Telugu Shrungaara Prakashamu_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఖా చ నలూడాా రారారా లా ఖా. శ్రీభోజమహారాజ శృ౦ంగార్మ్యవపకాళము సాహి త్య పకా శవం గుహోవా ధొళ్టేయ దర్శనాచార్య శ్రీ జమ్ములమడక. మాధవరాముశర్మ 0% స ౪. స సంస్కృత కళానాల)ు గుంటూరు అవినవభారతి=ంగుంటూరు, ఇ మూల్యము కు ౧౦-౦౦ త శ్‌.

శ్రీవున్మహారాజాధిరాజ భోజదేవ శృంగార్మృవకాళము సాహిత్య ప్రకాశము జా ఆ౦ధ్ర్యప్రకాశము: శ్రీ జమ్ము లవుడక మాధవరాముశర్మ ఆభినవభారతి : గుంటూరు స కృతిస్వీకదర్తః శ్రీన(రా గోపాలకృ ష్టయ్య భ్రీవిజయదుర్గా కలా భవనము : విజయచాడ,

పథమ ముద్రణను ౧౦౦౦ స్వాయ త్సము ౧౮౯౨, సక / సు యో లో “యస్మిన్‌ ఆశేషవిద్యా స్టానార్ధ విభూతయః (వకాళంతే సంహృత్య న సాహత్యపుకాశ ఏతాదృళో భవతి” రం? వగిక కం కం 1 లె న. ; జట్‌ రి గ 7 శ లం యః 6 క నహ ల ఇన. తన గ ౧/30 జయలక్ష్మీ ప్రీింటర్సు అరంరలు పేట) గుంటూరు 1970

క టూ. ఇట్లుపై లుకు జ వన ప్త స సక న మ రె క. 7? ఆ | నటం 2 ల ణే [ర .. అ సట స... గ క . సమో మా. ష్‌ ్కు ౪ న .. న సు న్‌ ళ్‌ సన్‌ న క్‌ క్‌ు స య /] టు. శ మ గ్‌ ప్రే స ఓ యు! ఆ సం మో | ల్‌ శ ణి | ఖు + కే. న. స మ స తి * = నం. వా. జో శవం అ ఆ

భావీపాయనమహమ్‌ 'అలళననకకోతో శ్రీమాన్‌ జయతు గోపాలకృష్ణార్యాఖ్య కృతీశ్వరః న్మరా వంశజ మాన్య (శ్రీమాన్య మపహికాకృతిః ధీమాన్‌ జయతు (శ్రీలక్షీనారాయణ తనూభవః శ్రేపూర్ణ పుణ్య మాతృశీ వాశ్సలా మోది మాననః కృష్ణో. జయతు శ్రీదేవీ రుక్మిణీ జాయయాన్వితః యయా గోపాలతా ఇ్యాతా శ్రీని త్యార్బా సమేతయా సోయం జయతు న్నాట్య(శ్రీ రంగాయిత హృదంతర ధర్మిశా కర్మితా యస్య ్రియాం వాచాం విహారభూః వాగ్దేపీ మందిరోల్లానం థోజాహంకా స్రకాశకం సాహాతీ సాం సర్వస్వం శ్రీ శృంగారప్రకాశనం తదేతిల్కావ్య సర్వస్వం తదేతత్కా వ్యజీవితం తదేర ద్భాపసౌభాగ్యాం శ్రీశ్ళాంగార(ప్రకాశనం సాహితీ సారత త్వ్వజ: (శ్రీమన్‌: పొహిత్య భాసురః క స గి గోపాలకృప భొవజ్ఞ!ః భావోపాయనమస్తుుతే | ణ్‌ వా ఆతి “యావన్నూర్థి్ని చామాంకుకందలభృతి న్వర్వాహి నీదూర్డ కః యావద్వవసి కౌస్తైల స్తబకితా లక్ష్మీ ర్మురద్వేషిణః యావచ్చిత్తధువశ్రిలోకవిజయ(పొథ౦ ధనుః కౌసుమం భూయా తాపదియం కృతిః కృతధియాం కరాపళంసోత్పలం౦” అత న! నా

లలన శ్రీ న్మరా గోపాలకృష్ణయ్య భావోపాయనము; ఆముఖము:; శ్రీ పసల సూర్యచందరావు కృతిస్వీక ర్త : (శీ మాధవరామశా స్ర్రి-భవభూతిశర్మ_. శ్రీమతీ దేవి విషయ (ప్రకాశము

శృంగార ప్రకాశము; ౧ ౨.౨ 302 వళ్ళ త్యాది (వకాశము : ౧౫ ౬3 రసావియోగము : ౬౩ -- ౧౯౪ వ్రబంధాంగ చతుప్పుప్టి చతుష్టయము : ౧౯౫ ౨35 రతిపకాశము : అని _ ౨స౫్గం సాహిత్య (వకాశనము : ఆత౫ి9 _ా 302

లత (వకాశము : 307” __ 9౧౪

ఆముఖము శ్రీయుతులు పసల సూర్య చందరావు గారు అంధ వభుళ్వే సంగీత నాటక ఆశాడమి అధ్యములు శాససమండలి సదస్సులు (౫.1.6) భారతీయ సాహిత్య శాస్త్ర వస్థానములలో “రస వస్థానము” ఒక యపూర్వఘట్టము. విశష్శనాహిత్నిచరి తలో “నాన్యతో దర్శ రి ఎ ల సీయము “ళ్ళంగార వీర కరుణొద్భుత రౌద్ర హాస్య వీభత్స వత్సల భయానక శాంత నామ్నః అమ్నాసిషుర్షశ రసాొన్సుదియో, వయం శు శృంగారమేవ రసనా [దస మామనామః” నాందీ విధమశ్లోక మననే శృంగారమునకు కాంతా విమి శ తత్వమ తో అవ్య కై, తె్యమును. కృత వ్యివలంభశ్వముచే వ్యకృత్వే ముని వువారి శరీరము నకు భావించిన భోజబేవుని రసోపాసన అన న్యు అపూర్వము కచా! భరళముని అప్తరసముల న చెప్పినాడు. అనంద వర్థనాభినవ గుప్తపాదులు ఇాంతేమును జ్చై “రసములు తొమ్మిది" అని నిష్క- ర్హించి యున్నారు* విశ్వనాధ కవిరాజు “వత్సల” రసమును వనదియవ రసముగా ఓేర్కని నాకు. అయితే, ఈ తొమ్మిదింటిలోను రస రాజు మేది! అను పశ్న వచ్చి నమడు కరుణాది రసముల వస్త వినవచ్చి నప్పలికీ “వృగార మె రసరాజొ మని కొందరు ముక్త కంకవముతో వలికి యంగీకరించినారు. శృంగారము రసరాజ మనుటలో భోజునకు విృివతివ త్తి లేదా. అంతియే కాదు. ఆయన ఇంకను ముందునకు పోయి. “శృంగార మొక్క-టిలీ రనమం”. అని నిర్ధిరించి నాడు- భోజుని దృష్విలో “ఆవాంకారము అభిమా సము శృంగ రము” ఈ మూడు నభిన్నార్థ కమలు- ఇట్టి శృంగారరస స్వరూవమును వకాశింవ "జేయ టరు పూను కొనిన గంధము కౌవున నిది “థృంగార పకాశ” మైనది.

6

శృ౦ంగాగ పశాతము వీర్‌ దగౌశముల బృహద్దంధము. శృంగారము నవలంబముగా 'జేపికొని సర్వ నాహిత్య శాస్త విషయ మును భోజమహోరాజు మౌలిక మయిన వినూత్నవద్గతిలో నిందు

థె పవం౦చి యున్నాడు. ఇదియే యిందలి విశిష్టవల లోని విశిష్టత.

ఈ శృంగార పకాశ విశిష్టతను ౨. ౫. ౧౨. ధీసిసు ద్వారా లోకమున కెరుక వజుచిన వధములు ౯ వి. రాఘవన్‌ గారు. కాని ఇడి ఆం్య గంధము. ఇంతేటి యువా మయిన నృంగార వె +శము సంస్కృృృతళమూలము పూర్మముగా నింత నణకును వంకటితము "కాక పోవుటయే 'బాధి'కర మయిన విషయము. ఇంక దేృభావమల లోనికి గాని, విచేనభాషల లోనికి గాని ఇది యనూదిశము శా లే దని వేరుగా” జెప్ప నక్క లేదు.

ఇల్లి వరిస్థ తులలో శృంగార్మవకాశము నాంధ్రీక3ంచుటకు చేసెడి యత్నము సాహస మసక తప్పదు. అయినను,

మహోపాధ్యాయ దర్శనాచార్యాది బిరుదాంచితులు శ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామళర్మ్శ గారు సాహసించి షీని యాం ధీశరణమునకు పూను కొనినారు. పూనుకొనుటయీ కాదు సర్వసమర్థ్భ ముగ నిర్వహించినారు. అందులకు వారిని నేను అభినం ఏంచు చు రౌస్హ్వను,

మితుంలు శ్రీన_రా గనోపాలకృష్టయ్య గాను సహజ సహృుదయత్వముత"' ఈ మధుర మంజుల కృతి స్వీకరంచుబకు [వకా శింవ జేయుటకు పూవు కొనుట వారి రసజ్ఞ 3ను న్య కవటచు చున్నది.

శ్రీ శర్మ గారి ఈ శృంశార్యపకాశము ఈ సాహిత్య వకా శకము సహృదయుల మన్ననలను పొందగలదని విశ్వసించుచున్నాను,

పసలసూర్యచందరావు '-9-1970

కృతిన్వీక ర్త శ్రీ నరా గోపాల కృష్ణయ్య గారు విజయవాడలో సత్యనారాయణపురములో స్వ సొౌధములో (శ్రీవిజయదుర్ణా కలా

భవనములో సాధారణ సంవత్సలారింభమున నుహాసభి నేర్చాటు చేసినారు. మా నాన్నగారు శ్రీ జముులమడక మాధవరామశర్మ్శి రచించిన శృంగార (పకొశము ఆ నభిలోప్రకాశిత మగునవి శీగోపాల కృష్ణయ్య కృతి (ప్రకాళనాస క్తుడు (ప్రకాశ స్వీక_ర్హయగునని ఉల్లాసముని మేమును సభకు వచ్చితిమి. కృతిస్వీకార సభా సౌందర్యము భావించి భావించి సర్వానందము మేము అందుకొంటిమి. మూ అమ్మ (శ్రీకామాక్షీ హైమవితీ దేవియు ఈనాడు ఈ నభలో ఈ వె భవములో ఈ సన్ని వేళ ములో ఉన్నచో మానాన్న భావస్వభావరీతిని మేము చూడ వలెనని తలచితిమి. మా కన్నులు తడిసినవి, “వీఖు నా పెద్ద కుమారుడు. పేరు వారిదే. వీడు భవభూతి శరత పెద్దపిల్ల శ్రీభామతీడేవి అత్తవారింట ఉన్నది ఇది నా చిన్నపిల్ల (శ్రీమతీ దేవి” అని ఇంకసు ఆని పద్యాలు చదివేది కాటోలు. మే మెవ్వరము పుట్టక పూర్వము మా నాన్న మా ఆమ్మ అంగీకారముతో ళృంగార(ప్రవశము లోని £2వ ప్రకాశము ఆరంభించి వినిపించి నాడని, మా అమ్మ “ఇన్నిరకాలేమిటి?” ఆన్నదవి మానాన్న వారం వారం వాసీకొన్న వానిని చూచి అనుకున్నాము ఆస్తు. ఈ నాడు మానాన్న అద్వితీయుడుగా ఇంత చేయగలుగుటలో,

భ్రీవటలాగోపాలక్స ష్టయ్య గారు సర్వహేతువు. మా నాన్ని సంవ త్సరాదినాడు జన్మించినాడు. ఆ "డు అసలందరికీ పండుగ, మాకు మరీపండుగ ఈ నాడే కృతిసమర్చణము కృితిస్వీకారము. మా నాన్నను చూస్తూ ఉంపే మాకు మాటలు రాపు.

థ్రీ గోపాలకృష్ణయ్యగా రు కృష్టామండలము ఇందుపల్లిలో ఉండేవారు ఈంగడ్రి శ్రీ లక్ష్మీనారాయణ, తల్లి చలసాని వారి ఆడపడుచు. శ్రీమతి పున్నమ్మ (శ్రీగోపాలకృష్ణయ్య తల్లిని తండిని విత్భయు భావించును. నాగయ్య శ్రీరాములు వేంకటరామయ్యు సోదరులు స్నేహితులను చూచినపుడు ముందుగా గోపాలకృష్ణ య్యకు సోవరులు కన్పడుదురు. ప్టవంగ (శ్రావణ కృష్ణాష్టమి ఆదిదారము ది 23-0-1887 నాడు గోపాలకృష్ణయ్యగారు జవ్వించిరి, మూ నాన్న కన్న కొన్ని నెలలు చిన్న. తెనాలి తాలాక ఈసునిలో తెనాలి జాతీయ విద్యాలయములో కొంళ కాలము విద్య నభ్యసించినాడు జాతీయోద్యమములో స్వచ్చంద సేవకుడై తన విద్య నుద్యమమున కర్పించెను. దేశభక్త సముద్యమమున జేయవలయు వానివి గుర్తించెను, 1024 లో వివాహ మయినది. సౌభాగ్యవతి కుంకుమళోథిత

8ి

శ్రీ రుక్కిణీదేవి శ్రీగోపాలకృష్ణ ధర్మపత్ని. చిననాటి నుండియు ్రీదేవీ నవ రాత్ర పూజాసక్తు డయిన గోపాలకృష్ణయ్యకు శ్రీరుక్మిణీదేవీ సాహచర్యమున జవ్మ సహజ మయిన వివిధకలాసక్తి వికనించినది. సంతర్పణములు సంగత నభలు వాద్వనిధులు సత్యారములు సత్కార్యములు సద్వితీయుత్పై సరసముగా విర్వహించెను, వారణాసి నంళప్రతిష్టము లయిన “ఘంట బహ” వాద్యవాదన ముల నై పుణి అందుకొనెమ. మణి గురు శ్రీ వైద్యనాధ అయ్యరు సన్నిధిలో మృదంగమునకు వరుసలు నేర్చెమ, కలాభిరుచి పుదుక్కోట దక్షిణామూర్తి సవ్ని ధిలో కంజరివి గూడ పట్టించినది. ఇది యంతయు 1908లోపుగా నయిస విద్యా సమారాధనము అప్పటి నుండి కలాచతురుడు కలా ధర్మ మర్మ విదుడు నయిన శ్రీగోపాలకృష్ణయ్య కవికదుర్గావేతము విజయవాడ వా_స్తవ్యుడై కలాస్పందిము _లిగించెను.

(ఫ్రీరుక్కిణీ గోపాలకృష్ణ సంతానము సంశితము సంస్కృ్బృతిపర మయిన కలామయజీవనిమె సంతరించు వానుట సర్వము జననాంతరసంస్కాలము కుమా రుడు చిశ్యచం(ద్రశేఖరరావు సొండు ఇంజనీయరుగా సన్నిధిలో నున్నాడు. చంద్ర శేఖర సహచారిణ్‌ శ్రీమతి హైమవతి 8.5.0 సర్వవిధులలో సహచారిణి కోడలు శ్రుహైమవతి దేవీనామ భూషిత యగుట గోపాలకృష్ణయ్య కత్యంత మాదరపా(త

క్‌ రణ

ఎుయినదిం కనికదుర్గా దేవీళ క్తి (ప్రసావముగా శీరుక్వణీ కృష్ణుల కూతురు (శీకనక

దుర్గ జన్మించినది. న్మరా క్‌నక మగ భి. తభాషణ్య నాట్యవిపణ, వాద్యకుశల

సంగీతెచతుర, భాషాకోవిద్య సంగీతకలాళాలా వాట్యవిద్యాచార్య. శ్రీ కనకదుర్శ ( (1 లీ రి (లి స్‌

ఇట్టి విశిష్ట యగుటకు నర్వదా సర్వదా శీ రుక్యిబీక్యష్ణులె హేతువు. 1 క నకమిర్ల

వానిరెడ్డి కనకదుర్గ యయినది. కనకదుర్గా జాని శ్రీ హమమంతరాపు కలా

హృదయుడు,

శ్రీ గోపాలకృష్తటవనములో నెప్పుడు విన్నను మనుమలు మనుమరాలు రవీంద్ర, 9పాదు లీలాలడ్షి నరినీడేవి సత్యభామ రుక్మిణీదేవి కలకలస్వనము అతో గతిసుందరముగ నంచరించు చుందురు శ్రీరుక్కిణీదేవి శ్రీగోపాలకృష

(ఈరుక్యి ౮ లష్లి సూచనానుసారమున తమ భవనమునందు నిత్యము విళ్యార్చృనాపరాయణ శీగోపాలకృష్త వ్య శ్రీ రుక్మణీభావానుసారమున సర్వకార్య విర్వాహణ రూర్వ హుడ. ఆందరు యుగళారాధకులు,

రి

చిరకాలము సంగీఠతసభలలో మృదంగము (మోగించి కంజరి మంజుల ధ్వనులు వివ్నించి తన కలాహృదయమును మధురముగా సపికాశింపస జేసిన (శ్రీ గోపాలకృష్ణ ౧ అందరి యలిమానముసకు పాతు) డయ్యెను. వాద్యివాదన విపుణు లందరిలో వింతటి [కమవిన్యాన పాటవము కలదా? గాయకులు గాన మొనరించినంత వనజకు దాదకులు పటు(ప్రబ్బ (పదర్శింపగలరు. అనంతరము వాదనకలా పాండిత్య వై దగ్ధ (ప్రదర్శన కౌళలమును వీరి నుండి యెందరు గుర్తించిరో మా కేమి తెలియునుః ముఖవాద్య విధానమున మృదంగమునకు పలుకులు నేర్పగల వారు, వేగముగ వేవేగముగ వై దగ్యము (ప్రదర్శింప గలవారు ఏందరుందురో: ్రీగోపాలకృష్ణయ్య ఒడలు మజచి సర్వము దేవీపరముగ నివే దించును. శ్రీ విజయదుర్గాకలాభవనము శ్రీరాజరాజేశ్వరీ భవనము శశ్రీకనకదుర్గా నృత్యకలా కేంద్రము సకల సభానిర్వహణము సర్వము దేవీభక్తి విదర్శనము,

ఆలిండియా రేడియో అడ్పయిజరి కమిటి మెంబరుగా, ధరతనాట్యమునకు మృదంగవిద్యావిధావమునకు సిలబసు విర్మాతగా, వాట్య(ప్రదర్శనోత్సవ సంధా తగా, సంగీతకలాశాలలకు స్వరూవ సంపాదకుడుగా, (పదర్శన పతిస్పర్థా ప్రాన్ని కుడుగొ, నిర్దాయకుడుగా, పరీక్షకుడుగాా భావుకుడుగా, |1పయోక్తగా, వీణా వేణు స్వర(శ్రుతి భావయితగా, (ప్రశ స్తిభాజను డయిన శ్రీగోపాలకృష్ణయ్య వివిష్ట తలను మేమెట్లు గుర్తింపగలము? థ్రీ కృష్ణయ్య శిష్యనం (కౌంత విద్యావై భవుడు నాట్య నృత్య నృత్తము లాచరించు (శ్రీకనకదుగ్గ హవ్పవిన్యానములో గంసంచార ములో పదవిశేపములో వలనదులో వర్హనములో నంతట శ్రీ కృష్ణోప దేశసాఫల్యము భాసించునుు కౌవునవే ఆవనీదృశ (ప్రయోగముల నీవ్యక్తి యభఖినండింపడు. శ్రీగోపాలకృష్ణయ్య బహు[్రుకుడు, భాషావిదుడు కలావద్వి చుడు. సంఖ్యావత్సరసుడు.

ఇట్టి (శ్రీ గోపాలకృష్ణయ్య నాటకకలాపరిష త్తునకు కలాపరిష త్తులకు పరి షత్తులకు కోశమై హృదయకోళ మిచ్చును, టగ్రంథములు రచింపజే సెను. ముద్రించి యిచ్చెను. కవులకు విద్వాంసులకు కధాకధకులకు వాద్యవాదకులకు పోషణమిచ్చి. పోఏంళ్సాహమిచ్చి గుప్తదానము లొనరించియు హృదయవాణి ముఅవాణియగుట నభిలషింపడు, నానా వ్యాపార సంస్థాపకుడై సర్వయాజ

10 మాన్యముకల వా డయినను “శ్రీ హైమవతీ చందం శేఖరు లద్వయమకులై గతి పిగతులు పఠిశీలించు కొందురు” అని భావించి భావసుందరుడుగ నుండును, ఇట్టి తుష్టి ఇల్టీ పుష్టి సర్వమంగలాన్నద ్రీ రుక్మిజీదేవి భాగ్య మనవి థ్రీ నరా9గోపాలకృష్ణయ్య గారు సర్వదా నర్వధా శంభావించు చుందురు ఏవం విధవి శేషవిశిష్తులకు మా నాన్నగారు; న! శ్చ 0గాఠర వా శను భావోపాయనముగ సమర్చించుటి నకల సచేతన చేతో మోద సంపాదన మనవి మేము సంభావించుచున్నాము. కుమార మాధవరామశరి శ ఇాస్ర్రి. భవభాతిశర్శ్మ 14. 50, ్రీమతీజీపి టి ఉత స్నా

విషయప్రకాశము ఆాఫాసైావువాస వా

౧. ఈ శొఫ్రమున శృంగార మభిరదేయము, ఆత్యస్థిత మగు అహంకార గుణవిశేషము శృంగారము, ఆది యాత్య్మశ క్తి రససీయ మయినీచో రన మగునుం రసమున్నందున రసికు డను (ప్రసిద్ధి కలుగును. శృంగారమె రసము, వీరా దులు రసములు కొవు, శృంగారేతరము లన్నియు భావములు శృంగారము పరి వేష్టించి యుండును. భావ్యమానము భావము. రన్యనూనము రనము. రత్యాదిభావ ములు శృంగార్యపభవములు, నటాభినయమున కవి కావ్యమున సామాజికులు రసమాప్వాదింతురు కవివచన సమర్చితములు ప్రళ్యడదృష్టముల కన్న విశష్టము లుగా మండును,

ఆలివేతృళ్యః కవీనేవ బహుమన్యామహే అభినమేభ్యగృ కావ్యమేవ

౨. శద్దారముల సాహిత్యము కావ్యము. శబ్దము ద్వాదశవిధము, అర్జము ద్వాదశవిధము. సాహిత్యవబ ద్వాదశివిధము: (వ్రకృత్యాదులు కబ్దనిశేషములు, కింయాడు లర్జవిశేషములు. అభిధాదులు సాహిత్యవిశేషములు

కః పునః శబ్దః ? యేనోచ్చరితేనార్థః (ప్రతీయతే కో౭_ర్థః? యః శబేన (ఏత్యాయతే కిం సాహిత్యం ౩ యః శబ్దారయోః సంబంధః

(పకృతి - ,పత్యయ _ ఉపస్కార ౨ ఉపపడములు అను వాలుగు శబ్ద విశేషములు (ప్రధమమున గలవు, ౧౨౬౩.

౩. ఏకొదశము. రసావియోగ్యప్రకాశము, ౬౭-౯౯౪ కావ్యసౌందథధ్యము రపావియోగము ._- ఆత్మనః ఆహంకారగుణవిశేషః సచేతసా రస్యమావః రసః - భావము శృంగార్యసభవము . శృంగారియగు వానికే రత్యాదులు ౪౯ కలుగును. భావ్యమానము భావము _ భావనాపధాతీఠము రసము . రత్యాడులు రస వ్యవహార యోగ్యముణ కౌవు,

[2 +. ఆత్మాభిమానోపాధికరసము మూడు విధములు _ (వబంధములలో శృంగారము శెండువిధముల నుండును _ వాక్యవిషయము (ప్రబంధవిషయము -- గెణాలంకొరసన్నివేశమున రనము _ అలంకారసంసృషిలో రసప్రకర్ష - రూప కాదుల సంసృష్టి రసావియోగ హేతువు"

ణు నంసృష్టి శెండు విధములు _ (పధానాంగభావము సమకక్ష్యత - గుణ రసాదుల కలంకార(ప్రకిపత్తి ౮౨ = రసాదుల కిలంకారత _ రస పూర్వకోటి ౮౪ _ రనమధ్యమావస్థ ౮౫ - ఉత్తమకోట్‌ ౮౬ - ఉత్కర్ష లేకున్న రసము గుణము ౮8 - సంసృష్టి సంకరి వ్యవస్థ ౯౧ - ఆఅలంకారములకు వకోంక్తి వ్యవహారము కొ - స్వభావోక్తి రసోక్తి-రత్యాదులు సాతిశయములైై శృంగా రాదు లగుట ౯౯ -- రససంఖ్య ౧౦౧- నహి విహలో రసాః అపి శ్వేక ఏవ శృంగారో రసః రసమున రసాంతరోత్స త్తి ౧౦౭౩ -- వికల్చ్పము = అఇండనషు

౬ రపావస్థలు ౧౦౯ - అంతట అఆహంకారమె మూలము - ఉత్కం౦, శావిషంగాదులు ౧౧౯ -- అలంకారసంకరము షట్బ్రికొరము ౧౨.) - గుణి విభాగము - రక్యాడుల సంకరములు ౧౨౭ ఆలంకారసంకరవిశేషములు ౧౩౧- గుణరససంకరము ౧8౨ _ రసాధికసంకరము ౧౩౭ - గుణాలంకారసంకరము ౧౨౯ = రసాలంకారసంకరము ౧౪౭ _ ఇట్లు వాక్యవిషయ రసావియోగము.

8. (ప్రదింధవిషయ రసావియోగము ౧౪౯ - దోషహానము _ గుణోపా చానము - ప్రిబంధరూపము ౧౫౧ = (పేక్యము (శ్రవ్యము - తద్భేదములు - నాట కాదులు ఆభ్యాయికాదులు - నాటకొది లశణము ౧౫౩ .- నాటికొదులు ౧౬౨ - అనవనేయబభేదములు ౧౬౭ - సాహిత్య(ప్రకాశము శృంగాకపంకాశము - గుణాలం కారవిభాగము - గుణాలంకార లక్షణయోగము ౧౭౨ _ ముప్పది విశేషములు _ వానివివరణము _ మహాకావ్యము ౧౯.౨.

లా ద్వాదళము ౧౯౫ = (ప్రదింధాంగ చతుష్షష్టి చతుష్టయము, ప్రధమ చతుష్షషి విశదీకరణము ౧౯౬ _ ద్వితీయ చతుష్షష్టి. ౨౧౧-తృతీయ చతుష్షష్టి ౨తిం తురీయ చతుషష్టి ౨౩౭,

౯ (కయోదశము ౨8౫ - రతి(ప్రకాశనము .. పురుషార్థశృంగారములు -

10 రత్యాదులు ముప్పది రెండు - శృంగారభేదము _ జన్మానుబంిధాదినంబంధము _ రతి ఆషవిధము ౨౪౩ _ నైైసర్లికొది భేదములు.

బి మూ

౧౦. సాహిత్యప్రికొశము, సమీకె్యప్రకాశము - ౨౪ విషయముల సంగ హము - హర్జాదిభావపర్గము ౨౫౫ - ద్వితీయనర్గము. -- నాయక నాయికొ భేద ములు _ ఉద్దీపనోపవిష తు ౨౫౩ = చతుష్షష్టికలలు - త౨౫8రసానుభూతి ౨౫౯ ధర్మారిశ్చుంగారములు - కామశ్ళంగారము 2౬౩.

౧౦. అనురాగస్థాపనము = చతుష్షష్టి ధేడములు - ౨౬౬ (ప్రతీపికార మస్టవిధములు - వీని విశేషములు - అవన్నియు ౧౨౨౮ల విధములు = సంభోగ భేదములు ౨౭౨ -- విప్రలంభము _ భేదములు _- మానాదినిరుక్తి ౨౭౭ _ అభి మూశము ౨౮౫ _ అభిసరణము _ దూరవిశేషములు _ రూతనం పే'షణము _ మానప్రకాశము - (ప్రవాసము-(ప్రాప్తిస్కంంధాదులు ౨౯౪ - సనంథోగారంభము _ కామసర్వస్వము _ కౌవ్యజీవితము _ ఇృంగార(ప్రకాశము.

శ్రీభోజమహారాజు అనాలా వానా శవినక్షిమకాలాలాలలలలాా. చా న్దే న్న రో మాలవాధీశుడు విద్వచ్చక ?4రోమణి విష్టశీ మణి నిరవద్య విద్యా నిర్శాణాపూర్వపుజపతి చతురశితి విఠకుదవిరాజితుడు అన వద్యనిజల ఏచ్యాభిద్మ్మ సర్వజ్ఞ సార్వభౌముడు : రామాయణ చ౦వ్రువు - ఇాలికధ = శృంగారమంజరి - విశాన్న వినోదములను, సరస్వతీశంశా భరణ-శృంగారప)కాశములను, సరస్వతీకం గాభరణ వ్యాకరణమును, అమరవాఖ్స - సంయమినామమాలను, రాజమార్తాండ _ యుక్తి కల్చతరు_వ్యవహారసముచ్చయ = రత్నమాలలను, రాజమృగాంక య విద్యద్థన వల్లభ - భుజబఅనిబంధ - (వశ్నచింతామణులను, ఈఊూగ స వీ జ టో సూత వృత్తిని, రాజమృగాంక-చారుచర్య_ఆయు ద సర్వస్వము లశు, సమరాంగణ న్యూతధార - శాలిహోతోన్నయములకు, తత్వ వకాశమును, కోదరిడమం౦ండనమును, గీశవంకాశమును ఇంక ననేక ము ను గ! జఆషిల్తి ॥ ల్‌ తె ( వ్‌ లను రచింశెనని వ్రసిద్ధి యున్నది. ఇవి కావ్య-సాహిళ్యు _ వ్యాకి ణు ఘ౦టు న ర న స జని న ఇ అ వ ణ నిఘం ధ శె జేష్యెతిమ యోగ వైద్య స్థాపత్యే యంతి _ శైవ _ ధనున్వేద _ సంగీతములకు సంబంధించినవి. సర స్వతీకంశాభరణ _ శృంగారవికాశ _ రాజమృగాంక - సమరాం గణసూత్రధార వుముఖములు భోజవిుుదములు.. ఇవుటి నా ఈ అంధ నకాళము సకల భోజ్యవకాశాదరము గలుగ జేయునది యగునేని సహృదయవుకాశము వ)కాశితము కాగలదు. శ్రీీమాధవరామశ రః క్లో

శ్రీ మన్మహా రాజారెరాజి శ్రీభోజ వుహారాజ విరచిత ఛ్చృ గార పకా ఛ్‌ ము అఆ౦(ధ్యవ్రకాళము శ్రీ జహమ్ములవుడక మాధవ రావు శర్మ అభినవభారతి :; :; గుంటూరు

కృత (ప్రకాశనము ీ శ్రీ నరా గోపాల కృష్ణయ్య శ్రీ విజయ దుర్గా కళాళభవనము సత్యనారాయణ వురము : : విజయవాడ “ళృంగారమేవ రననా (ద్రస మామనామః

శ్రీ శ్రీమన్మవో రాజాధిరాజ శ్రీ భోజమహారాజవిరచిత అల్‌ భ్చృ గార |1పకాళము 'వధమ (వకాశము అచ్చిన్న మేఖల మలబ్ధదృఢోపగూఢ మ(ప్రాస్తమంబన మవీక్షిత వక్ష్రకాంతి కౌంతావిమ్మిశవప్తషః కృతవి(ప్రలంభ పంభోగసఖ్యమివ పాతు వవుః పురారే॥॥ యత్పాడపంకజ రజ పరిమార్డి తేషు చేతస్పు దర్పణతలామలతాం గతేషు శదార పంపద ఉదారతరా స్ఫృరంతి వ! విఘ్నచ్చిదేజ_స్తు భగవాన్‌ న గణాధివాధఃా

శృ ౦గార ప్రకా నవం ఆంధ్ర ప్రకాశము

అచ్చిన్న మేఖలను అలహ్ఞైలింగ నము అపావ్వ చుంబనము అదృష్టముఖ కాంతి యగు టేవీసహిత -జీహము కల ,శ్రీశివుని వివ లంభ సంభోగసఖ్యము కలదిగా నున్న -జీహము రథ్నీంచు గావుత. అని [గంభారంభమున మంగలాచరణము. ఈ బ్లోశార్ధమును (శ్రీ భోజటేవుడు సప్త్వమ్మవకాశములో నీ విధముగా నిరూపించి నాకు. (గంథారంభమున నా యర్భమును భావించుట యుక్తము.

"అత శావ్యాాస్తావ్‌ కాంతావ్‌మి శనవునః వుం క్మ్‌ వస? అచ్చిన్న మేఖలం ఇత్యాది విశేమణయోగాత్‌ వివలంభ సంభో గయోః సంఖ్యసంపాదక మివ యు ఇత్యు తేక మాణం రత్షతు.

అని యిచట అభిధీయమాన మగు వాక్యార్భ్యము ఉకాంతావ మిశవన్సపో వపుః అనుటచే “శివుని మూగ్తిణగె సాంసారిక కర్ణ లలో సంగత నుగును అత్మ స౦ంగతము కాను.” అని భాసించును. “మూ ర్మి”వదము కాక “వపుః వదము గహించుట వలన, కేవలము విశ్యరక్ష్షణముననె కాక సృష్టిపంహారములందు నీతగె వ్యాపే౦చునని” (వవిపాదిత మగును. *వప్‌-బీదసంతానే, ఛేదనేపి' నస్‌ ధాతువు సృష్టలో సంహారమున నున్నది. “బీజం వవతి. శేళాన్యపతి. “కృతి పే వలంభ సంభోగ సఖ్యమివ” అనుటచే సహానవస్థానములచే దు టములగు పదారముల గూడ ఈతడు వరస్పరము ఘటిందు నని డ్జుపితే మగును... “పురాచేశి అనుటచే “శాంతాసహిత'బీహు డయి నను ఇట్టి య3వధాదివ్యాపార ములలో సమద్ధ డె యని సత్యావిత మగును. ఇట్లిచదట వాక్యార్మము (పతీయమాన మగును. ఇట్లఫాగ మనన్యసా ధారణ మయిన మైశ్వర్య మున్న దున ఈతడె నమస్కా-

(ప్రధమ (ప్రకాశము ణి ర్యుడు= అన్యుడు నమస్కా-ర్యుడు కాడు అని ాత్సర్యము భాసిం చును.

శవా స్త్రారంభమున స్పష్టముగా తాత్పర్య పర్యంతము వ్యావ్యా నింద వలెను. అళీష్టబేవతను స్సుతింపవలెనని శిష్టాచారము. దాని సలన విశిష్టమగు అదృష్టసంప త్రి కలుగును. సమాహీత ఫలావావ్నీ కలుగును. అభీష్ట చేవత ద్వివిధ. అధికృత, అనధికృత, అని. “త్మతాధి కృ తానధికృత యోరధికృతాయాం (వతివ త్తిర్రరీయసీ” అధికృళా నధి కృతము లలో అధికృతమున (వవృ త్హిగొవ్పది. అని యఫికృతులు స్తుతింశురు. ఈ ఇా్యస్త్రుమున శృంగార మభిభేయము. ఇందు భగవాన్‌ మహేశ్వమడు పర్య జు డగుటచే సాభాగ్యమున దమితజూని యగు టే న్యూనం త్యమున వరమవదిపుూమ్లు.డ్రగుట చే సమర్థ డగుటచే నధికృాతు డయిసట్టుగా నితేరులు తద్యధేయ నైభవులు కశాడు లఫ్‌ శృతులు కారు. ఇం సీ చెన్పినచే (వతీయమాన ము. శాత్సర్య రూవము ఓరూపి” మగును,

“ఇ శాస్రుమున శృంగాగము వక్త న్యము. అది రెండు. విధ ములు, సంభోగము, వివలంభము అ. వ్మివలంభము లేకున్న సంభో గమున వకర్ష యుండదు. కావున మొదల వృివలంభమునె చెవ్ప వలెను. అ3 నాలుగు నిధములు. (వథమాను రాగము, మానము, వవాసము, కగుణము అని. సంభోగము కన్న నిది విచ్మితమగుట విస్తరముగా. నిరూపీత మగును. వివలంభమున నాలుగవస్థలుం డును, సత్త, జన్మ, అనుబంధము. [వకర్షము అని ఇట్లు చతుర్కే దము. చతురనస్థము, వీచి్శితము నయిన వ్మివలంభమును పూర్వార్థ మున నిరూవింప యత్నించెను. శోకములో “అచ్చిన్న మేఖలం” అను టవే [వథమానురాగము లవ్నీత మగును. [వథమానురాగము మేఖలా చ్చేదావధి కచా! “అలబృదృఢోపగూఢరా అనుటచే మానము లవీతమగును. మానమున్న దృథొవగూఢము లభింవదు.

కు శృంగార (వకొాశము “అప్రాప్త చుంబనం అనుటచే ప్రవాసము లవ్నీత మగును వ)ివాసమున చుంబనాదులు లభింపవు, “అఏటీత వక్త్రశాంతి అనుటచే కరుణము లవ్నీతమగును. కరుణమున వక్షృకాంతి కాన రాదు కజా!

అవస్థ లలో శూడ్‌ నీ వదములె, “అచ్చిన్న మేఖలం” వ్మివలంభ సత్తలో నుంమను. మేఖల యచ్చిన్న మగుచో సంభోగార్జి కవశ్య ముగా వృివల౦భము. కలుగును. అది దీని (పథమౌావస్థ. “అలబ్ధ దృఢోపగూఢంి వివలంభ జన శ్ర లో నుండును. మేఖలాచ్చేదము లేజేని వీవలంభము కలవాడు సంభోగము పొందలేక _పేయిసిని (పాక్థి ౦చును. “అయి! [పయతమా! మేఖలా బ్యేద -మిష్టవడ వేని ఆలింగన మయిన గాఢముగా 'నిమ్ము అని, వీని నామె యంగీకరింవ బేని వనికి మ్మివలంభము జని౦ంచును. ఇది ద్వితీయావస్థ = “అపాపవ్ప చుంబనం" వి పలంభానుబంధమున నురిగును. వ్మిపలబ్ధుడు సర్యాంగ్‌ ణముగా (వియాసం'క్లేషము పొందనేరిక ముఖసంయోగ మేని యభిల మీంచును. అది లేమ్‌ వివలంభము వాని ననుబంధించును. అది దీని తృతీయావస్థ. “అఏచీత వ క్త)కాంతి వివలంభృపకర్ష మునను౦డును. అ పీతణీయాలింగనాదులు లేకపోగా కాముకులు [పియానుఖావ లోకనము నయిన బసుమానసింశురు. అదియు పొందనేరని వారలకు వ్నిపలంభ మతిశెయి౦చును. అది దీని తురీయావస్థ-

ఇట్లు చతుర్యిధము చతురవస్థృ మయిన వ్మిపలంభము ఇాతుర్వి ధ్యమున చాతురనస్థ్యమున వేరు వేరుగా వ్యవహృతమై “విచ్శితమూ అనబడును. సంభోగమును నాలుగువిధములు, (వధమాను ఆరాగా నంతర _ మానానంతర _ _వవానాన౦ంతర-కరుణానంతర సంభోగమని. దీనికిని సత్త జన్మ - అనుబంధ _ (వకర్షము లను నాలు గవస్థలు కలవు. ఇట్లు చతు ల్భేదము చతురవస్థ మయిన సంభోగము “కాంతా విమ్మిశ్రవవుమః” అనుటచే చిత మగుట సంవ్షేవముగనె యువలథ్నీత

(వధమ (వ్రకాశము మగును. “*విమిశిపదము నందలి “వి ఉవసర్లము [కియావిశోవణా థ్‌ వాచక మయినందును (వధమాను రాగావ౦తరమున, మానాన౦త ర మున [వవాసానంతరమున కరుణానంతరమున నేయే విశేపషమున సాధ్యసోత్క_.0పముగా, సేర్ష్యాకషాయముగా, సౌత్సుక్యరభసముగా సహర్షవిస్త్వయముగా కాంతతో మిశీభావము కలుగుచున్నదో యది యంతయును నుద్దిష్ట మగును. ఇచట మిశవదముచే నీ చతుర్విధ సంభోగ మాథత్నీ ప్త మగును. ఇచట కాంతాశబ్దము 'ప్రీపర్యాయము కాగా “న్షామావి శ్రీకి నంహ్లాది వికరోత్యేన మాననం”

'్యీ యనునామము నాహ్లాది మనోవికృతి కలిగించునన్నట్లు -పంభ్రోగముయొక్క.. సత్తాపంజ్హ కల యాద్యావస్థ (వతీయమాన మగును. కాంతాశబ్దము మనోజ్ఞ్మ వర్యాయ మేని,

“కిం పువర్దర్శవం తప్యా విలాపోల్ల పిత (భ్రువఃొ ఏలాససముల్లాసి (భూవి'శేపములు కల యా న్రీదర్శన మిక “కింవునఃశొయనినట్లు సంభోగము యొక్క. జనుసంర్డ కల ద్వితీయా వస్థ (2 పతీత మగును. కాంతాశబ్లము “వృమస్యంతీ వర్యాయమేని (శామయమాన) *అను రాగము కల యనురూవమగు వనిరే లభింవ "బేీని మరల రవమేమం౦చిది.” “ప్పవరపి మలభం తపో2_.మరాగీ యువతిజనః అలు వావ్యతేఒ రూపక _ అనినట్లు సంభోగము యొక్క. అఆనుబంధసం౦్కై కల తృతీయా వస్థ _పతీయమాన మగును. కాంతాశబ్వము వల్లభా వర్యాయ మేని. “*యదేవ రోచతే మహ్యం తదేవ కురుతే (పియా ఇతి వేద్మిన జానామి తత్ప్రియం యక్కరోతి పా

ల౮ా శృంగార (ప్రకాశము

నా కిష్టమగున బే [వియ యాచరించు ననీ నాకు జెలియును, కాని యామెయేమి. [పయ మాచరించునో తెలియదు.” అనినట్లు (వకర్ష సంజ్ఞ కల సంభోగ తురీయావస్థ (వతీతమగును. ఇట్లిది చతుశళ్ళే దము చతురవస్థ మయిన వ్మివల౦భము- విశేషముగా వర్ణించ దల వెట్టిన సంభోగమిచట దిజా తముగ సూచిత నుయిన దని యిచటి

ఇందు విశేషాధికారి నిల్లాయక విశేషముల వార్తయీమి? “కా౦తావిమ్మిశవవుషః అనువదమునకు తంతమున (ఒశే వర్యా యము) వ్యాఖ్యానాంతరముల నిరూవీంచుటలో నవి నూచితములె యయినవి. ఇందు, “వి వలంభ సంభోగములలో సాహాయ్య. మొనర్చి నట్లున్న శివదేహము కాంచతాప్‌మి కబీవంలగు వురుషులను లను రమ్బీంచు గావుతి అను వ్యాఖ్య యుక్తము. “వి ఉవసర్నము. (కియా విశేషము నందువలె [కియావై వరీత్యమున గూడ నున్నది కావున “విమి[ కి శజబ్బమున సంయుక్తుల వలె వియు క్తులు నిరూవితు లగుదురుం “విభక్తి - మికీతి వదము లుదాహరణము. కాగా, కాంతావిమిశ "జేసులగు వరువులు, కాంత-అవిమి[శబేహు లగు వనితలు సంయు కులు వియు కులువు శృంగావాధికారులుగా రెండు వీధముల నాయక విశేషములు వతీయమానము లను. వ్పరారికిని వవుళ బము విశేష ణము కాగా యౌవన వల్లవిత లావణ్య లక్ష్మీకము సమ్మగాత్మ గుణ సంవద్యాశయ మగు శరీరము సూచిత మగును. సామాన్య సృష్టి సంహారములు. వవుశ బ్దమున సూచితములుకావు. సృష్టి సంహారము లందువలె కాంతి యందును వవుశ్శబ్దము వవర్తిం చుట కలదు. “శాంతా విమ్మి వవుషఃి అను సమాసవచాంతగ్ష తము లయిన విభక్కి సరయు క్తి [క్రియలకు గమకములై “అచ్చిన్న మేఖలరి మొదలగునవి విశేషణము లగుచున్నవి.

శృంగార (వకొశము క్‌ అచ్చిన్న మేఖలాదులు వియోగవతుమున సంబద్ధము లగును కాని సరోోగివశుమున నై సంబంధించు చున్నవి! ఇట్లు, రాగార ఛువై శాంతలతో సరంియుక్తులై వరమాన౦ందమన్ను లై నేఖలాచ్చేడ మాలిం%నము చుంబన మాలోకన మొనర్భ్చుటకును వారు సమర్ధ లగుట లేదు. "తద్యధా (పియయా న్రియా పరిష్వక్షో న బొహ్యం కించన వేద నాంతరమితి”* వీయాసంపరివ్వ కడై బాహ్య మారంతర మేమియు గుర్తి౦ంవ డని యున్నది కజా! ఇంకను, _ థిన్యాః స్థ యాః కరయధ వియసంగమేపి వి్యసబ్ధిచాటుక శతావి రతాంత రేషు వీవీం ప్రతి (ప్రణిహితే తు కరే (ప్రియేణ నఖ్యః శపామి యది కించిదపి స్మరామి- చెలియలాళా! మారు ధన్యలె! (వీియసంగమ మునను రతాం తరము లందును రహశ్శతములను చెప్పుచున్నారు. నేనో (వీయుడు ముడిశక్సై. వేతిని జావగా నేమియు నెలటుగను. ఏమియు గుర్తులేదు. ఒట్టు సుమి! ఇళ్లు “అచ్చిన్న మేఖల” శ్లోకమున సంభోగవతు సంగతిని భావించునది. 0 వ గ ॥ న! అఖండ వాక్యార్థ వతమున వ్యాఖ్యాన మిట్లుంగును. ఇట్టి ౦దు వదముల కన్వయ ముండును. “పాతు. కిం? విశ్వం. కుతః? అఆపాయేభళ్యః. కిం తత్‌? వపుః. కవ్యః పురారేః కీదృశస్య? కాంతావిమి[ళ వపుషః. కిం విశిష్టం? ఆచ్చిన్నమేఖలం అలబ్ద లబ భి దృథోవగూఢం అంప్రాప్ప్రచుంబనం అవీక్షితన క్ర్రకాంతి. కధముత్చే9క్యమాణం? కృతవిప్రలంభ నంభోగసఖ్య మివ

౧౦ ప్రధమ (ప్రకాశము ఈ బ్లోకమున నాలుగు మంగలార్థవచనము లున్నవి, అచ్చ్భిన్న శబ్దము, బళ వీహిసమాసము విశ్వం_అపాయేభ ఫో - అన్ముఅవ్యా హ్‌ యనూణపదద్వ్యయము కల ద్వాదశపదనా౦ది, వడావి'శ్లేపవి శేపో క్షి గర్భ మయిన యు ల్ప్రేశకల యాశీరలంకారము అను నివి మంగ “మంగలార్థా: శాస్తాాదొ 'ప్రయుక్తాః కర్తుః శోతుః అ ధ్యేతురధ్యాపయితుశృ మంగలమావహంతి. * యదాహ: “*మంగలాదీని మంగలమధ్యావి మంగలాంకావి చ శాస్త్రాణ్యవ్యాహత [పసారాణీ ఆయు ష్యాచ్చోతృకాణి చ భవంతి.” శాస్త్రారంభమున (వయా శమం-అయిన మంగలార్థవచ నములెకే క_ర్తకు (శోతకు అధ్యేతకు అధ్యావయితకు మంగలము కూ ర్చునవి యగును, మహాభాష్య మిట్లు చెప్సినది. ఆదిలో మధ్యలో నంత ములో మంగలము కల శాస్రుము లవ్యాహతే (వసారము కల వగును, అయుష్మచ్చో)తృకము లగును, అని. నను: ఈ శ్లోకములో “విశ్వం” అను కర్మవద్యశవణము లేదు 'అపాయేభ్యః అను అపాదానవద్మశవణము లేదు. ఇది డ్వాదశవద నాంది యెట్లగును! ఉచ్యతే. పద్యములో “పాతు” అనునది (గతి వదము, అనేకవదనిబంధన మేకళబ్దవిపషయు వగు విధ్యాదికము (శుతి యర్శము, అది వేరు విధమున కుడరదు. స్పసిద్ధి వై కర్ష-కరణ-క_ర్శృం- అధికరణాదిక మావ స్తము చేయును. అవు డది సర్వ(శుతివచార్థ మగును. ఆచట కర్శృక రగ్మదిక ముపాదీయమాన మయినను నియ మమునకళో యనువాదమునకో యగును. సామౌన్య మావీ, వమగుచో నుపాదీయమాన నుగు విశేషము నియమమున కగును. _ పాతు వ్య పరమజ్యోతిఃి విశేపు మావీ_సమగుచో నది యనువాదమున కగును. “బేవో జలం వర్ష తి _ప్రకృతమున నొక విశేషము కలదు”

(ఫధమ (ప్రకాశము ంిగి “అష్టవర్షం (బ్రాహ్మణ ముపనయీత తమధ్యాసయేత్‌ "

అను వ చనమున--'స్వాధ్యా యో=_ ధ్యేతవ్యః”-అను స్థ లమున “ద్వి జేన _ ఆచార్యాత్‌ * అనుపా_త్తము లయిన నవశ్యముగా సన్ని హితము లగును. అక్ష యీ క్లోకమున ఈశ్వరక ర్భృక మయినిపాతు" అర్థ మపాయ నిర్హ రణార్థ మయినందున సృష్టిసంహోరముల వలె విశ్యవినయ మగును. అప్పుడు “అపాయేభ్యః = విశ్వం” అను వద ద్యయ మనుపాదీయమాన మయినను నియతముగా సన్నిహిత మగును. ఇట్లు కర్యాపాదాన్నశొతి యున్న౦దున నిది చ్వాదశవద నాంది యగును,

నను! మహేశ్వరు డశరీరుడు కదా! విశ్వోత్ప త్తి స్థితి వలయ శారణలత్వ మభ్యువగత మమువను 'వవ్రుఃపా తు అని చెప్పుట యీమి! మహేశ్వరు డశరీరియె. అయినను వైశ్య్వరూవ్యమున నది యావపన్న

• మగును. త_త్త్వవిదు లిట్లు శివుని స్తుతించిరి. *“మూలజాలము చేతన శక్తులు భో_కృసమూహము జ్ఞానము తదధినాయకనజము సర్వము నీ స్మృతిలో “యుగవత్‌ ” అవభాసించును “అశరీరిశివస్టు ఖతి సర్వ మవభాసింవ 'జీయును గావున *వవుః పాతి అనుట సం౦ంగతమె యగును.

“కాంచా విమ్మిశ వవుమఃి అను వురారివిశేషణను. వేరు విధ మున వ్యాఖ్యాసింతురు. “శాంతి శబ్బమున శివుని యెనిమిది మూర్తులు నిరూపితము లగును.

౧. కం పావీయం అంతే ఆస్యా ఇతికాంకా సృర్వీ

౨. కం సుఖం అంతేషు ఆసామితి కాంతా ఆవః

౩8. కో వాయుః అంతే అస్యేతి కాంతో వహ్నిః

౪. కం తోయం అంతరితి కొంతో వాయుః

౫. కం (బ్రహ్మ అంతే అస్యేతి కాంతం ఆఅకాళం

౧ఎి శృంగార (ప్రకాశము

౬.. కొ౦ంతిః దీన్తిః తదతిశయవాన్‌ కొంతః సూర్యః

౭. కౌంతిః కొమనీయకం తదతిశయవాన్‌ కాంతః చంద్రమాః

౮ కాంతిః వాల్లభ్యం తదతిశయవాన్‌ కొంతః ఆతా.

*“కాంతాః అవుతి = *కాంతాపినః” రత్తణ స్వభావము కల- భవంఉగ-భీమాది మూ ర్తిపతులు కాంతాదిపదవాచ్యులు. “మిశి శబ్దము పూజా వచనము, “ఆర్యమ్మిశ” మొదలగు పదములకు వలె “కాంతావి మి, సమాస మువవన్నము 'కాంతావి మిశ్రం వఫవుః యస్య” అను బహు_ప్రహి సమాసమున వై శ్వరూవ్యము సిద్ధ మగును కావున వివథీ తార్ధసిద్ధి యున్నది.

ఇచట _ “అచ్చిన్న మేఖలం'”_ మొదలగు వాని కనాయ మెట్లు? అవియు వవువునకు విశేషణము లతమ్మ., 'అచ్చిన్న మేఖల” వదముస "ది నిరుక్త మగును. జభనవరి మేపనూ[తమును మేఖల మొలనాలు అందుకు. అది యవరిచ్భిన్నముగా "జేనికి కలదో యది యచ్చిన్న మేఖలము* అలబ్ధద్భృ$ వగూఢ మనుట అగాధత్విము దురవగాహ న్వెము సూచితమగును, *దుంహాతీతి దృఢః=అధారః తస్వు ఉపగూఢం ఉవన్తేసః (ప్రచిష్టాస్థానం” అధారాలింగన మనువలబ్ధ మయినచో వది యలబ్ధద్భృథ్‌ "పగూథము, అపావ్వచుంబన మవుటచే నిరవధికౌన్న త్యిము భాసించును. చుంబన మనగా వక్రొసంయోగము. అద య్మవావ్తము కావున నపా వ చుంబనము, అఏమీత వ కృ కాంతి యను టే నవతిమాన పరిసూత్త త్తే సూచితేము. ఈ కాం౦8ి యెటును౦డి బుటువేరునో యేమియు నోచరము కాదు. “కృత వ్నివలంభ సంభోగ వ ఖమివి అనుటచే, వరమార్థము నోచరము కానందున వంచితమయి నట్టు వృధివ్యాదివ)సిస్థరూవ ముననె సంభుద్యమానముగ నున్న శరీర

మని గోచరించును. ఈవి కేషణవం౦ం చకమున-శివతీనువు వ రతర మగుట అవరిచ్చ్భిన్న మని దురవగాహ మని నిరవధిక మని యస్ఞీయ మని యవిజ్ఞతవరమార్థ మని 'భాసించును. -

(డ్రదమ (ప్రకాశము ౧కి

నను! “పాతు" అనునది విథ్యర్గమున లేదు ఆశీరర్భ ముననున్నది. అచట విెశేషముండ చేని స్వరూవమున__ నాలత్మవిషమయముగనె యురిడును._ కాన విశ్వవిమయమగుట యెట్లు! ఉచ్య లే) ఇతడు నా వాడు ఇతడువరుడు అను వికల్పము లఘు చేతసులకి. ఉచార చరితులకో. వసుభ్రాన కుటుంబకంి యద్వా; [కమాగత విశ్వ పొలనమున పూర్వవిదుల చే నియు క్రడయిన మహామ హేశ్వరువొక ఫ్రం విశేషమరూపుడు. వన్ష్యాశమాచారస్థితుడన్నై నేను (గంధ రచనా వ్యగుడనుకాగా నాపై 'మాభూద్వ్యాళోవః” వ్యాళో నము. లేకుండు గావుతే అనుభావమున నాపాలన సనియుక్తుడు తత్సమప్టడయిన మహోశ్వరునె పార్భించుచున్నాడనుబ యిందలి విశేషము. కాని యూవాక్యమున వేరొక నక లేడు. కావున దీనిలో విశ్వము కర్మగా గోచరించును. గూకీత్రో' కాజూ రాజ్యం రక్షతిఅని లోకన్యాయము. కాన తనయందును రత్షణీయతాశీరర్థ ము (పసరిం చును, ఆత విషయమున మూడు ఏవమణలున్నని. పాణైవణా విల్తే మణా పరలోక మణాచిరాజునకు (పాళహైమణయె వితైపషణ యదియే పరలోక్తైమణయగును.. అరాజునకు వకృతి రాజ్యమె శరీరము. ఆదియే విత్తము, చానిస్వామ్య మాత డనుభవించును యధథోక్ష్త దండాచరణమున కాచానాదులవలన సంపాదిత మయిన ధనము యశము రాజు విశ్తము- అదియాతని ధర్మము ఆ ధర్మమున నాతడు. “ఇమవము౨ చ లోకం జయతి 'ఇహ పరముల దయించును. ఈసర్వ మపాయములనుండ్తి ఏశ్వము రవ్నీంచుట కువహిత మగును, “ఇష్టా చేవళా స్తోత వ్యేతి శిష్టాచార: ఇష్షజేవతను సుతింవ వలెనని శిష్టా చాగము.. ఇద్‌ శేవల మాళీ: స్తుతి కాదు '“గుణోత్క-ర్ష వకాశనేన సర్వత ఉవర్యారోవణం స్తుతిః, గుణాతిశయము. పకాశింవ జేసి సర్యాథికముగా నిరూపించుట స్తుతి యగును, అట్రి స్తుతి తా నాళిం ఛినఫలమున కేక కారణముగా నిరూపించిననె స్పష్ట మగును. కాన్ని

౧* శృంగార రపము “వమ సృస్మై-సజయతి" అను వానిచే నది (పకాశిందదు. (వృత శ్లోకమున “అశాస్యమానాభిమత ఫలైకహేతుతా (_పకాశమున” అట్టి స్తుతి వీత మగుచున్నది.

ద్వితీయ శోకము

శ్రీ గణవతి స్తుతి వరమయిన శ్లోశార్థ మి విధముగ భావ నీయము- భావకుల మనస్సులు ఏ గణాధినాధుని పాదవద్శ వరాగ ములచే సరిమార్జితములై. దర్పణతలము వలె విమలత్‌ కలవి; కాగా కస్దార్భసంపద లుదారతరములై. స్ఫుకించునో అట్టిభగవాన్‌ గణాధి నాధుడు విఘ్నవినాశవమున కగు గావుత.

ఈ శ్లోకమును గూడ భోజుడు స్పవ్తమమున నిట్లు వ్యాఖ్యా నించెను, దర్శనమున ఛ్యానమున భావించి గణవతిని మనసునం జారోపీింవ వలె నని యుప దేశార్థ మిందు భాసించును. ఆదర్శ తల ములు భస్మచే నిర్శలీకృతము లగును. “అశ్మై స్నృత్యువహిత మయిన తత్చాదవరాగము న మానసములు నిర్మలీకృతము లగును. శగ్దా" ర స౦ంవద ఉదారతరా భవంతి' ఆనుటచే - దర్పణ తలము లందు వలె నిర్మలము లయిన మనసు లందు సర్వవపదార్థములు స్ఫురించు నని యా వేది? మగును, 'వఘ్నచ్చి బేఒస్తు భగవాన్‌ స గణాధినాధఃణి అనుటచే పూర్వము వెవ్పీన వీధమున అభిగామిక మయిన గుణసంబం ధము విశద మగును. అవిభ్ను(ప్రార్గనముచే _ చికీర్షిత మయిన తన మవహానీయారంభవి శేషము (వతిపాదిత మగును. ఇట్లిచట వా క్యార్గము (వతీయనూన ుమచు - తత్చాదపంకజస ్రరణ ముస నె యింతటి విశే పము లభించు చుండగా సాయోరాధనమున నెంతటి ఫలమా కలుగు నని కాత్ప ర్యార్ధము గోచరించును.

(వరమ (ఎకొశము ౧౫ ఈ శ్లోకమున క ఖండ వాక్యార్ధపకమున వాఖ్యానముస్పష్టము ఈ వద్యమున పంకజ - దర్పణ _ అర్థసంవత్‌ _-భగవదాది శబ్దములు గాణీయవృ త్తి జ్వారమున మగలార్థములు. _ ఇదియు ద్వాదళశవద నాంది. ఇందును - రూపక - ఉవమాంశక్లేషు = సమాధిగర్భ మయిన కారణమాల యరిగముగా నున్న యాశీరలంకారము యోజనీయము, సంబంధిపదాధ్యాహారమున (లేయోదశవద నాంది యగునో! కాదు, శద్దార్భ సంవత్పరిస్ఫురణమె యిచట సంబంధిగా నున్నది. ఇట్లిచట శకారణమాల సంగతము. భగవానుడు పాదవంకజమార్టన మున మాౌర్డ నము వైర్ధుల్యమున క వై ర్మల్యము శశ్లై" ర్ధసంవదలవరిస్ఫురణమున వరిస్ఫృురణము (పబంధవిఘ్న చ్చేదన మున కారణ మగును. కావున పాదవ౧కజదర్పణతలామల _ రజస్సులు రూవక_ఉవమా..శ్లేషములకు స్థానములు, *“ఉదారతశా :శశ్రా ద్ధసంభవః స్ఫురంతి” అనుట సమాధియు గోచరించును. ఉదారదర్శన లయినవనిత లాదర, లేలములందు జాగుగా నలంకృత మయిన లేమ రూవములను దర్శింతురు- వ క్షకిది యుదడారవాక్కు.లకు సూచనావర మని నిశ్చృయించుట యిచటి శాత్సర్య మగును. అందుననె “కార్పర్యమేవ వచసి యనుట యు క్తను. శవృ౦గార మెరసము త్ని ఆర్మస్టితం గుణవి శేషమహంకృతస్య శృంగారమాహు రిహ జీవిత మాత్మయోనేః తస్కాశ్మిళక్తి రపవీయతయా రవత్వం యు క్ర్తవ్య యేవ రనికోఒ.యమితి (ప్రవాదః ః

౧౬ శృంగార రసము ౪. స శ్రాత్మనా మమల ధగ విశేష జన్యా జన్యాంతరానుభవ నిర్మిత వాసనోత్థః సర్వాత్మ వంపదుదయాతిశమైక హేకుః జాగర్తి కోపి హృది మానమయో వికారః $ 1 తాత్పర్యమేవ వచసి ధ్వనిరేవ కావ్యే సౌభాగ్యమేవ గుణసంపది వల్లభస్య లావణ్యమేవ వపుషి స్వదతేఒ౦గనాయాః శృంగార ఏన హృది మానవతో జనస్య : ఒ. శృంగార వీర కరుణాద్చుత రౌద్ర హాన్య బీభత్స వత్సల భయానక శాంత నామ్నః అమ్మ్నాసిషుర్దశ రపాొన్సరియో వయంతు శృంగార మేవ రసనాద్రస మామనామః | అత్మస్థిత మగు నహంకార గుణ సిశేవమును శృంగార మం దురు. అది మన ్రధ జీవితము, తగ్గిన ఏధమున నది యాత కే కి రసన యమగునేని రసన్యము పొందును. అట్టి రప మున్నందుననే రసికుడు అను వసిద్ధియు వచ్చినది సత్త పకృతి శల సహృదయుల సహృద యమున నభిమానమయ మగు కోకా వొక విక్ళ9ి యున్నది. అది విమల ధర్మ విశేపమున జనించును. జా 2 గే రానుభవసిద్ధము లయిన సరిప్కారములవలన నది యావిర్భవి౦చును. సర్యవిధాత్న సంవ దువయముల కదిహేశువు వచనమున తాత్పర్య మే యాస్యా ద్యము. శావ్యమున ధ్వనియే యాస్వాద్య మగును వల్ల భుని గుణ సంవదలో సౌభాగ్యమే సంభావ్యము. ఆంగనాజేహమున లాన ణ్యమె రస్యము. అభిమానము కల వాని హృదయమున శృంగార మె యాస్వాద్యమాన మగును, శృంగారము - ఏరము _ కరుణము _ అద్భుతము _ శౌాదము- హోస్యము._బభత్సము _ వత్సలము-భయాసన కము _ శౌంతను అను వదిరసములను కొందరు 'ఘుధీవుణులు వరి

శి ప్రధమ (ప్రకాశము ౧8 భాపీ.0చిరి. 'వయం తు అఆస్వాద మున్న౦దున శృంగార మునె రస మని నిశ్చయింతుము. “శృంగార మె రసము అను భొజుని సిద్దాంతమున కిది శి మూలసూ తము, ఇదియె (గంధమున వివృతి మగును. అహం కారము = అభిమానము-శృంగారము మూడు నభినాప్ట ర్థములు. ఏరాదులు రసములు కావు, 8. వీరాద్భుశాదిషు చ యేహ రవన్రపిద్దిః సిద్దా కుతోవి వదియక్షవదావిభాతి లోకే గతానుగతీ కఠ్వవశా మ పేకాం ఏతాం వివర్తయితు మేష పరిశ్రమో నః 1 ఏరాద్భు కాదులలో రస్మవసిద్ధి యెట్లో సిద్ధ మయివది. అది వట రఈతు సదృశము. “ఇహ వశే యత సిస్టతి' 'ఈ వటవృతమున యతకమున్నది” అనునది యజ్ఞాత నూల్మపవక్షృక మయిన (వవా డము.వీ రాద్భుళాదు లందలిరస(వసిద్ధియు నిట్టిబే, 'గఆానుగతికోలోకః న లోకః పారమార్భ కశ లోకము గతానుగతికముగా నుండును. వర మార్థము గుర్తింవదు.” అని నట్లు గళానుగతికత్వ వశమున వచ్చిన చూ (వతీతిని నివర్శింం జేయుటశే నూ యీ వరిశమము “ఏరాదులు రసములుకావు. శృంగారమె రసము” అని నిరూపించుటే యీ (గ్రంధ మువ[కమించి నా మని భావము... రశ్యాది భావములు శృంగారోపోద్సలకము లె శాని రసములు శావు. రసశబ్ద నిరుక్తి వాని యందు లేదు. ఈ యంశ మిచట నిరూ వీత మగును అప్రాశిహళలికతయా మనసో ముదాదే?ః యన్పంవిదో=.మభవహేతకు రిహాభిమానః ద్జేయో రసః స రపవీయతయాత్య శ శ్తేః రత్యాదిభూమని పునర్వితధా రహో క్హిః॥

ణ౮ా శృంగార (ప్రకాశము రత్యాదయోగర్థశత మేక వివర్ణితాని భావాః సృధగ్వివిధ భావభువో భవంతి శృంగారత త్త్వమఖిత। సరివార యంత? సప్తార్చిషం ద్యుతిచయా ఇవ వర్ధయంతిణ మనసున క్యవతికూలముగా పర్తాది సంవిదను భూతిలో హేతు వగు నభినూనమె రస మని విశ్చేయము. _అచట అత (శక్తి రసనీయ మగును గజా! రతి మొదలగు భావములు రసము లనుట వితధము. అం చాత్శ శక్తి రససీయము కాదు. సంవిదను భూతిహేతువె రసము- సంవిదూపము " కాని తదనుభవము కాని రసము కాదు ఒకటి తక్కువగా నేజది రగ ర శ్యాదిధా వములం శలవు, అవి వివిధభావస్తానములు అవి యన్నియా శృంగారత _త్వీమునంతట వరి వేష్టించి యు౦డును, - అన్నిటి శేరదమున శృంగారత _త్వే ముంక్షును. అగ్ని కాంతులు అగ్నిని వరి వేష్టించుళొ: ని వృద్ధి చేయు నట్లు ర త్యాదులు శృంగారత _త్వ్వమును సముల్ల సిరివ జేయఃను. ఆభావనోదయ మనన్యధియా జనేన యో భావ్యతే మనసి భావనయా న భావః యో భావనాసర మతీత్య వివర్తమానః సాహంకృతో ప్యాది పరం వ్వదతే'రసో౬ సౌః రత్యాదయో యది రసాః స్యురతి (వకర్షే హర్గాదిలిః కీిమపరాద్ధమతద్వి భివైైః అస్టాయిన స్త ఇతి చేరృయహాన ళోక ోధాదయో వద! కియచ్చిర ముర్గినంతిణ స్థాయిత్వమత9ి విషయాతిశయాన్మతం చే చ్చింతాదయః కుత ఉళ (ప్రకృతేర్వశేన తులై వ సాఒత్మవి భవేదధ వానవాయాః వందీపనా త్తదభయ శ నమానమేవళ

(ప్రధమ (వ్రకాశము రా

భావన ముదయింిచినది మొదలుగా నసనన్యధీకు డ్రై మానవుడు మానసనమున భావనముచే బేనిని భావించునో యది భావము. భావ్య మానము భావము. భావనాపధ మతికమించి మానవు'స సాహం కారహృదయమున వివర్తమాన మగు ేనిని ఉర్కటముగా నాస్వాదించునో యది రసము. రస్యమాన మాస్వాద్యమానము రసము. మనసున భావ్యమానము భాన మని హృదయమున రస్యమానము రస మని భావరసముల వివేకము. (వకశర్పాతిశయము కలుగగా సముల్త్లాసము కలుగగా రతిపజోసాదులు రసము లగునని యందురు. అశ్లు యయినచో నలేద్విభిన్నము లయిన- (వక ర్లాడిశయము కలిగిన హరక్షాదు లేమి యవరాధ మొనర్చినవి. అవియు రసములు కా వచ్చును కచా! హార్షాదులు స్థాయిభఖావములు కా వని యందురో! భయ పోస శోక (కోధాదులు స్థాయిభావములు కా గలుగు చున్నవా! అవి మాత మెంతశకాల ముండ గలవు! సముల్ల సన మున్న౦త నూతమున భావములు రసములు కా జాలవని భావము, “రత్యాదుల కె వర(వకర్ష నియతము కాదు. చింతాదులకును. వర్మవకర్ష కలుగ వచ్చును. త్తీవతర సంస్కారము కలుగునేని యే జీని స్థాయిల్వేము కలది కాగలదు. సంస్కా-రోత్ప త్హి విషయాతి శయమున గలుగ వచ్చును. నాయక [(వకృతివలన గలుగ వచ్చును. నాయక (వకృతి సాత్త్విక రాజస తామస భేదమున త్రివిధము. తదనుబంధము వలన తిధావిధానుభవ భావన ముత్చ్పన్న మగును” ఇట్టి భావమును మనసున సంభాఏంచు కొని “స్థాయిత్వమ త తోక భావమును భావించవలసి యున్నది. “విపషయాతిశయ సంవద రత్యా దులకు గలదు. అట్టి రత్యాదులు (వకృతివశమున స్థాయిత్వము శలపి కాగలవు.” అను మత మభిమత మేని చింతాదులకు నట్టి న్ధాయితీ కలుగ వచ్చును. వినయాతిశయము నాయకవకృతి వశత వానికి ముండ వచ్చును, అట్టి స్థాయిత రత్యాదులకు చింతాదులకు తుల్యమె

ఐం శృంగార (ప్రకాశము కడా! అత లో చాసనాసం౦ందీవన మందు నింగడునుందును. తగిన సంస్కా నోత్పెత్సి ర త్యాదులకు వలె చింతాదులకును సమానము. కావున రత్యాదు లే స్తాయిత కలవై రసము లగు ననుట పొసగదు. హర్తా దులు గ్లాన్యాదులు చింతాదులు స్థాయిత కలనై రసము లగుట నంగీకరింవ నట్లు రత్యాదులు రసము లగు ననుట యంగీ కార్యము కాదు. శావున నీ విషయము సిద్ధ మయినది. రత్యాదులు శృంగార

(వభవములె అవి యేళోనవంచాశచ్భావములు. వఏీళాదులు విధ్యా రస (వవాదములు, శృంగార మొక్క-టియె చతుర్వ నెక కారణ మగు రసము. అట్టి యా శృంగారరస మనుభ వై క గమ్య మగుట వలన సర్వ్యవిషయ మగుట వలన దురవసేయము, విదగ్గ తై లూవులు చతుర నటులు నమ ర్జ్‌ముగా నభినయము లందు (వదక్శించీనచో పసొమాజికు లవధరిరతుకు. మహాకవులు (వబంధము లందు విశదముగా వతిపా ది౦ంతుశేని యది విద్వన్థ నీషూ విషయముగా నవతరిరివగలదు. వాగి | వచో నిజేదితము లాస్వాద్యమానము లగునట్లు (వర్యశ్సీముగా (వతి పాదితము లయిన వదార్థ మిీవిధ ముగా నాస్వాద్యమానములు "శ్రా జూలవుం

“తత్ర న తధా పదార్ద్జాః (పత్యకేణ (వ్రతీయమానాః

న్వదంకే, యధా వాగ్మినాం వచోభిరావేద్య మానాఃొ

సుకవి వచస్సమర్పితేము లయిన వదార్ధ విశేనము. లున్మీలిత గో

మలై నకాశించును. వాని (వత్యెతసత్త యట్లుగా చి త్తవికాసవబ కూర్చ ోలిదు కావున

“అతః అలినేత్సళ్యః కవీనేవ బహుమన్యా మహే

అలినయే[భ్యళ్న కావ్యమేవేతిి

వరమ (వ్రకొళము తళా నటుల కన్న కవులనె బహుమానింతును. అభినయముల కన్న కావ్యమునె బసహుమౌానింతుము. శ్రా వ్య శశహవాగము దధ తత్పునః శబారయోస్పాహిత్య మామనంతి చ౦ం తద్యధా: “"ఛనారా వపాతౌ కావ్యం” ఇతి. వ! శట్లైర్ధముల సాహిత్యము కావ్య మని తద్విదు లనిరి. “శన్రార్థా సహిళ శావ్యంి ఆని వారి సంభావ. “కః పునః కద్దిః? యేవోచ్చరితేనార్థః వ్రతీయతే.” శబ్ద మన నేమి! 'బేని యుచ్చారణమున నర్థము (పతీతమగునో యది శబ్దము అది జ్య్వాదశవిధము. (పకృతి వత్యయము ఉప్కారిము ఉవవదము 'పొఠళివదికము విభక్రి ఉపనర్జనము వపమానము పదము వాక్యము (వకరణము (ప్రదింధము “కో౬ర్టః? యః కబ్దేన ప్రజ్యాయ్య తే” అర్థ మన నేమి! వది శబ్లమున నోచరించునో యది యర్థము, దళ విధము. అర్ధము ద్వా ధ క్రియ కాలము కారకము పురుషము ఉపారి వధానము ఉపప్కాా-రార్థము ,(ప్రాతిపదికార్టము విభక్యృగము వృ త్త్సరము పదార్లము వాక్యార్లము వాతి" టై ఆతాట్రై న! ఠః “8౦ పావాత్యం? యః కబారయోః నంవింధల” ఎత జ్‌ చ సాహత్వే మన నేమి! శబ్దార్భ ముల సంబంధము పౌహిత్యము అలిధ వివక్ష 'ఖ్ప్రళ్యము (ైవాోగడు వ్య పేక సామర్ధ్యము క్రీల్వుయమ్ను ! 04/,వకార్టీలావళు రోషహావనము గుణోపాదానము యు _ తషావిమ్లోనమే శ / [7 ప! సాం వాన? గి వచరరోన్నోతో

ఎవిలనొ శృంగార పకొశము “వ కేవలా (ప్రకృతిః (వయో క్రవ్యా నచ కేనలః (ప్రత్యయఃం” అని (వయోగనియమము కలదు. శీవల (పకృతి వయోగింవ రాదు, శీవలము (॥ వత్యయమాను [వయోగి౦ంవ రాదు. అయినను శాస్త్ర; (వ్మ్యకీయా వ్యవహారమున ధర (్రనియమమున క్రై (వశృతి అ వత్యయ విభాగ కల్పన మొనరించిరి. శస్టర్భ భావనమున (వత్యేయమున కన్న్యపధశాముగా నుపాడాన కారణమువలె స్వీకరింవ బడు దానిని “వకృతి యని వ్యవ దేశింతురు. ఆ (వళ్ళతి మూడు విధములు, ధాతురూవము _ (వత్యయ రూపము, (పాతివదిశరూవము. అని భాతురూవ (వకృతి. ధఢధాతువులాకు విధములు పరివఠితములు - అపరివలితములు - వరివఠ తా పరివఠితములు (వల్యేయథాతువులు._నామధాతువులు-పత్యయ నామధాతువులు ౧ పరివఠితధాతువులు భూవాదులు భూయాత్‌ , జాయంతాం,. సీంకురంంతి. న్వకుర్వం కవిః సృజతి కావ్యాని హృద్యాదధతి సజ్జనః సూతే మ క్రాః నయోరాశర్వహంతి తరుణీ స్తనాః న రుణత్సీం్యద్రియ[గ్రామం న శ్రుణోషి గురోర్వచః వోపార్ణయన మ్నిఠాణ్‌ కధం గృహ్ఞోస్యర్మిశ్రియః॥ కవి కావ్యముల సృృజించును. సజ్బనులు హృదయమున ధరిం తురు- సమ్ముదుడు ముత్తియముల నావిర్భవింవ జేయును. తరుణీ స్త సములు ధరించును. ఇర్మిదియముల న్మిగహింవవు. గురువచనము వినవు మిత్రుల ఫ్ర ౦వల్రు శ్యతూనషస్టదల నెట్లు (గహింతువు! “ ౨... ఆపరిపఠితధాతువుల్య అందోలయతి, (ేంఖభోలయతి, విక్ల బం లే మొదలగునవి. ' టా ణ్‌ వ. టు ఆలే - ళ్‌

(ప్రధమ (వకాశము వలి 3౩ సూతములలో వకితము అగును గాని భూవాదులలో వలి తములు కావు ఆట్టివి పరిపరితావరివఠితములు. “స్కుు” మొదలగునవిం ఠి ఖో 6 జ క అనుస్కు-నుహి = నిష్టభ్నాతి ఇత్యాదులు ళీ. (వత్యయధాతువులు. సనాద్యంతములు. మీమాంనసే వ శాప్తాణ్‌ కృతార్ణయని నార్జినః గోపాయసి*న నంథతస్తాన్‌ కిముద్ధతమటాట్య సే సూర్యీయతి సుధారశ్శిం వకకీయతి వందనే కామం కామయమానా త్వాం పా జీవంతీ మృతాయత్తే శాస్త్రములను మిామాంసింవవు. యాచకులను క ఎలౌద్ధల 'జేయవు. భయవడిన వారిని రథ్నీంవవు. ఉద్ధలముగా దిరుగుదువేమి! నిన్ను కామించు నామె చందుని సూర్యుని జేయుచున్నది. నందన వనమున నరకములో వలనున్నదిం జీవించియు చనిపోయి నట్లున్నది. = ౫. నామధాతువులు కండ్వాదులు క౦డూయతి-వల్లూయతి- అసూయతి _ మంతూయతి మొదలగునవి. |

1. వరివఠరిత ధాతువులకు నామత్వ సిద్ధి కాని, నామములకు ధాతుత్వసిద్ధిక్రై కాని క్విటాది (వత్యయములు లోవించును. ఆవి (వత్య అక యమున నామములు థాతువులు నగును. *వతిభూ: మీ రృఫూ; “మొదలగునవి. సవితా విధవతి విధురపీ సవితరతి తధా దివంతీ యామిన్యః యామివయంతి దినాన్యపి సుఖదుఃఖవశీకృతే మనసి మనస్సు సుఖదుఃఖ వశీకృతము కాగా సూర్యుడు చందు డగును. చందుడు సూర్యు డగును. అక్ష ర్యాత్రులు దినము లగును, దినములు రాత్రు లగును.

న శృంగార (ప్రకాశము తి (నత్వేయ రూవ (వకృతి

సుష్‌ _ తిజ్‌ - కృత్‌ _తద్ధిత జూ ధాతువస్యాయ య 'ఊవల్యేయ ఇశీదమున (వత్యయములు పట్బ)కారములు. ఆ (వగ్యోయాంత [(వక్ఫ తియు (వత్యయ రూవమున మట్ప్రకార మె యగును-

౧. సుప్‌వత్యయాంతము;_ అహ౦ంయుః, నుభంయు?ః సాయం

౨, తిజ్‌ (చత్యయాంతము:.- వచతితరాం, గచ్చతి తమూం౦,

3. కృత్‌ (వత్యయాంతము:.. కృ(తిమం, సాంవావిణరి, శ్యేసం పాతౌ, అఢ్యం కరణీ, .

రో, తద్ధిత (వళ్యయాంతము: అ జామెయణః, కుత స్వః త్మతళ్య శి

౫ ధాత్ముపత్యయాంళము:-చికీ రా, యాయావరః, మృగయా యాయజూక$,

ళా ఆ (వత్యయాంతము;- (దౌవచేయః, శా(దవేయః; బహుస్రీక॥; సువధూకః.

వ (పాతివదిక రూవ (వకృతి నామ _- అవ్యయ _ అనుకరణ _ కృత్‌ - తద్ధిత సమాసములు (పాతివదికము లారు విధములు.

౧ నామపాతివదికము:- శబ్దవ్యుత్పె త్తి న చీవీంవకయే సత్త శ్‌ భూ తార్థమును నిరూవించునవి నామము లగును. నామములు ౧“అవిష్ట లింగములు, ౨ అనావిష్టు లింగములు అని "శెండువిధములు.

౧ జూతిద్రవ్య వరిమాణవాచకము లావిష్ట లింగములు ఇందు జాతి రెండువిధములు అకృ్ళతివ్యంగ్య - ఉప దేశవ్యంగ్య అని.

4. (ప్రధమ (వ్రకాశము ౨౫ ౧ అకృతివ్యంగ్య = గౌ సర్వః; సింవాః; కువమూరకీ; తీ ఫుమాన్‌ ౨. ఉప దేశవ్యంగ్య-_ బాహ్మణ:ః; త్షు[తియః; మూరస్ధాభిపిక :సూరేః చండాల; (దవ్యము సొపేశము, అన*ేశము నని ఆెండు విధములు. ౧. సాపేశతుము'- గురుః, పితా, మాతా, దుహిళా. ౨. అనపేషముము:- మవైతః ఇం్మదః, (పాచీ, శచీ, వరిమవూణము నియతి వునియత మని ద్యిప్‌ధము, ౧. నియతము - (దోణః, వలం, (కోశ, వణః, గణ? ౨. అనియతము . సంభుః, సార్ధః; సమాజః వర్షః, పరిషత్‌ , వనం, సేనా, వ౦ంక్రిః అనావిష్ట లింగములు గుణ = సంఖ్యా =వచన _ సర్వనామము లనాపిష్ట లింగములు ౧ ౫సణము ద్వివిధము, అనురంజకము, అసనుర౧జకము.- అను రంజక యోగము వలన తదనుర కము లనుర౦జకములు. అననుర౦జక ఆయోగము వలన తద్వివరీతెము లననురంజక ములు. ౧ అనురంజక్‌ ములు :-_ శ్వేత, స్వాదుః శ్‌ఘ?ః, ద్‌ర్ధఃం వశః, యువా, వృద్ధః ౨ అననురంజకములు'_- దతుః జడః, ఖలః, సాధుః, శూరః, లఘుః, గురుః తి సంఖ్య ద్వివిధ, లింగవతి, అలింగ. ౧ లింగవతి:.వకః, ఏకా, ఏకం. యః, తిసః; శ్రీణి చత్యారః,

౨౬ శృంగార (ప్రకాశము ౨ ఆలింగ;ఎ వంచ ప్రాతివది కాన్ధాః, పషడ్విషయాః. అహైవసనః, దశదిశః. శ జ జ ద్ర సర్వ్యనామములు ద్వివిధములు, సర్వాదులు అసర్యాదులు: ౧ సర్యాదులు:_ సర్వః, విశ్వః, యః సః, ఏప,, ఆయం, త్వం. అహం౦, న అఆసర్యాదులు:- (వధమః, చరమః, పూర్వః, పరః, దవ్నీణః. స్వః సకలః, వి అవ్యయ పాతినదికము సామాన్యముగా నవ్యయములు అలింగమ:లు, అపంఖ్యలు, అశ కికములు. అవ్యయము లాగకు విధములు - ఆవ్యయములు, నిపా తలు, గతి, ఉపసరలు, క ర్మ్మ్మ్వవవచనీయములు; విభకివతిరూవ ములు, 1అఆ వ్య యములు సామాన్యముగా శకిసంఖ్యాయోగమున స్వాదు లవ్యయము లగును. మూడులింగములలోే సర్వవిభ కలలో సర్యవచ నములలో సమానముగ నె యుండి మారకుండు నది యవ్యయము. అవ్యయములు ద్వివిధమలు:-స త్తేగంధులు అశత్వగంధులు- ఇందు సత్త్వగ౦ధు లారు విధములు, (దవ్యరూవములు = గుణరూవములు = _శకీయారూవములు జూతిరూవములు _ సంజ్ఞారూవములు = సంబంధిరూవములు

(ప్రధమ (పకాశము వలి అన తృ్యగంధు లారు విధములు. (కియా పితములు _ [కియాదవ్యాపేశ్షములు - (క్రియావి శేషణములు (కియా నవ్యవి కేషణములు- కియావి ష్మరూవములు_(కియాద, వ్యాఏష్ట రూవములు. సత్వగలిధులు ౧ పత్ష్యగ ఫ్య దవ్యరూవములు _ స్వః.దివః,భువః,5 దసీమవాః,హోహో వి 0 గుణరూవములుమకశ్వత్‌ , సామి; సాచి, (డాక్‌, మనాక్‌, ఈమత్‌ 8, (శీయారూవములు:-స్వ స్కి, స్వాహా, స్వధా,వషట్‌,హంత,. ౪ జూతిరూవములు;= శంసాయం, (వాతః నక్క, దివా? హ్య శ్వః ౫ సంజ్ఞారూవములు:- ఓం, స్వాహే, (హోం, (హ్రీం, క్షం ఒ సంబంధిరూవములు:అంతః, అంతరా, మధ్యే* సమయా, నికపా అసత్వగ౦ధులు ౧ కియాచేక్షములు:- ద్వంద్వం, యధాయధం, అన్యోన్యం, ఉత్తరాధరఠం, ఎ కియా దవ్యా పేతు ములు: సాకరి సార్థం,సమరి,వినా,వృధక్‌. నానా ౩ కియావిశేషుణములు: ముహుః, వునం భూయః, శనైః, [పాయః. ౪ దవ్యవి శేషణములు:-అలం, మృషా,వృథా, ముధా,ఉవ్చైః నీవై: ౫ (కీయావిష్టరూపములు._శశ్వత్‌ +సవదిః ఫురా, సాంవతం , కామం ఖు (కీయా దవ్యానిష్టరూవములు:, అవిఃశపాదుః, తిరః, సామోత ధిక్‌ ఎ, సనిపాతలు

చాదులు నిపాతేసంబ్ఞ్మ శలవి. ఇవీ జా ల్యాది పవృ త్తిసిమి త్త

ములు కావు అస త్వేభూ తార్థములను 'జెవ్చును, లింగసంఖ్యా శక్త

ఎలా శృంగార (ప్రకాశము లు౦డవు, ““ఉచ్చావ చేష్వన్దేషు నివతంతీతి, నిపాతాకొ ఉచ్చా నచార్గములందు నివతించు నవి కావున నిపాత సంబ్ధకల వయినవి. నిపాత లవ్యయవి శేమములె- ఇవియారు విథములు. విధ్యర్భములు జ అర్ధవాచార్థములు - అనువాదార్ధ ములు నికే.ధార్థములు -విధిని పే, ధార్థములు య అవిధిని పే. ధార్ధములు విధ్యర్థములు:- మంగలం -- అధిశారః -- సంరభమః నియోగః - సముచ్చయః-- వఏికల్పః ఎ అర్హవాద:-- కుళ్చా - పశంసా -- విపాదః వార్షః లా ఈర్ష్యొస్ట ఆ విస్మృయః 8 అమవాద:-- స్మరణం - ఉపమా. - అభ్యువగముః అనువశ్న:ః -- వరకృతిః -- ఫురాకల్చః ౪ నిషేధ: (వతిపేధః - నివారణం -- అపాకరణం అసూయా - గణా జా విన్మిగహః? ౫ విధిని షే.ధ.--- నంబోధనం -- అనుశంపా _ వితర్కః (వశ్నః _ వనూంతరం _ హేత్వవ చేశః ౬. అవిధి నిషేధ :--- వదపూరణ౦ం. _ పాదపూరణం -- వాక్యపూరణం అలంకార పూరణం--వా క్యాలంకారః -వదసంస్కా-రః వీని యూదాహరణముల నిట్లు గుర్తించునది,

(వధమ (వ్రకాశము తా ౧ మంగలార్థములు. ఓం - అధ - దిష్ట్యా - శశ్వత్‌. - కచ్చిత్‌ ౧. ఓం అగ్నిమోాశేవు రోహితం న! అభధాతో (వ్మాజిజ్ఞాసా పెం దిహ్ట్యా వరే బలొథి ఠం శశ్వద ధ్యేష్యామహే స కచ్చిదభ్యేష్యా మహేం జి అధికారార్థములు:- అధ _ఫునః = వళ్చాత్‌ = భూయ; ౧ ఆధ శశ్సాను శాసనం ౨- వునః విభాతం వునలేవ శర్వరీ క వళ్చాదావాం౦ విరహగుణితం ఈ. భూయశ్చావహ త్వమసి శయనే ౩ సర్యాభమార్థములు, యావత్‌ - తావత్‌ - నను _ వురా- హంత ౧. యావత్స వవ సమయః సమమేవ తావత్‌ ౨. నను గచ్చామి భోః! 3. అధీష్వ మాణవక! వురా విద్యోత తే విద్యుత్‌ ఈ. హంత (వకాధి। ఇ నియోగార్గములు:- వర౦ - వై _ వావ -ప్‌వ _-తూ ౧ ధర్మః సఖా వరమహో వరలోక యానే ౨ వేదోవై ధర్మ్శమూలం ౩ జ్వే చావ (బవ్మాణో రూజే లం ఈ అపై వేడమ్యగ్ర అనీత్‌. ౫ అశ్యాస్యామి తు తే నె సముచ్చయార్థములు =చువ్యాఅపి.తధా ౧అవాంచ త్వం చ పృత్రవాన్‌

౭0 శృంగార (వ్రకాశము 3 దంతైరవి నక్షైరవి ౪ హోకీతో2 తిరహం తధా ఇం వికల్చార్థములు:- చవా-అథధో _ యది- చణ్‌ - వేత్‌ _*-మా ౧ రాజ్యం వా కర్తవ్యం భాష్యం వా శోతవ్యం ౨ నదీషు స్నాయాదధో జేవబాతే 3 యది శమః కిం తవసా ళో త్వం చ గంతా కిము [తమే ౫ ఉపాధ్యాయక్సేదాగ శృేచాశంచే యుకోధీయాయ ఒ౬ మా కదాచిదిదమ వి స్యాత్‌. ౨ అ నే వాడా ర ములు ౧ కుత్చార్గ్ణములు _ హో _ధిక్‌ -నామ-కిం-వా ౧ వా కిమేవం (వవర్ర పే = భక్‌ (ప్రమాద ౩ వో నామాయం సవితురుదయో య్శే న క్వే స్ఫురంతి ౪ కిమిధీ తే దేవద_ల్తెః ౫ త్వం హ (బాహ లోని ౮ వళంసార్థములు:_వశ్య-లహ-అహో-చిత్‌ ౧ వళ్య మాణవకో భుం శ్తే ౨ అహ మాణవళో భుం శే ౩ అహో జేవదత్తః వచతి శోభనం ర అచార్యశ్చిదిదం (బూయాత్‌

'వ్రధమ (ప్రకాశము తిం లా విహాదార్థములు :-హీ-హా-వాంతాబత-నామ ౧ హీ మహీశో దృశ్యతే ౨ ఫో వ్రియే జూనకి! 3 నిర్మాశయా హంత హతా మనస్వితా ఈ అహో బత మహత్క-స్షం సో క్వ నామ గమిమ్యసి ౧౦ హ ర్షార్థములు:- దిహ్ట్యా = హంత _ బత _ కధం - కచ్చిత్‌ ౧ దిష్ట్యా న స్పృతోసి సఖే ౨ హంత జీవితా? సః ద! సై వేయం బత మే (వయా ౪ కధం వత్సో మే రామభ[దః ౫ కచ్చిజ్డీవతి పార్వతీ రిం ఈర్ష్యార్థములు:- హ - కింతు - అవీ - నాము - యదినాను ౧ స్వయం వొదనం భుం శే ఉపాధ్యాయం సక్తూక పాయయతి త విద్వానసి కింతు కితవః 3౩ మాతేర్యవి మృతాయాం దీవ్యసి ౪ భవతు నామ కానుచారీ తధావ్యసా వతిశేవ స అసి తవన్వీ యది నామ మూర్చః ౧౨ విస్మయార్థములు : పీ _. చన - నామ - వళ్య ౧ హతవిధిలఫితానాం హీ విచ్నితో విపాకః ౨ యాచితా యే న కువ్యంతి ప్రరుపాః శీచనైవమే ౩ అరంనో నామ వర్వతమారోత్యతి ళీ పశ్య మాణవకో (బూలే.

తవ శృంగార [పకొశను (వయోగానుసారమున నితరముల ననుపరించునడి. ఇవి యర్శవాద మున కన్న నితరము లందును (వసరించును. ౨. అనువాదా ర్‌ ములు గతి సరణార్థములు;= అమ్‌ - ఆ - అయీ -నాము - నూనం | ౧ అమ్‌ సైెపా పంచవటీ ౨ అ జాతం జటాయుశేప. వా ౩ అయీ జేవో చదాశరధిః ళ స నామాయం భవిష్యతి ౫ మానమేషా జూనకీ ౧౪ ఉపమార్ధములు _ ఇవ - వా-చిత్‌ - వ - వతి ౧ రాజేన (బూయాల్‌ అ మణీళోవ్ట్రస్య లంబేతే ళ మృనో న భీమః కుచరో గిరెహ్హూ: ఫో అభిమన్యురస్టునతః (వతి క! అభ్యువగమార్ధములు;-తథ్దా = ఆమ - అధ _ సత్యం ౧వస తభేత్రి (వతిజారు శ్రీం రమయవా బవీమ్‌ క్‌ గమిమ్యతి భవానధ కిం ళో సత్యమసారః సంసారః; తరి అను (వ్రళ్నార్థ ములు:- నను _ ను. హుం - నకిల = ననుకిల ౧ అకాక్షీః కటం బేవద త్తి నను కరోమి భోః1 ౨ కధంను కరిష్యూమి!

శ్‌ వ్రధమ (ఫ్రకాశము కక 3 అపి భవాన్‌ మకర౦దః! చుంస వీవాస్మి ఈర నకి లైవం! స నను కిలైవం! ౧౭ వరకృత్యర్భములు;:- ఇతి - వవంకిల - ఖలు = స్శ్మ-అివీ తి నిత్యః శబ్ద ఇతి మిమాంసకాః ౨ ఏవం కిల ఉపా స్య్వాయః వరతి 3 ఫన్నాః ఖలు ధర్భుమాచరంతి 5 ఇతి స ఉపాభ్యాయః కథయతి సి సోవీ మాం జానా త్యేవ ౧౮ వురాకల్చా“ములు:- వురా = ఇతికిల = ఇతిస్థ జు ఇతిహస న్‌ ౧ నలేన స్ట వురాధీయతే ౨ ఇతి కిల శూయశతే వవాణేమ 3 బ్రతి స్థ (బహ్మావాదినః పూశ్వే వదంతి ర ఇతిహ స్ట తత భవాన్‌ భాగురాయణ: ఇతరముల గూడ నికు యమపకింవ దగును, ఇవి యను వాదా 88 కార్ధమున గూడ గలవు. ౧౯ వతి షేధార్థములు:- న-అ-అన -నో-కిం-నహి ణం యుగవనై్వ్నైక ధ ర్భాణాం న్‌ శశ్వ త్వం అ_హాహ్మణ ఇవ భావజే 3౩ అనోవమా తే బుద్ధిః ళో తస్య తుల్యోపి నో భవాన్‌

లి శృంగార(ప్రకాశము ౫ క్రిం గ తేన కరిష్యసి ఇనహి వహి [వేము లినిమి లే సరి ౨0 నివారణార్లములు:. మొ - మాజ్‌ - అల౦ం-కృతేం _ పర్యాస్త౦, థి ౧మౌా కరివ్యసి ౨మొా శార్తీః 8 అలం కళ్యా | కృతం సాహసేన ణీ పర్యాప్తం భయేన తం అపాకరణార్థములు:- ఆ:- ఓం -ధిక్‌ _- ఖర్‌ _- ఆే ౧ అః పావ (పతిహతోసి ౨ శఈీ౦0 కిమేవం వదసి తి ధిక్‌ ళ్వా జాల్మ ౪ఖర్‌ దుస్స పిశాచి

• అశే దురాత్మన్‌ ౨౨ అసూయార్థ ములు: హి-ఆఅహో-హంభో-ఆఅయీ-అనే-ఆర శే. జ కి, శ స ౧సమహ్‌ి వ్యాహరతు క ధంహివ్యాశరిష్యతి లి వృషల [(గామమపబో గమిష్యతి ౩ హర౦జో గమిన్యుసి గామం ౪ అయే జాయే మనసా తిషఘ్టజటో శే
• అతే నాహమున్నశత శి అనాటి ఒ అరళశే మహారాజం వతి కుతః త్స్‌తియాః 28 గర్హ్యణా ర్థములు. కథర_యత్‌ _యది.యడా-జాతు-అపి _ యచ్చం యతశత్న౦,

(వరమ (ప్రకాశము తె

౧ కధం నామ త్య భవాన్‌ వృమలం యాజయేత్‌

ఎ యత్‌ తృత భవాన్‌ వృవలం యాజయేళ్‌

౨ యది త్యత భవాన్‌ వృమలం యాజయేఠ్‌

• యదా తత | కఫ

౫2 జాతు త్మ కిం ఖం

&౬ అపీ తత $* యాజయతి

౩ యచ్చ తత భవాన్‌ వృవలమయాజయివ్యత్‌.

వట యత త్మ ఖల కిక జా వర విన్మిగహార్థములు, అవా _ త్వై- వై _ వం - నను

౧ అయం అహ ఇదం కరోతు

౨ అయం తే తత గంతా

తి బృహస్పతిన్వై 'చేవానాం వురోహీత అనీక్‌

• వరమధ్య కపోతః శ్య్వో మయూరాత్‌

౫ నను వకృృవి కేమనిస్పృహో గుణగ్భపహ్యా వచసనే వివశ్చతః ఇష్టే యితర (వయాగములను యథాయోగ మనుస3౦ చుశది, ఇవి ని పే.ధాతిరిశ్రార్ధము ల౦దు నుండును.

౫, ఏ ధిని పేధా ర ములు

౫ సంబోధనార్థములు: హే, హై, అయి, అహో, వాంహో, భోః.

౧ హే జేవద త్త

౨ మై యజ్ఞదత్ర

కె ఆయి విష్ణుమిత్ర

౪ అహో మహారాజ

౫ వా౦ంప్రో మహా_ాహ్మణ

ఇ శృంగార (ప్రకాశము ౩ భోః పా౦ంధ వవర్తస్య వా నివ ర్య వా ౨౯ అనుకంపార్థములు, అ -ఇ-ఉ_వ-ఓ _ ౧ ఆ అవేహీ ౨ ఇ ఇం్యదం వశ్య ౩ ఆ ఉపత్తిషు ఏ ఈ వ ఇత ఏహి ౫ ఓ ఓముతి త్వాం తరణి: జం విత ర్కా-ర్థములు[- కిం-ను- ఉత _ సి తవ ౧ కిమయం స్థాణు! కిం పురుషః క ౨ అహర్ను రజ్ఞమ్న 3౩ భూపరూయ ముత కపోత, వ [౮] స్త్‌ కి జె | పద్మ మేతన్ముఖం స్విద్భాతి స్‌ తామ్యతీన వతో్చో మే మకరంచః క్రి వ శ్నార్యములు. సత్యం జు కచ్చిత - అవ - ఉత ం సత్యం భోత్యుసే ఎవి కచ్చి? వతి మే మాతా 3 అవీ కియార్థం సులభం సమిన్కు. శం ళీ ఉత దండ్తః వతిష్యువి క్రి వమాంత రార్థములు. నను-ప్రనః-తు_.య"*వత్‌ - అఫో_చిత ణి నన్యరణ్య మేతన్న గృహం ౨ స వకత్యియం వునశ్శేతే ౩ స రోదితయం తు హసతి

వధమ (ప్రకాశము త్ర ళీ జానేఒన్యోయం యావత్స ఏవ ౫ అఫో శవ స్తే న మదరముజ్తితేః న థ్‌ యి ౬ కశ్చిచ్చుం _క్తీ కళ్చిద్భోజయతి త్‌0 హేత్వవ దేశార్ణములు ;= ను _ అతః - యత్‌ తత్‌ -- జా ౧వత్సే క వహి కిమిహను తే ధాసకాః తనాంయరకయామి ౨ అతవ్వామర్థ 3 యదయం దదాతి తత్పుభగః | ౪౮ యేన లభతే లేన సెతి. ఇట్లితరములను యధ్యావయోగము గుర్తించునది. ఇవి విధిని పే.ధాతి 38 కము లందును (వసిద్దములు. వ ఫె ౬. అవిధినిపేధా ర్థ ములు ౩3౧ వదపూరణార ములు _: ఉ-ఉత-అవో-వై-హి-వా-ఖలు-స్విత్‌. కిము, కిముతి, ఉఆహో-న నై ,వహి,ఆధవాం నఖలు, అహోస్విత్‌. వ౨ వాదపూరణార ములు కం-సీమ్‌-తు_చ వీన్సిరం జీపనాయ శం (వసీమ్‌ అదిత్యో అస్ఫజద్విధ రా జేవఃసతు న మానుషః విలోలదృష్టం పహారిణాంగనాసు చ తివి వాక్యపూరణా ర్థములు _ వవ -ఆనో _- ఆ నరం చ నారాయణమేవ చ

తా శృంగార (ప్రకొశము అథో ఖల్వాహుః అఆవవంను మన్యసే 36 అల౦కా రార్థములు: . భంగశ్లేష _- భాషాశ్లేష _. యమక --

వకోక్సి - చిత - అన్నుప్రాస = వదావృ్తి -

(వశ్నో తత్తర _- మొదలగునవి యలంశారములు

౧ భంగ శ్లేష - న వార్యరి తే _-న చార్యం తే _న సా ్రర్యం శే-

వన హసంతి. న హీయంళతే - న వైరాయశే

౨ భాషాన్లేమ-స హీ అహో రణే కళష్ధ లేవి యో నరాయా ౩ యమక _ యోపీళాం గాతం న ఖలూనం నఖలూనం ళీ వకోకి_శస్తుంన ఖలు వోఢవ్యం

౫ చిత్ర - నను హోమధనా రాద్యో

ద్యోరానాధమహోనున

౨ అనుపాస - సహి మహేకో వర్తిశే ౭ నదానృ త్తి - పాజే పాజేఒమునా రణే

౮ వశ్నో శ్తర _ కా ననాద జిమిరాదపి కాలే

వని వా శ్యాలం కా రార్థ'ములు. అరిక _ అర్షిష్మతేక = ఇత్యాదులు వైదిక వాక్యముల కలంళకార హేతువులు అఫోఖలు - అఫఖల్వేతర్తి - అహో ను ఖలు భో :- హా ధిక్క-ష్టం భోః-ఇతి హస్మ్మ భగవాన్పునర్వసురా_ తే, యః నహ వై సకరీరస్య సతః వియ్యాపియయోరువహతిర స్త్రి - న వా అలే జాయామై కారూయ జాయా (వియా భవతి. లి6 వదసంస్కా- రార్థములు "శిండు విధములు

౧ విధిరూసప పదసంస్కారము ౨ నిషేఫరూవ వదసంస్కాారము

(వరమ (వకాశము తా వీనిలో విధిరూవము -_ న్తుతవిధి - ద్విర్వచనవిథి = లడాదివిధి _ వరరూపాదివిధి యని చతుర్విధము = నిపేధరూవము వరరూపాది వతి పేధము - సంహిత్మావతిసేధము - వదాటేశాది 'వలిపే.ధము _ నిషూత (వతిషేధము అని నాలుగు విధములు

౯. విధిరూవపదసం౦స్కా.రము

౧ వ్జుతవిధి.

"దేవదత్త ప్టైక - హేక జీవదత్త = ద్విర్వ్యచవవిధి,

వరి వరి (తిగ ర్తేభ్యో వృష్లో బేవః

ఉపోవ మే వరామృశ 3 లడాదివిథి.

జూతు తత భవాన్‌ వృవలం యాజయీత్‌

యత్‌ త్మత భవాన్‌ వృమల౦ యాజయేత్‌ ఈ వరరూపాదివిధి.

అచ్వేవ ర్యుడితి అచ్చ్భాదయతి

మాచ్చిదత్‌.

౨. నిషేధరూవ వద సంస్కారము

౧ వరరూపాది (వతిషేథము

మూ కార్డీ త్‌ -మాస శ్రి కార్తీ త్‌ ౨ సయితా (వతి పే.ధము.

అ అవేహి _ ఇ ఇంద్రం వక్య ఊఉ ఉ తివ, 3 వచాబేశాది వతిపే.ధము.

వ్లుతిమనుజిజ్ఞృసతి _ అస్నాత్వా భుం ్తే.

౪౦ శృంగార (ప్రకాశము గా! నిఘాత వతిపేధము - యద్‌ చేవద త్త! వచతి యది చేవదత్త౦ః వచతి "బీవదత్తః వచతి చ ఖాదతి చ గర్హ భాంశ్చ శాలయతి ఏణాం చ వరివాదయతి గర్జభాన్వా శాలయతి ఏణాం వా వరివాదయతి గతి _. ఉవసరిము సమాసాషాము లయిన నిపాలేముల కొన్ని గతులు. అఆ యా సూతములచే నివి సూచితేములు. గతివచేపుము లయిన 'సాదులు ఉపసర్మసంబ్ఞ్ఞ కలవి. ఇరువది యయిదుగా వంగణితములు. వాచక - ద్యోతక _ విశేషక - సహాభిదాయక - కా న్యార్థక- నిరర్గక భేదములతో నున్నవి. ౧ వాచకములు : ౧ వర్షభం _- వగతా బుషభా అస్మాద్వనాత్‌. ౨ వరాసుః - వరాగతా అసవోఒస్య 3 అవమన్యుః _ అవగతో మన్యుషరస్య ౪ సమతు౦ - సంగతిమవేణ ౫ అనునాసికః - అను[వాప్లో నాసికాం ౬ నిర్శనీకం _ మనవీకాణాం అభావః 2 వివత్సః = విరుద్ధః వతథషః ౮ ఆయుధం _ ఆడాయ యుఖ్య లే ౯ సుభ్యదం - సమృద్ధిర్శ ద్యాణాం ౧౦ ఉపాధ్యాయః య ఉపెత్య అధీయతే అస్యాత్‌. ౧౧ పికః - అపీహితః కాయతి ద్యోతకములు (పతిష్ట లే _ వర్యాకమతే - అవకరోతి - పిధ ళ్సే

ఠి (ప్రరమ (ప్రకాశము ౪౧ 3. విశేమకములు ెండు విధములు (పళృత్యర్భ వి శేషకములు-(వత్య యార్థ విశేషకములు - అని. అందు ౧, (వకృత్యర్భవి కేషకములు. (వవర్ధ తే - వలాయతే - అవవద లే _ అవలోకతే విలోకతే - ఆలోకళతే - నిషీదతి - అధివసతి. మొ వి వత్యయార్థ వి శేషకములు. సుమనాయ తే-దుర్శనాయ లే-అవహ _స్తయతి-అవమూర్మ యతి ఉవవీణయతి - ఉపశ్లోకయతి - విపాశయతి - నిరూవయతి ఈ, సహాభిధాయకములు. [వస్ను తే _ (పాణితి _- [పాప్పోతి - ఆచష్లే (ఓ లు ఆశాన్సే - అధీలే _ అ త్యేతి = అభివాదయే _ వరివ్వజ తే ౫ శా ర్యార్థములు - విజయ లే-వరాజయ తే విరరామ _ ఉవరరామ. ఉవస్కురుతే - విషహతే ౬. నిరర్ధకములు _ (పారంభతే - అవహరతి - నివ్ఫీవతి - విగాహ తే అఆ శయతి జు అధ్యాగచ్చతి- కర్ష్మ్యవవచనీయనులు (పాదులే [కియా విశేషజన్యము లయిన సంబంధమును [వకా తిం జీయునేని కర 1 .వవచనీయము లగును. కర శై (వవచనీయ సంజ అధి కారమున సూచితము లయిన '*అను (వభ్ళాతులు వదునొశండును “లతణాది ద్వావింశత్య ర్థములును ఏని యవధారణమున సూచక ములు. అన్వాదులు వివిధార్థము లం దుండుట వ్యాకరణశొ్య్తు (వసిద్ధము . థి విభక్రి (వతిరూపావ్యయములు. సుబంతంతిజంతానుకారులుగా నుండు అవ్యయములు విభశ్రీ త్మిపరూపావ్యయములుగా నున్నవి. ఇవి పల్యే[ముగానా నారు విధములు.

ఆం శృంగార ప్రకొశము (వకృత్యర్థ = వ్రత్యయార్థ = ఉభయార్థ అనుభయార్థ య (వకృత్యంత రార్డ = వత్యయాంత రార్డ్య భదములు రెండు వగ్గములం౦ందును గలవు. సుబంితాను కారులు. ౧ (వకృత్యర్షములు ఉవై్చె:- నీవై:- చిశాయ శ జా చి (వత్యయార్థములు ఆరాశ్‌ _ అకస్మాత్‌ _ వకవ టే 3 ఉభయార్థ ములు. అహం, గకుభం, పాశే, మధ్యే ఈ అనుభయార్జ ములు, బుతే = దిష్ట్యా - సామెత్‌ వకృతంతరారవు గ్సత్‌ _- దో ౫ (వకృల్యేంత రార్థములు కృ దివా-దొ పొ ఓ (వత్యయాంత రార్థములు- సొయం, స్వయం, చిరస్య తిజంతాను కారులు ణం మన్యే =ఎశంజే అయీ ౨ ఏహి - అజేహి - వశ్య 3 అస్లి- అసి - అస్తి ర యాతి, నయాతి, వర్తతే, నవర్తతే ౫ అస్తు - భవతు - పూర్వ తే ౬ ఆవహా _ స్వాత్‌ భూయాత్‌ వ్యాకరణ శాస్త్రము నందలి అవ్సయ_వకరణమున వఠితము లయిన *ఆన్‌ = క్వా- ల్యప్‌ = శుమున్‌ - ణముల్‌ - ఖముష్‌”ో అను నారు కృొత్‌ | (వత్యయములు ఆరు విధముల నున్నవి. కియారూవ- కియాఫలరూవ- కియావి కేషణరూవ _ (క్రియావధిరూవ- కియాకర ్రరూవ- [కియావయవరూవ ణం శియారూపనములు 2= చకాసాంచకార _ విడాంకుర్యంతు _ అలం కృ త్వా-అలమాలవ్య- అలం భోక్స్తు 0-శ్రోతుం శో తంఎదస్టుంచతుః.

పరమ (వకాశము ౪లి

౨ _కియాఫలరూవములు !- భోక్తుం (వజతి-వక్తుం పచతి-భో క్తుం ఈ స్టే-భో కం వభవతి.

3. క్రియావి కేవణరూసములు :- ఇత్ళంకారం _ తధాశారం _ నానా భావం-ద్విధా భావం_తూస్టీంభావం,

రోం _కియావధిరూవములు వలు భుక్వా (వజతి-అశేభోజం ,వజతి. ద్వ్యంగులోత్కర్ష ౦ ఖండి కాశ్ళిన త్తి శ య్యూశ్ఞైాయం రాజద్వార మేతి కన్యాధర్శం వరయతి, యావజ్జీవమధీ తే

౫. కియాకర్మరూవములు :_. శళ్నోతి భోక్తుం = జానాతి భోక్తుం- కామయతే భోక్తు౦_కమితుం కామయతే.

౬, [కియావయవరూవములు :- మూలకోవదంశం భుం శ్తే నండోవఘాతం గాః కాలయతి. పార్య్య్వోవవీడం శే భూవిశేపం జల్బతి. నామ[గాహమాకారయతి ఇవి (కియాక ర్భావయవరూపములుగా గూడ నున్నవి. జీవగాహం గృృహ్దాతి వా_స్త్మగాహం గృహ్లోతి జీవనాశం నశ్యతి మిగిలిన యిరువది నాలుగు 'వేదమున గలవు,

అవ్యయీభవము అవ్యయీభావము ద్వివిధము స_త్వభూతార్థము-లిస_త్త్వ భూ తార్థము. అని

౧, సత్వ్వభాతార్థములు :_ ఉవకుంభం = నిర్శత్నీకం - స్మబహు - మ ధ్యేసము(ద్ర౦_ద్విముని, వంచనాదం,

తం అస త్త్వభూతార్ధములు, అధిస్త్ర = అనురధం - యధాశకక్రి _

అపాటలివు తం = అభ వ్‌ జ ద్విపరి

(ప్రాతివదికవక్ళతికి సంబంధించిన నామ _ అవ్యయముల స్వరూప మి౦తగా నిరూపిత మయినది. ఇక మూడవది యగు, 3. అనుకరణము నిరూపింవ వలసి యున్నది. “శబ్దస్య తా్నాదూ ప్యేణాభిఛానరి అనుకరణర”” శబ్దమును తృదూవమున జెప్పుట యనుకరణ మన దగి యున్నది. అనుకరణము ఆరు విధములు. ౧. వ్యక్త వర్మ సాదృళ్యో క్తి ౨. వ్యక్త వద సాదృశ్యో క్షి ద శ్యక్త వాక్య క ళం అవ్య క్‌ వర్మ ఏరి అవ్య క్ష వద ఠం ఒం అవ్య క్ష వాళ్య 99 వీని యుదాహరణము లీ విధమున నున్నవి.

౧. ఛిన్నేన పతతా వహ్నొ యన్మువేన హఠాత్క్బృతే

స్వేతి హేత హరేణో క్షే స్వాహాసీర్‌ సైష రావణః.

ఛిన్నమయిన రావణుని శిరము వహ్నిలో వడునవుకు శీవుడు స్వా-హో = అనగా నా రావణుడు స్వాహా యయ్యెను. ఇందు స్వాహా వదము నందలి వ్య _కృవర్శ సాదృశ్యము స్పష్టము.

గచ్చేతి వ క్తుమిచ్బామి మత్చి9య త్వత్సి9మైషిణీ నిర్గచ్చతి మువాద్వాణీ "మా గా” ఇతి కరోమి కిం?

(వ్రియుడా! నీ [వియము కోరుడాననై. “గచ్చ పొమ్ము శ్ర! అనవలె ననియె తలతును. కాని నా ముఖము నుండి *. మూ గా పో వలదు అని వాణి వెలువడును, వమి చేయుదును ఇందు “గచ్చ = మాగా” వద ములు న్యక్షరూవమున నున్నవి.

ఫధమ (ప్రకాశము ల! త్వం జీవితం త్వమసి మే హృదయం ద్వితీయం త్వం కౌముదీ నయనయోరమృతం త్వమంగే ఇత్యాదిఖిః (పియశత్రై రనురుద్ధ్య కాంతాం శొమేవ శాంత మధవా కిమతః “రేణ ఉ త్తరరామచరితములో వనజేవత వాసంతి రామునితో ననుట్ట రామా। “నీవు జీవితము వివు నా లెండవ హృదయము నీవునా కన్నులకు కౌముది నా చేహమున నీవు అమృతము ఇట్లు [వియశత ములతో నీత నాయ మ్బుకొని ఆ వీతనే!? చాలును. ఇటు వైమాట "లేల! ఇట్లనుటలో “అట్టి నీత నెట్లు పరిత్యాగ మొనరించితి' వను వాక్యవ్య క్షీ యున్నది. గతేర్దర్యాత్రే సరీమంద మందం గర్జంతి యత్పాావృషి కాలమేఘాః ఆఅపళ్యతీ వత్పమివేందులింబం తత్‌ శర్వరీ గౌరివ హుం కరోతి॥

మందమ౦దముగా నర్ధరాతతి గతింవగా (పొనృట్కా-లమున శాలమేఘములు గర్జించు చున్నవి. అది, వత్సమును చూడని గోవు వలె చర్యదచింబము మాడని శర్వరి వుంకార మొనరించుచున్నదిం ఇందు హుం” అనుట యవ్య క్త వర్శృస౦ప త్తి.

చటచ్చటితి చర్మ ణి చ్చిమితి చోచ్చలచ్చోణితే ధగద్ధగితి మేదసి స్ఫుటరవో౭స్టిషు ష్టా గితి పునాతు భవతో హరేరమరవైంరి రాజోరపి క్వ్యణత్క రజ పంజర 'కకచ కౌష జన్మా౬.నలః.

(శ్రీనరసింహుడు హిరణ్యకశివుని వటోవిచారణ మొనర్భు నవుడు నఖము లనెడు రంవమను కపషణము వలన గలిగిన యగ్ని చర ్‌ మువై “చట చ్చటి అని రక్మము చిమ్మ నవుడు “చిమ్‌ చిమ్‌”అఆని, ొవ్వుపై “ధగ్‌ ధగ” ఎముకలపై “ప్టా స్టా” అని స్ఫుటముగానున్న

ఈమ శృంగార (ప్రకాశము రవము మిమ్ము వవి[త మొనరి౦ంచు గావుత ఇందు చటచ్చటతి మొద లగునవి యవ్య కృవదములు.

విపి[పీయసస స్వయం ము ము ముఖాసవం చేహి మే

తత త్యజ దుదు (దుతంభ భ భ భాజనం కాంచనం

ఇతి స్థృలితజల్పితం, మదవశా త్కుురంగీ దృశః

(వగే హసిఠ హేతవే సహచరీభిర థై స్టైయత॥

(వియుడా! నాకు స్వయముగా నీ ముఖాసవ మిము [5 "వేగ ముగా బంగారు భాజనము వీడుము, ఇట్లు మద్యమదమున ల్‌ టువడు వాసిని మాట _పొతసృమయమున హోసము కలిగించినది. చెలియ లట్లా మాటనే నేక్చరి. దీనిలో *పి పి వియి మొదలగు నవి కూడిన వాక్య మన్య కృరూపమున నుండుట స్పష్టము

అనుకరణము లెట్లున్నను సాధుత కలవియె యగును. వాని విశేషము లిట్లుండును.

౧ సాధువు లర్థయు కము లగు వదములు ౨ సాధువు లర్డ సహితేము లగు వాక్యములు 3 అశ క్తికృత మగు అసాధుశబ్ద్బ రూవము రో అవ్య ఛంశ రూవములు ౫ అనర కము లయిన వర్షములు

న్‌ ౬ అవ్య క్ష వర్శ్శ వద వాక్య వచనములు

ఇంతవరకు (పాతివదిశవకృతికి సంబంధించిన నామావ్యయాను కరణములు సూచితము లయినవి. ఇక కృత్తుల సూచిలివవలెను.

శృ త్చాతివదికములు

భఛావకారకము లను నిరూవీంచు ధాతు వుత్యయములకు “కృతులు అని ఉరు. ఇవి యారు విధములు.

పరమ (పకాశము ౪౩ లింగి - అన్యలింగి న స్వలింగి అలింగి ీ జీ ౧ లింగి (వత్యయములు. (దవ్యవచనము లయిన “ఆణ్‌” ఆదులు. కుంభకారః :- వంకజం = ద్యాతం - కృకవాకుః కి అన్యలింగి ౨ గుణవచనము లయిన “ణ్యుల్‌ * ఆదులు శారకః, కారికా. కారకం_దర్శనీయః. దర్శనీయా, దర్శనీయం తి స్వలింగి లు ఉత్ప మిలో నియతలింగాపేక్షు కలవి వక్తిః వచనం _ పొరక! - శయ్యా ఎ సువ్వ౦ ళీ అలింగి పత్యయములు. అస గ్వభఘాతార్థముల్రై లింగ _ సంఖ్యా జా శకులను (గహింవకుంకునవి *“కుమున్‌” మొదలగునప్‌. కాలో భోక్స్తుం = అలం కృత్వా _ ఖలు (వహృత్య య! శక్వ్యాద్య పేతు ముఠు- థక్షి హేతు మల్లుక్ష్యు (శ్రీయా పేత్త ములు “శత్రు? (వత్యయము మొదలగునవి, [(వజళా కృతం - ఆర్జయన్‌ వసతి _ చం[కమ్యమాణో ఒధీ తే, ౨. అనునయోగాద్యవేతములు. అను ప్రయోగ మేథీ చునవి తద్ధితాదుల యనుష౦గము కలప. *“ణముల్‌” మొదలగునపి. నైపోనుం ఫ్రుష్యతి = చోరంకారమా[కోశతి॥ పాతివదిక వకృృతికి సంబంధించిన కత్తులు సూచితములు. తద్ధిత పాతివదికములు. భావకారక సంబంధము కలవై స్వార్భ విరూవక్‌ము లగునవి అధాతు వత్యయములుగా వుండునవి తద్ధితములు. ఇవియారువిధములు. అలోపి _- లోవి - సర్వలోపి అచేశి - చజేశి ఎ అవ దేశి,... ....రూవములు,

౪౮ శృంగార వకాశము ౧ అలోపతేద్ధితలు = విరను బంధములు అశ్వళ్థే జా అశ్వలళ్ళ్థామ:- సభ్య:- సఖ్యం - "జేవద_త్తరూవ్యః ౨ లోపీ తద్ధితలు సానుబంధములు (యాహ్మణ్యం ఇ వెయాకరణ.- కై చార్యం డి సర్వలోపి తద్ధితలు నికి లుపాదులచే నేమియు మిగులదు. చరకా:- పాంచాలా:- గారీ _ సామ్యగీ ళ అబేశి తద్ధితలు. = వనికి 'ఆయన్‌' మొదలగు నవి యాదిష్టము లగును. ఐలికాయన:_ అత నీనం జు ఇాళ్యతికం. ౫ (వేశి తద్దితలు |వక్ఫతి కాది మధ్యవిషయనులుగా వుండునపి ఎహుతృలేం ఎ లవారూటా జు క్యయకా జు, అ (వ టేశితద్ధితలు. అంత్యావయవభూతములుగా నుండునవి. వా క్ష్యచం య (వత్యురసం = యువజూని - సరజసం. ఇంత వజకు ొతివదిక (వకృతిశి సంబంధించిన సామాన్య యానుకరణకృృత్తులు సూచితములు, సమాన పాతివదిక్‌ ము. "వేరు వేరుగా నుండు నర్థ్‌ ముల శేశార్థ భావ ముండుట సమా సము. సమాస మారు విధములు, ౧ సుబంతములు ౨ తిజంంతములు డ్‌! సుప్తిజంతములు ౪ సుబ్బ్ఫాతువులు ౫ సుబంతనామములు ౬ నామసులు ౧ సుబంతములు రాజవురువ: -నీలోత్పలం-ధ వఖదిరౌ. ఇచట సామర్భ్యమున్న నే సమాసము కలుగును. సామర్థ న్‌ మనునది సంబం ధము. అట్టి సంబంధము రెండింటికి (పధానోవసర్దనభావ మున్ననే కలుగును, వరస్పర మపేతు లే నట్టి 0కు పథధానములకు గాని 0 డువసర్జ వములకు గాని సంబంధము ఖఘటింవదు.

7 రమ (ప్రకాశము ౪౯ వధానోవసర్జనభావము "ఇండు విధములు: అభిధీయమానము- వతీయమౌానము నని. వ్వైయధ్ధికరణ్య మున్నఫుడు అభిధీయమానము వ్యతి నేక ఏభక్షితో నుండును. “కుంభస్య సమివం _ రాజ్ఞః వురువః” వచట - *శ్తవకుంభం” అని పూర్వవద వధాన మయిన యవ్య యీభౌావ సమాసముకలుగును *రాజవురుషఃి అను ఆెండవదానిలో నుత్తరవద వధాన మయిన తత్పురుషసమాసము కలుగును. వధాన మగునది. యవిచలిత స్వార్ధముగా వథమా విభ కిచే నభిహిత మగును. ఉవసర్జనముగా నుండునది (వధానాను గహమున కై షష్ట్యా దులచే వ్యతి కేకు విభక్రి న్నాశయించును. ఇవి సుబంతనుగా నుండ గనే కలుగును. గవ వతీయవమానము సామౌానాధికరణ్య ముండగా తుల్య విభ క్‌గా నుండును, నీలంచ తదుత్పలం చ నీలోత్చలం అష్టసు కవా లేషు సంస్క్భృతః అప్టాక పాల; । సవ పతీయవమానోవసర్దన (వథానభావము కలవానికి విశేషణ విశేష్యభావమున సామానాధథికరణ్య మున్నవ్వుగు సమాసము కలు గును. అదితుల్య విభక్తి కత్వమునని కలుగును గావున సుబంతత్య మున్నది రెండిట సమానవిళ కై కత్వము "లీకున్న పా ధాన్యము కాని య_పాధాన్యము కాని భాసింవదు. రెండును సుబంతములుగానున్న నె తుల విభ క్రి కత్వ ముండును. కావున నంతట సుబంతమున సుబంతను సమసించునని తెలియునది. ౨. తిబంతములు _ అశ్నీత పవిబతా..ఖాదత మోదళఠా-అఖ్యాత మాఖ్యాతమున సమసించుట విహితముం

౫౦ ళృ్ళంగార ప్రకాశము

3, సువ్వీవంతములు ; అదిచసి పావర్ష త్‌ _ అను వ్యచలత్‌. య ౨స్పిశీరా - సుబంత తిజంతములకు సమాస మిచట గలదు. సమాస ఇాస్ర్రువిధానమున వీనియర్ధ మిట్లవభాసించును.

“అవవ్నీప్తోసి న వచసి త్వమభిహితోవి వృనులి

వృషలా! చెప్పినను నీవు వండితివి కావు ఛీ! వకన్రేణా వర్షత్‌ _ శాగుగా వర్షి౦చెను,

వశ్చాది శిష్టం చలనమకరోత్‌ - పిమ్మట సరిగా చలించెను.

అస్తి యస్యాం డీనికి పా లున్నవి. ర, సుహ్దైతువులకు ఆ అంతేర్సిః _ వతిభువౌ

వీనియందు విశిష్ట కార్యసిద్ధికై,క్విబంతేము (ఇ పఠల్యేయ నామధాతు వయి నందున సుష 'తువులకు సమాసము ౫ సుబంతనామములు, చర్మ కారః-ధన్రీతా ఎ ఆాహ్మణాచ్భంసీ-

సరసిజం౦,

చర్ముకార వదమున పూర్వపదమునకు వదాంతము లశత్షణ న లోవ మునక్రై సుబంతత్వ మున్నది. “ధన శ్రీతాపదమున-సా హితస్య ధన కీతా పాణేభ్యోవి గరీయసీ” అను శిష్టవయోగ మున్నందున ఉ_త్రారవదమునకు సుబుత్ప తి కలుగగా టా బుత్పత్తి వలన అకా రాంత నుయి నందున '*జీష్‌ ఉదయింవదు. “ వాహ్మణాచ్చంసీ ఆ వరసీజం _ అను స్ధల ములందు పూర్వవదములలో నామాత్తుగా సుప్‌ (శవణమున్నది. ఉత్తరపదములందు _వయోజశకము లేనందున విభ కి 'లీము.

౬. నామములు, అసూర్యంవప శ్యా నాజజారా,- కృతిపూర్వీ కటం. వీవిలో “అసూర్యం పశ్య అను న్ధలమున ఎ నద. సూర్య పదములకు దృశి కియతో సంబంధమున్నది శాని వానికీ వరస్పరము సంబంధము లేదు. కావువనే సామర్థ్య ఖ్టైము "లీ నందున విభ క్షి లేదు*

(వధమ (ప్రకాశము న ఇచట _ సూర్యమువి న పశ్యతి అను నర్భృ మున “నకి సూర్యకర / కద్భశి కియ నీశ్నీంచును. కాని సూర్యస త్త నజేశీంవదు. వీనికి సామర్ధ్యము లేకున్నను నామములకే సమాసము విహితమయినది- ఇళ్లు “కృృతపూర్వీ కటం” (వయోగమును గుర్తించునది. “కృతం పూర్వం కటం అనేన” ఏనిచే పూర్వము కట మొనరింవ బడినది.” అను విధమున కృత శబ్దమునకు కటా పేశ్ష యున్నందున పూర్వ శబ్ద ముతో సంబంధము లేదు. సామర్థ్యము లేదు. కావుననే అసుబంతము లయిన కృృతె పూర్వ వదములకు సమాసము విహిత మయినది.

సుబంతేములు తిజంతములు పమసించుననుటలో సుబంతాభ్యాం-

తిజంఇాభ్యాం” అని ద్వివచనమున్నది. అది వివథ్నీతము కాదు. కావున "శెండు మూడు బహువదములతో సమాసములు కలుగవచ్చును. అవ్యయీభావము కర్శధారయము "ండువదములతొ నుండును, శాకవతి - ప్రకుపువ్యా ఘః” మష్టిలతుణము కాల వరిమాణలతణ మయిన తత్పురుషము. ₹౦కు వదములతో మూడువదములతో నుండ్లును. *రాజ గఏ క్షీరం _ రాజ నో $ీరంి బహు, ఏహి ద్వంద్య సమాసముఆు రెండు మూడు బహుపదములతో నుండును. *చ్నితేగు:-_ వక్ష న్య ో ఫొ - మత్తిబహు మౌాతంగం - శంఖ దుందుభి విళాఃి

ఇంతవరకు వం_డెంకు విధములయిన శబ్దములలో మొదటి దగు “వకృతి” విస్తృతముగా వివేచిత మయినది. ఇక రెండవది యగు (వశ్యెయము నిరూపింవవలసియున్నది.

(వ త్య యము

ఇటుపై (వత్యయాదుల స్వరూపము నిరూపింపదగును. “పతీ య లేఒనేనార్ధ ఇతి (పత్యయః” దీనిచే నర్థము గోచరించు గావున నిది (వత్యయ మగును. (ప్రత్యయము మూడు ఏవిధములు,

ణం శృంగార ప్రకాశము ౧ ధాతు (వత్యయము, కం (వత్య య (వత్యయము రె పాతి వదిశ (పత్యయము, ఇందు ధాత్యువత్యయ భేదము లారు గలవు, సనాదులు .. తిబాదులు . తుమునాదులు తవ్యాదులు = ణ్వులాదులు = ఉణాదులు ౧ సనాదులు. ఇచ్చావ వయోజకము లయిన వ్యాపానాది కీయలలో కీయా సమభిహారాదులలో విధీయమానము లగు వత్యయములను సనాము లందురు. ఇవి కియావచనను లయి నందున భూవాదుల వలె (వత్య యాంతరము నపశ్నీ౦ంచు నవి యగును, చికీర్ష తి _ అధ్యావయతి _ పాపచ్యతే _ గోపాయతి - బుతీ యతే - కామయతే తి దిజబాదులు, కీయా [వధానములు కర్త కర్శలలో కియలో. వీహితము లగును, సాధ్యరూవము వొందిన క్రియలను పెప్పునవి కావున వత్య యాంతరము నపేశీ0వవు. ఇట్టి వానిని తిళాదు లందురు, (వజతి జేవదత్తః - వచ్య తే ఓదనః రజ్యతి వస్త్రం = లూయతే శేచారః 3౩ శుమునాదులు.

(శమరహితము లయిన (క్రియలను జెమ్బునవియస త్వభాతార్శ ములు సాధ్యభావమున ఏహితము లగునవి తుమున్‌ ఆకులు, " వ క్తుమిచృతి - అ$ీత్వ న్నాతి = సాయ౦పాయమా స్తే

ర తేవ్యాదులు భావకర్ణలందును కర్రాదు లందును తవ్యాదులు విధీయ మావము లగును.

(ప్రరమ (ప్రకాశము ౫వ గంతన్యం భవతా - లూయమానః కేదారః - వాస్తవ్యో లోకః దురమో వమారః ౧ ౧ సామాన్యముగా కర్త్రర్ధ మునను కర్శాదు లందును విహి తము లగునవి ణ్వులాదులు, పాచకః వుమాన్‌ _ కన్యామలంకరి షః పాదహోారశః వంక _ (వియంకరణం శీలం ఇ, ఉగాదులు సర్య కారకము లందును సిద్ధభావమున నివి విహితము లగును, సామాన్నముగా నివి (దవ్యావచనము లగును, భీతో వాయుః _ వత్సలా ధాత్రీ వృష్డ ఉపాధ్యాయః జా రమ్యః వానాదః తిం (వత్యయ (వత్యయములు. యడాదులు - ఘాదులు _ మనాకులు -_ ఫగాదులు యుజాదులు _ ధగాదులు = (వత్యయ (వత్యయములు. ౧ యచాదులు సుబంశముల నుండి యుత్పన్నము లగును, భవావత్య స్వార్థ మత్వర్థాదు లం దుండును. ఇవి యచాద్యులు. అవృన్య:- చిరంతనం -_ అముష్యాయణ = గొభంయుః. ౨ ఫాదులు. తిజంతముల ను౦క్తీ యుత్పన్నములగును, (వక న్హావకర్ష కుతా వశంసా నదులలో వయుక్తము లగును. ఇవి ఫాదులు, వచతితరాం = జల్బతికల్చ్పం - స్పృశతి చేశ్యం 3 మవామదులు, శృతుల నుండి యుతన ను, న సాంగ్ష మతంళ్తా అక్తుల త నము లగు నివృ్త్తే స్వార్ధ ము ట్‌ చుట (వయుక్తము లగును,

జ! శృంగార (ప్రకాశము కృతిమం = సొంరావిణర6 'శ్యేనంపాతా ఈ ఫగాదులు. జీవద్వంశ్య (వశస్త కుత్సిత స్వా్ధామలలో (వయుక్రములు. అవ త్యాదితద్ధి తాంక ముల నుండి యుత్పన్నములు ఫగాదులు గా గ్వ్యాయణ = చామెోయణ :_ అభిజిత్య: సి యుజాదులు. సిద్ధభావ అఆాచ్చీల్యోపాథి శ రాదు లందు ,వయు_కృములు, ణీజూది. ధాతు (వత్యయాంశములనుండి యుత్ప్చన్నము లగునప్‌ యుజూదులు. రూయజూక్‌ := యాయావర;। ఒ ధగానులుం అవ త్యాద్యర్థ స్వార్స శక్తి సంఖ్యాను లందు (వయు_క్తములు ఊ (వశ్యేయాంత సమున్పన్నము లగునవి ధగాదులు. గాంగేయః - మావ తేయః . సువధూక? ర్‌ (పాతివదిక (మ్యాయ భీదములు. ఇవి యారు విధములు. టాహవాదులు = స్వాదులు వన్పిలాదులు. కాదులు _ అణాదులు జు క్యజానులు ౧ టాహాగులు. (వకృతి లింగమును జెవ్వునవి [పాతివదిశమున కంక ఉళ్చ న్నము లగునవి టా బాసులు, ఖట్యా ఆ ఎబహ్మ బంధూః - యువతిః ఆవి స్యా తులు, (వకృత్యర్థ సంఖ్యాభి భాయకములు పాతివదికమున గలుగునవి స్వాదులు.

వధమ (ప్రకాశము ౫౫

కుండం - కుండే _ కుండాఖ్యాం _ కుంజేభ్యః 3౩ తసిలాదులు.

సుబంత (పాతివదిక మున కన్న స్వాన్ధాదు లం దుత్పున్నము లసునవి క కి మా తాభిధాయకములు సోపాధిశ క్ర్రభిధాయకములు గాని యగునపి్‌ తసిలాదులు.

యతః - యత = కచా _ బహుశః ఈ కాదులు.

సుబంత (పాతివదిక కన్న స్వార్ధాదు లందు గలుగునవి కుత్చా వశంసావిశయానతిశ యోవాధి గా అనుపాధి గా నుండు సుచ్చింత పాతివదిక యిచట [గాహ్యూము.

అశ్వకః- వై యాకరణరూవః-వటుతరః ఎ, అణాదులు,

సమర్శ్భ (పాతివదిక కన్న సమర్థ కారకభావములం దుతృన్నము లగునవి అణాదు లని లగౌహ్యుము.

జావగవః-తావకీన'-వామ దేవ్యం _ గశ్రాహ్మణత్వం -

పౌరోహిత్యం, ౬, క్యజాదులు,

సమర్థ పాతివదిక కన్న గలుగు నవి. కరాాదికారళోవహిత కియీచ్భాచార చ్వ్యర్థాదు లం దుండునవి క్యజాదులు,.

చి తీయ లే-ప్రుతకామ్యతి- శ్యేనాయ తే

లోహీ తాయతి-కంధూయ తే_.ముందయతి.

చ్వాదశవిధ శబ్బవి కేషములలో (వకృతి వల్యేయములు నిరూ వితము లయినపి. మూడవదియగు ఉవస్కా-రము వక్ళలేము. తన్నిరూవణము (వ స్తుతము,

యహ శృంగార (ప్రకాశము ఉవస్కా-రము (వకృతి వత్సయముల సంస్కాంరమున కువస్కార మని పేరు ఈ సంస్కారము ఉపసర-ఉవ గాహ-అగ మ-లో ప-వర్థ్‌ వికార-వికర ఇశాది రూవముగా నుండును. ఉవసాారము తివిధము. (వకృత్యువస్కా-రము- వగ్యేయోవస్కా-రము య ఉభయోపస్కొా-రము నని= ఈ మూడును భూపణ _ సమవాయ = అభ్యాహోర - వైక్ళన య యత్న- వతియత్న భేదమున (వ ల్యేకముగా షట్ప్రకారము లగును, ౧. వకృతికి భూషణ రూపములు నిరర్ధలోవసర్ల స్వార్థిక నై కల్పి శాదులు. ౧. అధ్యాగచ్భతి - వర్యాగచ్చతి - (వలంబతే! యి యావకః-పాగ్గుణ్గం.మానసం. తె ఆలీ-మృద్వీ-కమండలూః, ౨. వకృతికి సమవాయ రూపములు సార్భళోవసర్హ సన్‌; క్యజాదులు. ౧ అశోిస్తే వతిషుతే _ సుమనాయతే ౨. జుగుప్స కే-.నోపాయ లే.కామయ తే క పుతీయతి_వు త కామ్యతి- క్వేనాయ తే 3, _పకృతికి అధ్యాహారరూవములు సహాభిథాయకోపసర్గ ద్విర్వచన. సుడాగమాదులు, ౧, అధీ కే_అభ్యేతి.సం గామయ తే ౨ జ్టువ్య తే_అ రార్య లే-ఉ "దివతి 3, ఉవస్కు-రు లే_అవవ్రల్‌ -మధ్వస్యతి ఈ. వక్ళతికి వైకృతరూవములు వర్గ వ్యత్యయ విపర్యయాపా యాదులు. ౧. నిషించతిషవణయతి.ఉశంతి

ె (ప్రధమ (ప్రకాశము ౫8 ౨, తరుః _ సింహ? _ సక్కృవః 3. సంతి - ఘ్నంతి _ ద్యంతి ౫. పకృతికి యల్నరూవములు- ఉపచచయ. పసవ-సంవృ త్యాదులు, యేళి_దీవ్యతి_9గూహతి శేర్య లే-సౌవ్లాతకిః _స్యాయంభువం ఆ స్త_ఆ సే-అవూచల్‌ ౬ _వక్ళొతికి వతియత్నరూవములు విశేహాబేశ విధి నిషేధాదులు అఆహ-అఘసత్‌ -అధ్యగీష్మృహి ష్మ్‌గ్యెం-గ వ్యం-నావ్యం తితఉః-వఉగం-కోకూయ లే ఇంతవరకు వకృతికి సంబంధించిన భూపణాదుల నిరూవణ మయినది, ఇక (వత్యయము నకు సంబంధించిన భూవణాదుల నిరూ పింవ వలెను, ౧. వత్యయమునకు భూపణరూవములు ఇడ సు గీకకాదులః. సహిళా_వరిఆా భూణాం జేవాసః_పారయామసి_భవాతి తా ర్తీయీక 0_పీత్యాయ-త్వ్యయకా ౨. సమవాయ రూసములు స్య సి చూ నీ యుడాదులు కరిమ్వుని-అకరిమ్యత్‌ _ బవీతి అపా కీత్‌ _అపీవ చత్‌ _అశిషత్‌ కృషీష్ట-కుర్యాత్‌. _కుర్వీత 3. అఛ్యాహోరరూవములు ప్రత్యయార్థ విశేమళోవసర్ణ మ వ్ష్వర పాదులు సుమనాయ లే_దుర్శనాయ లే-అభిమనాయ తే కృ తిమం-సాంరావిణం-కౌంజాయన్యః

జలా శృంగార (ప్రకాశము పచతితరాం౦ం_.ఏచమానః_వృతాణాం

ళీ. వైకృతరూవములు ఆ'ేశ సర్వాటేశ (వత్యయా చీళాదులు, గాన్త్యాయణః_చాందమసాయని;- శా చేయక; వీవనః-పావక్‌ $-వృతు స్య వేద_వి వేద-విద్వాన్‌-విద్ధి

౫. యశత్నరూవములు లు గ్ల్గుంవన విలుంవనాదులు వచత్‌ జుహోలి.వంచాలా; దద ౧ శే-అ్మచాటీక్‌_కామంతలేయ; = అగ్ని చిక్‌-శుభంయాః-మూలథా;

౬. [వతియత్నరూవములు వి కేషాేశవిధి నిపేధాదులు,

తస్థౌ = వేద - [పకాధి ఉదపాది _ ఆగ్నేయః _- సె )ణం సుభూః - సువ్రీయనీ - వ్యతిహసంతి ఇప్పటి కీ యారును (వత్యయ మునకు సంబంధించిన భూమణా దులు, ఇక వకృతి వత్యయముల కుభయములకు సంబంధించిన భూమణాదుల నిరూవణము (పస'క్కము,

౧ భూవణరూవములు యామ్మత్ప్రభృతి (వయోగాదులు. త్వం వచసి _ యువాం వచధ $ = యూయం వచథ వయం వచామః _వాయుర్వాతి _ "బీవో వర్ష తి భజ్యతే శాఖా స్వయ మేవ అమకిరతే హస్తే స్వయ మేవ భావయే కన్యా స్వయమేవ (బూతే కధా స్వయ మేన

౨. సమవాయ రూవమనులు వికరణాదులు భవతి . చోరయతి - దీవ్యతి = సునోతి _* తుదతి

ప్రరమ (వ్రకాశము ప్‌ తనోని _ రుణధ్ధి - శ్రీణాతి స్వయం _ నమళతే - స్వయం దుగ్గే తవ్యతే తవః _- లూయే శేదారః క్తి అధ్యాహారరూవమ.లు ద్విరుక్వాదులు పాయంపాయం - వచతి వచతి (గామో_గామో రమణీయ, నూలేమూలే స్టూలాః అ అగో సూయ్యైః జ్వేఘం క్ష్యేష్ట ములవేశయ | మాపంమావం ేహి రోం వై కృరరూవములు వాంనా వాదులు గెమో వాం = గామో నె (గామో వః (గామోనః- ౫. యత్నరూవములు అను (వయోగాదులు అగ్నిసా తృ౦పద్య తే భస్టసా ద్భృవతి (హాహ శగొసాత్‌ స్యాత్‌ _వతియత్నరూవములు విధ్యను (వయోగాదులు. సమూలకాపష౦ కపతి - జీవగావాంరి గృుహ్లాతి చూడకనాశం౦ నష్టః - ఓదనపాకం౦ వక్వః లుసీహి లునీహే త్యేవాయం లునాతి రాష్ట్ర్రమట మకమట దూరమట ఇ ల్యేవాయ మటతి సక్తూన్చిబ! భానాః ఖాద! ఓదనం భుంత్ష్వ! ఇ త్యేవాయమభ్యవపహరతి.

౬౦ శృంగార (ప్రకాశము ఇప్పటికి (పకృతి - (వత్యయ _ ఉవస్కొారముల నిరూవణము సమౌొ్త మయినది, ఇక్‌ నాలవది యగు ఉవవదము నిరూపింవ దగి యున్నది. ౪ ఉవనవనవదము (వకృతి సమిీవమున నుచ్చారిత మయిన వద మువవదము. ఈ యువవద ముపస్కా-ర విశేషమె. ఇది మూడు విధములు. తిబుపవదము- కృ దుపవదము - సు బువవదము. ఇందుతిబువ వదము మారు విధములు, శ్రీయారూవము = కారశకరూవము - నామరూవము అవ్యయరూవము _ నిపొశరూవము - ఉవసగ్టరూవము వహి! మన్యే రభేన యాస్యసి న మక్హయామి యతాత భవాన్‌ వృషలం యాజయేత్‌ ౨. కారకరూవము. అశ్వేన సంచర తే డాన్యా సంపయచ్చతే 3. నామరూవము, శకాలోయద్యుంజీత భవాన్‌ సమయో యద్భుంజీతే భవా౯ వేలా యద్భం జీత భవాన్‌ లో. అవ్యయరూవము, కధం నామ తత భవాన్‌ వృషలం యాజయేత్‌ నమ జే దండః స్వయమేవ ౫. నిపాత రూవము. యానద్భుం శే

భధమ (ప్రకొశము మం వురా వజతి ౬. ఉవసర్ణరూవము- పరాకముతే - వవాదయతే డచాండపది యయిన కృదువవద మారు విధములు ీయారూవము = కావగరూవము నామరూవము _ అవ్యయదావము నిపాతేవావము - ఉవసర్ద బౌవము ౧, _శీనగారూ నము. ” భో కం వజతి - భోజకో (వజతి నోజాయో వ్యతి ఆ క_ర్తుమిచృతి ౨. కారంకటావము. కుంఛ కార: ఉతానశయః- శ య్యోన్టాయం 35, నామరూవము, కాలో భోక్తుం- సమయో భోక్తుం యైహ్మ్టై ఘోయం - బహ ద్యం రం అవ్యయరూవము దివాకర 1$- దోపాళరః - మ్భుపోద్యం = ఈవక్పానిః ౫. నిపాశనదావము* అలం కృత్యా = ఖలు కృత్వా యావ ద్వేదం లా అశ్యధాకారం ఉపసర్గరూవము, (వజవి = వసవీ _ వికశ్థీ - నిరాకరిష్ణుః మూడవది యయిన సు బువవద మారు విధములు, (కియారూవము = శారకరూనము _ నామరూవము అవ్యయరూవము - నిపాతరూవము-కర్మ (వ్రవచనీయ రూసవను

ఇన శృంగార ప్రకాశము ౧ (కియారూవముం న శ్వాంళృణాయ మన్యే సంతాపాయ (వభవతి నోమ దుహ్యుమానాసు గతః కోకతః (పావాజీక్‌ ౨. కారకలొావము. శీశేషు (పసితః ాహ్ముణేషు భుంజానేషు వృషలా ఆసతే వృష లేహ్యాసీనేషు యాహ్మాణా భుంజతే ౩, నామరూవము, గవాం ప్యామోా అన్నస్య పేతోర్వసతి పితా సదృశః శివం (వజాభ్యః 5. అవ్యయరూపము- సమయా [(గామం - సహ చ్య్భాాతేణ _ నమో జేవేభ్యః దతీీణా హూ (గామాత్‌ ౫. నిపాతరూవమూః సే చేవదత్త - హో దేవదత్తం వినావిష్ణుమి లేణ - బుశతే యద దత్రాత్‌ లు కర్శవవచనీయి రూవము- వృశమను విద్యోత తే ఉపార్జునం యూద్లారః అధి (బవ్మా దశ్తే వంభాలా?ః అధి వంచా లేషు (బహ్మద _త్తః

1'వధమ (ప్రకాశము ఒలి ఇప్పటి కీ విభాగమున (పకృతి - వత్యయము ఉపస్కారము... ఉవవదము అను నాలుగు శబ్దవిశేషములు నిరూవితము లయినవ్వ్నీ అవ్యయనులు = నిపాతములు - గతులు - కర్శ (వవచనీయములు _ ఉవసర్దములు. నిరూవితము లయినవి- శీవలము (పకృతి కాని శేవ లము (వత్యయము శాని [వయు_క్రము శా రాదు. శ స్లార్రములు ఆశ₹ండింటి ననుసరించి యువస్కొా.ర ముండుసు, ఉవవదము దయా

ర్థమె (సయు _కృ మగును.

అవల ఇ వ జలా శృ ౦గార (ప్ర కాశము వళాదశ వశా శము

నిర్జోమము గుణసహితము సాలంకృత మయిన శావ్య శరీరము నకు కామినీ శరీరమునకు వలె సౌభాగ్యతిశయ నిన్సత్తిలో రసా వియోగమె (వకృష్ణ మయిన యుపాయ నుని కీర్తిత మగు చున్నది. వనితకు భూషణము లెన్ని యున్నను పీయు నందు (మార్చ రి మగు మనసులే కున్న నేమియు లే నక్షై.

(పేనూర్ష్రం (వణయిని మనో నాస్తి చేన్నాస్తి కిం చిత్‌ ఇందు రసమె _వమౌాణ మందురు, రత్యాది (వకర్హ కలు గగా _- రతి (ప్రియుడు, రణ ప్రయుకు, అమిర్ష పియుడు పరిహోస్మపియు డని (పేమ యంబే పర్యవసానమున్నది. అహేతుక మగు నభిమానమునకు (వతివిధాన మేపియు లేదు అది యొక స్నేహోత్త క్‌ మగు స్మూతను ఆంతర్శర్మముల నది కుట్టి వేయును. ఎవ చెవనికి _పయజనుడో యాత డాతని కమేయమగు (దవ్యము, ఆత జేమియు నాచరింవకయీ పౌఖ్యసంధానములతో దుఃఖముల బోగొట్ట గల డని వరిణత వబ లనిరి, ఈ యంశమె (వధను (వకాశమున నిట్లు నిరూవిత మయనద్ని

౬౪ శృంగార వకొశము ఆ పాతిగకూలికతయా మనసో ముదాదేః యత్పంనిదోఒ నుభవ హేతురిహాభిమా నః బ్దేయో రసః స రసనీయతయాక శ శ్రేః రత్యాదిభూమవి పునర్వి తథా రసో క్రిః॥ వమునసున క వతికూలముగా హ ర్షాది సంవిద్యి శేషముల ననుభ వింప జేయు నభిమానమె రసము. ఆర్మేశ క్రి యచట రసనీయమగును. రస్యమానమె రసము కదా! ర త్యాదులు విఫోషము పొంది రస మగు ననుట వితధో క్షి. రత్యాది వకర్ణములు వేమ యం౦ంచే పర్యవసించు నని పేమయె రస మని యందుననె రతి వీయుడు రణ_పియుడు అమర్ష (పియుడు పి హాస పియుడని యిచటనె మొదట నిరూపిత మయినది, అఖభావము నకు రత్యాది భూమని ఫ్రునర్వితధా రసో క్రిలొ - యనుటకు విరోధము "లేడా? యని శంకింవవచ్చును. కాని యిచట నీ యంశమును గగహిం వవలను, ర త్యాదికము రసము కాదు. శృంగారమె రసము. “ళ్ళంగారో హీ నామ; విశిషేష్ట దృష్ట చేస్టాలివృంజకానాం. ఆత్మగుణ నంపదాం ఉత్క-ర్షవీజం బుద్ది సుఖ దుఃఖేచ్చా ద్వేష ప్రయత్న సంస్కారాద్యతి శయ హేతుః ఆత్మనః అహంకార గుణవిశేషః సచేతసా రన్యమానః రసః” విశిష్టము లభీష్టములు సందృష్టృములు నైన చేష్టల నభివ్యంజన మొనరించు అత్మగణ సంపదలకు శృంగారము సముత్కేర్ష బీజము. బుద్ధి సుఖము మఃఖము ఇచ్చ "ద్వేసము వయత్నము సంస్కారము మొదలగు వాని యతిశయమున హేతువు. ఆత్మకు సంబంధించిన యహంకారాత్మక మగు గుణవిశేమము. సచేతసుల కందరకు రస్య మానము. ఇదియె శృంగారరసము. ఈ శృంగారరస మున్నచో రసికు డను వ్యవహారము కలుగును, లే కున్న నీ రస వ్యవహారము కలుగును. శృరగార్యవభనము లగు భావములు శృంగారా విర్భావ హేతువులు. శ ఫంగారవభవమె భావము శృంగారము భావ వభవము

$] ఏకాదశ (ప్రకాశము ౬౫ కాదు. లతేత్చ్రేభవము లయిన భావము 'లేవోన వంచాశత్సంఖ్యాక ములు ర” గా నున్నవి, వాని నిట్లు గుర్తింవ వచ్చును రతి _ హర్ష - రోమాంచ - ధృతి _ గర్వ _ హోస - మద_ ఉత్క-_౦శా-చింతా.స్నృతి-మతి _ వితర్క_ఉత్సాహ - (కోధ అమర్ష అసూయా- ఈ ర్ర్యా-జ్మగ తా-జుగుప్పా-విస్త శ్రాయం-ని యదా సువ్త-వబోధ _ చవలతా - అలస్వ - భయ శంకా[తాస 'వేవథు - (వీడా = ఆవహిత = నృంభ-గ్గాని = స్వేద _ వ్యాధి ఉన్యాద అ (శమ = తోకా-విపాగ = వైవర్ష్య జా వై న్య-స్వర భేద అవేగ-అ శుమోవ-_సమోహ - (వలయ - జూడ్య-ని ర్వేద-శమ కొందరు “రతివభవః శృంగారః' అని యందురు. “వయంతు మన్యామహే” రత్యాదులకు సృంగారమె వభవమని మేము నిశ్చ యింతుము, వృంగారి యగు వానికె రత్యాదులు కలుగును, అశృం గారి యగు వానికి కలుగవు. 'శృంగారిణో హి రమంతే స్పృయంతే ఉక్సహంతే స్నిహ్యంతి” శృంగారులె రమింత్రురు. గర్వింతురు. ఉత్స హింతురు న్నేహింతుకు,. రతిహన్ధాదు లవి భావ్యమానములు కావున భావములె కాని రసములు కావు. పంభఏించు నంత వరకు భావనచే భావ్యమానము భావమె యన దగును, “భావనావధమతీత స్తు రసః “కపము భాననావధాతీతము. దుఃఖాదులును మనోనుకూలము లగుచో సుఖానుభవాభిమాన ముండును! అవ్వు డది రసమె. రసమె వరం వరగా సుఖహేతు వగును. కావున ర త్యాద్యతిశయములందును “రసి మును వ్యవహార మువచరితము. “అతో న రత్యాదీనాం రసత్యం. అవి తు భావనావిషయత్వాద్భావత్వ మేవ కావున ర త్యాదులకు రసత్వము "లేదు. భావనావిషయము లగుటచే భావత్వమె యున్నది. రస్యమానము రసము భావ్యమానము భావము, భావములు రస్యమౌాన ములు కావు.

అటు శృంగార వ్రకాశము

“వర(వకర్ష గామి రత్యాదిభావో క “వర్శవకర్ష సమధిక మయిన సముద్దీవనము పొందిన రత్యాదిభావము రసము అని యనిరి. అది యసారము. రఖ్యాదులె వర్మవకర్ష కలవియగుట యేమి! గ్లాన్యా దులును వరపకర్ష కలవి కావచ్చును కడా! గ్లాన్యాదులుకూడ శమాదులభే పరవక్రర్ష కలవి యగును, చానిని రసము లన లేదు. వెనిని రసము లని యన నేల! రత్యాదులె స్థాయిభావము లగునుగాని గ్లాన్యాదులు స్థాయిభావములు కా వని యందురా। త్మీవసంస్కార ముత్పన్న మగుచో వీనికిని స్థాయిత్వము కలుగ వచ్చును. సంస్కార ముదయించుట యను నది విషయాతిశయమున గలుగును, నాయక వకృతి వలనను గలుగును. నాయకవకృతి మూడు విధములు- సాత్వికము, రాజసము, తామసము నని. తత్సంబద్ధ విశేషము వలన నట్టి యనుభవమునకు దగిన భావన యుదయించును. అవుడు గ్లాన్యా దులకును స్థాయత్వమును వ్యప దేశింవ వచ్చును. కాని గ్లాన్యాదులకు స్థాయిత్వమును. నిరూపింప లేదు. అవి రసములు కా వనిరి. రత్యా దులు రసవ్యవహార యోగ్యములు కా వని మే మందుము.

నను! ఎనిమిది సాయిభావములు. ఎనిమిది సా్తి వగ భౌవములు ముప్పదినూడు వ్యభిచారిభా వనములు కలవని యనుచున్నారు. ఇది యుకృముగ లేదు. వల నన! వీనిలో వన్యతను మొకడానిచే నిర్వ ర్య మాన మగును. డీనిచే నది దానివేనిది పరస్పరమునిర్వ ర్యమానము లగుట యున్నది. ఒకవ్వు జొకటి స్థాయి యగును, అదియె మరియొక వుడు వ్యభిచారియునగును. కావున నవస్థానుసారమున నన్నియు వ్యభి వారి భావము లగును. అన్నియు స్థాయిభావము లేని యగును, సర్వ భావములు మనః (వభవములె కావున సాత్త్విక భావము లగున్వు “అనువహతం హి మనస్స త్వర” మన సృనువహత మగు నేని సత్త మందురు కచా! అంతట అనువహత మన స్పుండును. కావుతినర.

ఏకాదళ (ప్రకాశము ఒులి హర్చాము లన్నియు సాత్వికము లగును, ఒకటి స్థాయి కాగానన్య ములు వ్యభిచారిభావములె కావున నన్నియు వ్యభిచారిభావములె యగును. ఎనిమిదియె న్ధాయిత్యము వొందుట కాక సర్వభావములు స్థాయిత్వము పొందును గాన నన్నియు స్ధాయి భావములె యగును.

“విఛావానుళాన వ్యభిచారి సంయోగాత్‌ స్థాయినో రసత్వం' విభావానుభావ వ్యభిచారి భావముల సంయోగము వలన వాయి భావమున కె రసత్వేము సిద్ధించు నని యనిరి. అది యు_క్తృముగ లేదు. హర్షాది భావము అందును విభావానుఫావవ్యభిచారి సంయోగ మున్నది. వానికిని రసత్యము కలుగ వలెను. అట్లు వా కొనుట లేదు, శావున న్‌ రత్యాదు లన్నియు భావములె. శృంగార మొక్క_టియె రసము శృంగార మునకు ఏభావానుభావములనే _వకాశమాన మగు శృంగారము సని శేషముగా సమాస్వాద్యమాన మగును.

ఈ విషయమున కొంద రీ విధముగ నందురు. శృంగార మను నీరసము రత్యాదిభావములచే వ్యజ్యమానము కాదు. ఆలం బన విభాపమువలన నుత్చిన్న మయిన రత్యాదిలానమె యున్టీపన విభావాదులబే వరకర్ష పొందింవ బడినర్రై రనీఫభావము పొంది శృంగారాది సంజ్ఞ పొందును. అని, ఇది యుక్తముగ లేదు. ఇట్లను వారి నిట్లడుగ వలెను. శఈ రత్యాదులు తమ తమ యాలంబ నముల వలన నుత్పన్నము లగు నంటిరి. అవి యందరకు న ట్లుత్చ న్నము లగునా! ఒకానొక విశిష్టవ్యకిశీ య ట్లుత్సన్నము లగునా! అందరకు నవి య టుదయి౦చుట సవు లే మేని “సర్వం జగ దసికం స్యాత్‌” జగము సర్వము రసికము కా వలెను. శాని “న వైళరదస్సి” సర్వజగము రసిక మగుట లేదు. జగమున నొకడు రసికుడు కాగా వేరొకడు నీరసు డగు చున్నాడు, *న చ దృష్టవివరీతం శక్యమను జ్ఞాతుం (వత్యతముగా నోచరించు చడానికి వివరీతము నంగీకరించుట

౬౮ శృంగార (ప్రకాశము యు క్రముకాదు. శక్యము శాదు. అందరకు రత్యాదు లుదయింవవు. ఎవనిశేని రత్యాదు లుదయి౦ంచునేని యందు నిమిత్తమును నిరూవింప వలెను అఆనిమి_త్తము దృష్ట్రొ యదృష్ట మొ శావలెను కదా! ఇందు దృష్టు నిమిత్త మున్న దన రాదు. అట్టి జేదియు. నుపలభ్య మానము కాదు కదా! అదృష్ట నిమిత్త ముండు నన్న నది సాధార ణఅమొ యసాధారణమొ కా వలెను, అదృష్ట్రనిమి త్తము సాధార ణాత్మక మయినచో పూర్వదోషమె వాటిల్లును. “సర్వం జగదసికం స్యాదితి. అసాధారణ నిమిత్తము (వత్యగాళ (్రైగలేము లయిన యనా దివాసనానుబంధి ధర్మ కార్యములు లే కున్న చో కలుననే కలుగదు. “తంశ్వాళ నోఒహంకారగుణ విశేషం [బూమః. అట్టి (వత్యగాత్మ నతమునె ఆత్మయొక్క యహంకారగుణవిశేపు మని మే మందుము. “స శృ౦ంగారః స అభిమానః స రసః అది శృంగారము. అది యి నూనము. అది రసము అఆ శృంగారము నుండ్‌యె యా రత్యాదు లుత్పన్నము లగుచున్నవిః అర్చిశ్చయములచే సప్తార్చి వలె (పక ర్హాతి కశయముి పొందిన యా రత్యాదులచేనీ శృంగారము (వకాశమాన మగును, శృంగారి జనులకె యదియాస్యాద్య మగును, అక్కాళి మానోపాధికముగా గలుగు ఈ రసముమూడు విధముల నుండుట విఖ్యాశలము.

(వకృష్ణరూవము - భావరూవము - అలాసరూవపము.

౧ (వక్ళష్టశృంగారము, కధా శరీరవ్యాపిగా నుండు నుత్తమ నాయకుని సంబంధించి యుండును. అట్టి విఘయమునని యిది యుద యించును.

౨. భావరూవశ్చృ౦0గారము శధాకరీరమున నున్న మధ్యమ శాయకుని సంబంధించి యుండును సముచితవకర్ష ము పొంద నేరదు. అట్టిది భావరూవము,

ఏకాదశ (ఫకాశము ఒజొ

3. ఆభాసరూవ శృంగారము, తిర్యగ్దాతులకు సంబంధించి యు౦డు నది శృంగారాకాసము అన్నై _వతినాయకుల కుదయించు నదియు శృంగారాభావము,

ఇట్టి జా శ్యింగార యోగము (వబంఫములందు "ఆ0డు విధ ములు నుండును, వాక్యివషయము జా (వబంధవిషయము:

౧ వాక్యవిషయశృ౦0గారము.

“అశ్లిలామంగ ల ఘృణావదర్భ ౦ (గామ్యరి మొదలగు దోమ ములు వరిత్యాగమున సంపాద్యము +ద్ర్‌ _వ్రరనత్యం శాంగి? మొదలగు గుణముల ముపాదానమున సంపాద్యము. కై శిక్యాదుల ఘటనమున వెదర్భ్యాదుల యోజనమున నానాలంశార యాూగమున సంవన్న మగును. ఈ యం౦శము _పస౦గానుసారమున యు క్యవలంబనమున నందం దువవర్శిగి మయినది, అయినను రసానుయోగము గుణాలం కార సన్ని వేశవి కేషమమున నార్భవించు ననుట యుక్తము. రస్యవకర్ష నానాలంకారముల సంసృష్టిలో నవభాసించును. సామాన్యముగా శావ్యశరీరము లంచు శేవలము గుణముల ఫఘటనము కాని, అను (వాస జాతి రూవకాది రూవము లయిన శ హ్లైర్టో భయాలంకారముల ఘటనము శాని రమ్యమనోహరముగా నుండుట గోచరము కాదు. శావున నానాలంకారసం సృృష్టియె 'వకృష్ట మగు భూవణ మని నిశ్చిత మగు చున్నది. లోకమున కామినీశరీరము లందును శేవల కటక శేయూర కుండలాదులు రమ్యమనోహరములుగా నోచరము లగుట లేదు. అచట గూడ నానాలంకార సంసృష్టియే వకృష్ణ మగు భూషణము, ఈ విషయమున లోకము సందలి కొన్ని విశేష ముల భావంవ దగుమాం

౫. ఫోడనము నందు మధురాన్లులవణ పాడబముల సంసృ స్టియె విశేషముగ నాస్వాద్యమానమై రసావియోగ హేతువగును,

తం శృంగార (ప్రకాశము

౨. వేషము నందు వస్త్రనులేవన మాల్య విఘూషణముల సంసృష్టి యాస్వాద్యమాన మగును

ఏ, ధూవము నందు చందనాగరు కర్ప్చూర స్మిధకముల సంసృష్టి రమ్యము,

ఈ, సంగీతము నందు నృత్త వాద్య పాఠ్యముల సంసృష్టమకో వారము.

౫. (శీమయందు కోపానునయ (వసాద సంగమ సుటాదుల సంసృష్టి గస్యమౌన మగును.

౬. గార్జస్థ్యము నందు ధర్మార్ధ కావ మోతనాధనానుష్టా నముల సంసృష్టియె రమ్యుమగును అనో;

2. కావ్యశరీరమునందును రూవకాదుల పంసృష్టయ విశే సుతః స్వదమానమై రసావియోగ హేతు వగున్ను

శావున నీ విషయము పూర్వ మువదిష్ట మయినను యత్నతః (వవంచిత మగును,

ఈ యలంకార సంతృష్టి రెంకు విధములు. [వధానాంగభొవ మున (వధమము _ సమక మ్యూవిధానము ద్వితీయము. ఇది యిట్లు నిరూవీతము.

అంగాంగిభావావస్థాశం సర్వేషాం నమకత్యతా

ఇత్యలంకార సంసృ ప్టేరక్షణీయా ద్వయీ గతిః॥

అలంకారసంసృష్టి 0కు విధముల లక్‌ శీయము, అలంకా

రము లంగాగిభావమున నవస్థానము కల వగుట మయొకగతి సమకత్యు ముగా నుండుట రెండవ గతి. ఇట్టలంకారముల సంసృషి కావ్యశరీర మున యోజనీయము.[వధానమున కువకారముకగా నుండునది యంగ మగును. అంగముగా నుుకు దానిచే నువకృత మగువది [వధాన మగను. ఉదా,

(ప్రధమ (ప్రకాశము తిం ఆక్షిపంత్యరవిందాని ముగ్గే తవ ముఖ (శ్రియం కోశ దండ నమణగ్రాణాం కిమేషామ స్తి దుష్కరం*॥ స్వీక్సి! ముద్దరాలా! అరవిందములు నీ ముఖకోభ నావ్మేవము చేయు చున్నవి. కోశదండ సమ్మగము లయిన వీనికి దుష్కర మేమి కలదు! ఈ శ్లోకమునందు - "అరవించాని తవ ముఖ(ననియం అత్నీ వంతి అని యువమ కలదు 'అశ్షీవంతి యనునది యువమావాచక మగుట ,(వసిద్ధము. “లోశదండపమ్మగ్రాణాం కిమేషామ'స్తి దుష్కరం అనుటలో శ్లేష యువసర్గనముగా గల యర్భాంతరన్యాస మున్నది. అకవిందములు కోశదండ సమ్మగము లగుట యున్నది. అందుచే వాని శేమియు. నశక్యము లేదు. కోళశదండములు విజయసాధనము లగుట _వసిద్ధమె. కావున నిం దగ్థాంతరన్యాసమున శ్లేషాలంకారము నకు నువమాలంకారమున క౦ంగభావము గోచర మగు చున్నది. క్షేమ నాధన భూ కార్భసమర్పకముగా నంగ మయినది. ఉనవమాలంకారము పకృతసాధ్య వస్తు విషయ వి చేషకముగా నంగ మయినది. నను! వాశ్యదోపముల కదోమత్వము నిరూవించు _పస్తావమున శబ్లహీ న మొక్కొకచో ఏవవోనుసారమున గుణత్వేము పొందుట వర్ణితె మయినది, ఇదం హి శాప్రమాహాత్మ్య దర్శనాలవచేతపాం ఆపభాషణవద్భాతి నచ సౌభాగ్య ముక్ష్ఫ తిః ఇది శాస్తుక్లినాస కల కవఠాషణరు వలె నుండును కాని సౌభాగ్యము ఏడనాడదు, _ 'ఆవీ,పంత్యరవించాని (్లోకమున నప భాషణ మేమి కలదు! సౌళాగ్యము విడనాడు వివక్ష యిం "బీమి యున్నది! ఉచ్యతే. “కిమేసాం దుష్కరం” అను స్థలమువ నిమిద్ధ మయిన షష్ట యున్నది. అది యవలాషణము. ఇందు సౌళాగ్యము విడనాడు వివత్త యొట్టిదిః

లివి శృంగార (ప్రకాశము ఈ యంశమున కొంద రిట్లందురు. “అనంతేః ఖల్వేష శబ్ద సమాన్నూయః” ఈ శబ్ద సమాన్నూయ మన౦లిము. ళొన్నివశేష ఏిధులు ళొన్నిస్టలము లందు వర్తింపవు (వకృతవద్యమున నొక విశేషనచనమున షీ (వతిషేధము సంభవింపదు. అవిభాగమున మహాకవు లిశ్లై (చయోగించు చన్నారు. * “*ఆఏ వాగరిపస్య దుర్వుచం వచనం తద్విదధీత విస్మయం” ॥ జలే తంద హీ సిద్దయః ఇయ్య్వోకూణాం దురా నే ( ధీనా హీ సిద్ధయః ఇచట షష్లయుక్తమె కదా! అనినచో; ఇట్టి కవి వయోనో వన్యాసము విషమముగా నున్నది. వకృొతమున సంగతిముగ "లేదు. లత్తణమున [వయోగ స్టృరణము కలుగును, పిమ్మట నిష్ట (వయోగమున లక్షణము (వపరింవ జేయుదురు. లక్షణము లేని (వయోగము బూచి “యిది శ్నిష్త [వయోగము ఎఐనినచో నది మహా శవివయోగ మె యవు గావుతే. అది శక్యమా! శావుననె భారవి కాళిచాసుల శ్లోశార్యములకు వ్యాఖ్యాతలు "వేరు విధమున వ్యాఖ్యాన మొనరించిరి గొపదీ యదవోచత్‌ దద్దుర్వచం వచః వాగధిపస్యాపి విషయం విదరీఠ” “దిరాపేఒ స్థ ఇక్వాకూణాం త్వదాయకాః విదయః” వాక నా! ఇట్టి యర్గమున - 'వాగధివస్య, ఇమ్వూకూణాం అను నవి "జ్టేష మష్టి' కలవి కా వచ్చును. ఇచటి శేషషప్టి యెట్టిది! “కిం శారశేభ్య, అన్యః[ “ఉత కార కాణాం అవివమోి ఇచటి శేషము కారకముల శస్న నితరమా। కారకముల వివన్సీంపక బోవుటయా! కారళముల కన్న నితరమన్న చో

[10] ఏకాదశ (పకాశము ఠత నది యువవన్నము కాదు. “స నాస్తి సర్వత కియాకారక సంబం ధస్య భావాత్‌ ” అంతట [కియాకాగరక సంబంధముండును గావున కారశేతర శేషము లేదు “రాజ్ఞః ఫురుమః” అనుచోట భరణ్యకియా కృతి మయిన సంబంఫము. “వీతుః వ్యుతః, యను చోట జని (కియా కృతమయిన సంబంధము “వృతస్య శాఖా, యనుచోట స్ధితి శ్రియా జనిత మమిన సంబంధము కలదు,

అయినచో శారకావివమి రూవ' మయిన జీషమే యవు గావుతే, అది యుక్తము కాదు. ఉన్నడాని కవివత యుండదు. నచ సన్నిహితో ఘటః అవివవ్నీతః సన్‌ భవతి" ఎదుట నున్న ఘట మవి వవీతముగా నుండదు. పో నిండు. “యభేచ్భసి తధాస్తు ఎట్లివ్స మో యక్ష యవు గావుతి, శేమము కారకముల కన్న నన్య మవు గావుత, సర్వత కారకము లుండును గావున నంతకన్న నన్యముగా నొక “జీవి ముండదనియంటిరి కడా! “అ_స్త్యే వేతి [బూమః కారకాతి రిక్షముగా నొక శేపు మున్నదనియీ యందును. కారకాధికరణము లలో (కియా కారకసరిబంధము సంబం$ాంతర ముత్పాదించు నవుడు కారకానవ్యసంబంధ ముం'పను, 'రాబ్మః వురుషః *'యనుచోట భరణ క్రియా జనిత మయిన సంబంధమున స్వ స్వామిభావ రూవ వముయిన సంబంధము _ “పితుః ప్ర విళి అనుచోట జన్నికియా కృత మయిన స౦ంబంధమున జన్యడనకలక్షు ణ సంబంధము, వృత స్య శాఖా యను చోట స్థితికియా కృతే మయిన సంబంధమున నవయవావయవిలత్షు ణ సంబంఫము కార కాన్యముగా నున్నది. అందు వుప్ప వచ్చును. ఇళ్లు యకళాయమాణ కియాసదములుగా నుండు మష్ట్యర్థములు సమున్నే యములు,.

శూ యమాణ[కియావద ములుగా నుండు మష్ట్యుర్భ ముల నిట్లు భావించునది *న మాషపాణాం అశ్నీ యాత్‌. యనుచోట మాపసంబంధ మగు అశన[వతిపేధము నోచరించును.

తో శృంగార (ప్రకొశము న తే సుఖస్య జూనంతి యే న వత్స్యంతి నందనే' నందనవనమున

వసింపని వారు సుఖము తెలియ లేరు భావము కల యిట్లి స్ధల మున సుఖసంబంధ మయిన జ్ఞానపతి పేధ మవధారితమనను,

ఈ చర్చావిమయము. ననుసరించి [వకృతమును నరిశీలింప వలెను. ఇందు ముఖ,శ్రీ) నావేవించుట దుష్కరము. అయినను సుశర మగుట నిరూపితము. (ఛూయమాణ[కియానదము లగు షస్థ్యం తముల నిచట నభ్యూహంప వలెను, కోళశదండములు సమగ్రముగా నుండుటచే నాశ్షేవము సుకర మగును, ఈ యంశమును వాక్యార్థ ముగా బోధించుటకుగా *'అరవించానాం' అను ప్లి సంబంధనిరూవ కముగానున్నది. కాన నిచట కేషషస్థి విహితేము కాదు. ఈ విషయ వరిశీలనమున నిది సూక్త మగును.

సందింధః కారశేభ్యోఒన్యః శ్రీయా కారక పూర్వకః శుశాయామ[్రుకాయాం వా క్రియాయాం సోఒభిరీయతే॥

శారళముల కన్న నితర ముగు కార్యశారణభావాదిక మయిన సంబంధము (కియ (శూయమాణముగా నున్నను లేక పోయిన నువ వన్న మగును. అచట శేమషస్టి సంగత మగును: కొన్నిస్థలము లందు నొక (క్రియ సంబంధ ముదయిరివ శేసి వినివృ త్త మగును కొన్ని న్టలము లందు (క్రియాశబ్దము శూయమాణ మగునేని సంబంధ ముదయించును. అట్టి స్థలములందు జేమషప్మికలుగును. కావున కొర శముల కన్న నన్నముగా శేషషషి కలుగునన్న దెర్భనము ననుసరించి భావింవగా *కిమేసామ స్పి దుష్కరం అను స్థలమున పుష్పి యనువ వన్నము కాదు. ఉవవన్న మె యగు నని నిశ్చయింవ వచ్చును.

అథవా; నునరస్తు “కారకాణాం అవివమా శేషః” వై మన్ఫీ విభ_క్షి సమర్ధనమున కై దర్శనాంతరము నిరూవిత మగును. కారక ముకు యనివశుయొ యిచట శేషము అగును. ఇచట *నషూాం అను

ఏకాదశ (వకాశము. తిః షష్టి శ్రేషషప్టి. ఇచట కాగళముల వివత్న చేనందుననిది సంగత మయి నది. ఉన్నదాని కవివకీ యుండ దని యంటిమి. ఉన్నచాని కవివత 'సతోప్యవినమౌ, వ్రయోగములందు గోచరించు చున్నది అనుదరా కన్యా = అలోముకా వడకా ఈ కన్య యనుదర,. ఈ గొజైవిల్ల యలోమక. ఇచట ఉదర మున్నిను వివఠ్నీతేము కా నందున ననుదరా వ్యవహారము? లోవము లున్నను వివథ్నీతిములు శానందున నలోమకావ్యవహారము కలిగినది. ఇట్లు “సతోఒవ్య వివమో” కాక “అసతోసి వివమో కలదు “*సమ్ముదః కుండికా" అను నది యుడాహరణము. సము[దమున కుండి ఇాత్వె ముండదు.అయినను వివవీతము- అక్ల్లు *కిమేపామస్సి దుష్నరరంి అను (వకృళమున, ఉన్నను కర్పకు వివతు లే నందున జేషషప్ప వచ్చినది శాగా, ఉవనూ నేహా ర్ధాంతరన్యాసముల కుపకార్యోప కారి భావనమున (వధానగుణభావమున సంసృషి యున్నది, అలంకార ముల సంసృషి (వధాన గుణభౌాదమున నుండుట యిట్లు వివేచిత మయినది. దీనికే యంగాగి భావావస్థాన మని జరు, సమశ త్య త్‌ (వధానగుణభావమున సంసృష్టి యుండుట యుక్తముగా నున్నది. అల౦కారములు సమకత్యుతతో నుండుట యుక్తముగ లేదు. వాక్యమున వచార్తములకు సమకత్శ్యతే యుండుట యెట్లు! వధా నము లగు వానికి సమక త్ష్యుత కలుగునా! అ(వరానములగు వానికి సమక క్ష్యేత కలుగునా! (వరానములుగానుండు వానికి సమక త్యుతతో నునికియ.వవన్నము కాదు. ([వభధానముగానుండునవి వరస్పర మన పేత్న ములు. వానిలో వానిశేమియు సంబంధము లేదు. ఏమాత్రము సంబం ధములేనివి సమవధానతతో నుండుట యుండదు, ఇన్లై య్యవఖాన

లిసా శృంగార ప్రకాశము ములకునుసమ(వధానత్వేమున స్థితి యువవన్నముకాదు. అవధానము లగునవి [వధానసాపేతుముల్లై యుండును. అవధానము లన్నియు (వరానముతో నన్వయించునవి యగును. అవు డ్మపధానముల కేమియు వరస్పరాపేశయుం౦డదు. అదియు నృపధానము. ఇదియు నపధానము అృపధాసత్వ మంతట సనుము కావున వీని శే మ్యూాతము సంబం థములేదు, ఇట్టివి సమకత్యుతతో నుండుట యేమి! ఈ యంశమునే మిమాంసాస్మ్నూత మిట్లుచెప్పినది. “అసంబంధః సమత్వాళ్‌ స్యాల్‌ , అ,వధానములుగా నుండు వానిలో నవధానత్వ మవిశేషముగా నన్నిట సమముగా నుండును. కౌవున న [వధానము లగు వానికి వరస్పరము సంబంధ ముండదు. కావున అలం౦ంకారములకు తుల్యక త్యుత యొట్లు కుదురును!

ఈ యంశమున సిట్లు మ నన ము చేయవలయును. ఉల్పేత- ఉవవము మొదలయిన యలంశారములు విభావానుభావవ్యభిచారి భావముల నిర్వర్గనమున సంగతములై యుండును గావున రసాదుల కంగము లగును.ర సాద్యర్థ ము (వధానము కాగా నంగములుగా నుంకు నలంకారములు తుల్యకశ్ష్యతతో నుండుట యుక్షమె, ఈయుదా వారణమున నిది వ్యక్తము కా గలదు.

“=లింపతీన తమోంగాని వర్షతీవాంజనం కభః అఆసత్పురుష సేవేవ దృష్టిర్విఫలతాం గతా”

తమ స్పంగములను పూత పూయు చున్నట్లున్నది. అకాశీ మం౦జనము వర్షి౦చు చున్నటు లున్నది. అశత్పురుపు శేవ వె దృష్టి విఫలత్వము పొందినని. డీనిలో 'లింవతీవ తేమో౭2౦గాని.” వర్ష తీవాం జనం నభ; అను స్థలములందు రెండు త్పేక్షలు కలవు. “అసత్చు రువసేవేవ దృష్టిర్విఫలతాం గతాాయను ను _త్తీరార్థమున నువమా లంకారము కలదు, ఉద్దీవనవిభావరూన మయిన తమస్సు వర్ణ

ఏళాదశ పకాశము రితి నీయము. ఆ తమస్సున కీ యలంకారములు సమముగా నుత్మ-క్షా పాదకము లయినవి, తమోవర్శ నాంశమున నంగచు లయినవి, అంగభావము పొందిన యలంశారములు సమక త్యతతో నుండుట యిం దున్నది కావున లతుణానువవ త్రి లేదు. నను! సొదృశ్యసూచకము లయిన శబ్దము లనేకములు కలవు, వానిలో “ఇవి శబ్దము కూడ కలదు. ఈ శ్లోకపూర్వార్సమున గూడ "0౦ కునమూాల౦ంకారములుక్‌ల వనియన వచ్చు గడా! ఉ ల్చేక్ష లని యన నేల।? సెాద్భుశ్యసూచక శబ్దములు. ఇవ-=వత్‌ _ వా- యధా - సమాన - నిభ - సన్ని భ- తుల్య- సంకాశ _ నీకాశ - (వకాథ _ వలిరూవఎ వతివత్న _ (వతిద్వంద్వి య (వళ్చినీక వికోధి - సద్భక్‌ = పద్భృశ - సంవాది - సజాతీయ _అను వాది - వతిబింబ ఒవతిచ్భంద - సరూవ-సమ _ స్మవభ - సలశతణ సదృష - అభ - సవకి _ ఉవమితీ _ ఉవమా _ సలోహిత - సనాభి = వవిండ _ స్యబహ్మ చారి యు సవర్శ్మ = తులితె _ (వఖ్య - (వతి నిధి _ కల్ప _ చేశీయ _ ేశ్య _ మొదలగునవి. ఈ జ్యా ఈ ళు అస్య జ స్పర్థ తే = జయతి _ జ్వే్టి ఆ దుహ్యతి ణు [వతిగ రతి జు అకో శతి . అవజూనాతి _ కదర్భయంతి - నింగతి - విడంబయతి-సంరుం ధే హసతి _ ఈర్ష్య్యతి _ అసూయతి. ణా ౧ తస్య ముష్టాతి సౌభాగ్యం న తస్య శాంతిం విలుంవతి హా 2 లేన సార్భం విగృష్లోతి ఈ తులాం కేనాధిరోవాతి ౫ తత్పదవ్యాం పదం ధత్తే ౬ తస్య కవ్య్యాం విగావహా తే

తధా శృంగార (ప్రకాశము లై తమన్వేతి ౮ అనుబద్నాతి తచ్చీలం న్‌ తన్నిపషేధతి గం తస్య చానుక రోతి ఈ వట్టికలో నిచట నలుబది మోడు నామవొాచకములు, వదునాలుగు కియావాచక ములు, పదివాక్య (వయోగములు సాదృశ్య సూచకములుగా నిరూపిశనము లయినవి ఇన్లై న్యూనార్థ వాచక ములు శశాంకవదనాది బహు _వీహిసమాసము నాదృశ్యసూచకములె యగును. "ఇవి శబ్దము సాదృశ్యసూచక మయి నందున ఫూశ్వార్థ మున రె౦ డుపమ లున్న వని యనవలెను గడా! వాక్యాంతరమున (యుక్తము లయిన యువమానోనమేయములకు సాదృశ్యమును భాసింత జేయుటలో “ఇవి శబ్దము నిరూఢశ కికము కావున నిచటి గూడ నది తదర్ధమె శానలెను కడా! సంభావనావాదక మని యంగీక రించి యుక్చే)పి లున్నవన నేల! ఇట్లాశంకింప నక్కర లేదు. ఉవమాన శబ్బముచే నువమేయ శబ్లము'చే వతివన్న మయిన సొదృశ్యమును “ఇవి శబ్ద మవభాసింవ జేయును. '“లింవతీవ తమోంగాని" శ్లోకమున తెమస్సునకు నభస్సు నకు ఆకెండవది యగు నువమానము కాని యువమేయమను కాని లేదు. ఉన్నచో వాని సాద్భ శ్యావదో్యోతనమునకు “ఇవి యువ యోగించెడిరి. కాన ఉవమ కాను. ఉన్పేే్షయ యగును. అ ట్యభానచవో ని ట్లాశంకింతుము. ఇందు “ఇవ” (గుతియున్నది. త త్సామెర్ధ్యమున తమస్స్బునకు నభస్నునకు రెండవ యువమానద్వ యము కల్పింవ వచ్చును గచా! *“వ్రవిశ - పిండం” అను స్థలమున (వవేశన (క్రియ స్వయోగ్య మగు కర్మను నిరూపించును. పిండీ కర్మయు స్య్యయోగ్య “కీయ నవననాపింవ జేయును. [వవిశ గృహం

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౭౯ “విండీం భతుయి అని స్వరూవము సిద్ధమసను. అక్వై యిచట గూడ “ఇవి వదము ఉవమేయములుగా నున్న తమోనభస్సులకు తగిన యువమేయముల నుపస్థాపింవ జేయ వచ్చును. వానిలో నువమాలం శారమునే నిశ్బయింవ వచ్చును కచా! ఉ లేక యన నేల?

ఈ వాదము తగదు 'న హి తిబ న్తేనోవనూనమ స్తి” తిజన్న ముతో నువమానములేదు. ఇందువవ్తి యేమి! ఉచ్యతే, ఉవ మేయ మున్నప్పుడు ఉవమాని మున్నఫుడు వానికీ తుల్యధర్శము నున్నపుడు ఉవమానోవమేయథావ ముండును, అవి లేనవు డది యుండకు, ఇచట తమో నభస్సులకు సంబంధించియుం౦డు ఉవ మానము కౌని ఉవమేయము కాని లేదు. ఉన్నచో నుపమానోవ మేయభావము కల్చింవ వచ్చును,

నను! * వవిశ పిండీ” న్యాయమున నిచట గూడ 'ఇవి (శుతియె తమస్సునకు నెభస్సునికును యోగ్యమయివ యువవమానమును నిరూ వీంపవచ్చుముగదా! అవ్వుడువమయే శావచ్చునే! “వినుము ఉవ న్యాసి, అది యిది సమముకామ. వవిశి స్థలమ-న్మవ వేశన (క్రియ స్వసిస్థవై కర్ణకారకమున_ సర్వము నాథ్నీ ప్వము చేయును. అచట వపిద్స్‌ వలన వత్యాసన్ని మయిన గృహమె గమ్య మగును. అ ట్రిచట “ఇవ పదమున శేమియు సామర్థ్యములేదు. ఉన్నవో న్వార్ఫసిద్ద్‌ వె తమమ్సునకుగాని నభస్సునకుగాని వసిద్దముగు నువమా నమును సమువస్థావనము'. చె సెడిది. ఉవమాకోవ మేయఫొవము లేకు న్నను ఇచట _వతియోగము కిన్నడుచునె యున్నది. ఎట్సని ఇచట “లింతతి తమస్సులకు, “వర్ష తి నభస్సు లకు నువమానోవమేయ భావము కలుగు గావుత. కాని యువమానోవమేయనులకు సమాన ధర్మ మేమియు గోచరింపదు. ఉన్నహో నది యువమానోవమేయ భావమునకు సమర్థ మయ్యెడిది.

౮0౦ శృంగార (ప్రకాశము

నను! *“రాహోః శిరః, అనుస్థలమున రాహువనకు లిరము నకు భేదము లేక పోయినను అవయవావయవిభావ మున్నది. తన్ని బంధనముగా వృతి లేకమప్టియు నున్నది, అశ్షై (వకృతమున గూడ “లింవతి కి లేవనము, “వర్ష తికి వర్షణము ధర్మము కావ చ్చును. ఇళ ధర్మము లే దనుట యేల! అట్లు కాదు. ఇచట కొక విశేషము కలదు. ఇందు అం డంశము లున్నవి లింవ రాతువు. కింత) వర్ష కువ, (వగతి) ధాత్యరము లేవనము వర్ష ణము కునే ముక కమ నధప్పుడు వం వర్షతి ధాతు వువ మాన మగు నేని యువమేయ చున కువమానముతో సాదృశ్య మేమి యున్నది! లోకవదార్థములు సారూవ్యము వహింవ నట్లు అసారూవ్యమును వహింవవు. సారూవ్యము వహించునేని “అ_స్తిత్వ- అధే మక్య _ జేయత్వాదులతో *“నంతట నువమానోవమేయ భావము వవ ర్తింనవలెను,. కావున “తమస్సునకు లింవతి కాని “నధఘ్సునప న్నతి కాని యువమానము కాదు అది యువమా నమి యసనే5ి లింంగువ తేముః, వర్ష 'తింివ నభః అ విడి వాక్యా ర్ధృము నోదం౦చుపు కాని _ “లింకపీవ” - వర్ష తీవ - అనుభావము భాసింవము. లేవరము _ వర్షణమె మిగులును, అది తుల్య ధర్మ మగువా? ఉవమానధర్మ మగునా! అది తుల్యథిర్భుమయినచో నువ మా రధ నన్వేషింప వలెు, అది యువమాన ధర్మియయినచో తుల్య ఫర్మ్మము మార్షణీయ మస%ను, ఉవమానోవమేయ భౌనము భేద సావృశ్య _ఉతివత్తి సపెిటంఫన మయి నందున భజదము లేకఠకవోయినచో నువమాకోవమే.కుభాన ముండదు, శేదము వేకపోయినను “రౌాహోః నిరా ఇత్యాదు లం దవయవావయవి భావ ము౦డ్త వచ్చును. జివ మౌాకోవ మీయభావ ముండదు, ఇదియు నుండు నన్న నది' యున్నత్తే వచన మసను. “యస్తం మవ్యేత స కధం నోన్నత్తెః న్యాత్‌ అట్లు తలచిన నాత డున్న త్ర డేల కాడు?

11. పకాదశ (ప్రకాశము ౮లి

“ళ్ళ వీవ ధంళ్చి ధర్‌ వేశ్యమన్నత్తో న లానువే ఆదియె ధర్భుము అచియె ధగ అని యవనున్మత్తుకు భాషింవ గ.

“అస్తు తక్సి తిజ్‌ వాచ్యః కరా ఉవమానంి అయినచో "డిజ్‌? వాచ్య క్ష శఉవమాన మస గావుత. “లింపతి' పదము లోని డిజ్‌” (వన్యెమమువే నిరూవింవబడు కృ “శేవనకర్య' ఇవా రసాద్భశు మొన నన్వయింవగా 'లేవవక రృవిరూపితి సాద్భ జశ్యా!శయం తేమటీ అవి బోఫె కలుగును. ఇటి బోధలో లేవనికర్తి ఉవమానము”గ నన్వయి౦చును ఇ ట్లిచదట శంకింవవచ్చును, కాని యు కము శాదు- "లేవనక ర్ర (కియావదముననె యన్వయించును. అచట నది న్యగ్భ్యూ త్‌ మ, ఇవాస్థి సాదృశ్యమున నన్వయింవను. (శ9గ7వదగిమున నది యెటు న్యగ్య్యూతి మయినది! “శనూయతాంి వినుము అ రర్ధములో తిజన్నమున నోచకించును, కియ-_కాలము-ఉవ గహము-_౫ధ నముచీ సంఖ్యంవురును. వానిలో (కీయా కాలాల్మ నేవదనిమి త్త ములను ,_వకృతి ఖోధంచును, [వత్యయము సొధనమును సంఖ్యను పురుమమును లోధించును. ఇవి యన్నియు ,కీయా వధానములు, (కియ-ఉవ్మగ. హము (కియావధాననుగా (కియావిశేషణమ? వై. న్యగ్ఫ్భూతిము లగుకు. స్వ కియాసాధనవ్య గముగా నుండు కర్త ఉవమానముగా గాని ఉవమేయముగా గాని యితే రాన్యయము వొందదు. “నాలమవ్ఞి ద్వ సే మీతుం అయినచో ని ట్లనవచ్చును. “అంగ లేవన మొసం వాడు = అంజనవర్ష ణ మొనకించువాడు అను నరము కలుగగా “తమస్సు నభస్సును క్రియోపలవీతక రృతో తుల్భము” అను నువ మాసము లభించును గచా! ఇదియు యుక్తము కాదుం

*న హి (వలీతిః సుభగా శబ్బ్దన్యాయవిలంఘిసీ” “శబ్బన్యాయము న్మశమించు (వతీతి సుందరము కాదూ అనున్యాయమున నిచటి శబ్ల న్యాయ బలముననె (క్రియోవలక్నీత కగ్య యువమానముగా (వలీతేము

లాయ శృంగార (వ్రకాశయి శా గలదు. అధ్యాహారాదులచే నిట్టి వతీరి కలుగ వచ్చును. తుల్య ధర్మసహితముగ ని [వతీతి యుండును గాన నిచట తుల్యధర్మము నన్వేషి౦0పవలసి యుస్నది. చందముఖాదిస్థలము లందు వలె నిరూ వితము కాని సమూానగుణ మవభొసించు సనుట యిచట కుదురదు. “ఇందురివ తే నకం అనుచో కాంతి తుల్యధర్మముగా నోచరిం చును. 'లింపతి వర్షతి” అనుచో నేమియు తుల్యధర్శము గోచరింవదు శావున తమః క_రృృళము - అం౫కర్మకము అయిన తిమోవ్యావ్ని వో్యోమక_ర్శశము - అంజనకర్శకము అయిన వర్షణము ఉ న్చేచీత మగు నని భావింవ వలెను. “మన్యే _ శంశీ - (ధువం - [పాయః- నూనం" మొదలగు వదము లు కేమో వాచకములు, “ఇవ శబ్లోవి శాదృశః? ఇన శబ్దము కూడ ఉల్ప్రేమోవాచకము ఇళ్లు యంగీ శార్యము

ఈ విఫ్రలచర్చాఫలముగా సీ యర్తతము వర్యసన్న మగును. ఇచట - ౦ డుక్సే)గ్‌లు కలవు, ఉపమయాు నున్నది. అన్నియు ఠమో వరన వరములు. ఇవి తుల్య కత్యగా నున్నవి. వీని కిచట వంసృష్టి యున్నది. ఈ సంసృష్టి నానాలంకార సంకర రూవము, “పరిసృప్ర్‌ అలంకార సంకరము” అని చెవు దగి యున్నను నానాల౦ శారసంసృష్టి యనుటచే. గుణరపాదులు కూడ ఆలంశార (వతి వ త్తితోనుండుట (గాహ్యము- అవియు శావ్యశో భాకరము లగుటచే సలొశారములె కా గలవు,

కొన్యళోభాకరాస్టర్మానలంతారాన్న) చక్షతే శే చాద్యాని విరూవ్యంతే కస్తాన్‌ కా _ర్హ్యేన వక్ష్యతి,

శావ్యశో భాకరముల శలంారము లందురు. అప్‌ యివృటికి విరూవీఠరములె కాగలవు, వాని నసివడు సమగముగా ఇజన్నును, అని "పెద్ద లనిరి, ఇంక వనిరి,

ఏకారళ (వకాశము లః కాశ్చిన్మార్లవిభాగార్థము క్తాః (ప్రాగష్యలం (క్రియాః పాధారణమలంకారజాతమడ్య వవంచ్యతే॥

మూర్ల్షవభాగమున కై కొన్ని యలంకారముు సూదినములు, సాధారణాలంకారములను నిరూవీంతుసు. ఆం కావ్యశో భాకరము లనుటచే (శ్రీహోవమాగులవలె గుణ - రస _ భానవ _- తదాభాస - తత్ప్రళమములు గూడ నిందు గుక్తింవవలెము. అవియు కాక్యశో భళాకరములుం

గుణముల కలంకారత్యము. వెప్పుటచే శ్లేసాదులు గుణము లయినట్లు అలంకారములు నగు నన్న ట్లయినది. శేష్యవసాద- సమళా-మాభుర్యఎసుకుమార తా_అర్థ వ్య క్‌-ఉచార త్వ-ఓ దః- కాందిఎ సమాధు లను దశగుణములు నెదర్భమార్లమునకు దశ్యపాణము లని వామనుకు అనెను, శ్లేషాకులు వదిమ్యతమె మాన (వవిభాగ శారులనుట చే గుణాంతరములును కావ్యశో భాకరము లగుటచే నలం కారము లగు ననుట సూచిత మగు చున్నది. ఇట్లనుట యుక్తమే యగకు కాని రసాదుల శలంశారత యుండు ననుట యయు కము, రసాదులకు గుణములకు వలె నలంకార వ్యవ చేశము లేదుకచా! శాదు అయు కము కాదు. రసాదుల కలంకారతి యుంశ ననుటయు “యుక్కమె.. ఊోర్టస్విరసవ (క్చేయస్సులు సముచిత యహ్లోక్కర్త యుక్తము లయినచో నలంశారము లగుట యువదిష్ట మేయయినడది,

(పేయః ;వయతరాఖ్యానం రవవద్రన 'పేళలం ఊర్జస్వి రూఢాలంకొరం యుకోత్కర్షం చే త_త్త్ర్ర్యయం॥

(వియతీ రాఖ్యాన ముండుట (ేయస్సుం రస*శకలముగా నున్న రసవత్‌. రూభాలంకారముగా నుండ ఉర్షస్విం ఈ మూడును యుక్రాత్కర్ష ములతో నుండుట వవవ్నీరము. ఇందు _ ఊర్దస్వి రూధాలంకారంి అనుటచే ని భావము సిద్ధ మగును, అత్మయందు

చా శృంగార (ప్రకాశము విశిష్టముగా నిస్టిగమై య౦కు నది ఉత్కష్ష మయిన యద్భష్టము వలన గలుగునది. ఆనేశజన్శానుభవ సంన్కా-రముచే సమా సాదిత మయిన [(దఢిమ గలది, సమ గాల్భెగుణ సంవత్సి సము సళూతిశయ మునస హేతు వగు వది అగు అలంశారవికేషమ-ను పర్మగహించి నట్లయినది. అలంకారాభిమానమున శృం0ంగారాది నామభాడన మగు రవము మానమయ మగు వికారరూవముగా నభి మానము కలవారి మనసు లందు (వసరించును, అట్టి రసముసన కిచట పూర్వకోటి యువవర్ణ్మితమయిపది.

న ల్ర్వాత్మవామమలధర్య వి శేషజవ్మా

జన్మాంతరానుభవ విర్మిత వాసనోర్జః

సర్మాత్మ సంపదుదయాతిశయైక హేతు

జాగర్తి కోవి హృది మానమయో వికొరః

సత్త్వ వకృతి కల వారల కమలధర్థ విశేషమున గలుగునదియా

జన్మాంతరానుభవ సిద్ధములయిన సంస్కా.రములచే నుదయించు నదియు సర్వవిధాళ్శుసంపడల యుడయాతిశయమున శీక హేతువు నగుసట్టి యొకానొక మానమయవికారను హృదయమున నిత్య సిద్ధమై యుండును. అభిమాన సమేతులయిన వారి హృదయమున నుండు మొదటి మాననుయ వికాగ విశేషమె వకృతమున ఊర్జస్వ నిరూవణములో నిరూపీతమయినది.

అహో ఆహో; వనమోమహ్యం యచపహాం వీక్షితో ఒనయా

ముగ్ధయా తస్తసారంగ తరలాయత నేశయా॥

అ భీతహరిణీన్మేత అ ముగ్ధ నన్ను చూచినది అహో! హో!

జను ధన్యుడను, నాపి నేను నమస్కార మొనరించుకొందున్ము

ఏకాదళ (నకాళము ల! ఇకే కమనీయ కన్యలు లోలాపాంగ ల్లై చూచినవుకు తేరుణహృదయ మున గలుగు మానమయవిశృతియు భావసీయముం

రసవ్యదపమేశల మనుట చే శృంగారరసము యొక్క 'మధృమా వస్థ సూచిని మగుమి” విభా వానుభావ వ్యభిచారి సంయోగాత్‌ రన నిష్ప గిొ అని యనిన విఫమున ర త్యాదిరూవముగా న శీకివిధ ముల నావిర్భవంచుచు నభివర్శ మానమగు వర్యవకర్షను వొందడు శృంగారము మొక్క. వుసమావన్లావసావన వమవభాసించును, ఈ యంక మిట్లు లబ న గాం పూర్వము బఎరూవినెిమెయిునడిెం రత్యాడ యోఒర్టశత మేక వివర్తితాహి భావాః పృధథ శ్వివిరభావ భువో భవంతి శృంగారిత_స్పమివెతే పరివారంయంత? సప్తార్భిషంద్యుతిచయా ఇవ వర్దయంతిఇ ర త్యాదిధావము లన్నియు నొటి తక్కువగా వర్ధశతమఃవ్న ది, ఆవి యిన్నియు శృంగారమువలననే జనించును, చేరుగా వివిధ భావ భవములున్నె శృం౦గారమును వరివేష్టించి యుండును. కాంతు ను! న లగ్నిని వృద్ధిన ంద్రి౦ చివట్లు శృంగారము నవి వృద్ధి వాందించును, ఈ యుచాహరణముననీ మధ్యమావస్ధ యవభౌసించును. ఆ(శ్రాంతశే కిమపి వాగ్విభవాతి వృత్త వైచిత్య ముల్మవిత విభ్రమ మాయతాత్యాః సూ శా య శదూరి పొట్ట్విక వికార మప్తాస్ట రైర్య మాచార్యకం విజయిమాన్మరమా పిరాకీత్‌ ఇ ఇంతలో నా యాయళఠావ్నీ కొక మాన 'శ్రధవిశేమ మావిర్భవిం చివది. అది సర్వవిజయిం ఉప చేశకము, వాగ్విభ వాతిశౌయి విచ్శితత కలిగి వ్మిభమ సముల్లాస ముదయింవజేసి హ _త్వేశవిశ్శతి

గ శృంగార వ్రకొశము నుల్త సింవ తేసి 'భిర్యమును (ోసివుచ్చి యామాన '్రఫమానమయ విశారమావిర్భవించినది*

1 పేయః వియరరాఖ్యానల” అనుటచే నహంశారము యొక్క యుత్తమళోటి సూచితే మగుచున్నది- రతి సమ ప్తభావమూర్థాభిమీ శ్రము, అది యిందు వర(వకర్ష వొందుకు. భావనావఫ మతి కమిం వగా భావరూవతను విడనాడి (ఉమరూవముగా పరిణమించును. అట్టిదియె యిం దుపాగ్గేము కౌావన భావాంలరములుకూడ నర(వకగ్ద పొందినచో రసరూవమున వరిణతి కలుగు ననుట యిందు సూచిత మగును. భావరావధాతీక మగుట యిచట యత్తమ కోటి. ఈయంశమె యి ట్లువవాదిత్‌ మయినది.

ఆభావవోదయ మపసన్యరియా అవేన

యో లావ్యతేజ.నన్యధియా నలావః

యో కావనావధ మశతీళ్య వివర్తమానః

ప్వాహళకృతొ హృదిసరం న్వదతేగప్కో పొజ భావుకుడు భావనముదయించినది మొదలుగా ననన్యచి గృమున టేనిని భావించుకో యది భావము, ఖావనాదక మక9ిశమించి స్వాహంకా రార్మకమయిన హృదయమున నేది యాస్వాద్యమౌాన మగునో యది రేస మగును.

ఈ యుదడాహరణమున నీ వరాళోటి యున్నది.

అదై్యైకం నులదుఃఅయో రనుగతం వర్వాన్వవస్థాను

యద్వి(శ్రామో హృదడయన్య య్యత జఆరపా యన్మిన్నహార్యో రనః

కాల్‌ నావరణాత్యయా త్సరిణతే యత్చేేమసారే స్థితం

భద్రంతన్య సుమాసుప్యేకం కర మ పేక్కిం పాత క్చాక్ట్యతే॥

సుఖడుఃఖములం దజై చ్టేము సర్వావస్థలలో ననుగరకు హృదయమునకు విశాంతి. వా థగ మునగూడ నివోర్యరసము, అవ

పీకాదళ (ప్రకాశము లాల రణ మాలత్యయము శాలవరిణతిమయిన [" ఉమసొారమున నుండు ళం శరమగు (పము యొక్క-టియె జాంవత్యమున కెట్లో పార్ధనీయముగా నుండును. యస్సు _ రపవత్‌ _ ఊర్చస్వి అను మూడును యుక్లోత్కే. ర్హ ములు, కావుననె యలంకారములు. ఇవి యయుక్శొత్కగ్షము లగు సీని యల౦ంకారములు కాజూలవు. ఊర్జస్వి - రపవత్‌. (శయస్సు లకుత్కర్ణ యు కృముగా కలుగ బేని గుణత్వమె కలుగును గాని యలం శారత్వము. కలుగదని సూచితిము- జెర్టిత్యము - భావికత్వము. (పేయః వదములచే సీ మూడును గుణములుం దువదిస్టము లయినవి, “కుత ఫున లేతిత్‌ ” _ ఇది యొట్లు కుదురును! ఊర్జస్వి-రసవత్‌ , అ (యస్సులు ఒకవ్వు డలంకారము లగుట మరియొకప్పుడు గుణము లగుబ కుదురునా! కుదురును. ఇట్లు కుదురును. “ఉచ్యతే. భూమవిందా (వళంపాను విత్యయోగే ౬ తిళాయనే వంనశ్లేఒ_ప్లి వివడియాం భవంతి మతుబాదయః॥ మతుబాది (వత్యయమఃణు , భూమ _. నిండా _ (వశంసా ల నిత్యాయోగ _ అతిశాయన _ సంసర్షరూవార్ధములం దన్మివివతుతో (చసరి౦చును. ఇందు [కమనుగా నివి యుదాహరణములు. ౧. భూమ - గోమాన్‌ బేశః? గోవు లధికముగా నున్న బేశము, శా నింద = వాచాలో నటు! _ ఈ వటువు వదరుబోతు వాచాఅం దనుట నింద. కి, (వశంసావాగ్మీ వివళ్ళ్చిత్‌ వండితుడు (వశంశనీయ చాగ్విశేమము కజవాడుం 4 ఈం నిర్యరమోగ _ త్నీరిణో వృతౌః - ఈ వృత్తములు నిల్యమ పాలతో నున్నవి.

లాలా శృంగార ప్రకాశము

౫. అతిశయ _ బలవాన్‌ మల్లః. ఈ మల్లు డధకముగా నతిశయిత 'అలము కలవాడు.

౬, పంపన్ష = దండిమతీ శాలా. ఆ శాలలో దండముకల యకుల సంసర్మము శ్‌లదు,

[దకృతమున “ఊర్జస్వి - రసవశ్‌ " అను స్థలములందు అలంశా రత్వ వివష్షలో అతిశయ _ భూమార్శములందు నుతుటన్సీయ (వత్యె యము వచ్చినది. వానిశే గుణత్య వివక యున్నన్వుకు నశంనా - ని త్యార్ధములందు మతుబర్టీయ (ఫత్యయము. కలిగినవని గుర్తింప వలెను. “నిశ్యోహి కావ్యే గుణ యోగ ఇవ రసావియోగః *“శాన్యము నందు గుణయోగము వలె రసావియోగమును నిత్నుము. గుణవత్‌ - రపవశత్‌ అగువది నిశ్చితముగా (వశంసాప్పదము. గుణముఅ యనశ్య్యో పాదానమున పంకర్గము గుర్తించునవి. నింద యనునది దోషముల వఎత్యాగమున ఫాధిత మశను గావ్చన నిట నవతేకింపరు, “వియలా అననది యాతిశయికమయివ భౌవము సూచిరిదును. *వియః [పియగ రాఖ్యానరి అనుటచే నిడి సూచితమయినది.

అలంకారములలో గాని గుణములలో గాని శ జఉయఃి అనియే యున్నది. ఆందు రూనభేదము లేదు, కాగా (పయ మలంకారమయి నచో నుత్క-ర్ణవుఎతీతి యెట్లు కలుగును. అతిశయనికాంతెరమువ నాయుక్కేర్ణ కలుపను. 'యుకోత్కర్ణం చ తశ్త్ర్వయం” అను వాక్యాంతరమున నది సీదము కాగలదు. అతియాగ్థమునగలుగు [వత్యేయములు స్వార్ధాతి౨ క్క ము నేమియు జెవ్పవు- వకృళ్యుపోత్త ముయిన (వళర్షాదికము నవి యవగమింవ జేయగలవు స్వార్భి కము లంబే యవ విహితములు. ఆ

“రసవశ్‌ * అనుట మత్వస్థీ (వత్యయమా! వతి (వగ్యయమా॥ి వీమయిన నేమి! అది మత్వర్భీ యమె యగునేస మత్వర్థ ముపవన్నము

12] ఏకాదశ (ప్రకాశము ౮౯ ఇకానందున నా (వత్యయము రాదు, రనములు సుఖదుఃఖావర్థారూవ ములు కదా! అవి వచైతన్నము కల శరీరధారులళశే కలుగును గాని కావ్యమునకు గలుగవు, శావ్యము శ బ్రార్భరూవము. అచేతేనమ- భూమినిండా _వశంసాదులం దుండెవు ౫౪౫ రసనణ్‌ అనుట '*నతి' వగ్యయమె యగునేని నఖ్యెర్థ వవనవన్నము కానరికాస నది కలు౫ చ “నేన తుల్యం (క్రియాచేద్వతిః తతి తవ”

అను నలి 'వడిని గలిగించు నియమములు. “రసములతో తుల్యముగా నున్నది కావున రసవత్‌ ' ఆనుట కుకురదు. రవము నందు వె నింజా గలదు అను భావమున 'రసవతి అనుట కుదుంట రసమునకు ఇలె "లదు. కావున “రసనత్‌ ” అవమటయు కుదరగజూ, మత్వనీ యమ కజరదు,. వతియు కుదరదు.౫ ౫ గయభేచ్చసి తధా స్తు ఎట్లిష్టమో యక్షై యగు గావుత, ఇచట మత్వర్థీ య (వత్యయమె యగును. మత్య రము లేవ దున నది యువవన్నము శాదంటిమే! రసవగామూదుల వచా * " మూలము కావున రసవ_త్తగును, అభేద సామస్ధ్యారో వన కపి యనుకరించు నా యనుకరణమును రసవ_త్తగును.

“అధవా వునర సు వతిఃి కాబదేని వతి వత్యయ మనవు గావుత. వళ్యిర్స మవపవన్నము కానందున “వతి” కలుగదని యంటిమే! అయిన నిందు ననువవద్తి లేదు, “తద ర్హృంి అను వచనమున నిచట వతి కలుగవచ్చును. రసముల వతిపాదించుట శేది యర్ధమోయది రిపవత . రసవ్యదామాది వచన మను[ కియమాణమై య భేదసామస్థ్యా రొ'వమిన రిసముల వతివాదించుట కరర్ధమనగును గావున రస వి_తెగుని.

నను! కావ్యముళో నుపాచేయములగునవి యన్నియు కావ్య శోభాకారులె కావున నలంకార శ్వ్‌ము కలపవ్‌యె యగును. ఈ భావ మున వ్యవ చ్భేద్యము "లేవియునుండవు, శాగా నలంకారముల సంసృ

౯ం శృంగార ఫపకొశము

ష్టియు యఖీష్ట మననేల! సంకరము సంసృస్టి ఆకు నభిహితనము లవు గావుత'వై వం” ఇట్లనుట యుక్తము కాగు ఇన్వై యయిననో విభా చానుఫౌన వ్యభిచారిభాన పంయోగా దవనిష్ప త్రః” అనుచవో విథా వాక సంకరమునకును స౦ంపృష్టి వ్యవహారము కట్టును, కావ్యకోభా రము లలంకారముల యని నాలంకానమలనే వి గహించినచో పఏిఖావాది సంకరమునకు సంస్టష్టితల్యేమః కలుగదు. ఆన్నియు కావ్య శోభాకరము లనుట యు క్రిముకాదు, విభావాదు లలంకారమ-లుకావ భానరసతడాభాసముల కిలంకారములకును వావి యఖభిసిష్పు త్తిలో పేతువులగు నర్థవి శేషము లగును. అట్టి య్య్ఫిపి శేషము లయినన ఏభావాదు లర్భ్భ గుణము లయినందున నలం కారత్వము కలవి యగును, కదా! సల్యమె; ఒక యంశము నిచట భావింపన లను, అన్యవకము లుగా నవి యుపాదీయ మానము లగునేప యవి యంబే న్యగ్య్భూతము లగును. అనవయవ వాక్యార్గ వతీతిలో =అఖండవాక్యార్థ (వతీతిలో వచార్థములు వేరుగా ఫాసింవవు. అచట భావములకు అలంకారము లతో గుణములతో భావములతో సంకరము కలుగును. కాని రస తడాభాసములతో సంకరము కలుగదు. భావములు రసతచఊచాభాసాం గములు కడా! రసములకు ఆలంకారములతో గుణములతో రసా భాసములతో సంకరము కోలుగును. రసములకు భావరసాభాసము లతో సంకిరము కలుగదు, భావములు రసాంగములు, అభాసము లకు రసవిరోధము కలదు. శావున సంకరము సంభవంవపదు. అభాన ములకు ఆలంకారములతో గుణములతో నాఫెనములతో సంక రము కలుగును. రసములతో భావములతో సంకరము 'కలుగదు. ఆ భాసములకు రసముతో వికోధభాన మున్నది. ఫొవములతో నంగ భావమున్నది. ఈ నిరూవించిన పధమన వృధక్‌ స్ఫురణము లేనం దున ఫావముల కలంకారతాశంక యు కృముకాదు.

*ఏళాదశ (ప్రకాశము కాం నను! అంగాంగభావములనో మన్నవానికి సంకరవృనవోరము 'లీజన్న చో ఫూర్వ మిీావిఫముగా నేల చెవ్పువలెను. ఆంగాంగి భావావస్టానం సర్వేషాం సమకక్ష్యతా ఇత్యలంకారనంసృ షే ర్లకజీయా ద్వయూ గతి. ఆంగాంగిభావమున నుండుట సమకత్ష్యుముగా నుండుట యను ఇంకు వీధెానములు అలంకారసంపృష్టికి సంబంధించి యున్నవి. అని ఈ వనయమున సమన్వయ, వదర్శనమున_క “అవీప _న్యరవిందాని"- పద్యము నుడాహృతే మయినది సచా!. ఇట్లు నిరూపించుట యేల! “శచ్య లే” చెప్పుదుము. వృధక్సిస్థమలగు నలంకారములకు తదుకి బలమున నువకాా గృపకారక త్వాదులచే నంగాంగిభావ మవస్థా విత వం లి ల జము మగు నేని యచట సంసృృష్టి వ్యవహారము కలుగును. అపృధక్సిస్థైము లయిన యల౦కారివు.లకుగాని రసభావములకుగాని యారంభకత్వ న, చంము న్డ్‌ మువ నార థ్యిశ్వమున నున్న వానికి స్వాఠావిక మగు నువన్షైషు ముండునో యచట సంకర వ్యవహారము కలుగదు. పైయుడాహర అము నంబచే ేత్యర్ధాంతరన్యానములు వృథక్సిద్ధములుగ నున్నవి, పసాశువారంభశముగా నున్నది అర్థాంతరన్యాస మారధ్యముగా నున్నది. వాని కచట నువన్లైెనము న్వాకావిక మె. అ ర్ధాంతరన్యాన మున కిటు లతుణము కలదు. జేయ! నోర్లాంతరన్యాసో వస్తు పపస్తుత్య కించన జా అ ఆమాట అటి తత్సాధన నమర్థస్యన్యాసపోయోన్యస్య వస్తున ఒక వ స్తువును జెప్పితత్చాఫన సమర్థమయిన వస్వం౦౫రమును జెల్చట యస్థాంతేరన్యాసము= ఈ ల. ణములో “అర్ధాంశరన్యాసి మనుట చ్‌ ము, వ యున్న షో చ న ంసం లత్ష్యన్విశి వస్తు వస్తుత్య అవ్వా న్యాసః అ వ్‌ వ స్తునఃి అని యీ యనినచో. 'ఘటో= స్తి” అను స్థలమున గూడ అన్ధాంతకన్యాస నుగును. ఘటపద ఎన ఘటమును ఇవ్బి అ స్పిత్వ

ఖాని శృంగార్‌ పకొళశము మును నిరూవించుట యున్నడి కడా, కావుననె తన్ని వారణమునకు _ ఠీ అవత గక లి ళీ ల వి తళ్చాధన సమ ర్ధస్య = అని శిర్షిప్ట మయినది.'భూమాయ మన్న; అను స్థ్‌మున న రాంతరన్యాస మగునని యాపాదింవరాదు. ఇచట నుత్చాద్యమ%ు “హామమునకు సాధనసమర్థముగా నగ్ని యున్నను “కావ్యశోభాక రాక్‌ ధ ర్మానలంకా రాన్స)ద తే” కావ్యశోభాకరము లగు ధర్మముల నలంకారము లందురుి అనినట్లు కావ్యశోాకరత్య మిందు లేదు. శావ్యశళాకరత్వము సర్వాలంకారసాధారణమయిన

ధర్మమని యనువ క్తింప జేయుట యుక్తము. కావ్య ' రాకంత్వ మనుళది వీజీని యలం౦ంకార జూతము

లన్నియు 'నకోక్సి” పదవాచ్యము లగును. వ(క్రత్వమేవ కావ్యావాం పరాభూషేతి భామహః శేషః పుష్దాతి సర్వాసు ప్రాయో స్లో క్రిషు ఆయం? కావ్యములకు వ్తకత్యే ము౦డుట = లోకవిలకు ణత్వము వరా భూషు యగునని భామను డనెను, సామాన్యముగా సర్వవకో) క్త ల౦కును కేవ శోభను కలిగించుట యున్నది.

గ | ఇళ్లు యగానచో _ '*వికావానుకొవ వ్యభిచారి వంయోగా ఎసనిమ్బ వః” అను విఫమున నిరూపత మలంకారవె కాకిపోవలసి నచ్చును గడా! నికావాది వతిపాదమున కా న్యభూపారూవమయిన వకోక్షియె యుండును. అలంకారత్వ ముండదు, ఇది కాన్యకోలా రూనమె కాని కాన్యకోలాకరముకాదు. ఇ ట్లా శంకింవరాదు. అలం కారవగ్లము ,తినిధముగా నున్న ఎ నకోం క్షి య స్వళావో క్కి -రసోక్రి యిని ఉనమాద్యెలం కార్యా ధాన్యమున్న చో వో క్కి యని, శ్లేషాది గుణ్మపాధాన్యమున్న చోస్వళావ కి యని విభావానుభాఐవ ఇష్టలిచారి సంయోగిము వలన రసనివ్ప త్తి యున్నచో రఫోక్షి యని విలాగము

హం౦ంవవలెను,

ఏకాదశ (నకాశవణ ఖ్‌వి

అర౦కు వికా;ము శ₹ెండు విధములు, ఆలంబ్యు విభానవ?! ఉస్తీవ్య విభ్రావము ఆని వీంలో విష్టానిష్ట సందర్శనాదిక మా౭౦బ, వి? నాశువుు చాని నవలంవింవగా సుఖము దుఃఖము కలుగును కాగా సుఖి గుఃఖవిషయమైన యనలానమునస్మృరణ పీశతువను సంసా గమ జనించుకు, ఉష్‌వకవిబావములన్నియు నా సంస్కార వభోఫేం నం వులుగా నుండువ. బుశుమాల్య విలేవనాద?ః లార్టవకా ఏిక్‌పవా, లని వసిర్ధి- వాని నలనపంస్కొ. రములు సముద్భూద్ధమ'లు జాగా వంగ శేళ్ళా 'జ్వేష వయత్నములు కలుగును. వానివలన వునో?+ ద్ర నిగీరా రంభములగు ననుభావములు కలుగును. ఆవి “వు భూయమానము లగును గావున ననుభావములు, శృంగార (వభవమైం బూర త్యాది స్టాయాభావము ఆయనుభావములచే నిభినృద్గిపాం ౫ మ్‌. ఈప్చితార్థము సెంపాదించును. వరిళ్యజ్యమును వరిత్నజింవ కేయని హర్ష య ధృతి న స్మృతి _ మతి (వభ్ళతి సుఖాల్మక గ్యభిచా -భాన ములతో గూడుకొనినళై యుత్తరోత్తర |వకర్తము వాందింా సంభోగ శృంగారాది రసరూవత్వేము నధిగమించును హా! రత్శా వె స్ధాయిభావమె యూవ్సితము లభింపళపోగా జివోసిగా వహాః*మ వలన పరి త్యాగ్యా వరిత్యాగమున చింత _ బ్‌శ్చుక్వలి? = ఆవేగకు- నిగ్వేవము మొదలగు దుఃఖాత్మ॥ వ్యభిచారిళా వలనో గాకు కొనినదై దుఃఖాత్మక వివలంభ శృంగారాది గవగూావవం వదన” మించును,

ఉదా: రతి నలన శృంగారము.

మృ కేతి పేత్య పసంగ౦శతుం యయా మే మరణం మగిం సెషూ వంతీ మయా లా కధమలై )వ జన్నని.

ఆవంతి వాసవద త్త చని పోయిన దని యామె శో సంబంధము

వాందటనై చవిపోవెనని భావించితిని, అయావ-తి సీ జనము

జ్‌౪ శృంగార (పకళయి నంటే కవు పొందగలిగితినో, దీనిలో నావంతి వాసవదత్స. వళ్సే శ్వున కుదయించిన రతి స్థాయిభావమున నాలంబశ వీభావము* వానిచే రతి యుద్దీవ్యమాన మంఖునది. హర్ష - ధృ%ి _ స్ట లి = వితర్క. 'వభ్ళశులయిసన సుభాత్మెక వ్యభిచా3భ' పము లుదడయిం వగా రతి పాయి సంభోగశృంగార రసత్వము హాందినది.. ఇట్టి స్థాయి జ భావమున వ త్చేశ్వరుని “మృ తేతిపేత్య” మొదలగు వివరణ వచ నము ఆరని శృంగార రసమున నుదయించిన యనుఖావము, ఆయను భావ మిచట *రసవత్‌” అను వ్యవహారము కలదగుచున్న ది. హోసము వలన సోష్య నివు త్తి ఉదా; ఇదమనమనమానాయా లగ్నం స్త నతకే తవ ఛావ్యశా ముత్తకీయేణి వవం నఖపదం సఖిః సఖీ ఇంకను కోవముతగ్గని నీ స్తనతటమున లగ్నమయిన నవనఖ్సవదము ను త్తరీయమ న నాచ్భాదింపుము, ఇందు సఖ నాయిక నిట్లనుచున్నది. అనాయిక్‌ యింతకు ఫూర్వము (వియునివై భోవము కలదయినడి ఆలడు సన్నిధికి వచ్చి స్తనములందు నవము+గా నఖివద ముంచినాడు. ఇట్టి నాయిక యాలంబన విఫావముగా నొక సకీయకు బాస స్టాయిభావము కలిగినది. అఆ సకియ యా నాయిక నిట్లుపాలం భళనమః చేయుచున్నది. అ నాయికా మాన పరి[గవా స్టృరణాదు లిందుగ్దీపన విభావములు. ఇవిస్థాయి నున్షపీంవ చేయుచున్నవి. కాగా శంక _ అవహిళ్ధ్‌ అ వార్ష = గదశాదులు వస్థభిచారిభావము లుత్చ న్నము లయినవి. ఇట్లు వీనివలన వర్మ్యపకర్ష కఠుగగా హోసప్టాయి వోస్యరసత్వము వాందినది. ఇటి _యిలో నీ యమ్లానమానాది వచ నమున హోస్యరస ముద్భ్యూత వై. “రసవత్‌ * అనదగి యున్నదిం ఉత్సాహమున ఏరనివ్బ త్తి ఉదా),

పకాదశ (ప్రకాశము ల! అజిళ్వా పార్షవాముర్వీమనిష్ట్వా వివిదై ర్మవై ఆదత్వా చార్లమరిభ్యో భవేయం సాఏవః 3౩:౦ ఖు గడు ణి న! సాగరవర్న్శంతము భూమిని జయింవక వివిధయా*. లొన రింవక్‌ యాచకల కర్షమిాయక నేను పాస్టి వాడ ఇెటజ%నికి ఉగ నే _.వసుధావిజయాదు లాలంబన విభావములు. వాని వలన నిత్సాహ స్థాయిఫ్‌వ ముత్పన్నమయినది, తేజస్సు జా ఫినిమ = యె గ్భిమ? మొదలగు నుగ్లీవనవిభావము స్థాయి నుద్దీవ మెనరి “ఇవి, స్ట్ట్టం మతి _ వివర్కా-ది నృభిభాగి భావములు వర్మవకిర్ష సంవాదించినవి. ఉత్సాహసాయి వీరరసత్వము పొందినది. ఇట్లు ఏరాతి 'గిడయినవాని “అజిళ్యా సార్గ్గ వారి ఇత్యాది ఏకరస సముత్పన్నమలున వచనము *“ఠపవత్‌ * అయినది, విస్ట్టయము వలన అద్భుతోత్పత్తి ఉడా; ఆఅంఖకాని _పవాలాొవి పుష్పం హోాఠాది భూషణం ఫలం మధూవి హర్య్యాణ్‌ కాఖా నందనకాఖినాం స్వర్గ వట్టణములోని నందనవనమునందలి కల్పవృక్ష ములకు వవాలము లంశుశములు. వపుషాుములు హోరాదిభూవణములు. ఫల (శ శ్రా యమః భాౌవనీయము. వృశ్తములకు (వవాల _- వువ్చు - ఫలాశాఖా సంవ త్సి నిజరూవము. నందనవన వృత ములకు (వవాలాది పానము లందు అంశతుక - హోర _ మణి - మందిరములు కలన,. వీని కిట్లుం డుట యాశ్చర్యము. ఈ వృతము లాలంబన వికావము.- బేవభూమి శేగిన యొకనికి విస్మయస్తాయిళావముల్పేన్న మయినది, వృమూవయవ దర్శనాదు లుగ్దీవన విభావములు. వానివలన స్థాయి యుస్టీవ్యమాన ॥ శ్‌ చ్‌ ల (1 మజచున్నది. హర్ష న మోద్గమ- స్వేద గద్దదాదులు వ్యభిచారి భానము లుర్పేన్నములు కాగా స్తాయికి వర్మవకర్ష కలిగినది. పొయి తీ క్యా ణం యఖ

ల్‌ు శృంగార ప్రకాశము యద్భృతి 7 సత్వము పొందినది. కాగా 'ఆ౦కుశాని వవాలాని ఇత్యాది వచన మద్భుతరసోత్పన్న మిచట “రసవత్‌ ”

(శోధము వలన రౌదోత్ప త్రి ఉచా;

విగృహ్యూ కేశస్వాకృష్ణా కిష్టా యేన పెమా్యగకః పోయం దుళ్ళొసనః పాపో ఎబ్టిః కీల జీవతి తేజం?

ఏ దుశ్శాసనుడు నా యెదుట (గ ్పదెసి జ్వాఫ బట్టి లాగీనావ్‌ో అపాపాత్నుుడు నాకు చిక్కి-నాడు. తీణమయిన జీవింవకు, దుశ్శాసను డాలంబనిప. వము (క్రుగ్ల ఛీమ'సేనునకు అఖూర్వమె కోధసా ఆ భావ

గ్‌ _

ముత్ప;్నమయినది దుశ్శాసనుడు చే జికగా తిన సవికిమున పూర్వ మొనరించిన (చావదీ శ్చీఛాకర్ష శ కలు స్మృర్యమాణమ టో యుదష్టపనపిభివము లై నవి. వానిచే స్థాయి యుద్ద్‌ వృము. అసూయ అవేగ _ వేవధు _ (శమాదులయిన దుఃఖాశ్మక వ్యభిచా) భాన ములు పరవశర్ష సంపాదించుచున్నవి. స్తాయి 3”్యద్రరపశెమి వంది లా మ థి న్‌ నది కాగా కౌ దరసజన్యమయిన భీమ సేనువి "నినృహ్య! మొదల ఏ వచనము '“రసవత్‌* అగచు ్న్నదిం

భియము వలన భయానక నిప్పు , ఉడా,

ఇదం మఘోవః కులిశం ధార౮ా సన్నిహితావలం స్మరణం యస్య దైత్యస్త్రీ గర్చపాకాయ కల్పతే॥

బీవేందుని యీ వ[జాయుధము ధారాసన్నిహితానలము. దీనిసరణము 'బైత్యవనితల గర్భపాలేమునకగును, ధారాసన్నిహతా నలమయిన మహేందకులిశమిందు స్మ్రర్యమాణ మయినను దైత్య లకు భయస్థాయి కావ నుత్చాదించుటలో నాలంబన విభావ ముగ నున్నది. అ వజాయాధ విగ సులయిన దానవుల మరణస్నృర శాదు అుద్రైవనవిభానములు. వాని చే-స్థాయియుడ్దీ ప్త్రమయినది. న్వేడ స్తంభ _ నైఎర్ల్యల = వేవథు (చభృ్ళతి వ్యభిచారి భా నములు వక్‌ర్ష

క! ఏకాదశ (ప్రకాశము లశ నాపాదింపగా భయస్థాయి భయానకరసత్వము పొందుచున్నది. గర్భి పాతాద్యనుభావములచే నది విభావ్యమాన మగుచున్నది. 'మఖోనః కులిశమిదం” ఇత్యాదివచనము స్వరూవ సూచకమై తేర్ళూూలమె యయినందున 'రసవత్‌ "” అయినది. శోకము వలన కరుణ నివృత్తి, ఉదా; యస్యాః కుసుమశయ్యాపి కోమలాంగ్యా రుజాకకీ పాధిశేతే కధం దేవీ హుతాశనవతీం చితాం॥ కోమల శనీరయయిన యీ ేవికి కుసుమశయ్యయు బాధా కర ముగ నుండెడిదో యా బేవి హుతాశనవతి చితి నెళ్టు శయనించి యున్నదో! ఇందు ేనీవకణ మాలంబన విఫానము దీనినలన శోకో సాయిభాన ముత్పన్నమయినది. చితానివేశన - సుతాఫన ద్వలనా ద్యుషీవన విభానములచే నువ్‌ న్న మయినది. నిశ్వేద - గ్లాని-చింతా స్తంభా దిన్యఖి చారి భా వములచే వర్మవకర్షము పొంది కరుణరస ముగా నయినది, ఇట్టి కరుణముతో నున్న నాయకుని యా వచనము తర్కురుణ జన్యానుఫావ రూవమై రససత్‌ న్యవహారము కల దయినది జుగువ్స వలన బీభత్స నిష్ప ల్తై ఉదా; పాయంపాయం తవారీణాం ళోణితం పాణినంపు పె కొణపొస్సహ న్ఫత్యంతి కబంగ్రై రా న్రభూషడా? రాజా! నీ శత్రువుల రక్తమును రాత్షసులు దోసిళ్ళతో తావి (ఆావి (వులు భూమణములుగా ధరించి కంబంధములతో కూడా నృత్యము చేయుచున్నారు. దీనిలో రాషసులు అలం౦బనవిభావము, రాజఏజయ వశంసయొనర్చు వాని కదయించీన జుగుప్పా స్థాయి భావములో నిళిద శర కృేద - విగల్మదుధిర ధారా ప౦ప్లుత _ వణర్తి తకబంధ _ ఆనవ్రభూషణ = శోణితపానాదు లున్టీవన విఖావములు.

అవి సాయి నుడ వ మొన౦ంంచినవి, భయ - అవేగ - శంకా_అవహ్‌ గ ౯ న "తొది వగ్గఖిచార భావములు వర్మవకర్ష కలుగ జేయగా స్దాయి వర 6 లె (6 ం కోటి నధిరోహించి బీభత్స రసత్వము పొందినది. ఈ నీభత్చరసము వలన గలిగిన “పాయం పాయం” ఇత్యాదివచనము రననత్‌ అయినది. ఇట్లీ రత్యాది కొవము లెనిమిది సాతిశయితములై. శృంగార వీరాది వ్యవ జేశము పొందుచున్నవి. చ్శి ౧. కొావముల వలన రసము లుదయించును. ౨. రసముల వలన కొవము లుదయించును. ఆవిధముగ నే 3. రసముల వలన రసము లుదయించును. అని యనుట భరతాచార్యున కఖిమతముం ణా శృంగారము వలన హోస్యరస నిప్పుత్తి ఉదా: న ఏష భువనత్రయ(ప్రధిత సంయమళ్ళ్శంకరో వీభదర్తి వపుషాధునా విరహకాశరః కాయనీం ఆనేన కిల విర్ణితా నయమితి పప్రియాయాః కరం కరేణ పరిఘట్రయన్‌ జయతి వాఆహాన। స్మరః॥ బ్‌ భువన తయమున (వఖ్యాతమయిన సంయమనము కలశేంకరు జే ఏరహకాతిముడై. తినజేహమున కామిని ధకించుచున్నాడు, ఈతనిచే మనము వరాజితులముయితి మని పేయోశకమును. తీనకరమున నొక్కుచు నవ్వుమన్థ భుడు “జయతి సర్వాతిశాయిగా నున్నాడు. ఇందు శివశ్ళంగారము మన శ్రధునకు హోప ముదయింప చేసినది. ఉమా "జీవి కర్థ దేహమిచ్చిన శివ డాలంబనము. మన్మధ రీతిపోస్యము. ౨. పవిరమున అద్భుత నిష్ప వతి ఉదా: వానో నంటప్రక్యేవ పా గోగహే యదభవ త్త శ్రావదాకర్ష్యతాం ఏత స్తే హృదయం స్పృశామి యది వా సాకీ తవైైూత్యజః

ఏకాదశ (వకొశము తాకా ఏభిః పూర్వముదాయ. నై స్పుబహుభిర్దృష్ట స్థతోఇ నన్తరం యావంతో వయ మాహవ వ్యసవిన సావ వ ఏవాటనాః॥ అట్‌ వాల్‌ గో నో గహమున నివుడయేమి జరిగినదో వినవలెను, వీ చితము వట్టి చెప్పిదను. నీ కుమారుడే యిందుసావీ. ఆయుధ మె త్మిన వీరంద రసాలు టక్‌ యస్టనుని మాచిరకి. ఆ పిమ్మట మేమెందరము సమర వ్యసనము కలవారముంటిమో అసునులందరు నోచరించిరి, 3. రె దము వలన కరుణవిపష్పు వ్‌ ఉదా; సత్త్వ(భంశవిషాదిభిః కధమపిశసైః క్షణం వే త్ర9లి; దృష్టో దృష్టివిపాతజిహ్మాత ముృురవ్యాహత(ప్ర్యక్రమః రామాన్వేషణతత్సకః పరిజనైరున్ముక్త హాహా రవం రిన్యాంతఃపు: మేవ హొ. (ప్రవిశతి 1కు మువర్భార్గవః ॥ నకకునాముడు కోపించినవాన్నై కన్యాం *8వుకమునె వవేశించు చున్నాడు. ఈ సమయమున వేతహనులు సశ్వ్యా భంగమున విషపా [ పం! వ దము. కలవాన్లై భయవకుదు తీ మ్మూళేడు వరాచుజేమో యాని ముఖము ముకుచు కొవుదు మూదుచున్నాసు. వరగు రాము డవ్యా మావి కవుమున రామాచ్వేసణ తత్పరుడై పరిజనులు "హోరవ మొనర్వు చుండగా నంతెఃవురము వవేశించుచున్నాడు. ఇందు సము నెిత్‌ పరశురాముని తాగము వరిజనుల కరుణము భావింవవ లెను. ళా రం పేభత్చిము వలన భఛభయానళోత్పత్తి ఉదా; ఆం(్ర(ప్రోత బృహత్క-పాల నలక [కూర క్వణత్య్క౦కణ పాయ్యపేంఖిత భూరిభూషణ రవైరా ఆూషయంత్యందరం వ్‌ జ షం అ తె క పీతచ్భర్దిత ర కర్ణము మఘమన(ప్రాగ్భార ఘోరో ల్లసత్‌ వ్యాలోల్నన్హనభార పైరవి వప్పుర్చంధోళ్యతిం ధావతి॥ (ేవులతో కూర్చిపట్లిన పెద్దకవాలవు బొచ్చెలో (కూర ముగా _మోగు కంకణవు మోతలు కల భూషణధ్వనులతో సీ శ్మశాన

౧౦౦ శృంగార (ప్రకాశము వీశాచము లాకసమునాఘోపీ.౦వ జేయుచున్నవి, ఆడ విశాచమొకటి బురదవలె నున్నర్శకృము (ఆౌగి [కక్కి ముంగిటి బాగము రోతగా 'జేసినది. (చేలొడు స్త్వనములతో శ్షైరవ శరీరము కలిగి యుద్ధతిముగా భఛానన మొనరించుచున్నదిం రసమున రసమురయించునను నీ పట్టున నుదాహృతములందు భోజుడు సమన్వయ వాక్యములు (వ్రాయలేదు. రసము రసాంతరమున నుదయించు ననుటయు యుక్తము, రత్యాదులు వరవకర్ష కల వగు "నేని భావమువలె యగును గాని రనములుశావు, రసత్వమె కోలుగునేని హర్హ్షైదుల కన్నిటికిని రసత్వమె కలుగవలెను. రత్యాడయో యది రసాఃస్యురతి (ప్రకర్ణే హర్షాదిిః కిమపరాద్ధమతద్విఖిప్ట్నైః న స్టాయినస్త ఇతి చేద్యయ హాస శోక శ్రోధాదయో వద కియచ్చిరముల్ల సంతి, వకన్షాతిశయము కలుగగా రత్యాదులు రసములె యగునేని తద్వి భిన్న ములు కాని హక్షాదు లొనరించిన యవరాథ మేమి? (వకర్తాతి శయమున నవియు రసములు కావచ్చును, వానిని రసములని యన లేమి! అవి రిసములు కావన్నచో నివియు కావు. అవి ధొవములయిన నివియు లొవమూలె యగుశు, అవి స్థాయిథానములు శావందురా! భయ హాస శోక [కోధాదులు మూతే మెంతకాల ముండగలవు. అవియు కొంతకాలమె యుండును. ఇవియు కొంతకాలమె యుండును, కొంత కాల ముండునవియు రసములగునేని హార్షాదులు మాత మేలరస ములుకావు?! కాగా రత్యాదులును భావములి కాని రసములు కావు।

ఏకాదశ (నకాశము ౧౦౧ రసనం౦ తి రసములు ఎనిమిది మ్యూతమె అని నియవుము, కొందరు శాంతము - (పేయస్సు - ఉవ్లతము _ డోర్టస్వి అను ననియు రసము లని యని. తన్న్లూలముగా నాయకులు నాలుగు ఏధములు నుందు రని యనిక. వారు [కమముగా “దీరకౌంత్ర _ ధీరోద్ధత = దీరలలిత ధీరోడా త్త వ్యవ ేశమున ను౦దురు. వానిలో; ౧. ధీక వశాంతాశయము. నర్వాస్పంప్తయ స్పస్య నంతుష్టం యస్య మానసం ఉపానర్గూఢపాదన్య నను చర్మాపృతైై వ భూః॥ ఎవనిమానసము సంతుష్టమో నానికి సర్వసంపదలు కలవు ఇెవ్వులలో కాలుంచినవానికి భూమి చర్మావ్యళముగనె యుండును కచా! ౨, ధిరలలితా (శయము. యదేవ రోచతే మహ్యం తదేవ కురుతే (ప్రియా ఇతి వేద్తి న జానాతి తత్పి్రియం యత్కరోతి సా నాకిష్టమగుదానినే నా (వియయాచరించును ఇది యామెకు 'జెలియును. గాని ఆ [పియము నేమిగా తాను చేయునో యామె “తెలియదు. = వె ధీరోస్థతా (శ్రయము. అణాల ధృతాయుధో యావదహం్ధుళోనదనైళ్నః కోకా యద్వా న పిద్ధమస్తే గత యదు తత్మేవ 'పేత్ప్ణెక* €ం జ +07 ఇ నేనాయుధము పట్టుదుేని (మీితర్‌ముల చే” నాయుఫమీలచే జీమి ఫలము! కాదో నా య్యాస్ర్రైమన సిద్ధము కాసిదీ గైసైవనీచే సాధ్యము కాగలదు! కా. ల్‌ రిస 1డీ ధో

౧౦౨ శృంగార (ఫకాశము ళం ధీరోచాత్తా (శ్రయము- ఆసకర్తాహమనస్మీతి మా తేమనపి భూ దృ్వయం విముఖేషు వ మే ఇగ్గః (ప్రహర్తుమధివాంఛతి. అవకార మొనరించితినని మనసులో నేమియు భయము వష కుము- విముఖులపై నా ఖద్దము [వహోర మొనరింవదు. ౫ ౫ వీనిలో కూడ -శమ (వకృతి కలవాడు సపెంతుడని, స్నేహ వకృతి వేయాన్‌ అని, గర్వ పకృతి యుగతుడని, అహ౦కార (వకృతి యగుచో సు =. నూర్దస్వి యని శ ఎంగారాదులలో వలె ఏనియందును విభావానుఖౌవ వ్యభిచారి సంయోగము వరిశీలించునది. శొంద రీ విధముగా ననిరి. రత్యాది భావములన్నియు ఏభా వానుభావవ్యభిచారి సంయోగము వలన నిష్పన్నములై యతిశయము పొందినవై రసీభావము పొందును. అని. ర్యుదటుని కావ్యాలంకార మున నిట్లున్నది. రననా(దస్వమేషాం మధురాదీనామివో క్త మాచారై | విర్వేదాదిస్వపి తత్ప్రకామమ ప్రీతి తేఒపి రసాః- దీని భావమును తడ్య్వ్యాఖ్యాత యీ విధముగా సనిరూపించెనుం ఆచార్య భరతాదు లిట్లనిరి. లోకమున ము రాదులాస్వాద్యమాన ములై రసత్వ్యము పొందుచున్నవి. అశ్లు స్థాయి భావములు రస్యమాన ములై రసత్యము పొందును స్థాయిభావముల కె 5సనము కలుగ నేల? నిర్వేదాది సర్వుభోవములెకానా. రసనము కలుగును. కావున నవియు రసములు కావచ్చును పరిపోషమకి కలుగక పోయినచో నవి భావము లగును. వరిపోచము కలిగినచో నన్నియి రసములగును, యదుత నాన్త్‌సా కొపి చిత్తవృత్హిః యా సరంపోషం గకా న రసీభవతిొ

ఏకాదశ (వకాశము ౧౦౨ వరిపోమము. పొందియు రనీభావము పొందని చిత్తవృత్తి యీదియు నుండదు. కాని భరతుడు సహృదయావర్డకత్వ[ పాచుర్య మురిడునని సంశేతినము ననుసరించి రసములు అష్ట - నన యనెను. ఇట్లు సర్వభావములకు రసత్వము తుల్న్గముగా నుండగా వర (వకర్ష గాములయిన రత్యాదులశే శృంగార వ్‌రాది వ్యవటే శము కలుగుననుట భటింవదు. అనై యయినచో నామన్యూతమె భిన్నమగును. ఈ యం౦ంశమునె యిట్లు నిరూపించితిమి, వీరాద్భుతాదిషు చ యేహ రన(ప్రపిద్ధిః సిద్దా కుతోపి వటయక్షవదావిభాతి లో కే గతానుగతికత్వవశాదు పేతా మేకాం నిన_ర్తయితుమేష వరిశమో నళ వీరాదృుకాదులు రసములని యొకరప (వసిద్ధి యెట్లో వట యతము వలె లోకమున సిగ్మమయినది. గతొనుగతికముగా. కలిగిన యీ లోకము సండలి తీపిని నివర్శింవ జేయుటశే మామూ వరి[శ మము ౫౫ [వకర్షగాములయిన రత్యాదులు భఛావములె యయినచో రసములని యెట్లని3! 'భావేవ్యో రసాః, ర సేభ్యో భఛావాఃి భావముల వలన రసములు కలుగనని గనముల వలన భావములు కలుగునని యనుట యెట్లు సంగతమగును! ఎట్లును సంగతముకాదు. “వహి అహవో రసా, అపి త్వేక ఏవ శళృంగారో రనః” రసము లనేకములు లేవు. శృంగార మొక్క-టియె రసము. ఇళ్ల నిరూపించితిమి,. ఇక మున్న్ముందును వి_స్తరముగా వివేచింతుము, “రనేభ్యశ్చ రసాఃి అని కొందరసిరి కదా! ఆ యంశము నిట్లు సమిశ్నీంవ వలెను. ఇందు ద్విధావిశల్ప మొనరింవ వచ్చును.

౧౧౦౪ శృంగార (పకా?ము ౧. ఆలంబన విభావ రూపములయిన రసనుల వలన పము లుద యించునుః క (వకృతి రూవములయిన రసముల వలన రనము లునయించును,. ఈ "ర0డు మతములలో మొదటి నుతమును వరిశీలింతుము. శృంగారాత్తు భ వేద్దాస్యో రౌ(దాత్తు కరుణో రసః వీరాచ్చైవాద్భుతో నామ వీభత్చాత్తు భయానక శృంగారము వలన హాస్యము కలుగును. కౌ దము వలన కరుణము కలుగును. వీరము వలన నద్భుతము కలుగును. బీభశ్సము వలన భయానకము కలుగును, ఇట్టి యీ నియమ "మేమియు ఫఘటింపదు. శృంగారము కన్న నితరమగు రసము వలన గూడ హాసు ముత్పన్నమగుచున్నటు ఉదాహరణము లందు గోచరించుచునే యున్నది. హస్టాలంవితమ్మ్యసూూతవలయం కర్ణావతం నీకృతం (స_స్టం (భూయుగమున్నమయ్య రచితం యజ్ఞోపవీతేన చ సన్నద్ధా జఘనేచ వల్కలపటీ పాణి ధత్తే ధనుః దృష్టం భోః జవకస్య యోగిన ఇదం శాంతాద్విర్తం మనః 'యోగియయిన జనకుని మనస్సు శాంతమునుండి విర క్రముగ నున్నది, హస్తాలంచితమయిన జవనూల కర్టావతంసమయినది. దిగ జారిన [భూయుగము పైకి నిత్తబడియున్నది. మొలవై నార వస్తుము యిస్ణోవవీతమున సన్నద్ధమయినది. పహా_స్తము ధనున్స ధరించినది. ఈ సర్వమాతేని మనస్స్బు శౌంతమునుండి వీర క్త మయినడి గా నోచ రించుచున్నది- అంతటి జనకు డీ వధముగా మారుట హాస్యము కలిగించును. ఈ హాస్యము శృంగారజన్యము కాదు.

14. పికాదశ (ప్రకాశము ౧౦౫ శృంగారజన్యము కాకుండుటయు గలదు. ఉడా. చింకానీతదయిత సమాగమే కృతదున్యుకాని న్మృృత్వా శూన్యం కలహాయమానా నఖీభిరుదితా న వాహసిఠొః ఒ॥ విరహిణి వనిత నిరంతర చిఆతనమున దయిగుని సమాగ మము సిద్ధము చేసికొనినది కాని పూర్వము తున్యువి కారములను భావించి శూవ్యముగా కలహించునది కాగా సకియలు వచ్చి యేడ్చించిశే కానినవ్వింవ లేదు. ఇందు శృంగారజన్యముగా వోస్య ముదమింన లీదు. కాడాన్యమున గూడ కరుణోదయమున్నది. శీవలము రౌదము వలననె కరుణముదయించుట లేదు, ఆర్ష్రం వాగాజినమునయవన(గ్రంధిమ న్చీభదం సే రూపం (ప్రొవృర్హనరుచి మహాభైరవం దర్శయిత్వా పళ్యన్‌ గౌరీం భయచకిత కరాలంవితస్కంంధహస్తాం మన్యే (ప్రీత్యా (ద్రుత ఇవ భగవాన్‌ వ(జదేహో౬భిజాతః అవయవ్మగంధులు కల వచ్చి నాగాజినము నరిసమున ధరించి | పావృ ్తే స్‌ ఘ శాంతికల మహాభే రవ రూవమునుదూపీ, భయకంవిశుడయిన కుమారుని చేతవట్టిన గారీ బేవిని చూచుచు భగవాన్‌ శివుడు _కేమచే కరిగినవాడు వలె నయ్యెను. ఇందలి విశేషము రౌచాన్య జన్యమె. రౌ దమునను కరుణము జనించుటకనడదు. ఉదా : విరీక్ష్య సంరంభ నిరస్త దై ర్యం, రారేయిమారాధిత జామదగ్న్యం ఆనంస్తు తేషు ప్రసభిం భయేషు, జాయేత మృత్యోరపి పకీపాతః పరళువాము నారాథించిన రాధేయుని ధ్రే ర్యము తొలగునట్లు చూడగా వ్ళిత్యువునకు నవరిచితములయిన భయము లందభిమానము కలుగును. పూర్వవై భవ విలోవ కృతమయిన మృత్యుగత కరుణ

౧౦౬. శృంగార శుకౌశము వీశతరమునగూడ నద్భుతము. కలుగుట కన్సడుచున్నది. వీరమువలన నద్భుతను గనోచరింవకపోవుటయు కలదు. ఉచా: నైతచ్చికం యదయముదధిశ్యామసీమాం ధరిత్రీం ఏకః కృత్సా్నాం నగరపరిఘప్రాంశుబాహుర్భున క్షి ఆశంసంతే సురయువతయః నక్థ వైరాహ దైరైనః అస్యాధిజ్యే ధనుష్‌ విజయం పౌరుహూతే చ వ(ేః ఈ మహాబాసువగు దుష్యంతు డొక్క డె సము[ద వర్యంత యగు నీ భూమినంతటి ననుభవించుచున్నా డనుట చ్మితము కాదు. రైత్యులతో. వైరము రాగా బేవవనిత లీతని యొక్కిడిన ధనువు నందును దేనేర్మదుని ధనువునందును విజయను నాశంస చేయు చున్నారు, వీభత్సము కన్ననితరమున గూడ భయానకము నోచరించు చున్నది ఉదా: యస్మిన్నన్వై శ్వర్యగత వ్యలీకః, సపరాభదం ప్తాప ఇవాంతకో%పి ధుష్వన్ధనుః కస్య రణేన కుర్యా న్మనో భదైకవైివణం స భీష్మః, వ్‌ భీష్మునందు సామ్యము _ చాలని యంతేకుడును వరాభ వము పొందనవాడుగ నుండెనో ఆలీవు శ్రిడు యుద్ధమున ధనుర్ధూనన ర. మొనరించుచు నెవనిమనమును భయ పవణ మొనరింపడు, ఇందలి భయానకము బీభ క్సేతర కృతము, బీభత్చము వలన గూడ భయానకము నోచరకించుట లేదు ఉదా : తత్కూశిరదంత కరప(త నికృత్త స్త్వ నంఘాత నిస్పర దసృక్సుత కూర్చపుంజం వక్త90 వప్పళ్చ్న వికృతికృతి దీర్చ బాహో రార్యేణ రాక్షనకుతూహలినా న దృష్టం.

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౦8

ఆ దీర్ధృబాహువయిన కబంధుని వక్కఏము చేహమును వికృ ఆాక్ళతి నుంకుటను రాశస కురూహలముచే నార్యుడు మాడనే "లేదు ఆతని జంవము వంటి పూర దంతము లరణ్య మ ఎగ సంఘాతము కోతవోసి కొటికినవి. ఆ మృగముల బేహములనుండి వెలువడిన ర కృన్లుతి యాతని కూర్చము తడిపినది. ఇ ట్లాతని వక్త్రము శరీరము విళకృతాకృతి యయినది ఇందు వీభఛత్సముచ్నది. భయానకము లేదు,

_వక్భితిరూవమ లయిన రిసమ-'ల వలన రసము లఅలుదయించు నను ₹ంఉనమితిము వ౦శీలింతుము, శృంగారాదులు వకృతులుగా నుండగా హాస్యాదులు జన్మించుననుట నిట్లు వికల్పింవదగును, ౧. తృంగారము వలన హాస్యము కలుగునా? త, శృంగార మె హాస్యముగా నగునా!

ఇట్లు వికల్పించుట యేల! శృంగారమువలన హోస్యము కలుగు నందుశేని యగి మాకు సమ త మె, అశృంగారి యగు వానికి వకర్ష గామి _ అ్మపకర్ష గామి యగ భావమేదియు జనింవదు. కృృంగారి యగు నాతజే “రమతే - హసతి _ విస్త్టయ తే - జుగుప్స లే-కో దతి_ బభేతి _ ఇావ్యుతి _ స్నిహ్యతి - గ ర్యాయతే ల అభిమన్య తే” గమించు నుత్చహ౦చుము పహాసించును వీస్మ్యయవడును జుగువృువకును శోక్షిం దును భయవగును శమించును స్నేహవకును గర్వించును. అభి మానించును. శృంగారియ పర్వ ఫావములు వొాందగలడు,

రతి వకృతి యగు శృళిగారమె హావ్యరపమగునను 0డవ వవష్షము ఘటింవదు. శృంగారమునకు హాస్యన్యప బేశము "లేనే లేకు, ఇట్లందురా?!

“శృంగారానుకృతి శ్యేహ సహాన్యోరస ఇష్యు జే

శృంగారాను కారముండుట హోస్యరసమగును అని. అయినవో ఏరాకారముండుటయు హోస్యరసమగునని, యంగీకరింపవలసియుండకును.

౧౦౮ శృంగార (ప్రకాశము “ఏీరస్యానుక్ళతి ర్యేహ సోపి హోస్య ఇతీష్య తాం” శాన వైనతవాదమువవన్నముకాదు, ఇట్లనుటచే *“రౌడాత్తు కరుణో రసః” అనుటయు (పత్యుకృమయినది. రౌాద్రము వలన కరు ణము కలుగదు, రౌ,దమె కఠరుణము శాదు. “అధ కౌదస్య యత్క్మ-ర్మ కరుణస్సనిగద్య తే” ర్యాడకర్శ కరుణమగునని తలంతురు, అయినను; కరుణము రా్యదళర్శ శాదు. కరుణమున కది కారణమును కాదు. అక్లు అద్భు తము వీరకర్శకాదు. అద్భుతోత్స త్తిలో వీరమునకు హేతుత్వమును నివారితము, బీభత్స దర్శనమున గలుగు భయానకమున్నది. ఆ బీభత్స దర్శన మనునది యాలంబనళారణమయిన విభావమున కన్న భిన్నము కాదు కావున నీ వాదములన్నియు వాడము లన దగినవి కావు. *'యక్కి_౦చి బేతత్‌ ” భావముల వలన రసము లుద యించుననుట కాని రసముల వలన భావము లుదయించుననుటకాని, రసముల నలన రసము లుదయించుననుట కాని యువపన్నములగు వాదములుకావు. అయినచో “కింప్రనరిహన్యాయం౦? ఇచట న్యాయ మగునదిమేమి! మేము పూర్వము నిరూపించిన చే న్యాయపత్త ము. ఆది యిట్లువవర్మితేము. ఆఅ(ప్రాతికూలికకయా మనసో ముదాచేః యః సంవిదోనుభవహేతురిహాభిమానః క్లేయో రసః న రసనీయతయాత్మ॥ క్షేః రత్యాదిభూమని పునర్వితధా రసో క్తిః మనసున క్యవతిహాలముగా హర్హాది సంవిద్వి శేవముల ననుభ వింవ జేయుటలో నభిమానము హేతువుగానుండును. ఆత (శకి యచట రసనీయమగును. కావున నా యభిమానమురసము. రత్యాది విశేష ములు రసములనుట వితథో క్షి. భావపధమున పర్యవసన్నమాలగునని

ఏకాదళ (వ్రకాశము ౧౧౯ భావములె కాని రసములు కావు. ఖభావనావధ మతిక్రమించి రస్య మానమగు నదియె రసము

ఇవ్పటి కీ వతిపాదన సారముగా రసమునకు సంబంధించిన మూడం౦ంశనులు విశదకములయినవి. ౧. రసమునకు పూర్వళోటి ౨ రసముయొక్క- మధ్యమావస్థ 3. రసముయొక్క_ వరమశాష్టు రూభాహంకారత రసమునకు పూర్వకోటి నలుబదితొమి ది సంఖ్యకల రత్యాది భావములకు విభావానుభావవ్యభిచారి సంయో గము కలుగగా రసవ్యవ చేశా శ్రృలేను సంపాదించు వర్యవకర్ప రసము నకె కలుగును. ఇట్లు పర్మవకర్ష కలుగుటయె మధ్యమావస్థ. 'వపేయ (వేయత రాఖ్యానంి అనుట యువలశత్సణము* రతి (పేమరూవమున వరిణమించిన విధమున భావాంతరములును వరమ వరిపాకము కలిగిన (వమాణ రూవమున వరిణమించును. అట్టి వరిణతిలో రఫపై శాయన మని రసమునకు వరమ కావ్య (వలిష్టాత మగును. తధాహి. ఈ యంశ మిలువపాదింవ దగును- ఊర్జస్విలో రూఢమయిన యవహాంశారము గోచరించును. ౧ం అవక రాహమస్మి ఆను ధీరోజాతా (శయమయిన యూర స్విలో “నేనవకారినని నీ మనమున భయముకలిగిన నాఖడ్గమెవ్వూ డునువరా జఖులందు (వసరించుట కుత్సహింవదని రూభావాంశార మున్నది. తా “మృ దేరి (శేత్వ” రతివలన శృంగారోత్ప తె (వదర్శిం చిన లత్యములో నాయావంతి నీ జన్మయంచే నేను పొందగల్లితి నని యహంశారము [వతీతే మగుచున్నది-

౧౧9 శృంగార (ప్రకాశము

ప్ప శృంగారము వలనను హాస్యము కానరాదను '*చింతా నీతదయితి గాధాళ్ళ ములో కొవపరి గహమున నీ వతిజ్ఞ వ్యర్ధము. సీ ఫభోవమునీ (వతిక్హ యు క్రమముగ "లేదు. “ధి క్రీ - అనుటలో నహం కారమున్నది.

ర, “అజిత్వా సార్గవాం” అను నుత్సాహము వలన ఏరనిష్ప త్తి కు డాహల౨ంచిన లతృములో ఉర్వీనిజయాదిక మొనరింపక నేనెట్లు పార్థివుడ నయ్యెదననుటలో నహ౦కార భానమున్నది.

సో విస్నయమున నద్భు “మున కుదహరకించిన *అంగుకాని వవాలాని యను దానిలో “నేనిట్టి చెట్లనెచ్చటను చూడలేి దని యహంకారమున్నది.

౬. [హోధమున రౌ దనిష్పు త్తి కుదాహరించిన “నిగృహ్య శే జు స్థలమున న్యాదౌపదిని వీడు జుట్టువట్లిలాగినాడోని యహం౦ 'శారమున్నది. _

2. భయమున భయానళోల్చ త్తి కదాహరించిన “ఇదం మషోనః “శ్లోకములో” ఇట్టియాయుధమున్న౦దున నిర్ధదుడు ధన్యు డను నహంకారము కలదు.

౮ శోకమున కరుణవిష్ప సొ లఖ్యమయిన “యస్యాః కుసుమశయ్య్యాపి” లక్యముళలో ఆనా టబేవి చికపై నున్నది అను నవాంకారమున్నదది.

౯. వీభత్సమున భయానకోత్పట్తి లవ్మిమయిన “ఆంత (పోత” వద్యమున “ఛి కెణవులాంత భూపణులై రక్తము (తావు చున్నారు అనుచో నహం౦కారమున్నది.

౧౦. శృ౦గారమున హోస్యనిష్ప త్మికల “*“సవఏపభువనతయి వద్యమున “నామినసున కిప్పకు సంతోషమున్న "దని యహంకార మున్నది.

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౧౧

౧౧. కీరలవితా శయమయిన (జయస్సున కుడాహరించినీ యేనరోచ లేమహ్యూం” అను పద్యములో ఈమె నాకు ప్రియ, అశ్వై యామెకు నేను[పియుడను. నా కనుకూలముగ నామెయాచంఠ౦ం చును అని యహంకారమున్నది.

౧ ధీరోజ్ఞ తా శ యోద్ధతో దాహదరణముతో “ధృతా యుధథోయావదహం౦ి అనుచోట 'నేనాయుథము ధరింవ నితరాయు ధము లేల! 'అని యహంశారమున్నది.

ఇట్లంతట నపహాంకారమెమూలము. ఈ లత్ష్మ్యుములన్ని టిలో నంతరానుగతముగా నాత్శాభిమానమున్నడి- అల్మీయత యున్నది, అద్‌ యహంవకృ్ళతి.

“విభావానుభావపవ్యభిచారి సంయోగా[దస నివృత్తిః అని యనిరికడా! ఆ రసనిష్ప త్మియెట్లు కలుగును! ఉచ్యతే. చెప్పుదుము ఈ వంక్తుల భావింవుడుః

౧. యభా, ఇందుసన్ని ధేః చంద కాంతెః స్యంద తే

౨. యధా, అర్క-సన్ని ధేః సూర్య కాంత జ్వలతి

క. యధా, కర్చూరసస్ని ధేః సృటిళో విలీియ తే

చం౦ందసన్నిరిలో చం్యద3+0తము స్యందించునట్టు, సూర్య సన్నిధిలో సూర్య కాంతము జ్వలించునస్లు కర్వూరసన్ని ధిలో స్ఫటి కము లీనమగునట్లు అఆ యాయాలంబన విభావముల వలన బుద్ధిం (దియములు తచాకార వరిణలమ-లు కా7- నట్టిబుడ్డిం దియోవాధి

౯ శ్చ యోగమున నున్న అభిమానికమనస్సు వలన ఆయా రతి హోధశో కాది భావములు సముత్పేన్నము లగును, ర్‌ ళ్యా దులు ఆశృర్యముతృ్పలదృళో వదనామలేందు సావ్నిధ్యతో మమ ముహుర్జడిమానమేత్య

అంగం శృంగార (వకాశమా జాత్యేన చం(దమణినేవ మహీధరస్య నంధార్యతే (దనమయోమవసా వికారః.

ఈ యుర్చలాథఖీ ముఖచందసాన్నిధ్యమున ముహుర్ముహుః బడిమను పొందినా మనస్సు వర్వతేము యొక్క జాత్య చం దమణి వలె [దవమయ వికారము ధరించుచున్నది. దీనిలో చం[డసన్నిధిలో చందకాంతము స్యందించుట వలె మనసు (దవించుట స్పష్టము.

శో ఛాదులు శేనాథ నాథ దురుదాహరణాతపేన సౌమ్యాపి నామ పరుషత్వమషభి(ప్రవన్నా జజ్వాల తీకవిశదాః నహసోద్గిరంతీ వాగర్చీషస్తపనకాంతశ లేవ పీతా.

నాథా! అనంతర మా దురుడావహరణా తవమున సౌమ్య స్వభావయయినను పరుషత్వము పొందిన నీత సూర్యకాంతశిలవలె తీక్తృవశదములయిన వాచాజ్య్వాలలను సహసావెలువరించి జ్వలిం వెను, దీనిలో అర్క-సన్నిధిలో సూర్యకాంతము జ్వలించు వఏధము అతపేన - తవనకాంతశిలా _ అర్బ్చివః - ఉద్దిరంతీ _ జజ్వాల - వదములచే స్పష్తమయినది.

లు శోకాదులు అధేదం రక్షోలిః కపకహరిణ చ్చృద్మ విధినా తధా నృదర్తం పాపైః వ్యధయతి యధా కొలితమపి జనస్తానే కూన్వే వికలకరజై రార్యచరితై ః న! సువ యమ్‌ అపి (గావా రోదిత్యపి చదలతి వ్యజస్య హృదయం;

బంగారు లేడి మిషుగా నాపొవులయిన రాశులు వర్తించిన విధము వోలిత మయినను వ్యథకలుగ "జేయుచున్నది. ఛూన్యజన స్థానమున విఠలేరదియుడయిన రాముని యాచరితములు రాతిబండ

18. ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧గితె నయిన నేడ్చించును, వజహృదయ మయినను (_బస్టలగును, ద్‌నిలో కర్నూర సదృశము లమివ రామాచరితములు పాపాణముల కలిగిం చుట యను ఏశేపము సళగతముగా నున్నది ఈ వంక్తుల పంభావింపుకు, ౧ చం దోడయమున సము దము తుబ్ధమగును, క అవథ్యసేవనమున వ్యాథి వృది పొందును. న్‌

ద అసాఫఘు వనార్య సన్నిఖివల్య సుత రాం దుఃఖ పెట్టును

అశ్తేళూయా యుగీవన విభావముల పలన తేత్తిదనుభవ సంస్కారము కల మనస్సునకు తై వావాభివృద్దిడే యాయా. వికా

క రము లువజాతేము లాను, ఆః శ్రోభమున, ఉడా: వింలాప స బాప్పగర్గదం, నహజామవ్యపహాయ ధీరతాం అధిత_ద్దమయోపి మూర్దవం, భజతే కైపు కధా శరీరిషు.

సహజమయిన ధీరతను విడనాడి బాపష్పమున గ్వదరముౌా రతివిలవించినది, అగ్ని త్రమయిన యినుము కూడ మాగర్ల్గవము వాంగాను. ేహధారుల విషయమిక్‌ చెప్పనేల! కామదహనమున విలవించు కతి జేవి మనస్పంతముభ ఎుంద-న్న ది.తవ్వా యోద్యష్టాంతము న విస్పషమయినది.

లు ౨. తదభివృద్ల, ఉదా : శ

తనుదీక్య రురోడ సా రృ॥౦, _స్తససంబాధమురో జఘాన చ

స్వజనస్య హి దుఃఖమ్య/ తో, వివృత ద్వారమివోపజాయతే.

రతిచేవి వసంతుని చూచి యధికముగా విలఫించినది. స్తన సంహటాధము కలుగునట్లుగా అ”మ్ము చాదుకొనినది. తేన జనమెదుట దుఃఖము ద్వారము. కెటచిన విధమున నగునుకడా! అపధ్యకేవన

మున వ్యాధి యభివృద్ధి పొందినట్లు స్వజన నమోవమున దుఃఖ మఖి నృష్స పొందినది. ఉదాహరణమున స్పష్టము- ఫ్‌ ల

2, త త్చా9తికూల్యము ఉదా:

ఇదమసులభ వస్తు పార్టనా దుర్నివారం

(ప్రధమనుపి మనో మే పంచబాణః కీణోతి

[ముత మలయవాతో న్యూలితాపాండుప తే?

రుపవన సహకాలై గర్శితేష్వంకురేషు

జూద జ సులభము కానిదాని [2 పార్టి ంచి నివారింవశక్యము కానినా మనస్సును మొదటనే మన్మధుడు కాధించుచున్నాడు. మలయవవన ములచే నెండుటాకులు రాలిపోగా నువవన సహకారవ్యృ ఒము లంకు రములను పదర్శింవగా నిక నా మనోవేవనా విశేషమేమి చెప్ప నలెను? దీనిలో నవధ్యసేవనమున వ్యాఖి ముదిరినటుు సహశారాంకుర దిర్శనమున మనోవేదన సాతిశయమగుట యున్నది ఉదాహరణ మున నది యభివ్య కృమయినది. ఇట్లాలంబన విభావముల వలన ఉప్పీనని విభావముల నలన

గెలుగు విశేష మా సూత్రితిముదాహృతము _- ఇక అనుథావవ్యభి చారుల వలన గలుగు విశేష మాసూ(తితి ముదాహృళేము కావ లెను వీనిని భావింపుడుం

౧. యధా వకస్యాపి భూరుహాబేః శాండ _ స్కంధ - శాఖా - విటపాడదయః పకారె్న్న నప్లవంవ (త _ వుష్ప-పలసంవచాద యో విశారాః;

౨. వకస్యావ్యంభసః వవాహ -_ అవర్శ - బుద్బుడ _ తెరంగాదయో వివరాః మున్తాఫల _ సన = లవణ - కరకాదయో వివరిణామా: వ్‌ వీ '_

ప్తె వకస్యాపి ధ్వనేః తార మధ్య-మం।(ద=[కుష్టాద యో భేదాః వర్ణం పద-_వాక్య.కూజి తొాదయః అవచ్చేదాః.

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧.౫ రం వక స్యాపి వొాయోః (వవహ _ ఆవహ-వరివహోాదయః స్క ౨ధాః, (దాణ = అపాన _ వ్యానాదయః అనుబంధా?

పక వృతుమునకు కాండము స్కంధము శాఖ ఏటవనము మొదలగు వకారములున్నవి. వల్లనము వేము వుష్పము ఫల స౦ంవద మొదలగు ఏకారములున్నపి. జలమునకు వవాహము ఆవ రము బుద్బుదము తరంగము మొదలగు ఏవ ర్తములు ముత్యె ములు ఫేనము లవణము కిరకిము మొనలగు వవిణామములున్నవి. ఒకే ధ్వనికి తార_మర్నదంమనవ్న్వ _ కుష్టాది భేదములున్నవి వర్మనవ వాక్య కూజితాద్యవన్చేబము లున్నవి. ఒకే వాయువునకు వవహ - ఆవవహా-_-వరివవా వభ్భృాతిష్క.ం ఫములున్నని. (పాణ జు అపాన-వ్యానా ద్యనుబంధము లున్నవి, ఇవియన్నియు నాయాయుపాధుల వన గలుగుచున్నవి. అన్తే రతి కోధ శో కాదులకు ఆయా యుపాధులవలన చనాయాయనముభావము లామయాన్యఖిచాసలు గలుగును. ఇవి భాహ్య ములు నాభ్యుంతరములువ్నా వ్యనస్థానుసారమున సంఛవానుసారమున గలుగుచుండును.పాంగు చు పొస్పచునుండును. అందు వ్యభిచారి భా వము లలో చింత - జాత్సుక్యమం _ అవేగము - వితర్మము మొదలస%కనవి యా భ్యంతరములు. స్వేడ-రోమాం చ _అ శు- వైవ రాదు లనుభావము లండు వాహ్యాములు, వర్త చేరా జ్వేష (వయన్నోములు అభ్యంతర ములు. మనోవాగ్భ్యూ సర్‌ వాాంభ ముూలయివ వేష్టలు ౧ ప్యూములు, ఈ చాహ్యాభ్యంతర భావము లము కినమాణ ములె సాత్స్వికాభినయ ములని అఆంగికాళలినయములని; వాచికాఫినయములని. చి ఛాగేనయ ములని, ' సామాన్యాఫినయములని వ్యవ బేశము పొందుచున్నవి.

రతివభవో డదాహరణము. వివృణ్వతీ శ్లైలసుతాపి భావన మంగ్లై॥ స్ఫురద్భాలకదంబకలైై? పాచీకృతా చారుతరేణ తస్టా, మువేన పర్య ప్తవిలోచ నేన॥

రిం౬ శృంగార ప్రకొశము పార్వతీ -జీవియు బాలకదంబకల్పములయిన యనయవములచే తన కతిరాగభావము సూచించున దై లోచనముల ,(దిష్పుచు రమ్య మయిన ముఖము నడ్డముగా మలచి నిలచెను. శో ధ[వభవము (పత్య(గ్రారికృతాభిమ మ్యనిదన (పోద్భూత తీవ్యకుధః కీర్ణా బాష్పకటై* పత్యత్రిధనుషి (వ్రీడాజడా దృష్టయః పార్టస్యాకృతశాత్రవ ప్రతికృతేర న్హఃశుచా ముహ్యతః హా వక్సేతి గిరః స్ఫురంతి న పునర్నిర్యాంతి కంఠాదృహిః. శత్రువు లభిమన్యువధ నూచరింవగా వీ వళలోవము కలిగిన సూ _ లు య'పనుని దృష్షులు చాప్పాకీర్ల ముఖ్లై _వీడాజడములైై గాండీవమున ళ్‌ ఠి పస౦ంచినవి. శత్రువులకు (వతీకార మొనర్ప లేనని దుఃఖమున టూ వ్యాముగ్థుడయిన యాతని కంళమున “హో! నత్చ!” యను మూటలు చృురించునె కొని కంకమునుండి వెలికి వచ్చుట అేదు, శోక వభవము మాతర్యాతర్షలతి హృదయం ధ్వంసతే దేహదింధః శూన్యం మన్యే జగదవిరతజ్వాలమ _న్గర్ధ్వలామి 'సేదన్నధే తమసి విధురో మజ్జతీవాంతరాత్మా విష్వజ్మోహః స్థగయశి వం మందభాగ్యః కరోమి. అమ్మా! ప్యృ్యాదయము పసలుచున్నది. "చేహబ6ంథధము ధ్వంస మగుచున్నది. జగముకూన్యముగానున్న ది. నిరంతకజ్వాలగాలోమి-డి పోవుచున్నాను. చిమ్మచీకటలో వ్యధ వడుచున్నాను. అంతరాత్మ వీవశమై తమస్సులో మునిగిపోవుచున్నది. మోహమంతట కవ్ను చున్నది. మందభాగ్యుడను. వమిచేయుదునన్మూ! ఈ మూడు లక్ష్య ములలో ననుభౌన వ్యఇచారిభావముల సంబంధము వలన నాయా

ఏకాదళ (ప్రకాశము ౧౧౩ విశేష సంపత్తి యఘ్యాహ్యము. ఇందు ఇాహ్యాభ్యంతంభాన సంవ తిని గూడ యధాసంభనముగా [గహించునది,

"వేరువేరుగా విభావాదముల సంవడ్వి వేశము సూచితమయి నదిం శతవుశనమ విభెవానుభావ వ్యభి చారి భావముల నండెకాగము కల రతి శోధశోశాదుల నలన రనములు నివృన్నములగుట సూచితమగును, ఇందీవిశేవములను శావించుట సముచితేము.

“అయరా ఇపభ్యో రసః - నర్లపేళ్య స్తె అం _ ధాతుభ్యో హిరణ్యం

ఖై ఆటీ

అళ్యభ్యో లోహం _ దహ్నోనవనీతం _ కాష్టతోఇగ్నిః”

ఇఎటుకు గడల నుండి రసము తిలముల నుండి ల్రైలము, ధాతు వులమ౨కి బఎళశాకము, వాపూాముల మండి లోహము, పెజుపునుండి నవనీతము కాష్టమువుండి మగ్ని నిష్పన్నమగు మన్నది. వలలో రస_వెలములు యం[తసంయో” మున, హరణ్యలో హములు అగ్ని వుుము] ౧నరంయోగము) వలన, నవనీతాస్నలు మస్థసంయోగము సలన నిన్పున్నమగువు. ఈ విధానము లోకసిదములు. అనై తరము

ఫె తమ విఫె చాను భావవ్యభి చా) సనంయోగములు సముచితముగా గలు గగా రతి వోవ్‌ శో శామల వలన నాతూ రసములు నిమృన్నము లగును. ॥

రాహోశ్చ3.ద్రక లామివావననహచరీం దై వాత్సమాస్వాద్య మే

దస్యోరస్య కృపాణపౌత విషయా దాచ్చిత? యేయసీం

ఆతంకాద్వికలం (ద్రుతం కరుణయా విషోభితం విస్మయాత్‌

'శోవేన జ్బలితం ముదా నికసితం చేతః కథం వర్తతే.

నా పేయసి్‌ ని దస్యుకృ పాణ పాతము నుండి, రాహుముఖ

సు సన్నిధి నున్న చంకల వలె విడవీసితిని. నామససెట్లో యమివది ఆతంకమునవికలము. కరుణవే వి వచమి, విస్మయమున వితేళవ

౧౧౮ శ్బంగార (పకొళము శోధమున జ్యలితము, సంతసమున వికసితేమునై యొట్లోయయినది. వీనిలో విభావాది సంయోగమున రతి రనీభవించుటు సంభా వ్యము.

లవణరసాదులు స్వసంయు కృము లయిన మృద్వీ కాదులకు నాత్మరూవమిచ్చి యువచితెములగునట్టు రత్యాద్‌ సంజాతములయిన రసములు ర త్యాదులకు వలె విభావాదులకు నాత్మ్శరూవమిచ్చి యువ చితములగును. సర్పిర్ణతుముధూచ్చిహ్రాది పార్భివ న దార్జములు, ఘన తుహిన కరశాకులగు జలీయప దచార్థవులు (తేవునీసరజళాది లైజస పచార్థములు వహ్ని సంయోగమువలన _దవత్వేము పొంది యుదక సమానత్వము వొందుశవి యగును. అక్షై విభావానుభావవ్యభిచారి భావములు రససంయోగమున రసత కలవై రసముతో సమానత్వేము వహించునవియగు ము,

విలపన్నితి కోనలాధిపః, కరుణొర్ద (వధితం (ప్రియాం (ప్రతి అకరోత్సృధివీరుహానపి, (స్రుత శొఖొ రస బొప్ప దున్దినాన్‌

కోసలాధిపుడగు నజమహారాజు (వియురా లిందుమతి నుజ్ధే శించి కరుణార్థ వధితముగా విలపించుచు వృత్తములనుగూడ్త (ద్రవి౦చు ఇాఖారస బామృములచే దుర్గి నములుగ నొననించెను. ఇందు విభావా త (క ములయిన వనీవృత్తములును అజశరుణ సంబంధమున రసము లయినపి.

ఇకురసముల వలన మధునిష్పు త్రి యగునట్లు, మధురాధుల వలన సాడబోతృత్తి యగునట్లు గుడాదుల వలన నాసవో తృ త్తి యగునట్లు నాయారస నామాన్యములవలన రసవి కేహాభి నిర్వృతి యున్నది. అగ్నియొకటి యయినను భోమాగ్ని-దివ్యాగ్ని కొదర్యాగ్న యని జూతిభేదము కలదగును,. చాహోలోక పాకాద్యర్థకి'యలు శలది గును, భూమార్చిరంగా రాద్యవష్థలు కలదగును. అగ్వై రసమొకటి యయినను భావరసతదాభాసాది జూతి భేదములు ఉత్ళ 0క-అభిమంగ-

ఏకాదశ (నకాశము ౧౧౯

నిర్చృత్త్యా ఏ] (కియలు, ఉత్పాద అభివృద్ధి సై ర్యాద్యవస్థ ౬ కలదగుట థఖావనగోచరమగుచునే యున్నది. ౨9. భావడాపి ఉదా:

హరన్తు కించిశ్చరివృ త్త దైర్య

శ్చృం్యద్రోదయారంభ ఇవాందిరాశః

ఉమాముఖే బింబఫలాధరో షే

వ్యాపారయామాస విలోచనావి.

చం దోదయారంభమున సాగరమువలె వారబేవుజొకింత పరి వృత్తెగ మ్మడ చింబఫలాధరోవము కల యుమాముఖమునందు లోచనములు (వసరింవ జేసెను. దీనిలో శివునకు చుంబనేచ్చాత్మక మయిన భఫావమభివర్శితమయినది. అది యిచట రసనునకు సంబం ధించిన భావాఖ్య జూతి భేదము,

రసజూాతి తం వీక్య వేపధుమతీ నరసాంగ యపష్టిః నిశేపణాయ పదముద్భృతముద్వహంతీ మార్గాచలవ్యతికరాకులితేవ సింధుః ఇ లాఫ రాజతనయా వయయౌ ప తపా. మూ న!

ఆ శివుని వాచి. కంవము కలదై సరసజేహయై గమించు టై నెప్తిన వదమ న్రైవట్టి, మార్గమున వర్వతే సంబంధమున వ్యాకుల వడిన నదివలె శి లాధిరాజతనయ పార్వతి వెడల లేదు. ఉండను లేదు, వీనిలో పార్వతి రసవివశయై నిష్టబయయిన రీతి రసజూతి లక్ష్య

శ మయినది. ఉత్క-.0౦శా ల] క్రియ పకుపతిరపి తాన్యహావి కృచ్చా) దగమయద(ద్రి సుకాసమాగమోత్క-ః

కమకరమవశం న వి(ప్రకుర్యుః విభుమపి యదమీ నృశంతి భావాః. శివుడు నాదినములను పార్వతీ సమాగమాఖీలావ కలవాడై కష్టముగాగడ పెను. విశ్వవభువునుగూడ నీ భావములిట్లు స్ప అశించు చున్న వే! ఇతరుసెవని యవళునొనర్చి యుపకరింవవు! దీనిలో రసక్మతే నుగా నుత్క్‌ ౦5 వర్త్షితమయినది లా అభివ ౦గా ర కి య లీనేవ (పతివింబితేవ లివితేవోత్కీర్షరూపవ ద విత్యుప్తేవ చ వ(్రలేపఘటితేవా ప్రర్నికాతేవ చ పా నశ్చేతసి కీలితేవ విశ్వ శ్చేతోభుప: పంచఖిః చింతా సంతతి తంతు జాల వివిడస్యూతేవ లగ్నా్యపియా, మాలతీ విషయమయిన మాధవుని మనోఖావమిందళ్ళిపర్శితే మయినది. ఆమాలతి నా మనమున లీనమై నటుల, పతిబించితి మెనట్లు లిఖతయయినట్లు చెక్కు బడియున్నట్లు, వత్యు పైనట్లు వజ లేవఘటితయయిన విధమున లో పాదుకొల్పిస విధమున, మన్మధుని యయిను వాణములతో కీలితమైనట్టు చింతాసంతతియనిడు తంతు జూలములవే దటముగా కుట్టబడినవిధమున లగ్నయయినది. ఇండలి యఫీమంగరమ్యతి రమ్యము ని ర్వ తి కీ య జగతి జయిన స్టే తే భావా నవేందుకలాదయః ప్రకృళిమధురాః స్యావాన్యే మనో మదయంతి యే మమ తు యదియం యాతా లోకే విలోచనచం,దికా నయనవిషయం జన్యన్యేకః స ఏవ మహోత్సవః* జయశీలము లయిన యాయా నవేందుకలాది (వకృతి మధుర వదార్థములు జగమున నెన్ని యో కలవు. అవియన్నియు మనోమాద

నము సంపాదించునవియె, నా కీలోళమున లోచనచందిక యీమె నయనములకు నోచకరించుట నాయీ జన్నలో నిద్‌యె మహోత్ప వము, ఇందు నిరృతి రూవవముయిన యాత్మ సుఖసంవ ప్తి యర్థ (కియగా నిరూవీతము. ఉళతా గ కియ ఎదౌ ధం ఉత్స త్తిశేవయజనాదృగహ్యవాదీ నృవః పితా సుప్రసన్నోజ్జ్వలా మూర్తిరస్యాః స్నేహం కరోతి మే ఈ నీత చేవయజనసనుత్పన్న ఈమె తండి జనకనృ్ఫపాలుడు బహృవాది. సువవన్న ముజంలమయిన యామెమూరి నాకను టబల్మా (విన్న పం రాగ మ+కలిగించుచున్నది. దీనిలో రసమయిన రానోత్చాదనమున్నది కాంతే తల్పముపాగతే విగలికా నీవీ న్వయం బంధనాడ్‌ ళతద్వాసః శ్రరమేఖలాగుణధృత౦ కించిన్నితంబే స్టిఈం ఏకతావత్సఖి వేద్మి సాం్యపతమహం తస్యాంగసంగే పునః కో౭సౌ కాస్మి రతం చ కిం కధమితి స్పల్చాపి మేన స్కృతిః. కాంతుడు శయ్యకు రాగా కోకళముడి ముడిపిడి తానే యూడి నది. జారిన మొలనూలుబట్టి వ(స్తు) మొకింత నితంబమున నున్నది. సఖ! నాకింతమాతమె తెలియును, ఆతని యంగసంగము కలుగగా అతడెవడో నేనవతెనో!. రమించెనో! ఎట్లురమించెనో! వమో! చయో! స్వల్బముగ నయిన నా కేమియు స్పృతి లేదు. దీనిలో నాయి కానురాగలీల యుత్తరో త్తర మభివృద్ధి పాందినరీతి మన్నది, ఆఅద్వ్వైళం సుఖదుఃఅయోరనుగత౦ సర్వాస్వవస్థాను య్‌ వికామో హృదయస్య యత జరసా యస్మిన్నహార్యో రసః

౧-౨ శృంగార (ప్రకాశము కారేనావరణాత్యయాత్పరిణతే యక్సేహసారే స్థితం భద్రం తస్య సుమానుషస్య కధమప్యేకం హి తత్పాాప్యతే, దీనిలో రాగ స్టైర్యము సర్వవి శేషములందనుగత మైయున్నది. ఇళ్లు యీ [వఘట్టమున భావవిశేపు _ రసవిశేప _ అభాసవిశేషము లను భావింవవచ్చును. ఇట్లు శగుణరస తదాభాసభానముల కలంకా రత్వమవస్థావితేము కాగా నీయలంకార సంకరము షట్బ్రకార మగు చున్నది. గసుణసంకరము _ రససంకరము అలంకారసం౦ంకరము - గుణరిస సంకరము. గసుణాలంకార సంకరము - రసొలంకార సంకరము. గుణములకు సంకర వ్యవహారముపన్నమగునా! గుణము లెన్ని యున్నను *“'గుణవత్‌ ” అను వ్యపదేశమెయున్నదికదా! ఈ శంక తగదు, గుణములు మూడువిధములు. శబ్లగుణములు.అర్థగుణములు_దోపగుణములు- ఈ మూడును (వ త్యేకముగా మూడువిధములు సోచ్లేఖములు-నిరుల్లేఖములు అందు శబ్దగుణములలో నమాధి _ మాధుర్య య జెచార్య య గాంభీడ్యాదులు సోల్లేఖములు, క్షేమ యు (వసాద యు సౌకుమా ర్యాదులు నిరు చ్లేఖములు. అర్థగుణములలో క్షేమ - (వసాద - రీతి _ కాంత్యాదులు సోల్రేఖ ములు, అర్ధవ్య క్తి - సౌత్ష తాగ ్ళీర్య = సమ్మిత శ్య్వాదులు నిరుశ్లే ఖనులు- దోమగుణములలో (గామ్య _ వునరుక్త _ అపార్థ _ న్యద్ధా దులుసోల్సే ఖములు, శబ్దహీన = సంశయ _ అవ కమ _ విసంధ్యాదులు నిరుళ్లేఖములు, అందుసజాతీయములగు సోల్లేఖములకువలె విజాతీ యములగు నిరుల్సే ఖములకును సంకర వ్యవహారము (వవ ర్శించును. నవపల్లవేషు లోలతి ఘూర్షతే । విటపేషు వలతే శ₹ఖరేసు స్టగతి స్తబకేషు చ తధా ; వసంతలక్ష్మిరళోకస్య

ఏకాదశ (వకాశము ౧౨౩ అశనోకము మొక్క- వసంతల మీశ వల్ల వములందు కదలుచున్న ది. పటవములలో పూర్మితమయినది శిఖరములందు వలనము పొంది నది గుత్తులలోచాగినది. దీవిలో శబ్దగుణములందు సజాతీయములయిన సమాధ్యాది గుణములకు సంకరమున్నది* అన్యధ ర్వముల నన్యస్థల ముల నారోపించుట యను యొసమా$ి వృధక్పదతా రూపమయిన మాధుర్యము, బంధవికటతారూవవముగు ఉదారత, ధ్వనిమత్తారూవ మైన. గాంభీర్యము అను సజాతీయగుణములు సంకీర్గములయినవి. “వసంతెల క గః అతో కస్య” అఆనువదములందు శబ్దధ్వనియు వరిస్ఫూర్హ మగును. ఒళానొక ఏత శోకుడయిన కాముకుని యరిగములందు (వియాంగన సవిలాసముగ వేష్టించుట వలెనిందు నళోకమునకీ లశీశ్రియున్నది. శాన్‌ | పుద్ట్యైర్యాయాజ్జల్న జలభావం జలముచ _న్తథావస్థం చైవం విదధతు శులైః కుక్తివదనే తతిస్తాం _ప్రేయోఖి! పరిణతిమసౌ విన్సతు యయా రువిం తన్వన్‌ పీన ్తని హృది తవాయం విలుఠతి. జనుడు తేన వుణ్యవి శేమములచే జలధిజలభావము పొందు గావుతే. జలభావముననున్న వానిని శుఖాచరితములను బటి శుక్రివదన మున జలముక్కు-లు మేఘములు కూర్చుగావుతం అవిమ్మట (శేయో విశేషములచే నాతడాసరిణతిని బొందుగావుర, అట్టి వరిణతివి నేప. మున కాంతిని విస్తరింప జేసిళొని ఓసి పీన స్తనీ! నీ హృదయమున దొరలుచున్నాడు కదా! దీనిలో సంవిధానక సూ తతారూవమయిన న్లేసుగుణము. అర్ధ్యవకట తారూపమయిన (వసాదము, ఉత్పత్య్యాది క్రియా (కమాత్మకమయిన రీతి. గీప్తగుణతా రూవమయిన కాంతి యను సజాతీయములయిన యర్థగుణములు _ సాంకర్యము పొంది యున్నపిం

(౪ శృంగార (ప్రకొశము ్రామ్యాది దోషగుణ సంకరము. హన్యతే సా వరారోహా స్మరేణాకాండవైరిణా హన్యతే చారుసర్వాంగీ హన్యతే మంజుభాషిణీ.

ఆ వరారోహ యకాండ నైరియయిన మన్మధునివే దంనబకు చున్నది సర్వాంగ సుందరయయిన యామె చంవబకుచున్నదిం మంజుభామిణి చంవబడుచున్నది- దీనిలో “హన్య తే' యనునమంగ లార్థము, _ “వరారోహ' యను న శ్రీలార్థము, హన్నతే హన్యతే హన్యతే అను వునరుక్తి “చారుస ర్వాంగీ” అనిచెప్పియు “వరాం "హి యనుట వలని వ్యర్థము అను సజాతీయములయిన నాలుగు దోష గుణములు సంకీర్యమాణము లై మొక యున్మ త్తభాసి. యనుకంపా ద్యతిశయ వివక్ష నామోదించియున్నవి. ఈ యంశమిట్లు సిరుక్త వమయినది.

ఆనుకంపాద్యతిశయో యది కశ్చద్వీవత్యతే న దోషః పునరుక్రాదౌ ్రత్యుతేయమలం క్రియా, ఒక్‌ యనుకంపాద్యతిశయము వివకితమయినవో నది వున రుకాదులలో దోవముకాదు. వత్యుతే యది యలంశారమె యసనును. ఆనజాతీయక ద్దార్దగుణసాంకర్యము కో నామ నోదయతి నాస్తవుపైతి కోవా లోకో త్తరః పువరయం సవికా జగత్పు య(త్రోదయా స్తమయభాజి రుచాం విధానే ద్వేధా భవత్యహరితి కణదేతి కాలః

ఎవడుదయింవడు ! ఎవడ స్తవింవడు ! కాని జగములందీ సూర్యుడు లోళో త్వరుడు లేజోనిధానమయిన యీతీ డుదయా_స్త మయములు పొందగా పగలని ర్యాత్రియని కాలను "శెండువిధములు విభ కృమగుచున్నది. దీనిలో యావదర్థ వదతారూవమయిన సమిి

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౨౫ తత్వము, బంథవికటతయయిన యుడారత, వ్లాఘ్యనవి శేషణ యోగ రూవమయిన యుదాత్తిత అను శెబ్బగుణములు, ఉక్తార్ధనిర్వహణ లరూపమయిన పొఢి అర్హ్మ్యవకట తారూవమయిన వసాదము, రూఖా హం౦కార తారూవమయిన యౌర్డిత్యము అను నర్థగుణములు సంకీ

" స్టాము లయినవి. త బ్బనుణదోమగుణ సౌంకర్యము, ఏహ్మేహి: వత్సః రఘునందన: పూర్ణచం(దః చుంబామి మూర్ధని చిరాయ పరిష్వజే త్వాం ఆరోప్య వా హృది డివావిశముద్వహామి వందేజధవా చరణ పుష్కురక ద్వయంతే. వత్సా! రఘునందన! పూర్మచంద! రాః రా నీతలపై చు వంతును చిరకాలమునకు నిన్నుకాగిలింతును దివానిశము నిన్ను గుండెలవై మోవుకొని నహింతును. నీపాదపద్భు ద్వయము నమస్క_ రింతయను. కీనిలో థావకవాక్ప్రవృ త్తి రూవమయిన భావికత్యము, _వసిద్ధార్భ వదతా రూవమైన (వసాదము, [(కియార్భ వదాఖ్యానమైన హయస్సు అనుశబ్దగుణములు, వహీ ఏహి అనువునరు క్రము, “వత్సే” అనివలికి పీపా వాస్టద్యయము నమస్క_రింతునవు విరుద్ధము “మూర్ధి షి చుంజామి, హృదివహామి, పాదావంచీ అను (కియలలో నువయో గింవనందాన ఫూర్గ్ళాచంిద అనువ్యర్థము అనుదోషగుణములు పరస్ప రము సరంశీర్లము లయినవి. రసా శేవాదులలో పునరుకృతాదులు దోమ అర్థగుణ వోమగుణ సా౦ంకర్యము, కిం ద్వారి దైవహతికే సహకార కేణ సంవ ఏతేన విషపాదప ఏష పావః

౧౬ శృంగార చఉకొశము అస్మిన్వనవాగపి వికాసవికారభాజీ ఖీమా భవంతి మదవజ్వరసన్నిపాఠాః ఓసీ ; చెవహతికాః. ద్వారమున నీసహకారము సెందు శుల।$ ఈ విషపాదవము పావరూవము. ఇది స్వల్పముగ నైన వికాసవికారము పొందునేని మదనజ్వర సన్నిపాతములు భయం కరములగును. దీనిలో దీవ్రరసతారూవమైన కాంతి అర్థ్మప్రాకట్య రూవమైన [(వసాదము ఉ క్రార్ధనిర్వహణరూవమైన (పాఫియము నర్థగుణములున్న పి. *దవహతిశే విసపాదపోయం పావ ఇత్యాద్య మంగలార్థము_ (గామ్యము “కిమునేన. సంవర్శి "చేన అనుచోట కశరృవ్య_పయోదన మధ్యాహార్యము. మదనజ్వర సన్నిపాత వ మున పిరహ్‌ి (దన్ఫృజ తాధ్యాహారమావశ్యక ము. అందువలన అసం పూర్మ వాక్యత కలుగును. కావున అర్థవ్య కి వివర్యయమున్నది. వికాస ఏకారభాజ్‌ యనుచో వుష్పవిషయమైన వికాసశబ్లమును వృత్తమున (వయోగించుట తగదు. కావున అసమర్భమను దోషము. ఇట్లు దోష గుణములు మిధస్పంకీర్శములై నవి. రసాశ్షేపమున్నందున నిచట నమంగలాదులు దోషములుకౌవు ౧. పరిహోస లోళో కులలో నమంగలము దోషముకాదు. ౨ (వసిద్ధిలో నధ్యాహారము వోషముకాదు. 9. దరీవదతి _ మళఠిచాఃకోశంతి అను్ముపయోగము లున్న౦నున ఆధారా భేయములక భఖేవోవ చారముండవచ్చును. ళం విరుద్ధలతుణావిధానమున వ్రయోగించుట దోషముకాదు. ఇట్లు దోషములు దోోగుణములగును, ఇవియు నర్ధగుణములిందు సంకీర్తములై యున్నవి. ణఖ చ. గుణములు శప్టైర్భ దోపషణుణ భేదమున (త్రివిధము ల్రై నందున సోల్లోఖ నిరుల్లేఖతా విధానమున సంకరవ్యవపోర ముండుగావుత

ఏకాడళ ప్రకాశము ౧౨8 రసములకు సంకరవ్యవహోర మెట్లుకుదురును. సంకరమనేళ సాధ్యము శృంగార మొక్క-టియే రసముకచా ! వీ రాద్భుతాదిరసముల3ు సాంకర్య మెట్లు (వవృ త్తృమగును

ఉచ్వ తే, శృంగార మొక్రటియె రసము* అయినను తత్ప్రఏభవము ఖైనరత్సాదు లుస్షీవనవిభావములచే నుద్గీవ్యమానములై తీదన్మువవేశ ముననె సంచారులకనుభావములకు నిమి_త్తములై రసవ్యవ దేశము వొందగలవు, ఇది భావింపుడు. అభిమానము రత్యాదులకు నిమిత్తము. చేతోధర్శముని రహస్యమానమై రసిమగును, అశు రత్యాదులును, అభిమానాను (వవేశమున హర్ష ధృతి చింతౌత్సుక్యాదులకు మనో వాక్కాయ బుద్ధిశరీ రారంభము లయిన చేష్టలకు (అను భావములకు) నిమి వములై కజేతోధర్శమున రస్యమాసములై. “రసము” లని వ్యవనో రము పొందగలవు. అన్నియు యుగవచ్భావమున నుంకుటచే సంకఠ వ్యవహారమును అభిజ్ఞలు కల్పించుచున్నారు. రత్యాదు లుత్ప త్తిలో భావములు వకర్షమున, రసములు వివర్యయమున రసాభాసములు, (వవిలయమున [వశమములు ఇట్లి వి భిన్నమ్ములె సంకీర్థము లగును, తత్సంకర మాకు విధములనుండును. భావసంకరము - రనససరికరము = భావాభాసపంకరము రనాభాసనసంకరము = భావ్యవశమసంకరము ఎ రన వశమస౦కరము ఛావస౦కరము న్యక్కారో హృది వ్యజకీల ఇవ మే తీవః సరిస్పందతే ఘోరాందే తమసీవ మెడ్జ్డతి మవః నమ్మీలితం లజ్జయా ఛోకస్తార్యవిప త్రితో దహతి మాం నా_జ్మ్యేవ యస్మిన్‌ కియా మర్యాణ్యేవ పునశ్శినత్తి కరుణా సీఠాం వరాకీం (ప్రతి. నా హృదయమున నీతిరస్కారము వ(జకీలము వలె తీవ ముగా నున్నది. లజ్జా మోలితరమై మనస్సు ఫఘో రాంధకారమున

౧-ఎ౨దొ శృంగార (ప్రకాశము మువిగిపోవుచున్నది. జటాయువు వివత్తి వలన గలిగిన శోకము నన్ను దహించుదున్నది. చేయునదిలేదు నీతావిషయమున కగసణ మవ ములనే ఇఛేదించుచున్నది. దీవిలో అమర్ష-లజ్జ - శోకము..(పీతి అనునవి సముకత్ష్యముగా నుండి తిలతండులవిధానమున వరస్పరము సంకీర్యమాణమృలె విరహియయ్యిి రాముని వాగారంభాను భావోక్షి వరములై. ్మపతీయనూనము లగుచున్నవి. రసస౦0కరము కీప్లో హస్తావలగ్నః పసభమభిహతో ఒప్వాదదానోంకుకాంతం గృహ్హూన్‌ కేశేష్వపా స్పశ్చరణవిపతితో నేక్షిఈః సంభమేణ ఆభింగన్యోవధూతస్త్రిపుర యువతిభిః సా(శ్రునేతోత్పలా[ిః కామీవార్డ్రాపరాధః స దహతు దురితం శాంభవో వః శరాగ్నిః. (తివురచాహ సమయమున ఇాంభవశరాగ్ని రమీవనితాంతః వురముల (వవేశించి శీష్ప మయ్య పహస్తావలగ్నమై అభిహతిమయ్యు నంశుకారతము వట్టినదై. శేశగహణ మొనర్ఫియు నపాన్తమైచరణనివ తితమయిన న నీవీతమై యాలింగన మొనర్చునది యయిన నవధూ తమై యార్తావరాధ మొనరించిన కామి వలె సజలనయన లయివ (తివురయువతులచే జూడబడలేదు. అశౌంభవాగ్ని మోాదురితమ దహించుగావుత.. ఇందు హర్య్వభాన నవనమున మున్న శృంగారము కరుణములు మత్పిండమున పాంసూదకము వలె (బురదనీరు) (వధా నాంగభావమున సంక్షీర్గము లయినవి. (త్రివుర 5షు వభావాతిశయమంగి. శృంగాకరుణము లంగములు- ఈ రెండునందు సంకీగ్యమ్టులు, భావాభాసస౦ళకరము అః సీతే: పతిగర్వవి(భమ భర (భ్రాంత్రమద్చాంధవ (ప్రధ్వంస స్మిత కాంతిమ త్తవ తదాజాతం యదేతన్ముఖం సంథప్రత్యేవ హడాత్తదేవ కురుతే కేళేచ్చయాక గ్షణ శ్రాసోత్తానిత లోలలోచన పతద్చాష్పప్లుతం రావణః,

17. ఏకాదశ (పకాళము ౧౨౯ ఓసీ నీతా! నీ ముఖ మన్పూడు వతిగర్వ్యభ్ర)మ చే తిరిగి చాంధవ వినా శమున స్నితి కాంతి కల దయినది కదా! ఈ రావణు డివ్వుడే హ3మున ని జు వట్టి లాగి ఎదర నొట్టి మిడి(గుక్తుచేసి సవించు కన్నీటితో జడివట్లు నట్లు వేయును సుమీ ! ఇందలి (కోధాభాసము చువందు ఛాయూదర్శన్యాయములు రత్యాభాసములు సంకీర్యమాణ ములై యున్నవి. రపాభాసస౦కరము పకేనార్కంం (ప్రవితతరుషా పాటలేనా స్తసంస్థం పళ్యత్యళ్షి నజలతర లేనాపరే ణాత్యకాంతం - ఆహ్నాశ్చేదే చయితవిరహాశంకినీ చ్యకవాకీ ద్వా సంకీలై రరయతి రసౌ నర్హకీవ (ప్రగల్ఫా. నాయంసమయమున [పియవిరహము కలుగు శని శంకించు చ్మశవాకీ [వగల్బ యయిన నర్తకి వలె సంకీర్గము లయిన ఆరెండు కపములను రచించుచున్నది. అఆధికళోవము కల యొరని మొక కంటితో నస్తమించు సూర్యుని జూచు చున్నది. సజలతరల మయిన వేగాక కంటితో తన (పీయుని జూచు చున్నది, థీనిలో వరసింహ జాతిలో సింన-నరభాగములు సంకీ్యము లయినట్లు చ్యకవాకిలో తోము శోక (వకర్షములు నోచరించుకు సంకీర్గము లయినవి, భాప[వశమస౦॥ళశరము దృష్టే లోదనవ్ష్మనా ముకులితం పాఠర్శ స్థితే చదక్రవ న్నద్భాతం బహిరిసితం పులకవత్‌ స్పర్శం నమాతన్వతి సీవీబంధవదాగితం కధిలకామాభాషమాబే తతో మానేనాపగతం (హియేవ సుతనోరం[మ్రన్పృళ+ (గేయసి. సజీవిఖ్యాత వుయిశ మానసంవిధాసము కల యొకానొక మానవతి కోవచేష్ట యిందు వగ్శితము. వియుడు వచ్చి చూడగా

౧౩౦ శృంగార ప్రకాశము సుతనుపనిత మానము లోచనవమాగ్లమున ముకులిత మయినగి. (ప్రియుడు పార్శ్యము నం దుండగా చకమువలె వెను దిరిగినదిం (ప్రియుడు స్చె ఎశీంవగా ఫులశము వలె వెలువడినది. వియుడు సంభా మించుచుండగా నీవీజంధము వలె శిధిలముయినది. [పియుడు పాదము పట్టగా సిస్టువలె జూరిపోయినది. దీనిలో మానవతీ హర్ష భౌనము కియ దర్శన మను నాలంబనవిభెవమున నుశ్చున్న నుయినది. ఈ హర్షము [వకృష్ట్ణ రతి కభవము, (వీయుని పార్శో్యోప సర్పణాదు లిం దుస్‌వన విభావనులు, వానిచే హర్ష ముస్దీస్త మయినది. ఫులకాదు అుత్పన్న ములు శాగా సుఖాత్మశము లయిన వ్యభిచారిభ" వములు కలుగగా శయననివిరాలనము _ అధోముఖత్వము _ నీవ్న్‌సళసనము మొదలగు ననుభావములు హర్షకావమునకు వర(వళర్న మాపాదించినవి. అప్పు డది లళానందర సత్వము పాందినది. వబలవిరోధథి భావాలితరోడ యము వలన నీ కారణముల వలననే లక్షారోపములు 'వతితణము (చోసము పొందిన వై సమక త్య తారూవమున నుండి (వశవిపష్వ భావము పొందుచున్నది. ఇట్లి యా లజ్లాాోీమములు శ్నీరనీరముల వలె సంకీర్యనూణనులై. యిందు (వలీశములయినవీ. రస వ శమస౦శకశరము విరోధో విశ్రాంతః (పసరతి రహో ఏర్వృుతిఘనః తగాద్దత్యం క్వాపీ వ్రజతి వినయః ప్రహ్వాయతి మాం రుడిత్యస్మిన్‌ దృష్టే కిమితి పరవానిస్మి యది వా మహార్ధ స్తీర్దానామివ హి మహతాం కోప్యతిశయః. అ విరోధము వి శాంత మయినది- నిర్వ ఎతిఘన మగు రసము (వ్రసరించు చున్నది. ఆ ఆీద్ధత్య మెటకో పోయినది. ఏినయము నన్ను (వహ్వాని చేసినది. నేనీతని (శ్రీరాముని) చూడగానే యిట్లు వరాధీనుడ

పకాదళ (ప్రకాశము గికిగి నయితి నేమి। త్‌ర్శ ములకు వొ మహాతు ల యొక యతిశయము మహార్యము కడా! దీనిలో నవెరసము ఉద్దత్సరసము స్వాతింత్య రసములు మూడును అనందరస వశమరస పారవశ్యరసములచే తిరస్టృ తేము లగుచున్నవి. వస్ర్రుమున సితాదివర్శ ములు నీలాదివర్శములచే తిరస్యల్భచేములనును ౫డా . లవునకు రామదర్శన [వభావము వలన సముక్పన్న మెన విస్మయాతిశేయమున వాగారంభానుభావము చిత వరము నందువలె సంకీర్యమాణ మై యున్నద త చా అల6శాగస౦కరము వ్యక్తి మని యవ్వ క్ష మనసి యుభయాత్నక మనీ యలంకార సంకీరఘు: ఊలతీండులకాది భేదములతో వధానాంగ భాౌవమున నమ కత్స్య తారూవమున నురికుట పూర్వ చకాశములందు నిరూవితమె. అయినను అది గుణాదసంకగ సాధారణమె యయి నందున (వస్తుతే మనాధారణ (వకారము నిరూవీంచుట యు కము, అలంకారసంకళ చూరువిధములు. " శన్దాంంకొరిసంకరము లు అర్జాలంకార సంకరము ఉభియాలంకొారసంకరము _ శద్దారాలంకార సంకరము శజ్దభయాలంకారిసంకరము -_ ఆర్జోభయాలంకార సంకరము, వ్‌నిలో శళ్టైర్థాలంశారసంకర మో ఏిథమున నుండును, సర్వాశారుధి దగ్ధవీరుధి వదాసారం గబద్ద(క్రుధి క్షమ=2)రుపా మన్తమున్మధులిపా నస్వచ్చందకంద(ద్రువా శుష్యత్రోతసి తప్తభూరిరజసి జ్వాలాయమానాంభసి న్ల్యేష్రే మాసి ఖరార్మకేజసి కథం పాంధః (వజన్‌ జీవసి. పాళథధా! ఈ 'జ్యేషఘ్టమాసనులో వయాణ మొనరించుచు నివెట్లు జీవింతుళ్ళ! ఈ మాసము సర్యాశల నక్డువరచినది, లతలను తగుల బెట్టినది. సాఠరంగములపై సదా కోవముననున్నది. నృతము

ంతెలి శృంగార (సకాశము

'లెండిపోయినవి తుమ్మెదల సంతసము తగ్గినది, స్వాచ్చంద్యము పోయినది. నదులెండినవి. వరాగము వేడెక్కినది. నీరు వేడెక్కి నది. సూర్య కేజము [వఖరముగానున్నది. దీనిలో నావంతీరీతి వద ముద వాళ్యమ్ముద అను[పాసముఅను శశ్రాలంకారములున్నవి. జూతి కారకబావక హేతువు చితహేతువు అను అర్భాలంకారము లున్నవి. ఇవి ఇందు సంకీర్లము లయినవి. ఇతరములగు నుజాహరణములు సర్వత సులభములు.

సణరసస౦కరము

గుణములకు తిసముల కల౦కారములకు సంకరముండవచ్చును గుణరస సంకర మెట్లువవన్నము కాగలదు? దోషహోనము వలె గుణో పాదాననమును నియముగా సంపాద్యము, అలంకారయోాగము వలె రసావియోగను నవశ్యవి ధేయము. ఒగవ్వ్చు డల౦కార యోగము వ్యద్యమాన మగును. రసావీశడయో”గ ము గుణయోగమటుకాదడు. వ్యభి చరిత సంబంధములు కల వదార్థములు వరాస్థాంతిరములతో తిల తండుల ఏధమున శీరసనీరముల భంగి సంవృజ్యమానము. లగుచో సంకరబుద్ధి నుత్చావించుట యున్నది. అవయవావయవివిథధానము వలె జూతి వ్యక్తిరీతి వలె నవ్యభిచరిత సంబంధము కలవి యట్లు సంకీర్య మోణములు కావు. కావున గుణరస సంకరమె్యు ఫి మగునని శంక శలుగును,

“అ తావి (బూమః” ఇందు నిల్లు చెవ్వునుము, అసృృథ గ్వెగ్నె నిర్వ ర్యృమానము లగు గుణరనసములక్రు వాక్యమునం దవయనావనయవి న్యాయమున సన్నివేశ ముండు స్థలమున సంకరవ్యవహారము (వవ ర్హింవదు.

మధురం రసవద్వాచి వస్తున్యపి రసస్టితిః కామం సర్వోప్యలంకారో రసమర్జే విషించతి

ఏకాదశ (వకొశము ౧8౩ శృంగార ఏవ మధురః వరం (ప్రహ్లాదనో రసః క తన్మ ౦ కావ్యమా్యశ్రిత్య మాధుర్యం ప్రతిష్టతి శృంగారే విిప్రలంభాఖ్యే కరుణే చ (ప్రకర్ష వత్‌ మాధుర్యమార్ర్శతాం యాతి యత స్తతాధిక౦ం మనః టి తి ఠౌ్రాదయో రసా దీపా లక్ష్యంతే కావ్యవర్తి నః తద్వ్య క్రిహితూ శనారావోజోధిషాయ తిషతి అరా తి స ళ ౦0 సమర్చకత్వం వార్శస్య యత్తు సర్వకసాన్న్రతి స పైనాదో గుణో జ్ఞయః నక్వసాదారణ్యకియః ఈ కారికల భావ మిట్లు _గాహ్యము. శృంగారాదిరసోజేత మగు వాక్యము మధురము - మాధుర్శ మను గుణము కలది. వొోక్‌న్ల ౫ ౬ గచనాహేతు వగానాయా వర్గము నందును రస ముఠిడును, వాక చే బి (వతిపాద్య మగు వస్తువు నంకును రపస్థితి కలదు. మధువుచే వధు వతముల నలె రసముశ సహృదయు లానందింతురు. సరార్థలంశార ములు కరకము నము నందు షహార్చ్నె పోషమీంచును. శృంగారమః వరి ఖ్‌ వహ్లాదన మయిన ౧పమ, శృంగారము మధుగము. శృంగారమయ మైన కాన్వము నా శయించి మాధుర్యమను గుణము (వతిఫ్‌ తెమగు చున్నది. సంయోగశృంగార మందు నంత కన్న వివలంభ శృంగా రమునందంత కన్నను కరముణమునందును మాధుర్యగుణము సాతిశయ ముగ నుంకును. వానిలో మనస్ఫధికముగా నార్ట్రత పొంగాను కావ్యములందు రాదాడికసములు సీఫివదముచే లన్నీ తములగును, కావుననె వానిని వీప్పెయనియు వ్యవహరించుట గలదు. ఆటిన్‌ పి వ్నుకి పే-తువు లయిన శఫారముల నా శయించీ ఓచోగుణముం లా ఎ థి సన డును. సర్వరపముల ను చేశంచి వాక్యమువ శే సమర్పకత్వ ముండునేని యడి (వసాదమగుగుణ _వసాడగుణము సర్వరససాధారణమః సర్వ రచనా సాధాశ+మునగును. ఇట్లా యాగుణములకు వ్యవ స్థసంవన్న మై యున్నది.

౧2౪ శృంగార (పకాళము మాధుర్యము ఓజస్సు వసాదడము అను గుణముల న్యవస్థ యిట్లుండగా గుణములు రసారంభకము లయినచో సంకర |వసిద్ధి యు౦ండదని రసములు గుణారంభకము లయినను సంకర వసిడ్ధి యుండ దని (గహింవ వలెను. ఎచట తిలతండులముల వలె శశ్నీరపీరములవ్శౌ ఇకాయాదర్శ్గములవలె తులా కత్త్యతేణా వాక్యమున సవృధ గ్యత్నె నిర్వ ర్యము లగు గుణరసముల వినివేశ ముండునో యచట సంకర న్యవహారము సంగతమగును ఇట్టి గుణరస సంకరమాగకువిధము ల నుంకును. గుణ వధానము - రస్మవధానము - ఉభయ వధాన ము ఉభయా నధానము - గుణాధికము _ రస్గాధికము, గుణవభానస౦కరము

ఆగశ్రాంతరే లలిత హారలతా నితంద

సంవాహనెస్థలిత వేగతరంగితాంగీ

దేవీ వ్యపాస్య శయనం ధృతమానతంతు

రంతంప్పురం గతవతీ సహ సౌవిదల్లః

ఈ సమయమున లలితిహారముకల నితంబము వహి౦చుటచే తొటటువడిన వేగమునమెలికలు తిరిగిన యంగములుకలదై బేవి గయనము విడనాడి కోవమువహించి వరివారముతో నంతఃప్పురమునకు వోయినద. దీనిలో నర్ధ పాకట్య మను నర్ధగుణము కెడార్య్గమను శెబ్లగుణము రెండును (వాధాన్యము కలిగియున్నవి రతి శోథధములకు (పాధాన్యను లేదు. కాననిది గుణ్యవధానమయిన సంశ్రరము, రస (వ భఛధానస౦కఠము

ఆస్మిన్నగృహ్యత పినాకళ్ళళా నలీ=

మాం బ్ధవేపధురధీరవిలోచనాయాః

విన్య స్తమంగలమ హౌషధిరీశ్వరాయాః

చస్తారిగప్రతిసరేణ కరేణ పాణిః,

ఏకాడళ ప్రకాశము _ ౧౩౫ కల్యాణ సమయమున వీనాకియగు. శివుడు అధీరలోచన యగు పార్వతియొక్క- వేవధువుకల మంగలమహౌపధికల హస్తమును సర్పకశ౦కణము విడదీసి గహించెను. దీనిలో న్లాఘ్యవిశేషణయోగ రూవమయిన యుదా త్త త్యము బంధవికటతారూవముయిన యుడా రతే అర్ధపకటతా రూవమగ వసాదము, వీ నవరసతారూవమగు కాంతి యనుగుణములుకలనవు. అవిసాధ్య నవ్‌లా సానురాగ సంగమ రసములతో నతిశయము కలవయినవి. గుణములకన్న రసస్థితియె వరధానముయినది, ఉభయ[(పధానస౦ళ రము. ఆపాతమాతరసికేః సరసీరుహస్య కిం పీజమర్పయితుమిచ్చసి వాపికాయాం కాలః కలిః జగదిదం న కృతజ్ఞమజ్డే: సైశ్వా హరిష్యతి తవైవ ముఖస్య ళోభాం అపాతేమా తరసికా! పద్మబీజమును వాపికలో నర్పింవదలచితి వేమి! ఇది కలిశాలము అజ్ఞురాలా! ఈ జగము కృతజ్ఞముశాదు. ఉండియుండీ సీ ముఖశోభనద హరింవగలదు. ఇందు భణితివిశేపు మగు ఉ క్షి? సంవిధానమున సుసూతతారూవనుగు శేష అనుశప్ద నసుణంములకును లావణ్య విలాస వర్గ్యనీయర సములకును తుల్యకత్యు తా రూవమున సన్దేశమున్నది. శావున నుభయ్మవధానము. ఉభళూ[వరానస౦॥కరము అభినవవధూరో షస్వాదుః కరీషతనూనపొత్‌ అసరలజనా శ్రేష్యకూరస్తుషార సమీరణః గలితవిభవస్యాజ్జేవాద్య ద్యుతిర్మనృణా రవేః విరహివవితావ క్ర)క్తెబ్యం వీభర్రి విశాకర:

౧౩౬ శృంగార (ప్రకాశము

వీడక నివు ననఘారోషస్యాదువు. మంచుగాలి యసరలజనా లింగనమువ ల [కూరము- సూర్యుని మసృృణకాంతి సంవదపోయిన వానియాజ్డవనెరున్నది. చర్మిదుకు విరహణీ ముఖ శ్రేబ్యము నహించు చున్నాడు. ఇందుస్వాదు( కూర ఎ మన్ఫణ - గ్రేబ్యము లన్యథ క్క ములు అన్య_తారోవితము లైనవి-. కానసమాధిగుణము, అభినవ వధూరోషా దులకు లత్షణాలవీతములయిన స్వాదు వభ్యుతులకు (పాకట్య మున్నం దునవఫాదము “అభినవవధూరోమస్యాదుః = కరీషతనూనపాత్‌ ”" అని, ఏచజేషణ వీ శేమ్యముల నుప్రకమనున నిర్వహించుట రీతి, నాలుగుపాదములందు నాలుగరములను సమానవాుగా నివేశింవ "జేయుట సమ్మినే త్త్యము. ఇట్టు సనాలుగు గుణము లున్నవి. గతి _ అమర్ష జు వీిహాద-జుగుస్సా రూవములయిన నాలుగు రసములు కాలా నష్టానివేదన పరమువై వతీతము లగుచున్నవి. గుణములకు గాని కవములగు గాని పాశఛాన్యము లేదు. కాననిది యుభయా వధాన సంకఠము,

గుణాధికస౦కరము ఆజనవిరస్తు విభూతేరపూరణిర్భవతు సర్వకామానాం మా యాచిషి మా 'సేవిసషి మా సహిషి పరాభవం ధనినః,

ఐశ్యర్యముకలుగ కపోనీ! సర్వ కామములకు పూరణము లేకపోని। యాచింవము. సేవింవను. ధనికవరాభవముఫహంవను. చజినిలో సువ్‌ విజ్‌. వ్యుత్ప త్తి రూవమయమున సౌకబ్ద్యము వాళ్యములకు వరిపూర్మతా రూవ మయివ యర్భ న్యక్తి అర్మ్మపకటతారూవ మయిన (వసాదము* ఐశ్వర్యము కలు%కున్న ఫోరకలునింవవు. అవరిపూర్మ కాముడు యాచించుకు, యాచించువాడకు కోరిక పొంద లేశ ధనికుల చేఏించును. సేవించువాకు ధనికుల చే వవఘాతుడ ్కును ఇట్లుత్స త్య్యాది కియా కమ మున్న౦ దున రీతి. ఇల్లు నాలుగు గుణములు కలవు. నిర్వేద మొక్క- టియె రసము కాన గుణాధికము ఇకనిందయు యాచిపి_జేవిం.సహిమీి” వదముల రమ్యృతభావనీయము.

18] ఏకాదశ పకాశము ౧౩ రసాఫికస౦0కరము కశమలమనంభసి కమలేచకువలయేతావి కనకలశికాయాం సాచ సుకుమారసుభగా ఇత్యుత్చాతపరంపరం కేయం? ఏఏ లేపచోటకమలము. కమబమునందు కువలయములు ఆకమలకువలయములు కనకలతికయందున్నప. అమె కుసుమూార సుభగ. ఈ యుత్చాతవరంసరయీమి! ఒకచోనుండడగిన వానిని వేరొకచో వర్శ్మించుటవఅని సమాధి, సుకుమూర సుభగ _ ఉత్సాతవర౦ంవర అనుటచే అశ్నీలామంగలార్థములయివ. దోవ గుణములు నున్నవి* స్లాఘ్యవి శేనణ యోగమున నుడా_త్తత వికటబంధశత్వమున నుదడారత, ఉవ్యకమాఖేదమున రీతి, అర్షపాకట్య మున వసాదము అనిష్టుకత్యమున సౌకుచూర్యము అభీష్లతమశ్వ్యమును (పేయస్సు దీ వ్రరపత్వేమున శాంతియని వదిగుణములిందు భావనీయ ములు. రత్యుత్కెర్హ మ _ హర్షను - ధృతి - ఉత్కంక _ అవేగ_ విస్త్వయ _ మకి _ ఏిశర్య_ _ చింత _ చవలత _ హాస - ఉత్సాహం వృ౦భ _ గడద్దద _ ఉవ్మాద్యావీడ య అవహిళ్థి = భయ = శంక అను నవి వాగారంభాను భానమున నున్నవి. [పియచాటుకారియగు నొక శృంగా3కి సంబంధించిన విధమున నివి వతీయమానములగును. కాన విడి కనాఫధికి వపంకరముంం - గుణాలంకారసంకరమునను అరువిధములనున్న సమౌాధిగుణ మునకు (పాధాన్యము నిరూపిత మగును, ఈ విషయమిట్ట్లు నిరూపిత వుయినది, తదేతత్కావ్యసర్వస్వం సమాధిర్నామ యో గుణః కవిసార్థః సమగగోపి త మేనమనుధావతి సమౌాధిగుణ మనునది కావ్యసర్వప్వముగా సంభావనా రము. కవు లందరు సమాధి ననుసరింతురు, ఈ సమాధి మూడుపవిధములు,

లశి౮ా శృంగార ప్రకాశము ౧ం వకధ ర్నాధ్యాససమారి తిం అనేశధ ర్నాథ్యాససమాకి క అధ ర్మాధ్యాససమారి

ఏనిలో ననేక ధ ర్మాధ్యాసమున సమాథి యుభయాలంకార మగుట సమ శ్రలేముం పకధ ర్మాధ్యాసమున సమాథి ఆెండువిధములు శబ్దగుణరూపము _ దోషగుణరూవము.

“క్షమ్లుడాని నిమాలంతి కమలాన్యున్ని శమంతి” అని నపుడు నేత కియాధ్యాసయున్న ది. నిమాూలన మునే మము నేత్మక్రియలు కుముదకమలను లండా రోపితము లయినవి, ఇది శబ్బగుణరూవమైన వకధ ర్యార్యాసమున సమొవనగుణము, దోవగుణనులలో నిష్త్యూూత జా ఉద్దీర్ధ = వాంత (వభృ్ళతివదములు గాజవనృ తి వ్య పౌాశీయమున నరిసుందరములయి నను గ"౭ధర్భుము "లేనవుడు (గామ్యక క్ష్యుననుస రించిన వగును.

“వద్భములు సూర్యకిరణ నిష్ట్యాతములయిన వహ్నశణము అను పానమొసర్శి యుర్దీ ర్లారుణ రేణువులు శల నుఖములచే మరల నమన మొనరించుచున్న వనియనుట పహృద్నముగ నుండును గాని “నిప్టీ వతి వధూః” అనుట హృద్యము కాదు. అనేకధర్శముల నొశే వర్యాయము సమాగోవమున నిరూపించుట యలంకృతి యగును.

గురుగర్భభరాక్షాంతాః న్వనంతోో మేఘపం క్రయః ఆచలాధిత్యకో త్సృంగమిమాః సమధిశ్రేంతే.

ఈ మేఘవంక్పులు. గురుగర్భ భరశ్తాంతేములై్లై. శచ్దించుచు (ప్రాంతవర్వతముల యుత్సంగమున శయనించియున్నవనుటలో ననేక ధర్యాథ్యాస మున్నది- గర్భిణీధర్మములిచట చాలగలనవు,

ధ ర్యాథ్యాసము గసుణాలంకారనంశరమున వధానమగును, ““గృణవ ల్యేవ జా శ్యేఅలరికార యోగః గుణసహితే వాక్యమున నలం

ఏకాదళ (ప్రకొశము దకికా ఇార యాగ ముచితేము, అయిన నొకవ్వుడు గుణమునకు (ప్రాధాన్యము కలుగును. ఒశచో నలంకారమునకు _పాధాన్యముండును. కాగా వధానాంగ భావమున "సణాలంకారములకు సంకరవ్యనహారము (వవ _ర్హంచును. అది యారువిధములు. కబగుణ వధానము _ అర్హగుణ(వరానము ద్‌” ౬ ధి దోమగుణ పరానము _ శ స్దలంకార ప్రధానము అకాలంకార పదానము-ఉఖభయాలంకార వధానము, గ్‌ పూ. వానిలో శబ్బగుణ వధానము ఉచా : ప్రాప్పథ్రీరేష కస్మాత్చునరపి మయి ఈం మనస్థఖేదం విదధ్యాల్‌ వి,[దామప్యన్య పూర్వామనలసమనసో చేవ సంభావయామి "సేతుం బధ్నాతి భూయః కిమితి చ సకలద్వీపనాధానుయాతః త్వయ్యాయాడే వితరా_నితి దధత ఇవాభాతి కంసః పయోధేః, ఈతడు శ్రీ కలవాడు కదా మళఠల నాకు మధనభేద మేల కిలిిం దును, అనలసనమనస్కు_డు శతా! పు ర్వవున్నిదను భావింవనుః సకల ద్వీవనాధానుగ తుడు కడా! మరల సేతువు నేల బంధించును। నీవు రాశా న్మ్మిపితేర్శుముల నహించి నట్లు వయోధికికంవము కలిగి నది, ఇందు హేశూల్పేశ్షను జెవ్చుటలో విష్ణువు స్వరాపాధ్యాస ముశ తద్యావాప్తి కలుగగా సమాాధిగుణమునకు (వాశాన్యము గోచరించును. ఇందు అవిష్షువునందు విష్ణువ్యవ దేశమున శబ్బశ క్ని కాఫిశకంము గలదు. కావున, కట్న వసాదమను నర ధిక ల వున, అర్ధ్థ్యపాకట్యమున వ ర గుణము కలదని శంకింవరాదు. నను! దీనిలో “త్వయి - వీపః = అప్య” అని యువ్మ దేత చిదం శబ్దము లున్నవి. వానిలో నేదియు ఏమ్టువాచికాదు. అది వర్గ నీయానుగతమై యాయా యర్శము నెట్లు నిరూపింవగలదు? “ఉచ్యతే” అవి సరనామములు కావున సర్వవాచకములు కాగ

౧౪౦ శృంగార ప్రకాశము లవు సర్వనామములు సర్వాభిధాయకము లయినను (వకరణాధిగమ్య మయిన ఏవిశేపషమునే నిరూవింపగలవుః గోపా న్తశ్రీ” మొడలగు పదములచే నభివ్య కృమె వీనివలలన నవభెసించును. అ ర గుణ[వధాన ము లక్ష్మీవశీకరణచూర్షమనో హరాణీ త్వత్వాదపంకజరజాంసి చిరం జయంతి యాని (ప్రణామమిలికాని నృణాం లలాశే లఅంపంతి జైవలిఖితాని దురశరాణిం మానవుల లలాటమునందు (వణామసమయమున మిలితములైన నీ పాదవద శ్రపరాగములు దైవము లిఖించిన దురక్షరములను లోవింవ జేయగలవు. అవిలీ, గ్రవశీకరణ చూర్మమనోహరములై చిరంజయంతి దీనిలో హేతుసామ్యుమున నుభయాలంకార వతిపాదన మున్నను అర్ధగుణములవే నర్ధ ప్రాకట్యము వరానముగ (వలీత మగుచున్నది. దోమగుణ్యవరానము . యేనాపవిద్ధసలిలస్భుటనాగసద్మా దేవాసురై రమృతమంబునిదిర్యమం దే వ్యావ ర్తనైర హిపతేరయమాహితాంకః ఖం వ్యాలిఖన్నివ విభాతి స ముందరా ైః వ్‌ మందరవర్యతేమును బట్టి చేవాసుకులు సలిల మెగురగా పాతొలము వ్య క్రమగునట్టు సము[దము నమృతేమున క్రే మధించిరో యామండర పర్వతము సర్ప రాజువ్యానరనముల చే నంక్షిత వై యాకా శము నొరిపిడి చేయు చున్నట్లుగానవభాసించు చున్నది. ఇందు “వ్యావ శ్హనె రహిస లేః”” అను స్థలమున జ్ఞావక హేత్యలంకారము, ఖంవ్యాలి ఖన్వ్యేవ”” అనుటచే ను త్పేేమోలంకార మున్నది. “*చేవాసురైః” అనుచో బహఃవచనము నిత్య వె రవివక్షలో సంగతేము. ఇది యొక

ఫకాదళ (ప్రకాశము ౧౪౧ దోషగుణము, “అమృతమంజునిధర్మమం భే యనుట ద్వికర్శక పి యోగము దోషగుణము. “మధి, వభృతీనామువసంఖ్యానం” అను వ్యాకరణనియమమున నమృతశబ్దమున ద్వితీయ సంగతము ఈ దోష గుణములను కైజ్ఞావక హేతువు. ఉ న్చే్రేత్షవరానముగా. గోచరింప 'జెయుచున్నవి,

నను! ఇందర్భమునకు (పాశాన్యమెట్లుగ లుగును! తద్విషయము జ్షవక హేతువుచే నవహృతేముకిదా! ఆ యర్శము నస్ధాలం కార వొ, గణాలంకారములు తుల్య్సక క్ష్యుతగా నున్నవు డలంకారము [వనన మగును, గుణము (వరానము కాదు.

“గుణాలంకారయోశ్ళ తుల్యకక్ష్యతాయాం ఆలంకారః ప్రధానం భవతి న గుణః గుదై । గుణభూత్తై రేవా లంకారాః ప్రాయ ఆరభ్యంతే*

గుణములు గుణభూతములె యుండగా సలంకారములు సానూ న్యముగా స్వరూపారంభముకలవి యగును. ఇ ట్రభిజ్జు లభి పాయ మావిష్క_దించిరి,

వై దర్భీరీతి దోష లేశములతో శయిన నుండదు. సమ్మగగుణ గుంభిశమైయుండును. వివంచీస్వర సౌభాగ్యమున నుండును. గొడీయ రీతి సమ స్తవదము లతో నుద్భట వదములతో ఓజఃకాంతి గుణము లతో నుంషును పాంఛాలీకీతి శృధభావమున నుంకును. వురాణ చ్భాయతో నుండును. సుకుమూరముగా నుండును. లాటీయ8ీతి యావంతీగీతులలో మాధుర్యము వొాంభింత్రురు, వసాదమభిలపిం తుకు సమ కృ్రపడముల నధికముళ నువయోగింవరు. మాగధీకీతిలో మాము ళొందరొళ్కాకచో నోజోగుణముండుటను సమ స్వవగము లఫకముగా నుండుట నాదరింతుకు. అంతట నిట్లు గుణసంవ త్తి యుండగా నర్భపాధాన్యమున సంభావతములగు వోషబణముల వధా నత సంగతేము కా.లదా!

౧౪౨ శృంగార పకాశము అలంశారముల సమక శలముగా నర్థ మునకు వౌ ధాన్యము 'లేక్ష పోయినను హ్లాఘ్యువి శేషణ యోగరూపోదా్రాల్యాద్‌ శబ్దగుణముఅ శ్రీ (పాధాన్యముకలుగదు. గోప గుణములత్యంతము సము బ్లేఖము కలవగుట చే నిందు[పాధాన్యము కలదుగ దా. ఇ ఫిర్‌ పాధాన్యము న్నందున వై పద్యమున దోపగుణవధానతేను నిశ్చయింవవచ్చును. ఇటివానిలో దోషమునకు గుణీభౌవ మత్యంతము వకాశించును. శళ్దా లరికార (వధానత క ర్థాలంకార పథానతికు లత్ష్యముల భావింవ డగును. ఉభయాల౦శార వభానము

ఆప్యుద్దతా వసుమతీ దలితం రిపూరః

కీ(సక్రమం కసరలితా బలిరాజలక్ష్మీ;

అతై 9కజన్మని కృతం యదనేన యూనా

జన్మ ఈయే యదకరోత్పురుషః పురాణః.

వనుమతి నుద్ధరిం చెను. శ్యతువతుము దలితము చేసను, వేగ ముగా బలిరాజపంవదను కబలించెశు. పురాణవురుషుడు జగ త్రయ మున నాచరించినదాని సీ యువకుడొక జవన్మయందె యాచరించైను, దీనిలో నుక్షి విపాకమయిన (పౌఢి, బంధవికటత్వేరూవమగు నుడా రత, ఆశ యోత్క_ర్జ రూవమయిన యుడాత్తత, అర్థ_పాకట్యరూవ మయిన వసాదము మొదలగు గుణములక న్న ఉభయాలంకారనుగు విశేసో క్తి వరానముగా వతీతమగు చున్నది. రసాల౦కార సరిక్రరము

రసవంతి హి వసూని సాలంకారాణి కాని చిత్‌

ఏకేనైన ప్రయత్నేన నిర్వర్యంతే మహాక వేః

రసభావాదివిషయ వివక్షవిరహే సతి

ఆలంకారవిబంధో యః స కవిథ్యో న రోచతే

ఏకాదశ ప్రకాశము ౧౪౩ె రసాక్షి ప్రతయా యస్య బంధః శక్య[్రియో భవేత్‌ అల్పధగ్యత్న నిర్వర్త్యః సోలంకారః ప్రకృష్యతే శృంగారీ చేత్కవిః కావ్యే జాతం రసమయం జగత్‌ న ఏవ వీతరాగశ్చేన్నీరసం సర్వమేవ తత్‌ యయా కయాచిచ్చుత్యా యత్సమానమనుభూయతే తద్రూపాదికదాస క్ర।ః సామప్రాసా రసావహా నవోజఒర్డః సూ క్రిక్యగ్రామ్యా శవ్వో బంధః స్ఫుటా [క్రుతిః ఆలాకికార్జాయ క్తిశ్చ రసమాహ ర్హుమీశశే సాలరికారములయిన రసవద్వస్తువులను కొన్నిటిని మబోకవి యొక యత్నమునసన నిరూవింవగలకు, రసభావా ది విమయమున వివశ్షు లేకుండగ ని యలంశారమును నిబంధించుట కవులకు గుచిఠకము శాదు, కవి రసావీప్త హృదయుగకై యలంకారబంధమును. శక్య (కియగా చజేయునేని అవృధ గ్యత్న నిర్వ ర్య మగునదియె యలంశా రము వకర్షకలయలం౦కారము. కాన్యమున కవి శృంగారియగునేని శృంగారాభివ్య కీ సమర్థములగు విభావాదుల (వతిపాదనమున సావ థానుడగునేని జగ మంతయు రసమయమనగును, ఆతజే ఏతరాగుడగు వేని సర్యజగము నీరపమగును ఒకదాని వొతిననుసరించి మరియొకటి వమానమయినదిగా ననుభవము కలుగు వేని తదూపాది వదాసక్రి యను[వాస సహిత మైరనావహమగును. నవీనమగు నర్ధమ) అగామ్య మగ్గు సూక్షి _శేవ్యమయిన బంధము, స్ఫుట మగు నుతి. అలౌకి కార్హము కల యుక్రీఅను నయిదును రసమాహగింవగలవు, రసాలంకాఠ సంకీర మాగు విఫముల నుంగును, ౧ శ శ్రాలంకార వధానమ? ర. భావవధిా నము ఠం అస్టాలంకార వధానము ఏ అభాస వథానము ౩. ఉభయాలలికార వదాసము ఒ రస వథానమ:

క! శృంగార (సకి*ము

కషుల మలి రముచ దుత్చలకలికాతరలో ల ముత్చలాళంకాం తే

కురుచే స్మ చతుంలికులకలికాతరలో లముత్పలాశ౦కాండే,

దీనిలో రతిరస వభవ మయిన వాగారంభము నభిభపించి యమకాను పాస శ స్టైలంకారములు వధానముగా నున్నవి.

౨. లఅగకల౦కార పఠానము శ లా

పులకం జనయింతి దశకంధరస్గ రొమఘవశరాః శరీరే

జనకసుశా సృర్శమహార్చా ఇవ కరతలాకృష్ణ విముక్తః

కరతలాకృష్ణ విమ? కృములయిన రావు బాణములు సీతాస్పర్శ మహార్ధ్యములయినవన్నట్లు దశకంధరునకు రావణునకు శరీరమున వులక్‌ లుత్చాదించుచున్నవి. దీనిలో రతిరసాభాస మభిభవించి పే.తువర్గా లంకార (వారాన్యమున నవభాసించు చున్నది.

3. ఉభయాలంశార _వధానము కిం గురుజఘనమధ స్తవభర ఇతి ధాగకరతలా(గతులికాయా? విధేః భాతాంగులిమార్గవి భమం వహత్యస్యాస్త్రివలీ. ఆ

జఘనము బకుువో యుగము బరువో గుర్తింప వలెనని విఢి కరతలమున తూచగా నీమె (తివళి _వేళుల యొతిడి వలని విలాస మును వహి౦చుచున్నది. దీనిలో రతిరసృపభము యిన విస్శృయఃా దుల నభిభవీంచి వర్యాయ-సంశయ _ హేతు - డి ల్చేేత్సు . ఉవమ లు యాలంశారములు నానముగా (ప్రతీతిలో నోచరించుచున్న వి.

ఈర. భౌొన (వధాన ము తస్యా దర్శనపుభగే (ప్రణయస్ట్థలస జవితో ముఖే మనోహరే రోషాపి హరతి హృదయం మదపంక ఇవ మృగలాంఛనే విషణ్ణః చర్శనసుభగ మయిన మనోహరమైన అమె ముఖమున వణ యస్టలన జనితమయిన రోషము కూడ చందునందున్న మదవం౦కము లు

వల హృదయము హన౦ంచుచున్నది, క్షుడు రుక్షిణి కిచ్చిన పా=

10 ఏకాదశ (ప్రకాశము న! జాలేమును చూచి కోవము కలది కాగా రాగరసమయుడయిన కృష్ణుని వాగారంభరూపమయిన వచన మిం దున్నది. సత్యభామా రోష భావరామణీయకము హేతూవమాతిరస్కా. గమున [పధానముగా నిందా వతీత మగుచున్నది. శ అఆభాస (వ ధానము కధం మా క్షీయతాం మధ్య పేతస్యా సనీలోత్సలదల సదృశాభ్యాం అతిభ్యాం యో న దృళ్యతే మనస్తన భరరుద్ధప్రసరాభ్యాం నీలోత్పల సమానము లయిన _స్తనభరమున కద్ధ వసరములై న యామె నేతములకు నోచరము కాకపోగా మభ్యము శీణము కాకుండునేమి! దీనిలో హేతు - ఉవమ _ ఉక్చేేత _ సమాధుల తిరస్కా.రమున రసాఖాస వాగారంభము [వరానముగ గోచరించు చున్నది. ఇందు నాయకుడు [పియా [వత్యభియోగ రతి సుఖముపొందని వొడు, సుభగమాని (వత్యహము (వతినాయకాదుల వలన వ్యధ వడువాడుం అట్రివాసి వాగారంభ మిం దున్నది, ౬.రస వథానము

మాగర్వముద్వహ కపోలతలే చకాసస్త్రి

కాంతస్వహ స్తళివితా మమ మంజరీతి

అన్మాపి ఏ4 న సభధిః భాజన మీదృళశానాం

'వైకీ న చేదృవతి వేపధు దంతరాయః,

సఖి! _పియుడు తేన వేశులతో కపోలముల౦ందు మంజరి లిఖంచి

నాడని గర్వవడకువే! కరకంపమంతరాయమై వైరి కాదేని వేరొక తె కూడ నిట్టివానికి భాజనము కాచేమి! దీనిలో అనేవ _ హేతు - వర్యాయో క్రముల కన్న (వళ్ళష్టరతి రస్రవభవమయిన వాగారం౦ భము పధానముగ భౌసించుచున్నది. పవియుకు (పేచూభినూనను లతో నున్నాడని గర్వించు నొక ఇెలియ దగ్గర యొకతె తన

౪౬ శృంగార (ప్రకాళయి శాంశ్రుని పేమనివేదన వరముగా నున్న వేవధువృను సూచించుచు రతిం పవభవమలుిన వాగాాంంభము కఆదయినది,

ఈ విధముగా సంసృష్టి యనేక [వకారములనున్నది. %ణ రసాలంకార సంకర వభవముగా భొసించ చున్నది, అందాను 1 వధా నాంగ భావమున సమక శ్ష్యతారూవపమున వ్యక్కమగా నవ్య కృముగా నుభయరూవముగా తిలతండులన్యాయమున ీరజలన్యాయమున గలుగు భేదములను యరాసంభవముగా దెలియదగునుం౫

ఆ భీచములను చెప్పవలెశా+ చెప్పనక్కరలేదు. వెప్పకున్న నవియెట్లు గోచరించును! వెప్పినవానియంచే యవియం౦ంతర్భవంచును. ఈ సంకరములు ఆెండింటిశే కలుగునా! అవేకములకునుగలుగునా? -ండింటిశే సంకరము కలుగుననియందుము. అనేశములకువు సంక రముగలుక నని యివ్వుడేయంటిరి గడా! అంటిమి. సగ్య్యమె 'ద్వయోః ద్వయోః “ండింటికి *ండింటికి సంకరము, ఈవి వవ్వకారముల నుదాహృత మైనది. వాక్యమునందును గుణరపయో,మః నిగ్యము. కాన సముశ్రేఖము. కల సంకరములె సంగృహీతము లగును గాని యను ేఖములకు (గహణములేదు. ఉడా:

ఉద్దాతః ప్రజవో యాసాం న్యామ్టున్తిభిరుదిరిణం కర్య యజ్ఞః ఫలం స్వర్షః తాసాం త్యం థివో గిఠాం వవేదములకు [వణవమాదిమమో, ఉ దా త్ధాదిస్వరమ-లచే నుచ్చారణమో, కర్శయడ్డ మో ఫలము స్వర్షముగా కిలదో ఆ వేదము లకు నీవు హేతువు. దీనిలో శ్లాఘ్య విశేషణ యోగరూవమయిన యుజా_లత్త త్త్యముకలదు, అందు అర్హ పాకట్టరూవమైన వనాదము విశేషముగా నుపాత్తేము కానందున నసంపూర్ణనాక్యతారూవ మగు నేయత్యమను దోషటణ మున్నది. కాని యవి సోలేఖము కాచ్చున విభావితిమగునేని యవి [పతీతములగును. జ్ఞాపక హేత్వరాలంకారము.

ఏకాదశ (ప్రకాశము ది౪ా౭ “తాసాం త్వం [(వభవో గిరారి - అవి కారక 'హేశ్వర్థాలంకారము ను్‌ ఇతముకాదు. విభావ్యమానమగునేని గోచ'౦చును, జయో ర్‌సమున విస్ట్వయ వకర్షము హద్దోత్కర్ణము నున్లి ఖలేములుకావు విభావ్యమానములై భాసింపగలవు, ఇ్లే యీ లత్ష్యుములందును ఛావంవ దిగును. కిం యేన సృజసీ వ్య క్తముత యెన బిభర్షి తం అధ యన్తస్య నంహర్హా భాగః కతపు ఏషకే శింజానవింజుమంజీర కొంచీ సందార చారివః రమయంతి మనః కొంతా నితాంతం యోగినామపి పయోధరతటోత్సంగ లగ్న సంధ్యాతపాంళుకా కన్య కొమాతురం చేతో వారుణీ న కరిష్య) వ్‌ భాగమున సృజింతువు! ఏ భాగమున సృష్టముము భ3౦తువుః ఏ భాగము సంహ)ొంచును. ఇందు వితక్కాలంకారవున కారక హేశ్రువు కమరచశ స్మోల్లేఖములు కావు. వసాదార్థగుణమున సౌశ ప్రృము. బంధవై శట్యము సోల్షే ఖములు కావు. మతి పగర్షమున వ్రీక్యుతర్ష ముల్సి ఖఇతముకాదు. విభావ్యనూనములగు నేనియన్ని యు వతీశములగును, వంది మంజీర కాంచీశింజూానములతో సంచరించుచు నంద ముగా నున్న కాంతలు నితొంతము యోసల మనస్సులను గూడ రమిఎవ జేయు నారు. ఇందలి సౌకునూర్యశ బ్లగుణములో సమాసభూయ _న్వమను నోజోగుణము. శ్లాఘ్యపికేషణయాగవును నుచా_త్తత్వ మున్నీ ఖేములు కావు. అను పాస కష్టాలంకారమున హేతువు జాతి యున్‌ జతములు కావు విస యమభావమున రతి మతి యుల్ళీ ఇతేములు కావు అవయన్నియు ఏ భావ్యమానముల్రై భౌసిందగలవుం వ యోధరములందు సంధ్యారుణాంళుకము ధరించిన యీ వాళణీ యెవనీ మనము కామాతుర మొనరింవదు1! కుదము:లం దరుణ

౧౪౮ శృంగార ప్రకాశము వ్యస్తుము ధరించిన యూ వారుణి చిత్తమున కామము కలుగ జేయు నని మేఘములందు సంరధ్యారుణకిరణములవహించిన యీ వశ్చిమ దిశచేతము కామాతుర మొనర్భ్చునని యింధర్థ దగ్యయము భావింవ నగును ఇందు హేతుసమాధ్యలతికారమ-లలో శేమరూవకాల కొర ములు కాంత్యుదా త్త _త్త్వృగుణములలో నోజః వసాదగుణములు ఆలం బనోర్టీవనపిభానములలో మతివితర్కము ల్తునిఖతములుకావు. అవి విభావ్యమానమ్యులె _ప్రతీతములగును,

హ స్తే లీలాకమలమలకే బాలకుందాను విద్ధం

సీకా లో[ర్రప్రసవరజసా పొండుతామాననే శ్రీః

చూడాపాశే సవకురవకం చారు క్లే శరీషం

సీమంతే చ త్వదుపగమజం యత్ర నీపం వధూనాం

మేఘా! అలకావట్టణము నందు వనితల కీ విధముగా నలంకా

రము లున్నవి. హ నమునందు లీలాకమలము అలకలందా ఛాలకుంద ములు ముఖములందు ఠొద్గుగ పూ) ధవలిగు, వరాడాపాశమున కురవకము, కర్షమునందు శిరీపము పావటలో నీ రాక వలని నీవము నుండును. ఇందు ల్లాపక హేత్యలం కారమున అ బాలం కారములు శూ లంకారము లుభయాలం3ారము లులిజతీమ-లు కావు ఉనవాత్తే ్వే మను శబ్దగుణమున శబ్దగుణమర్శగుణము దోపుగుణము లుల్నిఖతేములు కావు.యక ని నివా పవర్శనోత్ధ రృములో వివాసికన నై చస్థ్యిము వరించు టయను విభావము, వీయతమాసాన (వేయోరసములో సర్యోవకరణ (పాగుణ్యస్థ ఖతి విలానాద్యభినంద నమను నవుథధెావము (ప్రయసు హృదుడయిన మేఘుని వరోచనో త్సాహములో సతి యుత్క_-౦క యను వ్యభి చారిభావము సమ్తుఖిఖతములు కావు. అయినను విభావ్య మానమ్ములె వతీతములగును.

శిలండే ఖండేందుః శశిదినకరౌ కర్ణయుగలే

గలే తారాస్తారాతరలముడుచ(క్రం చ కుచయోః

ఏకాదశ _"కాశము య౪ాజా తటిత్కా.చీ, సంధ్యా సిచయ రుచయః కాలి. తదియం తవాకల్సః కల్చ్పవ్యుపరమవిరేయో విజయతే.

హే ! శాలీచేప! నీ శిఖండమున ఖండేందువు కర యుగల్ర మున శశిదివానకకలు కంకమున తారలు, కుచములందు ఆతారాతరల మయిన యుడుచ కము, తిటిర్తుకాంచి, సంఫ్యయవగుం నము. నీయీ యలంకారము కల్పాంతవిభధేయమై యువ్వుచున్నది. ఇాము గతి యుదా_లత్తే తమను శబ్దగుణమ'లలో బంఫ వైక ట్యాది. శబ్దగుణము లుల్మ్‌ ఐతేములు కాపు, కాంతి ్మవసాదమను నర్భుణములంద్కా త్యా ద్యర్థగుణములు వివశ్నీతములుకావు, కాలాదివిరా "వము అవకృతం సత్వ ము దోపుగుణము లందు వఏినిషి్ర్కియ త్వాది నోమగుణము లుల్లి ౪ తములు కావు. వాక్యము చానుపాస ఫ ఫఖ*లంకారములలోే _క్‌మరచ నాది శ గాలంకారము లుల్ముతములు కాను. జాతి వే న్వె్టాలంశా రములలో జ్ఞావక్‌ హే త్వా ద్యర్థాలంకారము లుబ్షి ఖత్‌ములు కావు. సమానో కి రూవళోభ లూలంకారములలో సముచ ఎయోాచ్యు భయా లంకాకము లుల్సి ఖఇలేములు కాను _పేయశ్యాంతకసములలో € యాన కాదరసమ టు వై” దశృంగా రాభాసములందు పినాభెనానులు మతి స్థ లకి భఛావములలో హర్పాది ఫెవము లుల ఖఇ3ములు కావు. విభావ్య మానమ్నలె యన్నియు భాసించును,

ఇప్పు*3 కీ పధముగా వాక్య విషయమయిన రసావి యోగము వనిరూపిత మయినది (వబంధవిసుయముగా రనావ యోగము నిరూ వింతుము,

(వజంధవిషయ కసాని యోగము

ఇదియు దోషహోనమున గుణోపాదానమున నల౦౩ రసంకర మున (వకాశమానము కాగలదు. మనీషులకు మనః వకర్ష హేతు వగును, అందు దోషహానమన "చిత్యాద్‌ వరిహారమున గలుగును.

లఉణం శృంగార ఉకొశము వోవ చఛఊ నము

౧, మహాసకచితము నం దిబ్గున్నది, (శ్రీరాముడు మాయా

ళు = శేబి+ దశరధులవే _పవాసితుకు, కాని మారరపికసుులచే గాదు. దశరఘశు విగిషుకు వాలియే రాముతో యుస్టమునవు సంకగ్గుతై శ క! నిహతుడయ్మొను. సు గీవంశతో యువ్షసిసుకు కా చేదు. ఖీ ( ఖఖ

౨ వేశీంంహోరమున నిట్లున్నది. రుధిర పీయరాక్షు సుడు దుశ్శా సనుని రుధిరము (తావెను. భీమసేనుడు కాదు.

3. హరివంశమున నిట్లున్నది. మూయావతి గుర్యంగ నకాదు. అనంగావతానుుడయిన (తద్యుమ్నుని జన్నాంతిరపత్ని యగుఏతి.

క. శౌకంతల మున నిట్లున్నది దున్యాన శ్యావముననె దుమ్యంతుడు శకుంతలాన్వీ కారము వఏిస్టరిం చెను, శాని యనవస్థితాను రాము కలవా శగుటచే గాదు.

గి ఛవిశనరామనున నిష్టున్నది. లవణాసుర వయు క్త్పులయిన రాశసు లాయావిఫమున జెవ్పగా నీత వరిత్య క్షయయినది. కైకేయీ మంథరల కిరిచేమిమొ [వస క్షి లేము,

పం తావపనత్పరాజమున ని్యన్నది. వాసవద తృేయగ్ని దగ్ధ కాగా వైరవతిదిశర్ణ తో వచ్చావతిని వివాహమాడితిని. వాసవదశ్నో లేక నేను క్షణమయిన జీవిందలేనూ”” అని వాపవదత్తా.న్నిధి బెలి యని వత్సరా జగ్ని నవేశా ధ్యవసాయము కలవాడయ్యెను.. ఇట్లు (నియాహృదయము నుండి వ్యలీక శల్యముక్రాత మయినది.

ళం న్‌

౭. వి కాంతళూ దకమున నిట్లున్నది. నిశ్శంకముగా స్వామి కార్యము సాధింతునని (వభుభ క్రికల వివగణుడు నిరవరాధ యయిన (ేయసిని దహించెను,

“స్వామికార్యా పేతతో నేనింతకాలము జీఏించితిని. స్వామి కార్యము సొధిఎచితిని గాన ఇక నా _పేయసి ననుసరింతును” అని

ఏకాదళ _పకాశము ౧౫౧ చివగణుడు*ేనూ దక వివిష్శతిమయిన మాయామయచితాగ్నిని పియా సమశత్షముననె ప్రవేశించెను. అఆహెయు నాతని పేమావచానము మాచి [వయవ్వలీ కము పోగా నాతని వియోగము సహీంవనివై ఆయన్ని యంభబే తినను వడనేసెకొనినది ....ఇక్లు దోపహానవిధానముల నుచా హ3ంవద'ను,

గస చోపాజణానము నానావిధ వబం వములకు సమ్యాగ్హత్ష ణమోగమున గు "పా ఇజావము సంగత మగుఫు, అబు లత్షజయోగము సంవిధానకను సూనత. ఆ వబంఫ శేదము లంచే నగ నార్య వవర్శనాదుల సన్ని వేశ టా జ ] (పాశ సష్టముండును, అపు డలంకారసంకరము భావితము కా%లవ. బొచిత్యం వచసాం ( కృత్యనుగళం, సర్వత్ర పార్రోచితా పుషిః ప్వాపసరే రననస్య చ కరొమాశే న చాతి(క్రమః చి ళు సెద8 ప్రబతనంవిధానకవిరా పౌడిశ్చ శబారయోః ళా బూని య్‌ ఐబథఖి విద్వద్భిః పరిభావ్యతామవహి త్రై లతానడివా్వ్వ్యా నః వ నెచిత్యము, స చి (వకృత్యెనుగ తి మయిన నచనెచిత్య సర్యతపాతో త వుయిన విపాత న్వానసరమున రిసపోపషణము, కథానూర్షమున నతి కమము వేశివోవుట, 1వ సుత సంవిధానక విధానమున శుద్ధి శశార్య స _ పా ్‌ న $] ముల పథి అను పినిని విద్వాంసులు. సావధానముగ వ”శీలింవ సు నగును, ఏతావన్మా గము మాక చాలును. అని నిరూపితాంథ సంవా దముగ* తేద్విములు వల్క్‌ క, వబంథధరూవము నిట్లు రూపింవదగును. ఇహరవ,న్నొన్న ఓ వ; ల మయిన వదజం క్షిశాని వాక్యవద్ధితి కాని (వకరణావలి? ని వజంధ మగుశు. సుబంతములు తిజంతేములు నయిన వదములు సర్వార్థ సాధా రణములు కావున స్వరూవనిబం ఫకమయిన విశేషమంతగానుండదు,.

౫౨ శృంగార ప్రకాశము వాక్యములును సర్వవ్యవహారసాధారణములయి- శంద వలవ్ర వరస్పరా వచ్చేద హేతువగు భేదము. సరంభవింవదు. శైల - బుతు _ నగర - అరవ నర్గ్శనాది రూవములగు [వకరణములు సకలకావ్యశరీరాంగము లగును గావున తడ్లతమగు వ్యతి శేకము నుపవపన్నము కాదు. మహో వాక్యార్థో దేశమునవాని చే స౦వన్నమగు నియశేరూవ మే యనేక వాక్య (వకరణాది సముదాయరూవమనగు మహాకావ్యాదుల కవమ్చేదహేతు వగును. అదియె యిష్ణారము అట్టి యబుష్టారమున వ్యశచ్చిన్నము విశే పుమున నవచ్చిన్నము అగు వదవంక్షి - వాక్యవద్ధతి వశరణావలి (వబంధమ*పనని భావము ఉచా: జానకీహరణము, కుమార సంభవము (వబం ధవదవ్వ్యవహార్య ములు,

నను । “జానక్యాహరణం అస్మిన్‌” “కఇమారస్య సంభవః అస్మిక్‌ * అను బహు వీహీసమాసము నొాశయించిన అన్యవడార్ష (పాథాన్నము కలుగును గావున “జానకీ హరణము కుమూరకషంళ్‌ వము” అను నంశము లెటువవన్నములగును! ఎందుజానకిహరణముకలదో యది జానకీహరణము. ఎందు కుమారునిసంభవము కలదో యది కుమారసంభవము. ఇట్లి యర్థమున, కౌవ్యవబరిధమున జూనకీహరణ 'మెష్టుండును। కుమారపంభవ మెట్టు౦డును?

అట్లయినచో నిచట బహు వీహిసమాసమువలదు. తత్పుకును సమాస మవుగావుత “జానక్యా హరణం జూనకీహరణం, కుమారస్య సంభవః కుమారపంభవః”” అభిభధేయమున నభిధాయశమును గూడ కవులు వ్యవ టేశింతును, ““అభిజ్టాన శౌకుంతలము నాటకము హర్ష చరితము అఖ్యాయిక” అని లోకమున వ్యవహారము కలదు.

వబంధము ద్వివిధము, ఎత్యుము శవ్యమునని. అందభినే యము పేత్యుము. అది నాటకాది శేదమున ౨౮౪ శేదములు కల జన్సను.

విగ] ఏకాదశ (వకాశము ౧౫కె ౧ నాటకము ౯. ప్రహసనము ౧8. కాణకము యం ప్రకరణము ౧౦, వీది ౧ల౮ా. కాణీక ౩ వ్యాయోగము ౧౧ నాటిక ౧౯ గోష్టి ౪ ఈహామృగము ౧౨. సట్టకము ౨౦. హల్లీనకము ౫ సమవకారము ౧౩ శ్రీగదితము ౨౧ నర్హనకము ౬. డిమము ౧౪. దుమ్మిల్లిక చితా (వేక్షణకము ళా ౨, ఉత్సృప్టికాంకము ౧౫, (ప్రస్టానము ౨8 నాట్యము ల కాదిది ౧౬. కొవ్యము ౨౪! రాసశము అనభివనేయము. (॥ శవ్యముం అదియు అభ్యాయిది భేదమ'న వశీ చజవులు కలదగునుం

1. అభ్నాయిక 0. వరికధ 17. ఆళ్వానబంధము
2. ఉపాక్ష [నము 10, అండకధ 18. సంధిబంధము 8, ఆభ్యానము 1! ఉపకధ 19. అవన్క-౦ధబంధము శ విచర్యనము 12 బృహళత్కధ 20. కావ్యశాస్తము
3. ప్రవహ్షైక్‌ 8 చంపుపు 21. శాస్త్రకావ్యము గం మంఘకన్షిక 14. పర్యాయబంధము 22, కోశము 7 మణీకుల్య 15 కాండబంధము 28. సంఘాతము 5 కథ 10 నర్ణబంధము 24. సంహితఎపాహిత్య(ప్రకాశము ౧. నాటశ ము అభినేయములందడు నాటకముమయొక్క. లక్షణ మి విధముగా నున్నది, (ప్రభ్యాశవ స్తవిషయం (ప్రభ్యాతో దాక్తనాయకం వైన రాజర్షి చరిత వంశానుచరిత దివ్యాశయో పేతం సర్వాఖర్చాషాభిస్పమన్వితం గద్యపదృమి(శ్రాభిః ససహ్వ్వైశ్చాలంకారై ర్లక్షణష ట్త్రింశతా చ సంయుక్తం కేబా' కూటి వాట అజ

రణ శృంగార (ప్రకాశము

నానావిభూతిసంయుత మృద్ధివిలాసాధిభిర్లుడై ర్యు క్షం

ఆంక(ప్రవేశకాఢ్యం రూపకమిహ నాటకం నామ గం

నృపతీనాం తచ్చరితం నానారసభావ సమ్మి(తఈం బహుదా

సుఖదుఃభోత్స త్తికృతం వాచ్యం తన్నాటకే భవతి.

నాటక్‌మున (వఖ్యాతేవస్తువు (వట్యాతుడయిన నాయకు డుదా త్తుడు, 'రాజర్సి చరితము వంశానుచరితము దివ్యా శయసము పేతిను గా నుండును. గద్యవద్యని శములయిన సర్వభాపలత నురిక్షును,. సర్యా లంకారములు౦దడును. ముస్పదియారు కాన్యలత్షణములతో నుండును. నానావిధ శ్వర్యసము పేతము, సమృధ్ధివిలాసముతో గూడియుండునది ఆంకములళో (వవేశకాదులతో గూడియుండు రూవకము నాటక మగును. రాజులచరితము నానారసభావములతో గూడియుండును సుఖదుఃఖోత్ప్స త్రిశృతమయిన విశేషమిందు నిరూవణీయము, బిందువి_స్తరము ననుసరిలిచి నాటకీయ ఫలమనదగుకార్యము

నానావిధములగు నవస్థలతో గూడియుందునట్లూ. సమిాశీంపన లను సమ్యుగుణాన్వితేముగా నాటకము నికి 'శ్రంవవ లెను, నాటకమున నుండ దగు నంకమునకొక విశిష్టరూవమున్నది. అంకమున నరసమాప్తి యుండును. బీజోవసంహోరముండును. విందువొకింత యవలన్న మై యుండును. అట్టిది యంకము, అంకమున నాయకుల చరితాదికము (వత్వ్యతముగ నుండుట (వయోజనాను గతమయిన రససంవ తృినానా వస్థాంతరితనముగా నుండుట యంకలక్షణ సంవ త్తి, నాయళ _ బేని - వరిజన _- పురోహిత - అమాత్య న సార్థవాహులకు సంబంధించిన నానారసములతో తదంతరనులతో నంకము విహితము కావలెను. శోక్యవసాదములు విద్రవనులు శాపోత్సర్లములు కోంధ వసాదన ములు ఉద్వాహ మద్భుతేదర్శనము అంకమున (వశ్యతములుగా నుండదగును. యుద్ధము న రాజ్య(భంశము మరణము _ నగరోవ

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౫౫ వోఫము-అంక్టమున వత్యష్షగా నుండదగవు. వానిని (వవేశాదికము లచే సూచింవదగును. భావములు రసములు నంశకమున నంకమున వలె నారీోహము కలవగును. అంకము నానావిధాన యుక్తము (వబంధమునకు లత్ష్మము. ఏకదిన (పయోద్యమగు కార్యవి శేషము (వబ౦ఫమున నురిగును. అనశ్యక కార్యముల కవిరుద్ధముగా బీజార్ధముల ననుబందించి యంకముం౦డును= బహు కార్యముల నలికశమున గూర్చు వలెను అవశ్య కావిరుగముగ 'కార్యములన్నియు కార్యములు శావ "లెను. ఉఅణయామముహసూ ర్త లకణసముజేతముయిన దివసావస్థను గుర్తించి వేరువేకుగా నంగములందు సర్వ కార్యమును విభజించి సంగ తము వేయవలెను. బేజార్ధయు కియు_క్తముగా కార్యమును యధార్థ రసముగా నిబంధించి యంశాంతేమున రంగ్మవవిప్పుల కందరకు నిష్ట్రి మణము విధింవవలేను. దివసావసానకార్సమంతేయు న౦కమున నువ వన్నము కాదేని యంకచ్ళేద మొనరించి _పవేశకములతో డాని విధిం నలెను. నాటకమున గాని వకరణమున గాని యంకమును సన్నిహిత నాయకముగా నిబంధింపవలెను,. అచట (వవేశకమును వరిజనకధాను జంధమున గూర్పజనుకు అఎకచ్చేద మొనరించి మాసకృతము కాని వర్ణ సంచితముకాని సర్వము నిరూపింవవచ్చును. సంవత్నరాధికముగా నెవ్పుడుకూర్చ రాదు. కార్యవశమున వురుషుడు దూర మేగునేని యంక చ్చేదమొనరించుట యుక్తము నాటకమునగాని _వకరణమునగాని చందురూపార్థ ముల సం మేపార్భ ము ననుసరించి యం కాంత కార్భము ననుసరీ౦ చునట్లుగా (వ వేశఠమును గూర్చువలెను. అ (వవేశకము త్తమ మధ్యమ వురుపాచరితముగ నుండరాదు. ఉచాత్తివచనకృతముక్రా “రాదు. చయోగానుసారమనున వాక్ళతభాపూచారమున నుండవలెను కాలోశ్థానగతి రసవ్య త్యాసారంభము కానమువీషయము అనువానికి సంబంధించిన విధముగా నర్ధాభిధాయక మె యనేశార్థ్యవదమై (వవేశ ముండునట్లు సమివ్మీంవవలెను, బహ్వాాశయమయిన యర్థమునయి

౧౫౬ శృంగార (వకాశము నను _పబంధములందు వవేశకములవే సంీప్వముగ సిబంఫింవవ లెను, (వ్రబంధములందు. (పవేశములచే సూశచ్నీప్తముగ నిబరీధింపవ లెను, (వవేశక నిరూవణీయార్థమును. అంకములందు (పయోగించినచో |; పయోగ ఖేదముక లుగును. (వయోగ బాహుల్నమున్న౦దున నంకము నందర్థసమ్యాప్తి కలుగ చేని యల్పార్థక (వవేశములతో నాయర్ధమును నిరూపింవవలెను (పవేశకనిరూవణమున సావధానత యళభీష్టము* శుద్ధముసంకీర్థమునని విష్ట్రంభకము రెండు విధములు. మధ్యమ పాత (వ్రయుక్తము సంకీర్ణము శ్యుము. మధ్యనీచవయుక్తము. అంకాస్యమున కంకముఖమనిసేరు. అది గ ర్భాంకముగా నిరూపింవద*ను. బభూలి కయు నిందుండును. ఇతివృ _త్తములకు విచ్చేదము తగదు. వి స్వరమును యు కృముకాదు. క్రీ వాక్యమునగాని వురుసువాక్యమునగాని విశ్షప్టార్థ ముపశ్షిష్టముగన నంగముఖమున సిరూపితమగులటను తేదభిజ్ఞలు వ్యవ "జేనింతురు. (వయోగానుసారమున బీజార్భయు_క్షియు కృము” నంకాం తరమున పరాంకము ప్రసరించునేని యది గ ర్భాంకమ సంజ్ఞకలది యగును. అంతర్యవనికాగచులయిన మాగధ సూతాదులనేకవిధముల వర్గోపదేవ 'మొనరింతుళేని యది చూలిక యగును. ఇవ్పటికిది సంక, న్నృముగానాటక లకీణము, దీనిస్వరూప తాత్పర్యములు నా నాట్య 'వేదమున భావనీయనులు. కొం (వ శరణము ఇటువై లతుణయోగమున [వకరణము చెవ్వుట యుచితము, యత్ర కవిరాత్మబుద్ధ్యా వస్తు శరీరం చ నాయకం చైవ బొత్స త్రికం (వకురుతే తద్దేయం (ప్రకరణం నామ యదనార్షమప్రయు క్తం పలేణ యత్స్యాదభూతగుణవింధం (పకరణమితి తద్విద్యాదౌద్భిజ్జవీజార్దసంయు కం యన్నాటకే మయో కక్తం వస్తు శరీరం రసాశయోపేతం తత్ప౦కరణిపి కార్యం శ్రేవలముత్పాద్యన స్వ్విహ తత్‌

ఏకాదళ (వ్రకాశము ౧౫౩ విబవణిక్నచివానాం పురోహితామాత్య సార్టవాహానాం చరితం యస్వైన్నైకవిధం తత్‌జ్టేయం (ప్రకరణం కృతిఖి; నోదా త్తనృపో పేతం న దివ్యచరితం న రాజనంభోగం బాహ్యజన సం(ప్రయు క్రం తష్టేయం (వ్రకరణం కృతిభః దాసవిట్యేషియుతం దేశ స్తు9పచారకారణో పేతం మందకులన్తీచరితం కార్యం కార-౦ (ప్రకరణేతు సచివ్యశేస్త బాహ్మాణపురో హితామాక్యసార్థవాహోనాం = గృహవార్తా యత్ర భవేన్న తత వేశ్ళాంగనా కార్యా యది వేశయువతియుక్తం న కులస్తీసంగమర్ష తి కదాచిత్‌ అధ కులవధ్యప్రయుక్తం న వేశయువతిర్శవేత్తత - యది వా (ప్రకరణయు క్యా వేశకులస్తీ సమాగమోపిస్యాత్‌ అవికృతభాషాచారం తథత్ర తు పాఠ్యం (సయో్తవ్య౦ కవి స్వబుధ్యనుసారమున వస్తుశరీరమును నాయకుని వౌత్ప త్తి కముగా కల్పి తాత్మశముగా నిర్మించునేని యద్‌ [వకరణమగును బుషమీవోకృము కాని వపర్మ్వవయు కృముకాని నిర్మించి యభాతగుణ బరిఫముగా నిరూపించునేని యది వకరణమగును. బీజార్థ సము 'ద్భేద ముతో నది [వకాశించును. నాటకమున నిరూపించిన రసా,శయో వేతమగు నస్తు శరీరమంతయు (సకరణమునందు నుండును, ఉత్పాద్య వస్తువుండుటయే యి"దు విశేపకు- విప్రలు-వణిక్కూలు-సచివులు-_ పురోహితులు _ అమాత్యులు య సార వాహులు స్వచరితసంబంధమ:-న నింధుందురు. కావున వకరణము కానావిధశోభతో నుండును. ఇది యుదాత్తనృపవో మేతను కాదుం దివ్యచరితమిందుండ దు రాజుల సవ్యు నో్ళోగముల్‌ందుండవ్హ. లోకసిద్ధులయిన బాహ్యజనుల సం్య్రవయోగ ముననిది యుంకును. డాస - విట కేస్టియుతెము వేశవనితిల యువ చార సముపేతము మందకల స్తీ చరితము నిరూపింవద/పను. సచివ_ (శేఫి - నాహ్ముణ - వుకోహితీ - అమాత్య ._ సార్ధవాహుల గృహ వార యుండునేని 'వేశ్యాంగనను నిరూవింవరాదు వేశవనితాయు_క్త

ం౫ి౮ా శృంగార (ప్రకాళయు మగునేని కులక్ర్రీస౦ంగమ మెపుడు కూర్చురాదు వకరణము కులవథూ [(నయు కృమగు నేని వేశయువతి యుండదగదు. ఒకానొక కారణయోగ మున వేశకుల్టక్షీ సమాగమము నుండవచ్చును. అవిశృతభాపాచార ముగా పాఠళ్యమిందు వయోగింపవలెను,

వకరణమున విష్క0భకము మధ్యమ ప్తుగువమ వయోజ్యము* సంస్కృృతవచనాను/ తము _వవేశకమువలె సం వ్నేవార్థముగనుండును, అంతరాలమున వవేశకమును విధింవవలెను. అం దర్భకియాభి.డె.ణ మావశ్యకము, సంశ్నేవముగా సంధులను కూర్చుట తదర్ధములనను సంధించుట యానశ్యకము. అంకమునగాని _వవేశకమునగాని నాట వకరణములందు నాయకుడుగా (వఖ్యాతుడగువాని వధము నిబంధింవ రాదు. ఆట్రివానిని వధోద్యమము నుండియవసరి౦ంవ జేయవ లోను, ఆతని గహణమేని కూర్చువలెను, సంధినయిన నిబంధింవవలెను. నాశాపధ ములగు కావ్య శ్లేషవిధానములతో దీనిని రసోచితముగ కూర్పువలెను శాటకవకరణములలో నయిదంకములకు వై గా వదడియంకములకు లోఫుగా నంకనిబంధన ముండవలెను. అంకాంతరసంధులో నంకగణ నమున [వవేశకము లుండదగును. నాటక _వకరణముఅందు మహాజన పరివారము తేగదు. రంగమున కార్సపఫ్రగుషులు నలుగురో యయిదు గురో యుండద'పదుకు, మహాజనవరి వారమున్న-నో భావకులకు ఫావ శా,న్లేశము కఆుగును,

ప్త వ్యా యాగము

వ్యాయోగము = ఈహామృుగము _ సమవకశారము - డిమను అనువానియందు కమముగా పది _ వర్యడెండు _ వదునారుగురు నాయకులుందురు. వ్యాయోగను (వఖ్యాతనాయకశరీ 5ము- అల్ప్తీ జనయు క్రృము వకాహ్మ్యపయోజ్యము నగును. వ్యాయోగమునందు కధాశరీరనశమున బహుస్పకుషులు ““వ్యాయచ్చం తే వ్యాశీర్టులై

ఏకాదశ (పకొశము ౧౫౯ నియమము లేదు. అదిరాజక్టనాయక నిబంధముగ నె యుండవలెన్ను దివ్గనాయకక్ళలతేమః కానాచా. యుద్ధగు య నియుద్ధమ_ఆధర్ష ణము సంఘర్ష ములతో నిదియుం-ఎవు వ్యా మోగము దీస్తవసయోని.

ళీ చఈపహా మ్భు గము

ఈహామృగ మను రూనకము దిన్సపుగుపా శయమున నాంకున్ను దివ్యవనితే శ్రారంవఎబగా దిన్యప్రుగుువులకు యున్తముంకును, వసు న్‌ గ్‌ న! నిబంధము సువీహీతమై యుండును. వి నత్యయ మొదవిం౦చునది యగును. ఉద్ధత వుగుుషు ప్రాయముగా నుంకును, ఈ కావ్యబంధమం తయు ,క్రిగోమప్రరితమై యుండును. సంక్ష్షోభము వి దవము_సంస్ఫో టము లుండును. ఇందు వఫోద్యు క్యలగు వుగుషులకు వధము దగ ముగా నుండరాదు. ఏబేవి వ్యాజమున వారి “యుస్థమును శమింన 'జేమవఎను. ఇందలి శృంగారవస్సువు స్త్రీభేదన - అవహరణ - ఉవమగ్శనములతో నుండును. ఇందు నాల్లంక ములు- వ్యాయోగము నందు వలె నిందుశు కారము వురుషులు వృత్తులు రనములుండ

దగును. ఇంద శడ్రీయోగము మొతము విశేమము.

౫న, సమవనళశారము సమవకాంరూవకము ేవాసురబీజకృతేము. (వఖ్యాతోడా త్త నాయకము (త్యంకము తికవటము (తివిదము [తిశృంగారముగ* నుండును. వం ఊెండుమ౦ది నాయకులుందురు. అహ్రాదశనాడి కా వమా సు ళు

అముగా నుండును. ఇందలి (వధమాంకము సు్నువసన్నము సవిదవము సకవటము సవీధీకమునై. డ్యాదశనాడీయు క్రముగా నుండవలెను, "రండవయంకమున నాలుగు నాడికలు. తృతీయాంకము వ స్తుసమావన ముననున్న దై ద్వినాడిశముగా నురిడ్షును, ముహూన్తార్థరూపమయిన శాలమానమునకు నాడిశయని *రు. శాన్యబంధానుసారమున సంక

౧౬౦ శృంగార ప్రకాశము మున సంబంధ మనుసకింవవలను. సమవకారములందలి యరమ వతి సంబంఫమున నుండుటపమ్ముతముం ఇందలి (తితిధకవటము సుఖమఃలో త్ప త్తి కృతెము. వస్తుగ కమవిహితము 'దైవకృతము వర్రవయుకృము నని కవటము తివిధము- ఇందలి ఏ ద్రవము యుస్ధజలసంమరూ పము, వా య్వగ్ని గజ సం్రభమకృతము నగరోవరోధజన్యము నని మూడు విధముల నుండవలెను. వేసువేకుుగా కాప్యబంధ విహితార్ధమయిన శృంగారము ధర్మశ్ళంగార మర్థశృంగారము కామశ్ళంగారమని తివిధము, ధర్మ్మశ్ళంగారమునందు ధర్మ పావక నూత్మహితమయిన సాధనము బళుధాయుండును, (వతనియమతీ వోరీతులావళ్యకములు. అక్థశ్ఫృంగారమున నర్థపాప్మియు౦ కును, శ్రీసం్టవ యోగవీషయమున గూడ అస్థార్వమభిరతి యుండును, కాముశృంగారము కన్యావిలోభన కృతమై నిభృతముగ సావేగముగ నూంకును, త్రీ వరముషులపాస్తీ రతి కతమె యగును. బంధకుటిలము లయిన వృ త్తేములు నిందువయా గింవ వలెను, ఇట్లు సమకారమును నానారససం శయము కాగలదు. ౬. డిమము డిము మను రూవకము నందు నృంగారహాన్యము లుండ రాదు, తదన్యకసములతో నుండవసెను. దీవ్రరసకార్యము లిం దావశ్యక ముు ఇందు నాల్దంక ములు. డిమము పఖ్యాతి వ స్తువివయము వక్యా తోడా గనాయకము. రాద-భయానక _ భేభత్స - వీర - కరుణ _ అద్భుతో పేతము మాయేం దజాలబహులము, నానావురుముల యుళ్ధా నముతో నుంకును, బేవ - భుజగ - రాతస _ యవ _ పికాచా వకీగ్శముగా నుండును, నిర్వాతోల్కా.వాతములు చం దసూర్యోవ రాగములు యిస్థనియున్ధములు సంళ్ళోటములు నుండును, సాత్వతి భారతీవృత్తు లిందావశ్యకములు, నాన్నాశయవిశేవమము పోడ నాయక బహలము డిమము,

22] ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౭౧ 2 ఉత్సే పి కా౦ంకము పీని కంక మనియు పేరు, ఇందు వస్తువు వఖ్యాతమ వథ్యాతము కాదగునుం దివ్యపురుషు లిందుండరు, మిగులు వారుందురు. కరుణ .. రస్పపాయము యుష్థనియుద్థోద్ధత (వహాఠములత్‌” నిదియుంక్షును. శ్రీ వరి చేవతబహలము- ని ర్వేదితవాక్యభామము ప్యాయలే చేష్టలుండవు. భారతీనృ త్తిమాతమె యుండును. కావ్యవిధిజ్ఞు లిట్లు దీనినిబంధింప వలను. ళా భాణము ఛాణము ఖా ర్తవిటసం న యోజ్యము* నానావస్థాంతే రాత్మకము వస్తుసమాంకముగా నుండును. ఇందొకవ్రురుషు శ (వయ్వోక, వ్‌ కార్యము, అత డాతా్టనుభ వము సనిరూపించును. వరసంశయము లయిన వర్ష నావిశేషములను కూర్చును. వివిధాశయముగా నొన ర్చును. అకాశవ్చురుషు కధితములనుగూర్చి వరవదన నూత్మసంస్థా వర నదవముగ మార్చి పః స త్తరములతో వాక్యముల కూర్చును, నానావిధాంగ ఏకారములతో నభినయించును. భెౌణమున నంక మొకటియ యుండును, న్‌ (వ హసనము వహసనము గౌంకు విధములు, ళుద్ధము సంక్రీర్గము నని, కద్ధ వహసన మి విధమున నుండును. శుద్ధవహసనమున లోఫోవచార యుక్తమయిన వార్త కూర్చవలెను. దంభసంయోగ మూవశ్యకము. అది ధూ_ర్తజన వివాదసంవన్నముగా నుండవ లను, భగవత్తావస విప్రులయు. సట్టి యితరులయు పహోసవాదములతో సంవన్నముగా నుండవలెను ఇది నీచజనసంవయుక్తము. పరిహోసా భాసణ (పాయను. వేశ్య _ నవుంసక _ విటులతో వాతిక దాసీజనముతో సంకీర్ణ ము. నిభ్శతములు కాని 'వేషవరిచ్చదములు చేస్టితకరణములు శలది

౧౬ శృంగార (ప్రకాశము యగును. అవి కృతభాషాచారముగా నుండియు విశకేవభాఫఘోవహోాస ముల వదములతో నుండును. ఇట్టిదిది శుద్ధవహసనము. సంకీర్థమగు వహాస డ్‌ ఏంతును మిశ్మపహసనము ఉద్ధాత్యకాది వీధ్యంగ ములతో నుండును, ౧౦. వీధి ఏధిరూవకములో శంక మొకగటియె యుం౦ంకును. “ోద్విప్యాత భార్యా, ఏకభార్యావా” సర్వలత్ష ణసంపూర్ణ్మ మయిన వది [తయో దశౌంగములతో నుండును. మూడు ఏధములయిన [వథ వోూ_గమ మధ్యమవ)కృతు లిందుందురు. ఇట్లు దశరూవకము భరతాచా ర్యానుసారముగా నిళూపీతమయినది. నాటిక ప్రకరణనాటకభేదో రూపకమిహ నాటికా భవతి శ్తీప్రాయా చతురంకా లలితాభినయాత్మికా సువిహితాంగీ ఐహుగీళతన్ఫ త్తవాద్యా రతిసంభోగాత్మికా చైవ రాజోపచారయుక్తా శృంగారాభినయభాననంయుక్తా నాయకదేవీపరిజనసమన్విళా నాటక (ప్రకృతిః ('వ్రకరణసముద్భవా పునరుత్చాద్యం వస్తునాయకం నృపతిం అంఈపురనంగీతక కన్యామధికృత్య కర్తవ్యా. " నాటిక అనునది వక్‌రణ నాటక భేదము, నాటిక ఆ వొ యను చతురంశము. లలితాభినయములతో నుండును. బహునృ త్త గీతవాద్యములతో నుతిడును. రతిసంభోగములతో నుంకును. రాజో పచారములతో నుండును, శృంగారాభినయ భావ సంయుక్తి ముగా నుండును, నాయక _ చేవి-వరిజన సమన్వితేముగా నుండుము, నాటికకు నాటకము వకృతి (వకరణ సముత్ప్చ త్మియు నున్నది, నృవజి నాయకు నుభ్రేశించిన యుత్చాద్యవ స్తు విందుండును. అంతః వుర సంగీతక కన్య నాధారముగా జేసికొని నాటికను నిబంధింప వలను.

ఏకాదశ పకౌాశవబ గి౬ఒ౩ె సట్ట కము ఇట్టకము విమ్మ-౦భశ (వవేశక రహితము. ఏకభాషాయు శకము అ పాక్ళతి సంపల్భృత మిందు౦డును. ఇది నాటికావతిముము. లలితాఖి నయములు గీతన్ఫ తృెములు రన సంభోగములు శృంగారాఖినయ భావములు నాటికలో వలె ాహ్యములు. కావ్యం గోపుచ్చాగం కర్తవ్యం నాటికాదిషు (పాజ్ళెః యే తూదాత్తా భావాస్తే సర్వే పృష్టతః కార్యాః లా సర్వేషాం భావానాం నానారసభావయు క్తియు క్షానాం విర్వహణే కర్తవ్యో విత్యం హి రసోఒద్భుక ేః సా ట్‌ నాళిశకాదులలో కార్యమును నోవుచ్చాగ రూవముగా నిర్మింవ వలెను. అన్నియు వరస్పర సంస క్తముల్రై సుస్తష్టమ్ములె సున్ని మువై నమాకృృతి శోభతో నుంకునట్లు వరిశీలింంవలను,. ఉడా ములగ భావములను నమక నెనుక అనుసరించి యుం౦డునట్లుగాకూర్చు నలను, నానారిసభావ యు క్తియు కృములగు సర్వ కావ్యము లంప్పీ విధాన మానశ్యకము. బీజార్థ నిర్వహణము. నం దద్భుతే రసముశు సిరూహింవ వశము అది యసంగతిములకు సంగతి కూర్చును. ఫల నంభావనము సంపాదించును, యచివూనాయకకృతం నం(గామబంధపధయు క్తం శద్భారతేఓ త వస్త క ర్తవ*ం కావ్యబంధేషమ తస్మాద్భారతమిష్టం వర్షేష్వన్యేషు విత్యకాలం హి హృద్యా సర్వాభూమిః పభగంధా హేమరత్నమయీ ఉపవనగమన ,(క్రీడావిహార నారీరతిప్రమోదాఃస్యుః తేషుహి వర్షేషు సదా వతథ్ర దుఃఖం నవా ళోకః యే వచ్టైషామధివాసాః పురాణవాదేషు పర్వతాః కధితాః నంధోగస్టేషు భవేత్కర్మారంభ స్తద్టేవ తస్మిన్‌ వాక్యొర్దావినయోయం టప్రకీ ర్తి తో నాటకాదిభేదేన,

ణషు౪ శృంగార (ప్రకాశము

దివ్యనాయకు లొనరించు సంగామవధ బంభాదులను భౌరత వర్షమునందలి శాన్యబంధములం బే కూర్ప్చునవెను, ఇతరవర్శ్వము లున్నను సర్వకాలము భారతవర్ష మె యఖభీష్టము, ఇచటి భూమి హృద్యము శుభగంధము హేమరత్నమయము, ఇందే యుపవనగ మనములు [క్రీడావిహారములు నారీ రతివ్రమోదములు కలవు. ఇతర వర్షములందు దుఃఖము శోక ముండదు. ఇతరములు నిత్య సుఖ భూములు, నిత్య సుఖము నిత్య దుఃఖము కలవారలకు సుఖదుఃఖ విమిశణమున నుండు నాట్యమాస్వాద్యము కాదు. పురాణవాదము లలో నిరూవీతములయిన వర్వలే వరిసరములందు సంభోగ ముచితము, కర్శారంభ్గ ముచితము. నాటకాది భేదమున ను వాక్యాన్ధా భిసయము నిరూపీత మయినది. ఇక ద్వాదశవిథ వదార్థాభినయమును యథా స్థితముగ నిరూపింపవలసి యున్నది.

శ్రీగదితము యత్ర 8వ దానవళ(తో ర్యస్మిన్కులాంగనాపత్యుః వర్షయతి శార్యరై ర్య్యపభృతిగుణాన్నగతః సథ్యాః సత్యా చ విప్రలగ్ధా గాత వ్యేతాః (క్రమాదుపాలభంతే (శ్రీగదితమితి మనీషిఖిరుదాహృతోసౌ పదాభినయ:;

'శ్రీవిన్షువు (శ్రీ,బేవి వలె కులాంగన, సజసమతమున భర్త యొక శౌర్య ర్య ప్రభృతి గుణగణములను వర్శించుట శ్రీగది తమున నుండును. నాయిక వతి వివలబ్గయై యుపాలం భమువొందును,. +శ్రీగదితము వజాభినయాత్మకమని యనిరి దుమ్మిల్ని క, దుర్మిలిత, దుర్లల్లిక యనదగిన రూవకమున చౌర్యరతి (వభేదన ముండును, యువానురాగ వర్శన మురిడును. మూతిక (గామ్య కధలతో రహ స్యముగా నిట్లి విశేసములు పలుకును, పతితేజాతి యగుటచే ధన మిమ్మాని యాచించును. ధనమందుకొనియు మరల ధనమందుకొన

ఏకాదశ (ప్రకాశము నా

దలచును. ఇ]]ది దు వితము. (వస్థానము; (వధమానురాగమాన (వవాస సంశయముగా నుండును, (పావృడపంతవర్శ న వరముగా నుండును. ఉత్క_౦ంళాకృ్ళతముగా నన్యనర్మ నము నుండును. తుదిలో వీరరససాధ్యము లయిన నాలు గవసారములతో నిది నిబద్ధమగును, ఈ విమ్మూట నిరూపింవదగిన, కావ్యము _ భాణకము-భాణిక _ నోస్టి వాళ్ళీసము - న_ర్తనకము _ _పేశుణకము _ నాట్యము - రాసకము అనునవి నృ త్తనృత్య [వవానములుగా నుండును, గోయగాన ముఖ్య లుగా నుండును. చిలేమైన వివిధరాగముండును. హిహర భాను భవానీస్కంద వపమధాథివ స్తుతి నిబంధ నము౦డును, ఉద్ధతములు కర ణములు (ఆంగికాభినయవి కేషములు) అధికముగా నుండును, త లుండరు, వర్శన యుండును. గాధారంభములతో స్తుతి శిబంధముం డును, గొయన సహో క్తులు సర్వభాపా నిబంధన ముండవచ్చును, “పా యోహరకిచరిత ముండును. ఇంక నుద్భటముగా లలితముగా నుండు ఏ*ేపములు కలవు. “సుకుమూారతః వయోగాద్భాణో వి హీభాణికా భవతి సుకుమార వయోగమున భౌణమును భాశిక యగును, దివ్యచారీ విధానము లుండవు. లలితకరణము లు౧డును.

వివిధవచోవిన్వాపై ॥ సభజనో త్సాహనంప త్తి; గోష్రేయళకు నిహరత శ్చేష్టితమిహ శె టభద్విషః కించిత్‌

ఇది గోష్టిరూపక లత్షణమం*. వివిధ వచోవిన్యాసములతో నుండునది. సభ్యదరమల యుత్చాహ సంవ త్తితో నుండునది. గోష్టమువ సంచరించు. (శ్రీశ్ళముని చేష్టిత ముండును గావున నిది నోప్టి యయినగె.. జ్రీల మండల నృ శ్తేమున్నచో హృశక మను. నోవ(క్రీలకు మురారి మొకిచే నాయకుడయినట్లు ఇందు నాయకు శొళ జే యు౦కును. నగనపిములో నర్తకి లలిత లయ విధానమున వదాసన్ధాఖినియ మొనర్సును, పెట్టి నర్శన విరనము రధ్యా = సమాజ చత్యర - సుఖాలయము లం దనేకలు వవర్శింవ జేయుదురు, వ్యాత

మట ఏకాదశ (వకాశము విశేపషములతో లలితాభినయ ముండునేని _చేక్షణకమని పేరు. కామ దహానాదు లిట్టివి. షోడళ ద్వాదశ ఆపహ్టై వా యస్మిన్‌ నృత్యంతి నాయికా; పిండీబంధాడివిన్యాపై॥ రాసకం తదుదాహృతం వదునారుగురు కాసి వం_డెండుగుగు కాని యొనిమిదిమ౦ది కాని సాయికలు వీండీబంధాది విన్యాసములతో నభినయింతు వేని యది నాట్ను రాసకమగును. *విండనాత్తు భవేత్పిండీ” వీండనమున అన్నిటి ఇొాక్రచో చేర్చికూర్చినందున పిండియగును, ఇట్టివన్నియ్యుకియావిధులలో నృ త్తే రూపమున విరావింవదగియున్నవి. సుకుమారోద్ధ ఆాంగవిన్యాసములత' గాయికలు విలకతవ్షణముగా దీనిని (వయోగింవ వలను. వపండీ బంధా దులు వాక్యవిధులు. ఇవి వదములచే నభినయి౦ంవ దగినవి కావు కామినీభిః భువో భ ర్తుశ్చేష్షితం య త్తు నృశ్యతే రాగాద్వసంతమాసాద్య స డ్జేయో నాట్య రాసక; శామినీమణులు రాగమున వసంళతసమయము వనుసరించి భూభ కృచేష్టితము ననుకరించి నర్శింతుకేని యది నాట్య రాసక మకశను. కామినీయుగ త్రము రంగమున (వవేశించి సమచారీ విధాన శి$.తము ననుసరించి వామదతవ్నీణ సంఛార _కనుమున వరిహ్కృతి సంచార మొనర్ప వలసి యుండును. అక్యోన్యారిగిక సంచారములు వివిధకృతములయిన హ సతాలములు ఏక తాలపరి కముణములు సమ కాల నిష్క్రఏమణములు పుష్పాంజలి [వయోగము ఉభయపార్శ్య్వవు లందును వెనుకగా ప్యాతీవివేశము తీగిన సమయమున శమ్మ_గ్‌త వియోగము, గాయనీగానము, నానావృ త్తములతో వనములతో గూడిన పాత్రల సంబంధ సముచితమయిన వపిండిబంధ మిందుండును' శుభార్థవచన కఏమము రాసకమున నావశ్యశము. లబ్ధ్వా దుగ్గమహోదథా సురగటైః సీత్వామృతం య స్తదా పిండీశ్చంఖలికావిశేషవిపాతో యుక్తో లతాభేద్య కై;

శృంగార ప్రకాశము ౧౬౩౭ చిత్రాతో ద్యపద(క్ర మైర్ణయయుతో భేదద్వయాల౦కృత శ్చాలీఖండసుమండ వై రమగతస్సోయం మతో రాసకః

శ్నీరసాగరమున దేవత లమృతము పొంది [తావి పంకిశ్చంఖ లికా విశేవషములతో లతా భేద్యకములతో చ్నితాతోద్య నద కమము లతో లయయుతముగా ఇారీఖండలములతో ననుగ తమగునట్లు నాట్య మొనరించిక. అది రాసక మనుట యశీష్టము, ఇవ్చటి కి ట్రభినయ యోగ్యములు నిరూపితము లయినవి ఇక అనభి నేయములు,

అనభివేయ భేదములు.

ణం అఖ్యాయిక యన ననఖినేయ కావ్య భేదమున కన్యావ హోరము - సలిగరము - సమాగమము _ అభ్యదయము కలనాయక చకితముండును. వ క్ష్రము - పరినకృ)ము అనుకేరులు కలవృ త్త ముల ఘటనము౦డును, ఉచ్య్యాసవిభాగ మొ౦డును,. సంస్కృత భాషా గద్య యుండును. మాధవిక _ హర్ష చరిత మనునవి యాభ్యా యికలు,

త ఉపాఖ్యానము- (వబంధా౦తర్షతముగా నన్య (వబోధనము నై నలకధ _ సావ్నితీకధ _ పోడశరాజకధ మొదలగునవి యాఖ్యా తములగు నేని యది యుపాక్యాన మగును,

3. ఆవ్యానకము, సావధానముగా నున్న సదస్సులో (గాంధి కదొశడు అఖనయిరిచుచు పఠించుచు గాన మొనరిందచుచు 3కధన మొనరించు నేని యది యాఖ్యానకము,

ఈ. నిదర్శనము. తిర్యశ్చేష్ట ల ననుసరించికాని యతిర్వ కే ఫ్లైల ఇనుసరించికాని కార్యమ శార్యము నిశ్చితమగునేని యది నిదర్శన మగును. వంచతం్థతాదు లిట్టివి. ధూూర్తులు విటులు కుట్టనీమతము మయూరవా గారి కాదులు, లోకమున కార్యాకార్య నిరూవణ వరముగా నున్న నదియు నిదర్శన మగును.

౧౬౮ శృంగారి ప్రకాొ*యి

౫ వహహ్లిక, సభాసమయమున నిష్ట వివాద (వధానమైన కథావస్తువు నాధారముగా 'జేసిఫొని వప్క్తొంచునది; సార్థ పాకృత రచితమగునది [వవహ్లిక యగును,

౬, మంధుల్నిక. మహారాష్ట్ర భాషా నిబంధనముతో నుండు జదకధ మంధున్ని [వరోచన కలుగునట్లుగా కవులు దీనిని బంధింవ వలెను. పుకోహితామాత్య తావసుల యువహోస ము౦డుటయు (పారబ్ధనిర్యాహము సరిగా లేకున్నచో నదియు మంధున్నిక యగువుం

దె మణికుల్య ఈ మణీకుల్యలో జలమువలె మొవట వస్తువు నోచరము కాదు. వీమ్ముట. (వకాచితీ మగును మత్చ్స్నహసితము మొదలగునవఏ మణికున్యగా చెపవ్పదగినవీ.

౮. కథ, నియమిత మైన గతికలదిం అట్టి భామకలది* ఇందలి యితివృ త్తము దివ్యము అదివ్యము దివ్యాదివ్యము నగును. కాదంబరి ల్రీలావతి మొదలగునవి కధా వ్యవహార్యములు,

౯ వరకికధ. దీనిలో వతియోగి రూవమున సన్నివేశము లధి* ముగా నుండును. జిగీషువులు సమగ్దులిందు వన్కింతురు. ఇట్లిది వరిక్షధ. |

౧౦. ఖండకథ. (గంధాగక వసివ్లమైన యితివృ త్రము నందలి మధ్యభాగము నుండిగాని యుపాంతభాగము నుండి గాని కధాభాగ మును సీంకరించి రచన మొనర్చిన నది ఖండక ధ యగును* ఇందుమతి యిటిది.

ళు

౨౧. ఉవకధ కధాంతరము నాశయించి యతి (వసిద్ధమగు చరితమును కవులు నిబంధి౦ంచిన నది యువకధ యగును. కథాంతర నిబంధనమున ,(వసిద్ద వస్తుత చరింము విచితమగును. చిత లేభాదిక

థ్‌ _ 4 ఆ మువకధారూవముం

౧౨ బృహతళత్క-ధ. అ్భు తార్ధములు కలది, లంబము లంబ కము లంభము ేకులతో విభాగము కలది, వీశాచ భాహామయము, మహో విషయముగా నుండునది బృహళత్కుధ యగును, నరవాహన దత్తాదుల చరితమునకు బృహత్క-ధ నామము సంగతము.

౨౩. చ౦పువు- సాంకము సోచ్చాం్రసము దివ్యవద్యగ ద్యమయ మునగు నాఖ్యాయిక యే చంవువగును. దమయంతి వాసవదదత్తి మొద లగునప్‌ చంఫువులు

౧౪ప ర్వ బ౦ధము యన్న్మి న్నితిహాసార్దాశ్చందోలిస్సంస్కలృ తేన బధ్యంతే - బహవస్ప పర్వబంధో భవతి మహాభారత (పభృతిః ఇకతిహోసారములమ్మ్మి యు సంస్కృత భాపారూవములై ఛందో బగ్గమ్యవ వర్వవిభాగ మోన విభ_కృములై యుంకునేని యది వర్వబంధ ఫై మగును, మహాభారతాదులు వర్వబంధముగా (వసిర్ధములు. ౧౫. కాండబ౦ధము య్నకేశిహాసమభఖిలం య”స్టితం వ్లైకమేవ భాషంతే బుంషయనృకాంతబందో రామాయణజనన్నిభో భవతి కాండబంధమునంి దితిహోసము సర్వ మున్నద న్మట్లుగా నొక విఫముగ నె యుంకుటను బుములు భామీంచి3 కాండములన్న విభాగ ముణో నుంకును ఇావున నిది కాండబంధము. ఇట్టిది రామాయణ సన్నిభముగా నుండును, ౧౬ స గ్త్‌ బంధము న్‌ జ్‌ యస్మిన్నిశిహా కార్ధాన పేశలాన్పేశలాన్య్కవిః కుర్వన్‌ స హయ్యగీవవధాదిపబంధ ఇవ సర్గదింధ॥ స్యాత్‌ అ పేశిలముగా నున్న యితిహోసార్స ముల నన్నిటిని పేశఅ శ్ర ముగా నొనర్ఫు కవి సర్టములన్న విభాగముతో క్రూర్చునేని యది సగ్టబంఫమను శీకుు కల కావ్యమసును.

౧౭౦ శృంగార (ప్రకాశము

౧& ఆళ్యాసక బంధము. ఇది సర్గము వర్షబంధ తుల్యముగ నుండును - శుద్ధ పాక్ళతమున నిబద్ధమగును- ఆశ్వాసములన్న విభాగ ములతో నుండును. శఓశుబంధాది (పాకృత ఛాహా నిబద్ధ కాన్యము లాశ్వాసక బంధములని వసిద్ధి.

౧౮, సంధిబంధము. ఇది యవ భంశభాపా నిబద్ధముగా నుండును. మాతాచ్భందములతో నుండును, అల్ప్బధీజనుల కిది యభిమతము. (బవ్గు నిరూపించిన సము[ద మధనాదులు అస్లె మధ నాదులు సంధిబంధములు, |

౧౯, అవస్థ 0ధ బంధము* భీముశాయాది గంధము లవస్ట్ర్రంథధ బంధములు. దీనిలో (గౌమ్యము కాసి విధానము ద్విచాకికా గీతము లుండును. గఖీరార్థ ములతో నిది యుండుక్రోక్ష

వం. కా వ్య శ్రా పూ ము య శ్రార్జశాస్తాంణాం కావ్యే వివివేళ్యతే కవిఖిః త దృట్టికాప్యము(డ్రారా క్షసవత్కావ్యశా ఫ్రం స్యాత్‌

కావ్యమున కవు లర్డ్‌ క్‌ుము వ్యాకరణ శాస్త్రము "'మొదో లగు వానిని నిబంధించుచేని యది కావ్యకౌాస్తు మగును. భట్టికాన్య మున వ్యాక రణ శాస్త్ర వివయమున్నది. ము దారాతీ పనాటకమున నర్పసాస్తు విషయమున్నది. అట్టివి కాన్యశాస్త్ర,ములని (పసిద్ధా వర్వ బంధరూవమయిన మహాభారతము నానందవర్ధనుడు జ్ర చ్యాయా న్వయము కల కావ్యమని వ్యవహరించెను.

జిం, ఫాస్రు కావ్యము. కవిరహస్యమగు శా స్ర్రుముననల్బ బుద్ధి (వతిభులగు కవులు కావ్యము లందు నిబంధింతురు. అటిది శాస్ర కావ్యము, రతివిలాసమునళలిదు కాముశా,స్తు విషయము కావు౦ం దశేయమునందు సీతిశాన్త్రువిషయము కలదు, అట్లివి శా స్త్రకావ్య మన్న వ్యవ దేశము పొందదగి యున్నపి*

ఏకాదశ (ప్రకాశము రతం

౨౨ కోశము. ఇది సుభామీతరత్న సమూహాత్మకము. మహా కావ్య నాగరముల నుం సముస్భ్రృతములయిన శ్లోకములు కలిగి కోశ సదృశముగా నుండును గావున నిది కోశ మన డగియున్నది. గాభా సవ్వశతి మొదల%పనవి కోశ న్యవపోర్యములు.

౨౩ సంసూతమ'*. ఒకవఘట్టమున నోక్ర శ్‌ నిర్మించిన సూక్తి నముచాయమున్నచో నది పంఘాత వదవాచ్యము బృందావనము మొదలగునవి స'ఖూన రూపములు.

౨౦. సంహిత. వివకీశములుగా నుండు వృల్రాంతములను మనీషులగు వారొళశచో కూార్చినచో విపకీర్గనృ తాంతములుగా నుండు వానికొకచో కూశ్చినచో చక్కని సంధానమున కూర్చినచో నది సంహీతే యగును. యదువ౦శము దిలీవవంశము మొదలగునవి నంహితలు,

సాహ్‌ి త్య వకా శ ము,

అశేష విచ్యాన్ధానములతో నుండునది విద్యావయోజనములు కలది విడ్యావిభూతులు కలది సర్వవి కేవములతో (వకాశించునది, సర్వ కావోీవ వంహారములతో నులిడునది నాహిత్య (వ శాళమను నామమున న్యవహకంవదగి యుండును. ఇట్టివీని లక్షణ మిట్టున్నదిం

య నిన్న శేషవిద్యాస్తానార్థవిధూతయః (ప్రకాళంతే సింహ్యాత్య న పాహిత్య ప్రకా ళ ఏతాదృళో భవతి

అశేమ విద్యాస్థానార్థ విభాతి విశేషములు వకాశితము లగనేని యది సాహ త్య వకౌశము, ఈ శృ౦0గార్మవకాశము సాహిత్య వకాశము పీవిలో నన్ని యుగలవు. వతాదృశమె సాహిత్య నకాశ మగును,

ఈ కృంగార వకాశము నందు అశేష శాస్త్రొర్ట సంవ (దహ స్యముల వన్ని వేశము సువకాశముగా నున్నది. అఖిల కలా కావా

౧౭౨ శృంగార (ప్రకాశము చిత్య కల్పనా రహస్యముల సన్నివేశము సువకాశముగా నున్నది సెర్వశా స్తు కలా కావో్యోవనిను త్సన్ని వేశ (వకాశమె ఈ శృంగార (వశకాశము. ఈ సాహిత్య (వకాశము.' ఈ యుభయవిధములగు వబంధ స్కంధ భేవమ-ల కై కేషికము నై శేసికమునిగు గుణా లంకార లక్షణ యోగము రనావియోగ హేతువగును. అందు గుణము ద్యిపథము శబ్బగుణ మర్సశణ మని, అలంకార మును ద్యివిధము. శ థ్రైాలంకార మగ్ధాలంకార మనసి. ఇట్లు విరూపించు టనే నుభయగుణాలం కారస్వరూవము వ్యాఖ్యాశమయినది, గుా లంకారము లీ విధమున నున్నవి. ఇట్లవిశేపషముగాలత్తణమ' | తివిధ ముగా నున్నను గుణాలంకారములు సవిశేషముగా వాఖ్యాతములు కాపలసి యున్నది. నుహా కావ్యాదులలో యధాసంభవముగా నీ 'సణాలఎకార ములను నిరూపింవవ లెను. వ్‌ బగుణములు ౧. అసంవీ ప్త (గ్రంథత్వము ౨. అవిషమ బంధత్వము వె (శ్రవ్య వృ త్తత్వేము ఈ, అవతివి_ప్రీర్మ సగ్లాదిత్వెము జ సున్నిష్ట సంధిత్వేమి* అ ర్స గుణములు యం చతుర్వర్ల ఫలాయ _త్రేత్వ్యము ౨. చతురోదా త్త నాయకతగము ఏ. రసభావ నిరంతెరత్యిము ఈ. విధినిషేధ వ్యుత్చాదకత్వేము ౫. సుసూత సంవిధానక త్యము

ఫఏకాడళ వ్రకాశము ౧౭కె ఉభయగుణములు ౧, రసానురూవ సం౦డర్భత్వ్యము ఎ, పా తెానురూప భామల్వేము ల ల పి అర్గానురూవ చ్చంద స్తు 5 సమ నలో రంజక తము సి సదలరికార వాకళ్గత్వొము భ్‌ షి ల౦కాశములు ౨. వమస్కా.రా ద్యుష్మక్‌ మత్వెము ౨. సంబంధాదిముడాద వాక్యత్వేము - 3. “మ్మ కపమసంనస్కృ తాది వాక్యత్వము రో. భిన్నన్స త్త సర్షాంతత్వము ౫. కవిభావాంకిత సమా వ్వైల్వేము అస్ధైాలం శారములు ౧. నగరా।శము శైల్వసెన్యా చూసార్మ వాదివర్తనము* ఆ. బుతురా తిందివాన్టా సమయ చం దోదయాది వర్మవము, ఏ, నాయక్‌నాయిశాకుమూర సహాయచాపహానాద్‌ నర్గనము, ఈ మంతసమూాగ (వయాణసం గామాభ్యుదయాది వగ్శనము, ఎ. వనవిపోర జల కీడా వుధుపాన మొనాడగవరతోత్స ఉభయాల౦0”౧-రవములు ౧. వీడబిందు వ తౌ కావ్రికరీకొద్యోవ కల్పనము. ౨ గర్భాంకో ఘాలికాంకావతార వివృంభక (వవేశక విధానము = చేశకాలప్నాత చేష్టా కధాంతరాను షంజనము, రోం ద్విసంకానము, స మౌర్షద్వయా నువశీర్తనము, "జో అలో

ణ౭౪ శృంగార ప్రకాశము

పని నిబంధనమున గలుగు విశేషముల నిట్లు గు ర్హింవ వలను, మహోకావ్యములందు గూర్పదగిన శబ్లగుణముల భావవిశేప మి విధమున ను౦క్షును.

౧. అపంక్రీ, న్న గంధత్వమనుటచే విది సూచిత మగును, గంధము సంక వముగా నుండసంకుట, సవిసరముగా | వతివాద్య ౮ టాట్‌ అయి టై థి ముల నన్నిటిని వతిపాదించుట యసేతీతము. ౫౧౦ధ మసంవీవ్త మనటచే [(గంథగాకనము సూచిత మగుము. (వతిపాద్య [(వతివాదన మున గ౦థము పెదది కావచ్చును. క్త వృముగా సం గహముగా నున్నచో కధకు కసభావ సంవత్తికి విచ్చేదము కలుగునని కొందరా శంకింకురు. అట్లాశంక్షిచు వాం మనసుల నావర్డింవ జేయుట కీ సూక్తి సమర్థమగును,

తం అవి పమబంభత్యము =2ండవది, బంఫమ-'న విపుముత్న్వము లే £ంక్షుట వ్త్ద సండర్భవిదులన వారు విపమబంధ మభినందింవరు, నారల కీ రీతి మనోముద నూపాదింవ గలదా.

3. (శవ్యవృ త్రిత్వము. ఛందోమయనులయిన వృోము లన్నియు (శవ్యములుగా నుండవ లను, మహాకావ్యాదులు నానాప్‌ధ వద్యభేదములతో మండవచ్చువు. అయినను వద్యము లన్నియు చతుప్పాదములతో నుంతమట యు కము. _శవ్యవ్య ్రెత్వనియమమున సర్యాదిచతుప్పుది సమాక్ళష్ట్రమగును. చతుప్పు దీవ్యవహార మున్తీగూడ

లు ల! ళా క్‌ (శుతిసుఖము సంపాదింవగ ల వృ గములనే నిబఎధింపవలెనని సూచితె మసను, దీనిచే శోతృజన (వోత్సాహము సిద్వమగును, థి ఈ. అనతివి పీఠ సన్హాదిత్యేము. కాౌవ్యమున సర్టములత్యంతము న -౨పహా ౧ తి గి పిృమ్ములె యుండకాదు. వర్ణనము లతిపీరములె యుండరాదు. న స. ఆ యు. డం అట్లుండుట యుద్వేగమిచ్చును. పాఠకులు కొందరు (గథవిస్తర శీరు వులు. అట్టివారలకు దీనివలన చిత్తాకర్ణము కలుగును.

ఏక దశ (వ్రకొాశము ౧౭౫

సు సుక్ష్‌ష్ట పంభిత్యము వ స్తువిభాగములకు వర్థనాంశములకు

సర్షములకు సముచితేమయిన సంబంధము యు క్ర్తముగ నుండవలెను.

అఆదియె సుక్ష్లష్టత, దీనివలన సర్గాదుల కన్నిటికి వరస్పక మేక వాక్యత

కట్టును. వహ వాక్యాత్మకమయిన ,(వబం౦థిమున కువ కారిత్యము సూచితమగును.

౬, చతుర్వర్ల + ఫలాయ_ల్తీత్యము. ఇది యర్ధ్థగుణములందు “మొదటిది. చతుర్వర్లము లనదగిన ధర్మార్ధ శావము మోశథముల ఫలాంశమున కావ్యమాయ త్తిమై యుండుట యావశ్యకము' ముక్త కాద్యల్బ శరీరశావ్యము లందు చతుర్వర్గ ఫలసం౦ంవ త్తి యుండు నన "లేము. మహో కావ్యములందు ధ ర్శార్థ కామ మోశములు న్యస్త ముగగాని సమ సము*గాని యు౦డును గావున తిత్ఫలమును ఫపలసా ధకోపాయమవమను మహో కావ్యము సంబంధించి యు౦డునన స్పష్ట మగును కావున ము క్రికాదుల కన్న మహాకావ్యమునకు వ్‌శిష్ట భేదము కలదని సూచితీమగును.

౭. నమరోేచా తృ సాయకి తము. ఇది యర్థగుణములలో *ఇండవది' వబంథనాయకుకు చతు డుడాత్తు? నగు నాయకు డుండవెశవి భావము. కధాశరీం మున వ్యాపించి యుంకు నాయకు నకు ఫర్యాష్థ కామ మోశథ ములందడు చై చత ణ్యమును సూచిలివ వలెనని యతని యాశయ వీభూకులకు పముత్కే-ర్ష నిరూవింవవలెనని దీని వలన సూచితమగు ను,

౮. రవభావ నిరంతరత్వము మూడవది. ఇంకు రస్మ్గహణ మున తత్కారణములయిన భావములను వర్మిగహించి నష్టుగును 'వేషగా భావమును గహించుటచే రసభావములకు పరస్పరము కార్య కారణ భావము సూచఛితేమగువు, కావున _ “ర సేఫ్యోభావాః, భావేల్యోరనాః, ర డేభ్యశ్చ గి నాఃఖి'_అనువవ్‌ తీయము నమసరించిన అభి పాయములు స్వీక లేము లగును, అందువలనవాని నై. రంతర్యము

౧౭౬ శృంగార (ప్రకాశము

రసభఖొవ బహుత్వము సూచిత మగుచున్నది. ఏకరసమయిన భోజ నము గుచిరము కాదు. వ్రైరస్యమిచ్చును. అన్లే యేశరసమగు వ్రబంఫమ:) వై రస్యమాపాదించు నని గుం ౦చునది.

౯ విధి నిషేధ వ్యుత్చాదశత్వము నాల్లవది- వీనివే సగుణవ౦తు డయిన నాయకున కుత్కర్చ వక్షితను కావలెనని సూచిత మగును. దోవములు కలవాని యుచ్చేదము వదర్శిత మగును జిగీషువు గుణ యుతుడె కానలెను గాని దోషయుతుకు కారా దని వ్యుత్చాద్‌త మగును,

౧౦ సుస్మూత సంవిధానకత్వే మనునది యయిదవది, ఇది కవి శిమోరీతిని [పదర్శించును,. (వబ౦ిఫము నందలి సంవిధానముః లన్నియు సముచిత సూ. తానుసంధానమున నుంధునవి కావలను నిరూపిత లక్షణములు కల పదాగ్ధృములు కాని వశ్ష్యుమాణ లక్షణ ములు కల వదార్థములు కాని _వబం౦ధమున నోభాసంఛానిమునకు రావలెననుట కవిశిక్ష..

౨౧, రసానురూవ సందర్భళ్వ్యము, అనునిడి యుభయగుణ ములలో మొదటిది. |వబంథమున నుండు సందర్భములు రసాను రూవములుగ నుండవలెను. వబంథమున రతి వగకర్ష నిరూపితమగు నేని కోమల శబ్ద సందర్భ మావ్యకము. ఉత్సాహ (ప్రకర్ష ముండు నేని (పౌఢ శబ్ద సందర్భ మావశళ్యకము (రోథ్యవకర్ష యుండునేని కళోర శ్చ సెందర్భమ పేత్సీతము, శోక వకర్వముందుళలో మృదు శబ్ద సందర్భ ముండవలెను విస్మయ వకర్ష మున్నస్ఫుట శా సందర్భ ముండ్రవలెను. వబంథమున నిటి విరచన మావశ్నకమని కవికిది యువ చీనము “*నైకవెోూజః వసాదోవా రసభావ విదః కవేశి రసభావ విదుడగు వానికి ఒక యోజోగుణము, శ్రాని యొక [పసాదగుణము కాని యుక్తముకాదు. రసభావ నియశముగా వాని వాని వియతి యుండునని _వక్యాపితమ నును

య్‌! ఏకాదశ (పకాశము ౧8౩8

౧౨ పా తానురూవ. భాషత్విము. ఉభయగణము లరిదిది ₹0డవది. ఉత్తమ పాత్రలు సంస్క్భృతమునను ఉ త్త మాధములు (వాకృతమునను, మధ్య్నములు కర నేనీ వ్యవహారమునను, జఘ న్యు లవ[భ౦0శమునను, తవదవరములు మాగధికా భాసా వ్యవహార మునను భఇెమీరతు రనుట సూచిత మగును, ఇట్టి సూచనమున అఫి న్నముగా భాపీ౧చు వారలలో భాహా చ్నితిరీశుల కవశాశను సూచిత మగును, అట్టివారిలో చితిరీతి యుండదగును.

ఉతె అ ర్థానురూవ చృంద_న్వము. అర్ధమున కనురూవము లయిన ఛంద'స్పుల నువయోగించుట యనునది మూడవది. శృంగార మున నుతి విలంబితాది వృ త్తిములను, వీశమున నసంత తిలకాదు లము కంణమున వై తాలీయాదులను, కదమున సర్ధి రాదులను సర్వత కార్గూల విక్రీడితాదులను నిబంధింపదగునని దీని వలని నువ చిష్ట మగును,

౧౪. సమస్త లోక రంజకత్వమనునది నాలవది. _వబంధమః+న నలౌకిక సన్ని వేశములను వరిహరింవ వలెను. కీర్తి (పీతి నిజంధనమైన [(వబంధమునకు లోకమున వతిఫ్ట కలుగునేని కవి వయాసము సఫల మగును. ఆతేడు [వయాసమై యర్గ వము భావిలివడకుం ”

౧౫4 సదలంశార వా క్యశ్వ మయిదవది, త శ్రదుపాలత్త లక్ష ణములు కల శ హ్టాన్టోభయ గుణములు స్వరూవ సౌందిర్యముననె కావ్యశో భాకరములు కాగలవు, అయిన నలంకారములుండుట యే: యీ భారమును వహీ౦వ౫గ లదు. కావ్యశో భాసంపాదనమున కలంకార వత్తయే సమర్ధమని యుపర్యువరి జేశమున నువపాదితీ్‌ మగును,

ఇటీ శబ్దగుణార్థ గు ణ”భయ గుణములు మహాకావ్యములందు రసా వియోగ హేతువులు కాగలవు. అక్లు శహ్టైలంకా రాన్థాలంకా రోభయాలం౦కారములు రసావయోగ హేతున్చు లగును.

౧౭౮ శృంగార 'వకాశము

౧౬, నమస్కాారా ద్యువ కమత్యమనునది క నాలంకారము లందు మొదటిది, నమసహ్కా-రము _ స్తుతి - ఆశీః _ వ స్తుసచేశము = వస్తూవశ్నేపము _ అనునవి యువలక్షైతము లగును.

లె హర్ష చరితమున నమస్కౌా-ర మున్నది

౨. రఘువంశమున స్తుతికలదు

39, హరవిలాసమున ఆశీస్సు కలదు

ఈ హయగీవ వరములో వసు నినేశీ మున్నది

౫. మారీచవఫములో వస్తూవవేవము కలదు,

౧౭. సంబంధాది తుడాది వాక్యత్వేము శ సొలం౦ంకారవు రకు రెండవది. స్వవంశ్షాదికీ రృనము-వ క్కి వ్యార్థ _పణిజ్ఞానమ-_నత్చ? యూ జనోపవన్యాసము _ కవి వశంస - దుర్దన సుజన స్వరూవమ:- మొద లగుశవి సంగృహీతము లగును,

౧. కాదంబరలో స్యవంశాదికీ రృనము.

౨. సేతుబరంిధమున వక్ష వ్యార్భ (వతిష్లానముం

3. సేతుబంధమున [వ యోజకోవన్యానము,

ఈ౮. రావణవిజయనున కవ్నీవశ౦స

౫, కాదంబరిలో దుర్జన సుజన స్వరూవమ +" వబంగధ్‌ (పారం భములం వీ విధముగా సంబంధ సూచకములయిన సన్ని వేసము లుండుట యావశ్యకము.

౧౯. దుష్కుర సమ సంప్కృతౌది వాక్యత్యేము. శర్ణై"లంకా రము లందిది మూడవది. దువ్కర సమమనుటచే గోమూ తకా బంధము = మురజబంగము నళాక్షరపాదము = యవమకము _ భాషా చిితము మొదలగునవీ సూచితము లగును.

౨. శీరాతానునీయమున గోమూ కికా బంధనము.

ఏకొదశ (ప్రకాశము ౧4౯

౨. శిశళుపాలవధమున ముగజ బంఫము,

దె 9 వకాతురవాదము

రోం 19 యమగము

౫. మాలతీమాధవమున భాపాచి,తము

౧౯ భిన్నవృ త్తి సస్టాంతత్యము నాలవది, దీనిచే భిన్నసర్షాం తత్యము ఆ భిన్న కాండాంచెత్వము ఎ భిన్నసన్లాంతళ్విము జూ భిన్న శ్వా నాంచెత్పము లా భిన్న సంధ్యంతత్వెము మొదలగునప సంగ్భృహితిము లగును. “సర్గ ” వదము “ఛతిణోగచ్చ్భంతి” స్థలమున వలె సహ చకితోవలక్షణము “వృత్త” వదగహణ మువలతుణముగా గ ణచ్చందము లెకాక మూ. తాత్సరచ్భందములును (గాహ్యములు కాగలవు.

ఆ శ్వాసక బంధములుగా నున్న కొన్ని (వబంథధములలో సమౌా్హిలో కూడ ఛందో భేదము నోచరించుట లేదు. రావణ పవీడయము హరివిజయము ఒసఉేశుబంధములలో మొదటి నుండీ తుదివరకు ఒక ఛందమె యున్నది. ళొన్ని గలితకము లచ్చ లచ్చట “వ్యాసకిష్టవత్‌ ” కలవు, విదగృమానులు ళొందరు వాని నచ్చట (వవీష్తముల నొనరించిరని తద్విదు లనుచున్నారు. ఇట్లాశంక కలిగినచో సీని ఛభావింవవలెను. మా_తాచ్చందస్సు లయిన స్కంధ కాదులు ఛందో విచితులలో న నేకవిధములుగనువ్న వి వానిలోనొక్స టియు ననంత భేదములు పొందును కొందరు' “భిన్న వృ తాస్స న్రార౮తొః వర్వకాండ సస్గా ఏ లేషు*” అని యావదమున కర్థము వ్యాఖ్యానించు చున్నారు. కావున సీయర్థము స౦ంపన్నమనగును. “వర్యణివర్వణి శాండే సరైకాంటే, ఫుక్తే అన్యద న్య చృంవః” (వకివర్వమును వతికాండము నను వతివర్ణమునను "వేరువేరు ఛందమును వయోగింవవ లెను, అళ్యాపక సంధిబంధములలో నంతట కొక ఛంద మె యుండును. అని

౧౮౦ శృంగార (ప్రకాశము ఈ భావమయు క్తముగ లేదు. అశ్వాసాంతమున పఫుష్పి తాగ నృ్తేము నువయోగించుచునె యున్నారు. సంధిబంధములలో నారాచకము తోటకము మొదలగు విచ్శితములగు ఛందస్సులుండుట గోచరించు చునే యున్నది* కావుననే రఘువంశము లోని సర్షిములు రామాయ ణమునందలి శాండసర్షలు అనుష్టుప్‌ జాత్యాది చృండస్సుతో గూడిన వై గో చరించుచున్నవి. కావున నిట్టు వ్యాఖ్యానించుట కేయము, ఉవ కమి౦చిన వృత్తము యొక్క- వ్యుదాసమున సర్మములలో వృత్తాం తరములతో నుపసంపహార మొనరింవవలెను. కుమార సంభవములో నిబ్లుకలదు-

అధ స లలితయోషిద్చూలతాచారుశ్ళం ౫0

రతివల 3 పదాంకే చాపమాసజ్య కం

సహచరమధుహ స్తన్వ స్తచూతాంకురాస్త్రః

శతముఖముసత స్టే 'పాంజలిః పుష్పధన్వా

సౌందర్యను కల సుందరాంగనల (భూలతేలవలె సుందిరో

మయిన శృంగమనులు కల ధనువును రతివలలయ వదాంకమయమిన “౦5 మున లగి౦ంవ జేసికొని సహచరుడయింన వసంతుని హస్త్వమున పూతాం కురాస్రుము నుంచి (పొంజలియై మన్మధుడు బేవేర్యదుని సమిాపిం వెను, ఈ భావము కల యా ఖ్లోకము సన్లాంతేమున వాన్నది. ఇట్టుం డుట యుక్తము.

౨౦, కవి భానాంకిత సమౌాక్షి నాకత్విము- అను నది యయి దవది. ఇట్లనుటచే స్వాభిపాయాంకత _ స్వనామాంకత - ఇష్ట నామాంకత _ మంగలాంకత _ అశంసాంకత సంగృహీతము లగును.

లె ఆభి పాయాంకత_అద్య రాజునకు ెర్యము, సర్వ సేనునకు ఉళ్చాహను, (వవర సేనునకు అనురాగము,

ఏకాడళ ప్రకాశము ౧౮౧

తి స్వనామాంకత య స్వ్యవబంధములలో నోవింద చతుర్కు

ఖాది నామాంకత యుండుట. రాజశేఖరుని హరవీలాసము నందీ నామా౦ళతను భావింవవచ్చును.

౩. ఇష్టనామాంకత భారవి కవి కిరాళాస్టనీయమున లత్మ్యం శత యున్నది. మాఘకవి శిళుపాలవధమున ళు9్గంకతే యున్నది చగు ర్ముఖ _ నోఏంద _ చరద కేఖర _ ఇష్ట చేవతా నామాంకత అయా శవ్రుల యాయాకావ్యములందు గలదు.

ర. మంగలాంకత. కృవ్లచితమున అభ్యుదయము, ఉషూ పహావణమున జయమనమః, వంచశిఖకూ దక కధలో అనందము, శీహస్టైని నై పధమున లనందము.

స, ఆళంసాంకత. ధ క్యార్భ కామ మోశ&ి ఏిషయముగా నాశకంం యుండుకు. “శబ్ద బహ్మవిదఃక వేః వరిణన పజ్ఞస్య వాణీ మిమూాంి అను భవభూతి యు త్తరరామచకితములో ధ ర్మాశంప యున్నద్ది “మమాపి ద శ్షువయతు నీలలోహితిః వునర్భవం వరిగ 3వక్తి రార్టెభా౭ అను శాళిజాసు శౌకుంతలములో మోశవివయాశరిస యున్నది, ఇల్‌ యితరము లభ్యూహ్యములు. ఇట్టి యాశంసా నిరూవణమ-'న నితరములును వ్యాఖ్య్యలేములు కాగలవుం

యావల్లీ లావతీనామ నణుమణిరణత్కింకి ణీక్వాణకరూజి త్కా-లచీదామోపనదాః పృధుజమనతటీః పంచబాణోదధి శేతే

౨౧. నగరా శమ తెలమై న్యావాసార్ల్మవ వర్మ్‌నమ?. అనునిది య్‌ర్గిలంకారము లందు మొదటిది. ఈ చెవుట అర్ధలం కారము ఒ౦కఇః వబేశ వశంస యువదిష్టై మగుచున్నది. నేతుబంధ _ హరివిజయ _ శికుపాలనధ _ కుమవారసంభ వాదులలో నగరనర్గనముకలదు. రఘు వంశ - కి రాళార్టునియ = శాదంబరీ _ వాకుంలలాదులలో నా్నాశిమ వర్శనమున్నది. కిరాతాస్టనీయ - శికుపాలవఫ _ పేతుబంధ _ హరి

౧దావీ శృంగార ప్రకాశము ఏజయాదులలో శలవర్ల నమున్నది. ఇశ్షే పన్యావాససాగక వర్మ నాదములను _వబ౦ిఫము లందు భావింవవచ్చును.

౨౨. బుతురాతిందివా ర్కా. స్త్వమయ చం దోదయాది వర్డ్‌ నము. అస్ధాలంకారములందు రెండవది, దీనిచే శాలావస్థోవవర్శన్గము లనీత మగును, అందు బుశువర్మనమున శరల్‌ _ వసంత - శ్ర్‌ష్మ- వన్హాది వగ్శనము అ ఘ్య్యూహ్యములు. సేతుబంధ హరివిజయ రఘువంక వారివం కౌదులలో బుతువర్గన మనుగతముగా నున్నది. కిరాతాస్ట నీయ _- కుమారసంభవ_శకు పాలవథ _హయ గీవవథా దులలో రాత్రి వర్మ నము కలదు. దివసవర్మ నమువన (వభాత-పూర్వాహ్లూ వ అవరాష్ఞ మధ్యాహ్నవర్గ నము లఘ్యాహ్యములు, కుమవూశసంభవ _ కిరాతార్జు నియ-శికు పాలవధ- సేతుబం ధాదుల లో చం దోదయ వర్ణ నముస్నుది.

౨౩. నాయకనాయికా కువూరసహోయ వాహనాది వర్త నము. ఇది యర్గిలంకారములందు మూడవది. దీనిచే ప్యాతవిశేషూభినంద నము సూచితముపను,

౨ నాయక వర్ణనము హారివిజయ _ హరవిజయ జూనకీహరణ

• రఘువంశాదులలో

కం నాయికావర్గ్మ నము కువలయాక్య చ౦ంత కుమూరసంభవ సుభా పహారణా దులలో

3. కువూరవర్లనము రమువంశో _త్సరచరిత కాదంబరీ హర్ష చర తాదు లలో

రోం సహాయవర్గనము రామాయణ మహాభారత బృహత్క-థా మాలతీ మాధవాదులలో

౫. వాహనవర్శ సము హర్ష చిత కాదంబరీ హరివిజయ రావణ వేదయూా దులలో నున్నది. దీనిచే హస్తి _ అశ్వ-గ రుత్మత్‌ _ వుష్పు కాది వర్శన మభ్యూహ్యము*

ఏకాదశ (వకాళము ౧౮౩ ఎలిఖ్ళి మంలతీద్యూతే (వయాణ సంగా మాభ్యుదయముల వర్గ నము. ఇది నాల్లవది. ఈ యంశము లర్థ [(వధానాంశమున సముచి చితచేష్టల నువ దేశింపగలవు, శావ్యాదికమున చతుర్వర్థఫలత్వెము న్నను సమధికముగా నర్గోవ దేశ మొనరించునది కావలయునని సూచితమగును. ౧ అందు మంత వముయిదు విధములు. య కర్మల యారంఫో పాయను. ౨. వుగుుహు (దవ్వ సరివ తి, 3౩ చేశకాల విభాగము, ౪. వినిపాత (వతీకారముం ఏకం కార్యసిద్ధి ఇట్టి మంతము కిాతాస్టనీయ - శికుపాలవధ _ హయ గీవ వధ _ భట్టిశావ్యాదులలో నున్నది ౨ మూత నూడువిధములన౦డును. నిష్ఫష్టార్థుడు వరిమితా ర్ధుడు, జాసవహారుడ్తు. ౧ విస్ఫహైస్టడు. ఉద్యోగవర్వమున వాసు'ేవుడు. హరి విజ యమున సత్యకుడు తొ, వరిమితార్థుడు, రామాయణమున అఆరంగజుకుం ఇ ఇాసనహరుడు. కాదంబరిలో జేయూరకుడు. ప్ర (వయాణము (తివిధము. ౧. స్వశ కువచయమున (వయాణము. ౨. వరన్యసనమున వయాణము. 3, ఆభిమ తార్థసిద్ధిరై వయాణము= ౧. (ఇంగు స్వశ_కృృవచయమున వయాణ మొనరించుట కుడాహరణము ఫ్థలిత మయినది. )

౧౪ శృంగార (ప్రకాశము

౨. వరవ్యసనము శిళుపాలనధములో శిగుపాలో చ్భేవము నక్రై వాసుచేవుని యాత.

వెం అభిమతార్థ సిద్ధి హరివిజయమున పారిజాతాపహరణము నక్రై కృష్ణుని (వయాణము. కిరాతార్టనీయమునందు దివ్యాస్తులాభ మునవ్రై యర్జనుని (వయాణము.

ఈ. సం్యగామము (తివిథము. సమము, విషమము, సమవిమ మము అని,

౧ సమము ఇది ద్వంద్వయుద్ధమునందును చతురంగయుస్థ మున నుంకును, రామరావణు-లకు ద్వంద్యయుద్ధము. కురుపాండవులకు చతురంగ యుద్ధము,

౨. విషమము రామునకు ఖరదూషణ తిశిరులతో జ)గిన సం గామము, పదునాలుగువేలపదునలుగురు రాశత్ససులు కంచురధ ముల సెక్కి-. యుద్ధమునకు రాగా వదాతియగు రాముడొకడు వారినం దరను హతవఃా ర్చెను.

3, సమవినమము కి రాతాద్టనీయమున మ హేశ్వరాస్టనులకు రఘువంశమున రఘుచబేవేం్యదులకు జరిగిన యుద్ధము సమవిషమము.

౫. అభ్యుదయము మూడువిధములు అరివిజయము* ఊ”ొ భము _-వుతోత్పత్సి. ఇం దరివిజయము ద్యివిధము _ శత్రువులను వినాశము చేయుట మొదటిది. శ్యతువువరతుడ్కట రెండవది రావణ వధాద్‌ కావ్యము లందు శ తూచ్చేదము హరి విజయాడ, లందు శృతూవపరతి యున్నది. ఇందుమతీ స్వయం౦వరమున ఊలౌాళము శలదు. రమువంశమున దిలీవునకు ఫ్రులేలాభము కలదు ఇట్లభ్యుడయ నిరూవణము (వబంధ ప్రకర్ష.

౨౫. వనవిహార జల[కేడా మధుపాన మానావగిమ రితోత్స వాది వర్దనము. ఈ వర్ణనమున రసోద్దీవన వీఫ'వము సూచితమగును,

వ( ఏకాదశ (సపకాశము ౧౮౫ సంభోగ ఛృంగార మావదిష్ణ మగును. మంతద్య్యూత (వయాణ సం గ+మాభ్యుదయాదుల వలన నాయా ఫలములను పొంది యాయా విలాస విెశేపములవే కామసేవనమున తదువయోగము సంపాదింవ వలెనని కపి శిక్షణ మువదిష్ట మగుచున్నది=

౧. వనవిహారము, మృగయాదులచే వనవిహార మొనర్చుట శఘువంశమున దశరధుని విహారము, పుష్పావచయాదులచే వన వివోరిము చేయుట శిశుపాలవఫవమన యదువుల విహారము, కిరాతాక్హు నీయవూాన అప్సరసల విహారము

౨ జల్మకీడ. రెండువిథములు. ఒశ వురుషుడు తన బసహువని “లతో జఆవిహార మొనర్చుట, బహువ్సరుషులు బహువనితలతో జలవ హార మొనర్చుట. కా ర్త ప్‌ర్యుని నర్శదానదీడలవిహారము,కుశుని సరయూనదీ దెల విహారము మొదటిరీలి. సిద్ధ సింధువు నం దవృరసల విభోరము, వైనతక హొదమున యచువుల విహారము 'రండవరీతి.

౩ మధుపానము. నగోస్టీగ్భృహపానము, వాసభవనపానము సని యిడి ద్వవిథము హరివిజయ శిశుపాలవథములందు గో పేగృ్భృవా మధుపాన మున్నది. కుమార సంభవకిరాతాస్టనీయము లందు వాస భవనమధు పానమున్నది*

ఈర. మానాపగమము సేతుబంథ కావ్యము నందు రామాళతం కము వలన ని”ొచరవనిశలకు మానావగమము వషెతమయినది* మహా [సబంధములలో మలయవారు తేం దూదయాదులవలన మానా వగము వర్శ్మితే పసిద్ధమై యున్నుదిం

౫. రతోత్సపముం ద్వివిధము. సామాన్యము విశేషముననిః క$ిరాతార్దనేయములో శిశుపాలవధమ లో సామాన్యతోరతోత్స వము కుమారసంభనములో జూనకీహారణములో విశేషతో రతోతశ్చ వము కిలదు,

అదా౬ శృంగార (ప్రకాశము

౨౬ వీజబవిదు వతా కావకరీ కార్యకల్పనము, ఉభయాలం౦కా రము లం దిధి మొదటిది అర్ధ వకృతులు బీజబించ్వాదులు. అవస్థ లారంభ యత్నాగదులు. అ్థ వక్ళతుల కవస్థలకు సంగతమగు సంబం రమున వస్తువునకు విస్తృతియు రమ్యాతలు కలుగును. ఫలవంపొద నానుకూలమగు బీజార్థ నికహూవణము, వయోజనములకు విచ్ళేదము కలుగునవ్వుడవి చేద కారణముగా సమా వ్వివర్యంతము సంబంద ము౦డునట్లుగా బిందురూపార్థము నిబంధించుట, పరార్థమై వధానోవ కారకముగా నున్న నా త్ధానుబంధ ఫలము కలిగి యుండునట్లు వతాకా శీరనము, వార్థ మునే యగు ఫలనంవ త్తితో నిరనుబంధమ గా (వ్రకరీని నైశము, సర్వవిధాధి కారిక న స్తుఫలరూపముగా కాగ్యశీ రనము ఈ (వధవూలంకారమున వతిపాదిలే మగును,

౨౭. గర్భాంక చూలికాంకశావతార విష్కంభ (వవేశక విధానము, ఇది రెండవది. అంకములం దొశ యంకము వయుక్షై మగుట గర్భాంకము. ఈ యంకము బీజార్థ యోగమున నుండును ఇట్టిది శగాలరానవాయణమున నున్నది.

'శ్రవడ్తెః శ్రవ్యమనే కై ర్బృళ్యం దీర్పైశ్చు లోచనై రృహుభిః

భవదర్థమివ విబన్బమిన విబద్ధనాబ్యం సీతాన్వయం వరణం

అంతర్యవనికా/తులయిన సూతాదులనే కధాయగ్ధా'వతేవణ

కొంునకరించుట ఇది వేణీసంవోర నేవథ్యమున నున్నద తగని ఫురుషుడుకాని యంకముయొక్క_ విశిష్ట ముఖము నువఠ్నీన్న మొన రించిన నది యంకముఖము, మాలలీమాంవమున నున్నది. హీనవా (రలు శర సేన్యాడి భాపావ్యవహారమున నంకారంభమున వయో గించు దానిని [వవేశకమందురు, ఇవి సూచ్యవ స్తువునకు సూచక ములు,

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧అౌతి ౨౮. చేశకాల పాతవేష్పా కధాంతనాను షమంజనము ఉఛభయా అఎకాంమ'లం దిది మూడనది. అవరిపూర్తాంగముగ నయిన సంవిధాన జీథ కాలాద్య ఏరోధమున వర్షించుట దీనిచే నిర్పిష్టమ %ను, వీనిలో; ౧. చేశాంతరానుపంజనము శిశుపాల వధమున ౨, కాలాంతరానువంజనము కరా ళా స్టనీయమున వి పా తాంతి రానువంజనము 99 రో. వేషస్టాంతరానువంజనము ఇ? ౫ కధాంతరానువ౧ంజనము కుమవూరన౦ంభమున తా ద్విసం థానము. ఉభఛభయాలంకారములం దిది నాలవది వాఖ్యార్ధాను సంధానము వ్యంగ్యాస్ధాను సంధానము నను *జెండింటి యను సంధాన మిందు౦కును. గావున ద్విసంధానమనుట యుక ము ఇట్టనుటవెే వాక్య పకరణ [(నబంధిముల క నేకాస్థానుసంధానమున కవి న్వ్వాక్కం పక్షిని నేమ మభివ్యంజిశమగును వాక్యము కాని వకరణ కాని వబంధము కాని గండర్భ ములందును సంగ తెమగును. వాచ్యవ్యం గట్టమ? లభిన్నార్ధములుగా నున్నను వినునట్టివారు డ్వి్‌సంధాన సంబం థన నుందురు జోగ్గివ్యుల వస్పమున నన్యార్త మవభాసించు నని భావము, వాళ్యార్థ మొకనిపఏ షయముగ నున్న నన్యార్థమన్యవీమ యముగ నుంకుటయు కొశచో నుండును అర్ధభేధమున నన్యువితో నద సాబంధించును, ర వాక్యమార్థ ద్యయమున సంగతమగుట ౨. నకరణ మర్థ ద్యయముని స౦ంగతమగుట ౬. వబ౦ధమర్డ్‌ క? క ళో. అభిన్నారముగా నుండియు [గ హీతృ భేద స౦ంబంధమున నురిడుట-

౧౮౯ శృంగార (ప్రకొశము

౫. ఒకటి యొకవిషయమనున నుండగా వేరొకటి యన్యవిను యమున నుండుట.

౧. వాక్యము రెండర్ధ ముల నుండుట మా-తీవశాధవమున నున్నది. “సుక్నిష్టగుణతయా రమణీయ వఏవసన్ని వేశః కుతూహాళినీ చనో భర్భృదారికా. వర్తలేచ తస్యామభినవో విచితః గసుమేషు

• "వె రశ నళ. చం వ్యాపారః త్ర దృవతు కృ తార తా వె దస్యెస్య ఫలశతు విర్థాణస్య రమణీయతా. సమాసాదయతు సరసవవ భ_రృడారశాయాః కర్తావ లరిబన మహోార్ధ తాం” ఇందలి వాక్యార్భ ముభయాముకూలముగా నున్నది.

౨. ఆెండవది శిళకుపాలవధమున “స్ఫుటభిన్నార్ణము దాహ రదంచఃి ఆనునది (వకరణా ర్లానుసంధానముననున్న ది*

ణి ఖా

3. మూడవది దండి ధనంజయ ద్విసంధాన (వబంధములు రామాయణ మపోభార తార్భముల ననుబంధించి యుండుట గాహ్యుము,

ఈ. నాల్లనది కువూరసంభవమున నున్నది చతుర్ముఖుడు నాల్లుదిశల నున్న దవౌకసుల నుధ్ధేశించి. చెప్పటలో నంబ్భ్థమై యున్నది.

౫. అయిదవది కీదకవరలో నున్నది. (జౌపది విరాట సభలో విరాటునుభ్రేశించి వలుకునదై యా ఇాక్యము ననే యుధిస్టీరాదుల నభిభావీ.0ంచును.

30, మార్ల్షద్వయానువ ర్త నము. శలడుమూర్షముల ననుసరి౦ చుట. దీనివే మహాకవుల సమయ ముపలవీతమగును. ఆ నూగ్గను కీ విధముననున్నవి.

గుణతః(ప్రాగుపన్యస్యనాయకం తేనవిద్విషాం విరాకరణమిత్యేషమార్షః (ప్రకృతిసుందరః

ఏకాదశ (ప్రకాశము ౧౮౯ ఎంళవీర్య్రుతాదీని వర్ణయిత్వారిపోరపి తల్పయాన్నాయకోత్క గ్షకధనంచధునో తినః, నాయకునకు సంబంధించిన గుణములు మొదటజీ విశద ముగా నిరూవించి యనంతరము శృశువుల నిరాకరణము సూచించుట వకృతి సుందరళయిన వధమమార్షము.- ద్వితీయ మార్గ విరావిధ మున నున్నది శ్యతువునకు సంబంధించిన వంశవీర్య శుతాద. లను నాడ వర్శ్మించి తజ్టయమున నాయకోత్క_గ్గ్దము నిరూపించుటయు మనః వీణనము పంపాదించుననుట డ్వితీయము ఇచట నాయకుకు శ్యతూచ్చేదము చేయుటను మిమాంసింవ వలెను, నాయకుడు దోమయుతుడయిన శ్మతువు నుచ్చే దించునా ? గుణయుతుడయిన శత్రువు నుచ్చేదించునా! “కించాతఃి ఎటయిన నేమి? దోషయుతుడయిన శత్రువు నుద్భేదించుట యను వత్స మళఖీమ్ట మేని యట్లివాని సముచ్చేదమునకు నాయకుడు యత్ని౦ంపపలసీన యావశ్యశత యేమియున్నది. దోపములున్నందుననె యా కతు వుచ్యేదము వాందునుగ డా! విరెగివడివోవు నదీతటమున నువవిష్టుడె యున్నవాని వశ్నేవణ మొనప్పటవలన వురుషకారము నాఫల్య మనుభవింవదు. “నహి శీర్యమాణ నదీతేటో వవిష్ట వవ్నేవణే ప్పరువ శారః సాఫల్య మనుభవతి* ఫురుగు తొలిచిన కొయ్య కానే కున్సీ పోవును అ.సి3 ప తులుకల రాజకులము తానే భగ్న మైపోవునుం మరి యొక రా వని చేయనక్కర లేద. అక్తే దోమయుతుడు తేన యంతట తానే యు చ్చేడముపొందును, నాయకు డాతిని సము్చే దింప నవసరము లేరు, గుణయుతుడగు వాని యుచ్భేదమివ్టమన్న ద్యితీయవశు మి మతేమేవ), యది యుక్తము కాదు. గుణయుతుడగువాడు శ్యత్రునయి నమ సమువ్శేద్యుడు కాడు. గుణవతి వనితి వరిత్యాజ్య కాదు. గుణ

౧౫౯౦ శృంగార (పకి*ము ములెయున్నచో వారు వీరన్న విశేషములవేకు, కావున *%ణవది పూచ్చేద వశ్షీమును యు కము కాదు.

ఇట్టి యాశంక యిచట యుక్తము కాదు, విధిని పేధవ్వుత్ప త్తి ఫలము లయినందున ఆఅెండు వతుములకును 1పాధాన్యమున్నది రామాయణాది కావ్యములలో గుణయుతుడయిన నాయకుని కుత్క-ర్ణ నోచరించుచున్నందున దోపు మేమి యున్నది. గుణార్జ్సనమె (వఠీత మగును. రామాయణ రావణున కుత్కర్ష కలదు. దోషము బేదా గుణార్ణన మున్నది. రామాయణ రామునకు నుత్కర్జ యున్నది- దోమము లేదు. గుణార్జన మున్నది. గుణయుతుడగు వాని యుచ్చేడ మువపాదంచుట యు కమా రామ రావణులందు గుణవ_త్తిము సమానముగా నుండగా, ఒకినికి జయము కలుగుట, మరియొకనికి వరాజయము కలుగుట యను వానిలో నియమ నిమిత్త మేబేని నిరూ విం వలసి యున్నది అచట చైవమె నియమవిమి త్తము కావలెను. కాని వైవరు ఏనావేరొకటి నియమనిమి త్తే మగుట కర్ష్శము కాగు సిద్ధ చైవ ఫంవాదితిమై యుండగా వుగుషకార భూన్యుడయిన నాయ కువకు గాని ననిళకు గాని విశేష మేమియు నుండదు. “రామవద్వ ర్తి తనం నరానణావత్‌ *”” రాముని వలె వరక్తింవ వలెను గాని రావ ణుని నలె వ్నక్తింవ రా దనుట యిండలి బోధ, తేండడిని యాజ్ఞను వరిపాలించు రాకుడు వనవాసి యయినను పజయము పాందినాడని శ్‌ ఏలోక్యవిజయము సంపాదించిన వాడయినను వరచారా భిలావకల రావణున3 చ్చే కము కలిగినదని ఇతరునకు నిశ్త్లేయగునని విధిని కే.దవ్యు త్చిత్తీ కలుగునా, ఇట్టె క_ర్త వ్యాక రృవ్యబోధ విధానమున మహా కావ్యాది (వబంధముల వీరచనయు (వసరించినది.

వోషయుతుని సముచ్చేదము వర్శితమయినచో స్యయముగ నే నశించువాడు కావున నట్టి వాని వలన నాయకునశేమి యుత్కర్ష

ఏకాదశ పతౌశియు ౧౯౧ కొలుగునని గుణార్జన మేమి నోచరించునని యాశంకించు వారు దీనిని భావింం వలెను, దోషయుతున కుచ్చేదనున్నది. గుణవంతున కుచ్చేదమున్నది. వోషయుతుని దోషములు వుముషార్థ విషయములు కావు. గుణవంతుని గుణము లుచ్చేద నిమి త్తములును కావు. దోష ములుచ్చేద నిమిత్తములు. [వతినాయకుని ౫ణ పమృధ్ధివర్శ నము నాయకుసి యుత్కర్ష వశాశన పరము స్థత్యణి కమము ఆతని యుచ్చే దనిమి త్తమగును. శావుననే పురాణములలో హిరణ్యక శిష్ట వధ్శ తులు చేవతాసమారాధన పావ్వ మహోవీర్యులయినను తిలోక కంటకు లగుటచే సము చ్చేదము వర్షితీమయినది, వంశవీర్య శూళాది వర్శ్మ జనితేమయిన లేదుత్క్‌-ర్జ్డి ము తెజ్ణయము వలన నాయకుని యుత్క్‌ ర్త నిమి చేమగును.

నా రార్గవ వర్శనాదులు సముచ్చయ (వయోజ్యములగునా వికిల్ప వయోజ్యములగునా 1! సముచ్చయ _వయోబజ్యముల యగు నేని కిరీ తార్టునీయాదులలో నగ రార్గ వార్కో-దియకమార వ్‌వాహాభ్యు దయకూదుల వర్శింవ వలెను, వీకల్చ్పమున వయోద్యములు శానచ్చు నేని యభేష్టకల్పనమున నలత్ష ఇత్వేము వాటిల్లును,

ఇట్లనుట యు క్రముకాదు. అంగకిల్పన మననది య భయ విధమున నున్న నిష్టమే యగును. కిధా శరీకము పగిపూర్తాంగ స్వభావమున నుండు నేని నముచ్చుయిమున నన్నిటిని వర్గ్శింవదగును, కధాశరీ5 మవరిపూన్షాంగ స్వభావమ న నుందునేని విశల్చ్బమన నుండవచ్చును.. అందును కొన్నియంగములకే వికల్చ్బ నర్గ్మన ముండును. ఇతీరములకు నియమమఃున వయోగ మావశ్యకము. వప్‌ వురుపాన్ధ్యాములుగా. నుండి కామాదుల కాసన్నోవకాగులుగా నురంకునో (వురుషార్థరూవమయిన యర్ధి క'మాదుల కాసన్నోనక్రారు అుగా నుండునో) వానిని నియమముగా వయోగింవదగును, మంతి

అభా శృంగార ప్రకాశము దూత వయాణాది నాయకాభ్యుదయాదు లిట్టెవి. వైలబుతూ ద్యాస గమన జలశ్రీడా చం దోదయ మధుపొన రతోత్సవాదులు (వధాసకధా శరీరమున నుంక వేని కధాంత రాద్యనుష౦జనమున నయిన వానివర్శన మొనవెంచుట యావశ్యక మనసి తిద్విదులందురు. ఇట్లు ద్వివిధముగ నిబధ్యమానమగుని శబ్దలక్షణ మక్థ- త్సృణమునని కలియ వలయును, మహో కౌవ్యమునం దిట్రి సంవ్తి భాగ్యమును కావ్యార్థ తత్ర్వజ్ఞులు నిరూవించి3 . మహాకావ్యము సర్ద బంధము. మహాకావ్యారంభమా-శీర్న మస్కీఏయాన స్తు నిస్చేశములం నొక వి శేపషముతో నుండును. ఇతి హాసక ధా సముద్భూతముగాగాసి యితర విధమునగాని కాన్య ముండును చతుర్వర్గఫలాయ త్తం చతురోదా త్తనాయకం నగరార్టవ పైలర్హు చం్యద్రార్కోోదయవర్డి నైః ఉద్యానసలిలకీడా మధుపానరతోత్సవైః విప్రలం రైర్వివా మైశ్చ కుమారోదయవర్షనైః మంతద్యూత (ప్రయారాజి నాయకాభ్యుదమైరపి ఆలంకృతషమసంక్షి స్తం రసభావవిరంతరం సర్గం నెతివి స్తీ (శ్రవ్యవృత్షైః సుసంధిలిః సర్వత విన్నసర్గాంతైరు పేతం లోకరంజకల కొవ్యం కల్బాంతరస్థాయి జాయతే సదలంకృతి న్యూనమప్యత షీ కైళ్చిదం ర్రైః కావ్యం న దుష్యతి యమ్యపా క్షేమ సమృ త్తిరారాధయతి తద్విదః తన్మహాకావ్యమిత్యాహుః మహతాం చ మహద్చ యత్‌ విరు శ్రమవగంతవ్యమిత్త మేవాపరేప్వపి చతుర్వర్గ ఫలత్వేపి భూయసార్జో పదేశకృత్‌ మహిాకొవ్యం భ వేశత్యామటప్రధానం తు కధాదయః,

వక) ఫకాదశ (పకొశము దక్క మహాకావ్య లత్షణమి ట్లభిధానించిరి. చతు ర్వర్హ ఫలాయ_్తోము చతురోడా త్తీ నాయకి మునయిన మహో కావ్యమున నగ రార్డ్య వాదివర్మ్‌ నములు6౯డ వలను నాయకాభ్యుదయ వర్యంతె మివి యష్టాదశయున్న వి= ఏెనిచే నలంకృగమై యసంవ్నీ వ్రమై రసభావనిరంతర మై మహో కావ్య ముండును. ఇందలి సర్గము లనతివి స్తీ రృములు _శవ్యనృ త్తములు సుపం భులుగా నుండవళోను. అంశేట భిన్నసన్టాంతములతో నుండవలెను, లోకరంజకమై సనలంళకృతిగా నుండు శాన్యము కల్పాంతర సాయిగా నుండగలదు. వై యహ్హైాదశ వర్గ నములలో కొన్నితగ్గినను తగవచ్చును. ఉపాతే వర్గ నములందలి సరివత్తి తగ్విదుల నారా ఛించునది యగునేని కొన్ని వర్మ నములు చాలును, ఇట్టిదిది మహా కా న్యముం “మహతాం కాన్యం, మహత్‌ కావ్యం” మహనీయుల కావ్యము, మహశ్తు అయిన కావ్యము, ఇట్టి యీ నిరుక్స లత్‌ణ సంవ తిజీ యితరము లందును తెలియవలయును. మహోశావ్యము చతుగ్వర ఫల [వడమయినను ఒహుళమ గా ““అర్భోవ చేశయ క్‌ ” ఉవ చేస యోగమున నుండునది యగుటయే తద్విదుల కష్టము. శభా దులు కామ వధానములు, మహా కావ్యము మహాోర్ధోవ చేీన్సకము, వాక్స,వబంధామగతో యము మయా నమా సేవ రసావియోగః ఆఅచేహ యేరా న వివేచితాః పృథక్‌ విభజ్య తే కేచదుదాహైయంతే.

ఈ రసావియోగ వకౌాశమున వాళ్య (చబంధాను గత మయిన రసావియోగము సంగహముగా నిరూపిత మయినది, ఈ భాగమున నేయీవిశేషములు జేగువేరుగా వివేచితములు కాలేనో ఎానిని విడివిడిగా విభజించి కొన్నిటిని నిరూపింన వలసియున్నదిం వబ౦ంధాంగములను పృథ(గూవమున వివేచింవ వలెను, శృంగారమె

నాఆ శృంగార పకౌళము

రసమయిశ౦దున రతి వకాశన మొనర్పవలసి యున్నది. మనోను కూలమగు స్వా సుఖానుభవము రతి. త చ్భేదములను విశదము చేయవలెను. గతి వభవములయిన హర్షాదులస్న్వరూవ వివేశము నావశ్యకము. వాని జన్నానుబంధ (వ్రకర్ష సంవృక్ష్తానువృ త్తి విధాన ములను నిరూపింవవ లెను, రతి సంబద్ధములయింన విభావాదులను,వురు హా ర్ధానుబంధి శృంగారముల స్వరూపమును నిరూపించుటయు నావశ్య శము. అనుగాగ సావన మొనరిరంచుట యహేథతీతము. ఇట్లు రనస్వరూవ వివేచనము సహప్భృాదయుల కాత్ళా నుభూతి సంపాదింవగలదు,

రసాని యోగ (వకాశమా. మయా ట్రీ వావాణానా.

శృం౦గా రప్రకా నవం గార దశ వకా శమము ('ప్రబంధాంగ చతుస్తష్టి చతుష్టయ (ప్రకాశము. పూర్వము నిరూపించిన రసావియోగ (వకాశ మను వకాదశ (వకాశిములో చివవ భాగమున నాటళ లశుణ స్వరూపము నిరూపత చుయినది, అందీ భావములు సూచినములు. నాటకము ఇతిహాసకధను సద్యాశయమితిరకధ నవలంవించి యుండునుం చతుర్వర్ల వలో పేతము చతుకోజా శ్రానాయకము పం౦ంచావస్థాభినిష్పన్నము వంచసరిధియుతము వృ త్తివృ త్యెంశసంవన్నము పంచార్థవకృతిశుమము మహారస మబభో భోా”ము ఉదా త్తీవచనాన్వితెము మహావురువసంచారము సాధ్యా చారజనవియము సుక్షిష్టసంధి సంయోగముసు వయోగము సుఖాశ యము మృద-శ స్బాభిధానము గుణాలంకార భూసితము ఏకప్‌ింశతి సంధ్య ాతరో పేతము చతుష్ణష్ట్య్వంగ స౦యుతేము చతుషుష్టి లత్షణ సము ఉతము నయిన నాటకము రచించుటను భరతాదులు సూచించిరి, కావ్యారికనుయిన వబంధమునకు శరీరములుగా నాలుగు విధము లయిన చతుష్షష్షులను పాకన కావ్యవిదులు నిరూవీంచిరి, వాని నీ వకాశమున స్పష్ట మొనరింతుము. వాని 'ఓజేకము. 3వ కాన్య వివేశమున కుపకరించును. ౧[వధమచతుష్ణ షి కళ

న (వబంధశరీరములు ఖీ ౬. సమవస్థలు చి

౨ అఆరంభవిధులు ణి ౭, సంధులు క!

ప్త అర్భ్భ్యవకృృతులు స * ౮ వృత్తులు సి

ఈ. అవస్థలు సి గ వవ్శ క్తిహేశువులు౨ర

ఫ్య సంస్థలు స్కి

౧క్కు శృంగార (ప్రకాశము ౨. ద్వితీయచ తుష్పప్టి ఒ౪.

లాస్యాంగములు ౧ం5

వీధ్యంగములు ౧కి

వృ _త్త్యంగములు ౧౬ు

సంధ్యంతరములు ౨ం

వతాకాస్థానములం లో

ప్తి తృతీయచతుష్టస్థి సంధ్యరిగ ములు ఓ ఆం

ముఖసంధ్యంగ ములు తి

(వతిముఖ $9 ళంకి

గర్భసంధి క9 లణితి

విమర్శ ఖా జ్‌

నిర్వహణ కం ల్‌ో

ళం తురీయచతుప్ప ప్రీ కావ్యలక్షణములు ము కోల

పీనిని కమముగా స్పష్ట మొనంంతుమూ లి (వధమచతుష్తష్ట్రి ౧ (వబంధ శరీరములం ౫

౧. ఇతిహాసా శయ శరీరము

త్‌ కథో (శ్రేయము

ప ఉతక్సా బ్యేతి వృత్తము

రో, అనుత్సా జ్యేతి వృ_త్తేము

ఏకం (వతిసంస్కా. క్యేతి వృత్తము

౧. ఇతిహోసాశయమనుటబే నిదివరలో జరిగన మహాబేవా

దుల చరితము ననుసరించి కావ్యమూం౦డుట సూచితము,. కుమూర సంభవము వాయశగీ్సీవ వధను మొడలగు కావ్యములు మహాటబేవా దుల మైతిబోసిక చరితమును సూచించు చున్నవి.

ద్వాదశ (ప్రకాశము ౧౯౭

ఆత కెండవది కభాాశయము. మహో కావ్యాది (వబంధములు

బృహత్కథ మొదలగు (గంథములందు వతివన్నము లయిన (వశ్యా

తులు ఉచాశ్తులు శస నాయకుల చరితము విపషంయముగా నుండ

వచ్చునని నూచిళత మగును. ఉదయకోదయ కావ్యము నలిదలి వనే శ్వర చరితము బృహత్క_-థా వతి వన్నమగుట లోకవసిర్థ్యమ

2. ఉత్పా ద్యేతినృ త్త మనునది మూడవది. చతుర్వర్షైన బోధ హేతువగు కవిమనీపూ వకల్చితమగు దివ్యమగ్గాాది నాయక సంబంధము సూచితమగును శాదంబిలో చం్యచాపీడ వుండరీ శాదుల చరిత వర్శ్మన మిట్టెది.

౪. అనుత్పాట్య్యేతి వృత్తము నాల్లవది, యభావగతమయిన వర్తమానాతీశత మహారాజుల యిలీవృత్త నర్మనము విషయముగా నుండవలెనని చెప్పిన టృగును. హర్ష చరితమునందు హర్ష వర్ధన రాజ్య వర్గ నాదుల వర్మన మిీద్భ శమ.

౫. (వతిసంస్కా- ర్యేతిన్ఫ శ్త మయిదవది. దీనివలన నిది సూచితమిగును. ఇతిహాసము లందలి యధాస్థితమయిన వృత్తోవ నిబంథశమున కావ్యావనుకూలములగు కొన్ని విశేషములు సంభవిం చును న్యాయ వవృగ్గుడగూ -జాయకువనకును ఫలసిద్ధి 'లీకపోవుటయు అనిష్టావాన్సి యుంకుటయు నోచరించుచాన్న ఈ -ఉవ్యుభా (వవృత్తి శలవాని!ని సల యోగము కిన్పడుచున్నది కావున నచట వతి సంస్కారము కూర్చువలనియన్నది. న్యాయ వవృత్తు డగు వానికె ఫం౧యోగవు రకునపి యిష్తావ్యా క్మియుండునని నిరూపింవవలెను, అన్వదా వనృక్పునకు నిష్ఫఅత్వెము అనిష పాన్సి కలుగుట నిరూవీ-వ వలెను ఇట్ల వ్యుత్చొదన మా వ౦చమ విషయమున నిరూపిరే మగు చున్నది కరాసంబగ్థులగు వా ర నేకవ్గిధముల నుందురు. థర్మశృంగార అర్థశ్చంగార = కామశ్చ్ళంగార - వమె&ి వృంగారముల కధికారులు

౧౯౫ శృంగార (ప్రకాశము నానావిధముల నున్నారు. ధీరోడా_త్త - ధీరలలిత - ధీరోద్ధత = ధీర ఇాంతులు, సాత్విక - రాజస _ తామసులు, ఉత్తమ - మధ్యమ - కనిష్టులు, అనుకూల _ దవీణ _ శక-ధృష్టులు మొదలగు భేదభిన్ను లయిన నాయక _ అను నాయక_ఉవ నాయక -_ (వతినాయక (వభ తులు ననేకవిథముల గలరు, పీకలకు కధాసంబంధమున ఫలాఫల [పాప్త నెేేపములను యథోచితముగా నిబంధింవ వలసియున్నదని యీ వఏిశేషమున సూచితమగును. అఆర౦ళవిధులు స (వమాణము - (పమేయము -_ విమర్శ-నిర్గయము _ (వవృ్తి అనునపి వంచారంభవిధులు, ఇవి యొూక్కం-టి యయిడు వధిములు కాగా నారంభవిధు లికువది యయిదు ఏధము లగును. ణం (వనమాణము అయిదు ఏథములు. యుక్షి _- ఉక్సి - దృష్టము _ నిదర్శనము _ ఆరావత్తి, కం [వమేయను అయిదు విధములు. ధర్మము య అర్థము = శావమము _ లోశము _ లోకయా త క వీమర్శ మయిదు విధములు. ౧. కర్ణణా మారంభోపాయము ౨ వుగుసు (దవ్వ సంపత్‌ ౩ చీశకాల ఏభాగము ర వినిపాత (పతీశారము స్ట కార్యపిద్ధి కే నిర్ణయము, అయిడు విధములు లం అనువలబ్బ జ్ఞానము కం ఉవలస్ధి నిశృయ బలాధానము ర్తి అద్ర్వ్యైధమునకు సశ యో చ్చేదము రో వీక చేశదృష్టమున వి కేపోవల్టు ఏకి విపర్యయ చికిత్స యణ

ద్వాదశ ప్రకాశము ౧౯౯ ఏనం వవృ్తి ఆయిగు విధములు. ణం అలస్ధ లాభార్థ (వవృత్తి కిం లబ్ధ వరిమోర్థ $9 రె రతీ తాభివృద్ధ్యర్థ 99 ళం పర్గితోప యోగార్థ వవృదత్తి ౫ ఉవయోగ వర్యా వ్వుర్థ,,

(వమాణానుసారమున (వ మేయము గుర్తించి విమర్శించి నిశ్చ యించి యుపేమా ఓమోవంశీలన పూర్వకముగా కార్యాచరణ మొన రించువాని కభీష్టకత లు (పారబ్ధములై ఫలసంవాదకములగును, ఇట్టి ఏనినిరువదియయిదు ఆర౦భ విధులని వ్యవవారింతురు

అ ర్ధ్‌ (వ కృ తులు ౫,

ఈ నిరూపించిన విధానములలో కధాశరీగమున కుపాదాన శారణభూతము లయిన యర్ధ (వళృతులు అయిదు సంభవించును. పీనిలో నాలు గర్భ (వకృతులందు తత్వము పిసమాప్త మసను. కర్త జు కర్మ = కరణము = (క్రియ యని యా రత్త ్య్యవిధానములు, అవియే పకృతి వంచకోవ లక్షణమున _వతిపాదితము లగును, అర్ధ వకతులు క ఛాబేహమున హేతువులు.

బీజము _ ఛిందువు _ వతాక _ (పకరి _ శార్యమెత్యా ఆర్ధ వకృుతుల నామములు. వాని పరిగణన మిట్టున్నది.

పీజం బిందుః పళాకా చ (వకరీ కార్యమేవ చ . ఆర్థప్రకృతయః పంచ కధాదేహన్య 'హేతవః. కధాశరీరమున నాయకుడు వ్యావించి యుండగా క _గ్వత్వ కర్శ విధాన మనుగతేముగా నవనస్థిలేమయి యుండగా నాతని కార్య్యారం భము “బీజము అనదగి యున్నది. రామచరితేము శికుపాలవధము లత్మ్యుముగా జెవుదగి యున్నవి. ఇట్లు నాయక విధానము చెప్పుటచే

విం౦ం శృంగార (ప్రకాశము నాయికల విధానమును వ్యాఖ్యాత ప్రాయము, లవ్నీస్వయం౦వరము, సుభ్చాహరణము లత్ష్యుముగా జెప్పదగి యున్నవి. ఈ బీజాదుల స్వరూప మి విధమున నున్నది. ౧, బీజము అల్పమా[తముపశీ ప్తం బహుధా యద్విసర్పతి ఫలావసానం యచ్చ స్యా త్తద్చీజమితి సంజ్ఞీతం. మొదట నల్చ్బమ్మతముగా నువథఠ్నీ వృమగునది యనంతరము బహుధా విసర్పించునది ఫలావసాన వర్యంతము వ్యాపిగా నుండునది “బీజము” అను సంజ్ఞ కలదగును. *బీజమివ బీజం” బీజము వలె నుండునది గావున బీజ మనదగును. వృక్ష బీజము భూమిలో పాదు కొల్చగా-ఉ పము కాగా నది యంకుర . మూల - (వకాండ-_వత- స్క-౦థ _ శాఖా వరోహ _ పల్లవ - ఫవుష్పాది [వకారమున బహు విసర్పించినవై. తుదకు ఫలసిద్ధికి సమర్ధ మగును, అన్తే మహావాక్యా రము నాయక - ఉవనాయక _ అనునాయక- [పతినాయక -సువూల్‌ _ సనసహాయాదుల వ్యాపార భేదమున బహుధా వసర్పిలిచునదై. తుదకు పలసిద్దికగును. అదివీజమని నిరూవిత మెవటి+శతాశరరమున వ్యావించి యున్న గురు - జ్ఞాతి = వ్రోేపాళ _ అమాత్య - భృత్య - చాస _ పీక మర్చ - విట _ విదూపక _ శకార _ సిద్ధ _ తావస _ (వభుగులగు శర్శృత కలిగియున్న నాయక - (వతినాయక సహాయులందు (వసరించి నదై కార్యారంభ రూవమున నుండి బీజ మనదగి యున్నడి. అట్టి మహోవా క్యార్ధము విష్క_౦భ (వవేశకాదులతో సంబద్ధము కావ చ్చును. కాకవోవచ్చును, ౨. బిందువు చిందు సంబంధము కధాశరీరమునకు పిచ్చేదము కలుగ నీయదరు, కధాశరీరా విచ్చేద హేతువుగా బిందు వులిడును. బిందువు విష్కంభ

2] ఏకాదశ (ప్రకొశము తింం “వవేశకాదులతో నొకవ్వుడు సంబంధించి యుండును. ఒకవ్వుడు సంబంధింవదు. ఈ యంశ మిట్టు నిరూవిత మమునది. ఆయోజనానాం విచ్చేదే యదవిచ్చేదకారణం యావత్సమా ప్పి యద్శంధః న బీందురితి కీర్తిఈః కధాశదీర సాధ్యములగు వయోదనములకు అవాంతర కారణ ముల సంబంధము వలన పిచ్చేదనము కలుగునవు డినిచ్చేద కారణ ముగా నుండువదిబింగువగును. చిందుబంధము సమౌా్త వర్యంతే ముండును, ఏంకు రవ చిందుః బిందువు వలె నుండునది కావున చిందు వనదగి యున్నది. ఘటము నుండి (వసరించు వయోచిందువు వయోభిష్యంద స్వరూవమగు (కీయకు అవిచ్చేవ హంశువగును, ఘృవేనిందువు (వసరించున దై యగ్ని జ్యలన లక్ష౯ణ కీయ కపిమ్ళేడ హేశునసును, అక్లు విచ్చిన్నావిచ్చిన్నములై యు౩కు కధా శరీరము లం దనుసంధాన మాపాదించునది బిందు ననదగి యున్నది. 3. వళతాక కధా శరీరమున వ్యావీంచియు౦డు సాళోయ్యు నిశేవమున సాక తమముగా నుండునదివతాక- *సాధక తమం కరణం” కరణ భూతెముగా నుండు నారంఛ విశేషమునకు *వతాకి యని చేస. నాయకుకు కధా శరీర వ్య్నాపేగా నుండగా వతాశా వస్తువు |1వధాన వుగా నానకారముగా నుండుము. సీ్టీయపలమును గూడ స౦వన్నము చేసిౌనును స్వేన ఫలేన చ ఫలనత్‌ తనఐలమువనది పలయుత ముణును, వలౌకాన్ఫ _ల్రెమునకు [వధాన వలాభి సంబంకముండదడా. తనఫలమ-"న నది వ్‌లవత్‌ . అట్టిది పతాక, యస్యా వృత్తం పరార్ట్‌ం స్యాత్స4ధా నస్మ్యోవకార క0 తత్పంబంధాచ్చ- ఫంవత్సా పతాకేతి కీర్తితా

అతింంవి శృంగార పకాశము

వతాకావృ _త్తేము వరార్థము. (వధానమున కువకారక్‌ము*, _వథానవ స్తు సంబంధమున వలవత్తగునది పతాకగాకీర్నెత మైనది. వతాక యనునది యొకని చిహ్న రూవముగా [వకర్షకోభకగును. ఇట్లు కధాకనీరములందువనాయకాదుల చరితము వధానకధాథకీన మున కువకరించును. తనకును శోభా వకర్షమునకగునర్తై పతాక యనదగి యున్నది-

రే, (వ కరి

కభాశరీరమున వ్యాపించియుండు [వధాననాయకుని విషయ మున సహాయవి శేషరూవముగా నుండు కధాభాగమునకు (వకరి యని ఉరు. ఇది కరణాభాసరూవముగాని కగరణరూవము కాదు. కరణము సాథశ తమము. ఇది యట్లిది కాదు, (వకరి పాధకము కాదు. అందు ననె కరణాభాసరూవముగా నుండును. ఇట్లి యారంభమునకు [నకరి యని పరు. వతాక్తైవ ఫలవతీ అనుబంధవిహీనాచ వకరీ వతా కయ్‌ ఫలరహితము అనుబంధ విహీనము నయినచో వకరి యగును. ఇళ్లు పూర్వతేనులు సూచించిరి.

వలం (వ్రకల్పతే యస్యాః పరార్డామైవ కేవలం అనుబంధవిహీనాం తాం (పకరీతి వివిర్తి శేత్‌

_వకరీ వృ త్రిముశకు సంబంధించిన ఫలము వ3రీవృ వైమునకు గాదు. అది వరార్డ మునకె యగును. వకిరీవృ త్తాంతెము సనుబంధఢ విీహీనముగా నిగైశింవవలెను. *వకరీ చ వకరీ, లఘు క్రి వకారః వకరో. అల్బముగా నుండు (వకాకమునకు వకరి యనికేరు. అట్టి (వకరీధర్శము వుపష్పాదులకు వలె నగును, వుష్పవఃరము వరా ర్ధ్‌మే యగును అవవరకాదులకు శయనస్థానమునకు నన్యమునకు శోభా సలిపాదకమగును. అశ్సై మహా [వబంధమునకు బుతువర నాది శము (పకరి యగును. అట్టిచేయగు నితర మేవ్యాపార మయినను

ద్వాదళ (వకాశము శంక వ!3 యనదగియున్నది. _వివథీ, తార్థమునకు వో భాసంపాదకముగా నూ నెచిత్యెఘటిత మగునది వవవిహారము = జల వడ - విఠవావనోవె నము _ చోలావిహారిము మొనలగునవి వకరీశబ్దవాచ్యమం లబమి. సగ శా ర్య ము నాయక సహాయాది కియ కధాశరీరమున వ్యాపవించియుందడగా నవ్వుడువలభ్నిమోానమగు (వరాన సంబంధి మైన పారంభ నలవికేషము “ఇర్నము అనదిగియున్నది. థె రా శామ ములలో నిన్యామము ఠీ థి సంబంఫంచి యుండుట పురుషార్థ కార్యము అని నవహె౦శురుం యదారికారికం విస్తు వమ్యక్సా[జైః వ్రయుజ్యతే యచకశ్చు నమౌావంభఖి స్పక్కార్యమిళి సుతం (వాజ్ఞలయిన వారు (వబంధ నిర్థాణమున నాఫిశా.కముు వస్తువను సువ౦ ?తిముగా _ సమ్నుక్‌ (వయోగింతురకు, విశష్టపలసిద్డి క వాతి 7 రై హా కా యాఎంభము కావింతురు. అఆధిశాంక్‌ వస్సవునకు సమారంభమునసకు వముచింముగా నుండు ఫలము “కార్యము అనదెగి యున్నది. ఈ కార్య సిద్ధికే దైన _వాధాన్యమును యా (పాధాన్నమును వబంఫ కారు లనమువకింగపకసు ఆ యమపకణమువ తదనుకూలమగు ఫలము కిెలుగును, కార్య వినిశ్పయ మో విఫెిమున నున్నది ఆకూ 'కాక్యవి శేషమునకు చైవ పౌగుషోభయు పాధాన్య ముంకును. గావ,న ఆవస్టృలు ఆ సంస్థలు అ సమన్య్థృలు నని మూషజు విధముల వ్వ వజేశములు కలుగును ఆఅవహవాకలకు మూడింటికిని వి ఖ్‌ అంంభ వవవాదులయిన పంచవంచ వరములు కలుసును అవస్త లు సో, ఖు ఆంకు "వైన పాధాన్యము కలుగగా అవస్థ లుదయించును, ఈ యవస్థలకు ఆరంభాదు లయిదు పర్వములు కలుగును.

౨0౪ శృంగార (పకొశము ఆరంభము - ప్రసవము _ ఉద్భేదము కించిచ్ఫేషము__ సమాప్తి అని యారంభ వర్వముల నామములు. వబంధవంశితులు ఏనిని నిర్దయించిరి. ఏని లక్షణము చె స్పిదము, ప్రయత్నః ఫలయోగస్య స ఖల్వారంభ ఇష్యతే ఆఅపశ్యతః ఫలపా్తిం యో వ్యాపారః ఫలం (ప్రతి పరం త్వ్యౌత్స్యుక్యగమ నం 'పసవః న ఉదాహృతః ఈషత్పా) ప్తి । యదా కొచితృలస్య పరికల్ప్యతే భావమా(క్రేణ తం ప్రాహుః ఉద్చేదమిహ సూరయాః నియకతాం తు ఫలంప్రాప్తిం యదా భావేన పశ్యతి కించిచ్భేషాం సమా ప్తిం తామాశీపంతః ప్రచక్షతే అఓ(ప్రేతం సమగం చ (ప్రతిరూపం విగద్యతేం పల యోగ మునకు సంబంధించిన [వయగ్నెమ నకు ఆరంభమని చీకు. ఫలప్రా్త నోచెంవకపోగా వలో కేశమున నిండు న్యాపాం మునకు ససవ మని పేరు. బీనివలన నధికమగు నెత్సుక్య పావ్హి యుండును, ఫలములకు సంబంధించిన యా పత్చా? వభాపవకా౩ మున వరికల్పిశమై యుంక్షునేని దానిని ఉచ్చేదమని సూసులు_వండి తులు పలికిరి భావమున నియతమగు పలా ప్విని డర్శించునేని యది కించి చ్ఫెషమగును. అభి,జీేతమయిస సమ్మగఫల సంవ త్పియుండుచో నడి సమాప్తి యగును. సం ఫ్‌ లు స్మం నారుపషమునత (ప్రారాన్యమున్న చో సంస్థావ్యవహారము కలు గును సంస్థలకు పారంభాది వంచవర్వములు నుండును. ప్రారంభము - 'ప్రదుత్నము -- (ప్రాప్తిసంభవము నియతఫల ప్రా ప్తి.ఫలయోగము

ద్వాడశ కాళము విం ౫ అని సంష్షావక్వవు ల నావొములు. ఏనిలో నంతట "వి ఉవ ఆస్థి స. పర్ణయోగమున సౌరుపు వకర్ష మవ "సించును, వురుపవ్యాపారమున బలాత్‌ కావ్యసెస్థ కలుగును. కిలుగుటమెశాదు, కార్యశిద్ధి సంస్థాఃి లి మగును. పేనిన సంపలు అం౦ంమయుగరు. పూరక్వనిరూపిళిముల శే (వయో ల న జనము కలదో పనికి నా వయోజనము కలదు, సమవ ఫ్‌ లు ఎం న వచో పష కం "జ వపెషహాభయ (ప్రాధాన్యమున్న చ సమవ స్థాన్యవహారము కలుగును. పమవస్థ్రలకు పారంభాను లయిదు వర్వమలు. కిలవుః ప్రార్థన _ లాభము - సంయోగము నాశము - నంటప్రా ప్తి అని సమనపావర్యము ల నామములు. ఏనిలో లాభ _ నాశేము న. ఆ లందు బెవ సాధాన్యము- (పార్భనా సంయోగమ'లందు పొరువ 1పొరాన్నము, సంపా చలో ఇ వఫలెకువ పారానము నుండును. ళు టొ ఓ ఆట్‌ ఏ... సం ఖీ శావున నంగట ప్రకర్ష ద్యోతినము లేదు. పోవసర్గ యోగమున (వకర్ణ యుంకును. ఉహాహకణము మొదలసు వానిలో నారంభ (వసవావ్యనస్థిలు చతుర్లారి కాలాభాది _వబంథములలో (పారంభ [వసవాదులయిన సంసల్ధు కలవు స౦ధులు జి వతచుపాధికములుగా నున్న కధా గరీగం భాగములరో ముఖాది సంధులను నయిదు న్యవ టేశమాలు ర్‌బవుం ముఖము _ (ప్రతిముఖము _ గర్భము విమర్శము -నిర్వహణము, అని వాని నామములు, ముఫాదులక సంధు లని పేగు. అర్థ (వకృశులయిన నీజబిం శ్యామఅ సంధాన ముంకును గావున సంధులను

౨౦౬ శృంగార (ప్రకాశము వ్యవ చేశ ము శలిగినగి, ముఖి -_ (వతిముఖ జు గర్భ = విమర్శ జా నిర్వహ వః లను సంధులు నాటక మున నుండవలయునన పూర్వులు చెప్పిరి. ఆధి కారియగు నాయకుని నిరూపించినచో రససంవ త్తి యుండును. కధా శరీ రామగతం తన్ముఖత సరికీర్రికం. క్రధాశనీరమున ననుగతముగా నుండునది ముఖసంధి యన దగును,

• లార్భమునకగు _వవృ తృినిరూవణము వవృ త్తి స్కంధమున నున్నచో నది వతిముఖ మగును. వీజస్యోద్దాటనం యత దృష్ననష్షమివ క్వచిత్‌ ఖు ౨ ౬ మిఖేన్యస్తస్య దృశ్యేత తద్వై (పతిముఖం స్మృతం ముఖసం౦ధి వివ్య స్తమయిన బీజారము దృష్టనష్ట పాయముగా నున్నప్పుడు సముచితముగా సముధద్ధాటనము కూడి యు౦కునేని యది (వతిముఖ సింధి యసను,. (కియాపలమునకు సంబంధించిన ఉచ్భేద = లాభ - నాశ _ అవ్యేషణాదు లుత్సేన్నములై నోచకించునేని గర్భసరంిధి యగును. ఉద్భేద। కార్యనీ జనస్య (ప్రాప్తిరప్రాప్తి రేవ వా అన్విష్యుతే తుయస్త్యత స వై గర్భ ఇతీరిత। ం ఫ 'నలఫాదక బీజమునకు సంబంధించిన ఉబ్బేదము పాప్త అప్రాప్త అన్వేషింవబడున రై నోచరించు వేని యది గర్భసంధియగును. కియాఐఎల పాపేకె విభారనిర్తయము పమర్శసంధి యగును, ౪4 జు... వాాత్‌డాా శ్ర తల్ల శతణము. గర్భవిర్భిన్నవీడార? ళ్‌ దివ్యననజోప్‌ వా విప్రలంభకృతో నాపి విమర్శ ఇతి సంజ్ఞితః, లలో నిర్భిన్న మెంస్క్ఫుటముగా నున్న బీలార్య్టువిమర్శ త (షె జల్‌ ల 0 వ సంథి వస్ఫుటత్వము వహిరిచువు, కోంధ జన్యము వ్యసనబన్యము

ద్వాదశ (నకాశము విల 8 వివలంభకృత మయిన వీజార్ధము వవ్య క్రముగుట విమర్శపంధి.

_శీయాఫలమున సమ్యన్యోగ ముండుట రిర్యహణసంది.

య_శానయనమర్థానాం ముఖా ద్యానాం మహౌజసాం ఫలోపబృంపహితానాం స్యాత్‌ క్టేయం విర్వహణం హితిత్‌

ము ఖాది సంధులలో నిరూవీతములయిన మవౌజసములయిన ఫలోవబ్బంహితిములగు నాన్మావయోజనముల నన్నిటినొ క-వో సమాన యన మొనర్సుట నిర్గహణ సంధి యగును.

ఈ సంధులు ఉవశేవ పరికరాదులయిన యరునదినాలు గంగములతో నుండును, రత్నావల్యాదులలో నివి పంగతిములై యున్నపి. ఈ యువశ్నేపాది చతుష్టష్టంగములు (వబంధములం చాధి కారికములుగా గాని ఆనువంగికములుగా గాని పానెగికముూలుగా గాని వయోగింవదగి యున్నవి. సందర్భశోభా సంవాదనమున్వై అను సంద్యాదుల సమావేశమును యు కృమనుట వ్యాక్యాతలే పాయమె.

ఏనిలో ఆధికారిక మేమి! ఆనుమ౦గిక మేవిం! (వాసంగిక మేమి?

యక్కార్యం హి ఫల్యప్రాప్తా నమర్హం పరికల్ప్యతే తదాధికారిం క్లేయం అన్యత్చ్యాదామషంగికం కాంణాతృలయోగస్య వృత్తం స్యాదాధికారికం తస్యోదాహరణార్దం తు ప్రాసంగికమిహో చ్యతే,

ఫలపాప్పీలో సమర్భముగా (వకగల్పిమయిన కార్యమారధికారిక మగును. -లసంపాదకమగు కార్యవంవ యిందుంకును అధికారిక వ స్తువునకు ఆనుషంగిశముగా అనుషంగ విశేపమున సిదమాం కథా వస్తువు అనుష౦గిక మగును, పలయోగమున కారణముగా నున్నం దున వస్తవారికారికముకాగా తదుణాహరణనునకునై వసంగవళశ మున సిద్ధమగునది (పాసంగిక కధావ స్తువగును. ఇక్షు వంచపంధులు పరిపూర్ణ వబ౦ధమున సంబంధము కలవయి సంభవించును (వయో

౨౦౮ శృంగార (ప్రకౌళశయి కృలు ఏనివి నాటకములఎదు నిరూవీంవవగౌను, ఇక్షు వకరణము లందు నిరూపంవవ లెను. శథలలో నాఖ్యాయికి లలో మహాకావ్యము లంక చంవువులందు అవ్యానకములందును నవిరూపేంవవ పాను. డ్రియంతే యత్ర నై తేతుసర్వేతేస్యుర్షి మాదయః ఎచట నివి నిరూపితములు కావో యవి డిమాదలగువు. ఈ యయిదు సంధులలో నొక సంథివి లోవింవ జేయవలసి యుండు నేని చళుర్ణ సంవిసి _ విమక్శసంథిని లోపీంవ జే యవన. సందిదగ్భయ మువు లోపీంవ జేయవలయునేని గర్భసందిని వీమర్శపంరిని లోపింవ "జియవచ్చును. (తిలోవమావశ్యక మగునేని ద్వి తి చతోగ్చ పం లను లోపీంవ జేయునది. వకలోవ ద్విలోవతిలోవముల ననుపం౦ంవ వలసియుంకుచో నెన్వుడును ముఖపంధిని నిర్వహణసందిని లోవి౦ంవ జేయనరాను. ఈ భావము సీ సూ తేవోకమున గురించునడి, న క వాన్‌ పులోపే చతుర్షన్య ద్విలోపే తిచతుకమూః థి తం థి ద్విత్భతీయచతుర్థానాం శిలోపే లోప ఇష్యతే నూక నికమూవ”ముయిన ముఖసందధి ఫల వతిపాదకమయిన నిక్వహణసంది యూావశ్నకిమ-, ఏ లి ప్ప తులు స్య ముఖాది పంధులలో వ్యావీంచిననై నాయకోవనాయకాదులకు మో ఎ+ క్కాయకర్ణ విబంధనన్యులె యయిదు వృ గ్వులు కలవు భారతి _ అరభిట _ లెశికి నాత్వతి నా పేక గ యని వాని పేగులు. పని లకెణ వివేక మిా విధమున నున్నది. యౌ వాక్సి9ధానా న్ఫృవరి పయోజ్యా త్రువిర్షితా సంస్కృత పాఠ్యయిక్తా న్వనామ ధేచైర్భర ప్లై ప్రయాజ్యా సా భాంతీ నావు ధివేత్తు వ్చత్తిః

వా ద్వాదళ (పకాశము శవింథా

(పస్తావపాతప్షతలంఘనాని

ఛేద్యాని మాయాకృతమిం (దజాలం

చిక్రాణ్‌ యుద్ధాని చయత వృత్తిం

తాం తాదృశీమారళటీం వదంతి

యా శైష్ణనేపధ్యవి శేషచి(త్రా త్తీసంయుతా యా బహునృ త్తగీతా కామోపభో గ్యపభవోపచారా తాం కైళికీం వృ త్తిముదాహరంతీ యా సా్చ్వతేనేహ గుణేన యుక్తా త్యాగేన వృ క్రేన సమవ్వితా చ హకోత్కటా సంహితళోక భావా సా నోత్త్వతీ నామ భవేత్తువృ్తిః య శ్రారభట్యాది ుడాః సమస్తాః మి_శత్వమా(ిత్య మిధః (ప్రధంతే మి(శేతి తాం వృత్తిముశంతి దీరాః సాధారణీమర్థచతుబ్టయస్య,

౧, భారతి: వాక్పధానము. ఉ త్తమ మానవులు వయో గింతురు, ళల దుండరు. ఇది సంస ఎతీపాఠర్యమున నురిడును. భరతప్పు తులు భరతులు నటులు తనుతమ నామభేయమున _ సామా న్యముగా భరతనామమున (వయోగింతురు. ఇట్టిదిది 'భారతి యను వృ _త్రీయగునుం

౨ ఆరభటి:. అవపాతములు స్లతములు లంఘములు ఛేద్య ములు చ్నితములగు యుద్ధములు వీనియందు౦డును. మాయాకృతే మగు నిందజాల ముండును. ఇట్టిదిడి యారభటీవృ త్తి యగు వనికి,

జలం శృంగార ప్రకొశము

3, వైశికీవృ త్తి . రమ్యుసుందరములగు నేవధ్యవి శేషచి తము లతో నుండును. ్రీసహితిముగానుంకును. బహు నృ త్తీగీతేము లతో నుండును. కామోవభోగ _పభవోవచారములతో నుండును. ఇది కై శికీవృ త్తి.

రోం సాత్త్వతీవృ త్తి జు సాత్త్యతేగుణమున నుండుము. త్యాగ వృ్తి సమన్వితే మై యుందును. హర్షోత్కుటముగా నుండును, సము చిత శోకభావములతో నుండును. ఇట్టి దీనిని సా_త్వితీవృ్తి యందురు,

౫ మృశవృత్సి - దీనిలో నారభటీవృ త్తి వభృతుల గుణము లన్నియు మి[శణము పొంది యుండును. వరస్పర మన్నియు వ్యామ్‌ శ ముల్లై యుండును. ఇది యర్ధ చతుష్టయమునకు సొాధారణమణయి యు౦గ్షును. ఇట్టి దీనిని మ్మిశవృ _త్తీయని వ్యవహంచ్చిరి.

ఇ ట్లయిదు విధములుగా నున్నదియు గేహ్లావిశేమ విన్యాస (కమము కలదై “వృత్త వదమున వ్యవహరింవదగి యున్నది.

' వేవవిన్యాస శమము వృత్తి. చతుష్టష్టి సంఖ్యాపూరణమునకు ఆయిగు (వవృత్తులను జెవృవలసియున్నది. కాని భోజుకు నాల్లు (వవృత్తులనె సూచించెను. (వవృత్తి చతుర్విధము.

పొర_స్త్య = మూాగధి, దాతీణాత్య ణు అఆవంత్య

ఏని లత్షణములకు చెచ్పిదను. కొందరు వవృత్తిని అన్యధా వ్యావ్యానింతురు. వుణ్యవవృ్రి వది విధములు. పావ్యవవృ్రి వదివిధ ములు. ఇట్టి వవృ త్తి స్వరూవము విశదము కాగలదు, కొందరీ [వవృ త్తిని గూడ వేరు విధమున వ్యాక్యానించికి, పంచముద్ధీంద్రియ ముళు, వంచ శ ర్నేం దియములు,. ఇట్లు వేరువేరుగా వవృ_త్రిదళ (వకాఠి యగును,

ద్వాదశ (వ్రకాశము వింం

“ఆధ అన్యన్నతరి' వవృ్ఫ త్తివిషయముశ వేరొకమతమును గలదు, వవృత్తి యనునది వాగ్బుద్ధి శరీరారంభమున నుండును,

౧. వాగారంభములు చ్వాదశవిధములు. అవి అఆలావ (వలా పాదులు.

తొ, బుద్ధాారంభములు వం రెంకు భావహాదులు,

9. కకీరారంభములు వలాసాడులు వం డెండు,

ఈ మువ్పదియారును (వదర్శితలేములు కాగలవు;

“అనత్తు దర్శనం” ఇందు మరియొక మతము కలదు. వేమ విన్యాస కమమును వవృ క్ని యందురు వేవవికేపు వన్ఫత్తి హేతు వులు పొరస్త్య - జె - మాగధి మొదలగు ేశోవలత్షుణమున నున్నవి,

వవ క్కిహేతువులు ౨౪

6 దేశము తా వ్యత్యాస ౧8 చఛద్య్మ

శి కాలము ౧౦ విపరిణామ ౧౮౯ ఆశ్రమ

౨ పా(త్రము ౧౧ విమిత్త ౧౯ జాతి

౪ వయః ౧౨ అభిగమ ౨ం వ్యక్తి

౫4 అవస ౧౩ సం(గామ తిం విభావ

ఓ కక్తి ౧౪ విహార ఐ౨ ప్రకీర్ణ

తి సాధన ౧౫ ఉపహార జ౨ితి సంకీర్ణ

అఆ అభిపాయ ౧౬ ఛల ౪ విప్రకీర్మ

ఇ టిది మొదటి చకుషష్పి,

ణా బక ద్వి తీయచతుపషుష్టీ ౬రీం ఆ కు లాస్యాంగములు _ ౧౦ వీధ్యంగములు _ ౧౩ వృ త్త్యంగములు = మీ

వింత శృంగార (ప్రకాశము సంద్యంతరములు-- విం పతాకాస్థానకములు అ ౪ టెం లాస్యాంగములు = ౧౦ గేయపదము _ స్టితపాఠ్యము ఆసీసము = పుష్పగంధిక - పచ్చేదకము _ త్రిమూఢకము సై 9ధవము: = ద్విమూఢకము ఉ త్తమోత్తమము - ఉక్తప్రత్యుక్తము పీని లక్షణము లీ విధముగా నున్నవి. ఆసనేషూపవి స్టైర్యద్భాండ వాద్యోపబ్బంహితం గాయనై కియతే- శుష్కుం తగ్గేయపద ముచ్యతే 'ప్రతిపక్షవియు క్షేతు పరేదాసనసం స్థితా మదనానలతప్తాంగీ స్థతపాఠ్యం తదుచ్యతే ఆసీనమాస్యతే యత్ర సక్వాతో ద్యవివర్హితం అ'ప్రసారితగాత్రం చ చింతాశోకనమన్వితం వృత్తాని వివిధాని స్యున్లేయం చాతో ద్యసం తం చేష్టా వివిధా పుంసాంయత సా పుష్పగండికా ప్రచ్చేదకన్య విజ్లేయో య్యత్ర చం్యదాతపాహాతాః త్త్తయః టప్రిదుషు సజ్జంతే అపి వి(వ్రియకారిషు అనిషుర శర్షపదం సమవృత్తైరలంకృతం నాట్యం పురుషభావాఢ్యం తిమూఢకముదాహృత౦ రూపాదివాద్యనంయు క్తం పాఠ్యేన చ వివర్షితం నాట్యం హ్‌ తశ్తు విద్దేయం 'సైంధనం నాట్యకోవివై8 మఖ(ప్రతిముఖే మూఢే ఘటితే తు పసద్యకమం స్పష్టభావర సో పేతం చి శ్రార్ధం చేద్విమూఢకం

ద్వాదశ (ప్రకాశము శింకి ఉ క్తమో త్తమకం విద్యాచనేకరనస సంశయం విచిితళ్లోకబం దై శృ హేలాహావవిభూషితం కోప,పసాదజనితమధికేపసమా,ళశయం ఉ క్తప్రత్యు క్రమేవం స్యాల్గాస్యాంగం దశమం త్విహ ౧ గయవదము గాయనీమణులు అఆసనములంగువవిష్ట లై భాండవాద్యిసమ వ బృంహితే మయిన విధమున శుస్కముగా గాన మొనరింతుగేని యది శీయపదమగును. నాగాన౦చము [వధిమాంకము నందు వీశావాదన మొనరించుచు మలయవతి గానము వేయును. గారీచేపష! నీ యను టగహమున నా యభివాంఛితము సిస్థంచుగావుత! అను భౌవమున నామె గానమున్నది. మదనానలతపహ్వాంగియె తన యాసనమున నువపిష్టయై యుండి వియు క్తయయినందున తిన వేదన వెలిబుచ్చుచు నిలబడీ యుండియు నువవిష్టయె నయిలపాక్యపరన మొనరిరిచునేని స్థితేపాఠ్యమగును రత్నా వలి నాటిక ద్వితీ యమూంకమున నిది యున్నది. సాగరిక నిట్టూక్చెదుర్ల భజన పార్ధ నమున వరితొవము పొంది వత్సరాజు నా లేఖ్యమున చిఓంచి దష్యందుటకు యత్నించునప్పటే పాఠ్యమున స్థిలేవాళ్యము షప్‌లదుం శ 3౩, ఆఅసినము సర్యవిధాతో ద్యములను వీడనాడి అ(వ్రసాగతే గ్యాతముగా నెట్టి యభినయము లేని విధమున చింతానోక సమన్వితేముగ నాస నము నందుండి యే రంగమున నవతరించుట ఆసీనమగును. రత్నవలి తృతీయాంకమున వత్సేరా జాసనగతుడై వవేశించును. సాగరికా చింతనమున సంతావము పొంది యామెను పొందలీనందున చింతా వ్యాకులు డై కువితవాసవద త్తే గుర్మించినందున సాగరికనే స్థరించుచు నుండుట అఆసీనము.

తింళి శృంగార (ప్రకాశము ళ.పుమ్ప్పగ ౦4 క పివిస వృత్త ములు౦డును శేయమాతో ద్యపం శిశమయి యుండును. వేస్టలు ఏివివరుగా నుండును. ఇట్టున్న వుగువుల వవృ స్నా వుష్పగండిక. రత్నావలి ౭0డవ యంకములో వఏిదూపకుడు వళ్సి రాజునకు సాగరికా వుమ్పశయ్యను చూపింవగా* రాజువలత్నీంచును. అది వుష్పగండిక. ౫ వ చ్చే దకము చం డాతపాహతీలగు తలు వ పియ మొనవ3ంచినను _వ్‌యుల విషయమున నాసక్తలై యుక్త భావలగుదేేని యగి పపన్యేదక మగును, రాసకా౫క మను రూవక్‌మునందు రాధ విదూవకుని వలనని (వళ్ళతి భేదముగు క్రించి యవరాధ మొసరించివను చం్యదాతపాహత యయినందున పియునభిసరించుట కలదు, అట్టిది (వన్ఫేదికము. ౬. తిమూఢ కము సమవృ త్తాలంకృతము అనిష్టురన్లాక్షు వదము వురుప భా వాధ్యము నయిన నాట్యము (తిమూథక మగును. రత్నావలీ ద్వితీయాంకమున వత్సరాజు సాగరికను జూచి యమటలో ,తిమూ ఢక నున్నది. చతు ర్థుఖు డ్తీ జగ_త్త్రయలలామను సృృస్టించి నాలుగు ముఖములతో సాధువాదములు వలికినాడు. భామినీ! కోవముతో దృష్టి వూతువుం దృష్టిస్నిగ్ధ వె. రూత భావము లేదు, నిమ్మదిగా నడువుము. నీ నితం బము భేదము పొందునేమో? మై ౦ థధవము పాఠళ్యరహితము రూవవాద్యాది సంయుక్త మయిన నాట్యము సె 0ధవక మని నాట్యఫోవిదు లనరి. రూపక పాలు [పాకృత వచన నులతో నుందురు శావున సంశేతిము (భంశము పొందును. అయి నను ఏణాది వాద్యములతో నానాకరణములతో నుండును. గావున

ద్వాదశ _వకాశము ౨ం౫ రసవ్య క్ని నిడానమకును, రత్నావలీ ద్వితీయాంక ములో నిది యున్నది. విదూషకుడు; నయస్యా! మనమే జయించితి మని చేతులు ఇాచి నక్తింవగా వాసుఫ్రు సంధినుండి చి్నితిఫలకము జూరును అది చూచి రాజువిపుభ్సుడగును, విదూషకుని (వేలితో లెర్టించును. ఇది సైంధవమునకు చక్కని లశ్ర్యము, ౮. ద్విమూ కథకము

ముఖ వతిముఖ సంధులకు సంబందించిన వీజవింకువులుమూడఢ _పాయములుగా ఘటితములు కాగా స్పష్ట్రభావరసోపేతిము చితా ర్ధము నయిన వదవిన్యాప క్రమము ద్వమూఢక మ'పను నాయి॥కు నాయకునకు వ్యామోహము వర్శితమయిననదియు ద్విమూఫకము. రత్నావలి ద్వితీయగాంకములో వత్సరాజు చితగతసాగిరికను చూచి యనురాగము కలవాడగుట సుసంగతవచ్చుట యిది యంతయు క్రీడా మాతేమని నాజనుట ద్వ్‌యోడ ము .

౯ ఉగ మో త్త కము

విచిగ శ్లోకబంఫములతో నున్నదైై యనేక రప సంశయ ముగా నుండి హేలాహావ విఘామీతెముగా నుండునది యుత్తిమో త్త మకమః?. రత్నావని తృతీయాంకములో వత్సరాజు సాగరిక యను ఛానమ-న వాసవద త్తితోననుట. “పియా సాగరికా! నీ ముఖము చంద్రుడు. నీ కన్నులు వద్శములు నీ యూరువుఆ రంభలు వాహ వులు న్కుళాలములు నన్నుకాగిలింపుము. నా తౌవము శమింవన జేయుము- అనుట యు త్తమో గకము.

౧౦ ఉ్తక్న్య వత్యు కము

కోవ వనాదజనితీము అధిశేవ పమ్మాశయను నగు ఉక్త (వత్యు కృరీతి _ సంభాషపా వతిసంబభాపా రీతిఉ క్క వత్యుక్ష మగును. రత్నావలి తృతీయాంకములో నిదియున్నది. సాగరిక యని యను

అనిరి కు శృంగార (ప్రకాశము కొన్న వాసవదత్త వాసవద_త్తయని కెలియగా “పియా! వాసవ దత్తా” యనగా వాసవద త్త_'ఆర్యప్లు తె! యిట్లనవలదు ఈ మాట లివుడు చాటిపోయినవి” _ అనగా రాజు పాదములవై. బకటయు వాసవగ్త యువధీరణమున పోవుటయు మరల నాదరమున కాంచన మాలతో వలు*?టయు నుక్తవత్యు క్షమున కుదాహరశము, ఇది వదియవలాన్యారిగ ము. వి ధ్య ౦గములు ౧౨. ద్యితీయ చతుష్టప్యునుగతేములగు ఏధ్యంగములు వదమూడు కలవు. వానిపేరులీ విధమున నున్నవి. . ఉద్ధాత్యకము - అవలగితేము - అవస్యందితేమ అసం వలావము _ నాలిక - వాేే-లి అధిబలము _ ఛలము _ వ్యాహారము (తి తము-గండము _ మృదవము.. వవంచము. ఏవి సం గహ స్వరూప మోవీధమున నుండును. పదాని త్వగతార్జాని యే నరాః పునరాదరాత్‌ యోజయంతి పవైైదన్వ్యై స్తడుద్దాత్యకి ముచ్యతే య శ్రాన్మస్మిన్స్నమా పశ్య కార్యమ న్యతృ్రి సాధ్యతే తచ్చావలగితం నామ విజబ్లేయం నాట్యయో క్షృభిః ఆకీ ప్పేఒస్టే తు కన్మంశ్చత్‌ శుభాశుభసముక్తితే కౌశలా దుచ్య తేఒ క్యోర్డ _న్గదవస్యండితం భవేత్‌ మూర్థజనసన్నికర్ష హితమపి యత్ర (ప్రభాషతే విద్వాన్‌ నచ గృహ్యతేస్య వచనం విష్ణేయో౬సం(ప్రలాపోఒసౌ యత్రాత్మనః పరస్య చ వచనం స్యాదుత్తరో త్తర్యప్రభవం అన్మోన్యార్థవిశేషకం ఆధిబలమితి తద్బుద్థై క్లేయం అన్యార్థమేవ వాక్యం ఛలం అభిసంధానహాస్యరో షకరం

28] ద్వాదశ (ప్రకాశము వెరితి శుతిపారూప్యాద్యస్మిన్‌ బహవోర్జా యుక్తి ఖిర్నిరూస్యంతే యచాస్యమహాస్యం వా త త్తిిగతం నామ విజ్లేయం

థి అవాక్‌ శా యళత్రానుదా త్తవచనం త్రిధా విభలక్తం భవేత్సంయోగే తు హాస్యరనసం(ప్రయు క్తం తత్తిిగతం నామ విజ్జేయం సంరంభసంభమయుళం వివాదయుక్తం తధాపవాదకృతం బిహువచనాకేపకృతం గండమితి వదంతి త త్వజ్ఞాః హో స్యేనోపగతార్జా ప్రహేలికా నాలిశేతి విద్దేయా యర్కారిణార్గుణొనాం దోషీకరణ౦ భ వేద్వివాదకృతం దోషగుణీ8రణం వా తన్మృదవం నామ విద్దేయం. _ ళు శో 4 భే ఈ నిరూపించ్చ్బృ శ శ్లోకములందు కమముగా ఉర్ధాత్య కము-అవలగిలము ౨ ౨౬ -ఫ్టందితేము.అసం,వలావము = అథధిబలము - ఛలము -_ (తిగతము - గండము _ నాలిక_మృదవము = అను వాని లక్షణ మున్నది. వాక్కే-లి - వ్యాహారము - సప౦చము అను టు. మూడు వీధ్యంగముల లత ణమ-లు నిరూవీతములు కాలేదు. ఉన్న వాని కఆాత్ప్సర్యసంగతి నిట్లు వెలియదగును ౧ఉడదా త్య ము ద అగశార్థము లయిన పదముల నాదరమున నన్యవదములలో యోదన మొనరించిన నది య ద్రాత్యక్య మగును, 'జీణీసంహార నాట ను కము [వధథబూంకమున నూ తిధారాదుల సంభాషణ రూవవముయిన (వప్తావనమున నిది కలదు, సూ(తథారకుడు వలికిన దచనమున సంభవ. శుడయిన పారిపార్య్యకుడు సూ(తధారవచనముల కన్యార్థము భావిం చుటలోనే య.క్హాత్వేకార్ట మున్నది. శరత్పమయ వగ్శ్గనమయిన భు లి థ ణ నమం౦ంగలాక$ంనచే నుదాళ్యెక వుయినదిః ౨ అవలగితీము కార్య మొకచో సమావేశింవ జేసి వేరొకచో వసాధితమగుట యుండునేని యది యవలగితమగును. రత్నావలి ద్వితీయాంకములో-

శవంలా శృంగార ప్రకాశము “స పైవరికై వచ్చితివో వారిచటనే యున్నారు _ నేనెవరికై వచ్చితిని! అన్యశంక యేల! చితఫలకమునకు వచ్చితివి” - అనుటలో ఛాయాం తరమున రాజార్థమును (వతిపాదితము. ఇట్టిదిది యవలగితము 3, అవ స్య ౦దితము

శుభాశుభసముళ్థితమయిన యొక యర్థమాథ&. వము 'కాగా నన్యార్థమునచట శాశలమున కూర్చినచో నది యవలగితమగును* 'వేగీసంహార (పధమాంశారంభములో స్మ్మూళధార వచనమును సహింవక (కోధయు క్తుడయిన భీమనేనుడు ఓరీ! నటాధమ! వృధా నుంగలపాకక! నేను జీవించి యుండ ఛా ర్తరాష్ట్రాలు స్వస్థ లయ్యెద రా! = అనగా సహ బేవు డన్య్యా అవ్పక్యూపంచుట ఆఅవస్యం దితముం

ళఈ అఆస౦ వ లావము

విడ్వాంసుడు హిరము వలికినను నూర జన సన్నికర్ష మున నది గృహీతము కాదు. అవు డా వచన మసంవలావ రూవమనగును రామాభ్యుదయ నాటకము ద్వితీయా౦శమున నిది యున్నది. “భార్య నమాీవమున నుండగా తొవసుడుగా నుండుట యు కృముకాదు భార్యనవహరింపవ లెను. తావసునక శా చెమవ్వుము, భాళ్యావహారమె వురుషునకు విభవము” _ అని రావణుడని మారీచుని సహాయార్థము రమ్ము నెను. “స్యామోా! రామునకు వరిభవమనుట ఇాలు, తొవసు డని యవజ్ఞదూప వలదు. అదివేరు” “అం అది వేరువిషయమా” అనుచు రావణుడు కోవించి పలుకుటలో నసం వలానమున్నది. ఈ అసం వలాపమును ఆసత్ప్రలావ మనియు నందురు.

౫, అధిబలము

తనకు వరునకు జగుగు వచన ముత్తరో_త్తర (వభావనున

నుండి అన్యోన్యార్థ విశేవములతో నుండునేని యది యధిబల మని

ద్వాదశ (ప్రకాశము న బుశఫల భామ, కృ త్యారావణనాటకమున_'లత్కెణా!” రవ్నీంవుము! రథ్నీంవుము” అని దూరమున వినబడుట శూర్పణఖ నీతారకూవమున గన్పిడుట పిమ్మట లత్ష్మ్యుణుడు వలుకుట అను ఘట్టమున నరధిబల మున్నది.

ఒ లము

అభిసంధానము _. వచంచనము రోనము హోస్వముగలుగు జేయు అన్యార్థ వచనము ఛలము అగును. రత్నావలి నాటికలో నిదియున్నదిం వాసవదదత్త చ్నితఫలకమున రాజును సాగ౦కను చూచి _ “ఇది యెపరి 'తెలివిక* - అనగా, _ "వేకుుగా థావింవకుము జీజీ యూహించి లిఖంచితిని ఇది దృష్ట పూర్వ కాదు ఆని రాజనుట, * విదూపకు డవుడు “సత్యని ఒట్టు గాయతి తోడు, ఎప్పుడు మే మిమెకు మూడ లేదు" అనుట సర్వము ఛలము.

డై ఖతి గతము

(తిగతేమునప రెండు లక్షణము లున్నవి. ఆందు మొదటిది యిట్లున్నది. _శుతిపామ్యమున నేశార్థ ములు యు కృనిరూపితిములగు నేని యది (తిగతము! తిగతము హోస్యమహాస్యముగ గూడ నుండును. ఇందు లేఖయను వీధిలో నిది యున్నది. "ఇది కలహంస నాదమా, మధుర వాక్కు-ల మధుర స్వరమా గృహ జేవతాచరణ నూవ్చర ధ్యనియా?” త త్మ తృామ్యము వలన ననే కార్థముండుట తిగతమైనది

రూపక పయోగము నందలి యనుదా త్త వచనమును హోస్య రప సం్య్రవయుక్తృముగా [తిధావిభాగ మొనెంచి ఖావింతు శేని యాజి (తిగత మగును. కృల్ళసకరూవక్‌మున నిది యున్నది.

౮, గ౦డము

సంరంభము సం భమమనులతో గూడి యుండునది వివాద యు$

మగునది యవవాద కృతమగునది బహువచవాశ్నేవకృత మగునది

తవి౦ శృంగార (ప్రకాశము గండమగునని తే_త్వజ్ఞు లనిరి, వేశీసంహారము. ద్వితీయాంక ములో దుర్యోధనుడు భానుమతి నుశ్లేశించి వలుకునవుడు “నీ జఘన స్ధుము నకు తగిన. నా తొడలు, బేవా! విరి, నమి! విరి? భీమ. వమిరా! (వలావముశి ఇత్యాది రతి గండము

నను!) ఈ గ౦డమునకు వలా కాస్థానమునకును భీద మేమి? నాటకమున నిరూపింద దలచిన యశుభ వార్తా వతిపా దనమున క్రై బహువచనావేప కృతమగు గండమలస్టవయినది. పతాకాస్థానక మును ఆగామివస్తు సూచనాత్మక ము కాగా సీళిండింటికి భద మేరి? ఇట్లు భేదముకలదు. వతౌకాస్థానకము నాటక శరీర భూతమైన ధర్మాది సాధ్యవస్తు సాధన భూతార్భముల నువకీ ప్త మొనించును. సాధ్య వస్తువునకు విఘ్న భూతములయిన యర్థ్యములను గండము [పతిపాదిం చును. 'గ౦ండఇవ గండి గండము గండరూవమై వధమ ముద్భి ద్యమానమయ్య్యూశ నంతర మువశమించును. గావున గండమగును. నానావచనముల యనంఠలేరము మొదట నిరూపించిన యగర్శమభిన్య క్ష మగును. ఈ యంశమునిట్లు సూచించిరి.

బహువచనసంబంధానామం తే యత్పదం చాసంబిద్ధం సంబద్ధమివాభాతి చ తద్దండం౦ నామ వీధ్యాం స్యాత్‌

నానా ఏధములయిన వచనముల సంబంధము సంగతమయిన విమ్ముట అఆంతమున నసంబన్ధముగా నుండునగి సంబద్ధముగ నవభాసిం చిన గండమగును, ఇట్టి గండమును ఏధిలో నిరూపింవదగును,

౯, నాలిక

హోస్యోప గశార్థమునకు నాలిక యనిజేగు. [వహేలిక వలె నిది యురిడును, ఉక్తి వళ్యుక్సి ర్‌శులలో చిశాస్థ సంబ౦ంధముండుట (వ హేలిక కాగలదు. దీని యుదడాహరణమిట్లు వరి గాహ్యము.

కోయంద్వారి, హరిః, (ప్రయాహ్యుపవనంళాఖొ మృుగస్యా,తకిం?,

కృష్ణో హందయితే దిఖేమిసుత రాంకృష్ణాదహంవావరార్‌

ద్వాదశ (వ్రకాశము తవిం

రాధేహంమధుసూదనో, (వజలకాంతా మేవప్పష్పాన్వితాం,

ఇత్చంవిర్వచనీకృతో దయితయా(హీణో హరిః పొతువః.

దీనిలో రాధాకృష్ణుల సంభాషహణము వకో క్తి సుందరముగా నున్నది. ద్వారమున నివరు! వారి. శాఖామృగమున కిచట నేని వని శలదు, ఉవవనమునకు పొమ్ము. దయితా! నేను కుడ, నల్పకోతి యనిన నాకు మిక్కిలిభయము, రాధా! నేను మధుసూదనుడ, ఆయిన ప్పష్పుము కల లతను వెదికికొమ్ము. వొమ్ము. ఇట్లు [పియు రాలిచే నిర్వచనీకృతుడ యిన లన్షను వైన కుకు మిమ్ము రత్నీంచు గావుత ఉక్సి వత్వుక్తి చాతుర్య నిబంధనమున నిది (వహేళిక, వరో క్షి సుందరమయిన నాళిక. -

మృచ్చకటీలో వసంతసేన: ఏమి నన్ను వరకిజన మని భావిం చెనో (4ఉ త్తరీయ మ్మాఘాణించి) ఈతని యావనముడాసీనముకాదు”' “ఠడనికా! రోహసేనుసి లోనికి దీసికొనిపొమ్ము”” మందభాగ్యను. మో యభ్యంతరము "షెలియదెో రదనికా! (వతివవచనము కూడ లేచా! భాగ్యము పోగా నందరు దూరముదురా! ఇందును నాలిక యున్నది.

౧౦. మృదవము

వివాదవగశమున దోషములకు గుణీకరణముశాని గుణములకు దోషీశరణముకాని కుదురుళొన్నచో నది మృదవమగును. శాకుంతల మునవలె మృగయాదోవములను గుణములుగా చెవ్వుటలో మృదవ మున్నది. గుణముల దోమీశరణము మాలలీమాధ వమున మృచ్చకటిక. మున నున్నది. మృచ్చక టికములో చారుదత్తుడు వసంతసేశా భవన మునకు వివూమకుడు వెళ్ళి రత్నావళినిచ్చి వచ్చినవుడు _ “వయస్యా రమ్ము ఆ వని యేమయినది. సర్వము నష్టమయినది. నమి! అమె రళ్నావళిని తీసిళొనలేదా! మనరంతభాగ్యమా! తలపై చేతులు జోశించి తీసికొనినది.

ఎవి౨ిని శృంగార (ప్రకాశము వృ త్త్య 0గములు ౧౬ ౧. భారతీ వృ_త్త్యంగములు _ ౪ (వగోచన - వీధి - పస్తావన _ వహసనము, ౨. అఆరభటీ వృ'త్త్స్యంగములు ఈ సంవ్నీప్తిక - అవపాతము _ వస్తూ త్థావనము-సరిస్ఫోటము, 3. వైశిక్యంగములు _ రీ నర వా నర్శస్ఫింజ న నర్మ్శ్మస్ఫోట నా నర్శగర్భములు. రం సాత్వత్యంగములా = రో ఉన్థాపక - వరివ ర్త క, సంలావక _ సంపూత్యకములు ఇచట విమ్మిశనామము కల పంచమ వృత్తి లేదు. ఈ పోడశాంగముల లతణ మిీా విధమున నున్నది. ౧, (వరోచన వ_కృవ్యార్థ (వశంసానరమయిన వచనమునకు (వరోచన మని పేరు, ఠం (వసావన (వస్తుతమగు వ స్తువుపపాదనావసరమును మాచించు నచ నమునకు (వస్తావన యని పేరు, 3, వీధి. ఉదధ్ధాత్యకము మొదలగు శంగముల (వవృ త్రియుండుటకు వీధి యని పేరు. ఉద్దాత్యకము - కథోద్ధాతీము-[పయోగాతిశయము (వవర్త్శకము _ అవలగితము - అనునవి విధ్యంగములు, ళో. (నవహసనము,. స్వధర్థాము నుండీ వచలితు లయిన తొవసాదుల యువ హోసవర మియిున వచనమునకు (వహసనమని శేకు. మాంస భక్షణము నిమీద్ధమని ,శమణు డధరము దశింవననుట.

ద్వాదశ (వకాశము యాలి స సంశ్షీవ్విక అరభట్యంగములలో మొదటిది. మాహేందజాల నేవ ధ్యాదులతో వస్తు సంవ్నేవ మొనర్చుట సంశథ్నీ ప్పికం ౬. అవపాతీము, భయాదులచే విదవము మొదలగు కరా శగు(వవేశ నిర్ష మనమున కవపాత మనిచేరు. ర వహ్తూళ్థావనము, అవీ దవముగాగాని సవిదవముగా గాని సర్వరసభా వముల సమాహారముంకుట వస్తూ క్ళాపనము, ౮, సంస్ఫోటము, నాన్యాస్తుయుద్ధ నియుద్ధాదులచే సంరంభ సహితమయిన సంవహారముర౦కుటకు సంస్ఫోట మని న్యవహోారము, గ్‌, సర్గ కె శాక్యంగ ములలో మొనటిది. సు స్రావితమయిన శృంగా రము ను్రేశించిన వరిహాోసయులేమయిన వచనము కాని విచేస్టితము కాని నర యగును, ౧ంం నర్శస్ఫింజము. వథవ సం౦ంభోగమున నవావస్థానముగా నున్నదియు సంభ్లో గా శయమయిన వాక్యాది రూవముగా నుండు కర్మ నర్శస్ఫింజము* రిం, నర్శస్ఫాటము ఆవిర్భవించిన యభిలా పానుభావనులలో నకాండ సంభోగ భంగము సర్మస్భృటము. రిచి నర్ణగర్భము. కార్య హేతువు యొక్క- స్వరూవ విజ్ఞానాదులను (వచ్చాదన మొెొనరించుట నర్శగర్భము

ఎచిని౪ ళృంగార ప్రకాశము ౧౨ ఉత్గాపకము. సాత్వత్యంగ ములలో నిది మొదటిది. వరస్పరము సంబం ధింది యుండు నర్థముల నుర్గావనము చేయుట యుత్థానకము. ణ౪ వరివ రృకము. (వ స్తుతార్థ త్యాగమ-న నన్యార్థభజనము వరివ_ర్త కము. ౧౫. సంలావకము, తగినవారున్న సమౌావేశమున నానావా క్యములతో నన్యోన్య మరిశ్మేపము కావించుటకు సంలావళ మనిేకు. ౧౬ సంఘాత్యకము కార్యమం._తానుభావ దైవాదులచే పంఘాూత భేదము కలు గుట స౦ంఘాత్యకము - ఇట్లు వ్య_త్యంగ ములు వదునారు నిరూవీత ములు, సంధ్యంతరములు = ౨౧ సామ - భేద _ దండ _ (వదాన - వధ-వుత్యుర్సే న్న మతిత్వే గోస్థృలిత - సాహాస _ భయ - హీ - మాయా _ కో్రిథ సజ సంవరణ _ (భాంతి _ హేత్వవధారణ = దూత _ లేఖ = స్వవ్న ఎ చిత _. మదములు. ౧, సామ పార్ట విజకుము న౦కు భగవాన్‌ వాసు జీవుడు జౌత్యమున కౌరవ సభకు వెళ్ళి దుర్యోధనునితో; శ్నీరసాగరము వలన చం దుడు? చర్మదుని వలన రాదవంశము, పిమ్మట భరతవ౦శము _ స్లాఘ్యము ఖ్లాఘ్యగుణము నయిన నట్లివారి వంశము _ అని యునుట సాొమము, ౨ భేదము. ము[దారాశసమున, రాత్సస ము చాలాంభితే మయిన లేఖా లంకారాదులను చాశిక్యుడు _వదర్శించి మలయ శేతువునుండి రాత్తు సుని భేదింవ జేయుట భేదము

,. ద్వాచశ (పూళథము యవ 21 3. దండము. ము దారాక్షసమున రాపిక సం గవావ-నవై రావిస మతు డయిన చానచడాన కేసి .కురకు నధబ౩ధాదికమును చాణ్నకు (వయోగించుట వరిక్షము. న ర. వచానము. మృుచ్చకటికములో శశ్రానుడు వసంతనసేనము చంస్పటకో ఏటు నితో నిట్లనువు. బావా “జెవ బబు _వేలాకునున్న వ6చచారా లణో కూడు "న్న ఉరీ యగు? సీకినమయి తే, మూంసం తినా లని పంతోవం పహాంచాలని వళ్చకు[-చుహూ, చుచ్చుచుహూ అంటూ చవ్చించాలని ఉంగా, ఉంళశు, నాయిష్షం చెబు! ఆాగాచేస్తాను అశాగ్యంతవ్న, అశార్నంవాఫన అయినా. బేకం రాశ్షసీలేదు. అం చేవవ్వూ. వసంగెసేకను చంప్తు.. నీకు గొ జోవిల్ల నిై7ను, రవాక్సంగా ఉవ్యానంగో చం నే సన్ను ఎవకు మయాస్తాకు చేటా! వివుచంవు. ఇడినో గకంక.30. స్ననం శ్రీ రామాలయ జానాపాకి. నాటకములలో తాటక _ విరాధ - వాలి - జటాయు నభా వవ యున్నది. కాగతానుపాి నాటక ములలో ఎక _ హీిడీంబ-కచ! _ ఆభిమవ్యు వభ్ళాతుల వధయున్నది. 6౬. _వమ్మొల్నా వత నుతి స్వెము. తావస వత్పరాజములో. పసంళక్రునకు రాజు "భా&క నైవ్విక విశేషములను జెప్పి _- నీవు నైస్టీకముననుసరించితివా! _ అనెను, విడూవమకుడు _ నాకు భాతికము సోలియదు, వైష్తీకము తెలియదు. నివు పరి వాజకుడవయి తే నేనూ అవుతాను. ఈ వరి వాజభాండం నా భుజం దిగదు. దీన్ని వాసవద_త్త ద్యరకు తీసిళొని నెళ్ళి ఆమె స్యయంగా ఇచ్చిన మోదం తింటూ మొదటికన్న సంతోషిస్తాను,

చీలి శృంగార ప్రకాశము రాజు - వయస్యా! వమి*శే మిటి? _ పదూ వాసవద శే తగలబడి పోయిందిగా! ఇవ్పూడు (బతికిఉన్నట్లు అన్నానే! ఏంచేయను? ఇట్లా అంటాను. “ఓయి వయస్యాః సిద్ధుడు ఇెప్పీంది గుర్తులేడా? వాసన ద త్తాదేవీ సదృశేఅయిన కన్యక పాణ్తిగహణం అయిళలే నీకు బేఏ సమాగమం కలుగుతుంది అన్నాడుగా” ఇది విదూసుకుని (వత్యు తిన్న మతిత్యము.

రెం గోత్రస్య లిరము. వి కమోర్వశీయములో, 'జీవేంద సభలో (ేతణీయకము [వవృ త్తముకాగా డౌర్వశి “వురువోత్తమునం దను రాగముశలోదని చెవృవలసీియుండగా “వురూరవు నందనురాగకు కలిదని వలికినది. ఇది గోతస్థ లితము, ఈ యంరశము (వ వేశక సూచితము.

౮, సావాసము.

చం దగువ్త నాటకమున గలదు చర్నిద్రగువుదు క్ర్రీవేమ నిహ్న్నుతుడై. శతుస్కంధావారము (నవేశించిను శకవతి వధార్థ మట్టు వేసెను. శకపతిని వధించెను. ఇ ట్లచట సాహస నృ త్తము సూచితమయినది.

౯, భయము.

వేణీసంహారము నేవధ్యములో నిట్లు సూచిత మయినది. ఓహో! నరవతులారా! భీముడు దుశ్శాసనుని గుండెలు చీల్చి రకము పూసికొని బీభత్సరూవమున రాగా నాయుథనులు విడనాడి మన బలనులన్నియు వరుగెత్తుచున్నవి. నిలబుట్టుడు,.” అనుటలో భయ మున్నది. ఇన్సే మూర్చిత దుర్యోధనుని యుద్ధరంగమునుండి తొల గించుకొని పోవుసూతుడు _ అయ్యో ఈ దురాత్ముడు రానే వచ్చి నాజే- మహారాజున కింకను సంధ్థ్మ తెలివి రాలేదు. రధము నింకను మూారము తీసిళొని పోదును. అఆనమటలో భయమున్న ద.

ద్వాదశ (వకొశము తించితి కావస వత్స రాజములో నిట్లున్నది వత్సరాజు నిరాకరించినా డని గఃఖవడి వద్మావతి చనిపోవలెనన్న భావములో యడ్నించు సపుడు వత్పరాజు వచ్చి నివారించెను. వద్మావతి హీ్రీ పరీతియయి నది. అవ్వకు విదూషకుడు వలుకగా వద్యానతి లజ్ఞావనతేముఖి యగుట హీి రూవము వురుషున*ను హీ వర్శనమున్నది. పార్ధవిజయనాటక ములో నిదియున్నది దుర్యోధనుని వరాభూశతునొనరించి గంధర్వులు హ౦౦0 చికి అస్టనుడు ఏ క్రమించి విడిపించెను. దుర్యోధను నిట్లనెను, పాండ వకు విడిపించి నాడని మనసులో ననుకొనవలదు. మహారాజును ధర్మవాభిన్నముగ భావించుచున్నాను. విశేషముగ సీ సమయమున ఈ యభీియోగమున వరుల వలన అభిభవము కలుగగా మనము *“వంచోత్తరం శతం. అనగా నవ్పట దుర్యోధనుడు వై లష్యుమున ని ట్లను కొనును. “పృదయనూ!ి సమాధానము బోధింస్పము, నే నతని వలుకుదునుః (ఛాశాహమిత్య సదృశం మమ దుష్కృత్రై సై చ్వేష్టా భవావితి తద్యత దళావిరుద్ధం యద్యవృ'వీమి వచనం లఘు తత్తు త్య కామం భ్‌ వేచ్చరణమ్యప్రతిప త్తిరేవ ఈతకు సోదరుడనుట నాయా దుష్క్యుకీముల వలన తగదు, నివు శ తువువనుట యిప్పటి ద శావిరుద్ధము. ఇవ్వుడు నేనే మేమి వలీకిన నది చులకన. కావున నివృట మాటలాడకుండుటయె శరణము ౧౧, మాయ. 'జేవిచర్శిదగుప్తములో కృతళోన్నాదము మానుపిమాయ కృళ్యారావణాదినాటక ములలో కనకమృగాది రచన అవూానుసు మాయా

ఎవితి౮ా శృంగారి _పకాొళయి ౧౨, (శో నము. తీ పఏిళాఖచేవకృతమయిన యభిసారికా వంచితవును రూవ కము నందు ఫు తవధ సంభౌవనా నిమి త్తిముగా వద్చావతినై కోపించి మొసళ్ళుకలనదిలో డిగితిసి. వివశాఖవేరితిని. వీపజ్య్వాలలు కల నాగకన్య ననుసరించితివి-అనుట (కోథము. ఈ [ఫోఏము ప్రుకుషార్శ సిద్ధి హేతువగు (కోధిస్టాయి. భావమొకటి కాదు. పురుషార్థ సిద్ధి హేతువగు పాయి భావము సంధ్యంతరము కాదు, ౧౩. ర్ప్రీ జ స్చు "జేవిచం దగున్నములో. విమామకుకు శకనత్తి చవిరమునకు బయలు బేరి నాయకుననును. *'రాజూ! చాలామందిలో వొంటరిగా నెట్లు సంచరింతువు! ఓయీ! సత్త్వము వీడి సంఖ్యలో. నికు సమాద రమా ఏీకునకు సంఖ్యతో నేమియున్న ది రాజిస్సనుటలో కోజస్సు కలదు. | ౧౪- సంవరణము, తావస వత్సరాజమున వన్యావతి వత్సరాజ చ్మతము మాచి సంవరణమున నున్నది. వద్శావతీ రాగము గుర్తించి వాసవదత్త యనిన మాటలలో వాసవద త్త యాకారము గోవనమ. కలనని సాంకృ శ్యాయని యనినది, ణ౫ేం (భా 0౦౩8 రత్నావలి నాటికలో రా తిసమయమున నుద్యాశ సంశీత స్థానమున నున్న రాజు వేషసాదృశ్యమున ఆౌంతివడి వావవద త్షను “సాగరికి యని తలచి సంభౌషించును. సాగరికను వాసవవ తగా వ్యవహ"౦చును. ల ౧౬. హేత్వవధారణము, ము దారా,ఓసములో. నేవధ్యనమున నై తాలికలు శరద్దుణ (వఖ్యాసకమయిన ఆశీర్వచనము వఠి౦చిన పిమ్ముట రెండు శ్లోకములు

ద్వాదశ సకాశము ఎకింని కి పఠించుటలో విది మున్నది ఫ త్ర్యాతిశేయమునకు నిధుుగా కొంద పంకుప గజము లొనించు దంష్తాాభంగమును మృగరాజు సహిం చుట లేదు. నజూ- ఫనంటి సార్వఫాములాక్తాభంగము సహింవకుం భూపణాదులు ధ3ంచినంత మాతమున వభఖువు (వభువుకాడుః ఇతకులాజ్టాభింగ మొనక్పవని వి వంటివాచే వ్ర)భువుం ఇది ఏనిన చాణక్యును _ చర్యదగుల్హుడు కౌాముదీవ హోత్పేన నూ 'చేశిం దుటను తాను నిషేధించుట గు సవేచ్చుకొని *ఇది చం దగుత్త సముశచ్చే జన పరము" అని విశ్చయించెను. “ఇది రాతుసువి వయోగము, రావసా! రాత్షసా! కననడితివి. *జాగ వైఖలు కాటిల్యః" అసి భాఏపంచి రాక్షస్యవయు కృమున హేత్వవ ఛారణయు చేసెనుం ౧౭౪, మాతే, పార్థివిజయమున శ్రీ కృష్ణుడు దర్యోభనునకు దూతగా విడలుట. ౧౮. చేఖము (వ వ్న్వోనుయు వాసవద శ్తసు వంపేన వీఖు “వత్సా! స్యబనుల యాశీస్సులకం౦దని భదముము భర్తృ నసొాదములనే. పొ -దితివని విని నేను సుజకుడనై తిని ఈ లేఖార్థము ఇందు సంగతమైయున్నది. ౧౯ స్య వము వన్న ఛాసవవ స్తఘులో నిున్నది. వద్మావతి యస్వషృముగా నున్నకవి వచ్చనాజు. సముదగ్భహకము వవేశించెను.. అచట వద్యావతి లేదని యామె. శ య్యయందు జీశెను. స్వవ్నవదస్వవ్న మున వాసనన్తేను చూచెను. సప్పాయమానుగై వాసవద వృతో క్రాపషంచెనా. ప్యన్న మరుట స్వాసము స్యవ్న దర్శనము స్వప్నాయి తెము ౨వ కిశనమస%పంను ఇది స్యన్నములోస స్యవ్నమువలె నాట్యము నందలి వాబ్మము వలె గమ్యుముగా నుండును.

విం శృంగార (ప్రకాశము ౨౦. చీ (ళము రత్నావలిలో చితగత యయిన సొగరిశకను జూచి వత్సరా ౨౧. మదము శవులు నాటకము లందు రావణుని మదము నిబంధించివారు, సృ త్యారావణమున విమావస్థు డగురావణుడు మదమిున వలుకుట కలదు, మాలవిళాగ్నిమి(తములో పానకృతే మయిన మదమున్నది. ఇ రావతిపానకృతే మదమున పలుకుట భావనీయము. వతాకా స్థానకములు రం యశశాన్జే చింతితేఒన్యస్మిన్‌ త లింగోఒన్యః (ప్రయుజ్యతే ఆగంతుకేనంభావేన పతాకొస్థానకంతు తత్‌ సహ సై వార్థసంప త్తిర్గుణవత్యుపకారత £ పతాకాస్టానకమిదం [పధమం పరికీర్తితం వచః సాతిశయ్యషం కావ్యబంధసమా_శయం ఛాట పకాకాస్టానకమిదం ద్వితీయం పరికల్పితం ఆర్హక్షేపణం యత్ర హీనం సలినయం భవేత్‌ శిషప క్షు తరో పేకం తృతీయమిదముచ్యతే మ. తాట న! ద్వ్యర్దే వచవవిన్యాసః సుక్లిష్పం కార్యయోజితః రాబ ఉపన్యాససుయు కక్రిత్వం తచ్చతుర్ధ ముదాహృతం. ఒక్‌ యర్థమును వ్ర)కృతేమున చింతిత మొనర్పగా నాగరిశుక్ష ఛావమున వేకొక యర్థము తశన్చ్పమానముగ [వపయుక్త మయినచో విది పతా కాస్థానకము- అని సానూన్యరూవము ఇరీ నాలుగు విధముడు* ౧. ఇతరుల యువకారమున వెంటనే గుణయుతముగా నర ఫఎవ)క్సి యున్నచో పథమపతాకాస్థినము. రంగము నుండి వెడలి జి

ద్వాదశ (వకాశము శికెంి పోవుట కుపాయ మాలోచించునవుకు శ్రీ వేషమున పోవుటకు సౌక రము కలుగుట సహసాగ సంవ తి. లి థాం ౨ కాన్యరచనము న్మాశయించిన సాతిశయన్లి ఫ్టవచనము ద్వితీయము. “దేవి: అధికము చెస్ప నేం! జలరి కావల నున్నను రాము డచిర కాలముననె విక్నో చార్చగలడు,. అను సుగీవసంచేన మూలో నీతే లంకలోనున్న దని వెలిరుక పోయినను ఓకాగ్చున]ై చెప్పిన మాట భావ్యర్తమును సి* పాయ మొనరించినది. లఖ ఖా 3. పీ-నమగు నర్ధ పవ్నేవణము సవినయముగా న్లీష్ట వత్య్యు త్త రముతో నున్నచో మూడవ వతాకాస్థానము, ము దారాశ్షేసమున, చాణక్యుడు తీన (వయతశత్నమున రాశస్థ్గగహణము కుదురునా! యని తలచు నఫుడు సిద్ధార్భ క వచనమున నిశృయము సూచితమయినది, “ఆ రాకసుడు ౫హింవబడునాి గహిలివబడె - నమి _ మి సంజీ శకము ఈ సంభావణములో విది వ్య కృమయినదిం ర శ్శీష్ట వముయిన వచన విన్యాసము కార్య యోజిత మయి నచో చతుర్ధపవళాకాస్థానక మసును. రత్నావలిలో వత్సరాజు నవ మాలికావపషయమున పలికిన వర్ణనము భావి సాగ*కావిషయకాగ్య మున లగ్న మయినది ఇచటి వచన విన్యాసము సున్స్‌ష్టమై ఉవవతేప ారమ-తో సంగతమెశది. ఖ్‌ ఇ తృతీయ చతుషషి. అ అదం కి ఇ % తృతీయచతున్టుష్షిని సంధ్యరిగ చతుష్పుప్టి, యనుచున్నారు. వంచ సంధులకు పంబంధించిన వ స్తుఖండలకములను సంవదుజేతము లగు నట గా నిరూపీంవ వలెను. ఇషస్యారన్న రచనా వృతాంతస్యానుపతయః ళు వి తీ అనురాగపంయోగశ్చ గుహ్మానాం చ విగూహనం ఆశ్చర్యవదలిఖ్యానం ప్రకాళ్యానాం వంకొాళనం అంగానాం షడ్విధం 'హ్యేతదృష్టం కాస్తే పొయోజనం యటోట టీ జో

కంతి శ్వంగార ప్రకాశము

అం౦ంగనిబంధనమున నారు విధములగు వయోజవములు కల పని గుర్తించునది. ఇది శా్య్ర్రక్యపి వాగు వయోజనము. ఇష్టార రచన _ పృళాంతానువతు యమ" _ అనురాగ వయోగముంగుహ్యార్థ

• గూహనము = ఆశిర్యవ డి వ్యానమ అ ,వకాళ్వాగ్ధ వశాశన మనునవి సడ్యధ వయోజనములు*, అంగహీవుడను నకుడారంభ నమగుడు కార్లు "అంగహీనశార్యమః (వ యోగక్షమిము కాదు కావ్య మంగ సమిన్వితి మయిన శోభాసుందర మగును అంగవర్డి తే మయిన కార్య ముదా వుయినను వయోగహీన మగును రసికుల వినసును రంజంప చేయ జాలదు, కావున సంధి వయోగ విషయమున కావ్యాను కూలముగా రెసానుకూలముగా నంగములను కూర్చుపలెను. ఆయంగ వఉభాగ మి విఫమున నున్నది

౧ ముఖసంధి ౧౨ అంగములు. ఉవ వే వ-వరికి ర-పరిన్యాస- విలోభన _- యుక్తి - ,పావ్న - సమాధాన _ పధాన = పరిభావన _ ఉద్భేద _ శేద _ కరణములు. ల

ఠం (వతిముఖసంది. ౧౨ అంగమలు, వలాసన _ వరిసర్బ్చు = విఫఘూత = తావన _ నర జా నర్ణుగర్భ య సర్న్మస్ఫోట = నర్శగ్యుతిం వర్యుపాసన - వుప్పు - వ్యజ -_ వర్షసంహారములు.

3. గర్భసంధి, ౧౩ అంగములు, లఅభూతాహరణ _ మార్ల-_ రూవ _ ఉచడాహరణ _ కమ_సపంగహ = అనుమాన -_ సార్థ నం అమీ ప్పి _ తోటక - అధిబల - ఉ ద్వేగములు ,

ఈ విమర్శసంధిలో ౨౩ అంగములు. విద్రవ = అవవాడ - సంస్ఫోట _ శక్తి _ వ్యవనాయ - (వస౦ంగ _ శాంతి- వేదవతి పేధ_ విరోధన _ ఆదాన _ సాధన _ వరోచనములు

స నిర్వహణ సంధిలో ౧౪ అంగములు. సంధి-నినోధన - గ్రంధిన నిర్మయ-వరభామణ_ద్యుతివసావ = ఆనంద_-వమయ - ఉవగూవహాల_ భాషణ పూగ్వవ క్య-కాన్యసంహార- పశ స్పిరూవములు,

త 80] ద్వాదశ సకాశము ౨౨9

ఇది సంధ్యంగ చతుష్పప్ట్‌ _ నాటకాదులలో మహోాకావ్నము లందును పూర్మ పందికముః యినవుడు నిబంధింవ వలను, అఆ ఘమూ సంధ. లలో వఠితము వైన యంగమును అ కమముననె నిబంధింవ వలి ననునది _వచురవయోగము కారి సంవిధానవనమున న్య్యూనా ధిక ఫభెొవమన వ్యుత్క- మమునను వయోగను సముచితిమని గుర్తింవ వచ్చును.

తురీయ చతుప్ట పీ

చతుర్థ చతుష్టస్టి. లత్షుణచతుప్టున్నీ. కావ్యలత ణము లని ప్‌ని ళం. నాటకాదుల నుండి వీనిని గహించుటయు నుచిశిము, కావ్య ములలో నీలతుణచతుస్ణ స్టి కూర్చుదగును. ఇవి ౬౮ కలవు.

భూషణము _ అక్షరసరిపూతము - శోభ = ఉచాహరణము - షేతు - సంశయ = దృష్టాంత _ (పావ్నీ-ఆశయ - నిదర్శన - నిరుక్త వం - విశేషణ _ గుణాతిపాత - అతిశయ - తుల్యతిర్య- _ నదో చ్చయ -_ దిష్ట - ఉపదిష్ట - విచార - వివర్యయ-(భంశ = అనునీతి _ మాలా _ డామీణ్యం ఆ గర్హ్హ్యణ - అస్ధావ త్తి = వసిద్ది జా వృచ్శ అ నాకూవ్య _ మనోరధ _ లేశ _ యాజష్టా - (పఫోత్సాహన _ స్పృహా- వళ్చాల్రైవ _ అనువృత్తీ .- యుక్తి _ నిర్భాసన = ఉమా - గుణాను వావ - అకర౦ద _ కవట _ వంివాదన - ఉవవత్హి - కార్య-్యవతి షేధ మృబోద్యమ = ఛలోక్తి - కాకు _ ఉన్నాద = వరిహోస = వికస్థేన = యదృచ్చా ఎ యోగ - వైమమ్యు = (వవిజ్ఞాత - వవృత్తి - ఆశ - ఉక్తి - సిద్ధి - (పయం _ వచనం -

శావ్యభూపణ వినయమున దెలియ వలసిన వికేషాంశములను నా రచిత నాట్య వేదము లక్షణాలంకార భాగములనురిడి ([గహింవ దగును; శావ్య విభూమణము అని కావ్యలవీణము లని వీని వ్యవహా రము కలదు.

చ్‌తి౪ శృంగార ప్రకొశము ఏళాని కావ్యస్య విళభూషణాని ప్రాయశ్చతుష్షషిరుదాహృతాని ళు (ప్రబందళోభాకరణాయ తద్దేః సమ్యకృ9యో జ్యావి యధారసావి ళా ఉదాహృళతా నాటకనాటికానాం ఇయంచతుషషిచతుషయీ యా లెర్టి చి రిసావిరో రేన నిబంధసీయా కధాసు కావ్యేషు చ సా మహద్శిః సామాన్యముగా నివి కాస్యభూమణము లకువదినాలుణగు శ్రీర్తి లేము లయినవి. (పబంధ శోభా సంపాదనముశ నై తీద్యిదులు రసోచితి ముగా వీనిని [వయోగింవదగును, ఈ చశుష్పుపి చతుష్టయి నాటికా నాటకరీతుల ననుస%౦చిని రూపితమయినడి. మహనీయులు కధలలో కావ్యములలో రసావిరోధమున వీనిని నిబంధింవ దగును, ఏపీని వలన (వబంధమవాదత్త సిద్ధ మగును. భక్రీర్వాదళ తాః పృధక్పృథగిమాః సంచిత్య కన్దార్భయోః పాహిత్యన్య చ శబ్దశాననవిదా కొర్యః (పబంధే (శమః కీ ర్రిర్యావదనశ్వరీ హి వీదుషాం రోదోగృహం గాహతే (వొహ్యైం లోకలలామధామ తదమీ తావత్కిలాధ్యాసతే శబ్దార్థములయు సొహిల్యేమునకు సంబంధించినదియు నయిన జ్యాదళ భ కివిధాననమును వేరు వేరుగా గుర్తించి శబశాసనవిదుడు [(వబంధమున వర్శిశము మొనకింవదగును. అట్టి విదాాంసుల కీరి (ఓ ( ట్‌ సె నహ నాశరహితమై రోదోగ్భహు మపగాహించును. వారును (అ హ్మీ ముయ లోకలలామ ధామ మధిషిలిశుగు. (వబంధాంగ చతుస్పష్టి చతుష్టయ (వకాశేము.

శ్రీ శృంగార పకా నవం (లేయోద శ వకా శము రతి (పకాశన (ప్రకాశము నత్వక్టానమున ని శేయసము పొందుట మోశతము. మోక్ష మభిలపీ0ంచు వానికి గార్జస్థ్వము నందును తీగెధిగమ యోగ్యతాభి వమూనము మోశ&శ్ళంగారమొ. వృత్సి- రీతి - వవృ తి-నాయిక-.నాయకుడు కుక న వనన టకు. కస క సా ౧ ధకృళృ్ళంగారము విందు భారతి వై వర్చి పొంస్త్య స్వకీయ | రో దామ్తుడు ౨ అర్జిళ్ళంగారము నందు అరభటి గౌడీయ ఓ(థఢ్రమాగధి సర్వ థీరోద్దిముడు తి రామళ్ళంగారిము సెలదు కైశికి దాషీణాత్వ సర్వ ధీరలలిత ఇ మోక్షశృ్ళంగారము నందు సొత్వతి లాటీయ అవంతి. న్వకీయ ధ్రీంశాంత ఈ నాటుసు శృంగారములకు సంబంధించిన యా నలుగురు నాయకులు నాలుకు పర్షములకు సంబంధించిన నాయికలు ఉత్తమ మధ్య చూది భేనకములు కలవారు కాగా యధాయోగముగా ఏెక్సి న బఎధిాచు విభ"వానుభావవ్యఖిచారిభ' వముల సంయోగమున రతి యభివ్య కి మగును, ఈ త్యాదిభావముల కన్నిటికి నాంఎ౦7)న విభావము లుష్పివన పభావను? లనుభానములు వ్యభిచారిభావములు కలవు. వాని నీ రతి వకాశన వకాశమున నిరూవించుట యు క్రిముం ౧ రతి _ అభీష్టజన - ఉపనన _ వరమందిరాదు లుద్రీవవ విభావములు _ బుతు మాల్య విలేవనాదులు నట్టివి. పంభోగాత్మకర తిలో హర్ష ధృతి స్బృతి మతి స్వేద రోమాంచ గద్గద హాగచాదులు వ్యభి చానులు- వ్మీపలంభ రతిలో గ్లాని-చింతబొత్చుక ఫ్రారవేగ విస్మయ న = అఆసూయాదులు వ్యభిచారులు. ౨. (ప్రీతి. అభీష్ట రూప రస గంధ శబ్ద స్పర్మాదులు వత మి తాదులు ఆలంబనములు. తదువభోగ సమాగమ సుఖస్పర్మాదు లుస్టీవనములు రోమా౦చ స్వేదస్వర భేడాదులు వ్యభిచారులు.

వీతీఇ శృంగార వ్రకాశము

౩, హర్షము'- మనోరధలాభ - ఇష్టజన సమాగమ _ దేవ గురు-భ ర్భృ-రాజ్ఞవసాదాదు లాలంబనములు, భోజనాచ్చాడాదు లుద్దీపనములు నయన వదన [వసాద [వియభాషు కాలింగన లలిత ళతాడనాడు లనుభావములు. పహోస ధృతి స్థ ఎతి మతి గ ర్వాత్సుక్య్యా వేగ చవలతో త్సాహ జడతాదులు వ్యఫీచారులు,

౪. రోమాంచము:- స్పర్శ - భయ - శీత _ హర్ష-కోథ _ రోగాదు లాలంబనములు వియాలింగ న_దర్శన_అభి పే క_గుణక) న- ఉపకారస్శృరణాదులుడ్డీ వనములు పియగాగాతత్రి సృర్శన విలోకనాదులను భావములు. హోస__ఆ"స_విస్మ్యయం_విత ర్యా వేగి లా శంకా-అవహిళ్థ (వ్రజావష్టంభ అ స్వేద = వేపధు _ స్వర భేదాదులు న వ్యభిచారులు

౫. ధృతి.- అప్పైశ్వర్య - కుల - రూవ - మయమౌెననఎ విద్యా- బలాదులు ఆలంబనములు = (శళుత _ విష్దాన - నెచ - ఆచార- బేవ- గురు భక్త్యాదు లుద్దీవనములు _ ప్రా వ్రవిమయోవ భోగ_ఆ_పావ్తాను శోచాదు లనుభావమ+*లు, త్తి = వార్చాదులు వ్యభిచారులు.

౬ స్వేదము:- ఐశ్వర్య కులగహూవ యేవనధ నవి్య్య్యాబలాదు లాలంబనములు ఇర్తృ సంభావనో_త్తమాదగ అనురూప నారీ [1పార్థన గుణ[వశంసాదు లుస్రీవనములు , (వక్న్నో తరాదావు భాషణో వనస మక్పారుమ్య ధర్షిణాధిక్షేవ వ్యత్నికమాదు లనుభావములు* హోసోత్సాహ లోధ చపల తామర్షణాదులు వ్యభిచారులు.

౭. పోసము:- వితిజా - విసం్యవలావ-సౌఖ్య-ధార్థ్య-కుహక- పర చేష్టానుకరణ - పౌరోభాగ్యాదులు ఆలంబనములు. నాయకపాన్ని ఛ్యాదులుద్టీపనవిభా వములు. భజన = దర్శన - సందర్శన-ఆస్య రాగం పార్శ్వ గహణాదు లనుభావములు, స్నిత-హసిత-విహసిత.ఉపహసిత అవహసిళాదు లనుభావవిశేషములు. (మా కుచపలతాదులు వ్యభి కాసులు

(తఈయోకళ పకాశము యవ్‌తెతె

౮. మదము _ మద్యోవభో గాదు లాలంబనములు. మనోరధా వాప్సి - ఇష్టదర్శన = గీతవాద్యనృ త్తృవృ త్రవర్శనాదులుగ్దీవనములు, రుహాకిభావణ - వ్యాకులవచిన ఎ మధురముఖరాగ_హృఫస్టతను-,తాస రహిత-సుకుమా రావిష్టలలిక స్థలితనయన పూర్గనాదులనుభా వముల్సు ఆన్యగ్హాని-అహూయా_ శమమోహహర్ష ధృతిపస్టృతిచవలతా ల అళు_ గర్వ_కత్పుక్య-విదా-అమర్ష - ప్తృంభ-వేపధు - రోమాంచ - వుల కాదులు వ్యభిచారులు.

౯, మోహము:- అవలోకనావప్థావధారణాగులాలంబనములు, సంసట్బృతే వబేశదర్శన = ఇష్టగుణాకర్ల న బుతుమూల్యాను లేపన య ఉవనతి (వళభ్ళతు ల్నుష్రీపశములు. గుణగవాణ శాకలీగ్‌తాదులను భావములు. నిన్వేద = గ్లాని - శంకా _ అవేగ-శమ-దైన్న-చింతా- మతి-సృతి - చవలతా - వడా - అవహాళ్ధే- జడ తా-విపాద-ఉన్నా చజాదులు వ్యభిచారులు,

౧౦. చింత: వర(దవ్యావహారము- చారిద్యము య ఇష్టజన వియోగము మొదలగునవి యాలంబనములు' (వార గ్యాసిద్ధి = సమో హాతానవాన్సి చేశ ఛభమణాదు లుస్షీపనములు, సంతానర్యానా ఫోముఖ్య తిను భావాదు లనుభొనములు, శోక భయవిసృయవిషాదనిిచాని ర్వేద గ్లానిశంకా శమ వైన్యమోహస్టుతి వైవర్యాదులు వ్యభిచారులు,

క. స్టతి - అస్వాన్థ్య య అపరా త్మవజోధ = సమానదర్శ నోచావారణ - బెవాదు లాలంబనమః'లు. పూ ర్వానుభూతార్థ విషయ _ జొనాదు లుద్దీపనములు, శిరః కంవన - (భూసమున్నమన_ శూన్యావలోకన = అంగులివిహాంగాదులను భావములు హోసకోక్ష (ోథోత్సాహభయ జుగుప్పా విషాదౌత్సుక్యాసూ యోగ తాగ ర్వ (తాస రతి సంభ స్వేద తోమాంచ వేవధు వై వర్ష్హ్యాశు స్వరభేదా దులు వ్యభిచారులు,

జ్‌తి౮ా శృంగారి (పకా*ము

౧౨ రతి; శాస్తోోవటేశ - మం తాగులచే నర్జని ర్థారణా దు లాలంబనఏభెవములు,. పిచ్యావృక్ధసం యోగాధ్యయనా ధ్యాపన తద్యి ద్యావిత్సంభామణాదు_ లుద్దీవనములు. త త్వ్యాభినివేశ దేశ కాలాను సరణాదు లనుభావములు,. (గవాణశ క్షివికానాదు లన్నియు వ్యభిచారి భావము లగును.

౧౩ వితర్క-ము:- సంబచేహవిమర్శాదు లాలంబనవి భావములు. పమానా నీక ఫరో -పవ త్రి (పతివ త్తి పిశేాదు లుస్టీపనములు భూవేవ మర్మతసం గహోదు లను భావములు, ని ర్వేదగ్లానిశంశ్యాశమవిపాద వష్టాయదై వ్యచింతా మోహసృృతి మతి విడావేగజడ తా_స్తంభ స్వే చామలు వ్యభిచారులు-

౧౪ మోహము: - విస్టయవ్యామోహవిపా డాధ్యననాయా విషమయసాహనాదు లాలంబనములు. వినశయబలవర్శాకమ బేశకాల శకి పంవక్ప్ర)తావాదు లుస్టీవనములు గాంఖ ర్యాదు లనుభా నమి-లు శోధాసూయామర్ద చింతాస్నృతి మతిగ ర్వా వేగ కోమా ౦చ స్వేదొత్సు వ్యోగ తాకులు వ్యిచారులు,.

౧4 (శోధము:- అవేపానృతేవచనోవఘాతే వాశ్చారుష్య దోహ మాత్స ర్యాదు లాల"*బనములు తొడన వీడన పాటన భేదచ్చే 3 వహ రశాదులున్వీపనములు నయనరాగ భ్రకుటీ దంతోష్టపీడన గిండెస్ఫు రణ హస్తని ష్పేపూదులముభావములు. సంమోహోత్స్పాహామర్హా వేగ చవలళతా గద్దడాదులు వ్యభిచారులు,

౧౬. అమర్హ .- విద్వైశ్వర్యధ నబలాధి కా రావి తేపావసానాదు లాలంబనములు. స్వావ బ్లాలోకనమధు రాలావ_శవణ కామినీ (వోత్సా హాదు లుద్దీవసములు. శిరఃశంపాథోముఖ్య ధ్యానాధ్యవ సా యోపాయ సహసాన్వేష శాదు లనుభావములు, (కోధాసూయాతాపో గ శా వేగ వై వర్శ్యిదులు వ్యభిచారి భావములు-

(ఈయోదశ (పకొశము చవితిలా

౧౭. అసూయ:- వై శ్వర్య సౌభాగ్య మేధావిద్యాదు లాలం౦ బనవిభానములు. దోమఖ్యాపనగుణోవఘాక చజీ $(వణిధానాధోముఖ్య (భుకుట్మికియాదు. లున్లీవనము లు. అవజ్ఞావ రాధ బ్వేప వేమకు త్సాదు లనుభావములు. ఆవజోవహసితస్వర భేదాదులువ్వలిచారులు,

౧౮. ఈర్ష్య: - సమానకుల శీలరూవ విద్యావయో విభవటల పరాశమము లందును సవత్ను లందును (క్రమముగా (వతిపాసాద స్థానదానమానాదు లాలంబనవు'లు, అమర్థావలోకనాదు లుచ్‌వన ములు, మిన్యువ్యలీ వివియ (వణయకలహోపాలంభాదు లనుఖౌవ ములు. (రోధోశ్సాహవిస్తృయ వితెర్భ- దైన్య జుగుప్సామోహ

ఛ్‌ ఆగే శ కై జ్‌ ని ర్వెదాసూయూామర్ష 'వేనవధు వైవర్ల్యాశు స్వేద గద్దదాదులు వ్యలిచారులు.

౧౯ చౌన్యాలి గహము:_ నృపావరాధ సంబంధ వలాపాద్లు

వ టు నే లాలంబనమ లు. (దవ్యావహా ర భా రా€ని వేశాదులుగ్టీపనములు. ఆ డన వీడనవథి బంధభ ర్హ్వనాస్యరాగా ద లనుభావమలు. కోధోత్సాహ విషయజుఎప్సాసూ యాస్టు అతీమళతి మోాహచవలతాహర్దామర్ద్షమదా వే” వె వర్ష్యాశుగ “చాదడులు వ్యభిచారులు.

నా స ౧ ల్ల

౨౦ జగువ:- సుహృద్శవియళధన [శవణదర్శన పరికీర్త నాదు లాలంబనములు తత్స్యరూవవికార శియావివరిణామాదు లుద్స్‌ వనములు. సర్వాంగ పంహో రా మీసంకో చముఖవికూణ నహృ లేఖ నిష్ట వనో చే్యేజనామ లనుభావములు విస్మయ నిర్వేద భయగ్గానిశంకా మోహస్ట్కుతి జడ తావేగ విపాడావన్నా ్రరనుద వేవధుస్వర భేద వై వర్ణా (శుమూ వ్భాషవలాపాదులు వ్యబిచారులు

౨౧ం విస్టృయము:_ అసంభావ్యమాన కాతుకకర్మ చితశిల్ప విద్యాతిశయాదు లాలంబననులు. దివ్యజన సంభాషణొవవనబేవ కులవిహారదర్శనాదు లుర్దీవనములు, వయనవిస్తారాని మేవ (జీతిణ

వాం శృగార (పకశము | భూవిశేవనాధు వనాద(వబంధ హాహా కారాదు లనుఫవములు జడళౌొ మోహమూర్చాదులు వ్యజీచారులు

జిత్‌, నిద్ర: జారక్చృల్యము వ్య మళ్ల మాలస్న చింతా త్యాహార స్వా వావ్యాపొట్టు లాలంబనములు మివ సంతోషనిశ్చింత తా వివిక్త స్థానలాకానుకూలాదు లుద్నీవనములు, న్లిక*జీదననగారపశరీరలో లస నేతఘూర్డ్మ వబ్బంభణ గాత్రమర్జివిశ్వసితో దృ్వసితన ) సగాతతాతీ నిమిలనస రార్థంగ (కియాదు లనులావనములు మోహజడ తావస్మార _కృంభ స్వేదస్వగ భేడ వేపధు వై పర్ణ్యావాదులు వ్య[ చారులు,

98, స్యవ్నము"- నిజాదు లాలంబనములు. ని డాదికార ణము లుద్దీ వనములు, అనీమిలనస్వప్నాయి తా ములను భావములు, సామాన్యముగా రత్యాదు లన్నియు వ్యభిచారిలావములు.

న (వబోధము:-నియా వ్యేదాహార పరిణామ స్వప్నా౦తతీవ శ్చస్ప ర్మాదు లాలంబన విభావములు, (పార్టుష్తవడార్ధావలోకనా రబ్ధస్మృరణ మితాదికార్గగ"రవాచారనరిపాలనాదు లు క్రీవనములు. దృంభణో న్మేహని మేపావ్సీమర్షన శయని మోయాంగవలనాదు లనుకావ ములు, ఉళ్సాహచింకాస్మృతిమతిప్వర భీచదా(సాదులు వ్యళిచారులు.

౨౫4. చపలన్‌ _ రాగ జ్యేపమాత్స ర్యేక్ష్యామర్ష 'పాతికూల్యాదు లాలంబనములు. వ చార్థమా రోశ్క.ర్మ (పో త్పౌహ నావశారస్మృరణాదు లుర్షీపనవికావముఎ. వో క్చారుష్య దండపాఈస్యు అర్హదూషణాదు లనుళొావములు. హోసట్రోధో తృాహ విస్మయజుగుప్పాహర్డా వేగ వీషూదో (గ తొ తాసరోమాంచ వేపధు న్వేదస్వర భేదాములు వ్యభిచారుణ,

౨౬ అలస్యము లా గర్వమదమాన్య నై రాశ్యశ్రచుక్షమాడాలా లంబనపిభావముళా ౫ ౫ ౫ ౫సి స్తగాతితాచులను భావములు. నిర్వేద శంమవిపాదనియదాదై న్యమోాహ జడకావ్యాథి స్వేద 'వేవధు స్తంభాదులు చారులు భావముశా,

81] త్రయోదశ ప్రకాశము వాం ౨౮. ఆవేగము:- విద్యుదుల్టాని న్దైతీన చం్యద్రసూర్యోవరాగ శీతుదర్శన్యభమణ వీయా పియ్యశవణ దుఃస్వవ్న దుర్ని వి_త్తవర్శన న్యసనాభిఘాతాదు లాలంబనములు ఉ కృవిషయ కీ రృనానుభవ సర్మివ థారణాదు లుస్షీవనవిధావములు, సర్వాంగ (స స్త తొవగుంఠకనాల్నీ మర్ష త్యరితగ మనాంగపీడిన వధావనచ్చన్నా శ్రయణ ధూమాణల విఖఫానన త్వరి తావసర్పణ వశ్చాదివలోకనాభ్యు క్టైనాలింగ న భూమి శయవనరి బేవితపిలాపా కందితే 'బేవతానుస్టురణాదు లనుభావములు శోక్రభయవిస య శంకా శమచింతా నై వక్ష్యాతవలయాదులు వ్యభి చానులు,

౨౭ అ కువు - శోక(కోధ హర్ష ధూమాంజనజృ్బంభణభయా నిమీమ పేశణ శీతరోగాదు లాలంబనములు, కార్యక రణానుబంథ (వబంధాదు ల్పువనములు. నేేతసమ్మార్దన బావమృమోశ్ష ఓవిధ రోదనాదు లముభావములు. ఇందు ఫ్లుల్ల కపోలత, అఆంగనిమిాలితా (సము. అవర్యా సృముక్తాస్రము. అప్వస్థగ్యాతము, సంభమిపాత విచేష్టితవిలావరు+ఖజము వస్ఫురితోవ్యకపోలము, నిశ్వాసము, సెశిరః

' కంప భూకటాతమాదులు యధాసంభవముగా నుండును.

౨౫”, (వలయము: నమూర్భ్చా శమాభిఘాతని దామోహను జాదు లాలంబనములు, [(శమూదిశారణను ల్హువనములు- నిశ్చ తన్య ళమణ వనన పూర్శనాదర్శనాదు లనుభావములు. గ్లానిజడ సృ౦భ వై వర్జ్యాదులు వ్యభి చామలు,

30. జడన _ ఇష్టానిష్టతవణ దర్శన వ్యాధ్యాదు లాలంబన ములు, త్యదామణీయలో ద్వేజనాదు ల్ఫుఫీవనములు. కార్యావతివత్తి- ఆకధనము _ అభామణము _ తూస్టీంభావము _ అనిమేవనిరీ క్ష ణాదు లనుభావనులు, ని ర్వేదగ్లాని శమ దైన్యమోహవిషాదని,బా _స్తంభ వైప క్యాదులు వ్యభిచారులు.

నా శృంగార (పకొశము.

3౧. శమము: తే.త్ప సక్‌నాదు లాలంబనములు. యోగాభ్యా సాదు లుర్షీ వనములు, రోమాంచహర్ష ధృ త్యాదులు వ్యభిచారిభావ ములు,

నాలుగు పఏధము లగు శృ౧ంగారములందు సంగతము లగ%గు సర్వ'భావములకు విభావాదిభావసంచారిసంకర మిట్లు నిరూపిత మెనది.

“వ్య క్క స తె ర్విభావ్యాద్యేః సాయీ భావో రపః స్పృలిః' ఆ విభావాదులచే నభివ్య కృ మగు సాయిభావము రస మగును ఇట్ల భివ్యకృ మగు శృంగారరసము సంభోగము వివలంభ మని ె౦ండు విధములు,

సమవాయే య ఉద్భూతశ్చిరం యశ్చావతిషతే భావః స్టాయీతి నవిజ్దేయో వ్యభిబారీ తతో ౬న్యధా.

భావ స్థాయి భావములవి వేకమిాలతక్షణమునగ లదు, విభావా దుల సంబంధసమనవాయమున సమదూరమై చిర మవస్థానము పొందు భావము సొయిభానమగును. చిరావస్థితి లేనిలావము వ్యభి

ఇవారిభావమగును. ఆలంబన మ్ల్యువన మని ఏళొానము ఆెండువిధములు. అనుభవసంస్కా-రమున జనకముగా నుండునది యాల౦ంబనవికావము. శండవది యయిన యువ్లీవనవి భావము *శెండు విథమలు. అంతిరు స్సీవన మొళవిధము బహిరుద్దీపన మొకవిధము. స్మృతీచ్చా బ్వేమ యత్నము లంతస్పంతానముగా జెప్ప దగియున్నవి. వాగారంధిములు వఫురారంభములు బహి రారంభములయిన యుర్చీవనములు, వ్యళిచారిలావము విభావములతో ననుకావములతో సంబంధిం చినటై. జన్మ = అనుబంధము = (పవృద్ధము _ స౦ంవృ కము = అను వర్తనము అను నయిదు విశేషములు కల దగును. భావములకు విభావ ముల వలన జన్మ కలుగును. ఉద్పీపనవిలావమున ననుబంధము కఆు గును, అనుభావముల వలన (పవృద్ధకావము కలుగును. వ్యఖచారి భావనులతోభావము సంబంధము శలబేని సంవృక్రావస్థ కలుగును.

తయోడశ (ప్రకాశము అవి౪ితి సంస్కా-రానుబంధముతో నుండు నేని యనువ _ర్తనావస్థకలదగును. వ్యళిచారి భావములకు స్థాయిభాపమువలన సంఖగ్ద ము కలిగి నవ్వూడు బన్శానుబంథ వవృద్ధసంవృ క్రాను వర్తనముల యనుషంగము వలన పూరణము కలుగును. దీనిచే భావము లనుగతి కల నగును, ఇట్లు భావములందు తెళ్సల్ల తుణసంబంధమున నయిదు విధములు సంభ విరచును,. అట్టి వ౦ంచ(వవంచముల నిక నువవర్శింతుము శృంగా రావిర్భావ హేతువులు శృంగార వభావములె ఆ రత్యాదిభావములు నలుబది తొమ్మిది యని యనుట “నాధికాన న్యూనాళో అంత కన్న నధికము లే పని తక్కువ కా వని యనుట యగును, “మనో నుకూల ఏవాత్మనస్సుఖానుభవో రతిః” మనస్సున కనుకూల మయిన యా త్మాసుఖా'నుభవమునకు గతి యని వ్యవహారము, ఈ రతి యష్టవిధము: నై సర్షికి - పాంసగ్గికి _ ఆభియోగికి - ఆధ్యాత్మికి జొపమావికీ _ వై షయికి * సాంపయోగికి - ఆభిమావికీ.

౧ నైైసర్సికరతి,. జశా్యాంతరసంసా౭రము వలన స్వళావసహజ ముగా సహజసంసానమున నుండు రతి నై పర్షికరతి అట్రిదియు జూలే._ అనుబంధ - (వవృద్ద - సంవృక్త్‌ - అనువ కన రూవమున నుండు

మో “ఆతి క నలై వంచవి. మగును ౧. జూతరతి:_ ఆలంబనవిలావము నలన నుత్పన్న మయినరై.

నై సర్లికజాతరతి వకాశించును. ఉదా:

ఇయం మ హేం్యద్రపంభళృతీనధ్యిశ్రియ

శ్చృతుర్తి గీశానవమత్య మానివీ

అరూపహార్యం మదనన్య విిగహాత్‌

పినాకపాణిం పతిమా స్తమిచృతి.

న! శృంగార (ప్రకాశము

సంవన్ను లయిన యిం డాది దిక్సాలకుల సీమె నిరసించి మవన్మఫన్మిగహమువలన రూవహోర్యుడు శాని వీనాకపాణి శివుని వతిగా నొందనోరుచున్నది. ఇందు పార్వతీరతి జనా శ్రంశరసంస్కాంర సంబంరము కల దగుట స్పష్టము-

౨ అనుబంధరతి:_. ఉత్పన్న మయిన రతి యువీ పనవిభావ ముల వలన నుదీస్నమానమయి యనుబంధసహితీ మగును. గావున అనుబంధరతి యగును. ఉదా;

యధా॥[గుతం వేదవిదాం వర త్వయా జనోయముచ్చైః పదలంఘనోత్సుకః తపః కిలేదం తదవా ప్తిసాధనం మనోరధానామగతిర్న విద్యతే.

నీవు వినినక్సై యీ నే నున్నతవద మభిలపించుచున్నాను. నాయీ తేవమును తత్పా)ప్తిసారనమె కోంక లంతట సాగును కదా!

3. (వ్రవృద్దరతి- అనుబంధ ముదయింవగా సంస్కారము నిరంతరము [వబోఫము పొతినును, లవుడు స్టృర జేచ్భా చ్వేనవ్రయ ల్నములు కలుగును. నునోవాగ్బుద్ధిశరీ రారంభము లయిన యను భావములు కలుగును. సముచిత సంచారిభావము లుడయి౦చును వీని సంబంధము కల దయిన రతి (పాష్యవిషయమున (వక స్టావస్థ పొంది నై (వవృద్ధరతి యగును, ఉచా,

అలం వివాదేన యధా,శుత స్వయా తరావిధసావద శేషమసు నః మమాశ్రభావై కరనం మనః స్థితం న కామవృ త్రిర్వచనీయమేక్షతే॥

వివాద మేల! నీ వెట్లు వింటివో యన్తే యాత డగుగాక్‌. నా మన సాతని యదు భావైకరసముగా నున్నది. ఇచ్చా వవృత్తి

ఈయోదశ (పకొశము నా! శలవారు లోక మనుటను జూడరు పార్వతి బిుట్లనుటలో నామె (వకిర్ష పొందిన రతి (వవృష్ధి యున్నది.

ళం సంవృ క్రిరతి. ఆలంబనానుభవ సంస్కారమునను ఉ్చు వనస్న్మ ల లైదిక్‌ మునను సంచాంనంభావ మునను సమానబలసంవసి కల భావాంళశరముల సంబంఫథము కలుగగా రతికి సంవృ క్షస్థితి కలు గును ఉచా:

నంతావనంతతిమహావ్యననాయ తస్యా

మాన క మేశళదనపేకిత హీతు చేతః పాయళ్ముభం చ విదరాత్య శుభం చ జంతో? నర్వంకషా భగవతీ భవితవ్యతై వ,

ఇది మాధవుని భాననము అఆమాలతి యందు నావేతముహే తుకముగా నాసక్తి మైనది. నాకు సంతావసంతతి మహావ్యసన మయి నది- సర్యంఫ మ యయిన భవితవ్యతయే మానవునకు శుభ మనుభ వఠరాధాసిం౦చును కజా!

౫. అనువృ ్రెరతీ : అసామాన్యానుభూతి బలము కల భావాం తిరమున నభిఘాత మయినను పంస్కా-రమ్మాతమున ననువర్తించి యుర౦కునది యనునర్తిని రతి యగును. ఉచ్యాా

శై లాత్ముజావి వితురుచ్చిరసోఒలిలాషం వ్యర్దం నమీఎ్యి లలిళం వపుకాత్య్మనళ్చ సభ్యోన్సమక్షమితి చాదికజాతలక్డా

శూన్మా జగామ భవనాభిముఖీ కథంచిత్‌.

పార్వతి యు సమున్నశు డయిన తేన తండి యభిలావము వ్యర్థ మగుటను మూచ్చి తన లలిత బేవహాము వ్యర్భ మగుట భావించి, నఖభసమత్షమున నని యధికముగా లజ్జ కలదై శూన్యహృదయమున భవనమున ెట్లో వేరినది, ఇందు భోవాంతరముల వలన నభిభవము సంస్కా రమ్మాతేమున రతి స్పష్టము,

ఎలి ౪ ౬ శృంగార _సకొళము ఇట్టిచట నైైపన్టైళరతి సంబద్గము లయిన జన్మానుబంధ వవృద్ధ సంవృకానువృ త్తవిశేమములు సూచితీము లైనవి. ఇట్టి విజశేపములు సాంపర్శి కాదులకును గలవు సంసర్దమునగ లుగునది సాంపర్షికశము అభి యోగ వభవ నూభియోగికము. అధ్యాత్మ భవ వా ధ్యాత్మికము ఇం డాముష్వీక మె రతి ననుభవింవ జేయును శ రవ్వభావము లారతి నిచట ననుభవి౦ప జేయవు. ఉవమానములతో గూడి యు౦డునది యావ మానికము. విషయముల వలన గలుగునది వై పయికము. శబ్దస్పర్శ రూపరసగంధ భఖేదమున వఏషయము లయిదు విధము లగుటచే నైవ యికరతి పంచవిఫత్వము పొంది జూతానుబంధాదిసంబంధమున మరల నయిదువిధము లగును గావున నికువది యయిదడు భేదములు కల దగును, సం్యవ యోగ జన్వము సాంపయోగికము. జాతానుబంధాది సంబంధ మిందును గలదు. అభిమాన వభవ వశాలిమూనికము. ఇందు కతివయ భేదముల కతివయలశ్ష్యముల నిట్లు భావింవదగును. సాంసర్డీ క భేదమున అనుబంధరతి. ఉచా; ద్యూతే పణః (పణయశకేలిషు కంఠపాళః 'క్రీడాపరిశమహరం వ్యజన౦ రతాంతే శయ్యా నిశీధకలహే హరిణేక్షణాయాః ప్రాప్తం మయా విధివశాదదిము త్తరీయం, ఈయుతరీయము ద్యూతమున వం'దెము, వణయకీడలలో కంక పాశము. రతాంతమున సురత కీడ్యాశమ పోనొట్టు వ్యజనము నిశీఫ కఆ హములో నా హరిగేశ్ష్సణకు శయ్య. అద్భష్టవశమున నిది సర్మపా_ప్త మయినది. దీనిలో ను_త్తరీయసంసర్టమున రత్యనుబంధముస్పష్టము- అభి యోగిక ఛేదమున జూతరతి. ఉదా; _స్తిమిళ విలసితానా ముల్లసధ్భూ)లతానా౦ మసృణముకులికానాం (ప్రాంతవిస్తారభాజాం

ఈమోదళ (ప్రకాశము ళల (ప్రతినయనవిపాతే కించి దాకుందాకుంచితానాం వివిధమహమభథూవం పా[తమాలోకితానాం. నూలతీమాధవమున మాధవుని యనుభూతి వకాశ మిందు నిరూపితి మయినది, స్విమిత విలసితములు, ఉల్ల సద్భూలతేములు, మస్ఫుణ ముకులితములు [వాంతవిసారములు, నా చూనవు వడగా నాకు౦చితములు నయిన చూవులకు నేను వివిధముగా ప్మాతెమైతిని. ఆఅభియోగిక భేదమున వవృవరతి ఉదా; ఫు ఆక వళ్యామి తామిత ఇతి పురతశృ పశ్చాత్‌ అంతర్పహిః పరత ఏవ వివర్తమానాం ఉద్భుద్దముగ్గకి నకాబవిభం పహంతీం ఛా యఖ న! ఆస క్త తిర్యగపవ ర్హిత దృష్టి వక్త్రం, వికసీత సులిదర సువర్శ వద్ద సదృశ మయిన (వక్క-గా (తిప్పిన దృష కల ముఖము వహించు మాలతి నిటు నటు ముందు వెనుక ఆంతెర్బ్భహిః అంతట చూచుచున్నాను. ఆధ్యాత్భిక భేదమున సంవృ క్తరతి. ఉదా; ఇదముపగత మేవం రూపమక్షిషకాలతి (పధమపరిగృహీతం స్నాన్న వేత్యధ్యవస్యన్‌ భమర ఇవ విభాతే కుందమ _న్షస్తుషారం నచ ఖలుపరిభోక్తుం న్నైవ శక్నోమి హాతుం, కాంతియుతే మయిని యా రూవ మిట్లు (పావ్షము కాగానిది మొదట గృహీతమాః కారా! నిశ్చయింవ లే కున్నాను. (వభాత మున లో మంచు కల కుందమును (భమరను వలె ననుభవించుటకు గాని విడ నాడుటకు గాని శక్తుడను కా లే కున్నాను. కొవమానిక భేదమున అనుబంధినిరతి. ఉ- ; త్వామాలిఖ్య (పణయకుపితాం ధాతురా గైళ్ళిలాయా మాత్యానం తే చరణపతితం యావదిచ్చామి కర్తుం

శి౪ాఠరా శృంగార ప్రకాశము అ_సే్రసావన్మువారు పచితై రృృషిరాలుప్యతే మే ఈూర స్తన్మిన్నపిన సహతే సంగమం నౌ కృతాంతః (వణయకువీత్‌ వయిన నిన్ను ధాతురాగములచే శిలవై లిఖించి, నన్ను నీపాదముల వడి యున్నట్లుగా నొనర్ప వలె నవి తిలచు నమ్వుడు నా దృష్టి బాష్పములు కల దయినది. (కూరడైవము చిత మున గూడ మన సంగమము సహింవదుకచా ఇట్లు యమాను రాగ మనుబంధముననున్న ది. నై పయిక భేదమున శాబ్ద్యవవృవ్టరతి ఉదా; ప్టూనస్య జీవకుసుమన్య వికాననాని సంతర్పణాని సకలేం్యదియమోప నాని ఆనందనావి హృదమైకరసాయనావి దిష్ట్యా మమాస్యధిగతావి వచోమృతావి. వాశి పోయిన జీవితకుసుమమ+*ను విపసింవ జేయునవచి సంతృ ల్లీ నిచ్చునవి సక లేదియములకు మోహనము లగునవి యానంద చెట్టు నవి నాకును హృదడమెక రసాయనము లగునవి యగు మాలతీవచో మృతము లదృష్టవశమున లభించినవి, వచోమృతేము లనట శబ్ద జన్యత స్పష్టము. (వవృద్ధగతియు స్పష్టము నెపయికమున స్పర్శవివేషమున వవృద్గరతి ఉదా, సా శ వినిశ్చేతుం శక్యో న సుటమితి వా దిఃఖమితి వా పమోహగరూ నిదావా కిము విషవిసర్వః కిము మదః తవ స్పర్శే స్పన్శే మమ హి పరిమూదేం(దియగణో వికార శ్ర్రేతన్యం (భ్రమయతీ చ సమ్మీలయతి చ, నీ స్పర్శస్పర్శముననాు నా యిం దియములను సమ్మూూఢవర చిన యొక వికారము చైతన్యమును (భమి౦వ చేయుచున్నది సమ్మూ లిత మొనరించుచున్నది. ఇది సుఖమో దుఃఖమో వమోహమో నిదయో వివవిసర్పమో మదమో నిశ్చయింవశక్యముగ లేదు. స్పర్శకృతి మైన యనురాగ (వవృద్ధి యిందు వర(పకర్వముతోనున్నది.

క్రై ఉతయోవళ 6"కొశము వళలా వై పయికి భేదమున గంధసంబఆధి యనువ ర్తిని రతి. ఉచా; గేహాజిరేషు నవళాలి 5 బొవపాత గంధానుభావ సుభగషు కృషీవలానాతి ఆనందలయింతి మునలో ల్ల సనావధూత వాణి స్ట ద్వలయ పచ్చతయో వధూధ్యిః నవధాన్యక ణముల వరీమలరగ్యుము లయిన కృమీవలగ్భవా పాంగణములండు ధాన్యము దంవు నవ్వుడు రోకలి వట్టి విడుచు సమ యమున నాడువావె వేతుల గెలగల మను నలయవర్థతు లానందము శంగించు చున్నవి. సాఎవయోగిక భేదమున ఆనుబంధరతి, ఉచా; ఉన్నెమయ్య సకచ%హామాస్యం చుంబతి (వ్రియతి ము ఎారవృ శ్రా హుం వినుంచ మమ వేతి చ మందం జల్చితం జయత మానవతీనాం సంవయోగము [వియపంఫేగము, తజ్ఞన్యరీతి యిందున్నది. (వియుడు హకవృ తిగా శ్రీశ గహాణ మొనరించి ముఖమె త్తి చుంబిం వగా “నాద్‌ ఏడిచి ఇెట్టుముూ ఆను మొనవతుల మందజల్చితేము జయతి అభిమాని! భేదమున సంవృ కరతి. ఉదా; ఇయం గేహే లక్షీరియమప్చుతవ ర్రిరయనయోః ఆసొవస్యాః స్పర్శో వప్వషి బహలళ్చందనర సః ఆయం బాహుః కంఠే ;6రమిసృణో మౌ క్రికసరః। కివస్యా న _పేయో యది పరమసహ్యన్తు విరహః ఈ సీత గృవామున లవ. ఈమె నయననుల శమృుతవర్తి ౬ పాత్‌ ఈమె యీ స్పర్శ దేహమున గందవు పూత. ఈ వేయి కంంమున

విణం శృంగార (ప్రకొశము చల్లని నున్నని ముత్యాలపేట. ఈమె బేది వియముకాదు?! మరి వరమసహ్యాము విరహము సంవయోగ్యవయోజనమున నున్నచో రతియె ,పీతియగును, ఇదియు నెనిమిది విధములు. ఇందు సాం్యవయోగిశ మునకు నూరుగా అభ్యాసిక ముంగురు, ఈ యొనిమిది విధముల నున్న పీతి విశేషము లును జూతానుబంధాదిసంబంధమున భేదములు కలవి కాగా బహు విఫేదముల నుండూను. వైష కావో రతిర్నామ కొమకల్పదుమాంకురిః సౌహృదాంకురకందళ్చ ద్వి(ప్రకారోపి దర్శితః భావాంత రేభ్యః సర్వేభ్యో రతిభావః (ప్రకృష్యతే కవివర్గః సమ(గోపి తమేనమనుధావతి. ఇట్లు నిరూపీత మయిన రతిభావము కామకల్బదుమాంకు గము. సౌహృ జాంకురకందమును. ద్వివకార మయిన రతిభావ మిళ్లు వదర్శిత మయినది, సర్వభా వాంతరముల కన్నను రతిభావము (వకృృష్టముః సమ్మగ కవివర్శ మి రతిభావ మనుధానన మొనర్చి నిరూపింం యతడ్నించును. రతిభావము కామకల్పవృత్షమునకు అంకుర మనుట సౌహృ చాంకురమునకు కంద మనుట యిందు సంభావనీయము. ఇది యున్ననె కామసౌహృదములు [(వకాశింస గలవు వివర్గసంసర్గములై ॥ (ప్రభేచైః జన్యాముబంధాతిశయాదిలీశ్చ ఇదం వినిశ్చిత్య నివేశయంతః కవీం(ద్రకీర్తిం కవయో లభంతే. కవులు కవీం్యదకీర్మి సంపాదించుట కిది యుపాయము, నైైసర్టి శకము సాంసర్లికము మొదలగు నెనిమిది భేదములతో జన శై అను

(త్రయోడశ (వ్రకాశము వం బంధ - వకగ్ద [వభ్ళతి [వభేదములతో నుండు నీ రతిభావమను సమ్య (గూవమున గురించి నిశ్చయించి కవులు తమ కావ్యములందు నివేశింం 'జేయవలెను. అట్టావర్చినచో “శఏందకీ రిం శవయో లభం తే”

[తే యోాదశ వకా శము రతి (ప్రకాశన (ప్రకొశము

శృంగారవ)ికాశము లోని యనంతర భాగముల నన్నిటిని సాహిత్య _వకాశము పేరుతో సారసర్మగవాముగా నిరూవింవవలసి వచ్చినది. వంచ దశాదులు కొన్ని ముదితములే కాలేదు. థొన్ని ము;దిలేము లై నను అనుగతి కలుగునట్టుగా నిరూపించితినిం శృంగార [వకాశ (గంధము సాహిత్య వ్ర)కాశమని భోజజేవుని సంకేతము. అది యిందు కేతనమయినది. ఈ వివేచనమునకై ముందుగా విషయ [వకాశము నిరూవితము, ఇదిసాహిత్య (వకాశ వద్యా సంశేతము. అసు

శ్రీ త్య ౦గార 1పకా నవరంు సాహిత్య (ప్రకాశము ఉఊమాహాయాహాయాసూాని

ఇక నిటుపై నీ విషయముల సమామాి (వ కాశ వమా సూతిత మగును ఇది కావ్యజీవితము*

౧. హర్చాదుల సంచావస్థాద) కాశము = సంయోగ సమా (శయభావములు _ వ్‌ పలంభసమా శ యములు.

తొ ర త్యాశ్యాలంబనవిభావ వ్ర)శాశము _ ఆలంబన విభావ ములు - నాయక భేదములు - నాయికా భేదములు = చతుర్వర్ష ఫల లాభము

రె ఉద్టిపన విభావ [వకాశనము - సవ్వవిధత _ చశుస్పష్టి శలలు = కామూూశయమనులు _ ద్య్యూతా్నాశయములు = శయనోవచార కములు - ఉ_త్తరక లలు,

ఈ. అనుభాన పకాశనము-మనో వాగ్బుద్ధి శరీ రారంభములు-_ శారీ రాన్య భేదములు,

పో ధర్మ థృంగారము లు ధర్మ తివిధత - నివృత్తి ధర్ముము_ ధీరోదా శ్తగుణములు _ వర్ష (తివిఫత _ సహృదయావతంసము.

న ౧

౬. అక శృంగార (వకాశనము = ఆర్‌ త్ర్రైవిధ్యము ఎ ధీరో ద్ధత గుణములు _ జూ త్యాది గుణములు _ విశిష్ట గుణములు.

2, కామ శృంగార (వకాశము _ కామ నిర్వచనము - ట్వైవి ధ్యము _ సంవయోగము _ ధీరలలితగుణములు - కావ్య దవతము.

౮. మోత శృంగారము._ధీర కాంతగుణములు _ క సర్వ స్వము న శృంగారసారము.

సాహిత్య (సకొాశము ౨౫

౯ అఈమురాగ ప్థావనము = కాను శృంగార (వధానత అను రాషము చతుష్షష్టి వకారము ఎ వతివ)కార మెనిమి దివిధములు -_ నిత్యానుూగాది సంరూవము _ భేదములు - నైమిత్తిక భేదములు,

౧౦. సామాన్యానురాగ శేదములు_వి కేహాను రాగ ₹ేనములు.

౧౧. (వకాశము చతుర్యింశతి భేదములు-వ) చృన్న భేదములు అశ్ళ(త్రిమ భేదములు - కృ(తైమభేదములు - సహజవివదములు,

౧తె. పర్వభేడ సంకలనము _ ౧౨౨౮౮ భేదములు,

౧8 వివలలిభసంభోగ వకాళశము = సంభోగ చతుష్టయము విివలంభ చతుష్టయము - పూర్వము విచ్చితము _ పరము రాగవర్థ నము - పంభోగ జ్వాదశవిధతే,

౧౪ వివలంభోదయము = వవలంభనిరుక్తి - (పళ్యత్యర్థ ములు - ,వశ్యియార్లములు.

వా

౧౫, వధమానురాగనిర్యచ సము = మొనవదనిరు క్షి = (వవాస నిరుక్సి - కరుణనిరు క్షి న (వత్యయోత్స త్తిశాలములు.

౧౬. సొడర్శ్య వై ధర్భ్యా పరీక్ష. _ భావజన్శాాదులు = వ్రత్య మోనురాగము = శవణానురాగము _ ఇాబ్బభేదములు = అభియోగ విధి - సంశేతశవిభేదములు _ అఖిసరణము-

౧౭. దూతపతేపములు _ దూతకర్శలు-దూతసం_పేషణ వరి డ్హునము - (వధమవగ్గము ఈం ద్వితీయవర్లము ౮,

౧౬. మానవకాళము = మానభేదములు * మానశజాశులు - మాన లత్సణములు - మానోవ కౌంతి _ నాఖ్యములు,

౧౯. [వవాసవ్మివలంభము - భేదములు - మి శణమ.-స్క_౦ధ (తయపంబం౦ధము - (పొప్పస్య_ంధము లా వ్యా ప్తిస్మ-0థము-సవకా ప్పి స్క-9ధముం

వ! శృంగార (ప్రకొశము.

౨౦. కరుణ విపలంభము.కరుణ నిరు క్షి-శోక కరుణభేదము- కరుణ వ్మిపల౦ంభ భేదములు వ- ప౦ంచావస్థావి కేపములు _ ముఖ వతి ముఖాదులు.

౨౧. సరిభోగారంభము _ సంభోగనిరు క్తి _ కాలిదాపరీతి _ నాగరిక సంభోగము _ భుజ్‌ ధాత్వర్థముల సంగతి.

అలి చధమానురాగావంతరసంభోగము - వవానానంతరరీతి మాన(గహ నివృత్తి - పివాసాశంతరరీతి _ తద్విధములు - కరుణ వ్మిపలంభానంతర సంభోగము _ (పకృష్టత _ వున్న శేతు జీవిలేము

౨3౩. సంభోగావసావకాశము _క్‌సంభోగ భేదములు-అభివ్య క్రీ సంకీర్గ త - అనుబంధ సంపూర్శ్శత, (పేమపాక ము,

అర శామసర్వస్వము-కావ్య జీవితము అ శృంగార (వకాశము-= సాహిత్యవశాశము = కశ్తావతంసోత్సలం.

ఈ చతుర్వింశతి విషయములు వరుసగా సం ్రగవాముగా నిచట (చశొశితములగును,

౧. హర్జాద్మివకాశమున వాని వంచావస్థావకాశనము స్వరూవ గారవము స౦పాదించును. జన్సు - అనుబంధ - ప్రవృద్ధ - సంవృక్త-

లై

అనువ ర్రినీరూపములు వ౦చావస్థలు. అలంజనవిభావముల్న వలన నం జ నుత్పన్నమౌాతేత _ ఉత్ప_త్త్యనంతర మ్యూవనములచే నుద్దీష్యమా నమై సానుబంధమగుట - అనుబంధను కలుగగా సంస్కార(వబోధ మున ననుభావవ్యభిచారిభా వసంసృబ్యమాన మై పొందదగిన (వకర్పను పొందుట -_ ఆలంబనో ద్లీపనానుభావ సరిచారు లుండగా తుఖ్యబలము లయిన భొవాంతరము*లతో సంవరగ్రా ము౦డుట - అసామాన్యబలము కల యనుభవాంతరమున ననభిభూతసంస్టారమున ననువృ త్త మగుట- వంచావస్థ ల స్వరూసము

పాపాత్య (వకాశము వ! హ న్రైదిభానములు (వధమవర్షము = ఇవి సంయోగసమాశ) యములు, ౨౮౪ కలవు వర్ష - గోమాంచ -తృ్త్‌ = పోస-గర్వ_ మద - ఉత్పావా _ మతి వితర్క. - విషయ - భయ-తాస-శంకం స్తంభ = స్వేద అ స్యరలేద - వేవధు - [వీడ - అవహిత్ధ = చవలర_ ఆలస్య =ని్నిద-సువ్త = (వబోధరూవమనులు, ద్వితీయవరమున వ్మివలంభసమాశియములు ౨౮ కలవు. ఉత్క9ిక - చింత - స్పృతి - కోంధ - అమర్ష - అసూయ - ఈర్ష్య ఉగ౦త య ఉన్నాద - వ్యాధి - గ్లాని - క్రమ = విషాద - మోహ = శోక - దైన్య _ వైవర్ష్య - అవేగ - అళు) - పవ్రసుక్తి - జబూడ్య - జుగుప్ప - ని చ్వేద-శమరూవములు. ఇవి రతితో గూడి ౮ అగును. వీని కన్నిటికి జన్నాద్యవసావ౦చక మున్నది. మొత్తము ౨౮౦ విధ ముల వీనిని భావింవవలసి యున్నవి. ఇవి యన్నియు శృంగారవ్య క్ని ేత్రువులు, రతివిస్మయాదికము వర్షము పొందినద్వై రస మగు ననుట సమంజసము కాదు. అవి వుకర్ష సముపేతములై భావములె యగును. కం ర త్యాద్యాలంబసవిభా వ్యవకాశమున విశిష్య రతిస్వరూవ (వకాశనము తిద్విభ వవీశదీకరిణము త బ్భీద్మవతిపాదన మేఖ్నీతము. విభావములు ₹ెండువిఫములు, ఆలం౦బనవిభావములు - త&ీద్దీవనవిభా వము లని. ఆలంబనము ౨ ఏధములు నాయకుడు - నాయిక యని నాయకుడు ర విధములు. ధీరోదాత్త - ధీరోద్ధత = ధీరలలిత - ధీర ఇాంతు లని. నాయకగత ధీరతెగము భాపనీయము, ఈ నలుగురు నాయకులు నాలుగు రీతుల ననుసరించి నాలుగువిధముల నగుదురు గుణ-వ్ర)కృతి _ ్నవవృత్తి - వరిగగంహములు తదూ)వములు, ఇందు గుణములు ౨౪ వధములు గుణవిశేషముల ననుసరించి నాయకు లుత్తము _ మద్యమ = అథములు నగుదురు. రెండవది యగు వకృతి సాత్విక _ శాజస - తౌామసభలేదమున 3 విధములు, మూడవది యగు

ఎ్‌యజ శృంగార ప్రకాశము వంవృ త్తి, అనుకూల _ దథ్నీణ-కేఠ - రృష్టచేదమున రో విధములు, నాల్లవది యయిన వరిగ హము (వ్రియాసంఖ్య) అనాధొరణ మని సాధారణ మని ౨ విరములు- ఇట్లు ౧ దళ వేధళిన్న మయిన నాయక సంఖ్య వ్రధానలేదగుణనమున _, ౧౦౪ అగుట సమౌాలోచ సీయము ధీరోదార్సుడు ౯ ధీరోద్దతుడు ఈళ ధరలలితుడు ఈర థక ఇాంశుడు ౮ మొత్తము ౨౦౪ ఈ విభాగ పంఖ్య సరస్వతికం కాభర ఇమున సుభ్రేయము ఈనాయక[వవంచ మపడ్భ్శృశభంగి మనోహరము. నాయిక పిధానముగా ౪ విధములు. స్వకీయ _ నరకీయ _ వునర్భ్యూ _ సానూన్య యని. ఇందు స్వకీయ పరకీయలు ఉత్తేమ - మధ్యమ = కదిష్టభేదముల, ఉఊఢ - అనూఢఛేదముల, థీర _ అఫర భేదముల, ముగ్ధ న మధ్య ఆ చగల్భభేచముల నుందురు ఫునర్భూ

• విధములు అతత _ శత - యాతాయాతి - యూాయావర యని. సామాన్యాబేదములు, ౫ కలవు, ఊఢ-అనూ క_స్వ్యయంవర- స్వైరిణి 'వేశ్యయని. వేశ్య గణీక = విలాసిని - రూపాజీవ యని 3 వి;ములు. నాయికల యవాంతేరఇదిసంక లనమున ౧౪౩ అగును. స్వకీయానాయి కలయందు రర్మార్శ కామము లున్నవి శొతివ్రవృ తినలన ధర్మము, అవత్యేలత్రు ణ మయిన యర్థము, విసంంభజన్య మయిన కానుము

స్వకీయలం టే యుండును, ఇతరవనితల యందన్నియు నుండవుం కుతిప్రదృ త్తితో ధర్మః తధార్జో ఒపత్యలక్షణః 'ప్రాయో విస్రంభజః కామః స్వకీయా స్వేవ తిష్టతి

వరకీయాభేదములును ౧౪౩ కలను. వునర్ఫ్భూసామాన్యా న ములను యధాసంభవముగా _గహించునది "వీరొక విధమున నాయి" భేదముల గుర్తింప వచ్చును నాయికలు వాపకసజ్ఞక _ అభిసారిక వ్మిపలజ్ధ - ఖండిత _ కలవోంతరిత _ పో)మితవతిక-స్వాధీనవర్‌కయని 2 విధములనున్నారు. ఇట్లు బహువిధబేదములు కల యంగనల నిజ నిజ వటుభంగి భావసనీయము. ఇవి నాయికా నాయక లేద్యవపంచనము

శ] సాహిత్య [వకాశము ఎనిగిలి “చతుష్ప్రకారం తడుముం విదిధ్నన్‌ కవిశ్చతుర్వర్గవ అం లభేత”

నాల్లు విధముల సీ విధాన నిబంధన మొనరించు కవి చతుర్వర్శ పలము పొందును. ఇది మన సధ పర్యస్వము = ఇది యాత ఘాజీవితి పులము. ఆాకుణ్యోవహత మహమకల మృగనయనల కిది సౌఖ్యము లకు కులభవనము,

ర్త ఉద్దీవనవిభావవ) కాశన మనంగస౦జీవనము ఆక్మసుఖాయ తనము*, శృ0గారజీవనము _ ఉస్పవకోవనిను త్తు. శ్రగటె. బయంన్సి తిభువననిజయవతాక. ఉదీవనవిభొవములు ౭ విధములు. బుతు వులు = ఉవకరణములు = ఇతిహోస్మశవణమను _ బేశము _- కాలము _ చతుషస్టిశలలు - వయస్సు అని. ఏనిలో బుతువు లారింటికి ౪ స్ధితు లున్నవి. సంధి- ఉత్పెల్తి - ఎథె - అవసితి యవి, ౬౫ రో==౨్రిరో భావసీయములు. ఉేవకవా*ములు మలచయానిల _ అంగరాగాడులు. ఇతి హోసశ్రవణము (పాచీసమి లగు పేమశధలు వినుట_చమువుట వ్రాయుట _ 'బేశము ౭ విధములు. గామ - వట్టణ - ఉవవన శాంతార -న సైలె-సరిత్‌ వాగ నాదరూవములు కాలము రాతి - వగలు _ సూక్యోదయ _ చందోదయాదులు, బుతూపకరణములు ఇతిహాసోవవర్మ సములు ేశకాలోవ సేవనము. లనునఏ “*పుష ఎథ నుప తీష్టమాయు ఫం క్ష

కలలు _ చతుస్టుఫ్లి, ఈ ౬౪ మూలకఅలు. వాని వరీశారము నాలుగు పిథములు కామాస్స)ోయములు ౨5ల ద్య్యూతానఎియములు ౨౦. శయనోవచారికములు =, ఉ శ్తరకలలు ర. మొత్తము చతు షష్టి యని వసిద్ధిః ద్యూతాశయములలో నిర్జీవములు ౫. సజీవములు కలలకు సంబంధించిన గ్రంథములలో నవాలితరకల లింకనుగలవు,

౧. కామాశ్గయకలలు ౨౮. గ్‌్త = వాదిక్రు.నృ_్త = నాట్య చి త-పున్తకర్శ - వత చృేద్య-లిప్‌ లన - నచనకెశల - వైచశణ్య-

౨౫౮ శృంగార (వ్రకొశము నూల్యవిధి ఆ గంధయు క్రి జూ అహ్వాద్యవిధాన = రంజసవిధాన _ రత్న వరీతు - సీవ్య _ ఉేవకరణక్రిియ - ఆజీవజ్ఞాన _ తిర్ణన్యోనిచికిత్సిత _ మాయాక్ళతే _ పాపుండసమయజ్ఞాన - కీడాకాశల _ సంవాహన _ శఇారీరసంస్కారకెశల రూవములు తం ద్య్యూతాశ్ర్వయములు ౨౦. ఇందు నిర్టీ వములు ౧౫ ఆయ పాప్పి _- రవౌవిధాన - రూవసంఖ్య - కియామార్గ-జీవ్యగహణ _ నయజ్ఞాన-కరణజ్జాన య చ్మికాచితువిధి = నూఢరాశి _ తుల్యాభిహారం శీవ)గంహణ _ అను వాన్ని _ లీఖసృత్యనుక )మ = ఛలవ్యామో హన _- (గహణాదాన - రూపములు. సంజీవములు స ఉపర్తానవిధి యుద్ధవిధి తతవిధి - గతవిధి - నృి్తవిధిరూపములు. శయనోవచారిక కలలు ౧౬. యీసురువభావ్యగహణ-స్వరాగ (వకాశన - వ్రత్యంగచాన _ శఖక్షతవిచార _ దంతశత్షతవిచార-నీఏ స్రంసన జా గుహ్యుస్ప ర్భానులోమ్య జా పరమార్థ శాశల _ హర్షణ - జ్యా వి న జ్‌ ల సమానార్థ త _ కృతార్థపోోత్సాహన - మృదు. కోభపివర్తన- కుద్ధ వసొదన - గుహవ్యుగూహాన = రూవములు, ఉట త్తరకలలు రం సాశుపాతం రమణస్య ఏక్షణం _ స్వయం శవధ్యకియా = విస్థితానుగమనం _ వునర్నిరీక్షణం”” అనునవి. వడవది యగు వయస్సులో ర, అవస్థలుక లవు= నంధి-ఉత్ప ఖై పౌఢి - అతిపొఢియని. వయస్యోప దేశ = సంటబేశ_ఉవచార _ దైవ పంవల్‌ _ ఉవచారపష్టురణము లా యోజ్యములు సంజీవ నమనంగస్య సువాయతన మాత్య్మనః బుత్యాదీనామియం భంగిః శృంగారస్యాప జీవకం. ఉపనిషదుపదిషా సేయమురిసనానాం లబ జ! తిభువనవిజయాప్తా వ్రేజయంతీ స్మరన్య

పాహిత ప్రకాశవు నన

ఇట్టి యీ యున్దీపనవి కాశ మత్వరి తము సంభావనీయము.

లః అనుభావవ) కాశము రసానుభూతి వివేక సూచకము “మనోవాగ్బుద్ధిశరీ రారంభా అనుభావాఃకొ. అనుభొావనులు నాలుగు విధములు - మానసారంభముిలు _ వాగారింఛభములు _ జుద్ధ్యారంభ ములు, శరీరారంభములునని, మన ఆరంభానుభావములు ౧౨ భావ బోవ - హేల _ శోభ_కాంతి_ఉద్టీ ప్రి మాధుర్య _ ఛెఠ్యపాగల్భ్య- బడార్య లు స్ట య గాంభీర్య రూవములు. వాగారంభములు ౧వ్నా ఆలాప-[పలావ-విలాస - అనాలావ- స౦ంలావ - అవలావ-సం బేశ-అతి బేశ-ని రేశ-ఉవ చేశ_అవ బేశ _ న్యవ దేశ రూవములు. బుష్ఞ్యారంభ ములు కీకి వృత్తి వ)వృ త్త్యానొయములుగా ౧౨ విఫములనువ్నవి. రీ శ్యాశ్రయముంు ౪ పాంచాలి - గాడి - వై దర్భి-.లాటీయములు, వృళ్తరంభముాలు ఈ. భారతి = అఆరభటి _ ౫నికి _ సాత్యేతి యని వ్ర)వృ త్యాశఏయములు ఈ. పొర స్త్య - కౌ ఢమాగధి-చాతీణాత్యం ఆవం౧త్ను రూవములు శరీరాకంభానుభావముఎ ౧౨ లీల = విలాన_ విచ్చి నింవి భమ - కివికించిత - మోట్ల్తాయిత - కుట్టమితే = చిబ్య్బోకి_ లలిత-వివ్భుతి - కీడితే - శేలిరూవములు,

ఇారీరాకంభా ుుభొావములలో నింకను భేవములు కలవు. అఫగ కరాదుల గూడి యివి యనేకరీశుల నుంకును ఆధరారంభములు ఈ. పపర్గ-విని హాహ న-సందష్ట క-సముద్ద మరూవములు.- క పోలారంభ ములు మోమప్తల్లాకులు ఈ. వోసారంభములు స్మితహసీతాదులు ౬. ఉ చేవ పాళతలనాదులు (భూకర్శారంభములు, (భమవలనాదులు తారాక రా రంభములు- ఉనే మని మేహాదులు అవీపుట కరా శరంభములు సమ సాచి విభృతులు దృష్టి వకారారంభములు. ఇంకను 8౬ ద్భృఫ్య విశేషములు కలవ)-

విభావములచే వ)బుద్ధసంస్థారు లైన నాయకాదులకు స్మృతి _ ఇచ్చ _ ్వేషు - వయత్న సంజాలేము లయిన మనోవాగ్బుద్గిశరీ రా

విజాం శృంగార (పకౌశము రంభము లగునవి అనుభూయమౌానము లగుట వలన, ర త్యాద్యనంతర సమయ సముత్పన్నము లయి నందున అను భొవము లనసదగి యున్నవి, త్రీ గీ జ్‌ ఇట్టి వన్నియు కావ్యకి యోవకరణార్థ మవశ్యగాహ్యుములు భావాః సంచారిణో యే చస్థాయినో యేచ సాత్ర్వికాః సవిభావానుభావా స్తే కృంగాంస్య (ప్రకాశకొః ('ప్రకృతిజమతో ఒభిమా ససంజ్ఞం పమమనుభాపవిభావినర్గః స్వమవసరముపేయివానుపా స్తే, సృపతిమివాధికృతేషు వీతివర్గః. సంచారులు స్థాయి భావములు సాత్ర్వికములు వభ'వము లని భావము లు శృంగారమునకు వంకాశములు అనుభావవిభావవర్షము సర్వము అభిమానపంజ్ఞకల న్రకృృతిజన్య ముయున తత్త గ్గమును స్వాన సరమున సంగతే మై యువాసించును. అధికృతుల సమూహనున నీతి వర్షము నృవతిని సేవించువిధమున నీవిభావాదివర్ల మభిమాన ముపా సించును.

౫ ధర్మశృంగారము వఫురుషార్థశృ్చంగారములలో మొదటిది. ఇగ్సె అర్థ శృంగారము కామశ్ళం౦గారము మోాశ్ష శృంగారము భావ నీయము, శుతిస్ట్టృతివహి తాచారము ధర్శము. ఈ ధర్మము మూడు విఫములు. (వవృ త్తిఫర్ణుము శా నివృ త్తి ధర్మము అ నియమధర్శుము అని ఏనిలో వవృ త్రిఫర్టుము మూడు పథము. అవాంతర భేదము లతో ౧౦ విధములు, వాక్స)వృ త్రి, హిత్‌ _ (వియ - సత్య_అ_ప్తలేద మున చతుర్విధము, మనఃవఎనృ త్తి, ఆ_స్పిశ్వ్య _-దయా - వరస్నానీవృ భశీదమున తివిధము*' కాయ వవృ తి గురూపాసన-డాన-ఆ ర ఆణ భేడదమున త్రింిఫము. కాగా విని సంకలనమున వ్రనృ త్తిధర్మము వది విధము లయినది. నివృప్సి ధిర్భ మును వడిపిధ ములు నృశంసతళతె - పరస్వాదాన - నిషిడ్లపేవన - మయ - హీంనాదుల నుండి నివృతి

! వాందుట. నియమభధర్మము వాబ్బునః క్రియాదులటే ౧౦. విధములు,

పాపాత్య (ప్రకాశము తఒంి నిమి శృనై మి త్తీశాత్యాగ ముం స్వజాతిధ ర్మావిచలనము = సదృశసం బంధము _ లో కాగమవిరుద్ధాసంసగ్థము ల న్యాయతో ధ్ధాధిగ మము ఆ గు గ్వాజ్షానతికృమము య అపాఛర్థనాభంగము అ వెతి_నిర్వాహము _ సమ రాదవలాయనము - నోబ్రాహ్మణుల క్రై పాాణాదివరి త్యాగము" ధర్భశ్చంగారమున నాయిక స్వకీయ నాయకుడు ధీరోచాత్తుడు ధీరోచాత్తుని లోని ధీరత్వ మనువది. “ఇం(ద్రియావికారకారణం౦ం చి త్తవర్మ?” ధీరో - _త్తగుణములు ౫౦ కలవు. వీనిలో మొదటి వరమున ౧౬ గుణమ'లున్నవి* ఆభ్యుదయాదిథిరనుత్సేకః _ ళోకాది[ిరవైక్ష న్యం వ్యసనాచభివదీనిత్వం _ రాగాదిథీర్స ధర్మ బాధా చకితేషు ఉ త్తమస్పర్గా _ నీచేష్వరేవు జుగుప్పా అనాటి ళు యఖ శ క్తిసద్బావే క్షంతిః _ (ప్రమావస్థలితేషు అనుకయః సదాచాలేషు ఆవర4ః _ పరగుణేషు అఆమాత్పర్యం పరవ్యసనేషు ని ఎవార్షః - పరాపవాదేమ న (ప్రవృ త్రిః ఆస్టానేషు న కోథః - (ప్రారంభేషమ న అనిర్వాహః కర్మాతిశయమః న విన్మయః _ జాత్యాదిభిః న అభిమానః ₹ె0ండవవర్శమున ౮ గుణము లున్నవి నీల -దామీణ్య- సైర్య యు అలానా ల శ ల ము గాంభిర్య - ప్రాగల్భ్య శభ _ కృతజ్ఞత అవికళ్ధనలే, యనునవి. మూడవవర్హమున ౨౬ గుతములున్నవి. అనుకూలము లందాసకి - అనవగీతము లందు పితి - ఉ_త్తములందుత్క౦క - ధ ర్మార్థకామ చింత - ఉత్తరవత్తమతి _ అవ్యాహతక్రమస్క్యృతి = త త్వానుపాతి వితర్మ-ము - ఫలానుసారి శంక _ వివికృసిద - నిశధిస్వావము-అవర చం చ జ్య జ, వతి. వ్‌ రాతువ)వోధము - స్వ స్తైఘాది విడ _ సర్వ తాావహిత్ధత్‌-సంభవా ధిక్యమున ధృతి - నరార్థసిద్ధిలో హర్షము - వరావదానమున రోమూం చము _సి (చేమూత్యహోసము = మహారంభము లందుత్సాహము _

శ్‌కుంది శృంగార (ప్రకాశము

వి తాతిశయాదులలో సాని-స్వశేక్సి ధర్మణమున థో 3)ధము-మహాదఃఖ ములలో శోకము-దుఃఖాదిక్యమున చామృము- పా్రొర౦భాతి శేకమున స్వేదము = ఆయాసాతిశయమున ఫ్రమ వ మహాప్రహారాదులలో మూర్భ-గ ర్యాది హేతువులున్నను గర్వాదులు "లేకుండుట - ఇట్టి యా రర్మశృృంగారవ)కాశము ధర్ముదు్రమ అాలవల్ల వో చ్చయము., శు్రతిమారగ్గగోచరమగు నిది సహృుూదయధర్శుల కవతం౦సమగును.

౬ అగ్భ శృంగారవ)ికాశ మనంతర పా_ప్తము. “ఆల్ననః సుఖనాధనానాం కలత)మితా?నీనాం అఆర్జనం అర్థ క” తనకు సుఖ సాధనము లయిన కలత్ర)మితాఏదుల నార్జించుట యక్థ్థ మనదగును. అర్థము మూడు ఏధములు' నవము == స్వయంసంపాదితేము = భూత పూర్వము ప్రణస్లానీతము - పిత్యము కలక ఏమాగతము - ఇందు,

నవము ౧౦ విధములు. విద్య వా భూమి-పళు-ధా సంహిరణ్యు భాండ - ఉవస్కార = కలతే _ వుత - మిత్ర రూవవులు, భూత పూర్వము విత్యము ₹0డును ఎనిలుది ఎనిమిది భేదములతోనున్న వి- ఇవి నవభేదములతో సమాననులు.

అర్జనము ౪ విరములు, అలభ్థలాభ-_లబ్ధివరిర క్షణంరశ్నీత వివర్ధన రశ్నీతోపయోగరూవములు అర్జన పియోజనములు ౧౦ కలవు వీనయ - వార్త - వ్యవహార య రత్ష--మంత) య ఉపాయ-విక ఏమ-- యుద్ధ _ ఉవనిషజత్‌ - వ)కమరూవములు. ఇవి యర్థ శాస్త్రువిభాగ ములు, ఇట్లార్థించిన యర్భృము ధర్శకామమో శుముల కువకరించు నది కావలెను. “ఫవృత్తా తదవా_ప్త్వభిమానః ఆర్జశ్ళంగారః” -

*““వవృ త్తిలో దాని సంపాదింపవలె నన్న యభిమాన ముర్ధ శృంగారము- ఇందు నాయకుడు ధీరోద్ధతుడుం రీతి వృత్తి వువు త్తి వరిగంహముల ననుసరిరిచిడ ధీరోద్ధతుని గుణములు ౪౪ విధముల ను౦డును.

సాహిక్య [వకాశము చిఒతి

జ్జ ముద్ధతేము ౬ అభ్యుదయాదుల వే ను ల్సేకము - శోశాదు లబే నైక్స వ్యము - వ్యసనాదుల చే దీనత్వేము - రాగాదులచే ధర గ్‌ బాధ -- చకితులయిం దసదృశస్పర్ధ యా నీచార్థములందు నజుగుప్పు - అశ కిలో నమోంతి-స్థలితులం దనుశయము లేమి.సడాచారములం దనాదరము -- వరగుణములందు వశాత్సర్యము -- వరవ్యవనములందు విహర్షము - వరావవాదములందు వీతి-అప్లానములందు (శోధము ప్రారబ్ధములం దనిర్వాహము - కర్గా 8శయములచే విస్సృయము -- స్వజాత్యాదులచే నఖిమానము,

జాక్యాదిగుణములు ౨౪ కలవు. జాతి _ అన్వయ. _- అభిజన- సివాస-అస్పద-వద-విలే-కా స్త్రు-వాగ్శిత యై కలా వై దద్ధ్య-చాతుర్య వా రూవసంవద - సౌభాగ్య - శ్యాగ - శర్వ _ అదవీన వాశ్యత ఎ శ్తక్టి దత్స్షత మొదలగునవి

ఓద్ధత్యమునకు సంబంధించిన విశిష్టగుణములు ౮ యున్నవి. మాన _- లేజ - ఫౌండీర్య - విలాస - విక బ్టేన-అస్థి రత్య-అగంభీరత య సొహసఎరూవములు ధీళోడశులు మూడువిధములనుందురు. ఉ త్తమ- నుధ్యమ-కసిష్టు లని, అర్థశృంగార సంశయ మైన ధీరోద్ధతవృ త్రము సర్వలోకవుసిస్థము. విద్యాద్యుపాయముల చే నార్జితీ మయిన అర్థ మును నాయకు డభిమానహృదయమున శృంగారతంతఏమున విని యోగించుట అగ్భ శృంగారము

ర. శామశ్ళంగారము శృంగార సర్వస్వముగా కీర్మిత మైనది, వాత్స్యాయన కామసూత్రము త దార్థాఖ్యాన మైన జయమనంగ౫ లవృ త్తి కామ సృంగారనిరూవణమున సహ కారులు

“కామో నామ ఆత్మనః సుథొభిమానః విశేషగుణః”

కామ మనుసది తన సుఖాభిమానాల్నకి మైన విశేషణము. కామము సామాస్యరూవ మని విశేషరూవ మని రెండు విధములు. మొదటిది పంచేంద్రియనులకు మనస్సున కానందవ)దము రెండవది

న. శృంగార ప్రకొశము, మధురహృదయాను[భూతికి నిజానము, [వధాన మవధాన మని నైశే షీశళకూపము అెండువిధములు. మొదటిది తీసుక శసుకొానుఘాతి+ "ఆండవది గౌందర్యభావనారూవము శామము సరా-సమ యము లందును “సుఖాఖిమానవతీ ఇందిియ వవృ"త్నిః” ఇావున నపంతోమ కరము లయిన యనుభూతులును కామశ బవాచ్యములె. శామబేద ములు ౭ కలవు. విశ్రేషసంప) యోగ ము--తచ్సంవత్యియన:-సంస్కొా రము - స్మరణము - అభిలాపుము = మనః వవృత్తి- సంశల్పము నని

సంపయోగము ౨ విధములు అంగసంపయొోగను. (ఫుష్పా దుఆ) - అధిష్తానసం,వ యోగము (ఊఊ) అని ఈ యధిష్థాుపం వ యోగము నెండువిరములు శాహ్యము (సంయోగము) - ఆళ్యం తరము (రతము) అని. కామళ్ళంగారమున. ధీరలలితుడ. నాయకుడు. ధీరలలిత విశేమములు ౪౪ కలవు. $ీరలలితుని లాలిత్య వాకని చిత్త మును చేష్టల ననుబంధించి యుండును. నానావిధగుణ ౦బంధమున ధీరలలితు డుత్తముడు మధ్యముడు కనిమ్టుడు నగును. వకోసవంచాశ చ్భ్యావము లీయు త్త మొదులకు సంబంధంచియుండును. ధీరలలితగుణ ములు. లెండు వర్షములుగా ను్నవీ. మొదటివరమున ౧౫ విశేష ములు. అభ్యుదయాది పిమోదము-శో కాది వైక్షవ్యము - వ్యసనాది దీనత్యము -విలాసవ్యసనాలిని'వేశము -విషయా త్యాసంగ మూ6రా ౌ నాగరము -అనర్టజన సఠిసరగ్లము - హోస్మవవృ &- శిరీరానాస్థ - సర్వి నొశేనమునను అసనుశయము - సులభౌవనమాసము - దురభాశాంతు_ స్వవర్శ నోత్క_ర్జ = ఇాటూక్తి వాగల్భ్యము-జా త్యాద్యభ్‌ మాసము య ఆనువవి. విశేమగుణములు ౮ కలవు, సువేవత - సర్మపియతే - యౌవ నముా స్థూలలతుత ఆ ప్రియంవద త్ర్యము ఆ లాలిత్యను = మూధు ర్యము = దృఢభ క్రితి యనునవి.

ప సవం కాముశృంగార:ః తదేశతత్కావ్య చై వతం త దేతద్విశ్వసర్వస్వం త దేతజ్ఞన్మనః ఫలం.

న! పాపాత్య (వకాళము విషు శకామశ్ళంగా+రము కావ్యదై వతము విశ్వసర్వస్వము* జన్మ కలము, జన్నాంతే రానుభవ సంస్కా-.రమున పుఖార్థ మై యిం దింకు సంవయోగములచే సంవన్న మణ నూతనానుభవము స్వాత్యాభిల మీతఫలము సర్వవిఫ్తరణస్వ భా వము కామము ఈ శకామశృంగార మె ల! ంగార సర్వస్వము. మోశశృంగారము వుకుహార్థ సృంగారములలో చివరిడి తత్త్వ జానానులచే ని శేయసము కాంవీంచు వాని॥ి గార్హస్థ్యమువ గూడ తదభిగమాభిమానము మోక్షశృ్ళ౦ంగారమగును. యోగ్యచి_త్తము కల వాని ౮ భఖీమానము మోళడ్షనృంగారము. అఆ యభిమానము నివృ వము కాగా శభివాన ముండదు గావున మోశ్ష్నము సిద్ధ మగును, మోకశృంగారమున నాయిక స్వకీయ నాయకుడు ధీరశాంతుడు. థీరశాంతనాయక గుణము లీ ఏధమున నున్నవి. సుఖదుఃఖఖయో ర్మాధ్యస్థ్య్యం _ వ్యసనోత్సవయోః అవిశేమః _ ఇం్మిదియా స్టేషు అనాస్థా-విలా సేషు ఉవహాస। _ సరీరాడా అనాలత్మబుద్ధఃపశంసాసు న ఉత్కంర్షః - నించాస్వపి న కోవ! _ భవ్య(వాణిషు విమోద?ః _ పర్వ్యభూ తేషు అనుకంవా_సాధుజనేషు మైత్రి.అభార్షి శై శేషు ఉఉమోం- సజాచాెే*ేమ అదరః-సర్వమర్శసు ఫలానీప్పా = రాగాదిభిః న రర్శ్మ జఆాధా - క ర్యాతిశమైః అవీస్మయః-జా త్యాదిభిః న అభిమానః - ఈ ౧౬ సామాన్యగుణములు, విశేమగుణము లెనిమిది కలవు. శతుకు వశిత్వ్యము - సంతోషము _ పిశమము _ శెచము-అప్టువము- వై జా రద్యము- వై రాగ్యము నని. ఇట్లు మససిశయమపహా స్త్ర ము శాస్రుపర్వస్యము నిరువమురమ ణియము శృంగారసారము నిరూపిత మయినది ౯ అనురాగప్టావనము వ ఈ ఏశ్వములో ద్వితీయా శమము సకలసత్త్వ్యోవకార శమము, అఆ యాశ్రమనున నివసించు సళలవర్ధనముల వారును ఉభయలోక

ఎనీ కు శృంగార _పకాశము సత. ధర్మార్ధ కామలక్షణ ైన త్రివర్షి మను పఫ్రురుపార్ధ ము కేవిం తురు. అందును ఛర్యార్థ శృంగారములకు పశు వయి నందున ఫల భూత మై నందునను కామశృంగార మె వధానము, సామాన్యరూవ మైనను విశేషరూప మైనను కామము సుఖాత్తశము. కామము సను రాగ మందురు, అది యభిలాషాగిభేదమున చతుష్షష్టి ,వశాక మనిరి. అభిలాషము ఆకాంక్ష అ పేక ఉత్కంఠ ఈప్ప లిస్ప ఇచ్చ వాంచ తష లాలస స్పృహ లౌల్యము గర్జ శంద్ధ రుచి దోహదము ఆక ఆశీః ఆకంస మనోరధము ఆస్థ అభివివేశము అనుబంధిము ఆ్యగహము విమర్శ మనీష అభ్నిపాయ పక్షపాత లోభ అఆసంగ ఆభిష్వంగ సక్తి మోహ ఆకూత కుతూహల విస్మయ రాగ వేగ అధ్యవసాయ వ్యవసాయ కామను వాసన స్మరణ సంకిల్చ రతి పీకి దాకీణ్య అష(్యగహ వాత్సల్య అను(కోళ విశ్వాస విసంభి భావన రాగ వశీకార ప్రణయ పాపి పర్యావ్రి సమౌ ప్తి ఆలిమానా ప్తి స్నేహ (డమ ఆహాద నిర్వృృళులు ఈ యనురాగము చతుప్పున్లి_వకార మయినను [వతి వకార

మెనిమిది వీధము లగును.

నిత్యానురాగ వైమిత్తికానురాగ

సామాన్య వి శేపానురాగ

(వ కాధానురాగ (వచ్చన్నానురాగ

అకృతి్రమాను రాగ క్ర ఫత్రిమానురాగ

సాపాత్య (ఎకొళము తిజతి

చవొనిలో

౧. కాలాడిశకారణవి చేపూానపేశ ము నిగ్యము

౨ కాలాదికారణఏవచశేవసాపేకము నైైమిత్తికము

3, జాతిప్‌ిషయము సామాన్యము

రీ, వ్య క్కివిషయము విశేషము

సి స్వాంగనాదినోచరము వకాశము

౬ఒ. వరాంగనాదివిషయము వుచృన్నము

₹. _వయోజననిర పేశతుము అక్క తిమము

౮ తద్విపరీతము వయత్ని నిర్వ ర్త వ్ట్‌ము కృ్‌తిమము

౧. ఇ౦దు విత్యానురాగము, వవమయ _ ఆశ్రయ- ఆలంబన ఆ శషవన - స్టాన - సంస్థాన _ రూవ-స్వరూవము లను వానికి (వల్యే కముగా న్‌ు. వ్వము వలన చతుర్వింశతి భేదములు కలుగును. అందు, ఎనవియం దనురాగము కలుగునో వారు విషయము. ఎవరి కనురా' గము కలుగునో వా రాశియము, "జీని నవలంబించి యుండునో యది యాూలంబనము ఏది యుద్దీపింప 'జేయునో యది యుస్సీవనము. ఎం దుండునో యది స్థానము, బేనిచే సుక్షి స్టమగునో యది సంప్థానము, 'జీవచే శోభించుకో యది రూవము దేనిచే నిరూపిత మగువ యది స్వరూవము. ఏనిలో,

౧, విషయానురాగము, ఉచ్చము నిమ్నము సమము

౨- అశయానురాగము, ఉత్తమ మధ్యానుము కసనీయాన్‌

3, ఆలంబనానురాగము, శీఘ మధ్యమ చిర న

రో. ఉస్పీవనానురాగము, మృదు మథ్య చండ

ఏకి స్థానానురాగము, సదృశ విసదృశ అసద్భృత్ష

౬, సంసానానురాగము, సమ్యక్‌ మిధ్య అతిళశాయి

౭. రూపానురాగము, చారు అచారు. ఉభయాత్మ

౮. స్వరూపాను రాగము, గరిభీర- ఉత్కట విశట

౬౮ శృంగార (ప్రకాశము

భేదములతో నుండును. ఉచ్చజాతిలో గలుగునది యుచ్చము నిమ్నుజాతిలో నిమ్నుము; సమజాతిలో సమము శ్ర్రీపురుషులకు పరస్ప రానురాగమున్న ఉత్తమము వనితాను రాగమున్న మధ్యమము వురు పానురాగమున్న శనీయాన్‌, వఏకృతివశమున జను నందు శీ ఘకాల మవలంచించిన శ్మిఘము మర్య కాలాలంబనము మధ్యమము శిరకాలా లంజనము చిరము. రాగానుగుణ్యమున మృదూవ మము మృదువు. మధ్యోపక మము మధ్యము, చండోవ్యకమను చండము, గుణాధిక వురువునందు గాని వనితియందు గాని సముల్పేన్న మగునది సద్యశము- తద్విపరీతము విసదృశము' గుణము లొకనికి అరకముగానున్న నితెరున కల్పముగా నున్న నసదృశము- వరస్పర మనురాగనామ్యను న్న్న సమక్‌ ఒశరికి (పాతికూల్యమున్న మిద్య. ఒకరి కతికయాధిక్యమ. న్న అతిశాయిం వ యోరూపజూ త్యాదులకు పరభాగ మున్న చారువు. విపర్యయమున్న నచారువు. గుణదోపషములున్న నుభయాత్మకము, అ,పకాశ మగునది గభీరము, అంతగా వుకాశము కానిది యను త్కృ-టము,* ఆతి[వకాశము (వకటము,

౨ నైమి త్తికానురాగమును ఇరువదినాలుగు విధములు. కాల సమయ జేల ఉపాధిసాధనసమా వేశ బేశ వకీర్ణ కములు మూడువిధ ములు కాగా ౨౮౪౮ భేదములు కలుగును, వానిలో;

౧ కాలము హేమంతి వసంత వర్హాదికము. తేన్నిమి త్తముగా హైమంతికము వాసంతికము వార్షికమునని మూడు విధములు

౨. సమయము (నవాసారంభ (పత్యాగమ _వరమస౦గమాది శము, తన్నిమి_త్తముగా (పావాసిశము (సాత్యాగమికము. (పాధమ సంగికము నని (తీవ్‌ధము.

3. వేల. (వదోష నిశీధవభాత రూపము. తేన్నిమి త్తముగా (పాదోపి.శము నైశీధము (పాభాతిక మని (తివిధము,

సాహిత్య (ప్రకొశము చన ౪. ఉపాధి తమస్సు చందోదయ జ్యోత్స్న తన్నిమి_త్త ముగా తామసము చాందోదయను జ్య్‌త్స ఉష మని తివిధమః ౫ సాధనము స్నానము నిలేసనము మౌల్యము- తన్నిమిల్తే ముగా స్నానీయము విలేవనీయము మాల్యీయ మని (త్రివిధము ౬. సమావేశము. ఉవసరము ప్రసాదము మదము, తన్నిమి _త్తముగా కెవసరము పాసాదిశము మదజము నని తివిధము, ల. చేశము. విపి కృము గహనము సేవ్యము- లెన్నిమిత్తిముగా వివి కృనిమి_త్తిము గహననిమి_ల్తేము సేవ్యనిమి త్తే మని _తివిధము-* ౮ వకీర్శకము, గీతము ఉత్సవగు చూతాదులు, తీన్నిమి _త్తృముగా గీతనిమి_త్తము క"త్సవము దూతాదినిమి తృమని తివిధము, ౧౦. క సొమాన్యాను రాగ మును చతుర్వింశతి (వకారము (దవ్యగోచర గుజగోచర కర్మిగోచర సంక్షిప్త విడీప్త సమస్త వ్యస్త శుద అటి అనీ జాని ఛి సంకీర్ణ సాధర్మ్యక్పుత వైధర్మ్యికృత మహావిషయ ఆల్బవిషయ దేశహేతు కాలహేతు ధం్రవిషయ అధర్మవిషయ:ః సమయజస్మి సంబంధజన్మ 'పాకృళ వైకృత వయఃకృత వై దస్యకృత పౌభాగ్యకృత ఈ. విశేహానురాగమును చగుర్వింశతి _పశారము : జాతికృత క్రీయాకృత గుణక్కత (చవ్యకృత పాధారణ అపాధారణ వప్రతీయమాన అభిఠీయమాన బాహ్య ఆభ్యంతర సదృశ అసదృశ స్వ(ప్రకౌశ అన్యాళిభావి ఉల్లేఖవాన్‌ అనుల్లేఖవాన్‌ ఆతిరిక్త అనతిరిక్త న్నైసర్లి క పాంసర్గిక న్వనసం౦ంమ = స్తోకసమ్మత ఐహుాసమ్మళత నర్వనమ్మత

న! శృంగార పకొళశము ౧౧ స్ట (వకాశానురాగమును చతుర్వింకతి (వకారము.

స్వకీయావిషయ _ స్వయంవూ కవ్యావిషయ పునర్భూ వేశ్యావిషయి సామాన్యోడా వవోకా 'పౌథా స్వాధీనభ రృకా (పోషితపతికా విరహూత్కంరితా కలహాంతరికా ఖందితా వాసకనజ్దా ఏకచారిణీ సపత్నీవిషయ జ్యేష్టా కివిష్టా = సుభగా శుద్దాంతచారిణీ ధర్మానుబంధద అర్జానుబంధ కామానుబంద విరనుబంధ

౬, _ఎపచృన్నానురాగము చతుర్వింశతి వకారము, పరాంగనావిషయ స్వాంగనా 'పైనరిణీ కమారీవిషయ ధీరావిషయ ఆఫ్‌వా వపలద్ధా అభిసాికా సులభ దుర్శభ సన్నికృష్ట విప్రకృష్ణ సంబిద్ద అసంబద్ధ సాపదేశ నిరపదేళ భయనిమిత్త లజ్ఞానిమి త్త దేశనియత కాలవియత నాగర ఉపనాగర గ్రామ్య పకీర్ణ

రెం అకృతి'మాను రాగము చతురక్వింశతివిధము, సహజ యౌావనజు అహార్యజ వ్‌ సంధిజము లను ననురాగముల భేదములకు, ఉవ భేదములు వ భేదములు నంఫేదనములు ఏభేదములను నాని సంక లనమున నిరువది నాలుగు భేదములు గలుగును, సవాజూదులు నాలుగు భేదములు,

౧. జనాగ్దంతి రానుభవజన్నము నిప్కారణ (వవృత్తము వక ర గామి యసకునది సహజము, ఇది యువఖేదమున శెండు విధములు, వకవిషయ మనేళకవిమయ మనిం

౨. తారుణ్యూ చేకమున శరీరధాతువు లువచీయమానములు కాగా దర్చాతినేకమున గలుగునది యౌావనజ మయిన యకృతి) మానురాగము. ఇదియు నువఖిదమున ద్వివిధము. శరీరము మాన సమ్వు ననిం

పాపాత ప్రకాశము శిం

3. చతఃపీతి కలిగినంత మాత్రమున నువచారములచే విక ర్షము పాందునది యాహార్యము. ఇదియు స్ట్‌రము భఛభంగరము నని "౭0డు విధములు.

ఈ* కాలకమమున విశ్వాసము (నరూఢము కాగా (వకగర్షము పొందిసటై యువచారముల నాద3ెంవని యనుచాగము వి సంభజము, ఇదియు ముగ్ధము (వగల్భ మని దిగ్గవిరము,

ఇవ్పటి కివి నం డెండు భేదములు, భేదరూవముల (వఖేచాను సొారమున నారు పరములు కలుగును,

నహజయొవనజము నహశాహార్యజము నహజవిప్రంభజము యౌవనాహార్యజము యోవవజవి(నంభజము ఆహార్యవి(సంభజము ఇప్పటి కిని యష్లాదశ భేదములు- కేదరూవముఎ సంళేడాను సారమున నాలుగు భేదములు కలుగును,

నిస్పహజ నిర్యౌవనజ నిరాహోర్యజ నిగి్యసంభజములు వ్‌నితో నికువది చెండు వేడము లయినపి,. భేదరూవముల విభేదానుసారమున "శండు భేదములు కలుగును.

సహజాది :మూవాజము సహజాదివిపర్యయజము మొత్తమి వీయు నిరువది నాలుగు విధములు.

౮. కృత్రిమాను నాగము పూర్వము లే కున్నను కార్యనిమి _త్తముగా నుపాయములతో పివృ శృోమపునది. ఇదియు చకుర్విరిశతి వ)కారము. విత్యానుకారి నైమిక్రికానుకారి. సామాన్యామకారి విశేషానుకారి (వకాశానుకారి (పచ్చన్నానుకారి నహజానుకారి యౌవవజానుకారి ఆహార్యానుకారి వినంభానుకారి పాలంబనము విరాలంబనము (ప్రపిద్దవిషయ అ్యప్రసిద్ధవిషయ సుుప్రయు క్త దుష్ప్రయుకక్త్ర నషప్రయోజవ అన్య(ప్రయోజవ స్మప్రతిభేద ఎ ష్ప్రతిబేద న్త్రీకృళత పురుషకృత ఉభయకృత అమభయకృళత

జితం శృంగార ప్రకాశము

౧౨ ఈయనురాగభేనను. లన్నియు సర్వ ఛే కసరికలనమున “జ్యాద శైనం సవా నాణి సాష్టాశీతిశతద్యయీ” వం(డెండువేల రెండు వందల (మమొనుబది యెనిమిది ౧౨౨౯౮ యగును. ఇంకను ఏని సంబం ధమున సామ్యాధి క్యాల్ప తాకృతము వకద్వి _త్యాది యోగకృత మైన శిదావధి గణిఎవ శక్షము కాదు. ఈ చెప్పీనవి కామశ్శ౦గారమున -మూలవికృశులు. పనిని పరిశీలించి సమిశీ,ంచి. సోోతోనుగుణ ముగా ననిరాగ వ్యతికరము నిబంధింవ వలెను ఇది అనురాగ స్థాసనము.

౧౩ శృంగార మవస్థాద్విత భేదమున ద్వి వకారము, సరిభోగ శృంగారము వివలంభశృంగారము నని. అభిలమణీయము లగు నాలింగనాదులు సం్మపా_వ్తము లయినచో సంభోగ శృంగారము ఇది నాలుగు విధములు.

వ ఫమాను రాగాన౦తరము మావానంతేరము వ్ర వాసొనంతరళృంగారము కరుణానంతరము అభిలపణీయాలింగనాదులు సంప్రావ్వములు కాకున్నచో వివ్రఎలంభశ్ళంగారి మగును, ఇదియు నాలుగు విధములు. 1వధవకానురాగవి వలంభము మొనవి పలంభము (వవాసవివ9లంభము కగుణవివాలంభము

౧. వివలంభానంతర సంభోగము నందు సుఖవిజేపానుభూతి యున్నది (న్రీ ఫపుపుషులకు వరస్పరము వథమదర్శన వఫమ శసణా దుల వలన గలుగు మనః వక్ష వాతవికేపము వధనూనురాగవివ లంభ మగును. ఈ వివఎలంభము వారం వారి రూవసుణవయస్సంవప దువకారాపేశ్షము తీదన పేక్షము శగును. సొతిశయమై యీ వప లంభ మగును- ఇట్టి వివలంభము శలుగగా వారలశే (వరమసంగ మాదులలో నభిలమణీయాలింగనాదిలాభ మున్నచో (వధమాను రాగణానంతరసంభోగ మస%సను,

ఎక] పోపాళ్య 'వ్రకొశము వప

తిం మాసవివ్రిలంభము మానానంతీరసం౦ంభో గము నిరూపించు గ౦ంథధము. లు_ప్త మయినది. ఇందలి విశేవమును నా రచిత భావ వి)ికాశమున జూడ దగును,

3. అనురాగ ముదయించిన యనంతరము నాయికా నాయక లకు ైనదుర్విపాకాదుల వలన గలిగిన విదూర బేశవాసము వివాస వివ్ర)లంభము. ఆ పవులంభ మభివృద్ధిపొందగా ఉళ్క.0౦శాతిశ యము శల వారలకు మజుల సమాగమముశ అభిలాపాదులు కలుగుట (వవా సౌనంతర సంభోగము

ఈ. రాగాతిశయము కల క్రీ పురుషులలో నొశరు గతిం వగా నితరవ్య క్షికి గలుగు హృదయదారణ మయిన దుఃఖాతిరేశము కరుణవివలంభము వారల కదృష్టవి శేోదిసంవదచే తదున్నజ్ఞన ముచే గలిగిన గతించిన వారి సముజ్జీవనమున గలిగిన సవికేషమగు చనః [వమోదాతిశయను కరుణానంతరసంభోగము.

(వధవూానురాగాది వి వలంభములకు తదన౦లేరాత్మకము లైన సంభోగములకు నాల్లింటికి వేరువేరుగా కలయికలో పూర్వపూర్వము విచితము పరము రాగవర్థనము నగును, వై చ్మిత్యములో రాగవర్ధన -మున్నను సంభోగము కన్న వివలంభమె యంతట బలవ_త్తరము. సీల్యము కన్న నైమిత్తిశము;, సామాన్యము కన్న వికేమను, (పకా శము కన్న పచ్చన్నము, కృతిమను కన్న నకృతి)మనము రాగవక్థ్‌ నమున బలవ త్తేరము. వైచచిత్యమునం దైనచో, అకృతిమము కన్న కృషతినముము (వచ్చృన్నము కన్న (వకాశము, విశేషము కన్న సానూ న్యము నిత్యము కన్న నైమి_త్తిశము బలవ_త్తరము. నిత్య సామాన్య (వకాశకృల్రిమములలో పూర్వపూర్వ్యము శాగవర్థనము, వరవరము విచితుము నగును. నైమిత్తిక విశేషప్రచృన్నా కృత్రినునులలో పూర్వపూర్వము విచితుము పరవరము రాగవర్థనమునగును.

నతి కో శృంగార (ప్రకాశము ఇళ్లు మృగు - చాటు, సమ్యక్‌ = అరతిశఛాయి, వాసంత్‌ _ వాక, పాసొదిక్‌ - మదద, నమయజన్న లా సంబం ఫ జన్మ, సాధా రణ - అసాధారణ, నాంసర్హిక-నైమి_త్తిక, పొొభావిషయ-నవోఢా విషయ, పో్రోషితవతికావిషయ - విరహోత్క_౦ఠ8ితానవిషయ, స్వాంగ నావిమయ -- వరాంగనావిషయ, సులభ -- దుర్లభ, ఆహార్య-విస్రం భజ, నిత్యానుకారి = నైమి తీకానుకారి, వ్ర)కాశానుకారి య (వచ్చ న్నానుకారి అనువానిలో ప్రధమముకన్న ద్వితీయము బలీయముం ఇట్టివానిలో రాగవర్థనమున వైచిత్యమున విశేషమును యధాయథధ ముగా యోజనమొనరింవ దగును. సంభోగము దజ్వాదశవిధ ము. స్వాంగనావిషయ పరాంగనా సామాన్యా ఉత్తమావిషయ మధ్యమావిషయ కనిష్టా ముగ్దా మధ్యావిషయ ప్రగల్భావిషయ సర్వవిషయ సర్వకాల సర్వ ర్తుచర్యా ఇట్లిది యనేకవకారము లగును. తత్పు9త్యనీకముగా వివ) లంభమును చ్యాదశవ) కారము* వ్రిధమాను రాగాదులలో పూర్వ శాలభావితను సంభోగ మశంతరకాలభావి యగుటను గుర్తింవ వలెను, ఇందిది విశేషము ౧౪. సంభోగము వివిలంభము లేకున్న పికర్ష గామి కాదు వ్మివలంభ మిట్లుదయించును. నాయికా నాయకు లసంగతు లయినను సంగతవియు క్తు లయినను వరస్పరము దర్శనశ్రవణాదుల వలన జనిం౦ం చిన పరస్పరానురాగము అన్యతరానురాగ మయినను అభిలషణీయా లింగనాదులు సంప్రావ్రములు కాకపోయినచో వివ్రఎంభశ్చృంగార మను రుగలది యగును. సముత్పన్నము లయిన యుత్క_౦కాది వ్యభిచారిభావములచే, మనోవాగ్బుద్ది సంజాతము లయిన యను భావములచే ననువిద్ధమై పొందవలసిన వకర్టను పొందినదైై వివ

పాహిత్య (నకాశము వ్‌ొవి ౫ లంభశ్ళంగార మగును. వరస్పరానురాగమున్నచో నుత్త్రమమః- వాయికానురాగమున్న మధ్యమము. నాయికానుగాగమున కనిపుము నగును. ఇందు వ్ర)ిథవానురాగ మాన వ)ివాస కరుణ వివిలంభ రూవము లయిన భేదములు కలుగును, ఇవి అసఏగతులకు సంగత వియుక్తులకు కలుగు పా్రొొగసంగతులకును మానసవవాసకరుణములు కలుగును, సంగత వియు క్తులకునుపాాగ సంగ తులకు మ్యాఠమె వుధ మానురాగ వివిలంభముండును. (క్రీవురుషుల మసఃవతనికేష వమునురాగమని యది యభిలాపాది భేదమున నరువడినాలుగు విధము లని ఉచ్చాదిభేదమునను హీనసమారిక సంబంథమున ననంతివ)కార మగునని నిరూవీత మయినది.

విధమానురాగమున గాని తదనంతేరవంభోగమున గాని దృష్ట ఈు)తానుమితావరాధముల వలన మిధునమానవము లందు రోషము మాన మని, పూర్వానురాగమున గాని సంభోగమునగాని క్రీ వురు మల దూరయదేశవాసము వ్శివాస మని, రాగాతిశయము కల వాకలకప దైవదుర్విపా కాదులచే నొకరు గతింవగా వేరొకరికి గలుగు హృదయ ఉాకుణ దుఃఖాతినేకము కగుణమని, వితిపాదితే మమునది. ఇంకను గొన్ని భేదము లుండును.

“డు లభమ్‌ పాపా" యను ధాతువు వి వ్ర శబ్బపూర్వము శ్రాగా వివ్రలంభరూవ మేర్చడును. లభి ధాతువు పాా_వ్ష్యర్థక మయి నను (పోవసర్గ్స యోగమున వంచనమున వివర్శించును. [వ యనునది వికృతి వివరీతౌర్భ వావకము. [పావ్హీ వివరీతార్టి ము వంచనమొ. వంచనము నాలుగు ఏీధములు, వుతిళు) త్యాదాసము విపంవాదనము జాలహరణము (వత్యాదానము నని. అది వివిధము విరుగ్ధము వ్యావి ద్ధ్‌ము వివ్రతిపి.ద్ధము నని విశేమము బోధించు “వి” ఉవసర్శ మున మాచిత తుగును.

న శృంగార (ప్రకాశము

స్రతిశళ్రత్యాదాన మను వ్రకృత్యర్థము వీవిధ మను నువసర్హా ర్భ ము వుధమానురాగమున సుఘట మగును. అందింగితాశారాదు అచే స్వాను రాగ ప్రకాశనము వితిశ్రవము, అది పాతతంత్యమున లజ్ఞాదికమున నిర్వహణము పొంద" పోవుట భావనీయము. విసంవాదన మను వుకృత్యర్థము విరుద్ధ మను నువసర్గ్య్యాము మానమున సంగత మగును, అందు మనోభిలషితాలింగనాదులు లభింవక పోవుట విసం. వాదము, అదివృలీకొడుల వలన గలిగిన ఈర్చ్యాదులచే నుత్చన్న మై విరుద్ధ మె యగును, కౌలహరణ మను ముకృత్యర్థము వ్యావిద్ల మను నువసర్డెర్థము ప)వాసమున ననుషక్ష మగును ఇందు "బేశవివ)క రము వలన నాలింగనాదుల యప్త్రావ్ని శాలహరణము అది కాల వ్నిపకర్ష నవలని యుత్క-ంఠళాదులచే సుదీర్ధ్యమై వ్యావిద్ధ మగును. (వత్యాగాన మను (వకృల్యర్థము వ్రతిషిద్ధ మను నువసర్షార్హము కరు ణమున సంబద్ధ మగును. ఇందిష్టసంగమాదులలో దైవమె న్రతిరో ధము కల్పించిన దని భావన ముండును, ఈరీతి యెవనికి నెప్పుడు కలుగరాదని విశేషముగ తలచుటచే వివ్రితిషిద్ధమె యగును.

(వత్నిళశు త్వాదానము లను నాలుగు వ్ఫృత్యెర్థముల్తు వివిధా ద్యువసర్లార్ధములు నాలుగు (వ్రథమానురాగాది చతుష్టయమాున వ్యవసా సం౦ంన్లవములలో గోచరించును. అయిన నిది భావింవవలెను. సంజ్ఞా శబ్దముల వ్యుత్చ్స _త్తిదర్శనమున రూఢి బలము కలదగును. (వలి 1కు త్యాడానాద్యర్థములు మానశాదు లందును సంభవించును. ఆయి నను" [వతి ళుత్యాదానము వైవిధ్యము (వధమానురాగమున సంవి ధానశములలో నిరూవీత మగుసట్లు ఇతీరములలో నిహవితమ-కాదు విసంవదనాదులును విరోధాదిసహకృళతములై (వథమానురాగమున నుండును. కాని (వతిళశుత్యాచానమున వై విధ్య మున్న ట్రితరము లు౦డవు. అందుననె (వతిశుత్యాదాన మను సకృత్యర్థ ము వివిధ మనః నువసర్షభ్థము వధమానురాగముననె సుఘుట మగువు. "

సాహిత్య ప్రక్తాళమృ నిశిత ౧౫- ఇళ్లు మానాదులలో వి వలంభశ ఫ్టార్థనిరుక్తులను గహీంవ వలెను, (వధమానురాగాద్‌ సంజాదుల యన్వర్భత నిష్ట (౧హంవ వలెను, “రంజ్‌ రాగ్వే రాజ్బ దీప్త” ధాతువులను థభావకి రణాగము లలో ఘణ” (వత్యయము కూర్చగ* కాగి వదిము. నిపష్పన్న మగును, రాగ మనుగతము అనురూవము నపచో ననుగాగమ*ను, “'రాగవదమునకు *ఆను వదముతో పనూసము కలుగగా “అనురాగి మయినది. *అను వశ్చాత్‌ సహా వా ఆఅనురాగలి అనువు క్రి వర్ణాంత 'రావత్సి చెవ్వు *“రండయతి యు[గాహృము. భోజనము నం దను రదక్తుడు. వస్త్రము కపాయ రక్తిము ౧ “రబజ్యతి అనుషజ్య తే విపయీము అనేన ఇతి రాగ ౨. “రజతి అనేన [వతి యోగిన మాత్మానం వా రాగి 3, “రబ్య లే స్వేదరోమాంచ వై నన్షాందిభిః వ గాంతరమావద్య తే విషయ ఆశయో వాయీనస రా? ౯” ళం ““ఉభయోర్వ క్రవశీ, తాదిభిః చేష్టావి శేషః (వమోనవెేం; రాజనే శోభ లే అనేన సమాసశీలవ యోవి జ్యావ్యవ జీషుఇతిరాగః ౫ “*రాజతే దీవ్య లే వరం వకర్ణమావద్యతే రతికనేనేడి రాక ఇట్లు రాగవదవ్యున్చ త్రి విశేషములు భొవనీయములు. సవోర్థ మయిన “అను శబ్బమున సమాసము రాగా ్కీ వురువునికు సమ శాలమునన రత్యుత్ప త్మియున్నచో ఉత్తమను. అనురాగ శస్టము అనంత రాక్ట మున _ వశ్చాదర్ధమున నమాసము రాగా వురుమునకు "రాగము వశ్చాదులర్పేన్న మయినచో సది మభ్యమము. య వచ్చా చనురాగమడు కలిగిన కనిషానురాగము? “ఆనుర్రూపో రాగ। అనురాగఃి అను నర్ధ్థముస సమాస "మొనరింవగా నా యనురాగమున నుద్గతీములగు లానణ్యాదు లు త్త మత్వము శల వగును. అనురాగతార్థమువ సమాస మేని వ్లురుకే

౨వీతిరా శృంగార (ప్రకాశము ఇ్భానువ_ర్తనమున వనితకు మధ్యమానురాగ మగును. ఫురువుడుూ ఊబ్యాగువర్తనమున నున్న కనిష్ట మగును. ఈ [(వతిపాదనమున ఆన్యత రానిచ్చలో ననురాగాభాసమున్నను- అనురూస్యము గు ర్మించునది. వురువున కిచ్ళ 'లేబీని యు త్తమము: నీ ల “ఊీ ఇచ్చయుండని మధ్యమము, వనిత శత్యనురాగమున కనిష్టము. ఇట్లనురాగశబ్ద మర్థయు"క్కము కాగా వథమశబ్దమున సమాస మ్‌ట్లు సంభావ్యము. *వథమశ్చాసౌ అనురాగ "వధమం అను రాగః” “వధమాయాం అనురాగః” *వ)ధమే ఉత్క్బృ ప్లే. అద్వి తీయే అనురాగ” జ్రేమగతి స్వభావకుటిల మయి నందున నీ యను శాగము కుటిలత నవలంబించి “మానము అనదగిన దగును. మాన వద నిరుక్సి యిట్లు భావనీయము. “మాన పూజూయాం_మన డ్జానే మను బోధనే - మాజ్‌ మాసి అను ధారతువుల నుండి “మాన. రూవము సిదమగును. థి ౧, “మావ్య లే పూజ్యతే అనేన ఇది మానఃకొ తిం మన్య శే దుఃఖైక హేతుమపి సుఖసాథనం వసం మ, జ సి 9, మనుతే బుద్ధ్య తే అస్మాత్‌ ౮ మా స్తత్యం ఈ, మిమోతే వరిచ్చిన_త్తి (ేేన్లుః (వనమూణం అసొ శిష్ట వయోగ మున్న౦దున మానళబ్దము ఫుంలింగము. మహా భామ్యమున “అస్తి [కియా........సౌఒసావనుమానగమ్యా. కోఒనా వనుమూనః' అని యున్నది. ఇట్టి శిష్టవ్ర) యోగదర్శనమున నీమూన రూవము ఫుంలింగముగా వయు కృమయినది. అనురాగమె బేశాంతరవ్యవధానమున పివాసనామము- పొందును. (వవాసనిరు క్షి యిట్లున్నది. *వస నివాస, వస్‌ అచ్చా దనే” అను ధాతువులు “వ”పూర్వముళు శాగాఘణ్‌ (వత్యయము-

పొహిత్య (ప్రకాశము ఎీలిలా ఘూర్చగా (వవాసవదము నిమృన్న మయినది. వ పూర్వళ ముయిన ధాతువు వివరీతౌర్థ వాచి కాగా _వనసనము [వవాస మగును. (వవాస ణః "వక న్లేణ వాసయతి అఆనురళఅిజయతి తన్మయతాం నయతి కామినోః చిత్తమితి (వవాసః కాముకుల చి_త్తమునకు అనురంజనము సంపొదించునది తన “యత నాపాదించునది (వవాసము కం “వవాష్యం తే వాన్యం తే వియోగినః వవాసఃొ వియోగము పొందిన వారు (వవాసీతు లగుదురు వాతు లగు దురు, కావున (వవాసము, 3౩. ఆవసతే అచ్చాదయంతి అస్మిన్‌ వియోగిన్యః వికేనవేషాదికం ఇతి _వవాసః. విళోగిను లీ సమయమున విజేషవేషూదికమును అచ్భాదన ముగ స్వీకరింతురు శావున వవాసయు. అనురాగ మె యస్యతరవినాశమున దుఃఖానుభవాదులు కలు గగా కరుణసంజ్ఞ కల దగును. కరుణనిరు క్తి యిట్లున్నది. “కరోతి శిరతి” ధాతువులకు కళ _రృ్రర్థమున “ఉనన్‌” పత్యయము రాగా కరుణ వదము సిద్ధమగును. “కరోతి” అభాత పాదుర్భావమున ఉచ్చారణ మున, నిత్షేషమున అభ్యంగమున వర్తించును. "కిరతి” విశేషమున నున్నది. ఏళిష్టమగు శేవము విశ్మేపము. వైవిధ్యము విరుద్ధతవ్యావిద్ధత వి)తిపేథము అను పవి విశేషములు, కరుణరూవము “కిరతిో* వలన గలిగిన దయినచో వివిధ - వ్యావిద్ధ_విపతిషిద్ధ ఎ దీర్ధ్స శోకమయె కరుణ శస్రార్ధము. కరుణము కల (ప్రాణి సాంసారికసుఖముల నుండి విశే చము పొందును, కరుణను కరోతి వలన గలిగినచో అభాత(పాదు

శ౮ంం శృంగార 1పకోళము రాన గాస్నార్భవాచి యపను.. అష్వూడు ఊనసంస విషయ మయిన రాఇము సమాయమోఃి* కామసూతుమై వునస్సమాగమ ఫలక్‌ మగు నవి కరుణశ స్యార మగును ఇట్టుగా కరుణవ్యుర్పత్తులను (గ్రహి౦వ దగును, ౧. దుఃఖాతిశేశకాదభూతాన్క_రోతి ఆవి ర్భావయతి న! ఏలాపాదిభి స్త్వద్దుణానుచ్చారయతి 3, మరణజీఏత యోరవేన వకత సావయతి ర. కరోతి అభ్యండ యతి బహిర౦తశ్ళ్చ వ్యాప్నోతి వ్మిసంభోత్పత్త్యా ఊవపాసయోరన్యతర స్యాః యంహృదయ మితి కరుణ: దుఃఖాతిచేకమున నఘాతాగ్రముల నావిర్భవిరివ జేయునది* విలాపాదులచే తేద్దుణముల నుచ్చరకింవ జేయునది, మరణజీవితములలో నొకచో గూక్చనది. శ్రీ వురుషులలో నొకరి హృదయమును విం భోదయమున బహిరంత ర్య్యాపించునది కరుణ మగును,

అనురాగ మి౦త వరకు వివిలంభాడులలో వ్ర)త్యయార్థ మువ సర్జనము కాగా (ప్రకృత్యర్థము నిరూపిత మయినది. వుకృత్యేర్థ ముప సర్దనమయి (వ్రత్యెయాంర్ద ము వ్ర)ధానముగా నురకడుటయు సంభావన సేయము* భావము కర్మ కరణము సంర్యవదానము అపాదానము అధి శరణము క_ర్తహేతుకర్త భెవకర్త కర్ణుకర్త కృ శర్మ భావకర్శు యనునవి వ్రత్యయార్థములు,

ఈ [(వసంగమున (వత్యయోత్పత్తి శకాలముల గఏరించుట యుక్తము. భూతము భవిమ్యము వర్తమాన మవ్య క్త మని కాలము నాలుగు విధములు.

౧. భూతము. వరోత్సభూతము భూతానద్యతనము.

84] సాహిత్య (ప్రకాశము ౨౮౧ తి భవిహష్యము, భనివ్గద్యూలేము భూత భిపిమ్యము భవిష్యద న్యతేనము క 3, వర్తమానము వర్తమానము భూతసామోావ్యము భవిష్య త్సామోావ్యము ఈ అవ్యక్తము. అవ్యక్తము అతివన్నము సంకీర్గము అను భేదముల హాకుగొని యన్నియు వదివిఫము లకు మన్నవి ఈ శెప్పినవి క్రియా వరిచ్చేదకము లయిన కాలవికేమములు (క్రియా సాధనరూవములు కొన్ని కలవు. అవి నిత్య నైమిత్తిక స్వాభావిశ 'నైవరామన్శెికిము లని నాలుగు విధములు, ఇందవాం౦ంతర భీవములు క్‌ లప్పుం రి నిత్యము భాశంతికము నై శల్ప్చికము వై యోగికము ౨. నైమిత్తికము కొద్యోతిక శెవభోగిక (పాయోగిక 3. స్వాభావికము* అగంతుక నై సర్లిక స్వాభావిక ఈ నైవరామర్శము* సంకీర్గ పకీర్శ నివకీర్ణ నా. గం న. న అను భేదములచే నన్నియు ఉ్యాదశఏఫము లగును. చి శాన్యకికము, శశ నిమేవ నాకికా ముహూర్త (వహ రాహో రాత రూవము, ౨. వెకల్పికము- దిన గాతి వత మాస బుతు అయనరూవము, 3 నై యోగికము. సంవత్సర యుగ కల్చ మన్వంతర [వలయ మహే లీ, కౌద్యోగికము. (ప్రాతః (వత్య్యూష ప్ల మధ్యాహ్న అవరాహ్లా సంధ్యారూవముం ౫. బెవభోగికము, నిశాముఖ (వదోవ నిశీధ అవరన్శాత చండో దయ చందా స్తమయకూవము,

౨ధాత శృంగార ప్రకాశము

ఒ. పాయోగికము శరత్‌ హేమంత శినిక వసంత గ్‌ష్మ వూ టా షు = టు రూవముం

౭ ఆగంతుకము* మద (వమ దాభ్యుద యోత్సవ వ్యసన వీహారాది రూవము,

౮, నెసై నః స నై స్పకము, బాల్య కౌమార యౌవన మౌగ్గ్య మాధ్యస్థ పాగల్భ్య ఠరూవము,

౯. సాంసర్షి కము. వరాపరయాగవడ్యాయాగ వద్య చిర శప రూవము*

కరికి క ర్‌ జీ జ

౧౮ సం౦ం1ర్లము జేశ్య (శ్రీడాశేలి ద్య్యూత్మవతే నోస్టా యేేవొడిరూనము

వకీ వ ౧౧. (మెర్గముః వివిక్త దీ[్టో ద్యాన సాధ శ్రీడాది దర్శనాది రూవము ఉం వ్మివకీర్ణము. ఆష్టమాచం[ దక ఇం[దోత్సవ యత రా తిక కుంద

చతుర్ధీ వసంతక మదన ల యోద శ్యాది రూవము.

౧౬, పృేవలంభమునకు వంబంధించీన వధమానురాగాది చతు వ్టయము నందు సాధర్మ్యపరీ& వై ధర్భ్యవరీక్ష యావన్నకనా నాలుగు భేదములలో భేదమున్నను సారర్శ్యృమును కొంత భాసిం చును. సాధర్శ్య మున్నను వై రర భాసించుకు. పూర్యాను రాగ ము మాన వ్ర)వాస కరుణముల సరిబంధమున నుంకును, అనురాగావ స్ధ్‌లు నాలుగు కలవు, ఫెవ భావజన్న భావానుబంధ భావ స్‌క్‌ర్త్‌ “ములను నీ నాలుగు సమృద్ధి విశేషములు.

“భావజన్మానుదింధ(ప్రకర్షాను రూపాః ఆవస్థాః సమృద్ధయః”

భావస్క-0ధము ఆలంబనమున సంబంధించి యుండును, ఉిస్టీవ నమున గూడ సంబడ్ధము. నాయికా నాయకు 'లీ సంబం. మున దర్శన శ్రవణ వీత ననుభ ఏింత్రురు. దెర్శన్మశవణము లనేకవిఠముల నున్నపి. దర్శన భేదము లారుగలవు. | వత్యత్ష = అనుమాన-_ఉపమౌొన అర్జావ త్తి . సంభవ-అభ్‌"వములు. (శవణభేదము లారు కలవు. శ్‌

సాహిత్య (ప్రకాశము ఎలాకి ఐతిహ్యూ - శుంథానుమాన - శుతోవమాన _ కో తాస్థావ త్రింశుత సంభవములు. “న స్పోప్తి (పత్యయో ల్లోకే యః శస్టాను గమా దృ తే భట్టననుగమము. లేని జ్ఞానము లోకమున నుంజదు కావున ననురాగము శవణానురాగము దర్శనానురాగము నగును దర్శ నానురాగము వ్ర)త్యతూనురాగ మని యనుమాన్తానురాగ మనియు వ్యవహృత మగును. దర్శనశవణాను రాగములకు వమాణముల సంబంధము కలదు. త_త్త్వదర్శన ములకు సంబంధించిన వరిక్హాన మూవ శమ, నాయికా నాయకుల వరస్పర దర్శన (శ్రవణ విధానము లలో ఎపేమవవంచ మంతయు సంగత మయినది.

వత్యిమోన్వుర్నాగ మనగా “*అశ్రమత్ర౦ (వతి గతం విజ్ఞానం (వల్యిత్షం” సర్వేం దియముల ననుగత మగు విజ్ఞనము విత్య,కము. ఇది యూరు విధములు, సానూత్‌ - వతిబింజ. వతిభాన.ఉ ల్పేేవ_ స్ట తి - స్వవ్నరూపములు. . స్వప్వాదులు వృమాణాభాసము లసి కొంద రందువు అయిన నివి రాగసూచకములు కాగలవు, అను మానానురాగ మనగా లింగిదర్శ్గవమున లింగి వతివ తీ. కాని నింగమె యనువమూస వామట సమ్మతేము అనుమానా భాసముకూడ (వధిమాను నాశ ిగుత్నై మగును, అనుమానము నారు విధములు. సొమాణ్యతో దృష్ట _ విశేషతోదృష్ట _ వశ్యశ దృష్టంవరోత్త దృష్టంవిద్యమాన వీపమయం-లఅవి సమాన విషయమ్నులు. ఉవమూనానురాగ మారు విధ ములు సాఫర్మ- వై ధర్మ్యా-ము_ డాళిల్చ్ప - సంజూ = అభినయములు. ఉవమాన మేమి వమాణ మని కొంద రందుఫు కాని వింధ్యవాసి యనిన ట్లువమానవె వధాన (వమాణను అగ్థావ_త్య్యనురాగ మూరు విధములు (వత్యత్ష = అనుమాన _ ఉవమౌాన _ అర్భావ త్తి-సంభవ- అభావ పూర్వెకములు. సంభవానురాగ మాకు విధములు, సంభా వనా - సంశయ-వితర్మ -ప్రాయోనాద-సర్మవత్యయ వ పుత్యనునంధి

తరళ శృంగార (ప్రకాశము రూవములు, అభొవానురాగ మూరు విధములు. [,పాగభావ - వర్యం సాభావ -_ అన్యోన్యా భావ _ అత్యంతాభావ - సంబంధాభావ - సర్వాభావరూవములు. ఇట్లివి దర్శనానురాగవ) శారములు సంభౌవ పఏీయము౯౫ం

,శేవణానురాగము శావణ వమాణములనే భాసించును. “శబ విజ్ఞానాదపన్నికృష్తే అర్థన్హునం శాస్టం” శబ్బవిశ్లానమున నసన్నిహిత మున నర్భక్ఞానము కలుగుట శాబ్బము ఇది యావ చేశిక మని వీధయని ₹ెండువిధములు, ఉవచేశ నూను విధములు విధి వాడ_అర్థవాదసంజ్ఞాన వాద = స్వరూపానువాద = మంతవాడ _ అనువాదరూవమను.లు. వవృత్రి నివృ తి విధాయకము విధి. నాలుగు భేదము లిందుగ లవు ఉత్ప త్తివిధి. నియోగవిధిచ)ియోగవిధి_. ఆధ కారవిధియని. ఉవ'దేశ మలో శెండవది యయిన ఆర్ట్‌ వొదను- నాలుగు విధములు. స్తతి_ నింద = వురాకల్ప-వరాకృతి యని. స్తుతి వురాశల్పములు-_వవర్తిక ) ములు - నిందవరాక్ళృతులు నివ_ర్తకిములు. నూడవది యగు సంసా వావములో సంజ్ఞ నాలుగు విధములు. అన్వర్భక-పారిభామీక =నైమీ _కిక్‌ - యాదృచ్చికములు-. కవులు కావ్యముఅలో నీశాతమమ.లను సా ర్థకముగా (వయోగించిరి, అది యుచితము. నాల్లవది యైన స్వరూ వానువాదము నాలుగువీదనులు. జాతి-గుణ_కియా న ,1దవ్యములు, మంత)ివాద మయిదవది. మనశ ఆ్రాణధర్శాణః శబ్ద చేవతా త్మానో మంత్రాః” మం_తమ్ములు నాలుగు విధములు, వైదిక - సౌరఠాణిక - సెచ్చాంతక = లౌకికములు, సైళ్ళాంతికము ఇా_క్రమం తములకు సూచ కము. అనువాద వకారవది?, ఇదినాలుగు విధములు, విరి - నిషేఫ _ స్తుతి = నించారూవములు,. శబ్బవమాణమిునకు సంబంధించిన యవ -జీశ మిట్లు ఇరువది నాలుగువిధము లయినది. వీని జ్వారమున సను రాగము ప్ర కాశిత మగును.

పాహిత్య (ప్రకాశము ఎ ౮౫ శబ్దము మొక్ల శెండవ విధానము ఏఫె, ఇది విధానవిషేధమల రూవకమున నుండును. శబ్బపంమాణము లాకు, శ స్దాంతర య అభ్యాన- సంక్ఞా-సంఖ్యా-గుణ - వకరణములు, ఇందు శ్రుతి లింగ- వాక్య- వక రణ స్థానా-సమాఖ్య లారు సహ కాకులు. శుంతి- అర్య య పాఠ-ళ్ధాన జు ముఖ్య న వ్రవృ త్రిక, మములు సవాకరిరి చును. అభియోగవిధి వ)ికాశమున సంశేత మభిసార మను ౩ండు సంభావవీయములు నానాపఫము లస%ు వరిస్థితులలో నాయకలు నంశేతమాన విహక౦తురు. నంశీత మిగువది నాలుగు ఎఫములు, ఉపచార మనోరధ ఉత్కంఠ హర్షణ ఆశ్వాస ఆగవు ళ్రంళ విఘ్న ఉపఘ్న లంగ అనుషంగ ఆశయ ఆపశయ ప్రార్దన బహుమాన వాత్సల్య అను(కోశ అకేసణ అలిరక్ష తాళ్చర్య ఉపణాప ఉపాలంభ విసలంభ ఆః (నశ్న అలిసరణ మష్టాదశవిధము : విరహవిసూరణ సఖఫీసం(పళ్న ఇళివృ త్రాఖ్యాన నఖిళక్ష ధ్వాంత(ప్రతీక్ష ధ్వాంతానుశోచన ధ్వాంతనత్కార చం(3కాభలిసరణ చంగదికానిర్వేద చం్యద్రోదయనింద్‌ చంగ్రతిరస్కారము అఖిసరణసాధ్వనము అభిసరణోత్సాహ అభిసారికావృత్తాంత పరిభోగదర్శన సభివ్యాజగిర్హ్‌ అవినయగూహన చిహ్నవనిహ్నావములు తేన ప్రియుని పొందుటకు వ్రయురా లనునకించు ఏథఢానములు పియుని కలియుట తన భావనివేదనము తన సంశేతను తన భావ వేగము సర్వము వంభావనీయము,

ఎ౮౬ శృంగార ప్రకాశము

“ఏవం సంకేతదానాదిచేష్టాకూపార పారిగా

రిత్యుర్భేకసమాధాన (పచ్చాదన విశారదా

డేశకా లేంగితాకార భావోపాయా[ీియోగవిత్‌

నారీ నరేషు ఫర్వేషు, నరో నారీషు సిద్యతి

“సంశేతదానాదిచేష్టాసముుదము చాటి, “రతిపరకటనవ)చ్భా

దనములు తెలిసి, జేశశాలాద్యనుసారమున నభీయోగము గుర్నించిన నారీశరుబు నరనారు లందరిలో కాగపిద్ధి పొంద్వుదుకు,. ._

౧౭ దూతవిశేషు దూతకర్మ్నోపవర్ధ నమున పూర్యానురాగ మునకు సంబంధిరిచిన విశేషము లవభాసి౦ంచును. పూర్యానురాగి విపలంభమున దూతపేషపణ మావళ్యకము. ద్తూతేలు మసం చేశ హోరకులు- వీరంద 'అెనుబదినాలుగు విధముల నున్నారు వాం వధాన విధులు వది యున్నవి."

జొతీః గుణః కియా (ద్రవ్యం సందింధో ఒర్థః ప్రయోజనం పొయోగో యోగ్యతా శ్రీత్వం చూతభేదేము హేతవః

పేంలో సవాంతేర భేదములు కలవు, జూతి, చేవ.మనుమ్య ల కీన్నర్‌ _ వాసర _ ళుక - వారక - పారావత - హంపశేామున = నెనిమిది వివములు, గుణములు, పితృవీతామహ జు అద్భష్ట వై కృత ఆ ఆవిపంవాదక _ అలోభశీల _ అమంత్రవిస్రొవి _ ఛార్చెక _ భార సహిమ్షురూవమున నేకు విధముల నున్నవి. క్రియలు తొమ్మిది వ్‌ "ములు సహపాంను కీడిత ఎ ఉప కారసంబద్ధ న జనార్డంత రార్టి క-సహో ధ్యయన_సమానశీలవ్యసన -- మర్మ శ్రరవాస్యవిళ్షాన - అన్యమర్శవిళ్లాన ద్వి తి సంతానము - సహసంవృద్ధ విశేపములు, దంవ్యము. నన పిఫము మాలాకార తాంబూలిక గాంధిక సెక వీకమర్ద విట ఏదూ మక పావండి సిగ్గులు. సంబంధ మెనిమిది విధములు- గురు సఖి శిష్య సేవ్య అత్మజ్ఞాతి కశౌళస కనీయాన్‌ అని. అర్థ 'మేడు విధములు

సాహిత్య ప్రకాశము ఎిఛొతి నష సీళకూం న స జ ఇ అర్థాంత రార్థవ్రతీఘాతే ఒ హోస్ధతే - ప్రొ ప్తే_ప) తారణ_అన్ఫణ్య ల కత 2 స్రతీకిరూవములు. వయోజన మెనిమిది విదములు, దయా చశ్నహూ కుతూహల అభి పాయోపాలఠలభ పూర్వ ప్రార్థన అన్నతర (వార్థ న శీల సంఘర్ష రూవములు, వియోగ మెనిమిటి వరములు, వ క్‌ న! ల ములు, యూగ్యన నాలుగువవములు. నిసృష్లార్ధ వరిమితార్హ వత్త లి - స్తన శన పహోరక మూకదూశ రూవమొలు. తీ్వే 'మె5ిమిది విషములు ఈక ణిక భితుకి సఖ 'ధాతేేయిక విధవ దాసి శిల్పళారిక శీల్చిని యని, " సంభావనాయ' విశ్వానః పవృ త్తిర్మయ్యత నంగ్కహః మనోనిర్వాణం ఉత్సావా ఆళ్వాసః కార్యవిర్ణయః ఇందు నిరూవీతము లమున విశ్వాసాదులు యోగ్యతానలపా దకము లయిన విె్శేమములు- వాగ్జీతే భావన మమవాని! ఒంబంికిం చిన దూతగణము లింక ననిమిది గలఫుః కు భూమ (శ్రవణ గ్రంవాణ "ఛాకణ విజ్ఞాన. ఊహ అపోవాత త్య్యాభిని జేక రూపములు మొత్త మివ్‌ యన్నియు చతురశీతి విశేషము లయినవిం ధూతశర్శ లికువది నాలుగు గలవు వ్రవేశ .విశ్వాశన ఉపావర్తన ,ఆనువర్త్శన కార్యోవన్యాస అవస్థానివేదన ఇంగితా కారక్షొన ఉపాయక్షాన వికరణజ్ఞాన వ్రతారుణ సమౌాశ్వాపన అత్యంయవు)తీకార వు) యోజ్య్యపేమణ సంధిరథ్ష వతావ వ్యావర్శన _వయోజ్యపజావ వర్కాకమణ బంధురత్నావహారమి తో వగ )వా సుహృవ్యా భేద చార . కాన గూఢడండాతి చార బారసిమా "ధాన ములు సమారిమోశ్రమలు జాతికిియాడియోసన యస్య దూళిన్మ యో విధిః యుజ్యతే తత౦ మేధావీ తమేవ నివియోజద్నే? ఏ దూత శే విధానము వాత్మికియాపి యోగమున జే కయో వరిశీలించి మేధావి యం దాతని నియమి౦వ వలెను,

వ్‌౮రా శృంగార _వకాశము. దూతవి శేషు కర్శపరెజ్టానానంతరము. సూతేసం ేణ. పరిక్షొన మావగ్యకము. మాతసంపేమణాదులు నలుబడి మొనిమిది కలవు. మొదటి పర్గ్ణమున నలుబది యిట్లున్నవ్‌, దూకసంటపేషణ నందేశదాన సుపాాశి పణీధాని దూకాశుగమ నఖివిగర్హణ మార్షోడీక్షణ గమాగమచింత చిరయద్విమర్శ దూతాగమన ఆకారపరీక్ష దూతప్రతిభేద దూతపరి(పళ్న దూశవ్యవహార దూత వాక్యాకర్ణన గమనవృ త్రాంత (పవృ వ్యుపలంభ పియసందేశ సుహృత్సంమం,తణ అవస్థానుభావ సహాయోత్సాహన * 'వపియదూతాగమన దూత పతీప త్తి వార్తాభిధాన కార్యపర్యనుయోగ దూతవాక్య ఉ త్తరాభ్యుపప త్తి దూత(ప్రతివాక్య దూతవాక్యాకేవ దూళాభిభర్సృన పరిజనతోభ గురుజనాశంక సహాయావేగ ఇతిక ర్రవ్యత స్వయం(ప్రవృ త్తి నాయకాయన వపియాలిగమన ఉపసొన సంభ వికల్ప నాయికా(ప్రతిబోధన సుహృళత్చరిహానస రూపములు చత్వారింళత్‌ , ద్వితీయవర్లమున నెనిమిది గుణములున్న : దూతపురస్కార ఇరివృ త్రాఖ్యాన అవస్టాత్హాన ఆవధాన సంవిధాన శ క్రివివేచన సమాగమోపాయ సమీహిత సిద్ధి ఏనిలో నవాంతర ఖేదను-లు గలవు. మూడవది యయిన యవస్థా జ్ఞానము నందలి క్ఞానము దృష్ట శ్రుత అనుమాొనముల మూడు విధ ములు, నాల్గవది మైన యవధానము నాలుగు ఏధములు ేశ కలా శాలప్మాతము లని ఆరవది యైన శ కివివేచనము నాలుగువిధములు.

క సాహిత్య (ప్రకాశము రాలు మ స్‌క్తక్సి ఉత్సాహశక్షి మంతశ క్షి చైవశ_క్లి యి వడవది మైన సమాగ మోపాయము చశచ్చుశవిధము, తవస్య = సాహస _ఎమాయ _ ధక - ఛలితక- హక _ వేళ - కరూపాంతరావత్తి _ ఇర్యదజాల = ప్‌నిర్ల ఖు = లేఖ - 'చేస్టానువ ర్తన లా కార్యోప దేశ - సాహాయ్యములని, మానప)కాశము సుందరము. పివాసమునకన్న మానమున నైచిఃత్వ మున్నది. రమో్యోపమానములతో దీని నిట్లు భావింప నచ్చును,. ఇది దోపమయినను మతేంగములలో మదము వంటిది. విగహ మైనను మాళందము లందు సహకారము వంటిది. కార్శాది శు వయివను. సాప్త్వికులలో తవః ప్రబంధము. వంటిది. వియ వినోడాత్నక మయినను వచాన్యులలో త్యాగమువలిటిది. కటువయి నను పాడబములలో మరీచావవూర్శము వంటిది. కలుపు నుయినను నవితాలోచనము లందలిక జ్ఞఎవి వేశసదృశము. దురాసద మయినను (వసూనసరి స్తరము లందలి భఎమర సదృశము. నిక ముయినను కవి వాక్యముల లోని ఉ కివి కేషసదృశకు. ఇట్టి మానము యువమన ముు నుత్చిన్న మె (పేమస౦ంపదసు సముక్క-ర్ష ము సంపాదించును,

• చూనినీమణికి మాన ముంకడుట యుశ్తమము వురుషునశది కనీ యాన్‌, ఇద్దగళు మాన ముండుట మధ్యమము. మానము? చతుర్విం శతివకారము, మానవిమయాశఫయాలంబన భేద, మానజూతి, మాన విశేష, విషయప)కీర్ణ, ఆశ్రయవ)కీర్ణ, ఆఅంబనంప్రకీర్ణ, విషయళర్మ అశయకర్మ, వికీర్ణకర 2? మౌనవి కార, మానోపలక్షణప్టాన, వానో త్పత్తికిరణ, మానోవలక్షణ. మానోద్దీవన, మౌొనవిలాస, మాన మోట్టాయిత, మానసుఖానుభవ, మానోత్ప _త్తీపికీర్గ, మానోపాధి భంగ, మానభంగ కాకణ, మానోవశొంతి, మానోవళాంతి, మానోవ శమలక్షణ, మానభం౦గావధి, మానానుభవ సౌఖ్యములు ఇరువది నాలుగు, "ంతీ చతుర్వింశతిర ర్థాః

ఎలాం శృంగార (పకాశదు ౧. మానవిషయా[శయాలం బనములు మూడును (వ ల్యేకముగా వంగ డెండు విథములు. మొ శమివ్‌ 8 )4(౧౨౫=౭౬ మువ్పుదియాగు విధ ములు, బేని నుశ్లేశించి భావ ముల్లసించునో యది విషయము. ఎవి నాకంయించి భాన ముండునో వా రాశయము. విషయమునకు సంబం ధించి భావోల్లాసమున కాధార మసునది యాలంబనము. ఇట్లు బూన మునకు సంబంధించి విషయా, శయాలంబన భేదములు గావ్యూములు* ౨ మౌానజూతు లీరువది నాగులు. _ భామ _ కోవ - కోంధ య ఉత్పా్రొస = రోష ఎ, ఈ ర్చ్యాయితే ఆ మంతియుతే - అసూయితే = వైమనస్య = ఉన్నాద ఆ మన్యు న మాత్సర్య _ అభినివేశ - ఆఅవాక్సజ్ఞ = విషూరణ - వె లత్మ్యు _ అను శయ - కాలుష్య = మోభ - అవేగ - అమర్ష కోపాతిలేక - ఉగత_ (వణయక లహ ములు ౩ మానవిశకీపము లిువదినాలుగు. సహజ = ఆవోర్య = యూనసజు _ విస్రంభజ ఆ స్థర-భంగుర_ సమ = వీషమ - (వకాశ = నూఢ - చండ-మృదు-ఉద్భట_మసృణ- బఖుజు = వ్యక-సాధ్య- కృచ్చసాధ్య-యావన్య అసార్య = వురాి జర్జ్మ య వునర్నవ - నవములు. ళీ విషయ (పకీర్గమాలు ౨౮ పిథములు స్ట ఆశ్రయ (వకీర్ణములు ౮ 9 ౬" ఆలంబన ౨౫, తా స, వరిహాస = ఆశంస _ జిజాస - కుతూహలములు కెతవ - కారణ - వుతావ ములు రె ౮. విషయాశ్రయకర్శాలు వ) బ్యేకముగా ౬ విధములు. మానవై కృతి _ మాసవితర్మ- _ మానళం౦ంగోపాయ = మానపరివ)శ్న _ చితుచాబూ క్రీ, వి యోపాలంళ ములు

సాహిత్య 'వకాశము వికారి ఇంకు మౌన వైకృతవి శేషములు ౧౧ ఏపిధములు వ్పైలక్య్‌ అ అనుశయ -జ్ఞానాన్యధాక్య_-చాయాభ3ంశ_ ఉత్క_.౦ళావేశ-నైల్ల వ్య-ప్రవిలావ సంతాన-వినయ వ్యాన త్తి - ఆరంభ _ అభిశంశా రూవములు మానవీతర్క_. ఏశేషములు ౬. సత్త _ ఆముబంధ - వళర్ష - సంవర్క_ _ అనుగమ _ వునః (పామర్భావ రూవములు. మానభ౧గనోపాయములు కరీ సామజానభేదవఎడములు, సామము వ్రియవచనగు అనువృ త్రి విణామ మని, భేదము శంకాయ్య త్ప్చాదన ఇంద్రజాల మాయారూవ మని, దండము ఉపక (వతికోవ వష్థాన ళూవ నుని వర్శిగావ్యాము. ప్రి యాపాలంభములు ద్య్వాదశివిధిములు, లా పకీర్గీ కర్మలు సవృవిధములు, [వతిబోధన _ సమాశ్యాసన - వరిహాస - ఉవచేశ - (వతిపేధ . ఉవజావ -_ స్థలితనోవనములు, ౧౦. మానవికారములు ౬ జూయలే _ వివర్ధ తే - వివరిణమ తే _ అవత్నీయ కే_వినళ్యతి యం అం మానోవలపుణ స్థానములు ఓ హృదయ - చకు:_ వక్ష _ వాక్‌ = వవుః- బేస్టతములు, ౧౨౩. మానోత్ప _త్తికారణములు ౧ఎి (వీయకి రణ _ (పియాకరణ _ వారితవామతే = కామచార - న్వరూపాన్యత లూ శాక్య = [(వలతౌరణ .- ఖండన _ ఆఅవజ్ఞ-అకృత్ఞ త. సవల్న్నీ నామగ౦హణ _ న్యోతస్థ లనములు, ౧౩. మానోవజత్సణములు ౧౨ అవజ్జాన - అత్యాదర = విశ్ళతవీశుణ _ అనాలోక _ అసంభా భావణ _ వా క్పారుమ్య య అళూ)ద్దమ_దీర్ధ నివాస_విలక్‌సి స్రలే-వ్యాజ నివృత్తి = అత్యం తానుహూల్య య (వసాధనా(గహణ రూవములు,

చితత శృంగార _పకొశము ౧౪, మానోద్దీవనములు ౧-౨

వయస్యావాక్య - వివక్‌సన్నిధి-సబ్‌నై లక్ష్య - సవత్నీ ఉవహాప- సొభాగ్యదర్శన - దాఖ్నీణ్యో కి-అత్యంగో 1ేక _ దష్టవ్యవిలావ- అవరాధస శరణ ల వివమోనుకంవ-అర్ల్రావ రాధ పి) యూనూనయములు.

౧౫- మానవిలాసములు, మొనసమయమున శ్రీల వకోిక్షి విశేషములు. ౧౬. మానమోట్లాయితెములు మానవిలొసములె శాక్వా దులచే నతివశ ములు కాగా గలుగు పేరు.

౧౬. మానసుఖా'నుఖవములు ౬ బసహుమత - జిఘృనీత _ అనుబద్ధ _ రశ్నీత _ ఉవదు)త _ విదృశేములు,

౧౮ మానోపాధిభంగ ములకు సంబంధించిన ఉపాధులువం డెండు విధములు. అంగ-చముః - చిత్త - చాటు - ధ్చెర్య _ కార్యశెక్తి - అకార -- ేశ-కాల -- ప్మాతీ = సంజ్ఞారూవములు.

౧౯. మౌానభంగకారణములు ౧౨ మద - ఆత్రాస - భయ బుతూపాగమ- ఉవవనవికాస - సురభివనవాతె _ కోకిలాడ్యాలావ- (వదోష = (వవాసారంభ - వివికరూనసములు,

౨౦. మానోవశాంతులు ౧౯ విధమ-లు. విరోధి. పాదుర్భావ - (వతివవమాభి యోగ--వ్రత్యనీక ధర ణ _ వీవమాఖభిభవ = వరి 04-లఅవ స్రంసన - స్థ లన-విఘట్టన-ఉన్నూూలన _ వలాయన - ఫున ర్భావములు,

౨౧. మానోవశమలత్షణములు ౧౦. ఏథధములు, నయననిమో లన - ముఖవసాద - వాన్సుమోక - వులళో 'బ్భేద-రోమవితి భేద -- అకఏమనింద _ మనోజుగుష్స-మానానుశయ-మా న యోగ్య =, మౌనాను శయ _ యోగరూవములు,

౨౨ మానభలినోపాధులు ౧౨ విధములు . నిద-మద-(తాస- భయ-అ*ాన - తవిసంగ = విమద - "బేశకాల--కార్య-పాతే ఏ-సువ్త రూవములు,

సాహిత్య [పకాళము వ్‌ఖాతి

౨౩, మానానుభవ సౌఖ్యములు ౧౨ి వీధములు, పాదవతేన = (వసహ్యా శ్లేష - హకకచ్శగవా _ చుంబనబలాక్కౌర _ [వీయవణ యోక్తి - ఉపాలంభసూకి _ స్నేహవరీక్ష వివమాభిభవ_పఖీన్లావు- బంధుబహుమాన _ లాభవిశేప - శ ంగారవృద్ధిరూవములు

వ జ ఆ గ్‌ కళ బె ఇవ్పటి కివి యన్నియు సంజ్నేవముగా నిరూపితేములు వాకె రను కృమనుమోయతాం” వీని వకారములను నూటలతో చెవ్వుట శక్యము కాదు. సాగరజలము దోసిట బట్టు వా ఆెవరు! ఈ మాన . చమేణనయనా మనఃవరమ చాంధవము.

౧౯ (వవాసవ్మినలంభము (ప స్తుతము- ఇది యధ్వగవిలాసినీ ముఖసరోజ సంథ్యాతవము. రతిసమ్ముద చం వోదయమ:. మానానంతే రము కరుణమునకు పూర్వము (వవాసము నిరూవణార్హము. దీని

వలన రాగవర్ధి నత విచ్చితిత. సూచితీ మగును, వ్మివలంభమునకు సంబంధించిన [_పధమానురాగాదులు నాలుగును నాలుగు చిత్ర వృత్తుల నమసక౦చి యుంక్షును. పెక్నేవ-పిశాస _ సంశేవములిందలి చి త్తరీతులు.. వివాసము నూడువిధములు. దైవ్యవవాప - ధర్మ [వవాస _ అడ్థ్యపచానమని. ఇఏ (వధానభేదనులు సామాన్య వి శేష రీతులతో నాడుకొనిన వవాసభేదములు ౫౨ కలవు. ఇందు సామాన్న భేదములు ౨౪. విశేష భేదములు ౨౮.

సామాన్యభేదములు ; భూతపూర్వ న అభాతపూర్వ = సాధా రణ _ అసాధారణ -- సహదడరాగ _ విస్తుభ్ధరాగ -పాపష్తసమయ - సవితివిధాన _ నిష్ప్రతివిధాన - సస్మికృష్ట - వివకృష్ట-సావధి _ నిరవథి _ అల్బ్పకాల - దీర కాల- సంసృష్ట అసంసృష్ట - వుకాళకృృత్త వ్రచ్చన్నకృతే- సోవపంహార _ నిరువసంహార - నాయికానిమిత్త _ నాయక నిమి తృరూవములు-

ిదాఆి శృంగావి పక్‌ యు ల్త మచ 7 క వపు జ్య ఇ! వేం ఏీచేపు భేదములు దైవ్శ ర్యార్థక్నతేములు మూషవాను వ లెక ముగా నాలుగు విధము లయినంనదున ౧౨ విధముల నుంకును విని మి శమన హోకగనభేదము 'లేర్పుశును,ు మొస్తైమివి ౩౮ భేదములు ద వశ్ళచేము కాన - పావ - సంభ్రమ ఆ వీథ మ ఖేదములను, ధర్షకృతిము నాఖి పాయ - నిరభిప్రాయ - సానుతావ - నికనుతావ దేదములమ, అర్భ కృతము నాభ్యను 2 - నికభంనుజ్ఞ - సోవధాన - నిువధానభేచములవము ఫెందగా నివి ౧౩ విధములు, మి గశగంము నాలుకు పిఫఇములు, చైవఫ ర్మావన్న వవాసము = ని వాస్థావన్నము + ఇనా ర్ధావన్నము- దై వా గ్ధాపన్న మునని, ఇందు వైవఫ ర్భావన్నము న౦కృతిస్థ సోమల = కశోర - పరిణత భేదములను దై వార్థావన్నను గాన్యు - నాగర - ఉపనాగర- వి పకీర్శ భేదములను ధ ర్నారావన్నము హస్‌ = అహీకే- సుఖ - దుఃఖభేదమిలను, దవా ఓ శ స్టానన్నము వివృగో - ఆయశత_ త్వేస) చతురసిభేదములను పొందగా నివి వకునాను భేకము లయినవి. మొ ్రమోా ౫౨ భేదములును (పా_వ్రిస్కటఠిధ య వ్యాష్వస్థ్రంధ- సంవ క్తిష్క_౦0ఫ భేదము పౌం* కా 9% 3==రసగ్గిఒ అగును. ఇవి (వ ల్యేకముగా నెనిిది య శాంతస్థిశులను పొందగా మొ్లేము అ౫ి౬ ఏ లవాంివి౪ాదా. ధ్రేచరులు గకలుగుముం (పా ప్తీిష్కాంఫమున ౮ వకాండములు కలను పు ౧. ప్రవాసాశంక వయ ఎపి యోగ సంభావన ౫ ఫేదములు 9. వవాసారంభము నాయకుని (వీయోవరి త్యాగయక్నను (9 క్‌ ప్రి యప్రఏస్థానము నాయకుడు గృహమునుండి వెడలుట ,, రో. ప్రిచూనుగమము నీహా౦తము పియురాలు (ముతో ననుగమించుట 99

సాహిత్య సకాశము ఎవితా౫ ౫ వ్రియావు)శ్నము వియజనవె త్యాగము ౫ భేదములు ముం వితినివృపి పియావ)కినినృ తి ప్రి యవ స్థానము ం ౭ వువాసచర్య ప్రియురాలి యేశాంతజీవనము 39 ,, ౮, వువాసనృ శాంతము: ఇందితర భేనముటు కలవు.

పివిలో నేడవది యయిశ [నవాసచగ్య 'దేథ - కాల_కార్య - వాత _ ఇచిత్య _ శక్తి _ సాధస _ ఉవాయ భేదమున ౮ విరములు, (వ ల్యేకము చాతుర్విన్గమున మువ్పటిరెండు విదము లగును, దేశను స్వకీయ _ వరకీయ _ స్వక్రీయవరకీయ _ అనుభయరూవము. కాలమః సాధారణ _ అసాధారణ-ఉిళ్లేఖవాన్‌ - అనుర్రేఖరూవమం,. కార్నము నామాన్నవశ్‌ - విశేపవత్‌ - నిళ్యె య నై మిత్తీకరూనము, ప్యాతిము ఉత్తమాడక _ ఉదాత్తాదిక - ముగ్గాదిక _ థీరాదికిరూవమి కాచి తము జూతి గుణ (కియా _ గవ్యరూ వమ, వ్‌క్షి జాళ్చా హేర్‌ వె శిక_నాహాయనక్‌ - చై పికరూవముం నొఫసమః ఉపా*జాన కతు -_ కరణ - అధికరణరూవము. ఉవాయవము? న్యాభావికల్యపాయ త్నక- సార్వలౌకిక _ యాద్భ చ్చికరూ వము,

(వవావచర్న లోని విచపములు కొన్ని వవాసవృ తాంలేము నను గలవు. ఇందలి బేశఆ -లాదుల నన్వువీధమ-న భౌవింవనగును, జీసము సగా వాము -- అరణ్యము -- నొాధారణరూవము. కాలంవు?' ఉవ (3"0తిమ-- వకా 0తము:-వ్యకతి కాంతెమునను ము, కార్యము నిర్వర్త్య వృత్తాదిశిము పాలేము ఉ_మ-మచ్యని - సినిష్టరూపమ. కౌచి ల్యెము స్నేహము - ఉద్యోగము _ జెత్చ్సుక్యవు రూవము,

వ్యా వ్తేస్మాం+ము ౮ పెథధములు, వియు కృస్వరూఃవ _ వీయుకా వస్థ - వినహోస్టవన - పీరహవుతీశార-సవో యా శ్వాసన_ సహాయో పాలంభ-ఉత్కె.ంశాపినోద _ సంజేశౌాచానరూవము. ఇందలి వియుక్ష

వినా శృంగార 1పకొశము. స్వరూవమున విరహీశతిము లయిక నానావిశేషము లుంక్షును. వియు క్వావస్థలో, మనసులో చింత _ అనుషరణమః: - దృశ వ్రజూగరము వేష గై డి - క "'జూవ*+ణాళ నా / = రో 0 ని మయ వ్యావ త్తి న్షి లజ్ఞావుణాళము ఉన్నాదము వాచి గుణ కీర్తనము = పీలావము - వనుషి కార్శము-వ్యాధి. చేష్టాజు డ్యాము - మూ ర్భ యని ౧౨ విధములు. మనో దక్‌ వక్ష వాక్‌ చేపలలో లాలి ళా నిది యభివ్యా సము, ఏరహోస్టీవన మెనిమిది విధములు, దేశ _ _ ఎ హూ = వసు'వసుచిహ్న- - జీశచిహ్న - కాల _- కాలచిహ్న - వస్తు'వస్తుచిహ్న కార్య-కార్య చిహ్ను రూవము అని. దీని యం దితర ఫేశములును గలవు. స్మరణ _ ఇచా _ చేస - వయళ్న - చితారంభ - వాగారంభాదు లున్నవి భఖ సన - ఆయల్ను ల్తొారంభ స! వ్‌ని భేదసంఖ్య బహులమా, శబ్దబ్ర)హ్మవివ _ర్తము లయిన వ్య కై? వ్యక్తాత్మెల పర్యంతే చుపరిజ్టేయ మయినట్లు విరహోస్టీ ప్రి సంజాతేము లయిన ఏకల్చ్పముల వర్వ్నంత మవరి చేయము. ల ళా

ఈ వ్యా ప్విష్కంధానుబందముగా, విరహవ)తీకార_పహాయా శాగ్గసన - సహాయోనాలంభ _ ఉత్క౦ఛావినోడ- విణయ లేఖాత్మక సంబేశ దానములును సంభాావనీయమాులు,

సమౌావ్విస్క-0ఫము ౮ విధములు | వవృ త్త్యాగమా- వ్రవృ ల్లి వర్శివన్న _ అవధ్శిపతీశ _ మార్గోదీక్ష ణ-వై వనిమిశ్త్రశకునోవ ; ళుతి- సుస్వవ్నదర్శన - సునిమిత్తానుభవ _ వియపఏత్య్యాగమములు, ఈ యుదాహరణవద్ధతి యిట్లు నిరు'సిత మయినది. “దిశానయానుస రృ వ్యమను కమపి సూరిభిః” చెవ్పకున్న నీదిశ సనుసరించి వండితు లితరములను గూడ సంభావించి నిరూవించునది. అనంగవిపాంగ మున కీ (వవాసము వసతిదుమము, ఇది కుసుమవాణుని జీవితము. ఇది [వియడనమనో హేమనీక పము,

౨౦. కరుణఏవ0ల౨భము ప్రే మోద్యానము నందలి [వణయ తరువు నందు విస్రంభ సుమనోనివామై కాన్తానీ సురభి రూపము.

జా ర్మ

88] సాహిత్య (ప్రకాశము చెతి ఇది ,వణయనరాకాష్టు, అనురాగ మునక రుణ ఏవ్ర)ిలంభమునకు విశిష్ట స్థానము కలదు వీని నిర్వచనము వ)తివాదన మిట్లు భావనీయము, ఈకరుణ మన్నది యేమి! గుర్వాయోస కారక మయినను మూస్ట లకు మిధ్యాభిని వేశము నప, అనొగ॥ిక మయినను బ్రహ్మవిదులకు సర్వాంగపరి త్యాగమువ లె, వేషదూమక మయునను సొరపౌగంక్షులకు రజఃకర మకిడావినోదమువ లె, నిభత్సభీమణ మయినను శూరసాహ సికులకు వముహాహవ మహీపభోరమునటె, ఆతి గాన్యుమయినను పారి హోసికులకు [వియసుహృన్నర ్రవిర్భ ర్సృనమువలె, అసుకుమార మయివను ఠాగులకు $ువితెకామినీపార్ష వహారము వలె, " మలీమస మైనను చౌర్యర తాసక్తులకు తిమిరాభివావకా చేషము వలె, దీనదర్శన మయినను నాగరికులఖ విలాసినీకిలికించికత (వవపంచమునె, ప్రేమ నామయికుల మనసత్యంతము దీనియందనుర క్త మగుచున్నదిం

కరుణ వివిలంభమునకు తోకమునకు హేతు ఫల విషయ స్వరూవముల భేదమున్నది.

కరుణము శోకము " ప్రీ మైక హేతువు . ఫీీతిదయాద్య నేక హేతువు వునస్పంగమపఫలము ఆపునప్పంగ మఫలము

'ీఫ్రంసవిషయము అశ్రీవుంసవిమయము

సవ త్యాశారూ వము నిష్ప క్యాశారూవము

కరుణవివలంభమున ౧౨, భేడములు కలవు. అశంయం-దై వా శయ _ పౌరుష - చేశ - కాల - స్వరూవ-పరమాణ _ అనురాగ - సంభోగ _ వికిలంభ - నాయక-నాయికారూనములు, వీవి కవాం తక భేదములుగలవు. కరుణాభివర్గ నములో ననుభావములక (ప్రాధాన్య మున్నది. ఆనుభావములు ౮౦ కలవు. నాటకనులలో నుండు వంచ

అనీలాలొ శృంగార (పకాశము.

సంధులవలె నీ యనుభావమనలో నయి దవస్థావి శేషములు కలవు. అవస్థకు పోడళానుభావము లున్నవి.

౧. ముఖావస్థానుభావములు- వ్యపనాభిఖూత-అంగాభిభావ య చేష్టాసమి లన - మోహసనూ వేశ- చేతనావ)త్యాగమ - మూర్చా విచ్చేద ఎ శోక్యపత్య్యగత _ శతోశావేగ - దుఃఖనిర్యాతేస - దుఃఖావ సాద - దుఃఖసందీవన _ దుః ఖవ్యవవోర -- దుఃఖాతివాహవ-కాస్పు మోతు _ అవస్థానుభావ జా అవస్థాంత రావేశరూ పములు ౧౬.

౨. [వతిముఖానుభావములు స౦బేవన _ అనుశోచన - గుణ సంస్టృరణ-ప్యభాగ్యగ శః - విలావ = (వలావ-వపిలావ వీ వలావ- అత్మనింద-హృద యోపాలంభి_జీవితజుగుప్స - మై వధిక్కా-ర-కోళో న్యాద-దుఃఖసం భేద-సహాయా పేక ణ_సహో తూనిసీతిరూవములు ౯౬.

ప గర్భరీతికి ౧౬ అనుఖావములు. సుహృత్స్చరి దేవన-సువ్చూ తృ%లావ - వరిజనానుశో చవ - వంజనా కంద - గురూవరోదన -- గురువిలావ - సహోయా[క౦0డన.పవోయాభ్యువవ త్రి.పవాయభా పణం సహాయ” వశ్న -_ సాహనాగ)9వా అ మెర శా భిని వేశ_పహాయాభ్యర్థ న లా సవోాయశివా _ మరణావక్రమ య మరణాథ్యవసాయములు-

ఈ. వమర్శగీతికి ౧ఒ అనభావములు. సమా శ్వ్యాపన- ఉద్ధర్ద ణం వ్ర)తిబోధన _ ఉత్సావాన - అనుకం౦పన - వివఎంభణ _ వలోభన- ఉవపవ త్రిదర్శన _ [వశ్వాసన-సత్యావన-వి త్యాయన - అప్యాయవ- తన్నతవ్యా మేవ - భయోవదర్శన _ ఉపాలంభన - (వతికోవములు.

సం నిర్వహణకీతికి ౯౬ అఆనుభావములు. మరణా ఫ్యవసాయ విదివ - శోశతిరస్కార _ శోశలాఘవ - శోకవినోద - తేవస్యో జ్వేగ - ట్రై వసంవద్యోగ _ తి శాలద ఎష్సదర్శ న_రేదువ చేశ-సహాయ స్వీకరణ - తదధ్యవసాయ - వత్యూహశమన _ వత్యాశానుబంధ-_

పొహత్య (ప్రకాశము శిలలా సమయవితీతీ - సంవిధానకవకార _ (వత్యుక్టవన - వునస్పమాగ మములు.

ఇంతగా నున్న ఈ కరుణవివలంభ నిర్ణ యము ఆర్శబజన్మున శాబంధనము. నిరీతిశృంగారగసమునకు జీవితము. వణయ వరా శాష్ట. ఈభావమున నీ భోద దేవభావ సూ క్రిసొందర్యముసం భా వ్యము-

తదేత దాబఐంధనమాత్శజన్మనః విరీతిశృంగారరసస్య జీవితం

వరా చ కొహ్లై పబయస్య జీవితా వియేణ యక్ప్రత్య వునస్పృమాగమః.

౨౧. సంభోగ(ప్రారంభము విివలంభసమా వ్త్‌లో "సంభావన నార్హ్శము. చతుక్విధవివిలం భానంతేరము చతుర్విధ సంభోగ శృంగార ములు సంభావనియములు. పూ ర్యానురాగా నంతరసర౦భోగము - మానానంగరసంకోగము. (వవాసానంఎరస౦ిభోగము _ కరుళానంతర వంభ్రోగము నని

సంభోగవద నిరు క్ని విశీలవమున “భుజ్‌ ధాశువు సమ్‌ ఉవ వర ఘల్‌. (పత్యేయము” భౌసించును. ఈ భాగము లన్నియు పంభోగవడము యొక్క. నాలుగు విథము లయివ భౌవనులకు సూచ కములు, సాలనము - శకాటిల్యము యు అభ్యవహారము_అనుభాన మను నాలుగు భజి ధాత్వర్థములు. సంశ్షేవ = సంకర _ సంపూర్మ _ సమ్య గ్‌శులు. సమ్‌ ఉపసగ్గార్థములు. ఘఇజ్‌ (వత్యయార్ధము లెనిమిది. భావము - హేనువు - లగు కాలములు. వ్రత్యయోత్స ట్‌ కాలము లెనిమిది. భూత - వర్తమాన -- భవిష్యత్‌. _- వ్య కృ_భూరవి శేమ _ వరృమానవిశేము. _ భపిమ్యద్వి శేష - వ్య_క్రపశేషములు.. ఇవి యస్నియు వశుభామ_వృతు భామ _- నాయక భెషలనుండి పం గాహ్య ములు. కాలిదాస కుమారసలిభవ తృతీయసర్గలో నివిసంభొవ్యమాన

మనోహరములుం

తింం శృంగార (వకాశము పై షాపాలనకౌటిల్యాభ్యవహారానుభూతిలిః దర్శితా కాలిదా'సేన _పేమ(ప్రస్థానపద్ధతిః ఈ ఓమ [వస్థానవద్ధతిని పాబన - కౌటిల్య = అభ్యవహార _ ళు జ అవుభూతి యనువాసని ఏిశేషమున కాలిదాసు వదర్శించి నాడు.

వైన చెప్పిన ఏిధోనమున తిర్యక్సంభోగమును భఛావించునది. ఇదియె నామాన్యసంభోగ ము, నాగకికసంఫోగము ఏజేపసంభోగము. నిరు క్తిపహితముగ నీ యుపపాదశము సంగా వ్యాము.

౧- విధమానురాగాసంతరం హి విధమం రతి రుత్పద్య తే

౨. ఉత్పెన్నాచ నాయకాభ్యాం వ్రియాచరణ య విప్రియూకర

3, తతి చ సంల్నీవానా మేవ లలింగనాదీనా0 వికల్చతః ప్రియోనగో భవతి,

ర. తతః (చేమగ తేః స్వభావకుటిల త్వాత్‌. ద్వితీయావ సాయాం రతిః స్యభావకుటిలతా మవలంబ తే.

స్ట్‌ సంకీర్ల శృ తత్ర ఉవచారాణాం వ్రయోగ;ః, సంకీర్లా శ్చా నుథఖావా భవంతి.

౬. తత్ర) ఉస్బూతాయా) కామవామతొయాం సులభాం అవమన్య తే - దుర్లభా మాకాంక్షతి. పాయోవాశాత్‌ పరంపకర్పి వమూారోహంతీ5తి; తృతీయా యానువపాయాం అభ్యవహిియ తే. సముచ్చ యేన ఇవా లింగనాదయః। [వయుబ్యం తే. వవంచసా సంపూ' ర త్వ మాసాదయది, లం

ర చతుర్గావస్థాయాం విస్రింభోత్ప తేః వరం ,వకర్షమా వన్నా అనుభూయతి వప. న కశ్చిదువచారః త(తాదియళతే- ఏవ మస్యాః సమ్యు క్ష్వం భవతి, ఏవం మానానంతరసంభోగాదిమ్వపి,

సాహిత్య ప్రకాశము తెంణ ౮ సంథ్నీ ప్లా పాల్యతే - పంకీర్గా. కుటిలీభవతి - పంపూర్ణా అభ్యవహియ తే ఆ సమ్యుగ్య్భూలా అనుభూయ జే.” _వధమానురాగానంతికము మొదట రతి యువయించును. అవ్వుడు _పేయనీపి యులు పియమాచరింతురు. వివియ మాచరకిం వను, రతి పాలింతురు. అచట సంకీ ప్రముగా నాలింగనాషహ్‌లు సిక్‌ ల్పతేః 'వయుకృము లగును. ేమగతి కుటిలపము కావున ద్వితీయా వస్థలో రతీ స్వఫ్‌"వకుటిల నుఖను, అవుడువచారము లనుభావ ములు సంకర ములుగా నుం౦డ్తును. శామవావముతే యతిశయింవగా సులభ నవమూనసించుట దుర్గ ధి నాకాంవ్నీంచుట యుండును. తృతీ యావప్థలో రతి వరవ౦కిర్ద పొందును. అలింగనారులు సముచ్చితి మనుల్రై పయు క్ష ము*=లగును అ్బుడది సంపూర్మ రతి యగును. నాట్లవ యవస్థ లో విశ్వాస ముదయి౨చును. గావున రతివరప్ర)కర్ష వాంది యనుభూత మగును. ఏ యువచారమున కివు డెదర ముండదు, ఇద్‌ సమ్యగ “తి ఇశై మానానంతెరసంభాగాదు అందును గ్రహింవ వలెను, సామౌాస్యతేః విశేషతః; ఈ యంశనపలు రూ ఖము లయినవి, పూర్వాను రాగానంతేరసంభోగమున స౦ంచ్నేవ - పాలనములు, మానా నంతరసం౦ం* గమున సంకర - కాటిల్నములు, వవాసానంతరసంభా న మున సంపూర్మ _ అభ్యవహారములు, కరుణానంతెరృసం తోగమున సమ్యక్‌ = అనుభవములు సంబం భించియుండ్లును. భుణ్‌ ధాతువునకు సరిబంధించిన యర్థములు వై యాకరణసమ్మ తెములె. ఇంతవటకు నిరూపించిన పాలన _- ౫ “టిల్య-అభ్యవహోర య అనుభవములలో నవాంతగ భేదములు గలవు. లబ్ధవరరత్షిణము ఆ రశ్మీతవివర్థనము ఎ వివృద్ధోప యోగము-అలబ్ధ వతీత్ష యను నాలుగు పాలనదేదములు* వైపరీత్యేము - వైయాత్యము -- వై దద్ధ్యము- వైచి

౨౦౨ శృంగార (పకొశము

లము అను నాలుగు కాటిల్య భేదములు శ్‌ద్ధ = నితాంతాసక్తి _ వరా వతి - కృ ళార్ధ తీ యనునవి నాలుగు అభ్యవహోర భేదములు. సమ్బిక జానము = వ్రియాథ్యవసాయము న శా ర్యానుస్టానము._ ఫలాధి ౫” మిము అనునవినాలుగు అనుభవభేదములు. ఈ నానావస్థాను సాఎముగా, అనురాగారంభము అను రాగాభివృద్ధి = అనురాగ వ్యాపి సిలుగును, పొలనము శాటిల్య మగును, కౌటిల్యము పాలన మగును. ఇట్లు యితరములును వరప్పరము సంప్ల వము కలవియగును. ఈ సం, గగ ఇృంగారము -ఫుష్పధన్వనః (పాణితం”

౨౨. _వఫబవానుగాగానంతరసంభో గము చతువ్లస్టి విధానముల నిరూఢ మగును. పిసింభణము - _ఉతీదీక్షణ _ వరిహార_పరిహోర విలాప - కంకుక క్రీడ య శేలిద్యూత = బుతూవయమి!.............. సమాయాత! _ కాలావస్థానుభన య పూర్వాహ్నిళ = మధ్యాహ్న్‌క ఎ అవ రాహ్నాక జూ అస్తమయ. సంభ్యాతవ_చ౦దోఏదయ జా జ్యోత్సే తా పాదోషిక_లమిద్ధ- రా త్రివరావ ఖతి - _పాభాతిక _. వసవిహారగమన- వనవిహార - వుష్పావచయ - శమానుభవ - వుచ్భాయాదిసేవ = జల కీడ _ నేవధ్యయోగ _ శీడావర్వతవిహార - వక శాల్మలి - నవల తిక _ పాంచాలానుయాన _ నవవత్తిక న కదంబయుద్ధ-బినఖాదిక న ఇందోఎన్సవ _ శౌమునీ (వచార-యక్ష రాత్రిక - అష్టమిాచందిక - కుందచకుర్ధి _ సువస్తంత _ సహ కారభంజిక _ డోలావీలాస _ ఉదక వేడక _ మదనోత్ప్సవ _ గృవా (వత్యాగమన _ సవోయవ్యాపార - [వసాదన్గవాణ - నోస్టీ విహార _ వాసగృహోపాగ మవ-అభిసారి కా తీక్షణ - దూతీవిసర్దన - న్యయంగమన - ఆగతోవచార - పరి చరణ - విసర్జన = కంచుకాదిమోకి. - రతారంభ - రత _ రతావ సాన - న్మిచానుభవములు. ఈ వి సంభణాదులు క్ర యాత్మ్మకములు. సంలోగ భేచావచ్చేద పేతువులు-

పాహిత్య (వకొశము ౩03

మానానంత రాది సంరోగ వ) కాశము ఉరిట మిగిలిన త్రివిధ సంలోగముల నిరూవణ మవశివ్ల మపిలీతమును. మానానంశర సంథో గము వువాసానంతిర సంభోగము కరుణానంతేర సంథో *ము సంలోగ స్వరూపావిష్మారమున సమర్థ ములు.

మానాగ౦వాము పోవుట లోని విశేషములు ౪౮ విధముల నున్నవి. మాని ధిల్సము = మానావగమలింగములు - మానావ హ్నవ - మానావగమ = పికోదిన - వియాభ్యువప్తి _ ముధా ప్రతిపేధ - వరిసాంత్వన - చిత్సెచాబూ క్షి -స్థలితనోవన - నియో స్థాపన - అశు[వమార్చన _ మానశేప, = అవరాధస్థరణ _ పేమ వై మనస్యము * _స్తనోత్క్‌౦వ - నిశ్యసిత_జ్వేదరోమాంచ కపోలోన్టు స్పందన _ ముఖ్యవసాద -' వ్యాజశవధి _ వళ్ర)వీథ్నీత _ ఉపాలంభ _ (వత్యు_త్తర _ అబ్హాభంగ - _ పేమావిర్భావ- పేమాలింగన _ వ్ర) యో వరోధ - శృంగారవృద్ధి - హవకచ[గహా = వసహ్యాన్లేవ - వాణితా డన - పాదాభిఘాత _ దయిళయాతశేన- వత్యనునయ - (పేమవకత - లక్ఞాగమ - మానరామణీయ'క -- విస్రంభసంభామణ _ మానాసక్ని- మానపితిపాదన - సఖీవరిహావ _ మానానుశయ-మా చనింద- మానాను చింతన _ మానషప్ర)ధ్యంస - మారాపునర్భవములు, ఈ రీతుల వలన మానినీమానము క9మముగా తీగ్గిహావును.

వ*వాసానంతరసంళోగము ప్రియుని వ)ివాసవార్తా శ్రవణా రంభముగా సమాగమపర్య-లేము కల విశేపములతో నుంకును. ఇందలి యవస్థ్రాపి కేసము లికువది నాలుగుగలవు [వియాగ వినవా ర్హ- వి్రియసజీ వాక్య అ దిష్ట్యావృద్ధి య వీత్యాది = పం భమ-అభ్యుస్థాన_ వియాభ్యాగవు _ సందర్శన - వ్రియాభ్యువవ _త్తి-పరిడననిమోద అ మంగలసంవిధాన - మనః, వహర్ష ఆ ఉత్సవ-భావన్శావతిసంస్కార-- కా ర్య్యాద్యువలంభ-వ్రహర్జోవచయ-వేమపుప్టి.వఎసాధన గహణ-

తె౦ంళ శృంగార (వకౌళము వృత్తానుస్నృరణ _ అవస్థానివేదవ - దుఃవాదివర్శిపశ్న -_ బేశసంవదుప వర్ధన _ స్వయఃఖళంకీర్తన _ శృంగారవృద్ధి_ యను నీ యవసావిశే పుములచే సంరోగపుస్టి కలుగును. కరుణ ఏివిలంభౌనంతర సంధోగమున గలుగు నవస్టావి శేష ము*:ు ౩6 కలవు. పీయాసందగ్శ్గన _ సం భమాకులత _ వంమోద నృద్ధి _ చి త్తవిస్టాయ _ 1పియాభిభాసణ _ జీవి లేఅరిఅల్డా _ వయో పచ్చందన - సుహృదమేక్ష _ వృత్తాంత కధన _ విసింరోత్స గి _ ఇ9క ర్రవ్య యో% _ ఇకాంధవాగమ _ (వియజనాభ్య్నువవత్మి _ గురు జశన్నేహ _ జ్ఞాతి కానాభినందని _ భాగ్న నశంక-నై పధ్యాదిగ్యహణ- వుర్యసవేశ _ నాగకికత్షోభ _ గృహోవగమన _ ఉత్సవానుభవ దయితసాహచర్వ _ కృంగారపుష్లి _ సౌఖ్యవర౦వర యనువాని నను సరించి యితర భేదముల నభ్యాహి౦చునది. అనంత కాణాం సర్యేహామయ మేకః పవకృష్ట్య తే రతిర్విస్రంభజాస్మిన్ని నిష్కం౦వత్వం వవద్య శే ఇతి గదితమ శేషం విసిలంభ న్వరూపో సహితవిజసమృ ద్టేః ఫ్లాఘ్యళ్ళంగారనామ్న:ః రతిసమువయరూపం జీవితం పుష్పకేతోః నివనతు సుకవీనాం సర్వదా మానసే. నర్వసంఖో గములలో నీ సంలోగమె ప్రకృషము. విసింభ దశ్య రుమిన గతి నిష్క్ర౦వ మగును గడా! వ్మివల౦ంభములచే సమృద్ధి మయిన శృంగారము యొక్క రతినముదయరూవము. వుష్పుశేతు 3)... మిబ్లు నిరూవిత మయినది. ఇది సుకవుల మానసములందు పశ్య నా నినపించు గావుత. ౨౩. సంలోగావ సావి కాశము సర్వవిధపంలోగ సౌందర్శ్యవకా కఘపస త్తం అభిన్య క్తి _ అనుబంధ _ వ)కర్ష రూపమున సంవోగావ స్టు నాలుగు గలవు. నాయికా నాయకుల సమావేశమున రతికీ

తి సాహిత్య (ప్రకాశము తిం౫

మూలముగా నుండునది. గోస _త్తొ యగును. విభావానుభావ వ్యభి చారిభావముల వలన గలు రతి స్ఫుటత “యభివ్య కి. విభావా దుల సంబంధమువలన స్థాయిభావమునకు గలుగు విశేషము. సముల్ల సిత మయిన రతి సర్యానస్థ లలో వనుగతముగా నుండుట, విరుద్ధా విరుద్ధానభిభూతస్థతి “యనుబంధము.* రతి సముల్ల సితమై శృంగార రసస్థితి వొాంది యుండుట “కర్త” యగును. ఈ నాలు గర్భము లలో “సమ్‌” ఉవసన్రార్టులు నాలుగు సంగతము లగును. సంభోగా ర్థము విశద మగును. సత్త సంవ్షీ _వముగా భోగ మూవిమ్మరి౦చును, అభిని కిలో భోగము సంక్‌ర్ష చుగును. అనుబంధములో సంపూర్ణ మగును. (పకిర్ణలో సమ్య కము పొందును.

సంభోగమున ముఖ్య భేదములు "ండు గలవు, సామాన్యము విశేషము నని _ వళువమ్యూదులకు సామాన్యము. నాగరికులకు విశే పము-* విజేవసంభోగము, ౧౨ విధములు, వీనికి సంథత్నీవ్త - సంకీర్గ సంపూర్ణ - సమ్యాక్‌ అను అవస్థల సంబంధ మున్నది. సత్త సంటశీవ రాగము ౧౨ విధములు. సా_త్త్వీకనాయకు నందు 6 విధములుగా నుంకును. హారిచారాగ _ కోచనరాగ - కౌంపిల్యరాగ రీతిరాగ ములు. రాజసనాయకునందు కుసుంభరాగ_.లామారాగ = అవీబరాగ మాంజిష్టరాగము లుండును. కామసనాయకు నండు కర్ణ కాగ అ కాహాయరాగ = సకలరాగ - నీలీరాగములు నాలుగుండును.

అభివ్య క్తిసంకీర్ణ మను దశలో (ఓమ ౧౨ విధములు, అవృ శ్రి వ్యాజ = అనువృ త్తీవ్యాడ = వరిణత _ అధ్యాహృళత యు కృత్రిమ యు ఆపేఖీత - అంతః _ బహిః = ఉభయ _ బహు - నిర్వ్యాజ _ సర్వ వ్యాజరూవములు,

అనుబంధసంపూర్మ దశలో చే)9మ ౧౨ విధములు, ధర్శాను బంధ అర్భానుబంధ = ధ ర్నా ర్థానుబంధ- అధ కర్మా క్థానుబంధ వము ఖములు, (పకర్ష సమ్యుగ్దశలో ేమరీతులు జ్వాదశవిధములు.

తి౦౬ శృంగార (వకొశము (ఓీమపాకములు కొన్ని సంధార్యములు. పిచుమ౦దపాకము - కపిళ్ళపాకము _ (శ్రముక పాశము - ఖర్జూర పాకము నా మృద్వీక పాఠము నారిశేలపాకము.ఆ_ మపాకము- మొదలగు పాఠములు ౧౨ విధములు, శామశృ౦గారము నంటే రతి పకర్ష యున్నది- తదేతత్కామనర్వస్వం తదేతత్కావ్యజీవితం యఏష ద్వి(ప్రకారోపి రసః శృంగారసంజ్ఞ కః, శృంగారరసము శామసర్వస్వము. ఇది కావ్యజీవితము. విద స్టలు లేని నోస్టి శృంగారము. లేని యంగన, కిరణములు లేని సూర్యుడు, జ్వాల లేని యగ్ని, [వతౌవము "లేని వభువు, శృంగా రము లేని నరుడు శోభింపరు. శశిచే నిశ భాసించును. నిశచే శశి భాసించును. శృంగారమువే నంగన యంగనచే శృంగారము తోభిం శును. మేఘము లేని మెరుపు మెరుపు లేని మేఘము శోభింవదు. అశ్చృంగారాహం౦కారము అనహం౦కారశృం౦గారను శోభింవదు. ఇది యనంగసర్వస్వము. దీనిని భావుకలు బాగుగా మనసా భావించి తదనుభవ సముస్థానంద సమ్మిలితాజులై పరిమ తులలో వరితో మము పొందుదురు గావృతే, యావన్నూర్జ్ని హిమాంశుకందలబృతి న్వర్వాహనీధూర్జ పః యావద్వక్షసి కౌస్తుభ స్తదికితా లక్ష్మీర్ముర ద్వేషిణః యావచ్చి త్తభువన్తిలోక విజయ(పౌఢం ధనుః కౌసువం భూయా ల్రావదియం కృతిః కృఠధియాం కర్ణావతం సోత్సలం సాహిత్య్యవకాశాఖ్య శృంగార విక్రాశమున. శ్రీ భోజటేవ యాశంసనమిట్లున్నది. చంద్రకలాధారి ధూర్జటి శిరమున స్వర్వాహిని యుండునంతవలకు, కౌ స్తుభస్తబకిత లమ్మ్మీ విస్ణువశ్షీమున నుండు నంతవజకు, (తిలోక ఏజయ (పెఢమయిన కుసుమధనువు కుసుమ

సాహిత్య (ప్రకాశము ఠి౦ం8 ఇాణున కుండుసంతవణకు ఈ కృతి కృల బుద్ధులకు క ర్లావత౦సోత్సల మువుగావుత, “యా వగ్ష్తోపాల కృషార్యభావ సంతాన నంతతిః టై న! యావన్మాధవరాయాఖ్య వాచా వై దగ్ద్య వై భవం యీవత్‌ శ్రీఖోజమాపాల వాగ్గేవ్సపాఠవం మహః యీవళత్సహృదయాపహ్ష్లాది పారి సారస్వతం వచః” “త్రావన్మే నర్వసౌభాగ్యం తావవ్మే మధురంవచః ఈఆవచ్చ్భృంగార నద్వన్వంతావత్సాహత్య వెభవం” - ఇతీదం కవిభావానాం, భావజీవవ ర్రోజనాం వెచః పాండిత్య వె వగ్య, సామరస్యోపజీవినాం. ణ్‌ (శ్రి ం (న

తింటా ఆ త (వకాశము

శ్రీ శాతారాయడు శాస్త్రి ₹ష్యడినైై నేను తెనాలి సం న్క్య్యాతికిలాధ్యాప కుడనుగా నున్నప్పుడు 1982 వత్సరమున శశ్రీకాన్రిగారు పేనవిలో బెంగుళూరుచేరిరి నేను నొ వ్యాసంగమునకు వారి సన్నిధి జేరితీని,. శ్రీ యదిగిరి యళిరాజ సం) త్కుుమార రామావమజమని చరణులు రాయడుకాన్తి గారికి శృంగార వకొశము ఐబహూకరించిరి దానిలో 24 78, 24 (ప్రకాళములె కలవు. "నద్వితీయుడ వైన వీవు శృంగార్యపకొశము” అవి 8.6. 083 నాడు నా కా గొంథము విచ్చిన మా రాయడు భొనము నాకు తెలిసినది అప్పుడె కలిగిన సంకిల్లిమిను ఇంటికి వచ్చి వా కామాకి హైమవతీ దేవికి చెప్పితిని ఆస్బట (ప్రచారములో సున్న ఎోజనవాణీ” నా శృంగారరసము (ప్రకటించినిది, నేను భోజదేవ శృంగారప్రుకాళము రాయడు పన్నిధిలో అధ్యయనమచేసితి నవి భావుకులు భావించిరి అది ఆంధ్రప్రకాశము కావలె నవిరి, సద్వితీయడనుగా పంకిల్చించివి నేమ (స్రసుత మద్వికీయుడినగా విట్లు చేయగలిగితిని.

శ్రీయతిరాజస్వామి 1010లో భోజకృతి యన్నట్ల గ రించెన. సమగ్ర టంరమనకు యత్నించియు 1820లో మూడు (ఎకాశములె ముఢ్రింపెను. నా కది 982లో నంచినది. అప్పుడు నేను పంచవింళ వర్షప్రాయుడిను. కాయడ" ఒల మున్నది. (వాయగలమ. మారాయడు, మిత్రులు శ్రీ కుప్పుస్వామిళా స్త్రీ పాదులు షష్టిపూర్తి మహోత్సవనభాధ్యతులుగా విజయనగరము. విచ్చేసే నపుడు వడింఛచు నమ్ను చూపి “(ప్రస్తుతము శృంగార (ప్రకాశము .. .. “అనుచు పలీకీ వది నాకు సర్వబల మిచ్చినది. వారిద్దరు నవ్వులలో చూపులు కలిపి నన్నను గహించిరి (4

థ్రీపి. పి రామస్వామి ఆయ్యరు ఆధ్యకులుగా మైసూరులో నేర్భడిన పంకాళ (ప్రకొళశక సంఘము లోజకృతివి (ప్రకటించుటకు యత్నించినది. [056 లో శ్రీ గోమళం రానూనుజు జ్యౌతిషిక యత్నమున ఈ గంధము 1-8 (ప్రకాళ ములు ముద్రితము లయినవి 106/లో 9-14 (పకాశములు ము(డితసు లయినవి, మదరాసు విశ్వవిద్యాలయమున 881 _ 1084 వరిశోధన మొనరించి 1980లో శ్రీ వి. రాఘవన్‌ ఆంగ్లభాషా విబంధనరూసమువన (ప్రకాశ గ్రంధము వెలయింప్ల జేసిరి. 1968లో తన ఆంగ్రకృతివి శ్రీరాఘనన్‌ నర్వసుందరిముగా (ప్రకాశిత

తిఠరి౦ం మొనరించిరి. ఆనాటి నా నంకల్పమ.నకు ఈ ప్రకాశములు నసహకరింపగా నేనీ ఆంధదు నిట్లు సారన్వ తేయుల కందింప గలిగితిని.

డీవిలో (ప్రవమ,పకాశమునకు (పకృత్యాది (ప్రకాశ మనవి పేరు. ఏకొదశము నికు రసాపియోగ పకాళశ మనవి, ద్వాదశ(ప్రకాళమునకు ప్రబంధాంగ చతుష్షష్టి చతుష్ణయ (ప్రకాశ మిని పేరు. (తయోవళప్రకాశమునకు రతిపకాశమనవి పేరు. పీవివి మాత్రము నామ విస్దేశముతో సంగ్రహ పణచి పరిమితముగా పప్రతిపొ దించితిని. -

శృంగార్యప్రకాశ మునకె సాహిత్యప౦కాశ మవీయు నానుము కలదు భోజ దృష్టిలో సర్వము నాహిత్యప్రకాశమె, దానిని రొజనచనముగ దేవవాక్యముగ్‌ భావించితిని అయిన ననంతరవిషయము సాహిత్యప్రకాశ మవి యనుకొమట కుగా విట్లు రూపించితినాః: ఆ యభిఖ్యను తలపై నుంచికొని నాయీ కృతీ సుకృతి కా దలచినది

ఆందుననె 14. 86 (ప్రకాశార్జములు సాహాత్యప్రకొశ కలాకంచుకావరణ ముననున్నవి ఇస్లేని సూచించుటకు (శ్రీరాఘవన్‌ కృతి యాధారము 1-8 ప్రకాశ పరామృష్ట విషయము లన్నియు వ్యాకరటిపరామర్శ (ప్రధానములుు, వాని స్వరూప పరిచాయకముగ (ప్రధమ(ప్రకాళము నిరూపంచితివి,

“శబ్దార్నా సహితో కావ్యం” శబ్దము ద్వాదళవిధము, అర్హము ద్వాదళ విధము, శద్దాగముల సంబంధరూప మయిన సాహిత్యము ద్వాదళవిధము, ఇట్లు 88 విషయములను థోజుడు పతిపాదింప వనిశ్చయించెను. ఇందు ద్వాదళవిధ శబ్దవి శేషములలో నొక (ప్రకృతిని మ్మాతమె నే ననుకొవిన విధమువ (ప్రతిపొదిం వితిని, ఆర్థవి'కేషములు కిఎయాదులు ద్వాదళవిధములు వానిని నేను విరూపింప లేదు, అశక్లే ద్వాదళవిధసాహిత్యరీతులలో ఏకాదశప్రకాశమున నున్న రసావియో గమునే నిరూపించితిని కాని, అభిధావివజిదుల సూచింపనే లేదు భావ (ప్రకాశ నములో కొంత నిరూపించితిని అయిన విందు (వాయవలసినదే. దోషహా నము గుణోపాదానము, ఆలంకారయోగము అను వానివి విందు (వ్రాయనేలేదు. పీనివి నే నేల రూపింప లేదు? నాకు నేను ఏమి యేవి చెప్పికొందును. “విషయ పకాశమాః నీవు నీ భావయితలకు భావ్యము షూచింపుము,

తంగ

శ్రీ నా గోపాలకృష్ణయ్య గా లౌకనాకు మిత్రగోప్టలో కొందరిని నిరే శించి “మేము మీ సాహిత్యశాస్ర్యగ్రంథములను ముదింంప వలచిని నిశ్చయించి తిమి-” ఆనను _ నా సాహితి సంఎతుష్టై యియినిది, ఒక నంవత్సరారంభ మహా సభలో (శేగోపాలకృష్ణయ్య కఠము నరా కాగితములు పలీకరములు నామ పమ్మాన ముగ విచ్చి కాలువలు గప్పి పూలపూజ లిచ్చి “ళృంగారపకొాళము మువణము నకు తగిని విధమున (వ్రాయటకుగా విది స్వీకరింపుడూోలఅనెను. నే నాడు థోజు దేవువి వాగ్రైవీమంటనములో నున్నట్లయినిది ఈ సాధాలణ సమారంభ మవా నభలో శ్రీగోపాల కలాభవసమున కృతిస్వీకారము చూచి వాగ్లేవి పీణాక్వాణము వెలయింపజేసినిది, స్ఫూర్తి శ్రీ భాస్కరరావు ప్రరోచనము పలుకుట శ్రీ పనల సూర్యచం(ద్రరావు సభాధ్యతుబై సాభిమానిముగ సర్వనంవాదిము సూచించుట భోజదేవునకును ఆనందము. నాయీ గొంథమునకు ఆము అ ప౦కాకము కూర్చిని శ్రీ సూక్యచంద్రరావుగారి సచివ శ్రీ సంపత్తి సకల కలానిదానము,

భోజడేవరచిత గంండము లనేకములు కలవు కొన్ని లక్ష్య్యగంధములు మన్నవి. రామాయణచంప్పవు భోజకృతీ అందీ లక్షణనమన్వయము నన్వేషించి విరూపించుట సాహితీ లోకమునకు నవామోదము ఆ యా శ్లోకములలో సమ న్వయముసి కని థోజుడు గుణాలంకారరసభావముల. పేరు. పేరున నిర్దేగంచెను ఇెప్పినవన్నిము నందున్నవాః రాజవాకృముగ (గ్రహింపవలెనా? వ్యాశరణసూ (శ్ర కార్యసమన్వయ విశేషములు కలవి యనేకిములు కలవు. వ్యాకర ఇ్యప్రియులు వి! షానిసందానముని వానిని గుర్తింతురు. కాపుశనే భోజరీతి సర్వ మిందు లేదు, మహాభాష్యమున పిశ్నో త్రరభాష్యములు వ్యామిశ్రమ లై యున్నవి

ఇందలి పంక్తులు భాష్నపక్కికొనుసారులు ఇందరి పళ్నో త్తరఫకి్కి కలను నేను విరూవింపగలిగితినా? సాంప్రదాయిక వ్యాకరణవిద్యా సంవేదనము కలవారు ఇంచలి వ్యాకృతివిషయ ప్రస్తారమును సమీక్షించుట యావళ్యకము మొగటి అసంగత మనువారును స్క్యతీ నముల్లాసమున సుసంగత మనగలరు, సర్వసమిక్షుదకుటై భోజాంతర్వాణి వాణీభావన మెనరించుట యుక్తము సాపాతీ హపైందర్య సమిక్షలో చతురముగా సరసముగా (ప్రవర్తించిన భోజుడు వ్యాకరణ చర్చల విరూపించి శర్కరాస్తతల గలిపినాడేమి? కవి కింత కారణభారముండు నవి నూచించుట యగునా? భావుకు లిట్లు భావించివనె భావుకు లగుదు రని నోజు

తి౧ంచి దేవళాశ్త్రి భావించెనా? ఆయా శాస్త్రవ.౦క సంబంధింగిన విషయముల నున్న వాని నున్నల్లాి (వామయుబలో తెలిసి వాసితినో? ఆలియక [వ్రాసినట్లు ధావింపను. శద్దిగర్భమున సుగ్ను నానారమ్యాతిరమ్య విధానముల గుర్తించుట కిది యుపక రించునో: ఆంకంసు ధావావేశమున (వ్రాసితిని అవిష్టమతిన్వై తెలిసియే (వాపి యుందును అని =? స్పభొవమున సర్వము నాకే నవముగా నవనవముగా భాసిం చును. భోజడేప్పడు నాయీ భూదేవదేహమున సమావిస్షుడె (న్రాపెనమటకు నేను కవినా? భోజుదేవువకు వాగేవీసమావేశ మున్నది. నేమను నా “వాచాందేవి నారాధింతును, నాకుగా నేను చెప్పరేవి దావినావిస్టుడన్నై యలవోకగా (వ్రానితినోః

శృంగార్యపకాశమునకు సంస్కృతమున వ్యావ్యాన మపక్షితము. భోజోదా హృళముల యౌవిశ్య మప్పుడవభాసంచును. కాని యీ పవి యిబ్బట జరుసునడి నాచు ఇమ పారఛాషిక పదములు వళుచేలుగా గలవు, ఇవి శబ్దకోళముల లేవు. శేవల శాస్త్రపరితలకు, కేవల కాప్యపాఠకులకు గోచరములు కాను. వేదశాస్త్ర కావ్య నాట్య తంత సర్వభోజుల కసావరానతలో గోచరింపక పోయివచో సీ (గంధిసంభాననమున నవి సుగోచరములు కావచ్చును. విభాగములను జెవ్వు టలో భోజుడు *ఆదయః” అనెను ఈ "ఆదులో యన్వేషణ మావశ్యకము అంతర్వాణు లాలోచనాస క్తులగుట లేదు భోజమార్గమున సంచరింప గలవారు ఏమేని గుర్తింతురు.

అభిమానమయ-_అహంకారమయ స్వరూపవివేదనమునకై లోజు డుదాహ రించిన భావములు మనోమయ భూమికా విశేషములకు సంబంధించి యున్నవిం భవఘాతి భావఏల సంగత మయినద్న భూతి భావముల (కోడీకరించి కూర్చిన భోజ సిద్దాంత మేవ్పడినా? థభోజునిది లక్షణము భూతిది లక్ష్యము. నమన్వయసాధ నము చక్కని కార్యము. (ప్రబంధములలో మహత్వరమణీయత్వములు కలవని భావించు ఆంధ9ప్రబంధపి9యులు ఇందలి ముప్పది. (పదింధలకణములను భావించి పితిపందింధమునను లషణ్యతింశము సరిపడునట్లు సమన్వయించి నరి చూచుట పరిభావించుటి యుక్తము. ఒక ప్రదింధము నందేని భోజలక్షణ సమ న్వయనంగతి చూచిన సర్వపిబంధ సమన్వయసరణ్‌ చూడవచ్చును. రాయ లాంధ్ర)భోజుడు కదాః భొజరాజ భాష గు_ంచి యులడును (ప్రదింధలు (శ్రబంధ ముల తదనుగుణముగ రచించి యుందురా? వరిశీలింతము. ఈ భావముననె

తెంణతి ఈ శృంగార(ప్రకాశము నందించుచున్నాన్ను ఈ దృషితో విందలి పకాదళ ద్వాదశ చి (పకాశములను పంభావించుట మనవ పవి. భోజుడు నిరూపించిన యీ (పబంధలక్షణముల ననుసరించి యొక యాంద ప్రదింధిమును రచించుట యుక్తకొార్య మయినమ శక్యశార్యము కాదు. లక్షణా సరణ పిగల్భ మతుల కశక్యకార్యము కాదు. నర్వలక్షణసంగత 5వ్య మెట్లుం ఈ ళ్‌ డునో తెలియ జేయుట కాంధివ9దింధము లందున్న అయా విషశముల నేర్చి కూర్చి (ప్రబంధనంకిలవ మొనరింసపవచు*"ను, అది సుశ్లిష్షముగ నుండుట కగు యత్న మసుకరము కాదు. ఇటీ సంపన్ననృష్టి వచ్చినచో విది యందర కుపా ప! ౬, చేయమై సర్వ్యప్రబంధాతిశయితముగా నున్న దన్న విత్యియనము కిలుగడేయు నదై ప్రకాశింప గలదు. అట్టి నృష్టి సాహిత్యప్రకాశము కాగలదు సాపాత్య కు బి చి ఈ పికాశము పేరిటి నొక నవీన నిదింధస గంింద రచన మావళ్యకము. ధోజపంకొ శములో పాంలీననర్వళాస్త్ర మేలవన మున్నది. అట్లు సాహిత్య [1పకాశ గ౦ంధమున నివీవశాన్తముల సమ్మేలనము నవీనపాహిత్యవాదమ ల సంకల+ము సూత కారికా స్వరూసమున వివరణ స్వరూపమున నిరూపింవనయుట యావళ్య కము. ఇటి మహాకార్య విర్వహణమునకు నపీనభోజుడి కావలెను, వవీన క ల మాధవవిద్యారిణ్యుడు కావలెను. అభిజ్ఞు లనేఖ లకణ్యవిది లగిట గేఠమున శుభోచర్కము కాదు. ఈ మహాకార్య మేకవ్యక్షి సాధ్యము కాదు షట్త్రి.ళ సంఖ్యాక సమీకొదకులు ఏకలత్యమున సర్వవాచసావురస్యము పంపాదింప వచ్చును. అట్టి దృష్తి సృష్టిక్షై వే వీ సాహస మొనఏంచితిని, ఆలబ్బలో జలో జనముల కిది యొకింతగా నసయిన టదుపశమన మొసపరింప ఇలదు. ధోజవిరూపణములో పాంచీమలు పిశిపాడించిని విర్వచనిములకు తాత్స ర్యము పర్తయించిటలో విశేష మున్నచి శ్వాధీష్టార్పిమును భోజుడు. భావించుట, ళో షా అస్తే (ప్రతిపాదింయట స్వీయభావిము .. చరి ప్రాంణ్యసంపాదవమున కగునాః వ్‌ ఆన్భుటస్స్నురితవగా కున్న ఆ విషయము నట్టు గు గి,చుట యు క్తమా? భోజువి రససిదాంత విరుకి కోఎక్షమమె యయగుసా? "లభౌవాంగప్పుని నంవిచ్చాస్త క్త ంై ప్రక్రియ ప్రత్యవక్హాదముహార్డ మటుంచి యస్‌ట కిందు విచార బీ చర్చ భాసిం పదు. శృంగారమారుర్యము సక్య్విప్రాణీుులభ మయినందున లోకోమోదమునకు భోజు డిలుపపాదించెనా: శాఫ్తీయసమేక్‌ కిది యాగునా? “శాంతము సిద్ధరసము

తగ*ి మహారసము, ఇతరములు సాధ్యమ.లు కాల్చనికములు” అవి యభినవు డనుట, |! “*శాంతమున నన్నియు పుట్టను కశాంతమున నన్నియు పర్యవసించును” ఆని భిం తాఖినవభలావమును సారస్వతేయులు విళ్చయిందుట భోజున కుత్సాహ మిచ్చినదిం దీవిని శృంగారపరముగా. విరూపించుట భోజుని యాస్టస్వాస్థ, ఇది సమర్థివీయ మగునా? ఈ వాదమును. బాగుగా పరిశీలించి పాళ్చాత్యభావసంవాద మూహార్‌చి, కొంతకాలము కాస్త్రీయముగా చర్చించి పరిష్కరించిన రూపసౌష్టవ మేర్చడునో: కాని అభినవుడు అభినవుడె, ఇట్టను నేను అభినవదాసుగనా! ఆయిన సది నాకు భూషణము, బహుజనభాష యిట్టి వానిలో నుపాడేయము కాదు, ఉన్నది వా చను టను విశేషముగ భావించు బాలుర కబాలసులభ త త్త్వపరిశీలన మేల? కాశ్ళ్మీరికు లను భోజుడు రాజుగా...... అనెను. భోజగ్కురి అటునుండి దక్షీణాశావలందిన మున నుండవపలసి వచ్చినది, శారదాతనయుడు భావ(ప్రకాశనములో వలయు సలమున భోజు నినుసరిం చియ వభినవానుయాలు యయినాడు, “శృంగార్యప్రకాశమును ఛోజు డొకడే సంకలనము చేసి యుండునా? అనేకలు రాజాజ్ఞ ననుసరికచిరా?” అని యను వారు భోజగౌరవభావనుల య$థిశాపము పొందవలసి వచ్చును. థోజు నంట చఛావి కిట్టి దశక్యకింయ కాదు గంధరచనావిధావమున ధారావాహిక విషయ సంప త్తికి వ్యవధాయకములు కొన్ని యున్నవి అవి చిత్త శ్రేశ మిచ్చునవియి అటో టు. వగును. అయినను రాజగొరినమున భావుకులు వానిని పన్టఎచుకొనరు? ఇందటి లకత్ష్ములక్షణసమన్వయ వివష్టతను భావించినచో అసాధారణరమ్యళత భాసించును ఇటి రీతి నాల(ధ్రకావ్యముల సమీక్షించిన సంతృప్తి కలుగును. అత్భ డ్తియు 5లు న! అవా లక గును, తృ్ష్య తృప్తులను భావించిన భావుకులు సమీచీన అత్యినిర్యాజమున నయిత్ను లయినచో భానకులరు భావతృ ప్తి కలుగును. ఇందు నే నుపయోగించిన భాష భోజభాష, ఆట నట ననునంధానమునకు వాభాష యున్నది ఇట్టి గుప్వ్యన్లక్షట లాష ఇంక విట్టి భాష యావశ్యక మివి భోజు డసగలడ్డణోలో. [0న (ారక్మొదలచియు. వింతగనె (ప్రాసతిని. ం పం అనతికొాలమున కం తీస మది. ర సొళ్న ఏ పాలింటును. అస్తు. శా " ే / నాతి. 2 మె ల నిన | (| [00 0 న: సీ 1౯ టే గ క్‌ ఇ (6 శ

• ౫ వల త్ను ఇ ( అశంరల లూ.