన బెప్పికొనెను.” (వ్రాపేవాడు ఎవరికీ అర్థం కాకూడదని (వాయడు, కొన్ని చోట్ల సమాసం వేస్తాను. కొన్ని చోట్ల పొడి పొడిగా (వాప్తాను. నందర్భొచిక్యాన్ని బట్టి పాత్రగ శౌచిత్యాన్ని ణి రచన ఉంటుంది. కావ్యశిల్పరహస్యమే ఇది. రచనా శిల్ప మెబుగని కవి కవి కాడ” అని ఆయనడు చెప్పికొనెను. అస్లే తన రచన సంన్క్యృతనద భూయిష్టమను ఆపాదనను గురించీ ఆంకా తెలుగే. సంస్కృత సదాలు ఉంటవి. పులిహోరలో జీడిపప్పులాగి అని చక్కాని డవమనునయోగించి ఇప్పెను. విశ్వనాథ రచనలో కొన్ని పదములు సాధారణ. థాషా పాండిత్యము గతి వారివి నిఘంటు పాహాయ్యము నపేకించ జేయునని ఉండుననుటయు నిజమే. వానికి విశ్వనాథ బాధ్యుడు కొడు ఆయన వనిగడ్టుకొని నిఘంటువులను మందుంచుకొని ఎన్ను కొన్నవి కాదా పచపులు, ఆయనకు గల భాషా పొండిత్యము వలని అవి స్వయం నమావతితములు. “ఆయని రచనను ఆర్హండేసుకోగల పాండితంము నుసకు లేక పోవటం ఆయస తప్పాగొఆయనవ గల లోక వరిచయ'యడు ఆపారడు. ఆంద చేత కూడ సాధారణ పారకునకు ఆగత పూర్వసులైన శబ్దముల ఆయన రచనలో చాల కినిపెంచును. నిజమునకు కావ్య మ్యుమగుటి, అస్టము కాపండుట పదములపై ఆధారపడినది కాదు, సాధారణ భాసా జ్ఞానము గల వానికి గొట్టు వదాలు చాల ఎప్కువగా నుండిన నేమో గాని కాన్ని పదములకన్టము తెలియక పోయినను పద్యము మొత్తము మీది భావమవగత మగు చిండును. సాధారణ పాఠకునకింత మాము వాలను, సమాహార భావము డోధపడినచో కొన్ని పదములు అర్థము కాలేదను భావమే పాఠకునకు కలు గదు. విశ్వవాఠ రచనలో కూడ ఆంత లక్యూువగా కఠివ వదములుండవు, భావ స్ఫూర్తికి పాఠపనకు రచయిత యొక్క వాఠ్య రచనా విన్యానము తెలిని యుండ వలను, వ్యావహారిక భాష ; విశ్వనాథ వ్యావహారిక థాషాపియుడు. ఆయన “నాదివ్యవహార భాషి(ఆవకారిక- 36) ఆనును, వ్యవహార భాష అనగా వప్తాడు. *పోళాడుి వంటి ప్రయోగములు మా(్రమే కావు. కఠిన వదములను, దీ శ్రనమాసములను ప్రయోగించి చివరకు (వ్రత్య 12]

90 కల్పవృక్ష దర్శవములు యములకు మాత్రము వ్యావహారిక రూపమిచ్చినచో లది వ్యావహారికిము కాదు. వ్యావ హారికము (ప్రధానముగా కాకువును, ఊనికను ఆశ్రయించి యుండును అట్టి కామన వకు, ఊనికకు (ప్రాధాన్య మిచ్చినవారిలో (ప్రావీనులరో తిక్కన ఆధువికులలో విశ్వ నాత (ప్రధానులు. కనుకనే వారిద్ధరి రచనలు స్వయనుగా చదువు కొనినబృడర్హయు కొనివిి కవి హృదయము నెరిగిన వాచకుడు చదినినచో వినిన సాధారణ భాపా శానసు గల (గోతకు సులభముగా అర్హమగు చుండును,

సాధారణముగా మనము నిత్యజీవితములో మాట్లాడునపుడు ఒక్కొాక్కవృుడు వాళ్యములను ఆఅసంపూర్ణముగా వదలుచుందుము. కవులట్లు వదలరుగాని విశ్వనాథ రచనలో ఎన్నోచోల్ల ఆసంపూర్ణ వాళ్యములు కి నిపించుచుండును.

ఇదిక్రతు విఘ్న సంహరణమే ఫల మ్సయుం గొంత చేప నే

నిదియును యస్జ్థ క్ర ఆమనియే యిది ధై6 న్టముచెసి యాథడెదన్‌

మది గలబేని మాయొక కువూరు” నటంచును నాడియాడన

ట్లాదుగంగ నాడ మనకుం డూ” నొకించుక మూట వెంబడన్‌

(ధనుస్సు 162)

ఆంబరీషుడను రాజు శునశ్షేపుని తండ్రిని *నీ కొమరునొకని నాప యజ్ఞ వపవుగా నొసగుమని ఆడుగు సందర్భము సనంటలి డీపద్యము- మీ మొక పమాదని అని ఆంబరీషని వాశ్యాము సగములో ఆగిపోయినది. తన కోరిక యొక్క (మూ రత్వమునకు రాఠా తనకు వానే సంకోచము పొంది వాక్యము ప్పూర్తి వేయలేక పోయెను? విశ్వనాధ దానినశే నింధెంచెను, ఇది మానవ నున స్తత్వ పరిశీలనము, లోకషరిశీలనము, రెండును కలిగి చేనీన వ్యావహారిక [పయోగము.

అన్నకు నతనికి;, నవనీ సుతన్‌ ఏకు

మసి యీతయడను? విడవని యత౦కు?

వానికి ఏనికి.బడక.... (సంథ్యా ప.

రాముని ఆశ్రయింప వచ్చిన నిఫషబుని గూర్చిన ను్యగీవుని మాటలివి “అన్నకు నితనికి అన్న వాక్యము అనంపూర్ణమగ విడచిపెద్దిబతినది. “అవనీ సుతన్‌వీడుమని యితడు వీడసని యతండు ఈ వాత్యయను అసంపూర్ణ మే+

వ్వహపాను శ్‌లనము త్త వాదించుకొనిరి, అనియో, మరేదో ఉండవలసిన [క్రియాపదసు లోపించిసది ! వానికి వీనికింఐడకి” అని క్రొత్త వాక్యము ఉవ[క్రమింపబడిసెది,

కృతమతి కౌలమి కై జరిగెన్‌ దుద కొక్క పు డొక్క యన్షియా

పహాతమతి తాటక్రాధిధ సహ్మసమబేభ బలాభిరామః మా

కఠిశయపై.న భ్యద్రమగునయ్య రఘాత్తములార సర్వజే

వళతలును మోధనుస్సులను చబాహువ్హులన వశియిర్శితు గావ్చతన

(అహల్య 120)

విళ్వామిదు రామలన్మణులకు తాటక వృన్తాంతము చెప్పు సందర్భనూ సందళి కిపద్యము! “కాటకౌలిధ సహస్ర మచేభ దిలాభిరామిఆని వాము అసం పూర్తముగా ముగినినది. “ఈ (ప్రాంతమునకు వచ్చెసు* ఆని ఈ వాము. “పుగియ వలసయుండగా రామలత్యణలకు ఆశీరూవమైన మళ వాము. (ప్రాంంథింప బడినదిం

మన నిత్య వాగ్వ్యవహారములలో నాకొక్కుస్పుడు వాక్య గర్భ వాక్యములు వడ (02812120161011 ౮౦930106(1083) వచ్చు చుండును. దానికిని ఒక ఉదా హరణం

అనుచుం ఉఓని వోటం జేనదిమినాకాగం౦గ_ నీవేకనుం

లం అటే లి

నొను- ఏలంచును గల్లునే ........ (పూర్వర్శ్మాత త్‌7)

చానుమంటటు మైనాకునితో వలుకు వలుకులివి, *నాకొగంగ వీలంచును గల్గునే ఇది (ప్రధాన వాక్యము. దీని మధ్యమందు “నీవేకనుంగొను అను గల్ళిత వాఠ్యము (ప్రవేశ పెట్టిబడిసదిం

దురాక విశేషము

“*రావణ౦డు పడని గోఎరమెత్తు మండుచు గుంభకర్ణుని ప్యుతులను కుంభ విపంభులను బిళిపించి యిట్లనియె వారితో గుంభుడు చాపాయుభు(టు నికుంభుడు పరి ఘాయుధండ్కు తండ్రి ముక్కులో నుండి యూడిపడినవారు. (ఇంద్రజిత్‌-256)

వై ఉదాహరణములో ఇట్లనియె అనగనే రావణుని వాక్యముటే చెన్న్పబడవలెను,

ట్రై కల్పవ్యత్ష చర్శనషులు కాని రావణుని మాటలు తర్వాత పద్యములో కూర్చొండినవి. మధ్యలో “*వాాశోంగుం భుడు ..4..... మొదలగు మూడు వాళ్యముల చోడు శేపైనిన౨, ఆళశుపుగా కధను చెప్పికౌని పోపునవ్వుడిట్టి విచిత్ర (ప్రయోగకులు మనసును వేయుచుంమము.

మ8ళౌన్ని మాటలు కావ్యచాషకు పనికిాచేమో అని సంచేహింపదగినవి, శ్రీరామాయణ కల్చవృతములో కలప్పః “ట్రహ్మదత్తవవంబి దబ్బాయి (పూక్వరాత్ర 72) *ఓరిచాచోయి (గివా 34) ఒడింగినలోని శేగ (116)పిప్పిళ్ళ బస్తా(372) నోరా కోడి నన్నాసే (నంధ్యా 89) తనావీ మండూడుప (కుంభక్త్ష-27) “వావి సూటియు వాందమ. బగిలిపోను” (ఆదే. 22

ఇట్లు విశ్వనాథ వ్యావగోతిక భాషకు మనో రావ్య(న్ర)కయు కన్గించి కావ్యసు నకు జీవసును; భాాళు సకాసమును కంగించెను.

అన్యదేశ్యములు న?

విశ్వనాధ భాషావిషయిక.మగ పరిశుద్దవావాది. *నా మాళ్ళు భాష నానా దుష్ట భాషల (ప్రానల్యమను శిరసా వహింవవలని వచ్చినదేయని భాధవడెది వోడు. ఐనను వ్యావహారిక ఫాషాప్రియిడగుట పేతు. (ప్రాడీన మహాకపుల మార్గమును మన్నించియు (ప్రణావ్యవహారములో స్థ్రంవడి పోయినె కొన్ని హిందూ స్టానీవదములను దాలాఆరుదుగా ప్రయోగించెను. మహ్యునకు కొన్ని-హద్దు (ఇష్ట, వె48్రి నవారు (ఆవకార. 357) కూలి (ధనుస్సు 206) గరుజు (చళవక్షు 346)

వీనిప్రయోగయ వలన భాషకు ఒక వింత కులుకు కలుగ ననుటలో సందియము లేదు. విశ్వగాథ ఆంగ్లపదులను మా(తము నుచ్చున కొకటి కూడ వాడలేదు.

జాతీయములు.

నిజయనకు కావ్య-.కు జీవసును నింపెడిది వాతీయనద ప్రయోగము. ఒక థాషకు సహజమైన నుడికారము, వలకు బడి యందలి వైచిత్రియే అభాషకు ప్రాణము. ఒక భాషను మాతృభాషగా మాతృ స్తన్యముతో పాటు (గచాంచిన వాని తిబ్బినట్లు ఈ నాతీయపృ సొంపృ ఇతరునికి పద్దువడదుం (ప్రయత్న పూర్వ కాభ్యస్త భాషలలో నెట్టి నండిళునవైన ఆందళి జాతీయ సృపై పతిపూర్తమణు ఆధికార ముండదు. మాతృ భాషలో టాడ ప్రజలతో సవ్నిహిళశత్వమున్న వానికే జాతీయదు నోటబిట్దును.

న్వరూపాను శలనము 93 వాస్తనిక (స్రపంచముతో నంబంధములేక కేవలము కావ్య (ప్రవంచయమన విహరించు వాలకి శాతీయము కొరుకు వడని కొయ్య,

విశ్వనాథ ధాగలో అడుగడుగున శాతీయములు వితినిన మళ్లెైల వలె పరచు కొను చుండును, తినుళనే విశ్వనాథ భాషలో జీవము తొశికిసలాడు చుండును. కడుపు కాయలు కామట (ఇష్ట, 132)=బిడ్తలు కలుగుట; ముదురు పాఠము (ఆవకార 43 సుర్యాదను మీరిన (ప్రవర్తన; పూవులలో( వెట్టియిచ్చుటి (ఆహల్య 36) 2 సురషిత ముగా తిరిగి ఆప్పగింమనిః ఇవ్వెకుల నాటివి (శల్యాణ 10) = ఆతిప్రాచినమైనదిః మన్నుదిన్న పాము (అభిషేకం 107) =మందకొండి; ఒడ్తువట్టుటి (యునిశావ--3ఫ) ఈష్టమిలు తీరుట; చిలుక గోతువంఠ (పాదూ 295) = అన్యోన్యముగల ఆలుమగలు; గడ్రిగరచుది (ఆననూయ 87)=కూడని పనిచేయుట; పెండ్రినడకలు (దశవర్ష 317) జనెమ్మదిగా. పోపుటు కాళ్ళబేరము (వంచవచీ 363) దినముగా (పార్తించుటి; చచ్చిచెడి (మారీచ, 175) :=ఆతి కష్టముమీదః తలవిరును(జటాయుః411) గర్వము: పాము కాచ్ళు (శబరీ 40 =ఇతరులకు తెలియని గుట్టు; పచ్చవినీడ (నూష్టర 191) ఆశ్రయము; నోటదుమ్ముగొబ్జుటి (గణపుస్పి 2410)=అనాథులను శీయుటివ. గదికీ పోపుట (నియమపాలస 64 =ఆవద గడచుల; చెపులు సస్దతెచ్చుట (సమీకరణ 299) =బలావ్యాంరముగా లాగికొని వచ్చుట; కాగగాలతో గారించుట (పూర్వరాత్రః 3440 =నూత్మ్యముగా పరిశీలించుల; మడగట్దు కొనుష (వకరాత్ర 276) నియమపాల న్కు నిష్షగా చేయట; మా ఆయన (ఉష: 224 =నాభర్హు రామార్చణయము (దివా, 406) = ఆకలు వదలణకొనుట; కొట్టిన పిండి (సంధ్యా 130) == బాగుగా తెలిసినది: ముష్కునుండి &డిపడుట (సంశయ. 113)=ఇపోరియండుటః ముంతపాగ వేయుట (కుంభకర్త 247) ఇఉబ్బించుట:; కాలికి ముద్గిచెష్టుద (ఇంద్రజిత్‌ 69): షారిపోవుట; ప్టోతో తీర్చుట (నిస్సంశయ. 22) =అధిక మ్వైన (ప్రతీకారము; ధనము మూలుగు చుండుట. (ఉవసంహరణ 237) జ నిరుబయోగయగా బహుకాలము వడియుండుటి.

తాతీయము నర్థము చేనికొనలేని వానికీ భాష అర్థము కాకపోవుటలో. వింత లేదు.

చివరి కెక్కుమాటి, కపులలో రెండు తెగలు కలరుం ఆక్షరరమ్యత నభిమా నించు వర్గమొకటి; అర్ధగొరవము. నారాధించు వర్గమొకటి, నన్నయ, పోతపు

| కల్పవృక్ష దర నములు తిమ్మన వ్రళ్ళతులు మొదటి వర్గమునకు చేరినవారు. తిక్కన నాచవసోముడు, కృష్తరాయలు, రామకృష్ట డు విశ్వనాథ రెండవ వన్గమవకు. చెందినవారు. మొదటి వర్గము వారి రచనలు, ఆపాత మధరములు, రెండవ వగ్గము వాని ఆలోచనా మృతములుంఇది (ప్రావావ్య వివక్షను ఇట్టి చెస్పనమాలి. ఆవలు పాపాత్యమే ఆలోచనా మృతమన్నారు పెద్దలు. ఆది ఆలోచవ చేయలేని ఆలనులకు అందరాని వండు. సామెతలు

పామెతలు భాషాయోచకు ఆమెతలు. వదివాక్యమ. లలో చెప్పలేని నావదనను ఒక్క సామెతలో హృదయతచూనకు హర్తుకొనునట్లు చెవ్పవచ్చాను. సామెతల నువయోగించుటి వలన కావ్యము వకు జీవకళ 'పెరుగుమ. ఆందుచే మహికివలు తమ శొవ్యములరో యదోచితసుగా సామెతలను వాడుపుందరు.పా మొతలకు ల్‌్‌ోక్తు అవి మరిమొక పేరు. పామెతలను నందర్శ్భోచితి-ముగా వాదులకు కవి లకికుడై యుండవలిమ. అషగా లోక వ్యవహారములలో బాగుగా పాల్గొవిన వాచై యండ వలెను. వ్రవా పామావ్యయాతో గాఢ వరచయమున్న వాడు కావలను. నంకాషణా కుకులువై యండవలమ. బములతో కలియక, సన్ను ముట్టకు నామాలకాకి అన్నట్లున్న వాడుగా ని, కేవలము పున్తకిముల ృరుగైన వాడు గాని లోకోక్తులము చక్కగా వ్రయోగింవలేదు.

విశ్వనాథ (వ్రజిల మనిని. స్నేపాతులకో, బంధవృలకో, కవి వండిపలకో, వివ్యావంతులతో, విద్యాహీమలతో ఆంచరతో కలని మెలవి యుందెడివాడు. (వ్రనంగ కుకలుడు* కమకఠవనే ఆయవ సామెతల పుట్టిమైనాడు. ఆందుచేదనే కాబోలు ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ సావాత్యఆకాడమి వారు పొమెతల నంకలనమువకు ఆయనను నంపాదకునిగా ఎన్నుకొనిరి (శ్రీంరా-క వందు 75పైగా పామెతలు కలవు. రూనము చెడకండ వానిని వద్యములలో పొదుగుచి కూడ్‌ విశ్వనాథ (వ్రదర్శించిన ఒక గొవ్ప వేర్పు (చూఅనుబంధము 5)

విశ్వనాథ వాడు కొవిప పసామెతలమ స్టాలీపులాక న్యాయమువ రెండు మూడిం టివి గపాంచి వాని వ్రయోగము వందలి ప్వారస్యముమ గదునింతముం

(1)దేవతలకు రావణుని వలవ కలిగివ ఉవద్రవములను విష్ణువునకు తెలుపుచు (ట్రవ్మా దివదిన గండము (విభు) నూజేండ్లాయవయ్యె వీరల (బైదుకులు” ((ఆవకార కశ అనెమం

వ్వరాూపామ శేలనమ 9

రావణుడెప్పుడు ఎవరిమీదికి దండెత్తి వచ్చునో తెయదు. వానిని ఎదినించుట జయించుట యన్నది దేవతలకు కలలోని వార్త వాడు ఎప్పుడేమి. సంళటములు తెచ్చిపెట్టునో ఆవి వారకి విత్యనీతి. దేవతల సుఖి నంకోషయులు పంశయ (గ్రస్తము లైనవి. శ నిరంతర భీతి [గస్తమెన (ఎకుకుకంటె చావేషేలు, కాని చేవతళలు ఆమపకైరి. వారికి చాపులేదు, చావవేరు. నుఠముగా (బదుకలేరు. వా (గిదుకు చావుకంబ దయనీయమైనది ఈ భావమును విష్టవువకు చేవతల యెడల కరుణకలుగు వస్ల్రు ఆయన రావణ వధకు కారో శ్రన్ముఖుడగునట్లు, పై పామెతలో (ఇహ్మ విస్టని మవకువ కెక్కు నట్లుచెప్పెను.

2. రాక్షస భీతులై వ దండకారణ్యమునులకు రామడభయ మొనగుచ్చు తన వనాగమనమును గురించి “తీర్టమె స్వార్థము కూడి వచ్చినన్‌ వలదన నేల? (దశ వర్ష. 34) అనును.

రాముడు పితృవాక్య వరిపాలనైై వసవాన మఠతువెంచివాడని సోధాకణముగ లోకు లమకొనుచుండిరి. కొని రామునకు మొదటనుండియు రాజ్యముపై కోరక లేదు. ఆతనికి వనవానము _పెనశే కోశిక యుండెమ. దానికి ఆతని వనసరానముశీయకరా (ప్రీతి యొక కారణము. ఆంతకం పను తన అవకార వయోజన నిర్వహణ అనగా రాశన నంహారము మరిముక ముఖ్యకారణము. ఈ ఉద్దేకమును గూర్చి రాముని మననులో దేవతలు మెదలి ఆతనికి స్పష్టా న్పష్టముగ సూచవల నొసంగి యుండిరి, ఆవిషయము రాముని కం'బీఐహంళార్థ్ర సం్యగపాణ ఐంధురరీకుళై నియునులకే బాగుగా తెలియును, తవ పినతన్హై శ్లైక తనకు నేర్చిన చావ విద్యావైదుష్యమునక స్వ్యాకత్వము కూడ రాముడు పాధింవదలచిన బహుశార్దములలో నొకటి. ఇన్నింటిని ద్యృష్టలో నుంచూని తండ్రి వవవావనమువ కాజ్ఞ యొసగగశే. రాముడు నంతోషముతో ఆంగీకరించెను. ఆతనికి పితృవాశ్యపాలన రూవ తీర్థసయోజనము, ఆత్మీయ వమోఎన పాధన రూవ స్వార్థమును కలవ వచ్చినవి.

వె రావణుడు నిత్యము చేవవార్చవ. కావించు. అర్బామూశ్తి రజతహంస రూపిచైన వరమేశ్వరుడు, సీకారాములకు దౌత్యనసు చేయుటకు పూనుకొనెను. దానికి ఆ(్రోళ వడుచు రావణుడు “అయిన వారికేమొ యాకుల యందువ( గాని వారికెన గంచములమ” (నంళయ 99) అమను. రావణుడు వరమ శివభక్తుడు. పీరవై వుడు. శివున్నై తన తలయి తరిగి ఇచ్చినవాడు, (త్రవాలముల యంవన్సు నియమ విష్టి

గ్ర కల్పివృక దర్శసములు గరిస్హురె, శివార్చన గావించువాడు. రాముడు వైస్తవుడు. రంగనాథుడు అతవి ఇల వేల్చు, రాముడు శివభక్రుడని రావణునికి తెలియదు. పైగా శివుని విల్లా విరిచినవాడు, శివ భృట్త్లడెైన సరశురామునోడించినవొడు, శివుడు తన భక్తుడైన రావళా నికి విరుద్ధముగా ఆతని శత్రువైన రామునికి సహాయము చేయుటకు పూనుకొనినాడు. తన భక్తుని కంటె అతని శత్రువే ₹పునికి ఆత్మీయదై నాడు. ఇంతకంట విశ్వాసదోహముండ దోదుగదాం

లోకోక్తుల (్రచురోపయోగము వలస విశ్వనాథ రచనకు జీవకళ హెచ్చినది.

శ్రీ రామాయణ దర్శనము = భాష

(శ్రీరామాయణ దర్శనము నందలి భాషా (ప్రధాన లకణములుగా చెన్న దగినవి సంస్కృత హశి గన్నడముల (ప్రాచుర్యము, ఆంమ చేతనే ఈ నెందు. భాషలలో పరిచయము తక్కువై న ఆధునిక కన్నడిగ నివ్యావంటలకు చాల మందికి (శ్రీ రాహా యణ దర్శనము కొరకు రాని కొయ్య యగుచున్నది. కాని పారాణి కేతి వృత్తముతో కూడిన ఈ మహాకావ్యమున కీ భాష జిగిన్కిబిగిని కూర్చ గలిగిన దనుబలో సందేహము తేదుం

సంస్కృత పది (పాచుర్యము వలనే (శ్రీరామాయణ దర్శనము భాష కన్నడ భాషా పరిచయమే లేని ఆంధ్ర పండితులకు కూడ కొంత వరకు ఆర్జమగు అవకాళ మున్నది,

“లక్ష్మ నక్ష్య్యతమయ వక్షాంతరిక్ష చా

శీరసాగర దిం కిశోర శశి బరు వంతే

(శతిళా తటిల్లతెయ సుపథా స్ఫూర్తియిం

కవియ మనదిం మహాకావ్య ముద్భవిపం తె”

(కవి(క్రతు దర్శనం 18.416) 44404004రమణీయ వృష్లు సంకుల వసన శొఖెయిం? కమసీయ

న్వరూపాను శీలనము ల్‌! కుసుమ కిసలయరాజ 'రారాజణ సువ దివ్య సౌందర్యదిం? కోటి పక్షి కలకల తుముల వాహీనియ కందరిదట డావిలోల "తెయ సీలలీలాళీల సలిల కల్గోలది౧? న (శ్రీశామ ప్న కాలా పూజ్య సన్నిఫియ

1. సంగదిం? మహి మెగాస్పద మౌాగి మెలళెయునా చ్మిలకుటా(ది యదొ కణ్జాళను తిహుద ల్లి మేఘ ముదిత మహ శృంగ శివలింగ దోల్‌ సశ్వేం్యద్రియం గామ శె కవియాత్మక్కె. మధుర మభుఖనియివోల్‌? మత్త రసధుసనియవోల్‌ న్‌్‌ (చ్మితకూట ₹. 20.41) పే నం(దెండు వంట్తలలో విభక్తి వచన (వ్రత్యయములు గాక్క కన్నడ వదనులు ఆగి, మెరెయవ, అనో, కణ్గొళిసు తిహుదు. అల్లి మత్త, వోల్‌ అను నని మాత్రమేం జనచరణ చలద్‌ ధూ్యూ దూరం? మృగ ఖురా తయుస్ల శాద్వల సుందరం? జలశాన సంతృప్త జవ పాదా౦కిత శిలా కలావ్రై వాల చ్నితితం: వృత్షగుల్మ(వ్ర తతి సుందరం; రుర పతన ఘోసు గద్దద విహగ కహజతం సంక్షిప్త వివిన దోర్టలిదా నికుుజ భూ కింళుక శకదంబాది తరు నిపేవిత మహ వింగు పాశోకఠ సంశోభితం......” 13] (అశు గంగోతి-.1-8)

ఫ్ర కల్చవృక్ష దర్శనములు చిత భాను (గస్త వై(త సుందర మహః చందన (శ్రీ గంథ కాననో జ్వలన నా మై ల్యేంద్ర నం నోడి........ల౦శేశ నొల9ద నమాతీచనం 200-202) యమో రానణి అథర్వ వేదోక్త తాంత్రిక ఏధాన దిందా ము(తిసల్‌ మపహా శక్తి మాతృశ3యరరి. (మడిడ నింద్రజతు ఐంా స్త్ర దిం. (214-270) .. పూజిసువె నగ్ని దేవనం సచ్చిదానంద ఇచ్చా (శతిమనం మచ్చి? విశ్వదేవర్క ళం ధ్‌స్ధ్‌ సువ నభ్యుదయ ణి నభ జ్య. సిద్ధిగా సృష్టి నియమ స్ఫూర్తి చిచ్చు క్తి మూర్తి స్వరూపం గళం (తపల్చగ్రై 80-48) ఆ వానా ణి ఈ సంస్కృత సదముల కూర్చు మాత్రము మనకు సాధారణముగా సంస్కృ కాం(ధ్ర కావ్యములలో కనినించు వదబంధములకంబ విలకణముగా నుండుటచే ఆంధధ పండిళుల కిది కొంత వింత యగు సంస్కృతమువలె కనిపించవచ్చును కువెంపు భాషలో గల మరొక విశేషము రూపక (ప్రామర్యము* అంద) ఉపమల వినూతనత- “ప్రతిభా తటిల్లత?* వృక్షనంకుల వసనము, మహాళ్ళంగ శివలింగము, మొ॥, శట్దాలంకార డ్రీతి పవెంపు భాషలో (ప్రధానముగా కనిపించు మరొక లక్షణము* అక్షీపషి, *“రూపపాపము, ఖీతిభూతము, సంకటదసంకోలి (శ్యంఖల) “ళంకర చరణ పంకజము, బండ మండె,” (శిలాకిరన్సు) బుశ్యమూళద మూకరాత్రి, పురు హూత జాతసం-హాపర శబ్దాలంకార ్రీతిపై ఉవాహరణములలో స్పష్టముగాద్యోతక మగుచున్నదిం ఒక్కొక్క శోట కఎంపు ఆచ్చ కన్నడ పదములనే కుమ్మురించుమ, ఉ.......కుడు బిష్లు చాగిద మెయ్య తొన్న బెళ్ళ "లెవిడీద క్యరనెయ కు "తయ

వ్వహపాను శీలనము ర గూళి హిణ్‌లినవోలు గూను వుబ్చిద బెన్న సుక్కు నిరినిరి యాగి బత్తిద తవల్‌ పతి బిగి 'చెల్వు గూడీనా శిథిల కంకాల తెయ పల్లుదురి బోడాద బచ్చు చాయియ? కుళయ "ఆన్నెగళా దిటమాపదకల కోటరద ల ణి కర్చున మొరడు మొగద? కూదలుదరిద బోళు పర్చిన వికారదా 'బెళ్వక్కి. తిప్పు ఇెనె మంజెయం ముత్తికెదరిద 'బెళ్ళనెయ నవ్‌ర అంపంజ= దంతె వోల స్ధి్‌ స్థవ్‌రెయం వా ర! కందొడనె వై శె నజదళ్‌్బలరా ....” వై ఉదాహరణలో “విడిది, “వత్తి "ఎల్వు” “వల్లి, “8ద్బి అనునవి *పాడిది “హత్తి” “ఎలుము హల్లు “కన” ఆను ఆధునిక రూవములకు (ప్రానీన రూవములు, (శ్రీ రామాయణ దర్శనము భాషలో తోంటిదోళ్స్‌ నెలసిర్హ్య ఇ త్తడ్లై. ఆదత్తు నెగచువట్‌, 'పెర్మె, ఇదిరేళ్లువోగి పెణం, జడుకీదర్‌, వర్చు పుళ్లై వల్‌ మొదలగు హళ గన్నడ పదముల బడీ అధికముగా నుండును. కొని వాని (పయోగము నందు ఒక నియతి లేక హొశగన్నడరూసములకో కలగలుపుగా నుండును. “నెలదరికె నేసర్బళిగి కళ్ళలెయ నడకి,... జక త్ర్రలెయ నట్టి బర్చినన నారాచదిం 1” మొదటి ఉవాహరణములో “కళ్ళ లెయను హళ గన్నడ రూవము *కెండన దానిలో “కత్సలొోయను హోనగన్నడ రూనమును వయోగింవబడినవి, “హెదెగె బాణమం పూడి నిలం ఒకే పంక్తిలో హెదెగె అను పొసగన్నగ వద రూవము “పూడి'ఆను హళగన్నత బడ రూవము (ప్రయోగింప బడినవి, “పొ చవొశొ ఇచట వకౌరము వకారమైసది. *మరువగల్‌” ఇచట కాలేదు. “బశెమట్టి కరెవిదక్‌. ........ బెవనిదళు.”. హలంత అంంత రూవకులు రెండును వాడబడినవిం

100 శల్చవ్యక్ష దర్శనములు

కొన్ని చిత్రమైన (ప్రయోగములు శ్రీ రామాయణ డర్శనములో కనిపించును. “ఆవోల్‌"-(ఆవళ):పమా వాచకమే ఉపమాన మైనది..ఎంబంతెవోల్‌” (అన్నట్లువలె ఉగక్పేషి ఉపమావాచకముల జోడింప్తు రధదతేర్షాళి * ((రధన తేర చగ్రమ ) ఇది శల శరో భారము వంటిప్రయోగయు. “ సురమేరుగిరి "* మేరుగిరి ” లేక * సుకగితి” చాలును. ఇవి గాక ఐక్యత మౌఢ్యత, ఐక్యమక్యము, వై ర్యము మెదలగు అపవళదబ్దములు కూడ దొరలు చుండుడుం భోగ్యమనుదివ ధోట్యిమనియు, వాలిగత వ్టైరుడు ఆనుఐవీ మారుగా వాలి వైర గళుడుి అనియు పవెంవు పయోగంవను. జదుతు జయహే వానకకల కీ ర్తి యుద్ధారింఇందు “జయతి ప్రధమైక వచనము “జయో మధ్యమైళ వచనము. “వానరకుల కీర్తి యున్దారొ సంస్కృత సమాస మధ్యమున యడాగమము. అందు చేతనే కేవల సంస్రవాయ పవలైన, సంస్కృత విద్వాంనులై న కన్నడ పండి ఈులు కుంబ భాషను మెచ్చలేరు: ఆభ్యుదయ వామలైైన నవ్యులు సంస్క్‌త వద వాహుళ్యము కలదని మెచ్చరు. నంస్కృృత పాండిత్యమంతగా లేని నవోదయ వాదులు (మన భావ కవిత్వ రోరణ్‌ వారు) మాత్రము కృవెంవును కౌండశెత్తైదరుం

వ్యాకరణమును గురించి కవెంపు అభిప్రాయమును ఈ సందర్భమున శెంవీ కొన దగినది. “శవికి కర్టను (ప్రధానమ్సు వ్యాకరణము కాదు, వ్యాకరణ మెందు కనగా మకచి పోవుటశే నేద్చుకొవ దగివది”

కువెంపు యు నూతన వదనృష్తి మాత్రము (ప్రఫంసవీయము,

కావ్య గొమ్మట. తృజసుంచక్వి శిలా తపన్వివి, నిర్బర రూపి, కాన్తార కాన స్టిరాకన్య, తరుతరుణి, మకదవవ్వి (వ్యక్షతపన్వి) చెంకిసంకోలె. (ఆగ్నిళ్ళంఖల) గా! దేరు, (వవన రథము) గా?ివజై (పవన వథము) తర్కనింహిణీ మొదలైన పడరింధములు కువంస వందల కొలదిగ నృష్టించెను. రసపదముతో జోడించి రస కావళ్ఞ రనతపన్వ్వ, రసలుషి, రస పధ్య ఠనమంటత్ర, రనసమాధ్సి రసతవస్సు, రన (ప్రజ్ఞైరసమయి మొదలైన వద బంధములను సృజందుట కువెంపు కొక రసనృష్టి

_ కృపాకూలిఫాము క్తీరాహం, కృపాశేత్కు దాపాగ్ని రాశి, కీ త్తిళని ఒలు మెరాహు

((పేమ రాహుపు) అమృతనినన్కు రద రమ్యత, దివ్యోవ్యాద్య లీనము రన్యుత మొదలగునవి విదద్ధనడములు జోడించిన విచిత్ర స్యస్ణ్రలుం

న్వహపాను శీను 101 ఫ్రీ రామాయణ దర్శన భాగలో సామెతలు నృుగ్యములు, జాతీయములు వికళములుం ఏమైనను శ్రీ, రాద భాగ ఆధనిక కన్నడమున కొక వినూతన మైన బిగిని జిగిని కూర్చిన దనుఐ మాత్రము నిన్సందేదాను, “నవెవు చెల్లముం సనదెవు దొళ్చిగె (జరిగేదంకా మన మంచికే “మ్ల ముశ్ళెమె మర్చి (ముల్లప మళ్లే మంకు) “మసడాలి తనుజర్‌” (కోరికను బట్టి కొడుకులు) లోకోక్తులను పోలిన ఇట్టి నుధాషితములను మూర్రమే కువెంపు రచనలో గ్న్హింప వీలైసదిం కువెంపు రచనలో కూడ ఆన్యదేళ్యములు నిశేషముగ లేవు. అట్లాంటిక్‌ మహా పాగరము, ఆడంళ9ిరము, ఫాక్‌ లెండ్‌ దీస్పలు, పెంగ్విన్‌ వటులు మొదలైన ఆం గ్‌ నామసదములు మ్మాతము కొలదిగా వ్రయుక్తములై నవి “మమ కావ్య వేది *తవక్ళసా కిరణము” మొదలగు మజీ ప్రవాళ (ప్రయోగ ములు కూడ కువెంపు భాషలో గుల్తింప దగియున్నవి. మొత్తము మీద విశ్వనాథ శైలి నిర్భర పాండిత్య పూర్త (గాథ గంఏర మనియు శువెంప్ప శ్రైలీ కవితాన్నూ్న్తి (పేరిత గాంభీర్యము ద్ర గలదనియు చెన్పవచ్చును, ఛందోవ్యాకరణస్పాలిత్యములు ఠీ రామాయణ రల్ప్చ నృక్షములో ఛందో వ్యాకరణ రసొచిత్య పొత్ర చిత్రణాదులరో దోషములు కొల్లలుగా కలదని కెలుగు వివ్యాన్థి భారతి, (స్రవంతి ఆంధ్రపత్రిక, గోలకొండ వట్రికలలో శ్రీయుతులు (కొత్త సత్యనారాయణ చౌదరి, వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య, దుర్గానంద్‌, (వ్రతివాది భయంకర _నేవాంగగావార్యులు, అవుల గోపాలకృస్ణమూల్తి మొదలగువారు కొన్ని విన్హ లా తమ విమర్శలనన్నింటిని చేర్చి శల్పవృక్ష చా? హ్‌ వ్రశటించిరి. ళ్ళ న్న] ఒజు ఆ నన. క్కు వ్‌ ప్రమా ల

102 శల్పవృక్ష దర్శనములు పైవారి. విమర్శలకు (శ్రీయుతులు వేదాంతం గోపాల కృష్ణమా చార్యులు లావూరి దొరసామిశర్మ, పావకి ధూళిపోళ (శ్రీరామమ్నూ త్రి చెలకుపల్లి జమదగ్ని శర్మ, వి, రామక్యృష్ణారాపు మొదలగువారు సమాధానముల నొసంగిరి" ఛందో దోషములుగా ఆవ్షేసింపబడిన వానిలో వాలవరకు (క్రారకు ముందు వైకల్పిక గురుత్వము, ఆభిండయరి-పీనికి సంబంధించినవే. ఇని పలుపురు లాక్షణీ కులచే పొధువులుగా ఆంగీకరింపణడినవే. మరికొన్ని పూర్వమహాకవి (యోగము లుగా సమర్థనీయములే. వ్యాశరణ దోషములని చెప్పబడిసవానిలో కువక్షకమునకు ముందు నగాగమము రాని ఉదంతములు, ముళ్లు వరమై పత్వమురాని చకొరములు, కొని కి క” ప్రయోగములు, చేళురు, కోతురు నంటివి- బాలకవి శరణ్యాదులచే సాధువులుగా. నిరూపితములు, మరికొన్ని ట్రౌథఠపవ్రయోగములు ఆయన శెలినియే బేనినవి. ఇవి విగత లక్షణములు కొక మిళష్ట లక్షణదులు కాగలవని రొవూతి వారనిరి. (విశ్వనాథ (ప్రయాగ వైలక్షణ్య సమీక్ష-భారతి-1961 డి సెంలరు.) కొన్ని లేఖక ముద్రాపక దోషదులుగా (క్రొత్తవావే ఆంగీకరించిరి. కొన్ని దుష్టములు కాని వానిని కూడ (్రొ_శవారు దోషములుగా చెప్పిరని వడ్లమూడి వారంగీకరించిరి. చెల్లరేగుట, ఒల్లిన), డాపీలు మొ వి సమర్థింప వీలులేదనియు, శానూయణ కల్చ వృక్షములో దోషములే లేవని ఎవరును (ప్రతిజ్ఞ చేయలేరని 'వేదాంతంవారు ఆంగీకరించిరి. తృ న, (ప్రాసమైత్రి (కల్యాణ 297) మొ। విరావూరి వారు కూడ సనర్థింప వీలులేదనిరి. ఒక గణభంగదోషము (ఉష: 1630, ఒక యతి భంగము-గంతలకు-(సంశయ 253) నాకు గోచరించినవి, విశ్వనాథయే నా పృస్తకంలో కొన్ని పొరపాట్లు ఉండవచ్చు. వాటిని నేను అంగీకరిస్తాను. "రాఘ వేశ్వరు గృహముల్‌-యతి భంగమున్నదని చూపించారట నిజమే ఉన్నది రతిదేవి తన్సన్నారట. ఆది తన్సనటబంలో హాడ కొంత న్యాయ ముస్నది. (“నాది పాషాణపాఠనునే వారి బుద్దిలోనే లోవముందిలో ఆం(ధ్రవ(త్రిక 29-12-61) నాశన కాను ...444.4.4.నేమ తపృులు [వాయలేదని అనను” టవ్వతికివీమర్శకల భార్యల కెట్ట జవవరి) ఆని అంగీకరించారు" జ ససాడ్న

స్వరూపాను శీలనము 103

నా దివ్యవహార ఖాని అని విశ్వనాథ చెప్పి కొనియుండెను. జీవద్భాషకు వ్యవహారాను గుణమైన వికానము నహజముం “విస్సన్న ఇప్పినదే వేది మని లక్షణ (గ్రంధములను పట్టుకొని (వ్రేలాడు వారికి ఈ భాషా వికొన తత్త్వము తెలియదు. మహా కవులు లక్షణ (గంథములకు బానిసలు కాత న్వతంక్రులై వ్యనహారమునకు తను ఆమోదముద్ర నొసంగుట వలననే గదా లక్షణ వికొసనున కాస్కార మేర్చడినదిం

వ్యాకరణ దోషాలను గురించి విశ్వనాథ మరొక నందర్భనులో ఒక విలక్షణ మైన అధప్రాయమును వెల్లడించిరి. “వ్రయోగ మూలం న్యాకరణం అన్నారు... మన (ప్రయోగాలే వ్యాకరణాల కాధారమవుతవి” (విమ్మ్శివి 11 పృ, 395) అన్న మాటలలో విశ్వనాథకుగల ఆత్మ (పత్యయమను కనిపించును. ఆయన మహాకవి. ఆయన చేనిన [ప్రాఢ (ప్రయోగములే ముందు ముందు వ్యాక రృలు ఉదాహరించు కొందురు చందస్సు విషయము కూడ అం'కే. అంతవరకు

గచ్చుతః స్థనం శ్వాపి భవత్యేవ (థవమాదతః

వాసన్హిదుర్హనాః త్యత (సమాద దతి స౭నాఖో

ఎకి గా జ

అనునదే రసజ్ఞాలైెన సస్ఫృదయుల దృక్నథముగా నుండదగను,

అక్షణ వ్యతిక్రమమే మహా ఛందస్సు (ప్రధాన లక్షణనని కువెంపు చెప్పకొని యుండుటిచే ్రీ.రా.దులో ఛందో దోవడుల నెన్నవలనిన ఆవసరమేలేదు,

సంస్కృత వ్యాకధణముసకు సంబంధించిన వ్యాకరణ దోషములు ఆయన భాషలో కలవు. కన్నడభాషకు సంబంధించిన దోషములను గురింఛి విశ్వనాథ విషయమై చెప్పికొనిన సమర్థనమే కువెంప్తకు కూడ వ త్రించును.

నరీరానుచీలనము శరీర మోమాంస,

“ఇతి వృత్తంతు కావ్యస్య శరీరం వరికల్చితసు అన్న భరళుని మాటి ఆలం కొరికుల కందరకును శిరోధార్యమైనది. ఇతి వృత్తమసగా కథం కాన్యమునకు ఇతివృత్తము శరీరమనుటలో (ప్రాచేనులు కాన్యమంద. కథకు గల (ప్రాధాన్యమును గు ర్తించిర. ఆలంకారములెన్ని తగినించినను సహజముగ సుందర

మైన శరీరము గలిగిన వానికే అని భోథించును. అంగ వైకల్యములను అలంకొ రములతో శస్పీ పృచ్చలేము.

శరీర సొందర్యమున కంయళె గుణసొందర్యము (ప్రధానమనుట నిర్వివాద మేం ఐనను గీ 0286 2106 18 2 501864 006)” అని ఆరో కిం అందుచేతనే లోక మున శెల్ల తను గుణ సౌందర్యము చేత ఒజ్జంంకులని చెన్పదగిన స్తీ ఎటమలు సీశారాముల శరీర సొందర్యయును గూడ లోకొతి శాయిగ కవులు వర్శించి యున్నారు.

శనుకనే కావ్యవిమర్శలో కథాదృష్టి (ప్రధాన మగుచున్నది,

కథా నిరూపణ,

కల్పవృక్ష, దర్శనములు కెండును కథా కావ్యములే- ఇందలి కళ వాళష్మేకము వందలిదే. ఐనసు తమ గంథము వాల్మీకముసకు ఆనువాదము కౌదన్ని ఆది స్వత౦్యత కావ్యమని విశ్వనాథ కువెంప్ప లిరువురుసు అభిప్రాయవడిరి, ఈ[ప్రాతకథ (క్రొత్తదిగా భాసించుటకు కథా నిరూవణ విధాన ధోరణులే కౌరణము*

శథా నిరూపణ దృష్టితో ముఖ్యముగ గమనీంప వలనినవి వరిత్య క్త కథాంశ ములు, సం(గ్రహీకరణలు, విస్తరీ కరణలు, ఆఅమూలక కల్పనలు మూలకధా వివర్య యములు,

కావ్యమునప శరీర భూత మైన కథయందలి అంశములను శరీరాంగములకో పోల్సవచ్చును* శరీరమందాయా ఆవయవముల నిర్మాణము యోగ్య ప్రమాణములో

న్వరూపాను శీలనము 105 నుండవలెను. దీనినే చపరస్రాకృతియని సపెద్దలనిరి, జతలుగా నిర్మితములై న కొలు చేతులు, కనులు మొదలగు అవయవములు సమాన నిర్మితి కలిగి యుండవలెను. కాలును (వేలును సమాన వరిమాణము కలవి కారాదు. కథాంశచులలో వేవి?ంత (ప్రాభాన్య మొసంగ వలనమనది కథా కథన శిల్పము లోవి ముఖ్యమైన ఆంశములలో నొకటి. వరిత్య క్త సంగృహీఠ్య విన్హరిత కథాం శములను ఈ దృష్టితో పరిశీలింప వలనియున్నదిం చు కల్పనలుంవిపర్యయములు

కల్పనలను రెంటు నిధములుగ వింగడింవ వచ్చుమ. క్ర అవా్మాకములు 2) వాస్యకి విరుద్తములు, ఇంద మొదటివి వాల్మీకి హృదయాను పారిశ, వాృ్యాకము నకు వ్యాన్యా ప్రాయములు నైన కిల్పనలు, ఇవి రపాలంకారాది పోషకిము లైనవో (గ్రశతస సియయాలు, రెండవ తెగవి 8వి తన అఆఖిరుచిని బట్టిమో సమకాంలన సామా ఉకొధిరుచిని బట్టియో వా్మాకమును వికృత పరచిన వివర్యయముల- ఇవి యెంత వరకు ఆమోద యోగ్యములనునది చర్చనీయాంశము. అది యటుంచి ఈ కల్పన లందలి రామజీయకత కూడ పరిగణనీయము. పైరెండు విధములగు కల్పనలను ఒహ్కొ కటిని మరల రెండు విధములుగ వింగడింపవలని య న్నది.

క్రీ ఆధ్యాత్మ రామాయశణాది పూర్వ రచనలనసుసరించినవి. ఇవి నిజమునకు మాతన క8ల్చవళలు కాపు. కాని అవాల్మీకములుగ గుర్తింప దిగియున్నవి 2) కేవల మాతన కిల్లనలు. ఇట్లు కల్చనలు మొ త్తసు నాలుగు విధములై నవి.

క) కేవల నూతన అవాల్మీకాంశములు అవ్శోక కల్పనలు

2. (ప్రాచీన కవులనుండి స్వీకరించిన అవాల్మీ కాంశములు - అవాష్మక కల్ప నానుసవణలు.

3. శ్రేవల నూతన వాల్మీక విరుద్రాంశములు - వాల్మీక విపర్యయ కల్పనలు

శ్రీ (ప్రాచీన కపుల నుండి స్వీకరించిన వృ్శ్శొిళ విరుద్దాంళములు = వాగ్మీక వివర్యయానుసరణలు, కశ]

106 కల్పవ్యక్ష్‌ దర్శనములు

విశ్వనాధ చేసన కల్పనలన్నియు మొదటి ₹ండు వళ్గ సులరోనే చెరుమన్నవ్ని రెండు మూడు కల్పనలు వాన్మీకి తెలిపిన కఢరో, కథాక్రిమమునో_ విరుద్దములుగా కనిపించినను నిజమునకు వ్శాక హృదయమునకు సన్నిహితమైనవనిమే చెస్పదగి యున్నవి, వ్యాళ హృదయమునకు విరుద్దమైన కల్పనలు విశ్వనాథరో లేనేలేపు. వృ్శాకి హృదయావిష్కరణమే లక్ష్యముగా గల విశ్వనాథ రచన ఇంత కంబ లీన్నముగ నుండుట్న అసంభవము"

ఇళ కపవెంపు రామాయణములో ఈ నాలుగు వర్గములకు చెందిన కల్పనలును చాల కలపు, ఇందు మొదటి, మూడవ వర్గములకు చెందిన వానిరో వైన రామాయ ణానుసారులై నవే ముఖ్యమైనవి. తమ రాహాయణచు. వ్య్నాకి "0త బుజీయో కైన రామాయణములకును ఆంతగనే బుజీయని కువెంఛ చెపృకొని యున్నారు, ఆప్లే ఆధనిక పాళ్ళాత్య విద్వాంసుల భావనల (ప్రతి ధ్యనులును వాల కలవు. రెండవ నాలుగవ వగ్గములలో కువెంపు అరవింద దర్శస.ము సర్వోదయము, పూర్ణదృష్టి, సంస్కరణదృష్టి వారిత్రిక దృష్ట, వెశ్చానిక దృష్టి మొదలగు దృష్టి కోణసులతో చేసిన శల్పనలు చేరుచున్నవి,

ఆంచా పన్గములకు చేరిన కల్పనల వివపర.సులను తరువాత చూడగలముం కాని మొత్తము వార్మీంపు స్వరూపమునే మార్చివేనిన ఒక గొప్ప మాత్చ ఇచ్చటనే పరశలింపదగియ న్నది, అది మూడవ నాల్గవ వర్షములకు చెందియున్నరి. కువెంప దర్శనము (ప్రతారమ రాక్షన వానరుల న్వరూపము వృొకసు కంశు చాల లిన్నయుం ఇందలి రాత్తసులు రాక్షస జాతి వారేగాని “*ోరాశ్షనులు” కారు, అనగా వాల్మీకి రామాయణ పాళథకులు సాధారణముగా కొవించునట్లు వారు వికృళాకారులు, ఘోరా చారులు, (కూర స్వశావులుు నరమాంస భతుకు౫, నరరుధిరపాయులునగు. రాత్షనులు కారు. వారును సుందరాకారులు నాగకకావారులు, సొమ్యుస్వభాపులునగు మానవపుళేం విశేషించి కామరూప ధథులు, ఇచి ఆ జాతికి గల ఒక లతి మానపళ క్తి. వీరందరు మంత్ర తంత్ర (ప్రవీలులే, రావణుడు దళ శికన్కుడు కొడు, దశాననుడన్నది ఆతని వీరదము మాయే, కాని అండించినను ఒకటి తటీవాత నొశటిగా వదివరకు ఆతని తలలు మొలచును. ఇదీ చూతడు పొందిన వర్యసభావము, అక్ష. వానరులు వానర జొతి వారేకాని “వానరులు. కారు. అనగా లాంగూలనంచువై న కొపిహూపులుకారు. వారు వానర ధ్వజునైన ఒ౩ మానవశాతికి చెందినవారే. కాముకూస ధారణకక్తి వీరి

స్వహపాను శీలనము 107 కివి కలదు. వీరందళు నహజముగనే యోగనీస్టలు, ఇంతవరకు ఈ శల్చన జైన్స రామాయణములది- దీని మీద కువెంపు చేనిన 'పెంవకిము ఇట్లున్నది. హనుమంటుటు పులి వెంట్రుక లంటించిన కోతి చర్మముతో బేనిన కవచమును తొడుగు కొనును. ఆతని ముక్కు కొంచెము వంగి పొడవుగా కోతి ముక్కును తలపించు నట్లుండును. జాంబపంతుడు ఎలుగుబంటి చర్మముతో చేనిన కవచమును తొటుగుకొనును, “వమ్నోో అను వానరవీరుడు పుశి చర్మపు కవచము ధరించను, స్నుగీవాది ఇతర వానరులు ఏ చర్మపు కవచ మలు ధరింకురో తెలియదు. మూక విశేషము, హనుముంటుడు సాగరోల్లంఘనము గావించుటకు ముందు కపిరూపము ధరించెను. లంకిణిని సమీ పించునపుడు ఆతటు కపి వేషపు పవచరుని వలి నున్నాడు, అనగ కపి చర్మవు తొడుగు తొడు”డెనెనని అల్జ్టమ కావద్చు వది తలల మానపులండుట, తోకగల కోటలు మనుష్యలకో మను" వ్లిలపలె మాట్లాడుట, కుటుంఐ, రాశ్యాంగ వ్యపస్థలు కలిగియుందిటి అనునవి ఆనహజమను గావనయే ఈ కల్పసలకు (ధేవికము. కాని ఇచట గల వైదధ్యచు.చు గమనించినరో ఈ కల్పన యందు పై యక్ట్యము గోచ రించగలదు.

హ్ళొకము సనునరించి జాడ రాపణనల్ల వేళల దళశిరష్కుడు కాత్సు సీతను వర్వనాజక వేషములో దర్శించినప్పుడు ఆతడు ఒక్క తల్క రెండు చేతులను మామే కలిగి యుందెను. ధికరూపములో వచ్చినవాడు, పది తలచు. ఇఠువది చేటలతో నున్నవో సీత డెంఐనే. గుర్తించి యుంచెడిది. సీత థయపెట్టుటవై అతడు వదిలిలలకో ఇరువది పఠులతో త్యశమమ్యును,] ఆప్లే ఆతము నివ రించుచుంటుగ హెనుమంకుడు చూచినప్పడత నికి 3ండు జీతులే కలప.* నకాగచు పతి హనుమంచునకు దర్చాలహానములతో దళళింన్కురై నింకతి భుజాడై కానపెచ్చామ,3 చూడగా రాపణనికి సహజమైనవి ఒళ్కతల. వెంటు బోతలేయనియు, తక్కినని ఆతడు కోరినిన్పుడు మ్యాతమే కనిపించి, వందన్న ౨ అంతర్జానముగు మాయా తత

క్రీ దళాస్యో వింశతిభుతో ఐభావ వణదాచరః (ఆరణ్య 49/8)

2. విషర్తా రాశ్షపేంద్రస్య భశావింద్ర ధ్వజోవమౌ (సుందర 10/15)

వె శిరో ిర్థళధిర్వీరో (వాజమానం నుహౌొణసమ్‌

వాహంభిర్చద్ధ కేయూరై శృందనో_త్తమ రూషిత్తైః (నుందర 49/68)

108 కల్పవృక్ష దర్శనములు సృష్టులనియు తెలియుచున్నది. ఒళటి తడవాత ఒకటిగా ఖ౦డించినను మొలచివవృ్చు నదితలలశే లంగీ3నించిి తరువాత. బి=షిశలను వదితలల నంగీకశింమటలో గల (ప్రతగింధ3 మమియో గోచరించుట లేదు. వాల్మీశ.మను మార్చిన వ2ైనరామాయణ ములుగాని, వాని సనుసరించిన కువెంపుగాని ఈ మార్చు వలన సాధించిన ప్రయో జనము శూన్యము. రాత్షనులు కొనురూపృలని జై నరామాయణముల ననుసరించి కువెంపు అంగీక శించుచున్నాడు. మారీచుడు లేడి హూప:ఐనే. ధరింప గరిగెను. జంబుమాల్యాదుల వాయు టాపమును ధరింప గళ్లిరి. దుంమధి మహిష హపమును, వాచాపి మేక దాప మును ధరింప గల్గిర, అట్టిచో రావణుడు దళవదనుడు కొగలుగుట ఆసహజిమని థావింయటలో అర్జము లేదు. రొక్షసుల్హైన తాటకౌ సింపాకా.. విరాధులు భియంకరా కౌరులేః కదింధుడు మళశింత విర్భ్శళాకారుడుగ తల, మొంచెము. కొళ్ళు పర్చ్పవరారుని వాథుగ నున్నాడు: వీరు నర భోజనులే. వాతాపీలలులు నరభతక్షకులే, ఆని ఆంగీకరించిన కువెంపు రాక్ష సులు-కనీసము వారిలో చాల మంది-వికృతాకారులు ఘోర దర్శనులుగ, నరభక్షకుడుగ నుందెడివాని ఏల అంగీ3ఛించరాదో తెలియదు, ఇళ వానరుల విషయము. కువెంపు రామాయణములో కూడ జటాయుపు, సంపాతి ఆను పతులు-రెక్కులు గల మానపులు కారు --కేవలము పతులే-చమనుష్యు లకో మనుషలవలె మాట్లాడును. అట్టిచో డార్విన్‌ సిద్దాంకానుగుణ ముగ (ప్రాదీనావ శీషములైన తోకలు మాత్రము మిగినియున్న నరులుగ వానరుల నేల ఆంగీకరింన రాదో ఆనూహ్యము. వాళ్మీకమున చిత్రింపబడిన వానరుజు తోకలు మాత్రము కలిగి సర్వ విధముల ఇతర మానవులను పోలిన నరుళే. ఆట్టిజాతి యొకటి వానరులు నరు లుగ పరివర్తన చెందెడి సంధికాలమువ ఉండి యండుట కాన్తీయ దృష్టికి కూడ అసంభవము రాదేమో! రాత్షనులను ఇట్లు ఘోరాకారులుగను ఘొరాదారులు గను చి(తించట వికి రచనతో (ప్రాకంభమైనది కాదట. రామరావణుల జీవిత కాలమున] ఇట్టి ద్వేషపూరిత చ్మీతణ రామాదులు చేయుచుండికట* “మన మందర సురాత్తసులమఏ! దశశికను_ డనునది నాబిరుదచు యయి.సను పన్ను ఒదితలల వానినిగా వారు చిత్రిళపరట ! పది

న్వహడషాను లను 169 రథములలో వది కాళ్ళ నుంచి సంచళించు వానినిగా మనమ దశరథుని చిత్రించు చున్నామా? మన శ్రీలకు కోరలున్నవని వారు వన్తింయకట. నున మన్యుషల వేడి నెప్తరు వ్రాగుదుమట. మనలో సంస్కృతి అవలేశయను లేదట. రావనకుల నకు చెందిన మనను నిణముగశే రాక్షనులవి వారు ఫావింపరు. సూర్యవంకటునకు వెందెన వాతిని గం్యడ్రముగ్క వేడిగ ఉన్నారని దున మ వశ్చింయుదున్నామా? మసమాట అట్లుం డనీ. వాసరధ్వజులను సైతము వారు కోతులని పిలుతురు గదా” (లంశేశ నొలనదను మారీచనం-సంక్తులు 78-88)ఆని కువెంఖ రావబుని బత నుంశోడకికి చెప్పింయుట హోస్యాస్పదముగమన్నది.

ఇది వాలదోయన్నట్లు పుంమీద సట్రనలి కవెంఎ ఉత్తర దక్షిణ ఆర్య (గావిడ వైషమ్యమును కూడ తమ రామాయణములో (వ్రవేఫ పెట్టియున్నాడు, ఇది ఆయన చారిరికాపగాదాన. ఆర్యులు బొత్త రొహులు. దదావిడులు దాశీణాత్యులుం వానే రాశ్షసులగ చి(్రింప బడినవారు. మధ్యగల వానరులు ఆర్యులును కారు. (నావి డులును కారు. వానే జాతివోరో కువెంపు వారిత్రికావగాహన పలన తెలియుట లేదు. వాడు ఈ చేహబ్చ ఆదిదు వాసులేమో. లగన్వ్యుడు ఉత్తరము నుండి దక్షిణా పథమునకు వచ్చిన తొలి ఆర్యుటు, (ఆతియిందగ స్త్యంగె-పం 3713720, ఇట్టి భాప.ములను *ఆరుళావైన విశ్వామీత్ర రామాదుల చేతను *దావిడుి కైన రాపణొ “డుల చేతను, వాలి వారో తెంయని న ్షివాది వానరుల వేతన్కు పలువర్యాయ ములు కుఎం (నకటింప జేసెను అంతేగాక రాముని జీని౯లలముననే ఆర్యులు రాముని దేవునిగ గావించు చుండిరని పవెంప్ప రాపణ.ని చేత రాముడను వాడు వారి దేపుని ఆవవారమటి (ఆలళ్తలాదైత్య సభెదాక్‌-పం, 51-52) అని వలికించెను, ఈ చారిడ్రి కాఎగాదాని గ్రరారపు ఈదు చేలసులో వాము ట్రశాంద మగా. జీవించు పొన్న దన్రావిడుల (౧పకులలో కణ్లాలమ తెచ్చి పెట్టిన ఆర్యులు దురాశ్రమణ వటుకే రాపిలను. ఆర్యన యకవ్లైన ఆగ్నస్థ్య విళ్వామిద్రాదులు ఆమ్య పిటువైన రాముడు ఆందరును దండనీయులు ఖండనీయులున గాని ప్రశంసనీయులు కాచు. నేటు దకిణ భారత దేములో (ట్రఐలియున్న ద్రావిడ జాతీయావిమానమునకుసు, రామస్వామి నాయకర్‌లో ఆది (కోపించి రామ విద్వేషమునకు దారి తీయుటకును ఈ భావములే కాంణములు. ఈ భావములను నమత్హించు కువెంపు “రామాయణమును గాశ *రావశాయసమును (వస యుండసలనినది. కౌని కువెంపు సమన్వయ పూ ర

క్ష10 కల్పవ్యక్‌ దర్శనములు దృష్టి ఈ ఆర్యదురాక్రమణసు ఒక విధమగ సమక్తించినది. రాముడు శరభంగ మహర్షితో ఇట్లనినాడు, “పూజ్యుడా ! స్వకార్యమునశ్లై నేను అడగికి వచ్చితినని తలపకుడు, తండ్రి యాల్జయనునది ఒక నెపము మాతనే" నిజము చెన్సమన్నానుః వినుడు. ూరళర్ములు. ఆనాత్మలు, బుషికంటకులు నైన ఆర్యవైరులను వధిం చుటయే నా అభీష్టము. మీరక్షణ కొరశై నాకు దుష్ట శిక్షణ క్రర్రవ్యమో ఈమాటలు వీనిన సీత ఆ తరువాత రామునితో ఇట్లనినది, “చృణ్యా[శమముల నెపమతో వచ్చి వారీ (ద్రావిడులు భాములను దోచుకౌనుచ్యు వసతులను కల్పించుకొనుదు దినదినము నకు వారిని వెనుకకు నెట్టి వేయుచాన్న ఆర్యులు దస్యులు కారాగొ పీత ఆక్షేవణపు రామఃడిట్లు సమాధాన మొసంగెనుోచీకటికి నూర్యుడు దస్యుపు, ఆక్ఞానపునకు జ్ఞానము దన్యుపు, మానవ హృదయము నుండ్‌ మాయను నంచజేన తన క్యపరో ఆక్రమించు పరమాత్మ బాడదన్యువే. నీకు ననెట్లో ౯కు నీఎన్లే దన్వువు. అగ్లీ దండకారణణపు దరిణ ॥ నులనీతికి ఆర్యులు దనులు, గొప్ప సంస్క్య్యృతికి లాంగి యుండుట కొద్ది సంస్కృతికి వేల, ణ్యము కూడ ఒక్కొళన్చుడు వినషుసం దైత్యునినలె ఆత్మను, జసతిను దేశమును, (గ్రామమ లను, ఆ(క్రమించను, లది తన కృపా బాహుపు నాసగగా వానినీడయే రాహం వనిపించుక్‌ నును గవ (ఆ(త్రియిం దగ స్త్యంగె-పం- 199-280) ఈ సమాభానముతో సీత తృ ప్త చెందినవి, కాని మనకు తృస్తి కలు గదు.ఉన్నత సంస్కృతి వీచసంస్కృృలిని బఐలవంతముగ ఆక్రమించి ఉద్రరిం చుట యను సిద్దాంతము సర్వమానన స్వాతం(త్యమును కోడవారంగీకశింపరు. (ప్రతి దురాశక్రమణవరుడును తన దురాక్రమణను ఇ ప్లేసమత్రించుకొనును-ఎవరికి వాంసంస్కృృతి ఉత్తమ నై నది.ఇతర సంస్క్కృతులందలి మేలి గుణములను వారు తమ ఇష్టముననుసంంచి న్వీకఠింపవచ్చును.కాని ఎవరికిని తము సంస్కృతిని ఇతరులపై ఐలవంతముగ రుద్దు అధికారములేచ, మొన్నటి పరకు ధారతదేశము నాశ్రమించిన ఆంగ్లేయులీ సిద్ధాంతమునే చెన్సుచు వచ్చిరి. దానిని, మనదుంగీకరింస లేదు. ₹/0116 ౫0888 916463 ను చిం3కొను వరష మనము దానిని (పతిఘటించిరిమి. ఐరోపీయులు అమెరికా నాక్ర మించు కొని ఆచటి ఆదిమవాసులై న రెడ్‌ఇండియన్లు మొదలగు జాతులవారిని ఆడవి జంతువుల వలె నేటాగి నిర్నామ మొనర్భుటకును, అఫికా న్నాకనిందయూని ఆచట్‌ స్యీగో మొదలగు జాతుల వారిని బానిశయగ శరుతుల్యుంగ ఉపయోగించు కొనుటపను నమర్థకయగ ఈ విద్ధాంతమే (ప్రవచింపదిడినది. నేడు ఎవరును ఆ చర్యలను సమర్థిం

న్వకూపాము 'లనయు 11 సద, ఈ ఏవ్లాంతమునంగీశరింపరు. వైగ (గ్రావిడుల సంస్కృతి ఆర్యసంస్కృ్బృతి కం'పి ఎంమనిను తీఎపోవునదికాదు. వా్య్మాకమునందే లంకా నాగంత (వ్రళంనించ బడిసదిం వ-0ఎ టూడ ఈ అనార్య (చాఎడ సంస్కృతిని బహుధా ప్ర+ంపంచియిన్నారు. “పంస్కృతి అంకా సంచిక యంతియు. లంకా సంస్కృతి (ప్రవంసమే.. అట్టిో రాజని వొదము, చర్యలు ఎట్లు సమక్థ నీయములో. రాముని చరిత్ర ఎట్లు ఆదర్శ (ప్రాయమో, రామాయణము (వ్రాయపలిస్క్య చమవ వల౦న అవసరమేమో తెంయచు, కువెంపు తమ రామాయణమును కానే నిత్యము పారాయణ (గంథ మగా ప3ంయ కౌంయరట* రామాయణ మెట్లు వవిత్ర (గంధము కాగలవో తెయదు.

చిట్టచివరకు మరిమొక (ప్రశ్న మిగిలి యున్నది. వా్మీకియు, కువెంపుసు కూడ తమ _ (గ్రంథములను కావ్యములనిమ _ బఖిప్పి కొనిరి. కావ్యమనకు చిక) (గంథమునకు _ థేదఎిలేవా ? ఈ (పక్నకు కువెంచ ఇట్లు సమాధాన మొసంగియుండెను” రాదూయణమయు కేవల లౌకిక చరిత్ర కాదు. లీలాసత్యముల వెనుక గల నిత్యనత్యమలను (ప్రతిమీ కరించు ఆది ఒక దర్శనకృతి....వాికి మహాకవి కృరి చరిత్రరాదు. ఆది కావ్యము. వా్ళాకి రామాయణమునందు చరి[క్రను వెదకి చూడవంనని పర్యిమింమ. సంళోధనొ విద్వశ్తు చెరుకుగడలో రోజ్దను మాత్రము చూచు మూర్రునినవలి ముఖ్య ప్రయోజనము నుండి సంహూర్దముగ వంచితమై తాను దారి తప్పి దిక్కుచెడుచేగాత ఇతరులను కూడ (భ్రదుగొంపి బోనికిలోను గావిందును....రాదాయణ'ములరో ఉత్తర దక్షిణముల సంస్కృతుల సంఎక్షణనుగాని, ఆర్య(వ్రానిడ నాగతిరతలక శనిగిన పోరాబమును గాని కెలుకట వ్యాకి కాన్యోద్దేశమునకు అన్యము” (థ్రీరాదూదుణ దివ్యళిల్చి; ఎ=విఘాతిపూచ్చె పు, 143, 144)

తన రామాయణ మాద్యంతము కువెంపు చేసిస పనిని ఏమని పిలువవలెనో సహ్మదమయులే నిర్ణయింపవలఎయున్నది.

విశ్వనా థకఖా నిరూపణ

పరిత్య_కృములు ?

విశ్యనాళ రామాయణ కళ యందలి ఏ (స్రధానాంశమును విడువచేగి ఆ(ప్రధాన కధాంఎములు మాత్రము విడువఐడివనిం

॥12 కల్చివృత్ష నర్శవములు

క) విళల్రూథ తవ రామాయజవసుము అయోధ్యా మగవ వన్షవకో వె ప్రాకంధిం శస. వాకమతు వ్యాకికి రామకథయ తెంవు,. క్రౌంచవకి వృూంతిచుం వాళ్ళకి రామాయణముమె కచించుల, కళలపవలచే అయోధ్యలో గావము. కేయించులి అమె ఖృన్రైంతమారిము విశ్వనాథ వెన్పరేకు- ఒక విలసనా ఈ కథాంంయుల గలం భాగము వా్యాకి రామాయణమువకు అపవతికి అవి చెచ్చ వృము ఈ అవారిిమ చె్చ వలనిన అవవవమా లేచవి అయిపె భావించెనేమా !

2. వవవావమమునకు తనను రావందనచున్న రామువివి పశ వేపు పరుష హవమవమన్న స్ప, అవియు, శ్రైలూమవి వః? గామ పదవి కవ్పగంపచలంప చున్నాప” అవియు ఆకేనంచిపట్లు వార్మికముప కలపం వతివినహాంఐము. సవాంవ లే మైవవు పత ఈ మాశ్రమానవైవ భక్తను అక్షేపించిపట్లు కెఎపుజఐ ఇమ బేవి విశ్వవాఖ ఆ వాళఖ్యములమ పీతచే వలికింవలేదుం

తె అడఎకి వియడువేశిసి రామవి వెంబ నమ వెవ్యను వేపు. హక వెడంపలినవి దశవటవాడ్టానంచనా.. శైక “లట్లు విర్హవమైం సవంపప్వావాన మై షాడువడివ అమయోధ్యదు భవనచమి వామన 1. కమక అట్లు రావవి వెంఐ వైన్యానిి సుమ వంపరా”దవి ఆకేపించిపట్లు వోకి తెలిసెమ. విశ్వనాథ 34 రాషుడు వవవాసముషకేగ వలని వచ్చివంకులకు లోలోప దుఃధించుతునే యువ్నిగి. ఆమె చోవైవి తెడువలేవి సితిలోమవ్నది. అంయభి ఎశ్వవాథ ఈ వాక్యములు విడచిపెప్టెమ. చావికో రామునే ఈవకు వైన్యసుతో వవికేరవి చళరటవకు వచ్చచెప్పెవల్లు విశ్వ వాత మాచ్ళ్చెవవాడమ్యెదు. ఇట్లు వైక్క రామడు-ఇర్తని ప్యాత్రలు మెడుగెక్కినఎం

శ వవవావముషక రామకులు మమంమవి 5తమువై పోవుచుండగా దం రటుడు వెమమంత్‌ అ్యక్రంవించుడు మమంర్నకువి వనమె. వావుమవి కేకలు వేయి చుంతెము. తలిదండ్రుల లోకమును చూడకేవి వాముడు మమంత్రవిక్కో “రఖతయుమ త్వరగా తోచును. తిరిని అయోథ్య కేగి తదవాత మా తండ్రి. విన్న రిథము వావలేదేమవి వ్రశ్నించిపరో జనుల కోలవాలములో. వాకు మీమాట వివిఎంవలేదవి వమాశావము చెప్పుము అవి చౌప్పెమ. ఈ వాల్మీకి శఖనపు వమవతించ్చి రాముడు ఆవత్యమామ (పోత్సపాంచిన వాథ.మెమం రాముని హృదయ చూర్రవముమ మాచించు వడే యయ్యుము అవత్య (పేరణరావమైని ఈ దోషముమండీ. దూరము. చేయుబ డె విశ్వెినట రామువిచే ఈ వాశ్యమమ వలికింవలేదు.

శరీరామ శీలనమా క13

శ అశ్లు రావణ నరానంతరము రాముడు సీతా సౌశీల్యము నెడ శంక గరివానివ౭ె మాటాడివవ్వుడు పీత ఆతవితో "ఒక మొరటు పురుషుడు ఒక మొరటు త్తీతో మాట్లాడివట్లు మాట్లాకితివి” అవి ఆమేపించివల్లు మూలమువ గలిదు. పీత వోబివెంబ వట్టి వశిస్పితిలోము ఏమాత్రిము వరుషోక్రివి రాసీయవి విశ్వనాధ ఈ వాక్యముము వరివారించెమం

శ్రి రావణ వరావంతిరము అయోచ్యకు భరద్వాజ్యాశ మమా మంతి శ్రీరాముడు వాహమంతువి సంపచు రాజ్యమును వదలికొమటకు ఖరతుడు మముఖుకుగ మవ్నాడో లేదో తెలివికొమమవి చెప్పివట్లు వాల్మీకమున కలగు- "*భరతువికి తనమెడ గఅ భ కి మెటిగో రామువకు తెలియడా ? భిరతువి విష యమై రామొవకిటి క₹ంకమే కటగరావమ అము భావముతో విశ్వనాథ ఈమాబము విడరిపెసైమ. సర్యకహీకర ణలు

విశ్వనాథ రామాయణము వాల్మీకమువకు 1 1/2 రెట్లున్నదిని గురించి యుంటిమి. అనగా మొ న్తము మీగ విశ్వనాత మూలమున విస్తరించెనవి యర్ణిము. కావి కావ్య సౌందర్య దృష్టితో అయన మూలమువు సంగహించివ చందర్శముతుమ లేశ పోలేదు. బాలకాఎడలో చెవ్పదగివ వంషగహీకరణలు లేవు

“అయోధ్యలో రామువి యొవరాజ్యాలిషేక సందర్భమున నుమంథత్రురు దశరథ భివవమువకు, రామువి భవనమువకు వచ్చుట, పోపుటం వీతులు, (ప్రాకా భములా గతచుట మొదలగు చోట్ల కథ ఎంతకుము వడునదు విశ్వనాత్‌ ఈ నంద శృములమ వర్మగపాంచి కథాగమవ వేగముము పెంపొందించెమం 3క వరుషో కులు, దళరకువి విలావము, థరళతువి చిశ్రభబాట య్యాతం రాముడు భరతువికి కుళకర (వశ్న రూవమువ రాజనీతి మవదేశంచుట, అరణ్యకాండతో వరామర వంచోరము వర్మగవాముగా చెవ్నఐడివచిం

కిష్కిందితో నమ్ముద తీరమున పామోవవిష్ణన వానరులు తమ చరిత్ర వంతటివి పించావలోకవము చేసికొ మట

[114 కల్పవజీదర్శ నములు

“స్తుందర"లో రావణాంతః స్పరమందలి స్త్రీల వర్షన యుద్ధకాండలో సులీ పవి యొద్దకు రావణుడంపిన దూత మైన శుకువి వానరులు హింసించుట, రాముడు వావిని కరుణించి వదలి పెట్టించుట, సావ్ష్యాడ్యుద్ద వర్ణనలు విశ్వనాఠచే నం్యగహింపబడి నవి, విస్తరీకరణలు

కల్పవృక్షము వాల్మీకమునకు సుమారు 1] రెట్లు పెద్దదని గుర్తించి యుంటిమి. అమూలకములైన కల్పనలు కొన్ని యున్నను. దాదాపు చ్‌కి సన్ని వేళమును విస్తరించుట వలననే ఈ పెంప్తదల లికగిసది. విశేషించి ఈ (క్రింది సందర్భములలో పెంస్తదల నురింతగా కలదు.

బాలకాండమున అయోర్యానగర వర్ణనము, దశరథుని వ్మత వాంఛ బుష్యశృంగుని చర్మిత, యక్ఞాచరణను, దేవతల ఇష్టాగోస్టి, దశరథ వపత్నుల అంతర్వత్నీత్వము, రానూదు* జననము, జాతకర్మ నామకరణాడులు, రామువి బాల్యచేష్టలు, ఉపనయనము, విద్యాభ్యాసము. విశ్వామి(తుని ఆగమనము* పిద్ధాశమ వృళ్తాంథము, గాధివంశ కథనము, కుమారస్వామి జన్మం, గంగావ శరణము, మ్‌రుత్తుల ఉత్పత్తి, అహల్యా వృత్తాంతము, విశ్వామి[తుని చరిత, శినధమర్శంగము, పరశురామ వృత్తాంతము, సీతాతాముల వివాహము, వారి శృంగోరము విస్తరింపబడినవి. ఇంటాక్కొక్క సంధర్భృముస పీశ్వనాతి ఎన్నో రమ్యమైన నవ్నివేశములు, కల్ప్చించుచుండుమ. వర్ణనలు చేయుచుండును, అవి ఒక్కొాక్కంటియు ఠమ్యములైన భావములతో కూడియుండును,

అయోధ్యాకాండను మూలములోనే చాల విస్తృతముగా నున్నది. కావి విశ్వనాథ ఇందుకూడ కొన్ని సీశన (వసంగములను సం(గహించుఐ వలన లభించిన అవకాశము నుపయోగించుకొవి మరికొన్ని రసవక్‌ (వనంగములను విస్పరించెను, అభిషేక (ప్రయత్నములు, రాముకు ననవాసమునకు బయలు దేరుట, మువిశాప వృత్తాంతము, పాడుకా (ప్రదానము, సీఠా అనసూయా నమా వేశము పిస్తరింవబడినవి.

ఆరణ్యకాండమున అగస్త్య, అగ స్త్య్యభాతల వృత్తాంతములు, శూర్చ ణభా, మారీచ నృత్తాంతములు, సీతావహరణము, జటాయుః శబరీ పృక్తాంత ములు విస్తృతములు,

శరీరామ శీలవము 110

కిష్కిఅధాకాండలో రాను స్ముగీవ సమాగమము, నమాలోచనలు, వాలికి హెచ్చరిక, వాలిస్కుగీపుల యుద్దము, వాలి రాముల సంభాషణ, బుతుపర్జనలు, నస్వయంప భా? నంపాతుల వృత్తాంతమలు విస్శృతములు.

నుందరలో హనుమంతుడు వీఠను దర్శించుట, రాజ్‌సన్త్రీల బెదరింపులు, సీతా హనుమంతుల సంభాషణ. రావణుని కొలుపులో హనుమంతుని ([నసం గము, సేతు బంధనము అను వృత్తాంతములు పెంపుచేయబడినవి

యుదకాండమువ చెవ్పదగివ విస్తరణలు లేవు ఉన్నంతలో సాజెద్యుద్ద

ఐం అవనీ ఛం

వర్జనలకం'కె రామ రావణాడుల సంభాషణలు, ఆలోచనలు, మంథత్రాతోచనలు, హతుల కొరశ్రైన విలాపములు, పీకా పొరికుద్య్య వికూువణజము, అయోధ్యా పునరా వర్తనము, రామ పటాళి షేకము వి సృతములై నవి,

అమీ ళ్‌ న! య్‌ అవాల్మీక కల్పనలు

వాల్మీకమందలి అనేక సంగహ కథాంశములకు విళ్యనాత్‌ విస్తరణ గావించెనని గమనించి యున్నాము. ఈ వి'న్తరణలో ఆఅంగములుగా ఆనేక కల్చవ లుండుట వహజము. అవి వర్ణనలు కావచ్చును, భావ కల్పనలు కావచ్చును, చిన్నచిన్న సవ్నివేశముల కల్చనయు కావచ్చును. ఈ చిన్నచిన్న సన్నివేశము లన్నియు నూతన కథాంశ కల్పనల కింద చేర్చదగినవేయై యుండును, ఉదాహరణకు సుమంతుడు దశరథుని నగరదర్శనమునకు తీసికొవిపోవుట. అసంతుష్తులైన (ఫజలు రాజునకు చెప్పికొనవలపినదిగా భేరి వేయించుట మొద లైన సన్నివేశముళన్నో కలవు. దశరథుని యజ్ఞ సమయమున మైధిలీ బాహ్మణు డొకడు రాజు నెదుట వీణావాదవముగా వించెను ఒక కాంత భరత శాసా౦ను గుణముగ నృత్యము గావించెమ. రాముడు శిశువుగా సున్నప్పుడే ఓక మకుగు గుజ్జమును అంకెకు తెచ్చెను. రథసారధ్యపు వరీక్షలో స్రతము స్థానమును గెల్బాకొ వెను. ఇట్టి వివరములవన్నింటిని చెన్సవలెనన్నచో మరల నొక కల్పవృక్ష మంత (గంథమగును. అందుచే (వధానములైన కొన్ని కథాంళశములను మాత్రమే ఇచ్చట పేర్కొగుట జరుగును.

116 కల్చ్పవృక దద్శనములు

() బాలకొండమున కథాంళ కల్పనలు చాల కలపు. అండు దశరథుని

యజమునకు జనకుడు, జటాయువు. గుహుడు వచ్చుట మొదటగా పేర్కొన దగిస్‌ది. జనకుని ఆహ్వ్వానింస్తమని వళిస్టుడు సుముంతువకు చెప్పినట్లు మూలము సందే కలదు, కోని జనకుడు వచ్చునట్లు స్పష్టముగ చెప్పదిడలేదు. విశ్వనాఠ దళరథునిచే జసకునకు విశిష్ణ సత్కారములు చేయించు కేగాక యజ్షానంతరము మరి కొన్నాళ్ళు ఆయోర్యలో తన రాణుల “గర్భలేశ రజెరతి' తో నిలపకొనె నవి తెలిపెను. జనకుని వైరాగ్య వాసనలు రామున కబ్బీవట్లు ముందు ముందు విశ్వనాథ చేయనున్న కల్పవకీ జనకువి ఆగమనము సహకరించినది. జటాయువు వఠమ సందర్శనము మననకగునది ఆఅరణ్యకాండమందే. అచట జటాయువు రామునకు “నేను నీ పతృ సఖుడ' వని తెలిపికొనును. ఆ సఖ్యమెట్టిదో నునకు తెలియదు, విశ్వనాధ జటాయువును దశరథ యజ్ఞమునకు రప్పించి అ సఖ్యము సక రూపు కల్సించెను. అంతేగాక న్య్యమేర్చడిన నిధము కూడ తెలిమెను. ఇంటదుని పక్షమున దశరథుడుచేసిన యుద్ధములలో జటాయువాయన సహచరుడట అప్లే మూలమున గుహుడు రాముని సఖుడని అయోధ్యాకొంతలో రాముడు గంగా తీరమును చేరిన తరువాత తెలుపదిడినది విశ్వనాత గుహుని దశరథ యజ్ఞమునకు రస్పించి అతడు రామవి సఖుడేగాక రాముని తంటడికే సఖుశవి నిరూపించెను.

2. కౌపల్యాదొహృదో పర్షనలో శాంతా ఆకుంథతులు ఆమెతై చీరలు వంసిరవి విశ్వనాథ కల్పించెను. ఈ చీరలమ కౌసల్య ధరించుట ఆమె గర్భన్హుడైన రాముని జీవిత చర్యా సూచకముగా విశ్వనాథ ళూర్చెసు.

ఠి నైకళు రామునకు గల అనుబంధము విశ్వనాథ ఈ కొండమున కల్పించిన కల్పనలలో బాల ముఖ్యమైనది. రామునకు తన తల్లికంచె ఆ పిన తల్లి యొద్దనే చనవెక్కువం అమెకు. తన కుమారుని మీదకంటె ఈ సవతి కమారునిపైననే ఎక్కువ మక్కువ. త్రైక రామునకు ఉపసయనవేళ మరకతపు పిడిబాకును, వజస వాలుటవ్మ్యును లిక్షగి పె పైను, ఆమె రామునకు ధనుర్విద్యా “గురువు. రాముని లోక్రైక వీరునిగా శతణ నొనంగిన ధనురాచార్య పదవిని విశ్వనాథ శ్రైకకు కట్టబెట్టెను. మూలమున దీనికెట్టి ఆధారమునులేదు. దళరథు

శరీరాను శీలనము కే? నకు ఆమె యుద్ధమున సహాయము చేసెనన్న సూచనను (గహించి ఆమె యుద్ధ విద్యావిశారదయైనట్లు విశ్వనాథ కల్పించెనుం

4 కాంఠర్ష్యళ్ళంగులు దళరథునిచే యజ్ఞము చేయించుటకుయే వచ్చి నట్లు మూలమలోకలదు, శాంత డళఠథువి కన్న కుమారిత యనిచెప్పిన విశ్వ డాఠ ఆమెను కౌనల్య స్పరిటికిని, రాముని పెండ్లికిని కూడ రప్పించెను. కౌటుం వీక వాతావరణ పోషణకు ఈ యాడవడుచు రాక యెంతమైన నహకరించెను,

5. సుమి్యశ తన కవలపిల్లల ఇద్దర గుర్తు తెలియుటక్రై పెద్దవానిచేతికి రంగనాథ వ్రతతోరము కట్టినడను వదొక చక్కని కల్పన. ఈ తోరమే లక్మ ణుని వనవాసప్త సదునాలుగేండ్లు రజి కవచమై కాపాడినది.-

6 రాముడు కాటకను వధించుటకు ముందుగ లక్మణుడు దాని ముక్కు చెవులు చెక్కి వేసెనని విళ్వనాధ కల్పన, ఆ తర్వాత జూర్పణభ, అయో ముఖల ముక్కు చెపులు ళరుగమన్న లత్మయణునకు తాటక తగిన అభ్యాసావ కాళము నిచ్చినదన్నమాట,

శ విశ్వనాథ బాలకాండమున చేసిన గొవ్చ కల్పన _ అహల్య కోరిక ననుసరించి రాముడు వివాహానరితరము మిధిలసిండి ఆయోధ్యశేగు మార్గమధ్య మున సీతా సహితుడై ఆమెను మరల దర్శిండెననియు. ఆమె వారికి నారచీరలు కట్ల బెట్టినదవియు, ప్రతిమా నాటకమందలి ఆవదాతికావల్యల వృత్తాంతము నిది ద్ఞప్తికి దెచ్చినను, ఇది విళ్వనాతచేసిప సొంత కల్చనయే, డీనివలన ఇడ్వెకుల వార్జక్య వస్త్రములను ధరించిన రాముడు గా ర్లస్థ్యమున అడుగు పెట్టియ పెట్ట కయే. వాన్యపస్థాళమ స్వీకారము చేసినట్లు ధ్వనించినది. రాముని వైరాగ్య (వవృతికిది దోహదమైనది,

శ్‌ ఆయోవ్యాకాండములో విళశ్వనాథచేసిన కల్చనలలో (పరధానమైనడి రాముడు యోవరాజ్యభి షేకప్త (కిందటిరాాతి కైక నేకాంతముగ దర్శించి తనకు రాజ్యపాలన మిష్టములేదని తెలుపుట, ఈకల్పనవలన రాముని వైరాగ్య(పవృత్తి తోపాటు కైకా నిర్జోషిత్వముకూడ నిరూపిత మైనది.

118 కల్చవృక దర్శనములు

శ్‌ ఊర్మీళ వనమునకు లక్మణు ననుసరింపకుండుటకు కారణము అది రామాజ్టి యని చెప్పి విశ్వనాథ వాల్మీకి మరచిపోయిన కథాంశమును జ్థాపకము చేసిన వాడయ్యెను.

10. పీఠ నారచీరలు ధరింపరాదని వశిష్టుడు వలికిసట్లు మాతమే మూలమునందు కలడు, వసిష్టుడు అమె చేతిలోని నారచీరను లాగి వైచెనని విశ్వ నాథ్‌ కల్సించి అ బుషి కోపమును (ప్రకటింపజే సెమం

11. పీఠ నారచీరలు కట్టుటమచూవి కోపావిష్టయెన అరుంధతి సీశావన వాసమునకు కౌరణ మెనవారిని శపింపదలచియు శాంతించెననియు, రాముడు వనవానమునుండి తిరిగివచ్చువరకు ఘీ గడప తొక్కనని వెడలిపోయెసనియు విశ్వనాథ కల్పన. ఉత్సరరాము చరిితలో రాముడు సీతను అడవికి సంపగొ అరుంధతి ఇళ్లే ఆయోథ్యను వదలెనవి భవభూతి కల్పించెను, ఆది ఆ స్పూర్తితో చేసిన కల్పనయైనను విశ్వనాథ సొంతమే.

12. భరతుడు చితకూటమున రామ్మాశమమును గుర్రించుటక్రై ముందుగా, నుయజ్ఞుడను రామసభఖుని వంపినట్లును, ఇతడు రామ్మాశ్రమమును గుర్తించి వచ్చి భరతువికి దారి చూపెననియు విశ్వనాథ కల్పించెమ. ఈ సంద ర్సము సుయజ్ఞుని ప్మాత పోషణమునకు ఉ ద్ధేశింపబడినది.

13. అఆరణ్యకాండమున అగపహ్వుడు రామువిలో “సీత కోర్కింరి “త్త సేయ కెపడు, అని వలుకును. ఇది మూలమున ఏదో ఒకమాట మాషతముగ ఉన్న దానివి విశ్వనాథ వలు పర్యాయములు నొక్కి వక్కొణింసదేయును. ఉత్తర రామ చరిశతలో వశిస్లుడు అష్టావ్యక మహర్షి ద్వారా రామువకు ఇట్టి సం దేశమే వంపించును. ఈ సన్నివేశము దానిని తలపించునదిగా నున్నది.

14. మారీచుడు రావణుని వెంట వంచవటికి బయలు దేరుటకు ముందు తానే తన అ్యశమము నంతటిని ధ్వంసము చేసికొని బయలుదేలరెనని విశ్వనాథ కల్పించెను. అనగా మారీచుడు తవకు మృత్యువు అవళ్యం భావి యవి భావించినట్లు ఈన మాటలవలననేగాక చేతల ద్వారా కూడ న్యక్తము చేపెనన్న మాట, అది చూచియైన రావణుడు తన బుద్దిని మార్చుకొనునేమోయవి పాపము వాని యాళ, కొని తెలిసిన మూర్టుడు రావణుడు తన మొండిసట్టును విడువలేదు.

శరీరాను శీలనము 110

15. రామ జాణమచే దెబ్బతినిన మారీచుడు (పాణో[(త్కమణమునకు ముందు (శ్రీరాముని తలచెను. వాడు “లక్మడా గజా” యని కేకవేయబూనెమ, కాని *లక్మణా” యను అక్షరములు మాతమే వాని నోటమండి పెలువడగలి గెను “గజా” యమ చివరి రెండతరములు వాని నోటినుండి వెలువడక పూర్వమే వాని శరీరము నుండి పపాణవాయువులు వెజనడిపోయెనని విశ్వనాథ చేపిన కల్పన, మారీచుడిప్పుడు రామళక్తుడె యున్నను, విధి ఆ రాతనునిచేత 1పాజోత్క్యమణ వేళకూడ రావణుని కార్యసా ఫల్యమగునట్లు చేపెనవి ఇక్కడ మనము (గహింపవలెను, ఈ కల్పన కొంఠవరకు ఖారతమునందలి “ఆళ్వస్థా మాహత+ః కుంజరః అను కథను పోలియున్నది. కాని కల్పన మాత్రము విశ్వనాథ సౌంత మే,

16. ఇంకొక రమ్యమైన కల్పవ. సీత చేతులనిండుగ వది జతల గాజులు తొడిగించుకొనియుండెను. రాపణుడు సీతను బలవంతిముగ ఎత్తుకొని పోవు నపుడు వాని చేతులు ఆమె గాజుల వైవనే పడెను, గాజులుచిట్లి ఆమె చేతులు గీచుకొవి నెత్తురు కారి ఆమెకు నొప్పి కలిగినను రావణుని న్నర్శ కావందులకు తల్లి నంతోషించెను.

1?) కిష్కింంభాకాండమున విశ్వనాథ చేసిన గొప్ప కల్పన రాముడు వాలికి తాను (బదుక దలచినచో అనుసరింపదగిన మార్గములను తారుడు మొద లగు వారిద్వారా చెప్పించుట రాముని హెచ్చరికను పాటింపక వాలి తన చావు కానే కొనితెచ్చుకొనెనని, ఇందు తొముని దోషము అణుమా[తము లేదనీ నిరూ పించుట ఈ కల్పన యొక్క (వయోజనము,

18. జటాయువు దగ్గపకుడై వడియిన్న తన అగగజుడె సంపాతి నెన్న డును వచ్చి చూచిపోయివట్లు మూలమున లేదు. ఇది అసహజముగ నున్నదని విశ్వనాథ సంపాతిచేత అప్పుడప్పుడు జటాయువు ళనను చూచిపోవుచుండునవి వానరులకు చెప్పించెను,

19. రెక్కలు తిరిగి మొలిచిన తర్వాత సంపాతి వానకులను తన వీసపై లంకకు తీసుకొని పోయెదనని చెప్పినను వానరులు తామే సమ్ముద లంఘనము

శ2) కర్చివ్నత దర్శవములు శేయేగలమవి చేవ్చి వంపివట్లును, వంపాతి రామువి వందర్శవార్తిమై వెడలి వల్లు విశ్వనాథ కల్చ్పవచేని వంపాతి శీలముమ మెరుగు వరచెమ.

20 మండవకాండమువ రావణవి కొలుపులో హమమంతువి వేరముము విచారించుట యంతయు వ్యాయస్టానములలో వలె పాడ్వివాకుల, న్యాయవాదుల ద్వాతా జరిగినట్లు విరూపించుట యొక నవ్యాకల్పన. విందితువి వకమువ వాదించు వారికి కూడ (వళుత్వ మే అవకాశము కలిగించుట చూడగా రావణుని రాజ్యాంగ వ్యవస్థ కూడ వ్యాయ వరిపాలవ ఏషయములో మవ ఆతువిక రాజ్యాంగ వ్యవస్టమ పోలివదే యవిపించుమ.

21. హమమంతుని తోకచిచ్చును వీత తవలోవికి ఆకర్షించు కొవెవవి ఒక రమ్య కల్పన.

22. హమమంతుకు లంకమండి తిరిగివచ్చునవ్వుడు కూడ మైనాకుడు మరొకపారి నముుదగర్భముమండి పెకి లేచివచ్చి ఆతవి వాదరించెనిని విశ్వ వాథ కల్పించెముం [ప్రాతనేనము, తవపైగా పోవుచుండగా మర్యారవెరిగవ మైనాకుడు వలుకరింవ కెట్లుందుము?

శశి యాద్ధము (ప్రారంభము కామవ్న నాటి ఉదయము రామురు ప్నానము చేయయుండగా మనోవీధిలో అగమ్యడు పాతిత్కరించి దైత్య కకక మార్యో పావవ చేయమవి ఆదేశించివట్లుగ తోచెమ, రామడక్లే మూర్యోపావ్తిగావించి, మార్యవారాయేణువితో శాదాశ్మము వహేంచెవవి విశ్వవాత కల్పించెమ. అగ మ్యడిదివరకు రామునికి శరచాపాపితూణీరముల వొవగియుండెమ. ముందు ఆదిత్య హృచయ మంత మీమన్నారుం అట్టి మహక్షి యుద్ధ పారంఛము వేళ రామువకు ఇచి యాదేశ మొనగుల నంభావ్యమేగదా 1

2౭4 యుద్ధకాండ మందలి ఒక గొవ్ప కల్పన. రాముడు ఇందజిత్స్ర యుక నాగపాశలదువె సవ్వుడు రావణుడు వీతతో “వావివంటి వతిచే వీకు అగ్ని వ్ర వేళంబు తవ్పదు” అమమ. రాపణువి ఈ మాటమ ఆరారముగాగొవి వీత రామలత్మ ణులకీ యావద గడచివచో తావగ్నివవేశము చేయుదపవవి మెక్కు కొమమం. తనకీయూహమ కలిగించివందులకై రావణుని గురువుగా వ్వీకరించి

శరీరామ శకీిలవము కకి॥ వమవ్మరించుము. రావణ వవావంచరషమణ షీక అన్ని (వవేశము చేయవని వచ్చుట ఈ మొక్కుఐడి తీర్చుటగా తవ్నవిశరినైవదవి ఇచటి కల్నవ శాత్సర్యముం

వివ! రాముడే అండింవవిడిన కుంభకర్దువి శిరమృ పౌొరోవరిగతువైవ శాొవణివి ముందర వరుపట్లుగా చేవెసవి విశ్వవాత యొక చిన్న కల్చవచేపెము. తీవిపంవ రాముని బాణవిద్యా కౌశలము వ్య క్రమెవది.

శశి ల౦కమండి అమో శీగుమార్ష మచ్యమువే వంచవటియెడ్డ వపష్పకమామ దింవించి పత యొకపారి వర్హిశాలచుట్టును తిరిగి, లోవికిపోలిి అంలయు కలియజూచి తిరిగి వచ్చెవవి విశ్వనాత ఒక కల్పవచేపెమ-. రెండు మూడేంక్లు మఖభిషగా వివవించివ ఆ గృవాముమ, తత్పరినకములమ, తవ కష్టములు ఎపాంంళిమైన అ వైలముమ మరొకషారిచూచి పాశ వ్మాశులమ నెమరు వేనికొవవకెవివెడి వపాజమైన టతూవాలముమ పీఠ తీర్చుకొవివల్లు ఈ కల్పన నావింపవబడగినది. కావి ఇంరుతో అంతకుమించివ [వయోజమముకలడు ఇందు మాయావీతా కల్పన ర్వవింవచేయజడివది. వన్షశాలలోవికి (ఫ్ర వేశించివ పీత (వగల. (వ్రక్టాఎరి. పింపహయావగ వుఎవెమ. బయేబకు వెచ్చిన పీ ముస్త్ధ మపమారి, మందయావయుగ మందెమ. ఈ మార్చుమచూచివ వావరు లాశ్చర్య ఇకితులైరి లంకలో కష్టముల అమభమాతి వలవ ఆమె (పొరగా రూపౌొందెమం ఇవ్వరు శన పూర్వ వివావముపి చూచవందువ అమె వహణమైవ ముగ్తక్వము తిరిగి వకలటిత మమయ్యెవవి వారు లావించిరి. కావి డీవి వెనుక మఠకాంత కత కలదు. రావచుకు పీత వవవారింవ బూవిసవడు ఆమె *అరుగో రాముడు" అవి చెవ్నుచు వర్షకాలాభ్యంతరమున కేగెమ.. రావణు డటువిలు చూచి రాముడు లేవిది విశ్నయము చేపికొవి లోవికిపోయి. పీతవు వట్టుకొవి ఎత్తకొవి పోయెవవి విశ్వనాథ చెవ్చెమ. పిత రావలువి మండి తవ్పించుకొమటకు ఏదో ఉపాయము వవ్నజాచెమ గాని ఆది వలించలేదవి మా్యశమే పాఠకుడు భావించుము. విశ్వ వాత ఇట్టి పాదారణ వవ్నివేశముజలో కూత గంభీరముకైన రహవ్యములమ వాచియుంచమ వీత అగ్ని గృహములోవికి పోయివది. అచట విజవీశ కాల ఆమె స్టావమువ మాయాపీత పావిత్కరించెమ. రావణుడా

క22 కల్చవృక దర్శనములు మాయా సీఠశే ఆసహరించెను ఇప్పుడు వర్టళాలాభ్యంతరమును (వవేశించిన మాయాసీత నిజసీతలో లీనమైపోయినది. విజసీతయే బయటకు వచ్చెను. అని విశ్వనాథ మనసులోని భానము,

2?) ఆవే పష్పకమును ఆత్యాశనుములో దింపి సీశారాములు ఆ ముని దంపతులను దల్శించినట్లును, రాముడు సీఠకను దూషించిన వృత్తాంతమువిన్న అనసూయ రాముని కోనముతో చూచినట్లును, పీతకు వెండు వండ్ల నొనగి

వ్‌ నట్లునుం విశ్వనాథ కన్ఫించెను. ఈ కల్పనను అ వృద్ధ తపస్విని ఎతకు స్మత ద్వయము కలుగునట్లు చేసిన ఆశీస్సుగ విశ్వనాథ ధ్వనింపజే పెను అవాల్మీక కల్పనానుసరణములు

(4 వ్యదృశ్యాత్మక మెన విస్తృత నంవ్కృతాంధ రామకథా వాబ్బయము ముండి విశ్వనాథ ఎన్నో అవాల్మీక కల్పనలను స్వీకరించెను. ఇందేదియు వాల్మీకి స్పష్టోక్తికి విరుద్ధమైనది కొడు పైపెచ్చు వాల్మీకి హృదయావిష్ణ రణకు ఇవి తోడుపడునవిగా నున్నవి. వీవివి చెప్పుటలో కూడ విశ్వనాథ తరచు ఒక చమక్కారము చేయుచుండును. సారారణముగా ఈ కల్చ్పనల;ఏ విళ్వనాథ తనథ రాన్రై చెన్సడు. ఏపాత చేతనో చెప్పించును. లేదా ఏ ఆలంకారము చేతనో పదము చేతనో ధద్వవింపచేయును. అవాల్మీకాంశములను చెసప్పియు చెప్పనట్లు చెప్పుట విశ్వనాథ కథాకథన శిల్పదులోవి ఒక గడుసు పోకత.

1. దశరథుడు అరువదివేల సంనత్సరములు రాజ్యము పాలించెనని విశ్వనాథ చెప్పినదానికి మూలము కంబ, రంగనాథ రామాయణములో కలదు,

2. శాంశ రోమపాదుని కమా రె యనియే వాల్మీకవ దాతిణాత్వ పాఠ ములో కలదు. కావి శాంత కౌనల్యా దశరథుల బొరస స్మృతి యనియు, రోను పాదువికి ద త్తష్మతి యనియు వఏీశ్వనాథత వలువురచే పలుసార్లు చెప్పించెను.

అటో ళం అకక ననెనకనలకానా కానాల నణ నా నటనా ధానననాలననననముా నటనల నుట ననా నననననా నా నున్నను చొకొనుననా సెలా నున్తేసులన- ననా నారా ననన ననన నానన నాం నన్రాణ ననన ననన ననన ననున.

1. “అరువది వేలేడు లవనిం బాలించి" (రంగనాథ = అయోధ్య)

శరీరాను శీలనము క2కి దీవికాధారము. వాల్మీకప గౌడీయ. పశ్చిమోత్తరీయ (వతులును, భాగవత, నస్కండ, పద్మపురజములు, ఆనండ శ్రీకృష్ణ రామాయఎములు, ఉత్తర రామ చరిత్ర మొదలగు వానిలో కలడు.

8. లక్మణ భరత శ్యతుఘ్నులు విష్ట్వంశ సంభూతులని మాతమే వాల్మీకమున కలదు. వారు [కమమ.గ శేష, శంఠఅ, చకముల ఆవఠారములని తరచు విశ్వనాథ ధ్వనించుచుండును. ఆధ్యాత్మ, ఆనంద రామాయణములు. నృసింహదేవీ భాగవత పషరాణములలో ఈ విషయము చెవ్పదిడినది,

విశ్వనాథ రామునకును శిపునకును అభేదమును కాను సమ్ముయకే గాక రామాయణ ప్యాఠలచేత కూడ చెస్పించెను. ఈ భావమునకు మూలము వద్మ స్కంద పురాణములలోను ఆనంద రామాయణములోను కలదు

క్స్‌ రాముడు నిష్ట్వ్రవతార మే గాఠ సాకెత్సర(బహ్మమని కూడ విశ్వనాథ చెప్పున, చెప్పించును. ఆధ్యాత్మ రామాయణ, రామ తాసనీయోపనిషత్తులలో ఇట్లు చెన్పుట కలిదుం

ళ్‌

శ) సీత లక్మియవి వాల్మీకమందే కలదు, (యుచ్చి 117/2) విశ్వనాథ తరచు వీతను పార్వతిగను, యోగమాయగను, ధ్వనించుచుండును. డీనికిని నవత తపన వ

జ్ర అంగరాఇజోనపత్య న్న లోమపాదోఛ వ్‌మ్యతి

స రాజూనం దశిరథం (ప్రార్థయివ్యతి భూమిపః

అనపత్యాయ మే కన్యాం సఖే చాతుం త్వమర్హసి

శాంతాం శాంతేన మనసా పుతార్థం వరవర్శినిమ్‌

(వాల్మీకము గౌడీయ్యవ్రతి- జాల 10/45, వశ్చిమోత్తర్మవతి, బాల 0/45) దశరథ స్యారసీ శాంతా దత్తా రోమపాదస్య (గోవిందరా జీయము _ బాల 0/19 వ్యాత్య శ) శేషస్తు లక్మణో రాజన్‌ రామమేవానునద్యత జాతా ధిరత క్యతుఘ్నా శంఖచ[కౌ గదాభళృ్ళతః (ఆధ్యాత్మ రామాయణము = బాల 4/18)

124 కల్పవృక్ష దర్శనములు ఆధారము న్కంద పరాణము, అధ్యాత్మ రామాయణము మున్నగు [గంథము లలో కందు

గ రాముని జననము ద్వైత శుద్ద నవమీ, అవికి దైవత్య (సశర్వను

వక్ష్యతియుక్ర కర్కాటక లగ్నమని మ్మాతము మూలమున కలదు. విశ్వనాథ నృష్ట్యాది గశాద్దములను వంవత్సరము పేరు (స్వభాను) మొదలగు వివరముల నొవనంగమ.

శ్రి రామాదులకు పట్టిన పదువాకండవ దినమువ జాతకర్మ నామకరణ మాలు జరిగెనవి విశ్వవాథ చెప్పివదావికి మూలము లోకాచార మే గాక రంగనాథ భాస్క.ళ రామాయణములందు కూడ కలదు

$) బాలరాముడు వస్తుపులు విరగగొట్టుట మొదలగు చిలిపి చేష్టలు చేసినట్లు అర్యాళ్య రామాయణం వద్మపషరా ౨ దులతో కలదు. ఆసూచన స్పోడు కొవిన విశ్వనాథ నాలుడైన రామునిచే దళరథుని చూడవచ్చిన వీరప్తరుషుల విండ్తు విరిపించెను. ముందు ముందు శీవువి విల్లు విరుచుటకు జాఠరాముడిట్లు ఆబ్యాసము చేయుచుందెనే మో.

10 మందరకు కామునెడల ద్వేషము కలుగుటకు కారణము రాముని వాల్యపు చిలివ్‌ చేష్టలే యని విశ్వనాథ తెలిపెను. రాముడు దావివి కాలితో ఈన్నివట్లును, కాలుపట్టి లాగినట్లు, కాలు విరచినట్లును, ఆగ్నివరాణ, బరోడా రామాయణ, రంగనాధ, భాన్కర, కంది రామాయణయులలో కలదు.6

శ యోగమాయాపి పీతేతీ జాతా జనక నందిపీ (ఆధ్యాత్మ. బాల 4/18) త్వం వ్‌న్హు న్లైనకీ లక్షీః త్వం శినో జానకీ శివా

(వ్యూ, త్యం జానకీ వాణీ సూర్య _స్తర్థిం జానకీ శుభా

(అవే 7/18) థ్‌ వం్యడెండవ దివంబునం మిణ్యాహవాచన పూర్వకంబుగా జాతకర్మ౦దిలు చేయంచి నామకరణంబులు గావింవు మనుచు (శాన్మంర. బాల 1/70) థ్ర పనివడి రాముండు బాల్యంబి నందు తన కాలు విరచిన తవ్పు పాధింవ (రంగనాథ = బాల)

శరీరాను శీలనము 120 11) అహల్యా కాముకుడై న ఇందుడు గౌతమాశమమును (వవేశించు టకు ముందుగ కోడిమై అకాలమున కూతకూ వెనవి విశ్వనాథ చెప్పెను. దీనికి మూలము ఆనంద రంగనాథ రామాయణమనులలో కలదు+" 12) రావణుడు సీతను పెంగ్తాడగోరి శివధనున్సు నెతుటకు వయేత్నించి ళా అవానా భంగవడివట్లు విశ్వనాథ్‌ రావణాదులచే సలుకాపుల చెస్పించెను. దీవికి మూలము ఆవంద రామాయణ, పద్మపరాణ, రామచరిత మానసాడులలో కందు, 18) సీతారాములు శివరసుర్భంగాత్చూర్వ మే ఒకరి నొకరు చూచుకొని వరన్నరి సమాకరితులై నటు విశ్వనాథ చెప్పెను దీనికి మూర్తి విశ్వనాథకు ఇ జూ గా అతి ఆనండ, కంది రామాయణముల నుండి లభించినది. 14) సీతకు వివాహ నమయమున మాంగల్యరారణ జరిగినట్లు విశ్వనాత చెప్పెను. కటా వరదరాజకృత ద్విపద తామాయిణములో కూడ ఇట్లు కలదు. లి ళా 15) (కొంత్త పెండ్లికొడుక్రైన రాముడు మిధిల నుండి అయోధ్యకు అటో ణి స్‌ మరలివచ్చు మార మధ్యమువ కౌసల్యలో వైరాగ్య థోరజీలో మాట్లాడిసట్లును, న! యూ న! లి తరువాత కొన్నేండ్రపాటు సంసారము పట్టక వశిష్ణువి యొద్ద ఆధ్యాత్మిక చర్చ ళ్‌ ల | చి లలో కాలము గడస్తచుండెననియః విశ్వనాథ చెప్పెను. యోగవాళిష్ట ఉదార రాఘవములతో రాముని ఈ వైరాగ్య (వవృత్తి కవిపించుచున్నది

16. యౌవరాజ్య పల్టాధిషేకప పూర్వపు దినమున దేవతలు రాముని వనమాధిలో సమీపించి రావణవధ విషయమై జ్ఞావకము చేసినట్లు విశ్వనాథ చెప్పెను ఇది అధ్యాత్మ రామాయణము ననుసరించి చేసిన కల్పన,

17. వవవావష వదువాతాగేరిడ్లును లత్మణుడు వ్యిదావోరములను మాని వట్లు విశ్వనాథ పలుపర్యాయమ అు వలువురచే చెప్పించెను. ఇది అధ్యాత్మ, తతతతతతతతనానానావనడవా

గ్రా కుక్కుటంటై పోయి కుటజంబు చేరి

కొక్కారోయని కూయ .... .... (రంగనాథ = బాల)

126 ఎతీదర్శ నములు అనంద, కంబ, రంగనాథీి (కన్నడ) తొర వె రామాయణనులందు గలదు ఇది జన్మకుతితో వాగుగా వ్యాపించిన కల్చన.

18. చితకూటము రామాదుల పర్షశాలకు వాల్మీకి సహ్షియే నేలపై

ణ ణి ల గీఠణ గీచి పథకమును రచించెననియి, నూత్న గృహపవేళ పూజా కాంత్యా దులు నిర్వహించెననియు విశ్వనాథ చెప్పెను. దీనికి కొంతవరకు స్ఫూర్తి అధ్యాత్మ రామాయణములో కలదు.

19. అరణ్య వాస సమయమున సీఠ ఒకనాగక కోతివి చూచి భయ పడీ రామువి గట్టిగా కౌగలించుకొనెను. రాముడెంతో (శనుసడి రచించిన అమె నుదుటి తిలకము కరిగిపోయెను, ఈ సన్నివేశము వాల్మీకపషగొరీయ, పాళ్ళ్చి మాత్యవశులతో మన్నది,

20. రావణుడు వైర భక్రితో విష్వవతారమైన రామనితో పోరి

యో అనాటి క! మ్‌ ముక్తిని సాధింవగోరినట్లు విశ్వనాథ్‌ ఒకటి రెంతు చోట్ల ధ్వవింపజేసెను- దీనికి మూలము ఆధ్యాత్మ, ఆనంద రామాయణములతోమ, రామ చరిత మాన సము, రంగనాథ, భాస్కర రామాయజణములలో కలదు. వాల్మీకప ఉతర భారత, గౌడీయ (ప్రతులలో జాడ ఈ విషయము కలదు.39 శ్రి పదునాలుగేండ్లును బగలును రేయు నీదురవోవక యుండ నియమంబు.( జేపి (రంగనాథ = అయోధ్య) $) త్యత శాలాం సువి సీరాం కారయామాన నాకుభూః అవాలి క్రి (అధ్యాత్మ అయోధ్యం కీవ సర్గ 10) అపహృత సీఠా త్వతో మయామరణ కాంకయా న! (ఉత్తర భారత (వతి = ఉత్తరకాండంపకీప్త సర్గ 5/48) విహతో గను మిళ్ళామి తద్విష్టోః వరమ వదమ్‌ (గౌడీయ (తి = యుద్ధ 11/05) ఎలమి( గామంబుచే నే( దేను సీత బలిమి (గో థంబున6 బట్టియే, దేమ

శరీరాను శీలనము 1

21. రావణు డనహరించినది విజ సీత కాదవి, మాయ సీకయని విశ్వ నాఠ చెప్పదలచినట్లున్నది. అధ్యాత్మ, ఆనంద రామాయణములోను, రామ చరిత చూనసములోను ఈ విషయము కలదు.

22. అవహరణ సమయములో కూడ సీళఠకు రాపణ స్పర్శ కలుగు నట్లు విశ్వనాథ కల్పన చేసెను, దీవికి స్ఫూర్తి అధ్యాత్మ కంబ రామాయణ ములు, నృసింహపురాణము (వసన్న ఛాఘవ నాటకముల నుండి అభించినదిం

23. రావణుడు మహీ పండితుడు, వేదముల చిక్కును విడదీసి, వాని యందలి పదములన్నియవి లెక్క 'పెటినవాడు, అని విశ్వనాథ వలుమారులు

న! పలువురచే చెప్పించెనుం సంస్కృత వాస్త లివిత (గంథముల వటికలలో అటో న! రావణ కృతములుగా ఆనేక (గంథిముల పేర్లు కసిపించుచున్నవి. వానిలో నొక బుగ్వేద భాష్యము, యజుర్వేద భాష్యము కూడ కలప. బలరామడాను రామా యణమమ ఒరియా (గంథములో రావణుడు వేద మంత్రములను సంపహాదనము గావించెననియు ఒక నూతన వేదళాఖను నవ రిల జేసెననియు కలదు, (ఫాదర్‌ బుర్కే. -- రామకథా - అంశ 125) 10) రణముతోపల రఘురాముచే వీని 1వణుతింవ విష్ణువి పరమవదంబు దక్కూగ పౌొందంగ( దలంచియే పీఠ క్‌ చి వి అ నిక్కంబు దెచ్చితి ౦శకేల దావ (రంగనాథ యుద్ధ జనక నుత లక్ష్మీ రాముండు వనజ గాభు6 డగుట నిక్క మెటింగియు నతవి చేత బవరమున(గూలి వైపల్య పదము. జెంద తర అ (0 సీత6 దెచ్చితి వింకేమి సెప్పం బొమ్ము (భాస్కర యుద్ద 00 ) 11) ఆధ్యాత్మ = అరణ్య = ?వ సర్గ, విదదే రావణః సీతాం మయోమాయీ మివా సురీం (అరణ్య-$4/1 4) దీవికి తిలక వాఖ్య * “మాయామాయామివాసురీ మిత్యనేన మాయారూపె వైషా సీతా యా అంకా మాగతేతి ధ్వనితమ్‌ి

128 కల్చవృకే దగదద్శవమాలు

24 రావణుడు శివభక్తడవి విశ్వనాళ తరచు చెప్పురుండుముం దీవి కారారము ఉత్తర కాండలోనే కలదు, రావణు దెల్పిష్నుడు ఓక మవర్ష లింగ మును పూజించుచుంచెడివారు 3

26. రావణుడు శిపునకు తవ తఅలు తరిగి ఇచ్చివట్లు విశ్వవాతచె ప్పెమ రఘు వంశములో ఈ విషయము కలదు

శి రావణువి విళ్వనాఠ్‌ అగ్ల్‌ ఠకావయిడ నెను ఆది రావణునకు గల బిరుదు. శివువి వలన లావణుడు అమోఘమైన ఖన్లమును నంపాదించివట్లు ఉత్హరకాండము 16 వనర్గలో గలదు, అిడ్ల రావణమంతము “మహామంత్ర చింతామణి'లో కలదు.

27. రావణావి వదితలలలో ఒక్క- టే అతవి నిజమైవతలి, తఈక్కి-వవి విభీషికలై న కృషతిచు శిరమ్సలువవి విశ్వశాఠి చెప్పివ వాచిక ఆవారము ఒక

కై పాశ్చాత్య వృత్తాంతములో దిలదు.**

28. విశ్వనాత హమమంతుడు శివావతారుడవి ఛ్వవించుచుండును. దీవికి మూలము స్కందం, వరాహ. ఆగ్ని (నాగయ్య) మవ తాగవత, తవిష్య, బృహద్దర్మే* శివాది బహు వరాజఖముకలో కలదు.

క 1 య్యక య్యత చ యాతిన్మ రావజోరాత పే క్వరః ల వాక్‌ ॥

జాంబూవదమయం లింగం త్మత్రన్మవీయ క (ఉత్తర 81,48)

18. స్వాసి రారా వరిహృతః కామం చ్మకేవ్య శీవమే ప్పాపితో దశమో మూర్థా లభ్యాంశ ఇపరక్షసా (రఘ. [0/41

14 రావణుడు ఏ తలతో నప్వునో అదే వావి ఏిజమైన తల ఆవి తె. ఫెని వియో అమ తెసూట్‌ మిషనరీ (వ్రానిన *లిటోడాపైటాలో కలదట. (ఫాదథ్‌ బుల్కే- = రామకథా = అంళ 688)

[ప్ర ర్యుద ఉవాచ ;= అహం వానర రూపేణ నవంభూయ వవనాత్మణః పాహయ్యం శ్రే కరిష్యామి .... .... (దృహ్మర్దర్మ- అధ్యా, 186)

శరీరామ శీలనము 128

శ అన్తే హమమంతురు చిరంజీవి యమ సూచవ విశ్వనాథ రామా యణములో కెలదు. దీని కాధారము ఊఉశతరి కాండము నందుము భారతము వందుమ కలదు 1% సై

80. హనుమంతుడు భవిష్య్యదృహ్మళయవి కూడా విశ్వనాశ ధ్వవించు చుండుమ. దీవి కారారము హమమత్‌ సహన నామావళలో కలదు, భషవిష్య చృశురాననాయనమః, భవిష్య (దృహ్మజేనమః అవి

శ1) వము[ద మతన సమలుయున వాలి దేవతలకు నవియము చేపెనవి రంగనాథ రామాయణమున గల విషయేముమ విశ్వనాల ప్వీకరించెను.

42. (తిజట విరీషణుని కుమారై యన్నల్లుగ ఒకచోట ఆ ప్మాత ముఖమువనే విశ్వనాథ చెవ్పించెన. గోవింద రాజీయము, కంవ రామాయణము లలో ఈ విషయము కలదు

శ8) యుద్దకాండ మందలి హంన సందేశ మొక రమ్య మైవ కథాంళము, సీశకు రాముగొక హంనద్వారా సందేశమంపించుట ఇందలి విషయము, కథా విరావ మంతయు. విశ్వనాథ సౌంతమే మైనను దీవికి స్ఫూలి నొనగినది వేదాంశ దేశకుల హంన నందేళశ కావ్యము, ఇందలి కల్చనా రామణీయకత అద్భుతావహము. రావణుడు రామలక్ష్మల కృతీక ఖండిత మెన్తకఘులమ సీ యెదుట (ప్రదర్శించు సమయమువకు నరిగా రావణుడు విత్యము వూజీించు రజతహంసరూవిమైవ శివుడు హంసరూసమున రామదూతమై వచ్చి సీతకు రాముని క్షేమవార్తను తెలిపి ఆమె ప్రాణములను కొపాడెనవి విశ్వనార కబ్బనం

శి() వదునాలుగేండ్లు వ్యిదాహార వివర్ణితుడై యున్నవాడు మామే ఇంగద్రజిత్తును వధింవ గలరవి విశ్వనాథ చెప్పినదావికి మూలము అర్యాత్య, *"

మక్క-థాః ్యవచరిష్య న్తి యావల్లోకే హరీశ్వర తాప్మదమస్వ స్మువీతో మద్వాక్య మనుపాలయన్‌ (ఉత్తర 108/00) సీతోవాచ :_ రామక్రీర్త్యా సమం సత్ర జీవికం కే భవిష్యతి, (పనవర్వ, 76/48) 17) యమ్హ ద్వాదశ వన్దాణి నిదావిర వివర్తితః చేష్ట రకమ్నినో (దిహ్మణాన్య దురాత్మనః? (ఆవ్యాత్య్మ-యుద్ద, 8/64

క! కల్చవృక్ష దర్శనములు ఆనంద, రంగనాథ కంబ (కన్నడ) తొరవె రామాయణాది (గంథములలో కలదు శథ) ఎట్టిన్లై సీతయు లేకున్నను నీ భర్త కనులకు సీవు సర్వాలంకార శోభితవె కవిపించెదవను అనసూయ యొసంగిన వరము లాముడు తనను దుర్వాక్యము లాడుటకు కారణమై = తనకు శాపముగా పరిణమించెవని అనసూయ యొసంగిన వరము తనకు శాపముగా పరిణమించెవవి సీత యనిన నూటకు మూలను ఆశ్చర్య చూడామణీ నాటకమున కలదు. శిథి రామునకును భరతునకును గల రూప సాదృశ్యమును గూర్చి విశ్వనాథ చెప్పిన దావికి మూలము రంగనాథ, మొల్ల, (శ్రీకృష్ణ రామాయణము లలో కలదుే**ి 87) రంగనాధస్వామ ఇక్వొకుల ఇలవేర్చను మాటను విశ్వనాథ కట్టా వరదరాజ రామాయణము (యుద్ద = 589) భోజరాజీయముల నుండి గహించెను తాం 18) భరతుండా రఘురామా భంగి( దోచుటయు( గర మడ్భుతం బంది కపి ముఖ్యుండపడు (రంగనాధంయుద్ద్ధ 19) “మహు(డను కాంభోజరాజు దివ్య భవనము తోడి విష్ణు విగహమును విష్ణువు నుండి పగ పెను, స్వయం వ్యక్తమగు నసామంటపము తదుపరి యిక్వొకు మహీనాథునకు 6 దపోలద్ధిందియి మధ్యమలోక మండనంబగు నయోధ్యా వట్టణంబున సరయువు పొంత సకిలజన 'సేవ్యంటై మెజయు చుండ, మఖఠీకొంత కాలమునకు రఘుకులాబ్టి చంటదుండగు రామ చంటదు6 డొసంగ దానవాన్వయ భూషణుండగు విఖీషణుండు లంకా నగరంబునకు. గొవిపోపునపుడు ధర్మవర్మ యను చోళ భూపతిచేత నంప్రార్థితంవై యుభయ కావేరీ మధ్యంబునం జంధద్ర పృష్కరిణీ తటం బున స్యుపతిష్టితందియ్యె. (భోజరాజీయము , 1/180)

శరీరాను శీలనము 31 వాల్మీక విపర్యయ కల్పనలు

1. రావామణు వసవాశమునకు బయలుదేరిన నాటిర్మాతి తమసా నదీ తీరమున రాముని వెంటబడి వచ్చిన పౌరులు నిధ్రాముదితులై యుండగా, లామాదులు వారివి మోనస్తచ్చి రహన్యముగా తెల్లవారకుండ గనే వెడలిపోయి నట్లు. వాల్మీకమునకలడు, ఇది రాముడు నదుద్దేశముతో చేసిన దేమైనను ఆతడు తనను నమ్మిన (పజలను మోనప్తచ్చుట యను మాటయే పట్టకుండుసట్లు విశ్వ నాధ జ్యాగ త్తవడెను, పౌరులు నాటి రాతికే ఈమసా తీరమునకు చేరుకొన లేదనియు, మరునాటి ఉదయమునకు వారు తమసా తీరమున రాముని కలిసికొస గలనుని ఆశతో వచ్చుసరికే రామాదులు ఆ ప్రాంతమున వదలిపోయిరనియు విశ్వనాథ మార్చుచేసను,

2. భరతుడు చితకూటమున రామామమునకు తల్లుల కన్న చాల ముందుగా నేగినట్లును, రాముడు భరతువి వలన తంటడి మృతిని విని మందాకినీ తీరమున పిండ (ప్రదానాదికము మాగించుకొని తిరిగి పర్ణశాలకు వచ్చిన తరు వాత కౌసల్యాదులు వచ్చినట్లును మూలమున కలదు. భరతుడు తన తల్లుల కంఖఇ కొన్ని ఆడుగులు మ్యాతమే ముందు వచ్చినట్లును,ు అతడు రామునికి పిళృమరణవ్నార్హను తెలుస్తసరికే వైదవ్యమూర్తుైన తల్లులు రామునకు కని పించి రినియు విశ్వనాథ మార్చెను. ఈ మార్చు నహజముగను సంభావ్యము గను నుండుకేగాక ఈ సన్నివేశమును కరుణ రసపూర్ణనుగ చేయుబకును ఉసకరించినది.

శి రామాదులు సస్పకమువై నంది(గామమున శేగినట్టునమ, అచటనే రామభరతుల స్తనర్మిలనము జరిగినట్లును వాల్మీకము నందుండగా భరతుడు పొర బంధు పరివార సమేతుడై భరద్వాజ్నాశమమునకే ఏగి రాముని దర్శించినట్లు విశ్వనాథ చెప్పెను. రాముని త్వరగా దర్శింపవలెననెడి భరతుని ఉత్కంఠ ఈ కల్పనవలన వ్య క్తమెనది, నశిష్టునివలె భరాడ్వాబుడు దూడ అయోధ్య రాజ వంశమునకు ఆప్పుడు, గురువ్వ, అట్టి మహనీయువి సమక్షముననే భరళుడు తన శిరసుపై గల రాజ్యభారమును రాముని పాదముల యొద్ద సమర్చించు కల్చన మునికులవు పాదపద్మములకు విశ్వనాథ సమర్పించిన (ప్రణామ పుష్పాంజలి,

కర? కల్పవృక్ష దద్శనములు వాల్మీక విపర్యయానుసరణ

నంస్కృృత నాటక కర్తలు రామ కథను చ్నిత విచిత గతులలో వడి పించిరి, విశ్వనాథ వారి వాల్మీక నిపర్యయ కల్పనముల నన్నింటిని స్వీకరింప

లేదు. తన గురు భక్తి సూచకముగా వారినుండి ఒకే ఒకటి మ్యాతము (గహిం చెను, ఆడి వాల్మీకి వాక్కునకు విపర్యయముగా గోచరించినను హృదయ మునకు సన్నిహిత మైనదే,

1. వాల్మీకమున పరశురాముని ఆగమనము సీతారానుల వివాహానంత రము అయోధ్యాప్తర సునరాగమన మార్గ మధ్యమున జరిగినట్లు చెప్పబడినది. విశ్వనాథ పరశురాముని మిథిలకే వివాహాత్పూర్వ మే కొవితేచ్చెను. ఈ మార్చు మహోపీరచరిిత, అనర్హ రాఘవ, (పసన్న రాఘవ, బాల రామాయణ నుహా నాటకాదులలో కనిపించుచున్నది. ఇక ఈ అల్పమైన కథా విపర్యయమునక విశ్వనాథ రెండు వయోజనములు తెలిపెసుు 1) మిథిలా వాసులు సీశను లక్ష్మీ దేవి యవతారమవి నమ్ముచుండిరి, ఆమెను వివాహమాడుటకు ముందు లాసుడు కొను ఏష్ట్వనతారమని నిరూపించుకొనవలసి యున్నది. పరశురాముడు విష్ట్వ్రంశ సంభాతుడని (వసిద్ధిశక్కింయుండెను. ఆతనివీ జయించుటపలన రాముడు తాను విష్ణ్వవతారమని సిరూపించు కొవినట్లయివది (కల్యాణ 24) పరశురాముడు శివభక్తుడు, కోపధారి, ఆందుచే శివధినుస్సును విరచిన రాము నిపై యుద్ధమునకు రాకమానడు. అత డెప్పుడు వచ్చిపడునో, తత్చర్యవసాన 'మేమగునో యవి అందరును భయపడుచుండిరి. వివాహపు టుత్సాహమునకు ఈ భయము అడ్డువచ్చు చుండెను. ఇప్పుడా బెడద తీరిపోవుటచే సెండ్లి వేడు కలు నిండు మనన్నుతో చేసికొనుటకు వీర్హైనది. (ఆదే. 27)

ఓ) సంస్కృత నాటక కరర్తల యందువలేనె ఆలుగు రామాయణ రచయి తల యందును విశ్వనాథ తిన భక్తిని చూ..బకోయన ఒక వాల్మీక వివర్యయ శథాంశమును స్వీకరించెను, వాల్మీకమున రామబాణ విద్దడ్రైన మారీచుడు హా సీఠా, హా లక్మణా యవి సీశా లక్మణు లిద్దరి పేర్లను పలికినట్లు కలదు, కొని విశ్వనాథ మారీచునిచే హా లక్మణా యని నమ్యూతమే అని పించెము.. సీత

శరీరాను శీలనము 188 పేరు పలికింవలేదు. (చూ. వు,) ఇట్లు వలికించుటలో విశ్వనాథ మరియొక కల్పనకూడ కావించెను. ఈ మార్పునకు స్ఫూర్తి విశ్వనాథకు భాస్కర, రంగ నాథ రామాయణములనుండీ లభించినది? ' కువెంపు కథా నిరూప

పరిత్య క్రముల

కువెంపు అనేక (ప్రాసంగికేతి సృత్తములను నృృశింవలేదు. బాలకాండ కువెంపు చేతిలో అత్యంత నంగహమైనదవి గుర్రించియున్నాము. ఈ కొండ మందలి ఉవకథ్‌లు, దాదాష అన్నియు పరిత్య క్తమురై నవి. బుష్యుశృ్ళంగుని చరిిత్క విశ్వామితుని పూర్వగాథ, స్మరింపబడనైన లేదు, పె చూస్తనకు ఈ కథలతో రాముని కథకు ఏమియు నందింధములేదు. అందుచేత వానిని స్మరింవ కున్నను (పరాన కథకు కృతి లేమ, కాని లోచూస్తనకు వీని (ప్రాధాన్యము గోచరింపగలదు.

స్ముతకా మేష్టి యాగమునకు (పధానార్తిజ్వము వహించుటకు బుష్య శృంగుని తోడి తెమ్మని సుమంతుడు దశరథున కుపదేశించెను. సుమంతుడు బుష్యశ్ళృంగునే ఏల ఆహ్వానింపమనెను? బుష్యశృంగునిలో ఒక విశేషమగు మాహాత్మ్యము కలదు. ఆనాపృష్టిగ_స్టమైన ఆంగరాజ్యమున ఆఅళతడు కాలు మోపగనే వర్షము కురిసినది. బీడు వారిన భూములు పండినవి, బీడు వారిన క్షేత్రములు (82776౧ ఓ8౧65) వంధ్యాన్త్రీ (84/90 ౪/0[0౧069౧) అకు సంశే తము, బుష్యళ్ళంగుని ఆగమనముచే కౌసల్యాదుల వంధ్యాత్వము తొలగునని తాత్సర్యము, ఈ దృషితో చూచినచో ముష్యశ్ళృంగుని కథకు ఎంతలెన

య మం 'పాధాన్యము కలడు 20) అం ఎం మారీచుండారూపముడిగి వో లక్ష్మణా యను నార్త రానమున (రంగనాథ = అరణ్య) మేనుచ్చి హా లక్మణా యంచుంగూళె (భాస్కర = అరణ్య - 1 59)

134 కర్చివృకు దర్శవములు

రెండవది విశ్వామ్మిశువి చరిత్ర విశ్వామి(శుడు శ్రీకామువకు అఫ్ర విద్యా గురువు, ఆ కాలమున విశ్వామి్యతువివంటి అస్ప విద్వా విశారదుడు మరి యొకడు లేడు. అళవి కంతటి. అవ్ర విద్యా పాండిశ్యము ఎల్లలవడివది. ఆఅతవా విద్మలమ నంపాదింవవలవివ ఆవవనం మేమి కలిగినది? ఈ విషలయము లామువకుము పాఠకులకును తెలియవలసిన ఆవవరము కలదు. మరి ఆతచె రాక్షవ వంవోర మేల చేయరాదు?రామువి వవాయమేల అన్టెంవవలమ? గల్బకతే క్మితియ రై నమ ఇవ్పుడతరు (వాహ్మణుదై యున్నాకుం ఈ [కూర కర్మిమ అతడు న్వయముగ చేయరామె. క్షృతియుచై వట్టన విశ్వామిశుడు (గాహ్మణు దెల్లమ్యెను?] జాతిమ్యాత (వాహ్మణత్వము కంపె ఈ ఈపోలిబ్ధమైవ తౌహ్యా అశ్వము విశిష్టము గదా? ఇల్లు గురువునెడ శిష్యునకు వూజ్యభావము కలిగిం చుట కౌతవి పూర్వగాథా కరన మావశ్యక మైనది

కువెంపు వ్మరింవని మరికొన్ని ఉపాభఖ్యావనములు, 1) కామ దహావెము 2) ఇందివి (బహ్మ్‌ హత్య $) వామనచర్శత 4) కుక నంక చరిత ళ్‌ కొర్తికేయ ఐన్మ 6 పాగర ఖవపము శె గంగా వతరచిము శ్రి అమ్మృతోతృ్తి శ్రి మరుతురి ఐన్మ

ఇవిగాక [వఠావ కళకు వందింధించిన ఒక ముఖ్య విషయముమ కువెంపు చెవ్నలేరు. అది రాకేవ బారా వివారంణకై మనుష్య రూపమున అవిత రింషమనవి దేవతలు శ్రీ మవి విమ్ణవుమ _పాస్టెంచిట, ఆయవ దశరత వకు ఇప్మించటకు విశ్చయించుట (బ్రహ్మా పేరణపై దేవతలు తమతమ అంళ లతో వానర వీరుల మత్చాదించుట అమనది. రామువి భిగవదివతార వ్వరుము డనియు, హమమద్వాలి నుుగీవి జాంది వన్నలాదులమ వాయ్విం(దార్మ _బహ్మా విశ్వకర్మాదుల కుమారులవియు వలుతావుల ఈ కవి పేర్కానుమ, కావి ఇట వా విషయము చెప్పదిడక రోవుటచే రాముని దివ్యాంశ అనుమేయమై పోయి వది. మిందు ముందు ఆయా వావక వీరులను ఆయా దేవతల కమారులుగా చెప్పివన్నుడు వారు గేవతా వ్యతు లెల్లయిరో. ఏల అయిరో అమ వంచేహము విదిత్తరముగనే విలచిపోన్తచున్నది,

(వరాన కథకే వంబంధించిన మరియొకటి రెండు అంశములను కూడ కువెంపు చెవ్వలేమ శ) శివరవన్సుయొక్య చరిత్ర, అది జనవువకు లభ్య

శరీరామ శీలనము కికెఫ్‌ మైవవిరము 3) పీ్‌శ్రా విమిత్తమై లాజుణ మిశిలమ ముబ్బడించుట, చేవ తెల అమగహముచే అనికురు వారిని విర్పించులి శ) మిల కేగి డారిలో విశ్వామి[త్రాదులు విశాల దేశవన రాజుచే వత్మారింవబకుట. 4) వాల్మీకి రామా యణముమ రచించుటమ చెప్పివ కువెంషు దానిని కుశలవులు అమోవ్యా వగర వీకొలంచుము. రామువి కొలువులోము గానము చేయబఐమ వెవ్చలేదు. అయోక్యాకాండలో ఈ (కింది ఆంశములము కువెంస వ్మరింవదై వచేచు. యువాజివాగమినము, దశరటువకు 850 మంది భార్యలు గలరమ విషయము, దళరకువకు కైక దేవామక యుద్ధములో వహాయము చేయుట, నుయజ్జురు, (లీజబుకువమ వి్రలకు రాముడు (వత్వేక దానములు చేయిటం విద్దామైచము చశరథి మంతి కై కమ చూషించుటం సుమంతుడు శక్‌ తొలి యొక్క వంది చర్మితమ తెలుసట భరతుడు కైకకు ఇంద నురలి నంవాదముము తెలుపుట న్వమ్యురై వచ్చుచున్న లరితువి ఉ ధైళలిము నెవంగవి లతమ్మిణుడు యుద్రమునకు సస్టైమగుటం రాముషతవివి శాంతింపజేయుట, రాముకు భిరతువకి రాజవీతి మవ దెళంచుబ, భకతుడు రామువి యెదుట (ప్రాయోవవేశమువకు నిస్దపకుట. అరణ్య కాండములో అగస్త్య భౌతి వృత్తాంతము, అగమ్వుకు రాము పకు అస్త శష్త్టముల నొనంనుట, అకంవమడు అందూషణాది పథమ రావణు వకు తెలవుట, జార్చ్పఅభాగమవమువకు పూన్వమే రావణుకు మొవ సాం మారీచువి సాయమన్థింమట,. గజకచ్చివముల కథ, మారీచుడు తామ లేడిచై రామువి వంచింవబూవి (పాణములలో బయట వడగెలిళివవి రావణువకు. తెలు వట, అయోముఫీ వృక్తాంతము ఆఅమవవి స్పెశింవబత చేదుం కిష్కింథా కాండలో వృవ్లజనాశమ వృతాాంతముం న్నుగీపుడు చేవ్వి చిగ్వరవము, మ్యగీపుడు రామాసకు తెలివిన తన భూ్యిమణ వృత్తాంతము, అంగదువి తిరుగుకాటు? ముపార్మి నని వృత్తాంతము వరిత్యక్తములు. మందరకాండలో పృష్పక వరన మ్మిద్రిత స్రీ వకవ, కాకాసుం వృత్తాం శము, ఇంగ్యద్రజిత్త వాముమంతువి బంధించి రావణ నళకు గొవిపోపుట. లంకా చహవనము అము విషయములు వదలి పెట్టఐడివవి,

188 కల్చ్పవృతీదర్శ సములు

యుద్ధకాండలో రాముడు శుకునకు వానర-వెన్యము వంతటిని చూపించుట, సొరణుడు రానణునకు వానర వీరుల పరిచయము చేయుట, స్నుగీవుడు రావ ణువి సొౌధముప్రైకి దూకి అతనితో మల్లయుద్దము చేయుట ఇంద్రజిత్తు వయో గించిన నాగాస్త్రముచే మూర్భితుళైన రామలక్ముణులను చూచుటకు రాపంబడు సీతను పుష్పకముపై పంపుట, మాయాసీత వధ, రాముడు రావణుని విరథుని గావించి వదలిపెస్టుట్ట కుంభకర్ణుడు రావణుని విమర్శించుట, మకరాక వధ రాముని (ప్రతాపము నెదుట విలువలేక రాపణుడు పారిపోవటం చినరి యుద్ద ములో మూర్భపోయిన రావణుని సారధి యుద్ధరంగము నుండి తప్పించుట, రానణువి భార్యల విలాపము, వశరథుని ఆత్మ రామౌాదులను దీవించుట, (బహ్మేం(ద్రాదులు రాముని స్తుతించుట అను విషయములు చెప్పబడలేదు, సంగహీకరణః మ

బాలకొండ మందలి అనేకోవకధలను కువెంపు సం్యగహీకరించెను. అందు మొదటిది తాటకా నృత్రాంతము “శాప్యగస్తమై రాకసియైన యకీణ్‌ సుందసతి; మారీచ జననిమైన తశాటకో అని విశ్వామ్మతునిచే రామువికి సం్యగ హముగ చెప్పించెను.

రెండవది అహల్యా నృత్తాంతము అహల్య శావ విమోచన వృత్తాంత మును కువెంస నాల విస్తరించెను కౌవీ ఆమె ళావ వృత్తాంతమును మాము “*గాత్రమ మహాముని శాపము వలన వందల కొలది యేండ్లుగ జడరూపమన శిలా తపస్వినియై యున్న అహల్య” ఆని అత్యంత సం్యగహముగ చెప్పి దాటి పోయెను. ఆ మవిోీసతి వపతనగాధ నంతకు మించి విస్తరింపరాదని కువెంపు తాత్సర్యమై యుండును. కావి కథా దృష్టితో ఈ ఆంళము చాల ముఖ్యమైనది, గృహస్టాశమములో (వవేశంపనున్న యువరామునకు ఆ య్యాశ్రమపు పవిత్ర తను దాని నుల్లంఘించినచో దేవేం్యద్రు నంతటి ప్కరుషుడై నను, (బహ్మమానస వ్యత్రిమైన స్త్రీ మైనను శిక్షొర్ణులే యగుదురను ధర్మమును బోధించు కథా నందర్భమిది,

శరీరాను శీలనము 137 ఆయోఠ్యా కౌండములో రామ పట్టాభిషేక సన్నాహముళు, దశరథ వశిష్టుల నంభాషసణ, చళదతుడు రెండు నూర్లు రామునకు టోధచేయుట కైకా మంధర భాషణము, కెకా దశరథ నంభాషణము, దశరథ విలాపము, చదశరత సుమర్మత సంవాదము రామ సుమం సంవాదములు, వళిష్టాదులు క్రైకను విందించుట రామువి వన (వస్థానము, నహువితో సమావేశము, నుమంతువి విషాదమ్ము మువి ళావ వృత్తాంతిము, ఖరితుడు కైకము దూషించుటం కౌసల్యా యెదుట శపరము చేయుట భరతుని వనయ్యాత భరద్వాజుని ఆతిధ్యము, చిత్ర కూటమిన సంభాషణలు, మునులు చిత కూవమును టదలుటి, సీతా అవసూయ సంభాషణ కువెంపు దీని నన్నింటివి సం్యగహముగా చెప్పెను.

ఆరణ్య కాండమున మాండకర్తి చరిత, వాతాపీల్వలుల కథ, ఖరదూషణ వర, జటాయు వవ, సంగృహీతమలై నవి ”

కిష్కి౦దా కాండములో వాలి ఐల పరాకమములు, దుందులి ప్‌మ వంతునిపె దాడి వెడలుట, తారావాలుల సంవాతము, వాలి రాము సంవాదము? శారా విలాపము. రామ లత్మణుల (వ్మసవణ గిరివానము, వానర పైన్య సమీ కరణ, పీతాన్వేషణకై సు(గీవుడు కిషలను పలపుట, స్వయం (నభావృక్తాంతము సంగ్రహముగా చెప్పబడినవి.

సుందఠ కాండములో హనుమంతుని లంకా న్వేషణము, రాతీన స్త్రీలు పీతను తర్జించుట, అళోక వన ధ్వంసము, మరువన వృత్తాంతము సంక్షిప్తము చేయబడినవి. యుద్ద కాండలో యుద్ద సాఇ్షద్వర్షిన లన్నియు చాల సంక్షీస్తము లైనవి, విస్తరణలు ఫి

మొ తము మీద చూచినచో కువెంపు వాల్మీకమును నం(గపాందచెనవి చెనృవలసియన్నను కొన్ని కొన్ని సన్నివేశములను ఆయన వి స్తరింపకను పోలేదు

బాల కాండ మందలి విస్తరణలో పేర్కొన దగినవి 1) అనపత్వు డైన దశరథుని చింత 2) కౌసల్యాడుల దౌవ్మూదము శ్రి రామువి బాల్య

186 కల్చ్పనృతదర్శ నమ లు చజేషణ (4 ఆహల్యా శావ విమోచనము $) సీతారాముల (ప్రణయము ఆస్‌నవి, ఈ ఒక్కొాక/; అంశము నందును అనేకములగు సన్ని వేళ ముఆఅను, భావములను, నూతన కల్పనలను కువెంపు గౌవించెన. అహల్యా శాస విమోచనము దార్శవనికమైన ,పాధాన్యము గలదిగా కిివె పుచే చ్నితిత మైనది. కువెంపు దృష్టిలో రామాయణ కథతో ఐది అత్యంత (ప్రదాన సన్ని చేశము. ఈవి సరణ యందలి కథా రామణీరుకత కంచి ఇటకు వెంహ గావించిన దర్శన వ్యాఖ్యా రామణియకిత మిన్నగా నున్నది. అయోధ్యా కాండలో చెప్పదగిన విస్తరణ లేవు. ఉన్నంతల్‌ సీఠారాషుల వనరామణీయ కళా దర్శనమ కొంత విస్తరింఎబడినవి, ఆరణ్య కాండలో రావణ మారిచుల సంభావణ్క శబరీ వృత్తాంతము విష్భృతము నవి. కిష్యింధలో సాగర తీరమున వానర సమావేశము, నంసాతి వృర్తాంతము. పెంపు చేయఒడిన్వ. సుందరకాండలో లంకిణీ పృతాంతము, సీతా రావణ సంవాదములలో కొంతి "పెంపకము గలదు. యుద కాండలో దైత్య నభా సమాలోచనళు, చాల విస్పృతదు గావింపబడినవీ, కంభికగ్టిని మేల్కొలుప్తట, సీత్రా పారిళుద్య పరీక్ష, రామాగమమునక్తై భరతుని పతీక, (శ్కీరామువి ఆభిషే3 నిరాడ్డర్శనము లలో విస్పృత వస్టనలు చేయబడినవి, అవాల్మీక కల్పనలు :

కవెంస్త అవాల్మీక కల్పనలు చాలవేసను. వానిలో ముఖ్యమైస వానిని సం్యగహముగా గుర్తింతము.

$) దళశరధు గ కనాడు ఉద్యానవనములో విహరించుచుండగా ఒక పిచ్చుక తన పిల్లలకు ముక్కుతో ఆహారమందించుచుండుట చూచెను. ఆ తల్లి వఉి సౌతాగ్యము ముందు సంతానహీనుడై న దశరధునకు తన చకవర్తి బార్మిద్యము భాసించెను. వెంటనే అకడు తను సంతానలాభ మెట్టుగు నవి పశిష్థని విచారించెను. ఇది చక్కని కల్చన,

వి మంధరకు రాముని యెడ ద్వేషము కలుగుటకు కారణముగాకువెంప ఒక చిన్న సంఘటనను కల్పించెసు. అప్టే దాని పూర్వచర్శితను కూడ విషపల ముగా కల్పించెను, చూ. (మంధరాపాత్ర చితణ)

శరీరాని. వను 100

8 రాముడు తనకు నగరవానముకంక వనవానమే (ప్రీతికరమని తెలిపి వనవాసమున కనుజ్ఞనిమ్మని దశరధుని వేడెను, రాముని ఎడబాటును సహింపలేని దశరథుడు ఆతనిని అయోధ్యతో బింధించుటకే వెంటనే యోవరాజ్య వట్టాభి'షేక మునకు పూనుకొనెను. రాముని గిరివన్నపీతిని నిరూపించుకే ఈ కల్పన వమోజనమ,

శి లత్మణుడు ఊర్మిశ అనుమతి హించియే, ఆరణ్యవొసమునకు ఇయలుదేరెను. భర ననవాసము చేయుచున్నంక కాలము ఆమె సరయూ నదీ తీరమున పర్ష ఫటీరము నిగ్మించుకొవి తపోనిమగ్నమై యుండెను,

ర) రావణుడు రామాదుల చర్యలను గమనించుటకే శూర్ప్చణఖను (చం(దనఖిని) దండకారణ్యమున కఠవెను. దావినలన తనుకు కలుగుచున్న ఉపదవములనుగూర్చి మునులు రామునకు మొరపెటుకొనుచుండిరి. ఆరరీ (దావిడ వైరమే రామరావణ వై రమునకు మూలకారిణమని ఈ కల్పన నిరూపించును.

శి ఆళోకవనమందలి సీతా సాధ్వీశ్వమును గుర్తించిన శూర్చణఖకు ఆమెయెడ (కష్ట్యరమవ గా పూజ్యభావము పెరిగి తన గొవించిన అకృుత్యము నకు పళ్ళాత 1రాలమ్మెను. రావణుని మనః పరివర్తఎమునకును దోహదము గావించెను. పాపికిని ఉద్దారము కలదను కువెంప్త దర్శనమునకీది యొక ఉదాహరణ.

7. పిత తనకు అనసూయ యొసంగిన పుష్పము వాడిపోకుండుటచే రానుడు క్షేమముగా నున్నాడని 2ైర్యము వహిళచియుండెను.

త

8 సంసాతి దగ్ధ పషడగుటకు కారణముగా విశాకరమువి కాసమునొక దావిని కువెంపు కల్చించెను, (చూ. పతపాతి పాత్ర చతణ)

9. భాయ్యాగాహియైన సింహిక రావణువిచే అంకారతీణార్థము వియుక్త మైస కావలిగత్తె. లంకారక్షబలో రావణుని అపముత్తత నిది నిరూపించు చున్నది,

140 కల్పవృఖికీ దర్శనములు 10) నాగరికతా కేర్యదము, సుందరమునగు అంకానగరవమును నాశనము చజేయనఅదవి లంకాధి దేవత హనుమంతుని నగర్మపవేశ సమయముననే (ప్రారించెను. దానివి హనుమంశుడు మన్నించెను. యుద్దములలోకూడ సుంద రముల్లై న శ్మృతునగరములను నాశనము చేయరాదను యుద్ధనీతికిది క్ఞాపకము,

11. సీత హనుమంతునితో అభిజ్ఞానార్హమ.గా చ్యితకూటమందు నడచిన సీతారామ [పణయకథ నొకదావివి తెలుపును. ఆది ఇది. సీతారాము లొకనాడు జల్యక్రీడానంతరము నదియొడ్డున ఇసుకతిన్నెపై కూర్చుండిరి రామడు సీత చేతి (వేలు తనచేతబట్టుకొని ఇసుకపై ఒక |సణయ మంథ్యతమును (వాయించెను పీఠఈను చదుపుమనెను. చదివిన సీత చెక్కి శ్ళెరుపెక్కైను, రాముడామెను ముద్దిడుకొనెను. విశ్వనాథ తెలిపిన మనళ్శిలా తిలక కథపలెనే ఇదియు రమణీ యము.

12. వాయురూవమున అళోకవన విద్వంసము చేయుచున్న హనుమంతు వితో జంబుమాల్యాదులుకూడ వాయురూవధారుల్లై యుద్ధము. చేసి హతులగుదురు. రాక్షనుల కామరూపధారణ శ క్రికి ఇదియొక ఉదాహరణము

13. విలీషణని కూతురు అనల రావణువికి (పాణాధిక వాత్సల్య ప్మాతురాలు, విభీషణుడు లంకను విడచి వెళ్ళిన తరువాతకూడ ఈమె రావణువి యొద్దనే చనవు గలిగియుందెడిది, రావణునిలోని వాత్సల్యరూప మానవీయ తకిది యొక ఉదాహరణము. ఆమె సీతకు రైర్యము చెప్పుచు తన తండ్రికి వేగు నడపచుం డెడిది,

14. రావణుడు మంత్రాలోచనకై సమా వేళపరచిన పౌరగభలో హిరణ్య 'శీేశయను నొక రాతస యువకుడు రావణునకు విరుద్ధముగా (చశంగించెను. తరువాత ఇతడుకూడ లంకలోనే యుండి ఆనలవలన లభించిన సమాచారమును విలీషణునకు అందజేయుచుండెను,

1క) రావణుని 'సేనానులలో నొకడగు మహాపార్ముుడు ధార్మికుడు, మహాయోగి, స్వచ్చంద మరణము గలవామ, యుద్ధములో గాయపడి స్వేచ్చతో మృతిచెందెను. ఆతని శవము పూలరాశిగా సూరెను, మూలమునచాల తుచ్చుడు గానున్న ఇతనినింత మహనసీయునిగా మార్చవలసిన అవసర మే మో తెలియదు.

శరీరాను శీలనము కీ41

16. కుంభక స్టవి మేల్కొలుసటంతయు మాంత్రిక ఆభిచారిక కర్మ కొండగా నడచెను ఆ వివరణములు ముందు చూడగలము. ఇదంతయు అనవ సరమైన కల్చనయే.

17. కుంభకర్ణుడు శివభక్తుడు. ఆతనిని ఏ ఆస్త్రరన్హ్రములును చంళ చంవలేవు అందుచే శివుడు రామబాణములో తన శూలమును (పవేశపెటి తన

స! భక్తుని తనయొద్దకు రప్పించుకొనెను. కుంభకర్డుని ఆజేయత్వ విరూవణయే ఈ కల్చన పమోజనము.

18. ధాన్యమాలినివి పశ్చాత్రాపపునీతయైన ఒక పతితగా కువెంపు విరూ పించెను, (చూ. ధాన్యమాలిని పాత్రచి్యితణ.)

19. సీతామండో దరులు వరస్బరము సంభాషించుకొని ఒకరి యెడ నొకరు గొరవామరాగములము (నదర్శించుకొనిరి, ఉభయుల (శ్రేయస్సునకై. ఉభయులు దైవమును (పారించిరీ, ఇది ఆ ఇదరి సాధ్వుల చరిత్రకు మెరుగు పెటిపది, క్‌ు న! మ! ళు

20 ఇంషదజీక్తు భార్య తొరాక్షి, భర్తృ మరణొంతరము నహగమనము చేయుదుననెను. రావణు డామెను వారించిను. తారాసహగమనమును కల్పించిన కువెంప్త పసిద్దిమైన ఈమె సహగమనము నేల వ్యతిరేకించెనో తెలియదు.

210. యుద్ధపష చివరిదశలో విష్ణువు తన యోగమాయను రాముని సహా యార్ధము పంపెను. ఈ కల్పనవలన రాముడు విష్ణువు అవతారమన్న మాట సందిగ్ధమైపోయినది,

211. సంపాతి బాణరూసమున రాముని అమ్ముల పొదిలో చేరి రావణుని తఈలనొకదావివి అండించెన్సు (చూ. సంపాతి పా చ్మితణ.)

212. రావణుని స్వప్నసిద్ధి కువెంవు చేసిన (ప్రభొన కల్చనలలో నొకటి. రావ.ఐనకు సీతయెడ మాతృభావమే కలదను సూచన ఈ స్వస్నమందలి పథాన పిషయము (చూ, స్వస్న వివరములు)

24 కువెంస్ప చేసిన చిట్టచివరి గొన్న కల్పన, సీతాపారిశుద్ధ్య నిరూ పణకె ఆమెను ఆస్గిలో దూకున్లు చేశన రాషమురు, ఆమె సారిళుద్ద్య నిహూప ణానంతరము ఆమెను చితినుండి డింపటకో యన్నట్లు తానుకూడ చితినధిరో

142 కల్పవృక్ష దద్శనములు పించి అగ్నిని (వవేశించెను. దీనితో రాముడు తవ పారిశుద్వమును తానే వరీకుకు పెట్టుకొన్నవాడయ్యెను. పీతాదూషణ దోషముముండి అల్లు రాముడు విముక్తుడయ్యెను.

అవాల్మీకాను సరణలుం ౨

1. (శ్రీరామువి పుట్టుకకు ముందు కౌసల్యకు కుభ స్వన్నము వచ్చినట్లు కువెంపు చెప్పెను. స్వప్న విశేషములలో భేదశేిన్నము సఉనుచరియం (వర్వము 2%) రఘూ వంశము (1060 = 64) లలో కౌనల్యా స్వన్నము చెప్ప చిడియున్నది.

వి కౌనల్యకు శికువైన రాముడు అప్పుడప్పుడు దివ్య దర్శన మసు (గపాంచుచుండినట్లు కువెంస్త చెప్పెను దర్శనములలో భేద మున్నను ఆ ధ్యాక్మ రామాయణము (బాల 8/1882) రామ చరిత మాననము (కాల 201 = 202) మొదలగు భక్తి (వదాన (గ్రంథములలో ఇట్టి ఉదంఠములు కలవు*

న!

8. శికవైన రాముడు ఆకాశమందలి చంద బి౭దిమును తన చేతి కిమ్మవి పోరుపెట్టి ఏడ్భినట్లును. కౌసల్యా, దశరధ్యసుమంత, వళిస్టాదు అంద రును శిశువును సముదాయింపలకిపోగా, చివరకు మంథర సూచనసఎనుసరించి క్రైక్‌ రాముని చేతికి అద్దము నొసంగి, దానిలో చంది బింబిమును చూపి ఏడ్పు మాన్చించినట్లును కువెంస ఒక రమ్యమైన కథ తెలిపెను, కైకా మంథరుల పేర్లు లేకున్నను, (పనంగము కూడ కొంచెము భిన్నమైనను అద్దములో చంద బిందిముసు చూపి శిశు రోదనము మావ్చించుట రఘునాథ రామాయణములో కలదు.3క క్రవెంప ఈ తెలుగు కావ్యమును చూచియుండడు. కాని జన్మకుతిలో ఇట్టి కథ వాగప్తమై ఉన్నది, కనుక ఈ కథ మరే (ప్రాచీన నంన్మృళ= తమిళం కన్నడ (౫౮ధములయందో ఉండియుండును. గుర్తింపవలసియున్నద్ని

9. దిశరథుని ష్యత్రివాంఛ--- కలుగుమకో చకో:పాతు( గన్గొని లెమ్మని పోరువెట్ట దా దులు గికురించి యద్ధమునం దోచిన చందురు. జూప రెండు చే శుల(గొవి వట్టి సంతసముతో6 దన చేతికి. జిక్కైెనంచున గ్గలికి. జెలంగు చాలకువి గమ్మ్నల6 జూడంగ6 గల్గు భాగ్యముల్‌.

శరీరాను శీలనము 148 4) రావణుడు సీఠను పెండ్లాడగోరి శీవధనున్ను నెత్తుటకు (శయత్నించి భంగపడినట్లు విశ్వనాథవలెనే కువెంపు కూడ తెలిపెను, దీనికి మూలముల నిది వరకే గుర్తించియన్నాము. (మూ. వ్వ 12) తానీ

5. సీత రామువి చూచుటకు పూర్వమే ఆమెకు అనుతినము రాముడు న్వవ్నమ. లో కవిపించుచుండినట్లు కువెంస చెప్పెను అఆనుదినమ కొకున్నను ఒక పర్యాయము సీతకు రాముడు కలలో కవిపించినిట్లు రాఘనోల్లాన కావ్యమున కలదు, కువెఎప్ప దీనిని చూచి యుండకపోవన్చును,. ఐనచో ఈ కల్పన మరి కొన్ని రామకథా కావ్యములలో కూడ ఉండి యుండవచ్చును

6. లామురు శివుని విల్లు విరుచుటకు ముందే సీతారాములు ఒకరినొకరి చూచుకొని వరిస్పరము ఆకర్షితుర్చై రని విశ్వనాత పలెనె-కువెంస్త కూడా తెలి పెను దీనికి మూలములైన (గంథములను గు రించియంటిమి. (చూప 12%

7. సీతారాముల (వరమ నమాగమము ఒక పప్ప వాటికలో జరిగివటు

రా కువెంపు చెపస్పెమ. ఈ సష్పృ వాటికా పసంగము (ఫసన్న రామవము, భజ

ల ఫలము, రామ చరిత మానసము, శ్రీ కృష్ణ రామాయణములలో కలదు,

శి' రావణుడు శివవనుస్పు నెత్తుటకు ఏయత్నించినప్తడు సీత వావికా విల్లు గిరి సదృళముగా భారము కావలెనని దేవిని [ప్రారించినటు[ను, అశకే

ల థి లా ళా వాముడు (వనయత్నించిన డు ఆతనికా విల్లు పుష్ప సదృళముగా తేలిక కావళెనని ౌర్టించివస్లును. కువెంపు తెలిపెను. రావణ విషయికమెన (పసంగము లేకు న్నను రాముని గురించిన ఈ (వాక్థిన ఆనంద రామాయణములో కలదు,

8. అభిషేకవు పూర్వడినమున రాముని కొక న్వన్నము విచ్చి, అందు టవకృశిమాత రాముని చేయూచి పిలిచినప్లున్ను భవ్య వానరుడొకడు తినిము దిక్షీణా పథమని కాహ్వానించినట్లును రాముడు లక్మణునితో చెప్పెనని టవేంప తెలిపెను, ఆదే సందర్శిమున తాను అడవుల వెంట సంచరించుచున్నటు కల

లా గంటినవి రాముడు వశిష్టువితో చెప్పినట్లు తొరవె రామాయణమున కలదు.

10. భరతుడు మేనమామల ఇంటి నుండి అదూధ్యకు రాకమునుపే, దశరధ మరణమ్ము సపత్నుల్ల (పకృతి జనుల శోకముమ చూచిన శక పళశ్చా

14కి కల్పవృక్ష దర్శవములు తసరాలయినటు కువెంపు తెలిపెను. విమల సూరి పఉమచరియలో నరిగా ఇన్లే కలదు.

11. శ్రేకయ వగరము నుండి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చు భరతుడు అయోధ్యా నగర బహిః పరిసరములలో ఒక పితృ దేవాలయమున దశరథుని (వతిమమ దఠ్శించెవవియు, ఆది భరతునకు దళరథువి క్షేమమును గూర్చిన నందేహముమ కలిగించెనవియు కువెంపు తెలిపెను. ధాసువి (వతిమా నాటక మున కాపేరు నొపంగిన ఈ పన్నివేశము వసిద్ధమేం

12. లంకలో పీతాన్వేషణము గావించు హనుమంతొడు ఆయా పడే శములలో గాలి, గంధము, శబ్ధమ్ము చలదకిరణములు, ఛాయ, ధూమము వ్వవ్నము, గూబ మాన్నగు చిత విచిత్ర రూవములతో సంచరించినట్లు కువెంపు చెప్పెను. బృహద్ధర్మ పరాణములో హనుమంతు డీ నందర్భమువ పల్లి మైనట్లు కఆదు. వహ్ని పరాణమున ఎలుక యైనట్లుమ్మ గుణలదువి ఉత్తర పరాణమున [భమరమెనట్లున, రామ చరిత మాననమున దోమ మైనట్లును కలదు, కువెంపు వీవి నుండియే తవ కల్పనకు స్ఫూర్తిని పొందియుండును. దీవి మీద కువెంపు చేసిన పెంవకము హనుమంతుడు ధరించిన రూపము ఆయా (వ్రదేశ న్వభానమువ కనుగుణమైనదవి, మాయావి యగు ఇంద్రజిత్తు గృహ మును పొగరూసమునమ, విదురబోతగు కుంభకర్ణుని గృహమును గూద రూవ మునను, పవిత శ్రీలుడగు విభుషణుని ఇంటిని ఓం కార రూపమునను హనుమ మంతుడు (వవేశించెనుు రావణుని భవనముము ఏ రూపమున (వవేశించెనో తెలియదు, కౌని *రామ చంద్రునకు జయమగు గాకి అవి హనుమ చేనిన వినాదము మాటతము రావణ మండోదరులకు వివిపించెను,

13. రావణురు సీతను కాముకు్లై ఆపహరించివను అళోక వన మందలి ఆమె కిఠోరి తపశ్చర్యను. పాత్మివత్య దృడ డీషను గమనించిన తరు వాత [కమముగా అతనికి ఆమె యెడ అనుకంవయు పూజ్య భానమును కలిగ నట్లును, లోక మంతటిని తాను గెలువగా తనను పీత గెలిచినదనియు, ఆమెకు తౌను రాముని గెలిచి పట్ట తెచ్చి కస్పముగా పమర్చింతునవియు, రావణుడు సంకల్పించినట్లును కువెంపు తెలిపెను. రావణువి ఈ మనః పరివర్తన జైన

శరీరాను శీలవము 1ేకీఫ్‌ కావ్యములళైన వఉమచరియ, పంప రామాయణము లందు కలదు. కువెంప ఈ కథాంశముము స్వీకరించి ఆమరీ శక్తి మండి దైవీ శక్తి ఉద్భవించుటము విరూపించెమ- ఇది కువెంష అభిమావించు అరవింద దర్శన, వర్వోదయము లకు అముగుణ మవ కల్చనం కావి ఈ ఆత్మ వికాస సిద్ధాంతమును నిరూపింప్‌ గోరిన కువెంపు లావణవి చావునుండి కాపాడి యుండవలసినది, విరవరారి యైన వాలివి తొందరవడి చంసి తరువాత వళ్ళాశ్రావ వడిన రాముడు, వళ్ళాళ్ళావ షనసీతువైన రావణుని వరించుట యమ శస్పిదమును మరొకమారు చేయకుండ కువెంస్త అడ్డువరి యుండవలసినది. రావణునికి రామువి చేతిలో దాపు తప్పని వరిమైవనడు హవి వళ్ళాతానము మర్‌ మగుచున్నది. భానుడ వంచ ర్య మున కౌరవ పాండవులకు నంధి పొవగించి యుద్ధమును ఈప్పించి, అందరను (చికికించివళ్లే కువెంప్త కూడ రామ రావణులకు నఖ్యముసు కలిగించి వానరం తాచీసుల నండరను యుద్ధ మరణము నుండి రతించినచో పై కల్పన పూర్త యోజన వంతమై యుండెడిది. అంత దూరిము పోలేవి కువెంప్త కల్పనకు వంచాళదో్యోఅన మాతలంఘన పటువగు గంరమాదనుడు శతయోజన వరిమిత మగు సాగరమును దాటుటకు (ప్రయత్నించినచో ఏ గతి వట్టి యుండెడిరో అదే గతి పటినది,

న!

1ఏ రావణుని మనసః వరివర్తనము శర్వాత మండోదరి తాను సీతమ రామున కప్పగింతుననగా రావణు డందుల కంగీకరింవక ఆది తన పౌరుష (తకిష్టలకు భంగకరమవియు, తానే తన వరాశశ్రమముమ విరూపించుకొనుట క్రై రాముని గెలిచిపట్టి తెచ్చి పీత కప్పగి. తువనెనవియు కువెంపు చెప్పెను, ఇదియు పఉమచరియ యందలి కల్పనమే అధ్యాత్మ ఆనండ రామాయణములలోను, రామచరిత మానసమందును మండోదరి రావణువకు పాతోవగేశము చేయుట కలదు.

15. రావణుని మరణానంతరము వావి ఆత్మ రామువిలో జక్య మైనట్లు కువెంపు తెల్చెమ్కు. అధ్యాత్మ (యుద్ధ 12/78: ఆవంద రామాయణముఅలో ఇట్ట కల్పన కలదు.

$46 కల్చవృళవర్శ నములు చాల్మీక విపర్యయ కల్పనలు +_

1. కు వెంపు చేసిన వాల్మీక వినసర్య కల్పనలు కావ్యావతారిక నుండియే (ప్రారంభ మగుచున్నవి. (కౌంచనును బాణముతో కొట్టిన విషాదువి వాల్మీకి శసించీనట్లు వాల్మీక మండుంతగా, వానిక్‌ వాల్మీకి అహింసా తత్త్వోపదేశను చేసివల్లును, వాడును నః వరివర్తనమునంది సాధుజీవను డయినల్లును కువెంపు చేసిన తొలిమార్చు. వాల్మీకికి తాత్కాలికముగ వక యెడల కరుణ కలిగి యుండవచ్చును, కాని వేట బోయనానికి నిషిద్ధము కాదు ఆది వావి కుల వృష్థి. తామాయణ కధానాయకుడైన రాముడు కూడ వేటగాడే.

_ శ్రీ దళరథుడు జాబాలి ఉవదేశము నవసరించి హింసాత్మక మైన ఆశ్వ 'మేఠమును మాని అహింసాత్మక మైన యజ్ఞము గావించె ననునది రామాయణ కధలో కు వెంపు గాసించిన మొట్టమొదటి వాల్మీక నిసర్యయ కల్పన ఇందలి మంచి చెడులను గురించి విపులమైన చర్చక్లై చూ. “యజ్ఞములు-జంతుబలులు” తి దళరధుడు (క్రతు సరుషదత్త పాయసమను ముగ్గురు రాణులకు న్యయముగా వంచి పెట్టిపట్లు వాల్మీక మందుండగా మొత్తము కౌసల్య కే యొసంగి ముగ్గురను భజింప్పడవి చెప్పినట్లు కు వెలప్త మార్చెను.,

శ్ర విశ్వామి(తుడు రామలక్ష్మణులను అహల్యా(శమస దారిగా మిర్చీ పూర్వకముగనే తనికొవి వచ్చినట్లు వాల్మీక మందుండగొ, చీకటిలో దారితప్పి వారా [ప్రాంతము చేరినట్లు కువెంపు కల్ఫించెను.

క) దశరధ మరణానంరము ఆయోధ్యమండి దూతల కేకయ నగరమున శేగి భరతుని గొనివచ్చినట్లు వాల్మీక ముందుండగా, దుస్వప్నము గాంచిన భరతుడు దూతలతో నిమిత్తము లేకయే తనయంతట తాను ఆయ్యోధ్యకు వచ్చి నట్లు కువెంప చెప్పెను. వాల్మీకానుసారము భరతునకు కల వచ్చినది దశరధుడు చవిపోయిన వారము దినములకు. ఈ మార్పు నలన వళరధుడు చనిపోయిన నాడే కల వచ్చినది. ఇంతవరకు కల్పన సహేతుకముగా నున్నడి, కాని వశిస్టా దులు భరతునికి కబురంపలేదు, అతరు రాగలడని ఊహించలేని వారు దశరధుని శవమును వల దోణమున ఎన్నాళ్ళు విలవయుంచ దలశుకొనిరో తెలియ కున్నది.

శరీరాను శీలనము 147 $) జాబాలి చిికకూటములో రాఘునితో నాస్తికవాదము చేసినట్లు వాల్మీక మందుండగా. అతడసలు చ్నితకూటమున కేగనేందు సరికదా, రాముడు వదునాల్లే డ్ల గడుపు ముగియవిదే అయోధ్యకు రాడని అళడు ముందుగనే థరతునకు చెప్పిసటు కువె;పవు మార్చెను. ళ్‌ 7 శరభంగుడు అగ్నిపవేళము చేసి దివన్యలోకముల కేగినట్లు వాల్మీకీ మందుండగా, దస్వు పొాంపచే కృశించి మంచమ.బటి మరణించీనట్లు కువెంపు |! మార్చెను. శరభంగువి కువెంపు దృష్షిలో. ము హ్‌ గ రభం 6ప్ప దృష్టిలో, ఆత్మహవినము ఆక్య హత్యా నద్మక

8. శబరి రామువి చూడగనే గు ర్షించిసట్లును, రామునికి ఆతిర్య మొన గిన పిమ్మట అగ్ని (వవేళముచేసి దిన్యలోకముణ కేగివట్లును వాల్మీక మండుఇ డగా ఆమె మొదట రామువి గుర్తింవనట్లును, చివరకు రాముని కొరకై ఆత్మా ర్స్‌ణము చేసినట్లు ను కువెంపు కల్పించెను. చూ, (ళవిరి ప్మాఠచిత్రణ)

9. న్ముగీపుడు, ఆతని మంతులు నలుపురు = మొత్తము ఐదుగురు వానరులు న్యూ మే బుష్యమూక గిరిపై నున్నట్లు వాల్మీకమ చెప్పగా అసం ఖ్యాక వానరవీరులు ను(గీవుని సేవించు చుండిరని ఓ వెంపు చెప్పెన,.

10. వాలి నుగీవుని తరిమివేసి అవి భార-మైన రుమను తన భార్య గావించు కొనెనని వాల్మీకమున వృష్టముగా కలదు. అళడామెను స్మతికా పాయముగా చూరుకొము తుండెనవియు, జారా పాతో కివి పాటించి వాలి

అణి సుుగీవుని తీమించెననియు, ఆతవిని వట్టితచ్చి రుమకు కానుకగా నొనంగ దలచెననియు, వాలి మనః పరినక్తనము నెరుగవి రాముగాతనిని జాణహతుని గావించెనవియు కువెంపు మార్చు. వాలి ప్యాతను ఉదాత్తము చేయకే దీని (వయోజనము, కాని వర్యవసానముగా రామునిచేత వాలికి డమాపణా చెప్పింప వలసి వచ్చినది. ఈ మామృయొక్క ఆవళ్యకత కవిపింపదు

శీ(8 కల్చ్బవృకు దద్శనములు

11. వాలి మరణానంతరము తార న్ముగీ వుని భార్యమైనట్లు వాల్మీక మున స్పష్టముగ నుండగా ఆమె వాలితో సహగమనము చేసినట్లు కువెంపు మార్చెను. 22 [ప్రయోజనము చింత్యమ..

12. రామ స్యుగ్రీష్తల మతిని గురించి తార వాలికి చెప్పినట్లు వాల్మీక మందుండగా వాలియే తారకు చెప్పినట్లు కువెంపు మార్చెను,

13. స్నుగీవుడు భోగ విలాస నుత్వడై రామ కార్యమును మరచి లక్ష్మ భువి కోసమునకు కారణ మైనట్లు వాల్మీక మండుండగా, అతడు తన కర్తప్య మున ఆ(సమత్తుడై యున్నట్లు కువెంపు మార్చెను,

14 సాగరోల్లంఘనము చేయుచున్న హనుమంతునకు నాగ మాతమైన సురస దేవతల కోరికపై అడ్డు తగిలినట్లు వాల్మీకమున నుండగా, ఆమె శాన (గనమై+, హనుమంతునిచే శావ మోతుము నందినట్లు కువెంపు మార్చెను. వమయోజనము మృగ్యముం

1%) రావణుడు విమ్యుజ్జిహ్వుని సాయముతో కృతిమములైన రామ లత్మణుల శర శ్శరాసనమలను సీత ఎదుట పదర్థిం౨ ఆమెను లోబరచుకొన (ప్రయత్నించినట్లు వాల్మీక మందుండగా, ఒక పరిచారకుడు చేసిన ఇద్ద సూచనను రావణుడు త్వీప్రముగా ఖండించినట్లు కువెంప మూర్చివేనను, కపటోపాయమున పీత నవహరించిన రావణుడు మరియొకసారి కపటోపాయము న్నాశయించె నను టలో గల బాధ ఏమో తెలియదు.

19 హనుమంతుడు మండోదరిని చూచినవ్వుడు ఆమె రావణ శయ్యా గతయై యున్నట్లు వాల్మీక మండండుగా అవ్వు డామె శివ శివానీ పూజా నిరతు ఠార్టైనట్లు కువెంపు మార్చెను.

22. అజ్షాడ నారాయణదాసుగారి “యదార్థ రామాయణములో ఇఫ్టే కలదు అక్ఞాడ వారు రెండు పర్యాయములు మైసూరును దర్శించియుండిరి. కువెంపకు ఈ సూచన అజ్జాడ వారిసుండి లభించియుండునా*

శరీరాను శీలనమః 140

11. సేతు బంధనా త్పూర్వమే విఫీషణుడు రాము న్నాశయించినట్లు వాల్మీకి, తదనంతరమని కువెంహ, అంతేగాక విలీషబడు స్వయముగా రాము న్మాశయింపలేదనియు, రాముసి దూతలఅగు మైంద ద్వివిదులు ఎంతో నచ్చ జెప్పిన మీదటనే లంకా _శీయస్సు దృష్ట్యా ఆతడు రామ పక్షమున దేరెననియు కువెంపు కల్పన.

12. రావణుడు (పయోగించిన శ క్యాయురము వలన లక్ష్మణుడు మూర్చి తుడ్రై నట్లు వాల్మీక మందుండగా, ఇంటద్రజిస్న కుంలిలాయాగ భంగ (వయత్న ములో మూర్చిల్లి నట్లు కువెంస్త మార్చెను,

13. “యుద్ధమున రాక్షసులు ఏ నాటి కానాదే తమ వారిలో హతుళైన వారి శవములను సమ్ముదములో పార వేయుచుండిరనీయు, వానరుల శవములు మా్యశ్ర మ్ల పడియుండెననియ. యుద్ధా నంతరము దేవేందుడు అమృత సృష్టి కురిపింవగా మృతులైన వానరు అండరు (బదికిరనియు వాల్మీకము చెప్పు చున్నది. యుద్ద మధ్యమున ఒక డినము యుద్ధ విరామము (_వకటింపబడి, ఎవరి పకము వారి ళవములకు వారు దహన వంస్కారములు గావించికొవిరని కువెంపు కల్పన.

2% అగమ్హుడు యుద్ద రంగమునకే అవతరించి రామానకు ఆదిత్య హృదయము నుపదేశించినట్లు వాల్మీకము. ఆ ఉపదిళ మదినరకెన్నడో జరిగి వటు కువెంప్త,

న్‌

21. రావణ మరణా నంతరము మండోదరీ విలాపము వాల్మీక మందు దీర్టముగనే కలదు, రావలుని మృతితో పాపే మండోగరి నడో్యో మృత్యువు నందెనవి కువెంపు కల్పన,

22. రావణుడు యుద్ధ రంగముననే హతురై నేలగూలినట్లు వాల్మీ కమున గలదు, కువెంప ఇచట నొక పెద్ద కల్పన చేసెను, రావణునకు శాముని వధించెడి ఉద్దేశ మే లేదు. చివరి యుద్దములో రావణుడు తన అమోఘ మైన శక్తా యుధమును రామునిపై (నమోగించుకు రాముని చంపవలదనియు మూర్చితుని మ్యాతము చేయుమపి అ ఆయుధమును ప్రార్థించెను, రాముడళ్లే

150 కల్చవృత్‌ దర్శనములు మూర్చితుడయ్యెను. అవ్పుడే రాముడును రావణునిపై (దిహ్మాప్రమును (వయో గించెనుు రాముని పొణములు ఆ శాణము (దిహ్మోస్రము) తో చేరిపోయి రావణుని గుండెలో నాటుకొనెను, రావణుడు అ బాణముతోనే తన మంది రమున కేగెను. రాముని చెరబిట్టి తెచ్చితినని చెప్పుచు మండోడరి కా బాణ మునే చూపెను, ఆమె నా బాణమును పెల్లగించుమునెమ. ఆమె అట్లు చేయగనే రావణుని (పాణములు కూడ వెలికినచ్చెను,. రాముని ఆత్మ రావణని ఆత్మను తనతో కలుషకొవివచ్చి రామ శరీరమును _పవేశించెనుం 28) రావణ వధానంశగము విభీషణుడు లంకకు జాఉయినట్టుగ వాల్మీక మందుండగ్క అతడు ఇంధద్రజీత్కుమారురైన ప్యశ్రారియను షసివావికే పట్టము కటినట్లు కువెంప చెప్పెను. 3కి అ గా 24) రామాదులికు హట్రిన వదునొకండవ దినమున జాతకర్మ, నామకర ళు అములు జరిగినట్టుగా వాల్మీకి చెవ్పగా పటివ మరునాడే జరిగినటు తవెంవ లే 9 బి ణా మార్చెను 8) వాలి మాయావులు గుహలో ఒక సంవత్సర కాలము యుద్ధము చేనినట్లు వాల్మీక మందుండగా నూరు దినములవి కువెంప్త మార్చు. వాల్మీక విపర్యయాను సరణలు :. 1); దశరథుడు తనికు నంకానము కలుగు మాన్షము మపదేశింవ వలసి నదిగా కులగురువగు వళిషువి (వార్రించినట్టును ఆయన బుష్యశృంగ మహగఠిని అ థి ళం లు పిలిపించి స్యత్రకా మేష్టి నాచరింపమని సమ్మతి నొసగినట్లును కువెంపు చెప్పెను, య కంది రామాయణవమ.లో ఇళ్లే కలదు.2క చాలనాంునొనననాననుడనకనవానాణా లాలన -.-నననా గానాలు నాన్తగన-.శసొన్తన్త కానా యాాాకికాాను నాయానా ననా నననననమాల లన నననననినా నము న్‌నెన నకాధాననా నాననా సునొనననును. ల్సి అబ్షొడవారి 'సామాజ్య సిద్దిలో ఇను కలదు. జ ధి ఉం ఓఏ రఘువంళ ఆధ్యాత్మ రామాయణ, రామచరిత మావనములలో కూడ ప్యతకా మేష్టి వసంగమే కఖద్దుగాని అశ్వ మేధ (వన క్రిలేదుః

శరీరాను శీలనము 151 వ్ర అహల్య గొతను శాపము వలన అదృశ్యయు, భన్మశాయినియు. వాయు భకయు వీరావారిణియునై యున్నట్లు వాల్మీక మందుండగా ఆమె శిలా కృతి వవాంతినట్లు కువెంపు తెలిపెము. ఇది ఆధ్యాత్మ, ఆనంద రామాయణ ములు, రఘువంశ రామచరిత మానస, కంబ, రంగనాథ, భాస్కర రామాయణ ములు మొ* బమా్య(గంథములమ జన్మకుతివిబటి చేయిఐడిన మార్చు,2 జ! శి) రాముడు ఆహల్యా(శమము (వ్రవేశించిన.తనే ఆమె శాపము తొలగి వటు వాల్మీకమండుండగా రాముడు అహల్యా శలపెకిక్కి నృత్యవణ చేవె లి మూ వవియు, తరువాతనే శల న్రీగా మా రెననియ కువెంపు కల్చన. రామపాద వృర్శ్గయో, పాదదూ? నృర్శయో వలసనే అహల్యా కావవిమోచనము కలిగి నట్లు వై ఆంశములో తెలువఐడిన (గంథములలోను కలదు ఈవెంపు దానిని మరికొంత పొడిగించెను జా 4) వరశురాముడు శ్రీరామువితలో నివాదముచేసి భంగవడి శోయినట్లుగ వాల్మీక మందుండగ, అతడు శ్రీరాముని వినయ పొండర్యములకు ముస్దుడై ఆశీర్వదించి విష్ణచావము నొనంగి యేగినట్లు కువెంప మార్చుచేసను. ఇది భాసువి యజఫల నాటకము ననుసరించి చేసివ మార్పు యుుడవచ్చును. జా గూ శ) వనవాసమున శేగు రామాదులు గంగి యొర్షువ చేరిన ర్యాతి రాముడు ఆహార మేమియు గైకొనక లత్మణావీత జఆమును మా్యక్రము (తావి వట్లు వాల్మీక మందుండగా, గుహుడు సమర్పించిన వండ్తు, దుంపతు, పలా న్నము భుజించినట్లు కువెంప్త మార్చెను. రామ చరిత మానసములో ఇళ్లు కలదు 6) రావణుడు చూరీచాకవమమునకు ఖరములు పూన్చిన రథముపై ణే నట్లుదు. అదే రథముపై రామాశమమునును వచ్చి. దానిప్రైననే సి నిపహ రించినల్లమె, జటాయివా రథమును భిగ్నముచేసివ తరువాత ఏ వావానము లేకయే ఆకాశ మాసమున సీతను గొనిపోయినబ్లును వాల్మీకము చెప్పుచున్నది. / రావణుడు ఆద్యంఎవు పష్పకమునే ఉపయోగించినట్లు కువెంప్త మార్చెను, “వఉమచిరియం, నృసింహ పరాణములో కూడ ఇ పే కలదు. వాక నా లాలనలో తానాతా ల నననామొనాతనానా లాలా కనాను కిచ నానన ముననాత్తానాననికాణా నునా ్తనానననమొనున్తామ్షు. 2న (వత్య్యపద్యత చిరాయ యత్నునః చారుగొతిమ వధూ నిలామయీ స్వం వసః సకిల కిల్చిషచ్చిదాం రాష్ట్రలో య్‌ బ్రహ డా యని .. ౮ స] త్న శ్వ “ఓం పధం టా శ య! ల జు నా అలోన కన్‌ ఫీ క్ష సవా. ఇళ

152 కల్పవృక్‌ దర్శనములు

గ) రామ లక్మీణులు కందింధుని ఆతని సూచననే అనుసరించి గోతి లోనికి, (తోసి సజీవముగా దహించినట్లు వాల్మీకమున కలదు, ఇది _కూరముగా తోచెనేమో, కువెంపు, రామ లక్ష్మణుల ఖడ్గ _పహారముతో కంబంధుని రాతీస తనువు సశించి ఆతడు దిపష్య దేవాధారిమైనట్లు తెలిపెను. మహాభారతాంతర్షత రామోపాఖ్యానములో ఇట్టే కలదు,

శ) దివ్య డదేహరారిలైన కబంధుడు రామునకు సు(ీవుని సహాయము పొందుమని సూచించినట్లు వాల్మీకమున గలదు. కబంధుదు శదర్యాశ మవు దారిని మా్యత్రిము చూపెననియు, శబరియే రామునకు సుగీవ వృత్తాంతము తెలిపెనలియు. కువెంపు చెప్పెను. ఆధ్యాశ్మ అనంద రామాయణములలో ఇసే కలడు.

త

శ) డుందుభి అస్థిసపంజరము రాముడు చిమ్మి వేసినట్లు వాల్మీకమందుం డగా, ఆపని చేసినవాడు లత్మణుడవి కువెంపు చెప్పెను. ఆఅనర్హరాఘవ నాట కముతో ఇట్లే కలడు,

14. సీత అశోకవనములో ఒక నృక్ష్‌ మూలమన ఆసీనమై యున్నట్లు వాల్మీకమున నుండగా, ఆమె ఒక తృణకుటీరమున నున్నట్లు కువెంగ మార్చు, భారకాంతర్గత రా మోపాఖ్యానములో అమె ఓక భవనమంచే యున్నల్ల న్నది,

15. హనుమంతుడు సీతతో మాట్లాడిన తర్వాతనే రాముని అంగుశీయ కము నొనంగినట్లు వాల్మీకము. చెట్టపెనుండియే (క్రింద సూర్యున కర్ష్యమొనం గుచున్న సీత దోసిటపడ వేసినట్లు కువెంపు మార్పు. *పఉమచరియిలో సీత అర్హ్యమొసంగుట తవ్ప తక్కిన దిళ్లు యున్నవెం

14 హనుమంతుడు ఇంథదజిదృంధితురై రావణువి యెదుటకు గొవి పోబకుట, ప-నిమ(దావణ సఎవాదము, హనుమ తోకకు అగ్గి ముట్టింపబడుట, లంకాదహనము మొదలగు వృతాంతములు వాల్మీకిములో కలవు. ఇ౦దజిత్తు అ ళోకవ స్టమ్మువణ-భళ్ళు సరి కేహ నుమంళుడు సము(ద్రము దాటి తనవారివి చేరు కొ నైటీలో. వెం మార్చునై పేహ్మ్మ్మి 'పఉమచరియ”లో దాదావిశ్తే కలదు.

దు పాచుసు ఇంద్రజిదృంధన ము ళ్మమకాని పారిపోయినట్లు కలదు,

శి ళల స శ

థం కష 4 / (మ నె అపు ల వ్వ ావదవ2పతు.

శరీరాను శీలనము 58

18. కువెంపు కథనము ననుసరించి రావణుని చర్విత వాల్మీకమునకు చాల భిన్నముగ నున్నది. వాల్మీకమున నుసరించి రావణుడు చచ్చువరకు వానికి సీతవైగల మోహము చానలేదు, రాముని వధింవలెననెడి వయక్నములోనే వాడు చచ్చెను. కౌవి సీక పౌత్యివత్యదీక్ష, ఆమె కఠోర తపళ్చర్య చూచిన మీదట రావణునకు ఆమెయెడ (క్రమముగా పూణ్యభావము, మాతృభావము నేర్పడె నవియు, తనను నైైతికముగా జయించిన సీతకు కవ్పమ.గా కొను రాముని జయించి తెచ్చి ఆమెకు సమర్చింతునని రావణుడు నిశ్చయించుకొనెనని కువెంపు చెప్పెను, ఇది కన్నడ కైన కావ్యమైన పంవ రామాయణము నుండి కువెంపు [గ్రహించిన గొప్ప కల్పన

ఉతరకాండ అతి

విశ్వనాథ్‌ కువెంపు లిరువురును ఉత్తరకాండను రచిళవలేదు. శ్రీరామ వట్టాభి షేకముతోనే గంథ నమాప్తి గావించిరి, ఉత్తరకాండ వాల్మీకి కృతము కొదను (సతగలదు. అదియుగాక ఉ త్రరకాండను కూడ రచించినచో రామా యణము విషాదాంత కావ్యమగును, కారణమేదైనను భాస్కరుడు, బుద్దారెడ్డి మొల్ల, అయ్యలరాజు గో పీనాథుడు ఎవరును ఉత్తరకాండను రచింవలేదు.

విశ్వనాధ కువెంపు లిరువురును (పత్యేకించి ఉత్రరకాండను రచింనక పోయినను పూర్వ ఠామాయణము నందే ఎడనెడ కొన్ని భావ్యర్థ సూచనల ద్వారా ఉత్తర రామాయణ కథను నూచించియుండిరి,

ఉత్తరకాండ కథలోని (వధానాఎళము సీకా పతిత్యాగము, లవకుళుల జన్మ. రాముని ఆశ్వ మేళ యాగాచరణ, సీతాశపథము, లక్ష్మణ పరిత్యాగము, శ్రీరామువి మహాపస్థానము నమనవి,. ఈ (ప్రధాన కథగాక రావణ కుంభకర్ణా దుల యొక్కయు. హనుమంతుని యొక్కయు, జన్మాదికము కూడ చెప్పబడి నవి విశ్వనాథ కువెంపలు ఈ కథాంశములను థ్వవింసజేసిన తీరును గమవీంతము,

క$6శీ కల్చవృక దర్శ నముళు విశ్వనాథ డే _త్తరకాండము ఫ్‌

1. పీఠా వరిత్యాగము * ళాముడు వాలి రోషముషు విరూపించుశు "= పకటీత రంజనము పౌంటబ రాజగును కపొ (గజవస్పీ. 176 అమమ. జానిచే (సజారంజనమే రాజుయొక్క. ధర్మనుని రాముని అభిప్రాయమాగా తెలియుచున్నది, ధర్మముకొరక్షై సీతనై న నదలెదనని అంతకు ముందే రాముడు వనవాసము తనకు శ్లేశదాయకము కాటోదని చెప్పుచు దశరకునితో విట్లనును. వం... వీడెదను నేసీ మైథిలింగూడం తం (కీ కాదన్నను నాకు, సేవ్యమొకడే నిక్కంబు ధర్మంబగున్‌” [వస్టాన = 208] మరొక వర్మ్యాయము సీఠతోనే రాముడిట్లనును, “వలసిన నిను వదలెదనో వఅనిన పౌమిథత్రి. గూడ వదలెదనో మై థిలి! తఈన చేయు! బితిజ్షా స్టరినము ప్రాణంబు తోడ(గాపీ కుండన్‌” (దరవర్ష, 212) నో (న! (వజారంజనమను (వభు ధర్మము కొరకు సీఠా పరిత్యాగమిట్లు పూర్వమే వీళశ్చిత మెపోయినదిి స్‌ ఓ) లవకుళ జననము , సీతారానూదులు రావణ సంహారానంతరము పష్పకముపై ఆయోర్యకు తిరిగి వచ్చుచు అ్యాతి మహర్షి ఆశ్రిమమును దర్శించి నపుడు అనసూయ సీఠకు రెండు వండ్ల నొసంగుట యను కల్పన ద్వారా విశ్వ నాథ్‌ లనకుకుల పుట్టుకను సూచించెనుం శ) రామణని అశ్వ మేర యాగాచరణము,-- రాముని అశ్వ మేథమునందలి విశేషము పారణ్మయ సీళా (వళికృతి నిర్మాణము. ననవాసమున శేగు దారిలో లామాదులను యమున జాటించిన తండేలు కథా కల్బనలో ఈ విషయము ధ్వనితమైనది. (చూ. విశ్వనాథ ఆపపిద్ధ పాషతలు)

శరీరాను శీలనము క3ఫ్‌ టి సీతా శవఠ్‌ను.*. సీత భూగర్భముగు (చవేశించుటను నీకే లంకలో వహ్ని శుద్దికి ముందిట్లు మూచించెనుం ల ళా

“శెరువిమ్మన్న నొనంగు నా జనని ధాశ్రీ దేవి, న్మక్పేమ ఖా

సుర ఎ ఎ ఎ” (ఉవసంహరణ 115) ఒకపారి అగ్ని ్యపవేశము చేసి తష సతీత్వమును విరూపించుకొనిస పీత రెండవ నర్యాయము తిరిగి అగ్ని (వవేశ మే చేయిటలో విశేషము లేదు. అందుచే రెండవ వర్యాయ నమూమె బ్యాశీ దేవినే తెరువిమ్మవి ప్రార్టించినడి

క్‌ లక్మణ షరిశ్యాగమ్యు- తన (వకిజ్ఞా విర్వహణమువకశ్ర లక్మణ నైన వరిత్యజింతునని రాముడు పలికినది ఇంతకు ముందే ఉదాహృత మైనతిం (చూ. పై మొదటి అంభమందలి దనవర్షం 218)

యూ బ్శ

$) రామువి మసా్యనస్టాసము:. రాముని మవాప్రస్థానమునకు వది పిత కారణము లద్మణువి అవతార సమ్హా్టి. లక్ష్మణుడు లేని లోకమున లాముడుండుట అసంభవము రావణువి శక్యాయుగముచే లక్షుణుడు నూర్శి తుదై నవుడు రాముడు సు షేణువితో నీట్లనెసు,

“ఇతడు (బతుకక యున్నచో (బతుక నేను (విన్చుళశయ 248) *రామ చం(ద్రుకు మహీతలముంబది. వేల యేడులద్దాగతి వేలె (ఉపసంహరణ 408) నవి విశ్వనాఠత చెస్పెను- వదివేర యేండ్ల ఆవంతరవణ రామావతార సరిపచూ ప్రి విది సూచించుచున్నది. అదే పద్యపు చివరి చరణ మి2ట్లున్నది,

“కాలాగురు ధూమ రేఖ సితమె దెసలందువ న్యా ప్రిగన్నటుల్‌”

యూ అనన ఇచట నల్లని ఆగురుయొక్క పొగచాలు తెల్లనిర్హై వ్యాపించెనను నవి పొక్రరణీ కారము. శ్లేష వలన ఇచట అరాంఠర స్ఫూర్రి ఇట్లు కీలుగుచున్నది

౬ ో ళం 0 ఎం ణా కాలము యొక్క అనగా కాలము లేక కాలుని యొక్క. అనగా మృత్యువు.

ఆగురువైన అనగా అఘువై న,ధూమరేఖ ఆక్షణార్థమాన పరిణతియొక్క మృత్యువు సితమై అనగా తెల్లనిదై కీర్తిగలదై వ్యాపించినిది. అనగా రాముని మరణము కూడ ఆయన కీ ర్తిని పెంపొ.దించు నదిగనే యున్నదని ధ్వని,

156 కల్పనృక్ష దర్శనములు రాముడే గాక ఆయోధథ్య యందలి (ప్రజలందరు ఠాము ననుసరించి వైకుంఠ ధామమున కేగిరి, ఆ విషయము కూడ ఇట్లు తెలుపబడినది,

*ఆయోచ్యాలో(షదిజలు (శ్రీపతి రామువీ బహ్మవసువున్‌

ధ్మాతిపతీం బురాత్త సుకృతంబున(బొంది నథర్ముల్లై యిహా

ముత ఫలంబులం గనిరి పున్నెము గావి పథం బెటుంగకన్‌ (ఆదే410)

ఇచట నధర్య్మత్వమనగా ధర్మయుతత్వమే కాదం సమాన రర్మయు శత్వమని యర్థము. ఆనగా అయోళథ్యా _పజలంధరు రామునితో సమాన ధర్మము ,గలవారైరి. రాముడు (బ్రహ్మము కదా, వారును (బ్రహ్మమే యైరని తాత్సర్యము

రామునితో పాటు ఇహలోక ఫలములందుపే గాక = అతని పథమునే అనగా సరయూ జలావగాహ మార్గమునే అనుసరించి అమ్ముత ఫలమును- ఫారలౌకిక ఫలమును అనగా వై కుంఠిమును పొందిరని తాత్పర్యము.

“మీఈ ఉత్తర కాండను రచింవలేదౌ” మని ఒకరు విళశ్వనాధను (ప్రశ్నిం పగా ఆయన “రళఛింపలేబా? మరొకసారి చూడుడు అనిరట, విశ్వనాథ ఉతర కాండను రచించినకు నిరూపిత మెనది గదా'

వాత ఛం మూ

(పానంగిక కఠలగు రావణ కుంభ కర్ణ మేఘనాఠ హనుమంతుల జన నములు, తవస్సులు, పరములు, కాపములు, మొదలగు నృత్తాంతములకే ఉత్తర కాండలో దాదాపు సగపాలు వినియుక్త మైనది, విశ్వనాథ కువెంపు లిరువురును పాతఠ్రఠళ సంభాషణలు, స్వగతములు మొదలగు వావివలన అటనట ఈ విష యములను గూర్చిన సూచన లొనంగియుంన్నారు, ఇట్లిరువురును ఉతర

వాతి కొండను చెప్పకుండ చెప్పినవార్రై రిం కువెంవు ఉ తరకాండ అాాతో

కువెంపు ఉత్తరకాండ కథాంశముల నన్నింటిని ధ్వనింప బేసినట్లు లేదు. కాని రావణుని స్వప్న కల్చనము నలన సీత ఆశ్రమ శాసనము, లవకుశుల జన్మ సూచితమైనది, అంతేగాక వారు రాముని యుద్దములో జయింవగలరను వైమివి థారతాంతర్గత కుశలనో పాఖ్యానము నందలి అవాల్మీక కల్పనము కూడ సనూచింవబడినది. (చూ, స్వన్నములు

శరీరాను శీలనము _ ర్‌? 7 క్రువెంపు ఉత్తర కొండ కథతో కూడిన మరొక (గంతము రచించెను. ఫది “శూద్ర 'తనస్వి” యను నాటకము శ్యూద తసస్వియైన శంబుకనికి (బాహ్మ ణుడు నమన్కరింపక తీరస్కరించుటచేతనే అతని కుమారుడు మృతు డయ్యె వనియు, రాముని ఉనదేశము ననుసరించి తన దోషమును గుర్తించిన (బ్రాహ్మ ణుడు శూద్ర నునికి నమస్కరింవగనే బాలుడు పునర్జీవితు డయ్యెననియు కువెంస్త ఇండు కల్చించెను. ఇది (బాహ్మణాహంకాగిమును శూద్ర నిరసనను విరసించు ఉ ద్ధేశముతో చేయబడిన కల్చనం కథాకథన శిల్పము

“సారమతులై న క్షవీం్ళిదులు 'కావ్యమున లోనారసి మేలనునది (వసన్న

కథా,కలిరారయు కొ అనగా కథా కథన +ల్చ్పము. కం! అటో

ఈ శల్చమును ముందుగా రెండు వీధములుగా విభజింపవచ్చును, కవి స్వయముగా (వ్రదర్శించిన శిల్చము, కథాగత పాతల ద్వారా ప్రదర్శించిన శిల్పమునని, అనగా కవి కథన. ప్మాశత కథనము లందలి శిల్పము, అందు (రాన కథ సాధారిణముగా కవి కథనమునందును, ఉపాభ్యానములు పాత్ర కథనమునందును ఉండును. (ప్రాసంగిక మెన కథ ఉభయ విధముల ఉండవచ్చును

కథా కథనమును మరొక విధముగా ఇట్లు వింగడింపవచ్చును కొల (మామ పార కథనము, సింహావలోకన కమ కథనమునని, పాాత కథనము అన్నియు సింహావలోకన (క్రమము నమసరించియే యుండును. అనగా ఉపా వ్యానములును, (వధాన, (పాసంగికేతి వృత్తములందలి పరోక్ష కథనములును సింహావలోకనకషుము నందుండునన్నమాటం

విశ్వనాథ కథాకథన శిల్పము

“కథా కథన శిల్బానేక మార్గాభిరామము అని విళ్వనాథ చెప్పికొనిన థ్రీ రామాయణ కల్ప పవృశతము నందు ఆయన (పదర్శించిన కొన్ని శల్చ మార్గ ముఠి తీరుల సరయుదము,

కలి శల్చవ్నతు ధర్శ్మవముణు కథన విధాన వైవిధ్యము

విశ్వనాత వధావ కశమ ఛా వరకు కవ కథవముణగశజే కాళ్ళకము వద్దతి వనునరించిడే చెప్నెమ. దశరత యజ్ఞము, రామామిణ అవనన్సూ కాతక వరం విశ్వామిత్ర యజ్ఞ నంరశజము, అహల్యా శాన విమోచనము శన రమ రృంగము.. షీతా కళ్యాణము, రామ వట్తాలి మేక (చయత్నమూుు థతృంగమ్నూ రామవవగమవము, జూర్పలణకా పరాతవము,ు మాలరీచవర,. నీశాశు నారలణము అటాయు వధ. శవిరీ మోచము, వ్యూగ్రీవ వఖ్యము వాలివక్సు పీశా వ్వేను అము. ఆంకా దహూషముం రాను రాషఅ యుద్ధము, రావణ వధు (శ్రీకామ వట్టాలిషేకము _ అన్నియు ఇట్లు సాదారణ మాస్షామువనే చెవ్పఐడివని.

(వరావ కత యందలి సీత పట్టుక, దశరథ శాన వృర్తాంతతేవ, పావతిగి క్రముతైన శాక చరత వాతి స్యుగిన వై రను. వాల్మీకమువలనే నంవివ శోకవ (క్రమమున చెవ్చదిడినమి. విశ్వనాథ ఇవిగాక (వ్రదావ కశ అందలి అవేక కతాంశములను ప్యాత కఠథవవుగా షించోనలోకన కమమువ చెప్పించును. దీవి వలను సాదించు వయోజవములు ఇమా ముతిములగ మండువ ఉదానారలఅకు రెండు మూడు కథాంశములను కైకావి సమిశింతము

చిత్రకూటమువకు వపైమ్యుతై వర్నుచున్న గరళుని చూచిన లత్యలణడే అశవి రాకతోవి ఉన్టేశముము గూర్చి కంకించుత, రాము తతని కంకావవార ఇము చేయుట అను విషయమును మిశ్వనాత కాళ్యకమ వద్దతితా మొదట చెన్నలేదు. శరువాశ ఖభరతుడు తామపాదకలడాని అయోధ్యకు తిరిగి పోవుచుండగా ఇత్మేలుడ వరుగు వరుగున పోయి అతవితో ఈ వృజ్తాతమువు చెప్పి ఆత వివి శంకించి నందుకు శమావణ కోరిము ఇట్లు కతివు (కమవము మార్చు టలో కథిన శల్నమే మొదటి _వయోఅవముు ముఖి (ఎయోఅవషం ఇత్క్యుజ్నవి శిల పోషణము. మూఆమువ అశ్ష్యలణునకు కలిగె శంకను గురించి భరశతువ కెవ్యరును వెన్చినుట్లుచేయి. విశ్వనాన లక్షులువి చేతనే వ్వయముతా గన పార పాటుము చెన్నించి కమావజ కోరించుటతో అతని శీల నంవధ మెరుగెక్కివది

ఇదే మరొక్ష నందర్భము తావణుడ ఆడిన మంకాతోచన నభవ వాల్మీకి వి మాలలుగనే కాల చ్రమానమి నానముగ వెస్నెను, వావుమంతుడు

శలీలాచు శిలచము న! అంకా దేవానేము చేపిన తరువాత తిరిగి వచ్చి వాచరులమె కవివకొనట. రాము వికి పీతా వృత్తాంతమును వివేదించుట. రామువి యుద్ద య్యాత మొదఆగు. విధ ముగా వామమ్యదామాదుల వమనరించి పోవుచున్న కవి ఈ రావణ మంతా లోచవ నభ కొరకై . మర్యతో మరొకమారు అంక కేగవళవని వచ్చివది విశ్వ వాత దావిచి తప్పించి రాముని కతజు జొత్చులకై వచ్చివ విఖీిషణువి చేతనే ఈ వృశ్రాంశము వంశటివి చెప్పించెమ. శీవిిలలవ కథ యొక్క రార తెగ

బాత కండ పాగివది. నయ్మిగవా ఠచన కూడ సౌవ్య మెనవెం

మ్‌

రావలుడు శుక సారణలమ గూఢడచారులము రామువి వమాచారములు (గపాంచుఆక్తై వంపెను, వారు రాముని వేళు విర్మాణము గావించుటకుముందే రాముని న్మంందావారమును వవేశించి వానరుఆచే గుర్తింవటడి, వట్టులడిం పేతు

అ

విర్మాణా వనంతగము రామాబ్బచే విముకుకై ఈ విశ్వహత ఈ విషయమును వారు వల్టువడినవ్పుడు చెన్నళేదు. వారు విముక్కులైన పిమ్ముటి రావణునకు వారు తమ వృతాంత వివేదవము చేనకొముటగా తెలిపెను. అవగా వాట వట్లువడిన విష యము కూత అంతవరకు అతి గోవ్యముగ వుండెనవి భావముం

ఇంతకంపెను చశ్రమైనది (వ్రవాసాదుల యుద కథనము, ద్వితీయ దిన

మూ ఖతి ౨ యుద్దములో (వ్రవావు మ్యూమాక్ష, వజదంప). అకంవనులమ రాళున సేవా త్త కాల ల మలు వాతువైరి వీరి యుదముము. మృతిని, విశ్వనాత చెప్పన తీరిటున్నదిం షూ ఛి ళ్‌

రావణుడు వెజెదటి దివవ్వ యుద్దములో ఇడళిక చెంది మండోదరి మందిరమున మగతగా వేరుందెను. అమగతవ్విదలో (వ్రహష్తారుల అత్మఅ ఒక్కొక్కటి వ్వవ్నములోవలె కన్పించి తము యుద్ధముమం మృతిని గురించి నివేదించు కొమమ, ఎనవి చావుము గురించి వాడే చచ్చివ తర్వాత చెవ్నిామ కల్పన చమత్కార ఇనకముగధాం

విశ్వవాత తాను సాకిత్తుగా ఒకసారి చెప్పిన కథాంశమువే మరొకసారి

=క్ట్‌ ణః. వ క

ఏ పాత చేతనో చెవ్వింవవఠని వచ్చినవ్వుడు (ప్రాతకథనే కొత్త తీరున చెప్పిం చువు. దానికి రెండుమూడుదావహార అమములు వరిశీతింతము, సీ తాకల్యాణము మి

పీశాకల్యాణ కథ బాలకాండమున కాల(క్రమ వద్దతిలో చెవ్వ్పంకియే యున్నది. అరజ్యవాన నమతయేమువ అవసాయ షేతను “నీపెండ్తి కథను తెలుప

160 కల్పనృకదర్శ నముణ మని యడుగును. సీత చెప్పును, ఆ చెప్పుటలో “జానకి శివధమర్భంగము నరకు బుషివత్ని చీరకొంగును, తరువాత(దన చీంచెంగును చిపరలు మెలివెట్టుడుూ (ఆవసూయ. 170) చెప్పెను. అనగా శివధనుర్భంగము వరకుగల కథను, రాముని బలపర్మాక్రమములను వర్ణించుటలోను ఉత్సాహము, ఆనసూయ యెడ చనవు, తరువాతికథ = తన పెండ్తికథ = చెప్పుటలో లజ్జ్ఞయు సీతలో వ్యంజి *తములైనవి. ఈ కథను తెలుపుటలో పీత ఇదివరకు చెప్పబడని కొన్ని కొత సంగతులు చెప్పును. తనతర్మడి జనకుడు యౌజ్జవల్క్య శిష్యుడవి, తన పిన తండి తనను తర్మడికం-చ ఎక్కువ (_పేమగా (పాణమువలి చూచుకొనునవి, రామునివిల్లు రామునికంజ బారెడుండునని, రాముని చూచి తన పినత౦్నడి కన్నులు మెర సెనవి, ఊర్మిశ తనకంటె రెండుమూడు నెలలు చిన్నదని, పెండ్లి కొడుకువు కనమ్మునగా రాముడు తన తలిడం[డులను పిలిపింపడనెనవి తెలువుము. కన్యాపిత చింతలను సీత వివరించును. రాముడు శివధనస్సును విరచునప్పటి ధ్వనులను సీత ఇట్లు వరించుని. ళ్‌ లి = శ్రీ వియదరధ్వ మెల వివరించిన మోహనమోహనో[గరే త్ర స్‌ మెల్త ౮ భా వివృత న్వనంబులకు( గమ్మదనంబులె పూనె గుండియల్‌” (అనసూయ. 182) ఇదే సందర్భమున ఇదివరకు గెప్పబడిన *విష్టావర్షదిత్యాది” పాషాణ సంచకమునకును ఈ పంక్తులకునుగిల లీభేదము గమవింపదగివది. ఆ థ్వని లోకముల నన్నింటివి దదరిల్ల దేసినట్లు ఆక్కడ చెప్పబడినది. ఆదే ర్వవి ఇచట గ ణి పీక గుండియకు మోహన మోహనో(గ రేఖా వినృత న్యనములె కమ్మదన ౮ యణ న్‌ స్రి ములు పూన్చినవని ఇచట చెప్పదిడిపదిః ఇట్లు కథ చెవ్చుటలోవి [కొ తదనము వలననే ఆననూయ

నేము పూర్వమే దీని విన్నాను, నీన్వ

యం వర కథా విధానంబు, నెననీవు

చెన్నగా విననెంచితి, చెప్పినటి

లు నీకథ వినూత్నమె మదినించె ముదము (ఆదే 187) అనెను.

శరీరాను శీలవము క! ాకానుర వృత్తాంతము :

ఇది వాల్యీకమున ఒక్క పర్యాయమే . నుందరకాండలో సీత హమమం తుతునకు అభిజ్ఞానమగా చెప్పిన సందర్భమందే సింహావలోకన విధానములో చెప్పదిడినది. విశ్వనాథ దీనివి కాల్యక్రమ (ప్రాప్తముగా ఆయోద్మాకాండలో సాకొత్కంధనమ.గా కూడ చెప్పెను. అక్కడ చెప్పిన విశేషములు కొన్ని అక్కడ చెవ్పరేదు,. అక్కడ చెప్పినవిక్కడ చెవ్చలేదు. అయోధ్యాకాండలో సీత మాంస ఖండములను ఎండ బెట్టి కొవలియుండగా కాకి వచ్చినట్టు చె'స్పెను* ఈ మాట సుందరకాండలో లేదు. రాముడు జల్బకీడ లాడివచ్చి ఆలసి నీత తొడపై నిద్రించు చుండెనని సుందరకాండలో కలదు. ఆయోధ్యాకాండలో లేడు, మరియు రాముడు సీత వక్షమునందలి ఎబ్లవి చారికలమ విదురకండ్లతో చూచి ఏవో పరిహాసోక్సు లాడినట్లు సుందరకొండలో కలదు. అయోధ్యాకాండలో రేదు* అమోఖథ్యాకాండలో కౌకి శశ్రీరామువి నమ్మవలదని అమ్మవారితో చెప్పినట్లు కలదు. ఇది సుందరకాండలోలేదు. “అయోధ్యలో కాకి బ్రహ్మను శివుని శరణు జొచ్చి విఫలయత్న మయ్యెనని యుండగా *నుందరిలో ఇందాది లోకములకేగి నిర్మాశయయై తిరిగివచ్చెనని కలదు, ఇదిగాక పీత ఈ కథ చెప్పుటలో స్త్రీ (వకృతిని గూర్చి చేసిన వ్యాఖ్యానము అమ్మవారి వ్య కక్రిత్వముము వట్టి ఇచ్చు నదిగా నున్నది, వానుమన్ని వేదనము"=

హనుమంతుని సాగరోల్లంఘనము, లంకలో పీతాన్వేషణము, సీతా పందర్శనము, ఆళోక వన ధ్వంసము, లంకా దహనము మొదలగు నృంత్రాంత ములు సుందరకాండ మొదటి నాలుగు అండములలో సాౌక్షితృ్మథనములుగా చెవ్పబడియున్నవి, చివరిడైన నంధ్యా ఖండములో ఈ విషయములనే హను మంతుడు తన సహెాచదలకు తెలుపును. మరల ఈ విషయములే రామునకును చెప్పబడినవి ఒకే విషయము విట్లు మూడుసారులు చెప్పవలసి పచ్చినపుడు విశ్వనాథ ఒక్కొక్కసారి ఒక్కొక్క (కొత్త చమతక్కారములు చూపించును,

హనుమంతుడు జాంబవదాదులకు తన యాళత్రా విశేషములను కాల[క్రమ మున చెప్పలేదు. లంకా గమనోద్దేశము సీతా సందర్శవము. కనుక “కవి 21)

102 కల్పవృక్ష దర్శవములు పీంచినది సీళ*, చూచితి జానకిన్‌ అవి ముందుగా ఆ (ప్రధాన (వయోజన సిద్దినే తెలిపెము. తరువాత ఆమె ఎక్కడ ఉన్నది ఆనునది వారు వేయదగిన (వళ్న అందుచే “ఆమెను రాక్‌నుడు ఆళశోక ననమందుంచెనఏ చెప్పెను. నప జముగా తరువాత వారడుగరగిన వళ్న “ఆమె ఎట్లన్నది” ? అవి. అందుచే *అతి దీనురాలు, దుఃభాంబోధిమగ్నవైదేహ' అవి చెప్పెను. ఇది ళోతల కుతూ ,హలమును గుర్తింపగల వాగ్విదాంవర్ముదైనవ క్త చెప్పెడి తీరు,

సీతను చూచుట తర్వాత హనుమంతుడు చేనివచ్చిన గొప్పపని లంకను 'శగులబెట్టుట, అందుచే దానినే తర్వాత చెప్పును. కావి ఆ చెప్పుట తన గొప్ప తనముగా చెప్పడు. పీఠ గొప్పఠనమ.గా చెప్పును. “ఆమె మిమ్మంద రను పేరు పేరున అడిగినది. ఆమె మనయందు వయ చూపించినది. అనగా మనకింక అగ్ని భయము లిదన్నమాటొ ఇదేమి ఆమె దయ చూస్తటకు "అగ్ని భయము లేకుండుటకు సంబందమేమి? “నా తోకను కాల్చవలెనవి రాక్ష సులు (పయత్నించినారు. నా తోక వెంటటుకకూడ కాలచేదు కాని వారీ లంకనే వేను కగులబెట్టి వచ్చితిని.”

తరువాతి (సశ్నలు “రావణువి చూచితివా, వావితో మాటాడితివా? వాడెట్లుండును? అచట మన కినుకూలు ₹వరై న కలరా? మొదలైన (వళ్న అను అడుగసి వానినే ఊహించుకొవి హనుమంతుడు వానికి సమారానములు చెన్సును. తరువాత తనకు సీతకు నడచిన సంభాషణ వివరములు, రావణుడు, వాతస స్రీలు సీకము బెదరించుట మొదలగునవి చెప్పును. చివరకు తచ సముద్ర లంఘన విశేషములు తెలుపను, ఆ తెలుసటలో ఎన్ని చమత్క్భతులు' మైనాకువి సంగతి చెవ్పచు 'ఆ తర్మడీ కొడుడులకు ఉత్తరము పృతమునైన లేవట. ముల్లోకపు బాటసారియైన ఒక ప్రోదగి మాత్రము చిరు బున్ము మనుడు వచ్చి పోవుచుండునట. సురస తనమ మెర్చి (పీతితో “పోరా కోతి సన్యాసి? యవి ముద్దుగా అన్నదట, సింహిక చచ్చి వెల్తకిలదడి నీటిపై తేలుచున్న తిమింగిలముపలె, విశీర్ణమైన పెద్ద నావవలె, నిర్చృక్షమైన ధ్వీషమువలె నున్న దట,

ఈరువాత రొమువికి ఇదే విషయములమ నివేదించుట,

శరీరాను శీలనము న! కాంచితి సీర బాష్ప కలికావలి కాంతకపోల, రామనా మాంచిత విత్యకంపిత నితాధర, లీశకరదైత్య కామినీ నంచయ భర్సృ నోక్రిచయ నంచలలోచన వారిజాతవ (శాంచల. విివయోగ దవానాాగ శిభామయ దేహ లంకలో (సంధ్యా 187) “మజీగడు విచ్చెదైత్యు గొక మానము మాసర నీలమేఘ సుం చరభవదీయ ముగ్ధ ముఠ దర్శన మవ్పటిలోనంగావిచో సుర రిషరాఖ్యహానసము జాచ్చు విరామిష దేహయష్టి దు రృరతర జీవనో[గ మృగభామిని యొక్కతె సీత పేరిటన్‌* (ఆడే 188) రామునకు కావలసిన విషయము లఅలచ్న్చ్నియు రెండు వద్యములలో చొవ్ప బడినవి, రాముని మనన్నిష్పుడు హర్షాందోళనోధ్విగ్నమై యున్నది. అకని కివుడు చిన్న చిన్న వివరముల నన్నింటిని వినగల ఓపికలేదు. మరి కొంత సేవటికి రాముడే ఆడుగునూ, ఆమె వెట్లు గుర్తించితివి? ఆమె విన్నెట్లు విశ్వసించినది? ఆమె నీకేమి తెలిపినది? ఇత్యాది పళ్నలు, హనుమంతుడు అభిక్ఞానముగా కాకాసురువి కథను (మరొకసారి సం్యగహముగా చెప్పును మధ్యలో *విత్యవరిహాస మనోజ్జవచో వివింఠ!” అవి నందోధించును, రాముగు, ఆ సంఘటన నడచినపుడు తాను సీతసు పరిహసించిన నంగతులు జిపికి తెచ్చు కోవలెనవి, తరువాత చూడామణి నొసంగెను తక్కిన సంగటీదు రాము డడుగలేదు. హమమ చెన్నను లేదు. హనుమంతుడు సీతను తన భుజముప్రి నెక్కించుకొవి రాముని యొద్దకు తీసికొని పోదుననుట. అమె కాదనుట *ఆ రాతి యన్న ఫలవారంబు చేయ వపడు లత్మణుడు” చెప్పెను. అదియు జాందినంతుడు తనతో చెవ్పెనని అంగ దుడు చెప్పెనవి” లచ్ముణుడు చెప్పెను. ఇప్పటికీ వృత్తాంతము వలుగురున క్తల నోళ్ళలో నలిగి వచ్చినది, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, అంగదుడు, లక్ష్మ ణుడు, లక్మల్పడు సీత మాటలుగా ఇట్లనెమ.

! కల్పవృక్ష దద్శనములు “రావంఖడు టొంగ; దొర సుమీ రామచం(దు€ డేను నీవెంట వచ్చిననేమి యగును? బొరయయిన రామచం(దుండు టొంగయగు మ ఆతడయిన(గా కున్న నేనగుదునయ్య” (ఆదే, 160) నిజమునకు సీత ఇన్ని మాటలనలేదు. నోటినుండి నోటికి మాట ఇటు చిలవలు పలవలుగా పెరుగునన్నమాట. రాతి (పొద్దగోయిన తరువాత “హనుమంతుడు సిగ్గుచేతను, నీవు కోపగింతువనియు. వీకు తెలున వలదనెను అనుచునే సుగీవడు అళోకవన ధ్వంసమును తెలుపును. “*మళియు మారుతి యచ్చట నొక కొంపెపని చేసివచ్చెనది నీకు చెప్పవచ్చునో రాదో” యనెను. "అదేమని రాముడడుగలేదు. సుగీవుడు చెప్పలేదు. మరునాడు ఉదయము ప్నానవేళశ సుషేషణుడు “మనము దండె త్తిపోవు వేళకు శ్యతువులు కొంవ గోడు తిరిగి కట్టుకొను (పయత్నములో యుద్ద పయత్నములకు తీరిక లేక యుందురు. మన హనుమంతుడు లంకయంతమనము తగులబెటి వచ్చినాడు అని నెన్ముడిగా చెప్పును, ఇదే వృత్తాంతమును హనుమంతుడి మరొకసారి భరతు నకు సం్యగహముగా తెలుపును. ఒకే కథను ఇందరిన్నిసార్లు చెప్పినను పాఠకున కెక్కుడను చర్విత చర్వణ మనిసించదు. కథాకథన శిల్పమనగా నిది కొందరు రాజస వీరుల కథను విశ్వనాథ చిత్రముగ చెప్పును, అనగా అసలు చెప్పనే చెప్పడు, అరుని వధను విశ్వనాథ ఇట్లు చెప్పెను, “ఖరుంగొకి మహాసొలంబు 'సెజికి రామచంటదునిపైకీ రాగా. దద్వభానంతరముస్వామి .. (వంచవటీ 148) అరుడు సెరికికొని వచ్చిన సాలనృతమును వాడు రామునిపై విసరెనో లేదో, రాముడు దానినెట్లు భగ్నము చేపెనో, ఖరుని రాముదెట్లు సంహరించెనో ఏమియు చెప్పక-- వాని వరానంతరిము” ఆని చెప్పుటలో ఇవి యన్నియు ఏ ల్నిప్పకాలములోనే జరిగిపోయెనవి చెన్సుట ఉ దేశము, ఖరుని కొడుకు వమకఠాకుని వధను కూడ విశ్వనాథ పరిగా ఇప్రే చెప్పును. రాముడు నుకరాశునితో “నిన్నును నప్టై చంవుదున్‌ (ఇంధద్రజిత్‌, 821) అనును. *ఆంత నుకరాత మరణ[శపసణ సంజాత దుఃఖం దుఃఖతుండైన రాన

శరీరాను శీలనను 165 ణుండుి (ఆది. 822) ఆని తరువాతి వచనము రాముడు *చంప్పదున్‌' అనుట కు[ఏ చంపటకును మధ్య వ్యవధియే లేదన్నమాట,

ఉపాభ్యానములన్నియు పాాత కథనమందే ఉండును, విశ్వనాథ్‌ నృష్టిం చిన పాత్ర లందరు కథాకథన కళలో (_పవీణులే, వారిలో విశ్వామిత్రుడు (పఠమగణ్యుడు. విశ్వామి్యతుడు రామలక్ష్మణుల 8నేక కథలు చెప్పెను, .... కాటక పృత్తాతము అంగదేశ- వృత్తాంతము, మలదకరూళ దేశముల నృత్తాం తము, సిద్దాశమ వృత్రాంతము, కుశవ౦ళ నృత్తాంతము, కుమారస్వామి జనన వృత్తా.తము, గంగ ,తిపథగమైన వృత్తాంతము, అహల్యా పృళల్తాంతము-- మరింకెన్నో కథలు చెప్పెను, ముని భృళాజళ్వుని విద్య లిచ్చివ దానికంచ ఈ కదలు చెప్పుకు ఘనమనిబా లుడైన రాముడు భావించెను- రామునితోపాటు కథలు విని మునులు కూడ *“ఏమికథ, ఏమి చెప్పుట ఏమి సౌగసు' ఆవి (వశంసించిరి,

కథకుడు తనపాటిక తాను కథ చెప్పికొనుచుపోక (ళోతలను కూడ తన వెంట తీనికొనిపోవలెను, దానికై కథా కథన మధ్యమందవ్వడవ్వుడు _శోత లను సంలోధించుచుండవలెను. (ళోత అవధానము కథయందు స్టిరముగ లగ్న మగుటశై కథకుడు నుధ్య వర్య కొన్ని (వళ్నలు వేయుచుండనగను, దావి వలన ళోత శీవలము న్నిష్కియ (శోత (౧4551౪8 ఓ1519౧09/) కొక స్మకియ భాగస్వామి (శీంళళ8 గ౭3౧౮0103౧0 అగును నిళశ్వామి(తుడు రామ లత్మ ఇలకు అంగ దేళ వృత్తాంతమును చెన్పచు *“సనవిలుకాడటంచు వినినారు గదయా? (అహల్య $8) అని వారిని పళ్నించును. వామన చర్మిత చెప్పచు “ఒగివటు డెలఅత యందముగ నుండినటందువు' ? అని _ప్రళ్నించునా, దానికి లక్ష్మణుడు “ఆగు' పటు డెంఛ యందముగ పవైనను నుండును. అని సమాధాన మిచ్చును, రాముడు నవ్వును (అదే 18%) ఇచట తామును వటువులే యైన రామ లక్ష్మణులు ఒకరి పంక నొకరు చూచుకొనియుందురు. ఈ పళ్న వ్వైచు టలో విశ్వామ్మితుని ఉద్దేశము తమ సొందర్యపు పళంసయే యని కూడ వారు గుద్తించియుందురు. గుర్తించి సంతోషించియుందురు. ఇట్లు (పశ్న్యళోతను తాకునట్లుండవలెను. ఏిశ్వామితుడు ఒక్క కుమారస్వామి సట్టుటకు ఎందరో తల్లులు సంతసించిరవి చెప్పి “ఒక్క తనయుడు కల్గిన నుర్విజనుల యుబ్బు పట్టంగ వచ్చునటోయి! అని (పశ్నించును. (ప్రశ్నించి వెంటనే “న్వామి కలుగ వింగజకును సంబరం౦బు' అనును. ఇక్కడ స్వామి ఎవరు? కుమారస్వామియు

166 కర్చివృక దర్శనములు స్వామియే, రాముడుకూడ స్వామియే. రాముడు గన స్పట్టుకకు తన తండియు తల్లియునే గాక మూడు వందల ఏబది ఘంది లిల్లుల్దు అయోధ్యా పర నర సారులు ముల్లోకముల వారును సంబరపడిరను భావము స్ఫురించి ఆనందించును సగరుని వృత్తాంతము చెప్పటకు ముందు విశ్వామి తుడు *కలదయోద్యయటన్న చక్కని పురంబు, మీ రెజటుంగుదురే" (ఆదే 86067) అని (పళ్నిందును. రామ లక్ష్మణులు నవ్వుచు మే మెలుంగుదుి మందురు, నువి మేలు, మేలు, మీ రెజింగినంగధలోని మీలిసగము నెలు(గుదురే యంటి (ఆదే 808) అఆనును. చెవ్సబోయెడి కద (శోతకో, _శోతకు తెలిసిన వ్య క్తికో _వదేశమునకో సంబం ధించినదను ఎరుక అతనికి కధ యందలి కుతూహలమును పెంచును. విశ్వా మ్మఠున కిట్టి కిటుకులు తెలియును. తన అఆక్కగారైన సత్యవతి వృత్తాంత మును చెప్పుచు *కాంతయు విన్ను నెంతో, రఘు సత్తమ, యాయవ నన్ను వంత(గా నంతకు మించి చూచెడిదొ అనును. తథా కథనమందలి మరియొక గడుసుదనము కలదు, విశ్వామి్యతుడే ఇట్లు చెప్పును. “ఆడిగినదేమొ చెప్పకువె, యా యితరమ్మఖిలమ్ము చెన్సమా యడుగకయశ్లై వించుందిడియుంద రు (శ్రోతలు; విద్దియీ సుమీ గడసరియో కథా కథన కొళలము" (ఆదే 800" విశ్వామ్మితుడు ఇంతమా(క మే చెప్పి ఊరుకొనడు, *ఆపైన ఏమి యటం దురు 1 అని (నళ్నించును. ఈ గడుసరితనమునకు *ఆ రాబుడుతలు రావు లక్ముణుల 'మోముల నవ్వులు మువ్వల (మోయును, వై చెప్పిన గడునరితనమును విశ్వామి(తుడు చూపిన పట్టిని రాముదు విశ్వామితుని గంగ (తివథమైన వృత్తాంతము చెప్పుమని పార్థించును. విశ్వా మిితుడు అసలు కథకు ఉపోరద్దాతముగా కుమారస్వామి జనన బి కథను చెప్పును. రాముడు ఆసక్తితో విమను. అప్పుడు “అసలు కఠంజెప్పెదను వినుడు అని ముని సగరువి కథ మొదలు పెట్టును. కావ్యము వలెనె కథా కధనము కూడ కాంతా నమ్మితమెన ఉపదేశము గలది విశ్వామి్యకుడు గంగావతరణ కథ చెన్నుచు భగీరథుని మాటలుగా

ళరీరాను శీలనము 1607 *ఆస్మదీయమైన తసమెంత ? నాతండు లాచరించి నటి తపము ఫలమ్ము నాయందుంబొంది శయ ఫలవంత మైనట్టి చెలువుగాకో (అదే 41%) అమను, ఈ భగిరథువి నూటలు శ్రీరాముని పితృభక్తి గుణలతకు దోహదమైనవి, రా్యాతియంతయు రాముని కిదే ఆలోచన, న్నిదపట్టలేదు. ఓక రాత్రివేళ కు ఆ. భగీరథకు సిల్కింనట్టి తండ్రుల తఈవఃఫలము వచ్చి తన తవంబు నాదుకొనె నన్నమాట లోకొద్భుతంబు” (అదే 410) అనును, విశ్వామ్మితుడు కథ మధ్యమున ఆయా సందర్భమునకు తగినట్లుగ ఆనేక రమ్మములగు వర్జనలను చేయుచుండును. సుందరములగు భావములను వెళ్లి డించుచుండును. ఆయన చెప్పిన కథలన్నియుపరిహాసాళ్ళర్యభీర్నాద శృంగార పానములౌ కథానకములు. అవి (ళోతలను౯. సమ్మదాంథోరాశిమునుంగ జేసెడివి, న (అడే 106) శతానందుడు రామునకు విళ్వామి(శుడు (బహ్మర్షిమైన కథ చెప్పెను. అందు ఉవకతలుగ తిశంక్కు శునశేపుల కథలు పచ్చును, మేనకా వృత్తాంత మును చక్కని చిక్కని శృంగార కొవ్య ఖండనుగ శతానందుడు చెప్పెను. బాల్య తారుణ్య సంధి వయస్సులో మన్న రామునిపై ఈకఠ వ్రైచిన ముద గాఢ మైనది, “ఆన్ని యంశనులను జెప్ప్ఫినట్టితీరు వేటు; మేనక కథతీరు వేజుగాదె (ధనస్సు 274) అని రాముడను కొనెమ. (శ్రీరాముని కృంగార జీవితమునకు ఈ విశ్వా మిత్రుని కథయే ఒరవడి సెట్టినది, విశ్వామితుడేగాక ఇంకెందడో ఎందరికో కథలు చెప్పుదురు. సుమం (కుడు దళరథునకు బుష్యళృంగ చరిత చెప్పును. పరశురాముడు స్వీయ చరితను, అందు కార్తవీర్యాస్టున వధాదికమును తెలుపును, దశరథుడు తనకు గలిగిన కాప వృత్తాంశిమును తెలుపును. భరతుడు శ్రైకకు సురభీం్యద సంవాద

కకి8 కల్చవృక్షదర్శ వములు మును తెలుపను. ధర్మభృతుడు రాబూయుఆకా మాందకర్షి చరి్యత్రమ, అగన్వ్య (శాత అగస్త్యుడు గావించిన వింధ్యపర్వత గర్వానహరణ కఠమ చెప్పిరి. సీత తనకు గాన్టేయి చెప్పివదని ఆగమ్మడు గావించిన వాతాపీల్వల నంహార కథిను చెప్పుము. అగమ్మడు దండకారణ్య వృత్తాంళమును 'లెలుపును. నుుగీవుడు నప్పజనా్యాశమ వృత్తాంతమును వాలి వర్యాకమ గాథలమ తెలుపుదురు. ఈ కథలు చెప్పినవారిలో మునులు ముబ్యులు. వారికి కథనెచ్చట నంక్షేపింపవలనో ఎచట విస్తరింపవలెనో బాగుగ తెలియును. కథకు ఆయువుపటును గుర్తించి దావి యందలి సూడ్మ త శ్ర్వముచు వివరింతురు. క్‌ "ఈ బుషులెవ్వరు చెప్పిన సారకథా కథనమొక్క చాయనెనడచున్‌ వీరంతగ్రంషలు, ఐిహు చిలి ధా రూపిత మాత్మతర కథాంబలు సుమ్మీ” (రమస్సు 278)

అవి రాముడమమ,.

రామకథను ఎవరు ఎవరికి ఎన్నిసార్లు చెప్పిరో లెక్కలేదు. ఒక్కొక్కరు చెవటలో ఒక్కొాకట పొగనుండుమ. ఇన్ని సొగసులు దర్శించిన (ప్రతిభ విశ్వనాథది, ఆయన కూడ బుషియే

కువెంవు కథా కథన శిల్చ్పము

కువెంప కూడ కథా కథన శిల్పము నభిమానిందువాడే. తన (గంత

మును కథాదృష్టితోను కావ్య దృష్టితోను విమర్శింవవలసియుండునవి ఆయవయే లు

చెప్పికొని యుందెము గదా!

కువెంప్త (పధాన (ప్రాసంగిక కథాంశములవ్నింటివి తన మాటలలోనే చెప్పెను. ప్యాశ కథనముగా మూలమందు చెవ్పబడిస వాలి స్యుగీవ వైర కార ఇము కూడా కువెంపు తన మాటలలోనే చెప్పెను. సంపాతి కథ మాత్రము సింహావలోకన పద్దతిలో ఆశవి చేతనే చెప్పింపదిడినది. దశరథుని శావ వృత్తాం తము అతనిచే స్మరింపబడుట మాత్రమే జరిగివది,

కువెంపు కథా కరిన శిల్పము ఎక్కువగా నన్నివేశ కల్పనముపైనను, సంభాషణ శైలి పైనను ఆధారవడియుండునని చెప్పవచ్చుసు. శికువైపరాముడు

శరీరాను శీలనము 149 చంద్రుని కొరకేర్చుబ. సీక వచ్చి కెంతో వంట చేయలేకపోవుట శశిమౌళి లి

యను యువి బాలకుడు పీతకు మసి ప్యాతలు శుభము చేయుటలో నహాయము చేయుగు ముఖము విండ మనిపూసికొముటం వాలి నుుగీవఎవి చిన్న తనములో ఉప్పు గోవెవలె మోయుట, ఆతడు వీటిలో మునుగగా ఒడ్డు జేర్చుట మొద లగు వన్నివేశములు ఉదాహరణీయములు, ఈ వన్నివేశములన్నియు, ఆత్యంత వగాజ సంళ రోంజిలో వెవృబడి పాఠకువకు వినుగు గొలువక చదివింన గలిగియున్నివి. ఈ నహజత్వ సారళ్యములే కువెంపు కథా కథవ విరానమందతి విఃష్టైళ వంలాషణా శ లిక రామ శూర్పణఖల నంభాషణము, రావణ మాకీ చుల సంభాషణము,రామ వహ్నిరంవాఅ నంభాషణములు ఉదాహర జీయములు,

కువెంస్త చేయు కల్చ్పనఎ అతి వవ్యములై ఆనశికరముగనుండుము రావణుడు రాముని జయించి సీశకు కొముకగా నమర్చింతుచవి పూవి ఆ (వయే త్నములోనే హతుడయ్యెనమ కల్చవ చాగుగానే యున్నది, కావి వాలి విషయమై కూడ కువె ర

ంప్ప అదే కల్చనమ వ్వవరుచ్చరించుట శిల్చ దృష్ట్యా మెచ్చదగివదిగా లేదు పాష[త చిత్రణ (శ్రీ వాముడు

ర్రామో విళ్ళగహవావ ధర్మశ తామస్పత్య వర్మాకమః రామళ్ళ్త భృతాంవరఃి “రామో భవనమోహనః'. ఇది వాల్మీకి చితించివ లామువి ప్వరూవము,

విశ్వనాఠ = శ్రీరాముడు. వాల్మీకి రాముడే *ఆళ్మానం మానుషం మన్వే' యనెనం విశ్వనాధ రాముడు మశింతగా మమష్యురు.

శిశువైవ రాముడు తల్లి చంకనుండి తండి మీదికి తర్మడి చంకమండి శల్లి మీదికి దూకి ముద్ధుచేయును. (అవతార 31) కొంచెము పెద్దవారైన ఈరువాత తవ్పటడుగులు వైచి వేలకూలుము. (అదే 828) వచ్చి రాని తొక్కు వలుకులు వర్టవ్యత్యయముగా వళుకును. (అదే 884) వీళ్ళతో ఆడుమ.(8088) దేవువి పూజా మందిరములో పవేశించును, (881) చేతి కందివ వస్తువులను 22) న్‌

70 కల్పవృక్ష దర్శనములు విరుగగొట్టును, (ఆదే 861) మరికొంత పెద్దవాడైనకరు దాత ముదుశలులను ఆటలాడిళచును, (ఆదే శి) రామువి ధనుః కళాసారము శుల్చ్బము, గబీత శాస్త్రము. సర్వ పదార ఇ వీ త్త్యమున్‌ (మారీచ 204%, ఆస్త్ర విద్యలు రాముని యెడ “నిత్య సిద్ద్రములు, అలీ 0 ధూర్వ్వహములు, పరిదీప్త శక్తులు, నమ త్త సాధక కుభాకలితములు, ఊర్జిత సత్త్వ రూపములు” (అదే 207). రాముడు ధర్మ వేదాంతోపన్యాసంబ'పేయం దదుపదేజ్ఞయయిన శ్రీ వశిస్టులకే [కొత్త యవిపించె” (పాదుః 488) రామొ నః యౌవనోదయ వేశయందే వెరాగ్య ముదయించిను. ఆస్పటి కింకను అతడు కొంత్త పెండ్తికొడుకే. వైరాగ్య త్వప్టమెన రాముని మనస్సు తామర సాఠమీది నీటి బిందువువలె సంసారమందు నిర్లి స్తత వహించెను. గ్రంగావతరణప్త కథను కౌశికుని వలన విన్న రామునకు భగీరథుడు పలి కిన “*తర్మడుల తపః ఫలము వచ్చి తన తపంబు నాదుకొనెనన్న మాటలో కాద్భుతంబు” (అహల్య 4180) గా తోచినది. అట్టిది రాముని గుణానుదంధి న! మైన సార (గ్రాహిత్వము, భార్గవ రాముని గెలిచియు శ్రీరాముడు “నిజంబుగా దయాసింధువు. భార్గవుండు ననుంజేసె సకారణ వీర్యవంతునిన (రనుస్పు 48) అనెను. లోక కంటకులై న రావణొాదులను జయించియు “*స్పలభముగా(గ( జెప్పెదరు సూజనముల్‌ దళశకంరునాజీలో గెలిచెను రాముడంచు; నది కేవల వాక్యమతండునొక్క- (డా గెలుచుటకే నొకండనయి, గెల్బితి మందటమలత మంది దై త్యుల(; దిని నాది యౌట గెలుపొస్పగ జెప్పెదంప్ప' నాదిగాొ (ఉప సంహర॥2 66) అనెను. అవి కత్సనతయనగా నింతకం'బ నేమి యుండగలదు ? రాముడు రాక్షస సంహర్ష. ఆయ్యును *అది కసాయి పని యని (దళ వర్ష 81) ఆత్మ మర్యాదుడైన ఆ స్వామి ఏ దనుజుని వధించినను విషాదము నొందును. (పంచవటీ 448) ఆచి రాముని హృదయ మార్షవము, కనుకనే విశ్వనాథ రాముని శ్రే౪లోలునిగను, హాశ్యియునిగను చితించెను. రాముడు అయోధ్యలో మండగా రాజకుమారుడు కనుక యరేచ్చ

శరీరాను శీలనము 171 ముగా సంచరించుటకప వీలులేక పోయెడిది. వనవాసమున కరుదెంచిన పిదప తామునికి స్వేచ్చ లభించి గట్లయినవి, అతడు సీకతో కలిని కొండ కొమ్ము లెక్కెడివాడు.. గుహలలో దూరెడివాడుు చెబ్లెక్సిడివాడు. గోతులలో దూశెడివాడు. [కూరజంతువులతో పోరెడివాడు. సీత తనవెంట మశ్నదో మరింత ఉత్సాహము చూపెడివాడు,

వైశ్వనాధ రాముని యందలి మరొక గొన్న విశేషము అతతి పోన్య మంజులత, రాముని ఆ హాస్యమునకు _పధాన లత్య ములు చిన్నతనమున మఘందత్‌, ఆతరువాత పీత. అయుు సగీపుడు, విఫీషణుడు మొదలగు మి్యులతోను, ఖరుడు మొదలగు శృతుపులతోను, కూడ రాముడు పరాకచిము లాడెడివాడు.

రామాడు ఏక్రవత్నీ వతస్టుడుకదా, అయినను -కూర్చుణఖతో హాస్య ధోరజీలో మాట్లాడ గలడు, (పంచవటీ, 187), బోయకయైన మునతడీభితో సరసములాడ్‌ గలతీ రాముడు

రామునకు అత్మత త్త మెన్న దైన బోధసడినదా యనునది ముఖ్యమైన (పశ్న. వైశ్వనాధమలో ఆత్స తత్తము అప్పుడప్పుడు రామువితో దోబూడు లాడుకొనుచుండును, విశ్వామ్మితుని నలన నిద్దాశమ నృత్ర్తాంతమును, వామన చర్నితమును విన్న రామునకు ఆ రాతి యాగ నంరత్షణము గావించుచు గాంచిన ఒంటికంటి విిదలో తానే వామనుదైనట్లు తోచెను, (అహల్య, 18%) యౌవ రాజ్య పట్టాభిషేకము రేపనగా ఆ ర్యాతి (ప్రాణాయామవేళశ దేవతలు యెదలో మెదిలిన పై విష్ణువుగా దేవతలకు తానుచేసిన రావణ సంహార (పళిజ్ఞను కాప కము చేనినట్లయ్యెను! (అభిషేక. 84-80) యుద్ధ పారంభ దినపు బటుదయ మున రాముడు సూర్యోపాప్పి యొనర్చువేళ ఆకవికి $్రి మహావిష్ణువుతో తాదా త్మ్య్యము సద్దించినల్లయ్యెను దేవతలు తనను న్తుతించినట్టయ్యెనసు, (సంశయ $91041). ఇందజ్మిత్స యుక్త నాగాస్త్ర మూగ్భితుడైస రాముని కది సమాధి దళ కాగా వైనతేయ గరుత్యద్దరుత్సంస్పర్శివలన దేహస్మృతి కలుగులోగా దేపతలు తనను విష్ణువుగా స్తుతించినట్లు తోచెను (అదే, 811-880). తిరిగి యుద్ధప్త చివరి దినమున రాముడు ఆగస్తోపదిష్టమైన ఆదిత్య హృదయమును జపించునప్పుడు తానే సూర్యనారాయణ మ్పూర్తియైనట్లు తోచెను, (నిస్సంశయ,

క్‌72 కర్చివృక్షే దర్శవములు శిక8). ఇల్లు రామునకు తవ దివ్యత్వము గోచరించు చుంచెమ. మరల అంతలో రాముడు మానవ మాతుడె పోవుచుండెను.

అనంత కల్యాణ గుణాభిరాముడెన రామువి గురించి ఎంత చెపవ్పినము ఏమియు చెవ్పవ,ట్రైకాదుం అందుచే ఏదో కొంత చెప్పటకంచబ ఏమియు చెవ్ప కుండుటయే ఉచితమనివించును. ఈ భావమును విశ్వనాథ అద్భుతముగా ధ్వపేింవజేపెను. యుద్ధ 'పాఠరంభాత్చూర్యము లంకమ ముటడించి యున్న

స! “రామ దండు ను రావణునకు సారణుడు సౌదా(గము మండి చూపి వరిచ యము చేయుచు ఒక్కొక్క వానర వీరువి ఒకటి రెండు వద్యములలో వరిం ణి చుచు వేచ్చీ చివరకు తక్కిన వార లిరణు హమమంతురుమ, రామ చందు తుమ ఆవి యూరకుండెను. (వంవయ 188) అవగా రాముడు ఆవరసీయు ఉ న!

ఉవి భాపము. కువెరిపు _ (శ్రీరాముడు

శివవైవ లామువి చేష్టలలోనే ఆతవి ఆలౌకికతము వంకేతిచు మాచ వలు కవీపించెను. ఆకాశమండున్న చంళువి అఆందుకొవవవెవను కోంకయళిది. ఉన్నతాశయములమ పాధిఎవవలెననెడి తీవ ఆకాంక్ష విది నూచించుమ. *

రామువకు తాను అ(ప్రాకృతుడనవి తెలియునేమో' లేనిచో అతడు నము 1మవి తెరువిమ్మవి ఎట్లు ధక్షింవగలడు దివ్యుడ్రైన గరుత్మంతుడు తవకు

న!

నమన్కరింపగా చిరువవ్వుతొ ఎటు స్వీకరింపగలడు? చవిపోయిన రంహువి 'బ్రికికింతువవి వవ్నాతో ఎల్లు వలకబడుము, దైత్యువి గెలిచివ కారణమునకు కాదు తవ దయితను వలచిన కారణమునకు రామచర౦్మదుడు గురువు] రామువి అడుగుదామరలకు (మొక్కైదను- దశ శిరష్సువి వధక్తై కాదు; మందాకివీ విర్మల వరిత్తులో స్నావము చేయుచు ఒక దినము తామ గాంచిన దృశ్య సౌంద ర్యము వలన ఆత్మదర్శ నమున కెక్కిన రన నమాధి మపామక్తైో (కుణిదళు లీయ ఊర్వశి - 188 =. 208)

మావవుడెన రామువి దివ్వ్యువిగా మార్చిన శక్తులు చధావముగా రెండన్న మాట, మొదటిది పీతాాపేమ. రుండవది (వకృతి వేమ.

విశ్వనాథ రామువివలె కువెంపు రాముడు కూడ సీతతో ఆడుము, పాడుమం గెంతువు, పరిగెత్తును, వరివోనములాడుమంపొలయలుకలు మాత్రము పూవ్యదు,

శరీరామ శేలవము [73

రెండవది (వకృతి_ పేమ. రాముడు వహజముగవే గిరివని (వియుర్ను ఆపెవి విశ్వామి[తువి టోఛ “వృషి పౌొందర్థ్యవ వలపే వృషక రకు పూజ.

కా |! లబ

రవ జీవనమునకు మిగుర్హైవ తనను కలదే ? రవనిద్ధికి మించివ నిద్ది కఆదే? రవము ఆవంద రూవమగు ఆమ్మృతము (శిలాతవవ్వివి [126 [84)

రాముని చరి.తకు మచ్చ కలిగించు వందర్భములు రెందు. ఒకటి వాలి వవ, నెండు పీతా దూషణము. రాముడు తొందరవడి *విజమరయేక” వాలికి శిక్ష విధించెమ. కావి అతడు విరోషియవి తెలియుట తోడనే వశ్చాతవ వ్యాదయుడె

౧ న! లు!

విర్వ్యంద్యముగా, &ఊమావణ కోరుకొని వాలిచేతవే “పివు విశ్చయముగి వత్యవైతు డమే ఆవిఏంచకో గతొగను.

పీత ఆగ్నివగక్షకు విలిచి తవ విర్మలత్వముమ విరూవించు కొనవలెవవి రామువి కోరిక ఐసచో రామురు మా్యక్రము తవ విర్మఆత్వముమ విరూపించు కొవవలదా * అవి తవమ లోకము (వళ్నించుటకు రాముడవకాశ మీయవెదు. పీతను చితిపైమండి దింపెడి నెవముతో తానుకూడ అగ్నివి వవేశించి రాముడు తవమ తానే వరీశకు తోమ వేవకొనెమ లోకత్స వికి లోక మర్యాదకు తామమ తోనయ్యెమ. దానితో రాముడు నర్వలోక వభువేకాదు, నర్వలోకగురువయ్యెమ.

వాల్మీకి రాముడు మానవురైన దేవుడు, విశ్వనాథ రాముకు మావవృదు, దేవరుము. కువెంష రామురు డదేవృుడెవ మావవుడు-

సీత

వాల్మీకి తరచుగా *పీతా మరమతోవమా” అమచుండును. ఇది ఆమె శరీర పౌందర్య రో్యోతకముగా మన్నది. ఇక ఆమె ఆత్మపొందర్యమును గూర్చి చెవృవలెవవ్నెచో అవలు రామాయణమే “పీతా యాళ్చరితం మహశ్‌'-- అవెమ. రామివ్య చరితం మవాత్‌” కాదు.

విశ్వనాత వీఈః ఏ. పీత అవకువికి వ్యయం అబమయే గావి జారపవతి

ళు

కౌదు. వెనమ మైవెలుల అడబిశ్తలకు వేదాంతార్థ నంభార భావౌవ్నత్యంబు ర క మువ జితించియుంరుము ఆరాజ్షై ఒద్దికలో పెరిగిన పీత యోగిశ్వరేశ్వరి యగుటలో వింతలేచు. మవోయోగ వి హమను ఆమెసు *గూశయోగశాఫ్త గురువుగాగు వంచి నమనం్టారించె (నెంధ్యా తిథి వవగా అంతకంపె అమె యోగెనీశ్వముమ గురించి చెప్పగలవారెంరు ?

74 కల్చవృక్షదర్శ వములు వీత తం్మకిక్‌ తగిన కూతుచేకాడుః;మగవికి తగివ మగువకూడ. ఒకే వెలుగు చెరిననము. పటమకుమం గరితయువైన వానే పీతాములు (అదే. 176) పీతారాదులు ఒకరికార కొకరు వ్యజీంవదిడిశేమో లీవ్నంతగా వారిరువుర అభిదచులుకూడ ఒకే తళ వవి. ఇద్దరు గెరివవ (వైయుడ్యి ఇర్దరును (జల్మాకీడా వివోదులు, అంతేకాదు ఇద్దరుము “హరిణ మనోవోార శేవా విరివిబలు (దవ) పీతారాముల అన్యోవ్య మెటైదవగా రాముకు పాలమెవచో సీత లతిక, ఆతరు న! మొల వీణ చైవచో ఆమె తీగ; ఆశకు మేవ మైనలో అమె మెరును అతకు సూర్యు డైవ ఆమె వెలుగు; ఆతడు దైన మైనడో ఆమె భక్తురాలు. (వస్టావ. వకి0. 261) పీఠ రామువి మూ ర్త్యంతమే గావ్‌ వేరుకాదు. అళోక వవములో హనుమ చూచివ పీత యిట్లున్నది "ఆకృతి రామచంద్ర విరవికృత్సి కన్నాను తిరు ప్వామిచా పాకృత్సి కమ్నులన్‌(వళు కృపాకృతి. కైళకషలిరు రామ దే వోకృతి, వపర్వదేహమువ యందువ రాఘవ వంళమౌళి-ర హరుచువ్నవిర వ్‌ రల ర్మాకృతి. కూరుచువ్నవిర మంతయు స్వామి (వతిజ్ఞ మూ క్‌యె (వరరాతి. 188) రామువి వలెవె పీతయు. ధార్మిక బుద్ది, అడవికి ర్లామువివెంజ ఆమె “మరులుకొవి రాలేదు. *“ధర్మంవ్య బుద్ధ్యా” వచ్చినది. (దళవ్వ 28) రామువివలెనె ళా మా ళ్‌ జ వాళ ని , షం = నో వా ఆ మెయు *“సు్కువవవ్న వార్దేవత'. ఉష 266). తర్యిమ క ణీ (ఆడే లే హమమంతుడు రాముని యొద్దకు తీనికొవి వెళ్ళికమ. నా భుజములపె నెక్కు మనెము. *రావణువి చంపదు" ససెమ, ఇవి 60ండుమ హమమంతుడు తవకు లేవి అధికారము నెత్తివి వేపకొమటం తవకు పాధ్యిముకావి దావిత్తై వనయత్నిం చుట హషమమంతువి మంచి మనన్ను నొవ్వకండ అతనికా [వయశ్నము న్య చ్చచె సీత *ష్నువస గేవతా” తనదవి వచ్చవెప్పుటలో సీత “*స్నుపసన్న వాగ్దేవశాత్వము వ్య క్తమయినది. “బిడ్డవంటి వాడవు నీవు పవప్పరుమడవవి, విమ్న తాకరాదవి ఎట్లందుము ? (ఉషః 289%) అవి మన్నితముగా వలికినది. “అమ్మమ తీవికొని రాందేౌమవి రాముడడిగినచో “వీవు తీసికొవి రమ్మంటివా అవి అడుగుము.” (ఆదే ౪66) అవి వేర్చివది, “నన్ను భుజమువై నెక్కించుకొవి తీపికొవి వెళ్ళుట కేమిగావిం ఆ అన్నదమ్ముల విదరమ వెమ్నన నెక్వించుకొవి రమ్మవి ఓదార్చినది. (అడే 28%), ఇక రావెణుపి చంపుట “వీవు వావిని చంవగలప్పు. అంరవాడ వే=

శరీరామ శీలవము $7$ ఐవమ బిడ్దయే కార్యమును చేవిపెట్టినవో తర్యడి వయోజకత్వము వెల్లడి యగుశఇబ్లు ? (అదే వికి విచ్ను రావమువి చంవవలడంటినవి మవమవ నాచ్చుకొవకుము (ఆచే ఉలికి

షీత మాటఅకు వామమంతుకు నిస్టైవదెమ, నమాఖ్యనించబవెమ. (పశం వింవబచెమ. లాలింపచెమం యేమింవఐబవెము గౌరవింపఎవెము (ఆదే వ్రత

రావణ వంవారాన-తవము రామురు వీ నువశంచి కొన్ని పమమాకులు వలిై2ను రాము డెంత మంచివాడయినమ వమమహంకార మెటు పోవ నా పీత రామువికి సమారానవైము చైవ్పినది అల్తునచే అర ణ్యవానము, పైగా యువము అమ్మో పావము, చాల చన్నిఫపోయితివి, వీ మవమ్సు లోవల "మవచే, క లేడో ఇళ్టిమాట లంచువా” (ఉవనంహరణ [కిక 1$క) పార్వతిని శివుచెన్న వైన ఇట్టి మాట లమవా] (ఆడే 16% అనివ ఆంటివిగావి. నేష అరంఎతీ డేవితో మాత్రము ఇబ్లంటినవి చెవ్చకుము. నేను వెవ్ళ నరికే పీ3 అన్మెవోవడి బై పోయివచవి చెప్పము." దోనిము మావిపోవును. (చే 1600 మొక్కా మాట- ఇకమించు మువీశ్వెరుల ఇంస్లవము మ్యత్రిము వెళ్ళకుముం ఆ మువి కాంతలకీ పంగతి తెల్టిపివచే వారు వీవై వోషవషెంచెదరు. (ఆవే '68 ఆవి రాముని మెడ జాలిచూపినవి, వించలి-చివవి,. పాతముపచ్చేశిచినివిం

సీఠక మాటు చమత్కార మెంత గొవ్పదివగా రావణునకు (బహ్మ్యో వర మువ్నదిగాదా “రాముడయి మ్యాత మవృటికేమి చేయువసిన వరి యేమిచేయునో మనమ వేల?

అతని భార్యను చెంగిపివకండు చూచి కోవలయి!గావి నీకు నామము నవేల (ఉష 4)2)

అవి హమమంశతువితో వననును. తానుమ తటసువావేవట. తవ విముకి విషయమై తవకే వట్టదటి. మార్జాల కిశోర న్యాయమనణే ఇదే కొటోల! "*

“నమ వరిగా వరమ్యిను జేసికొమరు” (దివా 47) అవి నీక రాన వ్రీలతో ననెను. కాని మహా వండికువై న హమముతునకే తవ కరమైన దమ కొన్న వీకాదేవి మల నమ్ము కాకపోగా (ఉషః 408) ఆల్బవీకులమైన మన కామె ఎట్లర్థిమగు ను?

కావి ఒక్కటి మ్మాఠము నిశ్చయముగా చెవ్చవచ్చుమం

అప్టీక్ర రాఘవువివై మెత్తు మనిసి" (ఉ వసంహరణ 263)

176 కల్చవనృత దద్శనములు కువెంపు - సీత :-

కువెంపు చిత్రణలో పీత మహా సత్మివతతయేగాక _పేమమయి, కారుణ్య మయి. రామునివలినె సీతకూడ కాంతార(పియ, భావుకురాలు. గిరిశిఖరమందు తనస్వివి, మేఘ మాలికలయందు వివిధ జంతు రూపములను చూచి ఆనందించ గల భావలోక సంచారిణి.

లావణునితో ఒక పర్యాయ మెట్లనెను. “ఓయి దశగీవ! సీపు విధికి ఆహుతికానున్న బదిలి పశువపు, తుంటరి బిడ్డవిక్షై జాలిపడు తల్లివలె నేసు నీకై చాలివడుచున్నాను. నీ ఆత్మోద్దారము కొరకు నేను సదా దీకబూని యున్నాను (నా నెక్కనె౯ావినగ్‌, తంగె 18 = రిశ్సీ తన జీవితమును దుఃఖమయము గావించిన పరమ [కూర కిరాతకుని యెడ కూడ కినికరము పూసిన సీత హృద యప్త టౌదార్య మెంతటిదో! అతని ఆత్మోద్దారమునత్తై దీక్షబూనిన ఆమె కారుణ్య మెంతటిదో! "

రాతిని నాతినిగా మార్చిన రాముని మహిమకంకశై రావణుని యందలి రావణత్వమును సశింసబేసి వానియందలి రామత్వమును పెంపొందించి, వానికి రామునీతో జక్యమును _ససాదింపగలిగిన సీత మహిమ గొప్పదిగదా!

రావణువి రాతి గుండెనేగాక, కామాంధమైన కూర్చణఖ హృదయమను మురికి కూసమును గూడా నిర్మల జల సష్కరిణిగా మార్చ గలిగిన సీత నిజముగా పశితపావని. పతితయెన ధాన్యమాలిని కూడ పీకా సందర్శనము వలన పళ్చాత్ప్తయై పునీత కాగలిగినది,

సీత రావణునిమెడ జాలినేగాదు కృతజ్ఞతను కూడా (ప్రకటించినది. ఇట్లనెను రానమధ్యాన మహిను వలనమ, విరంతర తపస్సు వలనను సొ కిప్పు లొక అలౌకికి సిద్ధిమైనది రామువియొక్క విజత్నత్త్వము నా కిష్పుడే అవగత మైనది. ఈ దిప్వు దర్శనము నా కను(గహించి, తపస్సునకు అవకాశము కల్ఫిం చుట వలన నేనును ఆ మయుని కుమా రై సెనిమిటికి కృతజ్ఞురాలను. (శ్రీరామ రావణచిత్‌ తసస్‌ శ్రీ 105 = 218) పీత బొదార్యమున కిది వతాక!

విశ్వనాథ చ్యిళణలో కంచె కువెంపు చిత్రణలో సీత మరింత (పేమ మయి, కారుణ్యమూరర్హిగ రూపొందినది.

శరీరాను శీలనమా క్షె77 రావణుడు

పెళ్వనాథ రావణుడు -- రావణుడు (వాహ్మణుడు* వీరైై వుడు. సీతనవహ శించుటికు రావ:జడు ధకించిన వేషము తలపై జడలు, వానిపై శుదాక్షమాల, చేతిలో చ్యడ్త్షు వకఃస్థలమున లింగకాయ., ఒడలి పిండ చి కూత్కికాషాయ వస్త్రము ఇదంతయు వీరశైవ దీక్షీవని వేషవే. (ఇటాయు 48, 7 వు శివునికి తలలు తితిగి ఇచ్చుట మొదలగు వాని భయంకరారాధనా విధానము కూడ వీరశైవ నమయానుగుణమే. రావబుడు రజత హంన రూనమైన ఆత్మలింగమును నిత్యమర్చించెడివాడు. దాదాపుగ ఈన కథ యంతయు ముగినన తర్వాత మాత్రమే. రావణుడు వాను పూటించెడి శిపునిపె మూక శివుడు కఠఅడనిగు త్రించెను. (వంధకక్ట క55్స), రావణ మహా పండికుడు వెడవ్నేశ్తు. వేదములను నంపాదించినవాడు, మహాకవి, మహావీరుడు. చేవేం్యదని జయించినివాయ. అట్టివాడు నకటుంది వరివార వించుమి(త నైన్యముగ నశించెననగా దావికి కారణము వాడు ఆవశీకృత చిత్తుడు” (పూర్వర్మాక 42)

రావణుడు వరన లౌక్యుడు* వాని లాళ్యమునకు స్వపరభేదములేదు- తన స్వార్థము కొరక తన వారినే బలి యొసంగుటకును ఆతటు వెనుకీయడు. అళోకవని కాయుద్దములో హనుమ చేతిలో (వహస్తుని కొడుకు జంణుమాలి చచ్చెను. రావణుడు తన కొడుకు ఆక్ష కమారుని టానుమంతునిపైకి వంపుదమనుకొనెము.ఇంతలో జంది మాలితో మచ్చరించు ఇతర మంత్రి కుమాథులువచ్చి తమను వానరునివైకి వంవృమని (ప్రక్చేంచికి. రావణుడు వారిని పంపెను. వంపృచునే మనసులో ఇట్లనుూనెను, “వీరు కూడ ఇంబుమాలి వలెనై నరో (వ్రత్యేకించి వ్రహస్తునకు ప్యత శోకము ఉండదు రెండవది వీరు చచ్చిన తరువాత అక్షపమారువి పంపిననో ఆది ఆతని శౌార్యోల్బణ 'హేతువగును! (దివా 123) అంతేకాదు. వీరు తన కనిస్టలు ఈ విధమున తన కనిష్టులెన పేనానులు చచ్చుట మొదటి (ద్రయోజనము, కతు ఐఠము కొంత నడలుటి రెండవ వ్రయోజనము. (ఆదే 132

231

క్రే78 కల్పవృక్ష దర్శనములు రావణుడు ట్టి రీనవరిస్టితి యందను తన వింకమును. పంటి బిగువును వదరి కొనడుంరాముడు రావణుని చంపినంత చనివేసి చంపకుండ పదం 'పెస్టైను.రావణునకు కుంభకర్ణుని నిద్రలేపుబకంటె దారితోచలేదు. అతడు “మంత్రులను బిశిపించి రాముని దుక్షయమును దనయౌవా నీన్యముగా నికూవంచి కుంభకర్ణుని య్యవకార్యత్వము (ప్రాస్తావికముగా నుగ్గడించి. యతనిని నిద్రలేప్పట వారివేత ననిపించి. వారి యొ త్తి డికి. వానంగీకరించినట్లు నటించి వారిని తక్కా ర్యమనకు నియోగించెను! (కుంభకర్ణ 201) చిప్ప చివరి డిన యుద్రసులో రాముడు రావణుని మూర్చితుని గాసించెను, సారథి రధమును యుద్ద రంగము నుండి తొలగించి దూరముగా. తీసకొనిపోయెను. చల్ల గాలికీ రావలునకు మెలకువ వచ్చెను. చూయను గవా అడి *“ఆంగనలు సాంధ్య వ్యాహ్యాన లరుగుగోట” (అదే 336) రావణునకు చెన్పరాని చిన్నతనమని పింటెను. సాకథెపై మండివడి ఇన్లనెను, “పాపము. రాముడనళే భార్యపోయెనని దుఃఖించు చున్నాథయం అట్టి వానిని నెంత రాత్షసుడవై నను చంపుకునా? వానికి నన్నెదిరించి నిలువ గంగితినమ తృ కలుగనిమ్మవి ఊరకుంటిని. వీవు సన్ను మరింత చిన్న తనమునకులోను చేతివొ(ఆదే 339, 340) హనుమంకుడు *“హాస్యంబు వానికిన్‌ జన్మకు వేయి జన్మలకు నేనీ లేదు. (ఉష 137) ఆనను. రావబుదైన నన్వినవో వికటాడ్డహాసమే చేయున్ను దరసష్మితము చేయు'పెరుగడు. రావణుని గురించి హనుమంకయడు రావణ.డు రామ భక్తుడనెను (సంధ్యా 170) రామని మెడ వీతయెడ రావణునప గల ఆంతరిక భావన ఎట్టిడి? ఇది ముక ఏడదీయరానీ చిక్కు (వ్రళ్నారాముడు విష్ట్వ్రవహారమని రావణుడెరుగునా? రాముని చేతిలో చావవలినను వకోరికతోనే అతడు పీతనపహర్‌ం తెన? సీతనతడు దేవవా బుడ్రితో చూచెనా? రావణుడు పీతను లంకకు కొనిరాగానే ఆమెకు కొజ్బంచిన రొక్షన స్త్రీలతో *ఈమె పార్వతీదేవి యని చెప్పెను. (జటాయుః 340 341) తన భార్యలతో నస్లే చెప్పెను ఆమె యందు తనకు మాతృథాపన యనియే చెప్పెను,(ఎసయహరణ 26, 48) రామునిచేత కాను వావగోరి రాక్షసులను

శరీరాను 1లనము 179 చంపింవ గోరియే రావణుడిట్లు చే నెనని వారికికూడ తోచెను. (అదే 19, 42) రావ తని ౧డ రామువికిగల ఆధ్విపాయ మిట్లున్నది. దురాప్నండునా

గా సర్వంణును జెప్పిసట్టయినదే? కొమాశి భక్తుండు. బా క

హోనంపాదిత నాకలోక జయకీ ర్త్యగీయుండల్చుండపే (ఆదే 56)

“ఒక్యవ్భు డతని ముదర

నిక్కామ్ముగ నిల్వలేద నను సవందున్‌

మిక్కిళి కనుగల పావిని

జిక్కించుకొనెన్‌ దినంబు శిరనులొన(గుచున. (ఆడే 55)

కువెంపు = రావబుడు :-=

కువెంవు చ్యికణలో రావణుడు ఒక్కూతల రెండు చేతులగల సాధారణ మాన వుగే. అస్లే అతడు రాక్షన జాతికి చెందినవాషేగాని “రాక్షసుడు కాదు. అతడు దాక్షీణాత్యుడు, దద్రావిడుడు, బొత్తరాహులైన ఆర్యశాతికి క్యత్రపు, (చూ కల్పనా విపర్యయములు,

రావణుడు మహావీరుడు, మహాపండిళుడు, మహాభక్తుడు. అతని యందు గలటఓకే

దోషము మితిమీరిన స్త్రీ వ్యామోహము. ఐనమ ఆతడే స్త్రీని ఐబలాత్కరించి ఎరుగడు రావణుడే తస చరిత్రను మారీచున కిట్లు తెలిపి కొనెను .... నే నెన్నడును పి స్త్రీని ఐలాత్క-రింవలేదు, వాకు లొంగని వారికి నేనే ఓటమినీ ఒవ్పుకొని నమస్కరించి యుందును. .... కాని నరసురాముర లోఠములందు లంకేశ్వరుని శయ్యను రో పెడి ఆడు దావిని చూడనై తివి, వత్యినతలుగా (బీనిద్దు రాంఢడ్రు కూడ నాకు సులభముగా వళమైన మీదట లోకమున వతి(వ్రత యనుసదే లేదనెడి నిర్హారముసకు వచ్చితిని. మామా, ఆ వా తల్లి ఎక్కడను లేదు. అట్టి తల్లి దొనకినగో నేనే ధన్యుడనను కొంటివిం

కేం శల్పవ్యక్షదర్శనము

రానణుడు జీవితమంతయు పతివ్రతను వేదకుచునే యుండెను. వరస్త్రీల నవహరించుటి ఆ అన్వేషణలో. భాగమే. ధాన్యమాలినీ 2జదళైన స్రీలు కొంత కాలము రావబున కామమును (ప్రతిపటించినను చివరకు ఆతన సంవద్వైభవముల (ప్రలోభమునకు లోన్సై ఆతనిక్‌ భోగపత్వులైరిం

చివరకు రావణునకు సీత గౌరికినది. రావణవామె నవహరంచుటకు కనటో పాొయముల ననుసరించినన్సు ఆమెను వశము చేసూనుటకు కవటోపోయముల ననుసరింవలేదుం. దినములు గడిచిన్‌ కొలద్కి ఆతనీకి ఆమె యలడ కామ. భావము నశించి వూజ్య ధావము పెరిగెను. “సీత నాకూ దేవత పుణ్య మాత, గ్రద్ద నుష్పతిల్ల జేసి, నాకొత్యోవ్రారమును. వ్రసాడించిన సీత దేవత, నా ఇణ్యమాత” (దశానన స్వవ్న సిద్ది 266-269) ఆనునంత వరకు రావణునిలో మనః వరివ _ర్హానము కలిగెను.

రొవణడు ఆశత్మాభిమానీ, హొటిమారి.శనుళనే రాను చేసిన తబ్బను గు ్రించి రామునకు త్తమాబీణ చెస్పి సీతను నమర్ప్‌ంచుటి కిచ్చగించడు. దానికి మారగా రామునీ చెరబట్టి తెచ్చి, తనను: గెల్చిన సీతకు కజ్వముగా సమర్పించుననెను. ఈ హాటమే వొన్‌ వాపునకు కారణమైనడ్‌, రావణునకు సుప్త చేతనలో సీత మెడ మాతృ భావమే కలదనుటకు ఆతనికి వచ్చిన కలయే పాక్షి

రావణునీ అందలి రొవణంత్వము శ్రమముగా నశించి ఆతనరో రామత్త్యము వికపించినట్లు కువంపు కల్పన. (శ్రీరాదు రావణ బి త్తదశ్రీ 273-275) చివరకు రావణుతు నీథన యోగమున. రామని యందే ఐక్యమను భజించెను. వ్మోక్‌ రావణుడు కేవలము. కామసళాచిం. విశ్వనాథ రావణుడు కామియు. మోత్షగామియుం కువెంపు రావలబుడు సాథపడుగా మారిన కాముకుడు.

హనుమంతుడు

విశ్వనాథ-హనునుంతుడు ;=

హనుమంకున గూర్చి లత్యణ. డీట్లనెనుం

“అతడు పురదవ (ద్రిహ్మాచర్యరబు, మ్హూూర్‌

మంతమగు భక్తి పొండిత్య మహిత మూ ర” (నయమపాలన 87)

శరీరాను శీలనము 181

హనుమంకుడు సీతశ్హై యశ్వేషింయచు. అంకలో రాత్రివేళ నానా జాతుల శ్రీలను చూచెనుకొని ఆతనికి అందమైన దొమ్మయే కాన్నించలేము, ఒక్క నుందోదొరి తస్ప్ర ఇంథకు అందమనగా నేమి?

ఆతని యూహలోన నందమన్నను జూచి

నంతలోన శీల మవఘళించు

వినయ మొవృు నంగ విస్యాస వై ఖఇరి

తల్లి భావ మెచట( దాండవించు” (పూర్వరాత్ర 330)

వసిపొపనికి తన తరి కం చెనుందరవ్య క్రీ లోళమూన నుండనక్షే హనుమ కును ఎచ్చటి తల్లి భావము గోచరించునో దానినే ఆందమను కొనును. (బ్రహ్మచర్య మనగా ఇది* విశ్వనాథ తరచుగా హనుమంతుని *కవివర మేళ్వరుడు (ఆన్వేషణ 61) వానర ధూర్జటి (వూర్వ రోత్ర 10) కసివృషాకవి (ఆదే 23) ఇత్యాదిగా. చెద చుండును.ఇవి హనుమ శివావరారుడని ఇవ్ఫనవింత్రిజట కోతి మొకటి లంకనుతగుల బెట్టినట్లు కలగనెను,ఆథి వినిన ఇతర్‌ రాక్షస స్త్రీలు ఆకోతి శివుడు కొవలెననుకొనిరి, (వరరాత్ర 389 అతుడు తన తండ్రితో అతడు శిపుడు కానీ యెడల సన్ను గెలువ లేడి నెను (దివా 178) హనుమంతుడు వానిని వధించి తాను శివుడే యని నిరూ పంచు కొనెను. హనునుంకుడు నృష్టికర్త యవి రాముడును (సమీకరణ 283) పీత యును ((ఉషః 214) గులర్తించిరి (దివా 2270 ఆంజనేయుడు వరమ యోగీశ్వరుడు, పరమ భక్తుడునని రావణునకు కూడ తెలియును (ఇంద్రజిత్‌ 298) భగవంతుడేనని అనుమానము (దివా 319)

హనుమంతుడు చూచిరమన్న కొళ్చి వచ్చినవొడు. చూపులలో అగ్ని కలవొడు గదా (అగ్ని 11) ఆ కోల్చుట కేవలము కోతి చేష్టకాదు తరువాత రాముడు నము (ద్రమనకు వంతేన కట్టు [వ్రయత్నములో నుండగా రాక్షసులు దానికి విఘ్నములు చేయరాదు. దానిక్తై వారికి చేతినిండుగ వన్తితగులబడి పోయిన తమ కోంవలు తిరిగి కట్టుకొను వని కల్పింనవలసి వచ్చెను. (సంధ్యా 12 అళోక ననమును ధ్వంసము

182 కల్పవృక్ష దర్శనములు చేపెసనగా అది రావణునకు మిక్కిలి ఇష్టమైనది* దీనిని ధ్వంసము చేసినగాని వాని కోట మెంతటిదో తెలియదు. (దివా 17) లంకకు ఉత్తర దిక్కున కొండలున్నవిగదా యని రావణుడు కోట గోడకట్టలేదు. దానిని హనుమంతుడు భూమిలోనికి [తొక్కి వైచెను. కోట వెలితిను యిచ్చినది. శతు (వ్రవేశ పాధ్యమైనది. (నంధ్యా 17) ఇట్లు హనుమంతుడేది చేసినను సప్రయోజసముగనే చేయను.

హనుమంతుడు ఆంతకు పూర్వ పీతను చూడలేదు. ఆమెనెట్లు గుర్తించ గలడు? అతడు నేలను కాకకుండ నడచు పాదములుగల నస్త్రీలము నేలలో దిగబఐడు పాదములు గల స్త్రీలను వతిశీలింపలేమ. ఎవరి ఫాదములు చూచి నమస్కంరింప బుద్ది కలుగునో ఆమెయ సీతమై యుండునని అతని గురుకు, మండోదరి నహాపతి[వత ఆమెకు నమస్కరింపవలెనని బుద్ది కలిగెను. ఆమెయే పీతలై యుండుననుకొనెను, ఈ ఒక్క చోటనే ఆతడు పొరబడెను, అదియు తణీకమే. ఆంతలో తన తన్పు తెలినికొనెను. రామనకును హనుమంతునకును, రవంత భేదము కలదు. హనుమంతు నకున్న తొందరపాటు రామునకు లేదు,

రాముని 'పేసలో యోగ్య వేశా తీ(వ్రలిద్దరే. అందొకడు రాముడే, రెండవ వాడు. హనునుంతుడు (నంశయ 12) రాముని వలెనే హనుమంతుడు కూడ అనర్ష పీయుడు* (అదే 139)

విశ్వనాథ దర్శించిన హనుమ న్వరూవములు రెండు, ఒకటి ఆపదుద్ధారక పహనుమత్స్వరూవము.

“*విక్కగు తోంశపైశె త్తి చివర మడచి

శిరస్నుపైని పకాకగా( జెంగలింన

నావదుద్దారకుండయినట్టి స్వామి”

[న ట (పూర్వరాశ్ర 392)

విశ్వనాథ దర్శించిన హనుమ యొక్కం రెండవ రూవవంచ ముఖాంజి

నేయము,

శరీరానుకీలనము 183 “మంగళ రూవ! యయ్య! హరినుక్కట! మర్కట! వంచవ త్ర! ఇ ట్వాంగమహాసి వేట కుధరామ్యృత కుంభనృజి వ్రకిపితో క్రుంగ కరాంబుజాత! నవతోయదమూత్చి, శ్రివంచ నేత! న ర్వాంగద కంఠహార! కరుణాంబుధి నన్‌ దయంజూడు మారుత”

(అన్వేషణ 455)

అని విశ్వనాథ నలుమార్లు హనుమంభుని స్తుతించెను.

ఆ పంచ ముఖములివి.

“ాంచెయు సేపు వానరము, కొంచము పే మృగేరదముక్క్‌ నుజిం

గొంచెను సేపు గృధమును, గోడమ కొంచము 'సేప్పు చూడంగా

గొంచెము కాలమశ్వమును గుజ్జగు రూపమునంది యేగుచున్‌

వంచన చేసె జూవజను పావని పావన మూ కి ధృమ్టండై”

(పూర్వారాశ్ర9్ర)

హనుమంతుని “హార్యక్షి 'ఆజనేయి "_న్గబిరోమి

“అగరాజి “వానరి రూనములను విశ్వనాథ దర్శించెను.

విశ్వనాథాదర్శించినది శచీవురంద రగ్షిదృష్టమైన మోహన షుంగ్రాది దైవ వైన న్వరూవమే (అదే 102) ఆపదుద్ధారళ్య, నంచముభాంజనేయ మహానుంత్ర రహన్యము లెన్నింటినో విశ్వనాథ నుందర కొండమున నిక్షేపించెసు.

హనుమంతుడు మహాస్వాభి మాని. సీత హనుమంతుని గుర్తింపలేశ తేలిక చేసి మాటాడినది. హనుమకు రోషము వళ్చిను. “తల్లి వి యిద్దులంటిని కాన నూర కుంటినమ్మ” (ఉషః 274) అనెను, సీత నాలుక కరచుకొనెను,

విశ్వనాథ దృష్టిలో రావణుడు వాల గొన్సవాడు. రావణుని కంపె గొవ్ప వాడు రాముడు, రాముని కంటె గొవ్చది సీఈ సీతకం'పె గొవ్పవాడు హనుమంతుడు.

14 శల్పవృక దర్శనములు ఆతనికంటె గొప్పవాడు మరల రాముగే- హనుమంతునికున్న కొంచెము తొందర పాటు ఆయసనకురేదు,

కువెంపు = హనునుంతుడు ;=

కువెంపు హనునుంతుడు కూడ యోగియే, ఆంకేకాదు కువెంపు పాత్రలన్నియు

హనుమంతునితో “నీవు యోగిని అనుచాండును.. హనుమంతుడు కూడ మాటిమాటికి “ననుయోగిని అఆచక్‌నుచండును. కవిగా తాను కూడ హనుమంతుని (ప్రతి చర్యను పూరక రేచక కుంభకాది యోగళాస్త్ర పారిభాషిక వదవాలములతో వర్షించు చుండును. అన్నమయ [ప్రాణజమయాది సాంకేతిక పదశాలమును గుప్పించు చుండును. కొని వాల్మీకి ఎక్కడను హనుమంతుని వాచ్యముగా యోగియని చెప్పడు. ఆశక్తు లన్నియు ఆతనికి వర్యపభానము లబ్ధిములో లేక నహజములో యన్నట్లు చెప్ఫను విశ్వహథ ఒకటి రెండుసార్లు ఇతర పాతలచే “ఇతడు యోగి యనిపించెను. తానును ఉపమా బలమున ఆతడు యోగియని ధ్వనింప జేసెను. కాని వాచ్యముగా నెచ్చటను ఆతనిని యోగిగా చెప్పలేదు.

రాముడు హనుమంతు వద్దేశించి ఇట్లనును, “ోనరచేతనకును, నారాయణత్వ మునకును చిత్‌ సేతువు మరియు (పాణప్రణాళము రెండును నీవేగదా? పారిణామిళ నామరూవ నిసర్గసహయోగి (7% అందు వలననే విరాట్‌ చిర చిరంజీవి”! (శ్రీరామ రావణచిత్‌ తపస్‌ (శ్రీ 340-344)

వాల్మీకి విశ్వనాధుల హనుమంతుడు అలౌకిక ఛ క్తులెన్ని (ప్రదర్శించినను ఆతడు మన లోకమునకు సంబంధించివ వాడే అనిపించును మనప ఆర్బమైనక్లే కనిపించును. కవెంప హనుమంతుడు మాము ప్పూర్చిగా ఆలౌకికుడు. మనకు అర్ధము కానేకాడు,

శరీరోనుశేలనము ల! దశరథుడు

(ప్రశాధిష్షమును మవ్నించు (ప్రభువుగ్య దేవతలకుకూడ యుద్ధమున సాయము పిలిపంచుకోదగిన వీరుడుగు రాషగత [ప్రాణుడుగ వాన్మీకిచే చిలింపబడినాడు, నలుగురు కొడుకుల తండ్రియైయు౨డియు. చనిపోవగనే దహనముదేయు దిక్కులేకపోయిన దశరథు? అంత్యదశ సరమ దయసేయమైనది..

విశ్వనాథ చిత్రణలో దశరథుడు నగరమంచేగున.౨డు ఏ వర్షప్పశిఖువు కనిపంచినను

ఎత్తుకొని ముద్దుచేయుట, సభకేతెంచిన పిల్లలతో ఏనోదించుచు రాజకీయ కార్యములసే మరచుట అతని సంతాన వాంఛయందలి తీవ్రతను వ్య కము చేయుగున్నవి. ఆశ్వమేధా నంకరము బుత్విజాలకు రాజ్యమంతయు దక్షీణగా సమర్పించి పై వస్త్రముకో వెళ్ళి పోజూచిశ ఇతని దాతృత (ప్రశంససియము.. అసలే విడ్తలులేని తస ఒక్కంగాని ఒక్క కుమార్తెను రోమపాదుడు దత్తత అడుగగా ఇచ్చివేయఎ. అతని మి(త్ర్యప్రేమప సూచకము., కౌగాా ఆమె తన కన్నపమా ర్తెయని జ్ఞప్తి చేనూనినను' ద త్రాపహారదోష మగునేమోయని భయపడుట ఇతని దాతృతకు కిరీటము;

కువెంపు చిత్రణలో ఇతని నంతానవాిచ అంక ఉత్కంటమైనది కాదు, తోటలో చెట్టు కొమ్మపై తనకూన నోటిలో ఆవోరిము. పెట్టుచున్న ఎద్చుకను చూచినప్పుడు మ్యొాక్రమే ఆది వ్య క్రమైనవె. మొత్తముమీద ఈ (ప్రాజ్రై ఉభయకవులచే మూలముకం టె మిర్విశేషముగనే చ్విత్రింపబడినదనవలెను.

కౌసల్య

వార్మీకప్పు కౌనల్య- దొడ్త ఇల్లాలు ఛర్తను శానివల్సె నఖివర్సె భార్యన), తల్లి నె 'సీపించెగిది, కాని క్రై కేయి కారణముగ దశరథుడామెను యథోచితముగ సత్క- తించ డయ్యెను. (ఆమోధ్య కి. (గ్ర... ఆమె పుత్రగత ప్రాజమై నిరంత్తకము 'దేవపూనాచికములందును, (బ్రాహ్మణుల సమౌారాధనషులందును కొలదంగడుపుచుం దెడిది*

• విశ్వనాథ చ్యితించిన కౌసల్య ఒక పిచ్చితల్లి. కౌసల్య శాంతపంపిన జన్న నరీ చీరీను పదునేడు దినములున్తు తరువాక అరుంధతి యొసంగిన వల్కలములను పడు 2ఖ

టీ కల్పవృక్ష. దర్శవముణఖు నాలుగు దినములును నిడువక నిత్యము ధరించెనుఖఆ తరువాత దాసి దానిని దాచి మహా రాజీ పచికముల్లై స చీరలను ఆమెనే ధరింపజేసెను, మిథిలనుండి ఆయోధ్యక తిరుగు (వ్రయాజములో రాముని కోరికమేరకు ఆమె రథములను ఆహల్యా[కదు మార్గమునకు మరోలునేట్లాజ్తాపించెను, ఆరుసదివేల సంవత్సరముల-ఆమె స్యామాళ్షీత్వములో అఆజే ఆమే చేసిన'శొలి ముదల యని దశరథుడు ఆశ్చర్యపడి నవ్వుకొనెను. కౌనల్వ్య సీతను ఆ త్రగారివలెగాక కన్నతల్లివలె ఒడిలో కూర్చుండబేట్టుకాని ముద్దుచే సెడిది,

దశరథుమరణానంతరము బొప్పరుద్ద. కంఠముతో 'అక్కా"యని. తనము సమీ పించిన కై కను మవోషూలివ్యములేక రొగలించుకొని ఆదరించిను.క్షమామూ & ఆమె,

కువెంపు చిత్రణలో బాలరాముని (ప్రీతితో ఎ తికొనుటకు చేయిచాచిన మంథరను “నీవు ముట్టుూనినచో బిడ్డకు అమంగళమగును, మారముగా తొలగుము” అని కౌసల్య దానిని కసరికొట్టుబయే ఆమెకు ఆమంగళకరమ్యు లోకమునపు మంగళకరమునె నది. విశ్వనాథ కౌసల్యసాత్రను వ్యాకిలోకంటె ఉవాత్తము చేయుష (ప్రయత్నింపగా పవెంపు దానికి కొలదిపాటి న్యూనత'నే అపాదించెనుం

సువిత

వాల్మీకములో రామునివెంట లత్మణుడు తానును వసమునకేగుదు ననగ ఈమె మాత్రము విచారించలేదు. నరిగదా రాముని తండడ్రినలెను, సీతను. తసవలెను చూళుకొను మనియు, ఆరణ్యివాసమును అయోధ్యానగర వానమువలెనే సంతోషముగ స్వీరలింక్వు మనియు ఉపదేశింపగలిగిన ఈమె చిత్త సైర్యము (ప్రశంసనీయము.. విశ్వనాథ ముమిత్ర పాత్రకు (ప్రాధాన్యమీయ దలచేను, అందుకై ఆయన నూతన కథాంశములను గౌవీ నమ్మివేళములనుగాని ఏమియు కల్పింపలేదు. కాని రామాదులచే సలు పర్యాయ ముజు తపు పటుంబపు మనుగడయంతయు సుమిత్ర ఓర్చు నేర్పులపై ననే ఆధారపడి యువ్వ్నదవి విశ్వాసముతో పలికింపడేసి ఆమెపాాత కౌన్నత్యము కల్పించెనుం

“ల్లి ంగూర్చి భయం బదేంటికి సుమిత్రాదేవి యుండంగ” ((ప్రస్టాన 19 అని నీశయుూ. “సివ్నరల్లి సుమిత్రపై పెట్రివచ్చినాను మాయమ్మ భారంబ'. (ఆదే 471%, “దూన్యకమునాలేసంక,. పూవంశరకనిర్వ్యాడ మహోవకాంజి (అనసూయ 176 అని రాముకున్సు “శా నిచ్చోటికి నాదువొన్నది సుమిశ్రాదేపి కౌసల్యనున్‌” (మువిశొవ

కరీరాన్తుశిలనము (జై ఈశ) అవి దశరథుడు “రాఘవాంఈపృరావశి రధికభానపాలని” *“(అదే43) “నర్వ +పోటేత బంధు..కచంజాకృతి' -(ప్రాదూ 397). “ఆమ్మ "సుమత. యాంఠఘుపలాలలి వారము మోయుచుండె”, (ఆదే 500%) అని భరతుడు నుమిత్రమ (ప్రశంసించిరి, ఆళోకవనమున సీత హనుమంతువితో _తఉమి.నుమిత 'పేర్వి నుట మొక్కుటితక్క నెలుంగవీవుయ నాయతిలోకఠ శీలకులమందున సయ్యది వచ్చెనేనిందొ నే యఖిలంబు నాదుకొనుషల్ల-యు నోప్పునరున్‌ .విదానథా శ్రీయుఠ చిత్తకున్‌ మబణియుంజేయుడు చేను నమమ్క్మజైమల్‌ నదా (తష 3న్సి

అవి సుమిశ్రా గుణగానము చేయవు, 'రొనత్త్యా ముక్సికాలతా ,నమానాకార” కొగా తమిర్ర సీఉపాననాన్వరూపిం

పుమ్మక్ర. ప్యాక్ర-చిత్రణకై కువెంప్లు విశ్షేషమగు (ప్రయక్న మేమియు చేయలేదు

కెక

వృద్దుడైన దశరథుని యువతియైన ఖాక్య శై క, మండరి జిక అలడుచే తాణాబందంలో ఈమె యన్న దశరథునకు మోహ మెక్కువ. దేవాసుర ఆకజిద్దములో భ రకు పాయము చేసి వరములు పొందినది, సవతి పమారుదై న రాముని తన కుమా: తుని వలెనె (పేమించినది. రోముని పట్టోభిషేకమని. విని కన్నతల్లి నలెనె పొంగిపోయి వది." మంథర దుర్చోధలకు ఒక పట్టున లొంగలేదు కౌని కడకు కడు తీసి ధర్మమును అయించివది. ఓక సర్యాయము రామ వనవాసమును భరతుని రాజ్యమును సాధింప అూనిన తరువాత షూత్రము తన పట్టును ఏ మాత్రము సడలింపలేదు.' కావి/ తన కుసూ రుడే తనను చీకొట్టిన తరువాత తన (పయర్నమంశఈయ ' వ్యర్హమగుటితో చేయునది లేక ఆమె .జిశ్వత మౌనముద్ర ధరించినది.

విశ్యనాథ చ్వతించిన కైక ప్యాక విలతణ మైనది ఈమె రామునకు సవతి ఈలి మాత్రమే కాదు. శవ్ర విద్యాగురువుకూడ. రొముడంతటి మహావీర్దుడై నా.తనగా అ ప్రవిద్యాగురు డై న' విశ్వామి(కుడెంతగా కారణమో శష్ణ్రవిద్యా గురుస్నైన్యక్షైకయ్షు- అంథఛగనే కారణము,

188 కోల్చవృత దర్శవములు "శ్రీ రఘురాఘుని చ్మితధమః కళా ధృతి హేతునూత్నగాధి బుషి తాను" (పాదూ క 19) అసలు మొదటిమండి కోడ రామునకు తన తల్లి యొద్ద కంచె కైక యొద్దనే చనవెక్కును కైకకు భరతుని మీదకం'కే రాముని మీదనే (సీతి ఎక్కువ శికవైన రాముడు కైక క్లనిపెంచిళదా ఇక వెనరి యొద్దము విలువడు ఆమె సీదకే.ఉరుకునుం (ఆవకార 335) = కొళ్ళు వచ్చిన చాచిగా 3 కళొజకు( బరువులెత్తును” శ్రీరామభ _దమూ ర్తి నిద మేల్కొన్నదిగ రామభ దుకొజకు నంగళార్చుచు( జను కేక యూత్మజాత బాలరాముడు 1ఒక -లోకొద్భుళ శౌరశ్థవృత్తమును చానొప్పారగాంజేసి కై కక గానించుకొనును, ఆ 'క్రైకథ్గు ఆనందబాష్పములు శాలువార్చును. (370 వటువైన రామునకు కైక "సిడిని మరకతమ్ము తొడిగిన చురకత్తి వృజపుంభితమ్ము వాలుటమ్ము " విషపెట్టినది (391) రాముని మహావీరునిగ తీర్చిదిద్దుళే కై క లక్ష్యము. రామునకు “తనవిల్లే గతి బట్ట నమ్ము నెటు నంధానింప గై కేయి శాసనమే శాసనము" (419) పెండ్లి కసూరుడై న రాముడు ఎక్కడ జూచినను పెనతల్లి (పక్కనే యుండును, ఆమె చీరకొంగు పట్టుకొనియే తిరుగును, (కల్యాణ 57) ఇట్టిది అ తల్లి బిడ్డల ఆఅమబంధను సీతారాముల దాంపత్యమును కూర్చినది విశ్వామ్మిక్రుడు. కొగా అనేక శృంగార విలాస చేష్టలతో దానికి (ప్రోదిచేసినది కైక, అట్టి కైక రాముని ఆరణ్యమునకు పంపుట యేమి? _ అట్లు వంప్పటలో ఆమె భావమేమి? విశ్వనాథ క్షైక పాఠకన కొకపెద్ధ (ప్రళ్నర్ధక చిహ్నము. “స్ఫింక్స్‌” (వారిశాల యొక్క ముఖముద్రయందలి భానమ్హు వళి ఇకీయేమో ఇదమిథ్ధేమని నిర్ణయింపరాని దై నడి

శరీరానుశీలనము ప్ర

తెల్లవారిన అభిషేకమనగా ఆ రాత్రి చాల (పొద్దుపోయిన తరువాత రాముడు క్రై క మందిరమునకేగి "తనను దేవతలు రాజువు కావలదనినట్టు తన మనస్సులో తోచు చున్నదనియు తాను రాజగుట చేవతల కిష్టములేదనియుు తనకు రాజ్యముపై కోరిక లేదనియు చెప్పెను, కైక రామునకు సమాధాన వాక్యములు చెప్పెపంపెను,

కె క ఒకపట్టున మంథర దుర్భోదకు లొంగలేదు... చివరకు లొంగినట్లు

శనిసంచినది. కొని ఇందు మంథరపు నగము సగమైన (ప్రాతికూల్యానుకూల్యములు స్ఫురించినవి,

కైకలో వచ్చిన ఈ మార్పునకు కారణముగా “మనన్సహజ దౌర్బల్య వశం వదయయి” (అభిషేక 139) అని విశ్వనాథ చెప్పను. సహజముగా ఈ మనో దొర్భ ల్యము స్వార్థము, రాజ్యలోభముననిపించును. కాని అక్కడనే యున్నది విశ్వనాథ (వజ్ట క్రై కేయికి ప్రత్యేకమైన ఒక మనోదొర్బల్యము కలదు. ఆది మంథర మాటను కాదసలేకపోవుటు మంథర వలదన్నచో కెక రంగనాథుని పూజనుకూడ మావీ వేయును. భర్తను కలియుటకును వెనుడీయను. (అవతార 170) తనమాట విననిచో తాను చత్తునని మంధర బెదరించుచు గొంతున కురిపోసకొనుటతో దాని యాథార్డ్య మొసు చూచి క్రై కేయి మనస్సహజ దౌర్బల్యవళంవదయయినదని విశ్వనాథ నందిగ్గా ర్హముగా రచించెను. ఈ వరములు కోరుటలో ౩ైక రాముని కోరికనే నెరనేర్చు చున్నదో మంథర ఉపదేశమునే పాటించుచున్నదో సంవిగ్ధముగానున్నది. ఊ రెంటిలో ఏదై న నొక్కే యైనచో ఆమె ఆంగీకగించెడిది కాదేమో । ఈ రెండును ఒకదాని కొకటి పూరకములుగా నుండుటవే అది దేవతలకు అభీష్టమని ఆమె నమ్మెనేమో , ఆ గివ్య సంకల్పమును సంపన్నము గావించుటకు తాను ఉపకరణ భూశతురాలు కావబసి యువ్నరని నమ్మెనేమో 1

వరములు కోరిన పిదప దశరథునితో బాటు కై క యులోలోన దుఃభించుచునే యున్నది. రొమునితో తన వరముల విషయము చెప్పుచు కైక తాను “రషోజాతి ననున (325% “ఇన్ని దినాలు దాచిన ఆ రక్షోవిధందై న నపత్నీపూత్సర్యము నేడు సండి (్రిద్దలయిన్క దనును (324). మరొకసారి తన “మతి వ్యాహారమును పాలించు నది సుధాంధసులు” అనును, (అభిషేక (173) ఆడవికి బయలుదేరుటకు ముందు రాముడు ళన ఫాదనులకు నమస్యారింపగా “మాట పలుపలేక్క, ఊహయఃను లేక

0 కల్చవ్యచు చర్శనమాలు శీలవోలినున్న యట్టి కైక రాముడు "కాల్లాడుదాకం. దెలిసి “కాలూనీన పులకలుమెః /గ్రాలరగా రామునెత్తి కౌగిట” గొవెమ. (విష్పాన 206 207) ఆది చూచి “ఆర్ధ మోత్ముతోవి వేదనా (సతారితుడు సుమంత్రుడు ది(గ్భాంతుడయ్యెను (216) భరతునితో తొనుకోరిన నరముల విషయము తెలుపునప్పుడుకూడ కైక మాటలు తందిగ్ధముగనే ఉన్నవి. పోయిన పొడవునమ రాముని పొగడుమ. స్వీయనింద చేసీ కొనును. కాముని వనమునుండి అయోధ్యకు తిరిగి తేబూవిన -భరతునితో -అతడు రాడనును, ఆతనిని రప్పింపవలెనన్నచో ఎట్లు ప్రసంగింపవలెనో నేర్పును. దోనికితోడు “తల్లి చివరిదాక తన్ను రక్షించుదికు సంతనంచిన" ((వస్టాన 276) శ్రశ్రీరాముడై నను, చివరకు రావణ నంహారానంతర మైనము అ తల్లి చరిత్రకు కలిగన వళంకమును (కుడుచుటకు తను ఇద్దరిమధ్య నడచిన రవాస్య నఠభాషణను వెల్లడించలేదు ఏమైనను "క్రై కేయా సముసజ్జమియకది జగత్కంల్యాణ గాథా.ప్రవాహాకాడంబంని పొల్పురామకథ'",(ఉపసంహరణ_34ీ3) ఆని లోకము హర్షించినది .కై.కకూడ -ఏఠము శ ఖై కూ కౌగలించుకొని ఆము నన్నుందిట్టుటం డలోదరి మార్చితి, శ.కపంపనే కాక దళాననాది వధకన్గునెయన్న ,_పశం నలోనికిన్‌” (ఆగే 375 ఆని సంతోషంచినది. భరతుండుం దల్లిగాంచి కఅంబాయదేమొ ॥ దోచయే చెప్పితివి, " నము(్రంబు లోతు " కెలియరొదు కదా మొట శీరునందు' ' (పొదూ 127) అనెను. ఆది ఆంతే, సము(ద్రము లోతువలె విశ్వనాథ క్రై కేయి ఆంతర్యముకూడ ఎపరికిని తెలియరానిదిగనే మిగిలియున్నది ? 'రాముని*రత ధ్మ్థము కై కయే ఎరుగును. కేక ఆంతర్యము రాముడే ఎరుగును.

• కువెంప్ప చ్మితించిన కైక ఇంత నమస్యాత్మకురాలు కాదు .-ఆఉమెకు -రాము డనిన చెప్పరాని (ప్రీతి కలదు. మంథర దుర్చోధనలన తాత్కాలికముగా స్వార్ధము (ప్రబలి దశరథుని వరనులు వేడిసమి కొని ఆమె మనసు ముందునకును వెనుకకుకు ఊగులాడుదు'నే యండెసు. దశరథుని దుఃఖమునుచూచి ఆమె మనసు కొంఠ మె శ్ర బీగ్‌నది, సీ వాగ్దానమును నీవు వెనుకకు తీనకొనుముూ” అని కూడ అన్నది, కాని కళరథుడీ-ఈననత్యమును మీరలేడయ్యెను. ఆ. తరువాత “కైక తన వరములను

శీశాయకీలవమ 14 గురించి వట్టుదల చూపలేదు. తటప్తురాలుగనే ఉండిజోయినర్కి దశళళుకుడుమ్‌లణించు టతో కైకకు పూర్తిగ పళ్చాత్తాసము.కలిగినది. “నేను సీచురాలను. సూక్యువంశమునకు దావాన్నీ నై తివి. లోకనిందకు గురియైతిని” అని విలపెంచినది. 3 కష.ఇంక.నో రులేదుకీ రాయియైన అహల్యను పలికించిన రాముని పాదన్పర్శకు కూడ కరుగని రాతితనము నాదొ అని మౌనియె పోయినది

కవెంపు చిత్రించిన కైక వాల్మీకపు శాక యంతటి కఠీన హృదయురాల్యు స్వార్థవరురాలు కాలేదు. మానవ సహజమైన గౌర్చల్యమునకు కొలదిగ్క. క్షణికముగ లోనైనది. లోక గర్లితురాలై నది పళ్ళాత్తప్తురాలై నది. విశ్వనాథ క్రైక దుర్చల హృదయకాదు. వ(జకతోర హృదయం స్వార్దపరురాలో, రాహార్టపరురాలో తెలియదూ విధిచేతిలో కీలుగొమ్మకాదు. విధినే తన ఇచ్చ ఎచ్చినట్లు మలచిశడి ఆమె (ప్రయోగము “విధి వ్యూహ (ప్రబేధ (క్రియా బాహాటముం (ఆశిషేక 173,

లక్ష్మఖజా డు అనీ

వాల్మీకముందలి లక్ష్మణుడు రామునికొక నీడ, ఒకి పెద్ద ఊదేకప్తు ముద్ద,

విశ్వనాథ లక్ష్మణుడు ;. విశ్వనాథపు అక్ష్మ్మణుదెప్పుడును వేయిపడగల పాప శొజునలె కన్పించును. పుట్టుచునే రంగనాథ (వ్రతవు తోరమును కట్టించుకొన్నవాడు” కమఃకనే జీఏతమంతియు (వళదీక్షిళువివలె ఏక్నాగమవస్కు-డై. రామవేవ చేయడలిగెను,

లక్ష్మణుడు మోగిరాజు. సహజయోగి. ఆ౭వి యదృష్టమో యప్నట్టుగ ఆఎవి, దొరికిన ఇల్లాలువూడి. యోగినియే యైనది,.. వారిద్దరి నంసారము అదియొక యోగా యాగము. అతడు గృహవతియయ్యు కానట్లుం డెడివాడు.

లవ్మణుడు సఏశితమతి అతడెంత సూక్మ పరికీలవానుత యనగా మాకీయు డొకప్పుడు లేడియై సంవరించుచు రామలవత్మణల కంటబడెను, వెంటనే లన్మణుడు. “ఇది లేడికాదు. వీడు హారీచుడు' అని గు ర్తువటి చెప్పెను. అందుచే రెండనసాఠి లేడి తూసము ధరించినప్పుడు. మరింత శాగ్రఆపడెను,. ఐనను లక్మణవి కనుగస్పలేక పోయెమం

14 కల్చవృక్ష దర్శనములు. “"ఇదివణకు రెండుకాళ్ళపై నేన పాణి యిపుడు నాలుగు కాళ్ళపై నేగవలసి పడెడు నిబ్బంది యల్ల కన్పడెడు" (మారీచ 3లథ) వీడు మారీగుడే యని లక్మణుడు గురు వశైను, ఈ పరిశీలనామతియు, నీద్యశ సూక్ముతమాలి దర్శన వ్యాపతబుద్ధి, యిట్టి విషయాఖిమ.ఖీనము హేతుకల్పనంబు (అదే, 314) చూచి రావణునకు వెర గయ్యెను. “"-సేిన లేదయేని చెల్లును; రొజ్యంబు శేదయేని చెల్లు; భూదయితున కుగధీకు డొక్కండుండినచో మంతి యన్నియున్న యళ్లై యవని పతికి” (అదే 313 “ఒక్క నుం తి యిట్టిందున్నచో నాకును శతమురైన జనకసుతలందెత్తు" (ఆదే 317) అనుకొనెను.

'వెర్రిబాగులవాడు రామన్నను 'మోసపుచ్చవచ్చును. కాని ఈ తమ్ముని మోన పుచ్చలేమని రావణుని అంచనా. రామునకు లక్ష్మణుడు తమ్ముడు దాసుడు, మంత్రి (మారీచ 316)

ఇంకటి నూక్ష్మమతియెన లక్ష్మణువిలో ఒక లోపము; తొందరపాటుతనము ఈ గుణమే రామాభిషేకమున కడ్తువచ్చిన క్రై కన్కు దశరథుని భరతుని ఆందరును మట్టు -పెట్టుమని తొందరించినది. దైవమును కూడ తిరస్కరింపజేసినది సీత తనను డూషంపగా “స్త్రీ లెందున నాత్మ నిగ్రహ మహీయసులింతయుంగారు”. అనుకొనెను సీక్‌ ఆత్మ విగ్రహము కోలుపోయినది సరే, ఊర్మిళ స్త్రీయే గదా. ఆమె కంటె కాను ఆత్మ నిగ్రహ మాహీయనుడు కాదే. రాముని సేవలో పడిపోయిన లక్ష్మణునికి ఊర్మిళ స్మృతి సథమందుండి యుండదు.

శరీరానుశీలనము 193 లక్మణుడెంతటి ఊదేకప్పు ముద్రయనగా రాముడు సీతను పరుషో కలు పలికెను, లక్మ్మృణునకు అన్నగారు (ప్రాజమైనచో, వదినగారు (ప్రాణముకన్న మిన్న, నిరపరాధి మైన ఆమెనిట్లు రాముడు. పరుషములు పలుకగా లక్ష్మణునప ఒడలు మండిపోవు చుండెను. సీక లక్ముణని తనకొరకై చితిని ఎర్చరచిపెట్టుమని కోరెను, లక్ష్మణుడు అన్నవంక కనుజ్ఞారమ్ము చూడకయ చివాకల్పనంబు" చేసెను. (ఉపసంహరణ 148) రామలక్ష్మణులను తులనాత్మికముగా పరిశీలించుచు నిశిత పతిశీలనామతియైన హనుమంతుడిట్లనెను. ... ... “తమ్ముడు తాందినయంతవాండయు. విశ్చితముగం జెప్పనై.నం వియిచేయి యటంచును జెప్పనొప్పె.” (ఉషః 149) కువెంపు లక్ముణుడు కల కువెంపు చిత్రణలో లక్ష్మణుడు మూలములోకం పె మృదు(ప్రకృతి, మరింతగ రాషార్పిత జీవనుడు. సీతాపరివర్యా తత్సరుడు. వచ్చిక-కైలతో పొయ్యి మండపున్నచో లష్మణుడు తానే పొయ్యి మండించును. సీకారాములు వనవిహోరమో: జల(క్రీడయో ముగించి వచ్చునరికి వారికి భోజనము సద్దసరచి ఉంచును. సీక తనను నిందించినపుడూ దూడ “స్త్రీ స్వభావమే ఆంత" అని లోలోన అనుకొనెనేగాని పై కొక్క వరుషవాక్యము వలికినవోడుకాడుం ఈ లక్ష్మణుడు చొత్తిగా ఊర్మిశను మరచినవాడు కాదు కరచు అమెను వరించుచునే యుండెడూడు. అమె తిపళ్ళక్తియి తనపు రక్షింవచమని. సన్ముచుండెడి వాటు. దుందుభి కంకాళమును లత్మణుడే. వింటికొనతో చిమ్మి వైచిశన భుఖబలమును. ('ప్రకటించుకొనెను. కాని ఆతని హృదయము దుర్చలమైనది.. రాముకు ఠోగ(గ్రస్తుడు కాగా లత్మణుడు ళదిరిముందు వెక్కి- వెక్కి. ఏద్బెను. మొత్తముమీద చూచినచో. కువెంపు చిత్రణలో 'లన్మణుడు ఆప్రారుడెనీ జాలునవలె గోచరించును. భరతండు రాజ్యము ని త్తుసన్న తంగడ్రియే ఈయక అడవికి పొమ్మనగా పోయిన రాముని త్యాగముకం టె, చేతికందిన రొజ్యమును, రామువితోనహా అందరును తననే రాజువు 2

కే9ిక కల్పవృక్ష దర్శిసెమ్మెఖ్మ కమ్మని నిర్బంధించుచున్నను, తనకుతాన్నై వదలూనిన భరంవి త్యాగము సూరురెట్లు మిస్న చాల్కీక భరతుని హృదయమును క్రైశా దళరధ వొసల్యాలక్ముణులుగాన్ని వశిష్ట గుహ భరచ్వాజులుగాన్ని చివరకు రాముటుగాని తెలి-కొనలేక5 పోయిరి విశ్వనాథ భరతుడు ;=

(శ్రీమహావష్టుని పాదములందు శంథాచ్చలి చేఖలున్నవి, వాని గుర్తులు ఆయన ధరించు పాకోళ్ళపై పదును. అందు శంఖ మే పాకోళ్ళను సేఏంచుచున్నదస్నట్లుండునుం అట్టి పాంచజన్యము సీ ఏళమునఎ యకోదీన్న లు కలిగందుగాా” అని పుత్రకామేష్ట్య సంతరము వి(ప్రలు దశరథుని దీవించి, దారు సూనృత వాక్కులు. కనుక పాంచ జన్యమే పాదుకలను సేవించుటక్షై చళంథుని కొడుక్లై జన్మించి వంశమునకు క్షిర్తి (పకిష్పలు తెచ్చినది, భరలుని చర్మిత్రనంతటిని విశ్వనాథ ఇట్లు (బాహ్మణాశీర్వాద రూప ముననే ధ్వనింపజేసెను,

వరటుని దృష్టలో రామనపను రామపాచుకలకును అద్వ్వైతమె. రామాశ్రమ మును సమీపించినంతనే ఆతనికి ముందుగ కనిపెంచినవి రాముని పాదుకలే. వావివి చూచిసంతనే రాముని చూచినశ్లే ఆఠటు ఆనందించి పాదుకా స్తవన ఎరుడయ్యెను.

(పాదూ 254... మక)

రొమపొదుకలు లభించిన భరతుడు తనకు రాముడే లభించినట్లు సంతోషంచెను, థరడ్వాజుడు రాముడు వచ్చెనాయని యడుగగా “ఇడుగో వచ్చెనని పాదుకలను చూపెను. (ఆదే 505) తలపై కాయలు కాయగా పాదుకలను మోపెను, (ఆదే థు వానిని సింహాసవముపై నుంచి వానికి తానే నందియ్యు మాగధుడును, సౌఖశాయనికుడున్సు లాలాటిపడును, అభ్యమిత్రీణుడును నయ్యెను. నిత్యము వానికి పులికాపు పెట్టుట, అలి 'సషేకము చేయుట, పృష్ప ధూపదీపాదులతో పూజించుట్క నహ్యస నామార్చనగావించుట్క నె 'వేద్యమిడిన యన్నమునే భుబించుట-ఇదే భరతుని దినచర్య, (అదే 53ల్కి రూ అతిని (ప్రత్యహ పాదుకా సేనకు కావలసన సాధనము లమర్చుటయే మాండవికి పదు నాల్లేండ్లు నియమమయ్యెను. (ఉపనంహరణ 388)

సీస తని వెర్లలు పూండవి భరవని కిబువొని సన్యాశని మమ్యెసని వంత (ఉషిః కత సం అగ్నిప్రమాద చేయుట మామఎటియతాడ రాముడు నిశ్చలుడై యుంజెమ. శౌని భిరతుడెక్కుడ అగ్నప్రనేశము చేనపోవునోయసు ఖయముతో భరచ్వాజాశ్రమము

శరీరానుశీలనము 1తిక నుండి హనుమంతుని సరుగె త్తించెను, అక్కడ భరతుడు విజముగనే అగ్నిప వశమున కొయ 'త్తుడగుచుండెను. భరతుని మనస్సు రామున కంతగా తెలియును, ఇది విశ్వనాథ భరోతుని తలపై నిడిన కిరీటముం కువెంపు * భరతుడు := శువెంపు తరచు భరతుని "బాలర్షి * అనుచుండును,. ఆతని బాలర్షి త్వము ఆను మేయము. ఆతడు మొదట పాతృదూషణము గాఏంచెను. కాని ఆమె పళ్చాతానమమును ఇెలిసికొనిన తరువాత ఆమెను నమశసార క్షమించి కరుణామయుదై న రామునకు ళమ్ము ఉనిపించుకొనెనుం వదునాలుగేండ్ల తరువాత రానుద్యూత చూచిన భరతుడెట్లుండెను ? దీననం, కృశనం, తపోధర్మచ ర్యెయ మహద్‌ అహ్మచారియం, శ్మశుమయముఖదిందె నత్యవికను చిహితం, 1నాతృవాత్స ల్య ఘనమూ ర్త నం, నిష్పృష్కునాగి నంవీఓసిద ననిలజం భరతన తపోధన శ్రీరూషమం; జీటాజటిలనం, పంకదిగ్ధాంగనం, భావికాత్మనం చీరవల్యల కృష్ణచర్మ వననం అట్టి భరతర్షిని చూచి రామదూతయైన హనుమ చేయెత్తి - సదుస్యరించినూ “భరతుని తపస్సునకు ఇంతకుమించిన సిద్ది ఏమికావలెను ? (తపస్పిద్ది శం 4౦0) శాంత శాంత రోమపాదుని కుమా ర్త బుష్యళ్ళంగుని భార్య యని వాల్మీకము చెప్పు చున్నది, కాంత కౌనల్యా దశరథుల దొరసప్పత్రి, రోమపాదునికి ద _త్రప(త్రిక యని విశ్వనాథ నిరూపణ. శాంత ఒక్క కౌనల్యకే హూతురుకాదు. ఆమె మువ్వురు రాణు లకును ముద్దులకూతురే, అమెకప్పటికే ఒక కొడుక్కు ఐచారేండ్లవాడు కలడు, కొని ఆమె ఠన తల్లుల దగ్గర తానే పసిపిల్లమైపోయెను,

196 కల్పవృక దర్శనములు

తల్లి పరుడుపోయుటక్షే శాంత తిరిగి యరుదెంచినది. ఆ శాంత కొడుకు. వాడొక దిప్పరాయ. దిస్స్‌మొలగా వానలో వానవల్ల ప్ప లాడును. మాటికిషూటికి పురు బీంటిలో 'దూరి శికువు నెత్రికొందుననును. “కూడడుర్కా నాయన్వా వాడు దేవుడు” అని వానికి దెదురుచెప్పవలస్‌ వచ్చెడిది. (అదే 232)

తమ్ముని పెండ్లికి శాంత వచ్చినది, మాడుపట్తున నింక “చమురు పెట్టుబహ్‌ మంగళహారతి పట్టుటక్కు తమ్ముని చిద్దుకొనుటకు ఆడుపడుచు వచ్చినది. తన బరువు తీరిసదని కౌసల్య పొంగిపోయినవి. అక్కడనుండి పెండ్లి పమలన్నియు కాంత కమ సన్నల వెంటనే సొగివవి. ఇంటికయివ ఆడుపడుచు అధికారమట్టిది, (ధనుస్సు 3ోఖ్సు కువెంపు శాంత సేరయిన స్మరింపతేదు,

ఈ ర్మి భ్‌

ఊర్మిళ జనపని బౌరస పుత్రి. సీతా కల్యాణముతోపాటే ఊర్శికా క్షల్యాణము కూడ జరిగిన, వాల్మీకనుందు ఇచటమా[తమే ఊర్మిళపేరు స్మరింపబిడినది. తర్వాత వాల్మీకమందెన్నటను ఊర్మిళ్కా 'సూండవ్కీ (క్రుతకీర్గుల పేర్లు కనుపింపవు, వాల్మీకి వారిని పూర్తిగ మరచెను, ఊర్మిశయెడ సానుధాతి (పకటించినవారిలో తెలుగుస్త్రీలు ('ప్రథమురాం(డ్రు. “ఊర్మిశ నిద్ర ఆకుఘేరుతో చారు ఒక-రనపంతమైన గేయకావ్యమునే నిర్మించుకొనినారు. (ప్రనిద్దులలో రవీంద్రవాత.కాగూరు (వ్రతముగం కావద్బును, హిందీ మహాకవి మైథిశీ శరణ్‌ గుప్త, “స్తాక్తత్‌' కావ్యము ఉళ్మిళనే కేంద్రబిందువుగా గై కొనిసది విశ్వనాథ ఊర్మిళ 2

టిజి సీ సత్రిక యగుబడే. కాదోలు ఊన్మిళను.. విశ్వనాథ ఒక యోగివిగా

చ్యితించెను. ఊర్మిళ వనవానమునకు వచ్చుటకు రాముడంగికరింపలేదు. అన్నగారిని వదలలేని లక్క్యృణుడు ఊశ్మిళనుండి అనుమతిగొనుటకె ఆమె భవనమునకేగెను. ఆత డేను-సశికి ఆమె ధ్యానమగ్నయై యున్నది, ఈనకు కర్తవ్య సూదేశింపునుని లక్ష్మణుడు ఊర్మిళ నేడిగెను, ఆమె మరల కన్నులు మూసుకొనినది. లవ్మీణునకు దేహస్మృతి పోయెను, ఆతనికేదో దిష్యదర్శనమయ్యె ను. గాధేయ నత్కరుణామూ రులెవ బలాతి బాలలు కత్సిపాసలను, సి(ద్రాదేవిని శాసించుచున్నట్లును” ఆ చేవకలిద్గరును నిద్రాదేవివి

శరీరానుశీలనము 14 గికురువెటి తరదక్షితుడౌ నే దీ పమూ గ్లినో యవసాదించినట్లును ((ట్రస్టాన 598) ఆతవి

ళల అజావి అప ళం కొక దర్శనమాయెను. అతని కొడలు తెలిసనడి డిళ్మిళ కనులు తెరచినది. ఉకడు నాకు మొదలు తెలిసెగాని తుదినెటుగ” ననెను. ఆమె "నీకు నేను చెప్పెడిదాననా" అని వవ్వినది, లక్మణునకు తానా పదనాల్లేండ్లు కుత్చిపాసా నిద్రా విడేతయై రామసేవ గావింప గలడన్నంతవరకు తెలిసెను, కాని ఇందజిద్వధ నకడు ఊహాంపలేకపోయెను కర్తవ్య మాదేశింపుమన్న లక్మణునికి “గురో స్తు మౌన వ్యాఖ్యానం” అన్నట్లు ఊర్మిళ జేసిన ఉపదేశమిది. లక్షృణునకు హేమంతపు మంచుపొగలను చూచినప్పుడును (ఫందవటీ 49) యోగిమైన హనుమంతుడు మాట్లాడుచుండగను యోగినియెన ఊర్మిళ తలపునకు వచ్చెను.

వనవాసానంతరము తిరిగి అయోధ్య కరువెంచిన లక్ష్మణుడు ఉఊల్మిళ సొధమున కేగెమ. “దాన్సా యీ పదునాల్లేండ్రును నేను నీకై (ప్రతీక్షై యోగంబును పూనియంటినని లఅమ్మడఢుడనగా “స్వామీ, సీకోసనమ. నేను, నా కొఅకు నీవిట్లుంటిమి' అని ఊర్మిళ పలికెను. (ఉపసంహరణ 387) ఆనగా నీవు నిద్రారహితుడపు, నేను నిద్రాముద్రితను ఆయియుంటిమన్నమాట. కువెంపు = ఊర్మిళ ;

కువెంపు చిత్రించిన ఊగ్మిళటూడ యోగినియే. సీత తన (ప్రజయరనాన్య ములను కూడ చెప్పకొనగల ఆత్యంతము ఆత్మీయురాలుగా మనకు ఊర్మిళ (ప్రథమ దర్శన సమయమున కనిపించినది. (శిలాతపస్విని 404456).

భర్శృ వనగమనానంతరము సరయూనదీ తీరమున పరశాలను నిర్మించుకొని

ఆటీ స! చిరతపన్వనిమై సీకారాములకును తన పతికిని *చి తపో మంగళరక్షిను కటినది మాం ఇవాన్‌ ళు

(ఊళ్మిళ 563593)

ఊర్మిళ తన తపళ్ళ్శక్తితో తన భరకు నిరంతర రక్షకురాలై . యుండెను, ఇం(ద్రజిన్నికుంభధీలా యాగమును భంగముచేయుట కేగిన లత్మణుడు మాంత్రిక మైన ఒక అగ్నిచ్యకములో చిక్కుకొని మూర్చితుడగును. హనుమంతుడు నంీవనిని కొ

సః

తెచ్చి అతనిని (బ్రదికించును.. లక్మణుడు లబ్బసంజ్ఞుడగుచునే ఊర్మిక్యా ఉల్మిళ అనుచులేచును. వల్కల ధారిణియై తపశ్చర్యతో పూజ్యురాలైన ఉళ్శిళ దిన్యశ కి తో ఈన హృదయమున కమృకాభిషేకము గావించ్కి తపఃకవవమును ధరింసజేసినద విథ్లు

సు కల్పవృక్ష దఠ్శనములు ఇంక నిర్భయముగ సం(గ్రామరంగమున కేగవచ్చుననియు లక్ష్మణుడనును, (మడిద నీంద్రజికు ఐంటద్రాఫ్రదిం 497-510) రానూదులు నంద్విగ్రామమునకు తిరిగివచ్చిన సంతోష సమాచారమును వినిన ఊర్మిళ స్నానముచేస్కి కభవ ఫ్రములు ధరించి ఆభరణభూషతురాలై నంద్యిగ్రామమునకు "వేడలును, ఈ తపన్వనీ రూపముతోనే రారాదాః నీ కఠోర(వ్రతమును వారు చూడరావా? అని మొండవి (ప్రళ్నించును. దానికి ఊర్మిళ “చ్కీ కడలి కెదురుగ సీటిబిందువు చేని కొనెడి స్వీయఘనతా (సదర్శన మేపాటిది. సంతోష సమయములో మవకష్టములను (ప్రదర్శించుటయా” అనును, రావణ వధానంతరము సీత నిరలంకృతగా తన విరహిణీ 'వేషముననే రాముని దర్శింపగోరినది కువెంపు చిత్రించిన ఊర్మిళ త్యాగమునకు నిరసంకారమునకు వరాకాష్ట యవి సించును. వుంథర మంథర ఒక ముదిగూని తొత్తు, కైకవెంట పుట్టినింటినుండి వచ్చినది. చాల ఆ(ప్రధాన పా(త్ర, కాని రామాయణ కథాగతినే మార్చివేసిన మహ తరళ కి మంథరయే. మంథర సూర్వవర్శిత్రను గురించి వాల్మీకి ఏమియు చెప్పడు. ఆద్యంతము లెరుకపడని ఈ అల్సురాలు సడుమ ఒక్కపూట కథానాయకురాభ్రై మొత్తము కథాచ్యకమునే త్రిప్పి వేసినది. క్ష విశ్వనాథకూడ మంథర ప్పట్టుకనుగుఠించి చెప్పలేదు. కొని క్రైకపై దానికంతటి చనవ్వు అధికార మేర్చడుటకు కారణము చెప్పెను. పాపము కైక తల్లిపేమకు నోచ్చు కొనలేదట. దాది పెంపకములోనే షెలిగినదట. అందుచేతనే అది కైకకు దానిగాక ఘౌతృష్ణాసీయురాలైై కూర్చొన్నది. విశ్వనాథ మంథరను కథారంగముపైకి రామాదుల అననమునకు ముందే ఆవతరింపజేసెను మంథకమాటను శె క జివదాటలేదు.. ఎంక వరకనగా 'శ్రీరంగనాథు? సేవింప మడికట్టి మంథర వలదశ్న మానివేయు (అవతార 10), రామునికి దానినిచూచిన చెలగాటము.. రాముడు ధనుర్వివ్యాభ్యాసము చేయుచు వొాణములు మంథరను రాచుకొనుచు పోవునట్లు (ప్రయోగించును అది భయభాంతితో సివాలాడును. (430) * హాస్యాద్భుతశీలి రాముడు” (421) ఆచియెంత పోహాశారములు

శరీరానుశీలనము న! చేయునో తానును అంక హాస్యముచేయును. (421) ఆదిపోయి కె కతో చెప్పికొనును, “ఒక్క నీయందె పరిహాస ముజ్జ్వలించు, రామభ్యదు డెంతటి తపోరా4 వంచు కైక నవ్వును, (422) రాముని ఈ బాల్య పరిహాస చేష్ణయే ఆతని కడగండ్లకు కారణ మైనది ..అమ్ములను మున్దూయంగ వెన్తూయన ధ్యాయాధ్యాయము చాపశికణ కళన్‌ దైతక్య్కలాడించి నొ చే యామంధరః యూరకేచనునటో యీ చిన్న కార్యంబులున్‌ అన్నది కే క్షేయి (అశిషేక 3దొ

శ్యతుఘ్నుడు మంథరకు శాస్తి చేసన పరాభవవార్తలు విని జనులందరు కసి తీరినదని తియ్యపడిరట (మునిశాన. 519) ఆ తరువాత మంథర ఏమైనడో మనవ తెలియదు.

కువెంపు రామాయణములో మంథఠరసాత్ర చాల (ప్రధానమైనదనియే చెప్ప వలెను. ఈ పాత్రను చిత్రించుటలో కువెంపు చాల శ్రద్ద తీసకొనెను.

కువెంపు కూడ మంథరను కథారంగముపై దాల ముందుగనే (స్రవేశపెనైను, శికువై న రొముడు ఆకసమందలి, చంద్రుని తన చేతికి తెచ్చిఇమ్మని ఏడ్చుచుండగా, కౌసల్యాదశరథ నుమం్ర వశిస్టాదులందరు కింక రృవ్యతా +మాడులై యుండగా బుద్ది శాలిని యగు మంథరయే క్రై కేయికి అద్దములో చంద్రుని వింబమును చూపెంచు ఉసాయమును సూచించెను. హసనస్ముఖుడైై న శికురాముని మంథర ముద్దుగా ఎ త్తుకొన బోయినడి. కాని ఆ వికారరూపెణీ తన బిడ్డ నంటినచో అమంగళమవి కొసల్య దానివి కనరి కొట్టిసది. మంథర అభిమానము దెబ్బితినెను,. దానితో దానికి కౌసల్యపై నను, రామునిపై నను ద్వేషము (ప్రబలమయ్యెను,

మంఠర పూర్వచర్శిత్రను గురించి కూడ కువెంపు చాల వినరముగ తెలిపెసుం మంథర తల్లి దండు లెనరో తెలియదు. ఒకరోజు కేకయరాజు వేటకు వెడలగా అడవిలో ఒక పసిపాప రోధనధ్వని వినిపంచేను. పోయిచూడగా ఒక అనాధ దస్యు శిశువు మంటిలోపడి పొరలుగు, ఎడ్చుచుండెను. జాలిగుండెగల కేకయపతి వీధిషూరిని ఇంటికి తెచ్చుకొన్నిట్లు ఆ శపవును ఇంటికి గొనితెచ్చి పెంచెము. అదే మంథర ఆది పెద్దదయిన కొలది మరింత వికార స్వరూఎజిగ నమ్మెను ఇట్లుుడగా కైక జన్మిం

తం కల్పవృక్ష దర్శనములు చెను రాజు మంథరను 'కై కకు దాదిగో నియమించెను. నా యను వాడెవరును లేని మంథరకు కై కయే సర్వస్వమయ్యెను. కై కయు మంథర యెడ (ప్రీతి చూపుచుండెను. రైక పంట మంథరయు అయోధ్య వచ్చినధి. ఇచ్చటను అందరును దానిని రోయు చుండిరి, క క కొరకది యన్నియు సహించుముండెను భరతుని పుట్టుకతో దావిక్తి మూడన కన్ను మొలచినట్ల య్యెను.

భరతుడు మంఛరచేసిన చెట్టపు దానిని చీకొట్టి' చీ మొగము నామ. చూన నఖదని*నాడు. మంథరకు జ్రొానోదయమైనది, మంథరకు భరతుని ఆనందమే తన ఆనందము. అందుచే రాముని ఆరణ్యమునుండి తిరిగి తీసుకొనివచ్చుటకే భరతాదుల కంబ ముందుగా తానే బయలుడేరినది. అరణ్యములో “రామా “ఓ రామా” అనీ కేకలు వేయుచు వెల్డీయె త్రినదానిపలె తిరిగినది. చివరికొక కారుచిచ్చులోబడి చచ్చిసది

కౌని మంథర కథ ఇంతటిలో ముగియలేదు. రాముని వనవానప్పు గడువృముగిసి రాముని రాక ఒకదినము ఆలస్యమెైనది, రాముడిక రాడని నిరాశచేపకొనిన భరతుడు నిస్పులో దూపటకు సంనిద్ధుడయ్యెను, అప్పుడు అగ్నిశ్వాలల మధ్యమున ఒక దివ్యమూ ర్హి కనిపించినది. “నాయనా భరత్కా తొందరపడకు, మీ అన్న రాముడు నేటిరేపటిలోనే వచ్చుచున్నాదు” అని నిలువరించినది. మంథర బయటికెంత కురూపెయో. ఆంత్ర రంగములో అంత (పేమమయి. ఆమె చేసనపని బయటికి పాపకార్యముఎలె కన్చి2 చినన్ము నిజమున కామె లోళోపకౌరము చేసనది, నేను మంథర అఎం౮రాత్మ పుణ్య లక్యీని” అని యాదేవి. పలికినది,

చమంథరపాత్ర ఉదా తీకరణకు ఇది పరమావధి.

వాల్మీకమున కంకాళ మా(త్రముగనున్న మంథరా పాత్రలో విశ్వనాథ రత్త సూంస చర్మములను నింప (ప్రాణము పోసెను. కువెంప్ప దానిని దేవతామూ ర్రిగనే నులిచెను,

అహ ల్య

“వాళ్ళీకము నందలి అహల్య మానసికముగను దై హికముగను కూడ పళిక మైనది. ఈ అహల్య మెడ అసేేషల్ళప వహింపవలసిన అవసరము సాధిరణముగా పొఠకునికి కనిపించుటలేదు.

శరీరానుశ లనము ర్‌!

ఆదేమోకాని విశ్వనాథకు వతిత స్త్రీల యెడ మితిమీరిన సానుభూతి, కాలకర్య వశమున పతితలై నను, ఏదస వళ్చాఠ ప్తురాండై 9, తపస్వనులైై, నజ్జసులసను మాన సీయురాం(డ్రయిన న్త్రీలు ఆయన రచించిన నవలలలో చాలమంది కనవథ్సురు, ఏకవీర మంగమ్మ, రత్నాపళి ఈ కోవలో (ప్రధానురాం్య్రు. వీ5ంరికిని ఆద్యురాలు అహల్య ్రీరామవంద్రుడే ఆమెను “కిక సుమతో నిను గురువుగ స్వీకఠంకునే యని (మొక్కె (కల్యాణ 118) ననగా తఆపుంధ3యు కోన లాత్మవాతలతో సమమైన పవి(త్రరాలుగా రాముడు ఆమెను భావించెసనగా (ఈనున్సు మ) అంకం పి ఆమె పౌొవిశ్య్రమునకు వీరు [ప్రమాణమేమి కావఠెను,

విశ్వనాథ అహల్య మానసకముగనే శారినది దై హిఠమైన (భ్రంశమునుండి విశ్వనాథ ఆమెను కాపాడెను. అంతలోనే ఆసు తెలి తెచ్చుకొనినవి గౌతముడామెమ రాయివి కమ్మని శపించినాడు. 'నేనావేళ మోహంబు నొందితి నీ మోహము తీఠంగ్గా వలయు గానీ జాతి నెల్లౌదునో” (అహల్య 538)

“ఈ మోహమ్ము. దొలంచి సిసతిగ నన్నేలన్‌ లెవన్‌ తాయిగా స్వామీయుండు మటన్న నుండెదను వెర్షంబుల్‌ మార్వేలుగా సీ మోహమ్ము దొలంచవే” (అదేర3ళి అవి తనకు మోహనిరాసము గొవింపుమని, మహర్షి యగు గౌతముని సతియగుయోగ్యత తనకు లథింపవలయుననియు ఆమె వ్రార్థించినది. గౌతముడును ఆమెకు 'శిలాసామాన్యం భొక యద్భుతింపు (క్రియన్సై శ్చల్యము “నన్యుగ్రహించి ఎప్పుడు ఏమ మోహమని యెల్లియు విచ్చునో రాసుచందద్రుండై యప్పుడువచ్చు స్వామి" అని శాపానసానమును తెలిపెను, రాముని రాకచేే పొదస్పర్శచే ఆమె కళాపము రొలగలేదు. ఆమె*శూ ఈవస్వినియై వేలకొలది యేంట్లు అపింపగా ఆమె మోహడు రొలగిసది. మోహము తొలగుటతో శాపము తొలగినది. శాపము రొలగివవేశకు రాదు.డు సాక్షాత్కరించెను. అనగా ఆమె తపస్సు, మోహనిరాసములే (ప్రధానములు. ఆందువేతనే ఆమె రామునకు పూజసీయురాలై నది, అమె *“ఉనల హృదయవీధి నుపషద్వితాన మొలికినది, ఆమె తొడందయే యొక రామమందిర మైనది (అదే 553)

ఈ సందర్భమున ఆహల్యాకృత సోత్రమంతయు లె షు] తానసారమే. ఉత. డకలయ్బ జ] జ వ న ఇ ఆన్న న ఖో లౌ

జో కల్చవృక దర్శనములు అంతటి తపస్విని గనుకనే ఆమెలో [3లా బాధిఎమైన అద్నపు తెలివి విచ్చుకొన్నది ఆమె అనాగత చే తృత్వమునము ఛాముని సుదుఐు ఏజయ తిల$ యముంచుచు ఆమె చేసిన దీవెనలే సాక్షి, "రఘుపుల కోవ ఉఓరధి చందమామకు వింటికోసలయందు విజయమగుత కౌసల్య బిడ్డకు. గన్న తండికి విధే వ! హాధీకు సభలంగల్యాణమగుత”. (ధను శి శై ఆని యామె రాముడు గాఐంపనున్న శివధనుర్భంగమును, పొందనున్న కిల్యాణమును ధ్వనించుచు పలుపటమ గాక "ఆలనైై దేహియు శ్రీయుంగా దిరిగి పోవావేళంగల్యాణమూ ర్తులు మీజంటలు గౌతమా_ శమముకా(దోవం జనం జూడుడీ" ఆని సీవారామ కల్యాణము. నిశ్చిరమైనట్లుగనే ఘోట్లాడినది. సాపము రామునకు విదేహలో ఒక వై దేచాయున్న నంగతే అప్పటికి తెలియదు. అహల్య రాముని నుదుట విజయ తిలకము దిద్దినది, ఇదినరకు కొనల్య తీద్తినది. నేడు అహల్య దిద్దినది రామునప అహల్య కౌసల్యతో సమానురాలయ్యెను, ఆమె మాట జవదాటరానిరాదై నది. నిథిలనుండి ఆయోధ్య మార్గమున నేగుచున్న శల్య్యాణరాముడు తన బండిని దారి తప్పించి గొతమాశ్రమమున కేతెంచి సదారుడై ఆమెప నమస్కరించెను. తన మాటను మన్నించి నండులపు మెచ్చుకొనుచు మాటలో మాటగా ఆహల్య “ఏదో మాటను ఏతృవాక్య (ప్రొమాణ్యంబుగ రచింతు పరిపాలన మున్‌' (కల్యాణ 127) అని రాముని భవిష్యత్సితృ వాక్య షిపాలనా క _రృవ్యమును సూచనగా వావ్చరించినది. వనవాసమునప పంప్ప కైక పితృవాక్య పరిపాలన గావింపు మనగనే రాముని మదిలో ఆహల్యోపదేశమే సుదలినది. తన అవతార (ప్రయోజన ఇవు శనకు-గు రు వేముంలో ఆహత్యా 3 కల ఆత్మ లొక్కకే య రాముడసును, న ఖ్‌ అటో త్న నా. నే (ఆపో 319) ప్య్యలోఇ్లన్నట్లు అహల్య మధపర్కచీనాంబన ధాత టా త్త "4 పండ్ల కొడుషనకు నారచీరలు వేళ్టోకించినది. ఇం్రైయాజ్వఖలీనముల్సు తపోరక్షి ళ్‌ శే షస... స్త అలీ ఆల ల తో వ అయా తో నీ ప వ కీ పచ బాతు ము. లల

శరీరానుశీలనము న! కవచములునై న వానప్రస్థ దీక్ష వస్త్రములను గృహస్తాశ్రమమున. (ప్రవేశించియు పవే శింపక మునుపే సీకారాములచే ధరింపజేసినది ఆవి నిజమునకు చీరలు కాపు “అలరుం భక్తియే పేని చీరలుగా” (ధనస్సు 7) రూపొందించిన దామెం సీకారాము లామెకు నమస్కరించిరి అహల్యకం'టె ధన్యజీవన మరియొకతె "“నభూతా నభవిష్యతి”. 1, పవెంపు చిత్రించిన అహల్యలో ఈ వికాసము ఇంత న్పష్టముగ గోచరించుట లేదు. ఇంద్రుని కామమునకుసు, భర్త శాసమునకును లోనై న అహల్య శిలదేయైనది, ఆ శిలాతపస్విని తీట్రాకాంక్షు తపస్సు రాముని తనవంక కౌకర్షించినడి రామునకు తసతల్లి కౌనల్య ఆర్తన్వరమును పోలిందేచో విననయ్యెను. రాముడు బాహ్యజ్జానము కోల్పోయి భావవివకుడై. ఆ బండన్నిక్కె. సడచెను, ఆ బండనెక్కి. నర్తించెను రాయి స్త్రీ యయ్యును. ఆమె రామునకు నమస్కరించెను. రాసుగడును ఆమేవ నమన్యం శించెను,

విశ్వనాథ పవెంచ్చ లిద్దరును అహల్యను “శోతపస్వని యనితి. విశ్వనాథ అహల్య శలవలెయైన తవస్వుని. సవెంఎ అహల్య శిలమైన తపస్విని, కాపవిమోచ నానంఠతరము కువెంపు ఆహల్య సాధారణ మురికాంతటైనది. విశ్వనాథ ఆహల్య నిద్ధ సాధ్వి మైనది,

విశ్వావిి[ఈడు

పురాణ వాజబ్మ్బయములో ముక్కోపులుగా (ప్రశద్ధికెక్కిన మునులు దూర్వాసో విళ్వామ్మితులు. దుర్వాసుడు పుట్టు జడదాతి, విళ్వామ్మరుని జడలు నడుము కట్టుకొనిసవిం రాజుగాపుట్టి తన తపళ్ళ విడే (బొహ్మణక్వము పొందవచ్చునకుటకు ఏక కోంహరణము విశ్వామి[క్రుదే.. రాసాయణ కథలో విళ్వాష్ముతునిదొక విచిత్ర పాత. రామని రామునిగా_మహాపీరునిగా రూపొందించినవారు విళ్వామషైడు,. సీతారాముల వివాహ మును సంకల్పించినవాడు, దానిని నంపన్నము గావించిశవాడగు విళశ్వామ్మితుడు, వధూ వరులై.న సేతారాములకగాని వారి తంగర్రులై న జనక దళరథులపగాని ఇది నంవన్న మగు వరకు ఇట్టి ఆలోచనయే లేదు. ఇరువె పుల పెండ్రిపెద్ద విశ్వామి(త్రుడే' “ఉభయ పక్షంబులందీయనో (ప్రతిగ్రహింపనోగాధి తనయుఎడె యెల్లవాడు (రనున్సు..315ొ అట్టివాడు కల్యాణమెనంతనే తనపని తిశిశదన్నటు షాయమెపోయినాగు,

ఖ రా స! యు

204 కల్పవృక్ష దర్శనముణు విశ్వనాథ విశ్వామ్మక్రువి రాకతో అర్హ్యము, అర్జ్యమని దశరథుని ఆంకర్వంళులు కొళ్ళు విరుగ (దొక్కకొనుటలోనే ఆ కోపధారి జడదారి యెడ ఆంధరకును గల భయముతోకూడిన భ క్రి వ్యంజితమగుచున్నది. కౌని ఇప్పుడాతడు వెనుకటినలె కోపధారి కాదు. కనుకనే నూటతప్పిన దళరథునేగాక తన యజ్ఞమునకు విఘ్నముదేయుచువ్న రాక్షసులమకూడ శపంపడయ్యును. విధుర గమసంబున నేగి ప్రథమ కిష్యొంతరంబున గూర్చుండి బద్ధాంజలియై నిలబడిన మం్రియెడ “పెడమోమైయుండె” (అదే 6శ) అతకువచ్చి తనను బ్రతిషాలుకొనవలెననియే ఈ రాచతపసి బిగువు విశ్వనాథ విశ్వా మ్మిక్రుడు రామునకు (ప్రత్యక్షముగ అస్త విద్యోపదేష్టు పరోశ్షముగ సూనాస్త్ర శాస్త్రోప దేష్టం విశ్వామ్మికుడు మేనకయొద్ర పలికిన పలుకలనే రాముడు సీకయొద్ద పలుకును =శ్రీసునోనాథు లీలావిశేషమరసి సితయో స్వామియెందు నేర్చితనియడుగ శేను నేర్చిన దేమున్నదే నతాంగి గౌశికుం డుపదేష్టయు. గానిదనును" (కల్యాణ 2869) విశ్వనాథ విశ్వామి[త్రువి శృంగార నాయకునిగ విద్దినతీరు రమణీయమైనది. మేమా మోహమునుండి బయటపడిన తరునాతకూడ “కోరి ప్రత్యక్ష మన్మథగురువవై తి కోరక పరోక్ష వైరాగ్య గురువవె తి "ధనుస్సు 209) ఆని ఆమెకో అనగలిగిన విశ్వామిత్రుని కృతజ్ఞతా బుద్ధి కొనియాడదగినదిం =పనియేమో దేవతలది వనితా కూలికినిగాని వచ్చినయట్ల య్యును నెడందలోతు లిచ్చిన నిను నేల శపింపసలయునే (ఆదే-3౫%కు ఆనిన ఏిశ్వామ్మిరుడు "అల్ల షతిశంకుపాటి పగయంతయుందీర్పెను నాకరాజతం 'దెల్ల శతపసంబునందు ఘటియించుచును విఘ్నము న్వర్థరక్నై చెల్లును న్యాయమైనదియు౯ దేడియమేనక దేమితప్పు? తా నల్ల కు పర్వరాజు నదుపొజ్ఞలలో నిదియెంత చూచినన్‌” (ఆదే-య)

శరీరానుశీలనము 2న అనగలిగిన విశ్వామిక్రుడెంతటి ఉదారహృదయుడోగదా 1 కామమును కోసివేసిన (ఆదే 214) పిమ్మటకూడ మేనకను గోముగా మధురమూశ్తీ, అంజియా (అదే 206-209) అని పిలువగలిగిన విశ్వామితు డెంత మధుర (ప్రకృతియో । విశ్వామిత్రుడు మొదట పశిష్తునిపై కోసముతో క త్తిగట్టినవాదే. కాని క్షత్రియ బలముకంటె (బ్రహ్మ బలము ఘనమను సత్యమును గురించిన పదప అఆకడు [వయత్నించినది వశిస్తుని చంప్పటకు కాదు: ఆయనక కోపము తెప్పంచుబక(అహల్య 16) అదియు సాధ్యముకాదయ్యెను, (ద్రహ్మసాటను కూడ పాటిచేయక “* ...కోపమ్ము తాపమ్ము పాపమ్ము కొసలెజుంగని నిందుకుండ యెస్వందెన్వాండు మత్రపోహేతు తేశోమూరి' ఆటి “శ్రీ వశిషుండు తాదయచేసి నన్ను (ద్రహ్మమునవై తివని యాడ బ్రహ్మబుషని" "(ఆడే బా" అని ఆయనయెడ తనకుగల గురుభావనను (ప్రకటించును, అట్టివానికి వళిష్తునిపై ఈర్జ్యా నూయా (కోధము లుండుటకు వీలులేదు. కాని విశ్వామ్మితుని మాటలలో ఆ భావములు (ప్రకటితము లగుచునేయుండును, దశరథ నభకు వచ్చుటయే విశ్వామి(క్రుడు "ఎవరయ్యా, రఘురామ చందులకుగానీ య న్ష్రవిద్యా గురుళ్‌ నల్లవాహోపటు దీర్ధ దండునకు నీనాయొద్ద ఇిష్యత్వ మొ స్పవలెన్‌; శ్రీరఘురాము వాహుపటిమల్‌ (ప్రాళ న్య్యమందన్‌ వలెన్‌” (అహల్య 30 అనును, ఇది న్యంగ్యముగా రాముని గురువైన వశిష్తుని ఆచార్యకత్వమును తేలిక పరచుటయే యన్నట్లు భాసించును.. ఇంతకంటె స్పష్పమెనహాట మరియొకటి గలదు. రామలత్మణులస సితోళ్ళోళల నొసంగుమని జనకు నర్ధించిన వశిస్తు నాక్షేపించుచు విశ్వామ్మితుడు జనకునితో "దర్భముశ్ళవంటి తమ్మెల వారిల మృణుని రాము మిధిల మార్గమునకు గదల జేసినట్టి గాధేయుండను నేన యింద యుండనిచ్చి తెవరి నడిగి ? నాకుందెలియును గష్టమ్మునాది ఫలము శ్రీ వశిష్టులిట్టులె కయి సేసికొండు” (కల్యాణ కరి, శీ)

206 కల్పవృక్ష దర్శనముకు అనును, విశ్వామిత్రుని ఈ బాహిరమగు వైరభావ (ప్రకటన నిజమునకు కేవల నటన, తన మనస్సులోని ఆంతర్యము నెజిగిన “శ్రీ వశిష్తులప' తన విలక్షణమైన ధోరణిలో సమళర్సించు చనువుతోకూడిన పూజా (ప్రసూనములే ఈ మాటలు. నిజమునకు “రామచం'దుని మధుర దర్శనములోన నిరువురు మునీందులుసు _బహ్మబుషిత గాధి నుతునకు వళిష్టులిచ్చిన శుభసమయము నందు(గన్నను నధిక సొహార్జులెరి" (అహల్య శ8) విశ్వామిత్రుడు వశిస్తుని ఆచార్యకత్వము నధిక్షేపించుట రాముని నర్వాష్త్ర నంపన్నుని గావించుటకే. ఆయన పెండ్లి పెద్దటీకము నాక్షేపంచుట భరత శక్రుఘ్నులకు మూండవీ (శ్రుకకీ రుల నర్జి ంచుకే “నిండుమనంబు నవ్యనవనీత సమానము పల్కు దారుణాఖండల శష్టతుల్యమా జగన్నుత ఏ(ప్రలయందు” అన్నదానికి ఈ రాదబాపడు చక్కని ఉహవజత, ఆయన కోప (ప్రకటనలు జగత్యల్యాణముగకేగాని తదన్యమునపు గావు. విశ్వామిత్ర సదమునకు విశ్వ+ అమి[త్ర అ పదచ్చేదము చేయవలెనని మొదటి చూచుసకు తోచును. కాని విశ్వ+మిత్ర అనునదే సంయైన పదచ్చేదమని. నిదానించి చూచిచే పిమ్మట తెలియును. విశ్వమి(త్రుడు మంచి మాటకారి, సంభాషణ చతురుడు, రాముని తనతో పంపు మని దశరథు నర్హించుచు “డ+ర కే యనలము దాచుకొన్న ఫలమా? (క్రతు యోగ్యము కావలెం జుమీ” ఆహల్య 31) అని ఉభయులకును అన్వయించునట్లనును. “సీ కొడుకును గైకొని చని మాకాకలియంచుం దించుషూ, పిచ్చినృపా"(ఆదే 3) ఆని పరిహసించును, “నాకొక చిన్నమె త్తు కార్యమును జేనిపెటనలె నాపయి. పూవులలోన బెట్టి క్రై కొమ్మని సీ కుమారు డిడుగో నని నీక యొసంగువారము (ఆదే 36) అని లౌకిపడ్డై పలుకును, “కషూరులకు . ఇచ్చెదము, మక్కన్యాద్వయిన్‌” (కల్యాణ 41 అని జనకుడు తనతో తన తమ్ముడు కుళద్వజుని కలిసకాని పలికిన దవకోశముగా (గ్రహించి వైయా శరిణీయు తార్కింకుడునై

శరీరానుశీలనము షు వమిచ్చెదమంటివి యం దేమోను గుశధ్వజుండు నిచ్చుటయుండెన్‌- మీ మాండవి _శుతకీర్రియు జామలగుటవలయు భరత శ్య్తుఘులకున్‌ (కల్యాణ 4) ఏక ైక(శ్రాన్వయమువేతం గన్యాద్వయము నళ్లే యర్ధమిచ్చును (అదే 49) అని సభాసదుల నందరను చకితులను గావిఎచునుం చివరివాక విశేషము, విశ్వనాథ విళశ్వామ్మితునిలో తననే దర్శించెనా ఆనిపెం చును! (ప్రశన్న కథా కలితార్థయుక్తికి నన్నయ తరువాత తానేయని విశ్వనాథ అలి (ప్రాయము. ఈ కఛాకధన శక్తి విశ్వామ్మితునిలో పరాకాష్ట చెక్కినట్లు విశ్వనాఠత పలుసార్లు పలువురచే (హఫళంసావాక్యములు పలికించెను, కువెంపుకూడ విశ్వామ్మికునిలో తననుతాను దల్శించినట్లున్నది. విశ్వామ్మికుడు రామునకు ఆస్త్రవిద్యలతోపొటు (పకృతి సౌందర్య రసాస్వాదశను నేర్చెను. సృృష్పి పొందర్యమును (పేమించుపే సృషక రకు పూజయని తెలియుము, రసజీవనముకం'ళె ఈ అం అధికమైన తపస్సు కలదా? రసనసెద్దిని మీరిన సద్ది కలవా? రసమునుందియే సృష్టి కలిగినది. రసమునందే జీవించుచున్నది. రనము వంకకే (ప్రవహించుచున్నది. చివతకు రసమందే ఐక్యమగుచున్నది రనసాధన చేయకుండుటయే మృత్యువు, రసము అనంద (ప్రాయము. అమృత(ప్రాయము నైైనని” అని విశ్వామ్ముర్రుడు చేసన బోధ రాముని సౌందర్యోపాసరునిగ తీర్చిదిదినది. ఖై ఆర్యులమెన మనకు (ద్రావిడుదె న రావవాది రాక్షసులు (శిలాతవస్వని 50.55) వైరులు అని దళరథుంతో విశ్వామి్యర్రునిచేత చెప్పించి కువెంపు తన ఆర్య ద్రావిడ నంఘర్షణా నిద్దాాతమునవ విశ్వామిత్రుని (ప్రప్రథమ వక్ష్తను గావించెను, విశ్వామిత్ర కే. విశ్వనాథను చాలమంది విశ్యామ్మక్రునితో పోల్చుచుందురు. “ఆఅంకర్వశిప్తుడు, బహిర్విశ్వామిరుడు,.” మధువాపంతుల సత్యనారాయణశొ స్త్రీ ' ముక్కోపమున పరపిశ్వామ్యరుడ వందురు. ప వ ఫసృష్తి ఆ సచ్ముక్రుడ వం గద్ధ పద్య, నవలా, నాటక పాత్రసృష్టిలో (పతి సృష్టి గావింప నపర విశ్వామి[త్రుడవే,” (గుడివాడ షష్షపూ రి అహ్వానసంఘా స! ల్‌ నాలి ధ్యతులు (శ్రీ అడుసుమిల్లి నారాయణరావుగారు)

జ కల్పవృశీ దర్శనములు శిష్యుడైన రాముడు ఈ ఆర్య (ద్రావిడ సంఘర్షణను, ఆర్య సంస్క్యృత్యాధిక్యమునూ (ద్రాపేడ దస్యుహన నావళ్యకతిను తవ జీవితలక్ష్యముగ (గ్రచారిచెను,

విశ్వనాథ విశ్వామి్యత్రుడు వీరుడు, రసికుడు, కోపనుడు, వాక్చతురుడు, కవి బ్రహ్మకి + ఇం(ద్రియదేత, కృతజ్ఞుడు, ఉదారుడు, కువెంపు విశ్వామిత్రుడు సోందర్యో పానకుడ్చు శాతిభేదవాది.. విశ్వనాథ విశ్వామ్యక్రుని సమ్మగ సంపూర్త వ్యక్తిత్వము ముందు కువెంపు విశ్వామ్మభ్రుని అవికనత వ్య కిత్వము వెలవెల వోవుచున్నది

శబరి

వార్మీకమున శబరి యొక (ప్రధానపాఆ కానేకాదు. కథాగమనమున కామె ఏ ఏధముగను తోడ్పడలేదు, ఆమె వృ త్తాంతమును వాల్మీకి (ప్రానంగికముగ ఒక్క చిన్న సర్గలో చెప్పెను. కాని దేశములో భ కి పంథ బిలపడినకరువాత భాగఎతులను శబరి చరిత్ర అఆకర్షించినది, ఆమె $థకు చిలవలు పలవలు పెగగినవి, ఆమె ముగ్ధ భక్తికి (ప్రతీకమైనది. ఊఉచితానుచితములను గూశ మరచి రామునకు ఎంగిలి పండ్లను నమర్ప్చించెననియు, భక్తజన సులభుడై న రాముడును ఆ ఎంగిలి పండ్లనే ఆప్యాయముగ భుబించెననియు కల్చనలు సొగినవి.

విశ్వనాథ శబరి కథ నొక విచ్మిత శృంగార ఘట్రముగా మలచెను, విచిత్ర మేమన శ్రీరాము డేకపత్నీ (ప్రతస్టుడు, శబరి వృద్దురాలు యోగిని. వారి మధ్య (ప్రణయమును ఆధ్యాత్మికముగా మాశ్రిమే సమర్థింపటీలగును. ఆచియొక విధమగు అమలిన శృంగాశము. రాముడు ఛబర్యాశ్రమమును సమీపెంగుచుండగనే మన్మథుడు అతనిపై తమ్మి పూబాణము సంధించి విడచెను. కాని ఆది సడలురేకులు గలది. ఆ మన్మథుడు కూడ మెడలో తులసి పేరు ధరించి మేనికి విఘూతి పూస కొననాడటు (శబరి 331) వళీపలితయుత కృశీభాత శరీర శబరి పూలు పండ్లు గంపలో నింపుకొని శరమ్సుపై నుంచివొని రామున_ కెదురుగా వచ్చెను. ఆమె “తుట్టతుదదాక నెండిన చెట్టుకొమ్మ శేఖరంబునయందు పుష్పంచినట్టు” ఉన్నదట. ఆమెను చూడగానే శ్రాముడు దారా విరహ బాధను మంచిను,

*చీతులునికిని6 బూలుకెచ్చితిని స్వామి

చెట్లు కలవని పండ్లు తెచ్చితిని సామి

శకీరానుశీలన ము క

నతనువగుటను నేను వచ్చితిని స్వామి

చిత్తమందున నూహ చేసితిని గాని' (అదే ఈ) అనినది, ఆమెది నిర్వ్యాజ నిస్సా సర్ప భ క్తి. ఆమె రాముని “చి త్త జన్మ, (పాజనాథ" అని సందోధించినది. "సెతా సౌందర్యమును చూచి కూడ చుప్పనాతి నన్ను కౌమించినది, చూడని సీపు సన్ను కోరుబలో తవ్భలేదు. అయినను సీ ఆడేమిటి? నీ జీర్త శరీర మేమిటి? నీవు నన్ను కామించుకేమిటి ? అచేమోగాని నాకును నీయందు మనస్సళ్లు' యున్నది” అని రొముడనెను.

తరువాత ఆ విచ్శిత (పజయులిరువురు కొంత సరన సంభాషణ సొగించిరి “అవ్వా నీ తల వీవ్వరివెన్నులవలె ముగ్గుబుట్టవలె తెల్లన నదేమి ౯ “ప్రా సీ అక్క వాకిట రంగవల్లి రచించుటకై. ఇంతగా వండినది.” “ఆవ్వాం సీ జీవితకమంతయు తపించి ఎండి ఏక్లైతివి గడా:” ప్రధా, స్నేహముతో అర్హ్రముచేసి (నూనెతో తడిపి) దివ్వె వెలిగించు” “అవ్వా తీవ్ర (వతములతో సీ (ప్రాణములు గూళ్ళుపట్టినవిగదా” "పానీ త్యనదయవలన నా (పైణము గూబవేరిసది,” శబరి “అగ్ని(ప్రవేశముచేసి స్వర్గస్టుడె న మతంగ మహర్షిని చేరదోదు”ననెను. “నీఎ మౌఎమీచ వలపు, నాప సీసీద నలవు" అవి రాముడనెను. “సమ్యుద్రనికి గౌతమిమీద ఎంత వలప్ప కలదో. శబరిపై నను ఆంతే కలదు కాని, శబరి లజ్జావతి. గోద వెనుక దాగియ భర్తను పొందును" అని శబరి యనెను. శిరి అగ్నిని (ప్రవేశించి దేవతామూర్తి యై ఊర్జ్వలోకముల కేగినది రాముఢు ఉస్పురుమనెను. అమెతో తానట్లు హోన్యముగా (ప్రసంగించినందులకు రామునకే ఆశ్చర్యమయ్యెను. (అదే 389 రాముని గుండె నిర్వ్యాజమగు (సేమమునే కోరును అట్టి (ప్రేమ తనకు సీతనుండి ము శబరినుండియు మా(త్రమే. లభించినవని రాముడు లక్మణనితో చెప్పికొనెను. (సంధ్యా 243)

రావణ వరానంతరను పృష్పకముపై అమోధ్యపు 88ిగివవ్చన ఫడు, పృచ్చరము పంపా సమీపమునకు రాగానే రాముడు సీతతో “ఇచ్చటనే వృద్దుూలై న ఒక నోయెత నిన్ను మరపింపదేయును నాతో సరసము లాడిసది” అవి చెప్పెను. (ఉపసంహరణ 267) సీత కోపగించలేదు.. అసూయ చెందలేదు. చేతులు జోడించిద్యాన నిమిలిత 'నేత్రయైనది. కొందరు వృద్ధురాడ్రైన స్త్రీలు తమ మనుశుల వయసు. దాలురతోను యువకులతోను సరసములాడుట కలదు, లౌకికముగ చెప్పుకొన్నచో శబరి అటి మధురమూ రి. ల 271

షి కల్చవృక ధర్శనముఖు

కువెంపు చిత్రించిస శబరి వురియొకతీరుగ నున్నడి. శబరి పదేండ్రుగా రాముని రాళస్ట్ర ఎదురుచూచు. చుండెను, (ప్రతిధినమును ఆతనికొరికై వంటచేసి సిద్ధముగా నుంచుచుండెను, రామలక్మణులు ఆ(శ్రయముకోరి శబరి వాకిటి ముందునకు వచ్చిగి చింపిరి జుత్తు దుబ్బుగా. పెరిగిన గడ్డ మసలు మురికి గుడ్డలు వాడిన మొగములు గల వారివి శబరి గు శృింపలేకపోయెను, “అడ్డమైనవారికి ఆశ్రయమిచ్చి తిండిపెట్టుటకు నేమ పూటకూలి పెద్దమ్మనా ? ఊం....నరి రండి నేనును పేదదానినే నాకు ఉన్నంత లోనే మీపను పెవైదను”. అనెను.

భోజనానంతరము రాముడు ఏద్రించుచు “సీశ్కా సీతా" అని కలువరించసాగెను, ఆప్పుడామె రాముని గు 8 ౦పపలెము, ఆమె ఆనందమునకు మేర లేకపోయెను. కావి సీశాపహరణ వార్త ఏని దుఃఖితరాలయ్యెను. రామలక్ష్మణులు కొన్నాళ్ళు శబరి ఆశ్ర మము నందే యుండితి, సీతాపహరణ దఃఖపీడితుడై న రాముడు మంచము పశైను, శబరి ఆతనికి (ప్రీతితో సేప చేయుచుండెను. ఒకనాడు లక్ష్మణుడు “మా అన్న (బతు కనా ?” అని ఏడ్చుచుండెసు, శబరి ఆతని నోదార్చి రామునికి (ప్రదకిణ మాచరించి నమస్కరించెను. నాటినుండి రాముడు తేరుకొనెను. శబరి మంచము పశైను. స్నుగీ వ్వవి సమాచారమును శబరియే రామునికి తెలిపి ఆతని సహాయము పొందుమవి ఉప ధేశించ్చి విజయివి కమ్మని ఆశీర్వదించి కన్ను. మౌ'పెను.

విశ్వనాథ శబరి మథుర వై రాగ్యఘాల్న్థి కువెంపు శబతి వాత్సల్య కరుణా మూర్థి

తార

విశ్వనాథ చిత్రణలో శార వాల్మీకము నందుకంట శాంతవచో నిగుంఫవ్న ఉదార విచార వార్నిధి (నియమ సాలన 355, 356) అమె తెలివి గలదని వాలవాము యెడ గౌరవము. వాలి నీతిపే _త్తవౌడ్కు న్నుగీవుడు నీతికోవిదుడు. ఏమైనను ఇద్దరును నామమాత్రపు రాజులే. నిజమునకు రాజ్యచ(క్రము (తిప్పెడిది తారయే, (అన్వేషణ 138) ఆమె సీతి విశారదత్వరేభారమణీయ బద్ధియని విని సీత యామె మై(్రిని కోరెమ* (ఉపసంహరణ 259)

వానర కలాచారిముగు చేవర న్యాయమ్ము, స్నుగీవుడు అంగదుని యువరాజుగా చేయట, తనను రాజ్యపాలన తిండత్రమును నిర్వవాంపగోరుట అనునవి తార సుగ్రీవు పంగీకతించుటవ కారణము అయ్యెనని విశనాథ విశదము చేపెనుం

శరీరానుశిలనము వ్డ

కువెంవు తాంను ఉత్తమ శృలవతిగా చ్యత్రింపదలచెను. వానర కులోచారమును మౌొ(త్రము ఆయన మన్నింపదలపలేదు. వాలితో సహగమనము చేయించెను. వాలి వథా నంతరము ఆమె రొముని నిందింపలేదు, సరికిదా తిన అధర్మ కార్యమునకై. దుఃఖి తుడై పళ్చాతస్పు దైన రాముని “విధి లిఖితమట్లున్నది. లెమ్మని ఓదార్చినడి. సీతక్షే కనీ కరము చూపనప్కి రాముని మహిమను వానియాడ్తి మరదిక్కి కుమారునికి రాము నాశ్ర యించి (బ్రదుకుడని హితివు బోధించినది తార సతీత్వమునేగాక బౌదార్యమును, విశాల హృదయమును కువెంపు ఇట్టు నిరూపెంవెను,

వాలి సంగీవులు

రాముడు ఆతని తమ్ములు (భ్రాతృ(ప్రతి కదూహరణ నారులై నశ్లే వాలిన్ముగీవులు శక్రొత్స ద్వేషమునప ఉదాహరణమఘాతులైై నారు, వాలికి పురుషకొరమం దధికాదరముః సుగ్రీవుడు _దెఎమందు విశ్వనంచును. నూప్పుర-34ీకీ /. 'రెండవది, వాలి రాజభావమందతి తీష్టడు. సుగ్రీవునప బంధువావమే. అధికము. (ఆదే 34శ్స సుగగ్రీవునందు రాజున కురడదగిన మంత్రళ క్తియు, ఊహోా(ప్రక్రియా వై ఖరియు, ధీసామా(గ్రియు ఆర్యబుద్ధియు కలవు. మరి వాలియందో బాహుఎ(కమ సంపన్నత మాత్రమే కలదు. అందుచే సుగ్రీవుని రాజుగా నంగీకరించ్చి వాలి యాఎనికి సేనానాయపడై రాజ్యరక్షణముచేయ చుందుట మేలు (గజపుస్పీ 184. ఇది నిశిత పరిశీలనామతియైన రాముడు వాలి సుగ్రిపులను గురించి చేసన తులనాత్మక పతిశీలవ. బుద్దిళాలినియైన తారకు వాలి బాహం బల దర్బ్పమునందెంతటి విశ్వాన గౌరవములు కలవో స్నుగివుని మతి నీతిసథమునం దంతటి విశ్వాన గౌరవనములు కలవు. (నియమపాలన 155)

వాలి కార్యజ్ఞాత తేనివాడు (నూపుర 159 అవశీకృతచిత్తుడు (ఆదే 204) అవ్యవస్థిత మనస్కు.ఎ ఆడే 224). దానికి కారణము మద్యపానము. “ధర్మార్ధములను పాలిపవలసన మతి సుష్టుక్వవఎనది పాడుచేయును. (నియమసాలన 354) అవి లక్ష్మణుని ఆవప్రాయము... వాలియొక్క సర్వదోషములప మూలకొరణము నుద్య పానమే నన్నట్లు విశ్వనాథ చింణ, “హటోలాపానము, తార శ్యతుదళనము ఈ మూడే వాలికి న్వర్గసుఖములు సంగీత, నృఠ్యసాహిత్యము లకనికి పట్టవు, అతని వలిపాలనలో ఈ విద్యాప్రపంచము ఖూజుపటినది. (ఆదే 178) అని స్యుగివుని విచారము,

రామదు వాలిని మొటునుండి చంపుటయంద్‌లి ధర్యాధర్మములను గురంచీన విశ్వనాథ తీర్చును ఇవటనే పరి!లి.శను,

212 కల్పవృక్ష దశ్శనములు

రాముని వాదమందలి (ప్రథానాంశము వానరులు నగము మృగములు సగము నరులునని కసుక ఉభయులకు విధింపదగిన శిక్షకువారు (ప్రాతులేనని, వాల్మీకమందు (నాముడు వాలిని బాణముతో పడగొట్టిన తర్వాత మాత్రమే మొదటసారిగా ఈవాదమును చేయను, విశ్వనాథ దీనిని మొదటి నుండి పెంచుకొని వచ్చెను,

రాముడే “అతని కెటుంగ బుచ్చెదము” (నూపుర 352) అని నీలనల తారు అచే అంగదునకు చెప్పించును. (అదే 368_382) రాముడు వాలివథకై అగ్నిసాక్షీగ సుగ్రీవునితో మైత్రి గావించెనని ఆతడు నానరులను నరులుగ మృగములుగ భావించు నని, వాలిగక వ్యాఘమును పఠె మాటునుండి వధింపనచ్చుననియు. వారు హెచ్చ రించిరి, స్యుగ్రివుడు యుద్ధమునక్రై నేడోరేపో ఆహ్వానించులోగా. వాలి అనునరింప దగిన షూర్గములుగా రాముడు నాలుగు మార్గములు సూచించెను, అందు మొదటిది వాలి తసను నరునిగా భానించినచో స్యుగివునకు మరల యువరాజ పదము నొనగి (భొతృ భావ సామరస్యముతో మెలగవలెను కొని ఆది సాధ్యమగునట్లు లేదు. అట్టి సామరన్యము కలుగదగు మార్గముల కన్నింటికి వాలి చిచ్చుపెట్టి యండెను. (ఆదే 356 శెండవది రాజ్యము స్నుగీవున కొసగి తాను సన్యసించి మునివృ త్తిని పూన వలెను. ఆదియును కానిచో మూడవది తాను దొరవలెవచ్చి రామునెదిరింపవచ్చును. అప్పుడు రాముడు వాలిని కబంధునివలినో, విరాధునివలెనో సంహరించును. ఈ మూడు మార్గములను కాదని స్యుగీవునితోనే తలపడినచో తాను వాలిని (కూర జంతు వును నలె చెట్టు చాటునుండి వధించును. (ఆదే 342 353) ఇదంతయు నలనీల తారుల వలన వినియ్కు తారకూడ హెచ్చరించినను (గజపుష్పీ 81) వాలి, స్ముగ్రీవునితో పోరుటకే నిర్ణయించుకొనెను. రాముడు తాను చెప్పినంతయు చేసేను,

“సుగగ్రీవు డడ్డగోలు మనిని కాడు” అని వాలి అంగదునితో ననెను. రామ న్ముగిప్పుల చేతిలో తారాంగదుల క్షేమమునుగూచ్చి భయములేదని వాలికి తెలియును, సుగ్రీవుసకన్న యన్న విరోధము, అన్నకొడుకన్న పడిచచ్చునంతటి (పేమ(అదే 204) ఆ అబ్బాయి పిననాన్నల అనుబంధవుట్టిది

సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణ (ప్రయత్నములో జాగేల చేసినను [పశ్నకు లక్మణడే ఇట్లు నమాధానము చెప్పెను, “మజపు మిక్కిలి యంతియ్మే మంచివాడే” (నియను పాలన 220 మతిమరప్పననే రామునవ వాలినిగురించిన అన్ని సంగతులు చెప్పెను గౌన్క్‌ తమ ఇరువ్మరి ఆకృతి సామ్యిమును చెప్పుట మరచిినాడు,

శరీరానుశీలనము 213 స్నుగివునందు మరొకలోపముకూడ కలదు. అది అతని ఒడలు తెలియని కోపము “పౌధోపరిగతుడై న రాపణనిమీదికి (ప్రక్కనున్న రామునకుకూడ చెప్పకుండ-హఠాత్తుగ లంఘించి (ఆదే 15; 22) రామున కాందోళన కలిగించుట కీ గుణమే కారణము కువెంపు చిత్రణలో వాలి సోదర్య మర్యాద లేనివాడు కాడు. అతనికీ స్యుుగీ వునిపై ఎంతో (పేమ చిన్నతనములో స్నుగీవుని తన వీపుపై వె చుకొని 'ఉప్పుగోనె” ఆట ఆడెగివాడు (నీం సత్య్యప్రత నెదిటం 254_255) పంపా సరోవరములో ఈత 'నేర్చుకొనునప్పుడు సుగ్రీవుడు మునిగిపోగా వాలి అతనిని పై 3 త్రి ఒడ్డుచేర్చెడివాడు (ఆదే 431-433). తనకు తారతో తాత్కాలికముగా ఎడబాటు కలిగించినందులక్రై వాలి స్ముగీవుని భార్యను ఆతనినుండి నేరుదేసెను, కాని ఆమెను ప్యత్రికాప్రాయముగా చూచుకొనుచుండెను కార హతోక్తిని మన్నించి యుద్దవు నెసముతో నుగగ్రివుని ఎ త్తుకొవివచ్చి రుమా సతికి కొనుకగా నొసగుదుననెను. (ఆదే 26_257) వాలి నదుద్దేశము రామునికి తెలియదయ్యెను. మారుతియన్నట్లు “శ్యక్రసంభవుడు వ(క్రవిధికాహ్భతియయ్యెను. “రాముడు శ్వీఘ సూత్రమునప (సూత్రతకు తన ఐహిక కీర్తిని ధర్మమును ఆ కపికుల లలాముని ఆహతి గావించెను”. “మటోవీరా నన్ను మన్నించు, తప్పుగావించితిని అని కము యాచించెను. వాలి ఉదార మనస్కుడై “నీవు సత్యవతుడపుంతప్పుసీది కాదు విధి విన్యాసము వేరొకవిధముగా నగునా అని రాను స్నుగిపులను క్షమించి ఆశీర్వదించెను, తన గొప్ప దేశభ కుడు. గిరివన (ప్రియుడు. దార్శనికుడు. చనిపోవుటకు ముందు వాలి చివరిపల్కులే ఇందుకు సాక్షీ. కువెంపు చ్మితణలో వాలిసు(గ్రీవులిద్దరును సచ్చీలురే. వాలిద్ధరు విరోధులు కావలసివచ్చుట దై పలీల, కుంభకర్ణ విభిషణులు విశ్వనాథ :- కుంభకర్తుడు దేహబలమునకున్తు తమోగుణమునతును విఖీష ణుడు బుద్ధిదలముసకును, సత్త్వగుణమునకును (పతీకలు. కుంభకర్తుడు రొక్షసులలో మహాధాక్షసుడు, విఖీషణడు రాక్షసులలో తప్పిపుట్టిన దేవతాళ్ముడు. కుంభకర్తుని ఇల్లు

214 కల్పవృక్ష దర్శనములు నిద్రించుచున్న ఆగ్నిపర్వతమువలె మండెను. అది యెప్పుడు భగ్గున విచ్చునో యవి భయము గొలుప్పదుందెను. అం-లి పరిచారక సమూహము నిర్వ్యాపారులై, విద మక్ళుతో కల్లుమళత్తు తో శూలుబు ఆవ్య క ధూరా లాపములతో ఉఊ్యగదృష్షులె యుండిరి ఆ యింట ఏవో తిత్తులు పెట్టి యూవిన ధ్వని వినవచ్చుచుండెను. ఆది మూర్తీభ వించిన దైత్య భానవ (పూర్వర్యాక 214219)

విభీషణుని భవనము కంబువళక్ష కాంతి, ధవళ పీతాంబర వరాకయుతము, అంబుజి పత్రచారువు. అది సుదర్శినమై శాంతి (పకటస్తు ్భటటై యుండెను, అందు (ూరదృషులెన రాక్షస సేవకులు కానరారు. ఆ యింటినుండి సన్నని మేళనముల రాగములతో గీతములు వినపడుచుండెను, మొ తము మీద ఆ భవనము కన్నుల వండు వుగా మందడెను. (అదే 221. 224)

ఒక బీవి ఆత్మ లక్షణము వాని మూ తి యందున, మొగమునందును చుస్తుల యందున వాడు కట్టిన ఇంటియండున కనిపించును ఆవి 'రెండిండ్లను దర్శించిన హను మంతుడు తలచెను,

" లంకా దహన సమయమున హనుమ కంభకరువి ఇంటిని తగులపెపైను, తగులబడుచున్న ఇంటినుంద్‌ వేయిమంది రాక్షసులు నిలాంజన పర్వతము వంటి ఒక నుష్పుప్తమూత్తిని మోసికొని పోవుచుండితి. వీనికి సుషుప్తియందు వింతటి తీవ్రభావ 'మైనచో జ్యాగదవస్టలో వెంతటి దుర్దాంతుడు కాగలతో, ఇతడు నేలపై పడిడొర్లిన చాలును. కప్టెవజము పప్పు పప్పగును అనుకొనెను,

రావణవి కొలువులో తనపక్షీమున వాదించిన విశీషణుని చూచి హనుమ

"ఇత(డొక్కండు నికాచ రేశ్వరసభథా హీరాయమాణుండు, న వ్యతి, చర్చాకమనీయ సాధుమళతి, నమ్మగ్భృష్టం నమక్పరి ష్క్ట్పృత కాప్తార్ధవచోఒవదాత ధిషణా క్రీకుండు, వాగర్ర్వైఖరీ చతుర పొధుండు, గూఢభావుండు వివవెయత్న కృద్చుద్దియన్‌ క అమకొనెను. (దివా 340)

కుంభకర్ణుడు తమః(ప్రకృతియయ్యు మిత్రుల వేలుకోరువాడు. “మ్మీతులార్కా మేరు దారాప్కుకులు గలవారు, నాథో గానేల?” (ఆదే 268) అవి తానొక్కడే యుద్ధ

శమీరానుశీలనము షు రంగమున కేగెను. (ప్రభువు ఆ(గ్రజుమునై స శావజుమాం కై ప్రాంయిలర్చించిన ఆత్మి త్యాగి పంధికర్తుడు.

“విరీషణునకు. మొదిటినుండియు. రాముడు లంకపై దిండెత్తి రావలిననియే కౌండీతము" అని రాసణుడు తలచెను. (దివా 345) హనుమంతుడు కూడ “రామునకు కోవము పెంచుటయే. వివీషణని ఆధీస్సత'మనెను. (నంథ్యా 3కీశె ఆశగా రావణ వధకును, స్వీయ పటాధిషేకమునకునే ఇుద్దిబలళాలియైన విభీషణుడు వథకము వేయు చుండె నన్నసూట. పారణుడన్నట్లుగా “ఇంటిగుట్టు లంకకచేటు". (నంశయ 147ె అమటికు విభీషణుడు ఉదాహరశధాతుడ్దై నవారు.

కువెంపు చిత్రణలో కుంధకర్ణ విభీషణ లిరువురు ధర్మాత్ములే.. విశ్రేషంచి కీంధికర్తుడు శివధుడు.. డేహదిలములో సొటిలేనివాడు. ఇద్దరును స్వార్రరహితులే, విఫీషణుడు దేశాభిమావి. కంధకర్తుడు (భ్రా(్రభమాని.. విభీషణుడు (బ్రదికి దేశమునకు అండగా విలువబడగలిగెను. కుంధికిర్లుడు చచ్చి న్వర్శమును చూరగొనెను.

కంధకిరుని ఇంటిలో ఎచ్చటను ఆడుదాని వాలయవడే. కదిట,. ఆతడు పరనాక్షీ. నహోదరుడని ముణుడు తరువాత రొవునితో ననెను. అంకావాసులఎ పంభిరిర్లుని దేహఐలము వివిషణుని ధర్మిబలము కెంటిపై సమానమగు. గౌరివము. కంకకర్లువీ కాయము పర్వతాక్ఫిలియైనను, ఆడు లోకలీకరుదై నము అతని ఆత్మి సుమకోనులము, అతడు వినీషణున కమా శ్తమైన ఆసలమ ఎ త్తూూవి పూలవెంషి పూలదండు" అని ముద్దిడుకానెడివాడ,. పొట్ట చెక్కంలగువట్లు తాను నవ్వి ఆషాము సెప్వంచెడివాము, ఆమెతో దెంగాట అఆడువు తన పరుగును ఆ పనడి ఆంద ్సనిలంపోగా తానె నిలువబడి అమెకు దొలికిదొం1 యయ్యెచీవాపం జంధికిర్దునిమ్వతికీ ఆవల కస్నరువు/న్నర ద్యైను.

మనదేశములో విశీషణుని పేరు. డేశరోహి” ఆనుటమ సూరుపేరై నది. కొని కువెంవు చిక్రణలో విభీషణుడు. స్వార్హపరుడై ని డశ(ద్రొనా కొడు... అతటు లంకొ నంన్క్బృతి కళలకు రక్షబడయ్యెను. (ప్రజలందరు తననే (ప్రభువుగా కోరుచున్నను రాజ్యవ్యామోహ బాన్యుడె ఇంటద్రవత్తు పనారుడు. పనివాడున్లైన వట్రాలికే పట్టము కకైను. కంధకర్ణ విచిణుల (ప్రకృములు భిన్ననులు, మార్గములు భిన్నముయి. ఐనను ఇద్దరును వాఠకుల ఆవమానమునస వ్యాస్రులగుచున్నారు.. పాఠకునికి విధీషణనియెడ గౌరవము కుంభకరునియెడ సామమాతి కలుగును,

మెల కల్పవృక్ష దర్శనములు

వశ్వవాత చిర్రజలో కంత పవెంపు చ్యఫజలో ఈ రెందు పార్రలు ఆఘవిక దృష్టికి ఉం శ్రతచములై సవ

శూరాణఖ మ్‌

వామ్మికెముము చదివిన. వారందరచే. తట్రుతనెడి స్త్రీ వాత్రలలో ఖార్చవతి యొకతె. ఏకృతాకాలిణ్‌ ఏవంయప్పు వృదరయువైవ ఈ చుప్పనాతి యొక్క ధర్మ బాహ్యము. ఎహ్యామువై వ కామమే అంక డేబునప తొలి కారవు

"రాముషి వొందర్యము శత్రువులైన రాక్షస స్త్రీలను హడ మోహింవ వేయా నది” అపి పం అవపూయతో పెయినండే (అనసూయ - 158) ఖార్చణఖా చరెస్రైవు విశ్వనాథ ధ్వఏంవ కేఎమ

పార్చ=ఖ సహజముగా భయంకరాకార రామువి మోహంవ జేయులక్తై అది మోహఏీ రూపముమ ధరించెమ. కావి రామునకు మాట్రము వావి రూవము చూడరావి దయ్యెను.. దానివి చూచివచో నేత్రేంచియ శ క్తియె ఉదినపోవువనివెంచెను.. దాని రూపు మవ్మథువి ఆవులింవలెమన్నది. ఇంక దావి కంఠమో మన్వుకువి విల్లు ఏతిగిన సళ “సెళారావమువలె మప్పది. దావి రూపము మన్వుళువి దహంచివ ఆగ్నిశిఖవఎమెన్నడి దాని శరీరము రతీదేవి కష్పీళ్ళు గడ్తగట్రి వట్లున్నది. అవగా చావివి చూచిన వారికి కామము చచ్చునట్లున్నడి. దావి కృతక సౌందర్యము (వంచవిటీ 89). ఆది రామువి వలుకరించెను. అది (ప్రియంసవగు వసంత తిలకముగ్యు మంజుఖావజీనా మాట్లాడుటకు (ప్రయత్నించుము. కాని చావని వాగ్గోరణ్‌ దానికి తెలియకుండగనే శార్తూలప్ప గాంఢడ్రింప్పుగా మాటిమాటిక్‌ని మాతిపోవి చుంచెమ.. చానికి చిడవఎడి వాటు కలుగుచుందెము. రాముతు “*గృణ మొక శబగతమే కాదు అరగతము కూడి అని దాని మాటనందలి వోషము నెత్తి చూపెను. ఎంతటి కామమున్నను భార్య నమక్షముననే. వరిషరుషుని వలలురా అని వరిహనంచేమె. బార్చణభా (సనంగములో కామ లౌగెక పరాయణమగు అధు నిక మన న్త్వ్వాము గోచతఎచుమున్నవె.

“తపశ్చరడానుకూల్య పద్దతికిని కామపు ప్పి యొకచారి” (ఆదే 130)

“ోరతిడినమెన. వనితను తిరనరించెడు. వానికి అఫుములు పొందుము" (ఆవే 179

“సీ యుచము నంతంవి ఈమే. యొక్కూతెడు. అనుఎఎంచుబ శేష నృష్టికి వంచన" (ఆచే 181) ఇటిఏ వావి సద్దాతతములు

శరీరాముశీలనము వం

పీకే (మింగజూచి లత్మణువిచే "బార్పజఖ కర్షవాసోచ్చేరన శికుస షార్రుకా అమ్మెమ. ఆ శికయే దానికి తగినది షదియామతల దూరములోమన్న జంతువచేయు వవ్వడివికూడ తామ వివగలవవియ్ము షాని వేగమూూపీళ్చి ఆ జంతువులను తపచినైన లాగూవగలనవియు అదె తిన * క్తివినూ్చూ గొప్పగా చెప్పకొవియుంవెము. లత్యంణము దాని ముష్కాచెవులు అండించి వవియామడలమేరగల జంతువులకు వత కచ్చించెనుం

కువెంవు చిత౨లో బార్చణల పేరు బాన్పఐజఖి కాదు. చంద్రవథి ఆది ఘోర వికృతాకాలిజికాదు. మందనియే.. అది రామువి వజయ యావన చేయువయు చాల వాగనికముగ మనవ్నమి. అకి రామువి వమీపెంచి కోశశేశా సీకుస్వాగంమి నీవు మౌ అతిథివి" అవి తన వరిచయము గావించుొవి విందున కొవ్వావించుమ.. చానికి రాముడు “వీ స్వానశము అవ్వొనము చాల అలన్యముగ లఫించినవి. మేము నేడే తిరుగు (వయాజమునకై బయలుచేచుచున్నాము అనుమ. “మా ఆతిత్యమును స్వీకలిం చవిచే మీరు పోవుబకు వీలులేదని" అడి రాముని విర్భంధపరచుషు తరువాత కల్ల శవటమురేక తామె బాలవిఛవనవియు, (అతుకు జానసాయమై), వర్షపు మొంమెతుగని ఊర మేక్రమువలె తన వృాదయకే[త్రముమ (పేమామృతముము వర్షించి నన్యశ్వామలము గౌవింవుమనియు. దయసీయముగ (ప్రార్థించుము.

చూడగా చంద్రినలి (పేమ మి్కిల్యషమైవచే అవిపంచును. అని అస్టాన వతితమగుది దాని దురచృష్ణము.. అది పానురూతికి ప్యాత్రురాలేగాని తిరస్కారముము కొదనిపించును.

పీత నపహరింప్పుముని రావణున కువదేశించిన చంద్రవవి "రామలవ్మణులు వీ చేతికి చిక్కిననో, వాలిని నా చేతికప్పినంచుము. నా ఇచ్చావతి తృ ప పొందువరక చాతి (ప్రాణరినమువు పీల్చివనేయుదున'. అని (ల౩కేనొలి3చను మాఎనం 13.140, శన రాక్ష3 కామమును వెల్లడించి వమ జుగుప్పాకరముత మాట్షాడిసమి

ఆశోకపనమునందు నిర్చంధితుతాలై యున్న నీకయొక్క-పా త్యవత్య చృతనీక్షను గాంచిన చంద్రనఖికి (క్రమ్మకమముగ ఆమెయందు గౌరవభావము పెంపొంచెను.

చం్యక్రనఖి చివరిపారిగా కనిపించినది. యుద్దము ముక్కాలుభాగము ముగివన తరవాజం ఆమె దీవయు చుఃవివయునై రావయిని నమీపించి “ఇంతవరకు జరిగిన పాన

౫)

లి కల్చ్పనృఉ దర్శనములు శ్రార్యను. లన్నీంటిక్సి లంకకు కతిగిన చేటునషు నేనే కారణము. వా పాపమునకు ప్రాయశ్చిత్తము .గావించుకొన కోరుచున్నాను, నాకు సీత నప్పగించుము,. నేనామెను శామున కప్పగింతును.” అని దీనముగా పప్రార్థించును. రానణాడది తన పారుష (ోస్టలపు భంగకరమనును. చివరకు తానే రాముని జయించి ఆతనిని సీతకు కానుకగా నొసంగుడుననును, చంద్రనఖి తన అన్న నభినందిందునుం (నీం మహాోళిల్చిదిటం టై-3732

కవెంపు సర్వోదయ సిద్ధాంతమున కనుగుణముగా చం్యద్రనభి పళ్చా త్తప్పురాలె తాను పునీలయగుటమేగాశ, రాపణుడుమ పూతాత్ముడగుటకు యథాశ క్తి సహకరించినదీ

వు౦డోదరి

మందోదరి మయుని కూతురు. రావణుని భార్య, ఇం(ద్రచిళ్తు తల్లిమాశమే “కాదు. ఆమె మహోసాథ్వి, ఇంద్రియాణ్‌ పురాజిత్వాజితం [తి భువనం త్వయా న్మర ద్భిరిని తద్వ్వైర మింద్రియైకేన సిరి యుద్ధ॥ (పూర్వము సీవు ఇంద్రియములను జయించుటయే ముల్లోకములను జయింపగలిగితివి. ఆ వె రమును స్మశించి ఇంద్రియ ములు నిన్నిప్పుడు జయించిసవి, ఆనగా ఇంద్రియ సుఖములకు లోబడుటయే నీ నాశన మునకు కారణమైనది)

మండోదరి వివేకమును నిరూపెంచుటకు రావణుని అభ్యుదయ సతనములను రెంటిని నం్యగ్రహముగా నహేతుకముగా చేసిన ఈ నిరూపణ ఒక్క చాలును విశ్వనాథ మండోదరియెడ బొదాసీన్యమునే చూపెను. ఐనను విలాపములో చివరి మాటగా రొమునికి తగులునట్లాకపూట యనిపింను.

“అ యముడెంత దిట్టరియొ యంఠటి దిట్లరి నీదు వైరియై నీ యెదలోని సుత్తనయు నేర్చుట సాధ్యముకాదు వానికిన్‌” (ఉపసంహరణ 51 ఈ చిపరిసూటలు వించు రామచంద్రుండచటికి వచ్చిన నతని రాకను గుర్తించి మండోదరి లేచినెమ్మదిగా నేగగా ...స్వామి తారామండోదరుల (ప్రకృతి భేదంబునెంచి యచ్చెరువందెనట.

లోకములో మంచోదరితప్ప పల్మినత యనునదే లేదని కువెంపు రావణుని స్టిర విశ్వాసము, మహాపతి['వ్రతయైన మందోదరి దర్శనమువలన సిచస్త్రీ కూడా వతి(న్రతా దృథత కలుగును సీత మాట చెప్పెడిదేమి ; (నంస్క్య్బుతి లంకా 204-208 అవి

శధీరానుశీలనము 219 ఆకని భయము, ఈ ఇరువురు మహాసాధ్వులకును పరస్పర గౌరవమేర్చడ్సి ఇపప్పర (శేయన్నుకొరకై ఇరుపురును ప్రార్చి ంచునట్లు వారు నిర్ణయించుకొనిరి వారిరుపురకు పరస్పఠ పరిచయము కలిగిన నంగతిని వినిన రావణునకు ఇక సీఠ తసప వళ్యురాలు కాదని గుండెలో రాయిపడెను,: రామబాణ విద్దుడెన రావణుడు మండోదరి మందిరమునకేగెను. “శరరూపియెన యై ఈ రాముని న్పృశించుటకు సీతయో, నీవో ఇద్దరే యోగ్యురాంగ్రు దీనిని పెకలించు" మని రావణుడనెను, పతివాక్యము ననుసరించి ఆమె బాణమును పెరికను. అమె అనాధయయ్యెను, కాలేదు. అ(ప్రయత్నముగనే ఆమె [ప్రాణములుకూడ అనంఠాకొళ మున లీసమైనవి. ఆమె కశ్రేదరను భ_ర్హ పాదములవద్ద న్రాలెను.. ఆమె మహా పతి(వతా శిరోమణియని శతుమి(త్ర భేదములేక ఆందరును అమెను కీరించిరి, కువెంపు రామాయణములో సితకు మందోచలి అక్క. వయస్సులోను దుఃభాను భూత్రిలో నేేకాదు. శీలసంపదలోను పాతిప్రత్య మహిమలోను కూడ, ధాన్యమాలిని ధాన్యమాలిని రావణుని పథ్నులలో ఒకతె ఆతి కాయుని తలి. ఈమె ఠానూ ళ్‌ యణ కథలో ఒకేసారి కనుపించును,. తనకెంకపను లొంగని సీతము చంపెదనని రావ ణుడు దెదరించుచుండగా ఛాన్యమాలిని తన భర్తను సమీపించి వివర్తయ్యు కృనణయు జాన న! ఆౌమినియునగు ఈ మసుష్య స్తీ నీ కేల? సియందు (పేమ గల నాతో రమించుము అని పలికి ఆతవిని తీసికొని పోవును, విశ్వనాథ ధాన్యమాలిని గురించి “రావణుని ధర్మపతి, యోగ్యురాండశ్రమిన్న' (ఇంద్రజిత్‌ 41) అని మూత్రము తెలిపెను. ఇంతకు మించి నూతనకల్పన ఏమియు శీయలేదుం శువెంపు కథనములో. ధాన్యమాలిని ఒక వివావూత గంధర్వ స్రీ. రావణు డామెను దిలాక్కారముగా హరించి తెచ్చెను. కొంతరొలము వరకు ఆమె రావణునకు లొంగలేదు, కాని చివరకు విధి లేక రావణనస ఉపపత్నియె ది. ఆమెప ఆతికాయుడు బప్మించెను. ఆమె పైకి సవ్వుచు సంచరించుచున్నను లోలోపల తన పతనమునకె ర్క

రం కల్పవృక్ష దర్శనములు దుఃభించుచుందెడిది. ఇంతలో రావణుడు సీఠఈమ చెరదిట్టి తెచ్చెను. ఆ మవోపతినత్ర దర్శనముతో ధాన్యమాలినికి తన పతనము మళింతగ స్పష్టమై జీవితము నెడ జుగుష్న (్రదిలినది. యుద్దములో కన పుత్రుడైన అతికాయుని మరణవార్త వినగనే ధావ్య నూలిని (ప్రాణములు కడబెడైను, అది విని రావణు డామె నుండిరమున కేగెదు. నంధ (పేలాపసగా ఆమె తన (ప్రథమ భర్త నుదేశించి "స్వామీ, నన్ను క్షమించు. నా చేహము విధిలేక రొక్షసుని నశమైనదేగాని, నా మనస్సు కాలేదు. (ప్రారద్ది కర్మ వలన మనము విడినడికిమి, ఆ కర్మ తీరినది. లోకషాతయగు సీత పాదధూశిచే పవి(త్రురాల న్టైన నన్ను తిరిగి స్వీకరించుము ఇట్లనుచు ఆమె (ప్రాణములు విడచెను

పళ్చాత్తాప ప్పఏీకయైన పతితగా ధాన్యమాలినిని కువెంపు చ్వికించిన తీరు అళ్యంత సహజముగ నున్నరమటలో సందియసు లేదు,

సంపాతి

సంపాతి పడీ రాజైన జటాయువు అగ్రజుడు. సీతాన్వేషణ చేయలేక దక్షిణ నముద్రతీరమున (ప్రాయోసవిష్ణులయున్న వానర వీరులకు లంకలో సీతయున్నదని తెలిపి సమ్ముద్ర లంఘనమునకు వారిని (ప్రోత్సపహాంచును,

విశ్వనాథ చిత్రించిన నంసాతి కృతజ్ఞత, ఉపకారబుద్ద్ధి గలవాడు; రెక్కలు రాగనే సంపాతి వానరులను “లంకలో దింపెదసు, రెక్కలసె కెక్కు*డని కోరెను, కవి అంగదుడు “మేమే న్వయముగ నము[దమును లంఘింపగలము” అని చెప్పి అతనిస్‌ సౌగనంపెను, ముందుగా ఆతడు తన సోదరుడెని కొరకై తన (ప్రాణజముల నొసగెనోో ఏ మహానుభాపుడు తన సోదరునకు ఆంత్యేష్ట గావించెనో అట్టి రాముని దళ్శించి తరువాత తన దారిన ఎటో పోయెను.

• కువెంపు కథనము వనుసరించి నంపొళి యొకస్పుడు నముద్రమథ్యమునుండీ? ఒక మహానర్చమును కాలిగోళ్ళతో (గ్రహించి ఆకొశమున శకెగిరెను. ఆ మహోసర్పము పర్వతాకారపు తిమింగిలము నొకదానిని నోట గరచికొనియుండెను. నంపాతి ఈ రెంటితో కూడ ఆకాశమున నెగురుచుండెను. కొంతదూర మేగిన తరువాత పాము తిమింగలమును వదలి పెళ్టైను, ఆది (కిందపడెను. ఆచట గల నికాకరముని ఆశ నుము ధ్యంసమై ఎందరో మునులు చనిపోయిరి ఆ ముని “ని నలన నొక భోకోవ

శరీరానుశీలనము క! కారము జరుగనలనియున్నది. కనుక నిన్ను శపింపను, కొని కర్మానుభవము తప్పదు సీ కొక ఆపద కలుగగలదు. అట్టి స్టితిలో నీ వలన నొక నుహాత్కార్యము జరుగును సీకు పాప విమోచన మగుమ. నీకును లోకమునకును కూడ మేలు కలుగగలదు అని చెప్పెను,

సంపాతి (ప్రతీకార తత్పరుడు. తన తమ్ముని చంపిన రావణుని తలను ఖంగిం చుటక్సై ఒక బాణ రూపమును ధరించి రాముని అమ్ముల పొదిలో చేరియుందెను, రాముడు ఆ బాణమును రావణునిపై ప్రయోగించెను, నంపాతి రాపణుని తలను ఖండించి నేలపై పడవై చెను. కాని అంకలోనే రావణునికి మరియొక తల మొలవెను. నంపాతి వెను దిరిగి వచ్చి ఆ తలను కూడ ఖండింప -నుద్యు కుడయ్యెను. కాని అంఠలో జటాయువు ఆత్మ తన అన్నను ఉద్దేశించి “ఇతడు రామునికి తప్ప ఇతరు అకు అజేయుడు. నీ (ప్రతిన నెరవేరినది. ఇంక నీ (వయక్నమును మాను మని హెచ్చరించెను. నంపాతి నేలపై పడియున్న రావణుని కరమును (గ్రహించి గరుడ లోకమున కెగిరిపోయెను,

తిజట

సీతా పక్షపాతినులగు రాక్షనస్త్రీలలో (త్రిజట (ప్రధానురాలు, విశ్వనాథ (క్రిజటటను ఒకసారి వృద్దురాలనెను. (వరర్యాత 336). మరొకసారి విలీషణని కూతురనెను, (సంశయ 356).

విశ్వనాథ (త్రిజట కల యందలి దృళ్యములలో కొలది విశేషములు తప్ప ప్యాఠ చిత్రణలో విశేషమైన కల్పనలేవియ చేయలేదు. మూర్చితులై న రామలక్షణులను చూచుటకు రావణుడు (త్రిజట నొక్కతెనే పంపించును. (త్రిజట యుద్ధరంగమునుండి తికిగివచ్చి తన కల వ్యర్హము కావోదని సీతకు వై ర్యము చెప్పును,

కువెంపు చ్యికణలో (త్రిజట వృద్దురాలు కాదు. మధ్యవయస్కం సీత ఆళోక సనమున కరుడెంచిన నాటినుండియు ఆమెకు హిత్రై, షణీమై ఆమె పరిచర్యలు చేయ చుండెడిది. సీతా సాహచర్యమునలన ఆమె సంస్కృతి విజ్ఞానములు పెంపొంది ఆత్మోన్నతిని సాధింపగలిగినది. (త్రిజట తండ్రి అన్న భర్త, రావణుని వైన్యములో సైనికులు, తండ్రి యుద్దములో హతుడయ్యెను. అన్న గాయపడెను భ ర్త్‌గతి ఏమగునోయని తిజట వ్యోధచెందుచుం డెను,

“నాభర్త (దిహ్మాస్రమునే ప్రయోగింపన్సీ నీ తాళిమా(త్రము సురక్షీతము, భయ పశకుము,” ఖని సీక (త్రిజటను దీవెంచెను, తధునాత సీతయెడల (త్రిజటకుగల గౌరవము

రో కల్పనృక్ష దఠ్శనములు భక్తిగా మారెను. ఆమెసేవలో తన జన్మము చరితార్డ మైనట్లామె భావించుచుం దెడిది* (శ్రీరామ రావణ చిత్తప్థ్రీ 185190)

(త్రిజటా పాత్ర చరిత్రను కువెంపు అత్యంతోదా త్తము గావించెను,

అనామక పాతలు

విశ్వనాథ, కువెంపు లిరువురును కొన్ని అనామక పా(త్ర అకు (ప్రాధాన్య మొసగి వానిని సమ్మగముగ, సుందరముగ తీర్చిదిద్దినారు. మచ్చునకు ఉభయ కవులనుండి ఒక్టాక స్యాక్రను (గ్రహించి వారు వానికి ప్రాణప్రతిష్ట గావించిన విధమును గమనింతము

విశ్వనాథ సృష్టించిన తండేలు రామాదులు చిత్రకూటమునకేగు దారిలో యమునా సదిని దాటవలనియుండెను. వారొక తెప్పను నిర్మించుకొందమనుకొను చున్నంతలో. ఎగువనుండి యొకడు తెప్పను (త్రోసకొనుచు వచ్చెను. “మా యేలికయగు గుహుడు. మిమ్ములను నదిని దాటవేయుమని. రేయి నాకు కూయి పంపెను మీరు మీ విల్లు బాణ, ములు గైకొని రండు. ఇదిగో మీ బంగారపు బొమ్మై ఇచట పీటగాగూడ జేసితిని,” అనెను* రాముడు “తండేలా, ఇది బంగారపు దొమ్మకాదు నా ఇల్లాలు” అనెను, నావికు డది హాస్యమనుకొనెను, నవ్వెను. జానకియు నవ్వెను. అమ్మవారి విగ్రహము బంగారపు దొమ్మ నవ్వినదని నావికున కశ్చ శ్రమయ్యెను. భయమును అయ్యెను. వాడు పురములోని పసుప్పుముద్ద నవ్వినదసుకొనెను. (ప్రాణములు గుప్పట బట్టుకొని ఎట్లో నదిని దాటించెను, వారు తెప్పదిగి వెనుదిరిగి చూతురుకద్వా అవట తెప్పలేదు. నావికుడు లేడు. అల్లంతదూరాన తెప్పను గబగబ (త్రోనికొనుచు పోపుచుండెసు. “వాడు సీవేమో దేవతవని భావించెను” అని రాముడు సీతతో విరుగబడి సవ్వెను. గుహుడు వానితో నట్లు చెప్పియుండును. వాడు దానినే నమ్మెను. "ఆ గుహుని పరమస్నేహశ్ర్రీ వైదగ్ధ్యము 'నేమని భావింకు”నని రాముడనెను. ((ప్రస్టాన 510-521)

ఏరు దాటించిన తంండేలును విశ్వనాథ చివరవరకు మరువలేదు. శ్రీరామువి

పట్రాభిషేకమునకు గుహసితోపాటు అ తండేలు బూడ. వచ్చెను. వాడు భయముతో, వీడీయముతో తనలో తాను ముడుచుకొని పోవుచుండెను. రాముడత డెవరని గుహం నడిగెను. వై దేహి "నన్ను వురమునందలి పసుపు ముద్దయని తలచి పాంపోయిన వాడు” అని గుర్తు చేసెను. రాముడు నవ్వుచు, "నా కం వీడే తెలివిగలవాడు” అని గోడిగము చేసెను. "ఆంత భరతుని కనుసన్న నర్హమం్రి యా దీవరునకు పైడి ముద్ద ఈయటోగా, వాడు లజ్ఞవడిన గుహండు భయంబులేదు, రాశాన్యుగ్రహంబు స్వీకరింప్క

శరిరాస్థుకీలనము ని మన నతండు దానిని స్వికరించెను.. (ఉపసంహరణ 363, 36) ఆ-ఎఎడ్లైన ఒక వావికుని యెడ పశ్వనాథ చూపన అనుగ్రహ విశేషమట్టిది ఈ ముగ్ధ బావుకుని చరక ఇంతవరకే సనుకొన్నచో ఆద్భుతావహమైన విశ్వనాథ (ప్రతిక అర్హమైనశ్లే కాదు ఈ హొచ్యకల్పన వెనుక విశ్వనాథ దాచియుంచిన వ్యంగ్య కల్పన ఇంతకంళె గొప్పది కలదు. సీతా పరిత్యాగానంతరము రాముడు ఆశ్వమేథయాగము గావించెను. నహ ధర్మచారిణీ సహకృతుడు. కాని పురుషునకు యజ్ఞాదరణాధికారము లేదు. ఏకపత్నీ (వతస్తుడైన రాముడు హొరణ్మయ సీతా (ప్రతికృతిని పత్నీస్తానమున నిలిపి యజ్ఞము నాచరించెను. విధురుడై న యజమానుడు కౌంచన పత్నీమూరిని పత్నీ (పత్యామ్నాయ "ముగ (గ్రహంపవచ్చునని ఏ(శౌత సూ(త్రములో నున్నదో తెలియదు. విశ్వనాథ కల్ప సయే వేరు. సీతకు మారుగా బంగారు బొమ్మను ([గహంపవలినను ఆలోచనను రాము నకు కలిగించినవాడు ఆ ముగ్ధ నావికుడు, వాని సూటను ఉప(శ్రతిగ (గ్రహించియే రాముడు బంగారు సీతను భార్యగా (గ్రహించెను. ఆ బంగారునొమ్మ కీ బంగారువొమ్మ (ప్రతినిధి కాగలదని రాముడు భావించెను.

ఇప్పుడు చూడగా విశ్వనాథ ఈ ముగ్ధనావికుని పాత్రను సృష్టించుటకు ఇదే కారణనునిపించును. ఎప్పుడో ఉ త్తరకాండలో రానున్న కఠకు ఆయోధ్యకాండములో నే ఉవ(్రుతిని కల్పించి పెట్టిన, స్వర్గ పాతాళములకు లంకె వేయగలిగిన ఆయన (ప్రతిభా -్రీ వై దగ్ధ్వము నేమని (ప్రశంసంపగిలము.

కంవెంపు_ పాణవళ పోసిన వహ్నిరంహులు

సుగ్రీవుని సేవలో వహ్నారంహుడు అను నిద్దరు వానరవీరులు కలరు, వాల్మీకి వీరిని ఒక్కసారి షొత్రము పేర్కొనెను,198 విశ్వనాథ కూడ వారిని ఎక్కవగా పై కెత్తలేదు. చెరియొక నాగర నృ త్తమును సూత్రము బహూకరించెను. (సమీకరణ 42, శవ కువెంపు ఈ రెండుపాత్రల చరిత్రను చాల విపృలీకరించెను,

వహ్నిరంహు లిద్దరును దధిషుఖున సేనా విభాణయము లోనవారు, ఒకనాడు సాగర తీరమున విహరించచున్న రామునికి వారు కనిపెంచిరి రాముడు వారిని దగరకు పిలిచి వారి ఊరుపేరులు మొదలగు వివరములు తెలిసకానెను. ౧ య... రాముడు వన్నాని అతని కబంబి విషయములు (ప్రళ్నించెను, అతనికొక భార్య కుషూరుడు కలరు, కునూరుడు పసివాడు. “కానిచో వానిని కూడ నీ పేవక్లై

! కల్పవృక్ష దర్శనములు తెచ్చియుందు” నని వహ్ని యనెను. వహ్ని కుటుంబమున కంతటికిని ఆతడే దక్కు ఇతరుని భార్యను ర్మంగుఏక్రై తన భార్యా ప్యుతులను వదలిపచ్చిన అతనిని గూళ్చి .శాముడు వాలిపడెసు, “వహ్నీ రణమనగా మృత్యు ముఖమే” అనెను, వహ్న గుండె విబ్బరముతో “ప్రభూ ఏ ధర్మమునకై. మనము మృత్యువున కెదురు నిలచుచున్నామో, ఆ. ధర్మమే నన్ను. నా ఆలుబిడ్డలను కూడ కాపాడగలదు. ఆట్లుగాక విధి ఇచ్చ వేరుగా మన్నచో (ద్రితుకున కంఠ చావే మేలైన దనవలెను. రావణ డపహరించినడి ఏ ఒక్కంని భార్యను కాదు, సతీత్వమునే అపహరించెను, దానిని రిక్షించుటకై. చిట్రచివరి పురుషుడు హూడా తన ఊపిరి యున్నంతవుఎకు పోరాడవలనినదే” అనెను. ఆ ఏరువి ఛర్మదీక్షమ ఆతని నాగరికతను మించిన సంస్క్య్బృతివి రాముడు (ప్రళంసంచెను. (5 (ప్రళర్‌ వహ్నరంచార్స్‌,

యుద్దము ముగిసిన తరువాత పాగర తీరమున తిరుగుచు రాముడు వచ్నావి చూచి చేరఖీలచెను. ఆతని వలన రంహుని మృతిని గూచ్చి తెలినకొని ఆత్మ నిత్యత్య మును గూర్చి ఉపదేశించెను. వహ్ని తన మిశ్రుడు (బతికియున్నచో తన సంతోషము ద్విగణముగా నుండెడిదనెను, రాముడు వన్నాని “నీ మిత్రుడు తిరిగి (దితికినచో ము సంతోషమగునా ?” అవి ప్రశ్నించెను. “ఆదెట్లు సాధ్యమగును ? నేనే స్వయముగా వా చేతులతోనే అతనిని బూడిద చేసే వచ్చితిని గదా ౪ అని వహ్ని అనెను, "ఆదంతయు నీ కెందులళు ? నీ ఇష్టమును. తెలుపుము, ఆతనిని నీ యెదుఎ నిలిపెదను” అవి రాముడనెను,

వహ్న విచారమతి ఆతడిట్ల నెను. “వ్రభూ నీవు పిలిచినచో ఆతడు తికిగి (తికి వచ్చుననుట నిజమే, కాని నా కోరిక భీకరమైనది. నా తప్పును క్షమింవ” మనెను. నహ్నాకి పమారుడై రంహడు తిరిగి (బదికి పచ్చునని రాముడాతనికి వర మిచ్చెను. నహ్నా సంతోషంచెను. నృష్టి నియమునకు విరుద్ధమైన కోరిక కోరరానిడి ఆది ఎవరికిని మేమ(్రదము కౌదని ఈ కథ తాత్చర్యము.

వానర సై న్యమందలి సామాన్య సె నికలకును గల ధక్మదీక్షక్కు రామభక్తికి (ప్రొక్టితప వహ్నరంహులు సంకేతములుగా నున్నారు. రాముని నిరహంకారత్వము, కరుణాకుత్వమ్యు నర్వేశ్వరత్వము, వహ్నరంహుల చరిత్ర ద్వారా వెల్తడియెనవి,

అల౦కారానునీలనము

అలంకార విరామూంస

“*ఆలంకారా స్వలంకారాళశి అని శ్షేమంలద్రుడు. కావ్యకన్యకు ఆలంకారములు ఆలంకారములే. అలంకౌరాథిలాష కన్యకు నహజము కవా, వెంత నిదీపేద తండి మైనను తన బిడ్డకు ఏవో తన ళక్రికొలది ఆలంకారములు చేయించి 'పెట్టకుండునా? తిన్యా సౌందర్యవృద్ది టపయోజనముగా గల ఈ ఆలంకారములు కన్యాపిత అఖిరచు లను శకి పానుర్ట్యములను వెల్లడించును గతా.-అలంకార శాస్త్రమను పేరే కాష్యమున అలంకారపములకు గల (పాధాన్యమును వెల్లడించు చున్నది, కనుక ఈభాగమున విశ్వ నాథ కువెంపులు తమతమ రాహాయణ కావ్య కన్యకలను భాషించిన ఆలంకారముల మెరుగులను సమీకంతము, ఆలంకారొములి పలనె కావ్య భరీర ఫభాగములు కాక ఈ కృౌందర్య పోషకములగు ఏర్టసలను కూత ఈ భాగముసనే సమీ&ఓంతము,

శబ్హాలంకారములు

శబ్దాలంకారములకు ఆలంకారికు లంత'గా విలువ నీయలేదు. వివేకుళైన మహా కవులు తమ కావ్యములలో వానీకి [ప్రాధాన్యమును ఈయ చేమ, అట్లని స్వయం నదూనరితములై న శభ్రాలంకారములను మహా కచవృలు తమ కావ్యములలో పొందు వరనకమ పోబేదుం

మహాకవి మార్ల్షముసను సరించిన విశ్వనాథ తమ రామాయణములో ఆతి విర శముగ శబ్రాలంకారములను వ్రదూగించి యున్నారు

శ్ర వృత్త శచుప్రాస న

“*పల్లని గుర్తులు గలయీనుయ) "తెల్లని చమరితోశయు

వెల్ల ని పడగయుం జల్డని గొడుగును* (అభిషేక 41)

మట్‌. న్‌ భేకానమప్రాస థి “*మింటనే గంగం జొచ్చె సొమిోరి మోాటీ 29]

226 కల్పవృక్ష దర్శనములు మటియు వెనుంజూచుటయు పానమాని మాని(ఇ9ద్రజిత్‌ 1 9) “కలనా వలనా చలనాలకాంత మో (పరరా్యత తం) ఆంవ్యాను ప్రాస; కలవ్రము కాదయ్య కాదు మాలాశతాంగ 1 లవమునుంగాదు దృష్టి హేలా కురంగ ? మా యనిన యెల్ల మాటలు మా యెడంద? లాంచి కొన్నవి యరి తమిసాపతంగ 1 ”(అభిపేక 22)

ఈ (కంది పద్యమందు ఆద్యనుపప్రాస కలకు, ఎగిరి గుజ్హాల దోలించె హేషమలొప్ప తగిలి రధమును దూంశీంచె ధరణి కదల రగిలి జ్యావళ్లి (యోగించె గగన మ్మ్యదువ మిగిలి శరములు విదిలించె మిన్ను మండ (నిస్సైశీయ 170) ర్స్‌ యమకములు : “మదన మద సయన దృ శాగ్నికొ (ధనుస్సు 508) *'వెండి కొండ దొర వింటిని వింటిని గాని” (అభిషేక 7త్ర ధరణియు రామునందున నుందాత దడా:త” గాాచెనేని- (అభిపేక 127) “సమూ ఏిశేషమందు నేమందు గుండె కామందు సామి” (ఉమః 178) “హరి హారియించితిన్‌ (ద్రిదివముందున మాదునకైన గాని... ళంగ్య నీరిగురం బెట్టితి బెట్టతిహాస మొస్పంగన్‌” (కుంభక 885) చుర చుర నెజ్బ నె చూచెడు చిన్చరాకు? చివురాకు వెనుకం బాఎచిన లతాంత వాణు ఎడు విసరంాం బట్ర్‌న వీడి చాకు? వీడిబాకు రివ్వున విస దూప

ఆలంకారాను శీలనమా 227 చిన్న సవ్వడి వోని సన్నని వీకివాకు? పికి వాకులో మేళవించి సన్న గొంతు రావము*డం గులుకు నచ్చంసోయక: వీరుంపీకుగా నొక్కపెట్టు, దోచి (ధనుస్సు 28) ఇందు ఆంగ్లములో వలె ఏకాంతర వంకులలో (111ఆ0416 113టలి)ి ఆంక్యాను ప్రొన (£%యుల హడ కలదు న ఇవి గాక ఉవశాతి వద్యములలో యతికి మారుగా (ప్రానయతిని వాడినది కతూడ ఒక నిధమైన ఆనుపప్రాపాలంకారమేనని చెన్పపళను. లాంగూల పరితాడ నసాంగార నిర్వమ ద్భంగీ శిలాకోణ భాసురములు సంజాతే కోపదృక్క౦జాత నిర్దవా ను '్రంజావ ని సమున్మూూలకముబు శింజూాన మధుకరీ యుంజూన మద భావ గంజూరవత్క.౦క కావాళములు సంఘాత విచలితా జంభూల పటుమేండ శింఘాణవస్థఠాల్సీత్కృ తములు (అన్వేషణ తల) పై వద్యములో పాదు పూర్వర్థమున (ప్రాసయతి, పూర్వో త్తరార్టలకు (ప్రాసని ఉదమము పాటింవబిడినని. నంధ్యా 102లో కూడ ఇదే. శిల్పము కాసనను. ఈ (కింది వద్యము మరెంత విలక్షణ మైనడి. మాణిక్య కాంతి కుగ్రాణంబు గై నట్టి కుండల దర్టయము చెక్కులం జలింప గాణిక్య విద్య మౌాగాణంబుగా నైన ర్మదాశ్షమాల 'వేపకంయు గలంచ వాణీ విలాస నిదాణంబు గానున్న వదనాంతమునను గోపమ్ము వ్‌రియ

228 శల్చవృత్ష దర్శనములు ఏణా (ప్రభావ సారీణంబువై యున్న లోచనుబులు ర్త మాచమింప (నిస్పంశయ ) ఇందు పాదముల పూర్వార్థములందు (పాసయతియే గాక నాలుగు పాదముల పూర్వార్థములకు (ప్రాస మైతియు పాటింపబడిసది. ఈ (కింది పద్యము నురింత విలక్షణమైసది. (ఫ్రచ్చికొన్న శరత్త మబ్బు లేని ఏియత్తు "బెబ్బులి రవమువై వీడుగులొత్తు గొబ్బి నీల హారిత్తు (పచ్చి మెట్ట సృవత్తు జబ్బిచ్చి నెత్తురు జడులు మొత్తు డచ్చాటుగ మరుత్తు నుబ్బించి థధరమృత్తు నబ్బని శశ భృత్త నుబ్చి శానిసరిక్తు దన్వన్తు గిరియెత్తు తరంగలెత్త (కుంభకగ్ణి 611) ఈ పద్యమున అన్ని పారముల 1. 2, 3 పాదము (1/4 పారము) లవ (ప్రాన నిర్వహింప బడినది. అ్లే 1, 2, శ పొదము (1/4 పాదములకు అంత్యాను (పాన కూడ నిక్వహింపబడినది. [ప్రాసమైత్రిలో చేరని ఎనిమిదవ అర్ద పాదములో మరి రెండు ఆంక్యాను (ప్రాసలు నిలుపబగిసవి. ఈ వద్యము విశ్వనాథ తలచుకొనినచో ఎన్నిశబ్ధి చనుత్కృలనైైన చూపగలనని చూప్పటప (వాసినట్టున్నడిం పవెంపు శబ్రాలంకార (ప్రియడనుట (శ్రీ. రా, ద లో అడుగడుగున కాని పించుచుండును; శబ్దాలంకారములలో ఆంచ్యానుప్రాస ఆయనకు ఆత్షి పీకి పాశత్రముం నృత్త్యన్నుప్రాస కొరకాయన తరచు (వ్రయత్నించుచుండును. త్వకాంచన వర్లై | వీనకుచె | శుశోణి జఘనవి స్త్రీరె |! మేణింద్రియగళిం్యదాణి (లఎశేశ 149-150) బంగార దంగడా శృం కేోళుళోజ శె

ఆలంకారాను శీలనము 229 హో దశరథసుతన తన్వంగి.... (ఓ లక్ష్మణా (102-104 వాదిబదియ హరణమం.... లఎకెయ ముంణము....(లంశేశ,...

(807: 808) ఆత్భచరితమం: మన్శనోచురితమం (అచే 827: 328) తీరమం ,... విస్తాఃధీరమం (అజీ 198-104) చర్చాస్థమా్యతనం,...కరుణకర గాతనం + ర్యతియిండ్‌ (191, 192) చాళరధి | శరధి యాగలి నిన్న సావాసం (అదే ఉకిర) ౪, భుతిహితం కరియాగు లోకశంకరియాగు? మే: యమభంకుంకరి్యయాగు బుళ్యమాకద మూకర్యాత్రి (పూగ్జెనగ్నియసాశ్నై 416) కండనా నోటమం? బరిబడిద తోటమం జీటద కు3గి కుళిర్‌ కూటమం.__ (కండనా వాదిబదియ ....(909:91) గంభీరగ్యాతనం సం స గౌరవ వ్యాతనం (కివిగొట్ట 166) కళ్ళనారెదొందు సుళ్ళినసంతె 1 బరిజబాంతె అత్తివిలద ఒణగు కంఖి 1 ఇదశేకినితు అ ౧౧ చింతె1.... (నీంమవాచ్చిల్సిదిటం? (982. విశ్వనాథలో శబ్దాలంకారములు నిరళములు. కువెంపులో (వదుకములు. అర్థాలంకారములు = ఈపము అర్జాలంకారములు వంచకు పైగా లెక్క కెక్కినవికాని ఉపమచయే సర్వాలం కొర దీజ భూతమని ఒక ఆలంకారిక నతు, అవ్నియునుగా కున్నను చాల అర్హా లంకారములు ఉక్రి వైచిత్రి వలన భిన్నములుగా తోచు ఉపమలతే

1. “ఉవ మైకా శై లూషీ సంటప్రాప్తా చత భూమీకౌ భేదాన్‌, రంజయతి నాట్య రంగే నృత్యంతీ తద్విదాం చేతః (ఆవృయ్య డీకితులు-చిిత్ర మీమాంస)

230 శల్పవృక్ష దర్శనములు ఉవమలను ఆధ్యాత్మిక పౌరాజీక, ధార్మిక, కనికావ్యోసములు అను విధము లుగ విషయ దృష్ట్యా విభజించి అనుశీలించు [వ్రయత్నము ఇట చేయబడుచున్నదిం ఆధ్యాత్మికోపమలు ఆసరిచితము అద్యష్ట పూర్వమునైవ (వ్రకృత వర్ద్యవస్వవును పరిచితము, దృష్టపూర్వమునై స ఆ్రక్ళత వస్తువుతో పోల్చుటయే పాధారణముగా ఉవమాలం కారములో కనిపించును. కాని ఆధ్యాత్మిక (వ్రవృల్తి (ప్రవణురైన కవి లౌకికములైన విషయములను ఆలొకీకముళలు, అధ్యాత్మికములు నైవ థావవలతో తరచు పోల్చు చుండును. విశ్వనాథ అధ్యాత్మికోపమలు వ విశ్వనాథ ఆధ్యాత్మిక భొావప్రవణుగేే కాని కౌవ్యమవ ఆధ్యార్మిక భావనలు వొచ్యముగా నుండుట కంచె వ్యంగ్యమగా మండుట శిల్పదృష్ట్యా వచికతరమని థావించు వాడగుటచే ఎక్కువగా ఆధ్యాత్మికోపమలను నృష్టించలేదు. అట్లవీ చొత్తిగా నృష్టించక పోను లేదు, ఆయన నృష్టించిన ఆభథ్యార్మికోపమలు గణములో తక్కువై నను సణములో మూత్రము ఎక్కువై నవే.

1. కావ్య (ప్రారంభదుందలి తొలి వద్యములోవే ఒక రమ్యమైన ఆధ్యాత్మికో వమికలదు. అత్మళతో నాదిమును ల్జు లవనిళోడ నాది నృపు లై క కాలికులై చరిం్రు (ఇష్టి 1) ఆత్మనిత్యము, ఆకాలద్యవచ్చిన్నము నచ్చిదానంద నంపచ్చయము, అద్వితీ యమ్మ్సు ఏకమ్సు ఆపరిణామ్మప్రాప్రము, పరినేమయము ఆచ్చతెలినియునై నది. ఆదిమునులు దానితో ఐకకాలికముగా గలరు. అట్టి ఆత్మతో అవవివి, ఆదిమునులతో ఆది నృవులను పోల్చుటచే ఆవని కూడ ఆత్మవలి నిత్యము, ఆకాలాదవ్యచ్చిన్నము, మొదలగు విశేషణనులకు యోగ్యమైనదిగా ధ్వవీంప బడినది. అశ్లే ఆది సృెృ్బలు కూడ ఆవాదికాలమునుండి సర్వసర్వం నహాధి నాథులై ఏకళ్చ[క్రాధిపతులై వ్రజారంజ కులై రాజర్లులె యుండిరని ధ్వనించుచున్నది. అం కేగాక ఆదిమునులు కామే ఆత్మయు ఆత్మయే కాము నై నవారు. ఆక్లే ఆదిసృపులు కూడ అవనియే కాము కామే ఆవనియు

అలంకావాను శేలనము 2 నైనవారు. ఇది కా త్హ్వికముగా ఆనచ్వైత మను, వ్యావహోరిక్రముగా వారి (వ్రశాహాతైక పవత్వమును నిరూపించుచు తరచిషె కొలది గం$ర భావసుల కౌకరమై యున్నది, 2. కథా (ప్రారంభములోనే రెండవ అధ్యాత్మికోవము కలము, నందర్భయు దళరథ వవ్నవైన కౌవల్యాదుల వర్షవ - “కౌసల్య ము కాంతా సమానాకార సలి సుమి్యత ఉవాసనా స్వమాప) )అజే 6 కౌనల్య వయసుచే సెద్దది, పట్టపురాణి, సుమి(త్ర చిన్న, ధర్మపత్ని. కౌనల్య నివంతర చైవ వూశాకులలో అగ్నమనప్క మై యుండువది. సుమిత్ర “నర్వసాకేత ఐంఘు కదంబాకృత్నిు” రఘుకులాకిల భారము మోయచుండునది. ఆమె జ్ఞాన యోగిని; ఈ మెళర్మ యోగివి. కౌసల్య ఈశ్వరుని పేవించెడిది. నుమ్మిత కౌనల్యను 'పేవించెడిది అంకేగాక ఈ ఉవమానము వారిక్నికలుగనున్న వనంకానములకు కూడ నంకేతముగా నున్నవి. కౌనల్య వరాత్పరుని ఆవవారమైన శ్రీరాముని కననున్నది. మరి నుమి[క్ర ఆ రానుని నిరంతరము విర్వ్యాజ భక్తితో పేవిందు లక్మణునికి తల్లి కానున్నది. ఇన్లీ యపమ కూడ బహ్వర్థదమై యున్నది. 3) పీత తన వివాహ వృప్హైంతమును ఆనసూయకు తెలుపుచు ఇట్సనుమున్నది. బహూుక్రాలంబున శీసదెంచె ముని విష్వామి(త్రుకున్‌ వోడళా దవారా క్రాశములోన వెల్ల వెలుల్నై తా రామచంుండుో (అనసూయ 140 4 ఆళోక వనమున రాజ్షనీ గణ వరివృ్యతస్రై యన్న వాపకిని హనుమంతుడు దర్శించు సందర్భమున “వంవాగ్ని మధ్యమ్మునంకండి తపించుచున్న మహాయోగీశ్వరివోవి దుఖ భాగేశ్వరి మైన జనకరాజా దుహితను రాఘపుల స్నుషను విళోకించెను. (వరరాశ 102) 5) ప్తె వాఠ్యపు కొనసాగింపే ఇట్లున్నది, “సమాధి గతుండైన యోగిరాజువలె. వక్కపరాజళోక వృక్ష శాభాంతన్రీ ళా మండయి.

232 నే ల్పవృక్ష దర్శనములు ఈ) రానులక్మణ స్వయాన స్వభావములను హనుమంతుడు సీకా (గ్రత్యయార్హమ వర్ణించి చెప్పుచున్నాడు. *“అకలంకఠమ్మూలు “ఆ50డు సీతృములె (బహోజాన సం, వాపము ్రై వ్రమూలె టవ్మాజ్ఞాన సంద్రాప్త కీకీ గాఢంబు నువాసనా కలితప్ధ రా రన్నిత్యము కీకీ దానెంతటి దవ్వ్యొ యిద్దరికీ సందీవీంచు నా దవ్వ (ఉపాః 180) 7 వహానుమంతుడు అళోక వనమును ఛ్వంనము చేయుచున్నాడుం చర్టన్టీ మహేశ్వరు పద సహాప్ర ఘాతములకు వృష్ష్లములు వృక్ష శాఖలు (ఏలిపజెడు బహువిథములై న సంస్కారో ఫలముగాంగం బృథివి యందున జీవులు '(తెళ్ళునట్లూ (దివా ₹8) శ మొదటి దినము యొక్క యుద్దవర్షన “రఘువరు జ్యా నినాద మధుర ధ్వనులన్‌ వినుచుం గప్మివజం బఘతతి ముక్తి నిర్శలత (ప్రాణుల వోలిక నచ్చుశార్య భా వఘన మనోవినోద తనుబంధుర యష్టులు,.,, (సంశయ 215) ఈ అధ్యాత్మి కోవమలు పారకుని ఆధ్యాత్మిక (వగతికిన్తి కథా స్వారస్యాప గతికిని కూడ సమముగా ఉపయోగించుచు సప్రయోజకములగుచున్నవి. కువెంపు కూడ ఆధ్యాత్మిక భావ(సవణుడే. అందుచే ఆయన శ్రీ+రా.దులో అధ్యారత్మికోనమలను దాల ఎక్కువ నంఖ్యలో సృష్టించెను. క్రీ కధ్యాపారంభముననే కోసల రాజ్యపు రాజధాని ఆయోధ్య యని చెప్పుకు కువెంపు ఒక ఆభ్యాత్మికోసనును వాడెను. రమించు ఇంద్రియ సుఖముల మధ్య ఆక్క్మా నందను వలె కోసల మధ్యమున ఆయోధ్య కలదట, (కవి (్రత-157-156) కోనల రాజ్యము సకల సుఖిములవ విలయమనియు ఆయోధ్యానగర వాసులు ఆక్మానంద పరులైన ఆధ్యాత్మిక సాధకలినియ ఇచట ధ్వనించుచున్నది. రాజ్యమునకు రాజధానికి నరవ్చర పోష్యుక పోషక రత్య్య. రక్షళ భావవేకాని వై రమెట్లు లేదో అఫ్లే సాధపని లౌకిక నుఖి భానమునకును, అధ్యాత్మిక పాధనపను విళోధముండ

ఆలంకారాను కీలను 233 నక్కారలేదనియు, ఆని వరస్పరము నదాకారముతో మెలగ దగిన (వ్రవృత్తలనియు కని ఉద్రేశచు.

లు

2. సీవాన్వేషణ సమయమున సముద్ర తీవమన తటనుని వలె కూర్చుని యున్న ఆంజ శేయువి సము(ద అంఫఘనమునకు శాంబవం కుడు (పోళ్సహాంచుట శిల్పి చెక్కీసి విగ్రతాము ల్‌ నికి సాధకుడు (ప్రాణశక్తి నాహ్వానిందుట వలె నున్నదట. (ఇప్తమ మహేంధదా చలం 947-948)

3 ఛాయా(గాపాణీ భూతమగు సెందాక పట్టునుండి నిడిసింప కొనుబకు గ్రగుంమ హనుమం పటు తన సన్వేంి నుమ లను నరమాత్మ వై:.నకు తిస్ఫుకొను టకు పోరాడు ఆభ్యాసనిరముతైన సాధకుని వవ నున్నాడు (సాగరోల్లంపనం 260-265). -ా

4. పాపకి మోక్షమెల్లు చుళ్తభమో అస్లే వానును రావణునకు దున్షపరాలనని పీతి ట్రిజఐితో పలుపను, (కండనా హచిఐదియ వధి దేవిడం 222-223),

ఈ లంకలో పీకాన్వేషణ గావించు హనునుందడ పాప బృాదయకూవములో (ప్రారబము వలన న్నిదిందు ధర్మ-ఎద్దిని నమేల్పొలుపుట2ై దానిని వెదకు కృపాకిర అము పలినున్నాడట* (కనక లంకాన్వేషణం 57262)

6. ఒకప్ఫుడు వతివ్రతమై తరువాత పఠితమైన ధాన్యమాలిని సీతను చూచి పిద్దిని సాధించిన యోగిని గాంచిన యోగ భష్టునివలె తన పూర్వ 8థను, ఆత్మ పతన మును స్మరిందు కౌనినదటి (మడిద నిందద్రజతు ఐందద్రాఫ్రదిం 73-75)

7. యోగి బపార్నయనేంద్రియమును మూయగా కోటాను కోట్ల ఆంతర్నే[క్ర ములు తెరచుకొనినట్లుగ వగటి కన్ను మూయగా రాత్రి ఆకాశమున చీళటి కన్నులో యన కోటానుకోట్ల సత్యత్రములు (ప్రకాశింబినట. (కుజిదళురియ ఊర్వశి 26-30)

8. బోయవానిచే వధింపబడిన మగ(క్రాంచమును గాంచిన ఆటుగక్రౌంచము విల పించుటి, గిరివన చిచ్చేతనమే చీత్కలించినట్లుంచెను. (కవి (క్రతు. 27-28)

9, చిత్ర కూటమున కరుదెంచిన శ్రైళ పాదసును రాసుడు తాకి నమస్క లించెను. ఇది ఎట్లున్నదనగా భగవంటనవి కృపాశేచపు పాపిని విడళవెన్నంటి నట్లు

ళా క! 30]

23డ్మ కల్న్పపృశ దర్శనములు న్నది. కైక టాడ రాముని పాదములపై (నాళెను- రాముడామెను లేవనెత్తెను, ఇది ఎట్లున్నదనగా భక్తుని ఆత్మను భగవ్యత్చీతి ఉద్ధరించిసట్లున్నది. ( పాదుకాకిరీటి- 453-459),

10. రాముని రక్షణవ్లై. ఎడలని లవ్మణుని దూషించుచు నీతి పూర్వ జన్మల పాప పరిపాకము జీపుని విడువక ఈ బన్మలోకూడ వెన్నంటునట్లు నీపు మమ్ము వెందడించితిని! ఆనును (ఓ లక్యణా 357-358)

11. ఆళేక వసదునందలిపీత ము క్తికై ఎదురుచూచు ముమక్షవు వళనున్నదిం (సంస్కృతి లంకా 143)

ఇట్లు కువెంప్ప శ్రీరామాయణ దర్శన నామము సార్దకమగు నట్లు (గంథఠ మాద్యంతము టఆనేకములగు ఆధ్యాత్మికోవనులను ఆయా సందర్భృమునప తగినట్లు రమ్యముగ సృష్టించెను.

ఫ్రీరాకలో కంక. శశ్రీరా.దులో ఆధ్యార్భికోపనులు ఆధిక నంఖ్యలో కలవు.

పౌరాణికధార్మికోపమలు

విశ్వనాథ వాడిని ఉపమలలో పొరాణీకోపమలు, ధాశ్మికోపమలు ఆవి చెబ్బ బడదగినని చాల గలపు. ఏధేవి యొక పొరాజీక గాధ ఆధారముగా గొని కల్పింవ దిడిన ఉపమ పౌరాణి కోసమ.. సీడేని ధర్యడును ప్రవచించునది ధాన్మికోవను, ఈ ఉపమలు వేదప్పరాణ వాజబ్మ్యయమునెడ ధర్మమునెడ్య విశ్వనాధకు గల (ప్రీతి (గద్రలకు దోోతళములుం

పౌరాజీ రోపనులు ;$* రామాది శిశుపులు పొత్తులతో వెలకిల పరుండి కాలు చేతుల నాడిందచు మక్న్యావవారముల న్లలెను, (ఆవకార 288) బోరగిలబిఢ నేర్చి కూర్మావవారముల వలెను, (318) ఆటలలో కత్తిని నోటగరచి కోరలు గల అది వరాహము వలెను, (321) ఉండిరట. ఈ ఉపమానములు శికువేష్టలచేగాక వారి న్వరూవము అనగా విష్ణతత్త్వ సును, టూడ థ్వనించుషున్నవి. పాడువడిన గౌతముని లఅశమమషును గాంచిన రామని మోము దుఃఖిభరిత మై డీనమై హతివచలిన వైపంఠము వలె నున్నదట. (ఆహల్య 511) అవ్చటి వై కంరము హళి వదలిన దగుటచే నిజముగా

ఆలంకొరాను శీలనము 235 శాంతి వీహీనమయియే యుండును, రాముడు వదలిన అయోధ్య ఇంద్రునిచే జయం టటు వెడల గొట్టఐడిన అమరావతివలె నున్నదట. (ఆదే 363) ఇదియొక అమా తోవమ. రామ ముద్రికను గొనిపోపు హనునుంకుటు ఆమృతమును మోపికొను పోవు గరుత్మంటవి వలినుంబనట, (259 సమీకరణ) గగనమన కెగురనున్న హను మండు తన తోకను ఒకి విసురు విసరగా ఆది మహేంద్ర వర్వతదును చుట్టు కొనెను, ఆది షీర సస్యద్రమును మధించు మందర నర్వత'షును మట్టుకొనిన వానుకి బళ నున్నడట (పూర్వ రాత్ర 18) సీతయను చేదమును రావతుడసు సోమకాసురు డపహతింపగా హాసుమ అను మత్స్యము అమెసుకాపాటుదినై అకాశమను నము[ద్రమ నీదు చుండెనట (ఆదే 28) లంకలో సీత సస్వెషించు దొనును అట్యన్నతమైన మొక మహా నాధసును, సూర్యుడు ఆకాశమంట పెరిగిన చింధ్యమును చూచినట్లు చూచెనట (212) రావణుడు సమీపింపగా అళోకవని;ా గత మైన సీత సోనుకాసు పని గాంచి కళవళ వదెడు టత్రీయాకాంత వలేను (వరరాత్ర 133), పీఠరణ్యోటని కోర గీచూని పోయి (క్రిందు మీదగు భాటశీ సుందరి వశ; (134), హిరణ్య కళ్ళిని నభలో సర్వ ప్రళయ శీతిని పొందు విష్ణు భక్తి లెను. (135), బలి రాజ్యములో నవ) కృశీేభాతమైసి స్వర్గలక్మీ వలెను. (136), కార్తవీర్యాడ్డనుని కృతఘ్వుతకు అంబా యని ఆరిచు ఆవువలి ఏగలు పడిపోపు ఆతిథ్య దేవత వలిను (137, రాత్షసలక్ష్మిచే మరుగు వడిని దేవేందుని కీర్టివలెను. (140, ఉండెనటం ధార్మికోపనులు $- రాను ముద్రికను (గ్రహించి సీవాన్వేషణకు అనువున్న హనుమ (శ్చేచైని యజమానిపల్చిన ప్రాణముయమగు హవిస్సును మోయు (ఈత్వగ్ని వలెను (సమీకరణ 288), సోభాధి దేవకాజ్ఞాతటైన మహనీయుడగు ఉద్గాత ధరింబెది సోనుము వలెను. (289) ఉండెనట. రాక్షన స్త్రీలచే తర్జీతురాలైన పీత ఆకటిమంటతో కృశీభూత్‌ తనులైన వైదికులచే చంపబడనున్న వేద విద్య వలెను (జటాయుః 362), లౌకికాధికార పాఠ ధూర్తులయందు. బుషి నిరూఢ మైన స్మృతి వలెను (363), ఉండెనట, మఠియు నామె దుష్ట జనహస్తగత మైన స్మృతి వలెను ( వరరాత్ర 62 ) విహత్వమైన _శ్రద్ద్ధవలె సోపవర్షమైన సిద్ధివలెను అనవాద లగ్నమైన కీశ్రవలెను. వ్రతివదియైన విద్యవలిను, సంస్కారహీనలై యర్దాంతరగత మైన వాణీ వలెను ఆసత్పురుష దత్తమై సజనావ కోరిజీమైన అధికార రేథివలెను, పరలోక

236 ఆలంకారాను శీలనమ థావనా పరిత్యక్త్మ న సంపహవ్యసస్థవళను, కరిసమా(ిళిత మైన ధర్మహవలెను, ఉండె సట. (వరరాత్ర 620]

“ఆత్మవంఠతునకు యళస్సు వలె నాప కల్మాషి (రాచుచేనువు) క్ర్యాజ్యరామ” అని వశిష్టుడు విశ్వామిత్రునితో ననును. (ధనుస్సు 74) ఆయోధ్య నుండి మిథిలకు తరలు దళరథుని వతివాంపు టరదముల కద్దు వియచ్చరులకు సూర్య నమస్కార మాచరించుటకై చేతులు చాచి బోరగిలకడిన మహాశరుషనివలె కనిపించెను. (346) రాముడు ఆయోధ్యమ పదర౦న తరువాత వారము దినములు రాజభవనము నందలి సర్వాభిహారిక కర్మయు నై వేద్యము కొని భోజన పాత్రవలె నక్తే యుండెను. (ముని కాప 243) బాణ విద్దుడై నేలగూలిన వాలి నేలపై (తోసి వేయబడిన వరమేళ్యర నిర్మాల్యమైన (ప్రాతవడిన సంవాన పుస్ప(సజము వలెనుండెనట (గజవుష్పీ 126)

వైదిక ధర్మ వాజ్ఞయ భాషయగు సంస్కృతము నెడ విశ్వనాథకు గల భక్తి ఈ (క్రింది ఉపమలను చెప్పించినది.

రాక్షసీ పరివృతచై న సీఠ న్షుచ్చ భాషల దర్సమునకు వడి మృత (ప్రాయయగు దేవధాషవళిను, (జటాయుః 36కి వీచ భాషా క్లిశ్య మానావస్థమై జగన్ము వూక మార్గోవచేశరపాతి బైన చేవధాషయుంచోలి (పరరా(త్ర 62) నుండెను.

శ్రీ రాచుతో పొరాజికోపముల ఆరి విరళములుగనే కలవు. ఆందు రెండు మూడింటిని గున్సంతము.

క) పవెంప్ప తమ *గురుపి సుర్తైగించి ఇట్లనుచి న్నారు. *గురూ! నాడు పొర్టనికి వశ్వరమూపమును కృపతో చూపినట్లు, నాకును నీదివ్య దర్శనమును, నిత్యతత్వ

ఇ నే నే డ్‌ మును, అజ్ఞాత (ప్రపూర్జశా లీలా నిభురిని కృపతో చూపింపృముం (వంభకర్ణనెవ్ఫి సీదను 27-30)

2 అవి మంథరను సందోధించుచు ఇట్లనుచున్నాడు,ఓ వతికా, ఓ కుద్దా ఓ మంథరా, కంసుని అంతః పురచులక్షై పరినుళ (ద్రప్యము నెత్తుకొని దియలుదేరిన కుబ్లిళకు దేవకి జృ(త్రని సృర్శవలన సెరిభిలుపు దొరకినట్లు కావ్య కరుణా రనసృ లహశరిమొక్క హోరి ్రీకరబద్మ చుంబనమునకు నీవై చ్యత యంతయు నశించి మరల హృదియపు అసడ్రూసము మెరవ కుండునా?ొ (ఆగ్నయా(తై. 80-900) (క్రేశాయు గపు కథా పాత్రకు ద్వాపరయుగ ప్యాతతో పోలిక)

కల్చవృత దర్శనములు 2?

3. ైళకు మంథర దుర్చోధగావించిన నందర్భమన కవి ఇట్లనుమున్నాడు: “మంథర యొక్క వాసుకి మహా మమత (క్రేంానమ్ముదమును మరింసనినో వైఠమంద రయ నుండి మబోరత్నములు పుట్టునా? (మమతెయ ను? మంధరె, 60-63). (ఇది యావకపైనను్కు హూపరము ఉపమారూపాంతరే గనుక ఇచట ఉదాసాలింన బడిసది.)

పౌరాణిక, ధార్మికోపమలు థీ రాకతో కంటె ట్రీ లా-దంలో విరళశములుం

కవి కావ్యోపమలు

క్‌వి (పవృత్తికిని, కావ్యత తత్త్వ మనకను సంబంధించిన భావనలను కావ్యమధ్య మున వొదుగుట కప్పలకొక వేడుక £ కవిని బుషిగా దర్శించు పాఠకునకు ఇవి రనగళికలే, జూ

విశ్వనాథ-కవికావ్యోపమలు

విశ్వనాథ రచనలో కవికావ్యోనమలు సంఖ్యలో తక్కువగనే కలపు. ఉన్నవి మాత్రము అత్యుదాత్త థావనమన్వితము లై సని.

1. రామకు అరణ్యవాసానంతరము తిరిగి వచ్చినను ఒకసారి భరతునిచే అనుభనింపళిడిన రాజ్యరమను తానాల్లడని చెప్బుచు కౌసల్య ఇల్లనును.

ఇతర కిసీంద్ర గృహీత భానందు(దా

సందండు బరమర్షిట్టైన నుకవి (మునికాన 135)

ఇది నిఫ్వనాభథ తనను గులించి కాను చెప్పుకొన్నమాట* “నా కవిత్వములో నూరు వర్ణనలు చేస్తే తొంబది మైదు నా స్వంతములు,ఉశ్సేత్తలు ఉపనులు పూర్వకపు

పింగళి సూరన ;

2 పొసగ ము త్తెపు సళుల్‌ పోహళించిన రీతి (కళా. ఓ 82)

కబ్ద్రసంస్కార మెచ్చటను జార(గనీక ((సకా. 11 3)

కరుణ (ఫ్రీ;

కరుణకవి కాన్య మట్రనుద్దాత లలిత

మృదుల శయ్యాకమగు శేరు వదిలప౦ిచె (కరుణ శ్రీ £)

అవి సామాన్యముగా ముట్టుకోమ....ఎంగిలి టాడు లేదు*. ఇది ఆయన (ప్రతిజ్ఞ, (నేను-నా పాహిత్యరచనలు-మహతిి పృ, 12- 17)

2- జూర్చణఖి రావణునితో పీళో సౌందర్యము విట్లు వన్చించుచున్నది. "తాతమ్మగారు సరస్వతీదేవి గారి సౌందర్య మెబుగుదును. ఆలోచించినగాని ఆమె నాందర్యము పొడ కట్టదు. పరక (న్రసికామహి భవాని సౌందర్య మెజుగుదునుం త దేశధ్యాన నిష్టం గాని యామె సొందర్యము సొందర్యననిపించదు. సంగీతము వలె నాపాత నుధురమైన సీవా సౌందర్యమే వేరు” (మారీచ 71)

సరన్వతీ సౌందర్యము-అనగా సాపాత్య మాఖకర్యము. సొహిత్యము ఆలోచనా మతృము,సంగీతము ఆపాత మధురము. సీకా సౌందర్యమును గుర్తించుటకు [ప్రయత్న పూర్వకమైన మానసిక కషి అనవసరము, కూర్చణఖి వంటి మంద పజ కూడ గుర్తింప గలిగినది అమ్మవారి ఆరదముం

3. రావణుడు సీతను (వ్రలోభపరచుటకు బహువిధముల ఆకర్షణలను, 'హీతఉపులను (ప్రదర్శించెను. కవి ఇల్లనుచున్నాడు:; “ఆత్మ నంటని వగు మనోదేహ దుష్టవాంఛలయందు. దత్కలావేశమున రసవీధీ నిమగ్న (ప్రమాణముగ భోషించి (ప్రకాశించుటి కొందరు జీవుల లక్షణంబుో (వరరా(త్ర 167)

కవి(మ్రపులు కుచ్చములైన వక్షనలను చేన్యి ఆదియంతయు రసవ(ద్రచన మని (ప్రకాశించు చుందురు.అవ్యుత్సన్నులై న సాధారణ పారకులు ఆచౌకబారు రచనకే సాహిత్యమని ఆసందాభాసము ననుభవింతురు. రన న్వరూన వరిజ్ఞాతలకు మాత్రము ఆవి హేయములని తెలియును.సీత రామ రూోవ రసాస్వాదన కోవిదరావణ రూపమగు సాపాత్యాభానము వంక ఆమె కన్నె త్రి ఎట్లు చూడగలము?

4, రావణుని తర్కములోనిదీ వాశ్యము. =2424442,-వృధా పరిజల్పితార్డని ర్భర కనికా (ప్రకల్పన భరంబుగ (మోసెదు. లోక మందు గొం

దలు తృణమున్‌ (గ్రహించి మమకాకృతి భూమి ధరీకరింతురే (అదే 207)

కొందరు కుకవులు తుచ్చమగు వస్తువును (గహించి దావినే అత్యంతోదాత్త ముగా చిత్రించులకు (బ్రయత్నింతుకు,. వారెంత తల్మక్రిందుగ తనస్సు చేసినను

ఆలంకారాను శీలనము ర ఆతుచ్చ వస్తుపుకు మహళత్తో రాదు.అశ్లే సీపును అల్పుడగు రాముని సీ నునుత కొలదీ మహా పురుషునిగ కావించుచున్నాపుః ఆవి రావణుని ఉవన్యాన సారాంశము. ఇచటి చనువ్కారి మే మనగా ఈ మాటలే రావణుని పరముగ చెవృకొనిననో

“*రావబుడు సీతశై (ప్రదర్శించిన సంవదలు, భోగములు, న్వీయ పరాజ్రిమాది (ప్రశటనము ఆంతయు వృథా పరిజల్పనము. సీత రావణునికి (ప్రతీకగా ఒక తృణ మును (గ్రషాంచియే యున్నది.రావణుగే తృణము. తనను తాను వాడు మహీధరిందు కానుచున్నాడు” అని అర్థను.

5. హనునుంకుడు సీతా సందర్శనముచే జన్మ చరికార్ణమైనదను కొనుచు ఇ్నను చున్నాడు

కవి మహర్షి తపోగ్న చేం ఆాణగి తాగి

సర్వ "బేజ ఫలంబు రసంబు తుదకుం

జూచినటుగం జూచితి మోణిజాత 6

ళా

జూరితార్థ్యంబు జన్నకు సుభుటింప (ఉవః 59)

బుషి కౌనివాథు కవి కాలేదు, దర్శనము వలన నరుఢు యుషియగుచున్నాడుం వర్షనసు వలస బుషి శవియగచన్నాడు, ? కినుక ఈవి కేవల బుషి కాడు; ముహత్షి. ష్‌ తవస్స్పువలన సరమార్మను దర్శించును, రససే పరమాత్య, దర్శన వర్షనములే తపస్సు. దర్శన వక్షనాత్మకమగు తపస్సువే కవిసైన మహశ్షి రన హన వరమాత్మ సావెవ్యారయు పొంది ఆసంధిందు చున్నాడుం ఆతని బుషిశ్వము కవిత్వము చరికార్జిములగు చున్నవి, దర్శన వర్ణన.సులు సులభ సాధ్యసులు కాను. వానిక్తై ఎంతయో కృషి చేయపలని యున్నది. (వ్రతికాగ్నిలో వ్యుత్చ త్త్యవ్యాసము లను సమిధలను వైచి, ఆత్మను తృప్పము చేయవలని యున్నది.

హనుమంకుడు ఎన్నో కష్టముల నధిగమించి సీకా సందర్శనము చేయగలిగెను ఆతని చృషి ఫలించినది. బన్మచరి రార్థమైనధి. హనుమంతుడు కవియని ఇతః పూర్వమే తలలను.

3ం2442424--ముషిళ్చ కీఆ దర్శనాత్‌, దర్శనాద్వర్ష నా చ్చాఠ రూఢాలోకే కవి నతి; భట్టతౌ తడు

240 కల్పవృక్ష దర్శనములు (పూర్వరా(త 383) చెన్స్పబడి యున్నాడు, సీతకూడ ఉక్రిస్వాదు రసావకార పరిణా మోల్లాస సద్రూప” (ఆదే 169) యవి చెప్పళడినది, ఇపుడు కవి రససాషావ్యారము వలన ధన్యుడైనాడసుట ఉవమానము గాఠ వాస్తవమే మైనది, 6 పీత వ్నార్డ తెలిసిన తరువాత సుగ్రీవుడు తన పేనానులందరను సమావేశ పరచి ఇట్లనును. “బది (ప్రథమాంక మైసయది? యింకను నిర్వవహాణ౨బు దాకయిీ* మొదలిటి వీజమందునను మోసులు లేచిన పెద్ద వృక్షమై పొదలిన దాక మోీరలు చమూపతు లందరు లంకమాదనె _లెదము కడా భవద్విమల ధీవిభనఎబున సాయ మొప్పగన్‌ (సంధ్యా 157) నాటక మందలి (ప్రథభమాంకమున ముఖసంధి యుండుసు. అది వీజ యుతమై యుండును. ఈ వీజము తరువాతి యంకములలో మొలశెత్తి, కొమ్మలు సాగి, ననలు వేపి, చివరి అంకములో నిర్వహణ సంధి సమయమునకు ఫలాగమ మగను, ఈ నాట్య శాస్త్ర వరికాషను రామ కోర్య పరముగ నన్వయించుకొనినచో, సీత యువికి తెంనికొని వచ్చుటతో మొదటి ఘట్టము ముగినినది. పీకా (ప్రవృత్తి లాభమే వీజబము. చమూ (ప్రస్టానము రెండవ ఘట్టము. ఇది బిందువు. నడుమ కలుగగల ఆవాంతరపుటిబ్బం దులను ఎదుర్కొనుట్క లఖింప గల అదనపు సహాయమును స్వీకరించుట తర్వాతి ఘట్టములు. ఇవి పకాక (ప్రకరులతో కూడిన గర్భ విమర్శ సంధులు చివరి ఘట్టము యుద్ధమే కార్యము. సీతారామ ఎసన్సమాగమమే భలాగమము, దానికో నాటకము మంగళాంతమగును, ఈ మంగళాంతమగు నాటకములో ఆయా 'సేనానులును సైనిక లును తమ తమ ప్యాత్రలను జయ(ప్రదముగ నిర్వహించి నిర్వహణ నంధికి తోడ్పడ వలను. విశ్వనాథ కూళ్చిన కొలది కావ్యోసమలు ఇట్లు రనుజీయార్థ (ప్రతిపాదళ ముల్లై యున్నవి. కువెంపు కవి కావ్యోసములను తరచు కూర్చు చుండును, (ప్రతి భావంతుడైన కవి మనస్సు మండి మహా కావ్యమావిరృవించి నట్లు కౌసల్య గర్భమునుండి (శ్రీరామ చం్యద్రుడవతలించెను, (కవిక్రతుశ 13-417) మహాకవి

ఆలంకారాను శీలనము 241 ళన కొవ్యమునకు తానే ముగ్దుడగు నట్లు శ్రీరాముడు ఆహల్య పాడములత నమస్క రించెను. (శిలా తవన్విని 292-292) రష్తావేళము శగ్గిన నమయమున కని రచన ఉధాసీనముగా సాగునట్లు అయోధ్యడు విడిచి పినమేగు రామాదుల పడక నెమ్మదిగా సాగెను, (చిత్ర కూటక్కె. 66-68) కాళ్వత సత్యమును (గ్రహించుటకై నశ్వరపు హృదయమును ళేదించు కవి దర్శనము వలె ఖానుబాణను మారీచుని శరీరమును లేధించెను. (ఓ లభ్మకా 260-202) కావ్య ఛూగ్రకు ముందు ఆపేశపు టౌన్నత్య సును ఆధీరోహింగు కని వలె పాగరసును దాటుటకు ముందు హనుమంటడు మహేంద్రగిరి +€95మునెక్కెను (సాగరోల్లంసఘం 1-5)

హసుమంకుడు కుప్పించి ఎగనిన వేగము పలన కలిగిస వాయు తరంగముల వేగము వలన వర్వతము ఫైని చెట్టు, ఆకులు పూలు కొంత దూరఘువవకు హనునుం తని వెంచినేగి నము్యుద్రములో వతిపోయిన్కు కవి కల్పనతో సమనుగ థావనా €9 రిము నందు కొనలేని విమక్శకుని బుద్ది కావ్య స్పృహనుండి చ్యుత మై కవినుర్శలో వడిపోయినట్లు, (పొగరోల్లంఘనం 118-152) మరికొన్ని గృవ్చ వగ్రాదులు హను మంఠునే అంటు కొని యున్నవి, ఆతనినో పాపే మందునకేగ గలిగెను-కవి (ప్రతి ఓను ళరణుజొచ్చిన రపాస్వాదిమైన నహ్మాదయుని వినయము వలె. (సాగరోల్లం ఘనం 125-212) వద్చాదయుటు కావ్యము నందలి ఎల్ల రన (పవాహములందను తేరియాడి చిపరకు కాంత రసమును నమీపించినట్లు లంక యందలి రాక్షనులందరి గృహము లందును సంచరించిన పిదన హమనుంకుడు చిపకకు విశీషణుని గృహ మును సమీపించెను. (కనకాలంకాన్వేషణం 397-301) పీత ఉనికిని తెలి; కొనుంచ రాశ్రి యంతయు (ప్రయత్నించియు వ్యర్థ (సయట్నరైన హనుమంథఠుడు. చివరకు వైవముపై భారము వేసిన వాని వలె ఇట్లను కొను. “ప్రాక్ళకిక మైన దానికి బుద్ధి గురుపు. కాగా అప్రాక్ళతికము, భూమిసు, ఆసల్బమకునవై న దానికిివతిభ గుడుపు (దుహా కావ్యము కవి బుద్ది జన్యము కాదు. (ప్రతిభా జన్మను మాత్రమే అనిధ్వనిి (వనమం పొక్కవళోకదుం 149-151) హిరణ్య శేశయను దనుజయువకుడు చేసన యుద్ధ వ్యతి రేకోపన్యాసమును ఇండించుచు ఇందబిత్త ఇల్లినును, “ోఇకటు. ఇప్కుడీ వ్వుడే మొలుచుకొని వచ్చుచున్న కవిమై యుంధువు, లేనిచో స్త్రీ నహాజమైన మోహ కత ఇతరుల కెటు సాధ్యము? పూల, లతల చెలువమును వరి ౦చెననగా ఆడుతనమే

వ]

22 శల్నుమ్ముకే చద్ననములు అకను ఇవాానన్నుడూలుగ్‌ ఇదు కక్తులుట్‌ (ముమొకువ స్నుయడాన్వు చూ2 మవ వమ్ము (కాత్తలా దై తం మమమ ఈర-శళగ) మముడన్ను మందంత. మధిమున మదకు కము ర్‌ం ఉనను శక్నన్న్య్యుణాణం” గఅనే. ఉతని.తక). మమ్ముడముమై. నేకు వెద్యాజయునుకు మును శాయువి మవ వ్యేత్రము మున అపేకవ్వు మొక్కు మూయ మము శోచమెలచెను. వు నుంనన్నమును కము ప్లాను “యాయనుక్వయు వడయు కాలని కల్ప చా ముద్థైనము. మేీుబుంనన్ను. చెడూ చున్నేనుమూ అదంవను. (క్రళ్ననా చమ్మమునకు తము వొవద్ద మనము ముమ్మగ్రామ్నాము నాంకాలనును న్వు గమ మనమా పనన ఇనాం కగగాశంత) మెము న్తవు మౌంయను వాదుజతు. వాము వాయుది అణాదుక. చేను వాయి ఖా వమచ్నెయవ వను వెమ్మన్యువయుపు వాచవవావ అనముముమున్‌ మౌటుమోపు టమొ నాణన్‌ను చద్యద్రమక్‌ (కూడ్వ౨జగోన్‌న్న వమావవము మదము అన్యయ్రునము మయ వృకుణము వల్నాడి ఉిన్యనన్వు ని ఉమను చస్రేచాము వామణవివ్‌ అమన్‌ శ్రీ వెతకిచెనో మాటకు వావదాయమి “న్నా ఇక వతథ కె గ్రులలకాడుం అమె అమువమును” అమమ. వె మ్రైతతు తయ ఎక తశ తన్ను వైమదని వామయు. ((క్రీవాయ తమన్‌ శ్‌ 3థకు చద్నూడడ ్రతిభ కవచాశను. నూక్తన్వుచ్చుముమ. శ్రమము ము అమమాళు వృుయమమ (కమకె కామువాచనమున కమమొచిను మదూల్పుతుముడ మేనకా మ్మ్‌్రమాన్న వాళావిన ద్రవం చము (అధమిక విాశర్శము లి.) తమోం వదతా కళే ముయింవెంచిన్లు. మెమ్చులవను ఈ [గ్రంమె ఇానయముంను చమనింమడనయ మృమిె లొమలంననన గ క్షైంనుణమువవ్ను మణవనచడ అమ౩ అముము. (శ్రువన్నెఎమిడు కవు ఇట్లమమన్నాడు. కొజ్యుకతువావనలణవాడి చుడు. చాచి స్రైతత. మమ్యచాతజమము ము మ్‌ ప్రచ్చుక యంతయు మముని మదల వ్యాచయన్ను అన్నుదూవయు. మెనవముడునారి శన తమ చావును మను విమ్యన్రద్యతి. చాజముుు. వివైనులనకినుతనమమవని. చెచ్పె తామము అట్వంచావికు. సాయ చెల్పను వావిలదుదు ఇ్టముమన్నావను వమదమె వామనషాడుము నేడాకశాకాంతచుమి నిక్యవమవకూలు. అవవ శి కావ్యము తమ వమ్య్యమేమ వాచ్వవచుం వఅమ వామువన కిడ్‌ సమనవమైనమె. మమ్యూచయి మైవెమె” మాయా మృగుమైవము మావీమడు నేత యబ వుతవెందదు. అమె వ్యాన చుమును నమ్మోమా ముదము మర్తంచుము కచ ఇ్నామామున్నానను

అఖాచాదాచు పపము మప “నుడి మమ్మని మునక వళాదమిన వష్టలయూాచచుము వముకాసయుతో మమతాబ్యు వనన వెక్ని వ్యష్టైదు మవమను అ వంచు మృగము నేతా వనము మావాముమనో మమువుపద్ల సములున వవ. "వ్యాతుణ మువుకాడు మూత్రము ఇకో పబమోమము ఫెక్ట్‌న పవి అంమనతి. ని వ్యాముదానయానే అవయిమ వవాఖవ వివిన నావను కేవిన మో. వురి అునుంంు ప్రకున్పాచును వ్వు మొలవని వాని మెువలూ వెన్‌ వాన్వానుట్ల కాఖాము వ్రయోాతనను “ంయాయిబనేవములి ప్రాశన వమ్మనమునం ఇపన్సున వ్యానయముల చావమూామొ శతు యున్యాన క్తంణ అమరు మమావులు అంచును చాచి అదిమి వదాచ మానాన అనన్‌. ను యె తె సనా ఇమాలఐవమొలు ఇవవ అమ చాచవులనాన ంచంవననను శమ ఎ మనో వై వ గా పే చావపాము. సనావ్వష ల మన్నై వెసుఎమెలసు పెలముప లకు చవలవన మ్యుసివులు వానో వల్లనము *మవాన్‌యులాతా. మమువమి చమిదల కౌమ్య తె వకు వాలవనై అమలునెచున చామన ఎహతవాత్వనన అఖువి నాదు నవు వవయున వివిన అమవమచు మవమొల్లున్నానుణా కాబ్యమనుకు. కైఆవన్నును. చేయు. అలచాయయువకానన్నిమి. చుచ్రైవంమును భుచివెద్లైని చవనవినముము వవును ఇవాచెకి చావుని పెట్ల వై వము “శాన వినుము వతుములో కాన పౌత్రవాంయుతై. ప్రెషువ వెన వన్నైలనము పను మ్యాశ్రవానునా వ్రిమె చచి ఈ వాఖన్టుని శనై మనూ తెల వతి కామమును” శవ కావ్యానములు భవన పవనము. శువవ్యానమున అననుపుును మెలాన్పెను మము కాతవనుులనక మచ్యానముల మసముల వలశలదేమునమువనో అవియో క్రి ము కష్నునాతి మాచ్ళెమ అవకాన్యొనములు కవన చచ్చెవ వామి ముక ఎమైన చైవ శుణములో చుమ్నుననాను మరిళ్సౌ వ్ని శమ్యో వమలు విశ్వువాశ వు వుకనుపని వెలి ముుమనన. వమ్యానావవాలనున. పంచు. నానన వవ న వత్రవావాననమా మెలత్త్రవాతుచును వననముని చవల వవయొన వషమ్రవవామను స్టే చై జలటికి |

2శీతీ కల్పవ్యక్ష దర్శనములు పాగ నంపెడి పుట్టినింటి వారి సలి అనునరీంచుచు, వచ్చిరి. (ఆహల్య 391) విళ్వా మి(్రాశ్రమమున పనంత ముకువు ఆన్స్నకనవలె (ప్రవేశించెను. (ధనుస్సు 181) ఇది ఆచ్చరమైన ఒనకాప్రవళ సూచన యగుటచే రన్యుతరము. రాజగు ననుకొన్న రాయుడు వనిగళుడు కౌగా కోనల వాసులకు పెదపులసరకు వచ్చిన కేనెగిండి చేతిలో మండి జారీ సల్లమ్యును, ((్రస్త్రాన 366), వాతుర్వన్వ్యపు పెదలు కూర్చుండిన సభ సన్ని మొగ్గలు తొడిగిని శజి పొదవలె నుండెను. (పాడూ 28) నిండారు పొదుగులు గల ఆపులు పొలదుత్తల పిల నుండెను. (దశవర్ష 317) సాధు మృష్టాన్న థోజన సమయమందు పంటి [క్రిందికి గులకరాయి వచ్చినట్లు తన (ప్రాభవ వేళ ఈ రాము డొతడు వచ్చెనని ఖరుడు బాధవడెను. (వంచపదే 287) తలపై గంపలో పూలు పంట్లు నింపౌనిన వళీపలిత జష్కీధాత శరీర శబరి తుట్దతుదదాక యెండిన చెట్టు చిటారు కొమ్మన పుస్పించి నట్లుంచెను. (శబరీ 334) హనుమంతుడు ఆరటి పూలలో నుండు “దొరలి వంటితిప్బలైన తన గనురెన్సల నార్బెను,. (ఉమః 138) సాయం కాల.) వళ వ్యాపించిన వెన్నెలలు వలగవండు గుల్టులో పెరుగు పినికి నట్లుండెను, (ఉష 238) ప్రయాణప్ప బడలిక చెంది చెస్టై క్రిం పడియున్న వాసరులు (పొనేకిలని కొలది ఎండ కౌళలకు తెల్లదనముడిగి రేకల యంచులు ముడుచు కొని తేనియ లింకి పోయి. ఎండువాలి గోద మపన్నెప తిరిగన ఇన్బపూల వరేసుండిరి* (సంధ్యా 119). వానరసేన మహా సముద్రము వళిన్కు సముద్రము వానకు సేన వలను ఉంచెను. (సంళయ 2) ఇది ఉపనేయోపమ. సేఘముల మాటునడాగి యుద్ధము చేయుషాన్న ఇంద్రతిత్తు ఉనికిని కనిపెట్టు కేగిన శాంబవదాదులు. వాడు (గచ్చిన బాణసుల"* ఏకు వందులవలె తిరిగి వచ్చిరి. (సంశయ 317) ఆయోధ్యకు రాదలచిన వారందరు పుష్పకము నెక్కవచ్చునని రాముడనగనే వానరుల సంఖ్యాకులు (తవ్విన గోడక్రింది చీమల పుట్ట బయలుదేరినట్లు బయలు దేరిరి(ఉపసంహరణ-248) కువెంపు :-

1. దపరడడిట్లనును : “బిడ్డలు కేని రాజునైన నాకీ నృభసంవద శవమునకు చేసన క్యంగాకము. పిలేనున్నది. ((ఆవేశ్రతు (226-228) 2) మంథరశైకతో పాయిగ పృట్టినింటినుండి ఆయోధ్వకు నీడవలె వచ్చెను- (ఆదే 630-642)3) రామా దులను అడవిలో దింపి తిరిగి వచ్చువాన్న నుచుంపడు గగ్రామడునుండి గ్రామము చకు తిరుగు కొరవి దయ్యము వలెనుంచెను. (ఆర్మిణ. 560-562) 40) రావణుని ఆకౌశ విమానము చుదును విానము నుండి (శైలాడుదున్న బంగారు. చిరుగందిలు

ఆలంకాంాను శీలనము 2శక్‌ దూర-మునకు చుక్కలవలె కన్చీంయచుండేన్‌, (లంకేళ నొలినిదనుకూలరీచనం 15-171)

ఈ మనోకపులిదపరును కల్పించిన ఉపమఎ౨ వ్ట్యావస్తువును పాఠకుని మనో ]త్రసు ముంద నిలుపుటకు సమక్తనులై యున్నవి.

మహహోపమ

కన్నడ'ముసకు కువంవు గారి కానుక మహోపమ. ఈ సద'ము తెలుగు వారికి ఆనరిచితపు, కనుళ వానిని గురించి కొంచె సు వివరముగ తెం3 కొందము, మహో వమ ఆను వద:షును సృష్టించినది కువెంలి. దాని ఉత్పత్తి, స్వరూపు్య (ప్రయోజనము లను గరించి ఆయనయు ఇట్లు చెప్పియున్నాడుం

“డఉచమా లంకార.వనకును కొప్యమునకును ఏ సంగ మహీను తలనో, ఆదే నంగ మహిమ మహోసమా లంకారమునకును చుహాకావ్యసునకును ఆంత కంటె ఎవ్వ_వగ*ే కలవ, మిలైనా దాం'పె మొదలై న పాళ్ళాత్య పురాణ కపులవెల్ల పురాణ కవియగు సోదుక్‌ తన దుహాకావ్యమురో మొదబఐగా సహోవములను విస్తారముగా (నయోగించి యన్నాప. ఆంవవేతనే దుహోపమకు *“పోదురోపమి. (1101%6గ6 510140 అను పేరు వ్యాప్తిలో నిక్సి వచ్చినది. నున కౌవ్య చేవికి పాళ్చాత్య కావ్య దేవి యొసంగన కొంగొత్త కానుక నమహోపమం.

దముహోవదు అనగా నేమీ ?....... మహోచమ అనగా మహా ఉమ, మహా ఆనగా ద్మీర్టము ఆని మాత్రమే అక్హము కాకన్నను, దీ వ్ర గూడ దాని కొక అవివార్యమైన ఆత్మలళ్షఐముం 2444444440, ఉపమ చేయు పనిశే మహోవమ కాడ వేయును. ఇంకను బృహవ్తన్సా నుహత్రుగాం

*440002424,,చదువరి తనకు కానే బహంకాలపు అనుభవము వలన తన భావ కోళకును నించకొని యండవిచో ఉవమ యిక్క ఉస్టేశయు వివలనుగును. కావకో శము జొూన్యమైన వానిశీన్తి లేక అల్పస్వల్పముగా నిండియుండు వానికిని మహోపమ చాలనేలు చేయును. చదువరియే ఐహుకాలపు వ్రయత్నమను వలనన్కు (శ్రమవలనను పొందగల అనుభవములు కవి యొక్కం అనుభవ'సులుగ కూడ వెలువడుట వలన టొత్తగను రసవంతముగను ఉండును.

246 కల్చవృక్ష దర్శనములు

'ప్పెవివరణము మరికొంత విశ్తేషించి చూతము,

ఉపమా య్యిత్రి సాదృశ్య లశ్ష్మీ రుల్లసతి ద్వయోః

హాంసీవ కృష్ణ తే క్నీర్షిః స్వర్గంగా మవ గాహ త”

ఇది ఉపమాలంకార లక్షణము, లక్ష్యము. (ప్రకృకాస్రకృతములకప చనుక్కార భరితమైన పాదృళ్యమును చెప్పిసచో ఆది ఉపమాలంకారమగును. పెఉదాహరణ ములో కీ1రి ప్రకృతము, హంస ఆ(్రకృతము. వీనీకి సాదృశ్యము అనగా సమాన ధర్మమైస స్వర్గంగావ గాహనము సూ(క్ర పప్రాయముగ చెబ్బబడినది. వై ఉదాహరణ మందలి ఆన్రకృత మైన హంసినే ప్రకృత మేమో యన్నంత వివవిముగ్య, విపుల ముగ సుదీర్ధముగ వర్టించినచో అది మహోపము యగ సన్నమాట- అనగా కవి కేవలము కవి మాత్రమే గాక ఉపమా స్వారస్యమును విశదీకరించు వ్యాథ్యాత యు సగుచున్నాడన్నమాటి.

ఇంక దీని మేలు కీళ్ళను విమర్శింతము,

కువెంపు చెప్పిసట్లు భావ దారిద్ర్యము గల పారకునికి మహోవము వలన బ్రయోజము కలదు అట్టీ పాఠకుడు మహోవమను మెచ్చుకొనును, కాని భావుకురైన పారకునికి ఇది యంతగ తృప్తి నొనగణాలదు. ఉవమానపు స్వరూవము, పాద్య శ్యము సూచనా మా(త్రముగ నున్నతో ఊహా శాలియగు పాఠపడు ఆయావివరములను తనకు తాను ఉఃహించుకొమటలో ఆనందము కలదు. ఆవివరముల నన్నింటిని కవియే యొనంగినచో సునిశితమతిలై.న పాఠకుని బుద్ధి పరిశ్రమకు గల అవకాశమును లాగి వేని నట్టయినది, అది సొంతనుగా నడువగల బొలుని చేయి సట్టుకొని నడిపించుటకు పూనుకొన్నట్లుండును. సొంతముగా నడువగలుగుటలోని ఆనందము నుండి వంచితు డగుటను ఆబాలుడు సహింపలేదుం

కావలెనన్నశో కవి తన కాప్యమునకు తానే వ్యాఖ్యానమను రచించు కొన వచ్చును. ఆసగా కవిమైన వ్య క్తియే కాలాంతరమున దశాంతరమున వ్యాఖ్యాత కూడ కావచ్చును. కొని కావ్య రచనా సమయముననే ఆతడు వ్యాఖ్యాత కారాదు. ధ్వన్యాత్మ కముగా చెన్ప దగిన దానిని వాచ్యము చేయట వంటిదే ఇది, “ధ్వని గూఢంటైన గాని వైదగ్భ్యము లేదుి(కావ్యాలంకార సం(గహము 1 148). కువెంపు కూడ ఈ విషయము

అలంకొారను శీలనము 247 నంగీ3నింద చున్నారు. మహ త్తైన కళకు ఆతి న్పష్టత ఒక న్యూనత ఆతి అన్నష్టత ఒక దోషము” (తపోనందన- ప, 2)

చుహపమ మొక్క మహళ్తు ఇట్లు విమర్శనీయమగుచున్నది.

(శ్రీ రామాయణ దర్శనములో ఇరువదికి పైగా మహోవసులు కలపు, ఉదా హకణ (ప్రాచముగా ఒక నహోవనును పూర్తిగ చదుపుదము.

ఓ) రావబునివే క్షతగ్యారువైన జటాయువును (ఫ్రీరా హుడు దర్శించిన నందర్భ'సున జటాయుపును నరుకవడిన చుోవృత్షమురో పోల్చునకి మహొనమ,

నగ్య్యో(ద్రి శిఖర విసృత విపిన మధ్యమున శశాల్లి తతియే నేను దాల్చి రూపొందినదోయన, గురుగాాత భవ్యతచే వర్వత సపొదరతను పొందిన వియచ్చుంచి వ్లైరన బృహతత్తరు వరకమొకటి కలమం నాగరిక నగరము మహాకవి నాదరించి మన్నన మొసంగినట్లు, ఆ వనస్పకికి ఆరణ్యనతి గొౌరసపము జూసి (యయొకిిసదిం ఆ తరు శిరపు సందనము నందు ఉనచ్వూన్హ సంధ్యలంమ ఇంనురపులు ఎన్నియో సార్లు విహరించిరి. సటికిని తృప్తి యనునది చేక విహతిం పదున్నారు ఎందరో చైశ్రలు అభటి కేతెంచి శుక చంరీచక పీక కూజితసులను నై వేద్యమొనంగిరి, వందలకొలవి వన్శపృరుషు లచ్చటి కేతెంచి ఆ భారహనృ పేందునికి మెఅపు దివికీలువట్టి పిడుగుల ఢక్కంలు (మోగించి నేభుకుంభ పులతో అభిషేకము. చేసిరి; హేసుంత. శఈరుభు ఫ్వేతవృథత నెత్తి, 'శ్వే =౦బరముచుట్టి, శ్వేత చామరము వీచిమంచు బిందువుల మణుల శ్వేతమౌక్తిక తారాతోర పుకో వింగరించి ఆ తరు మనోరాజును సేంచిరి, (ప్రకృతి దేని కూడ (గీష్మాతవ వానమును పొగొట్టుకొనుటనై తాండవ స్యత్యము. చే సెడు ఆవై రవ భుతాదండ సపబాహుళాఖ యొక్క తలిరు టయ్యాలనెక్కి. మందమారుత రోగ ఎన రమిందెడిది. ఇట్లు స్యా బుషి యొక్క దృష్టి సృష్టియే బృహ త్తయి విలచిని ఆ నునావృత్ష మును కోటి యందలి రాజభవనపు (పెగ్గడ వీయమించిన వపరంధరులు వచ్చి నకకుట కుద్యుక్తులై రి. వనంత రొని ఉదయించునుండు చిటారు శౌమ్మశెక్కి కోకిల దాయుచుండగా. అడవి చెదరియన్నదన్నద్గుగ మౌనములో వడిపోయినధి. వేణు స్వరగులవలె గొడ్డలి (వేటుల (ప్రతి ధ్వనులు వ్యాపించినవి. విహంగమ'ము ఏేత్సశించి హత్యకు బొబ్బలిపనట్లు, అడవి మార్మోగునట్లు కేక లిడుచు పారిపోయినది, . మహాదిలయుత మైన - ఆనుస్తిర వృక్షము తలి నినునుంత

248 కల్పవృక్ష దర్శనములు మైనను వాల్బక నిలచియంచెను. ఇహం నంఖ్య వరకు భూతములకు బెరడు కెగి (క్రిందవదెసు. దూరదూరముగ చెదరి రాశిరాశిగా పడెను. రక్తస్రావము (సవింపగా, వసరు వానస వ్యాపించెను. ఆ నరెడి (ేటుగాండ్రకు పాల నుర్డి పొగఢూపను మయ్యెను, సరశెడివారు ఇంకను నరకుచున్నారు. చరక్మసును వళలువగా కండ8 నిపించునట్లు జేసరుపొర కనిపంచెను. దానిని ఇండింబగా ఎముకలు కనిపంచునట్లు చెట్టు చేవ గొడ్డలి నోటికి రాయి యయ్యెను. ఒక గొడ్డలి నోరు నొవ్వగా విడువఠ మరియొక గొడ్డలి కొరుక సాగెను. సనివాండ్రు నుధ్యాహ్నపు థోజనపు చలి దినితిని మరొళ సొరి వచ్చిపూనుకొనగా చెట్టుతల ఆదిగో కదలసాగెను కదా. నిజము. లదిగో ముడీ తల వలె ఆ నమహన్మ స్తకము గొడ్డలి (నేటునకు కంపించినది. వనివారలు పొంగిపోగా, కొండ 'పెద్దరికము కుంగిపోగాా ఎడమకు ఒరిగినది. కుడికి ఒరిగినది. అదిగో వెనుక కు తూలినది. నురల చుందునకు ఊగినది. ఆదుగో 'పెళపెళమను విరిగెడి శద్దిము నినిపించుచున్నది. పనివాండ్రు దూరనునకు పరుగెత్తిరి, వసవైభవన కల*శగోపురము విరిగి పడిపోవు వైభవఎ భీను కదుశీయ దృశ్యమును చూచిరి. కొన్ము నలంకరించి 1వేలాడుచున్న తేనె తుళ్లునుండి భొంయ్‌ మని రేగినద్కి అదిగో తేనెలగల గుంస్పం పట్టుకేనె తీపిసౌన 'పెరనుండి ధారగా (స్రనించునున్నది. అదిగో చూడు ఆ మహా నృక్షము విరుగుచున్నది. కొండయే నోటిపై కొట్టకొవి గోల'పెట్టినట్లు ధ్వని చేయుచు వడిపోయినది ఆ 'పెద్దచెట్దు. (ప్రాచనపు దియలు ని(దలేచినట్లు యుగయుగముల ఆసంతరము గగన సందర్శసమైనదో యస్య వెలుతురు [క్రిందకు దిగి నేలను కాశను, సంధ్యాదేవి ఎప్పటివలె వచ్చిచూడగ్యా ఆయ్యో, ఆ విపిన సామాజ్యపు తరుచ[క్రవ త్రి ఎక్కడ చెన్సమా ! అదిగో ఖండించిన అంగాగహలకో పగియున్నద్వి పరాజిత నైన్యము కండతుండెములై చెదరి వడ్తియున్న రకారంగమువలె 11” (ఓ లత్మణా- (778-844)

ఆరణ్య సామ్రాజ్య చ(క్రవ ర్రిమై అనేకపడీకలములకు ఆశ్రయ భూతమై శీతల చ్భాయ నొసంగి పథిక జనులకు పేవ్యమై, శశాస్థులుగ ఎన్నోపెనుగాలి వానలను లెక్కి0 చక చెక్కు చెదరక నిలచియున్న ఆ నుహాన్నక్షము అల్ప మానవుల ఇంధన నంగ్రహ జేచ్చకు లో నై ళిన్నా భిన్నమై నేలగూలుట ళోక జుగుప్పా ఖీతులకు ఉక్పాదకము కాగల దృశ్యము, ఇట్టి మాసనీక దృశ్య కల్పన జటాయువధ దృశ్య కల్పనకు పహాయ భూతము శాగలదు, రామునకే గాక ఆతని తండ్రికి కూడ మ్మిక్రుడై ఆరణ్య వానప్ప

ఆలంకారాను శీలనము వీ(9 వదమూడెంట్లు రామాదులకు పితృష్టానీయుకై. సీఠా రతణ తత్పరుదై పర్వత నదృళ బృహదధ్గామైద్రై రవి మండలము వర కెగుర గల దృథ పక్షళాలిమైన ఆవక్షీందుడు రెక్కంలుతెగ్సి రృక్తమోడికలు గట్టి మాంపపు మద్ర్దమై వడియున్న సన్ని వేపు కరుణ లీభిత్స ధియీనికి రసముల నిష్పత్తికి పె వృవోపనూనము అనువైనది. ఐనను ఆతి ద్నీర్ట్రమైన వై ఆపక్ళత వస్తువక్షనలో నిమన్నడై స పాఠకడు (వ్రకృత వక్తుపును మరచెడి (వమాదము కూడ ఇందు లేక పోలేదు. మహోపను న్వభావగుట్టిది.

కువెంపు కల్పించిన మరికొన్ని మహోవమల సందర్భమును సం[గహముగ గుల్తింతము,

1. మంథర చోధచే రాయ్యరోఛావిష్టమైన వైకవర్షనవు మెర్వ్యననములకో ఐశ్వర్యమును కోల్పోయిన ఒ3 వికి ఒక కల వచ్చినది. ఆందులో ఠఈన ఇంటి పెరటిలో ఒక చోట ధనినిధి కనిపించెను. నిద్రలేచి ఆతడు అచట (త్రవ్విచూడగా నిజయుగశే ధసనిధి లభించినది. న్నైక పరిస్థితి ఆట్లున్నదట. ఆనగా అవ్య క్రమగా క మన నులో రాబ్యలోభము కలదు. నుంథక బోధవలన తన ఆంతర్వాంఛను సాధించు కొస గలనను ధావన ఆమెకు కలిగెను. 2) రాసుడు వనవానమున కేగిన పీదన మూర్చా(గ స్తుదైన దశరధుని స్పతి-,ట్టిలో ఏరుదాటుచు ఆది రం[ధము వడగా మునిగిపోపు య్యూత్రికుని దై న్యస్టితిలో పోల్చబడినది. వ) హళువైన వాలిని సమీపించు. రాముడు చెట్టుపై మాటుగా మంచెను నిర్మించుకొని పృలిని గుండు (శ్రేబునకు లోనువేన్సి దానిని దర్భాహంకారములకో సమీపించు వేటగావితో పోల్చబవిను, 4) కుంధకర్షుడు శ్‌పిపేసను విచక్షడా రహీతముగ (మింగివేయుట నేటి యుద్ధములగో ఐరోపియుల నీరాకీణ్య (క్రూర పద్ధతితో పోల్చబడినది. 5) కంభకర్ణుని ఎదుట నిలువలేక పారి పోపు వానర సైన్యము ఉద్భుద్దమైన కామళక్తిని మొదట ఎదిరించియుు తుదివరకు

పోరలేక ఆణిగి పోపు సద్భుద్ధితో పోల్చఐడినది. కువెంపి సృష్టించిన మవోపమలు నిజముగా మహోనమరే. అవి వను వాట్‌ న్వీరూన పొక్షళ్కారమునకు తోడ్పడునవీగ నున్నవనుటలో సందియములేదు. విశ్వనాథ మహోవమలను కచింవలేదు, 82]

250 శల్చవ్యక్ష దర్శనములు ఉ(త్పేక్షలు “ఉ(శ్సేజె దాడిణా త్యేవు (బాణడు-హక్షచరిత్ర). విశ్వనాథ ఉ్యక్పేషె ప్రియుడు “సంకావనా స్యా దుగక్సేజి వస్తు హేళు ఫలాత్మనా” ఆని ఉ్యకేఇ లక్షణము. నంధావన ఆనగా ఉహ కల్పన. లోకో త్తరమైన ఊహల కల్పనకు (ప్రావీనాంధ్ర మహాకవు లలో రాయలు (ప్రథమ గణ్యుడు, ఆర్వాలీనులలో. విశ్వనాథ అనమానుడు. కాను బార్చిన ఉశ్పేక్షలను గురించి ఆయనయే అవి “ధర్మానుబంధ్యతృుతో (కేక లని పళింను. (ఇష్టి 58) ఇచట ఉ్యక్సేక యనునది రూసకామలకు బూడ ఉపలక్షకముం ఇచట ఉద్దిష్టములై న ఉ్యక్సేకలు ఆయోధ్యా నగరీ వరి వర్ణన నందర్భముందలివి. వానిని చెప్పినవాడు సుమంతుడు. సుయ నదీ కన్య స్రీ ర్ధిమను భి భూ(పదశ్రిణముగాం బోయె నిచట గాధేయ దృష్ట మంతాధీశతం జేసి వరుణుడు తొల్మివేమ వం” సిచట నా భగీరభుని రాజ్యపు నేలయని జాలి ముదాకిని బేవి మంలగె నిచట సాగపల్‌ (ద్రవ్విరసాతల వాహీనుల్‌ బ్యులు బ్యూలై పొడచె నిచట. (ఇఫ్టి త్‌7) ఇచట భెన్సండిన నాలుగను గమో్యోో(క్సేక్షకే. వీనియందు సాధువులు తీర్థము లను భక్తితో ప్రదషిణించుట. నుంత్రములప దేవతలు కూడ వసలగుట, తపస్సు సకు దేవతలు కరుణించుట అను భావములు ధర్యాను* ధులు. లోలో త్తరమైన (ప్రయ త్నమునక ఆఅసాధ్యమను దుండబోదను శావసు ఆద్భుకావహ వై నది లంకలో సీతను హనుమంతుడు వెదకు సమయమున ఉదయించిన చందన వర్ణించుచు విశ్వనాధ 20 పద్యములు చెప్పెను. ఇందు డాల రమ్యుమైన ఉఊటక్పేక్షలతో కూడినవి కలవు, (పూర్వరాత 173-198) చంద్రుడు రావణాసహ్మతమైన అప్సరో రళ్నమైన రంభను వెదకుబశ్లై. ఏతెంచిన సలకూబర (స్రజధియో యన్నట్లుండెను. (పూరరాత్ర 179) హనుమ సీతను వెదపటకై ఎవరో డివ్వె వెలిగించి తెచ్చిరో

ఆలంకౌరాను శీలనము న! యన్నట్లుండెను. (ఆదే 191) సీకా నుందక మఖిము అకాళ నరనిళో (వతి వింబిం చెనో యన్నట్లుండెను. (194 శివుని ముక్క అస్టమూర్తులలో నొకటియగు అగ్ని పైకి చల్లదనము కిస్పు”ొని వచ్చెనో యన్నట్లుండెను, (198),

వెన్నెలలో మిలమిలలాడు వీకాపలకటిచ్చెట్ట వారుటాకులు చంద్రికాదేవతలు ఆరవేపకొనిన చీరలో యన్నట్లుంచిన, (నకరా(త్ర 40) నమ్యద్రమపై విర్శించిన "పీఏ బంధనము రాముని బాణములచేత సమునదుని శరీరమున తిట్టిన కందెయో యన్నట్లుం డెను. (సంధ్యా 396) పుష్పక విమానము రజిత ఠనకమయమై మణులు పొదిగియున్న గిజిగాని గూడో యన్నట్లుంచెను. (ఉపసంహరణ 240)

మం కొన్ని రమ్యములైన ఉథక్పేక్షలు [వస్టాని 145, పాడూ 16, బంచవకీ క్స్‌ గజపృష్టీ 308, పూర్వరాత్ర 11, 14 నంపయ 278, పంభకళ్ష 380 లలో కలపు,

కువెంం టాత్చిస ఉఊథక్పేక్షలను కూడ 3ెంటు మూడు చూతము.

1. అడవిలో వ్యాపించిన చీకట్లు కానన నిశాచరి యొక్క నల్లని మొగము మీది కనుదొమముడియో యన్నట్లు నీరపక్రౌర్యముతో. నిరీకిందుదముందెను,. (కలా తవన్విన్సి 146-150) 2) కారుమొయిలు నేలగూలెనోయన్నట్లు కాటకి నేలపై కూలెను. (ఆదే 173) 3) రాముని శరీరమున శివశక్తి సంచరించెలోయన్య ఆతని 'మైబలకించెను. (ఆదే 291-202) 4 ఆహల్యాసరి రక్షత్హై వతిశావనే రూవు దాల్చెనో యన్నట్లు ఆ శిలపై నొక పెద్దవృలి విత్యఘుకాపుంచెను, (270-275) వ్స్‌ చెదరిన ఆభరణములే తారల్పో నల్లని చీరెయే గగననీలిమయో, విష్పారిన వెండుళలే చీకట్లో యన్నట్లు గ్రొహణరాత్రి వలె నైక నేలపై పడియండెను. (మమతెయ సుళమంథరె (368-371)

కువెంబ కల్పించిన ఉఊక్సేశ్షలు నంఖ్యకు తక్కువయ. ఐనను గుణముస క తీసి పోవునవి మాతఠిము కావు.

ఇఅతరాలంకారములు రూవకము ; స్వర్షమ న్గోవు వెన్‌ జను త్వత్చురీ వృష్త్రజాాి్శా్ళ్శఃా్న గళమున (వేలాడు గంగ డోల్నత్తోట లోన ( ౧కాలద్యు అం ఆ | జాలి లంచ వాస

రక కల్పవృక్ష దర్శవములు (శళయ కాలమున నై వస్వత్‌ మనువు చే మిగిలిన తొలి వచోఆ మాను ముట్టు మరు వంశ్యపతుల థర పు స్వాతి చినువైన మ్ల కయోథ్యకు స్తత చిప్ప (ేతగా జా కెడు కృత పురుషుండు కాల్‌ నిలువ (దొక్కిన మిర్టినేల కొడుపు ఉూర్ధ్వ లోకపు. ఆఛాదూల మొబజుగ కుండ గట్ట తాకి ంఒముగ నిల్చినట్టి వోటి పార్ధ వేం్యద $ యియోథ్య వ్యప్రంపు నోడ యీ ఫురీ జయల్షనకీ సనుప తొడుగు (ఇ్టి క్‌థ్రి ఇది ఆయోధ్యానగరప వ(స్రపు పక్షన. న్వగ్గమును ఆవును వెన్నంటు అయోధ? యను వృషము (ఎద్దు మెడలో (లాడు గంగడోలు. వృ: శబ్దము. నకు ధర్మమను ఆవషు టాడ కలదు. కనుక ధ్రర్యాచరణ మే స్వర్గి ప్రాప్తి హేతుఫను అర్థము కూడ ఇట ధ్వనితమగుచున్నది. [ప్రళయ కాలమున వైవస్వత మను దోఏటిలో మిగిలిన ఆదిమత్స్యప్ప ముల్లు. ఇట్లనుటన (ప్రళయ సమయమున కూడ ఆయోధ్యా నగరము నిందు నది కాదని ధ్వని. మను వంశపు రాజుల ధర్మమను స్వాతి వ బిందు వును అయోధ్యయను ముత్యముగా మార్చిన ముత్తెఇ చిన్న. అయోధ్య మూ్టీ భనించిన ధర్మమే యని భావము. (కేహైయగముగా జొరి పోవు చున్న కృతయుగ పరువడు కౌలనిలువ దదొక్కుకొను గట్టి ేల.ఆ యోధ్యలో (క్రేవాయుగములో కూడ కృతయుగ ధర్మము చెక్కు. చెదరక మొక్క. వోవక నాలుగు పాదములతో విలిఛి ఉన్నది.శార్వులోక మను (ప్రాత డూలము ఒరిగి పోకుండ పోటిగా నింనెన రాతికంబము ఆ నగర నుందలి వ్రజలప పణ్యలేోతములు నుస్టిరయులని తాత్పర్యము, అయోధ్యా పురీ జయలక్ష్మీకి ఇనువ కవచము. ఆయోధ్య శత్రు దుర్భేద్య. సార్జిక నాముధేయ ఆనీ ఆర్హము. ఇటి చెవ్సబడిన రూపకము లన్నియ్య భధ్మాను ఐబంధుళకే. రావణుడు రాముని శరీరమను గోడపై ఎట్జని బరవదాలు (వేలాడ డీసెను. రాచుని ళకీరమను ఆకాశమున రాళ్ళు దిం'పెను. రామ పర్వత సానువులందు జేగురు వాగుల (ప్రవపింపజే పెను. ఖ్యరామని శరీరమను న పీతా వియోగ కానము పోగొట్టుటవై స్నానో చ 1] | జ షు ల

ఆలంకారాను శీలనను 253 దళములను నిలిపెను, (నిస్సంళయ 322) రాముని భరీరమునుండి రక్తధారలు (నలింవజేవిన రావణుని వర్యాక్రమమువ్సు రాముని నిన్సృహాయతను ఈ దూవకములు రూపు కట్టించు చున్నవి, మరికొన్ని రస్యుమైన దూనకములు పూర్వరాత 12, 30, సంశయ 384 లందు కలప్పం యథాసంఖ్యము గజ్మవై త్యు పచ్చిర క్త్రపుం గళాసము శాన నయ్యె సంధ్య్యోగ నాట్యముల యందు విస్పస్టముగం గానివీంచెం వచోమాలియ పలువన్న్నె పూల్విమ్షు పదము నందు వమ ్‌ నష్టద్యిజ శాజ వారి ఘీంకారముల్‌ విననయ్యె నఖిల దిగ్వీథు లందుం గనులకు. గనిపీంచెం గడుం శాణ విధుతీ మా యా రష్మవులును రోదోంతరమున న్న బుతురాజు శిశిర సంభౌాకఠకములు ప 'యోభ9౦బులు వారి థనుస్స్పురుముల గ్‌మి వాన ధారలు వేళా భవంబు లగుఛు గనులకు నతీం్యద్రియపు శ్రి కలుగం జేసె, (నియమ శాలన 104) కేఘములంద సంవ్యా నాట్య ళత్సడురై శివుడు ధరించిన గతాసురుని వచ్చి నెళ్తటి చర్మప్ప దొంతయు, ఇంద్ర థమన్నులో విష్ణుపు ధరించిన తోదూలే యందరి వేడవేరు వన్నెలు గల వివిధ పృష్సములున్కు ఉదముల యందు అష్ట దిగ్గజపుల ఘీం కారరవమున్సు వానధారల యందు (ప్రాణములచే కదిశింనబఢిన నూయారజ్డుపులును కనిపించెను. పీనద్య నాలుగు పెద్ద పాదములందలి కళాసాదులకు ఎస గీ8ి యందలి పయోథారాదులలో (గ్రమమగా అన్వయము, " ఈ [క్రిందిది పుస్సక విమాన వర్ణన,

2వ్‌డీ కల్పవృడ్‌ డర్శనములు చికలి హొరంగు పుప్పాడుల సింహళ నామక వారిజాత క రిక యొకొ? సౌాథ భావ కమనియ మనోంతర సాధు గీత చూ ర్శిక యొకొౌ? రాక్ష సేశ్వర పురీ కదళీ వన మధ్య సప్తప రిక యొక: వస్శముగ్ధము? థ్వని తశకటంబు: తృషా పవహఎబునై వారిణాత కర్సిక వర్షముగ్ధము సాధుగీతి చూర్చిక ధ్వని ప్రకటము, సప్తవర్షిక తృషాససహము సని క్రమాన్వయము. మైశాంతిచే ముఖమండల కాంతిచే వన్హై ఫ్రం నూగ్తిర్తి స్వ్పొమి సుఖము (పరర్మాత ఉ08) స్వామి మైకాంతి వర్షా మేఘమున్సు ముఖమండల కాంతి శరచ్చంగదుని పోలి యున్నవి శ్లేష విశ్వనాథ ప్రయోగించిన శ్లేషలు నిఘందుపుల సహాయము నపేకీంపనివి. తమ యందలి ఆర్ట్‌ సంపదను అర్జార్థలప దాచుకొనక యొసంగునవిం ఇది కౌసల్యాదుల ఆంతర్వత్నీత్వ వక్షనముం వర్దా సమారంభ నై భవం బొలశనం తం బయోథరా[గ్రముల్‌ న్యుబాలె శరద్భృతు (ప్రారంభ సమయాన నూత్నదీ ధ్‌తిం బద్ధ ముఖములు "త్సావడియె "హీమంత హిమపాత మేచి యేచక మున్నె య౦భోజ ముఖములం దరుచి హెచ్చె నిళ్ళీఘము నినిరా నేహా మరుగు బేర సన్‌గన మధ్యమ్ములు శానిపించె నొగీని వేసంగి వచ్చి పయోఖథరముల దృస్టముగం బయస్సులు సేకరించు కొనియొం (అవతార 161)

అలంకారాను శీలనము 25్‌5్‌ ఇందు బుకు ధర్మములు గర్భిశీ లక్షణసులు కలిపి చెప్పబడినవి. వక్షత్తుపు (ప్రారంభము కాగా వయోధరా(గములు (మేఘముల కొనలు, చను మొనలు) నల్లవచెను, శరదృకు (ప్రారంభమున సబ్మముఖములు (పద్మఘుల యొక్క ముఖములు, పద్మనుల వంటి ముఖములు తెల్లపచెను, హేమంతమున మంచు కురియటబీ అంభోజ ముఖముల యందు (అంరోజముల యొక్క మఖిములు, అంభోజముల వంటి ముఖములు) అరుచి (క్రాంతి హీనత, రుచిహినత) ఎక్కు వ-వ్యను. ఈరబుతు వేతేరగా ఆకాళము మేఘ కూన్యమగుటచే గగన మధ్యములు (ఆకాంపు సడిమి (వ్రదేశము, శూన్య (ప్రాయమైన నడుములు) కనిపింపసాగెను. (నడుములు లావయ్యెను) వేనంగి వచ్చి పయోధరములు పయన్సులు 'సేకరించు కొనెను, మేఘములు నీరు నింపుకొనెను. పారిండ్లు పాలునింపుకొ నెను, ఈ (కిందిది గంగా వర్గ మకర మత్స్యే కుళీర మత్తాహి కమళ వా రములచే నవ జీవరాశి యగుచు మణీరత్న మౌక్తిక మరకత వైడూర్య ములచేతీ. బువ్క్ముర మూర్తి యగుదు కనక సీళీజూత కల్దార మాలిశ్రా (ద్రుత మేఘపుష్పాచ్చు రూప యగుచు నద్భుత కౌ వీశానంద కృచ్యారి ఛారమై ఘన రసాకార యగచు అతితఠ త౩౦గ వాస్త శస్తాభి రామ శధుతిని సర్వతో ముఖ (పతిభ యగుచు శివ జటా జూటికా మహాసీవులో గ భిల్లుమని దూంకి పడె తిరుగళ్ళ గంగ, (అవాల్య 870) జీన్సు పుష్కర నేఘపృచ్చ, రన శబ్దములకు వరుసగా (ప్రాబులు, మెట్ట తా మరమేఘమందలి పూలు, కావ్య మందలి రనము అను అర్ధములే కాక సీరు అను అర్ధము కదని గృరించినరో పె శ్లేష సులభముగ విడిపోవును.

26 కల్పవృక్ష దర్శనములు ఈ (క్రింది వద్యము రాముని న్వగతము. వాలికి సుగ్రీవుని యందు గాత వాత్సల్యము లేకుండుట విషయము. తొలి వక్షా సమయంబునం దంత వృళ్తుల్‌ తాముగా సెమంద మ్ములకుం జేన కీడు మాపె శరదం౦ంభోదం౦ంబు? లంతన్‌ మటన్‌ 'జెలమిన్‌ నిల్చ్బం దటాక రూపమున వచ్చెంధాజత్రి కిందామున్ను జ్ఞ్వలుండౌ రాజున కింత మాత్రమును సౌజన్యంబు లేదాయెంగా (గజపు్వు 16 మేళభుముటు మొదటి వర్గాకాలములో ఆవిత వృత్తులై (నల్లని వర్షము గలవై పావ (ప్రవృ త్తి గలవై) తమ్ములప (వద్మ'సులకు, కనీయారనులై న సోదరులకు)!ీడు చేసెను.కాని తర్వాత శరదృతువులో ఆ కీటును మాపుచు మేలు చేయ గోరిసవై తటా కోదకము రూపమున వానికి జీవస మొసంగెను, ఈ రాజావకు (వాలికి) (చందు సప్సు ఆంత మాతక్రమైన సొజన్యము (రామరలకు, సోదరులప మేలు చేయ గుణము లేశ పోయె గదా! విశ్వనాళ తన కావ్య కన్యకకు శ పేనిన ఆలింకారములు కమనీయములు కౌంతి వంతములు, అవియామె సహజ పొరదర్యము నినుమడిరిన జేసినవి. కువెంపు తన కావ్య కస్యకకు తొడిగిన తొడపులు కూడ విలువర్టై నవి, పవితనముతో కూడి నవే, వర్ధనానొభోగ్యము రాం *వర్టనా నిపుణః కవిల తని ఆభియుకో క్తి. వర్ణనా నైవుణ్యమ కవి కుండ వలసిన యోగ్యతలలో (ప్రధానమైనదీ, దర్శనము వలనను వర్ణనము వలనను లోక మున కవియను థ్యాతి కలుగుచున్నది. దర్శనమున్నను వర్షన చేయ వరకు కవియను సేవ కలుగదు పతా తధావా దర్శనే స్వచ్చే నిత్యేస్యాది శ వేర్మునేః నోదికా కవితా లోకే యావశ్చాతా న వర్జనా-భబ్దుతాతుడు

ఆలంకారాను $ీలనము 257 వర్ణనీయ విషయములెన్ని ? ఏవి ? అను దానిని గూర్చి మత భేదములున్నపెం ఐనను ఆప్టాదళ వర్షనలను మాటయే రూఢ మైనది, ఆసదు నెనిమిదియు ఇవి : పుంసెంధు నగ_్ష్విన కేశి సరసీ విన మధు రత్మిపసంగ వింహూముల్‌ పరిణయ తనయూోదయ నయ విరచన యా(తాజి దాత్య విభు వ్యనముల్‌ (కావ్యాలంకార సంగ్రహము వీనిలో మరల పురవరక్షసలో కోట గోడ వరిఖ, మేడలు, నగరమందలి చాపర్వర్ష్యముం ఏనుగులు, గుజ్తములు, మబుతువులు ఆరు; సూర్యచంద్ర పర్షనలలో ఉదయా స్త మయములు; అంధకార కారకా జ్యోత్స్నా శప వర్ణనలు విఖనర్జనము ఆనగా నాయక వర్ణనముతో బాటు నాయికా వర్షసము, మంథత్రి వర్ణనము. అభిసానికా వర్ణనము, పుష్పలావికావర్షనము-ఇట్లు వర్షనీయ విషయముల సంఖ్య వదునెని మిదికి కొన్ని కెట్లు ఆయినదిం వా్మికనుండే ఈ వర్షసలు విపులముగా కలపు. విశ్వనాధ కవెంబ రిరుపురును యథానకాశముగా తమ వర్ణనా నైప్పణ్యమును (ప్రదర్శించియన్నాడు. విశ్వనాథ వర్ధ్మనలు గ్రంథ గౌరవ శివే ప్తాశభలాక న్యాయమున కొన్ని రమ్య థావములు మాత్రము ఉదాహనశింవ ఐడును. క్ష్రే పుకవక్షన :- రామాయణ కఠథప అయోధ్యా, కిష్కింధా లంకానగర మనిలు (స్రధాన కేల్యదములుగాసున్నవి. ఇవిగాక విశాల, మీధిల, కేకయ నగరముల (ప్రసంగము కూడ కలదు. దళరథుడు దర్శించిన ఆయోధ్యా సగరమిట్లున్నది. ఆ పురి వీధులు మొదటనే చకంగా తీర్చిరా? లేక రాజును చూచి ఉబ్బినివా యనునట్లు విశాల మురై యుండెను. నొధములు అసలేయున్నతములా లేక రాజును చూచి అసందముతో "ెరిగిపోయినవా యన్నట్లుండెను. ఎల్లప్పుడును చూచుచుండెటు ధశరథునకే ఆ నగరము నూతన మనిసింజిను. (ఇష్టి 49) నము[ద్రవక్షము ;= చెట్లి నందునుండి చూడగా విశాలమైన ఆకాశము వలె నుండెను; విదానించి చూచిన అనంత మేఘమేమో యన్నట్లుందెిను. ఒడ్రునకు 33]

258 కల్పవృక్ష దర్శనములు తోయ ఐడుదున్న చిక్కని నురుపుల వలన నరుగులు డీపెడు ఆశ్వమో యన్నట్లుం డెను, ఉవ్వెత్తగా పొరం వచ్చెడు శెరటముల వలన పర్వత (ప్రాంతమో యన్నట్లుం డెను. (అన్వేషణ 91) బుళువర్ణనలు ఫా విశ్వనాథ పలపర్యాయచులు పలు బుపపులను వక్రించిను. “సర్వబుతుళోభలు ముద్ధకట్టి చూపిందాను” అన్నారాయన, శ్రీ రాముడు పుట్టిన వసం తమును (ఆవకార 183-186) లతని బాల్యమున వరునగా నాలుగు వసంతములను (ఆదే 320,342,353.380) వర్ణించెను. సీతారాములు ఆయోధ్యలో కలిని శాజరము చేసన ఆరేండ్లరో వరుసగా ఆతు బుకువులను వగ్లించెను. రామాదుల ఆరణ్య వాస సమయమందొక హౌదుంతమును, ప్రస్రవణగిరతి గుహలో రామ లత్మణులు వ్రతీజి పరుల్లై యండగా వర్షా శరట్తులను వర్లించెను. వసంతము :- పుస్పనందలి తేనెను గ్రావబోయిన ఒక జక్రొత్స తేటి పెండ్లి కుమారుడు రెక్కులకు జప్ప్పొతి యందు కొనగా పనువు బట్టలు ధరించినట్లాప్పాంను+ (కల్యాణ 167). పడుచు జంట కోకిలలు చిపురాకు జొంసములలో కనరాశ రెక్క లకు రెక్కలను. ముక్కునకు ముక్కును రాచికొనుచు, విజ్ఞన్తైన కనులతో మన్మథా గమశభా తాత్సర్యమీమాంసలందు చొక్కి. వనవీటలను పాలించెను. (ఆదే 170) (ీష్మము : ఈ (గ్రీష్మ వర్ణన యంతయు వైరోగ్యోకిపకముగా. వేదాంత వాననాధిరితముగా నున్నది. లేని పున్నట్లుగా భాఫించుననువకు కార్కాణముగా ఎండ మావు లేర్చదెను. జ్ఞానము వలన మాయ తొలగుననుటకు సాదృశ్యముగా ఎండకు సుస్సులో నీరెంఎను. లోళమంతయు పైని పటారమ లోన లొటారమునని మేడి నంటు నిరూపించెను. నేల నెరియలు విచ్చి ఆవిరులు (గ్రక్కుచు భావి నస్యసంస్కార గూఢబీజమై జీపుటు (ప్రాగ్దన్మ సంస్కారి సంపరిష్వక్తు డై ఉత్తర జన్మము నొందు నని [ప్రకిటించెను. (ఆడే 191). బుషుల ఆగ్నహో(త్రములారి పోవునని వానకాల ములో ఎంతగా శా(గత్త వడుదుండిరో, ఇపుడు అగ్నులు పక్షక౯ాల లంటకొన కండ ఆంత జాగ త్త పడవలనన వారైరి. (ఆదే 192) వర్షత్తవు ;= చుసురు దినములలో ఆర్జరా(త్రులందు చీకట్లు దట్టమై, కవ్పల ఆదపులు మిక్కటమై, వర్షధారల రొద, గాలిహోరు, మధ్య మధ్య మేఘముల ఉరుములు మునుగులలో మేల్కొన్న ముగ్ధలను భర్తలకు అంటరాచుకొన జేసెను. (ఆదే 213) తాటిచెట్లను శబరుల గుంపు జీరాడు మట్టలు జీబులు మెడయందలి పులి

ఆలంకారాను శీలనము 259 గోద్ళు చస్యాములుగ, తలపైని నిప్పారిన ఆకులు. నెమలి పించమలగ్య కంఠసీమ వరకు ఆకు లేకుండుట విస్తార వస్త్రరాహిత్యసుగ్క బండి ముగ్గిన పండ్ల గొలలు మెడ యందలి గాజు పూనలుగ్యు మేపములను ఆడవి పందలను వాన కొళ్ళసు వల్లేషులతో సంచ్చి "-బాడు చుస్నట్టుంపెను (నియమపాలన 126)

శరత్త్తు 2 సాగర సంగము లేని నకీ కాంతకు వల "పెజ్టవాను విరిగెన్ను వస్వుత న్పర్శళేని చేఘాంగనకు నలుపు వితిగెను. వతి వియోగ వ్యధ్నావతలు పాలి పోమరుగదా (కల్యాణ 237) చక్కనైన ముదురు వెన్నెలలు, సుకుమా రకములైన లేత చెండల్సు అతిశయించిన వెలయగిలు అచ్చపచ్చకివ్భుకసులు. పొడిసని దిక్కు లంవ పోనినట్లుగు మానసము - ఐ ఫమసుటవే రాయంచల షమూసాకు దవణముగా వచ్చినట్లుగా పొళ్ళిను (నియసపాలన 183)

పేీ.మయంతము :- న్నిగ హ్యృదయలగు కారలను దాకణలు తనె (గుమ్మరించు (పేమ. వావానులు వెళనముకొగా, అమ్మృకాం*డు చూరకవదలెనో. యన్నట్లు చిపళ్ళప్రై పూలపై హామాంవబవులు కురినను. (౮లాణ 251) భూదేని మాహేక్వక ప్రతముబూని భస్మాను రిప్తాంగి మైనట్లును, టామి యను తన రధమ.నకు ఈశ్వరుడు గపునెని వేసినట్లుమ,. దిర్కామినుల ఈపొగ్ని ధూమసులు శ్రీమ్మినట్లును, కాలనును $శిగిన నేయి పూపట్లుగ "పేపకౌన్నబ్లును, మహాకాశము సర్వ తేజోదునో.. భారమును. నిత్యమును (మోయుటవే. చెదుంంచినట్లును దిక్కు లంతట మంచు క్రమ్ముకొనెను. (వంచవలీ 57)

విన్సిరము $ ;- ఆకుచి రాలిపోయిన శెష్ముల చివళ్ళ యందు ఛిపుళ్ళ తొలి దానములైన వెబ్బని జీిలు కట్టి మన్మథుడు తన బాకును మండించుటబనై (పోది చేసిన వివ్యులో యస్నట్లుండెను, (కళ్యాణ 274)

అగ్ని కార్యసు. చేయట ముగినినను సోమయాజియు. సోమిదమ్మయు అగ్నికి చెరియొక (ప్రక్కన కూర్చుండి చలిళాచుకొనుచు అర్టర్శాతమైనను లేవకుం డిరి. (అదే 272)

(శ్రీరామ వట్టాభిషేళ సమయమున నర్వర్తుళోభలను విశ్వనాథ ఒక చిన్న వద్యములో నేర్పుగా ఇమిడ్బెను,

260 కల్పవృళతు డర్శనములు

చిప్రవ? అఆండసేడ: లవిసిన | మొయిళులు?

నొండు విరుగు వ్యామలోదకంబు:

మంచు దమ్ము దినును మాంగును;? జలికిని

నెసగు నలువ్చ౩ సర్వబుతు ఫలంబు

(ఉపసంహరణ 397) బుతు సంహారమను (వ్రత్యేక కావ్యమునే రచించిన టళికాళాలి విశ్వనాథ,

సూర్యోదయము :- సూర్యోదయము (శ్రీరామాయణ కల్పవృకషులో పలుకావుల బలు పర్యాయములు వర్షితమైనది. (ధనున్ను 349, పొదూ 2-4, సూప్పర 395 = 366, సంశయ 385. 386, ఇంద్రజిక్‌ 204)

తూర్పు దిక్కను అమృత సరన్సులో నునిగిన వేల్చు పేనుగు తన కొమ్ములు (దంతములు) పైకె త్రెనోయన, మార్తాండుని పాతి పార్య్వకులై న మాతర పింగళులు వెత్తములు వట్టిరోయన, రేయియను తుది దాక ఖండిన గేదంగి పొదలో (పకల పూలగరేకులు పొడిచెనోయన, ఒక రెండు ఉషోరేఖలు లవ లకాగిమ శ్రీతో (ద్రకాశిం చెను, (పాడూ, 2)

తూర్పు ఆమ సెండ్లి రూతురు వళ్రవాటు డీర్చిన మధు పక్కపు చెంగులో యనునట్లుగను, (ప్రాలీదిశాకాంత భుజములపై ఆమె (ియడుంచిన. చేతులో యన్నట్లుగను, నూర్యువి మొక్క పైశెత్తిన రెండు అభయ హ స్తములో యన్నట్లు గను రెండు ఉషో రేఖలు ఆకాశమున వ్యాపించెను. (అదే ఫ్రె

సెయంా సుఖథ్యావర్షనము వి= నల్లచీర ధరింయటకు ముందు దివాంగన విడచిన పండు చెంగావి ఏరయో యను సల్లును, సంధ్యానర్తన శీలవైన నమ శిపుడు ధరించిన ర్త మోడు వచ్చి చధ్యమో యనునట్లును, ఏడ్చుకుండిన సంచ్భయను పవబిడ్డకు దృష్టి వోష పరిహార్థారము దిగచుడుపుగా పోసిన ఎట్టనీక్నోయను నట్టును సంధ్యా కాంయళలు వ్యాపంచెను,

అంధకారవర్షన ;- రాహగగ్రహపు [క్రూరడంస్ష్రల వలననైన నల్లదన నులు వ్యాపించి చంగకని వెన్నెలణు నల్లవడినట్లును (హ్మా హత్య వలన కలిగిన మహోాపానపు బురద అనేక యజ్ఞాచరణమువలన కలిగిన కీర్తిని పాడు చేనినట్లును చీకట్లు వ్యాసించెను. (గునిశావ 236)

ళల ల

ఆఅలంకాళాను శీలనము 261

చం(దోదయము ;- చంద్రవర్శ సను విశ్వనాథ నలుకాపుల చేసెను,

(ఇష్టి 141, 204-207, అవళార 240-244, పాదూ 320, పూర్వ రాత్ర 1791981 వరరాత్ర 77-81

చంద్రుడు స్నానము చేయించి ఉద్యెల తొట్టిలో వండవెట్టిన వసిపాబవలెను” వీఫలలో తిరిగి జడలంతయు బూది చల్లుకొని పరువులు తీయు కుజ్బవాని వలెను అన్నము తినుముు మొగమంతయు 'పెరుగన్నము పులుముకున్న దొప్టెకాయ వలెను, తలంటి పోసెదనన అందక పరుపులు పెట్టు ఉలిపి వలెను, తెల్ల దుస్తులు ధరింపజేవి వీపలందు షికారు పంపిన రాజకుమారుని వలెను (ఇష్టి 204) ఉంచెను. ఈ వర్షన చేసన వాడు అప్వ్మత్రకువైన దళరథుడు, ఆతనికి చంద్రుడు వనిబాలుడుగా కనిపించుట ఆతని పుథత్రవాంఛ యొక్క గాఢత్వమునుు ఆతని నునః!స్టితిని నిరూపించు చున్నది.

హనుమంతుడు అగోక వనమున సీతను దర్శించుటకు ముందుగా ఉదయించిన చం(పని విశ్వనాథ “*చ్చెల(గే నడి మింట గలువ పూ చెలిమికాండూ” అను మకుట ముకో 20 పద్యములలో వరక్షించెను. ఒక్కొక్క సద్యము అనక్హృ మణి, అన్నియు ఉదాహకణీయములే. దుమ్చన కొక రెండు,

చంద్ర బింబము ఎచటనో యున్న మెరప్పల సరస్సునుండి ఈ లోకమునకు వెన్నెల జలములను పారించుట కేర్పరచిన పైడి తూమువలి నుండెను, (పూర్వ రాత్ర 181) ఆంజనేయుడు మందరమై ఆకాశమను నముద్రమును మఠింపగా ఉద యించిన అమృత కుంథిమో యన్నట్లుండెను. (ఆడే 187)

ళ్‌ ఠి ళ్‌ ళ్‌ ముడు.

నాయక నర్జన :- ్రీరమాయణ కల్పవృక్ష నాయకుడు శ్రీరాముడు అవరక్షనీయడు (సంకయ 139). మూడు కాలము లందరి మహాకఠవీక్వరులు ఆడినట్లా డక పాడినను రమరాముని సకుకావళులను వర్శిందుటి సాధ్యసుకొదు (ఉష ః 148) వావానుతీతమైన ఆతని రూప సౌభాగ్యమును తెలిసికొన గలవారి గుండె మాత్రమే తెలిని కొనగలదు. (అదే 147) వర్సింపక తస్పని సశిమైననో హనుమంతుడు సీతతో చెప్పివట్లు సాము(దిక శాస్త్రమును ఏకరువు వెట్టవలనినదే, కొదన్నచో హను మంతుని మాటలలోనే ఇంత వరకు చెప్పవచ్చునేమో- శ్రీరఘురాముని వదనము వారి జము, ఆతని చెక్కిశలు చివురాకకోను, నల్ల ఆవిసె పూరేకుతోను కెలసము

262 కల్పవృక్ష దర్శనములు లాడును. అతని కన్ఫొనులు స్మరుని వింటితోను, చందిరుడు పొదుచు మింటితోను మూదలకిందును* ఆతని పెన్నాసలు ఫణీఫణములకోను, ముమ్మెన వాలు కీలుతోను నూల్కొనును. ఆతని కన్చెడగు తొలిమీనుకోను, చెంగలువ (గగొంగాలుకోను పీరన్ము నెపును (ఉష ః 163) ఆతని ఆంసవీధి యందు వినకాతనూజుడు రెళ్కూలు దిశాంత మనఘశళించి వఏంచును, ఆతని బాహువృత్తి యందు పాపజేడు ద్విరా వృత్తిగా తోకమై నిలచును. అతని కంధరమునందు సద్యఉదృవమైన పాంచజన్యము వరులు కన్పింపగా ఆర్బ్చితమగును. అతని వదనము సుదర్శనము (ఆదే 177) నాయికావ్యనము :- రాముని చెప్పనరో నింకొక రీతిగ పీతను చెప్పెనస్లే యగును, (ఉష : 144) ఆమె వన్మాక్షీ కృళోదరి అని చెప్పుట ఆమెను వళ్ళి ంచుటకాదు. ఆకంసనుడు రావణునితో అమె సృష్టిలోని సర్వ నాొందర్యము మూటిగట్టినట్లు పోల్చును. (మారీచ 2) ఆమె మధూవగోళన మలు సాగినంత మేర శత (ప్రమితులైన మన్మరులు (ప్రభవించరు (27) అని మాక్రఒ చెప్పగలగెను* శూర్పణఖ కూడ సీత సాందర్యము సంగీతమువలె నాపాత నుధురమైనది అని మామే చెప్పగలిగెను. (ఆదే 71) భావనాళాలిమైన హనుమ “ఈమె తనువల్లి జిగన్నాయకుని సాయకముల యశన్సునకు సనాథమై జ్యోక్స్నాపప్రాయముగ నున్నది. (వరర్యాత్ర 497) ఈమె ముఖార్జిమున ఏవో ఆధ్యాత్మిక మహన్నులు ఉదితజ్యోత్స్నా (ప్రాయముగ ఉలికి వచ్చుచున్నవి” అని (ఆదే 50) భావించెను- (యతిశాయకవ్మనము :- (ప్రతి వాయకురైన రాపణని పర్షనము కూడ హను మంతుని మాటలుగనే (గ్రదాంతము* “రావణుడు వండు వెన్నెలవంటి. భత (్రిపుండ్రాంకముతో కమనీయమైన పాలశాగము కలవాడు, ఆస్టాపద వినిర్మితము లైన ఆహీంద్రమజి ఫణములవలె రదుశీయమైన గండభాగములు గలవాడు, జాంబూ నద కర్మము గల రుగ్రాకహారములు కంఠ (వ్రదేశములందు గలవాడు. వర్వశే శ్వర కన్యకా (ప్రాణనాథ లింగము వినిక్షిప్త మైన వతః(ప్రదేశము గలవాడు. విమల ముక్తలి వంటి జందెములు గలవాడు,.[క్రకచమువంటి దీర్చములై న దంస్ట్రలు గలవాడు. అహంకారమెల్ల (ప్రోవ్టై నవాడు. ఆక్షీయగ్య్మమునకు (వేగయినవాడు, (సంధ్యా 43)

ఆలంకారాను శీలనము 263

అభిసారికలు :. అభిసారిరావక్షనయు లేనిది తెలుగు కావ్యసు కానేరదు, కనుక విశ్వనాగ ఆ వక్టనము భూడ చేసెను. ఒక తమోధిసారిక కాబిక రేఖ తీన్చి తల యంమ సగము మునుగు వేని మన్యపడు మాటిడిని కాటుక పిట్టవలె నుండెను, (పూర్వరా(త 257, 2580 జో్టోవ్ఫ్యూఎసారిక ఉచపరివ మ్యెదతో సన్న గాలుల దూగు కొమ్మువల్‌ నభిల౯న కిసాలయదూ త్రిపై ఎన్నెల సిట్టవలె నుండెను. (వూర్వరాత్ర 257, 258)

నిశ్యానాథ చీము వర్టనలరో 3ెండు విషయసులను గు్టింస వచ్చును. 'మొద*ిది.. ఆయన (పాన సంన్కృకాంధ్ర మహో కవంి స్థరపరచిని కవి సమయమ "మలను పాఏంచును. సెండవది, ఆన్లని పూర్వకలప్రయుక్త భావములను (గదాంపడు, నిశిత మైన వరి+లనకును పప్రాథములై న కల్పనలకును తెలుగు శపులలో రాయలను చెప్పులెనుఐ మాని ఇక ముంచు విశ్వనాథను బెవ్సగానవలని యున్నది.

కువెంపు వర్ణనలు :_

కువెంపు వర్ణనా యుడు. భాపువడు. ఆయన చేయు వద్దనలు ఆత్యంత రను కీయములు, స్టా్వీపులాక న్యాయమున రెండు సూడు వర్షనలను వరిశీనింతము.

సూక్యోదయవర్గ న :-

ళా

“*ప్రానీదిగంగన కనువెరచి చూయ కాంతియో, కనళ చేరుప నెక్కి వప్పు తేరుపును లాగుచున్న తసన హయ భఖుకములసుండి లేచిన బంగరు ధూశియో.. చీక బ్లను పార్మనోలు ఇనుని నారాచసుల వలన గాయవడిన చీకటి కొర్చిన నెప్తటి జెడి సొన పంపరల వ్షమో యనునట్లు మరుదినము ఇంగద్ర దిర్తటియి నుండి. వెలుగులు వచ్చెను. వెంటనే వన దేశమును లక్షవక్షి యులుపులి నింగెను.సరయూ నినీపత్ష్తము వసంతవు కాంతితో రాజిల్లెను, (శిలాతపన్వని 95-105)

వెన్నెల వర్ణన :- పృన్నను రాత్రి నిండు తేనెపట్టు వక్ష ఈకలవనలె తేశకైన నుఠువుపంటి మేఘముల ఆకాశములో డేలివచ్చి, సరయూనది ముక్క సలిల వళ్షస్థలమును రమ్య దద్రవీభాత దర్పణమసునకు పాఎపోయు అందమున జ్యోత్సను చల్లి రారాజిల్లు చుండెను, చకోరము వెన్నెలను (గోలి ఉన్మాదమున ఆకాశము మీటుచు ఎగురు చుండెను. వృధ్వి నిశ్శన్దతా స్తుప్త్పయందు తేలియాడుచు మౌనముగా నుండెను. (కవ్మిక్రతు 317-324)

264 శల్చవృక్ష్‌ దర్శనములు

వసంతేవర్ణన వ- మంచు వెనుబస్రైను. శశిరపు చలిగాలికి తాను దీని వలన సించునో యమసట్టు చ్యురుమను ఎండవీడిమి సోను. వేరునుండి. చెట్టు కొమ్మకు పసంకావేశ మెక్కిన దోయన కొన యందు నన తోచెను. గగనపు నున్నని నీలి వేదికపై వీప లేని, వెండి యున్నిపలె కేలికచైన మేఘములు బారులు శీరెను. కోకిల కంరప్ప తూర్యము (ప్రతిధ్వనుఏనెను. ఆ ధ్వనులు నిద్రించుచున్న అడవిని మేలు కొలిపెను. వృత్షగర్భమునుండి తరుణిచై.న తల్లి ఒడికి దిగిన మొగ్గ శికువు నిద్దర కన్ను తెకచెను. సగపు పూపు వికసించెను. (్రాత్త్రావి (భమరమ.ఖము. నాహ్వా నించెను. భరద్వాజ పక రెక్కల నృత్యముతో ఈల వై చెను. న్యుగమలకు నదిలో మునుగుట సుఖిమమ్మెను, చలి కాలముపోయి పటల, పూల వసంతము పొంగులు వారెను, (ఓ లత్మణా 9-24)

విశ్వనాధ వర్ణనలలో నిశిత పరిశీలన, కల్పనలు హెచ్చు. కువెంబ్బ వల్టనలలో తన్మయత భాపుకతలు అధికము, ఎవరి దారిన వారు నర్షసలలో ఆద్వితీయులే,

లా ణ్‌ స్వభావాను నిలననుు స్వభావ మోమాంస న్వధావ మనగా స్వీయకాము[ద. అది గుణసుల కూడిక. గుణములు మాధు ర్వౌజః (నసాదామలు ఆలంకారిక పరిగజీత.ములు, ఈ గుణములు కొన్ని చేరి ముక “రీరి యగును, రీపలు, వై దర్చీగౌశీ, పాంచాల్యాములు, ఇ౨గాక వృట్తలు పాఠ ములు మొదలగు వానిని దూడ (పాఎనులు పేర్కొనిరి, కొని ఇచట కాఫప్రపు మూన లోని చెక్కుకుప్నను, కావ్య స్వగావాగాహన కువకతిందు విధముగా (గ్రామీణత నాగరి కత వ్యావసాయికత ఆటనికత, ప్రాంతీయత, సాం(్రదాయికత. సంసార పియత్య ఆధునికత వనానికళ, అత్సీయత మొదలగు రీకుల కావ భావన లే! ఈ న్స్‌ మీమాంస చేయణడుదున్నది. (గామాణ బావనలు విశ్వనాథ జృట్టినది పెరిగినది (గ్రామసీమకోనే. అంమచేత ఆయన కచనలంతట వల్లెటూరి శోభ పలిఢఎల్లు చుంబను. ౨ పళ్లెదూరి జీవిత మెటగని వాంకి విశ్వనాథ కవిత్వ సౌందర్య మాసర్యములు అవగతములు కావు, విశ్వనాథ రామాయణములో (గ్రామీణ జీనితము 'పెనవడియున్న విధమును వరిశీలింతము, క్రి ధామీణ హృదయ మార్టవము :- (గ్రామీణులు అతివ ప్రియులు, దళర థుడు చేయ యజ్ఞమును చూచుటకు దేశదేశముల ప్రజలు అయోధ్యకరు దెంచిరి, సగరమునకు (క్రొత్సవావైన ఆ ఆగంతకులు రాత్రి ప్రొద్ధుపోయి వచ్చి ఏదో ఒక ఇంటి తలుఎ కొచ్లైదరు. ఎంత (టొద్దు పోయినప్పటికిని ఆ ఇంటివారు చిటికెలో అనాననానినలలనాననినననతా నలల ననిన లుకు లతా కానుకను నతని. 5 మాగాణి వల్లెటాళ్ళమొక్క్క మెల్టపల్లెటాళ్ళ. యొక్క యొక చిత్రమైన ళోభు నాయనుభూతిలోని ళోభ మాయూరు నాయందు. దయతో చూపించిన కోభ వ్యాగంథములందంతట నుండును, ఆత్మకథ మఖల ల! సృ, 25, 34]

266 కల్పవృక్ష దర్శనములు వచ్చి తలుకృలు తీయుడరు. కొంచెము మంచి తీరము ఇక్తురయని యడుగగా తియ్యని మళ్డగ తెచ్చిఇత్తుడు.. ఈ రార్రికి మీ అరుగువై నిద్రించయ మనగా తాము పదండు మంచము (ప్రక్క తెచ్చిఇక్తుడు. పసిపిల్లలకు అన్నవేళ మీరి పోకుండ అప్పటి కివ్ఫుడు వంటవేసి పెట్టుదురు. ఇద్లు రాజా యజ్ఞమును చూచుట కరుదెంచిన విచేశయులకు, [గ్రామాంతరముల వారికి ఆ నగరమనందలి గృహహమ్థులందళు తామే అతిశేయు లైనట్లు ఆతత్యమొసంగు చుండిరి. (ఇష్ట 314)

2. వసభూడలు ;- గ్రామీణుల వస్త్రములు సాధారణముగా నీరకావి వట్టియం థును, సీత మునికాంతలతో కలిసి నదికేగి రామలక్ష్మణుల నల్కలములను ఉతికితెచ్చె డిది. అవి ఎట్టవాగు వీళ్ళలో కావిమొక్కీయుం దెగివి, (దశవర్ష, జీ వండు నీటి కౌవి పట్టిన రాముని దోవతి ఊత్తరీయములను సీతానహరణానంతరము లక్మణడు ఎండ వైచు చుండును (సంధ్యా 175)

కన్నెపిల్లలు వరకిణులు కట్టుకొందురు* దశరధుడు మరణించిన నాడు ఆయో ధ్యలో తల్లులు తమ కూతుండ్రకు (కొ త్తవరికిణీలు కట్టలేదు (మునిశాన 280) ((ామీణ స్త్రీలకు ముదురురంగు చీర లిష్టము, వారు చీరలను విరిచి కట్టుదురు.రావణు సకు మారీచాశమమునకు పోవుదారిలో అట్టిస్త్రీలు కనబడిరి, (మారీచ 95) (గ్రామీణ స్తీ పుకుసులు తమ శరీరములపై వచ్చదొట్లు పొడిపించు కొందురు. పైసందరృముననే 'మొగముల్నపైనను, మంజేతుల మీదను (యుసల చుక్కలు పొడిపించు కొనినవారు రావణ.నకు కనిపించిరి. (గ్రామీణ స్త్రీలు గోళ్ళకు గోరింటాకు పెట్టుకొందురు. ఉదయించుదాన్న నూర్యుని ఎబ్బని కిరణములు చూడగా సూర్యుడు స్పత్వమును వహించి కరాగపులందు గోరింటాకు పెట్టుకొనెనా యన్నట్లుంచెను. (సంయ 388)

3. వినోదములు:-(గ్రామీజ సీలు, బారికలు పరమపద సోపానపటము, గవ్వలాట? చెమ్మచెక్క మొదలను [క్రీడలతో వినోదిందు చుంమరుంరాజగునను కౌన్న రాముడు ఆరణ్య మున కేగగా పౌరులకు దరమపద సోపాసప్ప వైమెట్టులో పాము కరచినట్లు ఆ-ఎ|ను. ((ప్రస్టాన 307) ఇరదృతువులో తొలిశామ వేళ ఊరపిద్చుకలు చేయ కల వరము వందెము కచ్చుటన్షై గవ్వలు చేతబూని గలపరించినటు లుంచెను. (వియమ పాలన 225) ఇది రాముడు చేసిన వర్ణన. ళోజీకాక్స్క్య యూపాత్త, (ప్రజంఘులను రాక్షనవీఠులను మైంద ద్వివిదాంగదులు ఎదిర్చి పోరరి. ఆ మూడు జతలవాం పోరాటము చెను చెక్క లాడినట్టు ఉండెను. (ఇంగద్రణిర్‌ 275)

న్వభావాను శేలనము 267

శ్రీ ఇండ్లు ;- (గ్రామిణులవి వారివవకు పహ్టూరిగుడిసెలగనే యుండును. ఇండ్లలోపె థాగ'పున ఆచికలుండును వనకళురాముడనీమా పూతి గుడిసెలో ఆటకపై నున్న యా ధనుస్సును చీని బూజుదలిపి పునికాప్త సెట్టితిని” అని రామునితో ననును (ధనుస్సు 459) (గ్రామీబులు ఇండ్తముందు ముస్టుఎ వేని కొం గురు, దశరథ మకణా నంతవనూ భరపటు ప్రవేశించిన అయోధ్యలో పొప్ప బావెచెక్కియు ఎవరును ఇండ్ల ముందు (ముస్గుకజ్ఞ పేనిన పాపమున పోలేమం (మువిశావ 368) చిత్రకూటమలో రాసుని నివాసమను గృుర్తించటకు మందేగిన సుయస్జాపు ఒక వర్షళాల ముంసన్న (ముగ్గను చూచి ఇదిసత వైచిన (దుగ్గు అని గుద్తి పట్టి అదియే రామా గ్రమమని తెలిక కొనెను, (పాడూ 237) గ్రామీణుల ఇండ్లలో ఆముదం దీవనములు వెలిగించు కొందరు, దశరధుడు చనిపోయిని రాత్రి రాజ మందింమలలో వెలిగించిన ఆముదపు దీవములు కొడిగట్టగా తీయువారు గాని, వద్రలు ఎగసన [తోయు వారుగాని లేక దివ్వెలాతి పోచెను. (మనిశావ 301 త్రై)

హనుమంచుకు లంకలో గల ఇండ్లన్నియు నీతకారవై వెడుషదు వి) వలుని ఇంటిలో డ్రావ్వుతో వెలిగంపని హెతిగట్టని ఆముదం దచీవనుల వెళ్ళును చూవెను, (పూర్వర్యాత 227) (గ్రామణుల ఇండ్లగో ధాన్యపు గాఎలుండును.గావెల [కింద సాధా రణముగా ఎఎకలుందును.రాత్సస యోధులచే నుగ్గుసూచ గావింపరిడిన వానర నైన్యయు ఎలుకలు (తవ్విన గావల వలి నస్యాను, (నిస్స్పంపయ,. 35),

5. పాడిపంటలు $- (గామీణులలో అ3ి నంహధ్యాకల (నధాన పృత్తి వ్యస పాయము. కీనితరువాత పసుుపోషణ గ్రామీణుల ముఖ్యవృతి. వెష్నైలం. పెరుగు (రచ్చినవేళ చిందిన మీగడతరకల న గౌండరాళ్ళపై జీరాడు మంచెను.(సంధ్వా 70) వెన్నెలర్యాకులవేళ ఆకనమన చందు చల్ల చేస రాత్రి చల్లపై విడచిన వెన్నిముద్ద వలెను, నక్షత్రములు చిన్నచిన్న వెన్న చి్యయవలు వెదరియున్నల్థను (గకౌశిం వెను. (శార్వరాత్ర 193 హేనుంత బుకపునందలి పామము కాగిన నేయియను కాలు పూనకట్లుగ పేరుకొన్నట్లుండెను. (భంచవటి 57),

గ్రామీణులు వపపులప అరింకౌరార్టము వెంట్రుకలతో పేనిన గ్రాళ్ళను కద్దు దురు. జనకుడు తన కుమార్తెల వివాహా సందర్భ యుగ (బ్రాహ్మణులప గోవానములు చేసెను. వానికి మెడలో బంగారు గంటలుగలప్ప. రాళ్ళ్గకును నడుసులకను వెండడ్రు కల ధఛాచ్ళకట్టిరి. (కల్యాణ 62)

268 కల్పవృక్ష దర్శనములు

6. వృష్తులు, విద్యలు ; ప్యవసాయమేగాక ఇతర వృత్తుల వారును (గ్రామ ములలో నుందురు. అంక కమ్మని వృష్తిషుకటి. ఖరాసుదని పమనాయిగు వేల రాశ్షస్మసైన్యమును రాముడు పీనుగుపెంటగా చేయగా అది వడగండ్ల వానకు పగిలిన పూజల కుండలై చెదిరిన కుమ్మరావ వలెనుంవను* (పంచవటీ 349) కుండల ఆవరే గాక ఇటుకల ఆవలు కూడ (గ్రామ (ప్రాంతసుల కాన్నిందును. మేనమామల ఇంటినుండి తిరిగి వచ్చు భరతనకు ఆయోధ్య రాజ్‌ రాణ (శ్రమముగా చల్లారి నల్లన్నైన ఇటుకావ వవ కనిపించెను. (ముని౯ప పర్‌) గ్రామీణం సాధారణముగా వ్వయముగా వడ్డు దంచి వియ్యసు చేసవొందరు. వాలి నుగ్లీపల ద్వంద్వ యుద్రము వడ్లు దంపిన రీతిగ నుండెను. ఆ(్రచేశనుంతయు గొట్లు త్రొక్కి నట్ల-వ్యను. (నూపుర 398) దందటకు ముందు వడ్లనెండవెట్టవలెను. ఆకణ్య వాసమున కఠువంచి లత్మణడును తమకోపాటు ఇడుమలు గుటుచు చున్నాడని చెళ్బడు సీత వడ్లతో తట్టయు ఎండినద్దు” అని సామె తను చెప్బును. (ఉషః 225)

7. ప్రదూణములు ;- (గామీణల వియాణములు, తత్సన్నాహములు నాగరి కల వానికం'టె విలక్షణము గానుండును.

గ్రామీబులు పాధారణముగ రెంచెండ్ల దిండ్తలో పియాణించు చుందురు. భర్మ రపాతమైన ఆఅర్థకామములు సారథికేని బండికి కిట్టిన రెందెడ్త పంటిని అని రాముడు నుగీ)పునితో అనును. (గజిపు్టీ 186) విశ్వామిత)డు మిథిలానగర దిదాః ప్రదేశమున ఒ౩ నరన్సు ఒడ్డున దిండ్లు దింపించి రావికొమ్మల వంచిళుంచి ఎడ్లకు మేత వేయించెను. (ధనుస్సు 9) శవానందుడు విశ్వామితా9దులకు విడిది పసతులు చూపినెట్లుగ చే వా బండ్లను నీడలప వేర్చించి. ఎడ్లకు చొప్ప చూపించెను. (అడే 271) విశ్వనాథ 5థములను హడ తరచు బండ్తని-ప చెవ్ఫును. బిండి భాగముల పేట్ల విష్వనాథ తరచు పేర్కొను చుండును, పోలు, ఇరుస్సు ఆడ్డకట్టు, ఆకులు, టంగు* (దశవర్ష) మిథిలకు రామని పెండ్లి కేగు అయోధ్య పౌరుల పియాణ సన్నాహము లిస్లన్నవి, బండ్లకు బూజు దులుప్పట్కు తారవయుట, కొర్సిత్తరంగులు వేయించుటి, కిజ్హు చెప్పులు కోల్చు కజ్జలుు చెవి జంపులు మొదలగునవి సమకూర్చుకొనుట తిక లేని తెనులని వనియయ్యెను. (ధనుస్సు 33839)

ప్రయాణ మధ్యమున లోతు తక్కువ ఏలులను దిండ్తతోనే వాటవలసి యుండును.

రామని దర్శింనశేగుచున్న భరతుని పరివారము పడపలలోనెక్కి. ఎడ్లతోసహా

స్వభావాను శీలనము 269 బండ్లను నీటిలో దింపి ఎడ్త కాళ్ళను పడపలకు కట్టి చేత బుచ్చికొని కూర్చుండిరి. (పాదూ 133) [గ్రామీణులు వడవవమూణమును కూడ తరచు. చేయుచుందురు" పడవ భాగముల పేగ్గను విశ్వనాఠ వలువర్యాయములు పేర్కొను చుండును. అమ రము, అనిమి్మ, కేటు, నేశావటాలు, చాటుకల్ద, లాశాలు ఆట దొంకాలు, వట్రవు కొనులు, అమారు (క్రాళ్ళ((వ్రస్టాన 4184199పడవ నడుపువానిని తంగేలు అందురు (స్తాన 513)

ఠి చిల్లర విషయములు :- (గ్రామీణులు దేవక కారకు ఒక పసృళయును (పూరి పాఠ) నిర్మించి, వానిలో ఆమ్మవారుగ పనుప్ప ముద్దను వరిస్టింతురు. సీత సప్వుటను చూచి జానపదునైన తంగేలు పుకములోని వనుప్పషుద్ధ నర్వినదను కొనెను.((వ్రస్తానం 514) దొంగలకు బండకొయ్య వేయుట (గ్రామములలో ఒక +ఇ విధానముగా నుండె డిది. సరయూ నశీతీరమున దశరథుని పూర్వ పురుసులు చేశిన యజ్ఞములకు గుర్తుగా మిగిరిన యూప స్టంభములు కలిపురుషునకు వేసిన బండకొయల వలినున్నవి. (ఇస్టి 115)

ఇట్లు విష్వనాథ రామాయణమంతయు (గ్రామీణ వాసనలరో గుబా?ించు చొండును,

కువెంస రచనలో (గ్రామీణులు ఆని చెన్న దగిన గావపుల ఆత్యంత వికళములు. ఉన్నంతలో ఒకటి రెండు గావములగో గల (గ్రామీణతను గుంతు,

శరహ్కాల 9 తెలిమబ్బలను లక్మణథడు; “చున దేశము నందలి పచ్చిక వీళ్ళలో దొడ్డికి తోరిన తెల్లని ఉన్నిగల గొచ్జెల మందపలెనున్నని "అని నర్పంచును, ఆరికాయుని యుద్రమును వక్చించు నందర్భమున కువెంపు ఒక మహోపమను రూర్చెను* ఆతికాయుని యుద్దము (గ్రామము లందు కొంపగూడు తగల౫ెట్టు ఆగ్నివిశ్చోంము వలెనున్నదిట. “గ్రామీణ యువతులు చంకలలో పసిబిడ్డల నెప్తకొని చేటలు,గిన్నెయి గుడ్డల, వీయ్యము ఇక్వాదులు అగ్గిపాయి కౌకుండ కాపాడటుకొను ట్రయత్నమ జేయుచు (గ్రామ దేవతలను పేర్కొని (మొక్కుబడులు చెల్లింతు మనుదు కొబ్బరికాయలు. ఆరటి వండ్లు, కోడ్స గొత్జె మొదలగు ఇష్ట నై వేద్యనులు చెల్లింతునునుచు గోడువడు చుందురు.

270 కల్పవృక్ష దర్శనములు వ్యావసాయిక భావనలు

భారతదేశము ఆందును తెలుగుదేశము కృషి (ప్రధానమైనది. విశ్వనాథ అచ్చమైన జాతీయకవి, కర్షక కలి. ఆయన వ్యావసాయిక కుటుంబములో జన్మించిన వాడు. తమ ఇంటి పాలేండ్లు తనగురువులని విశ్వనాథ చెన్పికొనెను. ఆయన రచనలలో అడుగడుగున వ్యవసాయమునకు సంబంధించిన భావములు తగులు చుండును.రాజులబత రాణలవేత మంథతులచేతు మునులచేత్య దేవతలచేత రాక్షసుల పత అందతిచేతను ఆయన వ్యావసాయిక భానములను చెప్పించుచాంటును. వ్యవ సొయ జీవనులై నవారు విశ్వనాథ కవిత్వములో మంచినీటి జాలునకు చేపవలి ఎదురెక్కి పోగలరు. వ్యవసాయముతో దొత్తిగ పరిచయము లేని వాలికి విశ్వనాథ కనిత్వజ మాధుర్యము బోధపడదు.

దశరథుడు ఆశ్వ వే ధమను నాగేటి కొబ్జులాగి పాపములను బెట్టటొలాలు దున్ని

దినిజతర్పణనును బోదెలు (త్రవ్వి, మంచినుటలను శాలిధాన్య సంటను పండింతునని కౌసల్యతో చెప్పను. (ఇష్ట 86) సుమ్మితవద్ధశేగి “పొలములో వాన ఒక చెక్కలో కురిసి మరిబుక చెక్కలో పరియకుండునా, కోనల్యతో పాటు నీకును కొడుకులు కలిగెది రనును. (అదే 133) ఆక్లే 3ైకవద్దకేగోతోటలో ఎన్ని చెట్లున్న ఆన్ని చెట్లును వండవలెనని తోటమాలి కోరికొనును. నీ కడుపు పండిననే నాకు సంతోషము లనును. (అదే 136) ఇచట దశరథుడు అచ్చమైన వైపవలె మాటలాదెను,

దళరథుడే కాడు రాముడు కూడ రై తేనట, అతడు రాక్షసులను పిచ్చి చెల్లను మొదళ్ళంటి (త్రవ్వి తగుల బెట్టి-*గంగాజలములు పారించి విత్తనములు వైచి వీళ్ళను నంటచేలుగా చేసి పండించును. తన వబాడ్యాగములను నాగేటి మొనలతో లంకా (గ్రామమును (త్రవ్వెడి సేద్యగాడతడు.” (సరరా[త్ర 320) అని పీత తనను బెదిరించు చున్న రాక్షస స్త్రీలతో ననును. రాముని మాట యెట్లున్నను సీత మాత్రము నాగేలు చేత బట్టిన జనకుని కమార్తె నని నిరూపించు కొనినది.

రాముడు యుద్ధవ్యవసాయమును చేసిన తీరును కవి ఇట్లు వర్డించెను. రాముడు ధాన్యపు నిండు విస్తాల మూతులవరె ఏనుగుల హౌదాల (క్రాళ్ళునరి?ను. వండిన వరి చేలవలె సైన్యమును వాణములతో తోరాలు (ొక్కెను, తుమ్మ కంవలసు వీధిలో

న్వళావాను శీలనము 2 తోలినట్లు రథచద్రములు శెండింటి ఇరునులూచ్చెను. చరుకు గిత్తలు కాళ్ళతోనుడిని నట్లు రథముపై వేరొక రథమును టత్రోచెను. ఇట్లు రాముడు దానవ'సేసలో జిలుగువని చూపెను. (పంచవకీ 366)

నుమంగకుడు రాముని తన రథముపై వసవానమునకు సాగనంపి తిరిగి వచ్చి దళరథనితో ఇట్లు మనని వేది కొనెను. “నేను తిరిగి వచ్చుచుండగా నీ రాజ్యమందలి (గ్రామషులన్నియు నిద్దుర వేళ వరదవచ్చి తీనిపోగా ప్రొనుటనే కనిసింకు పైరు కొట్టు కొని పోయిన వలవళను. నిలపున కాచి 'పినువడ గాడ్పులలో బడిపోయిన పండిన మామిడి చెల్లవలెను కనినం చెను.” (మునిశావ 98)

కామధేనువు తన బిడ్రలైన నృషభరాజుల దురవస్థను ఇంగదునితో నిట్లు మొర పెట్టుకౌనెనని భరతుడు శ్రైకతో చెప్పెను.” రెండు జాసుల ఎండమండి పోవుచున్నను వంట కొప్పు కాడి విన్సడు, జత బక్క యొద్దులను సంతరించుకొని జొతినేలను నాగే టితో దున్నబూనును. ఎద్దులను అటితి బందైై ఈగలు మనురు కొనుచాన్నను కొడి చొవిపిడితో మరింత భాధిందను, ఉరినిన జండైన వృష్ట భాగమున "పెనుముల్లుగజ్జితో పొటుచును”ఇందు సేద్యగాని దయమాలిన తనము వగ్ణింపబిడినది. దానికి ఆతని 'పేద తన కారణము, ధీరతుటు ఈ సేద్య గాంఢడ్రను మిక్కిలి దగ్గరగా పరిశలించినట్లు న్నాదు (మునిశాప 418)

రావణ డు కూడ సేద్యగాడే. ఆతడు దాణములతో రానుని ఫాలాగ మన నెద్తవ బోదెలు (త్రవ్వను* (నిస్సంయ 298) పంభతర్ణుటు టాడ సేద్యగాని వలెనే మాట్లాడును. నీ పొలమురాని నేలపైగల "పెంపును గూర్చిన ఊహ నీకెంత ఫలదాయ ఈమో రాజు కార్యమును గురించిన సేవపని:8హా వలన లతని కంతే (ప్రయోజనము. (కుంఠకక్ల 273) అనును. వానికి పానము తన సొంత చేనిలో సేద్యము చేయవలె నని ఆశళలదు, దావ దోవుచు వొడిట్లు సేద్యము. చేసెను. రాముడు వాని కాళ్ళు చేళుణ ఖండించెను. వాడు నేలవైవడి దొరలు చుండెను, దొరలటలో తొడుగీర్చినట్లు పావట తోరినట్లు, చట్టులాగినట్లు నూర్చిడి చేసినట్టు మహా ఘోరముగా. చేసెను, (ఆదే 401)

ధూ(మావడను రాక్షసుడు తమ రాత్షన వీరులు చేవిన యుద్ధమును రావణునికి ని వేదిం

చుకొనుచోమనవాడ. కోతుల నొకచోట కప్పగా పోని నులిమి కంకులనుూట్టి నూర్నినారు” అనును

బి72 కల్పవృక్ష దర్శనములు

సీత వలె మండోదరి కూడ సంటచేల పరిచయము కలదాని వలె మాట్లాడును* మృతడైైన రావణువిక్లై విలపించుచు *-పేద్యగాండ్రు పొలమును చిన్న చిన్న మడుగు అగ చేసికొని నీరుపెట్టి పైర్లు పెంచుకొనునట్లు నీపును నేనును (బతటకంతయు (సోది చేని కొంటిమి. (ఉపసంహరణ 50) పండి వృధాపోయిన చేనికంచ. మొదటికి పంబయేలేని చేనుమేలుకదా, పండి కూడా పొల్లపోయితి ననుకొననల? ఈ వానరుల దండను మిడుతల దండు లంక యను వంట పొలము నంతటిని నాకి వేనిసది గదా” (ఆదే 40) ఆని వాపోవును.

విశ్వనాధ స్వయముగా కతాన్నై చేయవర్షనలలో వ్యావసాయిక భావముల నింత కంచి ఎక్కువగా చెప్పెను.

పూర్ణ గర్భిణులైన రాణులు హేమంతము వెనుక బట్టగా (శ్రీమంతమ్ములె యున్న పంటచేలవలె నుండిరి. (అవవర 76%) చిత్రకూట గళుడైన రామునకు ట్రణతులై న అయోధ్యావాసులు జరర శారద శ్యోత్సకు సొష్పింగ వడిన పండిన పరిఎలవలె నుండిరి, పాడూ 324)

వారు వండినచేను కోయుటకు ముసుములు పెట్టినట్లు భూమి నంతటిని ముక్క లుగా నేర్చరచికొని సీతను గాలించి వెదకిర. (ఆదే 24) నముదములో వచ్చు ఉత్తాలములై న తరంగములు థోగపతీ (పాకాళగంగ) వది నీటిని వంటకాపులు గూడ వేసినట్టుండెను. (ఆదే 360 అళోక వనము వెన్నెలకో తెల్లనైన చిగుళ్ళతో వంటిప తిరిగిన వరి పైరులవలే నున్నది. (వర్మాత 32) పీత శరీరపు సపిమి వన్నె పొతరవేనిన వడ్లవలె శాంత రమశీయకౌంతి (ప్రసన్నముగ నున్నది. (ఆదే 54) మింటి కెగిరిన హనుమంకుడు పూచిన నూపుచేని మీద నేగు తూనీగ వలెను, వరిచేల మీదపోవు పొలము పిచ్చుకవలను ఉండెను. (సంధ్యా 20)

వానరుల కిచకిచలు పొలను పిచ్చుక సందడి వలను, (అదే 107) (ప్రక్కల ఆకు వంగియున్న జొన్న కంకులతో నిండిన చేనిమీదుగా వీచిన గాలి వేయ సన్నవి ఈలల వలెను (ఆదే 110) ఉండెను. ఎట్టని ముక్కు, కెల్లని శరీరమగల హంస ఆకాశమున నెగురు చుండగా, వెన్నెల సేద్యగాడు పైడి కజ్దగల వెండి నాగలితో ఆకాశసును నువ్వు చేను దున్నుకొనుచున్నట్ట్లుందెను, మబ్బుపొరలు మంటి గడ్డలు

వ్వధావాను ఏఅనము 23 చెరిగి తెల్టిని మన్ను ఐియఏ విడిసట్లుండెను, (ఆపే 5కి ఆకాశమున హంన ఎగురు చుండగా ఆశాళమనెడు బూడిద గున్ముడి పామ విప్నలఅకు కొససాగిపూవు వడతెనో యన్నద్లుంచెను. (సం౩య ఈ)

ఇంద్రజిత్తు వేయు నికంధిలాయూగ హోవపు బచ్చని మంటలినుండి బట్టు చటిమైన్‌ పొగలు మేకమముల వన, తెల్పని మంటలు పాములు (ప్రాకునున్నట్లుగా

[రో న ర య

వదలిని ్రాత్త కాల్వలిందలి నీటి [వ్రవాహాముఠివలను, ఎల్లని నుంబ2౨ వసంత బుషపపు నిండని మామిడి చిప్పళ్ళవలిను, మంటపై ఎగురు చదాస్ట మలు చేలిపై నాష్‌ చతలవలిను, ఆకువచ్చని మందలు అందముగా మోనులెర్తిన ఆవదుళ్ళ పళ₹ను ఉండెను* (ఇంద్రజిర 23)

నప అనప్తు రెండును సంటకౌణువు దాని వెంటనే పొరు ముదగు కొలువవకే ఎల్లప్పుడు బంటగనే యుండును, (నిశ్శం+య 174) చీకట్టు విలసిన రాత్రి కలు తీయని వరిపనువలె నుండెను, (మువిశాచ 235) వెన్నెల వర్షస ఇట్లున్నది ఆకాళనును చెరుపులో నిండిన వెన్నెల ఆను సీరు దిక్కులను వరిచేలను పండింపగ్గా చగ్గరగల నక్షత్రములు కాజపూల వలెను దూకమునగల కారలు నన్ము పూల వలెను పాలపుంత చేల నడిమి పెద్ద గట్టు మీడ బెండలు పూవినట్లును కనులకు వింద కూర్చు చుండెను. (అదే 62

చేకట్లను ముదిరిన చేనును చంద్రకు పాయగా విడదీనినట్లుకిరణములు వ్యాసిం వగా పైదపండి తెలుపునకు తిరిగినట్లు వెన్నెలలు వ్యాపించెను, (పాదూ 3రి0

ఇట్లు విశ్వనాథ రామాయణము ఒక కర్షక కవి కర్షక జీవిత గాధను కర్షకుల కొరశే (వాసెనా అన్నంతగా వ్యావసొయిక భానసలకో నిండియున్నటి,

రువెంపు

మవె౦పు కూడ రైట్‌ వీడ్ణయే, ఐనను ఆయన రచవటలో న్యోవసొయిక

భావనలు కొలదిగనే యున్నవి, వెం ]

274 శల్పవ్యృత దర్శనములు

1. “మళెనాడులో మొదట్‌ ముంగారు నర్షసు పరియగా మరుదినసు తడినిన వొసవగల నేలనుండి వెడలివచ్చి తేనెవట్టుల పృట్టలను ముట్టడించు,. బారులు దీరిన అక్షల కొలది గండుచిమలవలె దశరథుని యజ్ఞమునకు దేళచేశముల జనులు వచ్చిరి (కవి(్రతు 276-281)

2. వ్యవసాయ దారుడు భామినీ దున్ని వి _త్తనములు చల్లిన పదవ "ఆళా దిగంతము లఅంయ నన ఘనరాశి వర్షల ఆశీర్వాద ముద్రతో శక్రమ్ముకొనినట్టు దళ రథుడు తన కుమారుల సివాహ విషయమై ఆలోచించు చుండగా విశ్వామి[త్ర ముని వరు డరుడెంబెను. (8లా తవన్విని 5-10)

3. రామాదులు సుమంటక్రుని రధముపై వనవాసమన కేగుచున్న నమయము నకు ఒక కృషీవలుడు తలపై గత్తిమోజ్ళ నిడికొని ఎద్దులను తోలికొని పొలమునుండి తిరిగి పచ్చుచుండెను.

4. రామామలు నగర్య పొలిమేరలు దాటిన తరువాత గలగల పారెడి కొలువల ట్రక్కం వీపగా పెతిగినవైదు మధ్య నిలువబడి, మోకాళ్ళవరకు పైరులోమునిగిపోగా రైతులు ఆశ్చర్యముగా వారి వంక తిలకించ సాగిరి. (ఆదే 502-505)

5. వజ దం )డను రాక్షస వీరుడు తన కర చస్రమును గ్మిరున శ్రివృుచు వ్యవసాయ దారుడు పైరును కోయునట్లు వానర ైనికుల తలలను రాళిగా పో నెనుం (ఆద్వితీయ మా ద్వితీయం దినం, ం7)

విశ్వనాథలో వైదిక (వాహ్మణ వాసన ₹0తగ గలవో వ్యావసాయిక భావన లంతకం ఇ ఎక్కువగనే కలపు, అచ్చపురై తవిడ్డటై న పవెంపులో ఈ భావనలు ఆశింప దగినంతగ లేకుండుట ఆశ్చర్యకరమైన నంగతి,

గిరివన ప్రీ తి

విశ్వనాథ వజ

విశ్వనాథ చిన్నతనములో భద్రాచల నమీవ ఆరణ్య (ప్రాంతముల గుండ వలు మూరలు పయనించెను ఆ యనుభవములను నంతరించుకొనినవే కిన్నెరసాని పాటలు, విశ్వనాథ గిశివన సరసీసరిత్తులలో కనుగొనిన సౌందర్యము శ్రీరామాయణ కల్పవృతములో అక్షర రూపము గొనిన విధమును గమనింతము,

న్వభావాను శీలనపు 275

రామలత్మణలు. బాల్యషున కౌళికని వెంంశేగినప్పుడే వాకి అరణ్య పౌందర్య, తొలి నరిచయము కలిగినది. వారు దర్శించిన ఆడపు గిట్టన్నవి,

దారి యంతయు పొదచ్చు చెట్లు పెనువకటులు బ్తురవముల అతవి నించెన్ము ఆబోటలవలె బలిసిన మనువివ్శ ధారాపాత. వేగముని వరుగిటు చుంచెను, చిమ్మ చీకట్తకు కన్నుం నుసకచు వారెను. అడవి వవల టాతలతో చెప్పం చెవిటి వ-ఎ్యను. చిరుత పస్పృలుల 7స్యరులు, పెద్రపుఒల గ్తస౨ అడచిసం పల సెంహ'సుల ఆడపులు శ్రవగేంద్రి నమమను వోరంప జేసెను. ఆకాశమును ముదిడూనెటు తంకకి బిల్వ కీచకాది వృక్షములు గాలికి శంఖ.మలపటలే ధ్వని శయునుంబసు. (ఆవాల్య 114-116)

తదవాత సీవారాసులక్మణులు అకణ్య వాసమున శేగినపుడు ఆరణ్య నాంద్య్యు మును పవనాలుగేండ్లపాటు తనివికిర ఆస్వాదించిరి,

రానూదులకు మందుగా ఒక పహా వటవ్యకము స్వాగతము నెరపినది ఆ వృక్ష రాజము దిగంతముల విపులతను మూళ్చిల్ల జేయుచుందెను. అకు వచ్చని కొండయో యన నితి చెలవుదాల్చియండెను, దాని కొమ్మలన్నింటి నుండి ఊడలు దిగియుండెను, దానిని చూడగా స్వర్గ పొందర్యమే కన్నుల గట్టినట్లుందెను, సీత ఆ సౌందర్యమును వట్టలేక (ప్రమోద ముదా వాహిని యమ్యెను, రామునికి దగ్గరగా జేరి అతని భుజములపై చేతులు వైచి వజవసాగెను, నానావక్షి కూజితముం సముద్ర ఘోషవలె వినిపింవగా రాఘవులు విని సంతృప్పుల్నెరి, (స్తాన 506 = 508)

చిత్రకూట సాందర్యమును శ్రీరాముడు నీతకై ఇట్లు వినిపించెను,

యావన (ప్రాాంభమందలి యీశే!ి తోశలో నొళకన్నుతోంచెం జూండు] పొదవోలెగట్టి యిీపూ చిన జీడీమా మిడింజూడు! లెలిముసుంగిడినయట్లు!

276 కల్పవృక్ష దర్శనము మూడు నిలు(లు దీరముగం బసఫై నొ తేనె ఠే ఖు ళల తుఇనగరి కాంచినపు కనుము 6 (౧ ఉగ చందమామ నుండి జారిపడ్డది యేమొ శకమిన తుఖ్టున జారిపోన్ర య పా! ' చా, యొ కొండపెను డొక్కలో చాగు కొన్నయట్టు లీగిరీం దము కొమ్ముల యొక్తు చూడు 1 ద శ! 0: జ్ర పై బల్ల పఆఅపుగ నున్న యా పచ్చ యడవి యవని ధరపుళింబేంద్రు శయ్య్యాస్థలంబు (యస్టాన ర్‌లి8్రి వక్ష ర్తపునందు కొండల మబ్బుల సాహచర్య మిట్లు వర్షి తమైనదిం ఒక మబ్బు గితృంగ సికటమ్ము విడిపోదు మోైథనేంద్రనికంటం (ాగినట్లు ఒక మబ్బు గిరి పాదనికటాన జీరాడు వ టు మన్ని౦పయ్రూర్ధంచు చున్నయటు ఒక మబ్బు గిరిమ హేశకటిస్థ మూగాడు సంభోగశృంగార చలితయటు ఉం ఒక మబ్బు గిరి పంచ నూనక తిరుగుని రాక్ళత యాస నలాడునటు యిరి ట్‌. (నియమపాలన 116) విశ్వనాథ పర్టనలను చదువు నప్పుడు పాఠకుడు కొండలలో లోయలలో నంచరించు చున్నప్పణి ఆనుధూతిశే పొందును, కువెంవు పుట్టినది "పెరిగినది మలెనాడులో-పర్వతారణ్య (ప్రాంతములో. ఆయ నకు కాడు దేవర వీడు. గితిముడి శిపునిగుడి, వనకాంత తొలి వలపుల ప్రియురాలు” ఆయన సృజించిన సీతారాములు కూడ గిరివన (ప్రియురే,

స్వభావాను శీలనము 277

“కొడిన కొళలిదు. కొడ కవియు నాన్‌ (కొళలు)

(ఆడవి వేణువిది ఏ ఆడవి కవినినేన్‌)

అని చెప్పికొనిన కువెంపు రచన అన్నింటి ఈగిరివన ప్రీతి తొణికినసలాడు చుండును.

(శ్రీరామాయణ దర్శన [ప్రారంభమగునదే ఆడవిలో.. “లే యెండ బంగరు వన్నెలో మునిగి కలకలలాడుచు నప్వుచున్న కాంకార పంక్రి విస్తారములో వ్శోకి చేథ్‌బుత వక్ష బూజతము నాస్వాదింముచు పిల్ల గాలులకు గలగల నునుచు విళంపించు స్ఫటిక నిర్మల ననీ పులకిత ముకుకమునందు మజ్జనమున కుద్జగించి, నలిలావగాహన మునక్రై సోపానములు దిగి ఇసుక తిన్నెదాటి నకి జీవనపు అంచసడకలకు సొక్యి= యుండగా రతి సుఖవారు నిస్వన మొకటి నినవచ్చెను (కవిక్రతు 6-14)

రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రుని వెంట మొదటసారిగ అరణ్యమును (గ్రవేశించిరి వక్షల కూజితయును వినిరి* శీత సుందర సుఖి సలిలములలో మునిగి తేలిర. రామ లవ్మణులకు తమ రాజప్రసాదపు సిరి అరణ్య స్వర్షధ్రీ ముందు పేదదై కనిపించెను. ఆ నాగరిక జీవనము ఈ పన్యసంస్కృతి ముందు దరిద్రమై కొన్పించెను. ఆస్పుడా మహర్షి విశ్వామ్మితుడు ఆ విడ్డలకు గిరివనముల మహిమనిట్లు వరిచయము చేయును. వక్సా, గిరివన (ప్రీతియే నై వకృప* ఈ భివ్య నొందర్యశీలపు వన్యశాంతి యంగే జగడీశ్వరుని మహిను సంవేద్య దుగును. ఇచ్చటనే ఉపనిషన్మహో మంత్రముల అను భవము హృాద్గన్యుమగును. చిత్తమునకు సమాధి నిచ్చి బారిదంత నిగ్రాంత హళిత కానన మయమైన ఈ పర్వత (శ్రేణి ధ్యానించు వానికి హృష్టరోముక నిద్చు శిపుని వలె వ్యాపించి యున్నది. చూడు అదిగో రంగురంగుల మొయిలు దేపునిపేరు (వాఎన మ్యద్రవలె గగనవట మందు తేలుచున్నడి.మన ఆత్మను క8ళో పాసనకు పిల్చుచున్నది* రఘుజొ, విను సృష్ట సౌందర్య వలసే నృష్టి కర్తకు పూజ" రసజీవనమునపు మించిన తపమున్నదా? రససెద్దికంబ గొప్పసిద్ధి కలదా? సృష్టి పుట్టినది రసమందే. (గితపమన్నది రసమందే. వరువెత్తు చున్నది రసము వంకే, తుడకు రసమండే ఐక్యత పొందును. రససాధనము చేయ కుంటుటే మృత్యువు. రససు అనంద రూవ మైన అమృతము” (శిలాతపప్విని 182-132)

278 కల్పవృక్ష దర్శనములు సీశారాముల ఆరణ్య వాస సమయము గిరివన ప్రియులై న వకేంత సంతోష కరమైనదో ఆ వర్టనలు కవికిని ఆంత పంతోషకరములు,

“*వనుగు వెదరు పొదలపైబడి రెమ్మలను *లలిల్‌” *లరిల్‌” లకిల్లని విరిచి తినుసున్నది, మసపా! ఆ దృశ్యమును స్మరించి చిత్రింకుకో. చెట్లను ఊపుచ్చు పండ్లు కాయళలురాలు నట్లుగ కొమ్మనుండి కొమ్మకు దూకుచు కీచకిచ లాడుచు పరుగుల దీయ రంగురంగుల కోతిపిండు. దానిని స్మరించి చిత్రిందుకో, ఎస్పమాసప్ప రాకతై వనదేవి తపోత్సవము జేయుచున్నదో యన్నట్లు మొగ్గలను దీప శివిలరోను, బంగరు వ్వాలల పూలతోను రంబిందు నృతములను స్మరించి, మనసొ చిర్రించుకో! గిరి శిరస్సున ళిలా ఫాలముసుండి వ్యాపించిన రాతివాలు నుండి, ఆపెను చెట్ల కొమ్యల నుండి (వేలాడుచు శ్రేనెలు వర్షించు చున్న వడగల వంటి వుట్టతేనెపట్టులను స్మరిండు ఆస్వాదింద, శిఖరము నుండి(ప్రవహించి [క్రిందిలొయలో నికి దుముకు జలపాతమును మైపులకతింపగా స్కరించు, ఆదిగో, కనుల పండువుగా కనిపించు చున్నది చిితకూటము, శివ్వాసాగసు కూటము, విపిన శివ జిటా జూటముల” ((చిత్రళాటక 403-420)

ఆటవిపలకు వేట నిక్యాను భవము లోనిది. కువెంపు ఆ యానందరృములను వేటతో పోల్చి వర్షించు చుండును. రాముడు వాలిని వధించు సందర్భమున పులివేటను నర్జీంచెను, “ఎర పశువును కట్టీ చెట్టుపై మంచె మాటున పొంచియున్న వేటగాడు తుపాకిని గురిపెటూని కూర్చుండెను. బృలివచ్చినది. ఆససనవును చూచి దానివి తిను ఆళరో ముందుకు వచ్చినది.తుపాకి కృతళృ్ళత్యమైనది.ఆయువు పట్టున దెబ్బతగులుటతో పులి నేల కొరిగినది. అది చచ్చిన దని నిర్ణారణ చేసికొని వేటగాడు మంచె దిగి వచ్చి తన వేటను స పీంచునుు తన వర్శాక్రమమునకు తానేమెచ్చుకొనుదు” (నీంసత్య (వ్రతనె దిటం 288-297)

కుంభకర్ణుని యుద్దసందర్భము నందలిదీ వర్షన:- వేట కుక్కలు ఆడవివందిని చుట్టుముట్టినవి,అది హుంకరించి ముందు నరున యందలి మొదటి కుక్కను కోరలకో చీల్చును. దాని (ప్రేగులు వియటకు వచ్చును.మిగిలిన కుక్కలు వెనుకడుగు వేయును. మరల మీదికి లంఘించును.ఆ పంది అడవి మార్మోగునట్లు ఘీంకఠించి పొట్టలు చీల్చి కొన్నిటిని గుండెలు బొడిచి కొన్నింటిని పక్కలను చంపి వేయుచుండును. గుట్టము నెక్కిన వేటకాడు గురిచూచి తనపై గుండు వేయ పర్యంతము .”(రసమల్లె ర్యద్రదృష్టిగె రౌద్రము. 205-214)

వ్వావాను శీలనమా 2/9 కవెంవృ చేయు వర్ణనలు, కల్పింబెడి ఉవములు సాధారణముగా కొండలకో ఆడపులకవో సంబంధించినవిగా నుంచునుం

దశరధుని యాగమునకు జనులు మలెనాటలో మొదటి ముంగారు వాన కురినిన మరునాడు తడిసిన నేలలో వేడిమికి నిలువ లేక లక్షల కొలదిగా బారులు దీరి ఆడవి తేనె నట్టులున్న పుట్టలను ముట్టడించు గండు వీమల రాళి గుమిగూడినట్లు విసల నం ఖ్యలో వచ్చిరి. (కని[క్రట 276-287) రామలత్మణ భరత శళతుఘ్నులు ఒకేగుత్తి యందలి నాలుగు పూలు విప్పారినట్లు "పెరిగిరి./(ఆ దే 495-49ర)రాముడు విలువిద్యను శార్టూల శావికము వేటను నేర్చునట్లు నేర్చెను. పర్వత శిఖర.మన పుట్టిన సెలచేరు నముద్రాభి ములిముగా పారుట నేర్చినట్లు నేర్చెను. (ఆదే ౪71-674) “*రాబకుమా రులు సలుపురు సహ్యాద్రి శృంగ సంకులము వలె కలని మెఅని బొన్నత్యము పహిం చితి” (అదే 678)

“ాకంవ సమయమున కొండ శివిరము నుండి పెద్ద బండ యొకటి చెట్టు చేమలను న్తుగు చేయుచు. దొరలి వచ్చునట్లు తాటక వచ్చెని (శిలా తవస్విని 160-163)

“నిండు సెలయేరు ఆడవిమై పెరిగిన ఇరుగ్యు నడుము సుందుకు పాగినట్లు ఇరు వైపృల జననంనోహముతో నిండిన సభ మధ్యనుండి రాముడు శివధనున్ను వంక సాగెను. వచ్చని అడవిలో విచ్చిన పూపువలె శోభిల్లు సీతను చూచెను” (అదే 501,531)

కువెం ఆటనికకవి యనుబలో అతిశయోక్తి లేదుం

(ప్రాంతీయ భావములు

స్వస్థాన వేష భాపాధిచూనసు సజ్జనుల నహజ గుణములలో నొకటి. అందు చేతనే పౌరాణిక గాధలసు (వాసెడి మహాకపులు గూడ ఏదో మొక సండర్భమును కలిగించుకొని తమ దేశమును తమ (ప్రాంతమును, తమ భాషను తమ (పాంతీదూ చొారములను వక్షించు చుందురు, దీనికి నన్నయభట్టు భారతకధలోనికి ఆమూల॥ మైన వేంగీ దేళమును చొప్పందుటయు (శ్రీనాధుడు లీనుభిండ మాద్యంతము ఆంభ్రదేశీయ పక్షేశ్రములను, (ప్రకృతి పదము వన్షించువయు ఉచాహరశీయములు,

విశ్వనాధ తెలుగుతనము. :- విశ్వనాభకు తెలుగు దేశమన్నన్సు శెలుగు భాష యన్నను వల్ల మాలిన ఆఖిమానము. ఆంధధ్రవ్రశ సి ఆంధ పొడుషము ఆయన ఆంధ్రవ్వాఖి మానమే వస్తుపుగా గల రచనలు, ఆయన రచనలన్నింటి ఈ ఆంధధ్రాభిమానము కొట్టనచ్చినట్లు కానబడు చుండును, అయోధ్యా వాశమైన రాముని చరిత్రమైన రామాయణము నందును ఆయన ఆంధ్రవ్వాభిమానము (ప్రవేశింపక మాన భేదుం దశరథుడు ఉగాది సండుగకే సరిగా తన ఇంటి కేతెంచిన కూతురు అల్లుడు శాంతర్ష్య శృంగులకు సన్న బంగరు జరీ పీతాంబరములు కట్ట బెట్టు టేగాక తెలుగుఉగాది ఆదారముననుసరించి సన్నమామిడి పిందె ముక్కలతో వేపపూత (ప్రసాదమును కూడ 'పెష్టైను. (ఇష్టి 256) యజ్ఞవేళ అతిధులకు వగ్గించివ భోజనము-బియ్యపు అన్నము, వస్పు, అవ్ప డములుు వంగ వరుగు వారు, బనుకులు,క్షీరాన్నము, గడ్డపెరుగు-అంతయు తెలుగు వారి భోజనమే (335,336) విశ్వనాథ దేవ మానవ రాక్షస భేదము లేకుండ వివాహి తలైైన స్త్రీలందర మెడలో బృస్తైల (శ్రాడును వశ్హించును.ఇది ఆంధ్ర లేవా వాకీణాత్య ఆవారము. బొ త్తరాహులకు మాంగల్య ధారణ విధానము లేదు.(ఆవకార 69%, నిస్సం శయ 138) సీతారాముల 'పెంగ్షీి అచ్చముగా తెలుగింటి పెంగ్లి యే.ఆయోధ్యనుండి మిధిలకు మగ 'పెండ్లివారు ఎడ్ల బండ్లపై పోవుట(ధనుస్సు 356)చెరువు గట్టున ఎధుర్కోలు, గ(358) పానకాల కావ్య, (359)ఆడుపడుచు బిందెలు తీసి కొనుట (360)వక్కా పలు గంధము నొసగుట, (ధనుస్సు 5051) వారివేజీ కుండలు, (కళ్యాణ 71) శట్టలో వెండ్లి కూతురును తీసికొని వచ్చుట, (77) తెరపట్టుట, (78) సూత్ర వింధ వము, (80) తలంబ్రాలు, ($2)హారతి పాటలు, మిగ్గకాటుక,(138)కళ్యాణపు బొట్టు పొవుకోళ్ళు,(113) చివరకు అలుకు గుడ్తకై తగాదా (106) ఆమూలకము లైన ఈ వివరముల నొనంగుటలో విశ్వనాథ తెలుగు తనము కానవచ్చు చున్నది. తెలుగు దేశములో (శ్రీరామ నవమి దినమననే సీతారాముల కల్యాణము ఛేయుట ఆచోరము. ఆనాడు తలంటవ్రాల వేళ నాలుగై న చినుకులు వడితీరునని అను కొనుట కలదు, సీకారాముల కల్యాణమునాడే అట్లు చిటపటి చినుకులు వడిసవని

న్వావాను శీలనము డత విశ్వనాథ రమ్యముగ కల్పనము చే నెను.

(పతివై ౮ శుస్ధనవమికి

వితత*బుగం దెలుంగు నేల ఏిరిసెడు జల్లుల్‌

సిల్‌ ముక్తా సదృశంబులం

(య్రలీనులు తలంటాల వేళ వచ్ళె .శజిటపటల్‌ (కల్యాణ 89)

డళరథాదులు అయోధ్య నుండి మిధిల కేగుదారిలో కాంతర్ష్యి ళృంగులు వచ్చి వారిని శలినికొనుట గోదావరిని శబరి కలియటతో పోల్చబడినది. (ధనుస్సు=3)శవిరికి మతంగుని యెడల, రామునికి శబరి యెడల గల యేమను గురించి చెన్సము జలవికి గొతమి మీద నెంతయోోళబరి మీదను అంతయే (పేమ గలదు అని శబరి వలుకున్ను (శవిరీ 364) ఈ ఉపమా కిల్పనమునకు శవిగికి గలి ఆం(ధ్ర దేశాధిమానమే స్ఫూూ్తి నొసంగినదిం

తూడ్చుండుట నేర్చుకొనిన వనిపిల్లలు తెలుగు ఓం అను అక్షరము బలెమన్నా రట, (అవతార 305)

పిఠరృ మరణాంతరము అయోధ్యను (ప్రవేశించిన భరజునకు తమ పేరు వందలి మొదటి రెండక్షరములను వలుకు చిలుక వఊిచుల సవ్వడి వినరాలేదట. (పాడూ 521) తెలుగులోనే చిలుకలప రామచిలుకలను వ్యపెహారమున్నది, విశ్వనాథ దీనినే ఇచ్చట ధ్వనించు చున్నాడు,

వంచవదీ నివాపమైస రాముటు లవ్మణునితో ఆచటి ప్రకృతి సొందర్యమును వర్షించుచు “మస దేశమందళి నమళు చీర మార్పు లేవి స్త్రీల వలె ఏవాది పొడుగున జలపూర్ణములై యుండుమ*" ఈదేశపు నములు ఖుచులైన స్త్రీలు దినదినము చీరమార్చి నట్లు ఏశాది కొఠసారి (ప్రాత వీరుపోయి (కొ తశీరు వక్చు చుండును.”అవి చమత్కం తించును. (వంచవటీ 17) వంచవటి తెలుగు దేశమందున్నది. ఈ దేశషృనదులు వేన విలో ఎండిపోవుటను కూడ విశ్వనాఠ గొప్ప గుణముగ నిరూపించుది గమనింవ దగి

36౮]

282 కల్పవృక్‌ దర్శనములు

వాలి వధానంతరము (వ్రస్సవజణగిరి గుహలో వర్షాదినములను వెళ్ళబుచ్చు చున్న రాముడు లక్ష్మణునితో “వింధ్యో త్తర భూమి స్టైనమన దేశము ఆతిశీతలము,అత్యుష్ణము* ఈ దక్షీణ దేశము సమసుఖోష్ణ శీతము. భగవంతుడు అందమైన దేశమును చూపించెను.” (నియనుపాలన 60) ఆని ఈ (ప్రాంతపు-నిశ్యనాథ మనసులో తెయగు దేశపు-సొమ్య శీతోష్టస్థితిని, నుందర (ప్ర్యతిని ప్రళంనించును.

కువెంపు కన్నడదేశాఫిమానము :_ కన్నడిగులు మాత్రమే పూర్తిగా అర్హము చేసికొని ఆనందించగల వాన్ని (ప్రాంతీయ భావ.షులను కువెంపు రామాయణ ములో చేర్చెను.

1. దళరథ మరణానంతరము రాళువివాసముచే పొడు డినట్లున్న ఆయోధ్యక వే నమామల 4&;రి నుండి ఆరుదెంచిన భళత (శతఘ్నులు పొడు బడిన హంపిని ప్రవేశించిన కన్నడిగులవలె సంతప్త హ్యృదయులైరి. (భరతమాతె-188.190)

2 వానర రాజధానియగు కిష్కింధ పంపా నరోవరతీరమన గలదని వై కము చెవ్ఫుచున్నది, ఆ పంపాసరోవరము నేటి హంపీ నమీవమునశే గలదని కన్న డిగుల విశ్వానము. తుంగభదయే వంచయను అభిప్రాయము కూడ కలక. తదను గుణముగనే పవెంబృ తుంగభద్రా తీరునే వానక రాజధాని కిష్కింధ కలదు (శబరి గాదను అతిధి వాశరధి 374-375) ఆని చెప్పెను. హనునుంతుడు కన్నడిగు డనును,

3. నుగగ్రీవాబ్లను పొరించి కిష్కింధ కేతెంచి విడిసిన సళల దిక్కులందలి కపి సమూహమును రాముడు ఒకగిరి శివరము నుండి పరిశీలించెను. సానుకందర దరీ భాగము లన్నింటి నిండ గ8 ఆరణ్యస్పర్థిషైన ఆ 8పివైన్య వార్థిని గాంచిన రామానికి కొడగున కేగి కావేరీనది ఉద్దమస్టానమగు తల కావేరి తీర్చములో స్నానమాడి ఇుచిమై సమీపమందలి (బ్రహ్మగిరి శృంగము నధిరోపాంచు కవి మసన్సు అకాళ చుంటిమైన ఆశివరవు 'పెత్తనకు, ఆతి విసృత వైన ఆ (వ్రకృతి దృళశ్యమునకును ఎట్లు తత్తరించునో ఇట్టి అనుభూతి మైనదిం

శక

4. లంకలో రాత్రివేళ సీకాన్వేషణము గావించు హనుమ కుంభకర్ణుని ఇంటిలో

(ప్రవేశించి దారి తప్పెను,సస్యూ వర్వతనముల మధ్యగల ఆగొంవె యనువోట అడవిలో

న్వభావాను శీలనము 283 గల బఐలగి బృహతత్తరువులు ్రీకిపి యున్నట్తున్న స్పంభమాలా వంప్తలరో నుండి ఆతనికి వియట వడుట కషస్టమమ్యెను* (కనకలంకాన్వేషణం 254 257)

5. కవి వ్యోకిని (ప్రార్థింముచు తస కావ్యమును శ్రవణ లప్ప శీలాజూటము నుండి కాన్సించు వ్యోమ చుంబిత భానువైభవ శాశ్వత దృశ్యమైన గోమపేశ్వరుని బృహన్మూూల్తితో పోల్చును, (అత్తలా దైత్యసవెమయొక్‌ 7-10)

ఎ. 6) “డళరథ్రుని పలుపురు కుమారులు శ్ఞాస్క గుణ, వీర్య, ధైర్యమూడులై వహ్యాదది శృంగ నంకుఅము వలె శలని మెలని యుండిరి. (కన్నడ దేశపు పశ్చిమ మున నమ్ముదతీరము వెంటగల వర్వత పం క్తులకే సస్యో(ద్రియని పేరు)

ఇట్టి (ప్రాంతీయ భావముల వలన ఉభయుల కాప్యములు ఆయా (ప్రాంతముల వారికి వా్శ్శాకము కంటె ఆత్మీయములు కాగలుగుచున్నని"

సంపదాయము = సంస్కరణ

జొతి నునుగడయొక వృక్షమైనచో సం్యస్రవాయము దాని(వేళ్ళు. సంస్కరణను వాని కొమ్ములు, నం్యవ్రదాయమునందు (వేచ్ళుపారని జాతికి న్య క్తిత్వములేదు. ఆసలు ఆ స్తిత్వ మేలేదు. సంప్రదాయమే జాతికి జీవము, సంప్రదాయమును పొలింపని జీని తమే అసాధ్యము ఆసంభవషు, ఆమావ్యాము, ఎంతటి తీప్ర విప్తవవాదిశైన ఎంకో కొంత నంట్రవాయ పాలనము తప్పనిసరి,

అట్లని కేవలము సం్మపదాయమునే పట్టని (వ్రేలాషెడు జాతికి పురోగతి లేదు. అభివృది జీవ క్రి మొక్క తొలి లక్షణము. అభిపృద్దిగోనే “మార్చు కూడ ఆంతగ్గత మై ఉండనే యున్నది. యానప్పుడు ఆబవిక దళనుండి ల్రామీణదళ దాని నుండి నాగరికదళ నంమకొనినాడనగా ఇది యంతయు సంస్యరణము వలననే పాధ్యమైనది.

(పాశ స్రాత్రల మేలు కలయికయే చైతన్యవంతమైన డాతిలక్షణము,

284 కల్పవృక్ష దర నములు విశ్వనాథ = స్య్యపదాయ గౌరవము

ఆధునికులు విశ్వనాథఠను నిమర్శించుటలో ఆయన (వధాన దోషముగా నెన్ను సది ఆయన (ప్రాచీన సం(వ్రవాయాఖిమావి యనుసదిం “పాలీన సంవ్రదాయ పున రుద్దరణచేని నమాజమును వేల సంవత్సరముల వెనుకకు తీపికొసపోవగోరు తిరోగామి విశ్వనాఠ” టని ఆభ్యుదయవాదుల మనుకొమ వారందరు, వీరికి మంచి చెడ్డలతో ఆంతగా పనిలేదు. (ప్రాశినమైనది సర్వము మూల మట్టముగ ఉన్మూలిం చుటయే ఆభ్యుదయమునకు తొలిమెట్టని వీఠి మతము. ఐనరో మనుష్యుడు కాళ్ళతో నడచుట (పాలీన సం(ప్రదాయామసరణము. కనుక అభ్యుదయవామలు. కాళ్ళు పైకెత్తి చేతల మీద వడువవలెనని, ఇదియే విప సంథాయని చెన్నవలని యుండును.

విశ్వనాథ సం(ప్రదాయాథిమాని, ఆమాటను ఆయనకీ స్వయదుగ శ్రీ, రా. ఈ అవకారికలో స్పష్టముగా “నర్వధర్శ్మమూల వీజంబుగ సవిచ్చిన్న సంవ దాయార్జినై” (అవళాశిక = 29) అని చెస్పికొని యున్నాడు, నంప్రదాయమనగా ఆయన దృష్టలో వైదిక నుతము, తరతరములుగ వచ్చుచున్న సదాచారములే. యజ్ఞ యాగాదులు, పూశావతములు మొదలగువాని ఆచరణను ఆయన అభిలషించును, షోడళ నంస్కారములను ఆయన సమర్థించును. మడి మైలలను మన్నించును, చాతు ర్వర్థ్యవ్యవస్థను ఆయన ఆమోదించును, సంస్కృతము. దేవ భాషయని ఆయన సమ్మకము. రాచరిళపు వ్యవస్థను గౌరవించుచు. ఇంకను ఈ శతాబ్ది ప్రారంభము వరకు నమాజములోసు, వై దిక (బాహ్మణ కుటుంబములలోను నిలచి యుండిన (ప్రాదీన సదా చారము లన్నింటిని ఆయన మచ్చుకొనును.

శ్రీ, రా. క పు రళనమే సంస్రవాయ సంస్థాపన కొరక్కు కావున ఆడి నిర్వహింప బడిన రీతిని పతిశీలింతము,

దశరథుడు మరణించెను. రాముడడవి కేగెను. భకతడుడింకను రాలేదు. రాజ్యములో రాశ్కానికముగ అరాజకత్వ పరిస్తితి యర్చదెను. కలిపురుషుడు ఆరాజ తత్వము రూపమైనెవాడు ఇచట విశ్వనాథ "కలికి. గొంతయాస కలిగె మంత” (మునిశావ 30-310) అను మపటముతో 5 సీసములను (వ్రాసెను. ఇందు కలిపురు షుడు వేనిని (ప్రోత్సషాంచునో, వేనిని విరోధించునో = ఆపగా విశ్వనాథ మతములో ఏవి దూష్యములో, ఏవి పోన్యములో గుది(గ్రుచ్చ బడినవి. ఆధ్యాత్మికములు, పామా

న్వధావామ శీలనము 2285 జిళఠములు, రాజకీయములు, పారిశ్రామికములు, న్యావసాయికముణ ఎన్నో విషయ మలపై విశ్వనాథకుగల రాగద్వేషములు ఇందు (కోశీకరింన బడినవి, కనుక ముందుగా ఆ వద్వ్యములను విశ్లేషించి చూచి తరువాత [గ్రంథము మొత్తము మీద అవి ఏ స్థలమున ఎటు వ్య క్తమైననో వరిశలింతము.

శలి పురుషుని వరన ఇట్లున్నదిం

శలి పురుషుడు ఆరాజకము రూవమైనవాడు, అతడు వేదవేదాంగాదులను నిర్మూలించ కేయువాడు. నాన్లికులు వై తండికులు మొదలగు వేదవిరుద్ద వాదులను (పోత్సపాంచును.. దేవతలను దూషించును. యజ్ఞ యాగాదులను దూషించును ఆగ్నిహో(క్రార్సృనలను పాడుచేయును. కుల వివక్షలను కూల్చివేయును. ఆశ్రమ ధర్మములను వ్యత్య న్తము గావించును. తవస్సులు మాన్పించును. కామమునే దేవతగా కొలుచును. కుటుంవివ్యవస్థను కూల్యరోయును, తండ్రిని కొడుకు చేతను, భ ర్తను భార్యచేతను ఎదిరించదేయును, న్రీలప (క్రొత్త స్వాతం[త్యములను వ్రకటిందును. వ్యపసాయమును నిక్లత్యము చేయమ. పాడి వళువులను పధించును

దేశపృటినసరముల గణీంపళ విదేశములకు ఎగుమకులను (ప్రోత్సహాంచును, ఆస్తులపై ఎవళికివి న్వత్వములు లేకుండ చేయును, మాత్స్య న్యాయమువనుసరించి వర్గ సంఘక్షణను (పోత్సహించును. వృత్తి విద్యలను కళలను నాశనము చేయును. అరణ్యములు నిర్మూలించను. దేశనుంతయు మితిమీరిన పారిగ్రామికము గావించును. కుటిల రాజకీయములకు శట్టాధిషేకము చేయును. వండితుల నాదరింవడు. వారికీయ బడిన అ(గ్రహారమల వవహరించును. బూటకపు సభలను విర్వహించును. ధర్మా ధర్మములను వరిగణింవడు. కేవల సంథ్యా బలమునకే (ప్రాధాస్య మొసంగును, వ్రక్ఞా (పాళవమలను గృుళ్సింవడు. వ్రజలసు విరాయధులను గావించును. ఏనుగులు, గుజ్జములు కవిపింపకుండ చేయును. పున్నములు, సుగంధ (ద్రవ్యములు అనాగరకకా చిహ్నములని భావించును. సత్యము నజచి వేయును. ఆసత్యమునకు వట్టాిషేకము చేయును.

286 శల్చవృక్ష దర్శనములు దీనినే వ్యత్య_స్టము గావించి చెన్సకొన్నచో విశ్వనాథ అభిమానించు నం వాయ స్వరూవము బోధవడగలదు. సుస్థిరమైన లాజ్యాంగ వ్యవస్థయుండోవలెను. వేద వేవాంగాదులను పరిరక్షిం కొనవలెను. న్నాస్తికాది వేద విరుద్ధమతములను అణచి వేయవలెను, దేవకారాధనలను, యజ్ఞ యాగాదులను, ఆగ్నిహో శ్రార్చృనలను కాఫాడవలెను, కులవ్యవస్థను, ఆశ్రమ ధర్మములను రశ్షీంపపలెను, తపస్సును గారనించ వలెను, కానుకును ధర్మమచే నియంత్రింస నలెను. కుటుంబ వ్యవస్తను నుస్ట్రము గానింప వలెను+ పితృభక్తి పాతి (వ్రత్యము పాలింపబడ వలెను. చీలకు వీనూతన స్వాతం[త్ర్యముల నొనగరాదు. వ్యవసాయమును (పోత్వ వాంచవలెను, పొడి నకువులను కాపాడ వలయును. విదేశవు పెగునుపలకంటబ చేశ యాపసరములకు (ప్రాధాన్య మొసంగపలెను. ఆస్తులవై వ్య క్రి స్వామ్యుము పరిరడింవ దిడవలెను, వివిన్న వర్గముల మధ్య సౌహార్ద్ర సమనస్వియములు సాధింప బడవలెను. వృత్తి విద్యలను కళలను పోషింస పలెను. ఆరణ్యములను కాపాడవలెను. పరిశ్రమ లను నియం(తణలో నుంచవలెను, (బ్రాహ్మణులను గౌరవించ వలెను, వారికీయబడిన ఆ(గ్రహారముల నవహరింనరాదు. పనికిమాలిన నభలకో కాలవ్యయము చేయరాదు. ధర్మము పరిరక్షీంన ఐడవలెను. కేవల సంఖ్యా బలమునకే (ప్రాధాన్య మొసగరాదు. (వజ్ఞా(ఫాభవములకు ఆదరణ గౌరవముల నీయవలెను. (వ్రజలందరకు ఆయుధ శిక్షణ నీయవలెను, ఏనుగులు గుజ్జములు పోషింవబడ వలెను, బృవ్బముల, సుగంధ (ద్రవ్య ముల వాడుకోను పోత్సషాంనవలెను. ఆసత్యము స౭చివేయ పలెను. సత్యమునకు వట్టాథిషేకము చేయవలెను, వై ఆదర్శములలో కొన్నింటినీ అందరును ఆంగీ580కురు. ఉదాహరణకు నత్యమునకు, ధర్మమునకు మన్నన యొనంగవలెను. అన్నో సాధారణముగా ఎవరును కొదనఠు, ఏది ధర్మము, ఏది అధర్మము అను దాని విషయమై అభ్విపాయ భేదము అండవచ్చును, కొన్ని ఆదర్శములు ఆఖ్మిప్రాయ భేదముల కాస్పదమైనవి కలవు, ఉడా ;- ఆస్తులపై వ్య క్రి గవాధికారమును నేటి సమాజవామ లింగీకరింవరు. నంఖ్యా బలమునకే (ప్రాధాన్య మొనగరాదనునది (వ్రజాస్వాన్యు విద్ధాంతమునకే విరుద్ధమన్నట్లు కనిపించును. వర్శవ్యవస్థను కాపాడవలె ననుట, స్రీలకు నూతనాధి

న్వభావాను శీలనము ర కారముల నీయరాదనుఐబ అభ్యుదయ వామలమనుకొను వారెనరును వార్షింవని ఆదర్శ ములు. వేదములు, యజ్ఞ యాగాదులు నిత్యనైమీ త్రిక కర్మలు, షోడశ సంప్కోడ ములు మొదలగువాని మెడల విశ్వనాథకు గల శ్రర్ధాళప్త్పలణు కూడ ఆధునికులకు రచింపవు. వీనివలననే ఆయన (్రగతి విరోధి, తరోగమనవాది మొదలగు నిందలకు గుతికొవలని వచ్చినది,

వీని మంచి చెడ్డలను నిర్హ యించుటకుగాని, వానిని గురించినచర్చ చేయుటకు గాన్ని వానిని గురించిన చర్చవేయుటకుగాని ఇది స్టానకు కొద. ఆయన మేలని నమ్మిన సంప్రదాయ మర్యాదలు ఆయన (గ్రంథములో ఎట్లు (వ్రవశ సపెట్టబడిననో వతిశీలించుయే (ప్రస్తుత కర్తవ్యము.

విశ్వనాథకు వేదములందు గల (ప్రామాణ్యబుద్ది ఈ [కింది సందర్భములలో వ్య క్తమగుచున్నదిం

కొవలిగ శ్తెలె స రాశ్షనస్తీల పాపపు వలువలను ఇండించుచు సీత ఇట్లు అనెను... “వైదిక మయిస చిత్తవృత్తి లేశ పోవుటచేతనే లోళములో వివ్లవమలా చెలకేగుచున్నవి. దాని వలనే లోశళమున కాంతి లేపండ పోపుచుస్నది” (పరరా(త్ర 20). సంస్కృత హీనులకు మభోర్థంబువ దేశించుటలో ని యవై దికత్వమును నవ్మతించి యల్పమత (ప్రాచుర్యంబునకు నృష్టి యాభిముఖ్యంబును భావించుచు. ఆమె కన్నీరు కౌలర్చివది (ఆడదే 270

వేదములకు కళ్లిన దుర్గతిని నిశ్వనాథ వాయుదేపునివే విస్ణువున కిట్లు చెప్పిం పెను, “ఇటు వేదములను చదివెదర. అటు బృహన్నతి మతము (దార్వాకము నగ్గింకురు.” (ఆవళారక 44 “వాకు నూతన బుషులైై నూతన సిద్దాంతనులను (వ్రపంచింతురు. స్మృతి స్యాయాదిక (గ్రంథములను తంవట పెట్టి తగుల వేయుదురు.” (ఆదే 45)

“వె త్యకోటికిని పిళాచనములకును (ప్రియమైన నూతన మతములు పుట్టు చున్నవి. (అదే 31) “*భ_క్రి యక్కరలేదు. వట్టినమ్మకము. చాలును. మోక్షము లభించును” అవి కొన్ని మతములు చెప్పును. (మారీచ 150) ఎవడో ఒకడు బయలుదేరి నేను భగవంతుడను, సృట్టితిననును. (ప్రజలు నానిచుట్టును బయలుదేరి

288 శల్చవృక్ష దర్శనములు భజవలు చేయుచుందురుంకొంత కొలమైన తరువాత పాపము వానికి కాను నిజముగనే భగవంతుడనిపంచును. (సంశయ 149) _ రొజు నీమిత్త మాక్రుడుగానుండి (త్రయీవిదులై తపోమూర్తులై న వృద్ధ భూను రులు ధర్మశాఫప్రముల ననుసరించి శీలవంతులై పాలనము చేసినచో భూమికి మభిశాం తులకు లోవముండదు. అని రాముడు భరతున కప దేశించును.(పాడూ 376) యజ్ఞములందు విశ్వనాథకుగల భృక్తివిశ్వాసములు వలుతాపుల నీరూపితము లైనవి. యజ్జీయములై న యాన_స్తంభములను కలికి వేసిన బండకౌయ్యలని విశ్వనాథ వనశ్హిచెను. (ఇష్టి 115) ఆక్వ మేధాంగములై న సాంగ్రహాజేష్ట్ర యయూత్సర్దనము, వ్వాదళవ్రవర్షో పసదములు, ఏడుమూడుల వైశ్వదేవములు, ప్రాతర్మాధ్యందిన తృతీయ సవనములు, స్రోమములుు. ఉక్ట్య ము, ఆతిర్యాతము, జోతిష్టోమము, ఆయుషి, అభిటిత్స్‌ విశ్వజిత్‌ ఆస్తోర్యామముల్డు-(ప్రత్యాదేశము. (స్రాయళ్చిక్తేష్టి మొదల్లైన ఎన్నింటినో విశ్వనాథ వర్షించెను,శుల్చకర్మ (ప్రవిణుల్రుయజ్జవేదీ నిర్మాణము గావిందుట, యాపములసంఖ్య, వాని శాతులు,కొలతల్కునకువుల వివరములు వాని విశనను హవనములు-ఇట్లు ఆశ్వ మేధ ప్యతకామేస్టులపసంబంధించిన ఎన్నివివరములవనో. విశ్వనాళ యొసంగెను (మక్కు; (మ్రవము, జుహువు,. ధానము, కరంభము, వరివాపము, ప్పరోడాశమ నయన్య మొదలగు యజ్ఞ వరికర సంకభారముల నెన్నింటినో పేర్కానెను. సాసత్‌ సితే సో మేఒధ్వడ్యు రిక్యాది మం్యత్రముల నుదాహలతించెను.(ఇష్టి 282-377) (ట్రొహ్మణులను వర్టెంచునపృడెల్ల విశ్వనాథ వారివేద పాఠములను (ఇష్టి 61) బుగ్యజురాది వేదములను ఆహవనీయాద్యగ్నలను, కాంతి పౌష్టికాడి హోమము అను, ప్తోభగానమును, ((ట్రస్టాన 319) పేర్కొని వారశాత సంబగమ వి _స్తరించును. కాను చాంసాకృతిమై యజ్ఞములందలి నేషవధను దూషించు వానిని విశ్వనాథ కలియవకారముగా ఇప్పెను. రాముని మ్యుద్రికనుగొని సీళాన్వేషణక్లై బయలుదేరిన హనుమంతుడు (శేష డైన యజమాని (వేల్చిన (ప్రాణమయమగు హవిస్సును మోయు [్రత్వగ్ని వలెను నమీకరణ 288) స్రోధాధి దేవకాజ్ఞాతయై పామమును ధరించు మహితుడైస ఉద్గాత

స్వభావాను శీలనము 289 వలెను (ఆదే 289) ఉండెను. రాక్షన వరిఖ్ళత ైయున్న నీతఠ దుష్టజన హన్ప్సగత మైన స్మృతివర్శె స్వరహీనై ని కృలమైఫ వేద నిద్యవలెవరలోక భావనా పరితల్ల క్త మైన సంఘ వ్యవస్థ వలె కలి సమాశ్రిత్నైప ధక్మ దేవతవలె నుండెను. (వరర్మ్శాత 62) మరియు థీశిత దృష్టి లేక ఆనువదించబిడ్డ ఘహాగమోకి వలె నుంచెను, (పర ర్యాత్ర 140) కేవల కుషింభరులైన అల్పులనే చంసండనున్న (త్రయీ నిద్యవళిను, (జటాయు362)లొకికాథికారధూర్తుల యందు దీని దఃలందుచున్నబుషి రూఠమైన స్మృతి వలెను, (అదే 363), న్షేచ్చనాషల దర్బృమునకు చిక్సిన్భృుతప్రామ యగు చున్న దేవ భాష వలెను ఉంచెను, (361), ఈ ఉవమాన కల్పనకు స్ఫూన్సి నొనంగి నది విశ్వనాఠప గల వేదస్మ్యృరి [ప్రామాణ్య బుద్ధియు, సంస్కృతము నెడగల పక్ష పొతమునని స్పష్టము.

కాత్వికమైన వేదమతము యొక్క ఆచరకాత్మక మైన హవములో. (ప్రధా నాంశము యస్ఞములు హోమములు, ఆగ్నిసంరత్సణమునని విశ్వనాధ మతము. అగ్ని సంరక్షణను గురించి విశ్వనాథ వలుమారులు చెప్పెను, ఆహల్యళావగ స్త్ర యుం డగా ఆ(శ్రమమందలి అగ్ని వేదులు దీడువడి గాడిపారి యుండెను. పొజువడి హోను గండములు పూడిపోయి యుంవెనుం (ఆహల్య 510) ఆమెళశావము నివృత్తి యగుట రోడనే హోమపండములందు ఆగ్నిప్రజ్వరిల్లను. హొమవేదికలు బృసీమనోజ్ఞములై యుండెను (అదే 54కు,

విశ్వామి(త్రాదులు మిధిలకేగు నప్పుడు బండ్లపై అగ్ని హో్యత్రముల నెక్కిం చుట విశ్వనాథ మరువలేదు. (ఆహల్య 221) అ్లే చిిత్రకూటిముసకు భరతుని వెంట వియలుదేరు (బావ్మణులు అగ్నికుండంబులందు పదిదినములకుసరిపడునట్లు పిడుకలు "పెట్టి ఉముకతో బూదితో కప్పరి (పాదూ శ)

విశ్వనాథకు చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్టయండు గల గౌరవము ఆయన తరచు నాలుగు వర్ణముల వారిని వరుసగా పేర్కొనుటలో కనినిందును, దశరథుడు ఆఅయోధ్యానగర దర్శనము చేయున్కడు (బ్రాహ్మణులుండు పేటలను (ఇష్టి 62) త్యత్రియులుంటు పేట అను (ఆదే 63) వదర్తకులను (ఆదే 82) ఇతర వృష్తుల వారిని (అదే 50) (వక్యేళ ముగా వశ్షించెను.ఆయోథ్య నుండి మిధిలకేగు 'పెండ్లినారిలో నాలుగు వన్షముల వారిని

వ్ర]

290 కల్పవృక్ష దర్శనములు వేరువేరుగా వన్షించుటమే గాక నాలుగు వన్గములవారు బయలు దేరికని పేర్కొానెను. (ధనుస్సు 339) రానుడు రాజగుటకు పొరులెల్లరు హర్తించిరని మాత్రము చెప్పి యూరుకొవక (బాహ్మాణలిట్లనిరి, క(త్రియు లిట్లనిరి. వైళ్యో _త్తము లిట్లనిరి, ఉత్తమ చూటలిట్లనిరి (అభిషేక 21,2528, 31) అవి ఆయా వర్ణముల వారిని పేరు పేరున పేర్కొానెను. రామడడని కేగు చుండగా ఆతని నడ్డగించు (బాహ్మణులను తృత్రియు లను వేరుష్ణేతుగా వర్హించెను. ((ప్రష్తాన 319, 321) మరఅ చాతుర్వర్ష్యము వారిని వేర్వేరుగా మరాళ పద్యమున(ఆదే 367)చెప్పెను. రామువి తిరిగితీనికొని వచ్చుటకై బయలు దేరవలనని నికయించుటకు సమావేశ పరచినసభలోకూడ నాలుగు వర్షముల వారున్నట్లు కలములను పేర్కొని చెప్పెను (పాదూ 28) అట్లు బయలుదేరిన వారిలో కూడ మవల నాలుగు వర్షములవారు ఉండిరని పేర్కొనెను. (ఆదే 50 రామ పున రాగనున వా నిన్న నాలుగు వక్షముల వారికి కరిగిన సంతోషమును (ప్రత్యేకముగా వన్షించెను, (ఉపసంహరణము 348). ఇట్లు చాథుర్యర్ష్య వ్యవస్టయందు తనకున్న గౌరవమును విశ్వనాథ పలుకావుల (ప్రదళ్శించెను. విష్వనాఠకు దేవకార్భనలు, నిత్య వ్రైమి త్రిక ములైన వైదిక కర్మల యంద (శ్రద్ద ఎక్కువ. దశరథుడు ఆతని రాణులు రంగనాధ హౌజాపరాయణలై నట్లు ఆయన పలుూపుల పేర్కొనెను. (చూ. ప్ర ఆగన్తుని రామా “లు ఆగ్బ గృహములో దర్శించిన నందర్భమున వైశ్వదేవకాస్ట్రా నములను కేరువేరున పేర్కొనను. (దళవర్త 331) మరిమొళ సందర్భమున ముశై దువులు సావిిశీదేని (వతోద్యాపనము చేయుటను వర్షించెను. (సంధ్యా 390)

విశ్వనాధకు నుడిమైలలను గురించి వాల (శద్ధకలదు. కౌసల్య కైకల చేతను అదితి చేతను కూడ ఆయన తలార స్నానములు మడి గట్టు కొనుట మొదలై నని చేయించెను. (అవవార 166,170, 171,331 అహల్య 449) రామాదులు నదికి స్నానా ర్హమేగునబ్యడు చుడుగు దోవతులను తృస్టాజినములో మడిచి పెట్టుకొని పోదురని చెప్పెను. (సంచవ 0-53)

విశ్వనాథకు శారాళెచ మృవాళెచములను గూర్చి కూడ వట్టుదల కలదు, రామాదులు జన్మించి నశడు జా౨ాళొచను వలన పదునొకండు దినములు రాజు, రాణులు ఆగ్ని కార్యములను, దేవతా పూజలను మానిక5ని తెలిపెను. (అవకార 265) రావుని మకశణా నంతరము విశీషణుడు తనకు ఆశౌెచమని తనను కాకవలదని లక్ష్మ

న్వభావాను శీలనము 291 ణునికో అనును, (ఉవనంహరణ 2) విశ్వనాథ (శ్రాద్మక్రియలను విశేషాధిరుచికో వర్చించునని ఒక రాక్షేపించిరి. వానికి (శ్రాద్రక్రియలు మాత్రమే కనిసించినవి. కాని విశ్వనాథ షోడళ సంస్కారములను విఇలముగనే పర్టించెను. పుంసవనము (అవకాశ 137) సీమంతదు (ఆదే 162,162) జాతకర్మ నామం వణములు (ఆదే 274,276), ఉపనయనము ఆంకగోష్పాద +వాధారణము, కౌపీన, మౌంజీ ఆశ్వత్రదండ ధారణము గాయ(్యపదేశము భికి చరణమ్కు మొదలగు వివరములు (ఆదే 382,393) గోదా నము, (కల్యాణ-61) వివాహము, అందు వి'ఘ్నీళశపూబ్క(వ్రతినీర్శ సూత్ర బంధనము, వాకబలి, స్థాంపాకము. అరుంధతీ దళ్శనము మొదలగు విశేషములు (కల్యాణ 76- 100) విశ్వనాథ వగ్లించెను.

ఇట్లు విక్వనాథ ఆయా సంస్కారములను విపులముగా వ్యంచెను. తనకు గల వైదిళ కర్యాచరణ యందలి శ్రద్ధను నిరూసిందు కొనెను. ఆంత్యేష్టి పితృ్రాద్ద (క్రీయలనుకూడ ఆయన చాలా ఆలినివేళముతో శే వన్షంచెను,

రామాయణమున దశరథని యొక్కయు, జటాయుపు మొళక్కయు వాలి రాన ఇల యొక్కయు మరణములను వర్షించ చలిని వచ్చిసవృుడు ఆవరకర్మలను గూల్చి చెవ్పక తనదు. వానిని ఆయన నివరముగన వన్షించెను. యాయజూకుడై న దశర థవి శవదహనమునకు ముందు విచ్చినాగ్నిహో(త కాంకులుు మరియు సనేక క్లిష్ట శర్మలు, శవదహనా నంతరము నిత్యకర్మలు, దళాహకర్మ, నంచయనము అస్టిని మజ్జనములను వివరముగా వర్ణించెను" (మునికాన 479-485)518) ఇవి భరతుడు విర్వహించిసవి తిరిగి రాముడు గావించిన కాలాతిపాత సమూఢ నిశేషస్నానములు. నివాపవారి పిండ్యప్రదానము మొదలగు విశేషములను వర్ణించెను. (పాదూ 1 305- 312) (్రార్హ కర్మలన్ని దినములు ఎక్కువైన స్నానములు ఏకభు కమలతో రామా మల మేనులు దిడలినవి. (ఆనసూయ 3) రాముడు తనకు పితృ సభుడును. పితృఠు ల్యుడైన జబాయువునకు కూడ బొర్ధ్వ్య దైహికములను సమం్రక మగ సర్వ(ప్రక్రియ అతో వివ్యాగ్ని్యక్రనకు గావించినట్లు గావించెను. వసు ఈుద్రాదిత్య తర్సడాదులు, అశ్వత్ర వశమున పండ(ప్రదానము, దర్భోదకములు వదలుట మొదలగునవన్నియు వివరించెను. (శబరీ 180-186) వాలికి మీయాచారానుకూలముగా ఆంత్య (క్రియలు గావించుమని చెన్న రాముడు నుగగ్రీవునిచే చేయించెను. (గజపుష్పీ 392-399),

292 కల్వవృక్ష దర్శనములు

తిలోదకము లొసంగగల ఐంధు జనకా వరిశేషము గలియుండుట ఒకపెను పైన ధోగము, యోగమును, అని విశీషణుడు రావణ మరణానంతరము పలుకును, (ఉపసంహరణ 14)

పాస్నిచైన రావణ.నకు అవరకర్య్మలు చేయనని విఫీషణుడనగా “భాసా భానము లై న ఊర్జ్వ్యలోకములు కలవు, కనుక ఇచ్చట కర్మలు చఛేయనలసినదే” అని రామడ తని కపదేశించాను. (ఆదే 56) విభీషణ డళ్లే కాస్తో క్రముగా ఆయాకర్మల నెల్ల గావించెను. (ఆదే 62) కర్మలు వదమూడు దినములు జరిగెను, (అడే 81) వియోగ దుఃలి మట్లుండ కర్మలు నుస్టగా జరిగెనన్నయెళ తృటప్పి దింధు వర్షమున నుండును. (అదే 69) అని కవిగా విశ్వనాథ పలికి తనకు వాని యందుగల (శద్ధను వెల్లడిం చెను

రామ పునరాగమన వ్వారను తర్చణవేళ వినిన వలకు పితృదేవతా దర్శనము చేసిన సంతోషము కలిగినడి. (అదే 348) ఆని అన్ని పంతోషముల కంటె పిత్భ యజ్ఞలబ్బమైన సంతోఒపు టాధిక్యమును విశ్వనాథ సూచించెను, వైదిక (బాహ్మణ వాసనలు

నిశలాథ ప్రైదికి ్యబాహ్మజుడు. వేదములు, యజ్ఞములు, ఇతర కర్మకాండలు వశ్ళించసే కాళ ఆయన వేయు ఆవేళ వన్టనలలో పాంవ్రదాయ వైదిక (బాహ్మణవాశా వరణము కనినించు ఓండును,కౌసల్యాది రాణులు తలార స్నానముచేయుట, ఆరిఆరని తతివీరను కట్టుట. (ఆవికార 166) వనిస్టాదులు దర్భాననములు. తడి యంగవన ములరో పయనమ "టి, (ధనుస్సు 346) వ్వయంపాకులు భుజములపై జందెములకో వెనుక జుద్దసుడులు ధరింకుట్కకృషైణవములు, వెండీ శారీ చెంబులతో భోజనమువకు నిర్రనునుట, (కళ్యాణ 97) మడుగు దోవఠులు ధరించట (పాదూ 171) అరటి యాకు ధోజనము, (దళపర్త 277) రాముడు తడి ఆంగవస్రము నెత్తిన వేసికొనుట (వంచవవీ 44) కృష్టాభనయులో మడుగు దోవతులనుంచు కొని స్నానమున కేగుట (వంచవటీ 53) విప్రలు జంచెములు పేసుకొచుట (నియమ పాలన 43, గంగలో స్నానము వేని ఒండ్రువట్టినే దొట్టుగా ధరించి అట్టిటు తిరుగుచు బరీకుప్స్పడమంచు దోవతిని కొంగులు వారగ నారగట్టు కొనుట (నిన్సంశయ 36) మొదలగున వన్నియు విశ్వనాథప నిజిజీవితములో నిన్యానుభవము సందలిని.

న్వథావాను శీలనము 2 రువెంపు _ సంస్కరణ పీతి

కువెంపు నంన్కరణ (ప్రియుడు ఆయన నంసన్కరణ (ప్రియత్వను (ఫ్రీ రా. ద, లో ప్రతిజింటించిన తీరును పంిశలించుటకు ముందు సంస్కరణ అన నేమో కొలదిగా గమనింతము

సంహరంక మైన కృథాతువు ముక్క ల్యుట్‌ (ట్రత్యయాంత మైన కృదంతము సంస్కరణము. నికి బాగుచేయట్ర గద్ది పరచుది అని అర్థసు. ఏదై న ఒక దాని యందలి లోవములను దోషములను తొలగించుటయు సల్లత్షణములను చేర్చుటయు సంస్కరణ మనిసించుకొనును. థాషారాజకీయ, సాంఘిక ఆర్హికాది బహు ముఖములుగ సంస్కరణలు జరిగినవి జరుగుచాన్నన్తి జరుగనున్నవి. ఐనను సాధారణముగా సాంఘిక సంనృరణవారులకే ఆనగా సంఘ సంస్క ర్హలకే నసంన్క ర్త ఆను "పేరు బహుధా (ప్రచళితమై యున్నది. నమాజమందలి ఆవారములుు కట్టువాట్లు విధులు, నిషేధములు మొదరై న వానిశో దోష జుస్టమలయిన వానిని తొలగించి వాని స్టాన మున నిర్తషములై నవానిని (బ్రవేళ పెట్టుకే నంఘ సంన్కరణ యనిపించు కొనును.

శవ్రామును బట్టి సంస్కరణను ఎవ్వరును విరోధింపరు,. కాని ఏడి మంచి ఏది చెడు అను దగ్గరనే అధిప్రాయథేరములు కలుగు చుండును,

రాచరికపు వ్యవస్తను కువెంపు ఖండించలేదు. సరికదా మూలమునందువలె దళరఢుటు రాముని యౌవరాత్యానషేచనకు పొరుల నుంటుల ఆనుషతివైన ఆడుగ లేష, గీనివలన రాజు నివంకన డన్నట్సయివది. దశరథుని రాజ్యమున పేదల (ట్రసంగము వలు వచ్యాయములా వచ్చినది. (కచిక్రతు దర్శనం 857, 286 ఉం్మిళ 336) కనుక దకదుని ఆదర్శ రాణ్యములో ఆక్టిక ఆనమానత (వేళ్ళు (ప్రాకి యున్నస్దయిసదిం

రాజకీయార్థిక సంస్కరణ భావములు ఫ్రీ, రా-దాలో మృగ్యములుం సాంఘిక సంస్పరణ భానయులు మాత్రము గుల్తింన దగి యున్నవి, ననాతన వాకు అనడు వారికిని సంన్నరణ వాదుల మనుకొను వారికిని అభ్విపాయ భేదములు (ప్రధానముగా దేవవాపూశా విధానము, వర్షవ్యనస్థ, మడిమైలలు, భక్యెభక్య విచక్షణ, వివాహ వ్యవస్థ ఆను అంశములకు సంబంధించినవిగా నుండును,

సంస్కరణవాదులలో ఆతితీవ్రబోదులు, సౌప్తికులు. వారు నై నముమొక్క ఉనకీనే సమ్మరు. కువెంపు ఆంతటి త్మీవవాదికాదు. ఆయన దైవమును విశ్వనీంచు సనుటకు శ్రీ. రా- ద నుండి వందతా కొలది హరకాణల నొసంగవచ్చునుం

ననాతన్‌ వాదములు వేవములందు గల (ప్రొమాణ్యు బుద్దిశే ఆస్తికత్క యందచుళు= వేద ప్రామాణ్యబుడ్డి లేకుండుటయే. నాాన్తికత- కువెంజకు వేదములందు పూర్ణ (ప్రామాణ్య బుదీ లేదనయే. జెస్పనలినూ ఆయన విశ్వమానవ ట్రవాళలకలో “ఏ ఓక్క (గ్రంథమును ఏతైక వరమ పూజ్య ధర్మ(గంధము కారాదు” అవి సూథ్రించిన్‌ది వేదసులకును వర్తించును. కానీ ఆట్లని శ్రీ. రా-దం లో ఎచ్చటను వేదనిందగాని. వేద ధీక్కరణగానీ స్పష్టోక్తిగా చెబ్బబడలేదుం పైగా వెవరైన ఏదైన, యోగ్యమగు మోటను పలికినచో “వేదమును వలిశెన అనీ కుఎంఎ అను దుండునుం

వేదోవ డిష్టముకై న యజ్ఞాదుల ఆచరణయందు కువెంప్పకు విశ్వాసము కలదుం కానీ ఆందు జంతుబలి మాత్రము ఈయరాదనును, దీనిని గురించిన విపుల మగు చర్చ వేరొక కావున చేయబడినది. అశ్లే తపస్సు సందును కువెంపుకు విశ్వా సము కలదసుబకు అత్ర భరవ్వాజు శరభంన్క అగస్త్యాదిమునులేగాక రావణుడు కూడ్‌ తపమాచరించి నవోళక్రులు సంపాడించెనని చెవ్వుటయే సాక్షీ మంత్రముల యొక్క శ_క్రిమీద కువెంసుకు విశ్వాసము కలదు. విశ్వామిత్రుడు (శ్రీరాముసకు మంట్ర సద్వి ద్యను (బలాతిబలులు) ఒసంగెను, (శిలా తవప్విని 99--91) రామాదులకు ఉవన యన సంస్కారము జరిగినడ్‌. శిలా తనన్వినీ 18) వారు గాయత్రిని జపించిరిం (శిలాతవస్వినీ 134) సీతారొమాడులు సూర్యున కర్ష్య మొసంనుట వలు బర్యాయ ములు దెవన్సవిడిన్‌డీ. (శిలా తనన్వినీ 132-134, ఓ లక్యకా ఆగ్రగంగోత్రి 94) రావణుడు గీర్వాణ భాషలో స్వస్తి వోచకము జేని ఓంకారముతోసహామంథత్ర ఘోషము గావించేను, (ఓ లక్యజా 422, 423

రోవణునీ అంశ్యేష్టిలో పురోహితులు బిజ్మం(త్రషులను జరించిరిం (దైత్య నేర్చన్‌ డై త్యమంచమం 167-268) పితృష్రాద్ధ ్రియిలు మాడ శ్రీ, రా-దంతో పేర్కానబడినవిం

వ్వనావాను శేలనము డఫ్‌

చిగహసారాధసము కూడ ,శ్రీరా.దలో కలకు, మంకోదరి శివ శినానులను పూజించు చుండగా హనుమంఠుడు చూచెను, (కనకలంకాన్వేషణం 553) అంకాధి చేవత విగ్రబా రూనమునశే యుందెన. (దశశిు కనక లక్ష్మీ 313) రావణుడు కాంళా నిగ్రవామును పూజిం వెను. (దళాననస్వవ్నవిద్ది 3శ్ర) శివాలయమునకు పృష్పములు బంపించెను- (కుంభకర్ణ నెబ్బినిమ్‌ 160-151) పితృదేవ మందెకనూులో కేలర్ధి శేషం విగ్రహములు పూజలనంమ చుంచెను. (భరతమాత 170-175) కోసల రాజ్యమండరి "దేవాలయములలో అర్భకులు కూడ కరిరు (తవన్సిద్ది 246)

దశరధుడు అతని భార్యలు యన్జాచరణశ్రై “నారునుడి ధరించిరి- ((కమ్మిక్రతు చర్శనం 267-298) కనుక మడిమైల విచక్షణ కూడ కువెంప్పృకు అఖినుతమే నన వలినూ కృవెంపు సంన్కరణ భావములో (ప్రధానమైనడి వర్ష వ్యవస్థకు సంబం ధెంచినడి

దళరభథుని గుణగణములను వర్షించుచు "అతడు సమదత్శి; జన్మ, కుల, ధన శొత్తి వర్ణ (ప్రదేశసులను గజించక్క మనోహృదయముల ధర్మకామములనే (గ్రహించి మన్నన చేస్తి నీరోచ్చ ధిన్నమును (నిన్నత్వము?) స్పర్థావైరయములను విడచి సమ బుద్దితో, పాఎంచెడ్‌ వాడవి (కవి[క్రతు దర్శనం-179-153) తెలిపెను. మున్కి బుషి, రాజక్షి, కర్షకుడు మొదలగు చదములశే గాని (గంథము మొత్తముమీద ఎక్కడను ఒక వర్యాయమైన (బాహ్మణ, తేత్రియాది కులవాచక చడమనులను కువెంపు (పయో చింవలేదుం

ఇంక వివాహ వ్యవస్తను గురించి కువెంపు భాససులసు గమనింప్‌ వలిని యున్నది. వివాహ సమయమునకు రామునకు వదునారు సంచతృరములని కువెంపు పరిగణన (శిలా తపస్విని 1) సీత వయస్సు న్పష్టముగా తెలువబడలేదు- కొని ఏమై నను పరునారు కంటె తక్కువ. ఉండవలెను, ఆఫనిపల లెక్కన ఇదీ బాల్య వివాహే. అనవలెను. దశరథుని నహు పత్నికతను గుటించి కువెంపు ఏమియు ఆక్షేపణ తెయవలేదు, కొని వ్శోకమునందలి ఒక ముఖ్య కథాంశమును కువెంపు మార్చెను. వాలి మరణానంతరము తార స్నుగీపుని భార్య మైనట్లు వ్మోకమండు స్పస్టముగా కల దానిని వార్చి ఆమె వాలితో నహగమసము చేసినట్లు కువెంపు కల్పించెను, దీనివలన కువెంచు వితంతు వివాహ వినోధియన్సి సహగమన దురాచాతఠ సమ్వుకుడని ఇెవృవలని యున్నది

296 కల్పవృక్ష దర్శనములు ఇట్లు ్రీంరాంద.ను బట్టీ చూచినవో కువెంపు సంస్కరణాత్యకత ఒక వర్ష వ్యవస్థకు మాత్రమే నంబంధించీనదని కేఏనది. తక్కిన అన్ని విషయములలో ఆయన సనాతన వావెమే. యజ్ఞములు = జంతుబలులు కువెంపు వెల్లడించిన ఆధునిక భావములో (ప్రధానమై. నడి యశము అందలి జంకు విలులకు సంబంధించినట్టిడి. కథను బట్టీ చూచినరో కువెంబకు యజ్ఞ యాగా దులందు విశ్వాసము కలదని మే చెచ్చపలెను. దీనికి దశరథుని వ్యతకామేష్టి యజ్ఞ కుండమునుండి (ప్రాశావత్య పురుషుడు (కవ్మిక్రతువు అని కువెంవు) (ప్రాపకృవించి పాయస మిచ్చుట, దానిని భుణించిన కొసల్యాదులు పృ్యత్రవపలగుట అను నొళ్కా ఉదాహరణ మే చాలును. పూ 'శ్రిగాక పోయినను ఇందజిస్త గావించిన వికుంధిలా యాగవక్ష్యన -- దాని వలన ఇందుణిప్తకు దివ్యశక్తులు లఛింపగలవనుటయు ఉదాహరజొంతరము కాగలవు. ఆ యజ్ఞములలో అగ్నిలో నేయి అన్నము మొద అగు ఆహార వదార్థములను ఆహుతి చేయుటలో కూడ కువెంఛకు ఆక్షేపణచేదు. యజ్ఞములలో జంటు ఐళి నొనంగరాదను నంతవరకే కువెంపు అఫనిక భానముం పుత్రకామేష్టి యాగము చేయ సంకల్పించిన దశరథునకు ఆతని మిముళ “గురువరుడు “విచారమతి” “కృతరీ మైన జాబాలి “బుషివకేబ్యుడు. ఇట్లునదేశిం చెను, “రఘుకుల శేస్టమా కుల పురోహితులు చెప్పిన యజ్ఞము నాచరించిననో పుక్రులను పొందగలవు. నిజము, కాని నేనొక దర్శనమును చెప్పెదను, వినుడు. పూర్వ వద్ధతి ననుసరించి హింసా యుతమైన ఆశ్వ మేధము నాచరింపక పే్రేమమయ మైన వితముతో దేవతలను పూజించినవో బుతళక్తి మెచ్చును. భూమ్యాకాళములు, నముదాారణ్యములు, మృగవవతలు, ఆర్యానార్యులు - చరాచరాత్మక వస్తువులంచెల్ల జాతి ళా విశ్వమంతట చేతన నిండియున్నది. ఆది ప్రేమాత్మకమైనది. అందుచే హింసచే "ప్రేమ మూడ్తులై న సంకానము కలుగరు. సాక్షెర్‌ 'ప్రేమమూ ర్రిమైన బుష్య ళృంగా

స్వభావాను శేలనము ల? మహర్షులను ఇచటి కాహ్వానించి. మభిళాలను రచించి యజథ్ఞకుండమును నిన్టం" స్వాత్ట్విక విథానముతో నిశ్వశక్రి స్వహావమైన అగ్నిదేవుని భజింపుము...” ఆ ఎషి కాని తెలిపిన వేదమును వినిన చళరధుడు పులకిళుచై సాత్విక రీతతో యస్ధము 'నాచరితయట కంగీక8తించెను”ో (కచిక్రపదర్శనళి-నం 238-265)

కువెంవు చేసిన ఈనవ్యకిల్పన అనేక ఫ్రశ్నలకు వావానంగు దున్నది.

మొదటిదె ఈ వేదమును పళిన్ట మహ్షివేగాక వాబాలి మహశ్షిచే చెప్పింకుటొ వా్ళోకములో ఈశాబాలి బ్రముఖుచై కనిపిలచునదె చిత్ర కూటములో, ఆచట ఇతదు రామునికో నా సిక వాదము చేయును. రాముడాతని నా నిక వాదమును ఐంగ6 చును. అవ్ఫడు జాబాలి తన వాదము నుపనంహరించుకొనును. కాను సమదూను శూలముగా ఆ స్తికుడను, నాకుడనుకూడ ఆగుదుసనెను. కోతికి కొబ్బరిరాయపవె ఆధునికులకీ శాబాలి దొరకినాడు, తమ వేద విరుద్ధ ఆధునిక భావములను వెల్లడిందు టలో, మువి యం(త్రము ైజ్‌ంళగు-21606 ) గా ఉపయోగించు కొనుటకు,

మొదటికి కువెంబ “విచారమతొ యని చెప్పినది ఆ స్తికునైన ఉాబాంయో, వాప్లికుదైన జాబాలియో తెలియదు. నాప్తైకుగే టైనచో ఈ పాటిగనైనను యక్షా చరణమును సచుర్దించరాదు కనుక ఆ స్తవచైన ఉాబాలియే కావంను- ఐనరో ఈ వేదవిరుద్రమైన వేదవాక్యములను చలికించుటకు వశిష్ట మహర్రి యె చాలి యుండగా చనిగటుకొని జాబాలిని చట్టుకొని రావలసిన ఆవసరవేచియో తెరియమ వాల్మీకమందు చళరథుడళ్వ మేధము చేసినట్లు కలదు. అందశ్యమునే గాక సల కొలది ఇతర చకువులను కూడ విశనించిసట్లు స్పష్టముగా కలదు, అట్టిచో దానిని తన అథి శుచి ననుసరించి మాత్చివేయుటకు ఆధునిక రామాయణ రచయిశ శేమి ఆధికారము కలదో తెలియదుం

ఆధునిక కవికి జంతు బలల దిడ్ర వైముఖ్య నమ ౦డవచ్చను. రాని కాను (వాయుచున్నది ఆధునిక కథ కాదు. యగములనాటికథ, ఆనాటి (సజల విశ్వాసము లట్లున్నవి. ఆచారము అట్లున్నవి. దానికి ఆధునిక రచయిత బాధ్యుడుకాడు. ఆప్రాదిన

38]

296 కల్పవృక్ష దర్శనములు కథా ధాలమనాట్‌ జనుల విశ్వాసములను ఆవారములనే స్‌బద్దము గావింగవలెనుం వానిఫ విరుర్తము కానంత వరకే నవ్య భావములను (ప్రకటించ వచ్చును గాని కేవలము తద్విరుద్రములైన వానిని నివింధించుట కావ్యకళా దృష్పితో చూచినను. సమర్హనీయుము కాయం

జంతు బలులనల్ల జాబాలిక్‌ గల వైముఖ్యయు సహేతుకముకాదు శాలి. ఉద్దేశము ట్రకంమ భామ్యాకాశములు, సముద్రారణ్యములు, మృగపడలు = ఇట్లు. చరచరాత్మక _ వన్తువులంంల్ల విస్వచేతన. నిండి యున్నది గదా! అట్టితో మృగవఖలను బలిముసంగుట మాత్రమే హంసాత్మ కము, నిషిర్రమునై ఫల మూలాఎలను బలి మాసంగుట, నేయి అన్నము, సమిధలు ఆగ్నలో వేయుట తర్హ్యతః ఏల పింసొత్యశములు కావో, ఏల నిషిద్దములు కానో ఆనూహ్యము. విశ్వచేశన మొక్క వ్యక్తావ్యక్త దశలలో గల తర తమ భేదములను చిట్టీ ఆయా బలులందలి హ్‌ంనమొక్కం తారతమ్యమును నిర్ణయింస పళనన్సి వాంసాధ్‌ క్యముగల బలులు నీష్‌ద్దములన్‌ జాబాలి ఆధిప్రాయమేమో, ఈ జంళు బలి నిషేధము. మాంసాహారులకాం కాకాహారులకా యనునది. (ప్రశ్న. జాబాలి మాంసాహారమునే నిషేధించిననో ఆది మొక విశేషముగా నుందెగిది. మాంసాహా రము. నిషిద్దము కొనవ్పుడు, వానిని దేవతలకు _ నివేదించి. దేవతా (ట్రసాచముగా న్వీకరించుటలోగల కూడనితనమేమో తెంయదు. తానుభుజించు సర్వ వచార్జములను దేవున్‌క్రి నిఎదించి, తన్నైపేద్యమునే భుజించుట భక్త లక్షణము దేపునికి నివేదించుటకు వనికి రాని దైనచో ఆడితనపను వనికిరానిదే యగును.

ఈనుక మాంసాహారము నీసషిద్ధము కానివారికి దేవతలకు జంతు దిలుల నిచ్చుట నీషిద్ధము కొరాదు. “కాను హింసాక్ళల్నిమి నవ్య యజ్ఞ సంస్కృత మేషవధము దూషందువోడు, (మునిళావ 307) అని విశ్వనాథ ఈ కలి (ప్రవృత్తినే ఐండించి యున్నాడు. న

పై యదన్నః పుథషో భవతి. తదన్నా స్తస్యదేవకాః (అయోధ్యా 104/1)

వ్వభావాను శలనము రైవ్రిలి

ఇక క₹కాహారుల విషయము వారుసొాభారణముగా జంతు బలుల నొనంగరు+ శాకాహారియగు (గాహ్మణుడు కాడ యజ్ఞ సమయమున జంతునలి నొసంగు ననుట నిజనేం కాని అవృుడు ఆతడు చరువు అను పేర ఆ మౌంసమును కొలదిగ నైన (మింగుచునే యున్నాడు కాను దేవతా ప్రసాదముగ కూడ మాంనపున స్వే శింప నొల్లని వాడు జంతుబలి నానంగుట కొంతవరకు ఆక్షేవశీయము కావష ను, థామాయణ కథాకాలము నాడు (వాహ్మణులు కూడ మా౭సాహోకులే ఉునుణకు నావా పేల్వలుల కథయే చాలును,

ఇచది యజ్ఞము చేయుచున్న దశరథుడు తత్రియుడు. అతనికి మాంసాహారడు నిషిద్ధము కాదు. కువెంపు కూడ మాంసాహరెయే వఐనవ్ఫప అతనికి ఇందనం) నొసంగుట ఏల నిషిద్ధము కాబళెనో తెరియదుం ఇతితచేని కువెంపు తన ఆధనెక పిద్దాంతమును (గ్రంథము. చివరివరకు నిర్వహింపలేక పోవెను. కుంభకిష్టని నిడ్ర 'లేపుటకు శరోసాతులు కొన్ని ఆఛివారిక హోమములు చేసిరని, రికలకొలిది కోళ్ళను గొజ్జెైలను, ఎనుములను, బలి దె.నంగిరనె కువెంపు కల్ఫించెను, (కంభక్లి నెల్సి విమ్స్‌ 197-264)

ఈ ఆనార్య రాఠ్షనులు ప్యద్రదేవళల కొసంగిన బలులను వద౦ "పెట్టుదమూ 'ఆర్యులలో కూడ కువెంపు జంతు బలిని మాన్పింట లేక పోయినాడు. సీతారామ లక్ష్మ ములు గంగను వడవపై దాటుచు ననే (ప్రవాహ మధ్యమును చేరగనే సీతోతల్తి గంగా చూతా, మేము క్షేనుముగా వనవాసము చుగిందకాని శితిగి వచ్చానట్లు మమ్మాశర్వ చెంచుము- మేము చిరిగి వచ్చిన తరువాత హాంసాన్నమను సురాఘట నంాస్రిమను నై వేద్య మిచ్చెదను” అని మొక్కుకొవినవి. (చిత్రహటె, 42,47)

ఆదర్శ చర్మితుడు- అపతార పురుషుడుసగు రాముడు కూడ బలినొసంగకుండ కువెంపు అబ్దవడలేక పోయెను. చిత్రకూటములో పర్ణశాలను నిత్మించు కొనిన శాముడు దానిలో (వ్రవేశించుటకు ముందు గృహాదేవతకు. గిరి దేవతకు, అరణ్య దేవతకు సూర్యదేపునిక్కి దిగ్దేతలకు పితృదేవతలకు బలిమిసంగెను.

రామునకే నిషిద్ధముకానిఐలి చళరథుని కేల నిషిద్ధముకావలెనో 'తెలియదు-

300 కల్పొవృక్ష దర్శనములు ఆచారములు-విశ్వాసములు

కావ్యము జీనితమునకు (ప్రతి వింబడుగా నుండవలెనని విమర్శకు లందురుం శధాత్మకము లైన కావ్యములలో ఇద్‌ కథాకాలమునాటి జీనితమునకే (ప్రతి బింబముగా నుండ వలెననుట నా్రాయము. కాని పొరాణ్‌క కథాకావ్యములలో యుగముల వెనుకట్‌ సహాజ స్వరావము నంతగని నేడు ఊహింవ గల్గి సాధ్యమగు పనికాదు. అది ఆధ్నుంచి తన నాట్‌ సమాజస్తారమాబము (ప్రతివింబిత మైన కావ్యమున పారకుడు రంజిల్లి నబ్గుగ మరి ముక దాని యంమ రంజిల్లడు కనుఠళక బృరాణ కపులుం ఆవిరుద్దముగా నున్వంత వరకు పౌరాణ్‌క కథాకాలమనంమ ఆధుస్‌క సామాజికాదారములను అల వ్యాను. విశ్వాసములను (ప్రవేశ పట్దుముంవరుం

విశ్వనాథ ఛ్రీ.రా.కంలో ప్రవేశ పెట్టిన. ఇట్టి కొన్ని ఆవారములన్సు విశ్వాస సులను గ్నర్షింతయుం

ఆచారములు ;=

గర్భిణ్‌ స్త్రీలు క్యాకేడు వీర కట్టక. (అవకా5 182) నుఖ్రసూతిచ్తై నుంత్ర బలము లిన్నించి ఏమి వెట్టించిరి. (అదే 201) కట్టిన శిశువుపై కలి నీళ్ళు చల్లిరిం (అచే 222) వాట్రునో నిడు కత్తికి రోరయు కట్టిక.(ఆదే 223) విర్హను గోధుమలపై పటంగబెట్టి చుట్టును కౌరవిని దర్రిష్పిరి./(ఆదే 225) జృరిటి స్నానమునకు చుందు ఉఃరంలట పనుజ్యకుంకుమలు, నూనె సీవాయలు వంచిపెగ్లిరి,(ఆఅదే 269పురిటిండ్లకు సాగనార పట్టలు, (పాత చెన్సలు కసిరి (ఆదే 26) కుంజట్‌ పొగను పెట్టిరి (ఆచే 262 బొలింతరాండ్రు నడికట్టు కట్టి చెవులలో డూదిని పెట్టి తలపై ముసు గుసె ధరించి వండ్తకు కప్పు -సికొనిరి. వెన్నెన్యుకు (మొక్కుబడు లిచ్చిరి. (అదే 263) నామకరణ సమయమున బియ్యముపై ఆంగుకీయకముతో పేరు (వాసైరి, (ఆదే 274) నూనెలో ముంచిన ఏకును ముట్టించి దృష్టి తీనిరి. (అదే 289) దృష్టి దోష దఎవోరార్డాము బూడిద నొసట చట్టిరి. (ఆదే 177) వీపునసప సల మన్నునద్ది చమిరి8ి, (ఆవే 375) బాలింతలవే నెలలోపుగా బావిలో చేదవేయించు వేడుక చేసిరి.(అవకార 290) ఆనాడే విడ్తసు రొశ్లులో నుంచిరి. (అవే 291) పేరంటాంగడ్రు పాటలు పాడిరి- (ఆదే 2922 సంజవళ ససిపిల్లితను వెలికి గొని పోరాదు. వకుల నీడలు వారిపై వడ రామం (అడే 32) వసివిడ్డలునేతపై వడినచో నేలపాన కొట్టినదని రళక్షకట్టిరా

స్వగావాను కీలనయు 301 (ఆదే 304) చేవకా పూశానంతరము ఆత్షతలు, విభూతి, (వ్రతతోరము. ధరించిరి. (టస్తాన 2) చేవవా నిగ్రహమయులప వలెశే ఆయుధయులకు కూడ వనువచ్చ పూ, కుంకిపు దొన్లిడి పూలమాలలు పసి పూజించిరి, (ఆదే కే43) గంగాజలమును కలశ ములలో నుంచి పూజించిరి. (అచే 466) వితంకువులు సస్తైల ్రాచ్ళ తీసివేసి మునునలు థరించిరి (నిన్సృంశయ 69).

ఈ పైన డెస్సన ఆవారములన్నియు విశ్వనాథ పృట్టిపెరిగిన నమాజమందళిస్పే

విశ్వాస సులు ;=

విశ్వనాధ తన సచూజమందలి జనుల నిళ్వాసములశే తన కావ్య (ప్రపంచ మంచం ణనులలో నున్నట్లు నిహపించెను.

పొలకమారినరో ఎవరోతమను తలమకొని రనుూనుట (ఆవవర $9) మదలు తీగ్మకొక్కినరో వారి తప్పిపోవుమరని నమ్ముట (దళవర్ష 220 అన్యాయ ముగా ఒకరిని నిడ్చించినరో వారి ఉనురు తగులునను భయముండుట (పరరా(ర 257) పాము కాటునకు మంత్రముల చికిత్స వేయుట (మునికాస 48) తోఠ తెగిన మొండి పామ కాట (ప్రమాదకరమని భావించుట (దివా 329) నుంచి చెడు పకుసము లను నమ్ముటి విశ్యనాగ (గ్రందస్టము కావించెను. సరళురాముడు మిధిలకు నచ్చుటకు ముందు (ధనున్ఫు 391-394) ఇరానురి సంహారమునకు ముంద. [పంచవీ 303- 309] సీవాపదారణ సందర్భమున [శబరీ 9] మకరాతిని యుద్దమునకు ముందు [ఇం్యద్రజత 308-311] రావణుని చివరి య.ద్దఎినకు ముందు [నిస్పంళయ 92-95 ఇంకను తలుసందర్భ"మలలో అనేకవిధములగు శకునములు వర్టింప బడినవి.

స్వవ్న:మలను గురించిన నమ్మకములు (వత్యేక మైనవి కలపు.కలలు కల్లలని కొందరందురు. (పరరా[త్ర 380]కాని సాధారణముగా ఆందరకును కలలు రాడో 2ెడి మంచి చెడ్డలను సూచింపనను నమ్మకము కలదు. వేకువ జామున వచ్చు కల త్వరలో ఫలించును. (అచే 388]ఎవతిని గురించి వైన చెడుకల వచ్చినచో అఆదివాికి మేలును కలిగించుదు. (ఆదే 384])8లలో కోతి కనిపించినలో కీడు, (ఆదే 386) విష్ఫు కని పించినచో ధనము లభించును. [అదే 390].

ఆ

(వ్రేకయుగయనుంచి నేటి దనుక ఈ నక్త లట నారు కప్లేఖ్యాసై

మనము సమ్మవలని యున్నది. జ ఎం లల (46 16... ణి థం అ. తాము" కరం కు

302 త్ర లృవృక్‌ దర నములు కువెంవు చిత్రించిన సమాజము కూడ ఆవార విశ్వాసములలో నేటి సమాజము కంల ఖిన్నమైనది కాదు.

త్తీలు కాళిబొట్టును ధరించు చుండిరి. జనులు దేవూ విగ్రహములను పూజించు చుండిరి, దేవతలకు (మొక్కుబడులు చెల్లించు చుండిరి. ఇల్లు కట్టుటకు మందు గుద్దలి పూజ గావించు చుండిరి. సన్యాసులు కౌవిబట్టలు ధరించ చుండిరి. సహగమనము పతితా ధర్మముగ భావింపణడు చుండెడిది.

(ప్రజలు శుభాశుభ శపనములను నమ్ముచుండితి. ఉత్తమాశ్వములు కన్నీరు కౌర్బ్చుట మొదలగునవి ఆశుభ సూచకిములని భావించు చుండిరి.తోకదుక్కు రాక రాజూ చావుసకు సూచకమని నమ్ముచుండిరి. గూబకూత ఆళుఖథ జనకముగా భావింప బిడెడిదిం చెట్టునుండి వని పుష్పము తలపైపడుట ఆగామి మృుభ్యు సూచకము,సర్పమల తల లపై రత్నములుండునని టుజలు నమ్ముచుండిరి, స్వవ్నములు థావి శుభాశుభములను సూచించుసని (ప్రజలు నమ్ముచుండిరి.

సహగమన మందలి బుముఖతతో పొటు కొలది పాటి విముఖతయు నాటికే ఏర్పడెనని రావణుడు కారాక్షిని సహగమన (ప్రయత్నము నుండి నివారించుట నిరూ పించుచున్నది.

విశ్వనాథ చిత్రించిన సమాజము ఆయస చిన్నవాట్‌ సమాజమునకు ఆద్ధము పట్టినట్లుండును. పవెంపు చిత్రించిన సమాజము కూడ ఆనాటి సమాజమును పోలియ్‌ యున్నది,

ఆధునిక వైజ్ఞానిక భావనలు

రామకథ (క్రేశాయగము నాటిది. కేవలము ఆధునికైశ్షానిక భావములను అందు పొందు పరచుట కాన్యకళకు న్యూనత కలిగించును.

విశ్వనాథ ఇట్టీ ఆధునిక భావములను సాధారణముగా చెప్పడు, ఆయన చెప్పిన వైజ్ఞానిక భావములు (ప్రాచీన విజ్ఞాన వేత్తల కవగతమైనవే.

క. ఇంధ్రధనుస్సు లేర్చడుట;- పీశారామ కల్యాణ సందర్భమున దేవతలు దిగ్యలయములలో ఇం(ద్రధనుస్సుల రూపమున రంగు రంగుల పూల మాలలు కట్టిరి. ఆ మన ఇం(ద్రధశష్మ్మలెప్టేర్పడిన వనగా-సీకారాముల కళ్యాణ నమయమున

షట చనుపలు వడినవి, "ల ఇ 1 = | న తిషే శే శ్త న! శ్‌ అట్రీ అచల ఊం” ఇ జో ష్స్‌ రల జి ళ్‌ వన నో

స్వధావాను శ్‌లనము 303

(శతి చినుకులోనం (ఒతివం

చితములు జలజాపు వెలుంప వీండులు వలయా

కృతిమన్సుఘవ ధనురలం

కృతులకు గలిపవించె గగన మెల్ల శబలమై (కల్యాణ 88)

2. నృప్పవవ్హసులు :- వచ్చిక నేలలను భరతుడిట్లు వర్ణించెను.

రవితేరి నడిమి గుజ్జము మెడవన్నెనీ

(ప్రాంతమ్మ పచ్చిక రంగు మారె (పాదూ 218)

సూర్యుడు సప్తాస్యడు-ఆ ఏడు గుజ్జములును ఏడు వన్నెలవి. అనియే ఇంద ధనుస్సులో కనిపింయ *1989్ర/01-*71016ఓ మర 80, 3106 6౯668, సం110ఇ% 012086. కెంఠే- వదనసగా ఉఃద్యాఆతినీలము, నీలము, ఆకువచ్చ వనుపు,కాషాయము, ఎరుపు-వీవిలో మధ్యరంగు ఆకుపచ్చ- దానినే భరతుడు సంకేతించు చున్నాడు,

3. ఖఇగోళముల దూరము :- రామునకు వైరాగ్యోల్బణమై మూదేంట్లుండి తిరిగియది సమరసస్థాయిని పొందిన తెండేండ్లకు ఆవిషయము దశరథునికి తెలియ వచ్చెను.

గోళకాంతిచ్చటల్‌ పెరగోళములకు6

బయన ము౨జేయ నబముల్‌ పటునటు

(ఈ లట ౧౧

రాచదేవిడీలుదు వా రాలును జేరం

(య్రభువు (ప్రభువును మధ్యన్వాములుపట్టు (అభిషేక 8)

శ ధృవపాంతముల ఆరునెలల నగలు :-

సీతను వెదకుటశై దక్షిణ దిక్కున కంపు చున్న వానరులకు నుగ్షీపుడు ఆ దిగ్వి శేషదులను తెలుపుచు సుదూర దక్షీణమున గల పుష్పితాఖ్యమను రెండు కొమ్ముల పర్వతము నిట్లు వర్షించెమ*

ఛా మ! ఆ, మ, ళ్‌ ఛి తమ్మిపువు వంటి కొమ్మపై తరణి"దా నత్తమిళ్లు సమ్ముతింగల్వ కొమ్మపై జాబిల్లి యతత్తమిల్లు

304 కల్పవృక్ష దర్శనము నమ్ముయేం౫ ది కార్నెలల్‌ నలి దశ్షిణాయమున (కమ్ము చీశట్ల యడవుల కాద్చిచ్చువై యిరువుకు (సక్టికరణము 185) దేవతలు రావబుని మండగయమిలను విస్ణపుతో మొరపెట్టుకొను సందర్భమున విశ్వనాథ కొన్ని ఆఫనిక యంతహ్రోవకరణములను సూచించెను. అగ్ని దేవుడిట్లనెను................ వాడు 44-.సూర్యదేపునిన్‌ గొయ్యతనసంమి మై. బినులకు5 నియమింప(గ నేను లెక్క చు (అవతార 32) సూర్య వళ్మిని యాం్రికావసరముల కుసయోగిందు కొననెందుచున్న ఆథు నిక విజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలపై ఇది విశ్వనాథ విసురు, “*ఆత్రని గేహము లేమి యా పుళందున నెల్లి నధను సేవకుడయ్యె నగ్నియనగ”ొ (ఆదే 33) ఉష్టళక్రినే యంథత్రశక్రిగా మార్చుకొని నిత్య జీవికావనరములకు వినియో గించుచున్న విజ్ఞాన శాస్త్రమును విశ్వనాథ విమర్శిందు చున్నాడు. “చమురు వత్రియ లేక జ్వలియింస వలెదివ్వె” ఆధునిక విద్యుగ్ధీపములనే విశ్వనాథ ఉద్దేశంచు చున్నాడు. వాయుదేవుడిట్లనెను. “నన్ను గుంఫింతురు నవ యం(తముల” (ఆదే 4) ఇచ్చట విశ్వనాథ ఆధునికములగు విద్యుద్యనిజనములను (0166110 295 ) ఉద్దేశించెను. | ఇట్టి ఆధునిక యాంత్రికోవకరణములు రావణుని రాజ్యమున వాడుకలో నుండెనని విశ్వనాథ చెప్పటలో ఇవి ఆసురీ సంస్కృతికి సూచకములని ఆయన భావము కావ చ్చును. రావణుని రాజ్యములో భౌతిక యాంత్రిక నాగరికత వికసించెనని చెప్పుటలో తప్ఫులేదు.కొని దానిని ఆనురీ నాగరికతగా నిరూపించుట మా(తము సమక్చింపరానిది. ఆధునిక యాంత్రికోస కరణములకు కాను ఏరోధిని కానని (ప్రకటించుకొన్న విశ్వ సొఠ ఈ భాసములను కూర్చుట చింత్యము,

నళావాను శకీలనము 305 కువెంపు రామాయణములో ఇద్ద ఆఘనిక వైగ్ణానిక విశయను అనేకములు కనిపించదు చున్నవిం

1. దూరదర్శక యంత్రము ;- దళరథుని ప్యతకామేష్టి హోమాగ్ని వక్షన: దూరదక్శక యంత్రముతో కంటిని జొనిపిన గగన విజ్ఞానికి రాగ్ర్యాకాశమున కాన్సించు కారా గరృనులవలి అగ్నికుండప్ప మంటలు (వ్రకాశించినని, (కవి[క్రతు దర్శ నం. వం, 271-275)

2. సూర్వాకళ్షణ తప్పిన ాని :- భరతునితే కొట్టిణండిన మంథర వరన ; సూర్యుని ఆక్షణ తప్పిన హామి కూన్యములోనికి దొరలి పోవునట్లు మంథర నేలపై దొర్లెను. (ఆన్నిచూత్ర 73-75)

త) వాయువ్యారోచయు ; వాలి మాయావి గుహనుండి ౧యటవడువన్హవ : గుహ ద్వారమును మూయుచు సుగ్రీవుడు 'పెట్టపోయిన బండరాతిని వాలి ఒక్క తన్ను తన్నెను. సీసాను వేడి చేసిసనో విరడా ఎగిరి వచ్చునట్లు బండరాయి ఎగిరి పోయెను, (ఆత్తలా కిష్కాంధెయిళ్‌ 89-290)

4. బొగ్గు వజమగుట := రావుని మానసిక వనరివర్తన : వేడినికి తోడు కాలపు తపస్సు కలివినచో చొగ్గు వ్యజ్రమగునట్లు సీతా మండోదరుల తపస్సు వలన రావణుని మనస్సు మారెను.(నా నక్కెనీన్‌ ననగె తంగి 176-187)

5. విద్యుత్తు వలన నీరు వాయవగుట : హనుమంపడు నిరాకారుడగుట : విద్యుత్తచ్చకావము వలన వీరు (ద్రవత్వమును కోలుపోయి వాయు దూపము పొందు నట్లు ఆతని నరాక్ళతి విరాళ్ళతి యయ్యును,. (ఇద్టదు మహేందద్రాచలం.

999. 1000

6. భూమ్యాక్షుణ శ క్రి :-హనునుంకుడు ఆకాళమువ శకెగురుట ; భూమ్యా కర్షణశ_క్రి నశించినచో ఆకాశమున శెగిరు వర్వత సమూహమువలె ఆంజనేయుని శరీర వర్వతము ఆకాశమున శెగిరెను, (సాగరోల్ల ంఘనం-108-112)

ఏం]

366 కల్పవృక్ష దర్శనములు

7. తపొకిమందు ; కుంధరల్డున్‌ నిద్ర ; తుపాకి మందు. స్‌ంపిన. ఇంట్‌ నిద్రను చెడగొట్టుటకు ఒక్క నివ్చ. కణము చాలునుగదా (ఇద్‌ కని వాశ్యముకాదుం రావణమంత్రిమైన. మతో పార్యూని వాశ్యము] (ఆత్తలా -_త్యనవమొక్‌ 324 = 327)

క్రి నూనెగని ౫ ఒక సముద్ర రాక్షనున్‌ వధ : నూనెగనికి నివృంటుకొన్న వడు ముద్దలు ముద్దలుగా పొగ శ్రబ్ముకానునట్లు సమ్యద్రమంతయు. పొగ వ్యాపిం బెను. (మకణమధవారథి తరణం 324-327)

ఆయన్‌కతను పట్ట్‌ ఇచ్చు ఈ [క్రింది భావనల యందలి స్వారస్వము. చింత

జైన విగ్రహము : విథీషణుని రూవవర్డన. : అమృత ఫేనాంబర నుళోిత మైస జైన దేవవా న్యిగహమువకే శ్వేతాంబరభారిమైన విఫీషబున భవ్య సాత్త్విక విగ్రహము” (ఆత్తలా పైత్వ సభముళ్‌ 551-532)

2. ఆధుసక మారణాస్త్రములు : ఇంద్రజిత్తు వ్రయోగించిన ఆస్త్రములు : ఆ అస్ట్రముల ముందు ఆరుస్‌క విజ్ఞానము కన్‌పెట్టిన మారణాస్తము లన్నియు పిల్లల ఆటవొమ్మల వలె కనిపించును, (స్వన్నదేవిగె తపోలక్ష్మీ 156-156)

3. యురోపియనుల ఆధునికాయధములు. : కుంభకర్ణుని యుద్ధము ౨ నేట్‌ యుద్ధములలో యూరోపియనులు (ప్రయోగించు దైత్య (81888610) యం(త్రములకు చిక్కిన సమస్తము తట్రొ శేల మృమ%నో అశ్లే ఆతనీ ముద్గర (వ్రహారమునకు కోట్‌ కపిపైన్యము నేలమట్టమయ్యును, (రసమ ల్తెరద్ర దృష్టిగె రౌద్రమం = శ14-125)

4. పొళ్ళాత్యుల వైైన్రానీళక యర్యత్రములు : ఇంద్రజిత్తు నీకంధిలా యాగము”

ఈ=ఐష్‌ అవిటి కలియుగ యుద్ధోద్యమమునకు పొళ్చాత్య భౌతిక విజ్ఞాన శక్ర సృష్టింప యంత్ర ముల లీక్కారమును ఆ అగ్నికుండమునుండి పై కిలేచిన మేఘోవమమైన గంధక ధూమ రాజి మీరు చుంచెను. (మడిద నిరరద్రజిత్తు ఐం(ద్రాస్ట్రడ్‌ం 220-225)

వ్వావాను 1లసేమా 7

5. తుపాకి :- కంభకర్దు రామవివై కురుకుట :- కపాకి వీఠునిపై కరుకు 'పెద్ద్యలివలె పంభకద్దుడు రామునిపై కశివెను. (రనమల్తై రుదుదృష్టిగె రౌదమం 254-6%)

శ) ఫిరంగి :- వృళ్చికరోయిడను రాక్షషువిచేతిలో. ఫిరంగికలము.. (కనక లింకా న్వేషణం = శతి)

మరికొన్ని కల్పనలు శేనలిము ఆవనికములిని చెన్పదిన్‌ సాధ్యముగా కన్నను రామాయణ కధా కాతములో ఇముడుటప కష్ట్రమైనచి కలవు.

శ్ర) సంకేతలిపి - రావణువి గూఢవారులై న శుక పారణులవద నంశేత లిసితో కూడిన వ్యత్రసులు వానరులు పట్టుకొందురు. (శుళసారణం రని 119-120)

క్రై దేశపవటము ; ($420) ; రావణునకు ఆతని సేనాని యుద్దరంగం చిత వటమును చూపించును. (సైన్యగ్నుస్తి 1106/11)

3. నివేదిక చమపుట : భంభకర్ణుడు న్మిదలేవగనే మంత్రి ఆతు నిద్రించు నాటినుండి నాటి వరకు నడచిన చరిత్రను ఒక వివేదికగా చదివెను. (వంథికర్ణ నెబ్బినిం 347-349)

చారిత్రికముగ లేక పొరాజికముగ రొామాయణకధా కాలము నాటికి ఇఎీపలి పైన విషయములు కూడ కొన్ని కలవు,

1. కృషావశారకథత : కంసుని అంతఃపురమునకు పరిమళ [ద్రవ్యములను తేనికొని పోపుదున్న కుబ్దికకు గేవకి కొడుకు న్పర్శవలన పిరి చెలువు లభించినట్లు తన కౌన్య మహినుచే మంధర దేవకామూలర్హి యగుసట, (అగ్నియా(త 85-88)

2. బుద్దుని వ్రళంస : సాగరోల్ల ౦ంమన కుప(క్రమిందు హానుమంటిని విరా (డూవ దర్శనము బుద్రదేపుని “మహత్‌ క్యాగపు తపన్నిద్ది సందర్శనము వంటిది, (పాగరోల్లంఘనం 56-57)

3. ఏసుక్రీస్తు వ్రశంన := మై సందర్భ : ఏనుడ్రీస్తు జనన జీవన మరణ చర్శనను వంటిది,

301 కల్పవృక్ష ర్శనములు

పౌరాణిశేతి వృత్రమును కూడ అధునిక భావళబలితము గావించుపే కావ్యపు ఆధునికతకు లత్షణమని కువెం,. ఆధప్రాయము.

స్వ ప్పములు

స్వవ్నములు భవిచ్యచ్చుకా శుభాలను సూచించునని లోకములో అన్ని జాయల (ప్రజలలోను ఎంతోకొంత ఫిళ్వానమున్నది. మనళ్ళాస్త్రము నందు న్వప్నము లకు దాల (ప్రాధాన్యము =లదు. వ్యక్తి అంత శేతన యందు మృష్తమరై యున్న అనుభూతుల ఆకల ఆశయముల విచిత్రనుగు బహిన్సమన సన్ముళనమే స్వవ్నమని ఆ శాస్త్రము చెప్పను. అందుచే వ్యకియుక్క ప్యకిత్వమువకు స్వన్నములు (ప్రతీక లు చున్నవి

కప్పలు స్వొాళ్నిళలోక జీవులు, థావకవులు నురింతగ. భావకవులలో మొదటి వాడు వ్యాకి. ఆయిన రామాయజమున న్వవ్నముల (ప్రసంగఘులు కలపు, దశరథుడు రాముస్‌కు యౌవరావ్యాధిపేకిము చేయ భూనుటకు కారణములు చెప్స్టను తనకు స్వపష్నములు వచ్చినవనును. (అయోధ్య 4/17) దశరథ మరణానంతరము భరతుని వచ్చిన దున్వస్నము టవ్రసిద్దమే (అయోధ్య 69 వసర్గు ఆ తరువాత భిన్పదగి నది (త్రిజటాన్వవ్నము (నుండర 23 వ సర్గ) రామగుణ కీర్టన గావించు చున్న హెనుమంళువి చూచిన సేత ఆది కల యని భ్రమించి *లలో కోతిని గాంచితినే యని వివారించును. పీకా విరహాదుంఖితుడ్లైన రామునకు సీకావిషయములై న న్వపష్నములే వవ్వెడివి. “పీఠ” అనీ కలవరించుము నిద్రలేణిడివాడు. ఇండద్రజిత్తరో లక్మణాదుల 2న చివరి యద్రములో ఇంద్రజ త్తు విధీషణ నిపై యమదదత్తనుగు గదను బయో గించెను. దానిని లవ్యజడు. తనప. స్వన్నములో కుబేతు డొెసంగిన బాణముతో అండించెను. (యుద్ధ 90/48).

భావకవి స్మమాట్టయిన వి్వనాథ రామాయణములో మరిన్ని కలలు లోటుచేసి కొన్నవిం

“రామునకు సమాధిస్టితిలో దేవతలు మనసులో మెడిలి తమ గోడు వినిపంచు కొని యొవరాజ్యాభి షేకము చేసకొన వలదని (ప్రార్టించిరట. ఇది కలయన్న ఆవును కాదన్న కాదు.

న్వఛావాను శీలనము 309

2. దశరథుడు చనిపోయిన రాతి దశరథ వక్నులప రాతి యంతయు

క్‌ ళా

కలత నిద్రలో ఎక్నోకలలు వచ్చినవి. పొొక్టున విదులేచి చూచునరికి దళరథుడు

3. రామానులు అగస్త్యాశ9మములో నిద్రించిన రోజున సీవారాముల కిద్దర

కును కలలో లేశ్ళే కనిపించెను, సీతకు పనీడి మేనులు, ఇంద్రసీలఖ మచ్చలు,

సచ్చల కన్నులు గలిగి ఆకొశమున నంచరింపగల లేళ్ళు కనిపించగా రామునకు పెంటి

వెడవాసి విరహిచైన అగస్త్యుని పెంపుడు దుప్పి కనిపించినది. “ఆ! మేమున్నది,

నిన్ననంతయు ఆశ9మమఘులో లేళ్ళను చూచితిమికదా. మనసులో ఉన్నవే కలలో

వచ్చినవి” అని రాముడనెను. కాని సీతప బంగారు లేడి కనుపించుటయే తడవుగ

రానుడు పత్నీ విరహపీడిళు డగునను సీతారాముల భవిష్యత్తును ఈ కల సూచించు చున్న దనుట న్నష్టము.

శ) కిష్కైంధలో వ)ినంవణగిరి గుహలో నుండగా రాగునకొక రాత్రి కలలో దళరథుడును సీతయు కనిపించిరి. రాముని గాఢమగు్య్యుపేనును వారిద్దరు సమ ముగా పంచుకొనిరి కాదోలు,

5. రెండవనాటి యుద్దమధ్యనమన రావణుడుసుఖముగా నిద్రపోపుటకు మండో దరి సేడశేగి వరుండెను. వచ్చీరాని నిద్రలో కలలో ఆతనికి (ప్రహస్తుడు ధూమ్ర తుటు వజ్రిదంస్ట్రడు ఆ కంసనుడు కనినంచి తమ వాపును నివేదించుకొనిరి, (వ్రేశాత్మలు కనిపించినది కలియగునో కాదో. (కుంభకర్ణ 13-45),

6. యుద్దానంతరము రాముడు దేవేందు9ని వరమడిగి యుద్ధమందు న్ఫుతు లైన కపులను (బతికించుకొన్నట్లు వాగ్మికమున గలను, ఈ వరము కోరుట స్వన్న మునందబినసున్సు లేచి చూచిన ఆది నిజమయినట్లును విశ్వనాథ కల్చించెను, రాముని మవసులోని కోరికను గుర్తించి దేవతలే దానివి తీశ్చిరని ధావముం

తవెంపు రామాయణములోని పాతిలన్నియు కలల మూటరలే, కువెంప్త అడుగడుగున కలలు గనుచుండునుం

310 కల్పవృక్ష దర్శనములు

శ) ఇంద మొదటగా కలగనినది కౌసల్య, రాముని కనుబకు కిందటి రాత్రి కౌసల్య కలగన్నది. కలలో పాలసముదజ్వ టలలపై చంద) శికసపు తేలిపచ్చి నట్లును వానిని తాను చేయిచాచి పిలువగా వచ్చి తన ఒడిలో కూర్చున్నట్లును వానిని తానెట్తకొని ముద్దులాడినట్లును కౌనల్య కలగనెనుు ఆమె రామచంమ)ని అను శుభ నూచన ఇది,

2. రాముడు ₹6వై యుండగా ఒకనాడు వశిష్ణున కొఠ ఓలవచ్చెను, దానివి ఆయన కల అనక ధ్యాన నమంమండగ తనకు కలిగిన అనుభవ మనుసు. అమకలోకప్ప అమర శక్త్రలు భూమి కవతరించి అయోధ్యను ప్రవేశించి కౌనల్య ఒడిలో వవించి యున్న శిపవు జ్యోతిశ్శరీరమును స0వేశించినవట.

3. నీతకు చిన్నతనము నుండి వ్రితిదినము ఒకే కల వచ్చెడిదట. గగన మండలము తనను క్రమ్ముకాని తన గుండెలలో (ప్రవేశించినట్లు సముద్రము పొంగి పొరలి తనను ముంచివేయగా కానే దానికి లాజిమైనట్లు, భామి కరిగిపోయి వవి వొలగా మారి తన ఒడిలో చేం ఆడికొనునట్లు, వగళ్ళు, రాశుల, నక్షత్రములు, చంద్రుడు భూమ్యాకాశములు, నదులు తన శరీరములో లీనమై పోవుచున్నట్లు ఆమెకు తోచెడిది, ఆమె విశ్వ స్వదాపిజీీ (ప్రకృతి స్వరూపిణి అని ఈ అను భూళ్‌కి ఆర్థనుని మనము ఊసొంవ వలసి యున్నది.

శీ రావణుడు శివధనుస్సు నెళ్తుబకు వచ్చిననాటి నుండి (ప్రతి రాతి ఆమె కలలో నీల మేఘ క్యామమూ మెక తరుణ రాజకుమారుడు (ట్రత్యతమమయ్యును. ఈడవాత హర ధనుకృంగము గావించినది ఆ మూ త్తిమే యని జానకి గు్తించినది. బది స్వన్న దర్శన రూబ పూర్వానుూాగము,

క్స్‌ రామ యొవరాజ్య పట్టాలి షేకము నిశ్చితమైన రాత్రి మంథర కొళ కల వచ్చెను. కలలో శ్రైక ముది విధవ రూవమున భరళునిచేయి పుచ్చుకొని ఎడారిలో అల్లాడు చుండెను. ఈ కలగని లేచినంతనే మంథరకు రామని పట్టాభిషేక వార్హ తెలిసినది. వెంటనే ఆది తన ళల నిజము కొకుండుటవ కటిఐద్ధ వైనది,

న్వావాను శీలనము వగ

6. వనగమనమునకు ముందు రామునకు గూడ కలవచ్చిసది. (పకృతి మాతమే తనను ఆహ్వానించు చున్నట్లు, భవ్య వానరుడొకడు తనను దక్షీణా వథ మునకు రమ్మని చేయూచి పిలచుచుండెనట, ఆభవ్య వానరుడు హనుమంతుడే యని మనము గుర్తింపగలము,

7. భరతుని కల వాన్మికి చెప్పినదే మరికొన్ని ఆశుభ సూచనలు చేరి వచ్చినది.

8. గంగను దాటి రామాదులు ఆరణ్యమున (ప్రవేశించిన నాటిరాతి)ి రామునకు కలలో ఊన్మీళ లత్మణుని తలకు కొని దుఃభించుచు కనిపించెను. నిద్రలేచి రాముడు లక్మణని ఇంటికి తిరిగి పొన్మునెను. ఇది రాముని వరదుఃఖ దుఃభిత న్వకావమునకు తార్యా-ణము.

9. రాముడు భరద్వాజాశంమము చేరు కిందటి రాత్రి భరద్వాజ మునికిని ఒక శల వట్చిను. వళిస్టుని వలె ఆయనయు దానిని కల ఆనడు, సమాధిస్తితిలో కలిగిన ఆనుభవ మనును. స్వర్భ్యోతి యొకటి భూమికి దిగివచ్చి తన ఆశంమమును ప్ర వేశించినదట,

10. శ్రీరాముడు శబరి ఆశ్రనుసునకు విచ్చేయు కిందటి రాత్రి ఆమెకు కలలో ఒక వీల శ్రీమూని ఆమెకు గోచరింటను. వెంటనే ఆమె రామునకు ప్వాగత సన్నాహములలో నినుగ్ను రాలమ్యెను.

11. శదిరి ఆశ్రమములో నిద్రించు చున్న రామునికి ఏదోకల వచ్చెను.“ప్రియ జనక జాతె పీత్కె ర్వా ఇటురా” ఆని ఆతడు నిదురలోనే నవ్వు కొనుచు కలవరించు చుండెను. అంతలోనే కోవథీకర ముభిముద్రతో “నిల్యునిలు, రాక్షసాధమ, నాసీత ఎక్కడ చెప” ఆని గర్జించుచు లేచి కూర్చొండెను.

12. రావబుని ఉద్యానవనములో సీత నవయుచున్నట్ట్లు శబరి మరియొక కల గని ఆసంగతి రామునికి చెప్పెను.

13. ఆళోళఠ వనములో నున్న సీతకు ఒక రాడ్రి కల వచ్చెను. రాము వసవా సము ముగించుకొని ఆయోధ్యపు తిరిగి పోవుచున్నారు. కాని రాముడు కనిపింపడు.

వై కల్పవృక్ష దర్శనములు సీత గగ్గోలు పడుదు “ఆయ్యో లక్యడా-రానముని ఆడవిలోనే విడచి వచ్చనామో లని కేకలు పెద్దుచు నిద్రచేచినది. దీని ఆక్హకేమో |

14. సీతవై లంకలో అన్వేషించు హనునుంకుడు ఆ రార్రి లంకా సాధయ లలో కొన్నింబ స్వన్నరూపములో సంచరించినాడట, అనగా సౌధ వానలకు స్వవ్న ములో కనిపించెనని అర్థము కావచ్చు నేమో 1

ర్క ఆరాత్రి యంతయు ఇందబిద్భార్యపైన కతారాకికి చెజుళలలే వచ్చినవి=

16. (త్రిజటా స్వస్నము వ్య్శాకి (్రొద్దమేంకువెంప చెప్పిన (త్రిజట కల మరి కొంత సాంకేతికముగ కివివాత్మకనుగ నున్నది.

17. సీతహడ అపుడే ఒకనుందర స్వన్నమును గాంచెను. దాని వివరములు చెన్సటకు ఆమెకు సిగ్గు అడ్డము వచ్చినది.

శ అత త

18. విధీషణుని లంకనుండి వెడల గొట్టుటకు ముందు రావణునకొళ కలపవచ్చి నది. విఫీషణుని కూతురు అనల రావణునికి సొంత కూతురు. కంటె గారాణుపట్టి తనను విడిచి పోయినదట.

19. యుద్దపు రెండవ దిషము రావణునకు మరల కల వచ్చినది.రావణుని చేత పరాభూతమైన వేదవతి చితి మెక్కైను, ఆమె. దేహచు భస్మీటాతమమయ్యెను. భస్మ రాళి నుండి ఆమృత మూర్తి మొకటి ఉద్భవించెను. ఆ మూర్తిలో మహా ఈపవ్విని యైన సీతమూ్తి గోచరించేను,

20. ఆన్సుడే సీతతో పాటు పర్షళాలలోనే పరుండిన ఆనలకును కలవచ్చినది. మహా జ్యోతి యొకటి వర్టళాల యంతట వ్యాపించెను. సీత అక్కడ నుండి కదలిక లేకయే అంతట సంచరించు చున్నట్టు నము నృమను చూచుచున్నట్టు, సృష్టి చక్రమును (తిష్పుచున్నట్లు అనలకు గోచరిం చెను.

2], ఇంద్రజిత్తు చేయచున్న నికుంభిలా యాగనుము భంగము చేయనేగిన లక్మణుడు అగ్నిచ(క్రమును (ప్రవేశింప బోయి మూర్చితు డయ్యెను అ మూర్భలోనే ఆతవికి కల వచ్చెను. నార చీర ధరించిన తపన్విని ఊర్మిళ తనకు తపోరకొ కవచ మును ధరింవ జే సెను.లత్మణుడు ఊర్మిళ్వాఊర్మిళా యనుచు లేచెను,.ఈ పర్యాయము లఅత్మణుడు ఆగ్నిచక్రమును సుఖముగా వ్రవేశింప గలిగెను.

న్వ వాను శీలనము 33

22. లత్మణుడు ఇందణిత్తును వవెంచిన త్తీంమునకు నరిగా ఇంటదజిళ్తు కొడుకు వస్రారి నిద్రలొనున్నవాడు ఉన్నట్లుండి కక్యటిల్లి ఏడువసాగెను, వాడు వనివాం చెవ్సలేడుగాని వానికి సనో చెడుకల వచ్చిచే యుంథనుం

2 సరిగా అబ్భున చుండోదరికి నీదోదుస్ప్వృన్నము వచ్చినది, ఆమె. బెడ రదు హధద్చుందను,

24. రావణుడు శేఎ చనినళోపుననగా పల్కనిదే ఒక స్వన్నమును కాంచెను. ఆతము చివరి సారిగా సీతను పఠీశిందమటనై ఆగోోవనమందలి పర్జళాలకు వచ్చు చుండెను.సక్షళాల తగల ఐడి పోపుచున్నట్లు ఆతనికి కనిపించెను. “నరుగెత్తుడు వదగెత్తుడు, వర్షాలను చల్లార్చుడు.సీతగు రడిం..యఠ”అని రావణుడు ₹ఠలు పెసైను* వలివారకులప అగ్గి కనుపింసనేమ, అంతతో రావణ సికిమురాక దృశ్యము కనిషంచెను ఆగ్నిశ్వాలాదాపిణి అిణచండి చిందులు (దొక్కు చున్నది. మరణించిన లంకావీరుల వందలాది శిరస్సులు మాలగా ఆమె మెడలో (వేలాడు ఉఊంగను. వానిమధ్య కంభ ళర్టుని తల అ (వ్రక్కనే ర్క్తము (గ్రచించు చున్న తన థల కూడంోఈనుందలరి మైన రణచండిని నేనేల కెచ్చికొంచని”*ఆని గొజిగి కొనుస రాపబడునర్షళాలను సమీపిం చకడువెనుదిరిగెనుం

25, రావణుని చివరి కఠ కువంబ కన్న కలలలో ఆతి ముఖ్య మైనది.

రావణుడు కలలో భవానిని నేను రాముని గెబచు నట్లను (గ్రహాంచుము అని వేడెను దేవీతథాన్తు'అనెనుసీత నాకు వళను కావలెను" తథాస్తు” ఇదినిబమా?రాముని గెలుచుట కంటె సీత వశమగుట విశేషము గదా అని రావణుడు (పళ్నించెను.'తల్లి విడ్డపు పళమగటలో విశేష మేమున్నది.” అనిదేవి ఎదురు ప్రష్నవైచెను.*నీపట్రో క్తికి అర్థవేమవి రావణుటు (పళ్నించెను, నీహృదయమను లోని కోరికనే నేను చెప్పితిని, పీఠ నిన్ను హృదయమునకు హట్తకొని ముద్రిడు కొనును, నీవు రాముని జయింతుపు, ఆదంతయు మరుజన్యములో” అని దేవి సలి-నుం

అంతలో దృక్యము మారిపోయినది. రావణ పంభకర్ణులిరుపురును ఒక రక్ష (గ్రవాహములో కొట్టుకొని పోవుచు ఎట్లో ఒడ్డు చేరిరి, కాని శిళురూప్న లైల, ఆచ్చట

40]

314 కల్పవృక్ష దర్శనములు నొక (ప్రాంతమైన అ్యచుషు. వాధు శంప్తక్లై ఏటున పాగిరి సీతవచ్చి తన ఆ కటల బిడ్తల నెత్తుకొని ముద్దాడి ఒడిలో నుంచుకొని స్తన్యము నాసంగెము. రావణునకు మెలకువ వచ్చెను. (దశానస న్యత్న షిడ్తీ సంచిక సంకిప్తాను వాదము

రావజనప సేక లుడగల మాతృ ధావన కిది (స్రతీక, మరు జన్మమున రావణ కుంభకర్ణులు లవకుగలై జన్నించి రాముని జబింస రను కిది సొంశేతిక మైన నూచనం

26. రావణడు నుంజించిన క్షణము నంచే భరయనకు తన అన్న తిరిగి వచ్చి నట్లు కలవచ్చెను.

27. కపంపు అనేక స్వవ్నములను కల్పింపపే కాదు. ఒక స్వప్నలక్షనే కళ్చించెను.ఇంద్రజిక్తు ప్రయోగించిన నాగాస్త్రమురో రానులక్మణులకో సహ వాన చిన్యమంతయు మూర్చా గ్రాంత మైనది, వి వటుడు. హనుమంతుడు మాత్రము మూల్ళిటలు కాలేసం ఆప్పుచారనికి ఆకొళమలో. ఒక న్వన్నలక్ష్మీతపోలష్మల సంగాషణ వివిపిం వెను. “ధర్యశ క్తి యు రామపక్షసున నిలచి పోరుమున్నది.

నీత తపో మహిమను చూడు. సృష్టి నూత్రమును నడుష విశ్వశక్త కేయుద్ద రంగ కార్యక్రచుకును సడిసంపగలపుల ఆనికషోలవ్మ స్వవ్నలక్ష్మీతో పలిాను, ఈ మాటల వినిన సిసషణునకు నై వేచ్ళ తెంప డ్రై టం ఈరగెను,

28. కావ్యాంతయలో కవిమైన పీపెంపుకే ఒక కలవచ్చినడి., వానిని ఆయన అతీంద్రియి దకనమనును.అ అతీంధద్రిదు దర్శనసులో కవికి నికాకారుకొకడు కని పించెగు. “మహా పరుడా నీవేవరు” ఆని కువెంప్ప (ప్రళ్నించెను “₹ేను నీసడువును. అనాదీ కవీనీ, వికి వ్యోసుడు హోమర్‌, పిక్తాస్క మిలన్‌, మొదలగు నహాశపులం దరు నా బాహుమ్యాత్రులు, దేళకొలములంయ నాకు బహు నామ రూపనులు కలుగును. నీవుజాడ నేనేిఈ వీధముగా కొంత ఆఖ్యాల్మిక వొసనగల వదములు వోక్యయులకో సంకాషణ సాగిను.పవెం ట్‌ ఆవిాాటొ పురుషుడు కొంత తక్హ్యోసచేశము చేయను. తశువాత ్య్రీ రాముని అధిషేశ్రపు నికాడ్రూవయును (ప్రంమో దావకున చూనిందను.

శివికి చిడాకొాళము, కాంతి సముద్రములు, ఐరావతములు, నహ్యస్రదళ పద్యములు, ఆగ్ని చశ్రమ, దేవవా మూద్తణు కనిపించును. తమ దయ సత్యము అహింస మొదలగు గుణము లన్నియు మూర్తిమంత ముక్తై కనిపంనును ఇద్లు (ప్రాఇమయ

న్వావాను శలనము 315 మరకోమమాది లోకములో కని నంచరిందును. చివరి కంతయు ఓంకొకడులో రీన మ%ను, స్యప్న శలృన బేగాక కోవంఎ తరచు వక్షస లంసను పాల నంభాషణలందనుం

న్వవ్న సాదృళ్యష్టను తెద్చా మండును.*5 లొనునది లకువెంపుకు వాల ఇస్టమైనపదము లక్ష్యణని కత్తిలటు తిన్న కబంధుడు మస్వవ్నమువలె నాశన మమ్యెననును.రావణుని ధిషినికిలకు ధయఎటుచున్ని సీతవో (ర్రిజటి *ఈ కలలను నమ్మవలదు ఆసును. హను మంమడు తనకో ననంగించి చెడచిన తర్వాత సీతకు '6ల నిచ్చిపోయి సళ్ల మ్య ననును నహ్ఫృాదయ (ప్రతిభ కోని స్వర్ణ స్వన్న'మను (స _+ంచువనును.

విశ్వనాథ కలవ గనినను వానిగోనే మునిగిపోడు, కేలిపోడు.కు వంపు కలలలో మునిగిపోవును, తేలిపోపును.

(సేళాత్మలు

అకాళ్వత మైన థాతళ శరీరము కం'బె విన్నమై కాళ్వతస అభౌతికిమువై న ఆత్మమొకటి కలదని దాదాపు అన్నిమతముల వాడు వెశ్వఏంచు చన్నాపు. కొన్ని మతములు బృసర్షన్యను సమ్మును, కొన్ని నమృపు, నర్టీన్మ లేని ఆత్మలప స్వక్షన రక ములో మోక్షమో (పేతత్వమోతప్పద. మోక్షము పొందగల ఆత్మలు కొలదిగనే యుండును, పునర్దన్య్మగల ఆత్మలుకూడ కొంత కాలము పాటు (పీతత్వస్థితి యందుండు సని వాలమంది నమ్మువమతు. ఆ(పేశాత్మలు జీవించి యున్న మానపుల వ్యవహారముల లోవికి కూడ (వవేశించి వేళ్ళను కీళ్ళను కలిగించు చుండునని బాడ చాల మంది నమ్ముదురు. ఆధునిక భావములు గల వారునమ్మరు పురాణ వాజ్యయిములో కూడి (పేళ్మల ప్రసక్తి ఆతి విరళముగశే కలవ,

భౌతిక శరీరములు లేని (_పేవాత్యలకు భౌధిక రీ5 ధారులలో సంవింధమెట్లు కలుగ గలదనునది ఒక గడ్డువ్రక్నం ఐహుశః (ప్రేతముల తోడి సంపర్కము సజీపుల భౌతిక దేహమునకు గాత మనస్సునకు మాత్రము కలుగునదేమో. కొంచెము పారి భాషిక వదశారిము సుపయోగించిననో ఈ సంపర్కము అన్నమయ _ కోశములకు గాథ మనోమయ కోళనములకో (ప్రాణమయ కోశములగో జడుగునదై యుండవలెను,

36 కల్పవృక్ష దర్శనము ఏమైనను ఇదిఆ తీంద్రియ మానస ళా స్ప్రమ(ల2౯106)/0%1010క)0నకు సంబంధించిన ట్రశ్నః

వాల్మీకి రామాయణమున (పేవాత్మ సజీపులతో మాట్లాడు సన్నివేశము ఒశే ఒకటి కలప, రావజవధ సీకాపాఏ 3భ్య నిహవశానంతవము రామునకు దేవతలతో పాదు చచ్చి స్వళ్షమన నున్న ధశరధుడును విమావస్టువై దర్శన మొసంగుము, రామా దులు ఆయనకు నమస్కరింకురు. దశరధుడు రామలత్ష్మ్యణలను కౌగిలించునును. మూర్జ్యామూణము చేయను. ఆంకమారోసంచుకొనును. తన సంతోషమును తెలు పృను. పాతపును ఉవదేశించును. తిరోహితుడగును, ఈ సన్ని వేశపు సంభవళా సంభ వతల సిషయమటుంచి దీనికి కధాగతితో ఏమియు సంబంధము లేదు.సీకారాము లక్ష్మ బులప ముప్వురకు ఏక కాలముగ వీక విధముగా కలిగిన గునో విగ్రాంతి యని నం పెటు కొనినను కఠ ట్టి తతియు లేవు

నజీపులకు (ప్రేకాత్య్మల కోడి నంబంధమువలె కనిపించు మరికొన్ని సన్నివేశ ములు వా్ళాకిమున కలవు. రౌని ఇని నిజమునకు ఆట్టివి కొవు. వానిలో ముఖ్యమైనది కళబంధుని వ్యాంతను. కబంధని తిక శరీరమును రామలక్ష్మణులు చితిపై దహం చిన తరువాత అతడు డివ్యదేహ ఛాతిైై రామునకు న్ముగీవువీ వృర్హాంతము. కెలిపి అళని సహాయషు పొందవలిె నదిగా ఉతచేశింంను. ఇచట కబంఏడు కథా గశికీ కారణ ధూత్వున మాట నిజనే. రాని ఈ ఉన వేశించినడి కబింధుని (పేరాత్య అనుట కంటు ఆతిని సహబి స్వహావముతోఎ ఆనుఐ మెలు మొదట్‌కి ఆతడు గంధద్వచం కావ పళమున వచ్చిని ఘోరరూవము నశింవగా ఆతడు తన నహజ డిన్య దూవమును ధరించె ననుబలయే లన్న,

రామునిచే దహింవ బతిన జబాయుప్ప, రాముని మెకుటి చితి నారోహించిన శబరీ శరభంగులు దివ్య శరీర ఛాడుస్షైనబ్లు చెప్పఐడినధి. వీరిలో శబరీ జటాయువుల చిస్య శరీరములను రామలక్ష్మణులు గర్శించినట్లులేదు.ఆ వర్ణనలు కేవలము కవ వొక్యా ములవలె మన్నపి. శరభంగుని దివ్యరూసమును మూత్రము రాముడు దర్శించినట్లు గలదు, కొని ఆ శరిింగుని ఆత్మ రామునితో మాట్లాడనై న లేదు. -

కనుక దశరథ వృర్తాంతము ఒక్కటి తన్న (పేవాత్మలు [సజీవ మానపులతో సంబంధము కఎగించు కొన్న ఉదాహరణము వా్ళోకములో లేదు. ఆచట హడ తధా గతికి దీని వలన కలిగిన ప్రయోఎనములేదని గమనించి యున్నాను

న్వథభావాను శీలనము ప్ర

విశ్వనాథలో హడ ఆంతే. కాని ఒక సందర్భములో మాత్రము విశ్వనాథ కథారంగము పైకి (పేకాత్మలను వ్రవేళ 'పెస్టైను,ద్వితియదినపు యుద్ద ములో (వ్రహన్స ఛూమాక్సు వ(జదంష్ట్ర, ఆకంపనులు హతుల్లైతివారి వధను విశ్వనాథ సా2త్కథస ముగా చెవ్పక మండోదరి మందిరమున శయ్యపై నుగతన్నిదగా నరుండిన రావణు నికో ఆ నలవురి (పేకాత్యలు సించోవరోకిన పద్దతిలో చెప్పి కొన్నట్లుగా చెప్పెను, కథన శిల్బ్పమందల ఒక నినూతన విఠానముగా విశ్వనాథ ఈనన్ని వేశమును మలచెను. హతశేమలైన నీ భటుల చేతనో చెప్పింయట కంపే ఇది ముక చమక్కారమైనకల్చనం ఇప్పుడ రావణుడు వాగగ్రడ్‌ స్టితిలో లేడు, అతడు (ేవాత్యలను చూచుటగాని, వా మాటలను వినుబగాని ధౌతిళ చేత కర్ణఘులతో చేసినది కాదు, ఇళ ఆ (పేరా తృలు ౩థా గతిలో పాలగొనుటలేనే లేదు ఇట్లు విశ్వకాథ కల్పన హేరువాదమునకు ఆంతగా ఖిన్నము కాని రమశీయ ఈల్పన గైనదిం

కవెంబ ఆనేక సంబర్భ'షులలో (పేవాత్యలను (న్రవేళ పెట్టియన్నాడు. అవి సజీపుళ్తైన మానపులకో జా(గత్‌ స్థితిలోనే నంభాసణాదులు గావించును.కొన్ని సార్ల ఆవి కథాగతిలో కూడ పాల్గొనును.

1. విరాధుని వృన్హాంతము ;$- రామలక్ష్మణుల బేతిలో హఠుదైన వీరాథని మృతక శేవిరమనుండి ఒకగంధర్వుగావిరృనించి తాను తుంబురుడను గంధర్వుడననియు కావవళమువ రాక్షసుడ న్రైతిననియు స్వేయ నృవ్తాంతమును తెలిపి, నువ మందలి శరభంగా్య మమునకు వారి తెలిపి ఆంతర్జానమగును, ఇదిమిక నిధముగ వా్ళిక మందలి కబంధ వృర్తాంతము వంటిదే,

2. మూర్చితువై న లక్మణుని (బతికింకుటైై సంజీవని కొరకేగు దన్న ఆంజ నేయనికి మచ్యే మార్గమున మారీచుని ఆత్మ ఆద్దునడును. ఆంజసేయుడు. వానిచట్లో నంతృప్తి పరచి ముంమన కేగును. కాని ఇచట నొక విచేషసు. కలకు. ఆంజనే యుడు ఇ్కడు లన్నినయ మార్గములో లేడు. మకోమయ మార్గములో నున్నడు, (పాణమడూకాశమును ప్రవేశించి యన్నాజు, అనగా ఆంజనేయుడిట్పుడు. భౌతిక శరీకథారిదై లేదు, ఆలౌతిక రీతి బైన ఆంజనేయునికి మృరాత్మతోడి సాంగత్యము భౌతిక నియమములకు కట్టుబడి యుండ నవసరము లేదు గదాం

318 శల్పవృకదర్శనములు 3) రామ రావణల ద్వంద్వ యద్దసమయముని జయమాలను న వరికంర మందు సేయనలెనో తెలియ డోలాంతోళిత మనస్త వైన జయలక్ష్మీని కాబకా (పేతము "“లావణ నే వరింపవుి మని తగ్జించాను. ఆపుడు జటాయ గే తము జయ లక్మికి స్వార్యసుచెన్సి “రాముని కంరముననే జయమాల నుంచామని ఉపదేశించును. ఇచట (శ తమల సంగానణ ణరిగినదీ దిస్య వ్యక్తితో, 3ండు (పేతపషల నుధ్య నడ చిన శ్వ షుర్షణ చిత్రమైన 8వి కల్పనగ (గదించినను బాధలేదు, శ్సీ రామరావణ ల కట్టకడణటి య దగ్రమున రామదాణ రూపమున సంపాతి రావ ణవి తలను ఖండించి నేలపై పడపయను, కొని అంతలొ నే, రావణ నికి మరియొక ఈల మొలదుకొని వచ్చును. ఆంతలో జటాయ వు ఆత్మ'అన్న్యాఇతడు రాముని చేతిలో చాన వలసియున్నాడు. కనుక నీ (ప్రయత్నమును విరమించుముి ఆనును. సంపాతి సలపై పడియన్న రావణ శిరస్సును (గ్రహించి గరుడలశ8మన"-గిరి పోవును" కథా పర్యవసానములో మాద్బ్చ ళేకున్నను ఇది. నిశృ్చయమగ మృటువి (ధ్రేశాత్మ సజీపుల వ్యవహార మధ్యములో (వ్రవేశించుదిదు,

5. రావణనికి నస్వన్నములో ధాన్మమూలివి ఆత్మ లంకాలక్ష్మీ రూవమున కని పించి యుద్దమ.ను మానుమని దె.ల్బను.

ర) రామటు రావణనిపై (గహ్మాస్ట్రమ (్రయోగంచెను... దానిలో తవ ఆత్యను కూడ (ప్రవేశపైను, అత్మ విముక్రమైన రామదేహము నిశ్చేతనమైనది. బాణముతో పాటు రాముని ఆత్మ రావుని హృదయములో (ప్రవేశం చినది, ళరువాత మండోదరి ఆబాణనును పెరికినది.రాముని ఆత్మ రావణని ఆత్మను కూడ తనతోపాటు దియటకు లాగి కొనివచ్చినా ళరీర మెక్కడ?”అవి వెదకి కొను చుండెను" ఆది వినిన హనుమ'దేవా ఇదిగో. ఈనీల నిగ్రహమన కవత౦ంచుముి ఆనెను. ఆతడు ఎవరితో మాట్లాడుచున్నాడో తెలియక తక్కిన వానరులు ఆశ్చర్య చకిళులైరి. రామాత్మ, రావణాతృ్గ సహితమగ రామకశేగరమను (ప్రవేశించెను. శరీరమును వదలిసి రాషున్సి రాపణని ఆత్యలు (ప్రేకాత్యళే కావళను. అట్టి పేశాత్మ తోహనునుంకుడు మాట్టాడెను.తక్కిన వానరులు వినిరి, ఇది అన్నమయ తోకముననే జరిగినట్టున్నది. రాముని పుసర్టీవితమునకిది సహకరించినది,

న్వశావాను శీలనయు తే9 7) భరతుడు ఆగ్నిరో దుషుకు చోపు సంకలో మంథర యొక్క యాత్మ ఆగ్ని శ్వాలల నధ్య (వ్రత్యత్షమై రాముత నేడు రేతటి రాసున్నోడనియు, రొందరవడి సాహ సనక పూనొనవలదనియు హెచ్చరించును.ఇది స్పస్టసుగా నృుూూత్మ సజీపునిరో చేసిన సంాషణం గీనివలన భరతుడు అగ్ని వ్రవేశ'మ చేయుట మానెను. కనుక ఇది తిధాగతికి సహకిరిందునదే గసది, (పేవాత్మలిను నమ్మని ఆథునికులకు ఇట్లు కువెంచ పసన కల్పనలు నమ్మరా వివ ఆస్వేకార్యము అగు చున్నవిం ఎదకు పృవాంధధ్ర నత్కంవి కవిత్వ మహత్త్వపు నీస్తె గగినర్‌ సదమల బుద్రికిన్‌ నకల భాస్త్ర రహన్య వి వేకదుబ్విసన్‌ మదికి సవంత కల్పనల మక్కువగల్నిన విశ్వనాథ కా రచ సకళలార్థ్ర చాయిని సురదువు రామాథన్‌ భజింపుమీ టరనిందో డిత డర్శనయుత రోదుకళా కవితకు సర్వోడయ్‌ పూర్ణదృష్టి నమన్వయ (ప్రవక్తకు యుగట్రజై మూంగాన్న జిగత్కంవీ కువెంగరు తలివంచని దెవరు ? మెళ్బనృతలియూచని దెవరు ? సహ్యశ్ళంగ గొమ్మపేశ నమున్నత భాపుకునితో కావేర తుంగభద్ర గంఏర మధూత్మునితో శివససుదద్ర గేరుసొప్స దుకిేగ వాగ్లహతిరో న్నశ్రించవి దెవరు? ఆతని కీశ్తించని దెవరు ?

ఆత్మాను శీలనము ఆత్మ మోమాం౦స

కావ్యమునకు ఆత్య నీదియను విషయమును. గురించి *“మహామినాం మత యశ్చ భథిన్నాళి. టికి సర్వామోదమును పొందినది ఆనంద వరన అభినవ గుబ్బల మఠము. “కావ్యస్వావ్యాధ్వ ని ఆనీ ఆనంద వ్వనుడు. “కస ఏప ఆక్మా” అని అభినవ గుస్తడు. డైకి వరన్సర విరుద్దములుగా కన్పించదు ఈ రెండు మత'మలకు అఖినవ గుష్తచే సమన్వయడు పాధించెను. *వస్త్వ్వలంకార ధ్వనీతు రసనీబ వర్యవ ప్యేతే” అని- కనుక రసమే కావ్యాత్మ అసుసది సర్వసమ్మ తమని. తేలినది. “వాథ్యం రసాత్మకం కాన్వం” ఆను నాటి విశ్వనాథుని ఆభ్మిష్రాయసునే “రసము వేయినెట్లు గొచద్చది అని నేటి విశ్వనాథుశును స్థిరవరచెను.

ఇది ఇట్లుండగా వ_స్వ్వృలంకారరన ధ్వనులకం' భిన్నమ, (శ్రేస్టమం- దర్శన ధ్వని యమసదొకటి కలదనియు, ఈన (గ్రంథ ముందదే (ట్రధానమైనదనియు పవెంవు చెప్పెను. విశ్వనాథకూడ తన సిద్దాంతముల కొరక్సే వ్మాకమునక ఆవ్వ్వైత, శ్రీ విద్యాపరమైన వ్యాశ్యానముగనే తన రామాయణమును రచించినట్లు చె స్టటిచే ఆయన కును దర్శన దృష్టీయే ప్రధానమని కేలినది, అనగా ఉభయులును తను కావ్యాత్మ దర్శనమే యని గావించినబ్లయినది.

అందుచే ఈ భాగములో ఈ ఉభయ కావ్యములందలి రసము దర్శనము అనువాని స్వరూవము నిరూసింట దిడుచున్నది,

రసపోషణము

ఏదైన ఒక కొన్యము బాగుగా నున్నది; లేశ బొగుగాలేదుః అను అభిప్రాయ మును వెలిబుచ్చుటకు సాధారణముగా “రసవంతమసుగా నున్నది”. “లేదు అని చెప్పుట వాడుక, ఆలంకారికులు కూడ దాల మంది తమ కాన్య నిర్వచనములలో రసళన్దమును చేర్చి యన్నారు. దీనివలన కావ్యమున రసనునకు గల (ప్రాధాన్యము వెల్లడియగు

ఆ్మ్మాను శిలసమ ఏ2

ఆది కావ్యమైన రామాయణయున (వ్రధానరనము శరుణమని వండికుల అని (పాయము.! క్రౌంచవధైై (క్రౌంవీళోకము మొదలుకొని లక్మణ పరివ్యాగానంతరమా రాముని భోకము వంకు కావ్యము ఆద్యంశము ళోకమే (ప్రాధాన్యము వహిందుటిచే రామాయణనున శోకష్టాయికమైన కరుణే. వ్రధానరనము.. వాల్మీకి పొడ ళోఈః శ్రోకత్వమాగతః (బాల అని ఈ విషయమునే సూచించె నందురు. ళం జే స్స

విశ్వనాథ రామాయణమున కరుణకనయమునకు తగినంత పోషణ కలకు, కొని ఆయన (గంఠమును శాంతకన (వ్రధానసముగా వంతతించెను. శమ స్థాయికి మైన రవము శాంతము. శను మనగా ఆంతతిందదియ నిిగహము, ఆన.షడ్వర్ష్ల ప్రశమనముం

డుషుపపునకిది మొదటి మెట్టు, నిశ్వనాథ రామాయణ రచసమున కోశించిన (గ్రధాన ఫలము మోక్షము, అంయనే ఆయని తన రామాయణముని కాంత రనమునకు (ప్రాధాన్య మొనంగను,

పవెంపు రామాయణము కూడ కాంతరన (వ్రధానమే. మొదటికి (గ్రంథము "పేరే శ్రీ రామాయణ దర్శనము. డర్శన (ప్రాదాన్యము గల కావ్యము శాంతరన (ట్రధానము కాత తప్పదు

ఆయారసములు విశ్వనాథ కువెంపులి కొవ్యములళో నిర్వహింటండీన రీతిని వరిశీలింతముం

శ్రీ రామాయణ కల్పవృక్షము శాంతము

కావ్య(ప్రారంభము మోక్షలక్మీ మేలిలమైన శ్రీ మంకాషికతో గావింవబడి నది. దాని వెంటి అద్వైత నిరూవణ జలీగినది, కథా (పారంభమున్కు ఆది రాజులప ఆది మునులతో బొవమ్యము చెవ్పబడి వారును శమ (బ్రధానులై నట్లు సూచింన బిడి నది, దశరథుని యొక్కయు ఆతని రాణుల మొక్కుయు, అయోధ్యానగరమ యొక్కయు వర్ణనలు కూడ కాంళరనధరితముగా నున్నవి" బాలకాండమున ఇష్టి అఖండమున యక్ఞాచరణ విధానము వి,లముగా వర్గ ంనబిడినది. అఆవకార థిండమున అనిననననాననినలననినొనునననానా నునన నునన ననున పానా నాకాలని పునానననన వనన.

ఓ రామాయగణేపా కరుణో రసః = ధ్వన్యాలోకము,

ప.

322 కల్పవృక్ష రృనములు యజ్ఞ హవిస్ప్వీకృతికొరనై విష్ణ వు తదితర దేవతలు వచ్చుట, రామాదులు గాయత్రి జపపరులై ప్రాకాయామ మభ్యసించుట, (ఇష్టి 3820) రామునకు జనకుని యాప్తాన మున యాజ్జవల్యుని వేదాంతోపన్యాసములయందు మనబ్చు లగ్నమగట (అదె 409) అహల్యా ఫఅండమున భగీకథటని తవళశ్చర్య, (ఆహల్య 365) ఇంముిడు ఆది తినీ సేవించుట, (ఆడే 469) ధన్వుండమున విశ్వామిత్రుడు గ్రోభమున్సు వళిష్ట గ్వేష మును జయింయది, (ధనుస్సు 109, 257) కల్యాణ ఎండమున రామునకు వై రాగ్య భావములు కలుగుట, (కల్యాణ 19-207) శాంతరన స్ఫోరకములుగా వర్ణి తము ల్నెనవి. సీశారాములక ప్రజయజ్య తొలిపొంగుచల్లారి వారు ఇాంవాత్ములై రి ఒక కొంత భోగ వేళకు నికామ కామను త్ర తన్గు నిండు _ప్రకృతులం దొక ముసురు కొనెడు పెనుళో రికయు శమిఎచును హృప.కతృ ప్రి సవాజమై (కల్యాణ 98) రాముడు సహజ కాంతమూర్తి. ఆతడు *“కుళకబళందులన్‌ హరిణ కోటిని మేపెడుకాంతమూలి (పంచవబీ 341) కనుకనే రాముడు రాక్షస వధ చేయుటలో కూడ కాంత రనమునే పై చేయిగా నున్నది. విరాధుని శంళమునే కొలూది (శ్రీరాముడు. చారికీ జారింజూవితివ్సి తల్పిగ నెంచితి ఘఛూమిజాత? నిన్‌ నే మారణ మాచరించెదను నమూమక్న్న చను వ(త్రియిత్వమే దారిదియో కటా *“సహజతుగనె దందునుగాకః సిగళాం భోరుహామిట్లు లొక్కుటయుం బ్స్తునె నాకు దయాది లోకముల్‌ (దశవ్వ 85) యె అని నీక్వేదించను. ఖఐరునికో తలపడుటకు ముందు రాముడు రౌద్రమూల్తి యమయ్యిను, కాని “అంతలో వయ్య బూర్వష కాంతమ్హూ్తో (వంచవటీ 344)

ఆ్మాను శింనము 223 ఖరదూనణాది రాతస సంహారము గావించిన పిదప రాముడు తదల్సగిరి (వ్రన్తకంవన హస్పగత కపోలుంచై కూర్ళుంచెని. (వంచవ$ 448) కబంధని పజీవ డహవము చేయుటప పూన్వాము నా కాశ్చర్యము గాగం వోచెకుం గబంధా మి[తమా నీవలెన్‌ నాకారుల్‌ పదిమంది చచ్చిరి నుమూ నాచేత? వారందరున్‌ నాకున్‌ మేలు వచించి రట్టులనె? యన్నా వింతగా మంచివాం లో కానంబడి యేల ర్నానులుగా న్సికొ చిత ఎబగున్‌ "" అని రాక్షసుల మంచితనము నెంచును. ఇచటి రసము [కోధముకాదు. వీరనునుకాదు. శాంతమే రాముడు రాక్షస నం హారము తవ్చని సరిగా చేయవలని వచ్చెను. కొని ఆ మరణ కాండకు అతదే విషా రము నొంవతి వాటు. *ఏ జనుజున వథించివను నిట్టి విషాదము నొందు నాత శ్రమ ర్యాదుచు స్వామి” (పం చవటీ తత్తర) (్రధానఘన్టిము రావణ సంహారము, రావణ వధతో లోకమున కాంతి పృనః (వతిస్టాపత మైనది, ళనమరియును జల్ల నాచు. బవమానుండు వీవను?, లేత యెండ భా స్కంరుడును గాచెఛా్యతియును గంపము నొందక నిల్చి? వార్థి నీ కరముల చగ్లైం దీరమున గందని సీలిమతోవె మింటం సా గ్‌ రమఖలమ్ము చ్చపడి కాయము సర్వో ఫతిపొందె నెంతయున్‌౫ (నిస్స శయ 89 ర ఉద్జోజం్రడంబ్బను వాల్ళీ యొక్కశిలపై గూర్చుండె (శ్రీరాము డుస్‌? ఎెదోదుంబలం బల్మరించి చనియెన్‌ జంఫారి మింటన్‌ లల

324 కల్పవృక్ష దర్శనములు న్నాదంబుల్‌ శుభవాదముల్‌ మధుక గానంబుల్‌ నదత్కింకిణీ పాచానూన రవంబులున్‌ వినం బకు౦ (బహ్తాన్న ఛావంబునన్‌” (అచే 890) 6క్రా సెన్‌ వెన్నలలచ్చు శారద సిశా కల్టార కాంతానట ధ్థాస(త్ర్రీకము లప్ఫరకృయ దృశా వ్యాపార సంచారముల్‌? ఛాం (వ్య్వోల వార్థ తిఠసకతా పగ్యాంకి సిటాళుక న్యా సంగత్యతి భోగఛాగహిప దేజాశు (ఫా చోరముల్‌* (అజే 892) వై పద్యములో కాంతరనము పరాకాష్ట నందినది. సవాపారి శుద్య్య నిదవూవణానంత రము వ్యాపించిన సంజకాంతుల వర్ణన (ఉపసంహరణ 203-206) కాంతరస్క్ఫోరక ముగ నున్నది* శావ్యములో ఇది కట్టకడ పటి సద్యము; ఛాంత రనమువకు సెట్టిన కిరీచముం “చిత్తిజ తనూ. భనతే కేఖరిత ఆేణుపరిశీర్స్షనిచయ స్నపిత భాచా 1 మత్తిగజ దై త్వగళ మ -ధరనవాస్కృ గతి ముుజుల తకూ కలిత హీలా 1 వృత్తడళ ముక్తి తప విస్ఫుటిత భక్రిఫల విద్యుతిత మోదరస ఠఈూవా 1 'పాత్రినిజ ధర్వ్మ చయర క్త జన తాకృతి పర౨పరితీ మ ఎగళ మహా(శ్రీ” (ఉపసంహరణ 111) శృంగారము రనరాట్టని శుబియని ఉస్వ్వలమని, వరసహ్లాదననున్కి ఆలంకారికులచే కీర్తింనబడినది శృంగారము. శృంగార మొక్క'పే రనము అన్నవారు హడ కలరు,

అక్కాను శీలనము త2ై5్‌ ఎంతయో కొంత శృంగారమును పోషింవని కావ్యమే ఉండ దసనచ్చును.

వృ్శాశకము ఇతిహాసము, ఆంమ శృంగారము దిహు నూత్ష్మముగా వృృశింనవడి నది. సీకారాముల (ప్రణయయే ముక్తసరిగా ఐదుళోకములరో ముగింన బడినది. (బాల 77/25-29)

ఇతరుల (ప్రణయము మరియు ఆల్పమనుగా నృళింవబడినదిం

విశ్వనాథ శృంగారము :- విశ్వనాథ రామాయణమును ఇతిహోనముగా గాక కావ్యనుగశే ఉద్ధేశించెను, ఆది కాంతరస (ప్రధానమే యయ్యు కొన్య తత్త్యజ్ఞూడెన విశ్వనాథ శృంగారమును కూడ యవోచితముగ పోషించెనుం

(ప్రఛానముగ చెవకొన వలనినది నీకారానుల శృంగారము. వ్యాక మందు లేనిది ఏశ్వనాళ అదనముగా కూర్చినది పూర్వరాగము-ఆనగా _వివాహోహ్నర్వమే సీరారాములకు కలిగిన దృజ్మనస్పంగాదికము. రాముడు శివధనుస్సు నెత్తటోపు ముందుగా సీశారాములకు చూప్పలు కలనినవి*

ఆపుడు వవి(త్ర మైన శృంగార భావముదయించెనని (ధనుస్సు 299) విశ్వనాథ వాచ్యమాగనే చెప్పెను. ఇది దళవిథ మన్మధా వస్టలలో మొదటి దగు దృగవస (శ్రీ రఘురానుచం(ద్రునకు( జిత్తము శానకివై(లడే 301)అని మనస్సంగము బెబ్బండినదిం

“ఆతని దృష్టికి జానకి యాగ లేదు............

సీత పూజడ వెన్నుగా శరసువంచో (ఆదే 302)

అన్నళశోట సంకల్పము ధ్వనిందు చున్నడి తరువాతి దళలళైన జాగరాదమలను విశ్వనాథ వర్షింప లేదు,

వివాహ ఘట్టములో వథువుల మథరలల్డను (కల్యాణ 77) లజ్జచే ఎత్తరాని శఈనుశెప్పల (కేవల నుండి (పక్కలకు (ప్రసరించు చూజ్బలు “ప్రసవ బాణుడు శేర్చిన (ట్రభమవిద్య” (అదే 79) అనియునూ(త్ర బంధిననేళ (ప్రధదు న్పర్శ పరసువా దళా పరీపాక రమశీయమైన దనియు (అదే 80,81) విశ్వనాథ శృంగారమును లఎతనుగా పొందు వరచెను. తలంథబ్రాల వేళ ఈ శృంగార లత నూరాకు తొడిగినది, (ఆడే 82-86)

సీశారాముల దాంచత్యజీవిత'సును విశ్వనాథ సుమారు 140 పద్యములలో (ఆదే 152-292) విపులముగా వశ్షించెను,

326 శల్పవృక్ష దర్శనములు విశ్వనాథ లెక్క (ప్రకారము వీవాహకు. నాటికి రామునికి వందెండేండ్లు నిండినని. సీతవయస్సు ఆరు. సీవారామలు ఆయోధ్యలో కలస యున్నకాలము వంింగేండ్లు, ఈ పం,డెందెండ్లను రెండు. కాగములుగా విభజింప వచ్చను. మొదటి ఆనేండ్రు తరువాతి ఆరేండ్ల, మొదటి ఆనేంప్లు రాముడింకను బాలుడు.సీకారా మలప శ4నస్పంధానము జరుగలేదు. రామునకు పమనెనిమిదేంట్లు నిండిన తరువాత హరికి పునస్సంధానము జరిగినది. తరువాత వారు ఆవేంట్లు కలనీ కాపురము చేనిరి. మొదటి ఆరేండ్ల సీకారాముల (వ్రణయకును విశ్వనాథ సంగ్రహముగా పడి వద్వ్యములకో (ఆదే 152-162) వ్మైంచెను, ఈ కాలమో సీతకు రాసుని చడ (శమముగా పెరుగుచు వచ్చిన పరిచయము అమోళో లజ్టను మీథచు వచ్చిన అఖిలా షమిగా చిత్రించబడినది, మొదటి సంవత్సరము “*అడుగొ రాపుడు వచ్చునన్నంతలో దూని కోలు వెట్టును చువ్వవోళె సీత 'రెండన సంపత్సరము ఆ రామచంటద్రుఃడే యరుగు చెంచిన లేచి నిలుచుండు( బట్రికవలెను పీత. మూడవ సంవత్సరము ఎదురై న సతడు దా నచపే (ద్రపాొహత యగు వార్షక సరస్సునట్లు పీత నాల్లవ సంవత్సరము ఉల్లిపోయెడు రాము 'మొల్లంపు( జూపుల గాంచు జాబిలి వెల్లు కరటీ నీత ఐదన సంపత్ప్సరము కడు నమీవందిగా సాగి కడచురాము వింత దగ్గర తనము సహించు సీత ఆరవనసంవత్సరము ఇట్టులే పోనుపోను దానెదురు చూచు వంచి తల సీఠ వతి వల్కరించు ననుచు (ఆదే 161)

ఆహ్మాను శీలనము 327

ఈ యారేండ్లు “రాముని మేనిలోవి (ప్రతిర్త్తవు వింయవు జానకీ మనోజ్జా మృత భావనలకో నిండి ఇంద్రియము లంకు ఆవాచ్య మపరమైన అనుభూతి యొకడు పొల్చిడ్‌ది, (అదే 152)

ఈ వన దంవతుల (వ్రణయలత కైకేయి గావించు దోహదముతో. దినమొక వారెడుగా సాగెడిది. కైక “ఆదుగో రాముడు ఆనెడిది.సీత వరువులు తీ నెడిది. కైక కలకల నవ్వెడిది.సీకారాములను ఏదో వవియన్నట్లు తన మేడకు పిలిపించి కైక వాద్ద తిని ఒక గదిలోవికి (తోన్‌ తలుప్పలు మూ సెడిది. పేతతో రాముడే అందగాడు నీపకా దనెడిది. ఆశ్లే రామనికోం సీతమే అందగత్తె నీపుకాదు. అనెడిది, (అదే 158-160)

వయస్సుతో పాటు ఊహలు నిప్పారిన సీకారాముల్ను పూవులు, చల్లని పిల్ల గాలుల వెన్నెల సోకు భరింన లేకపోయిరి. ఆకలి ని్మిదలు మరనిర. వాతళో కాంక్ష (వ్రణలమయ్మ్యెను. వాదు ఏకాంతమును కోరుదురు. ఏకాంతమును భరించ లేకుందుల. (అదే 162)

ఇదంతయు కూడ ఒక విధముగ పూర్వరాగముగ భావించినను భావింన వచ్చును.

ఇళ్లైన కొడుకు కోడండడ్ర గాంచి దళరథండే తత్సర్వ పు ఛనుర్తో.వ నిష్కా నన హేశూత్సవంమిలు జరిపింటిను (ఆనే 163) అనగా వాక పృనిస్సంధానము గావించెను.

తరువాత ఆరేండ్ల శృంగాకమును విశ్వనాధ విపులముగా 130 వద్య'సులరో (అచే 164-295) వర్డించెను. పనిలో పనిగా ఈ ఆరేండ్లలో ఆరు బమిపపులను వర్షించెను. అనగా మొదటి ఏడు వసంతమును (ఆదే 164-184) రెండవ. నడు (త్రీ స్మమను (186-207) మూడవ ఏడు వగ్శర్తుపును (అచే 209-228) నాల్గవ ఏడు శరష్తను (ఆదే 230-248) ఐదవ ఏడు హేముంతసును (అడే 249-270). ఆకవ వటు ఈరమును (అదే 272-292) వర్ణించెను. ఆయా బుదపులలో. సీకారాముల ఆనువాగము రూపు దాల్చిన విధమును ఇరువదేసి పద్యములుగా వన్షించెను.

మొదటి వసంతములో పంగనామాల చెటకు విల్లుగ్యా తుమ్మెదల నారి పెల్లుగా (ప్రసూనములు అంవజల్లుగా మహితుడొక్కండు సురవిమాస పుష్పవన వీధులలో విహా రిఘు గావించెను (ఆదే 171) పీరారాములు తమ వేతములలో యుగాలు శల్చములు

328 కల్పవృక్ష దర్శనములు జాము నాతియు పురువడు నని గానించితి, (ఆదే 178) వారికి సంగమము నహజము వలెను, వియోగము అసహణము వలెను గోచరించెము.. (అదే 180) వారు దివా వియోగ భర మోర్వ లేకుండిరి.(ఆదే 179) వారు పాలిత రాశ్రలైరి. (అదే 184) ఆరవ శరమలో రామునకు మోహము నికంకుశను మ్యెను. ఆతనికి సంధ్యా జపహోమాదు అందలి గ్రద్ద కొలదిగా పడలెను (ఆదే 283) “కనక ష్యాతికల నింపీన యిఠా రసముల6 జెచ్చి మైథలికి నందిచ్చి యిచ్చి జిలుగు కుంకుమల మంజిస్టా హార్మిదల లలితాస్య పదము లలంకరి*చి కర్పూర ముస్తక కాలాగుకు (ద్రవ్య ములు భూములు జేక్‌ వెలీచి వెలిచి శగథిత మూలా మాఘ్య కస్ణోర మాలలు వాస్త నైశిక కంక మందు. జెరివ గీ. మెడ మలుపు నోరచూపుల మెలఛి చూచి యందముగ నున్నదో లేదొ యంచు నాడి యంద ముంఅెడుం గాదె ” యటంచు నాడి మూలలన్‌ నిళ్చి యొయ్యారములుగం జూచి (అదే 284) కళకి బూరానం గూసిన సీవళు నన్ను చిల్బితి వంచు నవ్చ్వు సామి తుమ్మెద 'ాటిలో జుమ్థున నిది యేర నాస్యమూం దమునొాయంచు కాడు సామి గృహ శిఖావళము తీర్చినం బింఛమును నీదు వైశిక చవి 'నిజబుంగదన సామి పెంపుడు లేడి ద్వారంవు కోసల. జూడ ననన జాక్సలం బోల్చియాడు సామి

ఆ్మ్మాను కలనసు 329 అ. సీత్‌ చెం:గు గాలిచేం జందులాడీన చాని నిగుడు వాలు లోన నిలిచి పడవలోన నేను పయనించుచుంటి నం చేలొ భయము నభినయిమ సామి (అడే 283) సీ, తనపాద మామె పాదము జతగాం బెట్టి యస్థ్రుత్చదంటు మోటని వచి)ిచు తనపా స్త మామెవా స్తము తోన జతంజేం ముమశాకు చివ్పరాకు కదను లనును

'అమ్మెపక్యన నిల్చి యానుకొమ్ముని నన్ను

విడిపోకు వే యని వరిం పోవు

చెక్కాలిం జెక్కిలిం జేర్చి యాట్రాతసన్ను

"లేవో రవాస్యంబు "లెత్తి పోయు గే తరుగు కొనిపోవ్రం చీమ సంతాప హేతు

వంచు దీన (పేమ బరువుం జూవీంచి పలుకు

నొక్కుసమ యాన మనకు వియోగమైనం

(మ యేమగు నంచు వారింప,బడును (అదే 887)

ఈ పద్యములలో విశ్వనాథ సీకారాముల (వ్రణయమును లలితముగను, సభ్య ముగమ వ్యంగ్యమర్యాదతో వర్షించివ తీరు నిరుపషమానము" ఇది వుల కొజ్జ బంతి కౌచగిన శృంగార వర్ణన,

సీశారాములు కౌనల్యానమక్షమున నున్న కడు రామడానంద లజ్జను బొం నెడివాడు. పీత లడ్జానందమును పొందెడిది. (ఆలిషేక 74) వకాంతమున నున్నపుడు సీత పకా లస సవ్వెడిది. రాముడు నుప్వు గింజంత నవ్వెడివాడు, (ప్రస్టాన 3. శృవారి సం కాషణలో వ్యాగూవమైన శృంగారము వరిహానమగ్య వేశాకోళమగ ఎ ర్తిపొటుపుగ్క శై]

323€ కల్పవృ॥ దర్శనములు వినుక్కగ అనంత మువిముల వెల్ళివిశియనట్లు విశ్వనాభ నిహాపించెను. ఇచట శ్యంగారమునకు హాస్యము వ్యధివారిగావమైనది. (చూ. హాన్యము)ి

వనవాన సనముయమున రూడ్‌ సీశారాములు శృంగార రనములో నోలలాడు టచే వారికి వనవాసప క్లేశము తెలినివచేకాదు వారి విలాస లీలలు అవంతములుం వారు జెట్టపట్టాలు వట్టుకొవి సంచరింబెడివారు. గంగలో దిగి నీరాటము లా దెడివారు. (అనసూయ 28) రాముడు నీటిలో దుమిపెడివొడు. సీతను నీటిలో దిగునున్న ఆమె భయవడెడిది. రాముశామెను చేయిపట్టి నీటిరోనికి లాగెడివాడు. (ఆదే 30) నీటిలో ఈదుట వేతగాని సీతను రాముడు తనవేశులతో ఎత్తి ఒడ్డు చేర్చెడివాడు. (ఆదే 31) రంగు రంగుల రాళ్ళను నీటిలో అరుగ డీగి ఆమె పాదములకు పొరాజ్రీ ముఖమున కల్యాణప్పు గొట్టు తీర్చెడివాడు. (ఆదే 56-58) ఆమె ఆరణ్య మార్గమున. దొరికిన పూలను తవ వీర చెకగు వారముతో మాలలుగా అల్లి (ప్రియని కంళ సీమల నలంక రించెడిది. వతి నిద్ర పోవుచుండగా సీత ఆతని (వేలి యుంగరమును నెమ్మదిగా ఊడదీసే తన్యపేల వెట్టుకొనెడిది- తఈన శిరోమణి ఆతని కొంగున నుండగా ఆతనికి తెలియకుండ 4;డ దీనికొనెడిది. ఈసాధు శృంగార లీలా (న్రనన్న కథలను ముని కాంతలు అబ్బరముగా చెప్ప కొనుగదుంచెడివారు. (దశవర్ష 229)

రావణ వధానసంతరము ఏడాది తర్వాత సీకారాముల కేకొంతము లభించినది" కొని రాముడు తనను నిష్ఫుళో దూకించి నందులకు సీతకు (ణయ కోవము చల్లార లేమ రామడేదో (ప్రళ్నించును. సీతకము కృసరిగా సమాధానము చెవృను. రాము డేడో వస్తువు నిమ్యని యడుగును. ఆమె తెచ్చి యొనంగును. రామువామె చేతిని తాకుటకు (ప్రయిత్నించుము. ఆమె తవ్పుకొని తన శయ్యపై తాను పఠుండుచు. రాము గా మెను మాటలలో ఓడింపజూచును" ఆమె మాటప వై మాటగ మాట్లాడును* చివరకు రాముడు ఇవి చేతులు కొదన్నట్లుగా ఆమే చేతులు పట్టుకొని తన తను నొవ్చు కొనెను,

అట్లు (శ్రీరామ చంటడు శానకిం బ్రసన్నురాలిం జేనికొన వలసిన స్థితినుండి పాసి యామ్‌చే ననుగ్రహంప బడవలనిన స్టితికివచ్చి యొక రమణీయ వేశా వికసతా ననుకూలవానువాల హేలాపండయ్యెను (ఆదే 214) పొల యళలుకలే వలృనకు విలువ హెచ్చించునను శృంగార రహస్యమును విశ్వనాథ ఇట్లు రమ్యముగా నిక్షేపం చెను. ఇంతవరకు సీకారాసుల సంయోగ శృంగారము నిరూపితమైనది.

ఆక్మాను శేలనము ౩||

సీకారాములకు కలిగిన వియోగ మఃలి'మును విజ్రలంభ శృంగాంమనుట కంక కరుణ నిప్రలంభ మనుపే న్యాయము. ఈ డళ యరదలెస్టాయి భావము రతి యనుఏ కంటె ళోకమనుపే న్యాయము కనుకనే శరుణ వివ్రలంభహాను శృంగార రపాంకర్గతముగ నిరూపింద కంప. కరుణాంతగ్గతముగ నిరూపంచుసే నముచితము.

ఐనను కిష్కిఆధలో (బన్రపణగితి సహూలో కాలము గడుపుచున్న రాముడ్డు

“బద్రిగో శానకి యేమి చేసిన దయా యీ గాలికాదేవి నా

యెడలో విండిన వెచ్చనై విసురు +"...

(నియమపాలన 69)

అన్నవ్వుడును నమ్యద్ర తీరమున హంనను చూడగనే రామునకు సీతజ్ఞ సిరీ వచ్చి విరహథావ మతి శయించెను. (సంశయ 25) ఆన్నప్కుడును అనగా రోల త్మీనత తగ్గినవ్చుడు విట్రలంభ శృంగారమే యని చెద్పడగియున్నది ఆస్తే అళోక వన గత సీత హమమంళునికతో తమ ఆలు మగల శృంగార విలాన అలలను వన్చించి ఇప్పెడు నందర్భములలో (448314, 317, 381-382) కూడ వివ్రలంభ ళృంగా రమే యని. చెన్పదగి యున్నడిం

సీశారాముల శృంగారము తరువాత విశ్వనాథ కొంత విపులముగా వర్తించినది? మేనకా విశ్వామి[త్రుల శృంగారమును, బాల్య కాడణ్య మధ్య వయస్కుడై గృహ స్టాాశమమువ (వ్రవేశింన నున్న రామువకు శృంగార భావములను మప్ఫుటకే కళా నందుడు బుద్ది పూర్వకముగా మేనకాక్రివిశ్వామి[త శృంగారముచు చిలవలు నలువలుగా "పెంచి వర్ణించెను (ధనున్సు 181-198)

మేసక దేవతల వనిమీద కూలికి వచ్చిట్టిది. కాని విశ్వామి[్రనకు ఎడద లోతు లిచ్చినది. అమె మధుమ్హూరి, మరి విళ్వామిపడు హడ మృదు మపర పహృదయుగేే వారి శృంగారము ఆదక్శష్యణ్య దంసళులై న పీకారాముల శృంగారముస కాదర్శము కాదగినంత కుచిగను ఉత్వ్వ్యలముగను విశ్వనాథచే నిరూవింస వివెను. ఆసందర్భము లందలి రెండు మూడు వడ్యములు,

332 కల్పవృక్ష దర్శనములు క= నీవని నీవని యందురు సీవ్సనకు) ఖై ని నెలుంగ నేరరనంగా భాతజ ఫెనన మోహప థావథి గా స్వాదుతా మహావ$గాంగన్‌” (అబే 188) ము. చెలినావై ణము నీవు నేననల నాసీముతిని కత్నమున్‌ జలీనా వ్రాణము నివనరాగ్య నదినా ఫింగారివొ దంచుం జె క్కిలిపై నొక్క చిటుక్కునం జిటికమై క్రంచాచుమోడాచువా రల శేళీ విభవంబు పట్టుదుగచా. రామా] జగన్మ్నోవానా” (అదే 189) ముష్యళ్యంగుని కథలో ఆ ముగ్ధ తరుణ వావీనీకి మొదట తెలిసీ తెలియని శృంగారము (ఇష్టి 179-189) తడువాత తెలిసిన శృంగారము. (అడే 199) విశ్వ వాళచే లోతముగా పోషింప ౨డినద్‌. మిగిలిన జంటల శృంగారము వీశ్వనాథచే కూడ నాను మాత్రమము గశే స్ప లోళచి విడువ ఐడినదస్‌ చెప్పవచ్చును- కూర్చజథా రసావాన వర్ష నము మన్మథుని ఆవులింతతో. వాని విల్లు విదగు చత్తో వాని మేను బుగ్గియగుటతో, వాని ఇల్లాలి కంటినీబితో సూచితమైనడి. (పంచవజీ 89 *తోలకరిన్‌ మొయిలు తూగుచున్నవో యలసతన్‌ నెమలి యాడు చున్నదో సొలయకన్‌ జన్చరు చూచుచున్న దో యలరొ వింటి దొరవౌదువా మున”. (అదే 98) అనుచు వరమ అలితముగ, నుకుమారముగా (ప్రారంభమైన శూర్పణవొ టప్రణయము"

అ్మూను శీలనము 333 “ధృ తరతివాంఛ (శ్రీపువుషదేహ సిబర్ధము? జేహాధారులన్‌ దితిులదైన సృష్టిగడిదేఅన మోహ నిమగ్న సయు ద్ధలేమగు? కామతృ ప్రి మయొకచారి తవక్సర జానుహాల్వ ప ధ్ధతికి? నన్నుగహించి పరితవృణచేయుము కామదేవత 3

(అదే 180) అని న్నిజ్జగా దవియట వడీ నురారాతి న్ఫుర్వైన్యం ॥ వస జ క బుకోసృస్థార రాందీయన్‌ (అదే 209) అని భయంకఠకరనుగ ముగిపినది, రావణని రసాానము మరికొంత వాగరెశముణా మున్నది, బర్మ్మీళ్ళాళాల్‌ నీ సౌందర్యము బాహిరమగు సృస్టిలోనం (టధమ మొ సంక ల్ఫోవాము కలుగం పూర్వపు 'జేహేతర వ్వైన మూర్తి వ్‌్యయొ "తెలియన్‌ (జబషాయుఃశి0) “*అుబుజసద్భృశంబు నీచరణ మోహాన వీకమువందు నాక స రజని సలంబు నర్చళణము పట్టితి ముట్ట3 (శ్ర హస్యమువ” (అదె తింళ్రై ౪ాజిత మైన యా సకల చై భనము౨ ద్యజయించి యొక్కనీ తోంజను దెంతు నేరికిని దోపసి సీమల: నివు జేవతా “భాజతమూర్షి వేను పదవారజ సేవకుడన్‌ భఇవత్కటా మాజిర రంగవల్లులకు నర్టినదౌ మృగనాభి కల్పుడన్‌” (సం వు క్షే/[)

ప3శీ శల్చవ్యతదర్శొనములు ౪ చ్రీక్రల్రగ్య బట్టికొని "సెలయీజులందు సీల మండల లోతున జిన్ని చిన్ని గులకరా లంగుళుల తోడ గిలకరించి చె పట్టాలుగాం జరించెదమె యబలో (అదే 177) బ్‌ లు పైన కళ్ళలను తేలియాడు నరీప్రవోహము గర్భమున నిర్మలోదళమున్నట్లు విశ్వనాథ రావణ ని ఈ ధర్మవిరుద్ధ (న్రణయములో ఆంతర్వాహినిగ పాధపని భక్తి కలదుం (చూ లీ విద్య రావణుని ప్రజయము వయోఖి విష పంథము కాదు, విషముఖి నసయః పంభము, కరుణఇము ఇష్టజన వియోగ జన మైన శోళము స్థాయిగా గల రనము కరుణము. ఈ వియోగము ఇష్టజనుల లోశాంతర గనునము కావచ్చును, లేక దీగ్ధ కొలిక దేకాంతర గమనము కావచ్చును- రామాయణ కథలో ఈ రెండు విళఠములైన వియోగములును కలవు ఈ ద్వీనిధ స్థాయిక మైన కరుణను శ్రీమద్రానూయణ కల్పవృక్ష మందు పోషింపబడిన తీరు గమ నింతము.

1. ఇష్టజనుల ఎడబొటు :- రామనన గమసనమునశ్హై దశరధువి ళోఠము. రాముడు నాకు స్నాసమగు కాముడు నాకు జపంబు? థ్యానమున్‌ రాముండె యెల్ల న్యాబదకు రాముడు నన్నును గన్న తండియీ రామువినా నిమేవ. మవురా మన జాలను? శాదయేనియున్‌ రాముని వీడి యాయఖల రాజ్యము ైశొనరాదె వైకయీ (అచే ఓై్షేగొ నామైదు పాొణములలో రాయిడీ నెక్కువగు పాళ్ళు రాముని లోనం

ఆశ్మాను శీలనకు తవల్‌ బోయి ప) వే?ి౦చినయవి

యీ యలుపఫుం వొళ్ళు నిలువవే రామువినా అబే 281)

అటువంటి కొడుకు పోవగ

నిటు రాయి విధాన బితుకు 'నేనేమనినన్‌

గట గట యీ స్రాణయులెం

తటి తీపో స్ట లేని నాకుం గనుడీ

(స్తాన 300

ఈ మొటలలో దశరధుని నిన్సృహాయత్వము కొట్టివచ్చి సట్లు కనిపించు చున్నది,

చివరికొశ దీర్టవచనము అంతయు రాముని సంటోధనలే.

“హోరామచం(ద్ర! ప్రత్యూష వవమాన సాధుసంచలిత మృదు నీరణాత కందళ దళాఎరామలోచన!హో రామభదద!కా్రికిళపొర్ణమాపీ స్వచృ తై వొతృకొవృత్త సుధామం డల ముఖనుండల 1 .... ఓయి యోగీశ్వరేఏండైన జనక రాదాని యల్లుండ ఓయి రెండవ (బ్రహ్మమైన వళిష్టమని యనుంగు బిడ్త ! ఓయి. స్రీలోక చాతికా ర్ధ్యాకృతి యరుంధతన్మ ముట్రొద్దుల వచ్చిచూడ కుండ మండలేని యమృతమూ త్త” (ఆదే 2033) ఒక్కొంక్కం నంబోధన దశరతుడు వాపురుమని ఏడ్చు చున్న యనుభాతిని కలి గీించు నదిగానున్నదిం

కౌసల్యా విలావము ॥- రాముడు తకవనగషునమును గురించి చెవ్నగనే-తనకు దగ్గరగానే మేతమేయుచున్న తన బిడను కాను చూయుచుండగనే ఏ వ్యాయా హళార్తుగా వేవికొవిపోగా కాబ్ళూద లేథ కూలు లేడివలె కౌసల్య కుప్పల బదెను. (అలి షే 357)

బుడుత డా నివు కడుపునం బడక యున్న

నే సుణ9౦ పడి యుందునో యీ కుమార 1 (81) ఓయి కూనా 1 కౌసలేయ యా యగ్నియే లాకు ములుచునుండె రాకుమూ3” (446)

ఆవి పెద్ద పెట్టున వగులు( విడెను (458)

3౮6 కల్పవృక్ష దర్శనములు

రాొమాదులు కూర్చున్న థు కదల దోపు ౨౦డగా కౌసల్య వరు?.న బోయి రథచ[్రినులు పట్టుకొని .... ...... ... ... మ పు పోయినర్‌ దేరని బెట్టనా ౨డ ఈ దెచ్చిన నెంణిని తీర్చువారహో ! చుతిక జ్యత్రకా!యనుము. నేర్చిన గుండియ గుప్పటూ లినర్‌ (289)

కన్నత్లు కటపు కోతమి్యిని తదసాధ్యముగ్‌ చిట్రింవబడిసది. శ్రేకళోళయు విలక్షణ మైనది. రామగత (ప్రాజైన ఆతల్లి ఇనే తన ముద్దుల కొడుకును వనమున కంసెసదను లొకనిం్భకు గురి కావల వచ్చినది. తక్కిన వారి నలెపైకి ఏడ్చుటవైన

. చు డు

వీలు లేక ఆమె దఃఖ గరళ కంఠ ైన తీరు భాపుకులైన సహృదయులకు అత్యం తము దయనీయ మైనది,

“క్షత లే.[(ద్రండు. దుఃఖ వాభాలు2ైన

దరుణి వ్రైకయి దుఃఖ నిస్తస్థయయ్యె (అభి పేక 254)

తసకు (మొక్కిన రామనికో శై కయన్నమాట ఆమె పృాదయప్బ అంపపు కోతను నిరూపించును.

నిరభిమానను?: ని రణ నిర్ణయాత్మ

“ఆంజ చి

'జేేతివి నన్ను సర్వ సన్యాంనిన్‌ వ

నిన్‌ జనుము సవతి తస ననున్‌ శ

వించి సవతి త్ల గనె చూపించి శావు” (స్థాన 27

ముదుసలి సారథి సుమంక్రునకు (ప్రవంచనే కూన్యమైనట్లు కనిపించెను, రామాదుల నడనిలో దింప తిరిగ వచ్చిన నుమంత్రుడు జనపదములు నిర్చసములై న దళరథునితో నిట్లనును,

చిన్ని కోడలి తొడ రామన్న వదలి

(|

వచ్చు చున్నట్టినాదు చౌర్భాగ్యముఖము!

పరివారించిరో | నాజు సేవకత పొం చిం

బృథ్విపతి | యెంతగా | బతారించి నావు” (అబే 06)

ఆన్మాను శేలనము 7 ఇది సుమంతుని ళోకదే కాదు! విజసుసప కోనల రాజ్యమే ళోకగన మైనదిం క ఇష్టజన మృతి ;-= శ) దళరథని మృతికి కౌనల్య ఇట్లు విలపించెను. “అనాకప్పం జెప్పి పోయిరీ నీ కొడుకులు .న్నుమళి? వని భూములకునా సాశీతమ్మును. జేరిన యా కడకురు నేమి చెపు మంకు నన్నున్‌ *(ముని శాప2క5శ్‌) ళన్పిన్ని న్నేండ్ల కు నంటిని నిన్న నొకటి పొష్టు మాట నీవది మదిలో న న్నెణపీ యింత చేసెద వన్నది నేనేర నై తి నయ్యా మదిలో” (అబే 957) కనిళ్రోర్కి. నిండినది: మటి స్‌ కన్నులు చల్గయడియె సనీఖల ధర్మిత్రీ శ కంఠమందు (_వేలంగ నూశొని యూశేంగనమ్ము యో నైైకమ్మూ” (అదే 368) ఈ మాటలలో విగత భర్హృక లైన కౌసల్య పాఠకుని కన్నుల యెదుటనే రోదించు ననిపించును. లోకజ్ఞుడైన కని మాత్రమే ఇట్లు వలికింప గలడు. ఇకకైక దుఃతము మూటల శందనిదిం “విగ్గ నేడ్చుచు?లై కేయిసోయి కొనల్యా పాదంబులు వట్టుకొని మొగం ెత్తి కౌనల్యవంక6 గంచు- విధురు కంసమానాధరాధరమై యక్కాయవి నేశంబుల (గ్రమ్మిన బాస్పంబుల దృష్టి రోధంబుగా( జూచిసది (అదే 175) ఈయొక్క “అక్కా” అమ వదము వంద వాక్యములో చెప్పలేని దుఃఖ తీవ్రతను గర్భీకరించు కొనినది, శంర్రి మరణ వ్నార్డను వినిన రాముడు కొంత సేపు పమిలి కుమిలి యేద్చెను" (పాదూ 28) 43]

కట! కల్పవృక్ష దోర నములు ఉకనులం 'దెజువనట్టి కందుల మమ్మేేమి చేనీపోయి నావు చెప్పు త్‌గడ్షిల (అడే 282) దశరథ రాజు బిడ్డలని భారుణ్‌ మమ్ముల సగాంవింయ నా దశరథుడీవు లేవనిన ధారుణి మమ్మును ఉల్క చేయదో (ఆదే 283) ఇంక సో స్‌ మెగచు రక్కసి మూశం గొఆకచ్చులిడి కన్నుకొట్టు వొరు ఏరీ మవారాజులా రూఢపైన ఫు = తయ్రేమగా మూ చాల్చువారు ఏీమయ్యెనో యింకి భూమిలో సత్యవా శ్చాలనొా (నత తి భావముల ఏమయిరో $ యిక భూమిజా గౌరవ మహివు రూపైనట్టి మామ గారు అమృతమూ ర్రి బ-ధు జ్యేష్టుం డ్‌మల వ! మూూూ మాతంక్షి జూాపీనఫ్రుం డర్తి నూరి వగచుచున్నాడు రాముడు ననము లెల్ల బరమ దీనంబుగా (బతిధ్వనుల నిన (అజే 285) ఈ పై వద్యములు చదివినపుడు ర్‌సము పుట్టింపంగ వ్యవహారము టు గల జనును లోకమ్ము వ్‌డ్‌ రసమ్ముు "లేదు (అవతారిక 88) ఆని విశ్వనాథ కొన్యతత్త్వమును గూర్చి తెలినిన నద్ధాంతచు నందలి యాఖా ర్‌ శైిము అవగతనుగును, వొలిక్తై కారా నిలానము := తార వాలి మీదపడి యింత సేపేడ్చి (గజ పుష్ప 229) “అయ్యి నౌ(పాణముల యందు న్యవెట్టి యచ్చటిక్రం వోన్చ్రచున్నావొ యా న్ర్హుగాసీ-

ఆఅ్మ్మూను శేలసము ఏప్రి

కయ్యుముస శీగవద్ద నెం గాంథ యంచు

మచ్చరము పూన నేటికి మామ కీని (గజిపుష్బీ 889)

ఏలుంగెత్తి చేతులు దాచి కొడుక గౌంగిలింయకొని యిట్లువ/లిః బడిమె (24)

చూచితివయ్య తర్మడి రిపునూదను దను సేదు తేం్యడ్రియా

హా చనిపోన్చు చుంజెం గదరా $ మవకోటను దుమ్ముకొట్టి నా

యి చనినన్ని నొళ్ళ బితుశేగతి సాగెడు నయ్య నాకున్‌

రాచరి కంపుం 'జెంపకము కావిడి పొందిన దీ విభంబుగన్‌ొ”

(అబే 341)

అని (గుడ్లు 'కేలవేయుచున్నంతలో నంగదుంతమ్మా యని కొణరించుకోంగా చార సుడిగుండంబు నుండి పైకి దేలి తెప్పరి కొడుష మెడ మేద (వాలి యేడ్చి యేడ్చి మటలఃదనుఃదాన నంబా?ంచు కొవి శీర పెరంగునం గన్నులు టుడిచికొని నమిలి పోవు కొటుకు నాదుకొని, తంట, లేదులేద్యు నేను (ందికియే యున్నానుగా, యని యోదాన్చెన” (అనే 33)

రావణళోకము := రావణుడు రామనుడు, (ూరాళ్ళుప, మాణూవి, మహాపాపి= వాని యెడల పాఠకునకు పానుఘాతి యుండరాదు. కాని అక్ష వహారుడు చచ్చి

“పదితలల్వాలిచె ఛావ్చంబు లి: వది

శాల్వలుగా దశకంథరుండు (దివా 197)

అన్నవుడు “ఆతయ్యోపాపముి ఆసపండ ఉండలేము,

కుంభ కర్ణుని కృత్త శిరమును రాముటు రావణుని పాదముల వద్గసడునట్లు చేసెను.

*జుడిన వింసునుగాంచి రావణుడు జీన

సవాజ దుఃఖమ్మురాక 'పెల్బనవిన్మూ

తయును బూందక సిశ్చేష్టుడయి విగాహి

తాత్మమ్యాత్ర వైతన్యుడై యట్ల నిలొచొ (కుంభకర్ణ &08)

340 కల్పవృక్ష దర్శవముల్లు ఇం(ద్రజిన్మరణమునకు రావణడిట్లు శోకించును. *లత్రడు కీరాతు డంచెతగి యాతని వద్దకు బంవీతిన్‌ జుమిో సుతులనువహ్నిరూపముగంజొచ్చుక వచ్చుచునున్న మృత్యుడే వతగతి భతిం దస్బీశొని బాలుర నందర. బేఆచేఆనా హుతి యిడీనట్లు? లజ్ఞయని యున్న దెరానణుడన్న వానికిన్‌” (ఇ౦్యద్రజతే శ్ర16) రావణ మరణమునకు మండోదరీ విలాపముహృదయ వి(వ్రాపకముగా నున్నది “అవ్బురా నా బదుశేమి వెనతివి నాథా! జీవితాంతానం బం డి వృధా పోయిన చెనికం పెం దొశీపంశులేని శ్లేత్మమ్ముమే లవునాం బండియు బొల్లవోతి నననేలా? (వేళ్ళతో నాకిపో ఉం యువనీ భూర్తులం వానరుల్‌ మిడుతలై యీ దండు వమాలంకలో౫ (అచే 90) రావణ.ని ఉపవక్నులలో నొకతె- ఒక యచ్చర రయేడ్చు మరింత కరుణా జనకముగొ నున్నది, *అధమురాలై తిం జ్యతేమా విధవరాల నైతిం 'జండలిలేదు? భయమున నాద రంబు మాలినవగు నగరములు గాంగ దితిజపురికాక యమరావతియును గాక” (అదే 28) అష్టమ _ర్హ్వనగుట యిది వేజ యొక బాధ యవధి లేని వీధవరాలీత నము? శ్రొత్తరాజు కూడు గుడ్డ యిప్పించునో యూడిపించునో పురోరువీథా. (అదే 24)

ఆన్మాను శీలనము 341

పత్ర మకణమునతై విలపించు ఆంధముని దంనకుల ళోకము శోళకమునకు వరాకొష్టగా రచించబడినది, ఇది చదివియు శరుగని రాతి గుండె యుండదు.

“తండ్రీ వలుక వేనిక! ఇవ్చుడే కద నీరు తెప్తనని పోతివి. "వీవే (బదు కన నుమ్మేమి చేవితివి? దూరేత్యుండవని నంతోషింయటవైన లేక పోయె గదరా నాయన్నా? యౌవరిస్టంచైన యళని పాతంబునే వలెనైతివి. ఆయ్యో నీవు చేరి కంది చ్చుచుండ నీకరమ్ములో నృుకాళ నాళంబులో తెలియ( శాలక కన్నులులేనీ మేము నీ కరంమిలే పట్టుకొని వానికే నంకోషంచితిమి గదోయి! అయ్యో తంట! సూర్యో దయమైనదా! అగ్ని నంధానంబి జేయము. నీయధ్యయన వివంచీ నాదంబు చెవులం దపులుచి లేదేమి? నేడేమి పాపము వచ్చినది?! ఆయ్యో! వీ తల్లి నెట్లు వట్టు కొందును? గొడ్డఅచినట్లజచు చున్నది. ఆచ్భునే యమ నరనాకీ ముఖం ఎగ నెంత దవ్వు పోయితివి? కొంచేమాగు మోయి. మేము కూడ వమ్ను చుంటిమి, (మునిళావ 206)

యథార్థముగా మరణములేకున్నను మరణ శంక కలిగిసప్పుడును కోకము కలుగును ఇది కూడ కరుణ రసాంతర్భావియే.

రొవణువి శక్ర్త్యాయుధముచే లత్మణుడు మూర్చిల్లి నపుడు రాముడు నుషే ణువితో ఇట్లు విలపించును.

*ఇితదు చనిపోవలేదని నీవ చెపుము,

ఇతని బ్రతికింతు నంచును సీవు చెఫషమ

ఇతడు బ)దుకకయున్న చో బ్రతుకనేను

నాకు రాజ్యము వలదు జానకి వలదును” నిస్పంశయు 210)

ఇచట దుఃభిముచే. గాంఫీర్యసు కోలుపోయి. రాముడు వనివాలవి వలె మాట్లాడు చున్నాడు,

చివరిది కరుణ విన్రరింభము :- రాముని శోకము - శానకీ శూస్య వర్జళాలకు తిరిగి రాగనే రామలత్మణులు సీతొరకై ఇట్లు వెదకిరి,

ఏతీ2 కల్చవృక్ష దర్శనములు ఉస్తాధ్ధు సంప్ర్య్య్యృమగు బహిశ్యాలయ-దు నగ్ని గృహమున యందు మహానసమునం గానిపించద్య తూణీర కాండ కారు | కమ్ములకు “వెనుక తట్టున కానిపవీంచు (శబరి త్‌థ్రి విల్లస్ములకు వెనుక సీత కనిపించకుండ. దాగి యుండ గలదను కొనుట బుద్ధి పవి చేయకుండుట, -నెలి బయలు నందు నాట్లు దిక్కూలంగవబడు నోలి గనిపీంచదది పాల వెనుకం బోయి చూచిన నటను డు భ్రూమిజాత, పోయి చూచిన నట లేదు భూమిజాత (అదే-55) “సీత్రా సీతా యిదేమి వేసెతివె నాచిత్తంబు (స్రాణంబునున్‌ నాతో, గానకు వచ్చి తన్న విపులానందంబు? నాజీవితం బీతీరళ్యుదవంచు నొ మనసులో నెన్నండు నూహింపలే జే శాపణ్య గృహ్యప్రఘాణ విలస ద్దీవాంకురాన్య "ప్రఖా!” “=. (అదే 87) శనీ మదమరాళగమన! యువిదా! పయోదాసితాల క్షా సౌరకార్ముకక్రూ]! ప్రశాళితా కాళభావలగ్న యోసి మత్స్చా్రాణాథికా! మహో్యగ్ర చైళ్యోర్వినాథుండు సాసూయుఃరై న్యర్థకోప జడుడు నిన్‌ జంప లేదుకదని (నియమపాలన 169) పే చద్యమందలి ఒక్కొక్క నంబోధన రాముని గుండె చేపెడి ఒక్కొక్క ఆక్రందన సీకాశోకము : రావణాపహృతయగు సీత అ(క్రందనమును. విశ్వనాథ ఒక వద్యము ఒక వచనముగా 34 గద్యపద్యములలో [వాపెను. (జటాయుః84-117) అవన్నియు ళోకసముదద్రపు బొంగులే.

“అయ్యయ్యో సౌమిశ్రీ

దయ్యమ్మున యొత్రిళోలుతాంగెను. తుదినీ

దయ్యంబు నన్ను బ్థైను?

'వెయ్యిం జెప్చితివి కర్మ వన నిచ్చినదే? (జటాయుః 81)

“ఓహో రామచం(ద్ర! ఓహో రామచంద్ర! ఓవోసొ! రామచం(ద! ఆంత దూరము నుండి సీ పిలుపు నాకు వినవచ్చె! నా పిలుపు సీకు విననగుట లేదా! ఈపది తలల పిశాచము నన్ను బట్టుకొనదయ్యా” (ఆదే = 85)

అవునమ్మ పర్ణశాలాథి దై వతమ

నివసన మిచ్చి మన్నించి నా వింత

నీకు నాకును బుణానీకంబు తీజె

గాకుక్టునై నను గానాడు కొమ్ము” (జటాయు ః 101 103)

తల్లీ! గోదావరీ! మేమిద్రణమును గలని నీయంయ స్నానమాడ వళ్తుమని 'రేపె దురు చూడకుము, అ పృణ్యవేళ రాక్షస్యగస్పమయిన దమ్మా! సాగరరాజగామినీ! వృషోత్సర్జన వేశా కేతనీభాత_స్తంభ ద్వయంబువోలి రేపు ప్రొక్టున నన్న దమ్ములు స్నానార్ధమ్ము వత్తురు గుర్తు వట్టలేవేమో! అన్న కనులలో జలముండును. తమ్ముని కన్నులలో నగ్ని యుండుమ. నా పోయినది దకిణ దిశయని చెప్పుము. (అదే 117)

కరుణరస (వ్రధానమని చెప్పదితిన వా్శోకమునగాని మశలే కొవ్యమునగాని, కరుణరస మింత ఉత్కటముగా పోషింపబడో లేదన్నచో ఆతిశయో క్రి కాదేమో,

హాస్యము

హాన్యము దేవుడు మానవునకు మాత్రమే ఇచ్చిన ఒక అమూల్యవరము. ఉత్తమ (ప్రకృతికి హాస శీలత్వ మొళ లక్షణము. హోన్యము హృదయమును వికనింవ జేయును"

కొవ్యములలో హాస్యము యొక్క (ప్రాధాన్యమును (ప్రాచీనులంతగా గుర్తించి నట్లులేదు, వాల్మీకి రామాయణములో త్రిజటుని వృత్తాంతము, శూర్చణఖి పృత్తాంతము మొదలగు ఒకటి రెండుచోట్ల మాాతము కొలది పొటి హాస్యముకలదు.

పశ శల్పవృక్ష దర్శనములు

విశ్వనాథ సోన్య (యు డగటచే తన రామాయణ మంతట హాస్యరసమును పుష్కులిపుగ పోషించెను,

ఆవవార. జృరుషుడు, మనోవీరుడు, ధర్మ స్వరూపుడు, కథానాయకుడగు శ్రీశామురె హోస్యట్రక్యతి యని విశ్వనాధ శల్పన. రాముని ధథీరోదా త్తతకు నోస్య ప్రకృతికి వై రుధ్యను. లేకుండ విశ్వనాథ రామునిళలో హోస్యమును నికూపించెను. రాుడు హాసాద్భుత శీలి.(ఆవకార-421) రాముని భోన్య మంజులత(నంధ్యా 318) ఆతని బాల్యము నుండి (ప్రళఠటిమమ్యెను, దానికి మొదటి ఆలంబముగా దొకకినది మంథర, బొలురైన రాముడు ధ్వనుర్విద్యాగ్యానము గావించు నఎృడు మంధర అటు నిటు పోవుచుండగా దానిని భయపెట్టుటవై దానికీ రాచుకొని పోపునట్టుగా బాణములు వ్రయోగించెడి వాడు,ఆది హాహాకారములు చేసెడిదీ. ఆది చెంతగా హాోహాకారములు చేసెడిగదో రాముడు ఆంతగా విజ్బభించెడివాడు, (ఆవకార 420,421) ఆదిపోయి కైళతో మొరపెట్టు కొనెడిడి. ఆమె “నీవెంత తపోరాశవే, రాముడెవ్వతితో విట్లు వరి హానపాడడు. నీతోనే ఆడునుి అనెగిచి (422)

నిరపాయమైన వరిహాసమును వీచ (వ్రక్ళళులు హర్షింవ లేరుంరాముని ఈవరి చోన శీలమే ఆతని కష్టములప కారణమైనది.

కష్టసమయములలో కూడ హోసగ్టేము రాదుని విడున లేదు, వనవాసమున ేగు దిసముస త్రిజటుడను భృద్ధ |బాహ్మణుడు, దరిద్రుడు--రామునివి యాచించుటకై వచ్చెను, ఆతని రూనము, వేషము; హాన్య జవకములుగ-నుందెను. ఆతనిని రాముడు కొంచెము హాస్యము పట్టించెను. తరువాత రాముడు *ఈలాచ పజ్ఞవాడిట్లు చేసెనని కోపమా. క్షమింపృము. మనుమలు, తాతలు, పడుచు వాండ్రు ముసలులు పరిహాస మాడుకొమట సహజమే కదా.” ఆని ఆతడు కోరిన దానికంచ మిన్నగా దానముల నొనగి పంసెను. ((ప్రస్టాన 136 138)

వనములో (వ్రవేశించుటప ముందుగా రామలవ్మణులు మళ్లీపాలతో తమ శిరో అములను జడలు గట్టించు కొనిరి. రాముడు గుహునిగాంచి “నాకును లక్మణునికి ఇంక శిరోజ సంస్కార కష్టములు లేవు, కొని లత్మణుడు తస వదిన

అన్మాను శీలసము కెశ5్‌ గారికి అడనికో న్‌గింజిలు పృడికి తెచ్చి తలమూనె వండగలడో చూడ వలెను” ఆనును (అదే 442) పేరారాముల ళృంగాకయున హోస్యమొక (ప్రధానాంగము. రాముడు సీతను వరా చికము లాడుచు ఆమెకు వనవాన శ్రనుతెరియకుండ చేసెడి వాడ, ఆడవిలో దారి 'తెన్ను లేక నడువు చుండగా సీతకు గారి తస్పితి మేమో అనిపించెను. “మనము మరులు తీగను (కొక్రినట్లున్నది.” ? అని సీత ఆనెను దానికి రాముడు “ఆవును మరుల గొని గాదపే నీవు మగనిశో అడవికి కూడ వచ్చితినోఆనెను. సీతయు వెను కకు తగ్గలేదు.ల నేను మగనిపై సురులు గొని రాలేదు. ధర్మ ౬ద్రికో వచ్చితి ననెను, (దశవర్ష 22,23) ఇచటి నోన్యమ మరులు అను తెలుగు పదముపై నాధారపడి యున్నది. రాముడు సీత కొడపై తలనిడి నిద్రించు చుందెను. ఒక కాకి వచ్చి సీత వక్షము పొడిచి గాయము చేసెను రక్రిము వ్రవదాంబ సాగెను, రామునికి నిద్రాభంగ మగునని సీత కదల లేమ. రక్తిపు తడి సోకి రాముడు కిన్నులు తెరచెను. నిద్ర మంలో ఆతనికి సీత రౌమ్మున ఎబ్జని దారికలు కి నిపంళిను.అది రర్రమని ఆతనికి శెలియలేమం తస సహజ పారిహాన్య నంపద వలయగా” నేను నిిద్రపోవు వేళ నీకు రాగముబికి వచ్చును. నాగోనై నను (గుచ్చు కొనలేదు గదే అని పరిహొన మాడెసు. (ఉష; 323-324) ఇచటి బోస్యము “రాగము అను సంస్కృత వదముపై ఆధార వడియున్నది. నరుశదిడిస చ్వెకొమ్మ నొళ దాని నానుావి మొక కోతి కూర్చెందెను. రాముడు “దానిని చూపి పతతో అదిగో చంకిలో యోగ దండము నూవిన యోగి అని చమ త్క-రించెను. సీతకు దాహ మగుచుందెను, దారిగో నొక నరస్సు కనిపించెను, సీత దానిలో పీరు వ్రాగబోయినది. కాని నీటిలో నుండి సంగిత ధ్వనులు విసవచ్చాటచే సంశయిం చుచు నిలచినది. రాముడు “శ్రాగుసు, ఇంతలో కోకిలవ్నై ఎగిరి పోవుల” అని ఉల్లిస మాడెను. (ఆదే 218) పీత కామ ఒక ముని కాంత నలన వినిన అగస్త్యుని కధను చెప్పెదననెను' రాముడి నేను ని ననెను “మీరు వినక పోయినచో లత్మణడు విమమలొమ్మవి పీత 44]

346 శల్చవృత్ష దర్శనములు కఠ తెబ్సకొని పోయినది. ఆబెన్సువలో ఒక చోట ఆ మునికాంత పీతను “రఘూ శ్త ముని భార్యా రత్నమా యనియు “జనకు కన్నకువూరి ఆనియు నండోథించివది. సీత ఆ మాటల నచ్లే వన్లించినట్లు చెప్పెను. తుదకు *ళథ బాగుగా లేవాగిఅని వ్రళ్నిం చెను. రాముడు “నాకా బాగేమో తెలియదు. కొని తెంనది శెంటు నంగకులు, మొద ట్‌ది సీపు రామువి భార్యవని, రెండవది జనకు కన్న కుషూరినని “యనెను. పీఠ గ్‌కాదు కొడు. రమూత్పమున్ని భార్యాకత్నకును” ఆగను (అదే 283)

వాముని హాస్యమునకు (కు మి(త్రథేదములేమ. ఆందరతోను ఆతడు సవ్వుదు మాట్లాడును. రాముడు సీతకు కూర్చణఖను చూపి ఇది నాకు (నియవాలు, నన్మువలచి వచ్చిన వనిత నాకు బుద్ధి తెంయనప్పుడు న్లా తర్నడి నిన్ను నాకు శ పైను. ఈమె యతి లోక సహజ సొందర్యనును సీవు చూడు” ఆనును

కూర్చణఖికు జరిగిన ఆనహానమునశ్లై దుద్ముఛాది రాక్షస వీడలు రామునిపై ఎత్సివచ్చిరి. రాముడు “ఒక ఆడదాని ముకుపుటముల కొజకు ఏడునకుడు, రాక్షస కుల సర్వనాశనషు కొని కద్చుకొనకుడు” అని వాతిని రిహనించెచు. (ఆదే 29)

రాముడు వాలిని వధింపనని నురగ్రీవునకు వాసాన చేసన తరువాత ఆతడు వాలిని గూర్చి ఏదో మాట చెనుచు *వ్మొపతి” అని భలి?ను. రాముడు వెంటనే “ఆతని మరణము నిశ్పయమైన తరువాత ఆతడు నీకు వ్యాపతి యయ్యెణాశో యని నవ్వెను. సుగ్రీవుడును వెలవెల వోప్పచు నవ్వి యూరకుందెను. (దూపుక 360).

రాముడు విఫపషుణుని కభయ మొనంగెను, తరువాత విీషబు నిట్లు (ప్రశ్నిం బన. “ఈ సైన్యమంతయు సముద్రము దాటు ఉపోయమును నీవు చెన్సగలవా? అచటి వారు నీ బంధువు లనక మాతో చేరి యుద్ధము చేయగలవా? వారందరు చచ్చిన తరువొత నాకీ రాజ్య నుల అనక అంకఠను పాలింపగలవా? లేక ఈ నముద్రమ. దాట శానిది ఇందులో మునిగి పొమ్యందువా?ొ రామునీ ఈ మాటలలోని హాన్య మంజుల తన్సు ఆర్జ గాథత్వమును. గడనుదనమునుగాంచి విఏనణుడు నంకోషించెను" (సంధ్యా 317 318)

ఆన్మాను శీలనమి వశ?

రాముని గుటవగు వీళ్వామి్యవథు డాడ్‌ హోన్య ప్రియనే, దశరథుడు రొమ లక్మణులను విశ్వామిట్రని వెంటినంపుంకు నంకేపాందు చుంచెను,. అప్పడు విశ్వా మిడు “పచ్చి రాశా! నీ కొడుకును తీసెవానికోయి మారాకలి మనదనీ తిందుమా?” అని వఠిహ సించెను. (ఆహల్య 35) విశ్వామ్మకుడు. రామలక్మబులకు గంగావత రణపు కథను చెచ్బపన్నాడు. గంగ శిపుని తలపైకి ఉదృతముగా దుసూకు చుంచెను. ఆది చూచి పా్యాతికి తన భర్తమెడ వెణకునో అతడు నేలపై చదికిల బఐడనో యని భయము కలిగీనది. “విన్నటికిని తన దూకుడు న్వథాస ప మాననుగదా” అనీ అవ్పగాకి నేనగించు కొనెను. శివుడు “ఈ ఆన్న చెళ్లండ రో 'పెద్దవానికి "సెండ్తి కొలేదు. చీన్నది నన్ను పెం్లొడినది.. "పెద్దది గద్ది నా కనలు 'పెరిడ్రియే వలదని శీష్కించుకొని కూర్చున్నదీ. పోనీ, దానినీ కూడ నా యుద్దశే ఉంచు కొందును” అవి తంచి తన జడలలో ఆమె నిముడ్చుకొనెను- (ఆదాల్య 376, 377) అని నున్నితమగు వోన్యమును విళ్వాన్మిపటు $ఖప శోడించెనుం

కాముడు విశ్వాన్ముకునితో నదో మాట్లాడుచు “మునీంద్ర అనుబకుగాను “ముని శిరస్సీమంత నుళ్రామణీ” ఆని సంటోధించును. దానికీ నిళ్యాు[తిడు” ఈ ఈ మో మునుల తలలవై అట్టలు గట్టిన బడలను పోనోచ్చి పాసణిలు తీర్చి ఆ ెని ముక్తాంత్న'సులను కూడ పెట్టితివి గదయ్యా, నీనిబ్లనుకే నాతలపై ముత్యములుపోన సట్లయినిది” అవి నవ్వెను (ఆదే 427. 428)

జనకీడు రాను లక్ష్మణులను చూచి *ోనీ3న్వ” రనీ వీశ్వామి[క్రుని (వ్రశ్నిం చెను. “వీర నాప దారిలో ఎచ్చంనో దొతికినాళు. శేను దారివెంట సడచుచు వెను దిరిగి చోతును గణా వీలు కన్పించినా” అనెను (ధనస్సు 18)

న్య్ముగిపుడు (గ్రామ్య ధోగకతువై కృర్తవ్యమును మరచెనని లక్మణు డతనిపై నిస్పేలు కక్కు. చుండెను. తార ఇస్గన్నది “విళ్యాన్మిళు వంతటి మటోమునికి మేనకా నృృహాయోగకు కలగగశే ముక్కునకు మారుగా వవేండ్తపొదు. కన్నులు మూతవదెను. న్యుగీపుడెంళటి వాట? గీనికీంత గొతన డేనిక”” (నియమ పాలన 391) లక్మణుడు నిరుత్తరు దై సాని చెప్ప వనిలేదు,

హనుమంతుడు హాస్యముగ మాటాడ నేర్చిన వాగే. మైనాకుని గూర్చి ఇట్లి నును. “ఆ తండ్రికిని. (హిామవంటునికి కొడుకునకును ((మైనాకునిక్‌ని చూపులు

348 క్‌ ల్పవృక్షదర। నములు లేవు, సరిగదా. ఉత్తరము సత్రము కూడలేవు.. ఒక అవ్పగాదన్నది. ముల్లోకపు బాటసారి. ఎప్పుడును చిజ్జు బుస్సు మను చుండును. ఆమెయే. అవృడనృుడు వచ్చి చూచి పోవుచుండును. “(సంధ్యా 79) ఆదే సందర్భయున నురసనుగూర్చి చెవ్యును ఆనె తన యెడ (ప్రీతురళై “పోరా కోతి సన్యాసీ” ఆని వదళి పెట్టినదని చెప్ఫును. (సంధ్యా 89) దేవతలు రానణుని వలన తమవైన బాధలను విష్ణువురో చెన్పకొనుటలో వాయు దేవుడిబ్లనును. “రాజనులు ఊపిరి చూడకుండ తినుచుందురు. స లథ్వీలాతము నో యందలి దయతో తన సూవ్యైణుపుల మధ్యనన్ను దూర నిక్బును గమక నం పోయినది, లేనివో ఉంపితి యూడకుండుట నాకో, వారో తంయదు” (ఆవకార శ్ర దశరథ సట్నలు గర్భిణులై 8. దొహృద లఅక్షణముగా వారికి మన్ను తినవలె నని కోరిక కలిగెను. కాని రిత్న స్థగతములైన వారి సొధములలో మన్నెక్కడ దొరకును? వారు చెలికి త్రెలనే రహస్యముగా మట్టిచడ్డలు తెప్పంచు కొందురు" ఆ దాసీలకు ఒకరొకరి రహస్యమును టై టిబెట్ట వలెననిఆరాటము, “*ఆదేమే చీకటిలో నంత డూర దూరముగా తొలగి పామదవు? వీ కేమైనచే” గోనీ చేతిలో. నేదియో వాచుకొని ఎబుగవి దానినలె మాట్లాడెదవేమే” “ఫ్రొద్దుటికి ఇప్పటికి ఇంతలోనే నీ తొమ్ము శెట్టించయ్యై నేమో” “నీవు మాత్రము తక్కువా? ఒక్కజాదు లోపల కడుపు తెచ్చు కొంటివిగదా?” ఇట్లు ముగ్గరు రాణుల దాసీలు తమలోతాము రాము వాదలాడు కొందురు, (ఆవవార 154) కౌసల్య (బ్రసవ వేదన ననుభవించు చున్నది. దశథునకు శిశుపు పుద్దుకను వెంటనే తెలినకొనవలనని ఆ(్రముం ఆ పృరిటిగది ముందే తారట్లాడును. లోనికీ పోవుచు వచ్చుచునుండు ముది మంత్ర సానిచే గెంటువడును (ఆవకార 214) మహః రాజు మందత్రసానిచే గెంటువడుట వరిస్టితి (ప్రాణల్యను. భరతుడు రాముని కుశీరమును గు్రించి రమ్మని రాముని మి(తుదైన యజ్ఞడను వి(ప్రవి వంప్పమ, అతకు దూరము నుండియే రాముని కుచీరమునున

ఆక్మాను శీలనకు కం చూచి గుర్తించి వచ్చి భరజనకు తెలుపును.వారు నిన్ను చూచినారా” ఆని భరతుడు (ప్రశ్నించెను “శేనెంత వైదికుడనై నను ఆతనికి కనిసెంచి వస్తనొ అని నుమస్ణై డనును,(పాదూ. 335) ఇచట శివిళైన విశ్వనాథ కూడ వై దికునే యని గుర్తించి నవ్వుడిందలి హోస్య'సు మరింతగా కాసంమను,

రాళనులపను బోస్యమాపట తెలియును. సీతను విహసిందుదు ఒక రాషీనీ “నీ మగడు _డపై వచ్చు చున్నాడు. ఓడ తిం హస ఇదిగో” అని తన నాలుకను తెరవావ వలే పైకి వాచి ఎ త్తెను (వనరరాత్ర 248)

ఒకి రాత (త్రిజటి నిట్లు వరిహని౦చెను. “కలలో నివ్చ కనినించినడో ఛన'సు వచ్చును, (తిజబకు నివ్ఫు కనిపించినది. వానికి ధనము వచ్చును. ఆది నుసకు పంచి ఇచ్చు మోఇంత నుంచి కల వచ్చినది. గీని ఆదృష్ట మేమో,వానికి మరల పటుచు చనయు వచ్చానేమో, దీనికి మరల దంతములు వచ్చి వెంట్రుకలు నల్లఐడు నేమో ఇది మల పెండ్లి చేసుకొను కేమో” (సరర్యాత్ర 391)

జంబుమాలి అనుంాక్షస యువకుడు రావ-ఐనకు అత శంత సన్నిసాచడ్పు హను ముంఠుని ఇతిలో చచ్చెను. వాని యందు మత్సర (గస్తులై యున్ననుకి కొందరు రాక్షస యువకులు “ోనీని ఎక్కు వేమి? మనకు (వ్రభుపు దర్శనము దు సళసు వీడు. బుడింగిన లోపలికి పోపును, యముని దర్శనమునకును ఆఫ్లే పోయినాడు.నురల వపు ననిమాట వ వంవలేమం” అని సప్వుకొనిరి, (దివా 116)

దుంమభి యను రాక్షసుడు దొమవంకని యుద్దమునకు రన్య్ముని సవాలుచే సెను, హామవంచుడు “నేను నీతో యుద్ధము చేయలేను,నీతో యుద్దము ఆడగల వీరుడు వాలి యొక్కడే” అని చెన్సి మరల ఇట్లనెను “నిక్నాకటర్టించెదను. నేను తన పేరుచెని నట్లు నీవు వాలితో చెవృనలగ. ఆతడు కోపసుతో నిన్ను కొమ్ములు ఇచ్చుకొని నా మీదికి విసరినను విసరగలడు.” (నూపుర 246)

రావణునకు వేయిజన్మలకు గానీ హోన్యము తెలియదనిహనుమంతుని అంచనా (ఉష 31) కాని వాని మాబలలో ఒకపాతి మనకు హాస్యము స్ఫురించును.

వానరులు 'సేకు నిర్మాణమునశ్తై చుట్టగల చెట్ల నన్నింటిని పెల్లగించి తెచ్చి

మ్‌ రే ఉం ళు

ముద్రములో పడవేసి, “ఇంక ఈ (స్రోతు లేమితినునో, సముద్రపు నురువుతినునో

పంగ కల్పవృత దర్శనములు నదులందలి ప్రాచినే తినునో* ఆని రావపణడు నప్వును.(సంశయ 141) కొని వానరో వేవ్యపు పరోశక్రమమును కొలదీగా రుచిచూచిన తరువాతోనో రాత్షన్వవైన్యమ.నకు బదీ కెట్లు వానర నైన్యము కలదు నారాజ్యమునగల కౌయలు, దుంపలు, ఆకులు, చెట్లు చేమలను కూళటి (వేళ్ళతో ఈ(క్రోతులు 'పెళ్ళగించి తినును, తరువాత రాక్షసులకు తినుటకు సముదస్ప నురువు మో(త్ర మే మీగులను” అనుకొనును (ఆదే 179)

ధ్యూమూటడు, వజదంస్థ)డు, అకంపనుడు, (ప్రహాస్తుడు ననువారి (పేశార్మణ తాము చచ్చిన వైనమును రావణనకు స్వప్నములో నివేదించుకొనును. ధూ(మాతుడు “ఆ హనుమంతుడు వాని సూటియు వాడును సగిలిపోను, నారధముపై నొకకొండను విసరెను. నారణము గుజ్జములు చూగ్ణములై పోమెను, నేనునేర్పుగా తప్ఫు కున్నాను. కొని తరువాత మరియొక కొండను నామీదకు విసరు చున్నట్లు నామనస్సునకు తో చెను నేనిక్కడకు వచ్చి నీతో చెవుచున్నాను.” ఆనును (కుంభకర్ణ 25) వజ దంష్ట్రడు “హనుమంతుడు నాపై జాయి విసరెనో.క శ్రీనినరెనో నాకుజ్ఞ ప్తిలేదు. నేను మాత్రము నిన్ను చూడవచ్చితిని అనును.

మసకు కోతుల చేష్టలన్నియు హాస్యములుగనే తోచును, దధిముఖుని మథు వనము డేశి వానరులు బాగుగా కల్లు (క్రావి, కిచకిచ లాడుచ్చు ఒకతి నొకరదలించు కొనుచు- నెత్తి పె చేతు లేగుకోనీ గొంతు కూర్చుండి తొడలు వీజలు గోళ్ళతో గోకి కొను చున్నవి,ఈ[కోతుల వర్జన స్వభావో క్రితో కూడి హాస్యభరితముగ నున్నది, (నంభ్యో 12$)

వాలిబాగుగా (శ్రాగియున్నాడు. దుంథలి అతనిని సమీపించి (శ్రావిన వానికి మనసులో కోతులాడును, ఆ (శ్రావినడే కోతిమైనచో నింశ చెప్పలెన్నా (శ్రావిన వానిని శేలుకుట్టినస్లే” అనును. (నూజర 269)

ఆంగదుడు రావణుని నధాభపసపు శిళరమును భగ్నము చేసెను, దాని నుండీ ఎక్కువగా. ధూళి రేగి రావణుని కన్నులలో వడెను, అతడు తన ఇరువది చేతులవ సార్థక్యము కలుగునట్లు ఇరువడి కన్నులు నులుముకొన సొగెను, (నంశయ 173)

ఆత్మాను శీలనము తెవ్‌శీ ఆస్తే కుంభకర్ద్ణని కొడుకులై న కుంభనికంభులు మృళకులై నంయకు రావ ణుడు తన ఇరువది చేతులకు పదితలలకు చఛాలికార్ట్యము కలిగినట్లు తలలు పూనిము స్పురనిమఃలించెను. (ఇం్యద్రఎత్‌ 287) కుంభకర్ణుడు నుగ్రీపశెత్త కొని పోయిను. ఆ నుుగీవుడు వానినట్టు నిడిపెంచు కొని ఎగిశిపోవుచు కుంథకిళ్టుని ముక్కులు, చెపలను కూడ తీఎకొని పోయిను. రొళ్తనీద వచ్చి ప్రాతనీరు కొట్టని పోయినది, (కుంభకర్ణ 379) అవి విశ్వనాథ నప్వును హానునుంకుడు నంజీవనిని తెచ్చుటికై మింటి కెగిరెను, ఆ ఎగురు డఉఃశ్యనకు నేల కంసంభెను. లంక యంతయు అకుతభకర్ణిమై నిద్రమేల్కొనెను. (ఇందజిత్‌ 1850) జంధళర్ణుడు (బతికి యుండినచో వాడు మాత్రము నిద్రలేబెడి వాడు కాదేమోం లంక యంతయు నిద్రవేల్కనెనని చెప్బది సొధ్యమ య్యెడిది, కామ వాడు చనిపో పుటచే ఖట్టివర్లన సాధ్యమమ్యిను. యుద్ధములో చనిపోయి సంజీవని వలన తిరిగి గ్రాధిక్‌న వానరులు థమ శరీ రావయవములన్నియు సరిగ నున్నవో బేదో యని మరిమఠి ఆడించి చూదూనిరి, (ఇండ్రజిర్‌ 198) సంజీవనిచేత పునన్లస్ట జీపులై న వానరులు మరునాడు కంభుని చేతిలో మరల చచ్చిరి. వాకి ఆయువు ఒకరోజు శొవరయినది, ఆంతే (స్రయోబనము. (ఇందద్రజిర్‌ 280) రావణుడు వానదలను గీల్చి చెంచాడిన విధము సోన్య స్ఫోరకముగా నున్నది. రావణుని బొాణములచే చెల్పలు తెగివడగా ఒక వానరుడు నంగీతము సాగెను. ఇం కొఠిసొ్‌ రొడలు సరికిశేయగా ఆతడు మద్దెలను వాయించెను. మరొశని సర్వావయవ ములు గాయము కొగా నాట్యము చేసెను. ఇంకొకని అరచేతులను మండి సోశేయగా ఆతడు కాదు వేసెను. ఇట్లు నేలకాలది వానరులచే రావణుడు రామభూపాల రాగ మున రామభజన చేయించెను, (నీస్పంశయ-$99) ఇట్టు విశ్వనాథ రామాయణమాద్యంతమ్తు సు ఓ. ఈఫ్‌ - వే యుందును. ఖ్‌. - న పు (46%... బ్‌ శేట్టి ల తా భ్‌ కట

352 కల్పపష్కక్షు దర్శనము భక్తి భ_క్రి యొక్క పే రసమన్నవారు కలరు, అది రసమేకాదు పొమ్మన్న వారును కలరు. ఏమైనను లోకమున భ్నక్టి రసమను మాటి రూఢమై పోయినది. వాళ్మీకము సందు భక్షి భాసాభాసము, వ్యాఖ్యాన బలమవలననే అందు భక్రి భాసించును. విశ్వ నాథ రామాయణములో ఎచ్చట పట్టిన సచ్చట భక్తివెల్లువలై పారుచుండును విశ్వనాథ భక్తిని (శ్రీరామాయణ కల్పపృక్షములో రెండుచోట్ల దర్శింప నచ్చును. అందు మొదటిది ఖఐండ:ముల ఆద్యంత పద్యములలో, రెండవది కథా భాగ ములో, “ఖింగాదులై సగీత(1) “ళంద పద్యములు ఖంగాంతములై న వృత్తములు కలిపి చదివినచో మానాయసగారి భ్నక్టీ నా శిన భ్నక్రి మాస్వామీ నన్నేల కొనిన లక్షణమును విదితము కొగలదు.” ఆని విశ్వనాధ చెప్పకొనెను. ఇవి మొత్తము 140 వద్యములు, ఇవి విశ్వనాళ సౌ్షెత్తుగా శివునుద్దేశించి చెప్పినవి, ఒళ శెంటిని సరితను, శీ నందమూరు నిలయా! (ధాణాంతస్టి పీక! కృపాపర ఈం ళా? నానా నిగమ శిఖభో్యగ జ్ఞానాకృతి! భక్త జన వళా] విశ్వేశా! నిరుద్ధ జగదర్శ వోన్ముథన నిర్షణో[గ్రానల (ప్రమాఢ పరితశ్శిఖా వలయబద్ధ కంరస్థలీ! సరోజళర దుమ్కి యాదమనజూాత రోష్రోజ సల జ్ర స్ని రూఢ పరితశ్శిఖావలయ నేత్ర ఫాలస్థలి] విశ్వనాథ ఖండాంత పద్యములలో కోరెడు కోర్కెలు (ప్రధానముగ మూడు, అందు మైదటిదిముక్త్యాల వ్రభువులవ స్వర్లసుఖము, విశ్వనాధ తనకు స్వర్గము నుడు, “కావ్యరచనా త్త కృతనాక సౌఖ్య వాంఛా లులితంపుటాత్మయి [ పొసంగదు నా దెసి (కల్యాణ 3) 'శ్యైని ఆయన చెప్పకొనెను. మిగిలిన రెండు క న + జో జ శీ శ్ర గ లక్‌ త

కోర్కెలు విశ్వనాథ తనపై కోరుకొనెడివి. అతదు మొదటిది భక్తి, రెండవది ము క్రి మొదటిదై స ఇష్టీ ఖండ ) చివరోనిశ్చలతనుమైన నీదువద సారనభక్రినే అక్రించెను తక్కిస చోట్లముక్తి నర్టించెను,“ఉద్వేల జనో రుణా వితతి విచ్చెడు నట్టు లనుగ్రహం నవే

“కలవొళ కొన్ని వేళలు వికామ భవత్చద చింత నాసలో

క్లైరిత శిథాసనాథములు, స్వామి! ననున్‌ మృతి దొంద నీవె యు

క్రంమగు తన్నిమేషమున బన్మయికొక్కుడు లేక యుండ్కవి

= వ్యూల కరణాధి తప్పమయిసట్టి జనుస్సులు వాలు ధూర్ణ ఫొ

అన్నట్లు ఈ పాఠలౌకివైన వకముకే గాకి నిశ్వనాథ నే ఒక రౌకిక మైన వము టాడ కోరొనెను. “లది రామిథా (నపూర్తి వేణలయతి గాంగ దేహమవలంబన జేయుము. వాలునో (భా ఇట్టిది విశ్వనాథ భక్తి.

ఇకకథా భాగములో విశ్వనాథ భక్తి (వకటిత మైనతీరు గమనింతము. గీనిని మరల రెంజువిధములుగా దల్శింపవచ్చువు.విశ్వనాళ కవిగా చెప్పెడి మాటలు)ప్మ్నాతల చేత పలికించెడి పలుకులు,

కసిగా విశ్వనాథ మాటలు :- విష్ణువు శ్రీరాషుడుగా అవతరించుటై (ప్రాజావత్య పురుషు గొసంగిన పాయ

సములో (వ్రవేళించెనని విశ్వనాథ నాలుగు" సీనవద్యమలలో, ఒక నలుసు వివ్వరి ముళ్లన వెలుగు”ఒక మహాజ్యోతి,చిత్తనానందమును మించు నత్రోకండు జనవతి కరస్థ మగు పాయనమున జొచ్చి అమునకుటముతో (వాసెను. (ఇష్ట 429,43%, ఆవకార 111,112) ఒక్కొక్క పద్యము భక్తి భాపధ్వని పూర్ణము.

విశ్వనాథకు వ్రభువైన విష్ణువే కాను ఆయన వరివారము, పరికరములు అన్ని యు స్తోశ్రార్థములే. కోదండరామునిగా ఆవతరింప నున్న విష్ణపు దేవతల యెదుట (వత్యక్షమగుటమ విశ్వనాథ మూడు సీనపద్యములలో చెప్పెను. ఆందురెండు స్వామి భజలంఐ మానమై శార్టధనువు అనుమకుటము గలవి. (ఆవకార వశ లక్మణాద్య వకారములెత్తనున్న శేష్య కంఖ, చక్రములను విశ్వనాళ వర్ణించును. మంత్రసాని

యే.

354 కల్పవృక్ష దర్శనములు రాముని బొడ్డకోయగా (బ్రహ్మదేవుడు తస పీఠమైన పద్మము కందళించినట్లు కలు క్క_మనెను (ఆవకార 233) “వని బిడ్డను నంజివేళ వెలికితీనికొని వెళ్ళకుడు. పట్టి లాడును.” అవి కౌసల్య దాదులకో పలుకగా గడుత్మంతుడు తన రెక్కలు ముడుచు కొనెను. (అదే 302) రామాదిశిశుపులు చపల వోలెన్‌( (ఆదే 288) తా వేళ్ళపోల్కి (303) వన వరాహముగా (321) మూడడుగులు వేని (315) మవ్ప్యాద్య వవారము అను స్ఫురింపజీయుదురు. ఇట్లు (గ్రంథ నూద్యంతము విశ్వనాళ రామునిలో హరిని దర్శించుచునే యుండును. రామరావణులి యుద్దమునకు నాందిగా “రామచం(మని గాంచెను రావణుండుి అను మకుటముతో విశ్వనాధ ఐదు సీనములు(వావెను (నినృంళయ 191-195) ఈ వద్యములలో రాముని దివ్యనుందర విగ్రహమును విశ్వనాథ మనో నేత్రమున జగన్మో హనముగ దర్శించును, మూడు పద్యములు శ్రీ రాముని దివ్య మంగళ వి([గవాపు వర్ణనలు, రెంటు పద్యములు రాసుని దివ్య వాతిత్ర సమీఇిత్మకములు. మాదిరి కొకటి" “ోశ్రాపణాంటోధర చ్భాయామనోజ్టాని తస్వాము నీల నుందరో శరీరు నంవ్యాప్తి (ప్రాతస్తుసారావనయన భా స్వం వారిశాత విాలనయను మఘర (ప్రాతఃకాల మహిరుహాధళ్ళ్యుత పున్నాగక సనాళ పుష్ప నాను వతిపివారగ్వధా వనిజణాత కిసలయో పతి పాంధ్య రాగ సంవ్యాన యుగలు వాల వాగ్మిక పరజటా భర కిరీటు నవకుటజ రోరాక్యగ కాంక్యాభ సహజ సూక్ష్మమృను మందహాన భాసుర కపోలు రామచం(ఏని గాంచెను రావణుండుూ” గిడసపారిన న్లైక గడునుదసమ్మునం టంప(గా సడవులః బట్జువాని జడదారి మూ(క వెన్సొడిచి మెక్కింపగా సంతంత వింటి వాండైనవాని

ఆక్మాను శేలసనము త్రి55్‌ ముల్లోకముల యందమంజూఅ గొన్నట్టి చాన రొషించుకో లేని వాని కోతిమూ/శలను వెన్కాని లంకపై నెందు నెజబుంగని సే(తగా నెప్తవాని నేది యెస్లైన( బోపుసదేమి తనకు సన్నరీతి చైరాగిగా నున్న వాని (ప్రతిది తనకునుననుకూల వదెడి వావి శామచందుని గాంభిను రావణండుూో శ్రీరాముని నట్టావిషేక దివ్యదర్శనమును "శ్రీరఘుస్వామి. వట్టాభిషిక్తు: డ్య అనుమకుటముతో శెండసీనడులలో పర్టింవెను,.. (ఉవనంహరణి, 400, 4౨1) ఆందొకటిం “ోపృడ్రమ యమఃగు కన్య తొడ మీద గూర్చుండ! గరమున! ఆగొందమ్మి విశ (గ్రహాంచి తమ్ములు ముప్వురిద్ధరినద్దరిన్‌ గొల్వ వెండికల్డలును సీవిరులు పూని మకఃిత హన్త వద్ముండు కూర్చుండంగా సంజనీసూతి పాదాంతికముసన( ఐబంచాయతన ముండి ట్రభువంజనీ సూతి తనలోన నంశీనతను భజింవ శ్రీ వశిష్టాడు లెల్ల విచ్చిన విలోచ సముల! దిరిచితధ్యాన సంతతి వపాంచ వలినపాతు నాటి వుంహాననంబు నందు (శ్రీరఘుప్వామి వట్టాలిషిక్తుడయ్యె” (ఉవనంహరణ 401) విశ్వనాథ కథ చెపనపుడు రాముని చెప్పుటకు “స్వామి యనియు, సీతను చెన్ళ్చటకు “తల్లి” అనియు అను చుండును.

356 కల్పవృక్ష దర్శనములు “స్వామి వివాహ మన్న సంబరముసి (కల్యాణ 90) “ఉదారచాపం౦ంబు ప్వామీ యూనుఏట మేలా (ఆవనసూయ 107) “స్వామి ........ హృస్టగతక పోలుండై” (నంచవవీ 448) “స్వామి (ప్రతిజ్ఞ మూర్హిమో” (పరరాత్ర 139) “తల్లి నుని పైని నల్లని యాకాళము” (కల్యాణ 86) “పూని వై దేహ్‌........అమ్మవారు (కల్యాణ 21) “లక్మణుండు తల్లి నెక్కి౦చ్చి (ప్రస్థాన 447) “ఆకౌకంబు........ఆమ్మవారితో విట్లనియి (ఆవనమాయ 105) న! తల్లి యిస్షనియె (అనసూయ 138) పాతల వేత చెప్పించిన వలుకోలు = ఆయాపాత్రలు రామునికో మాట్లాడునపుడు ఆయన హలరియను భావము ధ్వనిందనట్లు వరికించుట ముకటి. శరానంయడు రాముని, ్రీనతి పుల్ల గల్ల వరిచిస్నాత కుంపమ పట్ర భంగ విన్యానిత రమ్యవవ, డనున్తు (ధనుస్సు 195)న రపం-ముడు, “వాసుదేవ కళార్జి యనును (ఆదే 490, 491) పాశత్రలవే రామ స్తవములు చేయించుట రెండవది ఇచట విశ్వనాథ ఆయా శాప్యాత్రలతోదాత్మ్యమం నను. ఆహల్యా కృత ్రీరామస్తవమును విశ్వనాథ ఆరు నీనవద్యములుగా విస్త రిల జేపెను, (ఆహల్యా 549-554) ఈ వద్యములం దొక్కొాక్కంటియు. విశ్వనాత కేవల కవి సమ్రాశ్తే కాదు భక్తికవి స్రాట్టు ననిపిందును. ఒక రెండు షద్యములు, “మునిగుభనవౌ మనోమూలమై చను వేల్పు కజము నాపైందన కొమ్మసాంచె పొదుగు ధారలవంక పొర్గెడు తెబగంట్ల గ్రషాసా నాఫైనిం బాలుచినికె

ఆవ్మాను శేలనకు ఏక? చల్లి ని వెలుగుకా జాబిల్లీ జీగి చండి మాందాళ నాపైని ఇెందిరించె శలుషమ్ములను రాపిడులు వెట్టు సురధాణీ ఫ్రీపవి వామీంద( జిలుకరించె బడలికలు వాపెతిని కొమ్మవట్టుందుల చేర్మి( (ద్రావితికీర వాచ్చెందులందు! జెంగలించితి రత్నంబు చిందులందు€ జెల(గి మనుకొడితిని (గంగ చినుపలందమ”ో (ఆహల్య 55థి) “*వ్రభుమేనిపైగాలి పెనచ్చినంతనే పాషాణ మొకటికి నృర్శవచ్చె ్రళుకాలి నవ్వడి ప్రాంత మైనంత నే శిలకొక్కం దానికి. జెపులుగలిగే దబ్రభమేని నెక్తావి వరిమించిన తోన యశ్యందు (ఘ్రూలేంద్రియంబు జెంది (వ్రళభనీలరత్న తోరణ మంజుకాంగంబు గనవచ్చి తొతికి( గమలు గలిగే ఆ (వ్రభుండు వచ్చి చూతిధ్యమును న్వీక రించి సంతనుపల హృదయవీధి మపనిషద్వితాన మొలికి ్రీరామళ (్రాధిరానమమూ క్రి యగుచుందోంచె” (అహల్య 554) అథ్చీ వికుంఠశృరీ సమావృత సమ్మత్త భక్తలోకంణు నామెదః వాడినట్లు భ్రీయశాకారమై తోచు నాయడండ నదిదుగా రామభజన మందిరము తోచు” (అదే 553) ఆహల్య విషయమేమోగాని విశ్వనాథ హృదయమే “రామభజనమందిరము ఆనిసించునుం

358 శల్పవృక్ష దర్శసములు ఆళోకననమున వీత హనుమంతువీతో వ్రసంగ వశమున (శ్రీరాముని కనుల ఫైందర్యమును న్మరించునట్లు విశ్వనాత ఆరుసద్యములు (వ్రాసెను. ఈ పద్యములు (వాఏనవాడు వట్టీ కవి సమాట్టుకాదు. భక్రి భావకవి నాట్టు. అపుడే నిషురలేచిన రాముని కన్నుల సాగనిట్ల ౦దెను. “కంపన మంజులస్వన సువింబులుషస్సమయా నిలంబులూ గింపుల వర్షాల కిటికింలడి వచ్చా తరంగలందునన్‌ సంపెగ( జెక్కలట్లు సరనంబులు న్నిగ్ధమరౌచు నిదే మంపులు వీడకున్న వతి మంథర పఠ్మములన్‌ స్మరించెదన్‌' ఃా (ఉష 256) నిద్దర మంచుకొని వచ్చుచున్న రాముని కన్నుల సోయగ మిట్టుండును. “వదలక యూసు పోళలను వాకొమ చింకను జాలులే మటిన్‌ నిదురను బోదమంచు మటి నిద్దుర పో6వగ వీఠ యేదియో 'మొదలిడి (పొద్దపోయి యరమోడుపులం గను(గొంచు వన్ను (గ క్కందలిన హాస్యరమ్యముల(. గన్నులనెంతు సుషుప్తి చారులన్‌” (ఉషః 261) సీఠ రామునికి హనుమంళునితో సందేశము వంపచున్నది, పీత మనన్సు రామమయమై పోయినది. ఇక్కడ విశ్వనాభ 'రఘుపతీ కల్యాణ వారాన్నిరీ రఘువతీ త్షమియ౦సవె జానకీవతీ దాశరరీ కరుణావయోనిధి అను నంటోధించుచు తొమ్మిది వద్యములు (వాపెను. “మెడలో దాళినిగళ్లై, వామవదమున్‌ మెళ్లైన్‌= గరస్వీకృతిం గడకం జేసెసటంచు నే చనవుచే/ గంజాతు రామున్‌ దడం బడియేవల్బని యూహ చేసితినొ యా పానంబునే నందెదన్‌ గడు సన్నున్‌ క్షమియింవవే! రఘువతీ! శల్యాణ వారాన్నిధీ!” (ఉషః 335) ఈ వద్యము(న్రానిసవాడు “రామదాస్సు (ఉషః 335)

ఆక్మాను శ$ేలనము 359 హనుమంతుడు సీకా (వ్రత్యయము కొరశై చేనిన రాముని వళ్లనమ విశ్వ నాఠభక్రికి దర్పణము (ఉపః 146-152, 171-080) దశరథుడు, సుమంత్రుడు, వశిష్టుడు, విశ్వామిత్రుడు లత్మణుడు, భికరుడు, గుషహుడు = ఒక రేమిటి - చివరకు మారీచుడు, రావణుడు దూడ రాముని చేసెడు వర్ణనలలో విశ్వవాఠ భక్రియే తొణీకిసలాడు చుండును శ్రీ రామాయణ కల్పవ్య క్షము ఆద్యంతము విశ్వనాఠ “భ_క్రిరచని ఇతర రసములు (గంఠ విస్తరణ భీతిచే మిగిరిన రసములు పోషింపబడిన రీతి ఉదాహరణ (ప్రాయమగా మాత్రము నిరూపింవ బడుచున్నది, వీరము రాముడు విళ్వామి(త్ర యజ్ఞ విఘ్నకారులగు రాక్షసులను పాఠ (డోలుట. “గాలికి దూదిపింజలునుగా విదిలించెద! జూడు మంచునా లీలతరో[గ కార్ముక నివిష్ట మహానిలబాణు(డ(సపో ద్వేల చమూ వికీర్షముగ (వేసిన చైత్య బలంబు గాలికిం దూలి మెపేవి గొట్టిఐడి తోచదు మిన్నున నెంత దూరమున్‌” రాముడు ఖరుని పేనానులకు సాతపు తెలుపుట “పినొకరుండకాను జగమెల్లను నేన దురాజ్యలార రం డీ నిముసంబు వట్టదు సుండీ మిము జించంగ నిన్ఫువై ననుం బూని వచించెదన్‌ దిరిగి పొండు వచింబడు న్టైత్యరాజుతో నానియమంబునన్‌ నడచినం దగు నన్న మహో(గ్రమూర్తుళ” రాముడు నము(దువి సంకోభవరువనెంచుటి. " “*వరగన్‌ రాముఃడు విల్లు గైకొని ధనుష్టం కారమున్‌ జేయన బృురమై యారవమెల్ల మింటీదెనకుం దోకంబు రొశ్యంత రాం తర జంతు (వతతి శ్రవః పుటవిలేద (ప్యక్రియల్‌ సేయ సా గర వార్యుగ్ర తరంగముల్‌ పపాత మై కన్పట్టీ యాద న్తతిన్‌”

తం కల్పవృక్ష దర్శనములు అ ద్ను తము యజ్ఞ కుండనునుండి (ప్రాజావత్య వుఠమని (ప్రామర్భావము ఫ్‌ కృష్ణ రక్తాంబర ధరమ్ము రక్తాస్యమ్ము డుందులి న్వనమ్మ్యు స్నిగ్ధ హర్యక్షతనుబళ్మ[్ర (వ్రవర మూ్ఫణమ్యు ట్రలతణ టాషితమ్ము దివ్యాభరణ భాషితమ్ము శై లళ్ళంగ సముశ్చేధమ్ము దృ్తూక్షూల నిక్రమమ్ము దివాకర సమాకారమ్ము. దీస్తానల శిఖోవ మంబయిన ముక మహానాత మ్యావిర్భవించినో హనుమంతుడు. సముద్రమును లంపించుటి 8 ఇచ్చట నున్న శె లమిది యిన్చట నుండె మబిట్లు చూచీనన్‌ వచ్చుచునుండె మిన్నె(గిరి సర్వతరాజము కొమరూవమై యచ్చుపడన్‌ ద్విధాకృతి వియట్త న్‌ నీచను రూప మొక్క మై యిచ్చట నున్న దొండనుచు నెంఛిరి తర్‌శకణమందు ఖేచరుల్‌” రొ (ద ము రాముడు ఇరదూషణులతో తలపడుట :-= “ఇతడు పీనాకీయో యేమో (త్రిష్టరదాహ వేగా సమద్భూత వధురమూ క్రి ఈతడు గరుడియో యేమో యమృత కుంభ హరణ వేలాగ్న నిర్యన్ముఖండు ఈతడు సృహతయో యేమో వివీర్ణాన నోద్యత్కరాళ దంహ్షాధ్యగమ్హూ్రి ఇతడు కృళానుడో యేమో లయాంతో(గ ధూమాంబుధర సముద్ధరణ క్‌బుండు జ్యా వినిప్వాన యుగన(త్చచండమూ నొ

ఆక్మాను శీలనము 361 రాముడు నర్వజగద్ద్యంనమునకు నెద్ధవడుట కం “ర్రటితటి దోవతిన్‌ విటీచికట్టి, జడన్‌ముడి వేని, ని్చినం ఘటితము సల్లె (క్రాటికొన కార్ముక కోటికి. జేవె విస్ఫుర న్నిటలము నందు రుద్రులు, కనీనీక అందు రియాగ్ను లొప్పగా! గటగటలాడు స్వామి(గని కంవనమందె నమన భూతముల” భయానకము యతి రూవముననున్న రావణుడు ఒక్క సారిగా “ఇర్వది చేతులప్పళించుచు! ఐది మొగములతో విజణచు కొని బరునట్టు నవ్వగొడగగా, ముంగిలి శానకి స్టితి;- “వర్షర్తవును సమావాన్య వననీధి వది బలుల్‌ కమల మళ్షో(గ గర్జల, నొంటిమనిని ధీమలిన చిిత్తమ్ము వార్ష దుష్టము వేళ పటిమ యవహవా వ్యక్త సతత శీర్ల దేళోవరి బువివశితము దృష్టి వ్రపారమ్మ” రావణ [వసాత (క్రూర నారాచములకు రాముడు *నర్వళ క్తి విచ్ళేదమై కోదం డమున వట్టు నిలవక అమ్ములు గ్లైకోరాశి యున్న సమయనున “చ్బధివి కంసించె నవృలు వితియః ఐడియె మతటియు! దేజస్సు మంటలు నుంటలమ్యె వాయు వీధులు ఘూర్జ్మీకా వర్ధమలుగ గగనసీమ చిద్ర చ్చిద్రముగ విరి పెన” “మిలమిల వంచ భూతములు మేనున మండి వినిగ్గమించి డి కుల(గవి ఏంబె, రావణుకున్‌ భయ మింతనరానిదయ్యెలో! 'దెలిపెనితండు పోసునమధిప్టిత దిక్సయ పంచభూతవి ర్మల (గ్రహారాజి రాటిత6డు రాముడు నేటికి. గోనలంబులన్‌” శతువై న రాముడు విచ్చిన్న సర్వశక్తి కాగా రానణుడు భయమందుటలోనే ఇచటి భయప త్మీవ్రళ న్యజ్యమాన మగుచున్నదిం 46]

362 కల్పవృక్ష దర్శనములు బీభత్పము అయోమువి వర్ణన = “త్రినుదున్న మృగ మాంసనునః వెద్దపొట్టయం చులు పూడెనో లేడొ చూచినుచు ఆడని యాగల బాధ వడబేఠ నెత్తురు చేఠ(జింసిరి జుట్టు జిమ్మికొనుచు "పెనుచీడ పట్టిన మను వీడు చర్మము గోడై న యొడలెల్లం గోకి కొనుచు చెడుకోరల మొదళ్ళ! జిక్కిన నూంనఖిం డములు (వేళుల( దీసి నమలికొనుదు గీ. దవ్వు దగ్గర కానట్టి సలము నందు లి చ రాఘవులం జూచి చూత్మ (ప్యశ్రయముచేత నుజక యుండి వారలు చూచుచున్న వేళు గో! యనుచునార్చె. దటములు ఘూర్చిలంగ వంభళళ్లుని వ్ష శ= “*దపుడల నతు చారికలు దంతము లతండున( గీకనం.ఎలున్‌ డవిలి యరః (వ్రదేశ'సున ధారలు కట్టుచు నున్న నెళ్తుడల్‌ కవిఫినవ్లై వసా కలిత గంధ విడూషిత కష లోమఖవిం డవ్చతి సనాధ దేహ వదనంబులగా దనుజుండు పొల్చుచున్‌” యుద వామి వజన వీఫత్స స్ఫోరకిముగ నున్సది. ళా మ! చు రువెంపు రసపోషణు శాంతంసను ॥1= కావ్య(ప్రారంభము వ్య్శాకి మహర్షి నారమని వలన రాను కథను వినియానందిందట, స్నానార్హము తమసా నగితీరమన కేగి ఆచటి (పకృతి సౌందర్యమొన కానందించుట కాంతరన స్ఫ్యూస్తి తోనే జరిగినది. కధా (ప్రారంభ మందలి కోనల రాజ్య ఆయోధ్యానగర వర్షలు దశరధుని వర్ణన, ఉద్యాన మందలి తల్లి పక్షి తన విడ్డషు మేత పెట్టుట, జాబాలి హింసా రహితయజ్ఞము ముపదేశించుట్కి

ఆ్మూను శీంనము వి౮3 యజ్ఞ వర్షన రామాదుల జననము రాసుని బాల్య చేష్టలు "శాంతరన న్యంజకములు గానే యున్నవి.

భా

కువెంపు కావ్యమందు (ప్రకృతి సౌందర్య వ్రశంసలు ఆధ్యార్మికోవములు, కవి కావ్యోపములు, ఆన్నమయ, మనోమయూది కోశముల పేర్లు, ధ్యానము యోగము, వమాధి, బుతమ్ము చిచ్చక్రి మొదలగు ఆధ్యాత్మిక సాంకేతిక వడశాలము అడుగడు గున విస్తాకముగ తిగులు చుండును, ఇవన్నియు కాంత రనస్ఫూ్రి నొసంగున వే. శ్రీరామాయణ దర్శన మందలి శాంతరనము. విశేషముగ వీనిపైసనే ఆధారపడి యున్నది. ఉదాహరణకు అవాల్యళాప మోక వ్రసంగను నొక దానిని గమనింతనుం

గోరామునకు రాళ్ళనుండి చెట్ల గుంచెల నుండి గడ్తపోచలి నుండి తని కౌసల్య తనను పేనెళ్తి ఏిలచు మున్నట్లు వినినించెను, సిల్లిగాలి. పీవిగా తలిరులలో నుండి తశతళలాడు మందునీటి బింపవు తరతకమని కంపించు నట్టు రాముని మేను చిన్మయా వేశచులో న్పందించెను. బాహ్యా నంజ్ఞా, శూన్యుడో యన్నట్లు, కావ నమాధితో మమ మకళ్తుడో యన్నట్ట్లు రఘునందనుడు నర్హించసాగెను....వడి కలకల నాదముకో భిమ్మెదల టుంకార ఓంకారము నంగమించెను .... అన్నమయ జగము (ఉపాజమయమ్యను. ఆంతలోనే మనోమయతను పొంది, విజ్ఞాన మయమును ట్రే శించి ఆనంద మయములోనికి దుమికెను, రాముడు విండనెక్కి. లాన్యము చేయదొడ గొను. దివ్య మాయాళిల్చి కల్పనా దేవికి రాతి చెర తప్పించి విగ్రహరూప మొనగి నట్లు ఆహల్య తవస్వాసీ విగ్రహము (వత్యక్ష మయ్యెను. తనకొవ్యమునకు కానే యొక్కెడి కవివళె రఘుజుడు గౌతమ సతికి నమస్కరించెను,

భక్తి కౌగిటికి భగవంకుని వలె గౌతమాలింగన మునకు ఆమెమై మరచెను” లా తపస్విని 233-314)

'పెచెస్పిన ప్రకృతి సౌందర్య (ప్రళంస. ఆధ్యాత్మికోవమ కవికావ్యోపను, మాయావి సాంశేతిక వద జారిము మొదలగున వన్నియు పై షుట్టముస కూర్చవడి యుండుట గమనింవదగి యున్నదీ

ట్రీరామాయణ దర్శనములో ళృంగారాది రనము లన్నియు శాంతమందే ఒర (ప్రోతములై యుండును. సీతారాముల శృగార ఘట్టమిది.

364 కల్పవృక్షదర్శనములు

“పెండ్లము వలచిన (ప్రియుడు, మగడు వలచిన (వ్రీయురాలునై నచో ఆ(బదుకు సందలి శృంగార సుఖమునకు సొటియుండునా? .... శ్రీరామ చందుని (ప్రేమలో జనక జొత జీవనపు పరమ వురుషార్థ్హమును, అఖిల స్కష్టీలా మహో ద్ధేశమును గాంచెను. ప్రియుని చెలువుతో కూడియున్న ఆడు వానికి ప్రకృతి సౌందర్యము కూడ తీసి కళ్లు కదా. తన(స్రయుని ఆనన సరోవర జలమందు (పొన్టు పొడపు నందలి తానుర వికనించును గదా? అదిగో ఆ తామర రేకుల మధ్య మీనములు చలించు చున్నవి గదా. కరికు మ్మెదల పిండు జేంకరించక ఎగురు చున్నవి గదా? త్రై ఏభువన సౌందర్యమునకా ముఖము ముకుకముగదా ........ రాముడు కనురెస్స (వాల్బక సౌందర్య సుఖముతో సమాథి దొరకొన్నవాని వలె చూచును .... రాముడు ధరణిజ యొక్కం పుడ్యాత్మను (ట్రేమించి నట్లు ఆమె సుందర శరీరమును (యేమించెననగా. రస దృష్టి డేహత్మ లెదనును నుధ్య గొలుబ కండునా? కాయమునకు రెండు కన్ను లున్నట్లు సీవారాములలో ద్వైత మవ్వ్వైతితై యుందెను. (మమతెయనుళి మంధరె శే53)

ఇచట పాఠకునకు కలుగునది శాంతరసోల్బణములో మునిగిన శృంగార రన షరి

కరుణము := శ్రీరాముని వన గమనమునక్తై కౌనల్య విలాసము కరుణ రన భరిళతముగ నున్నది, వేను పూర్వబన్మలో ఎవరి కేమి చెడుగు కోరితినో, ఏ నప్పరు షుని ఎద నొవ్వనాడితినో ? దేవ్యా ఓ విధి, నీ అంవమున కిసునుంతమైన హృద యము లేదా ? బిడ్డను కని పోగొట్టు కొనుట కంటె గొగ్షాలి తనమే మేలు గదా! ఎంఐ వీద్దా పాలిచ్చి పెంచి ఓడిలో తొల్టిలో ఉపి జోలపాడీ లాలించి పాలించిన నీశరీరమును. కాంవార. రాశసివెట్లు కబళముగా నొనంగ గలను ? (48ర్మి౯ా- 35-58)

తరువాత కౌనల్య రాముని రీవించుటి గేనతలను (ప్రాక్టించుటి విహు చీర ముగా సుమారు 9%) వం క్తులలో చెన్సఐడుటతో కరుణము కాంతములో అంతర్భవించి పోయిసది (ఆదే 197-214)

దశరధుని మృత్యుపు కరుణా జనకనుగ వర్షింవ దిడినది. దళరధుడు శ్రైకొ

సౌంనర్య వ్యామోహమునకు లోనైన పానమున23ై. తల కన్నులను తానే పెంకి కొనును రక్తపు ముద్ధలైన ఆకను (గుడ్లను శ్రైక చేతిలోనిడి ఇదిగో కోసల రాజ్మము దీనిని తీవి కొని నయనాధికాముడై న నారాముని నాకిమ్ము. కన్నార చూచు కొని (పాణములను వదెలెను.” (గుడ్డిమెన దశరథునికి. మరణమునకు ముందు ఏీనో దిన్య దర్శనము కనిపించును. ఇవేమి *ళాంతి” నా ఆత్మను నింపుచున్నది. ఏమి దిన్యదరృనము! ఓ రామా? ఇందుకేనా నీపు అడవి కేగినది? క్రతు బరుషు డొనంగిన నందేశపుబర్ద మివ్యడవగత మైనది. నా కుళూరుడవై నందులకు నీకిదిగో నమస్కారము, దేవా భన్యుడనై తిని అనుకు [క్రిందకూలి [ప్రాణములు వదలును. దంవథునికి చివరకు దివ్య దర్శనమై రాముని ఆవవార (ప్రయోజనము గోచరమగుటచే ఆతని దుఃఖము శాంతించెను. కరుణము కాంతములో లీనమైసది,

రావబు డవహరింరు సీత “ఓ లత్మడా, లతక్మకా ఓ” అనిచేనిన ఆ(క్రంద నము కరుణా జనకముగా నున్నది, కాని ఆది విస్తారముగా వర్శింసదడలేదుం రాముని విరాహాక్రందన'సు ఇంతకం"ట నిపులముగా చిత్రిత మైనది, రాముడు కూడ “ఓపీత్క ఓనీత్య ఓసీత, ఓఓసీతి ఆని అ్యక్రందించను. అయ్యో ఓ లత్మడా నీమి చేసితివయ్యా? నా సీత నేమి చేసితివవన్య్యూ, ఎక్కడ దాచితివయ్యా ? చెప్పవయ్యా, ఓ లక్మడా, సీవేతి కవ్పగించి. సీ రక+లో వదలి పోయిన నామకోహరి ఎక్కడ? ఎక్కండ నున్నదో చెన్సవద్యూ? నిళాచరులు చంపిరా? హో సీవాా నన్ను వదలి ఎచటి కేగితివి” ఓలత్మకా (701 - 709) అను రాముని విలావము హృదయ (దావకముగ నున్నది. కాని విరహోన్మత్తుడై న రాముడు చెట్టు చేమలలో సీతను దర్చించుచు “హ్లోమి త్రీ! చూచితివే మైథిలి మాయను. ఒకసారి 3] లగత, ఒకసారి కాంహారగత్స ఒకసారి తరుగత్క ఇంజినవక్షి కూజితములో ఓకసారి రోకిలకంళ భాషితములో, అదిగో అక్కదే నుసమీర లోలవా రాజీలో “్రాంకుతైని రాముని ళోకము ఇట్లు పీత సర్వగళ, సర్వవ్యా పిని యను కాత్ర్యిక దర్శన ధ్వనిలో ముగిసి శాంత ధనము భాసమాన మగును.

శారావిలావమును కువెంపు వర్ష ంచినతీరు తా _త్సీకముగ నున్నదిం “*ఆ్రు్రగద కుమారునితో తార కన్నులు మూయుచున్న వాలిని నమీపించెను. ఆగోడు నేనని వర్షి ంళును? వతి పోయిన సతి రోదనము దాపు నెరిగిన లోకమునకేమి (క త్తదా? తండ్రి పోయిన కొడుకు శోకము, ప్వామిగతించిస పరిజనుల శోకము, స్నేహితుడు

కళళ కల్పవ్యశదర్శనములు చనీపోయిన స్నేహపు ఆతి దారుణ సంకటము కీర్ప వంతతమైన దేదైనను నశించి వచో దుఃఖించు దేశపు సొమాన్య జనుల మన్యువు. ఆగోడు నేమని వర్చింళును, సామాన్యవైన దావీని తెయంపుటకు వ్యక్తివర్ధనము లెందుకు? జనసామాన్యాను భాతికి మించిన రసమేమున్నడి,” అని కవి వలుకును (నీం సత్య(వత నెడి£ం త40-450) ఆ తరువాత కార నైర్యకుగా కొడుకు నోవార్ని మదికి పాతోచదేళము. చేని, రాముని ఆశీర్వడించి చితి నెక్కిను. ఇచట కరుణ రస స్ఫూికంపె కాంతరస స్ఫూ ర్హియే మిగిలియున్న రనవళను.

రావబణునీ మృతికో సడ్చిన వారేలేడు, రావణునీకో పప్రాణములతోపాయి మందో చరి పాణములుకూడ ఒకే సారి లేచి పోయనవి. ఆ పతివకా శిరోమజీ పళిగత (ప్రాణయను ట్రఃంసయేగావి అమె కోరవై విషాదము పొఠకునికి కలుగు అవకాశమే లేదు

కరుణ మిట్లు కాంతములో ఆంతర్భవించినడ్‌. వీరము, రామునితో మొదట్‌ సారిగా వ్యక్రమైనది కాబాకానుబోహువధ సందిర్భమన, తాటకా వధను కువెంపు ఇట్లు వర్ణించెను. “రాక్షసి పీన తనుపు జడిజడిగా రక్షోదకము వర్షించెను. కారు మబ్బు నేల గూలినట్లు దానీ శరీరము నేల గూలెను. రాక్షసీ రూవము ధరించి వచ్చిన మబ్బులు విచ్చిపోవుటలో రామలక్ష్మణ విశ్వామిత్రల ఆత్మ లోకత్రయము లోవల వెలునల కూడ నిర్మల మయ్యెను.” ((శిలాతనన్విన 170 _ 175)

నుబొహు నధను కువెరపు ఇట్లు వర్ణి ంచెనీ “దుష్ట శితణ దీక్షితులై న "నాను లక్మణుల కోదండ రుంకార మర్మత్ర చిచ్చ_క్రి శరభాతమునకు సువాహువు హతు డమ్యెము” (అడే 189-192)

రెండు చోట్ల వీరము కంబ కాంతమే మిగులుగా నున్నదనుట తెల్లము,

వొలివధ ఘట్టము రాముని పళ్చాక్తాపకుతో క్షవూయాచనతో వాలి జొదార్య పూరిత క్షమా దానముతో ముగిసినది. రావణవధ3ై తొందరించుచున్న మాటలతో రాముడిట్లనును. “ోళాల్మి, తాల్మి తాల్మ, మహేందద్రసారధ్సీ అగస్త్యముని నాకాదిత్య హృదయ మంత మొనంగెను, నా తనః శేజమును జాగృతము చెయటకై ఆ మంత్రమును జసించుచున్నాను. (సేరె సిల్కద నొదైతి 180-185) రాముడిచ్చట వీరాత్ముడు గాళ కాంశాత్ముడ్టే యుండుట నష్టము.

ఆన్మాను శీలనయు 36?

అమృతమా :- ఆహల్య్యా కావ మోక నంఘటనను రామాయణము నంకు అతి మనో బుత సంపటిన సంఘటిల్లివ ఫ్థాషనిదని కువెంజ పేర్కానెను, (శిలా తపన్వివి - 223-224)

హాస్యము

కల్పవృక్ష రామనంత హోస్యశీం కాకున్నను దర్శన రాముడు "కూడ హాన్య (ప్రియుడే. “అఖిల రసనిధి చంద సద్భకువికి హోన్యమయు కొరతయా?” అని కువెంపు "ర.

అరణ్యవాస సమయమున ఒక నాడు సీత నంద చేయుచున్నది, కొన్తైలు వచ్చివి. (ప్రాయ్యిమండదు.ఎంత ఊదిననుకంగ్ల లోనికిపొగపోపుటతస వ్రమోజనమ కన్పింవలేదు- ఆమె కన్నులు ముక్కు తుడుచుకొని మొగ మెల్లి ముంచేసి కొనెను, ఇంతలో రాముడు “ఆకలి, ఆకరి యనుదు వచ్చెను. సీత కనలే చిరాకుగా నున్నది “వచ్చి కనైలతో వంట ఎన్లనును ? పొగశే తినుడు అని కవిగా వరిశెను, రాముడు వంటి గదిలోనికేగి నీత మొగమువంక చూచెను. పొట్ట ఉబ్బిపోవునట్లు నవ్వుచు దియటకు వచ్చెను. గంర న్వభావుడైన అన్నగారు అట్లు సవ్వుట చూచి లక్మణున కాశ్చర్య మయ్యెను= రాముగెట్లో నవ్వు నాని “*లక్మణా లోనికేగి చూడు. దీ వదినకు మారుగా ఒక ఆడుోతి ఉన్నది!” అనెను, లక్మణుడు వదినగారి కష్టము నర్థము చేనికొని, వచ్చి కన్హైలు తెచ్చిన ఆవరాధమునకు క్షమాసణవేడి వంటవే ఎండు కశ్హైలు తెచ్చి తానే పొయ్యిమండ జే నెను

ఒనేనాడు సీవారాములు నదిలో జలీడ లాడుకుండిరి. రాముడు సీతతో “ఈప్రోతన్విని కూడ నీ యంశటి చెలువ నీటి చీవెను, అలల కుచ్చెళ్ళుగా ధరించి చినది. ఈమెను చూచి ఆసూయ వడక్కే మామామ నుషస్టలు కూతురా. అనెను, రాముచెంతకును నది వదలి రాడు, దాలతడవచ్యును. ఆలస్యసునకు కారణము తెలియక దూరము. నుండి మే. లక్ష్మణుడు కేకవై చెను. ఇద్దరును వరుగెళ్తుకొని వచ్చుచుండెరి. రాముడు నీతరో, చూడు నీవలన నెంత ఆలస్యమైనదో” తమ్ముడే నును కొనును? అనెను. నీత “అలన్యమైనది నావలసశేనా?. విజయము చెవృడుి అనెను, రాముడు దానికి సమాధానము చెవ్పలేకఠ “వాలులే నీ నెరజాణ తనము తర్క పింహణీ” ఆని తనదే చివరి మాటగా వలిశెను- రామునితో సమముగా వరుగెత్త లేక సీత రావ్ఫుచు ఆయాస వడుచు వచ్చుచుండెను. లక్మణుడదిచూచి “అన్నచ్యూ,

368 కల్చ్పసృతదర్శషము రాచ్ళరబ్బలు, ఎగుడు డిగుడు నేలలో పావగం వడిస నెందకు అట్లు వరుగెత్తిం తువు” అనెమ. సీతభ్నర్తపంకచూచి “ఈ మగవాంగగ్రు వబ్టిపొట్టపోడలు, తిండి వాసన సోకిన చాలును (ప్రాణములు పోపునది కూడ లెక్కి౦వక వరుగులు వేయుదురు. పిగ్గు లేని వాండ్లు అని చీదరించు కొనెను. రాముడు నా అందాల రాణీ నీ కోవము నంత టీని ఇదిగో ఈ[క్రొందేన్తె ఈనురుగపొలు, ఈ వండ్లు భందమూలములు గుమగుమ లాడు సన్నము వీని మీద చూపు అని ఆమెను కాంతపరచెను

కుంభకడ్డుడు వర్వవారుడు. గజుడు వామనమూ_వి. అతడు కుంభకర్దని వెనుకగా పచ్చి ఏపువై నెక్కుటి, బల్లటో గిచ్చుటి చేయును. కుంభకర్ణుడు వెనుదిరిగి జాలముకో కొట్టటోగా దొరకక ఆటునిటు చరుగులుతీని తప్పింు కొనును. బృహ త్సాయునై నకుంభకద్దడు గజుని నట్టుకొన ట్రయత్నీంచును, కొని ఆతని శరీరము. వంగదు. చిట్టులుకివలె వరుగెప్త గజునివెంటి బరుగెత్తలేక వర్వళాకారుదై న పంభ కర్ణుడు వడు అవస్థను చూచి తక్కిన వానరులు కటపుళ్ళ నవ్వుకొని3. (శ్రీ రా దం నందలి హాస్యము కొలదిగనే యున్నధి: ఐనను తక్కిన రసములవలె శాంతమునందు ఆంళతర్నవించి పోలేదు.

భక్తీ

కువెంపు:- కొనపై న శ్రీరామునిలో దివ్యదర్శనములను వర్శించును. (ఆదే? తరరి-483), “భ క్రికొగిటికి భగవంతుడు తన్మయుడగను. అసును. (శిలాతసన్వివి 314). రాముడు నర్వవ్వాపియు, నర్వళ క్రి వంతుథును, మృతులను పునరుజ్జీవవింవ బేయగల మహిమగల వాడును అనును. (వైత్వనేర్తన్‌ చైత్యమంచమం 203-340) అగ్నివ్రవేశము చేసి ఆమరుడై వెలికి వచ్చిన రాముని శ్రీరావాణులచే *'ఓం నమో నచ్చిదానందనే, నమోనమో! ఇక్యాదిగాస్తుతింప జేయును. (రయ్‌గె కరెదోయ్‌, ఓ అగ్ని 541-500). చివరకు తన (గంథమును “*విత్యరామునికి ఓం నమో! ఓం నమో! ఓం నమః! ఓం కాంతిళ్శాంతిళ్శాంతి? ఆని అవి ముగించును. (అభిషేకవి రాడ్డర్శనం 327-328). కువెంపుమ్లూర్తి పూజకు స్యతిరేకి కొడని కూడ చూచి యున్నాము, (చూపు 818) కువెంపులో భ క్రీ లేదని యెట్లనగల'ము? భక్తుల కార్యాధుడు దశరథరాముడు, పీకారాముడ్పు కోదండరాముడు, వట్టాభిరాముడునై న రాముడే. కువెంపు నమస్కరించిన నిత్యరాముడు ఈరామునికం'బ జూల భిన్నుడుగా కనిపించును, దర్శనము కాంతరస (ప్రధానము, ఆది రాగ ద్వేషరహితము. వవెంపు భక్తికూడ శాంతము నందే ఆంతర్భవించు చున్నదని చెబ్బవచ్చు.

విశ్వనాథలో భక్రికరుణములు ఉత్కటములు, శృాంగార హాన్యనులు విస్తా రములు, శాంతము ఆంతర్లీ నము, సర్వవా పి, కువెంపులో హోన్యమునకు కొంతవ్య క్రి త్వను కలదు. తక్కిన రసధునులన్నియు కాంతమహా పాగరములో లయమై పోపుచున్నవి,

ఆత్మానుశీలనము 349 దర్శన నిరూపణవాం

దర్శన మనగా అఆతిండ్రియ దర్శనము అఛతికము ఆధ్యాత్మకము నైన అనువాతి. ఆహార నిద్రాభయమైధునషూ[త్ర పరమైనవి పాశవిక దృష్ట పఖవునుండి మోనవుని వెరుచేయునని మౌసివుని ఆతిపూసవ చిష్యరామికల నధిరోహింపదేయగలది చర్మినము మో(్రి మే,

విశ్వనాథ దర్శనవళు

విశ్వనాథ అద్వ్వైతిం జగదురువిైై న కళ్యాణానంద లారత్తీ ఏిమలానంద భొరతుల పాదపెద్మములకడ వేదాంత విద్యనభ్యనంచెను. పీతిరువురును శంకరాచార్యుల శృంగేరీపత శాథాధిపతులు, శృంగేరీ పీఠమును దిక్షిణావ్నాయ వీఠమని. పేరుకలదు, దక్షీణామ్నాయమనునడి _శ్రీవిద్యాంతర్భాగములగు పంచాష్నూయములలో. నొకటి ఆందుచే శృంగేరీ శిష్యులు (శ్రీవిదడ్యోపానకులగుట సహజము. వాల్మీకి రామాయణ మునకు విశిషాద్వెతపరముగ అనేక భాష్యములిదివరప వచ్చియున్నవి. పశ్వనాథ అద్వైత

ట్‌ టా ల పరముగను, (శ్రీవిద్యాపరముగను రామాయణమునకు కౌవ్యళాష్యము రచించెను కావ్యధర్మము ననుసరించి ఈ భాష్యము ధ్వన్యాత్మకముగ నున్నది. అనగా కథా 'ప్రోతస్సు ఉపి వాచానికాగా దర్శన(స్రోళస్సు అంతర్వాహానియై యుండునట్లుగా కూర్చుబడినది. కావ్యకళాధర్మము చెడపండ ఇట్లు దర్శనధ్వనిని రాస్యపొంద్యంతము వీర్వహించుట విశ్వనాథనంటి సద్దహ స్తునకే సాధ్యము,

ఆదె (తవ ఏఐ ఆద్వెత తత్వమును ఆయన కాన్యపుండు. వాద్ధిముగ్య

చ్‌ ౬... వ్యంగ్యముగ రెండు విధములుగ నికేపింవెను.

(శ్రీ మంజూష కేత్యాదియైన శ్రీ రామాయణ కల్పవృక్షమందలి మొదటి పద్యము నందే ఆనంద, చిత్‌ అను పదములు కలవు. “(శ్రీమంతంబయిపొల్చు" అనుచోట "ఆయిపొల్చ్పుటి. సత్‌ శట్దార్ర మే. ఆనగా సచ్చిదానందములు చెప్పబడినవి, ఆత్మ నచ్చిదానందరూపమైనది ఆవి అద్వైతము చెప్పును, ఇట్లు తొట్ట ౨లి పద్యముసం చే అద్వైతము చెప్పబడినది.

ఈశ్వరుని అష్టమూ ర్తులలో యజమానుడును ఒకడు. ఈ హాటచెప్పి ఏశ్వనాత ఇట్టనును “కెరలి నన్నెమి మెగిల్చితి నా సామి, బిట్టుదేనన్న దథిజ్ఞగాక (ఆవరారిక-3ొ

శ7]

మం! కల్పవృతు డద్గనములు అగా పరహాల్మశంచి. ఫక్తువైతునుకు *దు. జనేమి అనుసది పరపాత్మకంటె ఖీన్నిముగా ఏమియులేదు,. లౌకికమెన ఆ "సేమి అనెది ధాపము కేవలము అఫిజై మ్మాత్రమేం “ప్వామి నీదు పారమ్య్థంబు బడయంశడాల దఖభిల పశ్వంబుం దాను సీవయ్యు. గూడ (అచ్చే ఇచట విశ్వము పరషాత్మయే-అనగా తదఖిన్నమే. కాని మాయకు లోబడిన, అఏద్యా వృతమైన ఆత్మ పరహాత్మితోదడి ఐక్యము భజంసలేకపోవుచుస్నది, అను భావము మరింత స్పష్తముగా చెప్పబడినది, ల్‌ “ఆత్మనిత్యమ్మ రాలాద్య వచ్చినమ్ము సచ్చిదానంద సంపచ్చయమ్మ అద్వితీయమ్మే [క్రమపరిణామప్రా ప మహుమేయమ్మది యచ్చతెలివ” (ఇష్టం1) అదె్సతమత సారమంతయు ఇచ్చట సంగహింపబడినది ము ఏది సం "అభిలవస్తు మహామీలమైన దాత్మ” (ఆదే-310) ఆత్మ అఖిలవ స్తుపులను తనలో మీలనము చేంకెసునటిది అనగా "సర్వం ఖల్యిదం న! ఖు బ్రహ్మో" యని కాత్సర్యము, షీఠ రాక్షన స్త్రీలతో సిట్లనును, “ఆత్మ నిత్యమ్ము(గా నున్నన్ని నాళ్ళు ఆత్మ చైతన్యనంత మైనన్ని నాళ్ళు ఆత్మ సకలాన దీపించినన్ని నాళ్ళు నతడు వతి నేను భార్యనే యసురులార” (పరర్శాశ31ళి పై వద్యపు మొదటి మూడు వంకులలో ఆత్మతత్వము వాచ్యముగనే చెప్ప దిడీనషి ఆవ్మ నిత్యము సె తన్యవంతము, నమ సమునందు ఆత్మయే డీపించుచున్నడి. అమూ నమ్మ ్త్‌మ ఆత్బన్వరూపమే. నాల్లన పాదమున సక కాను శక్తి రాముడు శ క్తిపంతుటు నని చెప్పుచున్నది. ఛర్మముసకును, ధ్యుకిని అవినాధావము, అద్వైత మున్నచోటనే అనినాభోపము, కనుక తమ కిరువురకును అదె గతమే.

అఖ్యానుశీలనము శ! పై సందర్భదునందే సీక మరియు నిట్లనును. “ఈ శరీరంబణు విత్యంల గోద నిత్యందై న దానికొర కవి'వేకులు నిఠ్యవ స్తువు. బిరిక్యణింతురు.” (అవేశిణ) ఇచట అనిత్యము = అనగా విఠ్యముకావిడి = ఎల్లవేకం మండనిదీ - యని తఈసర్తము,_ శరీరము, దృశ్యమాన (ప్రపంచము మిఠ్య, మిఠ్యమైన జగముకాజకు నిత్యమైన నత్సదార్హమును ఆత్మను పరిత్యబించు వారవివేకులు, అజ్ఞానులు ఇని భానముం ఇదంతయు ఆద్వ్వైతమును దావ్యముగ చెప్పనది కొని కొస్యక త్తన్షము నమసరించి ద్వన్యాత్మకముగా చెప్పుటలో నే కవి ప్రతిభ వ్య క్రమగును. “సంకల్భ నంభవా స్పానమౌ తెరతోంచి పంచీకృతంబులౌ (ప్రాణములను 'దెర వెన్క (బ్రతిచింబ థీధితుల్‌ (ప్రకటించి ఈనప మించిన మోహాముస వెలింగిః మదాన రాముడయ్యును విన్యరించి 6 (్పళివింబమునయందు రాముఃతగుచుః చెరతీసినంతన తెలిని విజన్వరూ పంబు (బ్రహ్మానంద పరిధి యగుచు వెంఠటి మహియుండయ్యును నినకులశికు వింతగ నణీయుండై సర్వసృష్టి సవాజ 'మెన విభ్రాంతి, దొందె మోహజమువైన వికృతి నలుగురితోంబాటు వి నరించు.” (క్రళ్యాజణ-?9) "సి పద్యము సీతారాముల కల్యాజి సందర్భమునందలిది వధూనరుల పర్య తెళ పటటడినది, ఆది మస్మధువి కొలుపుకూటమో యన్నట్లుందెను. తెర వెనుకగల సీశా స్పోరూవము రామునకు న్పష్తముగా తెలియుటలేదు,. ఏనో లీలగా కాంఠులు కనిపించు చున్నవి, రామురు తనను తాను మరచెను. ఆ సీకామూ త్రియందే అగ్నమనస్కూ చయ్యెను. ఇంతలో తెర కొలగించికి సీతాసౌందర్య్యము రామునకు (వ్రత్యక్షమై అకడ (బిహ్మ్ఫోనంద భశిరుడమ్యెసు, రాముడు చాలా గంభీర్‌ (పక్య్కతి గలపాడు కానీ ఇప్పడు న్యూక్రమన గాతఫీరర్ధమును. కోల్సోయి అధీరుర్హై (ప్రవశ్రించెమ, ఫ్రీ వుకుక్య

వ కల్నవృత దర్శనములు సంబంధమైన మోహము సృష్ట సహజము, దానితో రాముడుకూడ (భ్రాంతచేతస్కు డై తానును నలుగురికోపాటివాడే యయ్యెను. ఇవి కథాపర మైన భొనము.

దీనివెనుక గల తొ త్త్వికార్హ మిట్లూహింషదగియున్నదడి. “ఆత్మకు బహుస్యాం (వజాయేయ” (క్రై త్తయోపనిషత్‌) అను నంకల్పము కలిగినది. దానితో మాయ యను ఆవిన్యావరణ 'మేర్చడి లోకముగా కొసించినది ఆత్మ తాను ఆత్మారాముడయ్యు మిథ్యా జిగత్తునందు ర క్తుడయ్యెను. తితిగి ఆవిద్యావరణము తొలగినంతనే స్వస్వరూపాపగతి కలిగి తానే బ్రహ్మానంద స్వరూపమయ్యెను. 'అణోరణీయాన్‌ మహతోమహీయాన్‌* ఐన ఆత్మ వి(భ్రాంతికి మోహమునకు లోనయ్యెను. ఇదే వికృతికి ఆనగా జగత్‌ సృష్టికి మూ లకారణము,

“ఛలమలీ తోచెడున్‌ జనకజా రఘురాములకున్‌ వియోగ సం

చలనము సంగమం బినహజస్థితియన్‌ సహజస్టితింబలెన్‌ (అదే-18) లోకములో ఆలుమగల కెంత పరస్పర (స్రీతియన్నను వారి శరీరములు భిన్నములుగనే యున్నవి, కనుక వారికి ఏయోగము సహజము, నంయోగము అసహజము, కొగా సీఠారానులకు షూ(త్రము తమకు సంయోగము సహజము, వియోగము అనహజము ననిపంచెను. వారిక్తీగల్ల పరస్పర ప్రీతి యట్టిది వారిలో ఒకరిని విడిచి యొకరిని ఊహించుటయే అసాధ్యము. ఈ సీతారామ (పణయవర్ణన వెనుకగల వ్యంగ్యార్థము, సీక శక్తి, రాముడు శక్తినుంతుడై న పురుషుడు లేక ఆత్మ అని, ఈ రెంటికి అవినాభావ నందింధము అనగా నిజమునకు రెండును ఒకే, ఒక్కటి కొని వానికి అవినాభావ సంబింధముండదు.

“సీకయు రామచం(ద్రుడును జేతములందు యుగాలు కల్పముల్‌

నాతియుః టూరుషుండుగ నసంతర ధంపతి భావయాపనా

వ్యాతత నంనృతి (ప్రథములై నటు లాత్మ దలంచుచుచుందు రా

సీకకు రామచంగద్రునకు జేతములందలి (పేమదెట్టిదో” (అదే-178) సీఠారాములకు తాను యుగాంతర, కల్పాంతరముల నుండి అలుమగలై యున్నట్లు, శామే ఆదిదంసళులై నట్లు తోచెడిది. వారి (సేమగారత్వ మట్టిది. నాతియు పురుషుడు ననగా (ప్రకృతి ప్పరుషులు, నిజమునకు ఈ రెంటికి ఆద్వైతమే. సీతారాముల సంయోగమే అద్వైతము. వారికి వియ్లోగ్రముగు'పే ద్వైతము, సీశారాముల అద్వైత నందింధమును

ఆళ్యానుశీలనము ఎత్తై విశ్వనాథ మరొకసారి ఇట్లు నిరూపించును. ఆశోకవనమున రావణుడు నమీపించినపుడు సీత ఇట్లున్నది

“ఆకృతి రొమచం(ద్ర విరహాకృతి కన్పొమతీరు స్వామిచా

పాకృతి, కన్నులన్‌ (బళుకృపాకృతి, కై శికమందు రామ దే

హోకృత్తి సత్వచేహమున యందున రాఘప వంశమౌళిధ

ర్మాకృతి కూరుయన్న విధమంతయు స్వామి (ప్రతిజ్ఞమూ రియో

(ఆదే-13) సీతయే తమ అద్వైతము విట్లు (ప్రకటించునుః "హ్కొ యిరువురయందు భేదమని యేటికి. బాపము కట్టుకోవలెన్‌” (ఉషః-391)

సీతారాములకు వినియోగమును అనగా 'ద్ర్వైతమును సారింపబూను'పే రావణవి నాశనమునకు నిదానము,

హనుమంతుడు ఈ భావమునే మరింత న్పష్టముగా ఇట్లనుకొనెను,

'ఆయన వీడిలేదు జలజాయకలోచన భూమిజాత తా

సీయమ వీడిలేడు జలజేక్షణుండా రఘురామమూ రియున్‌ (వరర్యాశ్ర-70)

“ఆ యిద్దరి నయ్యో విడ

దీయగ యత్నించునట్టి తెలివి తెలివి యా

కౌయమ్మును బీవముతోః

వాయఃగః జేసికొను వ్యర్థ భావన కాకన్‌" (ఆదే-69) టీవార్మ, పరషాత్మలకు భేదము నూహించుట తెలివి కాదు జ్ఞానము కాదు అజ్ఞానము.

అదె ్యాత భావనలో జీవాత్మభావనయే మాయ, అదేమిథ్య, ఆదే వపంచ (భ్రాంతి. కనుకనే సీఠా త త్వంబును సంసార మూలకందముగా హనుమ గుర్తి చెను. (ఆదే?2) ఆ సూయ సర్జముచేసుకోనిదే సపరమాత్మత త్త్వ నుర్దముకాదు,

“సీక్ర నెజుంగకుండ రఘుశ్రేఖరుం డరము కాడు పూరిగా" (అదే.68)

స్ట ఇ క ్య

న! కల్పవృక్ష దర్శనములు

లాకన స్రీలు సీఠతో నిట్లందురు, “పరమ చుఃఖమయ విచిత్ర లోకేశ్వర్కీ మాయవైై సుఖంబు చూపించెదవును దుఃఖ-బునెణిపి” (పర ర్యాక్ర-251) దఃతిమందు సుఖభధ్రాంతిని కలిగించు మాయ సీఠ యేయని రాక్షస స్త్రీలకుకూడ తెలియును,

ఈ (క్రింది వాక్యములలో ఆదై్యైతభావన గు ర్తింపదగియున్నది

రాముడు సీతతో విట్లనును. “నాలోనను సీవైనను నీలోన నేనయారే కానా (ఆనసూ ను-23) రాముడు దుర్ముఖాది రాక్షసులతో వనిట్టనుము, 'ఏ నాకరుండను గాను ఇగమెల్లిను నేన” (పంచవటీ-2ఏ3) ఖరదూషణాది వధానంతరము రావణానుచరుడై న అకంపనుడు తన (ప్రభువునకు రాముని పరాక్రమమును గూర్చి “ఆతండొత్కా4డే వేల్పు 'సీవయున్‌_ వేల్పు పడవాలును" (మారీవ-16) అనును. అప్లే శూర్చుణఖయు తన అన్నతో "రాముగొకఈడు ప్పరుషుండు ధాత్రిన్‌” (అచే.60 అనును. సీఠకూడ రావణునితో సరిగా ఇదేనూట పలుకును, "రాముండొకండె పూరుషుండు. (ఆదే-40)

“వాడొక్రయం (దిహ్మా" అని రావణుడనును, "యం బ్రహ్మో" అనగా చేతకాని వాడ్కు పనికిసూలినవాడు అని జాతీయనుగు వాడుక, “యం (ఐహ్మా వేదాంత సజో వద్షి" అని (బ్రహ్మకద్ద వాచ్యుడెనడో అతండే వాడు, అని అర్జాంతరము,

రాముడు యుద్దరంగమంతట తానమై పీరవిహారము చేయుచుండగా రాక్షసులు ఇతనిని 'చూడబడువాండు నెన్వ్నండో చూచువాః డేవండొ తోచకుండ” (నిన్సంశయం-శీ2) చూచిరట,

ఆదిత్య హృదయజసము చేసిన రామునకు "................కొనుగనె మన్నన క్రేయుచునెల్ల దానె యంభోరుహమ్ముత్రుందై సకల మూర్తము తానయి సర్వదేవతా ధారుడు శానెయై పరనిధానమునై (త్రిజగన్నిదాన మై” (అదే-35్సా

జ్ఞానయోగ గమ్యములై న తాత్త్వీకములైన పై అదె చరభాననలతోపాటు భక్ష్మీ కొన గమ్యమైన శివకేశవాద్వ్వైతమును కూడ విశ్వనాథ పలుతాపుల వెల్లడించెనుం

విశ్వనాథ దృష్టలో శివకేశవులకు భేదములేదు. “సీలగళ్ళా రఘూ త్తముండు నీవును నిద్దజు కొనియట్లుగా నోలి భజింవెదన్‌ (ఉపనంహరణ_417) ఆని ఆయన నివేదన

అంతేకాదు, నం్యపదాయపరులకు గురువే (బ్రహ్మ గురువే విష్ణువు గురువే శివుడు గురునే సొక్షొక్సర (ద్రిహ్మ- గురువునకు వర(బ్రవ్యామునకును అభేదమ్ము

అణ వణ కానా నానన ఆచ్యానుశీలనను త అద్వైతముం తనుకవే ఆవతారికొంఠిమున విశ్వవాథ విమలానండ కాఠతీ స్వామియు కళ్యాణావంద కారతీ షూంతాచార్యుల వాళును సాథైద్చహ్మములుగా భొవించెను (అమార-77) ఏవంవిధ వివిధాద్ర్వైత సం్యపదాయములను విశ్వనాథ దాద్యవ్యంగ్య వై భవనుతో తన కావ్యమోద్యంతము నింపనతీరు విశేషమైన అనుశీలనకు తగియున్నది. శ్రీవి ద్య ఆదై్వైతము సిద్ధాంతము, (శ్రీవిద్య దాని (ప్రాయోగిక రూవను. అద్వైతము క్ఞావయోగము. (శ్రీవిద్య భక్తి నమ్మి(్రిత కర్మయోగము, ఇవి రెండును ఒకదాని కొకటీ నహకారులు పూరకములు, పరిణత బుద్దులెన మహనీయులు ఈ ఉభయ యోగ ములను సమముగా అభ్యసంతురు,. విశ్వనాథ రాసాయణములో శ్రీ విద్య ఎట్లు విరూపింపబిడినదో పరిశీలించుటకు ముందుగా (శ్రీ పదాక్థి స్వరూపమును డిజ్మా(త్రముగా తెలిసికొనుటకు (వ్రయత్నింతము. శ్రీ విద్యా సంప్రదాయము ననుసరించి ఆవి పరబ్రహ్మము శక్తి, శక్తి ఫ్రీ దేవరామూత్రిగా భావింపబడును. సంస్కృత వ్యాకరణము నసునరించి క్రిన్నంతము లైన కృదంతములు స్త్రీలింగములు. శక్తి స్త్రీమూర్తిగా పగణింపబడుటకు ఇదియే కారణము కావచ్చును. ఈ చేవికి (త్రిపురసుందరియని పేరు (్రప్పురసుందరియే బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులను వారి భార్యలైన వాణీ రమా పార్వతులను సృష్టించినది సృష్టించిన దనుటకం'టె తానే ఆరు.మా రులు ధరించినదనుట మేలు. ఆంళకంటపెి ఆరు మూర్తులుగా వ్యక్త మైనదనుట మేలు చివరిధావము దార్శనికముగా అది ్సతము యొక్క వసుసితి. ఈ థానన సాధారణ బుద్దుల క[గ్రాహ్యామగుటచే (ప్రాయోగికదృవ్యూ వీరు (వ బట ళ క్తి ఆరుగురను నసృజించినదను భావము సమాశ్రయింపబడినది, తదనుగుణముగా ఈ ఆరుగురును అది మహాళక్రికి లోబడి తదాజ్లా వితేయుల్లై తచ్చ క్ర్యను[గహీళులై తమ వ్యాపారముల నిర్వహింతురవి ఊహంవదిడినది. శకి నహకరించనిచో (తిమూ ర్తులును శ క్రిహీనులు, ఆశ కులు నగుచున్నారు.!9 10.4ప ళృర్యా యువో యది భవతి శకః (పభఎటుకుి _=ా-ళంకరాచార్వునలు సొందరజలహారి

వ్‌! కల్పవృక్ష డర్శనముకు

శ్రీ విద్యాపరముగ రామాయణమును వ్యాభ్యానించుచు సీతయే అదిమహాళ కి 11 యనియు రాముడు విష్ణువుయొక్క- అపతారమనియు విశ్వనాథ వ్యాఖ్యానించేను, ళ్‌నుక రొముడు సీళఠ చేతిలోని ఒక కీలువొమ్మ పూ(త్రమే. అతని చర్యలన్నియు ఆమెచేతనే విర్లేశింపదిడినవి, నిర్వహింపబిడిసవి. సీతయే రాహుని నిజమైన శక్తి, ఈ వ్యాభ్యాను సారము “రామాయణమ్‌. అను సమాసమునప “రామన్య ఆయనష్‌" అనిగాక “రాపూోయాః ఆయనమ్‌” అని ఏ్యగ్రహవాక్యము చప్పకొసెవలెను, అశు “రామళు అఆయనమ్‌” అనిగాక “రామా4+అఆయనమ్‌” అన్ది పరచ్చేదము చేనలొనవరెను. 11 ఇచట రాసూ అనగా స్త్రీ సామాన్య వాచకముగా గౌక జగమందలి ఏక్సైక స్త్రీయైన శ్రీదేవి యనియే ఇర్జిము.!3

ఈ వ్యాఖ్యానము పూ త్తి గొ విశ్వనాథ నాంఅముకాదు. ఆభ్యాన్మ రామాయణ ములో సీత హానుమంటునిరో శాముతు నిమి తపూ,తుడనియు, తానే మూలకారణ మనియు పలుకును, !* న

11. దేవాంగ వై (ప్రశాపతి మట్రునన్‌ కా సరా కిం రూపదుతు సహోవావ (ప్రజాపతిః నాసరా ఇతి, మూలప్రకృతి రూపత్వాత్‌ సీరాాపకృతిరుచ్యతే సీతా ఇతి (తివర్జాత్మా సాక్షిన్మాయామయీ భవేక్‌.

ఎ=-ఎతోపనిస తు న

12 ఎట్టయినను షష్టీతత్పురుషము సవర్డదీర్హ సంధియే.

13, “రాషహాటమై నమః” _ అని లలిక్సా లక్ష్మీ నహ్మస్ర నామావళులు సితా అష్టోత్తర శతనామావళులలో కలదు, లలికా సహస నాషావళిలో (శ్రీవిద్యాయై నమః, సతాయైనమః అనికూడ కలదు. అనగా సీతయే (శ్రీవిద్య యన్నమాట,

1శీ మాం విద్ధి మూల్యప్రకృతిం సర్గస్తిల్య న్తకాతిణీమ్‌ అయోధ్యానగరే జన్మ రఘువంశేతి నిర్మలే విశ్వామిత్ర సహాయక్వం మఖసంరక్షణం తతః రావణస్య వధో యుదే సప్పతస్య దురాత్మనః ఏనాటి కర్మాణి వడువి ఇరన్యు శ ఆరోపయ ని రామేసిన్‌ నిరిారేఖవిలాతర్యని ౧(అదధ్వాత్మ వాల, 1వ నర

ఆక్యామశీలనమ తా

ఆధ్యాత్మ రాహాయణము కేవలము అదె వర ఠత్వమును (ప్రతిపాదించువ దగుటచే. రాముని నిర్గుణ పర(బ్రహ్మముగను, సీతను మూలప్రకృతి లేక మాయగము విరూపెంచును, విశ్వనాథ దీనికి శ్రీవిద్యార్మకమైన (ప్రాదూగిక న్వరూపమువిచ్చి సీఠ ఆదిమహాశ కీ యనియు, రాముడు విష్ణువనియ్క, నిరూపంచెను.. ఇది రామాయణ పరిశోధనలో విశ్వనాథచూపిన క్రొత్త మలుష్పు. విశ్వనాథకు ఈ సూచిన నండించివది వాల్మీకియే. “కావ్యం రామాయఐం కృత్స్నం సీతాయాశ్చరితం మహత్‌" (వాల-న్థ్రం విశ్వనాథ దృష్టిలో రామాయణము “సీకాయాశ్చరితం మహ శ్తే గాని "రామన్య చరితం మహత్‌” కాదు

ఇక రామాయణ కల్చ్పవృక్షములో విశ్వనాథ శ్రీవిద్యను ధ్వవింపతేనస విధము చూతము.

విశ్వనాథ (గంథారంభము నిట్లు చేపెను,

“శ్రీ మంజూషక భ కపాలన కళాశ్రీచుంచు వానంద న

ల్లీ మంజు (ప్రనవంబుం జిగ్గదన [ప్రాలేయాంశువున్‌ మోక్షల

క్న్మీ మాణీక్య వినూత్నమేఖల కటాక్షీఘాత నీహోరరు?

(శ్రీమంతంబయి పొల్చువెల్లు నొకండే సేవింతు ఏిశ్వేశ్వరా (అవతారిక-1ఏ5 ఈ కావ్యము “శ్రీమంజూషక* అనగా శ్రీవిద్యా నికీ ప్రమైబిన్న మందిసమః ఏ శివునో విష్ణవో మరొక దేవుతో కొక నామరూపరవాతమైన “వెల్లు సూత్రమే ఇట పేర్కొన బిడినది.16 ఇది సారాయణ సూ క్తమున పేర్కొనబడిన వెలుగే. ఈ ఎలుగు సితలు, సీతను విశ్వనాథ పలుపర్యాయములు వెలుగు అని చెప్పును,

ఈ కల్పితమైన మోహమమ కొటుకచీంకటిం జిన్నిదివ్వెవై

శిల్చిపు వెల్చుగాంగ విరచిండువు నా హృదయాంతరం౦బునన్‌” (కళ్యాణ-27)

15. ఈ పద్యమునందు ఆనందవల్స్యుపనిషత్‌ (ప్రో కైన ఆవందరూవ (బ్రహ్మా (ప్రశంస కూడ కలదు.
16. బృహవారణ్యకము 6వ అధ్యా 3వ (ద్రాహ్మాణము(జ్యోత్మిర్భాహ్మణము)లో " (బ్రహ్మము జ్యోతిగా చెప్పదడిసది శర]

"సోలి కల్పవ్మవ చర్శనముణు ఉఇవియ్యు “నా డొదలోని దీపము" బలి-115). ఆవియు రాముడు సతను గురించి వ్రలటము

“ఇరుచురము నొక్క వెలుగున

జెకినగమును దీని నెలుంగు శివుండొకరుండే” (ఉపసంహరణ._]క్ర అనీ నీతకూడ తామిరువురుచేరి యొక వెలుగనును.

రాముడు తొలిసారిగా సతను చూచినది. శిపదనుపును ఎక్కుపెట్టుటకు ముందు. ఆమె సభా భవసప్పు పై ఆంతస్తులో అంతఃపుర స్తీలకొరకు నిర్తిష్టమైన “బాల్కనీలో కూర్పొనియుండెను. రొముడామెను చూచుటకు తలను వైకె త్రవలస వచ్చెను, అనగా శీత స్టానము రామునకం'కె ఉన్నతమైశదని ఇచటి ధ్వని. రాముడు వస్తువు మాత్రమే, సీత శ్రీదేవిగదాం

“ఆల యరుంధతియును నహిల్యయును గోన

లాత్మ శాతయు మువ్వురతి యాననముల

కన్నను బవి[త్రమగుచు శృంగార భావ

మొడినిపట్టిన ముఖచందుం తెంందు తోడి (రనుస్సు_297 అనగా సీత ముగ్గురమ్మల నూలప్పటమ్మ యని ధ్వని, మరియు రామునకు “గవేషతార్డ సం(ప్రాప్రయై దర్శనాధ్యమొదిగె'. అదే_300) రాముని శీవితలక్ష్యుము శ్రీదేవియైన సీతా సంప్రా ఏయే,

తొలి చూపులోనే రాముదు శ్రేవిద్యోపానకుడని జనకుడు (గహంచెను. “ఫివడ స్థలమందు డిగ్గిన గతిం జెల్వొందు” ఈ వటువెప్వరని విశ్వామత్రుని (ప్రళ్నిం చెను, (రనుస్న్బు...17) కథాపరముగ రాముడు విశాలోన్నత పక్షస్కుడని యర్హము, పారాజూర్జముసందు ఇతడు. లక్ష్మీదేవిని వశస్తలమందు ధరించిన విష్ణువని యర్హము,

॥ ణ ళు

' మరి ఖివిద్యాపరముగా ఇతడు క్రొవిడ్యోపానకుడని భావము.!7

సీతారామలక్ష్మణులు సుమంత్రుని రథముపై ఆరణ్యవాసమునకేగు సందర్భమున విశ్వనాథ నాలుగు సీసములు రచించెను, (ప్రస్థాన 279282). సీత రథ మధ్య భాగమున హర్చొని యుండగా రామలక్ష్మణఖు లామెప ఇరుగడల నిలచియుందురు. నాలుగు పద్యములలోను సితయే (ప్రధానముగా పర్ణింపబడినది.. సేత (ప్రధానదేవతయు చా 17 "రామవందితాయె నమః” అనిసీతా ఆషోతరశత నామావళి

అళ్యానుశీలనము వా రామలవ్యేణులు ఆమెకు పలివారదేవతలు నన్నట్లాగా నున్నది శ్లొోమూ 'శృమందని “ఆశ్వ పూర్వా రథమధ్యా*ను తలపింపదేయుదున్నది. మరి ఘు ఇచట నాలుగు పద్యములలో “జాసకీదేవి వొలిచె.... .......నుమంధత్రా నీ రథము మీది అను మషటము (్రేవినాక మహామంటత్రముచేత ఆమె సాక్షొత్కారమగునను ధ్వనితో కూడియున్నది.. (త్రిజటకు స్వవ్నములో సత” “అస్షనైఎధవ రథోపవిష్టోయై (వవరాశ్ర_356) ఖ్రదేవిటై దర్శన మొసగినది,

సీక లక్కృణునతో “నే నాక్మేశ్వరి యోగమూ 89” (మారీచ 403) అన్నమాబను' లౌక్రికార్దములోగాక ఆధ్యాత్మి కౌర్ధమందు (గహించినచో కాను శ్రిదేవినన్న ధ్వన్యర్థము భాంంసగలడు,

రావణ వశానుకరము సీతారాములు పృస్పకము నధిరోహించి ఆదోధ్య కోరుదెంచుచుండిని. వారు పె అంతస్తులో గవాక్షమువద్ద కూర్చుండికి. సీత ముంగురులు పమ్యెదయు కదలుచుందెను.. “రాముడు మొదలు తుదలు లేని చదలున గాలి యెచ్చట నెందు బుట్టునో యెజుంగరాదు,. నీ ముంగురులయందును పయ్యెదయందునే (పభఏంచుచున్నదో” అని ఆశ ఎర్యచకితుడగును. ఆమెను “వియ్యశ్రమాంకృత మధ్య, ('ప్రాణసంపన్నమూర్తి (ఉపనంహర=-_299%) అనుమ. ఇచట సిత శర్వరూతాత్మ షయన్మధ్య యనిటేగాక ' ఆకాశావ్యాయి;” అను స్మృతివాక్యముకూడ అనునం ధేయమై యున్నది

మరొక నందర్భము. హనుమంతుని తోకకు రాష్షనులు నిష ముట్టించిర్ని కోని హనుమకు తోక కాలలేదు. కారణ మకనికి తెలియలేదు. తరునాక అతడు తిరిగి సీతను అళోకవనములో దర్శింపనేగెను. ఆతడామెను సమీపింపలేకపోయెను. అమె మండి ఆఠి త్మీనమగు వేడిమి వెడలుచుందెను. ఆతడు దూరమునుండిరే సదస్కం రించెసు. ఆమె కన్నులుతెరచి చూచి నవ్వెను. ఇవ్వుడంఠయు చల్లనై నవి, ఇవ్చుడు ఆమె ఎవరో హనుమంతున కర్టమెనవి తన తోక కాలకుండుటకు కారణముకూత తెలిసినది. అమె అగ్ని స్వరూపెణి, కనుకనే తన తోక చిచ్చును ఆమె తనలోని ఆకలి ంచుకొనగలిగివది, “8 నాణాలు 1వ “వాగ్మిరగ్నా ప్రవర్తతే” (సుందర స్థిన్థీ )

ఫ్య కల్పవృక్ష దర్శనములు _ సీఠ అగ్ని స్వరూపిణి యని పలుగోట్ల మరింత స్పస్తమగ కలదు. సీత

ల్గవణునితో 'పుడమిలో నగ్నికిని నాధిపోవుటున్న దేనగు మహాగ్ని మారిపో మెడిశాదు. (జటాయః_310) అనును, సీఠ “నూతనాగ్నిశిల” (ఉషః26) అని హనుమంతుడు భోవించెను. సీకయే “అగ్నియై రహించెడు నా యాజ్ఞంబడి (అదే-37) అని కాసే అగినని కైలుప్పను. ఇదియంతయు హనుమవలన విని “భావించిరి సర్వవానరులు సీకా చవి ఆగ్నెత్వమున్‌” (సంధ్యా_ 39). సీత అగ్ని (ప్రవేశము చేసిన అరువాక్ష అగ్ని జేవుడు ఆమెను గొనివచ్చి రామునికి సమన్చంచుచు ఇట్లనును, “ప్రాణపతీీ అనింధన మహాగ్నివి నీవి ఏను జగ త్రయాసలమ సేంధన వహ్నాని “సే నిట నారియుందు నవనీసుత సస్ఫృప జూడకున్నచో * (ఉపసంహరణ_197)” ఈ యనలాజ్ఞ ఇప్పు వనితా కృతున్థిగతన్‌ నన్‌ (బివేశింపన్‌ (అదే-.198) “ని సగము నేను నీకు నర్పించితి (ఆగే-17

సీశారాము లిద్దరును అనింధన మహగ్నులే, ఆ అగ్ని బుగ్వేదము. (ప్రారంభ మ్తందే గల “అగ్నమీశే వురోహతమ్‌” లోని అగ్నియే. అదే పరతత్త్వము__

దీని యంతటి తాత్సర్యము..సీక శ్రీదేవి ధాముడు శదేవ్యుపానకుడు అని.

(శ్రీదేవ్యుపానకుడై న రాముడుకూడ శ్రీదేవియే. *....................రఘుకుల స్వామికిద్‌... ........ళోచెనొక ర్లు సంసరణ భానోద్భూతయై తూమె. తానస్నట్లుండి న్వతంత్రయో యవగి తోచెను. (నిన్సంశయ-354) రామునకు తానే భ్రీదేవి యని" పింఛెనుు ఈ నంగతి రావణునకు ముందుగనే తెలియును. కనుకనే సీఠతో “అకట యతండు పూరువఃడటందు వృధా భ్రమసిక్కు వాడు నీ కొక జత యేనునన్‌ వలి నహా తొలినంకర చందిరుండు మ స్తకతటి(గల్లు దయ్యములసామి యెబింగపలెన్‌..,......... (పరర్యాశ్ర-160 ఆనును. రాముడు పొరుషహీనుడని కధాపరమైన అర్థముకొగా ఆతడును ఆమెయును ఇద్ధరును శ్రీ దేవిమూ ర్తులే యనియు, వారి నిజరూపము పరమే శ్వరున కొక్కలనికే తెలియసవియు (శ్రీవిద్యాపరముగా భావము, మరల సీతను హేశన చేయాచున్నట్లుగా సీ మగండంత గొప్పవాడేమి? ఇంగ్రునికం అ నధికుండు. (బ్రహ్మము పృట్టించినవాడ్కు శివుని. దలందన్నినవాడు. వానిని జేతిలోని కీలుబొమ్మగా నాడించు సీనంతకం'టె గొప్పదానవు” (ఆదే-221) అనును. రాముడు (త్రిసూ ర్తులలో నొకడగు విష్ణువనియు సీఠ అతనిన్గికూడ నియంత్రించు ఆధినుహాశ క్తి యనియు కాత్సర్థము

ఆత్మానుశీలనము టు!

సీత్ర (శ్రీ దేవియను నంగతి శ్రీ రా.కలో, వలుకాపుల న్పషముగ కలదు, సీఠ యెకచోట "జగర్చట్టిపురాణి”. యని చెప్పబడినది. ((ఆననూయే.16) మారీచుడు రావణనితో రామునిగుటించి చెప్పుచు “అట్టి పురుషుని శ్రీదేవి యథినరింగు” అనును, (మాడ.16) అనగా రామ(ప్రయ్యంన సీత శ్రీదేవియేయని అర్ధము న్ముగివుడు వానరులతో *“శ్రేదేవి వై దేచాం జణచిరందు అనును (సమీకరణం-154ీ సీతకు గాఢ నమాధి పొల్చినన్‌ దానల యీశ్వరేశ్వరియం. వాను సనాంనియంచు. దోచినన్‌” (సంశయ-95), సత రావణునితో తాను “లోకమాత” ననును, (పరరాశ్ర-214) రాక్షన త్రీలతో మంచోదరిని గురించి".......... ..

3006 4224 24464 4 అస్ముత్పదారాథధన

వేమోద్దీపకలెందరో కలరు దేనీలోకమందంగనత్‌

దామండోదరి వారిలో నొకతె మత్చాదాద్ది సం సేవన

వ్యామిశ్రందిగు సుంత దోసమున నిైచృళైనే దానవీ;' (అదే-200 అనును, రామునితో “ఆడదిలేక లేద జగమంళు నిదంతయు నేన చేసతిన్‌” (ఉవనం హారణ-154% అనును. ఇచట తాను ఆడది నర్వనృష్ట మూలకారణము, శ్రీదేవి అని సీత భావము, చివరకు ఇంద్రుడు రామువితో “మిథఠిలాన్వయమున ఖిదేవి సీ జన్బించె” (ఆదే-193) అని సందేహమునకు తాపులేకుండ తెలిపెను, ఇచట శ్రిదేవి యనగా లక్ష్మీ దేవియని పౌరాణిక పరముగను*, “ఆదిళ క్తి” యని శ్రివిద్యాపరముగము అర్థము,

చిత్రమేమన రాముడేకాద్యు రానణుడుకూడ శీదేవ్యుపానకుడే.

రావణుడు సీకతో చేయు (ప్రసంగమంకయు కాముకుని వాగాడంబరమిని కొట్టి వేయరాదు. అదంకయ దేవికి భక్తుడు చేసికొను ఆత్మనివేదనముగా (గ్రహించవలని యున్నది

ఓహో సీ సౌందర్యము

వాహిరమగు నృష్టలోన (ప్రథమమొ ? నంక

ల్పోహము కలగని పూర్వపు

దేహేతరమూ ర్రిమైన దీప్రియొ తెలియన్‌ (ఆటాయుః..31)

81 కల్చవృక్ష దర్శనములు ప్‌ అదినహాశ క్షీ, (త్రిపరనుందరి అనియే రావణుని ఆంకర్యము, "లోక యాశశ్రాతరీ' (నరరా(త్ర-159) 'ఉక్సి స్వాదు రసావతార సరిణామోల్లాన రూపా”(1ళక్సొ “కావు భూమీరుహా” (జటాయు! 391 ఆమ ఆతవి సంభోధనలు అమె పరత త్త మును ర్వసించునషే “ఒరగి నాయెదలోన. గూర్చున్న నిన్ను భావన్మేత పథంబునం దివిలపరచి సరియకోక వనాంత నివజ్దవెన నిన్ను.గనుగొ ౦టక్లై వచ్చియున్నవాడి (పక రాత్ర-162) “ల్రాజితమైన యా నకలవై భవము9 ద్యతయించి యొక్క నీ తో. జనుదెంతు నేరికిని దోపని సీమల నీవు దేవతా భ్రాజిత ఘూ ర్రివేను పదసేవకుండన్‌ (అదే-170 సీ వథిల భవాంభో నిధి నానవు నేమప్పునీళ్ళు నాసాకంఠ వాన్టిపల్గులువుగ నుంట్‌ కృ నో ్‌ో పా మేశ్రము నిచ్చి యొడ్డుపట్టింపంగడే (ఆపేశే7ఖ ఇది భ కుడు పరమేశ్వరి నుదేశించి గావించెడు మొరయే. అాటీ వ! సీఠ్రతోనేకాదు, రానణుడు ఆమెకు కానలియుంచిన రాక్షన స్త్రీలతో ఇట్లనుషు, “ఈ యనితరదృశ్యమాన జగదాభర ణాకృతి 'వెండికొండయె శ్రిన సమయంబునన్‌ గినుకదేరిన యెజని శెంపుకన్నులన్‌ చనరిన దేవివచ్చె, సముదారత భక్తి భజింపగావలెన్‌" (జటాయుః 340) “ఆసామి కొరకు గుత్తుక కోనీ యొసంగుదునే । తెలిసకో నాయనకుం దా సీమంతిని; మనయా ఇానములోనెట్టి గౌరవము జరుగవఖెన్‌" (అదే!)

జత్మానుశేలనము శక్తిస్ట్ర బి. ఇచ్చట సీత పార్వతి యవి చెప్పబుగలదు.. పార్వతి ముగ్గురమ్మలలో ఒకతె యైనను ఆమెనే మూలపుటమ్మగా కూడ భావించుట నం,పదాయముగా నున్నతి. రొవణాడీ విషయము నెరుగదడేమోయని హనుమంతుడు వానితో భూమీ తనయామణియును 'జ్రామాద్రిపమారి యిద్దఅని యున్నదియే (దినా_299) ఆవి తెలుపును.

రావణునికి సీతాసొందర్యమును గెరించి తొలిసారిగా తెలిపనవాడు అకంపనుడు

అమ్మధురావలోకనము లద్భుతమయ్యెడు సితరోచనాం

తమ్ములు సొగినంతన శత(ప్రమిళుత్‌ మధురేక్తు చావఖం

డమ్ములవారు రత్నమపటంబులవార్వు జగద్విలోభనా

స్యమ్ములవారునుం (బ్రభవమందెద రంబుద నీలరోచిషుల్‌_ _ (మౌరీచ_2))

"నిగమ మహార్హముల్‌ జగము నిండెను, దన్నిగమాంళ వై ఖరుల్‌

నిగమచయంబు కన్న హవణీంచెను దన్నిగమాంత చూడమె

తగిలెను (బ్రహ్మానాంబడు పదార్థము, (బ్రహ్మము మౌళి సీక ట్రాం

జిగురుపడంబ గోటిరుచిచే రుచిమంత మదెంత చింమో (ఆదే. 28)

"నకల సృష్టిలోని సర్వినొందిల్యంబు

మూటకిటినట్లు ముగుదచపొలుచు” (అదే-25)

ట్‌ గి

ఇదంతయు (త్రిపురసుందర్కీ శీ మహావామకామేళ్వరీదేవి వర్షనగాక మరేమి? బార్బ్చణఖ కూడ రావణునితో సీకను గురించి 'విద్యుద్దారా శరీరలత్య సంసారార్డవతతి కృపారనపయోనిధి' అనును (పంచవటీ_222). ఇందు మొదటి విశేషణము “విద్యుల్లే భేవ థాన్వరా” అను నారాయణ సూక్తపు అనువాదమే. మిగిలిన రెండు వశేషణములు ఆమె చేవీత్వస్టాసకములు, కనుకనే రావణుడు మారీచునితో “సీతామహా దేవి నపహరింపవలె'నని (మారీచ_334్సి మహాదేవీ శబ్దము నుసయోగించెనుం లక్ష్మణుడుకూడ సీతను “మహాదేవి యనును (శబరీ 154,

శ్రవిద్యా దర్శనము ననుసరించి శక్తియుక్తడు కానిచో విష్ణువు (శివుడు (ట్రహ్మకూడు విష్ర్రయోజకుడుగవా. ఆకంపనుడు రావణునకు ఈ రహన్యమును కూడ తెలిపెను.

తె కల్చ్సవృక దర్శనములు “ఆతని భార్య యాతనిది 'ప్రాణరహస్యము (మారీచమ "ఆతడు (ప్రాణీ యామె (ప్రాణంబు (మాకీచ_2ఫ రాముడుకూడ “నా చేగ నమస్త మయ్యతిన చేసిన (పేమ బలంబు'(శబరీ 28 'సీతా నీహోరనవాంళు బవింబముఖనా త త్వ్వంద్బు తా లేనిచో నేనున్‌ లేనిక'(అదే_131) మదవతి న్యాప్రాణభయము మద్దేహమునా యెద మేధ బుద్ధి సర్వము (సంధ్యా_-237) అనును. హనుమంతుడు సీతను “తత్తాకారా” యని నంబోధించును_ నీన్నువదలి రాము;డనుచు నన్నపదార్థంబు కనులకగపడునట మే (ఊఉపః_367) అని రాముని మూలతత్త్వము సీతయే యను తన ఎరుకను (ప్రకటించును. కనుకనే విష్ణువైన రాముని జయింపవలెనన్నచో శ్రీదేవియైన సీతను ఆతని నుండీ దూరముచేయపలెనని రావణని (ప్రయత్నము, రావణుని శ్రివిద్యోపాసకత్వమునెడ ఇంకను సంచేంమున్నవారికి విశ్వనాథ మరింత న్పష్టముగా వానిచేతనే ఇట్లు చెప్పించెను. ట గా “అంబుజ సదృశంబు నీచరణ మోహన పీఠమునందు నాదుస ర్వజని ఫలంబు సర్బణము పటితి ముటితి శీరహస్యమున్‌ ల బ్‌ (జటాయుః_392) శ్రివిద్యామంధత్ర విశ్రేషములనుహాడ. విశ్వనాథ శ్రీ,రా.కలో పొందుపరచెను, రామరివణల చివరియుద్ధములో “రావనణండు ఖడ్ల రావణండయ్యొను” (నిన్సంశయ తొ. “అడ రావణ మహా నాగో[గ్ర దంష్త్రానలోన్మదకాకోలము మంిడందెట్టి ళ్‌ ట్‌ :దొడంగెన్‌ నాళీక గర్భాండమున్‌” (ఆదే_377) అని విశ్వనాథ రావణుని ఖడ్గరావణు డనును. ఖడ్గధారియైన రావణుడని సాధారణముగా స్ఫురించెడి యర్థము. కాని ఖడ్గ రావణడన్నది రావణుని బిరుదము. శ్రీవిద్యా సం(ప్రదాయములో “దేవీ ఖగ్గమాలొ

ఆత్మామశీలనము త్‌ సోత్రము” అనునదొకటి కలదు. దావిని జపించినవానికి దేవియొక ఖడమొనగును దానితో వాడు. (త్రిభువన విజేత యగును. రావణడా ఖడ్గమును సంేదించి అళ్ల రాొవణుడయ్యెను. అంతేకాదు శ్రీవిద్యా మం(త్రిములలో ఖగ్గరావణ మం్శత్రమమన దొకటి కలదు. దానికి రావణుడే అధిష్టానదై నము ఈ విషయమును విశ్వనాత వాచ్యముగనే “దేవీ దషీణామ్నాయ విద్య ా రాజీవ భవృండు రావణుండు.............44 ఖడ్గరొనణ మహామంధశ్రాధి దైవంబు (అదే-భ6) అని తెలిపెను

ఇంకనొక ముఖ్యమగు (ప్రశ్న మిగిలియున్నది, రాముడు, రావణుడు ఇద్దరును శ్రీవిద్యోపాసకుల్మే దేవీభక్తులే. అయినచో (శ్రీరాముడు ఎల విజయవంతుడయ్యెను ? రానజుడు నపుత్ర బాంధవముగ ఏల నళించెను ? 19 ఈ (ప్రశ్నకును విశ్వనాథ రామూ యణములో సమాధానము కలదు. సీళత రావణు9తో నిట్లనుచున్నది.

19. విశ్వనాథ చ్యితించిన రాముడు, రావణుడు ఇధువురును సూఫీ సంప్ర దాయమునకు చెందిన వారివలె కనిపెంచుచున్నారు. మనదేశమున మధుకళ క్తి నంప్రదాయమనున నొకటి గలదు. భక్తుడు లేక భక్తురాలు భగవంతుని (వైయుని వలె (పేమించుట మధురభక్తి యనబడును, రాధు మీరాబాయి. గోదాదేవి ఈ సంప దాయమునకు ఉదాహరి ణీయురాం[డ్రు. ఈ నం(ప్రదాయములో ప్పరుషులుకూడ తమను తాము. స్త్రీలుగా భావించుకొని భగనంటుని (టయునిగా (సేమంతురు,. అన్నమభ్య క్షేత్రయ్యల శృంగార భక్తి కీర్తనలు దీనికి ఉదాహరణీ యములు, వరమాళ్ళు చొక్కండే పురువమడనియు. జీవాత్మలన్నియు స్త్రీలనియ ఈ సం(ప్రదాయ నిద్ధాంతమూ సరిగా దీనికి విరుద్ధమైనది సూఫీ సంప్రదాయము. ఇందుభ కుడు భగవంతుని (యు రాలుగా భావించి (ప్రేమించుసు. ఉమర్‌ ఖయ్యాం ఈ సం(ప్రదాయమునకు ఉదాహర జీయుడు. ఈ నం్యపదాయము ముస్తిం దేశములలో వ్యా ప్రపొందినంతగ మన దేశమువ వ్యా పిని పొందలేదు. భార్యను దేవిగా భావించి పూజించుట శ)విద్యోనానకులలో కలదు. ఇది (ప్రమాదకర మైన మార్గము, ఇందు భక్తుడు పతితుడగు (ప్రమాదము. కలదు. అందుచే మనవారు దీనినెక్కువగా ననుసరింపరై రి భగవంకుని తండ్రి యనియో, తల్లియనియో, (ప్రభువనియో భావించి (ప్రేముంచుటయు,. సేఏంచుబయు నిరపాయమైన ఉపాయముగ మనవారు గుర్తించిక. శివుడు, శ్రీరాముడు సూత్రమే ఈ “సూఫీ” సంప్రదాయములో నిద్దిని పొందగలిగిరని చెప్పవచ్చును. రావణుడ్తీ మార్గము ననుసరింపగోలతి పతితుడయ్యెను; నశించెనుం

శం]

లీ కల్చవృక్ష దర్శనేషులు శామసికంబు భక్‌ ఫలితంబును దుష్టము నత్పదార్దకే భామలమార్ణ ఖిన్నమయి యమైహికలాళము సనంఘటించుః నీ కామముకూడ పృద్ధియగు, గామము దజీణ దిబ్మాఖయి, వీ యామను. దకిణాదిశయు నెల్ల యనర్ధచయ (ప్రవీణమై (వాయు కొప్పు పరమన త్ర్వగుణాఢ్యుచు, పళువు రాఘ వుండు నీ తమఃపకృత్‌ నంభూత మహిమ లచట నినుమంత పనిచేయవు (ఆడేతాగ రాముదు సాత్విక విధానమున శ్రీదేఏ నుపానంచెను అందుచే ఆతడు అమ్మవారి అను[గహమునకు పాత్రుడు కాగలిగెను. రాఎణుడు తామనకమోార్గము నమస రించెను. దానివలన తాత్కాతిక ఐహక లాభములు లభించును, కాని వాని కామములు తీరనంతగా పెంపొందుచుండుసు. అందుచే ఈ ఉపాసకుడు అమ్మవారి ఆగ్రహ మునప ప్యాతుడయ్యెను. దష్‌ణాన్నూయ మూర్గమునకును ఆగ్నిహోశ్రార్చనపను గల నంబంథమును విక్సనోథ యొకచోట వ్యంగ్యముగా తెలిపెను. రామలత్మణులు సీతాన్వేషణ వళుళ యుండగా “లక్మణుండాగ్నేయ ముఖంబుగా నడువ రాముండు” పెడగా జోమయెదవ్సు దషేణ డిశ యిది” యనెను. (శబరి 1మొ లత్మణుడు సీతను అగ్నేయముగనే వెళళ వతినయున్నదని రొమునకు తెలుపును, లక్ష్మణుడు రొముని మంత్రి. రాడుడు కేకళో రౌ త్వికుడు, లక్ష్మణుడు కార్యాచరణ విధిజ్ఞుడు, దతిణాన్నూయ సొఢన అగ్నిషోత్రో కాభన రూపముగనే జరుగమలసియున్నదని లక్ష్మణుడు. ్రీవిద్యకును అగ్ని కార్యుము నకును. గల సంబంధమును సూచించెను. ఇట్లు విశ్వనాథ తమ రామాయణమంతయు. (శ్రీవిద్యా రహస్యాత్మ కొక కథా టప శరీరముగా టాపొంచెంచను. ఈ దిర్మాన ధ్వరం వావ్యు మూద్యు-లము విశ్వనాథ నిర్వహించిన తీరు అద్భుతానహము, థ్యన్యర్థ్హమ కావలెనన్నచో మాత్రమే భానించును కథా దషిశో ముందునకు సాగినోవగోరునాగికి దంనంరను ఆడువడదు. ఈ రెగోకిని

ఆవ్మాచకేలనము జా పొంకర్యము ఎక్కడను రాము రాఘవ పాండవీయాది ద్వర్రర్హిరావ్యమువలో ఓక శొర్జషః వనుసలీలని పోవుఫపుడు రెండవ అర్హ మెట్లు అడ్డురాదో ఇదియు అ్టీదే.. శి '్రోలననీయమైన కావ్య కశాధర్యము, విశ్వనాథవంటి కృతవాసుడే ఈ అసోాకా (వశములో నెగ్గుకొని రాగలడు. ఇదట రేఖా సూకముగ్‌ విరూపింవదిడిన ఈ 'చునో విషయము (ప్రత్యేక పరిశోధనష యోగ్యమైనది శ్వా చేవతా ర్చ

ఆదై్యైతము క్షొవాళ్మకము. అండరకు అనుభసములోనికి వచ్చుతడికాకు. నులభముగ అర్హమగునవికూడ కాదు. శ్రీవిద్య మంద్ర తంత్రాత్కుకమైనమి.. ఇదిహత పోపులెన సొధపలఏ మాశ్రమే యోగ్యమైనవి. పాధారణ జనజాచాజకగముశస అక్బా పనార్తి పూజ స్యూకమే అందువాటులో నుండగలదు. వాకొరనైై వక్వనాన కలన జభుని ఆఠాథనను కన వామాయణమువో (ప్రమేపెజైనుం

(ఫ్రీరామువి మేలుోోతి కౌసల్య విష్ణుపూజ గామించినట్లు వాొకి తలిపెమొనా అందుడే ఆయోధ్యారావాల ప్రధానదైవము విష్ణువన్మి ఆ విష్ణువు అర్భామూూశ్షిదువముగ మండెశవి ఊహింప వీలగుదున్నడి. ఆ ఆర్బామూర్తిమే నేడు (శ్రీరంళక్షేత్రమున భఏగవాథప్వామి యమ షే వెలనయున్నాడని ఐతిహ్యాము కలదు. విశ్వనాథ గవ. చామాయుషమున పలువావుల ఈ రంగనాథస్వామి ,పనంగముమ తీనకొవినచ్చి అయోఛ్య రావకుటుందిపు భక్తి భొనమునప శ్రై వారము పట్టును.

దకరథుడు చేయు. అజ్బమేధయాగ దిదృక్షగతులపు స్యడ్రసోపేకమైన రాజ లోజనము లభించెడిది ఆ అన్న సంకర్చ్పణక్రై వండి రాసిపోసన అన్నము తోసూలళు (ుచ్చుటకై రాసిపోసన నన్నవాజు లవవెను, సన్న ఖర్జూరపు చాపలపై కుమ్ణాళించిన సూపము గంధముపవెను, ఎజవాగుగా _వేయించిన అప్పడములు పునుగు కంకములు కుప్ప వోసినట్లువు, వంగవరుగు దప్పళవ) గుదాళింపులు ఆ త్తరువులవలెను = ఇట్లు చుహాశవ (ద్రవ్య్ధముబన్నియు రాఘవుల ఇల వెబ్పలైన ్రీరంగవాక (ప్రభువు వథశింపష్క కేదకై భఈద్రవరచిత సంభారమురివలె మన్నవి. (ఇష్ట 3శక్సు కనపనానలనాోరానారాడానాన లా నావను ననన నునాననానా దానన సిటెటొనొ.ాాపాడానానాు నాననా నకనమనాల నాననా మునసానానాననసా కానాల అప్రధాన షా వోలు వ్యాన పైర్ధాలర్టష్టుసా.

యు. (నూతే చాకరోత్‌ పూజాం విష్ణోః పృ్యర్రహిత్సై షణీ_(అయోధ్య శి

ప! కల్పవృక్ష దర్శనములు

యక్ఞానంకరము దశరథుడు ఇలవేలై ఎన రంగనాథనికి (పత్యేక పూజ గావిం చెను. (అవతార 134) గర్భపతియైన కౌనల్య ్రీరంగనాథ పూజకై నిత్యముమ ళలార స్నానము చే సెడిదిం (ఆదే 166) క్రైకకూడ రంగనాథుని 'సేవించెడిది, మంథర వలదన్నచో సూనసిక పూజ గావించెడిది ఆమె మనస్సున మా(త్రమెప్పుడు రంగ నాథుడు మాయకండువాడు. (ఆదే 160171) రాణులు ముగ్గుకు చెందెడు సీళ్ళు పోసి కొని ఆ ఇంత గడచి గరైక్కినచో రంగనాథుని కొలుతుమని వృద్దస్త్రీలు మొక్కు కొనెడివారు. (అదే 179) బాలుడైన రాముడు ఠంగనాథుని మందిరము వై పృసకు పోగా తల్లి కౌలస్య “అక్కడకు పోరాదు నాయనా మడి, అక్కడ రంగనాథస్వామి యున్నాడు” అని వారించెడిగి (ఆదే 831) కైక బాలరామునికి “రంగనాథ రచ అని దృష్టి తీసి సోసెడిది, (ఆదే 371) కౌసల్య రంగనాథ పూజాలగ్న మనన్కయై యుండగా రాముడు తన పట్టాభిషేక వార్త తెలుపుటక్షై వచ్చి నమస్కరించెను. (అభిషేక 70.71) “అభిషేక కార్యక్రమములు ముగియు సరికి ప్రొద్దెక్కును. గనుక ఈలోగా (శ్రీరంగనాథస్వామి (ప్రసాదమును మూచూచి పొమ్ము. దోషముండదు అని కౌసల్య రాముని ఆకలిన్ని తీర్చుటకు మాతృ వాత్సల్యమును రంగనాథ (ప్రసాదముగా నొసంగబూనెను. (తబ్నే3ఫ్‌2) సుమిత్ర తన ఇద్దరు కవలపిల్లల గుర్తు తెలియటక్షై ఈన చేత్తికి గల రంగనోథ (వ్రతపు పట్టుదారపు తోరమును పెద్దబిడ్తకు అనగా లక్మణు నికి ్టైను. (ఆవతార 259% లక్ష్మణుడు పెద్దవాడై న తరువాత కూడ ఆతోరమును ఠషొబంధమనుగా జగ త్తగా కాపాదుకొనుచుండేడివాడు. వనవాసానంతరము అయోధ్యకు మరలి వచ్చిన లక్ష్మణుని చేతికి ఆ తోరము భద్రముగా నుండుట చూచి సుమిత్ర తృప మనస్క్యయయ్యెను. (ఉపసంహరణు (2)

అర్వైతియ (శ్రీవిద్యోపాసకుడునై న విశ్వనాథ ఇట్లు వ్యావహారికముగ అర్నా మూర్య్యారాధనను తన దర్శనములో ఆంకర్భాగముగ నిరూపంచెను.

కువెంపు దర్శనము ఠవెంపు తనరామాయణమునకు (శ్రీతామాయణ దర్శసమవి నామకరణము గావించెను

అందు దర్శనము (ప్రాధాన్యము వహించుచున్నదని ఆయన ఉద్దేశ్యము. కనుక దర్శనమనగానేమో తన కాన్యమునగల దర్శనమేమో కువెంపు మాటలలోనే ెలిసి కొంగన్ము

ఆక్మామశీలనము 3వ

“దర్శనము అన్న పదమునకు ఆపరోక్షముగా ఆనుభవించి (గ్రహించుట అని అర్హము, బుద్ధి చింతన్మ తర్కము లేక వారు వీరు చెప్పినది_ఇట్టి ఏ ఉపాధియు లేక యే సూటిగా (గ్రహించు శకి దర్శనము,

అనాటి “ఈ దర్శనము కొవ్యమునండు ధ్వని రూపముగ సూత్రమే వ్య కమగును. కేవల తత్త్వమును వోధించిశచో అన శుష్పకాస్ర్మగంథ మగును, కావ్యమునందు రసానుభవము మూలముగా దర్శనము ధ్వనితమగును.”

“దర్శన ధ్వని యనునది అలంకారవస్తు ధ్వనులవలెనే మూడవదై న రనధ్వని తర్వాత నాల్గవదిగా నిలచెడి (ప్రశేకత త్త్వము కాదు అది ఈ యన్నింటిని స్వాంగ ములుగా చేనొని సమగ్ర రావ్యప్రతిమవలన ఉదయించు. ఒక అధిచేవకా భంగి” (& పషవెంపు నందర్శను పు, 32) వానినే మన (ప్రాచీనులు “(ప్రబంధ ధ్వని" యని చెప్పియున్నారు. కావ్యపఠనము వలన పాఠకుని చి త్తవృ త్రియందు విలక్షణమగు దృక్సథమును ఉద్చుద్ధముచేయు తత్వ్వనిశేషమే (ప్రబంధ ధ్వని. అదే కువెంపుగారి దఠ్శన ధ్వని,2!

ఇక శ్రీరామాయణ దర్శనమందలి దర్శనధ్వని. దీనినిగూర్చి శ్రీరామాయణ దర్శనము నందే ఇట్లు కలదు. “ఇవి ఇతిహాఫము కాదు. కేవలము కథకాదు, కఠ నిమిత్తమాత్రము, ఆత్మకు ళరీరమువలె.” (అభిషేక విరాద్దర్శనం 19.20)

“ఇది బహిర్ష్య టనను (ప్రతివింబించు లౌకిక చర్వితకాదు. అలౌకిక విత్యసత్య ములను (ప్రతిమీకరించు. సత్యస్య సత్యకధనము.” శ్రీ రాద, (శ్రీ వెంకణ్ణయ్య నవరిగె..ఆంకితము..23_.26).

“రెండు సత్యములున్నవి. ఒకటి లీలాసత్యము, మరియొకటి విత్యసత్యమ్ము

ర జీ, ఈ లీలానత్యము అనునది ఆ నిత్యపత్య సృష్టియే. లీలానత్యము దినదినము బాహ్యేం ద్రియములకు గోచరమగునది. నిత్యశత్యము వ్య క్రమగునది ఈ లీలాసత్యము వలననే, 'రెండు సత్యములును సత్యములే. న 21. చూ. కావ్యాలంకార సంగ్రహము 22 10%, 145, సన్నిధానం సూర్య గారాయణకా స్రిగారి వ్యాఖ్య పు, 200)

క్త౦0 కల్చవృక దర్శపములు దివ్యప్తకుషుడు వై విధ్యముమ. పొంది ఆజ్ఞానమును కప్పుకొని దోషభరిత మైన శ్రవ్కవి యగును, తిరిగి ఆ (ప్రకృతి బహుకాల దేశములంద్కు. ఐసాునామ రూపము అందు (దివ్యత్వమును) ఆకాంక్షించి అన్నము (ప్రాణమై, ప్రాణము జీనమై. తీనము మనప్పై, మనస్సు మరల విజ్ఞాననుయమై మృత్తు వికసించి సత్తు అగును. మొదట నత్తు మృత్తై మరల అదే మృతళ్తు సత్తగుశ్తే సత్యమైన కథ, ఈ సత్యముయొక్కం నఠ్యకథతనును శ్రీరామాయణ దర్శనములో చూడవచ్చును. (శ్రీ కువెంపు నందర్శన్మ వు 1, 166). జగ త్తులో ఏ సంఘటనయు ఆకన్మకముగ నడచునదికాదు. అన్నియు ఆ పరాత్పరుడు ముందుగనే నిర్దరించియున్న 'వేశాపట్టిక (ప్రకారము, కారజ్ట్మక్రమమువలె ఒక్కంటియు విడువక, ఎక్కువ తక్కువలు లేక కాలమునకు సలతిగా నడచును” (అదే పుం 137)82 ఈనగా లోకమాలో నడచు .పర్వసంఘటనలక్షు వియం్నతించుళు. వావివెమఠ ఒక శక్తి కలదు. ఆళక్తి తన ఇచ్చానుసారముగనే చిన్నవి, పెద్దవి, (ప్రడానముణ ఆ (ప్రధానములు నగు సర్వసంఘటనలను నడిపించుచుందును. ఆ శక్తియే సత్యము, "ఆశ క్తియొక్క ఇచ్చయే సత్యస్య సత్యము. ర్రీశనూాయజ దర్శనమువందలి తొలి సంచిక “కమ్మిక్రతు తర్శనం*. దీవి ఆర్ట్‌మును కువెంపు ఇట్లు వివరించుచున్నారు. “కవి అనగా (బ్రహ్మ అని అర్థము శలక్షు,33 [క్రతువు ఆమగది “కృ” అను ధాకువుసుండి వచ్చినది. జేసికి పౌధారణార్భ చుకో కర్మ లేక యజ్ఞము అని అర్ధము. కొని వేదములో దీనికి '“సంళల్పమా అకు వై 000005 10 92240 నాగీరగంగా 9 ౫ టల గటా? గాజా లల లనాణుత్‌ింల్‌ (7/00 4 ౧2౮౧౨647 ౧౯ గిలాంల్లానికు శకట శశ సనం 1౭ యయా విజంగం మకనీనల్తా లంలో నో గా గానక 6గి2262 ౮౮ గం లలా 400. 4 బా ంయట్ర 4 ౫0౧౯ ట్ర కీ మడ కం 007౯౯ 454 లుడగాం 047 0౫౫ 78్రగ072గ౮6” (థీ అరవిందులు వౌశ్‌త గతల ౧ ఎంలిటోకక్‌, పృం తథి బై. “కవిర్యనిషీ సుభూః స్వయంభూ... ఈ శావాస్యోవవిషత్‌,

ఆత్మావసీలవము [| ఆర్తము హడ కలదు"పో. కనుక కఏ శ్రతు దర్శనమునగా పతహ్మాముయొక్కం నంకలకకి రక్ష శకియె షె

త కి లేక ఇబ్బాళ క్తియొక్కు దర్శనము అని అర్హము ఆన్నమాది. జ్రన్యాయన యొక్క ఆ నంకల్పళ క్తి లేక ఇచ్చాళ క్తియే వత్యన్య సత్రము,

ఇక నిత్య సత్యము నీలొ సత్యముగా స్థ క్రమగుది అనగా లోకమునందలి మహార్డ టనలన్నియు కార్యరూపమున పఠివ ర్తి తమైన (చిహ్మాముయొక్కం సంకల్పము లేక ఇవృమయే అని ఆరము,

ల

ఇక చివరకు మిగిలినది ఆ సత్యస్య నత్యము. ఆ సంకల్పము అ ఇచ్భ్‌ ఏమి. అనునది. ఏదో అబ్లేయ కారణమువే, హేలచేత సత్తు అవిద్యానరణమును కష్పుకొని మృ టగా పివర్రమందినది. అమ్మళ్తు తిరిగి స త్తుగా త్‌న యధార్థ స్టితివి తాను పొందవలెననునచే. ఆ ఇచ్చ, ఆ ఇచ్చమొక్క కార్యరూపమే జగ త్తుయొక్క- నర్వవ్యాపారము. అనగా చరాచరము, జడాజడము నైన సమస్త జగ త్తుయేక్కం నకంతర (స్రయత్నమంతయు స్వస్థితి సంపాదనకే అన్నమాట. ఈ ప్రయత్నములో అది కృతకృత్యమై తీరును. అనగా మృతళ్తు తిరిగి సళ్తుగా రూపోరట్‌ తీకను;. నెద్ముదీగనో వేగముగనో మృ త్తంతయు. స పవంకకే పురోగమించుచుస్నది. ఆ వేగమును హెచ్చించుకొనుకే మన కర్తవ్యము, దీనిసేకువెంపు “విధికి (ప్రజ్ఞాపూర్వక నహకారము” అనును. దీనినే ఆరవిందుడు “వొం26 46 న/గైింంగ ౧౯ (24 లీ వంగిం” అనెను,

“థ్రీరాముడు అ లోకమునుండి అవతరించి, దిగవచ్చి ఈ లోక సంభివైన మున భూజొతను సీతను వరించి ఆమె నెపముగా మృచృక్తీని మర్చించి. చిచృక్తిని సంవర్తిల్ల జేసెను. నన ఈ ముర్రన్యపజ్ఞయే. రావణో విద్యు అది తస తడుముసుకతి విముక్తమగును, నిశ్చయము (శ్రీ. రా, ద. (శ్‌ వెంకజైయ్య' నవరిగె _ అంకకము =.

అజావొ లి 38._4శ. లలనతకపతుననతనతకనననుల తనన త నత త తతత తగన తతత నననానాననామిం లనానానోమనమాగాలలనిన నో. 2శ్యు రతం 4 గం ౫6202 06200౧0. 9006 0 6౯43ల

త ఈ సాం గాంయా 0/720460 20 తలంటు. ల సంగ్‌

0 ల అల (అ అరవిందులు: “తగ 0 06 గీతల

వటం కు నొంగం074. పు, 32. 28.1

వ్రీ్రడ్తి కల్చనృకు దర్శనములు

“శ రామయణ దర్శనమునందు వచ్చు (ప్రతి పాత్రము భగవదంశను తన యందు (ప్రవహింన జేనికొనునదే. ఆవి అన్నియు తిరిగి సాగరోపమమైన భగవంతునే చేరును.” (శ్రీకువెంపు సందర్శను పు, 158)

ఈ దర్శనము అదె ్యతముకంజి ిన్నము కాదు.

“రామాయణము కేవలము ఒక వ్యక్ని యొక్కం కథ కౌదు. అది ఒక మహాశక్తి అన్నమయ (ప్రపంచము నుండి ఆనందమయ (ప్రపంచము నధిరోహించు ఆత్మయొక్క (ప్రయాణపు కథ, (అదే. పు. 72)

“రానణ కంసాదులను సంహరించుటకే భగవంతు డవతలించుననునది అయోగ మతుల కొరకై న కల్పన. భగవంతుడవతరింపక పోయినన్సు వారు కాలధర్మము సలననే కొంచెము ఆలన్యముగనై న చచ్చియే తీరుదురు. భగవంతుని ఆవతారమునకు దానికం'బ ఛూమమైన ఉద్దేశముండవలెను.. .. .. భగవంతుని అవతారము సృష్ట యొక్క సమష్టి ప్రజ్ఞయొక్క సామాహిక వికాసవఎనకును సర్వతోముఖ చై తన్యో 'స్మేషమునకును నవనవో బుతళ క్రి (ప్రకాశనమునకును”_ (శ్రీకృష్ణ జన్మాష్టమి (ప్రబుద్ధ కర్ణాటక, నంపుటి 32, సంచిక కీ పు, 79

ఇదే ఫ్రవెంపు దర్శనము, అరవింద దర్ననమ్సుకళాడ ఇదే నందురు, అరవింద దర్శన (ప్రభానము శ్రోరామోయణ దర్శినముపై కలదందురు.

ఈ విషయమై కువెంవును (ప్రళ్నింపగా ఆయన ఇట్ల నెను. “వారి (ప్రభావము లేదని చెప్పుటకు వీలులేకున్నను ఉన్నదని చెప్పుటకును పఏీలులేదు. ........ ఆరవిందుల (గ్రంథముల సరిచయము కలిగినది ఇటీవలనే ............ నేను అరవిందుల (గ్రంథము లను చూచుటకు ముందే శ్రీ రామాయణ దత్శనమును (వ్రాయుటకు (ప్రారంభించితిని గదా. ఆ సమయమునకు సగము కంక ఎక్కువగనే పని జలిగినది ఇప్పుడు ఆలో చించి చూచినచో ఆరవింద దర్శనమునకును ఈ దర్శనమునకను ఎంతయో సామ్యము కలదను విషయము తెలియకపోదు. నా మనస్నులో నున్న అనేక ఆతీంద్రియ కల్పన లకు అరవిందుల (ప్రాయోగిక నిదర్శనము, సమర్థనము దొరికిన వనుట గొప్ప సంగతి” (శ) కువెంపు సందర్శన పు. 33, 34)

ఆత్యానుశేలనము న్‌! కువెంపు - అరవింద దర్శనమతి

పవెంవు శ్రీరాషాయణ దర్శనములో అరవింద దర్శనమెట్లు దర్శనమొనంగు చున్నదను దానికి ముందు ఆరవింద దర్శనమననేమో దిజ్మా(త్రముగా తెలిసొముట ఆవశ్యకము.

“ఈశావాస్య మిదం నర్వం," “సర్వఖిల్విదం (బ్రహ్మా” ఇదే ఆరవించ దర్శనము, ఇది మన బుషులు అనాదిగా చెప్పుచు వచ్చుచున్నదే, ఈ మహావాక్యముల అర్థమును నమన్వయవరచుటలోనే ఆరవిందుల నవ్యత కలదు,

(ప్రపంచమందున్న సమస్తము (బ్రహ్మమని పై మహా వాక్యనుల అర్హము, ఐనచో ఘనపదార్దములై న రాయిరప్పల్పు బాన్యమైన ఆకాశము ఒకపే; జడమైన రాయ్యి. (ప్రాణవంతమైన చెట్టు చైతన్యవంతమైన జంతువ్వు వివేకవంకుడైన మనుష్యుడు అన్నియు ఒకక, అని చెప్పవలసియుంకును, ఈ వైరుధ్యమును పరిహ రించుటకు అద్వైతము జగన్మిథ్యా వాదమును వోరించినది, ఇంటక్రియ గోచరమగు చున్న వ్రసంచమందలి వివిధ వస్తువుల పదార్థముల శన్నత్వమంతయు అఆయథార్హమ్ము (శాంతి జన్యము, మిథ్య, (థాంతి తొలగినప్పుడు ఈ భాసమాన వైవిధ్యము నళించ్చి "సర్వం అల్విదం (దిహ్మా” యగును*

ఆరవిందుడు జగ త్తు మిథ్య యనుట నంగీకర్రింపడు బ్రహ్మామెంత సత్యమో చానీ రూపాంతర మేయైన (ప్రపంచముకూడ ఆంతే సత్యము, కొన్నివేల నంవత్సర ములు విపరీతమైన “వేడిమికి ఒ _త్తిడికి లోనై దొగ్గు వజముగా మారునని విజ్ఞాన శాష్రము చెప్పుచున్నది ఆరవింద దర్శనములో జగ(దృహ్మముల భిన్నత్వమిట్రిద్శే జఅగమంతయు సు _పస్టితిలో నున్నదై తన్యమే. ఆది క్రమముగా జొగృతమై (బహ్మ మగును. మనము జడము అనుకొనుదానిలో కూడ వై తన్యము దాగియేయున్నది. ఆడి వికొస్యక్రమములో ఆడుగుమెట్టున నున్నది జగద్వికాస సూత్రము ననుసరించి జడము ఆజడమై జీవముద్భవించుట ఈ వికాన్యక్రమములో ఒక (ప్రధానఘట్టము, జీపమునంద్న మనస్సుప్పట్టుట మరియొక (ప్రధానఘట్టము. మనమిష్పుడా ఘట్రమున చేరికొనియున్నాము, మవస్సునుండి ఆతిమనస్సుయొక్క నృష్టయగుట మరొక ఘట్టము, దానిని పాధించుశే

వ్‌0]

తః కల్పవృక్ష దర్శునములు మావవుని అతిస్నోనవునిశా. వజ? అతు. ఏకంపుజేయుపే -ఆరవిందువి యోగ పాధవకు లశ్ష్యము. ౯ జగచ్వెకాస స్యూత్రము ననుసరించి ఈ సికాసము దానియంతటసనవ జరుగుచువే యున్నది. అదే భగసవిచ్చ మనము ఆ భగవదిచ్చతో సహకలించ్చి ఈ ఏకాసకృషలో (ప్రజ్ఞాపూర్వకముగా పాల్గొనుకే మన కర్తవ్యము. దీవినే ఆరవిందుడు (56426 884 తవలిళంగ ౨/ రోలతాల ల గలిగాః” దివ్య స్మామోజ్యమును దాడిచేని ఆ(క్రమించుడు బివి తెలిపెను ఇప్పుడు (శ్రీరామాయణ చర్శనములో ఈ ఆరవింద దర్శనము వ్య క్రమైన రాముని పాదస్పర వలన రాయియైన అహల్య మనుష్యరూపము ధరించెనని ్రీశామాయణ. దర్శనము చెప్పుళున్నది. రాయి స్త్రీగా పూరుట మన (పత్యక్షమభవ మును విరుద్దము. ఇచటనే ఆరఏంద దర్శనము (ప్రవేశించుచున్నది “రామాయణములో ఆతి మనోబుత సంఘటన సంభవించిన ఘట్రము ఇదే” (శబరపస్వావి.23_24.. ఆని జవెంపు సంకేతించినాడు. కేవల [దిహ్మమునుండీ ఆకాశము, ఆకాశమునుండి వాయివు వాయువునుండి అన్ని; ఆగ్నినుండి నర్సు నీటి నుండి పృథివి ఆవరోఎాణ [క్రమములో జన్మించినక్లు లరోహణ (క్రమములో పాంచ లౌశీక వికారమైన అన్నయుయ ౧వాబిలుండ్‌ (ప్రాణజయమయమ్ము. దానినుండి మనో ముయమ్యు దానినుండి విజాసమయమ్ము చానినుండి కట్టక డకు ఆసందమయముమ (క్రమ షో చితాన (ప్రాప్తములు కావలసియున్నది. ఈ వికాస చ్మకములో అది అధోముఖ గమవ 'మెనచో ఇది ఊర్వముఖ గమనము. మ్‌ణ న! వికొనక్రమము ననుసరించి రాయి మన్నుగను, మన్ను చెట్టుగను చెట్టు మృగము గమృమృగము వానరముగమృవానరుడు నరుడుగన్సునరుడు నారాయణుడుగన్యు మారవలసి యున్నది. రావి భగవక్కృవ యున్నచో రాయి ఒకేసారి నారాయణుడుగ మారవచ్చునూ శాయి ఆలయమున ఆర్బామూ 8 రావచ్చును. ఆహల్యవచె చేవతామూల్రి కావచ్చును. శీఠాయిలైన "నేమి? తీవ్రతవషువలస జడముసకు చేంననద్ధి కలుగదో” (శిలాతవన్వివి 231..300 అని కవెంపు [పథించుచున్నాడు. అహల్యా తపళర్వాతి[వత యటిదా

అక్కాసుశీంనము త్రి ఆమె ఆకాంషిదిల మట్టిద,. ఇట్లా పొరాణీక కథకు అరవింద దర్శనవరనుగా కువెంప వ్యాళ్యానము చేపెను

పక్షియెన జటాయుప్పు దోయెతయైవ కదిర్కి రాష్షసుడై న.విరాధుడు, కబంధుడు దివ్య దేహధారులగుటకూడ అన్నమయమునుండి ఆనందమయ ముడృవించుమే. భగనదమ హాము వలన వికాన (క్రమములో మధ్యగల మెట్లను వారు ఒక్క యుదుబన చాట కలిగిరి. రావణుడు (శ్రీరావణఃడై రామత్వమును పొంది రాదునిలో ఐక్యమగుటకూడ ఈ ఏకాస్మకమపు మరొక దుఖము,

పీరా విరహవీడికుడగు రాముడు ఆరణక్ధిమంతట “సీకా ఓ.పీకా” అవి కేకలు సేయుచుుము్రమిఎచుచుండువు,.. అ౩వి కేకలపు కొండలు (ప్రతిర్వవిందు దందుసహు అప్పుడు రాముడు “చూచితివా అక్కడా, ఈ సక సూయమ. ఆమె దూమినార మట నిశ్చయము, కనుకనే ఆమె ఒకసారి కాండంమండిము ఒకసాతి చెట్లనుండియు ఒక్కా-క్కపొరి.అగమృగముల మతిడియు,.పకులనుంఢియు. నేడీ తర 3గముళిమ్మతిదరియు, నాకు మారు పలుశరున్నది. అదుగో కోకిల కంఠములో సీకే ఇదుగో పృవ్నశలతతే పీకొ (ఓ అక్మణా ఈ2.6%0) అనను. ఇచి లార్యా విరవాదైన రాముని ఉస్మ త్త (ప్రలాపము మామే కాదు. దివ్యచై తన్య (ప్రజ్ఞమైన ఫిత దరాచళ, ఈడొతడ .4ద్రక్యుని యంతట నిండియున్నదను ఆరవింద దర్శన సమన్వయమే,

అరవింద దర్శననుందలి మరియొక ముఖ్యాంశము స్వర్గ మర్త్యముల మధ్య ఎక్కువ తక్కువలు లేవనుట. ఈ విషయము శ్రీరామాయణ దర్శనములో ఇట్లు విరూసింపదిడినది. లక్మడాదు మూర్చిరుడై నప్పడు హమమంకుడు సరజీవవిది తేదూనును. ఆన్నమయమైన కాల దేశముల జగవ్మార్ల్గమున పోంిదరో డిననులు ప్రట్రువవి మహోయోగియైన హనుమంతుడు మవోమయ మార్గమున పోవును. _ఆక్షు చాఠవికి మహత్తరమైన తస యోగశక్తివి తుతృమైన లౌకిక (ప్రయోజనముకక వివియోగింపదగువా యవి ఒక శంక కలుగును. కాని వెంటనే “లోకలీల _కొప్పికొని ఈ లోకమునకు వచ్చిన తరువాత ఆది ముగియుపరకు ఆశ్యలోకమువకై ఈశింయవాడే విత్యబద్దుడు. ఏలోకమైన నేమ? పచ్చిదావందముయొక్క. ఈ లీలావినోదముణలో 'హిచ్చు తగ్గులు కఠివా?” (మడీద విం(ద్రజిళు బంధ్రా స్త్రదిం 432...436). ఆని తనకు భాను సమాసము చెప్ఫికొమమ,

న. కల్పవృక్ష దర్శనము అన్నమయమునుండి ఆనందమయము, మ ర్త్యమునుండి అమ ర్హ్యము ఉద్భ వించునని ఆరవింద దర్శనము చెప్పును, డీనికి తారకాణ (శ్రీరామాయణ దర్శన అంత్యమున గలదు, రాముని దూషణ వాక్యములకు విర క్తయె సీత అగ్నిని (ప్రవే శించినవి ఆమెను బయటికి తెచ్చుక్సై రాముడును అగ్నిని (ప్రవేశించెను. తరువాత ఇరువురును ఆగ్నినుండి వెలికివచ్చిగి. కాని ఈ సీవారాముము ఆన్నిని (ప్రవేశించిన సీతా రొములు కొరు, వారిద్దరు ఇప్పడు మ ర్యులుకారు, ఆమ రులు, వాతి అసన్ననుయ శరీరములు కాప్పు, ఆనంధమయములు, “4) ముద్దివ్య దేహము క దివ్యమాలాఎబవముఅత్రో దిన్యతేజస్సుతో వారు ళోభిల్లుచుండిరి". (రయగెారెదొయ్‌ ఓ అగ్ని 574576) అప్పుడు “మన్ను థన జాడ్యమును వీడి శొంతిమయ మయ్యెను. లౌకికమైన నిత్యసాధారణతను త్యజించి , వసుంధర అలోక సొమాన్యమైన స్వళ్లీయ కాంతి కౌశేయమును ధరించినది, శ్రువాణలు అమ ర్హ్యమైన దిష్యభాషలో స్తోత్రములను పాడితి,” (ఆదే 528540 అన్న మయము నుండి ఆనందమయ ముదృవించినదని కని తాత్సర్యముం కీ శువెంపు.సర్వోదయ సమన్వయం పూర్ణ దృష్టులు “పర్వోదయము సమన్వయము, పూర్ణదృష్ట-ఈ మూడును శా దర్శనముయొక్కం శ్రిణేశ్రములు” అని కువెంప్ప చెప్పికొనెను, ఈ మూడును అరవింధ దర్శనములో అంతర్భవించునమే నర్య్వోదయము అను పదము శ్రీ వినోబాభావే గారిచే వాడుకలోనికి తేఇడినది ధాజకీయ అర్జిక్క సామాజిక్క నైతిక, విద్యాది రంగములలో అట్టడుగున పడియున్న ళాతుల్కు తెగలు (ప్రాంతములు వర్షములు వ్య కులు_అందరకును అభ్యుదయనసు లభ్యము కొవలెననునదే నర్వోదయ లక్ష్యము, దీనికై వర్శద్వేషములను పెంచక్క విస్లవములను సృష్టించక హింసామార్గమును విడనాడి శాంతియకముగా నరస్పర (ప్రేమ పూర్వకముగా త్యాగబద్దితో అభ్యుదయమును సాధింపనలెననునదే సమన్వయ సిర్ధాంతము, పై చెప్పన రాజకీయ ఆర్థికొది రంగములలో ఏ ఒక్కదావియండో సాధించిన ఆభ్యుదయముకో తృప్రినొందక అన్నిరంగనులందలి అభ్యుదయమునశ్షై కృషచేయుకే పూర్ణదృష్థ

ఆత్యానుశీలనము క్రిక్‌

కువెంపు దర్శనములో ఇప్పడు మనము ఈ పదములను అరధ్యాత్మికారములో సమన్వయించుకొనవలసియున్నది. సర్వోదయ మనగా ఆర్యానార్యాది నరజాతి భేదము గాన్కి నరమృగాది జీవవాతి భేదముగాన్సి జడాజడ భేదముగాన్సి చివరకు పుణ్యపావ భేదముగాని లేక నృష్టియందలి సమస్తము అన్నమయ కోళమునుండి ఆనందమయ కోశమున కధికోహంచు. ననుపే సర్వోదయము. పైకి ఫిన్నములుగా కన్చించు మతములు సాధశ మార్షములన్నింట్‌ చనమలక్ష్య మొక్కటేయని గుర్తించుకే సమన్వయము, ఆళ్ల పై చూపునప అధర్మముగ కనిపంచు పనులు పఠిశామమున (శేయశ్కరముల్సు శుభప్రదములు నైనచో అవి ధర్మ కార్యములే యని (గ్రహం చుటయే పూర్ణదృష్ట

శ్రీ రామాయణ దర్శనములో సత్వోదయము బహుధా- నిరూపత మైనది, శర భంగుడునుని; శబరి ఒక సాధారణ సాధు వృద్దురాలు: మంథక ఒక ముదితా త్తు విరాధుడు కబంధుడు రాక్షసులు, జటాయువు పీ, మారీచుడు మృగము () అహల్య శిల (0) వాలి ఆటవికుడు; రావణడు బార్పణఖ పాపులు; కుంభకర్పుడు తనుః (ప్రకృత్మి సీశారాములు ఆదర్శప్రాయ ధర్మమూర్తులైన స్త్రీ పురుషులు ఆందరును చివరకు దేవ శ్రాత్ములై ఆనందమయ మూర్తులైన వారే.

సాధనా మార్గముల శమన్వయమును శ్రీ రానూయణ దర్శనములో "ఇట్లు గుర్తింపవచ్చును, దశరథుడు, విశ్వామిత్రుడు యజ్ఞములు చేని నిద్ధిని పొందిరి. అత్రి శరభంగుడు మొదలగు మునులు తపస్సుగాపించి తరించిరి అహల్య త్మీవాకాంక్ష వలన్మ అభ్యుదయము నందెను. జటాయుపు పరహితార్హము (ప్రాణత్యాగము చేస పరమ పద మందెను. మంథర నిస్ప్వార్ధ జీవన యగుటచే దివ్యత్వము నధికోహింప గలి గెను. వాలి బొదార్యమువలన, మారీ కుంభకర్ణులు కర్తవ్య నిష్ణవలన సద్గతి నందిరి శూర్చుణభారావణులు పశ్చాతాపము వలన పుసితులై రి, సీతారాములు ఉ త్తమ నై తిక జీవితము వలన ఆత్మోద్ధారమును పొందిరి, విరాధుడు కంబధుడు కేవలము కర్మ పరి పాకము వలననే భౌతిక బంధ విముక్తులైరి అంతేకాదు వీరు ము క్రాత్ములై న విధము కూడ భిన్నమైనది. ఆహల్య రామపాద స్పర్శజే తరించినది. శబరీ శరభంగులు మృతుల్నె ము కులైరి, జటాయువు రొమ కార్యార్థ ము హతుడై అమరుడయ్యెను. వాలి మూరీచ, రావణ కుంభకర్ణాదులు రామబాణ హతుల్ధె పరమపదము నందుట విశేషము,

క్‌ కల్పవృక్ష దర్శనములు పీరు వై రభక్తి యోగము నాశ్రయించి తరించినట్లు అధ్యాత్మ రామాయణాదులు చెప్పు చున్నవి. కువెంపు ఈ భావమునే (గ్రహించి రామబాణము కృపాబాణనునెను, (సీం నతస్మవ్రతనె దిటం 280) మునిజన కంటకుడు దేవకావైర్కి పరనతీ కాముకుడునగు రొవణుడు కూడ (శ్రీరావణుడై రామునితో సాయుజ్యమునందుటను కువెంవు చక్కగా నిరూపెంచెను. సీతారాములు పూతాళ్కుల్వె దివ్యక్వ మందుటను వాతి యావజ్లీవ సత్య ఛర్మ సొధనలకో పొటు చిపిికి అగ్నిశుర్ది ఆవసరమయ్యెను. ఉచ్చనీచు పణ్యపాపు జడాజడాది భేదము లేక అందరు చేతిన గమ్య మొకశే, ఆనందరూప పరబ్రహ్మము, కువెపు రాసూయణములో సమన్వయము నిట్లర్థము చేనకాొనవలస్‌ యున్నది.

పూర్షదృష్ట :- రాముడు వాలిని చెట్టుచాటునుండి వెన్నున బాణమువెచి చళసెను, ఇది సాధారణ యుద్ధ నతి ననుసరించి అధర్మము. రావణ నంహారానంతరము 1వతవ్రతయైన సీతను దూషించి ఆమె నిప్పులో దూపనట్లు చేసెను. ఇది (క్రూరమైన అన్యాయమనిపంచును, కై కయ్యు మంధరయు (శ్రీరాముని ఆరణ్యవానమున కంప్కట గర్గ జీయమైన కేవల స్వార్దవరత్వము. రావణడు నీతనపహరించు మహాసాస కృత్యము. కాని ఇవన్నియు అంతకోగక్వా శుభ పరిణామములకు హరితీసినవి. అంతే గాక ఇవన్నియు నియతి నియకములై న నంఘటనలగుటచే నత్యస్య సత్యములు ఫీనిని కువెంపు పూర్ణదృష్టితో సమర్థించెను,

వాలివధలో రాముని చర్యను కువెంపు ఇట్లు సమర్థించెను, “దై వమును నిర్లక్షించ్చి దైవీళక్తిని (ప్రతిభటించి తన ఆహంకారము స్వబలము స్వార్థముల్నపై ఆధారపడి చలముతో ఏరోధించి వైరభానము నొందిన ఆసుకీ సాధనమయొక్కం దైవీ విముఖమైన లౌకిక పర్శాక్రమముయొక్కా శిక్షారక్షకు కృపొబాణమునమ వెన్నుగాక లక్ష్యము వేరు కలదా" (నిం సత్య(వ్రతనెదిటం 274280.

సీతా ఏిషయిక మైన రాముని నిష్షురతను కువెంపు రెండు మూడు విధములుగా ఎమర్జించును. మొదటిది కథాదృష్టతోః “రొముడు సీతనుమూత్రమే అగ్గిలోనికి (తోయ లేదు. కనకు తానై అగ్నిప్రవేశముచేసి తవనుకూడ పరీక్షకు లోనుచేనికొనెను. లోక తృప్తిని లోకమర్యాదను ఇట్లు పాలించి ఆ నర్వలోక (ప్రభువు లోకగురువయ్యెనువా (5ట్‌గె కరెదోయ్‌ ఓ అగ్ని వి?591)

ఆత్మానుశీలనము ్ర ॥ రెండవది తాత్త్విక దృష్ట “పరషాత్మయమైన ఇచ్చా(క్రీయాళ క్హియొక్కం విశేష రూపమైన ఆగ్ని ముఖాంతరముగ అఆవిర్భవించినవాడు శ్రీరాముడు. అగ్ని అనగా పరమాత్మ_అదే శ్రీరాముని న్వస్తానము, తన లీలను ముగించి తితిగి పరమాత్మలో అనగా అగ్నిలో తన స్వస్టాన సంస్తాపన చేయకే. శీరామావతారప్ప అంత్యోద్దేశము, ఆగ్నియం దావిర్భవించిస రామచంద్రుడు తిరిగి అగ్నియందు లీనమగుట కేవల స్వాలా వికము, (ప్రకృతిసిద్దము” రాముని అగ్నిప్రవేశమునకు దారితీసిన సీతా అగ్నిళుద్ది ఇట్లు తాత్త్వికముగా సమర్డ సీయమగుచున్నది,

మూడవది పరిణామ దృష్టి 1- “సీక్రారాముల అగ్నిప్రవేశముతో మన్ను తన జొడ్యమును విడచి కాంతిమయ మయ్యెను, థ్రిమద్దివ్యదేహముతో, దివ్యనూలాంబర ములతో, దివ్యకేజముతో సీతారాములు ళోథిల్లులుండితి” (రయ్‌గె కరెదొయ్‌ ఓ అగ్ని ర28 ౮74576)

అగ్ని(ప్రవేశముతో సీతారాములు మ ర్త్యతను వీడి ఆమర్వ్యులైరి. రాముడు శ్రరామచం(ద్రుడయ్యెను. ఈ కుభపరిణాపుము దృష్ట్యా రాముని చర్య నమర్హనీయమవీ కువెంపు పూర్ణ దృష్టి.

మంధర చర్యను కువెంపు ఇట్లు సమర్గించును : “ఆ కుబ్ది కారణము కొదుం కరణము మాత్రమే. మంధరది (పేమాంతఃకరణము, ఆమె రామ భరతుల అభ్యుదయ మునకే తనజబీవితమును ధారపో'పెను. బహిరంగమునకు ఆ కుబ్దఎట్లు వికారన్వరూపిణీగా కనుపించునో, అశ్రే బాహ్యదృష్టికి ఆమె పొపవేషు కాని అంతరంగమున ఆమె పుణ్యలమ్మీయే”. (తపన్సిద్ధి 65-73)

రావణుని సీతాసహరము అతని ఆత్మోద్దరణమున తొలిమెట్రని కువెంపు భావన మండోదలితో వా ర్తామాత మిట్లనును.” హితము ఎన్నోసార్లు అ(పప్రియాకృతి వహించి వచ్చును. ఈశ కృపకు నానాముఖములు గలవు, సుఖమువలె దుఃఖముకూడ బుకతచిత్‌ కృపానృశేసరి నము. నీ పతి యభ్యుదయమువకు విధి కరుణ నిచ్చెన వై చినది, దానికి సీతాపహరణమే తొలి సోపానము. (సంసృతి లంకౌ 204210.

సూత్రప్రాయముగా చెప్పికొన్నచో కువెంపు దర్శన సారాఎశమిది. “పాపిగుద్ధా రమహురౌ. స+షయ మహాదూక్షిహ రవనెయెక్‌ ” /స*షి యొక. మహదూణ౭పా

40 కల్పపృత్ష దర్శనములు రచనలో పాపికిని ఉద్ధారము కలదు) ఇదే సర్వోదయము (భరతమాతె 303-304) “బహు పధంగళ్‌ విధిగి తన్నయ కార్య సాధనగె” విధికి తన కార్యసాధనకు అనేక పౌములు కలవు. (అదే 71) ఇదే సమన్వయము. పాపముం పృణ్యముఖి (శంభకర్ణ నెబ్బిసమ్‌ 74.77). పాపము కూడ పుణ్యమునవంకకే పురోగమించును, ఇదే పూర్దదృష్ట విశ్వనాథ దర్శనమునిట్లు సం[గ్రహంచవచ్చును,

ఆశ్రమ సాధ్యమైన సులభాకృతి ఢ్యేయమయైన లింగమున్‌

ధీశ్రమలేని నేననుమతించితి నద్దియ వేదశేఖరా

ర్థాశ్రయ భూతమైనది మహా(్రభు । మాద్భళ లు ప్రధర్మలో

కాశ్రయణీయ దివ్యమహిసాద్భుతు నిన్నునె పట్టితిన్‌ శివా ! ((మాఠీద.41ళ)

ఢీశ్రను చేయలేని లుప్పధర్ముభై న సాధారణ జనులకందరకు సులభసాధ్యమైనది 'చేవతామూ ర్యాతాధన. అది అనేక వేదాంత త త్వ్వగర్భితమైనది. కనుక దేవతార్చనపరుడు ఆ్యప్రయత్నముగనే ఆయా ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానసాధనల నధిగమించినవాడగుచున్నాడు అందుచే ఇష్టదేవతా పాదపద్మారాధనను మించిన సులభతరుణోపాయము లేదు.

కువెంపు దర్శనమునుకూడ ఇట్లు సం(గ్రహించవచ్చును.

(్రహ్మసత్యమ్మునా పర(బ్రహ్మనత్యమున

మాత్రమే దర్శించి మిథ్య ఈ జగమనుట

పూర్తసత్యమె । యోగవిజ్తానమొప్పదది ।

లు ళు

పూర్ణమద్సి పూర్ణ మిది పూర్ణ(ప్రజ్ఞానుమతికి,

ఈ పూర్ణమా పూర్ణమందుండి వచ్చిసదె 1

పూర్తమే మిగులు పూర్ణమున పూర్తము తీయ

సర్వమ్ము సత్యావిష్కార విన్యానమేం (కనిక్రతు 6_7)

ఈ రోకము షథ్యకాదు. ఇదియు సత్యమే. కనుక ఈ సత్యలోకమున కర్తవ్య ప్రభాయణుడై, లోకసేవా తఅత్పరుడగుటయే పూరయోగము, అవే తనను, ఇతరులను న! రూ ణ కూడ తలింపదేయునది__

సింహావలోకనవు

భారతీయ సాంస్కృతిక జీవితమును రావమాయణగాథ అవిభాజ్యముగా "పెన వైచుకొనినది. హిందూ బౌద్ద కై నగాథలలో రామకథ థిన్నరూపములలో కనిపంయు చున్నది హిందువులు వాల్చీకమందలి రామకథనే (ప్రామాణికముగా (గహింటుకు. కౌవి ఆనంద రామాయణ, అధ్యాత్మ రామాయణ, రఘువంళాదులలో అనేక ఆవాల్మీకొం ములు కనుపంచుచున్నవి. (ప్రాయికముగా ఇవన్నియు రాముని దివ్యత్వమును నిరూపిం చుటక్షై చేయబడిననే. చేళశభాషారచిత రామకథా కావ్యములలో నంస్కృృత వాజ్బయము నందలి కల్పనలకుతోడు మరికొన్ని నూతన కల్పసలుబాడ చోటువేసొనిశవి, కేశ భాషలన్నించిేయందువలె అంధ కర్తా వాషలలోళూడ ఎందరో మహాకవులు రొమొ యణ కథా కాన్యరవవము గావించియున్నారు. ఆధునిక కాలములో ఈ ఉభయ భాషల లోను మహాకవులై న విశ్వనాథ కుచెంప్పలు తీముకమ భాషలతో రామాయణ మహా కావ్యరచన గావించి భారతీయ జ్ఞానపీఠ పారితోషక విజేతలై రి.

విశ్వనాథ పవంపు లికువురును కొంవెము ముండగువెనుకలుగా 19, 20

శతాబ్రముల నంధికాలములో జమ్మించినవారే. ఆడి ఆంగ్ల వివాష్థ్రఏవానము దేశమున స్టైరపడి వ్యా _ప్రనందుమన్న కాలము, వాత బాల్య యెవనములు శాతియోద్యమప్ప తొలిపొంగుల కాలమున గడచినవి. ఈ ఉభయళ ట్రల (ప్రభాపము (ప్రత్యక్షముగనో పరోళముగనో వారిరుపుతిపె కొౌలదిగనో గొప్పగనో పడితీరినని. ఇరువురును అమీ తను భాషా సాహిత్యములలో సాంస్కబ్బృతిక పునరుజ్జీవనమునకు నాయకత్వము 'వహించిరి,

విశ్వనాథకు వేదళాన్త పురాణాదులరోగల (ప్రవేశము గాడమైనది. కువెంప్కకు వీవిసరిచయము చాలవరకు ఆంగ్లానువాదములవలన కలిగెనదే. మొ వషుమీద చెప్పవలి నన్నచో విశ్వనాత సం(ప్రదాయవాది, కువెంపు నరస ఈలకెెన్న్మ రాహాయణములలో అడుగడుగున కనుపించుచునే ఆంటీ

న్‌]

40 కల్పవృక్ష దర్శనములు ఇద్దరు రాముని యెడలను, వాల్మీకి యెడలను పూజ్యభానము కలవారే, కావి విశ్వనాథ పౌరాణిక దృక్పథముతో రాముని విష్ణ సైవతారముగా భావించి ఆరాధించును పవెంపు దార్శనిక దృక్పథముతో రామునిని దైవీ నం(ప్రజ్ఞయొక్క వికసితరూపముగ నిరూపించి గొరవించును. విశ్వనాథ లోకమున వాల్మీకియొక్కడే కవియనును. కువెంపు విశ్వమహాకపులలో వాల్మీకి యొకడనును. పర్యవసానముగ వాల్మీకమనెడ విశ్వనాథకు 'వేదములయెడనలె సరమ(ప్రామాణ్య బుద్దికలదు. కువెంపునకు వేదముల యందే పరమ్మప్రామాణ్య బుద్ధిలేదు. వాల్మీకము మాట చెప్పెడిదేమి? అందుచే ఆయన రాసాయణము వాల్మీకముతో సమముగ అవై దికములై న జై న రామాయణముంతు కూడ ఆసుసరించినది, ఆధ్యాత్మ రామాయణ, ఆనంద రావమాయజ4, రఘుపంశు మహో వీరచరిట్రై అనర్హృ రాఘవాది సంస్కృత కావ్య నాటకముల (ప్రభావము విశ్వనాత పై ఆధికముగనుు కువెంపుప్తై అల్బముగసు కనిపెంచును. రామాయణ కథకు (ప్రాందనము లేదనునంతవరకు ఇరువురును ఏకా్మ్ళిపాయులే, రౌని మరుగుపడియున్న వాల్మీకి హృదయమును యథాళ క్తి అఆవిష్కరించుటయే కవల కర్తవర్థిమని విశ్వనాథ అవ్మిపాయము, కాగా కాలానుగుణముగ వ్యాాకికి నూతన వ్యాఖ్యానములను చేసి రామాయణ కథకు నూతన రూపమును నొసంగుటయి రామాయణ కవుల ళర్తవ్యామని కువెంపు మతము, కనుకినే విశ్వనాథ అవాన్మీక కల్పనలను చాలి చేసినను వాల్మికి హృదయవిరుద్ద కల్పనలను చేయలేదు... కువెంపు వాల్మీకి విరుద్ధ తల్చనలు చాల చేసెను. విశ్వనాథ చేనన కల్చనలలో రాముడు తానే వనవాసమువు కోరి క్రైళచేత సాధించుకొనె ననునది ముఖ్యమైనది. కువెంపు చేసన కల్పనలలో శాముడు నిర్దోషయైన వాలిని వధించినందుల కాతనిని క్షసూర్చణను కో రెననున్పి రావణుడు కడకు పళ్చా త్రాప పునీతుడయ్యెననునది ముఖ్యమైనవిం విశ్వనాథ సంప్రదాయ సీద్ధములైై న వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థను, యజ్జయాగాచరణమున్ము అగ్నిహోశ్రార్చనను, షోడళ సంస్కారములన్సు [వ్రతములను, (శ్రాద్దములన్సు మడి 'మైలలను తన కౌవ్య (ప్రపంచమున నిక్షేసించును. కువెంపు వర్ణ ప్యవస్థప బద్ధళ్శతువు. బ్రతక ముంను అగ్న్యారాధనను, (వ్రత్థ్రాద్ధాదులను గురించి స్రర్జశ్రతనను వ్యాన. తన్న లు. రూపములోగాక అధునికరూసములోనే చ్యిత్రించుబకు ప్రయత్నించుశేకీ స్వద్రాహరణప యజములలో పశుబలిని నిషేధించును.

సింహాపలోకనము తో

ఇరువుర (గ్రంథములు దర్శన (పరానములైనవే. విశ్వనాథ కాష్యము నంట చాయ సిద్ధమైన ఆద్వ్వైశమును (శ్రీవిద్యను గర్భీకరించుకొనివది. కొగా కువెంపు కావ్యము ఆచ్వ్వైతనముయొక్క- ఆధునిక రూవమైన అరవింద దర్శునమును (ప్రతిపా దించునదిగా రూపొందినడి,

కథా నిరూపణలోను ఈ దృషిధేదము గమనింపవచ్చును, విశ్వనాథ రాక్షన్య వానరులను గురించిన (ప్రాచీన సం్యప్రంయ కభావనలసే (ప్రదర్శింగును. రాక్షసులలో పలువురు. ఘోరన్వరూచ్చల్టు (క్రారావారులు అయినట్టు చ్యితించుసు వావరులన్తు వాలులుగనే చెప్పును. కువెంపు రావసులు వానరులుకూడా అర్యేతరులె స సాధారణ సూసవులే యనుసు. రాక్షనులు ద్రావిడ శాతీయళనును, రాముడు దమేజిదేశమున ఆల్య నాగరికకా వ్యాప్తికి కృషదేయు.ఎన్న ఇబషుల రతకుడవును, శామ రాని నల్గగామము ఆర్య ట్రావిడ సంఘరక్షణనగ చితించునుం

(గ్రంథముయొై విభజనలోకూడ ఈ దృష్టభేదము కనిపించును... విశ్వనాథ తన రాషాయణమును వాన్మీరానుసాతిగ ఆరుశాండముళుగ వికజింప పవెపుస్మూక్రను దావివి నవ్య దృక్పథముతో నాలుగు సఎప్పటములుగ విభవించెను,

భాషావిషయికముగ కూడ ఈ భేదమును గు ర్మింవవద్చును, విశ్వనాథ (గ్రాం భాషలో ఆధునిక వ్యావహారిక రూసములను్కు వురికారమును చొప్పంచును. కువెంపు ఆధునిక భాషలో అనగా హొన కన్నడములో (ప్రాదీన (గ్రాంధిక రూవమూలను అనగా హశెగన్నడ, నడుగన్నడ రూపములను చొప్పెంచును. విశ్వనాథ (ప్రాదీగుళలో వవ్వుడు. కువెంప్ప వవ్యులలో (ప్రాచీనుడు.

ఇరువురి శాష సంస్కృృతపద, నమాన భాయిస్తమైనదే, కువెంపు భాషావైశి విశ్వనాథ భాషాశ్రై లి యంతటి (ప్రాథము కాకువ్నను, తెలుగునారికి విశ్వనాథ శై లికల్ళి కన్నడిగులకు కువెంపు శై లికూడ నారికేళపాక (ప్రచురముగా భానిందును.

చిశ్వనాథ కాకువులను, జొతీయములను సొమెఠలను అధికముగా (పయో- గించును.. అందుచే సంస్కృతవద భూయిష్తముయ్యు. విశ్వనాథ భాష బ్యాబహారికనట' హలె-భావంచును.. కువెంపు భాషలో ఇవి విరళదయు. అందువే ఆదీ వ్యవవోరమునకు గూల మైనదానివలె కనిసంచును,

న! కల్పవృక్ష డర్శనములు

కావ్య (ప్రమాణములను గురించి ఇరువురకును దాదాప్ప ఒకేవిధమగు అభిప్రా యము కలదు ఆల్బవిద్యావంతులు అలసులు ఏీచాభిరుచియుతులు నగు బహుజనుల ఖమోదమునక్రై ప్రాకులాడి తమ కావ్యసుఅ (ప్రమాణమును తగ్గించుకొనుటకు వారిరువు రును విముఖులే. పారకుడే తమ స్థాయికి పెరుగనలెనని వాతి ఆధప్రాయను,

ఇరువురకును తాము మహాఠకవులమను ఆత్మ (ప్రత్యయము ఆహంకారముగా కీనిపించునంతటి ఉత్కటముగా కలదు. భగవదను[గ్రహము తనయంమండుటడే తానీ కొన్యరచన చేయగలినితినని విశ్వనాథ చెప్పును. యుగచైై తన్యనముంతయు తనలో శేంద్రీకరించుటచే తాని రచన చేయశలిగితినని కువెంపు చెప్పును.

ఈ ఇరువురు కవులకును భజనపరులని చెప్పదగినంతటి అభిమానులు తీవ్ర విరోధులుకూడ కలరు. మొ త్తముమీవ చెప్పపలెనన్నచో సం(ప్రదాయవాదులు విశ్వ నాథకు (బ్రహ్మరథము ప్రైదరు అభ్యుదయవాదుల మనుకొనువారు ఆయనను నిరసింళురు. కువెంపు సంస్కరణవాది యగుటచే కేవల సంప్రదాయపరులాయనను 'సుచ్చలేరు. ఆయన సంస్కరణ ధోరణి విష్లవమనిపించుకొనదగివంతటి తీవ్రమైనది కొక్రపోపుటచే "బండాయవాదులు అనగా తిరుగుబాటుదారులును ఆయనను హర్షింపరు మఠథ్యేమార్గము. నభిమాసంచువారు. కువెంపు రాహాయణమును మెచ్చుకొందురు, పమైనను ఒకమౌట ష్మూత్రము నిజమనిపించును, వీరిరువుర కావ్యములను కంఠస్థము చేసి ఆద్యంతము అవ్ప్సగింపగల భ క్తియుతాధ్యేత లిరుపురకును కొలదిమంది కలరు, శొన్లి వీరికొవ్యములను మెచ్చుకొన్నంత శ్రద్దతో, ఓపకతో ఆద్యంఠతము చదివినవారు మూత్రము తక్కువగనే యుందురు.

విశ్వనాథ ఈన రాహయజమునకు కల్పవృక్షమని పేశుపెళైను. సాహిత్యార్థు శ్లేదోరనను దాని నొసంగుటకు తమ రాహాయణము సమర్హ మైయున్నదని వారిభాసముం కుసేరపు తన రానూయణమునకు దర్శనమని నామకరణము. గావించుటచేతనే అది దర్శన (ప్రధాన రచనయని చెప్పకయే చెప్పినట్రయినది,

విశ్వనాథ విద్యార్థిగా నున్నప్పటి మండియే తండ్రి యాజ్జ్ఞయు జీవుని 'వేదనయు రెండును ఏకమై రామాయణ రచనయే తన జీవిత ధ్యేయముగాగొని దానిని తవ వకలోహ వైభప సన్తాధముగా తీర్చిదిద్దవలెనను అభినివేళముతో తన యావత్సారన్వత్స; కృషిని తదభిముఖముగనే నడుప్పచు వచ్చెను, కువెంప్ప విషయములోకూడ ఆయన్య

సింవోసలోకనము త్ర

ఆయన రామాయణమే ఆయన సకలోహవైై భవ సనాథమైనది కాని దాని నాయన అట్లుద్దేశింపలేదు. ఆనేకములైన తన ఇతర కావ్యములకో 'హౌటిదిగనే భావించి ఆయన రామాయణ రచన క్యుపకమించిను, ఆయనకు తెలియకుండగనే అది ఆయన పేరు కృతిగ రూపాొందెను.

ఛందో విషయికముగకూడ ఈ స(ప్రయత్నతా (పయత్నతా భేదము కనిపించును, విశ్వనాథ ఛందోవరణమునందును, ఆ(ప్రవలిత వృ _త్తరచన యందున్ను మధ్యాక్కజులో 'రిండు యతులు సాటించుటయందును, దుష్క్తర (పాన నిర్వహణమునందును సద్య పుసరావృ క్తుల యందును ఆయన స(ప్రయశ్న శిల్చిక్వము (ప్రస్ఫుటమగుచున్నదిం కువెంపు నరళ రగడలో రచింవనలెనని ఉద్దేశింపగా అవి ఆయనకు తెలియకుండగనే మహాళందస్సుగ పరివ ర్తి తమైనడి

ఇదే- మాట వాతి కావ్యములందతి దర్శన (ప్రాధాన్యమును గురించి కూడ చెప్ప వచ్చును, విశ్వనాథ తన సిద్దాంత నిరూపణకే రామాయణమును రచించెను. అద్వైత మును, (శ్రీవిద్యను ఆయన (ప్రయత్న పూర్వకముగ. తన కావ్యములో నిక్షేపించెన్ను కువెంపు మొదట తన రామాయజమును దర్శన (ప్రధానముగ దచింఫవలెనని ఉద్దేశింవ- లేదు. కాని రచన సాగిన కొలది అందలి దర్శన [ప్రాధాన్యమును గు బ్రించిన ఆయనయే ఆశ్చర్య చకితుడయ్యెను.

విశ్వనాథ రామాయణము వాళ్మీకము కంచె ఒకటిన్నర కెట్లు పెద్దది. కువెంపు రామాయణము వాల్మీకములో నగము పరిమాణము కలది. అనగా విశ్వనాథ రచన. కువెంపు దానికంటె మూడు కెట్లు పెద్దది. రచనా కోలము కూడ కువెంపు కంచె విశ్వనాథకు మూడు రెట్లయినది. కవెంపు తమ రామాయణమును ప్రార: భించిన నదేండ్తలోపుగనే ముగింపగా.. విశ్వనాథ ముప్పదేండ్లపు ముగించ. గలిగెను. విశ్వనాథ మొదట నుండి చివర వరకు ఒకే విధముగా నాతి వి _స్తరముగ నాళి' నం[గ్రహముగ రచన సొగించెను. కువెంపు మొదట మొదట అత్యంక సంగ్రహము- గమ పోసుపోను ఆత్యంత వి _స్తరముగను రచన పొగించెను. *.. ఇరువుర రావ్యములును శాంతరస (ప్రధానములే.. విశ్వనాథ కావ్యములో అయా నందర్భ్శము అందాయారసములు ఉత్కటముగ పోషంవబడుచుండును. శాంతము వాని ప్లస్రియె (ప్రవపాంచుచు నంధి స్పలములందు మొాసత్రము శరముగా కనిపించుతండృున్తు. పంపు కాన్యములో శాంతమే నర్వాతి దన తనలో అథీశ్‌ర్య! ప జేసకొనును, - విశ్వనాథ కాన్య

కు “త్న శి ఖీ

ళ్‌ కల్పవృక్ష దడర్శవముజు ఘందరి రసము లన్నియు రత్నములు, శాంతము వానివి హారముగ కూర్చిన బంగారు తీగ. కువెంపు కావ్యములోను రసము లన్నియు రత్నములే శాంతము వాని నన్నింటిని మంజీరముగా పౌదిపికొనిన సుపర్షము,

విశ్వనాథ కశబ్దాలంకారములను (పమోగించినను వావికొర క్రై (పాపలాడినట్లు క్రనిపంపడు. కువెంపులో శబ్దాలంకార (ప్రీతి (ప్రముఖముగ కనిపెంచును. అర్జాలఎరౌర ఘులలో ఉక్చేకి కల్పనలో విశ్వనాథ ఊహాళక్తి గొప్పది. పవెంప్పు రచనషు దూపకమే ఊపరి అనవ్చును. అధ్యాత్మికోపములుు శకవికావ్యోపములు విశ్వనాథలో విదకము. కుపెంపులో (ప్రచురము. వై దిక పారాణిక ధ్మికోచములు ఇతర కమ్మోప నులు విశ్వనాథలో విస్తావము._ కుంవెప్పలో కొలది. మహోపమ యనునది మవెఎప్పు పాళ్ళాత్య సాహిత్యమునుండి కన్నడ సాహత్యమునకు ఎరవు తెచ్చికాన్న శ్రొందొడవు- విశ్వనాథలో మహోపమలు లేవు,

విశ్వనాథ రామాయణమందలి పాత్రలు తెలుగువారికి తెలుగువారుగనే. కనిఏం తరు అ చరిత్ర యంఠయు నడచినది తెలుగునేలపై ననే యనిపించును. అక్లే కువెంట్బ రభవలోకూడ కన్నడిగులకు విశేష (ప్రీతిదాయకములు కాగల వర్ణనలు ఎడనెడ పొడ సూప్పచుండును, విశ్వనాథ రచన యంతట (గ్రామీణత తొణీకిసలాడుదుండును. వ్యావ సాయిక వాతావరణము వ్యాపించియుండును, కువెంపు రచవలో అఆయవ గిడివనప్రీత (ప్రస్ఫుటనుగుచుండును.

నిశ్వవాథ చిప్రతలో రాముడు మానవుడు, భగవంతుడు రెండును. ఎట్లు డమ్మింవ దజముకొన్నవారికి ఆట్లు దర్శృనమొసగును. కువెంపు చిత్రణలో రాముడు దివ్యుడునా' షవిణతిదెందిన మానవుడు. ఈ పరిణామము న్పష్టముగా గోచరింయను, ఆశు విశ్వనాథ. చిత్రించిన రావణుడు కాముకుడు సాధకుడు రెండును. ఎట్లు చూడగోరినవారిరల్లు శనిపించువు. కువెంపు చ్యితించిన రానణుడు పాధకుడుగామారిన కాముకుడు. ఈ పరిణా మము కూడ స్పష్టముగా గోచరించునదే. విశ్వనాథ చ్మితణ “(దిహ్మాసత్యం జగవ్మిధక్ఞ యన్నట్లుండును.. పవెంపు చిత్రణ “ఈశావాస్య మిదం నర్వం* యన్నట్లుండును. విశ్వనాథ పాత్రలన్నియు జగద్వివ ర్త నిద్దాంత నిరూపకముము కువెంపు పొదలన్మియు జగద్వికాన స్తూతమునకు ఉదాహరణ భూతము!

విశ్వవాథ సండిత కవి, డ్రా కల్ప. వృక్షము, కపెంపు రాఘాయణము జ్రోనోఏం రబ

€406*9... ... తలు. టు జీ

ఆసువింఛధము. 1 టి ఆల్‌ అల్‌ జ్ఞానసపఠ హశస్తులు కవి స్మమాట్‌ విశ్వనాథ నత్యనారాయణగారికి భారతీయ జ్ఞానపీఠమువారు పొారితోషిక 'పదాన సందర్భమున సమర్పించిన పశస్తిప్టృతము 16-11.1971

195ఏ_1963 ల మధ్య భారతియ భాషలలో (ప్రకటిశములె న సాహిత్య నృజి నాత్మక కృతులలో సర్వశశేస్టముగ నిర్ణయింపబడిన (శ్రీమ్యమాయణ కల్పసృక్షము అను మహా కావ్యముసికి (ప్రముఖ కవి శ్రీ విశ్వనాథ సర్యనారాయణగాలికి భారతీయ జ్ఞానపీఠమువారు ఈమ 1970 వ సంవప్సరపు సాహిత్య సారితోషకమును ఇందు మూలముగ నమర్చించుచున్నారు.

శ్రీ సత్యనారాయణగారు (ప్రజ్ఞా (ప్రాధవములు గల కవిగా లోత్తై నలోచూప్ప అవగాహన 8ల నపలా రచయితగా నాటకక రగా, సమర్దతా సరళతలు గల వ్యాశ రచయిళగ్యా సారస్వత విమర్శపడుగాా అపరూపమైన వె విధ్యముతో కూడిన శైలీ నిర్మాతగా, తెలుగు సాహిత్యమందలి అమరులలో తపక సమున్నత స్టావముము రూపొందించుకొనిరి వారి నిరంతర సృజనళ క్తి, బహుముఖ (ప్రతిభ గడచిన ముప్పది నంవత్సరములుగ ఆంధ్ర సాహెశ్య రంగములో వాతిని అగగ్రేనరువిగా నిలిసెనమి సంక్షోభ సంశయాత్మకఠలతో నిండియున్న నేటియగముల్తో వారు చిరంకనములై వ (ప్రాచీన సాంస్కృతిక మౌల్యములను కఠోర దీక్షతో సమర్చించుటున్నారు.

(ప్రాచీన రామాయణ కావ్యవృత్షము సత్యనారాయణగారి చేతిలో ఆధునిక సాహతీ కల్పవృక్షముగ అవతితించినది. నవ్యములై న ఊహలు, మనోహరములై న కల్పనలు సజీపమెన పాత్ర చిత్రణ, నేటి సంక్షుఫత యుగమునకు అసూల్యములై న సిద్ధాంతముల నిరూపణలతో ఈ కల్పవృక్షము. కుసుమించి. పరిమళచులు. వెదజల్లా చున్నది, ఇది కవిగారి (పతిభ ౩ _త్రిన పతొకం

తవిగారు సంపతొఇఖ్వములతో చిగ్రకాలము జీవింతురు గాక.

రొష్ట్ర కవీ ఆ అర్య కుప్పళ్ళి వెంకుప్ప పుట్టప్పగారికి భారతీయ జ్ఞానపీఠ మువారు పారితోషిక పదాన సందర్భ షున నమర్చించిన పశన్తి షృతము 20. 121968 19351960 ల మధ్యశాలములో భారతీయ భాషలలో (ప్రకటితమెన అత్యుత్తమ సృజవశీల సాహత్యకృతియని నిర్ణయింపబడిన శ్రీరామాయణ దర్శనం మహాకావ్య మునక్షై డా, కె వి. పుట్టప్పగారికి భారతీయ జ్ఞానపీఠమువారు తమ 1967వ సం॥రపు సాహిత్య ఫారితోషకమును ఇందుమూలముగ సమత్పించుచున్నారు. కవిగారి ఒక దళాబ్రపు సాధన్క తపస్సులు (ప్రతినిధియైన, చిరస్టాయియైన య్‌ వూ. క్‌ పాహిత్య సృష్టి శ్రీరామాయణ దర్శనం. మహాఛుదస్సునందు రచి౩మైన ఈ మహా కొన్యము వాల్మీకి రాహఘాయణమునందు లోతుగ చేరుఎన్నియున్నన్సు దీని గాత్రము హ్తాత్రము పఠిపూర్ణముగ అపూర్వమైన రీతిలో పెరిగినది. ఆ దిహుశాఖలతో వ్యాపెంచిన కవిగారి దర్శన మహాకావ్యము పాత్రలకు వైయక్తికము, సాంకేతికము నెన ఒక నవీనార్హము నొసంగినది, (శ్రీరామాయణ దర్శనమునందు కవి పురాణ సూనవుడును, ఆధునిక మానవుడును రెండును అయ్యి భవిష్యత్తునందలి అతిమానవునివంక పురోగమించుచున్నట్లు కనిపించుచున్నది. ఒక విధముగ ఈ మహాకాన్యసృష్టి సమరథూయిష్టమున్సు (భ్రమోపహతమునైైన ఆధునిక యుగపు సమష్టి (పజ్జయొక్క ఆధ్యాత్మిక అభివ్య క్కి యై యున్నది. కువెంపు ఒక సాహిత్య బృహన్మూ ర, కావ్యమీమాంస యందలి ఏ యొక్క సరశ సూత్రము ఆయనను నంపూర్ణముగ వివరింపలేదు. ఏలనగా ఆయన కృతులు నగ్నసత్యము నెట్లో అ'్టే అతీత సత్యములను కూడ అనావరణ గొలుపునుు సృజ వాత్మక జీవనచర్శిత్ర సాహిత్య విమర్శ, కావ్య మీమాంస నాటకము, కథ నవలల రంగమునకు పృట్టస్పగారి కానుక స్మరణీయమైనది. ఆయనది వ్యష్టివాణికాదు. యుగ ధర్మ జనాంగ ధర్మముల వాణి, ఆయన బహుకాలము (బతుకుగాక ః

అనుబంధము శి పొగడ్తలు = తెగడ్తలు చాతీ అవాటీ విశ్వనాథను గూర్చిన పొగడ్తలు ।

క) చెళ్ళపళ్ళ £ నా శిష్యులలో ఇంత జిగివగిి వారగల కవులులేరు. చరిగదా షౌ (ఈ వేం, కపులు దారకూడ ఈ విషయంలో ఇతని ధారక లొచ్చే. ఇతని కన నాన్‌ వ్యాకరించడానికి చాలా పండి ఉండాలి,

2. శ్రీశ్రీ : ఈనాడు శ్రీనాథఘుడంకటి వాడైన వి. న. ను నేనెంత గౌరవిష్తావో సీకు తెలియదా” విన. గారి పద్యాలు మహాబలిపురం గాలిగోచరాలు. న్లీన్నటి నన్నయభట్టు, ఈనాటి కఏ స్యామోట్టు తెలుగువాళ్ళ గోల్డునిబ్బు అతగాడు తెలుగువాళ్ళ ఆస్తి అనవరతం తెలుగునాటి పకాప్లి వాల్మీకులు జూలసుంది ఉన్నారు వాళ్ళందరు వాల్మీకులుకారు

విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ఒక్కడే వ్యాక.

శ్ర బా ₹ సరసంహారావు: (శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ఈవి ఆవ్యంకము కవియే, సమకౌాశన తెలుగు కవుల్లో పొడుగాట్‌వాడు.

శు కృష్ణళాష్తు: ఇతనిఏి (విసు గాఢ (ప్రతిభ మహాకావ్య ఛుబ్టోలంఘన (వకిష్ణమైనది. ఇతనిలో తెలుగుదనం ఎప్కున.. సాహసము. విజిగిషా. అమితం, 'హైందన శాతీయోచ్యమం ఇతని కావ్యాలలో ఉజ్జ్వలంగా సాడిత్క-లిస్తుఎవె. తకతతాల హైందవ విజ్ఞాన సంస్కృతులను నేటి ఆంధ్రలోకంలో వునఃప్రతిష్ట చేయాలనే ప్రయోజన మర్దించి ఇతడు కాన్యరచన చేస్తున్నట్లు కనబడుతుంది,

5. జలసూత్రం * నవ్య (ప్రాచీస (ప్రాచీన నవ్యుడికడు........ నీదు హూర్గాన,

ం 0 సీయంత నేకలేదు. ఆరణి మధించి సంపాందించిన ఆన్నివంటివాదు.....థిరుదులిచ్చి ఆయనను న్యూనత పరచవద్దు. రేపు ఆయన పేరే వి, స, అన్నదే బిరుదు కాబోతున్నదా

ల్‌2]

410 కల్చవృత దర్శనములు

7. జమ్ములమడక మాధవరామళర్మ : నా చృష్టలో తెలుగునాట ఇద్దరు జాతీయ శపులున్నారు. అందొకడు అప్పటి శ్రీనాథుడు. అప్పటికి ఇప్పటికి విశ్వనాథుడు మరి యొకడు,

శ పంచాగ్నుల ఆదినారాయణశొన్హ్రి : ఆరువందల ఏండ్ల ఈమధ్య భారతీయ నాగరికతా సంప్రదాయములు మీవఠె (వి-స్ర తెలిసినవారు పుట్టలేదు.

9. తుమ్మలపూడి కో ేశ్వరరావు ? ““ఆర్షం తే ప్రాతిభం చతుః' అని (బ్రహ్మ వాల్మీకితో ఉత్రరరాను చలితంలో అన్నాడు. (ప్రతిభ ఎప్పుడూ ఆర్షమే. ఇదే విశ్వనాథ విశ్వనాథసాహితీ సమావిర్భావావికి కూడ మొదటి దుంప.

10. కేతఠవరప్పు రామకోటిశాస్తి : “ఆయన అన్నిరవాల సాహిత్య(ప్మక్రియల్లోను తానే మొనగాడుగా (వ్రాశాడు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి రచనలనిండా తెలుగుల యొక్కం భారతీయ చారిత్రక జీవిత వై భవ (ప్రదర్శన ఉంటుంది

కష 1 8 గణపతి: శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు సాహిత్యమే రూప దాల్చిన నున, పూర్వ కప్పలెల్లరును ఒకీధవించి మూ శ్రీభవించిన మహాకవి.... ఆయన పాండిత్యాన్ని ఆర్జంచేసుకునే మేథాశ క్తి మనకు లేకపోవడం ఆయన తప్పా.

క్రై మధునాపంతుల సత్యనారాయణళాస్త్ర : అంతర్వశిష్టుడు - బహిర్విశ్వా మిట్రడు.

1 బసవరాజు అప్పారావు 1 విశ్వనాథ సత్యనారాయణ పట్టినదల్లా బంగారం చేస్తారు.

1శ్స తిరుమల రామచంద్ర : వారి రచనలకున్న (ప్రాచుర్యం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లోనే కాదు భారతదేశంలోనే మరేకవి రచనలకూ లేదు. దారితో పోల్చదగినవారు ఆలనాటి క్షేమేంద్రులుు పడమటిసీమ బాల్లార్‌, నేటి రాహుల్‌ సాంకృళత్యాయనులును.

కక్కొ ఏళ్వ్థశ్రీ సంపాదకులు : ఒక సముజ్వల (పతిభా నముస్సేషమునకు- వంగవేశ 0 ర బేర శరత్‌ చం(ద్రులని పేదుపెటనననీ జంగ్రభూమిలో మే విశ్వనాథ అని'పేరు. రెండు శతాబ్దులకు వెనుక సీమాంతర విఖ్యాతినందిన ఆం(ధ్రపుతుని సరస (ప్రాఢ, కవితాన్సూ లికి నిశిత నమీక్షు కౌళలములకు పండిత రాయలని నామథేయ మైసచో నవ్యాంధ్ర సావాత్య జనతులో చొనిని సత్యనారాయణ అని సురక్షితముగా న్యవహరింప వచ్చును,

ఆనుబంధములు త11 16) కృష్ణా పత్రిక సంపొదపలు ; విశ్వనాథ నత్యనారాయణగారు ఆల్‌రౌండ్‌

భాంపెయన్‌ ఆనిపంచుపన్నారు. పాఠకులు తమ ఆంకస్తుపు ఎదగాలిగాని వారి అంక

సుకు తాము దిగకూడదని వారి ఆశయం,

విశ్వనాథను గూర్చిన తెగడ్తలు ;

క్ష్రే శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్ర ః “వి” అంపే కాకులు. శ్వ అంపే కుక్కలు, విశ్వనాథ అం-ే కాపలకు, కుక్కలకు నాథులుం

2. వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య : రొాసూయణ కల్పవృక్షం చదివిన వాడికీ ఆదీ పాషాణపాకం అనిపెంచదు. కల్మషపాకం అఆనిపెస్తు ది, ఒక్కం భాషా కల్మషమే కాదు. భావ కల్మషం కూడ ఉన్నది, ఈ పాఠంలో ........ కిన్నెరసాని పాటలు న రనళాల్క, వరలక్ష్మీ (త్రిశతి వంటివి లేకపోతే అసలు కవేకాదు. కొన్ని రచనల కారణంగా దుష్కంవి సమ్రాట్‌ గా చరిత్రలో కలకాలం ఉంటారు. రావూాయణ కల్ప వృతం మూలంగా కుక ఆవి పొటతమే కాదు అకని అని కూడ తేలిపోయింది. రామాయణ కల్పవృక్షం గోముఖవ్యా(ఘ్రము వంటిది. అది దోషాయణ కల్పపృక్షం।

3. వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్ర : ఈ సత్యనారాయణ కవిక్వమన్నచో నాకు పూర్వ మిస్టముగా నుండెడిది కాదు. ఈయన కొన్నిచోట్ల రాళ్లుగా (వ్రాయును. కొవ్నిరోట

ట్‌ ట్‌ ఇసుకగా (వ్రాయునుం కొన్నిచోట్ల బంకమట్టిగా (వాయును అని నాయూవా, ఈయన వాని నన్నింటిని కలిపి యొక విచ్శితమైన పాఠమును సద్ధము చేసినారు కువెంపు పొగడ్తలు

1. దు రొ. బేంద్రె :_. (జొనపీళ పశస్తి (గ్రహీత : కువెంపు యుగకవి, అగపు కవి........అఖండ ధ్యాన పరిపాకము ఎట్టి ఫలశ్రీని తేగలదు ? అనుటకు ఈ మహాకావ్యమొక ఉవహరణము,

2,- దే. జవరేగొడ ;. ఆయన పట్టినడెల్ల దింగారమైనది. నడచినదంతయు యా(క్రయైనవె.. పలికిన దంతయు రావ్యమైనమి చేసిన దంతయు క్షేత్రమెనది ........ ఈ కృతి (ప్రపంచమందలి సర్వ(శేష్పకృతులు. నాలుగె దింటిలో ఒకటని చెప్పనచో, అది కేవలము అభిమానపు మాటకాదు,

412 కల్పవృక్ష దర్శనముళు

3, (ప్రొపెసర్‌ శివర్యుద్రప్ప :- ఈ దేశపు సృజన సామర్థ శ్రిము వెనుక ఒకసారి

వగకవి రవీంద్రనాథటాగూర్‌లో ఎంత ఉజ్బ్వలముగా, బహుముఖముగ్మా సమృద్ద

చ ఛి

ముగా (ప్రకటిత మైనదో, అశ్లే మరోసారి కువెంప్ప మూలముగ ఆంత మహ తరముగ్యా కొన్ని విషయములలో ఇంకను అధికముగ (ప్రకట మైనది

4 డా. గ గోకాన్‌ :_ హోమర్‌, వర్టిల్‌, మిల్టన్‌ స్పెన్సర్ల మహా కాన్య సం(్రదాయములు ఇక్కడ సపావేశమై మనస్టానిక పరంపరతో కలపిపోపు చున్నవి.

క్క జి. పి. రాజరత్నం ;. స్వాతం[త్య మాధుర్య సంయమముల పరిణతిని చూడవలెనన్నచో శ్రీకువెంపు నృజించిన (శ్రీ రా. ద, నే చూడవలెను.

6 గ నా నిసార్‌ అహమద్‌ :_ శ్రీ రాద. ముమన సాహత్యమునకు విశ్వమాన్యత లభింపజేసిన ఏకైక కృతి.

7. మొర శో. 7... సీతారామయ్య :_ కన్నడ కావ్య (ప్రపంచములోషవే అద్వితీయమైన, విశిష్టమైన పరమోచ్చ స్టానమును సంపాదించు కొన్నది శ్రీరాద. కొవ్యము,

8 సంళ, ఐకాళ ;. (శీ కువెంపుగాడి శ్రీరా. దూ ము పంప తరువాక్ష ఆద్భుత ర్చోతి ....

కి దెన్నజ్ఞ వాలికొర ౩1. ఇది కన్నడప్ప లొడగ6డ056 మను. లొడంంటు జింత్రిం/గ౮4 అనవచ్చు,

10. గొ వ హతిశంకర్‌ ;. ఈ (గంథమునకు నమానమైన (గ్రంథము మరే భారతీయ భాషలలోను లేదనియే నా భావన,

11. హుకా జయదేవ్‌ ;. నోవెల్‌ బహుమానము కూడ దానికి ఎక్కువదికొదు

శి ప్లై కృష్ణమూశి పృ్పరాణిక్‌ :- శ్రీ రా, ద ఈ శతమానపు మహాకావ్యము నీశ్వవాణికి శిరోమణి,

క్త సిద్ధయ్య పురాణిక్‌ :;. మరి 20 శతాబిములు గడచిన పిమ్మట కూడ మహాకృతిగనే (ప్రకాశించగలదు,

14 క్యాతనహళ్ళీరామజ్ద :- శ్రీ రా దము నిస్సంశయముగా మౌ వు శతావీలో రచికమెన జగతులోనే ఏకెక మహాకావ్యము.

ళ్గ నీ కీ న.

ఊముదింఢధములు తీ శ్రీ రావవాయంబ దర్వనము తెగ దలు ళో న న

టె కీత్తి నాథ కు ర్తకోటీ ౩. మహాశావ్యమునకు ఉండనలనిన ఒక ఘన మైన నిర్లి సత ఈ కావ్యముతో కనిపించదు.

2 లి. శ తిప్పేరుద్రస్వామీ :. ర్వనితము కావలనన అంశములను వాచ్యముగా వివరించుచు పోవుట కువెంపుగారి ైలిలో గల పెద్ద దార్బల్యము,

3 లి? గో, నొ, బిళిగిరి :._ దానిని (8) రౌ, ద్ర చదివినప్పుడు “మంత్రము కంటె నోటి తుంపరయే ఎక్కువ అను సొమెత గు ర్తునకు వచ్చినది....ఈ (గ్రంథము నకు దొరికిన నన్మానమునకును_ దీని యోగ్యతసను ఏమియు షంబంధములేదు అని నాకు తోచుచున్నది.

4 బన్నంజే గోవిందాచార్య :- ఆయన ఒకశ్రేస్త కవి అను మాటయేనా మనస్సున కింకను ఎక్క-లేదు.... .... అగత్యము కంశే. హెచ్చయిన కబ్చాడంబరమేా వలసు ఒక్కొక్కసారి తప్పు (ప్రయోగము పలనకూడ, ఇది సామాన్య పాఠకుని నివ్వెర గొలుసగల సామాన్య (గ్రంథమని నా అభిప్రాయము.

5. సుమంగత్రీం్యద్ర నొడిగ్‌ :. సుందరమైన కల్పనను కువెంపు ఎంత అనుందరముగా చెప్పగలరో అనుటకు ఈ కవీత ఉదాహరణము కాగలదు

అనుబంధము తి

విశ్వనాథ ఛందో నామౌచిత్యవు అండము షద్యము ఛందస్సు సందర్భము

ఇష్ట 2థ (ద్రతవిలంచితము సుమంక్రుని తొందర 2 అఆశ్వగతి సుమంతుని గుల్లపు “సవాని” 51 రథోద్దకము సుమంకుడు రథము తోలుట 67 గజవిలసతము ఏమగుల వర్ణన

క]టీ కల్పవృక్ష దర్శనములు న ఖండము పద్యము ఛందస్సు సందర్భము 71 ఆశ్వవిలసితము గుజ్తముల వర్షన 154 చంద్రకళ “చం(ద్రకళలు విరిసినట్లున్నవి” 1ేశీ5్‌ 165 (ప్రెయంవద (పియముగా పలుకుట, 166 పణవము డంకా బజాయించినట్టు చెప్పుట 205 చంద్రిక చంద్రికా వర్త స 206 చంద్రరేఖ చం(ద్రరేఖా వర్ణన ల తన్వి రాణుల వర్ణన అవతార 183 మధుమతి వసంత వర్ష న 184 హంసరుతము హంసకూజితములి వర్ణన 185 (భమరవిలసితము (భ్రమర యుంకార వర్ష న 188 మ త్రకోకిల కోకిలాలాప వర్ణన 196 సుందరి శాంత వర్ణన 197 (ప్రభాతము ప్రభాత వర్ణ న న్‌ అహల్య 2341 ్వదని మేదినీ వర్ణన 38] ధనస్సు 85 విశ్వదేవి కామధేను పర్ణ న 93 [పియంవద పంచవటీ 94 వసంత తిలక | శూర్చుణఖి కృతిమ మృదూక్తులు 98 మంజుభొషిణీ 95) బ్‌ = శార్దూల విర్రీడిఈము శార్చణఖ సహజ కర్క-ళో క్తులు 101

సీంహానలోకనము తీ!కీ ఖండము పద్యము ఛందస్సు సందర్భము 326 క జటాయుః ఖచరపుతము రావణుని ఆకొశయాన వరన 332] ఛా ణి వియమపాలన 26 విజయభ(ద్రము న్నుగీవునికి మాగధ సోత్రము 27 అజిత్య్రతావము స్నుగీవుని తేజము 30, 31, మంగళమహాశశ్రీ సుగ్రీవుని పటాభీషేకము ము 309] ఆళ్వగతీి అన్వేషణ 310 శ్యేని సంపాతి జటాయువులు అకాశ యాన 311" జలధరమాల మున అందుకొన్నిన చొన్నత్యిములు 312] చంద్రవ ర్త త్ర వెశీ హనుమంతుడు ఉష స్య మత్త కోకిల కోకిలా కంఠమున పాడుట (36) 2030ల _ కుంభకరుని ఆయుధములతో పంభకర్ష జ) (ప్రహరణ కలికి కొట్టుట పొడుచుట, మం ఆశ్వగతి గుజ్టములచే రొకాంచుట 209] గజవిలనతము ఏనుగులచే ్రొక్రాంచుట పంభకర్ణ 212 నర్కుబము భేరులు (మోగించుట 213, తురగము ములజే చు 214) ఆశ్వలలిత గుల్ది లచే లాగించుట 215 కంబృంహాతము ఏనుగులను ప్రయోగించుట ఉప 410) పృధ్వి సృృధ్వికి సమస్త సన్మంగళా సంహరణ శ4ీ11 మంగళమహాశ్ర) వాంత్ష అనుబంధము 4 విశ్వనాథ శ్రీ-రొ.క.లో ఉపయోగించిన సొమెతలు ;= క్ర ఒకచోట గుటుపు మందిం కొకచోనన్నటు (ఇప్‌ 151 గా వా. 2) దినదిన గండము (విభు) నూజేండ్లాయునయ్యె (అవతార 14)

గగ కల్చవృక్షీ దర్శనములు తౌ తల్లి చెవులను (టెంచెడు దట్టువునకుం విన్నళల్లి చెవుల్‌ సన్నవీరపూలు (అదే 4ర్రి శ) పుపు పుట్టంగనె దిష్కులం చిరిమళింప్పల్‌ పిక్కటిల్లుంగదా (అదే 308) ఫ్‌ వైకుంఠ మొ త్రిగిలినను వై పంఠమె యొడ్డుకొనగ వలయును (అహల్య 66) ఈ) ాయమట్లు వచ్చు, దై దేలిపోవును (ధనుస్సు 397) శ నూనెయని తలకుంచోనకాన నేయియని శ్రావ వొదుక (కల్యాణ శశి తలకునూనె త్రావ 'నేయియుంగాకన్‌ (దళపర్ష 201) నేయియని ద్రావుటపను నూనెయని దలకం ఫ్రోనకొనుటకుం గావైతి (గజిపుస్ప 150) శ్రి నల్లనివన్నియు సిళ్లులు కెల్లినియపిపాలు (అభిషేక 131) కి పొట్టిచానికిన్‌ బు.మైడు బుద్ధులు (ఆదే 661) 10) భ ర్త రాజ్యమ్మది స్వరాజ్యపదవి కొడుకు రాజ్యమది పరరాజ్యము (ఆదే 3కొ. 11) పెనిమిటి స్వరాజ్య మళివపం దనయుండు పరరాజ్యము (గజపుప్పీ 262) 11్స పడగ పగ్క పాముచుట్టము (అవిషేక 367) పాముచుట్లమ్ము పడగయు. బగయటన్న సామెతగనుందె (మునిశాప 5) 12) పళువుపోయినంతం బలుపుకై యేడ్చిన పగిది (వస్ట్రాన 218) 13) పృరిటిలోనె సందుకొ మైన్‌ (అదే 363) [శ్ర ఇన్ని కంతులు గోసితి నెబుగనింత బాధ నాకంతి కోసినప్పటి విధాన నన్నయట్లుల (మునిశావ 409) క్‌ మఘ జనియించి పృబ్బః బడి మాడును (ఆదే 498) 16) పాలుత్రావెదవా లేక (ఫ్ర త్తివి త్తులం దినెదవా (ఆదే 510 క్రై ఊబకు సంతానంబు (ప్రాదూః 160) 18) పిచ్చుక కంటి గొంచెనుగుదున్‌ బహ్మాస్త్రమూ నా పయిన్‌ (అనసూయ కొ ((పిచ్చుకపై (బ్రహ్మాఫ్రమా” అని సామెత 19) తీర్ధమే స్వార్ధము కూడివచ్చినన్‌ (దళవర్ష 134) మొ పిన్నపామున్లై నం బెద్గకల్లను గొట్టివలయునండడ్రు (పంచవటి 284)

అనుదంధములు 4 శ! సూదిగవచ్చి దజ్బనముగానీ శ్రేలుటట్లున్నదే (మారీచ 127) 22. నునదంగారము మంచిదై నమెకం గంపాలిన్‌ మరేలాయనన్‌ (అదే 196) 2. ఓ రెమ్ముడికినదనగా (సూరిమణీ) మెకుషంబట్టి చూచినంజాలున్‌ (ఆదే 198) పో. ఉన్నమాటయన్న' నులుకెక్కువగుగవా (అదే 230) 2. నిండముగినవావికి నెష్కువయగునేమి చలి యని (ఆదే 281) 2కు. చల్లకొఠికువచ్చి చనునె ముంతనువాచ (అదే 397) 27, చాప చెడిననైన చదరకాకుండదు (జటాయుః 160) 28 తా జెడినట్టి కోతి ననమెల్లం బాడుగాంజేయదే (అదే 190 29. పశువుసకొక్క చెబ్బయును (బ్రౌడిగ మానిసికొక్క మాటయున్‌ (అదే 408) ఇది కాలదవులు తీవియ వెదుకంచోయినది (నూపుర నీ వేం మూలనున్నయట్టి ముసలమ్మ, గొనైను సాగియాణునెలలు సాముచేస (నూప్పర ఏ2 వాన కరియంగవలయును వసుధ పండవలయు (గజపుప్పీ 265) శత. ఇంటిలోం జీమలెష్కువం చెవ.డొ యవి హరించుటపం 30. గొంపచూరు ముట్టిచెనంట (అదే 359) 34. రెంటికింజెడ్డ రేవండ్రై (నియమపాఎన 15) 35. ్రొద్దుండగన్‌ వెనన్‌ దీవము చక్కబెట్టుకొనుము (అదే ర 36 క్రొత్త బిచ్చగానికిని (వొద్దు తెలియవన్నటుల (ఆదే 190 క. ఆయగాతిం జేయంగందోయిస దుదక నోతియైగట్లుంచెన్‌ (ఆదే 191) 38 ముఖమును నద్దముస్నయనవి (అదే 240) 39. (శ్రాపిన తొమ్మే (గుద్దిన విధంబున (అదే 278) 40. దున్నపోతీనిన దనంగ దూడ గట్టి వేయనన్నట్టులున్నది (అదే 300) శ1. కశ్తైవిట్‌చి ప్రాయ్యిని చెట్టినట్టు (అడే 387) శీ2 చేతిని గోనిషయుదురె చెల్లి యొకంగుక లేచిసంతటన్‌ (ఆడే 403) 43. శాలికి గాదేన్‌ దప్పదు (వేలికనినయట్లు (అన్వేషన్‌ 238) 53]

న్‌ కల్పవృక్ష దర్శనములు శశ అఖుభుజము చోర్లదీసికొను గొలుగన్నై చినుంద్రావలేనిదైై (పూర్వరా(్ర 124) (త్రాగలేనిపెల్లి బోర్ల (దోసకొనును-లఅని సామెత 45. అరచేతిలోన వైకుంఠము (పరర్యాత్ర 170) తీరు సున్నకును సున్నయు హళ్ళికిహెళ్ళి (ఆదే తగ. ఇది పట్టినట్టి కుందేటికి కౌళ్ళు మూడె (అదే ప. 48. కొకి ముక్కునకు నావో దొండపండన్నటుల్‌ (అదే 286) 49. వీ తలలో జేజెమ్మ వినును (అదే 229) 50. తక్క- నసాశంబునకు నెక్కు (అడే 290) 51. వాతలు నిడిన వాతరోగ ముడుగును (ఆదే 52 కలయుం దిరిగి ముద్ద నోటికిరాక (అనే నత మూ చెవులుకూడ (నిజంబుగ నోసియోస్తి కంసాలిమె కుటై (ఆదే 332) 54 ఏటికిదీయుం గోటికిని నీడ్చును లాగెడు మంకుదున్న (ఉషః 132) వని. వడ్లతోం దట్టయెండెడు పగిది (అదే 225) కఠ చూచిరమ్మన్న! గాల్బుటదిమైన (దివాఖ) (తూచిరమ్మంటీ కాల్చివచ్చినట్లు_ఆని సామెత్స 57. గుడిని (మింగెడువారికి గుడితలువులు నప్పడంబులన్నట్టుగా (అదే జొ వ& కంచెయే చేనుమేసినం గలదె దిష్క (ఆదే 281) 59. పొవము (పేమతో నెదురువచ్చెను పున్నెము సేయంటోయినన్‌. (సంధ్యా 81) ఈ0. పుట్టినిల్‌ పొగడుషాదిరి నున్నది మేనమామతో (అదే 326) (అమ్మ పుట్టిల్లు మేనమామ దగ్గర పొగడటం_ఆని సామెత 61. గోటను (ద్రుంచు దానికిని గొడ్డంటన్‌ విదారించుచున్‌ (అదే 329) ఎవ్వాండిల వేళ కక్కలటకు వచ్చున్‌ వాడె చుట్టంబగున్‌ (ఆదే 3 ఛి ఆయినవారికేమొ యాకలయందునం గానివారికె నయగంచములను న్‌; (సంశయ $9ొ 63. ఇంటిలోనం దించు నింటి వానంబుల లెక్క పెట్టునట్టి లెక్కగాగ (అదే 64. బంగారమున్‌ గప్పన్‌ చై దొడుగంచు లోపలి శిలామాలిన్య మెందేగెజిన్‌ (బంగారం కష్కినా రాయి రాయే_అని సామువి (అదే 106

ఆమదింగ్వములు త్తే ర్‌, దెల్లముకొట్టిన రాయివలె (ఆదే 101) కర ఇంటిగుట్టు అంకకుం జేటు (ఆదే [పా ళా, దున్నవై వానకురిపిన యట్లులు (ఆడే వి చున్నపోతుపై నర్షముగా (కుంభకర ఖు శ, ఏల్లకాకిక్‌ నేమి తెలిక్షునయ్యు యాండేలుదెబ్బి (ఆదే 2) ఠి, ఇల్ల లుకః బండువై నదే (ఆదే 362) 70. ఎవ్వరున్న నాల్క. గోసకొందురు కొండనాల్క నమ్మి (అదే 34) 71. జా త్రనీరువచ్చి కొట్టుకపోయెను (ప్రాతసీరటన్న పగిషిగాగ (ఆదే 2గ్సు 12 (్రర్దువచ్చి పిల్ల చెర్కితించినశయట్లు (నిన్సంశయ 16కి) ₹3, ఏనుగు జాజచ్చి యదే వెలన్నగతి (ఉపసంహరణ 62) (ఏనుగు (బ్రతిపన్నా వేయివరటాలు చబ్చినా వేయివరహాలు _ అవి సొమెక) న. గోరుచుట్టు పయినన్‌ రోకంటి పోటన్నటుల్‌ (ఆదే 300) గ సామెత చెప్పిన యట్టులున్నది (కంథకర్త 384) (ఇదికూడ ఒక సామెళద్యే అనుబంధము త్‌ శల్పవ్పక్ష సరాక్తి సవంవుంలు పే పుణ్యపుం దలప్ప పుట్రినయప్పుడె కార్యరూవమం దచ్చుపడంగః జేయవలె ల (ఇస్ట 116) 2 నహజవోద్ధలు విశ్చలస త్వ మానసుల్‌ (ఇష్ట 298 0 స అలి బ తె ట్రా త్తలు పుట్టకయున్నె ధర్మముత్‌ (ఆసశార వసి 4. ఆజు గడియలలోః దల్లియనుట తెలియు నాటునెలంక దై దర్మడ్రియనుప తెలియ (అవతార 2గ్పా క్‌. దిటుగం గార్యవంఠులును బౌవలు ధాత్రిని గొప్పవాలితో జుట్టరికంబుః గల్పికొనః జూతురు (రనున్సు 166) ఈ అడుదాపికి. గలుగు ధవళ యెంతో వని మ్లగవావికుందు కీ ర్ల్యాశయంత (అభిషేక ట్ర

4కు కల్పవృడు దర్శనములు శ్లొ ధర్మమస్పట్టిచి.... క్క-నియా చక్కని వస్తువెచ్చటనొ న్వర్గంబందునా కల్లు సీ కును నాకున్‌ మది సాధువైన యెడలన్‌ గూలంకషం బిచ్చటన్‌ (అభిషేక 3్తిగి 8. ఊహమ నందసట్టిదియు నుర్విని దై వమటందురు (అభిషేక శ్వ ల్సి శ్లాఘ్యవీర్యుండు ముసలమ్మ సరణీజపము సేసండావ్యర్థ దై వమ్ము 'హీనపజచు (అభిషేక త?) 1 ఐద్దులు రాఘవాన్వయ నృపాలురు కోసల న్వరభూ (ప్రజాబుద్ధికి (మునిశాప 14) 11 వానాజీవుల నానాకర్మఅ నావల నొనాఫలంబు అంటియయుండున్‌ (మునిశావ 217) 12 యది ముఖముగః జేప్పిరో యల్ల దాని దదభిముఖముగః జూచిన ధర్మ మొప్పు నపముఖంబుగః జూచిన నఖిలదోష అినులుగాః దోచు ధర్మనంఘాత మెల్ల (పాదూ 372) 13, కృళాంతుండు జీవుల నాటలోని పొవులనలె నిట్టటుల్‌ కదుష్ప (పాదూ 380% 13. ఈశ్వరుండులేండొక్కంండు సత్యంచె యున్నది (పాదూ శ33) కక, ఇంగద్రుందై న మఠి యుపేంగద్రుండై నను లఘువాడు పిల్లంగన్న యట్టిత 0|డ్రీ (అననూయ 5) 16. ఆవాగ్వికృతింజను కెలివి సర్వగ సనాతని (దశవర్ష త్ర 17. [క్రొర్యదశకుందాను పాల్పడు నరాధముండన్నము కొనిచోటులన్‌ (వంచవటీ 217) 1ఓ స్త్రీ లెందును నాత్మ 'విగహ మహియసులింతయుగారు (మారీచ 413 (ఇది ఒప్పరాని మాటమే) 19. పూర్వనంస్కరణ ఫలంబు ద్వైవమనంగానదియే (జటాయుః 38) 20. సీమము లేనివారల కనేకముల్లై కనుచిత్తవై అరుల్‌ (శబరి 3) 21, పరులకెంశటి యుషకాధ షూచకింళు రంతయృగును మనకు. (శబరి 286)

ఆసనుబంధములు ఉట రై నజ్జనుని మాననమున కళాంతి గూర్చు వాడు లోకాన నిజముగా దాగుపేడండు (నూప్పర 147) 2, దూమి మీదను ధాతముల్‌ పృట్టినృద్ది పొందును ద్యులోకమున వృద్దిపొంది పుట్టు, (శబరి 384) 24. ఎవ్వండెప్వండు తనకర్మ యెంఠయెంతో యను భవింపగపలయున యంత యంతం (గజపుప్చీ 16) జ. అన్నయన్న విరోధంబ యన్న కొడుకు లన్నబడి చచ్చుబయు నున్నడయ్య బగతి (గజపుష్పీ 20 2కు లీలగ మృత్యువాండు విదలించును సర్వము కాక పట్టంబగ్గాలవి యుండునే (గజి పుష్పీ 214) 27, ఒకవేయి నీతి వాక్యములకు నొక్క యధార్జ వాగృలం బండనటుల్‌ (గజి పృవ్చీ 2%) 28. విషృతిలో నిండియున్న సంవృతి నెజింగి నడచు వాండాళ్మయందునంజైడవి వాండు (నియమపాలన 13) 29. నమ్మిసంజెటుపంగ నాకమును మెళ్ళదు (నియమ పాలన 236) తథ. ఎదిరి పకమ్ము పాథువై యెసంగెనే వందరెటు సాధువులము వారికంకె నెదిరి వక మసాధువె మెనంగెనేని వందరెట్ల సాధువులను వారికంటె (నియమ పాలన 241) 31. అవ్యపస్టిత చిత్తత్వముకం టె 'నేజకలదే. చెందింప సంఘభాతమున్‌ (వియను పాలన 24) 32 ప్రజయొక మంద (అన్వేషణ 180 33. ముసలితనంబు [కూరము (అన్వేష 277) తక దుష్టమైనట్టి జాతియందు నను బుట్టు. జెదురుగా నొక్కడతి సాధుశిలి యా(త్ర శాలి (పూర్వరాశ్ర 227) 35. సర్వము దైనము కొని పొరుషం దైవటులంగనందిడు (ఉషః వా తళ చేతులాథథగను తానై చేసికొన్నాండులే (ఉషః 226)

కరు! కల్పవృక్ష దర్శనముఖ్రు 37, రాజయిన వాని కొకు బంటయిన వాళటీల చావవలయు ? (దివా 276) 3కి ఎక్కువ మండి చత్తురను మేదెస యాదెస యోడినట్లు (వివా 277) 3. దెల్చెక్కిన వైపునన్‌ మిగిలి 'రెవ్వరో వారలు గెల్ఫినట్లు (దివా 277) 40. దై వాధీనము విజయము (సంశయ 364) శీ1, వై నందన వేజలేదు ధర్మము, న్యాయంబు (నంశయ 164) కడై ఇట్లుంగందేతు రఘంబు నిట్లు సెద్ధించు ఫలంబు (సంశయ 257) శీతే జయించిన యతడాచరించినది చెప్పును థర్మమటంచు (కశుంభకర్ప 274) 44, ఎన్నంగ గెల్పుకేరి వచియింతురు వై ద్యులు పండితుల్‌ (ఇం్మద్రజిత్‌ 63) శర, లోభము చెడుగుణము ధనికలోకమునందున్‌ (ఇంధద్రజిక్‌ 190) శీర. వలయు విద్య కై గాగ్యమభ్యసన వేళల జనును బహూముఖత్వము (ప్రదర్శ నము వేళ (నిన్సంశయు 132) 47. మానవజాతి సూక్మమతి మాధవుండచ్చటనే జనించెడున్‌ (నిస్సంశ యి 134) శక. బాధపడునది గుండియ, బడలిపోవునది శరీరము భావించునది మనన్సు (ఉపసంహర ణ ౮ 49, ఆడదింత సేయుననుచుంగలవె (ఉవసంహరణ 122) 50. ఆడది లేక లేద జగము (ఉపసంహరణ 154్సీ అనుబంధము €ి క్రు వెంపు సంభాషిశవంలు 1, జనమనప్ప శక్తి వారల యభఖీసృయె మహా త్ములను మన ఇలకు బల్మిని లాగికొనివచ్చు 2. కనిన బలిమిని పొగడుపే వీరలక్షణము కనినదానిని కొంచెపరబ టే హీనతయు 3 భగవంతునిరాక భక్తుడు కోరినట్లగునె। సుఖము నాశింపగా దుఃఖమే రూపొంది భ హై దహించి నై వేద్యమ్ముగా గొనేక్యు

ధివ్యబాన్యత కవాంకోర్‌ మర్చణగాక సంపూర్హతానద్ది నంభివ్యమగునాకో, లు న! 4. మహిమచేయునదెల్ల మహనీయకళగవూ 5. రనహీన జగతి (ప్రాసాడమే మరుభూమి రనకునకడవి స్వర్గమునఃం'బెను సొగసు 6 రసజీసనముకం టె అపకనుచున్నదే? రనపిద్ధికం చె మించిన సద్టియున్నదే? పుట్టినది రసములో, (బజకునది రనములో నడచునది రనమువ౦కక్కి కడకు చేరునది రనమందెె ఐక్యమయి స్మషరపసమయమగును ట్‌ 7 రన నాధనము చేయకుండ'కే న్ఫుత్యువగు & మేలొసగు విధినడక బహుపథమ్ముల వెంట నేటిమేలే ఎల్లి కీడునకు శాతువగు 'నేటికీడే రేపు అభ్యుదయ హేతువగు కి శివ కృపకు తృణమె ఖరము, సీటివిందువే కడలియగ్యు చిన్ని రన్వడు వశనిపాతమగు 10. శుది శ్రదలెయున్న సాధనక సిదియగు [ఏ భి థి 11. శ్రద్ద ళోధింపగా కాళ్మియే కపమగును ఛి 13. సతికి తనపతియందె సర్వ వై విధ్యమ్ము వతికి తనసతియండె నర్వ వై విధ్యమ్ము 14, పగయెననేమి ఘనుడె నవాడు నళించ కలుగకుండెనె నొపవ్వు ఘనుని సన్మనమనక ఇరుపర సుభాషతములును సమయానుకూలమగ ఉదాహరజీయములి న ఆర్యో కుల్మే

టి కల్పవృజే దర్శనములు ఉప(శుతి

రామాయణ కథ ఈ దేశమున ఆబాలగోపాలము అందరకును కొట్టినపిండియే. కనుక బుద్దిశాలియగు. పాఠకునకు కవిచేయు. ఒక వర్షనయో, ఒక పదప్రయోగమోం లేక ఒక పాత్రచే పలికించు మాటయో చేయించెడి చేతయో భవిష్యత్కథాసూచకముగా నున్నచో అ ఉప్యశ్రుతినలన ఒక చమత్కారము కలుగును,

విశ్వనాధ కూర్చిన ఉపష్మశుతులు బహూవిధములు,

౯ కవినయు వర్షనలలో భావినూచన :=

(1) రాముడు శివధనుస్సును విరువనున్న నాటి ప్రభాతము

ఛిన్నచాపన్వన స్థితి మూండువిజుపులై

కుటిల భుగ్నశ్రీడం గోడికూసె (ధనుస్సు 279) ఇది శివధనుర్భంగ సూచన యని స్పష్టము.

ట్‌

( సీతోరాముల శృంగార వర్ణన ;-. వాలికి మనస్సులో “ఒకానొక దూశ వియోగ్న రేఖ తోచినట్ల యి ఒకరినొకరు మరింత గాఢముగా హ త్తికొందురు (కల్యాణ 2700. ఇది వారి భవి వియోగ సూచకము.

(3) సముద్ర లంఘనము చేయచున్న హనుమంతుడు “రాక్షసొపళద దేశ విదాహఠ రానుచాప నిర్ము క్త శతఘ్నిబాణ' మో యన్నట్లుండెను, ఇది హనుమంతుడు గావింపనున్న లంకా దహనమునకు సూఎికః £ పాతల చేతలలో భావి నూచన 14

శే ఆశ గ్ర రామలక్ష్మణుల శిశు చేష్పలు “రామచం దుండు సర్యమూర్థంబు చేతు

లొత్తి చూచును బూపషు లెత్తికొనిన

లమ్మ(ణుడు ముకు్యులును జెవుల్‌ తడిమి చూచు

నెవ్వకే నంగనలు దన్ను నెత్తికొనిన అవవాల 316)

అమబింధములు ట్ర క్‌!

ఈ నర్హన రాముడు చేయనున్న దశశిరస్కవధను, లక్మణుడు చేయనున్న ఖార్చణఖొ నాసకొ కర్ణచ్చేదనమును సూచించునదిగా నున్నది.

(2) రాముని బాల్య చేష్ణ: రామును శైవ తండ్రిని దర్శింపవచ్చు పామంఠత వృషాలురనుండి వారి పండ్లను (గ్రవాంచి ఎప్కూపెట్ట దూనును.ఆవి పెళ్ళున విరుగును. ఇది రాముడు ముందు గావింపనున్న శినధనువృంగమును సూచించుచున్నది. విశ్వనాథ 'ధమవు వటిగిన విచేహులై నట్లు వీరులెంట్ర' (అవతార 351). అనును, రాముడు శివధనుర్భంగము గావించునది విచేహరాజు కొలుపులోనని యరము,

ఖ్‌

త్ర గర్భవతిగానున్న కొనల్య పదునేడు వినదఎలు శాంత పంపన నన్న జరీ ఛీరెను తరువాత పదునాలుగు దినములు ఆరుంధతి పంపన నార చీరను విడువక నిత్యము భించెను. తరువాత వాన వానిని దాచి ఆమెచేత పట్టు చీరలు ధరింపదే పెన్ను

ఇది కొనల్యాగర్భస్థ శకువై న రాముడు ద్విజత్వ లబ్బ్యనంతరము పదునేడేండ్తు

న! మా. ఖా ళా రాజకుమారుడె సుథించునని, తరువాత పదునాల్లేండ్లు వనవానము చేయునని ఆ తరు వాత రాజభోగము లనువఏంచు ననియు సూచించుచున్నది.

శ అనసూయ సీశకు రెండు వండ్రవొనంగుట ఆమె. కీరువుధు కుషారులు కలుగుదురనుటకు సూచనగా నున్నది, (చూ. “ఉత్తరకాండ “40. పాతల మాటలలో భావి సూచన ;

(1) చేవళలు పష్ణువును గామిపై ఆపరిశింప్పమని చేయు (ప్రార్ధనలో ఢామావ తార విశేషములు సూచింపబడినవి. (ఆవశార 8 ఫ్రా

2. చేపతల సంభాషణలో హనుమంతుని సముద్రలంఘను, ఆళోకొన్వేషజి త్రూడానుణిగహణ్య, లంకాదహనములు సూచింపబడినవి,

(3) కైక మంథ5తో రాముని పర్మాక్రమమును వర్షించుచు రాముడు “అంప వాదర సముడ్రాంభస్సు రింకింబదున్‌* ఆనును. (అవిషేక 116) ఇది ముందుముందు తొముడు చేయనున్న సముద్రళోషణముసు ధ్వవించుచుస్నది.

(4) సీత రామునితో (ప్రనంగవళమున “మాయామతి యేశొనన్నె కొనిపోనీి (పప్పాన 28) అనును. “తథాస్తు” ఆని దేవతలనిరీ,

క్ష

్కో కల్పవృక్ష దర్శనములు

(5) సీత అనసూయతో (ప్రసంగించుము రోముని సొందర్యిమును (ప్రశంసంచును. “అద్విరోధులగు. దెత్యస్త్రీలకై సను దానిజూచిన నిల్వన్టైనంగలుగునా:.. అనును, (అనసూయ 186) ఇది బార్బ్చణఖ రాముని కామించ్లుననుటప సూచన,

(6) లక్ష్మణుడు తనను వలచి వచ్చిస టార్చు*ఖను తిరిగి రామునియొద్రకింపుచు “ఆయనయును మీ యన్నయుః జేయియు, జేయియును గలపంజేవగలరు”(పంచపటీ172) అనును, భవిష్యద్రామరావణ సం(గ్రామమునకిది సూచన.

(7) రాముని నహాయమునక్షై పొమ్మని లక్ష్మణుని నిర్బంధించుచు సీత “నన్నే రాక్షసుడెన ఎతుూూనిపోవునా? వాని నాభిగత (ప్రాణములు నిష్ఫురగిలి మండునుి అనును, (మారీచ 381) రావణుని ప్రాణములు వాని నాఖి (ప్రదేశమున గలవను ఐతిహ్యమున కిది సూదనం

(8) అదే సందర్భములో సీత 'నమ్ను గోరువాని ఈల పని చెక్కలగును" అనునుః (మారీచ 407) ఈబూట పదింలల వాఎని స్ఫు స తింపజేయునదిగా. నున్నది

(9) రావణుడు సీతతో సీ మగడు "నెరనిథి నిష్పులూంది మండింఛునుు గడ లిపయి జాలుకేలించు; రాతేండలంక (ఆదే 32) అని రాముడు చేయుచున్న సముద్ర సంకోభమ్ము సేతు బంధనములను ధ్వనించుచున్నాడు.

(10 రావణుడే సీఠతోనే మరల “రఘూ తముని చేతను........ ...శ్రోతులాట యాడించెద” (ఆదే 75) అనును. ఇచట రావణుడు రాముని వానరపై న్యమునే ఉద్దేశించిసవానివలె మాట్లాడుచున్నాడు.

(10 సీతకూడ రావణునితో “నీవంటి దతద్రులను, కోతుల ఏండు పట్రుొని గోబ్ళులం జీల్చును.” (ఆదే 401) అనును. ఇచట సేతహడ రామునికి లభింపనున్న వానర సాహయ్యముసు ముందుగనే ఎతిగినదానిపలె ూట్లాడుచున్నది.

120 హనుమంటని భుజములవె నెక్కి బుళ్యమూరాధద్రి శిఖరమున .- కేగుచు రాముడు “ఈయనంతాకాళ మెల్ల నీయన యీగతి-జనునా” [నూపుర 118) అను కొనును. ఇది హనుమంతుని పాగరోల్లింఘనమును ధ్వనించుచున్నదె.

13 లంకిణి హనుపంటుని చేలలో భంగపడిన తరువాత అకనితో రావణుని భపష్య టను గుతిఎచి ఇట్ల నును.

అనుదంధసులు న!

“"తమ్ము(డెదురు తిరుగు. దన యాలు నిందించు

నేది చేయబోయి మయెదుపవచ్చు

పట్టు దొల్ఫగి నీళ్ళపై రాళ్ళు తేలును

|! యమ్‌ (గ్రహచయంబు చెడ్డగాం దిరిగిన” (పూర్వరాశ్ర 15ొ న్‌ రావణనికి విఫిషణు డెదురు తిరుగుననియు, మండోదరి కూడ భర్తను విమ

ర్మించుననియు, రామయ స్‌టిపె రాళ్ళు తేలిచుననియు ఇట్లు లంకిణీ నోటి భవిష్య డ్యన్టేజ్‌ వెలువడెసన్నమాటి.

14 రాక్షస త్తీలు సీకతో రామునిపై అశలు పెటుొనవలదని దోధించుచ్చు రాముడు “నీనొకటి సేగిని బొందిన యేదియేవి బంగారము తెచ్చి కట్తుకొనునుి (పర రత ! అందురు. ఇదియు. రాదుడు సీఠా పతివ్యాగానంతరము హిరణ్య సీకా ఘూ్తిని పత్నీ సొనమున నిలుషృనను సూచసవ్తేం 8. భవిష్యత్తు నెరిగినవారి మాటలు; చేతలు భావి సూచకసులుగొ

నుండుట; _

[1] రామని తనపెంట పంప్పుఎన సంచేహూంపచున్న దశరథునితో వళ్వా మిశ్రుడు: నీ కుమూరుని సృప్వులలో పెటి తెచ్చి అప్పగించిదను. "పమ్మట నీవుగా నతవి ఫీడవలెన్‌” అనును. [అఆహశళ్యా 36) ఇది రాముని దశరథుడు అడపులకు పంపునను సూచన,

[2] అహల్య శ్రీరాయని దీఏించుచు

*“రఘువుల కోశతీరది చందనూనుకు వింటికోసలయందు విజయమగుత కౌసల్యవిడ్డకు( గన్నతం క్రికి విదే హారీశు సభల గల్యాణమగుత” (రనుః డె ఈ రెండు పావములలో (క్రమముగా శివధనుర్భంగము ప్వై చేహీ కల్యానసు ర్వనింప అదుచున్నపిం

తైఫ్‌ కల్పవృక్ష దఠళ్శనములు [3] రాసుడు తనమాటను మన్నించి తీమ ఆశ్రమమునకు మరలవచ్చినందులకు మెచ్చుకొనుకు అహల్య ఏదోమాటను పితృవాక్య (ప్రామూణ్యంబుగ రచింతు పరిపాలన మున్‌” అనుమ [కల్యాణ 127) ఇది రాముని సితృవోక్య పాఠనను సూచించుచున్నద్ని [4] అహల్య నూతన వధూవరులై స సీతారాములకు వల్కలములు ఐసహుక రించును. ఇది వాలి సనవాసమునకు సూచకము (అదే 128] ఒకరు పలికిన మాటలందలి నూచనను మరొకఠరందికొనుట,. ఇచ్చట కళాగతియే ఆ మాటపై ఆధారపడియున్నదనమాూట. [1] జవకుడుపళిష్తునితో “కమారులకు.... ఇచ్చెదము.... ....మత్కన్యాద్వయిన్‌” అనును [కల్యాణ 41] విశ్వామిత్ర డాషాట నందికొని “=మేమిచ్చెదమంటివి యం దేమోను గుళశధ్వజుండు నిచ్చుటయుండెన్‌ మీమాండవి శుతకీర్తియు€ జానములగుటవలయు భరత శ తుఘ్నులకున్‌.” అని రామలక్ష్మణుల వివాహములతోపాటు భరత శ(కుఘ్నుల పెండి నికూడ స్టిరవర వెన్కు (2) రామాదులను యమున దాటించిన తండేలు సీతనుచూచి 'దింగాళపు బొన్కు” అనును (ప్రస్థాన 513). రాముడు ఆశ్వమేధ యాగములో సీఠకు మారుగా బంగొరవు వొమ్మను నిలుపుకొనుటకీ సూచన పనిచేసెను, హేఈకల్పన € రామాయణమును చదువునపుడు పాఠకునకు అనేక సందేహములు తలయెక్తు చుండుమ, వానికి విశ్వనాథ హేతుబద్ధములై న రమ్యమైన కల్చనలతో కూడిన సమా ధానములు చెప్పుచుండునుం (1) రోమునకు రామచందద్రుడనియుు రానభంద్రుడనియు రెండు పేర్ల శ్లేర్చ డెను 1 నామకరణ సమృచ్చుమున గశరథుతు వియ్యముస్టై రామచం(ద్రుడనియే (వ్రాసెను

అసనుపంధములు గ్‌ కొని వియ్యనుపై అక్షరములు సరిగా తెలియవు కదా 1 ఆలన్యముగా వచ్చిన సుముం (కుడు రామభ్యదుడని చదివెను. రామునళవి రెండుపేర య్యెను. [అదే 26)

[2) మేనకా విశ్వామ్మిశ్రుల కథ 'శ్రేతాయగము నాటిది. ద్వాపరయుగపు భరత వంశపు ఉత్పత్సి కిదే కారణమైనది. ఈ యుగముల అంతరమును దాటుటకై. విశ్వ నాథ నిశ్వామి్రునిచే మేసక గర్భమును (శ్రేతాంతమాయానందె నను రక్ష సేయగదే మేనా, కణ్యుడన్మాని వన్యాసమన్‌ విడుమా' (ధనుస్సు 205) అనిపించెను,

(3) దళరథునప రాముని పట్లాశ్‌షేకము అంతత్వరలో చేయవలెనని ఏఅ తలంపు కలిగె ననగా రాముని వై రాగ్య భావమును ఆరికట్టుటప, (అభిషేక వ్‌

పట్టాఫిషేకోత్సవముసప భరత శ్యయమ్నుల. నేల పిలిపింప లేదనగా వ్యవధి శేదు, [ఆదే 7) మఠి సామంత నృష్పల్కు తవ రాజ కార్యస్టులు ఎట్లు నమావేశమై రనగా “వారు అన్యంచై న రాజకార్యాగతుయి. యున్నారు". (ఆదే 8] మరియంత వ్యవధి లేషండగ 'నేల ముహూర్తము పెటోవలెనన్నచో “రేపు దాటినగదున్‌ శుభ లగ్నము లేదు (అదే 66] అని కారణ కలృన,

[4) రావణుడు సీత నపహశించుకని దక్షిణదిశకు తీసుకొనిపోయినాడని జటాయుస్స్నులగ్‌వాదుల (ప్రత్యక సాక్యుముషు. రావణని లంకకూడ దక్షిణనుందే యున్నదని తెలియును. రాముడు [లేడా 3్యగ్రివుడు] సతాన్వేషణక్షై వానరులను పూర్వాది దిక్కులకు పంపనేల?

“కితవ_శేష్టులలోన ,శేష్టుండు సుడీ కిగాడిదైత్యుండు భూ నుత నాదిక్కునయందె యుంచననిపించున్‌, నమ్మకంబేది? ది

కృతురన్వేషణ చేయంగావలె” [సమీకరణ 50]

[5] మైనాకునికి ఇం(ద్రుడు వ(జభీతిలీసండ వరమిచ్చెనుగదా ।! ఇప్పుడిక 'మెనాకుదడేల బయటికి రారాదు ? ఆతడు సము(్రర్భ నివాస సుఖము మరిగియున్నాడుం అందుచే దానిని వదలి రాకున్నాడు, (పూర్వర్యా 59].

[ఈ] రొమ కార్యమునకు సహకలింసవరన దేవతలు రానుకొర్యముమీద 'నేగు చున్న హనుమంతునకు విఘ్నము కభిగింప్పమని స్తుకస నేల నియోగింఛిి ? హనువు

శం0 కల్పవృక్ష దర్శనములు తుడు పోవుచున్న వేగఘునుబట్టి అతడు లంకపై ఆడుగు మోపువేళ దుష్టముగానుండెను. ఆందుచే వేల్పులు ఆతనికి ఒక ముహూర్తపు ఆలస్యము కలిగింపదలచిరి [అదే (య్‌

(7) హనుమంతుడు సీతనెట్లు గుర్తించెను ? ఆమె చీరవన్నె, ఆమె ధరించిన ఇతర భూషణములేగాక "ఆమె ధరించిన చూడామణి నిర్మాణము మైథిలీ త్తీలు ధరించు వానివలె నున్నది,”

[8] హనుమంతుడు మారువేషములోనున్న ఏ రాక్షనయో కొదని సీత ఎట్లు పమ్మిసది?. సీత నిదురపోవుచున్న రాక్షచయంబును లెక్కపెట్టి వారెంతమందియో యంతనందియే యుండగా జూచి” (ఉషః 62]

[9) హనుమంతుడు మారువేషముకో వచ్చిన రావణుడు కాదని ఏమి నమ్మ

సై కము ? సీత తాను యోగమార్షమున (ప్రాాములు వదలెదనగా హనుమంతుని కన్నుల వెంట ఆ(శ్రువులు (గువించెను. రావణు]మైనచో అట్టివేళల వికటాట్టహాసము చేసి యుండెడివాడు, వెంటనే వానికి పది తయ ఇరువది చేతులు మొలచి యుండెడిని, అట్టిది జరుగలేదు గనుక ఇతడు రావణుడ కాడు. (అదే 137)

రాముడు వాలిని చంపుటకు హనుమంతుడు అంకను దహించుటకు లంక ఉత్తరపు కొండను ధూమిలోనికి క్రుంగనట్లు (్రొక్కుటకు ఇట్టింకను అనేక కార్య ములకు సంఘటనలకు విశ్వనాథ హేతుక్పినము చేయును.

ఈ హేతుకల్పనము పాఠకుని వతనాస క్తిని 'పింపొందించునుం

దశకంఠుని గాణ రహస్యవాం రావణుడు నిజముగా పదితలల !ీపియా ? ఈ విషయమును గురించి కువెంపు అభ్మిప్రాయమును ఇదివరకు చూచియ్నూము. విశ్వనాథ ఈ విషయమై చెప్పినది పరీశీలింతము. రావణుని తలలముగురి ఎ మారీచునవెక సందేహము కల్షినది. “ఇతడు షాట్లాడునపుడు ఒకేతల మౌట్లాడుచును మరితక్కిస తొమ్మిదియు నేల'(మారీచ118్సి సీక నపహశించి కొనిపోవుచు* రావణని జటాయు వెదిరించెను, రావణుడు శెంగు చేశులశో సీతను పొదివిపట్టుకొ జటాయువు తనతలఅపై పొడవపండ మిగిలిన

-అనుదిందములు క! చేతులతో పందిరి కమైను. జటాయువువాని కంఠ (ప్రదేశమును కొరికి వేయు వమనుకొనెను “క్షౌని అటునిటు శ5ములు కోఎ కట్రినట్లు కూవయుఎవెను.. జటాయువు రానణుని పది కరము లొక్కసారి 8 త్తిరంచెను, మరల చేతులు మొలుచూోని వచ్చెను. జటాయు వునకాశ్చర్య మయ్యెను. “ఎమ? ఈ దుళ్చరిరునికి తల తునిగకూడ మరల నిళ్లే వచ్చునా ఏమి? అనెను, రావణుడు కానింంవరకును ఎవళికిని తెలియకుండ దాచు కొనుచు నచ్చిన తన (ప్రాణకన్యము జటాయువునకు ౩లినపోయెనదని (గహించెను. జటాయువునింక బ్రతికియండనీయరాదని నిశ్చయించుకొనెను |[జటాయుః 196-మి ఈ సంగతిని సకకూడ (గ్రహించెను, "సి ఈలలు తెగికూడ తితిగి మొలచున్న రహన్యము జటాయువునకు తెలియసండ వెంఏనే అశని చంపవే.తఏ. ఆ రహస్యము రామునికి తెలియగనే సీ ప్రాణములు గొనును" [ఆదే 404] అనెను. యుద్దపు చివరి ఘట్టములో రాముడు రావణువి తలలు ఖండించేను. ఖండించిన తల తావున మరల తల మొలచుచున్నద్మి ఇట్లు రాముడు నూఎెక్క-హోర్లు రావణుని ఈలలు ఖండించెను. సూటొక్కిమార్లు తలలు మొలచిను. రామినకేమి ము షాలువోక ఆశ్చర్యమయ్యెను. [నిస్సంశయ 380 381] రాపణని [ప్రాణ రహన్య మెచ్చటనున్నడో విశ్వనాథ ఎచ్చటను చెప్పలేదు ఆయన చెప్పినదింత నూ(శ్రము. ఏ రెండు చేతులు సీతా (గ్రహజమున నిబద్ధముల్దై యున్ననో దానవుని యా రెండు చేళులు (ప్రధానబాహుంపులు (జటాయు 204] నూటొక్కసార్లు తన తలలు రాముడు (తెంపగా రావణుడు తన మనస్సులో నిట్ట నుకొనెను. "ఇతనికి దేవికిం దనరు నింతటి భేదము, స్యూత భావనా తతముగ దేవియే యితడు తానగు, నన్ను వధింప ఇఅహ్మసం గళతమగు దీ ప్తీకాణ దొలి వికొారమునందలి తేజమౌచున చ్యుతుండును దానుదేవియు తిళూలియు నందరువై నచోటునన్‌” నిస్సంశయ 384) అంత నా స్ఫూర్తి రాపణునుండి పూతిలికి వచ్చి షూతలి శ్రీరామదందదునితో “బ్రహ్మా వ్తము (ప్రయోగింపుమని పలికెసు. [అదే [85.386] రాముడు విఫవట్తగా (బ్రహ్మాత్ర మును విడచెను. | అదే 387]

ట్రా కల్పవృక్ష దర్శనములు = పాణం బెచ్చటనుండు నొస్థలమునం ఐశ్రైన్‌ మహాస్త్రంబని (దాణంబౌచు( (దిళశూలమట్లు హృదయ (గంధిన్‌ విఖేదించె. జా రీణఐంటైన నుదర్శనంబన మహానృజ్నొడులేర్చెన్‌ మజిం దూణీరంబుసు జొచ్చెనస్త్రుమును దైత్యుండుర్వి-పె ఛాలగన్‌” (నిస్సంశయ 388] ఇప్పుడీ వాక్యములన్నింటి ననుసంధించుకొనగా రావణుని (ప్రాణ రహస్య మిట్లు వోధపడుచ్చుది, సీతను రావణుడే చేతులతో పొదివి పట్టుకొనెనో అవియే వాని విజమైన బాహుపులు, తక్కినవి కృ(తిమములు, అప్లే వాని పది తలలో మధ్య పదే శముననున్నచేదో, ఏది మాట్లాడుచున్నదో, నవ్వుచున్నదొ అదే వాని నిజమైన తల, తక్కిసవి కృ్మతిమములు, కొని ఆ తలను ఖండించుటకు వీలులేదు. తక్కిన తలలు దానికి కోటకట్టి యున్నవి. అవి తేగియు మరలమొలుచుచున్నవి. వాని (ప్రాణ రహస్య మంకెక్కడనో యున్నది. అక్కడ దెబ్బకొట్టినచో వాడు చచ్చును. ఆది వాని హృదయ (*ంధి. కొని దానిని ఏ ఆయుధములు నికస్త్రకముగ భేదింపలేవు, [ఆడే 376 477) కారణఘు అచ్చటనున్న (శ్రీదేవి. ఈ రావణుడు వట్టి రావణుడు కొడు ఖర్లరానణుడు. ఇడ్లరానణ మహోమంశ్రాధి దై వము [ఆదే 296). అది ్రీవిద్యా నంపప్రూయమందలి ఒక మహామం(త్రము. వానిని వధించుబవు మరల శ్రీదేవియే రావలెను. రాముడు ఛాలడు రాముడు లానచ్యుళుడు విష్ణువు. ఇంతవరకు కేవల వైస్తవళ క్రితోనే పోరుచున్నాడు. మరి రొవణుతో చెలువుగ (బ్రహ్మచేత్క శివుడు చేత వరంబులుగాంచె [ఉష 401]. వానియండు కేవల వై ష్తవళ కి పనిచేయదు. ఈ రహన్యమును సీత హనుమంతుని ద్వారా రామునకు తెలియజేనియే యున్నది రాము డింతవరకు దానిని మరచిపోయెను. ఇప్పుడు రాముడు తాను దేవి కావలెను. తాను (ప్రయోగించెడి అస్త్రము (త్రియారా్యాత్మకము కావరెను. అప్పుడే రావణుని సంహరింప వీలగును. సో రామునకిప్పుడు దేవితో తాదాత్మ్యము సిద్దించియే యున్నది [నినృంశయ 354) ఇక (శీమూ ర్త్యాత్మకమైన అఫ్త్రమును (ప్రచూగింపవలస యున్నది. రాముడు (పమోూ గించినది “పై తామహంచై న యస్తుంబు. అది (త్రిమూ ర్యాత్మక మెట్ట యినది ? ఆ యస్త్రము అగస్త్య ద త్తమని మాతలి రామునకు గు ర్తుచేసెను. అగస్త్యుడు రాముసకొసగినది ఆదిత్య హృదయము. ఎప్పుడిచ్చెను ?

అనుబంధములు 4 రొవణుడు సారధితో నిట్ల నెను,

"రాముడు చావ(గావలయు రావణు(డైనను జూవంగావలెన్‌ (హీమతి నుంతయున్‌ బెనకనీయను భూర్జటితోడిదేమి ? దే! వీమహితానుభావపదవీన్థితి నూర్యుకరాంతర ఫకా లామిత వేగ చం_కమణ మాపెదనీవిదె పోయిరమ్మన్‌*

[అదే 348)

“ధీమహితంబు సృష్టిని స్థితిం ఘటియిల్లగంజేయు విష్ణు తే ఉో 'మహితుండు దానవ నిషూదను. 'డంబుజబంధు కాంతికా ళామిత వేగచాలనము నాపఃగ నెంచిన వింధ్యవర్వత (గామణి గుంజుతిసిన యగన్వుడు రాముని సూందునిల్చుచున్‌ోో

(ఆదే 349] ఇదిరిపువధార్ధ మాదిత్య హృదయమన్న మం_తము పఠింపుమనియిచ్చి మౌనియే6గ (850) రావణుడు సూర్యుని సంఫింపజేతుననెను. వింధ్యతర్వము సూర్యుని నృంథీంప కేసినప్పుడు ఆగస్త్యుడే దాని గుంజు తీసెను, ఇప్పుడును రావణుడుద్దేశించిన సూర్య (వళిష్టంభనను తప్బంచుటస ఆగన్మ్యుడే రాపలనివచ్చిను రాముని వధింపవలనిన రావణుడు సూర్యుని గమనమును నిరోధింళుననునేమిః సూర్యుడు. స్వంధించిసచో. రాయుడు మృతుడగునా ? ఆవునన్నస్లే యున్నది, వెనుక నొకపా రావణుడు రాముని స్తంధింపడేనను. అప్పుడు సూర్యుడు మందరన్మియై కేళ్ముగ స్తుడద్యును. (గ్రహములు వ(క్రగతులమయ్యెను.. రాముడు కోవోద్రి పడయ్యెను, పంచధూతములు విరియబడెదు. రాముడు. శాంతించెను.. (గ్రహములు సర్దూూనెసు, రొముడు (గహరాఎ రాజని రావణుకు గు త్నించెను, (అడే 298 303). కనుకనే రాముని నధింసవలెనన్నచో సూర్యుని స్తంభింపశేయనలెనని రావణణడు (గహాంచెను, అగస్త్యుడు రామునకు ఆదిత్యహృదయ ముపదేశించెను. అఆదిక్య హృదయమును జపించిన రామునికి సూర్యనారాయణ మూర్తితో అద్వైతము సిద్ధించెను. కి (నిస్సంశయ 353)

శిసీ4 కల్పవృక్షే దర్శనములు

రామువికి సూర్యువితో ఆదై్వైతము, సర్వదేవతలతో ఆద్వ్వైకము, (శ్రిమూర్త అతో ఆద్వ్వైతమ్ము శశ్రీవేవిలో అద్వ్వైతము-అనగా వీరందలరికిని ఆద్వైతమే. సూర్య నారాయణడు సర్వదేవశాత్మకుడు. (అదే 352) కనుకనే దేవతా ఏరోధియైన రావణడు సూర్యుని స్త్వంభింపదేయగో రను,

ఇప్పుడు రాముడు (ప్రయోగింపవలనన ఆష్ట్రము టత్రిమూ ర్యాత్మకము కావలెను, ఆప్పుడుగాని రొవణుడు చావడు, (బ్రహ్మాస్రము (తిషూ ర్యాత్మక మెట్లు కాగలదు: ఆదిత్య హృదయముతో దావిని సంయోజింపవలయును. ఆదిత్యుడు (త్రిమూ ర్యాత్మకుడు గదా, ఆదిత్య హృదయము కనుకనే దై త్యుని హృనసయమును భేదింపగలిగెను బ్రహ్మావ్రను రావణుని ('ప్రాజమున్న స్తలమును పట్టినది. ఆది (తిబాలమై వాని హృదయ (గ్రంధిని భేదించినమి సుదర్శసమై వావి ర క్తనాళములను వాల్చి వేసినది. దానితో దైత్యుడు నేలపై (వ్రాలెను.

ఏ9 (

ఆనుబంధములు ళం అనుబంధము *₹ ఉదాహృత,/పరిశీలిత _గంథములు తెలుగు [గంథవులు 1, కవిత్రయము _ ఆంధ్ర మహాభారతము షి కృష్ణమూ ర్హి ఇలివెంటి(సం.) _ రామాయణ సుధాలహరి క. కృష్ణమూర్తిళాస్త (శ్రీపాద _ శ్రీకృష్ణ రామాయణము హీ. కృషథ్రీ (నంఎ - ప్తీల రామాయణ పాటలు ర కళ ఈ. మరుపూరు _ వచన కంబ రామాయణము థు. గొతమరాపు జుప్వాడ _ విశ్వనాథ కవితా వై భవము శ తిక్కన _ నిర్వచనోత్తర రాసూాయణము & దొరస్వామశర్మ రావూరి _ తెలుగులో రాదుకథ కి నాగయ్య జి. _ దాకీడాత్య సాార్య సమీక్ష 16 పాండురంగారావు డాః ఇలపొవులవారి _ రాపహూోయణ పరమార్థము 11. పాపరాజు కంకంటి _ ఉ మత్‌ రామాయణము 12 పోఠన _ ఆంద మహాభాగవంము 13 ట(ప్రరాపరెడి సురవరం _ రామాయణ విశేషాలు 14 కృష్ణమూర్తి పంగనమల _ రామనాటక విమర్శనయు 15, భాస్కరుడు _ భాస్కర రామాయూము 1ఈు మలయవానని _ అంధ్రవాజ్కయము రామాయణము శ, మొల్ల - మొల్ల రాపాయణము 1ఓఒ రంగనాథుడు .- రంగనాత రావమాయణము 19, రంగనాయకమ్మ ముప్పాళ్ళ _ రాహాయణ విషవృక్షం 20. రామకోటిళాస్త్ర కేతవరప్ప _ విశ్వనాఠ వాజ్మ్యయసూచి స్మృుపసన్నాచార్యులు కోవెల _ విశ్వనాథ సాహిత్యోపన్యాసములు 21. సత్యనారాయణ విశ్వనాథ ఇ రవరావా కటా దతాజయణము ” "+" కో సేంకటకృష్ణయ్య. లభ ఎ ఎతికో జీ (ప్రలాకరరాప్పు దుత్తైడు ఎ ద్రాహ్మామయమూ ర్తి య్‌! మో గ్‌ వలపు గ్‌

2కో. వేంకటశాస్త చెళ్ళపిళ్ళ _ కథలు గాథలు 26... వెంకశేశ్వరరావు నార్ల, - జాబాలి 27. శమంపకవమనీ పండా _ తేలుగు సాహాత్యములో రామకథ 28. శేజ్యావిశర్య్టజస్తముంది _“శ్రీరామావతార తత్త్వము 29. శేషం[ద్రశర్మ గుంటూరు _ షోడశి 30, శేపేయద శర్మ గుంటూరు _ సాహాత్య కౌముది వ శేషెంద శర్మ గుంటూరు _ స్వర్షహంస 32. సత్యనారాయణ విశ్వనాథ _ (శ్రీమద్రాయణ కల్పవృక్షము తతొ. సత్యనారయణ విశ్వనాథ _ ఆంధ్ర హూ కె సత్యనారాయణ విశ్వనాథ -- కోకెలమ్మ పెళ్ళి 3కు. సర్యనారాయిణ సశ్వనాథ _ నన్నయగాతి (ప్రసన్న కథా కలితార్హయు క్కి 35. సప్యనాాయణ విశ్వనాథ -- ఆల్లపావివాని అల్లిక జిగిబిగి 37, నత్యనాంాయణ విశ్వనాథ -- ఒకడు నాచన సోమన్న 38. నత్యనారాయణ విశ్వనాథ -- పాయాత్య సురభి తక. సత్యనారాయణ విశ్వనాథ -- కావ్యానందము 40 సర్యనాంయణ విశ్వనాథ -- కావ్య పరిమళము 41. సర్యనాంయణ విశ్వనాథ -- ఏకవీర శప. సత్యవారాయణ ఏశ్వనాథ =- వేయి పడగలు 43. సత్యనారాయణ పిశశ్ణవథ -- హెలీనా శీకు. సత్యనారాయణ విశ్వనాథ -- సీకాయాశ్చరితం మహత్‌ శం. సంపడ్కుపూర. - తెలుగు ఈంరో వీకానము శక సవ్యానా౯ంయణ చౌదరి త్త - కల్పవ్యక ఇండనము శీ₹.. సత్యనాాంయణళొష్త్రు మధునాపంళులు -- తెలుగులో రామాయణాలు శ4ఓ సదహ్మడణ్యెం ఎమి (వం) = మహతి 49, సుబహ్మవ్యం ఎ..మి (సం) = (వతిళాంహరి వ0ి.. సక్యనారాయణసూ ర్ని జోస్యుల -- విశ్వనాథ భారతి

ఢటల టు

ళడటి జెలింయలాలలా

శ ఎలో మమా వష! తాల్‌- ఫలి

కన్నడ [గంథములు క కుర్త కోట్సి శ్‌, £. - సవెంస అవర (శ్రీరామాయణ దర్శనం గ 99 = నడెదు బృందడారి జో 6౮.8 3 కుర్తకోట్సి గ్‌.లి. - యుగధర్మూహోగు పాహత్యదర్శన శీ. కువెంప - (శ్రీరామాయణ దర్శనం ర్క 9 తపోనందన 6 9 విభూరిపూజె శా - షస్టనమాన 8౬ ౪“ కలాసుందరి క్రి, ౭ మలినాడిన చింగకు 10 9 కృీత్తికె 111. = కఠనకవనగళు కవిదర్శనం కడై 9 కూద్రతపస్వి కేమై 9. కువెంపు గద్యసంచయ 14 9. సాహిత్య (ప్రచార 1కు ౪9 కోగలేమ త్తు హాపయట్‌ రష్యా ఈ కృష్ణమూర్తి &£-5౯. - సంభావనె 17. (సం) కృష్ణమూర్తి ౮కి. - కువెంపుసాహత్య కెలవుముఅగకు 1ఓ కృష్ణమూర్తి £.గ౧. - కలాప 19 కృష్ణమూర్తి శీం౮ -- ఆధునిక భారతీయ సాహిత్య 28 గోకాన్‌ 8.5. - ఇందిన సాహాత్యద గొ తుగురిగళు 21. (సం) చంటదశేలర ౧... - ఉదడుగొరె చై 22 చెన్నప్ప వ్‌. -- కువెంపుకథె మ (సం) చెన్నప్ప - కుబంపు సాహిత్య-__ కెలపు అవలోకనగళు 24 (సం చెన్నబసప్పు కో -- శీకుపెంపు సందర్శన 2. చెన్నబసప్ప, లే -- శ్రర మాయణ దర్శన మహాూవ్య సమీషె 3. జవరేగొడం డే - వచన చంద్రిక 2 (వం) జవరేగౌడ్య దే - గంగోత్రి 2 (వం) జవరేగొడ, చే -- సహ్యాది

శివకి కల్పవృక్ష దర్శనములు 29, (సం) జవరేగొడ్య దే -- కువెంపు కవనగళు ఆన్వయిక విమర్శె 30. జపరేగొడ, దే -- కువెంపు దర్శన మతు సందేశ

31. జవరేగొడ. డా॥ దే - కువెంపు సాహిత్య 'కెరవు అధ్యయనగళు 32 జవరేగొడ, చే - రాష్ట్రకవి కువెంవు

33 డా జవరేగొడ్‌ -- సాహిత్యారాధనే

34 సం॥ జపరేగొడ -- కవిశైల

35. నం॥ జవరేగొడ -- కువెంపు వ్యక్తిత్వ మత్తు సాహిత్య

36 జవరేగొడ.దే -- కవిదర్శన

వై. డా తిప్పేరుద్రస్వామి జా (శ్రీరామాయణ దర్శనం మహాకావ్య తక. నరహరి -- తొరవె రామాయణ

39 నాగచంద -- పంపరామాయణ

40. హంపనాగరాక్‌ -- కన్నడద విశ్వకవి కువెంపు మళు జోషి శ1. వి, యం, శ్రీ సన్మానసంఘ గా

41. మల్లేశ్‌ బార్కర్‌ - మహాకవి కువెంపు

43, సననంతకుమార్‌ శో, 6 -- చువెంపు కావ్యమీమాం సెమ త్తు సాహిత్య విమర్శ 44, సం॥ వసంతకుషూర్‌ శి, 6 -- కవిగళు కండ కువెంపు

శ, ము, శివనంజయ్య -- కువెంప్ప వ్యక్తిత్వ మత్తు సాహిత్య

జీర, (సం) శీవరుద్రప్ప జి. -- సమ్మగ కన్నడ సాహిత్య చర్మితి 47... (సం శీవర్యుద్రప్ప జి. = నమ్మగ కన్నడ సాహిత్య చర్మితె 48 (సం శివర్యుదప్ప జి. -- శశ్రీకువెంప్ప

శ్రి (నం) శ్రీకృష్ణ ఆలనవాళ్లి -- ఆవలాకనే

504, సంకిరణ -- చర్విత (ప్రకాశన బెంగుకశూరు

శ1, యడరొరెస్కుబ్రాయకర్మ -- శ్రీరామాయణద ఆంతరార

52. హరినారాయనణ్య, మాదావు -- రనముషీ

ర్‌ఫె (సం) హలిహర(ప్రియ -- ఇవరు కువెంపు

రతీ గా = కువెంపు దర్శన

వ్‌ 9 -- ఉవెంపు రామాయణ ఐబరహగారర(పతి[్రియె రర, 9 - కువెంపు పుత్రగళు ర్‌, ॥ * ఫవైంప్ప ఒలవు నిలవ)

కీ 4