Telugu Sri ramanuja ramayanamu ( Kishkinda Kandam ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ర. నే నస న |. (| ఇ . గ్‌ వ్‌ ప, లభ. నం యహ న కలీ వక గో " . , త. న్న యాట 1 / య శో న రి / ను |. న క. గ భా టో మ అకమాయమేనాయు , చలల సట్‌ స ఆప గ గ. / క్స్‌ 1 శ్‌. న్‌; . లన క. |. (౧. వ... (ల గ్‌ తళ టి 4 ॥ (. (| , న న. ల స్‌ యుత టల య. జ . కిన షష .. లం ర శ ల వగ మగ వ. సం ఓ .. సా ( మ ం న. సలు | నత. (1 స ర వ. ర గ గ. పటన టి లన న రో తు ఫం వం. /:. [/ ఖ్‌ న ఖ్‌ ర... స చో స! న స. ర... ః , ఫి న వ. నల గ . న య న. వ. ళీ , క గ్‌ రం 1 టి బటి నమ గో న లకే! యగ: . గ్‌ | . "టి టై! స | నీ వ జ వన తట టే స, 1 య క న. వి ప వన (టా మలా ర య టి! టర న - | నట న టి ల " కనీ ము! ఖా (1 .. . పలల [చ జ న0 0 ర న. సంలు వేయి సనక 1 లట న సఖ, టీ పట య ( నం సట నా క య ట్ల స. పం ల స. ఇన 12 న శేసుడే స 4 12 | 1 ల న ర క మే. మ న న్‌! రీ ట్‌ ఏటీ మరయ (4 టట? 1 వ్య వ)! ఏళ! లీ! స ల సట మం! రం. స నం. | న్న టీ (గ జ (॥ గ స! లోన న స నటు స ల యా కాకక లై టో 1 నషా న్‌ జ లీలలే న. షట గ /] సా బే నా. 010కు టాల్‌, ళన స ల ః" ై ల ఛ్‌ బీట్‌ సట... న | , క్త స శ. లాం సా ఉం “హం స న 7 ం వ్‌ ఆం న. వై , యి ఈ. యు లర, కా ఎక ా ఓ న . ఆ స హాళైష్టూ ఈష న సగట (| (0 ట్‌ ఎ లో య్‌ /. వ్‌ 1... ల టే . - న. య. , . శ్‌ ఖీ 1. |. హం. క. 1 . ల _ న. వ. _

ఆఈోమజ-రీబ్లూ బాజా చకణాటి- ఆయా బోళదరరులా _ రామానుజ రావాయణము కిష్కింధా కాండను వివరం శనిని [15 వావులూరు జన్న్ము వాగవ్భుత మ్మిది తేనె లొలుకు తేట తెలుగులోన " ఎం తివో త 9 శ షా = మం క (శ్రీ) ముప్రీరంగం నల్లాన్‌ చక్రవర్తి రామానుజాచార్యుల అయ్యావార్లగారు

5౧|| గడ లంత గడికి 16584గ1 ఏది కషన!రిషగ ల 0/7 5.$1.0. గ2౧2౧4410%౧2గ౧/6410 56౬6140౧ : 44౧6, 7983ల. న. (అిషంం0! వ్‌ న. (= ఓ ల్‌ ల్‌ | రం న/06 : ౧8 65/- ళు =. ఆ [0/000169 : “అంగేషికగిఉ ఉని? ౧౧4౦4 లగి4ఉసిఉ[0, 26, 11౧1౧418 ౬౯౧౦1876, ౧10104100౧97౧/. ॥ 586౪6౧66౯8026 - 500 015. ౧15 800% 15 గిల౦!15[౧66 ౪/1౧ 6 108౧0181 బీ5615120౧09 ౦0+ 5[| 712౮604464 71264111 0౯౪45 1144కి! "5 ఆగర! 11917 900౧6౧౧9 “16 10 ర౮0118% గ6||8068 80015.” ఎ ల (గంశా, - కళ లుక టోరకొల నం న710౧466 8: జట్‌. పష. న 8.గ. 888౧5 ధాన శని థా అరణి +€ళగ2” 02 గావ్వన ర... అలాా-- క 143, 5న. 0౦|౦౧/ పన 5804౧66/2020- 600 015. నిగ౦౧6. 67873

ఆప్పవాక్యం

తెలుగు నాటకసాహిత్యం అనువాదాలతోనే అడుగు మోపింది. వ్యాస వాల్మీకుల వాణి తెలుగులకు తెలపాలన్న తపన కొందరి దైతే, “జగతి పునరన్యో జయతి కః ?”' అని నేత్చత్వగుణ స్పృ్రహాణీయత కొందరిది. ఏమైతేనేం, నన్నయ నుంచి చిన్నయ వరకు అంతా సంస్కృతంలో ఉన్న వాటినే తెలుగు వాళ్ళికు తెలుగులో చెప్పటం ప్రారంభించారు

ఇదిగో ఈ తెలుగులో చెప్పటంలోనే వచ్చింది చిక్కంతా ఈ అనువక్రలంతా తాము వట్టి అనువక్తలుగా కాక వ్యాఖ్యాతలుగా “కవి హృదయాన్ని! జనానికి తమ అనువాదపు అద్దాల్లో చూపించెయ్యా అన్న ఉబలాటంతో తమ ప్రబంధ నిబంధనాన్ని ప్రారంభించారు.

దీనితో కవి హృదయం కంటే వ్యాఖ్యాత్చ (ప్రతిభా చమత్కార విశేషాలే ఆ అద్దాల్లో జనానికి కనపడసాగినాయి. అసలు ఆ కవుల అంతరంగం అచ్చంగా ఏమిటో తెలుసుకోలేని పరిస్థితి వచ్చి పడింది.

చెప్పినవారు మూఅవిధేయంగా చెప్పలేక పోయినారనో, ముచ్చటగా చెవ్పులేకపోయినారనో, విశదంగా చెప్పలేకపోయినారనో, విశేషంగా చెప్పలేకపోయినారనో, ప్రతి వారిపై ఏదో ఒక అసంతృప్తే, ఒక అసమ్మతి. దీనితో-ఇదిగో, ఇట్లా చెప్పాలని తా మొక ఒరవడిని, ఒక ప్రమాణాన్ని, ఒక వ్రణాళికు సారస్వతేయులకు మూదలగా నిలుపుతున్నా మన్న భావనతో తీర్పులుగా, దిద్దు బాట్టుగా మళ్ళీ మళ్ళీ కొత్త కూర్పులు ఊర్పులు పోసుకోవటం (ప్రారంభమ్టంది.

(వ్రాసిన రామాయణాలే (వ్రాసేరు, వచ్చిన భారతాలే వచ్చేయి. అయితే ఇల్లా మళ్ళీ (వ్రాసిన వారంలా ఒక చూపుతోనే వ్రాసినవారు కారు. ఎవరి తోవ వారిది. ఎవరి ప్రయోజనం వారిది.

ఈ వైవిధ్యం భారతాం(్రీకరణంలో కంటె, రామాయణాన్ని తెలుగు చేయటం లోనే ఎక్కువ. తెలుగులో ఇన్నీ అన్నీ కావు రామాయణాలు, అయితే ఒక్కటి. ఒక్కటీ వాల్మీకిది కాదు భాస్కర రామాయణం, రంగనాధ రామాయణం, మొళ్లి రామాయణం, గోపీనాథ రామాయణం, వావిలి కొలను రామాయణం, గోవింద రామాయణం ఇల్లా ఎన్నో ఎన్నో వారికి తెలుసు, జనానికి తెలుసు అవి అచ్చంగా వాల్మీకివి కావని.

మరి, అచ్చంగా వాల్మీకి తెలుగులోకి రాడా? ఎందుకు రాలేదు? రాగలడు] కానీ, మన వాళ్ళు రాని య్యొద్దూ! సీతా రాములనెంటసౌమిత్రి కూడా అడవులకు పోతూంటే, గ్రుడ్ల నీరు కుక్కుకుని, గుండె బరువెక్కి గమ్మం ద్గూర అడుగు ముందుకు వెయ్యలేక్క అట్టే నిలిచిన ఊర్మిళ కాస్త పరికించి చూస్తే మనకు కనబడదూ, అట్లానే రాముపాదం తాకి రాయి తానుగా రూపు దాళ్చిన అహల్య మన ఊహల్లోకి వచ్చి రసరురులు నింపదూ? నిజమే, కానీ, వీటిని వాల్మీకీ పట్టించుకుని భాష్యాలు వ్రాయడు. వాల్మీకి అంతరంగవు లోతులను -ఛాకడం సహృదయ పాఠకుని రాసిక్యవు చేవనుబట్లి అది అనువక్త పని కాదు. ఇదొక తీరు

ఇక ఇంకోటి ఇది ఇతివృత్త స్వీకార ఫాలం వాల్మీకీ మాటలు చిన్న చిన్న అనుష్టుప్‌లలో నిశ్షీస్తాలు ఆయన మాటుతీరుకు తగిన ఛందస్సు అది. ఆయన తలపుళ్లను తగిన పలుకులో పట్టి యిచ్చేఛందస్సు అది చున అనువక్తలు పెద్దపెద్ద వృత్తాలు స్వీకరించటం కూడా ఇందుకు ప్రతిబంధకం అయింది శ్లోక భావం రమౌరమి ఒకటిన్నర లేక రెండు పాదాలతోనే ముగిసి పోతూంటే మిగిలిన దాన్ని వీరుగా పూరించాల్సి రావటం, అది అనావశ్యకం కావటం, జౌచిత్యాన్నీ, మర్యాదను మీరటం ఒక చిక్కు.

మరో పెద్ద ప్రతి బంధకం - తెలుగు చెవులు ఒకానొక “పద్యశిల్పానికి అలవాటు పడి ఉండటం. తాద్బశ శల్చాభిదామంగా వద్యాన్ని నడవకపోతే ఆదరణీయం కాదన్న భావంతో శిల్పంమిద మనసు నిలిపి, పద్యాన్ని - మూల భావం ముగిసినా - 'ఈడ్భుకుపోవటం' వల్ల కూడా అనువాదం మూల విధేయంగా నిలబడదు.

ఇన్ని కారణాలవల్స ఏ 'వేకప్పులు” లేకుండా వాల్మీకీ తానుగా తెనుగు నేలకు రాలేకపోయినాడు

ఆ అసంతృప్లీ అంతరంగాన్ని వేధిస్తూంబే ఏమి, వాల్మీకిని కలరూవుతో తెలుగులకు ఎందుకు పరిచయం చేయకేమన్న తెగువతో నేమి, అందుకు సిద్ద్రపడినవారు మాన్యమి త్రులు (శ్రీ,మౌన్‌ (శ్రీయ (బ్రిరంగంనల్ధాన్‌ చక్రవర్తి రామానుజా చార్యులయ్యవార్లగారు.

ఇటు తమ చదువుకు అటు తాము చేపట్టిన వృత్తికి సంబంధం లేకపోయినా, చిన్నతనం నుంచి సారస్వత సమారాధకులు శ్రీమాన్‌ ఆచార్యుల వారు. తండ్రి పెదతం'డ్రుల సారస్వత వరివస్య, తరాలుగా ఇంట సాగివస్తున్న ఆభిజాత్య సంస్కారమూ ఇందుకు కొంత అనుకూల మనః ప్రవృత్తిని కల్పించి ఉండవచ్చును.

(శ్రీరామాయణం (శ్రీవైష్ణవ సం 'ప్రదాయులకు నిత్యాము సందేయం, పరమోపాదేయ మూను, కానీ, ఆసంప్రదాయ ప్రావణ్యం కంటే సారస్వత నిస్టే ఆచార్యుల వారి ఈ యథా మూలాను వాదానికి ఎక్కువ (క్రురకం.

చిన్న తనాన (శ్రీమాన్‌ రాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్ణ శర్మగారి *“గాధా సప్తశతి? అనువాదం ఆచార్యులవారిని బాగా ఆకట్టుకుంది అన్మదాదుల మెందరమోా ఆ రోజుల్లో శర్మగారి తెలుగు గాధలు చదువుకొని మురిసి పోతూండే వాళ్ళం. అదిగో అనువాద మంటే అదీ అనే అభి ప్రాయం అనాడే ఏర్పడి. రాను రాను అది గట్టిపడి ఎట్టాగైనా వాల్మీకి కావ్యాన్ని తెలుగులకు అట్లా అందించాలన్న అభినివేశం ఆచార్యుల వారిలో నెలకొని దశాబ్బాల మథనం తరవాత కార్యరూపం ధరించింది. కావ్యరూపం ధరించింది. ఆరు కాండలు తెలుగులోకి వచ్చేయి. వరుసగా యథానకాశం అచ్చులో క్తి వన్తునాయి జవంలోకి వెళుతున్నాయి ప్రస్తుతం కిష్కింధలో ఉన్నారు ఆచార్యుల వారు.

మూలానికి వ్యాఖ్యాతలు - సారస్వతికులు కాని, సాంప్రదాయికులు కాని - వ్యాఖ్యావాలు చెయ్యటానికి స్వారస్యాలు అనుభవించటానికి, స్వాపదేశాలు నిర్వహించటానికి ఎంతటి ఆనుక్తూ లం

ఉందో అనువాదం లోనూ ఆయా స్రలాల్టో అంతటి అనుకూల్యమూ ఉండాలి. అప్పుడ శం

అచ్చమైన అనువాదం. ఆచార్యుల వారిది సారస్వత దృష్టే అయినా సంప్రదాయ నిర్వావాలక్తూ

వీలయినంతవరకూ భంగం రాకుండా ఉండేట్టే, మూలాన్ని బాగా పరిశీలించి, వివిధ వా

అనుశీలనాలు అవలోకించి, కాస్త సజావుగా సాగే సం ప్రదాయ స్వాపదేశాలను పరికించి, మ్రూ బ్రాకల

లోవ రంగును, రుచిని తావిని, రీవిని చక్కగా గమనించి వీలయినంత దీటుగా, మేటిగా జం త కొవించారు

ఇదిచాలా అసీ ధారావ్రతం, దశాబ్దాల తపః ఫలం ఇదో “మహానువాద దీశ్షావిద్ధి,

(శ్రీమాన్‌ ఆచార్యుల వారు కృత కృత్యులయ్యే రనటానికి వెనుకొాడ నక్కరలేదు, - ఇందులో న బస్తా ద్రైయట తెలుగులో పద్యకవిత్వంలో అనపాయంగా, అ నున్యూత్రంగా స్తున్న 'పద్య రచనా శిల్పం” అన్నది ఇక్కడ అంతగా లేక పోవటం వల్ల ఈ అనువాదం క్షా విలక్షణంగా ఉండి చటుక్కున శ్రోతను ఆకట్టుకునేటట్టు ఉండకపోవచ్చు. కాని వ్రార్రీక్షా, లతే తథంగా చదువుకోవాలనుకొనే తెలుగు వారికి ఇది విశ్చసనీయమైన, ప్రామాణిక మైన నౌ

ఇందుకు సందేహం లేదు ఏ 'మేకప్పులు' లేని నిసర్లసుందర శాలీన అయిన పెళ్ళి కూతురు లాంటిది ఈ అనువాదం,

ఆచార్యుల వారి అనువాదవైఖరికి రెండు మూడు ఉదాహరణలు- శ్రీరాముడు సౌమిత్రితో హనుమ సంభాషణ (ప్రాగల్బ్యాన్ని (ప్రళంసిస్తున్నసన్నివేశం

“నా నృగ్వేద వినీతస్య నా యజుర్వేద ధారిణః॥

నా సామవేద విదుషః శక్యమేవం (ప్రభాషితుం॥ వాల్మీకి ఈ మాటలకు ఆచార్యులవారి తెలుగు -

“ఇతడు బుగ్వేద మది యభ్యసింపకున్న

తా యజుర్వేదమును బుద్ది దాల్పకున్న

సొమ వేద వైదుష్యమ్ము నోమ కున్న

కడగి మౌచాడ నిట్లు శక్యమ్ముకాదు?'

మూలంలో మూడువేదాల విషయంలోను వినయ, ధారణ, వేదన శబ్దాలు మూడు 'ప్రయుక్తాలు. స్వరభూయస్త్వంవల్ల బుగ్వేదొన్ని నునోనియమనంతో సావధానంగా ఉచ్చరించాలి. అదే ఇక్కడ వినయం దీన్నే అభ్యాసమంటున్నారు ఆచార్యులవారు ఒక్కో అనువాకంలో అనువాకాంతర సామ్యం వళ్ల లేక సాంకర్యం వల్ల యజుర్వేదాన్ని ధరించడం చాలా కష్టం ఆధారణాన్నే *బుద్ది దాల్పకున్న' అన్నారు. ఊహ రహస్యాది గర్చిత గానవిశేషాలు తెలుసుకోవడం సామవేదంలో కష్టం కాన దాన్ని "వైదుష్య' మన్నారు. ప్రభాషితుం - సోపసర్గకమైన ధాత్వర్దాన్ని 'కడగి మాటాడుట గా విశదపరచినారు. ఇక్కడ అనువాదం అన్యూనాతి రిక్తంగా సాగింది మూల భావాన్ని ముచ్చటగా, ముక్తసరిగా చెబుతోంది తెలుగు పద్యం

సు(గ్రీవుడు వాలి బల పరాక్రమాలను, వీర చేస్టావిలాసాలను రాముడితో చెబుతున్నాడు -

“ఇమేచ విపులా స్ఫాలాః సప్త శాఖావలంబినః ॥

యహైకం ఘటతే వాలీ నిష్ప్రత్రయితు మోజసా॥ తెనుగుసేత-

*“ఇవియె విపులమైన వీ సాల వృవమ్ము

లేడు కొమ్మ లలమ నెసగు చుండు

నెరప జాలు వాడు నిష్పుత్రముగ వీన

నాక్కదాని వాలి యోజ మొప్ప" నిష్ప్రత్రయితుం - అన్న దానిని ఆకులు రాల్బకుండా అట్లాగే నిక్లేసించడం చాల సమౌచీనమైన అనువాదం,

తార వాలితో (శ్రీరాముని మహత్వ్వాన్ని ప్రశంసిస్తూ అంటున్న మౌటలు -

“నివాస వృతృస్ఫాధూనాం ఆవన్నానాం పరాగతిః

ఆర్హానాం సం(శ్రయ్హ్రైవ యశస్థ్రూక భాజనం” తెనుగు సేత-

“అఖిల సాధుజనుల కావాస వృక్షమా

పన్న జనుల కెల్లి పరమ గతియు

నార్హు లెల్లరకు సమాశ్రయ మౌతండు

వరమ శీర్తి కేక భాజనమ్ము'"

సంద్రదాయ సారస్య వ్యంజకాలైన సాధు, ఆవానవృక్మ అవన్న, వరమగతిి ఆర్త సమౌ(శ్రయ

• శబ్దాలు సుష్టు ప్రయుక్తాలు. లక్షిత లక్షణ చేత యశస్సు కూడా సిద్ది స్తోంది ఎంతో సూత్మేక్షికతో చూడ దగిన విట్చాంటివి. ఇది తెనుగా అనకండి. ఇట్లా అనక పోతే మూల భావం కాస్తా మూలకు పోతుంది. అసంస్కృళమైన తెనుగు కాదుగా మనకు కావాల్సింది.

సీతా వియోగ ఖిన్నుడైన శ్రీరాముడు శరత్కాల సంధ్యను వర్షిస్తూ సౌమిత్రితో అంచాడు-

“చంచత్‌ చంద్ర కరస్పర్శ హర్దోస్మీలిత తారకా 1

అహో రాగవతీ సంధ్యా జహాతి స్వయ మంబరమ్‌ 1” అంబరాన్ని విడిచి హర్ష వరవశర్డ్టై రాగవతి యైన ఈ శారద సంధ్యను చూసి ఆలంకారికులు తెగ మురిసిపోతారు. ఇట్టాంటి వాటిని తెలుగు చేయటం కొంచెం చిక్కే. అయినా ఆచార్యుల వారు సాధించారు. 'సాధు' అనిపించు కొన్నారు. తెనుగు సేత-

“చంచదైందవ హిమకర న్సర్గనమున

హర్ష విస్పార తొరక యైన యంత

ఆహహా రాగవతి ర్హొన దదియె సంధ్య

స్వయముగా నంబరమ్మును పాయవిడచు') పగటి తాపం పోయి మనసుతో పాటు తనువూ ఇవతళించి ఇంపుగా ఉండాలనేమో “'హిమాన్ని' ఎక్కువగా కురిపించినట్టున్నారు ఆనువక్తలు.

ఆచార్యుల వారి తెనుగుసేతలో తెనుగునకు కొత్తకాక పోయినా సంస్కృత కారక ప్రయోగాలు కవబడటం విశేషం-

“పరమమైన ప్రీతి బడసి సు'గ్రీవుండు

సర్వకాననాక సాధిపుండు

ననిల సుతుని తోడ హమమంతు తోడ వి

క్రాంళు తోడ నిట్టుగా వచించె”

ఇ క్లూ వాల్మీకి హృదయాన్ని ఏమరికలేకుండా, ఏమరకలూ లేకుండా ఏ నీడలూ పడ్తక్తంద్తా యథా తథంగా తము వలుకుటడ్దాలలో చక్కగా చూపించినారు మాన్యమిత్రులు శ్రీమాన్‌ రామామజాచార్యుల వారు. వాల్మీకానికి ప్రామాణిక మైన అనువాదాన్ని ఘటించి తెలుగు వారిక్తి అందిస్తున్నా మన్న ఆత్మప్రత్యయంతో వారీ మహోద్యమొన్ని నిర్వహించినారు. కొస్త నిదానంగా చూచిన వారికి ఆ నమ్మకం తప్పక కలుగుతుంది.

మౌ చిరకాల సౌహార్దాన్ని సాహిఆ సంధవాన్నీ వురస్కరించు కొని నాయందున్న నెనర్సుత్రో తమ అనువాదానికి ఆప్హవాక్యం పలకమన్నారు. ఆచార్యుల వారు. మామ్రైై(త్రితోపాట్స (శ్రీరామా యణం తో నాకున్న అనుబంధమూ ్రోత్సాహకం అయింది. ఏ వో నాలుగు మొటలు వ్రాసేను. న్రాసిన నాలుగు మాటలు ఆప్తతతో అర్హవంతో అంతరంగంతో నగ్రాసేను, సీంవోచలం 21-5-95 (శ్రీ రామచంద్రావార్య

వునవి

వాల్మీకి రామాయణం ఆరుకాండలు తెనిగించటానికి ఆరు సంవత్సరాల మూడునెలలు పట్టింది. తెనిగించిన రామాయణంలో నాలుగు కాండలు (ప్రచురించటానికి పది సంవత్సరాలపైనే పట్టింది. ఈ కిష్కింధా కాండం ఐదవ సంపుటం. సుందరకాండం ('ప్రచురణకూడా అనతికాలంలో జరుగుతుందని ఆశు

అనువాదం చేసుటప్పుడు 'ఫౌచిత్యం బాదరించియా, ననౌచిత్యంబు పరిహరించియు' అనే పద్దతిలో, అయోధ్యాకాండలో సీతారాముల, సంభాషణలో అనౌచిత్యం అనుకొని కాబోలు అనువాదకర్తలు 'శయనేషు' అనే పదాన్ని పరిహరించారు.

నచమే భవితా తత్ర కళ్చిత్‌ పథి పరిశ్రమః

వృష్టతస్తవ గచ్చంత్యా విహార శయనేప్వివ-(అయోద్య-స 30 శ్లో 11)

“సివెంట నడుస్తున్న దానికి నాకు అక్కడ (అడవిలో) మార్గాయానమేదీ ఉండదు

ఉపవనవిహారాళ్లో, నిధువన క్రీడల్లో ఉండనట్లే అన్నది సీత. "విహార శయనేఘ? అన్న దానిలో 'శయనం' విడిచిపెట్టి విహారం మాత్రమే అనువదించారు. అనౌ చిత్యాన్ని పరిహరించామని అనువాదకర్తలు సంతృప్తి పొందా రేమో కాని, అడవికి వస్తే అన్నీ కష్టాలే అన్న రాముడికి సీత చెప్పిన సరసమైన సమాధానంలో సగంపైగా యెగిరి పోయింది.

' అశ్త్రీలం అనుకున్నది ఏవగించుకొనే కుసంస్కారం గలవాడు మాతండ్రి, ఆయనపేరు వరదాచార్యులు. ఆయన అవివేకి, పరమ నీచుడు. ఆయన దు్రువర్తన వళ్ల నేను బాల్యంలో యెన్ని కష్టాలకి నష్టాలకి గురిఅయినా, ఆయన దూరదేశంలో ఉండటంవళి, ఆయన'ప్రభావానికి లోను కాక పోవడంవల్ల, ఆటువంటి కుసంస్కారం నాకు అంటలేదు. శృంగారాన్నీ, అశ్రీలాన్నీ తేడాలేకుండా చూసేస్టేతికి రాలేదు. వాల్మీకి రచనలో అనౌచిత్యాలు పరిహరించేటంత వాణ్ణికాలేదు. “'అవి ప్రజీప్తాలు'" అని యెవరైనా అంటే, వాల్మీకి రామాయణంలో యేవి ప్రకిస్తాలో యేరిపెట్టగల తీరికగాని, నేరిమి గాని నాకు లేదని నమస్కారపూర్వకంగా మనవి చేస్తున్నాను. ఉదాహరణకి, సుగ్రీవుడు సీత ఆభరణాలు చూపినప్పుడు లత్మణుడు

*?7నాహంజూనామికేయూరే, నాహం జానామి కుండలే

నూపురే త్వభిజానామి నిత్యం పాదాభి వందనాత్‌ అన్నట్టుగాఉంది. లత్మణుడు సీతకి పాదాభివందన చేసినట్టు యెక్కడా లేదు. సీత నిందించిన తరవాత, షర్ధశాల విడిచి వెళ్ళి పోబోతూ అత్మణుడు

పల్కనుత్స్చహింప (ప్రత్యుత్తర మ్మేను

'దైవతమ్మవగుదు వీవు నాకు

పొటీ లేనియట్టి పల్కులు మైథిలీ

వింత కాదులెమ్ము వెలదుకలకు

అని సీత యెడల తనకున్నగౌరవాన్ని (ప్రకటించాడు అప్పుడు కూడా 'మైధిలీ' అన్నాడు. అంతకుమునుపుకూడా రాముడు పేలిచేటట్టే, లక్మణుడు కూడా "వైదేహీ" (మైధిలీ! “సీశ్రా ఆనే పీలిచేవాడు. సీతా రాములతో గోదావరీ స్నానానికి వెళుతూండగా అచ్మణుడు హేమంతాన్ని వరిస్తూ, వెన్నెలరా(త్రి “ఎండ నల్లవారి యుండు సీతను బోలి చోచుగావి, సొగసు తొలక దయ్యె' అని పోల్పాడు. మరి 'నాహం జానమి కేయూరే' భక్తి ముదిరిన మొదట వచ్చి చేరినదేమో! ఇంత కాలంగా యెంతో మెచ్చుకుంటూన్న ఈ శ్లోకాన్ని 'ప్రకిస్తం అంటే యెట్లా |

నాకు చిరకాల మిత్రులు, ఆప్పులు (శ్రిమౌన్‌ (శ్రీరామ చంద్రాచార్యుల వారు, అడిగ నంతలో “ఆప్తవాక్యం' రాసి ఇచ్చారు వారి అభిమానం కొల, వెల, లేనిది. వారికి కృతజ్ఞత చూపటం తప్ప ఇంకేమా చెయ్యలేను. ఈ కాండం కూడా మునుపటి లాగే శ్రీమాన్‌ కోయిల్‌ కందాడై వెంకటాచార్యులు గారికీ, కీ,కేే 'ఉష్మశ్రేకి 'ప్రా। సుప్రసన్నాచార్యులు గారికీ వినిపించి వారితోడ్పాటుతో సవరణలు చేసుకున్నాను.

ఈగ్రంధ ము(ద్రణకి అర్ధిక సహాయం అందించిన తిరుమల తిరుపతి దేవస్టానాల వారికి, సరసమైన వెలకి కాగితం సరఫరా చేసిన సర్వశ్రీ! ఐ. టి.సి. భద్రాచలం పేపర్‌ బోక్స్‌ లిమిటెడ్‌ వారికి నాధన్యవాదాలు. చేయూతనిచ్చిన వదాన్యులు (క్రీ, జోస్యుల వెంకటు సూర్య ్రకాళరావుగారు కీర్తశేషులయ్యారు. దారుణంగా పెరిగిపోయిన కాగితంవెల కారణంగా పద్యాలు శెండుపంక్తులలో ము(ద్రించి, తక్కువకాగితంతో పుస్తకం తయారు చేయవలసి వచ్చింది ఈ రూపంలో ఫుస్తకం (ప్రచురించచానికి తోడ్పడిన మిత్రులందరికీ నా కృళజ్ఞతలు సికింద్రాబాదు రామానుజాచార్యులు కేంళ- 1995

కధా సూచి

1. • పంపావన వ్యర్ధనము గా 2 " రాముని విరహ శోకము గ్గ
2. రామ లవ్మణుల చూచి సు(గ్రీవుడు కలత జెందుట [2 4" హనుమంతుని రామలత్మణుల కడకు పంపుట [4
3. _ రామ లక్ష్మణులతో హనుమంతుని సంభాషణము [5
4. లక్ష్మణుడు తమ వృత్తాంతము తెల్పుట 9
5. రామ లక్మణులకు సు(గ్రీవునితో పరిచయ్రము 22
6. రామ సు(గీవమైత్రి 23
7. _ రామ సుగ్రీవు లొండొరులకు తోడ్పుడ ప్రతిన- 24
8. రామ లక్మణులకు సీత యాభరణముల చూపుట 26
9. సు(గ్రీవుడు రాము నోదార్చుట 27 12, సు(గీవుడు తన కష్టములు చెప్పుకొనుట శ్ర
10. సుగ్రీవుడు తనకు వాలితో వైరమునకు కారణము చెప్పుటు య! 14 వాలిదుందుఖిని జయించిన కధ 39
11. వాలికి మతంగ శాప (ప్రాప్తి శ
12. సుగ్రీవుడు రాముని బల్రదర్శనము గోరుట శక్‌ 17: రాముడు దుందుభి కంకాళమును తన్నుట 46
13. రాముడు సప్తసాలములను భేదించుట 47
14. వాలితో సుగ్రీవుని పోరు 48
15. సు(గ్రీవ పరాజయము థం
16. స్యగ్రీవుని పునర్యుద్దమునకు ప్రోత్సాహము కే
17. సు(గ్రీవాదులు మరల కిష్కింధకు పోవుట క్‌1
18. రాముడు సు(గీవునకు ధైర్యము చెప్పుట క్‌

24. వాలికి తార హితోపదేశము క్‌6

25. వాలి సు[గ్రీవుల యుద్దము 60

26. వాలివధ 62

27. వాలి రాముని నిందించ్చుట 63

28. వాలికి రాముని (ప్రత్యుత్తరము 67

29. రాముడు వాలి నోదార్చుట 72

30. తార వాలిచెంతకు పోవుట 73

31. తారదుః ఖాలాపములు 76

32. హనుమంతుడు తార నూరార్చుట 78

33. సు(గ్రీవాదులకు వాలి కర్తవ్యము తెలుపుట 79

34. అంగదునకు వాలి హితోక్తులు 81

35. తారా విలాపము 82

36. తార రామునితో పరుషోక్తులాడుట 87

37. రాముడు తార నూరార్చుట 89

38. వాలి చరమ సంస్కారము 91

39. సుగ్రీవ పట్టాభిషేకము కథ

40. పంపా కానన వ్యర్ధనము 9

41. లక్ష్మణుడు రాము నోదార్చుట 100

42. వర్షర్తు వర్ధనము 101

43. హనుమంతుడు సు(గ్రీవు నుద్చోధించుట 106

44. రాముని విరహ పారవళ్యము 111

45. శరదృతు వ్యర్థనము 112

46. రాముడు సుగగ్రీవునిపై కనలుట 116

47. లక్మణుడు కిష్కింధకు పోవుట 119

48. హనుమంతుని హీత బోధ 124

49. తార లక్మణుకోపము శమింపజేయుట 128

50. లవ్మణుడు రామసందేశము వినుచుట [31

51. తార లక్మణు మరల శమింపజేయుట 132"

52. లక్ష్మణ సుగ్రీవుల సౌహృద సంభాషణము కే3క్‌ $3. సు(గీవుడు వానరుల నందర పిలిపించుట 136

53. సు(గ్రీవాదులు రామునివద్ద కగుట 140

54. వానర సేనాగముము 143

55. సీతాన్వేషణకై నాలుగు దిశలకు వానరుల పంపుట 148

56. రాముడు హనుమంతున కంగుళలీయక మొసగుట 168

57. వానరులు బయళ్లీరు కోలాహలము 169

58. దక్షిణ దిశనుండి్‌ తప్ప తక్సీన దిళశలనుండీ వానరులు మగుడి వచ్చుట [73

59. హనుమ దాదులు వింధ్య పర్వతము చెంత వెదకుట 174

60. వానరుల స్వయం ప్రభా బిలహ్రవేశము 179

61. స్వయంప్రభ వానరులకు శుష్టి గూర్చుట 183

62. హనుమను స్వయం 'ప్రభకు తమవృత్తాంతము విన్నవించుట 184

63. స్వయం (ప్రభ వానరుల బిలము వెలుచుట 185

64. గడువు మీరివందుకు వానరుల చింత 187

65. అంగదాదుల ప్రాయోపవేశ సన్నాహము [87

66. అంగదునితో హనుమ యఖభిప్రాయ భేదము 189

67. అంగదుని ప్రాయోపవేశము 19]

68. వానరుల ప్రాయోపవేశము 192

69. సంపాతి దర్శనము 193 7], అంగద సంపాతి సంభాషణము 194

70. అంగదుడు తమ వృత్తాంతము తెల్పుట శేఫ్రి5

71. సంపాతి తన వృత్తాంతము తెల్సుట 97

7శ21 సంపాతి సీత యున్నచోటు తెల్పుట 198 75:1 సంపాతి సీతా హరణము నెరిగియుంట తెల్పుట. 201 761: సంపాతి తన రెక్కలు పోయిన కథ తెల్పుట్ట 203 74? వానరులు సాగరతీరము చేరుట 209 724: వానరులు సాగరము దూకుటకు తమతమ శక్తి తెల్పుటు 211 1 సొాగరలంఘనమునకు హనుమంతుని జాంబవంతుడు ప్రోత్చహించుట 214 80: హనుమంతుని జన్మ వృత్తాంతము 215 812: హనుమంతుని సాగర అంఘ్రున_సన్నాహము. 217 ఈ గ్రంథ (ప్రచురణకి చేయూతనిచ్చిన వదాన్యులు కీ శే (శ్రీ, జోస్యుల వెంకటు సూర్య ప్రకాశరావు గారి ఆత్మకు శాంతి చేకూర్చాలని హనుమళ్రక్మణ సమేతులైన సీతారాములని ప్రార్ధిస్తూ చక్రవర్తి ప్రమురణలు

శ్రీ రామానుజ రావమూాయణము కి కిష్కింధా కాండము ఆత డా సరస్సు నంబుజోత్పల రుషా - కులమును గని దాని కెలని కరిగి రఘుకు లోద్వహుండు లక్ష్మణుతో విల - పించె నప్పు డాకులేంద్రియుడయి. 1 దాని గొంచినంత వాని యింద్రియములు - కంపమొందె హర్టకలితము లయి అతడు కామమునకు నగ్గమై సౌమిత్రి - తోడ నిట్టులంచు నాడె నపుడు 2

• పంపొవన వర్ణనము -

ఒప్పు మీరు చున్నదో సుమి(త్రాత్మజా - పంప వ్రవిమల వారిపూర

విరిసియున్న తమ్మివిరులను కలువల - వివిధ వృక్షడాల విలసితయయి. 3 చూడుమా సుమిత్రసుత శుభదర్శన - మైన పంపచేర్వకాననమ్ము

శిఖర సహితమగుచు చెలగు శైలము లట్టు = పరిఢవిల్టు నందు పాదపములు 4 భరతువలని దుఃఖభరమున వైదేహి - నపహరించి కొంచు నరుగు కతన

కోకమొంది మిగుల సాక్కు నన్‌ మాధవు - డలమటింపజేయు నట్టు లుండె. ర్‌ కోకమొంది కుందుచున్న నాకును శోభ - జెలగుచుండె పంప చిత్రవనుల

పలు తెరంగులైన యలరుల నిండి శీ - తాంబుపూరరై శుభాస్పదయయి 6 సరసిజాత సమితి సంఛన్నయై కడు - కనులకించు రూపు క్రాలుచుండ మెలగుచుండ కొండ చిలువలు సర్పముల్‌ _ పులుగులున్‌ మెకములు బలసియుండ పసపునీలి వన్ని పచ్చిక పట్టిది - కడు వెలుంగు లొలయ గ్రాలుచుండె

తరుల పలుతెరంగు విరుల మొత్తమ్ముల - పరపు లెల్లకడల పరచినట్టు 8

"2 శ్రీ రామానుజ రామాయణము విరులబరువు మీర పెంపారు చున్నవి - వృక్షశిఖరము లవి యెల్ల కడల కుసుమితమ్ములైన కొనల వల్టులు కౌగి - లించి కొనగ తమ్ము నెల్ల యెడల 9 'ప్రచుర మన్మథముగ బరగు కా రిది సుమి - త్రాత్మజా సుఖానిలమ్ము సుమ్ము జాత పుష్పఫల సమేత (ద్రుమ మ్మగు - సురభిమాస మిదియు సురభిళమ్ము 10 పుష్పశాలు లగుచు పొలుపారు సౌమిత్రి - వనము అవియు చూడు వాని రూపు పుష్ప వర్షములను పొదలించు చున్నవి - జలము కురియు జలముచమ్ము లట్టు 11 రమ్యమైన (ప్రస్తరములందు గూడను - వివిధ విపిన వృక్ష విసరము లవి వాయు వేగహతిని ప్రచలితమైనవి - పూల జల్టుచున్న వుర్వియెల్ల 12 పడినవాని తోడ పడుచున్నవానితో -తరుల మీద నున్న విరుల తోడ ననిలు డాడు కొనెడు నట్టుండె నో సుమి- త్రాత్మజాత చూడు మన్నియెడల 13 విరుల మొత్తములను పెంపారు (మ్రాకుల - రెమ్మలెల్ల సంచలింపజేసి చలిత పదములైన షట్పదములు వంత - పాడ మారుతుండు పాడుచుండె 14 మత్తకోకిల సన్నాద మహిత గతుల - తరుల నర్తింపజేసెడి తెరగు దోప శైల కందర భాగ ని(మ్కాంతుడైన - యనిలుడు ్రగీత మొనరించు నట్టులుండె. 15 పవనుడీత డన్నివైపులకును పట్టి - యట్టు లిట్టు లూప బెట్టిదముగ కొమ్మకొనలు తగులుకొన్న వృక్షము లివి - యల్టుకొన్నయట్టు లగుపడియెడ్డి 16 వీచుచుండె నిదిగొ వెలయ సుఖస్సర్స - చందనమ్మువోలె చల్లనైన బి 'ై స్‌ు యనిల మియ్యదే శ్రమాపనయనము పు - ణ్యంపు కంపు చక్క నావహించి 17 పాదసమ్ము లివియు సవన విక్షిప్రమ్ము - లై యెలుంగులిచ్చునట్టు లుండె మధు సుగంధయుక్తమైన వనమ్ముల - బంభరములు వంతపాడు చుండ 16 రమ్యమైన కొండలన్‌ చరియల కుసు - మములతో మనోరమమ్ములౌ మ క్‌ హా మహజముల నహార్యముల్‌ సంసక్త - శిఖరములుగ మిగుల చెలగుచుండె 19

కిష్కింధా కాండము 39 పుష్ప సంఛన్న శిఖరాభి భూషితములు - సంచల న్మారుతోత్‌క్షేప చంచలములు బంభరోత్తంసములు నైన పాదపమ్ము - లివి (ప్రగీతాన్వితము లట్టు లెసగుచుండె 20 అన్నియెడల పూచియున్న రెమ్మల తోడి - కర్షికారములను గాంచు వీని పసపు వలువ గట్టి పసిడి సొమ్ములు పెట్టి - యున్న నరులవోలె నున్నవాని 21 ఈ వసంతకాల మియ్యది సౌమిత్రి - వివిధ విహగనాద విలసితమ్ము జనకరాజ తనయకును బాసియున్న నా - కిమ్మడింపజేయు నుమ్మలమ్ము 22 ఉమ్మలమ్ము (గ్రమ్మియున్న వానిని నన్ను - మాడ్చుచున్నవాడు మన్మథుండు నెలమిమై పికమ్ము నెలుగుల నిచ్చుచు - నుండి నన్ను పిలుచుచున్న దదిగా _ 23

రమ్యవిపిన నిరయురములోన నత్యూహ - మిది (ప్రహర్షమొప్ప నేర్చి కూయు చుండి యేడిపించుచున్నది లక్ష్మణా - ఆత్మభవున కగ్గమైన నన్ను డై ఆ(శ్రమమున నున్నయామె నా ప్రియతమ - మున్ను దీని కూత విన్నయంత పెల్టు మోదమొంది పిలిచినన్‌ పరమ మా - నంద మొందుచుండె డెందమందు 25 వింతవింతలైన విహగమ్ము లిట్టులే - పలురవళుల నెలుగు లొలసెడునవి వృక్షగుల్మ లతల నెగసి యాడుచునున్న - వంత నంత వాని నరయుమయ్య _ 26 ఎలసి యుండి పెంటిపులుగులు పోతుల - జట్టిగొంచు తమదు జాతిమెప్పు లెలమి మీరి తుమ్మెదల రొద సౌమిత్రి - ఇంపునింపు నెలుగులిచ్చు నవియె 27 నాద మతిశయింప నత్యూహరుతులచే - కొదమ కోయిల యొలుగులు చెలంగ పాదపమ్ములివి నినాదమ్ము వెలయించు - నా కనంగదీపనమ్ము లగుచు 28 నిర్భరాశోక గుచ్చముల్‌ నిప్పుకలుగ - షట్పదారావములె గొప్ప చప్పుడులుగ మవ్వపు జిగుళ్ళు కెంజాయమంట గాగ - నిక వసంతాస్షి నను దహియించుగాదె 29 సూక్ష్మపక్ష్మనయన సురుచిరకేశిని - మృదు సుభాషెణియగు మెలత నామె నేను కాంచకున్న యెడల నో సౌమిత్రి - 'బ్రదుకుతోడ నాకు పనియె లేదు 30

డ్తీ శ్రీ రామానుజ రామాయణము కాలమిదియు రుచిరకాననమును కోకి - లాకులాయి తాదిగంతమైన దనఘ కూర్చునట్టిదే గదా ఆమెకు - నాకు గూర్చునట్టి నలిన దృశకు ర్‌! మన్మథాయాస సంభూతమైన యదియు - వరవసంతర్హు గుణ పరివర్రితమ్ము గాఢశోకాడి యిది వేగ కాల్చివేయు - పోల్కి దోచు నచిరకాలముననె నన్ను _ 32 కాంచకుండ నుంట గడుగూర్భునామెను - కాంచుచుంట రుచిరకాననముల నా యెడంద నొదవి నాత డీతడు కడు - దొడ్డ తనము బడయ దొరకొనియెడు 33 కానరాకయుండి జానకి శోకమ్ము - మెండుకొనగ జేయుచుండె నాకు కానవచ్చువాడె మైన వసంతుండు - (క్రాచుచున్నవాడు ఘర్మస్తక్తి రడ నేడు హరిణశాబనేత్రకై చింతతో - శోకమున నలంగుచున్న నన్ను సంతపింపజేయు సౌమిత్రి క్రూరుండు - ప్రబల చైత్రమాస వనపవనుడు రిక్‌ ఈ నెమళ్ళు శోభ వెసగుచున్నవి యట - నటను చెలగి నాట్యమాడుచుండి స్ఫాటికమ్ములౌ గవాక్షమ్ములట్టుగా - గాలి కెగురు తమదు గరుల తోడ 36 పెంటినెమళులు పరివేష్టించి యున్న యీ - పొగరుకొన్న నెమలిపోతు లవియు నాకు మీనకేతనాభిపరీతున - కరుము మీనకేతనాభివృద్ది ౩ ఆడుచుండ నెమలి చూడుము లక్ష్మణా = అనుసరించి నాట్యమాడుచుండె మగనితోడ శిఖిని మన్మథార్తిని బడి - మరగునామె కొండ చరియలందు 38 చేరనరుగు నా మయూరమైనను మాన - సమ్ముతోడ రామ సకియ నామె వన్నైలొల్కు తనదు పక్షముల్‌ విరియించి - యెలుగు చెలగ నపహసించునటు 39 లా వనములోన నిక్కువము మయూరద్రియ - నపహరింపలేద యసురజనులు కావున రమణీయకాననమున నాట్య - మాడుచుండె కాంతతోడ గూడి పుష్పమాసమందు పాలతిలే కిట్టుంట - నాకు మిగుల సైపరాకయుండు 40 క ఇ నుమా తిర్యగ్జాతము = లనుసైతము పెల్టుకూర్మి లక్ష్మణ యిదియే కను నెమలి పెంటి కామము - పెనగొన క్రీడించు చేర్వ పెనిమిటి తోడన్‌ 'శ1

కిష్కింధా కాండము క్‌ జాత సంభ్రమమున జానకి నా విశా - లాక్షియైన నిట్టై యంతికమున తిరుగుచుండెడునది మరునకు నగ్గమై - పడతి తాను చెరను బడకయున్న 42 అరయు మోవు లక్ష్మణా శిశిరాత్యయా - వసరమందు పుష్పభర సమృద్ధ మైన కాననమ్ము నందలి పుష్పముల్‌ - నిష్ఫ్టలములుగాగ నెగడు నాకు 43 వృక్షసముదయముల వికచ పుష్పమ్ములు - సిరుల మిగిలి రుచుల గురియుచున్న నిష్టలమ్ములగుచు నేల (వ్రాలుచు నుండె - రమ్య మధుకరోత్కరమ్ము తోడ 4క మోదమొంది శకునములు గుంపు గుంపులై - కలరవ మ్మెసంగ పలుకుచున్న వాండారులను పిల్చుచున్నట్టు నాకు కా - మోన్మదమ్ము గూర్చుచున్నవయ్య త్తర్‌ ఎచట నా ప్రియ వసియించుచు నున్నద - చ్చటను గూడ నీ వసంతుడున్న పరవశించి నిక్కువముగ నా సీతయు - నైన నన్నువోలె నలమటించు కీర ఆమెయున్న దేశ మయ్యది యీ వసం - తుండు నిజము తాకకుండు వాడు అసిత పద్మనయన యా యమ నేను లే - కుండ నెట్టు బ్రదికియుండ నేర్చు 47 ఒక్కచో వసంత్తుడున్నచో నా ప్రియు - రాలు నిలిచియున్న యట్టి చోట నేమి సేయునొక్కొ యింక నా సుశ్రోణి - యొరుల తిట్టు తినుచునున్నయామె. 48 శ్యామ పద్మదళ విశాలేక్షణ మృదుపూ - ర్వాభిభాషిణి యగునొమె యామె సురభివేళ దరియ నరుదేర తప్పక - జీవితము పరిత్యజించు సుమ్ము డం హృదయమందు నాకు మెదలుచు నున్నది - దృఢముగాగ నిప్పు డిట్టు తలపు వలతి కాకయుండు (బ్రదికి యుండగ సీత - నన్ను తాలగబాసియున్న సాధ్వి 50 వాస్తవమ్ముగాగ వైదేహి భావమ్ము - పాదుకొనియె గాదె నాదునెడనె జనకతనయ యెడల సర్వవిధమ్ముల - నాదు భావమైన పాదుకొనియె క్‌ గాలి యిది లతాంత గంధవాహము సుఖ = స్పర్శనమ్ము చల్లబరచెడునది కాంతనామె గూర్చి చింతించుచున్న యా - తనికి నాకు వహ్నికెనగ దోచు ర్‌2

6 శ్రీ రామానుజ రామాయణము మున్నుసీత గూడియున్న నే సంతత- మేది సుఖమటంచు నెంచినానొ మారుత మది నేడు మైథిలి లేమిని - నాకు శోకవర్హన మొ్మొనర్చు 53 ఆమె లేక యుండ నా విహంగమ మప్పు - డట్టు అరచుచుండి నదియె బిట్టు పాదపమున జేరి వాయస మరచుచు - నున్న దతుల హర్షయుక్తి నిపుడు ర్క పతగ మిదియె కాదె ప్రతిహారకము విదే - హాధినాథతనయ కచట నింక పక్షి నన్ను నాయతాక్షి సమీపమ్ము - దరియ నడపుకొంచు నరుగ గలదు ర్‌5్‌ ఆలకింపు లక్ష్మణా వనమందు స - న్నాదము మదవర్రనమ్ము దీని కుసుమి తా(గ్రములగు కుజములపై నుండి - పొడుకొముచునుండె పతగ గణము 56 గాలి విసరివేయగా దూలి షట్ప్సద - మిదియు తిలకగుచ్చమియ్యది కడు సొధ్యసమున జేర జనుచునున్నది మదో - దూత దయిత దరియురితిదోప 57 కోకవర్రన మ్మశోక మియ్యది కడుం - గడుగ కామిజన నికాయములకు ఫ్రేలు చూపి నన్ను బెదరించున ట్టుండె - గాలికెగసిన స్తబకములతోడ 58 చూతవృక్షము లివి సుమశాలులై సుమి - (త్రాత్మజాత చూడు మగుపడియెడు నంగరాగ-యుక్తులై విభ్రమో త్సిక్త - మానసులుగ బరగు మనుజు లట్టు 59 చూడు మదె సుమిత్ర సూతి పంపాసర - స్త్రీరచిత్ర విపిన సీమలందు కిన = వొళఫ న్హురాళి మలయుచున్నవా రో నర - వ్యాఘ్ర అంతనంత హర్షమొప్ప 60 శుభసుగంధయుక్తి చూడుము లక్ష్మణా - యెల్లకడల వెలుగు లీనుచుండె సరపెిజాతము లివి జలములలో తరు - ణారుణాంశుమంతు లట్టిరీతి 61 సరసే పంప యియ్యది సుప్రసన్నసలిల - అంబురుహ షండ నీబోత్పలాన్వితయయి సరస సౌగంధికానీక సమభియుక్త - హంసకారండ వాకీర్ణయై చెలంగు 62 జలములందు తరుణ సవితృ సన్నిభములై = భ్రమర విహత కేసరముల తోడి యంబుజముల స _ పంప గముల నభిసంవృతమ్మయి పంప యెల్లకడల పరిఢవిల్లు 63

కిష్కింధా కాండము ణా చక్రవాకయుగళ సహితయై నిత్యమ్ము - చిత్ర తీరవిపిన చీరవాస వెలయు శోభమీర సలిలార్హమై వచ్చు - హస్రిమృగగణమ్ము లలమి యుండ రక పవనజనిత వేగవంతమ్ములౌ తరం - గములు తాకుదేర కదలుచున్న పంకజములు విమల వారి పూరమ్మున - నలరు నవియె లక్ష్మణా కనుగొను 6క5్‌ -రాముని విరహ శోకము- పద్మదళ విశాల భాసురలోచన - సంతతమ్ము పంకజానురక్త జనకరాజ తనయ గనుగొనకున్న రు - చింపకుండు నాకు జీవితమ్మె 66 ఆహ కామదేవు నాగడ మామె న - న్నెడసి యున్నదాని నింక పడయ గాకయున్నదాని కల్యాణి కల్యాణ - తరవచన నెడంద తలపజేయు 67 కాము సైచియుండగా వచ్చు నాకు నే - డరుగుదెంచి నాత డవని జాత ములకు పెక్కు లలరు లలవరించిన వసం - తుండు నన్ను చంపకుండునేని 686 ఏవి నాకు మిగుల నింపు గొల్పుచు నుండె - నామె గూడి యున్నయపుడు తొల్లి అవియె యింపు గొల్ప్బనట్టివౌ చున్నవి - నాకు నిప్పు డామె లేకయున్న రం రమ్య పద్మపుట పలాశముల్‌ గనుగొని - చూపు సంస్మరించుచుండుగాదె సాటి వచ్చునంచు సౌమిత్రి జానకీ - నేత్రకోశములకు నిక్కువముగ 70 అంబుజాత కేస రాసృష్టమై మేది - నీ రుహాంత రావినిస్సృతమయి ॥ నెగడుచుండి సీత నిట్టూర్పు నట్టులు - కడు మనోహరముగ గాలి వీచు 71 పంప దక్షిణంపు పజ్జ నో సౌమిత్రి - పర్వ్పతంపు సానుభాగమందు కర్షికార యపష్టి గాంచుమా పుప్పించి - పరమశోభమీర వరలు దాని 72 ప! ధారుణీధరావతంస మియ్యది బహు - ధాతుచయ విభూషితమ్ము వాయు వేగ ఘట్టితమయి వెలయించు చున్నది - బెట్టి దమ్ముగాగ వింత ధూళి గ! ర్స్‌ శెలసానుసీమ సర్వత్ర సౌమిత్రి - సం్రపుప్పితముల ఛదవివాన ముల నవిరత రమ్యముల కించుకమ్ముల - మండుచున్నయట్టు లుండు చూడు 74

8 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పంపయొడ్డు వెంట ప్రభవించినవి యివి - యలముకొన్నవి మధు వొలసెడునవి మాలతీ ప్రతతులు మల్లికా షండముల్‌ - విరుల చెలగెడు కరవీరములును 75 కుసుమితములైన కేతకీ గుల్మములును - సింధువార వాసంతికల్‌ గంధ పూర్త మాధవీ కుంద గుల్మముల్‌ మరియు నట్లె - వంజాల మధూక చిరిబిల్వ వకుళములును చక్క పూచిన తిలకముల్‌ చంపకములు - వరుణ నాగవృక్ష కదంబ పాదపములు పుపష్పితములు నీలాశోకములును పద్మ - కములు ఖర్జూర వృక్షముల్‌ కడువెలుంగు 77 శైలతలముల సింహకేసర సవర్హ - కములు లోధ్రమ్ములు కురంటకములు పూర్ణ కమ్ము లంకోల భూమీరుహమ్ము లట్లె - పారిభద్రక చూతముల్‌ పొటలములు 78 కుసుమితార్దున ముచుళింద కోవిదార -తరులు కన్చట్టు గిరిసాను తలములందు కేత కోద్దాలక శిరీష కింళుక ధవ శాల్మలీ రక్త కురవక క్ష్మా రుహములు తినిశ శింపపములును చందనము లట్లె - నక్తమాలకములు స్పందనద్రుమములు 79 పూచి యున్నవాని పుప్పి తాగ్రమ్ములౌ - వల్లికలు పెనంగి యల్టు కొన్న వాని గనుము పాదపమ్ముల సౌమిత్రి - పంపచెంత వెలుగువాని నెల్ల 80 వాత విక్షిప్త శాఖలౌ పాదపముల - పజ్జకున్‌ జేరవచ్చినవాని వీని పెనచి లత లివె తగులూని వెనుకొని యెడు - మత్త పరమాంగనాతతి మాడ్కిగాగం] పాదపమ్ము నుండి పాదపమున కేగి - యద్రినుండి యద్రి కడవినుండి యడవికేగి వీచు ననిలుండు నైైకర - సాస్వదిత ప్రమోద మందినట్టు 82 పాదపములు కొన్ని పర్యాప్త కుసుమముల్‌- మధు సుగంధిలములు మరియుకొన్ని భూరుహములు బహుళ ముకుళ సంవీతముల్‌ - పరిఢవిల్టు శ్యామ వర్తమట్లు

బ్దశ్యా ణా 83 ఇది మనోహరమ్ము నిది చవులొల్కెడు - నిది ప్రఫుల్ల మంచు నిట్టిరీతి రాగమత్ర్తమధుకరము కుసుమమ్ముల - లోన మలయుచుండు లీనమగుచు 84 దోగి మరల వెలికి దూకి వెన్వెంటనే - మరొక యెడకు తాను మలయు నిద్ది నుత్త మధుకరమ్ము మధుపానలుబ్ధమ్ము - పంపయొడ్డు నున్న పాదపమున _ 885

కిష్కింధా కాండము ర స్వయముగాగ రాలి పడియున్న కుసుమ సం - ఘాతములను ధారుణీతల మిది పవ్వళింప పరపు పరచిన యట్టుగా - నమరె కడు సుఖావహమ్ముగాగ 86 పసపు కెంపు వన్ని పలుతెరంగుల మీరు - నా కుసుమములెల్ల నద్రిసాను వులను పరచుకొనగ నుపలముల్‌ సౌమిత్రి - అమరియుండు మెత్త లట్టి రీతి కనుగొనుము హిమాంతమున సుమి(త్రాత్మజా - క్ష్మారుహముల పుష్ప సంభవమ్ము87 పుష్పమాసమందు భూరుహములు పూని - పోటి పడినయట్టు పూచియుండె భృంగనాదములను వృక్షమ్ము లొండొంటి - పిలుచుచున్నయట్టు వెలుగుచుండె విరుల తోడ పొలుచు వృక్షముల్‌ లక్ష్మణా - శోభమై చెలంగుచుండె పెక్కు 88 కాంచుమయ్య పక్షి కారండవ మ్మిది - దోగియుండి పుణ్యతోయమందు కూడి కాంతతోడ (క్రీడించుచున్నది - కాము మెడద నాకు గడలుకొనగ 89 మనము నాకొలిపెడు మందాకినీ నది - రూప మట్టులున్న రూప మిదియు తగినరీతి నుండె దాని మనోరమ - గుణము లిల ప్రశస్తి గొన్న వెల్ల 90 మనకు సార్వియామె కనబడు టొదవునేన్‌ - వాస మిచట నుండు వారమైన నాసపడక యుందు వాసవపదవికి - నో రఘూత్తమా యయోధ్యకైన 9] ఇట్టు లింపు నింపు నీ పచ్చిక బయళ్ళ - కేళి యామె తోడ దేలుచుండ నా కొకింత చింత లేకుండునే గద - యొడ్ల కోర్కెయైన నొదవకుండు 92

విధవిధమ్ములైన విరులతో రుచిరచ్చ - దముల తోడ నున్న తరువు లివ్వి కాననమున దీన కాంతలేకున్న నా కున్మదమ్ము గూర్చు నుల్లమునకు థె కాంచుముయ్య దీని కడుశీతజల సుమి - (త్రాత్మజాత పుష్కరాభియుక్త

చక్రవాక నిచయ చరిత కారండవా - క్రాంత ప్లవగణముల క్రౌంచములను బలసియున్న దాని కెలకుల సూకర - మృగచయమ్ము కొలువ నెసగు దాని రీ మిక్కుటంపు శోభమీర నున్నది పంప - యెలుగు లిచ్చుచున్న పులుగు గముల మదిని నాకు వివిధ ముదిత ద్వొజానళి - కామ మెసగొలిపెడి కరణి నుండె చంద్రముఖిని ప్రియను శ్యామను పద్మని - భేక్షణన్‌ తలపున వెలయజేసి 9

10 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

చిత్రమైన సాను సీమల గాంచుమా - హరిణులన్‌ బెరసిన హరిణములను

నన్నును మృగశాబనయన వైదేహిని - పాయవిడచి యున్నవాని జూడు 96 దీన రమ్యమైన సామవునన్‌ మత్త - ఖగ గణాయుతమగు నగముపైన

నిందునందు సంచరించెడు నవియు నా - చిత్త ముత్తలింప జేయు కరణి కాంచనగునయేని కాంత నామెను నేను - నందు మీద స్వస్తి యగునునాకు 97 పరమ సౌఖ్యదాయి పంపానిల మ్మిది - మైథిలేశసుత సుమధ్య నన్ను

నెనసి యుండి యనుభవించునేన్‌ సౌమిత్రి - నేను (బ్రదికియుండనౌను గాదె. 98 శోకనాశనమ్ము శుభ మంబుజాత సౌ - గంధికా సుగంధ గంధిలమ్ము

పంప యుపవనంపు పవనమ్ము లక్ష్మణా - యనుభవింత్రు ధన్యులైన వారు. 99 శ్యామ పద్మదళవిశాలాక్షి ప్రియురాలు - నన్ను పాయవిడచి యున్నయామె

యెట్టు లుండబట్టు నింక ప్రాణమ్ముల - వివశయై విదేహవిభు తనూజ 100 ఏమనందు మానవేఖునితో సత్య - వాదితోడ ధర్మవేది తోడ

జనక నృపునితోడ జనసమాజములోన - నతడు సీత కుశల మడుగ నన్ను 101 వనికి తండ్రివలన ్రవ్రాజితుని నన్ను - మందు ననుగమించి యిందు వచ్చె సత్పథమ్ము నూని జానకి ప్రియతమ - యెచట మెలగుచుండె నేమొ యామె 102 రాజ్యపీఠినుండి లక్ష్మణా భ్రష్టుని - విగతచిత్తు నన్ను వెంబడించి

వచ్చినామె నామె బాసిన కృపణుండ - నెట్టు లింక నుండబట్టగలను 103 సుందరాంచిత పక్ష్మాక్ష శుభకరమ్ము - నవ్రణమ్ము సుగంధితమైన యట్టి

యామె యామోము కాంచకున్నట్టి నాకు - మానసము సొక్కువడుచున్న మాడ్కినుండె స్మితయుతమ్మునంతరిత హాస్యయుక్తమ్ము - గుణయుతమ్ము మధురమును హితము శ్ర ఉవిద యామె యడవినొంది దుఃఖమునకు - మన్మథార్తి కగ్గమైన వాని

నన్ను గాంచి హృష్ట నష్ట దు:ఖయు వోలె - సాధుభాషణమ్ము సలిపె సాధ్వి _ 106

కిష్కింధా కాండము క్‌!

ఏమనందు నింక నేను కౌసల్యతో - నోన్నపాత్మజా యయోధ్యలోన నడుగుచుండ కోడలది యేడ నని యెట్టు - లతి మనస్వినియగు నామెతోడ 107 అరుగు మీవు లక్ష్మణా పోయి కాంచుమా - (భ్రాతృ వత్సలు డగు భరతునతని నేను (బ్రదికియుండ నేరను గద మైథి - లేశపుత్రి యామె లేకయుండ 108 ఇట్టుగా ననాథు నట్టుగా విలపించు - నా మహాత్మురాము నతని గాంచి

భ్రాత లక్ష్మణుండు పల్కె యుక్తమ్ము న - వ్యయమునైన యట్టి పల్కు లిట్లు 109 నిలువ ద్రొక్కుకొనుము నీకు భద్రము రామ - పొగుల బోకు మయ్య పురుష వర్య

మందగించకుండు మతి యిట్టి వానికై - యకలుషాత్ములైన యట్టీరకును 110 ఎడద నెంచి దుఃఖ మెడబాట నొదవుట - విడుము స్నేహ మీవు ప్రియజనులెడ పొదివి కొనియెనేని కొదలేని స్నేహమ్ము - నూలు తడిసియున్న కాలిపోవు కై వాడు పోయెనేని పాతాళమునకైన - నంతకన్న మిగిలి యైనగాని

యెట్టులైనగాని యట్టులు రావణు డుండకుండు రఘుకులోత్తమ యిక 112 వాని గూర్చి పాప దానవు గూరిచి - వార్త దొారకవలయు పూర్తిగాగ

పిదప నతడు సీత వీడనైనను వీడు - కాక నిధనమైన గాని పడయు 113 అరిగి రావణుండు నదితి గర్భమ్మున - జేరి యుండెనేని సీత తోడ

నుక్కడంతు వాని నక్కడనైనను - ఈయకున్న మైథి లేశ సుతను కై4 ఆర్య పూనియుండు స్వాస్థ్యమ్ము భద్రమ్ము - కృపణ మతిని విడువు మిపుడు నీవు పాందబో రయత్నమున తాము నష్టకా - ర్యార్జులైన వార లర్హ సిద్ది 115 అలఘుబలము గలది యార్య ఉత్సాహ మిం - కంతకన్న బలమొకండు లేదు

లేదు దుర్లభ మ్మికేదియు నుత్సాహ - సహితుడై నతనికి జగతి దీన 116

వ్‌!

పనుల యెడల తొ(ట్రుపొటొంద రుత్సాహ - మహితులైనవారు మనుజులెవ్వ రూనియుండి మనము నుత్సాహమొక్కడే - కడగి సీత మరల బడయుద మిక 117

శై2 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

చన

వీడనాడు కామ వృత్తత్వమున్‌ నీవు - విడిచి శోకమింక వెనుకతట్టు

నిన్ను గురుతెరుంగ కున్నాడ వీవు మ - హాత్మకుండ నే కృతాత్ముడ నని 118

ఈ కరణిని జెప్ప శోకోపహత చిత్తు - డైన రాఘవుండు నచట శోక

మోహములను విడచి పుచ్చి యా పిమ్మట - ఛైర్యమూని యుండె తాను నంత 119

అత డతిక్రమించి యరిగె నవ్యగ్రుడై - ఆయచింత్య విశ్రమాన్వితుండు

రాఘవుండు పంప రమ్యపారిప్ల్షవ - (ద్రుమ సమన్వితన్‌ సురుచిర రూప 120

అరసి కొంచును వేగ మహాత్ముడతడు - కాననమ్మెల్ల నిర్‌రుర కందరముల

వెదకి లక్ష్మణుతోడ నుద్విగ్న చిత్తు - డతుల దు:ఖోపహతుడేగె నచటు వీడి 121

చనెడు వానిని రాము లక్ష్మణు డతండు - మత్త మాతంగ సుందర మందగామి

య'్రమాది మహాత్ము డవ్య[గ్రమనుడు - కాచె ధర్మముచే బల్మికల్మి గూడ 122

బుళ్యమూక సమీపచారి కపియూథ - పతి తరస్వి తిరుగుచుండు వాడు నప్పు

డరసె నద్భుత దర్శనీయాకృతులగు - వారి బెదరెను చేష్టలు పాసియుండె 123

ఆ మహాత్ముడు గజమందగామి కపియు - వారి కడుప్రాద్దు తిరుగాడు వారి నట

గాంచి పరమ విషాదమ్ము గాంచి యుండె - మహిత సంతాప భయ భారమగ్నుడగుచు

కాంచి యిర్వుర రామ లక్ష్మణుల వారి - భితి నొందిన వానరుల్‌ వెడలి పోరు

రాశ్రమము పుణ్య సుఖశరణ్యమ్ము సంత - తమ్మువానర సేవితాంతమ్ము జేర 125

(2వసర్గు =

ఆ మహాత్మకులను రామ లక్ష్మణులను -= వీరుల వరశస్తధారుల నిరు

వురను (భ్రాతృవరుల నరసి సు[్రీవుడు - డెందమందు శంక నొంది యుండె 126

• రామలక్ష్మణులను చూచి సుగ్రీవుడు కలత చెందుట -

అడలు గడలు కొన్న యెడదతో వానర - పుంగవుండు చక్క పొడగనుగొని

దిక్కు లెల్లవాని నొక్కెడ నైనను = నిబ్బరమ్ముగాగ నిలువకుండె 127

మనసు మనసులోన మనజాల కుండెను - ఘనబలురను వారి గాంచినంత

పరమ భీతుడైన వానర పుంగవు - డెంద మదియు తల్ల డిల్లిపోయె 128

కిష్కింధా కాండము 13

తలచి చూచి బుద్ది ధర్మాత్ము డాతండు - హెచ్చు తగ్గు లెల్ల నెంచి చూచి లా

యనుచరాళి తోడ నపుడు సుగ్రీవు డు - ద్విగ్షచిత్తు డయ్యె వెరపు గదుర 129 అంత ప్లవగ నాథు డతడు సుగ్రీవుడు - కాంచి దాశరథుల కనుల యెదుట పలికె నిట్టు సచివ వరులతో దద్ద యు - ద్విగ్నచిత్తు డయ్యె వెరపు గదుర 130 వీర లిర్వురిట్టి విపిన దుర్గమునకు - వాలి పనుప నిక్కువమ్ముగాగ మారు వేసములను చీర వాససులుగా = తిరుగుచుండి యరుగు దెంచి రిటకు 131 చూచినంత నంత సుగ్రీవ సచివులు - పరమ ధన్వివరుల వారలప్పు డరిగి గిరి తటమ్ము నద్దాని వీడి యొం - డొక శిఖరము జేరి రుత్తమమ్ము 132 అధిగమించి వార లంతట వేగమే - ప్లవగవరులు యూథపతులు వాన రాగ్రగణ్యు యూథ పర్షభు నాతని - చుట్టు ముట్టి పిండు గట్టినారు 133 ఒక్క దారి బట్టీ యున్నార లొకటిగా - కొండ నుండి కొండ కురుకువారు శైల శిఖరములను సైతము బిట్టు కం - పింపజేయువారు వేగమునను 136 అంత కపివరేణ్యు లందరు మహనీయ - బల సమాఢ్యు లురుకువారు వారు తరుల దుర్గ సంశ్రితములాపుష్పితముల - గూడ నచట విరుగ గూల్చినారు 135 ఆ మహా గిరీంద్ర మందెల్ల యెడలను - గంతు లేయుచున్న కపివరేణ్యు లళుక జేయుచుండి హరిణ మార్చారశా - ర్టూల గణము నపుడు దూకి చనిరి 136 క్షోణిభృద్దరమ్ము సుగ్రీవ సచివుల్‌ స - మాశ్రయించి యుండి యంతట గెడ గూడి యుండి కీశకుంజరుతో నెల్ల - వార లుండి రచట (ప్రాంజలులయి. 137 అంత నతని భయ సమావిగ్నుడౌ వాని - వాలి బెడదకు భయ పడెడు వాని నరసి యాంజనేయు డనియె సుగ్రీవుతో - వాక్య కోవిదుండు వాక్య మిట్టు _ 138 విడిచి పెట్టవలయు కడు సంభ్రమ మ్మిది - వాలి గూర్చి యెల్ల వార లింక మలయ మనెడి వేర వెలయు పర్వత మిది - భయము లేదు దీన వాలి వలన 139

క్ష శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఉరికి పొరినొడ వుద్విగ్ల చిత్తుడై - వానరేంద్ర యెవని బారి నుండి ' (క్రూర దర్శనుండు (క్రూరుడునౌ వాని - వాలి గాంచకున్న వాడ నిచట 140 ఎవని వలన నీకు నీ భయమో సౌమ్య - ఆతడు పాపకర్ము డ(గ్రజుండు వాలి యియ్యెడ కనబడడు దుష్టాత్ముడు - నాకు కానరాదు నీకు భయము 141 అకట శాఖామృగత్వ మయ్య దియు నీది - స్పష్ట మయ్యెను గాదె స్ట్లవంగమవర అల్ప చిత్తత కగ్గమైనట్టి నీవు - నిన్ను నీమతి లోపల నిలుపుకొనవు 142 బుద్ధి విజ్ఞాన సంపదాపూర్ల నీవు - నింగితమ్ముల సర్వమెరింగి నెరపు మవని పాలు డబుద్ది పాలైనవాడు - సర్వ భూతాళి నేలంగ జాలకుండు 143 -హనుమంతుని రామలక్ష్మణుల కడకు పంపుట - శుభవచనము లెల్ల సుగ్రీవు డాలించి - యాంజనేయు డప్పు డాడినయవి అంత శుభతరమ్ములైన పల్కుల హనూ - మంతుతోడ నతడు మారు పల్కె 144 ఆయ తాంబుజాక్షు లాజాను బాహులు - చాప బాణ ఖడ్గ సహితులగుచు మన్నవారి సురసుతోపమానుల వీరి - గాంచ నెవరి కడలు గదుర కుండు 145 నాకు వాలిపనుపునన్‌ వచ్చి రని శంక - పూరుషోత్రములగు వీరిరువురు పార్ధి వేంద్రులనగ బహుమిత్రులుం జుమీ - నమ్మకమ్ము తగదు సుమ్మిచటను 146 ఛన్నచారులైన శత్రువుల నెరింగి - కొని మెలంగవలయు మనుజు లెప్పుడు నమ్మియున్నవారి నమ్మని వారలు - సందు దొరకి నంత చంపువారు 147 పనుల నెరపునెడల వాలి మేధావి యౌ -ధరణినాధులు బహుదర్శనులును వారు దాయలైనవారి జంపెడు వారు - (ప్రాకృత జను లెరుగ వలయు వారి 148 వారి నీవు పోయి ్రాకృతు నట్టు లె - రుంగ వలయు నోప్లవంగమవర వారి యింగితప్రకారమ్ములన్‌ రూప - సమభి భాషణముల చందములను 149 ఆరసి వారి భావ మది గురుతెరుగు '్ర - హృష్ట చిత్తులగుదురేమొ వార లీవు మాటి మాటి కింగితమ్ముల ప్రశం - సలను నమ్మకమ్ము గొలిపీ యుండి. 150

కిష్కింధా కాండము 15 అడుగు మీవు నాకు నభిముఖ మౌనట్టు - గానె నిలిచి యుండి కపివరేణ్య ఏమి పనికివార లీవనమ్మున (ప్రవే - శించినారా విండ్లు చేతబూని 151 చూచిరమ్ము వీరు శుద్దాత్ములేనేమొ - చని ప్లవంగమా యచటికి నీవు స్పష్ట మగును వారి దుష్టతాదుష్టతల్‌ - వారి పలుకు తీరు బట్టియైన 52 ఇట్టు లంచు కసివరేణ్యు డాదేశించి - యనిచి పుచ్చ మారు తాత్మజుండు నేగనెంచె వారలిర్వురు రామల - క్ష్మణులు నిలిచియున్న కడకు తాను 153 అట్టెయని సుభీముండు దురాసదుండు - నైన యాకపి యా పల్కు లావటించి యా మహానుభావుడు మారు తాత్మజుండు - చనియె నప్పుడు రామ లక్ష్మణుల కడకు (3వ సర్గ) ఎరిగియుండి యాంజనేయుండు సుగ్రీవు - డా మహాత్ము డాడినట్టి పల్కు బుళ్యమూక పర్పతేంద్రమ్ము నందుండి - యురికె రఘుకుమారు లున్న యెడకు155 సంపరిత్యజించి శాఖామృగాకృతి - హనుమ యతడు మారు తాత్మజుండు నంత భిక్షురూప మందెను శఠబుద్ది - నూని యుంటవలన తా నెడంద క56

• ధామ లక్ష్మణులతో హనుమంతుని సంభాషణము - అంత నాతడు హనుమంతుండు శ్రక్ష్‌ఐమౌ - నుడు లెసంగగ సుమనోజ్ఞముగను వినయ ముట్టిపడగ చనుదెంచి చెంతకు - ప్రణతి సల్పి రాఘ వాన్వయులకు పలుకరించె వీరవర్యుల నప్పుడు - తగిన రీతి పొగడితల బలుకుచు 197 హనుమ యతడు పవన తనయుడు వీరుండు - చక్క పూజసేసి శాస్త్ర సరణి నెలమి మెత్తనైన పలుకు సత్యపరా(క్ర - మాన్వితులకు నిట్టులని వచించె 158 రమ్య రూపవంతులౌ వారు రాజర్డి - నిర్ణరోపములుగ నెగడువారు తాపసులును సంశితవ్రతులౌ మీర - లెట్టు వచ్చినార లీ యెడకును 159 బెగడ జేయుచుండి మృగగణమ్ముల తక్కు - వాని విపిన చారులైన వాని కాంచుచుండి యెల్లకడల పంపొతీర - రుహముతైన ధరణి రుహములెల్ల 160

116 శ్రీ రామానుజ రామాయణము శోభ గూర్చుచుండి శుభజలాన్వితకు నీ - వాహినికి మహాతపస్వి జనులు చీర వాసులైన మీరిర్వు రెవ్వారు - తప్తకనక నిభులు ధైర్యయుతులు 161 ఊర్చువారు భుజము లొప్పారు వారలు - బాధ పెట్టువారు (ప్రజల వీరి వీరవరులు సింహ వి'ప్రేక్షితులును సిం - హాతి బలపరా(క్రమాన్వితులును 162 శక్రచాప తుల్య చాపమ్ములన్‌ కేల - గొన్నవారు రిపుల గూల్చువారు శ్రీయుతులును రూపరేఖాఢ్యులౌవారు - వృషభ వర్య రమ్య వి[క్రములును 163 కరిక రోపమాన ఘనభుజుల్‌ ద్యుతి నమే - తులును పూరుషర్షభులును మీరు తావక ప్రభలను ధరణీ ధరేండద్రు డీ -తండు కడు వెలింగి తనరునాడు 164 రాజ్యపాల నార్హులౌ నిర్ణరోపము - లెట్టు వచ్చినార లిటకు మీరు విశద పద్మపత్ర వీక్షణుల్‌ వీరులు - సవదరించినారు జడల గుంపు 165 ఉద్దియైన వార లొండొారులకు వీరు - లమరపదము నుండి యరుగుదెంచి నట్టు లున్నవార లలవోకగా నేల - డిగిన చంద్రరవుల పగిదివారు 166 విశద వక్షసులును వీరులు దేవరూ - పములు గొన్న మానవాగ్రణుల్‌ మృ గోత్కరాభిపాంసు లురుతరోత్సాహులు - సమద గోవృషముల చాడ్పువారు. 167 నిడుపు మీరి యుండి కడు వర్తులమ్ములై - పరిఘ లట్టులున్న బాహువు లివి యఖిల రుచిర భూషణాలం (క్రియార్హమ్ము - లేల భూషణములు లేక యుండె 168 ఇరువు రర్ములంచు నెంచువాడను నేను - ్రోదిసేసి కావ పుడమి దీని జలధి విపిన సహిత సర్వ భాగమ్మును - వింధ్య మేరు2ైల విలసితమును 169 కార్ముకమ్ము లివ్వి కడు విచిత్రమ్ములు - పాలుపు మీరి వింత పూత లొప్ప కడు వెలుంగు లీను కనకభూషితములౌ - నింద్రు వజ్రములకు నెనయనంగ 170 బుసలు కొట్టుచుండి యుసురుల కడకొత్త - జాలు ఘఫోరఫణుల బోలినట్టి నిశిత సాయకముల నిండిన తూణముల్‌- తనరు చున్నవి శుభ దర్శనములు 171

కిష్కింధా కాండము శ నిడుపు మిగుల గల్లి కడువెడలుపు మీరి - తప్త కనక భూషితమ్ములైన చంద్ర హాసము లివి చక్కనొప్పారు కు - బుసము లూడ్చినట్టి భోగులట్టు _ 172 కలయ బల్కుచుండగా నిట్టుగా నేను - మారు బల్కకున్న వారలేల కపిగణాధిపుండు కలడు సుగ్రీవ నా - మకుడు వీరు డొకడు మహిత ధర్మ చిత్తు డాత డన్స చే మోససోవుట = దిగులు పడుచు జగతి దిరుగుచుండు 173 స్తై బె అత డా మహాత్ముడైన సుగ్రీవుండు = శీశయూథపులకు నీశు డిటకు పంప వచ్చి యున్న వాడ నే హనుమంతు - డనెడు పేర బరగు నట్టి కపిని 174 తమ యిరువుర చెల్మి ధర్మ చిత్తుండు సు - గ్రీవు డాత డిచ్చగించువాడు ఆతని కేను మంత్రినని యెరుంగుడు మీరు - వాయు నందనుండ వానరుండ 175 ఉంటి భిక్షురూస మూని మరుంగు సు - ్రీవునకు నెడంద ప్రియము గోరి ఇటకు వచ్చినాడ బుశ్యమూకము నుండి - కామ రూపి నేను కామగతిని క76 అని వచించి యిట్టు హనుమంతుడా వీరు - లకును రామునకును లక్ష్మణునకు వాక్యవేత్తలకును వాక్యకోవిదు డొత - డింక పలుక కుండె నేమిగాని 7 ఆతని పలుకు లవియు నాలకిరిచిన యంత - రాము డిట్టు లనియె లక్ష్మణునకు ప్రక్కనున్నవాని (భ్రాతను గాంచి ఫ్ర - హృష్టవదను డగుచు శ్రీయుతుండు. 178 అలఘు చిత్తుడైన హరివల్లభునకు సు - (గ్రీవునకు నితండు ప్రియసచివుడు వానినే వెదకుచు వచ్చుచునున్న నా - దరికి జేర నితడు తరలి వచ్చి 179 మాటలాడు మయ్య మధుర వాక్యముల సు - గ్రీవ సచివుతోడ కీశుతోడ వాక్యవిదుని తోడ పరబలార్దన సుమి -త్రాత్మజాత చెల్మి యచ్చు పడగ 180 ఇతడు బుగ్వేద మది యభ్యసింపకున్న - తా యజుర్వేదమును బుద్ది దాల్బకున్న సామవేద వైదుష్యమ్ము నోమ కున్న - కడగి మాటాడ నిట్టు శక్యమ్ము గాదు 181 వ్యాకరణ మదెల్ల పలుమారు లీతండు = చక్క విన్నవాడు నిక్కువమ్ము యెన్ని యో పలుకుల నితడు పల్కిన నప - శబ్ద మొక్కడైన జారలేదు 182

18 శ్రీ రామానుజ రామాయణము లా నోటిలోన గాని నొసటి మీదను గాని - కనుబొమలను గాని కనుల గాని తక్కుగల్లునట్టి తనువున నెందైన - దోషమన్న దెందు తోచకుండె 183 విస్తరమ్ముగాక విగత సందేహమై - జాగు లేకయుండ వేగ ముడిగి రొమ్మునుండి గొంతు లోనికి మధ్యమ - స్వరము నందె పల్కు వచ్చుచుండె.. 1854 సం్ర్రియా 'క్రియాభిసంపన్నమై యవి - ళంబితంబు నద్రుతంబు నగుచు కరము హృదయహారి కల్యాణియునునైన - వాణి నుచ్చరించువా డితండు 185 అచ్చెరువు గూర్చు స్టానత్రయాకృతిమెయి - వ్యంజి నొన్వితమౌ వీని పల్కు లివ్వి ఎక్కకున్నై చిత్తమ్మున కెవనికైన - కత్తి యెత్తిన శత్రునకైన గాని 186 దూత యిట్టివాడు దొరకక యుండిన - పార్దివునకు నెట్టి వానికైన ననఘ సిద్ధి యెట్ట లలవడునో కదా - యతని కార్యగత్తుల కన్నిటికిని 187 ఇట్టి గుణగణముల నెసగువా రెవ్వని - కార్య సాధకులుగ గడగువారొ అట్టి వానికి నఖిలార్థముల్‌ సిద్ధించు - సిద్ధ దూత వాక్యపద్దతి మెయి 188 పల్కనిట్టు విన్నవాడు సౌమిత్రి సు - గ్రీవ సచివుడైన కీశుతోడ సవన తనయుతోడ వాక్యజ్ఞుతో వాక్య - కోవిదుండు పల్కె నీ విధముగ 189 స వ్ర్రయున్నన మహాత్ముండు సు - గగ్రీవు గుణములెల్ల క్రితమె మాకు దకి కొనుచు నేగు దెంచితిమి సు - గగ్రీవు నతనినే వలీముఖేశు 190 ఇంక నెట్టు పల్కు దీవు సుగ్రీవు వా - క్యమ్ము ననుసరించి హనుమ యేము నదియు నెల్ల వట్లె యాచరింతుము సుమ్ము - సత్తమా త్వదుక్తి సరణి బట్టి 191 తన యా పల్కు నిపుణమ్ము నాలకించి - సం'ఫ్రహృష్టరూపుడు కపి శృసన సుతుడు ల్పుగొను సూచనల్‌ మది నిల్నియుంచి - చెలిమి వారితో నెరపంగ దలచె నపుడు "| (4వ సర్గ అంత సం(ప్రహృవ్టుడౌ హనుమంతు డీ - తనికి నుండె కార్య మని తలంచి మధుర భాషణములు మాట లతనివి విని - మానసమున జేరె వానరేశు 193

కిష్కింధా కాండము శం ఆతనికి మహాత్ముడైన సుగగ్రీవున = కింక కీశ రాజ్య మెనయ నుండె పని గలట్టీవాడు ప్రాపించుట నితండు - పని యిది నెరవేర వచ్చె నింక కే94 అంత పరమహృస్టుడౌ ప్లవగర్షభు - డనిల పుత్రకుండు హనుమ తాను బదులు పలుకు లాడె వాక్య విశారదు - డిట్టలంచు రఘుకులేశు తోడ 195 ఏటి కరుగుదెంచి తీవు సొనుజుడవై - ఘోరమైన యెడకు కారడవికి దుర్గమమ్ము వివిధ దుష్టమ్భగాన్విత - మైన పంప విపిన మలరు నెడకు 196

• లక్ష్మణుడు తము వృత్తాంతము తెల్పుట - ఆలకించి వాని యావచనమ్ముల - రామ చోదితుండు లక్ష్మణుండు తెలియ బల్కె దశరథేశ్చరాత్మజుడైన - యా మహాత్ము గూర్చి రాము గూర్చి 197 ధర్మవత్సలుండు దశరథుండనువాడు - ద్యుతి సమేతు డవని పతి కలండు పాలన మ్మొనర్చె నాలుగు వర్లముల్‌ - స్వీయ ధర్మమూని యెల్లవేళ 198 వాని యెడల ద్వేషమూను వాడే లేడు - ద్వేషమూన డతడు వేనిపైన నతడు సర్వభూత తతియెడ నపర పి - తా మహుండు వోలె దనరుచుండు నాప్త దక్షిణలుగ నాత డగ్నిష్టోమ - మాది యధ్వరమ్ము లాచరించె 199 అతని కితడు పుత్రు డగ్రజన్ముడు రాము - డనగ జనుల వలన చినగ వచ్చు సర్వ భూతములకు శరణమౌ నీతండు - దరికి జేర్చువాడు తండ్రి పనుపు _ 200 దశరథావనీశు తనయులలో గుణ - వత్తముండు వీర్యవంతు డీత డవనినాథ లక్షణాభి సంపన్నుడు - రాజసంపదన్‌ విరాజిలియెడు 201 రాజ్యపీఠి నుండి (భ్రష్టుడై వనినుండ - నిటకు నన్నుగూడి యేగుదెంచె నితడు మహితతేజు డింద్రియ జయశాలి - వెంట భార్య సీత వెడలి వచ్చె మహిత తేజుడైన మార్తాండుని దినాంత - మందు 'ప్రభనుబోలె ననుసరించి 202 తమ్ముడౌదు నే కృతజ్ఞండును బహుజ్ఞ - డైనయట్టి వీని కవరజుండ దొస్యమూనియుంటి తవిలి గుణమ్ముల = పేరు లక్ష్మణుడన పేరు వడితి 203

20 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

ఆఖిల భూతహిత సమాహితాత్ముండు సు - భార్చుడైన యా మహార్హు వనని వాసమూనియున్నవాని భాగ్యవిహీను - డైనవాని భార్య నామె సీత 20% ఎవరులేని యట్టియెడ కామరూపియౌ - నసురుడొక్కడామె నపహరించె 'నెరుగరాకయున్న దెవ్వడో రాక్షసు - డితని పత్ని నపహరించి నతడు 205 శాపవళత రాక్షసత్వ మందిన దను - డనెడివాడు దితికి నాత్మజుండు

వాడు పేరుకొన్నవాడు సు(గ్రీవుడు - వానరర్షభుండు వలతి యంచు 206 అతడెరుంగు నా మహావీర్యుడెవడు నీ - భార్యనపహరించె వాని జాడ

పల్కెయిట్టు లేగె స్వర్ణ్వమ్మునకు సౌఖ్య - మార దనుడు భభ్రాజమానుడగుచు. 207 ఇదియునెల్ల నీకు నిటు యథాతథముగా = నడుగుచుండగానె నుడివి నాడ

నేనునైన రాము డితడైన సుగ్రీవు - ప్లవగనాథు శరణు పడసినాము 208 ఈత డొసగి ధనములెల్ల నత్యుత్తమ - మైన యశము తాను నందియుండి

యఖిల లోకనాథుడై యుండి తొల్లి సు - గ్రీవు నాథుగాగవే వరించు 209 మును శరణ్యుడగుచు పొలుపారుచుండె నె - వ్వాని తండ్రి ధర్మవత్ప్సలుండు తత్సుతుడు శరణ్యతాస్పదుడైన సు - (గ్రీవు శరణుజొచ్చె శ్రీమహితుడు 210 మున్ను సర్వలోకమునకు ధర్మాత్ముడు - శరణు చొరగ దగిన శరణ మట్టి

వా డితండు రాఘవకులుండు మా యన్ను - శరణుబొచ్చి ప్లవగవరుని జేరి | ఎవని కరుణవలన నీ (ప్రజలెప్పుడు = కళవళమ్ము లేక గడచువారొ

ఆట్టివాడు రాము డభికాంక్ష సేసెడి - వానరాధినాథు వలన కరుణ 212 సంతతమ్ము ఫవని సర్వపార్థివుల స - ర్వగుణయుతులు గాగ బరపు నట్టి

దశరలేశు నగ్రతనయు డీతడు (త్రిజ - గమ్ములందు ఖ్యాతిగన్నవాడు

రాముడిపుడు వానరాధీశు సుగ్రీవు - శరణమందగోరి యరుగుదెంచె 213 శోకపీడితుండు శోకాభిభూతుండ్రు గారైన రాఘవుండు నంద శరణు

వానరాధినాథుడైన సుగ్రీవుడు -వ్రానీ యెడల కరుణ బరపనగును 214

కిష్కింధా కాండము 21 జాలిగొల్పునట్టు సౌమిత్రి యిట్లని - సాశ్రులోచనముగ నాడు చుండ బదులు పల్కె నిట్టు వాక్యవిశారదు - డైన హనుమ యప్పు డతనితోడ 215 ఈదృశులు బుద్దిసంపద నెసగువార - లిట్టి జితకోపులున్‌ విజితేంద్రియులును వానరేం[ద్రుండు కనుగొన వలయువారు - వచ్చి దర్శనమిచ్చిరి భాగ్యవశత 216 వైరమూనియుండి వాలి రాజ్యము నుండి - యవలుద్రోలి యాలి నపహరించి విడచివుచ్చె నితని నడని నీతడు కడు - నన్న మోసమునకు నగ్గమయ్యె 217 సలుపువా డతండు సాహాయ్య మిక మీకు - నిరువురకును మమ్ము నెల్ల నెనసి యుండి భాస్కరాత్మజాండు సుగ్రీవుడు - కలయనెమకి సీతగాంచు పనికి 218 ఇట్టులంచు బల్కి మృదువుగా మధురమౌ - పల్కులెసగుచుండ వాయుసుతుడు మరల నాత డనియె మనము సుగ్రీవు చే - రంగ బోదమంచు రాఘవునకు 219 అట్టు పల్కుచున్న హనుమంతునకు పూజ - యర్హమైన రీతి నాచరించి లక్ష్మణుండు నిట్టులనియె ధర్మాత్ముడు - రఘుకుమారుతోడ రాముతోడ 226 వాయునందనుండు వానరుడితడు హ - ర్షమ్ముమీర పల్కు జాడ బట్టి వాడునైనను పనివడిన వాడె లభించె - వీ విక కృతకృత్యుడేను రొమ 221 సంతసమ్ముమై ప్రసన్నాస్య వర్షుడై - పల్కుచుండెననుట స్పష్టమెగద అనిలనందనుండు హనుమంతు డీ వీరు - డనృతములు వచించునట్టు లేదు. 222 అంత నాతడు హనుమంతుండు పవమాన - సంభవుండు 'ప్రాజ్జసత్తముండు వెంటగొంచునేగె వీరుల రఘువంశ - జొతులన్‌ కపీంద్రు సన్నిధికిని 223 విడచిపుచ్చివైచి బిక్షుక రూపమ్ము - వానరాకృతి యత డూనియుండి పిరవరుల వారి వీవుపై బెట్టుక - కొంచునేగె ప్లవగ క్తుత్తో అపై విపులయశుడౌ ప్లవంగ ్రవీరు డాత - డనిలజ్జీని ఆ్ఞీళృయున్లనట్లు వష 1 మంది రామలక్ష్మణులతో నద్రి జేర - వెడలె శరాన్‌ " ఆలా! అ య షస్రళనవననీ

22 శ్రీ రామానుజ రామాయణము (5వ సర్లు పోయి బుశళ్యమూక భూధరమున నుండి - మారుతాత్మజుండు మలయగిరికి నప్పుడెరుగ జెప్పె నా రాఘవుల వీర = వరు లిరువుర ప్లవగ వల్లభునకు 226 -రానుబక్ష్మణులకు సుగ్రీవునితో పరిచయము- రాముడితడు దృఢపరాక్రముడఢును మహా - ప్రాజ్ఞుడిటకు చేరవచ్చినాడు తనదుతమ్ము లక్ష్మణుని గూడి సత్య ప - రాక్రముండు సుమ్ము రాముడితడు 22 ఇతడు జననమందె నిక్షాకు కులమున - దశరథావనీకు తనయు డితడు ధర్మమునకు ఖ్యాతి దలరారు రాముండు - దరికి జేర్చువాడు తండ్రి పనుపు 228 అట్టివా డితండు నడవిలో నుండ ని - యంత్రితాత్ముడౌ మహాత్ము భార్య నపహారించె రావణాసురు డట్టాట - నిన్ను శరణుబొచ్చి యున్నవాడు 229 రాజసూ యాళ్చమే ధాధ్వరముల తోడ - నల్ల కభితర్సణము సల్పి నట్టి వాడు నట్టులే దక్షిణ లొసంగి నట్టివాడు - నాల మందలు నూరులు వేలకొలది 230 ధరణితలము నెల్ల తపముతో సత్యవా - క్యమ్ముతోడ పాలనమ్మొనర్భి నట్టివాని పుత్రుడౌ రాముడీతండు - శరణుజొచ్చె పడతి కొరకు నిన్ను 291 'బ్రాతృవరులు రామలక్ష్మణుల్‌ నీతోడ - వారు చెలిమిసేయ గోరువారు స్వశరించి వీరి సేయు మర్చన పూజ - నీయతములు వీరలిర్వు దుర్వి 232 యలకీంలి తాను హనుమంతు పల్కు సు - (గ్రీవుడంత హృష్టహృదయు డగుచు రద్రోలె రాఘవాన్సయు వలని ఘో - రంపు వెరపు నుమ్మలమ్ము నుడిగె.. 233 త రూప మూని సుగ్రీవుండు - ప్లవగపుంగవుండు వాడు దర్శ తముడు గాగ నెగడుచు రాఘవే - శ్చరున కిట్టలనియె పెరిమ మీర 234 ని గ వు ధర్మమున వివీతుడవునో ప్రత - పానితుడవు సర్వవత్సలుడీవు వాయునరదనుండు నచియించి తెల్లనూ - నట్టు నీ గుణమ్ములవియు నాకు 235

కిష్కింధా కాండము 23 వానరుండనైన వానితో నా తోడ - నీవు చెల్మి నిచ్చగించుచుండు టెంచనిదియు నాకునే ప్రభూ సత్కార - ముత్తమంపు లాభ మొందుటయును 236 చవి యెసంగునేని సఖ్యమ్ము నీకును - బారసాచి యున్న బాహువిదియె కేలు కేలితోడ గీలించి కైకొను - గట్టి కట్టుబాటు కట్టుమయ్య 237 ఆలకించి వచనమదియు సుగ్రీవుడు = పల్కినట్టి యా సుభాషితమ్ము నతడు సంప్రహర్షమందిన డెందాన - కేలినొత్తి పట్టె కేలితోడ మనసుకెక్కినట్టి మైత్రి నూతగ గొని - కౌగిలించుకొనియె గాటముగను 238 -రామ సుగ్రీవ మైత్రి- అంతట హనుమంతు డరినిషూదనుడును - బిక్షురూప మదియు విడచిపుచ్చి స్వీయరూపమూని వెలయించె కాష్ట్ర ద్వ - యమ్మునుండి యచట నగ్నిశిఖను. 239 అంత వెలుగుచున్న యన్నిని పూజల = గొన్నవాని గొల్చి కుసుమములను సమ్మదమ్ముమీర్త సంప్రీత చిత్తుడై - ఇడియె వారిరువుర నడుమ నస్లి 240 అంత వెలుగుచున్న యస్లికి వారిరు - వురు 'ప్రదక్షిణమ్ము నెరపినారు చెలిమికాండ్రుగాగ చేరిన వారు సు - గ్రీవుడతడు రఘుకులేశ్చరుడును 241 అంత వారిరువురు హరి రాఘవులును సు - ప్రీత చిత్తులగుచు వెలయువార లొండారువుల గాంచుచుండియు నెదురుగా - తనివి బడయరైరి మనములందు242 ఈవు నాకు మనసుకెక్కిన చెలికాడ - వొకటె సుఖము దుఃఖమిక మనకు న టంచు సం్రహృష్పుడైనట్టు సుగ్రీవు = డనియె పల్కు రాఘవాన్వయునకు “2 243 అంత పర్షబహుళమై సుపుష్పితమైన - సాలభూమిరుహము శాఖ నతడు (త్రుంచి పరచి రాముతో గూడి సుగ్రీవు - జొకట జేరి కూరుచుండె నచట 244 అంత సంప్రహృప్పుడై హనుమంతుడు - ప్లవగపుంగవుండు లక్ష్మణునకు చందనావనీజ శాఖను బహుపుష్ప - యుక్తమైన దాని నొసగె నపుడు 245

క! శ్రీ రామానుజ రామాయణము -రాను సుగ్రీవులొండొరులకు తోద్పడ ప్రతిన- అంత సం్రహృప్టుడైన సుగ్రీవుడు - హర్షయుక్తి వ్యాకులాక్షు డపుడు మధురమైన రీతి మారుబల్కెను మృదు -= వైనరీతి రాఘవాన్వయునకు 246 వినిక్కృతుండ నేను విచరింతు నో రామ - ఇందు భయమునాంది కుందుచుండి ఆలిగోలుపోయి యడవిని బెదరుచు - దొరసియున్న వాడ దుర్గ మిదియు. 247 అట్టివాడ నేను నడలుచు వనిలోన - వైరమూనియున్న వాలి యన్న నికృతిసేయ తాలగి నిలిచితి నుద్భాంత - చిత్తుడగుచు నో రఘూత్తమ యిట 248 వాలి కడలి కుందు వానికి నో మహా - భాగ నాకు నీ వభయ మొసంగు నీకు నర్హమగును వెరపంగ కాకుత్చ్ర - నాకు భయ మొకింత లేకయుండ 249 అని వచింప విన్నయాతండు తేజస్వి - ధర్మవత్సలుండు ధర్మవేత్త పల్కె నిట్టబంచు బదులు రాముండు సు - గ్రీవుతోడ నగిన రీతి దోప 250 ఉపకార ఫలము మి(త్రము - కపిసత్తమ యొరిగియుంటి గద దీనిని నే నిపుడే వాలిని నీ సతి - నపహరించినట్టి వాని హతమొనరింతున్‌ 251 అడ్డు నాపులేని వర్క సన్నిభములు - నాదు వాడిమీరు నారసమ్ము వి కడువడి దుష్టవృత్తి మెలంగు నా - వాలి యొడలిపైన (వ్రాలిపోవు 252 త సంపరిచ్చన్నముల్‌ - శక్రముక్తకులిళ సన్నిభమ్ము క్షణముఖము లతిబుజుపర్వముల్‌ - కనలుగొన్న భుజగగణములట్టు 253 వేడు వ డని చూడుము నిర్హృణా - శీ విషోపమాన శితశరముల గాగ వసుధా తలమ్ముపై - విరిగి పడిన ధరణిధరము పగిది 254 ఆత డాలకించి యా పరమమైన ట్రీతిబ కహా. 1 = వాత్మహితము గూర్చునట్టి వాని సుగ్రవుడు - పల్కె తాను దొడ్డ పల్కులిట్ట్లు 255 నీ ప్రపాదము న్‌ శ్ర వలన నో నృహరి రామ - పడయనౌ రాజ్యమును గూర్వు పడతి నేను వైరమూనిన నా యన ్టై న్న పగతు నేడు - నురుమనౌనట్టు నరదేవ నెరపు మీవు 256

కిష్కింధా కాండము 25 రామ సుగ్రీవ సౌహార్దలపీతములను - సీతకున్‌ వాలికిన్‌ రాక్షనంద్రునకును సరసిజ స్వర్ణవహ్నల సాటి వచ్చు - సవ్యనేత్రమ్ములదరెను సమముగాగ 257 (6వ సర్లు మరల నిట్టులంచు మాటాడె ప్రీతుడై - రఘుకునూరుతోడ రాముతోడ వీడు చెప్పుచున్నవాడు రామా నాకు - సచివ వరుడు మంత్రి సత్తముండు వాయుసుతుడు విజన వనమున కీవేమి - కారణమున నరుగు దేరినావొ 258 వనములోన నీవు (భ్రాత లక్ష్మణునితో - నెలవుకొని వసింప నీదు భార్య జనక ధరణినాథ తనయను మైథిలి - నసహరించె రాక్షసాధముండు 259 ఎడసి నిన్ను ధీసమేతుని లక్ష్మణు - నేడ్చుచున్న దాని నెత్తుకొాంచు నరిగి సందు దొరకు నంతకు వేచి నా - తడు జటాయు [గ్రద్ద మడియజేసి 260 పాయువాడ వీవు భార్యా వియోగజ -మైన దుఃఖఇమింక నచిరముననె వేగ మామె దెత్తు వేద(క్రుతిన్‌ నష్ట - మైనదాని దెచ్చు నట్టిరీతి 261 ఆమె నాగలోకమందు మెలగుచున్న - మెలగుచున్నవైన మింటిపైన నేను కొంచువచ్చి నీ కోయరిందమా = ఇంక నీదు భార్య నిచ్చువాడ నిదియు తథ్య మింక నీ నాదు వచనమ్ము - ఈవు రాఘవా యి దెరిగికొనుము 262 అలవి కాదు జీర్షమౌనట్టు సేయ నిం - (ద్ర సహితులగు దేవ, దానవులకు నామె నీదు భార్య నో నుహాబాహు భ -క్ష్యమ్ము విషకృతమ్ము కరణి గాగ 263 ఆలమటమ్ము విడువుమూ మహాబాహు నీ - పడతి నామె కొంచువచ్చువాడ నెరిగికొన్నవాడ నే ననుమితినైన - నామె సీత సందియమ్ము లేదు 264 క్రూర కర్మ చారియౌ రాక్షసుం డెత్త - కొంచుబోవుచుండ గాంచి నాడ రామ రామ యంచు రాల్పడ్డ యెలుగుతో - నార్భుదాని లక్ష్మణా యటంచు నడచి పడుచు రావణాంకస్థయౌ దాని - పన్నగేంద్ర వధువు పగిదిగొగ 265 శల తటమునందు సంస్థితు నేవుర - పంచముడగు వాని గాంచి నన్ను నామె యుత్తకీయ మది శుభాభరణముల్‌ = ముడిచి మెల్ల జారవిడిచి పుచ్చె.. 266

26 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఏము వాని స్వీకరించినవారము = దశరథాత్మజాత దాచినాము వాని నేను కొంచువచ్చువాడను నీవు - వాని నిపుడె గురుతుపట్టనగును 267 అంత ప్రియము పల్కు నాతని సుగ్రీవు - గాంచి రాముడిట్టుగా వచించె చెలిమికాడ వాని శీఘ్రమ్ముగా దెమ్ము - ఏటికింక నాలసింప నీకు 268 -రామలక్ష్మణులకు సీతయాభరణముల చూపుట- ఇట్టులనగ నాలకించి సుగ్రీవుడు - గహనమైన శ్రైలగుహను తాను చొచ్చె నచటు వీడి చెచ్చెర రాఘవ - ప్రియము నెరపు కోర్కి వెల్లివిరియ 269 అంత నుత్తరీయ మది శుభాభరణముల్‌ - గూడ నతడు వెంట గొంచువచ్చి ఇంద చూడుమంచు నిక్షాకు కులునకు - కానుపించెనపుడు వానరుండు 270 అంత స్వీకరించె నా వలువయు శుభా - భరణములును రాఘవాన్వయుండు పరగె నంత నతడు బాష్ప సంరుద్దుడై - ఇవము (గ్రమి శ్రయున్న యిందునట్టు నట! ద్‌ ఎత యెడల గల్లు చెల్మిచే నాదవిన - కంటి నీట మలిన మంటి నతడు హా ప్రయా యటంచు వార్చి యేడ్చుచు ధైర్య - ముజ్జగించి పడియె నుర్విమీద 272 హత్తుకొనుచు నెడద కుత్తమాలంకార - మదియు పెక్కుమారు లతడునపుడు నిడుదయూరుపు కడు నిగుడించె కన లొంది - కలుగులోన నున్న చిలువవోలె 273 అత డవిచ్చిన్న బాప్ప వేగాకులుడయి - ప్రక్కనే యున్న సౌమిత్రి దిక్కుగాంచి జాలిగా పరిదేవన సల్పుటకును - దొరకొనియె రాఘవాన్వయోద్దురు డతండు. 274 న 'డుమా సుమి(క్రసూతి యా వైదేహి - నపహరించికొనుచు నరుగుచుండ డలి నుండి పుడమి విడచిన యుత్తరీ - య మ్మిదియు నలంక్రియ లివి గూడ అపహరించి కొనుచు నరుగుచుండగ సీత - నిక్కువముగ బీళ్ళు నెగడు పుడమి పోవవిడిచి నట్లి భూషణ మి, జ గ టె య్యది - యెప్పటట్ల కానుపించు సుమ్ము 276 బడిట్బ లనగ లక్ష్మణుడాలించి - యతనితోడ నిట్టలంచు బల్కె కున్న వాడ నేను కేయూరముల్‌- కుండలమ్ము లెరుగకున్న వాడ గురుతెరుంగు దెపుడు చరణాభివందన - మాచరించుచుంట నందియలను 277

కిష్కింధా కాండము 27 అంత దీనుడైన యా రాఘవుండు సు - గ్రీవు నడిగె ముదలకించి యిట్లు చెరను బడిన దాని చెప్పుమా సుగ్రీవ - యెటకు గొంచుబోవ నీవు గంటి రౌద్రరూపుడైన రాక్షసు డసువుల - మించి నాకు ప్రియను మిగుల ప్రెయను. 278 కుందు నాకు మిగుల గూర్చిన దైత్యుండు - వా డికచట తాను వాసముండు వాని మూలముననె నే నెల్ల రాక్షస - జనుల నాశనమ్ము సల్పువాడ 279 చెరము బెట్టియుంట సీతను నను కడు - కనలు గొనగ జేయుకతన నాత డాత్మజీవితాంత మగుటకై మృత్యుక - వాట మిట్టుగాగ బార్ల తెరచె 280 నా ప్రియతమయౌ నామె కాననము నుండి - కలచి చెరగొన్న రాక్షసకులు డెవండొ నీ వెరింగింపు నా రిపు నేడె వాని - ప్తవగపతి యమువీటికి బంపువాడ 281 (7వ సర్ష రాముడార్హు డిట్టులని పల్క విన్న సు - గ్రీవుడతడు వానరేశ్చరుండు బాప్పుగడ్గదుండు బాష్పాన్వితము పల్కు - పల్కె నిట్టలంచు ప్రాంజలియయి. 282 _సుగ్రీవుడు రామునోదార్భుట-

ఎరుగకున్నవాడ నెల్లవెంటను నేను - పాపరాక్షసుడగు వాని నెలవు

వాని విర్రమమ్ము వాని సామర్ధ్యము - దౌష్కులేయు కుల మదైన గాని 283 సత్య మిదియు నీకు శపధమ్ము గావించు - శోక ముడుగు మరినిఘాదన యిక జనక తనయ నీకు సమకూరునట్టుగా - నాచరించువాడ యత్న మేను 284 గణసమేతముగను కడతేర్చి రావణు - నాత్మ పౌరుషమున కలర తుష్టి

నీవు ప్రీతుడగుచు నెగడెడునట్టుగా - నాచరించువాడ నచిరముననె 285 చాలు విక్షబత్వ మాలంబన మ్మూని = యాత శ్రగతము ధైర్య మది తలంపు మెరిగికొను మెడంద నీదృశమగు లాఘ - వ మ్మసదృశమగు భవాదృుశులకు 286 పడితి నేనునైన భార్యాహరణ సము - ద్భూతమైన విపుల దుఃఖ మీదియు

నయిన నేను నిట్ట లలమటించక యుంటి - బిట్టు ధైర్యమైన విడువకుంటి. 287

28 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ప్రాకృతుండనయ్యు వానరుడయ్యును - నేను చింతనొంద దాని గూర్చి మరి యికేల ఇట్లు మహితాత్ముడవు వినీ - తుడవు గాఢ ధృతియుతుండ వీవు 288 నీవు ధైర్యమూని ని(గ్రహింపంగనా - పైకి వచ్చుచున్న బాప్పుధార నలఘు సత్మ్యయుక్తులౌ వారలకు హద్దు - ధైర్య ముజ్జగింప దగదు నీకు 289 వ్యసనమందెయ్రైన నర్ధకృచ్చమ్మున - నైన జీవితాంతమైన భయము

నందునైన గాని యాత్మబుద్ధిని విమ - ర్థించి ధృతియుతుండు చింతపడడు. 290 బాలిశుండు నరుడు వైక్షబ్యమూని యె - ల్లపుడు మెలగు చుండు నట్టివాడు మున్లువాడు శోకమున నవశుండయి - బరువు (క్రమ్మ నీట పడవ వోలె 291 ఇదియె కేలుదోయిలించినాడను నేను - చెలిమి వలన నిన్ను దెలచువాడ

నుండు పౌరషమ్మునూని శోకమ్మున - కెడ యొసంగుట సరిపడదు నీకు 292 అలమటమ్ము నూని మెలగెడు వారికి - సుఖమటన్న దెపుడు చొప్పువడదు

అట్టివారి తేజమైనను క్షీణించు - దాన శోకమొంద దగదు నీకు 293 విపుల శోకమున నభిష్రపన్నుండైన - యతని బ్రధుకె సరళశయమ్ము సుమ్ము

దాన శోక మీవృ త్యజియింపు రాజేంద్ర - ఆశ్రయింపు ధైర్య మది యొకండె. 294 సారేము నే వయస్యమతి పల్కుచున్నాడ - పూనలేదు నీకు బోధసేయ

వు గౌరవించి నా వయస్యత్వము - నుమ్మలింపకుండు టుచిత మగును 295

స్వాదుఫణితి నిట్ట లోదార్చ సు(గ్రీవు - డంత నతడు రాఘవాన్వయుండు

నాననమ్ము నవిరతా'్రు సంక్షిన్నము - చేల చెరగున తుడిచికొనె తాను 296 (ప్రభువు రాఘవుండు 'శ్రకృతిస్థుడై కపి - వర్యుడాడినట్టి వచనములను

కౌగిలించి గట్టిగాగ సుగ్రీవుని - ప ష

ట్టి (టవుని - పలుకు లిట్టలంచు పలికెనపుడు 297

స్త

బ్లహపూర్ణుడైన చెల్మికాడును హితు - ఢాచరింప దగిన యట్టి దాని

నర్హమైనదాని ననురూపమౌ దాని - నీవు కపివరేణ్య నెరపి నావు 298

కిష్కింధా కాండము 29 ఇదియె నేను ప్రకృతి నెసగుచు నున్నాడ - నీవు నన్ను ననునయింప చెలుడ బంధు డిట్టి వాడు బహు దుర్లభుండు సూ - అతిశయించి యిట్టి యదనునందు కాని నీవు నెరపనౌను ప్రయత్నమ్ము - మైధిలి కొరకు పరిమార్గణమున రౌద్ర రాక్షసుడు దురాత్ముండు రావణు - డనెడి వాని వెదకుటందు గూడ 300 ఏను నేమి యాచరింపంగ వలయునో - నాకు నెరుగజెప్పు నమ్మకమున సఫలమౌను సుమ్ము సర్వమ్ము నా యెడ - వర్షవేళ పంటవలతివోలె 301 నేను నియ్యది యభిమానమ్ము పూని వ - చించి యున్న యట్టి యీ వచనము వాస్తవ మ్మటంచు వానర శార్ట్జూల - నీ మనమ్ములోన నిలుపుకొనుము 302 కల్ల యాడియెరుగగా కిట మున్ను నే - నింక మీద నాడ నెన్నడైన (ప్రతిన యాచరించువాడను నీకునై - శసధ మాచరింతు సత్యము పయి 803 అంత సంప్రహృష్టుడయ్యె సుగ్రీవుడు - సచివకపివరేణ్య సహితముగను రాఘవేండద్రు పల్కు లాలకించుట చేత - నతిశయించి ప్రతిన యదియు వినుట304 ఇట్టుగాగ నంత నేకాంత సంప్పక్తు - లైనవారలు నరవానరులును కలయ బల్కికొనిరి కష్ట సుఖమ్ములు - నుభయు లొండొరులకు నాొప్పునట్టు 305 ఆ నరవృషభుడైన మహానుభావు - పల్కు లాలించినంత నా వానరుండు హరివరేణ్యుండు విద్వాంసుడవుడు తనదు - పనియె నెరవేరిన ట్లైంచె మనములోన (8వ సర్గ వాక్య మదియు వింట వలన సుగ్రీవుడు - పరమతుష్టిబడసి వానరుండు లక్ష్మణునకు నెదుట రాముని గూరిచి - పలుకు లిట్టులంచు పలికె నపుడు 307 ఏను దేవతాళి కెల్లవెంట నను(గ్ర -హింపదగిన వాడ నిందు సంది యంబులేదు మిత్రుడగుటచే నుపపన్న - గుణసమేతు డీవు గూడి నాకు 308 శక్యమగును గాదె సాయమ్ముగా నీవు - నండ నిలిచియుండ ననఘ రామ పడయ నెవనికైన స్వారాజ్యమైన స్వ - రాజ్య మనగ నెంత ప్రభువరేణ్య 309

80 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అగ్ని సొక్షికముగ నలవడె రాఘవ - వంశ జాతుడైన వాడు మి(త్రు డట్టి నేను రాఘవా సభాజ్యండను - బందుగులకు మిత్ర బృందములకు 310 తగిన చెలిమి కాడ నగుదును నేనైన - నీకు వెరుక పడును గాక మెల్ల వలతిగాను నేను పలుకంగ స్వయముగా - నాత్మగతములైన యా గుణముల 311 త్వద్విధానులౌ కృతాత్మకులైనట్టి - మహితచిత్తులైన మానవులకు నిబ్బరమ్ముగాగ నిశ్చలమౌ ప్రీతి - ఆత్మయుతుల ధైర్య మట్టిరీతి 312 రజతమైన మరి హిరణ్యమైనమ గాని - యంబరమ్ములైన నాభరణము లైశగాని సాధులవి సాధు లవియెల్ల - తమవిగానె బుద్ధి దలచువారు 313 ఆఢ్యుడేన్‌ దరిద్రుడైనము దుఃఖితు - డైనగాని సుఖితుడైన గాని దోషరహితుడైన దోష సహితుడైన - పరగు మిత్రు డొకడె పరమగతిగ 314 పామ్మువీడుకోలు సుఖము వీడ్కోలును - మేను వీడుకోలె మైనగాని నెగడుచుండుగాదె వెయ్యుని కొరకునై - అట్టిదైన స్నేహ మరసిచూచి 315 అదియు నట్టెయంచు ననియెను రాముండు - వానర్గాగణి ప్రియవాది గాంచి ల నరుల ళక్రువట్టు చెలగు సుమిత్రాత్మ - జాతు ధీ సమేతు సమ్ముఖమున _ 316 అంత రాము నిలిచి నాతని గాంచి ల - క్షణుని మహితబలుని కనుల గాంచి కాననమ్ములోన కన్ను సుగ్రీవుడు - బరపె మిడుక నన్నివైపులకును త్రై ఆతడుగాంచె నంత నవిదూరమున సాల - వృక్ష మొండు వానరేశ్వరుండు విరుల నిండి యుండి చిరుచివుళ్ళొప్పార - బ్రమరశోభితముగ బరగెడునది 318 చక్కపూచి వర్ష సంపన్నమై యున్న - దాని కొమ్మ నాక్కదాని విరిచి - వరచి యచట నేలపైన సుగ్రీవుడు - కూరుచుండె రఘుకుమారుతోడ ౩19 వారి గూరుచున్న వారి గనుంగొని - యంతట హనుమంతుడైన గాని పాల శాఖ యొండు చక్క పెకల్చి ల - క్ష్మణు వినీతు కూరుచానగజేసె 320

కిష్కింధా కాండము తే పూలు పండ్ల తోడ పొలుపారుచున్నయా - ధారుణీధ రావతంస మందు సుఖము మీర గూరుచున్న రాముని ప్రస - న్నాంబునిధిని బోలునతని గాంచి. 321

• ముగ్రీవుడు తన కష్టములు చెప్పుకొనుట - అంత సం(్రహృష్టుడైన సుగ్రీవుడు - శ్తక్ష్‌ణ మధుర వాక్య సమితి యొప్ప చెలిమి యట్టి పడగ చెప్పె రామునితోడ - హర్షయుక్తి వ్యాకులాక్షరముగ 322 అన్న వెడల (ద్రొబ్బ నన్ను నే నియ్యదే - వెరపు నాంది కుంది తిరుగుచుంటి బుశళ్యమూక పర్వతేంద్రమ్మునన్‌ దీన - గోలు పోయి యాలి కుములు చుండి 323 అట్టివాడ నేను నడలి భిమగ్నుడై - వైరమూని యున్న వాలి యన్న నికృతిసేయ తాలగి నిలిచితి నుద్భ్రాంత - చిత్తుడగుచు నో రఘూత్తమ యిట 324 అడలి వాలి కార్తుడైనట్టి వానికి - నఖిల విష్ట్టాభయంకరా య నాధుడైనతనికి నాకునైన (ప్రసాద - మూనియుంట నీకు నాప్పు నయ్య 325 అని వచింప విన్ష్మయాతడు తేజస్వి - ధర్మవత్సలుండు ధర్మవిదుడు పల్కె నిట్టలంచు బదులు రాముండు సు - (గ్రీవునకును నగిన రీతి దోప 326 ఉపకార ఫలము మిత్ర - మ్మపకార మ్మదియు నింక నరిలక్టణమౌ నివుడే వానిని నీ సతి - నపహరించినట్టి వాని హతమొనరింతున్‌ 327 ఇవియెసుమ్ము నాదు నిషువులు పద్రులు - తీవ్ర వేగములును తిగ్మతేజ సములు హారివరేణ్య శరవణారణ్య జా - తములు హేమ భూషితమ్ము లివ్వి 3265 రమ్యకంకపత్ర రాజి సంఛన్నముల్‌ - జంభవైరి వజ్ర సన్నిభములు దృఢసుపర్వములును తీక్షణా[గ్రముల్‌ రోష - కలిత పన్నగముల కరణిగాగ 329 అన్న యన్న పేర నున్న నీదు నమి[త్రు - వాలి పాపకర్మ బరపినతని స్రాయకముల చేత చదిసినాతని జూడు - పెల్లగిలిన భూమి భృత్తువోలె 330 ఆలకించి రాముడాడిన పల్కుల = వానరాధిపుండు వాహినీశు డతుల సం్రహర్ష మందినవా డాయె - నాడె మేలు మేలటంచు గూడ 331

32 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఏను శోకాభిభూతుండ నిట్టు రామ - గతియగుదు వీవ కావె శోకార్తులకును చెలిమికాడవు నీవని తలచియుంట - నేను నీ తోడ మొరవెట్టి యేడ్చువాడ 332 చేయిచేయి కలిపి చెలికాడ వీవు నా - కగ్షి సాక్షికముగ నైతివి గద శపధ మిడుదు నీకు సత్యమ్ముపైనైన - మిన్న ప్రాణములకు మించి నీవు 333 చెలిమికాడ వనుచు తలచియుంటను గూడ - నేను నమ్మకమున నెరుగజెప్పు దలమట మది యంతరంగగతమ్ము నా - యెడద కొల్లగొనున దెల్లవేళ 33% ఇంతవట్టు పల్కులే పల్కి యాతండు - నశ్రుదూషితమ్ములైన కనుల నశ్రువేగ సముపహతమైన వాక్కున - పలుకజాలకుండె నెలుగు చెలగ 335 ఏటి వేగమట్టు లేగుదెంచినయట్టి - బాప్పువేగ మొక్కపాట ధైర్య మూనియుండి తాల్చియుండె సుగ్రీవుడు - దశరధసుతు సన్నిధానమందు 336 చక్క నిగ్రహించి యక్కంటి నీటి శు - భాక్షుల తుడిచికొని బాగు గాగ మిగుల నిడుదయూర్పు నిగుడించి తేజస్వి - రాఘవునకు నిట్టులని వచించె 337 మున్ను స్వీయ రాజ్యమున నుండి రాఘవా - వాలి నన్ను దింపివైచినాడు బలియు డతడు పరుషవాక్కులు వినిపించి - దులిపి నన్ను తొలగటద్రోసినాడు. 338 (ప్రాణములకు మిన్నైన నా భార్యను - గూడ నపహరించినాడు నాడు నెయ్యురగుచు నాకు నెగడిన వారెల్ల - వారు కట్టువడిరి బంధనముల 339 నా వివాళనమ్మునకునై సుదుష్టాత్ము - డతడు పూన్కి నున్నయతడు రామ వాడు పంచియున్న వావరుల్‌నా చేత - నేల గూలినారు చాలమార్జు 340 ఇచట నింతకు మును పీ శంకతోడనే - కాంచి నిన్నునైనగాని రామ వెరపుగొన్న నేను దరిజేర నన్నియు - వెరవుగొల్పుగాదె వెరపునందు 341 ఆంజనేయ ముఖ్యులౌ వారు వీరలే - తోడు కేవలమ్ము నేడు నాకు దాన ప్రాణములను దాల్చియుంటిని కడ - గండ్లలోవ నున్నగాని నేను 342

కిష్కింధా కాండము 33

వీరెగాచె కపులు బెరసి 'స్నేహమ్మున - నన్ను చుట్టి కాచుచున్న వారు చనవలసిన వెంట జనువారు నిత్యమ్ము - నిలిచియున్న తాము నిలుచువారు. 343 చాలు నిదియె నీకు సంక్షేపముగ రామ - ఏల నీకు విస్తరించి పల్క నతడు నాకు జ్యేష్టుడౌ భ్రాత శత్రువు - వాలి సుప్రసిద్ధ పౌరుషుండు రైెడ్తడ వాడు నాశమగుట వలన నాదుఃఖమ్మ - ణంగిపోవును తదనంతరమున

నాదు సౌఖ్యమైన నా జీవితమ్మైన - వాని కూల్పుతో నిబద్దమయ్యె తెక్తర్‌ నాకు నిదియె రామ శోకాంత మింక శో - కార్తు విన్నవించుటైన దిదియు దుఃఖితుండెయైన_ తుషితుడేతైనను - సఖికి నెప్పుడు గతి సఖియకాడె 346 ఆలకించి రాము డాపల్కు సుగ్రీవు = తోడ నిట్టులంచు నాడె నప్పు

జేమి కారణమున నీ వైరమయ్యెనో - కలతెరంగు వినగవలతు నేను _ 347 కారణమ్ము నీదు వైరమ్ము గల్లుట - కాలకించి వానరా తదుపరి

సుఖము తలకొనంగ చొప్పడజేతు బ - లా బలమ్ములం దలంచి చూచి 348 చిన్నబుచ్చియుంటచే నిన్ను నా కిట - నలుక పాడమియుంట నాలకించి

వడకు నెడద బరగు బలవంతుడైనను - వర్షక్రాలవేగవారి వోలె 349 సమ్మదమున నమ్మకమ్ముగ జెప్పుమా - అల్లె వింట బోయునంతలోన

విశిఖమేను విడిచి పెట్టిన యంతనే - నేల గూలువాడు నీ రిపుండు 350

అని వచింప నా మహాత్ముడు కాకుత్సు - డాలకించి సంఫ్రహర్ష మతుల

మందె స్లవగవర్యు డతడు సుగ్రీవుడు - నా నలువురు వీర హరుల తోడ 351

-సుగ్రీవుడు తనకు వాలితో వైరమునకు కారణము చెప్పుట- పిదప సం'ప్రహృష్ట వదనుడై సుగ్లీవు - డా సుమిత్ర సూతి య(గ్రజునకు వైరమునకు మూలకారణ మున్న దు - న్నట్టు చెప్పదొడగె నిట్లు గొగ 352 (9వ సర్లు వాలియనగ బరగువాడు నా యగగ్రజు - డరి నిషూదనుడన మెరయువాడు తండ్రి మన్ననలకు తావల మెల్లప్పు = డట్లై మున్ను నాకునైన గొని 353

రెడీ శ్రీ రామానుజ రామాయణము క జవ నకననననన మరణమొందినంత మా తండ్రి పెద్ద వా - డిత డటంచు మంత్రులెల్లవారు పరమ సమ్మతుడగు వాని నిల్పిరి వాన - రాధినాధుగాగ రాజ్యమందు 35్‌క్షీ ప్రాజ్య రాజ్యము పితృపైతామహ మ్మది - వా డొనర్భ్చు చుండ పాలనమ్ము అన్ని వేళలందు నణకువతో నేను - నున్నవాడ భృత్యుడున్నయట్టు 355 పెద్ద కొడుకు దుందుఖికిని తేజస్వి మా - యావి యనెడు పేర నలరువాడు వానితోడ దొడ్డవైరమ్ము వానికి - తొల్లి వినగ వచ్చె తాయ్యలికయి 356 వాడు రేయి నెల్లవారు నిద్రింప కి - ష్కింధ గవని చెంత కేగుదెంచి బొబ్బవెట్టుచుండె నుబ్బు తద్దయు మీర - వాలి బిలిచె నాహవ మ్మొనర్చ 35౯ గాటమైన నిదురపాటున మా యన్న - భైరవ స్వనమ్ము వరలు బొబ్బ విని సహించియుండకనె వాలి రయమున - వెలికి నురికివచ్చి వెడలె నపుడు 358 ఆత డలుకమీర నసురోత్తముని వాని - పీచమడచుటకయి వెడలి వచ్చా వనితలంద రతని వారించుచున్నను - ప్రణతచిత్తు డేను వలదటన్న 359 ఆతడైన మమ్ము నందర విదలించిజ వేసి మహితబలుడు వెడలి పోయె స ఎదప వాలి వెంట వెడలిన వాడను - నేను నైనగాని నెయ్యమునను 360 అతడు నంత నాదు నన్నను గనుగొని - నన్ను దూరముననె యున్నవాని నడలు గదిరినాత డసురుండు కడువేగ - మార పరువువెట్టె నచటి నుండి 361 నాడు త్రాసమొంది పరువిడు చుండగా - మిగిలి (ద్రుతిని పోతి మేము గూడ పైకి వచ్చుచున్నవాడు చంద్రుం డప్పు - డధ్వమెల్ల తెల్లమాచరించె 362 గడ్డికప్పియున్న కడు దుర్గమమైన = పుడమిలోని పెద్ద బొరియలోన వేగమొప్పగా ్రవేశించె నాతండు - నేము దరియజేరినాము దాని 363 చూవి బిలములోన జొచ్చిన వానిని - వాని ర్రిపుని రోషవళత నొంది ఇట్టులంచును క్షుభితేంద్రియుడౌ వాడు - వాలి నన్నుగాంచి పలికెనపుడు 3రక్ష

కిష్కిఠిధా కాండము 8ె5్‌ ఇచట నిలిచియుండు మీవు సుగ్రీవుడా - నెమ్మదిగను బిలముఖమ్మునందు నేను వేగ మందులోన బ్రవేశించి - పగతు జంపివైచి వచ్చుదాక 86క్‌ ఈ పలుకుల నాలకించి పరంతసప్తు - నతని వెంటవత్తునని యడుగగ నొట్టు పదములపయి బెట్టించి నా చేత - దొడ్డ బిలములోన తోన జొచ్చి 365 చనియె నొక్క నిండు సంవత్సర మతండు - బెలములోన జొచ్చి వెడలి పోయి నిల్చియుండగానె నేనును వాకిట - గడచిపోయె నాకు కాలమదియు 367 గడచి చనుట యొరిగి కాల మయ్యది నేను - సంభ్రమించినాడ సౌహృదయున నన్న కానరాక యున్నవాడౌట నా - యెడద కీడు మూడు టెంచుచుండె 368 అంత పెద్దకాల మరిగిన-మీదట - నా బిలమ్ము వెడలి యరుగుదెంచు ఫేనయుక్తమైన శోణితరుధిరమ్ము - నరసి దుఃఖితుండనైతి నేను 369 అసుర జనులు సపేర్పి యార్చెడి'యలుకుడు - వాకు వీనులకును దాక వచ్చె సంగరమ్ములోన (బ్రుంగిన యన్న యా - శ్రోశన మ్మొనర్చు గొంతుతోడ 370 ఏను నాదు బుద్దినెంచి యా చిన్నెల - నన్న నేలగూలినా డటంచు మూసిపెట్టివైది బొరియ వాకిలి యది - కొండ యంతపాటి కొలది శిలను సలిలకర్మ నెరపీ యలనుటించుచును కి - ష్కింధ జేరినాడ చెలినికొాడ 371 దొచుచున్సగాని తత్త్యమ్ము నే పూస్క - నెరిగికొనిరి మంటదత్రులెల్లవారు నంత వారు నాకు నభిషేకమొనరించి - రెల్లవారు గూడి యెలమి మీర 372 రాజ్యమతని దేను రాఘవా న్యాయమౌ - సరణి పాలనమ్ము నెరపు చుండ నరుగు దెంచె వాలి హతమొనరించి రా - క్షస వేణ్యు నతని శత్రు నపుడు 373 అరుగుదెంచి వాలి యభిషిక్తు నను గాంచి - కన్నదోయి కావి వన్నై మీర చెరను బెట్టి నా సచివు లెల్లవారిని - పరుష వాక్యములను పల్కె నతడు 374 పాపి నతని రాఘవా ని(గ్రహింపగ = నైన చాలువాడనైన నాదు బుద్ది యట్టిరీతి పోలేద య(గ్రజు - వలని గౌరవమ్ము పరపు చుండ ఎర్‌ ౬

36 శ్రీ రామానుజ రామాయణము | హతమొనర్చ్భి శత్రు నాతడు మా యన్న - మరలి వచ్చి యపుడు పురిని జొచ్చె గారవమ్ము మీరగా నా మహాత్మున - కెరగినాడ నేను నెప్పటట్ట అతడు పలుకలేద యాశీస్సులైన సం - తుష్టమైన మనముతోడ నాకు 376 పంగి నేను వాని పాదముల్‌ మకుటమ్ము - మోపి 'ప్రభువరేణ్య ముట్టినాడ నైనగాని వాలి యలుకచేత ప్రసాద - మూనకుండ నుండె తాను నాకు 377 (10వ సర్షు అంతనలుక ([గ్రమ్మి నాతని సంరబ్టు - డైనవాని చేరనరుగుదెంచి " యున్నవాని నన్న నొడికమ్మున దెలంచి - నాడ ప్రియము గోరినాడ నేను 378 భాగ్యవశత నీవు వచ్చితి కుశలివై - నీ వలన రిపుండు నేలగూలె నాకు నీ వొకడవె నాధుడ వాదు వ - నాథునకు ననాధనందనుడవు 379 పొడిచియున్న నిండు పున్నమి చందురు - నుద్ది పెక్కు కమ్ములొప్పెడునది చామరాన్వితమ్ము ఛత్ర మియ్యదియె నే - నెత్తిపట్టియుంటి స్వీకరింపు 380 అర్హుడైన నేను నట బిలద్వారమ్ము - పజ్జ నిలిచియుంటి వత్సరమ్ము బిలములోన నుండి వెలువడినది నృపా - శోణితమ్ము బయట చూచి నేను. 381 శోక సంవిగ్ష హృదయుండ వ్యాకులేంద్రి - యుండనై మిక్కుటమ్ముగ కొండకొమ్ము న్‌ డ్తము బిలమ్ము వాకిట నట్టు వైచి - యా ప్రదేశమ్ము నే విడనాడి యరుగు దెంచి కిష్కింధలో ప్రవేశించినాడ 382 న ను విషాదమునను గనుగొని యట పౌర - జను లమాత్యవర్యులు నభిషిక్తి స ల్పినారు కాము సంసక్తిచే గాదు - దాన నను క్షమింపదగును నీవు 383 నీ నే మాననీయుండ వెలయ - ప్పుడును నేనునైన మునుపటట్ట లేమి రాజభావ నియోగమ్ము - నిర్వహించినాడ నేను దీని 384 నిహత కంటకముగ నెగడు సామాత్య పౌ - ర నగరమ్మునైన రాజ్యమిదియు న్యాసమట్టులున్న యట్టిది నీ కప్పు - డప్పజెప్పుచుంటినయ్య నేను 385

కిష్కింధా కాండము 37 వలదు కోపమూన వలవదు సౌమ్య నా - పైన శత్రుజన నిబర్హణ యిక (ప్రార్ధన మ్మొనర్హు పార్టివా శిరసొగ్గి - ఇదియె నేను దోయిలించి నాడ 386 పూన్చియున్న వారు పురనివాసు లమాత్య - వర్యులు సమకూడి వచ్చి నన్ను బల్మిమెయిని రాజ భావమ్మునన్‌ శూన్య - దేశ సంజిగీష తెల్లమగుట 387 చెల్మికల్మి నిట్టు చెప్పెడివాని నన్‌ - గర్హణమ్మొనర్చి కపివరుండు “నిన్ను ఛి'ఆయటంచు నన్నుగన్లాని పల్కి - పెక్కు లవియునవియు వక్కణించె 388 ప్రకృతి జనుల బిలువ నంపి రప్పెించియు - సచివవర్యుల కడు సమ్మతులను చెలిమికాండ్ర నడుమ చెప్పెను నాతోడ - పరమ గర్హితంపు పల్కులిట్టు 389 ఎరిగినదియె మీర లెట్టు లా రేయి మా - యావి యాతడా మహాసురుండు నన్ను తాను బెల్బియున్నాడా క్రూరుండు - కడు దురాత్ముడతడు కదనకాంక్షి 390 ఆలకించి వాని యాపల్కు నేను నృ - పాలయమ్ము నుండి యరిగినాడ వెంబడించె నన్ను వేగమ్ము మీర సో - దరుడు వీడు కడు సుదారుణుండు 39] మహిత బలుడతండు మాపట గనుగొన్న - యంత సద్వితీయుడైన నన్ను బెగడి యురికిపోయె బెగడొంది యదిగాంచి = వెంట మేము పరువువెట్టినాము వెంట దరుము చుండ వేగమ్ము మీరగా - చొరియె నతడు దొడ్డబొరియలోన 392 బెట్టిదంపు దొడ్డ బిలము నద్దానిని - చారియె నతడటంచు నెరిగియుండి తమ్ము నితని క్రూరదర్శను గనుగొని - యప్పు డితని కిట్టులంటి నేను 393 చాలనయ్య నేను చంపకుండగ వీని - పురికి నిచటు వీడి మరలి పోవ తేచి యుండు మీవు బిలము ద్వారమ్మున - నేను వీని గూలనేయు దాక 294 వడు నిలిచియున్నవా డటంచు దలంచి - చొరగరాని బొరియ జొచ్చినాను వాని వెదకు చున్న వానికి నాకును - గడచె వత్సరమ్ము కాల మపుడు 395 కానుపించె నాకు కడు (శ్రమ మందక - యుండగన్‌ భయావహుం డతండు చచ్చెనసురు డాత డచ్చట నా చేత - బంధుగణము లెల్లవారితోడ 396

38 శ్రీ రామానుజ రామాయణము వాని వాయి నుండి వాని రొమ్మున నుండి - పొరలి వచ్చు రుధిరపూరమునను తద్చిలమ్ము భూమి తలమెల్ల గడవ రా - కుండునట్టుగాగ నిండి యుండె. 397 చంపివైచి యతని శత్రుని దుందుభి - సుతుని వి[క్రమించినతని నేను వెడలి వచ్చుచుండి వెదకి కానగనైతి - మూసియున్న బిలము ముఖము నపుడు 398. ఏను మాటి మాటి కెలుగెత్తి సుగ్రీవు - డా యటంచు "పేర్చి యార్చుచున్న నెపుడు బదులు మాటయే లేక యుండెనో - అప్పుడు కడు దుఃఖ మందితేను 399 దాని నేను కాలి తాపుల పెక్కింట - పగిలి పోవ నడచివైచి దాని వెంట నంత నేను వెలువడి యిట జేర - నేగుదెంచి నాడ నెప్పటట్ల శ00 అచట నితడు నన్ను నడ్డగించిన వాడు - తనకు రాజ్యమిదియు దక్కగోరి అన్నయెడల చెల్మియన్నది సుగ్రీవు - డీ నృశంసు డెడదలోన మరచి 401 ఇట్టి రీతిగా వచించి యచ్చట నన్ను - కట్టుకాన్న యొంటిబట్ట తోడ నిబ్బరమ్ముగాగ నిర్వాసితుంజేసె - వానరేశ్వరుండు వాలి యపుడు 402 వాని చేత (ద్రోపు వడి హృతదారుడ - నైన నేను రాఘవాత గైజాత ఆతని భయమున సవనారక్షవమైన యీ - కువలయ మ్మిదెల్ల (గ్రుమ్మరితిని 403 బుళ్యమూకగిరివేణ్యమ్ము వాలికి - కారణాంతరమున గడవరాని దేను చేరియుంటి నిద్దాని భార్యాప - హరణ దుఃఖితుండనైన వాడ 404 ఇదియు నెల్ల నీకు నే వివరించితి - వైరమునకు దొడ్డ కారణమ్ము నెరుగకున్న నేను నే పాపమున్‌ చూడు - వచ్చిపడియె రాఘవా వ్యసనము 405 ఆడలి వాలికార్తుడై యున్న వానికి - నఖిల విష్టాభయంకరా యొ నర్చనగును వీర నాకు ప్రసాదమ్ము - నీవు నింక వాని నిగ్రహించి శ06 అనివచింప విన్నయాతడు తేజస్వి - ధర్మవిదు డతండు ధర్మసంహే తమ్ముపల్కు పల్క దలకొనెనపుడు సు - గ్రీవుతోడ నగినరితి దోప 407

కిష్కింధా కాండము 39 అడ్డునాపులేని వర్క సన్నిభములు - నాదు వాడి మీరు నారసమ్ము లివి కడువడి దుష్టవృత్తి మెలంగు నా - వాలి యొడలిపైన (వ్రాలి పోవు 408 ఎదుట గాంచకుందు నెందాక నీ భార్య - నపహరించినతని నంతదాక 'బ్రదుక నౌను వాలి పాపాత్ముడతడు చా - రిత్ర దూషకుండు లెస్సగాను శ్తగ9 అరయుచుంటి నిన్ను నాత్మానుమితి మెయి - దుఃఖ సాగరమున దోగినతని దరికి జేర్చు వాడ తప్పక నిన్నేను - పుష్కలముగ కామమొందగలవు 410 ఆలకించి రాఘవాన్వయు నా పల్కు - నాత్మహితము గూర్చునట్టిదాని పరమమైన ట్రీతి పడసి సుగ్రీవుడు - పల్కె తద్దదాడ్డ పల్కులిట్టు ర! (11 సర్లు పల్కులవియు హర్షప్రౌరుష వర్హన - మైన రాము పల్కు లాలకించి యర్చన మ్మొనర్చె నపుడు సుగ్రీవుడు - ప్రస్తుతించె రాఘవాన్వవాయు డ్త2 ప్రజ్వలితములైన నాడియౌ మర్మాతి - గమ్ములైన యంపగముల చేత కనలి లోకములను కాల్లు వీవు యుగాంత - సమయ సూర్యున ట్టసంశయమ్ము 413 _వాలి దుందుభిని జయించిన కధ- వాలికున్నయట్టి పౌరుషమెట్టిదో - వీర్య మెట్టిదా మరి ధైర్యమెంతా ఏ వచింప నాలకించి యవ్యగ్రుడై - నెరపు మీవు పిదప నెరపెడునది త్తషేత్న పళ్చిమాబ్దీ నుండి (ప్రాగబ్దికిన్‌ దక్షి - ణాబ్ది నుండి యుత్తరాబ్దీదాక గడచువాడు ్రొద్దుపాడవక మున్నుగా - వ్యపగతక్షముండు వాలి యతడు త్తేర్‌ కొనలమీది కెక్కి పెనుగొండలన్‌ కడు - గొప్పవైనగాని కొమ్ములురక పైకి నెగురవైచి పటు రయమున చేత - బట్టుకానును వీర్యవంతు డతడు శర వనులలోన సారవంతమ్ములౌ పెక్కు - పలుతెరంగులైన పాదపములు భగ్నమయ్యె వేగ వాలిచే నా త్మీయ - బలము చాటుచుండ వెలికిదలియ 4 దున్నపో తాకండు దుందుభి యనువాడు - రాజతాచల శిఖర ప్రభుండు చేయి యేన్నులంత పెంపైన బలము తా - నొడల వీర్యవంతు డూనియుండె _ 418 కే డూ

40 శ్రీ రామానుజ రామాయణము వీర్యమునను విర్రవీగి దుష్టాత్ముడు - వరము లొందియుంట (భ్రాంతి జెంది యరిగె జేరగ సుమహాకాయు డాతండు - నాపగాధి నాధు నంబురాశి శ్తే9ి హద్దుమీరిపోయి యతడూర్మిమంతమ్ము - సాగరమ్ము రత్నసంచయమ్ము నొసగు మీవు నాకు యుద్దమ్మటంచును - పలికె నా మహార్ల్షవమ్ము తోడ 420 అంతలేచి వచ్చి యా సముద్రుండు ధ - ర్మాత్ముడౌ నతండు మహిత బలుడు నాడె వాక్యమిట్టు లసురునకును కాల - చోదితునకు నపుడు మేదినీశ 421 యుద్ధమొసగ నీకు యుద్ద విశారదా - నేను చాలువాడగాను సుమ్ము వినగనౌను నేను వివరించువాడను - ఎవడు నీకు యుద్రమిచ్చువాడా 422 అచలనాథుడున్‌ మహారణ్యమున మౌని - జనులకెల్ల పరమశరణ మతడు శంకరునకు మామ జగముల హిమవంతు - డనెడు పేర వెలయునట్టివాడు 423 ఆతుల ఘనగుహా (ప్రప్రవణాన్వితుండు - బహుళ కందర నిర్షర సహితుడతడు సీకు తులలేని సంప్రీతి నెరపుటకును - కడు సమర్జు డాతండె సంగ్రామ మందు భయము పడిన వాడు వారాన్నిధియటంచు - నెరిగికొని నిశాచరేశ్చరుండు హిమవదచల వనికి నేగుదెంచెను శరా -_ సనము నుండి వెడలు శరమునట్టు 425 రంత నాగిరీంద్రమందున్న మత్తగ - జేంద్ర విపులమైన శ్వేతశిలలు యెరా లి నేల బహుధా విభిన్నమై యుబ్బ్చి దుందుభియును బొబ్బవెట్టె 426 అంతట తెలిమబ్బు నాకారమున ప్రీతి - సల్పు నాకృతిగొని సౌమ్యుడైన 4 హామవదచల నాథుడిట్టులంచును బల్కె - నిజ శిఖరమునందె నిల్ఫియుండి. 427 పైన నన్ను దుందుభీ ధర్మవత్సలా - గాసిజెందజేయగాదు సుమ్ము మ కలని పనుల నేర్చరిగాను సూ - మౌనిజన శరణ్యమైన వాడ త్త28ి ఆలకించి పల్కు లయ్యని ధీమంతు - డవనిభృ ద్వరీణ్యు డాడినయవి పల్కులిట్టులంచు పల్కె నా దుందుభి - రోష సమభిరక్త లోచనుడయి శ్త29

కిష్కింధా కాండము శ! అని యొనర్చ నీవు నసమర్హుడవయేని - అరుమవేని నా భయమున నైన వాడెవండు చెప్పు నేడు యుద్దము నాకు - నాసగజాలునో యుయుత్సునకును 430 ఆలకించి యిట్టులని చెప్పె వాక్య వి - శారదుండు తుహినైైల విభుడు ధర్మచిత్తుడలుక తలకొనగ ననుక్త - పూర్వ మతని కసురపుంగవునకు త్తే వాలి యనెడు వాడు పటు మహా 'ప్రాజ్ఞండు - శక్ర తుల్య విపుల విశ్రముండు నిలిచి యుండు వాడు నిస్తుల ప్రభను కి - ష్కింధ వానరుండు శ్రీయుతుండు 432 అతడు కడు సమర్భుడౌ మహా (ప్రాజ్ఞుండు - యుద్దకుశలి ద్వంద్వయుద్దము మహ నీయమైన దౌసగు నీకును నముచికి- శక్రు డొసగినట్టి చాడ్పుగొగ 433 చేరజనుము నీవు శీఘ్రుమ్ముగా వాని - నింక యుద్ధ మిచ్చగింతువేని దురము పనులలోన దుర్దర్షణుం డెప్పు - డతడు శూరవర్యుడౌను సుమ్ము. 434 తుహినధాము పల్కు దుందుభి యాలించి - విపుల కోపసమభివిష్తుడగుచు వాలి వాసమున్న ప్రోలు కిష్కింధకు - పురవరేణ్యమునకు పోయె నపుడు శ్వ35్‌ మహిషరూప మతడుమైకొని తీక్ష్‌ణశ్చం - గాన్వితుండు కడు భయావహుడుగ నంతరిక్ష తలమునందు వర్షర్తున - సలిలపూర్హ మహిత జలదమట్టు 436 అంతనేగుదెంచి యాతడు కిష్కింధ - వాకిటికిని మహిత బలయుతుండు బొబ్బవెట్టైనపుడు పుడమి వడంకగా - దుందుభియు రవమ్ము దుందుభివలె _ 437 చెంతనున్న యెల్లచెట్లను భంజించి - వసుధ డెక్కల కడు పగులనడబచి కుమ్మె ద్వారమదియు కొమ్ములతో పాగ - రెక్కియున్న కొమ్ముటేన్లు వోలె. 138 ఆలకించి శబ్ద మంతజురగతుండు - వాలి కనలుగొన్న వాడు నంత వెలికి నురికివచ్చె వెలదుల గూడి తా - రకల గూడిన నెల రాజు వోలె ఉం అంత దుందుభి గని వ్యక్తాక్షరపదమ్ము - లొప్ప మితముగాగ చెప్పెనిట్టు వాలియతడు సర్వవనచారులకును ష్‌ వంగ సంఘములకు షార్థివుండు త్వీర్మీ0

డ్త2 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఏటి కిట్టు లీవు నీ నగరద్వార - మడ్డగించి చెలగి యార్భ్చుచుంటి వెరిగి యున్న వాడ నే నిన్ను దుందుభి - కాచుకొనుము బలిమికాడ యుసురు క్షత] వాడు ధీయుతుండు వానరాధీశ్వరు - డాడినట్టి పల్కు లాలకించి రోష సమభిరక్తలోచనుడైన దుల - దుభియు నిట్టు లతనితోడ బల్కె శశ2ై వీరవర్య నీవు వెలదుల సన్నిధి - పలుకు లిట్టి రీతి పలుకదగదు ఒసగు నీవు నాకు యుద్ధమ్ము నిప్పు డే - నంత నెరుగువాడ నలవు నీది శశ3 అట్టు కాకయున్న నలుక దాలిచియుండు - వాడ నేటి రేయివరకు దీన 'స్పైరకామభోగ సమితికై వానరా - వ్యవధి ప్రొద్దు పొడుచు వరకు గొనుము_ 4క్తేక కౌగిలించికొనియు కపులెల్ల వారిని - సంప్రదానములను చక్క నిమ్ము సంగడింపు సర్వశాఖామృగేంద్రుడ - వీవు మిత్ర జనుల నెల్లవారి డడ్తర్‌ చక్క నరయునట్టు సల్పు కిష్కింధను - నిన్ను బోలువాని నిలుపు పురిని ప్రీ జనమ్ము తోడ శ్రీడింపు మీరేయి - నే నణంచువాడ నీదు పొగరు శ4ీర 'భూణహంత యగునుపో వాడెవడు చంపు - మత్తునైన మరి ప్రమత్తునైన సుస్తనైనను కడు శూన్యస్టువైనను - నీవలె మదమోహనిహితునైన శశ? వౌ డు నిట్ట లనియె ప్రహసించి మెల్లగా - నసురసత్తమునకు నలుక మీర తారమొదలు గాగ తరుణీ గో జనుల నెల్ల - వారి విడచి పుచ్చి వైచి యపుడు శ్తశరి మత్తుడనుచు నన్ను మతి దలంపకు మీవు - యుద్దమునకు వెరవకుంటివేని మ న దము దీని నిక సమర్థించుకొనుము యీ - బవరమందు వీరపాణ మంచు. 449 వానితో డ నిట్టు పల్కి సంక్రుద్దుడై - తండ్రి వాసవుండు తనకొసంగి నట్టి హేమదామ మరుత దాలిచి యుండి - నిలిచి యుండె పోరు సలుపుటకయి. కొమ్ముదోయి పట్టుకొని వాని దుందుభి - నవనిధర సమానుడైన వాని నప్పుడు బొ 2 పుడు బొబ్బివెట్టి కపికుంజరుడు వాలి - పట్టి తిప్పి తిప్పి వైచె బిట్టు శ్వర

కిష్కింధా కాండము త్త

వాలి విసరి నేల పడద్రొబ్బి వైచె మ - హాస్వనమ్ము మీర నార్చె పేర్చి వెడలి పారె వాని వీనులలో నుండి - రుధిర మతని నేల దద్రొబ్బుచుండ శర్‌2 ఒకరినొకరు గెల్వ నుంకించుచున్న వా - రిరువురకును కనలు రెట్టిగాగ

సంభవించె ఘోర సమరమ్ము దుందుభి - దానవునకు మహిత వానరునకు = 538 ఆహనమ్మొనర్చె నప్పుడు వాలి పురందర సమఘన పరా(శక్రముండు

ముష్టి యుగముతోడ మోకాళ్ళతోడను - శిలలతోడ నట్లె చెట్ట తోడ శ్వక్‌డ్త అపుడు నచట వానరాసురు లిర్వురు - నొకరినాకరు చంపనూని యుండ

బడలు పడియె నసుర బవరమ్ములోపల - పెచ్చు పెరిగె జంభభేది సుతుడు 455 బడలియున్న వాని వ్యాపార వీర్యధై - ర్యముల నట్టులే పరాక్రమమున దైత్యుదుందుభి వసుధాతలమ్మున పార - వైచె నాడిచి పట్టి పైకినెత్తి శీ5్‌ర ప్రాణహారిమైన రణమున నద్దాన - పిండియయ్యె దుందుభియు నతండు పడియెనపుడు నేలపైన పంచత్వము - నాంది బెట్టిదంపు టొడలివాడు త్న్‌? విగత సత్తు నతని విగత చేతను బట్టి - బాహుయుగముతోడ పైకి నెత్తి

విసరివైచె వాలి విపుల బలాన్వితు - డొక్క యూపుతోన యోజనమ్ము త్ష5రి

-వాలికి మతంగ శాషదప్రొప్తి-

వేగమార నట్టు విసరివేయగ వాని - ముఖము నుండి నెత్రుబొట్టు రాలి

పడె మతంగ మౌనివరు నాశ్రమోపాంత - సీమయందు గాలి చెదరివచ్చి. 459 చూచి మౌని వాని శోణిత బిందుల - పైన నుండి రాలి పడిన వాని

నలిగి నాతడా మహాభాగు డచట చిం - తించుచుండె నెవ్వడిత డటంచు 460

నాకు శోణితమ్ము తాకెడు నట్టుగా - నాచరించె నే దురాత్మకుండు

ఎవ్వడా దురాత్ము డెవ్వ డా దుర్చుద్ది ఎ యకృత బుద్ది బాలిశాధముండు న!

పల్కి యిట్టులంచు పదపడి వెల్వడీ - మునివరేణ్యు డెదుట కనుగొనియెను

ప్రాణములను వీడి వసుధ బడిన దాని - శైల సన్నిభ మహిష మ్మొకండు 462

శక శ్రి రామానుజ రామాయణము వాడు తపము మహిమ వానరుడొనరించి - యున్న దది యొరింగికొన్న పిదప మహిత శాపమొసగె మహిషమ్ము నచ్చోట - పారవైచినట్టి వాలి గూర్చి ఉ6తె నాకు నాశ్రయమగు నీ కాననము రక్త - సిక్తి దూషితమ్ము చేసె నెవ్వ డసురదేహ మిదియు విసరి యెవ్వాడు సం - భగ్న మాచరించె పొాదపముల వాని కిచటు చొరగ వలను గాకుండెడు - చొచ్చినంత వాడు చచ్చువాడు శరకే మామ కొగ్రమ పద సీమకు చుట్టును - నిండు యోజనమ్ము నేల దాటి యరుగుదెంచెనేని యాతడా దుర్చుద్ది - లేకపోవు శంకలేక యుండ శీర5్‌ ఆశ్రయించి మామ కారణ్య మియ్యది - వాసమున్న వారు వాని సచివు లైన నిచట నుండుటన్నది పొసగదు - విని సుఖమ్ము మీర చనుట యొప్పు 466 వారలైన నుండు వారేని యిట నిక్కు - వము శపించువాడ వారి గూడ పుత్రువోలె నెపుడు ్రోచి కాచుచు నున్న - నాదు రమ్య కాననమ్ము లోన నాకు లంకురమ్ము లణగిపోయెడు నట్టు - పండు దుంప లేక యుండునట్లు 467 దీనికింక హద్దు దిన మిదియే రేపు - నాకు కాననౌ వనౌకసుండు బహుసహ్ర వర్ష పర్యంత మిచ్చట - కొండయట్టులు పడియుండు వాడు శరర వంత నాలకించి యా వానరులు మౌని = వర్యుడాడినట్టి పల్కు లవియు చనిరి వనిని వీడి యద్దానివి - వారి గాంచి వాలి పల్కె నిట్టు 469 ఏటికి బీ వు మీర లెల్లవారు మతంగ - వన నివాసులైన వారు గూడి గుదెంచినారు నా చెంతకు - స్వస్తి యెసగునే వనౌకసులకు త్త70 వారలెల్లవారు వానరులంతట - సర్వకారణమ్ము శాపమట్లు ళా వాలి కొసగియుంట పల్కినా రప్పుడు - వాలి తోడ హేమమాలితోడ త్తే వానరాళి యుడు పల్కిన పల్కుల - నాలకించి నంత వాలియామ హర్షివరు ప ర్షనర్యు చెరనరిగి యప్పుడు కేలు - దోయిలించి యాచ్చసేయుచుండె త2 ఆ మహర్షివర్యు డప్పుడు వాని న - నాదరించి చొచ్చి నాశ్రమమ్ము శాపమొందుదునని సందత్రస్తుడై వాలి - విహ్వలత్వమొంది వెడలి పోయె 473

కిష్కింధా కాండము త్త అంత శాపభితి నడలుచున్నాతండు - బుళ్యమూక ఘనగిరీంద్రమున ప్ర వేశమాచరింప వేడకుండెను చూడ - నైనగాని హరియు క్షోణినాథ త్తగడ చొరకయుండు టాత డెరిగి యున్నందున - నీ మహావనమున రామ నేను సంచరించుచుంటి సచివగణమ్ముతో - పొగులు టన్నమాట పోవ నడచి తర్‌ సుగ్రీవుడు రాముని బల ప్రదర్శనము గోరుట- అస్టినిచయ మదియె అద్రి శృంగోపమ - మైనయదియు మహితమైన యదియు వీర్యగర్వ గరిమ విరిగిన దుందుభి - దాతనిది వెలుంగులారుచుండె కీ7ర ఇవియె విపులమైన వీ సాల వృక్షమ్ము,-లేడు కొమ్ములలమ-నెసగుచుండు నెరపజాలువాడు నిప్పత్రముగ వీన - నొక్కదాని వాలి యోజమొప్ప త్త ఇట్టి దతని సాటియేలేని వీర్యమ్ము - నేను ప్రస్తుతించినాను రామ అట్టివాని వాలి నాహవమున జంప - నెట్టు చాలువాడ వీవు నృపతి త్త్గ8ి అట్టు పల్కుచున్నయతనికి సుగ్రీవు - నకును లక్ష్మణుండు నవ్వి యనియె నేమి కార్యమూని యిట నెరవేర్చిన - వాలి వధము నమ్మువాడ వీవు 479 అంతవాని కిట్టులనియె సు(గ్రీవుడు - వాలి మున్ను సప్తసాలములను వీని పగులనడచె పడిగ నాక్కొక్కటి - పిదప గూడ నతడు పెక్కుమార్జు 480 వీనిలోన నొక్క వృక్షమ్ము రాముండు - పగులనేయునేని బాణమొకట కూలిపోయినాడు వాలి యటం చెంతు - నరసి రాము ఘన పరాశక్రమమ్ము 481 చచ్చిపోయిన మహిషమ్ము నెమ్ముల గూడు - నొక్కకాల నేల నుండి లేపి పారవైచునేని పదపడి లక్ష్మణా - వేగ రెండునూర్ల విండ్ల మేర 4852 ఈ విధమ్ముగా వచించి సుగ్రీవుడు - రక్తలోచనాంతు రాము నొక ము హూర్త మెడద దలచుచుండి కాకుత్చుతో - మరల నిట్ట లంచు మాటలాడె. 483 శూరుడగు నతండు శూరఘాతియును ప్ర - ఖ్యాత వీర్య పౌరుషాన్వితుండు బలయుతుండు వాలి వానరవిభు డప - రాజితుండు సంగరమ్ములందు డ్తర్రిత్త

జ్‌ శ్రి రామానుజ రామాయణము వీని దుష్కరమ్ములైన కర్మమ్ముల - జూచుచుండు వారు సురలు గూడ వాని దలచుకొంచు భయమందినాడ నే - బుశ్యమూక మా(శ్రయించి యుంటి. 485 అతని నా యజయ్యు నష్రధృష్యుండా న - మర్షణున్‌ వలీముఖర్జభు నెపు డెడద దలచికొంచు విడువకున్నాడను - బుశ్యమూక మిదియు నేనునైన 486 సంచరించుచుంటి శంకతో నుద్విన్న్ష - మనముతోడ మహితవనములోన మంత్రివర్యులు హనుమంతుండు నాదియౌ - కూర్మిగల్లు వారి కూడిమాడి _ 487 శ్ఞాఘ్యుడైన వాని సన్మిత్రు నేనును - పడసివాడ మిత్రవత్సలా తు షారగిరివలె పురుష వ్యాఘ్రుడా నిన్ను - నాశ్రయించి యుంటి నయ్య నేను 488 కానివాని బలము నేనెరుంగుదును దు - (ర్భాతర్లైన వీర్యవంతు బలము విగ్రహమున నీదు వీర్యమ్ము రాఘవా - కాంచియున్నవాడగాను నేను 489 ఏనునైన నీదు నెత్తైరుంగ దలంప - నిన్ను బెదరగొట్ట చిన్నబుచ్చ వాని భీకరమ్ములైన కర్మమ్ముల - నిట్టి పిరికితనము పుట్టె నాకు 490 'ఫ్రస్ఫుటముగ రాఘవా నీదు పల్కు ఫ్ర - మాణ మదియు దైర్య మాకృతియును గురుతు చెప్పుచున్న వురుతర తేజమ్ము - నివురుగప్పియున్న నిప్పువోలె 491 “రాముడు దుందుభి కంకాళమును తన్నుటి- ఆ ఇ వర ంచి పల్కు లవియునా సుగ్రీవు - డా మహాత్ముడప్పుడాడినయవి (ట్ర రాము డంత బదులాడె స్మితపూర్వ = కమ్ముగాగ నిట్లు కసివరునకు. శ్ర92 నీకు ప్ర నా ్రోకొమ్ము లేకున్నచో విక్ర - మమున కపివరేణ్య మా యెడలను ౦గ మందు శ్ఞాఘ్యమౌ (ప్రత్యయ - మిదియె నేను నీకు నాదవజేతు. 493 ఇట్టులంచు సాంత్వమెసగ సుగ్రీవుతో - నాడి బదులు లక్ష్మణా[గ్రజుండు రాఘవాన్వ్నయుండు రాముండు దుందుభి - కాయ మదియు లీల కాల(్రేల సైకినెత్తి మహిత బాహుండు పదియోజ - నముల పారవైచె నిముసమునను 494 అసురుమేను శుష్కమై చిన్నదైనది - వీర్యయుతుడు కాలివ్రేలితోడ పారవైచు టరసి పదపడి సుగ్రీవు - డనియె మరల నిట్టలంచు నపుడు శ్రర

కిష్కింధా కాండము ట్త్గ లక్ష్మణునకు నెదుట రాముని తోడుత - పల్కు లిట్టులంచు పల్కెనప్పు డార్రమై సమాంసమై క్రొత్తదౌ మేను - పారవైచె మున్ను వాడు మిత్ర ఇపుడు తేలికైన దెరచి లేకున్నది - తృణమువోలెనైన దిదియు రామ న్‌ అపుడు తాను మత్తుడై పరి(శ్రాంతుడై - యున్నవాడు నాదు నన్న వాలి పారవైచె నింతసాటి సులువుగానె - ఈవు వైచినట్టులే రఘువర శ్త/ ఇట్టి యెడల నెంచి యెరుగశక్యము గాదు - బలము నందు నీనొ వాడా మిన్న ఆ(ర్రమనియు శుష్క మనియును రాఘవా - ఇదియె దొడ్డ భేద మిందులోన 498 అద్ది యొకండె సంశయమ్మగు నో తండ్రి - బలమునందు నీకు వాలికైన సాల వృక్షమొండు కూలనేయుము నీవు - వ్యక్తమగునుసూ బలాబలములు _ 499 హస్తి హస్తమట్టు లాతతమైనది - సజ్యమాచరించి చాపమదియు నాయత మొనర్చి యాకర్లపూర్ణమ్ము - బెట్టిదంపుటమ్ము విడువు మీవు 500 సాలమును దీని సహితమౌ శరము నీది - లేదు సందియ మిట విదారింపజాలు చాలును విమర్శ ప్రియము నిశ్చయము నాకు - నెరపు మొట్టిడితిని నేను నృపతనూజ సతము రవిమిన్నయట్టు తేజస్పులందు - మహిత పర్వతములలో హిమాద్రియట్టు లెల్ల నలుగాలివాన మృగేం[ద్రునట్టు - విక్రమమ్మున నరులలో పెద్దవీవు 502

(12వ సర్గ ఈ పలుకుల నాలకించి సు[గ్రీవుడు - పల్కెయున్న యీ సుభాషితముల నమ్మకమ్ము గూర్చు నమ్మహాతేజుండు = రాము డందుకొనె శరాసనమ్ము 503 -రాముడు సప్తసాలములను ఖేదించుట-

మానదుం డతండు పూని శరాసమ్ము- సోరశర మొకండు కొనియు కేల (ప్రాంశుసాల తరువుపై వైచె గురి పెట్టీ - దిక్కు లెల్ల (మోత పిక్కటిల్ల 504 విపులబలయుతుండు విడిచిన బాణము - య్యుది సువర్ష భూషణాన్వితమ్ము శ్రైల సానురూఢ సప్తసాలమ్ముల - పగుల నడచి చొచ్చె వసుధలోన 505

48 శ్రీ రామానుజ రామాయణము చొచ్చినట్టి శరము క్షోణీతలము ముహూ - ర్తమున పగులగొట్టి రయము మీర వెలికి వెడలి వచ్చి వేగమ్ముగా స్వీయ - శరనిధానమందు చొరియె మరల 506 సప్తసాలములను సంభగ్నమైయున్న - వాని గాంచి ప్లవగ వల్లభుండు పరమ విస్మయమ్ము పాలయ్యె రాముని - విశిఖసత్తమమ్ము వేగమునకు 507 భూషణములు (వ్రేలి పొలుపారుచుండగా - నెత్తి తాకునట్టు నేల బడియె పరమమైన ప్రీతి బడసి సుగ్రీవుడు - నంజలించి రాఘవాన్వయునకు 508 కార్యమునను దాన కడు హర్షమొంది యా - తండు చెప్పెనిట్లు ధర్మవిదుని శ్రద్ధ నిలిచినతని సర్వాస్త్ర విద్వ ద్వ - రేణ్యుళూరు రఘుకులేశు గాంచి 509 ఇంద్రుతోడి సురల నెల్లరనైనను - బాణములను పురుషవర్య నీవు చాలు వాడవయ్య సమరమ్మునన్‌ జంప - వాలి మాట యింక నేల స్వామి 510 మహిత సప్తసాల మహిరుహముల పర్వ - తమును భూమి గూడ దారితమ్ము జేసి తొక్కబాణమేసి రాఘవ యట్టి - నీకు నాలపుమొన నిలుచు నెవడు 511 వేడు శోకమెల్ల నిర్గమించెను నాకు - నేడు మిక్కుటంపు నెమి శ్రనాకు పొందియుంట నిన్ను బోలెడు సన్నిత్రు - శక్రవరుణులకును సాటివాని 512 నేడె నాకు ప్రియము నెరవేర్చుటకు గాను - (బ్రాతృరూపితైైన వైరి నతని వాలి బట్టి నీవు వధియింపు కాకుత్సృ - ఏను నంజలి ఘటియించి తిదియె 513 అంత రాఘవుండు నలమి కౌగింట సు - గ్రీవు ప్రియసుదర్శు కీశవర్యు మాట లక్షణానుమతము మహాహ్రాజ్ఞు - డతని కిట్టు లంచునాడె బదులు 514 వెడలి పోదమిచటు వీడి కిష్కింధకు - పొమ్ము వేగమీవు ముందుకడను అరిగి యాహ్వయింపు మటకు సు(గ్రీవుడా - (భ్రాతృ గంధియైన వాలి నతని 815 -వాలితో సుగ్రీవుని పోరు- త్వరితగతిని వాలి పురికి కిష్కింధకు - నేగి యపుడు వార లెల్లవారు గహన వనములోన కనరాక నిలిచిరి - మ్రాకులందు తమకు మాటొనర్చి 516

కిష్కింధా కాండము త్తం న బొబ్బపెట్టె ఫోరముగను సుగ్రీవుడు - వాలి నాహ్యయించు పనికిగాను బిగియ గట్టి దట్టి వేగమే రవముల - నంబరమ్ము పగుల నడచునట్టు 517 ఆలకించి తమ్ము నారావ మయ్యది - అలుకగొన్న వాలి యలఘుబలుడు వేగ నిష్క్రమించే విహితసంరంభుడై - అస్తతటము నుండి యర్కునట్టు 518 పదపడి సమరమ్ము వాలి సుగ్రీవుల - కయ్యె మిగుల తుములమౌ విధమున నాకసమ్మునన్‌ బుధాంగారక[గ్రహ - ములకు ఘోరమైన పోరు వోలె ర్‌19 ఆళనికల్పములగు హస్తతలమ్ముల - భిదురకల్సములగు పిడికిళులను అడచి రొండొరువుల నాహవమున నన్న - దమ్ము లల్క దెల్వితప్పియుండి 520 అంత రాఘవుడు శరాసన పాణిళైై - వారిరువుర తేరిపార జూచి యొకరినొకరు పోలియున్న వీరుల నాళ్ళి - నేయ సురల బోలు నాయిరువుర 521 ఎరుగలేక యుండి యెవడు సుగ్రీవుడో - యెవడు వాలియో రఘువరు డంత పోవ విడుచుటకును బుద్ది యొనర్చడ- అంతకారిమైన యాశుగమ్ము 522

-సుగ్రీన పరాజయము-

వాలిచేత భంగపడిన సుగ్రీవుడు - నంత నూత్రలోనె యచట నెచట కానలేమి నాధు కాకుత్స్స నరపాలు - బుశ్యమూకమునకు నెగసి పారె 523 రాపువడిన వాడు రక్తసిక్తాంగుడు - దెబ్బ లొడల తట్టుదేరి నతడు కనలు గొన్న వాలి వెనుకొని తరుమగా - వాడు చొచ్చె ఘఫోరవనములోన 524 వనిని జొచ్చియున్న వాని గన్లాని వాలి - శాపభీతి వలన సంచలించి ఈవు తప్పి పోయినావని వచియించి - మహితకాంతి యుతుడు మగుడిపోయె 525 (బ్రాతతోడ గూడి రాఘవుడైనను = హనుమ కూడి తమ్ము వెనుకొనంగ నా వనమ్ములోనికే వచ్చె సు(గ్రీవు - డట్టు వచ్చియున్న యట్టి వనికి 526 చూచి రాము నపుడు సు(గ్రీవుడున్‌ లక్ష్మ - ణాన్వితుడయి వచ్చినట్టి వాని సిగ్గుపడుచు నిట్లు చెప్పెను దీనుడై - నేల మీద చూపు నిలిపి యుంచి ర్‌

50 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము ననన కతన పలా పిలువు మీ వటంచు పలికి నా తోడను - వెలయ జూపి నీదు విక్రమమ్ము

శత్రు చేత నన్ను చావమోదించియు - నేమి చేసినాడ విపుడు నీవు 5్‌లై ఈవు చెప్పనైన దా వేళలోననే - వాస్తవముగ రాఘవాన్వవాయ

కూలనేయ నేను వాలినం చృట్లైన - వెడలకుందు నిచటు వీడి నేను కై ఇట్టులంచు కరుణయెసగ సుగ్రీవుడు - మహిత చిత్తు డతడు మాటలాడ తెలియబల్కె నిట్లు దీనమౌ పల్కుల - మరల నిట్టు రఘుకుమారు డపుడు 9580 ఆలకింపవలయునయ్య సుగ్రీవుడా - తలగద్రోయు మయ్య యలుకయదియు

నేమి కారణమున నీ బాణము న్నేను - విడువకున్న వాడ వివరముగను 501 భూషణమ్ములెడల వేషమ్ము నెడలను - కొలల యెడల నడచు మెలపు లెడల నీవునైన వాలియేనియు సుగ్రీవ - యొకరినాకరు పోలియున్నవారు 532 స్వరము వలన గాని వర్చస్సు వలనను - గాని చూపువలన గాని స్లవగ

విక్రమమున వాక్య విన్యాసమున గాని - భేద మెదియు గాంచలేదు మీకు

అపయి నపు డేను రూపసాదృశ్యమ్ము - వలన మోహితుండ వానరవర 533 విడువనైతి మహితవేగమ్ము శత్రుని - బర్హణమ్ము కంకపత్రి జీవి

తొంతకరము ఘోర మదియు సాదృశ్యవి - శంకితుండ నేను జంకుమాని

ఏను చేసినయది యిరువురకును మూల - ఘాతి కాగదగదుగాదె మనకు 53% నిన్ను పీరు నే విపన్ను జేసినను నా - తెలివిలేమి వలన చులుకదనము

వలన ్రక్తట్లమ్లా ను బాల్యమ్ము నాయది - మూఢ బుద్దియు కపిముఖ్య యింక

తద్ద యనెడు వారు దత్తాభయ వధ మ్మ - నియెడు పాతకమ్ము నిపుణమతులు

నే

క ండువైను వరవర్షి - నీ వతంస సీత నీ యధీన

0 క [25౯ యున్న వార మందరమును మేము - నీవె శరణు మాకు నీ వనమున 536

కిష్కింధా కాండము ర్‌1 సుగ్రీవుని పునర్యుద్దమునకు ప్రోత్సాహము- అందువలన మరల ననియొర్పుము నీవు - శంకసేయ వలవ దింక నన్ను నీ ముహూర్తమందె వీక్షింపు సుగ్రీవ - వాలి నతని నాహవమ్ములోన నొక్క బాణముననె యుక్కడంగిన వాని - పొదివి కొన్న వాని భూతలమ్ము 537 నెరపుకొనుము గురుతు నీకు నీ వేదైన- నఖిల వానర నిచ యాధినాధ ద్వంద్వ యుద్ధమునకు తలపడి నాతని - నిన్ను గురుతు చెప్ప నేర్చెడునది 538 సకల శుభకరగుణ సముపేత గజపుప్పి - విరిసియున్న దాని పెరికి తెచ్చి ఈ మహాత్ము వానరేశు సుగ్రీవు కం - రమ్మునందు లక్ష్మణా యొనర్చు 539 అంత గిరి తటమ్ము నందు సంజాతమై - పూల చెలగెడి గజపుప్పిలతను పెల్లగించి తెచ్చి వెస లక్ష్మణుండును - వాని కంఠసీమ దాని వైచె 540 శ్రీయుతుం డతండు చెన్నారె శోభతో - కంరసీమ వల్లి శ్రాలుచుండ వింట చెలగుచున్న ” శేతమైన న - క్షత్రమాలతోడి సవితృనట్టు 541 బెగ్గురుల మాల గల సంజెవేళ మబ్బు - బోలు నొడలితో వెలుగుచు బొలుచుచున్న యతడు రాఘవవాక్య సమాహితుండు - వానితోడ కిష్కింధకు వాలి పొలి తమగు నగరికి నంతట తరలిపోయె 542 (13వ సర్షు -సుగ్రీవాదులు నురల కిష్కింధకు పోవుట- బుశ్యమూక పర్వతేంద్రమ్మునుండి ధ - ర్మాత్ముడతడు లక్ష్మణా'(గ్రజుండు వాలి విక్రమ పరిపాలితమైన కి - ష్కింధకేగె గూడి కీశవర్యు 543 కనక భూషితమ్ము ఘనశరాసన మెక్కు - పెట్టి చక్క రాఘవేశ్వరుండు (గ్రహగణేశతుల్య రణసాధకమ్ముల - సాష్టాంగ ర్‌డ్తిక్ర వీర క్‌ ఓ కట స్ట తరలిపోయె సంహత'గ్రీవుడైన సు = జీప్‌ డూరుకులల్ళపారచ్న్యత్కి న్న నా మహాత్మకునకు నగ్రభాగమ్మున | ని ష్ష సు | (45 బల టు ల్‌ ాాాానకా త ఆనీ

రై శ్రీ రామానుజ రామాయణము తత్తు నుతునునుుమునునునునుతముామినుననన నానా అరిగె పిరుద వీరుడా హనుమంతుడు - నళుడు నీలుడు కపినాయకుండు తారు డాత డలమఘు తరతేజుడున్‌ కపి - యూధనాధ యూధనాథు డరిగె 5్‌క్తీ6 అరసికొంచువార లందందు పుప్పుభా - రావలంబులైన యవనిజముల ట్రోదినులను సాగరంగమమ్ములను ప్ర - సన్న సలిలవాహ సముదయముల క్‌శ్న7 ముఖ్యమైన శిఖరములనన్నిటిన్‌ ప్రియ - దర్శనమ్ములైన దరులనెల్ల 548 సర్తములునువిమల వైడూర్య సమము లా - కోశ కుట్మలమ్ములౌ ఇత్రద్య్య సమితి యొప్పుచున్న సజలకాసారముల్‌ - వార లరసికొంచుదారిలోన క్‌డ్షం రు, సారసములు హంసకారండవములు వం - చులములు జలతామ్ర చూడముల్సు్సు ను = చెలగి కూయుచున బెద రకున్నవాని మృదుల శమ్వాంకు రా = హారులైనవాని హరిణములను డల చరించెడు - వాని నిలిచియున్న వాని గాంచి కాననమున నెల్లకడల ఇ ద్‌ర్రై కూలఘాతులైన కొలని గొంగల శుక్త - దంతయుగ విభూషితము శై లగుచు నలరువాని ఘఫోరమౌవాని నొంటిగా - దిరుగువాని వన్యకరివరముల కకం (క్రొవ్వుమీరి కొండ కోరాడు వానిని - నడచు పర్వతముల వడువువాన్సి వారిదమ్ములట్టి వారణముల నేల - దుమ్ము మీది కెగయ జీము శవాని 553 వనములోన తక్కు వనచరములను ఖే - చరములౌ విహంగ సముద / యము శై చూచు చుండి వారు సుగ్రీవ వశవర్తు - లైనవారు వేగ మరిగినారు 554 త్వరితగతుల వారు తరలిపోవుచు నుండ - నచ్చట ద్రుమషండమైన వన్వ్వు నరసి రఘుకుమారు డప్పుడు సుగ్రీవుతో - పల్కు లిట్టులంచు పల్కె త్రాన్స ర్‌ర్‌ప్ర అకసమ్ములోన నంబువాహము వోలె : వృక్షషండ మిదియు వెలుగుచుండె మబ్బుగములవోలె నుబ్బు మీరెడునది - చుట్టుపట్ల నరటిచెట్టు లలమ క్‌56

కిష్కింధా కాండము 53 ఎరుగ నిచ్చగింతు నిది యేమియో సఖా - కౌతుకమ్ము నాకు గదురుచుండె నాకు కౌతుకాపనయనమ్ము నీవు గా - వింప నిప్పు డిచ్చగించువాడ 557 ఆలకించి పలుకు లా మహాత్ముడు రాఘ - వాన్స్నయుండు నట్టు లాడినయవి నడచుచునె మహద్వనము దాని గూర్చి సు - (గ్రీవు డిట్టులు వివరించె నంత 558 ఇది విశాలమైన దీ యాశ్రమము శ్రమ - నాళశనమ్ము రాఘవేశపుత్ర ఉపవనాఢ్య మగుచునొప్పారు నియ్యది - స్వాదు మూలసుమఫలోదకమ్ము 559 సప్తజను లనంగ జనువార లిచ్చట - తపసిజనులు సంశితవ్రతులు వ సించుచుండు వార లేడ్వు రధళశ్శీర్డు - లై జలాధిశాయులై నియతిని 5్‌60 వననివాసులైన వా రేడు రేలకు - నొక్కతూరి మెసవుచుండి గాలి చనిరి దివికి వర్షశతమైన పిమ్మట - నేడుగురు నొడళ్ల తోడగూడి ర5్‌61 వారి దేవం ప్రభావులౌ వారలయది - జటిల భూరుహ (ప్రాకార సంవృతమగు నా(శ్రమము దురాధర్షమై యతిశయిల్టు - సేంద్రులౌ సురాసురులకు నేని గొని 562 పాయ విడచివైచు పక్షులిద్దాని నిం - కట్టి వనచరములు కడమయవియు యెరుకలేమి చొచ్చెనేనియు నేవైన - మరలి యవియు వెలికి మగుడిరావు. 563 (శ్రవణ గోచరమగు సకలాక్షరమ్ములై - యచ్చటన్‌ విభూషణారవములు నిభృత తూర్యగీత నిస్వ్తనములు రామ - చెలగి దివ్యగంధ మొలయు నచట 56కీ దీపితమ్ము లౌను త్రేతాగ్ను లిచ్చోట - పొలుచు నిబిడమై కపోతకంధ రారుణమ్ము ధూమ మత్యంతకాంతితో - వృక్షశిఖరములను పెనచినట్టు ర్‌ళర్‌ (ద్రుమము లివియునెల్ల ధూమ సంసక్తమ - స్తకము లగుచు మిగుల దలరుచుండు మొగిలుగములు (క్రమ్మి మూసిన వైడూర్య _ గిరుల తెరుగుదోప వరలుచుండు 566 ధర్మమతివి నీవు దండ ప్రణామమ్ము - వారి గూర్చి రాఘవా యొనర్చు (భ్రాత వర్యుడైన లక్ష్మణుతో ప్రయ = తుండ వగుచు కేలు దోయిలించి 567

ర్‌క్తీ శ్రీ రామానుజ రామాయణము భావితాత్ములైన వారి కామునులకు - నెవరు వందనమొనరించువారా వారి కొడల నింతపాటి యశుభమైన - రఘుకుమార కానరాకయుండు 568 - రాఘవుండు (భ్రాత లక్ష్మణుతో గూడి -యంత కేలుదోయి నంజలించి యా మహాత్ములౌ మహర్షి సత్తముల గు - రించి తా నమస్కరించె నపుడు 569 రాఘవుండు (భ్రాత లక్ష్మణుతోడ ధ - ర్మాత్ము డతడు ప్రణతి యాచరించి కపులతోడగూడి యపుడు సుగ్రివుడున్‌ - హృష్టమనముతోడ నేగినారు 570 పోయి దవ్వు సప్తముని జనాశ్రమము న - ద్దానినుండి వారు దారివెంట కాంచి రెదుట తాకగారాని కిష్కింధ - వాలి పాలితనుగ వరలు దాని క్యా అంత నుది తా(గ్ర్యతేజులై యాయుధముల - బూని రామ రామానుజ వానరుల్వున్స మఘవసుత వీర్య పాలితమైన పురికి - మరల వచ్చిరి కూడితా మరివధకయి క్‌ త్వరగ వాలిపాలితమ్మైన కిష్కింధ - కేగి యపుడు వారలెల్లవారు ల్ల గహన వనములోన కనరాక నిల్ఫిరి - మ్రాకులందు తమకు మాటాన ర్చి క్రి ఆ విపీనములో విపుల - (గ్రీవుడు సుగ్రీవుడెల్లకెలకుల జూపుల్‌ పోవబరపీ యురుతర కో - పావేశము నూనియుండె నటవీ 'ప్రియుడున్‌ కాళ అంత ఘోరమైన యారావ మొనరించి - యాత డాహవమున కాహ్యయించె వాడును పరివార పరివృతుడై ధ్వని - నంబరము, శై పగుల నడచునట్టు (ప్రబల వాయు రయపురన్సరమ్నో మహా - తోయదము శ గర్దసీయున ట్లు కాక్‌ అంత బాలార్క నన్నిభుడైనవాడు - దృప్త హర్యక్ష గమన దీధితులవాడ్రు పల్కు సుగ్రీవుడొతడు పల్కెనిట్టు - కార్యదక్షుని రాముని గాంచి యపుడు కొర కపీ గణమ్ముల వల (క్రమ్మిన కిష్కింధ - తప్రహేమ తోరణాప్టి నొప్పు కీశ రాజధాని కేతనయం్రాఢ్య = వాలిపురిని జేరవచ్చినాము కా ప్రతిన యదియు వీర వాలివధమ్మును - గురిచి నీవు మున్ను నెరపినయది సఫలమౌనటులుగ సలుపుము వేగమే - అదనాదవిన తీవ యట్టి రీతి 578

కిష్కింధా కాండము 5్‌5్‌ -రాముడు సుగ్రీవునకు ధైర్యము చెప్పుట- ఈ విధమ్ముగా వచింప సుగ్రీవుడు - ధర్మచిత్తునకును దాశరధికి నరినిఘాదను డగునతడు సు(్రీవుతో - పల్కు లిట్టులంచు పల్కె నంత ర్‌79 గురుతు నీవు నిలుపుకొన్నవాడవు గజ - పుప్పి యనెడు దీని బూనియుండి పృథివినుండి దీని బెరికి లక్ష్మణుడు నీ - యరుత దగిలియుండ నలవరించె 580 (క్రాలుచుంటి వీవు కడు శోభతో వీర - (గ్రీవ సక్తమైన తోవతోడ వింటజెలగుచున్న విపరీతమైన న - క్షత్రమాలతోడి సవితృనట్టు 581 వాలి వలన నీకు వచ్చిన భయమును - వానరా(గ్రగణ్య వైర మదియు సంగరమ్మునందు సాయకమొక్కటి - విడచి నేను చక్క నడచి పుత్తు 582 చూపు మిపుడు నాకు సుగ్రీవుడా నీవు - భ్రాత్సరూపియైన వైరినతని కూలిపోయినంత వాలి వనమ్మున - చుట్టు కొనెడు వాడు మట్టిలోన 583 వాలి చూపు దారి బడిన పిమ్మట మరి - బ్రదికియుండి మగుడు వాడయేని తప్పుపట్టి నన్ను నప్పుడు రానగు - నపుడె నన్ను తిట్టనగును నీవు 584 సప్త సాలములను సాయకమున నే న - గల్బియుంట నీవు కొంఛచినావు. క నీ వెరింగి కొనుము నే డాబలమ్మున - నేను వాలి గూలనేసితినని కల్ల యాడియెరుగగా కిటమున్ను న - వీర నిలిచియున్న వేసడమున కం ధర్మ లోభమునను తగులూనియున్న నే - నెట్టులైన నాడ నింకమీద సలుపువాడ నేను సఫలమౌనట్టుగా - (ప్రతిన సంభ్రమమ్ము పాయద్రోయు కఠ పాలములోని పైరు పొాడమినయది శత - (క్రతుడు వానకురియు కతన నట్టు వాలి నతని హేమమాలి నందులకునై - పలుచు పనికిగాను వెలయదేయు క వొనరుం నినదమదియు నిపుడు నీవు సుగ్రీవుడా - దాన వెలికినురుక డు నుతబలాన్వితుండు జితకాశి నీచేత - మున్ను భంగ పడకయున్నవా వెలికి నురికి వచ్చు వేగమే తడయక - వాడు ననికి మేలుపడెడు వాలి 589

5్‌6 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ననన నన బవరమందు రిపుల భంజించుటన్నది - శూరులు మృషసేయువారుకారు స్వీయ పీర్యగరిమ నెరిగినవారలు - స్త్రీ సమక్షమున విశేషముగను 590 విన్న్మయంత 'హేమసింగళుడైన సు - గ్రివు డతడు రఘుకులేశు పల్కు కొసరి బొబ్బ వెట్టె క్రూరనాదమ్మున - నాకసమ్ము పగులనడచినట్టు 591 ఆ యలుకుడు వలన నడలెత్తి గోవులు - వన్నె దరిగిపోయి పరువులెత్తె రాజు తప్పువలన రారాపు పాలయి - కలతజెందిన కులకాంతలట్ను 592 పరువువెట్టై మృగము లురవడి రణమున - విరిగిపారు నత్చవిసరమట్టు రాలిపడుచునుండె నేల ఖిగమ్ములు - గడవ పున్నై మురలు (గ్రహములట్లు _ 593 అంతట ప్రతీతుడతడు త్వరాన్వితముగ - నంబుదగణ ప్రణాదనాదంబు నెలిచె శౌర్య పరివృద్ధ తేజుండు సవితృసుతుడు -పవన చంచల వీచియౌ వారి వోలె. 59 (15వ సర్హ) అంత నాత డా మహాత్ముడు సుగ్రీవు - డార్చినట్టి నాద మదియుచక్క నాలకించె వాలి యంతఃురగచుండు _ సూడుగొన్నవాడు సోదరునెడ 5్‌95్‌ సర్వభూతములను జలదరింపగ జేయు _ నా నినాద మతని దాలకింప నొక్కపెట్ట మత్తు నుడిగె నాతనిక్షిన్సి _ ప ప ర బెట్టిదంపు కినుక పుట్టెనంత ర5్‌96 అతడు రివ స స్పభత్వ మాక్షణమున మప - రక్తుడైనయట్టి రవిని బోలె 59/7 వాడి కోరలుగ టగాలు విరిసియున్న - తూండ్లతోడి మడువుతో నెనయయి అలుక? సగర నలుకుడు నొలించి - నంత వెలికినురికె హరివరుండు లు వెట్టుచు - నవని తలము పగుల నడచునట్టు_ 599 “వాలికి తార హిత్రోప్పోదేశమ్సు. పోవుచున్నవాని పాదిని యాతని తార - చెర్రి ర్వ్వాట్టిపడగ చెలిమితోడ బెదరు సందభ్రమమ్ము పెనగొన నిట్లని - పై హితముగూర్చు పల్కులివియు. 600

కిష్కింధా కాండము ర్‌7

ఏటి యురవడివలె నేగుదెంచిన దాని - కనలు దీనినెల్ల కడకు ద్రోయు

వీర సెజ్జనుండి వేకువనే లేచి - ముడుచుకొన్న 'సరుల విడుచునట్టు 601 వేగినంత నీవు వీనితో యుద్దమ్ము - సలుపవచ్చు ప్లవగసత్తమ ఇక

వీర శాత్రవునకు గౌరవమును దీన - నీకు లాఘవమును లేకయుండు ఈ02 వేగపాటు తోడ వెడలిపోవుట నీవు - నచ్చకున్న దిపుడు నాకు నంత

ఏటి కిట్టు లడ్డగించుటయో నిను - వినుము చెప్పుచుంటి వివరముగను 603 నిన్ను కనలి సిలుచుచున్నాడు పోరికి - మున్ను నెత్తి వచ్చి యున్నవాడు

పీచమడచి తీవు వెడలి వానిని చావ - గొట్టుచుండ దిళలుపట్టి పోయె ఈ0%4 పీచ మడచి వైచి బెట్టిదముగ నీవు - బాధపెట్టి యున్నవాడు మరల

నిపుడు వచ్చి పిలుచు టిది మనమ్మున శంక - యొదవజేయునట్టు లుండె నాకు బొబ్బలిడెడు వాని పొగరుబోతు దనమ్ము - పూన్కి యదియు నెట్టి పోల్కి నుండె

శబ్ద మదియు జూడ సంరంభమును దీని - కారణమ్ము చుల్కగొాదు సుమ్ము 606 తోడులేనివాడు కాడని సుగ్రీవు - నిటకు వచ్చినతని నెంతు వేను

తోడు కూర్చుకొన్న వాడెసూ వానియా - శ్రయమునూని గర్జ సలుపు నితడు 607 సహజముగనె బహు కుశలుడును బుద్దిమం - తుండు గూడ వానరుం డతండు వీగుదే డిట కపరీక్షిత వీర్యుడొ - నతని గూడి దినకరాత్మజుండు 608 వీర మునుపెనేను వినియున్న దాన కు - మారు డంగదుండు మాటలాడు చుండ నేను చెప్పుచున్న దానను నీకు - నది హితమ్ము గూర్చునట్టి పల్కు _ 609 అంగదుడు కుమారు డడవికి కడదాక - వెడలి యున్నవాడు వీడు నాకు వినిచియున్నవాడు వృత్తాంత మాస్తులౌ - వేగువాండ్రు విన్నవించినయది 610 సుతు లయోధ్యాధిపునకును శూరు. లాహ - వమున దుర్దయు లిక్ష్యాకు వంశభవులు రామ లక్ష్మణుల్‌ ్రథితుల్‌ దురాసదు లట - కేగుదెంచిరి సుగ్రీవు నెలమి గూర్చ

58 శ్రి రామానుజ రామాయణము సీదు తమ్మునకును (ప్రోదియౌ వాడు వి - ఖ్యాతుడాతడు రణ కర్కశుండు 'రాఘవుండు పరబలామర్షి కాలాంత - వహ్నికరణి పేర్చి పరగువాడు 612 అఖిల సాధుజనుల కావాసవృక్ష మా - పన్న జనులకెల్ల పరమగతియు నార్హులెల్లరకు సమాశ్రయ'- మాతండు - పరమ కీర్తి కేక భాజనమ్ము 613 తం'్రి యాన కెపుడు తలగడు జ్ఞానవి - జ్ఞాన సంపదాఢ్యుడైన వాడు ధాతువులకునెల్ల ధరణీ ధరేంద్ర మ - ట్లఖిల గుణనిచయ మహాకరుండు 614 దానివలన నీకు తగదు సుమ్ము విరోధ - మతని తోడ నా మహాత్ముతోడ నప్రమేయుతోడ నా_దుర్ద్ణయుని తోడ - రాముతోడ సంగరంపు బనుల 615 శూరనీకు చెప్పుచుంటి నొక్కించుక - కొండెములను చెప్పగోర నేను వాలకింపను"వలె నాచరింసను వలె = నేను నీకు నుడువు హితమిదియున్సు రర యౌనరాజ్య ఏీరి నభిష్తక్తి సుగ్రీవు - నకు నొనర్పు జక్కనన్‌ రయమున పోరు సలుపవలదు వీరుడా రాజేంద్ర - బల్మిమీరియున్న (భ్రాతతోడ్ర 6517 నీకు తగినదంచు నే నెంతు సౌహృద - మతనితోడ రఘుకుమారుత్రోడ్ర నెరపదగును ప్రీతి నీవు సుగ్రీవుతో - వైర ముజ్జగించి దూరముననె ర తమ్ము బుజ్జగింప దగును నీ వాతని - వానరుండు చిన్నవా డితండు అచటనున్న గాని యిచట నున్నను గాని - యెపు డతడు పై న ఖై బంధువేను న్సీక్సృ 619 -వానితోడ నీడు వచ్చెడి బంధు వె - వ్వాడు గాని కానరాడు భువిని వాని నీవు దానమానాది సత్కార - ములను చెంతజేరి? నిలువ త్కా ఎ అలుపుకొనుము 620 ఉగ్ర విరోధము డించియు - నిగ్రహమున నీదుపజ్జ నిలుచుండుత యా సుగ్రీవు డెప్పుడున్‌ విపు - లగ్రీవుడు చుట్టమని తలపనగు నీకున్‌ 621 భ్రాతృ సౌహృదమ్ము బట్టియు౦డుము నీవు - లేదు వేరుగతి యికేది నీకు నాకు ప్రియముసేత నీకు కార్యమ్మేని - హితనటంచు నన్ను నెంతువేని ప్రార్థనమ్ము సేయ బనిపూని నిను నేను - చక్క నాదుపల్కు సలుపు మీవు 622.

కిష్కింధా కాండము ర్‌ి కలత వీడుము విను మేను పలుకు పథ్య - మొప్పదెప్పుడు రోషమ్ము నూనియుంట శక్ర సమతేజుడైన కోసల నృపాల - తనయుతో విగ్రహము నీకు దగదుసుమ్ము 623 అపుడు తారయు హితము పధ్యమ్మునైన - పల్కులే యిట్టులని-పల్క వాలితోడ పల్కు లయ్యవియును నచ్చవయ్యె వాని - కంత్య కాలాభిపన్నున కంత్యవేళ 624 (16వ సర్గ ఆమె నిట్టులంచు నాడు దానిని తార - తారకాధినాథ తరళ వదన వాలి గట్టిగా చివాట్టు పెట్టెను తాను - పల్కె నిట్టులంచు పల్కులివియు '625 పెంపుమీరి యిట్లు పెడబొబ్బ వెట్టుచు - నున్న దాయ తమ్ము నుబ్బు దీని నేమి కారణమున నేను వరాననా - సైచి యూరకుండ జాలువాడ 626 ఓటమన్న దెరుగకున్న శూరుల కని - మొనను వెనుదిరుగని పోటరులకు నగును భీరుధర్షణామర్షణం బది - మొక్కలమ్ము మరణమునకు మించి. 5627 గర్జసేయు హీన'గ్రీవు కదనరంగ - మందు యుద్ధ మ్మొనర్చగా మనసు పడెడు వాని సుగ్రీవు సంరంభ మేనునైన - సైచి యుండంగ మరి యింక చాలకుందు 628 వలదు చింతసేయ బనిలేదు నా యెడ - నీకు రఘుకులాధినేత వలన ధర్మవేత్తయున్‌ కృతజ్ఞుండు నాతండు -పాస మెట్టానర్చువా డతండు 629 మగుడి చనుము నీవు మగువలతో గూడి - ఇంక నీవు ననుసరించు చుంటి దర్శితమ్ము సౌహృదము తార భక్తియు -నీవు నాయెడలను నెరపినావు 630 ఎదిరి పోరువాడ నేగి సుగ్రీవుని - తోడ సంభ్రమమ్ము వీడు మీవు పోనడంతు వాని పొగరు మాత్రము (ప్రాణ - విసర మొడల విడిచి పెళట్టువడ 631 యుద్ధమందు నిల్బియున్న వానికి వీని - క్షే నొనర్చిదన్‌ యథేప్పితముగ భూరుహములు ఘోరముష్టి ప్రహారముల్‌ - దాక నొచ్చి మగుడి తరలువాడు 632 పొగరుకొన్న నాదు పూపున కిక నా దు - రాత్మవంతు డెదుట నాగలేడు సలిపినావు నీవు సాహాయ్యమో తార - దర్శితమ్ము సౌహృదమ్ము నాకు 633

60 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఒట్టు నీకు పెట్టుచున్నాడ నా ప్రాణ - సముదయమ్ముపైన జయముపైన మగుడు మీవు నేను మగుడుదు గెలుపొంది - భ్రాత యతనిపైన రణములోన 634 వాలి నాతని ప్రియవాగినియౌ తార - కౌగిలించి మెల్లగాగ నప్పు డేద్చి కొంచు నాచరించె దక్షిణ ప్రద - క్షిణము వాని కామె కేలుమోడ్భి 635 స్వస్యయనము ఘందత్రవంతమ్ముగా విష - మైషిణి యొనరించి యంత తాను నంతిపురములోని కతివలతో గూడి - శోక మోహితయయి చొచ్చె నామె 636 చొచ్చివంత తార సుదతీ జనమ్ములు - వెంబడింప స్వీయవేశ్మమందు వెడలె నగరినుండి పేరల్కతో మహా - భుజగమట్టు వాలి బుసలిడుచును 637 నిశ్చసించివాడు నిస్తుల తేజాండు - పరమ-రోషణుండు వాలి యంత బరపుచుండి యెల్ల వైపుల తన దృష్టి - శత్రు దర్శనాభిషక్తి మీర 638 =వాలి సుగ్రీవుల యుద్ధము- అతడు కనులగాంచె నంత సు(్రీవుని - హేమపింగళుడగు శ్రీమహితుని బిగియగట్టి దట్టి పెంపు మీరిన వాని - వీతిహో(త్రు వోలె వెలుగువాని 639 చూచి మహిత వీర్యు సుగ్రీవు నెదురుగా - పాదుకొన్నవాని వానినంత గట్టిగొగ బిగియ గట్టెను తన దట్టి - పరమ రోషణుండు వాలి యతడు 640 గట్టిగాగ దట్టి గట్టిన యా వాలి - వీర్యవంతు కంత పిడికి లెత్తి పెచ్చరిల్లినతడు వెడలె సుగ్రీవున - కభిముఖమ్ముగాగ ననియొనర్చ న! బిగియబట్టి యున్న పిడికిలి సైకెత్తి - యుద్దవిడి జెలంగు నుబ్బుమీర బవర మందు తొక వచ్చి సుగ్రీవుడు - వాలి హేమమాలి ప్రబల బలుని 642 రోషతాన్ర వికచలోచనుడా వాలి - పైకి నురికివచ్చి పడెడు వాని (ప్రబల వేగు సమరపండితు సుగ్రీవు - గాంచి పల్కు లిట్టులంచు బల్కె 643 (్రేళ్లు ముడిచిపట్టి బెట్టిదమ్ముగ నేను - బిగ్గబట్టియున్న పిడికిలి యిదె వేగమార నేను (వేసిన నీ ప్రాణ - ముల (గ్రహించి వెడలిపోవు నిపుడె రకీక

కిష్కింధా కాండము చ! న అని వచింప విన్న్మయతడు సుగ్రీవుడు - కనలి. వాలి తోడ ననియె నిట్టు లాహరించి నీదు (ప్రాణమ్ములనె బిట్టు - పడెడు నెత్తిపైన పిడికిలి యిది 65 వానిచేత (వేటు వడుట సంక్రుద్దుడై - వేగమొంది నతడు పెడమరలుచు నొప్పుచుండె శోణితోద్దారిమై వాడు - ఊట లెగయు కొండ యున్నయట్టు రకర పెల్లగించి వెలికి వేళ్లతో సుగ్రీవు - డలఘు తేజు డాత డవనిజమ్ము నొడల వెల్లకడల నడచెను వాలిని - భిదురమున మహాద్రి వ్రేయునట్లు రక్ష?

తల్లడిల్లి సాలతాడనమున వాలి - బిట్టు సంచలించి బెగ్గడిల్లై

నలవి మీరు బరువు లలమి (క్రమ్ము కొనంగ - జలధిలోన నోడచనుప వోలె 648 విపుల భీమ వీర్య విక్రాంతులౌ వారు - భోగివైరి తుల్య వేగయుతులు

పేర్మిమీరు వారు వికృత దారుణ తనుల్‌- వింట చం'ద్రరవుల విధమువార

లహిత ఘాతుకుల్‌ పరస్పర చ్చిద్రిగ = వేషణా విహిత మనీషు లగుడు రకం పెంపు మీరెను బలవీర్య సమన్వితు - డగుచు వాలితైన నంతకంత సూర్యపు(త్రకుండు సుగ్రీవు డలఘువీ - ర్యుండు సురిగి పోవుచుండె నపుడు 650 పాగ రణంచ వాలి పోట్లు సుగ్రీవుడు - మంద వి(క్రముండు మచ్చరమున మిక్కుటంపు టల్క నెక్కొన వాలిపై - తన యురవడియెల్ల కనబరచెను _ 651 కొమ్మలున్న వృక్ష కోటి వజ్రములట్టు - కొనలుదేరి యున్న గోళ్లతోడ

ముష్టి ఘాతములను మోకాళ్లతో కాళ్ల - తోడ బాహుయుగము తోడ సారె సారె కిరువురకును ఘఫోరయుద్ధ మ్మయ్యె - వృత్ర వాసవులకు మృథము నట్టు 652 రక్రసిక్తులగుచు రణమొనరించిరి - వన విచారులైనవారు కపులు మబ్బుదోయివోలె మహిత నాదముల నాం - డొరుల తర్జనమ్ము లొనరుచుచును అంత హీయమానుడైన సుగ్రీవుని - వానరాధి నాథు పొట పాట దిక్కు లెల్లకడల తేరి చూచెడు వాని - నరసిచూచె రాఘవాన్వ్యయుండు రర్‌డ

652 '్రీ రామానుజ రామాయణము -=వాలి వధ- అంత రాఘవుండు నలఘు తేజళ్ళాలి - హరి గణాధినాథు నార్హుగాంచి శరముపైన చూపు బరపె నా వీరుండు - క్రూర వాలి వధము కారణముగ 655 అంత కార్ముకమున నాశీవిషీపమ - మైన సాయకమ్ము నమరజేసి నారి పట్టిలాగి పూరించె వింటిని కాలచ(క్రము లయకాలునట్టు 65+ -వాని వింటి నారివలని ఘహోషమ్మున - బెదరిపోయియున్న విహగగణము మృగగణమ్ము గూడ తెగ బారిపోయెను = ప్రళయ మనుచు మోహ మలముక్ష్యా గ వజ ఘోషతోడి వాడి నారాచము - వెలుగు లీనుచున్న పిడుగువోల విడిచినంత రాఘవుడు నాటె నదియును - వాలి విపుల పృధుల వక్షమం, దు 6 క అఆంతలోన నాత డా మహాతేజాండు - వీర్య గర్వితుడు కపీశ్చరుండు భిదుర సదృశ విశిఖ వేగాఖి హతుడయి - వాలి నేలమీద వాలిపోత్చా తూలిపడియె సిరులు తూల చేష్టలు దక్కి - యుర్విమీద నాశ్ళయుక్ష వ్వ 655 మాసమందు పూర్ణిమాసి నింద్ర ధ్వజ - సన్నిభమ్ముగాగ నున్సపాట్ర స మయప్పు శరము కాలయుగొంతక సన్నిభమ్ము - కనక రజత భూషిత్ర్వమ్సున్సు కాంతి 66 ౫. వం. మరివిమర్లన మేసెనా నరవరుండు - ధూమ సహితాగ చత ద ఓ, నుదుటను ధూర్జటి ర్య అంత రుధిర ప్రవోన్షితు డగుచు మారు - తోద్దత సుపుష్పి తాశ్లోక్ర తుల్యుడాత్ర డొడ లెరుంగక సమరోర్సి బడియె శక్ర - సుతుడు విభ్రంశి తీంద (17వ సర్లు అంత రామసాయ కాభిహతుండైన - కపివరేణ్యుడు రణకర్కశుండు వాలి నేలమీద బడియె వెన్పెంటనే - నరక గూలినట్టి తరువు వోలై 66; అతడు తప్తకాంచ నాభరణాన్వితుం - డొడలి నెల్ల వైచి పుడమి మీద పడియె కట్టు వీడు వడిపోయి నంతనే - పడిన దేవరాజు ధ్వజము వోతె 66 వానరాధి నాధుడైన యా వాలియు - పుడమి మీద నట్టు పడిన యంత పొలుపు దప్పిపోయె భూమీతలమ్మెల్ల - నష్టచంద్రమైన నభము వోలె ళకర్‌

కిష్కింధా కాండము రై నేలమీద నట్టు కూలనేసినగాని - ఆ మహాత్ముదేహయపష్టి యదియు విడద శ్రీ, సమృద్ది విడద ప్రాణమ్ముల - విడద కాంతి విడద విక్రమమ్ము _ 666 వాసవాభిదత్త వరమాల యయ్యది - వజ్రభూషితమ్ము స్వర్ణ మయము వానరాధి నాధు [ప్రాణముల్‌ తేజమ్ము - శ్రీయు మాలయే ధరించియుండె. 667 మాల యదియు హేమమయమైనయది తాల్చి - వీరనర్యు డా కపీశ్చరుండు సాంధ్యరాగ సురుచి సంశోభి పర్యంత - మైన యంబుదమ్ము మాడ్కినుండె. 666 మాల యయ్యదియును మహనీయ దేహమ్ము - మర్మఘాతియైన మార్గణమును ముత్తెరగుల గూరి పొలుపు మీరెను లక్ష్మి - వాని కట్టు పడినవానికైన 669 ఆశరమ్ము వాని కా వీరవరునకు - స్వర్గమార్గ సంప్రభావనమ్ము రఘుకుమార వర శరాసనక్షిప్త్రమ్ము - పరమమైన గతిని బడయజేసె 670 వాని నపుడు పడినవాని యుద్ధ్రమ్మున - జ్వాలలేని వహ్నిబోలు వాని పరమ వీరు నెడల బహుమాన మూనుచు - కన్నులెత్తి మెల్ల గాంచువాని ఈ71 పుణ్యముడుగ దేవభువన పరిచ్యుతు - డౌ యయాతి బోలు నట్టివాని కాల వశమునన్‌ యుగాంతమ్మునన్‌ నేల - రాలిపడిన సూర్యుబోలువాని 672 ఆ మహేంద్రునట్టు లప్రధర్దుండును - దుస్సహుడు మహేంద్రు ధోరణిమెయి నీడిగిలిన యూ మహేం[్ర తనూజుని - వాలి హేమమాలి ప్రబలతేజా 673 హరివరేణ్య వక్షు నా మహాబాహాుని - దీప్త వదను కపిల దీర్హ నయను లక్ష్మణానుగతుడు రాముండు కనుగొనె = దరియ నరిగె వాని తాను నపుడు. 674 -వాలి రాముని నిందించుటం- వాలి తన్ను దరియ వచ్చిన రాముని - లక్ష్మణున్‌ మహాబలాన్వితు గని పల్కె ప్రశ్రితమ్ము పరుషమ్మునౌ పల్కు -ధర్మ సంహితముగ దనరు నదియు 675 నీవు మానవాధినేతృ పుత్రుండవు - తతయశుండవు (ప్రియ దర్శనుడవు సత్కులుడవు సత్త్య సంపన్నుడవును తే - జ స్పహితుడవు ప్రతశాలి వీవు _ 676

6కే (శీ రామానుజ రామాయణము న నకననన న మారుమొగము వావి మన్ని యగొని నీవు - నాడె మేమి పడసినాడవా గద సంగరమ్మొనర్చు సందడి నున్న నన్‌ = రొమ్ము పగుల నడచి యమ్ముతోడ 677 కరుణవేది ప్రజలకై హితమొనరించు - టందు తగులు గల్గినట్టివాడు సదయ హృదయుడతడు సమయజ్ఞాడన్‌ బితో - త్భాహుడున్‌ దృఢడ(వ్రతాఢ్యు డౌను రాముడని వసుంధరను సర్పభూతముల్‌ - పలుకుచుండు నీదు పరమకీర్తి _ 678 దమము శమము క్షమయు ధర్మమ్ము ధైర్యమ్ము - సత్య విక్రమములు సంతతమ్ము హిర్థివుల గుణములు పార్ధివా యపరాధు - లెడల దండనము విధించుటయును ఆ గుణమ్ము లెడద నానటించియు నీదు - నగ మా భిజాత్య మదియు నేను నడ్డగించుచున్ననైనను తార సు - గ్రీవు దాక డగ్గరించినాడ 680 ఒరుని సందడి నొడలెరుగక యున్న నా - తోడ పోరు సల్ప దొడరు టొప్ప దంచు నాకు బుద్ది యావిర్భవించిన - దయ్యె నిన్ను కనుల నరయకుంట 6౮81 నిను నెరుంగనైతి వినిహతాత్ముని పాప - వర్రనమ్ము నూని బరగు కడు న ధార్మికుడగు వాని ధర్మధ్వజుని గడ్డి - కప్పియున్న నూతి కరణివాని 682 సరమ సాధు వేషధరుని పాపాత్ముని - మాటునున్న నిప్పుమాడ్కివాని నేను నిమ్న సరిగ నెరుగ లేనైతిని - ధర్మమన్న ముసుగు దాల్చి నతని 683 ఎపుడు నెరప+నీకు వే యపకారము - పురిని గాని దేశమునను గాని అవమతి యొనరింపనైతి నేమిటి కకి - ల్చిషుని నీవు నిట్లు బిలుకుమార్చ రఈ8%4 పండ్డు దుంపలు తినువానిని నిత్యమ్ము - వనములోన నుండువాని కపిని వన్ను నెదిరిపోరకున్న వాని విచట - నారునితో తలపడియున్నవాని 685 నెపమునైనగాని నీ కున్నదే రాజ - స్పష్టమౌ నధర్మ సంహితమ్ము చ్షతియకులనుందు జన్మించినాతడు - సజ్జనుండు నష్టసంశయుండు కర్మ (క్రూర మీదియు ధర్మలింగ ప్రతి - చృన్ను డగుచు నెవడు సలుపనగును 686 రాము జననమొంది రొజకులమ్మున - ధర్మవంతుడనగ దనరుచుండి భవ్యరూపమున నభవ్యుడవౌ నీవు - నేటి కెట్టులు విచరించుచుంటి 687

కిష్కింధా కాండము రక్‌

సామ దానములును క్షమయును ధర్మమ్ము - సత్యమున్‌ ధృతియును శౌర్యము నివి షార్థివుల గుణములు పార్టివా యపరాధు - వెడల దండనము విధించుటయును688 రామ యేము వనచరములౌ మృగములము - పండ్లు దుంపలు తినువార మేము మాకు నిదియె నైజమైయుండు నెప్పుడు - నరుడ ఖీవు నందు నరపతివిని 689 వసుధయైన గాని స్వర్ణమున్‌ రూప్యమ్ము - కారణమ్ము లగును కలహమునకు నిచట నీ వనమున నేమి లోభము నీకు - ఫలములే భుజించువాన నైన 690 నయమును వినయమ్మునాగ నీరెండును - నిగ్రహమ్ము మరి యను[గ్రహమును రాజవృత్తిచిక్కు ప్రశ్న కానేకాదు - కామవృత్తచరులు కారు నృపులు 691 నీకు కామమొండె నెగడు ప్రధానమై - కోపనుడవు హద్దు నాపులేదు నీవు చిక్కు వడితి నృపతి వృత్తమ్ముల - వింటిమీద నెవుడు వెర్రి నీకు 692 'శద్దలేదు నీకు సద్ధర్మమువను మ - ర్యాద మతిదలంప వర్థములెడ నింద్రియములు నిన్ను నీద్చుచు నున్నవి - నృపవరేణ్య కొమవృత్త సరణి 693 బాణహతిని గూలవైచి కాకుత్చుడా - అనపరాధినైన నను నిపు డిటు లేమి యని వచింతు విక సాధువుల మధ్య - నింద దొరయు పనిని నెరపి నీవు 694 అధిపహంత |,బ్రహ్మహంతయు గోహంత - దొంగ ప్రాణిహనన సంగతుండు

/ ర్‌ 'క్రూరుడైన నాస్తికుడు' పరివేత్తయు - నెల్లరు నరకమున కేగువారు 69 కొండెగాడు సీనినగొట్టువాడును మిత్ర - ఘాతియు గురుతల్పగతుడు వీరు పాపబుద్దులైన వారి లోకమునకు - చనుదు రిందు లేదు సందియంబు 696 నాదు తోలు తాల్పరాదు సజ్జనులకు - నీక లెమ్ముకలును తాకరాదు మేని కండలైన మెసవంగరానివి - ధర్మచారులైన తద్విధులకు 697 పంచనఖము లైదు భక్ష్యముల్‌ రాఘవా - (బ్రాహ్మణులకు క్షత్రవంశజులకు శల్యకమ్ము నుడుము శ్వావిధమ్ము శశమ్ము - నైదవయది కూర్మ మదియు గూడ

66 శ్రీ రామానుజ రామాయణము నరవరాధినాథ నా తోలు నెమ్ములు - ముట్టువారుకారు బుద్రియుతులు మెసవరాదు మాంసమేనియు నట్టినన్‌ -పంచనభఖుని గూలవైచినావు 699 తా వచించె పల్కు తార యా సర్వజ్ఞ - సత్యమున్‌ హితమ్ము చక్క నాకు దాని త్రోసిపుచ్చి యేను మోహమ్మున - కాలమునకు లోగి గడచి నాడ 700 ఈ వసుంధర యిది యీవునో కాకుత్స్ర - నాధు డగుటచే సనాథ కాదు సరసి జాక్షి శీల సంపన్నయౌ నామె - ధూర్త భర్త కల్మి దోచినట్టు 2701 నికృతి సేయువాడు నీచుండు శకుడును - కపట శాంత చిత్త కలితుడైన పాపివెట్టు లీవు ప్రభవించినాడవో - దశరథునకు మహిత ధర్మమతికి 702 ఛిన్న చారిత్ర కక్ష్యమై చెల్లరేగి - పరమ సద్ధర్మ మార్గాతివర్తి యగుచు త్యక్త ధర్మాంకుశమ్ముగా దనరు రామ - కుంజరము చేతనిటు లేను కూలినాడ 703 అశుభకరము మిగుల ననుచితమును సాధు - జన విగర్హితమ్ము సలిపి నీవు నిట్టి తెరగు కర్ణ మిటుపై వచింతువు - సాధు జనులతోడి సంగడమున 704 ఏమి చేయకున్న మా మీదనే నీవు - వెలయజేసినావు విక్రమము శై ఆ పరాక్రమమ్మె యపకారులెడల నో - రాజ మాకు కానరాదు గాదె 705 కనుల యెదుట నిల్చి కయ్యమ్ము నా తోడ = నెరపి యుంటివేని నపతమాజ నీవు కాంచియుందు దేవు వైవస్వతు - నేడు నా యుదుటున నిహతుడవయి.. 706 కానరాక యున్న వానిచే నీచే దు - రాసదుండ బడితి నాహవమున పానవళగతుండు మానవు డెరుగక - పన్నగమ్ము కాటు దిన్నయట్టు 707 ఈవుగాని మున్నె యా యర్థము న్నైర - వేర్చ బంచియుందువేని నన్నె ఒక్కనాట సీత నిక్కడ గొని తెచ్చి - యిచ్చియుండువాడ నేను నీకు 708 ఎవని కారణమున నీవు సుగ్రీవు ప్రి - యమ్ముగోరి నన్ను హతునొనర్చి తట్టి రావణు నని హతమార్చి మెడత్రాడు - గట్టి తెచ్చి నీకు కాన్కయిడుదు. 709

కిష్కింధా కారడము 67 కడలి నీటిలోన గాని పాతాళము - లోననైన దాచెనేని సీత తెచ్చియుందు నీ నిదేశమ్మున న్నేను - నశ్వతరిని శ్వేత నట్టిరీతి 710 ఒప్పు నుర్వి రాజ్యమొంద సుగ్రీవుడు - నేను స్వర్గమునకు నిర్ల్గమింప తప్పునీవు ని ట్లధర్మమార్గమ్మున - నాలమందు నన్ను గూలుచుటయు 711 ఇట్టి రీతి పనికి నెల్లలోకము నియో - గించుచుండు కాలు డిచ్చకొలది తగిన యట్లిదేని త్వత్కర (ప్రాప్రమ్ము - పిమ్మటిది తలంపు నెమ్మనమున 712 పల్కి యిట్లని పరిశుష్క వ్రు డా మ - హాత్ముడు శరాభిఘాత సమాకులుండు దినకరాభుని రాముని తేరి చూచి - యూరకయ యుండె ననుర రాజోద్భవుండు?13

(18వ సర్గ పల్కు 'ప్రభ్రితమ్ము వరుషమ్ము ధర్మార్ధ - సహితమున్‌ హితమ్ము నిహతుడైన వాడు విచలితమతి వాలి వచింసగొ - నాలకించి రాఘవాన్వయుండు 714 ఆతని ని'ష్ప్రభుడగు నాదిత్యునట్టులు - జలము విడిచి యున్న జలదమట్టు లణగిపోయియున్న యనలమ్ము నట్టులు - పల్కు లాడియున్న వానరేంద్రు _ 715 -;వాలికి రాముని ప్రత్యుత్తరము:-

ఉత్తమోత్తము కపిసత్తము ధర్మార్ధ - గుణసమాఢ్యు వాలి గూర్చి యిట్టు ర లంచు పల్కెనప్పు డాపైన రాముండు - నిందనమ్ము లట్టు లందినతడు 71 తరచి యెరుగకుండి ధర్మమ్ము నర్ధమ్ము - కామమైన లౌకిక సమయమ్ము గూ నైన గాని యే మటంచు బాల్యమ్మున - నిట్టు నిందసేయు దిపుడు నన్ను అడుగకుండ మతిసమాఢ్యులౌ వారి నా - చార్య సమ్మతులగు స్థవిరజనుల గ సౌమ్య వానరేంద్ర చాపల్యమున నన్ను - నేటికిట్టు లాడ నిచ్చగింతు ఈ వసుంధర యిది ఇక్ష్యాకులది శైల = విపిన కాననాభివేస్టితముగ గు మృగవిహంగ మానవ గణములయు నిగ్ర - హమ్ము ప్రగ్రహమ్మువైనగాని ధరణి దీనిని పాలించు ధర్మమూర్తి -సత్యవచనుండు భరతుండు సరళబుద్ది ధర్మకామార్హ తత్త్వజ్ఞతా నిరూఢి - నిగ్రహాను[గ్రహము లెడ నిరతుడగుచు 720

68 శ్రీ రామానుజ రామాయణము నయమును వినయమ్మునాగ నీ రెండును - సత్యమెవనియందు సంస్థితమ్మొ విక్రమమ్ము శాస్త్ర వహితమై యొప్పారు - విభుడు దేశకాల విదు డతండు 721 ధర్మకృతములౌ నతని నియోగమ్ముల - నేము తక్కువారు భూమి పతులు సంచరింతు మెపుడు సర్వావనీస్టలి - ధర్మవర్తనమ్ము తనరగోరి 722 నెరపుచుండనట్టు నృపతి శార్జూలుడు - భరతుడతడు ధర్మవత్సలుండు పాలనమ్ము నఖిల వసుధాతలమ్మున - నెరపు నెవడు ధర్మని(గ్రహమ్ము 723 దాన నేమునైన ధర్మవి్రష్టుని - స్వీయ పరమధర్మ విహిత బుద్ది భరతు శసనమ్ము శిరమున ధరియించి - నిగ్రహింతు మింక నియత విధిని 724 తల కొనర్చినావు ధర్మమ్మునకు నీవు - నెరపియున్న పనుల నింద్యుడవును ప్లాలుచు కామతరత్రములు నీకు ముఖ్యమై - నృపతి పధమునందు నిలువవీవు 725 ఆ(గ్రజుండు భ్రాత యట్టులే తండ్రియు - విద్యనాసగినట్టి వశదమతియు వీరు మువ్లరు తమకు పితరులం చెరుగనా - ధర్మపథము బట్టి తరలు వారు 726 అనుజు నాత్మపుత్రు నలఘుగుణమ్ముల - చేత చెప్పదగిన శిష్యునైన పుత్రునట్లు వీరి మువ్వురనెంచనా - ధర్మ మనుసరింప దలచిన యెడ 727 సుజన ధర్మము కడు సూక్ష్మమ్ము పరమదు - ర్‌జ్హేయ మౌను వానదేంద్ర యదియు నెల్ల భూతములకు' నెడదలో నున్నట్టి- యాత్మయెరుగు మరి శుభాశుభమ్ము 728 చపలుడైన నీవు చపలురు నకృతాత్ము - లైనవారి వానరాళి గూడి పుట్టు (గ్రుడ్డుల జత పుట్టు గ్రుడ్డిని బోలె - మంతనమున నేమికాంతువాక్కొ . 729 వీను నిపుడు నీకు నీ వచనమునక్తు - స్పష్టత యలవడగ పలుకు వాడ కేవ లమ్ము రోష మూవటించి విగర్హ - ఇమ్ము సేయదగదు నన్ను నీవు 730 ఏల నీవు నిట్లు కూలితో నా చేత - కారణ మిది నీవు కాంచు మిదియు (భాతృ భార్యయెడ ప్రవర్తించితివి సనా - తనము ధర్మ-మీవు తలగ ద్రోచి 731

కిష్కింధా కాండము ర సుమహితాత్ముడైన సుగ్రీవుడితడు జీ - వించి యుండగానె యీవు కోడ లైన రుమసు కామమూని సొందితి గదా - పాపకర్మ నెరపు వాడ వగుచు 732 దాన ధర్మపధము దాటిపోయిన నీకు - కామవర్తనునకు కపివరేణ్య పరపియున్న వాడ (భ్రాతృభార్యావమ - ర్థనము నెడల దీన శాస్తి యిదియు.. 733 ధర్మమును వీడి లోకవృత్తమ్ము మీరి - నాతనికి దండమే కాక యన్య నిగ హమ్ము గాంచ వానరయూధపా త్వదీయ - పాపమున్‌ సైప క్షత్రియాన్నయుడ నేను ఆత్మపుత్రి యెడలనైన సోదరియెడ - నేని తమ్ము భార్య యెడలనే నె వండు కామమున (ప్రవర్తించు వానికి - శిక్ష వధ మటంచు జెప్పినారు 735 భరతుడతడు ధరణిపాలుండు నేమైన - నానతిమెయి నడచునట్టి వార 736 మీవు ధర్మమార్గమెడసి వర్తించితి - వూరకుండ నెట్టు నేరవచ్చు ప్రాజ్ఞుడున్‌ గురుడు భరతుడు ధర్మవ్యతి - క్రాంతి ధర్మసరణి గాగ పాల నమ్మొనర్చుచు నయముున వామవ - ర్తనుల ని(గ్రహింప దలకొనియెను 737 భరతు డానయిడిన పద్ధతిమెయి నేము - నదియు నెరపి పుచ్చి హరివరేణ్య నిన్ను బోలువారి భిన్నమర్వాదుల - నదుపు వెట్ట పూన్కి నందినాము 738 నాకు సఖ్యమొదవెగాక సుగ్రీవుతో - లక్ష్మణునెడనెట్టు లట్టి రీతి డు 739 దార రాజ్యలబి కారణమైనది - అతడు నాదు మేలు నరయువా వాని కట్టు నేను వానర సన్నిధి - ప్రతిన యొసగియున్న వాడ నపుడు 74 ప్రతిన యెట్టు లింక పాటింపకుండుట - బోలునొక్కొ నన్ను బోలువాడు దాన ధర్మసంహితమ్ములౌ మహనీయ - కారణమ్ములెల్ల నారసి యివి గను ఇపుడు నెరపియున్న యీ శిక్ష యిది నీకు - తగిన దనుచు నీవు తలపన, 7 ఎల్లవెంట ధర్మమేయని కాంచనౌ - నిట్లు నిన్ను నిగ్రహించుటిదియు ధర్మమే యెడంద దలచెడి చెలికాని - కైనగాని చేయనైన దదియు ధర్మమే యెడంద దలచెడి నీవైన - నా పని నెరపంగ నలవియగును 7త్త2

70 శీ రామానుజ రామాయణము మునుపు పాడిన యవి వినబడుచుండు చా - రిత్ర వత్పలములు రెండు శ్లోక ము లవి ధర్మ నిపుణ బుద్దులు చేకాన్న - వట్టు నెరపనయ్యె నందు వలన 7డ్త3; ప్రభుని దండనమ్ము బడసిన మానవుల్‌ - పాపముల్‌ నెరపిన వారలైన నరుగువారు విమలులై స్వర్గమునకును - సుకృతులైన వారు సుజనులట్టు 7క్తత శిక్షపడసినన్‌ విమోక్షమొందిన నైన - దొంగతనము వలన దొంగ వాయు క్ష్మాధవుండు పాపి శాసింపకున్నచో - పడయువా డతండు పాప మదియు 74్తర్‌ మాకు పూజ్యడైన మాంధాత మున్ను తా - నందియుండె ఘోరమౌ వ్యసనము 'శ్రమణకుం డొకండు సల్పిన పాపాన - నీవు పాపమిట్టు నెరపినట్టు 746 తక్కువారలు వసుధాధిపులైన మై - మరచి పాపములను నెరపినారు వా రొనర్చియున్న వారు ప్రాయశ్చిత్త - మణగె పాపములవి యందువలన 7క్త7 చాలు నింక నిట్టి సంతాపమిది ధర్మ - పద్ధతి బరికల్పితమ్ము వధము వానరాధి నాభ స్వవళ సంస్థితులము - కాము సుమ్ము మేము కపివరేణ్య 7క్త8ై ఆలకింపు మదియు హరిపుంగవా మరి - వేరె యింక నొక్క కారణమ్ము హేతుమంతమైన దిది విని వీరుడా - ఆ(గ్రహింపకుండు టర్హమగును 749 అందు నాకు లేదు హరియూధపా మన - స్తాపమైన గాని కోపమైన నరులు వలల నూని యురులు పగ్గము లూని - పలుతెరంగు బోను లలవరచియు కానరాక డాగి కానవచ్చుచు నుండి - పట్టుకొనెడు వారు బహుమృగముల పారిపోవు వాని భయపడ్డ వానిని - నమ్మికమెయి నిల్చినట్టి వాని ౯ర్‌1ై మదము మిగిలి యొడలు మరచిన వానిని - నప్రమత్తములగు నట్టివాని నెడమొగమ్ము వానినేన్‌ (వ్రేతురెప్పుడు - నెరచి గోరి దోష మందు లేదు 752 పోవు వారు ధర్మకోవిదులౌ వారు - రాజ బుషులు వేటలాడ నిచట నందు వలన నాలమం దమ్ముతో గూల - నేసినాడ వానరేంద్ర నిన్ను పోరకున్న నెదిరి పోరుచున్నను గాని - వానరుండ వగుట వలన నీవు 758

కిష్కింధా కాండము క! వానరేంద్ర దుర్లభమ్మైన ధర్మమ్ము - శ్రీ సమన్వితమ్ము జీవితమ్ము నిచ్చువారు ధారుణీశ్వర సత్తము - లిందు సంశయ మ్మొకింత లేదు 754 వారి హింససేయ వలవ దాక్షేపింప - వలదు నిందసేయ వలవ దప్రీ యమ్ములాడ వలవ దవనిపై మనుజ రూ - పమున దిరుగు నమరవరులూవారు ఈవునైన ధర్మమెరుగని వాడవై - కేవలమ్ము రోష మావటించి తాత తండ్రుల దగు ధర్మమ్మున న్నిల్చి - యున్న నన్ను తిట్టు చుంటి విట్టు 756 రాఘవుండు నిట్టులని పల్క విని కడు - ప్రవ్యధాన్వితుడగు వొడు వాలి తప్పు మోపలేదు దశరథాత్మజునిపై - పడసి నిశ్చయమ్ము పాడి యెడల నంత రాఘవునకు నంజలి ఘటియించి - వానరేశ్చరుండు పల్కెనిట్లు 757 ఆడియున్న దీవు నది యంతె నరవరా - ఇందులే దొకింత సందియంబు నెదురు పల్కగా ప్రకృష్ణ విషయమున - నప్రకృష్ణమతికి నలవి కాదు 758 మున్ను నేను నట్టు పారబడి యఫ్రియ - మాడియున్నదదియు కూడని యది దాననైన నన్నుగాని యో రాఘవా - తప్పు పట్టు టీవు తగదు సుమ్ము 759 ఈవు నిక్కువముగ దృష్టార్థ తత్త్యజ్ఞు - డవు (ప్రజాహిత రతుడవును గాదె కార్యకారణముల కలరూ పెరుంగుట - నీ ప్రసన్న బుద్ది నిరుపమమ్ము 760 ధర్మ విద్వర యపగత ధర్ముడైన - వాని నన్ను వ్యతిక్రాంత బహుమతుడగు వాని ధర్మసంహితమగు వచనములను - పాలనము సేయుమా నీవు పరమ వీర నాకు గాను నేను శోకింప చుట్టాల - కైనగాని తారక్రైన గొని గుణవరిష్టుడైన కొడు కంగదునకు హే - మాంగదునకు కుందినంత గొగ 762 చిన్న తనము నుండి చెల్మి లాలించిన - నన్ను నతడు గాంచకున్న దీను డై నిపీత సలిలమౌ తటాకము వోలె - నింకిపోవు నాతడింక మీద 763 అతడు బాలకుండు నకృత బుద్దియుతుండు - నేకపుత్రకుండు నాకు ప్రియుడు తారతనయుడు మహితబలుండు రాఘవా - పట్టి ప్రోనదగిన వాడు నీకు 764

772 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము నీదు నుత్తమ మతి నిలుపుము సుగ్రీవు - నెడల నంగదునెడ నెడయులేక

నింక నున్న వాడ వీవె కార్యాకార్య - విధములెడల నానపెట్ట (ప్రోవ 765 నరవరేణ్య నీవు భరతుని యెడను ల - క్షణుని యెడ నికెట్టుగా మెలగుదొ

అట్టె రాజమెలగనగును సుగ్రీవుని - యెడల నంగదునెడ నైనగాని 766 ఆమె నేనొనర్చినట్టి తప్పును బట్టి - తప్పు చేసియున్న తారనాత

పస్పిని నవమానపరచక సుగ్రీవు = డుండ నేరుపరచు టొప్పు నీకు 767 ఈ వనుగ్రహింప నెవడైన రాజ్యమ్ము = పాలనమ్ము సేయ వలనుగల్లు

నీ వశమ్మునందు నెగడుచు నీ చిత్త - మనుసరించి నడచునట్టివాని

కలవి యగును స్వర్గమైన నార్జింపగా - పాలనమ్ము సేయ వసుధనైన 768 తార వలదటంచు వారించుచున్నను - నేను వధము గోరి నీ వలనన

సోదరుండు వీడు సుగ్రీవు డితనితో - ద్వంద్వ యుద్దమునకు దలపడితిని

పల్కి యిట్టులంచు ప్రణమిల్లి రామున - కూరకుండె వానరోత్తముండు 769

= రాముడు నాలి నోదార్చ్భుట :-

వ్యక్త దర్భనుడగు వాలి నాతని రాఘ - వుండు నాతడప్పు డూరడించె

ధర్మతత్ష్య సంగతమ్మును సామ సం - పన్నమైన పల్కు పల్కి యిట్టు

సలుప దగదు నీవు సంతాప మింతయు - వానరాగ్ర గణ్య దీనికి నయి 770 నెరవ దగదు చింత నీవు మమ్ముల గూర్చి - యైన నిన్ను గూర్చియెన గాని హరివరేణ్య ధర్మమారయునెడ నేము - నీకు మించియు కృతనిశ్చయులము _. 771 దండ్యునెడల నెవడు దండమ్ము విధియించు - దండ్యుడౌ నెవండు దండమొందు వారిరువురు కార్యకారణ సిద్దార్టు - లైన వారు నాశమందబోరు 772 విగత కల్మషుండ వీవు మాదే దండ - యోగమిట్టు లందియుంట వలన ధర్మదృష్టమౌ పథమ్మున స్వీయ మౌ - ధర్మమైన ప్రకృతి దనరినావు 773 తొ, ॥ నె రగు మింక నీవు దుఃఖమ్ము మోహమ్ము - భయము హృదయమందు పాదుకొన్న

వు విధివిధాన మింతైన హర్యగగ్ర్య - దాటివర్తిలంగ దరము కాదు 774

కిష్కెంధా కాండము ల ఎట్టు మెలగువాడొ యెప్పుడు నీ యెడ - నంగదుండు వానరేశయట్లె మెలగుగాక నా యెడలనైన సుగ్రీవు - నెడలనైన సంశయింపవలదు 775 ధర్మపథవర్తియున్‌ మహితాత్మకుండు - రణవిమర్షనుడైన యా రాము పల్కు మధురమును సమాహితమునౌ మాటయు విని - పల్కె కడు యుక్తమౌ పల్కు వానరుండు శితశరాభితప్పుడ నే విచేతనుండ - నెరుగ కో ప్రభు నిన్ను దూషించినాడ భీమవి(క్రమ శక్రోపమా మహీశ - ఈవు కరుణించి నను క్షమియింపు మిదియు 777 (19వ సర్గ) అతడు వానరేశు డాశుగవిక్షతు - డగుట బండియున్న యట్టివడు మారు బల్క హేతు మద్వాక్యముల విని - తాను బదులు పల్క బూనలేదు. 778 రాళ్ళ దెబ్బల తుమురైన యొడళ్ళతో - పెక్కు కడిది చెట్ల ర్రేటు అంది రామ బాణ హతిని రాలినాతడు జీవి - తాంతమందు .మూర్చనందియుండె 779 ఆహవమున రామహస్త దత్తమ్మైన - బాణమోక్షణమున ప్లవగ వల్లి భుండు వాలి కూలిపోయినా డతడని - యాలకించె తార యతని భార్య 780 =; తార వాలి చెంతకు పోవుట :- ఆలకించి యప్రియము సుదారుణమైన - యాత్మ భర్శవధము నామె పుత్రు 71 గూడి వెలికి నురికి కొని వచ్చె బెగ్గిలి - వింత కొండగుహను విడచిపుచ్చి ఆంగదు పరివారమౌ వారు వానరుల్‌- భయద వి[క్రములగు వారలెల్లి 782 విల్లు దాల్చినతని వీక్షించి రామున - కులికి తల్లడమున నురికి చనిరి ళు ల! కొంచె నంతనామె కడు భీతి పరువిడి - వచ్చుచున్న వారి వానరులను ణు మెకములేల్ల మందకెకిమోడు కూలగా - మందవిచ్చి చెదరు మాడ్కి గొ: ని వెంబడించినట్లు విశిఖముల్‌ రామ వి - త్రాసితులగు నెల్లరం గనుగొ, ౯ అతయగు నా సతియును. 784 వారి దుఃఖితులగు వారి సమీపించి - యడిగె దుణి రాజసింహు ముందరరిగెడి వారు మీ - రెల్లవారు వానరేంద్రు లెపుడు గ నతని విడిచి కడు భయంపడి యేటికి - పారువారు దిక్కు పడయలేక

రాత శ్రీ రామానుజ రామాయణము ననన (భ్రాత నతని నొకట రాజ్యహేతువు చేత - కోపమూని (భ్రాత కూలనేసె నొక్కొ రాముడంపియున్న రౌద్రమ్ములౌ - బాణములను దూరపాతములను 786 వానరేం![ద్రు పళ్చి పలుకుల నాలించి - కామరూపులైన కపులు వారు 'ప్రాప్తకాలమైన పలు కవిక్షిష్తమ్ము - పలికి రిట్టులంచు పడతి తోడ 787 జీవ్సపుత్ర మగుడిపోవుము పుత్రు నం - గదుని వీని నీవు కాచికొనుము ఆంతకుండు రాము నాకారమున వాలి - గూలనేసి ఈడ్చికొాంచు భోవు 788 క్షిప్త్వవక్షములను ఛిన్నము గావించి - యట్సె విపులమైన యశ్మములను వజ్ర సమములైన బాణమ్ములన్‌ రఘు - కులుడు వాలినేల గ "లసేసె 789 చేర నురికియున్న సేన యిదెల్లను - కలగబారి యొల్లకడల బారె వాపవోపమ 'ప్రభాన్వితు డీతండు - ప్లవగపుంగవుండు పడిన యంత 7 90౦ రక్షసేయనగు పురద్వార మీక నభి - షేక మంగదునకు సేయనగును వాలిసుతుని రాజపద సంస్థుడౌ వాని - ప్లవగవరులు కొలుచువారు చేం్ర 791 కాక్‌ నీకు నిచట కాపురముండుట - రుచి యెసంగదేని రుచిరవదన ఆక్రమించువార లన్వ దుళ్ల్గమ్ముల - వేగ వానరులిట వీడిపోయి 792 భార్యలేని వారు భార్యలు గలవారు - వనచరవరు లున్నవార లిచట నెడసియున్స వారు కడు నాసపడువారు = | నాసపడువారు = వారి వలన బిట్టు భయము మాక్షు.. 703 అంగనయును పల్కు లల్వ్పాంతరగతులౌ - నట్టివార లాడనాలకించి స్‌ ఆమె-బదులు సల్కె నా చారుహాసిని - తన మహత్యమునకు తగిన పల్కు 794 తనయుతోడ నేమి పని నాకు రాజ్యమ్ము_- తోడ నాదు (బ్రదుకుతో డనైన హీన భాగ్యుడైన వానరసింహుడు - భర్రయతడు నేలబడిన పిదప 795 ఆ(శ్రయించుదాన నా మహాత్ముని పొద - మూల మేనునైన పోయి యింక రామ సం(ప్రయుక్తమౌ మహాశరమున - కొట్టువడుట నేల గూలె నతడు 796

కిష్కింధా కాండము 785 ననన తననుతాను నననతానానతా లాను వపెలంచు పల్కియేడ్చుచు శోకక - ర్మిత యురుకున పారె శీఘ్రగతిని

స్తుకొంచు బిట్ట నెత్తియు బోర కే - ల్లోయి తోడ దుఃఖదూనయగుచు 797 అరిగి చేరునామె యంతట కనుగొనె - పతిని నేల మీద పడిన వాని సంగరముల మగుడి చనని వారల దను - జాధిపతుల గసిమసంగువాని 798 పర్వతేంద్రములను పడవైచు వజముల్‌ -.పూను వాసవునకు పోల్కివాని వడిగల సుడిగాలి వలె పెచ్చరిలు వాని - నుబ్బు మబ్బు గముల యులివు వాని 799 శక్రతుల్య శౌర్య విక్రాంతు వర్షించి - యుడిగినట్టి మబ్బు నుద్దివాని నార్చువారు బెదరున ట్టార్చు వానిని - శూరు చేత బడిన శూరు నతని 800 ఆమిషమ్ముు కొరక్రునై పులివాతను - బడిన హరివరమ్ము పగిదివాని సర్వలోకమునకు సంపూజనీయమై - సధ్వజమ్ము వేది సహితమయ్యు పన్నగ కృతమున సుపర్జుని చేత ను - న్మథితమైన ఛచైత్యమట్టి వాని 801 ఉత్తమంపు ధనువు నూని కరమ్మున - నిలిచియున్న వాని కలయజుచి రాము నతని నింక రామానుజాని భర్త - యనుజు వానరేంద్రు నా శుభయిను 802 వారి నెల్ల గడచి చేరంగజని భర్త - నాహవమున నిహతుడైన వాని కూలి. 80 నరసి చూచి వ్యధితలై భూమి తలమున = గొప్పు సంట్రమమున కుప్ప తె చుండి నిదుర గూరియుండి పదపడి లేచి న - ట్టార్యవుత యంచు వగ 804 ఏడ్చుచుండె నామె వీక్షించి మృత్యు పా - శావబద్దుడైన యత డు దాని. ఆమె నరసిచూచి యపుడు సుగ్రీవుడు - కురరివోలె ేడ్చు క యిందె 805 నరుగుదెంచియున్న యంగదు గనుగొని - సైపరాని వెను. (0వసర్లు ను గాంచి నంత రామ చాపవిసృష్ట శరమున నంత - కరమునన్‌ వినిహయ తని 806 తార తారాధిపానన చేర నరిగి - భామిని కవుంగిటి హం(ద్రాభు వానిగాంచి సాయకాహతు వాలి కుంజర-సమాను - వానేంద్రు మవౌం6 శే తరువట్లుగొ శల్లిడిలుచు నడ్చె... 307 “తార శోకసంతప్త చిత్తమున పెల్ల - గిలిన ణా

గ శ్రీ రామానుజ రామాయణము = తార దు;ఖాలాసములు ;- పెనకువలను ఘోర వి[క్రమమ్ము గలాడ - ప్లవగవరుల మేటి పరమ వీర తప్పుపట్టకున్న దానిని దీన నే - డేల పలుకరింప వీవు నన్ను 808 లెమ్ము లెమ్ము వానరేళ్చర శార్జూల - మేలి సెజ్జమీద మేను సేర్పు మిట్టి తెరగువార లేనృపోత్తములైన = వసుధ బవ్వళించు వారు కారు 809 వసుధ యిదియు నీకు వసుధాధిపా కడు - కూర్మికత్తె పేర్మి గూర్చు గాదె యసువులుడుగుచున్న నామె నొడళ్ళతో - పొదివి కొంటి విడచిపుచ్చి నన్ను _ 810 ఎరుగనయ్యె వీర యిచటి కిష్కింధతో - నెనయు రమ్యనగర మింక నాకటి నీవు ధర్మశక్తి నెలకొల్పి నాడవు - మార్గనిర్మితమ్ము స్వర్గమందు 811 మమ్ము బెరసియుండి మధుగంధిలమ్ములౌ - నే వనమ్ములందు నీవును విహ రించియున్న వొడ విదివరకెల్లను ఆ వానికెల్ల స్వస్తి పలుకనయ్యె 812 నే. నిరాశనై నిరానందనై పోయి - శోకజలధి మున్లుచున్న దాన యూథ నాథ యూథ నాథుడౌ మహనీయు - డీవు పంచతనిటు లెనసినంత 813 ఎడద దిట్టమైన దియ్యది నాయది - పతిని నేలగూలినతని గాంచి శోక సమభితప్తమై కడుగుందుచు - పగుల దిపుడు వేయి వ్రక్కలుగను 814 భార్య నపహరించి వైచి సుగ్రీవుని - వెడల నడచినాడ వీవు మున్ను నట్టిదాని ఫలిత మయ్యదియు న్నీవు = పడసినాడ విట్టు ప్లవగ నాథ 815 నీవు మోహమునను నిశ్రేయసపరయౌ - నట్టిదాని నన్ను తిట్టినావు హితము గోరుదాని హిత్ర పలి = రా వాక్యములు పల్కి - నట్టిదాని వానరాధినాధ 816 నీ ర్రమ్యరూవ యౌవన దర్చమ్ము - మీరు వారి నేర్పు మీరు వారి లచ వ్ఫరలవి మానదా నిక్కమ్ము - కలచివైవ గలవు గాదె యార్య 817 నీదు ర ష్‌ (బ్రదుకు ముగియ నిస్సంళశయమ్ముగా - కాల మరుగుదెంచె గాదె నేడు బల్మి నవశుడైన వాడవు సుగ్రీవు - వశమునందు చిక్కువడితి వీవు 918

కిష్కింధా కాండము కో మున్ను దుఃఖమెరుగకున్న దానను నేను - కృపణ నగుచు నుండి కృపణమైన ప్రబల శోక సంతపనము వైధవ్యము - నూనియుందు దిక్కులేనియట్టు 819 అంగదుండు వీరు డా సుఖార్జ్చుడు సుకు - మారుడు కడు గారమారు నాకు నేయవస్ట నుండునోయిక పినతండ్రి - క్రోధమున నొడళ్ళిరుంగకున్న 820 ధర్మవత్సలుడగు తండ్రిని పుత్రుడా - నెరపుమా సుదృష్టునిగను నీవు దుర్ల్రభమ్ముగాగ తోచును సూ నీకు - వాని దర్శనమ్ము వత్స యింక 821 ఈవు సుత్రు నూరడింపుము సందేశ - మితని కందజేయు మింక నీవు మూర్చమందు చక్క మూర్మ్కొని వీనిని - బయలుదేరి తీవు వలసపోవ 822 నిన్ను గూలనేసియున్న రాముడు మహ - నీయ కార్యమొండు నెరపినొడు వాడొనర్చియున్న (ప్రతిన సుగ్రీవున - కదియు తీరిపోయినట్టు లయ్యె 823 కోర్కులెల్ల తీర్చుకొనుము సుగ్రీవుడా - ఇంక పడయువాడ వీవు రుమను అనుభవింపు రాజ్యమది యనుద్విగ్నుడై - అన్న నీకు శత్రు వణగిపోయె 824 ఏల నన్ను నిట్టు లేడ్చుచున్నను పల్క - రింపవైతి వీవు (స్రేమమీర

ళో వీరి గనుల జూడు పెక్కుర నీమేలి - భార్యలెల్లవారి వొనరేశ 825 అమె విలపితమ్ము నాలించి వానరాం - గనలు వార లెల్లకడలవారు రం పొదివి పట్టి దీను పుత్రు నా యంగదు - పనవి యేడ్చి రార్తి వనట జెంది విడిచి యంగదు సాంగద వీరబాహు - ఏగుచుంటి చిరవివాస మేల నేడు న ఇట్టి పుత్రుని గుణసన్ని కృష్ణు విడచి - పుచ్చి ప్రియపుత్ర యేగుట పోలదయ్య ఆంతా 9, నీకు నే మప్రయము ప్రియా నేను గాని - నీ సుతుడు గాని చారువేషా సలిపితి మిట్టు నను సాంగదను వీడి ఇచట నుండి - వీర దీర్హప్రవాసమ్ము వెడలుచుంటీ 828 |

ఎరుగ కట్రియ మించుకయేదియైన - నీకు నో దీర్హబాహు నే నెరపీయున్న నను క్షమింపుము హరివంశనాధ దాన - వీర శిరమున నీయంజె జేరుదాన 829

76 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అట్టు పతిచెంత నా వానరాంగనలను - గూడి తారయు జాలిగా నేడుచుచును తాను ప్రాయోపవేశమ్ము పూనె వాలి - నేలబడియున్న యెడ నా యనింద్యవర్ష 830 (21వ సర్గ) అంత నేల బడిన యా తార దివి నుండి - రాలిపడిన తారబోలు దాని హరిగణాధిపుండు హనుమంతు డపుడు తా - నిట్టలంచు నూరడించె మెల్ల 831 =; హనుమంతుడు తొరనూదార్చుట వ్‌

ప్రాణి స్వీయకర్మఫల హేతుకమ్మైన - స్వగుణ దోషకృతము సర్వకర్మ ఫలమదియును తాను పడయు నవ్య(గ్రుడై - మరణమొందు పిదప మంచి చెడును శోచ్యు డెవని గూర్చి శోకింతు శోచ్యవు - దీన దీను డెవనిపైన జాలి ఎవనిజైనగాని యెవ్వాడు శోచ్యుడౌ - బుడగ బోలునట్టి మొడల దీన 8338 ఆంగదుండు వీడునుం గుమారు డింక - జీవపుత్ర వీవు ప్రోవదగును ఇతని కింకమీద నేర్చరింపంగనా - వలను లవియు తలపవలయు నీవు 834 ప్రాణికోటి కిట్లు రాకయు పోకయు - నియతి లేని దనుచు నీ వెరుగుదు వందువలన శుభము నైహలౌకికమును - పండితుండు నెరపవలయు గాదె. 835 ఎవడు భాగమేర్చరింపంగ హరిసహ - ్రమ్ములు ప్రయుతమ్ము లర్బుదములు నెరపుచుండె బ్రదుకు నెమ్మది దిష్టాంత - మందియుండె నిప్పు డట్టివాడు 836 ఈత డగుట న్వాయదృుష్తారుడున్‌ క్షమా - సామదాన కరణ సక్తు డగుట చేరినాడు న్యాయదృష్టార్థుడున్‌ క్ష క్త్తు

ధర్మజిల్లోక మితండు - ఈవు పాగులవలవ దితని గూళ్చి 837 ఎల్లనారు వీర లీ హరిశార్టూలు - రీత డంగదుండు నీ తనయుడు ననఘ యియ్యదియును హర్యక్ష రాజ్యమ్ము - నీవె దిక్కుగాగ నెగడుచుండు. 838 చాలునింక శోక సంతాపములు వీని - భామిని మెలమల్ల పాయ(ద్రోయు పడసియుండి నీదు ప్రా పంగదుం డిత - డేలువాడుగాక నేల యిదియు 839 ఎందుకొరకుగానొ పొందుటో సంతతి - ఇపుడు నెరపనైన దేమి పనియొ అదియు నంతవరకె యాచరింపంగనౌ - నృపతు లిదియె కాల నిశ్చయమ్ము 840

కిష్కింధా కాండము 79 హరి విభునకు సంస్క్రియ యొనర్పనగు నభి - షేక మంగదునకు సేయనగును చేరి కాంచుచుండి సింహాసనస్టుడౌ - పుత్రు నీవు శాంతి పొందగలవు 84] ఆమె యతని పల్కు లవి యాలకించి భ - రృ వ్యసన నిపీడి తేంగితయగు తార యిట్టు బదులు తా నాడె హనుమంతు - తోడ నిల్చి నతనితోడ నపుడు 842 అంగదునకు సాటి యౌవారు పుత్రకు - లొక్క నూరుమంది యొక్క యెత్తు ఇట్టు పడిననైన నీ వీరు గాత్ర సం - శ్లేణమ్ము మిగుల లెస్స చూవె 843 నేను చాలుదానగాను హరీంద్రున - కైన నంగదునకునైన గాని వాని పిన్నతండ్రియైన సుగ్రీవుడే - అన్ని కార్యముల కనంతరుండు 84 అంగదుని గురించి హనుమంతుడా పని - పూని యుండ దగదు బుద్ది యిద్ది తండ్రి యగును చూవె తనయుని బంధువు - కాదు సుమ్ము తల్లి కపి వరేణ్య 845 నాకు హరిరాజ సంశ్రయణమ్ము కన్న - నేదియును లేదు తగిన దిం కిందు నందు నభిముఖ హత వీరుండిత డలమికొన్న - పాను పిదె నాకు తగినది పవ్వళింప 846

(22వ సర్గ కాంచుచుండి యెల్లకడలను కడబారు - చుండ నుసురులు మెల నూర్చుచుండి ఆత్మజాతు న(గ్రమందె సుగ్రీవుని - గాంచె మొట్టమొదట గానె వాలి 847

-సుగ్రీవదులకు వాలి కర్తవ్యము తెలుపుటి- ప్రాప్త విజయుడైన వానిని సుగ్రీవు - ప్లవగ వల్లభుండు వాలి కాంచి 848 సౌహృదమ్ముతోడ స్పష్టమౌ పల్కుల - పల్కరించి ఇట్లు పల్కె నపుడు ఎంచదగదు నన్ను నీవు సుగ్రీవ దో - షమ్ము నాదు కిల్చిషమ్ముకతన జె ననియెగొని 849

బల్మి నను భవిష్య ఫలమైన బుద్రిమో - హమ్ముపట్టి యీ్బ

రకును కూర్చియుండలే దొకుమ్మడిగా తండ్రి - ఎనయ సుఖము మనకు నిర్వ జా.

0

అన్నదమ్ములగుట నలవడుగద చెల్మి - అది యిదె మరియొక్క డవదు తం్య నేడె పడసి యేలు నీవీ వనౌకసు - లైనవారి రాజ్య మదియునెల్ల ఏగుచున్నవాడ నేనైన నీనాడె - యముని ప్రోలుజేర నని యెరుంగు 851

80 శ్రీ రామానుజ రామాయణము 'బ్రదుకిదియును (ప్రాజ్యరాజ్య మియ్యదియును - కడయెరుంగరాని కలిమి యిదియు వేగ మిదియె నేను విడచివైదుచునుంటి - నిస్తులమ్ము యశ మనిందితమ్ము 852 ఈ యవస్థలోన నేను వీరాగ్రణీ - పల్కుచున్నవాడ పలు కి కేది అదియు నసుకరమ్మెలైైనను రాజన్య - దాని నీవు నెరపదగును సుమ్ము 853 సుఖము మీర పెరిగి సుఖమంద నర్హుడౌ - కుర్ర తనము లేని కు(ర్రవాని నోశ్రుపూర్ణ్వవదను నంగదు నీతని - నవని బడినవాని నరసిచూడు 854 ప్రాణములకు మిన్నగా నాకు ప్రియుడైన - వాని సుతుని నన్నుబాసియున్న వోని నెల్లయెడ నహీనార్జుగా నేలు - కొనుము యౌరసుడగు కొడుకు వోలె 855 ఇతనికింక మీద నీవె దాతవు పరి - త్రాత వీవె సర్వదశలలోన సీవె యభయదాత వే భయమ్ముల నైన - నన్ను బోలె ప్లవగనాధ యింక 856 శ్రీరమూ యుతుండు తారాత్మ జాతుండు - వీడునీకు తుల్య విక్రముండు దైత్యవధ మొనర్చు తరుణమ్మున న్నీకు - నెదుట వారి ముంద రితడు నిల్చు 857 అలఘుబల సమేతు డనురూపకర్మల = వీడు రణములోన వి(క్రమించి తరుణుడున్‌ తరస్ప్వి తారేయు డంగదు - డీత డాచరించు నింకమీద 858 ఈ సుషేణ దుహిత యీ యమ యీ తార - అర్ధసూక్ష్మ నిశ్చ్యయముల యెడల నన్నివిధములైన యౌోత్చాతికమ్ముల - నెల్లయెడల నేర్పు చెల్లునామె 859 ఈమె మంచిదంచు నెదివచించునా అది - సంశయమ్ము వీడి సలుపనగును ఇంచుకైనగొని యెదియు తారామత - మ్మొండు రీతి జరుగుటుండ బోదు. 860 ఈవు నెరపవలయు నిక రాఘవుని కార్య - మించుకైన సంశయింపకుండ నాచరిపంకు, జ య న్న నగు నధర్మము తిర - స్కృతి యొనర్ప హింససేయవచ్చు. 861 ర్‌ ఈవు స్వకరింపు మీ మాల సుగ్రీవ - దివ్యమున్‌ సువర్ల దీప్తి యుతము దిన నిల్చియ్ను దీ యుదార శ్రీయు - విడిచి పోవవచ్చు మడియ నేను 862

కిష్కింధా కాండము 81 ఇట్టి పల్కు నాలకించి సుగ్రీవుడు - (భ్రాతృసౌహృదమున వాలి పల్క హర్ష ముడుగుటన్‌ [గ్రహ(గ్రస్నుడౌ తార - కాధిపువలె దీనుడయ్యె మరల 863 వాలి వచన మదియునాలించి శాంతుడై - వలసినయది తొట్రుపడక సల్సి యతడు స్వీకరించె నభ్యనుజ్ఞాతుడై - మహిత కాంచనమయమ్తాల యదియు. 856కీ వాలి వానికిచ్చి వైచి కాంచనమాల = సుతుని చెంతనిల్చి నతని జూచి అతడు (ప్రేత్యభావ మంద సంసిద్దుడై - చెప్పె నంగదునకు చెలిమి నిటు _ 865

-అంగదునకు వాలి హితోక్తులు-

దేశకాలము లిక తెలిసి వర్తింపుము - ప్రియము నప్రియమ్ము సయిచి యుండి సుఖము దుఃఖ మెల్లచో నోర్చి సుగ్రీవు - వశమునన్‌ మెలంగువాడ వగుము _ 66 ఎట్టు సంతతమ్ము నే నిన్‌ మహాబాహు - మున్ను బుజ్జగించు చున్నవాడ నట్టు మెచ్చకుండు నతడు సుగ్రీవు డీ - వట్టి రీతి మెలగవైతి వేని 867 ఈవు చేర బోకు మితని శత్రుల జేరి - నతనిగాని శత్రునైనగాని భర్త యర్ధపరుడవై దాంతి సుగ్రీవు - వళశమునన్‌ మెలంగువాడ వగుము 868 నెరపరాదు సుమ్ము నెమ్మి మిక్కుటముగా - నెమ్మిలేమియైన నీకు తగద ఇట్టలంపు దోష మీరెండు గద యందు - వలన భేద మరయువాడ వగుము 86 పల్కి యిట్టులంచు పదపడి మిక్కిలి - విశిఖ వేదనాభి పీడితు డయి ఖం తేలవైచి కళ్లు తెరచి భీకరమైన - పళ్లు విడచి పుచ్చె ప్రాణములను అంత నేడ్చుచుండి రచ్చటి వానరుల్‌ - హరిగణాధినాథు లంతమంది ఖః తలచి పేరుకొనుచు నలమటించుచు నుండి - రచటి ప్లవగవర్యు లతని గూర్చి పాడు పడిన దయ్యె వేడు కిష్కింధ స్వ - ర్లమున క్రేగ వానరాధిపుండు నుపవనమ్ము లెల్ల నుండె శాన్యమ్ములై - నగములివియు కాననమ్ము లివియు 872 నవని గూలినంత ప్లవగశార్జూలుడు - కాంతి హీనులైరి కవులు వీరు ఏగుచుండ మహిత వేగమున నెవండు - కాననములు వనములైన గాని కుసుమ విసరయుక్తి గూడి వెంటాడెడి - వాచరించు నెవ్వడదియు నేడు 873

82 1శీ రామానుజ రామాయణము ఇచ్చె మహిత యుద్ద మెవ్వాడు గంధర్వ - కులజునకు మహాత్మకునకు గోల భునకు మహిత విపుల భుజయుగళునకును - పదియునైదు నేండ్లపాటు గాగ 87కీ ఉపశమింప దయ్యె యుద్ద మయ్యది రాత్రి - యందుగాని పగటియందుగాని అంత తుదకు పదియు నారవయేడున - గోలభుండు నేల గూలిపోయె 875 దుర్వినీతు నతని దోర్చిన దంష్షాక - రాళవంతుడైన వాలి మాకు నెల్లయెడల నభయ మిచ్చెడు నాతండు - వా డికెట్టు నేల బడినవాడా 876 ప్లవగనాథుండు వీరుండు పడిన నపుడు - ప్లవగు లచ్చట శర్మమ్ము బడయరైరి సింహయుత మహాకానన సీమలోన - గూల గోపతి వనచరగోవులట్టు 877 ఆంతటన్‌ తార వ్యసనార్హ వాఫ్లుత యయి - మరణమొందిన పతిమోము నరసిచూచి వాలి బరిరంభణమొనర్చి నేల బడియె - ్రైెళ్లిన ద్రుమమ్ము బెనచిన తీవవోలె 878 (23వ సళ్లు వానరాధినాథు వదనమ్ము నద్దాని - చేరియంత చక్క మూరు కాసుచు మృతునకున్‌ జగత్సరిచ్యుతునకు పతి - కపుడు తార యిట్టులని వచించె 879 -తారా విలాసము- ఈవు పవ్వళించి నా వుపలోపచి - తము విషమము దుఃఖదమ్మునైన పృర్వితలము మీద వీర దుఃఖమ్ముమై - నీవు నాదు పల్కు నెరపకుంట 680 నిక్కువమ్ముగాగ నీకు నాకన్నను - ప్రియతరయగు వానరేంద్ర పుడమి అమె గౌగిలించి యత్తమిల్లితి గదా - పలుకకుంటి వీవు బదులు నాకు 881 ఇట్టు పాలబడితి వీవు సుగ్రీవున - కిెదె యహో విధియన నెగడుచుండు విక్రమించి గెల్బె పేర్చి సుగ్రీవుడే = ప్రియుడ సాహసికుడ వీరవర్య 882 బలియు నిన్ను బుక్ష వానర ముఖ్యులు - చేరి కొలుచు చుండు వారు సతము వీరి దుఃఖ దీన విలపితమైనను - దుఃఖదూను నంగదుని పలుకుల నేను పల్కుచున్న యీ పల్కు లాలించి - కూడ నీవు మేలుకొన వదేల 883

కిష్కింధా కాండము 83 నీవె మున్నురిపుల నీ చేత గూలిన - యట్టివారి పండబెట్టియుంటి వట్టి వీరశయ్య యయ్యది యియ్యది - ఇందు పండియుంటి వీల్లి కలన 884 ఆతి విశుద్ద సత్త్యాభిజనా ప్రియరణ - అస్మదీయప్రియ యనాథనైన దాని నన్ను నొంటరిగా విడనాడి నీవు - నేడు మానదా పోయినవాడ వైతి 885 కన్య నీయరాదు గద శూర జనునకు - నెరుక గల్గువార లెవ్వరైన చూడు పడిన దాని శూరభార్యను నన్ను - నొకట ముండమోసి యున్న దాని _ 886 అకట నాదు మాన మవభగ్న మయ్యె నా - శాశ్ళతంపు గతియు చదిసిపోయె నేను మునిగియున్న దాన నగొధమ - పారమైన శోకవారినిధిని 887 అశ్మసారమయము నతిదృఢమౌ నాదు - హృదయ మిదియు నిక్కమెంచి చూడ నరసి నేడు భర్త నాహవ నిహతుని - వ్రయ్యకుంట నూరు (్రక్కలుగను 888 నెచ్చెలియును నా పెనిమిటియు సాజమ్ము - గొనె నాకు కూర్మికా డితండు ఆ హవమ్ములో పరాక్రాంతుడై శూరు - డైనవాడు మరణమంది యుండె 889 పడతి యెవతెయైన పతీహీన యైనచో - కొడుకు లెంతమంది బడసియున్న తనరుచున్న గాని ధన ధాన్యపూర్షయై - జనులు దాని విధవ వీర స్వీయ గాత్ర వినిసృత రుధిరమం - డలమునందు పండినొడ వీవు త! (క్రిమికరాగయుత పరిస్తోమమౌ నాత్మ - శయ్య బండినట్టి చందమొప్పు ళ్లు ఎల్లకడల దుమ్మునెనసి నెత్తురు తోడ - నిండియున్న యట్టి నీ యెడ 92 కౌగిట గదియింపగా జాల కున్నాను - బాహు యుగ్మకిమున ప్లవగవర్య డయె ప్రబల దారుణంపు వైర మిద్దాన సు - గ్రీవు డిప్పుడు కృతకృత్యు దె ్ట ర ల ల్లి నణగిపోయె రామహస్త విముక్తమౌ - బాణమొకట వాని 'ళయ మదెల్లి క్త ఎడద నాటియున్న యీ నారసమ్మిది - నీదు కును చక్క నేను దొ త నాక యగుచునుండె నరసి కాంచియు నీవు - ప్రాణములను వీడి పడిన నైన

84 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఊడబెరికె వాని యొడలను నాటిన - యంపకోల నీలు డపుడు వెలికి శైల గహ్వరమున సంలీనమై యున్న - దీప్త పన్నగమ్ము తెరగు గాగ 895 వెలికి బెరుకుచున్న విశిఖము నద్దాని - వెలుగు లపుడు పరిఢవిల్లై భాను మంతురశ్మి యస్త మస్తక సంరుద్ద - మై వెలుంగుచున్న యట్టి రీతి 896 కారుచుండె రక్తధార లెల్లెడ వాని - మేని వ్రణము లెల్లవానినుండి జారుచుండి తామ్రగెరిక సంప్పక్త - ధార యద్రినుండి పారునట్టు 897 పాయ దుడుచు చుండి భర్రదేహమ్మున - (క్రమ్ముకొన్నయట్టి కలనిదుమ్ము నత్త నిహతు శూరు నక్షి సంజాతాస్ర - ధార చిలకరించి తడుపుచుండె 898 పతివి నిహతుడైనవానిని రక్తసి - క్తాఖిలాంగు నతని నరసి చూచి ఆంగవాలలామ యా తార పింగాక్షు - నంగదున్‌ గనుగొని యనియె నిట్లు 899 కాంచుమయ్య పుత్రకా కడపటి యవ - స్థ యిది తండ్రి దమిత దారుణమ్ము పరగి పెరిగి యున్న వైరమ్మునకు పాప - కర్మచే ముగింపు కానవచ్చె 900 యమ పదనమునకు బయళ్లేరి నతనికి - బాలసూర్యు నుదయ ఫణితి మేని వాని కవవి పతికి మానదునక్షు తండ్రి - కి నభివాదనమ్ము తనయ సేయు. 901 అని వచింప విన్న్మయతడు చక్కగ లేచి - సం[గ్రహించె తండ్రి చరణయుగము 4 బలన వలుదలైన బాహువుల్‌ రెండింట - నంగదుండ నే నటంచు బల్కి 902 అంగదు గని సీకు నభివాదమొనరించు - చున్నవాని నీవు మున్నువోలె నందుమీవు దీర్దమూయువు కొడుకా య - టంచు నేల పల్కవైతి వయ్య 903 కొడుకు తోడ నేను గూడి చైతన్యము - గోలుపడిన నిన్ను గొలుచు దాన నిమిషమునను సీ౦హనిహతమై పడిన యా - బోతు లేగ తోడి మొదవు వోలె 904 ఆహవంపు జన్న మది వేళ్ళి రామ '్ర - హరణ వారిపూరమందు దీన నాచరి ప ౦చినాడ వవభృథస్నాన మ్మ - దెట్టు పత్నినైన యేను లేక్ష 905

కిష్కింధా కాండము 85 ఇచ్చియున్నవాడు మెచ్చి నీకును సమ - రమ్మునందు దేవరాజు మున్ను మహిత శాతకుంభమయమైన మాలిక - నీ దదిపుడు కానరో దదేమి 906 రాజలక్ష్మి నిను దొరగలేదు మానదా - ప్రాణములను గోలుపడిన గాని అస్తమించుచున్న నైన మార్తాండుడు - పర్వతాధి నాధు ప్రభను బోలె 907 నీవు పథ్యమౌ నా పల్కు నెరపలేదు - నిన్ను మరలింపగా నేను నేరనైతి పడితి నే పుత్రుతో నాహవమున బడిన - నిన్నుగూడి శ్రీ విడనాడు నన్ను నింక 908

(24వ సర్ల) ఆమె గడవంగరానట్టి యశ్రు వేగ - మునను శోకార్లవమ్మున మునిగియున్న దాని గని తరస్వియు వాలి తమ్ము డప్పు - డప్రతిమ సోదరవధకు నలమటించె 909 వాడు భాప్పు పూర్తముఖమ్ము తోడ గాంచి - యట్టై నిర్విజ్మి మను డయ్యెనా మనస్వి కూడి భృత్యులతో గడు గుందువాడు - మెల్ల రాముని చెంతకు వెళ్లై నతడు 910 ఏగి యతని చెంగటికి గృహీత చాపు - నురుత రాశీ విషిపమా నోగ్రబాణు క్రీర్రియుతు లక్షణోప లక్షిత శరీరు - పాదుకొన్న రాఘవు గాంచి పల్కెనిట్లు 911 మాట యిచ్చిన ట్లిదియెల్ల మానవేశ - నెరపి తీవు దృష్టపలమై వరగె కర్మ ఇపుడు మగుడె నా మనము నరేంద్ర పుత్ర - బ్రదుకు వలన భోగమ్ముల వలన నింక బిట్టు రోదించుచుండ నీ పట్ట మహిషి - పురము దుఃఖాభితప్తమై పొగులుచుండ నన్నగూల సంశయముట్ట నంగదునెడ - చనదు నామది రామ రాజ్యమ్ము వైన 9 ము న్ననుమతించి యుంటి నే నన్న వధకు - నల్క నీసున కడు చుల్క నడబియుంట నీల్ల హరియూధపుం డీత డిప్పుడు కడు - గాటముగ గుందుచుంటి నిక్ష్వాకు తనయ (శ్రేయ మని యెంతు నాకింక చిరనివాస - ముంట గిరివరమున బుళ్య మూక మందు మ్ము గొనగరాదు915

ఎట్టులో యొకయట్టుండి స్వీయవృత్తి - కూల్చి యీతని త్రిదివమ్ము చంప గోరను నిను విచరింపు మంచు - నీ మహాత్ముడు నా కనె ధీమహితుడు వానికే యనురూస మా పల్కు రామ - పని యిదియును నాకు ననురూపమ్ము సుమ్ము

86 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

తమ్ముడై యుండి యును మహిత గుణు నన్న - జంపుటన నెట్టు రాఘవా చవిగొన నగు

రాజ్యసారమ్ము దుఃఖ సారమ్ము వీర - ఎంచి చూడక కోర్కి ముందుంచుకొంటి 917

తలపనే లేదు గద నా వధమ్ము గూర్చి - స్వీయ మాహాత్మ్యము నతి(క్రమించకుంట పాడమె మద్బుద్ది దౌరాత్మమున నుసురుల - దీయు నంతటి దిట్టి వ్యతిక్రమమ్ము వృక్షశాఖల (వ్రేట్టచే వ్రీలి నేను - నార్తనాదము సేయ ముహూర్తకాల

మాత, డోదార్చి.నాతోడ ననెడు వాడు - మగుడి నీవిట్టు సేయంగ దగ దటంచు 919 (భ్రాతృ భావమ్ము నార్య భావమ్ము ధర్మ - మెల్ల వేళల నతడు రక్షించువాడు బయలుపడ జేసితిని నేను వాని యెడల - నల్క కామమ్మును కపిత్వ మదియుగూడ ఈ యచింత్యమ్ము పరివర్జనీయమై య - నీప్పనీయమ్ము స్వనపేక్ష ణీయమైన పాపమును మానవాధీశ పడసియుంటి - భ్రాతృవధ త్వా'ఘ్టు వధమున వాసవువలె ఇంద్రు సాసమ్ము పేర్మిమై స్వీకరించి - రవనియు జలమ్ము వృక్షమ్ము లంగనలును ఎవ్వడిక పాపమిది క్షమియించువాడు - వానరుని దేమి పడయంగ వాంఛ గూరి 922 (ప్రజల సమ్మాన మిది నేను పడయ దగను - యౌవ రాజ్యమ్మునైన రాజ్య మ్మికేడ ధర్మ దూరమ్మునై కులధ్వంసయుక్త - మైన యీ రీతి పని రాఘవా యొనర్చి 923 గర్జితము క్షుద్ర మఖిల లోకాపకార - మైన పాపమ్మునకు కర్రనైతి నేను మహిత శోకమ్ము నన్నిది మలపుచుండె - వర్ష జలవేగ మట్టులు పల్లమునకు 924 (భ్రాతృ ఘాత నాపర గాత్ర వాల మగుచు - సంతపన కరాక్షి శిరో విషాణ యుక్త మైన యేనో మయమైన మత్త దంతి - క్రుమ్ము నను క్రొవ్వి నదియొడ్డు (గ్రుము శ్రనట్లు పాపమును నయ్యొ నరవరా సైపలేక - యెడపు నా హృది గల సాధువృత్త మిదియు వహ్ని-పరి తప్యమానమై వన్నె దరుగు - కిట్టమును జాతరూపమ్మునెట్టు నట్టు 926 అలఘు బలురైన హరియూథపుల కులమ్ము - దాశరథి యిద్ది మన్నిమిత్తమున నితని యంగదుని శోకతప్రిచేనైన గూడ - నెంతునర్జస్టిత ప్రాణమే నటంచు 92/7

కిష్కింధా కాండము 87 సులభుడున్‌ సుజనుడు సువశ్యుండు సుతుడు - సదృశు డంగదునకు నేడ సత్సుతుండు సోదరుని సన్నిధానమ్ము చొప్పువడెడు - దేశమైనను వీర లే దెచట గాని 928 వీరవర యంగదుండు జీవించునేని - బ్రదుకనౌ తల్లియును పరిపాలనకయి సూనుడున్‌ లేక పరితాప దీన తార - నిశ్చితము నాకు జీవింపనేర దంచు 929 అందుచే బొత్తు నే మండు నగ్నిలోన - నన్న తో పుత్రుతో చెల్మి కాసపడుచు వెదకుదురు వీరలు హరిప్రవీరు లింక - జనకతనయను నీ నిదేశమున మెలగి 930

లీ కార్యమిది యంతమును సిద్దిగాంచు నీది - ఏను లేకున్నగాని నరేంద్ర పుత్ర నన్ను కులఘాతుకు నజీవనార్హు పాప - మాచరించిన వాని రామా యెరుంగు. 981 ఇట్టులని వాలి యనుజుండు నేడ్చుచున్‌ వ - చింపగ రఘు 'ప్రవీరు డొలించు చుండి జాత బాష్పుండు పరవీర ఘాతుకుండు - రాముడు విమను డయె ముహూర్తమ్ము పొటు ఆ క్షణమ్మున మాటికి నరయు దాని - శోకమున మున్లి యేడుచుచున్న తార భూక్షమావంతుడైన యా భువనగోప్త - చూచె రాము డంతట సముత్సకత నొంది మగని కపిసింహనాధు కవుగిట గూర్చి - యపుడు పండిన చారుత రొబ్జనేత్ర / వానర ప్రవీర సతి నదీన సత్త్వ - పైకి లేబట్టి రా మంత్రివర్యు లంత 93 అదుముకొని వాని కౌగిట పాదువు నామె - భర్త సన్నిధి తొలగంగ బాచుచుండ య నరసోరాముని శరచాపహస్తు స్వీయ - తేజమున సూర్యునట్లు ్రదీష్యమౌను జ్య భీ కను రుష ప్ర పృ్టినాయక లక్షణా న్వితు న దృష్ట - పూర్వు చారువిలో పూ జ కనియె 936 ధాను నాతని మృగశాబతరళ నేత్ర - ఇతడె కాకుత్చు డతడని న వాసవోపమానుండు దురాస దుండు - నా మహానుభావు నతని యంికల నండి కరిగె నతి తూర్షముగ నార్త యార్య తార - శోకమున (ప్రుక్కునది కడు నా ్క్క తార రామునితో పరుసోక్తు లాడుట-

రీరభాన

చని యతని చెంతకు విశుద్ద సత్త యామె - ఘోర శోక సంధభ్రాంత శ శ న సంగరోళర లబ్ల లక్షుం గనుగొని. 938

యా మనస్విని తార యిట్లనియె రాము - సంగరోత్కర్హ లెజ్రె

88 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అ(ప్రమేయుడ వీవు దురాసదుడవు - దమ జితేంద్రియుడవు (శ్రేష్ట ధార్మికుడవు నక్షయ యశస్కుడవును విచక్షణుడవు - జ్యాక్షమాన్విత రుధిరోప మాక్షుడవును 939 ఈవు నాత్త చాప శర సమేత పాణి - వలఘు బలుడవు సంహన నాన్వితుడవు నరశరీరాభ్యుదయము పోనాడి యతుల - దివ్య దేహాభ్యుదయ యుక్తి తేజరిలుదు పడియె నా ప్రియు డే యొక్క బాణమునను - సాయకమ్మున దాననే చంపు నన్ను చచ్చి యాతని చెంతకే చనెడు దాన - లేదు సుఖము వాలికి నేను లేక రామ ॥ 9్రడ్త] స్వర్గమునను పద్మామల పత్ర నేత్రు - డెనసి యరసియు నన్ను వీక్షింపకుండి వీ డగణ్య వివిధ తామ్ర చూడలౌ వి - చిత్ర వేషాప్ప రల పొందు సేయబోడు 942 స్వర్గమునను శోకమ్ము వివర్షతయును - సడయు నే లేనిచో వీర వాలి యితడు కమ్ర పర్వతేంద్ర తటావకాశమందు - మైథిలీ విరహితు నిన్ను మాద్రిగాగ 943 ఈ వెరుంగుదు వెంతగా నింతిలేని - పురుషుడు కుమారు డలమట మొందువాడొ అది యెంగి చక్క నన్నీవు చదుపు వాలి - దుఃఖము న్నన్ను గాంచమి దొారయకుండ ఎంచవచ్చు మహాత్ముడ వీవు నాకు - దొరయకుండుత స్త్రీ ఘాత దోషమంచు నీవు నితని యాత్మయనిన్నించి చంపు - స్త్రీ వధము కాకయుండు నరేంద్ర పుత్ర వివిధ వేదమ్మునన్‌ శాస్త్ర విధి విధమున - నాలు పూరుషునకు ననన్యాత్మయగును అలి నిచ్చుట కన్న నన్యమ్ము దాన - మగుపడదు జ్ఞానయుతులకు జగమునందు నన్ను వ్లీవైన నతనికి నా 'ప్రియునకు - నిచ్చువాడవు ధర్మమ్ము నెంచి వీర ఈవు నీ దానమున బొందవేకదా య - ధర్మయోగమ్ము వీర మద్వధము వలన947 కన్ను నపనీయమాన ననాథ నార్త - నిట్టి దానిని బట్టి వధింపనగును వారణ విలాసగామి ప్లవంగ పుంగ - వుండు ధీమంతు డా వరార్ణోత్రమ తప ఫీయ మాలియు లేకుండెనేని నేను - నింక మనుజేం[ద్ర చిరము జీవింపజాల 948 అంచు వచియింప విని విభు డా మహాత్ము -డిట్టు లూరడించుచు తార హితము పల్కె విమతి నూనకుమా నీ వీరభార్య - ఈ జగమ్మెల్ల విధి విధియించె గాదె అఖిల సుఖదుఃఖ యోగమ్ము నదియునైన - నా విధాతృ కృతమ శ్రిని యాడె జగము

కిష్కింధా కాండము 89 జగము లివి మూడు నేర్చడ్డ సరణి మీరి - చనవు కడచును దాని వశమ్ము నందె అట్టులే ప్రీతి పరమమ్ము నందె దదియు - పడయు యౌవరాజ్యమ్ము నీ కొడుకితండు ధాత యేర్చరచిన యా విధానమటై - శూర పత్నులు దుఃఖించువారు కారు. 950 పడసి యూరట రాఘవాన్వయునిచే ప్ర - భావయుక్తుడౌ శత్రు తాపనుని చేత వీరపల్ని సువేష రూపిణియు తార - యులివు వాయెత్తి వెల్చుట యుడిగె.నామె 951

(25వ సర్గ తార నట్టె యంగదాన్వితుడైన సు - గ్రీవు నతని కుస్తరించి రాఘ వుండు లక్ష్మణాన్వితుండు సమాన శో - కుడును వారికిట్టు నుడివె నపుడు 952 -రాముడు తార నూరార్భ్చుట- ఏడ్చి కుములుచున్న నింతమైనను గాని - మేలు దొరయ బోదు మృతున కింక నిట్టి యెడల నిప్పు డెది యనంతర కార్య - మదియు నాచరింప నర్హమగునూ. 953 ఎల్లరకును లోకవృత్త మనుస్టేయ - మశ్రు మోక్షణమ్ము నాయె మీకు నదను గడచి చనిన పిదప నించుక పని - లైన నాచరింప ననువు పడదు 954 నియతి కారణమ్ము నిఖిల లోకమ్మున - సలుపు నియతి కార్యసాధనమ్ము నిచట నొనరుచుండు నియతి కారణముగ నిఖిల భూతముల ని - యోగమునకు కా డెవండుగాని కర్త ఎ పనన నీళరుండు [ర్త యెద్దానికి - నేర్చరింపనైన నిక్‌ మ్రణము 956 పరగు లోకమిది స్వభావమ్ము బట్టి కా - లమ్ము దానికిన్‌ పరా శ్ర కైన కాల మెపుడు చనదు కాలమ్ము జవదాటి - కొంచె పడదు క మించ న నెవ్వడైనగాని యెనసియుండి స్వభావ - మింతయే నతిక్రమించి చన హేతు కాలమునకు లేదుగాక బంధుత్వము - లేదు విక్రమమ్ము లేదు ము] తనకుగాదు వశము. 958 వున్‌ సుహృ త్సగోత్రులన్‌ సుసంబంధము - కారణమ్ము నట్షి వాడు కాని యరయ వలయు. కాల పరిణామ - మరసి చక్క నెరుగునట్టి ను జ తామె కూడివచ్చు ధర్మార్ధ కామముల్‌ - కాల మనుసరించి క్రమముగా;

90 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పడసినాడు తనదు ప్రకృతి వాలియితండు - కర్మఫలము నిందు గాంచీనంత దాను ప్టవగవిభుడు ధర్మార్హకాను సం - యుక్త పుణ్యఫలము నొంది నంత 960 స్వీయ ధర్మమొనర జేసియుంటను ప్రాణ - ములను కాచి ప్రోవ బూనకుంట గడచి గెల్చినాడు గైకొన్న వాడును - స్వర్గలోక మా మహాత్మకుండు 961 హరిగణాధినాదు డందిన నియతి య - య్యదియె గాదె శ్రేష్టమైన నియతి చాలు నింతవట్టు సంతాప మియ్యది - (ప్రాప్తకాల కర్మ బరప దగును 9ర్ర2 పల్కు రాము డిట్టు పల్కిన యంత ల - క్ష్మణుడును పరవీర ఘౌతుకుండ్తు 'ప్రత్రితంపు బల్కు పల్కె సు్రీవుతో - మేన తెల్పిలేని వాని తోడ ం6 3 నెరపు మితని కిపుడు నీవు సుగ్రీవుడా - పిదప నెరపనైన (ప్రేతకర్మ తారతోడ నంగదాభియుక్తుండవై - వాలి దహనమునకు వలయునటి ఎండు కట్టియలను దండిగా గొనితేర - వలయు వానరులను బన్సప్పు |. బాలిశత్వ బుద్ది వహియింపకుము నీవు - నీ పురమ్ము నీ యధీన మింక నంగదుండు కొంచు నరుదెంచుగాక మా - ల్యములు వస్తమ్షు నే ల ఎలవి యశిలములును యి నూనె గంద మేయవి యింక ని - యడల వ భల _లయునట్టి వెల్లయవిర్చ్స అట్టె దివ్యచందనాదులు వాలి సం - స్కార కారణముగ సత్వరమ్సుగ 9366 దీన చిత్తుడైన వాని నీ యంగదు - నీవు చక్క నూరడింప్ప మయ్య త్వరగ నేగి నీవు తారుడా శిబికను - తోడుకొంచు రమ్ము తొందరగను రయె మంచి దగును తగినట్టిదియు నగు - నిట్టి ప్లవగవరులు శిబికపట్టి మోసెడు వారు - పన్ని నిల్చి యుండువారు గాక్ష చాలు వారలు బలశాలురౌ వారలు - వాలి గొంచు పోవువారు గాక 968 పల్కి యిటు సుమిత్రానంద వర్దనుండు - కీశ యూధపుతోడ సు్రీవుతోడ శత్రుజన నిబర్హణుడు లక్ష్మణు డతండు - (భ్రాత చెంగట నిల్చి యూరకయె యుండె

కిష్కింధా కాండము 9] -వాలి చరమ సంస్కారము-

ఆలకించి తారు డా లక్ష్మణుని పల్కు - సంభ్రనుమున జొచ్చె శ్రెలగుహను శిబిక నేరు పరుప శీఘ్రమ్ముగా నాడు - మరలి శిబిక గొంచు నురికి వచ్చె. 970 మోయదగినవారు మొనగాం[డ్రు వానరుల్‌ - పూని మోయుచున్న దాని శిబిక పరమమైన దాని భద్రాస నాన్విత - మైనదాని రధమునట్టి దాని తా] పిట్టబొమ్మ లొప్ప చెట్టు బొమ్మలు నొప్ప -- కొమరు మిగిలి వింతగొల్పు దాని చిత్రలేఖ లొప్ప చెలువారి యెలైడ - చక్క గూర్చగా నెసంగు దాని 972 సిద్రజన విమాన పద్దతి జాలవా - తాయ నాన్వితమ్మునైన దాని చక్కగూర్చి కడు విశాలముగా పూని - విశ్శకర్మచేయ వెలయుదాని 973 దారు పర్వతక యుతమ్మైన దానిని - మెరుగుపెట్ట చక్క మెరయుదాని నాభరణ సమేతమై హారయుక్షమై - చిత్ర మాల్యకోభ జెలగుదాని $్ర7డ్తీ ఘనగుహావనచ్చన్నమై (క్రాలు దాని - నరుణ చందన రూషితమైన దాని ('భ్రాజమాన బాలాదిత్య వర్ల్ణయుక్త - జలజమాలా సుమౌఘ సంఛాదితమును _ 975 ఈ దృశమ్ము శిబిక నీక్షించి రాముండు - లక్ష్మణునకు నిట్టులని వచించె వాలి గొంచు నేగవలయు శీఘ్రమ్ముగా - ('ప్రేతకార్యము జరిపించవలయు 976 వాలి లేవనెత్తి పదపడి శిబికనె - క్కింపజేసె నప్పు డెత్తిపట్టి 77 యంగదుండు సాయమైయుండ సుగ్రీవు - డెలుగు చెలగునట్టు లేడ్చుచుండి. 9 శిబికమీది కెక్కటేసే 'ప్రాణమ్ముల = గోలుపడినవాని వాలి నపుడ రేస్‌ 98 లంకృతులను వినిధ రమ్య మాల్యముల వ = స్తముల భూషితునిగ దన ప్రవగ వల్లభుండు రాజు సుగ్రీవుడు - నానతిచ్చె నిట్టులంచు నప్పు డారు చెప నర నగును సుండు 99 డౌర్హ్య దైహికమ్ము లనురూపమౌ నట్టు - లార్యునకు నొనర్సి పలుతెరంగులైన బహు రత్న జాలముల్‌ - దొన మొసగుచుండి వానరవరు లరుగువారుగాక య(గ్రభాగమ్మున - శిబిక చెంగట గడుచేర్వనంచు 980

92 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

పృశ్విపతుల పెంపు పేర్మి మిక్కుటముగా - నెట్టి రీతి కానుపించునుర్వి

నట్టి రీతి వాలి కౌర్ష్య దైహికముల - నెరప జేసె నతడు త్వరిత గతిని ర] అంగదున్‌ బొదివి కవుంగిట గదియించి - తారు డాదికైనవారలెల్ల

రడలి యేడ్భ్చుచుండి వెడలిరి వేగమే - వానరుల్‌ నిహతుని బంధుజనులు 982 అంత (ప్రణిహితలగు నందరు వానరాం - గనలు తద్వశానుగతలు గూడి

వీర వీర యంచు విలపించి రాయింతు - లెల్లవారు వార లేడ్చుచుండి 983 తార యాదియైన వారెల్ల వానర - వనితలు హతయూథ పత్ను లనుస

రించి భర్తనతని నేగిరి కడు జాలి - యెసగు నెలుగుచెలగ నేడ్చుచుండి న! అడవిలోన వానరాంగనల్‌ వారెల్ల - రలమటించుచున్న యులివు వలన

నా వనమ్ములు గిరు లన్నియు నెల్లెడ - నేడ్చుచున్నయుట్టు లే యగుపడె 985 సలిల సంవృతమగు శ్రైలనదీ పులి - నమ్మునందు నిర్ణనమ్ము నందు

కపులు విపులశోక కర్శితాత్ములు కడు పెక్కుమంది చితిని పేర్చినారు 986 వహన యోగ్యులైన వా రంత శిబికను - భుజము మీదినుంచి పుడమి దించి ఎల్లవారు నాశ్రయించి ఏకాంతమ్ము - నుండి రచట శోకయుక్తు లగుచు 9? పతిని శిబికమీద పవళించి నాతని - నరసిచూచి తారయంత నతని

శిరము నంకమందుచేర్చి సుదుఃఖిత - యగుచు నేద్చె నిట్టలంచు నపుడు 988 ఛా వనౌక మహారాజ అస్మదీయ - వత్సలా మహార్హ మహిత బాహు నాథ

హా ప్రియా నన్ను గాంచుమా యీ (ప్రజలను - కాంచ వీ వేటి కి ట్లుమ్మలించెదరని పరమ హర్ష యుక్తమైనట్లె మానదా - నీదు వదన ముసురు లేదనైన

నస్తమించు నర్కు నట్టి వన్నియ గాంచ - నొప్పు (బ్రదికియున్న యప్పటి వలె 990 లాగుచున్నవాడు రాము రూపమ్మున - కాలు డితడు నిన్ను కపివరేణ్య

ఆతడొక్క యమ్ముచేత వనమున గా - వించె నెల్లవారి విధవలుగను 99

కిష్కింధా కాండము ర వీర వార లెల్లవేళ రాజేంద్ర నీ - వల్లభలగు కీశ వనితలెల్ల నడచి యేగుదెంచి నారు దూరపు దారి - వెంట దెలియవైతి వేల నీవు నీకునిష్టమౌదురే కదా వీరలు - భార్య లిందు సన్నిభముఖు లెల్ల 992 ఇపుడు చూడవైతి వేటికి సుగ్రీవు - ప్లవగ యూథనాథు వాని నీవు నీ యమాత్య జనులు నృపవరా వీరలే - తారు డాదిలైనవారలెల్ల 993 చట్టుముట్టి కూరుచున్నారు పురవాసి - జనములెల్లవారు ననఘ వీరె వీడుకొల్పు మీవు నీరి నరిందమా - ప్లవగవరుల నుచిత పద్ధతిమెయి పిదపనెల్లరమును మదనోత్కటులము క్రీ - డించువార మిచట నీ యడవిని 994 ఇట్టు లంచును విలపించు నా తారను - ముమ్మరంపు శోకమున మునింగి యున్నదాని నెత్తుచుండి రప్పుడు శోక కర్శితాంగులైన కపి వనితలు $9ర్‌ అంగదుండు తాను నంత సుగ్రీవుని - గూడి తనదు తండ్రి గూర్చి యేడ్చి యతని దేహమపుడు చితిమీది కెక్కించె - నలమటమున నింద్రియము లణంగ ఆంత విధి విధమున నస్షిని ముట్టించి - య(ప్రదక్షిణమత డాచరించె వ్యాకులేంద్రియుండు బహు దీర్ధపధమున = వెడలి పోవుచున్న పితరునకును. 987 శాస్త్ర విహిత విధిని సంస్కారమొనరించి - వాలికిన్‌ ప్లవంగనరులు వారు $ పుణ్యశీత సలిల పూర్ణయౌ నది కేగు - దెంచి రుదక కర్మ తీర్చుటకయి ్ర్ర అంత వారు గూడి యచ్చట నంగదు - ముందుకడను నిల్పిపుచ్చియుంచి ః్‌ వాలికి నుదకమ్ము వార్చిరి సుగ్రివు - తోడగూడి తారతోడగూడి 9 దీనుడైన వాని తోన సు(గ్రీవుని - తోన దీనుడై యహీనబలుడు ్య

100

నా సమాన శోకుడైన కాకుత్చుడు - ('ప్రేతకార్యము నెరవేరబేసె ఆంత నాయశగ్య్య పౌరుషుడైన వాలి - రఘుకులోత్తమ శరహతు ('ప్రథితయశుని దీప్త్రవహ్నిసమౌజు ప్రదీస్త్రజేసి - హరియు లక్ష్మణయుతు రాము దరిసెనపుడు 1001.

ర్త శ్రీ రామానుజ రామాయణము (26వ సర్గ) అంత శోకాభిసంతప్తుడైన వాని - క్లైన్న వాససుడైన సుగ్రీవు నతని కపి మహామాద్రు లెల్లరు గదిసియుండి - చుట్టుముట్టి చేరువ నిలుచుండిరపుడు అభిగమించి రాము నక్షిష్టకారిని - ప్రబల బాహు యుగళు 'ప్రాంజలులయి యొల్లవారు నిలిచి రల్ల పితామహు - దరిసినట్టి మునివతంసు లట్టు 100 అ౦త కాంచనాద్రి యట్టివాడును తరు - ణార్క బింబ సన్నిభాననుండు ననిల నందనుండు హనుమంతు డప్తుడి - ట్టంచు పల్కె పల్కు (ప్రాంజలియయి -; సుగ్రీవ పట్టాభిషేకము :- నీ ప్రపాద గరిమ నేడు సుగ్రీవుడు - (ప్రాజ్యవానరగణ రాజ్య పదవి పడయ రానిది పితృపైతాహమ్మైన = దందుకొన్నవాడు తాను స్వామి 1005 పడసి నీయనుజ్ఞ పదపడి యీతండు - చొచ్చి పురవరమ్ము శుభకరమ్ము సర్వకార్యములును ససుహృజ్జనుండయి - యరసి చక్క నేరు పరచువాడు _ 1006 ఇతడు స్నానమాచరించియు వివిధ గం - ధములతోడ నౌషధములతో న మూల్య రళ్న మాల్యములతో యథావిధి - నెరపువాడు పూజ నీకు మిగుల 1007 ఇచటు విడచిపుచ్చి ఈ రమ్య గిరి గుహ - దరియ నరుగుదేర దగును నీవు అల్పుప్పు మిప్పుడు నీవు స్వామి సంబంధము - నఖిల కపులు సంప్రహర్షమంద 100 అని వచించినంత హనుమంతు డా పర - వీరహంత రాఘవేశ్చరుండు బుద్ధిశాలి వాబ్నీపుణు డాత డా హనూ - మంతుతోడ నిటుల నూరు పల్మ్కె 1009 ఎదయు నాలుగేండ్లపాటు నే సౌమ్యుడా - పురిని గొని గామమునను గాని చ్చువాడ గాను పూ హనుమంతుడా - తండ్రి యాజ్ఞ నెరస దలకొనుటను 1010 వి వరమ్ముగా 'ప్రవిష్టుడై సుసమృద్ది - మీరు రమ్యగుహను వీరుడు కపి ంగవుండు రాజ్యమునకు సుగ్రీవుడు - శీఘ్ర మొందుత యభిషేవనమ్ము 10]1 పల్కి యిట్టులంచు షావనితోడ వృ - త్రజ్జుడైన దశరథాత్మజుండు పల్కెని ట్లుదార బలవిక్రమాఢ్యు సు - గగ్రీవు వృత్తశాలి కెలన జూచి 1012

కిష్కింధా కాండము 9 యౌవరాజ్య పీరి నంగదునకు నభి - పిక్తి సేయు జ్యేష్టు జ్యేష్ట సుతుడు వీర నిన్ను బోలు విక్రమమున నదీ - నాత్ము డంగదుండు నర్హుడౌను 1013 వానకారు నెలలలోన తాల్లిటి దిది - శ్రావణమ్ము బహుజలాగమమ్ము వానకా రనంగ బరగుచు నో సౌమ్య - నెగడుచుండు గాదె నెలలు నాల్గు 1014 దండయాత్ర కిదియు తగు సమయముకాదు - శుభపురమ్ము నీవు చొచ్చియుండు సౌమ్య నేను నైన సౌమిత్రి గూడి యీ - పర్వతమ్ము నందు వాసముందు 1015 ఈ మహీధర గుహ యిది రమ్యమును విశా - లమ్ము యుక్త మారుతమ్ము సౌమ్య ఇది ప్రభూత సలిల మియ్యది కమలోత్స - లాన్వితమ్ముగాగ నలరుచుండు_ 1016 కార్తికమ్ము చేరగా వచ్చినంతనే - నీవు పూనుకొనుము రావణ వధ ఇదియె మనకు సమయమిక నీవుసౌమ్యుడా య స్వీయ నిలయమందుచేరి నిలువు మాత్మ రాజ్యపీరి నభిషిక్తుడై సుహృ - దాళిగూర్చు సంప్రహర్షణమున 1017 ఇట్టు లభ్యనుజ్ఞ నీయ రాముండు సు - గ్రీవుడున్‌ వలీముఖేశ్ళరుండు చొరియె రమ్యమైన పురిని కిష్కింధను - మున్ను వాలి యేలియున్నడాని 1018 అట్టు చొచ్చినతని నా వానరేశ్చరు = గాంచి మొక్కు లిడుచు కపి సహస్ర న చియుండి. 1019 యూథములును జొచ్చె నొక్కంత నెల్లెడ - వాని చుట్టు ముట్టి వై! (ప్రకృతు లెల్లవారు పదపడి హరిగణే - శ్వరుని వచ్చినతని నరసీ నంత 2 మస్తకమ్ముతో నమస్కరించి పడిరి - ధరణిమీద శ్రద్ధ దలరువారు లేవనెత్తి ప్రకృతులెల్లర సుగ్రీవు - డలఘు వీర్యశాలి పలుకరించి 12 చొచ్చి తనదునన్న శుద్దాంతమున సౌమ్య - మైనదాన నా మహాబలుండు చొచ్చి మరల వెడలివచ్చి నాతనికి సు - గ్రీవునకు వలీముఖేశ్చరునకు 2 నెరపినారు కూర్చునెయ్యురు నభిషేక - మింద్రున కమరులొనరించినట్టు ను! స్తు, అతనికొరకు పాండు రాతప(త్రము హేమ - సంపరిష్కృతమ్ము సంగ్రహించి తెచ్చి రట్టురెండు తెలిచామరమ్ములు - స్వర్ణ దండములు యశస్కరములు 1023

96 శ్రీ రామానుజ రామాయణము సర్వరత్నములును సర్వ బీజౌషధ - మ్ములును క్షీర సహితములు తరువులు నెల చివుళ్లు పుష్పములు శుక్త వ(స్తముల్‌ - వెల్ల పూతలు వలపుల్ల సిల్టు మేలి మాల్యములును మెట్టతమ్ములు దివ్య - గంధ చందనములు కడును పెక్కు జాతరూపమై యెసంగు నక్షతలును - తెల్ల ధాన్యములును తేనె నేయి “పెరుగును పులితోలు పెనుపంది తోలును - వాని కొరకు కొంచువచ్చి రపుడు 1025 ఆహరించియున్‌ సమాలంభనమ్ము గో - రోచనము మనళశ్ళి లోన్మిలితము నరుగుదెంచి రచటి కంగనల్‌ కన్యామ - తలు లప్పు డొకపదారుమంది 1026 వారలెల్ల రంత వానర శశ్రేష్టుని - తగినవేళ విధి విధానయుక్తి రత్నములను వలువలను భక్ష్యములను ద్వి - జర్హభులను సంతసమ్ము పరచి 102 77 అంత కుళలు పరచినట్టియెడల రగు - ల్కొలిపియున్న పావకుని పవిత్ర మం్రయ్యుక్తి పూతమైన హవిస్సున - వేద విహిత మంత్ర విదులు వేల్చి 1028 త హేమ ప్రతి న యెడ వ - రాస్తరణ స అం, [ప్ర స్టానమై రాస్తరణ సంవృతమ్మయి యలరుచున్న రమ్యమైన ప్రాసాద తలమ్మునందు - చిత్ర మాల్యోపశోభియై చెలగ్సనెడల క్‌ 029 వివిధ మందత్రయుక్తి పైను వరాసనమున - ప్రాద్ముఖమ్ముగాగ పాదుకొల్సి బహు నదీ నదముల వలన తీర్ణమ్ముల - వలన నెల్లపట్ల జల రమ్ము కపట్టజలముదెచ్చి. ష్య ఉభకరమ్ములౌ వృషభశ్ళంగముల తోడ - కనకమయములైన కలశములను శాస్త్ర దృష్టమైన సద్దోధానమ్మున - సంయమీంద్ర విహిత సద్విధమున 1031 గంధమాదనుండు గజాడు గవాక్షుడు - గవయుడున్‌ శరభుడు ద్వివిదు డటై మైందుడు వళుడు హనుమంతుడునున్‌ జాంబ - వంతు డనగ పరగు భలే విభుడు లా ఆచరించి రప్హు డభిపిక్తి సుగ్రీవు - నకు ప్రసన్న వాసనాన్వితమ్ము లైన సలిలముల సహశస్రాక్షుడైనట్టి - వాసవున కొనర్చు వసువులట్టు 1033 ఆ నిధి నభిషిక్తుడైనంత సుగ్రీవు - డప్పు డఖిల వానరర్షభులు మ హాత్ము లార్చినారు హర్షమ్ము చెలగంగ - వేయి తెరగు లొప్ప నాయెడలను 1034

కిష్కింధా కాండము ్ర్ర పతా హరివరాధి నాథుడైన సుగ్రీవుడు - రాముని వచనమ్ము లాచరించి పెనచి పాదిని యంగదుని యౌవరాజ్యాభి - షేక మతని కొనరజేసె నపుడు 1035 అంగదునకు గూడ నభిషేకమైనంత - సానుభూతి యుతులు వానరులును మేలు మేలటంచు మెచ్చుచు సుగ్రీవు - నా మహాత్ము గూర్చి రర్భనముల _ 1036 రాము నా మహాత్ము లక్ష్మణు నప్పుడు - పాట పాట ప్రీతిబడసినట్టి వార లెల్లవారు ప్రస్తుతించి రచట - నట్టి రీతి నడచునట్టి వేళ 1037 హర్ష పుష్ట జన సమాకీర్షమై పతా - కాధ్వ జాభిశోభ (గ్రాలు చుండి రమ్యమైన పురవరమ్ము కిష్కింధ వె - ల్గారుచుండెను గిరి గహ్వరమున 1038 కపి గణాధీశ్చరు డభిషేకమ్ము గూర్చి - యా మహాత్ముడౌ రామున కపుడు తెల్పి పడసి తన భార్య రుమ వీర్యవంతు డాత - డఖిల రాజ్యము త్రిదశేవు నట్టు లొందె (27వ నర) అట్టు సుగ్రీవు డభిషిక్తుడైనయంత - కపి గుహా ప్రవేశమ్మరు గాంచి నంత (భ్రాత లక్ష్మణుతో గూడి రాఘవుండు - నేగుదెంచె ప్రస్రవణ గిరింద్రమునకు 1040 (క్రూర శార్టూల హరిణ సంఘుష్ట మగుచు - భీమ రవ సింహ సముదయా న్వితము నగుచు నివిధ గుల్మలతా గూఢ వృత్తి దనరి - బహుళ పాదప సంకులంబై పరగుచు 104] భల్ల వానర గోపుచ్చ పరివృతమ్ము - వన్య మార్దాల సంఘ సంభరితమైన జలదపటల సన్నిభమహైలమునకు - నిత్య శుచి జలాశ్రయముగా నెగడు నెడకు ఆ ధరాధరమ్ము నందు కూటమ్మున - నాయత మహనీయమైన గుహను స్వీకరించె నపుడు స్వీయ వాసార్ధమై - లక్ష్మ ణాన్వితుండు రాఘవుండు 1043 ఆచరించి సమయ మట్టు సుగ్రీవుతో - ననఘ గుణుడు సౌమ్యు డాత డపుడు కొలయుక్తమైన కడు దొడ్డ వాక్యమ్ము - నాడెనిట్లు రాఘవాన్వ్నయుండు అన్న వినయ శాలియైన తమ్మునకును - లక్ష్మి వర్ధనునకు లక్ష్మణునకు 1044

98 శీ రామానుజ రామాయణము -పంపా కానన వర్షనము- శామరు మీరు కొండగుహ యిది విపులమై - యుక్త మారుతముగ నొప్పుచుండు : నిందు వాసమో యారిందమా సౌమిత్రి - యుందమింక వాన లుడుగు వరకు 105 కొమరు మిగులుచుండు కొండకొ మ్మియ్యది - ఎత్తుగాగ మానవేశ పుత్ర తెలుపు నలుపు నెరుపుదేరిన శిలలతో - చెలువు లొల్కునట్టు చెలగుచుండి _ 1€క6 వివిధ ధాతు సముచ్చయ వేష్టితమ్ము - సుందర దర్‌ యురీ చయ శోభితమ్ము వివిధ పాదపషం డాభివేల్లి తమ్ము - చారు చిత్రలతా పరిసంవృతమ్ము 1047 వివిధ విహగ సంఘుష్టమై వెలయు నదియు - కేకిరవ నాదితమ్మయి కెరలు నదియు మాలతీ కుందగుల్మ సమాకులమ్ము - సింధు వార కురంటక బంధురమ్ము అర్జున కదంబ పాదప సర్జకాఖ్య - సుమ సమావృత వృక్ష సంశోభితమ్ము 10486 ఇయ్యదే గద రమణీయమౌ పద్మిని - వికచ పంకజాత విలసితమ్ము నాతి దూరమున గుహక్టును నృపాత్మజా - అదియు మనకు నింక ననువు పడును ఏట వాలుగాగ నీశాన్యమున కున్న - పట్టున గుహయుండు బాగుగాను మెట్ట యమరు వెనుక తట్టున పౌమ్యుడా - విసురుగాగ గాలి వీచకుండు _ 1050 పరగుచున్నది గుహవాకిట సౌమిత్రి - రాయి శుభము సమతలమ్ముగాగ మృదువు గాగ మిగుల మేర గలినదిగా - గట్టి నూరినట్టి కాటుక వలె 1051 అరయుమయ్య' తండ్రి గిరిశ్చంగ మియ్యది - యుత్తరంపు పజ్జ్ఞ నొప్పు శుభము గట్టి నూరినట్టి కాటుక రూపున - పైకి వచ్చిన ఘనపటల మట్టు 1052 భ్త్‌ణంపు దిశను తక్కొండు శిఖరమ్ము - వెండి వోలె నిలిచి యుండె నది గొ లుచున్న దదియు కైలాస శిఖర మ్మ - శేషధాతుచయ విభూషితమ్ము 1053 ఏరు పారు నదియె తూరుపు దిక్కుగా - లేశమైన బురద లేకయుండ గుహకు తూర్పున. కనుగొముమ్ను త్రికూటమ్ము - నందు జాహ్నవీ తరంగిణి వలె

కిష్కింధా కాండము క్ర తాల చంపక తిలక తమాల సరళ = పద్మ కాతిముక్తక ధవ వకుళ తిమిశ నీప కృతమాల తిరిట వానీర వేత్ర - కేత కాశోక హింతాల చూతములను _ 1055 వివిధ రూప తీర పృద్వీజములతోడ - నచట నచట వెల్లు లారుచుండె నుడుపు లాభరణము లూని యలంకృతు - లమరజేసికొన్న ప్రమద నోలె _ 1056 వందలాది గాగ పక్షి సంఘమ్ములు - పలు తెరంగు రవళు లెలుగు లీయ నాంటి నున్నయట్టి జంటగూడిన యట్టి - చత్రవాక విహగసమితి నెనె 1057 హంస సారస నివహాభషేవితము ల - త్యంత రమ్య పులిన తలములొప్ప పాలుచు నిదియు సర్వ భూషణో పేతయౌ - నువిద విరియ నవ్వుచున్నయట్టు 1058 ఒకట నల్లకలువ లొక్కట చెంగల్వ - విరులు గప్పియుండ వెలుగు చుండు నొకట తెల్లకలువ లొక్కెడలను దివ్య - కుముద కుట్మలములు-కొమరు మిగులు వాస మాచరించు పారిప్ట. శతమ్ము - క్రౌంచ బర్హి నాదకలిత మిదియు లక్ష్మణా యిది కడు రమణీయమౌ నది - తాపస గణ సేవితమ్ము సౌమ్య 1060 చక్క చూడు మిదియె చందనపాదప - పంక్తి చక్కనేరు వరచినట్టు కానవచ్చుచుండె కకుభముల్‌ మనమున - నుదయ మంది, నట్టు లొక్కపెట్ట 108 ఆహ సురమణీయమైన దరిందమా - దేశ మియ్యదియును తేరి చూడు గాటముగను కేళి గడుపుద మింక సౌ - మిత్రి వానముంద మిచట లెన్స 1062 అలరుచుండు నిచటి కనతి దూరముననే - చిత్రకాననములు చెలగుచుండు రమ్యమైన పురవరమ్ము సుగ్రీవు కి - ష్కింధ యదియును మనుకేళతనయ 1 ఆలఘు మర్హలార వాడంబరమ్ముతో - నుబ్బీ యార్చు కపుల బొబ్బలు విన ౧64 వచ్చుచుండె గీత వాదిత్ర నిర్హోష - గెలుపు గొనెడు వారికెల్ల మేటి. శ్‌ పడసి కపివరుండు భార్యను రాజ్యమ్ము - బొంది చెలిమికాండ్ర బొ ౦దియుండి తప్పకయ ముదమున దనరు సుగ్రీవుడు - కడయె లేని సిరుల బడసియుండి 1065

100 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అంచు పల్కులాడి యచ్చోట వసియించె - లక్ష్మణ సహితుండు రాఘ 106 దృశ్యమాన బహు దరీకుంజపుంజమై - వరలుచున్న ప్రస్రవణ గిరిపయి మున చక్క సుఖముమీర పెక్కు (ద్రవ్యమ్ముల - బొ లుచుచున్నయట్టి భూధర వాసమున్నగాని వాని క్రా రామున - కింతమైన తనివి యెనయలేద కిని 0౯ 'ప్రాణములక్తు మిన్న యౌ భార్య నపహృత - మైనదాని దలచు నాతని పొడ్తుప్పు గుబ్బలి పయి బొడిబ్స చందురు - వంకజూడగ తనివారకుండ 108 చేరియున్నగాని సెజ్జపై నతనిక్రి _ రాకయుండె నిద్ర రాత్రులందు -లక్ష్మబ్సుడ్ర రామునోదార్చుట- వం పేని భర్య _ నత్రుపూర వినిహతాత్ముడగుచు నరసి గ యాతని కాక్కుత్చు - నెల్లవేళ గుమిలి యేడ్చువాని నిట్టి 10 రృరుఖుడ్యై లేమ్ముడు లక్ష్మ _ బ్వండు ననునయించి నుడివె నిట్లో చౌలునింక్ర పడయ్‌ స్పల్ల్లా వేడ్చుచున్న వ్యరు మో వీర - పాసలుచుంట నీకు పాసగకుండు కయరమ్ముల _ పాలిరు నిద్రిద్సు నీకు దెలియుగొ ఈ కార్య్వర్ష్య ల లో వాస్త రాఘూ కప్స్‌ సై నిస్టితుండ్ర వౌాద్రు నీవునైన 10/ అవ్యవస్థ్రి క్ర్య్య్య థ్‌ మూన్వి కప్ప వైనచో శత్రు స్య ట వృత్త్విబ క్వ రంగ్న్మ్య _మమీద వాని నసురకులుని 107 ఊరి థీ = శౌర్యమ్పూన్సి చంపజాల వీవు ; ముమ్మ్మల్రిన్చృి ఆం పు _ లె త్‌ సపర్ప్వ్యి నా రీ గెపు నిబ్బర్వ్స గాగ నెరపుము కు 1టోీ కేసుని ్న్చ నూ కీ కడిమి గ్య సీక్స రా చముట్టుగ్యా ప్ర్ర్వ్వమ్రడపు కుత్త జలధి క్కు కాన్వ్య్య సహ్య ఆ ఎ 'శ్రిందుమీదు! నొనరించుటకును 12 ఈ శరద్నత్ష్య్య - ఆర్వా రౌవలుడన మరి యికేమి నంత ర్యా న్న సరము వ్‌ గ ర్వా మందు. చర్షకాల మిదియె వచ్చియూోగ కొటాస్పుర్వన్షా వధింపనగును..నీవు

కిష్కింధా కాండము 101 నేను నీ ప్రసుష నానన నదన నన వీర్యమ్మును - మేలుకొల్పుదు గద మేరమోర

స్చేనట్టి యాహుతులను గూర్చి - నివురు గప్పియున్న నిప్పు వోలె _ 3076 ఆ స్తుమ్మిత్ర ఇ అయ్య (త్ర సూతి యాడిన వాక్యమ్ము - హితము శుభకరమ్ము స్వీకరించి డు నిట్ట లాడెను పల్కుల - చెల్మి గల్లినట్టి స్నిస్టతోడ 1077 నె్పి | డి ాడు నెయ్యుండు హితుడైన - యతడు సత్య వి[క్రమాన్వితుండు దగిన యుట్టినుడువుల లక్ష్మణా - ఈవు నుడివి యుంటి విపుడు నాకు శిదిన్చ్సై నింక క్షతదచినాడ నేనిక శోకమ్ము = సర్వ సత్రియావసాదకమ్ము ॥ | ద ప్రోత్సహింతు విక్రమముల - తిరుగులేనియట్టీ తీజమేను 10 న్స మ్య [నున కెదురు చూచుచు నుందు - నీదు మాటమీద నిలిచినాడ 1౫ ఇత్‌ యిక సుగ్రీవుడున్‌ నదుల్‌ - పడయ నెదురుచూచువాడ నగుచు పంద్ష ఇస టీడు వీరు డుపకార మింక ప్ర - త్యుపకృతి యొవగూర్చ నూనూద 1081 స ఎడుడైన నకృతజ్ఞుడౌ వాడు - బాధపెట్టు సత్త్రవంతుల మది ధృ, ష్య టే లాలోచించి పల్కినయవి - విని కృతాం సామిర్‌ సవ చె 'పశీరామ దర్శనుడైన రాము - గాంచి తన వ్రభమత మది ళు యెల్ల యీప్సిత మిదియును - హరివరుణ శతు నణంప నూని దిటవు జట“ గొని యీవు వర్షా సమయము - నోర్వు డి ది యె మునన్ను దొ నీ, కోపము నల లోర్చియండు 084. శ వ శ శరదృతు వెదురుచూడు = నొల్లి ల ధమ్మడ ప్రోది సేసి 2 క ద్రి మృగరాజ సేవితమున - పూన్కి (28వ సళ్లు ట్స నూల్యకంత పష్టమ్మున - ఆమ గట న్‌ | న ్ట్ట -వర్తర్తు వరస పలా న. అకాల గట్‌ వు చక్క గిరిసన్నిభమ్ములో " నభో కాటం కీ

100 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

అంచు పల్కులాడి యచ్చోట వసియించె - లక్ష్మణ సహితుండు రాఘవుండు దృశ్యమాన బహు దరీకుంజపుంజమై - వరలుచున్న ప్రస్రవణ గిరిపయి 1066 చక్క సుఖముమీర పెక్కు ద్రవ్యమ్ముల - బొలుచుచున్నయట్టి భూధరమున వాసమున్నగాని వాని కా రామున - కింతరైన తనివి యెనయలేద

ప్రాణములకు మిన్న యౌ భార్య నపహృత - బైనదాని దలచు నాతనికిని 1067 పొడుపు గుబ్బలి పయి బొడిచిన చందురు - వంకజూడగ తనివారకుండ చేరియున్నగాని సెజ్జపై నతనికి - రాకయుండె నిద్ర రాత్రులందు 1068

-లక్ష్మణుడు రామునోదార్చుట-

అందువలన పొడమినట్టి శోకమ్మున_- నశ్రుపూర వినిహతాత్ముడగుచు నలమటించుచున్న యాతని కాకుత్చు - నెల్లవేళ గుమిలి యేడ్చువాని

నరసి తుల్యదుఃఖుడైన తమ్ముడు లక్ష్మ - ణుండు ననునయించి నుడివె నిట్టు 1069 చాలునింక పడయ సంతాప మో వీర - పొగులుచుంట నీకు పాసగకుండు నేడ్చుచున్న వాని కెల్లయర్థమ్ములు - పొలియు నిదియు నీకు దెలియుగాదె. 1070 ఈవు కార్యపరుడ వీ లోకమున దైవ - నిస్టితుండ వాదు నీవునైన

నాస్తికుడవు రాఘవా ధర్మశీల స - మన్వితుడవు నుద్య మాన్వితుడవు 1071 అవ్యవస్ట్రే తుండ వైనచో శత్రువు - నందుమీద వాని నసురకులుని

కపట వృత్తివోని కదన రంగమ్మున - శార్యమూని చంపజాల వీవు 1072 ఊడబెరికి వేయు ముమ్మలిక మ్మీపు - నిబ్బరమ్ముగాగ నెరపుము కృషి

అంత సపరివారు నా రాక్షసుని వాని - నూచముట్టుగాగ పీచమడపు 1073 కడిమి గలదు నీకు కాక్షుత్త్రకులజాత - క్రిందుమీదుగ నొనరించుటకును

జలధి కాననగిరి సహితమేదిని నైన - ఆరెరె రావణుడన మరి యికేమి 1074 ఈవు శరద్పతువున కెద్దురుచూచుచు న్గుండు - వర్షకాల మిదియె వచ్చియుండె నంత రాష్ట్ర గణ సమన్వితమ్తుశ రావ ణాసురున్‌ వధింపనగును.నీవు 1075

కిష్కింధా కాండము 101 నేను నీ ప్రసుష్త్రమైన వీర్యమ్మును - మేలుకొల్పుదు గద మేరమిర నదన నేర్చునట్టి యాహుతులను గూర్చి - నివురు గప్పియున్న నిప్పు వోలె 1076 ఆ సుమిత్ర సూతి యాడిన వాక్యమ్ము - హితము శుభకరమ్ము స్వీకరించి రాఘవుండు నిట్టు లాడెను పల్కుల - చెల్మి గల్గినట్టి స్నిస్టతోడ 1077 నెమ్మి గల్లువాడు నెయ్యుండు హితుడైన - యతడు సత్య విక్రమాన్వితుండు నుడువ దగిన యుట్టినుడువుల లక్ష్మణా - ఈవు నుడివి యుంటి విపుడు నాకు ఇదియె విడచినాడ నే నిక శోకమ్ము - సర్వ సష్రియావసాదకమ్ము నింక మీద (ప్రోత్సహింతు వి[క్రమముల - తిరుగులేనియట్టి తేజ మేను 1079 ఏను శరదృతువున కెదురు చూచుచు నుందు - నీదు మాటమీద నిలిచినాడ సుష్రసన్నత యిక సుగ్రీవుడున్‌ నదుల్‌ - పడయ నెదురుచూచువాడ నగుచు 1080 ఒంది నతడు వీరు డుపకార మింక (ప్ర - త్యుపకృతి యొనగూర్చ నూనువాడు అ్రతికృతుడైన నకృతజ్ఞుడౌ వాడు - బాధపెట్టు సత్య్యవంతుల మది 1061 పల్కు లిట్టు లాలోచించి ప్కినయవి - విని కృతాంజలి సౌమిత్రి స్వీకరించి యనియె స్వభిరామ దర్శనుడైన రాము - గాంచి తన శుభమత మది కానుపింప చెప్పినట్టు నీ యెల్ల యీప్పిత మిదియును - హరివరుడు వేగ నరవరా నెరపువాడు శరదృతువు గాచి యీవు వర్షా సమయము - నోరు దీని శత్రు నణంప నూని దిటవు అదిమి కోపమ్ము శరదృతు వెదురుచూడు - నాల్లునెల లోర్చియుండుము నన్ను గూడి నీవు నిలు మద్రి మృగరాజ సేవితమున - పూన్కి శత్రు వధమ్మెడ ప్రోది సేసి 1084 (28వ సర్గ) అట్టు వాలి నతడు హతుని గావించి సు - (గ్రీవున కభిషేక మావటించి వాసముండి మాల్యవంత పృష్టమ్మున - రాము డి జ్‌ ల రన || -వర్చర్తు నర్షన్మీకుటో,-” యా శ సమయకాల మదియు సంప్రాప్తమయ్యె ని - తి కిడ్‌ నే |. ఆరయు మీవు చక్క గిరిసన్నిభమ్ములౌ - నభ్రన్మే ర్ట వంచన ౮ రొ నాజ్‌ం ఓకికీ

102 ఈ రామానుజ రామాయణము భానుమంతు కిరణ వారమ్ము వలన స - ముద్రముల రసమ్ము పూని పీల్చి నభము గర్భమూని నవమ్తాసములు నీ ర - సాయనమ్ము ప్రసవమయ్యె నిపుడు అంబరమ్ము మీది కంబుద సోపాన - పంక్తివెంట నెక్కి వార్షిక సుమ మౌలికా చయమున మార్తాండునకు నలం - కారమాచరింపగా పనుపడు 1088 నడుమ సంజెకావి కడునె(రవై క్రాల - నంచులందు తెల్లనై యెసంగు చెమ్మ మబ్బుల తెలిచీర తున్కల కట్టు - తోడి గాయమట్టు తోచు మిన్ను 1089 మందమారుత నిశ్వాసమై యెసంగి - సాంధ్యరాగ చందన లేప సహిత మగుచు నలరు నా పాండు జలదమౌ నంబరమ్ము - కామసంసక్త చిత్తుని కరణిగాగ 1090 పుడమి యియ్యది కడు నుడుకున బడలి కక్రా - న్నీటి జాలులన్‌ మునింగియుండి శోకమునను గుములుచున్న సీతను బోలె - వెలుచుచుండు భాప్పు విసరములను మొగలు పొట్టనుండి యెగద్రోయ వెలువడి - కలువ లట్టు లించు చలువ అెసగు కేతకీ సుగంధ వాత" పోతమ్ములు - దోసిట గొని త్రావ దొరయుగాదె 1092 భూమి భృద్వరమ్ము పుల్దార్జున మిది - స్వర్ణకేత కాధివాసితమ్ము సుష్రశామితారి సుగ్రీవువలె పడ - "సెడిని ధారల నభిషేవనమ్ము 1093 స్వ్పచ్చవారి పూర యజ్ఞాసవీతమ్ము --జలద కృష్ణ హరిణ చర్మ మూని అనిల పూరితమ్ము లౌ గుహలొప్పు ప్రా - థితు లట్టు లద్రు తెసగుచుండె. 1094 బంగరు కొరడాలవంటి విద్యుత్తుల - వలన (వ్రేటువడిన పగిది నుండి లోని మూల్లు తెగయ రొదపెట్టుచున్న యా - కసము బాధపడెడు కరణి దోచు 1095 ఆశ్రయించి యుండి యసితాంబుదమ్ము వి - ద్యుత్తు మెరయుచుండి తోచు నాకు నదరి వడుచు రావణాంకమందున్న త్త్‌- పస్విని మిథిలాధి పాత్మజ వలె 1096 పులుముకున్న యట్టుమొగిళుల మొత్తముల్‌ - (గ్రహములున్‌ శశియును కానరాక ప్రతిహతములు దిశలు హితముతో వియ్యవి - మన్మథయుతులైన మనుజ తతికి

కిష్కింధా కాండము 103 ఒకట బాష్టాభిరద్దులై యొప్పుచుండి - వర్షకాలాగ మోత్సుకత్వమ్ము నూని యున్న కుటజమ్ములన్‌ చూడు మో సుమిత్ర - సూతి గిరిసాను దేశ కు సుమితములను నాకు శోకాభిభూతుడై నాతనికిని - కామ సందీపనమ్ములై క్రాలువాని 1098 దుమ్మణగి పోయె చల్లనై తెమ్మె రాలసె - వేసవి దొసంగు'లవియెల్ల మాసి పోయె నృపవరేణ్యుల యాత్రలు నిలిచిపోయె - మరలిరి ప్రవాసి జనులు తమ నెలవులకు తరలె మానసవాస లుబ్దములు గూడి - వెలసె చక్రవాకులు ప్రియాన్వితములుగను సతత వర్షోదక ప్రవిక్షతములైన - మార్గముల వాహనమ్ములు మలయ వయ్యె 1100 ఒక్క యెడ దోచి వెలి దోచ కొక్క యెడల - విన్ను మబ్బులు (గ్రమ్మగా వెలుగుచుండె నుర్విధర సన్నిరుద్దమై యొక్కొక యెడ - క్రాలు శాంత మహార్హ వాకార మట్టు 1101 సర్ద కాదంబ పుష్పాఘ సమి శశితము - పృర్వి ధర ధాత్వరుణమౌ నవీన జలము వనమయూర కేకారవ మనుసరించి - పర్వతాపగల్‌ కడువడి బారుచుండు 1102 షట్ప దోపమానమ్ము రసాకులమ్ము - నైన జంబూఫలమ్ము పెల్లారగింత్రు చాల వన్నెల నొప్పు రసాల ఫలము - పండి గాలి తొకున నేల పడును రాలి 1103 మెరుపు జెండాలు బెగ్గురు సరులు దాల్చి - పర్వతేంద్ర శృంగాకృతి పగిది నున్న. మబ్బు లెనలేని సవ్వడి బొబ్బలిడును - కలన మత్త గజేంద్రుల కరణిగాగ 110% చినుకు నీట దనిసిన పచ్చిక బయళ్ల - నెరయ నృత్తోత్సవము సేయు నెమలి గముల. ముసిరి కురిసిన జలధర విసరములను - కనుము వను లపరాహ్లమ్ములను వెలుంగు పూని కడు భారముగ నీరు మోయుచుండి - బెగ్గురులు మబ్బులున్‌ గడు బెక్కుచుండి గొప్పలైనట్టి పెనుకొండ కొమ్ములందు - తాళి తాళి బయళ్టేరి తరలుమరల _ 1106 మబ్బులకు మరుల్లొని కడు నుబ్బు మీరు = బెగ్గురుల గుంపు లెగురుచు వెల్లుచుండు నుప్పరమ్మున (వ్రేలుచు నొప్పు మీరు - గాలి గదలిన తెలిదమ్మి మాల వోలె. 1107 చిన్ని మిణుగురు పురుగులు చెలగుచున్న - పచ్చిక బయళ్లతో నేల పరగుచుండె చెదరి లత్తుక యంటిన చిలుక వన్న - పచ్చడము మేన జుట్టిన పడతి వోలె 1108

104 శ్రీ రామానుజ రామాయణమం

చల్లగా జేరవచ్చు కేశవుని నిదుర - కడువడిన్‌ జేరవచ్చు సాగరము నదులు

పెరినుమై జేరవచ్చు బెగ్గురులు మబ్బు - ఫ్రీతితో జేరవచ్చును ప్రియుని కాంత 1109

నెమలి యాటల పాటల నెగడె వనులు - కడిమి పూవుల నెగడెను కడిమిచెట్టు

నెగడె నాబోతు లాలపై నెమ్మి సరిగ - సొగసుగా పంట పొలములు నెగడె నేల 1110 పరువు వారును కురియును మొరయు మెరయు - నుల్లమున నెంచుకొను నాడు నూరడిలును నదులు మబ్బులు మదకరుల్‌ నట్టడవులు - విరహిజనము నెమళ్లు వానరుల గములు మొగలి పూవుల వాసనల్‌ మూరుకొంట - హృష్ట హస్తీంద్రములు ప్రహర్షితములు వన నిరరమ్ముల జలపాత నినదములకు - కలగి నెమళులతో మదమలర నార్చు 1112 ఉడుగకురలు ధారల గొట్టు వడుచునుండి - కడిమి (మాకు కొమ గల (వ్రేలబడుచునుండి అలరుదేనె బొడమిన క్షణార్జితమగు - మదము దిగనాడునపుడె షట్పదగణమ్ము1113 బొగ్గు వాడి ప్రోవులన్‌ బోలి పొలుచుచుండి - మెండుగా రసమునిండిన పండు లెసగ కౌరలు నేరేడు (ఘ్రాకుల కొమ్మ లవియె - తుమ్మెదల గుంపు తమలోన దోగినట్ట్లు 'మెరపు జెండాల సవరణల్‌ మేకొనంగ - నత్యుదీర్ష గంభీర మహారవమగు

నా వలాహక్ష రూపమ్ము లలరుచుండు - రణ సముద్యతమైన వారణము లట్టు 1115 దారిబడి శైల విపి నానుసారి యగుచు - బయలు వెడలిన మదమత్త వారణేంద్ర మభ్రనాదమ్ము విని ప్రతిహస్తి శంకి - యగుచు యుద్ధాభికామిరై మగుడి వచ్చె1116 ఒకట తుమ్మెదలన్‌ బాడు నొరపు దోచి - యొకట నెమళుల నర్రించు నొప్పుమీరి యొక్కట కరీంద్రముల పాగరెక్కినట్లు - పెక్కు తెరగుల వనులు 'పెంపెక్కుచుండు ఘనకదంబ సర్దార్డున కందళాఢ్య = యభినవోదక పూర్ణ వనాంత భూమి

కేరి మత్తాభిరుత (ప్రనృత్తాకులయయి = సరగు నాపానభూమికి ప్రతియనంగ 1118 మౌక్తిక సకాశమౌ సునిర్మల జలమ్ము - పడుచు పత్రపుటమ్ముల సబ్బవడ సు

రేంద్ర దత్రమ్ము నానును తృష్ల గొన్న = వివిధ వర్షచ్చద ఖగముల్‌ వెలయ హృష్టి1119

కిష్కింధా కాండము 05 మొరయ షట్పాద తంత్రీ మధుర రవమ్ము - దర్హు రాభ్యుదీరిత కంర తాళమొప్ప తోయద మృదంగ నాదమ్ము తోడ చెలగి - యడవి సంగీతమొనగూడినట్టు లొప్పె ఒకట పేర్చి నర్తించుచు నొకట చెలగి - పాడు చొక్కట తరువుల పైన మేను చేర్చి వ్యాలంబ బర్హభూషిత శిఖిగణ - మొప్ప వనిని సంగీతమ ట్లొప్పుచుండె. 1121 మేఘ రవమున భేకముల్‌ మేలుకొనియె - విడచి చిరసన్నిరుద్దమౌ వెడగు నిదుర వివిధ రూపాకృతుల్‌ వర్షరవము లొప్ప - నరచు నవజల ధారాభి హతము లగుచు శైవలవతు లుద్వాహిత చక్రవాక - లవిసిన తటమ్ము లురవడి నవల (ద్రోచి పొగరుకొని నవ ప్రాభృత పూర్ణ భోగ - లగుచు తమ భర్త జేరంగ నరుగు వేగ 1123 నీల మేఘమ్ములన్‌ నవనీరపూర్హ - నీల మేఘమ్ములు నొదింగి క్రాలుచుండు దవడహన దగ్ధమౌ పర్వతముల బద్ధ - మూల దవవహ్ని దగ్దమౌ శైలములటు. 1124 (ప్రబల హర్ష సన్నాదిత బర్జ్హిగణము - శక్రకోపాన్వి తొాకుల శాద్వలమ్ము నీప బంధూక వాసితమై పరంగు - రమ్య వనసీమ మేయు వారణచయమ్ము 1125 వెస నవోదక ధారా ప్రవిహత కేస - రమ్ములౌ జీర్ణ వారి జాతమ్ము లుడిగి మధుపములు కేసరాన్వితమౌ కదంబ - నవ్య సుమముల కెగయు సంతసము మీర మదము మీరె గజేంద్రముల్‌ ముదమునొందె = వర గవేంద్రముల్‌ విశ్రాంతి పడసె వని మృ గేంద్రముల్‌ రమ్యమయ్యె నగేంద్రములు న - రేంద్రు లణగి రబ్బముల సు రేంద్రు డాడె సైకెగయు వార్డి రవముతో వారిదమ్ము - లంబు చయయిక్తి గగనావలంబు లగుచు నేళ్ళు కొలకులు చెరువులు నెల్ల నూతు - లెల్ల పుడమియు ముంచి పారించి వైచు

ఎడతెగక జోరు వానలు పడుచునుండు - పెద్ద రొదతోడ వాయువుల్‌ వీచుచుండు పారుచుండు నొడ్డులు గూల నేరులెల్ల - దారి మళ్లించి నీట సత్వరముగాగ _ 1129 నరులచేత నరేంద్రుల కరణి పర్వ - తేంద్రులు సురేంద్ర దత్త వాతేరిత ఘన

వారి ఘటముల నభిపిక్తి బడయుచుండు - స్వీయ రూసమ్ము సిరి ప్రదర్శించునట్టు

106 శ్రీ రామానుజ రామాయణము తారకాన్వత నభము నబ్దములు పొదివె - భాస్కరుడు కన్నులకు నగుపడక యుండె ధరణి కక్రాన్నీటి పెల్లున తడిసియుండె - పులుమ చీికట్టు దిక్కులు తెలియకుండె క్షితిధరమ్ముల మహనీయ శ4ఖరము లవి = వెలుగు ధారాభి ధౌతమై యలవి మీరి ఉరు తరములైన విపుల నిరరము లరుత - వ్రేలుచున్న ముత్తెపు సరుల్‌ వోలె దోప గిరి శిలాతల 'ప్రస్థల త్య్యరితగతుల - పర్వతోత్తమ విపుల ప్రపాతములు మ యూర-సన్నాదకలిత గంభీర గుహల - జారిపడు హారముల చాడ్పుమీరి వెలుగు (ప్రబల వేగవద్విపుల నిరరుల పర్వ - తముల నిర్దాత శృంగోపతలముల బడి చారిపడు ముత్తెపు సరుల సాటివాని - దాల్చును మహాగు పోత్సంగ తలము లచట సురత సమ్మర్త విచ్చిన్స సురవ ధూటి - హార మౌక్తిక వర్గమ్ము జారిపడెడు డువు తొపగ దిశలెల్ల కడల నాకు - లమ్ములౌ తోయధారలు (గ్రాలుచుండె. 1135 గూళ్లలో గ లం చేరుకొను పులుంగులవల్ల = ముడిగి కొనెడు తమ్మిపూలవల్ల ్బి నున్న విరుల-మాలతివల్ల = నరుణు డస్తమందు టెరుగ వచ్చు 1136 ఇ పతుల యాత్ర ముగిసెను సేనయు - మరలి వెనుకతట్లు కరుగుదెంచె లు న. న. ను జానపద మార్గములు గూడ - సలిల కారణమున సమసిపోయె 1137 ాద్రపద న శ ర్‌ మనంగ బరగు మాసమ్మున - (బ్రహ్మ నెరుగ గోరువారలకును సామవేద గాయకుల క = ధ్యాయ సమయ మిదియె యరుగుదెంచె టికైన సరుక్తుఖి కర గూర్చిన వాడు - వలయు-ధనము గూర్చి వాడు తప్ప తు డతడు కోసలాద్రీశు డ్రా _ షాఢి నూనియుండ జాలువాడు 12139 నిక్కువము ( నరు డె క. గా గగిదుచు నున్నట్టి - సరయు రయము మిగుల పెరుగుచుండు వాని నారసి న నయా థ్‌

• ధ్యా పుర స ) పురమ్ములోని ధ్వాన మట్టు _ 1140 సుఖము గుడుచువాడు సుగ్రీవు డీ యను - వైన వానకారునందు మిగుల తె విజిత శాత్రవుండు విహితకళ త్రుండు - మహిత రాజ్యపీఠమందు నిల్చి 1141

కిష్కింధా కాండము 107 ఏను నైనగాని హృత దారుడన్‌ మహా - రాజ్య విచ్యుతుండ లక్ష్మణ యిక నివక బారియున్నయేటి యొడ్డును బోలె - నొరిగి పోవువాడ సురిగిపోయి. 1142 శోక మిదియు నాది సువిపుల మైనది - వానలు కడు దాటరాని వయ్యె దొడ్డ సూడుగాగ దోచు రావణుడును = అంతులేక నాకు నగుపడి యెడు 1149 దండు వెడల రామి తలచి చూచిన కడు - దాటరాని వగుట దారులెల్ల న(మ్రుడైన గాని నాకు సుగ్రీవు డే - నెదియుగాని ప్రోత్సహింపనైతి శ144 అదియుగాక మిగుల నలసి నాతని పెద్ద - కాలమునకు భార్య గలసి నతని తనదుపనియె గొప్పదై యుంట నలన నే - నేమియున్‌ కపి నన నిచ్చగిలప 1145 విశ్రమించి యుండి పిదప సుగ్రీవుడు - తనకుదానె యెరిగి కొని యదనరు దెంచుటయు నుపకృతి తెలియ జాలెడువాడు - ఇందు లే దొకింత సందియంబు ఏను దాన నదను నెదురు చూచుచు శుభ - లక్షణా యిటులు నిలబడి యుంటి సుప్రసన్నత యిక సు(గ్రీవుడు న్నదుల్‌ - పడయ నెదురు చూచువాడ నగుచు 1147 ఒంది నతడు వీరు డుపకార మింక ప్ర - త్యుపకృతి యొనగూర్చ నూనువాడు అ(ఫ్రతికృతుడైన నకృతజ్ఞుడౌ వాడు - బాధపెట్టు సత్త్యవంతుల మది 1148

• శ్‌ పల్కు లిట్టు లాలోచించి పల్కిన యవి - విని కృతాంజలి సౌమిత్రి స్వీకరించి యనియె స్వభిరామ దర్శనుడైన రాము = గాంచి తన శుభమత మది కానుపింప చెప్పినట్టు నీ యెల్ల యీప్సిత మిదియును - హరివరుడు వేగ నరవరా నెరపువాడు లా ౮ శరదృతువు గాచి యీవు వర్షాసమయము = నోర్వు దీని శత్రునణంస నూని దిటవు (29వ సర్లు నిర్మలముగ నున్న నింగి గనుంగొని - యుడుగ మబ్బు మెరపు నున్నదాని ? క సార సారసౌఘ సంఘుష్టమౌ దాని - మేలి వెన్నె లలద మెరయు దాని 151 సామ్ము గూర్చుకొన్న సుగ్రీవు మందధ - ర్మార్హ సం(గ్రహుడయి నట్టి వాని తద్ద తప్పుదారి దరలునాతని నొంటి - నుండ మనసు పడుచు నున్న వాని 1152 నా!

108 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పని ముగియగ లబ్ది పడసిన వానిని - ప్రమద లెడల తగులు వాని నెపుడు కోరుకొన్న యట్టి కోరికలెల్ల నే - యరయులేక పడసినట్టి వాని 1153 మనసు పడిన దాని తనదు పెండ్డామును - కోరుకొన్న దాని తారగూడి సొగయుచున్న వాని పగలును రేయును - తలకు బాసి యున్నతని కృతార్జు. 1154 అప్సరోగణమ్ము లలమ నందనకేళి - దేలు దేవనాథు బోలువాని పను లమాత్య జనుల పరమొనర్చినవాని - మంత్రుల గనుగొన మాని నతని 1155 -హనుమంతుడు సుగ్రీవు నుద్చోధించుట- అనుచు టుడిగి నతని నాన రాజ్యమ్మున - నూని కామవృత్త మున్నవాని నిళ్చితార్జుడర్మ నిశ్చయజ్ఞుడు కాల - ధర్మ సద్విశేష మర్మ విదుడు 1156 తెలచి మధురమైన పలుకుల హేతుమం - తముల కడు మనోరమముల నంత వాక్య కోవిదుండు వాయు తనూజాండు - వొాక్యతత్త్య విదు స్టవంగము గని 1157 వాస్తవమ్ము హితము పథ్యమ్ము సామధ - ర్మార నీతియుక్తమైన పల్కు ప్రణయ యుతము ్రీతిమంతమున్‌ విశ్వాస - కృతవినిశ్చయమును కెలన కేగి హరివరేణ్యు తోడ హనుమంతు డప్పు డి - ట్లంచు పల్కె నతని కించు నట్టు 1158 పొందియుంటి రాజ్యమును యశమ్మును కుల - శ్రీయు పెంపుమీరి చెలగు చుండె మిత్ర సంగమమ్మె మిగిలియున్నది యింక - నీవు దాని పూని నెరపనగును _ 1159 మిత్రులెడల కాలమెరిగి యెల్లప్పుడు - మేలి నడత తోడ మెలగు నెవడు వాని రాజ్యవైభవమ్మును క్తీర్తియు - విక్రమ (గ్రమమ్ము పెంపు మీరు 1160 ఎవని బొక్కసమ్ము నెవని దండము నాత శై - యెవని మిత్రవర్ల మెల్లగూడి సన్నహనము నూని యున్నదో ఆ రాజు - గొప్పు రాజ్యఫలము గుడుచు వాడు 1161 కాన నీవు వృత్తకలితుడౌ వాడవు - పాప దూరమైన పదవి నిల్చి చెలిమికాని కొరకు చేయనౌ కార్యమ్ము - నెరపవలసినట్టు నెరప నగును 1162 సర్వ కార్యములను సంత్యజించి యెవాడు - మిత్ర కార్యమునెడ మెలగువాడొ సంభ్రమమ్ము పెంపెసగ కృతోత్సాహుడై - ఆతని కే యనర్ధ మడ్డురాదు 1163

కిష్కింధా కాండము 109 గడచి పోయినంత కాలమ్ము మిదత్రకా - ర్యమ్ము నెవ్వడైన నాచరింప గొప్ప యర్హము లొనగూర్చిన మి(త్రార్ధ - మాతడు నెరవేర్చినట్టు కాదు 1164 వీర కార్యమగుచు వెలయున దియ్యది - మనకు మిత్రకార్యమౌ నరింద మా యొనర్చ నగున అది రాఘవుని పని - మైథిలాత్మజ పరిమార్గణమ్ము అదియె యిది యొనర్పనైన దరిందమా - అదను మీరినట్టి దదియు వీర 1165 గడచి చనినగాని కాలమ్ము నీ కెరు - గంగ చెప్పకుండు కాలవిదుడు (ప్రాజ్డు డతడు తొందరపడుచున్నను గాని - నీ వశమున రాజు నిలిచి యుండి 1166 స్ఫీతకులమునకును హేతువు రాఘవా - న్వయుడు దీర్హబంధువర్గ యుతుడు ఆత డప్రమేయమౌ (ప్రభావము వాడు - అతడు తన గుణముల నప్రతిముడు 1167 నెరపు మయ్య యింక నీ వాతనికి పని - నెరపినాడు మున్ను నీ కతండు హరివరాధినాధ హరివతంసుల నీవు - నానతిచ్చి యంపు టర్హమగును 1168 'హెచ్చరికయు లేనియెడల కాలాతీత - మంతగాగ జరిగినట్టు కాదు 'హెచ్చరింప నెరపునే కార్యమున కైన - నదను తప్పినట్టు లగును చూవె 169 పని యొనర్చనట్టి వానికైన ప్లవంగ - పాల పని యొనర్చువాడ వీవు చెప్పనేల బదులు చేసినాతనికి రా - జ్యమ్ము ధనము నెంచనెౌనె నీకు షైా0 శార్యమూనుదేని చాలువాడవెలైన - వానరర్‌క్ష యూథపాల నీవు దాశరథికి ప్రీతి దలకొన జేయంగ - నానవెట్ట నేల పూనవైతి శ్షై71 చాలువాడు గాదె శరముల నా సురా - సుర మహోరగులను క్షోభపెట్టి తన వశమ్మొనర్చుకొన దాశరథి తాను - నెరపగోరువాడు నీ ప్రతిజ్ఞ 1172 ప్రాణములను విడచునట్టున్న యాతండు - నెరపియున్నవాడు నీకు ప్రియము మనమువైన నతని మైథిలిన్‌ వెదకుద - మవని నంబరమున నైనగాని 1173 అమరులైన-గాని యసురులే గాని గం - ధర్వు లా మరుద్గణమ్ములైన యన్షులైన నతని కడలు గొల్పగలేరు = ఇంక రాక్షసులన నెంతవారు శ74

;క్ష10 (శ్రీ రామానుజ రామాయణము కాన నిట్టి శక్తికలితునకు న్నీకు - మున్ను (ప్రియము నెరపియున్నతనికి రామునకు కపీశ్చరా యెల్లవెంటను - ప్రియమొనర్చ దగుదు వీవునైన శ75 అడుగునుండి గాని యడవిలోపల గాని - నీట గాని పైన నింగినైన గతి యెవనికి నుండగాదు మా నడుమన - ఆన యిడిన నీవు వానరీశ 1176 ఆనతిమ్ము నీకునై యెవ్వ డెయ్యది - యెచట పూని యాచరింప వలయు నప్రధృష్యతేజు లనఘులౌ హరులు నీ - కున్నవారు కోటికన్న మించి 1177 అతని పలుకు లవియు నాలించి చక్కగా - నదన విన్నవించినట్టి వవియు నలఘు సత్మ్యసంప దాధ్యుడౌ సుగగ్రివు - డుత్తమంపు బుద్ది నూనియుండె. 1178 అతడు తెలిపెను తన యభిమత మప్పుడు - నిత్యకార్యకారి నీలునకును ఎల్ల దిశలనుండి యెల్లసైన్యమ్ముల = పిలువనంపి కూర్చిపెట్టుటకయి క్షం ఎట్టు నాదుసేన యెల్ల సమ(గ్రమౌ - నెల్ల యూథపాలు రెల్లకడల మండి వచ్చునట్టు లుడిగి సంగము సేన - మొదలియార్ల కట్టు ముదల యిడుము అంతపాలురైన యా వానరోత్తముల్‌ - శీఘ్రగాములు వ్యవసించువారు వారు కొంచువచ్చువారు 'సైన్యమ్మును = సత్వరముగ నాదు శాసనమున చెంత నున్నయట్టి సేనల స్వయముగా - నీవె యరసి చూచు టెసగు గాదె. 1181 ఇయ్యెడ కెవడైన ముయ్యేను రాత్రుల - పైన వచ్చునేని వానరుండు వానికింక శిక్ష ప్రాణాంతికమ్మె సూ = సలుపవలవదిట విచారణమ్ము 1182 హరుల వృద్దుల నా నిళ్చితాజ్ఞ బట్టి - ఈవు నంగదుగూడి రప్పింప వలయు నంచు నానతి హరిపుంగవాధిపు డిడి - వేళ్ళమున '్రవేశించె నా వీర్యశాలి 1183 (30వ సర్గ చొచ్చినంత గుహను సుగ్రీవ డప్పుడు - విన్ను మొయిలు గములు విడిచినంత వర్ష రాత్రులట్టు వసియించి రాముండు - విపుల కాముశోక పీడితుండు 1184

కిష్కింధా కాండము |. -రాముని విరహ పారవశ్యము-

కాంచి పొండురమ్ము గగనమ్ము విమలమౌ - చంద్రమండలమ్ము చక్కి జాచి తేరిచూచి శారదీయామినిని గూడ - వెన్నెలల నలందుకొన్న దాని 1185 తలచి కొమవృత్తి మెలగు సుగ్రీవుని - పోయినట్టి జనకపుత్రి దలచి

గడచిపోయినట్టి కాలమ్ము దలచియు - నతడు మూర్చిలే పరమాతురు డయి 186 మతియుతుం డతండు మరల నాక్క ముహూర్త - కాలమందె తెలివిగాంచి యంత నుల్లమందు నిలిచియున్నను మైథిలిన్‌ -' దలచు కొనుచునుండె దాశరథియు. 1187 కూరుచున్నవాడు కొండ కొమ్మున హేమ - ధాతుచయ విభూషితమ్మునందు తేరిపారజూచి శారద గగనమ్ము - చనియె ప్రియను జేర మనసుతోడ 11868 నిర్మలముగ నున్న నింగి గనుంగొని - యుడిగి మెరపు మబ్బు లున్నదాని సారసారవాౌఘ సంఘుష్టమౌ దాని - నేద్చె నార్తి మీరు నెలుగు చెలగ 1189 సారసారవ సన్నాద సంకులమున - నొశ్రమమ్మున క్రీడించు నామె బాల

నాదు నా సారసారవ నాదిని యిపు - డెట్టు క్రీడించుచుండునో యేమొ యామె1190 కాంచనమ్ములట్టు కడు నిర్మలములైన - పూచియున్న యసనములను గాంచి

బాల యామె యెట్టు కేళిని దేలును - కాంచుచున్న నన్ను గాంచలేమి శ91 సుందరాఖిలాంగి స్ఫుటకలభాషిణి - యాలకించి పూర్వ మామె మేలు

కాంచు చుండెడునది కలహంస రవళి నా - యామె మేల్కొను నిపుడేమి పగిది 1192 జంటగూడి మెలగు చక్ర వాకమ్ముల - యెలుగు లవియు నాలకించి నంత వికచపుండరీక విస్సారలోచన - ఈమె యొట్టు లగునా యింకమీద 1193 వారిజాకరములు బావులు న్నదులును _ కాననములు వనులు గడచి తిరిగి

హరిణ శాబ నయన యామె లేకుండగా = నిపుడు సుఖము బడయ నింతయ్రైన మద్వియోగమునను మవ్వమౌ సౌకుమా - ర్యమ్ము కల్మినైన రమణి నామె

= స్మరుడు శారదగుణ సంతతుండు 1195

బాధపెట్టకుండు వాడొకో కడు దవ్వు - స్మరుడు శారదగుణ

112 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఇట్టు లాది గాగ నెడ్చుచు నుండెను - నరవరేణ్య సుతుడు నరవరుండు స్వర్గలోక నాథు సలిలమ్ము గోరు సా - రంగ విహగ మార్తరవమునట్టు 1196 అంత రమ్యమైన యఃద్రి సానువులందు - పండులకయి తిరుగుచుండువాడు అరసె తిరిగి మరలి యరుదెంచి య్యగ్రజు - లక్ష్మివంతుడైన లక్ష్మణుండు కం? ఆతని దుస్సహమౌ చింతయలమి నతని - నాంటినడవి విసంజ్ఞుడై యున్నవాని నరసియు మనస్వి సౌమి(త్రి యన్న దిగులు - వలన పొగులుచు రాముతో పలికె నిట్టు ఆర్య యేటికి కామున కగ్గ మగుట - ఆత్మ పౌరుష్యరీఢయు నదియునేల ఇది సమాధి స్ట్రితిని సంహరించునెపుడు - ఏటికి నివృత్తి యోగమ్ము నిచట బూన శ్రద్ద పనియెడల మనః।[ప్రసాద మదియు - కాలము సమాధి యోగానుగతము గాగ సాయ మలవియైన దదీన సత్మ్య కూర్పు - స్వీయ కర్మకారణము కావింపు కర్మ జానకిని త్వత్సనాథను మానవకుల - నాథ పడయంగ రా దొరునకు నిజమ్ము జ్వలితమౌ నగ్నిచూడమ్ము కెలని కేగి - కాలిపోకుండు టెవనికి గాదు వీర 1201 అప్రధృష్యు లక్ష్మణు గాంచి యాడె పల్కు - రాముడు స్వభావజమ్ము సలక్షణము క్రై హితము పథ్యమ్మునయ సమన్వితము పల్కు - సామధర్మార్హ సహితమ్ము సంహితము శ్రే సంశయము లేదు పనియెడ 'శద్రవలయు - పనుల మెలకువలను కనపరుప వలయు పూనిన యసాధ్యమౌ కార్యమునకు ఫలము - మది దలంప నసాధ్యము గద కుమార పదపడి యత డంత పద్మపలాశాక్షి - మైథిలిన్‌ దలచుచు మనములోన రాము డిట్టులంచు లక్ష్మణుతో బల్కె - మోము వాడు బారి పోవుచుండ 1204 -శరదృతు వర్షనము- తర్చణ మ్మొనర్చి ధరణీస్థలికి సహ - ్రాక్షు డిట్లమేయ సలిలములను నెరపి పుచ్చి సస్య నికరమ్ము పక్షమ్ము - శ్రాలుచుండెను కృతకర్ము డగుచు 1205 స్నిగ్ధ గంభీర నిర్జోష చెలగుచుండ - శ్రైలవృక్ష పురోగతి జనుచునుండి విడచి 'సలిలమ్ము నంభోద విసరమెల్ల - పార్టివాత్మజ మిక్కిలి బడలిపోయె. 1206

కిష్కింధా కాండము 113 అసిత కువలయ నవదళ శ్యామలములు - దశదిశలు శ్యామలమ్ముగా దనరదేసి మదముడిగ్గిన హస్తి సమాజ మట్టు - లొప్పు శాంతవేగములు పయోధరములు 1207 అతుల రయములు కుట జార్జున గంధులు - సలిల గర్భ భార సహితములును బెట్టు రేగినట్టి వృష్టి వాతమ్ములు - వీచి వీచి సౌమ్య విరతిజెందె 1208 జలద సముదయముల సమద వారణముల - బర్హి తతుల ప్రస్రవణ చయముల నాద మదియు లక్ష్మణా ప్రశాం తమ్మయ్యె - ననఘ యొక్క పెట్ట యంతవట్టు అలఘు మేఘసముద యాభివృష్టమ్ములై - వింత చరియలెల్ల విమల మయ్యె పూత పూసినట్టు పొాలుపారుచున్నవి - గిరులు చిత్రదీప్తి కెరలు కొనగ 1210 విపుల పులినములను వెలి దోసచేయును - శారదా పగలవి నన్న సన్న నలిన సదృశదృశలు నవసంగమున లజ్జ - గదుర వెలువరచు జఘనము లట్టు 1211 సప్త దళ పాదపమ్ముల శఖంందు - భాస్కరోడు నిశాకర ప్రభలయందు శ్రేష్ట వానరగణముల లీలలందు - సిరుల విభజించి నేడు రాజిలు శరత్తు 1212 బహు విధాశ్రయ చిత్రశోభన శరత్స - మయ గుణనికర సంప్రొప్త మహితలక్ష్మి పూష ణాగ్రహస్త ప్రతిబోధితమ్ము - లైన పద్మాకరముల వెల్లారు మిగుల 1213 సప్త పర్షికా కుసుమ వాసనలతొడ - వంత షట్పాద బృందముల్‌ పాడుచుండ మదపు టేన్లుల వెంబడి మలయు పవను - డధిక దర్పమ్ము నెరపెడి నడవులందు

చారు విపుల చృ్చదమ్ముల సరసిజ రజ - మొడలగప్ప సరఃప్రీతి నూని మహిత

తటిని పులినములను జేరి దరిసియున్న - జక్కవల తోడ హంసలు సలుపు క్రీడ మదము మిగిలిన యేనుగు కొదమలందు - పొగరు కొనియున్న యాబోతు మూకలందు తేరియున్న నీళుల బారు నేరులందు - పెక్కుగా విభక్తమ్మయి వెలుగు లక్ష్మి 1216 మేఘములు వీడిసోయిన మిన్ను గాంచి - పింఛముల సొమ్ము గము లుడిపేన నెమళ్లు చైలుల దగులక కోభలు చెల్లిపోవ - నుడిగి హర్షమ్ము ధ్యానమ్మునూనె ననుల 121/

న. (థీ రామానుజ రామాయణము

బహుమనోహర గంధపుష్పాతి భార - సన్న తా(గ్ర శాఖమ్ములు స్వర్ణగౌర

ములును నేత్రాభిరాములై పొలుచు ప్రియక - తరువుల వనాంతరము లొప్పె దలరు నట్టు

(ప్రియల గూడియున్న నళినీ ప్రియులకు వన - రతులకున్‌ కుసుమోద్దతులకు మదోత్క

టులగుచు మదలాలసయ్యుక్తి జెలగుచున్న - గజవరులకు మందము లయ్యె గతులు నేడు

వ్యభ్రమై ధాత శస్త్రమ్ము వన్నై విన్ను - సన్నగిల్లి పారెడి నదీసలిలములును

కలువ చలువల వెదజల్టు గాలి వీచు - తమము వీడిన దిక్కులు తనరుచుండు

అర్కు నాతప క్రాంతిచే నసలణంగ - నించుకెగయు దట్టపుదు మ్మెసగు పుడమి

వైర మోర్ష్య యొండొరువుల పైన గల్లు - నృపుల కుద్యోగ కాలమై నెగడు నిపుడు

శారద గుణ తృప్తాంగ శోభారమములు - హర్షితములు పాంసు సముత్‌క్షి తాంగములుమ

దోత్కట వృషమ్ము లెప్పుడు యుద్ధ లుబ్ది - నాల నడుమను రంకె ల్వెలార్చు చుండు

ఆడు యేన్లులు తీవ్ర గతానురాగ - మూని గుంపు నెనసి చుట్టుముట్టి మంద

గమను మన్మథమదయుతు కాననమున - జనెడు భర్తను వెనుకొని చనుచునుండు

పోవనాడి వరాత్మ విభూషణముల - బర్హముల నదుల యొడ్డుల వద్ద జేరి

సారసమ్ముల తిట్టాందు చాడ్పున మద - ముడిగి జూలిగా పోవు మయూర గణము

భిన్న కట గజేంద్రమ్ములు పెనురవముల - కోక కారండవము లళు కొందదేసి

జలజ భూషాభియుతము లౌ సరసులందు - కలచి కలచి (గ్రోలుచునుండు సలిలములను పంక మణగంగ వాలుకా వంతమగుచు - స్వచ్చ జలములై గోకుల సహితమగుచు సారసారావ సన్నాద పూరితమ్ము = లౌ నదుల నాడు హంసలు హర్షయ్యుక్తి 1226 ఉరు నదీ ఘన (ప్రస్రవ ణోదకముల - సం(ప్రవృద్దానిల మయూర సంఘములయు నుత్సవ ముడింగిన ప్లవంగ సంఘములయు - చప్పుడిప్పుడు వేగమే సమసిపోడ్చు పెక్కు వన్నై లెసగ బక్క చిక్కిపోయి - కొత్త మబ్బుల యుబ్బున గుందు చుండి యాకలికి నల్లి ఘఫోర విషాఢ్యముల్‌ చి - రోషిత భుజంగముల్‌ కల్గునుండి వెడలు

కిష్కింధా కాండము 115 చంచదైందన హిమకర స్పర్శనమున - హర్ష విస్సార తారక యైనయంత నాహాహా రాగవతియైన దదియె సంధ్య - స్వయముగా నంబరమ్మును పాయవిడచు శార్షురియు శశాంకోదిత సౌమ్య వక్త - తారకాగణోన్మీలిత చారునేత్ర చంద్రికాంశుక (ప్రావృత చారుగాత్ర - ధవళపట సంపృతళరీర తరుణి బోలు 1230 పక్షమౌ వరివెన్నుల బట్టి మెసవి - సంప్రహర్షిత సారసచారుి పంక్తి ఆకసము శీఘ్ర గతిని సమా॥క్రమించు - కూర్చిన సరమ్ము గాలికి కులికినట్టు 1231 పండ హంసమ్మొకండు కల్వలను గూడి - పెను కొలనులోని సలిలమ్ము వెలయుచుండె జలదముక్తమ్ము నిశ పూర్ణచంద్రయుతము - బిక్ష గణయుతమౌ నంతరిక్షమట్టు హంసకుల మేఖలా కీర్షమైన యవియు - సం్రబుద్ద పద్మోత్పల 'ప్రజయుతములు మేలి బావుల సిరి నేడు మేరమీరె - నాభరణ భూషితలగు వరాంగన లటు 1233 వంశరవతూర్య మిశ్రణ వ్యంజితములు - కల్యకాలాని లోద్దీప్తి కలిత మగుచు పొలుచు గర్లర గోవృషముల రవళులు - ముంచి యొండొంటి నింపెడి పోల్కి నొప్పె నవసుమ ప్రభాసములు కాశవను లవియు - మందమారుత వ్యాధూయ మానము లయి స్వచ్చధౌత కౌశేయ వాసః ప్రకాశ - కలితములు నేటి యొడ్డులు క్రాలుచుండు. 1235 హృష్టములును పద్మాసన కేణుగౌర * ములు వనప్రచండములు మత్తిలిన షట్ప దములు మధుపాన శౌండముల్‌ తాము గాలి - వీలుగా పయనమ్ము గావించుచుండు తేరు కొను నీరు కల్గ విప్పారి యొప్పు - క్రౌంచ రవశాలి వనములు వ్రాలబండు మెల్లనౌ గాలి చంద్రుండు వెల్లనౌను - అనుచు నుందురు వానల వెనుకకారు. 1237 మీనవా రోప దర్శిత మేఖ లాప - గౌ వధూగతుల్‌ నుందమై (శ్రాలు నేడు కాము కోప భుక్తాలస గామినులగు + కామినుల వోలె ప్రాభాతకాల మందు. 1238 చక్రవాక యుతములు స్టైవలములు - పత్రలేఖ రోచనయుక్తి భాసితములు వలిపెమును బోలు రెల్లు పూ లలము కొనగ - తెరవల ముఖమ్ములట్టు నదీ ముఖములు ._

116 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పుల్ల కార్ముక చి(త్రితములను వనుల - హృష్ట షట్పద నాదాభివేష్టితముల సంగృహీత చాపోద్యత చండదండు - డంగజుడు (ప్రచండ విచారు డౌను నేడు 1240 పెద్దవానల సంతోషపెట్టి జగతి - నిరరుర తటాకముల నెల్ల నింపివైచి అవని నిష్పన్న సస్వమౌన ట్లొనర్హి - నభము విడనాడి మబ్తులణంగి పోయె. 124] పబ సస్య న బ్బ స్వచ్చ సలిల పూర సంపూర్షమై సౌమ్య - (శాంచ గణముల రవళించుచుండి జక్కఏల గములను పిక్కటిల్లుచు నుండి - అలరుచున్నవి సలిలాశయములు 1242 శైల సానమువులను సంపుప్పితమ్ములు = శ్యామలమ్ములైన సప్తపర్ష కోవిదార బంధుజీవాసనమ్ములు - కానవచ్చు నెల్లకడల యందు 1243 చడక్రవాకములును సారస హంసముల్‌- శ్రాంచ గణము లెల్ల కడలయందు ముసరుకొనగ నదులప్పులిన తలమ్ములు - చూడు మో సుమిత్ర సూతి నిండె 1244 బద్ధవైర మొకరిపై నొక్క రూని గ - ల్పొంద గోరునట్టి భూపతులకు నుర్వినాధ పుత్ర యుద్యోగకాల మా - సన్నమయ్యె నయ్య సౌమ్య యిపుడు 1245 -రాముడు సుగ్రీవునిపై కనలుట- అట్ట (ప్రథమ యాత్ర అవని పాలకులకు - నిదియె యగును మానవేశతనయ దకున్నవాడ సుగ్రీవునైన ను = ద్యోగ మా విధముగ తోచునదియు 1246 వర్త శతము ం క్‌ న్టతమువోలి వార్షిక మాసముల్‌ - నాల్లు గడచి చనియె నాకు నిటు త ళా కుములుచున్న వానికి సౌమ్య - సీత గాంచలేని యాతనికిని 12టా పిరుద ననుగమి, విషము ద నె పెనిమిటితో తాను - వనమునకును చ(క్రవాకి వోలె భో ఎనమున కుద్యాన = వనికి వచ్చునట్లు వచ్చె నామె 1248 ఫ్రైయను బాసి యార్హుడయినట్టి వానిరా = జ్యమ్ము గోలుపోయి జనపదమ్ము గిన నను కరుణ యొప్ప గన్లానడు సు - గ్రీవ.విభుడు వానరే ్గ (6 వానరేశ్ళరుండు. 1249 వీడు ది క్‌ నద నవాడు రాజ్యము గోలు - పడినవాడు రావణుడు చులుకన ల) నచిత్తుడు కామి దూ -రాలయుండు శరణమందె నన్ను 1250

కిష్కింధా కాండము శ

అనియు సౌమ్య యిట్టివైన కారణముల - నన్ను పరిభవించినాడు వాన రేశ్ళరుడు దురాత్ముడితడు సుగ్రీవుడు - శత్రు సూదనా సుమిత్ర సూతి 1251 కలయవెదకి సీత గనుగొను పనికినై - కాల మెంచి లెక్కకట్టి యతడు

సమయ మాచరించి సమకూర తనపని - కుమతి యిప్పు డెరుగకున్న వాడు 1252 పోయి చొచ్చి యిపుడు పురిని కిష్కింధ నీ - విట్టు చెప్పు వానరేశ్ళరునకు

(గ్రామ్య సుఖ చయాభిరతునకు సుగ్ర్లీవు - నకును మూర్చునకును నా పలుకుగ 1253 చేరవచ్చి యున్నవారి కర్టులకు ము - న్ను పకృతి యొనరించియున్న వారి

కాస గొల్పు పల్కు లాడి తప్పు నెవండు - జగతి నతడు పూరుషాధముండు. 1254 పరమ శుభమెయైన పాపమ్మెయైనను - పల్కియున్న తనదు పల్కునెవడు

సత్యమైన రీతి సంపరి[గ్రహియించు - పూరుషోత్రముండు వీరు డతడు 1255 పని జరిగిన వారు పని జరుగకయున్న - నెయ్యురపని కొదవరయ్యి రేని

యా కృతఘ్నుల మృతినందగా (క్రవ్యాద - ముల్‌ భుజింపనైన బోకయుండు. 1256 చూడ నిచ్చగించువాడు నిక్కమ్ముగా - బవరమందు నేను వంచియున్న

కనక పృష్టమైన కార్ముక రూపమ్ము - చంచలా సముదయ సన్నిభమ్ము 1257 కదనరంగమందు కనలొందియున్న నా - ఘోరమైన వింటి నారిమైోత వజ్రమునకునీడు వచ్చెడి పెను [మైైత - మరలనాలకింప మనసు పడెడు 1258 నీవు తోడుగాగ నెగడు నా యీ రీతి - విక్రమ (క్రమమ్ము వీర చక్క

నెరిగియున్న నైన నీతనికిన్‌ చింత - లేక యుండెనయ్య న్గోపతనూజ 1259 ఏమి యర్థమునకు నిది మొదలయ్యెనో - పరపురం జయ రఘువరతనూజ

సమయ మదియు నెరుగ జాలక యున్నాడు - పనిజరిగినవాడు స్టవగ విభుడు గడువు గాగ వర్షకాలమ్ము దాకను - వానరేశ్వరుండు బాససేసి

నాల్గునెలలు గడచిననుగూడ విహరించు - చున్నవాడు యెరుగకున్నవాడు. 1261

118 శ్రి రామానుజ రామాయణము సలుపుచుండి కేళి సామాత్య పరిషత్తు - పానములను గూడి యానుచుండు శోక దీనవృత్తి స్రుక్కు మా యెడల సు - గ్రీవుడు దయసేయలే దొకింత 1262 వత్స పొమ్ము చెప్పవలయు సుగ్రీవుతో - నివు నలఘు బలసమేత నాదు రోష మనగ నెట్టి రూపున నుండునో - మాట యిదియు చెప్పుమా యతనికి 1263 నిహతుడైన వాలి నిష్క్రమించిన దారి - కొంచెమైన మూసుకొననె లేదు నీదుబాస మీద నిలువుము సుగ్రీవ - వలవ దనుగమింప వాలి దారి 1264 వాలి యొక్కరుండె కూలెను నాచేత - నిశిత సాయకమున నేలమీద సత్యమునకు దప్పిచనిన నిన్నన్ననో - చంపువాడ బంధు సహితముగను 1265 కాన నిట్టీరీతి కార్యసక్తుండవై - పోలునట్టుగాగ పురుషవర్య అదియు నదియు నాడుమూ మానవా[గ్షణీ - ఆదను తప్పకుండ నరుగు త్వరగ సత్యమొనరిలఫ్ధు వానరేశ్చర ప్రతిజ్ఞ - నాయెడల ధర్మమరసి సనాతనమ్ము వలదు వాలిని గన యమనిలయమందు - చచ్చి చని నీవు నాయేయు శరముల నిక ద్‌ను లాలప్యమానుని తీవ్ర సంప్ర - వృద్ధకోపు నగ్రజుని వీక్షించి నంత మౌనవాన్వయనాథుండు వానరుపయి - తీవ్ర తరబుద్ది నా యుగగ్రతేజు డూనె 1268 (31వ సర్లు మ్హానవేంద్ర సుతుండు రామానుజుండు - దీను శోకాభిపన్ను నదీనసత్తు కామి నరదేవపుత్రు ప్రగాఢ కోపు - నన్న గన్లొని యాత డిట్టంచు బల్కె. 1269 వానరుడు కక నిల్వడేన్‌ సాధువర్తనమున - కర్మ ఫలితానుషంగముల్‌ గాంచడేని ఇం= కఎరాజ్యలక్ష్మీ భజింపకుండు = అట్టులేగద తిరుగద యతని బుద్ది. 1270 (గ్రామ్య సుఖసక్తి వడె మతిక్షయము వలన - నీ (ప్రసాదమునకు బదుల్‌వెరప దలప డతని యగగ్ర (గ్రజుా హతుని గాంచుతను వీర - ఇట్టి గుణహీనునకు రాజ్యమీయదగదు నే నుదీర్షవేగము కోప మూనినిల్స _ నేడు కల్లరి సుగ్రీవు నిహతుజేతు వానర ్రేషులం గూడి వాలి సుతుడు - వెదకు గావుత మానవ విభుని పత్ని 1272

కిష్కింధా కాండము 119 న ఆత్తకార్ముకుడై దూకునట్టి వాని - కోర్కె వెలిచిన రణచండ కోపు గాంచి అనియె రాముండు పరవీరహంత యిట్టు - అరసి చక్కగ సానునయము శ పల్కు జగతి నిన్నుబోలుజను డెవ్వడును గాని = ఇట్టి పాప మాచరింపరాదు ఆర్యబుద్ది పాప మణగార్చు నెవ్వాడు - పూరుషోత్తముండు వీరు డతడె [1274 నీకు నిదియు నేడు చేకొన లక్ష్మణా - తగదు సాధువృత్తి దగులు గల్లి

ఈవు నట్టి ప్రీతి నెనసి మెలంగుము - నెయ్య మెంచి మున్ను నెరపిన యది. 1275 తొలగ (ద్రోసిపుచ్చి దురుసైన పల్కులు - సాంత్సయుక్షమౌ వచనము లెసగ మాటలాడు టర్హ్మమగును సుగ్రీవుతో - కాలపర్యయమ్ము గడచిన దని 1276 అ(గ్రజుండు తగినయట్టులు పని మప్పి - యనుప నాతడు పురుషర్షభుండు చొచ్చి పురములోన శూరుండు సౌమిత్రి - అహిత వీరలోక హనను డప్పుడు. 1277 -లక్ష్మణుడు కిష్కింధకు పోవుట- అంత (ప్రొజ్జడున్‌ శుభాస్పద చిత్తుండు - (భ్రాత్చ హితరతుండు లక్ష్మణుండు ప్రతినివృత్త సాంపరాయ సంరంభుడు - చనియె వానరేంద్ర సద్మమునకు _ 1278 శక్ర చాప నిభము సాయకాసనము కా - లాంతకోపమమ్ము నద్రి శృంగ సన్నిభమ్ము నూని సానుమంతమ్మైన - మందరాచలమ్ము మాడ్కి నుండి. 1279 చెప్పినంతవరకె చేయునాతడు బృహ - స్పతి సముండు తాను పల్కునదియు దాని కతని బదులు దానికి బదులును - లక్ష్మణుండు మతిదలంచి యట్టు 1280 మనములోన కామక్రోధ జనితమైన - యన్న కోపాన్షి చెలరేగి యలముకొనగ వెడలిపోయెను సౌమిత్రి యడవి నపుడు - శళ్చ దప్రీతుడౌ ప్రభంజనుని కరణి 1281 సాలతా లాళ్చకర్ణ వృక్షముల గముల - పుడమి బడవైచి పెక్కింటి కడువడిగను చెక్కివైచియు పర్వత శృంగములను - తక్కునానిని ద్రుమముల త్వరయెసంగ 1282 ఉరికి చనెడు గజమువోలె ముక్కలుగాగ - శిలల పాదములను చిదుకగొట్టి దవ్వు నొక్కయడుగు తప్పించి చనుచుండె - కార్యవశతవలన కడుద్రుతగతి 1283

120 శ్రీ రామానుజ రామాయణము హరిజనాధిపతి మహాపురి కిష్కింధ - నలఘుబలము దుర్గమైనదాని న(ద్రి సంకటమున నరసె నిక్ష్యాకుశా - ర్జూలు డతడు కడు నదూరమందు 1284 హరివరేణ్యుమీది యలుకచే సౌమిత్రి - యదరుచుండ తనదుపెదవి కాంచె కీశపుంగవులను కిష్కింధ వెలుపల - తిరుగువారి భయద దేహధరుల 1285 కనులగాంచి లక్ష్మణుని పురుషర్ణభు = వాని నెల్లవారు వానరులును తైల శృంగములను శతసంభ్యముల కడు - పెంపు మీరియున్న వృక్షములను గొనిరికేల మత్తకుంజర సన్నిభుల్‌ - వానరా[గ్రసరులు పర్వతమున 1286 'ప్రహరణముల కేల బట్టిన వారిని = కపుల లక్ష్మణుండు కాంచినంత నలుక రెండు రెట్టులయ్యె బహ్వింధన - మైన యన్నివోలె నాతనికిని 1287 కనలు గొన్నవాని కాలమృత్యు యుగాంత - కల్పుడైనవాని గాంచి వారు ప్రవగు లురికి చనిరి భయపరీతాంగులై - దిశలుబట్టి నూరు తెరగులుగను 1288 చొచ్చి యంత కాము సు(గ్లీవు భవనమ్ము - స్టవగ పుంగవులును లక్ష్మణుండు కనలుగొనుట యచటి కరుగు దెంచుటయును - విన్నవించినారు విన్ననగుచు 1289 తారతోడగూడి తగులూని మరుగున - కామసక్తుడైన కపెవృషభుడు వారలు కపివీరవర్యు లాడిన పల్కు - లప్పు డాలకింపనైన లేద 1290 అంత సచి ప

ం వగణ సమాదిష్టులై రోమ - హర్షణులగు వారు హరివరేణ్యు ల్రి మత్తకుంజ రాభ్రాభులౌవార - లపుడు నగరి వీడి యవలజనిరి 1291 నగచరా(గ్ర సరులు నఖర దంష్ట్ర యుధుల్‌ - ఘోర వికృతరూప ధారులెల్ల వారు స్ట ప

వారలెల్ల వ్యాఘ్ర దర్నాన్వితుల్‌ - ఘోర వికృతముఖులు వారలెల్ల 1292

కొందరు దశ మత్త కుంజరబలురును - కొందరందుకు దశగుణిత బలురు కరి సహ(స్రమునక్తు సరివచ్చు విక్రమా - కుంరిత బలురింక కొంతమంది. 1293 అలఘుబలురు వృక్ష హస్తులౌ వారలు - కపులు నాల్గు కడల (గమ్ముకొన్న యా దురాసదయగు నట్టి కిష్కింధను - గాంచె లక్ష్మణుండు కనలి నతడు 1294

కిష్కింఢా కాండము 121 అంత కపులు వారలందరు (ప్రాకార - పరిఘలందునుండి బయలువెడలి చని నిలిచి రుదగ్ర సత్తులు వారెల్ల - రందర కగుపడెడునట్టు లపుడు 1295 ఒడ లెరుంగకుండ నుండుట సుగ్రీవు - డార్తుడైనవాని నన్న దలచి యాత్మవంతు డలుక కగ్గమై వీరు డా - తండునైన మరల తరలిపోయె 1296 నిడుదేడి దొడ్డ సట్టూర్చు లొాలయుచు - కన్టల నెర్రనైన కన్నుదోయి పూనియుండె నతడు పురుష శార్పూలుడు - అగ్ని ధూమసహితమైన యట్టు 1297 బాణ శల్యమదియె ప్రస్ఫురజ్జిహ్వయై - ప్రబల కార్ముకమ్ము ఫణముగాగ స్వీయ వి(క్రమమ్మె విష విసరమ్ముగా - నైదు తలల భుజగమట్టు లుండె. 1298 వాని దీప్తకాలవహ్ని బోలెడు వాని - కనలుగొన్న పాము కరణివాని నంగదుండు చేర నరుదెంచి బెగడొంది - యగ్గలపు విషాద మందె నతడు 1299 తతయశుండు రోష తా(మ్రాక్షు డాత డం - గటుని తోడనిట్టుగా వచించె వత్స పోయిచెప్పవయ్య సుగ్రీవుతో - నీవు నాదు రాక యిట్టులంచు 1300 వీడె వచ్చియున్నవా డరిందముడు రా - మానుజుండు నీ సమక్షమునకు అన్నచింత కుడుకుచున్న యాతండు ల - క్ష్మణుడు నిలిచియుండె గడపవద్ద 1301 అతని పల్కులు చవియగునేని వానరా - నీవు వాని చక్కనెరపవలయు నని వచించి వత్స యరుదె మ్మరిందమా - పల్కు లింతవట్టు త్వరితగతిని 1302 పల్కు లక్ష్మణుండు పల్కిన దాలించి - యంగదుండు శోక మలముకొనగ చేరనరిగి తండ్రి జౌప్పెను సౌమిత్రి - ఈత డరుగుదెంచె నిచటి కంచు 1303 అట్టతని పల్కు వినిపించి యంగదుండు - దీనవదనుండు సంద్ర మాధీన చిత్తు డగుచు నా తరస్వి కుమారు డంత వేగ - వందన మొనర్చె ప్రభువరు పాదములకు అగ్యతేజుండు పితరుని యడుగుల గొని - మాతృపాదమ్ములను గూడ మరల గొనియె నొత్తిపట్టి రుమచరణయుగము గూడ - నంతటన్‌ విన్నవించె నా యర్ధమెల్ల _ 1305

122 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అతడు నిదురమత్తు గదిరిన యాతండు - వానరుండు మేలుకోనె లేద మదన మోహితుండు మదసమున్మత్తుడై - పండియుండె కదలకుండ నతడు 1306 అంత కిచకిచమని యరచిరి లక్ష్మణు - నరసియున్న వానరా[గ్రసరులు భయ విమోహితాత్ములయినారు కనలిన - వాని నతని దెలచువారలగుచు 1307 కాంచి వారు వజకల్పనిస్వనము మ - హౌఘ సన్నిభము శ్రైవైనయట్టి సింహనాదమట్టు చెలగు నెల్లిచ్చిరి - లక్ష్మణుని నికట తలమ్మునందు 1308 ఆ మహారవమ్ము నాలించుటన్‌ దెలి - వాందె వానరేశ్చరోత్తముండు వ్యాకుల (్రజాభిపన్న భూషుడు మద - విహ్వలాభిరక్త వీక్షణుండు 1309 అట్టు లంగదు పలు కాలకించియు నంత - వాడు పిలువనంప వచ్చినట్టి వానరేంద్రు మంత్రివర్యులు సమ్మతు - లలఘు దూరదర్శులైనవారు 1310 ప్లక్షుడనునతడు ప్రభావుండనెడివాడు - నతని మంత్రివర్యు లర్ధ ధర్మ ములను మంచి చెడ్డ పలుక వచ్చిన లక్ష్మ - ణుని గురించి వారు నుడివినారు 1311 సు(ప్రసన్ను జేసి సుగ్రీవు పల్కుల - సామ నిశ్చితగతి జనెడువాన కూరుచున్న వాని జేరి కూర్చుండిరి - మరుదనీక పతిని మఘవునట్టు 1312 అలఘు భాగదేయులౌ సత్యసంధులు - రామలక్ష్మణులన భ్రాత్పవరులు రాజ్యదాతలైన రాజ్యార్హులౌ వారు - చేరవచ్చి నారు చెల్మిబూని 1313 వారిలో నొకండు వచ్చి కార్ముకమూని - వాకిట నిలుచున్న వాడు లక్ష్మ ణుం డతనికి వెరచియుండి వడంకుచు _ ప్టవగు లార్పులన్‌ వెలార్చువారు. 1314 వాడె వీడు చేర వచ్చియున్నాడిట = రాఘవు ననుజుండు లక్ష్మణుండు వాక్యసారథికుడు వ్యవసాయ రథుడు నా - రాము నాజ్ఞ నౌదలం ధరించి. 1315 ఈతడు కడుదయితు డాతని కోరా అంగదుండు తారయాత్మజుండు అనఘ త్వరయెసంగ నంపియున్నాడు ల - క్ష్మణుడు వీని నీసకాశమునకు _ 1316

కిష్కింధా కాండము 126 అట్టి యాతడు కనలలమిన కనులతో - ద్వారమందు వీర్యవంతు డుండె వానరాధినాథ వానరులెల్లర - కంటి చూపుతోడ కాల్చునట్టు 1317 వానికి తలయొగ్గి ప్రణమిల్లి నీవ్లను - చుట్టములను గూడి సుతసహితము అరుగు వేగమే మహారాజ యాతని - యలుకపేర్మి నింక మలుపనగును 1318 ఏమి చెప్పినాడొ రాముడు ధర్మాత్ము - డది యొనర్పుమా సమాహితమతి నిలుము ప్రతిన మీద నీవునో రాజన్య - సత్యసంధుడగుట చనును నీకు _ 1319

(32వ సర్గ అలకించి యప్పుడంగదు పల్కు సు - (గ్రీవుడున్‌ సచివ పరీతు డగుచు నాలకించి కుపితుడని లక్ష్మణుండు తా - నాసనమ్ము వీడె నాత్మయుతుడు. 1320 తలచి నిశ్చయించి సులువును బలువును - పలికెనిట్టు మంత్రివరులతోడ మం[త్రవిదులతోడ మంత్ర నిపుణులతో - మంత్ర నిస్టిత హితమతులతోడ 1321 పలుకలేదు చెడ్డ పలుకేదియును నేను - చెడ్డ పనియు నేను చేయలేదు రాఘనానుజుండు లక్ష్మణు డేమని - యలుకగొన్న వాడొ అని తలంతు 1322 నా యమి(త్రులెవరా నాకు గిట్టని వారు - సందు చూచువారు సంతతమ్ము లేనిపోని తప్పులెవియొ నాపై మోపి - వినిచినారు రాము ననుజునకును 1323 ఇట్టి యెడల మీరలెల్ల యథాబుద్ది - నంతవట్టు న్యాయమనుసరించి శ భావనిశ్చయమ్ము పరికించి యెరుగనాౌ - నేర్పు మీరునట్టు నెమ్మదిగను _ 3 లేదుగద భయమ్ము లేశమ్ము నాకు ల - క్షణుని గాంచ రాము గాంచనైన శ ననుగు మిషత్రుడీత డస్టానకుపితుండు - సంభ్రమమొదవింపజాలు గొదె. 33 మేలు చేయువాని మిత్రుని కాపాడు - కొనుట యొల్లవెంట కుదురకుండు నొక్కరీతి నెప్పుడుండవు చిత్తముల్‌ - ప్రీతి కొంచముననె (ప్రిదిలిపోవు 1326 ఏను వెరచువాడ నీ కారణమ్మున - నా మహాత్మకునకు రామునకును అతడు నాకు చేసినంత యుపకృతికి - బదులు సేయ నేను వలతిగాను 1327

12త్త త్రీ రామానుజ రామాయణము -: హనుమంతుని హితబోధ :- ఈ విధముగా వచింప సుగ్రీవుడు - హరివ రాగ్రసరుడు హనుమ యంత నిట్టులంచు పల్కె స్వీయ తర్కమ్మున - వానరేంద్రు మంత్రి వరుల నడుమ 1328 వింతలేదు యెల్లవిధముల నిద్దాన - నీవు హరిగణాధినేత యిట్లు మేలు చేసినతని మేలివానిని చెల్మి - పూని నతని మరచిపోక యుంటి 1329 వీరుడైన రాఘవేశ్చరు డట్టులు - వెరపు దూరమందె విడచి పుచ్చి కూల్చి నీ ప్రియమ్ముగోరి సురేంద్రోప - మానతేజుడైన వాని వాలి 1330 కూర్మి నెల్ల వెంట కోపించె రాఘవుం - డిందు లే దొకింత సందియంబు లక్ష్మివర్హనుడగు లక్ష్మణు దమ్ముని - తిన్నగాను పంపియున్న వాడు 1331 కాల విద్వరేణ్య కాలమ్ము నెరుగక - యున్న వాడ వీవు నొడలు మరచి వికచ సప్రపర్ష విసర సుశ్యామలై - సుప్రవృత్త యయ్యె శుభశరత్తు 1332 నిర్మల (గ్రహతారమై నింగి వెలిగె - సంప్రణష్ట వలాహకా సంచయముగ తేరి యెప్పుచునుండెను దెశలనెల్ల - నాపగా తతి సలిలా శయమ్ముల వియు 1333 ఒదవియుండెనిప్పు డుద్యోగకాలమ్ము - నెరుగవైతి వీవు హరివరేణ్య తెల్ల మీవునైన తెలివి దప్పితి వని - ఇటక్రు లక్ష్మణుండు నేగుదెంచె 133% ఆర్జుడైనవాడు నపహృత దారుండు - నౌ మహాత్మకుండు రాము డిట్టి పరుషవచన మితర పురుషుని ముఖమున - నాడ స్రైచియుండ నగును నీకు 1335 తప్పుచేసి యున్నతనికి నీ కను - వైన దౌండు కానబడదు నాకు దోయిలించి కేలుదోయి సౌమిత్రిని - గదియ నరిగి తెలచు టదియు దక్క 1336 చైప్పనగును సము తప్పక పతికి ని - యుక్తులైన మంత్రు లోడకుండ ౦దొవలన నెను నపదృతమౌ పల్కు - పల్కుచున్నవాడ భయము విడచి 1337 చాల నలుకగొన్న చాలువా డగును శ - రాసనమ్ము పూని రాఘవుండు నఖిల జగము సామరాసుర గంధర్వ - మణగియుండ తనకు నలవరచగ 13386

కిష్కింధా కాండము 125 వానిపైన కోపమూనుట పొసగ దె - వ్యాడు మరల తెలుపవలయువాడొ తనకు తొల్లిట నెరపిన యుపకారమ్ము - నెంచుకొనెడు వాని కెక్కుడుగను _ 1339 వానికి తలయొగ్గి ప్రణమిల్లి నీవును - పుత్ర సహితముగను మిత్ర యుతము (ప్రతినమీద నిలుము రాజ తద్వశమున - భర్త వశమునందు భార్య వోలె 1340 రామ రామానుజుల యాజ్ఞ నీ మనమున - నైన తలగంగ దగదుగా వానరేశ మఘవ వర్చసు నీరాము మానుషమ్ము - సత్య మెరుగు నీ యీ మానసమ్ముతాను (33వ సర్లు) పిలువనంప తన్ను పిమ్మట పరవీర -హననుడైన రాఘవానుజుండు ఘోరమైన యట్టి గుహను కిష్కింధను - చొచ్చె రామునాజ్ఞ చొప్పుబట్టి 1342 అచట ద్వారదేశమందున్న వానరుల్‌ - మహిత కాయులైన మహితబలురు వారలెల్లగాంచి వాని నా లక్ష్మణు - దోయిలించి నిలిచిపోయి రపుడు 1343 వాని నూర్చుచున్న వానిని దశరధ - తనయు క్రుద్దుడై నతనిని గాంచి భయము పడిన యట్టి వారైరి వానరు - లతని నడ్డుకొనగనైన లేద క34క వాడు (శ్రీయుతుండు వరరత్న మయమైన - దాని దివ్యపుస్పిత వనమైన దాని రమ్యరత్న తతి సమాకీర్షమౌ - దాని మహిత గుహను తాను గాంచె... 13క65 హర్మ్య సౌధ సంబాధమై యలరుదాని - వివిధ పణ్యోప శోభ పెంపెక్కు దాని కుసుమితాఖిల కామఫల సహితమ్ము - లైన పాదపముల నలరారు దాని 1346 కరువులైన దేవ గంధర్వ పుత్రులు - కామ రూపులైన కసివృషభులు పరమ దివ్యమాల్య వస్త్ర ధారులుగ నొ - ప్పార కనుల కింపు మీరుదాని. 1347 చందనాగురు పద్మవాసనల సురభి - గంధిల మధుమైరేయ సుగంధములను తనిసిన మహాపధమొ శప దాని గాంచె - రాఘవుడు గిరి నదు లమలములు గాంచె అంగదుని రమ్యగృహము మైం దాలయమ్ము - ద్వివిద గజగవాక్ష శరభ గవయిలవియు నాంజనేయ సంపాతి సూర్యాక్ష వీర - బాహు విద్యున్మాలి సుబాహు గేహములును

126 శ్రీ రామానుజ రామాయణము మహిత మతియైన నళు గృహ మది సుషే౯ - కుముద జాంబవత్తార గృహములను దధి వక్త నీల సునేత్ర సుపాటలు లవి - రమ్యమైనట్టి యాగృహ రాజములను _ 1350 ఈ మహాత్ములౌ కపీంద్రుల గృహముఖ్య - ములను మహిత సారములను గాంచె రాజపధమునందు లక్ష్మణు డట్టుకి - ష్కింధ గుహల లోని కేగు నపుడు 1351 పాండు రాభ్రకాంతి బరగు గృహమ్ముల - దివ్య మాల్యయుక్తి తేజరిల్లి తనరుచున్నవాని ధనధాన్య సంపద - సుందరీ మణీ సుశోభితముల 1352 స్వచ్చపాండువర్ష సాల పరిక్షిప్త - మై దురాసదమ్మునైైన దాని వానరేం[ద్రు రమ్యమైన గృహమ్ము మ - హేంద్ర సదనమట్టు లెసగు దాని 1353 మహితకైలాస శిఖరోపమమ్ములైన - శ్వేతకాంతుల ప్రాసాద శిఖరములను కుసుమి తాఖిల కామఫల సహితమ్మ్ము - లైన పాదపముల నలరారు దాని. 1354 త్రీయుతములు నీల జీమూత సన్నిభ - ములు మహేంద్ర దత్తములును దివ్య పుప్పఫల తరువులు పుణ్యశీతచ్చ్భ్చాయ - జనమనోరమముగా దనరు నవియు 1355 శస్త్ర పాణులైన సత్త్యశాలురు హరి - వర్యు లలమియున్న ద్వారమొప్ప తప్త కనక తోరణాప్తి నొప్పుచు దివ్య - మాల్యయుతము శుభ్రమై వెలుంగు. 1356 రమ్యమైన సు'గ్రీవు నాలయమునందు - తా బ్రవేశించె నా సుమిత్రాత ఢజాండు మహితబలు డాక యే మాత్రమైం లేక - సాంద్ర మేఘమ్ముజొచ్చెడి సవితృనట్టు ళా బహుజన సమాకులమ్ములై పరగుచున్న = సప్త కక్ష్యల నాతండు సరగ జొచ్చి అతి మహద్గుప్తమున్‌ మహిమాన్వితమ్ము - నైన యంతిపురమ్ము ధర్మాత్ముడరసె హైమ రాజతమ్ములైన మంచమ్ములు - బహు వరాసనములు వరమహార్త న్‌ సంస్తరణ సముదయ సముపేతములు నచ్చ - టచట నొప్పు మీర నలరు దాని1359 ఆతడట ప్రవేశించిన యంత నాల - కించె మిగులంగ నింపు గుల్కెడు స్వరము శ్రే సంతతమ్ము తంత్రీగీత సంయుతమ్ము - సమమృదుల గీతికా పదాక్షరయుతమ్ము

కిష్కింధా కాండము 127 సొగసు వయసు కల్మి పొగరు మీరిన వారి - పెక్కు తెరగు రూపు పెంపు వారి పెక్కుమంది మేలి వెలదుల సుగ్రీవు - భవనమందు మహితబలుడు కాంచె. 136] ఆరసి యభిజనాఢ్యలౌ వారి చిత్రమా - ల్యకృతమాలికా విలసితల ఫల మాల్యములకు గాను మక్కువ పడువారి - భూషణోత్ర్తమాభి భూషితలను _ 1362 తనివి లేమిలేని జనుల నవ్య[గ్రులు - కానివారి మేలివైన సవర ణలను మేనదాల్సి నట్టి సుగ్రీవొను - చరుల లక్ష్మణుండు చక్క జూచె 1363 ఆలకించి చక్క నందెల రవళులు - కాంచికా విరావగరిమ యట్లె దాన శ్రీయుతుండు దశరధ తనయుండు - పరమ లజ్జితుడయి పరగు చుండె (క్రోధ వేగ సంప్రకుపితుడౌ నాతండు - నాభరణ రవమ్ము నాలకించి వింటి నారి మోత వెలయించె వీరుండు - నినద మదియు దిళలు నింపునట్టు 1365 అలఘు బాహుడైన యా లక్ష్మణుండు చా - రత్ర యుక్తి సమపకృష్ణు డగుచు నిలిచె నాశ్రయించి నిర్ణనమౌ నెడ - నలము కొనగ రాము నలమటమ్ము 1366 వింటి మైత యదియు విన్నంతలోన సు - గ్రీవుడున్‌ వలీముఖేశ్చరుండు అరుగు దెంచు టెరిగి వెరపు గొన్నా తండు - నదరి పడియె తన వరాసనమున1367 ముందుగానె వచ్చి యిం దంగదుండు తా - నాకు విన్నవించినట్టు గాగ తెల్ల మిదియె యరుగు దెంచెను సౌమిత్రి - భ్రాతృ వత్సలుడగువా డతండు 1368 అంగదుండు చెప్పినట్టి యా లక్ష్మణు - డరుగు దెంచె నంచు నెరిగి కొనియె నారి మైైతవలన. నగచరాధీశుండు = వాడుబారిపోయె వాని ముఖము 1369 అట్టి యెడల హరిగణా(గ్రణి సుగ్రీవు - డిట్టు లనియె కనులకించు దాని

తార గాంచి హితము తాను నవ్వ/గ్రుడై - త్రాస సం(భ్రమాన్వితమగు నెడద 1370 కారణ మ్మదేమి కానోపు నో నుభ్రు - సహజముగ మనమ్ము చాల మెత్త నైనవాడు రోషమూనిన ట్లరుదెంచె - నదియు నేమొ రాఘవానుజుండు [71

126 శ్రీ రామానుజ రామాయణము శ నన ఏమి కాంచుచుంటినీ వో యనిందితా - ఈ కుమారు నల్క కాకరమ్ము కారణమ్ము లేకయే రోష మూనంగ - జాలడేగద నరసత్తముండు 1372 ఏదిలైైన నించు కే మీతనికి నప్రి - యమ్ము నెరపు టీవు నరసినావె దాన నీదు బుద్ది దలచి వేగమ్ముగా - చెప్పనొప్పు నాకు క్షిప్రముగను 1373 కాకయున్న స్వయుముగా నీవెయైనను - చూడదగును మాట లాడగాను సొంత్వ యుక్ష్తమౌ వచనములతో నీవు - నతని దెలచు టదియు నర్హమగును 1374 కాంచ నిన్ను మనము కలకదేరినవా డ - తండు కోపపడక యుండువాడు మహిళలెడల నెందు మహితాత్ములౌ వారు - దారుణమ్ము నెరపబోరు గాదె. 1375 ఈవు సాంత్వనముల నెలయింప నింద్రియ - ములును మానసమ్ము కలకదేర నందు మీద నేను నా యరిందము రమ్య - కనుల పోత్రనేత్రు గాంచువాడ 1376 -తార లక్ష్మణుకోపము శమింపజేయుట- అడుగు తడబడ మద విహ్వలాక్షి యామె - కాంచికా గుణ హేమ సూత్రాంచలమ్ము (వ్రేలగా తార లక్ష్మణు[మ్రైోల కరిగి - నా సలక్షణ నమితాంగ యపష్షి యగుచు 1377 ఆత డా హరీశ్చర పత్నినరసిచూచి - ఆ మహాత్ము డుదాసీనుడై నెలకొనె భూమి నాధాత్మజుం డవాబ్మిఖుడు నయ్యె - నతివ దరియుటచే కోప మణగిపోవ సాన యోగమ్మున న్నరపాల పుత్ర - వీక్షణ ప్రసాదమున నివత్త లజ్జ తార పల్కె వాక్యము మహార్హమ్మును ప్రణ -య ('ప్రగల్భమ్ము పరిసాంత్వన ప్రవణము భూమి నాధాత్మజా కోప మూలమేమి - నీ పలుకు నానతిం బడి సిలువ డెవడు ('మోడువారిన యడవిపై ముసరుకొన్న - దవదహను నిర్విశంకత దరియు నెవడు ఆలకించి యూత డాయమ వచనమ్ము - సాంత్సపూర్వక మ్మళంకితము శై పరగునట్టిది కడు (ప్రణయ చృష్టార్దమై - అక్ష్మణుండు నిట్టు లంచు పల్కె 1381 గ ం నీ మగం డిదేమి కామవృత్తమున $ -ర్మార్ట సంగ్రహన్ము నణచినాడు భర్భహితము నూని పరగెడు దాన నీ - వైన నెరుగతన్న వాతనికిని 1382

కిష్కింధా కాండము 129 న స తలపకున్నవాఢడు తన రాజ్య కార్యమ్ము - శోకమున మునింగి సాక్కు మమ్ము నతడు సచివ పరిష దన్వితుడై తార - పాన సేవనమ్ము పూనినాడు 1383 గడువు నాల్గు నెలలుగా నిశ్చయ మొన - రించి యతడు వానరేశ్చరుండు నవియు గడచి పోవనైన మదన్య (గ్రు - డాతడు విహరించు నరయ డయ్యె _ 1384 (త్రావుచుండు టిట్టు ధర్మార్డ సిద్దికై - పాసగునంచు మెప్పు పొందదు గద అదవ (ద్రొవు డదియు నర్హమ్ము ధర్మమ్ము - కామ మేనియు నణగార్భి వైచు 1385 ఉపకరించి నతని కుపకరింపని వాని - కొదవు ధర్మలోప ముద్దవిడిగ చెలిమికాడు సుగుణ కలితుండు చెడెనేని - యర్హలోప మొదవు నలవి మీరి 1386 అర్జగుణ వరిష్టుడై సత్య ధర్మప - రాయణుండు నైన యతడు మిత్రు డవియు రెండు విడువనాయెను ధర్మమ్ము - నందు నెలకొని నటులైన గాదు 1387 దాన నిట్టు ప్రస్తుతతంపు కార్యమ్మున - తదుపరి యొనరింప దగిన కార్య మేమొ మేము నీవు నిక కార్యతత్త్యజ్ఞ ! - అది యెరుంగ జెప్పు టర్హమగును! 1388 ఆమె యతని ధర్మార్హ సమాది యుక్త - మైన మధుర స్వభావమౌ మాటలు విని తారయు గతార్హమౌ భూమి ధవుని కార్య - మునను నమ్మికున్నతని కిట్టనియె మరల కోపకాలమ్ము కాదిది భూపపుత్ర - పరప దగ దతి కోపమ్ము స్వజను లెడల యుష్మ ధర్హ కాముడగుచు నున్నవాని - తప్పిదమునైన సైరించు టొప్పు నీకు 1390 కోప మన్నది యెట్లాకో గుణ విశిష్టు - డూననౌ కుమార బలవిహీనునెడల_ నగ్గమౌ నల్క కెవడు నీ యట్టివాడు - సత్వ సంరుద్దుడౌ తపో జన్మభూమి 1391 హరివరేణ్య బంధుని కోప మెరిగియుంటి = తరి నెనసియుండు పనియటం చెరిగియుంటి నీవు మా కొనర్ఫిన పని యెరిగియుంటి - నదియు నెరుగుదు చేయనైనదియు నేమొ అదియు నెరుగుదు నరవరా యంగజన్ము - కడిమి యది యెట్లు సైరింపగాని దౌనా ఎరిగియుంటి సుగ్రీవు డెవ్వరికి తగులు - వడియె కామమ్మునన్‌ దగుల్‌ వడక నేడు

శ30 శ్రీ రామానుజ రామాయణము కామ తంత్రమ్ములెడ బుద్దిగాదు నీకు - నలుక కీ వెట్టుగా నగ్గమైతి వొక్కొ కామరతుడౌ జనుడు దేశ కాలములను - అర్హ ధర్మమ్ములను గూడ నరయకుండు అట్టి కామవర్తను నాకు నైనవాని - కామయుక్తి లజ్జయుడిగి కడచునతని నింత పరవీరహంత సైరింపు మీవు - త్వత్రియ భ్రాత వానరవంళ నాధు 1395 తపము ధర్మమ్ము నూనిన తాపసులును - కామకాములు మోహ సాంగత్యబద్దు లితడ్లు ప్రకృతిచే చపలుండు నింక'కపియు - నెట్లు సుఖముల దగులొంద డీశ్చరుండు అంచు మహితార్దమౌ పల్కు లప్రమేయు - డైన లక్ష్మణుతో వానరాంగన యని పలికెను సఖేలము మద విహ్వలమునైన - పల్కు మరల నిట్టుంచును భర హితము ఒసగె నాజ్ఞ యెపుడొ ఉద్యోగమునకు సు - గ్రీవు డితడు నరవరేణ్య మున్నై కామమునకు లోగి కడచు చున్నను గాని = నీ పని యది చక్క నెరపుటకయి. 1398 వచ్చియున్న వారు ప్రబల వీర్యోన్నతుల్‌ - కామ రూపులైన కపి వతంసు లఖిల నగనివాసులౌ వారు కోట్టును - వేలు నూర్ల సంఖ్య వెలయువారు 1399 కాన నరుగుదెమ్ము ఘనభుజా చారిత్ర = మీవు కాచుకొంటి వింత దనుక మిత్ర భావమున కళత్ర సందర్శన - మచ్చలమ్ము సజ్జ నావళికిని 1400 తార యభ్యనుజ్ఞు తా నొంది యాతండు - త్వరయు గూడ వెంట దరుముచుండ నా యరిందముడు మహాబాహు డట 'బ్రవే - శించె నంతిపురిని శీఘ్ర గతిని 1401 అంతటన్‌ మహార్షమైన యాస్తరణమ్ము - వేసియున్న కాంచనాసనమున కూర్చొని నతని గనుగొనెను సుగ్రీవుని - భాను సన్నిభుడుగ బరగునాని 1402 దివ్య భూషణ చిత్రిత దేహు నతని - దివ్యరూపుని ఘనయశో దీప్తిమంతు దివ్య మాల్యాంబర ధరుడునై తేజరిల్లు - వాని దుర్ణయు డౌ వాని వాసవు నటు1403 దివ్య మాల్యాభరణ యుక్తి దేజరిల్లు = ప్రమదలం గూడి వెలుగొందువాని నతని జూచి సంరబ్ధతర రక్త లోచను డయె - నంత కోపముడౌ సుమిత్రాత్మజుండు 1404

కిష్కింధా కాండము 131 గాఢముగ రుమన్‌ గౌగిట గదియ బట్టి - వీరుడును హేమ వర్గుండు విపుల నయను డాసనోత్తమ సంస్టుడై యరసె నాయ - దీన సత్తు సౌమిత్రిని దీర్హ నేత్రు 1405

(34వ సర్షు

అలుకగొన్నవాని నప్రతిహతు బ్రవే - శించి నతని పురుష వృషభు నతని నా సుమిత్ర సూతి నరసి సుగ్రీవుడు - నుత్తలించి వ్యథితచిత్తు డయ్యె 1406 కనలు గొన్న వాని కడు నూర్చువాని ఫ్ర - దీప్పుడైన యట్లు తేజమున నె సంగువాని నన్న యంగ లార్పున గుందు - నతని గాంచె దశరధాత్మ జాతు 1407 పైకి నెగిసి పడియె వానర (్రేష్టుండు - కాంచనాసనమ్ము కడకు (దోచి యలఘు తర సుభూషణాలంకృతమైన - నగ విరోధి కేతనమ్ము వోలె 1408 పైకి నెగసి పడెడు వాని సుగ్రీవుని - వెంట రుమయు మొదలు వెలదులెల్ల వారుగూడ నెగసీ పడిరి నింగిని పూర్ణ - చంద్రు వెంట బుక్ష సమితి వోలె. 1409 సంపదన్వితుండు సంరక్త నయనుండు - దోయిలించి కేలు తొట్రు పడియె బరగుచుండె నచట పాదుకొని యతండు - మహిత కల్పతరువు మాద్రిగాగ 1410 ఆయెడన్‌ రుమా ద్వితియుడౌ సుగ్రీవు - మానినీ జనగణ మధ్యగతుని నిలిచినతని గాంచి పలికె లక్ష్మణు డిట్లు - తారకాన్విత శకి తీరువాని 1411

-లక్ష్మణుడు రామ సందేశము వినుచుట- సానుభూతి యుతుడు సత్త్వాభిజన సమా - యుక్తుడున్‌ జితేంద్రియుడు కృతజ్ఞా డట్టె సత్యవాది యౌ నరపాలుడు - జగతి కీర్తి నందజాలువాడు 1412 నృపు డధర్మమందు నిల్చిన వా డుప - కారులైన మిదత్ర గణములకును కల్ల ప్రతిన యెవడు కావించునో వాని - కన్న నిక నృశంసు డగు నెవండు. 1413 అణచివైైదు నూటి నశ్వానృతమున గ - వానృతమ్మునన్‌ సహ(్ర మణచు పురుషు డణచి వైచు పురుషానృతమ్మున - తన్నును తనవారి తప్పకుండ 1414 తన పని నెరవేర్చుకొని మున్నెవండు తా - నెరపకుండు బదులు నెయ్యురకును సర్వ భూతములకు చంపంగ దగిన వా - డా కృతఘ్నుడు ప్లవగాధి నాథ కేడర్‌

[2 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అరసి కడు కృతఘ్నుడైన వానిని కన - ల్లొన్న బ్రహ్మ పాడియున్నవాడు శ్లోక మిదియు సర్వలోక నమస్కృత - మది యొరింగి కొనుము హరివరేణ్య 1416 ళా (బ్రహ్మహంతకైన పాటచ్చరున కైన - భగ్షనియమ మద్యపాయులకును నిష్కృతిన్‌ సుజనులు నెలకొల్పినారు ని - ష్కృతి కృతఘ్న తతికి నెదియు లేదు ఈ వనార్యజనుడ వీవు కృతఘ్నుండ - వీ వసత్యవాదివి కపివర్య మున్ను మేలొనర్చియున్న రాఘవునకు - బదులు నెరపకున్నవాడ వగుట 11418 పడసి యుండి మేలు వానరా రామున - కీవు సీతవెదకునెడల పూని యత్నమాచరించుటన్నది తగుగదా - నెరపియున్న దెడద నరసి కొనుచు. 1419 'గ్రామ్యభోగములను కడు దగుల్వడి కల్ల - ప్రతినవాడ వైనవాడ వీవు నిన్ను చక్క నెరుగకున్నాడు రాముండు - కప్పయెలుగు పాము కరణివాని 1420 మహితచిత్తుడున్‌ మహాత్ముడున్‌ కారుణ్య - వేదియైన రాఘవేశ్చ్వరుండు నిలిపినాడు ప్లవగకుల రాజ్య పీళమ్ము - నందు పాపమతి దురాత్ము నిన్ను 1421 ఆచరించియున్న దక్షిష్ట కర్ముడు - రాము డెరుగవేని నీ మనమున నిశితసాయకముల నీ విపుడే కూలి - వాలి నేగి కాంచువాడ వింక 1422 నిహతుడైన వాలి నిష్క్రమించిన దారి - కొంచెమైన మూసుకొననె లేదు నీదు బాస మీద నిలువుము సుగ్రీన - వలవ దనుగమింప వాలి దారి 11423 నిక్క మిక్ష్యాకువర చాపనిస్పృతముల - వజ్రనిభశరమ్ముల జూడవైత్రివేని యపుడు సుఖివి సుఖమ్మన్న దనుభవింతు - వరయ వెదనైన రామకార్యమ్ము నీవు (35వ సర్లు అట్టు పల్కువాని నాతని సౌమిత్రి - విక్రమమున వెల్లు విధమువాని దాశరథిని గాంచి తార తారాధిప - సన్నిభానన యిటులన్న దపుడు కేశ25 -తార లక్ష్మణు నురల శమింపజేయుట- ఇట్టులనుట పొసగ దీతని లక్ష్మణా - ఈత డిట్టు లాలకింప దగడు పరుష వాక్యములను వానరాధీశుండు - మీదు మిక్కిలిగను నీదునోట 1426

కపిగణేశ్ళరుండు కా డకృతజ్ఞుండు - కాడు దారుణుండు కొడు శరుడు

కల్ల పల్కువాడు కాడు సుగ్రీవుడు - వీడు కుటిల బుద్ది కాడు వీర 1427 వీరుడు కపీవరుడు వీడు సుగ్రీవుడు - మరువలేదు మేలు నెరపిన యది రాఘవుండు వీర రణమున దక్కొరుల్‌ - నెరపవెరవుగాక నెగడెడు నది 1428 సాందినాడు రాఘవుని ప్రసాదమ్మున - కీర్తి శాశ్వతమగు శీశరాజ్య

రమను రుమను గద పరంతపా సుగ్రీవు - డట్లె నన్ను గూడ నంది నాడు. 1429 మున్ను బిట్టు దుఃఖమున బండియున్నవా - డుత్తమంపు సుఖము నొంది దీని ప్రొప్తకాల మెరుగడయ్యె విశ్వామిత్రు - డను మహర్షినర్యునట్టి రీతి 1430 పదియు వత్సరముల పాటుగా లక్ష్మణా - తా ఘృతాచియెడల తగిలిగాదె యెంచెనొక్కదిన మటంచు విశ్వామిత్రు - డా మహర్షివర్యు డా సమయము _ 1431 కాల వెద్వరుండు కాలన్ము సంప్రాప్త - మైనగాని యెరుగడయ్యె నతడు

మహిత తేజుడైన మౌని విశ్వామిత్రు = డేల తక్కువారి నెంచ మరల 1432 ఇతని దేహధర్మ మెనసిన వానిని - బిట్టు బడలు పడిన యట్టివాని

కామములను తనివిగాంచనివాని సౌ - మిత్రి నెమ్మదిన్‌ క్షమింపనగును 1433 రోషమునకు తండ్రి లోగియుండుట సుమి -త్రాత్మజాత నీకు తగదు గాదె నిశ్చయార్హమదియు నీ వెరుంగకయుండి - పామరుండొనర్చు పగిదిగాగ 1434 పురుషపుంగవ నిను బోలెడు వారలు - సత్సయుక్తులైన సత్పురుషులు చక్కనరయకే చటుక్కున నలుకకు - వశముగాగ నోపువారు కారు 1435 నిన్ను ధర్మవేది నెమ్మది సుగ్రీవు - నెడ ప్రసొాదమూన నేను తెలతు

నురుతరమ్ము నాగ్రహోత్సన్న సంరంభ - మిదియు విడువవలయు నింక నీవు 1436 రుమను నన్ను వానరుల రాజ్యమును ధన = ధాన్య సంపదలను తక్కువాని విడువనగును రాము ట్రీతికై సుగ్రీవు - డని తలంచుదాన మనమునందు _ 1437

ఎకే34 శ్రీ రామానుజ రామాయణము కొంచు మరలి యేగుదెంచు సుగ్రీవుడు - దాశరథి జనకసుతా సహితుని రోహిణీ సమేతుడౌ హిమాంశుని బోలె - రావణు హతమార్చి రణమునందు. 1438 లంకలోన గలరు రాక్షస కోట్టు నూ - రుల కొలంది వేలకాలదిగాగ పదియువేలు మూడు పదులారు నట్ళ్టులే - వేలు నూర్జు గాగ వెలయువారు. 1439 కామరూపధరులు కడుదురాధర్న్హులౌ - నసురజనుల వారి హతమొనర్చ కలవి గాక యుండు హతమార్ప రావణు - సీత నహరించినాతని గద 1440 వారి హతమొనర్స వశము గాకుండును - లక్ష్మణ బెడిదంపు రణమున నస హాయుడైన వానరాధిపునకు క్రూర - కర్ముడతడు పంక్తి కంధరుండు 1డీ! పల్కియున్నవాడు వాలి యిట్టని మున్ను- వానరేశ్చరుండు వాడెరుంగు తెలియ దిదియు నాకు తెల్లమ్ముగా నది - చెప్పవింట నేను చెప్పియుంటి. 1442 సాయ మదియు మీకు చేయు నిమిత్తమై - యనుప హరివృషభులు నరిగినారు నడపికొంచురాగ కడుపెక్కు మందిని- స్ట్రవగయూథపులను వానరులను 1443 ఎదురుచూచుచుండి యితడు విక్రాంతులౌ - నలఘుమహితబలయుతులగు వార లరుగుదేర రాఘవార్థసిధ్యర్థమై - వెడలకుండె సీ కపీశ్చరుండు క్షేకత్తశ సలిపియున్నవాడు సౌమిత్రి సుగగ్రీవు - డేరుపాటు మున్నె యింక దాని బట్టి నేడు వారు వానరులెల్లరు - నరుగుదేరవలయు నలఘుబలురు క44ీర్‌ బుక్షగణ సహస్ర మింక గోలాంగూల - శతములవియు గూడి చక్క నేడు తప్పకుండ నిన్ను దరియంగ నరుదెంచు - నో యరిందమ కన లుడుగు మీవు కపిగణమ్ములైన కడుపెక్కు కాకుత్చు - ఆ్రదీప్ర విక్రమాన్వితములు కే4డర కాంచి నీమొగ మియ్యది కనలు వలన - క్షతజ సన్నిభమౌ కనుల్‌ గాంచుచుండి (ప్రథమ భయ శంకితలు వార లయ్యి రెల్ల - వారు హరివనితలు శాంతి పడయరైరి (36వ సర్గ) పల్కనిట్టులు విని (ప్రభ్రితమౌ పల్కు - ధర్మ సంహితమ్ము తార వాని లక్ష్మణుండు సుమృదుల స్వభావుండు తా - స్వీకరించె విపుల వి[క్రముండు. 1448

కిష్కింధా కాండము 135

అతడు స్వీకరింప నా పల్కు లవియును - హరిగణాధినాథుడంత విడిచి పెట్టె నా సుమిత్ర పట్టి వలని దొడ్డ - యడలు తడివలువను విడుచునట్టు 1449 అంతట మెడనున్న యతిమహనీయమౌ - పెక్కు పేటలున్న వింత పేరు (త్రంచివైచె మదము దొరగి సుగ్రీవుడు - వానరేశ్చరుండు పరగుచుండె 1450

-లక్ష్మణ సుగ్రీవుల సౌహృద సంభాషణము- భీమబలుని తోడ సౌమిత్రితో వాడు - సర్సవానర గణ సత్తముండు ప్రభ్రితంపు పల్కు పల్కె సుగ్రీవుడు - సంప్రహర్ష మంద జాలునట్టు కేత51 కోలుపడిన శ్రీయు గురుతరయశము శా - శృతము కీశరాజ్య పద మిదియును ప్రాప్రమయ్యె నాకు లక్ష్మణా రామ ప్ర - సాదగరిమ వలన కాదె మరల 1452 చాలువాడెవండు స్వామి కాతనికిని - స్వీయకార్యమున (ప్రసిద్దిగాంచి నతని కోయరిందమా పరా[క్రమమున - బదులు సేయ నోపువాడు వీర 1453 పడయువాడు సీత పరమ ధర్మాత్ముడు - హత మొనర్చు రావణాసురు తన తేజముననె దశరధేశతనూజుడు - నేను మాత్ర తోడు నిలిచియుండ 14ీర్‌క్ల వానికిన్‌ సహాయ పడు టయ్యదియు నేమి - ఎవడు సప్తమహిత వృక్షములను పర్వతేంద్ర మింక వసుధాతలము నొక్క - యమ్ముతో నగల్చినాతనికిని 1455 సాయకాసనమ్ము సారింప లక్ష్మణా - ఒదవియున్న యెవని యులివు వలన వడవడమని వడకె పుడమి కొండల తోడ - నతనికేమి సాయమయ్య యింక 1456 ఆచరించువాడ ననుయాత్ర యా మాన - వేంద్రువెంబడి నరవృషభ నేను హతమొనర్చ రావణాసురు వైరిని - సాగ్రసరముగాగ జనుచునుండ 1457 ఇంచుకంత యేదియే నతిక్రమణమ్ము - నమ్మకమునగాని నెమ్మినైన (ప్రేష్యు డేను నాచరింప క్షమింపనౌ - లేడు తప్పులేనినా డెవండు కేత్త58 అట్టి యెడల నిట్టులంచు సుగ్రీవుడు - మహిత చిత్తుడతడు మాటలాడ

లు నతని యెడల ప్రీతుడయ్యె లక్ష్మణుడు నా - తనికి ప్రీతి నిట్టులని వచించె. 1459

136 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ఉండు నా సహోదరుండెల్ల వెంట స - నాధుడగుచు వానరాధి నాథ తోరముగను (ప్రశ్రితుండు సుగ్రీవ నీ - యట్టి వాడు నాథుడగుట వలన 1460 వీ ('ప్రభావమట్టు నెగడు సుగ్రీవ నీ - యార్జవమ్ము శౌచమదియు నట్లె అనుభవింప నర్హుడౌదు వీ వత్యుత్త - మమును కీశరాజ్యరమను దీని కే461 నీవు తోడుగాగ నిలువ సుగ్రీవ ప - రాక్రమాన్వితుండు రాఘవుండు చంపు నాహవమున శత్రుల నచిరమే - ఇందు లే దొకింత సందియంబు 1462 ధర్మవిదునకున్‌ కృతజ్ఞునకున్‌ నీకు - దురములన్‌ వెనుకకు దిరుగనతని కొప్పు నదియు యృుక్తియుక్తమ్ము సుగ్రీవ - నేడు నీవు మాటలాడినయది 1463 దాసగులెరుగు వాడు దొర చాలు వాడైన - తక్కొకం డెవండు తగును పల్క విడిచిపెట్టి నాకు పెద్దయౌ నన్నను - నిన్నుగాని కపిగణేంద్ర యింక 1464 విక్రమమ్ము నందు వీర్యమ్మునందును - తగిన వాడ వీవు దాశరధికి పెద్ద కాలమునకు వేలుపు లొసగిన - సాయమౌ ప్లవంగ జనగణేశ 11465 కాని నీవు వీర కడు శీఘ్రముగ నిష్క్ర - మింపు నన్ను గూడి యిచటి నుండి కుస్తరింపు మీవు కూర్చునెచ్చెలి కాని - నాలిగోలు పడుట దూలువాని 1466 శోక మలము కొనగ స్రుక్కుచు నున్నట్టి - రాముడన్న పల్కు లాలకించి పల్కి యున్నవాడ పరుషమ్ముగా నిన్ను - నదియు నీవు సైచుటర్హమగును 1467 (37వ సళ్లు ఆడ లక్ష్మణుడు మహాత్ముడిట్టంచు సు - గ్రీవుడదియు నాలకించి యంత చెంత నిలిచిన హనుమంతుని సచివుని - గాంచి యతని కిట్టుగా వచించె. 1468 -సుగ్రీవుడు వానరుల నందర పిలిపించుట- ఘన మహేంద్ర కైలాసహిమనగ వింధ్య - శిఖరముల పాండు మందర శిఖరమందు వైదు పర్వతముల నున్న యట్టి వారి - బాలభాను వర్షమ్మున బరుగు పళ్ళి మాంబునిధి చేర్వగిరులపై నన్నియెడల 1469

కిష్కింధా కాండము 137 సాంధ్య జలదనిభోదయ శైలమందు - భయద పద్మతాళాటవిన్‌ ప్రబలు వారి అంజనాబ్దాభహస్తే సమౌజసులను - అంజనాద్రి నివాసులౌ హరివరులను 1470 హాటక ప్రభులౌ వానరా(గ్రసరుల - వరమనళ్ళిలా గహ్యరవాసుల మరి మేరుళైల పార్య్యమ్ముల మెలగు వారి - ధూ(మ్రగిరి నాశ్రయించి యందున్నవారి!1471 అరుణపర్వతమ్ము నాశ్రయించిన వారి - తరుణ తరణిరుచుల దనరువారి నాసవమ్ము మధువు నానుచుండెడి వారి - భయదవేగులైన ప్లవగవరుల కేత72 కడు మనోహరములు కడుమహనీయమౌ - వాసనాన్వితముల వనములందు రమ్యమైన మునివరారణ్య భూముల - నన్నియెడల వాసమున్న వారి కేశ73 వారి వారి నెల్లవారి రప్పింపుము య వసుధనున్న యెల్ల వానరులను సామదాన మాది సర్ససాధనముల - బంపు మీవు వేగ వానరులను 11474 'ప్రబలజవము గల్గువారి దూతల నేను - మొట్టమొదట పంపినట్లివారి త్వరయొనర్సగాను మరల బంపుము నీవు - మరియు కొంత మంది హరివరులను కామ విషయసక్తి గడచు వారిని దీర్హ - సూత్రులగుచు బరగుచుండు హరుల నెల్లవారి నిటకు నీవు రప్పింపుము - సత్వరముగ నాదు శాసనమున 1476 ఎవరు రాకయుందు రిచటికి పదినాళ్ళ - లోన నాదు నాజ్జనూని యట్టి వారి నెల్ల చంపవలయు దురాత్ముల - నధిపునాజ్ఞ మీరినట్టీ వారి 1477 వచ్చి చేరుగాక వందలు వేలును - ప్లవగసింహకోటు లఖిల దిశల నుండి నా మతమ్ము నూనియున్నట్టివి - సత్వరముగ నాదు శాసనమున 1478 జలద తుంగ శైల సంకాశులౌ వార - లంబరమ్ము (గ్రమ్మునట్టులుండి "ఘారరూపులు కపికుంజరుల్‌ నా యాజ్ఞ - బట్టి యిటకు వచ్చువారు గొక మ479 గతులెరుంగు వారు గడచి వానరులెల్ల - రరిగి మేదినీ తలమ్ము నందు గల్లువారి నెల్లకపుల దెత్తురుగాక - సత్వరముగ నాదు శాసనమున 1480

138 శ్రీ రామానుజ రామాయణము వానరేశ్వరుండు పల్కిన పల్కుల - నాలకించి మార్తుతాత్మజుండు పంచె నెల్ల దిశల పజ్జకు విశక్రాంతు - లైన వారి పెక్కు వానరులను 1481 వెడలినారు విష్షువిక్రాంత పదమున - తారకా విహగ పథానుయాయు లధిపు డనుప నరిగి నట్టి శాఖామృగో - త్తములు వారలెల్ల తత్‌క్షణమున 1482 సాగరము లందు శైలమ్ములం దర - ణ్యమ్ములందు సరసులందు వారు వానరవరు లెల్ల వానరులను రాము - పనికి తోడు కొనుచు వచ్చి రపుడు 1483 ఆలకించి మృత్యు కాలోపముండు సు - గ్రీవుడఖిల వానరేశు డొసగి నట్టి యాజ్ఞ యెల్లహరులును సుగ్రీవు - వలన భయము గాంచు వారలెల్ల _ 1484 అంజనాభులంత నా గిరిపై నుండి - ప్రబల జవసమేతులైన వారు వానరవరులు వెలువడి మూడు కోటులు - వచ్చిరి రఘునాధు వద్దకపుడు _ 1485 అర్కు డస్తమించు నా పర్వతేంద్రమ్ము - నందు వాసమున్న యట్టివారు తప్తహాటక మహితాభాసు లందుండి - వచ్చి పడిన వారు దచ్చికోట్టు 1486 కీశవరులు సింహకేసర వర్చసుల్‌ - కోట్టు పెక్కు వేల కొలదిగాగ కడచి వచ్చిరంత కైలాస శిఖర దే - శముల నుండి యటకు సత్వరముగ 1487 పండ్లు దుంపలు తిని బ్రదికెడి వారు హీ - మాద్రి నాశ్రయించి నట్టివారు న

ట్టివార లచటి కరుగుదెంచిరి కోట్టు - వేల కొలది యొక్క వేయియపుడు. 1488 భీమకర్ములు నతి భీకరాకృతులు నం- గారక ప్రతిమలు కపులు వేల సంఖ్యమీర వింధ్య శ్రైలేంద్రమున నుండి - త్వరితగతుల నురికి వచ్చినారు. 1489 పాలనీటి కడలి పజ్జనుండెడి వారు - వరతమాల వన నివాసులైన /" ళా

శవరులు నారికేళాశనులు గూడ - లెక్క వారి కింక లేనెలేదు 1490 కాననముల నుండి గహ్వరమ్ముల నుండి - నదులలోన నుండి యుదుటుమీరి వెలయున దరుదెంచె పెను వానరీ సేన - భానుమంతు బటి యానునట్టు 149]

ల ళా

కిష్కింధా కాండము 139 అందరు కపివరుల తొందర పెట్టంగ - నరిగి యున్న వానరా([గ్రసరులు వీరవరులు వారు వెడలి దర్శించిరి - మహిత తరుసహిత హిమాచలమ్ము 1492 ఆ మహాగిరీంద్ర మందు మున్‌ మాహేశ్వ - రము మనోహరమ్ము రమ్యదివ్య మైన యజ్ఞము సకలామరచిత్త తో - షణము పరిఢవిల్లై సంభ్రమముగ 1493 అన్న నిష్ట్రంద జాతమ్ములైన మూల- ఫలము లనృతరసాస్వాద వైభవమ్ము లచట గాంచిరి వానరు లన్న భవము - లౌ మనోహర దివ్యమూల ఫలముల నా కించుకంత మెసవెనేని యెవ్వడైన - వాడు నెలదాక తృప్తుడై బరగువాడు న! దిన్యమూలఫల సుదివ్యౌషధము లవి - ఫలభుజుల్‌ కపిగణపతులు కొనిరి సురభి సుమము లటవి సుగ్రీవునకు ప్రియ - మగుట యజ్ఞవాటి కరిగి కొనిరి 1495 వారలెల్లవారు వానరముఖ్యులు - వసుధనున్న సర్సవానరులను వెదకి తోలుకొనుచు వేగమ్ముగా తాము - పోయిరపుడు మూక ముందుకడను 1496 అంతనొక ముహూర్తమందు కిష్కింధకు - త్వరగ చేరజనిరి త్వరితగాము లైన యూధనాధు లటకు సుగ్రీవుడు - వానరుడు వసించు పట్టునకును 1497 వారు కొంచువచ్చి వానరు లౌషథ - ములు ఫలమ్ము లెల్లమూలములును చేకొనంగ నతని జేసి రయ్యవియెల్ల - పలుకు లిట్టులంచు పలికి రపుడు 1498 సర్వశైలములను సాగరముల వనో - ద్దేశములను కలయ దిరిగినాము వసుధ నున్న సర్వవానరులును చేర - వచ్చువారు నీదు పల్కు బట్టి 1499 అనగ నిట్టులు విని యంత సుగ్రీవుడు - హరిగణాధిపుండు హర్షమొంది వారలిచ్చు నా యుపాయనముల నెల్ల - స్వీకరించె మిగుల ప్రీతుడగుచు. 1500 (38వ సర్లు పూని తెచ్చియున్న కానుకలవి యెల్ల - వాని స్వీకరించి ప్లవగ విభుడు " పల్యరించి ప్రీతి వానరులను క్షేమ - మరసి సెలవొసంగె నందరకును 1501 సెలవాసంగి పనులు చేసిన వారికి - వానరులకు శూరవరుల కతడు తాను మహితబలుడు దశరధాత్మజుడు కా తార్జులైనయట్టు తలచె మదిని 1502

10 శ్రీ రామానుజ రామాయణము -సుగ్రీవాదులు రాముని వద్ద కేగుట-

లక్ష్మణుండు నిట్టులని వచియించెను - ప్రశ్రితమ్ము పల్కు భయదబలుని

సర్వవానరగణ సత్తము సుగ్ర్రీవు - సంప్రహర్షమున నెసంగ జేసి

వెడలి రమ్ము నీవు వీడి కిష్కింధను - సౌమ్యనీకు చవి యెసంగునేని 1503

ఆలకించి పల్కు లవియు నా సౌమిత్రి - పల్కినట్టి యా సుభాషితముల

పరమమైన ప్రీతి బడసి సుగ్రీవుడు = పల్కెనిట్టులంచు పల్కు లప్పు

డిట్లై యగును గాక యిది యేగువారము- నీదు నానతిబడి నేను నడువ 1504

లక్ష్మణునకు సుశుభలక్షణునకును సు - గ్రీవుడిట్టలంచు తా వచించి

యపుడు సెలవాసంగి యనిచిపుచ్చె నతండు - తార నాడు వారి తక్కువారి. 1505

రండటంచు వానరవరుల సుగ్రీవు -డెలుగు చెలగ బిగ్గ బిలిచె నంత

నతని వచనమదియు నాలించి హరివరు - లరుగుదెంచి రచటి కతిరయమున

నాడు వారి జూడ నర్హులౌ వా రెల్ల - వారు దోయిలించిపట్టికేలు 1506

వారి కిట్టలనియె వచ్చిన వారికి - నర్కసదృశతేజు డధిపుడంత

పట్టి కొంచుదెండు వానరుల్‌ శీఘ్రమే - పయనమునకు నాదు పల్ల కిటకు 1507

ఆలకించి యాతడాడిన పల్కులు - త్వరిత విక్రములగు ప్లవగవరులు

పట్టి కొంచు దెచ్చి పెట్టి రచ్చట కడు - గనులకించునట్టి పెనుశిబికను 1508 చేరదెచ్చియున్న శిబిక గనుంనొని _ యర్కసుతుడు వానరాధిపుండు

నెక్కుమయ్య శీఘ్రమే లక్ష్మణాయంచు - ననియె నా సుమిత్ర తనయుతోడ 1509 ఇట్టులంచు పల్కి హేమమయమై శ్రైన - యానము పెనుహరుల బూనిచినది సూర్యసన్నిభుండు సుగ్రీవు డధిరోహ - ణఅమ్మొనర్చె లక్ష్మణాన్వితముగ 1510 తలను వెల్లగొడుగు చెలువార తెలిదామ _ రములు వీచుచుండ ప్రాంతమందు కపులు శంఖభేరికా నాదముల తోడ - నచ్చు పడగజేయ మెచ్చుకోలు వెడలె పడసియుండి కడు నుత్తమమైన - రాజ్యలక్ష్మి వానరాధిపుండు [511

కిష్కింధా కాండము 161 వాడిమీరు పెక్కు వందల వానరుల్‌ - కైదువులను బూని కదిసి యుండ నాత డేగుదెంచె నచటికి రాముండు - నెలవుకొన్నయట్టినేల కపుడు 1512 చేరనరుగుదెంచి (్రేసమౌనెడకు నై - క్ష్యాకు డట వసించు పట్టునకును ప్రబల తేజు డతడు పల్లకి డిగె సుమి - (త్రాత్మజుండు తన్ను ననుసరింప 1513 అంత చేరనరిగి యాతడు రాముని - దోయిలించి కేలుదోయి నిలిచె నతడు నిలిచినంత నంజలి ఘటియించి- యట్రె ైరి వానరాళి యెల్ల 1514 అరసి రాఘవుండు నా మహనీయమౌ - ప్లవగసేన యదియు పంకజాత కుట్మలములతోడి కొలకు బోలినది సు - (గ్రీవునెడల మిగుల ప్రీేతినొందె.. 1515 చరణయుగమ్యు మీద శిరసొగ్గి పడినట్టి - వానరాధినాధు పైకిలేపి మక్కువారగ బహుమానమ్ము మీర రా - ఘవుడు వాని బిగ్గ గొగిలించె 1516 అట్టు కౌగిలించి యంత ధర్మాత్ముడు - నతని గూరుచుండు మంచు బల్కె వాని నంతృనేలపై గూర్చొనిన వాని - గాంచి రాముడిట్టుగా వచించె 1517 అదన నెవడు ధర్మ మర్ధమ్ము కామమ్ము - నెరపుచుండు వాడొ అరసి యెల్ల వేళలందు చక్క విభజించి యో వీర - వాడు రాజనంగ వానరవర 1518 తలగ విడచిపుచ్చి ధర్మమ్ము నర్హమ్ము - నెవడు కామ మూనియే చరించు వాడు చెట్టుకొనను పండినాతని బోలు- రాలీ పడినయప్పుడు మేలుకొనును _ 1519 శత్రు వధమునందు సంసక్తుడై మిత్ర - సం[గ్రహమ్మునందు సక్తుడై త్రి వర్గ ఫలము లనుభవము గాంచునాతండు - (ప్రభువు ధర్మమూని బరగుచుండు ఒదవెనిప్పు డిదియు నుద్యోగ సమయమ్ము - అరివినాశనమ్ము (ప్రాష్త్రమయ్యె చింతనమ్ము చక్కసేయనౌ పింగేశ - హరులతోడ మంత్రివరుల తోడ 1521 అని వచింప విన్న యతడు సుగ్రీవుడు - బదులు రామునకును పలికె నిట్లు కోలుపడిన శ్రీయు గురుతర యశము శా = శృతము కీశరాజ్యపద మిదియును

కేత2 శ్రీ రామానుజ రామాయణము నతన 'ప్రాష్త్రమయ్యె నాకు త్వద్ర్రసాదమ్మున - మరల నిదియునెల్ల మహితబాహు నీ ఫ్రసాదమునను నీదు తమ్ముని ప్రసా - దమ్ము కల్మిగాదె దక్క దేవ “చేసి యున్న పనికి చేయకున్నను బదుల్‌- వాడు మచ్చ పురుషవరులకెల్ల _ 1523 వచ్చియున్న వారు వానరముఖ్యులు - వందలాది పరనిబర్హణ కడు బలియులైన వార లిలనున్న వానర - వీరవరులనెల్ల వెంటగొంచు 1524 బుక్షవర్యులు నవహితులు గోలాంగూల - శూరవరులురఘుకుమార వీరె ఘోరదర్శనులగువారు కాంతార దు - ర్లవన నామముల బరంగు వారు 1525 కామరూపు లమర గంధర్వ పుత్రకు - లైనవారు వానరా(గ్రసరులు తమ్ము చుట్టు ముట్టి తమ తమ సైన్యముల్‌ - తరల నున్న వారు దారి రామ 1526 వేల కొలది నూరు వేల కొలందియు - కోట్ట కొలదిగాగ కోతి మూక పదియు వేల కొలదిపై శంకుల కొలంది - వీరవరులు శత్రువీర తపన 1527 అర్బుదమ్ములున్‌ శతార్చుదమ్ములు మధ్య - ములును నంతములు సముద్రములు ప రార్థములును హరులుహరియూధపతులు మ ేంద్ర సదృశలేజు లెల్లవారు 1528 వారు వచ్చు వార్పు చేరు ముందర సన్ని - భులును వింధ్య మేరు భూమిధర కృ తాలయ్సు అగు వార లవనీశరా నిన్ను - నభిగమింత్రు రావణాసురున్‌ స బాంధవముగ జంపి బవరమ్మునన్‌ సీత - గొంచు మరలి యేగు దెంచు వారు 1529 అంత నుద్యోగ మ్పద్రి బుద్దిమంతుడరసి - హరివర నిదేశవర్తుల నరసిచూచి హర్షమున నుండె వసుధాధి పాత్మజుడు ప్ర - బుద్ద నీలోత్సల సమానముగ చెలంగి (39వ సర్ష) అట్టు పల్కు చున్న యాతని సుగ్రీవు - కరయుగమ్ము సాచి కౌగిలించి దశ రథాత్మజుండు ధర్మభృద[గ్రణి - ఇట్టులంచు దోయిలించి పల్కె 1531 వాన్‌ కురియ జే్సృ వాస్వ్య డద్దాన = నెదియు వింతలే దికెచటనేన్‌ స వా్రకిరణుడైన యాదిత్యుడొనరింప - వితిమిరమ్ముగాగ విష్ణుపదము 1532

కిష్కింధా కాండము 143 చం(ద్రముండు కిరణజాలమ్ములన్‌ పృథ్వి - నిర్మలముగ సౌమ్య నెరపనైన నిన్ను బోలు నాత డన్న పరంతపా - నెయ్యురకును బదులు నెరపు టదియు 1533 ఇట్టిదేమి వింతయేకాదు నీ యెడ - సౌమ్య శోభనమ్ము సలుపు టిదియు యెరిగియున్న వాడ నేను నిన్‌ సుగ్రీవ - యనవరతము ప్రియము లాడువాని 1534 త్వత్సనాథుడౌట బవరమ్మునన్‌ సఖా - యెల్లరిపుల నేజయించినాడ నీవె నాకు గూర్చు నెయ్యుండు నెచ్చెలి - నాకు సాయపడుట నీకు దగును 1535 ఆత్మనాశమునకునై విదేహాత్మజ - నపహరించె రాక్ష సాధముండు వంచనమొొనర్భి పౌలోమి శచి నను - వ్లాదు డపహరించి నట్టి రీతి 1536 అచిరకాలముననె హతమార్హు రావణు - నిశిత తీవ్ర విశిఖ నిచయములను వాసవుండు కలన పౌలోమి తండ్రిని - కోపుమీరినతని గూల్చినట్టు 1537

-వానర సేనా గమము-

ఇట్టులని వచించు నింతటిలోననే - దుమ్ము రేగుచుండె దూరమందు వే వెలుంగుల దొర వేడియౌవాడియౌ - కాంతి నాకసమున కప్పిపుచ్చి 1538 పరగె దిక్కులెల్ల పర్యాకులమ్ములై - యట్టు రేగుచున్న యా రజమున ఘన మహీధర వనకాన నోపేతమై - సంచలింప దొడగె సర్వవసుధ 1539 అంత (గ్రమ్మివైచి రవనీ తలమ్మెల్ల - భూధరేండద్ర సన్నిభులును తీక్ష్‌ణ దం'ష్ర్రులైన యలఘుతర బలాన్వితు లసం - భ్యేయులైన వారు కీశవరులు. 1540 అంత నొక నిమేషముంత మాత్రముననే - యలముకొనిరి హరిగణాధిపతులు వందలాది కోట్ల పరివారయుక్తులై - కామరూపులగుచు క్రాలువారు 154] పార్వతీయులైన వారు నాదేయులు - సొగరీయులు వనచారు లలఘు బలసమన్వితులును జలద నిర్హాదులు - హరులు తక్కువారు నలమికొనిరి 1542 బాలభానుతుల్య వర్హులు వానరు - లిందు గౌరకాంతి నెసగువారు పద్మకేసరాభవర్డులు తెల్లనౌ - వారు మేరునగనివాస కపులు 1543

144 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పదియువేల కోట్టు పరివృతులై రాగ - నప్పుడటకు శ్రీ, సమన్వితుండు వానరా[గ్రణి శతవలి యనబరగెడి = వీరవరుడు కానుపింప వచ్చె శేకత్నడ అంత మేరు పర్వతాభుడా నాతండు - వీరసత్తముండు తార తండ్రి కొన్ని పదులవేల కోటులతో గూడి - కానుపింప వచ్చె కనుల యెదుట 1545 అట్టై మరియు నొక్క కోట్ల సహస్రమ్ము - కూడి వెంబడి తనతోడ రాగ తరలి వచ్చెను రుమ తండ్రి విభుండు సు - గ్రీవుశ్వశురుడైన కీశవరుడు. 1546 రమ్య పద్మకేసర నికాశ వర్జుండు - బాలభాను సన్నిభాననుండు బుద్దియుతుడు స్టవగపుంగవు డఖిల శా - ఖామృగగణచయ శిఖామణియును 1547 బహు సహస్ర సంఖ్య వానరానీకముల్‌ - తన్ను గూడి వెంట తరలి రాగ శ్రీ సమన్వితుండు కేసరి హనునుంతు - తండ్రి కానవచ్చె దగ్గ రగుచు 1548 కూడిరాగ ప్లవగ కోటి సహ(్రమ్ము - మహిత భీమ విక్రమాన్వితుడు గ వాక్షుడపుడు కానవచ్చె గోలాంగూల - యూధపొలకుండు నుదుటు మీరి 1549 రెండు వేల కోట్టు బుక్షగణమ్ములు - భయుదవేగులైన వారి గూడి యరుగుదెంచె ధూ(మ్రుడనువాడు నచటికి - భల్లవిభుడు రెపు నిబర్హణుందు. 1550 భూధరాభులైన మూడు కోటుల మంది - ఘోరరూపధరులు కూడి రాగ నరుగుదెంచె పనసుడనువాడు యూథపా -లకుడు మహిత వీర్యరాశి యటకు 1551 నీలు డనెడు వాడు నీలాంజనచ యాకృ -తియుతు డంత నరుగుదెంచె నటకు యూథపాలకుండు నురుతర కాయుండు - కూడి నడువగ పది కోట్ట మంది 1552 అంత నటకు కాంచనాద్రి బోలిన వాడు - గవయు డనెడు వాడు గణనియంత అలఘు వీర్యశాలి యరుదెంచె నప్పుడు - ఐదు కోట్టు వెంట నంటిరాగ 1553 " భీమబలయుతుడు దరీముఖు డనువాడు - గణనియంత తరలి కదియ వచ్చె చేయి కోట్ల మంది వెంబడి రాగ సు - గ్రీవ శీశవిభుని కెలనికపుడు 1554

కిష్కింధా కాండము శేత5 అశ్విపుత్రులౌ మహాబలయుతులు మైం - దుండు ద్వివిడుడనగ ద్యుతిసమేతు లిర్వు రచట కానుపించిరి వానర - కోటి కోటి వేల గూడియుండి 1555 విపుల బలుడు గజుడు వీరవర్యుడు మూడు - కోట్ట మంది వెంట గూడి రాగ నలఘుతేజు డాత డరుదెంచె సుగ్రీవ = వానరాధినాధు పాలి కపుడు 1556 ఇద్దతేజుడైన బుక్షాధినాధుండు - జాంబవంతుడనగ జనెడు వాడు వచ్చి చేరె కోట్టు పదిటితో సుగ్రీవు - వశమునందు నిల్చి వర్తిలుచును 1557 మహితవానరుడు రుమణ్వంతుడనువాడు- విక్రమాన్వితుండు విపులబలుడు వచ్చి చేరె వేగ వానరాధీశుని - వంద కోట్ల మంది బలసి కొలువ 1558 అంత ననుసరించి హరులు వేయి న్నూట - వేల కోటులు తన పిరుద రాగ గంధమాదనుండు కపిగణాధీశుండు - వానరేశు జేరవచ్చె నపుడు 1559 అంత శంకుళతము నటుపైన పద్మ స - హస్రమతని వెంట నరుగుదేర నంగదుండు నచటి కరుదెంచె యువరాజు - పీత్ససమానవిపుల వి[క్రముండు 1560 తారుడనెడు వాడు తారకాద్యుతి శాలి- భీమ విక్రముడు కపీశు డైదు ప్లవగ కోట్ల తోడ వచ్చుచు నల్లంత - దూరమం దెదురుగ దోచె నపుడు 1561 కపిగణాధిపుండు కపివీరపుంగవు- డింద్రజూను డప్పు డెదుట దోచె పదునొకండు కోట్ల పాలించు నాతండు - వారలెల్లవారు బలసిరాగ 1562 అంత నచట చేరనరుదెంచె రంభుండు - తరుణ భానుమంతు దొరయువాడు పదియువేలు వేయి వందయు వానరుల్‌ - తన్ను చుట్టుముట్టి తరలి రాగ 1563 అంత యూథపాలుడౌ హరి వీరుండు - పేరు దుర్ముఖుడన వెలయువాడు కూడి రాగ రెండుకోటులు బలియుండు - కనుల యెదుట నపుడు కానవచ్చె 1564 (ప్రబల కైలాస శిఖర రూపముల వారు - భీమ వి[క్రములైన కపీంద్రు లొక్క వేయికోటులు తనచుట్టు బెరసియుండ - కానబడె కట్టెదుట హనుమాను డపుడు1565

146 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అవనిజాత వాసులౌ మహావీర్యులు - బలసి కొలువ నటకు వచ్చిచేరె కోటి శతము తోడనుండి నళుండు స - హస్రయుతము శతసమన్వితమ్ము 1566 అంత శ్రీసమేతుడౌ దధిముఖుడు కో - టీ దశమ్ము వెంబడించి రాగ నరుగు వెంచె నా మహాత్ముడౌ సుగ్రీవు - నకును మెక్కుటముగ నచ్చి నతడు 1567 శరభ కుముదు లనగ జనువారు వహ్షియు - రంహు డనెడు వానరాగ్రణియును వీరు తక్కువారు పెక్కురు వానరుల్‌ - కామ రూపములను గడచువారు. 1568 ఆవరించియుండి యవనీ తలమ్మెల్ల - పర్వతములు సాంద్రవనములెల్ల వచ్చిరటకు యూధపతులు చక్కన చేర - లెక్క వారికెల్ల లేక యుండె చేరవచ్చి రతి విశిష్టులౌవారును - వసుధ నున్న సర్వవానరులును 1569 ఉరికి వచ్చువారు నురికి పారెడువారు - స్రవగవరులు బొబ్బలార్భువారు చుట్టు ముసరుకొనిరి సు(గ్రీవు చెంగట - నభ్రగణము సూర్యు నలమినట్టు _ 1570 పెక్కుచప్పుడులను వెలుచుచు సంప్రహృ - ష్టాత్ములైన బాహుశాలురు తమ శిరముల కపి యూధ శేఖరుడైన సు - గ్రీవునకు నమస్కరించి రపుడు 1571 ఉన్నవ్తారు వానరోత్తము లెల్లరు - తగిన రీతిగాగ తగ్గియుండి చుట్టి నిలిచి రపుడు సుగ్రీవుతో జేరి - కేలు దోయిలించి కెలకులందు 1572 దాశరధికి శీఘ్రతరుడు సుగ్రీవుడు - వానరర్షభులను వారినెల్ల గా నెరుగ జెప్పి ధర్మమెరిగి నాతడు దోయి - లించి నిలిచియుండి యిట్స్టు లనియె1573 సౌఖ్యమారగ శైల నిరరురములందు - వనములం దెల్ల కడలను వానరేశు లిమ్ముగా విడియించి బలమ్ములెల్ల - బలము బలవిదు లెరుగంగవలయు నింక్ష1574 (40 వ సర్లు ప్రవగ వల్లభుండు ప్రభువు సుగ్రీవుడు - అర్హబల సమృద్ది నలరువాడు అంత రాము పరబలార్హను పురుష శా -ర్టూలు గాంచి యతని తోడ ననియె 15756 కడచి వచ్చినారు విడిసియు నున్నారు - కామ రూపులైన కడిది బలురు వానరప్రముఖులు వారణేంద్రాభులు - మన్నియోగమూని యున్నవారు 1576

కిష్కింధా కాండము కత నా కీ వారు వీరె వచ్చినారు బహుపరా[క్ర -ములును భీమ విక్రములుగ చెలగు హరుల తోడ ఘోరమౌవారు వానరుల్‌ - దైత్య దానవాళి తరమువారు 1577 ఖ్యాత కర్మాపదానులై 'క్రాలువారు - కడు బలాన్వితులును జితక్తములు వీరు పీరుగాంచినవారలు విక్రమమున - మేకొని యొనర్చ కార్యమ్ము మేలివారు. 1578 ప్పక్వి నీట రామ విచరించు వారలు - పలు నగమ్ములపయి నిలుచువారు కోటి కెక్కుడు సమకూడీ వచ్చిరి వీరు - హరులు నీదు కింక రాళివీరు _ 1579 ఆనతిబడి నడచు నట్టినా రెల్లరు - నెల్లవారు స్వామి హితరతులును నీవు కోరినయది నెరప నరిందమా - వీరలెల్ల చాలువారు రామ 1580 వారె వీరు నీవు బహుసహస్రానీక - ములకు భీమ వి[క్రములకు వీరి కెట్లు తలచువాడ వట్టో నరవ్యాఘ్ర - యదన నొదవిన దది యాడ దగును నిలిచె నీదు సేన నివశమ్మున నింక ననతీయ నీకు న ర్హమగును 1581 తెల్లముగను నాకు దెలియును వీరి కా - ర్యమ్మిదియును ఎక్క నంతపట్టు నైనగాని తగినయట్టులుగా నింక - నాన తీయ నీకు నర్హమగును 1582 అని వచించుచున్న యతని సు(్రీవుని - రాఘ వాత్మజుండు రాము డపుడు కరయుగమును సాచి కౌగిట గదియించి - పల్కు లతని తోడ పల్కె నిట్లు 1583 తెలియ వలయు నా విదేహాత్మజాత జీ - వించి యున్నదొ మరియింక లేదొ ఉండు నెచట రావణుండు మహాప్రాజ్ఞ - దేశ మయ్యదియును తెలియ వలయు అధిగమించి మైధిలాత్మజ జాొడయు - నాలయమ్ము రావణాసురునిది ప్రాప్త కాలమైన పని యేర్చరింతు నే - నట్టి వేళ నిన్ను బట్టి యుండి 1585 ఏను కొను స్వామి నీ కార్యమెడలను - లక్ష్మణుడును కాడు ప్లవగనాద ఈవు హేతువౌదు వీ కార్యమునకును - స్వామి వౌదు వీవు వానరేశ 1586 నీవె నాదు కొర్య నిశ్చయ మెద్దియో - స్వామి యానతిమ్ము వానరేశ ఎరిగియుంటివిగద యీ వేనెది యొనర్చ - నగునొ వీర సంశయమ్ములేదు_ 1587

148 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

• సీతాన్వేషణకై నాలుగు దిశలకు వానరుల పంపుట - మిత్ర యుతుడవు విక్రమామేయుడవును - (ప్రాజ్ఞుడవును కాలవిశేష విజ్ఞుడవును నీవు నా హితమును పూని నిల్చియుంటి - వర్ధ విత్త్రముడవు సుకృతార్జుడవును 1588 అని వచింప విన్న యతడు సుగ్రీవుడు - వినతు డనెడు యూథపుని గనుగొని రాము సన్నిధి నట సౌమిత్రి ధీయుతు - సన్ని ధానమందు శైలనిభుని తోడ మేఘనాదుతోడ నూర్జితునితో - ప్లవగ వల్లభుండు పలికె నిట్టు 1589 సోమ దినకరాత్మజులను వానరులను - హత్తియుండి వానరోత్తమ యిక దేశకాల నీఆ తెలిసి కార్యాకార్య - నిశ్చయమ్ము లెప్పుడు నెరపుచుండి 1590 కడుతరస్వులైన కపి గణమ్ములు నూరు - వేల మంది కూడి వెంటరాగ నద్రి విపిన కాననాన్వితమైన పూ - ర్వాశ చక్కి నీవు నధిగమింపు 159] అచట సీతను మిధిలాత్మడాతను రావ - ణాసురుడు వసించు నాలయమ్ము మాౌర్గణ మ్మొనర్పు మద్రి శృంగమ్ముల - వనులలోన సర్వవాహినులను 1592 రమ్య జాహ్నవీ నదిని సరయును కౌశి - కిం దరళరమ్య యుమున కాళింది యాము న మహితాద్రి సరస్వతీ నదిని సింధు - నదము మణినిభోదకము శోణానదమును 1593 మహిని కాలమహిన్‌ మరి మహితశైల - కాన నాభిశోభితముగ (గ్రాలు దాని (బ్రహ్మమాల విదేహ మాళవము కాశి - పుండ్ర మాగధ మహా(గ్రామములను గూడ వంగ కోసలముల వెదుకంగవలయు క594 కోశకార పురమ్మును కుతలము రజ - తాకర మ్మిది యెల్ల వెదకగ వలయు నటనటనుూచూర్షణ మొనర్చు నప్పుడు సీత - రాము ప్రియ భార్యయౌ దశరధుని స్నుషను ఉదధిలోన జొచ్చి యున్న వానిని ఘన - పర్వతముల మరియు పత్తనముల నాయతమగు మందరాద్రి కోటిని సంశ్ర - యించి యున్న వారి నెల్లవారి 1596 మ! కర్షప్రావర ణాధర - కర్షకులను నట్ట ఫోరఘన లోహ ముఖో దీర్ముల నేక చరణకుల - తూర్షగతుల జనెడువారితో నెల్లరనున్‌ 1597

కిష్కింధా కాండము కేడ్తం అక్షయులును బలాన్వితులైన వారు - పూరుషాదకులైనట్టి పూరుషులును కర్షచూడజన కిరాతక జన హేమ - తను సమన్వితులును ప్రియ దర్శనులును1598 అచటి యా కిరాతు లామ మీ నాశనుల్‌-- ద్వీప వాసులైన యా పురుషులు సలిల చరులు ఘోరజనులు నరవ్యాఘ్రు -లనగ బరగుచుండు నట్టివారు వీరి నెలవు లెల్ల వెదుకంగ వలయును - వీక మెయిని కాన నౌకసులును 1599 గిరివరమ్ముల బడి యరుగనౌ నెడలును - ప్లవనమునను మరియు ప్లవముపైన నరుగ దగినయట్టిదౌ యవద్వీపమ్ము - రత్నయుతము సప్త రాజ్య శోభి 1600 స్వర్ణ రూస్య జాత సంశోభితము సువ - ర్ధాకరములచే నలంకృతముగ పరగుచున్న యా యవద్వీపముం దాటి - శిశిరనామకమగు శిఖరి యొప్పు 1601 శృంగమున నదియును స్పృశియించు దెివమును - దేవదాన వాభిషేవితమ్ము ఎల్లవారు మీర లీ గిరి దుర్గమ్ము - లందు నేళులందు నడవులందు వెదకు డింక పోయి బెరసి యశస్విని - మైన రాముపత్ని నామె సీత 1602 సిద్ద చారణ జన సేవితమౌ-సము - 'ద్రంపు తీరమందు తనరుదాని మహితరక్త సలిలమౌ శోణము నగాధ - శీఘ్రగామి నదము జేరియంత 1603 తీయమైన దాని తీర్హ్వమ్ములందు వి - చిత్రమైన విపిన సీమలందు రావణున్‌ విదేహరాట్తనూ జాతతో - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1604 పర్వతేంద్ర సంభవములైన నదులలో - నొప్పు మీరు పెక్కు లుపవనముల దరుల జెలగుచుండు ధరణీధరమ్ముల - విపిన సీమలందు వెదుకవలయు _ 1605 అంత భీకరమ్ములౌ సముద్రద్వీప - ములను గూడ జూడ పొసగు చుండు నార్చ్పు చెలగుచున్న యని లోద్ధతమ్మైన - యుదధి నలలతోడ నొప్పుదాని 1606 అచట మహితకాయులైనవా రసురులు - నీడ గముచువారు నిచ్చ నిచ్చ పడసినా రనుమతి బ్రహ్మచే పెద్దయుం - బ్రొద్దునుండి కడు బుభుక్షితులును 1607 కాలమేఘ పటల కల్పమౌ దాని నా - శీవిషసముదయ నిషేవితమ్ము ప్రబల నాద మహిత పాథోధి తీర్ణమ్ము - వెంబడి దరియంగ వెడలిపోయి... 1608

150 శ్రీ రామానుజ రామాయణము లోలా అంత రక్తజలము నతిభీకరము లోహి - తాఖ్యనెసగుచుండు నంబునిధిని కడచి కాంచువారు గాక యయ్యదియు వి - శాలమైన కూట శల్మలియును 1609 వివిధ దీప్తరత్న విసర విభూషిత - మైన వైనతేయు నాలయమ్ము విశ్శకర్మచేత విహితమౌ కైలాస - పర్వతేంద్ర సన్నిభమ్ము నచట 1610 అచట శ్రైలసదృశులౌ భయంకరులు మం - దేహు లనగబరగు దితితనయులు వెరపు గొల్పువారు వివిధ రూపమ్ముల - ద్రేలువారు శ్రైలశ్చంగములను 1631 వారు జలములందు పడువారు నిత్యమ్ము - నర్కు డుదయమైన యదియు సుతగ వారు (్రేటు వడుట బ్రహ్మతేజమ్ముల - నసుర జన గణమ్ము లనుదినమ్ము నంశుమంతు కాంతి నభితప్తులైవారు - వ్రేలు చుండువారు పిదప మరల 1612 అందు మీద పాండు రాభ్రాభమైన క్షీ - రోద మనెడు పేర నొప్పు నుదధి నలల ముత్తియముల హారమ ట్టుండ దు - ర్హర్ను లరయువారు దాని నేగి. 1613 మధ్యమందు దాన మహనీయమైనది - శ్వేత బుషభమనెడి పేరి యధ్రి పుణ్యగంధయుక్త పుష్పసంయుత రాజ - తావనీజ చయ సనున్వితమ్ము 1614 ఏర్చి పేర్చుచున్న హేమకేసరముల - రాజతాబ్బముల జెలంగు సరసు తనరుచుండునది సుదర్శనమను పేర - రాజహంస సంకులమ్ముగాగ 1615 అమర చారణులును యక్షులు కిన్నరుల్‌ - సాప్పరోగణమ్ము సంప్రహృష్టు లగుచు చక్క చేరనరుగు వారలు కేళి - కుతుకమొప్పువారు కొలని దాని. 1616 వా రతిక్రమించి క్షీరోదమున్‌ గాంచు - వారు గాక యంత వానరాళి సాగరోత్తమ మనజనెడి జలోదమ్ము - నఖిల భూతచయ భయావహమ్ము 1617 దాన నొదిగియుండె తత్కోపజము మహ - నీయతేజ మశ్చినీ ముఖమ్ము అనెడు వారు దాని కాహారమని సచ - రాచరమ్ము సత్వరమ్ము జలము 1618 అచ్చట బడబాము భాలోకనమ్మున - నార్చుచున్న సాగరౌకసమ్ము లౌ సమర్ధమైన యట్టి భూతమ్ముల - నాద మయ్యదియు వినంగవచ్చు 1619

కిష్కింధా కాండము 151 స్వాదుజల సము(ద్రమావల పదుమూడు - యోజనముల మేర నున్న యెడను జెలగు జూతరూప శిలనును పేరిట - హేమైైలము మహనీయ మొండు 1620 అచల చంద్రసదృశుడైన పన్నగ విభు - ధారుణీ భరమ్ము దాల్ఫువాని సరసిజాత దళ విశాలాక్షు నంతట - వానరాళి యరయు వారు గాక 162] అద్రి శిభరసీమ నాసీనుడౌవాని - వేయి తలలతోడ వెలయు దేవు సర్వలోక భూతజాల నమస్కృతు - నమల నీల వాసుడౌ ననంతు 1622 మూడు తలల తోడ సొలుపారు నా మహా - త్మకుని కాంచనమయ తాలకేతు వలరుచుండు పర్వతా(గ్రమునను స్టాప్‌ - తమ్మునది సవేదికమ్ము గాగ కట్టియున్న వారు కట్టడ మద్దాని - ్రిదశవరులు తూర్పు దిక్కునందు 1623 ఇంకదాని కవల హేమ మయమ్మును - శ్రీ సమేత ముదయశిఖరి యొప్పు దాని కొమ్ము కొనయు దాకి దివమ్మును - నూరు యోజనముల మేర నెసగు వెలుగు లీనుచుండు వేదికాన్వితముగా - దివ్యమై సువర్షతేజ మొలయ 1624 సాలతాలముల తమాలమ్ములన్‌ పుప్పు - కలితమైన కర్షికారములను హాటకమయమై యహస్కరాభమ్ములౌ - దివ్యమైనవాన తేజరిల్లు 1625 అచట నొప్పు యోజనాయామమున్‌ దశ - యోజనమ్ములకొల యుభ్చితమ్ము సౌమనస మనంగ జనియెడి శృంగమ్ము - ధ్రువము మరియు జాత రూపనుదియు

మొదటియడుగు నచట మోపి తొల్లింటను - విష్ణుడాతడున్‌ త్రివిక్రముడయి రెండనయది మేరు శ్చంగతలమ్మున - మోపెను పురుషోత్తముం డతండు 1627 దినకరుండు జంబూద్వీప మనబరగు ధ - రిత్రి కుత్తరమునను పరి[క్రమించి

తాను భూయిష్టముగ జక్క గానవచ్చు - నా మహోద్చయమౌ శిఖరా(గ్రసీమ 1628 వాలభిల్యులనగ వైభానసులనంగ - నచట నున్న యా మహర్షివరులు కానుపించువారు కడు వెలుగొందుచు - తపనవర్జులైన తపసి జనులు 1629 ఇది సుదర్శన ద్వీపాఖ్య నెసగుచుండు- తేజరిలుచుండు నెప్పుడు దీని యెదుట ప్రాణముల మేనదాళ్ళినవాని కెల్ల - తేజమును చక్షువై ప్రవర్తించువాడు. _ 1630

52 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

ఆ మహీధరమ్మునందు శృంగమ్ముల - కందరమ్ములందు కాననముల

రావణున్‌ విదేహరాట్తనూజాతతో - నచట నచట వెదకులాడవలయు 1631

కాంచనమయమైన ఘన్గోలమున యందు - మహితచిత్తుడైన మిహిరువలన

తేజమూని యుండి దీపించుచుండెడి - పూర్వసంధ్య రాగమున వెలుంగు. 1632

పుడమి కఖిల లోకమునకును మొదటి ద్వా - రమ్ముగాగ నేర్పరచిన దిద్ది

ఉగ్రకిరణున కిది యుదయనమ్మును గాగ - పూర్వదిశయనంగ పొలుచు నిదియు

ఆ మహీధరమ్మునందు సానువులందు - మహిత తటినులందు గుహలయందు

రావణున్‌ విదేహరాట్రనూజాతతో - నచట నచట వెదకులాడవలయు 1634

అఆరుగరాక యుండు నంతకుమించి వి - బుధ గణావృతము శై పూర్వదిక్కు

తుహినకిరణ సూర్యరహితమై కనరాక - కటిక చీకటిగమీ ('క్రమ్మియుండ 1635

ఆ గజ్‌ాధర్రమ్మ్ము లన్నింటి యందును - కందరము శ్రలందు కాననముల

నేను పేకుకొనని యెడలను జానకి - నెమకవలయు మీరు నెమ్మదిమెయి.. 1636

వగ శక్యమగు నికింతటి దాకనే - వానరవరులార వానరులకు

నంతకన్న మీద నా యభాస్కర మమ - ర్యాదమైన దెరుగరాదు మనకు _ 1637

అధిగమించి మైథిలాత్మజ జాడయు - నాలయమ్ము రావణాసురునిది

మరలి రండు నిండు మాసమ్ము లోపల - నుదయ పర్పతమ్ము గదియనరిగి 1638

నిలువరాదు గాక నెలకన్న పైబడి - నిలువ వధ్యుడగుట నిజము నాకు

చేరనరుగుదెండు సిద్దార్జులై మీర - లధిగమించి మైధిలాత్మజాత 1639

మఘవకాంతయు వనషండ మండి తయగు - దిశను నేరుపుమెయి కపుల్‌ తిరిగి తిరిగి

అరగక, ర్‌ -

పడసి రఘువంశజప్రియవనిత సీత = మగుడి వచ్చి యంతట సుఖులగుడు మీరు (41వ సర్గ

అనిచి పుచ్చి యిట్టు లపుడు సుగ్రీవుడు = నమ హా ప్లవగబలమ్ము నంత

ననిచ్లి పుచ్చివైచె నభిలక్షితులను వా - నరవరులను దక్షిణంపు దిశకు [6&1

కిష్కింధా కాండము 153 వహ్ష్నిసుతుని నీలు వానరు హనుమంతు - (బ్రహ్మపుత్రు జాంబవంతు మహిత సత్తు నా సుహోత్రు శరగుల్ముని శరారి - గవయునిన్‌ గవాక్షు గజు సుషేణు 1642 మైందు ద్వివిదు గంధమాదను విజయుని - హుతవహసుతుల నిరువుర ననంగు డననెసంగువాని నట్టె యుల్కాముఖు - బుషభుడనెడు కపివరేణ్యు నట్స్‌ 1643 అంగదప్రముఖుల నందర వీరుల = నతుల వేగ విక్రమాఢ్య కపుల కపిగణేశ్చరుండు విపులవీర్యుడు విశే - ష విదుడెరుగబెప్పి చనగ బంచె కేరకక వారికెల్ల ముందు పజ్జ నేగెడు నసం - గగమువైన దాని కడిది బలము నేరుపరచి కీశవీరవరాన్విత - మంపిపుచ్చె దక్షిణంపు దిశకు కరకర అతిసుదుళ్షమమ్ములైన వా దిక్కున - నున్నయట్టివాని కొన్నిటిన్‌ గు రించి యపుడు గురుతెరింగించె నాకపి - ముఖ్యులకు కపీశపుంగవుండు 1646

వేయి తలల తోడి వింధ్య పర్వతము నా - నావనీజ వల్లికొయుతమ్ము

దొటరాని నర్మదా స్రవంతి మహాభు - జగనిషేవితముగ నెగడు నదియు. 1647 అంత రమ్య గోదావరి నట్టె కృష్ణ - వేణిని మహానది వరద పిమ్మట నురు

భోగిగణ నిషేవిత మహాభాగ మేఖ - లోత్కలముల దశార్హ పురోత్తమముల

నళ్వవం త్యవంచుల నెల్ల నరసి చూచి 1648 అట విదర్భల బుషికమ్ములందు రమ్య - మైన మాహిషకమ్ముల యందు గూడ నికను వంగ కళింగ కౌశికములందు - నరసి చూచెడు వారు మీ రన్ని యెడల 1649 వెదకుడీ మీరు దండకా విపిన మెల్ల - నఖిల పర్వత తటినీ గుహావ్వితముగ

కలయ వెదకుడు మీరెల్ల కడల గూడ - రమ్య గోదావరీ నదీ [ప్రాంతమందు

నట్టులే యాంధ్ర పుండ్రమ్ములందు చోళ - పాండ్యకేరళాఖిల జనపదములందు

ట్‌

అరుగనౌ ధాతుమండితమై వెలుంగు - పర్వత మ్మయోముఖ మనబరగు నెడకు చిత్రపుప్పిత కొనన సీమలన్‌ వి - చిత్ర శిఖరమై శ్రీయుక్తి చెలగు నద్రి చందన మహావనోద్దేశ సహితమైన - యా మహాగిరి వెదకంగనగును చూవె. 1651

154 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అంత నేగి చివ్యమైన యా యాపగ = సుప్రసన్నసలిల సుశుభజలను కనుల గాంచు వారు గాక కావేరిని - అప్పరోగణ సమర్చితనట 1652 ఆ మలయ ధరాధరా(గ్రసీమా సమా - సీను నలఘు తేజుడైన వాని నర్మ మండలాభుడౌ నగస్త్యమునీంద్రు - బుషివరేణ్యుగాంచు డీరలెల్ల 1653 అంత మీరలెల్ల రభ్యనుజ్ఞాతులై - యా 'ప్రసన్నుడౌ మహాత్ముచేత కడచి చనుడు మీరు '(గ్రాహజుష్టమ్మైన - తామ్రపర్లి మహిత తటిని నచట 1654 ద్వీపశాలినియును దివ్య చందనవనా - చృన్నయగుచు సాగుచున్న దదియు కాంత యువతి తనదు కాంతు జేరెడిరీతి - జలధినాధు జేరజనుచు నుండు 1655 అంతహేనమమయ మనర్హ దివ్యమ్ము ము - క్తామణి గణ భూషితమ్ము నగుచు బరగ గూర్చియున్న పాండ్య కవాటమ్ము - నేగి కాంచుడు కపులెల్లవారు 1656 అంత చేరనరిగి యంభోధి తీరమ్ము - నర్జనిశ్చయమ్ము నరసి యెరిగి యచట సాగరమ్ము నంతరమున విని - వేశిత మ్మగస్త్యు పేర్మికలన 1657 చిత్ర వివిధకుజము శ్రీ సమేతమ్ము మ - హేంద్ర నామకము గిరీంద్ర మదియు జాతరూపమయము సంపత్సమృద్దమ్ము - కడలి లోపల నవగాఢ మయ్యె 1658 పలుతెరంగులైన పాదపముల నెల్ల - లతలతోడ శోభ లలవరింప నమరస ప మరసంయమీంద్ర యక్ష ప్రవరులతో - నప్పరసలు కొలుచు నట్టిదియును. 1659 సిదచారణ స సంషే ల 0 షరి ర అగ జను సంతతము నహ(స్ర = నయనుడ్షున్‌ పర్పపర్వమ్మునందు తాను ద్వీప మపర తీర దేశమ్మునన్‌ దాని - కలరును శతయోజనాయతమ్ము వాం కగమ్యమై దీప్త మౌనది - ద్వా నెల్లెడల వెదకుడు మీర లచట మీరు వెదకనగ్సును స్వ క అర్వాత్మనా - సతకొరకునై విశేషమ్పుగన్సు 1661 దేశ మయ్యదియె వధింపనా లో స్ట్‌ వానిది - రావణ్సునిది యా దురాత్మకునిది అమరల్‌ కనాధ సమతేజసునిద్రి రా _ క్షస గ స ఇని గణాధ్‌వాధు వసతి యచియె 1662

కిష్కింధా కాండము 155

దక్షిణంపు జలనిధాన మద్దాని మ - ధ్యమ్మునందు తనరుదైత్యవనిత

ఆమె పేరు వడియె నంగారకయనంగ - చిక్కబట్టి నీడ మెక్కు నామె 1663 సంశయాస్పదముల సకల దేశముల ని - స్పంళశయములు గాగ సలిపియిట్టు

నష్ట సంశయులయి నరనాధ పల్నిని - తేడు డెల్ల రమితతేజు లీరు 1664 దాని కవలి చక్కి దనరారు కడలిలో - నూరుయోజనముల మేర సిరుల

జెలగు పర్వతమ్ము సిద్ధచారణ సేవి - తమ్ము పేరు పుప్పితక మనంగ 1665 చంద్ర సూర్యకిరణజాల సంకాళమై - యబ్రీ సలిలచయ సమావృతమయి

వెలుగు లీనుచుండు విపుల శృంగమ్ముల - మిన్నులంటి రాయుచున్నయట్టు 1666 దాని పసిడి కొమ్ము తాను దివాకరు - డొక్కదాని కొలుచుచుండు వాడు

కొమ్ము శ్వేతరాజతమ్ము నిశాకరు - డొక్కదాని కొలుచుచుండువాడు 1667 కాంచలేరు దాని గనుల కృతఘ్నులు - నాస్తికులు నృశంసులైన గాని

మస్తకమ్ముతో నమస్కరించి గిరికి - దొన వెదకనగును వానరాళి 1668 దాని కావలి వైపు దుర్దర్దులార - సూర్యవంతమ్మన బరంగు చుండుకొండ దుర్విగాహమ్ముగా నుండు త్రోవ వెంట - నొప్పుచుండును పదునాల్లు యోజనముల దాటి చనినయంత దానిని సైతమ్ము - వైద్యుత మ్మనియెడి పర్వతమ్ము

సర్వకామిత ఫల సహితమై సతతమ - నోహరమ్ములౌ ననోకహముల 1670 అచ్చటన్‌ వరార్హమైన మూలమ్ములన్‌ - ఫలములన్‌ భుజించి వలసినయవి

ఆని యుత్తమమ్ములౌ మధువులనెల్ల - గడచి చనెడు వారు గొక కపులు 1671 అచట నొప్పుచుండు నక్షిమనఃకాంత - మౌ నగమ్ము కుంజరాఖ్య దొల్బి

విశ్శకర్మ యెచట వెలయించె నా యగ - స్త్యముని చంద్రు భవన సత్తమమ్ము 1672 అచట నొక్క యోజనాయతమై దశ - యోజనముల నిడివి నుబ్చితమ్ము స్వర్ణ్వమయము దివ్యశరణమ్ము నానావి - ధమణిగణ విభూషితమ్ముగాగ 1673

156 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పరగునచట భోగవతి యను పేరిట - పన్నగాలయమ్ము పత్తనమ్ము కడు విశాలకక్ష్య లడర దుర్హర్షమై - అన్నియెడల రక్షయమరినయది 11674 తీక్షణదం[స్టములు న్తుదీర్ల విషమ్ములు - నైన ఘోర ఫణిచయమ్ము కావ నహికులాధిపతి మహా(్రాజ్ఞుడౌ వాడు - నాసుకి వసీయించు పత్తనమ్ము _ 1675 వెడలి పోయి యామె వెదుకంగనగు మీరు - భోగవతి యనియెడి పురమునందు దాని కవలనున్న తక్కుదేశమ్ముల - బెరసియున్నవాని వేనినైన 1676 దేశ మయ్యదియు నతి(క్రమించిన యంత - దొడ్డ వృషభమట్టు తోచెడునది సర్వరత్నమయము సంపత్సమృద్దము - బుషభ మనెడు పేర నెసగు నగము 1677 ఎచట పొదవజేయు నెపుడు గో శీర్షక - మట్లె పద్మకమ్ము ననగ బరగు దివ్య చందన మ్మదియు హరిశ్యాముమ్ము - అగ్నితుల్య తేజమైన యదియు._ 1678 అరసి చందనమ్ము నద్దాని నెప్పుడు - గాని తాకరాదు గాక దాని తద్వనమ్ము రోహితాఖ్యాక ఘోరగం -ధర్వనిచయ రక్షితమ్ము సుమ్ము 1679 అర్క సన్నిభ ప్రభాన్వితుల్‌ గంధర్వ - భర్త లేవు రున్న వార లచట (గ్రామణియును శిగ్రునామ శ్రైలూషులు - శుభ్రనామకుండు బభ్రుడట్టె 1680 భాస్కరాగి సోమ వపుషులౌ పుణ్యక - ర్ములకు నది నివాస భూమి యగును అవని కంతమైన యచట దుర్దర్భులౌ - స్వర్ణజితులు నిళ్ళినారు వారు 1681 అందుపై నసేవ్యమై యుండు మనకు సు - దారుణ మ్మదియు పితరుల లోక మద్ది రాజధాని యమధర్మరాజున - కలమి యుండు కష్టమైన తమము 1682 ఇంత దనుక మాత్రమేకపి పుంగవుల్‌. వీరులైన వారు మీరలెల్ల రలవి యగును వెదుక నరుగంగనైనను - గతియుతులకు నింక గతియె లేదు 1683 సపదియు మీరు చక్కగ పరికించి - కానవచ్చు తక్కువానినైన విదేహరాజసుత దెరింగినమీద - మగుడి యరుగుదేర దగును మీరు. 1684

కిష్కింధా కాండము కే5్‌7 న తన యజ మగుడి వచ్చి మొదట మాసమ్మునన్‌ కాన - వచ్చి సీతయంచు పల్కునెవడు వాడు భోగములను పడయు నా సొటిగా - సుఖముగ విహరించుచుండు నతడు అంతకన్న గూర్చు నాతడు లేడునా - కసువిసరముకన్న నతిశయించి ఆచరించియున్న నపరాధములు పెక్కు - లతడు నాకు బంధు వగును సుండు అమిత బల పరాక్రమవంతులైన మీరు = విపులగుణములౌ కులముల వెలసినారు మనుజపతిసుతబడయనౌ ననువు మీర - ద దధిగుణ పురుషార్ణమ్ము మొదలు కొనుడు (42వ సర్లు

అనిచిపుచ్చివైచి యట్లు సుగ్రీవుడు - కపుల దక్షిణంపు కడకు నంత

పలికె నిట్టులంచు జలదాభుడౌ సుషే - ణాఖ్యుడైన్న యూథనాథుతోడ 1688 వానరేశ్వరుండు శ్వశురుని భీమ వి - క్రమ సమేతు తారగన్న తండ్రి

గాంచి పల్కె ట్టుగాగ వోయిలి యొగ్లి - చేర నరిగి ప్రణతిసేసి పల్కు 1689 అలఘుకపి మరీచి సుతుని మారీచుని - జ్యాలలెగయు చున్న చాడ్పువాని శూరవానరవర సుసమావృతుడయి మ - హేం(ద్ర సదృశతేజ మెసగు వాని 1690 బుద్ది విక్రమ సంపన్ను పుల్లురేని - నెనయు తేజము వాని నహీనబలుర

బుషి మరీచి పుత్రులను మార్‌చులెల్ల - వారి హేతిమంతుల నంపె పడమటికిని

ఏగి వెంట గొంచు నిన్నూరు వేవుర - కపుల మీరలెల్ల కపివరుల్‌ సు

షేణ ముఖ్యులైన శేముషీ శౌండులు - కలయవెదకుడు జనకాత్మడాత 1692

కడచి సౌరాష్ట్రములబాహ్ఞ్షికముల శూర - దేశముల ఖీకరముల నదే విధముగ

స్ఫీత జనపదముల నతి విపుల రమ్య - ముల పురమ్ములను విశాలములను గూడ

అలఘు కేసరోద్దాల కాకులములైన - మహిత పున్నాగవనముల మధ్యమందు

నట్లె కేతకీషండ మధ్యమ్ములందు - కలయవెదకుడు శాఖామృగాధిపతులు _ 1694

లా పడమటి దిశగాగ పారెడి వాహినుల్‌ = శీత శివజలముగ చెలగునవియు నరుగరాని తాప సారణ్యములును కాం - తారములును పర్వతమ్ములెల్ల 1695

158 శ్రీ రామానుజ రామాయణము లాలా అంతటన్‌ యెడారి యట్టున్న చోటులు - నెత్తునెత్తి గల్లు నెల్లశిలలు వెదకి గిరిగణ పరివృతమునై దుర్గమ - మైనయట్టి పశ్చిమంపు దిక్కు 1696 అంత పళ్ళిమంపు టంభోధి చేరంగ - నరిగి కనుల గాంచనగు నదియును అచ్చటన్‌ తిమిమకరాయుత జలము న - క్షోభ్యమైనది ప్టవగోత్తమ తతి 1697 అంత కేతక షండమ్ములందు నట్టు - లే తమాల గహనము లెల్లెడల నారి కేళ వనముల యందును కేళిదేలు - చుండి కపులెల్ల తిరుగాడుచుండువారు. 1696 అచట వెదకు డీర లరిగి సీతను రావ - ణాసురు నిలయమ్మునదియుగూడ నొడ్డు వెంట జొన్పియున్నట్టు లమరిన - పర్వతమ్ములందు వనములందు 1699 చేరి వెదకుడు మురచీ పత్తనమ్మును - రమ్యమౌ జటీపురమ్ము గూడ నట్టులే యవంతి నంగలోపాఖ్య నా - లక్షిత మ్మనియెడిరమ్య వనము రాష్ట్రములు విశాల రమ్య పురమ్ములు - నచట నచట నున్న వవియు నెల్ల 1700 సింధునదము కడలి జేరంగ జనియెడి - యెడలనున్న పర్వతేంద్ర మదియు "హీమగిరి యన మహనియమును మహాద్రు - మమ్ము శతశిఖర సమన్వతమ్ము1701 దాని రమ్యమైన సానువులందు సిం - హములు పక్షగమము లలరుచుండు తెచ్చి గూళ్ళలోన తిమిమత్స్య గజముల - నైన దేర్చుచుందు నయ్యవియును కొండ కొమ్ములందు కొమరారుచున్న సిం - హమ్ములున్న గూడు లవియు నెల్ల యా మహితదృప్త తృప్త మాతంగ సంఘముల్‌ - నీరదస్వన సమ నిస్స్యనములు సలిల పూర్ణమై విశాలమౌ నయ్యెడ - నెల్లయెడల సంచరించుచుండు 1703 తాక్షుచుండు దినము దాని శృంగమ్మది - స్వర్షమయము చిత్ర పాదపమ్ము వెదకవలయు నేగి వేగ మెల్లెడలను- కామరూపులైన కపులు మీరు 1704 కోటీ యయ్యెడల నకూపారమున కాంచ - నమయము శతయోజన మ్మదియును పారియా[త్రమునకు తేరి చూడగరాని - దరిగి కాంచుడు కపివరులు మీరు. 1705 కోట్టులచట నిరవుకొని యుండును తరస్సు - లై మహాన్ని తుల్యులైనయట్టి

కిష్కింధా కాండము 159

కామరూపులైన గంధర్వ జనులవి - ఘోరమైన యట్టి వారలయవి 1706 పావకొర్చులకును బదులు వచ్చెడి వారు - వేల కొలదిగ సమవేతులచట

మిగుల చేర్వ కేగదగదు వారలకును - భయద వీక్రములగు వానరాళి 1707 కైకొనంగ రాదు కపులకు ఫలమేది - యేనిగాని యచట నించుకయును

చేరరాని వారు వీరు లవ్వారలు - మహిత బలురు సత్త్యమహితులగుట 1708 వారు రక్షసేయువా రట ఫలమూల - ములను ఖీమ వి[క్రములగు వారు

అచ్చటన్‌ ప్రయత్న మాచరింపంగ నౌ - జనక తనయ వెదకి కొనగ నగును భయము పొరయకుండు వారివల్ల కపిత్వ - మూని సంచరించుచున్నయెడల 1709 అచట వైడూర్య వర్ణాభమైన యదియు - వజ్ర సంస్థాన సంస్టితి బరగు నదియు వివిధ తరులతాకీర్షమై వెలయునదియు - వజ నామకమౌ మహాపర్వతమ్ము 1710 శ్రీ సమేతమై యచ్చోట జెలగుచుండు - యోజన శతసమమ్ముగా నున్నతమ్ము అచటి గుహలెల్ల వెదుకంగనగును సుండు - తవిలి కపులెల్లరును ప్రయచ్నమ్ము మీర తోయరాశిలో చతుర్చాగమున నుండు - పర్వతమ్ము చక్రవంతమనగ

నచట చక్రమున్‌ సహ(స్రారమౌ దాని - వెలయజేసినాడు విశ్వకర్మ 1712 అచట పంచజనుని హతమార్చియును హయ - గ్రీవుడనెడు దైత్యు గీటడంచి

శంఖ చక్రములను సం([గ్రహియించె న - చోటి నుండి పూరుషోత్తముండు 1713 దాని చిత్రమైన సానువులందును - అతి విశాల గుహలయందు గూడ

రావణున్‌ విదేహరా ట్త్రనూజాతతో - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1714 అచటి నుండి యింక నరువది యోజన - ముల వరాహమనెడి భూధరమ్ము స్వర్ణతుంగ శృంగ సహిత సు(శ్రీమంత = మాయగాధ వారుణాలయమున _ 1715 అచట నుండు ప్రాగ్యోతిషమునగ బరగు - జాతరూపమయమ్మైన సత్సురమ్ము అందు వసియించు చుండు దుష్టాత్మకుండు - నరకుడను పేర బరగు దానవుడొకండు

160 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అచ్చట కడు చిత్రమైన సానువులందు - నతి విశాల గుహల యందు గూడ రావణున్‌ విదేహ రాట్తనూజాతతో - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1717 ధరణి ధరము దాని దాటి చనినయంత - కాంచనాంతర ఘన కందరమ్ము శైల సత్తమమ్ము సర్వ సౌవర్షము - ఊటజాలు లెగయు చుండెడునది 1718 కరులు సింహములును కిరులు వ్యాఘ్రమ్ములు - నెల్లవేళలందు నెల్లయెడల నచట దానిపైన నభిగర్హనము సేయు = దర్పితమ్ములగుచు తమ యులివున 1719 హరిహయుండు శ్రీ సమన్వితుడౌ మహేం - ద్రుండు పాక శాసనుండు పతిగ నమరవరుల చేత సభిపిక్తుడైనట్టి - పర్వతమ్ము మేఘవంత మనగ 1720 దాని దాటి పోయి ధరణీ ధరేంద్రము - పాకశాసన పరిపాలితమ్ము చేరనరుగు వారు మీరు షష్టి సహస్ర - జాతరూప శైల సంఘములను 1721 ఎల్లయెడల వెలుగు లీనుచుండి తరుణా - దిత్యవర్షములను తేజరిలును పొలుపుమీరుచున్‌ సుపుష్పిత జాతరూ - పమయమైన పాదపముల తోడ 1722 వాని నడుమ నున్నవాడు రాజుత్తర - పర్పతమ్మనంగ బరగు మేరు వందె సుప్రసన్నుడైన యాదిత్యుని - వలన వరము శ్రైలవరుడు తొల్లి 1723 ఆత డిట్టు లనియె నవనీధరేంద్రున - కెల్లవి నిను నాశ్రయించి నవియు స్వర్ణమయము లగుచు పగలును రేలును - క్రాలు మత్ర్రృసాదగరిమ వలన 1724 నెలవుకొన్న వారు నీ మీద దేవ గం - ధర్వ నిచయములును దానవులును (ప్రభల రక్తిమీరి స్వర్ణప్రభాయుక్తి - బరగుచుండు వారు వారలెల్ల 1725 ఏగుదెంచి విశ్చేదేవు లెల్లవారు - నసువులును మరుత్తులును దివౌకసులును మేరు వుత్తరశైలమ్ము జేరవచ్చి - పశ్చిమపు సంధ్య వేళలో వారలెల్ల 1726 అర్భనమ్మొనర్హు రాదిత్యునకు వారి - యర్భనముల సూర్యు డందినంత నఖిలభూతములకు నగుపడ రాకుండ - నవని ధరము నందె యస్తమొందు. 1727

కిష్కింధా కాండము 161 దినకరుండు నా పదియు వేల యోజన - ములయు దవ్వు శీఘ్రముగ ముహూర్త మర్హముననె చేరనరిగెడి నద్దాని - నా శిలోచ్చయమ్ము నహరహమ్ము 1728 దాని శిఖరమందు తరణి సన్నిభ మహ - ద్దివ్య భవనమొండు తేజరిలుచు బరగు విశ్వకర్మ ప్రాసాదనిచయ సం - బాధ మొప్ప నేరుపరచినయది 1729 అఖిల పక్షి గణ సమాకులమౌ చిత్ర - తరు నికాయ శోభితమ్ము పొలుచు పాశహస్తుడైన వరుణ దేవుండు మ - హాత్ముడుండునట్టి యాలయమ్ము _ 1790 అస్తమేరుగిరుల యంతరమున పది - తలలతోడి గొప్ప తాటి చెట్టు ఏపుమీరు జాతరూపమయమ్మును - చిత్రవేదికమ్ము శ్రీయుతమ్ము 1731 వానిలోన నెల్లవాన దుర్గమ్ముల నచటి సరసులందు నాపగలను రావణున్‌ విదేహరా ట్రనూజాతతో - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1732 స్వీయ తపము పేర్మి చెప్పుకోదగువాడు - బ్రహ్మతోడ నీడు వచ్చువాడు పేరు వడిన వాడు మేరుసావర్లినా - ధర్మవేత్త యచట దనరుచుండు 1733 మిహిరతుల్యుడైన మేరుసావర్షి మ - హర్షికి తలయొగ్గి యవని మీద నాచరించి ప్రణతి యడుగంగనగు మీరు - మైధిలేశ తనయ మనికి గూర్చి 1734 ఇంతదాక భానుమంతుండు రజనీ క్ష - య మ్మొదవినయంత నఖిల జీవ లోకమునకు నెరపి చీకట్టు లేకుండ - నస్తమొందుచుండు నద్రియందు 1735

ఏగ నింత దనుకనే శక్యమయ్యెడు - వానరవరులార వానరులకు

నంతకన్న మీద నా యభాస్కర మమ- ర్యాదమైన దెరుగరాదు మనకు 1736 అధిగమించి మైధీలాత్మజ జొాడయు - నాలయమ్ము రావణాసురునిది

మరలిరండు నిండుమాసమ్ములోపల - నస్తపర్వతమ్ము నండ కరిగి

నిలువరాదు గొక నెలకన్న పైబడి - నిలువ వధ్యుడగుట నిజము నాకు 737 చనెడువాొడు నాదు శృశురుండు శూరుండు - నెనసియుండి మిము శనెల్లవారి చెప్పినట్టులెల్ల చేసెడి మీర లా - లింపనగు నితడు వచించినట్టు 1796

162 శ్రీ, రామానుజ రామాయణము లా పెద్దవాడితండు విపుల బలుండు నా - శ్వశురు డతుల మహిత బాహుయుగళు డగుదు రన్నిపనుల యందు (ప్రమాణమ్ము - మీరు విక్రమమ్ము మీరువారు నిలుపుకొనియు నతనిన్‌ ప్రమాణమ్ముగా - కనుడు సశ్చిమంపు కడను మీరు 1739 అమితతేజు లీర లరసి కన్గాన్నంత - పార్టివేంద్రుని ప్ర్రియపత్ని నామె నెల్లవారమింక కృతకృత్యులౌదుము- చేసియున్న పనికి చేసి బదులు 1740 ళా కాక యిదియు దేశకాలార్థ సంహిత - మై హితమ్ము గూర్చు నదియు కార్య మునకు దీనికింక నొనగూడునే నేది - మైన నరసి నెరపనగును మీరు 1741 అంతట సుషేణముఖ్యులౌ హరులు నాల - కించి నిపుణమై యెసగు సుగ్రీవు పల్కు వారలెల్లరు సెలవాంది వానరవిభు -కడను వరుణాభిగుప్త మక్కడకు జనిరి 1742 (43వ సర్లు అనిచిపుచ్చి శ్వశురు నట్టు సుగ్రీవుడు - పశ్చిమంపు దిశకు పదపడి యట వానరర్షభుండు వోనరు వీరుని - శతవలి యృనువాని చక్కి గాంచి 1743 (ప్రభువు ధర్మవేత్త వచియించె నంతట - సర్వవానర గణ సత్తమునకు నాత్మహితమునైన దట్టె రామునకును - హితము గూర్చు వాక్యమిట్టులంచు. 1744 బెరసియుండి నూరువేల మందిని వనౌ - కసుల నీకు నీడు కాగలారి పాదుకొనుము కూడి వైవస్వతసుతుల - స్వీయమంత్రివరుల నెనసియుండి _ 1745 తీండ్రగల్లువా రుదీచీదిశ హిమశై -లావతంసకమ్మునైన దాని కలయవెదకు డెల్లకడల మీరలు మాట = పడని దాని రామపత్ని నామె 1746 కార్య మియ్యదియును కడతేరగా దశ - రధ తనూజుని ప్రియురాలి యెడల నప్పుతీర్చుకొని కృతార్థారవిదులలో - మేటులై విడివడి మెలగుద మిక 1747 మనకు మున్ను ప్రియము నొనరించినాడు మ - హాత్మకుండు రాఘవాన్వ్నయుండు బదులు సేయదాని కొనగూడు నేనియు = (బ్రదుకు పంట పండవచ్చు నింక 1746 అడిగి కొన్న పనిని కడతేర్చ నెవ్వాడు - చేయనతనికైన చేసెనేని సఫలమౌను వాని జన్మ తొల్లి తనకు - చేసినతనికైన చెప్పనేల 1749

కిష్కింధా కాండము 163 పూనియుండి యిట్టి బుద్దీ నింకెట్టులు - జనకరాజ తనయ గనుగొననగు నట్టు లాచరింపనగు మీరు నాకు ప్రీ - యమ్ము హితము గోరునట్టి వారు. 1750 ఈత డగును మాన్యు డెల్ల భూతములకు - నీతడెకద నరవరేణ్యుడనగ మనయెడలను ట్రీతి కొనసాగె నితనికి - రాముడితడు పరపురంజయుండు _ 175] ఈ యరణ్య దుర్గమ్ముల నెల్లకడల - నదులలో వర్వతమ్ముల నడిమి చక్కి కలయ వెదకెడువారలు గొక మీరు - బుద్ధి విక్రమ సంవద బూని యుండి 1752 అందు మ్రేచ్చదేశములు పుళింద దేశ - ములును శూరసేన విషయములును నటైె మలా 'ప్రస్టలోసవర్తనముల భరతదేశ - ములను కురుభూములను మద్రభూమినట్లై 1753 యవన కాంభోజములును శకాఖ్యజనప - దములు నారట్ట బాహ్లీకధరణులవియు బుషిక టంకణ పౌరవ పృథ్వులెల్ల - నట్లె చీనాది పరమ, చీనావనుల ని హారముల మాటి మాటికి నరసివెదకి - దరద హిమవంతముల నట్టై యరసి చూచి లో(్ర పద్మ కోర్విరుహ షండములయందు - ప్రబల దేవదారు వనములందు రావణున్‌ విచేహరాట్రనూజాతతో - నరసి వేదుకవలయు నచట వచట 1755 పిదప దేవగంధర్వ సేవితముగాగ = వెసగు సోమాశ్రమమ్మున కేగి యచటి నుండి పెను చరయలలోడ నొప్పు కాళ - మనగ బరగు పర్వతమున కరుగుడీరు ఆ మహీధరమ్మునందున్న మహనీయ - నిర్రరమ్ములందు నిభృతగుహల నచట నచట వెదకుడయ్య మీరలు రాము - పతినామె మహిత భాగధేయ 1757 గడచి చనినయంత ఘన్జ్దూల మద్దాని - హేమ గర్భమౌ మహామహీ(్ర మంతటన్‌ సుదర్భనాఖ్యమౌ సర్వత - మునకు మీరలెల్ల చనగనొప్పు 158 చనగ్‌ నవల దేవసఖిమన బరగెడి - పతగ నిలయమైన పర్పతమ్ము నిఖిల నీడ జూత నికర సంకీర్లము - వివిధ వృక్షజాల విలసితమ్ము 1759 దాననున్న నిబిడ కాననముల లోన- విరయురమ్ములందు విభృతగుహల రావణున్‌ విదేహరా ట్తనూజాతతో - నరసి వెదుకనలయు నచట నచట ట్రా

కేర4 శ్రీ రామానుజ రామాయణము 2 అరామనుజరమయమణము దాని దాటిపోయి కాననౌ నెల్లెడ - నూరుయోజనముల మేర బయలు పర్వతములు నదులు పాదపములు లేక - ్రాణులెల్ల విడిచివైచినయది 1761 గగురుపాటు గూర్చు కాంతార మద్దాని - త్వరితగతిని మీరు దాటి పోయి కడచి పాొండురమ్ము కైలాస తైలమ్ము - చేరనరిగి హృష్టి జెందు డీరు 1762 అచట నొప్పు పాొండురాభ్ర సన్నిభమును - హేమమయ పరిష్కియా మహితము విశ్శకర్మ నేర్మి వెలయజేసినది కు - బేరు రమ్యదివ్య వేశ్మ మదియు 1763 అచట కడు విశాలమౌ కమలాకర - మొప్పు నెసగగ కమలోత్ప్సలములు (క్రమ్మయుండు హంసకారండవమ్ములు - నప్స్పరోగణము శ అలమికొలువ 1764 అచట వైశ్రవణుడు నధినాథుడై యుండు - నఖిల భూతగణ సమర్శ్చితుండు కూడి గుహ్యకులను క్రీడించు ధనదుండు - యక్షరాజు శ్రీ సమన్వితుండు _ 1765 అందు చంద్రనిభములై వెలుగొందెడు - కొండలందు నిభృతగుహలయందు రావణున్‌ విదేహరా ట్రనూజాతతో - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట... 1766 చేరనరిగి శ్రొాంచ శిఖరి సుదుర్లమ - మైన దాని బిలములోన నప్ర మత్తులై ప్రవేశ మాచరింపంగనౌ - తలతురు చారరాని దంచుదాని 1767 వాస మచట నుండు వారు మహాత్ములు - భానుమ తృమ(ప్రభావులౌ మ హర్ములమరవరుల యర్భనములనైన - నందు దేవరూపులైన వారు 1768 తక్కు క్రాంచపర్వతములోని గుహలను -_ సానువులను శిఖర సమితి కొండ యిడుపులందును సెలయేరుల లోపల - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1769 (శ్రాంచపర్వతంపు ఘనశిఖరమ్ముల - వైన నరసిచూచి యచట నచట నవనిజాత రహితమౌ కామశైలమ్ము - మానసము విహంగమాలయమ్ము _ 1770 దాన భూతదేవదానవులకు రాక్ష సులకునైన చనగనలవి కాదు అదియు నెల్లవారు నరసివెదుకనౌ స - సానుకటక భాగకైలముగను 1771

కిష్కింధా కాండము "265 క్రౌంచ గిరిని దాటి గడచిన మైనాక - మనెడు పేరబరగు నవని ధరము అచట మయుని భవన మసుర సత్ర్తమునిది - తనకు దానె కట్టుకొనిన దదియు1772 పూని వెదుకవలయు మైనాక మందు స - సానుకటక కందరానుగతిని నెలత లశ్ళముఖుల నెలవులలో నెల్ల - నరసి వెదుకవలయు నచట నచట 1773 దేశ మయ్యది సమతి[క్రమించియు నాశ్ర - మమ్ము సిద్ధసేవితమ్ము దనరు నా యెడలను సిద్దులైన వైఖానసుల్‌ - వాలఖిల్యు లుండువారు మునులు _ 177 వందనీయు లా తపస్సీద్దులౌ వార - పగత కల్మషు ల్రపమ్ము పేర్మి నడుగనగును వారినైనను నీత వృ - త్తాంతము వినయాన్వితమ్ముగాగ 1775 'హీమ పుష్కర సంఛన్ను మెసగుచుండు - నందు వైఖాన సాఖ్యాకమైన సరసు తరుణ భొస్కరకాంతుల చనరు పుణ్య = హంసములు సంచరించెడు నట్టి దదియు అచట రాజరాజు నౌపవాహ్యము సార్వ - భౌమ మనెడు పేర బరగెడునది వారణమ్మెపుడును పర్యటించుచునుండు - నా ప్రదేశమున వశాన్వితముగ _ 1777 తత్సరోవరమ్ము దాటి పోయిన మీద - నష్ట చంద్రమో దినకరమై య తారకమ్మునైన సౌరసథము నిప్పు - యోదఖండిక మ్మనాదితమ్ము 778 సవితృ మండలాంళు సమితి వెల్లెడు నట్టు - తేజరిల్లు చుండు దేశమదియు నమరకల్పులున్‌ స్వయం ప్రభులౌ తప - స్పిద్దులచట శమము జెందియుండ 1779 అరుగ దాటి దేశమయ్యది శైలోద - మనెడు పేర బరగునట్టి తటిని యా సరిత్తున కుభయ తటమ్ములన్‌ కీచ - కమ్ములనెడు వెదురుగడ లెసంగు 1780 అవియె చేర్చుచుండు నద్దరి సిద్దుల - వారి నిద్దరి గొని వచ్చుచుండు పొలుచునుత్తరకురు భూము లచ్చట న్యాక్‌ - యమ్ము చరితపుణ్యులౌొ జనులకు జల సమృద్దమైన సరసులు కాంచన - సరసి జొత యుక్తి వరులు నచట పరగి నదులు నీల వైడూర్య పత్ర సం - యుక్తి వేల కొలది యొప్పునచట 1782

కరర శ్రీ రామానుజ రామాయణము 2 ఊరామొనుజరమయణము అచట రక్తకువలయారామముల స్వర్శ - వర్ష కువలయముల బాలభాను పగిది వెలుగులీను వానితోడను (ప్రకా - శించుచుండు నచటి చెరువులెల్ల 1783 మవ్వమౌ మహార్హమణి పత్రములతో హి - రణ్యకాంతి కేసరముల నీల చిత్రకువలయ వనసీమల నయ్యెడ - క్రమ్మియుండు నెల్లకడల గూడ 1784 వర్తులమ్ములైన స్వచ్చ మౌక్తికముల - మహిత ధనములైన మణులగముల కనకమయములైన ఘన పులినమ్ముల - నచటి నదులు వెల్లులారుచుండు _ 1785 అఖిల .రత్నమయములై చిత్రమై జాత - రూపమయము లగుచు రోహితాశ్వ సదృశకాంతితో నెసంగు నగోత్తమ - ములు మునింగి యుండ పాొలిచెడునది 1786 నిత్యపుష్పఫలమ్ములై నెగడు చుండి - యచటి (మ్రాకులు పత్రరధాకులములు దివ్యగంధరస స్పర్శ తేజరిలుచు- నెల్లకోరికలను దొరయించు చుండు 1787 పలు తెరంగులైన వలువల పండించు - తరువరము శ్రలచట తక్కినయవి స్ఫారమి'క్తికగ౬= వైడూర్య చిత్రము - లైన భూషణముల నట్లై యొసగు 1788 అంగనాజనులకు ననురూపమైనవి - అట్టులే పురుషుల కనువయినవి సౌఖ్య సాధనకయి సర్వర్తు సేవ్యముల్‌ - తరువరములు కాచు తక్కినయవి 1789 "హైమమయములున్‌ మహార్హమ్ములు విచిత్ర - మైనయవియు చిత్రమైన యాస్త రణములొప ప్పుచుండు రమ్యమౌ శయనము - లీను తక్కు పాదపేంద్రములును మనమునాకొ ప మన గౌ లిపెడి మాల్యముల్‌ పండించు - చుండు నచటి తక్కు నుర్చిజములు ముల్‌ మహా పె ప ర్హమైనవియును పెక్కు - పలు తెరంగులైన భక్ష్యములును _ 1791 పడతులెల్లవారు వదతు ల్ల చ సుగుణవతులు రూప - యౌవనాలక్షితలును విద్యాధర ఫణి సిద్ద గంధర్వ కిన్నరుల్‌ చేరి యర్క - తేజు అతివలతో క్రభి దేలుదురట 1792 ఇల్లరును సుకృత కర్ములు - నెల్లరుకేళీ పరసముదీరిత మతులున్‌ ఎల్లరు కామార్ధపరుల్‌ - పల్లవ పాణులను గూడి వసియింతురటన్‌ 1793

కిష్కింధా కాండము 267 అఖిల భూత చిత్తహారియౌ గీత వా - దిత్ర నిస్వన మృతీవరమ్య హసిత నిస్వనమ్ము నచ్చోట వీమల - వినగవచ్చు నెల్లవేళలందు 1794 అముదితుం డెవండు నచ్చుట లే డస - శ్రియుడెవండుగాని లేక యుండు నట మనోరమమ్ములైన గుణమ్ములు - పెనుపు మీరుచుండు దినదినమ్ము 1795 దాటిపోయినంత దాని నా దేశమ్ము - నుత్తరంపు టుదధి యున్హదచట మధ్య నందు హేమమయమైన మహనీయ - స్తోమగిరియనియెడి భూమి ధరము ఇం(ద్రలోక సంస్టులెల్ల వారును పర - మేష్టి లోక సంస్టులెల్ల వారు సురలు చక్క చూచుచుందురు దానిని - పర్వతేంద్రమున్‌ దివమ్ము నుండి 1797 సూర్యరహితమైన చోటైన నయ్యెడ - తేజరిల్టు దొని దీప్టి వలన సూర్యలక్ష్మి వలన చూబి యెరుంగనౌ - మండిపోవుచున్న యెండనట్టు 1796 వెలసియుండు నచట విశ్వాత్ము డేకాద - శాత్మకుండు శంభు డమరలోక నాధు డచట (బ్రహ్మనొగను (బ్రహ్మర్షి - మండల పరివారితుండు గౌగ 1799 ఏగరాదు మీకు వెట్టులైనను గొని - యుత్తరకురు భూమి కుత్తరమున దాటిసోవరాదు తక్కు భూతమ్ముల - కైనగాని యింకనట్టి గతిని 1800 నోమగిరి యనునది చారరానిదైై యుండు - గొదె దేవతాళికైన గాని అరసే కనుల దాని నంతట జగమే - మగుడి యరుగు దేరదగును మీరు. 1801 రగ నింత దనుకనే శక్యమయ్యెడు - వానరవరులార వానరులకు నంతకన్న మీద నొ యభాస్కర మమ - ర్యాదమ్లైన వెరుగరాదు మనకు 1802 సనుపేరుకొన్న యెడ లివి యెల్లను = వీని మీర లరసి వెదుకనగును ఉన్నయవియు చెప్పకున్లు ప్రయ్యవియైన - వాననైన బుద్ది బరపనగును 1803 అంత రాఘవున కగు మహత్రియమ్ము - దాన నాకైన నగు మహత్తరము ప్రియము జానకీ దర్శనజకర్మ సలుప నెరపి - నట్టు లనిలాన లోపములార యగును _ 1804

168 శ్రీ రామానుజ రామాయణము లా అంతట కృతార్డులై బాంధవాస్వితముగ = నంది నాయర్భన మనోరమాఖిల గుణ యుక్తి ప్రతిశాంత శత్రులై యుర్వి దిరుగు - డనుగులం గూడి ప్లవగులు ప్రాతటోధరులు (44వ సర్షు అతిశయముగ నిట్టులనియె సుగ్రీవుడు = నర్హయుక్తముగను హనుమతోడ నర్షసాధనమున నాత డా స్తవగ స - త్తముని యెడల నిళ్ళితార్చుడగుట 1806 థ్‌ లా జా రు పరమమైన ప్రీతి బడసి సుగ్రీవుడు - సర్వకాననౌక సాధిపుండు ననిల సుతునితోడ హనుమంతుతోడ వి - క్రాంతుతోడ నిట్టుగా వచించె. 1607 పృ్వినైన నంతరిక్షమ్మునందైన - నంబరమ్మున నమరాలయమున నంబువులను గాని హరిపుంగవా నీకు - గతి విళంబ మేను కాననైతి 1808 సర్వలోకములును సాసుర గంధర్వ = సహిత ఫణి నరసుర సహితముగను ఈ వెరింగియున్నవే వాయు నందనా - సాగరావనీదధ్ర సహితముగను 1809 గమనమున్‌ జవమ్ము కడలేని తేజమ్ము - లాఘవమ్మునైన స్లవగ వర్య తగినదేను నీదు తండ్రికి వీరుడా - యనిల దేవునకు మహౌజసునకు 1310 లోకమందు లేదు నీకు తేజమ్మున - నైన నీడు వచ్చు ప్రాణి యెదియు దాన నెట్టు పడయదగియెడునో సీత - నట్టు లేరుపరుపనగును నీవె 1811 హనుమ నీ యెడలనె పనుపడి యున్నది - యలవు తెలివియును సరాక్రమమ్ము దేశకాలములను తెలిసి మెలగుటయు- నీతి విద్వద(గ్రణీ నయమ్ము 1812 -రాముడు హనుముంతున కంగుళలీయక మొసగుట- అని వచించినంత హనుమంతు నెడలకా - ర్యాభిషక్తి కలి శ యాకళించి మది నెరింగియు హనుమంతుని గూరిచి - తలచె నిట్టలంచు దాశరథియు. 1813 హరిగణాధిపుండు హనుముంతునెడల తా - నితడు నిశ్చితార్హు డెల్లవెంట నెరపునెడల పనుల నిళ్చితార్థకరుండు - నగునుగాదె హనుమయైన గాని 1814 దీన నిట్లు బయలుదేరిన వానికి = పనుల వలన నెరుకపడి నతనికి నీశుచేత పరిగృహీతుడౌ నితనికి - ద్రువము కార్యఫలము తోచుటదియు 1815

ఆయతద్యుతి వ్యవసాయోత్తరుండైన = హరివరేణ్యు నతని నరసి చూచి యతడు తా కృతార్జుడైనట్టు సంప్రహృ - ష్టేంద్రియమనుడగుచు నెసగుచుండె1816 అంత (ప్రీతుడైన యాతడొసగె స్వనా - మాంకణోపశోభమానమైన యంగుళీయకమ్ము నధిపాత్మజాతకు - నరివిమర్హనుండు గురుతుగాగ 1827 జనకతనయ చిహ్నమున దీన నిన్ను నా - యొద్ద నుండి వచ్చియున్నవాని సకల వానరా[గ్రసర యనుద్విగ్దమ - నమ్మున ననుదర్శనమ్ము సేయు 1818 అలఘువీర నీదు వ్యవసాయమును విక్ర - మమ్ము సత్ష్యయుక్తమైన యదియు సుస్టిర ప్రతిజ్ఞ సుగ్రీవు నాజ్ఞయు - నొప్పు నాకు సిద్ది చెప్పునట్టు 1819 హరివరేణ్యు డాత డద్దాని గైకొని - తలనుదాల్చియున్‌ కృతాంజలియయి వందనమ్మొనర్చి పొాదమ్ములకు గూడ - ప్లవగసత్తముండు బయలుదేరి. 1820 కపిబలము మహనీయ ప్రకర్ష మంద - పవనజుడు వీరుడా కపి పరగుచుండె కడవ మబ్బులు వింట చుక్కల గమి వెలు - గొంద విమల మండలుడైన యుడుపతి వలె అతిబలా నీ బలమ్ము నే నాశ్రయించి = నాడ హరివరవి(క్రమా నాల్పవి'(క్ర మముల పడయుటెట్టులొ పవమానతనయ - ఆ జనకసుత నట్టుగొ హనుమ నెరపు (45వ సర్గు ప ఎ ప చి ప్లవగులెల్లవారి ప్లవగర్హభుండు సు (శ్రీవు డప్పుడటకు కేకవై ఎల్లవారి తోడ నిట్లనే రామ కా -ర్వార్హ సిద్ది కొరకు నై యతండు ఏనుపేరుకొన్న యెడల నీరీతిగా - నంతవట్టు వెదుకనగును మీరు 1823 _వానరులు బయల్టేరు కోలాహలము- నాధు నుగ్రశాసనమ్ము నద్దానిని - ఎరిగికొనిన వారు హరివరేణ్యు లెల్లవారు పుడమి యెల్లను మిడుతల = ట్లలమి బయలుదేరినారు వారు. 18624 లక్ష్మణాన్వితుండు రాఘవు డొ ప్రస తా వణమునందు తొను వాసముండె నెదురు చూచుచు నెలయదియును సీతను - బడయ నిల్పియున్ను గడువదియును

170 శ్రీ రామానుజ రామాయణము రమ్యమైన యుత్తరపు దిక్కునకు ధరి - క్రీ ధరాధిప పరివృతమునకును వేగమపుడు బయలువెడలెను వీరుండు - హరివరుడు శతవలి యనెడు వాడు తూరుపునకును వినతుండు వానరయూధ - పాలకుండు వెడలె బయలుదేరి 1826 వాయునందనుండు వానరవరుడు తా - రాంగదాది సహితుడగుచు నరిగె తా నగస్త్య చరితమైన యా దిశకు ద - క్షిణమునకు వలీముఖేశ్వరుండు 1827 పరమఘోరమైన పశ్చిమ దిశకును - వానరేశ్వరుడు సుషేణుడతడు బయలుదేరి పోయె వానరవ్యాఘ్రుండు - వరుణ పాలితమగు పజ్డ కపుడు. 1828 అంతనెల్ల దిశల కనిచిపుచ్చి యధాత - ధమ్ముగాగ ప్లవగధవు డతండు ముఖ్యుల కపిసేన మొదలియారుల నెల్ల - సుఖితు డందె ముదము సుఖముగాగ 1829 (ప్రభుని పల్కరింపు బడసినవా రెల్ల - వారు ప్లవగ యూధ పాలకులును తరలి పోయి రపుడు తమ తమ దిశలను - బట్టి కొనుచు వారు త్వరితగతుల1830 ఏము సీతను గొని యేగుదెంతుము రావ - ణాసురునయిన హతమార్తు మేము నార్చుచుండి పేర్చి యార్చుచు నుండియు - గర్జనమ్మొనర్చు కపి గణములు విపులబలురు రంకె వెట్టచు పరువిడు - చుండి బొబ్బవెట్టుచుండి వారు 1831 ఏ నొకండనె వధియింతును దొరకిన - రావణాసురుండు రణము నందు అంత కలచివైవి యతిరయమ్మున గొని - వత్తు జనకమానవాధిప సుత 1832 బడలియుంట వలన వడకెడు నామెను - తమకు నిలకడ పడదగు నటంచు జానకీ గొనివత్తు నేను పాతాళము - నుండిబైన గాని యొక్కరుడనె 1833 చీల్చివైచు వాడ చెట్లనన్నిటి నేను - పారద్రొబ్బు వాడ పర్వతముల పగుల నడచువాడ వసుధా తలమ్మును = కలచివైచువాడ జలనిధులను 1834 నూరుయోజనముల మేర దూకగజాలు - వాడ సందియంబు వలదు దీన నేరుతు నురుకంగ నూరు యోజనముల - మేరకన్న గూడ మించి నేను. 1835 పుడమి మీదనైన కడలిలో నైనను - కొండలందునైన కోనలందు నైనను బలిసద్మమందు నడుమనైన - నాకు పోక తునిగి పోకయుండు 1836

కిష్కింధా కాండము క్ష71 అంచు నిట్టు లప్షు డచట నొక్కొక్కడు - బలిమి పొగరుకొన్న వానరులును పలుకుచున్నవారు పలుకుల నచ్చోట - వానరేళు సన్నిధానమందు 1837 (46వ సర్లు బయలువెడలినంత వానరేంద్రులును సు - గ్రీవుతోడ రాముడీ విధముగ పల్కె నీవు భూమి వలయ మిదంతయు - నెరిగి యున్నవాడ వెట్టు లొక్కొ 1838 (ప్రణత చిత్తుడైనవాడు సుగ్రీవుడు - నంత రాఘవునకు ననియె నిట్టు విస్తరమ్ము గాగ వివరింతు నెల్ల నీ - వాలకింపు నూనవా(గ్ర గణ్య 1839 అసురముఖ్యుని మహిషాకృతి వానిని - దుందుభియనువాని తొల్లి వాలి వెంట దరుముచు పరువెత్తుచు నుండగా - మలయ పర్వతమ్ము వలని కతడు1840 మహిషరూపు డపుడు మలయ పర్వత గుహా - ముఖములోన చొచ్చి పోయె నంత వాలి ర్రైనగాని వాని జంపెడు తమి - నచట మలయశైల మందు చొచ్చె. 1941 అంత కాపువెట్టి నచ్చట నాగుహా + ద్వారమందు వినయవంతు నన్ను నపుడు ని(ష్కమింపడయ్యె సంవత్సర -మరుగనైన వాలి యందు నుండి. 1942 అంత నా బిలమ్ము నపుడు క్షతజవేగ = మునను చక్కనిండిపోయి యుండి విస్మితుండ నేను వీక్షించి యది భ్రాతృ - దుఃఖ విష సమార్షితుండనైతి 1843 అంతట మది నెంచి నాడను నేనును - పడియె నన్న యనుట స్పష్టమంచు పర్వతమ్ము సాటి వచ్చెడు శిలతోడ - బొరియ వాకి లేను మూసినాను నేరకుంట వలన నిష్క్రమింపంగను - మాసిపోవుగాక మహిషుడంచు 1844 అంత నేగుదెంచినాడ కిష్కింధకు - నతని (బ్రదుకుపైన నాస విడచి ఏను పడసితి మహనీయమౌ రాజ్యము - తొరతో రుమాన్వితమ్ముగాగ 1845 కూడి మిత్రగణము తోడ విజ్వరుడవై - వాస మచట నున్నవాడ నేను నంతలోన దానవర్షభు నాతని - గూలిచి యరుదెంచె వాలి యటకు 1846 అంత నేను రాజ్య మతని కిచ్చితి గౌర = వమున భయము గదిరి పనిచియుంట నన్ను చంపగోరి యున్న దుష్పాత్ముడు - వ్యథిత చిత్తుడైనవాడు వాలి

172 శ్రీ రామానుజ రామాయణను న. వెంట దరుముచుండె పెన్నల్క పరువెత్తు - చున్నవాని సచివయుతముగాగ 1847 అంతనుండి నన్ను సాను బంధుని వాలి - యురికి పరువు వెట్టు చుండజేసె పలుతెరంగులైన వాహినుల్‌ గాంచుచు - వనులు నగరములును కనుగొనుచును అంతనుండి నాకు నాదర్శతల మట్టు - కానుపించుచుండు క్షాతలమ్ము నపుడు గోప్ప దమ్మునట్టు లలాతచ - క్ర ప్రతిమముగాగ కానవచ్చె 1849 ఏగి తూర్పుదిశకు నేనంత గాంచితి - పలుతెరంగులైన పాదపములు పర్భతములు నదులు పలుతెరంగుల యవి - రమ్యమై చెలగు కొలంకు లవియు ధాతు మండిత మ్ముదయ పర్వత మ్మది - యరసి యున్నవాడ నచట నేను సాగరమ్ముక్షీర సలిల పూర్ణమ్మును - నిత్య మప్పరసల నిలయ మదియు వెంట దరుముచుండ వెన్నాడి వాలి నన్‌ - పరువు వెట్టు చున్నవాడ నప్పుడు 1851 వెనుక దిరిగి మరలి వేగమ్ముగా విభో - అపుడు బయలుదేరినాడ నేను వెను దిరుగుచు నున్న నను వెంట దరుముచు - పరువు వెట్టై వాలి సపటురయమున ఆ దిశ విడనాడి యటుపైన దక్షిణ - దిశకు నేను బయలు దేరినాడ వింధ్యపాదపములు పెనచినయెడకు చం - దనతరు చయ భూషితమ్మునకును1853 అరసి యచట నున్న యవనీజ శైలముల్‌ - దక్షిణ దిశనున్న తక్కువాని పశ్చిమంపు దిశకు పరువిడినాడను - విడక వాలి నన్ను వెంట దరుమ 11954 పెక్కు దేశములను చక్క వీక్షించియు - నస్తగిరి వరమ్ము నరసి చూచి చేరనరిగి యస్తశిఖరి సత్తమము నే - నుత్తరంపు దిశకు నురికినాడ హైమ నగము మేరు చాపై సముద్రమ్ము ఆ నట్జై యుత్తరమ్ము నంతవట్టు 1855 ఎందుగాని శరణు పొందనైతినా వాలి - వెంట దరుముచుండ విడక నన్ను నపుడు బుద్ధి పంపదాధ్యుడు హనుమంతు - డాత డనియె నిట్ట లంచు నాకు1856 పార్టివేంద్ర జ్ఞప్తి వచ్చె నిప్పుడు నాకు - నెట్టు వానికిన్‌ హరీశ్చరునకు నిచ్చినాడొ శాప మీ యాశ్రమ పదమ్ము - నందు ముని మతంగు డప్పుడెపుడా 1857

-... కిష్కింధా కాండము 273 చొచ్చెనేని వాలి యిచ్చోట నెపుడైన - వాని శిరము నూరు వ్రక్కలగును అచట నునికి మనకు నగును సౌఖ్యము నిరు - ద్విగ్ను డగుచు నీవు వెలయు దచట భూధరమ్ము బుశ్యమూకమ్ము నృపసుతా - అంత నుండి చేరినార మేము ఇచటి కప్పుడు చొరనే లేదు వాలి మ - తంగ మౌని వలన తలకువలన 1859 ఇట్టి రీతి రాజు యేనైన నప్పుడు - కాంచియున్నవాడ కన్నులార నుర్పిమండలమ్ము నున్నంత వట్టును - గుహను దీన చేరుకొంటి పిదప 1860 (కవ సర్లు అరసి చూచుకొరకునై విదేహాత్మజ - నెల్లకడల వానరేళ్చరుండు పనిచి యున్నవారు వానర యూథపుల్‌ - చెప్పినట్లు చనిరి శీఘ్రగతిని 186]

• దక్షిణ దిశనుండి తప్పు తక్కిన దిశలనుండి నానరులు మగుడి వచ్చుట - పెను సరస్సు లెల్ల విపుల వాహినులును - పొదలు నాకసమ్ము పురవరములు నట్లె పర్షతమ్ము లాపగా దుర్గము - లరసి వెదకుచుండి రన్ని యెడల 1862 పనుపు నొంది యున్నవారు సుగ్రీవుచే - నెల్లవారు కపిగణేశ్చరులును తరచి వెదకు చుండి రరలేక సగిరికా -ననములైన యెడల కనుకనిగను 1863 వెదకి వెదకి పగటివేళలో నెల్లరు - పడయ సీత పట్టుపట్టినారు మేదినీ తలమున మేను వాల్భుచునుండి = రపుడు రాత్రివేళలందు కపులు. 1864 ఎల్లకారులందు నేపారు పండ్లతో - నున్న పాదపమ్ము లున్న యెడల చేరి రాత్రి సెజ్జ జేరుచు నుండిరి - ప్లవగు లెల్లవారు (ప్రతిదినమ్ము 1865 వెదకి యా దినమ్ము మొదలుగా నెలలోన - వచ్చి చేరినారు ప్రస్రవణము నాసలుడిగి యున్న హరి యూధపాలురు - సకల వానరేంద్రు సన్నిధికిని 1866 చెప్పేనట్టుగొ సచివులతో సహితమ్ము = వెదకినైచి తూరుపు దిశ యెల్ల కాంచ కుండను జనకాత్మజన్‌ వినతు౦ండు - మగుడి యరుగుదెంచె మహిత బలుడు ఊచముట్టుగాగ నుత్తర దిశ యెల్ల - నరసి వెదకి వైచి యరుగుదెంచె సైన్య సహితుడగుచు శతవలియును మహా - వానరోత్తముండు వాడు నపుడు 1868

క శ్రీ రామానుజ రామాయణము న న వానరులను గూడి పశ్చిమ దిశ యెల్ల - నా సుషేజుడైన నరసి వెదకి వారి గూడి చేరవచ్చె సుగ్రీవుని - నిండు నంతలోనె నెల గడు వది 1869 ప్రస్రవణ శిఖరముపైన సుగ్రీవుని = గూడి రాముతోడ గూరుచున్న వాని చెంత జేరవచ్చి (ప్రణామము - లాచరించి నుడివి రతని కిట్టు 1870 వెదకి నార మెల్ల పృర్వీధరమ్ముల - కాననమ్ములందు గహనములను ఆపగలను సాగరాంతమ్ములన్‌ గూడ - నఖిల జనపదమ్ములందునైన 1871 వీవు పేరుకొన్న నిభృతమౌ గుహలవి - విడక యెల్లవాన వెదకినాము వల్లికావితాన వేల్ళితముల మహా - గుల్మములను వెదకికొంటి మేము 1872 చొరగ రాకయుండ చూపట్టు పట్టుల - విషమ దుర్గ్షములను విడువకుండ వెదకినార మేము విపుల 'ప్రమాణమ్ము - లైన జీవుల హతమార్చినాము 1873 అలఘు సత్త్వాభిజనుడౌ మహాత్ముడతడు - కపి వరేణ్యుండు మైదిలి గాంచువాడు జనక సుత చన్న యాత్రోవ చక్కి బట్టి - యున్న మారుతి హనుమంతు డొక్కరుండె (48 వ సర్షు మారు తాత్మజుండు తారాంగదుల తోడ - గలసి వెడలి పోయి కపి వరుండు నానతిచ్చియున్న యట్లు సుగ్రీవుడు - అరిగి చేరె దేశ మయ్య దియును 1875 = హనుమదాదులు వింధ్యపర్వతము చెంత వెదకుట - వాడు నెల్లవారి వానరోత్తంసుల - నెనసి దూర మరిగి యెల్ల కడల వెదకులాడుచుండె వింధ్యపర్వతమున - గుహలలోన సాంద్రగహనములను_ 1876 పర్వతా(గ్రములును వాహినీ దుర్గముల్‌ - వి పులమౌ సరసులు వృక్షములును వృక్షషండములును వివిధ పర్వతములు - ఘనతరమ్ములైన క్ష్మారుహములు 1877 వారలెల్లవారు వానరుల్‌ దిక్కుల - నన్ని యెడల వెదకుచున్నవారు వీరవరులు వారు వెదకి మైథిలి జన = కాత్మజాత సీత గానరైరి 1878 వారు మెసవుచుండి ఫలములు మూలముల్‌ - పలుతెరంగులైన వాని నెల్ల వెదకుచున్న స్టవగపవీరులు దుర్హర్ష్ను - లందు వాసముండి రచట నచట నా మహా ప్రదేశమది దురన్వేషమ్ము - గుహల విపుల ఘోర గహనములను_ 1879

కిష్కింధా కాండము 175 నిర్ణలమ్ము నట్లె నిర్ణనమును శూన్య - మొడలు గగురుషాడుచు నడవి యదియు నపుడు విడచిపుచ్చి యా దేశమది యెల్ల - వారు ప్లవగ యూధపాలకులును 1880 అట్టివాని ఫోరమౌ నరణ్యమ్ముల - వెదకి కొనుచును భృశపీడితాత్ము లన్య దేశమున్‌ దురాధర్షమున్‌ ప్రవే - శించినారు వెర పాకింత లేక 1881 అచట వంధ్యఫలములౌ వృక్షములు వివు - ప్పృమ్ము లట్లె పర్ణ వర్జితములు నీరు లేకయున్న యేరులు నచ్చోట - దుంప యచ్చట కడు దుర్రభమ్ము 1882

కానరా వచటను కాసరమ్ములు గాని - హరిణములును గొని కరులుగాని శకునములును గాని శార్జూలములు గాని - అన్య వన చరమ్ములైన గాని 1883 ఉర్విజములు లేవు ఓషధులును లేవు - లేవు వీరుధములు లేవు లతలు పద్మినులును స్నిగ్ధ పత్రములై నేల - పుల్ల పంకజముల పాలుచుచుండు కాంచ దగిన యవి సుగంధ బంధురములు - (భ్రమర సంఘ సంవివర్జితములు1884 కండు డనెడువా డొకడు మహాభాగుండు - సత్యవాది తాపసా(గ్రసరుడు ఆ మహర్షియు పరమామర్షి దుష్ప్రధ -ర్షణు డతండు నియమ సంయమముల1865 ఆ వనమ్ములోన నాతని పుత్రుండు - పదియు నారునేండ్ల బాలకుండు అణగిపోయె బీవితాంతమ్మునందగా - నలుక గొనియె నా మహర్షి దాన 1886 అందె శాప మచటనా ధర్మచిచ్తుచే = నా మహావనమ్ము నయ్యది యశ రణ్యమౌ నటులు దురాధర్వమౌనట్టు - పశువిహంగ గణ వివర్ణితముగ 1887 వారలెల్లవారు వాని వనాంతముల్‌ - ఘన గిరీం(ద్ర విపుల కందరములు పర్వతముల నదులు (ప్రభవించు పట్టులు - నెమకి రప్పు డచట నెమ్మది గను 1888 క్‌ అచటనైనగొని యా మహాత్ములు జన - కాత్మజొత సీత గానరైరి హర్తయైన రావణాసురువైన సు - గ్రీవునకు ప్రియ మొనరించువా రు 188 వారు వేగ జొచ్చి భయదలతాగుల్మ - పరివృతమ్ము ఘోరవన మదియును కాంచి రచట (క్రూరకర్ముని రాక్షసు - వేలుపులకువైన వెరవనతని 1890

176 శ్రీ రామానుజ రామాయణము పారజూచి వాని ఘఫోర రూపమువాని - నొండు కొండయట్టు లున్నవాని దట్టి గట్టిగ బిగగట్టిరి వారెల్ల - పర్వతోపములను వారిగాంచి 1891 బలియు డాతడైన వానరులెల్లర - కనియె నిలుడు నాశమైతి రంచు ముడిచియున్న తనదు పిడికిలి పైకెత్తి - కనలు మీర వారి గదియ నురిక 1892 అపుడు వాలి పుత్రు డంగదుడును వేగ - మురికి మీద పడుచునున్నవాని నితడు రావణుడని యెంచి మనమ్మున - హస్తతలము తోడ నడచె నతని 1893 వాలి పుత్రువ్రేటు పడిన వా డాతండు - వాత వెడల (గ్రక్కి పచ్చినెత్తు రసురు డొరిగి పోయె నవనీ తలమ్మున - కూల గొట్ట పడిన కొండవోలె 1894 ఊరు పుడిగి యాత డుర్విగూలగ జిత - కాశులైనవారు కపులు వారు పెక్కుమారు లచట వెదకిరి తద్గిరి - గహ్వరమ్ము నెల్లకడల నప్పుడు 1895 వెదకి వైచి నంత విపినమ్ము మరియొక - మారు వారలెల్లవారు నంత మరియు నొక్క ఘోరమౌ గిరిగహ్వర - మందు చొరిరి దాని యంతికమున_ 1896 వెదకి నారు మరల విన్నదన మ్మొంది - వెడలి బయట వచ్చి బెరసియుండి కూరుచుండిరి కడుగుందిన మనముల - చేరి యొంటి నున్న చెట్టమొదట 1897 (49 వ సర్గ అంతట వచియించె నఖిల వానరులకు - నప్పు డిట్టు లంచు నంగదుండు బడలియున్నవాడు ప్రాజ్ఞసత్తము డూర్చు - బరపి చక్క మెల్ల పల్కులిట్టు 1898 సాంద్ర విసినములును శైలముల్‌ నదులును - గహన దుర్గములును కడమ లేక దరులు గిరిగుహలును తక్కిన చోటులు - నరసి వెదకినార మన్నియెడల 1899 ఆచట నచట మనము నందరమును గూడి - కానరాకయుండె జానకియు న సురుడునైనగాని సురసుతోపను సీత - నపహరించుకొనుచు నరిగి నతడు 1900 ఉ(గ్రశాసనుండు సుగ్రీవు డాతండు - గడచి చనియె పెద్దకాలము మన కందు వలన మీర లందరునుం గూడి - యరసి వెదుకవలయు నన్నియెడల 1901

కిష్కింధా కాండము [77

పొరద్రోలి తొట్రు పాటును శోకమ్ము - నిగిడి వచ్చుచున్న నిదురనైన

సీతను జనకాత్మజాతను కనుగొన - నైనయట్టు వెదకులాడు డీరు 1902 ఉడిగియుంట దిగులు నుత్సాహమూనుట - యోటమన్ను దెడద కుండమియును

జి అట్ల

కార్య సాధకములుగా పేరు కొన్నారు - దాన పల్కుచుంటి నేను నిట్టు 1903 ఈ దినమ్ము గూడ నీవన దుర్గమ్ము - ప్లవగులెల్ల వెదకు వారు గాక

విడచి పుచ్చి ఖేద మెడదను మరల నీ - విపిన మెల్లవారు వెదకు డీరు 1904 పూని పనియొనర్చు వానికి తప్పక - కానవచ్చు చుండు కర్మఫలము

కూర్కుచుంట టునకు కొారగామ నిర్వేద = మెడద చాలినంత పడసి యుండి 1905 పరమ కోపనుండు ప్రభువు సుగ్రీవుడు - చండ దండుడు కపి సత్తముండు =

వాని కెల్రయపుడు భయపడవలయును = ఆ మహాత్మకునకు రామునకును _ 1906 ఇది హితార్థమైన దేను పల్కితి మీకు - చవియెసంగునేని సలుపనగును

కాకయున్న చెప్పగా నొప్పు మన కెల్ల - వారికిన్‌ దగినది వానరులును 1907 ఆలకించి యవియు నంగదు పల్కులు = మాట యిదియు గంధమాదనుండు

నాడె నిట్టు అంచు నవ్యక్తముల పిపా = నాశ్రమ పరిఖిన్న జల్పితముల 1906 పల్కు నంగదుండు పల్కిన దిప్పు డ - య్యదియు మనకు బోలినదియు గాదె మనకు హితమునైన దనుకూలమైనది - ఇతని పలుకు లాచరించు టొప్పు 1909 మరల మార్గణమ్ము నెరపుద మిట పర్వ - తముల కందరముల దరుల నట్లె కాననముల శూన్యమైనవానను గూడ - కొండ జాలు లందు గూడ నటె 1910 ఆనతిచ్చి యుండె నాతడు సుగ్రీవు - డామహాత్ముడెట్టు లట్టులెల్ల వెదకువారు గాక విపినమ్ము గిరి దుర్గ - ముల నికెల్ల కడల పూన్కి మెయిని 1911 అంతట మరలంగ నా వానరుల్‌ మహా - బలురు వేగలేచి బయలు వెడలి వెదకినారు వింధ్య విపిన సంకీర్షమై - నట్టి యెడను దక్షిణంపు దిశను 1912

178 శ్రీ రామానుజ రామాయణము | నయన ననన వారలెల్లవారు నానరుల్‌ శారదా - భ్రప్రతిమము శృంగవంతమున్‌ ద

రీ సమన్వితమ్ము శ్రీమద్రజత పర్వ - తమ్మది యధిరోహణ మొనర్చి 1913 అచట కోద్రవనము నత్యంతరమ్యమ్ము - సప్త పర్షవనుల చక్కి గూడ

నరసి వెదకినారు హరివరేణ్యులు వారు = కనుగొనంగగోరి జనకతనయ 1014 ఆ నగమ్ము శిఖర మధిరోహణము సేసి - శ్రాంతులౌ విపుల పరాక్రము లట గాంచరయ్యిరి జనకాధిప తనయను - రాము మహిషిని ప్రియురాలి నామె 1915 పర్వతమును దాని బహుకందరమ్మును - వార లరసి చూపు బరపే చక్క హరివరేణ్యులెల్ల రవరోహణము సేసి - రరసి చూచుకొంచు నన్నియెడల 1916 అంతట దిగివచ్చి యవనికి వారలు - నొడ లెరుంగకుండ బడలినారు

ఒక ముహూర్తము నిలుచుండి యచ్చోటను - వృక్షమూల మాశ్రయించినారు. 1917 వార లొక ముహూర్త మూరడి యుండి యొ - క్కింత బడలు పాటు నెడపి పుచ్చి మరల పూనుకొనిరి మార్గణ మొనరింప - వారు దక్షిణంపు పజ్జ నెల్ల 1918 హరివృషభులు వారు హనుమంతు డాదియౌ = వారలెల్లగూడి బయలు వెడలి యవని ధరము వింధ్య మాదిగా నంతయు - నచట నచట వెదకినారు వారు 1019

(50వ సర్లు

మారుతాత్మజుండు తారాంగదులతోడ - గలసియుండి యప్పుడు కపివరుండు వెదకులాడు చుండె వింధ్యశైలమ్మున - గుహలలోన నచటి గహనములను 1920 సింహశార్దూల జుష్టమై చెలగునెడల - హ్రాదినులలోన నట్టె శిలాతలముల పర్వతేంద్రమ్మునన్‌ మిట్ట పల్లములను - ఆయత 'ప్రస్రవణమ్ముల యందు గూడ ధరణి ధరము దాని దక్షిణ సళ్ళిమ - కోటికడకు చేరుకొనిరి వారు

వారలెల్ల రటనె వసీయించుచుండగా - కాలమయ్యదియును గడచి చనియె 1922

ఆ ప్రదేశమది దురన్వేషము నతిమ = హా గుహాగహన సమన్వితమ్ము

అచట వాయుసూను డవనీధరమ్మున - నన్నియెడల వెదకు లాడు చుండె

నాండొరులకు చేర్వ నుండి హనూమంతు - డొండొరువుల గలసియుండి యపుడు

కిష్కింధా కాండము 179 గంధమాదనుండు గజుడు గవాక్షుడు - గవయుడున్‌ శరభుడు కపినళుండు మైందుడున్‌ ద్వివిదుడు మరి సుషేణుండును - భల్లవరుడు జాంబవంతుడతడు అంగదుం డతండు హరియువరాజు కాం - తార గోచరుండు తారుడతడు పృద్విధరగణ పరివృతమైన యెడలను - కలయ దక్షిణంపు కడను నెమకి పిదప నచట నరసి వెదకెడి వొరలు - తెరచియున్నదాని బొరియ గనిరి 1925

-వానరుల స్వయం ప్రభా బిల ్రవేశము- బుక్షబిల మనంగ నెసగు దుళ్లమమును - దానవాభిరక్షితము లతాద్రు మూవకీర్షమైన మహనీయ బిలమును - శ్రాంతులు సలిలార్జులైన వారు వారలెల్ల క్షుత్పిపాసా పరీతులు - కపిగణమ్ము లెదుట గాంచినారు 1926 బిలములోన నుండి వెలువడు చుండెను - క్రౌంచ సారసములు నంచగములు జలసమా(ర్షములును చక్రవాకులు శత - పత్రరేణురక్త గాత్రములును 1927 అంతటన్‌ సుగంధియౌ నా బిలమ్మును - మీరరాని దాని చేరనరిగి వానరా[గసరులు వారెల్లి విస్మయ న వ్యగ్ర మానసులుగ బరగినారు 1928 ల హరివరోత్తములు మహాబలాఢ్యులును తే - జస్వులైనవా రసం(్రహృష్ట హృదయులగుచు నుండి యొదవిన పరిశంక - దరియజేరినారు తద్చిలమ్ము 1929 వివిధ సత్త్య సంకీళ్లమై వెలయుడాని - దానవేంద్రాల యోపమమైన దాని మహిత ఘోరమ్ము దుర్దర్భమైనదాని - నెల్లెడల దుర్విగాహమై యెసగుదాని _ 1930 అంత పర్వత కూటాభుడైనవాడు - అంజనేయుండు గంధవ హాత్మజుండు ద్రురకాంతార వనకోవిదుం డతండు - ప్లవగవరు లెల్లవారితో పలికె నిట్లు 1931 "షై న _ కలయ దక్షిణంపు కడను నెమకీ పృర్వి ధరగణ పరివృతమైన యెడల ము నకాత్మజాత 1932 న జి బడలి పోయి యున్నవారము మనమెల్లి - కారాల లః _ శాంచ సారసముల నంచగముల

ఈ బిలమ్ములోన నెల్లెడ నుండియు =

న రము్ములు - వెడలి వచ్చు చుండె వెలుపటికిని 1933 గలసి చ్రవాకములు జలార్రయ్యి

180 శ్రీ రామానుజ రామాయణము యనం బా బెరావాయణలము నిక్కువముగ నున్న దిక్కడ సలిలవం - తమ్ము కూపమేన్‌ ్రదమ్ము గాని క డ్తీ

అట్టులగుట స్నిగ్ధమైన పాదపము లీ - బిలము వాకిట నిట నిలిచి యుండె 193 అనివచించి చొచ్చి రా బిలమ్మున తిమి - రావృతమున వారలంద రప్పుడు

హరులు వారు రోమహర్షణము నచంద్ర - సూర్యమైనదాని చూచినారు 1935 అరసి దాననుండి తరలి వెల్వడెడు హ - ర్యక్ష జంతు పక్షు లవియు నవియు

నిరులు మూసి యున్న బొరియ నద్దానిని - చొరిరి వానరాగ్రసరులు వారు 1936 వారి కన్ను కుంటు వడదు ప్రభావము - గాని విక్రమమ్మునైన గాని

వాయువు గతి వోలె వారల దృష్టియు - నిరులలోననైన బరగుచుండు 1937 వేగమొప్పుగా ప్రవేశించి వారలు - స్లవగకుంజరుల్‌ బిలమ్మదియును

కాంచి రుత్తమమ్ము కడు నభిరామమై - దీప్తమైనయది ప్రదేశ మచట 1938 అంత దుర్గమమగు నా బిలము శన వివి - ధావనీజ సంకులావృతమున

నొండొరు పెనచికొని యుండి యొక్కామడ - యెొడము మెల్ల మెల్ల నేగినారు 1939 ఒడలి తెలివి తప్పియున్నారు దప్పిక - గొన్న వారు జలము గోరు వారు

చకితులైన వారు జరిగిరి బిలమున _ తల్లడిలక కొంత తడవు వారు 1940 వారు కృశులు దీనవదనుల్‌ పరిశ్రాంతు - లైనవారు ప్లవగు లంతమంది

వెలుగు గాంచి రెదుట వీరు లప్పుడు జీవి - తమ్ముపై నిరాశ 'క్రమ్మినారు. 1941 అరుగుదెంచి యంత నచ్చోటికిన్‌ సౌమ్య - మున్‌ వితిమిర మౌచ్చు పొలుచు వనికి కాంచినారు కనుల కాంచన తరుప్పుల - దీప్తవీతి హోత్ర దీధితులను 1942 సాలతాల వంజుల ధన చంపకముల _ కకుధపున్నాగ నాగవృక్ష కుసుమయుత కర్ణికారములను చిత్రకాంచన స్త - బకముల నరుణారుణ పల్లవముల శిఖర

ముల లతల హేమభూషణ భూషితముల 1943 బాలభాను సన్నిభముల వైడూర్య క - ల్పితములైన విప్పల వేదికముల నొడలి పెంపు వలన నొప్పారుచున్నట్టి - స్వర్హ్వమయములైన పాదపముల 1944

కిష్కింధా కాండము 1181 నీల వైడూర్య వర్షమై నెగడు వాని - పతగ సంవృతమై యున్న పద్మినులను బాలభాస్కర నిభములై పరగు మహిత - కాంచనాంబుజ యుతముల గాంచినారు హాటకమయమైన యట్టి మత్స్యమ్ముల - గొప్ప కూర్మములను గూడినవి ప్ర సన్దు సలిలపూర సమభివృతములైన - కొలకు లచ్చట కనుగొనిరి వారు 1946 కాంచన మయమైన ఘన విమానమ్ముల - రాజతాన్వితమ్ములైన వాని స్వర్షమయ గవాక్ష సహితమై మౌక్తిక జాలకావృతముగో (గ్రాలు వాని 19క్న7

"హైమరాజత భౌమమ్ములైన వాని - నతుల వైడూర్య మణిమంతమైన వాని గృహవతంసమ్ముల నచట శీశవరులు - కనుల గన్గాని రపుడెల్లకడల వారు 1948 పూలు పండ్ల తోడ పొలుచు వృక్షమ్ముల - పగడములను మణుల దెగడు వాని ళా కాంచన (భ్రమర గణాంచితమౌ వాని - నెల్లకడల మధువు లెసగువాని 1949 మణికనక చిత్రపీరముల్‌ మంచములు మ - హోర్ట్మ యానమ్ములెల్లెడ నరసినారు స్వర్ణ రాజత కాంస్య భాజన చయములు - నగరు దివ్య చందన సంచయము లరసిరి మ మిగుల శుచిగ నున్న మెసవనౌ వానిని - మూలఫల నికాయముల మహార్హ్మ మైన వాని సేవ్య పానీయ చయముల - మధువుల రసవంతమైన వాని 1951 విలువ మీరు దివ్యాంబర విసరములను - చిత్రకంబళసంచ యాజిన చయముల నటనట నమర్చియున్ను దీస్తాన్లి కొంతి - శుభ్రకనకరాసుల కపుల్‌ చూచినారు 1952 అచట నచట వెదకులాడెడు వా రా బి - లమ్ములో మహాబలాఢ్యులైన కవులు శూరవరులు కాంత నొకర్తి న - దూరమునను గాంచినారు వారు 1953 ఇంతి నోమె చీర కృష్ణాదీ నాంబర - తేజమున వెలుంగు తెరగుదాని తాపసొంగన నియతొహార గనుగొని- భయము పడిరి మిగుల వారలెల్ల 195క్త అచట తొలగినిలిచి రచ్చెరు వందుచు - హరివరేణ్యు అప్పు డని యెడల నడిగి నిట్టులనుచు హనుమంతు డయ్యెడ - నెవర వీవు బిల మి దెవరి దొక్కొ1955 మ్‌

182 శ్రీ రామానుజ రామాయణము ____తీరామానుజరమయణయము అంతనద్రి మాద్రియౌ హనుమంతుడు - మొక్కి దొయిలొగ్గి ముసలియామె కడిగె నెవర వీవు నాలయము బిలమ్ము - మణికనకములు చెపుమా యొవరినా 1956 (52వ సల్ల) ఇట్ట లంచు నచట కృష్ణాజి నాంబర - తోడ నా నురుత్సుతుండు పల్కి అడెనిట్టు మరల నా మహాభాగకు - ధర్మచారిణికిని తాపసెకిని 1957 దీని నీ బిలమ్ము తిమిర సంవృతమును - చొచ్చి నార మేము చెచ్చెరమెయి నాకలికిని దప్పి కల్దాడి బడలితి - మలసి పోయి యుంటి మన్ని యెడల 1958 దూపగొంట మేము దూరినారము మహ - సీయమైన యీ మణీ బిలమున వీని నిట్టి వాని పెక్కింటి నద్భుతో - పమములైన వాని వస్తువులను 1956 కాంచి యేము నెల్ల కడు వ్యధ నంది సం - (భ్రమము నొంది తెల్పి బాసి యుంటి మెవరి వాక్కా స్వర్ణవృక్షమ్ములియ్యవి - బాలభాను సన్నిభమ్ము లివియు 1960 మిగుల శుచిగ నున్న మెసవనౌ నట్టివి - మూలఫల నికాయములు నివియును కాంచన మయమైన ఘన విమానమ్ములు ౪ రాజతాన్వితమ్ములైన యవియు. 196! స్వర్ణ్షమయ గవాక్ష సహితమై మణిగబ జాలకావృతముగ (గ్రాలు నవియు శాలు పండ్ల తోడ పాల్పచ్చు వృక్షమ్ములు ఎ పుణ్య సురభిగంధ పూరితములు 1962 ఇవి సువర్షమయము లీ పాదపమ్ములు - ఎవని తేజముమెయి నెసగునాక్కొ స్వర్ణ్షమయములైన సరన్సీ రుహమ్ములు - సంభవించె విమల జలములందు 1963 పీ గ్ర ; ఆర్య | “వత రుషములెట్టు సంచరించుచు నుండు _ కచ్చపముల తోడ గలసిమెలసి ఈవు నెవరవొక్షా లీ ౪ ఈ తపో బలమను - భ్వా మెయ్యదియు నెవాని దొక్కొ కున్హ వారి కెల్లరకును మూక్తు _ నెరుగజెష డీ ల్లి ప్పుటొప్పు నెల్ల న్నీ 196 అని వచించినంత హన్సముంత్తు డామెకు = ధర్మచారిణికిని తాపసికిని హనుమకిట్టులు బదులాడెన్సు సర్షభూ = తహిత సక్షమైన తాపసియును 1965

టా టరవాయు -స్వయం ప్రభ వానరులకు తుష్టి గూర్చుట- మయు డనియెడు వాడు మాయావీ మహితతే - జుండు దానవర్షభుండు కలడు వా డొనర్చి యున్న వాడిది మాయచే - హేమమయము విపిన మిదియు నెల్ల 1966 స్వర్ణమయ్యము దివ్యభవనోత్తమమ్ము ని - ర్మించినాత డిట్టిరీతి గాగ నతడు మున్ను దానవాధీశ్ళరులకును - విశ్చకర్మగాగ వెలసియుండె 1967 వాడునైన వేయి వత్సరములు మహా - విపినమందు నిల్చి తపమొనర్శి పడసెి వరముగాగ పరమేస్టిచే తాను = నౌశనసము ధనము నదియు నెల్ల _ 1968 వనమును సమకూర్చి బలవంతుడాతండు + నఖిల కొామనాథు డపుడు తాను నంత కొంతకాల మా మహావనమున - వాసముండె సుఖము పనుపడంగ _ 1969 అతని హేమయనెడు నప్పరాంగనయెడ - సక్తుడైన రాక్షసర్జభు గని హతు నొనర్భె వజ్రమంది వురందరుం - డీశ్చరుండు వి(క్రమించి పోయి. 1970 ఇదియు మున్ను బ్రహ్మ హేమకునై యిచ్చి - యున్నవాడు కాయ ముత్తమమ్ము కడయెలేని యట్టి కొమభోగమ్ములు - రమ్య గృహమిదియు హిరణ్మయమ్ము 1971 అపెదాననేను నాత్మజన్‌ మేరు సా - వర్షికిన్‌ స్తయం ప్రభయను దొన నేను కాచుచుంటి వానరసత్తమా - ఈ భవనము హేమ కిచ్చినయది 1972 అనుగు చెల్మికత్తెయౌ నాకు నా హేమ - నృత్తగీతము లెడ నిపుణురాలు వరము లామె వలన సడసిన దాన నే - నుంటి కొచుచు భవనోత్తమమ్ము _ 1973 ఏమి కార్యమొక్కొ యే కారణమ్మున - నరసి చూచుచుంటి రడవు లెల్ల నెట్టు మీకు నెల్ల నీ దుర్గమమ్మైన - ననమిదియును కానవచ్చె నొక్కొ 1974 భోజ్యమైన వాని మూల ఫలమ్ముల - వీని మీర లెల్లవాని మెసవి సానమాచరించి పానీయములును మీ = రెరుగ జెప్ప నొప్పు నెల్లనాకు 1975 (52వ సర్గ) అంతనామె వారి కందర కనియె వి - శ్రాంతులైన వానరర్షభులకు నిట్లు లీ వచనము లేకాగ్రచిత్తడ్రు = దర్మ్శచారిణియగు తాపసియును 1976 ళా

184 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

వానర వరులార ఫలభక్షణమ్మున - నణగెనాక్కొ మీదు నలమటమ్ము

ఇదియు వినగదగున యేని నేను వినంగ - నిచ్చగింతు చెప్పుడీర లిదియు. 1977

-హనుమ స్వయం ప్రభకు తము వృత్తాంతము విన్నవించుట -

ఆమె పల్కి నట్టి యా పల్కు లాలించి - హనుమ యతడు మారు తాత్మజుండు తిన్ననైన రీతి నున్నది యున్నట్టు - లదియునెల్ల చెప్పమొదలుకొనియె ' 1978 సర్వలోకమునకు సార్వభౌముండు మ - హేంద్ర వరుణుల కుపమేయు డతడు రాము డనగ దాశరధి శ్రీయుతుడు దండ - కాఖ్య కాననమ్మునందు చొచ్చె. 1979 తనదు తమ్ము లక్ష్మణుని తోడ తన భార్య - యౌ విదేహ తనయ యనుసరింప నపహరించె రావణాసురుడును జన - స్థానమందు బల్మి వాని భార్య 1980 విభున కతనికి సఖి వీరుండు సుగ్రీవు = డనెడు వాడు వానరా(గ్రసరుడు

వా డధీశ్ళరుండు వానరముఖ్యుల - కనిచిపుచ్చి యుండె నతడు మ మ్మ

గస్మ్య చరితమైన కడకు దక్షిణమున - కంతకుండు కాచునట్టి యెడకు 1981 వీరి తోడ గూడి ఘోర వానరులతో - నంగద (ప్రముఖులమైన మమ్ము

కలసి మీరలెల్ల కామరూపధరుని - రాక్షసాధినాథు రావణు మిథి

లాతనూజ జనక రాజాత్మ జాతతో - వెదకుడీ రటంచు వెడల నంపె 1982 అరసివెదకి మేము నందరమును సమ - (గ్రముగ దక్షిణ౦పు కడ యిదెల్ల నలసిపోయి నారమా కొన్నవారము - వృక్షమూల మా(శ్రయించి నాము 1983 ఎల్లరున్‌ మొగములు డిల్లవో నెల్లరు = ధ్యానమున నెడంద దగులుకొల్సి

యొడ్డు చేరనేరకున్నాము చింతా మ - హార్షవమున మున్గులాడు చుండి. 1984 పరపుచుండి నాల్గు వైపుల కన్నుల - నేము గాంచినార మీ బిలమ్ము

బహులతా వితాన పాదపచ్చన్నము- సొంద్రతిమిరజాల సంవృతమ్ము 1985 నీరుగారు చున్న నెరులతో నీళుల - తడిసియున్న యంచతండములును సారసములు కురర సంఘముల్‌ పక్షులీ - బిలము నుండి వెలికి వెడలు చుండె మంచి దిందులోన మనము పప్రవేశింత - మంచుహరుల తోడ నాడినాడ 1986

కిష్కింధా కాండము 185 వారికైన నెల్లవారల కనుమాన - ముద్భవించి యుండె నుల్లములను వేగ పోవుదము ప్రనేశింత మనిరి వా - రధిప కార్యమెడ త్వరాన్వితులయి._ 1987 అంత లోని కురికినార మందరమును - ఒండొరువుల చేతులూని యుండి చొచ్చినార మేము చెచ్చెర బిలమిది - సాంద్రతిమిరజాల సంవృతమ్ము 1988 ఇదియె మాకు కార్య మీ కార్యమునకు నై - ఏగుదెంచి యుంటి మేము నెల్ల నిన్ను చేరవచ్చి యున్నార మేము నా - కొన్నవారమెల్ల కుతిలపడుచు 1989 ప్రీతిపండ్టు దుంపలాతిథ్య ధర్మమ్ము - నూని మాకు నిచ్చి యున్న వాని నారగించినార మందరమేము నా - కంటి పెల్టు వలన కడు నలరిగి 1990 మమ్ము నాకటి పెల్టున మ్రగ్గుచున్న - వారినెల్లర నీవు కొపాడినావు చెప్పు ప్రత్యుపకారము 'సయుటకయి - నీకు వానరు లికనేమి నెరపవలయు. 199] పల్క నిట్టులంచు వానరుల్‌ వారు స - ర్వజ్ఞ యా స్వయం ప్రభయును విని బదులు పఠ్కె నామె వానర యూథపు - లెల్ల వారితోడ నిట్టులంచు 1992 పడసియున్నదాన పరితుష్టి యెల్లత - రస్వులైన వానర జనుల యెడ ధర్మమూని నెరపు దానికి నాకును - దేనితోడను పని లేనెలేదు 1993 (53వ సర్లు ని

తాపసాంగన వాక్యమ్ము ధర్మసంహి - తమ్మును శుభమ్మునైన యద్దానిని క్‌ ళం యా యనిందిత చేష్టిత కనియె నిట్లు - వానరాగ్రేసరుండైన వాయు సుతు

స్వయం ప్రభ వానరుల బిలము వెలుచుట- ఏము నిన్ను శరణ మెల్ల రందితి మింక - ధర్మచారిణి నిను దరిసినాము అ గడువు మహాత్ముడతడు సుగ్రీవుడు - నెల్లరకును మాకు నిచ్చినయది _ 19895 కాలమయ్యదియును గడచిపోయెను తిరు - గాడు చుండ బిలమునందు మాకు నందువలన ఘోరమైన బిలమ్మునం - దుండిపైకి చేదుటొప్పు నీవు 1996 అందువలన మమ్ము నందర సుగ్రీవు - డన్న మాట మీరియున్ను వారి నాయు పుడిగి పోవ నడలి సుగ్రీవున - కలమటించు వారి కావనగును 1997

186 శ్రీ రామానుజ రామాయణము న ఏము నెల్లరు మహనీయ కార్యమ్మది - సలుపవలయు ధర్మచారిణి యిట నున్న వారమేము నొనరింప 'మైతిమి - కార్యమద్దిమైన గొని యింక 19986 ఈ విధమ్ముగా వచింప హనూమంతు - డాడె తౌపసి యిటులంచు పల్కు చారిన వారు (బ్రదికి మరలి పోవుట యది -_ దుష్కరమ్మటంచు తోచు నాకు 1999 నియమములను పూని నెరపి గడించిన - ఘన తపళప్రభావగరిమ వలన నీ బిలమ్ము నుండి యెల్లరన్‌ ప్లవగుల - నేను నుద్దరించుదాన నిప్పుడు 2000 కనులు రెండు మూసికొని యుండవలయును -_ వానరవరులెల్లవారు నిపుడు బయలు వెడల సాధ్యపడక యుండును గాదె - మూయకున్న కన్ను దోయి తోడ మాటుపరచుచు సుకుమారాంగుళుల కర - పల్లవముల నంత నెలవారు ఏ! కనుల చూపుల నరికట్టిరి చట్టున - పోవు కోర్కి వలన పొంగిపోయి 2002 హస్తరుద్ధవదనులై యున్న వారి మ - హాత్ములైన వారి హరుల నపుడు బిలము నుండి పైకి వెలువరించెను నిమే - షాంతరమ్ము మాత్ర నాయమయును అంతవట్టు వారి నందర స్లవగుల - విషమ బిలము నుండి వెడలి నట్టి వారి గాంచి ధర్మచారిణి తాపసి 1 పల్కె నూరడించి పల్కులిట్లు 2004 ఇదియె వింధ్య పర్వతేంద్రము శ్రీ సమే - తమ్ము వివిధ తరుల తాకులమ్ము ఇదియె (ప్రస్రవణగిరీంద్రమ్ము సాగర - మ్మిదె మహోదధియు నమేయ జలము2005 స్వస్తియగుత మీకు వానరర్షభులార - చనెడు దాన నేను సదనమునకు నిట్టులంచును వచియించి ప్రవేశించె - నా బిలమ్మునన్‌ స్వయం ్రభయును 2006 వారు కాంచి రంత వరుణాలయమ్మును - ఘోరమైన దాని వారినిధి న పారమైైన దాని నభిగర్జనము సేయు - చున్నదాని దారుణోర్మియుతము 2007 మయునిది గిరిదుర్ల మయ్యది మాయా వి - హితము మార్గణ మొనరించుచున్న వారి కా కపులకు మీరి మాక్రాను నెల - యధిపుడేరుపరచినట్టి గడువు 2008

వింధ, వ్‌ చ భూధరమ్ము టఠ దేశమ్మున - సం్రవుప్పిత తరుసంచయమున రు చుండి వారు మహాత్ములు - కడయెలేని చింత పడసిరపుడు 2009 -గడువు మీరినందుకు వానరుల చించ- అంత పుష్పాతి భారాగ్రమైన వాని - వల్లికాజాల శత సమావేల్లితముల క్ష్మారుహమ్ముల వాసంతికముల గోంచి - హరివరేణ్యులు భయశంకితాత్ములైరి2010 వారలెల్ల చేరవచ్చు వసంతమొం - డొరుల కెరుక పరచు చున్న వారు చనియె గడచి యధిపు సందేశకాలార్హ - మంచు వాలిపోయి రవని మోద 201 వారి నా కపిప్రవయుల నందర నావ - నౌకసులను శిష్టులైన వారి పల్కరించి మధుర వాక్కుల మన్నన - యాచరించి తగినయట్టు లంత 2012 అతడు సింహపుంగవాంసుండు పీన వి - పుల భుజుండు ప్లవగపుంగవుండు వానరయువరాజు (ప్రాజ్ఞసత్తము డంగ - దుడు పలుకుల నిట్టు నుడివే నపుడు 203 వానరాధినాథు నానతిన్‌ మనమెల్ల - వార మిట్టు బయలుదేరినాము నెలయునిండి పోయె బిలములో నుండగా = నదియు నెరుగ రొక్కొహరులు మీరు మనము నాశ్ళయుజము మాసమ్మునన్‌ కాల - సరి పాదుకొల్ల బట్టి దక్కు క వెడలి వచ్చినాము గడచె నయ్యదియును - మీదటి పని యింక నేది యొక్కొ 201 మీరు నమ్మకమ్ము చూరగొనిన వారు - నీతి మార్గమందు నిపుణమతులు తం నధిపు హితముల యెడ నభిరతి గలవారు - సర్వకర్మలెడల చాలువారు శల పనుల సాటి లేనివా రెల్లవారును - పౌరుషమ్ము మోయు” రు జ పచ్చ 2017 వెడలి నారు ముందు కడ నన్నిడికొని పిం - గొక్షు డానవెట్టి యనిపి స అకృతకృత్యులౌ మనకు నిప్పుడిక చొన - వలయు సందియంబు వలవ దద ఆచరింపకుండి హరిరాజ సందేశ - మెవడొక్కొ సుఖము లెనయునాడు _అంగదాదుల సాయోపవేశ సన్నాహము- త గడువదియును స్వయము గాగ సుగ్రీవుడు - సల్పినదియు గడచి చనిన యం పరగుయోగ్యమగుచు ప్రాయోపవేశమ్ము - కాననౌకసులగు కపులకెళ్లి

188 శ్రీ రామానుజ రామాయణము వాడియైనవాడు ప్రకృతిచే సుగ్రీవు - డందుమీద ప్రభుత నంది నాత డిక క్షమింపకుండు నెల్లర మనలను - మరలి చనగ తప్పు నెరపి పుచ్చి 2020 సీత వార్త యెదియు సేకరించకయున్న - కీడె మనకు సేయువా డికందు వలన మనకు నెల్ల ప్రాయోపవేశమే - తప్పకుండ పూన దగిన దగును విడచి పుచ్చి మనము కొడుకుల నాండ్రుర - నిండ్డ సంపదల నికెల్లవాని 2021 దారుణీశ్చరుండు తప్పక హింసించు - మనల నిచటి నుండి మగుడి నంత సాటిలేని రీతి చంప నేర్పరచియే = మే లిచటనె చావు మీకు మాకు 2022 యౌవరాజ్య పీఠి నభిషేకమైన సు - (గ్రీవుడాచరింపలేదు నాకు నవని భర్త రాము డక్షిష్ట కర్ముండు - చేయబంచిన దభిపిక్తి నాకు 2023 వాడు రాజు బద్ధవైరుండు తొల్లిట - సుంత తప్పునరసి నంతనె నను బాధపెట్టువాడు బహు ఘోర శిక్షతో - నిశ్చయమ్మునూని నెమ్మునమున 2024 చేటు గుడువనేను జీవితాంతమ్మున - గాంచ నేటికి చెలికాండ్రు నన్ను నేను పూనువాడ నిటనె ప్రాయోపవే - శమ్ము పుణ్య సాగరమ్ము దరిని 2025 మాటలివియు నా కుమారుండు యువరాజు = నుడివి నవియును వినబడినయంత వార లెల్లవారు వానరశశ్రేష్టులు - పల్కిరిట్టు జాలి యొల్కు పల్కు 2026 వాడియైన వాడు (ప్రకృతిచే సుగ్రీవు - డాలికి వగదూలి నతడు రాము డరయ రాకయున్న నా విదేహాత్మజ - చేరవచ్చినట్టి వారి నరసి 2027 హతమొనర్చు సందియమె లేదు ప్రియము రా - ఘవుల కాచరింపగా దలంచి తగవుసేత గాదు తప్పు చేసినవారు - చేరజ న్ముట స్వామి చెంగటికిని 2028 ఇటనె సీత వెదకి యెల్లెడ వార్తయే - దైన పడసిరున నటుగాక లు లు సోవువారమేని యా వీరు చెంతకు - పోవు వారము జము(ప్రోలు జేర 2029 ఆలకించి భయార్దితులైన వారు - హరులు పల్కినయది తారు డనియెనిట్టు చింత చాలు బిలము ప్రవేశించి యుంద - మెల్లరము మీకు నిది రుచియించునేని

కిష్కింధా కాండము 189 పస ఇది సుదుర్లము మాయా విహితము నగును - వృక్షజల భోజ్యప్రేయమై పెంపు మీరు భయము లేదిట మన కింద్రువలన రాఘ - వాన్స్యయు వలన కపిరాజు వలన గాని ఆలకించి యంగదు ననుకూల వచన - మెల్లరు ప్రతీతులౌ హరులిట్టు లనిరి మనము బాధలు పడకుండు పని యెదైన - నిపుడె జాగులేకయె నిశ్చయింపనగును

(54వ సల్లు అట్టు లంచు పల్కు నంత తారుండు తా - రాధిప ్రభాసమన్వితుండు నంత దలచెను హనుమంతుండు రాజ్యమ - య్యదిజయింపజాలె నంగదు డని _అంగదునితో హనుమను యభిప్రాయభేదను- హనుమయున్‌ దలంచె నష్టాంగ బుద్ధియు - క్తుడు చతుర్చలాన్వితుడు చతుర శ గుణయుతుడు పవగసత్తముడా వాలి - తనయు డంగదు డని తన యెడంద ళా చా ద్యుతి పరా[క్రమములతో దినదినమును = నిండుదనము నొందుచుండి మిగుల సిరుల పెంపు మీరు సితరోచి ళుక్త ప - క్రమ్ము మొదట నున్న కరణివాని 2035 బుద్ది నమరగురుని బోలిన వానిని = విక్రమమున తండ్రి పెంపువాని తగిలిసీయువాని తారుని శుఢ్రూష - శుక్రునకు నొనర్బు శక్రునట్లు 2036 బడలియున్న వాని భర్రర్రమునకుగా - నఖిలత్రై విద్ధద(గ్రగణ్యు 7 నంగదున్‌ కుమారు హనుమంతుడు నభిసం - ధింపగొ నుపక్రమించె నంత ఎ న దాని నందియుండి వాడునపుడు చతురుపాయమ్ములందు మూ దవ ను 038 వారినెల్లవారి వానరులను భేద - న మ్మొన్ని వర్కు నంగదు కడు వారలెల్లవారు పాయ దొలంగగా - నంతట భయపెట్టై నంల | ణ్‌ యుక్తమైన యట్టి యుక్తులెసగ 2039 భీషణమ్ములైన పెక్కు కోపోపాయ " స్వ నెంచి చూడ య - మించి చాలుదీవు కదనమందు తండడ్రికన్నను తొరే ను - తాల్పి దృఢముగొగ తండ్రి వోలె. 2040 చాలు వాడవు కపీ సొమ్రోజ్యభురము వగవర్‌ వారలెల్ల హరులు సంతతమ్ము నస్టిర చిళ్తా లం నాలుబిడ్డల వీడనాడి యుండి 2041 కారు సైచియుండు వారు నీ యౌక్తో

190 శ్రీ రామానుజ రామాయణము కారు కూడియుండు వారు నీతో వీరు - నీకు చెప్పుచుంటి నీ యెదుటనె అట్టె జాంబవంతుడైన నీలుండైన - హరివరుడు సుహోత్రుడైన గాని 2042 ఏనుగాని వీరలెల్లరైనను గాని - పాయనీడ్వ సాధ్యపడరు నీకు సామదానగుణ నిచయమున సుగ్రీవు - పొత్తు నుండి దండమునను గాని. 2043 దుర్చలుడగువాని తోడ బలీయుడు - వి(గ్రహించి నిలువ వీలగునని రాత్మరక్షణాభి రతుడు దుర్చలు డందు - వలన వి[గ్రహింప వలనుగాదు. 2044 తాల్చజాలునదని తలచుచుంటివా నీవు - నేది బిలమనంగ నెసగెడు నది అది యగల్చుటనగ నలవడు లక్ష్మణు - బాణములకు నింతపాటి పనిగ 2045 పాకశాసనుండు వజ్రమ్మువైచి ము - న్నాచరించినయది స్వల్పమెగద లక్ష్మణుండు శితశరమ్ముల భిన్నమ్ము - సేయు నాకుదొన్నె చించినట్టు 2046 ఉన్న వట్టి రీతి వెన్నియో లక్ష్మణు - వద్ద నారసములు వలసినన్ని వాడి మీరినయనవి వజ్రాశని స్పర్శ - లద్రులైన చీల్చు నలవుగలవి 2047 ఈవు పాదుకొనుచు నెచట పరంతపా - నిలిచియుందు నొక్కొ నెలవొనర్భి యచ్చట కృత నిశ్చయాత్ములై హరులెల్ల - వెడలి పోవు వారు విడిచిపెట్టి 2048 ఆకటికి నలంగి యాలిని బిడ్డల - దలచుకొనుచు నెపుడు నలమటమున దుఃఖఖశయ్యలందు దోగి కుందెడువారు - నిన్ను వెనుక తట్టు నెట్టవారు. 2049 నిన్ను విడిచిపోవ నీ చెలుల్‌ చుట్టముల్‌ - హితము గోరునార లెపుడు నీకు వడకుచున్న గడ్డిపరక కన్నను మిక్కు - టమ్ముగాగ తత్తరమ్ము పడెదు 2050 హతమొనర్చకుండ నాగవుగద ఘోర - మైన లక్ష్మణుశిత మార్గణములు వృత్రహినజనుల పీచమడంచు మ - హా జవమ్ములున్‌ దురాసదములు 2051 వెడలి మమ్ము గూడి వినయ ముట్టి పడంగ - నున్నవాని చెంతనున్నవాని నాను పూర్చ్వ్యుమెడద నూని సుగ్రీవుడు - నిన్ను రాజ్యమందు నిల్పువాడు. 2052

కిష్కింధా కాండము కేం] నీదు పిన్నతం'డ్రి నిళ్చలవ్రతుడును - ్రీతికామి ధర్మవిత్రముండు సతతళుచి యతండు'సత్యప్రతిజ్ఞండు - చంప నిన్ను నిచ్చగింప డెపుడు. 2053 నెరపగోరువాడు నీ తల్లికి ప్రియమ్ము - నతని జీవితమ్ము నందు కొరకె ఆమెకైన లేద అన్య సంతానము - నందువలన నంగదా చననగు 2054

(55వ సర్గ) -అంగదుని ప్రాయోపవేశ సన్నాహము-

ఆలకించి యవియు హనుమంతు పల్కులు - ప్రశ్రితములు ధర్మవంతములు స సారములును స్వామి సత్కారసంయుక్తు - తోడ నిట్టు లంగదుండు పత్కె 2055 ఆ నృళంస్యమైన నాత్మమన శౌచ - మైన స్టైర్యమైన నార్జవమును విక్రమమును ధీరవృత్తియు సుగ్ర్‌వు - నెడ నాకింత కానబడకయుండు 2056 (భ్రాత య(గ్రజాతు భార్యను ప్రియురాలి - పట్టనుహిషి వాడు (బ్రదికియుండ ధర్మమున నెవండు తల్లియౌదాని గై - కొనెడు వాడొక్షో జుగుప్పితుండు. 2057 యుద్ధమునకు పూన్చియుంచి మహాత్ముడు - సోదరుండు బిలము చొచ్చినంత బిలముదారి మూతపెట్టిన యాతం డి - కెట్టు ధర్మ మాత డెరుగువాడు 2058 సత్యమునను పాణి సంగ్రహించినవాని - పని యొనర్చినతని ప్రథిత యశుని రాఘవాన్వయుని మరచిపోయె నెవ్వ డా - తండి కెవని మేలు తలపనగును_ 2059 అతడు లక్ష్మణునకు నడలియుండుటచే న - ధర్మభయము వలన దలకి కాక సీతవెదకు డంచు చెప్పి పుత్తెంచినా - డెట్టు ధర్మమతని యెడల నుండు 2060 ఆ కృతఘ్నునెడల నా పాపి యెడ సృృతి - హీన్సునెడల చపల మానసునెడ నార్యుడున్‌ కులీనుడౌ జిజీవిషు వెవం - డైన నమ్మకమ్ము నూనునొక్కొ 2061 పుత్రు రాజ్యమందు పూన్ననౌ సగుణుడే - యైన నిర్షణుండునైనగాని ప్రబల శత్రువంశభవుని సుగ్రీవుడు - బ్రదికియుండనిచ్చు వాడె నన్ను 2062

క్రం2 శ్రీ రామానుజ రామాయణము వెలికి నా రహస్య మలముకొన కృతాప - రాధుడేను శక్తిరహితుడ నిక 'బ్రదుకవచ్చునెట్టు వచ్చి కిష్కింధకు - హీనబలుడ దిక్కు లేనియట్టు 2063 బంధనమ్మునం దుపాంశుదండ ముప - పాదనమ్ముసేయు వాడు నాకు శరుడు [క్రూరుడు న్చృశంసుడు సుగ్రీవు - డతడు రాజ్యమునకునై బలిమిని 2064 నాకు బంధనమున నాశమ్ముకన్న 1ప్రా - యోపవేశమునన యొనరు మేలు ఎల్లవా రనుజ్ఞ యిండు నా కిండకు - ప్రవగులెల్ల రేగువారు గాక 2065 న్న! = | ! ౮౧ (ప్రతిన సేయుచున్న వాడను మీ కేను = నేను పురికి నరుగుదేను పూను వాడ నిచట నిపుడె ప్రాయోపవేశమ్ము - మేలు నాకు మరణమేను సుమ్ము 2066 ఆడనొప్పు మీర లభివాద పూర్వమి - క్ష్యాకు కులురకు బలశాలురకును కుశలమనుచును పలుకు డభివాదన పూర్వ - కమ్ముగాగను కుశల మ్మటంచు (ప్రభువు వానర జనభర్త సుగ్రీవుతో - నా పితృవ్యుతో వనాకుతోడ 2067 నాకు కుశలమౌ ననామయ పూర్వక = మనుచు తల్లి రుమకు నాడనగును తారనామె నాదు తల్లిని సహితమ్ము - నూరడింప జెల్టు మీరలెల్ల 2068 సహజముగ ప్రియసుత సానుభూతి గలామె - యా తపస్విని ష్టవగాధిపసతి కూలు టేను నిచట నాలించినంతనే - ప్రాణములను నిక్కువముగ విడుచు 2069 -వొనరుల ప్రాయోపవేశము- ఇంతదనుక మాత్రమే పల్కు లాడియు - ముదుసళులకు నెల్ల మొక్కు లిడియు పండుకొనియె నంగదుండును భువి నేడ్చి - కొనుచు దుర్మనుండు కుశలపైన2070 వాడు నట్టు లచట పండుకొన్నంతనే - పాగులుచున్న ప్లనగ పుంగవులును కుములుచున్నవారు కోస్తబాష్పమ్ములు - కడు నురలిచి రప్పుడు కనులవెంట 2071 సూటిపోటి నుడుల సుగ్రీవుపై నాడి - వాలి మెచ్చుకొనెడు వార లెల్ల వారు నంగదునకు ప్రాయోపవేశమ్ము - పూనియున్నతనికి మూగియుండి 2072 వాలీ పుత్రుమతము ప్లవగర్షభులు వార - లెల్లవారు నది యెరింగినంత తారు నచట నపు డుదక ముపస్పృశియించి - తూరుపు ముఖముగను కూరుచానిరి

కిష్కింధా కాండము 1193 న స ప దక్షిణాగ్రములగు దర్భలపై నుద -క్తీర మాశ్రయించి వారలు హరి పుంగవులు ముమూర్చువులు తగినది యిదె - యంచు తమ మనముల నెంచుకొనిరి రాము వనవాసమున్‌ దశరధుని మృతియు - నా జనస్టాన వధయు జటాయు వధయు జానకీ హరణము వాలి చావు పోర - రాము నల్కపల్కున నడల్‌ గ్రమ్మెకపుల 2075 ప్రబల గిరికూట సన్నిభుల్‌ ప్లవగులెల్ల - బలసి కూర్చున్న యా మహాపర్వతమ్ము పరగె సన్నాదితోరు నిర్దర ముఖముగ - మిగుల నురుము నుబ్బిన మబ్బుల గమిని వలె (56వ సర్గ) ప్లవగులెల్లవారు వారలు (ప్రాయోప - వేశమూని యుండి రే శిఖరిని ఆ యెడకును మెల్ల నరుగుదెంచెను గృధ్ర - వల్లభుం డొకండు వారి కడకు 2077 విహగ సత్తముండు పేరు సంపాొతినా - చెలగు నాతడు చిరజీవి యతడు సోదరుడు జటాయుషునకు ప్రధితబల - పౌరుషుండు సిరుల బరగువాడు. 2078 వెలుపటికిని వాడు వింధ్య మహాగిరి - కందరమ్ము నుండి కడచివచ్చి కూరుచున్న ప్ల్రవగవారమ్ము గన్లాని - హృష్టచిత్తుడు పలు కిట్టు పల్కె 2079 -సంపాతి దర్శ్భనము- అనుసరించివచ్చు మనుజుని జగమున - విధివిధానము నన విందుముగద చెంతజేరవచ్చె చిరకాలమున కిట్టు - నన్ను నిదియు కూర్చియున్న భుక్తి _ 2080 వరుస మీర నేను వానరులందరి - సాపడియెద నింక చంపి చంపి పల్కె నిట్టులంచు పల్కులా పక్షియు - ప్లవగులెల్ల వారి వారి గాంచి 2081 భక్ష్యలుబ్టుడైన పక్షి యాతం డాడి - నట్టి పల్కులవియు నాలకించి యంగదుండును పరమాయస్తుడై పల్కె - నంత నిట్టులు హనుమంతుతోడ 202 చూడు సీతనెపము తోడ సాక్షాత్తు వై - వస్వతుండు యముడు వచ్చి చేరె నీ ప్రదేశమునకు నెల్లరు వానర - పుంగవులకు కీడు మూడ జేయ 20863 నెరసి రాముపనియు నెరవేర్సనే లేదు - సలుపలేదు రాజు పలుకునెన న! నెరుగరానియట్టి దీ విపత్తియు వేగ = వచ్చి పడియె మీద వానరులకు 2084

కంత శ్రీ రామానుజ రామాయణము జానకికి ప్రియమ్ము సలివెడి కోర్కెతో = అభ్రగాధిపుడు జటాయువైన నాచరించిన పవి యచ్చోట మీరలు - నాలకించి రదియు నంతవట్టు 2085 అట్టె యఖిల జీవులైన తిర్యగ్యోని - గతములైన వైనగాని ప్రియ మొ నర్చుచుండు రామునకును ్రాణమ్ములు - విడిచిటైనను మన విదముగాగ కరుణయున్‌ చెలిమియు పురికొల్పగా తమ్ము -నుపకరించుచుండు నొండొ రులకు అందువలన నింక నతని కుపకృతికై - మనల మనము వీడు కొనగవలయి నెరపెగాదె రామునికి ఫ్రియమ్మును ధర్మ - వేత్త యా జటాయు వింతమున్ను 2087 బడలిపోయి యున్నవారము రాఘవా - ర్హమ్ము గూర్చి నునము తలగటద్రోచి నాము [ప్రాణములను నడయాడితిమి కాన - లందు సీత గాంచమ్తైతిని గద 2088 ఆతడే సుఖియగు నా గృధ్ర నాధుడే - రావణాభిహతుడు రణములోన ని(గ్రహించినాడు సుగ్రీవ భయమును - పడసియున్నవాడు పరమగతియు 2089 ఆ జటాయువు మృతి నంది యుండుట రాజు - దశరధుండు మృత్యు వశమగుటను అపహరించియుంట నా జనవాత్మజ - హరులు సందియము శ్రి నందవలసె 2090 రామలక్ష్మణుల యరణ్యవాసమ్మది - సీతతోడ గూడి చేసినయది అట్టె రామబాణ హతిని వానరరాజు - వాలి యట్లు నేల గూలుటయును 209] రాము కోపమునకు రాక్షసజను లట్లి - యంత మంది నాశమందుటయును వరము లిచ్చియుంట వలన కైకేయికి - నిట్టుగ నొనగూడె నీ ఏకృతము 2092 -అంగద సంపాతి సంభాషణములు- ఆ యసుఖమును క్రీర్తించు నాపలుకును - దరణిబడి యున్న వానర వరుల నరసి యతివివలితాత్ముడైన మహాతు శై డతడు - గృధ్ర రా జిట్టలని పల్కె కృపణముగను ఆలకించి పల్కులయ్యవి యపుడంగ - దొననోద్గతమ్ములైనయవియు నిట్టులంచు పల్కె గృధ్రనాధుడు తీక్షణ - తుండుడున్‌ మహాస్వనుండునంత 2094 ఎన్వడీ పలుకుల నెల్లెత్త పల్కె ప్రా - ణములకన్న మించి నాక్రు ప్రియుడు సోదరుడు జటాయుషుని వధమ్మును గూర్చి - నా యెడంద వడకజేయునట్టు 2095

కిష్కింధా కాండము 195 నడచె నెట్టుగా జనస్థానమందు సం - (గాను మదియు గృద్రరాక్షసులకు నామధేయ మిదియు నా సహోదరునిది - పెద్దవడికి నేడు వింటి నేను క్రిందకు దిగి మీరు గిరి దుర్గమున నుండి - యేగుదేర నిచ్చగించువాడ 2096 చిరుతవాని గుణములెరిగిన వానిని = శౌర్య విక్రమముల శ్ఞాఘనీయు 'ప్రస్తుతించుకతన పరితుష్టి నొందితి = చాల దీర్జమైన కాలమునకు 2097 ఏను నదియు నాలకింపగా వానర - వృషభులార యిచ్చగించువాడ నాశమందు టది జనస్టానవాసియౌ - సోదరుడు జటాయుషుం డతండు 2098 అతనికిని నాదు భ్రాతకు దశరధో - ర్వీశ్చరుండు నెయ్యుజెట్టు లొక్కొ ఎవని ప్రియసుతుండు జ్యేష్టుండు రాముండు - గురుజనములకు గడు గూర్చువాడొ సూరెలకును జేర సూర్యాంశు దశ్చప -క్షత్వమునను నేను చాలకుంటి నుర్విధరము దీననుండి యరిందముల్‌ - మీరు |క్రిందికి దిగగోరు.చుంట్‌ 2100 (57వ సర్షు ప్రబల శోకవశత (భ్రష్ట స్వరమైన - గాని దానిని విని కపిగణపులు పరపరైరి (శ్రద్ద వాని సల్కుల యెడ - నాతని పని శంక నందియుండి 2101 ప్లవగవరులు నారు ప్రాయోసవేశమ్ము - పూనియున్న వారు పులుగుగాంచి యపుడు రౌద్రబుద్ది నలవర్చి యుండిరి - నువల నెల్లవారి దినునటర్హిచు 2102 మేయునేని మనల ప్రాయోపవేశమ్ము - నూని యున్న వారి నొక్కవేళ నెల్లవెంట మనము కృతకృత్యులౌదుము = శీఘ్రగతిని దీన సిద్ది నొంది 2103 అంత వారు వానరర్షభులెల్లరు - నిట్టి బుద్ది యాచరించుకొనిరి అవతరించి యిప్పు డద్రి శృంగము నుండి - యంగదుండు గ్రద్ద కనియెవిట్లు మి ప్‌ -అంిగదుడు తమ వృత్తాంతము తెల్పుట- మునుపు బుక్షరజసు డనునాడు వానర - వల్లభుడు ప్రతాపనంతు డుండె భూతలేశ్చరుండు మా తాత పక్షీంద్ర - ధార్మికుం డతనికి తనయులైరి 2105

196 శ్రీ రామానుజ రామాయణము డు రమనుబరామయణము వాలి యనగబరగు వాడు సుగ్రీవుడు- నోఘబలురు వార లుభయు లందు వెలయుచుండె జగతి విశ్రతకర్ముడై - ధరణివిభుడు నాదుతండ్రి వాలి 2106 సారభౌముడెల్ల జగతికి నిక్షాకు - లందుపుట్టె నా మహారథుండు రాముడతడు దాశరధి శ్రీయుతుడు దండ - కాఖ్యకాననమ్మునందు చొచ్చి 2107 తనదు భ్రాత లక్ష్మణునితో విదేహాధి - పతి తనూజయైన భార్య తోడ తండ్రి పనుపునెపుడు తలదాల్చునాతండు - ధర్మ్య్యపథ మొకింత తప్పకుండ నతని సతిని బల్మి నా జస్టానమ్ము - నందు రావణుండు నపహరించె 2108 అనుగుచెలియు రాఘవుని తండ్రి కచట జ - టాయువనెడునాత డభ్రగపతి పారజూచె సీత వైదేహి నెత్తుక - చనుచునుండ నాకసమ్మునందు 2109 రథము గూళ్చివైచి రావణాసురు నిల్వ - రించి యుంచి మైధిలీ సహితము బడలు పడిన వాడు కడు వృద్దుడాతండు - నతని చేత గూలె నాహవమున 2110 కూలిపోయె నిట్లు నేల గృధ్రమ్ము రా - వణునిచే కడు బలవంతు చేత దాశరధి యొనర్చె దహన సం్కియ వాని - కుత్తమంపు గతియు నొందె నతడు అంత నా పితృవ్యుడైన సుగ్రీవుతో = నలఘు చిత్తుడౌ మహాత్ముతోడ నెరపె రాఘవుండు నెయ్య మందులకునై = యతడు నాదు తండ్రి హతునొనర్చె సూడు గొన్నవాడు సుగ్రివుడున్‌ మంత్రి - యుతముగాగ నాదు పితరుపైన వాలి గూలనేసి వాన్సిక్తి రాముండు = జేసె నంతట నభిషేననమ్ము 2113 వానరాధిపతిగ వాని సుగ్రీవుని _ ఫాదుకొల్పి రాజ్యపదవి నతడు ప్రవగ యూధనాధపాలకు డొతండు = పంప వచ్చి యున్నవార మేము 2114 వీము నీ విధమున రామ (ప్రయుక్తుల - మరసి వెదకువార మచట నచట పడయ నేరకున్న వారము వైదేహి - రాత్రి వేళ భాస్కర ప్రభనలె 2115 అట్టి మేము దండకారణ్యమదియెల్ల = నెమ్మది నెలకొల్సి నెమకి నెమక్రి ధర్మచారిణి వివృతబిలమ్ములో (ప్రవే - శించినార మంత నెరుకలేమి 2116

కిష్కింధా కాండము [197 మయుని మాయతోడ మైైకొని యున్న యా - బిలములోన నేము వెదకుచుండ మాకు గడచిపోయె మాస మచ్చోటనే- యధిపు డేరుపరచినట్టి గడువు 2117 అట్టి వార మేము హారి రాజు పల్కిన - దాచరించు వార మతడు నిల్పి యున్న హద్దు మీరి యున్నార మడలి ప్రా - యోసవేశ మూనియుంటి మిచట 2118 క్రుద్దుడయ్యెనయేని కాకుళ్ళు డతడు - కపిగణాధీశ్చరుండు లక్ష్మణుని గూడి మరల మేమెల్లవారము మగుడి చనిన = లేకనే పోపు నచ్చట మాకు బ్రదుకు 2119

(58వ సర్గ) పలుక నిట్టులంచు పల్కులు జాలిగా - త్యక్త జీవితులగు హరులు వారు కనుల నీరు దొలక కపులలో గ్రద్దరే - డిట్టు బదులు పలికె వెలుగు చెలగ 2120 -పంసొతి తన నృత్తాంచము తెల్పుట- వాడు నాకు చిన్నవాడు తమ్ముండు జ - టాయువనెడీ వాడు హరులు మీర లాడియున్నవాడు వాతుడంచు పోర రా - వణునిచే కడు బలవంతు చేత 212] ముదిమి చేత పక్షములు లేమి చేతను - వినియు నదియు నోర్చుకొనగననయ్యె నాకు నేడు శక్తి లేక పోయెను గదా - సోదరున కొదవిన సూడుదీర్చ 2122 మునుపు వృత్రవధము పనుపడి నంతట - నొండొరుల జయించు నూకు తోడ మండుచున్న రళ్ళిమాలిని మార్తాండు - మాయిరువురు జేరబోయినాము. 2123 సుడియు చుండి మిగుల వడీమీర నాకాశ - వీథి వెంట మేము వెళ్ళినాము కడళి చినకరుండు నడిమింటికిం జేరు - టయు జటాయు వలసట పడుచుండె పారజుూచి నేను బ్రాతను వానిని - సూర్యరళ్మి వలన సురిగి నతని శెక్కదోయి తోడ చక్క గప్పినవాడ - పెలిమకల్మి పరమ విహ్వాలుండ 2125 శన పడిన వాడ నిర్హగ పక్షుడై - వింధ్య గిరిని ప్రవగ వృపయులార వను వాసముండీ యిందుల తమ్మున్న -త్తాంత మెదియుగాని యరయనైతి 2126 య డు గృధ్ర పతియ' అని వచింపగా జటాయుని బ్రాత సం పాతి యనె గ్‌ ఎర నదిని = రాజు వానికి బదులాడె నిట్లు యు డంగదుడు మహాస్రొజ్లుడున్‌ యువ స్త 2127

198 త్రీ రామానుజ రామాయణము అన్న వైతివేని యా జటాయువున కే = నాడి నదియు విన్నవాడవు కద ఎరిగి యున్నవాడవేని చెప్పుము నీవు * నా యసురుని నిలయ మది యెచటనా రాక్షసీశ్వరుండు రావణుండు నదీర్హ - దర్శనుండు వాడు దాపునందె యున్నవాడొ కాక యున్నాడొ దూరమం - దెరిగియుంటివేని యెరుగజెప్పు 2129 అంత నా జటాయు నన్న జ్యేష్టుడు మహా - తేజు డిట్టులంచు తిలియబల్కె తనకు పొసగునట్టు తనరు వాక్యమ్ముల - హరులు వారు సం'్రహర్షమంద 2130 నేను ఖగవరుండ నిర్దగ్ద పక్షుండ - క్షీణ వీర్యుడేను కీశులార మాట మాత్ర నుత్తమమ్మైన సాహాయ్య - మేను రామున కొనరించువాడ 2131 శ్ర ్య్‌ వ్యక్త మెరిగి యుంటి వారుణ లోకముల్‌ - విష్ణులోకముల్‌ (త్రివిక్రమములు సురల కసురులకును జరిగిన యుద్ధము - లమృతమున్‌ మధించు టదియునైన -సంపాతి సీత యున్న చోటు తెల్పుట- నేను మొట్టముదట నెరపంగ వలసిన - దేని రామకార్య మిదియునైన జరయు నా(క్రమించి హరియించె తేజమ్ము - శిధిలమయ్యె నాదు జీవములును గ్రరుణి రూప సం౦ంపదాఢ్యయౌ దాని స - ర్యాభరణ విభూషితాంగి నొకతె ను గౌంచివాడ నెత్తుకచనుచుండ - రావణాసురుడు దురాత్మకుండు 2134 రా క ర్మమ యనియు లక్ష్మణాయని యార్చు - చున్న భామిని తన సామ్ములెల్ల ద. విసరి పడవైచుచు నొడళ్ళ - గునగునమని తన్నుకొనెడు దాని 2135 పర్పతాగ్రమందు భాస్కర ప్రభవలె - నామె యుత్తమంపు క్షామమదియు 2, న ర్‌ నుల్లసిల్లై నసురునల్లని మేనున - మబ్బులోనిమెరుపు మాడ్కిగాగ 2136 ర్‌ ఆమె సతయంచు నే మది నెంచెద - నామై పేర్తుకొనుట రాము పేరు వినుడు మీరు-నేను వివరించుచుండగా - నసురునతని నిలయ మది యెచటనొ " వాడు సుతుడు నిశ్రవసునకు సాక్షాత్తు - భ్రాతయగును వైశవణున-కాత 4 అ డధివసించియుండు నతడు లంకాపురి - రావణుడనువాడు రాక్షసుండు 2138

కిష్కింధా కాండము 199 క ప ఉదధిలోన ద్వీపమున్న దిచ్చట నిండు - నూరు యోజనముల మేర నొండు దానిలోన రమ్యమైన లంకాపురి - వెలయజేసినాడు విశ్వకర్మ 2139 స్వర్ణమయములైన ద్వారమ్ములన్‌ చిత్ర - కాంచనమయ వేదికల జెలంగి మిహిరవర్ణయుతము మహనీయమైన (ప్రా - వరణ మావరింప బరగు పురము 2140 వాసముండునచట వైదేహి దీనతై - పట్టుబట్ట దాల్ఫి నట్టి యామె ఆకనొంది రావణాంతఃపురమ్మున “నరసి కాచుచుండ నసురజనులు 21త్త1 జనక మానవేశ తనయను మైధిలి --మీర అచట గాంచువార లంత జలధి తనకుచుట్టు నలమి కావంగ జె - లంగు చున్న పురిని లంకలోన 2142 అంది మీరు సాగరాంతమ్ము నిండుగా - నూరు యోజనములమేర నచట జేరి దక్షిణంపు తీరమ్మునకు రావ - ణాసురు నట మీర అరయుడంత 2143 విక్రమింపు డీరు వేగమ్మె వానరు - లార యచటికే త్వరాన్వితులయి జ్ఞానబలము నూని కాంచుచుంటిని గదా - యరసి చూచి మీరు మరలి రండు2144 తెరువు మొట్టమొదటి దిది కులింగములకు - ధాన్య జీవులైన తక్కువాని కగును తెరువు రెండవది బలి భుజులకు - (మ్రాని పండ్ల మెసవువానికెల్ల 2145 పోవు నీటి కాకి మూడవయది క్రౌంచ - కురర సంఘములను గూడియుండి అరుగు నవియు నాలుగవది శ్యేనమ్ములు - నరుగు గృధ్రములవి యైదవయది2146 అలఘు బలవీర్య సంపన్నమైన యవియు - రూపయౌవన శాలురై యేపుమీరు హంసలకు నేగగా దారి యారవ యది - తెరువు కడపటగా వైనతేయునకును వానరర్షభులార యా వైనతేయు- వలననే జన్మ మా కెల్లవారలకును 2147 ఇచట నున్నవాడ నే పొారజూతును - రానణున్‌ విదేహ రాజపుత్రి నలవడియెడు మాకునైనను సౌవర్ల - దివ్య నయనబలము తీవ్రముగను _ 248 అందువలన మేము నాహార వీర్యమ్ము - వలన సహజముగను స్లనగులార నూరు యోజనముల మేర కావలను వీ - క్షించుచుండువార మెల్లవేళ 249

200 త్రీ రామానుజ రామాయణము నూకు దూరమ్వుననె మైకొని యున్నది - ప్రకృతి సిద్దముగనె బ్రదుకు తెరువు చక్క బ్రదుకు తెరువు చరణాయుధములకు - పాదమూలముననె పనుపడియెడు గర్హితమ్ము కర్మ కావించి యున్నది - పిశిత భోజునుండు వీడు నాదు (భ్రాత కారణమున వైర మీతనితోడ - బదులు తీర్చుకొనగ నాదవుగాక 2151 లంఘనమ్ము సేయ లవణాంబురాళి ను - పాయ మేదిమైన నరయవలయు జనక తనయ జేరజని మీరలున్‌ సమృ - ద్ధార్జులగుచు మగుడి యరుగువారు 2152 మీరు కొంచుబోవ జేర గోరెడు వాడ - నంబురాశిని వరుణాలయమ్ము నొాసగువాడ నేను నుదకమ్ము భభ్రాతకు - స్వర్గతునకు నా మహాత్మకునకు 2153 అంత కొంచు నరిగి యాదేశమునకును - నద నదీళ తీరపదమునకును దగ్టపక్షుడైనతనిని సంపాతి మ - హౌజసు డగువాని హరివరులును 2154 ఆ్రదేశమునకు నభ్రగాధీశ్చరు = మరల మగుడి కొంచు నరుగుదెంచి పరమ హర్షమంది పరగిరి వానరుల్‌- వారలున్‌ (ప్రవృత్తి బడసి యుండి. 2155 అంత వ్ల (59వ సర్లు ఆం, నాపలు కమృతాస్వాదమైనది - గృర్రనాధుడు పలికినదియు విని లెల్లవారు వానరపుంగవు - లెనసి పరమ ముదము హృష్టులైరి 2156 ప్రారిగణాగ్రగణ్యుడా జాంబవంతుడు - సర్వవానరగణ సహితముగను తల; ృశ్వితలమునుండి వేగమ్ముగా లేచి యాడె గృధ్రరాజుతోడ నిట్టు 2157 ఏడ సీతయ అదియే. దెవడైన గాంచెనే - సీత నపహరించి నాతడెవడా ల్ల చెప్ప నగును నీవును మాక్షు - హరులకెల్లను గతియగుమ నీవు 2159 ఎవ డతండు వజజవ స్వయము ఆ ట్రై నిపాతుల రాఘ - వాన్వవాయు నిశిత బాణములయు క్ష్మ। వైచిన వానియు - విక్రమమ్ము దలపవేడకుండె 2159 ఆతడున్‌ ప్లవగ్వల శ తమతినున్నే వాం (ళి సంయుక్తుల = సీత వార్త వినుటచే సమాహి తానూ, ం రదంచి యి -ట్లంచు బల్కె ప్రీతుడగుచు మరల 2160

కిష్కింధా కాండము 201 -సంపాతి సీతాహరణము నెరిగి యుంట తెల్పుట:- ఆలకింపు డింక నదియెట్టు జానకీ - హరణ మేను వినుట యలవడియెనా ఆయతాక్షియున్న యచ్చోటు గూరిచి - యెరుగ జెప్పినాతడే నెవండొ 2161 పర్వతమున దీన బహుయోజనాయత - మైన దుర్గమందు నేను చిరము నుండి కూలిపోయి యుంటి క్షీణప్రాణ - విక్రముడను మిగుల వృద్దుడనయి. 2162 ఇట్టులు పడియున్నయట్టినన్‌ సుతుడు సు - పార్యుడనెడు పేర బరగువాడు విహగవరుడు మేత వేళకు సమకూర్చి - నను భరించుచుండినాడు వాడు 6163 గాఢ కాములుగద గంధర్వ జనులును - గాఢ కోపులు భుజగమ్ములైన గాఢ భయములౌ మృగనములైన నంతట - నాకలియును గొఢమౌను మాకు. 2164 ఆత డొక్కయప్పు డాకొన్నవాని నా - హారము గొనగోరునట్టి వాని నన్ను జేరవచ్చె నా తనయుడు సూర్యు - డస్తమింపగా ననామిషుడుగ 2165 వాని నే కుమారవరు విహంగమవరు - బట్టి గట్టిగాగ తిట్టినొాడ లం వార్హకమున క్షుత్పిపాసా పరీతుడ - నైననేను కోప మలము కొనగ 6 ప్రీతి వర్దనుడగు నాత డాహార సం - రోధ పీడితునను లోనెరింగి జం యుండి తాను నంత నున్న దున్నట్టుగా - నిట్టులంచు విన్నవించి నొకు ఆమిషార్డి నేను నాకసమున తండ్రి = వేళ తప్ప కెగసి వెడలినాడ నేను 2168 ('ప్రబలతర మహేంద్ర పర్వత ద్వారమ్ము - నావరించి నిలిచినాడ అంత నేను సాగరాంతర చారులౌ - శత సహస్ర సత్యజాల పథము బి నడ్డుకొనగబూని నాడ నొక్కండను - పళ్చిమాభిముఖుడ పతగవర్య్‌ అచట నేను గాంచినాడ నొక్కరుని సూ - ర్యోదయ్తష్టద్యత్ణద్తక్తక్త ష్‌ 170 వనితను గొని యేగువాని భిన్నాంజన - చడీ నో స్న శీ నె నేన. అట్టివాడ నేను నభ్యవహారార్డి - నరసి రజో? కృత ఖే. అన్నాక డీన్‌ (0 మా నిశ్చయుండ నట వినీతు డాతండును లాగ వల స రొాఖడ్ల క లో

202 శ్రీ రామానుజ రామాయణము సామమూనియున్న జనులను ప్రహరించు - వాడు లేడుగాడె యేడగాని ఎట్టీ నీచులందు నెవ్వడైనను గాని -నన్ను బోలువాని నెన్ననేల 2172 షోయెవాడు తేజమున నాకసమ్మును - శీఘ్రగతిని క్కుప్తేసేయునట్టు లంతనన్ను ఖచరులౌ 1ప్రాణులందరు - నభిగమించి సలిపి రర్భనములు 2173 (బ్రదికియుంటి తండ్రి భాగ్యవశమ్మున -నని వచించి రా మహర్షులు నను నీతడు సకళత్రుడెట్టలో యేగెను - సంశయమ్ము లేదు స్వస్తి నీకు పరమ శోభనులగు వార లా సిద్దులు - నంతనాకు నిట్టలనిరి వారు 2174 ఎరిగి కొనినవాడ నే నప్పు డాతండు - రాక్షసులకు రాజు రావణుడనె యపహరించె దశరధాత్మజుడౌ రాము - పల్ని జనక మానవ పతిసుతను 2175 (బ్రష్టభూషణ గణ ్రస్తకౌశేయను - విపుల తీవ్ర శోకవేగ విజిత రామ లక్ష్మణ శుభనామము లెలుగెత్తి - బొబ్బలిడెడు ముక్త మూర్ష జాత 2176 ఇంత మాత్రమయ్యె నిదియె కాలాత్యయ - మంచు కాల విద్య ద(గ్రగణ్యు డా సుపార్చుడున్‌ సమ([గ్రమ్ముగా నర్ధ = మిదియు నెల్లనాకు నెరుకపరచె. 2177 అదియు నాలకింపనైన నా బుద్ది ప - రాక్రమమ్ము నూనదయ్యె నపుడు పక్షహీనమైన పక్షి యదెట్టలు - పని యెదైన పూనుకొనగ నగును 2178 ఆ చరింప శక్యమైనది వాగ్చుద్ధి - గుణములూని నడచుకొనెడు నాకు నదియు చెప్పువాడ నాలకింపంగనా - పారుషాశ్రయమ్ము మీరలెల్ల 2179 ళా నెరపు వాడ గాదె నేను వాగ్చుద్దుల - ప్రియము మీక్షు నెల్లరికిని గూడ నెదియు రామకార్య మింక నా కార్యము - నాది సందియమ్ము లేదు దీన 2160 అట్టి వారు మీర లతిసత్తముల్‌ బలి - యురు మనస్వు లా యమరులకైన తేరి చూడరాన్ని వారలు మిమ్ముల పానంసియున్నవాడు హరివరుండు 2181 రాము బాణములును లక్ష్మణు బాణముల్‌'- శాత కంకపత్ర సహితములును (త్రాణ నిగ్రహమున (భ్రైలొక్యమునకైన - గాని చాలియుండు గాదె యవియు. 2182

దశగళుం డతండు తకు కడు సమర్దులై నెగడు గ వ్‌ కత. జో బలములు గలడు ముండు చదియు సులై నెగడు వారికిన్‌ మాకు - కాదు దుష్కర మ్మికేది గాని 2183 చాలు నింక నదియు పనుల యెడల కాల విలంబము - బుద్ది నిశ్చయమ్ము పూనవలయు జంకు వారలు కారు సూ - బుద్దియుతులు మిమ్ము బోలువారు పెదవే సా (60వ సర్గ) వు స్టానమాడి యుదకమ్ము లొసగిన - గృర్రరాజు జేరి కీశయూధ లు చుట్టు ముట్టి పర్టృతమున దుర్ల - మమున కూరుచొనిరి మహితమతులు సర స ధ్ధవానరగల సంవృతుడై కూరు - చొనిన వాని నంగదుని గనుగొని శ్రకమ్ము నాంది సమ్మదమార సం - పొతి యిట్టు అంచు పల్కె నపుడు 2186 -: సంపాతి తన రెక్కలు పోయిన కధ తెల్పుట:- చెప్పునదియు నేను చప్పుడు లేక యే - కొగ్ర బుద్ది వినుడు సారులు దీని తెలీయ బలుకువాడ కలరూపు మైథిలి - నే విధమున నను నెరిగినానా 2167 భి ఏను పడినవాడ నీ వింధ్య శిఖరమ్ము - ఫైన నున్న వనములోన మున్ను దినక రాతప పరిదీన దేహుండ ని. క్రీస్తుడెతి సూర్యరోి వలన 2188 ఆరు రేల పిదప నంది తెలియు మూర్చ - పడీన యట్టులుంటి నొడలెరుగక దిక్కు లెల్లచక్కి తేరి చూచుచునున్న ఆ నెరుగకున్లు వాడ నేది గొని 2189 అంత సాగరముల నవనీధరమ్ముల - నేరులన్‌ సరమ నెల్లవాని నడవు లెల్లవాని కడలి యొడ్డును చక్క " నరసి నంతన మతి యరుగుదేంచె 2190 హృష్ట ఇగగణాభివృతమైనయది కంద - రాంతరోన్నత కిఖరాన్సిత జః వింధ్య పర్వతమ్ము విపుల దక్షీణ సాగ = రాంతికమున నిది యటంచు . డ్రునది ఉండె పుణ్యమైన బొకయా్రమ మ్మా" నమరవరులి యర 2192 _దాన నుండె నుగ్రతపము గొవించు న - శాకరుడను మౌవి సెల్వ డతడు చనియె నీ యెడనిటు లెనిమిదివే లేండ్లు " లేకయుండ మునివరేణ్యు 19 వాసవ ప సూరమునకు చన నిళ కరుండు 2 మున్న నాకు పరమ ధర్మజ్లులు స్వర్గ

విషమమైన యట్టి వింధ్యాగ్రమున నుండి - దిగి 'శ్రమమున నెమ్మదిగను నేను వాడి దర్శలున్న వసుమతికిని కష్ట - పడుచు నెట్టా మరలి వచ్చినాడ 294 ఆ మహర్షి చూచునట్సి కోరిక కష్ట - పడుచు మిగుల చేరవచ్చి నాడ నేగియున్న వార శును జటాయువు - చేర నాతని ఫపలుమారులు మును 2195 అతని యాశ్రమమున కభ్యాశమందు సు - గంధి మారుతములు కదిసి వీచు ధరణిరుహ మపుప్పి తమ్మైన నఫలమ్ము - నైన నుండ దేదిర్రైన గాని 2266 పోయి చేరి యుండి పుణ్యాశ్రమమ్మున - వృక్షమూల మాశ్రయించి యుండి యేనును భగవానుడైన నిశాకరు - చూడగోరి యెదురు చూచుచుంటి 2197 ఆంత నేను గాంచినా నదూరస్టుని జ్వలిత తేజుడైన వాని బుషిని తాన మాడియున్నతనిని దుర్దర్డు ను - దజ్మాఖున్‌ మగుడినతనిని వాసి 2198 వాని బుక్షములును వ్యాఘ్రముల్‌ సింహముల్‌ - సృమరములు సరిసృపము లురగము లలమి వెంబడించి యరుగుచు నుండును = ధాతవెంట ప్రాణి తతిని బోలి 2199 అంత మౌని చేర నరుదెంచుట యొరింగి - యరిగె జీవు లవియు నవియు నెల్హ విభుడు చారగ నెట్టివధమున సర్వసా - మాత్యకమ్ము బలము నరుగు నట్టు 2200 బుషియు నన్ను గాంచి ప్రీతి నందిన వాడు - నాశ్రమమున జొచ్చి యంత మరలి యొక ముహూర్త మాత్రముండి వెల్వడి వచ్చి - యంత వచ్చిన పని యడిగె నన్ను ఈక లరయ నీవి వైకల్యనందిన - వెరుగరాక యుండె నిపుడు సౌమ్య అగ్ని దగ్ధమైన వవె నీదు పక్షముల్‌ - పుండులు పడి చర్మ ముండె నీకు 2202 మాతరిశ్వతుల్యమౌ జవమ్ము గలట్టి - (గ్రద్ద దోయి మున్ను గాంచినాడ కామరూపులైన (గ్రద్ద రాజులు వార - లన్న దమ్ములగుదు రా యిరువురు 2203 ఈవు పెద్దవాడవే గద సంపాతి - అనుజుడౌ జటాయువతడు నీకు మానుషంపు రూపు మైకొన్న వాడనై - కరముల గొను నాదు చరణములను 2204 సైకి వచ్చె నేమి వ్యాధియో నీకును - పడియె నెట్టు నీదు పక్షములును దండమైన నిది యెవం డొనర్చినవాడు - అడుగుచుండ జెప్పు మదియు నెల్ల 2205

అంత దారుణము] నతి దుప (61వ సర్గ) నది యెరుంగజెపి శై నతి దుష్కరమ్మైన - కర్మ సాహనమ్ము కతన నెరపీ (| 9గజెప్పినాడను ముని కెల్ల = నేము సూర్యు ననుగ స్ప ణ్‌ స ననుగమించు టపుడు 2206 సా ర రగిములుంట వలనను లజ్జచే - వ్యాకులేంద్రియుండనైన నేను యి యున్నవాడ నేరకయుంటి - ప్రతివచనము నీకు పలుకనైన 2207 నే న్‌ నా జటాయువైన పోటీ పడు - చుండి పొగరు మీరి యొడలెరుగక వాకసమున కెగసినాము వీరుల మేము - విక్రమ మ్మెరుంగ వేడియుండి 2208 వర మునీంద్రులెదుట పందెమ్ము కట్టియు - రజత పర్వత శిఖరమ్మునందు అనుసరించి యేగనగును మార్దాండుని - అస్తగిరి వరేణ్య మంతదాక 2209 అంత మేము నొకట నాకసమ్మున జేరి - ధరణితలము మీద నరసీ నాము స్యందనమున నమరు చక్రమ్ములంతేపీ = పురుల నెడమడముగ పొలుచువాని 2210 (బ్రహ్మఘోషములును నాదిత్రఘోషము - లాలకించినార మచట నొకట, కాంచితిమి పలువుర గొనమ్మొన్చిడి - పడతుకలను రక్తవాససలను 221] వేగ మెగసి పోయి వినువీథి కావిత్య - పథము బట్టియున్లు వార మేము కానవచ్చె మాకు కాననమయ్యుది శాద్వలమ్ము లోడ నన్నిభముగ 2212 శిలలు కప్పియున్న చెలువున నగుపించె - పుడమి పర్వతముల నడరియుండి రురులతోడ సూత్ర సంవీతమైనట్లు - వసుధ యిదియు కానవచ్చుచుండె 2213 హిమవ దవని భృద్ద రేణ్యమ్ము వింధ్యాట్రి = మేరు శైలము కడు మేటి నగము పొలుపు మీరుచుండే భూమీ తలమ్మున - కొలనిలోని యేనుగులను బోలి. 2234 ముమ్మరంపు చెమట యుమ్మలికమ్మును _ భయము నపుడు మౌకు పట్టుకొనియ మోహమున్‌ తమమ్ము మూర్చయు దోరుణ - మైనయట్లు మాకు నలము కొ నియె తెలియకుండె యామ్యదిశయు నొన్నేయము - వైన పల్టిము దిశట్రున గొని 'ప్రళయవేళ నియతినలన నూఠినలోక - మబ్లి దగ్ధ్రమైనయట్టు లుండే 2216

206 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

వసు

అగ్రయమ్ము నుడిగినందున నా మది - మిక్కుటమ్ముగాగ చిక్కుపడియె

కంట దగులుకొల్పి కడు ప్రయత్నమ్మున - మరల నర్కు చక్క నరసినాడ 2217

అవని తోడ సాటియౌ 'ప్రమాణమ్మున - భాస్కరుండు కానవచ్చె మాకు

నంతటన్‌ జటాయువైన నాతో చెప్ప - కుండ నేలకు పడుచుండె నప్పు

డతని గాంచి వేగ మాకాశమున నుండి - వీడు కొనియు నేను వెడలి నాడ 2218

కప్పి రెక్కదోయి కావగ నేను జ - టాయువు తగుల బడడయ్యె నపుడు

వాయుపధమునుండి పడుచు నేను ప్రమాద - వశముచేత తగులబడితి నచట2219

తలతు నే జటాయు విలపై జనస్టాన - మందు పడినవా డటంచు నతడు

పడితి నేను వింధ్య పర్వతమున రెక్క - దోయి కాలిపోవ దొరగి జెలివి 2220

పాసి రాజ్యమదియు (భ్రాతను రెక్కల - విక్రమమ్ము తొలగి వీడిపోవ

నెల్లవెంట చావ నిచ్చగించుచు నుండి = కూలిపోదు కొండకొము శ్రై నుండి 2221 (62వ సర్షు

ఇట్టులంచు తాపసేంద్రునితో బల్కి - యేడ్చినాడ దుఃఖమెనసి మిగుల

నంత నాక ముహూర్త మాలోచన మొనర్చి - యూడె నాకు నిట్టులంచు స్వామి 2222

నీకు నింక రెక్క లీకలు మరలను - వెలయు చుండు గాక వేరె యొండు

'ప్రాణములును మరియు నక్షియుగ్మమ్మును = విక్రమము శై బలము వెలయుగాత

దొడ్డపని యొకండు దొరకొను నని పురా - ణఇమున నాలకించి నాడ నేను

కాంచినాడ తపము కల్మిచేతను నేను - నెరిగియుంటి నాలకించి యుంట 2224

దశరధుం డనంగ ధరణీట డిక్షాకు - కులములోన నొకడు వెలయువాడు

అతని సుతుడు రాము డనువాడు మహిత త్తే - జోన్పితుండు జననమందువాడు

అతడరణ్యమునకు నరిగెడు వాడు సో - దరుడు లక్ష్మణుండు నరుగ వెంట

సలుపు మంచు బూన్స సత్యపరాక్రము - నా పని నెరవేర్చ నతని తండ్రీ. 2226

అడవి నతని భార్య నపహరించెడు వార్డు - రావణుడనువాడ్డు రాక్షససతి

నైర్బృతుండు నట జనస్టానమున నుండి - యత డవధ్యుడ్షా సురాసురులకు 222

కిష్కింధా కాండము 207 తనా ఆసగొల్పుచున్న నామె మైదిలి కామ -ములను వివిధ భక్ష్య భోజ్య సమితి నవి భుజింపకుండు నా మహాభాగ య - శస్విని కడు దుఃఖ సంవిమగ్ష్ల 2228 వాసవుం డొసంగు వాడు వైదేహికి - నరసి యెరుగుట పరమాన్న మప్పు డమృత తుల్యమైన యన్నమయ్యదియు దే - వతలకైన దుర్ష్రభమ్ము సుమ్ము 2229 పడసి యన్న మదియు వైదేహియు నెరింగి - ఇంద్రు డొసగియున్న దిది యటంచు మొదటి ముద్ద యెత్తి భూమీతలమున ని - ర్వపణ మాచరించు రామునకయి 2230 (ప్రాణమూనియున్న వాడేని నా భర్తి - లక్ష్మణాన్వితుడుగ 'స్రభుడతండు అందియున్ననైన నమరత్వమున్‌ వార - లన్న మిదియె వారి కగు నటంచు. 2231 అమె వెదకువార లరుగుదెంచెడువారు - రామ దూతలైన స్టవగవరులు యెరుగ జెప్పవలయు నీవు విహంగమా = వారలకును రాముపత్ని జాడ 2232 ఎల్లవెంట నింక నేగంగ దగదుగా - ఇట్టి వాడ నెచటి కేగు దీవు దేశకాలముల ్రతీక్షించు చుండును - పడయువాడ నీవు పక్షములను 2233 ఉత్సహింప నేను నొనరింప నీ నాడె - శెక్కదోయి నీకు రెక్కొనంగ ఇచట నున్నవాడ వీవు లోకములకు - హితము కార్య మాచరింఫగలవు 2234 నీవు నా పని యది నెరవేర్పనౌ గదా - నృపతనయులు వారి కిరువురకును పృ్పద్విసురవరులకు త్రిదివవాసులకు తా - పస వతంసులకమిను వాసవునకు 2235 చూడనిచ్చగించు వాడను నేనును - రానులక్ష్మణులను (భ్రాతృవరుల జీవములను దాల్ప చిర మిచ్చగింపను - విడిచి పెట్టవాడ నొడలి నేను నిట్టులని మహర్షి దృష్టార్థ తత్త్వ ద - ర్భను డతండు నాకు ననియె నపుడు 2236

(63వ సర్దు ఇట్టి వింక తక్కినట్టివి నెన్నియో - వాక్య విద్వరుండు పల్కులాొడి నను ప్రశంస చేసి చనసెలవిచ్చియు - నతడు చొచ్చె స్వీయ మోశ్రమమ్ము 2237 జరిగి మెల్లమెల్ల నరుదెంచి పర్వత - కందరమ్ము ముండి కడచి వెలికి నిచట వింధ్య పర్వజేంద్రమ్ము పైకెక్కి - కాచియుంటి మీకు గాను నేను 2238

208 త్రీ రామానుజ రామాయణము చనియె నాకు వర్షశతము సా(గ్రమ్ముగా - నాటి దినము నుండి నేటి దాక దేశకాలముల ప్రతీక్షించు వాడను - మనము నందు నిల్పిముని వచనము 2239 స్వర్గలోకమునకు చన మహాప్రస్థాన - సక్తచిత్తుడై నిశాకరుండు నలముకొనగ నన్ను పలు వితర్క్మములు సం - తాపము దహియింప దరికొనియెను ఉరుకుచున్న వెలికి మరణమొంద తలంపు - మౌని వాక్యములను మలుపుచుంటి నతడు ప్రాణ రక్షణార్థమ్ముగా నాకు - నొసగియున్న బుద్ది నూనియుండి అదియె నాకు దుఃఖ మపనయించుచు నుండె - నేర్చి నగ్నికీల యిరులనట్టు 2241 ఆ దురాత్ము రావణాసురు వీర్యమ్ము - నుల్లమందు తలచుచున్న నేను కావవైతివెట్టుగా నీవు మైధిలి - నంచు కొడుకు మందలించినాడ 2242 ఆమె విలపితమ్ము నాలించి సీతను - బాసియున్న వారి పొట్టు వినియు కొడుకునెడల ప్రీతి పాడమదు దశరధ - నృపుని మీది నాదు స్నేహమునను 2243 ప్లవగవరులతోడ పల్కులిట్టంచు సం - పాతి యాత డపుడు పల్కుచుండ "పైకి పొడుచుకొనుచు వచ్చె పక్షమ్ములు - నా వనచరగణ సమక్షమందు 2244 "పైకి వచ్చియున్న పక్షము లరుణ చృ -దమ్ములం గనుగొని తన తనువున నతుల సం(ప్రహర్దమందె నాతండును - ప్లవగవరులతోడ పలికెనిట్టు 2245 బుషి నిశాకరుం డహీనాత్ముడౌ వాడు - వానిదౌ మహా (ప్రభావముననె సూర్యరశ్మిని దిగజూడిన నా పక్ష - ములును మరల నాకు మొలిచె నిపుడు 22456 యౌవనమున నున్న యప్పుడు నాకు ప - రాశ్రమ మది యెట్టు లమరియుండె నందియున్న వాడ నట్టిదే నేడును - పొరుషమ్మునైన బలమునైన 2247 యత్న మెల్లవెంట నాచరింపుడు సీత - నింక బడయు వార లీర లేగి రెక్కలిట్టు నాకు చిక్కుట మీ సిద్ది - గల్గునంచు నమ గకమ్ము గూర్చు 2248 పల్కి యిట్టులంచు పతగోత్తముండు సం - పాతి ప్లవగు లెల్లవారి తోడ పైకి నెగసిపోయె పర్వత్యా[ము నుండి - ఇగమ గతి నెరుంగగా దలంచి 2249

కిష్కింధా కాండము 209 తతత నాననా అతని పల్కు లవియు నాలించి ప్రీతి సం - హృష్ట మానసులుగ నెసగిరపుడు హరివరేణ్యులెల్ల రట విక్రమాభ్యుద - యోన్ముఖులుగ వార లొప్పినారు. 2250 అంత ననిలాభ విక్రములైన వారు - ప్లవగ వర్యులు ప్రతిలబ్ద పౌరుషులయి అభిజి దభిముఖ దిశకు తా రరిగినారు - జానకీ పరిమార్ష్గణా సక్తులగుచు _ 2251

(5శవ'సర్లు ఇట్టులని వచింప గృధ్రరా జాతండు - పైకి నెగసి గెంతి ప్రవగవరులు బెరసియుండి మిగుల ప్రీతిసంయ్యుక్తి బొ -బ్బిడిరి వారు సింహ విక్రమమున 2252 ళి =; వానరులు సాగర తీరము జేరుట :- ఆలకించి రావణాలయ మున్కి సం - పాతి పల్కినయది వానరులును సాగరమ్ము జేరజనిరి హృష్టాత్ములై - సీత దర్శనమ్ము సేయు కాంక్ష 2253 కడచి యయ్యెడకును కాంచి రచ్చోటను - భీమ విశక్రముల్‌ కపివరులు మహ నీయమైన లోక మిదియంళటికి (ప్రతి - బింబమట్టులుండి వెలుగు దాని 2254 దక్షిణంపు కడలి దరి జేరి యద్దాని - యుత్తరంపు దిక్కు నొందియుండి అలఘు సత్త్యులైన హూరివ రా(్రేసరుల్‌- వారు విడిసి రెల్లవారు నంత 2255 జలములందు (క్రీడసల్పు నానావిధ - వికృత మహిత సత్వ్వవితతితోడ విచ్చునోట్షివాన పెనుమేనివానితో - నలలతోడ పెల్లుకలగినదియు 2256 ఒకట ని'ద్రగూరి యున్నట్టు లింకొక - యెడల నాటలాడునడువు దోప నొక్క యెడల పర్వతోప మానమ్ములౌ - నంబురాసులన్‌ సమావృతమయి_ 2257 ప్రబల దనుజవరులు పాతాళ తలవాసు - లైన వారలెల్ల రలమియుండ నాడల గగురుపాటు నొదవించు దానిని - గాంచి ఖిన్నులైరి కపివృషభులు. _2258 ఆకసమ్మువోలె నవ్వలి దరి జేర - గొని దాని కడలి గాంచి కపులు తలకు నొందినారు తత్‌క్షణ మెల్లరు - నెట్టు సేయవచ్చు నింక ననుచు 2259 సాగరోదకాభి సందర్శనమున వి - షాద మొందియున్న సైన్య మరసి హరుల నెలరన్‌ భయార్హులౌ వారల = నూరడించె వానరోత్తముండు 2260 న!

210 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

వానరర్షభులను వారి మహా విషా - దాన్వితుల విషణ్జులైన వారి

గాంచి యిట్టులనియె కాలమ్మునన్‌ మతి - యుతుడు వాలిసుతుడు వితతబలుడు మనసులో విషాదమును సేయగాదు వి - షాద మదియు దోషసత్తమమ్ము సాలియునట్టు జేయు పురుషు విషాదము - బాలు కనలు గొన్న పామువోలె 2262 ఈ విషాదము ప్రసహించి వైచును గాదె - విక్రమమ్ము నెరస్తు వళయందు

తేజ ముడిగి హీనుడౌ జనునకు పురు - షార్టమెదియు సిద్ది నందకుండు 2263 రేయి యదియు గడచి పోయిన మీదట - నంగదుండు వానరాళి గూడి కీశవృద్దజనుల గెడగూడి మరల తా - మంతనమ్ము నెరపె మంత్ర మపుడు. 2264 చుట్టుముట్టి వాలి పట్టిని వానరీ - వాహినియది తద్ద పరిఢవిల్లై

మఘవు చుట్టుముట్టి మరుదనీకము నిలు - చున్న చొప్పు దోప చూపరకును 2265 అన్యుడెన్స డింక నా వానరీ సేన - నిలువరించి యుంచనేర్చువాడు

వాలి పు(త్రకుండు వాడు గాక హనుమం - తుండతం డికొక్కరుండు గాక్ర 2266 ఆ యరిందముండు హరివృద్దులన్‌ వారి - సైన్య మదియు నంత చక్క నరసి యాదరమున శ్రీ సమన్వితు డంగదు - డాడె నర్షవంతమైన పల్కు 2267 ఎవడు మహిత తేజు డిప్పు డియ్యెడల నీ - సాగరమ్ము దాట జాలువాడు అరినిషూదనుడగు నాతని సుగ్రీవు - సత్యసంధుగాగ సలుపు నెవడు 2268 వీరుడెవ్వడింక నూరు యోజనములు - లంఘనమ్మొనర్చు ప్లవగులార

పెను భయమ్ము నుండి వీరి యూధపు లెల్ల - వారి నెవ్వడింక బాచువాడు 2269 మనము నెల్లరము నెవని (ప్రభావమ్మున - నిచటి నుండి మరలి యిండ్ల నాం(డ్ర బిడ్డలెల్లవారి వీక్షింతు మికమీద - నర్దసిద్ది సౌఖ్యమార బడసి 2270 ఎనని కరుణ వలన నిటనుండి రాముని - లక్ష్మణున్‌ మహా బలాఢ్యు జేర

జనెడు వార మింక సంహృష్టులగుచు సు - గ్రీవు మహితబలుని కీశపతిని 2271

కిష్కింధా కాండము 211 నన న హళ౭వరేణ్యు డెవ్వడైనను మీలోన - సాగరమ్ము దాట జాలునేని యతడు పుణ్యమైన యభయ దక్షిణ వేగ - మిచ్చువాడు గాక యింక మాకు 2272 ఆలకించి పల్కు లంగదు డాడిన - వేమి యనకయుండె నెవడు గాని యాయె స్తిమితమైన యట్టుగా నచ్చోట - నా ప్లవంగసేన యదియు నెల్ల 2273 సల్కె నంగదుండు వానర సత్తము - డపుడు మరల నిట్లు హరులతోడ నెల్లవారు మీరు దృఢ విక్రముల్‌ బల - వంతులందు మేటి వారు మీరు 2274 ప్రభవ మందినారు (ప్రధితమౌ కులమున - పడసినారు పూజ పాటపాట పోక్ష మీకు నాక లేకుండుగద యొప్పు - డేని యెవనికైన నెచటనైన నుడువు డీర లెవని కడిమి యే కొలదియో - ప్లవనమునను ఫస్ల్రవగవర్యులార 2275

(65వ సర్లు అంత నాలకించి యంగదు పల్కుల - వానరవరు లెల్లవారు వారు గమనమున తము తమ గల యలవద్సి చెప్పి - నారు క్రమము మీర నయ్యెడలను వ వానరులు సాగరము దూకుటకు తమ తమ శక్తి తెల్పుట:- గజ గనాక్షులట్లైె గవయుండు శరభుండు - గంధ మాదనుండు కసివరుండు మైందుడున్‌ ద్వవిదుడు మరి సుషేణుండును - భల్లవరుడు జాంబవంతుడట్టై 2277 పల్కె గజుడు నచట పదియామడల మేర - వరకు దాటనేర్చువాడనంచు నేగనేర్చువాడ నిరువడి యామడ - యని గవాక్షుడైన నాడె నపుడు 2278 వానరుడు గవయుడు వానరులకు వారి = కనియె నిట్టలంచు నచట నప్పుడు పోవనేర్చువాడ ముప్పది యామడ - వరకు నేను ప్రవగవర్యులార 2279 వానరర్జభుండు పదపడి శరభుండు - నపుడు వానరులకు ననియెనిట్టు లరుగనేర్చు వాడ నామడల్‌ నలుబది - వరకు నేను స్షవగ వర్యులార 2280 గంధమాదనుండు కపిసత్తముడు మహా - తేజు డిట్టులంచు తెలియ జెప్పె నేగనేర్చువాడ నేబదియామడ - లేను సందియంబు లేదు దీన 2281

212 శ్రీ రామానుజ రామాయణము -లేరమానుజరామాయణము అనియె నిట్టలంచు నచ్చటమైందుండు - వానరుండు తాను వానరులకు నుత్సహించువాడ యోజనముల నరు - వదిటి వరకు నేను ప్రవనమునకు _ 22862 అంతతెలియ బల్కె నచ్చట ద్వివిదుండు - నలఘు తేజు డిట్టులంచు తాను ,సందియమ్ము లేదు సప్తతియోజన - ములను నేను గడచిపోవనేర్తు 2283 చెప్పెనిట్టలని సుషేణుండు వానర _ సత్తముండు ప్లవగ సత్తములకు ప్లవన మాచరింతు స్లనగ వల్లభులార - ఎనుబ దామడనర కేనునైన 2284 అచట వార లట్టులంచు పల్కుచు నుండ - నెల్లవారి నాదరించి వారి నంతనపుడు వారలందు వృద్దతముండు - బదులు పల్కె జాంబవంతుడిట్టు 2285 మున్ను మాకునైన నున్నది హరులార - అంతా యింతొా గతి పరాక్రమమ్ము అట్టివార మేమునైన నిప్పుడు వయః; - పారమునక్తు జేరవచ్చినాము 2286 కొని యిట్టలగుటచే నుపేక్షింప 4 - క్యమ్ముకాదు కార్యమైన నిదియు రాముడున్‌ ప్లవంగ రాజు నీ పనియెడ = నెగడు వారలు కృత నిశ్చయు లయి 2287 కాలభేదమగుట కతన నిప్పుడు పోక - యెంత వరకొ అదియు నెరిగికొనుడు అరుగనేర్చువాడ నామడల్‌ తొంబది = ఇందు లే దొకింత సందియం బ టంచు నెల్లవారి కా హరిశ్రేష్టుల - కనియె జాంబవంతు డపుడు మరల 2285 ఇంత దనుక మాత్రమే కాదు నాకు ప్ర _ పరాక్రమమ్ము గల్లె సప్రవనమందు ఏను మును మహాబలీ నాళ

బంలంద్రు యజ్ఞమున వి -_ ష్లుండు నా సనాతనుండు నపుడు కడచి కొనుచు నుండగా త్రివిక్రమము లా -త్రని కొనర్చితిన్‌ ప్రదక్షిణమ్ము 2289 ఇప్పు డట్టినాడ నేను వృద్దుడ మంద - విక్రముండ పవన విషయమునను యౌవనమున నాక్తు నట్టులుండె బలమ్ము - నార్రులు సాటి రాక యుండునట్టు2290 ఇపుడు పోవునెడల నింతమాత్రము శక్తి = యుండునంచు నేను నూహసేతు నింత స మాత్రమునకె యీ కార్యమునకు సం - సిద్ధీ పొందుపడుట చేకురదయె 229]

అంత బదులు పలి నంగదుండత ఎ ప

లాదరించియున్‌ వసా ప్రా ప మన్‌ ప 'ప్రాజ్ఞుడౌ జాంబ - వంతు వృద్దతముని ప్లవగవరుడు 2292

కిష్కింధా కాండము 213 ఏను పోవువాడ నీ మహనీయమౌ - యోజనశళమైన నొక్కబిగిని మరలి రాగ శక్తి మరి నాకు నుండునో - లేదొ నిశ్చయమ్ము లేకయుండె. 2298 నుడివె వాక్యకోవిదుడు జాంబవంతుండు - నిట్టలంచు హరివరేణ్యునకును అలవు నీకు కల్మి హర్యృక్షసత్తమా - కడచునెడల నెరుక-పడుచునుండె 2294 అలవుగలవు నీవు వలసినచో వంద - యామడలును వేయియైన గాని చనుటకైన మరలి చనుదెంచుటకునైన - నిదియె మేర యని వచింపరాదు. 2295 పనుచు చుండువాడు స్వామి యాతడు తండ్రి - కొడు (ప్రేష్యు డెట్టి కరణిగాని (ప్రేష్యులైన వారు వీరెల్ల వారలు - జనులు నీకు ప్రవగసత్తమ యిట 2296 కావదగిన వాడ వీవును మాకును - స్వామి భావ సువ్యవస్తితుడవు సైన్యమునకు నెల్ల స్వామి కళత్రము - ఓ పరంతపా యిటుండు తెరగు అందుచే కళత్రమట్టులుగా తండ్రి - (ప్రోవదగినవాడ వీ వెపుడును 2297 అదియు గాక మరియు నగుదు వరిందమా - మూల మోవు కార్యమునకు దీని కర్టమూలమైన యదియు సంరక్ష్యమౌ - నిదియె కాదె కార్యవిదుల నీతి మూల మున్న యెడల పుష్పలోదయ - మైన గుణములెల్ల నలవడుగద 2298 అందువలన నీవునైన పరంతపా - బుద్ది విక్రమ పరిపూర్జుడగుట హేతు వౌదు విచట నీ కార్యమున్నైర - వేర్చగాను సత్యవిక్రమాఢ్య 2299 గురుడవున్‌ కపీంద్ర గురుపుత్రుడవు గూడ - నీవె కొావె మాకు నెల్లరకును నిన్ను నాశ్రయించి యున్ననేగద మేము - నర్థసిద్ది యెడ సమర్భులగుట 2300 అని నుడివిన యామహా (ప్రొాజ్జుడౌ జాంబ = వంతుతోడ నిట్టు బదులు పల్కు లాడె నంత వానరా(గ్రగణ్యుండైన - యంగదుండు వాలి యాత్మజుండు 2301 వీగకున్న వాడనేని నేనును కపి - వృషభు లితరులైన నేగరేని ఇంక చేయదగిన దిచట (ప్రాయోపవే - శనము పూనుటె గద మనకు నెల్ల 2302 సలుపకుండ నుండి సందేశ మా వాన - రాధిపతిది ధీసమన్వితునిది అచటి కరుగనైన ప్రాణములకు సరి - రక్షణమ్ము కానరాదు నాకు 2303

21 శ్రీ రామానుజ రామాయణము

హరియతండుగాడె యత్యర్థముగ నీళ్ళ - రుడు ప్రసాదమునను రోషమునను

అతిగమించి పోయి యతని సందేశము - నరుగుటయు వినాశమందుట యగు

ఎట్టు లందువలన నీ కార్యమియ్యది - యొండు తెరగు కాకయుండ నాచ

రింపనగునా నీవె దృష్పార్జడవు చక్క - చింతన మ్మెడంద సేయనగును 2305

అట్టులంచు వీరు డంగదు డాతండు - ప్లవగ పుంగవుండు బదులు ఫల్క

బదులు పల్కు జాంబవంతుండు నంతట - నాడె నిట్టలంచు నంగదునకు 2306

-వ సాగర అంఘనమునకు హనుమంతుని జాంబవంతుడు ప్రోత్సహించుట :-

నీదు కార్యమునకు నేదియు దీనికి - కొదువ యించుకైన నొదవకుండు

నిదియె పనుచు చుంటి నిట్టులు వీరుడా - కార్యము నెరవేర్చగల్లువాని 2307

అంతట ప్రతీతుని ప్లవంగ మా(గ్రగణ్యు = నాంటరిగ సుఖముగ గూరుచున్నవాని

మహిత హరి వీరుడౌ హనుమంతు నతని - చేరి పురికొల్పె భల్ల ప్రవీరుడపుడు2308 (66వ సర్లు

పెక్కు నూర్లవేల లెక్కయౌ వానరీ - సేన గడు విషన్మామైన దాని

పారజూచి జాంబనంతుండు హనుమంతు - తోడ నిట్టులంచు నాడె నపుడు 2309

ఆఖిల వానరలోక వీరాగ్రగణ్య - సర్వశాస్తార్ధ నిచయ విశారదమతి

మౌనముగ నొంటరితనమ్ము నూనియుండి - హనుమ యేమిటి కిటు మాటాడకుంట

లా

హనుమ నిఖిల వానరాధిపుడైన సు - (గ్రీవు పాటివాడ వీవునైన

రామునకును సాటి లక్ష్మణుసాటి ప - రాక్రమమ్మునన్‌ బలమ్మునందు 2311

ముని యరిష్టనేమి తనయుండు వైనతే - యుడు మహా బలాన్వితుడు నతండు

ఖ్యాతి మిగులగన్నయతడు గరుత్మంతు - డనగ నిఖిల ఖగములందు మేటి 2312

పెక్కు మారు లేను వీక్షించి యుంటిని - సాగరమున మహితసత్తు పతగు

చిలువగముల బట్టి వెలికి దీయుచునుండ - నలఘువేగు నా మహాతపస్వి 2313

వాని పక్షములకు బలవది యెంతయో - నీదు భుజబలమ్ము నెగడునంత

విక్రమమ్మునైన వేగమైనను నీది - వానికి నవహీన పడ దొకీంత 2314

కిష్కింధా కాండము 2] =: హనుమంతుని జన్మవృత్తాంతము :-

బుద్దియును బలమ్ము నిద్దతేజమ్మును - సత్మ్యమదియును కపిసత్తమా వి శిష్టమౌను నిఖిల జీవులలో నీకు - నేల యెరుగవైతి వీవు నిన్ను 2315 అప్పరసల (శ్రేష్టయౌ నప్పరస పుంజి - కస్టల యన పేరు గాంచినయది యంజనయు ననంగ నలరు చుండెడునది - కేసరి యనుపేరి కీశు పత్ని 2316 మూడు లోకములను గూడ విశ్రుత సాటి - రూపమునను లేదు లోకమందు ఆమె శాపమొంది కామరూపిణి వాన - రాంగన యయియుండెనయ్య తండ్రి కూతురయ్యె నామె కుంజరునకు వాన - రాధినాధునకు మహాత్మకునకు 2317 కపిత నందియున్న కమనీయ సర్వాంగి - కామరూపిణియు నాకప్పు డోమె పూనియుండె తాను మానుషాకారమ్ము - రూప యౌవనాఢ్యయౌ పడంతి 2316 తాల్చి వింత వింత దండలు సొమ్ములు - మేలి పట్టు బట్ట మేనదాల్చి 'ప్రొవృడంబు వాహ పరిపాటియౌ తైల - శృంగమందు సంచరించుచుండె.. 2319 వెడదకనుల దాని కడు శుభమైన కెం - పంచుతోడి పసపు వన్నై వలువ నపహరించివైచె నల్లన ననిలుండు - కొండ కొమ్మున నిలుచుండ నామె 2320 అతడు కాంచెనంత నామె వట్రువతొడ - లొండొకంటి గదిసి యున్నవాని కలసి మెలసి యున్న వలుదచన్హోయిని - పాలుపు మీర్గు మేలిపుటక మోము. 2321 విపులమైన వెడద పిరుదులు గలదాని - సన్ననడుము గల యశస్విని నట చూచినంతలోనె శుభనిఖిలాంగిని - కామ మోహ మొందె గాడు వేల్పు 2322 అతడు నామె దీర్హమౌ బాహువులు సాచి కౌగిలించుకొనియె గొడ్పు వేలు పలఘు విషము సాయ కావిష్ట సర్వాంగు - డా యనిందితన్‌ గతాత్ముడగుచు 2323 ఆమె సంభ్రమమ్మునంది యచ్చోటనే - పల్కె నా సువృత్త పల్కు లిట్టు లెవ్వడొక్కొ యిట్టు లేకపత్నీవ్రత - మిదియు కూల(ద్రోయ నిచ్చగించు 2324

216 శ్రీ రామానుజ రామాయణము తురననగుబరామాయణము ఆలకించినంత నంజన పల్కుల - మారుతుండు నిట్లు మారుపల్కె

నేను నిన్ను బట్టి హింసింప సుశ్రోణి - నీకు భయము లేదుగాక సుభగ

నిను పరిష్పుజించి మనసుతోడ యశస్వి - నీ పడసినవాడ నేను గాన 2325 ఇద్దవీర్యశాలి బుద్ధి సంపన్నుడై - నీదు పుత్రకుండు నెగడువాడు

మహితసత్తుడతడు మహితతేజళ్ళాలి - యలఘు బల పరాశక్రమాన్వితుండు లంఘనమ్మునందు ప్లవనమ్ము నందును - కాగలాడు సాటిగాగ నాకు 2326 ఆలకించి యిట్టులన్నంత సంతుష్ట - మైన నీదు తల్లి హరివరేణ్య

మహిత దీర్ణబాహు గుహలోపలం గనె - ప్తవగ పుంగవుడగు వాని నిన్ను 2327 అంత పైకివచ్చి నాతని సూర్యుని - బాలు డరసి మహితవనము లోన

ఫలమటంచు నాసపడి జిఘృక్షువు నీవు - మీది కెగసి పోత్తి మింటిపైకి 2326 అరిగి మూడు నూరు నామడల్‌ దూరమ్ముు = నంత నీవు వానరాధి నాధ

యతని తేజము నిను నవల (ద్రోచిన విషా _ దమ్ము నొందవైతి దాని వలన 2329 అట్టులగయుచుండ నంతరిక్షమునకు - రయము మీర వానరా(గ్రగామి

వైచె నీ పయి తన వజ్రాయుధ మ్మింద్రు -డలుకగొన్న ధీసమన్వితుండు 2330 అంత భూధర శిఖరా[గ్రమ్మునన్‌ వామ - హనువు నదియు పగుల నడచివైచె

దీని వలననే గదా నీకు హనుమంతు - డనెడ్తి పేరు కీర్రినందియుండె 233] అంతలోనె నిహతుడైననిన్‌ గముగ్గాన్సి “స్వయముగాగ గంధవహుడు వాయు

వలిగి మిక్కుటముగ నప్పుడు ముల్గోక - ముల 'ప్రభంజనుండు పాలయ కుండె మూడు లోకములును గూడ సంక్షోభింప - సంభ్రమమ్ము నాంది సర్వసురలు

దెలప బూనుకొనిరి త్రిభువ నాధీశ్యరుల్‌ - కనలు గొన్న వాని ననిలు నపుడు 2333 శృసను డంతటన్‌ ప్రసాదము శ్ర నందగా - వర మొసంగనాడు (బ్రహ్మ నీకు

చావులేక యుండ ₹స్తమ్ముచే తండ్రి - సత్య విక్రమాఢ్య సమరమందు 233కి వజ్రహతిని జబ్బు పడకున్న వానిని - నిన్ను గౌాంచినంత కన్నులార

వేయి కనులవాడు ్రీతాత్ముడై నీక్సు - నుత్తమంపు వరము నొసగినాడు సంభవించుగాక స్వచ్చంద మరణమ్ము - నీక్సు నంచు నో మహా కపీంద్ర 2335

కిష్కింధా కాండము 217 అట్టి నీవు పుత్రడౌాదు కేసరికి క్షే - త్రజ్ఞుడవు భయద పరాక్రముడవు మారుతునకు నీవు నొరస పుషత్రుడ - వతని సాటి తేజమందు నీవు 2336 వత్స వాయుసుతుడ వౌదువు గద నీవు - ప్రవనమునను గూడ వాని సాటి ఏము నిపుడు (ప్రాణ మెడబెట్టి యున్నార - మిపుడు '్రోతుగాక యీవు మమ్ము విహగవిభుడు దాక్ష్యవిక్రమ సంసన్ను - డింక నొక్కరుని కడంక దోప 2337 కడచి కొనెడు వేళ నడుగుల మూడింటి * మూడు నేడు మార్డు పూని నేను నద్రి విసిన కాననాన్వితయౌ వసుం - ధరను చుట్టితిన్‌ ప్రదక్షిణమ్ము 2338 అట్టి రీతి మాకు నఖిలౌషధులు దేవ - శాసనమ్ము వలన సంచితములు దాని నుండి యురలి వచ్చిన యమృతమ - య్యదియె యయ్యె మా మహద్చలమ్ము అట్టివాడ నిప్పుడైతి వృద్దుడ పరి - హీన వి'క్రముండ నేను నింక నెల్లరకును మాకు నీ కాలమున నీవె - యౌదు వఖిల గుణ సమన్నితుడవు 2340 ఈవు దాన విదక్రమించి విజృంభింపు - దాటువారిలోన మేటి వీవు నీదు_వీర్యమహిమ నిఖిల వానరసేన - కాంచగోరి యుండి కాచియుండె త్వరగ లేచిరమ్ము వానరశార్జూల - దూకు మీ వసార తోయరాళి 2341 అతిశయించి యుండు హనుమంతుడా నీవు - పోవు తెరగు సర్వభూతములను సర్వవానరుల్‌ విషణ్జుల్లై యున్నార - లూర కేల హనుమ యుంటి వీవు విక్రమింపు మహితవేగుడౌ విష్ణువు - విక్రమత్రయమ్ము వీక దోప 2342 -: హనుమంతుని సొగరలంఘన సన్నాహము :- అంత జూంబవత్రతిచోది తాళ్ళుడున్‌ ప్ర - తీతవేగుడు పవనాత్మజాతుడు కపి సం(ప్రహర్షమ్ము హరివీరసైన్య మంద - తనదు మహనీయ రూపమ్ము దాల్చి నపుడు (67వ సర్గ) వార లరసిచూచి వాని నూ రామడ - గడచి పోవ పెంపు గాంచువాని నపుడె వీర్యగరిమ నా పూర్యమాణుని - హరివరా(గ్రగణ్యు నాంజనేయు 2344 ఉజ్జగించివైచి యొకపెట్ట శోకమ్ము - కడు (ప్రహర్ష మెడద [గ్రమ్ముకొనగ హరివరేణ్యులెల్ల రార్చిరి పొగడిరి - మహిత సత్తుని హనుమంతు నంత 2345

216 త్రీ రామానుజ రామాయణము విపుల హర్షమొంది వీస్మితుల్లై యుండి - చూచుచుండిరప్పుడు చుట్టు పట్ట కడవ మూడడుగులు కడగు నారాయీణు - గాంచుచున్న ప్రజల కరణిగాగ 2346 సంస్తుతించుచుండ సం'ప్రవర్ధన మందె - మహితసత్తుడు హనుమంతు డంత చక్క తనదు తోక జాడించి హర్షమ్ము - వలన మిగుల బలము పడసి యుండె వయసు మీరియున్న వానరపుంగవుల్‌ - ప్రస్తుతించుచుండ (ప్రబల తేజ మంది పూర్యమాణుడైన యాతని రూప - మొప్పుచుండె నుత్తమోత్తమముగ 2348 ఎట్టు పెంపునన్‌ విజబ్బంభించుచుండునో - అద్రి గహ్వరమ్మునందు సింహ మట్లె మారుతునకు నౌరసపుత్రుండు - సేయుచుండె నిపుడు జృంభణమ్ము 2349 శేముషీయుతునకు బృంభించునతనికి - నెమ్మొగమ్ము శోభ నెగడుచుండె మండు చున్న యట్టి మంగలమట్టులు - పొగలు లేని మంట పగిది గాగ 2350 హరుల మధ్య నుండి యభ్యుత్హితుండయి - సం(ప్రహృష్ట రోమ సంఘు డతడు స్లవగ వృద్దులెల్ల వారికి నభివాద - మాచరించి యిట్టు లనియె హనుమ 2351 పర్వతాగ్రములను బాధ పెట్టిన వాడు - హవ్యవాహమి(త్రుడౌ ననిలుడు నప్రమేయుడున్‌ బలాఢ్యుండు తారకా - పథవిచారుడైన వాయువతడు 2352 శీఘ్టు వేగుడట్టె శీఘ్ర వేగుడునైన - మహిత చిత్తునకును మారుతునకు నౌరసుడను పుత్రుడౌదు నేనును నాకు - ప్లవనమందు సాటివాడు లేడు 2353 మిన్నుతోడ రాయుచున్నయట్లున్న ఏ - స్తీర్షమైన మేరుశిఖరి చుట్టి విడువకుండ నొక్క వేయిమార్డు పరిగ - మించి రాగ నుత్చహించువాడ 2354 బాహువేగ ప్రణున్నమై పరగుచున్న - యుదధిజలముల తోడ నే నుత్సహింతు ముంచి వైవంగ నీ లోకమును ధకిత్రి - ధర నదీ'హ్రద సహితమై వరలుదాని 2355 మామకోరు జంఘ మహిత వేగమ్మున - పైకి లేచి వచ్చి పడెడువాడు ఉదధియు వరుణాలయుడు సముల్చిత మహా - (గ్రాహయుక్తుడగుచు (గ్రాలువాడు

కిష్కింధా కాండము 219 పసు వింటనెగయువాని విహగ సంసేవితు - పన్నగాశనుడగు వైనతేయు వేయి మారులైన విడువక పరిగమిం - పంగ నలవుగల్లువాడ నేను 2357 ఉదయ పర్వతమ్ము నుండి బయల్దేరి - మండుచున్న రశ్మిమాలి నతని నస్తమింపకుండ నాదిత్యు నభిగమి - యింప చక్క నుత్సహించువాడ 2358 అంతనుండి పుడమి నంటకయే యుండి - మరల నుత్సహింతు దరికి నరుగ ప్లవగ వృషభులార భయదమ్ము మహనీయ - మైన ప్రబల వేగమూనీ యుండి యతిగమించి చనగ నాకాశగోచరు - లెల్లవారి నుత్సహించువాడ 2359 నిండు సాగరమ్ము నెండిపోజేయుదు - పుడమి యిదియు పగుల నడచువాడ పిండి సేయువాడ కొండలనైైనను - ప్రవనమొనరుచు-నెడ ప్రవగులార 2360 ఎగయుచున్నవాడ నెగచి కొం చేగుదు - నూరువేగమున మహోదధియును లతల వివిధ పుష్పవితతియు పాదప - సుమ వితతియు గూడి చుట్టు పట్ట ననుసరించి నన్ను చనుదెంచు నీనాడు - ఆకసమున నెగసి యాడువాని 2361 ఆగునుగాదె నాకు నాకసమున దారి - స్వాతి చనెడు దారి చక్కిగాగ ఘోరమైన మింట (గ్రుమ్మరు నాతని - పైకి నగయుచున్నవాని వైన క్రింద దిగెడు వాని సందర్శనము 'సేయు - నెల్లభూతముల్‌ కపీంద్రులార 2362 అలఘు మేఘతుల్యుడౌ వాని నన్నును - కపివతంసులార కాంచు డీరు నాకసమ్ము నలమి యరుగు చున్నాతని - మిన్ను మ్రింగునట్టులున్న వాని 2363 చెల్లదెదరు చేతు జీమూతముల నెల్ల = వడకజేయువాడ పర్వతముల కలచివైచువాడ కడలిని ప్లవనమ్ము - నాచరించుచున్‌ సమాహితమతి 2364

వైనతేయు నంతపాటిది నా శక్తి - మారుతునకునైన మారువచ్చు

వదలివైచి యా సుపర్ధాధినాధుని - మహితజవుని గంధవహునినైన

నరయనైతి నింక నంతటి వాని న - న్నెగయువాని ననుగమించువాని 2365 ఉప్పరమ్ము నుండి రెప్పపాటంతటి - లోన నూతయెదియు నూనకుండి డిగ్గనురుకువాడ దిగ్గన మబ్బులో - నుండి మెరుపు వెలికి నురుకునట్లు 2366

220 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అబ్జీమీద ప్లవనమాచరించుచు నుండ - కాంచ నాదురూపు శక్రాలుచుండు విక్రమించు చుండ విష్ణుండు తొల్లింట - మూడడుగులు దోచు పోడిమిగను 2367 బుద్దితోడనేను పొడగాంచుచుంటి నా - మనము చేష్టమ్రైన మనెడి నట్టే ఏనుగాంచువాడ నింక వైదేహిని - ప్రముదమందు డీరు ప్లవగులార 2368 మారుతునకు నేను మారు వేగమ్మున - జవమునందు గరుడు సాటివాడ నరుగ జాలువాడ నయుత యోజనముల = నంచు నా మతిందలంచువాడ 2369 వజ్రమూనియున్న వాసవుచే నుండి - (బ్రహ్మ యాస్వయంభు వద్ద నుండి వి'క్రమమ్ము మీర వేగమ్మె యమృతమ్ము - గొంచునిటకు నేగుదెంచువాడ లాగి విసరివైచి లంకనైనను గాని - పోగలాడ నంచు బుద్దినాకు 2370 కపివరేణ్యు నిట్టు గర్టించునాతని - నమిత చేజుడగుచు నలరు వాని సం'ప్రహృష్టులైన శాఖామృగా[గ్రణు - లచట పారజూచి రచ్చెరువున 237] జ్ఞాతి జనుల శోక నాశదమౌదాని - నతని వచన మదియు నాలకించి జాంబవంతుడు పరిసంహృస్టుడ్డైెయిట్టు - లని వచించె వానరా(గ్రణికిని 2372 వీరకేసరితనుజాత మారుతాత్మ - జాత హనుమంతుడా హరిసత్తమ యిప్ప దీవు జ్ఞాతుల శోకమ్ము నిదియు నెల్ల - వాశమొనరించినాడవు నాదు తండ్రి 2373 కార్యసిద్ధి కొరకు కళ్యాణ కాంతుల - కసివరేణ్యులెల్ల గలసి "నీకు మంగళమ్ములన్‌ సమాహితమతి తోడ - నాచరించువారు హరివరేణ్య 2374 సం్యయమీంద్ర సుప్రసాదమ్మునన్‌ జేసి - స్టవగవృద్ధబుద్ది బట్టియుంట గురుజన ప్రసాదగరిమమ్ము వలనను - ప్లవన మాచరిరపు వార్ది నీవు 2375 ఒంటి కాల నిల్చి యుండువారము మేము - మరలి యరుగుదెంచువరకు నీవు నిన్ను బట్టి యింక నిఖిలవనౌకస - జీవితమ్ములు నిలిచెను గదయ్య ఆంత నిట్టులంచు నా వనౌకసులతో - ష్ల్షవగపుంగవుండు పలికెనపుడు 2376 ఏనుదూకునెడల నీ మహి వేగమ్ము - సైచుకొనుచు నుండ జాలకుండు నిచట నివియు నీ నగేంద్రమునన్‌ శిలా - సంకటాధ్యములగు స్టలములున్‌ మ హేంద్ర పర్పతంపు శృంగముల్‌ మహనీయ - మైన యవియు స్థిరములైన యవియు

కిష్కింధా కాండము 221 లతలా ఏను వేగమాచరింతు నీ మాహేంద్ర - శైల తుంగ శృంగజాలమందు వివిధతరు విక్షీర్ణవీథుల ధాతుని - ష్యందశోభితమ్ములైన యెడల 2378 స్తవగవర్యులార వందయోజనముల - మేర కిచటి నుండి మీదికెగయు చున్న నాదు పాదయుగ్మ నిప్పేషము - సైచికొంచు నుండజాలు, నివియు. 2379 అంతనతడు మారుతాత్మజాతుడు హరి - మారువచ్చువాడు మారుతునకు నరివిమర్షనుండు నా రోహణ మొనర్చె - నామహేంద్రూల మద్రివరము 2380 వివిధ పాదప పరివృతమైన యదియును - జంతు 'సేవితవ్చుదు శాద్వలమును వల్లికా సుమాభిబాధమై నిత్యపు - ప్పఫల యుక్త పాదపాన్వితమును 2381

సంచరిత మృగేంద్ర శార్టూలమై మత్త - దంతియూథ సేవితమ్ము నగుచు

మత్త విహగగణ సమాఘుష్టమౌ దాని - ప్రసప్రవణము లలమ బరగుదాని 2382 ఉరుతరా[గ్రయ్యుక్తి నుచ్చితమైన మ - హేంద్ర పర్వతమున నెక్కి మహిత

సత్తుడు హరివరుడు సంచరించె మహేంద్ర - తుల్య విక్రముండు ద్యుతియుతుండు ఆ మహాత్ముని పాదయుగ్మాభిపీడి - తము మహా పర్వతము మృగేంద్రాభిహాతము మహిత మత్తద్విపమ్మునా రహి వహించె- శిలలు నూటల నెగజిమ్మె నలుగుడు వడి బిట్టుచెదరిన మృగహస్తి వితతితోడ - విప్రకంపిత మహనీయ వృక్షమగుచు పొనసంసర్ల కర్కశులైన యట్టి నాగ గంధర్వ మ్లిద్రున సంతానములును 2385 పైకి నగయుచున్న పక్షిగణణమ్ము వి - ద్యాధరగణములవియ్రునను తన

సానువులను విడచి చనుచ్చున్నయది సంవీ - లీన మహిత భుజగమైన యదియు శిఖరములు చలింప శిలల తాకిడ్తితోడ - నప్పుడొస్తుచ్తుండె నోమహాద్రి 2386 అర్హనిస్సృతమ్ములై యస్పుడార్తిమై నూర్చులూర్చుచున్న యురగములను ధ్వజసమేతమైన పగిదిగా వెలుగొందు - చుండె నప్పుడా మహోర్చిధరము 2387 తాపసేంద్రులెల్ల త్రాస సంభ్రాంతులై - సంపరిత్యజింప శ్రైల మదియు కుందునట్టులుండె ఫోరకాననమున - సార్హహీనుడైన యధ్వగునటు 288

222 శ్రీ రామానుజ రామాయణము అతడు వేగియు వేగ సమాహితాత్ము - డరివిమర్దనుడౌ వీరహరివరుండు మానసము చక్కనిల్పి మహానుభావు = డరిగె లంకకు మనసుతో నా మనస్వి 2389 శ్రీ రామాయణ కావ్యమం దిదియు కిస్కింధాఖ్యమౌకాండ మీ సారోదార పదార్థ యోజిత మహత్సొందర్య సంపూర్ణ గం భీరాపూర్వ మహర్షి వాక్యములకున్‌ మేలైన తెన్షింపుగా శ్రీ రామానుజ నామధేయుడు రచించెన్‌ తేటతెల్లంబుగాన్‌ (4. నంత? (గిశాంబ్న్ని గ్‌” శ్‌ జ్‌. వ వ. ని కొబాల ఈశ జీ

• ్ట! శే ఓ ల్‌ /. | (| " శీ ల్‌ ౯ ల క , | , ॥.. ” _ ల య. ॥ / ఎస ॥ . ఓ? ( సి! , ః ॥ . “గ 1. | నం _ న్‌ా | . ం న | ॥ - ః / స, 1. న. గ్‌ టి? లీ . ] క ॥ ః - " | " న జ |. “ స /] 1 . వండ ॥ నై + లం ల ౨. 2. “? . ౨. న. వం లం హం! గా కం. గ లేం: 1 1 |. న క్‌ క. .. | జ శ న? శ || గ గే ప్‌. . స ॥ స | న = నః | న ఖోళో “ శర 4 క | (| ఇ ల కిల్ను ఎఫ ( . , ఛి / . వ మ! ర ' త. |. హం. |. పస ," న, 4, టీ. ( శ ళ్‌ జి న స / ||| స. ,! వ. | , కం టం క రం 1 ల | వ | ల . / 9 3 స్‌ బాల్‌ ట్టు. (ఖమ ఇ ౪. న. . / వ మ పంల. నన టీల 2 స న. జే స్‌ వ. ॥ . ౧ ఫ్య 0 హగ్‌ న ఫట! గ ో | స1 స్ట? 4 న. "ల లీ! “ట్య ఓ "స టి టే [కా యన ం శే న నన మ. ను స స ర స +! స ట్రా శళళ రోల తక సల య 1 న లక్‌ మా! లో ఢి ; పం సం! 1 య్‌? ట్ట న న! | న్‌్‌ శీ స 1/1 న్‌ ల్‌ రా [1 [స్‌ ఓ జ టే గో న 0 గచ 1; ల సం నట. టు! త! టల! గ నం. టం అ సమా టీ ; గి టు న కనా గ త (మ ఫ్‌ | 2? పళ్ళ. మ స్‌ శ ర్‌ గ్ల వ ఇ [5 మస ప! యు ళ్‌ రంగ య్‌ ర కింగ్‌! న గనీ శక సరళ టా