Telugu Sri Ramacarita Manasamu (Bhagamu 1 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

(శీ తంలసీదాసకృత న. శ్రీరామచరిత మానసము _ [(వథమ భాగము | వ్యాఖ్యాతి ; . అర్‌. ఇందిరాదేవి -' స్‌ ఫి = జాం వాన . ( లు స్‌ (ప్రచురణ । తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు, తిరుపతి, 1 1880

(శీ తంలసీదాసకృత అల్‌ శ్రీ రామచరిత మాననము వ్యాఖ్యాతతి ; ఆర్‌. ఇందిరాదేవి

(వచురణ;

కార్యనిర్వహణాధికారి

తీరునుల తిరుపతి దేవస్టాసడులు, తిరుపతి. 1882

నిని! మన్‌ కడఉం4ఉముగన కమిన్‌ సతవ434౮

2కి 2౭బా/2//04% లవ

వ్‌. 2. 004 ౨౯౪ శో

ఇ లే ర్‌ య్‌ ర్ల ఇస్తా య్‌ య్‌ లౌ

గా 7. 0. ెలట04 వంరకంయ/10%08 5016 110. 140 వాం 24110812 1982

00 వ్‌ భం ఖ(గిం సంక్‌! 0%) య]

నో మ్షమ్హైతాజ్‌. క్ట ఏక, “

లలి గుతండ లీ? ;

ఆ. 1మయు2[354మిు వెండేర్సే) 1.4 క,

కలం కొం?

గా గ అంళజ3చడ88మా,

గుంట.

లిగాణడీ 46;

కయ8!& )గలర4ట ిలడకమ2డమ వంపి, శహురిడట = 517 501.

థ్రీ వేంకటిశ్వరాయ నమః థ్రీ తిరుముల శ్రీనివాసుని అనురొగ రంజిత వదద్వయిపై నేనర్చించి యూ యర్చించు (వథను రొగమయ రమ్య కుషుమమాలిక

వంంందంవూట

భారతీయ సమా=ం సంక్షోభానికి గురి అపుతున్న సంధిసమయంలో ._- నదహారపశతాద్దింలో, అవిరృవించిన గోస్వామి తులసీదాసు వేయేళ్ల పాందీ వాబ్మయాకొశంలో అ్మపతిమాని ఆదిత్యస్వరూపుదు. నంఘపస్యవస్థలో సడలి పోయిన కట్టువొట్లను సరిరిర్దాలని ఆయన ఎంరో ఆరాటపడ్డాదు. అ వేచనాఫలిఈ మే రామచరిల చూనస రచన,

సంస్థృతంలో కాకుండా ఇరరభాషలలో కావ్యాలు (వా సేవారిని పండితులు అవహేళన, అపవాస్యం చేసే రోజుల్లో సంస్కృతంలో మహాపండిలుడై వుండి కూడా (పగతిశీలిగా (వజాకవిగా, (వజలభాషలో రామాయణకాస్యం (వాసిస తులసీదాసు కేపలం హిందీ సాహిళ్యానికే కాకుండా భారతీయ సొహిత్యానికే అనువనురత్నం. సమస్తజగత్తునూ సతారా మమయంగా భావించి, శ్రీరాముడిలో సర్మబహ్మను దర్శించిన అ మహసీయుదు రామచరితకు సంబంధించిస ఎన్నో రచనలు చదివి, వాటి సారాన్న జీర్ణించుకుని, అ సంస్కారాన్ని తనభ క్తిభావనకు అనుకూలంగా ఈ నుహాకావ్యాన్ని రూపొందించాడు.

నమకాలీన సమాశానికి భక్తిమార్షాన్ని (వటోధించిన తులసీదాసు (పథాన లక్షలు సాంసారిక, సాంఘిక కర్తవ్యాలను (ఫోత్సహంచడం, థిగపదృషక్తిని (పేరేసించడం, మతసామరప్యాన్నీ, సమగ్వయాన్ని పెంపొందించడం. అందు పల్లి నే ఆదికవి వాల్మీకి రస రాొమాయబంలో ఒక అదర్శప్పరుషుడిగా మహా వీరుడిగా, ధర్మజ్ఞుడిగా, సత్యవాక్చరిపాలకుడిగా తీర్చిదిద్దిన (శ్రీరామచండ్నదుడిని భక్తకవి తులసీదాసు ఒక అపతారపురుషుడిగా, అరాధ్యదై వంగా అలివర్డించాదు. ఆవర్శమానవత గం ప్పూర్తిగా లోపించిన అనాటి (వశాహృదయాలలో అత్మ విశ్వాసాన్ని పృరికొల్చామం

ఈ రామచరితమాసస మవాకొప్యం టులసీదాసు అ్యనమేయభక్తికి, విశ్వ (శేయోభాసనికు, భక్తిపరాకాష్టకు, ఆదర్శబొన్నళ్యానికి పరమాసధి అని చెప్పడం

ళ్‌ ఆలిశయో క్రికొదు. భక్తవత్సలుడూ, ఆనంతగుణ పొందర్యశ క్రీ సంపన్నుడూ, అయిన దశరథనంచనుడి గుణగణాలనూ, లీరావినోదాలనూ ఏపరించే ఈ (గంభాన్ని (శ్రీమతి ఆర్‌. ఇందిరాదేవి సరళసుందరశైై లిలో అనుపదించారు. భక్తిజ్ఞాన [వబోధకాలై న ఉ త్తమ్మగంథాలను ఇరోధికంగా (వచురించ డానికి శిరునుల తిరువతి దేవస్టానముల వారు అవిరళకృషి చేస్తున్నారు. ఇలాంటి (గ్రంథాలను ఆధ్యయనం జేయడంద్వారా అప్పికభక్తృబృందం ఈశ్వరాన్కుగహం పొందుతుందని ఆశిస్తున్నాము, తిరుపతి, బం కుమారస్వామి రెడ్డి, ల-10-18౬ కార్యనిర్వహ కాధికారి, తిరుమల తిరువతి దేవస్థానములు.

శంఖభాశంసనవంఎ

(శ్రీమ్మదామాయణము. భాశతీయులకు సరమపూజ్యమైనది. (శ్రీరామకథ ముక్తి (వదాయకమైనది. “*శ్ళణ్వన్‌ రామకథానాదం కోన యాతి పరాం గతిమ్‌” అన్నమాట అసుళపపూర్వక మైనది. ఈ రామకథ నెందరో మహానుభావులు కీర్తించిరి. వాల్మీకిమహర్షి మొదలుగా ఈ కథ నమస్తభాషలందు (వ్రాయబడినది. (శ్రీతులసీదాసు, *రానుచరితమానస్‌ ” అనుపేర రచించిన మహాకొవ్యమునకు ఉత్తరభారతము నందెంతో వ్యాప్తకలదు. హిందీభాషయందున్న ఈ (గ్రంథము తద్భాషా విదులకు విరంతత హోవీయమై ఒక మం్మతరాజముగా విరాజ్షిల్లుచున్నది. భాషలో, భాసములో, 3 లిలో అత్యంతకీ _ర్తినార్జించిన ఉద్గింథమీది. సంస్క తముసందళి వాల్మీకి రామాయణ మా బాష తెలియని వారికొర కన్యభాషల లోని కనువదింపదిడిన క్లే తులసీదాస రామాయణము గూడ హిందీభాషానలిజ్ఞుల పపయోగవడు నిమిత్త మితరభాషలలోని కనువదింనదిడినది. వాల్మీకి రామా యణమునందలి కథకు వన్నెలు పెట్టునట్లుగా కళయందు గొవ్నియపూర్వములైన మహత్తోో పేతములైన మార్పులు చేర్చులు కనబడుచున్నవి. ముఖ్యమైన, కథా భాగము మ్మాతము సంపూర్ణముగా విందున్నది.

(శ్రీమ్మదామాయణ మొక యాచర్శ్యగంథము. ్రీరామచందు డాదర్శ మానవుడు. అ మహాత్ముని కుటుంబమే ఆడర్శకుటుందిము. విత్యము శ్రీరామ కథను పించు సం్మపదాయదు. భారతీయులకు గలదు. కనుక పాందీభాషయం దుండు తులసీరామాయణము నమపదించుటకు పూమకొనిసవారియందు (వకృత (గంథకర్తిి, ఆర్‌. ఇందిరాదేవి గూడ ఒకరు. ఈమెకుగల రామభ _శ్రీియే, ఈమెచేత స్మీగంథమనువదింప జేయించినది. తేట తెనుగుభాషలో_మృదుమరురమై భావానుగుణమై ఈ రచన యెంశోహృద్యముగానున్నదవి చెన్పుటలో సందేహము లేదు. ఎంతోకష్టవడి హిందీభాషను నేర్చుకొని మూలమునందళి, భావము చెడపండ _ అక్కడక్కడ _ సకల హృదయములను లోగొనజాలిన భ _క్తీభరిత భాసములను వెల్లడించుచు ఈమె మానవోజ్జీపనమున కవసరమైన ఈకార్యమును

౪

నెరవేర్చుట బాలనంలోషకరమైన ఏషయము. ఇప్పటికీమె దాలలౌండమును మ్మాతమే' గచించిమగించిరి. ఇకముందుకూడ తక్కిన కాండబులన్నిట్‌విప్లే సులభ సుంచరముగా[వ్రాని భక్తలోకయుసము మహోఫకొార మొసర్పగలవని

యాశించుచున్నాను. అచరకాలమనందీమే తన అభీష్టమను చెర వే్చుకొనుసెట్లు తిదమలేశు కక1-81 దేవాదాయ-ధర్మాదాయ-శాఖానూత్యులు,

ఆంధప్రదేశ్‌ 1[పభుత్వము,

కృతజతాంజలి ఆనరీభాషయందు (శ్రీకులసీదానవిరచిత మైన ' శ్రీరామచరితమానసమును ఇదువుభాగ్యము నాకు కలిగినది. (వతిదినము మా తండిగారు నిర్మించిన (శ్రీళృష్ణారవించ మందిరమునందు. నిత్యభజన లొనర్చుచు (శ్రీరామచరిత మాననమునుకూడ జచుపుచు తస్మయత్వము నొందుచుంటిని. ఒకనాదు (శ్రీరాచు చరితపానసము ననువదించుమన్న _భీగవ్యల్చేరణ నాకు కలిగెను. కాని, మహర్తరమైన, మహానుఖావునినే రచింపబడిన (శ్రీరామచరితమానసను నే సమవదించగలశా యన్న నిరక్పాహమురూడ నాకు కలిగినది. నాకు పాండిత్యము లేదే యని నేననుకొనుచుండ పోతనామాత్యుని వాక్కులు “పలికెడిది భాగసతమట వలికించెచువాండు రామభ్యదుండట....” నాకు షకి వచ్చినవి, ఎటులైననేమి భగవానువిపై భారముమోసి, నుద్గురువైన శ్రీనమర్దనారాయణనువారాజుపాద పద్మములకు నమన్కరించి, కాన్యమనువదింస సాగితిని. కొంతనజకు కృత కృత్యురాలనై తిని.

1074 స సంవత్సరమున సపంవిరుమాసమున “*.శ్రీరామచరితమానస చతుశ్ళతీరాస్ట్రీ యనమితి” [కొత్త ఢిల్లీ లో నెలకొల్బఐదివది. దానికి సంరతకుదుగా రాష్ట్రపతి శ్రీ ఏ. వి. గిరిగారును, అధ్యషరాలుగా (ప్రధానమంత్రి (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ గారును, తదితర ప్రముఖులు సధ్యులుగాను నియమింపదడిరి. పూజ్య(శ్రీ తులపీదానకృత (శ్రీరామచరితపూనన దివ్యకావ్యమును ఏివిధభాషల లోవికి అనుపదించునట్లు, ఆనువాదములను సమితినాలు మ్ముదించునటుల వ్‌ర్ణ యంపదిడినది. ఈ పనికి బూనుకొనినవారు పై సమితినారికి వాయసలసినదిగ (వకటింపబడినది.

ఈ (పకటన చదివి నేను శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ గారికి 80-11-72 శేది, తెలుగుభాషలో అనుపదించిన (శ్రీరామచరితసూనసమును (వచురింప వేదుకొనుచు ఒకజాబు (వాసికొంటివి. ఆమె ఈ విషయమై మిగుల (ళద్ధవహించి దీనివి పరిశీలించి (ప్రచురించపలపినదిగా నమితివారికి (వాసిరి సమితివారు అనువాద

ఇ (వతివి పంపుమనగా కొంతభాగమును ఫంపితిని, శేం్చచ్మ నళుత, సమువారు ఈ అసువాదమును (వచురింుమని (వాసర... ఈ విషయమై వారికి నాప ఆంధ (వళుక్వమునకు ఉత్తర ప్రత్యుత్తరములు జరిగి ఫలిత మేమియు కలుగలేదు. ఇట్లుండగా పైవిషయములన్నియు ఆంధరాష్ట్ర దేవాదాయములమం తి మాన్య/శ్రీ షి.వి. చదరిగారికి విన్నవించి, వారిని నా పుస్తకము తిరుసతి దేపస్టా వములవారిచే అచ్భువేయించు సవాయనును కోరితినిి వారు కరుణార్ద్రు హృదయ ముళో నా విన్నవమంగీకరించి శ్రీరామచరిత మానసము అచ్చువేయుటకు అనుకూ లించిరి. తిరుపతి శ్రీవేంక చేశ్వర భగవానుని కృపతో (శ్రీరామచరితనూననము కెలుగు అనువాదము వెలుగులోనికి నచ్చినది. ఈ సద్దంఠ (సరురణకు జేయాత నొవగి వెలుగులోనికి దెచ్చివందురికు దేవాదాయ ధర్మాదాయశాభామాత్యులై న మాన్య్రీ ఏ.వి. ఛొదరిగారికి నా కృఠజ్ఞతాంజలి వర్చించుకొనుచున్నాను. (శ్రీ వేంక "పశ్వర కగవాను డాయనకు అయురారోగ్యము లొనంగి యింకను సారన్వత సేవ కేయటకు శక్తి సొమర్థ్యములు (వసాదించి అన్మగహించుగాక ॥

ఈను '(నకృతి” వ్యతికలో కొంతకాలము నాయీ రచనమ (వచురించి

నందులకు శ్రీ డా; లి. వెంకటరావు, శ్రీమతి విజయలమ్మీగారలకు నా కృతజ్ఞతాలి వందనములు, ఈ శ్రీరామదరిత నూననమును సీ వ్రయ్యపచురణగా స్వీకరించిన శ్రీ తిరునురి తిరుపతి దేవస్థానమువారికిని, ఆంచనుగ అచ్బొ త్రిన తి. తి. దేపస్టాన ము దణారియమువారికివి నా హృదయపూర్వక (నణామములు,

నేను వథమముగా బాలకాండ అందుల కందించుచున్నాను. భగనానువి కృవచే శ ముకాలములో తక్కిన కాండలకో సంపూర్ణ రానుచరితము. అర్మధ లోకమునకు సమర్నింపగలనని విశ్వసించుగున్నామ.

ఈ మహాకావ్యములో నై తిక, రాజకీయ, సాంఘిక, అర్జీ, అద్యాత్మిక విషయము లెన్నియో వివరింపదిడినవి. ఎల్లరు వరించి ధన్యులగుదురుగొక్‌ 1 అనంతపురం, ఆర్‌. ఇందిరొదేవి*

జ10.8ఓ

విషంచంసూ చిక

ముందుమాట న. ళ్‌ శుభాశంసనము ఆ! కృతజ్ఞరాంబలి త686 శ (శ్రీ తులసీదాసు సం్యగహజీవితము వ. పారాయణ ఏరి అం. నక్వి మంగశాచరణము ఎలు | గరువందనము అజం జ్జ (దాహ్మణులకును, సజ్జనులపను పందనసమర్చణము లం కేల దుమ్టులకు వందనములు ఎం జై పెడ్డనులలును అ చుర్ణనులకును పంచనములు 660 లి పర్వము రామమయసుని భావించి సర్వజీవులకు పసందన

'మొనరించుట లజం న! ఊలసీదానుయొక్క దీనత్వము . రామభక్తియుతమైన కవితామపాము.... 87 కవులకు పందసములు ఎంజి ర్‌స్‌ వాల్మీకి వేద, (దిహ్మలకును, శివపార్వతులపను పందనసమర్పణము.... 68 (ఫ్రీ సీకారాను ధాదు పరికరపందనము లం 862 నామ పంచనిము _ నాము మపామ 4 కిక శ్రీరాముని గుణగణములు _ (శ్రీరామ ఏహిము 97 (శ్రీరామచరిళఈ మహిమ ఉం కే|ీర్‌ శ్రీరామచరిత మూనస దూహాత్మ్యము ఎం. 180 యాష్ఞపల్క్య భరద్వాజ సంవావము ల కీకీకీ [(వనయాగ మాహాత్మ్యము ఎం కేకీకీ సతీదేవికి అజ్ఞాన చూపరించుట ఎం 157 (ఫ్రీరామ విశ్వరూస సందర్శనము ఆం శ85 శిప్మపతిజ్ఞ - సతీదేవియొక్క_ దుఃఖము 167 శంకరుకు సలీదేవిని పరిత్యజించుట 44 &కిక

౫

శిపువి తవస్సు ల 160 సతీదేవి చకీయష్షమనకు బోప్పట- యం 17

పతి సవమావించిన కారణమున సతీదేవి దుఃఖించి యోగాగ్ని యందు భన్మమగుట య 81 దక్షయజ్ఞ విసశనము ఆం కేరితీ పార్వలీ జననము 885 పార్వతీ తపన్సు ం లై0క '్రీరాముడు శివుని ఏవాహమునకై (పోత్సహించుట ఆం జిక సప్తర్షలు పార్వతిని వరీషించుట _ పార తీ మావీత్మ్యము ఎం. లల మన్మధుడు దేపకార్య సవోయార్థిము పోయి భస్మమగుట లం 22 రతినరదానము ఆం... లైక్‌ల పార్వతీ పరిణయము 280 శివపార్వతుల సంవానము 1 అసకార కారణములు ॥ 9808 జయవిజయులు ఎం క06ి నారరున కహంకార మాపరించుట _ మాయా(వభాసమ ల తి! విశ్వమోహసీ స్వయంపరము ల ల22 మనవు _- శతరూప తపస్సు అం లీశీ! శతరూపానునువుల తపస్సు య కిల (వశావభానుని వృత్తాంతము ంం కీరీ0 రావణుని జససము ల లికిల్‌ రావణుని అక్యాచారముట ఎం శ00 భూదేవి వరికావము _ (విహ్మ ఓవాప్ప ఎం 00

(శీ తంలసీదాసం సం గహజీవితవంం

భారతదేశము బుషిపుంగవులకు, దివ్యకవులకు, సాధుజను లకు పుట్టినిల్లు. ఈ పవ్శితభూమిలో అనాదిగ మహనీయు లుద్భవించి తమ నిర్మలపేమచే, సామాన్యమానవులకు కల్యాణలాఖ్యములను (పసాదించి తరింపజేయుచుండిరి.

కర్‌ 16వ శతాబ్బములలో, భారతదేశము మతకల్లోలముల తోను, రాజకీయకలహములతోను నిండి, ఎచ్చట జూచినను (ప్రజలకు శాంతిభ్మదతలు లేకుండినవి. దేశములో పండితు లున్నను వీరి పాండిత్యము క్ఞానరపితమైనందున కలహములను మాన్పుటకు బదులు వానికి (సోదృలమిచ్చి, అశాంతి నెక్కువ చేసినది. అట్టితలి, కొందరు మహనీయులు జన్మించి దేశోద్ధారము గావించిరి.

ఉత్తరహిందూస్థానములో ఇట్టి క్రి ష్టపరిస్థితులయందు అవత రించిన మహోపురుషులలో నొకరు పూజనీయులైన శ్రీ తులనీదాను. ఈ మహనీయుడు భక్తుడే కాదు మరియు జ్ఞాని. తులసీదాసు దీర్ష కాలము జీవించి భారతీయసంస్కృతిని "పెంపొందించెను. యోగి పుంగవుల యంతర్జగత్తు మన యూహకందరానిది; వారి జీవితవిశేష ములను చితించుట కష్టతరమే |! సత్పురుషుల జీవిత మెక్కువగా ఆంతరికముగా నున్నందున వారి బాహ్యచర్యల నవగాహనము చేసికొనుట కడుదుస్తరము. ఐనను ఈ బుషిపుంగవుడు స్వయముగా ఛ్యానసీమలో నుపలబ్ధిపొంది దేశభాషలో శ్రీరామచరితమానసమును రచించెను. దివ్యకావ్యమైన రామచరితమాననము కడు [పశంన నీయము, రమ్యము, జీవయ్యాత నలువుటకు మార్ల్గదర్శినియై యొప్పారుచున్నది. ఈ మహానుభావుని నంపూర్ణ జీవితచర్మిత

శ (వాయుట కష్టఠరము కొన పాఠకులకు సం్యగహముగ నందించు చున్నాను. దీనిని చదివినవా రెల్లరును [శ్రేయస్సు పొందుదురని అళించుచున్నాను.

(పయాగక్షేతమున బాందాజిల్లాలో రాజపురమను |[గామ మొకటి కలదు. అక్కడ అత్కారామదూబే యను స్మద్బాహ్మణుడు నివసించుచుండెను. అతని భార్య హులసీదేవి. ఆ పుణ్యదంపతులకు 1554 వ నంవత్సరమున అభుక్తమూల నక్ష్యతమునందు (శావణశుక్ష నప్తమిాదివనమునందు, పండెండుమాసములు తల్లిగర్చములోనుండిన తర్వాత శ్రీతులసీదాను జన్మించెను. జన్మనమయమేన ఆ శిశువు ఏడ్వ లేదు. కాని వాని నోటినుండి "రామ "యన్న శబ్దము వచ్చెను. ఇట్టి తణీ అ శిశువునకు నోటిలో మల్లె మొగ్గల వంటిపండ్లు మొలచియుండెను, వాని వైఖరిజూడ ఐదేండ్ల బాలకుడుగా నుండెను. ఆ బాలకునిగాంది ఠంథడియైన అక్కారామదూబే మిగుల భయము జెందెను. కొందరు వీడు దయ్యపుపిల్లవా డనిరి. ఆంతటితో ఆ బాలకునిగురించిన దిగులు

అయన కధిక మాయెను. అళ్కారాముడు కొంత జ్యోతిష్కుడు. జ్యోతిష్యము వలన ఆర్టించిన జ్ఞానము ఆ పిల్లవాని నుపేక్షీంచుటకే పనికి వచ్చినది. అయన భార్యేయైన హులసీదేవి ఆ బిడ్డను గన్నం దుకు మిగుల చింతిల్లెను, అసిస్టబాలునివలన అనర్థములు నంబవించు నన్న శంకచే ఆమె దశమినాటిర్మాతి ఆఅ నవజాతశిశువును తనదాసికి ఒప్పజెప్పెను. అప్పుడామె పొందిన దుఃఖ మామెకే ఎటుక! దాసి మిన చునియా ఆ శిశువును అతవారింటికి గొనిపోయినది. మరు నటి దినమున భరింపరాని దు॥ఖముతో కల్లి ఈ అసారమైన [ప్రపం చమునుండి నిిష్కమించెను.. చునియా బాలకుని కడు[పేమతో లాలించి పోషించెను; బాలుడైన తులసీదాసునకు సుమారు ఐదున్నర సంవత్సరముల [ప్రాయము వచ్చినపుడు చునియాకూడ మరణించెను; బాలు డనాథు డయ్యెను. తనప్పుతుడు నిరాశయుడని తండికిం

ణా

దెలిసినను ఆతడు చెవిలో వేసికొనలేదు. ఈ నిస్సహాయస్టితిలో బాలు డిల్లిల్లు తిరుగజొచ్చెను- ఈ బాలకునిపై జగజ్జననియైన పార్వతికి దయ కలిగను. ఆమె (బాహ్మణబజాతి ముత్రైదువు రూపమున [వతి దినము ఆ బాలకునివద్ద కేగి, వానికి భోజన మిడుచు అతి.-పేమతో లాలించుచుండెను. అనాథుడగు తులసీదానునకు సాక్షాత్‌ మహే శ్వరీసాన్నిధ్యమే లభించెను.

ఇట్లు కొంతకాలము గడచిన తర్వాత ఈశ్వరుని (పేరణదే రామశ్రైలమునందు నివసించు శ్రీ శతానంద (పియళిష్యురైన శ్రీ నర హర్యానందుడు ఈ బాలకు _,నన్వేషించి కనుగొని వీనికి రామబోలా అన్న నామధేయ మొసగెను, తదుపరి వానిని అయోధ్యకు బిలుచు కొనిపోయెను, అచ్చట 1561వ సంవత్సరమున మాఘశుక్త పంచమి శుకవారమునాడు అఆ బాలకునకు ఉపనయనము జేసెను. ఉపదేశము చేయకయే గాయ్మ్యతీమంతమును రామబోలా యుచ్చరింపసాగెను; అదిచూచి. అందరూ అశ్చర్యచకితుర5ైరి. యజ్ఞోపవీతసంస్కార మైనంతనే నరహరిస్వామి రామబోలాకు రామమం,తదీక్ష నొాసగెను. అంతేకాదు, ఆయన అయోధ్యలోనే యుండి తులసీదాసునకు విద్యా ఖ్యాస మొనరించెను. తులసీదాసు మిగుల బుద్ధిశాలి ఏకనంధా (గాహి. గురుశిష్యులు కొంతకాల మచ్చటనేయుండి తర్వాత సూకర "క్షేతమున 'కేగిరి. అక్కడ శ్రీ నరహరిస్వామి తులసీదానునకు రామ చరితమును వినిపించెను. తులసీదానునకు గురుభక్తి మెండు; కనుకనే నరహరిస్వామిని ' కృపాసింధు 'వని ్మపశంసించెను. *నరరూపహరి ' యనియు నుతించెను. నరవారిస్వామి తులసీదాసుమై జూపిన (పేమయు ఆగాధమైనది. కొన్నిదినములు గడచిన పిమ్మట వారిరు వురును కాళీక్షేతమును సందర్శింప వెడలిరి. అచ్చట తులసీదాను శేషననాతునితోనుండి పదునైదువర్షముల పర్యంతము వేదవేదాంగ ముల నధ్యయన మొనరించెను. ఇట్లు అధ్యాత్మికముగ పురోగమించు

మ!

చుండ హఠాత్తుగా తులసీదాసునందు లోకవానన జాగృతి నొందెను. తత్టణమే ఆతడు గురుననుమళిని బడసి తన జన్మభూమికి మరలి వచ్చెను. అచ్చట తన కుటుంబచాను లెల్లరును మరణించియు.డిరిం తన తల్లిదండులకు విధిపూర్వకముగా (శాద్ధము నిడి అచ్చటనే యుండి జనులకు లేశ్ర జిజ్ఞానువులకు రామకథను వినిపించసా గెను.

ఇంశలో దీనబంధు వను (బాహ్మణుడు యమునా స్నానము జేని వచ్చుచుండగా మార్గమధ్యమున అతనికి తులసీదానును జూచుట తటస్థించెను. అతని కొక బిడ్డ యుండినది. ఆమెపేరు రత్నావళి. 1₹088 వ సంవత్సరమున జ్యేస్టశుక్సు |ఈయోదళి గురువారమునాడు భరద్వాజగోోతమునకు సంబంధించిన- సౌందర్యవతియైన యీ రత్నా వళిని తులసీదాసు వివాహమాడెను. నవవధువుతో తులసీదాసు కొంతకాలము సుఖముగ నుండెను. రత్నావళియన్న తులసీదానున కమిత్యపేమ. క్షణకాలవియోగమును సహింపలేకుండెను. ఒకసారి అమె శన సహోదరునితో వుట్టినింటి "కేగినది. అమెకు తెలియకుండ తులసీదాను అమెవెనుక మెల్లమెల్లగ వెంబడించి తుదకు గమ్య స్థానము జేరెను. తులసీదాసు (ప్రవర్తన అమెకు వెగటాయెను. అశ్చర్యమును కలిగించెను, ఆమె యిట్లు నుడెవినది_

"లాజ్‌ నలాగత ఆప్‌ కో దౌరశే అయేహు సాథ్‌ 1

ధిక్‌ధిక్‌ ఐసీ (ప్రేమ్‌ కో కవి కహహు మై నాథ్‌ క

అస్థి చర్మమయ దేహ మమతామయి కైసి సీతి

కై సే జౌ శ్రీరామమహుం హోతి నతౌ భవఖీతి ॥” అచ్చి చ్చీ ఇట్లు నన్ను వెంబడించుట _ మికు లజ్ఞాకరముగ లేదా! ఎముకలతోగూడిన ఈ నా శరీరమునందు మికెంత మక్కువ, అసక్తి కలదో నా కిప్పు డవగత మైనది. ఈ (పేమానురాగములలో నగమై నను మొౌరు భగవానుని కర్పించియుందురేని మిరు నంసారసాగ రమునుండి విముక్తి గాంచగలిగి యుందురు కదా ౪

శా!

వ్యక్తి త్వమును, "వేదాంతము నిమిడీయున్న ఖార్య నుడివిన అర్ధవంతములైన పలుకులు ఆయనను కదలించినవి. న్టూలముగ అమే నుడివిన వాక్కులు సామాన్యములే యైనను తులసీదాను భావిజీవి తమున కవి [పథమసోపానములైనవి. భార్య నోటినుండి యా మాటలువెలువడిన మరుక్షణము తులనీదాసామెను వదలి అక శ్రడనుండి వెడలిపోయెను. తుదకు (పయాగ క్షేతమునకు విచ్చేసెను. అఆ మవో 'కేశ్రమున తులసీదాను గృహస్థ వేషమును పరిత్యజించి నన్న్యానమును స్వీకరించెను. తీర్థయ్యాతలు చేయుచు కాశీనగరమున 'కేతెంచెను. మానససరోవరనమిపమున అతనికి కాకభునుండియొక్ష్య దర్శనము లభించెను.

వారణానియందు తులనీదాను రామచరితమును జెప్పసాగెను. అక్కడ అతనికి ఒకనాడు (_పేత మగుపింబెను. ఆ (పేతము తులసీ దానసునకు హనుమంతుని యునికిని గూర్చి దెలిపెను. (పేత సూచన 1పకారము తులనీదాసు హనుమంతుని దర్శించి శ్రీరామదర్శనము తనకుజీయింవుమని (పార్ధించెను. తులనీదాను భక్తి తాత్సర్యములకు హనుమంతు డెంతయో సంతసించి నీకు చిత్రకూటమునందు శ్రీరామదర్శనము లభింపగల *దనెను, చితకూటమున రామఘాటు నందు తులసీదాసు అచంచలమైన భక్తివిశ్వాసములతో శ్రీరామపాద సేవాతత్పరుడై శ్రీరాముని నిరంతరము గొలుచుచుండెను. ఒకనాడు హఠాత్తుగా శ్రీరామదర్శన మతనికి లభించెను. ధనుర్భాణములను చేతంబూని అళ్వారూడులైన శ్రీరామలక్ష శనులు శ్రీతులసీదానునకు సాక్షాత్క్మరించిరి. వారిని గాంచి తులసీదాసు ముగ్ధుడాయెనే గాని వారిని గుర్తి ంపజాలకపోయెను. వారు వెడలిన తదుపరి హనుమంతుడు వారు రామలక్ష్మణులని చెప్పగా అతడు పశ్చాత్తాపము నొందుచు మిగుల వగచెను, హనుమంతు డాతని నోదార్చి రానముదర్శనము మరియు [ప్రాతఃకాలమున లభింపగల దనెను

శ్రీరామ 1]

శ 1007 వ నంవత్సరమున, అమావాన్య బుధవారమురోజున శ్రీరామచంద్రుడు తులసీదానునకు (పత్యక్ష మాయెను. అట్టితజి శ్రీకులసీదాను రాములకై చందనము తయాగుచేయుచుండెను. త్రీరా ముడు బాలకరూపములో “స్వామి! నా ఫాలపట్టికపై చందనము దిద్దుమూా* యనెను. తులసీదాసు అ్యగహపూరితుడై వారిని గద్దించి శన్న(బోయెను. ఈ పర్యాయము కూడ తులసీదాసు మోనపోకుండు నటులు హనుమంతు డతిజాగరూకత వహించి, సమిపమున నున్న వృక్షముపై నాసీనుడై చిలుకరూపమున నిట్లు పల్కెను _ “చిత్రకూట కే ఘాటపర భఖ నంతన కి థీర | తులసీదాన చందన ఘీసే తిలక దేత రఘువీర £”* “చ్వీకకూటమున సజ్జనబ్భృందమునందు విరాజిల్లుచున్న తులసీదాను రఘువీరునకు తిలకము దిద్దుటకై చందన మరుగతీసెను. ” నర్మగర్భముగా పలికిన ఆ మాటలను విని తులసీదాను భగ 'వొనుడైన శ్రీరామచంద్రుని గుర్తుపట్టగలిగెను. అత్యద్భుతమైన, తేజోవంకమైన శ్రీరామరూపమును గాంచి తులనీదాను తన్ను కానే మరచెను, 'రఘుపీరుడు తన కరకమలములతో చందనము దీసికొని 'శులసీదాను ఫాలపట్టికపై తిలకమును దిద్ది అంతర్ధాన మాయెను. 1120వ సంవక్సరమున హనుమంతుని అజ్ఞానుసారము తులసీ దాను మరల అయోధ్య కేతెందెను ఆ దినములలో |[పయాగ యందు మాఘమాసోత్సవములు ఇకుగుచుండెను. ఆ ఉత్సవములను జూచుచు తులసీదాసు కొన్నిదినము లక్కడ ఉండెను. కొంతకాల మైన తర్వాత, ఒకవటవృక్షము [కింద తులసీదానునకు భరద్వాజ యాజ్ఞవల్క్యులు దర్శన మొసగిరి. అతడు మరల వారణాసికి వచ్చి అక్కడ ,ప్రన్లోదఘట్టమున ఒక (బాహ్మణగృహమునందు నివానము నల్పెను. ఇచ్చట తులసీదానునకు కవితాశక్తి యలవడెను- అంత నతడు నంస్కృతమునందు శ్లోకములను రచించెను. కాని; పగలు

న.

రచించిన శ్లోకములన్నియు రాత్రి లుప్తమగుచుండెడివి, (తుడిచి వేయ బడుచుండెడివి.) ఇట్లు (పతిదినము జరుగుచుండెడిది. ఎనిమిదవ దినమున తులసీదాసునకు స్వప్నమునందు పరమేశ్వరుడు సాక్షాత్క రించ్కి*నీవు నీ న్వభాషలో కావ్యరచన గావింపుొమని నుడివి అంతర్ధాన మాయెను. తులసీదాసునకు మెలకువ గలిగెను. ఆత డాసీనుడైనతోడనే శివపార్వతులు (పత్యక్షమైరి. తులసీదాసు పార్వతీ పరమేశ్వరులకు సాష్టాంగనమస్కార మొనర్చిను, ఆంత శివు డిట్లా దేశించెను. జన్సీన్ర అయోధ్య కేగి దేశభాషయందు కావ్యరచన కొనసాగింపుము. నా యాళశీర్వాద్యపభావమువలన నీ కవిత్వము సామవేదముతో సమాన ముగ ఫలవంతమగును = అని నుడివి గౌరీశంకరు లంతర్థానమైరి. తులసీదాను వారి అజ్జను శిరసావహించి, కాళినుండి అయోధ్య "కేగెను.

1681వ నంవత్సరపు ప్రారంభమున, ఒక శుభమువూర్తమున శ్రీతులసీదాను రామచరితమానన రచనను [పారంభించి దాదాపు దానిని రెండు నంవత్సరముల ఏడు మాసములలో ఫూర్తిగావించెను, మార్గశిర శుక్ల పక్షమునందు శ్రీరామకల్యాణ దినమున నప్తకాండలను సంపూర్ణ మొనర్చెను. మరల బగవానుని (పేరణదే తులసీదాను కాశీనగరమున కేతెంచెను; అక్కడ భగవానుడైన విశ్వనాథునికిని మాళాన్నపూర్ణేశ్వరికిని రామచరితమాననమును గానము చేసి వినిపించెను. రాశి రామచరితమానస్మగంథము దేవాలయము నందుంచబడెను. [పాతఃకాలమున ద్వారమును దెజచినంతనే ఆ |1గంథముపై “సత్యం శివం సుందరం* అన్న మాటలును, దాని (కించ పరమేశ్వరుని న్వహస్తలిపియు గానవచ్చెను, దేవాలయమున అర్చనార్థము గుమిగూడిన జను లెల్లరకును “సత్యం శివం సుందరం” అను వాక్కులు వినిపించెను

శ ఈ మావోత్మ్యమునుగూర్చి విన్నతోడనే పండితులకు ఈర్ష్య యుత్చన్న మాయెను, వారెల్లరును గుమిగూడి తులసీదానును నిందింపసాగిరి. అంతేకాదు రామచరితమాననమును నిర్మూలించుటకు (పయత్నించిరి. ఆ [గంథమును దొంగిలించుటకు గాను వారు ఇరువురు చోరులను బంపిరి. ఆ చోరులు తులసీదానుకుటీరమునకు బోయి చూడగా అక్కడ ఇద్దరు వీరులు ధనుర్చాణములను చేత బట్టుకొని గస్తీతిరుగుచుండిరి, ఆ వీరు లత్యంత నుందరులు, అందులో ఒకడు శ్యామల వర్దుడు; ఇంకొకడు గౌరవర్శము గలవాడు. అ రము వీరుల దర్శనముచే చోరులబుద్ధి మారినది. వారు చోరవృత్తిని మాని పవికులై భగవద్భజనయందు లీనమైరి. ఈ సంఘటనను గురించి తెలిసికొన్న తులసీదాసు కనవలన చగవానునికి కష్టము కలిగెనని ఖావించి కుటీరములోనున్న తన సామ్యగి నంతటిని నష్టము గావించి తన్యగంథమును తన మ్మితుడ్రైన టోడర్‌మల్‌ గృహమునం దుంచెను; తర్వాత నింకొకళ్యప్రతిని లిఖించెను.. దాని అధారముదే (వతిలిషలు కయారాయెను. పున్నక్కపచారము దినదినాభివృద్ధి గాంచెను. తులసీదాసుపతనమును వాంఛించిన పండితులకిప్పు డే యుపాయమును న్ఫురించలేదు, వారెలరును శ్రీమధుసూదన గా నరవ్వతీస్వామిని సమీపించి, ఆ (గ్రంథమును పరిశీలించవలసినదిగ (ప్రేరేపించిరి. శ్రీ మధుసూదననరస్వతీస్వామి ఆ (గ్రంథమును గాంచి (పనన్నుడై తనసమ్మతి నీ విధముగ తెలియజేసెను.

• ఆనందకాననే హ్యస్మిస్‌ జంగమస్తులసీ తరుః | కవితామంజరీ భాతి రామ[భమరభూషితా “* ఈ కాళీరూపమైన అనందవనములో తులసీదాసు వృద్దియగుచున్న తులసిమొక్క+ అతని కవితారూపమైన మంజరి కడుసందరమెనద- దానియందు ్రీరామరూపమైన [బీమరములు సదా ర్ఫుంకారములు చేయుచున్నవి. ౫

నగ!

ఈ (పశంస విన్న పండితుల కింకను ఈర్ష్య హెచ్చెను అంత పండితులెలరును గుమిగూడి ఒక యుపాయము నాలోచించిరి. అదేదన అన్నిటికంకొను పైన వేదములను, దాన్మికింద శాస్త్రములను, శాస్త్రముల క్రింద పురాణాదులను, అన్నిటికంకును [కింద రామచరిత మౌనసమును బెటి పండితులు ద్వారములను బంధించిరి. (ప్రాతః కాలమున చివాలయపు తలుపులు దెజచినంతనే శ్రీరామచరిత మానసము వేదములపై నుంచబడియుండెను. ఇన్ని పరీక్షలకు తులసీదాసును గురిచేసినతర్వాత పండితులు లజ్ఞాన్వితులై తులసీ దానును క్షమాభిక్ష వేడిరి; భక్షితో ఆయనచరణోదకమును సేవించిరి,

ఒక (బాహ్మణుడు మరణించెను. అతనిభార్య నహగమనము జేయుటకు వెళ్ళు నమయమున అమె తులసీదానును జూచుట ఈటస్థించెను. ఆమె అ మహానుభావుని అళీస్సుల నొందగోరి, భక్తితో అతనికి [పణమిళైను; తులసీదాసు “*డిర సుమంగళీ భవ౫ యని దీవించెను. అశీర్వాద మొనగిన తదుపరీ అమె భర్త మరణించెనని తెలిసెను. తాము వచ్చువరకు అతనిని దవనము చేయవలదని చెప్పి, తులసీదాసు గంగానది కేగి అందు స్నానమాచరించి శ్రీరామ (పభువును ప్రార్థించగా మరణించిన వాడు సజీవు డాయెను.

మరణించినవాడు సజీవుడాయెనన్న వార్త అక్చరు పాదుషాకు దెలిసి మహిమలు చూపుమని తులసీదాసు నడిగెను, అంత తులసీదాసు 'శ్రీరామనామముదప్ప అన్య మెలుగనని;, యివ్విధముగ సమాధాన మొన గెను.

"లోక రసాతల భూతల మే? రఘునాయక ఏక సహాయక మేఠ” “భూతలమునందునుు రసాతలమునందును నాకు నహాయకారి

రఘునాథు డొక్కడే.”

న్‌! అంత పాదుషా అ్యగహము బూని తులసీదానును ఖైదు చేసెను. "ఐసీ తోహి న బూయుయే హనుమాను హశేలే__”

స్వామా! ఆంజనేయా! నా పరిస్థితి నింకను నెలుగవా? అని అతిదీనముగా తులనీదాను హనుమంతుని 1ప్రార్థించగనే హను మంతుడు కోటనంతయు ధ్వంన మొనర్చెను. అక్బరు చ్యకవ ర్తివచ్చి శ్రీతులసీదాసుపాదములకు [ప్రణమిల్లి శరణు వేడెను. అంత తులసీ దాను హనుకుంతు నిట్లు (ప్రార్థించెను.

"అతి ఆరతి అతి స్వారథీ అతి దీన దుఖారీ" (వినయవ్యత్రిళ)

హనుమంతుడు చ్యకవర్తిని కరుణించెను. గోస్వామి తులసీదాను మహాకవి, పరోపకారి మహాపండితోత ముడు, రామనామోపానకుడు, మవాయోగిశ్వరుడు. తులనీదాను దోహావలీ, కవితావరీ, గితావరీ, పార్వతీమంగళ్‌, జానకీమంగళ్‌, కృష్ణగీతావలీ, వైరాగ్యనంవిదినీ.. ఇత్యాద్కిగంథములను రచించి చరితార్థు డాయెను.

ఒకసారి భక మిరాబాయి సంసారబాధలకు లోనయి తన కష్టములను గూర్చి శ్రీకులసీదానునకు ఉత్తరము ద్వారా విన్నవించు కొనెను. భగవంతునిపై భక్తిలేని వారలను అత్మీయులైనను కోటి టైరులుగా భావించి, పరిత్యజించుటయే [శేయన్కరమని చెప్పుచు, (ఫ్రీకులసీదాసు అందులకు ఉదాహరణముగ భరతుని; విఖీషణిని, (ప్రహ్లాదుని పేర్కొని వారియడుగు జాడలలో ఆమెనుకూడ నడువు మని ఆదేశించెను.

శ్రీగోస్వామితులసీదాసు చూపిన మహిమ _ లనేకములు. కొన్నింటినిమ్మాత మిందు చూపగలిగితిని, శ్రీతులసీదానకృతత్రీరామ చరితమాననమును నర్వులున్ను భక్తిశద్ధలతో ఇదివి శ్రీరామాను (హమునకు ప్యాతులగుదురుగాక !

శ్రీరామచరితమానస పారాంయణ విధి ్రీరామచరికమానసమును పారాయణచేయవలదినవారు (నథనమున (శ్రీ ఈులసీదాసును, శ్రీ వాల్మీకిమహర్షి ని, వరమేశ్వరుని అవ్వానించి హూననపూజ గావించి, తదుపరి సీతారాముల నాహ్వావించసలయును; షోడశోపచార పూజగావించి వారిని ర్యానించపలయును, తదనంతరము రావాయణమును సొారాయణము శేయవలయునుు ఇందుకు పలయు ర్యావనమం[తములు కింద లిఖించుచున్నానుం అశ ఆవాహనమంతః తులసీక సమస్తుభ్యమిహాగచ్చ శుచివత | నైబుత్య ఉపవిశ్యేదం వూజనం [వతిగృహ్యతామ్‌ జ ఓం తులసీడదాసాయ నమః శ్రీవాల్మీకి నమస్తుభళ్యమిహాగచ్భ శుభపద | ఉత్తర పూర్వయోర్మధ్యే తిష్ట గృహ్హీ్వ మేఒర్చనమ్‌ క! ఓం వాల్మీకయే నమః గౌరీవతే నమస్తుభళ్యమిహాగచ్చ మహేశ్వర | పూర్వదక్షిణయోర్మధ్యే తిష్ట పూజాం గృహాణ మే ॥ ఓం గొరీసతయే నమః శ్రీలక్ష్మణ నమస్తుభ్యమిహాగచ్చ నహపియః | యామ్యభాే సమాతిష్ట వూజనం సంగృహాణ మె ॥ ఓం శ్రీనపత్నీకాయ లక్ష్మణాయ నమః శ్రీశతుఘ్న నమస్తుభఖ్యమిహాగచ్భ సహ[పియః | పీఠస్య పశ్ళ్చిమే భాగే వూజనం స్వికురుష్వ స్‌॥ ఓం శ్రీ సవత్నీకాయ శ్మతుఘ్నూయ నమః

నశ శ్రీభరత నమస్తుభ్యమిహాగచ్భ్చ సహ[పియః ॥ పీఠశస్యోత్తరే థాగే తిష్ట వూజాం గృవాణ మే ॥ శృం థ్రీ పవల్నీకాయ భరకాయ సమః శ్రీ హనుమజా నమస్తుభ్యమిహాగచ్చ కృపానిధే పూర్వభాగే సమాతిష్ట పూజనం స్వికురు (వభో జ ఓం హనుమతే నిమః అథ (వధానపూవా చ కర్తవ్యా విధిపూర్వకమ్‌ |! వుష్పాంజలిం గృహీత్వా తు ధ్యానం కుర్యాత్పరన్య చి రళ్తాంభో జదళా భి రామనయనం పీతాంబరాలంకృతం శ్యామాంగం ద్విభుజం వ్రసన్నవదనం శ్రీసిత యా శోభితమ్‌। కారుజ్యామృతసాగరం [పియగతై. రాఛ(కాదిభిర్భాష్‌తం వందే విష్ణుశివాది సేవ్య మనిశం భ క్రష్టసిద్ధిసదమ్‌ ॥ ఆగచ్చ బానకీనాథ జొనక్యా సహ రాఘవ | గృహాణ మమ వూజాం చ వాయువు(తాదిభిర్యుతః ॥ ఇత్యావాహనమ్‌ సువర్జరచితం రాము దివ్యాస్తరణశోభితమ్‌ । అననం హి మయా దత్తం గృహాణ మణిచితితమ్‌ ॥ ఇతి షోడళోపచారై; పూజయేళ్‌ ఓం అవ్య శ్రీమన్మానవ రామాయణ శ్రీరాముచరితస్య (శ్రీ శిపకాకభుకుండ యాస్థిసల్కల్య గోస్వామి తులసీదాసా బుషయః శ్రీ పీతారామో దేవకా శ్రీరామ నానువీజం భవరోగహరా భక్తిః క్రీ మమ వియం(తితాశేషవిమ్నుతయా శ్రీ సీకారామ్మసీతి పూర్వక సకల మనోరథ సిద్ధ్యరే పాళే వినియోగః,

గ్‌గ౪ అథాచమనమ్‌ శ్రీ సీతారామాఖ్యాం నమః | శ్రీరామచం[దాయ. నమః క శ్రీరామభ[దాయ నమః ఇతీ మంత [కితయేన ఆచమనం కర్యార్‌ | థ్రీ యుగళవీజమం రేణ (పాణాయామం కర్యాత్‌ ॥ అథ కరన్యాసః జయ మంగల గున [గామ రామకే। దాని ముకుతి ధన ధరమ ధామ శే జి అంగుష్టాభ్యాం నమః రామ రాను కహి జే జముహాహీ తిస్తహి న పొవపుంజ సముహాహీ ॥ తర్జనీభ్యాం నమః రామ సకల నామన తే అధికా ॥ హోజ నాథ అఘ ఖగ గన బధికా ॥ నుధ్యమాభ్యాం నమః ఉమా దారు జోషీత కీనాఈ । నబహి నచావత రాము గోసాఈ కి అనామికౌఖ్యాం నమః సన్ముఖ హోఖఇ జీవ మో జబహీ | జన్మ కోటి అఘ నాసహి తబహీ & కనిష్టికొభ్యాం వమః (శ్రీరామ 11]

న! మామభిరక్ష రఘుకుల నాయక ధృత ఐర చావ రుచిర కర సాయక ॥

కరత లకరవృష్టాభ్యాం సెషః ఇం కరన్యానః లే హృదయాది న్యాసః జయ మంగల గున (గామ రావుకే। వాని ముకుతి ధన ధరమ ధాటు శే ॥ి హృదయాయ నమః । శామ రాను కహీ జే జముహాహీ తిన్హహి న పాపవుంజ సముహాహీ ॥ శిరసే స్వాహా ॥ రామ సకల నామన్హ తే అధి? హోఉ నాథ అఘ ఖగ గన బధికా క శాామై వౌషట్‌ ఉమా దారు జోషిత కీ నాఈ సబహి నచావత రాను గోసాఈ &ి కవపదాయ హుమ్‌ నన్ముఖహోఇ జీవమోహి జబహీ | జన్మ కోటి ఆఘ నానహి తబహీ క నేత్రాభ్యాం చోషట్‌

మోటుభిరవ రఘుకులనాయః౫। దృత బరచావ రుచిరకర సాయక ॥ అస్త్రాయ ఫట్‌ | ఇచి హృాచయాదిన్యాసః అవ ర్యాప్‌ మాఒ:వలోక్య పంకజలోచస | ఠృపా బిలోకని సోద బిమోచన 1 నీల తామరస స్యాదం కాపు అ౦ | హృదయ శంజ :.:కరంద :.:ధుప హరఠ6 కి వజాతుధాన బరూథ బల భంజస | ముని సజ్జన రంజన అఘ గంజన ॥ చాసుర ససి నవ బృంద బలావహక అసరన సరన దీన జన గాహఠ శ్‌ భుజబల బవివుల భార ::హి ఖండిత | ఖర దూషస బిరాధ బద పండీళ % రావనారి సుఖరూస దబూపబర | జయ దసరథ ల కుముద సుదాళర కి సుజస వురాన బిదిత సిసమా+?:.: | గావత సుర ముని సంత సమాగప: కి కారునీక బ్యలీక మద ఇండస | సబ బిధి కునల కోసల వోసలా మండన శి శలి పుల .:థన నాఒ: మమతాహన | తులసిదాన ప్రభు పాహి (పనత జన ॥ి ఇతి ర్యాన్‌

థ్రిః శ ఇల్‌ వముంగ ళాచరణము

వర్జానామర్థనంఘానాం రసానాం ఛందసామపి |

మంగళానాం చ కర్తారౌ వందే వాణీవినాయకాౌ ॥ 1

తాత్పర్యము : కవికుల శేఖరురుసు, భక్త్యాగేసరుడునగు శ్రీతులసీదాసు స్వకృత మైన * శ్రీరాముచరిత మానస * మహాశావ్యారంభమున సీ రీతి ఇష్టదేసకా (ప్రార్ధన చేయుచున్నాడు __

అక్షర సమామ్నాయమును, అర్ధముల సమూహములను, రసములను, ఛందస్సులను, శుభిపరంపరలను కలుగజేయు దేపతాశిరోమణులై న సరస్వతీ దేవికిని విఘ్నేశ్వరునకును నే నిదే నమస్కరించుచున్నాను.

విశేషము :_ వర్ణములు, అర్థములు, రసములు, ఛందస్సులు _ వీనిని సరస్వతి కల్చించును గాన ఆ వర్ణాదులు తన కావ్యమున నిర్దుష్టముగా, నిరాతంకముగా రాణించుటకు కవితామతల్లి యైన సర స్వతిని స్మరించుచున్నాడు. ఈ మహత్తర కావ్యనిర్మితి నిర్విఘ్న ముగా నెజవేరుటకును;, శుభపరంపరలిచ్చి బోచుటకును విఘ్న రాజును (పార్థించుచున్నాడు.

కవి పైరీతి స్తోతము చేయుటచే, ధ్వనిగర్భమున తన యీ కావ్యము వర్జార్థములకు; రసచ్చందములకు స్థానమనియు, శుభ పరంపరల నొసగి |శోతిలను, పఠితలను నానందపఅచగల దనియు సూచించుచున్నాడు.

2 (శ్రీరామచరిత దూనసము భవానీశంకరొా వందే

(శద్దావిశ్వాసరూపిణా [

యాభ్య్యాం వినా న పశ్యంతి

సిద్ధాః స్వాంతఃస్థ మీశ్వరమ్‌ ॥ ఓ

కా॥ (శద్ధావిశ్వాసస్వరూపముల కాధారభూతులై న, కాలమాటవిషమును లోకహషాతార్థముగోలిన వైరాగ్యనిధియగు శంకరునకు, నాతని యర్థాంగియు జగజ్జ్ఞననియునగు పొర్వతీదేవికిని నమస్కరించుచున్నాను. వారి కృపలేనిడే సిద్ధజసులు వారి అంతఃకరణ స్థితుడై న సర్వేశ్వరుని గాంచలేరు,

వి. దవానీశంకరులు (శద్ధావిశ్వాస స్వరూపులు. (కమాలం కొరముచే, _ శబ్దములన్త్రీపుంవివక్ష్తతదేత (శద్ధారూపిణి బవాని యనీయు; విశ్వాసరూవుడు శంకరుడనియు సూచితము.

“నార్ముదః (కమపాఠకః * అను న్యాయముచే పరమశివుడు లేనిదే కావ్యకర్తృత్వము సిద్ధింపదు. అంతేగాక వారి దయలేనిదే యేౌగిం్యద్రులకునై న పరతత్త ఎజ్జానము కలుగదు. కాగా, కవి తన యీ కావ్యము పరతత్త్వజ్ఞాన చ్రబోధక మనియు, - (శద్ధతోడను విశ్వాసముతోడను దీనిని పఠించి, జీవన్ముక్తులు కావలెననియు ఆశం సిం్రచుచున్నాడు. _

“తనకు పూర్వుడైన '* కాళిదాసు " తన రఘువంశ మహాఠావ్యా రంభమున నొనర్చిన ఇష్టదేవత్యాపార్థనము “వాగర్ధావివ సంప్యక్తా వాగర్థ్మ్యపతిపత్తయే, జగత పితరౌ వందే పార్వతీ పరమేశ్వరా” అనునది ఈ కవి దృష్టియం దున్నట్లు సూచితము.

గురువందనము వందే బోధమయం నిత్యం గురుం శంకరరూపిణమ్‌ । యమా(శితో హీ వకోఓఒపి చందః సర్వత వంద్యతే ॥3

గురుపందనము ॥ి శా॥ సాకొత్తు శంకరుడే యనదగినట్టి, జ్ఞానస్వరూపుడై న, శాశ్వుతు డె న గురుదేవునకు నమస్కటరించుచున్నాను, ప్మకుడై న చం[దుడేరీతిగా కంకర శిరోభూషణమై జగద్వంద్యు డగుచున్నాడో అఫ్లే మద్గురువు న్మాశయించిన నేను వ(కగుణముకలిగినవాడనై నను మద్దురునమాశయణమున లోక్యపళప్తి గాంచ గో రుచున్నాను. వి. ఇది గురుస్తోతము. శంకరస్తోతమైనచో పునరుక్తి యగును కదా! త్రీ తులసీదాసు తన గురువును శంకరసన్నిభుడుగా భావించుచున్నాడు. చందు డిచ్చట వ్యకుడుగాని కళంకితుడుగాడు. శివుని తలపైనున్న చందునిలో వ్యకత గలదు. కళంకములేదు. వ్యకరూపుడయ్యు చర్మదుడు, శివుని తల నెక్కుటచేత సర్వలోక వఎద్యు డగుచున్నాడు. అక్షు వ్యకతయుండినను ( శ్రీతులసీదాసు గృహస్థజీవితము న్మకమని సూచితము) తాను గురువున్యాశయించి జ్ఞానబోధ నందితినని యు, తత్కారణమున తనకు కావ్యశక్షి యల వడెననియు సూచఛించినాడు [శీతులసీదాసు. తన గురువును బోధమయుడని, నిత్యుడని విశేషించుటచే, తత్కృపాలబ్దమైన ఆతని కవితయు నట్టిదే యని యు, త్యవ్యోతలు పాఠకులు బోధమయాత్మకులై నిత్యక్రైవల్యప్రాప్తి నందుదురనియు కవి యాశంసనము. సీతారామ గుణ[గామ పుణ్యారణ్యవిహారిణౌ । వందే విశుద్ధవిజ్ఞానా కవీశ్వరకపీశ్వరౌ ॥ శీ తా; సీతారాముల యొక్క గుణసముదాయమనెడు పుణో[ద్యానముస విహారించువారునుు శుద్ధజ్ఞాన సంపన్నులున్వై న కవిశీఖరుడగు వాల్మీకీకిని, కపి శీఖరుడగు నాంజనేయునికిని నే నిదే నమస్కరించుచున్నాను. వి. ఇచట “గామిశబ్బము సమూపావాచియయ్యు; “అరణ్య” శబ్దము రూపకమున నుపమితమైనదయ్యు, ఈ గామ, అరణ్య శబ్ద

క (శ్రీరామచరిత మానసము ములు రెండును స్వన్వములై న అర్ధములను “ధ్వని ' రూపమున భజిం చుచు సీతారాములు (గామమునుండి అరణ్యములకు బయలుదేరిన వారనియు, వారిగుణములు [గామ (గామములందే కాక అరణ్యమున వనచరాదులకును స్తోతపా[తములనియు, సహజముగా వనచరులైన కవీశ్వర, కపీశ్వరులు (వాల్మీకి హనుమానులు) అరణ్యమున (తమ నివాస స్థలమునన్తే వారిని కన్లొనిరనియు సూచితము. సీతారాములు కవీశ్వర కపీశ్వరులు అన్ముకమమున, సీతాదేవి నరణ్యమున కను గొన్నవాడు కవీశ్వరుడగు వాల్మీకియనియు, రాముల నరణ్యమున కన్గొన్నవాడు కపీశ్వరుడగు హనుమంతుడనియు సారస్యము. విశుద్ధవిజ్ఞానా * అనువిశేషణము సార్థకము. కవీశ్వరకపీశ్వరు లిరువురు వనచరులయ్యు మహాజ్ఞానమూర్తులనుట సర్వవిదితము. ఇరు వురు సాక్షాత్తు |బహ్మచే వరములు పొందిన సరస్వతీమూర్తులు. మోశక్షే ఢీర్జాన మన్య్మ్యత విజ్ఞానం శిల్చశాస్త్రయోః*' అను అమర కారుని మతమున ' విజ్ఞాన! మనగా సర్వళాస్త్రపరిజ్ఞానము. దానిని పొందినవారు వాల్మీకి హనుమంతులనుట ధ్ధువము. పైగా అవిజ్ఞానము విశుద్ధమైనది. (బ్రహ్మయొక్క ఆశీర్వచనముచేతను, సీతారాముల పుణ్యచర్మితమును కీర్మించుట చేతను అట్టు జరిగినది. విజ్ఞానము విశుద్ధమై పర్మబహ్మజ్ఞానమిచ్చి, వారిని చిరంజీవుల నొనర్చినది, కవి తన అంతరంగమున, తన కావ్యమును పఠించువారు వాల్మీకి హనుమానులవలె విశుదవిజానులు కావలెనని ఆశించు చున్నాడు. ఇఇ ఉద్భవస్థితిసంహారకారిణిం క్లేశహారిణీమ్‌ ॥ సర్వ[శేయస్క్మరీం సీతాం నతోఒహం రామవల్ల భామ్‌ 15 తా। సృష్టి న్ట్‌కి లయములకు కారణభూతురాలై సట్టియు, సకలక ష్టములను నివారించునట్టియు, సమస్త శుభముల నిచ్చునట్టి దేవిమైస శ్రీరాముని సహధర్మ చారిణియగు సీకాదేవికి నే నిదే నమస్కరించుచున్నాను.

గుతుపవందనము శ్‌ వి మాతృస్వరూపిణిమైన సీతాదేవిని కవి పితృరూవుడగు శ్రీరాముని కంకు ముందు స్మరించుచున్నాడు. తల్ది దం[డ్రులలో తండి కంకు తల్లి (పధానము గదా ! కవి అ నియమమును పాటించినాడు. వాల్మీకియు ఈ సీతాయాశ్చరితం మహత్‌ *” అని అన్నాడు. తద్వారా రామునికంకు సీతమ్మతల్లి కే [ప్రాముఖ్యము నిచ్చినాడు. ళం నీతాదేవి సృష్టిస్థితలయ కారిణీ. ఆమె భూలోకమున నుద్భ వించి సర్వసజ్జనస్థితి నిమిత్తమై దుష్టుల లయమునకు కారణగూతు రాలైనది; అమె క్షశహారిణి, కవి తమకావ్యము సీతాచర్మితమనియు తత్పఠన[శవణాదులచే సర్వక్షేశములు నళించి, శుభములు కలుగుననియు ధ్వనింపజేయు చున్నాడు. యన్మాయావశవర్తి విశ్వమఖిలం (బహ్మాదిదేవాసురాః యతృత్త్వాదమృ ష్రైవ భాతి సకలం రజ్జా యథా హ్మేర్భమః। యత్పాదస్త వమేకమేవ హి భవాంభోధే సి తీరావతాం ల ఆవి ల్ని వందేఒహం తమశేషకారణపరం రామాఖ్యమీశం హరిమ్‌॥ 6 తౌ; [బహ్మాదిదేవతలును, రాక్షసులును, ఈ విశ్వమంతయును, నెవని మాయకు వశమై పర్షించునో (భాంతి మాత మేమైనను రజ్జుపునందు గన్ఫించు సర్పము రజ్జుసత్తచేత సత్యముగా గన్చించునట్లు ) ఎపని సత్తాశక్తితో ఈ దృశ్య జగత్తంతయు, తాము సర్బమవెడి (భాంతి కలిగించునట్లు మనకు తెలియచున్నదో ఎపని పాదపద్మము ఈ భపసాగరమునుండి తరింప నిచ్చగించువారలకు ఏకైక నౌకగానున్నదో, అట్టి సర్వ(శేస్టుదై న పరమాత్మయగు విష్ణుపుయొక్క అపతార మైన (శ్రీరామచందునకు నేను నమస్కరించుచున్నాను. వి శ్రీ తులసీదాసు ఇందు శ్రీరాముని అవతారమును స్తుతించు చున్నాడు. _ శ్రీరాముడు సర్వేశ్వరుడైన శ్రీమహావిష్తుచేయనియు, న్‌ రం నాతనిపాచము ల్మాశయించి తథ్యమిథ్యా స్వరూపము 'లెజీంగ్‌ి

6 శ్రీరామచరిత మానసము మోక్షము నొందవలెననియు (పబోధించుచున్నాడు. భక్తి మార్గమున భగవంతునిపాదము లాశ్రయించి మోక్షమునొందుట ఉత్త మమార్లమని ముముక్తువులకు పాత ముపదేశించుచున్నాడు, అశ్రు జగత్తంతయు మిథ్యయనియు, వెష్ణవమాయా విరచితమనియు, సంసారముదాట రానట్టి సాగరమనియు హెచ్చరికచేయుచు, భక్తి మార్షపబోధకమైన తన రామాయణకావ్యము జనులకు రామపాదాశయత కల్పించి; ముక్తుల జేయుననియు నుద్చోధించుచున్నాడు. నానావురాణనిగమాగమసమ్మతం యద్‌ రామాయణే నిగదితం క్వచిదన్యతో ఒపి స్వాంతస్ప్బుఖాయ తులసి రఘునాథగాథా - భాషానిజంధ మతిమంజుల మాతనోతి ॥ 7 తా॥ సమస్త పురాణములందును, వేదశాస్త్రములందును చెప్పవిడిన విధ నును అన్య్యత ఉపలన్ధిమైన విధమును, వివేచించి, (కోడీకరించి, (శ్రీ మ్మదా మాయణ్లగాథను ్రీతులసీదాసు తన ఆత్మానందము కొఅకు (మనస్త్పృప్కికై) అత్యంత మనోహరమైన భాషయందు మృదుమదురముగ విరచించుచున్నాడు. వి! రామాయణగాథ;, నర్వపురాణాది వివిధశాస్త్రములలో (పస్తుతింపబడినది. అన్యత అనుటచే ఆదికవి వాల్మీకి విరచిత రామాయణము, కాళిదాసాది మహాకవి విరచిత రఘువంశాదులనే కాక స్వచిత్తగతములై భగవ్యశ్చేరితములైన అనేకాంశములునని తాత్చర్యము. “ స్వాంతఈసుఖాయ”" అనుటచే నిది తనకేగాక (పతి వ్యక్తికిని ఆత్మానందమును చేకూర్చునదియని కవిహృదయము. అవతారిక; ఇచట మజల గణనాథుని (పత్యేకముగా స్మరించు చున్నాడు. ఇతఃపూర్వము గీర్వాణమున స్తోతము, ఇప్పుడు స్వభాషలో (పవేశించుచున్నాడు గాను మరల అవిఘ్నార్థము గణపతిస్తుతిచేయు చున్నాడు.

గురుపందనము 7 జో సుమిరత సిధి హోఇఖ గననాయశ కరిబర బదన | కరఉ అన్నుగహ సోఇ, బుద్ధి రాసి సుభ గున సదన ॥ 8 తా; ఎప్వని స్మరణమా[తముననే సకలకొర్యములు నిర్విఘ్నముగా నెణవేరునో, అట్టి సకల జ్ఞానరాశియు, శుభగుణాస్పదుడునగు గజరాజముఖుడై న గణనాయకుడు నాపై అను([గహమును చూప్పగాక 1 మూక హో బాచాల పంగు చఢణ గిరిబర గహన । జాసు కృపాంసో దయాల [దవ సకల కలిమల దహన॥ $ తాః ఎవ్వడు తన దయాలేశము చేతనే మూగవానిని వాచాలునిగను, కుంటినానిని దుర్గము పర్వకారోహఖినిగను చేయగలడో , అ కృపాన్వరూపుడును, కలిమల విధ్వంసియునగు పరమాత్ముడు (మాధవుడు) నాపై చయార్జ్రభావము పెహించును గాక ః నీల సరోరుహ స్యామ తరున అరున బారిజ నయన । కరజ సో మమ ఉర ధామ సదా ఛీరసాగర సయన ॥ 10 తా॥ నీలసరోరుహములకు సమానమైన క్యామలవర్ణము కలళిగిసవాడును, వికసించిన ఎజ్జని కమలములవంటి కన్నులు గలవాడును, పాలసము[దమున పస్వ శించువాదునగు (శ్రీమన్నారాయణమూర్తి నా మనఃకమలమున సదా నిపసించుగాకః కుంద ఇందు సమ దేహ ఉమా రమన కరునా అయన । జాహి దీన పర నేహ కఠరఉ కృపామర్దన మయన ॥ 11 శా మొల్ల పూపుపలెను, చంద్రునిప లెను, ధపళమైన శరీరము గలవాడును, పార్వతీమనోహరుడును, కరుణాస్పదుడును, దీనోద్ధారకుడును, మన్మతమర్షనుడు వైన శంకరుడు నాపై దయ జూప్పగాక వి శంకరుని శరీరమువలె ధవళమైన సాత్త్వికతత్త్వమును (పతిబోధించునది తనకావ్యమని కవి యుథ్ధేశము; సర్వమంగళయైన పార్వతివలె శుచదాయిని; అజ్ఞానుల నుద్ధరించునది; మరియు కామ చ్చేదకము అనియు స్ఫురించుచున్నది.

శి (శ్రీరామచరిత మానసము బందజఉ గురు పద కంజ కృపా సింధు నరరూప హరి | మహామోహ తము వుంజ బాసు బచన రవి కర నికర ॥ 1 శా॥ (థీ తులసీదాసు గురుపందన మొనర్చుచున్నాడు) డయాసముదుడును, నరరూపధారియగు శ్రీ మవావిస్ణుమూర్తియే అయిన వాడును, అజ్ఞానరూపమగు తమోరాశిని నాశముజేయుటకు ఎవని పచనములు సూర్యకిరణసమూహమో ఆ గురుదేవుని పాదకమలములకు సమస్కరించు చున్నాను. వి। సూర్యుడు తనకిరణములను (పసరింపజేసినంతనే ఎంతటి గాఢాంధకారముగూడ _ [తుటిలో మాయమైనట్లు, సద్గురువు న్యాశయించిన వాఠలకు మోహమును, అజానమును దూరమగునని భావము, | మోహాంధకారమునకు _సూర్యకిరణములైన వాక్కులుగల గురువును సేవించినవాడుగాన, తనకావ్యము నట్టిదే '"యగునని కవి హృదయము, చౌపొయి; బందఉ. గురు పద పదువు పరాగా సురుచి సుబాస సరస అనురాగా । అమిఅ మూరినుయ చూరన చాళూ సమన సకల భవ రుజ పరివారూ ॥ స! తా। నేను గురుపాదకమలరజమునకు నమస్కరించుచున్నాడను. అతని వొదరజము కనులరజమువోతె నురుచియై (మంచి కాంతిగలదై, స్వాదువై), సువాసనగలదై, అనురాగమయమైసది. అంతేగాక సకల భవరోగములను సశింస జేయటలో సంజీప నాషధీచూర్జమువంటిది, వి గురువును *నరరూపహరి అని (పథమస్తోతమున "పేర్కొన్నాడు, తాను (వాయు |[గుథము నరరూపహరియగు

గురువందనము త (శ్రీరామచర్యదుని గూర్చియే కదా! ఇచట గురుపాదములకు, రామ పాదములకు అభేదము; రామపాదరజోమహనీయత ఎంతో సురభిళము, సుకుమారము, సురాగము, సురసము, జడములను చేతనములుగా జేయు సంజీవనీచూర్ణ సదృశము. కాకున్నచో, నది అాతిని నాళిగాజేయగలదా ? ఇందు అహల్యావృత్తాంతము, సంజీవనీ వనౌషధీ వృత్తాంతము సూచితములు, చౌ! సుకృతి సంభు తన బిమల బిభూతీ

ముంజుల మంగల మోద [పసూకీ ॥

జన మన మంజు ముకుర మల హరనీ

కిఏ6 తిలక గున గన బస కరనీ ॥ శీత

తాః పరమ పుణ్యస్వరూపుడగు శంకరుడు శరీరమున నలందిన స్వచ్చ మైన భస్మము సకలకల్యాణములను, సుఖములను కలుగజేయునది: మరియు ఆనందదాయకమైన జనని వంటిది. భక్తుల మనోరూవమైన సుందరమైనదర్పణము నందలిమాలిన్యమును దూరముజేయునటుపంటిది (అనగా మనస్సు అనెదు అష్ట మును శుభము చేయన దని భావము. తిలకముగా నొసట ధరించినంతనే సకల కుభగుణములను పశీకరింపజేయునది,

వి శంకరుడు దేహముననలందినవిచూతిని కవి స్మరించు చున్నాడు. మనస్సునగల కలుషమును హరించునదనగా పొపచింత నలను తొలగించునది ; సకలసద్గుణములను వశిముచేయునది్కి అనగా ఇం్యదియన్మిగహమును (ప్రసాదించి, అంతశ్ళతువులైన కామ్మకో ఛాదుల నణచి శుద్ధసత్త్వమును నిరూపింపజేయునది.

శ్రీతులసీదాసు శివునిదేహవిభూతి యెట్టిమహత్త స్రముగలదో తనరామచరితమానస మట్టిదేయని సూచించుచున్నాడు.

10 శ్రీరామచరిత మాససము చౌ॥ శ్రీగురు పద నఖ మని గన జోకీ

సుమిరత దివ్య దృష్టి హియ హోక్తీ ॥

దలన మోహ తమ సో స్మపకాసూ

బడే భాగ ఉర ఆవళ జాసూ ॥ 15

తా॥ శ్రీ తులసీదాసు గురుపాదనఖకాంతిని స్మరించుచున్నాడు.

(శ్రీ గురుమహారాజుపాదములయం దుండెడి సఖములజ్యోతి మణుల పకౌశ ముకో సమానమైనటుపంటిది. ఆ నఖకాంతులు మణిపలె దిష్యద్యష్టిని పసా దించునవి. మోహమనెడు చీకట్లను పారదోలునవి. అట్టి నఖకాంతు లెపని హృదయమున వ్యాపించునో ఆతడే ధన్యుడుగదా 1

వి కొన్ని దివ్యమణులు, (పపంచమున నేమూలనున్నవస్తుపు లనై నను దృగ్లోచరములుగా జేయును, తమ కాంతులచే చీకటులను నళింపజేయును. అట్టి దివ్యమణిగుణముగలది గురుపాదనఖము. రామపాదనఖముకూడ అట్టిదేయని వేరే వచిసవలెనా? చౌ! ఉఘరహి( బిమల బిలోచన హీకే

మిటహీ దోష దుఖ భన రజనీ కే

స్తూరుహి రామచరిత మని మానిక

గుపుతపగట జహం జో జేహి థానిక ॥ గి

అ ఇందు. శ్రీతులసీదాసు తన ' శ్రీరామచరితమానస * మును-దివ్యమణితో బోల్చుచున్నాడు. రామచర్మితము దివ్యమణి. అది మానవులకు హృదయగతమైన అంతర్నేతమును తెఅపించును,

తా। జ్ఞానమనెడి 'వెలుగు అ విధముగ వానిహృాదయమున [1పవేశించిన ఈశరువాత, హృదయమునందు జ్ఞానచకువులు తెఖవబడును. అట్టితజి ఈ విషయా సక్తుల రూపమైన అంధకారమునం దుందుదోషములు, దుఃఖములు వాని నే మ్మాతమ దాధింపనేరవు, అంతేగాక, గ్రీరామచరి తరూపమైన మణిమాణిక్య ములు గుప్తముగనున్నను, పైకగుపడుళున్నను, లేక యే గనియం దున్నను అన్నియు వానికి ఒక్కొక్కటీగా గోచరించును,

గురుపందనము [1

వి ఇచట కవితన దివ్య్మ[గంథము యొక్క మాహాత్మ్యమును దెలుపుచున్నాడు,. రామచరితమన్న _ దివ్యమణి గుప్ప్వములైన గనులను ,పదర్శించు మణివలె, మాయనత్మికమించి, భగవత్త త్త్వము నెజఖుంగ జేయును. శ్రీరామచరితమానసము దివ్యమణి కాన దివ్య శక్తులను (పదర్శింపగలదు. ఆ దివ్యశక్తులు మణికిసంబంధించినంత వణకు భౌతికమైనవి; (గంథమునకు చెందినవి ఆధ్యాత్మికమైనవి, దోహా॥ జథా సుఅంజన అంజి దృగ సాధక సిద్ధ సుజాన |

కౌతుక దేఖత సైల బన భూతల భూరి నిధాన ॥ 17 చౌ! గురు పద రజ మృదు మంజుల అంజన |

నయన అమిఅ దృగ దోష బిభంజన ॥

తేహిం కరి విమల బిబేక బిలోచన ।

బరనజఉ6 రామ చరిత భవమోచన ॥ 19

కా॥ రససిద్దులై న సాధుయోగులు దివ్యాంజనసహాయమున ప్రపంచము నందు మూలమూలలనున్న గిరిగప్వూరములను, పనములను, భూగర్భమునందలి నిధులను చూడగలుగుచున్నారు. అట్టి సిద్దాంజనము పంటిదే గురుదేపుని పాద రజము. అది అత్యంతమృదుల మనోహరమైన నయనామృతాంజనము. ఈ అంజసము నే్యతదోషములన్నింటివి నివారించి స్వచ్భమైన చృష్టి నొసంగునది; వివేకమును కలిగించునది. అట్టి గురుచరణరజసృ్పర్శచే నా నేేతద్వ్య్వయమును విమలీకరించుకొని, భపదింధములను దెంచి వేయునట్టి శ్రీరామచం[దమానసమను దిప్య్మపబింధమును రచింపబూనుచున్నాను.

వి. రామచరితమానసము సిర్దాంజనమువలె, తథ్య స్వరూపము నెజుకపజచి, వివేకోదయమును కలిగించి, పాపహారియై భవబంధములను (దెంచివేయగలదు.

12 శ్రీరామచరిత మానసము బాహ్మణులకును, సజ్జనులకును వందన సమర్పణము చౌ! బందఉం [పథమ మహీనుర చరనా | మోహ జనిత సంసయ సబ హరనా ॥ సుజన సమాజ సకల గున థానీ | కరఉం |1పనామ స్మపేమ సువానీ 1 19 కా॥ ప్మపథమమున భూమికి దేపళలై నటువంటి (వాహ్మణులకు సమ స్కరించుచున్నాడను. వారు అజ్ఞానమువలన కలిగిన సంశయము లన్నిట్‌ని నివారించజాలుదురు. తరువాత సద్గుణశీలురై స సజ్జ్ఞనసమూహమునకు (పేమ పూర ఏకముగా సుందరమైన నా వొక్కుచే [పణళతు లర్బ్చించుచున్నాడను. వి (బహ్మజ్ఞానులైనవారిపాదములకు నమస్కరింతునని, (బహ్మజ్ఞానియ్రైన కవిపలుకుట, అతని వినయశీలతకు విజ్ఞతకు నిదర్శనము. అంతేకాక (పియవాక్య విశారదులును, సద్గుణులైన వారికందరికి ప్రణతుడగుట, అతనికిగల వినయస పత్తికి; విచేకమునకు నిదర్శనము, సాధు చరిత సుభ చరిత కపాసూ | నిరస విసద గునమయ ఫల జాసూ జోసహి దుఖ పరచ్చిిద దురావా | బందనీయ జేహి. జగ జస షపావా ॥ £0 శా సాధుపుల జీవసవిధానము (సత్తిచెట్టుపలె శుభకర మైనది. పత్తి నీరస మైనదయ్యు, స్వచ్చమై గుణమయములై న ఫలితము నిచ్చునది. అ్లే సజ్జన జీవితమును విషయములకు దూరమై, స్వచ్చమై, సుగుణభరిత మై, సతృలదాయక మై యున్నది. సాధువులు తాము స్వయముగా దుఃఖమును సహించి, ఇతరులదోష ములను పోగొట్టుదుడ. అట్టి జగత్పాపన్నులేనవారు పందనీయులుగదా £ విః (పత్తి రసహీనమైనది. సజ్జనులు రసహీనులేే అనగా ఇందియ వ్యామోహము లేనివారనుట. ఇచట రసళబ్దము శృంగార

(దాహ్మణులకును, సజ్జనులకును వందనసమర్పుణము శశీ రసమునకు చెందినది, (పత్తి తెల్లగా నిగనిగలాడుచు కలుషరహితముగ నుండును. అటులే సజ్జనుల హృదయములు దుఃఖచ్చేదకముగా, నిర్మలముగా నుండును. *“గునమయ ' అనుటలో (పత్తి ఉపయుక్త గుణములు కలది. అనగా బౌతళికముగా నది మానవజీవితమున నుపకరించుచున్నది. సజ్జనుడును గుణమయుడు. మానవత్వమును కాపాడి లోకపాత మాచరించుచున్నాడు.

(పత్తి సర్వులకు ఉపయోగకరమైనది. (పత్తినుండి వచ్చెడి దారము సూది రంధములో నిమిడి హింసకు గురియై, వడకునప్పుడు కూడ కష్టములను సహించి తుదకు వస్త్రరూపముగా పరిజతిజెంది పజలకు మానబంగము గాకుండ రక్షించుచున్నది. నూలుగా మారుట, మగ్గమునబడి నలుగుట మొదలగునవి క్లేశములే కదా! అట్టే సాధువుకూడ సంఘమున ననేకనష్టములకు గుటీయగుచున్నాడు. (పత్తి వస్త్రరూపియై.. శరీరదోషముల నెట్లు మజుగుపజచునో, సజ్జనుడు సాధువుగా కష్టము లనుబవించియు, మానవుల హృదయములందలి దోషములను తనబోధామృతముచే దూరము చేయుచున్నాడు. కావుననే సాధువులు వందనీయులు | చౌ! ముద మంగలమయ సంత సమాజూ ।

జో జగ జంగమ కీరథరాజూ ॥

రామ భక్తి జహ' సురసరి ధారా ।

సరస (బహ్మ విచార పచారా ॥ ౩||

తా॥ సజ్జనసమాజ మానందదాయకము మరియు మంగళకర మైనది. అది ఒక పృణ్యతీర్థమువంటిడి; ఆనందమును, ళుభమును కలిగించునది. వారిలో రామ భక్తి అను గంగానది ప్రపహించుచుండును. పర(బహ్మతత్తృ్యము అందు అంక ర్వాహినీయై గంగానదిలో కలియు సరస్వతీనదిపలె నుండును,

వి కవి కాళీనివాసి గాన, తత్సమిపమందలి పరమపుణ్య 'క్షేతమైన ,పయాగను దృష్టియందుంచుకొని, సజ్జనుల సమాజమును

కేశ (్రీరామచరిత మానసము ఆ పుణ్య క్షేతముతో పోల్చుచున్నాడు. 1పయాగ [తివేణీసంగమ 1పదేశము; అందలి గంగాసరస్యతుల నిందుపేర్కొన్నాడు. యమునా నదినిగూర్చి ము౨దు చెప్పబోవుచున్నాడు. రామభక్తి గంగ్యాపవాహమనుటలో, అందలి స్వచ్చత; పవి (తత వ్యకృమగుచున్నవి. పరబహ్మవిచారమును సరస్వతిగా చెప్పుటచే, జ్ఞానోదయము సరస్వత్మీపసాదలబ్ధ మనియు విశద మగుచున్నది. ఇందు “బహ్మ కి శబ్దము సృష్టికర్భృవాచకము కాకపోయినను సరస్వతీ శబ్దముచే తత్పతియు, (సష్టయునగు (బహ స్ఫురించుట యిందలిసారస్యము. చౌ! వీధి నిషధమయ కలి మల హరనీ | కరమ కథా రబినందని బరనీ ॥ హరి హర కథా విరాజతి జేసీ | సునత సకల ముద మంగల దేనీ ॥ లలి తా; కర్తవ్యపరాయణత్వము, కర్తప్యరాహిత్యసుల స్వరూపమైన ఈ కలియుగమున పాపసంచయము పెరిగిపోవుచున్నది. అట్టి పాపములను నళింప కేయుసది సజ్జ్ఞనసమాజము. ఇది యమునానదికో బోల్చదగియున్నడి హరిహర కథలు (తివేజీసంగనుమువలె పవితములై, పాపహరములై నవి. విస్నమా్యత ముననే సకల శోభనములను, (బ్రహ్మానందము నొసంగుసవి, వి ముందు గంగాసరస్వతులను "పేర్కొని, పిదప యమునా నదిని చెప్పుచున్నాడు. ఈ (కమము “ హరిహర” శబ్దముల (కమ ముతో' సార్ధక మగుచున్నది.. హరి, గంగాసరస్వతులవలె శుద్ధ సత్వమూర్తి. హరుడు యమునానదివలె తమోమూర్తి. హరి మాహా త్మ్యమును, హరమాహాత్మ్యము వేర్వేరు శ్లోకములలో "పేర్కొనుట్లచే ఈ సారస్యము కొన్సించుచున్నది. ఈ ఇరువురినే గాక సరస్వతీ రూపమున లీలగా (బ్రహ్మనుగూడ అతని తం్యడియగ్యు విష్ణువుతోజేర్చి:

(నాహ్మణులకును, సజ్జనులకును పందనసమర్చ్పణము కఫ తిమూర్త్యాత్మకతను నిరూపించుచున్నాడు. ఇంతకును సజ్జనులు [తిమూర్య్యాత్మకతగలిగి, శుభగుణాస్పదులై, పవ్మితులై, పాపహరులై శుందురని తాత్పర్యము. ఇందు హరిహరాబేదము సూచితము. చౌ॥ బటు బిస్వాస అచల నిజ ధరమా |

తీరథరాజ సమాజ సుకరమా ॥

సబహి సులభ సబ దిన సబ దేసా ।

సేవత సాదర సమన కలేస్లా ॥ ని

తా; సజ్జనసమాజమనెడి ఆ (వయాగక్షేతము అచంచలమైన ధర్మనిస్ట గలది; విశ్వాసములో వటప్పృత్ష సద్భశ మైనది. ఆ సజ్జనరూపమైన (సయాగలో ఎపరికి స్వధర్మముపై స్థిరమైన విశ్వాసముగలదో వారే అక్షయవనటులు,. వారు చేయు కుభకర్మ తీర్ధరాజసమాజదు (సమూహము), అట్టి (పయాగసచ్చుళమైన సజ్జనసమూహము అన్ని వేళల, అన్నిచోట్ల సులభముగా లభించునదేః- వారిని "సేవించినచో (పయాగను 'సేవించినప్లే సకల మనఃశ్లే శనివారకము.

వి ఇట వటవృక్ష (పసక్తి గయాక్షేతమును సూచించును. మానవులు పుణ్యమునతై తర్ధ్భయా,తలే" చేయనవసరము లేదనియు, తీర్థస్వరూపుతై న సజ్జనులను సేవించినచో తీర్థములను సేవించినళ్లే అని భావము. చా! అకథ అలౌకిక తీరథరాఊ 1

దే సద శి ఫల (పగట [పథాజు ॥ లీ

తాః ఆ తీర్థరాజము అలౌకికము; అకథనీయము; త శ్కాలఫలను నొస గునది గాన దాని _పభావము | పత్యత్నముగా నున్నది. దో॥ సుని సముర్యుహి. జన ముదిత

మున మజ్జహి( అతి అనురాగ ।

అహహి.6 చారి ఫల అఛత

తను సాధు సమాజ (నయాగ ॥ బ్‌

0 (శ్రీరామచరిత మానసము లౌ సజ్జ్ఞనసమాజరూవమైన తీర్థరాజము (వయూగు) యొక్క (పభావ మునుగూర్చి యెవరు ముదితమనస్కు-లై యాలకింతురో, దానిని దెలిసికొన యత్నింతురో, దానిని సమీపించి, ఆ తీర్థరాజమున స్నానమాచరింతురో, అటు వంటి మానవు లీశరీరమునందే పురుషార్థము లేన ధర్మార్ధకామ మోకతృముల ఫల మును పొందెదరు. ఇందులకు సందేహములేదు. చౌ! మజ్జన ఫల పేఖిఅ తతకాలా । కాక హోహి( పిక బకఉి మరఠరాలా ॥ సుని ఆచరజు కరై జని కోఈ | సతసంగతి మహిమా నహి గోఈ ॥ ఓం శా! సజ్జనసాంగత్య మనెడు తీర్థరాజమున మునిగినంతనే, యొట్టిదుష్టుడు, కష్టచరితుడై సను మవాత్ళ్ము డగుచున్నాడు. ఏదో మహిమగల జలమునందు ముని గిన కొకి కోకిలగను, కొంగ నెమలిగను తత్షణమే మారినట్లుగా ఈ సజ్జన సహ వాసముచే దుష్టుడును శిష్ణు డగును. ఇందు ఆశ్చర్యసడపలసిన దేమియు లేదు. పిలయన, సజ్జన సమూహముయొక్క మాహాత్మ్యము గుప్తమైనది కాదు; సర్వ జన విదితమైనదే. వి। ఇందు దుష్టుడు కాకితోడను, కొంగతోడను పోల్చ బడినాడు. కాకిలోనిఎంగిలి మెదుకుల కాళించు సీచత్వము, కొంగలోని మోసపుగుణము_ దుష్టవ్యక్త్షియం దారోపింపబడినవి. _తీర్థజల 'సేచనమున నవి కోకిలగను, మరాళముగను మారుట వానిలోని గుణములు మారుకు, కోకిలవంటి (సియవక్షృత్వము, మరాళము నందలి ఆనందనర్త్ననము వానికి సిద్ధించి ఫపూర్వదుర్గుణములు రూపు మాయును. ఈ మార్పు క్షణకాలములో జరుగుటయే విశేషము. ఎటి లు [కూరాళ్ళుడై నను; సజ్జనహితబోధచే నుత్త్వముడై ముముక్షువుగా మారునని కవీ భావన,

1బాహ్మణులకును, సజ్జనులకును సందనసమర్చణము 1! చౌ॥ బాలమీక నారద ఘటజోనీ ।

నిజ నిజ ముఖని కహీ నిజ హోనీ ॥

జలచర థలచర నభచర నానా ।

జే జడ చేతన జివ జహానా ॥ దిగ

తా॥ వాల్మీకి నారదుడు, అగస్త్యుడు వీరు మువ్వురు మహాబుషలు, వారు స్వయముగా తమ వాక్కులచేతనే, తమతమ జీపనతత్తములను వెల్ల డించియున్నారు. ఈ జగత్తులో నేలమీద, సీటితలో, ఆకాశమునందు సంచరించు అనేక జీవరాశులున్నవి కదా: వాని యన్నింటిలో నేయ్‌ జీవరాశులు సద్గతిపొంది నవో, దానికంతటికిని మూలకారణము సత్సాంగత్యమే యని విశదమగుచున్నదిం

వి॥ వాల్మీకి, నారద ఘటయోనిజులు మహనీయులగు టకు సత్సాంగత్యమే కారణమని కవి యుధ్ధేశము. ఈ సత్యము వారు స్వముఖతః_ చెప్పిన వాక్యములవలననే విశద మగుచున్నది, సత్సాంగత్యముదే వారెంతగొప్పవారై రో తెలిసికొన్నచో, మానవులకు సజ్జనసాంగత్య మెంతటి ఉపకారియో తెల్లమగును.

కవి ఇచట జలచర, భూచర, నభచర అని పేర్కొని, వాల్మీకిని, నారదున్సి అగస్త్యుని ఉదాహరించినాడు. ఈ మువ్వురు మహర్దులలో చూ, గగన, జల చారిత్వములు వ్యకృమగుచున్నవి. వాల్మీకి భూచరుడు, నారదుడు గగనచార్తి ' ఘట” శబ్దము ఆ(శశయతా గుణముచే. జలమునకు పర్యాయము, ఘటయోని అనగా అగస్తుడు జలచారిత్వమునకు నిదర్శనము. అతనిలో జలచరభావము లేకున్న సము[దమునే ఆపోశనము గొనగలడా! ఇది కవి చూపిన స్వారస్యము.

అంతేకాక వీరి మువ్వురి పుట్టుకలు చ్యితములైనవి. ఒకడు పుట్టలో పుట్టగా, (భూమ్సి మరొకడు (బహ్మమానసమున (ఆకాశము) జన్మింపగా, మరొకడు కుండలో (జలములో పుట్టినవాడు. ఈరితిగా కూడ పై (సయోగస్వారస్యము వ్యక్తమగుచున్నది.

శ్రీరామ 2

18 శ్రీరామచరిత మానసము

ఘటజోనీ :_ మ్మితవర్డ్ణుడు “తన తేజము నొక - కుండయం దుంచియుండెను. ఆ కేజమునుండి అగస్త్యు డుత్చన్నమాయేను. కుండ యందుంచిన తేజమునుండి 'యుక్పన్నమైన వాడుగనుక అగస్త్యుని కుంభజుడందురు. నీచస్థానమున తా నుత్పన్నమైనను- సత్సాంగత్య (ప్రభావమువలన ఉన్నతపదవి తనకు ప్రాప్పించెనని అగస్తు డొకమారు శివునితో ననెను. అగస్త్యుని: సతీమణి-పేరు లోపాము[ద. _ఈ దంపతు లిరువురును వారణాసియందు వాసము జేయుచు శంకరు నుపాసింపం దోడగీరి.

“ సూర్యచం్యదాదులు సుమేరు పర్వతమునకు పదక్షణము జేసెదరే నా కెందులకు చేయకూడదని” వింధ్యాచలమొకమా రట్టు “తలచెను. అట్టూహించి. అ మార్గమున కడ్డువచ్చెను. సూర్యుని "మార్గమున కాటంకము కలిగినందున దేవలోకములో హాహోకారములు చెలరేగి, దేవతలెల్లరును గుమిగూడి అగస్త్యుని సమీపించి ఆతని శరణు వేడిరి. అగస్త్యుడు లోపాముదతో సహా వింధ్యాచలమున "కేగెను. మృనీశ్వరుని శాసమునకు గుజీకాకుండునటుల వింధ్యాచల మాతనికి సాష్టాంగ నమస్కారము. జేసి “మీ సేవజేయుటకు నేను సర్వదా సంసిద్ధుడ' నని సవినయముగ బల్కెను. అంత అగస్త్యుడు ' నేను తిరిగి వచ్చువఅకు. నివ్విధముగనేయుండు' మని ఆజ్ఞాపించి; దక్షిణా పథమున కరుదెంచి -శివారాధన సలుపదొడ గెను. అగస్త్యుడు తిరిగి రాలేదు, వింధ్యాచల మటు లే యుండిపోయెను. చౌ! మతి కీరతి గతి భూతి భలాఈ ।

జబ జీహిం జతన జహా జేహిం పాఈ ॥

నో జానబ సత సంగ [ప్రభా |

లోకహు. జేద న ఆన ఉపాఉః ॥ రి

తా॥ జడ చేతన జీఫము లేనేని యీ జగత్తుసందున్నవో ఆ యా జీపులు ఏ సమయమునందుగాని యే [(పయక్నమువలనగాని పొందిన బుద్ధి, కీర్హి, సద్డతి

(దాహ్మణులకును, సజ్జనులకును పందనసమర్న్చణమను 10 విభూతి (ఐశ్వర్యము), గొప్పతనము_ఇవన్నియు సత్సాంగత్య |పభావముననే అని తెలిసికొ నవలయును. కీరిసద్దతులు పొందుట కింతకన్న నుపాయములు 'వేదములలోకూడ జెప్పియండలేదు. చౌ! బిను సతసంగ బిబేక న హోఈ | రాము కృపా బిను సులభ న సోఈ ॥ సతసంగత ముద మంగల మూలా | సోఇ ఫల సిధి సబ సాధన ఫూలా ॥ ద్ర తాః సజ్ఞనసాంగత్య మాసంపదమునకు, శుభపరంపరలకు మూలిము, సత్సహవాసములేనిదే వివేకము కలుగనేరదు. శ్రీరామచంగదుని కృపలేనిదే సత్సాంగత్యము సహజముగ దొరకదు. బహుజన్మకృత సుకృతవిశ్రేషముచేత సత్సాంగత్యము లభించును: భగపష్టర్శనమగును; అజ్ఞానము పటాపంచలగును, దానిచే (బిహ్మానెందసిద్ధీయగును. ఆ సిద్దియే సజ్జనులకు జీపనము. ఆ సీద్ధియే నో ధ్‌ జ ధ్‌ ఫలమువంటిదనియు, ఆధ్యాత్మికసాధనలు పష్పములవంటివని తులసీదాసు చెప్పు చున్నాదు. పృవ్వుపూసి కాయకాచి ఫలమైన చందంబున సకలాధ్యాత్మికసాధనల యొక్క ఫలము సజ్జనసందర్శన సాంగత్య పాప్పియే 1 వి దేవతలు మందర పర్వతమును కవ్వముగా జెసికొని, వాసుకిని త్రాడుగానమర్చి క్షీరసమ్ముదమును మథించి చండ్రుని, కల్ప నా ళాల వృక్షమును; కామధేనువును, అమృతమును లభింపజేసికొనినట్లు సజ్జనులు దృఢమైనభక్షితోగూడిన మనస్సుధ్వారా, అధ్యాత్మికసాధ నలద్వారా కామధేనువు, కల్పవృతక్షమువంటివాడై న 'చగవంతుని, శాశ్వతానందరూపమగు మోక్షస్మామాజ్యలక్ష్మని: బడయుచున్నార్లు ఆనందసిద్ధిలేని (బతుకు (బతుకే కాదు. ' భిద్యతే హృదయ్యగ్రంథిః అని శ్రుతి. భగవదానందము పరిశుద్ధ హృదయులకు _.నుంచిమనస్సు గలవారికి రామకృపావిశేషముచేత సిద్ధించునని కవిహ్ఫాధయము.

ల (శ్రీరామచరిత మానసము చా! సఠ సుధరహి('సతసంగతి పాఈ । పొరస పరస కుధాత సుహాఈ ॥ బిధి బన సుజన కుసంగత పరహీ6 | ఫని మని సమ నిజ గున అనుసరహీం ॥ గః తా॥ “దుర్జనో సజ్జనో భూయాత్‌ " అన్నటుల దుర్జనులు సజ్జనులసొంగ త్యమున చక్కంబడుదురు. ఎటులు పరుసవేదిని శాకినంతనే ఇనుము బంగార వుగునో, ఆ విధముగనే దుర్దనులకు సత్సాంగత్య మబ్చినచో బాగుపడుదురు. దురదృష్టపశమున నజ్జనులు దుర్దనుల సహవాసము చేసినచో సర్పమణి వోలె స్యభావసిద్ధమైన సర్గుణములనే యనుసరింతురు, వి సర్ప్వముయొక్క సంసర్గమును పొందీయు దానిఫణనుందలి మజి విషమును (గహింపదు; తనసహజగుణమైన (పకాశమును [పస రీంచుట మానివేయదు. ఆ విధముగనే సాధుపుంగవులు, సజ్జనులు విధివశమున దుష్టసహవాసములో నుండినను ఇతరులకు తేజస్సు నొసగుచుందురు. చౌక బిధిహరి-హర-కటబి.కోబిద-వానీ | కహత సాధు మహిమా సకుచానీ ॥ “సోమో సన కహిజొూతన వైసేం। సౌక బనిక మని గున గన కైసేం॥ లే ళా॥ (దహ విష్ణు మహేశ్వరులు, పండితులు, కవులు, సజ్జన సాంగత్య ముసు గూర్చి చెప్పుటకు సంకోచపడుదురు, అంతటి మహిమగల సజ్జనమహి మను వర్ణింప నేనెంళటివోడను ? ఎంతని వర్జింతును ? ఎట్లు పర్ణ ౦తును ? అకుకూరలు, కాయగూర లమ్మునానికి మాణీక శముల విలుసనుగూర్చియు వాటి గుణములనుగూర్చియు చెప్పుమనిన వాడేమి చెప్పును? నేను (శ్రీతులసీదాసు సజ్దనసాంగళ్యమునుగూర్చి నర్ణనచేయు విధముగూడ నటులేయుండును,

(దాహ్మణులకును, సజ్జనులకును వందనసమర్చుణము గ్‌! వి। ఇచ్చట (శీగోస్వామితులనీదాసు సత్సాంగత్యమున కత్యంత [1పపాధాన్యము నొసగినారు. సజ్జనులగుణగణములనుగూర్చి వర్ణి ంచు టకు [(బహ్మ, విష్ణు, ము హేశ్వరుల వాక్చాతుర్యమే చాలదని చెప్పి నపుడు సజ్జనుల మహిమయెట్టిదో మన మూహించుకొనవచ్చును. దో॥ బందఉ సంత సమాన చిత హీత అనహిత నహి కోళఇ | అంజలి గత సుభ సుమన జిమి సమ సుగంధ కర దోఇ॥ 82 రా। సజ్జనుల చదృక్పథముతో శ్యతుమి్య తు లిరువురు సమానులు. వారు సమచిత్తృము గలవారు. కనుక నేను (శ్రీతులసీదాస్తు సజ్జనులకు వందన మాచ శించుచున్నాను, అంజలియందుంచిన సువాసనాభూయిష్థ్రమైస పుష్పములు, సౌఠభమునకు నిలయమై, కరకమలములకు సమానముగా పరిమళమును వింపు చందంబున సజ్జ నులు వీరు శ్మతువులు_వారు మిత్తులన్న భాఫములేక యిరుషక్షములకును సమాన రూపమున హితము గో రెదరు. దో॥ సంత సరల చిత జగత హిత జాని సుఖాఉ సనేహు ॥ బాలబినయ సుని కరి కృపా రామ చరన రతి దేహు॥. 88 తా సజ్జనులహృదయ మత్యుంతకోమల మైనది. జగత్తునకు హితము చేకూర్చువారు సజ్జనులు. వారి స్వథభాపమును, స్నేహమును బాగుగా అవగాహన చేసికొన్నవాడను కాన వారియందు (గద్ద్ధాభప్తులు నాకు గలపు, కనుక సరళచిత్తులన సజ్జనులు నన్ను (తులసీదాసు) బాలకునిగా భావించి నా బాలవినతిని స్వీకరించి, శ్రీరామచ ౦(దుని పాదపద్మములపై భక్తి భాస ముద యించుసట్టు, అనురాగము షెంపొందునట్లు నెన్నాశీర్వదించెదరుగాక 1 దుష్టులకు వందనములు ; చౌ! బహురి బంది ఖల గన సతి భాయే. | జే విను కాజ దాహీనేహు బాయేం ॥ పరహిత హాని లాభ జిన్హ నేరం! ఉజరి హరష చిషాద బసిదేం ॥

॥2 (్రీరామచరిత మానసము తా॥ ఇవ్పుడు నేను సజ్జనులకే గాక దుర్దనులకుగూడ సత్యభాపములో (సణొమము లర్బించుచున్నాడను. దుర్జనులు లేక దుష్టులు తమకు మేలుచేయు వారికిగూడ కీడు 'సేయనెంతురు. దుర్దనుల స్వభావమే కమువిచ్మితమైనది. ఇత రులకు హానిజేయుటయే వారిదృష్టిలో లాభకర మైనది, ఇత్తరులు కష్టపరంపర లకు లోనగుట దుర్దనులకు సంఠోషదాయక్షము మరియు లాభదాయకము, పరు లాపదలపాల్ళై దుఃభిత్నులేసచో దుషు లానందింతురు. పరు భెవరైన సంపద గలిగి పచ్చగనుండిన నోర్వలేక విషాదపూరితు లగుదురు దుమ్లులు, చౌ! హరి హరజన రాకేస రాహుసే | పర అకాజ భట సహసబాహు సే ॥ జే పర దోష లఖహి. సహసాఖీ । పర హిత ఘృత జిన్హ కే మన మాఖి ॥ ౭0 తా। హరిహర యళోరూపమైన పూర్ణచం(దునకు రాహువుతో సమానులు దుష్టులు, దుర్దనులు ఇతరులను పీడించుబయం ద్మగగణ్యులు. చెరుపు గోరుటలో సహ్మసదాహునికో సమౌాన్నులైన వారలు... దుష్షులు ఇతరుల దోషములను వెయ్యి కన్నులకో జూచుచుందురు. ఇతరుల యళోరూపమనెడి నేతిలో దుర్దనుల మనస్సు డోమకో సమానమైనటువంటిది,

"వి ఇతరుల యశోరూపమైన నేతిలో దుర్గనులమనస్సు దోమతో సమానమైనదనగా దోమ యేవిధముగ నేతియందుపడి దానినంతయు పాడుచేసి తాను స్వయముగా జచ్చునో అదే విధముగా దుష్టులు సత్కార్యములకు విని కలిగించి తుదకు పతనము. నొందెదరు. సహ్మనబాహుడు ఇమదగ్నిమహర్థి గోవును దొంగిలించినట్లు దుష్టులు ఇతరులపతనమును వాంఛింతురు.

సహ్మసబాహువు : సహ్మసబాహువు కృతవీర్యునివ్ముతుడు. ఇతనికి సహ్మసభుజములు గలవు, ఈత డత్యంతబలశాలి. ళివ భక్తుడు. ఒకసారి సహ్మసబావువు రావణుని తనయింటియందు బంధించెను. ఇతనిరాణులు రాపణునిశిరములపై దీపములనుంచి

దుస్తుల వండనములు ల్లి వినోదించుచుండిరి. అంతమున పులస్త్యుడు విచ్చేసి రావణుని విడి పించెను.. ఇతడు జమదగ్ని మహర్షి గోవును దెచ్చినప్పుడు పరశు రాము డీతని సంహరించెను. సహ్మసబాహువునకు నూరుగురు కుమా రులు గలరు. తంగడినిజంపిన పగ దీర్చుకొనుటకు వీరు మరల జమ దగ్నిని జంపివైచిరి. అంత పరశురాము డ్యుగుడై క్షతియుల నెన్నియో మారులు సంహరించిను, రాహుకేతువులు; సముదమును జిలికినపుడు అన్యరత్న ములతోపాటు అమృతము వచ్చెను, దేవతలు, రాక్షసులు వేరు వేరుగ పంక్తులుదీరి గూర్చుండిరి. సింహిక ప్యుతుడైన రాహువు దేవతారూప మున సూర్యచం్యదుల నడుమ గూర్చుండెను. సూర్యచం్యదు లిద్‌ గమనించి వారు రాక్షసులని చెప్పిరి. శ్రీమహావిష్ణువు రాహువు శిరమును చ్మకముతో ఖండించెను. కాని అమృతమును పొనముచేసి నందువలన అమృతము శిరమునుండి | సవించెను, వాడు మరణింప లేదు. ఆ నరుకబడిన శిరము పేరు 'రాహువు*. మొండెముపేరు ' కేతువు*. _సూర్యచర్వదాదులకై పగదీర్చుకొను నిమిత్తము వారి నప్పుడప్పుడు బాధించుచుందురు. అందువలననే [గ్రహణము కలుగు చున్నది. చౌ! తేజ కృసాను రోష మహిషేసా 1 అఘ అవగున ధన థనీ ధనేస్తా ॥ ఉదయ కేత సమహిత సబ హీకే | కుంభకరన సమ సోవత నీకే ॥ వికి తా॥॥ ఇతరుల మనస్సుతో శార్ష్య, చ్వేషమును కలుగజేయుటయందు దుర్జనుల తేజము అగ్నివంటిది. ([కోధములో యమునితో సమానమైన వారలు. దుర్గుణరూపమైన ధనములో కుబేరునికో సమానమైన వారలు, దుర్దనాభ్యుదయము తోకచుక్యావలె ఎల్లర. హితమును నాశనము గావించును. కుంభకర్తునిపలె వారు నిిదింకురు. ణ

౭ (శ్రీరామచరిత మానసము వి॥ అగ్ని స్పర్శ్మమాతముననే దహించును. అటు లేదుర్దనులు ఇతరులను హింసింతురు. 1కోధమావరించెనా వారివద్దనిలుచుటకు గూడ సాధ్యపడదు. [కోధములో యమునితో సమానమైనవారలు. కుబేరునితో సమానమైన ధనవంతు లనగా దుర్జను లెన్ని యోపాప కార్యములుచేసి సంపాదించిన సొమ్మని భావము. వారియొక్క బాన్న త్యము ఎల్లరసుఖశాంతులను నాశనముజేని తోకచుక్క (పకాళించినట్లు అనర్థ హేతువగును. కుంభకర్ణుడు న్నిదించునట్లు, న్మిదయందే వారికేదో సుఖమున్నదని వారు భావింతురు. చౌ! పర అకాజు లగి తను పరిహరహీం 1 జిమి హిమ ఉపల కృషీ దలి గరహీం ॥ బందజ ఖల జస సేష సరోషా | సహస బదన బరన? పరదోషా ॥ రగ తా॥ మిడుతలదండు పొలమును నాళశనముజేసి మరల నెట్లు చచ్చునో, దుర్దమలు ఇతరులకార్యములను భంగపరచుటయందు తమ (పాణములసహితము గోల్పోవుచున్నారు. వారి స్వభావము చెడుపుగోరునదై నను వారిని సహస ముఖములుగల ఆది'శేషునిగా భావించి వారికి నేను [పణామమను లర్పించుచున్నాను. వి దుర్దనులను (శ్రీవారు సహ[సముఖములు గలిగిన శేషునితో నెందులకు పోల్చియున్నారనగా దుష్టులు ఇతరులగుణదోషముల నతి తీక్టముగను రోషముతోను వేనోళ్ళ వర్శించెద రని భావము. చౌ! పుని (ప్రనవఉం పృథురాజ సమానా | పర అఘ సునఇ సహస దసకానా ॥ బహురి స్మక సమ బినవఉ! కేహీ | సంతత సురానీక హిత జేహీ ॥ ఫి శా।॥ పునః దుష్టులను వృథురాజుతో సమానముగ భావించి నేను వారికి నమస్కరింతును, వారిని సహ్మస్రాకుడైన ఇం్మదునితో సమానులుగ భావించి

దుష్టులకు వందనములు జగ్‌ నేను నమస్కరింతును. వారియెడ వినయముతో మెలగెదను. ఇంద్రునకు మధు పాన మత్యంత్కప్రీతికర మైన్లే దుష్టులకుగూడ మద్య మత్యంత(పీతికరము,

వి పూర్వము పృథురాజు భగవత్కథలను వినవలయునన్న యాకాంక్షతో వేయివీనులను (పసాదింపుమని భగవంతుని ార్థించి యుండెను. పృథురాజు భగవానునిలీలలను సహ్మసకర్ణములతో నాలకించుచందంబున దుష్టులు ఇతరులదోషములను సహ సశవణ ములతో నాలకించి పరమానందబరితు లగుదురని శ్రీవారు దుష్టులను పృథురాజుతో సమానులని చెప్పుచు వారి దుష్టస్వభావము ఉపదవ ములకు దారికీసినను తాము సమభావముతో వారికిగూడ సమస్మ రించుచున్నామనసి చెప్పుచున్నారు.

పృథురాజు $_ వేనుడను దుష్టుడైనరా జొకడుండెను. అతడు 1పహ్హాదవంశీయుడై న అంగరాజవ్యుతుడు. వాడు దుర్మార్గుడుగాన బుషులు వానిని శపించిరి. శపించినంతనే యతడు మరణించెను. రాజులేనందున నలుదిశల అత్యాచారములు (పబలెను. బుషులు వేనునియొక్క సురక్షితశవమును మథన మొనర్చిరి. దానినుండి కోయరా జుతృ్సన్నమాయెను. వానిని మథన మొనర్చిన తరువాత పృథురాజు వచ్చెను

పృథురాజు ధర్మాత్ముడు. అతడొనర్చిన యొక యజ్ఞమునకే భగవానుడు సంతుష్టుడై సాక్షాత్కరించి వర మడుగు మనెను. అంత పృథురాజు పరమానంద భరితుడై “భగవత్కథలను వినుటకు నాకు పదివేల పవీనులను (పసాదింపు* మనెను,

దేవతలకురా జైనఇం(దునకు మధుపానము (పీతికరమైన క్లే దుష్టులకు మద్యమన్న అమిత్మపీతి, దుష్టులు మద్యపానము చేసెడి వారలై నను; వారిని ఇంద్రునితో సమానులుగ భావించి తాను (పణతు లర్పించుచుంటినని శ్రీవా రిచట చెప్పుచున్నారు,

ల! శ్రీకామచరిత మానసము చౌ! బచ్రన బ(జ "జేహి సదా పిఆరా సహస నయన పర దోష నిహారా 1 ఫి తా; ఇం(దునకు వజ్రాయుధము పై నెంతమక్కు పయో దుర్దనులకు వరుషవచనములాడుటయం దాసక్షి మెండు, ఇం్మదునకు. సహ సాతులున్న చందంబున దుర్దనులు సహసొతులకో లోకుల గుణదోషములను గాంచెదరు దో॥- ఉదాసీన అరి మీత హిత సునత జరహిం ఖల రీతి | _జొని పాని జుగ జోరి జన బినతీ కరళ స్మపీతి ॥ శీ శా॥ దుష్తులు శ్మతుమితులయెడ ఉదాసీనభాపముకో నుండెదరు. ఇళరుల శ్రేయస్సును విన్నచో, వారి హృదయమున అగ్నిజ్వాలలు చెలరేగునని తెలిసి గూడ లోకులు వారికి రెందుచేతులుజోడించి [పీతిపూర్వకముగ నమస్క-రింతురు. చా॥ మైః అపనీ దిసి కేన నిహోరా | “తిన నిజ పర న లాజబ భోరా ॥ వాయస పలిఅహి. అతి అనురాగా | హోహి6 నిరామిష కబహుం కి కాగా ॥ (| తా॥। నేను నాదృక్పథములో దుష్టులను స్తుతించితిని. కాని, వారుసా మార్గములను పొరపాటున్ననైన ననుసరించరు. నీచపకీమైన వాయనమును (పేమకో పెంచిన అది మాంసాహారమును త్యణించునా 1 వి నీచపక్షియైన కాకిని (పేమతో చిలుకను పెంచిన చందం బున పెంచినచో అది మాంసాహారమునుదినుట మానదుగదా ! కాకి వలె దుష్టులు గూడ వారి 1ప్రవర్శన మార్చుకొనరని భావము. సజ్జనులకును _ దురనులకును వందనములు చౌ! బందఉం సంత అసజ్జన చరనా । దుఖ్మ్యపద' ఉభయ బీచ కళు బరనా ॥ బిఛురత ఏక" [పాన హరి లేహి(। మిలత వీఠ దుఖ దారున డేహీ6 ॥ శీలి

సజ్జనులకును, దుర్దనులకును నందనములు |

తాః ఇప్పుడు నేను సజ్జనదుర్దనుల పాదములకు (బణమిల్లుచున్నాడను, ఇరుపురును దుఃఖమొసగువారే ః

దీనిలో కొంత" యంతరార్థ మిమిడియున్నది. ఆంతర్య మేమనగా సజ్జ నులనుండి యెడవాటు కలిగినపుదు శోకము కలుగును. దుర్దనులను కలిసినపుడు దారుణమైన దుఃఖము సంభవించును. చౌ॥! ఉపజహిం ఏక సంగ జగ మాహీ |

జలజ జోంక జిమి గున బిలగాహీ6

సుధా సురా సమ సాధు అసాధూ |

జనక ఏక జగ జలధి అగాధూ ॥ త్త

తా సజ్జన దుర్దను లిరువురును ఒకేసారి యీ[(పపంచమునం దుదృ వించిరి,. ఒక సరోవరమునందే బుట్టిన కమలములు _ జలగలనలె వారిగుణ ములు విఖిన్నముగ నుండును. కమలముల దర్శనస్పర్శనమా[తముననే జనులు సుఖమునొందెదరు. కాని, జలగల స్పర్శచేతనే రక్తము (సవించును.

సాదువులు _ సజ్జనులు అమృతముతో సమాసెముగ ఈమృత్యురూపమైన (పసంచమునుండ్‌ జనుల నుద్ధరించెదరు. అసాధవులు _ దుర్జనులు మధుపానము వోలె మోహము, (ఛ్రాంతిని ఉత్పన్నముజేసెదరు. కొని అమృతమును మధు వును రెంటిని నుత్చన్నము చేసినది యగాధమైన సముద్రము,

వి సరోవరమున జల ముండును. జలము పద్మములకు ఆధారము. ఆ పద్మములు పరిమళబరితములె యెలరకు సుఖ

యూ స.

సంతోషములను పసాదించుచుండును. వాటి మృదుస్పర్శ మనుజులను పులకితుల గావించును. పద్మములు పరిమళమును వెదజల్లి దుర్వాసనను _ దూరముచేయునట్లు, _ భగవత్పాదస్సర్శ _ దుష్ట సంస్కారములను దూరీళృ్ళత మొనర్చునను మరిమొక భావమిచ్చట స్ఫురించుచున్నది.

దేవతలు రాక్షసులు సమ్ముదమథనము సల్పి కల్పవృక్షము కామధేనువు తమకభీస్టమైన అమృతమును లభింపజేసికొనిరి. అందు

లి ్రీరామచరిత మానసము సురగూడ ఉత్పన్నమాయెను. అమృతమును; సురను ఉత్పన్నము జేసినది సము[దము. అటులే సజ్జనులను; దుర్జనుల నుత్సన్న మొనర్చినది యీ జగత్తు. ఈ విశాల (సపంచమున సజ్జనులును దుర్దనులును గలరని భావముం చౌ! భల అనభల నిజ నిజ కరతూతీ |

అహత సుజస అపలోక బిభూతీ ॥

సుధా సుధాకర సురసరి సాధూ |

గరల అనల కలిమల సరి జ్యాధూ ॥

గున అవగున జానత సబకో ఈ ।

జో జేహి భావ నీక తేహి సోఈ శ్రీ

తాః; మంచితనము _ అల్బత్యము, వారివారి యాచరణను బట్టియుండును. అఆచరణానుసారము కీర శవకీర్తులను, సంపదను పొందెదరు, అమృతము, చం్మదుడు, పవిితమైనగంగానది, సాధువులు, హాలాహలము, అగ్ని, కర్మ నోళనము'" (కలియుగపాపములన్ననద్సి, చాధాకర మైనవ్యాధీయొక్క గుణదోష ములను గూర్చి |[పతియొకరికి విదితమే, కాని యెవరికేది కావలయునో యది మ్మాతము వారికి బాగుగా గోచరించును,

వి; సత్కర్మచే సత్కీర్హియు, దుష్కర్మచే అపకీరియు కలుగును. చందుడు వెన్నెల వెదజల్లును. గంగానది. పాపములను హరింప జేయును. అగ్ని దహించును. వ్యాధి మానవుని కుంగదీయును. ఎల్లర హితమునుగోరువారు సాధువులు, అమృతసేవన మాహ్లాదకరము; విషసేవనము హానికరము, సజ్జనులై నవారు సజ్జనులకు కావలసిన సన్మార్గము నవలంబింతురు. దుర్దనులకు చెడుగే గోచరించునుగాన అపకీర్తికరమైన దుర్మార్గమునకు బాల్చడెదరు. దో! భలో భలాఇహి పై లహఖఇ లహ నిచాఇహి నీచు |

సుధా సురాహిఅ అమరతా గరల సరాహిఅ మీచు ॥ ఓ

సజ్జనులకును, దుర్దనులకును పందనములు లి

కాః। మంచినారు మంచితనమునే (గనాంతురు. నీచులు సీచత్వమునే [గపాంతురు,. విషమును విడనాడి యమృతను గావలయునన్న అమరులు గావలయును.

వి విషముగాక అమృతము పొనము జేయవలయుననిన విషయవాంఛలను వీడి రామనామామృతమును పానముజేయ వలయునని భావము, చౌ! ఖల అఘ అగున సాధు గున గాహా |

ఉభయ అపార ఉదధి అవగాహా ॥

తేహి తే కఛుగున దోష బానే ।

సం్యగహ త్యాగ న బిను పహిచానే ॥ తీరి

తాః దుష్తుల పాపములు మరియు దుర్గుణములు, సాధువులనద్దుణములను గూర్చినకథ లగాధసముుదమువలె అనంతములు. కొన్ని గుణదోషములు చ్యతమే యిందులో సర్షింపదిడియున్నవి. ఏలన వానియొక్క స్వరూపము 'తెలిసికొనలేకపోయినయెడల వానిని (గహించుటయో త్యజించుటయో నునకు 'తెలియటోదు, చౌశ భలేజ పోచ సబ బిధి ఉపజాయ్‌ి ।

గని గున దోష జేద బిలగాయ్‌ ॥

కహహి6 బేద ఇతిపిస పురానా |;

బిధి (పపంచుగున అవగున సానా ॥ తీ

తాః మంచి చెడులు ఇత్యాదులు చతుర్ముఖుడగుబిహ్మ నృష్టించినవే । కాని యాసృష్టియొక్కగుణదోషములను బాగుగా పరిశీలించి వేదములు వానిని 'వేరుపరచినవి. కనుక, వేదప్పరాణము లేమని యుద్దాటించుచున్న వనగా (బహ్మ యొక్క సృష్టి సద్దుణదుర్గణమిళిత మైనది అని. చౌశ దుఖ సుఖ పాప పున్య దిన రాకీ ।

సాధు అసాధు సుజాతి కుజాకీ ॥

80 ్రీరామచరిత మానసము దానవ దేవ ఉఊంచ అరు నీచూ । అమిఅ సుజీవను మాహురు మీచూ ॥ మాయా (బహ్మ జీవ జగదిసా | లచ్చి అలచ్చి రంక అవనీసా ॥ కాసీ మగ సురసరి [కమనాసా | మరు మారవ మహిదేవ గవాస్తా 4 సరగ నరక అనురాగ బిరాగా | నిగమాగమ గున దోష బిభాగా ॥ తీరి కా; దుఃఖము _ సుఖము, పాపము _ పుణ్యము, సాధువులు. అసాధువులు, ఉన్నతజాతి _ నీచజాతి, దానవులు దేవతలు ఎక్కువ _ తక్కుప్న అమృతము విషము, అమృతత్వము _ మృత్యువు, మాయ _ బ్రహ్మ, జీవుదు - ఈశ్వరుడు, ఐశ్వర్యము - దారి[చ్యము, రాజు _ పేద, కాశీ మగధ, గంగ - కర్మనాశనము, మేవాడు. మాల్యా, (వాహ్మణుడుం కసాయి, స్వర్గము - నరకము, అనురాగదు_ వైరాగ్యము _ ఇత్యాది ద్యంద్వములన్నియు (ఐహ్మయొక్క-సృష్టియందు కలవు, వేదళాస్త్రములే గుణదోషాసుసారము వీనిని విభజించినవి. - దో॥ జడచేతన గున దోష మయ బిన్వ కీన్హ కరతార | సంత హంస గున గహహి(పయ పరిహరి బారి బికార॥ 49 కాః। విధాత యీ జడచేతనమయ' విశ్వమనంతయు గుణదోషభూయిష్ట ముగనే సృష్టించినాడు. కాని, సజ్జనరూపమైన హంస, దోషరూపమైనజలమును విడచి గుణరూపమైన కీరమును (గహించును. = వి। పాలను నీటిని కలిపియుంచిన, హంస పాలను'మ్మాతమే [గ్రహించి నీటిని విడచిపెట్టును. అటులే సజ్జనుడు దోషములను విడచి పెట్టి నద్లుణము లలవజచుకొనును. చా॥- అస బీజేక జబ దేఇ బిధాకా ॥ తబ తజి దోష గునహి. మను రాతా ॥ కాల సుభా కరమ బరిఆఈఈ | భలేఉ [పకృతి బస చుకఖ భలాఈ 1 స్ట్‌)

సజ్జనులకును, దుర్దనులకును పందనములు క్‌ తా। - విధాత యెప్పుడు హంస కొసగిన వివేకము. (దోషరూపమైన జల మును విడచి గుణరూపమైన క్షీరమును | గవాంచుట) మానవులకు (పసాదించునో అప్పుడు దోషరహితమై మనస్సు గుణములయం వనురక్త మై యుండును. కాని కాలకర్మానుసారము వివేకపంతులు లేక సాధువులుగూడ మాయకు పశువై అప్పుడప్పుడు మంచితనమునుపీడి పతనమై పోవుదురు. చౌ॥ సో సుధారి హరి జన జిమి లేహీం 1 దలి దుఖ దోష బివుల జసు దేహీ6 ॥ ఖలఉ కరహి( భల. పాళఇ సుసంగూ । మిటళఇ, న మలిన సుభాఉ అభంగూ ॥ ర్‌ తా; భక్తజను లేవిధముగ తమ్ము తాము సంస్కరించుకొని, దుఃఖదోష ములను పరిహరించుకొని నిర్మలయళశమును పొందెదరో ఆ విధముగ దున్లులు కూడ అప్పుడప్పుడు ఉత్తమసాంగత్యమును పొంది మంచివా రగుచురు, కాని వారి షహజమైన్న మలినస్వభావము మా్యతము వారిని పీడదు, వి దుషులకు సజనసాంగత్యమునం దప్పుడప్పుడు. సద్భావ లు జ్‌ [హు ములు 'పెంపొందును. ఆ.భావములు స్థిరముగనుండక నీటిటుడగల వలె మాయమైపోవునని భావము. చౌ! లఖి సుబేష జగ బంచక బేఉః | జ [1పతాప పూజ అహి. తేజ ॥ ఉఘరహి( అంత న హోం నిచాహూ "1 కాలనేమి. జిమి రావన రాహూ ॥ ర్‌ి "తౌ | పరు మునీశ్యరులపభి కమండలుపు చేతనిడుకొని విభూతి బూసి కొన్ని ర్లుదాక్షమాలలు ధరించి కపట వేషధారుల్లై మోసముతో | ప్రజభసొమ్మును దీసికొసుచున్నారో వారీ జగత్తునందు పూజింపబడుచున్నారు. ఆ వేషము (పజల నాకర్షించుచున్నది. అట్టు వేషధారులై నవారలు తమకపటత్వమును నరుగుపజచు కొనలేరు. కాలనేమి, రాపణాసురుదు, రాహువులకు గలిగిన గతియే వేషభారు వైన ముసీళశ్వరులకు గలుగును.

క్రి (శ్రీరామచరిత మానసము వి; రావణుడు, రాహువు, కాలనేమి మొదలగువారు రాక్షసులు.-. రావణుని దుండగముల నంతమొనర్చుటకు విష్ణుమూర్తి రామావతారమెత్తి వానిని హతమార్చెను. గంధర్వుడైన కాలనేమి అహంకార పూరితుడై నందువలన దుర్వాసమహర్షి చే శపింపబడెను* ఆ విధముగ మనస్సునందు కపటభావము లుత్పన్నముజేసికొని బాహ్యముగ సాధువులవలె నటించువారి చర్య లేనాటికైనను పజల దృష్టికి గోచర మగునని భావము. కొందరు ఒడలి నిండుగ విభూతిపూసికొని యోగదండమును ధరించి యూరక్ష కూర్చుండియుందురు. కొందరు జటాజూటము-పై రుుదాక్షమాలలు చుట్టుకొనియుందురు. కొందరు కేవలము కౌపీన మాతధారులైయుందురు.. వీనిని వలదని తులసీదాసు నిరసించుట లేదు. ఇట్టివి యుండవలసినవే. కాని వీనితోపాటు భగవత్పాదపద్మ న్మరణాసక్తమగు_ చిత్తము ఉండిననే వీనికి సార్థకత; జన్మకు కృతార్థత సిద్ధించును. అపుడే యోగులు పరమయోగు లనబడుదురు. లేనిచో అంతయు వ్యర్థము, లోకవంచన, రావణుడు: రావణుడు పులస్య్యబుషి వాతుడు. విిశవసుని ప్యుతుడు. [బహ్మవలన వరముపొంది దేవతలను తృణముతో సమాన ముగ జూచుచుండెను. కుబేరుని పుష్పకవిమానమును దీసికొనివచ్చెను 'కైలాసమునకేగి నందిని పరాభవించుటచే నతడు శాపమొసగెను. కాలనేమిః:_ మకరి ఇం[దనభలో నాట్యమాడు అప్పరస, కాలనేమి యనువాడు గానముచేయు గంధర్వుడు. ఒకనాడు వారి నాట్య గానకళా[పావీణ్యమును సభయం దెల్లరును (పశంసించిరి. కాని దుర్వాసమహర్షి మ్యాతము వారి నభినందింపలేదు. అది గమనించి అప్పరోగంధర్వులు ఆ బుషిని పరిహసించిరి. అంత దుర్వాస మహర్షి యా[గ్రహపూరితుడై మకరిని రాక్షసి గమ్మనియు, కాలనేమిని

సజ్జనులకును, దుర్దనులకును వందనములు 8ి8ి రాక్షసుడవుగ మనియు శపించెను. మకరీ కాలనేములు బయకంపితు లై యతిదీనులై మహర్షిని [పార్థించినందువలన వారికి అతడు శాప విమోచనమునుగూడ అను[గహించెను.

పర్యవసానముగా హనుమంతుడు వారిని సంహరించెను, తుదకు వారికి శాపవిమోచన మాయెను, చౌ॥ కివహు! కుజేషు సాధు సననూనూ |

జిమి జగ జాొామవంత హనుమానూ ॥

హాని కుసంగ సుసంగతి లాహూ |

లోకహు6 జేద బిదిత సబ కాహూ గ్‌ఫ్రీ

తాః రామదూతలగు హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు ఈ జగతునందు పూజింసబిడు విధనున కమండలుపు రు[ దాక్షమాలలు _ మున్నగు ఆడంబరములు లేక నిరాడంబరులు నిర్మలహృదయులై న సొధువులకుగూడ సన్మానముజరుగుట కద్దు. దుస్సాంగత్యముసలన దుర్చుద్దులు, సత్సాంగత్యమువలన సద్భానములు కలుగును, ఈ నిత్యసత్యమెల్ల రు నెటింగినదే, వేదములో సు పసీద్ధమైనదే,

వి హనుమంతుడు వానరుడైనను) జాంబవంతుడు భల్లూక శరీరములో నున్నను రామనామామృతమును (గోలినవా రగుటచే పూజనీయు. లగుచున్నారు. కనుక నిర్మలమైన హృదయము గలిగినవారే రామభక్తి సా మాజ్యమున కర్షులు. కపటవేషధారులు (పజలను కొంతవరకు మెప్పింతురేమోగాని భగవంతుని మెప్పింపలేరు, చగవదన్యుగహమును పొందలేరు. భక్తితాత్పర్యములులేనిదే రాముడు (పసన్నుడు గాడు. చౌ! గగన చఢళ రజ పవన 1పసంగా |

శీచహి మిల? నీచ జల సంగా క

సాధు అసాధు సదన సుక పసారీ( |

నుమిరహి6 రామ దేహిం గని గారీ ॥ ర్ట్‌క్స

శ్రీరామ 8

8 (శ్రీరామచరిత మానసము

తో; త్మీవమైన గాలి వీచినపుడు ధూళి యాకాశముపరకు వ్యాపించును. ఆ ధూళియే పృథ్వీతలమున “వవహించు జలములో మిళితమై (కమనుగా బురదలో గలిసిపోవును. సాధువులు రేక సజ్జనుల గృహమున పెంచబడు చిలుక " రామ-రాను యని ముచ్చటగా పలుకుచుండును. అసాధువులు లేక దుర్దనుల గృహమునందు పెంచబడు చిలుక దూషించుట నేర్చుకొనును.

వి సజ్జన సాంగత్య మహత్వమును కవి (పస్తుతించుచున్నాడు. పూర్వజన్మ సుకృతమును; వంశాను సరణియు__ ఇవిమ్మాతమే కాక, మానవులను తీర్చిదిద్దుటలో పరిసర్యపభావము కూడ _(పాముఖ్యము వహించుచున్నది, ఒకే గర్భమున' పుట్టిన రెండు చిల్మల్తు, విభిన్న షరిసరములలో పెంచబడి విభిన్నతత్వమును పొందియున్నవి. కావున జన్మతః మనుజు డెట్టివాడైనను; సజ్జనసాంగత్యము; పరునవేది ఇనుమును. బంగారుగా మార్చునట్లు3 దుష్టుని కూడ ఉత్తమునిగా రూపాందించునని విదిత మగుచున్నది. చౌ! ధూమ కుస్తంగతి-కారిఖ హోఈ |

లిఖిఅ వురాన మంజు మసి సోఈ ॥

సోఇ జల అనల అనిల సంఘాతా |

హోఇ జలద జగ జీవన దాతా ర్‌ర్‌

తా;। దుస్పాంగత్యము నలన ధూమము పౌొగగుమియగుచున్నది. అదే పొగ సుసాంగత్యము. పలన గ్రేష్టమైన. సిరాగా మారి పురాణములను లిభించుటకు ప్తనికివచ్చుచున్నది.. అడే పొగ జలము, అగ్ని, వాయుపులతో మిళితమై మేఘాకృతిని బొంది (పజలకు జీవనాధార మగుచున్నది.

వి।; ఇందు కవి దుస్సాంగత్య, సుసాంగత్య ఫలితములను సోదాహరణముగా నిరూపించుచున్నాడు.' “ధదూమి మనగా ఇచట కాలిమ. అనగా నైల్యము+ ఈ చైల్యము సాధారణముగా తమో గుణమునకు (పతీక. పాగరూపమైన- నై ల్యము హేయము, అనారోగ్య [వీదము కూడ. అదే మషీపంక రూపమైన నైల్యము ఒక సదాచరణ

సజ్జసులకును, దుర్గనులకును పందనములు తథ మునకు ఉపకరణమైనది, విజ్ఞాన (పదమైనది. అదే నైల్యము మేఘ రూపమై; చల్లని వృష్టిని (పసాదించుచున్నది. ఇందు నైల్యము సర్వత సామాన్యము. తద్మాశయ వస్తువులు మాృాతము భిన్నములు.

“ధూమ కుసంగళి'*___ అనుటలో కవి చెడ్డవస్తువు నుండి పుట్టినపాగ___ అనగా పేత ధూముము ఇత్యాదులను స్ఫురింప జేయుచున్నాడు. మషీపంకరూప దూమము జలాది సద్వస్తువు లా్మాశయముగా గలది. ఇక మేఘరూప ధూమము, జలానలానిలా (శయము గాన సుఖదాయి యని వేరుగ వక్కాణింపబనిలేదు. ఇంతకు కుసంగతి__ చెడ్డసంసర్గము త్యాజ్యము___ అని కవి ఉద్చోధించుచున్నాడు. దో (గహభేషజ జల పవన పట

పాఇ కుజోగ సుజోగ |

హోహి' కుబస్తు సుబస్తు జగ

లఅఖహి. సులచ్భన లోగ ॥ 56

చా (గహములు, ఓషధులు, జలము, వాయువ్స, వన్తము._ మొదలగున వన్నియు సత్పంగమును మరియు దుస్పంగమును పొంది (పపంచమునందు. మంచి- చెడు వదార్థములగుచున్నవి. చతురులు, వివేక వంతులు, విచారశీలురైన పృరుషులు మ్మాతము పైని చెప్పిన మాటల యందలి యర్తమును దెలిసికొాందురు,

వి; ఈ దోహాయందు కవి ఉత్కృష్టవస్తు సముదాయమును "పేర్కొని అవి *కుసంగతి"చే నెట్టు దూష్యము లగుచున్నవో నిరూ పించుచున్నాడు. (గహములు__ ఇవి మ్మితగహములతోకూడి సత్ఫలిత మును, శతుసమూహముతో జేరి దుష్ఫలితమునిచ్చుట జ్యోతిళ్నాస్త్ర వేత్తలకును సర్వులకువిదితమే. అఫ్రి ఓషధ్యాదులును, కావున వస్తువు మంచిదైనను తదాాశయము నెజిగి, వివేకవంతులు ఆయా వస్తువుల న పేక్షించుటగాని త్యజించుటగాని చేయవలయునని కాత్సర్యము.

8 శ్రీరామచరిత మానసము “ అంగుళీవోరగక్షతా ' అను శాళిదాససూక్తి ఇచట అను సంధథేయము. దోశ సమ (పకాస తమ పాఖ దుహుం నామ ఖేద బిధి కేన్హ | ససి సోషక పోషక సమురు జగ జస అపజస దిన్హ ॥ 57 తాః; మాసమునందు రెండు పక్షములయందు అనగా అమావాస్య, పూర్ణిమ నాడు తవ చీకటి, "వెలుగు ఇంచుమించు సమానముగనే యుండును. కాని, ఒకిట్‌ శుక్ల పక్షమనియ, ఇంకొకటి కృష్ణపక్షమనియు (బిహ్మ వీని నామములలో కొంత భేదము కలిగించినాడు, శుక పక్షచం(దుడు దినదిన ప్రవ ర్థమాను డగును, కృష్ణపక్షచండదుడు దీనదినమునకు క్షీజించును. చందుని ఒకపక్షను. పెంపొం దింపజేయును, మరొకపక్షము క్షీణింపజేయును. శుక్ల వత్ష్మమున రా(త్మిపారంభమున వెలుగు తరువాత చీకటియు, కృష్ణ పక్షమున మొదట చీకటీయు తరువాత వెలుగు [కమముగా వచ్చును. అటులే యీ జగత్తు దినదిన్మపవర్దమానుడగు శుక్ల పక్షచంగదునినలె భావించి యొకికి క్షీర్హిన, దినదినమునకు క్షీణించెదు కృష్టసక్షచంద్రువివఠి భావించి యింకొకరికి అపకీర్పిని కలిగించెను. సర్వము రామమయమని భావించి సర్వజీవులకు వందన మొనరించుట దో॥! జడచేతన జగ జీవ జత సకల రామమయ జాని | బందఉం సబకే పద కమల సదా జోరి జుగ పాని ॥! ₹€ తా॥ ఏకకాలముననే జడమయము, సచేతనము ఇ ట్లుభయాత్మకమైన ఈ జగత్తునం దెన్నిజీపరాశులు కలవో అవి యన్నియు రామమయ మనుకొని నే నహ ర్నీశలు నా కరములను జోడించి వాని పాదపద్మములకు (దణమిల్లుచున్నాడను, ళం దో! దేవ దనుజ నర నాగ ఖగ [పేత పితర గంధర్బ | “బందఉ! కింనర రజనిచర కృపా కరహు అబ సర్ప ॥ 58

సర్వము రొమమయమని భావించి సర్వజీవులకు నసందనమొనరించుట ర! తొ॥ ' దేవదానపులు, మానపులు, నాగులు, పతులు, (పేతములు, పిళ్ళ దేసతలు, కిన్నరులు, నిశాచరులు _ మొదలగు వారందరికి నేను నమస్కరించు చున్నాడను. ఇట్టితటి వారెల్లరు నాయందు కృపజూపుదురుగాక ః చౌశ అకర చారి లాఖ చౌరాసి । జాతి జీవ జల థల నభ బాసీ ॥ సియ రామమయ సబ జగ జానీ । కరఉ( |పనామ జోరి జుగ పానీ ॥ [0 తా ఎనుబదినాలుగు లక్షల జీవరాళశులందు. నాల్గువిధములుగ (స్వేద, అండజ, ఉద్భిజ్ఞ, జరాయుజ)ి జీవములు జలమునందు, భూమియందు, అకాశము నం దున్నవి. సమస్త జీవరాశులకోగూడిన యీ జగత్తును సీఠారామమయముగ భావించి నేను నా రెండు కరములను జోడించి నమస్కరించుచున్నాడను, చౌ! బాని కృపాకర కింకర మోహూ | సబ మిలి కరపు ఛాడి ఛల ఛోహూ ॥ నిజ బుధి బల భరోస మోహి నాహీం | తాకే బినయ కరఉం సబ పాహీం ॥ [1 తాః నన్ను రామదాసునిగా భావించి సర్వులును ఈర్ష్యాదిగుణములను త్యజించి నాయందు కృషజూ'పెదరుగాక । ఈ రచన గావించుటక్షు బుద్ధిబిలము కలుగునన్న నమ్మకము నా కణుమా తములేదు. అందులకే నే నెల్లర (సార్థించు చున్నాడను. తులసీదాను యొక్క దీనత్వము_ రామభ కియుత మెన కవితామహిము. గ! యా చౌ! కరన చహజఉం రఘుపతి గున గాహా | లఘు మతి మోరి చరిత ఆవగాహా ॥ సూరు న ఏకఉ లింగ ఉపా | మన మతి రంక మనోరథ రాఊ ॥ (2

86 (భ్రీరామచరిత మానసము

శా॥ నేను (శ్రీరఘునాథుని గుణములను సర్శింనగోరుచున్నాను. కానినా బుద్ధి స్వల్బమైనది. (శ్రీరామచర్కిత మగాధమైనది, అనంతమైనది. కనుక లేళ మాాతముగూడ నుపాయము నాకు తోచుటలేదు. నా మనోబుద్ధులు పేదవానితో సమానము. కాని నా మనోరథము (అభిలాష రాజు వంటిది,

"పేదవాడు రాజు గావలయునన్న సాధ్యమా? అత్యంతస్వల్పమైన నాబుద్ది చాకుర్యముతో అగాధమైన శ్రీరామచరితమును, అనంత మైన (శ్రీరఘునాథుని సుగుణములను వర్ణింపతరమా ?

వి రఘువంశ కావ్యమునందు కాళిదాస మహాకవి [పారంభ మున “క్యసూర్య [ప్రభవో వంశః | క్వ్యచాల్చ్పవిషయా మతిః |! తితీర్దు ర్జుస్తరం మోహిత్‌ ఉడు పేనాన్మిసాగరమ్‌ * అని రచించినాడు-

అనగా సూర్యవంశ మెక్కడ? స్వల్పమైన నా బుద్ధిచాతుర్య మెక్కడ? నేను దీనినివర్ణింపగోరుట సమ్ముదమును తెప్పకొయ్యతో దాటగోపటవంటిదే యని భావము.

కాళిదాసమహాకవివలెనే యిచ్చట శ్రీుగోస్వామి తులసీదాసు శ్రీరాముని సుగుణసంపత్తిని వర్శించుటకు తనబుద్ధి స్వల్బ్పమైనదనియు శ్రీరామునియశ మగాధమైన దనియు నుడివెను. చోగ ఘతి అతి నీచ ఊంచి రుచి అభీ |

చహిఅ అమిఅ జగ జరఇఖ-నఛాభీ ॥

ఛమిహహి. సజ్జన మోరి ఢీఠాయీ |

సునిహహీ( బాలబచన మన లాయీ ॥ 68

తా నాబుద్ధి అక్యంతనీచ మైనది. ్రీరామచరితమును రచింపవలయు నన్న యళిలాష నాయం దుత్సన్నమైనది. కాన నాకోరిక యున్నతమైనది. చల్లని మజ్జిగ దొరకుటయే దుర్గభమైన యీ జగత్తునందు అమృతమును పొందగోరు చున్నాను. సజ్జనులు నాయీ (పయత్నమును క్షమించెదరుగాక। నేను చెప్పు మాటలను బాలనచనములుగా భావించి నిండుమనన్సుతో (_'సేమపూర్వకనుగ విన వలయునని కోరుచున్నాను.

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము-రామభ క్షియుత మైన కవితానుహిమ తథ చా! జౌ బాలక కహ తోతరి బాతా,! సునహి6 ముదితమన పితు అరు మాతా ॥ హంసిహహి.( కూర కుటిల కుబిచారి | జే పర-దూషన _-భూషనధారి 64 తా॥ బాలకుడు ముద్దుపలుకులను బలుకుచుండ శల్లిదం[డులు (వపన్న చిత్తముతో నాలకించుచు సంతోషింతురు. కాని కుటిలాత్ములు, దుర్మార్గులు వర దూషణమే భూషణమని భావించు (కూరులు “హేళనగా నవ్వెదరు, చౌ! నిజ కబిత్త శకీహిలాగ ననీకా। సరస హోఉ అథవా అతి ఫీకా ॥ జే పర భనికి సునత హరషహాహీ. | కే బర పురుష బహుత జగ నాహీ6 ॥ 65 శా; రసవంతముగానిి రసహీనముగాని యెవరెవరికవిత్వను వారివారికి నచ్చకపోవునా ? తమ్ము కాము (పశంసించుకొనుట గాదు. ఇతరుల కవిత్వమును గూర్చి సంతసించుట యుత్తమోత్తనము. అటువంటి యుత్త మప్పరును "లీ జగత్తు నం దరుదనియే చెప్పవచ్చును; చౌక జగ బహు నర సర సరి సమ ఖాఈ | కే నిజ బాఢి బఢథహిం జల పాఈ ॥ సజ్జన సకృత సింధు సమ కోఈ | దేఖి పూర బిధు బాఢం జోఈ 11 66 ళా॥ సోదరులారా! ఈ జగత్తునందు సవీ తటాకములనంటి మనుజు లధికముగా నున్నారు, నదులు, తటాకములలో అధికవర్ష పాతముచే జల మధికమై వరదలువచ్చు చందంబున మానవు లున్నతిపొందునపుడు వారి యానందమున కవధు లుండవు. పూర్ణి మనాట్‌ చం్మదునిగాంచి సముద్ర ముప్పొంగును. అటులే సజ్జనుడు ఇతరుల యౌన్నత్యమును గాంచిసపు డానందాబ్టి నోలలాడును. సము(దమువంటి సత్పురుషు డొక్కడుండుటకూడ అరుదే.

శ (శ్రీరామచరిత మానసము దో॥డ భాగ ఛోటు అభిలాష బడ కరఉం ఏళ బిస్వాస | పైహహింసుఖ సుని సుజన సబ ఖల కరిహహిం ఉపహాన॥167 శా నా భాగ్యరేఖ చిన్నది; ఆభిలాష పెద్దది. కాని, నా కవిత్వమును జూచి దుష్టులు హేళన చేసెదరు, సజ్జనులుమ్యాతము సుఖళాంతులు పొందెదరన్న దృథవిక్వానము నాకెంచేనియ గలదు. చౌక ఖల పరిహాస హోఖఇ హిత మోరా | కాక కహహి( కలకంఠ కఠోరా ॥ హంసహి బక దాదుర చాతకహ్‌ | హసంహిం మలిన ఖల బిమల బతశహీ ॥ 68 కా దుష్టులు సరిహసీంచుట నాకు (శ్రేయోదాయకమే యగును. మధుర కంఠము కలిగిన కోయిలనుగాంచి కాకులు కఠోరస్వర మనును, ఆ విధముగ కొంగలు- హంసలను, కష్చలు చాతకములను జూచి నవ్వును, అదే విధముగ కల్మషహృదయముగలవారు, నిర్మలవాణిని వినినపుడు, చదువునపుడు పరిహాసము చేసెదరు, వి ఇందు కపటహృదయము గలవాడు కాకితోడను, కొంగ తోడను, కప్పతోడను పోల్చబడినాడు. ఎంత పపయత్నించినను, కోకిలవంటి |పియవక్షృత్వము, మధురన్వరము కాకికి సిద్ధించదు. పద్మములకు అధారమైనదియు, మిక్కిలి నిర్మలమైన సరో వరమునే రాజహంన ఆ[శయించునది, చాతకము స్వాతిబిందువు నాస్వాదించుటకు వేచియుండును; కొంగలు కప్పలు ఏ బురద గుంటలోనైన నుండును. అట్టుండినను అవియుండు పరిసరములను వాటిన్వరూపములను తెలిసికొన లేక మహాోత్త మములైన రాజహంస లను చాతకములనుగాంచి హేళన జేయును. అటులే దుష్టులు నద్గింథములను జదువునపుడును వినునవుడును పరిహసించెరని కవి ధ్వనింపజేయుచున్నాడు

తులసీదాసుయొక్క_ దీనత్వము-రామభక్రి యుతమైన కవితామహిమ శీ చా! కబిత రసిక న రామవద నేహూ ।

తిన్హ కహ. సుఖద హాస రస ఏపహూ ॥

భాషా భనికి భోరి మతి మోరీ |

హంసిజీ జోగ హంయధేంనహిం భోరి ॥ 69

తా॥ కవిత్వమునం దాసక్తి లేనివారలకు, (శ్రీరామచందుని పాదపద్మము లపై భక్తి ాళ్స్చర్యములు లేనివారలకు నా కవిత్వము హాస్యరస ముత్చన్నము జేయును. నవ్వుట, హేళనచేయుది యసునొకపనిని ఈ కవిత్వము వారికి కల్పిం చును. ఇదియే నేను (శ్రీతులసీదాసు) ప్యపథమముగ రచించు (గంథము. 'రెండవవిషయ మేమనగా నాబుద్ధి స్వల్చ్పమైనది; కొన ఇది హాస్యములేక నవ్వు లాటకు యోగ్యమైనది. దీనినిజూచి నవ్వినచో వారిదోష మేమియులేదు.

వి కాళిదాసు రఘువంశ కావ్యారంభమునందు *మూఢుడ నయ్యును కవికీర్తి బొందయత్నించుచున్ననేను ఉన్నతునికి అందునట్టి పండును కోసికొనుటకై చేయెత్తుచున్న పొట్టివానివలె - వేళాకోళ మునకు పాతముకానున్నా * ననెను, ఇచ్చట ' మన్దః కవియశఃప్రార్థీ గమిష్యామ్యపహాస్యతామ్‌ *' అన్న కాళిదాససూక్తి అనుసంథేయము, చౌ! (ప్రభు వద (ీతి న సామురుు నీకీ ।

తిన్షహి కథా సుని లాగిహి ఫికి ॥

హరి హర పద రతి సుతి న కుతరళశీ ।

తిన్హ కహు. మధుర కథా రఘుబర కీ & 70

తా॥ థ్రీరామచం[దునియందు భక్తిభానన లేనివారి కీ రచన రుచింపదు. వారీ కథను [శపణముచేయుట కిచ్చగింపరు, హరిహరులను భేదథావములేక ఒకటిగా భావించి కొలుచువారలకు, భగవానుడైన విష్ణపాదపద్మములయందును, శంకరుని చరణములం చత్యంత (పీతి గలిగినవారలకు, కల్మషరహితుల కీ రఘు పరచర్శితము (దాకిపాకమువలె తియ్యవనము నొసగును.

42 (శ్రీరామచరిత మానసము చా॥ రామ భగతి భూషిత జియం జానీ | సునిహహి6 సుజన సరాహి సువానీ ౪ కలి న హోజ నహి బచన (సబీనూ | సకల కలా సబ విద్యా హినూ 41 గ తా॥ ఈ రామచరిత మానసము రామభక్తి యనెడి భూషణములచే విరాజిల్లు చున్నది, కొన సజ్జనులు ఈము యంతఃకరణమునం దదికెలిసికొని, సుందరాతి సుందరముగ మనోహరముగ దీనిని [వశంసింతురు. నేను కవినిగాను; అంతకు మించి వాక్ళాతుర్యము గలవాడనుగాను ; పరికించిచూడ సర, సకళలయందును నమస్తవిద్యలయందును నాకు (పతిభలేదు. నేను కళారహితుడను, విద్యాహీను డను. చౌశ అఖర అరథ అలంకృతి నానా | ఛంద [ప్రబంధ అనేక బిధానా థావ భేద రస భేద అపారా । కబిత దోష గున బిబిధ (పకారా 1 72 శా॥ అక్షరముల పొందికయందును, అర్థాలంకారములందును, ఛందస్సు లను వివిధములుగా వాడుటయందును, థభానములందును, నపరసపోషణయందును, భేదములందును ఇంక నెన్నియో కవిత్వపు పోకడలయందు వివిధములైన గుణ దోషములు కలుగుచుండును. వి। శ్రీవారు కావ్యము[వాయుట యెంతకష్టతరమో యిట సూచించినారు. కవులు రసపోషణయందును, అక్షరములపొందిక యందును, ఇంకను వివిధకవిత్వపుపోకడలయం దెట్లు జాగరూకత వపొంపవలసినది సూచించినారు. ఎంత జా[గతవహించినను ఇంకను దోషముండునని చెప్పుచున్నారు. చా! కబిత బిబేఠక ఏక నహి మోరేం | నత్య కహజఉి. లిఖి కాగద కోరేం ॥ 78

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము._రామభ క్రి యుత మైన కవితామహిమ కీ$ి శా॥ ఇందులో కావ్యసంబంధమైన జ్ఞానము నాకు లేదు. నేను శపథపూర్వ కముగ్గా సత్యమునే సపచించుచుంటిని. దానిని (వాతమూలముగ లిఖించుచున్నాను. దో॥ భనితి మోరి సబ గున రహిత బిస్వ విదిత గున ఏక | సో బిచారి సునిహహి6 సుమతి జిన్హ కేం విమల బిజేకఠ ॥ 74 తా; నారచన సమస్త్రగుణరహిత మైనది ; కాని దానిలో జగ్మత్పసిద్ధమైన యొకగుణ మున్నది. అంతేచాలును. సద్బుద్ధి గలిగినవారయి, వివేకవంతులు ఇందలి నిర్మలజ్రానమునుగూర్చి వినెదరు, మో చౌ! ఏహీ మహ. రఘుపతి నాము ఉదారా । అతి పావన పురాన [శుతి సారా 11 మంగల భవన అమంగల హారీ | ఉమా సహిత జేహి జపత పురారి ॥ గ్‌ తా; ఈ రామచరితమునందు (శ్రీరామనామస్మరణ యున్నది; కాన నత్యంతవవిషత మైనది: వేదప్పరాణముల సారమున్నది; మంగళకరమైనది; అమం గళమును హరింపజేయునది. అందులకేగదా పార్వతీసమేతముగ్గా శివుడు [రామ నామజసమును చేయుచుండును, చౌశ॥ భనితి విచిత సుకబి కృత జోఊ | రామనామ విను సోహన సో ॥ విధుబదనీ సబ భాతి సంధారి | సోహ న బసన బీనా బర నారి 1 760 తా॥ ఇందువదనయై, సర్వాభరణభూషితమై యమొప్పారు యుసతీలలావమ వస్ర్రములులేకుండిన రాణింపదు గదా । అదేవిధముగ నెంతటి మహాకవిచే రచింప దిడిన యుత్కృష్టమైన కవిత్వమైనను సరే రామనామములేక శోభిల్ల దు. చౌ! సబ గున రహిత కుకవి కృత బానీ | రామ నామ జస ఆంకిత జానీ ॥ సాదర కహహి సునహి. బుధ తాహీ 1 మధుకర సరిస సంత గున[గ్రాహీ ॥ 77

క్షీ (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ ఎంతటి 'కుకవికృతవాజీయైనను, -సర్వగుణరహిత మైన కవిత్వమై నను (శ్రీరామాంకితము - చేయదిడినచో, బుర్జిమంతు లాదరపూర్వకముగ నాల కింళురు.! వఠింతురు. (భమరములు పృష్పమునందుండు మకరందమును గోలు చందంబున - సజ్జను లందలిసుగుణములను [(గహింతురు. చౌ॥. జదపి కవిత రస ఏకఉ నాహీ6 | "రామ (ప్రతాప [పగట' ఏహి మాహీం ॥ సోఇ భరోస మోరే( మన ఆవా । శకేహింన సుసంగ -బడప్పను "'పావా ॥ 78 తా; కొన్ని నా రచనలో కవిత్వమునకు వలయు రస మున్నది. శ్రీరఘు వీరువ్మివతావము (పకటితరూవమై. యున్నది. సత్సాంగత్యమువలన గొప్పతన మును పొందనివా రెవరు? రణధీరుడై న రామచం[దుడండగ నుండగ భయము 'లేదనియ యళమునకు లోటులేదనియు శ్రీవారు చెప్పుచున్నారు. చౌ! ధూమజఉ తజ? సహజ కరుఆఈ । అగరు (ప్రసంగ సుగంధ బసాఈ 1% భనితి భదేస బస్తుభలి బరనీ | రామ కథా జగ మంగల శరనీ ॥ 79 శా; ధూమముగూడ అగరువత్తుల సంసర్గమువలన- తన చిటచిటలాడు (కటు) స్వభావమును విడిచి పెట్టును. నాకవిత్వము నిక్కముగ రసవత్తరమైనది గాదు. కోని, యందులో జగత్కల్యాణమును జేకూర్చు నుత్తమవస్తువు నర్జింప బడియున్నది, దీని నెల్లరు పఠింతురుగాక £ చెరి వి పొగవచ్చునపుడు సామాన్యముగా కటువుగను నాసా పుటముబాధించు చిటచిటమను శబ్దమువచ్చుట మనకందరికి విదితమే, కాని యాపొగయే అగరువత్తుల సంనర్గమున వచ్చినపుడు పరిమళము వెదజలును, ౮

తులసీదానుయొక్క దీసత్వము_రామభ క్రియుతమైస కవితామహిమ శీ శ్రీతులసీదాసు తనకవిత్వమును సాభారణముగవచ్చు పొగకు బోల్చినారు. ్రీరామకథను _ అగరువత్తులకు బోల్చినారు. తాము చేయుకవిత్వము(పొగ) శ్రీరామకథయనెడి అగరువత్తులతోకూడినది కాన తప్పక సుఖశాంతులనెడి పరిమళమును వెదజల్లుననిర్సి, ఛం! మంగల కరని కలిమల హరని తులసీ కథా రఘునాథకేీ ॥ గతి కూర కబీతా సరిత కీ జ్యో సరిత పావన పాథకీ ॥ [ప్రభు నుజస సంగతి భనితి భలి హోఇహి సుజన మన” = భావనీ | భవ అంగ భూతి మసాన కీ సుమిరత సుహావని పాొవనీ[80 తా॥ శ్రీగోస్వామి తులసీదాసీ విధముగ జెస్పుచున్నారు. శ్రీరఘునాథుని చర్మితము కల్యాణ్యపదమైనది. కలియగములోని పావములను హరించునదా. ఈ రీతిలేని కవితారూపమైన నదియొక్కగతి పవ్మితమైన గంగావది . గతివోలే పంకర టింకరగ నున్నది. శ్రీరామచం్మదుని యశము గానముచేయదడుటచే ఈ కవిత్వము సుందరమై సజ్జనులమనంబును చూరగొనును. కృశానమనందుండు నవవ్శితమైన బూడిడకూడ శ్రీమహాదేవుని యంగంబున బూయబడినప్పుడు పవ్మిత మగును. స్మరణమ్మాతమున పవ్మితత చేకూర్చునదియగును. శ్రీరామచం్శదుని గూర్చినగాథ కాన ఇది అత్యంతపవిషత మైనది. దో! (పియ లాగిహి అతి సబహిీ మమ భనితి రామ జస సంగ। దారు బిచఛారు కి కరణ కోఉ బందిఅ మలయ (పసంగ॥ 81 తా॥ ఏ విధముగ మలయపసర్వతపు మారుళసంసర్గమువలన _అ (పదేళ మున పెరుగు వృతృములుగూడ చందనసువానన వెదజల్లుచు వందనీయములై వరలుసటుల శ్రీరామయశముతో నొప్పారు నా కవిత్వ మెల్లరకును (పీతిప్కాత మైనది, వి; మలయపర్వత నూరుత సంసర్గమువలన _ సామాన్యవృక్ష ములుగూడ చందన పరిమళభరితములైై యొప్పారు చందంబున

క్త శ్రీరామచరిత మానసము శ్రీరామయశముతోగూడిన కవిత్వము పవ్మితము మరియు (ప్రీతికర మని భావము, దో॥ స్యామ సురభి పయ బిసద అతి గునద కరహి. సబ పాన । గిరా గ్రామ్య సియ రాము జస గావహి6సునహి( నుజాన!॥82ఓ శా మంచిచాతికిచెందిన గోవు నల్ల గనుండినను దాని క్షీరము తెల్లగను, [శేస్టముగ నుండును, గోవు నల్లి గనున్నదని తెలిసియు జనులు క్షీరమును 'సేవిం శురు, ఆ విధముగ |గామ్యభాషయందున్న యీ రచన శ్రీసీతారాముల యళశమును ఛాటుచున్నది. కనుక బుద్ధిముంతులై న వార లుక్సాహముకో డినిని గానముచేసి యానందింతురు, చౌకీ మని మానికఠక ముకుతా ఛబి జైసీ | అహి గిరిగజ సిరసోహన లైసీ ॥ నృవ కిరీట తరునీ తను పాఈ । లహహి( సకల సోభా అధికాఈః ॥ రిల శా "మణులు, మాణీళ్యములు, ముత్యములు సహజముగ కొంతినంత మైనవి, అమణులు పాముపడగపై , పర్వతములపైై, గజరాజుమస్తకముపై సున్నపు డనుకొన్నంత శోభ సీయపు, మణులు రాజకిరీటమున పొదగబడినపు డును, యువతీమణ్‌ యోభరణరూపమున ధరించినపు డత్యంతశోభ నొసగును. చౌక. కై సేహిం నుకబి కబిత బుధ కహహీం | ఉపజహిం అనత అనత ఛబి లఅహహీ6 ॥ భగతి హేతు బిధి భవన బిహాఈ | నుమిరత సారద ఆవతి ధాఈ ॥ ర4 శాః। అటులనే [వతిభావంతుడై న కవియొక్కకవిత్వమొకచోట నుత్చ న్నమై యొకచోటినుండి మరొకచోట శోభ నిచ్చునని వివేకవంతులు చెప్పెదరు,

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము .రామభక్తియుత మైన కవికామహిమ న! కవిశ్వారంభమున కవి సరస్వతిని స్మరించును. అట్లు వాగ్దేవియైన నర స్వతిని న్మరించినంతనే అమె బహ్మలోకమనును -విడచి భక్తునియలీష్ణము- నెర 'వేర్చుటకై పరుగిడుచు వచ్చును, వి॥। సుకవియొక్కకవిత్వ మొకచోట నుత్పన్నమై యొకచోటి నుండి మరియొకచోట శోభనిచ్చుననగా కవియొైక్క వాణిద్వారా వెలువడిన కవిత్వము ఎక్కడ (ప్రచారము, సదాదర్శము, [గహణము అనుసరణయుండునో యక్కడ శోభించునని భావము, చౌ! రామ చరిత నర బిను అన వాఏ' | సో [శమ జాఇన కోటి ఉపావం ॥ కవి కోబిద అస హృదయ బిచారీ | గావహి6 హరి జస కలి మల హారీ ॥ 605 తాః; అట్లు పరుగిడుచువచ్చిన శారదాదేవి రామచరితరూపసరోవరములో స్నానమాచరింపని దే కోటియుపాయముల చేతనై నను "ఆమెకు కలిగిన యలసటి తీరదు. - కవులు పండితు లావిధముగ విచారించినవారై కలియుగ పాపములను హరించు శ్రీహరియళమును గానము చేయుచున్నారు. వి; కవి పిలిచిన తోడనే బహ్మలోకమునుండి విచ్చేసిన సర స్వతీదేవి కావ్యము భగవానుని గూర్చినదగుట సంతసముతో (పసన్నురాలై నదనిభావము. చౌ! కిన్హే 6 (ప్రాకృత జన గున గానా | సిర ధుని గిరా అగత పభితానా ॥ హృదయ సింధు మతి సీప సమానా । స్వాతి సారదా కహహిం సుజానా ॥ 808 తాః (పాపంచిక సంబంధులై న మానపులను కీర్పె ంచినపుడు వాగీశ్వరియైన సరస్వతి * నే నిత డాహ్వానించినంతనే యెందులకు వచ్చితినో " యని చింతించి తాను వచ్చినందులకు పళ్చాత్రాపపడును.

శక్‌ (శ్రీరామచరిత మానసము

బద్ధిమంతులై నవారు హృదయమును-సము దమునకు, బుద్ధిని.ముత్తైపు చిన్నకు, సరస్వతిని-స్వాతినత్యతమునళ్తు బోళ్చియున్నారు.

వి॥ సమ్ముదమునందు ముత్తెపు చిప్పలుండును. స్వాతి నక్షుతమున ముత్తెపు చిప్ప్యయందు పడు బిందువు ముత్యమగురీతి హృదయములో బుద్ధివికాసము కలిగి సరస్వతీదేవి పసన్నురాలైనచో కావ్యము నవరసభరిత్రమై - యెల్లర హృదయములు చూరగొనునని కవి హృదయము. చౌగి జౌ బరషళఖ బర బారి విచారూ |

హోహి కలిత ముకుతామని 'చారూ ॥ 87

తాః ఈ ముత్తైపుచిప్పలలో శేష్టకవితారూపమైన జలవిందువు లెప్పుడు పడునో అప్పుడు ముక్తామణితో సమానమైన మనోజ్ఞ మైన కవిత్వ ముదృవించును. దో॥ జుగతి జేధి పుని ఫోహిఅహిం రామ చరిత బర తాగ ।

పహిరహి. సజ్జన విమల ఉర సోఖథా అతి అనురాగ ॥ 88

శా కవితారూసమైన ముత్యపుచిస్పనుండి యుక్తితో భీదించుకొని మరల రామచర్శిత సుందరమైన దారముగనై_ ముత్యములందు (గుచ్చఐడిన తరువాత అఆ న్గుక్తాహారమును సజ్జనులు కంఠహారముగ ధరింతురు. నిర్మలహృదయముగల పజ్దనులా హారనును ధరించినంతనే' యనురాగరూపమైన శోభ కలుగును,

వి। సూర్యవంశము _ రత్నమువంటిది. రామాయళణాది ([గంథ ములు _రం[ధముల వంటివి. వాల్మీక్యాది సూరులు _ వ్యజసూచివంటి వారు, తాను (క్రాళిదాను) దారమువంటివాడని కాళిదాసు రఘువంశ కావ్యారంభమున రత్నవ్యజసూ[తోపమానములచే సూర్యవంశచర్మితను రామాయణాది (గంథముల [పాశస్యమును వివులీకరించెను. శ్రీరామ చరీతమానసమునందు తులనీదాను రామచరి[తను _ దారమునకును, కవిత్వమును _ ముత్యపుచిప్పలకును బోల్చినారు. ఇట *“మణౌ వజ సమ్మత్కీర్ణే స్యూతస్యేవాస్తి మే గతిః' యన్న కాళిదాస సూక్తి అను సంథేయము.

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము-రామభ క్రియుత మైన కవితామహిమ శీ

శ్రీరామచర్మితయన్న ముక్తాహారమును ధరించుటకు ప్యాతు లైన _- వారలు శ్రీరామపాదసేవాతత్పరులే యన్న మరియొకభావ మిచ్చట ధ్వనించుచున్నది. చా॥ జే జనమే కలికాల కరాలా |

కరతబ వాయస భేష మరాలా ॥

చలత కుపంథ బేద మగ చ్భాండే |

శపట కలేవర కలిమల థాండే ॥ 89

తాః కలియుగము పాసముల కాటపట్టయినది; కల్మష భూయిస్థ మైనది. కలియగమునందు జన్మించినవారలు వేదమార్గముల ననుసరించుట కిచ్చగింపక అధర్మపరులై అవినీతికి పాల్చడుదురు.

వారి వేషము మాతను చూచుటకు హంసపళె రనుణీయముగ నుండును, కాని వారిచర్యలు వాయసము పలె నల్చ్బ్పముగను హేయముగ నుండును,

వి హంస పక్షజాతులలో నుత్తమమైనది, వాయనము పక్షి జాతులలో హీనమైనది. అటులే కలియుగమున నుండువారలు మానస సరోవరమునందు. విహరించు హంసవోలె బాహ్యమున గొప్పవారుగను, ధర్మపరులుగ నగుపింతురు. కాని వారు చేయు పనులు మాతము వాయసము అశుచియైన ఆహారమును తినునట్ట్లు హపీానముగనుండి, ఇతరులకు వారు హాని కలిగించువారై యుఎదురు, చా! బంచక భగత కహాఇ రామ శే।

కింకర కంచన కోహ కామ కే ॥

తిన మహ. (పథము రేఖ జగ మోరీ |

ధీంగ ధరమధ్వజ ధంధక ధోరీ ॥ 90)

తాః (్రీరామభక్తులమని చెప్పుచు నితరులను మోసగించి ధనమును స్వీకరించువారలు కామ, [కోధ, లతోభనులకు దాసులై నవారలు, కపటత్వముఠో జీవనము సలుపువారలు, ధర్మసంస్ప్తాపన చేయుదుమని యధర్మపు ధ్వజనుల నెగురవేయువారలు, న్‌

'శ్సీరామ

శ0 ్రీరామచరిత మానసము కలుషాత్ములైన యీ (పాపంచిక జనులలో (ప్మపథమముగ నన్ను లెకంపవచ్చును. వి పై నుడివిన శ్రీ తులసీదాసస్వామివారి మాటలను బట్టి చూడ ఆయన ఎంతటి నిరహంకారియో._ తెలియనగును. _. ఇటువంటి భావముళలే శ్రీత్యాగరాజస్వామి రచించిన కీరనలయందు గాన వచ్చును, కలుషాత్ముడై దుష్కర్మయుతుడై, పలుమారు దుర్చాషిలై ఇలలో బకళ్తాగేసరులలో వేపిలయై త్యాగరాజ పూజిత “నే నెందు 'దక్తుదురా 'హరి యనివారు గానము చేసిరి. పరమభక్షాగేసరు డై విరాజిల్లుచు తాను బీక్తాగేసరులలో వేషధారియని నుడివిరి. కనుక మహాత్ముల జీవితము లత్యంతపవ్శితమైనవి. వారి స్మరణమా[తముననే మనము కూడ సుఖశాంతులను పొందెదము.,. చౌ! జౌం అపనే అవగున సబ కహజఊ. | వాఢఇ కథా పార నహి6 లహఊ. ॥ కాతే మైం అతి అలప బఖానే | థోరి మహుం జానిహహి6 సయానే ॥ రే తా నేను నా దుర్గుణములను జెప్పుచు పోయిన యెడల కథ చాల పెద్ద చగును, ఈ కథ సమాప్తి గావించలేన్తు. నేను కొన్నిదుర్గుణములను భూ తమిందు వర్ణన చేసితివి. బుద్దిమంతులకు కొంత _చెప్పిన .చాలును, వారు చెప్పిన దానికన్న నధికముగనే యవగాహన చేసికొనెదరు, చౌశ సముయి బిబిధి బిధి బినతీ మోరీ | కోట న కథా సుని దేఇహి ఖోర్‌ ॥ ఏతేషు వర కరిహహిం జే అఫంకా మోహి తే అధిక తే జడ మతి రంకా ॥ ర

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము-రామభ క్తి యుత మైన కవితామహిమ 51 ౯|| నా వివిధ (పార్టనలనాలకించి మెపరును నసీకథను విని దోషము లారోపింపకుందెచరు గాక 1 ఇంత చెప్పినను వినక విమర్శించువారలు, నాకన్న వారధిక మూర్టులనియు బుద్ధిలో "పేదవానివంటివారలనియు చెప్పవచ్చును. యక సగం భారము చా! కబిన హోజం. నహీ6 చతుర కహావజఉ6 | జ్ధందల నము న్న జ. న మతి అనురూప రామ గున గావజ! ॥ ఖ్‌ నం గట. డర10%) కహ రఘుపతి కే చరిత అపారా | |[ క. ు కహ మతి మోరి నిరత సంసారా ॥ న మ్న్‌ బూబా ద్‌్య00 ల తా॥ నేను కవిని గాను, చతురుడను గాను. నాబుద్ధ్యనుసార చరితమును గానము చేయుచున్నాడను. శ్రీరామచందుని యపారమైనచరి త ఎక్కడ? (పాపంచిక విషయములం దాసక్తిగల నాబుడ్ధి ఎక్యాడ? వి ఇకాడ శ్రీకాళిదాస మహాకవి శ్రీ రఘువంశమునందు చెప్పిన మాటలు *క్వ సూర్య (ప్రభవో వంశః క్వచాల్చవిషయా మళిః * అను వానిని మరల న్మరింప జేయుచున్నవి. చౌ! జేహి మారుత. గిరి మేరు ఉడాహీ6ం | కహహు తూల కేహి లేఖి మాహీ6 ॥ సమురుత అమిత రామ [పభుతాఈ । కరత కథా మన అతి కదరాఈ 1 ర్ధశ తా॥ ఎంతటి సుడిగాలి ఏీచిసను, సుమేదపర్వత మెగురగలదా । అంతటి మహాపర్వతమునెదుట దూదితో నింపబడిన పస్తు వే లెక్కలోనికి వచ్చును? అని భావించినవాడనై , (శ్రీరామయళ మగాధమైనది, మహత్తరమైనదని బాగుగా దెలిసికొన్నవాడ నగుటచేత ఈ కథారచనయందు. పృరోగమించుటకు నేను సంకోచించు చున్నాడను, దో॥ సారద సేస మహేస బిధి ఆగమ నిగమ పురాన | నేతి నేతి కహి జాను గున కరహీం నిరంతర గాన ॥ $

గ్‌ (శ్రీరామచరిత మానసము

తాః సరస్వతి, ఆదిశేషుడు, శివష్మబిహ్మాదులు, వేదళాస్త్రపురాణములు నిరంతరము _ నేతి నేతి (సీవిదికాదు, నీవిదికాదు) అని చెప్పుచు నెవరి గుణగానము జేయుచున్నారో (ముందు దోవోతో అన్వయము), చౌ! సబ జానత (ప్రభు (పభుతా సోఈ |

తదపి కహేంబినురహాన కోఈ ॥

తహా6 వేద అస'కారన రాఖా ।

భజన [పభాఉ భాంతి బహు భాషా ॥ రర

తౌ| (శ్రీరామచం్యదునిమహిను సర్వులకు విదితమైనదే ! భక్తులు రామ భజన చేయనిదే జీవింసరు, భజన్యప్రభావమునుగూర్చి వేదములుగూడ జెప్పి యున్నవి. భగనంతుని యపారగుణములను, మహిమను సంపూర్ణముగ పర్డించుట ఎవ్వరికిని సాధ్యముకాదు. ఏలన, (శ్రీరాము డనంతుడు, కాని కొంతపరకై నను భగవన్నామ ముచ్చరించుట (శ్రేయస్కరము, అపశళ్యకము. కనుక భగవానుని గుణగానరూపమైన భజన పభాప మత్యద్భుత మైనది. భజన [పభాపమును గూర్చీ వివిధళాస్త్రములలో జెప్పదిడియున్నది. థభగపన్నామసంకీర్త్ననమును కొంతసేపు చేసినచాలును భవసాగరమునుండి తరింతుము, చౌ! ఏక అనీహ అరూప అనామా ।

అజ సచ్చిదానంద పర థధామా ॥

భ్యాపక బిస్వరూప భగవానా |

తేహిం ధరి దేహ చరిత కృత.నానా ॥ ర?

తాః పరమేశ్వరు డొక్కడు ఇచ్చారహితుడుు రూపరహతుడు, నామ రహితుడు, అభవుడు, సచ్చిదానందుదు, పరంధాముడు, విశ్వరూపుడు. శః భగవానుడే దిష్యశరీరమునుదాల్చి యద్భుతిలీలలను గావించెను, కనుక లీలా మానుషస్వ రూపుడు, చౌ! సో కేవల భగతన హిత లాగి ।

పరమ కృపాల [పనత అనురాగి ॥

జేహీ జన పర మమతా అతి ఛోహూ |

జేహి౧ కరునా కఠి కీన్హ న కోహూ ॥ రి

తులసీదాసుయొక్క దీనత్వము-రామభ క్రి యుత మైన కవితామహిమ 58 తాః భగవానుని లీలలు కేవలము భక్తుల హితము కోరియే; కనుకనే భగవానుదు కృపాసాగరుడు, శరణాగతవత్సలుది. భగవానునకు భప్తలపై ( పేమానురాగములు మెండు. కనుకనే భక్తులనొకసారి కటాఉంచిన తరువాత నెప్పుడును వారిపై నాాగహము పహించథేదు, వి! భక్తుల నుద్ధరించుట కే ఉగవాను డవతరించునది, చగవంతునియందలి పరమ్మపేమయే భక్తి యనబడును* ఈ భక్తి చగవదను్ముగహమువలన, మహాత్ములదయ వలన మనకు కలుగును, చక్తులను చగవుతు డొక్కమారు కరుణించెనేని మరల నెప్పుడును వారి నుపేష్షంచడని శ్రీతులసీదాసు వచించుచున్నాడు. భగవత్కృృహ సరత | పసరించుగాక |! చగవద,కి స వ క్‌ 1త (పసరిం వ స్సక్సి సర్వత బ్రద్ధినొందుగా | చౌ॥ గయీ బహోర గరీబ నేవాజూ | సరల సబల సాహిబ రఘురాజూ ॥ బుధ బరనహి6 హరి జస అస జానీ; కరహి6 పునీత సుఫల నిజ బానీ ॥ శిరి తా॥ (శ్రీరామచం[వ(వభువు పోగొట్టుకున్న పస్తువును మరల [పాప్పింప జేసెడివాడుు దీనబంధువు, సరళచిత్తుడు, సర్వశక్రి మంతుడు, సర్వులకు (ప్రభువు. సర్వగుణసంపన్నుడని తెలిసికొన్నవారు గనుకనే బుద్ధిమంతులు శ్రీహరి యళశమును పర్ణనచేసి తమవాణిని పవి్మతముచేసికొని యు తమఫలమగు మోక్ష మును, దుర్గభమైన భగప్కక్చేమను పొందుచున్నారు. చౌ! తేహిం బల మై రఘుపతి గున గాధా। కహిహజఉ6 నాఖ రామ పద మాథా ॥ మునిన్ట [పథమ హరి శీరతి గాయీ | తేహి మగ చలత సుగమ మోహీ భాయీ ॥ 100 తా।। ఇది మహిమయొక్క యథార్థపర్జనము గాదు కాని, మహాఫలము నొసగునది భజనయని దెలిసికొని భగవత్క్యృవయను బలముచేత నేను శ్రీరామ

గ్‌ (శ్రీరామచరిత మానసము పాదపద్మములకు 'నమస్కటరించి శ్రీరఘునాథునియపార గుణగాథలను జెప్పెదను శ్రీవాల్మీకి వ్యాసాదిమునులు పూర్వము హరికీర్తిని గానము చేసినారు. సోవరు లారా। అ మార్గమునందు నడుచుటయే నాకు (శ్రేయస్కరము. దో॥ అతి అపార జే సరిత బర జౌ. నృప సేతు కరాహిం |

చఢి పిపీలికజ పరమ లఘు బిను (శమ పారహీ జాహి |

10]

తాః; అత్యంత (శేష్టములై న పెద్దనదు లున్నవి. అ నదులను దాటుటకు రాజులు వంతెన లేర్పరచియున్నారు. కేపలము అల్పజీవులు చిన్నచీనులుకూడ ఆ వంతెనపై నారోహించి (శమలేకయే దాటిపోవుచున్నవి. ఈ |పకారము మునులయొక్ష నర్ణనాసపాయముతో నేనుకూడ (శ్రీరామచరి(తమును సహజముగ పర్షించెదను.

వి వాల్మీకి మొదలయినకవులు రచించిన రామాయణాది (గ్రంథముల ననుసరించి తానును రమువంశమును వర్ణించెదనని కాళిదాసు రఘువంశకావ్యమును రచించెను. వాల్మీకి వ్యాసాది మునులు నడచినమార్గమున బోవుటయే తనకు (శ్రేయస్కరమని కవి హృదయము.

“అథ వా కృతవాగ్ధ్వారే వంశే౭స్మీన్‌ పూర్వసూరిభిః ' అన్న కాళిదాససూక్తి ఇట అనునంధేయము. చౌక ఏహి |వకార బల మనహి దేఖాఈ |

కరిహఉం. రఘుపతి కథా సుహాఈ ॥

వ్యాస అది కబి పుంగవ నానా |

జిన్హ సాదర హరి సుజస బథానా ॥ 105

తాః ఈవిధముగ కనోధై ర్యమును దెచ్చుకొని నా మనోబలముకో (శవణానందళరమైన శ్రీరఘునాథ చరితమును రచింతును. భక్తిపూర్వకముగను

తులసీదాసుయొక్క- దీనత్వము-_రామభ క్రియుత మైన కవితామహిను కక్‌ ఆదరముళోను శ్రీహరియశమును వర్డించినారు కాన వ్యాసాదిమును --లుత్తమ కపులై రి. కవులకు వందనములు చౌ! చరన కమల బందఉ. తిన్హ క్రీరి పురవహు( సకల మనోరథ మేరే 1 శలి కే శబీన్హ కరఉ6 పరనామా 1 జిన్హ బరనే రఘుపతి గున [గ్రామా 100 తా॥। నేనటువంటి పరమ(శ్రేష్టులైన కవుల పాదపద్మములకు (పణమిల్లు చున్నాడను. వారు నానునోరథమును పూరించెదరుగాక & కలియుగమునందుండు కపులకుకూడ నేను నమస్కరించుచున్నాడను. వారుకూడ (శ్రీర ఘునాథునిసుగుణ సంపదనుకూర్చి వర్తించియున్నారు. కనుక పందనీయులే ః ళా చౌ! జే [ప్రాకృత కబి పరమ సయానే | భాషా జిన్హ హరి చరిత బథానే భయే జీ అహహిం జే హోఇహహిం ఆగే6( | [(పనవఉిం సబహి కవట సబ త్యాగీ6 1 క్ర తా॥1 ఎవడు వివేకపంతుడో వాదు స్వభావసిద్ధముగ ,పాకృతికవియై శ్రీహరిచరిత్రను సర్దించువాడుగ నున్నాడు. అటుపంటి కపులు పూర్వముగూడ నుండిరి. పర్తృమానకాలములో నున్నారు. ఇవిష్యక్కాలమున నుండగలరు, భూత, పర్తమాన, భవిష్యత్తుల నుండెడి కపులకు నేను నిష్కాపట భాసముతో (వణానము లర్చించుచున్నాడను. చౌ॥ హోహు ప్రసన్న దేహు బరదానూ | సాధు సమాజ భనితి సనమానూ ॥ జో [ప్రబంధ బుధ నహిం ఆదరహీ( 1 సో శమ బాది బాల కవి కరహీ( ॥ 05

న్‌ ్రీరామచరిత మానసము

తా బుద్జినుంళులై నవార లే కవిత్వము. నొదరింపరో, దానికొరకై మూర్జులైనకవులు వ్యర్థపర్మి శమ చేసెదరు, కావున సాధుసమాజములో నా కవిత్వమున కొకగౌరవస్థానము లభించునట్లు సన్మానము జరుగునట్లు నాకు మీరెల్లరు వరమును (బసాదించెదరుగాక ॥ చౌ॥ కేరతి భనితి భూతి భలి సోఈ |

సురసరి సమ సబ కహ. హిత హోళఈ ॥

రామ సుకీరతి భనిత భదేసా |

అసమంజస అస మోహి అంచేసా 1 106

తా॥ ఎల్లరకు హితము చేకూర్చెడి పవి[తమైన గంగవోలె, కీర్తి, కవిత్వము, సంపడ ఉత్తమోత్తమమైనవి, (శ్రురామచందునికీ ర్తి యనంత మైనది, మంగళకరమై, సర్వులకును ఆనందము నొసగునది. నా కవిత్వ మనమంజన మెనది.

మ్‌

(శ్రీరామయళ మనంత మైనది. నాకవిత్వ మసమంజసమైనది, ఈ రెంటికిని పొత్తు కుదురదని నేను (శ్రీతులసీదాను) చింతిల్లుచున్నాడను. చా॥ తుమ్హరీ కృపా(. సులభ సోజ మోరే |

సిఅని సుహావని బాట పటోశే ॥ 107

తా॥ కాని, పండితోత్తములారా 1 మీ కృపపలన నొకన్నియు సుగమ మగును. పట్టువస్రముపై జేసిన కుట్టుపని యందముగ నుండును, అటులే మీ కృవవలన నాకవిత్వము రాణించును.

వి పట్టువస్తు మెల్లరచే నాకగింపబడును. దానిపై జరీతో

శు న. యె రా

కుట్టిన పుష్పములు, లతలు, ఆకులు దానశోభను ఇనుమడింప జేయును. అటులే వండీతుల కృపచే. తమ కవిత్వ మధికముగ రాణించునని శ్రీ శ్రీతులసీదాసు నుడువుచున్న్న రు, దో॥ సరల కబిత కీరతి విమల సోళ ఆదరహి. సుజాన |

సహజ బయర బిసరా? రిపు జో సుని కారహిం బఖాన॥[108

కవులకు పందనములు ర్‌ తా॥ చతురుల్నైన వారలు, సరళమైన శైలిలో నిర్మలచరి[తశమును పర్షించు కవిశ్వమునే యాదచరింతురు, అటుపంటి కవిత్వమును వినిన తరువాత శ తుపులుగూడ స్వాభావిక మైన వైరమును మరచి (పశంసింతురు. దో॥ సోన పోఖఇ బీను విమల మతి మోహి మతి బల అతి థోర | కరహు కృపా హరి జస కాహజఉజ! పుని పుని కరఉం నిహోర ॥ 108 తా॥ అటువంట్‌ కవిత్వము నిర్మలహృదయములేనిదే సాధ్యపడదు. అయిచే. నాకు బుద్ధిదిలము, వికాసము చాలదు. అందులకే మాటిమాటికిని మిమ్ము (పార్టించుచుంటిని. కవులారా 1 సాధుసజ్ఞనులారా 1 మీరు నాయందు కృపజూపినచో (శ్రేహరియళమును వర్ణింప గలుగుదును. దో॥ కబి కోబిద రఘుబర చరిత మానస మంజు మరాల । వాలబినయ సుని సురుచి లభి మో పర హోహు కృపాల ॥ 110 తా॥ కవి, పండిశోత్తములారా! మీరు (శ్రీరామచరితమనెడి మానస సరోవరమునందు సుందరమైన హాంనలినంటివారు, నన్ను వొలకునిగా భావించి నా పార్ధనల నాలకించి, నాకోరికను మన్నించి నాయందు కృషజూప్పదురుగాక £ వి శాశ్య్వతసుఖమనెడి జలమునక్తు స్థానమైనదియు, మిక్కిలి నిర్మలమైనదియు, పద్మములకు ఆధారమైనదియు, నిత్యము రాజ హంనలచేత సేవింపబడు మానస సరోవరమువోలె (శీరామచర్మితమనెడి మానససరోవ్లర మత్యంత పవ్శితమైనది. ఇందుమునిగిన తాపము, పాపము, బంధమును తొలగును ; శాశ్యతిసుఖము (పాప్పించును. రాజహంసలు సరోవరమునందే యెల్లప్పుడు విహరించునుగదా ! రామనామామ్సత గ స్థతమును నిరంతరము పానము జేసెడివారలు రాజ బవాంసలవంటి వా రన్న భావ మిచ్చట స్ఫురించుచున్నది.

ళ్‌8ి శ్రీరామచరిత మానసము వాల్మికి, వేద, 1బహ్మలకును, శివపార్వతులకును వందనసమర్పణము సోరట; బందఉం ముని పద కంజు రామాయన జేహి(. నిరమయజ | సఖర సుకోమల మంజు దోష రహిత దూషన సహిత % 111 ళా॥ నేను వాల్మీకిమహర్షి పాదములకు నమస్కరించుచున్నాడను. వారు రామాయణమును | పథమముగ రచించిరి, ఆ రామాయణమునందు ఖరదూషణా దులను గూర్చిన చరిత్ర కోమలముగను, సుందరముగ నున్నది. రాక్షసచర్మిత గూడ అందృులోనున్నను భూషణముగ దోషరహితముగ నున్నది. సో॥ బందఉ6 చారి బేద భవ బారిధి బోహిత సరిస | జిన్హహి న సపనేహు. ఖేద బరనత రఘుబర బిసద జసు ॥ 112 కా॥ నేను చతుర్వేదములకు నమస్కటరించుచున్నాడను. వేదములు మాన వులను సంసారసాగరమునుండి తరింపజేయుటకు నాపవంటివి. ఎవరు శశ్రీరఘు నాథుని నిర్మలయళమును పర్జనసల్బుటకు (ప్రారంభింతురో వారికి స్వప్నములో గూడ దుఃఖము సంభథవింపదు. (శ్రీరామన్మరణ సంసారసాగరమును తరింసజేయుటకు నావపంటేది. సో॥ బందజ! విధి పద రను భవ సొగర జేహి. కన్హ జహం | సంత నుధా ససి థీను [పగటే ఖల బిష బారునీ ॥ 118 తాః నేను సృష్టికర్త మైన బహ్మకు నమస్కరించుచున్నాడను. (దిహ్మయే భవసాగరము నుత్పన్నము చేసినాడు. అందు (1) సజ్జనరూపమైన అమృళను, చందుడు, కామధేనువు ఉదృవించినవి (బ్ర దుష్టదూనుషరూపమైన విషము, మధువు ఉత్సన్న మైనవి. వి చతుర్కుఖుడై న (బహ్మ యీ (ప్రపంచమును సృజించెను ఇందు అమృతము; చర్యదుడు, కామధేనువువంటి పవ్మిత్రులైన

వాల్మీకి, వేద, (బహ్మలకును, శిపపార్వతులకును సందనసమర్పణము ఫ్‌[ సజ్జ్ఞనులుగలరు. విషము, మధువువంటి దుర్దనులు గలరు. దేవతలు క్రీరసము[దమును మథించి అమృతమును, చఎదుని, కల్చ్పవృత్షమును బడనినట్లు సజ్జనులు వేదమును మథించి భగవానుని లభింపజేసికొను చున్నారని యభిపాయము,. కోరినకో ర్కె లొసగునది కామధేనువు ; చీకటిని పొఅదోలి వెన్నెలను [పసరింపజే యువాడు చందుడు ; అమృతసేవనము వలన జన్మరాహిత్యమైన సచ్చిదానంద స్ధితి కలుగును. అమృతము, కల్చ వృక్షము, కావుధేనువువంటివారు సజ్జనులు. వారితరులకు పాతము చేకూర్చుచు పరిశుద్ధహృద యులై శాశ్వతానందృప్రదమైన భక్తియన్న సాభాగ్యమును బడసినవారు. విషమునుసేవించినచో మృత్యువు తథ్యము, మధువు సేవిం చినచో మత్తు కలుగును. విషము, మధువువోలె దుష్టులు ఇతరులకు హోని చేసెడివారు. కామ, [కోధ, లోభ మోహ మద, మాత్సర్యము లకు దాసులైన వారన్న భావముకూడ ఇచ్చట ధ్వనించుచున్నది. దో! బిబుధ బ్మిప బుధ [గహ చరన బంది కహటఉ( కర జోరి | హోఇ |1పసన్న పురవహు సకల మంజు మనోరథ మోరి ॥ 114 తా॥ దేవతలు, (బాహ్మణులు, పండితులు, (గహములు-వీరందరి పాద ములకు (బణమిల్లుచున్నాడను; నా కరములనుజోడించి సమస్య రించుచున్నాడను. పీరు నాయందు | పసన్నువై నా మనోరథమును పూరించెదరుగాక £ చౌ॥! పుని బందఉ6 సారద సుర సరితా । జుగల పునీత మనోహర చరితా ॥ మజ్జన పొన పాప హర ఏకా ।॥ శకహత సునత ఏక హర అబిజబేకా 1 115

80 (శ్రీరామచరిత మానసము

కా॥ సరస్వతీదేవికిని, దేపనదియైన గంగాదేవికిని నమస్కరించుచున్నా డను, ఇరువురును సవి[తశీలముగలవారు, మనోహరచరి[తగలవారు,

పుణ్యనదిలైన గంగయందు స్నానమాచరించినను, అచమనముచేసినను సర్వపాపములనుండియు విముక్తు అగుదురు. ఇక సరస్వతీదేవి సుగుణసంపదను యశమును కీర్షించినను, ఆలకించినను అజ్ఞానమూలహరణమగును. చౌ[ గుర పితు మాతు మహేస భవానీ |

[సనవఉ. దీనబంధు దిన దానీ ॥

సేవక స్వామి సథా సియ వీకే ।

హిత నిరుపధి సబ బిధి తులసీకే ॥ 116

తా। మహేశళ్యరునకును, భవానికిని భక్తిపూర్వకముగ నమస్కరించు చున్నాడను. వీరే నా గురువులు; జననీజనకులు; దీనబాంధపులు; నిక్యముదానము చేయవారలు. (శ్రీరామచందుని "సేవకుడు, స్వామి మరియు సఖుడగు ఆ శంక రుడు నన్ను (తులసీదాసున్సి కసటరహితునిగా భావించి హితము చేకూర్చును. చౌశీ కలి విలోకి జగ హిత హర గిరిజా |

సాబర నుం[త జాల జిన్హ సిరిజా ॥

అనమిల ఆఖర అరథ న జాపూ |

[(వగట [వభాజ మహేస (పతాపూ ॥ 117

తా॥ శివ, పార్వతులు ఈ కలియుగమునుగాంచి తోకోపకొరముకొ అశై. (పాళ్ళతభాషను నిర్మించినారు. ఆ మం శాక్షరములు సంబంధము లేకయుండును. దానిలో అర్ధముకూడ చక్కగా నుండదు. అప, తపముల విళిష్టతగూడ గానరాదు, కౌని శవాన్యుగహమువలన దాన్మిపభావము |పత్యక్షనముగ నున్నది. చౌ! సో ఉమేస మోహి వర అనుకూలా |

కరిహి6 కథా ముద మంగళ మూలా ॥

సుమిరి సివా సివ పాఇ పసాఊ |

బరనఉ( రామచరిత చిత చాటా ॥ 118

వాల్మీకి, వేద, (బిహ్మలకును, శివపార్వతులకును పందనసమర్పణము 81

తాః ఉమాపతిమైన చిపుడు నాయందు (పసన్నుడై పరమసవి్యత మైన (బ్రరామచరితమును మంగళకరమగునట్లు ఆనంద ముత్పన్నముచేయునటుల అను (గహించుగాక ;

ఈశ విధముగ పొర్వతీపర మేశ్వరులను స్మరించి వారియను్యుగహమును బొంది, అమిళోళ్సాహానురాగముతోగూడిన చిత్తముగలవాడనైై (శ్రీరామచరితమును పర్హించుచున్నాడను. ళా చౌ॥ భనితి మోరి సిన కృపాం బిభాతీ 1

ససి సమాజ మిలి మనహు. సురాక్సీ ॥

జే ఏహి కథహి సనేహ సమేతా |;

శహిహహి6 సునిహహి6 సమురి సచేతా ॥

హోఇహహి6 రామ చరన అనురాగి ।

కలి మల రహిత సుమంగల భాగి ॥ 119

కా; సక్మతములళోగూడి. చందుదు ర్యాతులయం దెంతళోభాయా మాసముగ సుండునో, అటులే శంకరుని కృపావిశ్రేషమున నా కవిత్వము నవరస భరిత మై, మనోజ్ఞమై యలరారుగాక 1

ఈ రామకథను ఎవరు భక్త్మిశద్ధలతో సాపధాసముగ జెప్పెదరో, వినె దరో, సంపూర్ణముగ తెలిసికొనెదరో వారు కలియుగమున సంభవించు పాపముల నుండివిముక్షులై , (శ్రీరామచంద్రునికి ప్రీతిప్కాతు అగుదురు. సర శ్రమంగళకర మైన కార్యములంచు భాగస్వాము లగుదురు. దో॥ సపనేహుం సాచేహు6 మాహి పర జౌం హర గౌరి పసాట 1

తౌ ఫుర హోఉజో కహేఊ( సబ భాషా భనితి [వథాజ॥ 120

తాః ఛపపార్వతులు నిజముగ నాకు స్వస్నమునందు సాక్షాత్కరించి యుండిరేని నే నీభాష (ప్రాకృతభాషు కవిత్వ(ప్రభాపమును జెప్పితినే అది అంతయు సత్యమే 1

వి వారణాసియందు (పహ్లాదఘాటు నందొకస్యద్చాహృ్మణు నింట శ్రీ తులసీదాసు కొంతకాలముండెను. శ్రీరామాను[గహముచే

82 (శ్రీరామచరిత మానసము శ్రీవారికి కవికాశక్తి యలవడి సంస్కృతమునందు ఆయన పద్య రచన గావించెను. కాని పగలుచేసిన పద్యరచనయంత యు, రా యగుసరికి తుడిచివేయబడెడిది. ఈ విధముగ ప్రతిదినము జరుగు చుఎడెడిది. అష్టమ దివసమున శ్రీవారికి స్వప్నమునందు పరమేశ్వరుడు సాక్షాత్కరించి "నీ స్వభాషయందు కావ్యము రచింపు మని నుడువు చుండగ శ్రీవారికి మెలకువ వచ్చెను. అంత పార్వతీ పరమేశ్వరులు సాక్షాత్కరించిరి. తులసీదాసు వారికి సాష్టాంగనమస్కారము గావింపగ “నీవు అయోధ్యకేగి ప్రాళ్యృతభాషలో కావ్యరచన గావింప్పము,. నా యాళశీర్వ్యాదబలమున నీ కవిత్వము సామవేదము వలె అత్యంత ఫలదాయకమగు " నని చెప్పి యంతర్థానమైరి. వారి యాజ్ఞానుసారము తులసీదా సయోధ్య కేతెంచి శ్రీరామచరితమాన సమును రచించెను. ఆ కావ్యమును కాశీనగరమునకు దీసికొనివియి యొకనాటి రాతి విశ్వనాథాలయమునం దుంచెను; (ప్రాతఃకాలమున చూడగా ఆ పుస్తకమునందు “సత్యం, శివం, సుందరం" అను పరమేశ్వరుని స్వహస్తలిఖితమైనయక్షరములు గోచరించినవి. ఆమాటలు శ్రీ తులసీదాసునకు వినపడినవి. శ్రీ సీతారామ థాను పరికర వందనము చౌ! బందజం అవధ పురీ అతి పావని । సరజూ సరి కవి కలుష నసావనీ ॥ 1(ప్రనవఉ! పురనర నారి బహోరీ | మమతా జిన పర (సభుహిన థోరీ ॥ 11 తానే నత్యంతపవి[ తమైన అయోధ్యాపురమునకును, కలియుగపాప ములను నాశముచేయు. సరయూనదికిని నందనము లాచరించుచున్నాడను. అయోధ్యాపురవాసులనిన కరుణాకరురై న శ్రీరామున కమిత్య్మపీతి; కనుక నేను వారికిగూడ | పణళతు లర్బించుచున్నాడను.

(శ్రీసీతారాను ధామ పరికర పందనము 8 చౌ! సియ నిందక అఘ ఓమ నసాయే । లోక బిసోఠక బనాఇ బసాయే ॥ బందఉం కౌసల్యా దిసి పాచి | కేరతి జాసు సకల జగ మాచీ ॥ [నిని

కా। (శ్రీరాముడు తనప్పరమునందు నిపసించు. సీతాదేవిని నిందించిన చాకలిని వానిపత్సము వహించిన స్త్రీపరుషులపాపములను నాశముగావించి, శోక రహితులనుజేసి వారికికూడ మోత్త మొస గను.

(్రీరామజస్మస్థానమైన అయోధ్యానగరమున కౌసల్యారూపమైన తూర్పు చిశకు వందన మాచరించుచున్నాడను. ఆమెకీర్ని యా సమస్త జగత్తునందు చిర స్టాయి మైనది, చౌ! (ప్రగటేఉ జహ6 రఘుపతి ససి చారూ |

బిస్వ సుఖద ఖల కమల తుసారూ ॥

దసరథ రాజ సహిత సబ రానీ ।

సుకృత సుషుంగల మూరతి మానీ ॥

కరజఉ6 (సనామ కరమ మన వానీ |

కరహు కృపా సుత సేవక జానీ ॥

జిన్హహి బిరచి బడ భయజఉ బిధాతా ।

మహిమా అవధి రామ పితు మాతా ॥ 1

తా ఎప్పుడు కౌసల్యారూపమైన తూర్పుదిశనుండి విశ్వజగత్తున కానం దము సుఖము నొసగువాడును, దుష్టరూపమైన కమలములకు మంచువలె శ్రీరామ చం్యదరూపమైన చందు డుదయించెనో, అప్పుడు రాజ్జీససితముగ దశరథమవహి రాజు సుక్సృతమునకు, మంగళమునకును మూర్తిగాభాపించి, నేను మనో, వాకాయ కర్మలకో వారికి నమస్క_రించుచున్నాడను. తనప్పుతుడ్డై న సన్ను సేవకునిగా భావించి, నాయందు శ్రీరామ పభువు కృపజూప్పుగాక 1 (శ్రీరామ్మపభువును సృష్టిం చిన (బహ్మనైై పుణ్యము నేనెంతని సర్జింతును 1 శ్రీరాముని జనసీజనకులై నందు వలన దశరథుడు-కౌసల్యయును మహిమ కౌటపట్టయినవారు. వారిభాగ్యమే భాగ్యము 1 శ్రీరానుజననముకో అయోధ్యానగరముకూడ పావనమైనది.

శశీ ్రీరామచరిత మానసము వి।; కమలములు మంచు కురిసినచో ముకుళించును, చరద కాంతి సోకినను ముకుళించును. కమలములకు మంచువోలె, చంద్రుని వోలె దుష్టళిక్షణార్థము. శ్రీరామచ్యదుడవతరించెనన్న భావ మిందు స్ఫురించుచున్నది. సో॥ బందజఉ. అవధ భుఆల సత్య, ప్రేమ జేహి రామ పద । బిఛురత దినదయాల [పియ తను తృన ఇన సరిహరేఉ ॥ 1ది4 శా॥ నేను అయోధ్యాపురాధీశ్వరుడై న శ్రీదశరథమహారానజుకు వందనము లర్చించుచున్నాడను. ఆతనికి శ్రీరామచం[ దుని పాదపద్మములపై వాస్తృపమైన 1పేమానురాగము లుండెను, పితృవాక్యపరిపాలకుడై న శ్రీరామచం దు డరణ్యమునశేగిన మరుక్షణమే థ్రీరామునియెడబాటు సహించలేక, యతడు తసదేహమును సపైతను తృణనుగా భావించి త్యాగముచే సెసు, చౌ! [పనవఉ! పరిజన సహిత బిదిహూ | జాహి రామ పద గూఢ సనేహూ ॥ జోగ భోగ మహ. రాఖీజగోఈ | రామ బిలోకత (పగటేఉ సోఈ ॥ 125 క౯॥ నేను పరివారస మేత్ళుడైన జనకమహారాజునకు (పణామము లర్చించు చున్నాడను, వారికి (శ్రీరామపాదపద్మములపై గూఢమైన _పేమయండెను. జన కుడు తఈనయోగమును ఖోగవిలాసములకో సంపూర్ణమొనరించి, గుష్పముగనుంచి యుండెను. శ్రీరామచం[దుని దర్శించిన తలువాత దానిని (పకటీతము చేసెను, చా! [పనవఉ [పథమ భరత కే చరనా | జొసు నేమ [బత జాఇ న బరనా ॥ " శామ చరన పంకజ మన జాసూ | లుబుధ మధుప ఇవ తజఇ న పాసూ +॥ 1ని6

థ్రీసీతారామ ధాను పరికర పందనము 85

తా॥ లక్ష్మణ, శ్మ్యతుఘ్నులకో (పథమముగ భరతుని చరణారవిందము లకు | పణతు లర్పించుచున్నాడను. భరతుని నిష్టా, నియమములను వర్జీంపశక్యము కాదు, ఏలన భరతుని మనస్సు (శ్రీరామచరణకమలములలో (భిమరమువోలి సమ ర్పణ గావింపదిడినది. భరతునిమనస్సు ఒకక్షణమైనను (శ్రీరాముని వీడలేదు,

వి కమలములలో _చమరములుండి పరిమళ మాస్వాదించు రీతి, (శ్రీరామపాదపద్మములయందు భరతుని మానస మంకితము గావింపబడెినన్న బావ మి*దు స్ఫురించుచున్నది, చా! బందఉం అభిమన పద జలబాతా |

సితల సుభగ భగత సుఖ దాతా

రఘుపతి కీరతి బిమల పతాకా

దండ సమాన భయజఉ. జస బాకా ॥ శద?

తొ; నేను లక్ష్మణుని పాదపద్మములకు [పణమిల్లుచున్నాడను. అ పాద ములు చల్ల నివి; సుందర మైనవి; భప్త్రుల కానందమును సుఖశాంతుల నొసగునవి.

్రీర మునాథకీర్తిరూపమైన వినములపకాకములో లత్మణునియశము, పతాక మును పై శెగుర వేయుట కుపయోగించెడి దండనుకో సమానమైనది.

వి పతాకము నెగురవేయుటకు దండ ముపకరించును. దండములేనిదే పతాక ముండబోదు. లక్ష్మణునికీర్తి ప్రతిష్టలు శ్రీరామునియశస్పంపదలో మిళితమై యున్నవన్న భావము స్ఫురించు చున్నది. చౌ! సేష సహ[ససీస జగ కారన ।

జో అవతరేఉ భూమి భయ టారన ॥

సదా సో సానుకూల రహ మోపర ।

కృపాసింధు సౌమ్మితి గునాకర ॥ 15

కా॥ తన సహ సశిరస్పులతో ఈ జగత్తును ధరించిన అదిశేషుడే భూ భారమును తగ్గించుటకు లక్ష్మ్మణుడ్లై యపతరించెను. ఆదిశేషుడైన సద్గుణా

శ్రీరామ క్‌

86 (శ్రీరామచరిత మానసము కరుడై న, కృపాసాగరుడై న, సుమి కానందనుడై న లత్మణుడు నాయందు ఎల్ల స్పుడును (వసన్నుడగుగాక (| చా! రిపుసూదన వద కమల నమామీ ।

సూర సుసీల భరత అనుగామీ ॥

మహావీర బినవఉం హనుమానా ।

రామ బాసు జన ఆవ బఖానా ॥ 129

శా॥ శ్మతువులను తుసునూడువాజై న శ్మతుఘ్నుని చరణకనులములకు [పణమిల్లుచున్నాడను. శ్యతుఘ్నుడు మహావీరుడు, సచ్చీలుడు. భరతుని నిరం తరము వెంబడించువాడు.

నేను మహాపీరశిామణియైన హనుమంతునికి భక్తి పూర్వుకముగ నమస్క- రించుచున్నాడను. మంగళకరుదడై న ఆంజనేయుని యళస్సంపదను (శ్రీరామచం [దుడే స్వయముగ తనశ్రీముఖముళో పర్జనచేసినాడు, సో! [పనవజఉి(. పవనకుమార ఖం బన పావక గ్యానఘన |

జొసు హృదయ ఆగార బసహి( రావముసర చావ ధర ॥ 180

శా॥ "నేన్తు పపనకుమారుదైై స హనుమంతునికి భక్తితో (పణమిల్లుచున్నా డను. హనుమంతుడు దుష్టరూపమైన యరణ్యమును భస్మము. గావించుట కగ్ని రూపమైనవాడు. జ్ఞాననున కాటపట్టయినవాడు. హనుమంతుని హృదయమనెడి మందిరములో కోదండపాణిమైన శ్రీరాముడు నదా నివాసము చేయుచుండును. చా! కపి పతి రీఛ నిసాచర రాజా |

అంగదాది జే కిస సమాజా ॥

బందజఉ( సబకె చరన సుహాఏ ॥

అధమ సరీర రాము జిన పాయే ॥ 121

తా। వానరరాజై న స్యుగీవునకును, భిల్లూకగావై స జాంబపంతునకును, రాక్షసరాజైన విఖీషణునకును, అంగదాది వానరసమూహములకును భక్తితో వారి పాదపద్మములకు నమస్కంరించుచున్నాడను, వారి శరీరము అధమములై నను, వారా శరీరములందే (శ్రీరామచం[దుని సాకొత్కరింపజేసికొన్నారు.

ీసీకారాను ధాను పరికర వందనము 87 వి; ఎనుబదినాలుగు లక్షల జీవరాసుల జన్మలలో మానవజన్మ శేషమెనది. మానవజన్మయందే మోక్షసాధనకు గావలసిన సామి ఛు కాా పుష్కలముగ గలదు. దేవలోకమునందును ఇట్టి స్థితి (అనుకూలత) తదు. ఐనను అదృష్టవశముచేత ఇతర జన్మలయందైనను ఒకవేళ భగవత్సేవ లభిఎచినచో తరింపవచ్చునని తెలియవచ్చుచున్నది. ఎటన వానరులు (హనుమంతుడు, స్ముగివడు, అంగదుడు, భల్లూక ర. ములు(జాంబవంతుడు) మొదలగునవి శ్రీరాముని సేవచేసి తరించెను. ఏనుగు, సర్పము, సాలెపురుగు ఇవి శ్రీకాళహస్తి శ్వరుని సేవించి తరిం చెను. ఏ జన్మమెత్తినను తరించవచ్చునసి శ్రీశంకరబభగవత్పాదులు నుడివిరి. మాంహి పార్థ వ్యప్మాశిత్య యే౭పి స్యుః పాపయోనయః శ్రీియోవైళ్యా స్తథా శూదాస్తేఒపి యాంతి పరాంగతిమ్‌ అని గిత యు వచించెను. చౌ! రఘుపతి చరన ఉపాసక జేతే । ఖగ మృగ సుర నర అసుర సమేతే ॥ బందఉ( పద సరోజ సబ శేరే । జే బినుకామరామ కే చేరే ॥ ల్ల తా॥ పశుపక్ష్యాదులు, దేవతలు, మనుజులు, అసురులు _ ఇందు ట్రీరాను చరణోపాసకులేవరై నను సరే యెల్లర పాదపద్మములకు సమస్యారించుచున్నా డను. ఏలన వారెల్లరు సుగుణధాముడ్దై న ్రీరామచంగదుని నిష్కామ సేవకులు, చౌ! సుత సనకాది భగత ముని నారద । జే మునిబర బిగ్యాన బిసారద 141 [(పనవఉం సబహి ధరని ధరి సిసా 1 కరహు కృపా జన జాని మునీసా ॥ 138

808 (శ్రీరామచరిత మానసము తా శుకయోగి, సనకాదిమునులు, నారదముని. మొదలగు సరమజ్ఞానులు (శేష్హులెన మును లెందడున్నారో అందరికిని నేను స్తొష్టాంగనమస్తారము చేయు చున్నాడను. ఓ మునీళశ్వరులారా : మీరందరు నన్ను మీ దాసునిగా భావించి కృప జూ పేటరు గాక £ చౌ! జనకసుతా జగ జనని జానకి । అతిసయ [పియ కరునానిధానకీ 11 తాకే జుగ పద కమల మనావజం | జొసు కృపాం నిరమల మత8ి పావఉిం ॥ 14 కా; జనకప్పుతియ, జగజ్జననియు, కరుణాకరురై న (శ్రీరామచందుని (వియపత్నియునగు సీతాదేవి పాదపద్మములకు సాష్టాంగనమస్కా రము చేయు చున్నాడను. ఆ జగజ్జనని కృపాకటాక్షముపలన నిర్మలజ్ఞానమును పొం దెదనుగాక చౌ! పుని మన బచన కర్మ రఘునాయక । చరన కమల బందఉ. సబ లాయక ॥ రాజివనయన ధరేం ధను సాయక । _ భగత బిపతి భంజన సుఖదాయక ॥ 185 కా॥ నేను మనో, వాక్షాయకర్మలతో కమలనయనుదు, ధనుర్చాణధారియు, భప్త్రలవిపత్తు లను దూరీకృత మొనర్చి సుఖశాంతుల నిచ్చువాడును, సాక్షాత్‌ భగవాను డును, సర్వసమర్థుడై న శ్రీరఘునాథుని పాదారవించములకు (పణమిల్లుచున్నాడను. దో! గిరా అరథ జల వీచి సమ కహిఅత భిన్ననభిన్న | బందజఉ( సీతా రామ వద జిన్హహి పరను [పియ థిన్న॥[186 తాః జలము-_జలతరంగములవలె, వాక్కు -దానియొక్క అర్థము చెప్పు టకు భిన్నభిన్నముగా నున్నను, వాస్త వముగా అభిన్న మైనవి, అటువంటి యభిన్న రూపమైన సీతారామచరణకమలములకు సందనము లర్చించుచున్నాడను. అ పాద యుగళనము గినజనులకు, దుఃభితులకు (పీతికరము.

శ్రీసీశారామ ధామ పరికర పందనము 60

వి “యళ్ళ్శివో నామరూపాభ్యాం యా దేవీ సర్వమంగళా, తయో స్పంస్మరణా త్పుంసాం సర్వతో జయమంగళమ్‌. నామమును బట్టియు, రూపమునుబట్టియు ఏ దేవుడు ళివుడో (మంగళకరుడో), ఏ దేవి (పార్వతి) సర్వమంగళయో వారిరువురి స్మరణము సర్వత జయమును మంగళముకలిగించునని శంకరచగవత్స్పాదులు *ళివా నందలహరి * కావ్యారంచమున శ్రీ విద్యాస్వరూపులైన తన ఇష్ట దేవతలైన పార్వతీ పరమేశ్వరులను “శివాభ్యాం” అనుచు స్తుతించెను.

నీరు_నీటితోకూడిన అలలు, సూకమ్యుడు_సూర్యపబ, చం్యదుడు. చర్మద్మపభు వాక్కు _ దాని యర్థము; చూచుటకు భిన్నముగా నున్నను వాస్తవముగా అభిన్నమైనవి. అటులే సీతారామపాద యుగళము వేరై నను అభిన్నరూపమై, దీనజనులకు ఆశితులకు పెన్నిధి యైనదని చెప్పుచు తులసీదాసు ఇష్టదేవతా (ప్రార్థనను జేయుచున్నాడు.

లక్ష్మీనారాయణులు, సీతారాములు, రాధాకృష్ణులు - ఇట్టు యుగళమూర్తి ఉపాసింపదగి యుండును. ఒకరిని విడిచి ఒకరిని ఉపాసింపరాదు అనెడి ధర్మము ఇట సూచింపబడినది.

నామవందనము _ నామమహిము

చౌ! బందఉ( నామ రామ రఘుబఠర కో ।

హేతు కృసాను భాను హిమశర కో ॥

బిధి హరి హరమయ బేద 1పానసో।

అగున అనూపమ గున నిధాన సో ॥ 187

తా॥ నేను శ్రీరఘునాథుని "రామ" అనునామమునకు పందనమాచరించు చున్నాడను, అది కృళానుడు(అగ్ని, భానుడు(సూర్యుడు) మరియు హిమకరునకు (చందునకు) హేతువై సది, అనగా “రి, “ఆ”, *మి నుండి హేతువు. అ రామ

70 (శ్రీరామచరీత మానసము నామమే (దిహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వర స్వరూపమైనది. రామనామము "వేదములకు ([వ్రణజవమునకు (పాణమైనది. నిర్ణుణమై, ఉపమారహితమై సమస్తగుణముల కాటపట్టయినది. చౌ! మహామం[త జోఇ జపత మహేసూ |

కాసీ౧ ముకుతి హేతు ఉపదేసూ ॥

మహిమా జాసు జాన గనరాఉః |

[పథమ పూజిఅత నామ (పథాఊ ॥ 188

లౌ॥ రామనొమము మహామంత్రరాజము, రామనామమును పరమశివుదు సదా జపించుచుండును. శివునిద్వారా యునదేశింసబడిన రామమం[తమే కాశిలో మరణించినవారికి ముక్తి నొసగుచున్నది. రామనసామమహిమ గణేళశునకు బాగుగా విదితమే! గణేశుడు రామనామ పభాపముపలననే సమస్త దై పములకన్న (పథ మముగా తానే పూజింసబడుచున్నాడు.

వి “మహిమా జాసు జాన గనరావూ” అన్న శబ్దము గణేశునకు వర్తించును. గణేశుని ఏ ధన్యులు బజింతురో వా రిపాపర నాఖ్యమును బడయుదుకరు,

గణపతి: శివవ్వుతుడు గజాననుడు. ఒకనాడు శివపార్వతులు గణేశుని ద్వారముకడనే యుండుమనియు, ఎవరిని లోనికి రానీయకు మని యాజ్ఞాపించిరి, ఆ సమయమున పరశురాముడేతెంచెను. గజేశు డతనిని వారించెను. ఇరువురకు యుద్ధము సంభవించెను. గణేశున కొకదంతము విరిగెను, అప్పటినుండి గజాననుడు వఏకదంతుడాయెను.

ఎవరు భూమండలమును చుట్టి వచ్చెదరో వారు ముందు ఫూజింపబడుదురని తెలుసుకొన్నవారై దేవతలందరు తమతమ వాహనములను తీనికొని భూపదక్షిణమునకు బయలుదేరిరి, గణేశుడు తనమూషికవాహనముపై అసీనుడై నిరాశతో బయలుదేరెను. మార్గమున సారదమునీంద్రు డగుపడి యిట్లనెను _ “పృథ్వీమండలమున

నామవందనము..నామమహిమ 71 రామనామమును లిఖించి (సదక్షణ మొనర్చుము, భగవన్నామమున (బహ్మాండ మంత యు సన్నిపాతమైయున్నది.* నారదమునీం[దుడు చెప్పినరీతి గణేశుజొనర్చి మిగిలిన దేవతలందరిని ఓడించి యెల్లరచే (పథమముగా పూజలందుకొనుచున్నాడు. రామనామమహిమ గణేశు నకు బాగుగా విదితము. చౌశ జాన ఆదికబి నామ (పతాపూ | భయఊ సుద్ధ కరి ఉలటా జాపూ సహస నామ సమ సుని సివ బానీ | జపి జేఈ.( పియ సంగ భవానీ ॥ 139 శా ఆదికవిమైన వాల్మీకిమహర్షి కి రామనామ్మపభాపము. బాగుగా దెలి యును. వాల్మీకి మరా", “మరా” అని జపించి దానిని పవ్మిత మొనరించినొడు= ఒకరామనామము సహసనామములకు సమానమైనది. శంకరుడు రామనామమహి మనుగూర్చి చెప్పినాడు. పార్వతీనమేతుడై రామనామనును సదా జపించుచుండును, చౌ! హరషే హేతు హేరి హర హీకో ।॥ కియ భూషన తియ భూషన తీకో ॥ నామ [ప్రభా జొన సివనీకో | కాలకూట ఫలు దీన్హ అమీఠో ॥ 140 కా॥ పార్వతీదేవి హృదయాంతరాళశముస (శ్రీరామనామమందలి శ్రద్ధా భక్తులనెటిగినవాడైై పరమేశ్వరుడు హర్షించి, పత్మివకాశిరో మణియైన పార్వతిని తన భూషణముగను, అర్జాంగినిగను జేసకొ నెను, (శ్రీరామనామ పభావము శంకరు నకు బాగుగా విదితమే! అ రామనామ (వభాపమువలననే శివుడు కాలకూటవిష మును లోకహితార్హము (గోలినపుడు విష మమృతమాయెను. వి॥ అమృతమును బడయుటై దేవతలు అసురులు గలసి శ్రీరసమ్ముదమును మథించినపుడు ముందుగా బయల్వెడలినది [పళ యాగ్నివంటి కాలకూటవిషము మిక్కిలి జ్వాలలుగలిగి భయంకర

?2 శ్రీరామచరిత మాససము మైన కాలకూటవిషమును శివుడు కంఠములో నుంచుకొని దేవతల హిళార్థమై దానిని లోపలిక్మిమింగి వేయక ము, వెలుపల ఉమియకయు కంఠకూపమున నిలిపి సకలలోకములను కాపాడిన విషయము జగ ద్విదితము. ఇట్టి మహత్తరశక్తి లివునకు రామనామమును జపించుట వలననే కలిగినదని కవి విశదీకరించుచున్నాడు. దో॥ బరషా రితు రఘుపతి భగతి తులసీ పాలి సుదాస |

రామ నామ బర బరన జుగ సౌవన భాదవ మాస ॥ 14]

తా; (శ్రీరఘనాథునియందలి భక్తి తాత్సర్యము పర్ష్మబుతుపనియు, భిక్ష దృిందములు సరిధాన్యమనియు, (శవణానందకర మైన “రామి యను 3ండక్షర ములు [శ్రాసణ, ధాచపదమాసములనియు థశ్రుచులసిదాసు చెప్పుచున్నాడు.

వి॥ ఇందు తులసీదాసు *రా” "మి యను రెండక్షరము లను [శ్రావణ భాదపద మాసములకు బోల్చినారు. బ్‌క్తిని వర్ష బుతు వుగా వర్ణించియున్నారు. శావణ్క భ్యాదపద మాసములలో వర్షము లధికమై, వర్ష జలముచేత చెజబువులునిండి పంటలు పండును.

బక్తి బగవత్చాదమునందుండునదియె ఆనందమును వర్షిం చును. అత్యంత సుఖకరమైన, (శవజానందకరమైన (శావజ్య భాద పదమానములవంటి రామనామమును చక్తియను వర్ష బుతువునం దుచ్చరించిన, పర్షములధికమై వరిధాన్యము సమృద్ధియగునట్లు, వరి ఛాన్యమువంటి రామనామామృతమును పానముచేస్సి భక్రబ్బందములు విరాజిలెదరు.

రా

భగవత్పాదభక్తి చేతనే ఆన ఎదపొప్తి, అనంద్యపా పీచేతనే జన్మ సాఫల్యము కలుగునని యర్థము, ఈ మచ్చిత్తః సర్వదుర్గాణీ మ్మత్చసా దాత్తరిష్యసి * అని న్మ అతవాక్యము,

నామపందనము...నామమహిమ 78 జననమరణమను చయమును, శోకమును బావునలువంటిది సకలశాస్త్ర నిగమాగమ సారమైన రామనానముమే భక్తులకు జీవ నాధారమని శ్రీతులసీదాసు చెప్పుచున్నారు. చా॥ ఆఖర మధుర వమునోహర దోఊు | బరన వీలోచన జన జియ జోఊు సుమిరత సులభ సుఖద సబ కౌహూ | లోక లాహు పరలోక ని బాహూ (తల్ల తా। శ్రీరామనామమహిమ యసంత మైసది. అగాధమైనది. “రా” "మ అను రెండక్షరములు [శపణానందకర మైనవి, మనోహరమైనవి, అవి వర్ణమాలా రూపమైనశరీరమునకు నయసములసంట్రివి. రామనామమే భక్తులకు జీవనాధారము. స్మరణచేయుటకు రామనామ మత్యంతసులభము. రామనామము సుఖశాంతులను, ఇహపరసుఖముల నొసంగును, చౌ! కహత సునత సుమిరత సుఠి నీకే రామ లఖన సమ (పియ తులసీకే ॥1 బరనత బరన (పీతి బిలగాకీ | (బహ్మ జీవ సమ సహజ సంఘాత 1 14 శా రాషనాము ముచ్చరించుటకును, (శపణము సెల్చుటకును, మృదు మధుర మై యొప్పారుచున్నది, (శ్రీతులసీదాసునకు “రా” మి అను రెండక్షరము లతో కూడిన రామనామము ్రీరామలక్మ్మణులకో సమానముగ [పీతిపాాత మైనది. రా" “మ '" అను రామనామముసు భిన్నవిన్నముగా పర్ణనచేసినచో పీతివేరగు చున్నది, అనగా వీజసుం(తదృష్టియందు దాని యుచ్చారణ, అర్థము ఫలనమునందు విన్నముగు నగుపదుసు, ఐనను జీవ, (బ్రహ్మాదులతో సమానముగ రామనామము స్వాభావికముగ అభిన్న మైనది. అహర్నిశము ఏకరూపమై, ఏకరసమైనది. వి రామనామము పాపమును తాపమును హరించి దివ్యమైన అనందమును ప్రసాదించునని యభిపాయము,

శి (శ్రీరామచరిత మానసము చౌాశ నర నారాయన సరిస సుభాతా | జగ పాలక బిసేషి జన (తాతా ॥ భగతి సుతియ శల కరన బవిభూషన | జగ హిత హేతు విమల బిధు పూషన ॥ న! తా; *'రా" *మి యను ర0డతరములు నరనారాయణులతో సమానమైనటు వంటివి. అవి సమస్తృజగత్తును పరిపాలించుచు విశేషముగ భక్తులను సంరడీంచు చున్నవి. అవి భక్రిస్వరూపిజిదైన, సౌందర్యవతిమైన యువతీలలామ వీనుల యందు విరాజిల్లే కర్ణాభరణములపంటేని. సమస్తజగత్తున కాధారభూతము లై (పజలహితార్జము వెలుగు వెన్నెలల నొసగు నిర్మలసూర్య చం దాదుల వంటివి. చౌ! స్వాద తోష సమ సుగతి సుధా కే! కమఠ సేష సమ ధర బసుధా కే ॥ జన మన మంజు కంజ మధుకర సే | జీహ జసోమతి హరి హలధర సే! 145 లా॥ రామనామము మోతరూపమైన అమృతము నాస్వాదింపగొ గలిగిన తృప్తితో నమానమైనటువంటీది,. 'రా' “మి అను రెండతరములు కచ్చపస శీషలకో సమానముగ ఈ భూభారమును మోయుచున్నవి. అవి భక్తులమనో రూపమైన కమలములయందు విహరించునటువంటి (భమరములపంటే్‌వి. రామ నామస్మరణచేయు భక్తాాగేసరుల జిహ్వల కానందమునొసంగెడి (శ్రీకృష్ణబలరాము లకో సమానమైనటువంటివి. వి; యశోదాదేవిని శ్రీకృష్ణబలరాములు తమ బాల్య[కీడలచే నెటు లానందపరచిరో రా 'మ” అను రెండక్షరములు బలరామ కృష్ణులవలె భక్తుల కానందము నొసగునన్న మహత్తరభావమిఎదు స్ఫురించున్నది. దో॥ ఏకు ఛ్మతు ఏకు ముకుటమని సబ బరనని పర జో | తులసీ రఘుబర నామ కే బరన విరాజత దో ॥ 146

నామపందనము_.నామమహిమ 7గ

తౌ॥ శ్రీరొమనానుము సుళోభితమైనది. అందులో ఒకటి *“రకారము” ఛతరూపమున “రేఫ” నుండి, రెండవది 'మకారము” నుండి కలిగినది, ముకుట మణివలి అనుస్వారరూపములో అన్నియకత్షరముల కతీత మైవది. చౌ! సమురుత సరిస నావు అరు నామీ ।

[పీతి పరసపర [ప్రభు అనుగామీ ॥

నామ రూప దుఖ ఈస ఉపాధీ ।

అశథ అనాది సుసామురిు సాధి ॥ 147

తాః బాగుగా పరికించిచూడ రామనామము.రూపము తెండును ఒకిపే. రెంటిలోను స్వామిసేపకులలో నుండిన పరస్పరానురాగము గలదు. స్వామిని సేపకుడు వెంబడించుచందంబున నావమువెనుక రూపము గలదు. నామరూప ములు రెండును ఈశ దని ఉపాధులు, రెండును అనిర స్రచనీయమైనవి, అనాదియై నవి. దృఢమైన భిక్తివిశ్వాసములుండిన దివ్యమైన, అవినాశిమైన భగవానుని స్వస్వరూపము చూడనగును, చౌ! కో బడ ఛోట కహత అపరాధూ |

సుని గున భఖీదు సముయిహహి. సాధూ ॥

దేఖిఆఅహి. రూప నామ ఆధీనా |

రూప గ్యాన నహి. నామ బిహీనా ॥ 148

తొ॥ ఈ నామరూపములలో ఇది గొప్పది, అది చిస్నదని చెప్పుటకూడ అపరాధమే, వానిగుణముల తారతవన్యుములనుగూర్చి విని సాధుపులు స్వయ ముగ దెలిసికొందురు. రూపను నామముయొక్క ఆధీనములోనుండుట జూడ నగును. నామము లేకపోయిన రూపజ్ఞానము కలుగనేరదు.

వి నామరూపములపరన్పర సంబంధమునుగూర్చి కవి యిచట విశదీకరించుచున్నాడు. _ భగవానుని యాకృతిని మనన్సుద్వారా సేవించుట; దివ్యముగళ విగ్రహమును మనోవాక్కాయములద్వారా యథాశక్తి దజించుటను నామసంకీర్తన ముదురు.

"6 (శ్రీరామచరిత మానసము శ్రీనాథు వర్షించు జివ్వ జిహ్వ" యని. ప్రహ్లాదుడు భగ వన్నామ వైశిష్ట్రమునుగూర్చి వ్యక్త ముచేసియుండెను, ఇట్లు నిరం తరము (శద్ధాభక్తులతో (శవణ, “మనన నిదిధ్యాసములు చేయుటచేత జ్ఞానము సిద్ధించును. నామోచ్చారణ చగవద్దర్శనలాలసను "పెంపొం దించును ; భగవానుని సాక్షాత్కరింపజేయును. చౌ! రూప బిసేష నామ విను బానే | కరతల గత న పరహి. పహిచానే. ॥ సుమిరిఅ నామ రూప బిను దేఖీ6 | ఆవత హృదయం సనేహ విసేషేం ॥ 140 తా॥ ఏ విశేషమైన రూవమైనను, దాని నామము తెలుపబడక, అరచేతియం దుంచఐబడినను మనము దానివి కనుగొనలేము. కాని, రూపము గాంచకపోయినను నామస్మరణన్మూతముననే అమితానురాగము్ము భక్తి పేమలు మనలో ఉదృవిం చును, అంత అమిత పేమ కాటపట్టయిన ఆ రూసమును మన యంతరంగమున గాంచగలుగుదుము, వి శ్రీతులసీదాసు పరమబక్తాగేసరుడైన ్రీపురందరదాసు వోలె రామనామమున కథిక్యపాశ స్త్యము నొసగినారు. శ్రువురందర దాసు తమ కీర్తనలయందు “నీ నాకో నిన హంగాకో రంగా! నిన నామదబల వొందిద్దరే సాకో* అని నుడివిరి. అనగా *నీవెందులకు, సీ నాముబలముంకే చాలు” నని యర్థము. శ్రీతులసీదాసు ఇచ్చట శ్రీరాముని రూపమునకన్న నామము నకే మిగుల [పాధాన్య మొసగినారు. రామమం(తము బ్‌క్షితో జపించిన శ్రీరామ సాక్షాత్కారము కలుగునని నుడివినారు. చౌ! నామ రూప గతి అకథ కహానీ | సముర్తుత నసుఖద న పరతి బఖానీ ॥ అగున సగున బిచ నామ సుసాఖీ । ఉభయ (పబోధక చతుర దుభాషీ ॥ 130

నామపందనము-నామముహిమ 77

శా॥ నామరూపముల గతులను చెప్పు కథలు అగాధమైనవి. అవి తెలిసి కొనుట సుఖదాయకమే ! అవి యసంకములై నవి. కొన వర్ణనచేయుటకు సాధ్యము కానేరదు. నిర్గణము _- సగుణము మధ్య నామము సుందరమైన సాక్షిపంటిది; ెంటికిని యథార్థజ్ఞానము నొనగు చఛతురుకై న భాషాంతరీకరణము చేయువాని వంటిది. దో॥[ రామ నామ మనిదీప ధరు జీహ దేహరీం ద్వార |

తులసీ ఖీతర బాహేరహు. జౌం చాహసి ఉజిఅర ॥ 15]

తా॥ “* సీవు వొాహ్యముగాను, ఆంతరంగికముగాను (వకాశింపగో రుదువేని ముఖరూపమైన ద్వారముసందు, జిహ్వారూపమైన ఇంటిగడపయందు రానునామ రూపమైన మణిదీపమును బెట్టుము” అని శ్రీగో స్వామితులసీదాసు నుడువుచున్నారు.

వి. (1) ద్వారమునందు గడపపై దీపమునుంచిన ఇంటి లోనను, ఇంబివెలుపలియందును |పకాశించుచు అత్యంతశోబనిచ్చును. అటులే బాహ్యముగను ఆంతరంగికముగను జ్ఞానోదయమును వాంఛింపగోరుదువేని జిహ్వారూపమైన యింటిగడపయందు రామ నామరూపమైన మణిదీపమును బెట్టుమని శ్రీవారు చెప్పుచున్నారు.

(బ్రై అనగా మనోవాక్కాయ కర్మలతో రామదాసుడవై నిరం తరము రామనామమును జపించుచు నిమ్మోమచకిని "పెంపొందించు కొని సాఫల్యము నొందుమని కవి యిచ్చట ఉద్చోధించుచున్నాడు. చౌ! నామ జీహం జపి జాగహిం జోగి |

బిరతి బిరంచి [పపంచ బియోగి ॥

(బహ్మసుఖహి ఆనుభవహి.6 అనూపా ।

అకథ అనామయ నామన రూపా ॥ కలల

తా। (బ్రహ్మచే సృజింపబడిన యీ దృశ్యజగత్తునందు, 'వై రాగ్యపంతు వైనవారు జిహ్వాచే రామనామమును జపించుచు తత్త వ్ర్ఞాన ముదయించిన దినమున మేల్కొని రూపరపాత, అనుపమ, అనిర్వచనీయ, అనామయ (దిహ్మసుఖము ననుభవింతురు.

1 శ్రీరామచరిత మానసము చా! జానా చహహిం గూఢ గతి జేఊ | నామ జీహ6 జపి జానహిం తేఊ ॥ సాధక నాము జపహి6 లయ లాఏం | హోహిం సిద్ధ అనిమాదిక పాఏ6 ॥ 108 ఛా॥ పరమాత్మునిగురించిన నిగూఢరహస్యములను, యథార్థమహిమలను దెలిసికొ న్నవారే జిజ్ఞాసువులు; వారు రామనామము జపింతురు. లౌకిక సిద్ధులను పొందవలయునని వాంఛించు సాధకులు అణీమాదిసిద్ధులు (అష్టసిద్ధలు ఫొందు వరకు రామనొమమును జపించి సిద్ధులను బడయుదురు, చౌా॥ జపహి నాము జన అరత భారీ । మిటహి6 కుసంకట హోహిం సుఖారి రాము భగత జగ చారి (ప్రకారా | సుకృతీ చారి అనఘ ఉదారా ॥ 154 శా॥ అనేక సంకటములు దుఃఖములకో బాధపడు ఆర్వుభై స భక్తులు రామ నామమును జపింతురు, అట్లు రామనామన్మవణచేయుటపలన "ఘోరవిపళ్తు లనుండి విముక్త అగుదురు; సుఖశాంతులను బొందెదరు, జగత్తునందు నాల్లువిధములై స భక్తులు గలరు,

1. ధనాసపేకశో (శ్రీరామచందుని భజించువారలు, ఓ అర్మివివృ త్తి లేక సంకటములను దాపుకొనుటకు శ్రీరానుచంసదు న్మాళ యించువొారలు, $. భగవానుని దెలిసికొను నిచ్చతో శ్రీరఘునాథుని భజించువారలు, బీరే బిబజాసువులు. మా
2. భగవత్తత్త్యమును సంపూర్ణముగా గ్రహించి స్వాభావిక మైన పేముకో (శ్రీరాముని భజించువారలు. వారే జ్ఞానులు. అందరు రామభక్తులే. నాల్గువిధములై న భక్తులును పుణ్యాత్ములు, పాప రపొతులు పురియు ఉదారులు,

నామవందనము_నామమహిమ ఇ9 వి॥ (1 ధనాపేక్షతో శ్రీరాముని చజించువారలు :.___ క్షుణముగ పరికించినచో భూమియందు మన కెట్టిరుచియు గనపడదు, శొస్ర ఐనను అత్యంత మధురఫలసముదాయములు భూమినుండియే ఉత్చ న్నము లగుచున్నవి. ఒక ధనవంతునికడ ధనమేమియు నుండదు; ఐనను అతని సంతకముగల ఒకచీటీ లేదా చెక్కు వందలు, వేలు వర్షింపగలదు. అట్టు భగవానుని యొద్ద ఏమియునుండదు ; అత డనుగహించెనేని ధన ధాన్యములు, అలుబీడ్డలు సమస్తభోగభాగ్య ములు అన్నియు చక్తులకు లభింపగలవు,

ఆరాధితో హరిస్సమ్య గైశ్వర్యాద్శిపదో బవేత్‌ ।; ఆరాధితో హరిస్స మ్యగపవర్ష్మ్మపదో బవేత్‌ చక్కగా ఆరాధించినచో చగవంతుడు ఐశ్వర్యాదుల నిచ్చును. చక్కగా ఆరాధించినచో మోక్షము నిచ్చును, పూర్వజన్మమున ఇందాదులు చగవంతుని బక్షిశద్ధలతో ఆరాధించి నందున వారికి స్వర్గాద్యైశ్వర్యము లభించెను. దీనినే సకామబక్తి యందురు.

(2) అర్తినివృత్తికొజకు (శ్రీరాముని భజించువారలు:_. సామా న్యముగ జనులు వ్యాధులు సంబవించెనేని వ్యాధినివారణకొజకు 'వేంఠకుశ్వరునకో లేక వారివారి యిష్టదైవములకో (మొక్కుకొనుట పరిపాటి. దార్మిద్యబాధనుండి విముక్తు లగుటకు సామాన్యముగ దగ వంతు నారాధింతురు, ఆఅశయింతురు. చగవానుడు ఎవ రేవిధముగ (సపత్తిచే యుచున్నారో ((పపత్తియనగా శరణాగతి వారిని ఆర్తి లేక సంకటుములకు దూరముచేసి కాపాడుచున్నాడు.

(శ్ర జిజ్ఞాసువులు :_ కేవలము భుక్షిని ఇతర [పాపంచికసుఖ ములను కోరక భగవానుని దెలిసికొనగోరు నాకాంక్షాపరులను జిజ్ఞా సువు లందురు.

80 (శ్రీరామచరిత మానసము (ఉ జ్ఞానులు:_ ఉత్తములైన చక్తులు, విరక్తులు భోగభాగ్య ములను లక్ష్య పెట్టరు- వారు భగవత్పాదపచ్మములయందలి యనన్య మైనబక్సినే కోరుకొనెదరు. దీనినే [పేమబక్తి యందురు. చాశ చహూ చతుర కహు. నావు 'అధారా | గ్యానీ (వభుహి బిసేషి పిఆరా ॥ చహు6 జుగ చహుం (శుతి నామ (పథాఊ [ కలి బిసేషి నహి ఆన ఉపాఊ ॥1 155 తా॥ నాల్గువిధముల్లై న, చతురురై న, వివేకపంతులై స భక్కుల కొాధారమా ఏకమూ[తమైన (్రీరామనామమే. కాని యిందులో జ్ఞానులై నభక్తులు శ్రీరామ (పభుపున కళ్యంత(పియులై నవారు. నొన్లుయుగములలోను, చతుర్వేవములలోను, భగపన్నానుమునకును, (పభావమునకును (పాళస్త్య మొసగబడిసనది. కాని, భగపన్నావమము, కలియుగ మున విశేషముగ సంసారసాగరమును దాటించుటకు నొపవళె నలరారుచున్నరి. కలియగమున జ్ఞానోపార్దన చేయపలయుననిన రామనామముతస్ప మానవునికి తరణోపాయము లేదు. వి జ్ఞానులు శ్రీరామపభువున కత్యంత (పియులని చెప్పుచు పరోక్షముగ ఆత్మని వేదననుగూర్చి శ్రీవారు విశదీకరించినారు. ఆత్మనివేదనము గావించుకొన్న (ప్రపన్నునకు బగవంతుడు తననే ఇచ్చుకొనును. అతనికి బగవంతుడు సేవచేయును. అంధుడైన భక్త సూరదాసునకు బగవంతుడు సేవచేసెనుగదా ! వానినే స్మరించు చుండును “యే యథా మాం (పపద్యంతే తాం స్తథైవ బజామ్య హమ్‌ * ఎవరు ఎట్టు వ్యాపపత్తిచే సెదరో వారినట్టు చజించుచుందును. ఎవి ౧౧ (సేవించుచుందును) అని చభగవద్వాక్యము.

నామవందనము-నొామనుహిను 81 దో॥ సకల కామనా హీన జే రాను భగతి రసలీన ।

నామ సు పేమ పియూష హృద తిన్హహు6 కిఏ మన

మీన ॥ 56

తా॥ ఎవర్రై తే, కొమనారహితులై శ్రీరామభక్తి యను -సర్వఖోగ, మోక రసమునందు లీస మయ్యెదరో, అటుపంటివారు నామమను సుందర పేనురూప మైన అమృత సరోవరములో వారిమనస్సును మత్స్యముగా జేసికొన్నవారు. అనగా నామరూపమైన యమృతమును నిరంతరము అఆస్వాదించువారలు. ఒకతణనుగూడ వారు భగపన్నామమును జపింపక, ఊరకుండలేరు; "

వి; నీటియందు చేప యున్నంతకాలము బాగుగా,నుండును= నీటినుండిగట్టునకు వచ్చిన మరుక్షణమే అదిచచ్చును. అటులే భక్తులు సీటియందుండు చేపవలె నొకక్షణమైనను రామనామమును వీడరని భావము. చా॥ అగున సగున దుఇ (టబహ్మ సరూపా |

అకథ అగాధ అనాది అనూపా ॥

మోరే మత బడ నాము దుపూ తే6 |

కిఏ జేహిం జుగ నిజ బస నిజబూతే6 ॥ 157

తా॥ నిర్ణణము-స/ఏణము._ రెండును (బహ్మాస సరూపములు, ఆ రెండును ఆకథనీయము, అగాధము, అనాది, అనుపమాన మైనవి. నా దృష్టియందు నామమే రెంటికన్నను అధిక మైనది; నామము తనబలముకో రెంటిని వశళశముగావించుకొన్నది" చౌక (పొఢి సుజన జొనహి జనకీ ।

కహ ఊం (సకీతి (పీతి రుచి మనకి ॥

ఏకు దారుగత దేఖిఅ ఏకూ |

పావక సమ జుగ (బ్రహ్మ బిబేకూ 4

ఛీరామ 6

82 (భీరామచరిత మానసము

ఉభయ అగమ-జుగ సుగమ నామ తే6 |

కహేఉం నాము బడ [బ్రహ్మ రామ కేం ॥

ప్యాపకు ఏకు (బహ్మ అబినాసీ |

సత చేతన ఘన అనంద రాసీ ॥ 108

శా। -సజ్జనబృందచమా 1 నా పచనములను దాసుని యవినయమనియు, కేప లము. కావ్యో.క్తియనియు ధావింపపడ్దు.. నా మనోవిశ్వాసమును | పేమతో నాకు రుచించిన మాటలను స్యక్తసణచుచున్నాను, నిర్ణణసగుణములు "రండును, ఆెండు విధములైన (బహ్మజ్ఞానములు, అవి అగ్నితో సమాన మైనవి.

నిర్గణము అపకటితమైన అగ్నితో సమానము, అది కొయ్యలోపలనే యుండును: కాని అగుసించదు. సగుణము (పకటితమైన అగ్నిళో సమానమైనది: (పత్యక్షముగ గాంచనగును. తత్త్వతః రెండును నొక్కే; కేవలము (పకటి తము, అ్యపకటిత మన్నభేదముతో భిన్నలిన్నముగా దెలియబడుచున్నవి,. నిర్లు ణము-సగుణము తత్త్వతః రెండును నొకటియయ్యును వానిస్వరూపమును దెలిసి కొనుట చాల కష్టమగుచున్నది. కావి నామముతో రెండును సులభమగుచున్నవి. కనుక నేను నామము, విర్షుణసర్మబహ్మకన్న, సగుణరామునికన్న అధికమని జెప్పితిని. (బహ్మ సర్వవ్యాపకుడు, అఖండుడు, అవినాశ్మి సర ఎగ క్తినుంతుడి, వ్వైతన్యస్వరూప్పడు, ఆనందఘనుకు, (గుందు డోహాతో అన్వయము) చౌ॥శ అన (ప్రభు ఫృాదయ అఛత అబికారీ |

సకల జీవ జగ దిన దుఖారీ +

నామ నిరూపన నావు జతన తే ।

సోజ |పగటత జిమి మోల రతన కే ॥ 100

తా॥ అటునంటీ విశారరహితుడై న [వళభువు హృదయమునందు వాసము చేయచున్నను, జగత్తునందుండెడి జీవులెల్లరును దీనులై , దుఃథితులై యున్నారు నామమును నిరూవణచేసిన్క అనగా నామముయొక్క యథార్థస్వరూసము, మహిమ రహస్యము, (పభావమును దెలిసికొన్మి నానుమును జపించినచో, (కద్దాభక్తులకో నామజపరూపమైన సొధనచేసిన, రత్నమని తెలిసికానిన దానివెల తెలిసినట్లు, అక్కడ [దిహ్మ (పకటిత మగును.

నామవందసము..నామహమహిమ 88 దో॥ నిరగున కే. ఏహి భాంతి బడ నామ [పథాఉ అపార. ! కహఉిం నాము బడ రామ తే6 నిస బిచార అనుసార॥160 కా॥ చ విధముగ విర్ణణము నకం" నామ్ముపభాపమపార మైనది. ఇప్పుడు నేను (శ్రీతులసీదాస్సు నా యభ్మిపాయానుసారముగ జెప్పుచున్నాను; నామము (్రీరామునికన్న నధికమైనది. చా॥శ రాను భగత హిత నర తను ధారీ । సహి సంకట కిఏ సాధు సుఖారీ ॥ నాము న్మపేమ జపత అనయాసా | భగత హోహి ముద నింగల వాసా ॥ 161 తా॥ (శ్రీరామచం[దుడు భప్త్రలహితము గోరి మానపళరీరమును దాల్చి స్వయముగ కష్టములనుసహించి సాదువులకు సుఖళాంతుల నొసగెను; కాని భక్త బృందములు భక్తిరసానుభపను లుట్టిపడ నామమును జపించుచు సహజముగనే ఆనందమునకును, కల్యాణమునకును ఆటపట్టగుచున్నారు, చౌ! రామ ఏక తాపస తియ తారీ । నామ కోటి ఖల కువుతి సుధారి ॥ రిషి హిత రామ సుకీతుసుతా కీ | సహిత సేన సుత కిన్హి బిబాకీ సహిత దోష దుఖ దాస దురాస్తా | దలళఇ నాము జిమి రబి నిసి నాసా ॥ భంజేఉ రామ ఆపు భవ చాపూ । భవ భయ భంజన నాము [పతాపూ ॥ 162 తా॥ శ్రీరామచం దుకు ఒకతాపసస్త్రీయైన అహల్యను తరంపజేెను; కానీ రామనానుము కోట్ల కొలది దుస్తుల దుర్చుద్దులను చక్కజేసెను, (శ్రీరామచంగదుడు బుషిమైన విశ్వామ్మిిశుని యాగసంరక్షణార్థమై, సుశ్రేతుయకుని కస్యమైనళాటకిని పుకుడైన సుబాహుని సేనాసహితముగ హతమార్చెను, కొని నూర్యు డంధ

క శ్రీరామచరిత మానసము కారమును వాపిసట్లు " రామనామము భక్తు లదోషములను, దుఃఖములను, దురాశలను నాశసముచేసినది, శ్రీరామచం[దుడు స్వయముగ ధనుస్సును విరిచెను. కాని రామ నామ పతిళ (ప్రపంచములోని సర్వభయనులను నాశనముజేసిన దగుచున్నది. వి॥ః భగవంతుని పూజగాన్సి స్తుతిగాన్తి స్మరణముగాని, దర్శనముగాని;, భగవత్సేవ ఏదియైనను సరే ముక్తిదాయకమని చెప్పుచు తులసీదాసు భగవన్నామమహిమను గూర్చి సహేతుకముగ వివరించినారు. పరమభక్తాగ్రేసరుడై న శ్రీపురందరదాసు భగవన్నామమహిమను గూర్చి పెక్కుకీర్శనలను రచించినారు. ఒకకీర్తనయందు “సభియని (దౌపది శీరెయు సెళవాగ “ కృష్ణకృష్ణ యంబో నామలె కాయితో ॥నీనాకో నిన హాంగేకో అని నుడివిరి. అనగా నభయందు [దెపది నవమానపరచుటకు దుర్యోధన దుశ్శాసనాదులు గుమిగూడినప్పుడు [దౌపది “కృష్ణ కృష్ణ] యని వేడుకొన్ననామమే. అమెను కాపాడి నదని భావము, అటులే *అజమిళన యమదూతరు సెళవాగ నారాయణ యాబో నామకె కాయితో నీ నాకో నిన హంగేకో అజామోాళుని యమదూతలు బంధించినపుడు *నారాయణ' యను నామము కాపొడినదని చెప్పినారు. కనుక నామమహిమ లనంతములు. ఇచ్చట శ్రీగోస్వామి తులసీదాసు రామనామమున కధిక (పాశస్త్యమొసగినారు. రామనామమే సంసారసాగరమునుండి తరింప జేయుటకు నావ వంటిదనియు, భక్తులకు నామమే సంపదయనియు నుడివిరి. చౌ! దండక బను (వభు కస్త సుహావన | జన మన అమిత నామ కిఏ పావన ॥ నిసిచర నికర దఠే రఘునదన । నాము సకల కలి కలుష నికందన ॥ 188

నొమపందనము-నామమపొమ కిక తా॥ (శ్రీరామచం[దుడు, (కూరమృగములు సంచరింబెడి భయంకరమైన దండకొరణ్యమును పాపనముచేసెను. నొమను, అసంక్యాకులై స మానవులమనం బులను వవ్మిత మొనర్చినది. ధనుర్ధారిమైన (శ్రీరఘునాథుడు రాత్తససమూహము లను సంహరించెను. కాని, రామనానుము కలియుగమునందు సకలపాపములను చాపుటకు సాధనభూత మైనది. దో॥ సబరీ గిధ సుసేవకని సుగతి దీన రఘునాథ 1 నామ ఉథధారే అమిత ఖల జేద విదిత గునగాథ ॥ 164 తాః శ్రీరఘునాథుడు శబరి, జటాయుప్ప ఇత్యాది ఉత్త్సమభక్కులకు ముక్తి నొసగినాడు. కాని నామ మగణితదుష్టుల నుద్ధరించినది, శ్రీరామనామ గుణాధిక్య ములను గుజించిన గాథ లనేకములు వేచనులలో స్కుపసిద్ధమైనవి. చౌశి రామ సుకంఠ బికీషన దోటు | - రాఖీ సరన బాన సబు కోఊ ॥ నామ గరీబ అనేక నేవాజే । లోశ జేద బర బిరిద బిరాజే ॥ 1685 తాః (శ్రీరామచంద్రుడు స్కుగీవుని, విఖీషణుని శరణుజొచ్చున ట్లానర్చెను, ఈ విషయ మెల్ల రెజిగినదే & కాని, నామమసంభ్యాకులై న దరిషదులసు, దుఃఖితు లను కాపాడినది. నామముయొక్కం కీర్షి లోకములోను, 'వేదములలోను (పథ్యాతి గాంచినది. చౌాశ రావ థాలు శపి కటకు బటోరా | సేతు హేతు (శమ కస్త నథోరా ॥ నాము ఠేత భవసింధు సుథాహీ6 | కరహు బిచారు సుజన మన మాహీ. ॥ 166 శా॥ (శ్రీరామచం[దుడు భల్లూక_వానర సేనల నొకచో సమకూర్చి సము (దముపై సేతువును నిర్మించుట కేమంతపరి[శను నొనర్పలేదు. కాని శ్రీరామ నొమన్మరణమా్మాతముననే సంసారమను సాగరము ఎండిపోవును. కనుక ఓ సజ్జనబృందమా ః రెంటిలో ఏది గొప్పదో, మీరే వితర్కించి చూడుడు,

88 (శ్రీరామచరిత మానసము చాశ రావు సకుల రన రావనుమారా ।

వశీయ సహిత నిజ'వుర పగు ధారా ॥

రాజా రాము అవధ రజధానీ ।

గావత గున సుర ముని బర బానీ ॥

సేవక సుమిరత నాము స్మసీతీ |

బిను [శమ (ప్రజల మోహ దలు జీతీ

ఫిరత సనేహ( మగన సుఖ అవనే! |

నామ [(పసాద సోచ నహి సపనేం ॥ 1607

తా॥ రఘువీరుదై న -శ్రీరామచం(దుమ పరివారసమేతముగ రణరంగ మున రాక్షసరాజై న "రావణుని హతమార్చి, సీతాసహితముగ అయోధ్యానగర (నవేశమొనర్చెను, రాముడు రాజయ్యెను; అయోధ్యాసగరము రాజధానియయ్యెను, ఈ మహాకాప్యమైన రామాయణముననే దేవతలు, మునులు తమదిప్యవాణితో గానము జేయునది.

కాని, భక్ష్మాగేసరులు మ్యాతము.[ పేమ, భక్తి తాత్పర్యము. లుట్టిపడ నామస్మరణమను అమృతపానముచే పర్మిశమలేకయే మోహముయొక్క (సబల సేనను (కామ, (కోధ, మోహ, మద, మాత్సర్యములు) జయించి, (పేమలో నిమగ్నులై ఈమ అంతఃకరణసుఖమునందు విహరింతురు. (శ్రీరామనామ పసా చముపలన వారు స్వప్నమునందుగూడ చించారహతుల్వై విరాజిల్లైదరు. (నిశ్చిం ళుల్టై నిరహంకారులై యుందురని ధాపము దో (బ్రహ్మ రామ తే నాము బడ బర దాయక బర దాని ।

రామ చరిత సత కోటి మహ లియ మహేస జీయః

జాని ॥ 168

తా॥ ఈ విధముగ"నానుము, నిర్గణమైన (చిహ్మ మరియు సగుణస్వరూ పుడైన రామునకు మిన్నయైనది, ఇది వరము లొసగువారలకుగూడ పరచాన మిచ్చునది, ఈ విషయమును కుజ్ణముగ నెలిగి శంకరుడు నూరుకోట్ల రామచరిత సారము నవగాహాన చేసికొని *“రామ'నామమును సారరూపముగ [గహించెను.

నోమపందనము. నొమమహిమ శ్రి చౌ! నామ (పసాద సంభు అబీినాసీ | సాజు అమంగల మంగలరాసీ ॥ సుక సనకాది సిద్ధముని జోగీ 1 నామ (పసాద (బహ్మ సుఖ భోగీ | 169 లౌ॥ (శ్రీరామనామప్రసాదము అనగా (పభావము వలననే శంకరుడు అవినా ఇటైనాడు. అమంగళవేషధారిమైనను మింగళకరు. డగుచున్నాడు, శుకదేవుడు, సనకాది సిద్ధమునీశ సరులు, యోగిబ్బందములు నామ్మిపభావముసలననే (బహ్మా సందమును పరమసుఖము ననుభవించుచున్నవారలు. వి। కాశీ కేతమున శివుడు రామనామము జసపించుచు ఎల్లర కుపదేశించుచుండుటచే అచ్చట మరణించినవా 'రెల్లరును మోన్లము నొందుచున్నారు. [1బహ్మానందమును గూర్చి అవధూతోపనిషత్తునం దీవిధముగ చెప్పబడియున్నది “బహ్మానందో విభాతి మే స్పష్టమ్‌, దుఃఖం సాఎసారికం న వీక్షేఒద్య, తృప్తేర్మే కోపమా భవేల్లో కే * “బ్రహ్మానందము నాకు స్పష్టముగా కనబడుచున్నది. నాకు దుఃఖ మనునది లేశమా[తమును లేదు. ఎక్కడమూచినను ఆనందమే! నా కుడి యెడమవైపులను; లోపల వెలుపల ఆనందమే ! అహా! నాతృషప్తికి సాటి యేమున్నది! అన్నివైపుల అనందమే * “అహోజ్ఞానమహో జ్ఞాన మహో సుఖమహో సుఖమ్‌ , (అవధూత._ఉ) ఆ ఆ్రహ్హః] (టహ్మజ్ఞాన మెంత మంచిది! ఎంత మంచిది! ఆహా! ఎంత అద్భుతసుఖము ! !” అటువంటి (బహ్మానందమును నామ్మపభాపముచే శుకసనకాది సిద్ధ మునీశ్వరులును యోగిబృందములును ననుబభవించుచున్నారన్న యథార్థము నీ దోహయందు విశదికరింపబడినది. చౌ! నారద జానేజ నావను [వకాపూ | జగ [పియ హరి హరి హర [ప్రియ ఆపూ ॥ నాము జపత (ప్రభు కిన (1పసాదూ | భగత సిరోమని ఖే (పహ్లాదూ ॥ 170

88 (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ నామమహిమసుగురించే 'శ్రీసారదమునీందునకు బాగుగా తెలియును, జగత్తునందు సర్వులకు శ్రీహరి 'ఇష్టదై పము. హరికి హరుడన్న (పీతి. భగవ శ్లీరిలను నిరంతరము గానముచేయు (శీసారదమహర్ష్మ హరిహరులకు ప్రీతిపాత్తుడు* శ్రీహరినామమును తీహర్నిశమల జపించుచు నామసంకీర్తనము చేయుచుం డుటపలనకదా భక్నవ్రహ్లాదుడు (శ్రీహరికృపకు పాాతుడై ఛభక్తశిరోమణి యైనది- వి (పహ్హాదుడు:._ హిరణ్యకళిపుడు, హిరణ్యాక్షుడను రాక్షను లిరువు రుండిరి. వారివలని భయముచే దేవత లిడుమలబడిరి. భగ వానుడు వరాహావతారమెత్సి పొారణ్యాక్షుని సంహరించెను. సోదరుని మరణానంతరము హీరణ్యకళిపుడు భఖిన్నుడై ఘోరతప మాచరింప దొడగను. అదేసమయమని యెంచి దేవతలు దైత్యులను హత మార్చిరి. హిరణ్యకళిపుని భార్యయైన గర్భివతియైన లీలావతిని కూడచెరబెట్టదలచి అమెను ఈడ్చుకొనివచ్చుచుండిరి. మార్గమధ్య మున నారదమునీం[దు డడ్డుపడి అమెగర్భమున నున్నవాడు పరమ భక్తాగేసరుడుగాన ఆమెను విడువవలసినదిగ ఆదేశించెను. దేవత లక్రుయొనర్చిరి, నారదమునీం[దుడు లీలావతిని తనయాశమమునకు బిలుచుకొనిపోయి. జ్ఞానమును బోధించెను. ఆ గర్భస్థశిశువున కప్పటి నుండియే హరినామము పట్టుపడెను. ఇతడే (ప్రహ్లాదుడు. హిరణ్యకళిపుడు తపముజేసి వచ్చి దేవతలను జయించి ముల్లో కముల కధిపతియయ్యెను. ఆతని కుమారుడైన (ప్రహ్లాదుడు బాల్య మునుండి హరిభక్తుడు. “* కమలాక్షునర్చించు కరములు కరములు శీనాథు వర్ణి చు జిహ్వ జిహ్వ, సురరక్షకుని జూచు చూడ్డులు చూడ్డులు శేషశాయికి (మొక్కు శిరము శిరము, విష్ణునాకర్ణించు వీనులు వీనులు మధువైరి దవిలిన మనము మనము, బగవంతువలగొనుపదములు పదములు పురుషోత్తముని మిది బుద్ధి బుద్ధి దేవదేవుని చింతించు దినము దినము, చృ్మకహస్తుని |[పకటించు చదువు చదువు,” అని చెప్పుచు (పహ్లాదుడు “చదువులలో మర్మమెల్ల జదివితి తండ్రీ!" యన్న సకలళాస్త్రసారమును తండికి వ్యక్త మొనరించెను.

నామప ౦దనము.నామమహిను 88

వి హరిభక్తి మానుమని తండి యెంత చెప్పినను వినడాయెను. అందులకు తండి ళిక్షంపగా ళిక్ష్లల ననుభవించుటకు సిద్ధపడెను. విష్ణుభగవానుని (ప్రార్థించినంతనే _పహ్లాదుడు సంరక్షంపబడుచుండెను, హిరణ్యకళిపు డొక్కనాడు “భగవాను డెక్కడున్నాడు? నాకు చూ'పెదవా? ' యని యడుగగా (ప్రహ్లాదుడు * భగవానుడు నాలోను, నీలోను ఉన్నాడు. అతడు సర్వాంతర్యామి అనగా “అయితే యీ స్తంభములో నుండెనని యందువేని ఇచ్చటనే చూపు*' మని హిరణ్య కళివు డాస్తంభమును గొక్టైును. అ స్వంభమునుండి భగవానుడు నరసింహావతారములో (పత్యత్షమై (ప్రహ్లాదుని రక్షించి హిరణ్యకళిపుని హతమార్చెను. చౌ (భువం సగలాని జపేఉ హరి నాజుం |

పాయవు అచల అనూపమ ఠాఊ. ॥

సుమిరి పవనసుత పావన నామూ ।

అపనే బస కరి రాఖి రామూ ॥ 171

తా॥ (ధువుడు తన సవతితల్లి చే తిరస్కటరింపబడి, దుఃఖముతోను సకామ భాపముతోను శ్రీహరినామమును జపించి, ఆ నామసంకీర్తన [ప్రభావమువలన శ్రీహరిని సాఇెత్కరింపజేసికాని అచలము అనుపమస్టాసముఐన | రుపలోక మును (పాప్టింపజేసికొనెను, పరమభక్షా గేసరుడై స హేనుమంతుడు రామనామ మును స్మరణచేస్‌ (శీరాముని తసపశునిజేసికొ నెను, (శీరామకృపకు బాాతుడాయెను

వి (ధువుడు :. స్వాయంభువ మనువు ప్యుతుడైన యుత్తాన పాదునకు సునీత్కి సురుచి యను భార్యలు గలరు, ఉత్తానపాదుడు సురుచి నతిగాఢముగా 'ప్రేమించుచుండెను. సునీతి వుతుడు (ధువుడు. సురుచిప్యుకు డుత్తముడు. ఒకనాడు. సురుచి సం్యభమమున ఉత్తాన పాదుని తొడపై తన తనయుడైన యుత్తముని గూర్చుండజేసి యానందించుచుండెన్సు, ఆ సంతోషసమయమున తంథడియొడిజేర నెంచి (ధువుడుకూడ ఉత్తానపాదునికడ శేగుచుండ సురుచి [ధువుని

00 (శ్రీరామచరిత మానసము చేయిపట్టుకొని యీవలకు లాగివేసి * నీవు నా తనయుడైన యుత్త మునివలె సుఖముల ననుభవింపగోరుదువేని తపమొనరించి నా గర్భ మున జన్మించు వరము భగవానుని వేడుకొను* మని పరుషముగ శాసించెను ? రాజుకూడ ఆ పసీవాని నుపేక్షించెను. ఈవిషయము నతిదుఃఖముతో (భువుడు తనతల్లియైన సునీతి కెజీంగించెను. సునీతి దుఃఖముతో “నాయనా! (ధువా! నీవు విష్ణుభగవానునిగూర్చి తప మొనరింపుము. నీ యఖభిలాష ఫూరించు* ననెను. తల్లి యాశీర్వాదము బడసి [ధువుడు కాననమున శేగి తప మొనరించెను. హరినామమును జపించి శ్రీహరిని సాక్షాత్కరింప జేసికొనెను. చౌశీ అపతు అజామీలు గజు గనికాఊ | భఏ ముకుత హరి నామ (పథాఊ ॥ కహౌ( కహా( లగి నామ బడొఈ | రామున సకహిం నామ గున గాఈ ॥ 17 తా। నీచుడై న అజామికుడు, గజేం్యదుకు మరియు గణ్‌కకూడ శ్రీహరి నొమప్రభాపముచే ముక్తినొందిరి, నామమహిమను, గుణగణములను గూర్చీ శ్రీరామచంద్రుడే పర్జింపలేడు, అటువంటీ. యుత్క్యాష్టమైన నామమహిమను నేనెంతని పరి ంశతును ? వి॥ అజామిళుడు:. కనూజ్‌ దేశమునందు అజామోాళుడను |బాహణుడు నివసించుచుండెను. అతడు చక్కగ వేదాధ్యయన మొన 80చి యుండెను, అతడు భగవంతునియెడ, మాతాపితరులయెడ అమితభక్తి తాత్పర్యములు గలవాడుగ నుండెను. కర్మవ శాత్తు అతడు వేళ్యాలోలు డాయెను; సద్దుణములాతనివీడెను ; దుర్గుణముల కాట పట్టయి పాపకార్యముల నొనరించుచుజీవనయాత్ర సాగించుచుండెను. అతనికి మృత్యు వాసన్నమాయెను. అట్టితజి ఆతనికి చయంకరా

నామవందనము.నామమహిమ ఫ్ర కారులైన యమదూత లగుపించిరి. ఆయాకారములను గాంచి యతడు భయముజెందెను. మరణమానన్నమైనదని తలచి తన పుత్రుడైన నారాయణుని. రమ్మని పిలిచెను. మరణసమయమున భగవన్నామ ముచ్చరించినందువలన విస్ణుదూత లాతనికడకు విచ్చేసిరి. * ఈతడు ఘోరమైన పాపము జేసినాడు కాన మేము వీనిని తీసికొని పోవుటకు వచ్చితి" మని యమదూతలు నుడివిరి. 'మరణకాలమున ఈతని నోటినుండి *' నారాయణ) యన్న భగవన్నామము వెలువడినది కాన ఈతని పాపము పరిహారమైనది " యని విష్ణుదూతలు నుడివిరి, ఈ మాటలను విన్న యమదూత లదృశ్యమైరి, అజామోళుడు (బతికెను; లానుచేసిన పాపములకు పశ్చాత్తాపము నొంది హరిద్వారమున "కేగి తపస్సుచేసి ముక్తిని పొందెను.

గజుడు లేక గజేందుడు :_ ఇంద్రద్యుమ్నుడు కాపవశమున గజరాజ మాయెను, ఒకనాడు గజేందుడు తక్కిన గజములతో పాటు సరోవరములో ,[కీడించుచుండెను, ఆ సరోవరములోనే యొక మొసలియుండెను. అది *'హూపహు'” అను గంధర్వుడు ?; శాపవశ మున మకర మాయెను. అది గజేర్మదుని పట్టుకొనెను. ఆ పట్టును విడిపించుకొనుకొఅకు గజేందు డెంతయో యత్నించెను, కాని (ప్రయోజనము లేక పోయెను. అర్తుడై బగవానుడైన విషువును శరణువేడెను ఆ యార్తనాదమును విన్నవాడై విష్ణుభగవానుడు గజేంద్రుని సంరక్షంచెను. మకరమునకుకూడ శాపవిమోచనమాయెను"

గణ్‌క ౩. ఈమె యొక వేశ్య ; పేరు జీవంతి. ఈ వేశ్య పేమాళి శయముతో నొకచిలుకను పెంచుచుండినది. ఒక మహాత్ముడు అది వేశ్యాగ్భహమని తెలియక భిక్షకై వచ్చెను, చిలుకకు రామనామము పలుకుట నేర్చుమని యామహోత్తుడు ఆమె నాదేశించెను. ఆమె యటు లొనర్చి.కమముగ రామనామము నుచ్చరించుట యభ్యాస మొనర్చు

రై శ్రీరామచరిత మానసము కొనెను మరణకాలమునకూడ ఆమె పవి్శ్యితమైన రామనామో చ్చారణతో తరించి ముక్షినొందెను. దో॥ నాము రామ కో కలపతరు కలి కల్యాన నివాసు | జో సుమిరత భయో కథాంగ తకే( తులసీ తులసీదాసు ॥ 178 కాగ కలియుగమునందు శ్రీరామనామము కల్చతరువుపంటీది. ఇది సమస్త కల్యాణముల కాటపట్టయినది; 'మోక్షీమొసగునది. ఆటుపంటీి పవి్మితమైన నామ న్మరణనువలన నికృష్ణ తులసీదాసుకూడ తులసీదళమునలే సవితుడాయెను. వి! *తులసీదళములచే సంతోషముగా పూజింతు *నని (శ్రీత్యాగ రాజస్వామి వచించిరి. సర్వులకు ఆరాధ్యదేవత తులసి. పుష్పములు భగవంతుని ౩న్ని సమర్చించినను, తులనీదళములతో పూజించనిదే శ్రీహరి కానందము కలుగనేరదు, తులసి చాలపవిత్రమైనది. తులసి పహోారమనిన (శీకృష్ణున కఠత్యంత పీతి, (పతిహైందవగృహమున తులసి కోట యుండితీరును. వనితలు తులనితీర్థమును పతిదినమును సేవింతురు. భవరోగవై ద్యమునకు తులసి యుపకరించును. ఇంటి యావరణమున జనులు తులసిమొక్కల నమితముగా పెంచెదరు. తులసి పవ్మితత నెంతైనను వర్ణి ౦పవచ్చును- శ్రీరామనామ |ప్రభావమువలన శ్రీతులసీదాశు తులసివలె అత్యంతపవిత్రుడాయెను. సామాన్యముగ దైవారాధన, జపము మానవు నత్యంతపవితుసిగ నొనరించును- త్రీరామపాదసేవకే సర్వస్వము త్యాగముజేసిన శ్రీగోస్వామి తులసీదాసు విషయమున, శ్రీరామ కృప అమోఘము, అపారము. ఆయనకీర్తి తులసివల చిరస్థాయిగా నుందుననుటలో సందియములేదు. చౌ! చహు€ జుగ తీని కాల తిహు( లోకా | ఖభఏ నామ జపి జీవ బవిసోకా ॥ జేద పురాన సంత ముత ఏహూ | సకల సుకృత ఫల రామ సనేహూ ॥ 174

సామవందనము-నామమహిమ 08 శా॥ రామనామము కేవలము కలియగముసందు మ్యోూతమే |పభావము కలీగిసది కాదు, నాల్లుయుగములలోను, మూడుకొాలములయందును, ముల్లోకముల లోను నామమును జపించి సకలజీవులు కోకరపాతు లయ్యెదరు. నమస్తపుణ్య ముల ఫలము శ్రీరామనామమును భక్తితో జపించుటయందే కలదని సజ్జనులు, వేద ములు, సపరాణములయొక్క- నిశ్చితమైన యభ్కిపాయను. చౌ! ధ్యాను [పథము జుగ మఖబిధి దూజే' | ద్వాపర పరితోషత (వభు పూజీం॥ కలి కేవల నుల మూల మలీనా | పాప పయోనిధి జన మన మీనా ॥ టో తా॥ మొదట సత్యయుగమున ద్యానమునకు (పాధాన్య మొకగబడినది. సత్యయుగములో నుండిన (ప్రజలు ధ్యానమార్గముచే ముక్తినొందుచుండిరి, రెండ వది (కేతాయగము, యజ్ఞయాగాదులకు ప్రాముఖ్యము గలది, మోజి'పేశుగలవారు ధసవ్యయముజేసి కనకోర్చి యజ్ఞయాగాదులను జేయుచుండిరి.. ద్వాపరయుగ మున పూజచేశత భగవానుని (పసన్నుని గావించుకొనుచుండిరి. కలియగము 'శేపలము పాపభూయిష్టమైనది. కలియుగములో మానపులహృదయములు సముుదములోని మీనములవంటివి, వి *రఘువంశము * నందు కాళిదాసమహాకవి యజయాగా దుల్మపాశస్త్యమునుగూర్చి విపులముగ వర్ణించిరి. దిలీపమహారాజు యజ్ఞ యాగాదులను చే ముచుండుటనుగూర్చి యీవిధముగ నుడివిరి. దుదడోహ గాంస యజ్ఞాయ సస్యాయ మఘవా దివమ్‌ | సఎపద్వినిమయేనోబౌ దధతు ర్భువనద్వయమ్‌ అనగా దిలీపమవహోరాజు భూమినుండి పన్ను[గహించి దొనితో ఇం్యదాది దేవతలకు హవిర్భాగము నిచ్చుటకు యజ్ఞములు చేయు చుండెను. ఇందుడు సంతుష్టుడై , నస్యములు "పెరుగునట్లు పర్ష ము గురియుచుఎడెను. ఇరువురును పరన్సరము ఇచ్చుటచేతను; పుచ్చు కొనుట చేతను రెండులొకములను పోషించుచుండిరి.

క్రి శ్రీరామచరిత మానసము (శేతాయుగము ;_ (తేతాయుగమున యజ్ఞములచే దేవతలను సంతుష్టుల గావీంచు చుండిరి.- ధనథధాన్యములను వినియోగించి శమకోర్చి యజ్ఞములనుజేసి ముక్తి బడయుచుండిరి. కనుకనే, ఆ యుగమున యజ్ఞములకు ప్రాధాన్య మొసగబడినది,. హావిర్భాగముల నొసగి దేవతలను తృప్పిపరచినచో వారు కరుణించి, భూమిని సస్య శ్యామలముగ చేయుదురని (తేతాయుగమున పలువురు యజ్ఞములను చేయుచుండిరి, మునుపు |[పజాపతి (బ్రహ్మదేవుడు) యజ్ఞ ములతోగూడ 1పజ లను నృజించి యిట్లు పలికెను. “మిరు యజ్ఞముచేత వృద్ధి చిెందుడు. ఇది మీకు కోరినకోరికల నిచ్చునది యగుగాక. ౫” భగవద్గీతయందు (శీకృష్ణపరమాత్తుడు కర్మయోగమునుగూర్చి అధ్దనునకు బోధించునప్పు డిట్టనెను :___ ధ్రేవాన్ఫావయతానేన తే దేవా భావయంతు వః 1 పరస్పరం భావయంతః (శ్రేయః పరమవాప్స్యథ ఈ మ్వైర్ర్ర యజ్ఞము లొనర్చి దేవతల నారాధింపుడు. వారు మిమ్మును వర్దాదులచే బోషింతురు. ఇట్లు మో రొండొరుల వలన మోక్షమును బడయుదురు, ౫ ఇట్లు శ్రీకృళ్ణపరమాత్ముడు యజ్ఞములు మొదలగు శాస్త్రీయ కర్మములను చేయుమని ప్ర, బోధించెను. యజ్ఞ యాగాదుల నొనర్చినచో దానిచే నారాధింపబడి భగవంతుడు అనాదికాల (పవృత్తంబగు కర్మ వాసనలను దెగగొట్టి; కలతలేని యాత్మావలోకనమును కలుగజేయు ననియు జెప్పెను, ద్వాపరయుగము :_. ఇక ద్వాపరయుగములో భగవంతుని పూజించి ఆరాధించి సాక్షాత్కరింప జేసికొనుచుండిరి. కేవలము భగవదర్చనకే భగవానుడు [పసన్ను డగుచుండెను.

నామువందనము-నొమమహీమ 06

కలియుగము :. కలియుగము పాపముల పుట్ట. ఈ యుగమున జనులు మాలిన్యముతో గూడినవారలై యితరుల [శ్రేయస్సును భంగ పజచువారలై యున్నారు. కలియుగములో మానవులహృదయములు పాపరూపమైన సము[దములోని మోనముల వంటివి. చేప నీటినుండి వెలుపలికిరాదు. అటులే పాపములనుండి విము క్రిబొందుటకు కలి యుగ మానవుల మనస్సు లంగికరింపవు, కనుక ధ్యానము, యజ్ఞము, అర్భన యిత్యాదులను జేయుటకు జనులిచ్చగింపరు. చో! నాను కామతరు కాల కరాలా ।

సుమిరత సమన సకల జగ జాలా ॥

రామనాపు కలి అభిసుత దాతా ।

హిత పరలోక లోక పితు మూతా ॥ 176

తా॥ ఇటుపంటిభయంకర మైన కలియుగనులో నామము కల్చసృక్షముతో సమానమైనది, స్మరణమా[ తముననే (పపంచములోని జంజాటములన్నియు నాళ నము గావింపబడును. కలియుగములో రామనామము మనోవాంఛితవలము నొనగు నది. పరలోకములో హితము చేకూర్చునది, అనగా ముక్తినొసగునది. ఈ లోక నున నామమే తల్లి మరియు తండి.

వి నామస్మరణవలన ముక్తికలుగును. నామము, పరలోక మున ముక్తిని (బసాదించును. ఇహలోకమున తల్లి దం్యడులవలె మనలను సంరక్షించును. చో! నహి. కలి కరమ న భగతి బిజేకూ ।;

రామ నాను అవలంబన ఏకూ ।

కాలనేమి కలి కపట నిధానూ ।

నామ సుమతి సమరథ హనుమానూ ॥ 177

తా॥ కలియుగములో భక్తి, జ్ఞాన కర్మలకు తావులేదు. ఈ యుగము నందు రామనాను మొక'కే యాదారము, కుటిలత్వములకు పృట్టయగు కలియుగ రూసమైన కాలనేమీని జంపుటకు రామనామమే బుద్ధిమంతుడై న హనునుంతుడు,

08 శ్రీరామచరిత మానసము వి॥ కాలనేమి వృత్తాంతమునుగూర్చియిదివరలో చెప్పబడినది. కాలనేమిని హనుమంతుడు సంహరించెను. కాలనేమిని హను

మంతుడు సంహరించినట్లు, కలియుగమున పొపములను బోగొట్టుటకు

రామనామమే సర్వత సాధనమైనదన్న మహత్తరభావ మిందు స్ఫురించుచున్నది-

దో॥ రామ నాము నర కేసరీ కనక ఠసిపు కళికాల ; జాపక జన (పహలాద జిమి పాలిహి దలి సురసాల ॥ 178 తా॥ రామనామముఎనరసింహభగవానుడు, కలియుగము-_హిరణ్యకశిపుడ:,

రామనామమును జపించువారలు (వహ్లాదునికో సమానులు. ఈ రామనామము దేసత లకు శక్రువులై నవారిని సంహరించి శ్రీరామనామమును జపించువారలసు రక్షించును* . వి! పవ్మితమైన శ్రీరామనామము దేవాదిదేవుడైన నరసింహ బగవాను డనిరి శ్రీతులసీదాసస్వామి. ఇక పాపభూయిష్టమైన కలియుగము క్రూరుడైనహిరణ్యకశిపుడనియు; రామనామామృతమును పానము జేయువారలు భక్తాగ్రేసరుడైన |ప్రహ్లాదునితో సమానులని.యు అనిరి. నరసింహబగవానుడు (ప్రహ్లాదుని హీరణ్యకళిపునిబారినుండి రక్షించిన చందంబున, రామనామము దేవతలకు శతువులు అనగా కలియుగ దైత్యులను సంహరించి, భక్తులను కాపాడునని భావము, కనకకళిపుడు _ నరశేసరి :_ కనకకళిపుడనగా హిరణ్యకళిపుడు, నరకేసరి యనగా నరసింహుడు. ఎవ్వరివలన మరణము సంబవింపకుండునట్టు వరమును (బసాదింపుమని హిరణ్యకళివుడు (బహ్మను 'వేడియుండెను. “జన్మ మెత్తినవా డెన్నటికిని అమరుడు కాజాలడు, ఇంకొకవరమువేడు” మనెను బ్రహ్మ, అంత హిరణ్యకళివుడు 'ర్మాతియందుగాని పగటి యందుగాని, భూమ్యాకాశములందుగాని, మనుష్యులవలన మృగముల వలనగాన్సి దేవతలవలనగాని, రాక్షసులవలన గాన్ని నృష్టిలోని యే జీవి

నామనంచనము. నామమహిమ $్ర నలకూడ నాకు మరణము కలుగకుండునట్లు వరము (బసాదింవు” (౧9

మనెను, (బహ్మ యా వరమును [పసాదించెను. ఈ [పకారము వర మునుబొంది దేవతలకమితమైన దుఃఖము కలుగజేయుచు తుదకు తన ప్యుతుడైన (పహ్లాదునికూడ హిఎసింపమొదలిడెను. చగవాను డెక్కడ నున్నాడో చూపుము లేకపోయినచో నిన్ను హతమార్చెదననెను. బగ వానుడు సర్వాంతర్యామి యని (పహ్హాదుడు నుడివెను. హిరణ్యకళిపు డ్నుగుడై యొకస్తంభనును గొ న్రైను. అంతవిస్ణుభగవానుడు స్తంభము నుండి నరసింహావతారమున గనబడీ హిరణ్యకశిపుని జంపి (పహ్హాదుని రక్షంచెను, చో॥ భాయ కుభాయం అనఖ ఆలసహూ. 1

నామ జపత మంగల దిసీి దసహూర!

సుమిరి సొ నామ రామ గున గాథా ।

కరఉం నాఖ రఘునాథహి మాథా ॥ 170

తా॥ సడ్భావసుతో లేక [పేమకో, వైరభావముళో, (కోధముకో, ఏవిధ ముగ రామనామమును జపించినను దశదిశలయందును మంగళము చేకూరును. కల్యాణ పదమైన రానమనామమునుస్మరించి (శ్రీరామునకు సాష్టాంగనమస్థారమును జేసి నేను శ్రీరాముని సుగుణములను పర్ణించుచున్నాడను.

వి సకామ భావముతోను, నిష్కామ భాషముతోను తుదకు వైరభావముతోనై నను రామనామమును జపింపవల మునని భావము, ఎట్లు చేసినను రామనామమువలన దేశమునకు క్షేమమే కలుగునని శ్రీవారు నుడువుచున్నారు.

శ్రీరాముని గుణగణములు _ శ్రీరామ మహిమ చో॥ మోరి సుధారహి సో సబ భాతీ |

జాసు కృపా నహి. కృపాం అఘాకీ ॥

రామ సుస్వామి కుసేవక మోసో |

నిజ దిసి దేఖి దయానిధి పోసో ॥ కల్ర0

ఛీరామ 7

న! ్రీరామచరిత మానసము శా॥ శ్రీరామచం్మదుడు నే నొనరించిన నేరములను సవరించుకొనున్ను రాముని కృపలేనిదే శ్రీరాముడు (ససన్నుడగుట దుర్లభము. శ్రీరామచం[ దు డుత్త ముడగు స్వామి! మటి నేనో, కుటిలుడనై న సేవకుడను 1 ఇట్లుండియ దయా నిధియైన శ్రీరాముడు నన్ను కృపాదృష్టిళో జూచి పాలించినొడు. వి! * శ్రీరామా! నీవు దీసులకు పరమబాంధవుడవు గదా! నేనో దీనులలో అ్యగేసరుడనై కుటిలుడనై యున్నాను, నా అపరాధముల నన్నిటిని నీవే క్షమించి నన్ను కాపాడినావు' అని భగ వత్సన్ని ధానమున సవినయముగ బల్కుచున్నారు -శ్రీవారు. * ఇక నాకు ది క్కెవరును 'అేరు, నేనుమిగుల పాపిని; పళతితుడను అని ఎవడు అన్యంతార్సితో, దినతతో, బక్తితో బగవానుని (పార్టించునో అట్టివానిని సైతము భగవానుడు కనికరించునన్న యింకొక మహత్తరభావ మిందు స్ఫురించుచున్నది అజామోాళుడు, వాల్మీకి మొదలైన మహాపొపులు ఘుక్తినొందుట జగ్యత్పనిద్ధమైన మిషయమే. చో! లోకహు. జేద సుసాహిబ రితీ | బినయ సునత పహిచానత పీతీ ॥ గనీ గరీబ [గామ నర నాగర | పండిత మూఢ మలీన ఉజాగర ॥ 101 తా; రామ్మపభువు భక్తుని మొజాలకించి, _శపార్టనను మన్నించి భక్తుని (ప్రేమానురాగములను, భక్తి తాత్సర్యములను కనుగొనునన్నమాట లోక్మపసిద్ధ మైనది మరియు వేద్మపసిద్ధ మైనది. ధసపంతుడు-దరి( దుడు, నాగరకురు. మోటుగాదు లేక అనాగరకుడు, పండి తులు._మూర్జులు, క్రీర్మిమంతులు= నీచులు _(ముందు దోహాతో అన్వయము) చో! సుకలి కుకబి నిజమతి అనుహారీ | నృవహి సరాహత సబ నర నారీ ॥ సాధు సుజాన సుసీల నృపాలా । ఈస అంస భవ పరము శృషాలా ॥ 182

శ్రీరాముని గుణగణములు... శ్రీరామమహిమ రి తా సుకపులు-కుకవుల్లు స్త్రీ పరుషులెల్ల రును వారి బుద్ధ్యనుసారము రాజును [పశంసించెదరు. సచ్బీలునై న, శఈశ్య్వరాంశభూతులై న రాజులు... (ముందు దోహాతో అన్వయము) చో॥ సుని సనమానహి. సబహి సువానీ | భనితి భగతి నతి గతి పహిచానీ యహ (పాకృత వమహిపాల సుభాడఊ |; జాన సిరోమని కోసల రాజు ॥ 188 శా॥ సర్వుల వాక్సాతుర్యమును, భక్తిని, వినయమును, చతురత్వమును కనుగొన్నవారై అందరిని న్ఫృుదుమధుర నచనములకో యథాయోగ్యముగ సత్య రింతురు. శః స్వభావము ఇహలోకసంబంధు 2 న రాజుల కన్వయించును. కాని, కోసలాధీశ్వరుడై స (శ్రీరామచం[దుడు చతురశిరో మణ్‌. చో॥ రీరుత రావు సనేహ నిసొతే. | కో జగ మంద మలిన మతి మోతే. ॥ 1గ్ర4 తా॥ శ్రీరామచం్య్యదుదు పరిశుద్ధమైన | పేమానురాగములున్ననే ముగ్ధ డగును. కాని, జగత్తున నన్నుమించిన మూర్జులు మళినబుద్ధిగల వారింకెవరై నను గలరా | దో॥ సఠ సేవక కీ (పీతి రుచి రఖిహహి రామ కృషాలు । ఉపల కియే జలజాన జేహిం సచివ సుమతి కపి భాలు 1185 తా; ఐనను కృపాసాగరుడై న శ్రీరాముడు, ఈ దుష్టసేపకుని (సీకి నవశ్యము స్వీకరించును. శిలలను (సేతువును కట్టుట కుపయోగించిన రాళ్ళను) నాకలుగోను, వాసరభల్లూకములను మంట్రులగాను. చేసికొనిన (శ్రీరఘుకుల భూషణుడు నన్ను పేక్షించునా । వి స్ముగివాంగదాదులను మృగములని యెంచక వారిని మం(తులుగాజేసికొని రాళ్ళను కేవలము జడపదార్థములని భావింపక వాటినికూడ సేతువుగట్టుట కుపయోగించి, సముదమును దాటుటకు

100 (్రీరామచరిత మానసము నావలుగా నొనర్చిన కరుణాసము[దుడై న శ్రీరఘువీరుడు తమను కనికరించి తీరునని శ్రీతులసీదాసు స్పష్టముగ్య సవినయముగ విన్న వించుకొను చున్నారు.

దో! హొహు6 కహావత సబ కహత రావు సహత ఉపహాస |

సాహిబ సీతానాథ సో సేవక తులసిదాన ॥ 186

తాః సకలజనులు నన్ను శ్రీరానుభక్తు డందురు. నేనుకూడ ఇంచుక లజ్జయు సంకోచమును లేక రామభక్తుడని యెల్లరచే. (బశంసింపబడుచున్నాను. కాని సీతాపతియైన శ్రీరామునివంటి స్వామికి, తులసీదాసుపంటి 'సేవకుడన్న నిందను కృపాసాగరుడై న శ్రీరామచం[దుడు సహించుచున్నాడు. -

వి దంభో దర్చోఒభిమానశ్చ దంబము, దర్పము, అభి మానము _ ఇత్యాదులు అసురగుణములని, ఇవే నరకమునకు కారణ మని గీతావాక్యము.

[శీతులసీదాసు తాము సర్వజ్ఞుల య్యును బగవత్సన్ని ధానమున నైచ్యానుసంధానము గావించుదున్నారు. “ ఈశ్వరస్యాష్యభిమాని ద్వేషిత్వాత్‌ దైన్య (పియత్వాచ్చ ' కులాభిమానము, ధనాభిమానము విద్యాఖిమానము గలవారిని చగవ.-తుడు (పేమింపడు, ద్వేషించు ననియు, దీనులను (పేమించునని ము నారద భక్తి సూూతములలో జెప్పబడియున్నది. చౌ! అతి బడి మోరి ఢిఠరాఈ ళోరీ |

సుని అఘ నరకహు. నాక సకోరీ ॥

సమురు సహమ మోహి అపడర అవనే. |

సో సుధి రాను కీన్హి నహి సవనే( ॥ 187

తా। నేను చాల అవినయముగ [వపర్తి ంచుచున్నాను; అసరాధములను పెక్కుచేసినొను. నా పాపప్పకార్యములను గురించి విన్నచో యముడుకూడ నన్న మర్యాదగజూచి నిరసించును అన్న అనేకకల్పసలతో కూడిన భయముజే నేను

(్రీరాముని గుణగణములు-_శ్రీరామమహిమ 101

(కురిగి కృశించి పోపుచున్నాను. కొని కరుణాళువైన (శ్రీరామచం[ దుడు మొతము

స్వస్నములోకూడ నొ గుణదోషములను నా యవినయభావముల నెంచ చావా

పటాని టంత మ

చౌ॥ సుని అవలోకి సుచిత చఖ చాహీ | య "స ఏ భగతి మోరి మతి స్వామి సరాహీ 8(_ ౧౦ సంకి2ంది) .' కహత న సా హోఇ హియం నీకి సో నా. రీరుత రాను జాని జన జీశీ ॥ మైద న్య య గ తా; నే చేసిన అపరాధము లన్నియు మన్నించి, నా (పభుహై

చర్మదుదు నన్ను గూర్చి తెలిసికొని తపు సుచిత్త రూపమైన దిప్యచతువులకో నిరీ

త&&ీంచీిన తరువాతగూడ నా భక్తి, జ్షాన వైరాగ్యములనుగూర్చి 1పశంసించినారు

కొని బాహ్యచ్యష్టిని సెన్నెల్లరు భగపదృక్తుడని కొనియాడపచ్చును. కాని

హృవచయమున సద్భాపసముండవలయును, దాసునిహృదయభావములను తుజ్జముగా

నెలిగి, వాస్త పస్టితిని తెలిసికొని, రఘూత్తముడు రమించును. వి సామాన్యముగా "పేరుపతిస్టల కాళించి జనులు భగవద్భక్తు

లమని విజ్ఞవీగుట పరిపాటి. హృదయాంతరాళమున భగవానుని

జింతింపక, రామదాను లగుటకు యోగ్యత లేకయే బాహ్యాడంబర

పూరితుల్లై తాము భక్తాగేసరుల మనుచున్నారు. కొందరు గుహల

లోనే నివాసము చేయుచుందుకు. కొందకు జడలు, గోళ్ళు పెద్దవిగా

"పెంచుకొని యుందురు, కొందకు జటాజూటము పై రుదాక్రమాలలు

చుట్టుకొని, పులితోలు కట్టుకొని యుందురు, కొందరు అడవులలో

ఆకులు అలములు తిని యేకాంతముగ కుుడెదకు. ఈ వేషధారణ

ఉదరనిమిత్తము కాకుండ ఉండవలయును, ఈ బాహ్యాడంబరపూరితు

లైన వారి చర్యలను (పజలెజీగినను, ఎయిగకున్నను సర్వాంతర్యామి

యైన శ్రీరామచంద్రుడు తెలినికొనును. హృదయమున సద్భావము

లుండ్కి మనోవాక్కాయములతో తనదాసులై నచో శ్రీరామచం[దుడు

దాసుల హృదయ భావనల నెజిగి, రమించునన్న భావమిచ్చట.(పస్ఫుట

మగుచున్నది.

102 ్రీరామచరిత మానసము చౌ॥ రహతి న (పభుచిత చూక కివీకీ।

కరత సురతి సయ బార హిఏ క్రి ॥

జేహిం అఘ బధేఉ వ్యాధ జిమి బాలీ |

ఫిరి సుకంఠ సోఇ కీన్హ కుచాలీ ॥ 189

తాః తమభప్తులు చేసిన దోషములను పౌరబాట్లను (శ్రీరామచం్యదుడు సామాన్యముగ మరచిపోవును. (ప్రభుని మనోమందిరమున భక్పులదోషములకు తావులేదు. భక్తుల అంతరంగమునందుండు సద్భాపములను, మంచితనమును నందలేసిమారులు వారు జ్ఞప్పి చేసికొనెదరు. ఏ పాపకారణముచేత వాలిని వ్యాధునిగా 'థావించి శ్రీరాముడు తుదకు గొట్టైనో అటువంటి దురాచరణమే మరల స్ముగీవు డొనర్చ్బెను. (వాలిభార్యను స్వీకరించెను; ఐనను శ్రీరాము డతని యపరాధను నెంచలేదు.) చౌ॥ సోళఖ రరతూతి చిభీషన కేరి ।

సపనేహు. సోన రామ హియం హేరీ ॥

తే భరతహి భేంటత సనమానే |

రాజసభాం రఘువీర బభథానే ॥ 190

తా॥ అటువంటీపనినే విఖీషణుడుకూడ చేసెను. కాని, శ్రీరామచం[దుడు స్వస్నములోకూడ దాని నెంచలేదు. మునివేషధారియైన భరతుని గలసికొన్న సమ యమున శ్రీరఘునాథు డతనిని సన్మానించెను. రాజసభతోరూడ అతని సుగుణము లసు (పశంసించెను, దో! [పభు తరు తర కపి డార పర తే కిఏ ఆపు సమాన |

తులసీ కహూ6 న రామ సే సాహిబ సీలనిధాన ॥ 191

తా॥ పురుషోత్తముడై న సచ్చిదానందఘనుడైై స, పరమాత్ముడైన శ్రీరాము డెక్కండ? పృత్షపుకొమ్మలపై విహరించు వానరుడెక్కుడ ? కొని అటునంటి వాన రునిగూడ తనతో సమానునిగ చేసికొనెను.

(శ్రీరామచం[దునిపంటి సచ్చీలసంపన్నుడై న స్వామి యెక్కడను లేడని ఛ్రీతులసీదాసు నుడువుచున్నాదు.

(శ్రీరాముని గుణగణములు.శ్రీరామమహిమ 408 దో॥ రామ నికాఈం రావఠి హై సబహీకోనీక | జొంయహసాంీ హై సదాతౌ నీకో తులసిక 1 లలి త ఓ (్రీరామచం(వ ఃసీ సద్దుణజాలమే. మాకు శరణ్యము, సీ కల్యాణ గుణమే సర్వులను మంగళకరులుగ నొనరించును, ౨: పచసము సళ్యమైన యెడల తులపీదాసునకు మంగళమగుగాక | దో! ఏహి బిధి నిజ గున దోష కహి సబహి బహురి సిరు నాఇఖ | బరనఉ6 రఘుబర బిసద జసు సుని కలి కలుష నసాఇ ॥ 10 తాః ఈ విధముగ నా గుణదోషములను జెప్పి, సర్వులకు మరల పందన మాచరించి నేను గ్రీరఘునాథుని నిర్మిలయశమును పర్షన చేయుచున్నాడను. దీనిని భక్తి శద్ధలకో నాలకించినచో కలియుగములోని పాసము లన్నియు నళించును, చౌాగి జాగబలిక జో కథా సుహాఈ। భరద్వాజ మునిబరహి సునాఈ ॥ కహిహఉ6 సోఇ సంబాద బఖానీ 1 సునహు6 సకల సజ్జన సుఖ మానీ ॥ 194 తా॥ యాజ్ఞవల్క్య్యమహాముని యీ రసపత్తర మైనకథను మున్మిశేస్టుడెస భరద్వాజునికి వినిపించెను. అ సంవావమును నేసు (శ్రీకులపేదాస్కు వివరింప బోపుచున్నాడను, సజ్జను లెల్లరును సుఖశాంతుల యనుభపము నొసగు నీ కథను [శద్ధాళక్తులకో నాలకించి తిరింపును. వీ సత్కర్మలద్వారా, శాస్త్రవిహితమైన ధర్మానుష్టానము ద్వారా మనోదోషములు వచలిపోయి పహృాదయము నిర్మలమగును. అంత భగవత్తత్త్వము అనుభవమునకు వచ్చును. పవిత్రమైన శ్రీరామ కథ్యాశవణమువలన సుఖశాంతులు కలిగ రామబక్తియను పరమ సామ్రాజ్యమున కర్తులగుదురు గాన యాజ్జవల్యమహాముని చరద్వా నూ. యౌ గి కక జునికి వినిపించిన శ్రీరామచరిత మూననము నత్మిళద్ధతోను; భక్తితోను

104 ఛశ్రీరామచరిత మానసము (శవణము చేయవలసినదిగా శ్రీతులసీదాసస్వామి సజ్జనులను [పబో ధించుచున్నారు. చౌ! సంభు కేన్హ యహ చరిత సుహావా |

బహురి కృపా కరి ఉమహి సునావా ॥

సోఇ శివ కాగభుసుండిహి దిన్హా ॥

రాము భగత అధికారీ చీన్హా || 195

శా॥ శంకరుడు పూర్వము మనోజ్దిమైన రామచరితమును నిర్మాణము చేసెను. తరువాత పార్వతీదేవి కోర్కె పై ఆ కథ నామెకు వినిపించెను. ఆ చరి (తనే శివుడు, కాకభుసుండి రామభప్తడనియు, రాసునామామృతమును [గోలుట కధికారియని భావించి, అతనికి సమ్మగముగా తెలియజేసెను, చౌ! కేహి సన జాగబలిక పని పావా

తిన్హ పుని భరద్వాజ (పతి గావా ॥

కే శశోతా బకతా సమసీలా |

సవందరసీ జానహి( హరి లీలా ॥ 186

కా।ః ఈ కథను కాకభుసుండిపలన యాజ్ఞవల్కు్యుడు విని దానిని భరద్వా జునకు గానముచేసి వినిపించెను, పక్తృయైన యాజ్ఞపల్కు్యడును, (శోతయైన థరద్వాజుడును ఇరుపురును సచ్చీలురు, సమదర్శనులే । ్రీహరిలీలలను సమగ ముగా నెలిగిన వారలు.

వి। భగవత్సేవయే ముక్తి. భగవంతుని పూజగాని, స్మరణము గాని, భగవత్ర థ్మాశవణము_ ఇత్యాదులు ముక్తికి మార్గములు. ఈకథా (శవణమునందు వక్తయు, (శోతయు ఇరువురును మనోవాక్కాయ కర్మలతో భగవద్భక్తులైనచో కథ రక్తిఠబ్ది శాశ్వతానందమును కలుగ జేయును, చౌ! జానహి. కీని కాల నిజ గ్యానా |

కరతల గత ఆమలక సమానా ॥

పౌరఉ జే హరి భగత సుజానా |

శహహి( సునహి( సముర్సుహి. విధి నానా ॥ 197

(శ్రీరాముని గుణగణములు... శ్రీరామమహిమ 105

లా; యాజ్ఞవల్క్యభరద్వాజులు (తికాలజ్ఞాలు: సర్వము వారికి కరతలా మలకము, సజ్జనులై న హరిళక్తులు భగపంతుని లీలారహస్యముల నెలింగినవారు. ఈ రామకథ ననేక్యపకారములుగ జప్పెదరు, వినెవరు, మరియు కెలిసికౌందురు- దోశ మైంపుని నిజ గురు సన సునీ కథా సో సూకరఖేత |

సమురీ నహి తసి బాలపన తబ అతి రహేజంఅచేత॥ 198

తా॥ తరువాత ఈ కథనే నేను (శ్రీతులసీదాసు) వారణాసికేే తమునందు గురుదేవుడు చెప్పుచుండగా వింట్‌ని. కాని అప్పుడు నేను దాల్యచపలత పలన మూర్ధుడుగా నుంట్‌ని. కనుక, వారు నాకు దానిని గురించి తెలియజేయలేదు. దో॥ (శోతా బకతా గ్యాన నిధి కథా రామ కై గూఢ 1

కిమి సమురూూ6 మై( జీవ జడ కలిమల [(గసిత బిమూఢ!1199

కా (శ్రీరామచంద్రుని గూఢమైన కథావిశేషము లన్నింటినిగూర్చి విపరించి చెప్పు వక్తృయు, వినెడి [శోతయు_ ఇరువురును జ్ఞానమునకు నిధిసంటి వారు.

మహామూరులకోను, జడజీవులకోనునిండి పావములకో ఆపరింపబడిన ఈ కలియుగమునందున్న నేను శ్రీరామకథయందలి గూఢరహస్యముల నేవిధముగ డెలినికొందును?

వి ధనమును 1పోగుచేయుటకు ధనాగారమెటో, త్రీరామ

టై లు కథలను జెప్పువక్తయు, వినెడ్మిశోతయు జానమునకునిధులని భావము, ఖా

కలియుగము పాపభూయిస్టమైనది. ఈయుగమునందు జనులు పామరులై వగవద్విషయమునగాక సిరంతరము లౌక్తికవిషయము లంటే నిమగ్నులయి యుందురు. లోకాభిరామాయణములతో, విహారములతో, కాలము గడపుచుందురు. మరికొందరు పఠరధనాస క్తులై ధనార్దనకోన మెన్నియో పాపకృత్యములను చేయుచుందురు, ఇటువంటికలియుగమున భగవానునియెడ భక్రి భావము లుత్పన్నము గావించుకొన్సుట కడుపయాస యని శ్రీవారుదాటించుచున్నారు.

ళం

108 శ్రీరాముచరిత మాననము చౌ! తదపి కహీ గురు వారహిం బారా ॥

సముకరు పరి కభు మతి అనుసారా ॥

భామాబద్ధ కరబి మైంసోఈ |

మోరే మన [సబోధ జేహిం హోఈ ॥ 200

శా॥ ఐనను గురువు మాటిమాటికిని. చెప్పిన కథలు కొన్ని నాకు దెలియ పచ్చినవి. అవియే ఇప్పుడు నేను చక్కనివైలిలో రచించెదను. ఇట్లు రచించుట పలన నా కానందము కలుగుగాత; =

వి బాల్యచాపల్యమువలన శ్రీగురుమహారాజు తమకు వివ రించిన కథలను (శ్రద్ధగా నాలకింపకపోయినను, ఆ గురుదేవుని యను (గహమువలన తమకు సర్వము అవగతమై, [శీరామచరితమానసమును బహురంజకముగ రచించుట కా కథలెంతయో తోడ్బ్పడినవని శ్రీతులసీ దొసిచట నిర్వచించుచున్నాడు, చో! జస కభు బుధి బిబేఠ బల మేరేం

తస కహిహఉం హియం హరి కే (పేరే ॥

నిజ సందేహ మోహ [భను హరనీ |

శరఉం కథా భవ సరితా తరనీ ॥ బి01

కా నా బుద్ధిలము ననుసరించి ్రీహరిషపేరణానుసారముగ ఈ కథను వివరించెదను. నా సందేహములు, అజ్ఞానము," మోహమును హరించు పవి్మిత మైన శ్రీరామకథను రచించుచున్నాను. ఇది సంసారసాగరమును తరింపజేయు టకు సాపపంటిది.

వి శ్రీతులసీదాస స్వామి యీక్యతిని భగవదర్పితము చేయు చున్నాడు,

• శ్రీరామచం[దా ! పరమపవిత్రమైన నాయొక్క యీ కవీత యనెడి కన్యను నీ కొసగుచున్నాను. ఈమె సర్వలక్షణసంపన్ను రాలు. ఈమెను (ప్రేమతో పర్మిగహింపుము. ఈమె. వలన నీకు సంతోషము

శ్రీరాముని గుణగణములు...శ్రీరామమహిము 1107 మజియు మంచిఖ్యాతియు, నాకు కృ తార్థతయు లభించును" అని శ్రీతులసీదాసు నిర్వచించుచున్నాడు. చో॥ బుధ బిిశావు సకల జన రంజని | రామకథా కలి కలుష బిభంజని ॥ రామకథా కలి పంనగ భరనీ । పుని బిబేక పావక కహు6 అరనీ ॥ ౬02 తౌ శ్రీరామకథ పండితులకు కాంతి నొనగుసది; సర్వజనరంజక మైనది, సద్వలను | పసన్నులను జేయునది, కలియుగములోని పాపములను హరింపజేయు నది. వివేకరూపమైన అగ్నిని [ప్రకటితము జేయుటకు అరణివంటిది. వి హంసి సర్పమును సంహరించు చందంబున, (శీరామకథ కలియుగములోని పాపములను హరింపజేయును. అరణియనగా అగ్ని పుబ్దించుట కుపయోగించుకల్ల., అరణి అగ్నిహో[తమై యజ ళు రవి యా శా యాగాదులు కొనసాగినట్టు పవ్శితమైన రామకథ సద్విద్య కాల శ్వర. యా వాలమై వివేకమును పెంపాఎదింపజేసి సుఖశాంతుల నొసంగి జ్ఞానమును [పొపింప జేయుటకు సాధన మగునని భావము. చో! రామకథా కలి కామద గాఈ |; సుజన సజీవని మూరి సుహాఈ ॥ సోళ బసుధాతల సుధాతరంగిని । భయ భంజని [భమ ఖేక భుఅంగిని ॥ 208 తా॥ రామకథ కలియుగములో సకలమనోరథములను సఫలము గావించు టకు కొమధేనువువంటిది, సజ్జనులకు సంజీపనిపంటిది, రామకథ యీ సృథ్వీతల మున అమృత పవాహముళో కూడిస నదిపంటిది; జననమరణభయళోకములను నాఠశనముజేయునది రామకథ, (భమరరూపమండూకములను భక్షించుటకు సరము పంటిది,

108 (్రీరామచరిత మానసము

వి। సకలశాస్త్రనినమాగమసారమైన ,[శీరామకథ జననమరణ చయమును దూరము చేయునటువంటిది, సకలమనోరథముల నీడేర్చుకామధేనువు వంటిది పవ్మితమైననదివంటిది. కప్పలను పాము తినునట్లు మోహమును బావుటకు రామకథ పామువంటిదని భావము. చౌా॥ అసుర సేన సమ నరక నికందిని |

సాధు బిబుధ కుల హిత గిరినందిని ॥

సంత సమాజ పయోధి రమాసి।

బిస్వ భార భర అచల ఛమాసీ ॥ ద04

తా॥ ఈ రామకథ అసుర సేనతో సమానమైన నరకమును నాశనమొనర్భు టకునుు సాధుస్వభాపుం్తైన దేవతలకు హితమొనగూర్చుటకును పర్వతరాజ కుమాతిమైన పార్వతివంటిది. _శ్రీరామకథ సజ్జనసమాజరూపమైన క్షీరసముద మున వెలయు లక్ష్మీదేవితో సమానము. మరియు సంపూర్ణవిశ్వభారమును భరించు అచంచలమైన సృథ్విరో సమానము.

వి దుష్టశిక్షణము, శిష్టరక్షణముచేయుటకు దుర్గ ఎటులో, కలి యుగములోని పాపములను హరింపజేయుటకు రామకథగూడ అటు వంటిదే. క్షీరసాగరముననే లక్ష్మీదేవి వెలయును- అ్రే సజ్జనసమా జమున రామకథకు ('పాశస్త్యము మెండు. భూభారమును వహించుట యందు, క్ష్రమాగుణమునందు భూదేవివఠె (శీరామకథామృతమును (గోలినవారు దయ, క్షమ, ఓర్చు ఇత్యాది సుగుణములతో విరాజిల్లైద రన్న భావ మిచ్చట స్ఫురించుచున్నది. చౌ! జమ గన ముహ. మసి జగ జమునాసీ।

జీవన ముకుకి హేతు జను కాసి ॥

రామహి [సియ పావని తులసీసీ |

తులసిదాస హిత హియం హులసీ సీ ॥ శి05

(శ్రీరాముని గుణగణములు...శ్రీరామమహిమ 100

తా; యమదూతల ముఖములపె మసిబూయుటకు రామకథ యమునానది పంటిది. జీవులకు ముక్తి నొసగుటకు వారణాసిసంటిది. ఈ రామకథ శ్రీరామునికి వవి్యితమైన తులసితో సమానముగ (పియమైనది. తులసీదాసునకు హులసితో (్రీతులసిదాసు జనని సమానముగ పొతము చేకూర్చునది.

వి పవ్మితమైన యమునానదిలో స్నానమాచరించినచో సమస్త పాపములనుండి విముక్తిబడయు చందంబున, రామకథను [శవణము చేసినచో యమదూతల వలన బచీయపడునిమిత్తము లేదు, కాశిలో మరణించిన వారికి ముక్తి కలుగునుకదా ! అటులే జీవులకు ముక్షినొసగుటకు రామకథ పుణ్య క్షేత్రమైన వారణాసి వంటిది. పవ్మితమైన తులసీదళము బీగవానున 'కెట్టు (ప్రీతికరమో రామకథ (శీరామునకు 1పీకికరమైనది. [శీతులసీదాసునకు ఆతని జనని హులని వలి హితము చేకూర్చునది రామకథ యని భావము,

“ చదజనపరులకేల దండపాణి చయము మనసా' అనిశ్రీత్యాగ రాజస్వామి ఒక కీర్తనయందు శ్రీరామబభజన చేయువారికి మృత్యు వనిన భయము బేదనిరి.

ఇచట రామకథాశవణము శోకచభయాదులనుండి జీవుని విముక్తినొందించునని శ్రీతులనీదాసు నుడివిరి, చౌ! సివపియ మేకల సైల సుకాసీ;

సకల సిద్ధి సుఖ సంపతి రాసీ ॥

సదగున సుఠరగన అంబ అదితిసి।

రఘుబర భగతి (పేమ పరమితిసీ ॥ 206

తా; శ్రీరామకథ శంకరునకు పవి[తమైన నర్మదానదితో సమానముగ [పియమైనది. సకలసిద్ధులకు సుఖసంపత్తులకు రాశియైనది, సద్దుణరూపమైన దేప తల యుదృపము మరియు పాలన పోషణగావించుటకు మాతయైైన అదితికో సమౌన మైనది. థ్రీరఘునాథునియందలి థ క్తి [మల కాటపట్టయినది.

[110 ఛ్రీరామచరిత మానసము దో॥ రామ కథా మందాకినీ చ్మితకూట చిత చారు ! తులసీ సుభగ సనేహ బన సియ రఘుబీర బిహారు ॥ 07 తా॥ (శ్రీగో స్వామితులసీదాసు ఇవ్విధముగ నిర్వచించుచున్నాడు. శ్రీరామ కథ ఫవి(తమైన మందాకిసీనది. నిర్మలచిత్త ము-చిితకూటము. అందలి స్నేహమే లేక యేకా్యాగతయే అరణ్యము. అందులో శ్రీసీతారాముడు విహరించును. వి చ్యికకూటము నిర్మలచిత్తముతో బోల్బబడినది. చిత కూటమున పవ్మితమైన మందాకినీ నది పవపించును. మందాకిని వోలె పవ్మితమైనరామకథను మనోహరమైన చ్మితకూట సదృశ నిర్మల చిత్తముతో గానముచేసిన వారి హృదయములలో శ్రీ సీతారాముడు విహరించునన్న భావ మిందు గానవచ్చుచున్నది. చౌ! రామచరిత చింతామని చారూ । సంత సుమతి తియ సుభగ సింగారూ ॥ జగ మంగల గునగామ రాము కే। దాని ముకుతి ధన ధరమ ధామ కే ॥ న08 తా ్రీరామచర్మిత అమూల్యమైన చించామణ్‌; సజ్జనులకు సుబుద్ధిరూప మైనది; స్త్రీకి శృంగారము. శ్రీరాముని సుగుణసంపద జగత్యల్యాణము చేకూర్చు నది. ధర్మార్థకామమోత్సముల నొసగుసది, చౌ॥ సదగుర గ్యాన బిరాగ జోగ కే । బిబుధ వైద భవ భీమరోగ కే ॥ జనని జనక సియ రాము (పేమకే। బీజ సకల [బత ధరమ నేమ శే ॥ ౭09 తాః జ్ఞాన వైరాగ్య యోగమును |ప్రసాదించుటకు ్రీరామచరి్యిత సద్దు జా రూ షీ రువు వంటిది, | పపంచసందింధమైన భయంకర వ్యాదులను (భివరోగములను) నాశన మొనర్చుటకు దేపతలకు వై ద్యులై న అశ్వినీకుమారుల వంటిది. శ్రీసీతా గాములయందలి భక్తి_పేమలను పెంపొందింపజేయుటకు జననీజనకులతో సమాన మైనటువంటిది. (వళ, ధర్మ; నియమనిష్టలకు వీజమువంటిది.

(శ్రీరాముని గుణగణములు...శ్రీరామమహిమ [11

వి “యస్య డేజే పరా బ్‌క్తిః యథా దేవే తథా గురౌ తస్యైతే కథితాహ్యర్థాః (పకాశంతే మహాత్మనః *_ దేవునియందు ఎవనికి గొప్పభక్తిగలదో గురుదేవుని యందును అంతటిచక్తిగల మహాత్మున కే నిగూఢమైన 'వేదార్థములు కరతలామలక మగుచున్న వని (శుతి వచిఎచినది గదా! గురువాక్యమే బభగవద్వాక్యము. గురు దేవునిసేవ బహువిశిష్టమైనది. కాన శ్రీరామచర్శితము సధద్గురువువంటి దనుచున్నాడు శ్రీతులసీదాసు. జ్ఞాన, వైరాగ్య యోగములను పసా దించుటకు సద్గురు వే విధముగ తోడ్పడునో, చగవత్తత్త్వము నెజుంగ జేయుటకు తన దివ్యగ౨థమైన శ్రీరామచరితమానస మటుతే తోడ్ప డునని చెప్పుచు, తన దివ్యగంథముయొక్క మాహాత్మ్యమును 'దెలుపు చున్నాడు కవి.

తల్లి దర్యడ్రులు బిడ్డల నత్మిపేమతో బెంచెదరు. బిడ్డల్మపేమయే తల్లిదర్యడులకు కావలసినది. తమసర్వస్వమును బిడ్డలకు ఇచ్చి 'వేసెదరు, బిడ్డ౬లయందు తల్లి దర్యడ్రుల కెట్టి వాత్సల్యము దినదినాభి వృద్ధిగాంచునో, అళ్లు తన శ్రీరామ ద్రివ్య్యగంథ పఠనమువలన కాముని యందలి భక్తి.పేమలు "పెంపొంది మనస్సు బగవదర్చితమగునని శ్రీతులసీదాసస్వామి వచించుచున్నాడు. అళ్వినీక్రుమారులు ;_

సూర్యపత్నియైన' సుజ్ఞాదేవి పతితేజమునకు తట్టుకొవజాలక అళ్వినియె కురు క్షేతమునకు విచ్చేసెను. ఈమెకు ఇరువురశ్వినీ కుమారులు జన్మించిరి. అళ్వినీకుమారులు దేవతలకు వైద్యులు. వీరు చ్యవన బుపషికి దృష్టి, శక్తి; నవయౌవనము; సౌందర్యమును దాన మొనర్చిరి.

ఇట్టి తటి, దధ్యుడు అను బుషి ఇం్యదునిడచే (బహ్మవిద్యను బొందెను. ఆ విద్య నొసగుసమయమున ఇంద్రుడీవిధముగ బుషితో

112 (శ్రీరామచరిత మానసము ననెను 'ఈవిద్యను నీవెపరికైన నొసగితివేని నీ శరీరమునుండి నీ శిరస్సు వేరగును” అని.

ఆ [బహ్మవిద్యను పొందునిమిత్త మై అశ్వినీకుమారులు దధ్యుని కడకేగి యిట్టనిరి :

“మునీశ్వరా |! (బహ్మవిద్యను పొందునిమిత్తము మేమిట కరు దెంచితిమి. మో శిరమును మో శరీరమునుండి వేరుచేసి ఆ స్థానమున అశ్వశిరస్సును జోడించెదము, బ్రహ్మవిద్య నుపదేళించుతటి మి శిరస్సు వేరైనచో మో నిసర్గశిరస్సును మో మొండెమునకు జోడించెదము. "

ఇందులకు దధ్యు డంగీకరిచి అశ్వశిరస్సుతో (బ్రహ్మవిద్య నుప దేశించెను, అప్పు డాతని అశ్వశిరస్సు మొండెమునుండి చేరయ్యెను. అశ్వినీకుమారులు బుషియొక్క శిరస్సును తెచ్చి మరల ఆతని మొండె మునకు జోడించిరి,

పాండురాజ పత్నియెన మాద్దీదేవి అళ్వినీకుమూరుల అను గ్రవహామువలన నకులసహదేవు లను పవ్యుతులను బడసినది. చౌ! సమన పాప సంతాప సోక కే ।

[ప్రియ పాలక పరలోక లోక కే ॥

సచివ సుభట భూపతి బిచార కే ।

కుంభజ లోభ ఉదధి అపార కే ॥ 210

తా। (శ్రీరామకథ పాపను, సంతాపము, శోకము నాశనము గావించి, ఈ లోకమును, పరలోకమును |పియముగా పాలన చేయునటుసంటిది. (ఇహపర సాధకమైనది). ఇహపరసౌఖ్యము నొసగునది, డ్ఞానరూపమైన రాజుసకు పర్మ్శాకను శాలిమైన అమాత్యునిపంటిది; లోభరూపమైస అపారనము్యద్రముసు ఇంకింప జేయుటకు అగస్త్య్యమహాముని పంటిది,

వి బుద్ధిమంతుడై న విశాలహృదయముగల రాజునకు శౌర్య వంతుడై న మంతి యెంతటి సహాయకారియో, శోకనంతాపములను బాపుటకు రామకథ యట్టిదని భావము,

శ్రీరాముని గుణగణములు-_న్రీరామమహిమ 118

కుంభజుడు ;_ కుండయందుంచిన తేజమునుండి యుత్పన్న మైన వాడు గనుక అగస్త్యుని కు౨భజుడందురు. వృతానురుని మరణా నంతరము రాక్షసులెల్లరు సము[దమున నివసింప దొడగిరి. రాతి "వేళలందు వెలుపలికివచ్చి యుషులనెల్ల బశ్షంచుచుండిరి. అట్టితలి అగస్త్యమహర్షి ఆచమన మొనరించి సముదమును ఇంకింపజేసెను,

లోభరూపమైన భవచయరూపమైన సంసార సాగరమును ఇంకింపజేయుటకు రామకథ సాక్షాత్‌ అగస్త్యమహాముని వంటిది. చౌ॥ కామ కోహ కలినుల కరిగన కే।

కేహరి సావక జన మన బన కే ॥

అతిధి పూజ్య [పియతమ పురారికే।

కామద ఘన దారిద దవారి కే ॥ 4!

తా శ్రీరామకథ భప్తలనునోరూపమైన పనములో విహరించునది. కౌమ, (కోధములను కలళలియుగముతోని పాపములనెడి గజరాజమును సంహరించుటకు సింగప్పపిల్ల పంటిది: శివున కారాధ్యదై పము; [పియమైన అతిథి; దారి చ్యమనెడి కార్చిచ్చు నార్చి వేయుటకు సాధనమైన మేఘము, చౌ॥! మం[త మహామని విషయ బ్యాల క్తి

మేటత కఠిన కుఅంక భాల కే ॥

హరన మోహ తమ దినకర కర సే!

'సివక సాలి పాల జలధర సే ॥ నేక

తా (శ్రీరానముకథ విషయాసక్తి యనెడి సర్పముయొక్క విషమును దింప్ప టకు మహామంతము ; మరియు మహామణివంటిది. (శ్రీరామగుణగానము (ప్రారస్ధ మునుండి విముక్తులను గావించును. మోహమనెడి అంధకారమును హరించుటకు రామకథ సూర్యకిరణములకో సమానమైనది. భక్తియనెడి పశుసంపదను పాలన వోషణలు గావించుటకు మేఘమువంటిది.

థ్ర్రీరామ 8

114 ్రీరామచరిత మానసము వి॥ మహామంత్రమునకును, మహామణికిని సర్పము కట్టువడును. అటులే విషయాసక్తులను బాపుటకు శ్రీరామకథ, మహామంతము మరియు మహామణిపంటిది. సూర్యు డుదయించినతోడనే యెొతటి దట్టమైన అంధకారముగూడ ,తుటిలో మాయమగురీతి శ్రీరామకథ అజ్ఞానాంధకారమునుబాపి జ్రానసూర్యుని (వకాశింపజేయును., పశు సంపద వృద్ధిగాంచవల మునన్న వర్షపాత మావశ్యకము, వర్షముచేత పైరులు. పచ్చపడి గడ్డి సమ్మద్ధిగ పెరిగిన పశుసంపద అభివృద్ధి గాంచును. పశుపోషణకు మేఘమువలె శ్రీరామకథ సజనసంపదను వృద్ధిజేయుటకు మేఘమువంటిదని భావము. జె

• బాహు (పతిష్టమృ వివృద్ధమన్యు.. రబ్యర్ష మాగస్కృత మస్పృశద్భిః రాజా స్వతేజోఖి రదహ్యతాన్త_ ర్భోగీవ మన్తౌ్రషధరుద్ధవీర్యః ? అన్న కాళిదాససూక్షి అనుసంధేయము. చౌా॥ అభిమత దాని దేవతరు బర సే । సేవత సులభ సుఖద హరిహర సే ॥ సుకబి సరద నభ మన ఉడగన సే । రామభగత జన జీవన ధన సే ॥ 218 కా॥ ్రీరామచరి[తము మనోవాంఛిత ఫలము నొసగుటకు ేష్టమైన కల్చవృక్షముతో సమానమైనటువంటిది. సేపచేయుటకు హరిహరులకో సమా నముగ_ సులభమైనది. _ సుకవిరూసమైన శరదృతువునందు ననోరూపమైన ఆకాశమును నుళోభిక మొనర్చుటకు తారాగణములకో సమానమైనది. భక్షులకు జీవనాధార మైనది. చౌ! సకల సుకృత ఫల భూరిగ భోసే | జగ హిత నిరుపధి సాధు లోగ సే ॥ సేవక మన మానస మరాల సే । పావన గంగ తరంగ మాల సే ॥ దత

(శ్రీరాముని గుణగణములు. శ్రీరామమహిమ శ18

తా॥ (శ్రీరామకథ సంపూర్ణపుణ్యముల ఫలము; అనంతభోగములకో సమానమైనది. జగత్తునందు హిత మొనర్చుటకు సాదు, సజ్జనులతో సమౌన మైనది, 'సేపకుల మనోరూపమైన మానస సరోపరముసందు హంసతో సమానమైనది పవిళమొనర్చుటకు గంగాతరంగములతో సమానమైనది.

వి మానససరోవరమునందే హుఎస విహరించునది! మానస సరోవరములోని స్వచ్చమైన జలమువోలె సజ్జనునిమనస్సు నిర్మలముగా నుండును, _ శ్రీం మకథ మానససరోవరమునందు విహరించు రాజ హంసవోలె పవ్మితమైనది, మానససరోవరప్ప స్వచ్చమైన జలమును (గోలు రాజహంసవలె ఎవరు నిర్మలహృదయముతో శ్రీరామనామా మృతమును పానముదేసెదరో వాకు పరమపవిత్రులు, చరితార్థులన్న ఒకానొక మహత్తరబావమిందు స్ఫురి:చుచున్నది.

“తుంగ తర "గే గఎగే........దూరీకృత జన పాపసమూ హే" అని గంగామాహోాత్యుమును గూర్చి చెప్పబడినది. పాపులనుగూడ పొవనులజే యు గంగవోలె రామకథ పాపులను పవ్శితుల నొనర్చు చున్నది.

శ్రీరామ చరిత మహిము

దో॥ కుపథ కుతరక కుచాలి కలి కపట దంభ పాషండ ।

దహన రామ గున [గామ జిమి ఈంధన అనల

(ప్రచండ 1 బ్‌

తా॥ దుర్మార్గము, కుతర్కాము, దురాచరణమ్ము మరియు కలియుగమున (పష్ట్వలించు కపటము, లోభము, బూటకములను రూపుమాపుటకు శ్రీరాముని గుణసమూహము (పచండాగ్నిపంటిది; దో! రామచరిత రాకేస కర సరిస సుఖద సబ కాహూ |

సజ్జన కుముద చకోర చిత హిత విసేషి బడ లాహూ 1 £16

116 ్రీరామచరిత మానసము తా॥ (శ్రీరామచరితము పూర్ణచం[దునిశీతలకిరణములకో సమానముగ ఎల్లరకు సుఖము నొసగునది కొని సజ్జనకుమువములకు, వారిచిత్తనులనెడి చకోరములకు విశేషముగా హితము చేకూర్చునదై లాభదాయక మైనది, వి1 పూర్ణ చం్యదుడు సర్వ్మపజానీకమునకు చల్లదనము నొస గును, చందు డుదయించుటతోడనే కుముదములు వికసించును. చకోరపక్తులు చం్యదోదయ మగుటచే అమితానందము నొందును. కుముదపుష్పములకు, చకోరములకు బోల్చ్బబడిన సజ్జనులు శ్రీరామ కథా[శవణమున లీక అధ్యయనమువలన (బహ్మానందమును బొందిన చారగుచున్నారు. చా! కిని (వస్న జేహి భాతి భవానీ | జేహి విధి సంకర కహి బథానీ ॥ సో సబ హేతు కహబ మె. గాఈ | కథా (ప్రబంధ బిచ్మిత పనాఈ ॥ జ శా॥ ఏ విధముగ పార్వతీదేవి ఈశ్వరుని పశ్నించినది, ఈశ్వరు దేవిధముగ సవిస్తరముగ | పత్యుత్తర మొసగినాడు మొదలగు సమస్తవిషయ ములను లేక కారణములను నేను విచితకథలతో నొప్పాలునట్లు రచించి గాసము చేసి వినిపింతును, చౌ! జేహిం యహ కథా సునీ నహి. హోఈ | జని ఆచరజ కరై సుని సోఈ ॥ కథా అలౌకిక సునహీంజే గ్యానీ 1 నహి ఆచరజు కరహి6 అస జానీ ॥ రామ కథా క్రైమితి జగ నాహీం। అసి (పతీతి తిన్హ కే మనమాహీ. ॥ నానా ఖా(తి రామ అవతారా | రామాయన సతకోటి అపారా ॥| న8

శ్రీరామచరిళత మహిమ 117 కా॥ ఈ కథను మీరు ముందుగా వినినను మరల దీని నాలకించి ఆశ్చర్య పడపలదు, జ్ఞానువై నవారు చా విచ్మిశకథను తెలిసికొన్న తరువాత అశ్చర్యపడ వోరు; ఏలన (ప్రపంచమునిందు రామకథ యొక'సే కాదు, రామకథ లనంకము లనియ్యు (శ్రీరామచంటదు సవతారములు. పెక్కు గలపనియు, కోట్లకొలదిగ రామాయణము లున్నవనియు ఎల్లరు విశ్వసింతురు, చౌ। కలప బేద హరి చరిత సుహాయ్‌ | భాంతి అనేక మునీసస్హ గాయే 11 కరియ న సంసయ అస ఉర అనీ । సునిఅ కథా సాదర రతి మానీ ॥| 219 తా; కల్చ ఛేదానుసాశముగ శ్రీహరి సుందరచరి[తములను మునీశ్వరు లనేక (పకారములుగా గానెముచేసినారు కనుక మనంబున సండేహములకు జోటీ యక అఆవరముఠో [పేమకో శఈ కథ నాలకింపుడు, దో; రామ అనంత అనంత గున అమిత కథా బిస్తార | సుని ఆచరజు న మానిహహి. జిన్హ కే బిమల బిచార ।। గఓి0 తా శ్రీరామచంద్రు డనంతుడు ; శ్రురామగుణము లసంతములు 1 శ్రీరామ కథల విస్త్రృతికూడ అనంతమైనది: ఉన్నతమైన నిర్మలభాపములుకలవా రీకథను విని అశ్చర్యమను మాటను ఒప్పకొానరు, చా। ఏహి విధి సంసయ కరి దూరి । సిర ధరి గుర పద పంకజ ధూరీ 11 వుని సబహీ బినవఉం కర జోరి । కరత కథా జీహింలాగ న ఖోరి | జ! తాః ఈ విధముగ సమస్తసందేహనివృత్తిని గావించుకొన్నవాడనై (శ్రీగురుచరణ సరో జరజమును శిరస్సునందు ధరించి, ఈ కథారచనయందు ఎస రును దోషముల నెంచకుండుట కై, నా కరకమలములను జోడించి సర్య్వులను (పార్థించుచున్నాడను ; పునః అరించుచున్నాడను.

118 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! సాదర సివహి నాఇ అబ మాథా ।

బరనఉ6 బిసద రాను గున గాథా ॥

సంబత సోరహ సై ఏకతీసా |

కరఉ కథా హరి పద ధరి సీసా ॥ ఓిలిది

కా॥ ఇస్వుటు నేను (శ్రీపలసీదాసు ఛక్తిపూర్వుకముగ శంకరుగకు సెమ స్యారించి శ్రీరామచండదుని సుగుణసంసదతోరూడి:, నిర్మల (శ్రీరామచరితమాన సమును వర్శించుచున్నాను. శ్రీహరిపాదపద్మములకు సాష్టాంగనముస్కార మొనర్చి 1881వ సంపత్సరమున ఈ కథారచనను [పారంభించుచున్నాను. చౌాశ నౌమీ భౌమ బార మధు మాసా ;

అవధపురీ యహ చరిత (పకాసా ॥

జేహి దిన రామ జనమ (శుతి గావహి6 |

తీరథ సకల తపి చలి ఆవహిం 1 చి౭ితి

తా॥ చ్లై్యతమాసముసందు సపమితిథి, మంగళవారమునాదు అయోధ్యలో ఈ చరిత | పకాశిత మైగది, (శ్రీరామచందుదు జన్మించిన శుభదినముననే సకల తీర్థములు అయోధ్యకు తరలివచ్చునని వేదము లుద్దాటించు చున్నవిగదా £

ఖు

చౌ! అసుర నాగ ఖగ నర ముని దేవా ।

ఆఇ కరహి6 రఘునాయక సేవా ॥

జన్మ మహోత్సవ రచహి౯ సుజానా |

కరహి6 రామ కల కీరతి గానా క వలి

తా॥ అ కుభదిసముననే అసురులు, నాగులు, పత్తులు, మానపులు, నునులు దేవత లెల్ల రును అయోధ్యకు విచ్చేసి (శ్రీరఘునాథుని సేవించెదరు. జ్ఞానవంతు లును, వి వేకవంతులై నవారలు శ్రీరామజన్మమహోత్పవమును దిలకించి, స్తుతించి (శ్రీరాముని యశమును గానము చేయుదురు.

వి॥ ఏ జన్మమెత్తినను తరింపవచ్చునని శ్రీతులసీదాసిట తెలియ జేసిరి. “బృందాననమున చెట్టుగనో, పుట్టగనో, గుట్టగనోజన్మించినచో నన్ను ధన్యునిగా భావించుకొందు” నని ఉద్ధవుడు వచించెను.

శ్రీరామచరిత నుహిమ 110 దో్‌॥ మజ్ఞహి సజ్జన బృంద బహు పావన సరజూ నీర । జపహి రామ ధరి ధ్యాన ఉర సుందర స్యామ సరీర ॥ 225 తా॥ సజ్జసబ్బంద మంతయు ఆ పవి్యతదినముగ సరయూసదీ పవి్యత జలమునందు స్నాన మాచరించెదరు ; మరియు మనంబున నీలమేఘళ్యాముడై స శ్రీరఘునాథుని ధ్యానించి రామనామమును జపింతురు. చౌ! దరస పరస మజ్జన అరు పానా |! హరళణ పాప కహ బేద పురానా ॥ నది పునీత అమిత మహిమా అతి | కహి న సకణ సారదా బీిమలమతి | 226 శా॥ సరయూసదీ దర్శన, స్పర్శసములు, స్నానాచమనములు, జల పానము పాపమును హరించునని వేదపురాణములు చెప్పుచున్నవి కదా! సరయూ సది సవిత మైనది, దాని మహిమ యనంత మైనది. సరయూనది నహిమను విమలమతిమైన సరస్వతీదేవిగూడ పర్జింపణాలదు, (వాగ్దేవిమైన సరస్వతికే అసాధ్యమైనప్తదు సామాన్యులేపాటియని భావము. ] చౌ॥ రావు ధామదా పురీ సుహివని । లోక సమస్త బిదిత అతి పావని | చారి థాని జగ జీవ అపారా । అవధ తజే( తను నహి సంపారా 4 దరి తా॥ అత్యంతళో భాయమాన మైన అయోధ్యాపురము (శ్రీరామసాన్నిధ్యము నొసగునది; ముక్తినొసగునది; లోకముతో (ససిర్ధిగాంచినది ; అత్యంత పవి (తమైనది. జగత్తునందు అండజ, 'స్వేవజ, ఉద్భిజ్జ, జరాయుజములు _ ఇట్లు నాల్లుపకొరము వైన అనంత జీవరాశులున్నవి. ఇందులో ఎపరు అయోధ్యా సగరమున కాలధర్మము నొందెపరో వారలకు పృనర్జన్మమనుసది లేదు. వి జన్మమృత్యుచ కమున చిక్కక చగవత్సాన్నిధ్యమున నివసింతురు. పునర్జన్మము లేక భగవత్సాన్ని ధ్యమున చిరకాలముండ గలరన్న భావ మిందు స్ఫురించుచున్నది.

120 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! సబ బిధి పురీ మనోహర జానీ | సకల సిద్ధాసద మంగల థానీ ॥ బిమల కథా కర కేన్హ అరంభా । సునత నసాహి6 కామ మద దంభా" ॥ ది2ి8 తా॥ ఈ అయోధ్యాపురము మనోహరమై విరాజిల్లుచు, సకలసిద్ధుల నొనగు నద్దై కల్యాణమున కౌటపట్టయినచని తెలిసికొని నేసీ నిర్మలకథ నారంభించినాను, ఈ కథను (శద్ధాభక్పులకో శపణము చేసినచో కామ, [కోధ మద మాత్సర్య ములెల్లి నళించును, థ్రీరాము చరిత మానస మాహాత్మ్యము చౌ! రామచరితమానన ఏహి నామా । సునత [(శవన పాొఇఅ బిిశామా ॥ మన కరి బిషయ అనల బన జరఈ | హోళఇ సుఖీ జౌం ఏహి సర పరశః ॥ చి29 తా॥ దీనిపేరు రామచరిత మానసము, వీనులవిందొనర్చు శం కథా్యాశపణ మ్మాతమున మనశ్శాంతి లభించును. మనోరూపమైన గజరాజము, విషయరూప మైన దావాసలములో తపించుచున్నను, ఈ రామచరితమానస రూపమైన సరో వరమున కేతెంచినచో సుఖము నొందును. వి గజరాజము దురదృష్టవశమున కార్చి చ్చులోబడి తలడిలి ల లు ౧౧౧ నను, దైవాన్ముగహముతో సరోవరమున కేతెంచినచో బాధనుండి విముకి గాంచును. అటులే మానవులు విషయాసక్ష్తులనెడి దావానల ములో చిక్సుకొని దహింపబడుచున్నను, దైవకటాక్షమువలన [శీరామ త్‌ అ చ్‌ చరితమానసము నవగాహన చేసికొను నవకాశము కలిగినచో వారు తప్పళ సుఖశాంతులను పాొందెదరని కవి ధ్వనింపజేయుచున్నాడు. సరోవరమున నీరు స్వచ్భముగ నుండును. ఇచ్చట శ్రీవారు రామచరితమానస మొక సరోవర మనినారు. సరోవరమున స్వచ్చమైన

శ్రీరామచరీత మానసమాహాత్మ్యము 121 తియ్యని జలమును సేవించిన వారెట్టానందింతురో శ్రీరామచరిత మానసమును వినినవారుకూడ జ్ఞానవైరాగ్యసంపదలచే భాసిళ్లెదరని శ్రీతులసీదాసు వచించుచునల్నడు, చౌ! రానుచరితమానస ముని ఖావన |

బీరచేజ సంభు సుహావన పావన ॥

[తిబిధ దోష దుఖ దారిద దావన ।

కలి కుచాలి కుతి కలుష నసొవన ॥ ద80

కా॥ ఈ రామటరితదూనసము మునులకు (పియమైనటుపంటిది. ఈఫవి త్ర మైన మాససమును శివుడు మున్ను రచించెను. ఇది (తివిధములైన దోషములను, దుఃఖములను హరింపజేయును. కలియుగమునందు జరుగుచున్న దురాచావములను, సకలపొపనులను నాశనము గావించును.

వీ శం_ గుఖమును, ఖావయతి _ కలుగజేయువాడు; గాన శివుడు *శుభుః” అనబడును. అ(శితులకు సుఖకరుడగు సాక్షాత్‌ శంకరుడే రామచరితమానసమును విరచించెను. కాన ఈ మానసము పాపమును, తాపమును హరించి, యెల్లరకు జ్ఞానభిక్ష 'పెట్టుచు, దివ్యానందమును ప్రసాదించునని శవిహ్ఫాదయము. చౌ! రచి మహేస నిజ మానస రాఖా |

పాఖఇ సుసమజు సివా సన భాషా ॥

తాతే రామచరితమానస బర ॥

ధరేఉ నామ హియం హేరి హరషీ హర ॥ చి!

తాః ఈ రామచరిఈను, మహేశ్వరుడు మనమునం దూహించి గుప్త ముగ సుంచుకొనెను,. సమయ మేతెంచినపుడు పాఠ వతీదేవికి ఈ మానసమును వినిపించెను, శంకరుదు గిన్సిని తనహృదయకమలమున గాంచి 1వసన్నుడై, దీనిక “ రామచరితమాననము " అన్న నామథధేయమును సార్థకము జీసెను.

12 శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! కహఉజం శథా సో సుఖద సుహాఈ ॥। సాదర సునహు సుజన పునలాఈ ॥ చిలిది తాః ఇప్పుడు నేను (శ్రువలసీదాసు) సుఖసంళోషముల నొసగు రమ్య మైన శ్రీరామకథను జెప్పెదను. ఓ సజ్జనులారా! ఆదరపూర్వకముగా దీని యందు సునస్సుంచి శద్దాభక్తులతో ఆలకింపుడు, దో! జస మానస జేహి బిధి భయజఉ జగ (పచార జేహి హేతు! అబ సోఇ కహఊ&' (ప్రసంగ సబ సుమిరి ఉమా బృషకేతు ॥ దిఫిఏ కా॥ ్రీరానుచరితమానసపు స్వస్వరూపమునుగూర్చియు. ఏవిధముగ నిర్మాణము గావింపబడినది, ఏ హీతువువలన జగత్పునందు ఇది (పచారము గావింసబడినది - ఇత్యాదిగాథలనుగూర్చి, నేను (శ్రీకులసీదాస్తు ఉమామ హేశ్వరు లను స్మరణచేసి చెప్పుచున్నాడను. చౌక సంభు [పసాద సుమతి హియ' హులసీ | రామచరతమానస కలి తులసీ ॥ కరణ మనోహర మతి అనుపహారీ 1 సుజన సుచిత సుని లేహు సుధారి ॥ ర! ళా॥ శంకరుని కృపాకటాక్షమున తనకు బుద్ధివికొసము కలిగెను. దానికో ఈ తులసీదాసు శ్రీరామచరితమానసకవిగా | పసిద్ధిగాంచెను, తసబుద్ధ్యనుసారముగా సా! సా! అతడు శఈమనోహరగాథను వివరింపదోవుచున్నాడు. కనుక సజ్జనులారా £ నిర్మలచిత్త ములో దీనిని (శ వణముచేసి శ్రీరామనానమూన్కృుతమును (గోలుడు, చా! సుమతి భూమి థల హృదయ అగాధూ । జేద పురాన ఉదధి ఘన సాొధూ ॥ బరషహి రామ సుజస బర బారీ | మధుర మనోహర మంగలకారీ ॥ ఓ2లిఫ్‌

(ీరామచరిత నూనస మాహాత్యను 128

తా। సుమతి లేక సాత్తిికబుద్ధియే _ యీ ధరాళలముః। హృదయమే _ దాని లోని అగాధమైన లేక గంభీరమైన స్థానము; వేవప్పరాణములు_ సము చములు ; సజ్జనులు, మేఘములు, సాధు, సజ్జనరూపమైన మేఘమాల శ్రీరాషయళోరూప మైన వభుర మనోహర మంగళకరమైన జలమును గురియించును.

వి సము్ముదమునుఎడి మేఘములు జలము సేకరించి వర్ష రూపమున విడచునట్లు అనంతమైన యగాధఛమైన సముదమువంటి 'వేదపురాణముల నుఎడి మేఘరూపమైన సజ్జనులు శ్రీరాముని యశో సంపదను ఇత్యాది వేదాంత విషయములను (గ్రహించి, మేఘములు వర్షము గురియించుసట్టు శ్రీరామయశమును చాటుదురని భావము.

“దుదోహ గాంస యసజ్ఞాయ, సన్యాయ ముఘవా ఏవమ్‌

స:పద్వినివ యేనోబౌ దధతు ర్ఫువనద్వయమ్‌ అన్న శ్రీకాళిదాసనూక్తి అనుసంథేయము. చౌ! లీలా సగున జో కహహి6 బఖానీ |

సోఇ స్వచ్చతా కరణ మల హానీ ॥

[పేమ భగతి జో బరనిన జాఈ |!

సోఇ మధురతా సుసీతలతాఈ ॥ నం6

తా; ఎసరు సగుణలీలలను సవిస్తరముగ ఫర్జింతురో _ అక్కడనే రామ సుయశోరూపమైన జలముయొక్క నిర్మలత్వముండి, మాలిన్యము నాశనము గావింపదసగది.

సనుణోపాసనయొక్క,_పేమ భక్తి విశ్వాశములు వర్షనాతీతములు. రామ యశోరూసమైన యీజలము మధురముగా శీతలముగా నుందును. చౌ! సోజల సుకృత సాలి హిత హోఈ |

రామ భగత జన జీవన సోఈ ॥

మేధా మహి గత సో జల పావన |

నకిలి శవన మగ చలేఉ సుహావన ॥

1ప్ల4 (ీరామచరిత మానసము భరేజ సుమానస సుఖథల థిరానా | సుఖద సీత రుచి చారు చిరానా ॥ ఓ87 తా॥ రామ సుయళశోరూసమైన యా జలము సత్కర్మరూపమైన పళుసంప దకు హితము చేకూర్చునటుపంటిది. శ్రీరామభక్తులకు జీవనాధార మైనటుపంటిది. ఆ పవ్మితజలము బుద్ధి రూపమైన పృథ్వి పైబడి కూర్చుబడి, అందమైన యరణ్య మార్గమున బపహించి హృదయరూసమైన (శేష్తస్త్టానమున నింపబడి స్టిర మైనది. లి య్‌ 0 క్‌ అదియే పురాణమై సుందరముగా రచింపబడి శీతలమై సుఖదాయక మైనది. వి వర్షపాతము పశుసంపదకు సుఖదాయకము. అటుబే త్రీరామసుయశము సత్కర్మ చేయువారలకు హితము జేకూర్చును. శ్రీరామసుయశ మనుజలము సజ్జనుల ప్యాదయములో స్టిరమైః పురా ణముగా లిఖింపబడి (శేష్టస్ట్థానమున నిర్మలజలము సర్వులను చల్లపర చునట్లు; రామసేవాతత్పరుల కమితానందము నొసగునని కవి హృదయము. దో॥ సుఠి సుందర సంబాద బర బిరచే బుద్ధి బిచారి 1 తేల ఏహి సావన సుభగ సర ఘాట మనోహర చారి ॥ 288 తొ॥ శః కథయందు బుద్ధివికొసముతో నలరారు అత్యంతమనో హరము లైన నాల్గుజత్తమ సంవాదము లున్నవి, అవియే పవిితసరో వరమునకు నాల్లు మనోహరమైన గట్లు. వి శ్రీరామ సుయశోరూపమైన జలము పృథ్విపైబడి యరణ్య మార్గమున బవపొంచినది. అది ఒక సరోవరమున సుస్థిరముగ నింప బడినది, శ్రురామచరితమానసము సరోవరమునకు బోల్బబడినది. రామచరితమానసమున నున్న నాల్గు సంవాదములు.___ గ్ర) కాకభుసుండి గరుత్మంతునకు శ్రీరామచరితమానసమును బోధించిన వైనము.

(్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యమ్షు 125 (ఓ) పరమేశ్వరుడు జగజ్జననియైన పార్వతీదేవికి శ్రీరామచరిత మానసమును వినిపించిన విధానము. (8) యాజ్ఞవల్క్మ్యమహాముని, చరద్వాజునకు శ్రీరామచరితమానన ముశు తెలియజేసిన వైఖరి. (ఉ త గోస్వామి తులసీదాసు సజ్జనులకు శ్రీరామచరితమానస మును గానము జేసి వినిపించిన విధానము. ఈ నాల్గుసంవాదములు సరోవరవు గట్టులకు బోల్చబడినవి. చౌ॥ సప్త (బంధ సుభగ సోపానా । గ్యాన నయన నిరఖత మన మానా ॥ రఘుపతి మహిమా అగున అబాధా । బరనబ సోఇఖ బర బారి అగాధా ॥ దంల తాః శ్రీరామచరితమాససము నందుండు సప్తకాండములే యీ మానస సరోపరమునకు సోపానములు, వానిని జ్ఞానరూపమైన న్యేతములకో (దిష్య చతవులకో) గాంచిన యెడల మనస్సు ఆనందాబ్ధి నోలలాడును, మనశ్శాంతి గలు గును, ఎపరు గ్రీతరఘునాథుని నిర్ణుణస్వరూపమును, నిర్చాధను (ఏకరసము)గూర్చి పర్ణించెదరో వార లీ సరోవరపు లోతుపాతులను సమగ్రముగ నెటింగినవారు, వి నిర్ణుణోపాసన చేయుచు సర్వం (బహ్మమయం' అన్న సూక్తి నెవరు నుపలబ్ధిగ నొందెదరో వారలే యీ రామచరితమానస సరోవరపు లోతును దెలిసికొన్నవారలు, చో! రామ సీయ జస సలిల సుధాసమ | ఉపమా బీచి బిలాస మనోరమ ॥ పవురణని సఘన చారు చౌపాఈ । జుగుతి మంజు మని సీప సుహాఈ ॥ బి0 తా; ఛ్రీసీతారాముల యశస్సంసద అమృత తుల్యమైన జలనుసంటిది. ఇచ్చట పొందుపజచిన యుపమానములు-తరంగములయొక్క విలాసము. వీనుల

128 (శ్రీరామచరిత మానసము కింపొసగు చెపాఈలు-సరోవరములో చట్టముగ వ్యాపించిస కమలములు. కవి చమత్కారము _ ముత్యముల నుల్బత్తిచేయు అందమైన నుత్యపు చిస్పలు.

వీ అమృతకుల్యమైను స్వచ్చమైన జలమువోలె శ్రీ సీతా రాముఎఆయశస్సంపద పవ్శితమైనది. సరోవరముల్‌ోని అలలు సునో హరముగ నుప్పాంగునట్లు, రామచరితమానసమునందు పొందుపరచిన మయముపమానములు వర్ణనాతీతములు. సదోవరములోని కమలముల దర్శన స్పర్శములే పరమానందసంధాయకములు గదా ! సరోవరము లోని కమలములు పరిమళబరితమై, సర్వజనరంజకమై యొప్పారు చందంబున రామచరితమానసమున నున్న దోహాలు, చౌపాఈలు (శ్లోకనులు) వీనులకు విుదొసగునన్నభావ మిచ్చట స్ఫురి ఎచు చున్నది. ముత్యప్పుచిప్ప యెంత అందముగనుండునో కవిచనుత్తారము లంత శోభాయమానముగ, నున్నవన్న మజీియొక భావమిందు పొందుపజిచబడీ యున్నది. చౌ॥ ఛంద సోరఠా సుందర దోహా |

సోఇ బహురంగ కమల కుల సోహా ॥

అరథ అనూప సుభావ సుభాసా |

సోఇం పరాగ మకరంద సుబాసా ॥ నిత]

శా; సుందరమైన ఛంద, సోరరలు మరియు దోహాలు _ఈసరోపరములో సలురంగులలో నున్న కమలములవతే సుళోభితములు, అసుపమానములై న అర్థ ములు, ఉన్నతభాపములు, సుందరము మనోజ్ఞమైన భాషయే పరాగము (పన్న రజముు, నుకరందమే (పుష్పరసము) సురభిళము సునుదుర మైనది.

వి సరోవరము పద్మములక ఆధారము. ఇది దేవతల ము, బుషులయు హృదయము అనెడి పద్మములకు ఆధారమైనది. మిక్కిలి నిర్మలమైనది యగుటచే దీనిని రాజహంసలు అృశశయిచును. ఇందు మునిగిన తాపము, పాపము తొలగును, అందుకే శ్రీతులసీదాసు

శ్రీరామచరితమానసము నొక సరోనరమునకు బోల్చి యున్నాడు. పరిమళభరితమైనదియును స్టిరమైనదియునగు శ్రీరామధ్యాన మనెడి ముత్త్రమసరస్సు నా్యాశయింవుడని మనల నుద్చోధించుచున్నాడు. చౌ సుకృత పుంజ మంజుల అలి మాలా ।

గ్యాన బిరాగ బిచార మరాలా ॥

ధుని అవరీబ కబిత గున జాతీ |

మీన మనోహర తే బహుభాథీ ॥ నీతల్లి

తా॥ సత్కర్మలు లేక సుకృత ఫలమే.తుమ్మెదలవారులు, జాన, వైరాగ్య విచారమే - హంస, కవితాధ్వని, వ్మకోక్తి, గుణము జాతియే - పలురకములై స మీనములు. చౌ॥ అరథ ధరమ కామాదిక చారీ |

కహబ గ్యాన బిగ్యాన బిచారీ 8

నవ రస జప తవ జోగ బిరాగా |

తే సబ జలచర చారు తడాగా ॥ దీప

తా॥ ధర్మార్థకామ మోక్షములు - ఈ నాల్లును డ్ఞాన, విజ్ఞాన చర్చ _ కాష్య మున పోషింపబదు నవరసములు. జప, తపో, యోగ్య వైరాగ్య [పసంగములు ఈ సరోపరమందలి మనోహర జలచరజీపమసులు (నీటియందు సంచరించు జీపములుు. చౌ॥ సుకృకీ సాధు నామ గున గానా |

త్ర బిచిత జల బిహగ సమానా ॥

సంతసభా చహు దిసి అవంరాఈ |

(శ్రద్ధా రితు బసంత సమ గాఈ ॥ న!

తా॥ సుకృతము చేసికొన్నవారు లేక పుణ్యాత్ములు సాధువులు చేసెడి రామనామసంక్రీర సము _ విచ్శి తజలపతులు, సజ్జనులకోగూడినసభయే - సరోవర [పాంతమున నొల్లువై పులసున్న మామిడికోటలు. (కట్ట - వసంతబుతువుతో సమానము.

126 శ్రీరామచరిత మానసము

వి చగవదానుందము పరిశుద్ద హృదయులకు సిద్ధించునని స్మృతి. ఆ బహ్మానంద సిద్ధియే సజ్జనులకు జీవనము. అందులకే కాబోలు నిర్మలపుణ్యులగు సజ్జనులను (శేష్టమైన జలపక్రులకు కవి పోల్చియున్నాడు!

జలపక్షులు నీటియందు మనోజ్ఞముగ విహరించును. అటులే పుణ్యాత్ములు సాధువులు శ్రీరామనామసఎకీర్తనముతో విరాజిల్రైదరు- సరోవర [ప్రాంతమున మామిడితోటలు ఫలబరితమై యొప్పారు చుండును. ఆ ఫలములు గోరువారి కవి అందుబాటులో నుఎదును. మామిడితోటలవలె సజ్జను లొకచో సమావేశమై వల మువారికి సజ్జనసాంగత్య ఫలము నొసగుచుఎదురని భావము,

వసంతముతువున వృక్షములు లేతచిగుళ్ళతోను, పలములతోను, పుష్పవికాసముతోను మనోహరముగ నుండును. వసంతబుతువు రాగానే వృక్షములు చిగురించి, పుష్పించి తుదకు ఫలము నొసగు చందంబున సజ్జనులకు (్రద్ధాబక్తులు కఠరిగనచో తన్మయత్వము నొందుచు తుదకు జన్మసాఫల్యము నొందెదరు. చౌ॥ భగతి నిరూపన బిబిద బిధానా 1!

ఛమా దయా దను లతా బితానా ॥

సమ జమ నియమ ఫూల ఫల గ్యానా |

హరి పద రతి రన జేద బభానా ॥ దశ్‌

తా నానొవిధమునై న భక్తినిరూపణము మరియు త్షమ, దయ, దమము (బహిరిం్యదియన్మి గహము) - లతలకోరూడిన మంటపము. మనోన్మిగహము, యమము, నియమము ఇత్యాదులు.రామచరితమానసమను సరోపర।పాంతమున వికసించిన పుష్పములు, జ్ఞానమే- ఫలములు, శ్రీహరి పాదవద్మములందలి [పేమయే - జ్ఞానరూపమైన ఫలముల రసము, ఇట్లు వేదములు చెప్పుచున్నవి.

(శ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము 1209

వి॥ యమము_ అనగా అహింస సత్యము, (బ్రహ్మచర్యము, అపరి[గహము* నియమము _అనగా శౌచము, సంతోషము, తపము, స్వాధ్యాయము, ఈశ్వర్మపణిధానము, పుష్పములు పరిమళములను వెదజల్లి మయొల్లర నానందపజచు రీతి అధ్యాత్మిక సాధనలు నిష్కల్మష మగుభక్తిని పెంపొందించి మనశ్శాంతి నొసగును, భగవత్సేవకంకు ఇతరము నపేక్షింపనందువలన భక్తి స్టిమై శాశ్వతసుఖమును సజ్జను నకు కలుగజేయును. దోశ పౌెరఉ కథా అనేక (పసంగా |

తే సుక పీక బహు బరన బిహంగా ॥ దిగి

రా॥ ఈ రామచరితమానసమునం దనేకకథలు వర్ణింపబడియున్ననవి, అవియే చిలుకలు, కోయిలలు ఇంకను వివిధములైన అత్యంత సుందరపక్షిసము దాయములు. దో॥ పులక బాటికా బాగ బన సుఖ సుబిహంగ బిహారు |

మాలీ సుమన సనేహ జల సించత లోచన చారూ ॥ 247

కా॥ కథలలోని సన్ని వేశములను ఫరికించినపుడు గగుర్పాటు గలుగును, అవియే ఉద్యానవనములు, పూలతోటలు. ఆ కథలను వినునప్పుడు గలిగెడు సుఖ సంళోషములే సుందరమైన పకులవివారమువంటివి, నిర్మలమైన మనస్సు తోటమాలి, ఆ మనస్సనెడి తోటమాలి సుంచరనే[తములద్వారా (పేమరూపమైన జలము తోటకు పెట్టును,

వి। భగవద్భావనలో గొప్పసుఖము గలదు. ఇందు ఆనంద బాష్పములును, రోమాంచముగూడ సహజమై యుండును, శాశ్వత పదవిని గోరువారు ఈ భావన న్మాశయింతురు. ఇట్టి భావనను శరణు వేడుమని శ్రీతులసీదాసస్వామి మన కుపదేశించు చున్నారు.

శ్రీవారు నిర్మలమైన మనస్సు _- తోటమాల్సి యని చెప్పినారు, తోటలోని మొక్ట ల సంరక్షణతోట మాలిది, తోటమాలి సకాలమునకు

శ్రీరామ 9

186 (శ్రీరామచరిత మానసము నీరుపెట్టి తవ్వకము మొదలైన (శమ కోర్చినచో మొక్కలు వృద్ధి లోనికివచ్చి తగినఫలము నిచ్చును మొ శ లసంరక్షణ తోటమాలిచేతిలో నున్నటులు మానవులు 'అధ్యాత్మికముగ పురోగమింపవలయునన్న మనస్సే ప్రధానము. మనస్సనగా నిర్మలమైన మనస్సు. నిర్మలమన స్సుతో జేసిన చగవత్సేవ తోటమాలి'పెంచిద వృక్షములు ఫలమునిచ్చు నట్టు మోక్షము నొసగును. వనాభివృద్ది తోటమాలిదెనటు భగవత థా థి ఠా ఆ ౮

(శవణము నిర్మలమనస్సుపై నాధారపడియుండును. నిర్మలమైన మనస్సులేక యెన్ని అనుషహ్టైానములు (జప, తపములు) చేసినను తుదకవి నిష్ఫలములగును, కనుక నిర్మలమనస్సే బగవంతుని. చేరు టక్తు సాధనము.

శ్రీవారు గొప్పసత్యములను చిన్నయుపమానముల ద్వారా వ్యక్తపణజచిరి. చౌ! కే గావహీిం యహ చంత సారే,

తేఇ ఏహి తాల చతుర రఖవారే ॥

సదా'సునహిం సొదర నర నారీ |

తేఇ సురబర మానస అధికారీ ॥ న48

శా॥ ఎవరు ఈ రామచరితమానసమును హృదయరంజకముగ గానము జేయుదురో వారు మైని వివరించిన సరోవరము సతిచాతుర్యముతో నదుపులో నుంచుకొన్నవా రగుదురు. స్త్రీపురుషులెవరు దీని నత్యంతభక్తితో వినెదరో వార లీ సరోవరమున కధికారులై న యుత్తమదేవతలు, చా॥ అతి ఖల జే బిషఈ బగ కాగా |

ఏహీ సర నికట న జాహి( అభాగా ॥

సంబుక ఖేక సీవార సమానా |

ఇహవాంన బిషయ కథారసన నానా ॥ నిత$

థ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము [81 కాః కొంగలు, కాకులపంట్‌ దుష్టు లీ సరోపరము చెంతకు రానేరారు. ఈ మానససరోపరములో సత్తగుల్లలు, కప్పలు, పాచి_ఇత్యాదులులేవు: ఈ రామచరితమాననమను సరోపరములో సత్తగుల్లలు, కప్పలు, పొచిళో సమాన మైన విషయాసక్తులను గూర్చిన కథలు లేవు. వి ఇందు దుష్టులు కాకులతోడను;, కెంగలతోడను' పోల్చ బడినారు. కాకులు కొంగలు నీచజాతికి చెందినపక్తులు. _, అవియే బురదగుంటలోనైన ఉండును. కాని రాజహంసలు'- వివరించు సరో వరముచెంతకు రానేరావు. కొంగలు, కాకులవంటి దుష్టస్వభావము గరిగినమానవులు విషయాసక్తులలో నిమగ్ను లై నవారలు. "వార లీ పవి్కితమైన రామచరితమానసమును జదువరు. వారికి దీినియం దా సక్తిగలుగదు, నత్తగుల్లలను;, కప్పలను, పాచిని విషయాసర్తులకు బోల్చి నాడు కవి. కేవలము జ్ఞానపధానమైన. కథ లేగాని విషయానసక్తు లతోగూడిన కథ లిందులేవని భావము, చౌ! తేహి కారన ఆవత హియం హారే | కామీ కాక బలాక బిచారే ॥ ఆవత ఏహి6 సర అతి కఠినాఈ | రామ కృపా బిను ఆఇన జాఈ ॥ ల్‌0) కా॥ ఈ కొారణముపలననే దిక్కు లేనికాకులు కొంగలరూపమైన విషయా సక్ష్తులకోకూడిన మానవు లిచ్చటికి పచ్చినతోడనే జీవితమున ఓటమి బొండినచా రగుదురు. ఈ మానససరోపరమువణకు రావలయునన్న అడ్డంకులు పెక్కు గలపు, శ్రీరాముని కృపలేవిడే యిచ్చటకు రాజాలరు. వి॥ విషయాసక్తులతోకూడిన (కామ; (క్రోధ; లోభ మోహా ములకు దాసులైన వారలు) వారలకు జ్ఞానమార్షము రుచింపదనియు క్షా ౧ ఈ మానససరోవరమునకు రావలయునన్న కఠినమైన పరీక్షలకు

132 (శ్రీరామచరిత మానసము లోనగుదరని శ్రీవారు చెప్పుచున్నారు. శ్రీరాముని కృపలేనిదే, యడ్డరకులు తొలగిపోవనియు నిర్వచించుచున్నారు. చౌ॥ కఠిన కుసంగ కుపంథ కరాలా ।

తిన్హ కే బచన వాఘ హరి బ్యాలా ॥

గృహ కారజ నానా జంజాలా |

తే అతి దుర్గమ సైల బిసాలా ॥ ఉం!

తా॥ ఘోరమైన దుస్ప్సాంగత్యమే భయంకరమైన చెడ్యుతోవ. దుర్దనుల సచనములు._ పెద్దపులి, సింహము, సర్పమువంటివి. గృహమునకు సంబంధిం చిన నానావిధములై స కార్యములు, జంజాటములే యత్యంతదుర్గమమెన పెద్గ పెద పర్వతములు. స క

వి ఒకరిని తిట్టుట, కొట్టుట మొదలైన అపచారములుచే యు వారిని దుర్మార్లు లందురు. చెడుతోవయందు బోయిన (కూరమృగ ముల బారినుండి తప్పించుకొనలేముకదా 1! అందులకే చెడుుతోవ దుస్సాంగత్యమునకు బోల్చ్బబడినది. పెద్దపులి, సింహములచేజిక్కి నచో జంపక విడుచునా? పాము కాటువేయక మానునా? అటులే దుర్మార్గుల సహవాసము జేసనినచో' వారాడు పరుషవచనములకుగురి కావలసివచ్చును, గృహమునకు సంబంధించిన నానావిధములైన కార్యములు జంజాటములే ! అత్యంతదుర్గమమైన "పెద్దపెద్ద పర్వత 'ములవలె గృహకార్యములుగూడ ఇవాల కిషమెనవిం

ఎలుకా

చాక బన బహు బిషపము మోహ మద మానా ;।

నది. కుతర్కు భయంకర నానా ॥ ని5్‌లీ

తా॥ మోహము మద మాత్సర్యములే యెగుడుదిగుడులకో గూడుకొన్న ఆరణ్యము, నానావిధములై న కుతర్కుములే భయంకరమైన నదులు,

వి అరణ్యమునందు ఎగుడుదిగుళ్ళతోగూడిన భూభాగముం డును, అందు భయంకరమైన నదులును గలవు, అర్యణము వసించు

(శ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము 188 టకు యోగ్యమైనది గాదు. అటులే మోహ మద మాత్సర్యముల నాశయించిన వారి జీవితములుగూడ ఎగుడుదిగుళ్ళతో గూడిన వై, పాపమునకు తావై దురాశతోగూడినవై దుర్భరముగ నుండును. దో॥ జే (శ్రద్ధా సంబల రహిత నహి. సంతన్హ కర సాథ । తిన్హ కహు( మానస అగమ అతి జిన్హహి న ప్‌య రఘునాథ ॥ 258 తా; బహుజన్మ సుకృతఫలము నొసగు సజ్జనసాంగత్యము జేయనివారు (శద్ధాభక్తులు లేనినారలు (శ్రీరామచం(దునకు (పీతిపాాళులుగారు, అటువంట వారల కీమానస నత్యంతదుర్ల భమైనది. వి “తిన్హ కహు మానస అగమ' అని యీ దోహాయందు కవి పేర్కొన్నాడు. అనగా శ్రద్ధ సజ్జనసాంగత్యము, భగవ్యత్వేమ లేక ఎవ్వరును ఈ మానసమును పొందలేరు. చౌ! జౌ కరి కష్ట జాఇ పుని కోఈ | జాతహి. నీద జుడాఈ హోఈ ॥ జడతా జాడ విషమ ఉర లాగా । గఏహుం న మజ్ఞన పావ అథాగా 1॥ శ! తా; ఒకవేళ ఎవడ్సైనను నతికష్టముకో రామచరితమానససరో వరమున కేగె ననుకొందము.. అప్పుడు వానికి న్మి దారూపమైన చలిజ్యరము వచ్చును. హృదయములో మూర్జకారూపమైన అ్మపియమైన చలిమంచు వ్యాపించును. ఆ భాగ్యహీను డందు స్నానమాచరింపచాలడు. . వి జ్ఞానమార్లము ననుసరించుట కష్టము. జ్ఞానమార్గమునం దనేకమైన ఆటంకములు కలుగుచుండును, అన్నింటిని ఓర్చుకొని భగవంతుని జేరుట సామాన్యమానవులకు సాధ్యము కాదు. 1పయత్నించినను పతనము తప్పదు.

శే| (్రీరామచరిత మానసము చౌాశి కరి న జాఇ సర 'మజ్జన పొనా।

ఫిరి ఆవళ సమేత అభిమానా ॥

జౌ. బహోరి' కోజు పూభన ఆవా '

సర నిందా కరి తాహి బురూవా ॥ బర్‌

తా॥ స్నానము ' జేయకపోపడమేగాక వాడు నీటినై నను సేవించలేడు. అహంకార్సియై వెనుకకు "మరలిపచ్చును. ఎవరైనను సరోవర వృత్తాంతము నడిగినచో, ఈన నిర్భాగ్యస్థితిని గూర్చి చెప్పక సరోవరమును నిందజేయుచు వారికి తెలియజెప్పును.

(తన (పయత్నఘు నఫలను కాకపోయినదని వగవక యితరులకు గూడ దుర్చోధజేయనని భావము) చా! సకల విఘ్న బ్యావహి6 నహి6 కేహీ |

రామ సుకృపాం బిలోకహి జీేహీ ॥

పోళి సాదర సర మజ్జను కరఈ |

మహా ఘోర [(తయతాప న జరఈ ॥ 256

తా॥ ఎవనిని సర్వభూతహిళరతుడై న శ్రీరామచం( చుడు కృపాదృష్టికో జూచునో వానికి కష్టములు, విఘ్నములు కలుగనేరవు. వాడు పరమాదరపూర్వక ముగ (పేమ, భక్తి శాత్చర్యములకో ఈ సరోపరమునందు స్నాన మాచరించును.

వానికి ఆధ్యాత్మిక, అధిదై విక, ఆధిభాతికములనెడు భయంకర తికాసము లంటివు, చౌ! కే నర యహ సర తజహింన కాత |

జిన్హ కిం రామ చరన భల భాతి ॥

జో నవాఇ చహ ఏహింసర ఖఫాఈ |

సనో సతసంగ కరఉ మన లాఈ ॥ ణ్‌?

తా। (శ్రీరామపాద సేవాతళ్చరు లిట్టిసరోపరము నే స్థితిలోగూడ విడుపరు. కొన ఓ సోదరులారా । యీ సరోవరమున స్నానమాచరింప నిచ్చగించినచో మనఃపూర్వకముగ సత్సాంగళ్యను నొనర్చుడు.

భ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము 183 వి అవుపాలు ఆవుయొక్క నాడులయం దంతటను ఉండినను పొదుగునుండియే అవి పిండుకొనవలెను, నీటిగొట్టములు[భూమియం దంతటను అమర్చియున్నను కుళాయినుండియే నీరు పట్టుకొందుము. కృపామయుడు భగవంతుని కృప సాధారణముగ అంతటను నిండి యున్నను విశేషముగ వాని పాదపద్మముల నుండియే మన కది లభింపవలెను. కరుణాసము[ద్రుడైన భగవంతుని పాదములను శరణు జొచ్చుట యెంతటి భాగ్యము |! అట్టు శరణు జొచ్చినవారినే భగవత్పాద సేవాతత్పరు లందురు. వారు శ్రీరామచరితమానసమనెడి సరోవరము నెట్టి పరిస్థితులలో గూడ విదువరు, కాన అలయుపంటభి భగవదనుగహప్మాతులును, నిర్మలహృద యులునైన సజ్జనులతో సాంగత్య మొనర్చుడని శ్రీతులసీదాసు మనల చా! అస మానస మాహినస చఖచా | భణ కవి బుద్ధి బిమల అవగాహీ ॥ భయజఉ హృదయం ఆనంద ఉఛాహూ | ఉమగేఉ [పేమ [పమోద (పబాహూ £్‌6 తా॥ ఇటుపంటీ మానససరోపరమును హృదయమనెడి దిష్యచతువులతో జూచి, దాని లోతుపాతులను దెలిసికొన్న కవియొక్కబుద్ధి నిర్మలమైనది, హృదయ మానందోత్సాహములకో నిండి _పేమానందముల్మ పవాహమున ఉబికివచ్చినది. చౌ! చలీ సుభగ కబితా సరితా సో । రామ బిమల జస జల భంతా సో ॥ సరజూ నామ సుమంగల మూలా । లోక జేద మళ నుయజుల కూలా ॥ బ్‌ కా॥ దానినుండి సుందర కవితారూపమై నదిగా పారినది. అనది ఫ్రీరా ముని నిర్మలమైస యళోరూపమైన జలముకో నిండియున్నది. ఈ కవికారూపిణి

186 (శ్రీరామచరిత నూనసము మైన "నదియొక్క "నామధేయము సరయువు. ఇది సంపూర్జానందకల్యాణములకు మూలముపంటీది. లోక వేద సిద్ధాంతము లన్న రెండుగట్లు దీని కున్నవి. చౌ! నదీ పునీత సుమానస నందిని |

కలిమల తృన తరు మూల నికందిని ॥ దం0

తా॥ ఈ సుందరమానససరోపరపు కన్య సరయూనది. ఇది చాల పవి్మత మైనది; కలియగమున (వజ్వలించు స సల్పిమైన, భయంకర మైన పాపరూపమైన గడ్డిపోచలు మరియు వృక్షసముదాయనులను వేళ్ళతోసవా పెకలించుటకు సాధన మైనది,

వి। స్వల్పమైనపాపములను గడ్డిపోచలకును) ఘోరపాపములను వృక్ష్రములకు బోల్చినాడు కవి. రాజహంనలచేత సేవింపబడునది యును, పరిముళమును వెదచల్లు నదియును, స్థిరమైనది మయునైన మానస సరోవరపు కన్య సరయూనది యైనందువలన ఈ పాపరూపమెన గడ్డిపోచలను వృక్రములను వేళ్ళతోసహ 'పెకలించుటకు సామర్థ్యము గల దాయెను. దో॥ (శోతా [తిబిధ సమాజ పుర [గామ నగర దుహు6 కూల |

సంతసభా అనుపమ అవధ సకల సుమంగల మూల ॥ £61

కా॥ (తివిధములై న ్మశళోతలసమాజనములే యీ నదియొడ్డున ఇరువై పుల నుండు చిన్న్మగామనులు, స్పరములు, నగరములు. సజ్జనులతోగూడిన సభయే సొందర్యమునకు, మంగళమునకు హేతువైన సాటిలేని అయోధ్యానగరము,

వి అయోధ్యాపట్టణమందు (పజలెల్లరును మననస్సంతోషము గలిగి ధర్మస్వభావలై, యధికముగ శాస్త్రాభ్యాసముచేసి, వర్ణాశమ ధర్మమునకు దగినట్టు తమకు దొరకుధనంబుతో దృష్తి బొందుచు సత్యవాదులై యుండిరి. ఫురుషులును, స్రీలందరును ధర్మగుణము నిం్యదియన్మిగహమును గలవారై పుట్టిననాటనుండి మంచిస్వభావ మును మంచియాచారమును గలిగి, మహర్షులుంబోలె బరిశుద్ధులుగా

(్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము 187 నుండిరని వాల్మీకిరామాయణమునందు చెప్పబడినది. మంచిమనస్సు గలవారిని సజ్జనులందురు. పరిశుద్ధ్రహృదయులై న సజ్జనపమాగమ మెంత సుఖకరము ! కనుకనే సజ్జననభను; ధర్మాత్ములకు నిలయమైన అయోధ్యకు బోల్చినాడు కవి. చా రావముభగతి సురసరితహి జాఈ |

మిలీ సుకిరతి సరజు సుహాఈ 1

సానుజ రాము సమర జసు పావన |

మిలీ*ఆ మహానదు సోన సుహావన 1 262

శా॥ సుందరకీ ర్తిరూపమైన మనోహరమైన సరయూనది రామభ క్తైరూప మైన గంగానదిలో గలిసెను. లక్ష్మణసహిళముగా (శ్రీరామచందుని యుద్ధకౌశ లమును పవి[తముజేయు యశోరూపమైన ళోణాసది దానిలోపచ్చి కలిసెను. చౌ॥ జుగ వీచ భగతి దేవధుని ధారా ॥

సోహతి సహిత సులిరతి బిచారా 4%

శివిధ తాప (శ్రానక తిముహానీ |

రామ సరూప సింధు సమువానీ ॥ కికికి

తా॥ రెండింటికినినడుము భక్తిరూపమైన గరగాధార జ్ఞానము మరియు వైరాగ్యముకో శోభ నిచ్చుచుండును, ఇటుపంటి (తితాపములను థభయముగొల్బు (తినూర్గములనే పచ్చిన యీ నది రామస్వరూపమైన సముదము వైపునకు బోవ చున్నది. చౌ! మానస మూల మిలీ సురసంహీ |;

సునత సుజన మన పావన శరహీ ॥

బిచ బిచ కథా బిచ్మిత బిభాగ |

జను సరి తీర కీర బన బాగా ॥ బి

తా॥ ఈ కీర్తి రూపమైన సరయూనడికి మూలమైనది శ్రీరామచరితమానసము, రామభక్తి రూపమైన గంగానదిలో గలిసినది.. కనుకనే ఇది (శపణముచేయు

188 (శ్రీరామచరిత మానసము సజ్జనులమనస్సును పవి్యితము చేయును. దీనిలో నడుమునడుమ వివిధ్యసకారము లైన విచ్మితకథ లున్నవి, అవియే నదీశటమున సమీసముననుండు వనములు, కోటలు. చాక ఉమా మహేస విబాహ బరాకీ | తే జలచర అగనిత బహుభాంీ ॥ రఘుబర జనమ అనంద బధాఈ । భవ6ర తరంగ మనోహరతాఈ ॥ వికి తా॥ ఇచ్చట ఫర్జింపబడిన శిపపార్వతుల వివాహమపోత్సపమునకు వఠసక్షమున తరలిపచ్చువారు. ఈ నదిలోనున్న ఐబహం[ప్రకారములై న అసంఖ్యాక ముఠైన జలచరజీవములు, ్రీరఘునాథుని జన్మదినమహోత్సపములే యీనదిలోని సుడిగుండములు. మరియు తరంగముల సునోహరత్వము, దో॥ బాలచరిత చహు బంధు కే బనజ బిపుల బహురంగ ॥ నృవ రానీ పరిజన సుకృత మధుకర బారిబిహంగ ౬66 తా॥ (శ్రీరాను, లత్మణ, భరత, శ్మతుఘ్నుల వాలచరిితమే ఇందు వికసిం చిన. వివిధవర్ణముల కమలముల్లు. (శ్రీవశరతమహారాజును, కౌసల్యాక్రై కేయీ సుమిత్రాదులును, వారి కుటుంబవాసులును ఒనర్బీన నుకృతములే...[భమరములు, జలపతులు. - చౌకీ సీయ స్వయంబర కథా సుహాఈ | సరిత సువావని సో ఛబి ఛాఈ ॥ నదీ నావ వటు (పస్న అనేకా | 'కేవట కునల ఉతర సబీిబేక్రా ॥ ణి? తా॥ సీతాదేవి స్వయంవరము_ఇత్యాది సుందరగాథ లీనదిని కాంతిపంత మొనర్చి సౌందర్య ముట్టిపడునట్లు చేయునవి, అనేకసుందరమైన విచారపూర్ణ

శ్రీరామచరిత మాసన మాహాత్మ్యము 00 మైన (వళ్నలే యీ నదిలోని నొకలు. అ వశ్నలకు దగిన వివేకయుక్తృమైన [పత్యుత్త రములే చతురులై న నావికులు, చౌ సుని అనుకథన పరస్పర హోఈ |

వథిక సమాజ సోహ సరి సోఈ ॥

ఘోర ధార భృగునాథ రిసానీ |

ఘాట సుబద్ధ రామ బర బానీ ॥ 266

తా॥ ఈ కథలను విన్నశరువాత పరస్పరము జరిగెడి చర్చ _ నదీసమీవ మునబోపవు బాటసారులు. పరశురాముని [కోధము__ఈ నదియొక్క త్మీవధార.

(శ్రీగామచం్యదుని శేస్టవాణ్‌..సుందర మైన రేవు. చౌ! సానుజ రామ బిబాహ ఉఛాహూ |

సో సుభ ఉనముగ సుఖద సబ కాహూ ౪

కహత సునత హరషహి పులకాహీ( |

కే సుకృ్ళతీ మన ముదిత నహాహీ( ॥ " 2698

తాః సహోదరసహితముగా శ్రీరామచం। దుని వివహమహోత్సపము _ ఈ కథానదికి కల్యాణకరములై న వెల్లువలు. అవియే యెల్లరకు సుఖసంపదల నొసగునవి. దీనివి చెస్పుటవలన వినుటపలన ఎవరు హర్ష్మపులకితు లయ్యెదరో వారే పుణ్యాత్ములు నిర్మలచిత్తముకో ఈ నదిలో స్నానమాడునది అ పుణ్య పురుషులే । చౌ! రామ తిలక హిత మంగల సాజా

పరబ జోగ జను జురే సమాజా ॥

కాఈ కుమతి కేఠఈ 'కేరీ |

వకి జాసు ఫల బిపతి ఘనేరీ ॥ బిగ

శా॥ శ్రీరామచర్మదుని ఫట్టాభిషిక్తు నివేయుటకు సేకరింపజడిన మంగళ (దప్యములే_పర్వదినములయందు ఈ నదివద్ద గుమిగూడిన యాతికులు.

140 (ీరామచరిత మానసము కై కేయికిగలిగిన దుర్చుద్ధియే..ఈ నదిలోనున్న నాచు లేక పాచి. దాని ఫలస్వరూపమే గొప్పవిపత్తులను దెచ్చిపెట్టినది. దో॥! సమన అమిత ఉతపాత సబ భరతచరిత జపబజాగ | కఠి అమ ఖల అవగున కథన తే జలముల బగకాగ ॥ 271 శా॥ అగణీకోళ్చాతములను కాంతిజేయటకు భరతునిచర్మితము _ నది యొడ్డునజే సెడి జపయజ్ఞములు. కలియుగములోని పాసములు, దుష్తులదుర్గుణము ని లేవి వర్షించబిడియుస్నవో అవి జలమునందు బురదలో సంకటమున జిక్కుకొని యున్న కొంగలు, కొకులు, చా! కీరతి సరిత ఛహూ రితురూరీ | సమయ సుహావని పావని భూరి హిమ హిమసై లసుతా సివ బ్యాహూ 1 సిసిర సుఖద [ప్రభు జనమ ఉఛాహూ వి కా; ఈ కీర్తి రూపమైననది, అన్నిబుతువులలోను శోభాయమానముగ నుండును. ఎల్ల వేళల మనోహరముగను నత్యంకపవిితముగ నుండును, ఇందులో శివపార్వతుల వివాహము. హేమంతబుతువు. (శ్రీరామచంద్రుని జన్మ్నమహోత్సపము_సుఖదాయక మైన శరదృతువు. చా॥ బరనబ రామ బిబాహ సమాజూ । సో ముద మంగలవమయ రితురాజూ ॥ [గిషమ దుసహ రామ బనగవనూ | పంథకథా ఖర ఆతప పవనూ ॥ చణ తా॥ (శ్రీరామచంద్రుని వివాహసమాజముయొక్క పర్ణన మే-.అనందకరము మంగళమయమైన, బుతురొజమైన వసంత బుతుపు, (శ్రీరామవనగమనము_దుస్స హమైన (గీష్మబుతువు. మార్గమునందు జరిగిన సంఘటనలు _ త్మీవమైన ఎండయు మరియు వడగాడ్చులు.

(శ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము 141 చౌ॥ బరషా ఘోర నిసాచర రారీ"॥

సురకుల సాలి సుమంగలకారీ ॥

రానురాజ సుఖ బినయ బడాఈ | -

బిసద సుఖద'సోఇ సరద సువోఈ ॥ వగ

తా॥ రాక్షసులతో నొనర్చిన 'ఘోరయుద్ధమే.పర్ష బుతువు, దేవతార్లూష మైన పళుసంపద కానందదాయకమైనది, మంగళకరమైనది. (శ్రీరామచందు డయోధ్యనుపాలించుసమయమున లేక రామరాజ్యమున [ప్రజల సుఖసంపదలు, వినయవిధేయతలు, గొస్పఠన మనసున వేవి యున్నవో _ అవియే నిర్మలసుఖము నొనగు మనోహరమైన ళరోదృతువు. చౌక సకీ సిరోమని సియ గునగాథా |

సోఇ గున అమల 'అనూపను పాథా ॥

భరత సుభాజ నుసితలతాఈ |

సదా ఏకరస బరని న జాఈ లిం

తా॥ సతీశిరోమణి, పరమసాధ్వియైన సీతాదేవి నుగుణములను గురించిన గాథలు._ఈ జలముయొక్క నిర్మలత్వము, అనుపమగుణము. భరతుని సాధుస [ భావము, సచ్చీలము.ఈ నదియొక్క శీతలత్వము. సదా యేకరసముగ నుండుటచే ఇది వర్షనాతీతము, ఒం దో॥ అవలోకని బోలని మిలని [పీఠి పరసపర హాస |

భాయప భలి చహు బంధు కీ జల మాధురీ సుబాస ॥ 276

తా॥ నల్వురు సహోదరులును పరస్పరము వీక్షించుట, సంభాషించుట, కలియుట, ఒకరినొకరు | పేమించుట, నవ్వుట_ఇత్యాదిసోదర | "'పేమయే జలిము యొక్క మాధుర్యము, సురభిశత్వము, చౌ! ఆరతి వినయ దినతామోర్‌ |

అఘుతా లలిత సుదారి న థోరి ॥

అదభుత సలిల సునత గునకారీ ।

ఆస పిఆస మనోమల హారీ ॥ ల?

42 (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ నా యార్హభావము, వినయము, దీనత్వము ఈ సుమధుర, నిర్మల జలను సత్యంతముగా తుచ్చ 'మొనరించుచున్నవి, ఈ జల మద్భుతమైనది. శః కీర్షిరూపమైన జలమునుగూర్చి వినిన చాలును, ఆనందమును శుభమును కలుగ జీయును. ఆశారూపమైన దాహమును, మనోమాలిన్యమును దూరీకృత మొసర్చును, చౌ॥ రామ సు[ప్రేమహి పోషత పానీ | హరత సకల కలి కలుష గలానీ ॥ భవ [శమ' సోషక తోషక తోషా | సమన దురిత దుఖ దారిద దోషా ॥ ది శా॥ ఈ జలము ్రీరామచం[దునియందలి సుందర(పేనును పెంపొం దించును. కలియగములోని సమస్తృపాపములను, దుఃఖములను హరించును. (సావంచికసంబంధమైన జస్మమృత్యురూపమైన (శ్రమను లేకుండచేయును. దారి (ద్యాదిదోషనులను హరింపజేయును. చౌ కాము కోహ ముద మోహ నసావన । బిమల బిజేక బిరాగ బఢావన ॥ సాదర మజ్జన పాన కిఏ తేం | మిటహి6 పాప పరితాప హిఏ తేం ॥ న శా ఈ జలము కామ, కధ, మద, మోహములను నాశన మొనరించును. నిర్మలజ్ఞాన వై రాగ్యములను పెంపొందించును. ఆక్యాదరముకోసు, భక్తితో నిందు స్నానమొనర్చిన్నను, సేవించినను సమస్తృపాసములు, కాసములు బంధములు తొలగును, శాశ్వతసుఖనము 1పాప్తించును. చౌక జిన ఏహి. బారి న మానస ధోవీ । కే శకాయర శలికాల బిగోఏ & తృషిత నిరఖి రబి కర భవ బారీ | ఫిరిహహి6 మృగ జిమి జీవ దుఖారీ ॥ ౭80

శ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యము శ కీల్లీ తా॥ ఎవరు రామసుయళోరూవమైన జలముతో వారి హృదయమాలిన్య మును కడుగుకొనరో వారు ఖీరుత్వముతోకూడిన యీ కలికాలముద్వారా మోన గింవ దిడుదురు, చప్పికగొన్న జింకపిల్ల యెండమావులను గాంచి, (భమకో జలముగా థావించి, ఆ సీటినిశ్రాగుటకు పరుగిడి నీటిని గాంచలేక దాహముతో నెట్లు దుఃఖము జెందునో అటులనే కలియగమునందు మోసగింపబడిన (ప్రాణులు విషయా సక్తుల వెనుక పరుగిడి తుదకు దుఃథించెదరు. దో॥ మతి అనుహారి సుబారి గున గన గని మన అన్హవాళఖ | సుమిరి భవానీ సంకరహి కహ కబి కథా సుహాళఇ 4 881 త॥ తన బుద్ధ్యనుసారముగ ఎః సుమధుర జలముయొక్క గుణములను విచారించి, ఇందు తనమనంబును స్నానమాడించి, భవాసీశంకరులను స్మరించి కవీళ్వరుడై న ్రీతులసీదాసు దివ్యజ్ఞాన (పలోధాత్మకమైస రసవత్తరమైన (శ్రీరానముచరితమానసమును జెస్పుచున్నాడు. దో! అబ రఘుపతి పద పంకరుహ హియ ధరి పాఇఖ (ప్రసాద | కహజఉి జుగల మునిబర్య కర మిలన సుభగ సంబాద ॥ ౭82 తా॥ నేను (ఫ్రీకులసీదాసు (శ్రీరఘునాథుని చరణకనులములను నా హృదయపీఠమున సలంకరింపజేసి, ఆ పాదయుగశాసుుగహమునుబొంది యిరు వురు (శేస్టులన మ సీశ్వరుల కలయికను, వారొనర్చిన సుందరసంవాచమును గూర్చి వివరింతును.

కేకశీ ్రీరామచరిత మానసము యాజ్ఞవల్క్య భరద్వాజ సంవాదము ప్రయాగ మాహాత్మ్యము చౌజ భరద్వాజ ముని బసహి [ప్రయాగా | తిన్హహి రామబద అతి అనురాగా ॥ తాపస సను దము దయా నిధానా | పరమారథ పథ పరమ సుజానా ॥ బి88 శా భరద్వాజనుహాముని సయాగనివాసి. అతనికి (శ్రీరామచం్నదునిపొద పద్మములపై సత్యంత(_పేమానురాగములు గలవు. ఆతడు తపసనృ్పంపన్నుడు, నిగృహీతచిత్తుడు, జితేర్యదియుడు, దయాసముదుడు. అంతకుమించి పరమా ర్హమునందు చతురుడై ననాడు, చౌ॥ మాఘ మకరగత రటి జబ హోఈ । కీరథ పతిహి ఆవ సబ కోఈ ॥ దేవన దనుజ కింనర నర 1శేనీం | సాదర మజ్జహి6 సకల [తిబేనిం || నగా! శా॥ మాఘమాసమున సూర్యుడెప్పుడు మకరరాళిని చేరునో అప్పుడు జనులు తీర్థరాజమైన (పయాగకు వత్తురు, చౌ! పూజహిం మాధవ పద జలజాతా | పరసి అఖయ బటు హరషహి. గాతా ॥ భరద్వాజ ఆ[శమ అతి పావన | పరమ రమ్య ముని బర మన భావన ॥ నర్‌ కా॥ ్రీవేణీమాధపుని పాదపద్మములకు పూజచేసెదరు, అక్షయపట స్పర్శే నారితనువులు పులకితము లగును. అటువంటి పుణ్యస్థలమైన [పయాగ యందుండు భరద్వాజా[శమము పరము సవ్మిత మైనది, అత్యంతరమణీయమైనది ; మునిమనంబులను హరించునది.

యాజ్ఞవల్క్య్య-భరద్వాజు సంవాదము కీర్‌ చౌ! తహా( హోఇ ముని రిషియ సమాజా |

జాహి జే మజ్జన తీరథరాజా ॥

మజ్జహి. (పాత సమేత ఉచాహా |

కహహి6 పరసపర హరి గున గావో ॥ ని౭6

తా॥ మును లెల్లరును లీర్థరాజమైన (పయాగయందు స్నాన మాచరించుట శీ గెదరు. (స్యపథనమున భరద్వాజా శమమునం దెల్ల రును గలియుదురు. (పాతఠఃకాలమున ఎల్లరును నుళ్ళాహముతో స్నాన మాచరించి, యేక్కగీవముగ భగవానుని గూర్చీనకథలను పరస్పరము చెప్పుకొందురు, దో॥ (బ్రహ్మ నిరూపన ధరమ బిధి బరనహి. తత్త్వ బిభాగ |

కహహి.( భగతి భగవంత కై సంజుత గ్యాన విరాగ ౪1287

తా। వారుబహ్మ నిరూపణము, ధర్మవిధానము మరియు తత్త ్వవిభాగము లను వర్ణనచేసికొనుచుండిరి. జ్ఞానవై రాగ్యయుక్ష మైన భగవద్భక్తి నిరూపణము గావించుకొనుచుండిరి. చౌ॥ ఏహి (ప్రకార భరి మాఘ నహాహీ6 |

పుని సబ నిజ నిజ అఆ[శమ జాహీ6€ ॥

[పతి సంబత అతి హోఇ అనందా |

మకర మజ్జి గవనహి( మునిబ్బృందా (1 చి08

కా; ఈ విధముగ మునులెల్ల రును నూఘమాసమునందు మాఘస్నానము లాచరించి నిజనివాసములై న ఆ(శమముల "శ్రేగుచుండిరి. (పతి సంపత్సర మివ్వి ధముగ జప్క తప, స్నానాదులచే అనందకరముగ నుండును. సదా ఆనం దముగ భగపడ్గోష్టి నడచుచునేయున్నది. మకర మాఖమునందు స్నానమాచరించి, మునిబ్బందములు 'వెడలిపోవుచుండిరి. చౌ॥ ఏక బార భరి మకర నహాఏ |

సబ మునీస ఆ్మశమన్హ సిధాఏ ॥

జాగబలిక ముని పరమ బిజేకి |

భరద్వాజ రాఖి పద బేకి ॥ £ి

ఫ్రీరామ 10

146 (రామచరిత మానసము శా॥ ఒకసారి మకరమాసపర్యంతము మునులు స్నానమాచరించి వారి వారి అ్మశమనముల కేగిరి. కాని పరమజ్డానిమైన భరద్వాజుడు, 'వేదాంతవిశార దుడైన యాజ్ఞవల్క్య్యమహాముని చరణకమలములకు నమస్కరించి ఆతని సక్కూడనే కొంతకాల ముండపలయునని (పార్టి ౦చెను. ఇ చౌ॥ "సాదర చరన సరోజ పథాతే । అతి వునీత ఆసన వై కారే ॥ కరి పూజా ముని సుజసు బఖథానీ । జోలే అతి పునీత మృదు బానీ ॥ 290 శా॥ అత్యంత వినయముతో, పరమభక్తితో మునీశ్వరుని పాదపద్మ ములను గడిగి పవి్మతాసనము పై నాసీనుని గావించెను ; పూజింపను. అర్బించిన తరువాత భగధ్వాజుడు యాజ్ఞపల్కు్య్యని యశమును కీరించెను, అత్యంతమృదుమధురముగ మునీశ్వరుడై న యాజ్ఞనల్క్య్యమహామునికో భరద్వాజు డిట్లనియె ; (ముందు దోహాతో సన శ్రయము) చౌ! నాథ ఏఠ సంసఉి బడ మోరే | కరగత బేదకత్త్వ్వ సబు తోరేం ॥ కహత సో మోహి లాగత భయలాజా | జౌంన కహజఉజం బడ హోం అకాజా ॥ నిరి1 తా॥ ఓ స్వామీ । నామనస్సులో నొకసందేహమను సన్నమిళముగ పీడించు చున్నది, అ సందేహమును మీకు వ్యక్తపణచవలయునన్న నా కెందులకో భయ మగుచున్నది. వేదములలోని తత్త్వము లన్నియు మీకు కరతలామలకముకదా 1 మీరు వేదములలోని తత్త్య్యములను బాగుగా నవగాహన జేసికొన్నవారు । నా సంరేహ నివృత్ని జేయుటకు కడుసమర్ధులు. కొని నా సంకయములను మీశెజింగింపవల యునన్న ఎందుకో నాకు భయమును, లజ్జయును కలుగుచున్నవి. నేను మిమ్ము పరీక్షించుట కిట్ల డుగుచున్నానని మీ రనుకొందురేమో యను భయమును, ఇంత

యాజ్జ్ఞవల్క్య్య-భరద్వాజ సంవాదము 147 ఆయుఃపరిమాణమును బొందియును ఇంకను నాకు జ్ఞానము కలుగలేదని మీరు భావింతురేమో యన్న లజ్జయును ఒకేసారి నన్నావరించినవి. ఒకవేశ భయముజే నూరకుంటినేని నా సంశయములు నివారింసబడవు. నేను నా జీవితాంతము అజ్ఞానిన్రై యుండవలసిపచ్చును. దో॥ సంత కహహి అసి నీతి (పభు [శతి పురాన ముని గావ। హోళి న బిమల బిజేక ఉర గుర సన కిఏం దురావ ॥ £95 కా; కాన గురునముహారాజా । నా సంళశయములను మీకడ వెల్ల డింప నుద్యు క్పుడనై తిని, సద్దురుసమకత్షమున తమ సంశయములను వ్యక్తపజచక పోయినచో నిర్మలజ్ఞానము కలుగనేరదని వేదపురాణము లుద్దాటీంచినవి, సజ్జనులు రూడ ఈ నీతినే చెప్పుచున్నారు. మునులుగూడ నిట్లు చెప్పుచున్నారు, చౌ॥ అస బిచారి [పగటఉం నిజ మోహూ | హరహు నాథ కరి జన పర ఛోహూ ॥ రాను నాటు కర అమిత (సథావా |! సంత పురాన ఉపనిషద గావా ॥ వి కాః అని ఆలోచించిన తరువాత గూడ నా యజ్ఞాననును (పకటించుటకు సాహసించుచున్నాను, స్వామీ దానుడైన నన్ను కరుణించి కృపజూపి నా యజ్ఞా నమును దొలగింప్పడు. సజ్జనులు, పురాణములు, ఉపనిషత్తులు రొమనామమ్లు యొక్క యనంళత మైన (పాపమును చాటినవి. చౌ! సంతత జపత సంభు అలినాసి । సివ భగవాన గ్యాన గున రాస్‌ ॥ ఆకర చారి జీవ జగ అహహీ6 | కౌసీ. మరత పరను పద లహహీ6 నలి! కా॥ మంగశకరురై న, జ్ఞానవై రాగ్యముల కాటపట్లయిన, ఆవినాశీమైన, ధ్‌ లా య సర్వ శ్రేస్టుడై న, సర్వేశ వీరుడైన శంకరుడు నిరంతరము రామనానుమును జపించు చుండును,

188 (శ్రీరామచరిత మానసము (వపంచమునందుండు చతురిధములై న జీవులకు, పుణ్యకే్యఈమైన వార జాసియందు.మరణించినవారికిని, శంకరుడు మోత్ససు నొసగుచున్నాడు. చా॥! సోపి రామ మహిమా మునిరాయా | సెవ ఉపదేసు కరత కం దాయా ॥ రాము కవన [పభు పూఛజం తోహీ | కహిఅ బురూ౪ఇ కృపానిధి మోహీ ॥ డన గో ఓ ముసీశ్వరా? అది రామనామ మహివమయే:ః శివుడు దయార్జ్ర్భహృద యుడై..కాశియందు మరణించిన జీపులకు రామనామమే ఉపదేశించుచున్నాడు. కనుక వారు, మోక్షమును బొందుచున్నారు. మునిరాశా 1 ఆ రాముడేపరు ? కృషపొసాగరా ।! ఈ దీనుని కరుణించి సమ (గముగ నా కెటింగింపుడు. చౌఠ ఏక రామ అవధేస కుమారా | తిన్హ కర చరిత బిదిత సంసారా ॥ నారి బిరహ'. దుఖు లహేఉ అపారా | భయ రోషు రన రావను మారా ॥ బి96 తా॥ బక్క రాము డయోధ్యాధిసతియైన దళరథుని కుమారుడు. ఆ (శ్రీరామ చరిశ్చము (సపంచనుంతటను | ససిర్ధి గాంచిసది. ఆ రాదుడు పత్నీ విరహముజే సపారమైన దుఃఖము సనుభపంచెను. [కోధముళో యుద్ధమున రావణుని హత మార్చెను. దో [సభు సోఇ రామ కి అపర కోజ జాహి జపత [తిపురా6 | సత్యధామ సర్బ్చగ్య తుము కహహు బిబేకు బిచాం ॥ 2097 తాః ఓ (పభూ। ఆ రొముడేనా లేక వేరొకడెపడై నను గలడా? ఆ రామ నామమునేనా నిరంతరము శివుడు జపించునది? మీరు సత్యసందులు, సర సము నెటింగినవారలు, అంఈయు నాలోచించి, జ్ఞానవివేకయుక్త మైన విషయములను నొకు జెప్పుడు.

శ్రి యాజ్ఞవల్క్య-భరద్వాజ సంవాదము చౌ! జై సేంమిటై మోర [భమ థార్‌ రూ యా కహహు సో కథా నాథ బిస్తారీ ॥ జాగబలిఠ బోలే ముసుకాఈ | తుమ్హహి బిదిత రఘుపతి [పభుతాఈ ॥ 209 తా; స్వామీ ః ఏవిధముగ నా కావరించిన జ్ఞానము దూరీకృత మగునో ఆ విషయములను, ఆ గాథలనుగూర్చి సవిస్త్రరముగ నా కెఠింగింపుడు, అని భరద్వాజుడు చెప్పగా విని యాజ్ఞ వల్క్యమహాముని దరహాసవదన ముతో నిట్లనియె __ (శ్రీరామ చరిషతము నీకు దెలిసియుండ నోపును. (ముందు గోవాతో నన్వయము) చౌ॥ రామభగత తుమ్లు మన [కమ జానీ | చతురాఈ తుమ్లూరి మైం జానీ ॥ చాహహు సున రామ గున గూఢా | కేన్హి హు [పస్న మనహు అతి మూఢా ॥ 2౬90 తా॥ నీవు మనోవాక్కాయ కర్మలకో (శ్రీరామ భక్తుడవు. సీ చమక్కార మును నేను దెలిసికొంటిని. సీవు (శ్రీరామ రహస్యమయ గుణములను వినుట కిచ్చగించినవాడవై మూఢునివో ౩ (బపర్సించుచున్నావు. చౌక తాత సునహు సొదర మను లాఈ | కహళఉ రామ తై కథా సుహాఈ 1% మహామోహు మహిషేసు బిసాలా |; రామకథధా కాలికా కరాలా ॥ 800 తా॥ నాయనా 1 వీనుల కింపగు, దివ్యానందమును | పసాదించు శ్రీరామ చరితమును సీ కెతింగించెదను; (శద్ధాభక్తులకో నాలకింప్తము, అజ్ఞానమనునదే .కంహిషాసురుడు, (శ్రీరామకథ ఆ మహిషాసుడని కాళికా దేవినతె చంప్పను,

160 ఛ్రీరామచరిత మానసము

వి అ్మృకమము,; అన్యాయము (పబలినప్పుడు పార్వతీదేవి చాముండేశ్వరి యవతారమునెత్తి మహిషాసురుని హతమార్చెను. అటులే అజ్జానమన్న మహిషాసురుని రామకథయను చాముండేశ్వరి రూపుమాపునుః

తన దివ్యజ్ఞాన పబోధాత్మకమైన రామచరితమానస పరనము వలన, |శవణమువలన అజ్ఞానమూలహరణమగునని కవి తులసీదాసు వచించుచున్నుడు. చౌ! రామకథా ససి కిరన సమానా |

సంత చకోర కరహిం జేహి పొనా ॥

ఐసేఇ సంసయ కిన్హ భవానీ 1

మహాదేవ తబ కహా బథానీ త01

కా శ్రీరామకథ చండదకిరణముతో సమానముగ చల్లదనము. నిచ్చును. దానిని సజ్జనచకోరము నిరంతరము పానము చేయుచుండును. నీకుగలిగిన సంశయమే పూర్వము జగజ్జననియైన పార్వతీదేవికి గలిగెను, మహాదేవు డాసంశ యమును డిర్చెను.

వి ఇటకవి రామకథను_-చందకిరణములకును, సజ్జనులను. చకోరములకును బోల్చినాడు. చకోరములు నిరంతరము వెన్నెల నాస్వాదించుచుండును. అవ్విధముగనే భగవదానందము బొందుచు పరిశుద్ధహ్బూదయులై న సజ్జనబ్బందము శ్రీరామకథామృతమును నిరంతరము పానము చేయుచుందురు. "ఈ రామచరిత మానసము సర్వులకును మనళ్శాంతి నొసగును గాన 'రామకథా సనీ కిరన సమానా” యని చెప్పుచున్నాడు కవి. శ్రీరామకథ సజ్జనులకు సుఖ శాంతుల, నొసగి చంద్రకిరణములవలె చల్లదనము నిచ్చునన్‌ నుడువుచు తీరామ కథా వైళిష్ట్రము నిచ్చట స్పష్టముగ వొందుపరచినాడు శ్రీతులసీదాసు,

యాజ్ఞనల్క్య్య-భరద్వాజ సంవాదము “క్ష1 దో! కహజం సో వతి అనుహారి అబ ఉమా సంభు సంబాద । భయజఉ సమయ జేహి హేతు జేహి సును ముని మిటిహి విషాద ! 305 కః ఇప్పుడు నేనునా బుద్ధ్యనుసారము పార్వ్యతీపర మేశ్వరుల సంవాద మును జెప్పుచున్నాడను. ఏ సమయమున ఏ కారణముసపలన పార్వతికి సంశయము గళిగినదో అను విషయములనుగూర్చి సవిస్తరముగ నీ 3తింగించెదసు. ఓ మునివరా ః నీవు (శద్దాభక్తులకో నాలకింప్పము. నీకుగలిగిన సంశయవిషాదములు దూరమగును,

వి జగత్తునకు మాతాపితలైనవారును; ముల్లోకములకు అత్యంత క్షేమకారణముగా నుండువారును, భక్తులైనవారికి ఫలములను గోచరింపజే యువారును, భక్తుల మనోమందిరమున మరల మరల (పకటమగుచుండువారును, ఒకరికొకరు తపఃఫలముగ నేర్చడిన వారైన పార్వతీపరమేశ్వరుల దివ్యసంవాదమును కవి యిచ్చట పాందుపరచెను,

ఈ రామకథ కేవలము సంశయమును దీర్చునదే కాదు, జనన మరణ రూసమైన సంసారచ కమున పర్మిభమించుటచే కలిగిన తాప మును చల్గార్చునన్న మరొకభావముకూడ ఇచ్చట స్ఫురించుచున్నది" చౌ॥ ఏక బార (కేతా జుగ మాహీం |

సంభు గయే కుంభజ రిషి పాహీ( ॥

సంగ సతీ జగ జనని భవానీ |

పూజే రిషి అఖిలేస్వర జానీ ॥ 808

తా; (తేశాయగమున నొకసారి శివు డగస్త్యమునీశ్వరునికడ కే గేను, ఈశ్వరుని జగజ్జననియైన సతీదేవి వెంబడించెను, ఈ జగత్తునకు మాళాపితలై న భవాసీశంకరులను ముసీశ్వరు డత్యంతభక్తికో పూజించెను,

[52 శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! రామకథా మునిబర్థ బథానీ |

సునీ మహేస పరమ సుఖు మానీ

రిషి పూభీ హరిభగతి సుహాఈ |

కహీ సంభు అధికారీ పాఠఈ ॥ 804

-కాః; సరమభ క్తిళో పూజించినతరువాత అగస్త్యుడు రామకథను పర మేశ్వ *రునకు సవిస్తరముగ జెప్పెను. (శవణానందకరమైన రామకథ పరమసుఖ దాయకమని యెటింగినవాడై , శంకరుడు దాని నత్యంత (శద్ధతో నాలకించెను.

అంత అగస్త్యమునీశ్వరుడు హరికథామృతమును [గోల నిచ్చగించిన వాడై (శ్రీహరిభక్తిని గూర్చి సమ్మగముగ నెటిగింపపలసినదిగ శంకరుని (బార్థించెను. అగస్త్యుడు భగవదను్కుగహపా తుడనియు, హరిభక్తి నాలకించుట కర్షుడవియు. భావించి శివుడు పరమరహస్యయుక్త మైన శ్రీహరిభక్తిని గూర్చి ఆ మ్మునీశళ్యరునకు జెప్పెను, చౌశీ కహత సునత రఘుపతి గున గాథా ।

కభు దిన తహా( రహే గిరినాధా

ముని సన బిదా మాగి (తిపురారీ |

చలే భవన సంగ దచ్చకుమారి ॥ 805

తా॥ (శ్రీరఘునాథుని సుగుణసంపదనుగూర్చిన కథలను జెప్పుచు, వినుచు గిరినాథుడై న శంకరుడు కొన్నిదినములవట కచ్చటనేయుండెను. కొంతకాలము మునీశ్వరునికో గడపిన తరునాత దక్షకుమారియైన సతికోకూడినవాడై శంకరుడు నిజనివాసమైన కైలాసమునకు పయన మాయెను. చౌ॥ తేహి అవసర భంజన మహిభారా ।

హరి రఘుబంస లీన్హ అవతారా ॥

" పీతా బచన తబి రాజు ఉదాసీ । దండక బన బిచరత అబినాసి 4 806

యాజ్ఞవల్క్య్య-భరద్వాజ సంవాదము కేర్‌ లీ

శా ఈ సమయమున భఖూభారమును చగ్గించుటకును గో, (బాహ్మణ, మునీజన హితార్థమై థ్రీహకి రఘువంశమున అవతరించెను, అవినాశియైన సాక్షార్‌ పర్యబహ్మస్వరూప్పడై న శ్రీరామచండదుడు తంగడి యాజ్ఞానుసారము రాజ్యమును త్యజించి మునివేషధారిమై దండకొరణ్యములో సంచరింవ దొడగెను. దో॥ హృదయ విచారత జాత హర కేహి విధి దరసను హో |

గుప్పు రూప అవతరేఉ [వభు గయే. జాన సబుకోఖ ॥ 807

తాః సతీ.దేవిరో కైలాసమునకు బోపుతజి, మార్గమధ్యమున పర మేళ్యరు డీ విధముగ నాలోచింప సాగెను. 'లోకహితార్థము, గో (బాహణసంరతృణార్థము (శ్రీమన్నారాయణుడు మానపజన్మ మెత్తైనుగదా ॥ (శ్రీరామ్మపళువు గుప్తరూప ములో నవతరించెను. నే నచ్చటి శేగినచో ఎల్లిరు నన్ను డెలిసికొందురేమో ౯ సో॥ సంకర ఉర అతి ఛోభు సతీ న జానహిం మరము సోళ ॥

తులసీ దరసన లోభు మన డరు లోచన లాలచీ 8! 808 చౌ! రావన మరన మనుజ కర జాచా |

(పభు బిధి బచను కేన్హ చహ సాచా ॥

జౌ నహి6 జాఉ( రహళణ పభితావా ।

కరత బిచారు న బనత బనావా 4 800

తా; “తసకు మృత్యువు మానవునిచేతిలో సంభవించునటులు రావణుడు (బిహ్మాచే వరము బొందియున్నాడు. (దహ్మవాక్కును సఫలము జేయసలయునని (శ్రీరాముడు కోరుచున్నాడు. నే నిస్పుడు శ్రీరాముని కడకు బోనైైతినేని చాల పళ్చాత్తాపపడును, ఏ యుక్రియు నాకు సమంజసనుగ దోచుటలేదు." చౌ! ఏహి బిధి భవ సోచజస ఈనా ।

తేహీ సమయ జాఇ దససీస్లా ॥

లీన్హ నీచ మారిచహి సంగా |

భయజఉ తురత సోఇ శపట కురంగా ॥ 10

164 (శ్రీరామచరిత చూననము కా; ఇవ్విధమైన చింతకు లోనయ్యెను మహాదేవుడు, ఈ సమయమున సీచుడె న రావణుచు మాఠీచుని సహాయమును గో రెను, మాశీచుడు వెంటనే కపట మృగముగా మారను, ఈ విధముగ నాలోచించు శంకరుని హృదయము కలత నొందెను. ఈ మర్మమును సతీదేవి కనుగొనలేకపోయెను ఈనయందు గలిగిస మార్చును సతీదేవి కనిపెట్టునేమో యన్న భయము శంకరు నిమనంబును పీడించుచుండెను. శంకరుడు శ్రీరామదర్శన లాలసు డాయెను, (శ్రీరాముని దర్శించుకొనుటకై శంక రుడు ఉత్కంఠగలవా డాయెనని శ్రీతులసీదాసు వచించుచున్నాడు. వి సాక్షాళ్‌ శంకరుడే శ్రీరాముని సందర్శింపవలయునని ఆరాటపడుచుండ శ్రీరామమహిమ యెంతయుండునో మనమూపించు కొనవచ్చును. ఇందు భక్తులు భగవంతుని దివ్య భవ్యరూపమును (ప్రత్యక్షముగా జూచుటకై తహతహపడుట స్పష్టము చేయబడినది. . శ్రీరామదర్శనమునశై శబరి ఉత్కంర గలదాయెను. గోపికలు శ్రీకృష్ణుని దర్శింప పరితపించిరి. జగన్మాతయైనకాళిని సందర్శింప వలయునని శ్రీరామకృన్ణపరమహాంస మిక్కిలి ఆరాటపడెను. ఎన్నడు చూతునో ఇనకులతిలక్క నిన్నెన్నడు చూతునో* అని శ్రీత్యాగరాజు శ్రీరామదర్శనమునకై తహతహలాడెను. భగవద్దర్శన విషయకమగు ఆరాటము ఇతరమైన ఆరాటముల నంతమొందించును. ఇట్టి ఉత్కంర ఇతరమైనఉత్కంఠలను పటాపంచలు గావించును. ఇట్టి భగవద్వ్యస నము భక్తుల కవశ్యముండవలయునని శంకరుడే దానిని స్వయముగా నాచరించి తరశోపాయమును మన కుపదేళించెను, చౌ! కరి ఛలు మూఢ హరీ వై దేహీ ॥ [వభు (ప్రభాత తస బిదిత న తేహీ ॥ మృగ బధి బంధు సహిత హరి అఏ । ఆశము దేఖి నయన జల ఛావఏీ ॥ ఫ11

యాజ్ఞవల్క్య-భరద్వాజ సంవాదము [55

తా మూర్థుడెన రావణుడు మోసముతో సీకాదేవి నపహరించెను. శ్రీరామ [పభావమును, పర్మాకమమును గూర్చి యేమియు తెలియదు గనుకనే రావణు డట్టానరించెను,

మాయలేడిని వెంటాడి తుదకు దానిని హతమార్చి, లక్మణసహితముగా (శీహరి (రాముకు తనపర్డశాల కేతెంచెను. పర్ణశలయందు. సీతనుగానక దుఃఖికతుడాయెను, చౌ! బిరహ బికల నర ఇవ రఘురాఈ |

ఖోజుత బిపిన ఫిరత దోజ ఖాఈ ॥

కబహు6 జోగ బియోగ న జాకేం |

దేఖా (సగట బిరహ దుఖు తాకేం ॥ లేదీ

తా। (శ్రిరఘునాథుడు సామాన్యమానవునిపతే విరహనుకో వ్యాకులత నొందెను. అన్నదమ్ము లిరువురును సత్యాన్వేషణతత్చరులై ముందుకు బోవు చుండిరి. (శ్రీరామునకు సంయోగవియోగములు లేవు, కాని, విరహవేదన (సత్య తీముగ గాననొయెను,

వి స్థావరజంగమాత్మకమగు సమస్త్మపపంచము పరమాత్మకు 'దేహముగా చెప్పబడినది. అఖండ, అజన్మ; నిర్వికార, నిరంజనుడైన భగవానున కసాధ్యమైన దేదియులేదు. ఐనను తనకొసగిన ప్యాతకు దగినట్లు నటుడు నటించు భంగి భగవానుడు మానుషలీలగావించు చున్నాడు. వియోగము లేకున్నను వియోగమును బొందుచున్నాడు. దో॥ అతి బిచ్మిత రఘుపతి చరిత జానహిం పరమ సుజాన |

వే మతిమంద బిమోహ బస హృదయ ధరహిం కఛు

ఆన ॥ 3818

తా; (శ్రీరఘునాథునిచర్మితము కడువిచిితమైనది, ఆ రామచరితమును పరిపూర్ణణ్థానులు దెలిసికొందురు. నేను మందబుద్ధిమై 'మోహమునకు వశీభూతు డనై నందునలన హృదయ మన్యభావములకు నిలయ మగుచున్నది.

1586 (శ్రరామచరిత మానసము

వి శ్రీతులసీదాసు "కాను మహానుభావు డయ్యును భగవ త్సన్నిధిని నైచ్యానుసంధానము గావించుచున్నాడు. * ఈశ్వరస్యా ప్యభ్‌మాన ద్వేషిత్వాత్‌ దైన్య (పియత్వాచ్చ” కులాభిమానము, ధనాభఖిమానము, విద్యాఖిమానము గలవారిని భగవంతుడు | పేమిం పడు, ద్వేషించును.

దీనులను [ప్రేమించును అని నారదభక్షిస్తూతములలో జెప్ప బడినది. "నీవు దీనులకు పరమబాంధవుడవు. నేనో దినులలో అ(గేసరుడనై యున్నాను, నాహృదయమున అన్యభావములు లేకుండున క్లనర్చి నన్ను కాపాడు" మనుచున్నాడు (శీతులసీదాసు. చౌ! సంభు సమయ తేహి రామహి దేఖా।॥

ఉపజా హేయం అతి హరషు బిసేషా ॥

ఖభరి లోచన చబిసింధు నిహారి |

కుసమయ జానిన కిన్హ చిన్హారీ 1 త14

కా; అదే సమయమని తలచి రఘుసంశభూషణుడై న (శ్రీరామచం్మదుని, సకలజీవులకు పతియును, జ్ఞానమునకు ఆధార మైనవాడును, అనుకరింప నశక థమైన వాడును, పార్వతీసమేతుడై న శివుడు నయనోత్సపముగా దిలకించుచు నపరిమితా నందమును బొందుచుండెను. సుందరసుకుమారమైనదియగు (శ్రీరామరూపము సాక్షాత్కరించి నయనద్వ్వయమునకు విందు గావించుచుండ అది సమయముకాదని యెంచి, దానినిగూర్చి శంకరుడు ప్యక్తపరచలేదు, చౌ[ జయ సచ్చిదానంద జగపావన ।

అస కహి చలేజ మనోజ నసావన ॥

చలే జాత సివ సతీ సమేతా |

పుని వుని పులకత కృపానికేతా ॥ తర్‌

తా “జగత్తును పవి్మిశముజేయు సచ్చిదానందునికి జయము కలుగుగాక యని నుడివి, మన్మథుని భస్మమొనరించిన శివుడు ముందుకు దోప్పచుండెను.

యాజ్ఞవల్క్య్య-భరద్వాజు సంవావము 157 క ఏపానిధిమైన శివుడు మాటిమాటికి ని అనందముతో బులకీతుందై సతీన మేతుడై వెడలుచుండెను,

వి సతీసమేతుడై ౩లాసమున కేగు శంకరునకు మార్గమధ్య మున 1శీరామునిదివ్యమంగళస్వరూపము సాక్షాత్కరించెను. ఆ రామ తేజస్సునుగాంచి శంకరుడు *[తిభువనమంగళ దివ్యనామథేయా ! మనోనయనామృళావతారా | నీకు జయము జయము)” అని నుడి వెను [తిపురాసురులను సంహరించినవాడును, (తిన్నేతములుగల వాడును గొప్పజటాజూటము, బొదార్యము గలవాడును, మహి దేవుడనబడు దేవుడు మాటిమాటికిని నమస్కరించుచుండుట సతీదేవి గాంచినతోడనే ఆమెకు సందేహ ముత్పన్నమాయెను.

నథీదేవ8 అజ్ఞాన మావరించుట చా! సతీ సో దసా సంభు కై దేవీ ।

ఉర ఉపజా సందేహు బిసేషీ ॥

సంకర జగతబంద్య జగదిసా |

నుర నర ముని సబ నావత సీసా ॥ 816

తా। సర్వజ్ఞాడైన శంకరు డాదశలో నుండుట గాంచిన సతీదేవి హృద యము సండేహమునకు నిలయ మయ్యెను. అంత నివ్విధముగ మనంబున దలపో సెను,

“ శిళభువన మంగళదిష్యనామధేయుదు శంకరుడు. ఈ జగత్తున కంతటికిని వందనీయుడు, సర్వేశ్వరుడు, జగగీశ్వరుడు. పరమేశ్వరుని దేవతలు, మానవులు మునులు సర్వులు ఆరాధింతురు, చో॥ తిన్స నృపసుతహి కిన్హ పరనామా |

కహి సచ్చిదానంద పఠరధామా ॥ భవీ మగన చవి తాసు బిలోకీ । అజహు. [పీతి ఉర రహతి నరోకి ॥ |

[158 (శ్రీరామచరిక. మానసము తా॥ 'చంద్రశేఖరుదై స, జ్ఞాననిధియైన పర'మేళశ్వరుదు కేవల మొకరాజ ప్మతుని “ సచ్చిదానందా ః పరంధామా 1" యనుచు (బణమిల్లై నే 1 ఆ సౌందర్యాతి శయము నా నాథుని (పేమనిమగ్నుని గావించినది. నా నాథుని హృదయకుహర మందు గాఢముగా నెలకొన్న [పేమ సరికట్ట సాధ్యమా 1 దో॥ (బహ్మ జో బ్యాపక విరజ అజ అకల అనీహ అబేద । సోకి దేహ ధరి హోఇ నర జాహి న జానత బేద ॥ 816 శా; ఎవడు (బహ; సర్వవ్యాపకుడు, మాయారహితుదు, జన్మరహితుదు, అగోచరుడు, ఇచ్చారహితుడు, భేదరహితు డనబడుచున్నాడో యెవనినిగూర్చి 'చేపఉములకుగూడ సరిగాదెలియదో అతడు దేహభారణముచేత మానవుడు కాగలడా: చా॥ బిష్టు జో సుర హిత నరతను ధారీ । సోజు సర్బగ్య జథా' [తివురారీ ॥ ఖోజఇ సో కి అగ్య ఇవ నారీ | గ్యాన ధామ శ్రీపతి అసురారి ॥ 819 తా ఒకవేళ దేవతలహితముగోరి నూనవానతార మెత్తిన విష్ణుభగవాను డనుకొందము. ఈళ్వరునివలి సర్వజ్ఞుడనుకొందము. జ్ఞాననిధియైన, లక్ష్మీపతి మైన, అసురారిమైన, భగవానుడైన విష్ణుదేవుడు ఆజ్ఞానిపలె విరహవేదన ననుఖ వించుచు భార్యకోసము తపించునా ? దుఃథించునా 1 చా[ సంభుగిరా పుని మృషా నహోఈ । సివ సర్బగ్య జాన సబుకోఈ ॥ అస సంసయ మన భయజ4 అపారా | హోఇఖ న హృదయ [వబోధ |పచారా ॥ 820 తా; కొని శంకరునిచనము లనృతములు కొనేరవు. 'శివుటు సర వజ్లైడు, సర్వాంతర్యామి మైనవిషయ మందరికి విదిత మే ః' అని తలపోయుచున్న సతీదేవి హృదయ మపారసంశయమునకు నిలయ మాయెను. ఏ విధముగను ఆమె హృద యములో జ్ఞాన్మపబోధము కలుగ దాయెను.

సీతాదేవికి అజ్ఞానమావరించుట 150

వి *అస సంసయ మన భయడి అపారా ” అని కవి విరచించి నాడు. కాలకర్మవశాత్తు సామాన్యమానవులకు గలిగెడు సంశయము లే జగజననియెన సతీదేవికిగూడ కలిగిన వనుచున్నాడు. సామాన్యజనుల

జ దా.

మనంబు లపారసంశయములకు, చయములకు నిలయములు. అఆ క్షణమున నతీదేవి మనోమందిరము నిర్మలముగ నుండక సంక్షోబ సంఎశయముల కాటపట్టయిన దన్న భావ మిందు స్ఫురించుచున్నది. చౌ॥ జద్యపి [పపగట న కహేఉ భవానీ |

హర అంతరజామీ సబ జానీ ॥

సునహి సకీ తవ నారి సుభాజః |

సంసయ అస న ధరిఅ ఉర కాజా ॥ ౭౭1

కా; తన మనోభాపములను థవాని శంకరునకు వ్యక్తపరచలేదు. కాని, అంతర్యామిమైన శంకరు డది (గహించి “సతీ! నీవు నీ శ్రీస్వభాపమును విడ నాడవైైతివి,. ఇటువంటి సంశయముల 'కెప్పటికిని నీ మనస్సునందు చోటొసగ కము. (ముందు దోహాతో నన్వయము),. చౌ! జాసు కథా కుంభజ 6షి గాఈ ॥

భగతి జాసు మైం మునిహి సునాఈ ॥

సోళ మమ ఇష్టదేవ రఘువీరా

సేవత జాహీ సదా ముని ధీరా ॥ తిల

తా గ్రీరామచర్కితమును అగస్త్యుడు గానముచేసెను. (శ్రీరామభక్తుని గూర్చి నేను మునికి వినిపించిరిని.

(శ్రీరాముడే నా యిష్టదై వము. పరమజానులే న మునులు శ్రీరాముని

బవ, డ్లైలుల్లై లి

నిత్యము 'సేవించుచుందురు. .

వి బగవంతుని పూజగాని, స్తుతిగాన్మి స్మరణముగాని, దర్శనముగాన్సి ఆ బగవత్సేవ యేదియైనను సరే ముక్తిదాయకము, భగవత్సేవలో సాలోక్యము, సామాప్యము, సొరూప్యమును ఇమిడియే

180 (శ్రీరామచరిత మానసము యున్నవి. శంకరుడు తనయిష్టదైవము (శ్రీరాముడే యని స్పష్టముగ నుడివెను. *సోఇ మమ ఇష్టదేవ రఘుబీర *' ఆనగా శంకరుని యిష్ట దైవము శ్రీరాముడేయని కవి యిచ్చట ,ప్రస్తుతించుచున్నాడు- (పతియొకరును తమయిసష్టదైవములను గొలుచుట పరిపాటి. శ్రీత్యాగరాజు (శీరామచం[దుని, మోరాబాయి (శీకృష్ణుని; కన్నప్ప (శీకాళహస్తీశ్వరుని గొలిచిరి. మహానుభావులై నవా రెల్లరును బ్‌గవ ద్వి[గ్రహములను విగ్రహములనుగాగాక సాక్షాత్‌ చగవంతునిగనే దర్శించి సేవించి రనునదియు స్తషమే ! ఇషదేవతా,పారనము సలిపి షై! ఏప్ర పంత నొ అట్టి అసాధారణమైన చగవద్భక్షియు, విశ్వాసమును పెంపొందింప జేసికొనుడని 1[శీతులసీదాసు మనల నుద్చోధించు చున్నాడు. ఛం॥ ముని ధీర జోగి సిద్ధ సంతత బిమల మన జేహి ధ్యావహీ+ ॥ కహి నేతి నిగను పురాన ఆగమ జాసు కీరతి గావహీం ॥ నోఖ రాము వ్యాపక [బ్రహ్మ భువన నికాయ పతి మాయా ధనీ | అవతరేఉ అపనే భగత హిత నిజతం[త నిత రఘుకులమనీ ॥ 828 శ్రా పరమళ్డానులై న మునుల్కు యోగులు, సిద్దులు నిరంతరము నిర్మల చిత్తముతో ఎవనిని ధ్యానముచేసెదరో, వేదళాస్త్రములు ' నేతి.నేతి' యని యెపనికీర్తిని గానముచేయుచున్నవో ఆ సర్వవ్యాపకుడు, పర్మబహ్మన్వరూప్పడు, నూయాధీకుడు, నిత్యుడు, పరమస్వతండతుడు ఈనభక్తుల హికార్థము రఘుకుల మునం దనతరించెను. " సోఠ[ లాగ న ఉర ఉపదేసు జదపి కహేఉ సివం బార బహు | బోలే బిహసి మహేసు హరిమాయా బలు జాని జియ౮॥ 4 తాః ఇట్లు రఘకులభూషణుడైన ్రీరామునిగూర్చి శంకరుడు భవాని శెన్నియోనారు లుసదేళించెను. కాన్ని విధివశమున ఆ యుసదేశమామెకు రుచించ

సతీదేవికి అజ్ఞానమాపరించుట 181 లేదు; అట్టితణి, హరిమాయ బలపత్తరమైనదని మహేశ్వరుడు మనంబున భావించి దరహానవదనమనుతో నిట్లనియె _ (ముందు దోవోకో నన్వయము) చౌా॥ః జౌ తుమ్హరే మన అతి సందేహూ |

తౌ కిన జాళ పరిచా లేహూ ॥1

తబ లగి వైఠ అహఉం బటఛాహీం |

జబ లగి తుష్తు ఇహహు మోహీ పాహి ॥ లలి

ళ॥ "పరికించి చూడ నీమనంబు సందేహాసృదమై యున్నటుల నాకు దోచుచున్నది. సీ సందేహనిపృత్తి కై సీ వెందులకు (శ్రీరాముని పరీక్షించ కూడదు? సీవు పరీక్షించి యిట కే తెంచుపరకు నేసీ పటతరుచ్చాయ నాసీనుడనై యుండెదను, (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ వై సేం జాఖ మోహ (భమ భారీ ।

కరెహు సో జతను బిబేక బిచారీ ॥

చలీ. సతీ సివ ఆయసు పాఈ |

శరహి( బిచారు కరౌంకా థాఈ | రలి8

తా। అజ్ఞానజనితమైన స్మీభమ యేవిధముగ దూరమషుగునో పెక్తుభంగుల సీ వివేకముద్వారా ఆలోచించి నీకేది సనముంజసమని తోచునో యిక్లే యొసరింపుము అని సర్వజ్ఞుడైన శివుడు చెప్పగా విని, శంకరునాజ్ఞ శిరసా వహించి, పరీక్షొర్థమై పయనమైపోపుచు, మార్గమధ్యమున “నాకు పెద్ద చిక్కే. వచ్చినది, ఏమి చేయుదును । ఏ విధముగ ఫరీకింతు 1” ననుకొనెను, చౌ॥ ఇహా6 సంభు అస మన అనుమానా ।

దచ్చుసుతా కహు( నహి కల్యానా ॥

మోరేహు కహేంన సంసయ జాహీ ॥

బిధి బిపరీత భలాఈ నాహీ ॥ 827

తాః ఇచట శివుడు పటవృక్షమ్ముకింద అసీనుడై మనంబున పెక్కు భంగుల నిటు లాలోచించెను:__ .

(శ్రీరామ 11

182 శ్రీరామచరిత మానసము " దత్ససుళతయైన సతీదేవి కింళ మూర్జత సమును పట్టుదలయు తగవు, నేను స్వయముగా - సంశయనులను వీడుము, ఇట్టి విషయములందు [భ్రాంతి నొందవల దని చెప్పినను వినక యిటనుండి వెడలిపోయినదే ః ఇట్లు నన్ను 'పేషీంచి పోవుట ఆమెకు (శ్రేయస్కరము కాదు. ఈ జరిగిన సంఘటనను పరికించిచూడ, విధాత విపరీతమైనటుల తోచుచున్నది. నా మాటవినక యిట్లు పోవుట సతి కెంళ మాతమును కేమకరము గాదు. ఏమి యుప్మదవము వాటీల్లునోగదా । (ముందు దోహాకో అన్వయము) చౌ! హోఇహి సోఇ జో రామరచి రాథా । కోకరి తర్క బఢావ్వై సాథా అస కహి లేే జపన హరినామా |; గఈ'ం సతీ జహం [ప్రభు సుఖధామా ॥ 828 శాః ఏ విధముగ జరుగవలయునని యిచ్చగించునో అ్లే జరుగును, తర్క-వితర్కుములకో దీని నంకను విస్తరించుకొను "అందులకు 1” అని మనంబుస దలచిసవాదై శంకరుడు శ్రీహరినామమును (రామనామమునుు జపింపసాగెను. సుఖధాముడు, రఘువీరుడై న ్రీరామచంద్రు డుండు అరణ్యస్టాంతములకు సతీదేవి పోయెను. దో॥! పుని పని హృదయ బిచాకు కరి ధరి సీతా కర రూప । ఆనే హోళఇ చలి పంథ తేహి6 జేహి. ఆవత నరభూప 1829 కా; సతీదేవి మాటిమాటికిని మనంబున వితర్కించుకొనుచు సీతారూప మునుదాల్చి ముందుకు టోవుచుండెను. సతీదేవి అనుకొన్న ప్లే నరవరుడు దశ రథనందనుడైై న (శ్రీరామచందుడు ఆ మార్గముననే పచ్చుచుందెను. చౌ! అఛిమన దేఖ ఉమాకృత బేషా | చకిత భయే [భమ హృదయ బిసేషా ॥ కహి న సకత కభు అతి గంధీరా | [వభు [పభాఉ జానత మతిధీరా ॥ తఫ0

సతీదేవికి అజ్ఞానమాసరించుట 188

ళా। సతీదేవి ధరించిస రూసపమునుజూచి లత్మణుడు చకితు డాయెను, అతనిహృదయనున [భన యుత్చన్నమాయెను. కాని, గంభీరవదనుడై యేమియు చెప్పనేర కుందెను; ఏలన సూత్మబుడ్దిగల లక్ష్మణున కాళ్చర్యకరమైన (శ్రీరామ్ముపభావము విదితమే: చౌ! సకీ కపట జానేజ సురస్వామీ .

సబదరసీ సబ అంతరజామీ ॥

సుమిరత జాహి మిటళ అగ్యానా |

సోఖ సర్బగ శ్‌ రాము భగవానా ॥ 611 |

కా; సమదర్శి, అంతర్యామి, దేవతలకు స్వామియునై స శ్రీరామ చంటదుడు కపట వేషములోనున్న సతీదేవిని గూర్చి తెలిసికొనెను. ఎవ్వనిస్మరణ మాతముచే ఆజ్ఞానము సటాపంచ లగునో ఆ సర్వజ్ఞుడే భగవానుడై న శ్రీరామ

వా జ్షా చా

చంగదుడు. చా! సకీ కేన్హ చహ తహ(యహుం దురాజఊ |

దేఖహు నారి సుభావ (ప్రభా ॥

నిజ మాయా బలు హృదయం బథానీ |

బోలే బిహసి రాము మృదు జానీ ॥ 882

లాః సర్వజ్ఞుడైన సర్వాంతర్యామిమైన (శ్రీరామచంగదుని సమక్షమున సతి దాచ పయత్నించుచున్నది. స్త్రీన్వభావ మిటులే యుండునేమో 1 ఆ (ప్రభా వము నించుక పరికింపురు.

నిజమాయా పభావమునుగూర్చి అంతరంగమున నెజింగినవాడై థ్రీరామ చందుడు వరహాసవదసముతో మృుదుమధురసుగ సతీదేవిని బలుకరింస నుద్యుక్తు డాయెను, చౌ॥ జోరి పాని ప్రభు కిన్హ పనామూ !

ఆ గ్‌

పితా సమేత లీన్హ నిజనామూ ॥

కహేఉ బహోరి కహా బృషకేతూ |

బిపిన అకేలి ఫిరహు కేహి హేతూ 4 వఫఫ

184 (్రీరామచరిత మానసము శా॥ (వథమమున.తనకరకమలములను జోడించి సీఠారూపములో నున్న సతీదేవికి -(బణమిళ్లేను. (సణమిల్లిన తరువాత “మాతా 1 నేను దశరథనందను డైన (శ్రీరాముడను, పృషకేతుడై న శివు డిస్పు డెటి నున్నాడు? తా మొంటరిగా ఈఈ 'ఘోరారణ్యమునం 'దెందులకు సంచరించుచున్నా "కని యడిగెను. దో॥ రామ బచన మృదు గూఢ నుని ఉపజా అతి సంకోచు | సతీ సఖీత మహేస పహి6 చలీ హృదయం బడ సోచు॥108 తాః రహస్యయుక్తృ మైన శ్రీరామచం,దుని మృదుమధురవచనముల నాల కించి సతీదేవి చాల సంకోచపడెను. భయకంపితయై సతీదేవి మహేశ్వరుని కడ'కేగదలచి పయనమాయెను. కాని, ఆమె చేసిన పరీక్ష సఫలము కానందున అత్యంతచింతకు లోనయ్యెను. చా మైం సంకర కర కహాన మానా । నిజ అగ్యాను రామపసపర ఆనా ॥ జాఖ ఉతరు అబ దేహజణం6 కాహా । ఉర ఉపజా అతి దారున దాహా ॥ 885 తా; మార్గమున బోవుచు నిట్లు చింతింపదొడగెను. "నేను కంకరుని మాటను విననై తిని, నేను నా యజ్ఞానమును శ్రీరామచందునిపై అరోపించితిని. ఇప్పుడు శవునకు నేనేమని (పత్యుత్తర మీయగలను?” ఇట్లు చింతించు సతీ హృదయమున భయంకర మైన యగ్నిజా సలి లుద్భవించెను. చౌ! జానా రామ సకీ( దుఖు పొవా | నిజ (పథాళ కభు (గటి జనావా ॥ సకీ6 దీఖ కౌతుక మగ జాతా | ఆగే6 రాము సహిత శ్రీ [భాతా ॥ 886 తాః సతీదేవి దుఖిత మైనదని ్రీరామచందుడు (గహింబెను,. తన (వభావమును కొంత అమెకు జూపెను. అంత మార్గమున సతీదేవి పోవుసపుడు (శ్రీరామచం[దుడు సీతాలక్మణసపితముగ ముందుకు బోపుట గాంచెను,

సతీదేవికి అజ్ఞానమావరించుట 180 ఇట్టితలి సీఠారాములు సతీదేవికి సచ్చిదానందమయ స్వరూపులుగా సాక్షా త్కంరించిరి. శ్రీరామచంద్రుడు వియోగములో దుఃఖముతో నున్నాడన్న (పాకృత కల్పన లామెకు దూరమైనవి. శ్రీరాను విశ్వరూవ సందర్శనము చా! ఫిరి చితవా పాభే. (వభు దేభా | సహిత బంధు సియ సుందర బేషా ॥ జహ' చితవహి. తహ (ప్రభు ఆసీనా |; సేవహిం సిద్ధ మునీన (పబీనా ॥ ఏలి? తా॥ సతీదేవి మరల వెనుకకు జూచెను. అక్కడకూడ శ్రీరామచంద్రుడు సీశాలక్మణ సమేతముగా సుందరాతి సుందరుడై కనపడెను, “ఎందెందు వెదకి చూచిన నందందే గల” డన్నటులు ఎటుచూచిసను శ్రీరామచంగదుదే 1 విశాలపత్తస్థృల ముసందును, విపుల నయనోత్సలములయందును మందస్మిత మందును, మధురవాక్యమందును కోమలాతికోమలమైనవాడును, జో్యతిస్సరూపు డైన శ్రీరామచం్యదుని చతురులై న సిద్ధులు, ముసీశ్వరులు 'సేవించుచుండుటను జూచెను. చౌ! దేఖీ సివ బిధి బిష్టు అనేకా | అమిత [పథాఉ ఏక తే(ఏకా ॥ బందత చరన కరత (ప్రభు సేవా | వివిధ బేష దేఖీ సబ దేవా ॥ 988 తా; సతీదేవి అగణిత (విహ్మ, విష్ణు మహేశ్వరులను గాంచెను. అందులో నొకరిని మించి యింకొక రమితమైన (వభాపముగల చారుగా నుండిరి, వివిధ వేషధారులై దేపత లెల్లరును మనోనయనోత్సవ కరుండును నగు నే శాభిరాముని లోకాభిరానుని, రణరంగథిరుని పాదపద్మములను "సేవించుచుండిరి, దో॥ సతీ బిధాతీ ఇందిరా దేఖీం అమిత అనూప ! వేహి( జేహిం బేష అజాది సుర కేహి తేహి తన అనురూప॥88

1860 (శ్రరామచరిత మానసము ళా॥ అగణీశత అనుపమ సతులను (పార వ్‌దులన్సు, సరస్వతులసు, ఇంది రాదులను సతీదేవి గాంచెను. ఏ రూసములో (బహ్మాదిదేవత లున్నారో అందు శనురూపమైన శక్తులు వారిలో నుండెను. చౌ॥ దచేఫీ జహ(తహ. రఘుపతి వేతే సక్తి న్ల సహిత సకల సుర కేతే ॥ జీవ చరాచర జో సంసారా । దేఖి సకల అనేక [పకారా ॥ 940 కా॥ సతీదేవి శ్రీరామచంద్రుల నెందలిని గాంచెనో ళక్తి మంళులై న దేసత లనుగూడ నందరినే గాంచెను. (వసంచములోని చరాచర జీవరాశులన్నింటిని గాంచెను. చో! పూజహీ. (పభుహి దేవ బహు జేషా | రామ రూప దూసర నహిం దేఖా ॥ అవలోకే రఘుసతి బహుతేరే | సితా సహిత న వేష ఘనేరే ॥ పథ] శా॥ బహు వేషధారుల్తైన దేసకలెల్లరును రాజీవలోచనుడై న శ్రీరామ చందుని పూజించుటను సతీదేవి చూచెను. కాని, (్రీరామచం[దుని '3ెండన రూవమును అనగా వియోగముళో దుఃధించుచున్న రూపమును గాంచలేదు. సీతా సమేతుడైన శ్రీరామచంద్రుని దివ్యమంగళ స్వరూపములను పెక్కింటిని గాంచెను చౌ! సో రఘుబర సోబ లభిమను సీతా । దేథి సతీ అతి భఈ/ సభథీతా ॥॥ హృదయ కంప తన సుధి శభు నాహీం | నయన మూది బై ఠీ. మగ మాహీ6 ॥ లిల్లి తా॥ ఎటు చూచినను (శ్రీరామచం[ దుడే 1 ఎటుచూచీసను సీళారామలత్ష్మ ణులే : ఆ సాక్షాిత్కారమును గాంచినర్వై సలిదేవి భయము జేందెను హృన

(శ్రీరామ విశ్వరూప సందర్శనము 187 యము కంపించెను. దేహస్మృతి గోత్పోవునంత పరిస్థితి ఆమెకు సంభవించెను. ఆమె సయనములను మూసికొని మార్గమధ్యమున దీనొతిడీనమై నొకచో అసీనురా అయ్యెను. చో॥ బహాురి బిలోకేజ, నయన ఉఘారీ | కఛు న దీఖ తహ దచ్చకువారీ ॥ పుని పుని నా౪ రామ పద సిసా | చలీ. తహాం జహ6 రహే గిరీసా ॥ 348 తాా కాంత సేపటికి సతీదేవి సయనములను తెరచి చూచెను. కాని దక్క కుమారియైన సతీదేవి కేమియు గోచరింపలేదు. అప్పుడదంతయు కరుణానిధి మైన శ్రీరాముని (పభాపమని తెలిసికొన్నదైై సతీదేవి (శ్రీరామచం[దుని చరణ కమలములకు నమస్కరించి, సరమానంద బోధస్వరూపుడై దీనులక్షు పరమ ఐంధువైై పశుపతియైన పరమేశ్వరుని కడ కేగెను, దో॥ గఈ6 సమీప మహేస తబ హసి6 పూఛీ కుసలాత | లీని పరిఛా కవన బిధి కహహు సత్య సబ బాత ॥ 344 తాః సతీదేఏ శివుని సమీపించిసంతనే మహేశ్వరుడు దరహసితవదనుడై సతి నాొప్యాయముగా కుశల మిడిగెను, మరియు నిట్లనెను _ *సతీః సీ కార్యము సఫలమైనదిగదా । సర్వాంగళోభితుడు, సద్గణరాకి మైన శ్రీరామచందు నేవిధముగ బరీక్షించితినో యించుక తెలియ జెప్పుమూ 1' శివ్యపతి థ్రాసతీదేవి ఇమొక్క దుఃఖము చౌ! సతీ సముయి రఘువీర [ప్రభా | భయ బస సివ సన కస్త దురాఊ ॥ కఛు న పరీఛా లీన్ధి గోసాఈ6 | కేన్హ |పనాము తుమ్హారిహి నాఈ ॥ క్‌

166 (శ్రీరామచరిత మానసము

కా॥ శ్రీరామ [పభావమును | పత్యత్సముగ జూచియున్నది, తెలిసికొన్నది గాన సతీదేవి భయనుజేంది ఈన “పరీక్షొవిధానమునుగూర్చి శంకరున కెటింగింసక గుప్తముగా నుంచనెంచి యివ్విధముగ నుడివెను.

“స్వామీ £ నేను శ్రీరామచంగదు నేవిధముగను పరీక్షింపలేదు. అచ్చటి కేగి మీపఠెనే నేనుగూడ సర్వజ్ఞుడు, సౌందర్యరాశి సర్వాంతర్యామిమైన (శ్రీరామునికి నమస్కంరించితిని. ” చా! జో తుస్తు కహాసోమృషాన హోఈ |

మోరే౧మన (పతీతి అతి సోఈ ॥

తబ సంకర దేఖీజ ధం ఛ్యానా |

సతీ జో కేన్హ చరిత సబు జానా *॥ 946

చా॥ సతీదేవి చెప్పినద౦ంతయు నాలకించి చం్యపభూషణుడు *సుత్రీ! సీ వాక్కె=న్నటీకిని అనృతము కానేరదు. ఆ దృఢ విళా ససము నాకెంతేనియ గల” చనెను, అట్లు నుడివి, శంకరుడు ఇంచుక సేపు ధ్యాననిమగ్నుడై దిస్యదృష్టికో సతీదేవి శ్రీరాముని పరీక్షించిన విధాన మంతయు నెఅింగెను.

శంకరుడు సతీదేవిని వరిత్యజించుట

చౌ! బహురి రామమాయహీ సిరు నావా |

[పేరి సతిహి జిహిం రూంఠ కహావా ॥

హరి ఇచ్చా భావీ బలవానా |

హృదయ బిచారత సంభు సుజానా ॥ వ?

తా॥ (శ్రీరామమాయకు సమస్కరించెను. ఆ మాయా[-పేరణపలననే సతి నోటినుండి అన్ఫతవాక్యములు వెలుపడినవి. శ్రీహరి పేరిత ఇచ్చారూసమైన భవి ష్యత్తు (వదలమైనదని శివదు మనంబున చింతిల్లను, చా॥ సకీం కిన్హ సీతా కర బేషా।

సివ ఉర భయ బిషాద బిసేషా ॥

జౌ అబ శరఉం సతీ సన సీకి |

మిటఇ భగతి వథు హోఇ అనీతీ ॥ 88

శంకరుడు సతీదేవిని పరిత్యజించుట 168 కా॥ సతీదేవి సీతాదేవిరూపమును ధరించెనన్న విషయమును దెలిసికొన్న శంకరుని హృదయము విషాదపూరిత మాయెను. మసంబున నిట్లు దలచెను*

• ఇప్పుడు సతియందు కారుణ్యము పహించితినేని భక్తిమార్గము లుప్తృమగును. అన్యాయము [ప్రబలును, (ముందు దోహాళో అన్వయము) దో॥ పరమ పునీత న జాఇఖ తజి కిఏం (ప్రేమ బడ పాపు | (పగటి న కహత మహేసు కళు హృదయ అధిక సంకాపు ॥ 0 రా; సతి పరమసవి్యతురాలు, ఆమెను త్యజించుట సమంజసముగాదు, కాని, (పేమించుట పాపకరమే యగును.” ఇట్లు తనమనంబున నిశ్చయించుకొనెనేగాని శంకరుడు బొహ్యముగ తన మనో నిశ్చయమును వెల్లడించలేదు. శంకరుని హృదయ నుధికసంతాపమునకు నిలయ మాయెను, చో! తబ సంకర [పభు పద సిరు నావా । సుమిరత రాము హృదయ అస అవా 1 ఏహి తన సతిహి ఖేట మోహి నాహీ6 | సివ సంకల్పు కేన మన మాహీ( 1 50 కా; శంకరుడు (శ్రీరాముని పాదపద్మములకు (బణమిల్లేను, లోకొలి రాముడ్రై న్య రణరంగధీరుడై న శ్రీరాముని స్మరణ గావించుచు ఆదిశంకరుడు మనం బుస ఈ దృఢసంకల్చ మొనర్చెను. అదేదన._ “నేనును సతియు ఈ జన్మలో ఇకమీవట పతిపత్నులుగ నుంయ టసంభవము.* శివుని తపస్సు చౌ॥ అస బిచారి సంకరు మతిధిరా । చలే భవన సుమిరత రఘువీరా 11 చలత గగన వై గిరా సుహాఈ | జయ మహేస భలి భగతి దృథఢాఈ ॥ త్‌!

170 (శ్రీరామచరిత మానసము తా దచృథఢమతియైన శంకరు డిట్లు విచారించి, శ్రీరమువీరుని స్మరించుచు శైలాసమున కేగెను. కైలాసమున శేగు తటి ఆకాశవాణి యిట్లు పలికెను. “మహేశ్వరునకు జయము కలుగుగాక 1 నీవు భక్తిని దృఢపజచితివి, (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ! అస పన తుము బిను కరణ కో ఆనా | ._ లశామ భగత సమరథ భగవానా ॥ సుని నభ గిరా సతీ ఉర సోచా | పూఛా సివహి సమేత సకోచా 4 852 తా మహేశ్వరా : ఇంతటి(పతిజ్ఞ యొనరించుటకు సర్వసమర్హుడవై న సీకే సాధ్యము. నీవు శ్రీరామభక్తుడవు ః సమర్థుడవు । భగవానుడవు 1 * ఆకాశవాణి పల్కిన పలుకుల నాలకించి, సతీదేవి చింతా కొంతమై అతి సంకోచముతో శివునితో నిట్లనియె: (ముందు దోహాతో అన్వయనుు చొ॥ కీన్హ కవన పన కహహు కృపాలా | సత్యథధామ (పభు దీన దయాలా ॥ జదపి సతీ. వపూఛా బహు భథాంతీ | తదపి న కహేఊ [తిపుర ఆరాతీ ॥ 058 కా॥ “* (ప్రభూ స్వామీః స్మరహరా కృపాసొగరా ః మీరు చేసిన్మవతిజ్ఞ యేది? దానినిగూర్చి నాకు తెలియజేయును. మీరు సత్యసంధులు : దీనదయాళురు 1 నాపై ను'పేక్షవహించక దయచేసి మ్‌ (సతిజ్ఞ యేమియో తెలుపవలయునని డీను రాలనై మిమ్ముల (పార్థించుచున్నాను. స్వామీ ః నా మొకజాలకింపుడుల ఇట్లు పెక్కుభంగుల సతీదేవి శివుని వేడుకొనెను. (తిపురారిమైన శివుడు మౌనాలంకృతు డాయెను, దోశ! సకీ హృదయ అనుమాన కియ సబు జానే సర్బగ్య , కిన్హ కవటు మై! సంభు సన నారి సహజ జడ అగ్య 1854

శివుని తపస్సు [71 తాః; మౌనాలంకృతుడై న శంకరుని గాంచిన సతీదేవి హృదయమున చింతయు, అవనమాసము చెలరేగెను. అమె మనంబున నిట్లు తలపోసెను.

“సర ఎక్టాడెన శంకరునకు దెలియని దుండునాః నేను శివసాన్నిధ్యమున కపటనాటక మాడితిని. స్త్రీసహజస్వభావము నన్నాపరించియుండుటచే నిది మంచిది యిది చెడ్డ దనియెడు విచక్షణాజ్ఞానములేక మూర్ధురాలనై. తెలివిలేని పనులను చేసితిని.” సోః జలు పయ సరిస బికాళ చేఖహు (పీతి కి రతి భలి |

బిలగ హోఇ రసు జాఇ కపట ఖటాఈపరత పని ॥ 84505

తాః (పీతియొక్క రీతిని గమనించుడ్తు. క్షీరముతలో జలమును జేర్చినచో జలము దానియందు మిళిత మైసె కారణమున ఇది క్షీరము, ఇది జలమని తెలిసి కొనుటకు సాధ్యముకాదు. జలములో మ్యిశ్రితమైన క&్రీరము వి[కయింపబదును. కౌని, క్షీరమందు పులుసు పడినయెడల క్షీరము విరుగును. నిరిగినంతనే రుచి లేవండ పోవును.

వి క్షీరము స్వచ్భముగను తెల్లగను రుచికరముగ నుండును. తల్లిపాలు కరవైన శిశువునకు గోక్షిరమే ఆహారము. క్షీరమును సేవించినచో ఆరోగ్యవంతు లగుదురు. కనుక కవి తులసీదాసు నిర్మలచిత్తమును క్షీరమునకు బోల్చినాడు-

సామాన్యముగ మానవులు చంచలస్వభావులు. మనస్సునకు (ప్రత్యేకమగు స్వరూప మేదియును లేదు. కావున నిదివీయే విషయమున వ్యాపించునో తళ్టణమే ఆ యాకారమును పొందును" ఏయే అకారమును పాందునో ఆయా అనుభూతి మనకు ఏర్పడును. మనము బగవంతుని పూజి-చుచున ను మనమనస్సు ఎక్కడికో పోవుచుండును. కావున మనకు తన్మయత, త్యదూపత లభించుట లేదు మహానుభావులై న వారి కే కొందరికో నిర్మల చిత్తముండును. వారు తన్మయతాస క్తియు, తాదాత్మ్యాస క్రియు గలిగి తన్మయు. లగుదురు. వషరమువం౦టి నిర్మలచిత్తమున కపటరూపమైన పులుసు పడిన మనస్సు

[72 (శీఠామచరిత మానసము కల్మషముతో నిండి యుష్మదవములకు దారితీయును. వ్షీరములో పులుసు పడకున్నచో దాని స్వచ్భతకును రుచికిని ఏమియు భంగము వాటిల్లదు. మనంబున కపటభావములు ,పవేశింపకున్నచో చిత్తము నిర్మలమై పరమేశ్వరాయత్త మగును.

చౌ! హృదయం సోచు సమురుత నిజ కరనీ |

చింతా అమిత జాఇ నహి6 బరనీ ॥|

కృపాసింధు సివ పరమ అగాధా ।

(పగట న కహేఉ మోర అపరాధా ॥ 8546

కా॥ తాను చేసినపనిని మాటిమాటికిని జ్ఞప్పికి దెచ్చుకొని సతీదేవి చాల చింతించెను. ఆమె విచారము, సళ్చాత్తాపము చూచితీరవలయునేగాని వర్షించుట కెంళమాాతమును సాధ్యముగాదు. తన తప్పిచమును దలచుకొని పళ్చాత్తాసము నొందిన తరువాత సతీదేవి మనంబున ఈ విధముగ తలపోసెసను.

“పరమశివుడు కరుణాసము[దుడు. కనుక నే చేసిన యపరాధములను తమ (శ్రీముఖమునుండి నుడివి నన్ను క్షోభపెట్టలేదు. నా స్వామి యెంతటి దయార్ష్ర హృదయుడు । నేను నా యిచ్చవచ్చిన రితి (బివర్సించినను నన్నొకసారియైనను పరుషముగ మాటలాడలేదు.” (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ సంకర రుఖ అవలోకి భవానీ |

[ప్రభు మోహి తదేఉ హృదయ అకులానీ ॥|

నిజ అఘ సముయి న కభు కహి జాఈ |

తపఖ అవా6 ఇవ ఉర అధికాఈ । త

తా॥ అని సమాధానపడిన సతీదేవి శంకరుని గాంచెను. శంకరు డఖండ 'శేజోమయుడై. విరాజిల్లుచుండెను. శంకరు డూరకుందుట గాంచిన సతీడేవికి మరల నై రాశ్యమలముకొ నెసు, “నాస్వామి నన్ను త్యజించినాడని తలచిన్నదై దుఃఖించెను. తానొనర్చిన పావమునుగూల్చి తెలుసుకొన్నది గావున ఏమియు చెప్పలేదు. కాని హృదయము మాతము కుమ్మరి ఆవమునలె నత్యధికముగా తపించిపోమెను,

శివుని తపస్సు [78 చౌ! సతిహి ససోచ జాని బృషకేతూ ॥

కహి కథా సుందర సుఖ హేతూ ||

బరనత పంథ బిబిధ ఇతిహాసా |

బిస్వనాథ వహుంచే కెలాసా || 858

యె

తా॥ వృషకేతువైన సాందిశివుడై న శంకరుడు చింకాకొంతురాలైన సతీ దేవిని గాంచి ఆమెకు మనళ్శ్యాంతి సీయగోరినవాడై సుందరకథలను ఆమెకు సవిస్తరముగ నుడివెను. మార్గమున దోవు తతి, వివిధములైన యితిహాసముల నామెకు వినిపించెను, ఇట్లు చెప్పుచు శంకరుడు కె లాసమును జేరెను.

గి య్‌

చా। తహ. పుని సంభు సముర్యు పన ఆపన ।

వై ఠీ బట తర కరి కమలాసన ॥

సంకర సహజ సరూపు సమ్హరా ॥

లాగి సమాధి అఖండ అపారా ॥। 800

తా, 'క్షైలాసమున తానొనర్చిన్మపతిజ్ఞను జ్ఞా పకముచేసికొని వటవృత్షము (కింద పద్మాసనమున అనంత యోగనిరతుండాయిను.

శంకరుడు తనసహజ స్వరూపమును (తన్నుశాను శిక్షించుకొ నెను. అఖండ, అపార సమాధియందు శంకరు డుండిపోయెను. దో! సతీ బసహి. కైలాస తబ అధిశ సోచు మన మాహి6 |

మరమునకోఊ జాన కఛు జుగ సమ దివన సిరాహి.॥ 860

తాః అప్పుదు సతీదేవి క్రై లాసమునందే యుండెను. అప్పుడామె కమిత దుఃఖము గలిగెను. ఈ రహస్యమును గూర్చి కొంతమా[తమైనను ఎవ్వరును దెలిసికొనలే కుండిరి. అమెకు దినమొకయుగముగా గడచుచుండెను. చౌ! నిత నవ సోచు సకి ఉరభారా |

కబ జై హటం దుఖ సాగర పారా |।

మైం జో శీన్హ రఘుపతి అసనూనా ।

పుని పతిబచను మృషా కరి జానా ॥| జ!

కేశ ్రీరామచరిత మానసము శా; దుఃఖభారముకో దినములు గడపు సతీదేవి హృదయను నిత్యము నూతఠతనదుస్తర చింతలకు లోసయ్యెను. ఆమె మనంబున నిట్లు చింతింససా గను. ళ్‌ దుఃఖసము[పము నెట్లు ఎప్పుడు దాటగలుగుదును ః నేను రఘుపతి మైన శ్రీరామచంద్రుని అపమానపరచితినే: పతివచనము లసృతముగా భావించితిని. (ముందు దోవోకో అస్వయము) చా! . నో ఫలు మోహి బిధాతా. దీన్హా 1 జో కభు ఉచిత రహా సోఇ క్తిన్హా |॥1 అబ బిధి అస బూయిఅ నహింతోహీ । సంకర బిముఖ జి ఆవసి మోహ్‌ీ ॥ 062 తా; దానిఫల మిప్పు డనుభవించుచున్నాను. దాని ఫలనును విధాత (ధైవము) నా కొసగెను. ఏది నాకు తగినదో అక్లే యొనర్భెను. కాని ఓ విధాతా: ఇప్పుదు నాకెట్టి దుచితమో దానిని సరిగా నీవు నిర్వర్తించలేదు. శంకరు నికి విముఖురాలన్వైగూడ నేను జీవించున ట్లొనర్చితివి. ఇది సీ కుచితముగాదు.” చౌ కహిన జాఇఖ కభు హృదయ గలానీ | మన మహు(6 రామహి సుమిర సయానీ ॥ జౌ (పభు దినదయాలు కహావా ॥ ఆరతి హరన బేద జసు గావా ॥ 68 తా; సతీదేవి పొందిన హృదయావేదన చెప్పుటకు సాధ్యముగాదు, ఇట్లు దుఃఖసము[దముస మునిగి మరల తెప్పిరిల్లుకొని సతీదేవి ్రీరామచం్యదు నిట్లు న్మరించెను. ళస్ట [వభూ: కరుణాకరా 1 దీనబింధూ 1 నిన్ను దినదయాళు డందుఠరే 1 సీ యళమును వేదములుగూడ సుద్దాటించినవిగదా । దుఃఖమును హరింపజేయు (శ్రీరామచం[దా 1 (ముందు దోవాతో అన్వయము) చౌ తౌ మెం బినయ కరజ( కర జోరి | మూ ఛూటట4 బేగి దేహ యహ మోరీ ॥ జౌ మోరే సివ చరన సనేహూ | మన [కమ బచన సత్య్యబకతు వఏీహూ ౪4 8864

శివుని తపస్సు [75 కా; నేను నా రెండుచేతులను జోడించి ప్రార్థించుచున్నాను. నాతను వంతము గాపలయును. నేను మనో, వాక్కాయ, కర్మలతో శివుని సేవించితిని, నా యాచరణ సత్యపదము. (ముందు దోహాతో అన్వయము దో॥ తా సబదరసీ సునిఅ |పభు కరఉజ సో జేగి ఉపాళ | హోళఇ నురను జీహి6 బినహి. [శమ దుసహ బెపత్సిబిహాఇ |] 065 కా ఓ పభూ॥ సమదచర్శీ ॥ (శ్రిరామచందా 1 మరణ మాసన్నమగు నుపాయ మేదైన నాకు జేప్పుము. శ్రమలేక పతిపరిత్యాగరూపమైన అగాధవివత్తు దూరమగునుపాయ మైనను జెప్పుము.” చౌ॥ ఏహి బిధి దుఖిత (పజేసకుమారీ | అకథసీయ దారున దుఖు ఖారీ ॥ బీకే సంబత సహస సతాసీ | తజీ సమాధి సంభు అబినాసీ ॥ 866 తా అనీ చెప్పుచు దక్ష్ససుతయైైన సతీదేవి చాల దుఃఖించెను.. అ దారుణ మైన దుఃఖమును జూచి శీరపలయునేగావి పర్టించుటకు సాధ్యముకాదు. ఇట్లు ఎనుబదియారు వేల సంవత్సరములు గడచిన తరువాత అనవినాశి అఖండతేజ స్వరూపుడై న శివుడు సమాధి చాలించెను. చొ॥! రామ నామ సివ సుమిరన లాషే 1 జానే4 సకీం జగతపతి జానే 8 జాఇ సంభు పద బందను క్రీన్హా /| సనముఖ సంకర ఆసను దీన్దా ॥ త్రి67 తాః శివుదు రామనావమమును స్మరణజేయుచునేయుండెను, అట్లు రామనామ స్మరణ జేయుటను గాంచి సతీదేవి శంకరుడు తసమాచరించుటలేదని తెలిసికొని, శిపపాదారవిందములకు భఖికి కో (విణమిళ్లై ను. అమె ఖకి తాత్చర్యములకు యువి గ్‌ా అవక సంతసించి శివుటు తన సాన్నిధ్యమున అసీనయగుట కామె కనుజ్ఞి నొసగిను,

[178 శ్రీరామచరిత మానసము చౌశ లగే కహన హరికథా రసాలా | దచ్చ 1పజేస.భఏ తేహి కాలా ॥ దేథా విధి విచారి సబ లాయక | దచ్చహి కిన [ప్రజాపతి నాయక 368 లౌ ళా మహామహిమో 'పేతు2ై న, ఆదిభితువైన, కపాలధారియైన శివుడు రసవత్తరములై న పీనులకింపొసగు హరికథలను సతీదేవికి జెప్పసాగెను. ఈ శుభసమయమున సతీదేవి తం్మడియగు దతుదు | పచాపతియయ్యెను. చతుర్ముఖు డైన (దిహ్మ, దకుడన్నివిధముల యోగ్యుడని తలచి, దథుని (పజాపతులకు సాయకునిగా నొనర్బెను. సతీదేవి దక్షయజ్ఞ మునకు బోవుట చౌగ బడ అధికార దచ్భ జబ పావా।? అతి అభిమాను హృదయ; తబ అవా ॥ నహింకోజ అస జనమా జగ మహీం | (పభుతా పాఖ జాహి మద నాహీ. ॥ 869 శా॥ దకుడెప్పుడై తే యింతటి యధికారమును బొందెనో, అప్పుడాతడ హంకార పూరితుడయ్యెను. అధికారమును, ఐశ్వర్యమును నొందిన తరువాత యా జగత్తునందు గర్యపడకుండువారెపరు ః వి *ధన మూల మిదం జగత్‌ * అనుట పరిపాటి. ఆ ధనము సద్గుణవంతులకు స్మత్చవర్తనులకు లభించినచో పరోపకారమున "2! వాలి కుపయోగపడి సార్థకమగును. ఆ ధనమే దుష్టులకు లభించినచో మదమును అహంకారమును పంపాందింపజేయును. దో దచ్చ లిఏ ముని బోలి సబ కరన లగే బడ జాగ నేవతే సాదర సకల సురజే పావత మఖ భాగ ॥ వ్‌ కా॥ దకుడు మునులను యజ ను చేయటక్రై పిలిపించెను. దక్షప్రజాపతి యజ్ఞము చేయట కంతయు సంసిద్ధము చేసెను, యజ్ఞమునందు హావిర్భాగమును స్వీకరింపబోవు దేవతల శకెల్లరకును ఆహ్వానములు సం పెను,

సతీదేవి దదీయక్ఞమునకు జోవుట 177

వి దక్ష్య్వపజాపతి ;. దక్షప్రజాపతి (పవృ త్తిమార్షానురక్తుడు. శివ, దక్తుల మార్గములలో భేదవాఖిపాయములు గలవు, కనుకనే వీరిరువురకు ద్వేషము సెంపొందినది. ఒకనాడు శివుడు ధ్యానము నందు నిమగ్నుడై యుండెను. ధ్యాననిమగ్నుుడై న శంకరుని సాన్ని ధ్యమున పలువురు దేవత లుండిరి. ఆ సమయమునందు దక్షుడు విద్చేసెను- దక్ష్మ్యపజాపతిని గాంచినతోడనే దేవత లెల్లరును అత్యంత గౌరపభావముతో లేచి సన్మానించిరి. కాని ధ్యాననిమగ్ను డైన శివుదుమ్మాత మావిధముగనే యుండెను. ఈ అవమానమును. బరింప ఒలక దక్ష్మపజాపతి శివునకు యజ్ఞములో హవిర్భాగము లేకుండు నట్టు శపించెను,

శివునకు యజ్ఞములో హవిర్భాగ మొాయకూడదని నిర్ణయించు కొని అందులతై దక్ష్మపజాపతి ఒకయజ్ఞమును తల పెక్రైను. ఈ జరిగిన సంఘటననుగూర్శి నతీదేవి కేమియు. తెలియదు కాన; పితృ గృహమున కేగుటకై సంబరపడుచు శివునానతిని బొంద్కి సతి దక్ష గృహమున 'కేగినది, యజ్ఞములో శివునకు హవిర్భాగ మివ్వనందున యోగాగ్నిలో తన తనువును త్యజించినది. అంత్యమున వీరబదుడు దక్తునియజ్ఞ మును ధ్వంస మొనరించి అతనిని అంతమొందించెను. (బహ్మ (పార్థించినంతనే శివుడు దక్సుని జీవింపజేసెను. ఆ సతియే హిమాచలుని గృహమున జన్మించినది, ఇప్పుడు దక్సునకు శంకరుని మహిమ బాగుగా విదిత మాయెను. చౌ॥ కింనర నాగ సిద్ధ గందర్చా |

బదున్హ సమేత చలే సుర సర్చా 1

బిష్టు బిరంచి మహేసు బిహాఈ |

చలే సకల సుర జాన బనాఈ ॥ లగ

తాః ఆహ్వానమందిన తక్షణమే కిన్నరుల్కు నాగులు, సిద్ధులు, గంధర్వులు మొదలగు దేపత లందరును పత్నీసమేతులై పయసనమైరి, (బహ్మ, విమ్హు

(శ్రీరామ 12

178 (్రీరామచరిత మానసము మహేశ్వరులు తప్ప ఇతర దేవత లెల్లరును విమానములలో దక్షయజ్ఞ మును దిలకించుట 'కేగిరి. చౌ! సకీ. బిలోకే బ్యోమ బివూనా ॥

జాత చలే సుందర బిది నానా ॥

సుర సుందరి కరహి కల గానా |

సునత [శవన భూటహి6 ముని ధ్యానా ॥ వ్రజ

ా॥ దివ్యాతిదిప్యములు, మనోహరములై న విమానములు గగనమార్గమున నెగురుచుండుటిను సతీదేవి తిలకించెను. దేవాంగనలు మధురగితములను బాదు చుండిరి, ఆ (శావ్యమైన మదురగీతములను వినిన ఎంతటి తపన్సంపన్నులు గాని ఏిక్కాగచిత్తముతో ద్యాసను జేయ నొల్లరు. చా! పూచే తబ సివం కహేజ బవానీ |

పితా జగ్య సుని కభు హరషానీ ||

జౌ మహేసు మోహి ఆయసు డేహీ6 |

శభు దిన జాఇ రహౌ. మిస ఏహీ6 । వ్ర

తాః అతి సం్యభమముతో దేవతలెల్ల రును విమాసములందు బోవుటకు కార ఇమేమని సతీదేవి వినయముగా శివు నడిగెను. శివుడు దానిని గూర్చి విపులముగ వివరించెను, తన తండ్రియింట గొష్పయజ్ఞము జరుగబోవు చున్నదని విన్న సతీదేవి పరమానంద భరితయై మనంబున ఇవ్విధముగ చలచెను.

“మహేశ్వరు డానతిచ్చెనేని పితృగృహమున కొంతకాలముండపలయు నన్న యభిలాష నాకెంతేనియ గలుగుచున్నది చౌ॥ పతి పరిత్యాగ హృదయ దుఖు భారీ |

కహళణ న నిజ అపరాధ బిచారీ ॥

బోలీ సకీ సునోహర బానీ |

భయ సంకోచ [పేమరస సానీ || ఫ్రి7(

సతీదేవి దతయజ్ఞమునకు జోవుట [79

తా; పతి పరిత్యాగ చుఃఖమామె హృదయమున ఇంకను నాటుకొని యుందుటచేత, తన యపరాధమును మరల జ్ఞాపకము జేసికొని యేమియు జెప్ప లేకపోయెను. చక్తయజ్ఞము జూచి రావలయునన్న కోరిక యామెయందు (పదల చూయెను. తుదకు సతీదేవి భయ, సంకోచములు, (్రేమరనముట్టిపదున టు వీవిధముగ శివుని 1పాధేయసదెను.

వి ఏదేని సర్వమంగళయో, యెవరి స్మరణమా్యతమున సర్వత జయమును; మంగళమును కలుగునో ఆ బవాని తానొనర్చిన యపరాధమును మాటిమాటికిని తలచుకొని కుందెను. (ముందు దోహాతో అన్వయము) దో॥ పితా భవన ఉత్సవ పరమ జౌ (ప్రభు ఆయసు హో |

తౌ మైం జాజం కృపాయతన సాదర దేఖన సో 1 3౧

తా; “ఓట (నధూ! డిసబింధూ 1 నా జనకుని యింట గొప్పయజ్ఞము జరు గనున్నది. ఓ చంటశేఖరా 1 మీ యాజ్ఞైనచో సంబరముకో దానిని జూడ బోయెద” సనెను. చౌ! కహేహు నీఠక మోరేహు. మన భావా ।

యహ అనుచిత నహి6 నేవత పఠావా ॥

దన్చ సకల నిజ సుతా బోలాఈ6 |

హవురీ౧ బయర తుస్టుఉ బిసరా ఈ6 ॥ త్ర్‌/6

తా; స్కృుదుదుధుర వినయ యుక్తమైన అప్పల్కుల నొలకించి శివురు సంకుష్పుడై యిట్ల నెను,

“సతీ: నీ ఇష్టమే నా యిష్టము, కొని, దక్ష్మప్రచాపతి నునకు ఆహ్వానము సంపలేదు. కనుక నీపచటి కేగుట యసనుచితమే యని నా యభ్మిపాయము. దతుడు తన కుమార్తైలందరిని బవిలుపనం పెను, కాని, నాయందు వైరభావము వలన నేమో నిన్ను మరచిపోయినాడు. (ముందు దోహాతో అన్వయము)

180 ్రీరామచరిత మానసము చా॥ (టహ్మసభాం హమ సన దుబు మానా । తేహి కేం అజహు కరహీ6 అపమానా ॥ జౌ విను బోలేం జాహు భవానీ రహ న సిలు సనేహు న కానీ || వ్ర తాః ఒకసారి (బ్రహ్మ సభయందు నాచే నవమానింపబదెను, అదియే దునసు నందుంచుకొని యిష్తుదు నన్నిపమాగపజచుటకు యత్నించుచున్నాడు. ఇప్పుదు నిన్నాహ్వానించనిదే సీ పితృగృ్భహముస కేగిసిచో మానమర్యాద లుండునా 1 శీల 'స్నేహములకు లోపము వాటిల్లదా 1 (ముందు గోహితో అన్వయము) చౌ॥ జదపి మ్మిత ప్రభు పితు గుర చేహా | జాజఅ విను బోలతెహు. న సందేవో ॥1 తదపి బిరోధ మాన జహ6కోఈ । తహా(6 గఏప6 కల్యాను న హోత ॥ ఏ6 రా పితృ, మ్మిత, (పభు, గురు గృహముల కొహ్యానములేకు్నను బోవలయునన్నమాట వాస్తపమే। కాని యిట్టి పరిస్టితులలో బోవుట (శేయాదా యకనుకాదు. ఏలన వారు నిన్ను విఠరోధిగా భావింతురు, కనుక ఇట్టి (పయత్నమఃు నీక మానును, చౌ॥ భాంతి అనేక సంభు సమురూవా భావీ బసన గ్యాను ఉర ఆవా ॥ శహ [పభు జాహు జో బినహి6 బోలాఏం | నహి భలి బాత హమారే భాఏం ॥ తి తా ఇటు లెన్నియో విధముల సతీదేవికి ఎబ్బజెప్పెను,. కాని, దుర దృష్టవశమున శంకరుని సదుపడదేశము నామె వనిరసించినది. ళు గత్యంతరములేక శివు డీ రీతిగా నుడివెను “పిలువనిదే నీ పటకేగినచో నీకు [శేయస్కరమనుగాదు. నీ పచ్చటి "కేగుట నాకెంతమా[తము ఇష్టములేదు.”

సతీదేవి దక్షయజ్ఞమునకు వోవుట 181 దో! కహి దేఖా హర జతన బహు రహణ న దచ్చకుమారి | దిఏ ముఖ్య గస సంగ తబ విదా కీన్హ [తిపురారి 1 90800 తా। శివుడు పెక్కువిధముల చెప్పిచూచెను. కొని సతీదేవియందు మార్చు గానడాయెను. అమె నాప్పటకు బహువిధముల [దియత్నించెను. కాని శివుదు సఫలత గాంచడాయెను. అంత, (లిప్పరారి, మవాదేపుడైన శివుడు తన ముఖ్య గణములను అమెనెంటబోవుట కనుజ్ఞ నొసగి సతీదేవిళలో 'సెలవుగైకొనెను. పతి నవమానించిన కారణమున సపీదేవి దుఃఖించి యోగాస్నృయందు భస్మమచుబ చౌ! పితా భవన జబ గఈఈ6 భవానీ । దచ్చ (తాస కశాహు6€ న సనమానీ ॥ సాదర భలేహి6 మిలీ ఏక మాతా | భగినీ. మిలీ. బహుత ముసుకాతా 1 1 తా అతిసంభసుముతో భవాని పృట్టినింటిక్‌ విచ్చే సను. దళ్తు డేమిచేయునో యన్న భయముచే నెవ్వరును ఆమెను (సేమపూర్వకముగ నాహ్వానించ లేదు, మాటాడనులేదు. కేపల మామె ఇననిమా్యత మళ్యాదరముతో సతీదేవిని గలిసెను, చెల్లేర్మడు దరహాసపూరిత పదనల్వై సతి నత్యంత సేమకో గలసిరి. చా॥ దచ్భ న కఛభు పూళి కుసలాతా । సతిహి బిలోకి జరే సబ గాతా ॥ సకీ( జాఇ దేఖేజ తబ జాగా కతహు న దీఖ సంభు కర భాగా ॥ 082 తా; రాకరాక పితృగృ్భహమున కేతెంచిన ప్కుతికను దళ్తు డాప్యాయముగ నొదశించలేదు, కుళశలమైనను అడగలేదు. నీదేపిని గాంచినంతనే దకుని సర్వాంగములందుసు అగ్నిజ్వాల లుద్భవించెను. తన తండి (కోధావేశపరు డైనాడని తలచి థిన్నపదనయై ఆమె యజశాలలోని శే గేను. యజ్ఞమునంతయు త్‌ నొక్కుమారు పరికించెను. అచ్చట శంకరునకు హవిర్భాగమిడలేదు,

182 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌకి తబ చిత చథఢీ* జో సంకర కహేజూ |

[ప్రభు అసమాను సముయి ఉర దహీఊ ॥

పాళిలదుఖున హృదయ అస బ్యాపా /

జస యహ భయ4ఉ మహి పరితాపా ॥ 8868

తొ ఆ సమయమున సకలజీవులకు సతియును, జ్ఞానమునకు ఆధారమైన వాడును, అనుకరింప నశక్యమైనవాడునునై న శంకరుని హితోక్సులను జగదంది మైన సతి మననము జేసికొనెను. తనహృదయేశ్వరుడై న శంకరు నవమానము జేసినారని తలచిన సతీహృదయము మిగుల పరితపించెను.

ఇంతకు మునుపు పతివిరహమున తొ ననుభవించిన దుఃఖ మామె పహ్క్‌దయ మున విశేషముగ వ్యాపించియుండలేదు. అంతకం'పెను దారుణమైన, దుస్సహ మైన దుఃఖమును పతి నవమానించిన కారణమున సతీదేవి పొందెను. చ్రా॥ జద్యపి జగ దారున దుఖ నానా

సబ కే6 కరిన జాతి అపమానా +॥

సముయి సో సతిహి భయజ& అతి[కోధా

బహుబిధి జననీ. కేన్హ (పబోధా ॥ లిర్రితీ

తా *“జగత్తునసం దనేక్య పకారములై న దారుణదుఃఖములు గలవు. కాని, జాతి యవమాన మన్నిటికం-టెను కరినమైసది, సహింపరాని' దనియు తలపోసి నద్రై సతీదేవి భయము జెందెను; (కోధావేశపూరిత యయ్యెను. తనయకు |కోధ మావరించుటను జూచిన సతీదేవిజనని అమె నూరడించుటకు (సయత్నములు చేసెను. దో॥ సివ అపమాను న జాఇ సహి హృదయంన హోం [ప్రబోధ ।

సకల సభహి హరి హటకి తబ బోలీ/ బచన స్యకోధ ॥ 88

తా॥ కొని శంకరు నపమానించిరని కుందిన సతీదేవి తల్లి యూరడింపు వలన శాంతి నొందలేదు. అంతియేగాక అత్యంతకోపావేళశముకో సభాసదుల కిటులనియె, (ముందు దోహాతో అన్వయము)

సతీదేవి యోగాగ్నియందు భస్మమగుట 188 చౌ! సునహు సభాసద సకల మునిందా | శహీ సునీ జిన్హ సంకర నిందా + సో ఫలు తురత లహబ సబ కాహూ6 | భలీ భాంతి పఛితాబ పికాహూం ॥ 886 తా; “ఓ సభాసదులారా। మునిశ్చరులారా £ వినుడు, సర్వేశ్వరుడైన శంకరు నెపరు నిందించెచరో ఆ నిందావాక్యముల నెపరు వినెషరో వార లా ఫల మును శీఘ్రమే యనుభవించెదరు. నా జనకుడ్రైన వతు డిట్లానరించినందులకు ఫల మనుభవించును; పళ్చాత్తాప మొందును. (ముందు దోవాతో అన్వయము చౌ! సంత సంభు క్రీవతి అపబాదా । నునిఅ జహా తహ. అసి మరజాదా ॥ కాటిఅ తాసు జీభ జో బసాఈ । శశవన మూదిన త చలిఅ పరాఈ ॥ విగ శా ఎక్కడ సజ్జనులను, లక్ష్మీపతియైన మహావిష్ణువును, శంకదుని నిందిం చెదరో, దూషించెదరో ఆ దూషించువారల నాలుకలు చీల్చివేయబడుగాక 1 అట్లు మీ రొనరింపజాలరేని చెవులు మూసికొని ఆ్మపదేశముసుండి వెడలిపొండు. చా[! జగదాతమా మహేసు వురారీ | జగత జనక సబ కే హితకారీ ॥ పితా మందమతి నిందత కేహి | దచ్చ సుక సంభవ యహ దేహి ॥ 088 తా। (తిప్పరాసురుని సంహరించిన మహేశ్వరుడు జగత్తున కాత్మ స్వరూపుడు. ఆనందముతో వాటు స్ఫుఠించు అనుభపస్వరూపుడును, ఈ జగత్తునకు తం(డియు, సర్యులకును హితమును జేటా ర్ఫెడివాడును, మూడువేదముల ద్వారా శెలిసికొనదగిసవాడును, (తిన్మేశుండై న పరమేశ్వరుని మందమతియైసన నా జనకుడు నిందించుచున్నాడు, ఇక ఈ నిందావాక్యములను నేను సహింఫజాలను, దళుని వీర్యముచేత ఉత్పన్నమైన యీ దేహమునందు నా కెంళన్యూతము అఖి

184 (శ్రీరామచరిత మానసము మానములేదు,. దీనిని తృణ్మ్యపాయనుగ దలచుచున్నాను. (ముందు దోవాతో అన్వయము) చౌ! తజిహఉ'6 తురత దేహ తేహి హేతూ ।

ఉర ధరి చం[దమౌళి బృషకేతూ ॥

అస కహి జోగ అగిని తను జారా |

భయజఉ సకల మఖ హాహికారా ॥ 8808

తా। చం్యదభూషణుడును, వృషకేతుడై నె శివునకు పసునఃపూర్వకముగా వందనమొనర్చి నేనీశరీరమును త్యజించుచున్నాను*” అని నురువుచు సతీదేవి యోగాగ్నిలో తన శరీరమును భస్మము గావించెను. యజ్ఞశాల యందుండు దేవతలు, మునీశ్వరులు, తదితరులు సతీదేవిదేహపరిత్యాగమును, గాంచి భయముజెంది హాహాకారములు చేసిరి.

దక్షయజ్ఞ వినాశనము

దో! సతీ మరను సుని సంఖభు గన లచే కరన వుఖ ఖీస |

జగ్య బిధంన బిలోకి భృగు రచ్చా కిన మునీస ॥ 390

యో

తా॥ దివ్యకొంతి గలదైస, సర్వమంగళయైన సతీమరణమునుగూర్చి విని, శివగణము లన్నియు. విచ్చేసి యజ్ఞమును ధ్వంస మొసర్చిరి. యజ్ఞము ధ్వంస 'మొనర్చబడుట గాంచి భృగువు దానిని సంరక్షించెను, చౌ! సమాచార సబ సంకర పాఏ ।

బీరభ్మదు కరి కోవ పఠాఏ ॥

జగ్య బిధంస జాఇ తిన్హ కేన్హా ॥

సకల నురన్హ బిధివత ఫలు దీన్హా | 81

తాః సర్వవ్యాపకుడై న, నిఖిలభూతనాయకుడై న పరమేశ్వడనకు సతీ మరణన్నార్త తెలిసెను;ు యజ్ఞమును ధ్వంస మొనర్చుటశై వీరభ్మదుని బంపెను. వీరభ్మ దుడు యజ్ఞశాల 'క్రేగి యజ్ఞమును ధ్వంస మొనర్చి దేవతలకు యథో చితమైన ఫలము నొసగెను,

దక్షయజ్ఞ వినాశనము 185 చా॥ ఖై జగబిదిత దచ్చ గతిసోఈ | జసి కళు సంభు బిముఖ తై హోళఈ ॥ యహ ఇతిహాస సకల జగ జానీ | తాతే మై సంచిప బఖానీ 1 తరలి తా భవానీపతియైన, సుఖస్వరూాపుడ్రై స, సర్వసమర్ధుడెస సా2ఠ్‌ శంకరునకు విముఖుడ్లై, వైరము బూనినందులకు దషుడు సంహరింపబడెను. శిన దోహుల కేగతి గలిగెనో ఆ గతియే దతునకు గలిగెను. ఈ యితిహాస మంటరికిని దెలిసినదే, కనుక నేను సంక _ప్తముగా పర్డించి నాను. వి యహ ఇతిహొస సకల జగజానీ తాతే మైం సంక్షేప బఖానీ' యని కవి "పేర్కొన్నాడు. అనగా ఈ యితిహాస మెల్లరకు దెలినినది గావున తాను సంక్షప్తముగా రచించితి నని [శీ తులనీదాసు నుడువుచున్నాడు. ఇతిహానమును సఎ్నప్తముగా రచిఎచికి మనిరే కాని పరికించిచూడ ఇదెంతయో వివులముగను మనోరంజకముగ నున్నది, ఇకముఎదటి రచనలో కవి పార్వతీజననమునుగూర్చి వివులికరించినాడు. పార్వతీ జననము చౌ! సకీ౧ మరత హరి సన బరు మాగా | జనము జనమ సివ పద అనురాగా ॥ తేహి కారన హిమగిరి గృహ జాఈ | జనమీ( పారబకీ తను పొఈ ॥ 898 తా; సర్వమంగళమైన సతీదేవి దేహమును యోగాగ్నియందు భస్మ 'మొసరించు నెడ, ఎన్ని జన్మములే త్తినను (జన్మజన్మములకు) సర్వలోక శుభ కరుండైన వి'శ్వేశ్వరునిపాదపద్మములపై భక్తి, (పేమానురాగము లుండు నటులును, (తిగుణములు స్వరూసములుగా గలవాడును, స్ట్థూలసూక్ష్మకారణ శరీర

168 (శ్రీరామచరిత మానసము ములను జయించినవాడునునై న శంకరునే తన తపఃఫలముగాను, భర్తగాను గోరి యుండెను. ఆ కొరణమువలసనే అమె హిమాచలునిగృహమున పార్వతియై జన్మించెను. చా॥ జబ తే ఉమా సైల గృహ జాఈ | సతల సిద్ధి సంపతి తహ. ఛాఈ'. ॥ జహ6 తహ.6 మునిన సుఆ[శమ కనే | ల్‌ టో ఉచిత బాస హిమము భూధర దీన్హే ॥ ఫ04 తాః ఎప్పుడు ఉమామహేళ్వరి హిమాచలుని గృహమున జన్మించెనో, అపుడు హిమాచలుని గృహము సకలసంపదలకో దులతూగెను. సకలిసిద్ధ లాతనికి కరతలామలకము లాయెను. హిమాచలుడు, ఆశ్రమములు నిర్మించు కొనుటక్రై మునుల కుచితస్థానముల నొసగెను, శాశ్వతముగా వెలుగొందెడు తల్లియు, జగదంబయైన పార్వతి యెచ్చట అవతరించేనో అచ్చట సంపదలకు లోటుండునా ? దో॥ సదా సుమన ఫల సహిత సబ (దును నవ నానా జాతి | (సగటీ సుందర సైఅ పర మని ఆశర బహు థాంతి ॥ 3080 కా; ఆ సుందర పర్వతము నవీనవృకత్షములచే సర్వదా పుష్పఫల భరితమై యొప్పారుచుండెను. ఆ పర్వతము వివిధములైన మణుల కొలవాల మామెను. వి హిమవంతుడేలు ఆ పర్వత ప్రాంతము సహజముగ మనో హరమైనద. కడు రమణీయమైనది. జగజ్జననియైన పార్వతి జన్మించి నంతనే పొమాచలునకు సంపద హెచ్చినదని భావము, చొ! సరితా సబ పునీఠ జలు బహహ్‌ీ6। ఖగ మృగ మధుప సుఖీ సబ రహహీ. ॥ సహజ బయరు సబ జీవన్ల త్యాగా | గిరి పర సకల కరహి. అనురాగా ॥ 306

పార్వతీ జననము 187

తా॥ నదులన్నియు సవ్మితమైన, నిర్మలమైన జలముతో [పవహించు చుండెను, పకుపఖ్యెదులు, భమరములు, సుఖముగా సంచరించుచుండినవి. జీవు లన్నియు తమ స్వాభావికమైన వైరథావమును విడచి పరస్పరము (ప్రేనళో సంచరించుచుందెను. చౌ! సోహ సైల గిరిజా గృహ ఆఎం |

జిమి జను రామభగతి కి పాఏం ॥

నిత నూతన మంగల గృహ తాసూ |

(బహ్మాదిక గావహి6 జసు జాసూ ॥ 8ఏ/

తా; రామభక్తిని పొంది భిక్తు డమిత తేజముతో విరాజిల్లు చందంబున పార్వతి పర్వతరాజై న హిమాచలుని గృహమున జన్మించిన తరువాత ఆ పర్వత శోభ అధీకాధికమాయెను. ఫర్వతరాజ గృహము. నిత్యమంగళము, పచ్చతోరణ ముగా విరాజిల్లై ను, జగదంది యవతరించినంతనే ఆమె యశమును, కౌన్నత్య మును గూర్చి [బిహ్మాదిదేవతలు గానముజేసిరి.

వి భగవంతుని యందలి పరమ(-పేమయే భక్తి యనబడును,. అనేక జన్మలలో సంపాదించుకొనిన పుణ్యములన్నియు గలసి, గొప్పరాళిగా యేర్చడి, దాని ఫలితముగా ఈ భక్తి యనునది ఒకొ నొకనికి కలుగుచున్నది. భగవదన్యుగహము వలన, మహాత్ముల దయవలన భక్తి కలుగును. “ చతుర్విధా చజంతే మాం జనాస్సు కృతినోఒర్డున * అని భగవద్వాక్యము. అటువంటి అనన్యమైన రామ చకిస్మామాజ్యమున కర్షుడైన వా డమితతేజముతో విరాజిల్ల కుండునా! యన్న భావమిచ్చట కవి స్ఫురింపజేయుచున్నాడు.

జగదంబ హిమాచలునింట నవతరించెను గాన ఆమె యశ స్పంపదను (బ్రహ్మాదిదేవతలు గానము జేసిరని * (బహ్మాదిక గావపొ6 జసు జాసూ* యని విరచించుచు జగదంబ యవతారము (బ్రహ్మాది దేవతల కపరిమితానందము కలుగజేసెనని శ్రీతులసీదాసిచట స్పష్టీక రించినాడు,

188 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! నారద సమాచార సబ పాఏ । కౌతుకహీ6 గిరి షేహ సిధావఏీ 4 సిలరాజ బడ ఆదర కేనా! యా లౌ పద పఖథారి బర ఆసను దీన్హా (1 3986 తా జగజ్జననియైస భవాని పర్వత రాజగ్యుహమున జన్మించి పూర్ణవంద్రుని వలె దినదిన (పపర్థమానయగుచున్న దన్నవార్తను నారదమునీందుదు విన్న వాడై, కుతూహలముతో హిమాచలుని గృహముస ేతెంచెను. పర్వతరాజు నారదమునీంగదుని పాదపద్మములను గడిగి సత్కరించి యుర్తమాససము నొసగను. చౌ! సారి సహిత ముని పద సిరునావా । చరన సలిల సబు భవను సించావా ॥ నిజ సౌభాగ్య బహుత గిరి బరనా । సుతా బోలి మేలీ ముని చరనా ॥ 898 తాః తరువాత పత్నీస మేతుడై సర్వతరాజు మునీం్యదుని పాదపద్మములకు సాష్టాంగనసమస్కార మొనర్చెను. వారిచరణోచకమును తనగృహమంతటను వెదజల్లేను. "మీ రాకతో నాగృహము పాపసమయ్యె, నా భాగ్యమే భాగ్యమని" చెప్పుచు హిమాచలు డానందభరితు డాయెను, సుకుమారి, సౌందర్యరాశియైన ఈన యేక్రైళ పు్కుతికను పార్వతిని బిలిచి మునిపావపద్మములకు నమస్కటరింపజేసి ఇట్ల నెను. (ముందు దోహాకో అన్వయము) వెన! జ య్‌ అప శ బో దో॥ [తికాలగ్య సర్బగ్య తుమ్లు గతి సర్బ్మత తున్లూరి | కహహు సుతా కే దోష గున మునిబర హృదయం బిచ్రారి॥ శీ0() తొ; “ఓ మునీం(దా£ మీరు (తికౌలజ్ఞులు । సర్వజ్ఞులు। [తిలోక సం చారులు: కొన నొప్పుతిక యొక్క గుణదోషములను గూర్చి బాగుగా నాలోచించి నాకు తలియజేయుడు. ”

పార్వతీ జననము 189 చౌ॥ రహ ముని బిహసి గూఢ మృదువానీ | సుతా తుమ్లూరి సకల గున థానీ ॥ సుందర సహజ సుసీల సయానీ । నామ ఉమా అంబికా భవానీ ॥ శ్రీ్ర1

డా అత్యంత వినయ పూర్వకమైన అ వాక్కులను విని నాఠరదముసీంద్రుదు సంతుష్టుడె మృదుమధురముగ గూఢమైన వచనముల నిట్లు పల్కెను.

“ఓ పర్వతరాజాః సీపు తిక సద్గుణరాళ, సహ జసొందర్యవత్కి సుగుణవతి మరియు సుశీల, ఆమెయే జగదంబ, ఉదు, భవాని. (ముందు దోవితో అన్వయము) చౌ! సబ అచ్చ్భన సంవన్న కుమారి |

హోఇహి సంతత పియహి పిఆతీ ॥

సదా అచల ఏహి 38 అహివాతా ।

ఏహి తేం జసు పైహహి! పితు మాతా | ఖీరిన్లీ

తా। సర్వలక్షణసంపన్నురాలు, శిపున కత్యంతపస్ట్రీతిపాతురాలు, సొాభాగ్య పతి, అరాధించుజనులకు సౌభాగ్యము నొసంగు ఆదిశక్తి. ఈమెను కన్న తల్లి చండులైన మీరు ధన్యాత్ములు, ఇక మీ రమితయశమును బడయుదురు. (ముందు దోవిళో అన నయము) చౌ! హోఇహి పూజ్య సకల జగ మాహీం |

ఏహి సేవత కచు దుర్లబ నాహీ6 ॥

ఏహి కర నాము సుమింరి సంసారా |

[తయ చధిహహి6 పతి[బత అసిధారా ॥ తీవ

తా ఈమె జగత్తునందు అందరిచే పూజింపబడును. ఈమె సేవజేసిసచో దుర్ల భమైనవి యుండటోవు. (ససంచమునందున్న స్త్రీలు ఈమె నామస్మరణపలన, క్తి హాదరవంటి పాత్మిపత్య సిద్ధిని పొందుచున్నారు.

100 ఛ్రీరామచరిత మానసము వి అజ్ఞాన భూయిష్టమగు సీ లోకమునకు జగన్మాత మహా శక్షియై యున్నది. ఆదిశక్తి, పరాశక్తి; పరమేశ్వరియగు జగన్మాత లోకాతీతయై తన నిత్యవచైతన్యములో పరమేశ్వరుని. వహించు చుండును. తల్లీవలె మన కోరికల సీడేర్పును. ఆప్తులవలె మనకష్ట్రముల కడ్డుపడును. కనుక ఈమె జగత్తునందు అందరిచే ఆరాధింపబడు చున్నది, శ్రద్ధ ఆంతరికత, సమర్పణము, ఎంత పూర్ణతరమైనచో అన్ముగహము, సంరక్షణము అంతగా లభింపగలదు. ఈ జగ న్మాత నారాధించుటవలన ముఖ్యముగా అతివలకు పాత్మివత్యము కరతలా మలక మగుచున్నది. చౌ! సైల సులచ్చన సుతా తువూరీ | చ్‌ ల్‌ సునహు జీ అబ అవగున దుఇ చారీ ॥ అగున అమాన మాతు పితు హీనా |! ఉదాసిన సబ సంసయ ఛీనా ॥ తీ04 తా॥ ఓ పర్వతరాజా :ః సీ ప్క్మతికామణి సర్వలక్షణ సంపన్నురాలే గాని, యీమెలో రెండుమూడు దోషములు గానవచ్చుచున్నవి, వానిని గూర్చి (శద్ధగా నాలకింపుదు. గుణహీనుడును, మాళాపితృ విహీనుడును, ఉదాసీనుడును (ముందు దోహాతో అన్వయము) దో॥ జోగీ జటిల అకామ మన నగస అవంగం బేష । అస స్వామీ ఏహి కహ. మిలిహి పరీ హస్త అసి 'రివాక 405 తాః మోగియు, జటాధారియు, నిష్కామహృదయుడును, నిరుపేదయు, అమంగళ వేషదారియునై న పతి లభించురేఖ యీమె హస్తమునందు సృ్పష్టముగ గానపచ్చుచున్నది.

పార్వతీ జననము [01

వి నృష్టికి పూర్వమే (యున్నవాడును, మూడు కన్నులు గలవాడును; గొప్పజటాజూటము గలవాడును, కదలుచున్నసర్బ హారము గలవాడును, మిక్కి లిమనోహరమైన ఆకారము గలవాడును అయిన పరమేశ్వరుని నారదుడు నిరుపేద యనుచున్నాడు.

నామమును బట్టియు, రూపమును బట్టియు ఏ దేవుడు ళివుడి (మంగళకరుడో, _ఎవనిస్మరణమ్మాతమున సర్వత జయమును, మంగళమును కలుగునో, ఆ మంగళకరుని అమంగళ జేషధారియని చెప్పుచు నారదుడు పార్వతిని బరీక్షించుచున్నాడు. చౌ! సుని ముని ౧రా సత్య జియః జానీ |

దుఖ దంపతిహి ఉమా హరషాానీ ॥

నారదహూ(6 యహ ఖిదున జానా |

దసా ఏర సముర్వుబ బిలగానా ॥ ఖ0

తా (తికాలజ్ఞాడై న, సర్వజ్ఞుడైన నారదమునీం(దుని వాక్కులను హిమా చలుడును, మేనాడేవియు నాలకించి మిగుల దుఃఖించిరి, నారదమునీండదుని వాఠళ్యము లసత్యము కానేరపని తలచిసవారై శోకసము[దమున మునిగిరి.

కాని తఈనమనంబును పరమేశ్వర పాడారవించయుగళమున కర్చించిన జగదంబమైన పార్వతీదేవి వాలికమైనను, ఆ మాటలను విని భయము జేందక ప్రసన్నపదన యయ్యెను.

పార్వతి తనమనంబుస సంతుష్టినొందిన రహస్యమును సర్వజ్ఞుడై న నారదమునీందు డెబుంగ శాయెను, బాహ్యదృశ్య మొకే విధమైనను ఆంతర్య మున (గాహ్యము భిన్న భిన్నముగ నుండును గాన మనోభావనల నెణుంగుట చౌ! సకల సఖి ౧౦జా గిరి మైనా |

పులక సరీర భరే జల నైనా ॥

హోఖఇస మ్బషా దేవరిషి భాషా |

ఉమా సో బచను హృదయ ధరి రాఖా ॥ 407

199 ఛ్రీరామచరిత మానసము తొ; నారదవాక్కు. నాలకించిన సఖులును, పర్వతరాజును, మేనాదేవియు అ్యశుపూరిళవదనులైరి. * దేవర్షి వచనము లసత్యము కానేర'సని మనంబున దలచినదైై పార్వతి నారదపచనములను గోస్యముగా నుంచుకొనెను. చౌ! ఉపజేఉ సివ పద కమల సనేహూ మిలన కఠిన మన భా సందేహూ ॥ జాని కు అవసరు (పీతి దురాఈ | సథీ ఉచంగ బైక్‌ పుని జాఈ ॥ 408 తా। అప్పటినుండియు పార్వతికి పరమేశ్వరుని చరణకమలముల్నపై (సేమానురాగము లుత్పన్నమాయెను. కాని, శివుని గలియుట మిగుల కష్టమన్న భావన గూడ ఆమెకు స్ఫురించినది. కాని, అది సమయము కాదని యెంచి ఉమా దేవి తన (పేమను గుప్తముగా నుంచి, సఖియొడితో గూర్చుండెను. వి అమితమైనతేజస్సుగలవాడును, వేదవాక్యముల ద్వారా తెలిసి కొనదగినవాడును, చిన్మయము, ఆనందమయమువనై న స్వరూపము: గలవాడును, సర్వదేవతలచేత గానముచేయబడువాడును, మాయో పాధికుడును, తాండవ మొనర్చుటయందు సంబరముగలవాడును, సుఖకరుడైన శంకరుని పాదపద్మముల పై జగదుబమయైన పెార్వఆకి (పేమానురాగములు, బక్తితాత్పర్యములు 'పెంపొందినవన్న భావ మిచ్చట స్ఫురించుచున్నది. శివారాధన యించుక కష్టమని యు తపముచేతనే శంకరుడు సాక్షాత్క్మరించునన్న భావన ఆమెయం దుత్పన్న మాయెను. పరమేశ్వరుని (పత్యక్షము గావించుకొను దృడ సంకల్పము గలదై యేమియు నెజుగనిదానివలె ఉండినది, చా! రూఠిన హో దేవరిషి బానీ | సోచహిం దంపతి సఖీ. సయానీ ॥ ఉర ధరి ధీర కహళణ గిరిరాజ | కహహు నాథ కా కరిఅ ఉపాఊ ॥ 408

పార్వతీ జననము 188 తౌ॥ “దేపర్షి వాక్కు లన్ఫతములు కానేర' సని తలచినవార్టై హిమ వంతుడును, మేనాదేవియు, చతురికలై న 'స్నేపాతురాం[ డును చింతింపసాగిరి, కొంత 'సేసయిన తర్వాత ధైర్యము దెచ్చుకొని పర్వతరా జీవిధముగ నుడివెను.

• స్వామీ 1 నారదమునీంద్రా ।! ఈ యాపదను దాటు నుపాయ మేరైనను 'సెలవిండు. దాని నవశ్య మొనర్వును, ” దో॥ కహ మునీస హిమవంత సును జో బిధి లిఖా లిలార | దేవ దనుజ నర నాగ ముని కోజ న మేట నిహార ॥ 410 తా[॥ అప్పుడు మునీం[దు డిట్ల నెను “టి హిమవంతా । వినున్యు విధాత నొసటను [వాసిన [వాతను దేవతలు, దానవులు, మానవులు, నాగులు, మునులు మరెన్వరుగాని తప్పింపలేరు. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ తదపి ఏక మై రహజఉ ఉపాఈ హోఇ కరి జౌదెఉ సహాఈ ॥ యా యూ జస బరు మై బరనేజ తుమ పాహీ6 1 మిలిహి ఉమహి తన సంసయ నాహీ( ॥ శ్రీే1 తా ఐనను నొకయుపాయమును నేను మీ శెజింగించెదను. దైవ మనుకూలించినచో తప్పక సిద్ధించును. నేను మీకు జెప్పిన లక్షణములుగల నరుడే నిస్సందేహముగ ఉమకు లభించును. వి వేదాంత వేద్యుడు, జగత్బతియు, నిత్యుడు, (తిగుణాత్తు డును, మునుల మనంబులకు (పత్యక్షముగా నుండు జ్ఞానమూర్తియు; జటాజూటము గలవాడును వైన శంకరుడే పార్వతికి పతి కాగలడని నారదుడు స్పష్టికరించుచున్నాడు. చౌ! వే జే బర కే దోష బభానే । తే సబ సివ పహి మై అనుమానే ॥ జా బిబాహు సంకర సన హోఈ | దోషఉి గున సమ కహ సబు కోఈ 1 41 శ్రీరామ 18

104 (శ్రీరామచరిత మానసము తాః వరునియం దేయే దోషములున్నవని చెప్పితినో, అవి అన్నియు సర్వ శేస్టుడైన, సర్వేశ్వరుడైన శివుని యందు గలవు. శివునిశో నీమెకు వివాహ మైనచో జనులెల్ల రును దోషములను గుణములుగా నెంచెదరు. వి ' యళ్ళ్శివో నామ రూపాభ్యాం యా దేవీ సర్వమంగళా, తయోః సంస్మరణాత్పుంసాం సర్వతో జయమంగళమ్‌ '_నామమును బట్టియు, రూపమును బట్టియు ఏ దేవుడు (శివుడు మంగళకరుడో, ఏ దేవి (పార్వత్రి సర్వమంగళయో వారిరువురి స్మరణము సర్వత “జయమును, మంగళమును గలిగించునని యిచట జెప్పబడినది. చాక జౌం అహి సేజ సయన హరి కరహీ. బుధ కభు తిన్హ కర దోషు న ధరహీ. ॥ భాను కృసాను సర్బ్చ రస ఖాహీ( | తిన్హ కహ మంద కహత కోజ నాహీం ॥1 ఖీ1ల్రి తా। విష్ణుభగవానుడు పాలకడలి ప్రై శేషతల్చమున బవళించినను పండిత జను లేదోషముల నారోపించలేదు. అగ్నిదేవుడును, సూర్యభగవానుడును భూమి యందుండు మంచి-చెడుగుల నన్నిటిని భకణము చేయుచున్నారు, కాని, యింతవరకు సూర్యుడు కళంకుడని యెవ్వరును జెప్పుటలేదు. వి సూర్యుడు తన వేడిమిచే జనులను తపింపజేయుచున్నాడు, నూర్యుడు వేయింతలుగా వర్షించుట కొ కే భూమినుండి జలమున్సు రి శి అధింటాం? జి ఇళ జ క్ర పీల్చును. కాన 'సహ్మసగుణ మ్ముత్సష్టు మాదళత్తే హిరసం రవి, అన్న కాళిదాస సూక్తి యిచట అనుసంధేయము. చౌ! సుభ ఆరు అనుభ సలిల సబ బహఈ | సురసరి కోజ అవునీత న కహఈ ॥ సమరథ కహు. నహిందోషు గోసాఈ6 | రబి పావక సురసరి కి నాఈం ॥ త్హీేల్లీ

పార్వతీ జననము 195

తా॥ గంగానదిలో శ్యభమైన-అజ్యభమైన జలము (సపహించుచుండున్ను కాన్ని గంగ నపవ్మితముగ ఎప్వరును జెప్పుటలేదు. సూర్యుడు, అగ్ని మరియు సవ్మిత గంగవోళె సమర్థులకు దోషము లంటవు.

గంగానడి పరమపవిత మైసదని భావించుచున్నాము కడా? కౌని, అందులో మంచి స్వచ్చమైన నీటితో బాటు ముఠికి సీరు కలసిపోవుచున్నది కదా: మురికి సీరున్నను మనము గంగను అపవి[తమనుట లేదు. కావున, అదే విధముగా యోగ్యుడైన వ్యక్తిలో కొన్ని దోషములున్నను, అవి దోషములుగా లెక్కింప బడపు. సూర్యునకు, అగ్నికి, గంగానదికి అపవిితదోష మంటదు. అదే రీతి యోగ్యుడును దోషములచే అవవిితుడు కాడు.

వి హిమవంతుడు. యోగి, జటాధారి, నిమ్కోమహృద యుడు, దిగంబరుడును, అశుబ వేషధారియునగు శివుని తనవ్యుతిక వరించుచున్న దేయని చింతింపగా నారదుడు శివునికి గల అయా దోషములు పార్వతిని పరిణయమాడుటచే గుణములగునని పేర్కొను చున్నాడు. పెగా అ దోషములన్ని యు బాహిరములైనవి. వేష భూషలకు సంబంధించినవి కాని ఆంతరములైనవి కావు. యోగు లకు వేషాడంబర ముండదు. కాన్సి అంతఈస్వచ్చత అధికము. తులసీ దాసు నారదుని ద్వారా మానవులకు వేష భూషాది బాహ్యాడంబర ములు స్వచ్భత నీయవనియు, వానిని చూచి మోసపోవలదనియు అంతఈస్వచ్చతను పరిశీలించి యోగ్యతను నిర్ణయింపవలెననియు ఉద్చోధించుచున్నాడు. ఉదాహరణముగా సూర్యుడు, అగ్ని, గంగను “పేర్కొన్నాడు. అగ్ని నర్వభక్షకుడు ; కాని, పవి[తుడే ! గంగలో వలసినంత మాలిన్యము కలదు. అయినను పవ్మితురాలే! సూర్యుడు తన కిరణములను అపవి్శిత స్థలములలో కూడ ప్రసరింప జేయును. (గ్రహణ దోషమును కలదు. అయినను పవ్యితుడే ! అక్హు యోగ్యులైన వురుషులలో దోషము లున్నట్లు కాన్చించినను నవి దోషములు కావని సారాంశము,

108 శ్రీరామచరిత మానసము ,దో॥! జౌంఅసన హిసిషా కరహిం నర జడ బిజేక అభిమాన | " పరహి(6 కలప భరి నరక మహు. జీవ కి ఈస సమాన॥ 415 కా॥ సాధువుల దోషములను చూచి సామాన్య మానవులు తాము వారి దోషములను |గహించి, గర్వముచే కాము గొప్పవారమని భావించుట తగదు. అట్టి జడులు తను దోష సామ్యముచే మవాళ్ళ్ములుగా కమ్ము తాము థావించినచో, వారు.కల్పాంతము వజకు నరక కూసమున బడిపోవుట తథ్యము, ఏలయన, మహాత్ములు సరమాత్మస్వరూపులు, వారిలో దోషములు లీలలు న్యూతమే. సామాన్యుడై న జడుడు తాను వారితో సమానుడని తలంచుట జీవుడు దేవునితో సమాను డనుటయే. వి నారదుని హితబోధలోని ఆంతర్యమేమన శివుడు పరమాత్తు డనియు అతనితో సామ్యత జడ స్వరూవుడైన పామవంతునకు లేద నియు స్ఫురించుచున్నది, _ జీవుడు దేవునితో సమానుడగునా? _ అని (పశ్నార్థక సూచనచే శ్రీ తులసీదాసు (వస్ఫుటముగా. ద్వైత మును 1పతిపాదించుచున్నాడు. దేవుడు దేవుడే! జీవుడు జీవుడే! జీవు డెన్నటికి దేవుడు కాజాలడనుట ద్వైతము. శ్రీతులసీదాసు ద్వైతమును బోధించుట ఆశ్చర్యమే యగును, కాని ఇచట నామాన్యు డైన జడుడైన జీవుడని భావింపవలెను. అట్టి జీవునకు దైవత్వమెట్లు సిద్ధించును? కొందరు అద్వైతులు కొన్ని దెవగుణములను తమలో నాపాదించుకొని * సోఒ.హంి అని గర్వవపడుచుందురు. అట్టి గర్విష్టు లెన్నటికిని దైవత్వము పొందలేరని యు, పతనముపొంది అకల్పాంతము నరకలోకవాసులగుదురనియు, సమకాలికులైన కొందటు తత్త్వ వేత్తలను దృష్టిలోనుంచుకొని తులసీదాసు జ్ఞానబోధ చేయుచున్నాడు. చౌ! సురసరి జల కృత బారుని జానా | కబహు6 న సంత కరహి. తేహి పానా ॥ సురసరి మిలే సో పావన వై సేం ॥ ఈస అనీసహి అంతరు తై సేం ॥ త్తీేట్రి

పార్వతీ జననము కఫ?

తాః; మద్యము గంగానదీ జలములచే తయారు చేయఐడినను దానిని బుద్ధి మంతులు (తాగరు కదా। కాని మద్యము గంగలో కళిపినను, గంగను పవి్శిత ముగనే భావింతురు. మద్యము జీవుడు, గంగ దేవుడు. జీవుడు దేవునిలో కలసి దైవత్వము పొందవచ్చును. అపు డాతడు పవితు డగును. కొని దైవ గుణములను తా నాపాదించుకొన్నంత మా్యతమున, గంగతో చేసిన మద్యమువలెే తాను పవి్యతుడు కాజాలడు. ఇదియే జీవునకు దేపునకుగల తారతమ్యమ్ను నారదునిచే శివుని పరబ్రహ్మత్వము వ్యక్తీకరింప బడినది,

వి [శీ తులసీదాసు జీవుని దేవుని మద్యముతో గంగతో [కమ ముగా పొల్చి జీవదేవతారతమ్యుమును నిరూపించుచున్నాడు.. నాటి అద్వైతమున అహంకారము పెరిగి స్వచ్చత నళించి యుండవచ్చును. దానిని అన్యాపదేశముగా తులసీదాసు నారదవాక్యముగా వ్యక్రీకరిం చుచున్నాడు. ఇందులో జీవుడు పరమాత్మునితో ఐక్యత పొంది పవితుడు కావలెననియు, కేవలము బాహ్యములైన దైవగుణములచే భగవంతునివలె పవ్శితుడగుట అసంభావ్యమనియు సారాంశము. కొందరు యోగులవలె కాన్పించుచు మానసిక స్వచ్చత లేక వర్తించి తామే భగవంతులమని విజ్ఞవీగుదురు ! అట్టివారు గంగతో చేసిన మద్యము వంటి వారు. మద్య గుణము గలవారే, అట్టుగాక అంతర స్వచ్భతచే భగవంతునిలో తాము లీనమైనచో తాము మద్యతుల్యు లయ్యు స్వచ్చులగుదురు. గంగానదిలో కలసిన మద్యము గంగయే అగునుకదా 1] ఇది [శీతులసీదాసు బోధించిన అద్వైతము. చౌ॥ సంభు సహజ సమరథ భగవానా ।

ఏహి బిబాహం సబ బిధి కల్యానా ॥

దురారాధ్య పై అహహిం మహేసూ |

అసుతోష వుని కియే. కలేసూ ॥ త్తే

తా। శివుడు సహజ సమర్థుడు, సర్వజ్ఞుడు, సర్వేశ్వరుడు, పరమాక్ముడు. కాన ఈ వివాహ మన్నివిధముల మంగళకరమైనది. కాని మహాదేపుడనబడు

108 (శ్రీరామచరిత మానసము దేవుడును, సకల జీపులకు పతియునై న శంకరు నారాధించుట బహు కష్టతరను,. తపము జేసినచో నతి శ్మీఘముగా శివుడు పసన్నుడై సర్వాభఖీష్టములనొసగుసు. ఇంకొకటి హృద్యము (సౌమ్యము). “హృద్యము * అనుటలో హృద యముచే పొంద దగినవాడు. (_పేమచేతనే చిక్కువాడు. తపము చేతనే సాక్షాత్కరించువాడు.

తన తపోనిషచే పార; పరమేశ్వరుని సంతుషునానరు- నని

స్ట స్‌ జ్జ స

నారద మునీం(దుడు నుడువుచున్నాడు. చా॥గ జౌంతపు కరి కుమారి తుమ్హారీ |

థావిజ మేటి సశహి. [తిపురారి ॥

జద్యపి బర అనేక జగ మాహీ6 |

ఏహి కహ. సివ తజి దూసర నాహీ. ॥ తీరి

తా; నీ ప్ముతికయైన పార్వతి తస మొనరించినచో (తిపురారియైన శివుడు (సనన్నుడగును. ఈ జగత్తునందు వరు లనేకులు గలరు, కొని, శంకరుడే పార్వతికి దగిన పతి,

వి సమస్తయోగుల చెత ధథ్యానింపదగినవాడును, సర్వదేవ తలచేత నారాధింపబడువాడును, అమితతేజస్స్వరూపుడును, మాయో పాధికుడును, [తిపురాసురులను జయించినవాడును నైన శంకరుడే పార్వతికి తగిన వరుడని నారదుడు ముందు జరుగబోవు శివపార్వ తులక ల్యాణమును సూచించుచున్నాడు,

“వీపీ కహ నివ తజి దూసర నాహీ* అనుమాటలలో కవి పార్వతీ దృఢసంకల్పము నతిచమత్కారముగా చి(తీకరించినాడు.

పార్వతీ జననము 199 చా! బర దాయక (పనతారతి భంజన |

కృపాసింధు సేవక మన రంజన ॥

ఇచ్చిత ఫల బిను సివ అపరాథే. |

అహిఅ న కోటి జోగ జవ సాధే6 ॥ త్తి

తా వరముల నొనగువాడును, శరణాగతుల దుఃఖములను నాశ మొన రించువాడును, కరుణాసమ్ముదుడును, భక్తుల మనస్సులను రంజింప జేసెడి వాడును నైన శివునారాధింపనిదే కోట్ల కొలదిసంవత్సరములు జపతపముల నొన ర్చినను మనోవాంఛిత ఫలము లీడేరవు.

వి; మనో వాక్కాయ కర్మల ద్వారా భగవత్సేవ కర్తవ్య మనెడి విషయము ఇచ్చట _పకటితమైనది. ఆఇశితుల యోగ క్షేమము లను విచారించువాడును, సమస్త (శేయస్సులను (బసాదించుటక్రై నిరీక్షించువాడును, ఇహమునకు, పరమునకు సమ్మతమైన హ్‌త మును బోధించుట యుదు నివుణుడును, లోపల వెలుపల వ్యాపించి యున్నవాడును, సర్వము నెజింగినవాడునునైన పరమేశ్వరు నారా ధింపనిదే ముక్తి కలుగదనియు, మనోవాంఛిత ఫలము లీడేరవనియు కవి యిచట విశదీకరించుచున్నాడు.

“త్వమేవ శరణం మమ” అని శరణు జొచ్చుట, చవేడుకొనుట అతి ముఖ్యము. “శంకరా! నిన్ను శరణు జొచ్చుచున్నా నుః కనికరముతో నన్నన్యుగహింపు* మని భక్తుడు [పార్థింపవలయును- బగవద్దర్శనమున కై పరితపింప వలయునన్న భావన కూడ ఇందు స్ఫురించుచున్నదిః దో॥ అస కహి నారద సుమిరి హరి గిరిజహి దీన్హి అసీన |

హోఇహి యహ కల్యాన అబ సంసయ తజహు

గిరిస * 420 కా। అని నుడివి శ్రీమన్నారాయణుని స్మరించుచు నారద మునీందుడు పార్వతి నాశీర్వదించి పర్వత రాజుతో నిట్ల నియె__

ల్లి0 (శ్రీరామచరిత మానసము

“ఓ పర స్రరరాజా 1 నీవు సంశయములను విడిచి పెట్టుము. సీకు కుభ మగుగాక । అనెను. చౌక కహి అస (బహ్మభవన ముని గయఊ |

ఆగిల చరిత సునహు జస భయా ॥

వతిహి ఏకాంత పాళఇ కహ మైనా |

నాథన మె. సముకు ముని బెనా ॥ శీల]

యూ చా

ళా1॥ ఆ విధముగ నుడివి నారదుడు (బహ్మలోకమున కేగెను. ఇపుడు ముందు జరుగుటోపు చర్కితను (శద్ధతో నాలకింపుడు.

వతియైన పర్వతరా జేకాంతముగ నుండినది గమనించినదై 'మేనాదేవి దీననదనముతో పతిని జేరి యివ్విధముగ నుడివెను.

“ఓ నాథాః నాకు ముని నుడివిన వాక్యములందలి యర్థము బాగుగా తెలి యజభేదు. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా! జౌంఘరు బరు కులు హోం అనూపా ।

కరిఅ బిబాహు సుతా అనురూపా ॥

నత కన్యా బరు రహజు కుఆరి |

కంత ఉమా మమ ,(పానపిఆరీ ॥ ఢీలిలి

కా॥ మన కన్యకయైన పార్వతి కనుకూలుడై న వరుడు ఉత్తమకుల సంచాతుడ్లై ఐశ్వర్యపంతుడై నచో వివాహము జేయుడు. లేకపోయనచో నాపుత్రిక అవివాహితగా నుందుట నాకిష్టమే 1 పార్వతి నాకు (పాణ్మపియమైనది. కనుక అయోగ్యునకు పార్వతినిచ్చి వివాహమొనర్చుట నా కెంళమా[త మిష్టములేదు,

వి యువతులకు కలుగు సామాన్యభావము లే పార్వతి జనని మైన మేనాదేవి కావరించినవి. పార్వతి జగదంబ, అదిశక్తియని యొజుగనందున నారదమునీం[దుని పల్కులు విన్నంతనే మేనాదేవి మనస్సు వికలమాయెను. అందులకే అనుకూలుడైన వరుడు లభిం చనిచో పార్వతి కన్యగాఉండినను తన కానందదాయక మనుచున్నది.

పార్వతీ జననము 201 “ఉమా మమ (పానపిఆరీ” అని ఇచట తులసీదాను విరచించి నాడు, మేనాదేవికి ఉమ (1పాణ్యపియమైనదనియు, ఆమె [శ్రేయస్సు కోసమే మేనాదేవి తల్లడిలుచున్నదని యనుచున్నాడు. 6) ౦౧ చా॥ జౌంన మిలిహి బరు గిరిజహి జోగూ | గిరి జడ సహజ కహిహి సబు లోగూ ॥ సోళఖ బిచారి పతి కరేహు బివాహూ | జేహిం న బహోరి హోఇఖ ఉర దాహూ కీల్లితి తా పార్వతికి యోగ్యుడైన వరుడు దొరకనివో, జనులందరును

• పార్వతి స్వాభావికముగా మౌర్ధ్యము నహించినదని ” చెప్పెదరు. కాన ఓ స్వామీ! ఇపన్నియు విచారించియే పార్వతికి వివాహమొనరించు (పయత్న ములు చేయుఢు. వివాహముబేసిన తరువాత సంకాపముళో | క్రుంగకమానుయే.. . చేయనలసినదంతయు స్మకమముగ చేయుడు. సరదాకి నొందు ఛి నం స... ఖా నం చౌ॥ అన కహి పరీ చరన ధం సీసా శ శ వహి పర్వ సనా! [600 మ109)_ బోలే సహిత సనేహ గికిసా ॥ మ. ల” అది న ఖై లో బరు పావక (పగటై ససి మాబా6 | హొదా బశ సీ నారద బచను అన్యథా నాహీ6 ॥ తా అని చెప్పుచు మేనాదేవి పతిచరణములపై [వాలేను. అంత హిమ వంతుడు మేనాదేవిని లేపనెత్తి *చం్యదునిలో అగ్నిని జూడవచ్చునేమో గాని (తికాలజ్ఞాడై న, సర్వజ్ఞుడై న నారదమునీం్యదుని వాక్కు లెట్ట్‌పరిస్థితులయందును అనృతములు గొనేరవు ”. దో॥ [పియా సోచు పరిహరహు సబు సుమిరహు శ్రీభగవాన | పారబతిహి నిరమయజ జేహిం సోఇఖ కరిహి కల్యాన 425 తాః (పియా । సమస్తచింతలను వీడి భగవానుని స్మరింపుము. పార్వతిని సృష్టిజేసిన పరమాత్ముడే ఆమెకు హిత మొనగూర్చును.

202 శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! అబ జౌం తుమ్తహి సుతాపర నేహూ |

తౌ అస జాఇ సిథావను దేహూ ॥

కరై సో తవు జేహిం మిలహి( మహేసూ |

ఆన ఉపాయః న మిటిహి కలేసూ ॥ ఖీబిగ్రి

తాః; తపముచేతనే పరమేశ్వరుడు (ససన్నుడగునని నారదమునీం దులు నుడివిరి. కనుక నీకు నిజముగ పార్వ్యతియందు (పేమానురాగ మలుండిన సీ విస్సుడేపోయి పార్వతి తపముచేయుటకు సాధనభూతురాలపు గమ్ము, ఇంకొక యుపాయముతో ఈ శ్లేశము మనకు దూరముగాదు. చాశ! నారద బచన సగర్భ సహేతూ |

సుందర సబ గున నిధి బృషకేతూ ॥

అన బిచారి తుమ తజహు అసంకా |

సబహి భాంతి సంకరు అశలంకా త్తీన్లి/

తా॥ నారదమునీంద్రుల వచనములు రహస్యయుక్తృములై నవి, సహేితు కములై నవి. శివుడు సమస్తగుణముల కాటపట్టయినవాడు. కాన ఇవన్నియు నెటింగినదానవై సందేహములను విడువుము. అన్నివిధముల పరిశీలించి చూచి నను శివుడు నిష్కళంకుడు.

వి ఎవడు వృషకేతుడో, ఎవడు ఆకాశము ళిఖగాగలవాడో, ఎవడు సమస్త సర్బములకు రాజైన వాసుకియే ఆచరణము గలవాడో, ఎవడు జటా జూటము గలవాడో, ఎవడు తాండవమాడుటయందు సంబరపడువాడోో ఎవడు వేదాంతమనెడి ఉద్యానవనమునందు విహరించు టయం దనురాగము గలవాడో అ నీలకంరుడైన శివు డమంగళస్వకూవు డెట్టగును?

అన్నివిధముల పరిశీలించినను శివుడు అమంగళ వేషధారి యెనను మంగళకరుడే, నిష్కళంకుడే యన్న ఒకానొక మహత్తర భావమిందు న్ఫురించుచున్నది. కనుకనే కవి “సంకరు అకలంకా ౫ అనగా శంకరుడు నిష్కళంకు డనెను.

పార్వతీ జననము 200 చౌ! సుని వతి బచన హరషి మన మాహి ౫

గఈ తురత ఉఠి గిరిజా పాొహీ6 ॥

ఉమహి బిలోకి నయన భరే బారీ |

సహిత సనేహ గోద ఖై ఠారీ ॥ శీలల్ర

తొ॥ సతివచనములను నాలకించినదై మనసులోని ఖేదమునంతయు బాపు కొని మేనాదేవి తక్షణమే తన యేక్షైకప్కుతికయు, సౌందర్యరాశియునై న పార్వతికడకుం జేరెను. పార్వతిని జూచినంతనే ఆమె దుఃఖము మరల ఉప్పొంగేను. అ|కపూరితనయనయై పార్వతిని (పేమళో తన ఒడియందు గూర్చుండజే సెను.

వి మందమారుత స్పర్శచేత హాయినొందినట్లు, హిమవంతుని పలుకు లామె కెంతయో సుఖమునొసగి, భయ, గ్గ (చ ట్యాతనీ ల జేనినవి. క ఘా...

[౦ ందతి2ి!10ళ.!'

చౌ॥ వారహి( వార లేతి ఉర లాఈ | [హో ఓ టం

గదగద కంఠ న కఛు కహి జాఈ 1 ్ను వ్యంయయయ 4

ల ఇ దవా ద్‌.స00 స

జగత మాతు సర్బగ్య భవానీ

మాతు సుఖద బోలీ- మృదు వానీ ॥ 489

తా। మాటి మాటికిని పార్వతిని హృదయమునకు హత్తుకొనెను. _పేమా తిశయము వలన అమెకు నోటనాటరాలేదు. కాని జగజ్జననియైన పార్వతి సర్వజ్ఞురాలు. తన జననిస్థితి గమనించినదై, అమెకు మనశ్శాంతి నిచ్చు మృదు భాషణములతో నిట్ల నెను, | దో॥ సునహి మాతు మై దీఖ అస సపన సునావజం తోహి |

సుందర గౌర సుబ్మిపవర అస ఉపదేసేఉ మోహి 8! 480

శా॥ అమ్మాః నేను స్వవ్ననృత్తాంతమును చెప్పెదను వినుము. నేను న్వస్నమునందు [శేస్టుడైన గౌరవర్షముగల [బాహ్మణోత్తముని గాంచితిసి, అతడు నాకిట్లుప దేశించెను,

204 ్రీరామచరతిత మానసము పార్వతీ తపస్ఫు

చౌ! కరహి జాఇఖ తపు సైలకుమారీ |

నారద కహా సో సత్య బిచారీ ॥

మాతు పితహి పుని యహ మత భావా ।

తపు సుఖ్యపద దుఖ డోష నసావా * శీలి]

తాః “పార్వతీ 1 నారదాదేశానుసారము సీవరణ్యమునకు బోయి ఈపమాచ రింపుము : తరువాత నీ వొనర్చిన ఘన కార్యమును సీ తల్లిదండులు గూడ క్లాఘింతురు, అంతియేగాక, తపము మనస్సునకు శాంతినొసగును, దుఃఖ దోష ములను హరింపజేయును.

వి గంగానదీ తీరములు, [గామ సమీపముగా నుండు అరణ్య (ప్రదేశములు, పర్వత గుహలు, పరమేశ్వర ధ్యానమునకు నిలయములు, యోగులు అడవులలో అకులు, అలములు, కంద మూలములు భక్షంచువారై చిత్తమును పరమేశ్వర పాదపద్మముల కర్పణచేసిి తపమొనర్చుచుందురు. కనుకనే శ్రీ తులసీదాసు “తవు సుఖ్యప్రద దుఖ దోష నసావా'* అని నుడివెను. తపము దోష ములను హరింపజేని సుఖశాంతులను (1పసాదించును. తపోొోనిష్షజే

ఈ]

కృతార్థత సిద్ధించును; భగపత్‌ సాక్షాత్కారము. కలుగును. అవుడే యోగులు పరమయోగు లనబడెదరు. చొ! తపబల రచళ (సపంచు బిధాతా ।

తపబల బిస్టు సకల జగ (తాతా ॥

తపబల సంభు కరహి సంఘారా |

తపబల సేషు ధరళ మహిఖారా ॥ ఢీల్టీల్ల

తా; తపోబలముకోనే [బ్రహ్మ ఈ జగత్తును సృష్టించెను, తపోబలము కోనే విష్ణువు జగత్తును పాలించుచున్నాడు. తపోబలముతోనే మహేశ్వరుడు

పార్వతీ తవస్సు య. జగత్తును సంహారము చేయుచున్నాడు, తపోబలముతోనే శేషుడు వృథ్విభార మును పహించుచున్నాడు. (ముందు దోవితో అన్వయము) చౌ! తవ అధార సబ సృష్టి భవానీ ॥ కరహి జాఇ తపు అస జియం జానీ ॥ సునత బచన బిసమిత మహతారి | సవన సునాయజ గిరిహి హారీ ॥ 48కి తా భవానీ: సృష్టియంతయు తపముపై అధారపడియున్నది. ఈ విషయను [గ్రహించినదానవైై నీవు తఈపముజేయ సుద్యుక్తురాలవుగమ్ము. అ్మకుపూరిత నయనమైయున్న 'మేనాదేవి స్వవ్నపృత్తాంతమును విన్న తరువాత ఆశ్చర్య చకితురాలయ్యెను. ఆమె యీ న్వస్న వృత్తాంతమును పర్వత రాజుస కెజింగించెను, చౌ! మాతు పితహి బహుబిధి సమురూఈ । - చలీ. ఉమా తప హిత హరషాఈ ॥ (పయ పరివార పితా అరు మాతా | భఏ బిరల ముఖ అవన బాతా ॥ లలిత తా। పార్వతి జనసీజనకులను పెక్కుభంగుల నోదార్చి, ధైర్యమును జెప్పి, సంకోషముకో తపమొనర్చుట కరణ్యమునకు బోవ సంకల్పించెను. అత్యంత సుకుమారియు, సౌందర్యరాశియైన తమ యేశై కప్కుతిక థోగవిలాసము లన్నింట్‌ని త్యజించి, తపోవనములకు బోవు తఆి కుటుంబవానులును, పర్వత రాజు మేనాదేవియు చాల వ్యాకులత నొందిరి. దుఃఖసము[వమున మునిగిన వారలు గావున వారి నోటినుండి యొకనూమైనను వెలువడలేదు, అమె పోయిన కొంత సేవటివజకు మౌనమే రాజ్యముచేయు చున్నదా యన్నటులుండెను, దో॥ వేదసిరా ముని ఆఇ తబ సబహి కహా సమురూళ | పాఠరబకీ మహిమా సునత రహే (పబోధహి పాళ॥ ఈల్‌

208 ్రీరామచరిత మానసము శా॥ అ దుఃఖసమయమున మహానుభావుడై న వేదశిరుడను ముని విచ్చేసి అందర నూజడించెను. పార్వతి జగదంబ, ఆదిశక్తియనుచు పార్వతీ మహి మను గూర్చి వారి కెటింగించెను, అది విన్న తరువాతనే సర్వులును సమాధాన పడిరి. చౌశ ఉర ధరి ఉమా (పానపతి చరనా | జా బిపిన లాగి. తపు కరనా ॥ అతి సుకువూర న తను తవ జోగూ । పతి వద సుమిరి తజేఉ సబు భోగూ ॥ 436 తౌ (పాణపతియైన, సర్వేశ్వరుడై స పరమశివుని పాదారవిందములను తన హృదయకమలమున (పతిష్టించుకొని, పార్వతి తపోపనమునకుటోయి తప ముజేయ దౌడగెను. పార్వతి అత్యంత సుకుమారి, ఆమె సరై్వైశ్వర్యములకో దులకూగుచుండినది. ఆమె శరీరము తసమున 'కెంతమా[ తము యోగ్యమైనది కాదు. ఐనను నీశ్వరుని (పసన్నుని జేసికొనుటత్తై యామె భోగవిలాసము లన్ని టిని తృణ్మపాయముగ నెంచి త్యజించి సర్వేశ్వరుని శరణు పొందెను. వి *ఉజర ధరి ఉమా (పపానపతి చరనా అని కవి ఇచట పేర్కొన్నాడు. మనస్సు పరమేశ్వరుని పాదపద్మములయందును, బుద్ధి పరమశివుని ధ్యానించుట యందును, కన్నులు మహాదేవుని దివ్య మంగళ వ్యిగహవైభవమును దర్శించుట యందును నిష్టగలవాయెను. "చౌ! నిత నవ చరన ఉపజ అనురాగా । బిసరీ దేహ తపహి.6 మను లాగా ॥ సంబత సహస మూల ఫల ఖాఏ | సాగు థా సత బరష గవాంఏ ॥ కీఫ్‌” తొ కఇపమాచరించుట [1పారంభించిన పార్వతికి స్వామి (శంకరుని పొదారవిందముల పై నిత్య నూతనానురాగ ముత్పన్న మాయెను, తపోనిష్టయందు మనస్సు లీనమైయుండుటచేత తన్ను తాను మరచిపోయెను. ఒక 'వేయిసంవత్స రములు కందమూలఫలాదు లారగించి పార్వతి తదేక నిష్టళో తపమాచరించెను. తరువాత నూరు సంవత్సరములు ఆకులలము లారగించి తపసమొన ర్బెను,

పార్వతీ తపస్సు ల? చా! కభఛు దిన ఖోజను వారి బతాసా |

కిఏ కఠిన కఛు దిన ఉపబాసా ॥

జేల పాకీ మహి పరణ సుఖాఈ |

కీని సహస సంబత సోఇ ఖాఈ ॥ శీవీర్ర

తా। పార్వతి కొంతకాలము కేవలము జలము, వాయువునే ఆహారముగా (గహించెను. తరువాత కొన్ని దినములు కఠినోపవాసములకో గడిపెను. మారేడాకులు ఎండి భూమిపై బడుచుండగా మూడువేలసంవత్సరములు వానిని తిని తవమాచరించెను, చా॥ పుని పరిహరి సుథానేజ పరనా ।

ఉమహి నాము తబ భయ4ఉ అవరనా *%

దేఖి ఉమహి తప ఖీన సరీరా ।

(బహ్మ గిరా ఖై గగన గభీరా ॥ ఖీల్రిర్ట

తా; తరువాత ఎండుటాకులను గూడ తినుట మానివేసెను.. అప్పుడు పార్వతి నామము "అపర్ణ" మైనది. తపముచే క్షీణించిన యామెనుజూచి గంఖీ రమైన (బహ్మవాణి అకాశమునుండి యిట్లు పలికెను, (ముందు దోహాకో అన్వయము) దో॥[! భయజ మనోరథ సుఫల తవ సును గిరిరాజకుమారి |

పరిహరు దుసహ కలేస సబ అబ మిలిహహి. [తివురారి ॥ క్లీఢీ0

తా॥ ఓ పర్వత రాజకుమారీ ! వినుము. నీ మనోరథ మీడేరినది, సీ వికమీద అధిక శ్లేశమునకు దాల్బ్పడజేయుసట్టి యీ తపమును చాలింప్పషు, సికు శివుడు పతి కాగలడు. చా॥ అస తప కాహుంన క్‌న్హ భవానీ 1

భవ అనేక ధీర ముని గ్యానీ ॥1

అబ ఉర ధరహు (బహ్మ బర బానీ |

సత్య సదా సంతత సుచి జానీ ॥ శ్రీఢీ1

జః (్రీరామచరిత మానసము కా। భవాసీ: జ్ఞానులు, తపోధను శెందరో కలరు. కౌని, నీవు జేసినటు వంటి కఠోరతపము నితరు లెన్వరును జేయలేక పోయిరి... నీకు నీవే సాటి. ఇప్పుడీ (శేష్టమైన (బహ్మవాణిని సత్యముగను, నిరంతరము పవి[తముగను భావించి, ఈ వాక్కును సీ హృదయమున గుష్పముగ సుంచుకొనుము. చౌ! ఆవై పేకా బోలావన జబహీ( | హర పరిహరి ఘర జాఏహు తబహీ( % మిలహి6 తుమ్హుహిం జబ సప్త రిషిసొ | జానేహు తబ (పమాన బాగీసా ఖీక్తీన్లీ శా॥ ఎప్పుడు నీ జనకుడు నిన్ను పిలువ నంపునో యప్పుడు హఠపూర్వ కమైన నీ పట్టును పీడి గృహమున 'కేగవలయును, సప్తర్షులు నిన్ను గలసిసపు డీ వాక్కు సత్యమైనదని నీవు తెలిసికొనవలయును. చా! సునత గిరా బిధి గగన బథానీ | పులక గాత గిరిజా హరషానీ ॥ ఉమా చరిత సుందర మై గావా | సునహు సంభు కర చరిత సుహోవా ॥ తీథీలి కా; ఆకాశమునుండి వెలువడిన (బహ్మవాణిని విన్న తరువాత పార్వతి మనస్సు కుదుటబడెను. సంతోషముతో నామె శరీరము స్పలకితసూయెను. ఇట్లు యాష్థ నల్క్య్యమహాముని భరద్వాజునితో * నేను పార్వతీ చరితదును గూర్చీ చెప్పితిని. ఇక శివచరితమును (శద్దతో నాలకింపు” మనెను, శ్రీరాముడు శివుని వివాహమున్నకె (పోత్సహించుట చౌ! జబ తే సతీ జాఇ తను త్యాగా | తబ తే( సివ మన భయజ బీరాగా ॥ జపహి( సదా రఘునాయక నామా | జహ(6 తహ సునహిం రాను గున [గామా ॥ ట్లీల్తీల్తీ

(శ్రీరాముడు శివుని వివాహమునక్షై (పోత్సహించుట ల$

తా సతీదేవి చక్షగృహమున యోగాగ్నిచే తఈన శరీరమును భన్మము జేసికొనిన తరువాత శివునకు వైరాగ్య మధికమాయెను, శివుడు సదా రామనామ మునే జపించుచుండెను. ఎచటీకేగినను శ్రీరామ గుణగానమునే వినుచుండెను. శ్రీరాను కథామృతమునే (గో లుచుండెను. దో॥ చిదానంద సుఖధామ సివ బిగత మోహ మదకామ ।

బిచరహి. మహి ధరి హృదయ హరి సకల లోక

అభిరామ ॥ 445

కా॥ చిదానందుడు, సుఖధాముడు కామ్యకోధమదమోహ రహితుడు, సంపూర్ణ జగత్తున కానందము చేకూర్చెడివాడై న శంకరభగవానుడు శ్రీహరిని (శ్రీరామచర్మముని) మనోమందిరమున ,పతిస్టించుకొని, రాముని ధ్యానించుచు పృథ్వియందు సంచరింప దొడగెను. చౌ॥! కఠతహు( మునిన్హ ఉపదేసహి6 గ్యానా ॥

కతహు( రావు గున కరహి6 బకానా ॥

జదపి అకాను తదపి భగవానా ॥

భగత విరహ దుఖ దుఖిత సుజానా ॥ శీఢీగి

తా। వరమేశ్వరుదు మునులకు జ్ఞానోపదేశము జేయచుండెను. (శ్రీరామ చం్మదుని సుగుణ సంపదను మునులకు వర్ణించి చెప్పుచుండెను. శివుడు సర్వ సమర్హుడు. నిష్కామ హృదయము గలవాడు. అటువంటి జగత్క రృమైన శంకరుడు తన చరణదాసి, సతీమణి, భక్తురాలైన సతీదేవి వియోగపును దుఃఖ ముజే మిగుల దుఃఖించుచుండేను.

వి కరుణ యనెడి అమృతమును వర్షించువాడును, కైలాస వాసియు, సజ్జనులచేత చక్కగా సేవింపదగిన వాడును, ఇచ్చవచ్చిన ఆకారమును దాల్చ్బువాడును, నీలకంరుడునైన పరమేశ్వరుడు జగ దంబయెన పార్వకీ విరహమును భరింపజాలడాయెను. ఇక పార్వతి చేయుచున్న తపము ఫలించెడు శుభబముహూర్తము ఆసన్నమైనది

శ్రీరామ 1%

210 థ్రీరామచరిత మానసము గనుకనే .చం[దశేఖరున కి దశ సంపాప్పించినదన్న భావమిందు స్ఫురించుచున్నది. చా వ్‌హి విధి గయళు కాల బహు వీపీ |

నిత నె హోఇ రాము పద (పీకీ ॥

నేము [ప్రేము సంకర కర దేఖా |

అబిచల హృదయ భగతి స్‌ 'కిఖా ౪% లత

కా; ఈ విధముగ ఎంతోకాలము గడచిపోయినది. శంకరునకు శ్రీరామ చందుని పాదపద్మములపై నిత్యనూతన్య పేను దినదినాభివృద్ధిగాంచుచుండెను, శంకరుని నియమ నిష్టలు, అనన్య పేమ, భక్తిశాత్సర్యములు శ్రీరామచం దుని గదలించి వైచినవి. శంకరుని హృదయమున పెంపొందిన భక్తి పేమలను (శ్రీరామచం(దుడు దివ్యదృష్టితో గాంచెను, చౌా॥ [పగబే రాము కృతగ్య కృపాలా |

రూప సీల నిధి కేజ బిసాలా ॥

బహు [పకార సంకఠరహి సరాహా |

తుమ్హ బిను అస [బతు కో నిరబాహి ॥ శీశీరి

ఛా। కృతజ్ఞాడును, కృపాళుడును, రూపశీలముల కౌటపట్టయినవాడును, మవాతేజోవంతుడును, భగవానుడునై న శ్రీరామచంగదుడు శివునకు సాక్షాత్మ ర8ంచెను, (శ్రీరాముడు శివుని బహువిధముల [బళంసించెను. ఇంతటికరిన [వతమును బాటించుట శంకరునకు దప్ప ఇతరుల శకెవ్వరికివి సాధ్యముగాదని నుడివెను, చౌ! బహుబిధి రామ సివహి సమురూవా

పారబతీ కార జన్ము సునావా ॥

అతి పునీత గిరిజా కై కరనీ |

బిస్తర సహిత కృపానిధి బరనీ ॥ శక

(శ్రీరాముడు శివుని వినాహమునక్షై (పోత్సహంచుట.. య.

తాః దశరథనంచనుడై న (శ్రీరామచం(దుడు పార్యతీజన్మ వృత్తాంత మును శివున కెజింగించెను. కృపాసాగరుడై న శ్రీరామచం[దుడు పార్వతి పవి [తాచరణను గూళ్చి సవిస్తరముగ వర్జించెను. (ముందు దోహాతో అన్వయము) దో॥ అబ బినకీ మమ సునహు సివ జౌంమోపర నిజ నేహు।

జాఇ బిబాహహు సైలజహి్‌ యహ మోహి మాగే6 దేహుక450

తా; తదుపరి శివునితో ఇవ్విధముగ నుడివెను. శంకరా, నాపై నీకు వాస్తవమైన (పేమగలదేని, నీవు సత్వరముగ బోయి పార్వతిని పరిణయ మాడుము. చౌ! కహ సివ జదపి ఉచిత అస నాహీం |

నాథ బచన పుని మేటి న జాహీ6 ॥

సిర ధరి ఆయసు కరి తుమ్లూరా |

సరమ ధరము యహ నాథ హమారా ॥ తీ

కా; అను శ్రీరామచం[దుని మాటలకు ళంకరు డివ్విధముగ బిత్యుత్తర మొసగెను.

ఐనను అట్ల్టానర్చుట యుచితముకాదు. కాని స్వామి వాక్కు లే నాటిశైన ఫలింపకపోవునా! నీ యాజ్ఞను శిరసావహింతును, సి యాౌజ్ఞను పాలించుటయే నొ ధర్మము, కర్తవ్యము గదా। చౌ! మాతు పితా గురు ప్రభు క్రై వానీ |

బినహి6 బిచార కరిఅ సుభ జానీ ॥

తుమ్తు సబ థాంతి పరమ హితకారీ |

అగ్యా సిర పర నాథ తుష్టారి ॥ కీర్‌బీ

కా॥ మొత పిఈత, గురువు, స్వామి -ఇట్టివారి మాటలను విచారించ కుండగనే శుభకరముగా నెంచపలయును, నీవన్నివిధముల నా (శ్రేయస్సును గోరువాడవు, హితకారివి. కనుక ఓ స్వామీ: సీయాజ్ఞ నాకు శిరోధార్యము.

212 (శ్రీరామచరిత మానసము చా [ప్రభు తోషీజ సుని సంకర బచనా ।

భ8. బివేక ధర్మ జుత రచనా ॥

తానె

కహ [ప్రభు హర తుమ్లూర పన రహేఊ |

అబ ఉర రాఖీహు జో హమ కహేఊ ॥ శీర్‌లీ

తాః పళుపతియైన శివుని భక్తిణానములను చూచియ్యు. ధర్మయుక్తమైన వచనములను వినియు, (శ్రీరాముడు సంతుష్టి జెందెను,

“ఓ మహాదేవా! సీ (పతిజ్ఞ సమాప్తి గావింపబడినది. " నేను నుడివిన మాటలను మా్మాతము మజవక మనస్సునం దుంచుకొనుము. నా కిచ్చిన మాట నే పరిస్టితియందు నీవు గూడ మణపకూడదు. చాశ అంతరధాన భఏ అస భాషీ,

సంకర సోఇ మూరతి ఉర రాఖీ ॥

తబహి6 సప్పరిషి సివ పహి6 ఆఏ | బోలే |పభు అతి బచన సుహావ ॥ ఖ్రీర్ట్‌డ్త స్త్‌

తా॥ అని నుడివి (శ్రీరామచంగదు డంతర్జాన మాయెను, కరుణాసముు దు డైన, దీనజన సంరత్షకుడై న శ్రీరామచం[దు డంతర్జానమైన తరువాత శంకరుడు (శ్రీరామచంద్ర దివ్యమంగళ స్వరూపమును తన హృదయ పీరమున బితిష్టించు కొనెను. అట్లు పతిష్టించుకొని శ్రీరామనామామృతమును (గోలుచుండ సప్త రులు శివుని కడ కరుదెంచిరి. వాఠెందుల కేతెంచిరో ఆ విషయము నెరింగిన వాడై మృదుమధురముగ వారి కిట్లు చెప్పెను..(ముందు దోవితో అన్వయము) సస్తర్దులు పార్వతిని పరీక్షించుట_పార్వతీ మాహాత్మ్యము

అలు య్కె దో! పారబకీ పహి జాఇఖ తుమ్లు (పేమ పరిచ్భా లేహు | గిరిహి (పేరి పఠఏహు భవన దూరి కఠేహు సందేహు 81455 కా॥ (పథమమున మీరు పార్వతి తపమాచరించు అరణ్య (పదేశమున శేగి యామె (_పేమను, భక్తి కాత్సర్యములను పరీక్షింపుడు, తరువాత పామా చలుని గృహమున కేగి, పార్వతిని ఇంటికి బిలిపింపవలసినదిగ నాదేశింపుడు. హిమాచలుని సందేహము లన్నిటిని బాపుడు.”

సప్పర్షలు పార్వతిని పరీక్షించుట.పార్వతీ మాహాత్మ్యము 218 చౌ॥ రిషిన్హ గౌరి దేఖీ తహ క్రైస్‌ |

మూరతిమంత తపస్యా జైసీ ||

బోలే ముని సును సై లకుమారీ |

కరహు కవన కారన తపు భారి ॥ శీఫ్‌|

తా॥ శివు నానతిపై సప్తర్షులు తపోవనమున 'కేగిరి.. అచ్చట తవ'స్పే శరీరము దాల్చియున్నదా యన్నట్లున్న పార్వతిని గాంచిరి. అమెను గాంచినవారై అత్యంతాశ్చర్యముతో సప్పర్షు లీవిధముగ సుడివిరి_

౪నైలజా! సీ వెందులకు ఎవరిని సాక్షిత్య్మరింవజేపికొనుట కింతటి కఠోరమైన తప మొనర్చుచున్నావు? ” (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా॥! కేహీ అవరాధహుకా తుమ్తు చహహూ 1

హమ సన సత్య మరము కిన కహహూ ॥

కహత బచన మను అతి సకుచాఈ ।

హయశిహహు సుని హమారి జడతాఈ ॥ ఖ్‌

శా॥ సీవెవరి నారాధించుచుంటివి? సీ వేమి కోరి యింతటి 'ఘోరతప మును జేయుచుంట్‌వి? ఆ సత్యమును మర్మమును గూర్చి మాకేల యెటింగింస కున్నావు?

అని స్పర్డ అడుగగా పార్వతి యిట్లు చెప్పెను మీ రడిగిస (సశ్నలకు (దిత్యుత్త్సరముగా ఆ మాట జెప్పుటకు నా కెందులకో సంకోచముగనున్నది. ఏలన నా మూర్థతను (పట్టును జూచి మీరు పరిహసింతురు, (ముందు దోవాతో అన్వయము) దోగ్‌ మను హఠ పరా న సునళ సిథావా |

చహత వారి పర భీతి ఉఠావా ॥

నారద కహి సత్య సోళ జానా ।

బిను వఖన్హ హమ చహహిం ఉడానా శీర్‌

క! (శ్రీరామచరిత మానసము తా నామనంబు మీ యుపదేశము నెంతమాాతము నంగీకరింప జాలదు. ఏలన, నేను హరముతో ఒక ఘనకార్యమును సాధింప సంకల్పించినాను. నేను నీటియందు గోడగట్టుటకు బూనుకొన్నాను. నారద మునీం్యదుడు చెప్పినదానిని నిజమని భావించి రెక్కలు లేకయే యెగుర జూచుచున్నాను. వి రెక్కలు లేని పక్షి యెగురుటకు |(బయత్నించు చందం బున తాను మహేశ్వరుని (బసన్నుని గావించుకొన |బయత్న మొన రించుచున్నానని పార్వతి నుడువుచున్నది. చౌక దేఖహు ముని ఆబిజేకు హమారా | చాహిఅ సదా సివహి భరతారా ॥ శీఫ్‌లీ తా; ఓ ముసీశ్వరులారాః మీరు నా యజ్ఞానమును జూడుడు. నేను సొషెత్‌ పరమేశ్వరుని పరిణయమాడ నిచ్చగించుచున్నాను. శంకరుడే పతిగావలయునని నిరంతరము వాంఛించుచున్నాను. దో॥ సునత బచన బిహసే రిషియ గిరిసంభవ తవ దేహ | నారద కర ఉపదేసు సుని కహహు బసే ఉ కిసు దేహ ॥ 460 శా॥ అత్యంతవినయపూర్వకమైన పార్వతి పల్కుల నాలకించి సప్పర్షులు హేళనగా నవ్విరి. మరియు విట్లనిరి :_ సీ శరీరము పర్వతముచే ఉత్పన్న మైనడి గావున నారదుని సలుకులయందు. విశ్వాసముంచి యింతట్‌ ఘోరమైన తపమును జేయుటకు అరణ్యమునకు విచ్చేసితివి. నారదుని యుపదేశములను. హితోప్తలను విన్నవారల సంసార మెవ్వరిది యంతపణకు దాగుపడినది ? (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌక దచ్చ సుఠన్హ ఉపదేసేని జాఈ | యౌ యౌ తిన్హ ఫిరి భవను న దేఖా అఈ ॥ చిత కేతు కర ఘరు ఉన ఘాలా । కనకళసివు కర వుని అన పాలా ॥ ఖగ!

సప్పర్షులు పార్వతిని పరీక్షించుట-పార్వతీ మాహాత్మ్యము 215

తా॥ నారదుడు దతుని పుత్రుల కుపదేశ మొసగెను. దానికో వారు మరల తిరిగివచ్చి యింటి యావరణములోని కైనను బోలేదు. చ్యితకేతుని యిల్లు నారదునిపలననే సర్వనాళనమైనది. ఇదే స్థితి హిరణ్యకళిపునకు గలిగినది.

వి నారదుని యుపదేశమును విన్నచో బాగు పడినవారె వరును లేరనియు అందుల కుదాహరణముగ చితకేతుని, దక్షపుత్తుల చర్మితలను విశదముగ సప్తర్ణులు వివరించుచున్నారు,

చిత కేతుడు: చ్మితకేతుడను రాజు సంతానము లేక చింతిల్లు చుండెను. ఒకనాడు చిితకేతుని కడకు నారదుడు, అంగిరసుడు విచ్చేసిరి. వారికి నమస్కరించి, చ్మితకేతుడు తన కోరికను వారికి తెలియజేసెను. ఈ కోరికను కోరవలదనియు, అది సిద్ధించినను వ్యర్థమే అగునని (తికాలజ్ఞులై న; సర్వజ్ఞులైన మునులు నుడివిరి.

ఎంత చెప్పినను రాజు విననందున, తుదకొక ప్యుతుడుద్భ విచుననియు;, అతని వలన సుఖ దుఃఖములు రెండును సంపాప్త మగుననియు నుచివీ వెడలి పోయిరి. కొంతకాలమునకు చిత 'కేతుని భార్య గర్భవతిల్రై వుుతుని గనియె. వ్యుతు డుదయించినంతనే ఆమెపై రాజునకు పేమ అతిశయించెను. ఆమెపై రాజునకు (పేమాను రాగము లతిశయించుట గాంచి కడకు రాణు లా పసికందుకు విష మిచ్చి చంపివైచిరి. వాడు మరణించినంతనే నారఠరదాంగిరసమునీం (దులు మరల విచ్చేసి ఆ బాలకుని జీవాత్మను బిలిచి వాని పూర్వ జన్మవృత్తాంతమును వానిచే నిట్లు విసిపించిరి.

“ల్సిద్స నా శత్రువులు, పగదీర్చుకొనుటకే శేను విరి యింట జన్మించితిని. ఎవరు ఎవరికి తండి! ఎవరు ఎవరికి పృుతుడు !*

ఈ మాటలు విన్నంతనే చితకేతునకు జ్ఞానోదయమాయెను. ఈ వ్యామోహమును విడచి భగవాను నారాధింప దొడగను,

ఈ చితుకేతు మహారాజునే పార్వతి శపించుటచే వృ్మతాసురు డాయెను.

218 శ్రీరామచరిత మానసము

హిరణ్యకళిపుడు ;_ జయ విజయులను ద్వారపాలకులు దితి గర్భమున హిరణ్యాక్ష హిరణ్యకళిపులను నామములతో జన్మించిరి. వీ రిరువురును బలవంతులు. "* ర్మాతియందుగాని * పగటియందుగాని, భూమ్యాకాశములందుగాని, మనుష్యుని వలనగాని, మృగముల వలన గాని, దేవతల వలనగాని, రాక్రసులవలనగాని, సృష్టిలోని యే జీవివలన కూడ మాకు మరణము కలుగకుండునట్లు వరము (పసాదింపుమని (బహ్మను వేడి వరమును పొందిరి. హిరణ్యకశిపుడు దేవతలను పింసింప మొదలిడెను. ఒకసారి హిరణ్యకళిపుని భార్య లీలావతిని ఇం్యదుడు బంధించి తీసికొని వోవుచుండ నారదమునీందు డామెను విడిపించి గర్భవతియైన అమెకు జ్ఞానోపదేశమును జేసెను. అ యుపదేశమును గర్భస్థళిశువైన (పహ్హాదుడు బాగుగా విన్నవాడై హరిభక్తి ని పెంపొం దింప జేసికొనెను, నారదుని యుపదేశ (పభావమువలన (పహ్ల్హాదుడు తండి నెదిరించెడి వాడాయెను,

అతడు నారదుడు 'పెంపొందింపజేసిన హరిభక్తిని వీడనందున తంగడిచే హింసింపబడెను, హింసించినను వినక (వహ్లాదుడు హిరణ్య కళిపుని మరణమునకు కారకుడాయెను, తుదకు నరసింహభగవానుని చేతిలో హిరణ్యకశిపుడు మరణము నొందెను.

నారదుని యుపదేశము వలన చితకేతుని సంసారము బాగు పడలేదు. హిరణ్యకళిపుని కేస్థితి సంభవించినదో నీకు తెలియును గదా! కనుక నీ వీ[పయత్నమును మానుమని సప్తర్దులు పార్వతి నాదేశించుచున్నారు. చౌ! నారదసిఖ జే సునహి( నర నారి

అవసి హోహి- తజి భవను భిఖారీ ॥

మన కపటీ తన సజన చీనా :

జ బౌ అవు సరినస సబహీ చహ కేన్దా ॥ శీగ్రిడ్‌

సప్తర్షులు పార్వతిని పరీక్షించుట-పార్వతీ మాహాత్మ్యము 217

శా॥ శ్రీ; పరుషులివరై నను గాని నారదుని యుపదేశమును బాట్‌ంచినచో అల్లు - వాకిలి విడచి నిక్క-ముగా బికారు లగుదురు, నారదుడు కపటస్వభానము గలవాడు. కొని వెలుపలికి సజ్జనుడుగా గనపరునుం

నారదుడు వేషధారి. అతని శరీరమునందలి చిహ్నాములను బట్టి యతడు నజ్జనుడుగా పరిగణింపదిడుచున్నాడు. తనవతె నందరిని దేశ్వదిమ్మరులుగా చేయ జూచును. చౌ! తేహి కేం బచన మాని బిస్వాసా |

తుస్తు చాహహు పతి సహజ ఉదాసా ॥

నిర్ణుణ నిలజ కుబేష కపాలీ |

అకుల అగేహ దిగంబర బ్యాలీ ॥1 శ్లీగ్రిపి

తొ॥ నారదుని వచనములయందు నీవు విశ్వాసముంచి అటుసంటి పతినే కోరితివేని అతడు స్వాభావికముగా సుదాసీనుడు, గుణహీనుడు, నిర్హజ్ఞాపరుడు, అమంగళ వేషధరుడ్కు నర కపాలములు మాలలుగా ధరించినవాడు, కులహీనుడు, ఇల్లు = వాకిలి లేనివాడు; భుజగ భూషణుడు. (ముందు దోవాతో అన్వయము) చౌ! కహహు కవన సుఖు అస బరు పాయే( |

భల భూలిహు ఠగ కే బౌరాఏం ॥

పంచ కహే. సీవ( సతీ బిబాహీ |

పని అవడేర మరావీన్హి తాహీ ॥ శ్తీగ్రిీ

కా; అటువంటి పరుని వివాహమాడిన నీకు సుఖముండగలదా? నీవు నారదునిచే మోనగింపదిడితివి. మునుపు ఈ యైదుగురే చెప్పిరని శివుడు సతిని వివాహమాడెను. కాని తరువాత అమెను త్యాగము చేసెను. ఆ దుఃఖముకోనే ఆమె మరణించెను, దో॥ అబల సుఖ సోవత సోచు నహిం భీఖ మాగి భవ థాహి6 |

సహజ ఏకాకిన్హ కే భవన కబహు. కి నారి ఖటాహిం 1 460

216 (శ్రీరామచరిత మానసము శా॥ అస్పటినుండి ఇస్పటివరకు శివుని 'కే చింతయులేదు. భఛిక్షోటనము జేయుచున్నాదు, సుఖజీవనము గడప్పచున్నాడు, ఏ చింతయును లేక హాయిగా న్మిదించుచున్నాడు. అట్టు లేకాకిగ్సా జీవింపగోరు వానికి భార్య _- సంసారము మొదలగునవి యెందులకు? స్త్రీ లటువంటి వానికో నెగ్గగలరా? చాశ అజహు( మానహు కహా హమారా | హమ తుమ్ల కహు6 బరు నీక బిచారా 1 అతి సుందర సుచి సుఖద సుసీలా | గావహి* బేద జాసు జసలీలా ॥ శీగ్రి|ి శా। ఇప్పుడైనను మా మాట వినుము. నీకు మంచిపరు నన్వేషించితిమి. అతడు సుందరుడు, సుశీలుడు, అతని యశమును గూర్చి వేదములు నిరంతరము గానముచేయును. చౌ! దూషన రహిత సకల గున రాసి । శ్రీపతి పుర వైకుంఠ నివాసీ ॥ అస బరు తుమ్హహి మిలాఉబ ఆనీ 1 సునత బిహసి కహ బచన భవానీ ॥ శీగ్రి/ కా॥ అతడు దోషరహిళుడు, సద్గుణరాకి, లక్ష్మీపతి, వై కుంఠవాసి, సకలగుణపరిపూర్ణుడు, సొందర్యరాశియైన విష్ణుదేవుడు. నీ వానతి యొసగినచో ఆతని నిచ్చటికి విలుచుకొని వెత్తుమ్కు అని సప్తర్డులు ఘంటాపథముగ జెప్పిరి* పార్వతి వారిమాట లాలక్రించిి దరహసిళవదనయై వాలి కీ విధముగ (పత్యుత్తర మొసగెను. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ! సత్య కహేహు గిరిభవ తను ఏవి | హఠ న భూట ఛూటై బరు దేవి కనకణ పుని పషాన తే(ంహోఈ | జారేహు( సహజు న పరిహర సోఈ &ీగ్రిరి తా॥ ఇంతకుముందు మీరు నుడివిన వాక్కులు సత్యములు. నిజముగా నా శరీరము పర్వతనుచే నుత్వన్నమైనది. కసుక నా మొండి పట్టును విడుపసు.

సప్తర్షులు పార్వతిని పరీకీంచుట-పార్వతీ మాహాత్మ్యము 2109 నా శరీర మేమైన నగుగాకః బంగారు _కూడ రాతినుండియే యుత్పన్న మగును. ఆ దింగారును మరల అగ్నియం దుంచినపుడు దాని స్వభావమైన సువర్షత్వము నది వీడదుగదా ః చౌ! నారద బచన మైంపరిహరఊా( |

బసజఉి భవను ఉజరఉ నహి డరఊ. ॥

గుర కేం బచన పపకీతినజేహీ

సవపనేహు( సుగమ న సుఖ సిధి తేహీ ॥ శీర్రిలై

తా నేను నారదుని పచనములను అనృతములుగా భావింపను. ఆతని మాటలను మాత మే స్థితి యందుగాని విడనాడను, ఇల్లు, సంసారము మొదలగు నవి కలిగినను లేకపోయినను నేను వాధ పడను. భయము జందను. గురు పచన ములయందు విశ్వాసము లేనివారికి స్వపస్నమునందు గూడ సుఖము, కాంతి, సిద్ధియు కలుగనేరదు.

వి “గురౌ హరొచపరా భక్తిః కర్శవ్యా* గురువునందును,

హరియందును గొప్ప భక్తి గలిగి యుండవలయునని త్రీశంకర భగ వత్పాదులు వచించెను. చగవానుడు. గురు రూపముతోనున్నాడని గుర్కించి మనోవాక్కాయ కర్మలద్వారా గురుసేవ చేయవలయును. గురు సందర్శనము సాక్షాత్‌ భగవత్సందర్శన మగును* గురుకృప భగవత్కృపయే ! గురు వాక్యము బగవద్వాక్యమే ! గురూపదేశము భగవదుపదేశమే యగుచున్నది. అందుకే శ్రీ తులసీదాసు గురువచ నముల యందు విశ్వాసము లేసేవారిక్షి స్వప్నమునందు గూడ నుఖ శాంతులు కలుగనేరవని నుడివెను. గురూపదేశ మమోఘమై అజ్ఞాన మును మటుమాయము చేసి, దుఃఖము నంతమొందించి నిత్యనిరతి శయసుఖమును, [బహ్మానందమును పాప్తింప జేయునన్న యింకొక మహత్తర భావమిందు స్ఫురించుచున్నది. దో॥ మహాదేవ అవగున భవన బిషు సకల గున ధామ ।

జేహి కర మను రమ జాహి జీన తేహి తేహి సన కామ ॥ 470

౭20 (శ్రీరామచరిత మానసము కా 'మవిదేవుడు దుర్గుణముల కాటవట్టయినవాడు. విష్ణువు సకల సద్గుణ రాఠి యని నే నంగీకరించెదను, కాని, ఎవరి మనస్సు ఎవరియందు లగ్నమై యుండునో, ఏది యెవరికి మంచిదని తోచునో వారు వారి కొజకే పరితపించెదరు. వానినే పొందుటకు (వయత్నింతురు. చౌక జౌ తుహ్హ మిలతేహు [పథమ మునీసా । సునతిఉ( సిఖ తుమ్హారి ధరి సీసా ॥ అబ మై. జన్ము సంభు హిత వారా కో గున దూషన కరై బిచారా ॥ శ్రీ తాః; ఓ మునీశ్వరులారా : [పథమమున మీరే నా కుపదేశమిచ్చి యుండి నచో నేను మీ మూటలను శిరసావహించి యుండెడిదానను, నేను శివుని కోసమే జన్మించినాను. శివుని పొదారవిందముల కంకితము కాబడిన నా మనస్సునం దితర భాసముల కేంతమా[తనును చోటులేదు. కావున గుణ దోషముల నెన్లైం చగలను ? చౌ! జౌ తుమ్హరే హర హృదయం బిసేషీ | రహి న జాళ బిను కిఏం బరేషీ ॥ తౌ కౌతుకిఅన్హ ఆలసు నాహీ6 | బర కన్యా అనేక జగ మాహీ ॥ త్రీ తాః వివాహ (ప్రసక్తి లేనిదే మీకు తోచనట్లున్నది. మీరు వధూవరులను గూర్చు నిచ్చగింకురేని (పసంచముతో వివాహమునకు యోగ్యలైన కన్యలు పలువురు గలరు, ఇంకెక్కుడ్లై నను ([పయత్నించినచో మీ కార్యము సఫలమగును, దయచేసి ఇంకొక చోటికి బొండు. చౌ! జన్మ కోటి లగి రగర హానూరి । బరజఉ(. సంభు నతు రహఉం కుఆరీ ॥ తజఉ. న నారద కర ఉపదేసూ । ఆపు కహహి( సతబార మహేసూ ॥ తతి

సస్త ర్దలు పార్వతిని పరీకించుట.పార సతీ మాహాత్మ్యము వలి! కా। నేను కోటిజన్మలెత్తినను సరే యీ సంకల్పమును మానను. వరిం చిన శివునే వివాహమాడేదను, లేకున్నచో జీవితాంతము కన్యకగానే యుండెదను. స్వయముగ శివుడే పచ్చి నూరుసార్లు నాకు చెప్పినను నారదుని యుపదేశమును మ్మాతము పీడను.” (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా॥ మై పా పరఉ( కహళణ జగదంబా తున్షు గృహ గవనహు భయజ బిలంబా ॥ దేఖి [ప్రేము బోలే ముని గ్యానీ ॥ జయ జయ జగదంబికే భవానీ ॥ శ్రీ తా అనుచు మరల జగజ్జననియైన పార్వతి యీవిధముగ నుడివెను. “మీ పాదములను బట్టుకొందును, మీకు చేయి నమస్కారములు, చాల (పొద్దపోయి నది. దయచేసి మీ గృహములకు బౌండు,” అని పార్వతి నుడువగా స్త ను పార్వతికి ఈళ్వరునిపై గల [ పేమాసురాగములను భక్తి తద్ధలనుజూచి పర మానందముతో 'ఓజగజ్జననీః భవానీ । సీకు జయము కలుగుగాకః (ముందు దోహాతో అన్వయము) దో! తుము మాయా భగవాన సివ సకలజ గత పితు మాతు । నాఇఖ చరన సిర ముని చలే పుని వుని హరషత గాతు ॥415 తాః సీపు మాయ, శివుడు భగవానుడు, మీరిరువురును ఈ సమస్త జగత్తునకు మాకాపితలు, * అని నుడివినవారై మునులు పార్వతి పాదపద్మను లక నమస్కరించి వెడలిపోయిరి.. వారు మాటిమాటికిని అనందమున పులకిళ గ్మాతులై రి. చౌ॥ జాఇ మునిన్హ హిమవంతు పఠాపఏ | కరి బినతీ గిరిజహీ గృహ ల్యావీ ॥1 బహురి సప్తరిషి సివ పహి6 జాఈ | కథా ఉమా క్రై సకల సునాఈ ॥ శీ76

ర! ట్రీరామచరిత మానసము శా; సప ర్లులు హిమాచలుని గృహమునకు బోయిరి. పార్వతి తపమును వాని ధ్రన్మై వి, ఆమె యేక గతను హెమవంతునికి తేలియజేసి పార్వతిని తపముచాలించి యింటికి బిలుచుకొ నిరమ్మని యౌళతనికీ జెప్పి. హిమౌచలుడు తపోనిస్టలోనున్న పార్వతికి సప రుల యాగనునమును గూర్చిచెప్పి యామె నింటికి దిలుచుకొ నివచ్చెను. స షస్రిలామెను సుతించిరి, తరువాత శంకరుని కడకుబోయి పార్వతీవృత్తాం అాణావీ వాలీ నాట తమనే సవిస్తరముగా జెప్పిరి. చా॥ భఏ మగన సివ సునత సనేహా | హరషి స పరిషి గవనే గేహా ॥ అణాల మను ధిర కరి తబ సంభు సుజానా | లగే కరన రఘునాయక ధ్యానా ॥ తీగ? శా॥ పార్వతి శ్రేమానురాగములనుగూర్చి సప్పృర్జులవలన విన్నవాడ్రై శివుడు ఆనంద పరవశుడాయెను, స్త్పర్షులు పసన్నులై తమ నివాసస్థానమైన (బహ్మ లోకమునకు వెడలిపోయిరి. అప్పుడు శివుడు మనిస్సును స్థరపఅచుకొని శ్రీరము నాథుని ధ్యానమునందు నిమగ్నుడాయెను. చా॥ తారకు అసుర భయ కేహి కాలా ॥ భుజ |పతావ బల తేజ బిసాలా ॥ కేహిం సబ లోక లోళపతి జీతే | భఏ దేవ సుఖ సంపతి రితే ॥ 479 తా; ఈ సమయమున తారకాసురుడు సమస్త లోకపాలురను జయించి లోకాధిపతి యయ్యెను, ఈ రాక్షసుని బారినుండి విముక్తి టొందజాలక 'దేవతలు శాంతిలేక్క సుఖ సంప్మదహితులైై యుండిరి, తారకాసురుడు పరాక్రమవంతుడు, శేశజోవంతుడు, ఆతనిని జయించుట దేవతలకు దుర్గభ మాయెను. మన్మథుడు 'దేవకార్య సహాయార్థ ముజోయి భ స్మమగుట చౌ అజర అమర సో జీకతిన జాఈ । హారి సుఠ కరి బిబవిధ లరాఈ ॥ తబ బిరంచి సన జాఇ పుకారే | దేఖీ విధి సబ దేవ దుఖారే ॥ త్త

మన్మథుడు దేపకార్య సహాయార్థము బోయి భస్మమగుట లిం తా॥ అంతియేగాక తారకు డమరుసు, అజరుడు. కనుక అతనిని జయిం చుట యసాధ్యము. దేవత లా రాకసునికో దోరి పోరి తుదకు విరమించుకొనిరి, 'దేపత లందరును జేరి (బహ్మలోకమునకు బోయి చతుర్ముఖుడై న (బ్రహ్మను వేనోళ్ళ స్తుతించిరి. సమస్త దేవతలు దుఃఖించుటను, సృష్టికర్తయైన | బహ్మ గాంచెను, దో॥[ సబ సన కహా బురూ9 బిధి, దనుజ నిధన తబ హో | సంభు స్కుక సంభూత సుత, ఏహి జీత రన సోం ॥ 400 తాః (బహ్మ వాతి ననుుగపహించి యివ్విధముగ నుడివెను... ' శివుని వీర్య ముచే (పభవించిన ప్ముతుడే తారకాసురుని సమరమున జయించుటకు సమర్థుడు. అప్పుడే తారకాసురునికి మృత్యువు సంభవము, (ముందు దోహాతో అన యము) చా॥ మోర కహా సుని కరహు ఉపాఈ | హోఇహి ఈస్వర కరిహి సహాఈ ॥ సతీంజో తజీ దచ్చమఖ దేహా । జనమీ జాఇ హిమాచల గేహా ॥ శీర! తాః; నామాటల నాలకించి యిందులకేదై న నుపాయము నన్వేషింప్పడు. ఈశ్వరుడు సహాయ మొనక్చినచో, కార్యము సఫలమై _- నటులేయని భావింపుడు. మునుపు దకుడు యజ్ఞము జేయునెడ సతీదేవి శరీర త్యాగముజేసెను. మరల నిష్పుడామె హిమాచలుని గృహమున జన్మించినది. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ తేహింతపు కిన్హ సంభు పతి లాగి; సివ సమాధి లెరే సబబు త్యాగి ॥ జదపి అహణఇ అసమంజసన భారి ॥ తదపి బాత వర సునహు హమారీ ॥ శీర్టీల్లి తాః అమె శివునినే పతిగా గోరి తప మొనర్నినది, ఇచ్చట శివుడు మాత్ర మన్నియు విడిచి తపోనిష్టలో నున్నాడు. వారిరువురును గలియట యసమంజ

గ! (శ్రీరామచరిత మానసము సము. ఈ పరిస్థితి యిట్లున్నను నా మాట పాటింపుడు. (ముందు దోహాతో అన్వయము చా! పఠవహు కాము జాళఇ సివ పాహీ6 | కరై ఛోభు సంకర మన మాహీం తబ హమ జాఇ సివమహి సిరనాఈ | కరవాఉబ బిబాహు బరిఆఈ 1 శీగతీ శా మీరెల్లరు మన్మథుని కడ'కేగి యాతని శివుని పడ్డకు దింపుడు, మన్మథుడు శివుని మనస్సును క్షోభింపచేయును. అప్పుడు శివుని సమాధినిష్టకును భంగము గలుగును. నేను బోయి శివుని పొదములపై బడి, బలాక్కారముగ నైనను శంకరుని వివాహము. జరిసింతును.. (ముందు దోవాతో అన్వయము చా! ఏహి బిధి భలేహిం దేవహిత హోఈ | మత అతి నీక కహళఇ సబుకోఈ అస్తుతి సురన్హ శిస్టి అతి హేతూ । (పగటేఉ విషమబాన ర్యుషకేతూ ॥ ట్లీర్రిత్త తా; ఇంత కన్నను మించిన యుపాయము మరియొకటి లేదు; 'దేనతలందరును (దిహ్మ పలికిన పలుకుల నేక్కగీనముగా సమ్మతించిరి. ఈరువాత దేపతలు భక్తితో మన్మథుని స్తుతించిరి. అస్పుడు పంచవాణములు కలిగినవొడును, మత్స్యచిహ్నయు క్స్‌ మైన ధ్వజముకలవాడునై న మన్మథుడు వారికి సొకత్యంరించెను. దోక సురన్హ కహీ నిజ బిపతి సబ, సునీ మన కిన్హ బెచార । సంభు బరోధ నకుసల మోహి, బిహసి కహేఉ అస మార॥485 తా॥ దేవతలందరు మన్మథునితో తమకు గలిగిన యాపదలను గూర్చి సవిస్తరముగ నుడివిరి, పరోపకారము చేయుదృఢ సంకల్పము కలవాడు గావున మన్మథుడు దరహాస వదనుడైై దేవతలతో నిట్లనియె. " శంకరునికో విరోధము నాకు [(శేయస్కరము కాదేమో. (ముందు దోహాతో అన్వయము)

మన్మథుడు దేవకార్య సహాయార్థముబోయి భస్మమగుట లపై చా॥! తదపి కరబ మై€ రాజు తుమ్హూరా ॥

[శుతి కహ పరమ ధరమ ఉపకారా

పర హిత లాగి తజఇ జో దేహీ ॥

సంతత సంత (ససంసహిం తేహి ॥ శీరిక్రి

శా। మీ కార్యము నేను తస్పక చేసెదను; ఏలన " పరోపకారార్థ్య మిదం శరీరమ్‌ " పరోపకారమే వరమ ధర్మమని వేదములు ఘోషించుచున్నవి. పరోప కార మొసప్పటయందు. శకీరత్యాగము. జేసిన వారిని సజ్జనులు నిరంతరము కీర్ణింతురు. వారి కీర్తి చిరస్థాయిగా నిలుచును, " చౌశ్‌ అస కహి చలే*జ సబహి సిరునాఈ |

సుమన ధనుష కర సహిత సహాళఈ ॥

చలత మార అస హృదయ బిచారా |

సివ విరోధ [ధువ మరను హమారా ॥& తీరి”

కా; అనిచెప్పి, మన్మథు” తన పుష్ప బాణములను చేతబూని పసంత బుతువు లత్యాదులను సహాయముగా గైకొని కార్యనిమిత్త మై బయలుదేరెను. మార్గమున వోవు ఈతి, మన్మథుని హృదయముసందు జరుగవోవు విపత్తును గూర్చిన యాలోచనలు చెలరేగిను. “శివునితో వైరము వహించుున్నాను. ఇందువలన నాకు మరణము నిశ్చయ ' మని అతడు నిశ్చయించుకొనెను. చౌ। తబ ఆపన (ప్రభా బిస్తారా |

నిజబస కస్త సకల సంసారా ॥

కోపేఉ జబహి వారిచరకేతూ |

చనం మహం మిదే సకల (శతి సేతూ ॥ శీరిరి

తా; అట్లు నిశ్చయించుకొని, కార్యతత్పరుడు గావున తన [(పభానమును (వపంచమంతట వ్యాపింపజే సను. సమస్త [పపంచమును తన వశమునం దుంచుకొనెను. మక్స్య ధ్వజ ధరుడై న మన్మధు డెప్పురు ఆ్యగహపూరిళుడ య్యెనో, ఆ సమయమున క్షణములో వేదములందు భిక్తిభాపము లెగిరిపోయెను.

శ్రీరామ 15

విలికి (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! (బహ్మచర్ణ [బత సంజమ నానా ।॥

ధీరజ ధరవు గ్యాన బిగ్యానా ॥

సదాచార జప యోగ బిరాగా।

సభయ బిజేక కటకు సబు భాగా 4 4ీర్ర9

తా (బ్రహ్మచర్యము, నియమము, ఇండదియ న్మిగహము. గంభీర స్వభాపము, ధర్మము, జ్ఞానదు, విజ్ఞానము, సదాచారము, జపము, యోగము, వైరాగ్యము, వివేకము _లక్యాది సేన భయపడి పరుగెత్తెను. చం॥! భాగేఉ బిజేకు సహాయ సహిత

సో సుభట సంజుగ మహి ముతే ।

సద(్మగంధ పర్వత కందరనస్హి మహు

జొఇ తేహి అవసర దురే ॥

హోనిహార కా కరతార కో రఖవార

జగ ఖరభరు ఫరా ।

దుఇ మాథ కేహి రతినాథ జేహి

కహు€ కోపి కరధను సర ధరా ॥ 4ఫి0

తాః వివేకము తన సహయభట సపహితముగ పరుగిడెను. దాని యుద్ధ పరులు రణభూమిక్‌ వెన్నుచూపి వెనుకకు మరలిపచ్చిరి. అనగా మానవృలందు వివేకము సశించిపోయెసు. ఆ సమయమున వారందరును సర్గ్యంధరూపమైన పర్వళపు గుహలకు బోయి దాగుకొనిరి, అనగా డ్జానము, వైరాగ్యము సంయ మము, నియమము, సదాచార విషయములు (గంధదులలో మా(ళను గానవచ్చు చుండెను గానీ యాచరణములో మాతను లేకపోయెను.

జగత్తునం దంతటను అల్ల కల్లోల మావఠరించెను. అందరును దైవము [పతిహలు డాయనని తలచి యిట్ల నిరి_

' ఓ విధాతొః ఇంకనేమి జరుగనున్నదో, మమ్ము రక్షించువారెవరు? ఎపరికోసమై రతీసతి మన్మథు ద్యుగుడై చేతియందు ధనుర్బాణములనుబూనినాడు?ః

మన్మథుడు దేపకార్య సహాయార్థముబోయి. భస్మమగుట 227 దో॥ జీ సజీవ జగ అచర, చర నా౦ పురుష అసనామ । తే నిజ నిజ మరజాద తజి. భఏ సకల బస కామ ॥ 481 తా॥ జగత్తునందు స్రీలు, పురుషులు, చరాచర జీవులెన్నిగలవో, అన్నియు నందరును వారి వారి మర్యాదను విడచి మన్మథునకు నశమైరి, చా! సబకే హృదయ నముదన అభిలాషా | లతా నిహాం నవహి.6 తరు సొఖథా ॥! నది. ఉమగి అంబుధి కహు6 ధాఈ+ | సంగమము కరహిం తలాబ తలాఈ. | శీర్టిద్ది శా; అందరికిని కామేచ్చ హృదయము గందు గలిగెను, లతలను జూచి పృక్షపు కాఖలు పంగినవి. నదులు పొం% పొంగి సమ్ముదము వై పనకు (ఐవహించినవి. తటాకములు-చిన్న తటాకములు పరస్పరము సంగమించు కొన్నపి. చౌ! జహ6 అసి దసా జడన్హ క్రై బరనీ । కో కహి సకఖణ సజేతన కరనీ ॥ పసు పచ్చీ నభ జల థల చారి! భఏ కామబస సమయ బిసారి ॥ కీర్టిప్ట తాః వృక్షములు, నదులు మొదలగు జడపదార్థములకే యటువంటి దళ గలిగినప్పుడు సచేతనముల చర్యలను జెప్పుట కెవరికి సాధ్యము ? ఆకాశము, జలము, పృథ్వియందు సంచరించు పశు పకత్ష్యదులు తను సంయోగమున సనమ యమును గూడ మజచి మన్మథుని వశమాయొను, చా॥ మదన అంధ బ్యాకుల సబ లోకా । నిసి దిను నహి అవలోకఠహిం కోకా ॥ దేవన దనుజ నర కిన్నర బ్యాలా | [పేక పిసాచ భూత జబేతాలా ॥ శీ$ి4

228 (శ్రీరామచరిత మానసము

తా సర్వలోకములలోని సకలజీవులును కామాంధులై వ్యాకులత జెందిరి, చ్మకవాకము, చ్మకవాకియు రేపషవశ్శెలుగక కామ విపశడు లయ్యెను. దేవతలు, దాసవులు, మానవులు, కిన్నరులు, సర్పములు, 1 పేశినులు, పిశాచసులు, భూతములు, బేఠాళురు._ (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ! ఇన్హ కై దసా న కహేఉ బథానీ |

సదా కామ కే చేరే జానీ ॥

సిద్ధ బిరర్ద మహాముని జోగి ।

కేపి కామబస భఏ బియోగి ॥ శీ

తా; మన్మథునికి దాసువైరి. ఆ దశ వర్ణించుటశే సాధ్యముకాదు. సిద్దులు విరక్తులు, మహామునులు, మహాయోగులు, సర్వులును మన్మథుని పశదులో నుండిరి. అందరును యోగరహితున్వై స్త్రీ విరహణయున (కుంగి పోపుచుండిరి. ఛం॥ భఏ కామబస జోగిస తాపస

పాొవంరన్ని కిీకోకఠకహె ।

యల్‌ రూ

దేఖహి చరాచర నారిమయ జే

[(బ్రహ్మమయ దేఖత రహే ॥

అబలా విలోకహిం పురుషముయ

జగు పురుష సబ అబలామయం ।॥

దుఇ దండ భరి (బహ్మాండ భీతర

కామకృత కౌతుక అయం ॥ తల్టి(

తా॥ యోగీశ్వరులు, తావసులే మన్మథవళునైన తరువాత పామరుల మాట చెప్పనేల? యోగీశ్వరులు, సమస్త్తచరాచర జగత్తును (ద్రహ్మమయముగా జూచువార లిప్పుడు జగత్తును స్త్రీమయముగ జూడసాగిరీ,

"రండు గడియల వజకు విశ్వమంతయు మర్మధుని వేతీయం దుండెను. మన్మథుని చేతిలో యోగీశ్యరులు కీలుబొములె ర,

శ్రి టీ శమ

సో! ధరీ న కాహూ. ధీర, సబ కే మన మనసిజ వూతే |

జే రాఖీ రఘుబీర, తే ఉబరే తేహి కాల మహుం॥ 497

మన్మథుడు దేవకార్య సహాయార్థముబోయి భస్మమగుట ల్లిల్లిర్ర

తా ఎవరును హృదయములందు ధైర్యము పహింసబేక పోయిరి. కామ దేవుడు (మన్మథుగుు సర్వుల మనంబులను హరించెను. శ్రీరఘునాథుడగు (శ్రీరామచంద్రుని రత్షణలో నున్నవారలు మా్యఈ మట్టితతి న్మిగహము కలవ్మారెరి.

[మనో వాక్కాయ కర్మంతో శ్రీరాముని సేవించిన వారలకు విషయా సక్పులంటవని భావము.) చౌ॥! ఉభయ ఘరి అస కౌతుక భయఊ |

జౌ లగి కామ సంభు పహింగయతడఉి ॥

సివహి బిలోకి ససంకేఉ మారూ ॥।

భయతఉ జథాథితి సబు సంసారూ ॥ ఢ98

తా రెండు గడియల వఅకును మన్మథుని శక్తి విశ్వమంతట్‌ని సమ్మో హింస జేసినది. మన్మథు డుల్లాసముగా శివుని సాన్నిధ్యమును జేరెను, తపో నిస్టలో నుండిన శివవదసమును గాంచి, పుష్న్పవాణును భయము జెందిను. అప్పుడు విశ్వమంఠతయు మామూలుసితికి నచ్చెను. అందరును చాంచల్యములేక సిరమనస్సు

0 ఢు

కలవారై రి. చౌ! భఏ తురత సబ జీవ సుఖారే |

జిమి మద ఉతరి గఏ6 మతవారే ॥

రుదహి దేఖి మదన భయ మానా ।

దురాధర్ష దుర్గమ భగవానా 4 09

తా మధుపానముచేయుట పలస మత్తెక్కి మత్తు తగ్గిన తరువాత మామూలు స్థితికి పచ్చినట్లు జీవు లందరు కామ కాంక్షను వీడి సుఖ కాంతులను దొందిరి.

దురాధర్జుషు, దుర్గ్షముడు, భగవానుడు, రుద్రుడైన శివుని గాంచి మన్మథుడు మిక్కిలి భయము జెందెను.

వి శివుడు దుర్గముడు దురాధర్దుడు, శివుని పరాబితుని జేయు టత్యంత కఠినమైనపని, శివుడనంతుడు, చగవంతుడు. సంపూ

£00 (శ్రీరామచరిత మానసము రమైన ఐశ్వర్యముతో గూడినవాడును, ధర్మపరుడును, కీర్తి మంతుడును, షడ్గుణ పరిపూర్ణుడును; ఈశ్వరుడును, ర్ముదుడునైన శివునిజూచి, మన్మథుడు మిక్కిరిభయముచే కంపమొందెను. చౌ।। ఫిరత లాజ కఛు కరి నహి జాఈ | మరను ఠాని మన రచేసి ఉపాఈ ॥ (పగదేసి తురత రుచిర రితురాజా | కుసుమిత నవ తరు రాజి విరాజా ॥ ర5్‌00 శాః కాని వెనుకకు మరలుట మన్మథునికి లజ్ఞాకరము గదా ః ఏమిచేయు టకును మన్మథునకు తోచలేదు. తనకు మరణమే తప్పని సరియని నిశ్చయించు కొని యొక ఉపాయమును బన్నెను. వెంటనే సుందరమైన వసంతబుతు వత నికి కోడయ్యెను, అరణ్యమంతయు పుష్పములతో నిండి సౌరభములు వెదజల్లు చుండెను. (కొత్త చిగుళ్ళతో సృతములు శోభాయమానముగ నుండివవి. చౌశ బన ఉసపబన బాపికా తడాగా । పరమ సుభగ సబ దిసా బిఖాగా ॥ జహ( తహ. జను ఉముగత అనురాగా దేఖి ముఏహు( మన మనసిజ జాగా 1 501 తాః వళదిశల పనములు, ఉపపనములు, తటాకములకో ఆ (వదేశసు కన్నులసండువుగ నుండెను, ఆ రామణీయకమును జూచి తీరవలయునే గాని పరిం చుటకు సాధ్యము గానేరదు, కనువిందొనర్చు ఆ రామణీయకదముగాంచిన, నిరళ జెందిన వారికి సహితము మరల ఆళ జనించుననుటలో సందియములేదు. అదియే మన్మథు డొనర్చిన చితాతిచితము. సుందరాతిసుందరమైన వనముల శోభ గాంచినంతనే మరణింపటోవు వానియందు గూడ కామదేవుదు (మన్మథుడు) మేల్కొంని ఆశలు రేకెత్తించుచున్నాడేమో యన్న (భమ యుత్పన్నము కాక నూనదు,

మన్మథుడు దేవకార్య సహాయార్ధముబోయి భస్మమగుట జి! ఛం! జాగ? మనోభవ ముఏహు. మన బన సుభగతా న పరి శహీ | సితల సుగంధ సుమంద మారుత నుదన అనల సఖా సహీ ॥ బికసే సరన్హి బహు కంజ గుంజత పుంజ మంజుల మధుకరా |; కలహంస పిక సుక సరస రవ కరి గాన నాచహి6 అపభఛరా ॥॥ 50 తొ సమస్తవాంఛలను విడనాడి, నిరాశజెంది, హతాశులై ఒవారిని గూడ మన్మథుడు మేల్కొంలిపెను, మన్మధుడు సృష్టించిన వాతాపరణమే యేదో [పత్యేక రమణీయతను గలిగియుండెను. ఆ |పదేశము సుందరపనమయ్యెను ఆ సౌందర్యమును దిలకించి తీరపలయునేగాని పర్జించుట "కీమా ఈము సాధ్యము గాదు. కామరూపమైన అగ్నికి [పాణమి్యఈమైన శీతల, మంద, సుగంధిల పవనను వీప సాగిను. సరోవరమునందు కనులము లనేకములు వికసించి యుండెను. అవిక సించిన కమలములలో (భమరములు రుంకారములు చేయుచుండెను. సరోసర (పాంతములందున్న పృక్షములపై కోయిలలు చిలుకలు, తియ్యని పలుకులను బలుకుచుండేను. రాజహంసలు లీవిగా సరోపరమునందు విహరించుచుండెను. అస్సరసలు చాసమొనర్చుచు నాట్యమాడుచుండిరి, దో॥ సకల కలా కరి కోటి బిధి హారేజ సేన సమేత | చలీ న అచల సమాధి సివ కోపేజ హృదయనికేత 11 508 తా ఇట్లు మన్మథుదు నిజసేనా సమేతుడై కోట్లకొలది తన కళావిశేషము లన్నిటిని జూపెను. మహేళ్యరుని తపమును భంగము జేయైెంచెను. కాని యోడిపోయెను.. విశ్చలుడై న శంకరుని మన్మథుడు కదలింపజాలడాయెను. శంకరు డచల సమాధిని వీడలేదు. అంళ మన్మథుడు క్లోధములో దిగ్గన లేచెను.

282 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! దేథి రసాల బీటప బర సాఖా | తేహి పర చథేజ మదను మన మాథా || సుమన చాప నిజ సర సంధానే । అతి రిస తాకి [శవన లగి తానే ॥ 504 తా; మన్మథుడు సుందరమైన ఒక మామిడి కొమ్మను జూచి దాని నెక్కి కూర్చుందెను. పుష్పధనుస్సును పంచబాణములతో సంధించెను. అత్యంత (కోధముళో లత్యమునుంచి, ధనుస్సును (పతిజ్ఞా పూర్వక ముగా లాగను, చౌ॥ ఛాడే బీషమ బిసిఖ ఉర లాషే | ఛూటి సమాధి సంభు తబ జాగ || భయజఉజ ఈస మన భోభు బిసేషీ । నయన ఉఘారి సకల దిసి దేఖీ || 5్‌05 తా; మన్మథుడు తీళ్ణమైన యైదు బాణములను విడచెను. అవి శివుని హృదయమున దాకేను, కాకినంతనే సమాధికి భంగము వాటిల్లైను. అఖండమైన తేజస్సుతో విరాజిల్లుచు, తసస్సమాధిలో నిమగ్నుడై యున్న శివుని మసెస్సు చాల షోభించెను. బాణములు దగిలిన తక్షణమే అలడు కన్నులు 'దెజచెను ; అన్నివైపుల దృష్టి సారించెను, చౌ! సౌరభ పల్లవ మదను బవిలోకా | భయజ4 కోను కంపేఉ ంజ9ిలోకా (1 తబ సివం తీసర నయన ఉఘారా | చితవత కాము భయత4 జరి ఛారా ॥ ర్‌06 తా॥ మామిడాకుల నడుమ దాగియుండిన మన్మథుని గాంచి శివుడ్యాగహ పూరితు డాయెను. అంత ముల్లోకములు కంపించెను. శివుడు మూడవకన్ను దెజచెను, శంకరుని య్మాగహమునకు గుఅియై మన్మథుడు భస్మము గావింస బడెను,

మన్మథుడు దేపకార్య "సహాయార్థముటోయి భస్మమగుట 2 చౌా॥ హాహాకార భయణ జగ భారీ డరపే సురి భఏ అసుర సుఖారీ ॥ సముయి కామసుఖు సోచహిం భోగి | భఏ అకంటక సాధక జోగి ॥ ర్‌07 తాః జగత్తునందు హావాకారములు చెలరేగెను. దేపతలు భయము జెందిరి, దైత్యులు సుఖము నొందిరి, దేపతల కీషుగోరువారలు గాన దైత్యులు సంతోషించిరి. భోగవిలాసములకో కూడినవారలు, విషయాసట్తలును మననము జేసుకొన్నవార్రై చింత్మాకాంతులైైతి.. సాధు, సజ్జనులు, యోగులును నిష్కంట కులైరి; సుఖ కాంతుల నొందిరి, రతివరదానము ఛం! జోగి అకంటక భవీ పతి గతి సునత రతి మురుభిత భఈ । రోదతి బదతి బహు భాంతి కరునా కరతి సంకర వహి. గఈ ॥ అతి (పేమ కరి బినకీ వివిధ విధి జోరి కర సన్ముఖ రహి । [ప్రభు ఆసుతోష కృపాల సివ అబలా నిరఖి బోలీ సహీ ॥ 508 తాః యోగులు నిష్కంటకులైరి. మన్మధుని మరణానంతరము మన్మథ పత్నియైన రతీదేవి తఈన పతికి గలిగిన దశను విన్నిదై మూర్చిన్లైను.. వెక్కి వెక్కి. యేడ్చుచు, కరుణరస ముట్టిపడ రోదించుచు శివుని కడ కేగెను; శివుని పతిభిక్ష పెట్టుమని వేడెను. తరువాత నత్యంత వినయముకో కరఠకమలములను జోడించి శివుని చెంత నిలబడెను. అతి శ ఘముగా (పసన్నుడగు శివుడా యబల నిస్సహాయస్థితిలో నుండుట గాంచి యోదాద్చు మాటలకో నిట్లు చెప్పెను __ (ముందు దగోహాతో అన యము

వైశ్రథ (శ్రీరామచరిత మానసము దో॥ అబ కే( రడి తవ నాథ కర హోఇహి నాము అనంగు । విను బపు వ్యాపిహి సబహి పుని సును నిజ మిలన [పసంగు ॥ 500 తా॥ 'ఓ రతీ ః ఇప్పటినుండి సీ పతి నామము ' ఆనంగుడు ". అతడు శరీరముబేకయే యన్నిస్థ్టంములయందును సంచరించును; వ్యాప్పి నొందును. ఇప్పుడు నీవు నీ పతిని జేరు వైనమును గూర్చి యాలకింపుము, (నుందు దోహాళో అన్వయను) చాశి జబ జదుబంస కృష్ణ అవతారా | హోఇహి హరన మహా మహిఖారా ॥ కృష్ణ తనయ హోళఇహి పతి తోరా |; బచను అన్యథా హోఇ న మోరా ॥ ర్‌0 తా; భూభారమును తగ్గించుట కెప్పుడు యదుపంళమునందు. (శ్రీకృష్ణు డవతారమెత్తునో, అప్పుడు సీసతి కృష్ణునకు ప్కుతుడై (పద్యుమ్నుడను నామ ముతో విరాజిల్లును. నా వచనము లెన్నటికిని సనృతములు కానేరపుసుమూ £ " చౌక రతి గవనీ సుని సంకర వానీ । కథా అపర అబ కహళ. బభానీ ॥ దేవన్హ సమాచార సబ పాఏ | (బహ్మాదిక వైకుంర సిధావ ॥ ద్ట్‌11 తా॥ శంకర వచనముల నాలకించి రతీదేవి వెడలి పోయెను. ఇప్పుడిక కథాగమనమునకు బోవుదము కథను నేను (ఖీ తులసీదాసు సవిస్తరముగ చెప్పెదను. (కద్ధతో నాలకింపుడు. (బిహ్వాది దేవతలు, జరిగిన సంఘటనలను, సమాచారములను గురించి విన్నవార్రై వైకుంఠమున శేగిరి.

రతినరదానము 286 చొ॥ సబ సుర బిష్ణు బిరంచి సమేతా । గఏ జహా6 సివ కృపాని కేతా ॥ పృథక పృథక తిన కిన్హ [వసంసా | భవ (ప్రసన్న చం[ద అవతంసా ॥ ర్‌1ది లా వైపంరను నుండి దేపనలు (బ్రహ్మ, విష్ణు సమేతులై కృపానిధి మైన శంకరు దుండు తపోవనమున శే తెంచిరి. అందరును వేరువేరుగా శంకరుని స్తుతించిరి, అప్పుడు శశిభూషణుడైై న శివుడు (ప్రసన్ను డాయెను, చా॥ బోలే కృపాసింధు బృషకేతూ ॥ కహహు అమర ఆఏ కేహి హేతూ ॥ కహ బిథి తుస్ణు [ప్రభు అంతరజామీ ॥ తదపి భగతి బస బినవఉ. స్వామీ |] 518 తా కృషపాసాగరుడైన వ_ృషశేళుదై స కంకరు డీవిధముగ నుడివెను. ఓ దేవతలారా ః మీతెందుల కేతెంచితిరి?" అనిన (బహ, “భూః సీవు సర్వాంతర్యామివి & సీకు దెలియని 'దేమున్నది? అయిఎను భక్షిపారవశ్యదనుకో నేను నిన్ను (పార్టించుచున్నాడను, పార్వతీ పరిణయము దో॥! సకల సురన్హ క్షి హృదయ అస సంకర పరమ ఉఛాహు। నిజ నయనన్హి దేఖా చహహి. నాథ తుస్హూర బిబాహుకిఫ్‌14 తా; ఓ శంకరాః। కన్నులార సీ వివాహనుహోత్సపమును దిళలకించి, సంతోషింసపలయునని దేవత లాసపడుచున్నారు, చౌ! యహ ఉత్సవ దేభిఅ భరి లోచన । సోళ శభు కరహు మదన మద మోచన । కాము జారి రతి కహు6 బరు దీన్హా / కఇపాసింధు యహ అతి ఎపాసింధు యహ అతి భల కీన్హా ॥ ర్ట్‌1ర్ట్‌

298 (్రరామచరిత మానసము తా॥ మన్మథుని మద మణచిన వాడా । స్మరహరా: సీ వివహనహోత్సప మెల్ల రును కన్నులార గాంచునటుల నీ వొనర్చవలయును. వ! కృపాసొగరా । మన్మథుని భస్మమొనర్చి, రతికి పరము నొసగి (చబోచి తి సీ విట్ణానరించుట సమంజసమే | చౌ॥ సాసతి కఠ పని కరహి6 పసాఊ | నాథ (పభున్హ కర సహజ సుభాజా ॥ పారబతిం తపు కిన్హ అపారా ॥ కరహు తాసు అబ అంగికారా ॥ 516 తాః స్వామీ ః మహాత్ముల సహజస్వభాస మిదియే. మొదట దండన నొసగి తరువాత కృప జూపుటయే। ఇప్పుడు జగజ్జననియైన పార్వతి నిన్ను పతిగా జేసికొనుటకై. యఖండ తపమొనరించినది. కొన, ఆమెను పరిణయ మాముటతు నీ ఐంగీకరింపపలసి యున్నది. చౌ॥ సుని విధి వినయ సముధయు (పభు బానీ | ఐసేఇ హోజ కాహా సుఖు మాన్‌ ॥ తబ దేవన్హ దుందుఖీ( బజాఈ6 | బరషి సుమన జయ జయ సుర సాఈం ॥ 517 ళా చతుర్ముఖుడై న (బహ్మ వేసిన (పార్థనను విన్నవాడైై, శ్రీరామ వచనములను మననము జేసికొని శంకరుడు (ప్రసన్ను డాయెను. “నీ యఖీష్షమే నెజవేరు గాక * యనెను. అప్పుడు దేవతలు దుందుభులు మోగించిరి; జేప్ప పర్షమును గురియించిరి. “శంకపసకు జయము కలుగుగాక । శంకరునకు జయను 1 జయము 1" అని జయజయ ధ్వనులను జేసిరి. చౌ॥ అవసరు జాని సప్తరిషి ఆవ | తురతహి. బిధి గిరిభవన పఠాఏ ॥ [పథమ గయే జహ రహీం భవానీ | బోలీ మధుర బచన ఛల సానీ ॥ 518

పార్వతీ పరిణయము వ్ర? కాః; మంచి సమయమును జూచుకొని స ప్తర్గు లచటి 'కేతెంచిరి, (బహ్మ తక్షణమే సప్తర్దులను హిమాచలుని గృహమునకు బంపెను. సప్తర్షులు పార్వతియందు ప్రదేశమున కరిగిరి, (ఉడికించుటకోయన్నట్లు) సస్తర్షులు తియ్యని పలుకుల నిట్లు పలికిరి. ఆ వచనములు వినోద యుక్తముగా నాసందకరముగ నుండను. ౩దో॥ కహా హమార న సునేహు తబ నారద కేం ఉపదేస | అబ థార్లూర తున్లూర పన జారేఉ కాము మహేస ॥ 518 తాః “పార్వతీ: నారదుని యుపదేశమువలన ఆ సమయమున నీవు మూ మాటలను వినవైతివి. ఇప్పుడు నీవు సల్చిన శపథము నెర వేరునట్లు లేదు. నీ [పయాస వృథమైనది. శంకరుడు మన్మథుని భస్మము గావించినాడుగాన నీ మనోరథ మీడేరదు * అని సప్తర్డులు వచించిరి. చౌ॥ సుని బోలీ. ముసుకాఇ భవానీ | ఉతిత కహేహు మునిబర బిగ్యానీ ॥ తుమ్లురే( జాన కాము అబ జారా | అబ లగి సంభు రహే సబికారా ర్‌రి0 తాః వినోదకరమును, గూఢమును, చుధురమునునై న మాటలను విని పార్వతి చిరునవ్వు నవ్వి యిట్ల నెను..." ఓ విజ్ఞాససంపన్నుల్లై న ముని పుంగవు లారా 1 మీరు చెప్పినది గూడ ఉచితమే: మీ దృష్టిలో శివుడు మన్మథుని భస్మ మొనరించిన వాడు, వికారయుక్సుడు. (ముందు దోహాతో అస్వయము) చౌ! హమరే(. జాన సదా సివ జోగి | అజ అనవద్య అకామ అభోగీ ॥ జౌం మైంసివ సేయే అస జానీ | [పీతి సమేత కర్మ మన వానీ ॥ ప్‌లి1 తా మరి నా దృష్టిలో శంకరుడు సదా యోగిశ్వరుడు, జన్మరహికఠుడు, అనపద్యుడు, కొమరహితుడు,ు అభోగి, ఇట్లు తలంచిన దానన్నై నేను మనో

2886 శ్రీరామచరిత మానసము వాక్కాయకర్మములకో, ్రపేమసహితముగా శంకరుని 'సేవించితిని, ధ్యానీంచితిని, తపము జేసితిని. (ముందు దోహాతో అన్వయము చా॥ తొ హమార పన సునహు మునీసా | కరిహహి6 సత్య కృషపానిధి ఈసా 4 తుమ్హు జో కపా హర జారేజ మారా | సోఇ అతి బడ అబిజేకు తుమ్హారా ॥ ధ్‌బి తా; ఓ మునీశ్వరులారా | సర్వేశ్వరుడైన, పళుపతిమైన, కృపానిధిమైన భంళరుడు నా (పతిజ్ఞను సత్యము జేయును. కాని శివుడు మన్మధుని భస్మమొస శించె నంటిరే అదిమా తము యవివేకమని నేను భావించుచున్నాను. (నుందు దోహాళో అన్వయము) చౌ! తాత అనల కర సహజ సుభాఊ | హివు తేహి నికట జా నహి కాఊ ॥ గఏీ6 సమీప సో అవసి నసాఈ । అసి మన్మథ మహేస కీనాఈ 528 శా॥ దహించుట, అగ్నియొక్కసహజ స్వభావము గదాః కనుకనే మంచు అగ్ని సమీపమున శెన్నడునుబోదు. అట్లు పోయినచో దహింపబదును, కనుక మహాదేవుని మన్మథుదు దరియుటలో గూడ అదియే జంగినది. అది న్యాయ దిద్ధమే యగును. శివు డగ్ని స్వరూపుడని తెలిసికూడ మన్మథు.ు సాహసించి యఖండ 'తేజముచే విరాజిల్లుచున్న యాదిశంకరునకే తపోభంగము జేయ బూనెను= కాని పర్యవనసానముగా తాను భస్మమగుటయే యమ్మును. దో[్‌ హియం హరషే ముని బచన సుని దేఖి (పీతి బిస్వాస చలే భవానిహి నాళ సిర గఏ హిమాచల పాస ॥ ఫ్‌ల్లిడీ శా। పార్వతీదేవి వచనముల నాలకించి ఆమె | 'పేమను, విశ్వాసమును గాంచి, మును లంతరంగమున చాల సంతసించిరి. భవానికి నమస్కరించి హిమాచలుని కడ'కేగిరి.

పార్వతీ పరిణయము 299 చౌ! సబు |(పసంగు గిరివతిహి సునావా ॥ మదన దహన సుని అతి దుఖు పావా ॥ బహురి కహేఉ రతి కర బరదానా । సుని హిమవంత బహుత సుఖు వమూనా ర్‌25్‌ తా సప్తర్డ్షలు జరిగిన దంతయు హినూచలునకు జెప్పిరి, మన్మథుడు భస్మముగావింప బడెనన్న మాటను విని హిమాచలుడు మిగుల వగచెను. అండ మునులు రతికి శంకరుడు పరదాన మొసగిన విధానమును గూర్చి విపలముగ వక్కాజించిరి. అదివిని హిమూచలుడు మనస్సును కుదుట పఅచుకొని సుఖ సంతోషములను పొందెను. చౌ! హృదయ: బిచారి సంభు (పభుతాఈ | సాదర మునిబర లిఏ బోలాఈ ॥ సుదిను సునఖకు సుఘరీ సోచాఈ | జేగి జేదవిధి లగన ధరాఈ ॥ ర్‌లి6 శా శివ్యపభావమును గూర్చి తెలిసికొస్నవాడై హిమాచలుడు ముని టేప్తుల సహాయముతో సిలిపించెను. మునులు, శుభదినము, శుభ నక్ష్మతము, శుభ ఘడియను బాగుగా పరిశీలించి వేదవిధానానుసారముగా లగ్నమును నిశ్చ యించి లగ్నపత్రికను (వాయించిరి. చౌ॥ పతీ సప్తరిషిన్హ సోఇ దిస్హ్హీ ॥ గహి పద వినయ హిమాచల కిస్టీ ॥ జాఇ బిధిహి తిన దీన్ది సోపాతీ। వాచత (ప్రీతి న హృదయ సమాకీ ॥ 527 కా; హిమాచలుడు లగ్నపత్రిక (వథమమున సప్త్తర్డల కొసగెను,. వారి పాదపద్మములకు (వణమిల్లి వారిని పెకళ్కుభంగుల స్తుతించెను. సప్తర్డులు లగ్న స్మ్యతికను దీసికొని పోయి (బహ్మ కొసగిరి. ఆ లగ్న స్మతికను తనలో శాను పరించు సమయమున (బహ్మ హృదయాంతరమునుండి (సేమాభిమానము లుప్పొంగెను.

ఓ40 ఛ్రీరాముచరిత మానసము చా॥ లగన బాచి అజ సబహి సునాఈ | హరషే ముని సబ సుర సముదాఈ ॥ సుమన బృష్టి నభ దాజన బాజీ | మంగల కలస దసహు. దిసి సాజే ॥ 528 కా; తరువాత లగ్నప(తికను జదివి అందరికి వినిపించెను. ఆ శుభవార్తను విని దేపతాసమాజము లన్నియు హర్ష్మించెను, ఆకాశము నుండి పృష్పవర్షము గురి సెను. మంగళవాద్యములు (మోగెను, దశదిశలనుండి మంగళకలశములు తయారుచేయబడి తేబడెను. దో॥ లగే సంారన సకల సుర బాహన బిబిధ బిమాన | హోహి6 సగున మంగల సుభద కరహి6 అపఛరా గాన ॥ 529 తా; పార్వతీ సరిణయమును జూడపలయునన్న అమికోత్సాహముతో దేవతలు తమతమ వాహనములను, విమానములను సిద్ధము చేసికొనిరి. శుభ దినము, కుభఘడియ ఆసన్నమగు చున్నది గాన కల్యాణ(పదమైస మంగళ శకునము అగపడెను. అప్పరసలు గానిము సల్బ్చదొడగిరి. చౌక సివహీ సంభు గన కరహి. సింగారా | జటా ముకుట అహి మౌొరు సంవారా ॥ కుండల కశంకన పహిరఠీ బ్యాలా | తన బిభూతి పట కేహరి ఛాలా ॥ ర్‌్రి0 తా॥ శై లాసమున శివగణములు శివుని, శృంగారింప 'మొదలిడిరి. జడలను కిరీటముగా జేసి దానిపై సర్బమును, వివాహసమయమున పరుడు తల్పపై ధరించు బాసికముపథె గట్టిరి. శివుడు సర్బకుండలములను, కంకణములను ధరించెను. తనువుపై, విభూతి బూసికొనెను, పులిచర్మమునే పస్రముగా ధరించెను.

పార్వతీ పరిణయము బైశి! చా! ససి లలాట సుందర సిర గంగా |

నయన తీని ఉపవీత భుజంగా

గరం కంర ఉర నర సిర మాలా ॥

అసివ బేష సివ ధామ కృపాలా ॥ ఫ్‌త్ర

తాః చంద భూషణుడును, గంగాధరుడును, (తినే తుండును, భుజగ భూషణుడును, సీలకంఠుడును, నరముండమాలను ధరించినవాడైన శంకరుడు సెండ్తి కుమారుడై అధికళోభకో విరాజిల్లైను. ఈ వేషధారణము అకుభమైనను శంకటనకు శుభ్యపదమైనది, మంగళకర మైనది.

వి మస్తకముపై చంద్రుని థరించినవాడును, శిరమున గంగను తాల్చినవాడును, మూడు కన్నులుగలవాడునుు సీలకంరు డును, మెడలో నరముఎండమాలను జన్నిదముగా ధరించినవాడు శంకరుడు,

చాల "పెద్దదియగు అకాశము శివుని యొక్కజటాజూటముగా చెప్పబడినది. గొప్పదియగు నాగేందము (వాసుకి శివుడు ధరించెడి హారము.

గరళకంఠు డనగా విషకంఠుడని యర్థము. గరళమనగా కాల కూటవిషము, ఆ గరళమును సేవించినవాడ్డు గనుకనే గరళకంరు డైనాడు శివుడు. దేవతలకుసైతము చూడ భయంకరముగా నుండెడి యా కాలకూటవిషమును ళివుడు అవలీలగా పాన మొనర్చి తన కంరకూపమున నిలువుకొనెను,

లోకమును సహితము దగ్ధము వేయజాలిన నల్లని యాగరళము శివుని ఏమియు చేయలేక పోయినది; నృటికము వోలె శ్వేత కాంతితో |పకాళించెడు ఆ శివుని కంఠమున ఇం[దనీలమణివలె ఆభర ణమై అది (ప్రకాళశించెను, అందువలననే శివుని * నీలకంరు * డందురు.

శ్రీరామ 16

లకీ (శ్రీరామచరిత మానసము

' నీలకంఠాయ మృత్యుంజయాయ సర్వేశ్వరాయ సదా శివాయ శ్రీమన్మహాదేవాయ నమః అని శుతివాక్యము., “ఉమా సహాయం పరమేశ్వరం (పభుం (తిలోచనం సీలకంఠమ్‌ ' అని ,శుతి యును భగవంతుని దివ్యమంగళ విగహవైభివమును స్తుతించినది. కాన ఆదిశంకరుని దివ్యభవ్యరూప మమంగళకర మెట్లగును ? చౌ! కర తిసూల అరు డమరు విరాజా ।

చలే బసహం చఢి బాజహి( బాజా ॥

దేవి సివహి. సుర్మతియ మసుకాహీ6 |

బర లాయక దులహిని జగ నాహీం ॥ 58కి

తా॥ శివు డొక చేతియందు [తిళూలమును ధరించెను. ఇంకొకచేతిలో డమరుకనము ధరించెను. [తిళూలము, డమరుకము శివుడు ధరించినందువల్ల సుళోభితుడుగ నుండెను.

శివుడు వృషభముపై నెక్కి పయన మాయెను, అంత మంగళ వాద్యములు (మోగెను, శివుని జూచి దేవాంగనలు దరహాసముతో * ఈ వరునకు తగిన పెళ్ళి కుమార్తె ఈ (పపంచములో నెచ్చటను దొరకదు” అనిరి. చౌ॥ విష్ణు బిరంచి ఆది సుర (బాకా |

చఢి చఢథి బాహన చలే బరాతా ॥

సుర సమాజ సబ భాంతి అనూపా

నహి బరాత దూలహ అనురూపా ॥ 588

తా। (దిహ్మ, విష్ణు, దేవతా సమూహములు వారి వారి వాహనముల్నపై నారోహించి వరపక్షమున వెడలిరి. దేపతలు సహజముగ సుందరులు. ఇక శంక రుని వివాహ మును జూచుటకు [సత్యేకాలంకారమును జేసికొని పెళ్ళి కుమారుని వెంట బోపవుచుండ పరమసుందరులై విరాజిల్లుచుండిరి, కొని పెండ్లి కుమారు డైన శివుని కనురూపమైన వారు గారు, ఏలన శివుని మనసు, సొగసు. దినుసు "వేరు.

పార్వతీ వరిణయము లశ దో॥ బిష్టు కహా అస బిహసి తబ బోలి సకల దిసిరాజు |

విలగ బిలగ హోఇ చలహు సబ నిజ నిజ సహిత సమాజ

1 5804

శా; అపుడు విష్ణ్రభగవానుడు దిక్సాలుర నెల్ల బిలిచి నవ్వుచు నిట్ల నెను _ ' ఫ్రీరందరును మీ పరివారములకో వేరువేరుగా శంకరుని వివాహమునకు తఆఅలి పొండు, (ముందు దోవోతో అన్వయము) చౌ! బర అనుహారి బరాత న భాఈ ।

హంసి కరై హహు పర పుర జాఈ %

బిష్టు బచన సుని సుర ముసుకానే |

నిజ నిజ సేన సహిత బిలగానే ॥ 585

తా దేవతలారా మసపంటి వా రసుసరించుట కీ పరుడు యోగ్యుడు కాడు. అమంగళ వేషధారియైన ఈ శివునికో పరదేశమునకు' బోయి ఎందులకు నవ్వులపాలు గావలెను। మీరు 'వేరువేరుగనే తఅలి పొండు. ఈ మాటలను విన్నదేపతాగణములు చిరునవ్వు నవ్వి తనుతమ సేనలతో కూడి వేరువేరుగనే వివాహమునకు తరళలిపోయిరి. చౌ! మనహీ6 మన మహేసు ముసుకాహీ6 |

హరి కే బింగ్య బచన నహి( జాహీ6 ॥

అతి [ప్రియ బచన సునత [పియ కిరి!

భృంగిహి 1పీరి సకల గన వేరే ॥ ర్‌తీ6

తాః వారట్ట్లు పోవుచుండుట గాంచి శంకరుడు తనలోకళాను నవ్వుకొనెను. విష్ణుభగవానుడు వ్యంగ్యవచనములను పలికినంతమ్మాతమున శివు డా(గహ పూరితుడు కాలేదు. అమికోశ్సాహముకో వాటి నతి, పియపచసములుగా భావించి, శంకరుడు భృంగిని పంపి ఈన గణముల నన్నిటిని దిలిపించెను.

శై48 శ్రీరామచరిత మానసము చాశ సవ అనుసాసన సుని సబ ఆఏ।

[పభు.పద జలజ సీస తిన నావ్‌ ॥

నానా బాహన నానా బేషా ।

బిహసే సివ సమాజ నిజ దేఖా ॥ 587

తా॥ శంకరుని యాజ్ఞను శిరసావహించి శిపగణము లందరును పచ్చిరి. కరుణామయుడై న శంకరుని పాదారవించములకు (ప్రణమిల్లిరి, వివిధములైన వాహనములకోను, వివిధములైన వేషధారణలళోను శివగణము లొప్పారు చుండెను. వివిధ పస్తువాహసములతో విలసిల్లుచున్న తన గణములను, "సేవకు లను, దాసుల నొక్కమారు చూచి పరమేశ్వరు డమితానందము నొందెను. చౌజి కోజ ముఖహీన బిపుల ముఖ కాహూ |

బిను పద కర కోణ బహు పద బాహూ ॥

బిపుల నయన కోజ నయన బిహీనా ।

రిష్ట పుష్ట కోట అతి తనఖీనా ॥ 588

• తా; ఆ శివగణము లీ విధముగ నుండిరి. కొన్ని గణములు ముఖములు

లేనివారు, కొందరు బహుముఖములు గలవారు. కొందరు కాలు పేతులు లేని వారు, కొందరు ఒకే కాలు, ఒకే చేయి గలవారు. కొంతమంది పెక్కు నయన ములు గలవారు. కొందరు ఏక నయనము గలవారు. కొంతమంది బలిస్టులుగ; ఉత్సాహులుగ నుండిరి, కొంతమంది బలహీనులై కృశించి యుండిరి. ఛం॥ తన ఖీన కోట అతిపీన పావన

కోజ అపావన గతి ధరే |

భూషన కరాల కపాల కర సబ

సద్య సోనిత తన భరి. ॥

ఖర స్వాన సుఅర సకాల ముఖ గన

జేష అగనిత కో గనై |

బహు జినస (పేత పిసాచ జోగి జమాత

బరనత నహి. బనై ॥ 588

పార్వతీ పరిణయము ఓక్‌

తా॥ కొందరు సన్నగను, మరికొందరు బలహీనులుగను, మరి కొందరు లావుగను, బలిస్టులుగ నుండిరి ; కొందరు కురూపులు, కొందరు పవిత్రులు; మతికొందరు అపవి్విత వేషదారులు, చూచుటకు భయము గొల్బునటువంటి యాభరణములను కొందలు ధరించి యుండిరి. ఎల్లిర శరీరములకు రక్తము పూయబడి యుండెను, గార్జభము, శునకము, వరాహముఖములు గలవా రేకు లుండిరి. జంబుకముఖములుగలవా రుండిరి లెక్కలేనంత మంది శివగణను లుండిరి. (_పేతములు, పిశాచములు గూడ నుండిరి. పిశాచములేగాక్క యోగుల సమూహములు గూడ నుండెను. అన్నియుజూచి తీరవలయునే కాని చెప్పుటకు సాధ్యముకాదు. సో! నాచహి. గావహి6 గిత పరమ తరంగి భూత సబ!

దేఖత అతి బిపరీత బోలహి6 బచన బిచిత బిధి॥! 540

తా॥ భూత పేతములు గీతములను బాడుచుండిరి.. వారికి సనుయ సంద రృములు లేవు, ఇచ్చవచ్చినట్లు పవర్హించుచు వారలు చూచుటకు విచిక్రముగాను, కురూపులుగా నుండిరి, అతి విచ్చితముగ మాటలాడుచుండిరి. చౌ! జస దూలహు తసి బనీ బరాతా।

కాతుక బిఖిధ హోహి6 మగ జాతా ॥

ఇహా6 హిమాచల రచేఉ బితానా |

అతి బిచిత నహి జాఖ బథానా ॥ గ్ట్‌డ్సీ1

తౌ పెండి కుమవూరు డెట్లుండెనో, పెండ్లి వైపు వారు (శివగణములు గూడ అటులే యుండిరి. అందలును అతి సంభమముతో వివాహమునకు తరలి పోవు నెడ పరస్పరము పరిహాసము లాడుకొనుచుండిరి.

ఇచ్చట హిమాఛలుడు అతివిచితమైన వివాహమండపమును తయారు చేయించెను. ఆ మండపము యొక్క యలంకరణము చి కాతిచితము. చా! సైల సకల జహ'6 లగి జగ మాహీ6 |

లఘు బిసాల నహి బరని సిరాహీం ॥

బన సాగర సబ నదీ6 తలావా |

హిమగిరి సబ కహు( నేవత పఠథావా ॥ ర్‌ి

248 (శ్రీరామచరిత మానసము

తా జగత్తునందు చిన్నవి పెద్దవియునగు పర్వతము లెన్నియో గలవు. అవన్నియు వర్ణించుటకు సాధ్యముగానివి ; అవి అనంతములు, వనములు, సము (దములు, నదులు, తటాకము లెన్నియో గలవు. అన్నిటిని గురించి చెప్పుట యసాధ్యము. హిమాచలు డెల్లరకును ॥ ఆహ్వూనము ?* బం పెను. చౌ॥! కామరూప సుందర తన ధారీ |

సహిత సమాజ సహిత బర నారి ॥

గఏ సకల తుహినాచల గేపహి |

గావహి(6 మంగల సహిత సనేహా ॥ ర్‌శీలి

తా॥ అన్నియు వాటి ఇష్టానుసారముగా రూపములను ధరించుకొని సుందర శరీర ధారణ గావించుకొని సౌందర్యవతులైన స్తీవై సమాజ సహిళముగ హిమాచలుని గృహమున శేతెంచిరి. అందరును స్నేహ పారవళ్యముచేత మంగళగీతములను గానము జేయదొడగిరి. చౌః |[పథమహిం గిరి బహు గృహ సంవరాయేి |

జథాజోగు తహ. తహ. సబ ఛాయే ॥

పురసోథా అవలోకి సుహాఈ |

లాగ అఘు బిరంచి నిపునాఈ ॥ ఫ్‌క్షీ4

తా। ఫెండ్లివారు తదితరులు విడిది చేయుటకు హిమాచలుడు ముందుగానే పెక్కు. భవనము లేర్పాటు చేసియుండెను. యథాయోగ్యముగా పెండ్లికి పచ్చిన వారలు వారి వాతి స్థానములలో విడిది చేసిరి. ఆ నగరము యొక్క శకోభజూచిన యెడల (బహ్మయొక్క సృష్టియ, చాతుర్యము గూడ దురపగాహముగా నగు పడును, ఛం॥ లఘు లాగ బిధికి నిపునతా

అవలోకి పుర సోభాసహీ |

బన బాగ కూప తడాగ సరితా సుభగ

సబసకకో క్రహి ॥

పార్వతీ పరిణయము వశ?

మంగల బిపుల తోరన పతాకా కేతు

గృహ గృహ సోహహీ6 |

బనితా పురుష సుందర చతుర ఛబి

దేఖి ముని మన మోహహీ. ర్‌ఖీ5

తా; పార్వతీపరిణయము జరుగబోవు నా నగరపుశోభగాంచిన నిజముగా (బహ్మనిపుణత్వము తుచ్చముగా నగవడు ననుటతో సందేహములేదు. వనములు, ఉసపనసములు, బావులు, చెలువుల్సు నదుల (పాంతములన్నియు సుందరములై చూచుటకు కన్నుల పండువుగ నుండెను, వానిని వర్ణించుట శెవరికి సాధ్యము? గృహములన్నియు మామిడాకుల తోరణములు, అరటి స్తంభములు ఇత్యాది మంగళ సూచకమైన వానికో నలంకరించి యుండిరి. ధ్వజపతాకము లమర్చి యుండిరి, అవన్నియు చూచుటకు కడు రమణియముగ నుండెను. అచ్చట నుండు చతురులై న త్తీపరుషుల సౌందర్యమును దిలకించిన, మునులకు కూడ మోహము గన్లానట్లుండెను. దో॥ జగదంబా జహం అవతరీ సో పురు బరని కి జాఇ।

రిది సిది సంపతి సుఖ నిత నూతన అధికా ఫ్‌46

థధ అ ఎం

శాః ఆనగరమున సాజొత్‌ జగదందయైన పార్వతీదేవి యవతరించినది. కనుక ఆ నగరమును పర్టింప సాధ్యచూ ఆ నగరము, సమృద్ధికి, సఫలతకు ఆటపట్టయినది. జగదంది జన్మస్టానముగాస, అనగరము సంపదలచే తుల తూగెను. అన్నపూర్ణ అవతరించిన చోట దార్మిద్యముండునా ? సుఖసంపచలు దినదినాభివృడ్జి నొందెను. చాగ నగర నికట బరాత సుని ఆఈ ।

వుర ఖరభరు సోభా అధికాఈ ॥

కరి బనావ సజి వాహన నానా |

చలే తేన సాదర అగవానా । ధ్‌శ7

తా। పరపకము వారందలును నగర సమీపమునకు వచ్చిరి. నగరములో ఆనంద కోలాహలము వ్యాపించెను. పరపక్షమువారు, నగరములోనివారు గలిసిన తరువాత చూచుట కత్యంత రమణీయముగ నుండెను,

క్ర (శ్రీరామచరిత మానసము

పెండ్లీ వారికి స్వాగత మిచ్చుటకు కొందయును, యుక్తిచేత శృ్యంగారమును జేసికొని వివిధములైన వాహనములను దీసికొని ఆదరసహితముగా పెండ్లి వారిని గౌరవమర్యాదలకో సత్యరించుటకు కొందలును సిద్ధపడిపోయిరి. చా॥! హియ. హరషీ సుర సేన నిహారీ |

హరిహి దేఖి అతి భఏీ సుఖారి ॥

సివ సమాజ జబ దేఖన లానే ।

బిడరి చలే వాహన సబ భాగ ॥ 548

తా। దేవతా దృిందమును జూచి, సగరనివాసు లంటణును సంతోషించిరి. ముఖ్యముగా. విష్ణభగవానుని గాంచి, పురవాసులెల్ల రును చాల సంతుష్టి నొందిరి. శిపసమాజమును గాంచినంతనే వీరును, గజములు, అశ్వములు, రథములు, వృషభాదివాహనములును భయసడి పరుగిడిరి. చా! ధరి ధీరజు తహ రహే సయానే |

బాలక సబ లై జీవ పరానే ॥

గఏ భవన పూథహి. పితు మాతా |

కహహి6 బచన భయ కంపిత గాతా ॥ 549

ఠా; కొంత వయస్సు మళ్ళినవారు, వివేకవంతులు దైర్యమువహించి అచ్చటనే యుండిరి. పసివాండుమా తము |[పాణము లరచేతియం దుంచుకొని పరుగు దీసిరి, ఇండ్లకు బోయిన తరువాత వారి తలి దండులు, భయమునకు కొరణ నుడుగగా వారు భయకంపితుల్లై యిట్లనిరి. (ముందు దోహాతో అన్వయము చౌ! కహిఅ కాహ కహి జాఇనబాతా।

జమ కర ధార కిధౌం బరి ఆతా ॥

బరు బౌరాహ బసహ౦. అసవారా ।

బ్యాల కపాల బిభూషన ఛారా ॥ ర0

పార్వతీ పరిణయము 248

శా; ఏమని చెప్పుముము? మా నోటనుండి మాటలు వెలువడుట లేదు, ఈ పచ్చినవారు. పెండ్లి వారా లేక యమదూతలా? పెండ్లి కమారుడేమైనా పిచ్చి వాడేమో 1 సృషభము.పై స్వారిసల్చుచు వచ్చెను, మెడలో పాము; చేతిలో ప్కబయు నున్నవి. ఛం! తన ఛార బ్యాల కపాల

భూషన నగన జటిల భయంకరా ।

సంగ భూత (ప్రేత సిసాచ జోగిని బికట

ముఖ రజనీచరా ॥

జో జిఅత రహహి బరాత దేఖత

పున్య బడ కేహికరసహీ।

దేఖిహి సో ఉమా బిబాహు ఘర

ఘర వాత అసి అరికన్ల కహీ 1 ర్‌]

తా॥ పెండ్లి కుమారుడు శరీరమునం దంతటను భన్మము పూసికొన్నాడు. మెడలో పామును ధరించినాగు. భయంకరుదు, జటాధారి, అతని వెంట భయంకర ముఖములు గలిగిన పిశాచములు, యోగులు, రాక్షసులు కూడ కలరు. ఇటుపంటి పెండ్హి వారిని జూచి, ప్రాణములతో నుండినవారు నిజముగా పుణ్యాత్ములే 1 పార్వతీ పరిణయమును తప్పక వాలే చూడగలరు” అని పసివాం్యడందరును ఇంటింట నిటునంటి మూటలను చెప్పుకొనిరి.

వి *నాగే్యదహారాయ. [తిలోచనాయ భస్మాంగరాగాయ మహేశ్వరాయ" అని ్రీశంకరాచార్యులు శివుని స్తుతించినట్లు; [శీ తులసీదాసు పరమేశ్వరుని స్వరూపము పలుమారులు వర్ణించి యున్నారు.

భయంకరముఖములుగల పిశాచములు భూత, (పేతములు శివుని వెంబడించి యున్నారు. అటువంటి వారిని జూచి పాణములతో

లీ

నుండిన వారు నిజముగా పుణ్యాత్ములేయని బాలురు చెప్పిన వాక్య న్యముగా విషయాసక్తులతో నిండి యుండును. జ్ఞానమార్గాన్వేషకులను,

250 (రామచరిత మానసము సజనులను, తజచు విషయాసకులు లేక దుష్ట శకులు బాధించుచునే జ వావ అట యుండును. అ దుష్టశక్తులే భూతపిశాచము లన నోపును. అవి సాధు జనుల నావరించినపుడు వానికి లొంగక స్ధితే (పజ్ఞులై విరాజిల్టువారు నిజముగా పుణ్యాత్ములని భావము.

అటువంటి పుణ్యాత్ములే పార్వతీకల్యాణమును జూడబోవుదు రని బాలురు చెప్పినదానిలో గూఢార్థ మిమిడి యున్నది. అనగా అటు వంటి పుణ్యాత్ములు 'కలాసమును జూతురని భావము, దో॥ సమురయి మహేస సమాజ సబ జనని జనక ముసుకాహి6 1

బాల బురూఏ బిబిధ బిధి నిడర హోహు డరు నాహిం155ని

కా॥ ఆ సేన శిపగణములని తలచి బాలుర తల్లిదంయడు లందరును వారి మాటలకు సంతసించి అ బాలకులను *' భయపడపలసిన నిమి త్తములేదు, నిర్భయ ముగ నుండు” డని చెప్పి ఊరడించిరి. చౌకి లై అగవాన బరాతహి అవీ |

దియే సబహి జనవాస సుహా ఏ ॥

మైనాం సుభ ఆరతీ సంవారి |

సంగ సుమంగల గావహి'. నార్‌ ॥ ఫ్‌ఫకి

తా; స్వాగతమిచ్చువారు, వరపత్షమువారిని గౌరపముకో బిలుచుకొని పచ్చిరి, పెండ్తివారు రాజభపనమునందు విడిది చేసిరి, పార్వతీదేవి తల్లియైన మేనాదేవి మంగళహారతిని దీసికొని పచ్చెను. అమెవెంట కొంతమంది సఖులు కూడ నుండిరి. వారు సం్యభమముతో, నుత్సాహముతో ఉశృమమంగళగీతములను పాడ మొదలిడిరి, చౌ! కంచన థార సోహ బరపానీ ।

పరిఛన చలీ హరహి హరషానీ ॥

బికటు వేష రు[దహి జబ దేభా |

అబలన్ష ఉర భయ భయత4 బిసేషా ॥ ర్‌ఫశీ

పార్వతీ పరిణయను స!

తా। మేనాదేవి చేతియందు బంగారుహారతి పళ్ళెము ళోఖిల్లైను, వరుడు దా గరముకడ 'కేతెంచినపుడు వధువు సత్మీమువారు వారతి నిచ్చుట యాదారము. ఆచార ప్రకారము హారతి నిచ్చుటకు మేనాదేవి అమితానందముతో ద్వారము కడ'కేగెను, శివుని భయంకరస్వరూపమును గాంచి 'మేనాదేవి, తదితర స్త్రీలందరును మిగుల భయము జెందిరి. చొ॥ భాగి భవన పైకం అతి [తాసా |

గవీ మహేసు జహా. జనవాసా ॥

మైనా హృదయ భయఉఊ దుఖు భారి |

లీన్సి బోలి గిరీస కుమారీ ర్‌ఫ్‌ల్‌

కా।; భయాతిశయముచే మేనాదేవి, కడమ స్త్రీలందరును ఇండ్లకు మరలి వచ్చిరి, శివుడు వరవత్మమువారున్న జనవానమునకు వెడలిపోయెను. మేనాదేవి హృదయము క్షోభించెను. అమె దుఃఖాతశయము పర్షింస సలవికాదు. మేనాదేవి పార్వతిని తనవద్దకు బిలిసించెను, చా! అధిక సనేహం గోద బై ఠారీ .

స్యామ సరోజ నయన భరి భారీ ॥

జేహిం విధి తుమ్హుహి రూవు అస దీన్దా 1

కేహిం జడ బరు బా ఉర కస కేన్హా 11 ర్‌ఫ్‌6

తొ। అత్యంత 'సేమపార పశ్యముతో మేనాదేవి పార్వతిని తన యొడిలో కూర్చుండబెట్టుకొని అశుపూరిత నయనమై యిట్ల నెను. ' విధాత సీ కెంళటి సుందర రూపమును |పసొదించినాడు ! కొని యా మూర్జుదు సీ శెట్టి పిచ్చివానిని భర్తగా సమకూర్చినాడుః _ (ముందు దోహాళో అన్వయము) ఛం కస కస్త బరు బౌరాహ

బిధి జీేహి( తుమ్హహి సుందరతా దఈ |

జో ఫలు చహియ సురతరుహి. సో

బరబస బబూరహి( లాగళఈ ॥

2లై ్రీరామచరిత మానసము

తుమ్హు సహిత గిరి కేం గిరౌ పావక

జరౌం జలనిధి మహు6 పరాం |

ఘరు జా అపజసు హోజ జగ

జీవత బిబాహు న హౌ కరా ॥ 55

తాః ఇంతటి సౌందర్యమును (బసాదించిన విధాత, నీకు పచ్చిపరునేల సృష్టించెను? కల్చపృక్షమున కాయపలసిన ఫలమును తుమ్మచెట్టునందు గాయించుచున్నాడు. ఇప్పు డీ వివాహము సల్పుటకు నేనెంతమాత్ర మంగీకరింపను, నిన్ను దీసికొని వెళ్ళి పర్వతమునుండి [కిందికైన బడ్మదోయుదును. అగ్ని కాహంతి చేసెదను లేక సముుదముననై న ముంచెదను. నా పరువు (పతిస్టలు నాశనమగుగాక 1 ఇల్లు కూడ శిథిల మగుగాక। (సపంచమంతటను నపకీర్తి వ్యాపించుగాక £& నేను (బిశికియండగ ఈ పిచ్చిపరునకు మాతను నొ (ప్రియ ప్యుతిక నిన్నిచ్చి వివాహము జేయను. దో॥ భఈ. బికల అబలా సకల, దుఖిత దేఖి గిరినారి |

కరి బిలావు రోదతి బదతి, సుకా సనేహు సంధారి ॥ 558

తా। ఇట్లు దుఃభించుచున్న 'మేనాదేవి దుఃఖమును జూచి -స్నీహితు రాండందరును వ్యాకులత నొందిరి. మేనాదేవి తన పుతికయైన _ పార్వతిని దలచుకొని రోదించుచు నిట్లు చెప్పెను... (ముందు టోహాతో అన్వయము) చౌ! నారద కర మై కాహా బిగారా |;

భవను మోర జిన్హ బసత ఉజారా ॥

అస ఉపదేసు ఉమహి జిన్హ దీస్డా .

భౌరే బరహి లాగి తపు కిన్హా ॥ ర్‌్‌8

తా॥ “నేను నారదుని కే మపకారము గావించితిని? కలకాలము పరిలు నా యింటిని ధ్వంసముచేయ బూనెను. (పిచ్చివానిని పతిగా జేసికొమ్మనెడి యుప దేశమును పార్వతికి నారదుడే యొసగినది,) ఆ యుపదేశమును వేదవాక్యముగా భావించి, నా [పియ ప్యుతికభైన సుకుమారిమైన పార్వతి ఆ పిచ్చివానిని పతి జేసికొనుటకు తఈసము జేసినది.

పార్వతీ పరీణయము ల$ చా! సాచేహు( ఉన్ల కే6 మోహ నమాయా ।

ఉదాసీన ధను ధామున జాయా

పర ఘర ఘాలక లాజ నీరా |

బాంయరయు కి జాన (ప్రసవ కై వీరా ॥ ర్‌60

తా; వాస్త్రవముగ ఆయనకు మోహము, మాయయు లేవు. ఇల్లుంవాకిలి, ధన .ధాన్యములు లేవు. అత దుదానీనును. అతనికి భార్యయులేదు. కనుకనే యితరుల సంసారములను నాశనము జేయుటకు బూనుకొనెను. అతనికి లజ్జలేదు సరికదా భయ మెంత మాతమును లేదు. గ్కొడాలి కేమి. దెలియును దిడ్గ నొప్పులు 1 చౌ॥ జననిహీ బికల బిలోకి భవానీ

బోలరీ జుత బిబేక మృదు బానీ ॥

అస బిచారి సోచహి మతి మాతా |

సోన టరఖ జో రచళ బిధాతా ॥% 5001

తాః తల్లి యొక్క ఆవేదనను, దుఃఖమును (గ్రహించినదై పార్వతి వివేకయు క్రమైన కోమలవాణితో అమె నిటు లోదార్బును __ “జననీ ః (బహ్మా నొసటద్రాసిన వ్రాత దప్పింస నెపఠికి సాధ్యము । ఇది తొలి నే జేసకొన్న పూజా ఫలమనియే భావించి నీ విక చింతించుట మానుమన్మూ 1! _ (ముందు దోవలో అన్వయము) చా॥ కరమ లిఖా బౌ బాజర నాహూ |

తౌ కత దోసు లగాఇఅ కాహూ ॥

తుస్తు సన మిటీహి. కి బిధి కే అంకా |

మాతు బ్యర్ధ జని లేహు కలంకా క ఫ్‌6ిల

తా; నా నుదుట పిచ్చివాడు పరుడుగాగల కేఖయుండిన దాని కితరులపె దోష చూరోపించుట పొడియా ? విధాత నొనట [వాసిన గీతను దుడుపస శక్యమా? స్యర్థముగా నితరులను నిందింపకుము. (ముందు గోహాళో అన్వయము)

శి54 ్రీరామచరిత మానసము ఛం॥ జని లేహు మాతు కలంకు కరునా

వరిహరహు అవసర నహీ6 |

దుఖు సుఖు జో లిథా లిలార హమరే.

జాబ జహ6 పాఉబ తహీం ॥

సుని ఉమా బచన బినీత కోమల

సకల అబలా సోచహీ( |

బహు థాయి బిధిహి లగా దూషన

నయన బారి బిమోచహీ6 ॥ 568

తా; మాతా, ఇతరులపై కళంక మారోపింపకుము. దుఃఖమును విడిచి పెట్టుము. ఇది విషాదమునకు సమయము గాదు. నా భాగ్యరేఖ యొట్లుండిన నట్టగును. నాకు గలిగిన సుఖదుఃఖముల నే ననుభవింతును

అత్యంత వినయముతో గూడిన కోమలనచనములను పార్వతి చెప్పగా విని యచ్చటనున్న సకల నారీమణులు దీర్హాలోచనలో నిమగ్నలైరి. పెక్కు విధముల [బహ్మను దూషించుచు కన్నీరు గార్చిరి.

వి జ్ఞానమునకు వయస్సుతో నిమిత్తములేదు. అవతార పురు షులళైన యాదిశంకరుడును, బుద్ధభగవానుడును, బాల్యమునందే జ్ఞానపూర్ణులైరి. (ధువుడు, (పహ్ల్హాదుడును బాల్యావస్థయందే శ్రీహరి చరణసరోజములందు అచంచలమైన భక్తిగలవా రైరి, శంకరా చార్యులు, బుద్ధుడు తాము తరించుటయే గాక తమ [పబోధములచే నితరులకు గూడ సన్మార్లమునుగూర్చి బోధించిరి.

ఇటువంటి. సంఘటనలను దృష్టియం దుంచుకొని కవి, కుమారి పార్వతి తన తల్లియైన మేనాదేవికి కర్మ బలవత్తరమను విష యమునుగూర్చియు, దానిని సహనముతో దాటు విధానమును గూర్చియు చెప్పినట్లు అతిచమత్కారముగా చితీకరించినాడు.

పార్వతి పరిస్థితిని జూచి యామె సకియ లందరును మేనా దేవియు న్మశుపూరిత వదనఖైరి. పార్వతీదేవి వయన్సునందు చిన్న

పార్వతీ వరిణయము 25క్‌ దైనను జ్ఞానమునకు నిధి గావున నామె యే మాతమును దుఃఖింపక తనకై వగచువారిని క్షణములో నూరడింప చేసెను. అటులే మహా త్ములు తమ కెన్ని బాధలు కషములు కలిగినను సిరచిత్తులె, కష్ష నే థి ఎవియోం తు

ములను సుఖరూపములుగా భావింతురు. దో॥ తేహి అవసర నారద సహిత, అరు రిషి సప్త సమేత |

సమాచార సుని తుహినగిరి, గవనే తురత నికేత ॥ 564

తా॥ మేనాదేవియును, సఖులును తదితర అంఈస్పర నివాసులు దుఃఖ సము[చమున మునిగియున్నారన్న సమాచారమును విని, హిమాచలుదు నొరద మునసీం[దుని, స్తర్షులను వెంటబెట్టుకొని తమ భపనమునకు విచ్చేసెను. చా! తబ నారద సబహీ సమురూవా |

పూరుబ కథావసంగు సునావా ॥

మయనా సత్య సునహు మమ బానీ 1

జగదంబా తవ సుతా భవానీ ॥ ఫ్‌65

తా; నారదుడు పార్వతి పూర్వజన్మ పృత్తాంతము నెల్లరకు విని పించెను. [వత్యేకముగా నారదమునీం[ దుడు మేనాదేవితో నిట్లనియె... 'మేనాదేపీః నా మాటయందు విశ్వాసముంచుమన్మూ | సీ ప్యృతిక సాఇ్షత్‌ జగజ్జసని, భవాని... (ముందు దోహాతో అన్వయము చా అజా అనాది స క్రి అబినాసిని ।

సదా సంభు అరధంగ నివాసిని ॥

జగ సంభవ పాలన లయ కారిని |;

నిజ ఇచ్చా లీలా బవ ధారిని 566

తాః జన్మరహిత, అనాది, అవినాళిని, ఆదిశక్తి, శంకరార్థాంగ నివాసిని, సృష్టి పాలనము, సంహారమును గావించునది, తన ఇచ్చా మాళతమున లీలగా ళరీరధారణ చేయునది. (ముందు దోహాతో అన్వయము)

చ56 (్రీరామచరిత మానసము చౌా॥ జనమీ [పథమ దచ్చ గృహ జాఈ |

నాము సకి సుందర తను పాళఈ ॥

తహంఉం సతీ సంకరహి బిబాహీం |

శథా ప్రసిద్ధ సకల జగ మాహీ6 ॥ ఫ్‌87

తా ఈమె (పధనమున దళుని గృహమున జన్మించెను. అప్పుడీమె నామధేయము సతి. అళ్యంత సౌందర్య పతియై విరాజిల్లుచుండిన యీమె శంక రుని పరిణయ మాడెను. ఈ కథ జగ్మత్పసిద్ధమై;దే కదా! చౌ! ఏక బార ఆవత సివ సంగా |

దేఖీ* రఘుకుల కమల పతంగా 4

భయజఉ మోహు సివకహాన కిన్హా |

(భమ బస బేష సీయ కర లీనా ॥ 5608

తాః ఒకసారి సతీదేవి శివసమేతయై పచ్చునప్పురు రఘుకుల కమలము లకు సూర్యుడైన శ్రీరామచర్మదుని గాంచెను. అట్టితలి అమె కజ్ఞాన మాప రించెను. కనుకనే శంకరుని నూట వినదాయెను, అజ్ఞానవళమున సీతాదేవి రూపమును దాల్చెను,

వి ఒకసారి సతీదేవి శంకర సమేతయై అగస్త్యాశమము నుండి కైలాసమునకు మజలి వచ్చుచుండెను. శంకరుడు రామ నామమును జపించుటయును, రామునకు (పణమిల్లుటయునుపార్వళతి. సతీదేవి గమనిందినదై మనస్సునం దిట్లు తలపోసెను. ' లక్ష్మీపతి మైన శ్రీమహావిష్ణువు లోకహితార్థము మానవ జన్మమెత్తినను, అజ్ఞాని నలె విరహబాధ ననుచవించుచు భార్య కొఅకు దుఃఖించునా! అన్వే షించునా! ఆమె మనోభావములను శంకరుడు సర్వాంతర్యామిగావున (గహించెను. వలయుచో శ్రీరాముని పరీక్షింపవచ్చునని నుడివెను. శ్రీరాముడు _పర(బహ్మస్వరూవుడు, సర్వవ్యాపకుడనియు, గో (బాహ్మణ సజ్జనపితార్థము రఘుకులమునందు జన్మించినాడనియు శ్రీరామ మహిమను గూర్చి శంకరుడు విపులముగ జెప్పెను, కాని

పార్వతీ పరిణయము వై్ర్‌7 అజ్ఞానవశమున శివుని మాటలు వినక సీతాదేవిరూపమును దాల్చి శ్రీరాముని పరీక్షించెను.

ఈ పూర్వజన్మ వృత్తాంతమును నారదమునీం[దుడే మేనా హిమవంతుల కెజింగించి వారి దుఃఖమును బాపెను.

ఇచ్చట * ద్రేఖేద రఘుకుల కమల పతంగా"* అని కవికుల శేఖరుడైన శ్రీ తులకీదాసు పేర్కొన్నాడు. అనగా రఘుకుల కమల ములకు సూర్యుడని యర్థము. సూర్యోదయమైనతోడనే కమలములు విశనించును. అందులకే సూర్యుని కమలబాంధవు డందురు. పతంగ అనగా సూర్యుడని భావము ఇదే అర్లము స్ఫురించునట్లు వినయ పష్మతిక యందు శ్రీవారు “భానుకుల కమల రవి* యని చెప్పుచు శ్రీరాముని స్తుతించి యున్నాడు, (ముఎదు దోహోతో అన్వయము) ఛం॥ సియ బేషు సతీ( జో కిన్హ తేహి.

అపరాధ సంకర వరిహరీ( |

హర బిరహం జాఇ బహోరి పితు కే6

జగ్య జోగానల జరీ6 8

అబ జనమి తుమ్హరే భవన నిజ పతి

లాగి దారున తవు కియా |

అస జాని సంసయ తజహు గిరిజా

సర్బ్చదా సంకర [ప్రియా 568

తా; సతీదేవి సీతరూపముసు ధరించిన యపరాధమునక్షై శళంకరు డామెను త్యజించెను. శంకరుని వియోగమున దుఃఖితమైన సతి తన ఈండియైన వతుదు చేయు యజ్ఞమునకు బోవ సంకల్పించి, శివునెట్లో యొప్పించి తుదకు చక్షీగ్గుహమున కేగెను. అచ్చట శంకరునకు హవిర్భాగ మొసగ నందుల క్యాగహపూరితయై యోగాగ్నియందు తప శరీరమును భస్మము గావించుకొ నెను, ఇప్పుడు మీ గృహమునం దవళతరించి పరమేశ్వరునే పతిగా గోరి తప మాచ

శ్రీరామ 17

258 (ీరామచరిత మాససము రించినడి. పార్వతి సదాశిపుసకు (పియమైనది ; అర్జాంగి, కనుక నీవు సందే హములను విడిచిపెట్టి ఈ శుభ సమయమున సంతోషముగ నుండుమమ్మా. " దో॥ సుని నారద కే బచన తబ సబ కర మిటా బిషాద ।

ఛన మహు' ద్యాపేఉ సకల పుర ఫర ఘర యహ

సంబాద ॥ 570

కా। అని నారదుడు చెప్పిన సచనములను విన్నతరువాత అందటి దుఃఖము దూరమయ్యెను. క్షణములో సీ సమాచారము నగరమందంతటను [పాశెను. (పతియింట జగజ్జననియైన పార్వతీదేవిసభావమును గూర్చిన మాటలే వినవచ్చు చుండెను, చౌ! తబ మయనా హిమవంతు అనందే ।

పుని పుని పారబకీ పద బందే ॥

నారి పురుష సిసు జుబా సయానే ।

నగర లోగ సబ అతి హరషానే ॥ గ్‌71

తా। అప్పుడు మేనాదేవియు, హిమాచలుడు నొనంద నిమగ్నులైరి. పార్వతి ప్కుతిక యన్న భావమును మజచి యా జగజ్జనని పాదపద్మములకు (పణమిళ్లిరి.. స్త్రీలు. పురుషులు, బాలకులు, యువకులు, వృద్దులు, నగర నివాసులెల్ల రు నానందపరవళులై రి, చౌ! లగే హోన పుర మంగల గానా |

సజీ సబహిం హోటక ఘట నానా

భాంతి అనేక భఠఈ జేవనారా ।

సూపసాస్త్ర జస కభు బ్యవహారా భ్‌72

తాః నగరనివాసు లెల్లరును మంగళగీతములను గానముజచేయ గొడగిరి. కొందరు వివిధములై న సువర్డ కలశములను సిద్ధము చేసిరి. మరికొందరు పాక శాస్త్రములో జెప్పిన రీతిగా మధురమైన, రుచికరమైన పంటలను జేసిరి.

పార్వతీ పరిణయము 2గ్ర్రి చా॥ సో జేవనార కి జాణ బథానీ।

బసహిం భవన జేహి6 మాతు భవానీ ॥

సాదర బోలే సకల బరాతీ |

బిష్ణు బిరంచి దేవ సబ జాతీ ॥ 578

కా; ఏ భవనమున సాషెత్‌ భవాని.-పార్వతీదేవి వాసము జేయుచున్నదో యచ్చట నున్న థోజన సొమ్మగిని, అ వై భపమును వర్ణింప నెవరి తరము? పిమాచలుఎ పరపక్షము వారగు, లోకపిఠామహుడై న (బహ్మను, శేషళాయిలైన పెష్ణువును, దేవత లందటిని సగొరపముగా నాహ్వానించెనుం చా! బివబీది పాతి వైరీ జేవనారా |

లాషే పరుసన నిపున సుఆరా ॥

నారిబ్బంద సుర జీవంత జానీ |

అగి6 దేన గారీ. మృదు బానీ ॥ స్ట్‌4

తా; అందజును భోజసము చేయుటకు పంక్పులు దీజీరిం మధురపదార్థ ములు పడ్డింపబడెను, దేవతలందరు భోజనములు చేయు సమయమున స్త్రీలంద రును కోమలముగ వారిని పరిహసించిరి, ఛం॥ గారి మధుర స్వర దేహిం సుందరి

బింగ్య బచన సునావహీ6 |

భోజను కరహి6 సుర అతి విలంబు వినోదు

సుని సచు పావహీం ॥

జేవంత జో బథ్యో ఆనంద సో ముఖ

కోటిహూ(6న వరై తహో్య |

అచవాంఖ దీన్లే 6 పాన గవనే బాస

జహం జాకో రహో ॥ గ్‌

-కా అత్యంత సొందర్యవతులై న యువతీమణులు తియ్యని పలుకులతో

సరిహాసమాడ జొచ్చిరి. ఆ భోజన సమయమున, ఎటుచూచినను వ్యంగ్య

వ0 (శ్రీరామచరిత మానసము ముఠో కూడిన హాస్యరసభరిత మైన వాక్కులే వినవచ్చుచుండెను, దేవత లా వినోదములను వినుచు, సుఖానుభపమును పొందిరి. కనుక భోజనములు ముగి యుట కాలస్యమాయెను.

ఖోజన సమయమున, సర్యు లనుభవించిన యానందమును, వేనోళ్ళ గూడ పర్డింప సాధ్యముగాదు. విందుభోజనములు ముగిసిన తరువాత నంపరికిని తాంబూలములను నిచ్చిరి. తరువాత వివాహమునకు విజ్చేసినవారలు వారుండు విడిది భవనములకు వెడలిపోయిరి. దో! బహురి మునిన్హ హిమవంత కహు6 లగన సునాఈ ఆ |

సమయ బిలోకి బిబాహ కర పఠఏ దేవ బోలాఇఖ ॥ 576

తా॥ మరల దునులు తిరిగిసచ్చి వామపంతునికి లఅగ్నప్మతికను వినిపిం చిరి. వివహసమయ మాసన్నమైనదని దేవతల సందటిని బిలిపించిరి. చౌ! బోలి సకల సుర సాదర లీస్టే |

నసబహీ జథోచిత ఆసన దినే ॥

లౌ

జేదీ జేద బిధాన సంారీ |

సుభగ సుమంగల గావహి. నారీ ॥ ర్‌77

కా; దేపతలందరిని నాదరపూర్వకముగా విలిపించి, వారివారి యంతస్తు నకు తగినట్టుగా ఉచికాసనముల నొసగిరి, వేదములో జెప్పిన రీతిగా వివాహ “వేదికను సిద్ధపజచియుంచిరి. వనితలు (శేస్టమైన, మదుర మంగళ గీతములను గానము చేయ దొడగిర. చౌ! సింఘానను అతి దిబ్య సుహావా |

జాఇఖ న బరని బిరంచి బనావా ॥

చి, అ

వై ఠి సిప్‌ బ్మిపన్హ సిరునాఈ |

హృదయ సుమిరి నిజ (భు రఘురాఈ ॥ ర్‌

తా॥ వేదికపై నత్యంత సుందరమైన యొకదిన్యసింహాసన ముండెను, అ సింహాసపు టలంకరణ సర్జించుటకు సాధ్యము గాదు; ఏలన (బహ్మ దానిని

పార్వతీ సరిణయను శళ1 స్వయనుగా నిర్మించెను. శంకరుడు పెండ్లి కుమారుడై, (వాహృణులకు నమస్క రించి, యంతరంగమున తన స్వామియైన శ్రీరఘునాథుని స్మరించుచు ఆ దిష్య సింహాసనమునం దాసీనుడయ్యెను. చౌ॥ బహురి మునీసన్హ ఉమా బోలాఈం

కరి సింగారు సభీం ఖై ఆఈం ॥|

దేఖత రూపు సకల సుర మోహే |

బరవై ఛబి అస జగ కబలి కో హై! ర్‌ి

తా అ శుభనమయమున మునీశ్వరులు పార్వతిని బిలిపించిరి. చెలి కత్సైలు పార్వతిని శృంగారించి కోడ్కొంని వచ్చితి. పార్వతీదేవి దూప సౌంద ర్యములను జూచి దేవతలు గూడ మోహితులైరి. ఆ సోయగమును పర్డింప గల కవి యీ జగత్తునం దుండడనుట యతిశయోక్షి కానేరదేమో ః చా! జగదంబికా జాని భవ ఖామా ॥

సురన్హ్మ మనహి(6 మన కిన్హ [పనామా ॥

సుందరతా మరజాద భవానీ ।

జాఇ న కోటిహు. బదన బథానీ ॥ $80

తా పార్వతి జగదంబయనియు. ళంకరపత్నియని తెలిసికొని దేపత లంతరంగమున పార్వతికి (వణామము లాచరించిరి. ఆ శోభను వేనోళ్ళకో పర్షింస సాధ్యము గాదు. ఛం! కోటిహు. బదన నహి బవై బరనత

జగ జనని సోభా మహా |

సకుచహి. కహత (శుతి సేష సారద

ముందమతి తులసీ కహా 4

ఛబి థాని మాతు భవాని గవనీ(

మధ్య మండప సివ జహా6 |

అవలోకి సరహి( న సకుచ పతి పద

కమల మను మధుశరు తహా( ॥ ఫ్‌

౫2 శ్రీరామచరిత మాననము

తా॥ జగజ్జనని మైన పార్వతీదేవిసౌందర్యమును, శోభను కోట్ల వచ నములకోను పర్జ్మించుట సాధ్యము గాదు. వేదము, శేషుడును, సరస్వతియును పర్జించుటకు సంకోచపడుదురు. అట్టితథి మందబుద్ధిమైన తులసీదాసు ఏ (ేజ్‌ లోనికి వచ్చును?

సౌందర్యరాశియైన భవాని వివాహమండపము మధ్యకు బోయి శివుడుండు చోట ఇంకొక యాసనముపై నాసీన యయ్యెను. లన్జాభారముచేత అలపంచుకొని కళూర్చున్నది. కాన శివపాదార వించదములను గాంచలేక పోయెను. కాని యామె మనోరూపమైన |భనుర మామరందను నాస్వాదించుచునే యుండెను.

వి తుమ్మెద ఫవుష్పములోని మకరందమును పొనము జే వాఎను, అటులే పార్వతి (ప్రత్యక్షముగా శివుని పొదారవించములు చూడరేక పోయినను, మనోరూపమైన తుమ్మెదయై, తుమ్మెద మకరందమును (గోలు నటుల, ఆమె శివపాదారవిందములనై [వాలెనను భావమిందు స్ఫురించుచున్నది.

సర్వజ్జుడయ్యును ఇందు కవి తులసీదాసు తనను ' మందమతి త్రులసీ యని చెప్పుచు చగవత్సన్నిధిని నైచ్యానుస: థానము గావించు కొనుచున్నాడు,

“పశుపతీ! (ప్రభూ ! న్మిగహాన్ముగహ సామర్ధ్యముగల దేవా! నీవు దీనులకు పరమబాంధవుడన్వ గదా! నే నత్యంత దీనుడను;, మంద మతిని. నాయందు కనికరముంచి నాకు వాక్కు (పసాదించి నన్ను నివే కాపాడవలసియున్నది* అని శ్రీతులసీదాసు శివుని వేడు కొనుచున్నాడు. దో॥ ముని అనుసాసన గనవతిహి పూజే సంభు భవాని |

కోజు సుని సంసయ కరై జని సుర అనాది జియంజాని॥562

తాః మునుల యాజ్ఞిచే శిపపార్వతులు గణేళుని పూజించిరి. గణపతి శివ పార్వతుల సంతానము కదా 1 ఇప్పుడు వివాహమునకు పూర్వమెక్కడినుం డీ

పార్వతీ పరిణయను వక్రత పచ్చెనన్న సందేహ మందరికిని కలుగును. దేవత లనాదిగా నున్నారని భావించి మహాశయులు ఇటువంటి సండేహముల కాస్పద మీయకుందురు గాక £ చా॥ జసి బిబాహ కై బిధి శుతి గాఈ |

మహామునిన్హ సో సబ కరవనాఈ ॥

గహి గిరీస కుస కన్యాపానీ |

భవహి సవరషీ6 జాని భవానీ ॥ 508

తా. వేదములో వివాహ పద్ధతుల నెన్ని చెప్పినారో ఆ రీతిగా నునులు వివాహమును జరిపించిరి. పర్వతరాజై న హిమాచలుడు చేతియందు దర్శనుంచు కొని తన ప్యుతిక చేయి పట్టుకొని యామె శినపత్నియైన భవాని యని తెలిసి కొని పార్వతిని శంకరునకు సమర్బ్చణ గావించెను. చౌశ పానిిగహన జబ కిన్హ మహేసా |

హియం హరషే తబ సకల సురేసా ॥

జేదమం[త మునిబర ఉచ్చరహీ( ॥

జయ జయ జయ సంకర సుర కఠరహీ. & 804

ళా; మహేశ్వరుడు పార్వతిని పాణ్యిగహణము చేసికొనినంతనే ఇంగ్రాది దేవతలు హర్షించిరి. హ్రేప్ట మునులెల్ల రును 'వేసమం[తము లుచ్చరించిరి. దేప తలు “జయ శ్రీమహాదేప 1 జయ జయ (శ్రీమహాదేప 1" యనుచు జయజయ ధ్వనులు సల్చిరి, చా! బాజహీ( వాజన బిబిధ బిధానా |

సుమనబృష్టి నభ ఖె బిధినానా!

యె రా

హర గిరిజా కర భయజఉ బిబాహూ |

సకల భువన భరి రహా ఉఛాహూ 1% ద్‌

ళా। వివిధ మంగళ వాద్యములు (మోగెను, అకొశమునుండి వివిధ (సకారములుగా పుష్పవర్షములు గురిసెను, శిపపార్యళుల వివాహ మళ్యంత వైభవో'పేతముగ జరిగినది, (బహ్మాండమంతయు నానందముకో నిండెను,

264 ్రీరామచరిత మానసము చా! దాసీ( దాస తురగ రథ నాగా ।

ధేను బసన మని బస్తు బిభాగా ॥

అన్న కనక భాజన భరి జానా ।

చదాఇఖజ దీన్హ న జాఇఖ బభానా ॥ 586

తా॥ హిమాచలుడు దాసదాసీజనమును, రథనులను, అశ్వములను, గోవు లను, పస్త్రములను, మణి-కనకాది పస్తువులను, సుపర్జాన్నపాతలను, పరదక్షిణ గానిచ్చెను. ఆ పస్తునముదాయములను పర్షించుట సాధ్యము కాదు, ఛం! దాఇఖజ దియో బహు భాయి పుని

కర జోరి హిమభూధర కహ్మ్యో ॥

కా దేఉం పూరనకాము సంకర

చరనపంకజ గహి రహ్యోో ॥

సివం కృపాసాగర ససుర కఠ సంతోషు

సబ భాంతిహిం కియో |

పునిగహే పదపాథోజ మైనా!

(పేమపరిపూరన హియో 11 587

తాః ధనకనకాది వస్తువాహనములను పరదక్షిణగా నిచ్చి రెండు. చేతు లను జోడించి హిమాచలు డిట్ల నెను__

“ఓ శంకరా! సీవు సంపూర్ణకాముడవు. నేను నీ కేమీయగలవాడను " అనుచు శిపపాదారవిందములను గట్టిగా దిట్టుకొ నెను. అప్పుడు కృపా సాగరుడైన శివుడు తన మామయైన హిమాచలుని సమాధాన పలచెను... నిండు (పేమకో, పరిపూర్ణహృదయముతో మేనాదేవి శంకరుని చరణకమలములకు (బిఇమిళ్లియిట్ల నెను ; (ముందు దోహాతో అన్వయము) దో॥! నాథ ఉమా మమ [పాన సమ,

గృహకింకరీ శరేహు 1

ఛమేహు సకల అపరాధ అబ

హోఇ [పసన్న బరు దేహు ॥ 588

పార్వతీ పరిణయను చిక

తా 'స్వామీః: ఉమ నాకు (పాణపదమైనది. శమెను నీ పాద దాసిగా స్వీకరించుము. ఉమ చేసిన సకలాపరాధములను తృమించి ఆమెను కరు ణించ వలయును, (పసన్నచిత్తముకో నా కా పరమును ససాదింప్తము *. చా! బహు బిధి సంభు సాసు సమురూఈ |

గవనీ భవన చరన సిరునాఈ ॥

జననీ ఉమా బోలి తబ లీన్లి /

లై ఉఛంగ సుందర సిఖ దీస్టీ ॥ ర్‌89ి

తా; శివుడు అత్తమైన మేనాదేవిని పెక్కు విధముల సమాధాన పలచెను. శివ పొదారవిందములకు ననుస్క-రించి మేనాదేవి రాజమందిరమున కేగెను. తరువాత పార్వతిని విలిపించేను. పార్వతిని ఒడియందు గూర్చుండ జేసి యీ విధముగ పొళోపదేశ మొనరించెను : (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా! కరేహు సదా సంకర పద పూజా |!

నారి ధరము పతి దేవ న దూజా ॥

బచన కహత భరే లోచన వారీ |

బహురి లాఇ ఉర లీన్హ కుమారి ॥ ర్‌ి0

తా “ఓ పార్వతీ! పరమశివుని పాదపద్మములను సదా పూజించుము, అదియే నారీ ధర్మము, వనితలకు పతియే నైపము”* అని చెప్పుచు కన్నీరు కార్చుచు పార్వతి నాలింగనము జీసికొనెను. చౌ కత బిధి నృజీం నారి జగ మహీం |

పరాధీన సవనేహు( సుఖ నాహీ6 ॥

ఫై అతి (పేమ బికల మహతారీ |

ధిరజు కిన్హ కుసమయ బిచార్‌ 4% స్ట్‌రి1

తా। మరియు నిట్ల నెను. “విధాత గత్పునందు స్త్రీజాతి నేల సృష్టించెను? పరాధీనలకు స్వస్నములోగూడ సుఖళాంతులుండవు (స్త్రీలు పరాధీసలనిభావము),

266 (శ్రీరామచరిత మానసము అని చెప్పుచు (పేమకో వికలమైన మనసు కలదాయెను. కాని, దుఃఖ మునకది సమయము కాదని దలచి, ధైర్యము పహించెను. చౌా॥ పుని పుని మిలతి పరతి గహి చరనా । పరమ (పేమ కచు జాఇ న బరనా ॥ సబ నారిన్హ మిలి భేటి భవానీ । జాఇ జనని ఉర పుని లపటానీ % 5్‌$ిలి తా _మెనాదేవి మాటి మాటికిని పార్వతి నాలింగనము చేసికొనెను. అమె పాదములపై [వాలి [కింద పడవోవుచుండెను. ఆ అగాధమైన, యనంఠ మైన (పేమాతిశయమును పర్టింప నెపరి తరము? పార్వతీదేవి ఆన స్నేహితురాం (డను తదితరస్త్రీ సమాజములను ఆలింగనము చేసికొని మరల మేనాదేవిని జేరి హృదయపూర్వ్యకముగ అళింగన మొనర్చుకొ నెను. ఛం! జననిహి బహురి మిలి చలీ ఉచిత అసీస సబ కాహూ6 దఈ! ; ఫిరి ఫిరి బిలోకతి మాతు తన తబ సఖీ( లై సివ పహిం గఈఈ ॥ జాచక సకల సంతోషి సంకరు ఉమా సహిత భవన చలే। సబ అమర హరషే సుమన బరషి నిసాన నభ బాజే భలే ॥ ఫ్‌8 కా పార్వతి మాటిమాటికిని తల్లి నాలింగనము చేసికొని ముందుకు బోయెను, (పతియొకరును ఉమ నాశీర్వదించిరి; పార్వతి వెడలునపుడు తల్లిని వెనుకళు దిరిగి చూచుచు బోయెను, అప్పుడు సకియ లామెను శంకరుని పద్దకు దీసికొని వచ్చిరి. మహాదేవుడు యాచకులను సంతుష్టి పఅచి పార్వతీసమేతముగా క్రైలాన మునకు బోయెను, దేవతలు (వసన్నులై పృష్ఫపర్షము కురియించిరి. అంబర మున దుందుభులు (మోగెను,

పార్వతీ సరిణయము లర దో॥ చలే సంగ హిమవంతు తబ పహు. చావన అతి హేతు |

బిబిధ భాంతి పరితోషు కరి బిదా కీన్హ బృషకేతు 8 5094

తా; శివపార్వతులను హిమాచలు డత్యంళ్య 'పేసుతో క్రైలాసము పజకు వెందడించెను. కైలాసమున వృషశేతుడు హిమాచలు నానందపరవళుని గావిం చను. హిమాచలుము శివునికడ 'సెలవుదీసికొని తఈన భపనమునక మరలిపచ్చెను. చా! తురత భవన ఆవఏ గిరిరాఈ ।

సకల సైల సర లివి బోలాఈ ॥

ఆదర దాన బినయ బహుమానా |

సబ కర బిదా కిన్హ హిమవానా ॥ ర్‌ఖి్‌

తః తఈనభపనమునకు విచ్చేసిన తర్షణమే పర్వత రొజైన హివుపంతుడు తన సేవకులైన సర్వత, సరో వరములను బిలిపించెను. వారి సుచితరీతి సన్మా నించి, బహుమానముల నొసగి పంపివై చెను. చా॥ జబహి6 సంభు కై లాసహి! ఆఏ ।

సుర సబ నిజ నిజ లోఠ సిధాఏ ॥

జగత మాతు పితు సంభు భవానీ |

శేహిం సింగారు న కహఉజం బథానీ 1 ర్‌ఫి0

తా శంకరుడు క్రైలాసమును జేరిన తరువాఠ, దేవత లెల్ల రును వారి సజ నివాసముల 'శేగిరి.

• పార్వతీ పరమేశ్వరులు జగత్తునకు మాతాపితలు. వారి శృంగారమును, (పణయమును గూర్చి పర్ణించుట శక్యమా ౩" అని ్రీగోస్వామి తులసీదాసు పచించు చున్నాడు, చాః! కరహి౯ బిబిధ విధి భోగ బిలాసా ।

గనన సమేత బసహి. కె లాసా ॥

య్‌ రూ హర గిరిజా బిహార నిత నయజళూా | ఏహి బిధి బిపులకాల చలి గయ&ఊ ॥ ర్ట్‌ఫ్టీ

288 (శ్రీరామచరిత మానసము

కా; శివపార్వతు లనేక్యపకారములుగ భోగవిలాసములకో గూడి గణ సహితముగా శక్రైలాసమునందు వాసము జేయుచుండిరి. వారు నిత్యము విహారము సల్బుచుండిరి. ఈ విధముగ చాలకాలము గడచి పోయినది. చా! తబ జనమేఉ షటబదన కుమారా ।

తారకు అసురు సమర జేహిం మారా ॥

ఆగను నిగమ (పసిద్ధ పురానా |;

షన్ముఖ జన్ను సకల జగజానా ॥ 590

తా। వాలికి షణ్ముఖుడను ప్కుతుగు (ఆరుముఖములు గలిగిన ప్కుతుడు జన్మించెను. షణ్ముఖుడు పెరిగి పెద్దవాడై తారకాసురుని సంహరించెను,

వేదళాస్త్రములందును, పురాణములందును షణ్ముఖ జన్మపృళ్తా ౦తము (పసిద్ధమైసదే 1 సర్వులకును విదికమైనదే ॥ ఛం! జగు జాన షన్ముఖ జన్ము కర్ము

[(పతాపు పురుషారథు మహా ।

తేహి హేతు మైం బృషకేతు సుత కర

చరిత సంభేపహిం కహా ॥

యహ ఉమా సంభు బిబాహు జీ

నరి నారి కహహిం జే గావహిం॥

కల్య్యాన కాజ వివాహ మంగల

సర్బదా సుఖు పావహీం॥ 5090

తా; షణ్ముఖుని జన్మకర్మ సతాపములు జగత్తు నందెల్ల రకును విడితమే £ కనుక నేను (తులసీదాస) పృషకేతు పుకుని, చర్మితమును సంక్షేపముగా 'దెలిపినాను.

వీనుల కింపొసగు పార్వతీ పరిణయమును శ్రీలైనను, పురునులైనను గానము చేసినచో వారిక్‌ వివాహాదినుంగళకొర్యములు సఫలమై సుఖమునొందెడరు.

పార్వతీ పరిణయము వంతి దోశ చరిత సింధు గిరిజా రనున జేద న పావహింపారు |

బరనై తులసీదాసు కిమి అతి మతి మంద గవాంరు ॥ 6000

శా॥ గిరిజాపతియైన మహాదేవుని చరితము సము[దముపలె అనంతమై సది యగాధమైనది. దాని యంతు 'వేచములుగూడ దెలిసకొన లేకపోయిన వి.

మటీప్పుడు అత్యంత మందబుర్ధియ, మూర్డడు న్నైనయీ తులసీదాను ఎటు పరింపగలడు ?

ళం ప!

చౌ! సంభు చరిత సుని సరస సుహావా |

భరద్వాజ ముని అతిసుఖ పావా ॥

బహు లాలసొ కథా పర బాడీ |

నయనన్లి నీరు రోమావలి కఠాథీ ॥ 601

తా। మధుర మనోహర రసవత్తరమైన శివ చరి్యతమును విని భరద్వాజ మహాముని చాల సంతోషించెను, కథ వినవలెనన్న కుతూహల మాళతనియం దెంతేనియు పెంపొందెను సయనములనుండి యానందజాప్పనులు గారెను* గగుర్పాటు గలిగెను,

వి *నారాయబణుని దివ్యనామాక్షరముల పై కరగని మనసులు కఠినళిలలు, మురవైరి కథలకు ముదిత్మాశు రోమాంచమిళితమై యుండని మేను మొద్దు” అని భాగవతములో జెప్పబడియున్నది.

భగవత్కథలను మహనీయులు వినుతజీ, ఆనందబాప్పములు గారును; రోమాంచముగూడ సహజమై యుండును. ఎవని హృదయ మందు దివ్యభావన, రోమాంచాది చిహ్నాములుగల చగవద్భావన యుద్భవించునో వాని జన్మము సార్ధ్థకమైనది! అతడు తరించుటయే గాక ఆతని అనుయాయులును తరింతురు. చౌ॥ [ప్రేమ బివిస ముఖ ఆవన జానీ |

దసొ దేఖి హరషే ముని గ్యానీ 1

అహో ధన్య తవ జన్ము మునీసా |

తుమ్తుహి [పాన సమ (ప్రియ గారీసా ॥ 802

270 (శ్రీరామచరిత మానసము కా। 1 పేమచే ముగ్ధడాయెను, 1పేమాతిశయముచే నోటినుండి మూట వెలుపడలేదు. భరద్వాజుని దశగాంచి, యాజ్ఞ పల్కు్యడాతని యెడ (పసన్నుడె యిట్లనెను _ ఓ ముసీశ్వరా 1 ఆహాః నీ జన్మము ధన్యమైనది. నీకు గౌరీపతి మైన శివుడు (పాణ్మపియుడైై నాడు. వి (పేమ సంతోషమును, ద్వేషము అశాం సి కలిగించును. అధిక[పేమ అధిక సంతోషమును, అధికద్వేషము అధికమైన అశాంతిని కలిగించును. చగవంతుని యఎదలి పరమ ప్రేమయే బక్తి ఆ బక్తి న్మాశయించినవాడు అంతరంగమున గొప్ప సుఖము నొందును. అసుఖము వ్యక్తపజచ సాధ్యముగాదు, ఇట్టి భావనను శరణుజొచ్చిన వానికి యిష్ట్రదైవమే (పాణాదికము, చౌ! సివ పద కమల జిన్హహి రతి వాహీ6 | రామహీ తే సపనేహు6 న సోవాహీ6 11 బిను చల బిస్వనాథ పద నేహూ | రామ భగత కర లఛభన ఏహూ ॥ 608 తాః శిపపాదారవించములం దెపరికి (పీతిలేదో, వారు శశ్రీరాను చంద్రునికి స్యప్నమునందు గూడ మంచివారుగా నగుపించరు. విశ్వాథుడైన థ్రీ విపవచరణ ములప్రై నిష్కపటమైన, విశుద్ధమైన (ప్రేమ గలిగియందుపే రామభక్తుని లక్షణము. చౌ! సివ సమ కో రఘుపతి (బతధారీ | బిను అఘ తజీ సతీ అసి నారి ॥ పను కరి రఘుపతి భగతి దేభాఈ | కో సివ సమ రామహి (పాయ భాఈ గ04 తా శివునికో సమానముగ రామభక్తి యను (పళమును జేయువాడెనడు? శంకరుడు ఏ పాప మెలుగని సతీదేవిని సహీతము త్యాగమొనర్చెను. (పతిజ్హా పూర్వకముగా రామభక్రిని చాపను. కనుక ఓ నాయనలారా! అన్నలారా। (శ్రీరామచం(దునికి శంకరుని కంటను ([పాణసమాను లెవరున్నారు;

పార్వతీ పరిణయము 271

వి “రామబక్తి స్మామాజ్య మేమానవుల కబ్బెనో మనసా అని త్రీ త్యాగరాజు రామభక్తిని కీర్తించెను, రామబక్తి గలుగుట దుర్తభము. రామబ్‌క్తి యను [వ్రతమును సంకల్పించిన శివుడే సర్వమును త్యజించి యేకాంతముగ రామభధ్యానము చేసెను, ఇక సామాన్యులేపాటి? అనేకజన్మలలో సంపాదించుకొనిన పుణ్యము లన్ని యు గలసి గొప్పరాళిగా ఏర్పడి దాని ఫలితముగా ఈ బక్తి యనునది ఇఒకానొకనికి కలుగుచున్నది, చగవదనుగహమువలన, అథవా మహాత్ముల దయవలన ఈ బక్తిమనకు కలుగును.

శంకరుడు (పతిజ్ఞచే రామబక్తిని నిరూపణ జేసినట్లు, గురు కటాక్షమువలన మహాత్ముల దయవలన కలిగిన బక్తిసంపదను నిష్టా నియమములన్న దీక్షతో పెంపొందిఎచుకొని శ్రీరామకృపకు ప్యాతులు గావలయును,. దో॥ [పథమహి మై కహి సివచరిత బూరూ మరము

తుమ్లూర |

సుచి సేవక తుమ్లు రామ కే రహిత సమస్త బికార ॥ 605

తా, నేను [(పథమమున శివచరి(తమును జేప్పి, సీ మర్మము పతీంగితిని. సీవు శ్రీరామచందునికి పవ్మితమైన భక్తుడపు, సమస్త దోషరహితుడవు. చౌ! మైం జానా తుమ్హూర గున సీలా ।

కహ4ట6 సునహు అబ రఘుపతి లీలా ॥

సుని ముని అజు సమాగమ తోరీ6 |

కహి న జాఇ జస సుఖు మన మోరీ ॥ 606

తాః నేను సీ గుణశీలనులను దెలిసికొంటిని. ఇప్పుడు నేను శ్రీరఘు నాథుని లీలలను పర్షించెదను, వినుము, ఓ మునీశ్వరా। శః దినము సన్ను గలసి నందున నే నమికానందము నొందుచున్నాను. ఆ యానందమింతింత యని ఇవుటకు శక్యము గానేరదు,

లాలి (శ్రీరామచలిత మానసము చౌ! రాము చరిత అతి అమిత మునీసా |

కహి స నకఠహి6 సత కోటి అహీసా ॥

తదపి జథా[శుత కహఉం బభానీ |

సుమిరి గిరాపతి (పభు ధనుపానీ ॥ 607

తా; ఓ మునీశ్వరా | (శ్రీగామ చర్మిత మత్యంత మపారమైనది. చానిని శతకోటి శేషులు కూడ పర్షింపజాలరు. ఐనను నేను విన్న (పకారము, ధను ర్ధారిమైన శ్రీరానముచంగదుని స్మరించి నీకు జెస్పెదను, చౌ! సారద దారునారి సమ స్వామీ |

రామా సూ్తూతధర అంతరజామీ ॥

జేహి పర కృపా కరహి. జను జానీ ॥1

శబి ఉర అజిర నచావహి. బానీ 608

వ్రా ముసీశ్వరా 1 ఇందు సరస్వతి గూడ కొయ్య బొమ్మతో సమానము సుమా । అంతర్యామియైన శ్రీరామచం[దుడు సూత్రధారుడు. తన భక్తుడని యెంచి యే కవిని కృపాదృష్టికో జూచునో వాని హృదయ ఫలకమున శ్రీరామ చండదుడు సరస్వతి నాడించును,

వి పట్టణములందుగాని, పలెలందుగాసి తోలుబొమ్మలాట

౮

లాడించుచుందురు. అందు సూ తధారుడు దారమును పట్టుకొని యేవిధముగ బొమ్మనాడించునో ఆ విధముగ అది ఆదుచుండును.

ఇచ్చట కవి తులసీదాసు సరస్వతిని _ కొయ్యబొమ్మకును; (శ్రీరామచంద్రుని - స్యూతధారునకును బోల్చినాడు. స్యూతధారుడు కొయ్యబొమ్మ డించురీతి, శ్రీరామచందుడు తన బక్తుని హృదయ ఫలకమున వాగ్దేవియైన సరస్వతి నాడించును, అనగా శ్రీరామ భక్తులకు సరస్వతీ కటాక్షము తప్పక కలుగునని కవి హృదయము.

పార్వతీ పరిణయము లారి చౌక (సనవజ! సోఇ కృపాల రఘునాథా |

బరనఉం బీిసద తాసు గున గాథా ॥

పరమ రమ్య గిరిబరు క్రైలాసూ ॥

సదా జహా6 సివ ఉమా నివాసూ ॥| 609

శా॥ భక్తులకు పెన్నిధిమైన, కరుణా సముుదురైన శ్రీరఘునాథుచరణార వింధములకు నేను నమస్యంరించుచున్నాడను. శ్రీరామసుగుణ నంపదను విపు లేకరించెడు విత మై నిర్మలమైన శ్రీరామ చరిత మానసమును, నేను చెప్పె దను, (శద్ధగా నాలకించుము.

కైలాస పర్వతము నందు రమణీయమైన స్థానములు గలవు. కనుకనే ఆది శప పార్వళులకు సదా నివాస స్టానమైనది.

శివ-పార్వతుల సంవాదము

దో॥ సిద్ధ తపోధన జోగిజన సుర కిన్నర మునిబ్బృంద |

బసహి6ం తహా( సుకృతీ సకల సేవహి. సివ సుఖకంద॥ 610

తా; సిద్ధులు, తపోధనులు, యోగులు, దేవతలు, కిన్నరులు, మునులు కైలాస పర్వతమునందు వసింతురు.. వారెల్లరును చాల పుణ్యాత్ములు, నిత్యా నంద న్వరూపుడును, చందశేఖరుదును, మవాదేవుడును, ఆ(శితులకు సుఖ కరుడైన శివునకు నిరంతరము 'సేపలొనర్చుచుందురు.

వి శ్రైలాసపర్వతమున (ఇదే రజతగిరి. వెండికొండ) ప్రమథ గణములతో నున్న శివుని సిద్ధులు, తపోధనులు, యోగులు, దేవతలు, కిన్నరులు అంజలి ఘటించి “విభూ! సాంబళివా! శంభో ! శంకరా! పాహి'* అని స్తుతించుచు ఆ యానుదములో అనేక్కబహ్మకల్పములను ఒక్కక్షణమా్మాతముగా గడవపుచుందురు. -

నిత్యము బగవద్ధ్యానము జేయుచు; బగవంతునియెడ నపార మైన బక్తి శద్ధలుగల వారి భాగ్యమే భాగ్యము! వారి జీపనమే ధివ్యజీవననున్న మజియొకభావమిందు స్ఫురించుచున్నది.

శ్రీరామ 18

274 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ॥ హరి హర బిముఖ ధర్మ రతి నాహీ6 |

జే నర తహ. సవనేహుం నహి జాహీ. ||

కేహి గిరి పర బట బిటప బిసాలా |

నిత నూతన సుందర సబ కాలా ॥; " 611

తా; ఏవరు హరిహరులకు విముఖులుగా నుందురో అనగా శంకరుని యందు విష్ణువునందు భక్తి కాత్సర్యములు లేనివారలకు ధర్మముసం దాసక్తి గలుగ నేరదు, వారు స్వస్నమునందైనను క్రై లాసమునుగాని వైకుంరమును గాని చేరలేరు,

కైలాస పర్వశమున నొక విశాలమైన వటనృక్షము గలదు. అఆ వట వృక్షము నిత్యము [కొత్తచిగుళ్ళతో, నన్ని బుతువుల యందును సుందరమై యొప్పారుచుండును. చౌ! (తిబిధ సమీర సుసీతలి ఛాయా ।

సివ బిశామ బిటప (గుతి గాయా ||

ఏక బార తేహి తర (ప్రభు గయఊ |

తరు బిలోకి ఉర అతి సుఖు భయఊ |1 612

శా అచ్చట (తివిధములైన శీతల, మంద, సుగంధ వాయువులు వీచు చుండెను. ఆ పృతచ్చాయను విశ్రాంతి తీసికొనిన చాల సుఖకరముగనుండును, అ వటపృత్షను శంకరునకు విశ్రాంతి యొసగునదని వేదములో గూడ ' జెప్ప వఐడినది,

ఒకసారి శంకరుడు నృక్షచ్చాయలో ఆసీను డాయెను. ఆ వాతానరణనున ఆ (పళాంత స్థలమున శంకరు డెప్పుడు పొందని యమితానందమును పొందెను, చౌశి నిజ కర డాసి నాగరిపు ఛాలా |

వై ఠే సహజహి6 సంభు కృపాలా ॥

కుంద ఇందు దర గౌర సరీరా ।

భుజ [పలంబ పరిధన మునిచీరా ॥ 618

శిప-పార్వతుల నంవాదము వ్‌

కాః శంకరుడు తనపద్దనున్న పుళిచర్మమును వటవృక్షము[ కింద బజ చెను. సహాజముగా నిర్మలుడైన శివుడా శార్దూలచర్మాసనమునం దాసీను డాయెను, కుంద పుష్పములు, చందుడు, శంఖముపలి ధవళ శరీరము గల వాడు శివుడు; ఆజానుబాహుడు; జటావల్కాలధారి, చా॥! తరున అరున అంబుజ సమ చరనా ।

నఖ దుతి భగత హృదయ తమ హరనా ॥॥

భుజగ భూతి భూషన (తివురారీ |

అనను సరద చంద చబి హారీ ॥ 814

తా॥ -శవుని చరణములు, అప్పుడు వికసించిన ఎజ్జదామరలకో సమాన ముగ నుండెను. నఖములజ్యోతి భక్తులహృదయాంధకారమును హరించు జ్యోతిగా నుండెను. సర్బ్పముల్సు మిభూతియే శివుని భూషణములుగా నుండెను, త్రిపురా సురులకు శ్యశువైన శివుని ముభారవిందము పూర్ణచం(దుని శోభను గూడ హారించు నట్లుండెను.

వి సూర్యు డంధకారమును బావును, శంకరుని పాదపద్మముల యందుండెడి నఖముల ద్యుతి, బక్తుల యజ్ఞానాంధకారమును తొల గింపజేని జ్ఞానోదయమగునట్లు చేయును, ఆ నఖముల వెలు గవరి యందు (వవేశించునో, వారు అజ్ఞానాంధకారమునుండి విముక్తులై, దివ్యదృష్టి గలవారై, బగవద్చక్తు అగుదురు. దో॥ జటా ముకుట సుర సరిత సిర లోచన నలిన బిసాల |

నీలకంఠ లావన్యనిధి సోహ బాలబిధు భాల ॥ 615

తా; జటాధారి, గంగాధమడు, కమలనయనుడు, నీలకంఠుడు, లాపణ్య నిధియైన శివుడు వపటవృత్షను | కింద నాసీనుడై శోభాయమానముగ నుండెను. శిరమున రెండవ చం్కదుడు సుళోభికుడ్లై అలరారు చుండెను, చౌా॥ వైరి సోహ కామరిపు తై సేం 1

ధరి. సరీరు సొంతరసు జై సేం ॥

పారబతీ భల అవసరు జానీ ।

గఈ6 సంభు పహి( మాతు భవానీ ॥ (16

2/8 (శ్రీరామచరిత మాససము తా॥ మన్మథునకు శ్మకువై న శివు డచ్చట ఆసీనుడైన తటి, శాంతరసమే శరీరము దాల్చి పచ్చినదా యన్నట్లుండెను. అడి మంచి సమయనుని గమనించి, శివపత్నియైన పార్వతి శంకరుని దరిజే రెను, చౌ॥ జాని పియా ఆదరు అతి కీన్హా | వామ భాగ ఆసను హర దిన్దా ॥ వైరీం సివ సమీప హరషాఈ | పూరుబ జనమ కథా చిత ఆఈ కీ 617 తా అంత శంకరుడు (పాణపదమైన, [(పియమైన పార్వతి నాదరించి, ఆమె తన వామభాగమున గూర్చుండుట కనుమతి నొనగెను. పార్వతి పసన్న చిత్మముతో (పాణపతియైన శివుని వామభాగమున అసీనురాలయ్యెను. అసీనయైన తరువాత పార్వతికి తన తొలిజన్మపు కథ జ్ఞాపకమునకు వచ్చెను. వి దుర్మార్షులు, అవినీతిపరు లెన్ని తప్పులను జేసినను వానిని కప్పిపుచ్చి. తాము చేయనట్లుగనే 1పపంచమున వ్యవహరింతురు, కాన్సి సన్మార్గులు కాలకర్మవశమున ఏ కించిద్దోషమును. జేసినను జీవితాంతము పక్చాత్తప్తులగుదురన్న భావము గూడ ఇందు స్ఫురంచు చున్నది. చౌ॥ పతి హియం హేతు అధిక అనుమానీ | బిహసి ఉమా బోలీ. [సపియ వబానీ ॥ కథా జో సకల లోఠ హితకారీ | సోఇ పూఛభన చహ సై లకుమారీ ॥ 618 తా పూర్వజన్మమున తన పతి ఉపేక్ష యీ జన్మమున కనమీదనున్న అపేక్ష రెంటిని జూచినదై పార్వతి దరవిసవదనముకో మృదునుధురనుగ శివు నితో నిల్ల నెను_అని యాజ్ఞవల్క్య్యమహాముని భరద్వాజున క్షీ కథ చెప్పుచున్నాడు. ఈ (శ్రీరామచరిత మానసమును సర్వజన హితార్థమై, పార్వతి పరమేశ్వరుని జెస్పగో రుచున్నదని యాజ్ఞవల్కు్య్యడు భరద్వాజునికో ననెను,

శివ_పార గతుల సంవాదము ల?

వి ఇచ్చట కవీశ్వరుడైన శ్రీ తులనీదాసు దివ్యజ్ఞానమున కాటపట్టయిన శ్రీరామచరిత మానస మాహాత్మ్యమును విశదీకరించు చున్నాడు. కనుకనే *సకరల_లోక_హితకారి " యనుచున్నాడు. మహా దేవునకును; అదిశకికిని దెలియనిదేమున్నది ! లోళహితార్ధము పార్వతి పరమేశ్వరుని శ్రీరామ చరితమానసమును జెప్పగోరుచున్నది. ఈ (గంథ మును [శవణముజేసిన చాలును; సంసారచ్మకమున పరిిభమించుటచే కలిగిన తాపము చల్లారును; దివ్యజ్ఞానము కలుగును. ఈ మానసము పాపమును తాపమును హరించి దివ్యమైన అనందమును [పసాదించు నని యభిప్రాయము, చౌ! బీస్వనాథ మమ నాథ పురారి |

(తిభువన మహిమా బిదిత తుష్టూరీ ॥॥

చర అరు అచర నాగ నర దేవా ।

సకల కరహి౯ పద పంకజ సేవా ॥ (19

కా; పార్వతి శంకరునికో ఇవ్విధముగ నుడివెను. “ఓ సర్వేశ్వరా ః 1పాణపతీ (తిపురారీ (గతిపరాసురుని సంహరించిగవాడా), సీ మహిమ ముల్లో కములలో (పసిద్ధమైనది, చరాచరములు, నొగులు, నూనవులు, దేవత లందతును సీ చరణకమలములను నిరంతరము 'సేవింతురు. దోక (ప్రభు సమరఠథ సర్బగ్య సివ సకల కలా గున ధామ |

జోగ గ్యాన వైరాగ్య నిధి [నత కలపతరు నామ ॥ రిఓి0

తా ఓ పథూ। సీవు సమర్థుడపు ః సర్వజ్ఞుడవు 1 కల్యాణ కరుడవు 1 సకల కళలకును, గుణములకును ఆటపట్టయినవాడవు 1 యోగ, జ్ఞాన వైరాగ్య ములకు నిధివి. నీ నామము శరణాగతులకు కల్పనృత్షము వంటిది.

వీ కోరిన కోరికల నొసగునది కల్పవృక్షము ., అశితులైన వారి యోగ'క్షేమముల భారమును వహించుటయందు సమర్హుడనియు, సమస్త యోగ్మశ్రేయస్సులను అన్ముగహించుటతై నిరీంచువాడు శంకరుడని యు పార్వతి శంకరుని స్తుతించుచున్నది.

వ/8 (శ్రీరామచరిత మాననము' చౌ! జౌంమో పర (ప్రసన్న సుఖరాస్‌ ॥

జానిఅ సత్య మోహి నిజ దాసీ ॥

తౌ (ప్రభు హరహు మోర అగ్యానా !

కహి రఘునాథ కథా బిధి నానా | 621

తాః ఓ సుఖరాశీ ? సీపు నాయందు (పసన్నుడవైతివి. ఇప్పుడు నేను సి చరణదాసిని. (పభూ। నాయందు దయయాంచి, (శ్రీరామకథను నాకు జెప్పి, నా యజ్ఞానమును బొస గోరుచున్నాను. చౌ! జాసు భవను సురతరు తర హోఈ ।

సహి కి దరిద జనిత దుఖు సోఈ ।

ససిభూషన అస' హృదయ: బిచారి ॥

హరహు నాథ మమ మతి [భమ భారీ ॥ 62కి

తాః కల్పవృక్షము [కింద నెవని గృహముండునో, వాడెక్కడైనను దారి[ద్యముచేత పీడింపదడునా ?

ఓ శళభూషణా ౩ (చల్మదశేఖర్యా, నా యజ్ఞానమును, మత్కిభమను దూరీకృత మొనర్చుడు, చౌ! |పభు జే ముని పరమారథ బాది |

కహహి( రామ కహుం (బ్రహ్మ అనాది 4

సిస సొౌరదా జేద పురానా ।

సకల కరహిం రఘుపతి గున గానా ౪ 628

తాః ఓ (ప్రభూ: పరమార్ధతత్ర ్వమును బాగుగా నపగాహన చేసికొన్న వారును, పండితులును, (బహ్మజ్ఞానులును, శ్రీరామచం[దుని అనాదియగు (బహ యని చెప్పుదురు... ఆదిశేషుడును, వేద పరాణములును (శ్రీరామగుణగాన మొన ర్చుచున్నవి, చౌ! తుమ పుని రామ రామ దినరాకీ ।

సాదర జపహు అనంగ అరాతీ ||

రాము సో అవధ నృపతి సుత సోఈ 1

కి అజ అగున అలఖ గతి కొళఈ రది4

శివ_పార వ్రచులనంచాదము రాఖి కాః ఓ మన్మథునికి శ(తువై నవాడాః స్మరహరా : " సీవుకూడ 'రేయుం బవళ్ళు రానునామమును జపింతువు కదాః అఆ రాము డయోధ్యాపురాధీశ్వరుడై న దశరథ మహారాజ పుత్రుడేనా? లేక జన్మరహితుడు, అగోచరుడు, నిర్ణణుడునై న రాముడు మతీయొకడు కలడా? వి శంకరుడే రామనామమును నిరంతరము జపించుచుండె నన్ను శ్రీరామనామ మహిమ మొంతటిదో యూపహింపనగును. రామ నామము సంసారసాగరమునుండి తరింపజేయుటకు నౌకవంటిది. దో॥ జౌంనృపతనయ త |బహ్మ కిమి నారి బరహ. మతి భోరి। దేఖి చరిత మహిమా సునత (భమతి బుద్ధి అతి మోర॥16£5 ళా అతడు రాజప్క్యతుడైన నిర్ణుణబహ్మ యెట్ల గును ? నిర్ణణ్యబహ్మ యైనచో స్త్రీ విరహమున ఆతనికేల షతిిభమించును? ఆ రాముని చరిితను గాంచియు, ఆతని మహిమను గూర్చి వినియు, నీ విషయమున నాకు బుద్ధి స్ట్‌రము కాకున్నది నా మనస్సు పరిపరి విధముల వోవుచున్నది. చౌ! . జౌ6 అనీహ బ్యాపక 'బిభు కోఊ | కహహు బురూఇ నాథ మోహి సోఊ అగ్య జాని రిస ఉర జని ధరహూ | జేహి బిధి మోహ మిటై సో కరహూ ॥ 6826 శా॥ ఇచ్భారహితుడా, వ్యాపకుడా, సమర్జుడా, అనాది (బహయా ఇంకే దెనను వాగుగా విచారించి నాకు విశదీకరించుడు.

న న్నేమియు 'ెలియని అనూయకురాలనుగా భాపింపుడు. ఇట్ల డిగి నందుల కా్యాగహము చెందకుడు. నా సందేహవివృత్ని యేవిధముగ నగునో యట్లు చేసి న్యాభమను, అజ్ఞానమును తొలంగజేసి న న్నను్కుగహింపుడు. చౌక మైం బన దీఖి రామ [పభుతాఈ |

అతి భయ బికలన త్రుమ్హహి సునాఈ ॥ తదపి మలిన మన బోధు న ఆవా ॥ సో ఫలు భలీ భాతి హమ పావా ॥ ర్‌!

280 (శ్రీరామచరీత మానసము

తాః నేను నా పూర్వజన్మమున అరణ్యమున (శ్రీరానుచం[దుని (పభాప మును గాంచితిని, కాని మిగుల భయను జెందియన్న కారణమున ఆ విషయ మును మీకు దెలుపలేక పోయితిని, మీరెంత బోధించినను, మాలిన్యముతో కూడిన నామనస్సు మీ (పవోధములను నిరసించెను. అందులకు ఫలమును నేను బాగుగా పొందగలిగితెవి.

వి మనస్సు చంచలమైనది. మనో న్మిగహ మెంతటివారలకు సాధ్యముగాదు. ఎంత బోధించినను మో [పబోధములను నా మలిన మనస్సేలకో అంగీకరింపలేదని * పార్వతి శివునకు జెప్పెనన్న ఇక సామాన్య మానవుల విషయము చెప్పునేల ౪

సద్గురువులు, అనుభవజ్ఞులు, చెప్పిన మాటలను వినకపోయిన యెడల దాని ఫలమును పొందుదురు. "పెద్దలు చెప్పిన హితోక్తుల యందు సందేహములు కల్పించుకొని, దానిని పరీక్షింప బూనిన, పతనము తప్పదని భావము.

ఇచ్చట శ్రీ తులసీదాసు రామకథను జెప్పుచు కథారూపమున మనకు జ్ఞానబోధ చేయుచున్నాడు. అందులకే యీ [గంథమును శ్రీరామచరిత మానసమన్నాడు శ్రీ తులసీదాసు. చౌః। అజహుం కళు సంసఉ మన మోరేం |

కరహు కృపా బినవఉం కర జోరెం ॥

(పభు తబ మోహి బహు భాంతి [పబోధా |

నాథ సో సమురు కరహు జని [కోధా ॥ 628

తాః ఇప్పట్‌కి కూడ నాకు సందేహ నిష్ఫత్తి కాలేదు, ఇంళను కొన్ని సందేహము లున్నవి, నేను నా కరములను జోడించి నమస్కార పూర్వకముగా మిమ్ము (ప్రార్థించుచున్నాను ; నాయందు కృవజూప్పడు, ఓ [పభూః ఆసమ యమున మీరు నా సంళయనులను దాపుటకు (పయత్నించితిరి. కాని నేను వాటిని (శోసిపచ్చితిని. ముందు జరిగిన సంఘటనలను మనస్సునం దుంచుకొని నొపై ఆ్య్మగహము వనపహింపకుడు,

శివ-పార్వతుల సంవాదము 281 చౌ! తబ కర అస బిమోహ అబ నాహీ6 ॥

రామకథా పర రుచి మన మాహీ6 ॥

కహహు పునీత రావు గున గాథా |

భుజగ రాజ భూషన సురనాఖథా || 6ద$

తాః; ముందు గలిగినటుపంటి భ్రమ యిప్పుడు నాకెంత మాాతనును లేదు. రామకథను వినపలయునస్న కుతూహలము కలుగుచున్నది. ఓ భుజగరాజభూసషణా: సుఠనాథా। మీరు పవితమైన శ్రీరామకథను నాకు జెప్పుడు. దో॥ బందఉజ! పద ధరి ధరని సిరు బినయ కఠరఉం కర జోరి।

బరనహు రఘుబర విసద జసు (శుతి సిద్ధాంత నిచోం॥ (90

తాః నేను మీకు సాష్టాంగ నమస్కారము జేయుచున్నాను.. రెందు చేతులును జోడించి (పణమిల్లుచున్నాను. 'వేద సిద్ధాంత సార మైన ఛ్రీచఘమునాథుని నిర శైల యశమును పర్ణ ంపుడుం చా॥! జదపి జోషితా నహి. అధికారి ॥

దాసీ మన [కమ బచన తుమ్హారీ ||

దూఢఉ తత్త్వన సాధు దురావహి€ |

ఆరత అధికారీ జహ6 పావహి€ ॥ 621

తా॥ స్త్రీలు వేదాది (గ్రంథములను [శవణము కేయుట కధికారిణులు కారు. ఐనను మనోహాక్కాయ కర్మములకో మీ దాసురాలను కాన నేనువిన గోరుచున్నాను. జిజ్ఞాసులైన యార్తు లధికారులని యెచ్చట, నెప్పుడు తెలిపి కొందురో, అచ్చట సాదుసజ్టనులైన వారు గూఢ తత్వ్వములనుగూడ దాచక వారికి చెప్పుదురు.

వి స్రీలు వేదాది [గంథములను [శవణము చేయుట కధికారి ణులు గాకున్నను, మనఃపూర్వకముగా భగవంతుని ఛ్యానముచేయు వారును; అర్బనచేయువారును, భగవత్కథలను వినుటకు, చదువుట కధికారిణులని థ్రీ తులసీదాసు వచించుచున్నాడు.

282 (శ్రీరామచరిళ -మానసము

ఆర్తులైనవా 'రెవరైనను అనగా పారమార్థికమును గూర్చి దెలిసికొను నాసక్తిగలవారలకు గూఢతత్త్వమును బోధించుట ఆవశ్యక మనియు శ్రీవారు నుడువుచున్నారు.

ఆభ్యాత్మికముగా పురోగమించు వారలకు మాత్రము సద్దురువులు విశేషముగా గూఢతత్త్వమును బోధింపవలయునని భావము.

అడిగిన వారలకు జెప్పవలయునుగాని రామకథ నందరికిని జెప్పగూడదన్న యింకొక భావము స్ఫురించుచున్నది. చౌ! అతి ఆరతి పూఛఉ. సురరాయా ।

రఘుపతి కథా కహహు కరి దాయా ॥

[పథమ సో కారన కహహు బిచారీ |

నిర్గున [బహ్మ సగున బవు ధారీ ॥ 622

తాః ఓ సురనాథా। నేను పరమార్థభావముతో మిమ్మడుగుచున్నాను. మీరు నాయందు దయయుంచి శ్రీరఘునాథుని కథను జెప్పుడు, కథను ప్రారంభించుటకు ముందు ఒక సంశయమును దీర్చుడు, నిర్ణణ్యనిహ్మ సగుణరూసమును దాల్బునోొ? చౌ॥ పుని [ప్రభు కహహు రామ అవతారా |

బాలచరిత వుని కహహు ఉదారా ॥

కహహు జధా జానకి బిబాహీ6 |

రాజ తజా సో దూషన కాహీం 1 688

తాః పభూూ ముందు శ్రీరామాపతారగాథను వివరింపుడు. తరువాత రాముని బాలచరి_తమును జెప్పుడు, తదుపరి శ్రీరామ కల్యాణ వైభవమును, (శానకీవివహము జరిగిన వైనమునుు ఏ దోషమువలన రాజ్యమును త్యజించెనో, అ విషయమును విపులీకరింపుడు. చౌ! బన బసి కిస చరిత అపారా |;

కహహు నాథ జిమి రావన మారా ॥।

రాజ బైకి కస్హీ( బహు లీలా |

సకల కహహు సంకర సుఖసీలా ।। 684

శివపార్వతుల సంవాదము ల8ిలి

తాః ఓ సుఖకరుడవైన శంకరా, (శ్రీరాము డరణ్యమున వాసము జేసిన ఏిధానమును, ఏ విధముగ రావణాసురుని హతమార్చినదియు, మొదలైన శ్రీరామ లీల లన్నిటిని నాకు సవిస్త్రరముగ చెప్పుదు. రాముడు రాజ్యము చేసిన వై నమును నా కెశీంగింపుడు. దో॥ బహురి కహహు కరునాయతన కిన్హ జో అచరజ రామ ।

(ప్రజా సహిత రఘుబంసమని కిమి గవనే నిజధామ ॥ 685

తా ఓ కృపాసాగరా:ః కరుణానిధీ ! శ్రీరాము డొనర్చిన యద్భుతచర్య లను గూర్చి చెప్పుడు.

రఘుకులశిరో మణి తన పరిజననహితముగా నిజనివాసమున కెట్లుపోయెనుః చా॥ పుని ప్రభు కహహు సో తత్త్వ బథానీ।

జేహి( బిగ్యాన మగన ముని గ్యానీ |!

భగతి గ్యాన విగ్యాన బిరాగా |

పుని సబ బరనహు సహిత బిభాగా ॥ 680

కాః (పభూ। ఏ యనుఖూతికో జ్ఞానులైన ముని గణములు సదా అత్మ నిమగ్నులై యుందురో, ఆ తత్త్వమును గూర్చి చెప్పుడు. భక్తి, జ్ఞానము, విజ్ఞానము, వైరాగ్యము... వీటిని విభాగసహితముగ పర్ణ నచేయుడు. చౌ! బౌరఉ రామ రహస్య అనేకా।

కహహు నాథ అతి విమల బిబేకా ॥

జో [ప్రభు మైంపూఛా నహింహో ఈ |

సోజ దయాల రాఖహు జని గోఈ | 6097

తాః పై జెప్పినపన్నియు పర్టించిన తరువాత నింకను మిగిలిన వేమైసను (శ్రీరామచం్మదుని గూర్చిన యనేక రహస్యములను, గూఢభావములను_ అథవా చరితములను గూర్చి చెప్పుడు ఓ నాథా।ః మీరు నిర్మలజ్రాన పరిపూర్తులు.

( థా ణ్‌

నే నడుగవలసిన యంశము లేవై నను నేను మరచిన, ఓ దయాసముద్రుడా, వానినిగూర్చికూడ దాచకుదు, విపులీకరింపుగు.

వంి4 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ॥ _తుమ్లు తిభువన గుర బేద బఖానా |

ఆన జీవ పా6ంవర కా జానా ॥।

(పస్న ఉమాంశతై సహజ సుహాఈ |

ఛల బిహీన సుని సివ మన భాఈ ॥ 688

తా (తిలోక గురుడిపని మిమ్ము వేదము లుద్దాట్‌ంచినవి. ఈ రహ స్యము పామరున కెట్లు తెలియును?

వి ఉత్తమభక్తునకు గురూపదేశము భగవదుపదేశమై అమోఘమై అవిద్యను తొలగించును. ఇచ్చట పార్వతి శంకరుని (తిలోకగురుడని చెప్పుట సమంజసముగా నున్నది. ఆదర్శపాయముగా థ్రీ 3₹ంకర భగవత్పాదులు “శంభో లోకగురో మదీయమనసః సౌఖ్యోపదేశం కురు” అని పార్థించిరి. చౌశి హర హియం రానుచరిత సబ ఆవఏీ |

[పేమ పులక లోచన జల ఛాఏ ॥

శ్రీరఘునాథ రూప ఉర ఆవా ।

పరమానంద అమిత సుఖ పావా ॥ 688

తా (శ్రీ మహాదేవుని హృదయాంతరమున రామచరిత మంతయు గను పించెను. అప్పుడు శంకరుడు హర్ష పులకితదేహు డయ్యెను. నయనములనుండి యానంచ బాష్పములు గారెను, శ్రీరఘునాథ్రుని దివ్యమంగళరూపము అంత రంగమున గనుపించెను. శ్రీరామ దర్శనముతే పరమానందథరితుదై న శివు డపారమైన సుఖళాంతులను పొందెను, దో॥ మగన ధ్యాన రస దండ జుగ పుని మన బాహేర కిన్హ |

రఘుపతి చరిత మహేస తబ హరషిత బరనె లీస్హ ॥ ౪0

రూ

తా॥ శివుడు రెండుగడియల పరకు ధ్యానాసందరసములో మునిగియుండెను. తరువాత మనంబును వాహ్య్యవపంచముపై 'కేండగీకరించెను. అంత శ్రీ రఘు వరచరిిఈమును వర్ణింప మొదలిడెను.

4ప-పార్వుతుల సంవాదము విగ్‌

వి మహాత్ములు బగవత్కథలను బోధించునపుడు మొదట కొంతసేపు మనంబునం దిష్టదైవమును (పార్ధించుకొని తరువాత తద్ద్యాననిష్టా సముద్భూతానందరనన్నిగ్ధ వులకాంగుకై యితకులకు చా॥।! రూలేఉ సత్య జాహి బిను జానే(

జిమి భుజంగ బిను రజు వహిచానేః ॥

జేహి జానేం జగ జాఇఖ హేరాఈ |

జాగేం జథా సపన [భమ జాఈ ॥ (41 చౌక బందఉ.6 బాలరూసప సో రామూ ౫

సబ సిధి సులభ జపత జిసు నామూ ॥

మంగల భవన అమంగల హారీ ।

[దవజఉ సో దసరథ అజిర బిహారీ ॥ 642

శా[ ౪ ఎవనిని తెలియకుండుటచే ఆసత్యము సత్యముగా భాసించునో, యే యెలుక లేకుండుటచే (కాడు సర్పమనెడి (భమ కలుగునో, యే వివేకమును పొందిన తరువాత జగత్తు తోపభూయిస్తముగా (అసంపూర్ణ ముగా నగుపడునో జాగృతియందే ఎలుకచేళత స్వపస్న(భాంతి తొలగునో, అటువంటి యెలుకకు నిధాన మైన శ్రీరామచండదుని బాలరూపమునకు, నేను వందస మొనరించుచున్నాడను.

(శ్రరామనామమును జపించిన, సకల సిద్ధులు సహజముగ ప్రాప్తించును; మంగళకరుడు (శ్రీరామచం[దుడు ; అమంగళమును హరించువాడు అయోధ్యా నగరమున థీ దళరథుని రాజభవనపు టావరణమున నాడుకొను బొలరాముడు నాయందు కృపజూపుగాక $” అని శంకరుడు పచించుచున్నాడు,

వి పరమ బక్తుడైన సూరదాసు థ్రీకృష్ణలీలలను వర్లించి

ర్‌ి యున్నాడు. * సూరసాగర్‌ * అను [గంథమున బాలకృష్త్ణునిట్టు ెస్ర

చితించినాడు. ఆంగన ఖేళై నందకే నందా! యదుకుల కుముద సుఖద చారు చందా అనగా యదుకులమనెడి కుముద పుష్పములను

288 (్రీరామచరిత మానసము వికసింపజే యుటకు చందునివంటి శ్రీకృష్ణుడు నందునింటి యావరణ మున నాడుచున్నాడని ్రీకృష్ణలీలలను కన్నులకు గట్టినట్టుగా వివరించియున్నాడు.

ఇచట శ్రీ తులసీదాసు శ్రీరాముని బాలకరూపమును 1పథమ మున శంకరుడే వరి ౦చి యున్నట్లు చెప్పినాడు.

ళం న్‌

చౌ! కరి [పనామ రామహి (తిపురారీ |

హరషి సుధా సమ గిరా ఉచారి ॥

ధన్య ధన్య గిరిరాజకువమూరి |

తుము సమాన నహి. కోజ ఉపకారీ ॥ 648

తాః (తిపురారియైన శివుడు తన మనోగతుడైన ్రురామునకు [పణమిల్లి అనంద పరవళుదై యమృత తుల్యమైన వాణిణే అవ్విధముగ నుడివెను _-

ఓ గిరిరాజకుమూరీ £ పార్వతీ ! సీవు ధన్యురాలవు । సీకో సమానమైన యుపకారిణి యింకిస్వరును లేరు. చౌ॥ పూంధేహు రఘుపతి కధా (పసంగా |

సకల లోక జగపావని గంగా ॥

తుమ్హ రఘుబీర చరన అనురాగి ।

కీన్హి హం 1సస్న జగత హిత లాగి ॥ (44

తా॥ సీపు శ్రీరఘునాథుని కథా పసంగమును జెస్పుదున్న (పశ్న నన్న డిగితివే యది సమస్తృలోకహిశార్థమైనది, జగత్తును పవిితమొనరించు లోక యైన గంగ వంటిది.

జగత్య-ల్యాణము కొజికే నీప్మీపళ్న వేసితివి. సీకు శ్రీరామచందుని పావనిపాదపద్మములపై (్రపేమానురాగములు పెంపొందుగాక ః దో॥ రామ కృపా తే పారబతి సపనేహు. తవ మన మాహి |

సోక మోహ సందేహ [భమ మమ బిచార కఛు నాహిథ 645

శిప_పార తుల నంవాదము వ్ర? శా॥ పార్వతీ & (శ్రీరామచం[దుని కృపావిశేషమున _నీ హృదయమందు స్వప్నమందును, శోకము, మోహము సందేహము, [భమ-ఇత్యాదులు లేనట్లు సీకు దెలియుచున్నది. చౌ తదపి అసంకా కీన్హ హుం సోఈ | కహత సునత సబ కర హిత హోఈ ॥ జిన హరికథా సునీ నహి6 కానా ।

• శవన రం[ధ అహిభవన సమానా 6046 కా॥ కొని, పూర్వజన్మమున నీవు కూడ దీనిని సందేహించియుంటివి, ఇప్పుడు రామచరితమానసమును వినుట కర్ష రాలైతిని. శ్రీరామచరిత [శవణ మనన మా్యతమున సర్వులకును మంగళము చేకూరును. ఎవరు విష్ణకథలను నాలకింపరో వారి వీనులు సర్పవిలముకో సమానమైనవి, చౌ॥ నయనన్లి సంత దరస నహి దేఖా | లోచన మోరపంఖ కర లేఖా ॥ తే సిర కటుకుంబరి సమ ళూలా । వే న సమత హరి గుర పద మూలా ॥ 647 తా; ఎవరు తమ కన్నులపందువుగా సజ్జనులను దర్శింపరో వారి నయన చవ్యయంబు నెమలిపింఛముపై నున్న కంటియాకారము వంట్‌వి. ్రీహరి పాదపద్మములకును, (శ్రీ గురుచరణకమలనులకును నమస్కరిం వని వారి శిరస్సులు జొన్నచొప్పతో నింపిన సొౌరకాయబుజ్జలు, చౌ॥ జిన్హ హరి భగతి హృదయం నహి ఆనీ । జీవత సబ సమాన తేఇ (పానీ ॥ జో నహి కరళ రామ గున గానా । జీహ సో దాదుర జీహ సమానా ॥ ఢ్రితీర తా॥ ఎసరు హృదయమున భగవద్భక్తికి స్థానమీయరో అటువంటివారు జీవచ్చవములు, (్రీరామచం[దుని గుణగానము చేయనివారి నాలుకలు కస్పనాలు కలకో సమానమైనవి,

286 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! కులిస కఠోర నిరుర సోఇ ఛాతీ

సుని హరి చరిత న జో హరషానీ ॥

గిరిజా సునహు రామ కై లీలా]

సుర హిత దనుజ బిమోహన సిలా ॥ 649

తాః భగపల్లీ లలను, చర్మితమును విని హర్షింపని వాని హృదయము ప్మజముపలె కరినమైనది. ఓ పార్వతీ । (శ్రీరామచం[దుని లీలలను గూళ్చి వినుడు. శ్రీరామకథ దేపళలకు మంగళము చేకూర్చునది. దైత్యులకు విశేష ముగ అజ్ఞాన ముత్చన్నము చేయునది,

ళా

వి బగవత్కథలకు విముఖమైన వాని హృదయము వ్మజ మునకు పోల్ప్సబడినది. వజము భేదింపరానిది. అటులనే విష్ణుకథలచే (దవింపని వాసి హృదయ మత్యంతకఠినమైనదన్న భావమిందు స్ఫురించుచున్నది.

“నారాయణుని దివ్యనామాక్షరములపై కరగని మనసులు కఠిన శిలలు....* అన్న భాగవత సూక్తి ఇచ్చట అనుసంధేయము.

శ్రీరామావతారము దేవతలకును, సజ్జనులకును, మునులకును కల్యాణ్యపదమైనది. శ్రీరామావతారము దైత్యులకు [భమ నుత్సన్నము చేసినది. అజ్ఞానముచే రావణాది దైత్యులు శ్రీరామునికి విరోధులై తుదకు రామునిచే సంహరిచబడిరి. దో! రామశధా సురధీను సమ సేవత సబ సుఖ దాని ।

సత సమాజ సురలోక సబ కో న సునఇ అస జాని ॥ 650

తా; (శ్రీరామకథ కామధేనువుతో సమానమైనది. కామధేనువును సేవిం చినను, ఆ్మశయించినను సమస్తమైన కోరికల నెసగును, అటులనే రామకథ సుఖళాంతుల నొసగునది.

సజ్జన సమాజము దేనలోకము పంటిది. శ్రీరామకథ కామధేనువుతో సమానమనియు, సజ్జన సమాజము దేవలోకమనియు దెలిసికొన్న తరువాత దీనిని (శ్రవణము శీయ కుండెదరా:

శిప-పొర్వతుల సంవాదము 289 చౌ! రామకథా సుందర. కరతారీ

సంసయ బిహగ ఉడావనిహారీ ॥

రామకథా కలి బిటవ కుఠారీ |

సాదర సును గిరిరాజకుమారీ ॥ 651

తా॥ 'శ్రీరామకథ మధుర మనోహర కరతల ధ్వని. ఆ ధ్వని సందేహ రూవమైన పకుల నెగుర గొట్టగలదు. శ్రీరామకథ కలియుగ రూపమైన వృక్ష మును ఖండించుటకు గొడ్డలికో సమానమైనది, ఓ గిరిరాజకుమారీ, దీనిని 1శద్ధగా నాలకీంపుము,

"వి కరతల ధ్వనిచే పక్షీసముదాయము లెగిరీపోవును. పక్రుల నెగురగొట్టుటకు కరతల ధ్వనియెటులో, అటులే నమాస్త సందేహ నివ త్తికిని రామాయణ మెంతయా ఉపకరించును- కలియు గముఎవృక్షము నకును, రామక థ-గొడ్డలికిని బోల్చబడినవి, వృక్షమును గొడ్డలి నజకు చందంబున శ్రీరామకథ కలియుగమున నున్న సమస్త పొపములను హారించును, కలియుగమున నున్న పాపములను పోగొట్టుటకు శ్రీరామకథా [శవణమే సర్వత సాధనమైనది, చౌ! రామ నావ గున చరిత. సుహాఏ |

జనమ కరమ అగనిత (శతి గాప్‌ 8

జథా అనంత రామ భఖభగవానా |

కథా తథా కీరతి గున నానా 652

తా; వేదములు [శ్రీరామ నామమును, అగణిత గుణగణములను, జన్మకర్మా దులను. గానము చేసినవి. శ్రీరాము డనంతుడు. శ్రీరామ కథాకీర్హియు అనంతము, (శ్రీరామ.గుణను లసంతములు,.

వి ' వేదైశ్చ సర్వ్వైరహమేవ వేద్యః' అని భగవానుడు గిత యందును వచించెను. వేదములద్వారా తెలిసికోనదగిన వాడనియు, అనంతుడనియు జెప్పుచు శ్రీరామయశన్సంపదను గానము చేయు చున్నాడు శ్రీతులసీ దాస మహాకవి.

థ్రీరొమ 19

నిగ (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ।॥ తదపి జథా _శుత జసి మతి మోరీ |

కహిహఉ' దేఖి [పీతి అతి తోరీ ॥

ఉమా 1పన్న తవ సహజ సుహాతఈః। |

సుఖద సంత సంవత మోహి భాఈ ॥ 658

కా॥ ఈ కథ_ వినవపలయునన్న ప్రీతిని జూచి, నేను వినినట్లును, నా బుద్ధ్యను సారముగా నేసీకఠథను సీకు వినిసింతును.

ఓ పార్వతీ, నీ వడిగిన పళ్న సహజసుందరమైనది. సుఖడాయక మైనది. సజ్జన సమ్మతమైనది గనుకనే నాకా (వశ్న యుచితముగ తోచినది. చౌ! ఏక బాత నహీం మోహి సోవినీ ।

జదపి మోహ బస కహేహు భవానీ ॥

తుమ్తు జో కవి రామకోజ ఆనా ।

జేహి [శతి గావ ధరహి6 ముని ధ్యానా ॥ న!

తా కానీ ఓ పర్వత రాజకుమారీ, సీ వడిగిన యొక మాట మా|ఈతము నాకు రుచింపలేదు. అదేదన [భమవళమున సీ వాడినమాట.. ' రాముడెవరు? ఎవని గూర్చి వేదములు నిరంతరము గానము జేయునో యతజేనా? మునిగణ ములు నిరంతరము ఎపనిని గూర్చి ధ్యానము చేయుదురో ఆ రాముడే యతగా? ఇంకొక రాముడున్నాడా?” అని దో! కహహి. సునహీం అస అధమ నర (గసే జే మోహ పిసొచ!

పాషండీ హరిపద బిముఖ జానహి( రూఠ న సాచ ॥ 855

కా॥ మోహ పిశాచ్యగస్తువై నవారలు, కపటత్వముగల వారలు, భగ వి త్చాదోరవిందములకు విముఖులై నవారలు, సత్యాసత్యములను గూర్చి యేమియు నెజుంగని యధము లివ్విధముగ జెస్పెనరు. ఇటువంటి మాటలను వినెదరు* చౌ! అగ్య అకోబిద అంధ అభాగి |

కాఈ బిషయ, ముకుర మన లాగీ ॥

లంపట కపటీ కుటిల బిసేషీ

సపనేహు. సంతసభా నహి దేఖీ ॥ 656

శివ-పార్వతుల సంవాదము ల్లిత్రి1 చౌ! కహహి. తే వేద అసంవత వానీ జిన్హ కే సూరు లాభ నహి వానీ ॥ ముకుర మలిన అరు నయన బిహీనా । రామ రూప దేఖహి. కిమి దినా ॥ 657 తా॥ మనోదర్పణముప్తై విషయ మాలిన్యమున్నవారలే యజ్ఞానులు, మూరులు, అంధులు మరియు భాగ్యహీనులు, న్వప్నమునందు. గూడ సజ్జన సందర్శనము జేయనివారు, వ్యభిచారులు, కుటిలురు, మోసగాండు.= లాభము వానియు తెలియనివారలు వేదవిరుద్ధమైన మాటల నాడుచుందురు. వారి హృదయదర్పణము మలినమైనదిః వారే నయనవిహినులు, పాపము వారు శ్రీరామచం[దుని దివ్యమంగళస్వరూపము నెట్లు గాంచెదరు? వి నిర్మలమైన మనస్సును అద్దమునకు బోల్చినాడు కవి. సజ్జనులమనస్సు నిర్మలముగ నుండును, గనుకనే వారిని నిర్మల పుణ్యు లందురు. సత్స్పురుషుని వృదయ మెట్లు నిర్మలముగ నుండునో శ్రీవాల్మీకి మహరి రామాయణమును రచించునపు డిట్టు వర్సించి యె _ ౧ ౯౪ యున్నాడు.

• అకర్దమమిదం తీర్థం భరద్వాజ నిశామయ, రమణీయం (పసన్నాంబు సన్మనుష్యమనొో యథా ఃన్చ భరద్వాజుడా |! సజ్జనుని హృదయ మెట్టు నిర్మలమై; నిష్కళంకమై యుండునో అటులే తమసానది నిర్మలముగను;, శునో హరముగ నున్నది. ఈ మాటలను శ్రీ వాల్మీకిమహర్షి తమసానదీ తీరము చేర, బురద మొదలగు కల్మషములులేక నిర్మలమైన నదీ జలమును జూచి [పక్కనున్న భరద్వాజునితో ఆ నది యొక్క (పాశస్యమును3 నిర్మలత్వమును గూర్చి చెప్పెను. నిర్మలమనస్సు స్వచ్చమైన దర్చణమనియు నక్లే అ మనస్సు ౦ వికలమైన;, దర్చణముపై మాలిన్యము చేరినచో స్వచ్చతకు ఎటు న్‌

282 (శ్రీరామచరిత మాసనము భంగము వాటిల్లునోయని శ్రీ తులసీదాసు వచించుచున్నాడు. కల్మ షము గలవారే అజ్ఞానులు, అంధులు, భాగ్యహీనులు. చౌక జిన్హ కిం అగున న సగున బిబేకా |

జల్బహి6 కల్పిత బచన అనేకా ॥

హరిమాయా. బస జగత [భమాహీ( |

తిన్హహి కహత కఛు అఘటిత నాహీ6 ౪ 058

కా[ విర్ణణము (అవ్యక్తము), సగుణమును (వ్యక్తము, సృష్టి) గుర్‌ంచీన వివేకము, లేనివారలు, వాస్త్రవముగాని మాటలను నోటికి వచ్చినట్లు వాగుదురు.. వారు శ్రీహరిమాయకు వశీభూతులై జగత్తులో జన్మ మృత్యు చ్మ్యకములో పడి (భమవశమున తిరుగుచుందురు... వారికి కొంత జ్ఞానమును బోధించుట యసంభవము కానేరదు. చౌక బాతుల భూత బీఐబస మతవారే ।

తే నహిం బోలహి బచన బిచారే ॥

జిన్హ కృత మహా మోహ మద పానా ।

తిన్హ కర కహి శరిఅ నహి. కానా ॥ 658

క్యా పన్నిపాతము, ఉన్మాదము మొదలగు వ్యాధులకు తోనయిసవారు, భూతపిశాచములచే పీడింపబడువారలు, బాగుగా నాలోచించి మాటలాడరు. వారు మహామోహరూవమైన మదుపును సేవించిన వారలు గనుక వారేమి చెప్పినను దాననీ మనము వనగూడదు. ఫో॥. అస నజ హ్న్మాదయ బిచారి, తఈజు సంసయ భజు రామపద।

సును గిరిరాజకునూరి, (భమ తమ రబి కర బచన మమ

600

కా॥ అని తలచిన దానవ్నై సందేహములన్నియు విడిచి పెట్టుము. (శ్రీరామ చం్మదుని భజింపుము, ఓ గిరిరాజు కుమార్‌, [భమరూపమైన యంధకారమును నాశనము జేయుటకు సూర్యకిరణములకో సమానమైన నా సచవముల నాలకింపును,

శివ-పార్వతుల సంవాదము 2ఫ8

వి ఏకో వారిజబాంధవః వ్షృతినభో వ్యాప్తం తమో మండలమ్‌! భిళ్వా లోచనగోచరోఒపి భవతి త్వం కోటి నూర్యప్రభః& అని శంకరాచార్య విరచితమైన శివానందలహరిలో జెప్పబడియున్నది.

అనగా “ఒక సూర్యుడు భూమ్యాకాశముల యందంతటను నిండియున్న గాభాంధకారమును పటాపంచలు గావించి కన్నులక్షున్లు కనుపించునట్టి వాడగుచున్నాడు, నీవో కోటి సూర్య్యవ్రభా భాన మానుడవు, ఐనను ఎందుకో సాక్షాత్కరింపకున్నావు* అని త్రీ శంకర భగవత్పాదులు శంకరుని స్తుతించిగి,

ఈ చీకటిని నూర్యుడు పాజదోలుచున్నాడు- అజ్ఞానాంధ కారముసు బాపి జ్ఞానమనెడి వెలుగు నిచ్చు చిత్సూర్యుని చంటివాడు పరమశివుడు, అఖండ తేజః స్వరూపుడు శివుడు. శివు నాశయించిన అజ్ఞానమునకు తావుండదు. అందుల'కే- .పరమభక్తాగేసరుడైన శ్రీముత్తుస్వామి దీక్షితులు * భానుకోటి |పకాశాయ ".. అని చెప్పుచు శంకరుని కీర్తనల ద్వారా స్తుతించినాడు, చొ॥ సగునహి అగునహి నహిం కఛు ఖేదా |

గావహిం ముని వురాన బుధ బేదా ॥

అగున అరూవ అలఖ అజ జోఈ |

భగత (ప్రేమ బస సగున సో హోఈ ॥ 661

కా; సగుణ నిర్ణణములలో భేదమేమియు లేదు. మునులు అ్లే అను చున్నారు. పురాణములు, వేదములుగూడ అ విధముగనే చెప్పుచున్నవి. పండితుల యకభిప్టాయమును సట్టిదే ః ఏది నిర్ణణము, నిరాకారము, అవ్యక్తము, అభవముగా నుండునో, అదియే భక్సులకు _పేమవశమున సగుణమై పోవును. చా॥ జో గున రహిత సగునసోఇ శైసేం!

జలు హిమ ఉవల బిలగ నహి దై సేం |

జొసు నామ [భమ తిమిర పతంగా ॥

థేహి కిమి కహిఅ విమోహ పసంగా ॥ (6

రైగ్రథీ (శ్రీరామచరిత మానసము

ళ॥ ఏది నిర్షుణమో అది సగుణమెట్ల గును? ఎట్లు జలమునకు, వడ గండ్ల కు అరెండును జలము గనుక భేదములేదో, అ్లే నిర్ణణము సగుణము రెండును ఒక్కటే £ ఎపనినామము |భవమరూవమైన అంధకారణును నాశన మొన ర్ఫ్చుటకు సూర్యునివంటిడో వానికి మోహ్యససంగమును గూర్చి చెస్ప నగునా? చౌ! రామ సచ్చిదానంద దినేసా |

నహి తహ( మోహ నిసా లవలేసా ॥

సహజ [పకాసరూప భగవానా |

నహి తహ వుని విగ్యాన బిహానా ॥ 608

తా॥ (శ్రీరామచంద్రుడు సచ్చిడానందస్వరూవ సూర్యుడు. సూర్యుడుండిన చోట అంధకొారమునకు తావులేదు. శ్రీరామచం[దుడుండుచోట మోహరూప మైన అంధకారము లేశమాాతము నుండదు. (శ్రీరామచం[దుడు సహజ [వకౌశ వంతుడు ॥ షడ్గుణపరిపూర్జుడు : దివార్యాతములనళె అకజ్ఞానరూపమైన రతి యుండును, విజ్ఞానరూపమైన (ప్రాతఃకాలము పచ్చును, కాని భగవానుడు సహజ ముగనే (వకాశవంతుడును. నిత్యజ్ఞాన స్వరూపుడు 1

వి శ్రీ గోస్వామి తులసీదాసు), తన యిష్టదైవమైన శ్రీరామ చందుని సచ్చిదానంద న్వరూప సూర్యుడనియు షడైశ్వర్య యుక్తు డనియు జెప్పుచు స్తుతించినాడు. అజ్ఞానమును అంధకారమనియు; విజ్ఞానము ప్రాతకాలమనియు వచించినాడు. సూర్యుడు శ్రీరామ చందు డన్నాడు. అరుజణోదయమైన తరువాత అంధకారము పోయి నక్షే రామచర్శదుని కృపాకటాక్ష వీక్రణమున అజ్జానముపోయి: మానవులు విజ్ఞానవంతు లగుదురు.

రేయుంబవళ్ళవళె అజ్ఞాన విజ్ఞాన దశలను మానవాళి పొందు దురేగాన్తి భగవానుడు మా(తము నిత్యజ్ఞాన స్వరూపుడు, అచలుడు, అ[శయించిన వారలకు కల్పవృక్షము వంటివాడు. జానమనెడి వెలుగును [పసాదించు దినకరుడు. వా

“ పీతివూర్యకం భజతాం తేషాం తమః నాశయామి ఆత్మి భావస్థః జ్ఞానదిపేన భాస్వతా ' అని భగవద్వాక్యము.

శిప_పార్వతుల సంవాదము 25 చౌశి హరష విషాద గ్యాన అగ్యానా | జీవ ధర్మ అహమితి అభిమానా రామ బహ్మ వ్యాపక జగ జానా | పరమానంద పరిస పురానా ॥ (64 శా॥ హర్ష ము.శోకము, జ్ఞానము. అజ్ఞానము, అహాంకొరము_అఖిమౌ సము-_ఇవన్నియు జీపులు పొందెడి దశలు, జీపధర్మములు. (శ్రీరామచం[దుడు వ్యాపక (చిహ, చరమానంద న్వరూపుడు, పరాత్పరుడు. పురాణ పురువుడు. ఈ విషయము జగశ్చసిద్ధమైనదే 1 వి సుఖ దుఃఖములు, జనన మరణములు, కలిమిలేములు మొదలగువానిని జీవు లనుభవింతురు. భగవాను డన్నిటికిని అతీతుడు, సర్వజ్ఞుడు? సర్వాంతర్యామి, పరమానంద స్వరూపుడన్న -ఖావ మిందు దో[ పురుష (పసిద్ధ [వకాస నిధి (సగట పరావర నాథ | రఘుకులమని మమ స్వామి సోఇ కహి సివం నాయజ మాత ॥8 605 శా; శ్రీరామచం్యదుడు పురాణపురునుడు, 'శేజస్సృ్యరూపుడు, అనేక రూవ ములలో (సకట్‌ళ మగువాడు, జీవమాయారూపమైన యీ జగత్తును పరిపాలిం చెడువాడు, ఆ రఘుకులనుణియైన శ్రీరామచంద్రుడే నా స్వామి యని నిర్వచిం చుచు పరమేశ్వరుడు (శ్రీరామునకు సాష్టాంగ నమస్కారము చేసెను. చౌ నిజ [భమ నహి సమురుహి. అగ్యానీ [ (వభు వర మోహ ధరహిం జడప్రానీ | జథా గగన ఘన పటల నిహారీ | రూంపెజ భాను కహహి. కుబిచారీ & 66% శా॥ అడ్జానులై నవారు (భమపళమున శ్రీరామచంద్రుని దెలిసికొసలేరు, మూర్ధుల్లైన వారలు రాముని సరిగానర్థము జేసికొనలేక ఇచ్చకు వచ్చినట్లు మాట

206 (శ్రీరామచరిత మాననము లాడెదరు. అదియెట్లనగా నాకొాశముతోని మేఘమాలను జూచి * మేఘములు సూర్యుని దాచియుంచినవి *' అన్నటులుండును వారిపలుకులు 1 అక్షానులు శ్రీరాముని 'దెలిసికొనలేక తమ యజ్ఞానమును (సభువు విషయనున (బికటింతురు,

వి॥। అజ్ఞానులు పలి'కెడి పలుకులు అర్ధము లేనివి. వారాడెడి మాటలు * మేఘములు సూర్యుని దాచినవి' అన్నటులే యుండును. సమన్న (ప్రపంచమున తన కిరణములను (పసరింపజేయు. నాదిత్యు డెక్కడ ! మేఘములెక్కడ ! అఖండ తేజన్స వ్రరూపుడైన సూర్యుని మేఘములు దాచగలవా? శ్రీరామచరితను దెలిసికొన్న యజ్ఞాను అట్టు అర్ధహీనములై న పలుకులను బలుకుచు కాలము వ్యర్థపుచ్చెదరు* చౌక చిళతవ జో లోచన అంగులి లాఏం

(గట జుగల ససి తేహి కే భాఏం ॥

ఉవా రామబిషళక అస మోహా ॥

నభ తమ ధూమ థూరి జిమి సోహా & 6607

తా॥ ఎవరు చేతి (వేళ్ళను కన్నుల కడ్డము పెట్టుకొని ఆకాశము వైపు జూబెదరో వారికి రెండు చం[దవింబిము లగపడును.

ఉమా, (శ్రీరామచందుని విషయములో ఏ విధమైన అజ్ఞాన'కల్చనలనై నను ఆకాశములోని. యంధకారము, ధూళియని భావింపపలయును. *

వి చర్మదబింబ మొక్కటియే |! ఐనను చేతివేళ్ళను కంటి కడ్డముగ బెట్టుకొని చూచినపుడు మా్మాతము రెండు చందబింబము లుగా కనిపించును, శ్రీరాను మహిమను నర్ధముజేసికొన లేని యజ్ఞానుల కాకాశమున నిద్దరు చంద్రు లగపడువట్లు, వారు సంశయచిత్తులై భక్తిని గోల్పొోవుదురు.. శ్రీ రఘునాథుని విషయములో మోహకల్పనలు అకాశములోని యంధకాఠరము, ధూళితో నమానము.

అకాశము నిర్మలమైనది. నిర్లేపమైనది. ఇందు మాలిన్యమునకు తావులేదు. అటులనే శ్రీరామచం్యదుడు నిత్యనిర్మలుడు. నిర్లినుడు !

శివ_పార పశుల సంవాదము ల్లి? చౌ! విషయ కరన సుర జీవ సమేతా ।

సకల వీకఠ తే( ఏక సచేతా ॥

సబ కర పరమ (పకాసక జోఈ ?

రామ అనాది అవధసతి సోఈ ॥ 669

శా; విషయములు, ఇందియములు, ఇందియముల దేవకలు, జీవాత్మ- ఇవన్నియు ఒకదాని సహాయముచే నింకొకటి చేతన మగుచున్నవి. అనగా విషయ కల్పన లిందియముల వలనను, ఇం్యదియము లింద్రియముల దేవతల వలనను సచేతనములు కాగా, ఇంది'యాదీ దేవతలు, జీవాత్మ, వైతన్యపికా శముపలనను సజేతను లగుచున్నారు. ఈ యన్నిటికిని అతీతుడు వరమ (వకాశ వంతుడు, అనాదియు, [బహ్హయైన, అయోధ్యాధిపతి-శ్రీరామచం| దుడు ః చౌ జగత (ప్రకాన్య [పకాసక రామూ |

మాయాధీస గ్యాన గున ధామూ ॥

జాను సత్యతా కేంజడ మాయా ।॥

ఖాస సత్య ఇవ మోహ ససహాయా * 669

శాః ఈ జగత్తు (పకాశవంత మైనది. (శ్రీరామచం[దుడు దీనిని ప్రకాశ మానముచేయువాడు. శ్రీరాముడు మాయాథీళుడు. జ్ఞానగుణధాముడు. ఫ్రీరా ముని సత్తాచేతనే జడనుగు నమూయ మోహము యొక్కం సపోాయమున సత్యముగా భాసించుచున్నది. దో! రజత సీవ మహు. భాస జిమి, జథా ఖాను కర బారి,

జదపి మృషా తిహు! కాల సోఇ, భమన సకఖ కోజ టారి

క (0గ0

తా॥ ముత్యపు చిష్పయందు వెన్నెల 1వసరించినపుడును, సూర్యకిరణ ములు సోకినప్పుడును నీరున్నటులు తోచుచు (పసిద్ధముగను, (పకాశపంతముగ గనవడును. ఆ [వకాశము' మూడవ కాలములో మిథ్యయగును:. ఆ (శమ నెవరును తొలగింవలేరు.

వి [తికాలములు _ ఉదయము _ మధ్యాహ్నము _ సాయం కోలము. నూర్యకిరణములు సోకినప్పుడు గాని చంద కిరణము

లై9ి8్ర (శ్రీరామచరిత మానసము ,పసరించినవుడుగాని ముత్యపుచిష్ప [పకాశవంతముగ నుండును, ఆ |[పకాశము మూడవ కాలమున అనగా సాయంకాలమున మిథ్య యగును అని భావము. చా॥ ఏహి బిధి జగ హరి ఆ[శశిత రహఈ |

జదపసీ అసత్య దేత దుఖ అహఈ ॥

జౌ. సపనేం సిర కాటఇ కోఈ |

బిను జాగే(న దూరి దుఖ హోఈ ॥ 671

తాః; ఈ విధముగ ఈ జగత్తు శ్రీహరి ఆ్మాశయములో నున్నది. అట్లాం డినను అసత్యమై, అనుకీణము దుఃఖము నిచ్చుచున్నది.

జగత్తసత్యమైనచో అది దుఃఖ మెందుల కొసగునన్న సంశయము కద్దు. ఆ సంళయ వివారజార్థము కవి యిట్లు నచించుచున్నాడు,

ఎపరో తలను అండించినట్లు స్యవ్నము గాంచెద మనుకొందము, స్మ్‌ద మేల్కాను వరకును ఆ స్వన్నమను నందు గలిగిన దుఃఖము దూరము గాదు కదా! చౌ! జాసు కృపా. ఆస భమ మిటి జాఈ |

గిరిజా సో కృపాల రఘురాఈ ॥

ఆది అంత కోజ జాసు న పావా |

మతి అనుమాని నిగమ అస గావాకి 672

శా॥ ఓ గిరిజా, ఎవని కృపవలన (భమ దూశీకృతమగునో ఆ యొకడే కృపాకరుడై న శ్రీరామచంటదుడు. ఆది మధ్యాంత రహితుడు ః వేదములు తమ బుద్ధినే శంకించి యీ [క్రింద జెప్పిన విధముగ శ్రీరాముని గూర్చి గానము జేసినవి.__. (ముందు దోవికో అన్వయము) చౌ! బిను వద చల౪ సునళ బిను కానా ।

శర బీను కరమ కరళ బిధి నానా ॥

ఆనన రహిత సకల రస భోగి |

విను బానీ బకతా బడ జోగి 1 6070

శివపార్వతుల సంవాదము 299 చౌ! తన విను పరస నయన విను దేఖా |

[గహళః (ఘాన విను వాస అ సేషా ॥

అసి సబ థాం ఆలౌకిక కరనీ |

మహిమా జాసు జాఇఖ నహి6 బరనీ ॥ (74

కా॥ అతడు పాదములు లేకయే నశచును. చెవులు లేకయే వినును. చేతులు లేకమే నర కార్యములు చేయను. జిహ్వా బేఠకయే రుచిచూచును, వాణీ లేకయే మంచి యోగ్యమైన వక్తయగుచున్నాడు.

శరీరము లేకయే స్పర్శ చేయును. నయనములు లేకయే వీక్షించును. నాసిక లేకయే పరిమళము నాఘాణించును, ఆ (దహ యొక్క వైచ్మితి సర్వ విధముల నలౌకికమైనది, ఆతని మహిమ అన్న తరమా |

వి స్థావరజంగమాత్మకమగు నమన్నపపంచము పరమాత్మకు దేహముగ చెప్పబడినది. ఈ సమస్త (బ్రహ్మాండము భగవంతునిదే,. పంచీకృత పంచభూతాత్మకమగు సమస్త స్థూల్మపపంచము (విరాట్‌ తత్త వము) అత్మయొక్క (పరమాత్మ యొక్క న్థూలదేహముగా ఉన్నది. పంచీకృత పంచభూతాత్మకమగు హిరణ్యగర్భత త్త్వము (సమష్టి [పాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయకోశములు) పర మాత్మయొక్క సూక్ష్మదేహముగా చెప్పబడినది* అవ్యాకృతము పర మాత్మ యొక్క కారణదేహముగా ఉన్నది

ఈ దోహా యందు కవీశ్వరుడైన త్రీ తులసీదాసు విరాట్‌ స్వరూపమును గూర్చి విపులీకరించినాడు. దో॥ జేహి ఇమి గావహి( జేద బుధ జాహి ధరహి6 ముని ధ్యాన!

సోఇఖ దసరథ సుత భగత హిత కోసలపతి భగవాన ॥ 6/౧

శా; ఈ ఏధముగ నెవనిని 'వేదనులు, వండితులు వర్జన సల్బుచుందురో యెవనిని మునులు నిరంతరము ధ్యాసము జేయు చుందురో వాడే దళరథ నంద నుడు. భక్తులకు పొళము. జేకూర్చెడి వాడు. ఆయోధ్యాధిపతియైన భగవాను డైన ్రీరామచంగ్యదుడు ॥ హా

3800 ్రీరామచరిత మానసము చౌ! కాసీ- మరత జంతు అవలోకే | జాసు నామ బల కర*ఉం. బిసోకి ॥ సోఇ 1పభు మోర చరాచర స్వామీ | రఘుబర సబ ఉర అంతరజామీ ॥ 676 శా॥ ఓ పార్వతీ, ఎవని నామ బలమున పుణ్యమే తమైన కాళియందు మరణించినవారు రామ మంకోపదిష్ణులై శోకరహితులై ముక్కులగుచున్నారో అతడే నా (నళభువైన రఘు(శేస్టుడైన (శ్రీరామచం[దుడు. జడచజేశనములకు స్వామి. సర్వుల హృదయాంతరాళముల నెటిగినవాడు. సర్వవ్యాపకుడు. చౌ! బిబసహు. జాసు నామ నర కహహీ6 జనమ అనేక రచిత అఫఘ దహహీ. ॥ సాదర నుమిరన జే నర కరహీ: | భవ వారిధి గోపద ఇవ తరహీ. ॥ న! తా॥ ఇచ్చా రహితులై, వివకులై నను (భీరాము నామస్మరణ మాతమున, వారు జన్మాంతర పావములను సహితము భస్మీభూత మొనర్భు కొనిన వారలైై యనంతఠ సంసార సాగరమును సహితము గోష్పాద మాత పరిమాణంబుగల దానివిగా జేసి యతి సులభముగా తరింతురు. (దుస్తరమైన భవసొగరమును పర్మిశమ లేకయే డాజదరని భావము) చౌ! రామ సో పరమాతమా భవానీ । తహ6 [భమ అబిహిత తవ బానీ ॥ అస సంసయ అనత ఉర మాహీ.6 | గ్యాన బిరాగ సకల గున జాహీ( ॥ 678 కా॥ ఓ భవానీ అ పరమాత్ముడే (శ్రీరామచం[దుడు.. ఆతని యందు [భమవళమున నీవ చెప్పిన నూట లత్యంథము అనుచితములు. ఈ (వకొర మైన నంళయములకు మనంబున చోటిచ్చుటచే మానవులు జ్ఞానవైరాగ్యాది రవపొతు లగుచున్నారు. సద్దుణములన్నియు వారిని వీడుచున్నవి. అజ్ఞానము [సబలుచున్నది.

శవ-పార్వతుల సంవాదము శ్రి! వి సంశయములకు చోటీయక మనోవాక్కాయ కర్మముల ద్వారా భగవంతుని సేవింపుమనుచున్నాడు మహేశ్వరుడు, భగవ త్పాదసేవ అవశ్యము కర్తవ్యమని యిందు నొక్కి వక్కాణింపబడినది. పరమేశ్వరుడు పార్వతికి జ్ఞానబోధ జేయుచున్నాడనగా అది శక్తియైన జగజ్జననియైన పార్వతికి నిగూఢమైన వేదాంత తత్త్వములు తెలియవనిగాదు. లోకహితార్థము అమె యడిగిన (పళ్నకు సాక్షాత్తు శంకరుడే మనకు పరోక్షముగా జ్ఞానబోధ నల్పుచున్నాడు. చౌ! సుని సివకే భమ భంజన బచనా !.

• మిటి గై సబ కుతరక కై రచనా 4 భఇ రఘుపతి పద (పీతి (పతీతీ | చారున అసంభావనా వబీకీ ॥ 879 తా॥ అజ్ఞాన హరణమైన శంకరుని వాణి వినినంతవే పార్వతికి సంశయ ములు తీరెను, ఆంత (శ్రీరామ చరణ కమలనులపై (పేమ, భక్తి విళ్వాన ములు పెంపొందెను. దారుణమైన సంభవా౭ సంభవము లామెను పీడసాగెను. దో॥ వని వుని [ప్రభు పద కమల గహి జోరి పంకరుహ షాని! బోలీం గిరిజా బచన బర మనహం! (పేమ రన సాని ॥ 6600 తా॥ పునః పునః శ్రీ శంకర పొదారవిందములను బట్టుకొని కనుల సదృశ కరయుగమును జోడించి పొర్వతి - (సేమరనముట్టేనడ మృదు మధుర మనోహర వచనముల నిట్లనెను. (ముందు దోహాకో అన్నయము) చౌ! ససికర సమ సుని గిరా తుమ్హారీ | మిటా మోహ సరదాత్తప భార్‌ ॥ తున్లు కృపాల సబు సంసఉ హరేఊ | రామస్వరూప జాని మోహి పరేఊ ॥ (091

801 (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ చందకిరణములు శరదృతువు నందు కలిగెడి యెండ తాపమును బోగొట్టి చల్లదనము. నిచ్చును. చం(దకిరణ సదృశమైన మీ శీతల వాణీ విన్నంతనే శరదృతువునందలి యెండ వేడిమికో సమానమైన నా యజ్ఞానము నన్ను బాసినదిం ఓ కృపాకరా, మీరు నా సకలసంశయములను హరింపజేసితిరి. ఇస్పుడు (శ్రీరామచందు)ని యథార్థ స్వరూపము నాకు గో చరించుచున్నది, చౌకి నాథ కృపాం అబ గయజ బిషాదా ॥ సుఖీ భయజం (పభు చరన (పసాదా ॥ అబ మోహి ఆపని కింకరి జానీ । జదపి సహజ జడ నారి అయానీ 8 66ఓ శా ఓ నాథా, మీ కృపవలన నా విషాదము దూరమగుచున్నది, మీ యన్ముగహము. వలన విప్పుడు నాకు సుఖకాంతులు లభించినవి. మీ చరణ కమల సందర్శన భాగ్యముబే నా కన్నియు సమకూరినవి. స్రీలు సహజముగా జ్ఞానహీనలు, మూర్జురాయ్యడు గదా: ఐనను మీరు సన్ను తమ దాసీగా భావించి._(ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌకి (పథమ జో మైం పూఛా సో ఇ కహహూ | జౌంమో పర [1ససన్న (ప్రభు అహహూ ॥ రామ [(బహ్మ చిన్మయ అబినాసి | సర్బ రహిత సబ ఉర పుర బాసి % 688 శా॥ ఓ (పభూ, ఇష్టుడు మీరు నాయందు (పనన్ను లైతిరి, నేను మిమ్ము ముందడిగిన (పళ్న కిస్పుడు సమాధాన మొసగుడు. ఆ (శ్రీరామచంద్రుడు “ పర్మబిహ; చిన్మయుడు, అవినాశి సర్వసంగరహితుడు, సర్వుల మనోమందిర మున నివాసము జేయువాడు ' _ఇది సత్యమేనా ?

ఆనకార కారణనులు $08 అవతార కారణములు చౌక నాథ ధరే నరతను కేహి హేతూ | మోహి సమురూఇఖ కహహు బృషకేతూ ॥1 ఉమా బచన సుని పరమ బినీతా ॥ రామ కథా పర (పీతి పునీఠా ॥ 684 తా నాథా సృషకేతూ, (శ్రీరాము డేల మానవానళారమెత్సెను ? దానిని గూర్చి నాకు సవిస్తరముగ నెటిగింపుడు.. అని పార్వతి నుడివిన మృదుమధుర వినయవచనముల నాలకించి సరమేశ్వరుడు సంతుష్టినొందెను. శ్రీరామ కథయందు ఆమెకు గలిగిన భక్తి (శద్ధలను సరికించి.. (ముందు దోహాకోఅన్వయము) వి శ్రీ త్యాగ్యబహ్మ *ఎవరికై అవతారమెత్తితివో ఇవుడైన దెలుపవయ్యా ' అని శ్రీరామచందదుని క్రి ర్తన రూపమున అవతార కారణమును గూర్చి అడిగెను, దో! హియం హరషీ కామారి తబ సంకర సహజ సుజాన | బహు బిధి ఉముహి [పసంసి వుని బోలే కృపానిధాన 10805 తా। మన్మథునకు ళత్రువై న, శంకరుడు సహజముగ చతురమైన మనంబున మిగుల నానందించి, పార్వతిని ఐహువిధములుగ (వశంసించి మరల నిట నియె: (ముందు దోహాతో అన్వయము) సో! సును సుభ కథా భవానీ రామచరితమానస బిమల । కహా భుసుండి ఐథాని సునా బిహగ నాయక గరుడ॥ 686 తాః ఓ భవానీ, నిర్మల రామచరితమానసమనెడి మంగళకరమైన కథను వినును. ఈ మానసమును కాకభుసుండి విస్తార ముగా పక్షిరాజైన గరుత్మంళునికి చెప్పెను.

క్రీగికి (శ్రీరామచరిత మానసము సపో॥ సో సంబాద ఉదార జేహి వీధి భా ఆగేం కహబ | సునహు రామ అవతార చరిత సరమ సుందర అనఘ॥॥687 తా॥ ఆ (శేష్టసంవాద మేవిధముగ జరిగెనో దానిని గూర్చి వివరింతును. ఇప్పుడు నీవు (శ్రీరామచం(దుని ఆవకారములగూర్చి సమస్తపాపములసు హరింన జేయు పరమవవిిత కథల నాలకింపుము. సో॥శ హరి గున నామ అపార కథా రూవ అగనిత అమిత । మై6 నిజ మతి అనుసార కహఉ( ఉమా సాదర సునహు॥688 కా॥ (శ్రీహరి గుణములు నామములు కథలు రూపము లనంతములు, అపారములు, అగణితములు, కొని గిరిజా నేనునా బుద్ధ్యనుసారముగా జఇస్పె దను. సీ వాదరపూర్వకముగ దీనిని వినుము. చౌ! సును గిరిజా హరిచరత సుహాఏ | బిపుల విసద నిగమాగమ గాఏ ॥ హరి అవతార హేతు దేహి హోఈ । ఇదమిత్ధ్థం కహి జాఇఖఇన సోఈ ॥ 688 కాజు ఓ గిరిజా, వేదకాస్త్రనులు శ్రీహరియొక్కం సుందర విశద నిద్యల చర్మిక్రమును గానము చేసినవి, హరి అవతారవిధానమును జెప్ప సాధ్యమా! (శ్రీహరి మానవావళారమెత్తుట 'కెన్నియో కారణములు గలవు. వాటీ నెలుంగుటకు సాధ్యము గాచు, చౌ॥శ రాను అఆతర్క్యు బుద్ధి మన వానీ | మత హమార అస సునహి సయానీ ॥ తదపి సంత ముని వేద పుఠానా । జస కభు కహహి6 న్వమతి అనుమానా 690 తా। ఓ బుద్ధిమతీ, శద్ధగా వినుము. నా యభ్మిపాయము మాతమిదియే. = బద్ధ, మనస్సు, వాణిచే. ్రీరామునిగోర్చి తర్కంచుట సొధ్యముగాని వని. ఐనను నజ్జనులు, మునులు, వేదపురాణములు వాని బుద్ధ్యనుసారముగా గొనము చేసినవి.

అవళారకారణములు 805 చౌకి తస మై. సుముఖి సునావఉి( తోహీ |

సముయి కరళ జస కారన మోహీ ॥

జబ జబ హోఇ ధరమ తై హానీ |

బాఢహి. అసుర అధమ అఖభిమానీ ॥ 691

తా[॥ ఓ సుముఖీ, నాకు తెలిసిన రామానతారకొరణనులు నీ కెజిగించె దను. ధర్మమున కెన్సుడు నానికలుగునో అపుడు సీచుల్లై న రాజసు లుదృవిం చెదరు. చౌ! కర అనీలతి జా నహి బరనీ

సిదహి విస ధేను నుర ధరనీ

తబ తబ (పభు ధరి బిబిధ సరీరా 1

హరహిం కృపొనిధి సజ్జన పీరా ॥ 69

తాః అట్లు అన్యాయము, అ్మకనుము ,స్రబలినప్పుడు గోవులకు, [బాహ్మ ణులక్కు దేపతలకు కష్టములు సంభవించినపుడును భూభారమెక్కు వై నప్పుడును కృషపానిధియైన భగవానుడు దివ్యశరీరమును దాల్చి సజ్జనులకు గలిగిన కష్టములను బాపును, దో॥ అసుర మారి థాపహి( సురన్హ్మ రాఖహిం నిజ (శతి సేతు!

జగ బిస్తారహి6 బిసద జన రామ జన్మ కర హేతు ॥ 698

శా (శ్రీరామచం్య్యదు డసురులను జంపి దేవతలను కాపాడును ; వేనముల మర్యాదను నిలబెట్టును; జగక్తునందు తన నిర్మలయళముసు వ్యాపింపదేయును, (శ్రీరామచం(దుని యవతారకారణను లివియే ; వాటిని వివరింతును, శద్ధగా వినుము, చా! సోఇ జస గాణ భగత భవతరహీ( |

కృపాసింధు జన హిత తను ధరహీ. ॥

రాము జనమ కే హేతు అనేకా।

పరమ బిచి[త ఏక తే( ఏకా & (94

శ్రీరాను 20

808 (శ్రీరామచరిత మానసము

తా। శ్రీరామయశమును పాడ్తిపాడి భక్తజనులు భవసాగరమును తరించె దరు, కరుణాసము[దుడై న భగవానుడు భక్తుల హీతార్థ మనేకావళారము లెత్తును. (శ్రీరామ జన్మమునకు కారణము లనేకమ్నులు గలవు, అవి ఒకదానికం టి నింకొ కటి మించినవై విచ్శితముగ నుండును, చౌక్‌ జనమ ఏక.దుఇ కహఉం బథానీ |

సావధాన సును సుమతి భవానీ ॥

ద్వారపాల హరి క్ర [సయ దోజః |

జయ అరు విజయ జాన సబ కోఊ_॥ 6005

తా ఓ బుద్ధిమతియైన భవానీ, నేను విష్టవపతరించుట కొకటిరండు జన్మ ముల కారణములు న్యూతము విస్తారముగా, జెప్పెదను, వినుము, శ్రీహరికి జయ విజయులను ద్వారపాలకు లుండిరి. ఇది అందరికి దెలిసిన విషయమే:

జయవిజయులు

వీరు వైకుంఠమునందు ద్వారపాలకులు. ఒకసారి సనకాది మునీంద్రులు శ్రీ హరిసందర్శనార్థ మేతెందిరి. ద్వారపాలకులైన జయవిజయులు వారి నడ్డగించి వారితో వాదించిరి. అంత మునీంద్రు లాాగహపూరీతులై రాక్షసులుగండని వారిని శపించిరి. ఆజయ విజయులే సత్యయుగములో హిరణ్యాక్షుడు, హిరణ్యకళివుడు; (లేతా యుగములో రావణ కుంభకర్ణులు; ద్వాపర యుగములో శిశుపాల దంతవక్తులు, బగవాన్సుడు వరాహ నరసింహ ఫామకృష్ణావతారము అత్తి తన ద్వారపాలకుల నుద్ధరించెను. చౌ! బిప శాప తేం దూనజ, కాఈ |

తామస అసుర దేహ తిన్హ .పాఈ ॥

కనక కసిపు అరు హాటకలోచన

జగత బిదిత సురవతి మద మోచన ॥ 696

జయవిజయులు 0?

తాః జయవిజయు లిరువురును (అన్నదమ్ములు ననకాదిమునుల ళాస ముజే తామసశరీరమును పొందిరి, అనగా రాజ్షనులై రి, వారే హిరణ్యాతుడు - హిరణ్యకశిపుడు. వారు దేసలోకమునకు బోయి ఇం[దాదులను జయించి జగత్తు నందు సాటిలేనివారని _ప్రథ్యాతిగాంచిరి,

వి జయవిజయులను ద్వారపాలకులు దితిగర్భమున హ్‌ిర ణ్యాక్ష _- హిరణ్యకళివులను నామములతో జన్మించిరి. వీరిరువురును బలవంతులు. చౌ॥ బిజఈ సమర బీర బిఖ్యాతా ॥

ధరి బరాహ బవు ఏక నిపాతా కి

హోఇ నరహరి దూసర పుని మారా ॥

జన (పహ్ల్హాద సుజస బిస్తారా ॥1 697

తా! పారణ్యాక - హిరణ్యకళశిపులు న్యువసిద్దులైన యుద్ధవీరులు, వారిలో హిరణ్యాకుని థిగవానుడైన విష్ణువు వరాహావకతారమెత్తి సంహరించెను. నరసిం హావకార మెత్తి విస్ణుపు హిరణ్యకళిపుని హతమార్చెను. ళఈన భక్తుడైన ప్లా దుని యశమును వ్యాప్పిబీ'సెను,

వి వరాహుడు.పొరణ్యాక్తుడు : జయవిజయులను ద్వార పాలకులు, దితివు తులు. ఒకసారి (హ్‌ ప్రార్ధించగా విష్ణుభగవానుడు వరాహావతారమెత్తి జలములో మునిగియున్న భూమినుద్ధరించుటకు బోయెను, భగవానుడు తిరిగివచ్చుచుండగా మార్గమున హిరణ్యాక్లు డగపడెను. వరాహోవతారమున నున్న భగవానుడు హిరణ్యాక్తుని వధించెను,

హిరణ్యకళిపుడు-నరహరిః ఎవ్వరివలనను మరణము సంబీవింప కుండునట్లు అమరుడగునట్లును - వరమును (బసాదింపుమని హిరణ్య కళిపుడు (బహ్మను వేడియుండెను. జన్మమెత్తిన వాడెన్నంటికిని అమ రుడుకాడు, ఇంకొక వరమును "వేడుమని (బహ పలికెను. అంతహిర ణ్యకళిపుడు రాతియందుగాని పగటియందుగాని, భూమ్యాకాశము

808 శ్రీరామచరిత మాననము లందుగాన్సి మనుష్యునివలనగాన్సి మృగమువలనగాని, దేవతలవలన గాని, రాక్షసులవలనగాని, సృష్టిలోని యే జీవివలన కూడ తనకు మర అము కలుగకుండునట్లు వరమును [బసాదింపు మనెను. | బహ్మవరము నొసగెను. ఈ ప్రకారము వరమును బొంది దేవతల కమితమైన దుఃఖము కలుగజేయుచు హిరణ్యకళివుడు తుదకు తన వ్యుతుడైన (పహ్హాదుని హింసింపసాగెను. భగవానుడు శ్రీహరి యెక్కడనున్నాడో చూపుము, లేకపోయినచో నిన్నుజంపెద ననెను. అంత భగవానుడు నరసింహావతారమున హీరణ్యకళివుని జంపి (పహ్హాదుని రక్షించెను, దో॥ భయే నిసాచర జాఇ తేఇ మహావీర బలవాన |

కుంభ కరన రావన సుభట సుర బిజఈ జగ జాన ॥ 698

తా; వారిరుపురును అట్లు శ్రీహరిచే జంపబడి మరుజన్మమున దేపషతలను జయించువారలై న రావణ, కుంభకర్ణులుగ జన్మించిరి. రావణ, కుంభకర్ణులు దిల వంతులని సమస్త జగత్తునకు విదిత మే 1 చౌ! ముకుత న భఏ హతే భగవానా |

తీని జనమ ద్విజ బచన [పవానా ॥

ఏక వార తిన్హ కే హిత లాగి ।

ధరే సరీర భగత అనురాగి ॥ 699

తా, భగపంళతునిచేత సంహరింపబడినను, హిరణ్యాతుడు..పారణ్యకళిపుడు ముక్షి నొందలేదు. ఏలన సనకాదినమునులు వారికి బెట్టిన శాపమువలన వారు ముక్తి బౌందలేదు.. వారు రాక్షసులుగ మూడుజన్మము లెత్తి శ్రీహరిచే సంహ రింపబడి తరువాత ముక్తి నొందెదరని మునులు వారిని శపించియుండిరి. కనుక వారిని తరింపజేయుటకు ఒకసారి విష్ణ్రభగవాను డవతార మెత్తెను. చౌ! ఠస్యప అదిత తహా6 పితు మాతా |

దశరథ కౌసల్యా బిఖ్యాతా ॥॥

ఏక కలప ఏహి విధి అవతారా |

చరిత పబ్మిత కివీ సంసారా ॥ 700

జయవిజయులు 809

శా; ముందుజన్మమున అదితి.కళ్యపులుగా జన్మించినవారలే మరజన్మ మున శ్రీరాముని మాతాపితలై కౌనల్యా దశరథుల నామమున న్య్మువసిద్దులై 8, ఒక కల్పములో శ్రీమహావిష్ణు వీ (పకారముగ నపతరించి (ప్రపంచమున పవ్మిత లీల లను గావించెను.

వి అదితి_కళ్యపుడు : దక్ష ప్రజాపతి వ్యుతిక పేరు అదితి. ఈమె (ప్రజాపతియెైన కశ్యపుని పత్ని. ఇరువురును ఘోరమైన తప మొనరించిరి. అ తపమునకుమెచ్చి భగవానుడు వారికి సాక్షాత్కరించి వర మడుగు డనెను- వారిరువురును చేతులు జోడించి ' నీవంటి పుత్రుని మాకు (పసాదింపు' మని-వేడుకొనిరి. భగవానుడు *'ఏవమస్తు' అని నుడివి (లేతాయుగమున మాప్పుతుడ నయ్యెదనని చెప్పుచు అంతర్జానమాయెను. (శేతాయుగములో అదితి కౌసల్యగా, కశ్యవుడు దశరథుడుగా జన్మించిరి. ఇంతకుముందు వామనుడు వీరికే జన్మించి యుండెను. చౌ! ఏక కలప సుర దేఖి దుఖారే 1

సమర జలంధర సన సబ హారే ॥

సంభు కీన్హ సం[గామ అపారా |

దనుజ మహాబల మరళఇ న మారా ః 701

తా॥ ఒక కల్చ్పములో 'దేవతలందలును జలంధరుడను దైత్యునికో టోరి యుదములో నపజయమును పొందిన కారణమున దుఃథితుల్లై యుండుట జూచి శంకరుడు జలంధరునితో ఘోరయుడ్ధ మొనర్చెను; కాని మహాబలవంతుడై న జలంధరుడు మరణించలేదు చౌ! పరమ సతీ అసురాధిప నారీ |

తేహిం బల తాహి న జితహి6 పురారి 1 702

తా; జలంధరు డెందులకు మరణించలేదనగా. జలంధరుని సతి మహా పత్మివత. కనుక తిపురాసురుని నాశనముచేసిన శివుడుగూడ జలంధరుని జయింప లేకపోయెను.

810 శ్రీరామచరిత మాననను దో॥! ఛల కరి టానేట తాసు (ఐత [ప్రభు నురశారజ కేన్హ | జబ తేహి6 జానేజ మరము తబ శావ కోన కరి దీన్ల॥ 7/8 తాః అప్పుడు థ్రీహతి జలంధరు నెటులై నను రూపుమావవలెనని పట్టు వెను. చేసకార్యార్థమై సరనసొధ్విలైైన జలంధరుని సతియగు 'శ్రీతులసిచేయ వ్రతమును భంగము జేయనెంపను. అమె (వతమును భంగమువేసి డేవఠల కార్యమును నవలముజేసెను, అ [వశమునకు భంగము నాటి ల్రీనదని కనుగొని, (శ్రీ శులసి య్యాగహము బూని భగవానుడైన శ్రీహరిని శపించెను, చౌక్‌ తాసు శాన సార దీన్హ [వమానా । కొతుకనిధి కపాల భగవానా 4 తపో జలంధర రావన భయ4&ా ; రన పహూకి రామ వరమ పద దయతఊఈ ॥ 704 తా; సమన్త్శ లీలావిలాసుడై న శ్రీహరి శ్రీతులసి యొసగిన కాపమును స్వీళరించెను. కృషాకరుద్డై న భగవానుని లీల యళ్యాశ్చర్యకరము గదా! ఈ ఆలంధరుడే యింకొక కల్బములో రానణు డయ్యెను, ఆ రావణుని (భ్రీరానుచం ఓీదుడు యుద్దములో జంపి మోకము నొసంగెను, ” చౌ! ఏక జననము కర కారన ఏఫహా । జేహి లగి రామ ధరీ నరదేహా ॥ (పడి అనకొార కథా [వభ వేరీ । సును ముని బరనీ చబిన్హ ఘనేరీ ॥ [05 శా ఇదీ భగవానుడై న విష్ణుదేవుడు జన్మించుట కొక కారణము. ఈ కారణమునలన ్రీరామచంగదుడు మానవుడుగా జన్మించెను. ఓ భరద్వాజమువీ, వినుము. భగవాసునియొక్క (స్రత్యేకొవతారకథను కవులు పెక్కు విధములుగా వరి చిచియున్నారు, చౌ! నారద శాన దీన్హ ఏశ బారా । కలప ఏళ తేహి లగి ఆవతారా ॥ గిరిజా చకిత భఈం సుని భానీ ; నారద బిస్టు భగత వుని గ్యానీ | 06

జయవిజయులు 911 తా; ఒకసారి నారదమునీర్మదుడు ్రీమవావిష్ణువునకు శాపసమొస గను దానీపలన నింకొకకల్చ్పమునందు భగవానుడు మరల- నవ కారమెత్తై ను. ఈ మాట విన్న పొర్వతి విస్మితురాలై యిట్లనెను; ,ఆ నారదుడు జ్ఞాని మరియు విష్ణుభక్తుడు గదాః నారదుడెట్లు: భగహసునీకి..శాప మొసగను?

వి "నారదుడు పరమజ్ఞాని, విష్ణుభక్తుడు. నారద మునీం[దుడు తన జీవితవృత్తాంతమును "నీవిధముగ -వ్యాసునకు తెలియజేసెను సారెదముసీం[ద్రుడు :-

• పూర్వ జన్మమున నేను దాసీ ప్యుకుడను, నా జనని చాతు ర్మాస్యమునః బుషులకు సేవలొనర్చు చ్రుండెడిది. నేనునా జనని స్తాంగత్యమున .భగవత్కుథలను విను. చుంట్టినిి ఉప వాసములు చేయు చుంటిని. నే నైదు సంవత్సరముల బాలుడుగానుండినపుడు పాము కరచి నాతలి మరణించెను. తరువాత పొమాలయమున కేగితిని, అట ఛ్యాన “సిమగ్నుడనై తిని. ఒకసారి భగవద్దర్శనము'నాకు కలిగెను. తరువాత చీకట్లు (గమ్మెను. అంత అకాశవాణీ ఆ రోబోవు జన్మమున నా దర్శనము నీకు లభించునని పలి'కెను- నేను మురణమునశ్షై వేచి ముంటిని. తుదకది సంభవించినధి:* మరణించిన" తరువాత మరీచి తదితరులతో బాటు నా యుత్పత్ని (బహ్మవలన కలిగినది. అప్పటి నుండి శ్రీహరి నామసంకీర్తనము జేయుచున్నాను. కనుక వ్యాస మహర్షీ సీవు కూడ భగవల్లీలలను వర్షింపుము. "సఏికు శాంతి లభీంప గలదు. ఇంత వలకు నీవు "కేవలము స్టానపధానమైన (బహ్మ స్యూతములు) కర్మ్యహథానమైన _. (మహాభారతమ్సు - (గ్రంథములను రచిచితివి. చిడదానందమయుడైన శ్రీకృష్ణునిలీలలను వర్షింపలేదు. కనుక భాగవతమను భక్షిపధానమైన దివ్యాగంథమును రచింపుమువొ

నారదుని ఆదేశానుసారము వ్యాసుడు భాగవతమును రచించెను

కి! (శ్రీరామచరిళక మాననము చౌ! కారన కవన శాప ముని దీన్హా |

కా అపరాధ రమాపతి కీన్హా గ

యహ [(ససంగ మోహి కహహు పురారీ |

ముని మన మోహ అచరజ భారీ ॥ 707

తా॥ ముని భగవానువికి శాపమెందుల కొసగెను? లక్షీ పతియైన విష్ణభగ వానుడు నారదమునీం్యదున 'కేమి యసకార మొనర్చెను ?

పురార్కీ ఆ కథను నాకు విపులీకరింపుడు. విశిష్ణజ్ఞాన సంపన్నుడైన నారద మునీర్మదున కజ్ఞానమావరించుటయా ? ఎంత ఆశ్చర్యకరమైన విషయము ॥ దో॥ బోలే విహసి మహేస తబ గ్యానీ మూఢ న కో |

జేహి జస రఘుపతి కరహి( జబ సో తస తేహి ఛన హోళ ॥

08

శా॥ అని పర్వతరాజకుమారియైన పార్వతీదేవి యడుగగా మహాదేవుడు దరహానవదనుక్తై యిట్ల నెను:

“ గిరిజా, జ్ఞానులై నను, మూర్జులైనను సే (శీరఘునాథు డాక్షణమున నెట్లా డించునో అట్లాడవలసిందే 1" (ఎంతటిజ్హానులై నను ఒకొక్తప్పుడు మాయకులో

గ! రె జా బడెదరని యర్థము,] థి

సోకి కహఉం రామ గున గాథ భరద్వాజ సాదర సునహు |

భవ భంజన రఘునాథ భజు తులసీ తజి మాన మద॥ 708

తా యాజ్జనల్క్య్యమహాముని భరద్యాజమునికో నిట్లు నచించుచున్నాడు. “ఓ భరద్వాజా, నేను శ్రీరామచందుని సుగుణసంపదను గురించిన కథనుచెప్పె దను, (శద్ధగా నాలకింపుము, "

మదమాత్సర్యములను త్యజించి, భనభంజసుడై న శ్రీరాముని భజింపు మని (్రీతులపీదాను వచించుచున్నాడు.

నారదున శహంకార మానరించుట ర! నారదున కహంకార మావరించుట మాయా వభావము

చౌ॥! హిమగిరి గుహో ఏక అతి పావని |

బహ సమీప సురసరి సుహావని ।|

అ[శమ పరమ పునీత సుహావా |

దేఖి దేవరిషి మన అతి భావా ॥ 710

తా॥ హిమాలయపర్వతమునం దొక పవ్మితమైన గుహ కలదు. దానికి సమీవమున గంగానది (పవహించుచుండెను. ఆ పరమపవితఈమైన సుందర్శాశమ మును జూచినకోడనే నారదు డమికానందము నొందెను, చౌ! నిరఖి సైల సరి బిపిన బిభాగా |

భయజ రమాపతి పద అనురాగా ॥

సుమిరత హరిహి శాప గతి బాధీ |

సహజ బిమల మన లాగి సమారీ ॥ 711

శా॥ పర్వతములు, నదులు, వనములు, నుందరారణ్య (సదేశములను జూచిన నారదునకు లక్ష్మీకాంతుడై న (శ్రీమన్నారాయణుని చరణ కమలముల పై భక్తి గలిగెను. థగవద్ధ్యానమునందు అతడు నిమగ్నుడాయెను, మునుపు దళత్నో (వజావతి, నారదునకు. పెట్టిన శాసమువలన నారదు డొక్కచోట స్థిరముగ నుండలేక పోవుచుండెను. ఇప్పుడు మ్యాతము శ్రీహరి కటాక్షముచే, నారదుడు సుందర నదీ (ప్రాంతమందు (వత్యేక వాకఠాసరణమున శాంతచిత్తుడై స్టిరుడా యెను. సహజముగా నిర్మలుడు గాన నారదుడు తపస్పమాధిలో నుండిపోయెను.

వి సృష్ట్యారంభమునకు ముందు (బహ్మ దక్ష (సజూపతిని తన కుడిచేతి [వేలితో నుత్చన్న మొనరించెను- రెండున్నర గడియల కన్న ఎక్కువకాల మొకచోట నుండజాలవని దక్ష్మప్రజాపతి నారదు నకు శాప మొసగెను, శాషగస్తుడైినందువలననే నారదమునీందుడు హరినామ సంకీర్తనము జేయుచు నొకచోట నుండక సంచరించు చుండుట,

శ్రి14 శ్రీరామచరిక -చూనసము చౌ॥ ముని గతి దేఖి సురిస జీరానా |

కామహి బోలి కే సనమానా ॥

సహిత సహాయ జాహు మమ హేతూ ॥।

చలేజ హరషి హియ. జలచరకేతూ ॥ గని

తా। నారదమునీంద్రుని తపస్సు, దేవతల రాజైన యిం దునకు ఆందోళన శలిగించెను, (తిలోక సంచారియగు నారదు డట్లు ఏకాంత స్థలమున. తపమాచ రించుట జూచి ఇందుడు భయము జెందెను. నారదుని తసమేవిధముగ నైనను భంగపరువవలయునన్న దృఢసంకల్పము గలవాడై , ఇందుడు మన్మథుని సగౌ రపముగ నాహ్వానించి సత్కరించెను, మరియు నిట్లనెను. ౪చున్మథా, నీవు సీ పుష్పబాణములు ధరించి యింకను వలయు సహాయసంపత్తిగొని నారదుని తసమును భంగపరచుము, *

ఇంద్రుని మాటల నాలకించి [వసన్నచిత్తు డై. మీనధ్వజము. నిడుకొని మన్మథుడు నారదుని కడ'శే గెను, చౌ! సునాసీర మన మహు అసి [తాసా |

చహత దేవరిషి మమ పుర బాసా ॥

జే కామీ లోలుప జగ మాహీం |

కుటిల- కాళ ఇవ సబహి డేరాహీం ॥ 719

తా శన పరమైన యమరావతిని బొందగోరి నారదుడు తపమాచరించు చున్నాడన్న శంక ఇం్యదునకు గలిగినది. దేవసార్వభౌముతములో. నున్నను సొ సర్ధపరుడై , విచకణాజ్ఞానము లేక మన్మథుని తపోభంగమునతై. నియమించిను.

అటులే జగత్తునందు కామాంధులు, ఫరమలోభులు గలరు. వారు దుష్టుల్లై కొళులపలె నందరిని భయపెట్టుదురు, దో॥[ సూఖ హాడ లై భాగ సఠ, స్వాన నిరఖి మృగరాజ |

ఛీని లే జని జాని జడ, తిమి సురపతిహి న లాజ ॥ 714

నారదున కహంకార- మావరించుట 816

కా; ఒకసారి తెలివి లేని శనకము- మృగరాజైన సింహమును జూచి యెండిపోయిన ఎముకముక్కును నోట్‌ళో గరచుకొని'తీసికొ నిపోయెనట్‌ 1 "ఆ యెముకముక్కమ "సింహము లాగుకొనునేమో యని భయపడి యట్లుచేసినది.

నూర్థ శునకముపలె ఇంద్రుడు గూడ -' న్నా రాజ్యమును నారదుడపహర్సిం చును " అని తలచెను, అట్లు తలచుటాతనీకి సిగ్గుకాదేమో ః చౌ॥ తేహి ఆ్యశమహిం మదన జబ గయఊ |

నిజ మాయా. బసంత నిరమయతా 4

కుసుమిత బవిబిధ విీటప- బహురంగా ।

కూజహి6 కోకిల గుంజహిం,భృంగా [0

తా॥ మన్మథుడు నారదమునీం[దు డుండినయాశ్రమమునకు -బోయెనో లేదో మరుక్షణముననే పనంతర్తువు నుళ్చన్నము జేసెను. వృక్షముల్లవై రళ రకములైన రంగురంగుల పుష్పములను వికసింపజే సెను, _.అచ్చట కోయిలలు మధురగానము జేయుచుండెను, తుమ్మెదలు. యుంక్షారములు జేయుచుండెను, అట్లు సర్వత [పాంతమంతయ నుద్యాసపనముగ మారిపోయెను, చా! చలీ సుహావని (తివీధ బయారి |

శాను. కృసాను బథావనిహారీ ॥

రంఖాదిక సురనారి నీనా |

సకల అసమసర కలా (పవీనా (| 716

తా కామాగ్ని నుత్పన్నము జేయు నటువంటి (శివిధములై న శేచల మంద-సుగంధ నూరుతములు వీవసాగెను. నవయుపళులైన రంభాది దేవాంగ నలెల్ల రును కొమకళయందు నిపుణాతి నిపుణలు, చా॥ కరహి( గాన బహు తాన'తరంగా |

బహుబీిధి [కీడహి. పాని పతంగా ॥

దేలి సహాయ మదన హరషానా |

కేన్హేసి పుని [ప్రపంచ బిధి నానా.॥ 7

818 (శ్రీరామచరిత మానసము శా॥ అప్సరసలు గీత, వాద్య మృదంగ కాళాది ధ్వనులతో గానముజేయ దొడగిరి, పూల బంతుల నిడుకొని, రతరకములైన యాటలనాడిరి, నొట్యము జేసిరి. తనకు సహాయ కారిణులుగా వచ్చిన దేవాంగనలను వారి నాట్య భంగి మనసు జూచి కార్యము సిద్ధించినళ్లు భావించి మన్మథుడు సంకోషించెను. అవి ఆపేవియు నారదుని కదలించలేకపోయినవి. మన్మథుడు మరల నానా [పకారము ఖైన మాయాజాలమును సన్నెను. చౌ! కామకలా కళు ముగిహి న బ్యాపీ ॥ నిజ భయం డరేఉ మనోభవ పాపీ ॥ సీమ కి చాయ్‌ సకఇ కోజ తాసూ | బడ రఖవార రమాపతి జాసూ 718 తాః కాని ఆ కామకళలేవియు నారద ముసీం[దుని చలింపజేయ జాలక పోయినవి. అప్పుడు పరమ పాపాత్ముడైన మన్మథుడు నారదమునీంగదుని శాప మునకు గురి కావలసి వచ్చునేమోయని భయసడెను కాని, లక్ష్మీపతియైన ఛ్రీవిష్ణువు మన్మథునికి రక్షకుడుగా నుండెను, కనుక నే హానియు జరుగలేదు. దో॥ సహిత సహాయ సభీత అతి మాని హారి మన మైన | గహేసి జాళ మునిచరన తబ కహి సుఠి ఆరత వైన॥ గక కా॥ మన్మథుడు పరిజన సమేతముగా మిగుల భయము జెంది మనంబున దాని నొక యోటమిగా భావించి, యతి దీననచనములబ ల్కుచు మునీంద్రుని పదములను బట్టుకొ నెను, చౌగ భయజ న నాఠరద మన కఛురోషా | కహి ([పియ బచన కామ పరితోషా నాఇ చరన సిరు ఆయసు పాఈ | గయ4ఉ మదన తబ సహిత సహాఈ ॥ గ రాళ్లొ తా। నారదు డేమాత్ర మ్యాగహము నొందలేదు. అతి [పఫియ వచన ములకో మన్మథు నోదార్బెను. అప్పుడు మన్మథుడు ముసీర్మదునకు (బణమిల్లి, తన పరిజనముకో బాటు వెనుకకు మటజలెను.

నారదున కహాంకార మావరించుట శ్ర17 చౌశి మునీ సుసీలతా ఆవని కఠనీ । నురవతి సభా జాఖ సబ బరనీ & సుని సబకేం మన అచరజు ఆవా | మునిహి [పసంసి హరిహి సిరు నావా ॥ 7౬1 తా; మన్మథుడు ఇందసభకుబోయి. నారదమునీందుని సౌశీల్యమును గూర్చిచెప్పి, తాను తపమును భంగసణచుటకు చేసినయత్నమును దెల్పి సభాసదుల నాశ ర్య చకితులను గావించెను, నారదమునీంద్రుని బహువిధములుగా ప్ర శంసించుచు (శ్రీహరికి (పణమిళ్లైను. చౌ! తబ నారద గవనే సివ పొహీ6 | జితా కామ అహమితి మన మాహీ6 ॥ నూర చరిత సంకరహి సునావీ |; అత్మిపియ జాని మహీస సిఖావఏ ॥ 72 తాః అఖండ తపస్సంపన్నుడై, నారదమునీందుడు [వథమమున నీశ్వ రుని దర్శించుటక్సై క్రై లానమునకుబోయెను. మన్మథుని జయించినాననెడి యహంకార మధికముగా నారదు నావరించి యుండెను ఈశ్వరుని దర్శించి, మన్మథు డే విధముగ తపోళంగ మొనరించినదియు | జెప్పెను, మహాదేవుడు నారదు నత్యంళ్నప్రీతి పాతునిగా భావించి యీ విధముగ సలహాఇచ్చెను. చా! బార బార బినవఉం ముని తోహీ | జిమి యహ కథా నునాయహు మోహీ ॥ తమి జని హరిహి సునాబహు కబహూ. | చలేహు6 (ప్రసంగ దురాఏహు తబహూ. ॥ (4! తా॥ ఓ మునీశ్వరా, నేను మాటినూటికి నిన్నర్థించి చెప్పిన నా మాటను నిరాకరింసకును. ఇప్పుడు నీవు నాకు వినిపించిన మన్మథగాథ (శ్రీహరికిమా తము చెస్సకుము. ఒక వేళ ఈ (ప్రసక్తి పచ్చినను సరే యీ విషయమును స్యూతము తెల్చకును.

818 ్రీరామచరిత మానసము దో॥ సంభు దీన్హ ఉపదేస హిత నహి నారదహి సోహాన | భరద్వాజ కౌతుక సునహు హరి ఇచ్చా బలవాన ॥ గత తా॥ ఈశ్వరుడు చేసిన హితటోధ నారదున కెంతమ్మాకము రుచింపలేదు. ఓ భరద్వాజా, మరల "నారదునకు జరిగిన విధివై వరీత్యమును గూర్చివినుము. హరియిచ్చ బలపత్తరమైనది గదా. చౌ॥! రామ కిన చాహహి( సో౪ హోఈ । కరై అన్యథా అస నహి కోఈ ॥ సంభు బచన ముని మన నహి ఛాఏ , తబ బిరంచి కే లోక సిధాఏ ॥। 725 తా। (శ్రీరామచం[దు డేమిచేయ సంకల్పించునో యది జరిగియే తీరును. దానికి విరుద్ధముగ నెన్వరును నడచుకొనలేరు. శివుని హితబోధ రుచింపనందున నారదముసీం్టదుడు క్రై లాసమునుండి (బహ్హలోకమునకు బోయెను. చౌ! ఏక బార కరతల బర బీనా । గావత హరి గున గాన (ప్రబీనా ॥ ఛీరసింధు గవనే మునినాథా | జహ6 బస శ్రీనివాస (శుతిమాధా | 726 కా॥ ఒకసారి గానవిద్యయందు నిప్పణుడై స నారదమునీం్యదుడు సుందర మైన ఏపీణను చేతగైకొని, హరినామ సంకీ రృనము జేయుచు క్షీరసాగరము నకు బోయెను. ఆ సమయమున వేదాంతత త్త్వము మూ శ్రిభవించిన శ్రీనివాసుడు...శ్రీమ న్నారాయణుడు "శేష తల్పమున బరుండి యుండెను. చౌ! హరషీ మిలే ఉఠి రమానికేతా | _బై ఠీ ఆసన రిషిహి సమేతా ॥ బోలే విహసి చరాచర. రాయా । బహుతే దినన కీన్హి ముని దాయా ॥| 7౬2

నారదున కహంకార-మావరించుట 816

కా; నారదుని గాంచినంతనే 'లమ్మీపతి లేచి. యమికానందముకో ముని కెదురేగి సత్కురించి యుచితాసనము పై గూర్చుండ -బెన్టైను. * బుషితో పాటు తాను నొక యాసనముపై గూర్చుండి, చరాచరమునకు (పభువైన శ్రీహరి దర హాసనదనముతో నిట్లనియె

“ముసీళ్వరా, నీవు బఐహుకాలమున కిచటి కే తెంచితివి. ౫ చౌ! కామ చరిత నారద సబ భాషే ॥

" జద్యపి [సథమ బరజి సివం రాఖే ॥

అతి (ప్రచండ రఘుపతి కై మాయా |

జేహి న మోహ అనకో జగ జాయా 728

కా॥ అని విష్ణుదేవుండనిన విని నారద మునీంద్రుడు హర్షి చి మన్మ థుడు ఈన తపమును భంగ వజచిన విధానమును గూర్చి, విస్తారముగ శ్రీహరికి జెప్పెను. "మన్మథ చర్మితమును విష్ణభగవానునికి న్యూతము చెన్నకుము ” అన్న శంకరుని హిళోష్త లను గూడ మజిచి, నారదు డహంకారపూరితుడై, తన గొప్పతనమును గూర్చి తానే (వళంసించుకొనెను.

ఇది ్రీరఘునాథుని మాయగాక యిం'కేమన వచ్చును? శ్రీరామచం। దుడు కల్చించు మాయ చాల బలవత్తరమైనది, (వబలమైనది. అమాయకు లోఐడని వారీ [పపంచములో నెవరున్నారు?

వి ఎంతటి తపన్సంపన్నులైనను కాలకర్మవశమున శ్రీహరి మాయక్షు వళీభూతు లగుచుందురని శ్రీవారు వచించిరి. “లోకవత్తు లీలాతై వల్యం” “| కీడావాస్త వఖిలం జగత్‌ * “ఈశ రస్సర్వభూతానాం హృద్దేశేఒర్దున తిస్టత్కి (భామయన్‌ సర్వభూతాని యంతారూఢాన మాయయా? అను [శుతిస్మృతుల భావములిందు గోచరమగుచున్నమి: దో॥ రూఖ బదన కరి బచన మృదు బోలే శ్రీభగవాన ।

తుమ్హరే సుమిరన కే(మిటహి. మోహ మాఠ.మద వూన1౧9

820 శ్రీరామచరిత మానసము శా॥ నారదుని వలుకులను విని విష్ణుదేపుడు నృుదుమధురముగ నిట్ల నెను- మునీళ్వర్కా నిన్ను స్మరణ చేపిన మా(తమున, నితరులకు గలిగిన కౌమ, [కోధ, 'మోహ్మ మద, మాత్సర్యములు పటాపంచలగును. చౌ॥ సును ముని మోహ హోళఇ మన తాకే( | గ్యాన బిరాగ హృదయ నహి జాకేం॥ (బహ్మచరజ [బత రత మతిధీరా | తుమ్లుహి కి కరణ మనోభవ పీరా 10 తాః మునీం[దా, మోహమునకు వశీభూతుడై సవాని హృదయమున జ్ఞాన, వై రాగ్యములకు కాపుండునా? సీవు ద్రహృచర్య్యవత తత్చరుడవు. న పంతుడపు, మన్మథుడు విలాస పురుషుడు, అఅండతేజస్సంవన్నుడవైన నిన్ను మన్మథుడు జయింప గలుగునా ః చౌ! నారద కహేఉ సహిత అభిమానా | కృపా తుష్ణూరి సకల భగవానా కరునానిధి మున దిఖ బిచారీ | ఉర అంకురేఉ గరబ తరు ఖారి గ్ర శా॥ అని శ్రీమన్నారాయణు డనిన విని, నారదు డహంకార పూరితుడ్డై యిట్ల నెను... విష్ణభగవానుడా, ఇదంతయు సీ కృపయే. లేకున్న శృంగారమున కాట పట్టయిన మన్మథుని జయంచుట శక్యమౌా? అనిన విని విష్ణభగవానుడు మసంబునం దీ విధముగ తలపో'సెను. * వీని మనస్సున గర్వమను భూరి వృక్షాంకురము మొలకెత్తినది. (ముందు దోహాకో అన్వయము) చా॥ బవేగిసొో మై డారిహఉి. ఉఖారీ | పన హమార సేవక హీితకారీ ॥ ముని కర హిత మమ కౌతుక హోఈ । అవసి ఉపాయ కరవి మై6 సోఈ॥ 722

నారదున కహంకార మావరించుట శ్రి!

తా॥ వృక్షమును వేరుతో పెకలించు చందంబున నారదుని ఆజ్ఞానమునం తయు నిర్మూలము జేసెదను. భక్తులను కాపాడుట నా కర్తవ్యము గదాః నారదున కహంకారము లొలగు నుపాయము నివ్పుడే చేసెదను. ఆది మునీం్యదు నకు గూడ (శ్రేయోదాయకమే,. నేవిట్లు చేయట నలన నారదునకు జ్ఞాన ముత న్నమగును. నాకు [కీడ లభించును.”

వి భగవానుడు విలాసార్థము [(వపంచమును (క్రీడావస్తువుగా సృష్టించు కొనినాడు* బొమ్మలాటలోని బొమ్మల కదలికలన్నియు స్యూతధారుని ఇష్టానుసారము వానికి వినోదమును, ఉత్సాహమును కలిగించు చుండును. అటులనే మన జీవితరూపమైన జగన్నాటకము జగన్నాటక స్మూతధారుడైన శ్రీహరికి ఇష్ట్రపాయమై వినోదమునే కలిగించు చుండునన్న భావము ఇందు స్ఫురింపజేయుచున్నారు శ్రీ తులసీదాసస్వామి. “పశుపతీ! శంకరా ! సమస్త (పపంచమును (క్రీడావస్తువుగా సృజించు కొనుచున్నావు * శ్రీడార్థం సృజసి పపంచమఖిలం"* అన్న థ్రీ శంకరాచార్య సూక్తి యిట అను సంధేయము. చౌ! తబ నారద హరి పద సిర నాఈ |

చలే హృదయ అహమితి అధికాఈ ॥

శ్రీపతి నిజ మాయా తబ [పేరీ |

సునహు కఠిన కరనీ తేహి శకేరీ 8

తా; అట్టితటి నారదుడు (శ్రీమన్నారాయణుని పాదపద్మములకు సమస్థ్మరించి వెడలెను. లక్ష్మీపతియు భగవానుడ్తైన శ్రీహరి నూయా (సభావమువలన_ నార దున కహాంకారము సెంపొందెను, అప్పుడు నారదునకు గలిగిన యిగుమలను గూర్చి వినుడని గశ్రీతులసీదాసు మనల నాదేశించుచున్నాడు.

శ్రీరామ ఏ]

822 శ్రీరామచరిత మానసము విశ్వమోహినీ స్వయంవరము

దో॥ బిరచే*ఉ మగ మహు€ నగర తేహి6 సత జోజన బిస్తార |

శ్రీనివాసవుర కే. అధిక రచనా బిబిధ (ప్రకార ॥ 7బ్రి4

తా। (శ్రీహరి తనమాయవే గొన్పనగరమును నిర్మాణము గావించెను. ఆ నగరము శతయోజన విస్తారమైనది. అ నగరము చితవిచ్శితములై న యలం కొరములకో గూడి శ్రీనివాసుని వైకుంఠమున కన్న సుందరాతి సుందరమై యొప్పారుచుండెను, చౌ! బసహి( నగర సుందర నర నారి ।

జను బహు మనసిజ రతి తనుధారీ ॥

తేహిం పుర బసళ సీలనిధి రాజా |

అగనిత హయ గయ సేన సమాజా ॥ 75

తా; ఆ వైభవో'పేతమైన నగరములో నివసించు యుపతీ యువకు లక్యంత సుందరులు, వారిని తిలకించిన రతీ మన్మథులే మానవ రూపములలో నున్నారేమో యన్న భాంతి కలుగక మానదు,

అ శ్రీహరి (పేరిత దివ్య నగరమును శీలనిధియను (ప్రతిభావంతుడు పరిపాలించుచుండెను. ఆ రాజు సకల సంపదలళో తులతూగుచుండెను. అతనికి ఆసంఖ్యాకములై న రథ, గజ, తురగములు, కొల్బలముండెను. చౌక సత సురీస సమ బిభవ బిలాసా ।

రూప తేజ బల సీతి నివాసా ॥

బిస్వమోహనీ తాసు కుమారీ |

శ్రీ బిమోహ జిసు రూపు నిహారీ ॥ 7%

త్రా॥ అతవ్రి వైభవము, విలాసము ఇందునికో సమానమైనది. అంతళు మించి రూపతేజో పరాక్రమవంతుడు. సీతికి ఆటపట్టియిన వాడు. అతని కత్యంత రూపపతి విశ్వమోహినియన్న నామధేయము గల ప్కుతిక యుండెను.

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము క్‌2$ి

అమె సౌందర్యమును గాంచినచో. లక్ష్మీ దేవియే. మోహించును.. అతి శయ రూపలావణ్యములకో విరాజిల్లుచుండినది విశ్వ మోపాొని, చొ! పోఇ హరి మాయా సబ గున థానీ |

సోభా తాసు కి జాఇ బభానీ ॥

కరణ స్వయంబర న్రో నృపబాలా 8

ఆఏీ తహ6 అగనిత మహిపాలా ॥ శ

కా శ్రీహరిమాయచే నుత్నన్నమైన విశ్వ మోహిని సడ్గుజరాశి. ఆ రూస లావణ్యములను వర్ణింప ఈతఈరమాః ఆ రాజకుమారి స్వయంపరమున తన కను రూపుడగు పరు నెన్నుకొనుట కియ్యకొనగా రూపతేజోవంతులై న రాజకుమారు శెందరో యచటి కేతెంచిరి. చా॥ ముని కౌతుకి నగర తేహింగయఊ |

పురబాసిన్హ సబ పూభత భయ4ఉ (1

సుని సబ చరిత భూపగ్భహణ ఆవ ।

కరి పూజా నృప ముని ఖైఠాఏ ॥ శం

తా॥ పరిహాస పూరితుడైన నారదముసీంద్దు డానగరములోనికి జొచ్చెను. నగరనివాసుల నా నగర విశేషములను గూర్చి యడిగెను. వారు విశ్వమోపిాని స్వయంవరమ్ము ఇత్యాది విషయములను గూర్చి నారదునకు జెప్పిరి. అన్ని విష యములను సమగ్రముగా దెలిసికొన్నవాడై నారదుడు రాజభవనమునకు విచ్చేసెను. రాజు మునిని సత్కరించి యుచితాసన మొసగెను. దో॥ అని దేఖాఈ నారదహి భూపతి రాజకుమారి ।

కహహు నాథ గున దోష సబ ఏహి కే హృదయం బిచారి॥

788

కా॥ తదుపరి సద్దుణరాశమైన విశ్వమోహినిని విలుచుకానిపచ్చి నారదు నకు నమస్కరింపజేసి యిట్ల నెను. * ఓ ముసీంద్నా మీకు బాగుగా నాలోచించి యీ కన్యక యొక్క గుణదోషములను జెప్పుడు."

824 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ॥ దేఖి రూప ముని బిరతి బిస్సారీ

బడీ బార లగి రహే నిహారీ ॥

లచ్చన తాను బిలోకి భులానే ।

హృదయం హరష నహిం (వగట బథానే ॥ 70

తాః ఆ రాజకుమారి సౌందర్యమును గాంచినఠోడనే మునీందుడు తన వైరాగ్యమును మరచిను. బహుకాల మామెముఖపర్చస్సును తిలకించుచు ముగ్ధుడా యెసు. తన్ను తానే మరచిపోయెను. ఆనంద పరపళుడై ఆ రాజకువూరి సోయ గముసు నునంబున [పశంసించెను. కాని ఆ శుభ లక్షణములను బాహ్యుముగ (పకటింపడాయెను, చౌ! జో ఏహి బరఖ అమర సోఇ హోఈ |

సమరభూమి తేహి జీత న కోఈ ॥

సేవహిం సకల చరాచర తాహీ |;

బర౪ సీలనిధి కన్యా జాహీ ॥ గ్హ]

శాః కాని ఆమె రూపలావణ్యాతి శయములను గూర్చి మనంబున నిట్లు తలపోసెను-* ఈమె నెవడు పరిణయ మాడునో వా డమరుడగును. రణరంగము నందు వాని నెప్వరును జయింపలేరు.. ఇది నిశ్చయము. ఈ శీలనిధి ప్య్రతిక మైన విశ్వమోహిని నెవ్వడు వివాహమాడునో వానికి చరాచర (పాణులన్నియు సేవచేయును. * చౌ! అచ్చన సబ బిచారి ఉర రాఖీ |

కఛుక బనాఇ భూప సన భాష్షి ॥

సుతా సులచ్చన కహి నృప పాహీం |

నారద చలే సోచ మన మాహీ6॥ 742

కతా॥ ఇట్లు సర్వలక్షణములను తన మనంబున చితించుకొనెను. రాజుతో మొతము రాజకుమారి సర వరితీణసంపన్నయని యొక్క మాటలో జెప్పి నార దుడు సత్వరముగ వెడలిపోయెను. అచ్చటి నుండి వెడలెనే కాని ఆతని మనస్సు సరిపరివిధముల పోయెను. చింతా్యాకాంతుడై యిట్లు తలపోయసొ గను. (ముందు దోహాతో అన్వయము)

విశ్వ మోహినీ స్వయంవరము త2ిర్‌ చౌ! కరాం జాళ సోళ జకన బిచారీ

జేహి [పకార మోహి బరై కుమారీ

జప తప కభు న హోళఇ తేహి కాలా!

పౌ విధి మిలఖ కవన బిధి బాలా ॥ 78

తా। “నేనిప్పుడే పోయి ఆకన్యక నన్ను పరించు నుపాయమేదైన జేసె దను. ఈ సమయమున జప, తపములకో నిమిత్త మెంత నూ కములేదు.

శీ విధాతా, నాకా కన్య యే విధముగ లభించును? (మందు దోహాతో అన్వయము దో॥ ఏహి అవసర చాహిఅ పరమ సోఖా రూప బిసాల |

జో బిలోకి ర్‌మ్లొ కుఅంరి తబ మేలై జయమాల ॥! 74

తా; ఈసమయమున సుందరరూప మత్యంతావళ్యకముగదాః రాజకుమారి నన్ను జూచి, నొ యందు మోహపరపశయై జయమాలను (పుష్పమాల వేయ నటునంటి సుందర రూప మిష్పు డత్యంతావళ్యకము. చా॥ హరి సన మాగౌ6 సుందరతాఈ |

హో ఇహి గహరు అతి థాఈ ॥

మోరే హిత హరి సమ నహింకోఊ ॥

ఏహి అవసర సహాయ సోొఇ హోజూ | 745

తా; కనుక నన్ను సౌందర్యవంతునిగ జేయమని భగపంతుని పార్ధిం ఇజదను ఈ స్ధితి యందు సుందరరూస మళత్యుంతాపళశ్యకము గాన భగవానుని దరిజేరి ఆయన నర్ధ్థించుట కించుకొలన్యమగునేమో! నాకు హితము చేకూర్చు వాడు శ్రీహరి యొక్క-జే గనుక ఆతడే నాకు సహాయకారి యగుగాక, చా॥ బహు బిధి వినయ కిన్హ తేహికాలా ।

[సగబేఉ (ప్రభు కౌతుకి కృపాలా 1

(ప్రభు బిలోకి ముని నయన జుడానే 1

హోఇహి కాజు హిఏ6 హరషానే ॥ 7

826 (శ్రీరామచరిత మానసము

తా। ఇష్టార్థమును బడయుటక్షై నారదముసీండదుడు శ్రీహరిని పెక్కు భంగుల ప్రార్థించెను. అప్పుడు లీలామయుడు కృపాసాగరుడై న శ్రీమన్నా రాయణుడు (ప్రత్యక్ష మాయెను. కనువిందొనర్చు ఆ దివ్యమంగళస్వరూపమును గాంచినంతనే నారదుని నయనారవిందములు చందనము నళె అతిశీతలము లాయను.

అష్టార్థపిద్ధి యగునన్న గట్టి నమ్మక మతని నావరింపగా నారదు డొనంద పరపశుడాయెను, చౌ; అతి ఆరతి కహి కథా సునాళఈ |

కరహు కృపా కరి హోహు సహాఈ ॥

ఆపన రూప దేహు (పభుమోహి |

అన భాంతి నహి పావౌం ఓహీ ॥ శత?

తా॥ నారదుడార్తుడై జరిగిన సృత్తాంతమంతయు శ్రీహరికి వినయముకో విన్నవించుకొని తన యభిలాష నెర వేర్చునుని వేడుచు శ్రీహరి నిట్లు సాహాయ్య మర్టించెను *ఓ [పళూ: దీనవత్సలా 1 నీ సుందరరూపమును నా కొసగుము, సుందరరూసము లేనిదే రాజకన్యమైన విశ్వమోహినిని పొందుట దుర్లభము. (ముందు దోహాళో అన్వయము) చౌ జేహి వీధి నాథ హోఇ హిత మోరా ।

కరహు సో బీగి దాస మైంతోరా ॥

నిజ మాయా బల దేఖి బీసాలా |

హియ హంఫి బోలే దినదయాలా ॥ 8

తా; అట్లుగాకున్న నాకేది హితమని సీకు దోచునో అట్లొనర్పుము. నేను నీ దాసుడను ” అని యతి గీనముగా (బార్జించెను, నారచుని [పవర్త్హన కణమునం దీ విధముగ మారుట తన మాయా (ఫభావమని తలచినవాడై దీనదయాళుదై న (శ్రీమన్నారాయణుడు మనంబున ముసిముసి నగవులు నవ్వుచు నిట్లనియె _

(ముందు దోవాతో అన్వయము)

విశ్వమోహిసీ స్వయంవరము త్ర దో॥ జేహి బిధి హోఇహి పరమ హిత నారద సునహు తుమ్టూర | సోఖ హమ కరబ న అన కళు బచన న మృషా హమార॥ రి తా॥ “నారదా, నీకేది పరమహిళమో దానిని గూర్చి చెప్పుము, అవళ్య మొనరింతును. నేను సత్య[వతుడను కాన నా నచనము లెన్నటికి నన్ఫృతములు కానేరవు. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ కుపథ మాగ రుజ బ్యాకుల రోగి | టైద న దేళ* సునహు ముని జోగి 8 ఏహి బిధి హిత తుమ్హూర మైం ఠఈయటఊ | కహి అస అంతరహిత (ప్రభు భయఊ ॥ 0 శా॥ ఓ నారదముసీంధధ్రా, (శద్ధతో నాలకింపుము. వ్యాధద్మిగస్తుడై (ప్రబల రోగముచేత పీడింపబడి వ్యాకులతనొందిన రోగి అవథ్యముచేయ నిచ్చగించినను వైద్యుడు దానిని నిరాకరించును. సీ శేది హితమో దానిని దృఢముగా నిశ్చయిం చితి” నని నుడువుచు (శ్రీమన్నారాయణు డంతర్జాన మాయెను. వి *ఏపహి బిధి పాత తుమ్హార మైంఠయ ఊ” అనగా * ప్రద్రి హితమో, దానిని నేను నిశ్చయించితిని ౫. ఆ మాటలో తపో నిమగ్నుడ వైన నీకి అల్పమైన కోర్కెతగదని శ్రీహరి నారదుని హెచ్చరించు చున్నాడు. భగవానుడు. భక్తుని హితము గోరి అఖండమైన జ్ఞాన మొనగినను వైద్యుని సలహా పాటింపక అపథ్యము జేయు రోగి చందంబున తాత్కాలికముగ పతనము జొందుట కద్దన్న యొక మహత్తర భావమును కవి యిందు వ్యక్తృపరచినాడు. చౌ! మాయా బిబస భఏ ముని మూఢా । సమురు నహి6 హరి గిరా నిగూథా ॥ గవనే తురత తహా6 రిషిరాఈ | జహా స్వయంబర భూమి బనాఈ ॥ ర!

926 (శ్రీరామచరిత మానసము

కా॥ భగవానుని మాయకు వశీభూతుడె న కారణమున నారదుడు మూఢు డాయెను, భగవానుని స్పష్టవాణినిగూడ దెలిసికొన లేకపోయెను. బుషివర్యుడై న నారదుడు స్వయంపత మేర్చాటయిన స్థానమునకు వెడలిపోయెను.

వి శ్రీహరి మాయ బలవత్తరమైనది. మాయాతీతుడు కావలయు నన్న శ్రీహరి కృప కలుగవలయును, ఈ భావమునే శ్రీ తులసీదాసు “వినయ ష్మతికి యను [గంథమున విశదముగ నిట్టు వ్యక్తపరచినారు.

*' మాధవ! అసి తున్లూరి యహ మాయా

కరి ఉపాయ పచి మరియ, తరియ నహి,

జబ లగి కరహు న దాయా మాధవ

సునియ, గునియ, సముయముయ, సమురూయియ,

దసా హృదయ నహి అవై

జేహ్‌ అనుభవ బిను మోహజనిత భవ

దారుణ బిపతి నతావై మాధవ ”

“మాధవా! నీమాయ (పబలమైనది. దానిని దాటుటకు ఎన్ని ప్రయత్నములు చేసినను నీ దయలేకపోయినచో. నిరుపయోగ మగును. ఎంత వినినను, విచారించినను, తెలినికొన్నను, ఇతరులకు తెలియ జేసినను నీ యీ మాయయొక్క యథార్ల రహస్యమును దెలిసికొనలేక పోయినచో వాస్తవిక రహస్యమును 'దెలిసికొన లేము. వాస్తవిక రహస్యము నుపలబ్ధి పొందనిచో ఈ మోహ జనితమైన జగత్తు మహః విపత్తులతో గూడి దుఃఖభాజనము గావించుచునే యుండును,

“మాయా బిబస భయే ముని మూఢ”

అని శ్రీ తులసీదాసు ఈ చౌపాయి (శ్లోకము) యందు జెప్పి నారు. అహంకార పూరితుడై శ్రీహరి మాయస్రే లోపడిన కారణమున నారదుడు మూఢుడాయెొను. ఎంతటి యోగీంద్రులు గాని మాయకు

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము 820 వళీభూతులగుదురేని వారి జపతపోనుస్టానము లెల్ల ను బూడిదలో పోసిన పన్నీరగును. కనుక మాయ యెంత. బలవత్తరమైనదో దానిని దాటుటకు శ్రీహరి దయ యెంత ముఖ్యమో, శ్రీ తులసీదాసు అత్యంతవిపులముగ చిన్నకథలలో జెప్పుచు వాస్తవిక సత్యములను నిరూపించినారు. చౌ! నిజ నిజ ఆసన వైరీ రాజా ।

బహు బనావ కరి సహిత సమాజా ॥

ముని మన హరష రూప అతి మోరేం |

మోహి తజి ఆనహి బరిహింన భోరే( ॥ గణి

చా॥ ఆ స్వయంవరమునకు 'దేళ దేశములనుండి రాజులు విచ్చేసియుండిరి. పరివారసహితముగ వారు తమకొసగదిడిన యున్నతాసనములపై ఆసీనులైరి. శ్రీహరి కటాక్షమువలన తన సౌందర్య మతిశయించెనని తలచి నారదముసీం [దుడు తనలో కానే మురిసిపోవుచుండెను. వివాహకాంక్ష (సబలినందున తన్ను దప్ప రాజకన్యమైన విశ్వమోహిని ఇంకెవరిని వరింపదన్న దృొాథనిశ్చయము కలవా డాయెసు. చౌ! ముని హిత కారన కృపానిధానా |

ద్‌న్హ కురూప న జాఇ బఖభానా |

సో చర్మిత లఖి శాహు(నపాొవా।

నారద బాని సబహి6 సిర నావా ॥ 708

తా॥ కృపాసాగరుడై న శ్రీహరి మునిహితమును గోరియే కురూప మొస గను. దానిని వర్మింప సాధ్యము కొదు. కాని, దీనిని గురించి యెవ్వరికిని దెలియదు. అందరును నారదుడనియ్‌ భావించి (పణమిళ్లిరి, ఏలన బాహ్యరూప మున నారదుడుగానే కనపడు చుండెను. దో॥ రహే తవిందుఇ రుద గన కే జానహి6 సబ బేఉ |

బిపవేష దేఖత ఫిరహి( పరమ కౌతుకీ తేజ ॥ 4

880 (శ్రీరామచరిత మానసము తా అచ్చటికి ఇరువురు శవగణములు | బాహ్మణవేషధారులై వచ్చియుం

డిరి. ఈ భీదము వారికి దెలిపియుండెను. (బాహ్మణ వేషములో, జరుగటోవు

లీలావిశేషములను జూచుచు తిరుగుచుండిరి. వారు విలాసవంతులై అనందముగ

నుండిరి,

చౌ॥ జేహి సమాజ వై ఠే ముని జాఈ |

హృదయ రూప అహమితి అధికాఈ ॥

తహ (6 వైఠే మహేస గన దోఊ ।

బ్మిప్రబేష గతి లఖఇ న కోట % (05

లౌ॥ అత్యంత సౌందర్యను గలదన్న యహంకార మావరింపగా నొర దుడు శివగణములు గూర్చున్న పంక్షియం దాసీనుడాయెను, (బాహ్మణ వేషధారు లైన శిసగణముల నెలరు (దాహ్మణులుగ భావించిరి.

క్‌. చౌశకే కరహి. కూటి నారదహి సునాఈ |

నీకి దీన్ది హరి సుందరతాఈ 1

రిరుహి రాజకుఅం౦ ఛబి దేఖీ |

ఇన్హహి బరిహి హరి జాని బిసేషీ ॥ 6

తా; ఆ శిపగణములు నారదునికి వినుపించు నట్టీ విధముగ వ్యంగ్యపచ నములను పరస్పరము చెప్పుకొసుచుండిరి.

“భగవంతుదు వీనికి మంచిరూపమునే (పసాదించినాడు. వీని రూపమును జూచినచో రాజకుమారి నిజముగా (పేమానురక్త యగును. వానరమనుకొని ముఖ్యమైన పద్ధతిలోనే వీనిని వరించును సుమా 1” చౌ! మునిహి మోహ మన హాథ పఠాఏం ,

హంయసహిం సంభు గన అతి సచు పాఏం ॥

జదపి సునహి6 అటపటి బానీ |

సమురు న పర బుద్ధి (భమ సానీ ॥ 707

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము 831

తా నారదమునీం(దునకు మోహమాపరించినది గనుక, వాని మనస్స్ను మాయకు వశీభూత మైనది. శివగణములు నారదుని పెక్టుభంగుల పరిహసించుచునే యుందీరి; అట్టున్నను వారాడుకొను వ్యంగ్యవచనములను వినుచునే యుండెను. ముసీండదుడు సరిగా అర్థము చేసికొనబేక, అని [పళంసావచనములుగానే భావిం చెను, (అజ్ఞాన మావరించినపుడు ఎంతటి వివేకపంతుడై నను విచక్షణాజ్ఞానమును కోల్చోవును గదాః ఆ స్టితియే థ్రీహరి మాయా్యవభావముపలన నారదునకు గలిగినది) చౌ! కాహుంన లథా సో చరిత బిసేషీ |

సో సరూప నృవకన్యా దేఖా ॥

మర్కట బదన భయంకర దేహీ ।

దేఖత హృదయ [కోధథఖా తేహి ॥ 758

తా కేవలము రాజకన్యకు దప్ప ఈ విశేషచరిత్రను గూర్చి యెవ్వరికిని శెలియదాయెను. వానరముఖముకోను భయంకర శరీరముఠోనున్న విచిితమైన నొారదునిరూపమును గాంచిన రాజపుుతికమయైన విశ్వమోహిని హృదయమున [కోధ ముత్చన్న మాయెను, దో॥ సఖీ సంగ ఖై కుఅంరి తబ చలి జను రాజమరాల ।

దేఖత ఫిరణ మహీప సబ కర సరోజ జయమాల 8! ౧9

తొ। రాజకుమారియైన విశ్వమోహిని సర్వాభరణభూషిత యై, సఖలను వెంటనిడుకొని స్వయంపర మండపమునకు బోవుచున్నప్పుడు రాజహంసి విహరించుచున్నదా యనునట్లుండెను. ఆమె కరకమలములలో జయమాలనిడికొని స్వయంవరమునకు విచ్చేసిన రాజులను పరిశీలించుచు బోయెను. చా॥ జేహిదిసి వైకే నారద ఫవ్లూలీ |

నో దిసి తేహిం న బిలోకి భూలీ 1

పుని వుని ముని ఉకసహి.( అకులాహీ

దేథి దసా హర గన ముసుశాహీ6 ॥ 780

882 (్రీరామచరిత మానసము తా। నొరదుడు రూపగర్వముతో రీవిగా ఆసీనుడై యుండెను. విశ్వ మోహిని నారదునివై పు పొరపాటుననై నను జూడలేదు. నారదుడి: తన్ను పరించు నేమో యన్న (భమగే మాటిమాటికిని ముని వేళ్ళమీద నిలబిదుచు, ఆతపడు చుండెను. నారదుని దశనుగాంచి శివగణములు తమలోళతాము నవ్వుకొనిరి. చౌ! ధరి నృపతను తహం గయజి కృపాలా | కుఅంరి హరిషి మేలేజ జయమాలా ॥ దులహిని లై గే లచ్భినివాసా । నృవసమాజ సబ భయజ నిరాసా 8 గ. తా; కరుణాకరుడైన విష్ణుభగవానుడు రాజరూసమును ధరించి యచటి 'కేతెంచెను. రాజకుమారి శ్రీహరిని గాంచినంఠ నే సంతసిల్లి జయమాలను (శ్రీహరి కంఠమున నలంకరించెను. శ్రీనివాసుడు పెండ్లి కుమార్తెయైన విశ్వ మోహినిని ఠన వెంట దీసికొనిపోయెను, వారి న్యిష్క్రమణము తర్వాత స్వయంపరమునకు విచ్చే సిన తదితర రాజులందరు నిరాశాపూరితులై రి. చౌ! ముని అతి వికల మోహంయమతి నారీ । మని గిరి గఈ ఛూటి జను గాఈ6 ॥ తఈబ హర గన బోలే ముసుకాఈ । నిజ ముఖ ముకుర బిలోకహు జాఈ ॥॥ 762 ళా॥ మోహవశమున ముసీం్మదుని బుద్ధి కూడ [భమించెను. రాజకుమారి శ్రహరిని వెంబడించుటను జూచిన ముని చాల వికలు డాయెను. పొదిగిన మణీ పట్టును వీడి (కిందకుజారిన చందంబున ఆ మునీంద్రుని స్టితి శోచసనీయ మయ్యెను. ముసీందుడిటుపంటి దీసస్టితియందు ఖిన్నవదనుడ్పై యుం౩ శివగణములు ముసిముసినగపులకో నిట్లు పరిహసింప దొడగిరి, “*దర్చణమునందు సీ ముఖమును జూచుకొనుము,.” చౌ! అసకహి దోజ భాగే భయం భారీ 1 బదన దీఖ ముని బారి నిహారి ॥ జేషు బిలోకి [కోధ అతి బాఢా | తిన్హహి సరాప దీన్హ అతి గాథా ॥ 768

విశ్వమోపొనీ స్వయంవరము శ్రి తా॥ అట్లు చెప్సుచు నిరువుదును భయకంపితులై పరుగిడిరి,. నారదుడు కొంతదూరముపోయి జలాశయమునందు తన ముఖమును జూచుకొనెను. తన్ను తాను జూచుకొన్న తరువాత నింకను (కోధ మధికనూయెను. నారదుడు ళినగణ ముల కిట్లు కఠోరమైన శాపమిడెను. (ముందు దోహికో అన్వయము) దో హోహు నిసాచర జాఇ తుము కపటీ పాపీ దో | హంసేహు హమహి సో లేవు ఫల బహురి హంసేహు ముని కోట 8 704 తా మీరిరువురును కపటాత్ములు, దుష్కర్మయుతులు గనుక రాక్షసుల జన్మింపురు. సన్ను పరిహసించినందులకు తగిన ఫలమును పౌొందుడు, దీనిపలన నికమీదట ఏ మునిని పరిహసింపగూడదన్న యొకానొక చక్కని గుణపారము మీరు నేదృకొందుడ గాక చా॥ పని జల దీఖ రూప నిజ పావా! తదపి హృదయ. సంతోషన అవా ॥! ఫరకత అధర కోప మన మాహీ6 | సపది చలే కమలాపతి పాహీ6 ॥ 785 తా; ముసీం్యదుడు మరల తనరూపమును జలాశయనున జూచుకొనెను, క్షణములో నతనికి తన నిజరూపము వచ్చెను. కాని అందులకు నాతదుడెంత మ్మాతము నంతసింపలేదు, [కోధా వేశ ముట్టిపడ, నారదుడు కమలాధిపతియైన (శ్రీమన్నారాయణుని దరిజేరెను. చాక దేహ4ఉం శాప కి మరివాఉం జాఈ | జగత మోరి ఉపహాన కరాఈ ॥ వీచహి. పంథ మిలే దనుజారి । సంగ రమా సోఇ రాజకుమారి 788 తా। మార్గమధ్యమున ముసీంథదు డిట్లు తలంచెను. అ నేను భగవానునకు శావమొసగినచో నన్ను బహుశః [పాణములకో నుండసీయడేమో ; అట్లు జేయ

కికిశ (భీరామచరిత మానసము కున్న నాకు మనశ్శాంతి కలుగదు ; ఏలన జగత్తు నందు నాకు కురూపము నిచ్చి నన్ను నవ్వులాటకు గురిచేపెను” అని వాపోవుచుండ దైత్యులకు శ్యత్తువెన భగవానుడు మార్గమధ్యముననే నారదుని గలిసికొనెను, ్రీహరికోపాటు లక్ష్మీ దేవి, విశ్వమోహిని- ఇరువురు నుండిరి, చా॥ బోలే మధుర బచన సురసాఈ'. |

ముని కహ చలే బికల కీ నాఈ6 ॥

సునత బచన ఉపజా అతి (కోధా

మాయా బస న రహా మన బోధా ॥ 767

తా; సమస్తచేవతల కారాధ్యదై వమైన (శ్రీమన్నారాయణుడు మధురముగ నిట్లనెను, “ఓ మునీం[దాా చింక్కాకాంతుడవై దుఃఖించుచు. నెక్కడి కేగు చున్నావు?” శ్రీమన్నారాయణుని పలుకులు విన్నఠోడనే నారదునకు కోసము పచ్చెను. మాయకు పశీభూతుడై నందువలన మనంబున వైతన్యము కలుగలేదు. చౌ॥ పర సంపదా సకహు నహిం దేఖీ |

తుమ్హరే ఇరిషా కపట బిసేషీ ॥

మథత సింధు రుుదహి బౌరాయహు ।

సురస (పేరి బిష పాన కరాయహు ॥ 768

తా। నారదుడీ విధముగా శ్రీహరిని తూలనాడెను. * సీవు ఈర్జ్యాసరుడవు, కపటాత్ముడపు, కనుకనే నీవు పరసంపదనుజూచి ఓర్వలేకున్నావు. అన్ముతమును బిడయుటక్ర్షై దేవతలు, అసురులు కలసి కీరసముుదమును మథనముచేయు సమ యమున నీవు శివుని వెజ్జివానిగా చేసితివి. దేపతల నందులకు | సేరేపించి శివునిచే విషపానము చేయించితివి.” _ (ముందు గోహాలో అన్వయము)

వి పరమజ్ఞానియైన నారదుడు కూడ అజానమావరించుటచేత శివుడు గరళమును సేవించుట లోకకల్యాణార్ధమని భావింపక విష్ణువే దేవతలను (పేరేచెననియు, వారి (సోత్సాహమువలన శివుడు వెట్టి వాడై గరళమును సైతము అమృత [పాయముగ భావించి సేవించె

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము త్రిక ననియు చెప్పుచు శ్రీహరిని తూలనాడెను, శ్రీహరిమాయ మిగుల బలవత్తరమైనది. శ్రీహరి కృపలేనిదే దానిదాట వశము కాదన్న మహత్తరభావము నిందు కవి సూచించుచున్నాడు. దో॥ అసుర సురా బిష సంకరహి ఆపు రమా మని చారు ॥ స్వారథ సాధక కుటిల తుమ సదా కపట బ్యవహారు ॥ 7609 తా; అసుదలకు మధుపానమును, శంకరునికి గరళము నొసగి నీవు మాతము లక్ష్మీని, కౌస్తుభమణిని స్వీకరించితివి. నీవు చాల టక్కరివి; స్వార్థ పరాయణుడపు. నీవు అహర్నిశలు కవటవ్యవహారమునే వాంఛించుచుందువు. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ పరమ స్వతంతన సిర పరకోఈ | ఖావఇ మనహి కరహు తుమ సోఈ ॥ భలేహి మంద మంచేహి భల కరహూ | విసమయ హరష న హియ. కభు ధరహూ ॥ 7/0 తా॥ నీవు పరమస్వతం[కుడవు. సీకన్న మించినవాదులేడని విజ్ఞవీగు చున్నావు కనుకనే నీ యిచ్చకు వచ్చినట్లు [వవర్తి ంచుచున్నావు. మంచిని చెడుగా, చెడును మంచిగా నొనరించుచున్నావు. సీ హృదయమున హర్ష విషాద ముల కేమాా తను కావులేదు, చౌ! డహకి డహకి పరిచేహు సబ కాహూ | అతి అసంక మన సదా ఉఛాహూ ॥ కరమ సుభాసుభ తుమ్హుహి న బాధా । అబ లగి తుమ్హుహి న కాహూ. సాధా 771 తా; అందరిని మోసగించి మోసగించి మోసగించుట అభ్యాసము చేసి కొన్నావు. నీవు నిర్భయుడవు, నన్ను మోసగించిన కారణముసనే నీవు ఉత్సాహ పూరితుడవై యున్నావు. శుభాకుభాచరణలు సీ కీమా తము బాధను కలిగింపపు,

9086 (రామచరిత మానసము పరికించి చూడ నీ వింతవఅకు ఎవరిని బాగుపజచినావు గనుక ।ః _ (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా॥ భలే భవన ఆబ బాయన దిన్హా |

పావహుగే ఫల ఆపన కీన్హా (1

బంచేహు మోహి జవని ధరి దేహా ।

సోొళం తను ధరహు శాప మమ ఏహా ॥ 77

కా[॥ నొవంటి వానిని రెచ్చగొట్టి న యిల్లు నిలుప్పకొంటివి. నీవు చేసిన దాని కిదే ఫలమును పొందుము. ఏ శరీరమునుదాల్చి నీవు నన్ను మోసగించితివో నీ వా శరీరమునే పొందెదవు, ఇదే నా శాపము, చౌ! కసి ఆకృతి తుము కిని హమారీ

యౌ యౌ

కరిహహి6 కిస సహాయ తుమ్హారీ |

మమ అఆపకార కేన్హ తుమ భారి |

నారి బిరహ॥ తుమ్హ హోబ దుఖారి ॥ 77

కా॥ నీవు వానరరూపముసు నాకు | బసాదించితివి. కనుక మరుజన్మమున సీవు మానవుడ్లై జన్మించినపును, వానరులే నీకు సహాయకారులగుదురు గాక 1 నే నే వనితను వాంఛించితినో ఆ వనితను నాకు లేకుండజేసి వియోగమును గూర్చితివి గనుక నీవు పత్నీవియోగదుఃఖముచే పీడింపబడుదువు గాక 1” దో॥ శాప సిస ధరి హరషి హియ (పభు బహు బినతీ కీన్ది [

నిజ మాయా కై పబలతా కరషి కృపానిధి లీన్హి ॥ 774

తా। కాపమును శిరోధార్యము గావించుకొని హర్షించిన శ్రీహరి నారదుని పెక్కుభంగుల స్తుతించెను. తదుపరి కరుణాసము[ ద్రుడై న శ్రీహరి తన మాయా [పభాపము నుపసంహరించు కొనెను. చౌ॥ జబ హరి మాయా దూరి నివారి

నహి6 తహ6 రమా న రాజకుమూరి ॥

తబ ముని అతి సభీత హరి చరనా ।

గహే పాహి [పనకారతి హరనా ॥ 77

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము శ్రి?

శా భగవానుడైన శ్రీహరి యెపుడు తనమాయను దూరము జేసికొనెనో అప్పుడక్క-డ లక్ష్మీయు విశ్వమోహిని ఎవ్వరును లేకపోయిరి. అప్పుడత్యంత భయఖీతుడై. నారదుడు శ్రీహరి పాదారవిందములను బట్టుకొని యిట్ల నెను _ 4 స్వ భర్రణొగతవత్సలా 1 నన్ను రక్షింపుము. (ముందు డోహాకో అన్వయము) చా॥ మృషా హోఉ మమ శాప కృపాలా |

మమ ఇచ్చా కహ దినదయాలా ॥

మై! దుర్చచన కహే బహు తేరే ।

కహ ముని పావన మిటిహి6 కిమి మేరే ॥ 776

క॥ హే కృపాసాగరా : నా శాసము మిథ్య కానేరదు” అనెను. అప్పుడు వీసజన సంరక్షకుడై న భగవాను డీవిధముగా నుడివెను “అంతయనా ఇచ్చ వలననే జరిగినద. ఇందు నీ అపరాధ మేమియులేదు.” అప్పుడు ముని స్వామీ: నేను మిమ్మనరాని నూటలంటినే 1 నా పాపమునకు పరిహారమేమి ? అనెను. చా[ి జపహు జాఇ సంకర సత నామా ।

హోఇహి హృదయ: తురత బి[శ్రామా ॥

కోజ నహి సమాన [పియ మోరే€ |

అసి పరకీతి తజహు జని భోరిం ॥ 777

తా॥ అప్పుడు భగవానుడైన శ్రీహరి నారదునియెడ మిక్కిలి దయతో నిట్ల నెను, * న్సార్రద్రా। నీవు శంకర ళతనొమావళిని జపింపుము. దానివలన నీవ మనశ్శాంతి కలుగును. శివునితో సమానమైన దైవ మింకెన్వరును లేరు. ఈ విశ్వానము నెట్టి స్థితిలో గూడ వీడకుము. చా! జీహిపర శృపా న కరహిం పురారి |

సో న పావ ముని భగతి హమారీ ॥॥

అస ఉర ధరి మహి బిచరహు జాఈ |

అబన తుమ్హహి మాయా నిఅరాఈ || 776

తా; ఓ నునీశ్వరా, పురారి యెపరియందు కృషజూపడో వారు నాయం దలి భక్తిని పొందలేరు. ఈ విధమైన దృఢ నిశ్చయముళో ధరాతలమున సంచ రింపుము.. అప్పుడు నీవు మాయ కతీతుడ వగుదువు, ”

శ్రీరామ 1

888 (శ్రీరామచరిత మానసము దో! బహుబిధి మునిహి [పబోధి (ప్రభు తబ భఏ అంతరధాన ।

సత్యలోళఠ నారద చలే కరత రామ గున గాన ॥ 779

తా॥ అని పెక్కుభంగుల మునికి (పటోధించి, భగవానుడంతర్జాన మాయెను. నారదుడు హరినామ సంకీర్తనము జేయుచు సత్యలోకమునకు బోయెను. చౌశ హర గన మునిహి జాత పథ దేథీ |

బిగత మోహ మన హరష బిసేషి ॥

అతి సభీత నారద పహిం అవీ ॥

గహి వద ఆరత బచన సునాఏ ॥। 60

తా॥ మోహరహితురైై నిళ్యానంద పరిపూర్ణుడైన నారదమునీం(దు డరు 'దెంచుటను జూచి శివగణములు మిగుల భయకంపితులై ముసీం(దుని పొదపద్మ ములకు నమస్కాారమొనరించి, శరణు వేగుచు దీనాతి దీనముగా నిట్లు సుడివిరి- (ముందు దోహాళో అన్వయము] చౌక్‌ హర గన హమన బిప్ర మునిరాయా |

బడ అపరాధ కిన్హ ఫల పాయా ॥

శాప అను్ముగహ కరహు కృపాలా /

బోలే నారద దీనదయాలా ॥ 71

శా “ఓ మునిరాజా ; మేము (దాహ్మణులము కాము, శిపగణములము. మేము మీయెడ నపరాధ మొసర్చితిమి; దాని ఫలమును బొందితిమి. కృపాసాగరా, ఇప్పుడు శాప విమోచన మేదో 'సెలవిండు.” అప్పుడు దీనజనసంరతక్షక్కుడైన నారదు( డిట్ల నెను___ చౌక నిసిచర జాఇఖ హోహ్వు తుమ్హు దోటః |

వైభవ బిపుల తేజ బల హో4 |

భుజబల బిస్వ జితబ తుము జహిఆ |

ధరిహహి విష్ణు మనుజ తను తహిఆ ॥ 722

వీశ్వమోపానీ స్వయంవరము 800

కా; “మీ రిరువురు నా శాపానుసారము రాక్షసులు గండు, మీకు ఐళ్వ ర్యము, 'శేజము, బలము [పాపి ంచును. మీ భుజ బల పరా[కమముచే ఈ విశ్వ నుంతట జయఖేరి (మోగించెదరు.. అప్పుడు (శ్రీమన్నారాయణుడు మాననా పతార మెళ్తును. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌః! సమర మఠన హరి హాథ తుమ్ల్హూరా ॥

హోఇహహు ముకుత న పుని సంసారా ॥

చలే జుగల ముని పద సిర నాఈ |

భవఏ నిసొాచర కాలహి పాఈ 788

తా॥ యుద్ధమనందు థ్రీహరి చేతులలో మీకు మృత్యువు కలుగున్ను మీరు ముక్తిని బొందెదరు.. మరల మీఠు జననమరణ చ్యకమున బడరు. ల

ఇరువురును ముని పొద పద్మములకు సమస్కంరించి వెడలి పోయిరి, సమయ మేకించినతోడనే రాకసు లైరి. దో॥ ఏక కలప ఏహి హేతు (పభు లీన్హ మనుజ అవతార |

సుఠర రంజన సజ్జన సుఖద హరి భంజన భుబి ఖార ॥ 784

కా॥ దేపతలను |(ప్రనన్నము జేయువాడును, సజ్జనులకు సుఖమునిచ్చు వాడును, భూభారమును హరించువాడై న విష్ణుభగవాను గొకయగమున ఈ కార ణముచే మానవావతార మెత్తను. చా॥ ఏహి బిధి జనమ కరమ హారి కేరే!

సుందర సుఖద బిచిిత ఘనేరే ॥

కఠప కలప (సతి (ప్రభు అవతరహీ6 |

చారు చరిత నానా బిధి కరహీ6 | 785

తా॥ ఈ విధముగ భగవానుని అనేకములైన సుంటరసుఖదాయక అలౌకిక జన్మకర్మము లేన్నియో గలవు. పత్యేకయుగనులో భగవాను డవశారమెత్తి నపుడు నాన్మాపకారనులై న లీలలను జేయు చుండెను, కనుకనే ఆతడు లీలా మానుషవేషదారి,

840 (శ్రీరామచరిక మానసము చౌకి తబ తబ కథా మునీసన్ల గాఈ | పరమ పునీత [సబంధ బనాఈ ॥! బిబిధ [ప్రసంగ అనూప బఖానే | కరహిం న నుని ఆచరజు సయానే ॥ 786 తా॥ అప్పుడప్పుడు ముసీశ్వరులు పరమపవి్యతమైన కాస్యరచనను గావించి ఆ భగవత్కథలను సంకీర్తనముచేయుచు నెల్లరకును వినిపించినారు, ఆ కథలయందు వివిధములైన అనుపను (పసంగములను పర్డించినారు. వానిని విని వివేకవంతులైన వార లాళ్చర్యపడకుందురు గాక, చౌ! హరి అనంత హరికథా అనంతా । కహహి6 సునహి( బహుబిధి సబ సంతా ।। రామచం[ద కే చరిత సువావీ | కలప కోటి లగి జాహి న గాఏ ॥ 787 తా; శ్రీహరి అనంతుడు, శ్రీహరి కథిలు అనంతములై నవి. అనంత మైన, అగాధమైన హరికథలను సజ్జను లందరును బహువిధములుగా జెప్పెదరు మరియు వినెదరు. శ్రీరామ సుందర చర్మితకమును కోట్లకల్చములలో గూడ గానము జేయుటకు వలసుగాదు. చౌజీీ యహ (ప్రసంగ మైం కహా భవాని | హరిమాయా. మోహహిం ముని గ్యానీ 8 1పభు కౌతుకీ [పనత హితకారీ । సేవత సులభ సకల దుఖ వార్‌ ॥ 768 _ శా॥ మహేశ్వరుడు జగజ్జననియైన పార్వతితో ఇట్ల సుచున్నాదు. “పార్వతీ, జ్ఞానులు, తపస్ప్సంపన్నులు గూడ భగవానుని మాయకు లోబడి మోహమునకు వశీభూతు లగుదురు. (శ్రీరాముడు లీలామయుకు, శరణాగత వత్సలుడు, సేవా తత్ప్సరులకు సులభసాధ్యుడు, దుఃఖమును హరింపజేయువొడు. ఈ విషయ మును దెలియ జేయుటకై నేను నారదమునీం్మదుని గూర్చిన (వసంగములను చెప్పితిని.

విశ్వమోహినీ స్వయంవరము శశ! సో॥ సుర నర ముని కోజ నాహి. జీహి. న మోహ మాయా “ప్రబల |

అస బిచారి మన మాహి€ భజిఅ మహామాయా పసతిహి॥/09

తా॥ దేవతలు, మానవులు, మునులు సహితము భగవానుని బలవత్తర మైన మాయకు తోబడిర. ఆ మాయకు వశీఖూతులుగానినా రెన్వరును లేరని నునంబున దలంచి, నుహామాయో 'పేతుడైన భగవానుని న్మరణజేయుచు భజింస వలయును.

మనువు శతరూవ తపస్పు

చౌ! అపర హేతు సును సై లకుమారీ |

కహజ! బిచిిత కథా బిస్తారీ |

జేహీ శరన అజ అగున అరూపా ।

(బ్రహ్మ భయజ4 కోసలపుర భూసా ॥ 0

౯|| గిరిజా 1 ఇప్పుడు భగవానుని అవతారమునకు రెండవ కారణమును వినుము. నేనా విచ్మిత కథను విస్తరించి వినిపించెదను. ఏ కారణమువలన జన్మరపాతుడు, నిర్ణుణుదు, రూపరహితుడు, అవ్యక్షుడు, సచ్చిదానంద వర (బహ్హమైన శ్రీమహా విమ్ణుపు అయోధ్యా పురమునకు రాజైనాడో ఆ విపరమును జెప్పెదను వినుము. - చా॥! జో (ప్రభు విపిన ఫిరత తుమ్హ దేభా |

బంధు సమేత ధరే. మునిబేషా ॥

జాసు చరిత అవలోకి భవాసీ |

సతీ సరీర రహిము బౌరానీ ॥ 1

శా॥ లత్మణ సమేతుడైన శ్రీరామచందుడు మునివేషమునం దరణ్య మున దిరుగుచుండుటను సీవు గాంచితివి కదా? భవానీ, సేవు పూర్వజన్మమున సతియను నొమముతో విరాజిల్లుసపుడు శ్రీరామచరితమును శలంచినదానవై. వెళ్టి దానవై తివి గదా 1 టి

842 (శ్రీరామచరిత మాసెసము చౌశి అజహు(6 న ఛాయా మిటతి తుమ్హారీ ॥ తాసు చరిత సును [భమ రుజ హార్‌ ॥ లీలా కిని జో తేహి( అవతారా | సో సబ వహిహఉ( మతి అనుసారా (4 796 తా॥ ఇప్పటికి గూడ సీ వెజ్దితనపు చాయలు నిన్ను వీడలేదు. అటుసంటి (భమరూపమైన రోగమును హరించు శ్రీరామ చరితమును గూర్చివినుము. (శ్రీ రామాపతారమునందు భగవాను దొనర్చిన లీలలనుగూర్చి నా బుద్ధ్యను సొారముగ సీకు విపరించి చెప్పెదను, (శద్ధగా నాలకింపుము. చౌ! భరద్వాజ సుని సంకర బానీ | సకుచి స పేమ ఉమా ముసుకానీ ॥ లగే బహురి బరనైై బృషకేతూ ॥ సో అవతార భయజ4 జేహి హేతూ ॥ 708 తా | శ్రీరామకథను గూర్చి యాజ్ఞవల్కు్యుడు భరద్వాజున కీ విధముగ జెప్పెను] ఓ మునీశ్వరా, భరద్వాజా, శంకరుని వాక్కును విని జగజ్జనని మైన పార్వతి పృలకిఈయై అత్యంత పేమకో మందహాసము జేసెను. తర్వాత వృషకేతుడైన శంకరుడు శ్రీరామాపళారకారణములను పర్ణన జేయమొదలిడెను. దోశ సో మై తుము సన కహఉ( సబు సును మునీస మన లాఇ! రామ కథా కలిమల హరని మంగల కరని సుహాఇ॥ 794 తా; యాజ్ఞవల్కు్యుడు భరద్వాజునితో నిట్ల నియె-ఓ భరద్వాజ మహామునీ, అ ఉగ అనంత మైన శ్రీరామ కథనంతయు విపులముగ విపరించెదను సుదూ। ఇంచుక శ్రద్ధ పహింపుము,. శ్రీరామకథ కలియుగములోని పాపములను హరించును; మంగళము జేకూర్చును, మరియు వీనుల విందొసగును. చా! స్వాయంభూ మను అరు సతరూపా । జిన్హ శ్ర వై నరసృష్టి అనూపా ॥ దంపతి ధరమ ఆచరన నీకా । అజహుం గాన (శతి జిన్ల కె లీకా ॥ 790 న న

మనువు శతరూప తపస్సు 849 తా స్వాయంభువుడను మనువునకు శళతరూవయనెడి భార్యయుండెను, మానవులయం దటునంటి వారు పుట్టు టరుదు. కనుక అది అనునమ సృష్టియే అనపచ్చును. అఆదంవతు లిరువురును పరమధార్మిపలు, నదాచార సంపన్నులు, కనుకనే వారి చరిత్ర చిరస్థాయిగ నున్నది. వేదములుగూడ వారి కీర్తిని గానము జేయచున్నవి, చౌ॥ నృవ ఉత్తానపాద సుత తానూ | [ధువ హరిభగత భయజఉ సుత జాసూ ॥ లఘు సుత నామ (సీయ [బత కాహీ | బేద పురాన (పసంసహి6 జాహీ ॥ 76 తా ఉత్తానపాదుడుఅను రాజు వారి ప్కుతుడు, ఉత్పానపాదుని ప్యుళుడు (వుడు, (ధ్రువుడు హరిభక్షికలవాడు.. వారి (మనువు) కనిష్టప్కుతుడు ([పియ (వతుముం వీరి కీర్తి వేవపురాణములు చాటుచున్నవి. వి స్వాయంభువ మనువువృతుడైన యుత్తానపాదునకు సునీతి సురుచియను భార్యలుగలరు, ఉత్తానపాదుడు నురుచి నతిగాఢ ముగా [పేమించుచుండెను. నునీతి వ్యుతుడు (ధువుడు, సురుచి వ్యుకు డుత్తముడు. ఒకనాడు సురుచి సర్మభిమమున ఉత్తానపాదుని తొడపై తన తనయుడైన ఉత్తముని గూర్చుండజేని అనందించుచుండెను. ఆ సమయమున తండితొడ జేరనెంచి (ధువుడు కూడ ఉత్తానపాదుని కడ కేగుచుండ సురుచి (ధువుని చేయి పట్టుకొని ఈవలకు లాగివేని

• నీవు నాతనయుడైన ఉత్తమునివలె సుఖము లనుభవింప గోరుదువేని తపమొనరించి నా గర్భమున జనించు వరము భగవంతుని వేడుకొను" మని పరుషముగ శొసించెను, రాజుకూడ ఆ పసివాని నుపేక్రించెను. ఈ విషయమును (ధువుడు తల్లియైన సునీతి 'కెజిగించెను.. సునీతి దుఃఖభించుచు “నాయనా! (ధువా! నీవు భగవానుని గూర్చి తప మొనరిఎవుము, నీ యభిలాష పూరించు * ననెను,

8ిశీ4 శ్రీరామచరిత మానసము తల్లి యాశీర్వాదమును బడసి భువుడు కాననమునకేగి తప

యలు మొనరించెను. భగవానుడు [ధభువునకు సాక్షాత్కరించి కటాక్షంచెను.

ఈ దోహాయందు హరిభక్తుడైన (ధువుని వంశమును గూర్చి కవి పస్తుతించి యున్నాడు. చౌశ దేవహూతి వుని తాసు కుమారీ |

జో ముని కరమ కై [పియ నారీ ॥

యె రా

ఆదిదేన [సభు దీనదయాలా ।

జఠర ధరే* జేహి- కపిల కృపాలా ॥ 727

తా॥ పునః దేవహూతి యను కన్యక వారికి జన్మించెను. అమె కర్టను మునికి |పియపత్ని ఆమె ఆదిదేపుని, ఆశితజనవత్సలుని, సమర్థుని, క్వపా సాగరుని భగవానుడైన కపిలుని గర్భమున దాల్బినది. చౌ॥ సాంఖ్య సాష్త్ర జిన్హ్య [పగట బథానా |

తత్త్వ బిచార నిపున భగవానా ॥

కేహి౧ మను రాజ కస్త బహుకాలా ॥

(ప్రభు ఆయను నబ బిధి |పతిపాలా ॥ 78

కా; తత్త విచారము సల్చుటలో అత్యంతనిపుణుడై న కపిల భగవానుడు సాంఖ్య శాస్త్రమును (ప్రకట రూపమున వర్ణించెను.

ఆ స్వాయంభువమనువే చాలకాలము రాజ్యపరిపాలన మొనర్చెను. ధర్మ శాష్రమును తుజ్జ్ఞముగా తెలిసినవా డగుటవలన కడు సమర్థనీయముగ. రాజ్యమే అెను, అన్నివిధముల భగవానుని ఆజ్ఞలను పాలన జేసెను. సో॥ హో బిషయ బిరాగ భవన బసత భా చౌథపన ।

హృదయ బహుత దుఖ లాగ జనమ గయ ఉ హరిభగతి

విను ॥ 799

మనువు శతరూప తపస్సు కశక

తా ఇట్లు థోగవిలాసములలోనే కాలము గడచిపోయెను, కాని వైరా గ్యము కలుగలేదు. తుదకువార్థక్యము కూడ వచ్చుచున్నది. ఐనను వైరాగ్యము కలుగదాయెనని మనుదంసతులు మిగుల వగచిరి. ' శ్రీహరిభక్సి లేనిదే జన్మ సార్దకమగునా " యన్న యథార్హమునకు పచ్చిరి,

న! న! శతరూపానమునంవుల తవస్పు చా! బరబస రాజ సుతహి తబ దీనా | ఆ టౌ

నారి సమేత గగన బన క్తన్హా ॥

వీరథ బర న్రైమిష విభ్యాతా |

అతి పునీత సొధక నిధి దాతా 8 800

తా। అప్పుడు మనువు తన ప్మకుని బలవంతముగ_ రాజ్యమును స్వీ రింపజేసి సతీ సమేతుడై అరణ్యమునకు" వెడలెను, ఆత్యంత పవి్యతమైసది. సాధకులకు సిద్ధినొనగునది, తీర్థములతో గూడిసది, (శేష్టమైనది న్లై మిశారణ్యను. చౌాశి బసహి6 తహా6 ముని సిద్ధ సమాజా |

తహ. హియ హరషి చలేజ మను రాజా ॥

వంథ జాత సోహహీ6 మతిధీరా ।

గ్యాన భగతి జను ధఠి సకిరా ॥ 801

ళ॥ ఆ న్హైమిశారణ్యము చ్రాల (పసిద్దీ గాంచినది ; అది తపోధనులకు నివాసస్టానము. సుఖసంపచలను తృణ[పాయముగ నెంచి వాటీని త్యజించి మనుదంవతులు కాననమునకుబోవ నిచ్చగించిన వారల్లై హృదయమున అనంద ముప్పొంగ పయన మైరి, వైర్యవంతులును, బుద్ధిమంతులునై న రాజదంపతులు మార్గమున బోవుచుండు తఅి జ్ఞానము, భక్తి శరీరములు దాల్చి పోవుచున్నవా యన్నటు లుండెను. చౌశ పహుంచే జాఖ ధేనుమతి తీరా |

హరషి నహానే నిరమల నీరా ॥

ఆవీ మిన సిద్ధ ముని గ్యానీ |

ధరమ ధురంధర నృపరిషి జానీ ॥ 802

848 (్రీరామచరిత మాససము తా। అట్లు పఫపోయిపోయి వారు గోమతీసదీ తీరమును జేరిరి. నిర గలమైన నదీజలములో స్నాన మాచరించిరి. వారు ధర్మధురంధరులు, రాజర్షి చంపతులని యెతిగిన సిద్ధులు మరియు మునులు వారిని గలియ వచ్చిరి చౌ! జహం జహ౦. తీరథ రహీ సుహాఏ | మునిన్హ్మ సకల సాదర కరవాఏ । క్చస సరీర మునిపట పరిధానా | సత సమాజ నిత సునహి6 పురానా ॥ 808 తా॥ ఎక్క డెక్కుడ తీర్థరాజములున్నవో, నును లాదర పూర్వకముగ ఆ దంపతులను ఆ తీర్థములన్నిటిలోను స్నానము జేయించిరి. అంత వారి శరీర ములు దుర్పులములాయెను, వారు మునులవళతె పల్టశ్షీల వస్త్రములు ధరించియుండిరి నిత్యము సజ్జనసమాజమున జరుగుచున్న పురాణములను వినుచుండిరి. దో ద్వాదస అచ్భర మం[త పుని జపహి6 సహిత అనురాగ. బాసుదేవ పద పంకరుహ దంపతి మన అతి లాగ ॥ 80% తా॥ ద్వానళాక్షర మంతమును (ఓం సమో భగసశే వాసుదేవాయ) భక్తి తాత్సర్యములదే అనుక్షణము జపించుచుండిరి.. అట్లు జస, తపోనుష్టానములచే రాజదంపతుల మనస్సు స్టీరపడెను. వారి మనస్సు వాసుదేవుని చరణకమలముల కంకితఈవమాయెను, చౌజి కరహి( అహార సాఠ ఫల శందా । సుమిరహిం (బ్రహ్మ సచ్చిదానందా | పుని హరి హేతు కరన తప లాగే | బారి అధార మూల ఫల త్యాగే ॥ 805 శా వారు ఆకులలములు, కందమూలఫలములను ఆహారముగా గైకొని సచ్చిదానంద నిహ్మను స్మరణచేయు చుండిరి. అటు కొంతకాలముండిన తరు ళ్‌రి వాత శ్రీహరిని సాక్షిత్కరింపజేసి కొనుటకు తన మాచరించిరి. తదుపరి కంద మూలఫలములను కూడ విడచి కేవలము జలాధారముననే యుండసాగిరి

శతరూపామనువుల తపస్సు శ? చౌ॥ ఉర అభిలాష నిరంతర హోఈ | దేథిలఅ నయన పరమ [పభు సోఈ | అగున అఖండ అనంత అనాది । జేహి చింతహి( పరమారథబాదీ ॥ 806 తా। నిరంతరము భగవానుని గాంచనలయునని అ'పేకీంచు చుండిరి.

• శ్రీమన్నారాయణుని కన్నులార ఎప్పుడు చూచెదమో £ భగవానుడు, నిర్గుణుడు, అభిండుడ్కు అనంతుడు, అనాది, పరమార్థవాది ((బిహ్మాళ్టాని, తత్త వ్‌వేత్త) యని భక్తజనులు సదా తత్వ చింతనలో నుందురు కదాం (ముందు దగోహాతో అన్వయము) చౌ॥ నేతి నేఠి జీహి వేద నిరూపా | నిజానంద నిరుపాధి అనూపా ॥ సంభు బిరంచి బిష్ణు భగవానా | ఉపజహి బాసు అంస తే. నానా ॥ 807 తా; భగవానుని వేదములు *నేతి-నేతి” (ఇది కాదు, ఇది కాదు అని చెన్సుచు నిరూపణ చేయు చున్నవి, భగవాను డానందస్వరూపుడు, ఉపాధి రహితుడు, అనుపసమపురుషుదు. వాని అంశములే (బిహ, విష్ణు, మహేశ్వరులు, (ముందు దోవాతో అన్వయము) చా! ఐసేఉ |పభు సేవక బస అహఈ | భగత హేతు లీలాతను గహళఈ జౌంయహ బచన సత్య [శుతి భాషా | తౌ హమార పూజిహి అభిలాొషా ॥ 608 కా॥ అటువంటి మహానుభావుడైన పభువు భక్తులపశములోనుండుసు. భక్తుల [శ్రేయస్సుకొఅకై లీలాసతారనులను ధరించుచున్నాడు, వేదములలో జెప్పిన ఈ విషయమే సత్యమైనచో అవశ్యముగ మా యఖిలాష పూరింప దిడుసు, "

848 శ్రీరామచరిత మానసము దో॥ ఏహి బిధి వీకీ బరష షట సహస వారి ఆహార |

సంబత సప్త్ప్రృసహ్యస వుని రహే సమీర అధారఠర ॥! 809

తా॥ ఇట్టి దృఢమైన నమ్మకముకలవారై, వారు జలమునే ఆహారముగా గొని ఆరువేల సంవత్సరములు గడపిరి. ఏడువేల సంవత్సరములు కేపలము వాయుపునే ఆధారముగా గొనియుండిరి. చౌ! బరష సహస దస త్యాగేట సోఊ |

ఠాఢే రహే ఏక పద దోఊ ॥

బిధి హరి హర తప దేభి అపారా |

మను సమీప ఆఏ బహు భారా ॥ 810

తా। పదివేలసంనత్పరములు వారు వాయుపచెడి ఆధారమునుగూడ విడచి పెట్టిరి, ఇరువురును ఒంటీకాలి పై తసమును చేసిరి. వారి అపారమైన; అభిండ మైన తఈపముసుగాంచి (దిహ్మవిష్ణుమ హేశ్వరు శిన్నిమూరులో మసనుదంపతులను సమీపించిరి. చౌ॥ మాగహు బర బహు భాంతి లోభాఏ |!

వరమ ధీర నహిం చలహి6 చలావఏ ॥

అస్థిమాాత హోఇ రహే సరీరా !

తదపీ మనాగ మనహి( నహి6 పీరా ॥ 811

తాః ఆ (తిమూర్తులు పలయు పరమును వేదుడని రాజదంపతుల కన్ని విధములుగనో చెప్పిరి. కాని, స్థిరచిత్తముగలవారై న అ మనుదంపతులు తప మును పడలేదు. వారి శరీరములు ఎముకలగూడదైై పోయెను. తనువు శిథిలావస్థలో నుండినను వారి 'కే బాధయు కలుగలేదు. (దివ్యజ్తానపరిపూర్దులకు శరీరముతో నిమిత్తములేదు. శరీరబాధలు వారి నంటవు,) శా న్‌ చౌక (ప్రభు సర్చగ్య దాస నిజ జానీ

గతి అనన్య తాపస నృవ రానీ ॥

మాగు మాగు బరు ఖై నభ బానీ |

వరమ గభీర కృపామృత సానీ ॥ 812

శతరూపానునువుల తపస్సు శ్ర49 తా॥ సర ఎక్షొిడైన (పభువు తపస్సంపన్నులై న రాజదంపతులను నిజభక్తు లని తెలిసికొనెను. అప్పుడు వరమగంభీర మైన, కృపారూవమైన, అమృతమయ మైన అకొశవాణ్‌ "వరము వేడు "డని పలికెను. చా మృతక జిఆఅవని గిరా సుహాఈ | (శవన రం హోఇ ఉర జబ ఆఈ 4 హృష్ట పుష్ట తన భవీ సుహాఏ్‌ । మానహు( అబహి6 భవన కే ఆఏ ॥ 818 తాః మరణీంచువానిని గూడ (దితికించు దిష్యమైన అకొశవాణీ యెప్పుడు పీనులను ఛేదించు కొని హృదయాంతరమనును | బివేశించెనో అప్పుడు రాజదంప తుల శరీరములు పృష్టినొంది వారస్పుడే గృహమునుండి యేకెంచినట్లుండెను, (నిర్మలాత్మువై, మనోహరులై భాసిల్లిరని భావము) దోక్‌ [(శవన సుధా సమ బచన సుని వులక (సఫుల్లిత గాత | జోలీ మను కరి దండవత [పేమ న హృదయ సమాత॥814 తాః; అన్ఫుతమయమైన వాక్కులను వినినంతనే వారి శరీరములు స్పృలకరించి వదనములు (పపుల్ణము లాయెను. అప్పుడు మనువు [ప్రణామము లాచరించుచు |పేమపూరిత హృదయముతో నిట్లనెను - (ముందు దోహాళో అన్వ యము) చౌ॥ సును సేవక సురతరు సురధీనూ |; బిధి హరి హఠ బందిత పద ీనూ ॥ సివత సులభ సకల సుఖ దాయక ॥। 1సనతపాల సచరాచర నాయక ॥ 815 తాః ఓ [పభూ। సివు భక్చులకు కల్చవృతముసంటివాడపు. కామధేను వుళో సమాన మైనవాడవు. నీ పాదధూళికి (బహ్మవిస్ణుమ హేళ్వరులు సహితము పందన మాచరించెదరు. సేపయొనర్భినచో సులభసాధ్యుడపవు నీవే; ఓ సర్వ సంప(త్చదాతా 1 ఓ శరణాగతవళత్సలా 1 చరాచరనాయకా 1 (జడ చేతసముల కారాధ్యదై వమని భాసము)

850 ్రీరామచరిత మానసము చౌ! బౌ అనాథ హిత హమ పర నేహూ ।॥

తౌ ససన్న హోఇఖఇ యహ బర దేహూ ॥

జో సరూప బస సివ మన మాహీ6 |

జేహి కారన ముని జతన కరాహీ.॥ 816

తాః దీనజనసంరక్షకా ! నీ యన్ముగహమునకు మేము పాతులమైనచో సీవు మాయందు (ప్రసన్నుడవై ఏ స్వరూపము శివుని మనోమందిరనున | పజ్వ రిల్లుచుందునో, ఎనని (పాప్పి కై. మునిబృందనులు నిరంతరము యత్నము గావించెదరో, (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ జో భుసుండి మన మానస హంసా |

సగున అగున జేహి నిగమ [|వసంసా ॥

దేఖహి. హమ సో రూవ భరి లోచన |

కృపా కరహు |పనతారతి మోచన 817

శా॥ ఏ స్వరూపము కౌకభుసుండుని మనోరూపమైన మానససరో పరము నందు హంసయో, ఏ మహత్తరమైన స్వరూపమును వేదములు నిరంతరము సగుణుడు నిర్ణణుడని 'ఘోషించుచున్నవో, ఓ శరణాగతవత్సలా 1 అటువంటి మనో హరమైన సీ దివ్యమంగళన్వరూసము మేము కన్నులపండువుగా తిలకింప గోరుచున్నాము. ఆ వరమును మాకు చదయజేయు" డని వేడుకొనిరి. (ముందు దోహాళో అన్వయము) చౌ! దంపతి బచన పరమ (పియ లాగే;

మృదుల బిసీత [పేమ రన పాడే ॥

భగత బఛల (ప్రభు కృపానిధానా ॥

బిస్వబాస (పగటీ భగవానా ॥ 218

తాః రొజదంపతుల కోనల, విసయభరిత, (సేమరసపచనములు భగ వానున కత్యంత (పీతికరమాయెను. భక్తపత్సలుదు, కృషపాసాగరుడు, సంపూర్ణ విశ్వమున కాధారభూతుడు, సర్వసమర్థుడు నగు భగవానుడు |సత్యశృమాయెను.

శతరూపామనువుల తపస్సు 801 దోశి నీల సరోరుహ నీలమని నీల నీర ధర స్యామ ॥

లాజహీ6 తన సోభా నిరఖి కోటి కోట్‌ సత కామ ॥ 88

తా॥ సీలకమలములు, నీలమణి, నీలమేఘముకో సమానమైన కోసల శ్యామాంగుడు కోట్ల కొలది మన్మథులనుకూడ లజ్జాన్వితులుగ. గావ్‌ంచు నటు లుండెను. చా॥! సరద మయంక బదన ఛబిసీ(వా।

చారు కపోల చిబుక దర (గీవా ||

అధర అరున రద సుందర నాసా ।

బిధుకర నికర బినిందక విసా ॥ 820

తా। (శ్రీమన్నారాయణుని ముభారవిందము పూర్ణచం్మదునితో సమాసముగ నుండెను. మహాదాహుడై , కంబు(గీవుడై (శంఖమువంటి మెడ కలిగినవాడు), సులలాటముకోను, చక్కనినాసికళోను విరాజిల్లుచుం డెను, భగవానుని చవరహాసము చంథదుని కిరణములను కించపజచు నట్లుండెను, చౌ! నవ అంబుజ అంబక ఛబీి నీకి ॥

చితవని లలిత భావతీ జీకి ॥

[భుకుటి మనోజ చాప ఛబి హారీ ।

తిలక లలాట పటల దుతికారీ ॥ 81

తాః నయనప్రకాశ మష్పుడే వికసించిన కమలములతో సమాసముగ నుండెను. అచూప్పు అ వైఖరి మనస్సున కెంతయో ఆనందము నొసగుసట్లుం డెను. [భుకుటీవిలాసము మన్మథుని బాణపుళోభను హరించుసదిగా నుండెను, లలాటమునందు | సకాశవంతమైన తిలక మత్యంత శోభ నిచ్చుచుండెను. చౌ॥ కుండల మకర ముకుట సిర (థాజా |

కుటిల కేస జను మధుప సమాజా 1

ఉర శ్రీబత్స రుచిర బనమాలా ।

పదిక హార భూషన మనిజాలా 1 [ల్లి

852 (్రీరామచరిత మానసము

తా॥ మకరకుండలధరుడై (పకాశించుచుండిను. శిరమున మకుటను సుళో భిల్లుచుండెను. ఉంగరములపలె జుట్టుకొన్న అలకలు (నన్హని వెందుకలు తుమ్మెదల వారువలి నల్లగ నుండినవి. హృదయమున శ్రీవత్స చిహ్నము, మెడలో వైజయంతినూల యలరారుచుండెను. భగవానుడు రత్నహారములను, మణిభూషణములను ధరించియుండిను. సర్వాంగభూషితుడై, కుభలక్షణములకో విషభగవానుడు సుళోభిలుచుండెను.

య! భి

చౌ॥ కేహరి కంధర చారు జనేజ |

బాహు వబిభూషన సుందర తేఊ ॥

కరి కర సరిస సుభగ భుజదండా ।

కటి నిషంగ కర సర కోదండా ॥ 828

తా। సింహసద్భృుశుదై న భగవానునిమెడలో సుందరమైన జన్నిదమత్యంత శోభాయమానముగ నుండెను, బాహుపులయందు ధరించిన ఆభరణములు ధగధగ మెరయుచుండెను, ఏనుగుకొండముకో సద్భుశములై భుజదండము లుండెను. కరమున ధనుర్చాణము అలరారు చుండెను. దో॥ి తడిత బినిందఠ పీత పట ఉదర రేఖ బర తీని ॥

నాభి మనోహర లేతి జను జమున భవంర ఛబి ఛీని ॥ 824

కా; భగవానుడు ధరించిన పీతాంబరము [పకాళశవంతమై మెరుపునుకూడ దిగడీయు సట్లుండెను. ఉదరమున మూడు 'రేఖలుండెను. నాభి మనోహరమై యుండి యమునానదిపద్డ నుండిన తుమ్మెదలకాంతిని హరించునట్లుండేను. చౌశి పద రాజీవ బరని నహి జాహీ6 |

ముని మన మధుప బసహి. జేన్హ మాహి. ॥

బామ ఖాగ సోభతి అనుకూలా ।

జ

ఆదిసక్టి ఛబినిధి జగమూలా ॥ 825

తా! ఎస్యనియందు ముని మనో[భమరములు వాసముచేయునో, ఆ భగ వానుని చరణకమలములు వర్షనాతీఠములు. భగవానుని వామభాగమున అత్యంత

శతరూపామనువుల తపస్సు తిలక శోభ కాటపట్టయిన, జగత్తునకు మూలకారణరూపమైన ఆదిశక్తి శానకిదేవి విలసిల్లు చుండెను. చౌ! జాసు అంస ఉపజహి( గునథానీ |

అగనిత లచ్చి ఈమా టబవ్మానీ |]

[భుకుటి బిలాస జాసు జగ హోఈ |

రామబామదిసిసితాసోఈ ॥. 826

తా। ఎవరి ' అంశముచేత సకలగుణరాకులై న అగణిత, లక్ష్మీ. పార్వతీ. సరస్వతు లుత్పన్న మగుదురో, ఏ మవాశక్తి సంకల్చి మ్మాతముననే ఈ జగత్తు (శుటీలో నిర్మింప ఐడునో, ఆమెయే భగవానుని స్వరూసళక్తి “సీతాదేవి *. ఆ సీతాదేవి శ్రీరామచం[దుని వాము భాగమున నలరారు చుండెను, చౌ! ఛబిసము[ద హరి రూపబిలోకీ ।

ఏకఠటక రహే నయన పట రోకీ ॥

చితవహి6 సాదర రూప అనూపా ।

తృప్పి న మానహి౯ మమ సతరూపా ॥| 8౭7

తా; ళోభాసముదుడైన (శ్రీహరి రూపమును జూచి మనువు, శతరూప రెష్ప[వాల్పకుండ జూచుచు స్తృబ్ధులైరి. ఆ అన్గుపషమరూవమును ఆదరనపాత ముగ జూచుచునే ఉండిరి. ఎంత చూచినను వారికి తనివి తీరలేదు. చొ! హరష బిబస తన దసా భులానీ |

పరి దండ ఇవ గహి పద పానీ ॥

సిర వరసే [ప్రభు నిజ కర కంజా |

తురత ఉఠాఏ కరునాపుంబా ॥ 828

తాః అనందాతిశయమున మనువంసళులు వారి దేహములను మజచిరి. వారు తమకరములకో భగవానుని చరణకమలసనులను బట్టుకొని దండముపలి భూమిపై సాగిలబడిరి, కరుణాసము[ దుడై న భగవానుడు తన కరకమలముకో వారి నాశీర్వదించి వారిని వెంటనే లేవనెత్తెను,

శ్రీకామ 28

శ్‌ 4 (్రీరామచరిత మానసము దో॥ బోలే కృపానిధాన పుని అతి ప్రసన్న మోహి జాని | మాగహు బర జోఇ భావ మన మపహిదాని అనుమాని 829 తా కృపానిధియైన భగవానుడు వారితో నిట్ల నెను వం క నన్నత్యంళ (వసన్నునిగా భావించి, దాసపరుడని తలచి మీమనస్సులోనున్న కోరికయేదియో నాకు జెప్పుడు. దాని నవళ్యము నేను పూరింతును. *” చౌ! సుని ప్రభు బచన జోరి జుగపాొనీ | ధరి థీరజు బోరీ మదు బానీ ॥ నాథ దేఖి పద కమల తుమ్హారే ॥ అబ పూరే సబ కామ హమారే ॥॥ 880 శా; (పభుపు పచనములను విని రెండు చేతులను జోడించి రాజు మృదు మధురముగ నిట్ల నెను :. “ఓ (పళూ; మీ చరణకమలములను జూచిన తరువాత మా మనోవాంఛలు పూరింప బడినవి. చౌక ఏక లాలసా బడి ఉర మాహీ. | సుగమ అగమ కహి జాతి సో నాహీం ॥ తుమ్హుహి దేత అతి సుగమ గోసాఠఈం | అగమ లాగ మోహి నిజ కృపనాఈ ॥ 8981 తాః ఐనను మనస్సులో ఒకేఒక కోరిక యున్నది. దాని సఫలత సుగ మమేఐనను, అగమమైనందు వలన దానిని గూర్చి మీకు, వివరింపలేకున్నాము. ఓస్వామీ ।! మా కోరిక పూరించుట నీకు సుగమమే మైనను మా కృషణత్వ (దీనత్వము) కారణమున అది అత్యంతము అగమమనియే తెలియుచున్నది చా! జథా దరి[ద బిబుధతరు పాశ | బహు సంసతి మాగత సకుచాళ |; తాసు (ప్రభా జాన నహి సోఈ | తథా హృదయం మమ సంసయ హోఈ ॥ 802

శతరూపామనువుల తపస్సు శక్‌

తా చరి్యదుడు కల్చవృతమును పొందినపు డధిక [చవ్యమునడుగుటకు సంకోచపడును, ఏలన దాని (పథాసము తెలియదు గనుక అటుల నంకోచపడును. అటువంటి సంశయములే మాకును గలుగు చున్నవి, చాఃి సో తుమ జూానహు అంతరజామి |

పురవహు మోర మనోరథ స్వామీ 11

సకుచ బివాళఇ నూగు నృప మోహీ |

మోరే నహి అదేయ కఛభు కోహీ || రలిలి

ఛా; స్వామీ సివు అంతర్యామివి, కాన మౌ మనోరథ మెఆిగియే యుందువు, మా మనోరథ మీడేర్చుము, అనిన భగవానుడు "రాజా, ఏవిధ మైన సందేహమును లేక నలయు వరమును వేడుము. మీ కివ సకూడనిది నావద్ద ఏమియులేదు. దో॥ దాని సిరోమని కృపా నిధి నాథ కహజఉం సతిభాఉ 61

చాహ4జ6 తుమ్తుహి సమాన సుత [సభు సన కవన దురాఉ॥

694

తా॥ అప్పుడు రాజిట్లనియె _- ఓ దాసశిరోమణీ, కృపానిధీ, నేను నామన స్పునందున్న కోరికను సత్యముగా చెవుచున్నాను. నాకు నీతో సమానుడైన ప్కుతుడు కావలెను. (వభుపు సొన్నిధ్యమున సద్బావమును దాచకూడదు కదా చౌ దేఖి (పీతి సుని బచన అమోలే |

ఏవమస్తు కరునానిధి బోలే ||

ఆపు సరిస ఖోజౌ కహ/( జాఈ |

నృవ తవ తనయ హోబ మై. ఆఈ 1 88

తా॥ రాజు యొక్క (సీతిని జూచి ఆతని అమూల్యమైన వచనములసు విని కరుణాసాగరుడైన భగవాను డిట్ల నెను: * అజ్లే అగుగాక, ఓరాజా నాతో సమానమైన వాని వింకొకని నేనెచ్చట నన్వేషింతును. స్వయముగా నేనే మీకు ప్యుళుడుగా జన్మించెదను. క

856 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌగి సతరూపహి బిలోకి కర జోరేం। దేబి వూగు బరు జో రుచి తోరి( || జో బరు నాథ చతుర నృప మాగా | సో కృపాల మోహి అతి [పియ లాగా ॥ 896 కా॥ శతరూప చేతులు జోడించుకొని యుండుటను గాంచి భగవాను డిట్ల న్నాడు. “ఓ దేపీ, సీ ఇచ్చ ఏదియో తెలుపుము, వలయు పరమును వేముము"”, అప్పుడు శతరూప “స్వామీ ః చతురుడై న నాపతి ఏ పరమును గో రెనో అదియే నాకుగూడ అత్యంత ప్రియమై సట్టిది, (ముందు దోహాతో అన్వయము ) చౌ! (ప్రభు పరంతు సుఠ హోతి ఢిఠాఈ | జదపి భగతహిత తుమ్ల్హుహి సోహాఈ ॥ తుము బహ్మాది జనక జగ స్వామీ | (బ్రహ్మ సకల ఉర అంతరజామీ ॥ 88 తాః ఓ (పభూ:। భక్తృవత్సలా। నీవు (దిహ్మాది దేపతల నుత్సన్న మొన ర్చిన వాడవు, జగదీశ్వరుడవు, అంతర్యామివి. నీ సమక్షమున మే మవిసయనుగ (ప్రవర్తించితిమి. ఐనను, మా (ప్రపర్తన నీకు వాగుగనేయున్నది కదాః చౌాఓ' అస సమురుత మన సంసయ హోఈ | కహాజో (ప్రభు |పవాన పుని సోఈ ॥ జే నిజ భగత నాథ తన అహహీ6 ॥ జో సుఖ పావహిం జో గతి లహహీం ॥ 888 తాః అని తెలిసికొన్నను మనంబున నాకొక సందేహము కలుగుచున్నది. మరల ప్రభువేమి చెప్పెనో అదంతయు సత్యమని తెలియచున్నది. ఓ స్వామీ, అఖండ, అలౌకిక సుఖమును (పాప్ట్పైింప జేసికొన్న నీ నిజదాసుల కే పరమగతి [పాప్తి ంచునో_ (ముందు దోహాకో అన యము) దో॥ సో సుఖ సోఇగతి సోఇ భగతి సోఇ నిజ చరన సనేహు | సోల బివేక సోఇరహని [1పభు హమహి కృపా కరి దేహు॥889

శతరూపామనుపుల తపస్సు త్‌?

శాః ఓ (ప్రభథూః ఆ సరమసుఖము, సరమగతి, అనన్యభక్తి నీ పాద పద్మములపై ['పేమానురాగములు కలిగి జ్ఞానమునం దేయుండి జ్ఞానోప-లబ్ధినొందు నట్లు మమ్మనుగ్రహింపు* డనెను. చౌ! సుని మృదు శనాఢ రుచిర బరు రచనా |;

కృపాసింధు బోలే మృదు బచనా ॥

జో కఛభు రుచి తుమ్హరే మన మాహీ6 |

మై సో దీన్హ సబ సంసయ నాహీం ॥ 840

తొ। రాజి యొక్క కోమల, గూఢ, నునోహర, [శేష్ట వాక్‌రురిని విని కరుణానము[దుడైన భగవాను డతికోమలముగ నిట్ల నెను “నీ మనస్సునం చే యిచ్చగలదో దానిని నీకొనగితివి. సందేహింపకుము.” (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా॥ మాతు బిబేక అలౌకిక తోరే6 |

శబహు6 న మిటిహి అనుుగహ మోరేం॥

బంది చరన మను కహేఉ బపహోరీ ।

అవర ఏక బినతీ (ప్రభు మోరీ ॥ ర్ర41

తా; ఓటమాతాః నా కృపాకటాక్షముచే సీ అలౌకిక జ్ఞానముస 'కిన్న డును భంగము కలుగదు. *”

అని భగవానుడు నుడివినంతనే మనువు భగవానుని చరణ కమలములకు టణమిల్లి యిట్ల నెను ?.

ఓ(పథూ। ఇదే నా ముఖ్యమైన మనవి, (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా! సుత బిషఇక తవపద రతిహోఊ |

మోహి బడ మూఢ కహై కిన కోటా ॥

మని బిను ఫని జిమి జల విను మీనా |

మమ జీవన తిమి తుమ్హుహి అధీనా ॥ 42

86కి (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ ఏ విధముగ ప్యుళునిపై ఈం్మడికి సేన, వాత్సల్యము సహజముగ సుండునో అదేవిధముగ నీ పాదపద్మములపై అటుపంటి (పీతి నాకుండున ట్లను (గహింపును, ఈ విషయమున నెప్వరును నన్ను మూర్టునిగా భావింపకుందురు గాకః ఏ విధముగ మణిలేకుండ సర్పము జీవింపజాలదో, సీరు లేకుండ మళత్చ్యము లుండజాలనో, ఆ విధముగ నా జీవనము సీ యధీనముననుండు గాక చౌ! అస బరు మాగి చరన గహి రహేఊ | ఏవమస్తు కరునానిధి కహేఉం ॥ అబ తుము మమ అనుసాసన మానీ | బసహు జాఇ సురపతి రజధానీ * 848 తా; అని చెప్పుచు రాజు భగవానుని పాదములను బట్టుకొనెను. అప్పుడు దయా సమ్ముదుడై న భగవానుడు * అట్లే యగుగాక । ఇప్పుడు మీరు నా అజ్జాను సొరము ఇండ్మదుని రాజధానిమైన అమరావతికి బోయి అచ్చట వాసము జీయుడు. సోకి తహ. కరి భోగ బిసాల తాత గఏం కఛు కాలపుని। హోఇహహుం ఆవధథ భుఆల తబ మె6 హోబ తుష్తూర సుత చూ న! ర్రి4 కా పత్సాః స్వర్ణసుఖముల ననుభవించిన తరువాత కొంత కాలను నకు నీవు అయోధ్యానగరమునకు రాజయ్యెదవు. అపుడు నేను నీ ప్యుతుడ నయ్యెదను. చా! ఇచ్చ్భామయ నరబేష నభారేం | హోఇహజం [పగట నికేత తుష్లూరేం ॥ అంసన్హ సహిత దేహ ధరి తాతా । కరిహఉం చరిత భగత సుఖదాతా ॥ 845 తాః ఇచ్చా నిర్మిత మానవ రూపమున నేను మీ గృహమున జన్మింతును. నేను నా అంశలకో గూడ దేహ ధారణ గావించుకొని భక్తులకు సుఖ [(శేయస్సు లను కలిగించు కార్యముల నొనర్చెదను.

శతరూపామనువుల తపస్సు $గ0 చా॥ జే సుని సాదర నర బడబాగి |!

భవ తరిహహి( మమతా మద త్యాగీ ॥|

అదిసక్తి జేహిం జగ ఉపజాయా |

హోఉ అవతరిహి మోరి యహ మూయా ॥ 846

తాః; ఈ చరితను చాల భాగ్యశాలులై న వారలు అక్యాదరముకో నాల కించి మమతా, మదములను త్యాగమొనర్చి భవసాగరము నుండి తరింతురు, నా స్వరూప శకిియైన జగత్తు నుత్చన్న మొనర్చిన అదిశ క్తికూడ అవతరించును. చాగ పురఉబ మైం అభిలాష తుమ్హారా |

సత్య సత్య పన సత్య హమారా ॥

పుని వుని అస కహి కృపానిధానా |

అంతరధాన భఏ భగవానా ॥ 847

తా; ఈ విధముగ మీ అభిలాష పూరించెదను, నా (పతిజ్ఞసత్యము, ముమ్మాటికిని సత్యము * అని చెప్పి కృపానిధియైన భగవాను డంతర్హీతుడాయెను. చౌ! దంపఠతి ఉర ధరి భగత కృపాలా ॥

తేహిం ఆ(శమ నివసే కళు కాలా ॥

సమయ పాఇ తను తజి అనయాసా ।

జాఇ కేన్హ అమరావతి బాసా % క్రితం

శా; అ మనుదంపతులు భక్తులను కవికరించు భగవానుని స్మరించుచు, అఆశ్రమముననే యుండిరి. అపసానకాలము వచ్చినవుడు సహజముగా అనాయా సముగా శరీరమును వదలి ఇం దపురియైన అమరావళికిటోయి వాసము జేసిరి, దో॥! యహ ఇతిహాస వునీత అతి ఉమహి కహీ బృషకేతూ /

భరద్వాజ సును ఆపర పుని రామ జనమ శర హేతూ॥1849

శా॥ ఓ భరద్వాజా 1 ఈ అత్యంత పవ్యితే తిహాసమును శివుడు పార్వతికి మునుపు చెప్పియండెను. ఇస్పుడు (శ్రీరామాపళారమునకు మలియొక కారణ ముసు గూర్చి వినుము :-_

960 (్రురామచరిత మానసము (పతావభానుని వృత్తా తము

చౌ॥ సును ముని కథా వునీత పురానీ ।

జో గిరిజా (పతి సంభు బథానీ ॥

బిస్వ బిదిత ఏక క్ర్‌కయ దేసూ |

సత్యకేతు తహ బనఇ నరేసూ ॥ 850

తా॥ ఓ మునీశ్వరా॥ ఈ పవి్యితమైన (పాచీన కథను వినుము. ఈ కథను శంకరుడు పార్వతికి జెప్పెను. (ఆకథను గూర్చి నేను నీకు వివరింతును, (తద్ధగా నాలకింపుముం)

(వసంచమున (వసిద్ధిగాంచిన 'కేఠకయ దేశముండెను.. దానిని సత్యశేతు డను రాజు పాలించు చుండెను చౌ ధరమ ధురంధర నీతి నిధానా ।

తేజ (పతాప సీల బలవానా ॥

తేహి కేం భఏ జుగల సుత వీరా |

సబ గున ధామ మహా రనధిరా ॥ 851

ఈా॥ సత్య కేతుడు ధర్మాత్ముడు, నీతిపరుడు, తేజోవంతుడు, (తాప వంతుడు, సచ్ళీలుడు, మరియు బలవంతుడు, ఆతనికి ఇరువురు వీరప్కు తులు గలరు, వారిరుపురును సకల గుణముల కాటపట్టయిన వారు, రణ ధీరులు, చౌకి రాజ ధనీ జో కేళ సుత ఆహీ |

నామ (పతాపభాను అస జాహీ ॥

అపర. సుతహి అరిమర్దన నామా |

భుజ బల అతుల అచల సం[గామా ॥ 85జి

తా॥ రాజ్యమునకు ఉత్తరాధీకారి జ్యేష్టప్కుతుడు; ఆతని పేరు (పతాప భానుడు. రెండవ పుత్రుని. పేరు అరిమర్షినుడు, బలసర్మాక మో'పేతుదు, యుద్ధము నందు పర్వతము నోలె చలనములేక శతువుల నెదిరించు వాడు.

(పకాపథానుని వృత్తాంతము 88] చౌ॥ భఖాఇహి ఖాఇహి పరను సమీతీ ।

సకల దోష ఛల బరజిత (పీకి ॥

జేఠీ సుతహి రాజ నృప దీన్హా |

హరి హిత ఆపు గవన బన కీన్హా ॥ 858

కా; అన్నదమ్ము లిరువురును పరస్పరము ('పేమానురాగములు కలిగి యుండిరి. ఈర్ష్యారహితులై , దోషరహితులై విరాజిల్లుచుండిరి. _ రాజు జ్యేష్ట ప్యుకుదై స (సళాపభానునికి రాజ్యమొనగి తపమునకై అరణ్యమున శేగెను. దో॥ జబ [పతాపరబి భయజ నృప ఫిరి దోహఈ దేస |

[పజాపాల అతి బజేదబిధి కతహు. నహీ6 అ లేస ॥ 854

తాః ఎప్పుడు (పతావభానుడు రాజ్యమును స్వీకరించెనో అప్పుడు దేశము నందంతటను అతని కీర్కి వ్యాపించెను. (వతావథానుడు వేద విధ్యనుసారముగ ఉత్త మరీతి [పజలను పాలింప దొడగెను. ఆ రాజ్యములో పాపమునకు తావు లేదు. (పాపము లేశమా తము కూడ నుండలేదని భావము) చౌ! నృప హితకారక సచివ సయానా ।

నామ ధరమరుచి స్క్ముఠ సమానా ॥

సచివ సయాన బంధు బలవీరా |

ఆపు [పతాపవుంజ రనధీరా 855

శా॥ రాజునకు హితము బేకూర్చెడి వాడును, క్కుక్రాచార్యు నంతటివాడై స ధర్మరుచియను నామధేయను గలవాడు (పళాపభానునకు మంతి. బుద్ధి సూత్మీక గల మంతయు, ఐలవంళుడైన సహోదరుడును రాజునకు కుడి భుజముగ నుండిరి, అంతియేగాక్క రాజు స్వ్యయముగ పరాకమపంతుడు, రణదధీరుడు. చౌ॥ సేన సంగ చతురంగ అపారా |

అమిత సుభట సబ సమర జురూరా ॥

సీన బీలోకి రాజ హరషానా |

అరు బాజీ గహగహే నిసానా 1 806

8062 (భీరామచరిత మానసము ళా॥ రాజుకడ చతురంగ సేన యుండెను, అనంథ్యాకుళైన యుద్ధపీరులును ఉండిరి. అందరును రణరంగమున యుద్ధముజేసి పీరస్వర్గము నలంకరించు వారే గాని శ్యతుపునకు భయపడి పారిపోవువారు గాదు. బలపరాకమ ముట్టిపడు తన సేనను జూచి (వతావథానుడు చాల సంకోషించి రణభేరి (మోగించెను. చౌశ బిజయ హేతు కటకఈ బనాళఈ | సుదిన సాధి నృప చలేఉ బజాళఈ ॥ జహ6 తహ పరీ( అనేక లరాఈ'. 1 జీతే సకల భూప బరిఆఈం ॥ 857 తా దిగ్విజయమునక్షై సేనను సమకూర్చుకొని రాజు శుభముహూర్త మును నిశ్చయించుకొని రణభేరి మ్రోగించి కదన రంగమునళు బోయెను. అక్క డక్కడ చాలవటికు యుద్ధములు చేసెను. తన బల సర్యాకమముల రాజులకో బోరి విజయసంపదతో తిరిగి వచ్చి విజయలక్ష్మిని చేకూర్చెను. చౌ! సస్తదీప భుజబల బస శిస్హై | లైలై దండ ఛాడి నృప ద్‌స్హే ॥॥ సకల అవని మండల కేహి కాలా | ఏక (ప్రతాపభాను మహిపాలా 808 తా; (ప్రతాపభానుడు ఈన భుజబలముచే సప్పద్వీపములను వశము గావించు కొనెను. రాజులను దండించి విడచి పెట్టైను. ఆ కాలమున సంపూర్ణ పృథ్వీ మండలమునకు ఏకైక చ్మకవర్సి (వళాపభానుడే : దో॥ స్వబస బిస్వ కరి బాహుబల నిజ వుర కిన్హ [పదేసు | అరథ ధరమ కామాది సుఖ సేవ సమయం నరేసు 1809 తా॥ తన బాహుబల పరా్యకమముల (పపంచమును వశము చేసికొని మరల (ప్రతాపభానుడు తన నగరమును [పవేశించెను. మహారాజు ధర్మార్జకామాది సుఖములను సమయాను సొరముగ పాటించు చుండెను.

(వతాపభానుని వృత్తాంతము 388 చౌ! భూప (పతాపథాను బల పాఈ |

కామధేను ఖై భూమి సుహాఈ ॥

సబ దుఖ బరజిత |పజా సుఠారీ |

ధరమసీల సుందర నర నారీ ॥ 860

కా॥ [పతాపథానుని బాహుబలముచే సృథ్వీమండలము కామధేనువాయెను (అనగా మనోవాంఛిత ఫలమునొసగు చుండెనని థాపము). అఆ రాజ్యములోని ప్రజలు దుఃఖరపితులై సుఖముగ నుండిరి. స్రీ పురుషులెల్లరును ధర్మాత్ములై యుండిరి. చౌ॥ సచివ ధరమరుచి హరి పద ,పీతీ |

నృప హిత హేతు సిఖవ నిత నీతీ ॥

గుర సుర సంత సితర మహిదేవా ॥

కరణ సదానృప సబ క్రై సేవా 1 8001

తా॥ మంతియైన ధర్మరుచికి శ్రీహరి పాదవద్మనులపై. భక్తి తాత్పర్య ములు గలవు, రాజుహితమును గోరినవార్రై ధర్మరుచి నిరంతరము రాజునకు నీతి మార్షమును టోధించుచుండెను, అట్లు జోధించుటవలన రాజు గురువులను, దేవతలను, సజ్జనులను, (వాహ్హణులను "సేవించు చుండెను. చా! భూవ ధరమ జీ జేద బథానే ।

సకల కరళఖ సొదర సుఖ మానే

దిన (పతి దళ బిబిధ బిధి దానా |

సునఇ సాస్ర్ర బర బేద పురానా ॥ 862

శా॥ వేదములందు ఏ యే ధర్మ మార్గములను జెప్పియుండిరో, రాజు వాటిని పాలన జేయు చుండెను. వేదములలో జెప్పిన రీతిగా ప్రతిదినము రాజు దానము లిచ్చుచుండెను. వేద, శాస్త్ర పరాణొదులను భక్తి (శద్ధలకో నాలకించు చుండెను.

క84 శ్రీరామచరిత మానసము చౌ నానా వాపీ. కూప తడాగా | సువున బాటికా సుందర బాగా ॥ చ్మిపభవన సురభవన సువివఏీ | సబ తీరథన బిచ్మిత బనాఏ ॥ 866 లౌ తాః (పతాపభానుడు అనేకములై న లో లెనచెలువులను, బాపులను చిన్న కొలనులను [తవ్వించెను. ఉద్యానవనములను, | బాహ్మణులకు గృహములసు, దై వారాధనకు దేవాలయములను పవితనదుల గట్టున నిర్మింపజే సను దో॥ జవాంలగి కహే వురాన [శుతి ఏక ఏక సబ జాగ | వార సహస సహ్మసన్ఫృప కివి సహిత అనురాగ ॥ 86 తా। వేదములందు ఎన్ని విధనులై న యజ్ఞములను జెప్పియున్నారో ఆ యజ్ఞములను రాజు ఒక్కౌాక్కందానిని వేయి.వేయి మారు లొనరించెను. చా॥ హృదయ న కభు ఫల అనుసంధానా | భూప బిజేకి పరమ సుజానా ॥ కరఖ జే ధరమ కరమ మన బానీ | వాసుదేవ అర్చిత నృప గ్యాసీ ॥ 865 శా మహారాజు బుద్ధిమంతుడు, జ్ఞాని యైనందుపలన అతని హృదయము నిర్మలమై కామనరహితమై. భాసిల్లేను, అ ధర్మానురక్తుడ్డై న (పతాపభాను డే ధర్మకార్య మొనర్చినను (తికరణళుద్ధిగా నానర్నుచు సర్వమును భగవానుడైన వాసుదేపున కర్చుణము గావించి కార్యనిర్వహణమం దడుగిడు చుండేను. చౌ॥ చఢి బర బాజి బార ఏక రాజా । మృగయా శర సబ సాజి సమాజా ॥ బింధ్యాచల గభీర బన గయటఊ | మృగ పునీత బహు మూరత భయఊఉ ॥ 666

(వశాపభానుని వృత్తాంతము శీ85

తా॥.. ఒకసారి మహారాజు ఉత్తమాళ్వము నెక్కి. వేటాడుటకై సాొమ్మగిని సమకూర్చుకొని వింధ్యాచలముయొక్క అరణ్య (పాంతమునకు బోయెను. అచ్చట ఉత్త మోత్తమములై న పెక్కు హరిణములను సంహరించెను. చౌక ఫిరత బిపిన నృప దీిఖ బరాహూ |

జను బన దురేఉజ ససిహి [గసి రాహూ ॥

బడ బిధు నహి6 సమాత ముఖ మాహీ6 |

మనహు |కోధ బస ఉగిలిత నాహీ ॥. 887

తా। అరణ్య |[పాంతమున దిరుగోడు- (వతాపభాను డొక వరాహమును జూచెను, అమితముగా ఇక్కట్టుల పాలు జేయటకు వచ్చినది గనుక ఆ వరా హము చందున్మిమింగిన రాహు వే అరణ్యమునకు విచ్చేసి దాగుకొని యుండెనాః యనునట్లుండెను. చం్కదుడు ఆకొరమున పెద్దగ నుండుటచే నోటియందిముడ కుండెను, [కోధపశమున నమనము జేసికొనలేకుండెను. చా॥! కోల కరాల దసన ఛబిగాఈ ।

తను బిసొల పీవర అధికాఈ ॥]

ఘురుఘురాత హయ ఆరా పావ్వీం /|

చకిత బిలోళఠత కాన ఉఠావీ( 8 8968

శా॥ అ వరాహమునకు భయంకరమైన దంతములుండెను, దాని శరీరము విళాలముగ నుండెను, అశ్వపు చాడను దెలిసి కొన్నదై అది గుళ్లు గుల్డు మనుచు చెవులను పైకెత్తిను, ఒకే వైపు దృష్టి సారించెను. దో॥ నీల మహీధర సిఖర సమ దేఖి బిసాల బరాహు |

చపరి చలే హయ సుటుకే నృప హాశిన హోఇ నిబాహు॥

869

చౌ! ఆవత దేఖి అధిక రవ బాజీ |

చలేజ బరాహ మరుత గతి భాజీ ॥

తురత కిన్హ నృప సర సంధానా |

మహి మిలి గయజఉ బిలోకత బానా ॥ 870

8868 (శ్రీరామచరిశ మానసము తా॥ అధికళర్డముతో అశ్వము ళనవైపు వచ్చుచుండుటను జూచి, పరా హము వాయువేగమున వరుగిడెను, అది అటు పరుగిడుట జూచి రాజు వెంటనే దాసిని హత మార్చుటకు ధనుర్భాణములను గైకానెను. వరాహను బాణములను జూచుచు భూమిలోనికి జొచ్చెను, చా॥ తకి తకి తీర మహిసన చలావా | కరి ఛల సుఆర సరీర బచావా (పగటత దురత జాఇ మృగ భాగా | రిన బస భూవ చలే సంగ లాగా ॥ 871 తా; మహారాజు ఎడతెగక బాణములను వేయుచునేయుండెను. కాని, వరాహము మోనగించుచు తన్ను కాను కాపాడుకొనుచు టోపుచుండెను. అది ఒక సారి కనుపించి మరల అదృశ్యమగు చుండెను, మరల పరుగిడు చుండెను, రాజు కూడ కోపావేశముకో దానిని వెంబడించు చుండెను, చౌ! గయజ దూరి ఘన గహన బరాహూ । జహం. నాహిన గజ బాజి నిబాహూ ॥ అతి అకేల బన బిపుల శలేసూ | తదపి న మృగ మగ తజళ నరీసూ 1 872 శా॥ వరాహము దట్టమైన అడవిలో టోవుచునేయుండెను. తుద కశ్వ ములు, గజములు పోవుటకు దారిలేని (ప్రదేశమునకు బోయెను, రాజు చాల దూరము సయనించుటచే ఒంటరివాడాయెను. అధిక కే శమునకు దాల్బడవలసి వచ్చెను. పరిస్థితి చాల విషమించినను రాజు ఆ వరాహమును. వెంటాడుట మానలేదు. చౌ! కోల బిలోకి భూప బడ ధీరా | థాగి పైఠ గిరిగుహాం గభీరా ॥ అగమ దేఖి నృప అతి పఛితాఈ | ఫిరేజఉ మహాబన పరఠిఉ భులాఈ ॥ 878

[పతావభానుని వృత్తాంతము 887

తా॥ రాజు చాల ధైర్యపంతుడని తెలును కొన్నదై వగాహమొక కొండ గుహలోనికి బోయెను, అట్టితటి, ఆ గుహలోనికి బోవ రాజునకు శఠ్యము గాకుండుటచే అతడు మిగుల వ్యాకులత నొంది వెనుకకు నరలి వచ్చెను. కాని ఆ ఘోరారణ్యమున దారి దప్పెను. దో॥ ఖద ఇిన్న ఛుద్ధిత తృషిత రాజా బాజి సమేత |

భోజత బ్యాకుల సరిత సర జల బిను భయజఉ అచేత 18074

తా; ఎక్కుపగా తిరుగుట వలన రా జలసి పోయెను, అశ్వముకూడ అదే స్థితి యందుండెను. అశ్వమునకు ఆహారము సీరు అపళ్యకమై యుండెను. రాజుకూడ ఆకలి దప్పులకు గురియైనందున అశ్వసమేతుడై దాహము దీర్చు కొనుటతై నదులను, తటాకముల నన్వేషించుచు బోయెను. అఆ యన్వేషణమున సీటిని గాంచక నిరాశజెందెను. చౌ॥ ఫేరత బిపిన ఆశ్రమ ఏక దేథా |

తహ బస నృపతి కపట మునిబేషా ॥

జాసు దేస నృప లీన్హ ఛడాఈ |

సమర సేన తజి గయఉ పరాఈ ॥ 8/5

కా॥ రా జరణ్యమున దిరుగుచు దిరుగుచు ఒక ఆ[శమమును గాంచెను. అక్కడ కపట వేషధారిమైన మునిని కూడ సందర్శించెను.

అతడు రాజ్యమును గోత్పోయిన రాజు కొని ముని యెంత న్యూతమును కొడు. కపటత్వమును ఘనస్సు నందుంచుకొని బాపారముగ ముని వేషము ధరించి యుండెను. ఆ రాజు రాజ్యమును, వేటకై వచ్చిన ఈ [పతాపథానుడే తన వళముగావించుకొని యుండెను. రణరంగమున తస సేనను విడచి అతడు పారిపోయి యుండెను, చౌ! సమయ [నతాపథాను కర జానీ |

ఆపన అతి అసమయ అనుమానీ ॥

గయజన గృహ మన బహుత గలానీ |

మిలా న రాజహి నృప అభిమానీ ॥ 874

868 శ్రీరామచరిత మానసము తాః (పతాపభానునివి మంచి రోజులనియు తనవి మంచి రోజులు కావ నియు దలచి రాజ్యభష్ణురైన రాజు తన పరిస్థితిని దలచుకొని నిరుత్సాహపరుడై దుఃఖించెను. అందువలన అతడు గృహమున శేగలేదు. అహంకొరపూరితుడై నందువలన | పకాపభానుని మరల గధియలేదు. చౌ॥! రిస ఉర మారి రంక జిమి రాజా | బిపిన బసఇ తాపన కే6 సాజా ॥ తాసు సమీప గవన నృప కిన్హా ॥ యహ (ప్రతావరబి తేహిం తట చీన్హా 877 శా॥ చర్శిదునివలె మనంబున (కోధావేళశము కలవాడై అరణ్యమున సంచరించు చుండెను, | సతాపభానుడాతని వద్దకు బోయెను. కపట మునివేష దారియైన ఆ రాజు | పతాపభానుని గుర్తుపట్టగలిగెను (ముని వేషధారియైన ఆ రాజును (వతాపభానుడు గుర్తింప జాలక పోయెను 1. చౌ! రాజ తృషిత నహి6 సో పహిచానా | దేఖి సుబేష మహాముని జానా ॥ ఉతరి తురగ తే కేన్హ [పనామా | పరమ చతుర న కహేఉ నిజనామా ॥ 8/8 తా (ప్రతాపభానునకు దాహ మధిక మాయెను. [పయాణపు బడలిక చేత రాజు మిగుల వ్యాకులత నొంది యుండెను. వ్యాకులత నొందిన కారణ మున అ కపట మునివేషధారిమైన ఆ రాజును గురుపట చఉాలక పోయెను, ఆ తావత్‌ ట్ల రాజును మహామునిగానే భావించి అశ్వము నపరోహించి 1వణమిళ్లైను. (ప్రతాప భానుడు చతురుడు కొన తన నామధేయము మ్మాతమళతసికి చెప్పలేదు. దో॥ భూపతి తృషిత బిలోకి తేహిం సరబరు దిన్హ దేభాఖ | మజ్జన పాన సమేత హయ శీన్ల నృపతి హరషాఖ ॥ 879 యౌ తా॥ (పకాపభాను డధిక దాహముతో నుంఢుటను గాంచి కవటమువి సరో వరమును జూపించెను. రా జందులకు సంతసించి, అశ్వసమేశముగా ఆ సరో వరమున స్నానమాచరించి, దప్పిక దీర్చుకానెను.

(పతాపభానుని వృత్తాంతము 480 చౌ॥ గై (శమ సకల సుఖీ నృవ భయట |

నిజ ఆ్మ్యశమ తాపస తె గయత |

యూ ఆసన దిన అస రబి జానీ 1 య్‌ అని

పుని తాపస బోలేఉ మృదు జానీ ॥ 8990

తాః (వతావభానున కలసట దీరెను. భయము నుండి విడివడి సుఖశాంతు లనుపొందెను. నూడద్యుడస్తమించి సంధ్యాసమయము సమీపించి నందువపలన ఆ కపటముని (పతాపభానుని ఆశమములోనికి దీసీకొని పోయెను, ఉచితాసన మిచ్చి గౌరవించి మృదు మదురముగ ఆ రాజుతో నిట్లనెను_. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చా॥! కో తుము కస బన ఫిరహు అకేలేం |

సుందర జుబా జీవ పరహేలఠే!॥ ॥

చ్మకబర్పి శ్ర లచ్చన తోరేం!

దేఖత దయా లాగి అతి మోరే(॥ 881

తా “నీ వెపరవు? యౌవన పరిపూర్ణుడవైన యువకుడవై, జీవిత ముపై ఆశను గూడ వవలి, అరణ్యమున ఒంటరిగ నేల దిరుగుచున్నావు? సీయందు చకవర్తి లక్షణములు పొడ నూపుచున్నవి. కాన నిన్ను జూచిననా శెంతయో జాలి కలుగు చున్నది” చా॥ నాను [పతాపభాను అవనీసా |

తాసు సచివ మై సునహు మునీసా 1

ఫిరత అహేరే( పరేఉ భులాఈ |

బడే థాగ దేఖిజం పద ఆఈ ॥ 882

తా అంత రాజిట్లనియమె: * నునీళశ్వరా 1 (పతోపభానుడను రాజొకడు కలడద్కు నేనాతని మంతిని, వేటకై పచ్చి అటు ఇటు దిరుగుచు దారి తప్పి తిని. నా భౌగ్యపశమున ఇచ్చటికి వచ్చి మీ చరణ కమలములను దర్శించితిని,

శ్రీరామ ౮!

870 ఛశ్రీరామచరిత మానసము చౌ॥! హను కహ. దుర్లభ దరస తుష్హూరా |

జానత హౌ కభు భల హోనిహారా ॥

కహ ముని తాత భయజ అ(ధిఆరా |

జోజన సత రి నగరు తుమారా ॥ 6068

అథి ల్‌

తా; మావంటి వారికి మీ దర్శనము చుర్ణభము., కౌని ఆ దర్శన భాగ్యము నేడు నాకు కలిగినది గావున నాకు దీని పలన [శేయస్సు కలుగుననుటలో సంది యము లేదు”

అస్బుడు ముని యిట్లనెను. “నాయనా 1 అంధకార దుగుచున్నది. మీ నగర మిక్కండికి డెబ్బది యోజనముల దూరమున నున్నది. దో॥ నిసా ఘోర గంభీర బన పంథ న సునహు సుజాన

బసహు అజు అస జాని తుమ్లు జావఏహు హోత బిహాన 188

తాః సస్టనుడా, దట్టమైన యీ అరణ్యను 7౦దు గాఢాంధకార మాప రించియుండ నీవు మార్గమును కనుగొన జాలవు కావున, నీ వీ రాతి యిచ్చటనే యుండుము. రే పదయమున పయనింప వచ్చును. దో॥! తులసి జసి భవతబ్యతా ల్రైసీ మిలఇ సుహాల్ల |

ఆపును ఆవఇ తాహి పహిం తాహి తహా( లై జాఖ॥ 885

తాః (శ్రీ తులసీదా సీ విధముగ జెప్పుచున్నారు - భవిష్యత్తు సుగమము, సుఖమయమగు [పాపి యండినచో అళ్లే జరుగును. ఎటువంటి భవితప్య మున కటువంటి సహాయమే లభించును, 'పీళ్సు సీచే దాని వచ్హకు వచ్చితివి, అదే నిన్నుదరి జేర్చును. ౫ చౌ॥ భలేహిం నాథ ఆయసు దరి సీనా |

బాంధి తురగ తరు వైర మహీసా ॥

నృప బహు భాతి (పసంసే* తాహీ |

చరన బంది నిజ భాగ్య సరాహీ ॥ 888

(వతావభానుని పృత్తాంతము శ్ర

కామీ యాజ్ఞను శిరసావహించెదను స్వామే యని నుడివి (నకౌావ భానుడు అశ్వమును పృక్షమునకు గట్టివేసి ఒకచో ఆసీను తాయెను, పెక్కు. విధ ముల మునిని (ఫళంసించెను. ఆ ముని పాదవద్మములకు సాష్టాంగ నమస్టా రము జేసెను. అటుపంటి మహామునిని సందర్శించిన తనభాగ్య మే భాగ్యమనెను. చౌ॥ పుని బోలేఉ మృదు గిరా సుహాఈ |

జాని పితా ([వభు కరఉ ఢిఠాఈ ॥

మోహి మునిస సుక సేవక జానీ ॥

నాథ నామ నిజ కహహంు బఖానీ ॥ 887

కా; మరల కోమలమైన వాణ్‌తో నిట వెను. ఓ పభూః నేను మీతో చనపవుగా మూటలాడుట నా సాహసమే, ఏలన మిమ్ము నా తండ్రిగా భావించి నాను. గునీశ్వరాః సన్ను మీ పృతునిగాను, "'సివకునిగాను భావించి, మీ నామవేయమేడో తెలుపుడు. మీ యునికిని గూర్చి విపులముగా నాకు తెలియ జ్రేయుడు, చౌ॥ తేహిన బాన నృపనృపహి సో జానా! -

భూప సుహృద సో కపట సయానా ॥

వైరి వుని చీ వుని రాజా |

యా

చల బల కన చహళ నిజ కాబా ॥ 888

తొ॥ 1(వతావభానుడు కపటమునిని గుర్తింప జాలకుండెను, కాని మహా రాజైన (పతాపభానుని కపటయినివేషథారియైన రాజు గుర్తువట్ట గలిగెను. ఆతని మనస్సు నిర్మల నుయ్యును (పళాసభానుని సట్ల కడుమలినమే యయ్యెను. పరి కించి చూడ ఆతగు వైరి; మరియు క్ష్మ్రతియకుల నంజాతుడు, అంళకుమించి రాజు. అతడు మోసమెడు తన బలముళో తన నునోవాంఛితమును సఫలముజేయ చా॥ సముయి రాజనుఖ దుఖిత అరాతీ |

అవా అనల ఇవ సులగళ ఛాతీ ॥

సరల బచన నృప కే సుని కానా ।

బయర సంభారి హృదయం హరషానా ॥ ట్రఫి

872 (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ ఆ సమయమున మునివేషధారియైన శ్యతురాజు తన రాజ్యవై భప మును జ్ఞప్తికి దెచ్చుకొని దుఃఖితు డాయెను. వాని హృదయము కుమ్మరి అవము వలె లోలోన రగుల్కొాను చుండెను. మహారాజుయొక్క సరళ వచనములను విని తన వైరమును మరల జ్జెప్పికి దెచ్చుకొని మనంబున హర్ష్మించెను. దో॥ కపట బోరి బానీ మృదుల బోలెఉ జుగుతి సమేత | నామ హమార భిఖారి అబ నిర్ధన రహిత నికేత ॥ 890 తాః ఈర్ష్యను, కపటత్వమును మనస్సునందుంచుకొని, కపటముని యుక్షిపూరితములై న వచనములను కోమలమైన వాణితో నిట నియె.. ౪ అప్పుడు నా పేరు భికుకుడు; ఏలన నేను నిర్ధనుడను (ధనహీనుడనని భావము) అనికేళు డను (ఇల్లు _ వాకిలి లేనివాడని అర్జము). చౌ॥ కహ నృప జే బిగ్యాన నిధానా తుము సారిఖి గలిత అభిమానా ॥ సదా రహహి6 అపనపొ దురాఏం | సబ బిధి కుసల కుజేష బనాఏం ॥ 89] తా॥ అప్పుడు (పశాపభాను డిట్లనియె: * ఎవరు విజ్ఞాన పరిపూర్ణలో వారు సర్వదా అభిమానరహితులుగా నుందురు. వారు తనము స్వస్వరూపమును సదా మరుగు వటచియే యుందురు, అమంగళ వేషధారులై నను వారే అన్ని విధముల మంగళకరులు. చౌ కేహి కేం కహహి. సంత [శతి బేరం | పరమ అకించన [పియ హరి కేఠెం ॥ కుష్టు సమ అధన భిభారి అగేహా | హోత బిరంచి సివహి సందేహా ॥ 892 శా॥ అందువలననే వేదనులు ఎలుగెత్తి యేమని చెస్పుచున్నవనగా పర మనిర్ధనుడు, సర్వదా అహంకార మమతా మానరహితుడే భగవానునకు (పియ మైనవాడు. అని ఒక వేదవాళక్యమేకాదు సజ్జన వాక్యము నదియే

(పతాఫభానుని వృత్చాంతను త్ర్‌8ి మీకో సమానమైన నిర్ధనుని, భికుకుని గృహహీనుని; గాంచినచో దహ, శివుడు గూడ సందేహింతురు. వాన్తవనముగ నజ్జనుడా లేక వీకొరియా యని సందేహపరవషళుల్లై ది|గృమ జెందెదరు, చౌ॥ జోసి సోసి తవ చరన నమామీ । మో పర కృపా కరిఅ అబ స్వామీ | సహజ [పీతి భూపతి కై దేఖీ | ఆవు బిషయ బిస్వాస బిసేషి ॥ 898 ళ1॥ మీ రెపతైన నాదురు గాక, నేను మీ పాదపద్మములకు [వణమిల్లు చున్నాడను. ఓ స్వామీ, నా యందు కృవజూపుదురు గాక్క ” అన్న (పతాప భానుని విన్నపము నాలకించి, అతని సహజమైన (పీతి నభినందింఛుచు, తన యందళి అధిక విశ్వాసమును గాంచి (ముందు దోహాతో. అన్వయము) చౌ॥ సబ (సకార రాజహి అపనాఈ | బోలేజ అధిక సనేహ జనాఈ ॥ సును సతిభాజ కహజఉ( మహిపాలా । ఇహవా6 బసత బీతే బహు కాలా 8$ి( కా॥ అన్ని విధనులుగా (పతాపభానుని తన వానిగా జేసికొవి, అధిక "స్నేహ వాత్సల్యముల గనషజణచుచు కవటతవస్వీ యిట్లనియె - కక గర్రాజాః నేను నీకో సత్యమునే నుడ్రివెదను. నేనిక్కడ చాల కాలము నుండి నాసము జేయు చున్నాను, దో॥ అబలగి మోహిన మిలే కోజు మైన జనావఉం కాహు(1 లోఠమాన్యతా అనల సమకర తప కానన దాహు ॥ 80985 కా; ఇంతవటకు నన్ను గలిసిసవారు లేరు, ఒకవేళ, ఎవరైన వచ్చినను వారికి నేను కనపడను, ఏలన లోకములో ప్రతిష్ట అగ్నికో సమాన మైనది. అది తపోరూపమైన అరణ్యమును భస్మము జేసి వెచును.

శ్రి (శ్రీరామచరిత నూననము సో॥ తులసీ దేఖి సుబేషు భూలహి మూఢ న చతుర నర ।

సుందర కికిహి పేఖు బచన సుధా సమ అసన అహి &896

శా॥ (శ్రీ తులపీదా సీ విధముగా ఇెప్పుచున్నారు.సుందర వేషమునుజూచి మూ థాతిమూఢులే _ కాదు చతురులై నవారు గూడ మోసపోయెదరు.. అత్యంత సుందరముగనున్న మయూరమును (నెమిలి) జూడుడు. దాని యణపులు అమృత మయములు కాని దాని ఆహారము సర్బము. చౌ! తాతే గుపుత రహఉం జగమాహీం |

హారి తజి కిమపి ప్రయోజన నాహీం ॥

[ప్రభు జానత సబ బీనహి జనాఏం |

కహహు తవని సిధిం లోక రిరూఏం ॥ 897

తా॥ కపట తపస్వి మరియు నిట్లనెను_. అందువలన. నేను జగత్తులో అజ్ఞాతవానము జేయచున్నాను, ్రీహరీతప్ప నింకెప వరును నాకు హితకారులు కారు. శ్రీహరి సర్యాంతర్యామి, గనుక మన మేమియు డెలుపకయీ (ప్రభు పంశయు దెలిసికొనును. నేనొళ విషయమడి గెదను.. పాపంచికచింతలలోనుండు వారిక్‌ సిద్ధికలుగునా ? చౌ! తుషస్తు సుచి సుమతి పరను [పియ మోళే( |

(పీతి పఠీతి మోహి పర తోరేం ॥

అబ జౌ తాత దురావఉంతోహీ |

దారున దోష ఘటఇ అతి మోహీ ॥ 898

కా॥ నీవు పవ్మితుడవు, వివేకపంతుడవు, గనుకనే నాథ [పీతి పాత్ర డవ్వైతివి. సీకు గూడ నాయందు పీతి విశ్వాసములు గలవు. నాయనా । ఇంతటి పరమపవిితుడవై న సీసడ్డ నేనేమైన విషయములు చెప్పక దాచినచో భయంకర దోషములు సన్నాపరించును. చౌశి జిమి జీమీ తాససు కథభ ఉదాసాా |

తిమి తిమి నృపహి ఉపజ బిస్వాసా ॥

దేఖా న్వబస కర్మ మన జానీ ॥

తబ బోలా కొపస బగ ధ్యానీ 1 - 8088

కా॥ ఎన్నెన్ని ఉదాసీనవాక్యములను తసస్వి చెప్ప దొడగెనో ఆయా మాటలపై రాజునకు విళా నము, సద్భావము పెంపొందెను, కొంగజపము చేయు ఆ కపటముని మనోవాక్కాయ కర్మలతో తనవళశము గావించుకొని మరల నిట్లనియె- (ముందు దోవోతో అన్వయము) చౌ! నావు హమాఠ ఏకతను భాఈ । సుని నృప బోలేఉ వుని సిరు నాఈ ॥ శహహు నామ కర అరథ బథానీ | మోహి సేవక అతి ఆపన జానీ ॥ 900 తొ॥ "నాయనా, నాపేరు ఏకతనువు' అనిన విని రాజు మరల నమ స్కంరించి యిట్ల నెను ;- “సన్ను మీ దాసాను దాసునిగా భావించి మీ నామమున కర్ణమును విశదీకరింపుడు. * దో॥ ఆదిసృష్టి ఉపజీ జబహి6 తబ ఉతపతి ఖై మోరి | నామ ఏకతను హేతు తేహి దేహ న ధరీ బహోరి ॥ 801 కా॥ రాజాడిస వినయపూర్వకపచనముల నాలకించి " కపటముని రాజున కిట్లు (పత్యుత్తర మొసగెను:- “ఆది సృష్టి.పారంభమున నేను జన్మించితిని. అప్పటినుండి నేనా శరీరములో నున్నాను. ఇంకొక జన్మ నాకు కలుగలేదు, కనుక నాపేరు ఏకతనువు, చా॥ జని ఆచరజు కరహు మన మాహీ6 | సుత తప తే6 దుర్లభ కఛు నాహీ6 తపబల తే జగ సృజణ బిధాతా | " తపబల బిష్ణు భఏ పరితాతా ॥ రిల తా॥ ఓ ప్యుతుడా, నేనిట్లుండుటను జూచి అశ్చర్యపడకుము, తపో ధనులకు దుర్ల భమైన దేదియసు లేదు. తపోదిలనుచే (బహ్హ సృష్టి డేయచున్నాడు, తపోబలముే విష్ణువు ఈ జగత్తును పాలించుభున్నాడు.

876 ఛీరామచరిత మానసము చాకి శ్రపజల సంభు కరహి సంఘారా ॥

తప తేంఅగమ న కళు సంసారా ॥

భయత4& నృపహి సుని అతి అనురాగా |

శథా పురాతన కహై సో లాగా ॥ 908

తాః; తపోబలముచే శంకరుకు సంపొారమును జేయును, (పపంచమున తపో బలముళో సాధించరాని దేదియులేదు. ” ఇది విన్న తరువాత రాజున కా మునిపై అత్యంతానురాగము భక్షి శాళ్చర్యములు కలిగెను, అప్పుడా ముని రాజు తనకు వశుడై నాడసి యెంచి పరాణగాథలను జెస్పందొడగెను. చౌ! కరమ ధరమ ఇతిహాస అనేకా |

కరణ నిరూపన బిరడతి బిబేకా ॥

ఉదభవ పాలన 1పలయ శహానీ |

కహేసి అమిత ఆచరజ బథానసీ ॥ 904

థాః కర్మము, ధర్మముకో కూడిన అనేర్యపకారమువై న ఇతిహాసము లను చెప్పెను, వైరాగ్యమును, జ్ఞానమును నిదాసణ గావించెను. సృష్టిస్థితి

ర్‌ు వలే

లయములకు సంబంధించిన ఆశ్చర్యయుక్త మైన , అపారమైన కథలను విస్తార ముగ జెప్పెను. చౌ! సుని మహీప తాపస బస భయజఉఊ ।

ఆపన నామ కహన తబ లయఊ ॥

శహ తాపస నృప జానఉజ( తోహీ |

కేన్హైహు కపట లాగ భల మోహీ ॥ ర05

తాః కపటముని చెప్పిన దంతయు [శద్ధగా విని ఆతడు కపటవేషధారి యని యెజుంగర రాజాతనికి వశుడై తన యథార్థనామము నాతనికి జెప్పెను.

అది విన్నవాడ్రై కసటముని దిష్యదృష్టిళో శానంళతయు దెలిసికొన్న తపస్విపలె నటించుచు మరల నిట్ల నియె_._

(వఠాసభ్రానుని పృత్తాంతము 877 “రాజా, నిన్ను నే నెజుగుదును. నీవు నన్ను మోసగించితినని నాకు దెలి యును. నీవు నన్ను మోస్తగించినను, నాకు నీపై కోపమెంతమ్మాతమును లేదు. నీవు చేసిసదంతయు మంచిిచేయని నాకు _దోచుచున్నది. సీ చాతుర్య మునకు నేను సంతసిల్లి నిన్ను క్లాఘించుచున్నాను. గ. ఫం 4 - సో॥ సును మహీస అసి నీకి జహం తహ-నామ న కహహిం

• నృప | మోహి తోహి పర అతి (పీతి సోళ చతురతా బిచారి తవ ॥ 806 తా; రాజా, రాజువైనవారలు తమ నామధేయముల నెచ్చటను జెప్పరని [పతీతి. సీవు కూడ అందుల కనుగుణముగ (ప్రవర్తించితివి కొబోలు, నీ చాతు ర్యము నన్నెంతయో ఆకర్షించినది. అంతేగాక నీపై (ప్రేమానురాగము లుద యించినవి. చౌ! నామ తున్ల్హూర (పతాప దినేసా సత్య'కితు తవ-పితా నరీసా ॥ గుర (ప్రసాద సబ జానిఅ రాజా | కహిఅ న ఆపన బాని అకాజా ॥ 907 తాః నీ నామధేయము. (పతాపథానుడు, నీవు సత్యశేతు మహారాజు ప్యుతుడవు. రాజా గుఠ్తు కృపపలన నాకు సర్వమ్ము విదితమైనది. ఐనను సీకు హానియ్యుం వలిచి చెప్పుటలేదు సుమాః చా॥క దేఖి తాఠత తవ ఫహజ సుధాఈ। పీతి పకీతి నీతి నిపునాఈ ॥ ఉపజి పరీ మమతా మన మోరే€ | కహజఉ(. కథా నిజ పూఛే తోరి/ ॥ 9008 ళా; నాయనా, నీ స్వాభావికమైన సరళత్వము, (పేమ, విశ్వాసము, నీతి నై పుణ్యములను జూచిన తర్వాత నానునంబున వీ యం దమిత ప్రీతి జనించినది, అందుకే నీ వడిగినతోడనే అతిగోప్యమైన నా ఆత్మకథను సీకు వివరించుచున్నాను,

878 (శ్రీరామచరిత మానసము చౌ! అబ |పసన్న మై సంసయ నాహీ6 | యూ

మాగు జో భూప భావ మన మాహీ. 4

సుని సుబచన భూపతి హరషానా |

గహి పద వినయ కీన్టి బిధి నానా ॥ 809

తాః ఇప్పుడు నీయందు (ససన్నుడనై తివి, ఇక సీవు సంశయింస పలదు. రాజానీ మనో=ఒఖీష్టము నా కెతింగింపుము

ఇట్లు పియాతి (పియపచనములను ముని చెప్పగా విని, రాజు మిగుల హర్షించి, ముని పాదములను బట్టుకొని బహు (పకారములుగ స్తుతించెను, చౌ! కృపాసింధు ముని దరసన తోరిం |

చారి పదారథ కరతల మోరే( |

(ఉపభుూహి తథాపి ప్రసన్న బిలోకి |

మాగి ఆగమ బర హోజ. అసోొకీ ॥ ర]0

తాః; “ఓ దయాసాగరా, నీ సందర్శన భాగ్యమువలననే నాకు నాల్లు పదార్థములు _ ధర్మార్ధకొమమోక్షములు కరతలామలకములై నవి. స్వామి, నీవు నాయందు (పసన్నుడవై నపుడు, నేను దుర్గ భపరము నే దైనను కోరి యెందులకు శోకరహితుడను కాకూడదు. దో॥ జరా మరన దుఖ రహిత తను సమర జితై జని కో!

ఏక ఛ్యత రిపహీన మహి రాజ కలప సత హోజ ॥ $!

తా; నేను వార్ధక్యమొంద కుండెదను గాకః మృత్యుంజయుడను, శోకో రహితుడనగుదును గాకః అజేయుడ సగుదును గాక ః పృథ్వియందు శతయుగ ముల పర్యంతము నిష్కుంటకమైన ఏకచ్చ్మశాధిపత్యను వహించతునుగాక. ” చౌ॥ కహ తాపస నృప ఐసెఇ హోఊ |

కారన ఏక కఠిన సును సోట్ల: ॥

కాలజ తుఅ పద నాఇహి సీసా ,

ఏక బిప్రకుల ఛాడి మహీసా ॥ 013

తా॥ అంత తపస్వి యిట్లనియె. “రాజ్ఞా అప్లేయగుగాక్క, కొని, యిందులో ఒకటి మాతము కరీనమైనది, దానిని గూడ జెప్పెదను వినుము.

మహీపాలా, కేవలము (వాహ్మణులు దస, కౌలుడు (యముడు కూడ నీ పాదములకు నమస్కరించును చౌ! తపబల బస సదా బరిఆరా |

తిన్హ కే కోప నకోజ రఖవారా |

జౌం బ్మిపన్ష బస కరహు నరేసా |

తౌ తుఅ బస విధి'బిష్టు మహేసా ॥ 918

ళా (బాహ్మణులు (బహ్హ్మలేజనుళో నలరారుచుందురు. తపోదిలముచే [దాహ్మణులు బలపంతులై నారు. వారి అ్మగహమునకు గురియైనచో, రక్షించు వారెస్వరును లేరు.

నలేశా, కినుక సీవు (పథమమున [నాహ్మణుల నెట్టయినను పళము జేసికొనుము. నీ కృషివలసను, చాతుర్యము పలసను (బాహ్మణులను సీ పళము గావించు కొంటివేని, ఇక (బహవిష్తుమ హేశ్వరులు నీ అధీనులై నప్లై.

ఆాజ్రీ లు ఉరి

చా[! చలన [బహ్మకుల సన బరిఆఈ |

సత్య కహటఊ( దోజ భుజా ఉఠాఈ |

బప శాప బిను నును మహిపాలా |

తోర నాస నహి కవనేహు. కాలా ॥ రత

తొ (వాహ్మణపలనుకో వైరము బూనకుము. వారిని ఇష్టానుసారము కాసింసకుము. వారిపై నీ యాధిపత్య మే మాతము సాగదు, నేను నారండు భుజముల నెత్తి సళ్యమునే వచించుచున్నాను. రాజా, (బ్రాహ్మణుల శాపమునకు సీవు గురియైన తప్ప నీ నాశము ఏకొలమున మరెస్వరివలన గాదు. ఇది ముమ్మా టికిని సత్యము.”

880 ్రిరామచరిత మానసము చౌ! హరషేఉ రాజ బచన సుని తాసూ | నాథ న హోఇ మోర అబ నాసూ ॥ తవ (పసాద (భు కృపా నిధానా | మో కహు. సర్బ కాల కల్యానా 815 క॥ కపటముని వచనములను విని రాజు అశ్చర్యచకితుడై మరల నిట్లు జెప్పం దొడగెను, అఖ్న స్వామి, కృపానిధీ, నా న్లాశ మిష్పుదు కలుగకుండుగాక, మీ కృప వలన సర్వకాల సర్వాపస్థలయందు నాకు మంగళమే యగును. ” దో[॥ ఏవమస్తు కహి కపటముని బోలా కుటిల బహోరి ! మిలబ హమార భులాబ నిజ కహహు త హమహి నఖోరి॥9!6 తాః 'అప్లే యగుగాకి యని చెప్పి కషటముని మరియు నిట్ల నియె- “క్రాని రాజా, సీవు నాతో గలిసిన విధానమును, నీవు అరణ్యమున వేటకుపచ్చి దారితస్పిస వైనమును ఎన్వరితోనై న జెప్పిన, అది నా త ప్పేమియు గాదు. చౌ! తాతేం మైం తోహి బరజఉ6 రాజా | కహే6 కథా తవ పరమ అకాజా 1 ఛఠేం శ్రవన యహ పరత కహానీ । నాస తున్లూర సత్య మమ వానీ ॥ 917 తా॥ రాజా, ఈ (ప్రసంగము నితరులకు జెప్పినచో నీకు హాని కలుగునని ఈలచి, దీని నతి గోప్యముగా నుంచుకొనుమని సీకు హెచ్చరిక చేయుచున్నాను. (కారుల (శవణమ్ములం దీవాక్కులు పడినచో సీకు హాని కలుగును. నో పచనములు ముమ్మాటికిని సత్యము సుమాః చౌ! యహ (ప్రగటే( అథవా ద్విజశాఫా | నాస తోర సును భానుష్రతాషా ॥ ఆన ఉపాయ. నిధన తవ నాహి( | జౌం హరి హర కోపహి( మన మాహీం ॥1 రేం

[వకాపభొానుని వృత్తాంతము 881

తాః ఓ (పతావభినుడా, నీవు నన్ను గలిసిన వై నమును గూర్చి యిత రులకు జెప్పినచో లేక బ్రాహ్మణులా శోవమనుచే గాని నీక పతనము కలుగును. అంతేకాని శివ (బహ్మాదు లాాగహించినను నీకు మృత్యువు సంభవింపదు. ” చౌ! సత్య నాథ పద గహినృవప ఖాషా।

ద్విజ గుర కోప కహహు కో రాఖా ॥

రాఖళఇ గుర జో కోవ విధాతా ।

గుర బిరోధ నహి కోజ జగ (తోతా ॥ $10

కా॥ అనిన రాజు నుని చరణకమలమనులకు [(వణమిల్లి యిట నియ

• స్వామీ, ముమ్మాటికిని సత్యమే. (బాహ్మణులు, గురువులు__వీరి ఆగ హమునకు గురియైనచో రక్షింపగల వాపడం౦ందురా, విధాత |పతీకూలుకై నచో లేక ఆ్మగహపూరితుడై నచో, గురుపు న్మాశయించిన గురువు రక్షించును. కాని గురువువెడ వైరముబూనిన జగత్తునందు నెవ్వరును రకింపలేరు, రకింపటోరు. (ముందు దోవోతో అన్వయము) చౌః[ జౌంన చలబ హమ కహే తుమ్హూ రేం |

హో నాన నహి౯ సోచ హమాఠే6 ॥

వీకహిం డర డరపత మనమున మోరా |

1పభు మహిదేవ శాప అతి ఘోరా ॥ ర్టి్లి0

కళా॥ స్వామి, మీ యాచేశానుసారము నేను నడచుకొన లేక పోయినచో, నా నాశము తప్పదు. అందులకు నేను చింతిల్లుటలేదు. [బాహ్మణులు కావమిడి నచో అది భయంకరమే యన్న విషయము నా నునంబును పీడించుచున్నది, కేన లము భయము తప్ప నా కింకేమియును లేదు. దో! హోహిం బప బస కవన బిధి కరహహు కృపా కరిసోజ |

తుస్హు తజి దినదయాల నిజ హితూ న దేఖఉం కోటి 1921

ళా;ఆ (బాహ్మణులను వశపరచుకొను విధానమును గూర్చి నాకు తెలియ జేయుడు. ఓ దీనదయాళూ, మీరు తస్ప నో హితము కోరువారింకెన శ్ర్‌రును లేరు. *

$82 ్రీరామచరిఈ మాససము చౌ॥ సును నృప బిబిధ జతన.జగ మాహీ( | కష్ట సాధ్య పుని హోహిం కి నాహీం ॥ నే అహణఖ ఏక అతి సుగమము ఉపాఈ తహా6ం పరంతు ఏక కఠినాఈ ॥ 022 కా। అప్పుడా తపస్వి యిట్లనియె._* రాజ్ఞా (పపంచములో ఎన్నియో యుపాయములున్నవి : అవి కష్టసాధ్యములు, ఒకవేళ కష్టవడినను సిద్ధికలుగునో లేదో యన్న సంశయము. నాకు కలుగుచున్నది. కనుక కార్య సఫలత నిశ్చిత మగుటలేదు. కొని ఒక యుపాయమున్నది, అది కూడ చాల కరినమైనదియే. చౌ॥ మమ ఆధీన జుగుతి నృప సోఈ | మోర జాబ తవ నగర న హోఠఈః 4 ఆజు లే6 అరు జబ కేం భయఊం । కాహూ కే గృహ [గామ న గయజఊం ॥ $28 తా॥ రాజా యుక్తిమ్మాతను నా యధీసమైనది. దానిని నీకు తెలియ జేసెదను: కాని సీ నగరమునకు నేను వచ్చుట సిద్ధింపదు. ఏలన నేను జన్మించి నప్పటినుండి యింతవఅణకు ఎపరి గృహమునకు, అథవా (గామముసకు. గొని వోయియుండలేదు. చౌశ జౌ౧౮న జాఉ( తవ హోళఇ అకాజూ | బనా ఆఇ అసమంజస ఆజూ ॥ సుని మహిస బోలేఉ మృదుబానసీ | నాథ నిగమ అసి నీతి బథానీ ॥ రిని తా ఇప్పుడు పోకయుండినచో సీకార్యము చెడిపోవును. నా కిది అస మంజసమే మైనది” అనిన విని, రాజు మృదుమధురముగ విట్ల సియె. “స్వామీ, వేదములలో గూడ ఇటువంటి నీతినే చెప్పినారు,

[పళాపభానుని సృళ్తా ౧ఈము 888 చాక బడే సనేహ అఘున్హ పర కరహీ! ॥ గిరి నిజ సిరని సదా తృన ధరహీ ॥ జలధి అగాధ మౌలి బడ ఫేనూ । సంతత ధరని ధరత సిర రేనూ ॥ 825 తా॥ పెద్దవారు చిన్నవారితో స్నేహము సల్చుచుండెవరు. అది యెట్లన పర్వతము తన శిరస్సుపై సదా తృణమును ధరించియుండును, ఆగాధమెన సము దము తన మస్తృకముపై నురుగును ధరించియుండును, ధరణి తన శరము పె సదా ధూళి నుంచుకొనియే యుండును. ” దో! అస కహి గహే నఠరిస పద స్వామీ హోహు కృపాల | మోహి లాగి దుఖ సహిఅ (పభు సజ్జన దినదయాల ॥19206 కా; అని చెప్పుచు రాజు నురల ముని పాదములను బట్టుకొని యిట్ల నెను. ఉక స్వామి, నాయందు కృపజూపుడు, మీరు సజ్జనులు, దీనదయాజురు, నా కోస మెంతటి కష్టపరంసర లై నను తమరు అసళ్యముగ సహించియే తీరవలయును * చౌ॥ జాని నృపహి ఆపన ఆధీనా | బోలా తాపస కపట (ప్రవీనా ॥ సత్య కహఉం భూపతి సును తోహీ | జగ నాహిన దుర్లభ కఛు మోహీ % 827 తా॥ రా జన్నివిధముల తనకు అధీనమగుట గాంచి కపటత్వమునందు [పవీణుదైై న తపస్వి యీ విధనుగ నుడివెను... జక్క రాజా నేను నీతో సత్యమునే పచించుచున్నాను. ఈ జగత్తునందు నాకు దుర్లభమైన దేడియును లేచు. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ॥ అవసి కాజ మై కరిహఉం తోరా మున తన బచన భగత తైం మోరా ॥ జోగ జుగతి తప మం[త | పఖాఊ | ఫలఖఇ తబహి( జబ కరిఅ దురాఊ ॥ ర్ట

84 ట్రీరామచరిత మానసము తాః నీవు మనో వాక్కాయకర్మలకో నా భిక్తుడవు కాన నీ కార్యమవళ్య మొనర్చెదను. జప, తపో, యోగ, యుక్తి, మంఈములు రహస్యముగ ఒనర్చి ననే ఫలవంతమగును, వాటి |వభాపనుప్పుడే' గాననగును. చా॥ జౌంనలరేస మైం కరౌం రసోఈ | తుమ్ల పరుసహు మోహి జాన నకోఈ ॥ అన్న సో జోఇ జోఇ భోజన కరఈ | సోఇ సోళఇ తవ ఆయసు అనుసరఈ ॥ $డ9 తాః ఓ నరేశ, నేను వంట చేసినచో ఆ వడ్డింపబడిన ఆహారమును గాని, నన్ను గాని నీవు తెలిసికొన జాలవు. ఐనను, ఆ అన్నము నెపరెపరు భుజింతురో, వారందరును నీ అజ్ఞాకారు లగుదురు ; నీ అదీనములో నుందురు. చౌ పుని తిన్హ క్రి గృహ జేవంళఇ జోఊూ | తవ బస హోఇ భూప సును సోఊ జాఇ ఉపాయ రచహు నృప ఏహాూ | సంబత భరి సంకలప కరేహూ ॥ 30 తా; అంతేకాదు. ఆ భోజనశాల యందెస్వరు భుజింతురో, వారందరు గూడ నీ యధీనమౌదురు.. కనుక రాజా, సంపత్సర పర్యంతము అన్నదాన మును జేయుటకు సంకల్పము జేయుము, దో! నిత నూతన ద్విజ సహస సత బరేహు సహిత పరివార ! మై తుమ్లరే సంకల్ప లగి దినహి( కరబి జీవనార రఏ1 తాః నిత్యము ఒక్‌ లకీ (ఛాహ్మాణులను కుటుంబ సహితముగా భోజన సంతర్చితులను చేయము. నీ సంకల్పము నెజవేరువరకును సంవత్ప్సరకాలము [పతిదినము భోజనము తయారు చేయించు చుండెదను.

[వకాపభానుని పృత్రాంతము 880 చౌ॥ ఏహి బిధి భూవ కష్ట అతి థోజెం |

హోఇఖహహిం సకల బవీవ బస తోరే( ॥

కరిహహి( బిిప-హోమ మఖ సేవా।

తేహిం |పసంగ సహజేహిం బస దేవా ॥ రఫ్లి

తా।ః ఈ |పకారము కొలది పర్మిశమకోనే (బాహ్మణులందరును నీక వశులమయ్యెదరు, (బాహ్మణులు యజ్ఞ హవన్క సేవా పూజాదులు నిత్యామొనర్చె దరు గావున వాకే వళపగినచో, ఆ సంబంధముపలన దేవతలు గూడ సీ పశమయ్యెవరు. చా॥ హౌర ఏక తోహి కహజఉిం లభాఊ |

మై ఏహిం బేష న ఆఉబ కాట ॥

తుమ్హరే ఉపరోహిత కహుంరాయా |

హరి ఆనబ మైం కరి నిజమాయా ॥ 899

శా; ఎన్నడును నే సీ రూపములో అచ్చటికి రాను గనుక సన్ను గుర్తుపట్టు విధానమును గూర్చి నీకు జెప్పెదను,

రాజా నేను నా మాయాజాలముచే నీ పరోహికుని హరించి తెచ్చెదను, చౌ! తపబల తేహి కరి అవు సమానా ౫

రఖిహతఉ( ఇపహా6 బరష పరవానా ॥

మై ధరి తాను జేషు సును రాజా |

సబ బిధి తోర సందారబ కాజా ॥ ర్ట

కా; తపోబలముచే వానిని నాయంళటి వానిగా నొనర్చీ, ఒక సంవత్స రము వటికు ఇక్కడే యుంచుకొనెదను.. రాజా నేను వాని రూపము ధరించి సి కార్యము సఫల మొనర్తు ను, చౌక రై నిసి బహుత సయన అబ కీజే ।

మోహి తోహి భూవ ఖేంట దిన తీజే ॥

మె తపబల తోహి తురగ సమేతా |

యాెా

పహు చై హఉ( సోవతహి నికేతా 080

(శ్రీరామ ల్‌

886 (శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ రాజ్మా ఈ ర్యాతి చాలగడచిపోయినది. నీ విక శయనింపునము, ఈ రోజుమొదచలు తరువాత మూడు దినములకు నిన్ను మరల నేను గలియుదును. ఇప్పుడు నా తపోబిలముచే శయనించిన నిన్నును సీ యశ్వమును సీ భప నము జేర్చెదను. దో మైం ఆఉబ సోఇ శేషు ధరి పహిచానేహు తబ మోహి। జబ ఏకాంత బోలాఇ సబ కథా సునావాంతోహి ॥ 986 తాః నేను పురోహితుని రూసము ధరించి, నీ నగరమునకు సచ్చెదను. ఎప్పుడు నిన్ను బిలిచి యేకాంతసుగా జరిగిన కథనంతయు వినిపింతునో అప్పుడు సీపు నన్ను గుర్తు పట్టుము.” చౌక సయన కీన్హ నృప ఆయసు మానీ | ఆసన జాఇఖ వైర చలగ్యానీ ॥ (శమిత భూప నిదా అతి ఆఈ । సొ కిమి సోవ సోచ అధికాఈ ॥ ర్ర/ కా రాజు ముని పచసముల నాలకించి, ముని ఆజ్ఞను పొంది అలసట జెందినవాడగుటచే గాఢన్మిద అవరింప శయనించెను, కశపటనుని తన అఆసనమున మరల నాసీను డాయెను. అలసట జెంది యుండుట వలన రాజు న్మిదాదేవి యొగిలో వ్మిశాంతి నొందెను, కాని కపటమే జీవితముగా గలవానికి స్మిద యెట్లు వచ్చును? చింకాాకాంతునకు నిద కరవే! ఈ కపటనునికూడ చింతాగక్రాంతుడై యుండుట వలన వాని మనస్సు పరిపరి విధముల టోయెను, చౌ! కాలకేతు నిసిచర తహ౧ఆవా। జీహి. సూకర హోఇ నృపహి భులావా | పరమ మిత కాపస నృవ కేరా। జాన సో అతి కపట ఘనేరా ॥ $88 తా; అప్పుడు కాలకేతుండను రాక్షసు డచ్చటికి వచ్చెను. అ కాల'కేతుడను రాక్షనుడే వరాహరూసమున [ప్రతాపభానుని [(తోవదస్పునట్లు చేసినది... వాడు కసటమునికి మితుడు; మోసమునం దారితేరిన వాడు...

(సళాపథానుని వృత్తాంతము త్ర? చౌ॥ తేహి కి సత నుత అరు దస భాఈ | ఖల అతి అజయ దేవ దుఖదాఈ ॥ [పథమహి( భూప సమర సబ మారే ॥ బప సంత సుర దేభి దుఖాఠరే ॥ ర్ర9 కా, వానికి నూరుగురు ప్కుళులు, సదివుంది అన్నదమ్ములు ౦డిరి. వారు మిక్కిలి దుష్టులు. వారీని జయింప దేవతలకు కూడ శక్యము గాకుండేను. (బాహ్మబులు, సజ్జనులు, దేవత లమితదుఃఖము నొందుటం గాంచి (పళాపథానుడు ఆ రాక్షసులందరిని యుద్ధమున హత మొనర్చియుండెను. చొ॥ తేహిం ఖల పాళిల బయరు సథభారా | తాపస నృప మిలి మంత విచారా ॥ జేహిం రిపు ఛయ సోఇ రచేని ఉపాఊ | భావీ బస న జాన కఛు రాఊ ॥ రథ తొ ఆ దుష్టుకు పూర్వ వైరమును పురస్కరించుకొని, కపటమునితో శ్మతునాశ మే విధముగ జరుగునో ఆ యుపాయము నాలోచించెను, శ్యతువును నాశముచేయు నుపాయముసు ఇరువురును పసన్నిరి. విధి వశమున్మ దానిని గూర్చి ప్రతావభానుడు ఇసుమంతయు దెలిసికొనలేక పోయను, దో! రిపు కేజసీ అకేల అపి లఘు కరి గనిఅ న తాహు ! అజహుం దేత దుఖ రబి ససిహీ సిర అవసేషిత రాహు!941ీ తా; అమిత సరాాకమపంతుడు, శేజస్వియైన శ తువు ఒంటరిగా జిక్కి నచో, అది సామాన్యమైన కష్టమని భావింపకుడు. రాహువు శిరస్సు మృాతము చై తన్యపంతమై యిస్పటికిని సూర్యచం[దులను బాధించుచు దుఃథితులుగ నొన రించుచున్నాడు. కనుక శ్యతుశ్రేషముండిన ఏనాటికై సను పతనము తప్పదు. చొ! కాపస నృప నిజ సఖహి నిహారీ | హరిషి మిలేఉ ఉరి భయతఉ సుఖారీ ॥ మిితహి కహి సబ కథా సునాఈ | జాతుధాన బోలా సుఖ పాఈ ॥ ర(ఓి

888 (శ్రీరామచరిత మానసము

తా; కపటముని తనమిత్రుని సంకోషముగా గలసి ఆదరించి గారవించెను. అతడు మిథతునికి జరిగినదంతయు వివరించెను. అప్పుడు రాక్షసు డానందము నొంది యిట్లనెను. (ముందు దోహాతో అన యము చౌ! అబ నెధేఉ. రిపు సునహు నచేసా |

జౌం తుము కీన్హ మోర ఉపదేసా ॥

పరిహరి సోచ రహపహు తుమ సోఈ |

బిను పౌషధ బిఆధి బిధి భోఈ ॥ ర

తా “రాజ్మా నా యాదేళానుసారము సీవింతటి యవకారము నొనర్చితివి. ఇక శ్మతువు చేజిక్కినళ్లే॥ సీ విక చింతించుట మాని సుఖముగా నిద్రించము. బాషధము సేవించు నిమిత్తము లేకయే 'దైపము వ్యాధిలేకుండ జేసెను. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చౌ! కుల సమేత రిపు మూల బహాఈ ॥

చౌథేం దివస మిలబ మై ఆఈ ॥

తాపస నృపహి బహుత పరితోష్షీ |

చలా మహాకపటీ అతిరోష్షీ ॥ 944

తాః (వృత్న్వముసు 'వేరుకో సహా పెకలించు నట్లు) శ్యతువును, శ్మతుకుల మును నాశన మొనర్చి, ఇంక నాల్లుదినములలో నిన్ను గలియుదును _”

అని కపటమునికి జెప్పి మపామాయావియు అత్యంత [కోధా వేశపరు జైన రాక్షసుడు వెడలిపోయిను, చౌ! భాను ప్రతాపహి వాజి సమేతా /

పహు6చా ఏసి ఛన మారు నికేతా ॥

నృపహి నారి పహిం సయన కరాఈ |

హయగ్భహః బాంధేసి వాజి బనాఈ ॥ ర్రిథ5్‌

తా। కతీణములో రాక్షసుడు అళ్వసమేళతముగ (పకాపభానుని అతని భవ నమున జేర్చెను, రాజును అంతపురమున రాణి శయనించు శయనమందిరమున జేర్చి, అశ్వమును అళశ్వశాలలో గట్టి వేసెను.

(వకాపభానుని సృత్తాంతనము 988 దో॥ రాజా కే ఉపరోహితహి హరి లై గయజ బహోరి ॥

లై రాఖీసి గిరి భోహ మహు(మాయా. కరి మతి భోం ॥

9040

ఠా; తరువాత రాజపురోహితుని దెచ్చెను తన మాయచేత వాని బుడి (భమించునట్లు చేసి వానిని కొండ గుహలో దాచెను. ఐం చా! ఆపు బీరచి ఉపరోహిత రూపా |

పరేఉ జాఇఖ తేహి సేజ అనూపా ॥

జాగేఊ నృప అనభవఏ. బిషోనా |

దేథి భవన అతి అచరజు నమూనా ॥ ఫ్ర(7

ళ॥ తాను స్వయముగా పురోపొాతుని రూపమును ధరించి, (పతావ భానుని నగరమున సుందరమైన పాన్సుపై శయనించెను.

[వశాపభానుడు ఉషఃకాలమున మేల్కాంచి కాను తన ఖభపనమునం దుండాటను గొంచి మిగుల ఆళ్చర, శము నొందెను, చౌ॥! ముని మహిమా మనమహు! అనుమానీ

ఉరేజ గవయా. జేహి. జాన న రానీ ॥

కానన గయజు వాజి చఢి తేహీ6 |

పుర నర నారి న జానే కేహీం $48

తా; తా నంళఃపురమున శయనమందిరమునం దుండుట ముని మహిమ వలననే సంథవించినదని రాజు ఈనమనంబున తలపోసిసవొడై, రాణికి దెలియ కుండునట్లు మెళ్గగా పాన్పునుండి లేచెను. మరల తానెక్కి వచ్చియున్న అశ్వము నారోహించి కాననమున కేగెను ఈ విషయము రాణికి గాని నగర నివాసు లకు గాని తెలియదాయెను. చౌ॥ గఏం జామ జుగ భూపతి అవా!

ఘర ఘర ఉత్సవ వాజి బథధావా ॥

ఉపరోహితహి దేఖి జబ రాజా |

చకిత బీలోక సుమింి సోళఇ కాజొ 4 ర్రిశ0

890 (శ్రీరామచరిత మానసము ళా॥ మధ్యాహ్నము గడచిన తరువాత రాజు మరలి వచ్చెను. రాజు రాక యెల్లిరకును ఆనందము కలిగించెను ఇంటింట మంగళవాద్యములు (మోగినవి ; ఉత్సవములు జరుగుట (పారంభమామెను. రాజు పురోహితుని గాంచి, తన కార్యమును స్మరించుకొని వాని నాశ్చ ర్యముగా జూడ సాగెను, చౌ! జుగ సమ నృషహి గవీ దిన తీనీ | కపటీ ముని పద రహ మతి లీనీ ॥ సమయ జాని ఉపరోహిత అవా । నృపహి మతే సబ కహి సమురూవా ॥ 8050 తాః రాజునకు మూడు దినములు మూడు యుగములుగా గడచెనుం ఏలన ఆతని మనంబు కపటముని పాదపద్మముల కంకితమె యుండేను. నిర్ణీత సమయమునకు, పురోహిత రూపములో నున్నవాడు. (రాడ్‌సుదు) వచ్చెను. రాజుకో తానొనర్చిన మంతనముల ననుసరించి తస ఆలోచసి లాతనితో జెప్పెను. దో॥ నృప హరషేఉ వహిచాని గురు భమ బస రహా న చేత! బరే కురత సత సహస బర బప కుటుంబ సమేత ॥ 85! తా; సంజ్ఞానుసారము గురువును ఆ రూపములో గుర్తు పట్టి, రాజు ప్రసన్న వదనుడాయెను.. అ పురోపిత రూపములో నున్నవాడు తాను అరణ్యముస గాంచిన మునియా లేక కాలకేతుడను రాక్షసు డాయన్న దైతన్యము రాజాన కేంత మా్యతము లేకుండెను. వెంటనే లక్షమంది పురోహితులకు కుటుంది సపొత ముగా భోజన సంతర్చణ జేయుటకు ఏర్పాటు గావించెను. చౌ! ఉపరోహ్‌త జేవనార బనాళఈ । ఛరస చారి బిధి జసి [శుతి గాఈ ॥ మాయామయ తేహి. కేన్హి రసోఈ | బింజన బహు గని సక న కోఈ ॥ 5బీ

(పకాపభానుని వృళ్తాంతము 801 కా॥ పురోహితుడు వేదములో వర్టించిన రీతిగా ష్మడసో'పేతములైన చతుర్విధములై న భోజన పదార్థములను తయారు చేసెను. తన మాయాజాలముచే వంటకములను తయారు చేసెను, ఎన్నిరకములై న పదార్థములను జీసెనో, అవి మెన్న సాధ్యము కావు, చౌ॥ విబిధ మృగన్హ కర అమిష రాంధా । తేహి మహు( బిిప మాసు ఖల సాధా ॥ భోజన కహు( సబ బిప బోలాఏ | పద పథారి సాదర వై ఠాఏ ఖ్గి రక ళా అనేకపకారములై న పశువుల మౌంసమును తయారు చేసెను ఆ దుష్టుడు భోజన పదార్థములలో మాంసమును మి[శితము. జేసెను. (బాహ్మ ణులను భోజనమునకు అత్యాదరముతో నాహ్వానించెను. వారి పాదములు గడిగి సగొరవముగ వారి నాసీనులను గావించెను, చా! పరుసన జబహి6 లాగ మహిపాలా | ఖై అకాసవబానీ తేహి కాలా ॥ బ్మపబ్బంద ఉఠి ఉఠి గృహ జొహూ । హై బడి హాని అన్న జని థఖాహూ క రతీ క౯॥ భోజన పదార్థములు వడ్డింపబిడెను, రాజు గూడ వడ్డించు నమయ మున కొలకేతుకృత అకాశవాణి యిట్లు పలికెను. “ఓ [వాహ్మజోత్త ములారా, లేచి మీ మీ గృహములకు బొండు, ఈ అన్నను నెంతమ్యాతమును భుజింప కుడు... దీనిని దిన్నచో మీకు హాని కలుగును. (ముందు దోహాతో అన్వయము) చొ! భయ రసోఈ6 భూసుర మాసూ 1 సబ ద్విజ ఉఠీ మాని బిస్వాసూ ॥ భూప బికల మతి మోహ భులానీ | భావీ బస న ఆవ ముఖ వానీ ర్‌

892 (్రీరామచరిత మానసము

తాః; ఏలన పంటకములు మాంసముచే తయారుచేయబడిన వి. ””

అది ఆకొశవాణి యని విశ్వసించి (వాహ్మణులు దిగ్గన లేచిరి. (ప్రతాప భానుడు వ్యాకులత నొందెను, అట్టుండిసను వాని మిద్ది మోహపుతో గూడినదై యుండెను, భావి ననుసరించి ఆ రాజు నోటినుండి యొక మాబైనను వెలుపడ లేదు, దోశ బోలే బప సకోఫ తబ నహి కఛు కిన బిచార |

జాఇ నిసాచర హోహు నృవ మూఢ సహిత పరివార 1906

తా అప్పుడు (చాహ్మణులు కోపావేశముకో గూడిస వారవ్షైన కారణ మున ముందువెనుక లాలోచింపక యిట్ల నిరి.. “ఓరీ, మూరుడా, సీపు పరివార

లి నలల ల ళా న!

నహితహుగ రాతనసుడ పగుదువు గార 1 చౌ! చ్యతబంధు కై౯ బవ బోలాఈ |

ఘాలై లిఏ సహిత సముదాఈ ॥

ఈశ్వర రాఖా ధరవము హమారా ।

ఆం చి, అటి ర అభ

జ్లైహసి కై( సమేత పరివారా ॥ 07

తా నీచుడై స త్యతియుడా, నీవు సపరివారముగ బ్రాహ్గణులను బిలిపించి వారికి కీడెంచితివి కాని, 'దైపము మాయం దనురూలిరటో హా ధర్మవంసు రతించెను ఇస్పుదు సీవు పరివారయుక్తృముగ నాళమగుదుపు గార 1 చౌక సంబత మధ్య నాస తవ పోటి |

జలదాకా స రహిప్తా కుల కోట? ॥

నృప సుని శాప బికల అతి [తాసా॥

ఖై బహోరి బర గిరా అక్రాస్తా ॥ 858

తాః ఒక సంపత్సరముతోన సీ నాళము జరిగి తీను. నీ వంశములో నొక జలదాత (నీరిచ్చువాడు) గోడ నుండబోడు.* ఆ శాపమును విని రాజు భయముతో కంపించి అత్యంత వ్యాకులత నొందెను. అన్బుడు ఆకాశవాణి యిట్లు పలికెను, (ముందు దోహాకో అన సయము

(సకాపభానుని వృత్తాంతము 808 చౌ! బ్మిపహు శాప బిచారిన దీన్హా |

నహి అపరాధ భూప కభు కీన్దా ॥

చకిత బప సబ సుని నభబానీ |

భూప గయజఉ జహం భోజన థానీ ॥ 800

తా। “* (వాహ్మణులారా, మీరు బాగుగా ఆలోచించి, శాపమొసగలేదు. ఇందు రాజు సల్చిన అపరాభ మేమియు లేదు.”

అని అకాళశవాణి పలికినంఠతనే (వాహ్మణులు ఆశళ్చర్యచకితులై ర, అప్పుడు రాజు భోజనశాలకు బోయి చూచెను. చౌ! తహ(6న అసన నహి బప సుఆరా ।

ఫిరేజ రాజ మన సోచ అపారా ॥

సబ [ప్రసంగ మహిసురన్హ సునాఈ |

[తసిత పరేఉ అవనీ అకులాఈ 900

కా అచ్చట పడ్డించిస భోజనపదార్థములు గాని, పంటకములు గాని, (దాహ్మణులు గాని కేరు, అటి ఈలి, రాజు మసంబున అపారమెన చింతవొడమ

చ ట్‌ యు

అటుకే తిరిగి పచ్చెను, రాజు దుఃఖితుడైై జరిగిస వృత్తాంతదును [బాహ్మణులకు వినిపించెను; తదుపరి భయకంపితుడై వ్యాకులతనొంది గిరగిర దిరుగుచు నేలం ఐబడియెను. దో॥! భూపతి భావీ మిటఇ నహి. జదపి న దూషన తోర |

కయ్‌. అన్యధా హోఇ నహి6 బిపశాప అతి ఘోర ॥ ర్య

తా “రాణా, నీ దోష మేమియు లేకున్నను, కానున్నది కౌళమానదు. [బాహ్మణుం ఛెసము భయంకర మైనది. దాసిని తొలగింప నురెస్వరికిని శక్యము గాదుల చా॥! అస కహి సబ మహిదేవ సిధాఏ ।

సమాచార పురలోగన్ల పాఏ ॥

సోచహి6 దూషన దె వహి దేహీ |

యూ బిరచత హంస కాగ కియ జేహీ6 ॥ రి

శఫ (భ్రీరామచరిత మానసము తాః అని చెప్పి [బాహ్మణు లంపరును వెడలిపోయిరి. ఈ సమాచార మంతయు సగరనివాసులకు దెలిసిసింళనే, వారు చైపముపై చోషము నొరో పించిరి. దైపము హంసగా నొనర్చుటపఐదులు, హంసను కొకిగా జేసివైచెసెనిరి, వి పుణ్యాత్ముడై న పతాపభానుసి దేవతగా జేయుటకు స. బదులు రాక్షసుసిగా జీసెనసి జనులు పరిపరి విధముల దైవమును తూలనాడిరి. చా! ఉపరోహితహి భవన పహుం( చాఈ ॥ అసుర తాపసహి ఖబరి జనాఈ ॥ తేహిం ఖల జహ6 తహ( పత పఠావీ | సజి సజి సేన భూప సబ ధాఏ ॥ 0608 తా; పురోహితుని మరల ఇల్లు జేర్చి అసురుడ్తైన కాలశేతుడు కపట్‌చైన తపస్వికి కబురం పెను. ఆ కపటముని వై రిరాజులకు జరిగిన దంతయు ఉత్తరముల ద్వారమాన 'దెలిపి సేనను సనుకూర్చుకొని బయలు చేరెను, చౌక ఘోరేన్లి నగర నిసాన బజాఈ । బిబిధ భాతి హోఇ లరాఈ ॥ జూయు సకల సుభట కరి కరనీ। బంధు సమేత పరేఉ నృప ధరనీ ॥ 964 తాః యుద్ధభేరి మోగించి [సతాపభానునికొ రణమునకు సేనాసహిత ముగా, కాలకేతుడును, కపటమునియు సిద్ధమైలి; నితళ్యము యుద్ధములు జరిగెను" షా నో [వతాపభానుడును, ఆతని పీరసై నికులును శ క్రివంచనలేక పోరి, తుదకు అసువు లను చాసిరి. (పతాపభానుడు సహోదరసమేతముగా యుద్ధభూమియందే యుండెను

(పకాపభానుని సృత్తాంతము శ్రి చా॥[ సత శ్ట్‌కీతు కులకోజఆ నహి వాంచా!

బ్మిపశాప కిమి హోఇ అసాంచా

౦6పు జితి సబ నృప నగర బసాఈ |

నిజ పుర గవనే జయ జసు పాఈ ॥ 8065

తాః సత్యశేకు కులసునందెప్వరును (బిళుకలేదు. (నాహ్మణులకాపము వ్యర్హమగునా 1

ళు

శ్యతువును జయించి రాజులందలును విజయలమ్ష్మితో,ో యళశముతో వారి

వారి నగరములకు వెళ్ళిరి, రొవణుని జననము

దో॥ భరద్వాజ సును జాహి బజ హోఇ బిధాతా బామ ।

ధూరి మేరుసను జనక జమ తొహి బ్యాలసమ దామ 1066

ళా యాజ్ఞిపల్క్య్యమహాముని భరద్వాజునికో ఇట్ల నుచున్నాడు లు

భరద్వాజా, విధాత యెపరికి విపరీతమగునో, (ద్రైప మనుకూలింపక పోయినచో) వారలకు ధూళి సుమేరుపర్వతముకో సమానమగును. తండి కాల రూపుడగును, (తాడు సర్పమై శరచును. చౌ! కాల పాఇ ముని సును సోఇ రాజా!

భయ నిసాచర సహిత సనూజా ॥

దస సిర తాహీ బీస భుజదండా |

రావన నావ బీర బరిబండా ॥ ర

తొ॥ ఓ నునీశ్వరా 1 (శద్ధగా వినుము. సమయ మాసన్నము కాగా పరి వారసమేతముగ 1వతాపభానుడు రావణుడను రాతసుడ్లై జన్మించెను. అతనికి పదితలలు, ఇరుపది చేతులుంచెను, అతడు (వచండవీరుడు మరియు కూరుషు,

998 (శ్రేరామచరిత మానసము చౌ! భూప అనుజ అరిమర్దన నామా | భయజ4 సో కుంభకరన బలధామా ॥ సచివ జో రహా ధరమరుచి జాసూ | భయజఉ బిమ్మాత బంధు లఘు తాసూ 11 808 తాః (పళాపభానుని సహోదరుడై న అరిమర్టను:) బలాతిబలుడై న చంభ కర్ద:ంగ జన్మించెను. (సకాపభాసుని సం్యత్రియగు ధర్మరుచి రాపణుని కనిస్ట సహోదరురుగా జనించెను. చౌక నామ బిభీషన జేహి జగ జానా | బిష్టుభగత బిగ్యాన నిధానా 41 రహేజే సుత సేవక నృప కేరే। భఏ నిసాచర ఘోర ఘనేే 9009 తా॥ అతని నామధేయము విశీషణును. ఇదంతయు లోకపసిర్థమైన దే. విలీషణురు విషుభకుచు, చానవిజాసముల కాటపటయినవాడు. భా జాన ల్లో మ్‌ న! (సఠాపభానుని వ్యుళులును 'పేపకులెల్ల రును ఖభయంరర రాతసులుగ (వభవించిరి. చౌ! కామరూప ఖల జినస అనేకా । కుటిల భయంకర బిగత బిజేకా ॥ కృపా రహిత హింసక సబ పాపీ | బరని న జాహి6 బిస్వ పరితాపీ ॥ 9/0 తౌ ఆ రాక్షసులందరును అనేకజాతులలో కామరూపులు, దుష్టులు, కుటిలులు, భయంకరులు, చివేకరహిరులు, నినయులు, హింసావాంద రౌటపట్ట స! యిన వారు, పొప్పలు, (పపంచమనట దుఃఖమనొసగు వారలుగనె ర. ఆ రాత సులను వర్ణించుట క్ర చూతము సాధ్యముగాదు. దో॥ ఉపజే జదపీ పులస్త్యకుల పావన అమల అనూప | తదపి మహీసుర శాప బస భఏ సకల అఘరూప ॥ 971

రాపణుని జననము 897 ళా అట్టివార్రై నను హరందరును పులస్త్య బుషి పవి[తమైన, నిర్మలమైన అనుపమమైన కులము నందు పృట్టిరి, కాని (దాహ్మణుల శాసకారణమున అంద చా॥ కీన్హ బివిధ తప తీనిహు6. భాఈ | పరమ ఉగ నహి బరని సో జాఈ ॥ గయళజ నికట తప దేఖి బిధాతా ॥ బ్య ఇద్ద ఆ మాగహు బర [ప్రసన్న మై తాతా ॥ రగ తా సహోదరులు మువ్వురును కరోఠమైన తపము నాచరించిరి. దానిన పర్షించుటకు తరముగాదు. వారొనరించెడు అఖండమైన తపదును గాంచి [దహ దేవుడు వారిని సమీపించి యిట్ల నియె- నాయనలారా । నేను పనన్నుడ న్లైతిని పలయు పరమును వేడుడు.” చౌక క6 బినతీ పద గహి దనసీసా | బోలేజ బచన సునహు జగదిసాొ ॥ హమ కాహు కే మరహీన మారే. బానర మనుజ జాతి దుఇ బారే( ॥ రి తా అనిన రావణు డత్యంత వినయముతో [దిహ్మపాచములను బట్టు కొని యిట్ల నియె _ ౪ ఓ జగదీశ్వరా । వానరులు, మానవులు ఈ రెండు చాతుల చప్ప మాకు ఎపరిపలనను మరణము సంభవింప కుండునట్లు పెరనును [సౌ దింప్తము.” చౌ! ఏవమసు తుమ బడ తప కీన్తా అథి లూ యౌ జ వి మై (బహ్మా6 మిలి తేహి బర దీన్హా ॥ పుని (ప్రభు కుంభకరన పహి గయడ4ూు | శేహి విలోకి మన బిసమయ భయఊ 4 ర్‌ తా. (శివుడు పార్వతి. కీవిధముగ జెప్పుచున్నాదు ) “పార్వతీ: నేనును (బ్రహ్మయు కలిసి “అటులే” నీ తపస్సు ఫలించును గాక 1౫” యనిచెప్పి

808 శ్రీరామచరిత మానసము అ వరము నొసగితిమి. తరువాత [బహ్మ కుంథకర్దుని కడథశేగెను.. వానిని గాంచి (బ్రహ్మ విస్మయ మొందెను. చా॥ జౌ ఏహీ6 ఖల నిత కరబ అపహారూ । హోళఇహి సబ ఉజారి సంసౌరూ ॥ సారద [పేర తాసు మతి పేరీ । మానేసి నీద మాస షట శేరీ ॥ ర్‌ తా। "ఈ దుష్టుండు నిత్యము ఆహారమును గైకొన్నచో [పవంచమంతయు వీడగును * అని మనంబున దలచి |బిహ్మ వాని బుద్ధిని మార్చమని సరస్వతిని 1పేరేపించెను.. అందుపలన కుంభకర్ణుడు ఆరుమాసముల న్మిదను గోరెను. దో॥ గఏ బిభీషన పాస పుని కహేఉ వృత బర మాగు | తేహింమాగేఉ భగవంత పద కవుల అమల అనురాగు ॥8/6 తా తర్వాత (బహ్మ విఖిషణుని కడశేగి, “ఓ పతా ॥ వలయు పరమును వేడు మనెను. అప్పుడు విలీషణుడు ““భగవానుని చరణకమలముల పై నిర్మలము, నిష్కాముదు, అయిన అనగ్య [కేన నొసగు”' మని వేడెసు. ఇట్లు విఫీషణుడు పరమభక్తిని గో రెను, చా॥ తిన్హహి దే బర (బహ్మ సిధాపఏ ॥ హరషిత కే అపనే గృహ ఆవ ॥ మయ తనుజా మందోదరి నామా । పరమ సుందరి నారి లలామా ॥ వ! తా విఖీషణు నఖీష్ణము నెర వేర్చి [బహ్మ వెడలిపోయెను, మువ్వురన్న దమ్ములును సంతోషములకో స్వగృహముసకు విచ్చేసిరి. మయుడను దానవు గొకడుండెను, మయుని ప్మతికయే మందోదరి. ఆమె అత్యంత సౌందర్య పత్సి సుగుణపతి, నారీలలామ,

రాపణుని జననము 809 చాక సోఖ మమయః దీన్హ రావనహీ ఆనీ |

హోఇహి జాతుధానపతి జానీ ॥

హరషిత భయత4 నారి భలి పాఈ |

పుని దోజ బంధు బి ఆహేసి జాఈ ॥ 9078

కా; మయుడు తన పృతికయైన మందదోరిని రావణునకిచ్చి వివాహము జేసెను. రావణుడు రాక్షసులకు రాజగునని మయునకు దెలిసి యుండెను.

అత్యంత వినయవతి, సుశీలమైన భార్యను పొంది, రావణుడు మిగుల హర్ష్మించెను. రావణుడు తన సహోదరులకు గూడ తగు కన్యలను దెచ్చి శుభ ముహూర్తమున వివాహమహోత్సపమును జరిపించేను. చౌశి గిరి (తికూట ఏక సింధు మరూరీ ।

విధి నిర్మిత దుర్గమ అతి థారీ ॥

సోఇ మయ దానవ! బహురి సారా |

కనక రచిత మనిభవన అపాొరా ॥ రి

తా సముుదము నడుమ (బహ్మచే న్వయముగ నిళ్మింవదిడిన (తికూట పర్వతముపై నొక్క విశాలమైన కోటయుండెను. మహామాయావియు, అత్యంత శిల్చకళా _నెపణ్యముగల మయదానవుడు దాని నిర్మాత. అందులో మణులకో గూడిన అసంథ్యాకములైన సువర్జశాల లెన్నియో గలవు. చౌ! భోగావతి జసి అహికుల బొసా |

అనురావతి జసి సకనివాసా ॥

తిన్హ తే అధిక రమ్ము అతి బంకా |

జగ బిఖ్యాత నామ తేహి లంకా ॥ 080

తా; నాగకులనునకు నీవాసయోగ్యమైన పాఠాశలోకములో భోగపతీప్పర మెటులో, ఇందునికి నివనయోగ్య (ప్రదేశము స్వర్గలోకములో అమరాపతీప్పర మెటులో, అటులే అంతకం పెను సుందరమైనది లంకాప్పరి, ఇది జగత్తునందు స్కుపసిద్ధ మైనది.

400 (శ్రీరామచరిత చూనసము దో! థాఈ సింధు గలీర అతి చారిహు! దిసి ఫిం ఆవ । కనక కోటి మని ఖచిత దృఢ బరని న జాఇ బనావ 1981 తా ఆ లంకకు నలుదిక్కుల లోవైస కముుదము్న్నది. అ వరము నకు మణులతో చెక్కన మవర్హమయమైన బలిస్టమైన ప్రాకారము. గలదు. అఆ [వహరి నిర్మాణ నిపణత్వమును పర్ణించుటకు సాధ్యముగాదిు. దో॥ హరి (ప్రేరిత జేహిం కలస జోఇ జాతుధానపతి హోఇ సూర (ప్రతాపీ అతులబల దల సమేత బస సోఇ % 802 తా; భగవానుని ్యపేరణచే ఏ కల్పములో, ఎవదు రాతకరాజైని రావణా సురుడుగా జన్మించెనో, ఆతందు శూరపీర్యపకాప్పలు, అతులితఎల ధాదువైన తస పరిజనులకో ఆ పసృరమున వాసముజేయం దొడగెను. రొవణుని అత్యాచారములు చా॥థ రహే తహాం నిసిచర భట భారే | తేసబ సురన్హ సమర సంఖఘాతే ॥ అబ తహ. రహహి. సక క్రి (పేరే ॥ రచ్భక కోటి జచ్చపతి శేరే ॥ 088 తా॥ పూర్వమచ్చట మహాకాయులైన రాక్షస వీరులుండిరి.. దేపతట వారిగంపతిని యుద్ధమున సంహరించి యుండిరి. (పప్తుతము ఇంయదని (పేరం ఇచే అక్కడ ఒక కోటి రక్షకులు (యతులు నిపసించుచుండిరి. చౌ! దసముఖ కతహు. ఖబ౦ అసి పాఈ | సేన సాజి గఢ ఘేశేసి జాఈ ॥ దేఖి వికట భట బడి ఠటకాతః'। జ ఏ ప చృ జీవ లై గఏ పరాఈ ॥ రి తాః రాపణున కౌ సమాచారము. తెలిస్కి సేనను సమమాద్భుకొని ఆ దుర్గమును (18ళాట పర్వతమును ముట్టడించెను. అతికాయులతో రూడిస ఆ గొప్ప సేశను గాంచి, యక్షులు (పాణనుల నరచేతిలో బెట్టుకొని సలాయనమైరి.

రాపణుని అత్యాచారములు 401 చౌ! ఫిరి సబ నగర దసానన దేఖా ।

గయ సోచ సుఖ భయజ బిసేషా

సుందర సహజ అగమ అనుమానీ |

కిన్హి తహా(6 రావన రజధానీ ॥ 885

తా। అప్పుడు రాపణుకు ఆ నగరము నంతయు పరికించెను. ఆ స్థానము నకు సంబంధించిన వారెవ్వరును లేరైరి, యుద్ధము చేయకయే రాజ్యము స్వాధీనిమయ్యెను. అతనికి స్టాననంబంధుల చింత గూడ లేక జీవితము సుఖ [పదమాయెను. ఆ సగరము స్వాథావికముగా సుందరమైనది. రావణాసురుడు అఆ దుర్గమున కాపలివాండను నియమించి, అఆ నగరమును తన రాజధానిగా జేసికానెను, చౌ! జేహి జన జోగ బాంటి గృహ దీస్హే |

సుఖీ సకల రజనీచర కిస్తై ॥

ఏక బార కుబేర పర ధావా।

పుష్పక జాన జీకి లె ఆవా॥ 8006

య్‌

తా। వారివారి యోగ్యతననుసరించి రాశ్తసులకందలరికిని రావణుడు గృహ ముల నేర్చాటు జేసి వారు సుఖముగా నివసించుటకు వసతులు కల్పించెను. ఒక సారి రాపణుడు కుబేరప్త్పవము పై దండెత్తి, ఆతని జయించి పుష్పకవిమానమును దెచ్చెను. దో॥! కౌతుఠహీ. కైలాస పుని లీస్టేసి జాఖ ఉఠా |

మనహు. తౌలి నిజ బాహుబల చలా బహుత సుఖ పాళ॥987

తాః ఒకసారి రావణుడు కైలాస సర్వతమునసు గాంచి, అ పర్వత భార మును మోయ నిచ్చగించి, వినోవపూర్వకముగ ఆ వర్వతమును తన బాహుప్ప అలో చిక్కించుకొని, యవలీలగా పైకెత్తి సులువుగా [కింద నుంచెను తన భుజబల మపార మనుకొని, సంతసించినవాడై అక్కడనుండి వడలి పోయెను. చౌ! సుఖ సంపతి సుత సేన సహాఈ |

జయ (వతావ బల బుద్ధి బడాఈ

నిత నూతన సబ వాఢత బాఈ |

జిమి [పతిలాభ లోభ అధికాఈ ॥ ర్ట

(శ్రీరామ ఫెడ్‌

402 శ్రీరామచరిత మానసము తా॥ సుఖి సంపదలు, ప్యతులు సేన, జయమ్ము | పళాపదు, బుద్ధి, బలము, గొప్పతనము _ఇత్యాదులు నిత్యనూతనముగ పెంపొందుచుందెను" ఏ విధముగ (పత్యేకలాభమున లోభము పెంపొందునో అట్లు సకలసంపదలు దినదినాభివృడ్ది గాంచినవి. ఐం చౌ॥శ అతిబల కుంభకరన అస (భాతా। జేహీ కహుం నహి. (పతిభట జగ జాతా ॥ కరణ పాన సోవఇ షట మాసా । జాగత హోఇ తిహూ6 పుర [తాసా ॥ 008 కా అత్యంత బలపంతుడగు కుంభకర్ణ డాలని సహోదరుడు, అతనికి సరివచ్చు యోధుడు జగమున జన్మించనేలేదు.. వాడు మద్యాపానబుజేసి, ఆరు మాసముల వటకు ని. దపోయెడివాడు. అతడు మేల్క్మనినంత నే ముల్లోకములు ళగి గడగడలాడి, అలకలోల నుగు చుండెను. ద రి చౌ! బౌం దిన [పతి అహార కర సోఈ | బిస్వ వేగి సబ చౌపట హోఈ ॥ సమర ధీర నహి జాఇ బథానా | తేహి.సమ అమిత బీర బలవానా ॥ 990 కా వాడు (ప్రతిదినము భోజనము చేసినచో, విశ్వమంతయు, శీస్రుముగొ సర్వనాశమగును. లంకానగరము అసంథ్యాకువై న, బలపరా[కమో'పేతులకు నిలయ మాయెను. ఆ రణధీరులను వర్ణింప సాధ్యమా 1 చౌ! బారిదనాద జేఠ సుత తాసూ | భట మహు. [వథమ లీక జగ బాసూ జేహిన హోఇ రన సనముఖ కోఈ । సుఠరవుర నితహి. వరావన హోఈ 11 క! తా మేఘనాదుడు రావణుని ద్య్యేష్టప్కుకుడు, ఆతదు. జగ్మక్పసిద్ధ యోధులలో [సథముడు. రణరంగసమున మేఘనాదునికో బోరుట కేస సరికిని శక్తి సామర్థ్యములు లేకుండెను, స్వర్గములో ఆతని'పేరు చెప్పిన చాలును, నిత్యము భయముచేత దేపతలెల్లరును హాహాకారములు జేయుచు నలువై పులకు పరుగిడు చుండిరి.

రాసణుని అత్యాచారములు శీ0$ దో॥! కుముఖ అకంపన కులిసరద ధూమకేతు అతికాయ ।

ఏక ఏక జగ జీతి సక ఐసే సుభట నికాయ ॥ రిల

కా। రావణుని సేనలో, దుర్ముఖుడు, అకంపనుడు, వజదంతుడు, భూమశకేతుడు, అతికాయుడుమొదలుగా యోధులుండిరి. వారొక్కొాక్కంరే విశ్వ మంతయు జయించ గలిగిన వారు. చౌ! కామ రూప జానహి6 సబ మాయా ।

సపనెహు. జిన్హ శీధరమన దాయా ॥

దసముఖ బైఠ సభా ఏకబారా

దేఖి అమిత ఆపన పరివార్తా ॥ 8098

తా; రాక్షసులందరును కామరూపులు, నాయాజాలమునం దారితేరిన వారలు; దయాధర్మములను స్వవ్నములో గూడ నెజలుంగరు. ఒకసారి రాజనభ యందు, రానణాసురుడు సింహాసనాసీనుడై ఈన అగణిత పరివారము పై దృష్టి సారించెను. చా! సుత సమూహ జన పరిజన నాకీ |

గవై కో పొర నిసాచర జాతీ ॥

సిన బిలోకి సహజ అభిమానీ ।

బోలా బచన [కోధ మద సానీ 4 ర్రిర్ట(

తాః ప్యుతప్కొశాదులుు పకటుంబవాసులు, "సేవకులు అపానరముగ నుండిరి. ఆ రాతశ చాతిని లేక్కం పెట్టుటకు శక్యమా ? తనసేన నోక్కమారు కన్నులపండువుగ దిలకించిి సహజముగ అహంకారపూరితుద్రై న రావణుడు [కోధముతో, గర్వముతో గూడిన మాటల నీవిధముగ దిల్కెను. చా! సునహు సకల రజనీచర జూథా |

హమగధే బైరీ విబుధ బరూథా ॥

కే సనముఖ నహీ6 కరహి6 లరాఈ |

దేఖి సబల రివు జాహి పరాఈ ॥ ర్‌

శ04 (శ్రురామచెశిత మానసము తాః “సమస్త రాతీస సమూహ[బులారా! సమస్త రజనీచరులారా 1 దేపకాగణములు మనకు వైరులు. వారు, ఎదుట నిలబడి, యుద్ధమి జేయుటకు వెనుదీయుదురు. బలవంతుడై న శ్మతువును గాంచినచో పారిపోయెదరుం చా॥ తేన్హ కఠ మరన ఏక బిధి హోఈ కహఉ( బరూఖఇ సునహు అబ సోఈ ద్విజ భోజన మఖ హోమ సరాధా । సబ కె జాఇ కరహు తుము బాధా ॥ ర06 యూ న! తా। వారీ మరణము ఒకే యుపాయముతో సాధ్యమగును. దానిని ఎకు తెలియ జేసెదను, [శద్ధగా వినుడు, వారి కత్యంత బలము నిచ్చునది (దాహ్మణ సంతర్పణ, యజ్ఞము, హవనదు _పీట్‌ని మీరు ధ్వంసమొనరించి, అవి చేయు వారలను బాధింపుడుం దో॥ ఛుధా ఛీన బలహీన సుర సహజేహిం మిలిహహి6 ఆ౪ | తబ మారిహ4. కి ఛాడి హజం భలీ భాంతి అపనా? 189/4 తా। తద్చాధచే దేపతలు పీడింపబడి తుదకు బలహీనులయ్యెుదరు ; సహ జముగ నన్ను జూడ వచ్చెదరు. అస్పుదు వారిని నేను సులభముగా హల మార్చెదను. అథవా వారిసి బలపూర్వకముగ నా యధీనుల గావించుకొని, సర్వదా పరాధీనులను జేసి విడచి పెళ్లైదను.” చౌ! మేఘనాద కహు. వుని హంశరావా । దీన్సీ సిఖ బలు బయరు బథావా ॥ జే సుర సపుర ధీర బలవానా | జిన కేంలరిజే కర అభిమానా ॥ 006 తా॥ అని చెప్పి తర్వాత మేఘశాదుని బిలిపింబెను, దేపఠరలకు రినికును గల వైరమును వానిక్‌. జెప్పి యుత్తేజితుని. జేసెను. మరియు నిట్లనెను: “ప్కుతుడా | దేపతలు యుద్ధము జేయుబలో నిస్పణులు, అంతేగొక ధీరులు, ఐలపంతులు ; నమరగర్వము వారికి మెండు. (ముందు దోహాలో అన్వయము)

రాపణుని అత్యాచారములు 405 చౌ॥ తిన్హహి జీతి రన ఆనేసు వాంథీ | ఉథి సుత పితు అనుసాసన కాధీ ॥ ఏహి బిధి సబహీ అగ్యా దీనీ ॥ అపును చలేఉ గదా కర లస్సీ | 800 తా॥ వారిని యుద్ధమున జయించి బంధితులను గావించి తీసికొ నిరమ్ము. ” అంత ప్ముతుడైన మేఘనాదుడు తంగడి- యాజ్ఞిను శిరసావహించేను, తన్ననుసరింపుడని పరివారమున కనుజ్ఞయొసగి .కాను 'గడాధరుకై _ "రాజ్యవిస్తర ణతై బయలుదేరెను. చౌ! చలత దసానన డోలతి ఆవనీ + గర్జత గర్భ (సవహిం సుర రవనీ ॥ రావన అవత సునేజ సకోహా । దేవన్హ తకే మేరు గిరి భోహా ॥- 1000 తా రాపణుడు పృథ్విపై నడచునపుడు.భూమి గడ _గడల్లాడెను. ఆడని గర్జన వినిన దేపతాస్రీలకు గర్భ్యస్రాపము గలిగెను _ రావణు డ్యాగహ్హలభరిక్ళుడై వచ్చుచుండెనన్న వార్త విని దేవతలు సుమేరు పర్వత గహలలో దాగుకొనిరి. చా॥ దిగపాలన్ష కే లోక సుహోవీ | సూనే సకల దసానన పావీ ॥ పుని పుని సింఘనాద కరి భారీ | దేఇ దేవతన్హ గారి పచారీ ॥ 1001 కా॥ రావణుడు నిర్మానుష్యమైన సమస్తృసుందర, దికాలలోకములనెల్ల పొందెను, అతడు మాటి మాటికిని సింహగర్జసము చేయుచు, దేసతలను కయ్య మునకు బిలుచుచు వారిని పరుషముగా మాటలాడు చుండేను, చౌ! రన మద మత్త ఫిరఖ జగ ధావా | (పతిభట ఖభోజత కతహు(. న పావా ॥ రబి ససి పవన బరున ధనధారీ అగిని కాల జమ సబ అధికారీ | 1002 ఛ్రీరామ 27

406 ఛీరామచరిత మాననము తా॥ రణోన్మత్తుడై తన సాటిపీరుని వెదకుచు జగమంతయు దిరిగెను, కొని అతనికో సమౌనుడైన పీప డెందును గానరాలేదు. సూర్యుడు, చం(దుడు, వాయుదేవుడు, పరుణువు కుబేరుడు, అగ్ని 'దేవుడు, కాలుడు, యముడు మున్నగునధికారులను రావణుడు వెంబడించెను. (ముందు దోహాళో అన్వయము) చౌ! కింనర సిద్ధ మనుజ సుర నాగా |! హఠి సబహీ కే పంథహి. లాగా ॥ (బహ్మసృష్టి జహ(లగి తనుధారి | దసముఖ బసబ ర్త నర నారి ॥ 1008 తా॥ అంతేగాక కిన్నరులను, సిద్ధులను, మానవులను, దేసతలను రాన ణుడు వెంబడించేను. బ్రహ్మసృష్టిలో శరీరధారులైన స్త్రీపురుషులెంతమంది యున్నారో అందరును రానణున కధీనులై రి. చౌ! ఆయసు కరహి( సకల భయఖీతా |

• నవహి( ఆ౪ నిత చరన బినీతా ॥ 1004 కా॥ భయముచే, అందటును రావణుని యాజ్జ్ఞను పాలించుచుండిరి; విధిగా నిత్యమువచ్చి వినయముకో ఆతని చరణనులకు నమస్కరించుచుండిరి, (భయ ముచేత సమస్కరించుటయేగాని భక్తితో గాదు) దో! భుజబల చిస్వ బస్య కరి రాఖిసికోజన సుతం | మండలీక మని రావన రాజ కరళ నిజ మంత ॥ 1000 తొ॥ రావణుడు ఈన భుజదిలపరాక్రమములచే సమస్త జగత్తును తన పళము గావించుకొనెను. ఎపరిని స్వేచ్చగ నుండనీయలేదు. ఈ విధముగ మండలీక రాజులకు శిరోమణీయై, (సార్వభౌాముదై) రావణుడు తన ఇచ్చాను సారముగ రాజ్యమేలెను, దో॥ దేవ జచ్చ గంధర్చ నర కింనర నాగ కుమారి ॥ జీతి బరి నిజ బాహుబల బహు సుందర బర నారి ॥ 1006

తా॥ దేవతాయక్షగంధర్వమానవక్‌న్నర నాగకన్యలను, ఉత్తమన్తీలను, అన్యసౌందర్యవతుల నెందఅనో, తన భుజదిలముచే జయించి రావణుడు వార లను వివాహమాడెను. చౌ ఇం[దజీత సన జో కఛు కహేఊ |

సో సబ జను పహిలెహి కరి రహేఊ ॥

(సథమహి( జిన్హ కహు ఆయను దీత్హా |

తిన్హ కర చరిత సునహు జో కిన్హా ॥1 1007

తా; మేఘనాధుని కొనగిస అనుజ్ఞ్యసకొర మళడు నడచుకొనెను ; అన్నియు ముందుగనే చేసెను (రావణాసురుని అజ్ఞాపాలనము నందు మేఘనాదుడు కొంచెమైనను ఆలస్యము చేయలేవని భానముఎ

[(పథమమున రావణుడు మేఘనాదుని కనుజ్ఞ యొనంగెను కదా, దానిని అతడు పాలించిన విధానమును గూర్చి వినుడు. చౌ॥ దేఖత భీమరూవ సబ పాపీ |

నిసిచర నికర దేవ పరికాపీ ॥

కరహి+ ఉప[దవన అసుర నికాయా |

నానా రూప ధరహి6 కరి మాయా ॥ 1008

శా॥ రాక్షనసేన, చూచుట కతి భయంకరముగ నుండెను, వాద సాపొ త్ములై దేవతలకు దుఃఖము కలిగించువారలుగ నుండిరి. ఆ యనురసేన ఉప (దవములను దెచ్చి పెట్టునదై; మూయడే అనేక విధములైన రూపములను ధరి చుటకు శకి సంతమై యుండెను. చా॥ జేహి బిధి హోఇఖ ధర్మ నిర్మూలా |

పో సబ కరహిం జేద (సతికూలా ॥

జేహిం జీహిం దేన ధేను ద్విజ పావహి6 |

నగర గాజ6 పుర ఆగి లగావహిం ॥ 1009

ా॥ ధర్మమునకు వాని కలిగించుచుండిరి, వేద విరుద్ధములై న పనులను జేయుచుండిరి. ఏ యేస్ట్థానములలో ,నాహ్మణులను, గోవులను గాంచిరో, ఆ

408 (శ్రీరామచరిత మానసము సగరములను, (గామములను, పురములను దహించుచుండిరి, (అగ్నిశ్వాలల కొహుతి జేయుచుండిరని భావము.) చౌ॥[ సుభ ఆచరన కతహు. నహిం హోఈ | దేవ బ్మిప గురు మానన కోఈ ॥ నహిం హరి భగతి జగ్య తపగ్యానా । సపనేహు6 సునిఅ న జేద పురానా ॥ 1010 తాః రాతసుల భయముపలన, శుభస్కరములైన (బాహ్మణభోజన సంతర్చణలు, యజ్ఞములు స్మకమనుగ జరుగలేదు. దేవతలను, గురువులను, [భాహ్మణులను ఎప్వరును భక్తితో గొల్వకుండిరి. హరిభక్తికిని, యకజ్ఞయాగా దులకును, జపతపములకును చాపులేకుండెను, వేద పృరాణములు స్వప్నములో వినుట గూడ తటస్టింపలేదు. ఛం॥ జప జోగ బిరాగా తప మఖ భాగా (శవన సునఖ దససిసా! ఆపును ఉఠి ధావణ రహైన పావఇఖ ధరి సబ ఘాలఇ థీసా॥) అస (భష్ట అచారా భా నంసారా ధర్మ సునిఅ నహి కానా! తేహి బహుబిధి తాసఇ దేస నికశాసణ జో కహ జేద పురానా ॥ 1011 శః జప, తపో యోగ వై రాగ్యాదులను గూర్చి గాన్మి దేవతలు యజ్ఞ యాగాదులలో హవిర్చాగమును స్వీకరించుటను గూర్చి రావణాసురుడు వినుట తటస్థించినచో, అప్పుడళడు స్వయమయిా యజ్ఞయాగాదులను ధ్వంసమొనరిం చుటకు పరుగిడుచుండెను. హపనసామగిని, యజ్ఞవాటికలను, నామరూసములు లేకుండ జేయుచుం డెను బుష్యాదులను బంధించి బాధించుచుండెను. ఇట్లు చేయటవనలస, పొంసా కౌండ (పబలి, (పసంచనున [భష్టాచరణలు మితిమీరెను. ధర్మాచరణ నాన బిడుటలేదు. దానిని గురించి. వినిపించుటిలేదు.. వేము నెవరైన జెప్పినచో, పురాణములు పఠించినచో, వారిని పెళ్కువిధయుల బాధించి, రాపణుడు. వారిని దేశబహిష్మృతుల గావించుచుండేను. (కనుక రావణాసురుడు రాజ్యము జేయు నెడ వేదఘోష, పురాణకాభక్షేపములు _ ఇత్యాది సత్కార్యము లస్తృమించెను.)

రాపణుని అత్యాచారములు శ00 నో॥ బరని న జాఇ అనీతి ఘోర-నిసాచర జో కరహి( |

హింసా పర అతి పీతి తిన్హ కే పావపహి కవని మితి॥ 1012

తా। రాక్షసులు చేసెడి అక్యాచారములను వర్ణించుట 'కెంతమా[తమును సాధ్యము గాదు. హింసాకాండయే వారికి (పీతి పాశము ; పాపమే వారి క్మాశయము మరియు గతిః కనుక పావము చేయ కుందురా? చా! బాఢే ఖల బహు చోర జుఆరా ॥

జే లంపట పరధన పరదారా .॥

మానహి( మాతకు పితా నహి. దేవా |

సాధున్హ సన కరవావహి( సేనా" 10138

తాః పరధనాసక్పులును, పరస్తీవ్యామోహ పరులును, దుస్తులును, జూద రులును విశేషముగ పెంపొందిరీ. మాతాపితల ఆజ్ఞను శిరసావపాంచువారలు' లే.రైరి. దేవతార్చన చేయువారెందును గానరై రి. -సాధువులకును,.. నన్న్యా సుంకును సేపచేయుటకు బదులు, వారివే సేపజేయించు కొనుచుండిరి చౌా॥ జిన కి యహ ఆచరన భవానీ ।

తే జానేహు నిసిచర సబ పానీ |

అతిసయ దేఖి ధర్మ క్రై గానీ |

చం గో

పరమ సభీత ధరా అకులానీ ॥ 1014

తా॥ [శంకరుడు పార్వతితో ఇట్ల నుచున్నాడు] “ఓ భ్రవొనీ।! ఇటు వంటి హింసాకాండ కొడిగట్టు (సొణులెల్లరను రాక్షసులుగానే థభావించనలయును సుమాః "* ధర్మమార్గమునకు (పతికూలురుగా నడచు. వారలను, అతిశయించిన చెడు పరిస్థితిని గాంచి, భూదేవి అత్యంత భయశఖీతమైొ యిట్లు దుఃఖింప సాగెను

భూదేవి వపరితావము_(_బహ్మ ఓదార్పు

చా॥ గిరి సరి సింధు భార నహి మోహీ6 |

జస మోహి గరుఅ ఏక పర(దోహీ ॥

సకల ధర్మ దేఖఇ బిపరీతా |

కహి న సక రావన భయవీతా ॥ 1015

410 (శ్రిరామచరిత మానసము తాః; భూదేవి యిట్లు పరితపించెను:. “పర్వతములు, సము[దములు- వీని భారము నాకు భార మనిపించుటలేదు. సర్మదోహులు, పాపాత్ములు మొద లగువారే నాకు భారభూతులు. "" భూదేవి ధర్మమునకు విపరీతమైన హాని కలుగుచుండుట, చూచుచునే యుండెను, కాని, ఆమె రాసణునకు జడిసినదై యేమియు వ్యక్తపజణచలేకుండెను. చౌ! ధేను రూప ధరి హృదయ బిచారీ | గఈ తహాం జహ౦. సుర ముఖ రూరి ॥ నిజ సంతాప సునాఏసి రోఈ | కాహూ తే(కఛు కాజన హోఈ ॥ 1016 శా అలోచించి, ఆలోచించి తుదకు భూదేవి గోరూపమును ధరించి, 'దేవతలు, మునులు దాగియుండు స్థానమునకు బోయెను. భూదేవి యేడ్చుచు ఈన దుఃఖమును గూర్చి వారికి జెప్పుకొనెను. కాని యెపరివలనను కార్యము సిదింపలేదు. థి ఛం! సుర ముని గంధర్చా మిలి కరి సర్చాగే బిరంచి కే లోకా! సంగ గోతనుధారి భూమి బిచారి పరమ బికల భయ సోకా (బహ్హా6 సబ జానా మన అనుమానా మోర కళఛూ న బసొాఈః జా కరి తై (దాసీ సో అబినాసీ హమరీఉ తోర సహఈ[11017 శా। అప్పుడు దేషతలు, మునులు, గంధర్వులందరును గలిసి (బహ్మ లోకమునకు (సత్యలోకము) వెడరిరి. పాపము । భయళోకములదే వ్యాకులత జెందిన గో రూపధారిణియైన భూదేవిగూడ వారివెంట నుండెను, పీరెందుకు పచ్చిరో సర్వాంతర్యామియైన (బహ్మదేవుడు తెలిసికొని ఈ కార్యము సిద్ధింపజేయుట తన 'కెంళ మ్మాతము సాధ్యపడదని మనంబున ఎజి(గిన వాడై భూదేవితో ఇట్లనియె. “సీవెవరికి దాసురాలవో, ఆ అవినాశిమైన భగపంతుడే మాకును, నీకును సహాయకౌరి__. (ముందు దోహాతో అన వ్‌యము సో॥ ధరని ధరహి మన ధీర కహ బిరంచి హరి పద సుమిరు | జానత జన కీ పీర (ప్రభు భంజిహి దారున బిపతి ॥ 1018

భూదేవి పరితాపము-|బహ్మ ఓదార్చు శ1[1 తాః భూదేవీః ధైర్యము సహించి శ్రీహరి పాదపద్మములను స్మరిం పము. (పభువు, దయాళుడు, దాసులకు గలిగిన విపత్తుల నెజింగినవాడు, నీకు గలిగిన ఆపదలను దూరీకరించును. *" చొ బైఠి సుర సబ కరహి. బిచారా ॥ కహ. పాళలఅ (భు కరిఅ పుకారా ॥ పుర నై కుంఠ జాన కహ కోఈ । కోజ కహ పయనిధి బస |పభు సోఈ ॥ 1019 తా! (ఇట్లు |బహ్మ భూదేనికి ధైర్యము చెప్పి ఆమెను సమాధాన పరచెను) చేపతలందఅను ఒకచో అసీనులై, |వళభువును నెచ్చట నెట్లు (భగవా నున్సి పొందుట అని ఆలోచింపసాగిరి. ఒకరు వైకుంఠమున శేగినచో (ప్రభువును గాంచపచ్చుననిరి. ఇంకొకరు క్షీరసమ్ముదమున విష్ణుభగవానుడు నివాసము జేయు ననిరి, చౌ! జాకే హృదయం భగతి జసి పీకి [ప్రభు తహ6 (పగట సదా తేహింరీతీ ॥ ॥ తేహిం సమాజ గిరిజా మై( రహేఊం| అవసర పొఇఖ బచన ఏక కహేఊ (6 ॥ 1050 శా। ఎవరి హృదయాంతరాళమునందు భక్తి, (పేమ లెట్లుండునో భగ వానుడు ఛారి కాలీతిగనే సొక్షొత్క-రించును. [శంకరుడిట్లు నుడువుచున్నాడు] “పార్వతీ ః ఆ సమాజమున నేను గూడ ఉంట్‌ని, సమయము జూచుకొని శేనొాకమాట యీ విధముగ నుడివితిని.. (ముందు దోహాకో అన్వయము) చౌ॥ హరి బ్యాపక సర్వత సమానా | (ప్రేమ తే (వగట హోహి' మైల జానా ॥ దేస కాల దిసి బిదిసిహు మాహీ6 1 కహహు సో కహా బహాం పభు నాహీ( ॥ 1021

412 (శ్రీరామచరిత మానసము

కా॥ “నాకు దెలిసిన విషయ మేమన భగపంతుడు సర్వకాలములందుసు, సర్వస్థానములందును, సమాసరూవముగ సర్వవ్యాపకుడు. ఏదేశము, ఏకాలము, ఏదిళ్క ఏస్టానమునందు భగపంతుడు రేడో నాకు జెప్పుదు.

వి హిరణ్యకళిపుడు “హరి యెచ్చట నున్నాడో చూపింతువా? ఈ స్తంభమునందు గలడా?" యని [పళశ్నించినవుడు [పహ్హాదుడు (ప్రత్యుత్తర పూర్వళముగ * ఇందుగల డందు లేడని సందేహము వలదు చకి సర్వోపగతుం డెందెందు వెదకి చూచిన నందందే గల” డని చెప్పి “బగవంతుడు సర్వవ్యాపకు* డన్న భావము కవి స్ఫురింపజేసెను.

శ్రీ తులసీదాసు హరి బ్యాపక సర్వత సమానా_ “హరి సర్వవ్యాపకుడు” అని చెప్పి “సర్వం (బహ్మమయం* అన్న మూల స్యూతమును పండితులకే గాక పామరులకు గూడ అర్థమగునట్లు చిన్నమాటలలో విశదీకరించినారు, చౌక అగ జగమయ సబ రహిత బిరాగి |

[పేమ కేం (సభు [పగటఇ జిమి ఆగి ॥

మోర బచన సబ కే మన మానా ॥

సాధు సాధు కఠి (బహ్మ బథానా ॥ 1022

ఠా; భగవానుడు చరాచరములలో వ్యాపి నొందిసవాడు ; అన్నిటిని విడ చిన విరక్తుడు, మరియువైరాగ్యసంపన్నుడు; కాని [పేమానురాగముల పలన భగవానుడు సాఇ్షెత్కరించును. (అగ్ని అవ్యకరూపముగా సర్వత వ్యాప్తి జెంది యుండును. కాని యెక్కడ అరణి మంథనాది సాధనలుండునో, అచ్చట 1వకటమగును. ఆ విధముగనే సర్వవ్యాపకుడె స భగవానుడు గూడ [టేమచేతనే (వకటమగును] సా

నే పలికిన పలుకు లందటికిని ఇష్టము లాయెను. [బహ్మగూడ “సాధు = సాదు” (బాగు - బాగు) అనిచెప్పినన్ను (పళంసిం న

ఉరళశ టాం ల న్న జి లగా” లా / 1 కీ ఉ([0 డ్రడ1 లో, 4

. , (| ! క. ౧. 0. 20%8ైంయ కెజం[ండ1009 వంగల 10. 140 _ | స వెగం: మ. 20-00 = ఖ్‌ ట్రా గ శో క ట్రై ' ష్మరితిగపత్రదేపది టూ“ / ధాత కకక తతత క వయు!ంరే 206 019164 0 6. కముంు&:29౪2000 మెండేరు, 145. మంంం476 - , 0%05% శాయి ాం84 48రటు2రుంు 2064 వఫ0166ే 2 + గాయి గండ 2801262009 కల, గణం. .