Telugu Samvidanaka chakravarthi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

[ము వరి | శం నూ ఘు స్‌ ల ,. చ సథ

య న అ.

అల. ఆచార్య అబ్మువూడి క టశ్వరరావు

జర సంవిధానకో- క్రవర్తి [నాచనసో మనకావ్యవిమర్శ] ఏ రచయిత : ఆచార్య తుమ్మవూడి కోటీగ $రరావు ఆం(ధ్రభారతి (శ్రీకృష్ణదేవరాయ విశ్వవిద్యాలయము అనంతవరం. (ప్రచురణ ; ద్వారకామాయి (ప్రచురణలు ఈఈ యజయతూటము *ి (ఫ్రీ వేంక పేశ్వర *5ం (పోస్టు అనంతపురం = లోలో ౮08.

సంపిధానక చక్రవర్తి ; [ నాచనసోమన కావ్యవిమర్శ స్ఞ్యారకొమాయి (ప్రచురణలు: దళమ పుష్పము జూన్‌ 1888 ; (సథమ మూద్రణ వ్రటులు : 1000 నూల్యం: రూ. 25-00 ఆంచి ెంంఅగాంరే గ వచురణ = "ఆ శ్రీమతి టి. శాంతకుమారి, లర్‌ ₹/0 గ్రంథకర్త, ల ల శమలయకూటము” ( శ్రీచేంక "పేశ్వరప్పురం.516 008, అనంతపురం, (ఆం న్‌ ము[దణ : 3401౬" 736 0౧ మానాలు ఫ్రీ సాణే (వి కల్‌ స్‌ భయం లిరాలల సష్య్యశ లలాష్టీ పమపగా ) న న్‌ సం ఇ షన లౌడా ల 6థ2రో ! వీట్‌ గ త్త | “ చందూపురంవ్‌15 201. . య | యో స బ్‌ లొద ట్‌ ఎక్ట0కి ఛి క్‌

ఇల్‌ మ్‌ కృ జ్జ తలు వెడి వెడువెడా కీ ఈప్ప స్తక ముద్రణకు ఆర్థికసహాయం అందించిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, "హాదరాబాదు వారికి కృతజతలు, ట్తు కా 2. అట్టమీదబొమ్మ _ప్రసిద్ధచితకొరుడు శ్రీపి. టి. రెడ్డిగారిది, దానిని ము[ద్రించుకోవడానికి అనుమతించినందుకు. కృజ్దతలు (వ న! శి (గంధాన్ని సకాలంతో ముదీంచియిచ్చిన, హిందూప్పరం శ్రీవాణీ (ప్రింటర్స్‌ అధినేతలు చి పమిడికాల్వ మధుసూదన్‌ కృతజ్ఞతా కుభాకాంక్షలు, ఇ వ్నెడూవెడ్‌

మ సందర లిడంళం

కవిసమకాలీన బొర్మితక విషయ సంభారమంతా

యుద్ధశిల్బం - అన్నఅధ్యాయంగా (వాయబడినది. ఇశఈవీథంగా ఈవిమర్శ చారిత్రక _ సాంస్కృతిక ణు

తత్త “రస. శైలీ విచారణ, వీటి నమన్వయను నంవిధానతం,. అన్గా చేస్పిస సంవిధానంబునం అలం లల 44, బొమ్మ” (ఉత్తరహరివంశం ర్‌=! శక

కళ్యాణాంకనం సాహితీ సమరాంగ సార్వభౌము రాజనీతిలో భక్తిమార్దవము పాలు ఒక మాోయోద్ధు నెడద నిద్యున_ నోప్ఞై సవచంత్‌ సూక్ష్మధారారస్మపసక్తి ఆమె నృత్యన్మనోజ పాదాజ్రయుగళి న్‌ నే రంగవల్లులు పూయు పారాణిపూత అతనిహృదయమలయకూటమందు నిందు కాంతపాషాణ వేదికై కాంతభూమి ఆమె అందము, వైకుంరమందు చంద కాంత శిలాపరంపరా కాాంతమైన నిత?పౌర మోబచ ందనిరి దుకాంతి వి చవి మల్లికామాలికా పరీమళతరంగ ఆమెనవ్వులు అతని బావాంతరమున భదకావ నక్ష త పారిభదలతిక శ్ట్‌ తిరుమలాంవికానందనాంతరమునందు పూలమొగ్గలు విరబూయు పొదరుటిల్లు టక్‌ రాయలవారి ఉద్యానవనఏ

శై ఆమె విన్నమదేవి-రాయలకు శ్వాస ఆమె నాట్యఠరసావర్త్న మాయనకుమునుక నాకు-కావ్యరసానుభావై క సిద్ది ఆమె మన్మనోధిష్టానయైన దేవి ఈ మహాంధ బంధురత మోవృష్టియందు నీవు శాంతఖద్యోతకాంతిని సృవింప అష్టరసమండలాకృతియైన కావ్య బక మిది నను వేష్టించి సాగుచుండె దేవి కాంతమూర్తివి-నికాదృప్త బంద్వి కాపుశాంతచిత్త వగుట నా కావ్యభార తీప్రటోదనాకృతివి-(ళోతృత్వమంది భవ్యమైవన్నది “కుమార భారతి” యిది వెన్నెలలు తెలికల్వలు వెలిపటాలు పూలు-బాలవాక్కులు దైవలీల లేను పసిడి మనసును- అవిరామభవ్యకృషీయం ఇష్టములునీకు శ్రీపదా కృష్ణమతికి శబ్దవిరహితమైన భాషణమునుండి మన సెరుంగుబు పచఠించు మౌనివీవు భావ విస్పష్టతలు వదపంక్షి నుండి గానీ తెలియని కవి పృధుకమును నేను అంకితము నీకు నోళక్తి అఖిలమిద్ది.

షస [

కై లాసశిఖరిపై కనక కంకిజిమోత నా జిహ్వపైళబ్బ నాట్యమాడి నీ హృదంతస్టిత ని(దితమల్సికల్‌

థి ళా పొదరిండ్ల వాననల్‌ ముసరుగాత నా హృదఠతర్వాయునర్తి త తై శికీ శబల పద్మాంత వాసనకు నీకు నీతను స్పర్శతో సిర్మలాక్షర దుగ పాధోధి మధితమై కైకిపొంగి ఎడద లోయలలోన ఎచటనో నిద్రించు ఛావముల్‌ మూర్తి కల్చనలుపొంది అక్షరమ్ములు పూలుగా నవతరించు నీ కనీనికా మధుసుధానీతమిద్ది అమృతకావ్య పపంచ మో .యయభఖిల సృష్టి ఈవె అధిదేవతవ్ఫగాగ ఎగుదెమ్ము. నీ నృత్య మఘవ మాణిక్య వర్ణ ధనుస్సు అర్జాలయము శబ్దమగుచువచ్చి నీ కాలి స్వర్ణ కింకిణి ఘలంఘల కాంతి నాలోనవృత్త శద్చాలుపూవి నీ నూత్న వర్ణలేఖా నద్ధ రూపమ్ము ఛందఃపుమాణవార్జాతమగు. చు నీ దృష్టి భేద పృదీప తోరణమాల ప్రాణాగ్నిమయ రసజ్వాలయగుచు

నీ సి మధురహృత్సరోజ కర్ణి కకుపైన స్టాపితంచైన తిరుమలేశ్వరుపదాలు నాముఖోద్గతశాంతశ్చంగారముల గ నన్ను కవిగాగ తీర్చిన "విన్న" వీవు నర్హకీ చరణకాంచనకింకిణీ ద్వని పెదవి "త విప్పి నవ్విననువాలు ఎదయెల్ల నీనాట్య నుధురిమ వాకలో ఓలలాడినయట్టు లుండునెపుడు ఆకాశ పధమందు రాకా శశాంకుండు గిరిబాటున మెతరిక్కించినంత శృంగార మస్పణమపాంగావలోకన మాన్య మొక్కటె ఎదమసలునెపుడు ఎందరెన్నెన్ని విధుల(బమించి నీవె తామటంచని నర్శి అవి తనిసినారొ? నీవుమాయా మహాశక్షి జీవమేమొ? నేనెరుంగుదు శైలూషి. నీ గుణమ్ము. శాంత పిత బిందు కర్ణీకావారు వగుచు అష్టదళపద్మ సిందూరవృష్టి యేదొ ఆత్మలోయల లోతులయందుకురియు నేను నీవన్న వీకట్లు లేనివోట

విడు. వ్నెడ్స. దై తేయ మదవతీ ధమ్మిల్లముల తోడ విరులనెత్తావికి వీడుకోలు, దనుజ శుద్ధాంత కాంతా కటాక్షములతోం. గలికి కాటుకలకు. గానివావి, దానవ మానినీ స్తన కుంభము అతోడ దిసప్ప బయ్యెదలకు6 వాయు తెరువు దై త్యోవరోధన దయితాధరములతో సొబగు పీడములకు. జుకళయెదురు చేస్తి నురనుందరీ కరోళీరతాళ వృంత చలితాంత కుంతలవిలసదిందం కులనధూటీ లలొటికా కుంకుముంబు! బదిల పథిసం జ్మక్రంబి నీ భరవకాదెఃః (ఉత్తర హరివంశము 847)

సూచిక వటావడా ఒక్క డవ్యక్తతేజ మిం కొకడు - వ్యక్త మైన ఛైతన్య మనోోన్య మాశ్రయించు హారిహరార్ట్వేత సర్యపదాయాత్మకుడపు సీక్సు ఫీకును గలిసిన ఏ కొకసికి. (థర్మాభి షేకం = ఆంకితర) అటు ఎనడా మూడువేల సంపళ్సరాలక్స్పితమే. చేసా శా్త్వీక మసస్కత ఓకీ 'ప్రతీకను సృష్టించింది. అబే యిన్‌ వీకట్సి యాంగ్‌ (వెఐగ్ను పిశతీక, ఇవి రెండూ వృత్తానికి రెండర్థాలు, ఈరెండూ విరుద్ధస్తూశ్రాలు. ఆ్రతీక ఆరెంటికీ సమన్వయం. ఇదొక స్వయం భూత (ప్రతీక - లింగం. సహస్రవర్షాలు అన్వేషణలో తపించిన మానవ అంక శ్చేతన్వం స్వయంగ స్య్వించినది. అరెండూ వ్యక్తాస్య రృ-స్త్రీపడుష-ఆదిద్వంద్వ సమన్వర ప్రతీక అధునిక మన స్తత్త్స్వశాత్త్రం దీనినే వుదాహరించి. (ప్రాచ్య మగ స్కత ప్రధానంగా సమన్వ్యయాత్మక మన్నదిం బౌద్ధం సృష్టించిన ఉపాసనార్థమైన మండలం ((శ్రీచక్రాదులుగ' హిందూమతం చెప్పిన దిద్చే కూడా ఈ యిన్‌ యాంగ్‌, స్వసి క(్రతీకో సూశుబద్ధమే (చూ. చం గజా పేటంళంయమి. 0౦+ గౌముల ్సి ఇగే ఫిష్థుచకిం = వైష్ణవ చిహ్నం, న్‌ హరిహరినాథ తత్త్వ్వరహస్యం. వః త పి సిద్దాంశాని కడుగుసనున్న ళా _త్తికరహస్యం, న ఉబ్బి! = దొనీస్సుండ్తి పట్టిన అష్టరసచకిమూ ల వికృతిరసాళా

2 ఈ రెంటినీ కలిపికట్టడం సంవిధానక౦ం, ఇది సోమనాధుని కవితారూవ పరిష్కరణ,

శాంతరస మసలు లేదనీ - వున్నా పోషించటం కుదురదనీ- నాట కంలో అసలే వీలుసడదనీ - శోవ్యంలో కుదిరితే కుదురనచ్చుననీ పా్రనీనులు కొంద రన్నారు,

ఈ విమర్శకుని సాహితీరస పరిజ్ఞానంలో నాటికీ నేటికీ ఒక్క శాచన సోమనాధుడే పై వాదాలను పర్వాస్తంచేసి (వకృష్ణంగా-వారిహరా ద్వ్వైతాశ్సితంగా - వ్యూహచతుష్టయాత్మకంగా = కథానిర్మాణం చేయటం క్వారా = శాంతరస వాదాన్ని-తనకున్న అ్నద్వెతస0జ్ఞతో - స్థాపించిన కొడు,

ఆమహాకవిరచన సొక్షొత్తు కుంతకాచార్య ప్రతిపాదిత వక౦తా ఎం దరమైన విచితిశెలి, ఛబ్దంనుండి రనందాగా అంతా ఆద్భుత కై లి,

ఎ నమన్వయంచేత ఇదొక తాత్త్వికశై లి, ఈవిచితశై లినే కోలరిడ్డ్‌ )భ్బతులు పురుషశైలి అన్నారు, నన్నయ - మార్గం సుకుచూరం. స్తీశై లిఎ తిక్కన్నది విచితిమార్గం. దీనికి వక్రిశబ్దంజోడి నే మనాధునిళె లి నిష్పన్నమౌతుంది. ఈశిలి - రచన- 'పెత తారస

మా వూ. ము సాని! ఫయాలకు వాహిక వేదా వ్యంజకం,

మొదటి రెండధ్యాయాలు ఈవిషయ విజారణచేసినవి,

పురాణకథలోని తాత్త్వికత - మార్మికతా విచారణ, ఆధునిక

స్తత్హ్వంనుండి పునరుద్భూతి నందిన మరొకసత్యం, 149 అండీ ఎవడు అసత్యకల్పన, ఈనొడు కాదు, ఈదృష్ట్యా తెలుగులో ష్ణ పురాణ విమర్శ రానేలేదు ఇక్కడొక పియత్నం చేయబడది. ళల కథా సంవిధానక నున్న అధ్యాయ వషయ మిదే.

సూచిక వెడ్‌.వ్‌డ్‌. ఒక్క డన్య క్తతేజ మిం కొకడు _. వ్యక్త మైన చైతన్య మన్యోన్య మా్యశయించు హరీహరాద్వైత సం్యప్రదాయాత్మకుడవు సీకు నీకును గలిసిన సీ కొకనికి, విదా వడు మూడు వే సంవత్సరాలక్రితమే చీనా తాత్త్విక మనస్కత ఒక 'ప్రకీకను సృష్టించింది. అదే యిన్‌. (వీకటి)” యాంగ్‌ (వెలుగు) పితీక్క ఇవి రెండూ వృక్తానికి రెండర్ధాలు. ఈరెండూ విరుద్ధస్తూకాలు. అఫ్రతీక ఆరెంిక్‌ సమన్వయం. ఇదొక స్వయం భూత (ప్రతీక - లింగం- పవ్ననవర్షాల అన్వేషణలో తసించిన మానవ అంత శ్చెతన్యం స్వయంగా సృష్టించినది, ఆరెండూ వ్యక్షావ్య కంస్రీపురుష అద, సమన్వయ ప్రతీక మైన్య క్ష-స్రీపరుష-అదిద్వంద్వ సమన్వ ౧ గీపనిక మన స్త త్వశాస్రం దీనినే శుదాహరించి, (ప్రాచ్య మన క్‌ స్పోధానంగా సమన్వయాత్మక మన్నది, హద సృష్టించిన ఉపాసనార్థమైన మండలం (భీచకాాదులుగా తే. చెప్పిన ది'జే కూడా ఈ యిన్‌ యాంగ్‌, స్వస్తిక(ప్రతీకా విష్ణ! (చూ. [6 జబుయూల న నా ) ఇదే _. 90- వైష్ణవ చిహ్నం, ఇదే హరిహరినా్య త శ్స్వరహస్యం, గదే కొంక్రరన్ట సిద్ధాంశాని కడుగున స వికృత సమూ దానను! నున్న శా _త్వికరహస్యం, ఈ జో ౧డి పుట్టిన అష్టరసచకమ్లూ = వికృతిరసాలు.

2 ఈ రెంటినీ కలిపికట్టడం సంవిధానకం, ఇది సోమనాధుని కవితారూన పరిష్కరణ,

శాంతరస మసలు లేదనీ - వున్నా పోషించటం కుదురదనీ- నాట కంలో అసలే వీలుపడదనీ - శంివ్యంలో కుదిరితే కుదురవచ్చునసీ పా9ిచీనులు కొంద రన్నారు.

ఈ విమర్శకుని సాహితీరస పరిజ్ఞానంలో నాటికీ నేటికీ ఒక్క నాచన సోమనాధుడే పె వాదాలను పరాస్త్రంచేసి (పకృష్ణంగా-వారిహరా ద్వైతాశ్రితంగా న వ్యూహచతుష్టయాత్మకంగా = కధానిర్మాణం చేయటం ద్వారా - కాంతరస వాదాన్ని-తనకున్న అ్నద్వెతపిజ్ఞతో = స్థాపించిన వహూడు

ఆమహాకవిరచన సాకొత్తు కుంతకాబార్య ప్రతిపాదిత వకిళా సుందరమైన విచితర్నిశెలి. శబ్బంనుండి రసందాగా ఆంకా అద్భుతశై లి. పె నమన్వయంచేత ఇదొక తాత్త్వికశ్లెలి. ఈవిచితంశై లినే కోలరిడ్డ్‌ ప్రభృతులు పురుషశైలి అన్నారు. నన్నయ - మార్గం సుకుమారం, (శ్రీశైలి) తిక్కన్నది విచితిమార్షం. దీనికి వక్రశబ్దంజోడి స్తే సోమనాధునిశై లి నిష్పన్నమౌతుంది. ఈశైలి - రచన- పైత_త్త్వ = రస విషయాలకు వాహిక లేదా న్యంజక౦.

మొదటి రెండధ్యాయాలు ఈవిషయ విచారణచేసినవి,

పురాణకథలోని తాత్త్వికత - మార్మికతా విచారణ, ఆధునిక మన్నస్తత్వంనుండి పునరుద్భూతి నందిన మరొకసత్యం, 061 అంటే ఒకప్పుడు అసత్యకల్చన, ఈనాడు శాదు. ఈదృష్ట్యా తెలుగులో ప్రకృష్ణ పుఠాణ విమర్శ రానేలేదు ఇక్కడొక ప్రయత్నం చేయబడ్డది.

కథా సంవిధానక మన్న అధ్యాయ విషయ మిదే,

ఆట్‌ థాత్తి వీ సంపవిఢానకం ఎడ్‌. వెడి. వైట్సా ఒకటి స్టీరమైన యరుస్తు వేతొక్రట్టి నిత్య భమణశీలమౌా ధర్మచకమ్మువ నిర్గ ము(కు, నిరాకరుండైన స్థాణునకు నీకు గుణిమి సకల్తాకృతివి. విశ్వగుండవు నీవ ఊర్థ్వ ముఖకొ తపళ్ళక్ర కొకండు గుర్తు దిహిరనతరణ శీంక్షూ' (ప్రభుత కొళయ్స ఒకఃడు విశ్వమ్మునక్స నాభి యుండు నెటనొ ఒకండు ఆబహ్మతృణమైన సకలమూర్తి , అంకితాంకము (ధర్మాభిషేకం)

అలి స౦విధానకం వెడా ఎవడు. ఈశబ్ద విర్మాత మృచ్భకటికకారుడై న మహాకవి శూ్యదకుడు, ఇత డేప్పటి ౧ జాలా క ల

వాదోః కాళిదాసుకంటు పూర్వు డంటూ డా కే. సి, పొండేగారు కళదాను వ శకం కనుక ఇతడు 2వ శకం "వా డన్నారు. కావచ్చు, (ఎందుకంపే.. హాలగాథా సస్పృశళతిలో చారుదత్తుడన్న కవిగాథ ఉదాహృత మైనది. అంతేకాక సప్పశతివాతా వరల నై వథ్యం మృచృకటిక నై పథ్యమొకిపేః సప్తశతి కీ.శ, (పథమళతాబ్రిదే, (పైగా గాభాశప్తశతిలో కొన్నిగాధలకు చారుదత్తు డే కవి).

ఇతడు (సస్తావనలో _" కింను ఖలు అశ్మాకం గృహ్యూసరమివ సంవిధానకం వర్తతి"” అని న్తూతధాదనికో అనిపించి .నాటకాంతంలో చేటితో _అందరూ కలుసుకున్నాక “ఆహా సంవిధానకిం” అనిపించాడు,

అం'పే నాటకమంతా ఈరెండుమాటల (ఒశ్రేమాట) మధ్యవున్నది. తర్వాత భవభూతిమహాకవి ఉత్తరరామెచరీత మ్వూడనఅంకంలో 'అహో సంవిధానకం" అనీ వెంటనే “ఏకోరసః కరుణ ఏన” అన్న జగ్యతృసిద్ధన్లోకం (వ్రాసాడు, తర్వాత 11వ శళంలో రాజాొనకకుంత లాచార్యులు

ఆసాం వస్తుమ వైదగ్యం కావ్యే కామపి వక్రతాం

న వణా। ఆః ధరి

[ప్రధాన సంవిధానాంక నామ్మాప్రి కురుతేకవిః (వకోక్తి జీవితం) అన్‌ దానికి కాస్తపదవి నిచ్చాడు కారికావృత్తిలో "“"సంవిధానకం == కథాయోజనం౫” అనీ ఆయన భావనచెప్పాడు. ఆంటే, ఆయన [ప్రావీనససాహిళ్యమధనంలో దహార్గతమైన అనర్థ మణిఅదీ

ఈకథాయోజనం శేసలం నొటకవిషయం. (ప్రధాన కథాతత్న్వమేదో దాన్‌ దృష్టికో కాన్యనానుకరణం వేయటం (వతిభావంతుడై న కవికార్య మని చెప్పిన నందర్భంలోనిద్‌. ఉదాహరణలో అభిజ్జానకాకుంతలాదు లుదాహరించీ. ఇలాపేరు "పెట్టటం నామన(కళ అన్నాడుః

ల్లి నం కథా యం, యత్సంవిధా కారికాహ్యాల్య- “ప్రధానం (పబంధ్యప్రాణ్మపా వాతత థోక౦ అపి యోజనం... తదంకః చిహ్న మపలక్షణం యస్యయ[త న వ; తవను శద్టో విస్మయ ముద్ద్యోశయతి". అని ఇదమస్య రహస్యం విచారి తం పనరిదం విచ్చి శ్తేః (వబంధస్యన[కతావిర్భవతి (ఇతి) కి మద్భుతం. మలేమ్నాపి సొ యక్చారతర సంవిధానక నిబంధీలక్షణ. (యోజిళ సర్శ సా రుద పష్ప వంనవుాావావారవరయావమయులు ర. జ నివేశ్యకే. యథా ఇభిజ్ఞానళాకుంతల ముదారాత్షస_ (పతిమాని థి దూతికాడీని నామాని” కానవ్య[పొణ 1ప్రాదూంశాన్ని_ (సంవిధానకం) ధ్వవించేటట్లు "పేరుపెట్టడం చాలాఆద్భు ఆయసవ్యాఖా శిసొరాంశం. యాని (ఇందులో నృుచ్చకటిక మదాహరించకపోవటం చాలాఅన్యాయంం న్యా నామ కాయససిద్ధాంకావికి (పదిలోదాహరణం మృచ్చకటికమే, అంచగంభీరంగా శరణం చేసిసవాడ లేడు) " జ “వీళంం కౌగ్యా సంవిధానకమం'ప్కే అద్భుళ మైనకథా[ప్రాణభూతమైన సన్నిఎ పాణం

• _ ఈఅద్భుతళబ్లం పంతలాచార్యుడుచెప్పిన విచ్చితశైలికి. | గుండెకాయ, ది - (పతిధ్శాపథమోద్చేద సమే య్మక్రవ[కతా శద్దాధికేయోరంత। సు రతీవ ఏిభావ్యతే 1.94 దె ద శి శస్థార్థాలు శమిపతిభనుండి అంకుకించేటప్ప డే వాటిమధ్య వైచిితిపుంటుందిం విచిక్రో యత్ర వకోక్షి వ్రైచ్మిత్యం జీవిశాయతే పరిస్ఫురత్రి యస్యాంతః సా క్రాప్‌ ఆకిళయాభిథా. (42) సిత దుస్పంచరో తున పిదగ్ధ కవయోగశ్రా వి్గధారా పఫే నేన సుభట్రానాం మనోరథాః (49) కొ స్థినుంక్ల ఏిదగ్ధకనవులమా[ శామ్షే సంచరించదగ్గది పిచి క్రమార్గం.. మహావీరుడు కర్గధారాపక్రంప్సీద్ర నడచినట్టు_ ఈమార్థం అతిక్షిష్ట సంచారంకలది

త్రి ఇత్యాదిగా చెప్పినదాన్నిబిట్టి విచ్మితశైలి అద్భుతస్థాయికమైన [వతిభనుండి పుసేది. ఆకవిఏదన్నా ఖర్గచాలనంలాగా త్క్మీవంగ్నా నిశితంగా భారావహంగా వుంటుంది, ఏరసాన్ని పోషించినా ఆరసాల కాధారంగా అమృతముంటుంది. ఇది ఇతశై లి. చ్యకవర్తిపంథాం | రాజానకకుంతలుడు (పతిభాచకి, అతడే నాటికీ నేటికీ శద్దార్ధ స్పరా సిద్ధాంత (వతిపాదనం చేశాడు

1. శబ్షారసాహిత్యం కావ్యమని నిర్వచిస్తూ, సాహిత్యమం'పే ₹బారాల దఠథ జాని " దథ ఆన్య్యూనాతి రిక్తత్వ మనోహారిణ్యవస్థి తిః” .అని ఈకారికావివరణంలో పరన్పర స్పర్థత్వరమణీయా అన్నాడు " లీ ఈశ బ్రైర్ధస్వర్థ అేనందున వై దికవాజ్బయంకావ్యపసరిధిలోది కాదంటూ శబ్దారా సహితొ వ్మకకవి వ్యాపారళాలిని దళ దిందే వ్యవస్థి తౌ కావ్యం తద్వి దాహ్లాదకారిణి (వ. జీ 1,7) కారికొవృత్తి లో “నంజోధనాని చ బహూని ముని[పణీశస్తో[తణామం[ఈణకల్పాని నకాంచి దపి తద్విదాహ్లాదకారితాం పుష్ణంతీతి యత్కి-ం౦చి దేతత్‌” ఆని వ్యాఖ్యానింఛటంలో స్తుతి.-వర్ష నలభేదం వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు. మునిస్తోోతాలు శద్ట్యపధానాలు- (అర్థ శూన్యాలు) కనుక స్లోోతంకావ్యం కాదు శద్దార్థాలు రెండు వ్మకకవివ్యాపారశాలినిమెన ఇంధవ్యవస్థితం కానాలి. అప్పుడే అది సాహిత్యం, అంటో ? కావ్యంలో వాచ్యం అర్థం, వాచకం శబ్దం, ఆరెండూ వకపే ఇది విచ్శికో క్రి “*ద్వావేశమితి విచితై9వో క్తి” ...[పతిభాదర్శిదురై నకవి కేవలం శాబ్లిక_.సమా _ వా | దె సార్థతే కవిత్వ మనుకోవటం సహజం, 'కేనలం శబ్దమే. కవిత్వం .కాదు. ముని (పజీతస్తో[తాలు కావు. (అవి శ బ్దె (పధానాలు కానటంచేత)

శ్రీ అోకీబ్లార్చన్వర్ట విమిటై? విశ్వనాథవారు (వాసినఈపద్యం విచారితరమణియాంశం. ఈపద్యంలో మహాకవి కుంతలసిదాాశాప। సం్యగహించ్చి.. కవితాసరస తీస్తుతిమయంగా థి (/ 9 వ్‌ స్తో వ్యావ్యాసించాడం కావ్యనరన్వత్రి కకినన్న నోప్పు క )వేయమజికాంతి కం తాటంకందు గాడ్‌పజలుప లు కమవితంబ్యాగ కౌంచికింకిబులనో కరకంకణధ్వనుల్‌ కలతబూన మౌ ఇప: శే శాంజమాలాత్రపమ్వుల పై ఫాలస్థరీజ్యోతి పారువెట్ట శళ్ళాలివిచలికాఢరహేసమద్తుర్య మాత్మ్మప్రసన్నత నగడుపరుస. పాలికానో స లంఘవస్పర్దములవ్న చాలికాన్యోన్యసౌందర శసరసములును వైనపలపలపిత్యు యన నొప్ను శారదామూరి. నాయెద జాలు... ( అవతారిక (్రీమ(ద్రామాయణకల్పవృక్షము.) లై వేయమజికాంత్సం కర్ణ తాటింకము కౌంచికింకిజం కరకంకణము ఇ దం దొరబగఫాంజ్యోతవ్సు దరహాసం ౮ ఆత్మ పనన్నళత్త్ల వరన్నర ఘన , కొంటిని _ “" మనన్సర్థలక్రా అన్నో. హొందర్యనరసోలను. చలింవచేను టున్నవి జజ శద్దారస్పర. - ౧4 ఒల్న' కాన - స్వరామా శిలో నర్వవర్ష నలు_ కధాంళాలు ప్యాతలు- రసాలు అన్వీ ఈ ఏలిన (గుచ్చినవేల్పుల్ను న్‌ గ ్రికిస్పర్థదో ఒక కా స్పును_ శబలనర్థ పళని సలు చవల ఎక (త కాంతథనుస్సు; శో

ర్‌ ఇదే జగల్లక్షణంకూడా, కాని లోకంలో వైయకి కస్వార్థదృష్టి కది సౌందర్యంగా కాక... రసాత్మకనాటకంగా కాఠ్క జీవితంగా. -కన్చిస్తు న్నది. ఉదాత్త అంత కృషికి కాంచిమణ్‌ హారంగా కోస్తున్నదిం ం! అణాల “స్తూ శే మణిగణావివఎ” అని గితాస్వామి అనటం ఆదశలో,. ఇదే కాంతరససూతం౦కూడా. భిన్నరసస్పర్థ కాధారసూతం మదిం మజ్‌కాంతిస్పర్థ వుండాలం'పే సూతా9్తిధార మున్నప్పడే కుదురుతుంది. అలాగే వర్త నాదులస్పరకు రసమూ రసస్పర్షకు ణ థి గనీ కాంతను అధిష్టానాలుం జో త న్వక్ట గ్‌ _ 1013 ౧00౧౧౦1168 0/|౧౦1016 0 ౪150౧6 8౧6 గియయ?8 ౪౧౦ ౪/88 24180 ౧4౧౧౪4 38 1౧64, (6 [00 106 ౧56 10 116 9౧80౧0612196 1౧ 116 [ం76968 *గళ6 1 19 8816 1141 0011 [౧6౯8 8౧6 ౪190౧౮ 8౯6 ౭]/2౪5 1000100108 10౧ 8 11౧6 0 2950018176 ౧౮౭1౧౧ 8౧64 గం౧8 0 9గ 158 69198166 07 106 0109! 3౧64 40 1068116? 076466 1౧6 ళ166 1౧010199 (16౧8 58089080౧0) 0% ౧106. 169 2౧6 గతం. 7097 ౧8! 10110౧ 0౯ 16౧910౧081, 107069 0 6 ౧౦18౧141 0 6౧9౯97 15 681166 “5ని4గారినోడు (౧:౮. 6.69-8 9 ౪౧౦016 596112 06100 ర66164666 10 (1౧౦8 2౧6 ౪190౧6) 1009 ౧ 15 5416 186 1౧9 4/0 661195 1౧6౭ తగరే ౪150౧00 7891606 1 '8 3100916 187 0-80౧౧9 ౪౧౧౦౧ 9 18 61164681 6౧6 118615 00[11౧౭౧4916 10 4౧ 0092౧ 1౧ 165 గా౭|6998€0 1౧000100. 51౪/4 - గగ నష ౨౬౯౪న, ౧.50. ఖద హారిహరనాథతత్న్య వివరణలో ది, _ విష్ణుర్ముదులు (ఇం్యద) జగత్థ్రితిరక్షణకు స్పర్టించే రెండువిరుద్ధశక్తు లు, గ స్పర్ధ పరస్పరపో షకసూూతంతప్స నాశశసూ[తఈంకాదు, - హరెహరనాథతత్త వీల్‌ హారి, శద్ది 0౦, హరుడు అర్థం, ఇదే న్రీపడష మిథునం, ఈరెంటిసంవిధానకం దాంపత్యం, మిథునం దాంపత్యసూకావిర్భావకం, ఈస్పర్థలేనిదే జగత్‌ స్థితి లేదూ కావ్యత్వస్థితీ లేదు.

| స్పర్దచేతనే జగత్తు కవికి. వర్ధనం. సంభవిస్తున్నడిః ఏదో ఒకళ క్తి మాతరమే సృంఘే అదిలోకం కాదు, ఉనికి లేదు, ఏవిధంగా విద్యుత్తు ముణ. ధన (₹0క౪౭ ౧౭౬811౪6) రూవంలో ద్వంద్వాత్మకంగా వుంటూనే ఏకమై శాంత్మిపసరణగా పరిణమిస్తున్నదో_ అలాగే జగత్తు శేకోష్టళక్తు ల ఆధారంగా వుంది. దీన్నే వేదం అగ్నిషోమాత్మకం జగత్‌ అన్నది, ఫేతళ క్షీ- ఉష్ణ కీ విరుద్ధాంశాలుం ఇంటి మధ్య నిత్యసృర్భవుందిః 'కెండూ పరస్పరం వరుసుకొంటున్నపిం ఈసంఘర్ష ణం (16౧8100-51040౧) విశ్వాధారం, సీ్‌త్ర క్స్‌ నే సోముడపి- ఉష్టళ క్సినే అగ్నిం సోముడుజ జలముజ పార్వతిం విష్ణువు | ఇవన్నీ జంటలు, రెండు విరుద్ధ అగ్నివా రుదుడు | సూళారిలు, బుణధనపిద్యుత్తులుం కసుక స్పర్థ (094146 51౧01019) నర్జనాత్మకకి్సియాసూతరం. కావ్యంలో శద్దార్థా లివే. ఈవై దికసూత్పుమే, శజ్దార్థాల్లాగా దృన్నపార్వతీ పరమేశ్వరులు శనకుళచ్దార్మ ప్రతిపత్తి కల్గించాలన్నస్తుతిలో కాళిదాసు. వ్యక్తీ కరించింది, శజ్టవ ఇ పార్వతి జ పిమ్హువు ఆర్థం ==శివుడు (చూ హరీహరసాఠతత్త్వం ) ఈసం[ష్రదాయాన్ని అలంకారికంగా వ్యా్యానించినవాడు రాజానక కుంతకా చార్యులు. ఈవిషయజాలాన్ని కలిపి సమస్టిగాచూచి సంవిధానకనిర్వచనం చేసుకోవాలి, మృచ్చృకటికం చివరి న సళ ల్‌. క టరరసంగా మారిపోళున్నకథ చిికంగా సుడితిరిగ వసంత పెన... ధూకాదేవి.. చారుదత్తుడు (బితికిబయటపగి కలుసుకోవబ్రంధ్రా ౯. సుకొంత మౌతుంది, ఈఅంకంతో దాదాపు 10 సని వ ల” 0 కథ లోనూ ని-ఫవి పే షెచెకా లున్నాయి, ఏఅంకం సూ అన్ని" సన్నివేశాలు నేవు, పళిసన్నివేశమూ విచి తంగా. ఒకా స్రకవలితమౌతూ చకచకా సడచిహోత్పంది, చివరషృలనలన గో నకొన రపొమభూతి పొందుశాడు, పుల (పేక్షషడు అద్భుత

7

ఈమలుపులో సంవిధానకళబ్ద మువయౌగింవదిడ్డది, [ప్రారంభంలో సూత ధారునిచేత చెప్పించినసంవిధానకం_ అంతంలో మరలా అదేమాట రావటంతో పా9రంభాంతసమన్న సయం... బీజం (ముఖసంధిి కార్యం (నిర సహాణసంధి-బివరిది)గా పరిణమించింది, దేనితో నాటక మారంభమైనదో అది సిద్ధించటంకో ముగుస్తుంది ఈపా9రంభాంతసమన్వయం సంవిధానకం. కధలో స్రళ్యంశమూ దాని కున్ముఖంగా తీర్చబడటం కధాయోజనం, దీనినే నొటకళాస్త్రకారులు సంధిబింధస్నిగ్ధ మంటూ వచ్చారు |

భవభూతి మహాకవి నంవిధానకం.. రసం రెంటినీ కలిపి ఒకేచోట సంస టించటంచేత రసానుకూల కథాసన్ని వేశనిర్మాణమే సంవిధానక మని భావించాలిం అఆతృతీయాంకమంళా సీతారామగతశోకాగ్నిని అనేకకోణాలలో పిదర్శ్భించిందిం కనుక, కావ్యప్రయోజనం._ పా్రళణం-రసం తస్ప అన్యంకాదు. కనుక్క శబంనుంచి

న న.

కధదాకా వ్యాపించినకావ్యసామగ్వి నంతా దసానుకూలంగా పొదువృకుంటూ, పోంది చేసుకుంటూ చేసిన వొతిభాప్రయత్నం సంవిధానకం.

కనుక సంవిధానకం రసానుకూలంగా కధను ఏిచితసన్ని వేశాలుకలదిగా మలుచుకోవటం నాటకీ యకథానిర్మాణం,

లోకం సప్తవర్థాత్మకం, వర్ణం మనోభావవ్యతీక_ ప్రవృత్తి ప౦తీక ఈ వర్జాలే రసాలు, రసాబకూ వర్ణ మున్నది. వర్ణం సాహిత్య- సంగీత చితి లేఖనాల్లో వున్నది. అక్షరం సర్ణం, కనుక సాహిళ్యం.సంగీతంలోకీ_ చిత్రలేఖనం లోకీ ప్రసరిస్తుంది. చిత్రం సంగీతంలోకీ సంగీతం చిత్రంలోకీ తర్తుమూ అవుతున్నవిం భారతీయచిత౦కళలో రాగమాలవర్డ చిత్రణ మంతా సంగీతాన్ని ప్‌ళం (రంగు) లోకి మార్చిచూవటమే. రాగాలను చిత్సించిసఘనత భారతీయునిదే, క చిత్రలేఖన నున్న'పేరు- చిత్యం_ రంగులసన్ని వేశం... 'రేభావన్యాసంచేత నేకాక_ లోళవై చిత్రిని నిబంధిస్తున్నందున అ'పేరు వచ్చింది.- -

చితుణంలో వర్జ విన్యాసంచేత పుక్టువకుతను పాశ్చాత్యులు 118గ%0గ1౪ అన్నారు (ఈమాట సంగీతంలోనిది). శఈవర్జ మాలలో “నక్త కంలో అనుకూల వ్యతిరేకనర్దా లున్నాయి. నలుపు ౫ తెలుప్ప విరుద్ధవర్థాలు,. కెలుప్ప్ట్ల పసుప్క అనుకూలనర్హాలు, ఇవే అనుక్షూల న్యతిరేక సంవిధానకసూతాలుం

క్రి అలాగే పోస్యళ్ళంగారాలుు వీరశ్ళుంగారాలు అనుకూలర సాలురొద్య్పళృంగారాలు విరుద్ధరసాలు, 8 రసాలూ శాంకానికి విరుద్ధరసాలు, ఇందుకే కుంతకుడు వర్ణ విన్యాసవకితను వ౦థవ్పుభేదంగా పేర్కొన్నాడు, రసవకంత్‌ కది మొదటి. మెట్టు కసుకం ఈనవర్డ విన్యాసవక్సుతనే నన్నయగారు అక్షరరమ్యతగా వ్యాఖ్యానించారు. (చూ నా, అక్షరరమ్యత_ వ్యాసం... భారతి 1479)

1. పకస్థానజన్యాక్షరసంపుటి ఆనృత్తంకావటం అసుకూలవర్హ సంవిధానకమేం క “విన్నస్థానజన్న్యాత్తరసంప్పటి అన్ఫత్తికావటం వ్యజిరేళవర్శ సంవిధానకంం అది సుకుమార జమ్ము __ రససన్ని వేశ ప్రయోజన మైనది, ఇది ఉద్ధత... పరుష రసప౦ిధోన మైనది, (ఈవిషయాలు ప౦ఏదానవిమర్శభాగంఠో సూచీంపదడ్డాయి) అలాగే కథ... వర్ణన. పొతం._ రసమూ. అన్నిట్‌మధ్యా ఈసంవిధానక ముంటుందిం ఉదాహరణగా ఉత్తరహరివంశంలో నరకాసుర 3 ఈర్వశీపాతంల సన్నినేళర. సత్యానరకాసురులసన్నివేశమూ అంతే. నరకుడు... మునులు... ఒక విరుద్ధసన్నివేశం, 'తెలుప్ప నలుపురంగు లొకదానిప్రక్క నొకటివేస్తే రెండూ. ఒక దాని చొకటి ఘర్ష్మించ్రకొంటూ -ఒకవిచిత్పస్సర్థను సంఘటిస్తాయి. అలాగే ఇదీ, (ఇదీ శఈర్వాతప్రదర్శితమొ తున్నది) వసుక సంవిధానకం నాటకియం. రసాత్మకం, ఏిచితస్పరాత్మకం, ఖి సోమన్నవిరుదు కే ష్‌ క్‌ అ జన జ్‌ థ్రీమక్సకలరాషాధూష... పాహిత్యర సహో షజసంవిధానచక్రదర ల అవనే సంపూర్ణ కీర్తిం నవీనగుణసనాథ_ వ్లాచనసోమనాథ, దీనికి ముందువాక్యాలు శీ లై షీ '్రీవదుభయకవిమిత్ర కొమ్మనాషాత్యపృత0 బధారాధనవిరాజి తిక్కససోమయోాశ్లి (వణీళందైన యమహాభారతశభానంచ్వరుంబున్న..

థి

ఈవీరుదు ఈవిధంగా రెండుఅర్ధవృత్తాలుగలపద్మ ౦.

మొదటిదానిలో 4 దళాలు (లేదా ర్‌ నామంతో కలిపి) రెండవదానిలో 4 దాట

1.8 శాసనంలో వున్నది. అది అపస్తుతం. ర. (పస్తుతాంశాలు, ద్వితీయ దళం ఏకమా?. అనేకమా? అన్నమీమాంస కొందరు చేసారు కానీ అది సరికాదు. పై అలంకారికసం[పదాయదృష్ట్యా ఒ'కేదళంం

సాహిత్యరస (పోషణు)ం శిక్కనగారికొావ్యరసమే.. లేదా సాహిత్య మంసపే కుంళకభామహుల ననుసరించి శద్దార్ధసపితత్వం. (ఇతరులదృష్ట్యా కావ్య మం'పే అర్జ మనసి ఎశచ్చి మసీ, ఈవాదాలు వన(కో క్షిజీవితంలో సరామర్శింపబడిన వేఏ సహితత్వం స్పర్థారూపం_ ఆఅస్బర్థమండి పుట్టినదే వ[కళ (1418౧0౧007) త్రీ పురము లన్న స్పర్థానూ[శ్రాలనుండి పుట్టిన ఏకత్వరూపానందం దాంపత్య మైనట్లు. వ్యకళ స్పర్జాజన్యం, తిక్క-నగారికావ్య-_శద్దిస్థానంలో సోమనాధుడు సాహిత్య మన్నందు వల్ల ఈఅర్థం సంభావితం కాకతప్పదు. ఎందుచేత? సోమనాథునిళబ్ద [పయోగం చాలావరకు సళాస్త్రీయం కనుక, అశాస్త్రీయంగా. వ్యానహారికదృష్ట్యా మహాకవి శబ్బ్వ్యప్రయోగం చేయలేదు(డ్రు కనుక, (ఈవిషయం ఈగగంథంలో ముందు నిరూపిత వమౌతున్నది పె వ(కళాసిద్ధాంత మే నాటికి సవీనగుణం- క్రీ శ, 1100 (పాంకానిశే న(కో క్షిజీవితం వచ్చినా- తిక్కనకాలాని'కే (పసిద్ధమైయుండవచ్చు ననటానికి ఆయనరచనే సాత్యుం, ఇంచుమించు ఈకాలంలోనే విశ్వేశ్వరుని చమళ్కారచం[దికా! వచ్చివుండవచ్చు. ఈచమక్కారసిద్ధాంతం వ కో క్తిజీవిత కారునిదే. ఒకవేళ చమక్కారచం[దిక సోమన్న చూచిన్యా చూడకపోయినా. అ యుగసాహిళ్య సిద్దాంత మది. ఒక్కగంథం చూచి ఒకకవి అనుసరిస్తా డనటం కవితాపతిభాస్వరూపం 'తెలియనినాస్తి కవాదం. ఏసిద్దాంతమై ఆయుగభావసనం సామూహికచేతనావిష్కతం, అది ఒకవ్యక్షినుండి పుట్టినా కనుక నవీనగుణం స్పర్థారూపవ[కతం కనుక సాహిత్యశబ్దం కుంతకసరిష్కృతార్జంలో సోమనాధుడు [గహించాొ డనాలిం

1, సింగభూపొలునిఆస్థానవండితుడు విశ్వేశ్వరుడు (వ్రాసినది చమత్కారచంగనిక సింభూపాలుడు శ్రీనాధసమకాలికుడు, ఇంతచేత సోమన వీరికి పూర్వుడ్పు 2)

10 ఈరసపోషణకు.. మార్గ మేమిటి? (మార్షం == ౧19205. రసం జ=ల అవ్నవిచారణ తప్పు. అశాస్త్రీయం. మార్గ మంశే శైలి) సంవిధాః (వశ్యేకంగా విచిితసంవిధానకం కుంతకునిమాట. విచ్మితమార్గం. దీన్నే వా రాజు వికటబంధ మన్నాడు. అది భవభూతిమార్గమట. “6భ్రవభూతిజలధినిర్ణతకావ్యామృతరసకణాఇన స్ఫురంతి యస్య విశేషా అద్యాపి వికొపేషు కథానివేశేవు.” ఈవికటళద్దిం కుంతకునివిచి్యితశైలిలోని విచ్యితశబ్దమేం రెంటికీ అభేద వికటత్వ మం'పే శుద్ది = కథ- రస. ఆదు అన్నింటిలో అనునూచ్యుంగా [వవహి కవి[వక్యేక్మపతిభాసంబంధమైన ్రైలీవిశేషం. (ఈవిషయానికి అధ్యాయాం చూడాలి). కంతకుని నుకుమారశైలికి విచితశైలి విరుద్ధమైనది. వాల్మీకి సుకుమారమధురం. (౯6౧6౧ ౧6 5%/ 6). వ్యాసమహర్షి శైలి. గంభీరక్షా (11350౮0 ౧6 56/16 ) అని శ్రీఆరవిందయోగి తమవ్యాసవాల్మీకులన్న [గంథం అన్నమాటలు. కుంతలాచార్యుని విచారణ వకళేం నన్నయగారిమార్గం సుకుమారమార్గం, సంవిధానకం. తిక్కనగారిది విచి మార్గం. సోమన్నదిదే. ఇందుకే తిక్కనభారతానంతరంబున... అని [వాసుకున్నాం (వైగా సోమన్న ఎల్లన్నల హరివంశరచనతో ఏది ముందో ఎవరూ చెప్పకే మాట, చూ-లెలుగులోహరివంశములు. డా యశోదారెది ఈమాటచేత ఎజ్జన న! కంటె సోమన రచనే ముం దనిపిస్తున్నది) ఇద్దరిరచనలో రసానుకూల నాటకీం సంవిధానకమూ- విచిితశ్తైలీ వున్నాయికనుక తెలుగులో ఆమహానుభావుడే + మార్గ్మనష్ట కనుక నవరసొత్మళశై లీనిర్మాత కనుక. తానూ అదే పంథాల్‌ వయవిస్తున్నాడు కనుక, నన్నయగారిరసపోషణం అక్షరా[శితమైన ధని విశ్వనా వారు చెప్పినదే, ఆయనే అన్నారు తిక్కనగారివలె విభావానుభావపపంచనంచేః రసనిష్పన్నంజేయటం నన్నయగారిశైలికాదు అని, అంటే, ఉజ్బభ్రర్రావాగమన నీ వెందున్న దానవు _- అత్యుడకుచాభోగ___౫

శ్రే ఇత్యాది మునివలపోతలో శ్రేవలసంబుద్ధులచేతనే రససృష్టిచేయటం నన్నయగారి వై లితప్ప విభావాదిిపపంచనంచేతకా దని అశళ్చర్యం_ (రసవిషయకంగా ఇది చిరంతనాలంకారికులై న దండి.ఇత్యాదులమార్గ మిది, ఆర్వాచనమార్గం విభావాది (వపంచనం.. తెలుగులో నన్నయమార్గం (పాచీనం, తిక్కున్నది నవీనం. సోమన్నదీ ఇదే, ఇందుచేతకూడా నవీనగుణసనాధు డే) ఉక్కన్నగారే ఈరెండవ వద్ధతిని పండించి పెట్టినరసమార్గదార్భనికుడు, హలిహరాదై త వేత్త కనుకు చశ వర్డి కాకతీయులతో "కేం్యదనాయకత్వంపోయి. మరలా విజయనగరస్థాపనఠో లెలుగునేలప దక్కినమవావై భవం చకనర్తి త్వం, దానికి మూర్తి బుక్కరాయలు, ఆయనా చెదరిపోయి దక్షిణభండంలోనిఖండాలను ఏకచ్చతం[కింద సంవిధానించిన మహ్మాపభువు. ఏమహాళవై నా... కావ్యమైనా ఏకచ్చ్మశాధిపత్యం[ కిందనే... మహ స్మామాజ్యం 'వెలసినపుడే పుట్టటం చతి[తలో వెదుక నక్కరలేనిసత్యం, చెదరి పోయి, చెదురుమదురుగా పడివున్న కనుమరుగై నమండలాలను (పోదిగేస్తి ఏకత సంఘటించి కంటికి నదురుగా వరులకంటికి చెదరుగా.... ఏకంచేసినమహాచ[కవ ర్తి బిక్కరాయలకాలం పండించి పెట్టినమహామనీషి సోమనాథుడుకూడా సంవిధానక చ్యకవర్సి, రాజనీతిలోనూ, “కవిరాజ సీతిలోనూ చ్మకవర్తి వున్నాడు. రెండూ కాన్యసీతులే కనుక. (కావ్యుడు శుకుడు ఇందుశ్రేనేమో. భగవంతుడు. గీతలో క్రవీనా ముశానా కవిః" కవులలో నేను శుకుడ నన్నాడు. శ్యుకుడు రాజనీతి సస్ట్ర కవి. రాజనీతిజ్జుడూ ఒకే నన్నట్లు, కాటట్టి 14వళ తాబ్టీ (ప్రారంభం కావ్యరచన లోనూ చకవర్తిని సృష్టించిం దన్ననూట, ఇందుకే పెంచుకలదిన్నెశాసనంలో అ[గహార గహీతసోమ నాధుడు బుక్క రాయలను...ఆ(గహారదాతను ఆశీర్వదించా డని వున్నది. అది ఆయన చ[కవర్తిత్వా వికి తగినగాంభీర్యం.. దర్జా, ఆఅ్మగహారాన్ని కొన్నిపాళ్ళుగా చేసి అందులో కొన్ని తా నుంచుకొని కొన్నిటి నితరులకు దానంచేసాడట అందుకే సంపూర్ణ కీర్తి ఏ కీర్తిలో మచ్చలేదో_ ఏకీర్తి షోడశకళలవిరాజిల్లుతున్నదో_. ఏక్‌ర్రి వ్యర్థంగా రాలేదో (పుజ్యైర్యళో లభ్యతే. అన్న సూక్త్మిసకొరం ఆదృష్టనళాత్తూ._.అళక్సు లకూ శీర్రిరావటం అందరకూ తెలిసిందే)

[2 శ్రవలం తృనపాండ్రిత్యకవిజాళ క్తిచే సముపార్షితమో అక్షీర్తి సంపూర్ణకీర్హి. నాటికే తెలుగునేలమ్లీడ్డ ఆయనకీర్తిచంషదుడు నిండారవెన్నెలకురిపించినా దేమోం దిహుశా పూర్ణాయుషకివిదై యుండవచ్చు. నిండుగా (బతికినవాడు కావచ్చు. కష్టసుఖనృర్థా రూపజీపితాన్నికూడా రసాత్మకనాటకంగా దర్శించినమనీషి కావచ్చు, (ఈలక్షణం కాన్యంనిండా సరుచుకొసివుంద్సి, అనాడు విద్యారణ్య వేదాంత దేశికాదిమళాచార్యు లున్నారు. మఠచ్శక్రవర్తులున్నారు, చక్రవర్తి వున్నాడు. కవిచ(కవర్తి వున్నాడు. ఇంతకం"ప ఒకయుగానికి పూర్ణత్వ "మీముంటుంది? ఇదంతా ఏకై కజీవితంలో పండించుకోగలగటమే సిండుు బతుకు, అంచుశ్రే సంపూర్ణ క్రీ ర్స ఈసాహిళత్యరనపోవణసం విధానకచ కవ లి త స్‌మే నవీనగుణ౦, అందు" పంపూర్డకీ రీ రినిక్రిమూర్తి సోమనాథుడు, (చర్మదగాథుడు. స -ఉమానాధుడు వాక్వవైబ్మితి : మార్గస్థ వ కళ బ్లార్ధగుణాలంకారసంపద్య అన్య ద్వాశ్యన్య వక్రత్వం తథాభిహితి జీవితం మనోజ్ఞఫలకో ల్లేఖవర్షచ్భాయా శ్రియః పృథక్‌ చి(తప్యేవ మనోహారి శర్తుః కిమపి కౌశలం (ఎఖ ఈళ్టోకాల్లో కంఠకు డొకవిచ్మిత సిద్దాంతం చేస్తుహ్నాడు, “ కావ్యంతో ఇబారాలు గుణొలంకారాలద్వారా వ్మకత విస్పన్నమౌతున్నా ద్రాన్షిక్స పాాజభూతంగ ల వక్రత కవిప్రక్యేకప౦తిభాపరిసృతమై కొలవచినటు శ్‌ చి రం అంద మైనపట.. వర్ణ రేభావిన్నాసంకంప చికా?న్లిక్తి షా వ్‌ కర్ష్యృకొళలమే స౦కాళిస్తున్నది.” 4 గ్య్రాణభూతంగా ఇందులో కవివ్యక్తీత్వం నండిపుట్టినవాక్యం గుజొలంకారాదులకర్ణప అగ్ని ఛాసిస్తూ వా టన్నిటికీ శాంత్రిని చేళూరున్తున్న దని ఉదాహరణగ్గా చి శే రగా రంగు. రేఖా... వాటిద్వారావచ్చే అర్ధస్యురణ_ ఇదొక" శకత టీ ఖఇనంతో ఆధారంగాపుంటూ. వాటిద్వారా (ప్రకాశించే అన్యశోభ కతి టి కడ్షుస్టన వ్యక్తిత్వ మది, ఆ కవ్మప్రక్షేక

[8 ఇందుచేతనే “ఆసంసారం కవిపుంగవై* ప్రతిదినసగృహీతసారోఒ౬పి అద్యాపి అఖిన్నముుదఇన జయతి వొచాం పరిస్పం౦దోః ” “సృష్టి పారంభంనుండి కవిపంగథపులు (వతిరోజూ అందాలను కొల్ల గొడుతూనే వున్నా వేటికీ వాళ్యసొందర్యం ముడివిప్పనివరహాలమూటలాగానే వున్నది” వాక్యసౌందర్యం_ వకత తరిగిపోనినిధి (సతికవీ తానే మూటవిప్పి చూర విచ్చినట్లు భావిస్తున్నాడేతవ్ప అది నిత్యమూ తరిగిపోనిమణినిధి, భ్‌ అలీ దీనిద్వారా కుంతకుడు చెప్పే దేమిటి? కవిషపత్యేకతఅంతా వాళ్యరచనలో వున్న దని, అర్జాదులకంయ ఇది (పత్యేకమైనది. చేదంలో సరస్వతి మూలరూపం నహాసాక్షరా వాక్కు-గా చెప్పబడ్డది, అది సహ్కసరీళుల్లో వ్యక్తనౌతున్నా తరిగిపోకుండా అలాగేవుం దన్నమూల[దవ్యు ధావాన్ని తాకుతున్నది. దై నం సహ్య సరూపాల్లో వ్యక్తమవుతూ. కాను” తానుగానే వున్నట్లు, “అజాయమానో. బహుధా విజాయతే' అజు డయ్యూ జనీగస్తున్నా డన్నట్లు. విశ్వం మూచలపదార్థాన్ని కొల్ల గొట్టలేదు. అలాగే కవి వాక్యసైందర్యాన్ని ఆఅమూలం 'సపెళ్ళగించికేలేడు. కానీ [పతికవి అపూర్వంగా 'ఆమూలవాక్యన కళా నిధిని వెళ్ల డిస్తూనే వున్నాడు. ఒక్యగంథమో.. సిద్ధాంతమో మనల నాకర్షీ స్తున్నట్లున్నా న్యాయానికి ఆక్షర్త (పతిభ్మాపక్యేకతే మనల నాకర్షి చేది ఇది ఇదిగా కన్చించక అదీగా- సిద్దాంశాలుగా భాసిస్తుంది అదివున్నా. 1వధాన మిదే, (శ్రీశంకరాదు లిట్టివారు.. శ్రీఅరవిందు లిట్‌వారు, వారివాక్యంలో వారిచారి[పతిభావ్య క్రిశ్వాలు మనమనస్సులను పిండి లి కనుక, కవి దేన్ని వర్డీంచినా (రసాదులను) దానిఉనికికి. అపూర్వతకు మూలకారణం హాళ్యవిన్యాసవ కత, సోమనాథునివ్యక్షిత్వంలోస్‌ వైచ్చితి అంతా ఇదే. ఏదిచెప్పినా ఒక్కపకే గ్‌ కన్పిస్తుంది అ 'దెంళ అల్బవిషయమైనాసరే. అందులో ఒకవైశిష్ట్య ముంటుండి.

1 శ్రేవలం శనపాండిత్యకవితాళ కిచే సముపార్డిళ మో ఆకీర్తి సంపూర్ణకీర్తి, నాటిశే తెలుగునేలమ్స్‌ద ఆయనకీర్తిచం[దుడు చిండార వెన్నెలకురిపించినా డేమోం బహంళా వె జాడ. పూర్జాయుషజీవిమై యుండవచ్చు. నిండుగా (బతికినవాడు కావచ్చు, కష్టసుఖసృర్థా రూపజీవితాన్నికూడా రసాత్మకనాటకంగా దర్శించినమనీష్‌ కావచ్చు. (ఈలక్షణం కావ్యంని౦డా పరుచుకొనివుంది). అనాడు విద్యార జ్య వేదాంత దేశికాదిమతాచార్యు లున్నారు, మతచ్మకవర్తులన్నారు, చక్రవర్తి వున్నాడు. కవిచ్మకవర్శి వృన్నాడు, ఇంతకంటె ఒకయాుగానికి పూర్ణత్య మేముంటుంది: ఇదంతా ఏశై కజీవితంలో పండించుకోగలగటమే నిండు బతుకు, అందుకే సంపూర్ష్మ క్రీ రిం ఈసాహిత్యరనపో నణనం విధానకచ (కవ ర్వీత్వమే నవీనసగుణం, అందుక నంపూర్డకీ రి దీనిక్రమూర్త సోమవాథుడుం “(చందనాథుడు, స ఉమానాధుడు) వాత్యవైబ్మితి : మార్గస్థ వ కళజ్ఞర్ధగుణాలంకారసంపద అన్య ద్యాక్యన్య వ్మకత్వం కభాభిహితి జీవితం మనోజ్ఞ లకోల్లేఖవ్లర్ద చ్భాయా[ శ్రియః సృధక్‌ | చితస్యేవ మనోవారి ఈర్తుః కిమపి కౌశలం (0 4) ఈళ్లోకాల్లో కుంతకు డొకవిచ్మిత పిర్దాంళం చేస్తున్నాడు, కా గంలో. శవ్రారాలు గుణొలంకారాలద్వారా వశత సిష్పన్నమౌతున్నా దాసిక్‌ పాాజక్రూతంగు ద్వా క పరత నివ తకవతిభాపరిసృతమై. కొట్టవచ్చినట్లు భానసుంది ఎలాగంే చితంలో అందమైనపట._ వర్ట_ రేఖావిన్హా సంకంయ. చ్రిహైంబ జ్‌ చ్‌ జ శ్రి శార్పసకి పాణభూతంగా కర్షృకొళలమే పికాళిస్తున్నది,” ఇందులో కవిన్య కీ త వంనుండిప్పట్టినవాళ్యం గుణాలంకారాదులకంచ అధికంగా ఛాసిస్టూ వా ట్రన్నిటకీ శాంత్రిని చేళూరున్తున్న దని ఉదాహ రఇగ్గా న న న రంగ కేఖా. వాటిద్వారానచ్చే అర్థస్యురజ_ ఇద్దొత్త న్మకత కన న పుల్గా ఆధారంగావుంటూ. వాటిద్వారా (వకాశించే అన్యశోభ క్రాంత్ర కవీ డుగున వ్యక్తిత్వ మది. - శిల ప్రత్ష్యేక

క్రి

ఇందుచేతనే

“ఆసంసారం కవిపుంగవైః వితిదినసగృహీతసారోఒపి

అద్యాపి అభిన్నము[దఇవన జయతి వాచాం పరిస్పందః” “ సృష్టి పారంభంనుండి వవిపుంగదులు [పతిరోజూ అందాలను కొల్ల గొడుతూనే వున్నా నేటికీ వొళ్యసౌందర్యం మొడివిస్పనివరహాలమూటలాగానే వున్నది”

వాక్యసౌందర్యం... వకత తరిగిపోనినిధి |పతికపీ తానే మూటవిప్పి చూర విచ్చినట్లు భావిస్తున్నా దేతస్ప అది నిత్యమూ తరిగిపోనిమణినిధి,

దీనిద్వారా కుంతకుడు చెప్పే దేమిటి? కవిషపత్యేకతఅంకా .వాక్యరచనలో వున్న దని. అర్ధాదులకం'బ "ఇది (పత్యేకమైనది.

వేదంలో సరస్వతి మూలరూవం నహ సాత్షరా వాకష్కూగా చెప్పబడ్డది. అది సహ్మనరీకుల్లో వ్యక్తమౌతున్నా తరిగిపోపండా అలాగేవుం దన్నమూల్మదవ్య భావాన్ని తాకుతున్నది. దై వం సహ్మసరూపొల్లో వ్యక్తమవుతూ. తానూ తానుగానే పున్నట్లు, "అజాయమానో బహుధా విజాయకే-. అజు డెయ్యీ జనీగ్టస్తున్నా డన్నట్లు, విశ్వం మూలపదార్థాన్ని కొల్ల గొట్టరేదు అలాగే కవి వాక్యసాందర్యాన్ని ఆమూలం పెళ్ళగించికేలేడు+ కానీ, (వతికవి అపూర్వంగా అమూలవాక్యవ( కళా నిధిని వెళల్లడిన్తూనే వున్నాడు.

ఒక్కగంథమో. సిద్ధాంత మో మనల నాకర్షి స్తున్నట్లున్నా న్యాయానికి అక ర్త (పతిభాప్రత్యేకతే మనల నాకర్షి చేది, ఇది ఇదిగా కన్నించక అదిగా- సిద్ధాంతాలుగా భాసిస్తుంది. అదీవున్నా (సధాన మిదే ్రీశంకరాదు. లిట్టివారు. శ్రీఅరవిందు లిట్టివారు, వారివాక్యంలో వారివారి[పతిభావ్య క్రిర్వాలు మనమనస్సులను పిండి 'వేస్తున్నవిం

కనుక్క కవి దేన్ని పర్షించినా (రసాదులను దానిఉనికికి_ ఆపూర్వతకు మూలకారణం వాళ శవిన్యాసవ్యకతం

సోమనాధునిన్యక్తిత్వంలోని వైచ్మితి అంకా ఇదే. ఏదిచెప్పినా ఒక్కపక్ష్యేకళ

కన్చిస్తుంది అ చెంత అల్బవిషయమైనాసరే అందులో ఒకవైశిష్ట్య ముంటుంగి,

శల "కేవలం తృనపాండ్శిత్యకవితాళ క్రిజే సముపార్షితమో అక్షీర్తి సంపూర్ణకీర్హి, నాటికే తెలుగునేలమ్హీద్ద ఆయనకీర్తిచందుడు నిండార నెన్నెలకురిపించినో డేమో బహంళా పూర్ణాయషజీవియై యుండవచ్చు. నిండుగా (ఇతికినవాడు కావచ్చు, కష్టసుఖస్పర్జా రూపజీవితాన్నికూడా రసాత్మకనాటకంగా దర్శించినమనీష్‌ కావచ్చు. (ఈలక్షణం కావ్యంనీండా వరుచుకొసివుంది). అనాడు విద్యారణ్య వేదాంత దేళికాదిమతాచార్యు లున్నారు. మతచ్మకవర్తులున్నారు. చ[కనర్తి వున్నాడు. కవిచ్మకవర్తి వున్నాడు. ఇంతకం'బ ఒకయుగానికి పూర్తత్వ మేముంటుంది? ఇదంతా ఏకై కణీవితంలో ణి పండించుకోగలగటమే నిండ్యుబతుకు, అందుకే సంపూర్ణకీ ర్తి, , ఈసాహిత్యరనపో షణసం విధానకచకవ ర్తి త్వమే నవీనగుణం, అందుకే సంపూర్ణకీ ర్తి, డీనిక్రిమూర్ని సోమనాథుడు. (చర(దనాథుడు, స _( ఉమానాథుడు) వాక్వూవైబ్మితి :

• మార్గస్థ వ[కళష్జార్ధగుణాలంకారసంపదః _ అన ద్వాక్యస్య వ్యకత్వం తథాభిహితి జీవితం మనోజ్ఞఫలకోల్లేఖనర్జచ్భాయా[శియః పృథక్‌ చ్మితస్యేవ మనోహారి కర్తుః కిమపి కౌళలం (8, 4) ఈళ్లోకాల్లో కుంతకు డొకనిచి (త సిద్దాంతం చేస్తున్నాడు. “కాన్యంలో శచ్దార్ధ్థాలు గుణాలంకారాలద్వారా వ్యకత విస్పన్నమొతున్నా దానిక పా9ణభూతంగా వొక్చి వళళ కవివ) త్యేకపగితిభాపరిసృతమై కొట్టవచ్చినట్టు భాసిస్తుంది. ఎలాగం'యే చితళ్తింలో అందమైనపటం_ వర్ణ... రేఖావిన్యానంకం జె చితాగినికి పాొణళూతంగా కర్హృకొళలమే పకాళిస్తున్నది.” ఇందులో కవివ్యక్తిత సంిమండిపుట్టినవాళ్యం గుణాలంకారాదులకంళై అధ్గికంగా థాసిస్తూ వా టన్నిటికీ కాంతిని చేకూర్తున్తున్న దన్ని ఉదాహరణగా చిత్త రేలనృంలా రంగు... రేఖా... వాటిద్వారానచ్చే ఆర్థన్ఫురణ.__. ఇదొక, న।కళ_. వీటి. కడుగున ఆధారంగావుంటూ వాటిద్వారా [పకాశించే అన్యళోభ... కొంతి.. కనిపత్వెక వ్యక్తిత్వ మది.

18 ఇందుచేతనే “ ఆసంసారం కవిపుంగవైః ప్రతిదివసగృహీతసారో2పి అద్యాపి అభిన్నము[దఇవ జయతి వాచాం పరిస్పందళొ “సృష్టి పారంభంనుండి కవిపుంగవులు (సతిరోజూ అందాలను కొల్ల గొడుకూనే వున్నా నేటికీ వాక్యసొందర్యం ముడివిస్పనినవరహాలమూటలాగానే వున్నది” వాక్యసౌందర్యం... వక్రత తరిగిపోనినిధి (పతికవీ తానే మూటవిప్పి చూర విచ్చినట్లు భావిస్తున్నాదేతస్ప అది నిత్యమూ" తరిగిపోనిమణినిధి, దీనిద్వారా కుంతకుడు చెస్పే దేమిటి! కవిిపత్యేకతఅంతా వాక్యరచనలో వున్న దని. అర్థాదులకం కె "ఇది [వక్యేశమైనదిం వేదంలో సరస్వతి మూలరూసం సహసొక్షరా వాక్కుంగా ఇెప్పబడ్డది. అది సహ సరీళుల్లో వ్యక్తమౌతున్నా తరిగిపోకుండా అలాగేవుం దన్నమూల[దవ్య భావాన్ని కాకుతున్నది. దెవం సహ్య సరూపాల్లో వ్యకృమవుతూ. ఇాను+ తానుగానే శ య్‌ గ. అవి న శ్‌; వున్నట్లు. 'అజాయమానో బహుధా విజాయతే'- అజు డయూగు జస్యిస్తున్నా డన్నట్లు, విశ్వం మూలవదార్థాన్ని కొల్ల గొట్టలేదు అలాగే కవి వాక్యసొందర్యాన్ని ఆమూలం పెళ్ళగించికేలేడు, కానీ ఫతికవి అపూర్వంగా అమూలవాక్యన( కళా నిధిని వెల్లడిస్తూనే వున్నాడు. ఒకగంథ మో. సిద్దాంతమో మనల నాకర్షి సున్నట్టున్నా న్యాయానికి ఆక ర్ర ధి శచ్చిలావ్‌ ల్ని అటి (పతిభ్యానత్యేకతే మనల నాకర్షించేది ఇది ఇదిగా కన్నించక అదిగా_ సిద్ధాంతాలుగా భాసిస్తుంది. అదీవున్నా (వధాన మిదే, శ్రీశంకరాదు లిట్టివారుం శ్రీఅరవిందు లిట్టివారు, వారివాక్యంలో వారివారి పతిభావ్యక్తిత్వాలు మనమనస్సులను పిండి 'వేస్తున్నపి. కనుక్క కవి దేన్ని పర్షించినా (రసాదులను) దానిఉనికికి. ఆపూర్వతకు మూలకారణం వాక్యవిన్యాసవ్య కత, సోమనాధునివ్యక్షిత్వంలోని వైచిషతి ఆంకా ఇదే. ఏదిచెప్పినా ఒక్మపక్ష్యేకత కన్పిస్తుంది. అ 'దెంత అల్బవిషసయమైనాసరే. అందులో ఒకవైశిష్య "ముంటుండి, అవధ్‌ గా కాట

క్షే

ఓకవె లతణ్యం సముద్భాసిస్తుంది- ఏదిచెప్పినా తానే అది చెప్పగలనన్న ట్లుంటుంది, (దీన్ని కొందరు రజోగుణం కింద జనుకట్లారు. ఇదికాదుఎ

అధునికకళలో మన కిది (పత్యేకించి కన్చిస్తుందిం ఒకవుదాహరణ-_ ఈ విమర్శ్మగంథావి కట్టమీ దున్నబొమ్మ: తబొమ్మలోవి ఆయావిషయాలకు అర్థాలు స్పష్టంగానే పున్నాయి* రంగులు. దళాలు. శంఖ. చ్మకాలు ఇవన్నీ మతపరమైన అరలు సృష్టీకరిస్తున్నాయిం అంతా వద్మాకారంలో విన్యస్త మై పరమేళ్వరరూప పద్మీస్ఫురణ కల్లిస్తున్నది= పద్మంలో దళాలు (19) యోగంల్లో చెప్పదిడ్డ మూలా ఛారాది పద్మాలనుం దళాలను సంశకేతిస్తూ పరమేశ్వరుడు షొడళకళామూర్తి అని పబుతున్నదిః చతుర్మసమూ- మధ్య పద్మాకారనృత్తం కాంతికశ్రీయం(తరహస్య స్యోరకంగా వుంది ఊర వైపం(డ్రాలే ముఖవింబముగా.. నడుమనున్ననామం_ ఛ్రీపాదంగా (పాదమే మండలం == చకం అన్నతం[తరహస్యం చెబుతున్నది.) ఎక్షద౦తా అర్థం.

పీ టన్నిటినీ మంచి ఇ0కా ఏదో అందులో వున్న దన్నజిక్ఞాసను వల్లిస్తున్నదిం అదే వాక్యవన[కళఈ వ్యాఖ్యానాన్ని అతి[కమించిన ఒకనం వేదన

గ్‌

(586100) కలుగుతున్నది, అది వ్యాఖ్యానించరానిది. ఎంతచెప్పినా ఏదోమిగులు తున్నది అది కవి పతిభ్యాసచ్యేకతం

కావ్యంలో వాక్యం అఆలాంటీదిః

బహుశా ఇది రవిరొత్తి వక అగాధభావనాకొరణంగా దానిసుండి బిహిర్గమిస్తున్నది,

అవాక్టం ఆకవిలోపలనున్న సహ (సాక్షరావాక్సము[దం౮నుండి ఒకపాయగా బయటకు సాగినకిరణం. ఆపాయనుండి పాఠకుడు దుర్గమాధ్యాల్లోకి పోతూ. పోలేక ఏదో సంవేదన ననుభవిస్తున్నాడుం అందీ అందని స్థితి ఇదొక అవిక్టేయాంశం, (117510 6 6౧6౧౪)

ఈనాల్లుమాటలు కంతకసిద్ధాంళానికి తాత్త్రికపు పునాది కానచ్చుం నోమనాభుని వొక్యవశత

"ఆమాట అతడే అనగల డనిపిస్తే ఆది వొళ్యవ్మకత, అభానం పదిమందీ చెన్పిపుండనచ్చుగాళ, అతనినోటినుండి వస్తేనే దానికి తపక, “అహం (బ్రహ్మాఒన్మి"

15 వంటి వేదాంతసత్యాలుకూడా ఏస్వామివి వేకానందనోటినుండివ స్తేతన్స దానికి బలం రావటం లేదు. అలాగే ఇదీ. కనుక్క కావ్యవ్యాపారకసామగి.. వస్తు. రసాలంకా ౩ రాలు మూటికీ ఒకవై లక్షణ్యాన్ని ఆపాదించేది వాళ్యచమక్కారం, రాజసూయంబుసేయ నేరాజు దలచు నాతనికి రాజు లరిగాపు లయినగాని నిర్వహింపదు. మన మెల్లి నేడు సేయు లావుమెఅయునె దరయింగలాలప్పట్టం (44-120) వీరరనసారకాసారవిహరణంబు విష్ణునకు నొవ్పు నతనికో వ్మిగహింప దొరకొనినవచ్చు మనకు మద్దులుమునింగి పాఠివెంపళ్ల ఈమ'కెంత బంటియనుటం (శీ124 పద్యం చివరవాక్యాలు అలంకారధర్మనిర్వహణంచేస్తూనే వాక్యం స్వతం్యతంగా ఉనికిగల దవుతున్నది, ఆఉన్నికినే వైలక్షణ్య మన్నాం, “_ఇం(దుండు నిలిచె ఇనరమున నొక్కరుడు నేదుపల్తువోలి” (1.4) ఛం “మన్న, బోతులెడచొాచ్చె దాశాడుపొదలువనోలొ. (4-24) పొదలు మన్నువోతులకు నిలువనీడ, ఏది పరుగెత్తు తున్నదోః సీరముంచినసొౌరకాయనెగపి నట్లు అతి గం “ఆ =ఈములపాకు నిక్కెడు[కియదాబెనిలీ. ( 0 ఈవై చితి తెలుగుజొతిమరలా కన్నదికాడు, అంతకుముం దున్నదిలేదు. అలంకారం తనపనిని నిర్వహిస్తూనే వాళ్యవై చితి [ప్రత్యేకంగా భాసిస్తున్నదిం మజకువకత్తి రిలచి మదమానములంజు జవుచ్చిమెచ్చుండా6 గఆగొని [కోధకామములగం డడగించి పరోపకారమున్‌ ఇటదిడ(దోచి నాచవ్తలచట్టలువాపి తొలంగి చిత్త నుం ఇఆపడియన్నసీకు నొళచక్కటి నెక్కటి వేడగల్లిన్నే (487)

18

ఇదీ యోగాభ్యానమన్నవస్తువును విన్యసించిన పద్ధతి, ఇది యోగాభ్యాసమా? అడ్డా భ్యానమా? వీరళబ్దానికి అంతర్యుద్ధంచే సేవాడికే అన్వయించి 'వేదవాజ్యయంలో తరువాత రాజున కన్వయించారు. ఇందుకే ధనుస్సు ఓంకారపతీఠ దీన్ని ధమస్సుగా చేసుకున్నవీరుడు యోగి, ధనుస్సును కేవలబాహ్యు ఆయుధంగా భావించే వాడు శ్రేవలంరాజు, (కనీ అస్త_ఖత్లాదులను మంతవిద్యానంకలితాలుగాచేసి [పయో గించటం (ప్రాచీనరాజులకు నేర్చినవిద్యం ఇక్కడవీరత్వం ఆరెంటికీ ముడిం)- పై పద్యంలో రెంటిని కలిపికట్టాడు మహాకవి. ఎవడైనా అలా అనగలడా? అంటాడా? యోగాభ్యానవిషయ మలావిన్యస్తంకవటం ఎక్క-డై నా జరిగిందా? అప౩ైలి కత శైలి. అమాటల వెనుక ఒకమగళతనం_ పొరుషం.. గిగ850064 "౧6 క6460/ వుంది.

ఈఆర్థసాందర్యవిచారణసదే. అస లావిన్యసనపద్ధతి ఎంతచ్వితంగా పుందిం వొక్కవైది/తి

శేగంటిచూపున గితిగొన్నసన్నగేదంగిజేకుల కన్నదమ్ము లగుచు

జడగొప్పులోను నచ్చకపుసజ్జకములై న విరవాదులకు పఏింతవిందు లగుచు

విగువుచన్నులమీద బెనుపడంబై నచెంగలువకొవ్విరులసంగడము లగుచు

శ్లలికిహరివైన 'కేలదాలిచిన సంపగిబంతికోనలజోపాప లగుచు

వేగ నరకాసురుం డేయు వేగిరంపుబాణముల. [బాణములు సత్యభామమేన

గుసుమళ్ళంగారములకెల్ల [కొత్త'సేయ నెనిమిదితెజంగుల్లై సొబ

. - గిమమడించ్తె.. (1.151)

1. రెంగురకాలన్షై లలు.) సుకుమార ఇది స్రీబొందర్యం, 2) విచిక్ర- ఇది పురుష సౌందర్యం, అది చిక్రకళ ఇది భారతీయకళ, ్తీీపుంభేదాలుగా. పాళ్చాత్యులు కోలరిడ్డిప్రిళృతులు వ్యవహరించార్డు శ్రీఆరవిందులు తవృవ్యాసవాల్మీకులన్న (గ్రంథంలో వ్యాసువిైై లి పురువశతైలి అన్నారు దీన్నే ఊెర్రై2ైలి అసీ- దాన్ని ఆర్ష శైలిఅనీ నా వ్యవదేశం, సిజ్ఞానేకళ అంతబరువ్సగా వుండట్తానిక్కాారణం అద్రి 25041116 శాొవటమే నన్నాడు- మళ్ళా. అంతచ్యిక్రకొరుడు వాంగో- ఆధునిక కళ చాలాపరకు ఇంక్కేఇది అత్నిపాచీనకకాసూతశ్రం ఆది సె/1(21 వళ అన్నాడు రీడ్‌ 600 2 1662 లో |

17 ఇది నరకాసురయుద్ధంలో వా డేసినవాణాలు సత్యభామమీద పడ్డప్పుడు చేసినవర్డ న. పీరరసం శృ్యంారంగా పరిణమించినలక్షణం వర్ణిత మైనది, ఆశ్ళంగార వర్ణ న ఒకవిచి[తభంగీభణితి. ఇదే వ్యకో క్రిజీవితకారునిమతం, కావ్యశర్చిం విచ్మిత ల అతి బి భంగీభణితి అని వ్యంగార మిలావర్షి తఈంకావటం అపూర్వం, రసనిర్మాణంలో కవివాక్యపై చితిని వివరిస్తూ ఒకళ్లోక ముదాహరించి కుంతకుడు వివరణలో [వాసినఆఃపంప్తలు పై వద్యవ్యాఖ్యగా గంహించవచ్చు (విజిగిషా) వైదగ్ధ్యభంగీభణితి వై చి్యత్యేణ పరాం పరిపోషపదవపీ మధిరోపితః సన్‌ రసతాం సీయమాన। కిమపి వాక్యవకిిభాపస్వభానం కవికొశల మావేదయతి”___ రసానుభనం కలిగిస్తూనే వాక్యవకస్వభావం తానై కాలూని నిలుస్తున్నది... అది ఆ అటి చైనా అజావి ల రసానికి. రసపోషణకు ప్రత్తేకత నాపాదిస్తూం అవి పీరళృంగారసం ఘర్ష ఇ స్పర్ధ ఇంతవిచిత్రంగా చెప్పటంకంచె కవితా తపస్విత ఏమున్నది? | ఇది సంవిధానకానికి వైచిత్రి నాపాదించే కవిప్రతిభానిర్మితవాక్యవై లక్షణ్యం_ వై చితి ఇదంతా విచితశై లీ ప్రాణభూత మైనఅధిష్టానమైన అద్భుతరసాత్మకవాక్య నిర్మాణం, అంపే "3 లికి వై చితి నాపొదించేది అద్భుతం. ౩) య్రుర్టు

18 అద్భుత నంవిధానకం వాక్సతిరాజు భనభూతిని (వళ ౧పినూ భవభూతిజలధినిరత కావ్యామృతరసకణా ఇవ స్ఫురంతి యస్య విశేషా ఆద్యాపి వికకేషు కథానివేశేషు. అన్నాడు. వికటకథానివేశ మంపే కథానిర్మాణంలో సౌకుమార్యంకాకుండా "వై చితి పుండటం, ఇది కుంతకు డన్నట్లు కవిపతిభా ప క్యేకినుండిపుట్టినవాళ్యవ[ కత. విచిితవాక్యనిర్మాణం

భవభూతి మూడునాటకాల్లో_ మహాపీరచరితపస్తావసనలో అనాటకరసం పీరాద్భుత మసీ= మాలతీనవూధవంలో శృంగారాడ్భుత మసీ (నాటకాంతంలో పాత చేత- ఇట్టిఅద్భుతనకరణ మెందేని కలదా యని అనిపిస్తాడు) ఉతరరామ చరి[తలో కరుణాద్భుత మని అంతర్నాటికాాపారంభంలో సూతధారువికొ చెప్పస్తాడు+ (వివరాలకు చూ. కరుణాద్భుతము _అన్నవ్యానం, (్రీవేంక'కిళ్వర విశ్వవిద్యాలయం ఓరియంటల్‌ జర్నల్‌ 701, ఏర్భొగ భవభూతిపదతి,. ర్ర

నీ జ అభ అ సంఘర్షణ కల్పించి. భిన్నరసాలకు సన్నివేశం, నృర్ధ _ కల్చించటంద్వారా శ్య అద్భుతాన్ని సాధిస్తాడు శనుక నిది కవిమనోధర్మం_ అద్భుతచిత వృతి నుండి

అట అటి నిస్నన్న మయ్యే(పతిదీ ఆద్భుళమేం

సామాన్యంగా ఇది విచ్యితశై లీ. సంవిధానకలక్షణం, సోమనాథునిగా లి కిదే (ప్రాణం, వా

భనభూతిలో అద్భుతనిష్పత్తి కి సాధనం. తాత్త్వికత, కధలో ఒక తాత్ర్విక అశిలోళధర్మాన్ని నేపథ్యంలో సంఘటించటం, ఉత్తరరామచరి[ఈలో ఈనేపథ్యమే (ప్రాణంగా వుంది, కనుకనే దాని కంత్యవళస్తి,

9 ౨88 0 00౪71 07980- అన్నబొమ్మవుంది. చ్మితకారుడు “ఎల్‌(గెకో దీన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ రీడ్‌ అన్నాడు, “706 ౧8 ౧19౯ 7620093 8 66904) 0% 79 90639 08108- అంటూ గం [61౯ లో షేక్స్‌పియర్‌ సాధించ శేనిది అతడు సాధించాడు అని అన్నాడు

[0 ఈచవుదోహరణవల్ల కవిచ్మితించిన 'దిేదయినాసరే అది అకిలోక_ తత్త్వాత్క శి

కజొ సంవలితమెతే అక్కడ తురీయావస్థ- చతుర్ధదళ సం[కమిస్తున్నది (కావ్య సామగి. రసాలంకారవస్తువులు- (తిదళలు, తత్త వంలోతు చతుర్థం). ఇది _పై వాటికి అద్భుతాన్ని ఆవహింపజేస్తుందెం

సోమనాథుని సంవిధానళపై చితికి- (అద్భుతసంవిదానం) (సధాన్యాశయం హరిహరళతత్త వ[వతిపాదస, ఇదే ముందుబెప్పిన విరుద్ధతత్త ఏనఎర్టాలక్‌ణంం ఇది వేద్మపతిపాదిత మనబడినదిలదా, [సోమనాథువిక్‌ సమకాలంలానే సాయణవేద భాష్యమూ వచ్చింది ఆత డది చూడలే దనటానిక్తి కారణ మేమీ లేదు. చూచా డనీ అనలేము, కానీ, ఆకాలంలో అది రావటంవలన ఆయుగీనస్ఫురణ మహాకవి కున్న దనాలి, ఏయుగినస్సురణమైనా కనినుండే (_పకటితమౌతుంది.] అస్బర్థా తక్వ్యాన్ని తెచ్చి తనరసనంవిధానాని కతకటంవల్ల నే కావ్యరసం శాంతమైనద్సి (ఇది ముందు నిరూపిత మౌతుంది ఇం'చేకాక విశ్వనాధవారు కాన్యమహావాక్య లక్షణంగా నిరూపంచినదికూడా దీనికి సంబంధించిందే.

"పెగా హరివంశ మం'పే సోమన వ్యూాహచతుష్టయంగా వ్యాఖ్యానించటం

వా కూడా దీనికి సంబంధించినదే,

కనుక అతనిది విచ్మితనంవిధానక౦,

సత్యాసరకాసురయుద్ధమట్టంలో అతడు చేసినళిల్బ మంతా ఇదే, ఇందుశే అది కాన్యముఖంగా న్వీకృత మైనది, వ్యూహచతుక్టయం ని

శాంతిపర్వం 180వ అధ్యాయం పేరు *సార్రాయణీయము", ఇక్కడ నారాయణ *"వ్యూహశత్త్వం” చెప్పబడింది

న్మిష్కియ. చిద్దణం నిష్కళ- నిర్జ్యంద్వమైైన పుడషళత్త్యం (ప్రధమంగా వున్నది. అది పరతత్త్వం, దానినే సనాతనవాసుడేనతత్త్వ మన్నారు. అది పంచ భూతాలను శశీరంగా చేసుకుని జీవుడై అవతరించింది. ఈజీపుడు లేకుండా బ్రహ్మ

౭( మునకు చేస్టలేదు. ఆనగా కదలిక లేదు. అజీవునిపేరు శేషుడు లేక సంకర్త ణుడుం ఇది పరవాసుదేవతత్త ్యంసుండి వచ్చినది. అతనినుండి సనత్‌కుమారత్వమును 2 పొంది, విశ్వేమనస్స్యరూపుడైన (ప్రద్యుమ్ను డవతరించాడు. ఈతత్త్వ్యం సర్వ భూతాతిరిక్త మైనమనస్త త్వం. పంచభూతాలు (ప్రళయకాలంలో ఈమనస్తతంలోనే (పలీనము లౌతున్నఏవి, అతనినుండి కర్షృకార్యకారణస్వరూప్పడై స్ట్థావరజంగ 8 మాత్మక విశ్వరూస్పడై తదీశానుదైన అనిరుద్ధు డవతగిస్తున్నాడు. వాసుబేవుడు మేతజ్ఞాడు. నిర్గణాత్మకుడు, అతడే జీవస్సరూపుడై నసంకర్ష ఖుడు. అకవినుండ్‌ మనోభూతుడై న (పద్యుమ్నుడు, అతనినుండి సమష్టిఅహంకారస పరూపుడై న అనిరుదుడు ఈశ్వరుడై అవతరిస్తున్నాడు కనుక, పరతత్త్వ మే వానుదేవ_ సంకర ణ షు ౯ నో ఉద నే ల, ఇవె (వద్యుమ్న- అసిరుద్దు లన్నవూ శహాచళుష్టయంగా సృష్టికార శనిమిత్తం అవళరిస్తున్న దని నారదునితో నారాయణుడే స్యయంగా తనతత్త్యాన్ని వ్యాఖ్యా నించుకున్నాడు. “అస్మిన్‌ మూర్తిః చతుర్థీ యా సాౌఒకుజత్‌ 'శీష మవ్యయం సహి సంకర్షణ (ఫోకః (పద్మున్నుమ్‌ సోజప్యజీజనత్‌ [పద్యుమ్నాళ్‌ అనీరుద్దోఒహం సర్గో మమ పునఃపృన, అవరుద్ధాత్‌ తథా (దివ్మా తన్నాఖికనులోదృనః (బ్రహ్మణః సర్వభూతాని చరాని స్టావరాణ్‌ చ్‌ ఏతాం సృష్టిం విజానీః కల్పాదిమ వృనఃప్పృనం”

(10872 7, 74 75 ) ఈనారాయణీయాధ్యాయంలో పాంచరా[తాగమసంబంధమైన వ్యూహవిషయం విశ్వసంబంధంగా (609% 0) చెప్పబడటం (దష్టవ్యం, "ఇదే 'జీవపరమైనఉపాస్య తత్త్వ్యంగానూ. చెప్పబడుతున్నది. ఈవ్యూహచతుష్టయం. జీవాత్మఅహంకార మనస్త త్త్వాలుగా చెప్పబడ్డవి, దీన్నిగూర్చి యతీం | దమతడీసికలో పరమేశ్వరుని షడ్గుణాలు మూడుజంటలుగా విడిపోవటం వ్యూహశ బ్రార్ధంగా చెప్పదిడ్డది, వుహె- 10 9[0౪76 వి- 880066? 10 9%0౪6 880066! 0 119 9 ౫ ౮౫౩5 ౧10 1౧766 292 ౯ ఈదృష్టిలో వాసుదేవతత్త్వం షర్గణాత్మకపరతత్త్య మే. దీన్నే లక్ష్మీ తంగత౦ (శబ “షార్గుణ్యవిిగహం దేవం" అన్నది సంకర్షణునియందు జ్ఞానం

య | బలాలు, [పద్యుమ్నునియందు ఐక్వర్య_వీర్యములు అనిరుద్దునియందు శ్రి దమతదీపికం ప 'తేజస్సు లున్నట్లు యతీం[ క్‌, దీన్మిపకారం సంకర్ష ణుస్మికియలు (వళయము-వేదోద్ధరణ. (వద్యుమ్నునివి సృష్టి. ధర్మస్టావన, అనిరుద్ధునికర్మ స్థితిరకుణ. తత్త్వ్వజ్డాపన, దీన్నిగూర్చి[వాస్తూ 0౧ 3007266? అన్నాడు. “౯8 0108 80౪71639 0 19 1౧౧౪౦ ౪77౮౧85 276 ర66 4౯66

10 06 16860౧6 61) 0 580687304౧8 0 149 585478 0౧ 1౧60౦౧/ ౧౭౧౧6 ౪ 0 గొం౧౦౪116 9౧) ఏకాంతికమార్ల 2) 0౪ గ|౭౦|/౧౮౫౧8 06 *5 7805 210౧ ౧10 ౧౧౭౦108 (త్మత్కాయ ౭౧4 3) 0 తగ ౧4664 0 116 68౧ 76596119 1౧0౧౫ 3600 ౧౯40109 [కియాఫల ఏ) 10 ౪1. 08/81 0గ- స8గ౦గ౧8/86€౧4-38. 39 ౧౭89౪9 ]

నూలంగా ఆగమ (పసిద్ధమై న వ్యూహస్వరూవ మిదిం

గ యూ

ఉత్తరహరివంళశ మంకీ ఈదృష్టితో అర్ధం చెవ్వుకోవటం. కవిని గౌరవిం చటం లేక తతా్యాన్వేషకుడై నవిమర్శకుని ఏధి, వంశమంటపే ప్యూహం, హరి సంబంధమైనవ్యూహం హరివంశం, దీనికి ఉత్తర == పరతత్త్వం, అదై్యైత పర (బహ్మస్వరూపమైనవాసు దేవతత్త్వం౦.

సోమనాథుడు అదైై వతితప్ప విశిష్టాద్వై ఏతికౌడుం విశిష్టాదై వతం సగుణో పాసకమైనదీ తవ్వ, నిర్ణణతత్త్వ్వ[పపంచనం ఇయ్యలేదు, ఇందుకే, దానిని కళా గుజో పేతమైనతత్తంగానే మూ ర్తిమంతమైన సగుణస్వరూపంగానే విశిష్టాద్వైతం వ్యాక్యానించీందిం ఈఆగమచతత్త్వాన్ని భారతకారులు (గహించి న్మష్కాయ._ నిర్దణ- నిర్ష్యంద్వమైన ఉపనిషత్సర్యబహ్మన్వరూపాన్ని ఆధారతత్త్వంగా వ్యాఖ్యా నించటం పైనచూపదడ్డదీం ఈద్భష్టిరోనే సోమనాధుడు ఉత్తరహరినంశమన్న నామ కరణాన్ని చేపివుండాలి. అని ఎలా చెప్పటం? అం'పే కథాస్వరూపాొన్నిబట్టి [పారం భాంకాలనుబట్లి కథావ్యాఖ్యానాన్నిబట్రి నిర్రయించాలిం

ళు వ!

_ సోమనాథుడు తనకావ్యాన్ని సంకర్ష ణవర్జనలరో అతడు చేసినఆయాదుష్ట నా ఆ లబ శికణాదులకో (పారంభించాడు.జనమేజయుడు వై శంపాయనునికో “బలదేవు లావు” ఎంతవిన్నా, తనివితీరలేదని అనటంతో కావ్య మారంభ మవృతున్నది. దానికి వైశంపాయనుడు సమాధానంగా కథారంభంచేస్తాడు,

గ 9

వై ఘనబలు డుద్యగతేజుం డనఘు డనంతు డన ఏందు మాదిమకధలం దనుటయు వైశంపాయన మునిషతి భూపొలచం[దముని కిట్ల నియెన్‌* పాళాళాధిపుడై నశేషడు (పలంబఘ్నుుండు నారాయణ (పీశిం బుట్టినళంకరుం డని జనుల్‌ పేర్కాన్నచో నంధకో ద్యూళస్నేహము కామపాలతయు తస్పున్‌ తప్పుగాకేమి (సై ఖ్యాతం బొందడే పొండురాంగమహిమన్‌ హాలహలస్వీకృతిన్‌. కాన్య మిక్క- డెందుకు (పారంభంకావాలి? 'రెండుమూడుపద్యాలు బలరాముని వీకకృళ్య్యాలనుగురించి వర్ణించి హలపాణిమహిమ చెప్పం గలవా 'రెన్వరు పురాణకథలన్‌ మరియున్‌ శెలిసికొనుము నేంజెస్పక నిలిచిన చోటులు వివేక విర్మలబద్ధిన్‌ అని ముగించటంలో శాత్సర్య మేమిటి? పైగా వి వేకనిర్మలబుద్ధిరో తెలిసికోవాలన్న నూచన దేనికి? ఈవద్యం తర్వాత ఎ “రుక్మినచ్చిన మగుడం జని యాదవనగరంబున జనార్థ నుం జేమి జేసె సౌజన్యనిభి అని జనమేజయుడు (పళ్నించటంకో వైశంపాయనుడు నరకాసురకథ నందుకొన్నాడు. సోమనాథుడు ఈసద్యాంతో కొవ్యారంభంచేసిపుండాలి, ఇది. 12వ పద్యం. మొదటి పదిపద్యాలో బలరామునిగూర్చ్‌ (వ్రాయడంలోని రహన్య మమిటి? కావ్యంలో ర్‌ 8 ఆశ్వాసాలు బాణునికథచితించినట్టూ, ఒకే కధను 'రెండాళ్యా సాలుగా నిభజించడంలో నొ సంవిభానకరహ స్యము ఉన్నదా? లేదా? పూర్వకధలన్నీ ఒక్కక్యకథా ఒక్కక్క ఆశ్వాసంగా (గ్రాయదిడ్కి ఈకథిమా్యాతం. రెండాక్వా సాలుగా విభజించి, కావ్యాన్ని అరాశ్యాసోలుగా నిర్మించటంలో కనిఉ ద్దేశ్యమేమిటిః

28 ఆకవఆశ్వాసంలో శ్రీకృష్ణుడు బలరామ[(నద్యుమ్నులకో కలిస్కి గరుత్మంతు

నధివహించి వాణుని పైకి వెళ్ళినట్లుచి (తించబడ్డదిం అక్కడ మహాకవి (వాసినపద్యాలు పరిశీలించదగినవిగా, మహార్థవంతములుగా కన్చిస్తున్నాయి. గరుత్మంతుడు ఇలా వున్నాడు.

“లం. కెంపారు మేను కుంతంబు లన నొప్పు గోబ్ళను భుజములు రెండు రెండులు రెండు రెండ్ల మెరయ నన్నివేదంబులు నాఆఅంగములకోడ జదివి ఛశ్రీవక్సాంకజలజనే[ఈ రుచిమీరగా నూర్జరోముడైై సమధిక కరశాఖుడై కెంపుగల్నుపాణి

తలము లమరంగ గౌరు నిద్దపుశులుంగు దనర సింహనంహననుడై, ఈరణ్‌కోటి

దీప్తి సుముఖుదై, యాజాను దీర్చవాహుడై, తరుణసుకునూరుడై హర్షమెనగ

భూతముల కాత్మ అత్మకు భూత౦బుల దానయగు విభుం డిత డనగా

సీఠం డష్టవిభూతి థ్యాతివడ'సె (వీతుడగు (సజాపతిచేతన్‌

సాధ్యులకు దేవతలకు |పజాపతులకు కాళ్వతు డితండ యని దిన్యసంయమీం[ద

సూత మాగధ వంది సంస్తుతులు చెలగ (శ్రీవిభుం డాసుపర్డుని జేరవచ్చెం

పూర్వకథల్లో, ఉదాహరణకు నరకాసురునికథలో సుపర్జున్మిపవేశమున్నా

అతనివర్జన ఏమీలేదు, ఒక్క ఈచివరిఆశ్వాసంలోనే గరుత్య్మంతునివర్థనం ఇలా పౌరాణికంగా చేయబడ్లది. ఈవర్షన సువర్జ తత్త్వవ్యావ్యానం, అతని ఛందోరూప (వేద) వర్ణనం ఈ వేదార్థవిషయం ఈర్వాత చూపబిడుతుంది. (సస్తుళాంశ మేనుం-ే ఈవేదమం[త లేక ఛందస్స్వరూప్పదైైన గరుత్మంతునిపై అధివసించిన వ్యూహ చళుష్టయవర్ణ న మహాకవి ఎలాచేశా డన్నది.మధ్యలో హర్కి అటూ.ఇటూ సంకర్షణ (వద్యుమ్నులు, ఇక్కడ హరి ఎనిమిది _|.ఎనిమిదిచేతులవాడుం ఎనిమిది ఆయుధ ములు దాల్చినవాడు. ఇందుకనే కవి “ఇట్లు దివ్యస్వరూప ధరుండ్రై (8247 అస్‌ ఒక వచనప్పముక్క (వాసాడు. పూర్ణ కథల్లో ఈమాటలేదు. అక్కడ లీలా మానుషవ్మిగహుడు మాయామానుషవిగహుడు లేక మానవరూపంలో వున్న అవతారంగానే వర్ణి ౦పబడ్డాడు. ఇక్క-డివర్షన వేరు. దివ్యరూప మంశకే ప్యూహ చతుష్టయంగా కన్చిస్తూవుస్నపరతత్తస్వరూప మష్నెహాట, ఇందుకే

లశ “ఆకసంబున వేంచేయు హరికి పిద్దసాధ్యచారణగంధర ససంయమీం[ద వివిధసంస్తుతుల్‌ ఇపులవండువ్నలుసేసె జయజయారావములకోడ సకలదిశల” అజయజయారావాలే [కింద మూడు నాలుగుతోటకవృత్తాలుగా (సపంచితములై నాయి తరువాత ర0డు అద్భుళస్తుతిపరములై నవృత్తాలు (వాయదిడ్డాయి, జయజయ శంఖచకధర శార్డద్రరాధర శ్రీధరాధరా న ల గి జయజయ భక్తి భావితనిశాచర భేచరచిత్తగోచరా జయ్గజయ కిల్చిషావనుద శాంళహ్యృదాన్పద చితృసమ్మదా జయజయ భూతభావన (పజాకలితావన తోకపావనా జయ నారాయణ పుండరీకనయనా శార్డీ జగన్నాయకా (న జయ్‌ పీఠాంబర భక్తవత్సల విరించిస్తోోతపా[త|కియా జయ జంభారి 'విరోధివి[కమకథాక్లాఘావిఘాత (కమా జయ గోవింద ముకుంద మందరధరా శౌరీ మురారీ హరీ, అని ఇన్విధంబున దవ్వుదప్వుల నివ్వటిల్లుదివ్యుం జయజయాశీర్వచనంబులు...... (ఈవాక్ష్యాలను మనం అనేకస్థాయిలందు అర్థంచేసుకోవాలి, 1. గడళ్మంతుడు ముందుకు లేళ వెనకకు దూసుకుని వెళ్ళిపోతున్నాడు. కనుక స్తుళకులు వెనకబడవిః జ అాఖి గ ఏ, జగత్పభువుకనుక 'దేవతలుకూడా దూరంగా వుండే స్తుతిస్తున్నారు. $. ఈశా వాస్యంలో "నై నత్‌ దేవా అస్నవన్‌ పూర్వ మర్ష త్‌... తత్‌ధావకోఅన్యా నత్వ్యేతి తిష్టక్‌' ముందు పరిగెత్తుతున్నందున 'దేనతల కందుకోనగానీకి లేదు, కదల కుండానే పరిగెశ్తేవాని నతి[కమిందేది, కనుక 'దేవతలకు దూరంగానే చంది. శీ శేనోపవివత్తులో చెప్పినట్లు శబ్ద 0 పర్మబహ్మాన్ని సమీపించి ఏమీచెప్పలేళ వెనకకు తిరిగివచ్చింద్కి అన్నట్లు ఎంతరమణీయస్తుతి అయినా దవ్వుదవ్వుల విన్వటిల్ల వలసినదే. ఈస్తాయీ భేదాలు ఈనందర్భానికి అగాథను సంతరించాయి.) ఛి థ్‌ శఈస్తుత్యమైనహరితత్త్వం షర్డ్గుణసరిపూర్ణమైనది, ఇందుబేతనే మహాకవి. హరికేజము హరికాంతియు హరినిభవము హరిభయంకరాకృతి హరివే గిరము హరివిక్సిమంబును హరియను'పేరిటికి లక్ష్మి నాపాదింపన్‌.

లిక్‌ అన్నపద్యాంలో తేజము. కాంతి. విభవము... భయంకరాకృతి, వేగిరము, విక్రమము లక్ష్మ ఈఆరుగుణములు షర్డుణనూచకములు ఇందుచేతనే ఈపద్యాం తర్వాత 'వైశంపాయను డన్నాడు. 'అనాటిఆదర్శనం నేటికీ తనివితీరకుండానే వున్నది* అని అన్నమాట. ఉపాస్యమైనపరస్వరూపం ఆకాశంలో _-దహరాకాశంలో దర్శస పథానికి ఒదిగిరాగ్యా చూచినభక్పునిమాటను తలపిస్తున్నది- ఈ వైశంపాయనునిమాట,. అం'పే ఇక్కడ వర్జింపదిడుతున్నకాన్యనాయకుడు పురాణస్వరూపుడుతన్న పూర్వ కథల్లోని నాయకుడుకాడు. ఈభేద మున్నదని చెప్పటమే కవి దీర్హ-డిర్భంగా దీన్ని వర్ణించటం శక్తిచేత ఆమాట అనిపించటం. కనుక వేదస్వరూపుడై న గరుత్మంతునిపై నెక్కివస్తున్నహరి ఏలు నమ్ము నంకు జ|కము బలకయు కౌక్షేయకంబు పాశము గదయున్‌ గలయెనిమిదిచేతుల దాపల వలపల దాల్చి శౌరి దాణుని యనికై, ఇక్కడ దాపలఎనిమిద్హి వలపల ఎనిమిది చేతులు, ఇది ఉపాస్యపరతత్త్వ స్వరూపం, ఆగమరహస్యవేత్తయైనవాడుతప్ప ఈవర్హన చేయలేడు, ఇందుకే హరి వాణునిమిదకు దండెత్తి పోతున్నప్పుడు మాగధు లతని స్తుతించారట. “కలన పదారుమొగంబుల మలయుదు నీ వనుచుం (ఈ&16ొ 2న పద్యంలో 18 చేతులవిషయం (వస్తావించాడు, విష్ణువు చతుర్చాహువు. అది చతుష్టయవ్యూహసంపద్వంతం కనుక నాల్గునాల్లులవదహారుచేతులుగా చెస్ప బడుతున్నది. కనుక, ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడు పరతత్న్వం, పూర్వకథలో (శ్రీకృష్ణుడు అనకారం, పడగలు వేయిచేసి బలభ్మదునికిన్‌ హరి షాపలాగుకో నొడలును 'వేయిరూపముల నొప్పగ నప్పుడు వైనకేయపై విడిసినవేయిశ్ళుంగముల వెండినగంబును నంజనా[దియుం తడబడజేసి రిద్దరు నుదరచితభానుయుగంబుచాడ్చునన్‌= సంకర్ష అతత్త వం వేయిపడగలుకలిగివుండగా, వాసుదేవవ్యూహం "వేయిరూపాలకో నున్నదట, అందుకని కృష్ణుడు సహసళిఖరాలుకలకాటుకకొండలాగా, బలభి్యదుడు అన్నికొమ్ము లున్నవెంగికొండలాగా వున్నాడట. శ్రీ)

26 “ఉద్యద్వి[కమశేశికిన్‌ గలన మద్యోగించువాడై న యా (వద్యుమ్నుడు సనత్కుమారతనురై భాసిల్లై , ,”

(ఛద్యుమ్నుడు సనత్కుమారు డని భారతంలో చెవ్పబడ్డవిషయం ముందే వస్తావించబడినదిం ఈమాటచేతనే కవికి వ్యూహవిషయం సమ్మగంగా. తెలుసు ననాలి, తర్వాత అనిరుద్దుని విడిపించి (శ్రీకృష్ణుడు తీసుకొనిపోవడంఠో వ్యూహ చతుష్టయవిషయం పూర్తవుతుంది, ఈవ్వ్యూహచతుష్టయంఠకో కలిసి, గరుత్మంతుడు ద్వారకకు వెళ్ళినసందర్భంలో అద్భుతరచనాసుందరముళై న మూడుసీసపద్యాలు [(వాయబడ్డవి, అవి పౌరాణికతత్త ్యగర్భితకావ్య శైలికి సంబంధించినపద్యాలు, (్రీగాధునిరాకకో ఈరెండు సోతస్వినులు వేరుపడిపోయాయి. అం'పే కథలో లౌకికత్వం, ఆర్ష లక్షణం దెబ్బతిన్నది, ఇదే (3606 8౯8గ) అన్నమాటగా. నేడు ఇెప్పుకుంటున్నాం [వదింధ్యప్మకియ దీనికి సంబంధించింది.) ఈపద్యాలనుగూర్చి అన్యళ [(వాయదిడుతుంది కనక బాణాసురునికథ చివరకు తీసుకునిరావడంలోని కశవిఆంతర్యం-_ అది అనిరుద్ధవ్యూహసంబంధ మైనది, కనర్క అనిరుద్ధు డంపే వై య క్తికాహంకారస్వరూపుడు.వి శ్వే అహంకారస్వరూప్పడు, సంకర్ష ణవ్యూహంకో (ప్రారంభమై [పద్యుమ్నప్య్యూహాన్ని నడుమగ కలుపుకొని అనిరుద్ధపూ శహంతో కొన్యం ముగుస్తున్నది కనుక హరివంశ మంపే వ్యూహచతుష్టయం "ఉత్తర అం'పే ఈనాలుగు దేనినుండివచ్చినవో అఆపరతత్న్వం, నారాయణతత్త్య్యం, ఇందు జేళనే కావ్యంలో ఆయాప్కాతలు (శ్రీకృష్ణుని “నారాయణ” అని సంబోధించినంతగా ఇతరనామాలకో సంబోధించలేదు. బాణాసురునికథలో ఈవిషయం స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. కథాంతంలో దేవతలు నారాయణునకుం (బణామం వాచరించి (8.20) కావ్యం ముగిస్తూ బహువిధంబుల నారాయణ వినుతించి దేవత లమరావతి కరిగిరి, (-272) కనుక పరతత్త్వాన్ని నారాయణశద్దింకోనే కవి వ్యవహరిస్తున్నాడు. అదై గల్‌ పీరాధిసతుట (వాయించే(శ్రీమథాలు ఇతి నారాయణః అని ముగింపబడు శున్నవి. ఇందుచేత అద్వ్వైకానికి నారాయణతత్య్యం ఉపాస్యదై వమని సర్వ విదిఠమైనవిషయమే. పాంచర్మాకాదిఅగమ పోక మైన వ్యూహచతుష్షయాన్ని విశిష్షాద్వెతం వట్టుగొమ్మగా అంగీకరించినవిషయం కెలిసినదే, దానిని సోమ్‌నాథుడు అద్వ్యైశపరంగా వ్యాఖ్యానించడంకోసం ఈకావ్యం [వాసాడు, కాన్యరచన కది ముథ్యోగ్దేశ్యం కాకపోయినా కవి కధప చేసినవ్యాఖ్యాన మది, ఒకవిచ్మితమైన

ల చారి[ఈకాంళ మేమం-కే అదై్వ్వైకాచార్యులై నవిద్యారణ్యులు, విశిష్టాద్వెకాచార్యులై న వేదాంతదేశికులు ఇద్దరూ వున్నకాలమిది,. మరి, చ[కవర్హి అయినబుక్కరాయలు సర్వమతనమన్వయదృష్ట్యా వరిపాలిస్తున్నపుణ్యకాల మది, కనుక విశిష్టాద్వెళ మంటే వ్యతిరేకభావనలేకుండా హరివంశళధను తీసుకొన్ని, ఆగమవిషయమైన వ్యూహతత్ర్త్వాన్ని అదై్యైతముఖంగా వ్యాఖ్యానించడంతో సోమనాధుడు 'వైముగ్గురిక్తీ వా రున్నయుగానికి [పతీకాాపతినిధిగా వున్నా డన్నమాట, బుక్కరాయలు అస్టానానికి ర మ్మని వేదాంత'దేశికుని విద్యారణ్యులు అహ్వానించగ్యా శ్రీరంగని ఆస్థానాన్నితస్ప ఇతరాస్ట్రానాన్ని చేర నని వేదాంతదేశికులు. న్లోకం [వాసిపంపిన సంగతి మనకతెలిసినదే, ఇందుచేశత ఆకాలం పరమళ నహనంకలిగిన స్వమత అభినివేశ ముండి సర్వమతాలకో సమన్వయం సాధించినదివ్యయుగం. ఒక మహి చకవర్తి, ఒక మహాకవి, ఒక మహాచార్యుడు. ఈముగ్గురూ ఒ'కేకాలంలో బన్మిస్తారు. జన్మించి ఒ'కేధ్యేయాన్ని తమతమమార్షాల్లో సాధిస్తారు. ఈమూడు తత్త్వాలు ఏకమైనచోటు కాలంలో “మహాయుగము”, దేశంలో “మవహాక్షేతముం ఇది హరివంశానికి నైపథ్యంగా చూడవలసినవిషయం, భగవంతుడు, దుష్టళికణాదుల ద్వారా వాజ్యూ ఉపాస్యస్వరూప మైళత ్వటోధకుడూ... ఈరెంటినీ కలిపేది కవిత్వం. కళం ఇదే ఈకథలో మహాకవి వ్యాణ్యాస్‌ంచింది. విశిష్టాద్వైతం అన్వయించుకున్న వ్యూహచతుష్ణయాల్ని కవి అదై్యైతాని కెలా ఆన్వయించాడూ అన్నది విమర్శనీ యాంశం, “అద్వైతం నిర్గణపరబహ్మవిషయికమైనది' అన్నసంగతి తెలిసినదే= వ్యాస్మపారంభంలో శాంతివర్వం చెప్పినవ్యూహచతుష్టయ విషయంలో ఆదై్వైత పరబహ్మవిషయం ,పస్తావితమైనది. విశిష్టైద్వెశం సగుణ బహ్మానే (వధాసంగా అంగీకరిస్తూ, అది సకలకళ్యాణగుణాకరంగా చెన్పబడటము పండితులకు తెలిసినదే. (చూడు. ఆముక్తృమాల్యదాసౌందర్యము. మతదర్శనము, యతీం[దమతదీపిక; రామానుజులగద్య తయీ మొదలైనవి హరివంశం భారతఅనుబంధం కనుక భారతం తిక్కనదర్శనంలో హరిహరనాథధర్మాదైైత్మపతిపాదకం, కనుక మరి సోమనాథుడు సోమయాజినిమాతమే, ఆళ్వాసాంతగద్యాలో స్మరించటంద్వారా కావ్యాన్ని హరిహరనాథాంకితంచేయటంద్వారా, భారతంలాణే హరివంశాన్నికూడా శాంతరసాత్మకకాన్యంగా నిర్మించటంద్వారా హరివంశంలో అదై్యతతత్తా న్ని సోమనాథుడు కావ్యమార్ష్గంలో వ్యాథ్యానించా డనాలి. (కావ్యనాయకవర్శన._ శాంత రసం వేడే అధ్యాయాలుగా (పపంచిత మవుచున్నవని,) కొవ్యంలో సర్వా

&8 వివేకళబ్ద ౦ వొడబడట మనేది చితమైనఅంళం. [ప్రారంభంలో (శోత వక్తను “వివేకనిధాన చెప్పవే'. అం'పే నక్త బలరామునివిషయం. చెప్పి, చెప్పనివిషయా లను వివేళనిర్మలబుద్ధిన్‌ తెలిసికొమ్మంటాడు. కావ్యాంతంలో భగవంతుడు ద్వారకా [ప్రవేశం చేసినపుడు అతన్నిగురించి వర్ణిస్తూ ళవి *శౌర్ర నానావిధానూన వినుతిలసితహృద్వి వేళు డగుచు (88-289) ఇందులోని హృద్వివేకం [పారంభంలోని వివేకంకో కలుపుకొని చూస్తే దీనివెనుక ఒకపరమార్థ మున్నట్లు జోధపడక తప్పదు. ఈవికేకం మహావాక్యచతుష్టయసందింధమైన విచారణ, “జ్ఞానం [దిహ్మ ఎ'ఆహం 1బహ్మాఒస్మ్‌” పీటి నాళర్షి స్తున్నశ బ్ర మది పైగా వివేకచూడామణి |పసిద్ధమైన్మపకరణ (గంథం సర్వవిదితమై వున్నదికదాః ధి ఇ కనుక కావ్యాంతంలోని హృద్వి వేకళచబ్భిం 1పళ్ఞానం (బహ్మ” అన్నవాక్యమే, అ జోవవిషదవాక్యానికి కావ్యరూపమే హృాద్వి వేం. ఇందుచేత (శ్రీకృష్ణుడు హరి నంళంలో వ్యూహచతుపష్త్లయాత్మక అద్వయపర[బహ్మగా చితింపబడినాడు. దట కనుకనే హరిహరాదై్యైతసమత ద్వితీయాశ్వాసంలో జేయబడినది. ఈస్తుతి (పత్యేకించి చూడదగినది, ఆసందర్భంలో కవి సిద్ధాంత పరాయత్తులగుమునులయెలుకకు విత్తై చెలువారె జమిలివే ల్పని తెలుపన్‌ (1170) గ శజిమిలివేల్చు” అన్నశద్ది 0 అద్వయవర[బహ్మవాచఠమే. ఈఅదైై ఎలీసిద్ధి మునుల యెలుకకు మూలబీజ మట ఎలుక అంటే జ్ఞాన మేకదాః అనగా (వజ్ఞానమే ముని ఇలిక్రం అదే హరిహరా ద్వైతము. ఈహరిహరా ద్వైత భావన కవి పద్యారచనాశిల్బంద్వారా పారకానుభవరూపమై ఎటుక్‌ కందించాడు తప్ప, అనుభవరహితళుష్కకాస్ర్రవాదంగా చి(తించలేదుం కాన్య వర్డితాంశం పాఠకామభవంలోకీ రానినందర్భం కావ్యంకాదు, అది శాస్త్రమే. మరేదో, కావ్యశ్రైలి వర్ణ నాత్మకం, పురాణశైలి మతతశ్తా వర్జబోధకం,. కనుక హేమనాథుడు.. (శ్రీకృష్ణుడు చేసినళివస్తుతి లమణీయసీసపద్యరచనద్వారా వర్ద న అవ్పళూంది. శిపుడుచేసినళృష్ణస్తుతి శ్రవలపౌరాణికరచనమే. తత్త్వార్ధగుంధితము. కన్తుక్క రెంతునై లులయొక్కకలగలుపుద్వారా ఈఅదై్వైతవిషయం కావ్యళిల్బ పరిష్క్యృత మపుతున్నదిం

విగ వసనము దివంబుననకాన వాసుదేవు డన మననమున మునియన యతనమునను యతి యనగ భూతవితతి సీయందు నెపు చి నునికి గనితి విశ్వంభరాఖ్యను మురారి (2208 ఇది నిరుకి. ఈనిరుకి పౌరాణిక? లితస్ప కావ్యశై లి కాదు, అణావో నా. మూ మూ " 0౧6 1461 గ౭౫ 06 506608 ? ౧౦౯౭6. [౧669 18 9 న66౧8 ౪౧ 165 ౧౪౦6 11656 ౧౧6౭౧ ౧౮8 00/ ర6౪58 ౧8 56గ/8౧౯0 6916000 08౪ (4&!6% గ 451) 10? ౪6 క00%/00 ౪076058 గల ౪90౧౧౮ గిర 1/8. 808006 616 అక[ 88 [6 2౧౦6౧13 ౪678 60౧ ౧ రి౭గగంగ౧8 19౧31416 10/౧ ౧౮౧౧౨6 0% ౪660 ౪౦169 706 9౫809915 0 116 ౧6౧౧8౦ 16 1౧6? ౧/66006550/58 ౪/66 ౧0౯ ౧1669164 ౧ ౧1060610 66? ౪410౧9 (580669 [1 1050) ౪౭౩ 1౧6 గ౧౧6౭౧ ౧౦ ౪౧౦౧ ౧౭౧6౧66 క8 “44 7/4 5 6౫02౧66 ౧౦1 88 109 50౧ ౦0 "గీర ౪౧౦౧ 8150 ౪85 ౩ ౪26 6౬౪ 800౧, ౮85 106 ₹?90 1070 గిర ౧౭58 దడ 0001830481 40000002 1 566008 1081 06౧09 00596 10 0౪/673 01 11౧6 8/20౧౧08౧859 1౧ 6 3/66 ౪4610౧0 10 ౪౧౦౧ 6 ౧౪౮౧౧8 850 9690౧099 €1656 ౧9౪ ౪ 19875 6౪8౧ ౧616 1/6 00౧౪79/9804 ౪ ౪11 1160 691 ఉ[/౧౧౦108 08 ౭9౧౧౦800 (14181378 క6౯808 గి 518027 (౧ 21, 22) కనుకనే వసుదేవుని కొడుకు వాసుదేవు డనళ 'సైరీతిగా చెప్పబడ్డది. ఈసంబంధంలోనిపద్యాలన్నీ ఆర్జీనిరుక్తికి సంబంధించిన పౌరాణికశ్వై లిలో వాయబడ్డ వి, కనుక హారిహరాదై్యైతం కావ్యపురాణశై లి, సమన్వయరూపంలో ళిల్పిఈంకావడం విశేషం, ఇందునేత కావ్య నాయకుడు అదై్వైతవేర్మబహ్మగా చి్యితింపబడినట్లు, ఇందుజేతనే పైస్తుతి చినరలో శివుడు మునలకో అన్నాడు. గ “ఏ మిరువుట నేశం విది సామర్ష్యజురాదితత్వ్వ సారము. అని కవి సృష్షంచేసాడు, కనుక భి అవనీ యట కావ్యంలో ఉపరితలంలో కథ, దాని కడుగున రసము శాంతము దాని కాధారంగా అద్న్వైతత్వ మ్వున్నందున కావ్యార్థం మూడుపొరలలో వివేచించబడాలి, ఈతివేణీ సంగమంద్వారా సోమనాథుడు సంవిధానకచ్మకపర్షి అయినాడు, 'పైవిషయాని కనుబంధంగా వాణునికథలో, వి[వకుమారులను ఇెచ్చినకథలో విచితమైనయోగ (1౪510) వైదికవిషయా లనేకం కన్పిస్తున్నాయి. -ఈరెండు

త్రి0

కథలు జరిగినవిః ఆకాశంలో, లేక వ్యక్తిగతంగా బెబితే ఆధ్యాత్మికాకాళంలో జాణునికథ పృథ్వీవిషయం కాదు, అదంజా వుహదాకాశసంబంధమైన (005౧26 10౪6) కథ, ఇందుచేతనే. వాణనగరానిక్సి (శ్రీకృష్ణుడు వెళ్ళినపుడు అతనిమీద మొదటిసారిగా యుద్ధంచేసినది అగ్నులు. వాణరక్షణప అహవవీయాగ్ని అగ్నిష్టో మాలు, స్వాహాన్వధా[శయులై నఅగ్నులు, అగ్నిస్వరూపుడై నఅంగిరసుడు, ఇదంతా ' వేద బాహ్మణసందింధమైనవిషయం. అగ్ని సకలప్పధథ్విగళవై ఈన్వ్యాంశంం. “అజా యమానో ఐహాదా విజాయకే' అన్న మం కో క్షితాత్సర్యభూతుడు, ఈళావాస్యం లోనూ కరోవనిషత్తు లోనూ ఈఅగ్నివిషయం కనిపిస్తూంది. ఈళావాస్యంలో అగ్ని వధని్టేళళువిగా స్తుతింపబడ్డాడు. ఏపథం వర్టికారుచీకటో అది. కరోపనివత్తులో నాచికేళాగ్నివిషయం సూచింపబడ్డది, దీనినిగూర్చి [వాస్తూ కరోపనిషద్వాఖ్యాత ్రీళ్ళష్త[పేమ అన్నాడు... 'ఈఅగ్నిగుహ్యుతత్వ్వముం సర్వ ప్రాచీనమకాల్లోనూ దీన్మిపస్తావన శనిపిస్తున్నది. [వతిజీవుడు తత్స వరూపుడుం దినిదర్శనంలో జీవుడు విశ్వాత్ము డపుతున్నాడు. దీన్నే యోగులు కుండలినీళ క్షిగా "పేర్కాన్నారు ఇది గుహ్యమైనందున [పపంచంలో ఎవ్వడూ దానిని (గ్రంథస్థం చేయలేదు” అని ఈ అంతర మైనజుగ్నితత్త శ్రమే వేద(వాహ్మణాలు దాహ్య[కతువిషయంగా చెప్పినవి, అంగీరసుడు ఆఅగ్నిశత్త న్‌వేత్త గా తత్స వ్రరూపుఖిగా చెవబడుతున్నాడు. . “సృష్టి [ప్రారంభంలో ఇధర్వణు డున్నాడు (అధర్‌ = అగ్ని == 96% ౪5 01 179) ఆతని కుకూరుడు అంగిరసుడు. వీరు గుహ్యమైనఅగ్నితళ్తా ్వన్ని లోకంలోకితెచి బన [వశమమబుషలు, ఈలగ్మిశక్పులు స్వాహా స్వభాం స్వాహాశ క్షీ. సురళ క్తి, అనగా వూర సైముఖమైనళ క్కి. స్వధా పితృదేవతలకు సంబంధించినది, పితృ దేవతలంశకే జీవులుగా ఆవతరించేవారు, ఇది అధోముఖమైనళ కి, ఈజంటినే [ప్రాణాపానాలుగా శాస్తాంలు చపుతున్నాయి

కథలో. దీని కన్వయ మేమీటి? అంటే, ఉపనిషక్క్‌పో కృమైనపర్మబహ్మ తత్త్వం దీని కతీఠత మని చెన్స్పటమే. ఇందుచేత, వ్యూహాత్మపడై నశ్రీకృష్ణదేపుని ముందు ఈఅగ్ను లాగలేదు. సోమనాథు డీఠథను (ప్రారంభిస్తూ చమత్కారమైన మాట ఒకటి అన్నాడు

త్రి! గాణాపత్యము వడ'నెను బాణుం డిల కార్తి కేయవర్వతకన్యా *స్థాబులు పొత్తున మనగా శోణ్‌ళనగరమున దనుజశోభనకరుడై (-17 ఇది గాణాపత్యప్యూహసంబంధమైనపద్యాం. ఈవ్యూహంలో కార్తికేయ పర్వతకన్యాస్థాణులు (దాణుడు, ఈగాణాపత్యంలోని శివుడు చేరు, పర్మబహ్మ స్వరూపమైనళివుడు వే రని సోమునితీద్చుం వాణునిభక్తి రాజసము ఉద్ధతమూతస్ప సాత్త్వికం కాదు, ఇందుచేతనే, శివుని (పొర్టిస్తూ బాణుడు తనకు యాద్ధాన్ని వరంగ (ససాదించు మని యాచ్చిస్తాడు (5.10) ఈగాణాపత్యాన్నికా దని కృష్ణుడు బాణుని సౌత్తి ్యకభక్తునిగా చేయటమే కథాసరనార్థం. ఇందుకనే యుద్ధానంతంం శివునితో ్రీళృష్తు డంటాడు._ న. [పమథాధిప దాణసురాళరి నీవు గా చిన్మకియ నేను గాచితిని సిద్ధము నావచనంబు (8-25) ఏవిధంగా (శ్రీకృష్ణుడు బాణునికాచినట్లు పైన పేర్కొన్నారో, కరోపనిషత్తులో అగ్నితత్వం తర్వాత ఆత్మతత్త్య ప్రసంగ మున్నది. ఆందులో నచికేతుడు యమునినుండి మూడునర్తాలు పొందుతాడు, రెండవది అగ్నితత్ర్త ్వ0. తరువాతది ఆత్మళత్త్వం,- ఇకాడ అగ్ని అభామ మైనమహదహంకారస్వరూపం, అత్మ తదధికమైనవిషయంగా చెప్పటమే కరోపనిషక్‌ సారాంశం. కనుక, బాణుడు విశ్వేలఅహంకారదళకు గాణాపత్యంద్వార్తా ఎదిగినవ్య క్ని, వాసుదేవు డతనిని ఇంకాఫైకి తీసుకొ నిపోవటమే అతనిని శిక్షించటం ఇందువేత సోమనాథుడు పై రీతిగా పద్యంథవాయటం సంభవించింది. కాక ఈకథను అధ్యాత్మికంగా ౬ లయయోగదృష్ట్యా వ్యాఖ్యానం చేయవచ్చు, ఈవ్యాసారంభంలో వ్యూహచతుష్టయవిషయం “శాంతి” నుండి సముద్భృతమైనది అఆసందర్భంలోనే సవాసుదేనో విజ్టేయః సరమాళ్మా సనాతనః నిర్ణజో గుణభుక్‌చైవ గుణ్మసష్టా గుణాధికం జగ్మత్బతిష్టా 'దేవర్షేః పృథిన్యప్పు్కుసలీయతే అవ్యక్తం పురుషే |బహ్మన్‌ న్మష్కయే సం్మషల్రీయతే నాస్టితస్మాత్‌ పరతరః పురుషాద్‌' వై సనాతనాఠ్‌ (పృథివీ నాయు రాకాశ మాపో జ్యోతిళ్చు పంచమం తే సమేకా చుహాక్మానః శరీర మితి సంచితం)

8జి

ఈలయకమములో సర్వాన్ని తనలో విలీనంచేసుకోవటం, యథార్థతత్త వం మిగలటం, సృష్ట్మికమంగా చూస్తే అనిరుద్ధుడు అహంకారన్వరూపుడు కనుక బాణ గళాహం్తకారం, రజస్తామసికభ క్రిస్వరూప మైనఅహంభానం అనిరుద్ధుడు (అ విరుద్చుడు) లేదా విశ్వేచైతన్యమే, సమష్టితత్త్వంనుండి విడిపోయినఅణువు == విశ్వేఅహంకారం, అడే వ్యష్టిగతమూనై షరుద్ధమైపోతున్నది. (అనిరుద్ధమ) -ఎందుచేఈ తృష్ణ (బౌద్టశజ్బం) కామం (వైదికం) చేత కామస్వరూపమే ఉష అమ్ముడు నహ్యనబాహువై నవాణుడు కర్మస్వరూపపదార్థజగన్నానాత్వసం'కేతం.

| అనిరుద్దుడు సర్బపాళనిరుద్దుడెనా డని కథం ఈసర్చ మేమిటి 1. జగత్సం శేతం 2, ముక్తిసాభనసంకేతం. ఇదే కండలినిగా చెప్పబడుచున్నది. మొదటి అర్థంలో కామళక్తి ద్వితీయార్థంలో ముక్తికాంత కథలో మొదటిఅర్జాన్నే (గ్రహించాలి (ఎల్టన్న హరివంశంలో సర్పపాళబద్ధుడైనఅనిరుద్దుడు దుర్గాాపార్థనం చేసి పాళముక్సు డైనట్లుండగా సోమన పరిహరించాడు. విరాటంలోనూ. దుర్గాస్తవ ముండ్లగా మూలంలో. తిక్క-న్నగారు వదలి'ెట్టినట్లు మరాక చనక్కారమైన వషయం శ్రీకృష్ణుడు బాణసంహార్రార్థం చ్యక్కపయోగంజేయటోగా నగ్నుశ క్తి వచ్చి థ్రకృష్ణుని హ్టైర్టీస్తుంది..వాజ్మపాణదానంకోసల,ఈనగ్నళ క్తి.బహుశా తంత ంలోని నగ్మకబంధ కావచ్చు భారతీయళిల్పాల్లో ఈమూరులు కన్పిస్తున్నవి. ఈంతంలో దీవిజపోసనోదు లున్నవి. ఇదే భిన్నమస్త, తలలేనినగ్నళ క్షి, (తల == పురుషుడు, కభంధం జా (పకృతి) కమక అలోచిస్తే బాణుడు (ప్రకృత్మికియాళ క్రిన్వరూవం కావాలి. అదితనస్వర్తూపం కనకనే ఆమె హాణువికోనం ,ప్రార్థించటం. నరకువికథలో భూదేవి (పార్టించట మున్నా అతని[పాణదానంకోసంకాదు. అక్కడివద్యం

“అకట యిచ్చినవాడు_ చయ్యంబ కొన్న వాడు దయ్యాంబ దీనికి నగవనేలః” _ (1189) ఈవిషయసర్వన్వం అధిదై విక_ఆధ్యాత్మికసంపద,పురాణకవి లోకాని కను గహించి నట్టిదిం అనిరుద్ధుడు ఉషావిణయబదద్ధుడుకావటం సృష్టివిషయకమైనళ్ళంగారంకాగా

(ఆహందిద్ధత జూ విరుద్ధతం వైనం దేశకాలళశీరబద్ధమై పరిచ్చిన్నుడు కావటం)

శతి

నిరుద్దుడు దై వానుగహంచేత అనిరుద్దుడుకావటం శాంతం, ఈశాంతమార్గంగా వ్యూహచతుష్టయాత్మక నారాయణత_త్త్వం ఉపాస్యమని సోమనాధునిపబంధధ్వనిం పరస్పర అసంబిద్ధాలుగా కన్చిస్తున్ననానాముఖ జగత్తునకు (పతిష్టగా సుసందిద్ధమైన తత్త్వ మున్నది, ఇదిలా నిర్మించుటం సంవిధానం, అ'దే కావ్యకథగా నిర్మించటం సంవిధాన చ్మకవ్తిత్వం,

వ్మిపకుమారులను (విదికించినకథలో (ఓీవఆశ్వాసనము) నరుని సారథిగా చేసు కుని నారాయణుడు బయలుదేరాడు, ఈపహుయాణవర్జన 'మొకటి సోమనాథుడు చాలా విచిితంగా వర్ణించాడుం సకలదేశాలూ ఆత్మికమించి సుమేరువులు దాటి, వర్షాచలము కడచని, ఉత్తర సముద్భాన్ని సమీపించారట, అంత సముదుడు శోషించగా పథ మేర్చడినది. అంబుపూరము శిలాసద్భుశ మైనది, రథము పోయి గంధమాదనం పమీ పించగా సప్పకులన్హైలములు ఎదురువచ్చి స్వాగతము చెప్పాయటః తరువాత భయంకరకర్ణమనంతమసంబున రథము్ము, కదలక నిలిచిపోయినది. ఆచీకటికొండ చందముకాగా, భగవంతుడు దానిని చక౦ంఠో శేదించాడట. అపు డాకాశమంళా ఒక బ౦ిహ్మాండమైన వెలుగు కనిపించింది, అందులో ఒకడు పురుషుడు. వాడు, “రాకా చంద దివాకరాన లశిభారత్న [పభాజాలరేకాకాంతుండు...' అప్పడు _ జెనార్జనుడు లకే జములోపలికి వెళ్ళి విపకుమారులను తీసుకునివచ్చొడు. ఇదొక మహాద్భుత మైనకథి కథాంతంలో రథసారథి నరునకే ఆశ్చర్యంకలిగి అన్నాడుం

సాగరముసీరుపేరుట _్రైలకులము. తెరువు లిచ్చుట చీఠటి నరపవడుట

దిన్యతేజంబు తోచు టర్టీప్తి సివు సాొచ్చుట కునూరులం గొనివచ్చు 'పేమి ఆతిదూరమైనమార్ష్గము కత్రిపయపథగమ్యు మైనకథను తెలియ నా నతి సీవే అవి కథలో వున్నఅద్బుతాంకాలను గుద్మిగుచ్చి పూలుగా "ఫేర్చి మాలగా కట్టినట్లు (సళ్నించాడు. అం'ే. నినమితుడ్తై దోసిలొగ్గి అరహన్యవిద్యా తత్త్వాన్ని శిష్యునివలె టోధించమని అడగడం, ఈపద్యానికి పై నకపి ఇందుకే ఇలా వ్రాశాడు,

అన్నారాయణునకుం (బణమిల్లి మెల్లన యిట్లంటి. ఈవాక్యంలో మొదట్‌ మూడుమాటలూ సార్జకాలు తస్ప, సావధానంగా విచారించదగ్గవితప్ప ఆఅన్యంకాదు, నరుడు రథసారథి, నారాయణడు రథికుడు, సరిగా గీత కిది తలకిందులుబౌమ్మ,

శ్రీ డీశావ్యాసా లన్న్రగంథంలో మహాయోగి శ్రీ అరవిందు లన్నారు “7౧6 క/గ౦0110 ౧౦౯౧౭౧౦౧౩౧ 0% గిగంంతు ఇర క019008, 116 06౧08౧ 8౧6 108 6 ౪౧6 $00115 6౫06556 క్లి1590/108/9 1౧ 1౧68౧ ఛం౪ం04 "౧ 416 1198౪60 26 పంల 0% 1౧68 ౭౧6 100158 86216610 ౧8 0౧8గ౦0471౧ 106 +1660౯8,0+ 119 140 069 ౪౦0౧ 0౧6 1769 1౧ 16 ౮౧౭౧150865, 42 46 1౪/౧ గం౪65 0 [8౯2 8౧6 1808208, 116 966౧9 ౪/౧౦ 60 12025౪72 109616 +01 06 సంద ంరంఅ. 866 4 ఇ1-10/69 "1 19 ౪06 1468 0౯ 1౧ 6౪1౧0 కగగ0ం౪!66469 శా [0 60] కనుక కుత్చు డన్నమబుషి ఇంగదుడు ము క్రిస్వరూపమైనన్వర్లానికి తీసుకుని పోణున కధా, మహాభారతయుద్ధంలో నరనారాయణులు, ఈకథలోనివారూ ఒశే విష యానికి సంబంధించినఖిన్నకథనములు మాతమే, సౌగర, కులన్హై లాదులు హౌరాజణికి (ప్రతీకలు సాగరం వదార్థసృష్టీయొక్క మూల పకృతి. పర్వతం జీవునిఆరోహణావికి సంబంధించిన పత్రీక ( మహాభారతంలో స్వర్గారోహం ). ఇందుశే, సర్వమశాల్లో క చై ఉం గి _కొండమీద డిన్యవాక్షు. విన్నించినకధ లనేకం కన్చిస్తాయం కొండ భౌతిరపదార్హ రగ 2 ( ర రూపం, సప్తలోర్మపతీకం ఊర్హ్య్మ ప్రయాణంలో ఈఏడూ మజిలీలు, ఆధ్యాత్మికంగా యోగ్గులు చెప్పనసప చ[క్రవిచేయంకూడా ఇదే. రాయా. నీరూ." పదాగ్గమూ చెతన లో అలీ అకపనన క స! ఓ - శ్‌ [పతీకలు, ( చూడు 718 560461 01 ౧6 ౪6645 ) "ఇందుకే మతమూల(గంథాలు రాతిమీద [వ్రాయదిడి లభించినట్లుగా కథలు చెన్సబడ్డాయి. (శివన్తూతలు ?వ శతాబ్దిలో. ఎ లందిద బ్ర హిమాలయంలో శిలాఫలకంమీద (వాయబడి దొగ్తీక్షినట్లు. చెప్పదిడుతున్నడి) ఇక చీకటి. ఇదికూడా జీవునిఅంతర్లోక[వయాణసంబంధ్రవిషయంగా సర్యమతాలూ చెప్పి నదే ఈళావాస్యం అగ్నిప్రొర్థనతో అంత మవ్పతున్నది. ఆక్కడ,_అగ్నిని జీవుడు దారితీయ మవ్మిపాిర్థిస్తున్నాడు= అది చీకటి .క్షనుక్క అం'పే గుష్మమైన దని, అనేకాక నిజంగా ఆచీకటిద్వారా [పయాణంభేయటంకూడా వున్న దని కౌషీతకీశిపనిషత్తు లాంటి యూగోషనివత్తలూ చెభికున్నాయి శఉవనిషత్తులో అంత ర్లోక [ప్రయాణం షు తె న ర్‌ కక క చేస్తున్న జీవునకు [సతీకానస్తువులుగా, ద్వారాలూ చెట్లూ మొదలైనవి ఎదురుపడి అళనిని (పళ్నించి తమస్వరూప మేమిటో అతనికి తెలుసు నని నిశ్సయించుకున్నాక మ్నాత్రమే దా రివ్యడం జరుగుతుంది కనుక యోగోపవిషత్తులు (భారతీయ తత్త్వ శాస్త్రంలో తర్కం పిగీపోయి. [ప్రదిలిపోయి. యోగోవనిషత్తుల్మెసతీకాతత్త్వం మనకి. కైల్లీకండ్రా పోవడం మన్గదురదృష్టం. ఈవిషయం అధునికక్షాలంలో మహాదార్శ నికుతై నరజనీశభావణలలో కనిపిస్తున్నది) కవిత్వ మంతా (ప్రత్యేకించి పురాణ

త్‌ వాజ్మయ మంకా తత్త్వాన్ని (పతీకగా చితించడమే ధ్యేయంగా కలది. ఇందుకే అర్జునుని పళ్నుకు కృష్ణుడు సమౌాధానంచెబుతూ చెప్పినవిషయమంతా ఉపనిషద్భాషగా వుంటుంది.తప్ప మానవభాషగా (గ౧౩౪౦౧౭ 9410)గా పుండదు. అంటే [పశ్నలాగానే సమాధానంకూడా మనక్‌ తెలీదు. 9 ౨, అచలంబులేన రంథధ్రాపాది శేనసా గరమేన సంస్తంభకారి నేన పంచభూతాత్మకంబు (సపంచకం విందు కలిగినది బేనియది లేదు, కల దనంగ నున్నయదియె సర్వంబును నుచితగమ్య మిదె రహస్యంబు తెలిపితి నెలుగు పార్థం అం"పే ఏమిటి? పాఠకున "కేమీ అర్ధంకాదు. అర్థంకావడం హీకువుకి లొంగినభాషా లక్షణం అం'పే ఆర్థంచేసుకునేది మనస్సు, 'అమనస్కయోగానికి” తప్ప ఈపద్యం లొంగదు. అందుచేత "ఇది రహస్యంబు అన్నళద్దం ఉపనిషత్త న్న అర్థంలో (ఉపయోగింపబడింది. కేనోపనిషత్తుచివర్లో. దేవిని ఇందుడు (పశ్నిస్తాడు. ఆయకు దెవరో ఆ అవవ న! రహస్యం చెప్పమని, దేవి వివరించి నీవు ఉపనిషత్తు చెప్ప మన్నావు కనుక చెప్పాను అన్నది. ఈశబ్దంకో ఉపనిషత్తు ముగుస్తుంది. ఇక్కడ ఈత్స్వరహన్యమనే అర్థంతోనే ఈశబ్ద్బం కుదురుతుంది. కాబట్టి (పత్యేకించి ఈరెండుకథలూ, తత్త వరహస్యజోధకాలుగా కవి తెలిపి వాసిసది. అంటే కావ్యదృష్ట్యా రసము శాంత మని భంగ్యంతరంలో చెప్పటమే, ఇది కావ్యకథావూ్యూహం కథ... రసం. తత్స్యం.-ఈ మూడినికలిపి అణాఖీ "పేనటం. వ్యూహం, కావ్యం. హరిహరాత్మకత _త్త్వ్వపటోధం చేస్తున్నది కనుకనే

• పాఠాళాధిపుడైనశేషు " డన్న-పద్యాంలో అతడు శంకరు డని జ్‌ ళా చెప్పటం... కావ్యవీజస్థా పన మం విను యెన్‌ వెడి

వారిమారనా భతత్తమా. వెడాఎవెడూ హారివంళం విష్ణుపర్వం 12సవ ఆధ్యాయంలో, జాణాసురకథానంతరం మార్ళ-ండేయమహర్షి హతిహతస్వరూసకథనం బేసినట్టున్నది. శివాయ విష్ణురూపాయ విష్ణవే శిపరూపిణే యధాంతరం నపళ్యామి తేన తౌ దిశతః శివం...

అంటూ 81 ల్లోకాతో తత్త్స్సవం చేసాడు. దానితాత్చర్య మిది...

*పహూరిహరాత్మకతత్త్వం అనాదిమధ్యనిధనము, అవ్యయము, అక్షవము, అది

(తిమూరాాత్మకం. అర్జనాశీళ్వరం, సీరు సీటిలో కలిసినట్లు ర్ముదతేజస్సులో (పపే శించి విష్ణువు ర్యుదమయు డౌతున్నాడు. అగ్ని అగ్నిలో (వవాంచి అగ్నియే

మైనట్లు విమ్ణునిల్యోవవేశించి ర్కుదుడు విషస్టమయు డౌతున్నాడుం

*ర్ముదు డగ్నిమయు డనీ. విష్ణువు సోమాత్ముకు డనీ, స్టావరజంగ మాత్మక జగత్తు అగ్నిషోమాత్మక మని చెప్పబడుతున్నది ( 85 న శ్లోకము ) చా రిద్దరే స్పృష్టి- స్ధితి లయకర్తలు, కర్తలు... కారణకర్షలు, కర్హృ- కారణకారకులు,

[తికొలస్వరూపులు, పీఠే పరమదైవస్వరూపులు.. ( జగతః [స్రభవాష్యయా ) జగ(త్పభళవ అప్యయ (లయ]కారకులు, రుదునకు పరముడు విష్ణువు, ఇతని కతడు, ఒకేతత్త్వం రెండురూపాలు ధరించి నిత్యం లోకంలో చరిస్తున్నదిః (ఏకఏవ ద్విధాథూతో లోకే చరతి నిత్యశః) శంకరుడు లేనిదే విష్ణువు లేడు, ఇతడు లేనిదే అతడు. లేడు, ఏకత్వమంది పూర్వంవలే రు[ద._ఉపేం్యదులుగా ఇప్పుడు రుద_కృష్ణులుగా వున్నారు, వీరికి నమస్కారం.

“గో తిజేత్రనకు. ద్వినేత్రనకు నమస్కారం, పింగళనేేతునకు. పద్మనేత్రు9 నకు నమస్కారం. కుమారగురువుసకు- (పద్యుమ్నగురువునకు నమస్స్ఫుంధరణీధరు నకు. గంగాధరునకు నమస్సు, మయూారపింఛావత౦సునకు- 'కేయూరధారికి నమస్సుం

1. చూ, సాపిత్యఎకాడమీ అనుళాసనికసీఠిక

త్రి?

కనకదండునక.బంహ్మాదండునకు నమస్పు.చర్మవసనునకు-పీఠకవసనునకునమస్ప్సుం లక్ష్మీపతికి.. ఉమాపతికి నమస్సు. ఖట్వాంగధారికి. ముసలదారికి నమస్సు. భస్మాంగ రాగునకు.. కృష్ణాంగధారికి నమస్సు, శ్మశానవాసికి సాగరవాసికి నమస్సు, వృషళ వాహునకు- గరుడవాహునకు నమస్సుి

“అనేకరూపునకు. బహురూప్పనకు నమస్కార మగుగాక, ప్రిళయకర్తకు. తై 9 లోక్యధాలిక్కి సొమ్యరూపునకు. ఖై రవర్తూపునకు నమ స్పగుగాక విరూపాతునప... సౌమ్యేతునకు నమస్సు. దక్షయజ్ఞధ్వంసికి. బలినియామళునకు నమ సృగుగాకం సర్వతవాసికి. సాగరవాసికి నమస్సు, సురరిపుఘ్నునకు... తిపురఘ్నునకు నమ సృ్సగుగాకం నరకఘ్నునకు కామాంగనాళశనునకు నమస్సు, అంధకారికి. ౩ టభారికి నమ స్పగుగాక + సహస్కహస్తునకు_ అసం భఖ్యేయజాహునకు నమస్సు, సహసంఏశేర్ణునకుం బహాంశీర్జనకు నమ స్సగుగాకం దామోదరునకు. ముంజమేఖలునపు నమస్సుం విష్ణునక నీకు నమస్సు- శివునకు నీకు నమస్సు_ భగవానుడా నీకు నమస్సు. దేవపూజితా నీకునమస్సు. సామగీతునకు (సామముచే పాడుబడువానికి నమస్కారం, యజుస్సులచే పాడబడువానికి నమస్కారం సురళతుధ్వంసికి. సురపూజిళునకు కర్మిమ్టల కర్మస్వరూపునకు._ అమితపరాక్రమునకు నమస్పుం హృషీకేశునకు నమస్కారం, సర్ప'కేశునకు నమస్కారం”

ఈహరిహరాత్మక తేజస్సును వేద వేత్తవ్యాసుడు ధీమంతుడు నారదుడు,

భారద్వాజ. గర్గ విశ్వామితు9లు, అగస్త్య- పులస్త్య- ధౌమ్యులై నమహాత్ములు ఏకళి నన్నివిస్పు ల్లై సోత్రం చేసారు.

[ఈహరిహరాత్మళతేజస్సు వేద వేత్సవ్యాసుడు మొదలై నవారుచేసినస్తోతంం] పురాణశై లిలో (భాష. ద(౧౯౩95100 ) రచింపబడ్డ ఈ నమస్తోతంం చాలాఅందమై నది, ఇందులో కొన్నిశబ్దాలవెమక వేదం దోబూచులాడుతున్నది. వేదభాషలోకి(శై లి) దాన్నిఅనువదించి చూస్తే ఈసమష్టిదై వస్వరూపతాత్రి ్యకమహత్తు ద్యోతరమొతుంది.

88 ళ6 అగ్నిషోమాత్తకం జగత్‌ * జగత్తు ద్యంద్వాత్మకం. ఏకం పేరు అద్వైతం, ఏక మనేకం కానటం ప్రభాతం (వృష్టి.అనేక మేకం కావటం లయం (ము క్తి,.ఈఆనేకప౦తీక ద్వంద్వం, స్త్రీపురుష ద్వంద్వం= గురుళిస్యద్వంద్వం.. శీకోష్టద్వంద్వం. శీతళ కక్రిపేర్తు సోముడు, ఉష్ణ శకి పేరు అగ్ని, సోముడు --స్తీప్రకృతి... మాయ,పార్వతి, పురుమడు_అగ్ని (శిజుడు అద్వ్యైళపరబ)హ్మాం), స్త్రీపురుష ద్వంద్వాన్ని గ్రహించి, అర్జనారీశ్వరమూ రి మలచబడ్డది. ఉపాన్యమూర్తిగా శ్రీ వ్యకృతత్మ్యంకాగా. పురుషుడు అవ్వ క్రత త్రం వ్యశ్త మంే పదార్థజగత్తు, అవ్యక్త మంపే చైఠన్యం, సళలపదార్థనియామక మన స్పృత్వంా తాత్ర్రికభాననకు రూపకల్పన అర్జనారీశ్వరళిల్పం, వ్యక్షృం_పార్వత్తి ఎడమభాగాన, పరుషడు కుడిభాగాన శిల్చించటం, పదార్థం వామంకాగా_వైతన్యం దక్షిణం లేదా పరమ(ఉత్తర) మని చెప్పటం. [వామాచాతం అం'పే 'దేపీళత్త్వపాం భాన్యం కాగాదడీణ[సమయం] మార్గం పురుషపాంధాన్యం చెప్పే ఉపాసనామార్జాలు, వామం సొమ్యుమార్షం. స్రీప్రధానం, సర్వంఖ ల్విదం బ)ిహ్మ మన్న సూతవ్వే ఉపాస్యంగా తలచి] ఈశీకోష్ణద్వంద్వంలో విష్ణువు మొదటిది, రెండవది శివుడు. ఇందుకే హరిహర మూర్తి కడమ విష్ణు వుంటాడు, అతడు విశ్వమూర్తి, ఇతడు స్టాణుమూర్త ఈ] మూట 'పెళోకాలోనూ పుంది].అకాశగంగ ఒకనికి శీర్షస్థంగాం మరొకనికి పాదనంగా న థి ఫున్నదన్నపారాణికో క్రినిబట్టి చూచినా గంగాధరు డన్నతేజస్సు ఊర్థ్వ్యముఖంగా వుంది, గాంగచరణమైన కేజస్సు అధోముఖంగా వుంది. ఈశేజస్సు వ్యక్రి కృతి వధ లో లి ఫ్‌ ఉన్ముఖంగా- న్యకృతత్త్య ప్రతీకగా [శీర్షాసనం వేసినయోగిగా]స్వీకృత మౌతున్నది. ఇది అధఃప్రసరణాత్మకం.కాల్లుపై కున్నది, అది నిలబడ్డ తేజస్సు, ఇదే "గంగాధర శబ్దరహస్యం అం'పే ఈరెండు ఓకపోంతంగా వున్నాయి. పైకీ. కిందికీ వున్నాయి" ఇవేవిషయం వై సోత్రంలో రుద్ర ఉపేందు లనబడ్డెవి. దీనికి మూలం మున జాతో వేదం, అక్కడ ఈఊర్థ్యం- అధఃప)సరణాత్మక తేజోద్వంద్వం ఇందో0పేందులుగా చేస్పబడ్తారు, ణి

త్రి [౧156 ౦౦౧౫౧౦5116 ౧౯౧౦౧16 ౦€ ౪150౧౪ 2౧6 గింరణం8 ౪౧౦ ౪/85 ౧౭౧౫66 86 “౧6౯౩” [ఇతడు వేదంలో నృతుడుగా పేర్కొనబడ్డాడు.ఇది శివవాచకం, ఇదేగ9ంథం] 3 10౯ 116 115 ౪౧౧౭ ౧౪౧౦ 8196 "7 1౧6 గ1976608 ౪౧6౧ 1 155826 [1౧6౧8 ౭౧6 ౪130౧6 8/6 814275 *+6౧0100౧ ౧8 1౧ 8 £1%౧6 0% 299- 0౦81169 ౮౩౧/౧ 2౧6 ౧0౦౧౪ 06 187) 15 రేం+188166 ౨ 118 01౧69? 2౧౮6 09 40 1096116౯ 6౯9816 +౧6 11౯86 "౧1101165. [౧౯౭6౧8 5808572౧] ౦0+ గర, 1109 2౧6 ౧౭16౧. 7069 గొం1648! ₹0గ000 0౯ 18099 0౧4! ₹0/09 0౧ 118 ౧౦ ౭/|6/ 0 8౧8౯8 “5 06౭2 664 508"6%8 (౧౪ 6. 69.8 +[౧6 ౪౧౦ 6 5818 06 ౧౮ 6964108166 +0 1౧6౧8 8౧6 ౪190౧౮) [69 119 926 1031 16 ౪40 661193 1౧6౯౭8 8౧6 ౪19006 [65166 1౧ & 5౧8 6౮౭౯ ౦ 90౧౫8 ఆ౧౦ల 15 6 1౧61౪16681 006౪ 11 561£ ౦౦గ౧౧౭౧8916 10 8౧ 0098౧10౧ 45 గ౧౧౩|95ఓ0 1౧16౧10“ ॥ [5[1౪8-[182౧8606౪౭-8 50] ఇం[దోపేందుర్తిలు శేకోష్టద్వంద్వంగా, జగత్‌_- చైతన్యద్వంద్వం స్వరూ పంగా, ద్వంద్వాశ్మకజగన్నిర్వహ అశక్పులుగా స్తుతింపబడ్డారు. కొందరు జల తత్త్వాన్ని (పధానతత్త్వంగా కీర్తిస్తారు. కొంద రగ్నితత్త్వాన్ని, కాని సత్య మేమి టం'పే రెండూ (పధానాంళాలే నని బుగ్వేదమే చెప్పింది. (1-161-0) ఈజలాగ్నిత_త్త్వ(పకీర్తనార్థమే పైహరివంశస్తోోతంలో యథా జతే జలంక్షిప్తం జలమేవతు తద్భవేత్‌ ర్ముదం విష్తుః (పవిస్పస్తు తథా రుదమయో భవేత్‌ నః (పవిష్షసు వేత్‌ అగ్ని మగ్నిః (వవిష్టస్తు అగ్ని రేవ యథాభ తథా విష్ణుం (పవిష్టస్తు రుుదో విష్ణమయో భవేత్‌ (88.84) లా న ళా ర్యుదునిలో విష్ణువు (పవేశించి రుదు డొతున్నా డస్నచోట జలము-_ విష్ణుపులో ర్యుదుడు (పవెళించి విష్ణు వౌచున్నా డన్నచోట. అగ్ని ఉపమానోలుగా- (పతీకలుగా చెప్పబిడటం "కేవలం హరివంళకర్త వేదశైలిని పురాణశ్రైలిగా మార్చటమే కాక ఆతడు వేద(తత్ర)వేత్తృతప్ప వట్టిభజనపరుడు కాడు. ఈజలాగ్నిసన్ని వేశమే శివ నాలి అని ళ్‌ లింగమూ- తదభిషేకంలో నేటికి మన కుపాస్యంగా మిగిలినసం్యపదాయం, జలం

శీ( విస్తపు అంతేకాక పానవట్టం చ్యక్రాకారం- చతురస౦ం. ఇడి వ్యక్తృవిశ్యం. అది గోకాకారం.. (009510 1686). వ్యావహారికానుభనంలో చతుర్చీ శాత్మకమై చతుర (నంగా అనుభూత మౌతున్నడిం వృత్తం శాస్రీయసత్యంకాగా చతుర్మసం వ్యావ వారికసత్యం, ఇందుకే శిల్చి రెంటిలోనూ పానవట్టం చెక్కడం, ఇదే యోనిగా ! చెస్పబడుతున్నదా (ఈశపతీక ఈం్యతంలోనిది,. వేదంలో సోమతత్త్వం (వతీక పురాణంలో పార్వతి-విష్ణువు) లింగం చ్టైతన్యం, ఊర్థ్యముఖ తేజస్సు-అగ్నిం (ఇదే తం[తంలో ఊర్జ్వాగ) (శికోణం, అదోముఖ(తికోణం యోని) ఈరెంటిస్పర్థ_ దేన్నీ ఏదీ జయించనంతకాలం._ సృష్టి, ఏదోవకటి గెలిచినదశ (ప్రళయం. ఈస్పరాతీ(వతనే టబ ధి

శివతాండన నున్నారు.

ఈద్వంద్వసంకీ ర్తనమే ౪ త్రిజేేతునకు. ముంజమేఖలునకు ” అన్న పారంభాంతళ్లోకాలవరకు వ్యాపించినప్తోో తంలో ద్వంద్వాత్మకంగా చేయబడటం గమనార్శ మైనపొరాజికళిల్చ౦ం.

యట్‌

“హైమ్యురూపునకు... భై రవాకృతికి నమస్కారం”” శీకోష్ట.సోమాగ్నితత్న్వ మే ఇక్కడ కీర్తి తాంశం. సామగీతుడు విష్ణువు యజస్ను (శతర్ముదీయ)చే గీతుదైన వాడు శివుడు.అన్న దొక అద్భుత పతీక,

[త్రయీవిద్యాచ [క మొకటి శుతిిపస్తావిత మైనది, దాన్మిపకారం గ్‌తి=_ కేం్యదంఎయజు ర్వేదం, మూర్తి-వ్యాసొర్థం ( 6400916౯) _బుగ్వేదంమండలం.- వరిధి ( 61/0400౧1876౧66 ) సామవేదం.

(చూ- స18 05/8 గొం౧8-4 రలర0/ ౧-24) శచ్యకం నిశ్వచ[కం, నాభి చైఈన్యం, మండలం వ్యక్నవిళశ్వం, రెంటిసీ కలిపేదీ నమన్వయించేది వ్యాసార్థం, అనాభి యజార్వేదం. రు దుడు, మండలం. సామం విష్ణువు, “

అగ్నిషోమాత్మకస్వరూసం హరిహరస్వరూపంగా, అర్థనారీశ్వరమూర్తిగా. (తయీచ్యకంగా వ్యాఖ్యాత మైనది.

మయూరపింఛావతంసుడు, ఈహరివంశ శ్లోఠవాకా శనికి నీలకంఠాదివ్యాఖ్యాతలు

శే కృష్ణార్థం చెప్పారు. కేయూర_ఆంయపే సర్వ'కేయూరునకు అన్నారు, 'మయూరపింఛా వతంసునక్పు[కే యూరథధారికి నమస్కారం, సీలరుదోొపనిషత్తులో రుద్రన్వరూపం చెబుతూ 6 అపళ్య మస్యంతం రుదం సీలగీినం శిఖ్రండినం ౫ అన్నదిం ఇక్కడ 'శిఐండ' మంహే నెమలితప్ప సిగలుకలవా డని కొదన్నట్లుగా ఛ్రీఆరవిందుడు “రెండ60616 [98106౯64 _అన్నారుః _ హరివంళస్తుతిలో * (తిజేప్రనకు నమస్సుం ద్విన్మేతునకు నమస్సు గి ఈక్రమంలో వుంది. అం'పే శివనామం ముందు తర్వాత విమ్ణువి'కశేషణమే వాడబడ్డది. ఈ[కమ మొకళిల్పమే. శివుడు దక్షిణామూర్తి కనుక, కుడిభాగం కనుకు కొని చివరిలో విమ్ణ్టనామం ముందు శివనామం తర్వాత పేర్కొనబడి పైకంమానికి విరుద్ధంగా చెప్పి రెండూ వకపే నన్నశాత్త్వికాంశం. శిల్చంద్వారా స్థాపించాడు పురాణకర్తృ, ఈవిధంగ భైరవ-ఉష్ణతత్తం,సొమ్య-శీతతత్త్వం, 'రెంటిసమన్వయరూపఠ హరిహరాత్మకతేజన్సుగా వ్యావ్యానింపబడ్డది, బృహన్నారడియపురాణంలో కైమినీబుషి వేదపాళస్యోఈం పృండరీకప్పరం లోని హరిహరవిగ్తిహంముందు చేసాడు. అదిహరిహరస్తో త్రం మళత్ప్యపురాణంలోనూ (280-21.20శవనారాయణరూపం స్తుతింపబడ్డది. కుడి పక్క శివుడు. ఎడమన విష్ణవు+ కుడిభాగాన 'రెండుహస్తాలూ (తిళూలవరద ముదలు, ఎడమన రెండుచేతులూ శంఖ-చ్మకధారణం చేస్తున్నవి, చర్మవసనం వావి నోగ'కేయూర౦- జటాజూటం చందశీఖ కుడ్మిపక్కంన. ఎడమ పక్కన పీకాంబరం కటక 'కేయూరములు, (చూ 31౫8 గగ808ర6౪8-2 49 ) ఈవిషయమే హరివంళం చెప్పినదిం

ఖలీ ౯ పభవాస్యయో " ఇదీ కఠోపవిషత్తులోదీ, ళకోం యోగమితి మన్యంతే స్టిరా మిం[దియథారణాం అ్యపమత్త స్మడా భవతి యోగోహి (సభవాస్యయౌ, (28.11) “4 06 51618 6౧99160606 ౪180 6 96గ668 86 1౧౧0౧90గ6౮ 12 1068 ణ1౧6, 01 18 16% 98౪ " 1115 ౪098. , 106% ౧౧4౧ 09600165 ౪6౧ +;91600, 10 ౪7088 1616 514 0 11౧89 2౧6 1161 6౧61౧౦ “ 67) 41401160 ఇలా వసి అదోజ్ఞాపికలో. 58516378 101670౯619 "" 88 ౪౦62 ౧85 2 9661106 (011) $0 [౧85 20 9061౧9 దెం 9 16 ౧౦1 ౪081 ౪9 54141 ఇదే వద్దతిగో కృష్ణ మేముకూడ వ్యాఖ్యానించాడు. (చూ ౪008 01 గ౭(౧0- ౧8౧15086) దీనిమీద వ్యాక్యాతలు భిన్నాభ్మిపాయాలు న్యక్షృపరచారుం ఈవాతక్రు ఫలిత మేనముంసే ౪ అగ్నిషోమాత్మకం జగత్‌ ” అన్నది కేదస్తూ తం, ౪ (ప్రభవా ప్యతూ ₹ _ అన్నది జొవనిషదంం పురాణం ఈలెంటికి వంతేన, తదమసొరంగా వచ్చినసగుణతత వక్‌థన్‌ డి వడు

శ్రి పహారిహారనాథ సంవిధానకం మూలహరివంళశంలో శ్రీకృష్ణుడు శివునిస్తుతించినవిధానంలో శతరు్యద్రియ లక్ష్‌ణమూ.._ ళవుడు శ్రీకృష్ణుని స్తుతించినవిధానంలో పురషనూ క్రలక్షణమూ వృందిం నమ'స్తే మీఢుషే అస్తు. నమ'స్తే గదినే హర నమ్పే విశ్వాతనవే వృషాయ వృషరూపిచే- (87.14 అమూర్తాయ చ 'దేవాయ నమస్తే ఒస్తు పినాకినే సమః కుద్దాయ కూపాయ శివాయ శివరూపిణే, (87=15) ఇవి (శ్రీకృష్ణుడు చేసినళివస్తుతిలోని శోకద్వయం- సహ్మసశీర్ష్జా పురుషః నహసా9క్షః సహ్మసపాత్‌ సహ్మసధారః సొహసా9 సహ్యస్రాత్మా దివన్పతిః (88.89) అహం త్వం నర్వగో 'దేవః త్వమేవాహం జనార్దన ఆవయో రంతరం నాస్తి ళ టై రసః జనార్దనం (88-80 ఈ ెండుల్లోకొలు శివుడుచేసిన శ్రీకృష్ణ స్తుతిలోవి, నమో అస్తు సీల్మగివాయ సహసాంక్షయ మీఢుషే ఆధథోయే అస్య నత్వానో జహాం తేభ్యో ఒకరం నమః ఇదీ ఠుదాధ్యాయంలో ని... నమకంలోని మంతం,

• సహసశీర్షా పురుషః”అన్నలళ్లోకం పురుషసూక్తంలోని [వథమమంతుమే, పొరాణికరవి రు[దాధ్యాయ-పురుషనూక్షాలను సమన్వయించి పహరిపూరనాథ తత్త వస్టాపనం చేసాడు. * రు| బాధ్యాయం యజుర్వేదంలోది, ప్పరుషసూక్షం బుగ్వేదంలోది, రెంటిని సమన్వయించి, హరిహరతత్త్యంగా మూలకర్త నిరూపిస్తున్నాడు, ఇంవు'కే ఏ మిరువురు నేళం బిది సొమర్గ్యజురాదితత్వ్వ సారము. (2214)

శీ4 అనీ సోమన సమూలకమైనపద్యాం వాసి పై మాటను థృవీకరిస్తున్నాశ [తఈయీవిద్య చకంగా నిరూసిళ మైనదికదా.

[1) ఈ చశానిక్‌ నాభి. యజుర్వేదం

(ఏ ః వ్యాసార్థం (6120061769) బుణ్యేదం,

(0 9 మండలం (పరిధి సామవేదం.

(చూ. |83910/8 5౮8౧8 గ 50064! 24 ్రి

నాభి.వ్యాసార్థం చెప్పినప్పుడు మండలం నిర్జీకమైన్లప్లే, బుగ్యజుస్పులు

చెప్పినప్పుడు పురుషనూక్ష_శతరు [ద్రీయాలద్వారా_మండలమైస సామం చెస్పబడ్డశ్లై కనుక వై పద్యమూ సూ క్రీకరించదిడ్డది.]

ఈ్యతయీచ్యకం విరుద్ధాంశంవ్యక్తాన్యక,_వదార్థప్పురుష _ సమన్యయార్థం _

సూ తంగా చెప్పబడ్డది, ఇదే ళద్దార్థస్పర్దారూపసం విధానంగా భుంత్రకాచార్యుడు చె బథ "0 నిరూపించినట్లు పూర్వోక్నమే, ఇందుకే మనం 'కష్టార్ధస్వరూపుల మని పైన శివు ఇధి

డన్నట్లు చెప్పబడినదిం

శివు డమూర్త పదార్థం (కొగా అర్థమే అతవ్రిసత్త) గా పైన శ్లోకంలోని మాజీ, అప్పడు హరివద=శదిస్వరూప్పు డన్నమాట, ఇండుకే .వ్యక్పజగత్స్వరూప మంతా హరెంగా శివుడు చేసినస్తనసారాంళం,

[పకృతి సంజికము కారణము (తిథాభూత ”

ళా మది (వధానమునకు నొత్మ యయ్యెం (ఓణఖిఖ ఆన్నసద్యంమండి చివరిదాకొంఅ౦తా దూలామసరణంగా.[వాసాడు సోమన్న. ఇదంకా శ బస్వరూపం౦ం. టె

శీర్‌ శోద్ది మంశే వ్యక్తృపదార్థజగత్తు దాని కడుగున నున్నఅచలస్టాణుతత్త్వం అర్థస్వరూపమైన శిప్పుడుం అది అమూర్తవస్తువు = ఇది సమూర్తం, కాగా పకృతి._పురుషసమన్వయ మే హరిహరనాథతత్యం,. శద్దింజస్తీ; అర్జం=ప్పరు మడు. పదార్థ మంజే శచ్ది .. అర్ధసమన్వయంతప్బ అర్థ చైతన్య రహిత కేవల "పదార్థం (1413116౧కాదు+. ఇదే అర్థనారీళ్వరతత్మ్వం- ఇది సోమనాథునకు సం[క్రమించినసం (ప్రదాయ రహన్యం. అతని అభి ఫా కందినతత్న్వం. తదాధారంగా అత డీసంవిధానకాన్ని సంఘటించుకొ న్నాడు కవిబంిహ్మ ఈతత్త్వం వ్యాసముని[పణీత నున్నట్లు వ్యాఖ్యానించి భారతం తదంకితం చేయటమన్నది ఈ హరివంశదృష్ట్యానే కావచ్చు. అనుబంధపర్వం కనుక ఇక్కడ ఆతత్వ్వం (పపంచితమైనట్లా భారతకథలో లేదుకనుక అ దిక్కడ నుండి గంహింపబడినదేం అయినపషడు సోమన్న దీన్ని వ్యాఖ్యానించకుండా త. దంకితం చేయకుండా వుండటమెలా సాధ్యం? ఈతత వస్వరూపం ఆనాదిసిదమెన దని పూర్వమే. వ్యాఖ్యాత మైనది “కదాః అది అహా (వివరాలకు చూ. సాహిత్యఎకాడమీ _ అనుశాసనికపర్వపీరికు మరి సోమన్న వ్యాథ్యాన మేమిటి? కవి, ఈహరిహరనమ్మేళనాని కొక=నింహాసన మేర్చరచినాడు. శ్రోత వక్త నడిగినట్లు మూడుపద్యా లున్నాయి. అవి ీకృష్ణకైలాన గమన పా9దంభంలోం *పరివాదాస్పద మో.” “వదునాలుగులోళంబులు” పుండరీకాతునకు శూలి పూజ లిచ్చె సంయములుచూడ బదరికాశంమమునందు నొగ విందు మయ్యిరువురనాటకంబు జెప్పి చెవులకు పండువుసేయు మనఘం. (2.68, 88, 70)

శస

“జనులు వాదమద్యమత్తుళై హరిహరభేదం పాటిస్తున్నారు. కాని మునులు కైలా సంలో వారి ఏకత్వమే భావించారు. వారిని వేరుచేసి చూడటం మహామోహమూ_ (దోహమూ , జగ[త్కియార్థం రెండుమూర్తులు ధరించినవారు హరిహరులు* తుదికి వా రొకకే అవుచున్నారు”__ మొదటి రెండుపద్యాలభావం,

ఇది 'కేవలం నాటిసాంఘక_మతవ్యక్షి నుద్దేశించి చెప్పినమాట. శాటిక్‌ ్రీవైష్పవమూ వచ్చింది. (వేదాంత'డేశికు లానాటివారే) వీరశైవం కర్ణాటకమతంగా వుండనేవున్నది, ఈస్థితిలో అదై ్యతమహాకవి సమన్వయంచేయక ఏంచేస్తాడు.? పైగా అసమన్వయం అనాదిసిద్ధమైనతత్త ౦, దాన్ని విస్మరించటం వాదమత్తత ఈప్ప-మోదమత్తత కాదు, ॥

బదరికొ[శ్రమంలో మునులు కృష్ణధర్శసంఠో తరించి దివ్యస్తుతిచేసిన ఘట్టం రాబోయే సన్నివేశాని కొళ అపూర్వతను సిద్ధింపచేస్తున్నది,

ఆకాశగంగ నీయడుగున బొడమె నీ "

ఎ ఈ కి ట్జ 5] శిపాద్యుంబు లిచ్చుఅంళ (15)

ఇది మునులస్తుతి. ఈభగనంతుడు శివుని స్తుతించటం...అఆయన ఈయనను స్తుత్రిం చటం మరలా మునులు వీ రిద్దరను స్తుతించటం-ఇలా ఈ సన్నివేశ మపూర్వరామ ణీయకతాసంపన్న మొతున్నదిం

శివుడు (పీకుడై కృష్ణునకు దర్శన మిన్వటంతో అసలు కావ్యతత్త్వ సమా విష్కృతి జరుగుచున్నది సోమనాథునికొన్యపతి=కావ్యనాయకుడు = హరిహర నాథుడు తప్ప.-సమష్టిమూర్రి తప్ప -విడివడినవ్యష్టిదై వం కొదు. ఏమతాని కామత మారాధించినదై వంకాదు. నుక ఈనన్నివేశనిర్మాణం కవి జాగరూకతతో._శిల్చ మహనీయంగాఎబెక్కివుండాలి. శివుడు సన్నిహితు డౌతున్నాడు,

తొలుకారుమెటుగులతోటలో నాడేడు

రాయంచకొదనకో రాయజాలి

శీ యిరులబండారంపు టింటికి బెట్టిన బొండుమల్లే లకోట పోర గెలిచి బలుమంచుగంవాల బలిసిరా చుట్టిన (శొత్తమంజిడివాగు గొటితచేసి పాల 'పెన్నురువుగుబ్బలిమీద నెలకొన్న సండువెన్నెల[ముగ్గు నిగ్ధచెజిచి జడల6 (గొన్నెల-మెడం దాపసరిగ-నొడల6 చొడలకో ల్మేన వెలిమిడిపూత మించ. చొడమి (వేజేనిముందట భొడపునూ'పె6 చొడువులందెల్ల పొడువై నవోటువేల్చు య... తొలుకారుమెరుపులతోటలోని రాయంచలాగా-జడలలో కొంన్నెల వుంది, ఎత్తుగీతితో అవయవమూ_అందున్నఅలంకారం బెప్పి..సాలంకారానయవ మన్న ఉపమేయంచెప్పి సీసపాదాల్లో తదుచితతపమానం చెప్పటం-సీసరచనాళిల్పం, ఇలా ఎందుకు చెప్పాలి? మస్తకంనుండి వర్ణన (ప్రారంభమై [కమంగా మెడ-జడలు- మేను...నర్జింపబడ్డవి. మనఃకుహరాంధతమస్సులోనుండి ఒక వెలుగు బహిర్గత మైనలక్షణం ధ్వనిస్తున్నది, ముందు జడలు.|కొన్నెల, తర్వాత మెడ_పాపసరిగ_ ఇలా. దర్శన మెన్సుడు అంతరాకాళంలో జరిగేదేకనుకు పద్ధతి ఇంతే. ఆ వేల్చు పొడవులందెల్ల పొడవై నవోటువేల్చు_అం'పే మహాజ్యోతి చేసిసరూపధారణ లన్నింటికి కిరీటమైనసౌందర్యం, చూచిన వేజేని కొడలు పొంగిపోయి, నాల్గుసీసపద్యాల్లో హరవర్ణనం చేస్తున్నాడు. తర్వాత మునులు 'రెండుసీసపద్యాల్లో, ఈఆరుపద్యాలు. తెలుగు సాహితీనందనవనంలో కల్చలతలు. వాటి కవే సాటి. (విశ్వనాధకల్పనృక్షంలో అహల్య చేసినభగవత్‌ స్తుతిలో ఈశైలిని (గ్రహించాడు కవి ఈవ్యాసకర్త పేదనా స్పందంలోను, శ్రీనాథుని శైలి కొజ్జబంతి వాసింది సోమనాథుడు. గురువు గురుప్పు గానే వున్నాడు, శిష్య డాతనిని మించి పోలేదు, ( శబ్దార్రాల్టోకూడా )

శీ ఆ పద్యాలివి

1. శల్హారమకరందకలిత మందాకినీ.లహరీపరీతకోలాహలంిబు బాలేందుచంది)కాపరభాగకోభాప_రాగసంభావితారగ్వధంబు "సీవానమాసన్న సిద్ధసీమంత సీ_కాలనృంలో క్రాలకాండవ౦బు కాత్యాయనీదత్త కర్ణావతం సఠ_ర్బూరఖండా మోదపూరితంబు మాడతంబు నామీదట మలసియాడ_గలుగునొకొ నాకు నొకనాడు కన్నులార శిపుని జూచుపుణ్యం బనుచింతనెఖయ __ మొదలివేలువు బొడగంటి

• [మొక్కగంటి.. (ఒ170) వీ తరజపల్లవరాగళ్యామవిద్యుల్ల తాభాసురం దిగుజటాభార మెలిగి. నివిడసంత నుసాతినిలబాలదవమాల.పరివంధియగుకంరభాగ మెటిష శారముక్తా హారధవళశారదనీర_దాకారమగునిర్మలాంగ మెట్‌గి దవళాతకుంభగారకుసుంభకుసుముణం.డనశీలమగుఫాలనయన మెలిగి యెటింగికో ననచ్చు నటమీద హ్యృాదయకమలకర్షికాభదపీఠంబు గదియ్ల జేర్చి వరసుధాిషేకంబున బరమయోగి ... సార్యభౌముండవగు నిన్ను చం[దమౌళిః (174) శి లలిళవి దుమలకాలావణ్యనుగు జటా-జూటంబు చీగురాకుజొంపమైన సాం(చతారళవిలానం బగు పురహూత-ప్పరపురంధు9ల సేసపూవులై న విశదకాదందినీవిభిమంబిగు వియ_త్సింధుకోయము. పూవుదేనెమైన తరుణభామసమంచితంబిగునుష్టీ ష_ఫణ్‌ఫణామణకోటిఫలమురై న నై నపారిజాతంబు మూలాలవాల_జాతమగు న్రైన నభిలాషజాతమెల్లి చేతిలోనికి వచ్చు నిచ్చ్మిత మిచట-నాత్మలో గంటి కన్నార పంటికొంటి (ఒ[గ) ఖి కుజము కుంజరముచే కూలునో కూలదో .. కూలుకుంజరను నీకుజను కూల్చె మాను పేరేటిచే మడుగునో వృడుగదో_మడుగుపేరేటి నీమాను మడిచె

శిరి

• కాలునో మొకనిచే కాలదో సొలంబు-కాలు నీ సాలంబు కాల్చి నొకని దునియునో పరకుచే. _ దునియదో వృక్షంబు - దునియు నీనృక్షంబు దునిమెంబరళు ననుచు తఈమలోన చడ్చిచునమరవరులం_ కథినుళార్జ ఫలార్థమై యందవచ్చు పారిజాతంబు నా్యామోల బండియుండ-నంద గుంటి నాకోర్కుల నంద గంటి (2178) ఇది శేవలం మూలభిన్నమైనరచన. ఇంత లబితసౌందర్యం పారవళ్యరచన. నభూకో నభవిష్య, ఆరచనా సొందర్యం నాన్యకోదర్శునీయం. దాని కదే సాటి, తిక్కన్నగారు కరుణారసొట్టి . వద్యుంలో కాత్త్యికం హెరిహరనమస్టి రూపాన్ని నిరూపించినట్లు స్పష్టమే. ఇక్కడ సన్నివేశం వేరు. విడివిడిగా రెండుమూర్తు లున్నవి. దాని నలా స్తుతించాలి. శివుడు జీసినడ్రీకృష్ణన్తవం యథాదమూలంగా (వాసిన మహాకవి దీని విలా- మూలభిన్నంగా ఏందుకు మలిచినట్లు? శిపవ్పడు చేసిన కృొష్ణస్తవం శ్రేవలంతాత్త్యక శైలి బేడా పౌరాజికవైలి. ఇది "కేవల కాద్యనైలిం సావాత్యంలో రెం డందా లున్నాయి లేదా రెండున్తై లులుం

1. సుకుమార ల్లీ విచ్శిత, ఇవి కుంళకకవిచారణ, పీట్‌నే పాశ్చాత్యులు స్త్రీ-పురుష శ్రైలులుగా "పీర్కాన్నారు, వీటినే అర్ష _క్షళశైలు లనవచ్చుం అక్షం పొరాణిఠం, (వతం కావ్యం, - నన్న్నయ్యగారిది సుకుమారమౌర్షం : ఉక్కూన్నగాంిది విచిితమార్గం ఎ[రన్నగారిది సుకుమారం సోమన్నగారిది విచితం (ఇందుకే తనను తిక్క-.న్నగారితర్వాత 'పేర్కా న్నాడు ఈ రెంటినే లిరికల్‌-క్లాసికల్‌. శ్రైలులుగానూ. పేర్కోనచ్చు, ! ఈరెంటి సమ న్వయం మహాకావ్యం ప పనన వవాలనారాలోలరావవవాలనాడాలానోండయాడకాలాంు £ (పతివ్యక్షీ స్రీపరుషత శ్రాత్మకుదై, నట్లు కావ్యం రెండుక్లై లులు కలిగే వుంటుంది. శివతాండవంలో శ్రీ ఆనందకుమారప్వామిగారు ఇచేవిషయం చెప్పారు. విశ్వం (పళ్ళతి=స్రీ సౌందర్యం, శతం పురుషశబ్రవాచ్యం. అది హరిహర త్తం, కనుక కవికారూపంలో రెంటిని నమన్వయించాడు మహాకవి.

50 కనుక ఈస్తవమంతా. సంగీత (లాస్య) మయమైనగేయం. అస్తుతి (శివుడు చేసినకృష్ణస్తవం) బంధుర మైనతాత్రి్యకంం స్యాయానికి శివుడు=అమూర్తపస్పరుషతత్వ్వం, విష్ణుపుజన్యక్తవిశ్వతత్న్వం కనుక, స్రీ తత్వం. ఇది సౌందర్యం, అది సత్యం=తత్త్వం. శివుడు శ్రీకృష్ణునితో నన్నాడు, ॥--హృదయాహాదముగా మదీయమజకుటం బెక్కెన్‌ భవత్సాదముల్‌॥ లా (189) అధ ఆధ ఇది యదాలాపంగా అన్న ట్లున్నదికాని కొత్ర్వికనత్యం, శివుడు ఊర్జ్వముఖంగా పున్నతత్త్వం. విష్ణువు అదోముఖంగా వున్నతత్త్వ్వం. ఇతడు విశ్వాకృతి. అతడు విశ్వాతీత తత్వం-సత్యం, ఇందుకే ఒకడు గంగామౌళి, మరొకడు గంగాంఘిర్సి, విష్ణువు అధఃశీర్డుడు.ఊర్హ్వపాదుడు. శీర్షాసనంలో నియోగి అకడు, శివుడు సద్మాననస్థుడుం ఇదే పై పద్యవాక్యభావ౦, శివుని కాత్త్వికనై లిలో..శ్రీకృష్ణుని కాన్యవైలిలో స్తుతించకుండా _తిరుగవేసి స్తుతిం చటం చమక్కారం. ఇదొక నాటకం, లా ఆం'పే_ఆర్థనా రీశ్వరతత్త వదృష్ట్యా-(్రీకృష్ణకత్వ్వం-పార్వతి, ఇది లీలా స్వరూస౦, లాస్యం, శ₹ివతత్న్వం౦ పురుషుడుజతాండవం (ఇందుకే హరిహర నాథశిల్చాల్లో కుడిభాగం శివు డనీ_ఎడమభాగం పార్వతి.అనీ ఇదివరశ్చే చెప్పబడ్లది) ఇది వ్యత్యస్తం కావటం నాటకం, ఇది శైలీరూపంగా సోమనాథుడు చేసినపరిష్క. రణ, అది ఎలాగయినా ఆవుకుందిం (శివుడు రాధగా=పార్వతీ దేవి థ్రీకృష్తుడుగా అవతరించిన పృరాణోక్సి కూడా వున్నది. చూ, దేవీభాగవతం లేక తం(తనీదూప ణంలో శివునిపై నెక్కి కాళి నొట్యంచేస్తున్న బొమ్మ లున్నవి,

క్‌!

ఇచి కావ్యనాయకునిదృష్ట్యా సోనునాథుడుచేసినతీర్చు.

కావ్యనాయకుడు పురుషోత్త ముడు కదాం “ఆఅయ్యిరువుర నాటకంబు” లో ఇ దొకభాగం.

(1 ) కరుణారస మన్నతిక్కన్నగారిపచ్యు వివరణదృష్ట్యా సోమనపద్యాలూ చూడదగ్గవే. కల్దారమకరంద-_పద్యంలో 1-8 పాదాలు శీర్ష నంబంధవర్హనకాగా, 24 పొదాలు కర్ణావతంనవర్షనలు వనుక ఒకసదం. నాన్లుపాదాలిను ఈవిధంగా రెండుజంటలుగా విడగొట్టివిెష్పటం_తిక్కునగారిళిల్పమే ననాలిం

స!

సద్య మంతా మారుత విశేషణాలు అమారుతం _ ఎ|రకలునలకేనెళో కూడుకొన్నమందాకిని అలల గలగలలు కలది, ఆవరభాగ బజాలేందులేఖవన్నెగల 'కేలపూలధూళికలది,...-సేవార్డ మేతెంచిన సద్ధనీమంతినుల పీచూపులచేత తాండవ నృత్యం చేస్తున్నది. పార్వతీదేవి కర్ణావతంసమయిన కర్పూరఖండ పరిమళాలు కలది, ఈమారుళ మేది? శివు డన్నపేరు గలది... శివుడు మొదలివేలుపటః అంపే మలివేలు సృ కృష్ణు డన్నమాట ఈశివమైన మారుతంలో నాలుగు స్కంధాలు 4 పాదాలు, శివుడు నిర్ణణత త్వ్వన్వరూప్పనిగా చ్మితించబడటం ఇక్కడి భావఫొందర్యం. అవిగ్గణతత్సంలో ఈనాలుగుగుణాలు, విశేషణాలు సంభావితము లౌతున్న నన్నమాట, నిర్విశేషణంగా తత్త్యకథనం చేయడం కుదరదు, ఇందుకే అద్వైతం నేతి నేతి మార్గావలంబనం చేసిందిం

రెండవ వద్యంలో మొదటిపాదంలో జటాభారవర్షన చేయబడింది, రెండవ పాదంలో కంఠకాళిమ, మూడవపాదంళతో ఆంగన్సైర్మల్యం, 4వ పాదంలో ఫాల న్మేతం, వీటి నెరిగిన షదప అటమీద హృదయకనులంలో చందమొళిని ఎరిగి కొనవచ్చునట, అతడు వరసుధాభిషేకసిక్తడట, ఈచం[దమౌళి శృంగేరిపీర మందు అర్చితు రౌతున్న స్వామిపేడు.. పై నాలుగుపాదాల్లో మొదటి. రెండు పాదాలు తొలుకారుపద్యంలో ని మొదటిరెండుపాదాలనే భంగ్యంతరంగా చెప్పడం.

తతత శ (1) చూ, సాహిత్యఎకాడమీ, అనుశాసనికం పీఠిక గ్రి9 (214

ర్‌ి లి " మూడవపాదం తొబుకారువద్యంలోని మూడవపాదమే. 4వ పాదం 4వ పాదమే. త చరం 4 జ ఈ సద్యమే శవిచెప్పినది. ఈవద్యాం శ్రీకృష్ణుడు చెప్పినది. ఇందుశే ఈపద్యా రభనా సౌందర్యం ఏ (ప్రమాణానికి అందనిధి. అంచే సర్వ్మపమాజూలు అపై లీ విన్యాసాన్ని వ్యాఖ్యానించలే వని కాత్సర్యం. అంత గేయాత్మకత తెలుగుసాపి త్యంలో ఇతర్మశ్రా రాలేదు, (భాగవత దళమస్కంధంలోను, కాంగా, ఐసోరి, రాజిస్టోన్‌ చ్మితకళలోనుమా తమే ఈ 1౪7౯ 08 616౧౭౧1 వచ్చింది) షాద (వథమార్థంలో ఉపమానం, ద్వితీయార్థంలో ఉపమేయం, ఎందుకు చెప్పబడటు? అరే, నిర్ణణఠత్త ఫం సున మనస్సు సగుణశ్వాకోపణ చేస్తుందికనుక, నిధు2ం ల క కాక లి సచ్చిబొనందాత్మకం కనుకఅది వర్షసబద్ధమైనప్పుడు ఉపమానోప మేయభావసహితమై అభివ్యక్న మౌతుంది కనుక, కవిత్వ మం'పే ఇదే కనుకు ఉపమానమైనజగత్తునందు ఉఫమేయమైనజటాభారాదులు ఆరోపితములై _ ఉపాసితము లౌతున్నవి కనుక ఉప మూనము దృశ్యమానజిగత్తు ఉపమేయము అదృశ్యమానతత్త్యము. జగతులొస్త తత్య్వఅనుభవసోధన వుంటుంది కనుక *ఇస్టైవ” ఇక్కదే ముక్తి పొందాలి తప్పు -ఇధర(శా సాధ్యంకాదు కనుక, నిర్గుణ మైసెశివకత్త్వం ఇలాగే వర్ణింపదిడాలి, ఇటా వాలుపాదాల్లో: ఉపమానమైన జగత్తుమీద 'ఉపమేయారోవణబేనీ .నగుణో వాసన "దాల్డ్‌ శీ శ్రసనపిదప, అస్పుడు హృ వయకమలంలో తత్త్యదర్శన మౌతున్నదట, ఉపాసన " అధిభౌతికము, దర్శనము లేక జ్ఞానము ఆధ్యాత్మికము, అధిభౌతికత ఆధ్యాత్మికత శెండూ ఒ'కేళత్త్వానికి 'రెండుముఖాలు తస్ప భిన్నాలు కౌవు, కనుక ఎతుగీతిల్రో అధ్యాత్మిక తత్స్వదర్శనము వర్షింపబడటం పై నాలుగుపాదాలకు సలికాంశమన్న చూటం అం'పే విశ్వంలో తత్త్యదర్శునం జేసినవాడు అత్మలో తనలో చేస్తున్నాడు ఇదే ఈళావాస్యంలో ఇలా చెవ్పదిడింది. “ఎవడు తనను విశ్వంలోన, విశ్వంలో తనను దర్శిస్తున్నాడో, వాడు జుగువ్సపొందడం లేదు *ల్రన్ని క్రన్సుక్ష పద్య మంతా ఉపనిషద్విచ్య నై వథ్యంగా అవతరించిన అతిలోక సౌందర్యమూర్రి, లభితవిిదుమ....... అన్నపద్యం, మరలా వైపద్యభావభంగ్యంతరకథన మే, ఈపద్యంలో శివుడు పారిణాతంగా ఉపమింపబడుతున్నాడు, ఎందు కింతసాలంకార మైనరచన చేయబడినట్లు: అం'పే ఉపాసన మంతా నిర్ణణతత్త్యమంద ఆరోవిళ మైననత్యమే. కనుకు తత్త్వమునకు రూపురేఖలు లేపుకనుక, ఉపమానోపమే

ఫ్‌8ి యములచేత మనఃపరిధి పొడిగింపబడుతున్నది. 'కేనోపనిషత్తులో “నేదం య దిద ముపొసతే *... ఉపాసనచేయబడుతున్న దంతా తత్త్వ్వంకాదు అన్ని చెప్పబడ్డది. ఇది కేవలడ్డాసిమాల్లం, కాని కవిత్వంలో ఉపమానోపమేయభానసహితమై చెవ్ప బడితేనేతప్ప అనుభవ ముండదు, అంశే కవిశాశబ్దము మొదలివేలుప్పను వీడి" వచ్చిన మొదటి మెట్టు ....అచ్చమైన శబ్దం,

అన్బుడు అక్కడి మునులు ఇంకొక పద్దతిగా హరిహరనాథతత్త్వకథనం చేశారు. “ఒకడు 1 అలపోతును తుంచగా మరొకడు పెంచినొడట. ఒకడు “గజరక్షణ"”” చేయగా ఒకడు *భక్షణ” చేసినాడట, ఒకడు వర్వతేశుని ధరింపగా మరొకడు నిరసించినాడట. ఒకడు పామును మెట్టినాడకు మరొకడు చుట్టినాడటః

,“మొదటిపాదంలో అలపోతును తుంంచినవాడు కృష్ణుడు, పెంచినవాడు శివుడుం ఇండపపాదంలో ఈభథావం వ్యత్యస్త్రం చేయబడ్డది. ఏనుగును చంపినవాడు శివుడు, కాపాడినవాడు కృష్ణుడు. అక్కడ చంపినవాడు ఇక్కడ కాపాడినవాడు ఒకటి" అక్కడ కాపాడి ఇక్కడ చంపినవాడు ఒకటి. ఎందుకు విధంగా భావాన్ని ఇలా వ్యత్యస్తం చేసినట్లు? వణిల్బం 'దేనికి సాధనం? అంపే ఈ ఘట్టపా9రంభంలో శోంత “అయ్యిరుపురనాటకంబుూ. చెప్పు మన్నాడు. ఆ నాటకంకోనం ఇలా వ్యత్తస్తం చేయబడింది. అందుజేత రక్షణశిక్షణలు ఒక మహానాటకం, అందుచేత వీరిమధ్య భేదనిర్ణయం చేయడం మదిరాపానమత్తతతప్ప, తర్క్మవ్యామోహంతపృ' సత్యంకా దని తాత్పర్యం.

*సార్రసంబున లేవ,... అన్నపద్యంకూడ ఇదేపద్దతిగా ఇలాగే వ్యాఖ్యా నించాలి, ఎల్లలోకంబులకు దైవమొక్క'పే. అదే మనుప చెరుపంగ, చెరపంగ మనుప నేర్చునట్టి హరిహరాత్మకమైనట్టిది.

-. కనుక ఈహంహరతత్త్వవర్షన తెలుగుసాహిత్యంలో ఒక అద్భుత సన్ని

• వేశం. నాటికీ నేటికీ దానికిదే సాటి, (ఈమనుచుట, చెరుచుట అన్నకిియలే హరి

(0 వ్యాసపాొొరంభంలోని “తిణ్మేతునకు 6 ద్వినేతు్యునకు..ఇత్యాది నిలా సోమన్న్సగారు కావశె లితోకి అనువదించారు.

ర్‌ఢీ హరులు చేసిన ఘనకార్యాలు, వాణాసురాదులను మనిచినది హరుడు, చెరచినది హరి కనుక మనుచుట, చెరచుట అన్నరెండుకియలూ నాటకంతప్ప వాస్తవికం కాదు.) సారసంబున లేవ, నారసంబున జావ పద్మాసనుండు వీరిపాలగనియె రూపుకంటం జెలంగం జూపుమంట అడంగంబంచబాణుడు వీరిపాలంగనియె వరములు వడయంగ శరముల౬ గడయంగ6 బంక్రికంరుడు వీరిపాల(గనియె గేజారక నటింప దేహశిక్ష ఘటింప బాణాసురుండు వీరిపాలగనియె గనియె చిిశంబులకు వీరు, కలిసియుండి నునుప6౬ జెలుపంగ..జెటుపంగ మనుప నేర్తు 'రెల్ల లోకంబులకు దైన మేక మగుట హారిహరాత్మక మెటిగితి మనిరి మునులు, (ఒ181) ఈపద్యశిల్పం హరిహరసమన్వయవ్యంజకం. మొదటి రెండుపాదాలు హరిస్తుతి ముందు, హరస్తుతి పిదపచేయగా = తర్వాతి 'రెండుపాదాలు హర-_హరిస్తుతిపరంగా వున్నాయి అంపే శ 2) 3 4, రెంటి సమత్వాన్ని వ్యతిరేకసం విధా నకంద్వారా స్టాపించటం శిల్పరహస్యం, దీన్నే ఎత్తు గితిలోని ద్వితీయవాక్యం వ్యాఖ్యానిస్తున్నది, ఇద్దరూ మనిచేదొరలే. ఇద్దరూ చెజీబేదొరలే. కాని చూడటానికి మనిజే దొకడ్కు చెటిబే దొకడుగా తోస్తున్నారు. ఇందుకని “వీరు చ్మితంబులపు గని, _తాత్త్వికంగా వైన మేకమే,. దానిపేరు అలి చ్‌ 1 హరిహారుడుం (0) హరిసార_కర్ణాటకలోని ఒకక్షేశం|[గ్రామం_నామం, అక్కడ వి[గహం . ఇంతవరకూ 'పేర్కాన్నపద్ధతిగా_ఎడమ విస్ణుచిహ్నాలు-కుడి శివచిహ్నాలు కలదిగా మలచబిడ్డది, సోమన్నరచన దీనికి పూర్వం.

నాయకత్వం సోమన “తిక్కనసోమయాజిప్రణీత మైన (శ్రీమహాభారతకథానంతరంబున* తనఉత్త రహరివంశ మన్నాడు. దీని కర్టం ఏమిటి? “ఒకడు నాచనసోమన్న'" "అన్న గంంథంలో విశ్వనాధవారు “దీనినిబట్టి యాయనజక తిక్కనగారియం దమితమైన గొారవము కల దని తెలియచు్య్న్నాది. ఆగౌరవమే కావ్యమును హరిహరనాథున కంకితము చేయించినది" అని వ్రాశారు... ఇది కొంతసళ్యమే. విశ్వనాథవారు వారీ గ్రంథంలో సౌమన్న భిన్నకధలద్యారా సాధించిన *ఏకవాక్యతా విచారం” బేసారు, అదంతా హరాహరఫఖేద పుఏతివత్రిని స్టాపించేదిగా వొర్కి నిరూవణ జరిగింది. కను కనే, తిక్క-నగారిమీద భక్తికో సోమనగారుకూడా హరిహరనాథ్రునికే అంకితం చేశా శతన్నమాట స్థాపిత మపుత్న్నోది. ఇది సత్యమే, కానీ, సంపూర్ణ నత్యం కాదు , తిక్క నమహాభారతశథానంతరంబున సాహిత్యరనపో షణ సంవిధానచక్కవర్తి రాసిన ఉత్తరహరివంళ మన్నమాటచేత ఉభయకవిమితుంనకూ తనకూ వున్న కవిశాసందింధమైనళిల్పసాదృశ్యాన్ని సోమన వ్యక్తీ కరిస్తున్నా డనుకోవాలి, అసొద్భుశ్యం సంవిధానకంద్వారా సాహిత్యరసపోషణ చేయటం, తిక్కనగారి హరీ హారనాథుడు “కొన్యరసమున్‌ గొనియాడుచు నుందు వెచ్చడున్‌” అని ఆన్నాడు, ఈ కావ్యరనమూ, సోమనసాహిత్యరసమూ ఒకే దీనిద్వారా మహాభారతము, ఉత్తరహరివంశము, హరిహరాద్వై వత పితిపాదన చేస్తున్నవన్నమాట లేక ఆనంద వరనుడన్నట్లా వేదాంతంలో ఏతత్త్యం పితిపొదితమైనదో అదే కాన్యంలో కాంత రన్‌ మని చేన్పబడుతూన్నది. కనుక, మహాభారతంలోని కాంతరనమే హూ హారాదై ్య్రాఈంం అంపే ఈసాదృశ్యంద్వారా మహాభారళాసుబంధపర్వమైన హర్రి వంశంకూడా శాంతరసమే స్ఫతిపాదిస్తున్న దనాలి, జంచ్షే, సోమనసాహిత్యరస “హోషణ మంళా శాంతరససంబంధమైనదే నన్నమాట. ఇందుకే ఆతడు కొన్ని కథలే (గ్రహించాడు, అన్నికళలూ (గహిస్తే ఈరసపోనణ కుదరదు గనుక ఇందుచేత్క శాంతరస స్వరూపవిచారణచేసి, దానిని ఇతడు ఎలా పోషించా డన్న

50 మీమాంస ఆత్యవసర మౌతున్నది, ఈ విచారణ జరక్కపోశే, తీక్కనసహోమ యాజి |(పణీతమేన ఇత్వాది సోమనవాక్నాని కరంలేదు, (౧౯౯వ టి శని కర్టి

• రస మెస్పుడూ నాయకాళ్సితమై కావ్యంలో వర్ణిత మొతున్నది. అంపే; నాయకుడు శాంతరసాళ9ియబుడ్ది కాకపోతే పారకునకు అసుభవంచేదు. ఇందుకని సోమన నిరూపించిన నాయకత్వవిచారణ అవసర మపుతున్నది, ఉత్త రహరివంళకధ లన్నీ భగనంతునిధర్మస్థాసన్రగురించి చెప్పినకథలు, కనుక్క.అవి వీరరసాళ్సితా లనాలి. కాస్కీ సోమన ప్రతికథలో వీరరసం చగ్గరః (పక్కన శృంగాళరసాన్ని అతుకుతూ. వచ్చాడు, మానపజీవితప౦వాహాని శవి రెండు ఒడ్డు. ఊవీరళ్ళంగారాల నాశ్రయించి వాటిమధ్య ఒదుగుళూ మానవజీవితం ప్రవహిస్తున్నది. వీరరసం బాహ్యమైన సాంఘకకర్మ, అం'పే, వాహ్యజీవిత మన్నమాట ఇది శృంగారంలో పర్యవసిస్తున్నది. అం'పే, ఎక్కడ వీరళ్ళంగారా నా 'లుంటాయో, అక్కడ మొదటిది అంగమై, తరువాతది అంగి అవుతున్నది శృంగా రమే అనుభవపరమార్థం కనుక ఇందుచేతనే (పతికథలో ఈరెంటికీ సంవిధానకాన్ని నిర్మించాడు సోమన, ఇదొకటి విబారించదగ్గవిషయం, (శ) అయితే శాంతరస (పసక్తి ఎక్కడ? ఇదొక ప్రధానమైన విచారణీయాంళం, ఇందుకని, కవి నషా పించిన నాయకత్వం చెప్పకపోశేే వై ప్రశ్నకు సమాధానం దొరకదు. కావ్యంలో (శ్రీకృష్ణుడు నాయకుడు. ఈ ఛ్రీకృష్ణుడు ఎలాంటి. వాడు? బాణుని కథాంతంలో వరుణుడు (శ్రీకృష్ణుని స్తుతిస్తాడుం తామసరాజనగుణిముల్‌ నీమనమ్నున పొందదగున్నె నీ వాద్యుడవున్‌ మేము వికొారగుణంబుల్‌ సేనంబున గన్నమమ్ము శిక్షింపదగున్‌. సీకు వికారము దగునే. ఇక్కడ అస్టదికాలకులు వికారగుణములట, ఆ వికారములే. తానునరాజసగుణములు: మరి భగవంతుడు ఆద్యుడు అంటే? వికారము కందలిగుణస్వరూపు డన్నమాటం నరకకథానంతరం భూదేవి ఛీకృష్ణున స్తుతిస్తుంది.

ర్‌? శతుంలకు పుతు)లకు నొక్కచంద మగుట పెద్దలకు మంచిిగుణ మని 'పేరుకొనగ సకలదానవసంఘంబు జంపినట్లు గొడుకు జంపితి మునికోటి గోర్కెందీర్చ. (1185)

ఈ పద్యంలో భగవంతుని దుష్టశికణారహస్యం చెప్పబడింది, యుద్దాది కియలు తామసరాజసగుణసందంధములు, మరి కృష్ణునకు ఇవి కుదరవు కనుక, ఈత్సమర్థనార్థం పైపద్యం చెప్పబడ్డది. మునికోటిక్తోర్కె. దీర్చ = సత్త్వగుణ స్వరూపమే అయిననారాయణమూర్షి రౌదమూర్తి అయినట్లు “అరుక్నాంఛోరుహూ . పత్ర నేతుడు” సముద్యద్భూకూటీభం గభాసురఫాలస్థలుడున్‌... పృత్యతరౌదం్తంబు నన్‌ నరకాలంభవిజృంభణంబు నెటిపెన్‌ నారాయణుం డాకృతిన్‌'. ఆకృతియందు అంటే బాహ్యంగా రౌద్యు మున్నది. ఇతరరసపుసక్తి వున్నది. కాని అంత స్తశ్వ్వంలో సత్త్వ్వగుణస్వరూపమైన నారాయణతళ్వ్వ మే వున్నదటం అంపే, లోపల శాంతరస ముంది అదే పైకి వీరంగా పరిణమిస్తున్న దని భావం, ఈ వర 'మేళ్వరతత్త్న మే మృతవిప్రబాలకులను బంతికించి తెచ్చిన కధలోనూ హరిహర సమ్మేళనంలోనూ సాసించబడదిం

థి న!

“పుండఠీకాకునకు శూలి పూజలిచ్చె

సంయములు చూడ ఐదరికాశమమునందు

సనాంగ విందు మయ్యిరువురనాటకంబు

చెప్పి చెపులకు పండువుసేయు మనఘి (ఓ?0) ఇక్కడ నాటక మేమిటి?...

నృుతవాలకులకోసం విలపిస్తూ విిపుడు రాగా (శ్రీకృష్ణుడు

'మేలుం గీడును వచ్చుం

గాలముకో రెంటిచేత గలగరు ధీరుల్‌

'శేలుచు మునుగుచు నితరులు

జాలింబిడుదురు వివేకసంగతిలేమిన్‌ (2.12)

ర్‌8 ఇది భగవంతునిమాటం. దీనికి [శోత విప్రుడు. అతడు ఓ పురుక్షోత నూః యెట్లు పి చాలి ఉం లాపింపక యుండుదుం జలంబున విధినా పాపల మువ్వుర6 దోడ్లో జూపోపక చంపె ద్మత్పనూతిదినములన్‌। (2-14) కనుక_ో.__.కొంతలోకవినోదంబుల కీఫలంబు చవిదక్కంజేసి రక్షింపవే” ఇక్కడి ఉ*ల్రోక్రవిన్తోదము"”- పె “న్సాటక్రము” చుడీ. అదలావుంది. ౨8 * వివేక్రసంగతి " ఏమిటి? కావ్యపాంరంభంలో [శోత వక్తతో “చెప్పవే వివేకవిధానా" అని అన్నాడు, కావ్యాంతంల్లో *శౌరి నానొవిధానూన వినుతిలసిత హృద్వివేకు డగుచు _ఈకాన కపాొార ౧భాంత నిర్మాణంలో ని వివేక మేమీటిొ? డక్కిణ్‌ కమారునై భర్హమ పా)ర్థిస్తుంది...- సీయట్టిరూపవికృమౌ దా శ్‌. రం లయు నొక కృమూర్రుని దయచేసి. (17% చతుర్దాశ్వానప్రారంభంలో “వినిపించెద మొదలుకొని వివేకనిధానా క తృతీ యాళ్వాసపా్రారంభంలో పొండ9కవాసు దేవు నికథను ప్రారంభ | స్‌ ఆ 1 *48న వివేకత జీవఎక్కగా” అదేకధ చివర 'ఇట్లాలో సో , నిహీన ర్‌ ల్లా లొ కేశ్యరుండు. వినోదించ నవసరంబున (8.120) అన్నారాయణుండు గెలుపునోటములును సరిగా. నచేవీ ద్వయంబితోడ వినోదించుచూ (అదేకథ చివర (1, 1580, *“బలభదంసా తికి [సభృతియాదవలోకంబుతో గొంతవడి “వినోదించు నవసరఠంబున (ఇది కా! కథాంతారనాక్యం) “కపటనాటకనూత్రధారుండు (8-12) ఈవాక్యం, పొండ కుని. చంపి జగన్నాయకుడు అంతఃపురానికి వచ్చి నత్యభామకో జూదమాడ్రిన సందర్భం త్‌ రి, డె న లోనిది. తరువాత పౌం[డకుని స్నేహితుడై నకాశీపతి కృత్యను పంపటం, దాన్ని

గ్‌ఫి కృష్ణుడు చక్కింతో సంహరించటం జరుగుకుంది. అంపే, (పౌండకవానుదేవుని లి సకంళో యుదం పూరికాలేదుం ఈ సందర్భంలో భార్యతో జూద 'మేమిటి? న! పంచమాశ్వాసంలో బాణుడు పురారినియుద్ధ మను[గహించ మని వరంగా (ప్రార్థించి, ఇంటికి వచ్చి, మంశత్రికో ఆవిషయం చెప్పినన్సృుడు కుంభాండు డిలా అన్నాడు. తమచేసిన్న దుష్క్టృతములు తము జెలుచుంగాక వేల తడవంగలదే?ః తమచేసిన సుకృళంబులు తము గాచును రెండు నేల దైవంబునకున్‌ (5.44) ఈసద్యాం తాత్పర్య మేమీటి? షాంసడిభకులకథలో జన్నార్టనుడు శ్రీకృష్ణునిగూర్చి చేసినస్తుతిలో లోపల వెలుపల వెలుగుల లోపలగా నుండు నభిలలోఠకంబులకున్‌ నీపరతత్త్వ్వము చి[తము రూపమున్వై నీవులేని రూపము గలదేః (పూవ్వోదాహృతమైన విషప్రమృత దాలకులను బితిక్తించి తెచ్చినసఇదకృంతో (శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునకు చెప్పినపద్యం (£_56) తో పోల్చిచూడాలిః పౌం(డకునికో యుద్ధంచేస్తు కృష్ణుడు కప్షదిశరంబుల (మంచి గోపాలవిభుడు ముద్దుడునుళో ల కన్నులు మూసికొవియో _ (1.100 - ్రీకృష్ణుడు సాధించిన అయావిజయాలు ఒక్కక్షణంలో ముహూర్తంలో దిన సారంలో సొధించినట్లు శచిచెప్పడంకూడ ఈ సందర్భంలో - పరిశీలించదగ్గ ధి అంశ మేం

64 ఇచ్చె నలువురసుతుల మహాసురునకు వచ్చితిమి తణంబున ద్వారవతికి నేము (ఓ59)

“డిపసార్థంబున పోయివచ్చుట ధరిషతీనాథ చింబు"

(దాన్మికింది పద్యమే ఇది. “వైపద్యంలో ద్వారవతి అన్నమాట కూడ ఈసందర్భంలో విచారించదగిందే) బాణాసురునికథ చివరలో దేవతలు యౌదవు లకో అన్నారు,

“దాణాసురునిం గరద్యయసమేతుం గావించి ముహూర్తమా[తంబున (8.272) ఈ దాణునినగరం ద్వారళకు "పచునాల్లు వలయోజనములదూరనున వున్నట్లు'- నారదుడు ఆరవ ఆళ్వాస (ప్రారంభంలో అన్నాడు.

ఈ ఉదాహరింపబడ్డ సందర్భాలకు తాత్పర్య మవగాహనమైశే తస్వ్ప చోయకువితత్మ్యం టోధపడదు, అది స్పష్టపడితే తవ్న రసవికేళకం లేదు, కనుక నిమర్శకుదై సవానికి ఈవివేక మవసర మవుతున్నదిం

ఈ ఉదాహృతవాక్యా లన్నిటిలో [వధాదారిశాలు శం డున్నవి, ఒకటి తమ చేసినదుష్క్యృుతములు అన్నపద్యం (5544) *“లోపలఎవెలుపల" అన్నపద్యం, రెండు కపటనాటకసూ(కళధారుండు (3128) అయ్యిరుపురనాటకంబు (2:70 ఈరెం డంళశాలు నిర్ణారిలాలు కావాలి

(1 పైరెండుపద్యాల శాత్చర్యం అదై వశమళ[ పోక మైనఅద్వితీయతటస్థ (బహ్మలక్షడాన్ని అకర్షి ంచేది. శేనోవనిషత్తులో “కేనేషిశం పతతి [పేషిళ 0 మనల అన్న పథమమం[ఈహ్యాఖ్యానంలో వాళ్యభాష్యంలో జగదురుపు ్రీశంకరా చార్యులవా రన్నారు, ల

కన్వున్సుత్తేఒనే నేతి విజ్ఞాననిమిత్త మంతఃకరణం మనః (పేషితం ఇవేత్యుపమానార్థః నతు ఇషిత (పేషిత శబ్దయోః అర్థాదిహ సంభనళః నహి శిష్యానిన

(1 మనఅదీని విషయేభ్యః [పేషయతి అత్మా, వివిక్త నిత్యచిత్స్వరూపఠయా తు నిమిత్తమాతం (పవృక్తౌ నిత్యచికిత్సాధిష్టాతృవత్‌ ”, “ఆత్మ ఇతరళశరీరాంగాలని ేరేపిస్తున్నది, అన్నమాట ఆలంకాలికంగా (గ్రహించాలి, అం'పే అదివాచ్యారదాయకం కొద్దు గురువు శిష్యులని శాసించినట్టుగా ఉం ఆత్మ మనస్సు మొదలై నవానిని పిషయాలవైస్ప మళ్ళించటంలేదు. ఎందుచేత? ఆత్మపదార్థం నిత్యచిత్స్వరూపం కనుక, అది సర్వవిలక్షణమైనది, ఈ. ఆత్మ నిత్య చెకిళ్సాధిష్టాతవలెే మనః (పవృత్త్యాదుల్లో నిమిత్త మాత్రంగా! వున్నది”. దినిక్‌ తాత్చర్య మిది, రాజభోజనంలో " విషం కలిసిందో-లేదో శెలిసికోవటం రాజ 'వైద్యాదులవిధి, అది విషాన్నంకా దని తెలిసిన తర్వాతనే రాజు భోజనం చేయాలి. ఇది |పాచీనరాజనీతివిషయం, అయితే ఆభోజనంలో విషం-కలిసిందో లేదో తెలుసుకునే పద్ధతిఏమిటి? అంటే అఅన్నపాతను చకోరపక్షిసమీపంలో పెడిక్సే అది విషాన్నం కనుక అయితే చకోరపక్షి నేత్రాల్లో రంగుమారుతుందట, ఇక్కడ చకోంపకి నిమిత్తమాఈంగా వున్నది, రాజభోజనాని కది నిమిత్తమా్యతం, ఇది తటస్థ బహ్మలక్షణం, భగవద్గికావ్యావ్యానంలో _ శ్రీకృష్ణుడు నేను అన్నచోట్ల నెల్లా శంకరులవారు నేను అంపే ఇర్కడ యదువంళసంభపుడై దేశకాలబద్దుడైనవ్యక్సిగాక అద్వయ పర్మబహ్మ మని చెబుతూనే వచ్చారు. కనుక, అదై ్వృతమతంలో పరబిహ్మ స్వరూప మిలాంటిది. అది కేవలసత్తామా[తవిషయం, ఈతాత్ర్యికవిషయాన్ని పెపద్యాల్లో సోమనాధుడు ధ్వనిస్తున్నాడు. (“అస్సీ త్యే వోపలద్ధిన్యః ఈత్త్యభావేన చోభయో!.. అస్తీ మ్యపలద్ధిస్య తత్త్ప్వభావ్యపసీదతి” భగవంతుడు “ఉన్నాడు అనీ తఈత్తస్థికాచ_ఉపలబ్ధుడు, అస్పిత్వభావనచేత శఈత్త్వథావం ఉదయిస్తున్నది.) (ఖీ నాటకం: (బ్రహ్మసూశాల్లో లోకవత్తు లీలాకై వల్యం అన్న స్యూతంలోని లీల ఈనాటకం,. శేవలం'ఈ లీలాళబ్దిం కృష్ణానళారసంబంధ మైనది,

శ్రి , “ష్టష్ట మీశ్వరస్య్యాపి అపేక్ష కించిత్‌ |1పయోజనానంత 56 | స్వభావాదేవ శేవలం లీలారూపావ్రవృత్తి చృవిష్యతి” అసి శంఠరులవ్యాఖ్య* 'లోకంలోలాగానే పరమేళ్వరునకు పివృత్తి రీలామ్మాతం” (చూడు_బరిహ్మాసూ(తాలు 21.88) శృంగారరసంలో నాయికాల౦ంకారాలుగా చెప్ప బడ్డవొటిలో ఈలీల ఒకటా (విరహంలో నాయిక భర్త వేషానుకరణం జేయటం.) శ్రీళృష్ణావశారంమాళుమే ఇట్టిది, ఇందుకే మహాకవి మాటినూటికీ వినోదళద్దాన్ని హాడుతూవచ్చాడు. (పత్మ్యేకించ్చి పౌం[డకవాసుదేవునికథలో కపట నాటకనూ[శథాట్‌ డన్నమాట, అన్నారాయణుండు గెలుప్తనోటంబును సతిగా నద్దేవీ చ్యయంమకోడ వినోదించుచ్చు అన్నమాట ఈలీలారూసకమైననాటకవిషయాలు. పొం[డకనాసు దేవకథలో పొండకుని సంహరించిన తరువాత “ఒక్కవిస్మ యంబు వినంగల దనధరింపు మని ఇట్ల వియె” (9108) ఆ అద్బుత కుమిటం'పే ల్లి 'గద్యుపద్యాల్లో జూదానికి సంబంిధించినవిచి ఈసాం కేతికపదజాలంతో సర్టిస్తాడుం ఇంతలో కాశీపతి కృత్యను (పయోగిస్తాడు, అప్పడు యాదవు లంకా జెగ్గడిల్లి పోయి శృష్ణువికడ "క్రీన్న మొర పెట్టుకుంటారు. అక్కడి పద్య మిదిం నాప్పడు దుగుణముసూ యిది తీనంచనయోడె( దప్పితే సరి యేమే మీ వెనకు మనరో (పజ బోవు జుమీ వలక వొయిపొదపొద డనినన్‌ (0-10) ఈపద్యం విని యాదవులు సరమేళ్వరునిచిత్తం తమమీదలే దని విచారించి “విన్నసం బివధారు దేవి" యనుటయు నయ్యదుకులాంబుద్రిసుదాళరుండు సకలకళా కళలుండు గావున నత రి సత్యభానుపాచికలు గాలించివై చిన ఇవాన్‌ న్‌.

88

దాయమెత్తనో యలూసారె దాక నీక

కట్టి గెలిచెద నిదె పాసి కలనిదయ్య

ముల బటాబూరమిం 'దేమి ముట్టంగలదొ

బొందివచ్చినవా9లకు టోవుగాకం అన్నా డట, ఈపద్యోం యుద్ధానికి జూదానికీ అవేదాన్ని స్టాపిన్తూన్నది, [వయో నించినశద్దాలు రెంటికీ ఆన్వయించేవే. వచ్చిన యాదవులు భగవంతుడు తమ మొరనాలకించినా డని సంళోష్నిస్తే సత్యభామ “నెత్తపుమాటలు. గామిని తెలిసికొని మెచ్చెం గంసారాతిన్‌”_

[పాచీన చ్మకవర్తులకు జూద మన్నది ఒకకీ9డ. (లీల) ఇక్కడ జయావ జయాలు రెండూ సమానమే. కీఏండకు ప్రయోజనం (క్రీదించడమేతప్ప జయావ జయాలు కావు, పరమేశ్వరునకు జగద్వ్యాపార మిలాంటిది. కనుక ఇక్కడ జూదంజ=యుద్ధం=జగద్వ్యాపారం. సామాన్యమానవు నకు పి యోజనా పేక్ష వర్ణనం చేసాడు. లేస్తూ “ఒక్క విన్న్మయంబు గలదు అకర్ణింపుము” అన్నాడు ఆ విస్మయమే తాత్రికౌర్థంం ఇదే రసస్వరూపమైన నాటకం, ఇందుశ్తే నాటకశాలను క్రండాగ్భహ మన్నారు,

నాటకం చూస్తున్నపేశకునకు అన్య[ ప్రయోజనా పేక్ష లేదు. నాటకాన్ని నాటక౦ంగాజరసనంగా అనుభవించట మేతస్ప. దీన్ని స్పష్టంజేస్తూ నాట్యశా స్ర[వథమా ధ్యా యంలోనే మహర్షి కొంతవిషయాన్ని [వాశాడు, భరతులు శేవలోకఠంలో అవృశమంథన మన్నరూపకాన్ని (ప్రదర్శిస్తుండగా (పేక్షకులలో సున్నదాసవులు శః నాటకం తమను ఆవమానించటంకోసమే |పయోగిస్తున్నా రని దానికి విఘ్న మాపా దిస్తే అపుడు (బహ్మ రసవన్నాటకంలో మానావమానాలు లేవంటూ నాటకతకా సన్ని వ్యాఖ్యానిస్తాడు, కనుక, నాటకమం'పే, రసమగ్నుడై నజీవుడు తద్భుద్ధ్యాపవృ త్తి మగ్నుడు కావటం. శ్రీకృష్ణుడు ఇలాంటివా డని అనతారతత్త్వవా[్థాథ్యానం చేస్తు న్నాడు మహాకవి సోమనాథుడు, ఇది ఇ దని విచారించి అనందమగ్నుడు కావటం

(4 వఏ'వేకం. ఈ వివేకమే టవ్‌జ్జాన మని చెప్పబడింది. ఈ్కపజ్జానమే [(దిహ్మ నుసి అదే రస మని మరీ శాంతరన మనీ, |పాచీనులు బహుముభాల బారంబాటగా చెప్పి నదే. ఇట్టివాడు శాంతరసనాయకుడు, ఎవనిఆంతకరణచతుష్టయం రసమగ్నమై వాహ్యజీవితహ్యాపారాదులను లీలామా[ఈంగా సటిస్తున్నాడో, వాడిచేష్ట నాటకం, ఇదే సము దతరంగోపమానంచేత చెప్పబడ్డవిషయం. ఇందుబేత భారతానంతర హరి. నంశంలోనూ రసం శాంతమే నని కవిబ్రహ్మ తర్వాతి సోమణాథునిపరిష్క్రరణ. ఇందుచేతనే పొండకునిమీద బాణ్యపయోగందేసి గోపాలవిభుడు ముగ్దునివలె కన్నులు మూసుకొన్నాడట. ఇక్కడ ముగ్గగోపాలబాలునిలీలావిశేషం ఎంత మధురంగా ధ్వనిస్తున్నదిః ఉమ్రాత కిం యిదునోథ దేహి చషకం_ " కింతేన పాతుం పయః లీనా స ద్య కదాస్తివా?ః నికి, నిశా కావా? షి స్మెదశి దాల జ అంధకారోదయః అమీల్యాఓీయుగం నిశాప్యుపగకఠా డేహీతి మాతు ర్ముహుః వక్షోజాంశుక కర్ష్ణజోద్యతకరః కృష్ణ సృప్పష్టాతు నః” “అమ్మా; “ఏమయ్యా యదునాథా” 'గిన్నె నివ్వు "అ దెందుకు 'పాలు [కాగ డానికి 'అ దిన్సుడు లేదు "మరెస్పుడు' “రాతికి” 'రా్యాతం'పే” చీకటిపడ్డాక" రెండు కనులూ మూసుకొని చీకటిపడింది గిన్నె నిన్వ్నమంటూ యళోదయొక్క- పైటకొంగును లాగటానికి చేయి చాచిన (థ్రీళృష్ణుడు మమ్ము రక్షించుగాకః ఇది 'ముగ్ధుడునుబోలె కన్నులు మూసికొనియె అంపేే అరే, అది యుద్ధమా? అటో నీకూ నాకూ యుద్ధం వాడి కాట, రంగస్థలంమీద నటిస్తున్నయుద్ధ వీపనికి నాట్యమే యుద్దం, యుద్ధ మన్నలౌకికాంశం ఆభినయంద్వారా అభినీతమై

_ 85

నాట్య మౌతున్నది, ఈనాట్యమే ఎవనికి జీవితమో, వాడు ముగ్ధగోపాలవిభుడు.

ఏనెలుంగుదు నిన్ను నేల నాకోడనే

వెడమాయమము, [బహ్మవేత్త (1) లెలుగు

రూప్ప, (2) రూపులలోనిరూప్పు, (8) దోరపురూపు

చూపనవిరూపు, నీరూప్పు నూపి

వేదాంతములనై న వెదక. (4 నందనిరూవు

(0) విజ్హానరూపమై 'వెలయురూప్ప

తేజమైశ్వర్యంబు (6 'తెలుపజాలెడు రూపు

(7) స్రణవరూపంబుగా బఐరగురూప్ప,

(8 పంచభూత సుదాకర భాస్క_రాత్మ

రూపమగురూపు నీరూవు రుచిరరూవ

మొణగెదవెః మాకు (వేళ్ళతో మొదలు చూచి

చె పైలుగువారి కొకులు సిదుమ నేల (4.95) ఇది హంసడిభకులకథలో యతిపంవరుడై నదుర్వాసుడు బేపినజగన్నాథతత వ్యాఖ్య రూవ(పస్తుతి,

అష్టమరూపం విశ్వాళ్మకమైనది. ద్వితీయం జీవాత్మరూపం (దీన్ని

రూపులల్లోపీరూప్న 'కోరప్పరూపుగానూ..కోరవ్సరూప్పు చూవనిరూప్తు నీ రూపు.గానూ పఠించుకోవచ్చు. సీజయొక్కగానూ._నిఃరూపుగానూ చూచుకోవచ్చు,) 1-7.కేవల చర్‌ స్వరూపాలు, 'మొదటీది నీరంజన_నిర్గణాదిళ ద్దాలచే వ్యతిరేకంగామా[తమే చెప్పబడేది. దాన్నిఅన్వయరూపంగా చెప్పేది |పణవరూవం,ఇది 'కేవలళద్దిఅద్యశబ్ద వికరం (సృష్టి శబ్ద, బహ్మ మనీ శద్దవికాధ మసీ-సం కేతించబడ్డది) అక్షరాలు మాూలశళబ్ద బహ్మామైన ఓంకార-చిత్మళారూపాలుగా మాతృకారూసంగా అర్చింప బడట మున్నది. ఉదాహరణకు చకాల్లో అక్షరవిన్యాస మున్నది. వీజాక్షర విన్యాసమే కాదు.అచ్చులు..హల్లుల రూపంలో వున్నఅక్షరాలు, ఓంకార కత సహ్మసకిరణాలే అక్షరాలు, దీనివివరణ విిపకుమారులకథలో నృృళింపబడ్డడి+

6 నూండూక్యం దీన్ని వివరిస్తుంది శాంతమైన శివమైన అదైై వైతమైన పరమాత్మ విశ్టేయ మని 7వ మం[తంలో చెప్పే చివరిమం[ తంలో, ఓంకారఅితై శవ - అని నూగించబడ్‌ంది. (శోవిషయం శ్రవల వేదాంతంకనుక-గంభీరమూ-_అపిస్తుతమూం ఇవి కేనలం నూచనా[పాయంగా సృృశీంపబడ్డవి) - శీఎర్‌-8ి సచ్చిదానంద మైన పరతత్వ ం* సరతత్త్వపంచకంలో చతుర్థం, వర్మ్యబహ్మ స్వదాపం పంచభఖావిభక్తృమై వ్యాఖ్యాత మైనది క 1౧679008 [176 ౧0౧౮110509 0 ది/2[౧గా8౧ 5800001800 ౪ ౧౫1 స%2519 ౨ 103 ఈాడ!న1౧9 3.48 72120802 6౧2౧౪8 327008, క౯20౧౧2గ 2/21౧2 9% వళఖ/౭08 00 109 104009 ౧1౪6౯96 0% 116 ౮గ౧౧౫౭౧|165181100 ౧4/202200220)+ 118 ౧13565 20డే జ ఆగ ౫ ౧0౧9 ౭౧ 118 స?8[౧951 8 లంటిం0 4౮2016. సం 9 118 అనగిం40168 | 15 ౧01 న౯౦1113- 916 40 508214 9౮ క0గ౪ట్ల06 9 ర878012010372 06 ౧౭6 1019111910169 +0 6118 4౧౧20 (౧6652౧61౧8 0౭02045అలాాాలడను యల్‌ ఈ అఆ భ2౯01811/ 0౯0090 అలు ఏ గా౭గ పైయంంాా (15) ౧౧౭0 5 2190. ౧2౨? గగ0౪/19 660 05 సగంళి!6666 5 కరో క౮0 60119 1068 0020౧80 01150655 ౪16496 0016611౪61 గాంళో * ౧2 25 8 ౧1090215 శం 125 81 65266141 66౧౧౦౪6110 16 1౫01ద హం ర 1/01 58710808 4౧16౧ 15 2448౯8౧655 0 601౧1201, 15 ర19ళకేల్ట ఇగ 15 0450301100 ర్‌ ౧౦6౧౪769 8206 06౪8 ౪|| 4/0౧ “208కి గా 2౧6 0” 4౧9 0815. శ0గ ని)0808. అగం0 5 ౩౧6 10010 గ్‌ 02168! ౪/11! 0 00౪4166399 ఈ110 20౪0096 8౧64 ₹౧0గ ట్రరేగిడం 1210 0416669 0 ఉకం౧1౧౧81 0౧” (0.22) 1084 | ం; ణి ఈ ర! ౧౦౧౨8 06౧51౪8 60౧9౦ 0650636 ౪/1 6౧ ౮సగతగిరిఫ్‌ గో ర్గా 118 6950006 614110 2౧6 08౧19 806 110- ౧0165 ౭౧ 10290 0791081 6000౧18090 + 109 80౧6 00౧21816 ౪18౪ 0 9౪౯1125, 4151 ౧౯0091 40 1౧6 5౪061716 ౭౧6 0 ₹/౧100౧ [౧౧1౧౮ [౧8 ససగోల ఏ0 12 06 11100651 0౧౭౯౭110౧5 0! 118 టన. 0౧౧/2 908040౪ జ జ ఉవనిషదన లం. (థీ అరవిందుల శన వ్యాత ర్ట ?* పై వొక్యాలొ వారి ఉపనిష వాద పీఠికలో వి

67

ఇదంకా విజ్ఞానరూపం, దీన్నే అద్వైతం (పచారం చేసింది- జ్జాన

మార్తంగాం ళల

--అది రూపధారణం చేస్తే-నామరూపాత్మక మైతే, విశిష్టాద్వెతం కీర్పించిన

కళ్యాణగుణమయ కృషావతారం వస్తుంది. ళా నూ!

హరివంళరహస్య మీదే, ఇదే కృష్ణస్వరూపం. మిగిలిం దంకా ఆస్వామి గుప్త - అద్వ్వైశరూపం. జ్ఞానమార్గస్వరూవం, తేజ.ఐళ్యర్య మైనసగుణరూపం ఉపాస్యమైనది, దానికిదే మార్గం, కనుకనే పురాణవిద్య దీన్నే (పపంచించింది.

కనుక ఈ పద్యం సోమనాథుని కావ్యనాయకుని ఈత్వ్వస్వరూపవిమర్శగా (గహించి రసవ్యాథ్యానం చేయాలి.

భగవాన్‌ (శ్రీరజసీళ్‌- (గంథం. 16౧ 116 9%06 [15 _-లో ఒకనూఫీకధ చెప్పబడినది,

ఒకడు శ్యతుపురో శ్ర ఏళ్ళు యుద్ధంచేసి వాళ్టి పడవేసి కత్తితో నరకటోగా_ వా డుమ్మేసాడట. అది చూచి పైవాడు లేచి రేపురా! మళ్ళీ యుద్ధంచేద్దామం'పే పీ డన్నాడట.. నన్ను చంపక వదిలి ఇలా అంటున్నా వేమి టన్నాడట, జేత అన్నాడు కదా' “కోపంతో యుద్ధంచేయనన్న సూఫీశపథానికి లోబడి ఇన్నేళ్ళూ సీకో యుద్ధంచేసాను. నీ విప్పు డుమ్మితే కోపంవచ్చి నాశవధం భగ్నమైనది__ అందుకని”__అన్నా డటం దీనివ్యాఖ్యానంలో రజనీళ్‌ అన్నాడు,

“౧6 ౪౧౦18 560/6 15 10 [80౧6 ౪/10061 116 6290 8౧6 ౪0 681 ₹601 ౪100641 116 630 160 ౪704 ౪/1 06 6808016 0 60176 976౧ 1106 111061 68౦, 99080596 1160419 16 91"౧08% ౦0+ 68 660. గి|ం౧1- గ౦౪/ 7౦౮ 680౧01 6౪6% 10౪76 ౪/11 0౪61 660."

ఇది సోమనాథునినాయకచితంణలో రహస్యం,

దీనికిమార్గం వివేకం. వివేక మంపే కాను అత్మస్థితుడై అచలుడై _ శరీ రంలో చలనం నటించటం._చలించటం, ఇది చలాచలరహస్యం.

806 ఇది. కాంతరసనాయకత్వ (పతిష్ట దీని కుదాహళణగా -సోమనాథునిపద్యం చూడదగిన దొళ టున్నది ఘంటాకర్ణిపిశాచదర్శనవేళ శ్రీకృష్ణుడు. “నె మ్మృనముం బదిలము "సేయక ఘవతర విస్మయ వికార కలితముచేసెన్‌, (ఓ127) తనమనస్సును నిశ్చలంకానక విస్మయ మన్నభావవికారం పొందేటట్లుగా చేసాడట, ఇడి సొమాన్యవ్యక్షినల్ల కాగలిగే పనికాదుకదా. కావలసిన_సందర్భానుగుణ_ భావాన్ని కల్పించుకోవట మేలా?___విస్మయం అద్భుతస్థాయి,. దానిని కల్పించు కొన్నాడట, ఎక్కడ? నిశ్చులాత్మతత్త్వంమీదం ప్రఏకృతిరస మైనశాంతంనుండి విళ్నతిరస మెనఅద్భుతం పుట్టిం దన్నమాట, ఇది కాస్త్రీయరచన స తత

అగ్ని అ రస సంవిధానకం కాంతరనం నానాచ్చిదఘటోదరస్థితమహాదివపంభాభాన్వదం క్లానం యస్యతు చకురాదికరణద్వారా బహిః నస్పందతే జానామీతి తఈమేవభాంత మనుఖా త్యేత త్సమస్తం జగత్‌ తై (శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదకీణామూర్త యే॥ ఛిిదఘటం శరీరం, (ద్వారక ఆం'పే శరీరమే, ద్వారాలు నయనాద్యాంగాలు, ఇది కఠోపనిషత్తుల్తోనిమాట. ఇదే నూత్రంతో అధివాస్తవికకళ వచ్చింది. “హె[నీ మూర్‌” శల్చాల్లో నయనాలు కేవలం ఛిద్రాలుగానే చూపబడ్డాయి. ఇదంచా- తాత్త్వికకళాస్వరూపమేఎ నయనాదులు ఛి[దాలు..రం(ధ్రాలు. నే్యేతంద్వారా జీవుడు బహిస్సృతు డౌతున్నాడు. వస్తుసన్నికర్ష తో కలిగేజ్జానం వృత్తిసహితమై. భౌతిక ॥ మౌతున్నరి. ఇక్కడ చెప్పబడుచున్నభాస్వరమైనజ్ఞానం వృత్తిశూన్యమైనఆత్మ దీపం, అకాంతికీరణాలు నయనాదులద్వారా బహిస్సృతమైకే జ్లానం కలుగుతున్న దన్నమాట శాస్త్రీయంకాదు, వాస్తవికం-_ వ్యావహారికం. ఆధునిక కళానూతవిచారణలో పాళ్ళ్చాత్యపండితు లన్నమాటలూ ఈసూ[ళఈ బదాలేం ఠఅు 'కేవలఆత్మఅనుభవం (5610. తలౌకికంకాదు. అది నయనాదిద్వారంగా దబిహిస్ప్పందితమై._ వస్తున్వరూపాన్ని పొందినజ్ఞానమే అనుభవంగా కన్పిస్తున్నది చూడటంవంటికర్మజ్ఞానం జ్ఞాన మనబడుచున్నదే తప్ప, చూడబ డేవస్తువు, కనబడే వనస్తువుకంళశె భిన్నమైన కేవలదర్శనం౦_ (శవణం మనకు తెలియవు. విషయస్మరణ _మున్నదితప్ప, కేవలస్మరణ మన్నదాన్ని పొందగలమా? ఆలోచించవచ్చుగాక, కాని కేవలఆలోచన మన్నచిత్తధర్మాన్ని చూడగలమా? కాబిట్టి జీవాత్మను బహిన్స్పందనమండి విడదీసి దాన్ని దానిగా అనుభవించటం వేరే రస మంజసే, 561% 6౫06716౧౦8. అంపే దృాశ్యంనుండి (దష్టను వేరుచేసి (దస్ట్ర ఈనను తాను

70 చూచుకోనటం. వాడు లోకంతో దృళ్యానుభవాన్నే పొందుతున్నాడుతస్ప స్వాను భూతిని సొందటంబేదుం, పొందికే దానిపేరే రసం.

(దష్ట అంపే “56 (, 'అంపే “514010 80 40100. 100౪5 ౭౧65 ౪/1 5 2౧౮ ₹9815"",-(౧౧౭ 1088 0౧ 1౧8 561? ౭౦౧) దీన్నే అనుభవభారతి “స్థాయి పురుషుడు” అన్నది. వాడు భోక్తృణ్యదస్ట, కనుక భోగ్యంజద్భళ్యం లోకం వాడు అష్టస్టాయ్య్యాత్మకుడు. రత్యాదులద్వారా బహిస్స్పందనం పొందుతున్నాడే తప్ప తనను తానుగా చూచుకోలేదు, చూచుకోవటంపేరు కాంతం రసం.

“14/69 [౧2౪6౧౦ ఈ1౧8౦1 0౧ [61810461 100౧661316 80068౧6౧08 ౪11౧4 950808! 00160107 201 0681 66 108 9681 ౪౧౧60౧ 18 0804016 ౦0+ 061౧8 ౦086౯౪64 1౧ 901810౧ ₹[0% 0119? 00)6615 85 50౪6౧6 0౯ ౧010౪1" 6౭౧ 96 98164 10 06 ౦096౪66 1౧ 1901240౧ +0? 2౧ 0196? ౦0)606+2' “(1 ౧0౧ 1662" అన్నరీడ్‌(గంథంనుండి సంగృహీతం. ఆగంంథం అధునికళళానూత వివేచనం జేసింది.)

“06 ర131100110౧ 0614/66% 361 2౧6౮ 0016619 6౯ 6005901065౧655 0 69)8015 0? 006019 2౯598-00])7 +[0౧) & 561 ౪/౧)00. ౧86 6118018. 1115 0౪ (౧6560110౧0 ౧84 1౧6 961 ౧౭౬68 ౧8815 8౧6 ౧౭౬68 1 690]6015 001606.”

ఇదంతా భారతీయుడ, చేసినదృక్‌_ దృశ్యవివేకమే.

_జీవుడు -స్టాయ్యాత్మకుడు. అష్టారస్వరూప మ్రైనచ్చ8 మే జీవుడుం స్థాయి ,విచోరణలో అది స్మృతి. సంవేదన్నాశ్మక మని వ్యాఖ్యాత మైసాది. (చూడు 'తచ్చే తసా ' స్మరతి- దగ్గర అస్మృతి- గీతాచరమ శ్లోకంలోని క్‌నష్టో మోహః స్మ్రతిర్ల బ్బ్వాలో నిష్కృతి. దాన్నే సమ్యుక్‌.సం వేదన మని బాద్టులు, సం వేదనళద్దిం బౌద్ధంలో దే, సప్పృథ్రీపాదులు (గ్రహించారు. దానిఅనుభనా తప స్పని బుద్ధ భగవాను డన్నాడు.

అ ననననకననలలనకకనాననాళానతక నాననా ననా నము నునినన న నభనా నాల నినన ననిన ననున నగా ననన నినా ధనా నాననా ధనినాా నాటక ననిననననినననినాకననకనానళకననననననినునననినిళో”. 1 చూ |! 60౧4 1698. గి. 107.

7] ఛాందోగ్యంలో “స్మృతి ముపాస్య'అన్నమం| ఈవాక్యవ్యాఖ్యలో శ్రీ శంకరులు ఈస్కృతి అంత;కరణధర్మ మన్నారు. కాబట్టి న్మృతితపాననమే రసస్థంకేదన ఆఖండభావసం'సదన, అం'పే ఏస్మ్యృతి, విశ ఎబొహ్యాభ్యంతరవ్యాప్త మో ఏస్కృతి పరిపూర్ణ అహంకతాస్వరూపమో అది, కనుక స్టాయిపురుషు డం'పే ఉపనిషత్తు లన్నీ. “పషహి (దష్టా (శోతా [మాతా రసయితా మంతా వోద్ధా కర్తా విజ్ఞానాత్మా పురషః” (ఈమా టే దుర్వాసస్తుతిలో సోమనాథుడు [పయోగించాడు) స సరో౭క్షర అళ్మాని సంఫిత్తిస్టతే ((పళ్ళోపనిషత్తు ) ఇక్కడ ఇద్దరుపురుషుల్యపస్తావనన వుంది. 1. అక్షర. పరప్పరువుడెన క ల్ల అత్మ [పతిష్టుదెన ల్లీ విజ్హానాత్మ పురుషు డున్నాడు, (పథముడు 'కేవలానంచదమూ 8 ద్వితీయుడు వేదనామూర్సియై లోకానుభవాలు పొందుతున్నాడు. ర్వూవదరగ్శనాదుల చ్వారా బహిర్లతు డౌతున్నస్టాయిపురుషుడు, అత్మ 'కేవలవర్ట రహిత్రా వృతి రహిత అచ్చతాస్వరూవం. ఇదే శాంత్మబహ్మ మనీ చెస్పబడ్డది, విజ్ఞానాత్మప్పురుషుడు వృత్తిసహితుడై లోకొనుభవం వొంద్రుత్తున్నా డు, వాతో భరతు డీ'నేపథ్యం'నుండి రససూ(తనిర్మాణం చేసాడు, కనుక సాయి ప్రరుమడు.. విజ్ఞానాత్మకపురుషుదే, (దష్ట ఇది “వైయకికణహంతకాక, సీవుప్ష యో ఆ ల లబ అహంత. విరాట్పురుషుడు. విశ్వేవ్యక్తి, పైనచెప్పినస్మృతి స్వస్మరణణ వాహ్య వసురపితంా తనలోకి తాను చూచుకోవటం "ఇదే (పళ్యభిజ్ఞ అని కాళ్మీరశివా (కోధాదిస్థాయిని విభావాదులద్వారా అనుభవిస్తూ వాటినుండి (విభావం= ఆలంబనం. వ్యక్తీ; తటస్థం (పకృతి అనుభావం-చేష్టాడాలం, వ్యభిచారి. మనో వృత్తులు) వేరుపడి తనను తాను స్మరించటం._ అనుభవించటం రౌద్శరసం, కేక పోశే [కోధంవంటి. ఉద్ధతభావానికి రసత్వసిద్ధి ఎలాగా? [పాళ్ళాత్యుడు విషాదనాటకొల్లో రసానుభూతి ఎలాగా? అని (పళ్నించుకొవి భారతీయునిఉదతరసవిచారణ చేసాడు, “4/08 0 ఇ0౧646౯?- అని [గంధాలు థి

72

వొాయటంద్వారా] ఇదే ఆత్మచర్వణ, అంపే విజ్ఞానాత్మక.. నంవేదనాస్వర్నూడైన స్థాయిపురుషుడు, అత్మావలోకనం చేసుకోవటం. బహిరవలోకనం జేస్తూ 1) చేయ కుండా 2) చేస్తూ పొందేది అష్టరసానుభూతి. చేయకుండా పొండేది కేవలశాంతాను భూతిం

సాయివిచారణదగర గుపొదులదర్శన మిదిం

థు శ అతో

“యో యం స్వభావో లోకస్య సుఖదుఃఖసమన్విఈః

సోఒ ంగా దభినయో'పేకో నాట్యమి త్యభిధీయకే” (నాశా_1.11%)

వివరణలో వా రన్నమాటలు --- “” సాయి సుఖదుఃకాత్మకం

క) రతి. హాస ఉత్సాహం విస్మయాలు.. సుకాత్మకాలుం

ఓ కోంధ శోక- భయ... జుగుప్సలు... దుఃఖాత్మకాలు, ప్రిథమగణం సుఖాత్మకమైనా దుఃఖస్పళ్ళ అనువిద్ధమయ్యే వున్నది. రతి సుఖాత్మక్ర మొనా, అది పోతుందేమో నన్నభావం దాని కడుగునే వుంది, అలాగే ద్వితీయ గణంలో “సుఖానువిద్ధతా పుండిః తద్దఃథాపసనయ న్వభావంచేత కలిగేభావనలో సుఖస్పర్శ వుందీ కనుక...

ఈవిచారధార ఎంతతాత్రి్యికమో, అంతమనస్తత శాస్ర సంబంధమెనద్రి (మనోవిశ్లేషణ చేసిన మొదటిమనస్త తృ్వళాప్ర వేత్తలు. బౌద్దులు. వారు మనస్సును చతుర్విభాగం వేసారు. “మనస్సు విజ్ఞానాత్మకం. అందులో వేదన (8611039) సన్నా (0౪/66౧1 0౧) విన్నాణ (24/8/60659) సంథార (సంస్కాదఎ ౪/1 | అన్నచతుఃఖండాత్మకంగ_ నేటిమనస్త త్వశాస్త్రంలోను నాల్గువిభాగాలే చేయబడి ఈచతుర్వీభజన అనాదిసిద్ధమైన సత్య మన్నారు, బౌద్ధులు సంస్కారవి శ్రేషణం చేస్తూం అది భావసంప్పటి, ఇందులో 51 సహకారి ఛావాలున్నాయన్నారు. భరతుడు చేసినవ్యభిచార్యాడిభావసంపుటీకరణం ఈవి శ్ఞేసణంమండి వచ్చినదే ననుకుంటాను) కనుకనస్తుసొరమైనభావం సుఖదుఃఖాత్మకద్వంద్వప౦తీకం ప్రతిభావమూ అంతే,

78 ఈసుఖదుఃఖాలువిరుద్ధభావాలు, వై రుద్ధ్యనమన్వయంచేత సిద్ధించే అనందం పేరు 'నరి, సమన్వయ మం'సపే ద్వంద్వ ప్రకృతిని ఏకంగా చేయటం. రెంటినీ మరొక సీఆధార్మదవ్యంకో సమత్వనిప్పత్తిని గావించటం, ఆరెండూ పోయి వాటిస్థానంలో మరొకభావాన్ని నెలకొల్బటం. ఉపమానఉవమేయాలఅధారంగా అలంకార మన్న సౌందర్య] దవ్యాన్ని ఆనయనంచేయటం. తత్తర రెండురకాలుగా పుంది, 1) విశ్వమయను, ల) విళ్యోశ్తీర్ణము నని, విళ్వోత్సీర్ణమైనకాత్తికాంశ విశ్వరూపధారణచేస్తూ వస్తుగర్భితంగా తా చాణళభ్యా అని అవి అలి నుండటం విశ్వమయత్వం, ఇదే ఈళావాస్యళాంతిపారరహన్యం. “ఓం పూర్ణ 'మదః పూర్ణ మిదం పూర్ణాత్‌ పూర్ణ ముదచ్యతే పూర్ణస్య పూర్ణమాదాయ పూర్ణ మే వాపశవ్యతే” అదీ పూర్ణ మే_ ఖప్రీ పూర్ణమే. ఎలాగా? అం'పే పూర్ణంనుఐడే పుడుచున్నది=* కమక ఉతి_ అచ్‌ =పైకి దూకటం, సముదంలో ఆలలాగా, అల జలమే. జలరూపమే అల, అలా జలమూ వేపకాదు కనుక, కాబట్టి సుఖదుఃథాత్మకస్టాయిని రసీకరించే[ దవ్యం. ఆధార] దవ్యం. "పేరు శాంతం. అదై్య్యతం చెస్పినతటస్థ్మ్యబహ్మవిచారణలో ఇది గతార్థ మౌతున్నది, దాని ఉనికిచేతనే ఇది. ఆనందహేతు వొతున్నది. సౌందర్యధామ మౌొతున్నది రసవాదంతో (| 00౧6గ౩౧) రసం (పాదరసం) ఆధార్మదవ్యమైనట్లు అలౌకిక అనందాంళ (నసుఖంకాదు) ఆధాశంగా స్థాయి శస మౌొతున్నది, రొన్యతీతి రసః_ అనుభవింవబ డేస్టాయి రసం, రసనా [దసః_ అస్వాదనవల్ల రనం ॥ న్‌! రసనం రసః. ఆస్వాదనమే రనం 'మొదట్‌ రండు అష్టవిధరసనిరుక్తి, మూశవది "కేవలరస మైనశాంతరసం, ఆళాంతం కేనలానందం. ఆది "కేంద్రంగా అష్టరసారచ్మకం (భమిస్తున్నది.

74

తమక అపస్త్రాయులను రసీకరించే రనీభవింవచేసే .అనందాంశ శాంతం శీజ్యాదులద్వారా నిష్పన్నమై అయాస్థాయ్యాత్మకళ చేత అష్టరసాలుగా అనుభూత మౌతున్నది. ఇది శాంతవిశ్వమయాత్మకళత, (పపృత్తిద్యారాపొందబడుచున్నదిం (సవృత్తి సరళరేఖ అగాలు అర్జకామాలు, ఊర్థ్వదిందువు శాంతం, దాల్‌, కున్ముఖంగా తీర్చదడిన అర్ధకామాలు పురుషార్థాలుతప్ప అది లేకపోతే అపురుషార్థాలుం లో అర్థభావమే రనళాస్త్రంలో పీరం, , కామమే కృంగారం. అది సాంఘికం, ఇది వైయక్తికం. శాంతం ఈరెండురసాలద్వారా (పధానరసా లద్వారా స్పందిస్తున్న ది= ఉచ్చలితమౌతూ వాటికి రసత్వనివృత్తిని కళ్గిస్తున్నదిం ఇది రస(తికోణం౦ం

రసానుభవంలో స్థాయి స్మృతిపర్యంతమే చర్యణముంటుందిం ఆవే అష్ట రసాలు, స్థాయిస్మృతికూడా విగళిత మైననిష్పంద-ఆచలదళ ను రొక టున్నది. ఇది 'రననం రసః శాంతమే రసం. కనుక అష్టరసాలద్వారానూ శాంతమే అనుళూత మౌతున్నదిం

ఇది రనచశతుర్చుజం౦, పురుషార్ధచతుష్టయాన్ని రసీకరింపచేస్తే వచ్చేరసా లివే 1) వీరం, 2) కామం”

శ్‌ అర్థం, 4 శాంతం. పీర-శృంగార_రౌ|(ద్ర- బీభత్స జనకరసచతుర్భుజ౦, ఇద్ర విశ్వస్వరూోపం, అష్టరసాత్మకం. ఇక్కడ రస మం'పే శాంతమే. విశ్వోతీర దళలో-శ్రీవలరసమే వుంది, అదీ శాంతమే, పాణ

కాబట్టీ శాంతరసవీచారణలో ఈరెందుకోణా లున్నాయి, అ(పవృత్తిద్వారా అనుభూత మయ్యేశాంతం _ (పత్యక్షఅక్మావలోకనం. (పవృత్తిద్వారా అనుభూత మయ్యే శాంతమే అష్టరసాత్మకత పొందుతూ. పరోక్షాత్మానలోకన మౌతున్నది.

ఇందుకే వీరశృంగారాలనర్థ న లోక్యపవృత్తి ద్వారా రసానుభవం కలిగించే పద్దతికి.-శాంత౦ శీవలరసానుభవ౦ కళ్లించేపద్ధతికీ (పతీఠలుగా (గహించాలి. రెండవదానికి (శ్రీ అరవిందులఅధునికమహాభారత మైన “సావి[త% మొదటిదానికి (పాచీనమహాభారతం ఉదాహరణాలు, ఈరెండనదాని కనుబంధపర్వమైనహరినంశ నిర్మాణంలో సోమనాథుని రనసంవిధానకం వీరళ్ళంగారా లన్నీ (పవృత్తి మార్గో! ద్వారా శాంఠానుభూతిని కల్లించటం,

765 ఇలియట్‌ అన్నమాటలు తీగిరే 1౧8 514111 ౧౦1౧1 0 106 1౧0106 “౦౯౮ ౧౪౧9౯ 119590 ౧౦౧ 16801655 0౧16. | [161106౯ 0౧) ౧౦౧ 10౪48769. 81 16 511 001౧4 9/6 1౧8 680069 15. 65061 ౧61౧6? 8౧౭91 ౧౦౯ ౧౧౦౪౭౧౫6౧1 8౧6 60౧౦1 6811 11 0 ౧6౧6 ౧851 2౧౮ [010/6 8౯6 68106796. సం106౯ ౧0౦౪౪౧౫౭౧1 ₹0గ ౧౦౧౯ 10౪/2769. గ61069 890601 ౧౦౧ 6661817. ప౫ం801 10? 1౧6 ౧౦1౧ 6 911 ౧౦01౧౬ 0౧66 ౪౦౪౮14 06 ౧౦ 64౧౦6 8౧6 1115 (5 0౧1 64౧0౦6 (౧౧6 (047 ౧487104) ఇదంతా భారతీయరసవిచారణమే, భరతు డన్ననాట్య మిచే, ఆది చలనమూ కాదు-.లచలమూకాదుం మానవభాషవిరుద్ధాంశాలనేపథ్యంలోనుండి ప్పటింది కనుక అతీకావస్థను రెండువిరుద్దశద్దాలద్వారా సూచించటం భారతీయ వేదాంతలలో వున్నదే, కనుక రసస్థితి నలాగే చెప్పాలి. ఈ 3006 జు నాట్యమే. బాలీ పవరౌరరహన్యం. కర్మా వుంది_జ్ఞానమూ రెంటిని సూచిస్తూన -సోమ * అచ వుంది, ఈలం త్తా నాథుడు 'అద్ధేవీద్వయవిబుతో వినోచశేశిం 'చేలుచు”... ఇత్యాదిగా అన్నాడు, రుక్క్మిణీసత్యభావు లని వాచ్యార్థం, కర్మజ్తానము భి ల థి లని వేదాంతార్థం. ఏర శృంగారపివృత్తి రపాలు-_ కశాంతమూ నని ఆఏంకారి కారం, లేదా వీరళ్ళంగారాలు దేవీద్వయంక్రాగా ఆరెంటిద్వారా శాంతబంహ్మం న! అశ శ బహిస్పరణం పొందుచున్నాడు, [బృహదారణ్యకంలో యాజ్జవల్కు్య్యనక మై్య్యకేయి య్‌ దేవీద్వయం- (పవృత్తి- నివృత్తి ప్రతీకలుగా చెప్పబడ్డఅంశా న్నిక్కడకు అన్వ యించుకొండే సరిపోతుంది.] తాను ఆత్మస్టితుడై బహిః పసరణం పొందటం వస్తే జీవన్ముక్తిః [అప్పటికి విద్యారణ్యులు “జీవన్ముక్తి వివేకం (వాసారో_ వాస్తున్నారో - (వాయబ్‌ తున్నారా మరి దానికి రసాకృతి నిస్తే ఉత్తరహరివంశం వస్తుంది] అదై తతటిస్థదిహ్మరసం_ చటంలో బంధించటమే సోమణాథునిరస సంవిధానక౦.

78 నాయకనిరూపణ మంతా దీనికి సంబంధించిందే, తటస్థబహ్మమన్నశాంత నిస్పందవిందుపు విళ సమయాళకృతిని పొందటమే వీరళ్ళంగారరసాలుగా [వన త్తి రసకుల్యలుగా పొవహించటమే రససంవిధానకం, కాబట్టి శే విశ్వమయావస్థ - అష్టరసాలు ఓ) విశ్వోత్సీర్జానస్థ _ నవమరసం కాంతం [ నవమశద్దిం వైదికభాషలో సృష్ట్యర్థకం, అపష్టతత్రాాలుగా. రూపాజగా వచ్చీ అడుగునా... పైనా వున్నతత్వ్వం నవమం. అదీ తత్త్వాంశం అష్టకం మూూ్వ్తి విశేషాలు, అలలు, అది సముదం, ఇందుకే నవరస పపంచనమే జరిగిందితప్ప, అష్ట దశాదికం లేదు, ] మొదటిది . 5౪7౧1089 5" _ సమన్వయం రెండవది _ “/80606౧66[౧12 98100౧ - ఉత్రీర్ధత - ఈవిషయాన్ని నం్మగహిస్తూ గుష్తపాదులవారు “రత్యాదు లన్నమణులకో ఉప రంజితమై మణులఅంతరాళంతో దృశ్యాదృశ్యంగా కోస్తున్నసితతంతువులాగా .. శాంతమే వుంది” అన్నారు. ఈహారోపమానం గీత్మ్యాసభు వన్నది. “మయి [పోతమిదం... నూ(క్రేసుణిగణావిన” లోకా లన్నీ మణులతో అంతర్గతంగా వున్న చారం, అన్నిటినీ కలుపుతూ. హారత్వాన్ని అపాదిస్తూ- వున్నశారీరపుడు తాను అన్నమాటనే గుప్త లవారు శాంతనిరదూపణంలో కనునదించుకున్నారు, (వారూ గీకా వ్యావ్యాతలే కనుక) [వన్ఫత్తిద్వారా శాంతానుభనం పొందటాని కౌఠవుదాహరణంచూ స్తే ఈ అధాషయానికి ముగింపుళలుగుతుందిం దశరూపకవిచారజలో అభినవభారతి ఓక్కొాక్కరూపకం, ఒక్కొక్క 1పధానరసమయంగా పుం దన్నసందర్భంలో నాటక్యసకరణాలు వీరరసా[శికాలనీ, డిమసమవకారాల్లో రౌద మసీ, నాటీఠక శృంగారమయ మనీ. ఈనీరర్శ దళ్చంగారాలు పృపషార్థ్మతయాత్మకా లంటూ... శాంతవీభత్సరసాలు మోక్షప్పురుషార్థసంబింధికా లన్నారు.

(7

ఇది చాలా చిితమైనమాట వీభత్సం కాంతం కావటమెలా? ముక్తి హేతువా? ఈవివారణకు నేవధ్యం బౌద్దులవిచారణ. ధాశ్‌ధేరగాథల్లో శరీరసెర్యదర్యసాధనా ర్లైన కేళశ-స్తనాదులను వీభక్సాత్మకాలుగా._ విరక్తి హేతువులుగా వర్షించి శాంత [పదబోధంచేసినలతణ ముంది. ఆదృష్టికో ఈమాటవచ్చింది. ఇదే నూ(తం ఘంటాకర్ణునికధలో సోమనాథుడు పయోగించి వీభత్సాన్ని వీభత్పంగా కాక శాంత రససంవృతంగా నిర్మించాడు. రాక్షసులను వారిచేష్టల్లను వీభత్సవిభావానుభావాలుగా నిర్మించి ీకృష్ణకటస్థ్మబహ్మసన్నిధానంలో వీభత్సం శాంతంగా పరిణమింవ చేయటం చూస్తే- ఓహోః సోమనాధుడుః ఎంతమహామనీషిః ఎంతరసదార్శనికుడు, ఎంతట్‌తత్త్వ వేత్తః వెరసి ఎంతటితాత్రిికకవిః_అని నమస్క_రించకుండా పుండటం అసాధ్యం, అతని కతదే సాటి, ఒకడు నాచనసోమన్నః అం'పే ఇదిం [ఈటస్ట్య బహ్మ లక్షణం ఇతర్యతా చెప్పబడ్డది. దాన్ని ఈకథ కన్వయించుకోవాలి. వీభత్సం వామాచారంగా కథావ్యాఖ్యానంలో చూపబడ్డవి].

ఈవ్యాసారంభంలో వుదాహరించినళ్లోకం కావ్యాని కన్వయిస్తే వచ్చే ఆర్హమీదిం

నా!

(శ్రీకృష్ణుడు కావ్యనాయకుడు కనుక భగవంతుడు కనుక అత్మదీవం స్వాభిజ్జ కలది. కాను తా నన్నఅభిజ్జ్ఞలో చతురాదికరణడ్వారంగా బహిస్పందనం పొందు తున్నదేతపస్ప అనభిజ్ఞ్ణంగా పొందటంజేదు. ఇది . వ్యావహారికవ్యక్తిలక్షణం. భగవంతుడై ననాయకన కన్వయించదు.ఆంతఃస్థితు డౌతూ బహిర్వ్యాపారనిర్వహణం బేస్తున్నాడు, కనుక శాంత మధిష్టానరసం. ఐబహిర్వ్యాపారం ఇతరరసాలి. ఇది (పవృత్తి-నివృత్తిరసవి వేకంగా నాట్యశాస్త్రం చెప్పినదిం

*భావవికొరా రత్యాద్యాః శాంతస్తు (పకృతి ర్మతః వికారః (పకృతే ర్జాఈ పన స్తతై౦ివ లీయకే” ( శాంతరసాధ్యాయం) తామసరాజసగుణములు _ సీమనమున బొందదగునె? సీ వాద్యుడవున్‌ "మేము వికారగుణంబులు__

76 “ప్లీజ. వికాకము దగునే మూ "కెల్లను బుద్ధిచెప్పి మము (జోవంగా జేకొని యున్నాడ వనుచు నాకృష్ణుని నాది మూల మని జగ మెలుగన్‌ోొ (6.258, 200) ఇవి వరుణుడు (శ్రీకృష్ణుని నుతించినఘట్టింలో పద్యాలు, నాట్యశాస్త్రంలోని _పై ఖ్లోకాల "ెంతగా ఖన్యయిస్తున్నవిః “స్వం స్వం నిమిత్త మాసాద్య శాంతా ద్భావః (ప్రవర్తతే పన ర్నిమిత్తాపాయేచ శాంతయే వోపసీయతే” (నా, శా, _ పైనందర్భమేే

• నరకమరణానంతరం భూదేవి పరిదీనమూర్షి యై వచ్చి (శ్రీకృష్ణునికో అన్నది. “ళ్యుత్రులకు బ్యుక్టులకు నొఠ్యూచంద మగుట "పెద్దలకు మంచిగుణ మని పేరుకొనగ సకలదానవసంఘంబు జంపినట్లు కొడకు జంపితి మునికోటికోర్కి. దీర్చ” ఈమాటలు పెశోకవ్యాన్యాన మేకదాః నం. నాయకుని (పతికథాంతంలోనూ ఇదేవిధంగా నిర్మించటంచేత కావ్య పథాన రసం శాంతమే. - న మ న మర ఇ ల టే అర గ దీని కీతరవి ర్శ వ్యూహచతుష్టయ హరిహరనాథతత్త్వ... కథావా వ్యా నొదులు పోషకమై సాహితీరసపోషణసంవిధానకచ|కవర్తి త్వనిరూపణ గావిస్తున్నది వెడి వడా

నొట్టాతత్త్వం మెడి ఎవడు

నసవివ్య లేక నాట్యవిద్య నంతా తాత్త్వికంగా వ్యాఖ్యానించినలక్షణం నాట్యశాస్త్ర

“*సంసారనాట్యనిర్మాణీ యా అవకాళవిధానతః

పూర్వరంగాయతే వ్యోమమూర్షిం తాం కాంకరీం నమఃఖొ

ఇడి నాట్యశాస్త్ర శతి వ అధ్యాయ పారంభళ్లోకం, (ఏది సంసారనాట్యవిర్మాణంలో అవకాళ మిస్తూ పూర్వరంగ మౌతున్నదో ఆవ్యోమమూర్తి శాంకరికి నమస్కారం) ఇక్కడ నంసారము నాట్యము అని చెప్పబడీనదిం "నాట్యఏవ రసః. కనుక రసమూ లోకమూ వకళే ఎన్పుడు? నాట్యాయమాన మైనప్పుడు, లోకం అభినయో "పేతమై నాట్య మవుచున్న దని నాట్యశాస్త్రమేం ఇదేదృష్టి సోమనాధునినాయకనిరోపణకు శాస్త్రీయమైననిరూపణమే,

“స్వాత్మైవ సర్వజంతూనాం ఏకఏవమ హేళ్వరః

విశ్వరూనః అహం ఇదంఇతి అభఖ౦డామర్శబృంహితః” "| (ఈశ్వర పత్యభిజ్రు

ఈ శ్లోకవ్యాఖ్యలో (్రీమదభినవులు గా

*జ్రద్రి సంవి్యదూపం 'దేశకాలన్య కి భేదాతీతం 3 అని “యథా నాప్యేొ__ అన్నారుం నొట్యవిద్య కేవలానుభవదశలో తాత్త్విక మవుతున్న దనటాని కివి కొన్ని వుదాహరణఖలున్తూతమే, సోమనాథునికావ్యనిళ్మాణనూ[త మిదేం

నాయకుడు అంతస్త తంలో ఈటస్థ్మబహ్మమై బాహ్యంగా నటిస్తున్నాడు. ఈనటన రసపత్తరంకినుక కథ నాటకీయనై లిలో (వాయబడ్డదిం రసపరంగా బెవి'కే

80 డీవ్ని భాహ్య॥క్రీడ- లీల కనుక శృంగారం, అంతస్తత్త్వం శాంతం, ఈరెంటి సమ్మేళనం (ఆలంకారికులు (పధానంగా ఆనందవర నుడు అంగీకరించకపోయినా, కప్పలు అంగీకరించడం అన్య(శా చెప్పబడుతుంది) ర సంవిధానం, అంజే నాటకం, ఉత్తరహరినంశంలో 8 శ్వాసాలు, 5 కథలుకదాః ఒక్కొక్క ఆళ్వాసంలో ఒక్కొంక్కకథ.. (పతికథా పారరంభాంతాలు నాటకంలోని నాందిభరతవాక్యాలకు తాకేటట్లువాయటం సోమనాధునిలో కనిపిస్తుంది స్రథమాళ్వాసం। అనుటయు నాజనమేజయ జనపళి యి ట్స నియ రుక్కి సచి ఏనమగుడం జనీ యాదవనగరంబున జనార్థనుం డేమిచేసె సౌజన్యనిథి ; అనగా వైశంపాయనుడు ఇలాగఅన్నాడు. “త్రనపీటన్‌ హరియుండ రాక్షసులు రత్నన్వర్దసందోహమున్‌ నినతిం గప్పముదేర గుచ్చికొన్ని తద్విఘ్నంబు గావించినన్‌ వనదత్తాఖ్యుల దై త్యులం దునుమ నోర్యంజాల కంభోరుహా సమబేతన్‌ నరకుండు లబ్బసరుడై చాలెం కిియాహానికిన్‌ మొదటిపద్యాంలో పూర్వకథానుసంధానం జేయఐడి పిస్తుతాంళం [పచ్నింపబడగా, 'శెండవపద్యంలో హరినరకులనుధ్య వైరకారణం ధ్వనితం జశీయబడిందిం పద్యాంతంలో (కియాహాని శద్దం యజ్ఞనోళనాన్ని వాచ్యంాచెప్ప నారాయణుడు యజ్ఞస్వరూప్త డన్నవిషయాన్ని అదే నరకవినాశనానికి “హేతు వన్నవిషయాన్ని ధ్వనిస్తున్నడి. కధలో నరకుడు యజ్ఞేశ్వరతా సిన్ని అభిలషించడందగ్గరే కథ అలా (పవర్తించడానికి బీజ మవుకున్నది, అయజ్ఞాధిపత్య వాంఛాకారణం ఊర్వశి యీ జా కనుక ఈళథానిర్మాణం ఒకదానిలో ఒకటి పొంది పొనగి ఉన్న దన్నమాట, నాంది సామాన్యంగా కథావస్తువుని ధ్వనిస్తుంది. ఇది గర్చసంధిలో నిగూఢంగా వుంటుంది, గ్‌ కథ లున్న ఆరఆళ్వాసాలగంధాన్ని $ అంకొలుగా మనం

81 భావించాలి. ఎందుకంళే 5, 8 అంకాలు బకేకధ కనుక. అవ్పుడు 6వ ఆళ్వానం బేదా ఆరంకాటగా తీసుకొంళే 4వ ఆళ్వాసం గర్భసంధిగా (గహించవచ్చు. ₹వ ఆళ్వాసం పొంషడకునికథం దానితీర్చు చాలా లోకోత్తరమైంది. 4వ ఆశ్వాసంలో “కధ హంసడిభకులకధం ఇది ఎట్బనగారిహరివంశంలో లేనిది. కనుక సోమనాథుని [సత్యేకతను స్టాపించేది] కథాంతంలో భూదేవి వచ్చి, (శ్రీకృష్ణునికో అంటుంది “్టీన్చ (తిమూర్తి స్వరూపుడవు. నాకుమారునిమెడ నడిమివపని _స్థిత్మిప్మకియ ఎందుకు చేయిస్తావుకనుక,”.. అని, ఈనడిమిపని "పే యజ్ఞము. సరకుడు దీనికి హాని కచ్చించడంవల్ల మరణించాడు. ద్యితీయాశ్వాసంలో మూడవపద్యం నాందిం “ఇరతల్చంబున నున్నశాంతనవునాజ్జన్‌ దత్చరుండవు యుధి ష్టిరుకో నర్జును డిట్లనున్‌ హరిం (బళంసింపంగ రారె మునీ శ్వరులున్‌ ద్వారక 'కేను టోయితిగదా సంబంధులన్‌ జూడనా డరు దాదేవునియందు గంటి నొకకృత్యం బెవ్వరుం జేయరున్‌” అకృత్యమే మృతవిష(పబాలకులను ఛ్రీకృష్టుడు (బకికించి తెచ్చినవిషయం, ఇక్కడ శరతల్చ్పవిషయ పస్తావన కథాకాలసూచకమైనవిషయం, (ఇది- నాటకొల్లో నూచింప బడటం తెలిసినదే కథలో ఏది అనన్యసామాన్యాంళశమో దాన్ని కొ"క్షైటట్లు [వాయటం నాంది అనవచ్చు. ము[దారాక్షనంలో హరునిశరలకణం (పథమ శ్లోకంలో చెప్పి, ద్వితీయళ్లోకంలో అతనిసకరుణమైన, క్లిష్టకాండవాన్ని వర్ణించడం ద్వారా, కౌట్‌ల్యునితత్త్య్యం ధ్వనింప జేయటంలాంటిడే ఇది. కథాంతంలో భగవంతుడు తననస్వరూపాన్ని అర్జునునకు బోధిస్తాడు. దానితర్వాతిపద్యు మిలాగ వుంది అని పరమోపదేశముగ నొానతియిచ్చినయంతనుండియుం పనజదళాడు .... అ 4 4 నా్యశయింతు. _ భరతవాక్యంలో సామాన్యంగా నాయకునితో వర్యపదాత అంటాడు 'సీ కింకేమి కావలయునో కోరుకొనుము అన్ని అతనికోరిక జగత్సుఖం, ఆలాగే ఇక్కడ

82 'పై వోక్యం విన్న [శోతలై నధర్మజాదులు కృష్ణునిచిళ్తాబ్టిములందు బంధించి పులకాంకుర ములకో ఆనందబాష్పాలు రాల్బారట, తరువాత శివ కేళశవులసమాగమవృత్తాంతం రాబోతున్నది దానికి ముందు కృష్ణుడు వక్షారిదనుజులను చంపినపద్య మొకటి పోండవదూళ యై ఠరాయవారిగా పోయినవిషయం చెప్పబడుతున్నది. ఇదంతా సీరస కథాభాగమైన విష్కంభ్మప వేళకాల్లాంటిది. అంతేగాక తర్వాతికథ ఎప్పుడు జరిగిందో దాన్ని సూచిస్తుంది. తదనంతలం హారిహరనాథతత్త్వం మూడుపద్యాల్లో స్తుతింపబడి, ఇలా అంత మవుతుంది.

• ఆయ్యిరువురనాటకంబు "సెప్పి చెవులప పండుపుసేయు మనఘ” అని, ఈకథ కిది నాంది. కధాంతంలో ఇది పురాణముఖ్యస్టో(తం బని శివు డంటాడు, ఇలా కథ జేవిళో మొదలవుతున్నదో దానితోనే మగించబడటంచేత కధ (పవృష్టపార్శ్వములు గలళిల్చ్పసుందరి అపుకున్నది. అదీ వక అందమైన సురసుందరీవిగహం, (సోమనాథునకు శళిల్పదృష్టిపున్నట్లు వోర్వశెళథలో ఆమెమగూర్చి అన్నమాటలు సాక్యం అమె నరకునిముందటికి వచ్చి. “అచ్చేరువకంబముం గడిగి చిత రువో కరువో యనంగ గం డారప్పబొమ్మవోలే నచటం గద లించుక లేకయుండగన్‌" వం స తృతీయాళ్వాసం పొం[డునివి వేళవిహీనళతో (పారంభమై థీకృష్ణుని చ్యక్రస్తుతికో అంతమవుతుంది. చతుర్ధ్వాశ్వాన్మ ప్రారంభం మరొళచక్కంనినాంది. “పహూంసడిభకులులోమగా న థిలధరణి6 జెరుగుకంటకకోటిచే. బేదలై న సరివతులకీర్తి పటములు సిళుగకుండ వెంవుకో నుద్ధరించిన వేల్చుశారి” (పతికథకూడాొ కథొత్పుక్యాన్నా (శోతకు పెంచేపద్ధతిలో చ్మితంగా [వాయటమే ఈకథారంభవై లక్షణ్యం, కథాంతంలో ముసీం్యదుట శ్రీకృష్తుని స్తుతిచేస్తారు, ణి

88 అప్పుడు తనని స్పుతిస్తున్నవారి నాదరదృష్టిలో చూసి, తీపారెడువమాటలకో వారి నాదరిస్తూ విష్ణువు ద్వారకానగర్యపవేళం చేయటంతో. కథ ముగుస్తు న్నది. చివరివాక్య మిది ॥ సీలవర్దుండు నిక్యోత్సవపరిపూర్ణుందై యుందె” ఈలక్షణాన్నే మై నమూడు[పౌఢోక్సు లల్లో స్తుతించటం జరి%ంది. ఆరంభాంతాలు (వక్క-(పక్కనే 'ెట్టుకునిచూ స్తే + అవెంత కదనొక్కబడి శార్టలస్త్రకంలాగా పారకునకు పిడికిలిబంటి అవుతున్నదో థావించదగ్గ రమణీయాంళరి న్‌ పంచమాశ్వాసం నాంది, ఏణాంకధరుడు రోడుగ బాణుడు మగగింప బాహుపం క్షిశతంబున్‌ క్షీణముగ నరికి వానిం ల (బాణముతో బట్టివిడచె బలిమథను డనిన్‌, ఈదొణుడు బలికుమారుడు కనుక *బలివుథన శబ్దం చమక్కారంగా [వ యోగించబడ్డది. తఈం్మడిసీ_. కొడుకునూ భగవంతుడు చంపళేదుకదా? అళ్వాసాంతం-_ అనిరుద్దుని చిితఈరేఖ మాయతో తీసుకొనిపోగా యుద్ధసన్న ద్యుడెన గా రా కృష్ణుడు “కొంత యెలళిగింపంజాలువా డెవన్వడో” ఆన్నవాఠక్యం సరిగా ఈవాక్యోన్నే అందెప్పచ్చుటని అలాంటిఅళ్వాసం, + జత్రెలలెలవేగునంత నరుదెంచునథో మణివోలె నారదుం డలరు మొగంబుకోన_ రావడంకో [ప్రారంభ మవుతున్నది, ఇతడే కృష్ణునకు ఆకొంతజాడ చెప్పినవాడు, అంపే 5న ఆశ్వాసంయొక్కఆవయవంలాగా అవిచ్చిన్నంగా అవతరినూ అంకావకార్శ అంకాన్యలక్షణాన్ని కాడిస్తున్నది, కావ్యాంతం లోకోత్త ర మైనసీసపద్యంఠో చేయబడ్డది, అవిషయం ఇంతకు నుందే (పస్తావితమైనది. భగవంతుడు పైవిధంగా లోకస్థితి రక్షణార్థ మవతరించిన

ప! వీలామానుషవి[గహుడు కనక, స్థితిభగ్నుక రులై నదానవులను సంహరించి చివరకు నగర్మవవేశం చేసా డన్న చివరివాక్యంకో, ఒకకల్చ్పకధ ధ్వనించడమేగాక, (పతి శల్చమూ ఇంతే అన్నమహాకాలస్వరూపమైన మహాడేవనిలీలానతాతతత్త్వాన్ని ధ్వనిస్తుంది. ఆంగ 5 కథలూ కలిపి ఒకేకథం అది కన్యశాయకునకు పగటి వ్యాపారం, అలాగ స్ధితిని రక్షించటం మరల నిళావిశాంతిం ఇక్కడ కథ ఆపటంచేత పనళపృనరావృత్తలోకరతణకార్యం అవతారవిషయాన్ని ధ్వనించడమే గదా? ద్వారథఖచిత రత్నకోరణోపొంకతాన అంవిమౌ క్తి కోపలసితనగరి జొచ్చె కౌరిం

ఇది అపద్యాంతవాక్య౦. ద్వారకాశబ్ద నిరు క్తి రూపమైన ఈవాక్యం విచారణీయాం శంగా వుంది. “ద్వారకి అంపే ద్వారములుకలది, శరీరమే సరము, ద్వారాలు ఇంద్రియాలు, వాటిగుండా జీవుడు బాహ్య(ప్రవర్ష్యనం చేస్తున్నాడుం అపొరల్లో శయనించేవాడు పురుషుడు, వాడిబహిర్గ్షమనమే నృష్టి, తనలోకాను ముడుచుకోనడమే ముక్తి. కనుక, పురుషోత్తముడు నగరిజొచ్చె ఆన్నమాటచేత, అతనితటస్థస్వరూప మైన ఆంతస్తత్త్యం చెప్పబడుకోంది. ఈలోపలికి పోవటమే నగరపవేశ మ్‌క్కడం [ఇక్కడ పా౦చీనభారతీయన గరనిర్మాణవిచారణచే స్వేతప్ప ఈఅర్థం కుదరదు.) కనుక 'ద్వారక' అం'పే ళరీరం, అందులోకి శౌరి వికసించినహృదయ వివేకముగలవాడ్షై | పవేశించాడటః ఈవివేకళబ్లంచేత పై అర్హం కుదురుతుంది. ఇంతేగాక ఈకథనంతా చెప్పి, చివరకు 'పళంపాయనుడి జనమేజయునికో అన్నాడుఎ వా

“సకలచరాచరక్షేమంఠర [కియాలంకరణంబగు నీహరిసోత్రంబు తలంపుము” నరకునివధాాపారంభంలో కియాళబ్లమే వచ్చింది. ఆంతమునందూ [కియా శబ్దమే వున్నది. భగవత్చరంగా కము అంపే యజము, వ్యక్తిపరంగా లోక వ్యనహారము, పీన్యకి స లే హల్‌ గై

• ఏవ్యక్తి సమష్టిఆత్మస్వరూపుడై క్రియానిర్వహణ. చేస్తాడో వాడి

చేష్టానర్వస్వం యజ్ఞమే. కనుక దృషి మనసు లోపించి సమస చైతన్యంలో లయిస్తే అతని,కియ చ న న జ్‌

మ్‌ (| రాచరకేమంకరకింయాలంకరణ మవ్పతుందిం

కిల్‌ ఈపరమేశ్వరదై తఈన్యకియమ పైరీతిగా మలచటంచేత కావ్యం నాటక మవుతున్నది *అయ్యిరువురనాటకంబు” అన్నాడు గదా కవి ఒకడు కావ్య నాయకుడు. రెండు కవి. ఇద్దరూ నాటకొలరాయుశ్లే, దానిక్‌ (దస్టలు- మునులు కాగా, దీనికి మనం (ప్రేక్షకుల మింతే. విడు ఎవడూ

ప ఆ ఇల్లీ ఆష్ట రనదచశం వెగటు నాటకానికి ముఖసంధి కవిశిల్పసర్వస్వ్వానికి దీజం. ఉత్తరహరినంక్మపథమా శ్వాస మిలాంటిదే, ఇందులో కే ఊర్వశీ నరకాసురసంవాదం శృంగారరసాభాసగా లి సళ్యానరకాసురయుద్ధం వీఠశళ్ళంగారసమన గయంగా శ్రి మునులబాధా ఘట్టం హాస్యాభాసగా_ కవి నిర్మించి కదాహరణంగా కన్పిస్తుంది ట్‌ రసం కథాశితం. అకథ సంఘటనాత్మకం. ఇదే నాటకియశిల్పం. క్ర్బ్ర రసనిర్మాణానిక్‌ కఠను సన్నివేశ. సంఘటనాత్మకంగా.. నిర్మించట్రవ్వే సంవిధానాత్మ జరిగితే రసనిర్మాణం గాజువారుతుంది న అం-పేమారం. కఠనభిన్నమైనసం వెధానకర. (లవాహాన్ని ౧ తొడపులూడ్చిననై న తొయ్యలిరూప్పడో చిన్నవోయినట్లు చెన్నుమీఅ, (157) అన్నపద్యంలో ఊర్వ శీనిరా భరణ సౌందర్యం వర్షి ంపదిడినది, చూస్తున్నసరక్రాన్స ర్రవి దృష్తిలో అమెం- లబ 4బడలో విదలు లేకపోయినొ, జవ్వాదివానసనలు చ్రాల్ప నన చీరలోనుండి తొంగిచూస ఇ బ్లున్నది. మైపూతలు లేనిళరీరచ్చాయ ంగిచూస్తున్నది,. మాసినవస్త్రల్రళ సిలుందుసోయగం చవులూరిస్తున్నది. చూపుల్లో కిలికితనం. త్ర సమం చివురుమోవిసు చిరునవ్వు లేదు వలిల్లి మురిపాలు లేవు యై ర వ్‌ + ఒకిదీ పద్యకాత్పర్యం, ఆమె భయభీత కనుక పైరీతిగా నిరాభరణ మలినవస్రమై వచ్చింది. కన్స సహజ హైందర్య. మెకాడకు. పోతుంది? అందుకని నరకునియందు ర్రసీక్రత్రాచేష్లలు పెలవికి చొ శ్ళెంనిమరటం, గేదగిరేకు గోళ్ళుకో చీరటం, చేసాడ్సు ఇది ఆతని. కామ ప్రవృత్తి: కి న్యంజకాలు అదిచూచి ఊర్వశి (గహించి ర్రైర్యం వషించిందిం అఆఫనయవిద్యనంఠా (ప్రయోగించింది.

87

కోరపుంజన్నుదోయి పయి కోంగలితెప్పల దాచి... సేళ్ళు నభినయించింది. ఇది అమెకు వెన్నలో పెట్టీనవిద్య, అలా అఖినయిన్తూ ఆమే సబాళాలలోని స్పంభాని కానుకొన్నదట. చిత్తరునో కడవోయనంగ గండారప్పజోమ్మవోలె_ నిశ్చలంగా -దేవాలయస్త ంభాలపై బెక్కబడ్డేసాలభంజీకలాగా, ఈళల్చదర్శనంజేత సహృదయ (గేకక డేనువుతున్నాడు? నరకుడూ అలాగే ఈన్మయు'దై తలక్రిందు లైపోయినాడు, వాడు కళాతపస్విం ఆఅభినయచి[త, శిల్చకళాసూచ్‌నలను ఊఈర్ధళి న్మాశయించి కవిచేస్తున్నపనితనం, ఇదంకొ నరకునీలో నిరసేకతా పవృత్తి కి న్యంజకం, కనుక_

“నీకనుదోయి వెన్నెలలు. నిండక కోర్కులు నాకు గెండునే”. అన్నాడు. ఎవకితో? “ఆలలికౌరగిజూచిో _ఇెక్కడ లలితాంగి అం'పే పైనచెప్పబడ్డ శిల్చమైన సాలభంజీక, (వీడాఫినయ్‌ం జేస్తున్న సాలభంజిక. కనుదోయివేన్నెల అన్నమాట ' స్వర్గాధిపత్యంకం'టె మించిన దన్నట్టుగా ఇంకా అన్నాడు.

“*అవె స్ముతామరథ్యంబు లల్ల వె కుబేరా నేకద్యకేణులు౫ ఏది కావాలో కోరుకొమ్మన్నాడు. ఇక్కడ వారిని కాను పార్మదోలినట్లుగా కక తఈనేనలు వాటిని జయించి తెచ్చినట్లుగా చెప్పటంళో వానిరీచి పట్టరాసంళగా థ్వసిస్తున్నది, దిక్సాళ కులను తానై జయించా నన్నఅర్థం వాచ్యంగాలేదు, ఇందుకే తర్వాళఈ ఊర్వశి అంటుంది.

“చతురవచోవిలాసగుణసాగరో_. అని, ఈసంజుద్ధి ఇందాక నరకానురుడు చేసినసంధాషణా చాతుర్యాన్ని ఒదిసిపట్టినమాట. వా డంతఅందంగా మాటాడగల డన్నమాట, అం'పే అంతరసికు డన్నమాట, ఇలాంట్‌వాజ్ణీ ఊర్వశి మభ్య పెట్టి పంపించాలి. అందుకని ఆమె తనవిద్యను [వయోగించింది. * ఇలాంటి సీళు స్త్రీలు తక్కువా? నన్ను కోరటం నాభాగ్యరతప్ప, అయినా ఎప్పడైనో నాకోస మిక్కడకు వచ్చావా? [పేమ వృంయే, ఇప్పు డం'పే ఇందు9ని జయించటానికి వచ్చావుతస్ప '_ మూర్దలదగ్గర ఇలాంటిసంభాషణ పుండదు, దానికి వాడు నవ్వి ' ఇన్చుడం'పే రాజులాగా వచ్చాను, ఇంతకుముందు సీకోనం రావటం మీండగొనిపని. అలారావటం వేడుకొ నితెచ్చుకోవట మేకదా” అన్నాడు. దాని కౌమె అన్నది. “నీ వన్నదీ నిజమే పోనీ సీ వున్నచోటికై నా నన్ను పిలిపించావాః అన్నది? అత డన్నాడుగదా_

88

'దేసేందుడు నాకు వగవాడు, నీ వతనికొలువుమానిసివి, ని న్నెలా పిలిపించటం* ఇలాంటి లంజెమాట లుంటాయా?”_ ఈధోరణిలో లంజేమాట.. అన్నశచ్దార్థ మేమిటి? ఊర్వశి కాలయాపనంకోసం సంభాషణ పెంచింది, అది వాడికి తెలిసింది ఇది వేశ్య పెష్టేసలోభలక్షణం. ఆవిడమాటల్లోని ఒడుపంతా అవళలివానిన్ని మాటల్లో జయించటమే పనిగావున్నది కనుక లంజెనూటలుం దీనికి వాచ్యార్థంలేదు కానీ ఊర్వళినేర్చంఛా ఆశబ్దానికి వాచ్యార్థంగా (గ్రహించి వ్యాఖ్యానించటం. “అవును “నేను లంజెనే'అన్నది నీవు ఇం్మదుని జయించి నన్ను చెజిసట్టి తెమ్మని వినోద? జేసావు కానీ మనస్సులేని వట్టిళరీరంకో ఏమవుతుంది? రసభంగము సంగతిలోన మెప్త రే 1. ఈమాట కృంగారోచికసంభాషణొధార విచ్చిన్నమై పోవటాన్ని మాచిస్తున్నది, లంజేళస్ఞాన్ని వాచ్యార్థంగా తెలిసిచేసిన(ప్రాఢధవ్యావ్యాన మిది పాఠకుని కొఠసూచన, ఇవి కృంగారరసాభాసగా (గహించ మని చెప్పటమే.

చిత మే మంపే ఊర్వశిని తీసుకొసరమ్మన్ననరకాసురుడు. వీరుడు ఊర్వశి వచ్చినతరువాత కన్పీంజే నరకాసురుడు శృంగార. ఈకథారహస్యాన్ని విస్పిచెప్పినమాట అది, ఊర్వశి సహజంగా భోగకాంత కనుక తనఆత్మాభిమానాన్ని చెబ్బకొట్టింది వా డన్న లంజేమాట- అన్నళద్ది 0, అందుకే అన్నది= “స్వర్గంలో మన్వపుతీగలవంటిత్తీ లుండగా సంతలో ఎప్పుడో జన్వన మమ్ముకొన్న నాలో ఏంపని?. అవి, ఇది ఆవిడ ఆళ్మాఖిమానాన్ని వ్య క్రీ కరించేవాటం ఈమాటకూడో సరకానురునకు కోపం తెప్పించలేదు. మళ్ళీ అన్నాడు,

“లంజేతనములం గొమిలెళిం గెలువవ'సపే _ అన్ని ఈ గలిచినలడణ మే ఊర్యశిచేసినసంభాషణలో నిచొతుర్యం, వెంటనే అమె అనుకొన్నది. నరకుని మనస్సులో కోపాన్ని కల్పించటంకం'బ ఉన్న సణయభావాన్ని పట్టుకొని వొట్లీ మభ్యపెట్లా లని,

టి

అవ్వామలోచన అతని జగిచి_

చి టుతన గవులతెస్పలసిగ్లు దేర్చి

సీవ్రు రాజవుః మాటల సిన్నుగడవ నాడనేర్తునే విన్నప మవధరింపు _ము

రక అసి యాజకులు యజ్ఞపద (భాజిష్టునిజేయ నిన్ను ఛావజసొఖ్యా వ్యాజపదరాజు చేసెద 'కేజమునూ వలప్పెతెలువు తెజవల కెందున్‌, ఈమాట విసీవినగానే వాడు “బౌ నిదివోలు నమకున్నాడుం” కామ[పవృత్రికలవానిని మభ్య పెట్టటానికి ఆమెచేసినఅభినయోపేతసంభాషణ.. అం'పే అంగికాభినయోపేఈ వాచికాథినయం._ వాచికభిన్నమైనది. రసోచితవాచికమే వాచికాభినయం. ఇందుకే మహాకవి “"అవ్వామలోచన అతని. జూచి” అని (వాసాడు అం"పీ.. వాడిని (పణయార్హ 9ద్భుష్తులరో- [రసోచితదృష్టి వి[భమౌలు నాట్యశాస్త్రంలో ఇెస్పబడ్డాయి] అవిషేకించిం దని భావవి, అందుకే వామతోచన. ఏలోచనం శృంగారాఖినయో'పేత మైనదో అదివామం. “చిజబుళనగవుల జెవ్చలసిన్గుదేర్చి”. అంపే తనఅభినయ _ ళక్రి నంతా (గుమ్మరించి 'రెస్పలమ్‌దుగా సిగ్గునీ చిరునవ్వునీ కలటోసి. చేటఠో -బెరిగిపోయినట్టు_ వర్షించిం దన్నమాటణ దీని కతడు ముస్హడై అమెచెప్పినమాబకు లోబడి వెళ్ళిపోయాడు, వాడు రసజ్ఞుడుకనుకనే ఈకథ ఇలా జరిగింది ఇవి రాబోయేకథకు ఉప్మశుతి లేదా పూర్వరంగం, వోన్యాఖాన అమి వెట్‌ జడలు కంపలువళ్తై జరుగసీకున్నచో. విడిపింప శిష్యుల వేదకువారు జన్నిదంబులు కలిసంకెలలై పడ్డ. దెగదన్ని మిన్నక తిరుగువారు నుందటిదిక్కూడి మొలతాడు దవిలిన_ కోఠగోచులవెంట దూలువారు దగయొత్తిపో లేక దండంబు లటువైచి.. హావిధీః యని చేతులొర్చువాఢు గడవసంబులమోదిన గల6గువారు వల్కలంబులుదోచిన వంగువారు " జెబలువోయినవారల జీరువారు న్నై ముసీండదులు కలంగి రయ్య్యా[శమమునం (1-109)

00 ఇక్కడ వర్డి తాంశం మునులబాధలు, వారు వబాధితులుకాకూడనివారు కినుక శః వర్ణన కావ్యదృష్ట్యా అనౌచిత్యం, వర్జించక తప్పదు. ఇది ఇక్కిడ రససమస్యం అందుకని నరకునిళేస్త్టలు వీరరసాభాసఅనుభావాలై_. దానిద్వారా ఇక్కడ హాస్యాధాన సిద్గిసున్నది. పద్యాంలోనిహాస్యస్ఫురణ నరకుని వీరరసాభాసనాయకుని చేస్తున్నది + ధా వపా పైగా హాస్య్యాభాసమాట్టున మునులఅవమానం వాచ్యంకానటిం లేదుం “ల్మర్లుణ్లాంట్రో రహప్మతనే (తుడు, సముద్య(ద్బూకుటీభళంగభా సుర్రఫాలస్థలుడ్రుం జలాచలమనళ్య్ళూలాయమానవ్యధా పర్షివేషాననభానుమండలుడునై (పత్యత్షర్యదం ఐనన్‌ నర్తక్రాలంభవిజ్బాంభణంబు నెజి పెన్‌ నారాయణం డాకృతిన్‌”" ఇది మునులు (శ్రీళృష్ణళ రీరంలో దర్శించినరౌ(దాకారవర్డన పీరమా? ర్మాదమా? ధర్మస్థాపన కైనయుద్ధం పీరరససంబంధంఛస్న, ర్యాదరననంబంధం లేదు. పీఠరరన నాయకుడు దదార్తుడ్డుం. రౌష్మదర్శసర్హాట్టులు ఉద్దత్తుల్లైన రాకఘలు ఈ [క్పృవృ త్తికల వారు. అని ఆభినవభారతి అమళాసనమే. భగవంతుడు ఉదాత్తుడా? ఉదతుడా। "పిగా జరుగటోయేయుద్ధంలో "ఆయనలో, రదన్ఫూర్తియే లేదు, అంతా శ్చేంగార పర్యవసితవీర్మక్రీడ. కనుక ఈరొదశబ్దం. ర్యుదసంబంధం అంశే హరక్షేజస్సు కళ జో లు న వ మే మాడ్‌వడినభుకుటేల ఆననభానుస్తుండలంకో _ అది చలాచం మనో న్యధాపరి వేషంకలదిం టే అచ మనన్సు_అం న్‌ వ్‌ | శగపర్వంలో వ్యాసుడు. చెప్పినల్ల్యక ముదాహరిస్తూ (ఆ 0 రభ ( రాం క్‌ విష్ణుసహ్మసనామవ్యాఖ్యలో అన్నారు, జకృషి _(. ణచ్‌-కలసి కృష్ట దిమై దిం “కృషి ర్ఫూవాచక శ్లో ణశ్చ నిర్వృతి వాచక విష్ణు స్పద్బావయోగాచ్చ కృష్ణో భవతి సాత్వత (ఉద్యోగప, ?0_0

ఫ్ర! భూజ వ్యక్త్మపపంచం. నిర్బృతి= అన్యక్తృత_త్త్వ్వం= అత్మ, ఇది అదిగా అవత రించిన ఈం. అంపే హరిహరాత్మకస్వరూపం. హరి చలజగత్స్వరూపుడు (విష్ణ్తసహ్మ్యస్మపధమనామం విశ్వం) హరుడు ఈదాధారన్థాణువు, (ఇది శివసహస లు (పధమనామముఎ) అచలతత్తం, ఇది చలాచలమనస్సు. దానికి భూలాయమాన మైనది వ్యధ, దీని స్మీక్రిందిపద్యం స్పష్టంచేసింది. పన్నగంబులరాజు పగవాడుకూడి సే _ శయనంబు సయనంబు సంతరింప _ దుగ్గవారాశికూతురు నాలు కూడి సీ య శరణంబు చరణసబు సపదరింప దామరపగవాడు దయితుండు కూడి నీ దబడిచూప్ప గుడిచూపు( బరిఢవింప జందురుచెలికాడు సయిదోడు కూడి సీ యుల్ణ౦బు మొల౦బు సుపపరింద క్‌. మ! గంపమానమనోధ్యానగతుల మాన 'కేకతుంబున్న మునులకు నేకళతంబు లేక పొడగానవచ్చు సీలీలగాన నన్యు లేనాట ధన్యులే యంబుజాక్ష (1-14) ఈ పద్యాధారం పైది, ప్రైెపద్యంలో మునులు దర్శించినదే ఇక్కడ వర్లింపబడ్డది. ఇకాడ దైనం కావ్యశాయకుదైనస్థితి ధ్వనిస్తుంది. అం'పే పురాజదై వానికి (పాదా న్యంపోము ఈస్మాళకయమైనకావ్యనాయకళ్వాస్థిక్‌ [ప్రాధాన్యం సిద్ధించిందిం విభానం వేరు. పొరాజణ్‌కదైైన్సం వేరు " ద్రైవంకాదా? అంపే కొను. కావ్యనాయకత్వసిద్ధిని పొందినపురాణ డైన మవి తౌళ్చర్యం. ఈఘట్టం "మొత్తంమీద నాయకునివూట వక'పేవకటి. ౪ నగకునీ జంప్పవాడగ” (121 ఇది చన క్రిదళ్చా ఇక్కడ సరకాలంభవిజ్యంభణం శాంతిరస్కా శిత మైన దిగా వర్ణింపబడిన దని" భావర"

నత్యానరకానుదుల యుద్దం వి ఎగ ఇక్కడ నాయక్యసతినాయకులమధ్య సత్యభామను నిలబెట్టి కవి వీరళ్ళంగా రాం రసస్పర్థను చితించినతీరు ఒకఅద్భుతసాహిళితీర్థం. కావ్యం నాయకదృష్ట్యా సత్యభామ శ శ్రంగారరసాలంబనం,(సతినాయకుదై ననరకాసు రునిదృష్ట్యా వీరరసాలం దినం, (పతిపద్యుమూ ఈరెండురసాల శన్వయిస్తూ రచింపబడటం సోమనాథునిరస పజకు మహోదాహరణం, సత్య (వదర్శిసున్నవీరరసచేషలన్సీ శీకృషనకు శృంగారరసోద్టీపనసామగి అపుతున్నదిం “అరి జూచున్‌ హరి జూచు చూచుకము లందంద మందార'శే సరమాలామకరందబిందుసలిలస్యందంబు లందంబులై తొలుగన్‌ బయ్యొదకొం గొకింతతొలగన్‌ తోడ్తో శరాసారనున్‌ దరహాసామృతపూరమున్‌ గొలుప్పుచున్‌ దన్వంగి శేశీగతినా” నాయిక అరిస్మీ హరిసీ 'రెండునే[క్రాలకో చూస్తున్నది. హరిదర్శనంజేత మెడలోని పూలసుండి తేనెబొట్లురాలి చూచుకముల పై పడుతున్నవి, పయ్యెద చెదరిపోయినది. హారిమీద అమెదరవిసామృతాన్ని వర్ష చింది. ఇదంతా శృంగారరసవిషయం. మరొకపక్క అరిపై శరాపారాన్ని [వసరించింది, అంపే, (శ్రీకృష్ణునిచూచీ వీర రసో(దేకాన్ని పొందుళూ దాన్ని నరకాసునిపై [పయోగిస్తున్నది, శృంగారంనుండి పుట్టినవీరం శృంగారంలో పర్యవసిస్తున్నది, రెండురసాలకూ. అమె అశయభూమి కౌబట్టీ,ఆ రెండుభావాలనూ శవి నోయికయం దారోపించటం రమణీయమైనసంవిధానకం ఈ రెంటిస్పర్థను కవి "కేశీక ద్రించేత ధ్వనిస్తున్నాడు, ఈయర్థనమంతా సత్యాథ్రీకృష్ణులకు ఒక హేరామా తమైన కీడ, సర్వయుద్ధాలనూ నాయకుడు (క్రీణాసరంగానే చూచినట్లు ఇళరకా సృష్టంచేయదిడది, జ ఉ

వ! "కమలము ఫీకటాకకటకాముఖపాణినథోవకారి వి భృిమమణిపుంఖరింఖదభిరామరుచుల్‌ కర మొప్ప చెక్కులం జెమటల పళ౦ిభంగములు చిందరనందరలై న కోనసం భిమమున వీరలక్ష్మి సమరకంమరతృకు వాసెనోయనన్‌” సత్యభామ కటకాముఖహ_స్తంతో బాణ్మవయోగం చేస్తున్నది. ఆమెనఖకాంతులు వాణాలమణిపుంఖనఖరోచిస్పులకో సికాళిస్తున్నవి, ఇమటకో పష్మతభంగాలు చెదరి చెక్కిళ్ళమీద చిందరవందరకాగాా ఆది అశుభం కనుక వీరలక్క్మి సంభ మంఠో _పైనచెష్పినమణిపుంఖకాంతులను సమర్మకమరక్షకు వ్రాసిన ట్లున్నది, పద్య మంతా వీఠళ్ళంగారాల కన్వయిస్తుంది సపమట లెండురసాలకూ నంబంధించిన సా 'త్హ్విరభావ మేం కటకాముఖహ స్తం నాట్యంలోనూ యుద్ధంలోనూ వుంది, లేక, నాట్యాయమా నయుద్ధంలో వుంది వ్మతభంగవిశీర్ణత 'రెండురసాలకూ సంబంధించిందే ఇది రసస్పర్థకు చిక్కని ఉదాహరణం “తం[తీవినోదంబు తడవుసై పని వేళ్ళ గొనయమ్ము తెగలపై గోరుకొనుట సోయగపుజ్మితరూపంబు జూచుచోట వేసరువిలోచనంబులు విళృత దైత్య లత్ష్మ్యు మీషించుటయు మొక్కలంపు గెలుపు గైకొవియె సత్యభామ సంగామసీమ"” ఈపద్యమంతా శృంగారనాయికకు వీరరసనాయికకు నడుమనున్నస్పర్థను వ్యతిరేక సంవిధానకంద్వారా సోమన చిత్రించాడు, ఎలాగం'పే అమె వేళ్ల తం(త్రీవినోదాన్ని శడవు'సెపనివి, ఆలాంటివి గొనయంబుతెగలపై గోరుకొనుట, ఈరెండువిరుద్డ భావాలకూ స్పర్థ చి[తించబడటం పద్యమంళా సరచుకొనివుంగి, (అళ్లై తాటిమీదీ (వేళ్ల గోరుకొమట లేడా కోరుకొనుట రెండురకాలుగానూ. అర్థం సంభావించదగి యున్నదిః గోపకొనుట అంపే గోటికోలాగటం, వేదా ఎదుర్కోవటం,

నత్యానరకానుడల యుద్ధం ఎవెడువెడ ఇక్కడ నాయళనతినాయకులమధ్య సత్యభామను నిలబెట్టి కవి పీరశ్ళంగా రాల రనన్బర్థమ చి[తించినతీర ఒకఅద్భుతసాహితీతిర్థం, కావ్యం నాయకదృష్ట్యా సత్యథామ శృంగారరపొలంబి నం, సతినాయకుడై ననరకాస రునిదృష్ట్యా వీరరసాలం దినం. |సతివద్యామూ ఈరెంగురసాల కన్వయిస్తూ రచింపబడటం సోమనాథునిరస (పద్దిప మహోదాహరణం, సత్య (ప్రదర్శిస్తున్నవీరరసచేష్టలన్నీ (శ్రీకృష్ణునకు శృంగారరసోద్టీవనసామ[గి అవుతున్నది.

• అరి జూచున్‌ హరి జూచు చూచుకము లందంద మందారశే సరమాలామకరందబిందుసలిలస్యందంబు లందంబుతె తొయిగన్‌ బయ్యెదకొం గొకింళతొలగన్‌ క్రోడ్డో ళరాసారమన్‌ దరహాసామృతపూరమున్‌ గొలుప్పచున్‌ దన్వంగి శ్రేశీగత్రిన్‌” నాయక అరినీ, హరినీ రెండునే[త్రాలరో చూస్తున్నది, హరిదర్శనంబేత మెడలోని పూలమండి తేనెబొట్లురాలి చూచుకముల్నపై వడుతున్నవి, పయ్యెద చెదరిపోయినది. హ8మీద ఆమెదరవాసామృలతాన్ని వర్షించింది.. ఇదంతా శృంగారరసవిషయం, మరొక్కపక్క అరివై కరాసొలాన్ని (నసరించింది, అంటే, శ్రీకృృష్ణునిచూచి వీర రహ్మోదేకాన్ని పొందుతూ దాన్ని నరకొసునిపై (పయోగిస్తున్నది, శృంగారంనుండి పృట్టినవీరం శృంగారంలో పర్యవసిస్తున్నది* రెండురసాలకూ ఆమె అ(శ్రయభూమి కొబిట్టీ ఆ రెండుభావాలనూ కవి నాయకయం దారోపించటం రమణీయమైననం విధానకం ఈ రెంటిస్పర్థమ కవి శ్రశీశద్దించేత ధ్వనిస్తున్నాడు, ఈయర్థమంతా సత్యా(శ్రీకృష్ణులప ఒక హేలామ్మా తమైన కీడ సర్వయుద్ధా లనూ నాయకుడు [క్రీణాపరంగానే మొచినట్లు ఇతర్మతా స్పష్టంచేయబడ్డదిం

క్రి “"కహమలముఫీకటాక్షకటకాముఖపాణినథోపకారి వి భంమమణిపుంఖరింఖదభిరావు రుచుల్‌ కర మొప్ప చెక్కూులం జెమటల పళతుభంగములు చిందరవందరలై న కోనసం భంమమున వీరలక్ష్మి సమరకమరక్షళు వాాసెనోయనన్‌” నత్యుభామ కటకాముఖహ _స్తంకో బాణపయోగం చేస్తున్నది. ఆమెనఖకాంతీలు దాణాలమణిపుంఖనఖరోచిస్సులకో సికాశిస్తున్నవి. చెమటళోే ప్మతభంగాలు చెదరి చెక్కిళ్ళమీద చిందరవందరకాగ్మా ఆది అశుభం కనుక పీరలక్షి సంభ మంళో శైనచెప్పినమణ్‌ప్పంఖకాంతులను సమర్మక్రమరత్షకు వ్రాసిన ట్లున్నది, పద్య చుంఠతా పీరళ్ళంగారాల కన్వయిస్తుంది. ఇమట రెండురసాలకూ సంబంధించిన సా_త్రికభావమేం కటకాముఖహ స్తం నాట్యంలోనూ యుద్ధంలోనూ వంది, లేక, నాట్యాయమానయుద్దంలో వుంది వ్మృతభంగవిశీర్ణత రెండురసాలకూ సంబంధించించే ఇది రసస్పర్ధకు చిక్కని ఉదాహరణ, “తం్కతీవినోదంబు ఈడవువై పని వేళ్ళు గొనయమ్ము తెగలపై గోరుకొనుట సోయగపుజ్మితరూపంబు జూచుచోట 'వేసరువిలోచనంబులు వికృత దైత్య లక్ష్య మీక్షించుటయు మొక్కలంపుగెలుపు గైకొనియె సత్యభామ సం[గామసీమ” ఈపద్యమంతా శృంగారనాయికకు వీరరసనాయికకు నడుమనున్నస్పర్థను న్యతిరేక సంఫిధానకంద్వారా సోమన చిత్రించాడు. ఎలాగం'పీ ఆమె్యవేళ్లు తం(తీవినోదాన్ని శడవునైపనివి. అలాంటివి గొనయంబుతెగలపై గోరుకొనుట. ఈరెండువిరుద్ద భావాలనూ స్పర్థ చిషృతించబడటం పద్యమంకఠా వరచుకొనివుండగి. [అల్ల క్రాటిమీద (వేళ్ల గోరుకొనుట లేదా కోరుకొనుట రెండురకాలుగానూ అర్థం సంభావించదగి యున్నది. గోరుకొనుట అంపే గోటికోలాగటం, బేడా ఎదుర్కోవటం,

న్‌! కోరుకొనుట ఆం'పే తెలిసిందే ఇదే కుంతకుడు ఇెప్పన్మకియావకత, క్రియ వయోగంలోనే నద్యజాతృర్య మైనన్పర్దను ధ్వనింపడేయటం.] _ ఆమెనేక్రాలు ఆంద్రమైనచితలేఖనాన్ని చూసి అలసిపోయేవి, అట్టి అలసనేత్రాలు వికృత దైత్యుని' భరిస్తున్నవి, ఇదీవిరుద్దవానన్నర్థ అం'పే, ఇడి న్యతిరేకసంవిదానక మం'పే. వీర శ్యంగారరసాలు అనుకూలరసాలే కాసీ రెంటికీ ఆలంబనం నాయిక అయినవ్వుడు ఆ రెందూ విరుద్ధభావాత్యకరనత్వాన్ని పొందుతున్నవి. అంపే స్తీత్వం లలితం అవీ కవి అపై విధ్యాన్ని స్ఫురింపజేసాడు, “శేగంటిచూపున గిరిగొన్న_ అన్నవద్యం కేవలం వ[కళకు కాణాచి, అంతకంటే న్యకతకు ప్రిధమోదాహరణం శెంగులో మరోవద్యం లేదు, ఈవకితనంళా కవి శృంారానుగుణంగా మలుచు కోవటంచేత వీరం శృంగారానికి లోదడిపోయిందిం ఈఘట్టం రససంవిధానకం సంవిధానక మంటే పరన్పరవిరుద్ధ లేదా అనుకూలలసాదులన్పర్థ పండి వాటినుండి చిస్పన్నమయ్యే- సనుత్వం= (57౧0165 9) ఇది భావనారూపం. అనుభావ లేదా ఆస్వాదనారూవం, ఈనిర్మాణం నంవిధానక మనబడినది కనుకం ఇక్కడ వీర శృంగారస్పర వుందిం రెండూ అనుకాలరసాలే, కాని పరస్పరం రాపడిబొందు [ం ఉన్నవి, ఘర్షించుకొంటున్నవి. ఇందుశే కథ్రాభాగం నేపధ్యంలోకి పోయి. వర్ణన యే

ఫైకి శేలింది, పొత్రాదులనృర్థకంచ రసాదులస్పర్థ పోషింపదిడ్డేది.. కథ శేలితే రసం శ్రేళసోతుంది.. మరి పురాణం కథాపా9ణం ఈరనసమస్యకు పరిష్కారం క్షభ్రన్ను రసాశ్తితనంవిధానలంగా నిర్మించటం, (సంస్క్రతనాటకా అన్నీ ఇంతే, _ జని నాట్యవ౦ధానాలుం నృత్యగే యస్వరూపాలు: పాత. కథా (2010౧) ప్ఫిధానొలు కేవ. అనుకోవటం పొళాఎలవిగొ టకవిమర్శకు మనంచేసిన అంధానుకరణం,)

లి5 శకరకమరణానంతరం భూదేవి ““'మాగువాతినచందంమండలంబుమబటో లె_వదనారవించంబు వన్నెదలుగ మకఠవందమున నిండుమధుకరంబులుటో లె_ నేఠో9త్చలంబులు సీటందేల వెటీదప్పి[వాలిననీటి మేఘమువోలె_ గచభారబర్హ మగ్గలమువీడ దొడ౦6గ౧ి చాలంజలించుతాండంపుగవవోత నూరురంభాస్తంభయుగము వడక కడకలేనితనూవల్లి ఘర్యజలము_ దళశముగా6ం జింద6 జెందనితాల్మితోడ వగప్కె6 ఎశిత్త్మరువో? కళవళముకరునా?ః యనగ నొకకాంత కానంగనమ్మ్యు నంత” సీసపద్యం జగన్మోహనంగా వుంది.- ఇది నాటకంలో పా్యత్మపవేళశం_హరాత్తుగా జరగటంలాంటిది. కాళిదాసులో. వుండదుకాని మృచ్చకటికాదుల్లో ఈపద్దతి కన్ని స్తుంది. ఇది కరుజారసస్థానంగా శిల్చించటంకోసం సోమన ఈసద్యం (వాయవలసి వచ్చింది. ఈపద్యుంలో వర్షింపబడినమూర్తి శోకాత్మకమా? అం'పే కరుణఠరసా లంబనమపా? శృంారాలంబనమా? ఎందుకం-పె అమెకూడా ఆయనకు. చూస్తున్నవా డిక్యూడ కృష్ణుడే కనక _ భార్యే _ సత్యలాగా* “మశ్శీ రెండురసాలకు సృ్దే-" ఈస్పర్థ రససమన్వయరూపసౌందర్యాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఆసొందర్యం పేకే వ[కత. ఇందుకే చంద్రమండలం. మధుశరం = ఉత్పలం ._ మేఘం ._ వంటిఉప మానాలు (సయోగింపబడ్డవి. ఈసొాందర్యసామా[గి “శృంగారరసోద్దిపనాలు= ఉప మేయాంళాల వన్నెదరిగినముఖం ._ సీటిలో 'తేలేకన్నులు విరియబారినకచభారం. చలించే ఊరువులు..ఇవన్నీకూడా శృంగారరసోద్దిపనసామాగే9. ఘర్మజలం..కిరుణ శృంగారాల్లో సాత్ర్వికం, తనూవల్లి చలనం- రెంటిలో అనుభావ మే.వగపుజి త్తరువో శోకభావాన్ని (వాసినబొమ్మ. అం'పే శోకాకృతి_అనివెప్పటంం మామూలు మాటా. "కేవలం శోకమన్నస్టాయిని అలాగే చిషతించటం. భావాన్ని భావంగా చిడతిం చటం _ ఆకారరహితంగా_ ఇదెలాగా? ఆధునికకళంతా ఇంతే. దీన్నే సీరూప-అధి వాస్తవిక పతీకాకళ అంటున్నాం. ఈసంగతి సోమన్నకు తెలుసా? అన్న పశ్న , పిచ్చిపశ్న- ఈకళాధోరణు లన్నీ అత్మప్రాచీనకళల్లోనే కన్చిస్తున్వ్య్నాయని విమర్శ కాఖ్మపాయం. (ఉదాహరణకు) అధివా _స్తవికకళాధోరణ [కిం శ. అరవళకంనాటి చాలగ్‌ వంశియులకాలంలో వైనాలోవుం దని రీడ్‌ _అఖిి పాయం.

0 అనురారి చెవలముందలుం గొమరారి వెలుంగునమృతకుండలముల న త్రిమిరారిద్యయ నున నె ఆధి త్తి మురారికిం జూపి యపుడు తెలియ;గ6 బలికెన్‌ం తామ నసుంధర ననీ. వరావావతారవేశ తత్ప్సంగమంచేత తనకు హడు పృట్టీనట్లు చెప్పి (ఈవిషయం హరివంశంలో లేదు.) న! అకట యిచ్చినవాడు దయ్యంబ. కొన్న వొడు దయ్యంబ దీనిక్కివగవనేల? కొలపాఠంబు దప్పింపం గమలనాభ నాదు దుఃఖ[సలాపంబునకు దరంబె? శ[తులప బ్యుతులకు నొక్కచంద మగుట జెదలకు మంచిగుణ మని పేరుకొనంగ మ! సకలదానవసంఘంబు6 జంపినటు ళ్‌ కొడుకు జంపితి మునికోటికోర్కి. దీర్చ అసేల జగము లన్నియు బుకంవం జెంపం (దుంవం బురుషులు ముగుర్తై టి పృట్టినవేలపువ(ట నొ సట్‌యెడం దగునె నడిమిపని మానుటకున్‌* | కన్నమోహంబు. విడువదు గాన యేమ వగపుమై నెంత దూజిన వనజనోల్‌ సెలవులే డింక గతజలసేతుబంధ-నంమి చేసిన నాదట నవ్వుబాటుఎ (తర్వాత (గంథఠపాతం)

లీ? ఆమె కాంత, అందమైనది. ఇృఇందు'కే ఇది కృంగారాలంబనపాతతప్ప శోకాలంబనం కాదు, శోకదూ వుంది. (పాధాన్యం. లేదు. నాయక్షుడు లీలామానుషమూ రర్తికనుక._ పరమశృంగారమూ ర్తి కనుక అతనిదృష్టిలో కరుణాదులు సమ్యుదజలంమీది తరంగాలు, ఆమెశోకం లౌకిక దుఃఖంకాదు. విచారసహితమైనది. వివేకధారా సంవలితమైనదుఃఖం._ కనక శోకం, (ఇది కరుణస్థాయి. అది లోకంలోది. రెండూ వే రని అభధినవభారతి. శోకానుభవం ౨. శికీసంవలితమైతేనే రస మౌతుంధిం శోక (కోఢాదిభావాలకు రసత్వనిష్పత్తి ఎలాగా అన్నపశ్నుకు.. అవి 'కైశికీసంవల్సితం కావా లని (శ్రీమదభినవులతీర్చు. కనుక ఇక్కడ శోకం శై శికీసంవలితమై చూధుర్యశిఖరాయమాణంగా అన్గుభూతం కావటమే శృంగారం, ద్వితీయ తృతీయపాదాలు చూస్తే ఇవి స్పష్టపడుచున్నవిం నేేకోత్పలములు నీటిలో తేలుచున్నవి [కళ్ళు ధారాపాతంగా వర్షిస్తున్న వననటం మామూలు. దాన్ని తిరగవేస్తే కాని ఈయనకు తృషప్పిలేదు. (ప్రతిమాటా విరవటం _ తిరగవేయటం వికటత్వం]. అవి మకరందంతో కేలియ్లాడే మధుకరాలు._ ఇక్కడ కోకమా? వర్షామేఘం ఏటవాలుగా (వాలినట్లు కచభార ముంది. కనక శృంగార కరుణోద్దీ ఫకసామగి రెంటికీ అనుకూలంగా సంఘటించి రెంటికీ స్పర్థ కల్గించి సమతను సృష్టించటం రససంవిధానకం. (ఈపద్యం ఊర్వశివర్ణ నలోకూడా తొడవులూడ్చిననై న. స్పర్టిస్తుంది. అక్కడా అవర్జన భయ... శృంగారరసా లంబనంగా చితించాడు. నరకునిదృష్ట్యా శృంగారం. ఊర్వశకి భయం, నిరాభరణత్వం భయవ్యంజకం_ అదే శృంగారోడ్డ్దీపకం). భూదేవి వివేకనిధాన కనక అకిట యిచ్చినవాడు..- కన్నెమోహంబు._ అ"స్టైల.. అనగలదు. కనుకనే ఈవివేకంచేత కరుణ మున్నా. దానికి బలంబేదు. శృంగారమే జయిస్తున్నదిం ఆందుకే అసీస మలారచితమైనది. మైగా అమె అన్నది. “నాయకుడు క్యతు_మితఈ ఖేదంలేనివాడు, ముగ్గురు పృరుషవ్లైన ఏకపురుషుడుం” వాడిపేరే హరిహశనాథుడు,

88

ఆకాంతత్వంమీద తేలతున్నవి ఈవీర_ కరుణాదిరసాలు, "కాని పంధానంగా శృంగారమే వుంది. దానిసేరే వేదాంతంలో లీల. (చూ [బహ్మసూతాంటు )ఇదే నాట్యం. అదే లీల, అదే హరిహరనొాధత తత్త్వం,

ఇలా రససంవిదానకంద్వారా హరిహరనాథతత్త్వం ధృవ మౌతున్నరి, ఏది వేదాంతంలో నిర్లణమో_ ఏది పౌరాణికహరిహరనాథమూరో_ .అదే శాంత! రసం. చానిలీం ఎ క్రడ _ బాహ్యాస్వృరూపం లేక ముఖం _ శృాంగారాదులుం

కథను సంఘటనాత్మకంగా చిత్రించటం సంవిధానకం. రసపరిభాషలో చెపితే కథమ అనుభానముఖంగా వర్జించటం. వర్ణన మం'పే అనుభానవర్దనం లేదా రసాన్లో కూల విభావాదినర్జ న. పాత్శపంవేశని ష్క్రమణాలను హారాత్తుగా.పరిచయానంతరం. ఏదిసందర్శ్భోచిత మో అలా చేయటంద్వారా. కథ సంఘటనాత్మకమై సంవిధానక్ష. లక్ష్య మౌొతున్నది. ఇదే నాటకీయ మంటున్నాం.

నాటకీయ మంయకే సంభాషణలే కాదు. అదే అయితే వేదంలోని యమ న యమీ సంవాదాలే రసాత్మకనాటకాలు కొవాలి, కనుక నాటకీయ మంశే_ రసాను! కూలంగా. అనుభావమూలంగా- ప్రతిఅంకాన్నీ ఒదిగించటం. ఏదిఅందమో_ కవీ చితించాక కాని తెలియదు. ముందుగా నిర్దేశించలేనిది. కవికీ తెలియనిచే, అఆంతర్వస్తువు దిహిర్ణమనం పొందటం. అవతరంచట మన్నదిన్యకర్మనివ్ట డైనపుడు కవి. తనే తెలియకుండా వస్తుంది రసావిష్కృృతశద్దం, ఇదే స్ఫురణ, కనుక ఆకర్మనిష్టుడు కావటంవర'శకే కవిపనిం

“"ఆకట కుమారులార కడపార మిముంగని పారవెచుత ల్లికి నటుచూచుతంశడికి రొలుణామున లేవు నోము లూ రఠ నను కన్ను(దామి విధి రత్నప్పదొమ్మల'"”_

(శ్రీళంకరభగనత్సాదులు ఏప్రుయోజనం లేకుండానే సృష్టి వరమేళ్వరునిమండ ఆతని ఆనందంనుండి_ బహిర్గతమౌతున్న దని అన్నారు. సోమన ఈద్భష్షికోనే శృంగారం సృష్టించాడు, ఇడి. అతనిరససంవిధానకంగా విస్తరించి నిరూపించాలి, ద్రాని కది సందర్భంకాదుం -

ఫ్ర

నాచికొన్నా డని అర్హుడై ఒకవిిపు డీనమూటలకో కృష్ణసభావవేశంచేసాడు. ఇది హరాళ్చాాత(పవేశం. ఎవడు వాడు? ఎందుకు పచ్చినట్లు? ఇవన్నీ [క్రమంగా విడిలిపోవలసినఆంశాలు, (ముందు భూడేవి(పవేశంకూడా ఇలాగే వుందికదా)* అతనివేషం

వెడవీదెడు దోవతియును

'పెడతలచేతులు వడంకు సెదవులు.. తూగా

డెడువెం[డుకలును పైపె= వెడ లెడుకన్నీరు.కో

"మురాంతకా? భక్తలోకమందార ః దయాకందళితహృదయా। దేవదేవాః రక్షింపవే' అని ఆర్హభంగితో కృష్ణుని చూచా డట, ఈవర్ష న కేవలకరుణరసోచిత మైనది, ఆతడు చేసినకృష్ణున్మిపార్ధన పరమా రర్షిని వ్యంజిస్తున్నది. ఇదంతా “ఆర్హభంగి” అని కవే చెప్పాడు. అంపే, శోకస్టాయిని ధ్వనిస్తున్నపద్ధతి అని అర్ధం. అది చూచి కృష్ణుడు దుఃభించాడట. శృష్ణశోకాన్ని చూడలేక్క అర్జునునకు కన్నీరు (సవించిందట. _ (భక్తునిభాన మన్ననిమిత్తంగా శాంతన్వరూపదై వం ఆయారసభావాలను పొందటాని కిది పుదాహరణ.. యే యథా మాం (సపద్యంతే తాం _స్టదెవ భజా మ్యహం౦)

ఈకధ ధర్మరాజుతో అర్జునుడు కృష్ణునిదై వత్వాన్ని వివరించటానికి చెప్పిన కథం కనుక, వక్త నరుడు

అపుడు భగవంతుడు ఆఅఆర్హవి(పునికో బేసినసంభాషణ చాలాచమత్కారంగా వుంది.

“మముబోంట్ల కు తాలిమిలేకున్న తెలుపదగు_” "మిరే ఇలా కాకూడదు. మేలుకీళ్ళు కాలాధీనాలు, వివేకసంగతిలేనివారు ఆరెంటిలో మునిగి తేలుకూంటారు" ఇది బాధలో వున్నవారిని ఓదార్చేపద్ధతి* భగవంతుడుకూడా మానవునికొసం మానపుడై సంభాషించటం చమత్కారం, ఈమాట విన్న శాహ్మణుడు "పురుషోత్తమా (సులదుఃఖాతీతంగా (బతికేవాడా) కన్నకొడుకులు చచ్చిపోగా తండి శోకించకుండా ఎలావుంటాడు.” స్వామీ, సీలోకవినోదము వదలి శానాల్లవకొడుకునైనా రక్షింప" మన్నాడు. ఈమాటలు భగవంతుడు చెప్పినఓదార్చువాక్యాలను (పత్యాఖ్యానించటం,

100 స్టేళ్ళ పుడషోత్తమడవ్లు కనక నీ కీల్లోకం. వినోదం. మాకు సుఖదుఃఖమయం+ క్రమక ఈసుఖదుఃకాలు వివేకసంగతిలేకపోనటం కాదు. నీ వన్నట్లు, కొడు కంటే, శడియైత్తు చీరతో దాదికౌగిట చేర్చి చూపంగ కన్నార చూడనైైతి శడవి యాడకమున్న తట్టాడు మని పట్టి ము మి వడకంగ 'సెజ్టిపె (వాల్బనైతి ప్రజా టు అరి ంళదప్వుల సప్పలప్ప అనంగ నెదురుగా పటితేర నెత్తనైతి వియ్యాలచే నిచ్చి వేడుక నను వారు తిట్టింప విని దప్పి చేరనైతి నకటః మిథ్యామునోరథుంగై తి... లేబరముకాదె వీడ్ణల్యు లేవి బిదుకు (హు 180) ఈపద్యాంలో. నాలుగుపొదాలు. శికుపుయొక్క పెరుగుదలను (శ్రమపరిణానుంగా ఘాచిస్తున్నాయి. అనాలుగుపాదాల్లో వున్న శికుసౌందర్యం పోయినందువల్ల క్‌ ర కీ ల స. మిథ్యామనోరథు' ర్రైనాడట, ఈళచ్ది మెంత వేదాంతార్జొన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నద్‌ ధావుకుబమా ఈమే తెలిసికోదగ్గది. ఇదంతా గృహస్థాశిమవలవై భవం, భనిష్య ణో త్కథలో. రుక్కిణి కొడుకుకోనం శ్రీకృష్ణుని ప్రార్థిస్తుంది. అక్కడ-_అమెర ళృష్ణు డంటాడు. “ప్పన్నామరక్షణార్థం పుతుని కోరటం వేదమార్గోచిత నుని, 7 ఈరాపో యేవిషయాన్ని పైన్మిపవాక్యాలు ఎంతళాడిస్తున్న వి! ఇది. రచనల్‌ చమశ్కారం. పూర్వాపరకథాంశాలను నరస్పరపో షకంగా చేసినరచనాపద్ధతి కథా చా ధి సీ చ్‌చ్యిత్యు హేదన్స, (నూచ్యార్థసూచన _ గండము = పతాకొస్టానకాలు _ ఇనస్న ఈద్భష్టిోన్నే చొటకాంగాలుగా చెప్పబర్డవి.) శఈగర్భమ్లు రక్షించిన నోగొరవ మేమి ఇెడక నారాయణః నా నాగుణసంపన్నులలో న్‌ సొౌగుదు నబగాకయున్న సమయుదు వగలన్‌*

10! ఈపసద్యాం౦లో నారాయణశపబ్దం నరజనికథలో మునులు (శ్రీకృష్ణుని సంటోధిస్తూ వాడి నదే, ఇక్కడా అదే అర్థం. భవిష్యత్కధలో రుక్కిణ్‌ భర్తను కుమారు నను [గహించుమని కోరి శఈఃవరం నా కిన్వకపోతే, లోకంలో తా నవమానితకావటమే / కాక, భగవంతుడదూ ఆఅఆపథ్య్యాతిపా లవుతా డని చమత్క-రిస్తూ ఇలా అంటుంది. మును రుక్మిణి త న్నడిగిన దనుజాంతకు డేనరంబు దస్పళయిచ్చున్‌ తనయుని నడిగిన నీడని "| జనులాడగ జెవులు నేడు సంకటపడవే, (ప 77) ఈపద్యాన్ని పైవ్మివునిపద్యం. ఎంతగా కొడుతున్నదిః (వ(కత=స్పర్ట) ఇందుకే మెవి్యప్రవాక్యం విద్నాక, భగవంతుడు లేతగా నవ్వాడటం. ఆరెండుపద్యాలు పోల్చి నప్పుడు మనకు కవితాచమక్కారభావనతో లేతనవ్వు (వశంసాపూర్వకంగా కలుగు తూంది. భగపంతునికోరి'కే వి[పునికోరిక, ఇద్దరూ ప్కకార్థులే. కాన్‌. (శ్రీక్పష్ణుడు అతనిథో వేదాంతం చెప్పాడు ఇది ఉపశమనార్థమే. ఈవిధంగా ఒక్కాక్క-ఘట్టాన్ని రససంవిధానకంగా చమక్కారసంభాషణ లకో చి(తించడం సోమనలో [పతిచోటా కనిపిస్తుంది. టళళరలు క టంధాలర్సు న్‌ 0 యా ఖు... అమె; న. వ ఏ న గో బి న. 8.5, 2|| ను ( ఎలో నా? అ ల అలో ం పొద వా డ్‌ రా

వీరాఖాన లేదా వోన్వ్యనంవిధానకం మెటా వెడం వ్మిపసంతానరక్షణార్థం విజయుడు 'వెళ్ళి న్యర్జ పయత్నుడై తిరిగిరావటం౦. తృతీయఘట్టం భగవంతుడు విష్రబాలకులను బ9తికించితెచ్చినఅంళం, ఇది శ్రవనలల భగవత్తత్వస్థాపనార్థం చెప్పినకథం కనుక లోకంలో యుద్ధార్థంలోఎ ఇతరలను చంపటంలో విజయాదై నవాడు మృళ్యువుదగ్గర అవిజయుడె.. అంజే నరాజయుడుకానట౦- ద్వితీయ ఘట్రంలోని తాత్పర్యం. ఆపరాజయం ఎవడు మహా ధనుర్ధారియో వాడిక్‌ కల్గిటంతో-_ ఇది అభౌమవిషయ మనీ. మృత్యుసంబంధ మసీ స్పష్టపడి.. ఓడనివాడు ఓడడంతో వీ5ం అదానమై- (పతిరసాభాస హాన్యసంవృత మౌతుంది కనుక ( కీచకసంభాసషణ- రానణసంభాషణ._ భారతరామాయణాల్లో ) ఇక్కడ కథానంవిధానకాన్ని హాస్యరూపవీరాభాస కనుకూలంగా చిత్రించటమే కవినేర్చుం అర్జునుడు వెళ్ళాడుం ఎఅసంజదాసనంబుల "తెల గయ్యెను, గూబ లెల్ల 'దెసల జెలంగేన్‌ వజడు లటిచె.. ఉల్కాలువడె నెజిబెడి సురగాలి విసరె- నిలువక "పెలుచన్‌. [2.24] బాణువికథలోనూ ఈవిధమైనఅద్భుతవర్డ న మున్నది వ్రాహ్మణగృహాంగణంలో విజయుడు పన్నికూర్చున్నాడు.

• గాండీవారానరుంపొఘటిత " . అన్నఅర్భటీవృ త్తిసహితమైన స్రగ్గరలో అతనిపరాక్రనుం సాగింది. ల చిజంగా విజయుడు పరాఠకమించా డని ఈపద్యం చెప్పతున్నా తర్వాతిపద్యం దిన్ని వ్యతిరేకసం విధా నకద్భుష్ట్యా అభానను సృజించి హాస్యనిరూపణ గావిస్తున్నదిః

108 సోమ బాలుండు, యదువృష్టిభోజబలము _ జిన్నవోయెను, జూడవచ్చినజనంబు డించిపోమె. మవీయగాండివము లజ్జ . వోయె, గొనిపోయె భూసురుపుతు జముడుం పోమె _- అస్న్మకియ పునరావృ త్తంకావటంచేత హాస్యం ధ్వనిస్తున్నదికడా అనుచు ననుచారిమై విపు డరుగుదేర "తేర గాండిన మిడి, అస్మదీయమహిమ మహి మడుంగ . మడుంగగుమనసు మాయ మాయ కన్నుల[గమ్మ -- (గమ్మరితి నేను- ఈము కృపద్మగస్త మెంచగా హాస్యాన్ని ధ్వనిస్తున్నది. ఇదంతా నరుడే కాను నారాయణునకు తక్కువవానిగా భావించుకోవటం, దీనిచేత పురుషో త్తమత్వం అక్క్భుతంగా - వ్యంగ్యరమణీయంగా స్పురిస్తున్నదిం ఇక్కడ విషస్పడు చేసిననింద చాలాచమళ్కారంగా వుందీ, ఓపార్జః నిన్ను నమ్మితి పొపనిశక్షింప కి ట్లపార్ధుడ వై కే... పార్ధ అపార్థ సంబోధనలు వ్యతిరేకార్థ్మపదానం చేస్తూ - విజయుడు అవిజయు కైనా డన్న అంశాన్ని ధ్వనిస్తూ -- పీరం ఆభాసఅయినదన్న అంళాన్ని చనత్కు రిస్తున్నదిః (అపార్జవ=పా ర్థడుకానివాడు = అప 1 అర్థవవిజయళ వ్టైర్ధం న్మిష్పృయోజనమై నందున నిభృయోజకుడనీఎ) ఇది శాంతరసాని కొదిగంచి పీరాభాసవర్థ న. కధ నిలా ఘట్టాలుగా _ రస, రసాభాసలుగా చెక్కుకొందూ పోయి హరిహరనాథత త్త్వ్వంలో లీనంచేయటం రససంవిధానకం

104 వరకనిమిత్తంగా ధర్మవీరిం _ సళ్యానిమిత్తంగా శృంగారం __ మునులనిమిత్తంగొ హాస్యాభాస _ భూదేవినిమిత్తంగా కరుణ. ఇలా భిన్నరసాలగా పొంగినచి శాంతమే, శాంతాధిష్టానంగా ఆయారసాలు జన్మించి . మంలా అందులోనే లయిం చటం ఈరససంవిధానకంలో ప్రధానవిషయం, ఏరసాని కారసం అనుభళూత మౌళూనే కాంకస్థాపన యోగ్యమౌతున్నది. నతకవధకు (పేరేచినమునులు హరిహర స్తవంచేయటం చివరలో భూదేవి వచ్చి అవధను జగన్నాటకంలో భాగంా నిరూసించటంకో శాంతమే [పధానరస మౌళున్నదిం విడు ఎడు

కృం౦ంరార లా న్య 0 అవిటి వెట్‌ వాణునిభుజడాకండూతి తీరపోవటానికి శివుడు వర మిచ్చాడు. ఈసంతోషంఠో బాణుడు పాన్యకీడాసక్తు డైనాడు. ఇది లోకసన్నిపాతమైనవిషయమే. అంజే, లోకంతో ఈపద్దతి వున్నదిం ఇది సహజమార్గం. కానీ, ఆహార్యకశై. లిదృష్ట్యా ఇది కావ్యాచిత్యం కాదు. నాట్య మంక్షే, , లోకస్వభావమూ (లోకధర్ని) కవికల్పిత అభినయమూ, (నాట్యధర్శి) లోకాధారంగా నిర్మితమైనఅభినయవి శేషం కావ్యం. ఇది న్మకశైలీస్వభావం. ఇందుచేత్య బాణాసురునిశ్చుంగార్యకీడకు కథలో స్థానం లేదు. ఇందుకని కవి “బాణాసురుండు దనుజసుందరీసహితుడై మనసులోన కెరలఠి యాడుచు మధుపాన'కేళిడేలి ఆహవముకోరుచుండె నయ్యవనసరమున్‌”ొ._ అని సూచించి శినపార్వతులవిషయంలోకి వెళ్ళిపోయాడు. వీ రిద్దరిశ్ళంగారం కవి చ్మితించిన దేమీ లేదు. వా రిద్దరూ అప్పరసలతో కలసి విహారానికి బయలు 'దేరారు. ఈవన్మ జల, విహార మంతా అప్పరసల నాశయింజే నడుస్తుంది, అచ్చురలు వనవిహారంచేయటం- ఇలా -వుందిం జఅకిసలయంబులకోడ కెంగేలు తడబెట్టి విరులనై నఖకాంతి విజ్ఞరాళ్చి లేదిగలకు ఈనూలీల కానుక యిచ్చి గుత్తులు పాలిండు కొలిచి చూచి చభిగాలి నిశ్వాసపొర్షభందుల ణాగి అళిపంక్సి కురులకో నలుకదీర్చి పుప్పొాళ్ళు 'సెలగందములు వియ్యమందించి పూదేనె జమటల బుజ్జగించి తొడలు ననటికంబంబులు మెడలు పోక _ బోదెలు నెలుంగులును పరపుష్టరుతులు మాటలును కీరభాషలు మక్క-ళించి చిగురుటోడులు పవనశేళి జేయ చేయలో

106 వద్యం పద్య మంతా అచ్చురలఅందానికీ వనసొందర్యానికీ ఒకస్పర్థమ చి(తిస్తున్నాయిం కిసలయములు; కెంగేలు) విరికాంతి నఖకాంతి, లేతీగగ( తనున్న గుత్తులు ౫ పాలిండ్లు, చలిగాలి 6 నిట్లూర్చు; తుమ్మెదలు )( ముంగురుల్లు పప్పొన ౫ గంధకముపొడి, తొడలు ౫ అరటులట, మెడలు ఏ౧ పోకటోదెల్సు కంఠస్వరాలు ౫ కోకిలపొటలు, మాటలు ) చిలుకలఅరుపులు, వీటిద్వారా వన) సోందర్యము ఇ. అప్పరసౌందర్యము. రెండూ పరసృరం ఒరుసుకుంటూ (వనహిస్తున్నాయ్యి మరియొకకాంత ౪స్తుడిగొన్న 'చివురాకుజూంపంబు కెంపారు *.... తలమీవ మళ్లి కాదామ మణచి చిడుద్రతామరతూడు నెళ్హైంబు సుట్టి పై పటికంపుగడియంపు భాగ మదిమి తోన ఆకేవ జెందొవరేకు హత్తించి మెడచక్క్హ కస్తూరి మదిచి పూసి పాయగొమ్ముల సల్లిబట్టు దగిల్వి య కొ్కాానయాకుపై వెండికోర వెట్టి ధవళ కేళకిధూళి గా్యాతమున చెరిని 'మోకమామిడి నొఠకాంత [మొక్కి నిలిచి యొడలిలో చక్క సగము నా కొనగు మనుడు న్మదికన్యక ఈలనాల్చె హరుడు నవ్వెః పైవర్జన మంశా గత్తిస్ట్రాయి ఆలంబినవిభావముయొక్క_ 'కేషవర్షన, ఈవేష ధారణ పొర్వతిది. షార్యత్రీ డేవీయొక్కతవస్సును ఒకఅచ్చరలేమ అభినయించింది. దానికి - అం'పే అనాట్యానికి [పేతపలు శవఫార్వతులు, చూచినపార్వతి తల వంచటం౦ అనుభానం. దీన్లిజేత సిగ్గు అన్నవ్యభిచారి ధ్వనిస్తున్నది. అది చూచి హరుడు నవ్వటం ఆసిగ్గును శ్లాస్తు ఆస్వాదించటం, ఈనవ్వ్వు అంతరాస్వాదనకు జాహ్య మైన అనుభావవిశేషం, అం్లే, ఇత్రనిది చాలావరకు సాంశేతికళై లి, రస శాస్రగర్భితమైన శైలి అన్నస్టూట్ల, ఇండుక్తే ఆతడు శృంగారరసనిర్వహణకు కొన్ని

1! (పతీక లెన్నుళున్నాడు వ్యపతీకల్చు కళిద్రాసాచిషహాకపులబేత నృష్టించదిడ్‌ పక, కవిటోకమూ వాడుతూవచ్చించో అవి కానీ సోమన్న చి్యితంచినపద్ధతిలో అపాచీనకవులలో బేనిఒకక్తిష్టకల్చన వున్నది, ఆది ఇదమి జ్ఞ మని వాచ్యంగా తేల్చి చెస్పటం కిష్టం, వే ఈఅచ్చురలు సహకారనృృకిన్ని కౌగిలించుకోవటం, మందారకోరకములను చెవిలో చిపప్పకోనటం. మొదలై నవి చేసినట్లు నాలుగుపద్యా లున్నాయి. ఒకరాహమాతిలకంబ్లు రత్నరుచిళో నొప్పారు మందారకో రకముం గర్జవతంసత స్నిలుపుచున్‌ రాగా ల్లతాసకృచూ చుకచేలాంచలడ్చై మలంగి నిడు మంచుం గేలుసాపన్స్‌ స్తా ష్‌ థె, యకమౌత్వి గెగకొన్నమన్మథ్రున్మిపత్యాలీఢవి దచంబునాన్‌, మిగిలినపద్యాలూ ఇంతే. అం'పే (పపసిద్ధకవీసంపదాయాన్ని అభారంగా తీనుకొని దానిపై నొక్క పతిభావంత మైనకర్కళకల్చన చేయటం, ఒకామె మందారకోరకాన్న్ని చెవిలో తురుముకుంటూ వస్తున్నది. అమెచేలాంచలం లకాసక్త మైనది. అంప్తే పొదర్షింటికి తగుల్కొన్నది, అమె వెనుకకు తిరిగి 'వదులు. ఇని విసురుకుంటూ వేయిచాచిండి, ఈద్చుళ్యం ఎలా వుం దంపేం “మౌర్విన్‌ చెగకొన్నమన్మథున్మిపత్యాలీడపాదంబునాన్‌' ఉన్నదట. అంటే ధనుస్సుని ఎక్కు పెడ్తున్న మన్మభథునిపఏళ్యాలీఢభంగినములాగా పంచి. కృంగారరస నిర్వహణంతో ఇలాట్మిప్రతిఠలము సృష్టించడం కాశిదాసులోనే కన్చిస్తుంది,. ఆత్సి కల్పనలు అపాశమధురములు కాగా, ఇతనికల్బనలు ఆలోచనామధురములు. ఇలా కొన్నిపతీఠట సృష్టించి తద్యారా శృంగారరనవిర్వహ ణచషేయటం చీనిమూర్గం, అ్లక్తుకారవిందంబు లని (మొక్కెనో గాని చిపరుటాకుల చింత సేరరావు ప్పల్పినంబు లన్ని చొల్పబ్లుజ్ఞగించెనొ: కాన్‌ మరుచ్యక్రముల కింత మరగిరాష్ప

108 చ్మకవాకము లని సవరించెనో కాని కరికుంభముల నీంతఈ కలియరావు గండుమీ లని చొలగారవించెినొ గాని, పూవుళూపుల నీంళ పొందిరావు, తరగ లాత్మీయధనముల దాయళ చరణములు నితంబములును చమ్నగవట కన్నుగవలు కోతేర శృంగారజలధి తరగ "లింతులు పైకొన్న ఈలచినట్టు, ఇడి అచ్చరలజల్మకీడానర్జ న, తరంగాలు ఆ స్త్రీలసుందరావయవభంగులకు వ్యామోహపడినవో అన్నట్లు నృళిస్తున్నాయి, తత్తదంగములు తమధనములై న వాటీక్‌ దాయాదులుగానే వున్నాయట, ఎత్తుగిత్రి ఉపమేయవిషయవర్హ న కాగా పీన మంకా ఉసమానవర్శనం ఉపమానములు (ప్రతిఅవయవానికి రెండు చెప్పి, తరగ లకు అత్మీయకాసంబంధ మున్నపోలికను వైకికేల్చి, నదికి స్త్రీకి ఒకసంబంధాన్ని చిత్రంగా స్టాపిస్తుందిం ఈపద్య౦, ఉపమేయాలు ఎత్తుగీతిలో నక్కి నట్లు, కుప్ప పోళాడు, ఇవి వీటిలో కన్చించకుండా ఉన్నఅంకాలు, కన్పిస్తున్నవి _పెపద్యంలో వర్ణించటం ఒకచిత9మైనశిల్చవి శేషం, ఈతరగలు వారంచరణములకు నమస్క-రి స్తున్నవి, ఎందుకట? అరుణారవిందము లని తప్ప, చిగరుటాకు లన్ని కాదట వితంబసీమను బుజ్జగిస్తున్నవట _ ఎందుకని? పృథినా లని తప్ప మరుచక్రా లని కాధట చన్నుగవలను సనరిస్తున్నపట అవి తమలోనిచర్రవాకము లని ఆంతేకాని కరినములైై నకలికుంభము లని కాదు, కన్నుగవలను గారవిస్తున్నవి, ఆవి తమలో 'తేలుతున్నగండుమీలని, అంతేకానీ పూతూవృలని కాదట. నదీసామగింికి అచ్చరల అనయనవాలకు ఒళన్స్ఫర్థ సంఘటింపజేస్తి నదిని అప్పరసగా లేక, ఈవ్వైన్సు నదిగా భాసింపజేయటం, రూసించడం ఇక్కడున్న వై చితి, మరొకఅచ్చర చఇెందొఫరేకు ఫాలమనంజేర్చి ప్రపుల్ల పయోరుహంబుజే నందముగా బిసొవ€ భుజాంతరముం గదియించి యుత్చలా మందనుశీచి మేచక చమత్కృతి చారుగళోపచారయై సుందరియోర్తు నచ్చిహరుచూప్పలకున్‌ హరుఃడయ్యెనయ్యెడన్‌,

109 ఆమె ఫాలమున ఎబ్బకలువరేకు చేర్చింది. వాహువులకు తామరతూణృ చుట్టింది కంరాసికి ఉత్పల రసాన్ని అలదింది.కనుక హరుచూవులకు హరుడై నది.భగవద్ద్భృష్టిక్‌ జీవుడు సారూప్య మఆదినట్లు, ఇలాంటివర్లనలు భంగ్యంతరంగా వ్యంగ్యంగా శివ , పార్వతులశళ్ళంగారాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నవి.(ఎట్టనలో ఈవర్జనలకు అధారవాక్యాలు కొన్నికన్చిస్తాయిం శివ్చుడు నర్వపంమథులనూ తమతమశళక్రలతోడ శివశక్తిరూప ధరులైై వచ్చేటట్లుగా ఆజ్ఞాపించి వనవిహారం చేసినట్లు హరివంళం చెబుతున్నది. ఊ+వాక్యాన్ని తీసుకుని సోమన పైరీతి చిత్రకల్చ్పన భేళాడుు. ఈవిధంగా శివ పార్వతులక్రీండ ధ్వనివంతీకామయంగా జీయబడటంచేత ఆలోచనాస్వాద మవు. తున్నదాా ఇదంతా ఉష చూస్తున్నది చూచి ఇలా అనువన్నదడి సల్గాపనవసుధాసారంబు చెల్కిగొల్ప చెలికత్తె బుచ్చి మెచ్చించువారు అనందవమకరంద మందంద మెజింద కడకంటిచూపుల కప్పువారు ఘర్మాంబువిందుముకావిభూషణము లు ప్పతిలంగ చేసేత పట్టువారు మయలుపుమున్నీటిలో మానంబ్బు లూటాడ విగియారుకొౌగిట బెజయువారు పొలయలుక బాసి తెలచిన పొందువారు చతురతరవిహారంబులు సల్చువారు ప్రథమజన్మంబునం దెంతభాగ్యవతులాః మగడు మన్నింప బెంపారువూనవతులుం | ఈపద్యుంలో చెప్పబడ్డవిషయాలు వెవర్షనలా లేవు, నురి ఈమె ఎలా అను కున్నుట్లుః అంళే, ఈవర్హనచేత పైన ఇవన్నీ జరిగినట్లు భావనాగమ్య మవు తున్నది. ఈమె అనుకొన్నవిషయమే పైన వర్షింవబడితే,దా న్నంతా సంగహించి వారసిన క్లే గదాః అది వరి పునరుక్తి, కనుక, ఈవర్డనం మెదాసిమీద, ఆరోపించు

క్షే( కోవ్లాలి. లేదా ఆచూచిన విషయాన్నిఐట్టి ఉష ఇదంతా భావించి వృండవచ్చు. శ్రీని కాధాంంగా కవి ఈపద్యానికి ముందు ఉషాకాంత యి టని విశర్కించు. ఆని వాాశారు ఈవితర్కరం బొవనాసంబంధమై.నమాట చూచినదాన్ని బట్టి మననుతో జ్లేసేఅధికమైనభావన ఇక్యడ తర్కం ఉషావియోగం ఉషకు కలలొ అనిరుద్ధనమాగమం సంభవిస్తుంది అత డనిరుదు డని చి[తో రేఖ చిత్రపటాలు గీచి తెస్షేగినీ ఈమెట తెలీలేదు. అత డనిరుదు* డని చిత లేభనంద్వారా అమెకు కెలియకముందు. అది పార్వతీవరఫలితంగా జంగినస్వన్న సమాగమ మని చితరేఖి అనిరుద్ధుని ఉషదగ్గంకు తీసుకొచ్చేంతవంఠు సోమన చితివిచి[తంగా వియోగవర్జిన విజృంభించి చేళడు ఇది వరఫలిత మని తెలిని సప్పడు వర్ణన ఇది పర పయ్యెన్‌ పరిఖభోగవాంఛ తడవం వా లయ్యె నిదారతుల్‌ పొర వయ్యెం బలుదాల్మి వింతవగపుం (బో నయ్యె నాలాపముల్‌ నెర వయ్యెన్‌ మదనానలంబు వరుసన్‌ నీ రయ్యె నాలేపషముల్‌ సొర సయ్యెం దనువల్లి బాణుసుళకున్‌ సోలింతలన్‌ దూలుటన్‌ ఉషావియోగవర్లన కిది పీరిక ఇది చూచి చిత్రరేఖ అఆతనిరూపం ఎలా వృంటుందొ ణి నెనికే నేము విచారించి అతనిని తీసుకొస్తా నంటుంది ఉష చెప్పలేనంటుంది. అలాగై తె ఎలా అంటుంది చితరేఖ అనుటయు- వెలిచినకన్ను సఏీడజడి వెచ ఏస్‌చన్నులమీద వేడియం దొలకరిము ర్మతోయములకా గల'సె న్యెయి వొనుపాట్టుక్షో నెలుగున రాలుపా టొదవె నెక్కువివర్ణతోతన లోపలం గలగొనె సారటంసృపులకంబులకో( బొడతెంచెల గంపమున్‌

111 ఇది ఆమెవియోగంతో ద్వితీయదశ. ఆమెకన్నీటిజడి స్తనగతోష్మచేత తొలకరిఘుర్మతోయమైనదట. రోమాంచంతోపాటు గాద్దద్యుం, దానికోపాటువైవర్ష్యం కంపం మొదలై నసాత్రి ఏకభావోదయమైనది. తరువాత చితరేఖ ఏడు "దినావో అలి మి యో ల న యీకేడులోకాల్లో వున్నయువకులచి[త్రా లన్న గీచి తెస్తానుం వాటినిబట్లి సీవరుణ్ల ల పా శ్‌ సీవు నిర్ణయించుకొ మ్మని చెప్పి వెళ్ళిపోతుంది. ఇక్కడినుండి తృతీయదళ (వియోగంలో అరంభ మవుతున్నది. ఇందుకే కవి "విరహనలంబు ముప్పరిగాన్న ఆని ఈసందర్భంలో (వాశాడు. శం “ముప్పిరి" తృతీయదశను సూచిన్తూంది. అంచే కవిరచన జ్యాగన్నిర్మాణ మని స్పష్టపడతున్నది. చెలి చిితరేఖ ఏడురోజులు గడువు పెట్టింది. అందుకని కని ఉషావియోగవర్హ న ఏ డంచెలుగా చేశాడు, ఒక్కా క్కు రోజు విరహం ఒక్కక్క పద్యంలో వర్జించి, దాని కనుబంధంగా ఒకచి న్నవచనం (వాస్తాడు. అవచనా లన్నీ లెక్కబెడితే ఏడు. ఆవచనవాక్యం ఒకరోజును నూచిసుంది. ఈఏ డంచెలు (6మ॥కమవికాసం పొందుతూ, చశమావస్టమైన మరణందాకా వరి ంపబడటంచేత, పూర్వశ్ళుంగారంలోని దళావస్థలు సప్తభూమికల మీద వర్ణింపబడటం చాలావిచిితమైనశిల్పవిశేషం. అంక, అతనినవచన ఒక విచిిత(పతీకామయం,. కడల దొలంగె తుమ్మెదలు క'శ్షైదురం జొడసూప నోడి పు ప్పొాడిపాగ లుపృతిన్లై 'మొగముం గమలంబును 'మోచియున్నయ యొ్యొుడ లెటు లోర్చెనో చివురు లేర్వవు కందె నదేల వెన్నైలన్‌ వడవడు మందమారుతము వామవిలోచన వేడియూర్పులన్‌. అమె వేడిటుర్చులగాలికి తుమ్మెదలు భయపడి పారిపోయాయి (అంపే, అమె నిట్టూర్చుగాలి సుర భిళమైనదికాబట్టి దాని కిదివరకు అలవాటుపడ్డవికాబటి తుమ్మె టి లబ టె న దలు, ఇప్పు డది వాటికి కుదరటం లేదని తాత్పర్యం), ముఖాన్ని 'కేలికామరపూవు. _ మీదో అనించిందట. పుప్పొడిలో పొగ లుప్పతిల్లి నవటం (ముఖకమలసాదృశ్యం) మందమారుతమునళు నిట్టూర్చుగాలి వడదెబ్బకొడుతున్నదట. ఇది మొదటిపాదంలో చెప్పినతుమ్మెదల కనుసంధించుకోవాలి). వెన్నెలను కందెనగా జీస్తున్నదట-

112 వెన్నెల కమిలి నల్లబడిపోతున్నది. ఇదిద్వితీయపాదంలోని ముఖకమలానికి అను సంధించాలి.) సమా ప్తివాక్య మే మంటే ఈపద్యాంలో చివుళ్ళను మాద్చే ఈ వేది గొలిని అమెళరీరం ఎలా భరిస్తోంది? (చిగురుకీ తనువుకీ, సాద్భృుళ్యం ఇంతకంళే విరహవ్యధమ అవధీభూతంగా ఎలాచెన్పగలగడం? భావనాగతమైనఈకర్కశత్వ _ మంకా.ఆమెవిరహనసంబంధమైన గాఢత్వాన్ని న్యంజించటం, వ్యంజించట మం'ే, పాఈథావాన్ని నునఅనుభవంగా సరిణమింపజేపేశిల్బవిశేషం. ఇది ఒకరోజువిరహ వేదన, మళ్ళీ వచనం. “మజియు నమ్మెలంత మేనినంతాపం బంతకంతకు మిగుల నప్పుడు

మళ్ళీ ద్వితీయదినవిరహన్యథ వర్ణింపబడుతుంది. ఇలా ఏడురోజులు దినదిన ప్రపర్జ మానమైన వియోగన్యథచేత గడచిపోగా, ఎనిమిదవరోజు రానేవచ్చింది. అక్కడి పత్య మిది.

'డెండనుమీజ చెందొవకు డెప్పర మేమియులేదు చన్నులం

చిందదు ఘర్మవారి చెవిజేర్చినలేజిగు రించుకంతయున్‌

గందదు నాసికా్యగమున రన్నులబొాష్పము లూర వింక సీ

సుందరి గావనేరడు |పసూనళరుం డని యార్తమూర్తు లై. చెలికత్తె లున్నంళఈ ఈపద్యానికి ముందున్నవచనం *తదనంతరంబ యంత రంగంబు సంతాపంబుబేత చేతనారహితం బగుచువచ్చినోొ. అన్నది. ముందు ఉచాహరించినపద్యానికీ ఈపద్యానికీ పోలిక చూచుకుంపే “చేతనారహితం బగుచు వచ్చిన” అస్నమాట కర్థం తెలుస్తుంది, అగుచు “రావటం [కమవికాసద్యోతకమైన మాట, “కడల దొలంగె తుమ్మెద” లన్నపద్యాంలో తామర్శ చివురాకు నిశ్శ్వాస మాధుర్యం వర్ణింపబడ్డవిగదాః అవే ఇక్కడ కానీ అక్కడ వైతన్యమున్న దళమచెబుతున్నది. ఇక్కడలేనిదళను చెబుతున్నది. నకుఃస్థలముమీ దున్న ఇెండొవ కందిపోలేదు. వక్షోజాల ప్రైఘర్మవారి చిందటంలేదు. తొలకరిఘర్మతోయము లని _ పూర్వపద్యంలో చెప్పినమాట ఇక్కడ సమన్వయిస్తుంది.) చెవిలో నున్నచివురాకు మాౌడిపో లేదు. ముకుష్పటాలలో కన్నులలో అకు్రువులఅర్ట 9తలేదు. ఇది అమె అచేతనాస్థితికి న్యంజకం, అం దళమావస్థం

క18 ఈఘట్టరి [(పతీకామయ మనటానికి*, లేదా రసనిర్మాణంలోని పతీకాలకణాని కిది చివరిదదాహారణ, | చితలేఖ అనిరుద్ధుని తామసవిద్యచేత నిదప్పచ్చి ఉషదగ్గరకు తెచ్చిన సందర్భంలోనిపద్యం___ అసుటయు పూర్ణ చం్యదముఖు నాదట జూడ జకోరనే[తకుం గనుగొన నెమ్మనంబు శళికాంతళ్న్యైతల మయ్యె. నంతలో చనియకమున్న కన్నుగవ తామరజోడుతెబింగు దాల్చె ముం చినపరికాప మంతయును జీకటికో బురుడించు నత్తణిన్‌ అతడు పూర్ణ చం్యద్రముఖుడు కనుక అతనీదర్శునంచేత అమెమనస్సు చంద్రకాంత లాతల మైనదట, ((దవించిషోతున్న దన్నబావనం మన మనుసంధించుకోవా లన్న మాట తృప్పికలుగకముందే కన్నులు తామరలైై నవి. (అరమోడ్చుకన్ను అని కాత్చుర్యం) పరితాపాంధతమన్సు చం[దదర్శనంకతో విచ్చిషోయిన దని భావం, ఇది సంయోగళ్ళంగారాన్ని (సతీకారూపంగా చితించటం, ధ్వనిమార్గం కంటె విన్నమైనమార్షం.[వతీకలనుండి వ్యంగ్యార్థం పిండకోవలసినపని భావుకుడైన పారకునిది. + క్‌ వా

ఇ కథాసంవిధానకం వడా వైడ్‌. భిన్నకధలు (నరకం పౌంథడ్రకవాసు దేవ_ దాణాసురాదులు) ఏకనోయకా లైనపుడుం ఒశేకథగా భాసింపజేయటం_ అం'పే సారకానుభవంలో కథలన్నీ కలిపి ఒశేకథ అన్నవావన (88 9) కల్పించటం కథాసంవిధానకం (ఇదే తర్వాతి కావ్య[వవంభాని కొరవడి) కధ _ సంవిధానళంకావటంలోని శిల్పరహన్యం 1), ఏకకథావావన= ) భిన్నకథలలోనిపార్వాపర్యం. 8) ఇవి రసానుస్యూతికి. దోహదంకావట౦. క్షే ఊర్వశీ నరకాసురఘట్టండో కావ్యారంభం జరిగింది. అందులో సత్తష్టాం నరకాసురయుద్ధం భూదేవి కృష్టదత్శనార్హం రానటం; థి ఈనమూడుఘట్టాలతో [పథమాశ్వాసకథ సంవలితమైనదిం ; [/ వివకుమారరక్షణ, ఇందుతో [పధానాంళ 0 ్రీకృషతత కథనం చం ఎజి ల నీవినుండి పొటమరించినఅంళం. శివ. 'క్రేశవాచ్వైళం- దీనినుండి... దీవీక్‌ ఉపోద్దాతంగా నచ్చినకథ రుక్కిణీసంతానవిషయం. ( |[పద్యుమ్నోదయం) ద్‌ని కోసం శై. లాసయా[ఈ- దారిలో ఘంటాకర్డునకు కృష్ణుడు ఇంద్రపదవి నిన్వటం తుదకు హంహరాద్యైల[పతిపాదనం ఇన్నిఘట్టాలకో తృఠీయాళ్వాసం వచ్చినందువల్ల బహంశా కావ్య[పాణ భాతమెన కాంతరస[పతిపాదన (రసదృష్ట్యా) మతదృష్ట్యా హరిహరాద్వ్వైతనిద్ధిం కొవ్యనో ఖుకవర న భంగ్యంతరంగా కలిగిన దిక్క దే కనుక, ఈఅళ్వాసం ఇతరం ణు రంబ చాలా[పధానం. ( (ప్రాధాన్యం రెండురకాలు. 1) అధారమైనదీ_ అ్మశ్రయ మైనదీ, 2) అ[గగణ్యమైన్‌దిః (ప్రారంభాంళం ప్రతిదానికీ ఒకొపేం ఏది [ప్రారంభమోో ల్వ అంతం, (నాటకవరికొ షలో వీజం_ కార్యం.) కనుక, ఈఅళ్వాసం రసద్భష్యా సధానం,

115 8) పౌండికవాసుదేవ. 4) హంసడిభకులకథలు 8,4 ఆశ్వాసాలు: ర_క8 బాణాసురకధం మూలంతో ఈక9ఏమం 'వేరుం ఈ[కమంలో ఒకనసూ[ తం ఒకరసవత్ప్సద్థతి వుంపి. అది సంవిధానకం. లేక పోతే వర్ధిపురాణకథానువాదం, నాయకుడు తివిికముడు. హరిహరాత్మకమైనఆద్యావిందు. 'కేం్యదం. కథా చక౦ం ఆబిందువికాసరూపమైన బంధువు (నేమి చక్రం) ఈచ[క[భమణం విశ్వయజ్ఞం. సృష్టి - స్థితి . లయాత్మకమైనట్టిది, కవి చెప్పదలచుకున్న _ దేమిటి శఈకథలద్వారా? హరిహరాభేదకమైన హరివంశం లేదా సంకర్షణ _ వాసుదేవ _ (పద్యున్నూ నిరుద్దాన్వరూపమైన వ్యూహమే వంళం, కనుక, కావ్యం సంకర్ష ఐకథతో ఆరం భమై అనిరుద్ధవ్య్యూ హాంత మ్రైనదిం ఇందుకే బాణకథ కావ్యాంతంకాక తవ్చదు. ఈవ్వ్యూహం పాంచరాతాాగమ్కపసిద్ధమైన 'వైష్ణవవిషయం. ((్రీవిశిష్టాద్వైతం దీన్నే (గహించింది. హరివంశ _ విష్ణుపురాణ - భాగవత .__. థారతాది [పోక మైనది కనుక, నారాయణత_త్త్వ[పాధాన్యవివక్షయా చెస్పబడినదే- అయినా, ఆదై్వైతవిరుద్దం కాదుం కవి అదై్వైతి కనుక దాన్ని అదై్వైతానుకూలంగా వ్యాష్యా నించుటయే ఉత్త రహరివంళతాత్చర్యం. ఉత్తర అం'పే సర్వోత్క్బృష్ట మన్ని హరివంళ మంపే వ్యూహచతుష్టయం. ఏవ్యూహం ఉత్తర మం'పే . దేనికి హరిహరాఖేదత_త్త్వం అత్మవస్తువో అ ప్యూహం హరినంశం ఉత్తరహరివంశం (పూర్వో క్తమే) ఎత్టాపెగ్గడ హారివంళంలో పూర్వో త్తరభాగా లున్నాయి. మూలహరివంళం ఏష్తు _- భవిష్య పర్వాలుగా (తిధావిభక్తంగా వుం దని చెన్పబడ్డదికదాః ఉత్తరభాగ మంతా (వాయబడిశే ఉ తృరశద్దానికి వెఅర్థం కుదరదు, అందుకని, ఆకధలన్నీ సోమనాథుడు (వాయలేదు, (వాస్తే, పైది కుదరదు,

18 ఉ త్హరరామళరిత _ అన్నప్పుడు ఉత్తరరామాయణం వస్తున్నది. కనుక, శేషారం కుదరదు, దక్షీజో తర = పూర్వపళ్చిమళబ్లాలు దిగ్వాచకాలు, అది బ్లౌతి ఓ్‌లఠి శాలి ష్ష్‌ కొర్గం. అధ్యాత్మకంగా పూర్వ ఉ త్తరశస్దాలు (శేష్టవాచకాలు. దక్షిణశద్దం_దక్షిణొ (2! - శాలి ఏ మూర్తి = దకీణ లేదా సమయాచారం లన్ని అర్జాల్లోవుంది, (ఇక్కడ ఊఉ _తృరశద్ద6 న్యరిరేకొర్ధంలో లేదు). ఉత్తరళద్దం త్త్వార్ధకంగా వేదాంతళాస్త్రపరిధిలోది. ఈ అర్జంలోనే సోమనాథుడు (పయోగించినట్లు కాన్యం తీర్చువల్ల తెలుస్తుంది. గ లా ఎనన తివిశముడు వడు. వెడి కొవ్యంలోని అఆరుఅళ్వాసాలు యుద్దాంగణాలే, (ఒక్క రెండవఆళ్వాసం తప్ప, లేదా అందులోనూ పార్టుని యద్దార్బటి వుం దనుకుంయే _ అది యుదాంగణటే' కానీ శయుద్ధం 'మృళ్వుయద్ధం, మానవుడు పొరలౌకికజీ వికంకొసం జోసేయుద్ధం. జంతడ్యుద్ధం = లేదా అత్మయాద్ధం _ ఈవిషయం తర్వాత (వాయబడుతుంధ్ర. ప యద్ధమూ :మరొకయుద్ధంతో పోలివుండదు. చేని కదే (పత్యేకయుద్ధం. కానీ అన్నీ కలిపిళేకొవీ, పూర్ణ యద్ధస్వరూసం అవగతం కాదు, క మష్తనికో చేసిసయద్ధంగానీ.బాణునితో చేసిసదిగాసి భూమిమీద కాదు. ఈ ర్లడూ ఆకాళజ్‌ శృతిర్ల్‌ కయుద్ధాలు, నరకాసురునిషట్టణం “మణిపర్వతంబు" నం దున్నప్తురం. (184 పాగ్జ్యోతిషం. దాణునిది శోలనగ ద్రం, అది "ఆ ప్నావకు శ్రేలుళ్ళచుధిరపట్టణపార్శ వము, నం దున్నదిం (టా - ఇందుకే వై సతేయ డవసరమయినాడు,. బాణాసురుని గోధనం వరుణునిధగ్గ ఢన్నదీ? అళనివోటు _. వనన్నిధిమధ్యంబుపశ్చిమ వేలావ న్నను _ (శ) వళ్చిమ శబ్దార్థం [క్రింద లేక పొశాళ మని, (పూర్వజమైన) ఇది చివరియుదం, కావ్యంతో ఇ స్త ప్రోశాకాధిపుడై న శేషుడు కావ్యారంభం = అంతం పౌతాళర్వుుదం) = ధి మధ్యలో నున్న రెండయుదాలు పొం[డళవాసుదేవునికో _ హంసడిభకులకోః స్స రే ధి ”

శే?

కాగా భగవంతునియుద్దాంగణాలు 1. * రోదసి 2. పాతాళం. 9, భూమిం ఇది తై 9విికమ మంకీ. అంశకే, కథద్వారా తత్త్వస్వరూపాన్ని వ్యాఖ్యానించటం.

ఈసంవిధానరనిర్మాణాసికి ఇటుకలు శిల్పం. నావైదుచోట యుష్షవరనలు

ఉక ళా న న్వయంసంపూర్ణ ౦గా వుంటూనే _ కావ్యాంతానికి అన్నీకలిపి ఒ'కేవర్షనకావటం చాలావిశిష్టమైన విషయమైన 89తిహాసికక థఖాసంవిధానకం.-

“ఇతిహాసం వేదవాజ్మయాన్ని అందిపుచ్చికొని వచ్చినపాహిత్యం, అలాగే పురాణం, రెంటినీ కలిపి చెబితే పురాణవాజ్యయ మంతా చారిిఈకనత్యుల కాదు మానవజాగచ్చేతన కందేది చరి్యత.భౌతికం, వాస్తవికసత్యం, అజాాగచ్చేతనా జాగదజాగచ్చేతనావివర్తం పురాణం. స్వప్న|[పపంచమూ _ తదవలోకితసుష్నువ్స దశకు సంబంధించిన.సత్యుజాలం._ఏది మ'హేం[దజాలంగా మనస్సుకు కోస్తుందో. అదంతా గిగి₹1౧0109౪*. (౧౧౭26౯-ఆ౦|66౧ 5066[-చూఎస్తే తెలుస్తుంది) ' ఏకవ్యక్తి కన్వయి్తే జా్యగత్‌ _ స్వప్న సుషుప్త్యవస్థలు మూడూ సత్య్యాలేం పురాణవాజ్యయం ఈ|తిదళావిికమంకలది. కానీ, ఏదశ కాదళ స్వతంతంగా వుంటుంది. అన్నిటినీ కలిపిచూ స్తే, ఒకమహాకథ . గాథ = బహిర్గతనమువుతుంది. ఈసంవిధానక నిర్మాణ శిల్పం వివృతమొకున్నదిం

1. నరకుని _ బాణువికథలోని సుపర్జ యానం. మృతవి[పబాలకులను తెచ్చినకథ

లోని రథయానం.._ అంతర్జొాక లేదా జ్యోతిర్లోకయానా లని పూర్వవ్యాఖ్యాత మే. ఇదే వీరంలోని జై(తయాతం అధ్యాత్మిక మైతే శాంత మవుతుంది.

జ్‌ ద్వితీయాశ్వాస ప్రాధా న్యం ఎెడుఎ్నెడా సోమనాథుడు అమిళ[ప్రాధాన్యదృష్టికో [వాసినఅశ్వాస మిది. ఇందులో మొదటికథ 1) మృతవిిపగాలపలను భగవంతుడు తెచ్చియిచ్వినకథ. తర్వాతిదీ జెక్కిజీదేవి భగవంతునిసంతాన మర్చించినది, 2) |పద్యుమ్న సంభవకథ.. కృష్తుడో థి ఇ ణ్‌ కి శి లానయ్యాతచేయటం, దారిలో ఘంటాకర్ణునికథ, చివరిది 4) హరిహరాడ్ష్వైక సంద9ధమైవ ఘట్టం. కనుక ఈఅళ్వాసం. 4 ఘట్టాలుగా వుంది. [ ఈకథాగుళ్ళు ఘంతా. మొదటిదితస్పదూలంలోభవిష్యపర్వంలో పంది. మొదటిదిమా[ తం లిస్టు కర్వంలో వుంది. ఎద్హ్యాపెగ్గడ- సోమనాథు లిద్దరూ ఈకథ లన్నీ ఈసందళ్యో$ీ ఫోనే చెప్పారు. ఎందుకో? _సోమనాథుడు సరే,'ఆయన మూల్మకమాన్ని అనుసరించ శేదు, కౌవలపినవి తీసుకొని తన కనుగుణంగా తీర్చుకున్నాడు. ఎబ్జన్నకూడో! సూలానుగుణంగా (వాసినవా డయ్య్యా- సోమనపద్ధతినే ఎందుకు తీసుకోన్నట్లు! శు చూచినహరివంశ[ పతి యేదో] | మొదటిశతథ (పణవో ధనుః శలే హ్యత్మా (బహ్మ తల్లక్ష్య ముచ్యతే అ(వమత్తేన వేద్ధవ్యం శరవ త్తన్మయో భవేక్‌, (ముండకం 224) శఈకథా తత్త్వ మేమిటి? దాన్ని సోమన్న తీర్చినసద శేమిటి? ఈరెంటిలో న్‌ ధి - మొదటిది మూలకర్త దే. కాన్మీ తీద్చలో భేద ముంది. కాక, విశ్వనాథవా రన్నట్లు “_సర్వజ్జుడైన నాచనసోమన్న యది యేదో పిచ్చికథ యని [కోసివేయ “ఉండ ధానిని లిఖించుట జరుగుటయు నొక యదృష్టవిశేషము....” (ఒకడు నాచనసోమస్న-- 860. ) (పచ్చిళథ అనటం దేనికే అగంథంలోనే చెప్పబడ్డది) ఈకథశలు)] [వాయటంలో అదృష్టవి శేష మేమిటి?

19

ఈకథకు ముందు శశ్రీక్సష్ణుని కతుస్వరూపం నారదుడు వ్యాఖ్యానించేకథ ఒక టుందిం అది ఎల్జన్న వాసినాడుతప్ప, సోమన్న వాాయలేదు. అకథలో సర్వ కౌరవులముందు... ఇతరరాజు లందరూ వుండగా నారదుడు శ్రీకృష్ణుడు అధ్వర- దకిణూం- మూర్తి అవి వ్యాఖ్యానిస్తాడుం సోమన్న ఆకథ వదలి. ఈకథ [వాయటం లోని రహస్య మేమిటి? ఈకథ చెపితే అదికూడా చెప్పినట్ల వుతుందనా? లేక మజే విషయమైనా వున్నదా. ఇదొక [వశం ఇది చివరతటలో విచారింపబడుతుంది. ' ఈ కథలో 'రెండుసన్నివేళశాలు, - 1 అర్జునుడు (వాహ్మణ(పార్టనానుసారంగా కాలిక రక్షణార్ధం వెళ్ళటం (దాదాపు 80 పద్యాలు) 2 (్రకుత్తుడు సృష్టిగర్భంలోకి వెళ్ళి మృతబాలకులను తీసుకొ నివచ్చినవిషయం (దాదాపు 20 పద్యాలు). _.

ఈవిభాగంతో స్పష్టపడుతున్న అంశ మేమంశే, [పాఠరంభంలో (వాసిన మం,త్రార్థం, దానిక్‌ మూలమైనవతిమ (1౧౧266) వీరుడు. ధానుషమ్కూడు. ఒకడు లౌకికచారితంకవీరుడు. (రాజ) మతఉొకడు యోగి. అధ్యాత్మికవీరుడు. (భారతీయ రాజసీతితో వీ చిద్దజనూ కలిపి రాజర్షి అన్నారు) కృతం క్ష్‌ పంతీక పార్టుడు. లౌకికయుద్దపీరు డే తస్ప, ఆధ్ర్యాత్మికయుద్ధవీరుడు కాడు. చంపగలవాడే తప్ప, చచ్చినవానిని బింితికించగలబుషి కాడు నరుడు తస్ప, నారాయణుడు కాడుం కనుక, మొదటిపీరున కది వేతకాలేదుం ఈసన్నివేశచితుణ రెండవదానిక్‌ విరుద్ద సంవిధానకంగా నిర్మించాడుం (ఆకథాసన్నివేశనిర్మాణం అన్యతాం వాంయబడ్డదిఎ గాండీవి అస్తలక్యంగా మృత్యుదేవత లేదు. కనుక, “అఖథిలయోగనిధి.= సోమన్న మాటం- (51) మైన భగవంతునకుమాతుమే సాధ్యం. ఇది రెండవవీరునికథ. ఇక్కడ రథికుడు భగవంతుడు. నారాయణుడు. సారథి పార్దుడుం భారతంతో దానికి విరుద్దం. (పార్ధసారథి సమానార్థాలుగా ఈరెండూ ఇస్పుకోవచ్చుం పార్ధుడు సారథిగాకలవాడు= పొర్టునళు సారథమైనవాడు) " "

ఇది నరనారాయణద్వంద్వ౦. ఈరథం అమోఘం. దివ్యం. చశఈవిషయికంగా ఆధునికశంకరులు_ అరవిందు లన్నారు.

౧6 "8౪7౧౫౦౦116 6౧౦గ౧౧౧౭౧1౦౧5౧|౧ ౦0+ గి?) ౮౧౭ 2౧6 సగ190౧౧82 19 ౧౮౧౧౭౫౧ ౨౧౮ 611౧6 50౪1! 15 9౫౧6535664 9189౪066 1౧ 1౧6180౧ 1౧06601 1౧ [16

20

సీఠ8ళ6౧౪2౯6 106౧6౪ 1౧6౧8 2౧6 562164 1౧ 0౧6 6[47101 1

16 10076 0% 118 14/0 సేగ68 ౪000 0౧8 1766 1౧ ౪069 ౮౧8౧13[86. 12 19

10 1186065 0 సి88 8౧౮6 ౧8౧878౧8, €౧6 566/5 ౪/౧౦ 60 120858

10061191 101 118 6౧౦౪166669. 9641 10 8 167౯6 1 15 06 40110/ 0661021

౧8198 1081 19 1౧ ౪16౪/ + ౧85 1 13 1౧86886 119 860110౧ ౪౧10౧ 16265 10 గ

ఛ84 1000౪16806 8౧6 1౧ ౪౧160 118 01౪106 న౧0౪/6౯ 10665 ౧1౧56104,

తీగ1008 8౧౮ గ/18008 106 ౧౮౧౧8౧ 8౧౮6 €౧9 ౮1౪71౧6. 518౧6 1€066100944-=4=

కనుకనే, జారాయణుడు దారకుని డించి సారథిత్వంబు నాకు వొసగి భూసురనహితుడై యొప్పుమెట'సే కృతవలాహక ళైబ్య స్కుగీవ మేఘ. పుష్పసన్నాహమగు రథంబున మురారిం (289) ఈరథం దివ్యయానం కనుక అందంగా వర్ణితమైనది. మృతశిశువులను తేవటానికి పోతూ భూసురునికూడా రోడుగా ఎందుకు తీసుకునిపోవాలి? కథానిర్మాణంలో దీనికొఠ వ9'త్యేకత లేకపో తే ఈవిషయం చెన్న నక్కఅలేదేః ఆభూసురుని'పేరు “జానపదుడు” అని ఎబ్బన్నగా రన్నమాటు ఈజాన మ!

పదు డెవ్వడు? వాడి కీరథాసీనఠార్హత ఎక్కడిది? పృరాణకథ (పతీకాత్మకంతప్ప

ఆలంళొరీకం కాదు. అలంకార _ [పతీకలు వేళ్వేరు విషయాలు, భారతంలోకూడా

ఈజానపదకథ పుంది, అక్కడా (బాహ్మణుడే. కనుక, ఈనామ *విచోరణ తత్త్వ జిజ్ఞాసువులు కపాదచేయంం "

1. పొరాణ్‌కులు నామనిరుక్తికారు లన్నదీ _ అందులో ఆర్థీనిరక్సి _ శాబ్టినిదుక్తి రెం డున్నాయనీ పూర్వోక్త మే. క6గ౫4౧10 6(/౧౧0|007 ఈ ౧౧౦౧6౪౦ 66౪18100) అదిత్యజ అదీతి సంఠాన౦, (శాన్టీనిరు క్తి) అదిత్యశ్వ ఆదిభూత త్వ్వాత్‌ (ఆర్థీనిరు క్తి). ఇది (ప్రాచీనం, పొరాజికనామాలు గి౭//0౧|౫౫6౩ తప్ప చారి[తకవ్య క్రినామాలు కా వని ళలోపనిషత్తు గచ్చ్భద్వ్యాఖ్యలో (110168) (శ్రీ ఆనందకుమారస్వామి

శప] జసపదనివాసి ఆనిచెప్పటం శావ్లీనిరుక్రి. ఆర్టీనిరుకి ప్రకారం చూడాలి, న అా=వ్‌ ఇ * అత 106 11061160 000% 01 0624 అన్న దొకప్పస్తక ముంది, అది మృతుల బ్ర్‌గ్గర చది వేమతగ్రంథం. 71061 లామాలు చదువుతారట.. ఆగ౦ింథంలో మూడ భాగాలు, మొదటిభాగం 0[౧॥౧81 88౧6౦ ఈ6590/1099 16 ౧౩౪౦౧౦ ౧౭౧౧6౧1౧౮౦ 81 068 11009 0₹ 6681). రెండవభాగం. 0౧౦౧౮14 క8?60 - 619819 ౪/౬౧ 118 రే?6801 918168 ౪౧101౧ 5006౯౪6౧68 |౧౧౧౧6618161/ 416 6980 ఉండే ౪101 ౪౧81 866 041196 “గ౭/౧౫16 116910౧9" తృతీయభాగం = 510108 88860 000067౧5 1౧8 0౧861 0% ౪16 011% 1౧90౧61 8౧6 01 076౧8181 6౪6౧18. 1115 0౧87206618 60 1౧4 50079౧౧9 1౧91901 8౧6 114001౧86100. 8664 ౧6౧౦6 116 6౯681851 0059101110 0 81181- ౧౧౦ 1008740100. 278 ౪౦4౦[౧- 8886 667109 116 801481 ౧[00653 0₹ 6౪/1౧9. (ఈవిషయ మంతా ౮౮౧౦ వ్రాపినఅగ౦ంథపీరికలోది.) ఈఅద్భుతగ9ింథభవిషయాన్ని మనస్తత్వ్వశాస్త్రరీత్యా వ్యాఖ్యానిస్తూ యూంగ్‌ కన్నాడు. 716 80/60 1410601 10668౧ 0/ 06108 8 "010964 0001” ౭0౧6 10 14 ౪89 1600210664 ౧౦ ౧1161 ౪౧౭81401౧6 0 00౧౫౧18౧180189 గ౧8౪ 08 ౧౯16౧ ౮౧౦౧ 11401 1115 8 000% 1౧81 ౪||! 0౧1౪ 006౧ 11501 10 9017110481 *4౧661818౧61%0. 8౧౮ 1౧15.15 8 0808011౪7/-౪/0100 ౧౦ ౧౭౧ 19 00౯౧ ౪101, ఎత ౧101 ౧9 68౧ 0౧1 806616 1౧౧0౪6౧ 5060181 810109 8౧6 3508౭012 3%06/16౧609, 11 18 3006, 186 860% 10 ౭|| 1౧6౧19 4౧౦ ౧6౯౧౦565 'ఆ561999”" 0001%65 6%151. 7067 2౯6 ౧౧6౭౧1 10! 1౧058 ౧6669౧ ₹01% ౪౧0౦ 1010౧66? 961 ౧౧౮౮౧ 510/6 0౪ 116 ౮869, 81058 6౧6 ౧౧6౩౧1౧౮ ౦0 0/699౧1 34౫ 01౪11124110౧0.“" ఇవి ముగింప్పవాక్యాలు, దీనితాత్సర్యం మృతు శమ- తాత్త్విక కగోకాలు-_ ఆదధ్యాత్మికప్రపంచ౦. ఇదంతా మళఠవిషయం, మత మంసపే ఆయనే అన్నాడుం “గిం[)010౧. 29 1౧8 ౬8110 ౪౦౯6 (610165, 153 2 088041 4౧6 5014261- బక ౦096౧8110౧ 0€ = ౧8౧౧1౧౦5౪౧) - 81 15 2 6౪7౧8౧1౦ 8066౧06 0౯

1. టిబెట్‌భాషలో ఆగ౦ంథం పేరు

122 64601 ౧౦€ 020966 9౪ 2౧ 2/9118౧/ ౭010? ౪111 రగ 16 60౧7207. / [1 681268 2౧6 ౧౦0౧1౯0165 118 ౧౮౧౧౩౧ 5860)6061, ౪౧0 15 214/8౪7/5 ౯౭100 116 ౪1045 1080 18 6౧9810౯ 706 “౧౭౧1౧౦9౮౧౧” [౧8469౪67 119 08056 ౭౪ '06- 15 2౧ 8406116౧06 0 11౯ 600)6061- 1౧6606౧66౧ 0 ౧18 ౪/1|.-” (౧9౪౦౧01087 8౧6 ౧6111౦౧. ని. 7)_ తనకంచ అన్యమైన, అతీతమైన శక్తికి లోనుకాగలవాడు అసండిత్క అమాయకబుది జానపదుడే. తనను కాను లోపింపజేసుకోగల నిరహంకారిం పొంచీనుడు డైనపదుడుం. కనుక్క జానపదుడు నిరహంకారి- విశ్వేచై తన్యంలో లీనంకాగలవాడు. చాలాచోట్ల ఆయనే అంటూవచ్చాడు. 570010 ని౦ంళ6/9 కి లోనే నవాడు మతస్థు డని. అళ క్తి ఆధునికమనిషికి లే దని: పా9చీన వై దికవాజ్బ్యయంలో వ్రాత శోర్చి ౦ దైవపరంగా వాడబడింది. వాత్యః త్వం పా్రిజై కర్షి రత్తావిశ్య్వస్యసత్పతిః వయ మాద్యస్యదాతారః పితా త్వం మౌతరిళ్వనః ! ( ప్రశ్నోపనిషత్తు 2[1 ॥ "౧౦౪ 81, 0 89810, 69 6౧00౧166 4౧6 00 41 ౧6 1౧6 0౧12 064౯. 106 01 8|| 8౧6 116 [0౯64 01 6౫19130099, 1/6 1/6 106 61/68 10 ౪0086 0 106౪7 6981౧0: 10 06, 0, 121815048౧, 8 0౪౯ 81067" (3/7 4౭౯౧౦91౧60) ఇక్కడ విశ్వేప్రాణళ క్ని వ్రాత్యుడు, దైవానికి జాతక్తర్మాదిసంస్కాార్రాలు లేనందున వాళిత్యు డని (శ్రీళంకరులు, ఈవ్రత్యకథ బుగ్వేదం నాటిది రథస్రస్తావన చైదిళకవాజ్బ్యయంలోనూ బౌద్దవాజ్బ్యయంలోనూ ఆతివిస్తృత మైనవిషయం, రథ- మొక్కపుఏతీక్క శరీరానిక్రీ_ విశ్వానికీ చైతన్యం రథికుడు, ఈపుతిమ 1) కఠోసనిషత్తులో ఇతరతా లా భారతాల్లోనూ వున్నది, ఆరథికసారథులు నరనారాయణులు._ లేక జీవాత్మ_ పరమాత్మ లన్నదీ నృష్టంగా తెలిసినవిషయమే, (ఫైన వుదాహరించిన అరవిందులవాక్యాలుు,] ఈకథలో నే ముగ్గు రున్నరథవర్షన ముంది అముగ్గ రెనరు? (వేదంలో బి ఏడ్టు రున్నరథవర్హన ముందిఎ

1128

ఇది బృహద్యిషయం కనుక స్టూలంగా చెప్పబడుచున్నది, వార్డు గిళలో క్షర_ అక్షర పురుషోత్తములుం (ఈవిషయాలకు చూ. అవరవిందుల గీతావ్యాసాలు దివ్యుజీపనం_ ఉపనిషత్తులపీరికిలం)

అనని

జననమరణబద్ధుడు కృరుడు... విరాట్బురుషుడు._ అక్షడుడు, అది అపరం. ఇది సరం, పరాత్పరుడు పురుషోత్తముడు, నరుడు విశ్వేప్పరుషుడుం పురుషశ బ్ల వాచ్యుడు. కరుడు భూసురుడు. ఇదే. నరనారాయణతత్త్వ్యంగా ప్వరాణాలు వ్యావ్యానించాయి.

నర = నార = నొరాయణులు వెడి యదు

క్షే నరుడు _ వికొట్బురువుడు, (సశావతి.హిరణ్యగర్చ్భుడు...పురుషత త్వం.

ల నారములు ._ నీరు _ మూలసకృతిం అద్యా(పకృతి= అదితి=జగతునకు మూలమైన్మదవ్యం = ఇది స్తీ తత్త్వం,

$)అవిశ్వేమాతాపితరుల కధృ్ఫవించినశికువు నారాయబుడు, (ఇదే నటప్యత శాయి [ప్రతిమాత త్వం) ఆజలాలు విశ్వేగర్భం.

(వివరాలకు చూ. మత్స్యపురాణం య ఒకళఅధ్యయనం)

ఏకత తత్త్వం (తిమూర్తిత్వధారణం చేసిన అంశమే = సచ్చిదానందంగా _

ఇది క్ర స్తనం చెప్పిన 7౧ కూడా, దీన్ని వివరిస్తూ యూంగ్‌ లావి 106 ౧౪౩16౧ 0 0౧౪ 606 ౧ 117896 ౧౪౧50౧9 006౧5 0౮01 ౭ ౧6౪ ౯౭౪60౧౫ ౧ 16 6ళ109 01 6065098 ౧౫-= (ప్మోగంథం _ప్ప, గ్‌్ట్ట్స్‌

శేలై4 దురాకరకంగా భగసంతుడు లేదా ఏకం అనేకంకానటం మూడుభూమికల్లో జరిగిందా, భాగవత౦లో కృషుడు అవతారసమయంలో దేవకీనసుదేపులకో వారిపూర్వజన్మల మ! నెరిగిసూ, వాటి త్వమేన పూర్వస సేభూ? పృళ్నిః స్వాయంభువేసతి తదాఒయం సుతపొనామ విజాపతి రకల్మషః_ న. (1008-82) ఆ మొదటిదంపతులపమారుడు పృశ్చిగర్భుడుం 'రెండవసారి ఆదితికళ్యపులకు అాధానాణానానానాననానానానాన రాముడు, మూడవసారి కృష్ణుడుగా పుట్టాడట ఇంక ఆతళతనీకి నాల్నవజన్మ లేదట. (చూంభాగవతం 10 వస్కంధం,) అరవిందులు _పైనపేర్కొన్నఉపనిషత్పీరికలో ఈవిషయాలను వివరించారు, ఈతత్స్యమే పైన హరినంళం 'ేర్కొన్నరథంమీదిముగ్గురు. అళ్ళష్ణుడు పుఠషోత్తముడు, కనుకనే జ్యోతిగ్గర్భంలోకి పోయి, బ్రాహ్మాణసుతులను తీసుకొని రావటం, ఈనల్గురుకునూ రులకథ! వై య కక్తికదశలో వ్యూహచతుష్టయమే. ఇది విరాట్రళ, అది వ్యక్తిగతదళం పరాపరదళ లన్నా యిదే (ఇదే దళశరథసంతానం) చి అవల కనుక భగవంతుడు నరునిసారథిగా చేసుకొని 'వేళ్ళాడు. ఎక్కడకు వెళ్ళాడు? మారమేది? ఖతి 1 7016 ౧౪5197 0౦+ 0౧6 ౦6 ౧ 1166 ౧96/90౧9 0౧8౧8 0౮1 8 ౧౭౪ ₹9660౧ ౧ 06 6901౧5 ౦0+ 069 096[గ0, 8౧6 15 6౪79౧ గ౧౫8|౪౩ 605506 106 ళంంం01 0 8 ౧6౧౦౦౧8 ర6౪ 6%50[౧6 40౧౮ 9646 ఉండ 8౧6 ౧ ౦౧౧౦910౧ 6[0[[ ౨. ౧708 ౧ .- 0₹116 66౪ ౧ 16 ౧౮219౧0 9 60౪7 ౧౦ ౧౭4౧౩ ౭ ౧౧౦౦౮6౯౧ 50666 810౧ 0? గొంగ31/605 [౧80/08100 0% 116 ౪౧౦౦౧౦ ౦౮౯- (౧౯౦౧౦౦౮౫ & ౧౭ ౭౦౧ ౧”, 59-60) అంశే 604-50౧ - 9067 + 80/1 - నాల్గతత్త్వాలు (చూ, వ్మైగంథ పం 170)

125 దారిలో వారికి సము దుడు కనిపించటం _ జలం శోషించి 'జారూపు” కాగాం ఛశథం పోవటం = ఈర్వాశ నప్పకుల పర్వతాలు దా రివ్వటం _ తర్వాత రధం పోగా శవ పోగా అత్యంతభయంకళకర్షమనంతమనంబున రథంబు సాగక సిలిచెన్‌ (248 ఆచీకట్‌ని దెత్యాంతకుడు చకంఠో ఛేదించగా అకాశంబు వెలుంగ దోచి నటపో నత్యద్భుశాకారుడైై రాకాచం|దదివాకరానలశథారత్న(పభాజాల'రే ఇఖాకాంచతిం బురుషుం డొకం డచట లోకంబెల్ల నిండించినన్‌ (50) నను నవ్వి్మపుని నచ్చో నునిచి జగన్నాధు డఖిలయోగవిధి జనొ రు డాకేజములోనం జనజొష్చిన్‌ మగుడదెచ్చెం జచ్చినసుతులన్‌ = (ఒక) కథాంతంలో పార్ధ డిదంతా ఏమి టని (పళ్నిస్తూ సాగరము సీరు 'పేరుట 2 లెకులము ఇెరువువిచ్చుట- చీకటి నజకువడుబ చిన్యతేజంబుే కోచు టద్దీప్పి నివు సాొచ్చుట కుమాథలం గొనివచ్చు పేమి (66) అని 'పై నాబ్గువిషయాలూ (వస్తావించి అద్థంచెప్పమన్నాడు, ఆరో థు ఇవెడ్‌ు హరివం౦ళం. అలాగీ ఇతరపురాణోలు *ఏకార్హవ' సిదాంతాన్న్నీ (పకిపాదించాయి. ల ్లే థ్‌ ఇది సృష్టివిద్య- (పతీకామార్గంలో.. (మరొకమార్గం లేనందున) వ్యాఖ్యానించాయి,

126 సృష్టి[ప్రారంభంలో ఒకే జులరాళి. ఏకార్లవ మున్నది. అది అగాధస్తబ లబ ణ జాచిద్స సలిల౦, స్సష్టికా ద్యగర్భం. యథా చైకార్ణ వజలే సీహారేణ వృతాంతరే అవ్యకృభాషణే లోకే సర్వభూతవివర్జికే. (హంవం, 810.81) _ ఇదీ జగత్తున కవ్యక్తరూవం, పీజావస్ట అది అంధళమసావృతం, సర్వపదార్థ_. జీవణాతంకూడా జల్తబిందువులుగా మారి._ గర్భంలో ముడుచుకొన్నదళ, (శొధాషణ దళశావరనమే నాసనీయసూ క్త మంఠకా) న! భూత్వా నారాయణో యోగీ సప్తమూ ర్తి విభావసుః గభప్విలిః (పదీప్తాభిః సంఛోషయతి సాగరం పీత్వా ర్దంశ్చ సర్వాన్‌ సనదీ। కూపొంశ్చ సర్వశః పర్వతానాంచ సలిలం సర్వం పీత్వా చ రళ్ళివిః ఖిళ్వా సహసశ్చైవ మహీం నీత్వా రసాతలం రసొతలజలం కృత్స్నం పబతే రస ముత్తమం అప్పు సృజిన్‌ శ్లేదం అన్యత్‌ దదాతి (ప్రాణినాం [భువం, (హవం, $9, [ట్ర సృష్టిహేతుపులై న ఈనీబృ కారణ్యబహ్మ మని నీలకంరుడు వ్యాఖ్యానించాడు టి ము ఇ అపః = అనంతఅన్య కృకారణం, ఈసమస్టి[ పాణ స్వరూపమైన 3 బసలిలం యాని వ ప భగవత్సంకల్పానుసారంగా.. సృష్టిగా వికసించటానికి (పద్మం దీనికి [సతిమ) కుబమైనదిం ఏకార్డనం సప్త్పసము[దాలుగాం ఏకవర్వతం సప్తకుల్యాదులుగా విభ్‌క్త మైనది, అవేకరూప మైనవిశ్వంగా మారటాని కివి |పతీకలు, అన్య కృదళఎ ఏళారనం వ్యకృదశన ప్తార్షవాలు,ఈవ్యక్షి జాతానికి పొరాజికసం'కేతాలు కమండలం ణు అవాలి అవాలి, కూవం. నది _ నముదపర్వతాదులు, కనుకనే చేదవాదవిదో విద్వన్‌ నియతా (బహ్మవాదినః పరంతి చ ఏన మేవారం (విష్ణుపురాణం 1,222) థి ళా

127 అంపే (దిహ్మావాదులు సృష్టి నిలా సంశకేతించా రని (ఇక్కడ [బహ్మావాదిశబ్దం విచారణీయం. ఇది తర్వాత చర్చిత మౌతుంది) కనుక్క పె కథలో సము[దుడు ఒకడునే చెప్పబడ్డాడు.. వాడు శోషించి తజారూపు. కావటం (కిందినుండి పైకి పోవటం కనుక ఈరధయా[త డఃర్డ వముఖం అధోముఖరధయా[తఈను కరోపనిషతు* వరి ంచిందిం అలి ప! ఆత్మ రధికుడు.బుద్ధ్ది సారథి, శరీరమే రధం.మననస్వ్సు పగ్గములు, ఇం[[దియములే హయములు, విషయములే దారి. ఆత్మేం్యదియమనోయుళ్తుడు థోత్తుడు అని మసీషు అందురు. విజ్ఞానరహితుడై మనోయుక్తుడు కానివానికి 'స్వేర్యదియములు. దుష్టాళ్వ ముల వంటివి. విజ్హానవంతుడై యుక్తమనస్కు- డై నవానికి ఇం[దియములు సదశ్వములు (1=ల్‌-లి శీర్‌ 6 ళా ఈమం్మకాల్లో రథికుడై నఅత్మయొక్క[పయాణం లేక అవరోహణ చెప్ప దిడ్డది, ఆత్మపదార్థం జగన్మార్గంలో చేసేవ్యక్యపయాణస్వరూపమే ఇక్కడ చితింపబడ్రది. 0 కుబసలిలం సృబసలిలంగా మారటమే శోషించటం_ జారూపు కానటిం. సం (మ! అవి ట్ర అరిచి పగిలి బిందువులుగా మారటం సృష్టిం ఊర్జ వ్రపధం స్త్రద్ధింకావటం.. జగచ్చులనం స్తృబ్ధంకావనటమే య్లోగం-అందు"ే స్త్దిం చేసినవాడు యోగనిధి.అని సోమన్నమాట. నస్తా (యులు వెడి ఎవ్నెగా పర్వతం స్థితి (6౫ 9182౧06) (సతీఠ, ఆకొండ ఏ డంతరువులుగా వుంది (ఏ డంతస్థులవే.డ_ ఇదే సప్మలోకాట. శరీరంలో సప్తధాతువులు (తోగశరీరం) సవ్తచ్యక్రాలు (యోగశరీరం).. ఇదే నప్తకం. (సవ్న సృష్టి వివరాలకు చూ, “శుమారభారతిపీరిక) ఈస్థితి స్థాణు. పాషాణ_రసరహితరూపం, వహ్యావహారికద్చష్షి, నా! దాన్ని తిరగ వేస్తే పాషాణం రస మౌొతుంది. (రసం = చైతన్యం), ఇందు"శ్తే బుగ్వేదంలో [గావనూక్ష మని వుంది, అక్కడ బుషులు కాాదవేయుల

[120 (నమద్రమథనంలో కొండ. తరి[కాడు వాసుకి కథాసూ[త మిదే) అందులో రాయి వైతన్యంగా స్టుతింపబడింది, ఇందుకే తై ౨స్తవంలో "6౧ 60గ౧౧౫౫౭౧64౧౫6౧13 కొండమీద వెలిసా యని చెప్పబడింది. కాశ్మీరళివాదై ్రఈ్మపమాణ్యగంథం శివ సూత్రాలు, ఈసూ।శ్రావిర్భావాని కొకకథ హపప్పబడిందిం లా వసుగుప్తు డన్నభక్తునకు శివుడు కలలో కన్పించి మహాదేవశ్తై లంమీద ఈ గుష్తవిద్య లిథితమైవుం దని చెన్సగా లేచి వెళ్ళి వసుగుప్త డాకొండమీది శిలా ఫలకాన్ని స్పృశించినంతమా (తంచేత ఆరాయి తిరగబడిందట, దానిమీద శః శివనూ]క్రా లున్నాయట, ఈరాచినే నేటికీ కాశ్మీరంలో శంకరోపల” మని పిలుస్తున్నారటం (చూం శివనూ(తపీఠికం జయ'దేవసింగు ఆంగ్లానువాదం) ల సృష్టి పదార్థరాళి= కొండ= స్టాణువుం వ్యావహారికదృష్టి కి, యోగద్భష్టి కదే తిరగబడి చైతన్య నొతున్నదీ. జగతు నిర్వాణం వెరు కా వని బొద్ధమూ అన్నది, అలాగే ఇతరమకాచార్యులున్నూ, జగద్దళలో స షకు ల్మాదులు స్థితికి సంశ్రేతాలు, వాటిని భేదించి - రాతిని రసంగా మాద్చుకో గలిగితే అదే హీరణ్య౦ = (దింగారం చైతన్య = పరుష, (పతీఠక) మేరుపర్వతం (సకల దేవతోనివాసం,) ఈఅచిజ్ళేదన౦ = రంధంకోట్టడం _ చేసింది . ఇక్కడ నోరాయణుడు - అక్కడ కుమారస్వామి, ((కౌంచభేదనం, [క్రౌంచ మంటే యోగపరిభాషలో విఖద్ధీచ[కం = కంరస్టానం, పంచజమ డన్న రాక్షసుని చంపి, వానికడుప్పలో పన శంఖం పొంచజన్యాన్ని, జనార్జనుడు ధంంచా డన్నకథలో కంథఖ మంపే అనేకళొ వభ ర్రమై నసకలభబ్బాలకూ ఆద్యారూపమైనళబ్దం, పరాళ ద్ద, ఇందుకే క౦రొ నికీ శంఖం ఉపమానమైనది, (తర్వాత వచ్చినకావ్యభాషలో) కనుక, రాతిలో పుస్త రసాన్ని దర్శించినకథలే పైవి, స సర్గారోహణంలో పాండవులు [పంచజనులు (ద్ర కొండ నెక్కినట్లు చెన్చబిడటంలోని రహన్యం ఇచే (చాలామంది స్వం కొండఎక్కుతున్నట్లు _ జారిపడిపోతున్నట్లు _ ఎవరో సాయంవచ్చి పెకీ వే కొన్నట్లు = కనిపించటం మామూలు, "ఇది ఊర్థ (ప్రయాణం ముక్తినొగ్‌

కేస్లి$ి ఇందుకే కొండలమీద భగవంతుని స్టాఫించుకున్నాడు మానవుడు, ఈతిరుమల [వయాణం _ బాహ్యంగా పైక్సి మె స్లైక్కింఫట్లు ఛోస్తున్నా యథార్ధంగ్యా లోఫలికి పోవటం _ ధిగటం, ఇందుకే సోమన్న చీకటిని కొండలాగావుం గ్గఫీ _ రస్తాతలం లోక్‌ పోతున్నట్లుందలీ ఆలంళ్తార్సికచ్లూర్గంలో ఇప్పాడు. ఈసాలంకారిక్షభాషక్టు మూలం పౌరాణిక ప్రతీక _ ఇందుకే యోగనిద్సి జ్ఞనార్జమ డన్న్మపయ్తోగం చేళాడుం మహాకవి. జనార్జ నుడు=వ్యావహారికవ్య క్తియైనపంచజనాసురుని మించి చంపి విరాట్బురుషుడై న హిరణ్యమయచ్చై తన్యాన్ని పైకి తెచ్చేయోగి, కనుక యోగనిధి) కనుక్క రాళ్ళక్‌ ండల్సు 7 సృష్ట్మిపఠీకలుం

బంగ్లారుకొండ 1 - మేర్తువు = సృష్టిగళమహాచై తన్యం= అగ్జ్నె అది తిరగ

బడితే ఇద్తి. శ్పత్తిరుగబడ్రటమే యోగనిద్లి జ్లీసేవన్ని చీఠతటొ = కో ర ముం వెడి ఎడ్‌

(పతిమతవాజ్యయంలోనూ అత్మ్యపయాణంలో ఆంధతమోరాళి ఎదురొతుం దన్న విషయ ముంది, ఈళావాస్యంలో చివరిమం[త౦0లోకూడా ఈస్బర్శ వుంది, /

ఆఆఅగ్నే నయ సుపథారాయే" _ అగ్నీఃదివై్యైశ్వరో్యోన్ముఖ మైనసుపధము

ఆ బన న శ న లందు నడిపించు

• (ఈళం 1.14)

చీకటిలో తెన్నుతెలియదు ళనుక్ష జీప్పుడు క్రరీరత్యాగానంతరం జాతవేదు నర్ధిస్తున్నాడు, కౌషితకీ ఉపనిషత్తులో జీపుడు మరబ్దీర్లిచి _ స్వర్గద్వారం సమీపించటం _ అక్కడ పాలకులు నీపేరు చెస్పమనటం... ఇత్యాది ఊర్జ్వలోకగతి వర్ణితమైవున్నది, టిబెట్‌ మళ్మగంథం ఇదివరకే (సస్తావిత మైనదీకదాం శరోపనిషత్తులో నచికేతుడు యమాంతి కానిక్‌ వెళ్ళి అధ్యాళ్మవిద్యా(పా స్త్రనంధి. అగ్న్మితయ్లాన్ని క్లూలోక్షావికి తెచ్చినట్టు చెన్పబడ్‌నది, కనుక ఈ చీకటి అధ్యాత్మికాంధతమస్సు (39 ? 118 02/౧655) తప్ప లౌకికంకాదుం

126 (నము(ద్రమథనంలో కొండ... తర్మికాడు హెసుక్‌ కథాసూ[త మిద్రే అందులో రాయి చైతన్యంగా స్తుతింపబడిందిం ఇందుకే 'కై9స్తృవంలో 76౧ 60౧౧౧౭౧6౧౫8౧13 కొండమీద వెలిసా యని చెప్పబడింది. కాశ్మీరళివాదైతప్రమాణ్యగంధం శివ సూ[తాలుం ఈసనూ[తావిర్భావాని కొకకళకథ పప్పబడింది.

'వసుగుప్తు డన్నళక్తునకు శివుడు కలలో కవ్చించి మహాదేనవై లంమీద ఈ గుష్పవిద్య లిభితమైవుం దని చెప్పగా లేచి వెళ్ళి వసుగుప్తు డాకొండమీది శిలా ఫలకాన్ని స్పృశించినంతమా (తంచేత అఆరాయి తిరగబడిందటం, దానీమీద ఈ శినసూ(కౌ లున్వ్యాయట, ఈరాతినే. నేటికీ కాశ్మీరంలో *ళంకరోపల” మనీ పిలుస్తున్నారట. (చూ శిససూ[తపీతికం జయ'దేవసింగు ఆంగ్లానువాదం

ల సృృష్టి= పదార్థరాళిజ= కొండ స్టాణుపుం వ్యానహారికదృష్టి క్‌.

యోగద్భష్టి కదే తిరగబడి చైతన్య మౌతున్నది. జగత్తు నిర్వాణం వెరృ కా వని బౌదమూ అన్నది అలాగే ఇతరమళాచార్యులున్న్నూ. జగద్దశలో స పక్ష

ఖా

ల్యాచులు స్థితికి సంశేతాలు. వాటిని భేదించి - రాతిని రసంగా మార్చుకో గలిగితే అదే హిరణ్యం నా. (బంగారం చైళన్య = పురుష, (ప్రతీక) మేరుపర్వతం (సకల 'దేనతొనివాసంఎ

ఈఅ,చిచ్చేదనం = రం(ధంకొట్టడం చేసింది - ఇక్కడ నోరాయబణుడు _ అక్కడ కుమారస్వామి. ((కౌంచభేచనం, ,కౌంచ మంచే యోగపరిభాషలో విశుద్ధీచ్యకం = కంరస్ట్థానం, పంచజను డన్న రాక్షసుని చంపి. వానికడుప్పలో వున్న శంఖం పాంచజన్యాన్ని, జనార్జమడు ధరించా డన్నకధలో శంఖ మం'సే అనేకథా విభ క్రమైనసకలళద్దాలకూ ఆద్యారూపమైనళబ్దం, పరాశబ్దం, ఇందుశే కంరానికి కంభం ఉపమానమైనది. (తర్వాత వచ్చినకావ్యభాషలో) కనుక, రాతిలో వున్న రసాన్ని దర్శించినకథలే పైవి, స్వర్గారోహణంలో పాండవులు [పంచజనులు (డు) కొండ నెక్కినట్లు చెన్పబడటంలోని రహస్యం ఇదే (చాలామంది స్వప్నంలో కొండఎక్కు-తున్నట్లు _ జారిపడిపోతున్నట్లు _- ఎవరో సాయంవచ్చి పైకి చేదు కొన్నట్లు = కనిపించటం మామూలు, ఇది ఊర్ల వఏ([(ప్రయాణం = ము కినూరం,

ళ్‌ యా! వ గ

డిసి ఇందుకే కొండలమీద భగవంతుని స్థాఫించ్చుకున్నాడు మానవుడు, ఈతిరునుల [(పయాణం _ బాహ్యంగా పైకి మె 'స్లైక్సినట్లు కోస్తున్నా యభథ్తార్థంగ్నా ల్లోఫలిక్షి పోవటం _ ధిగటం. ఇందుకే సోమన్న చీకటిని కొండలాగావుం దీ _ రస్తాతలం లోకి పోతున్నట్లుందఫీ అలంక్షార్షికమూర్ణంలో చెప్పాడు, ఈసాలంకారిక్షభాష్తక్టు మూలం పౌరాణికపతీక _ ఇంద్వుశే యోగనిద్ధి జనార్జను డన్న్మసయోగం. చేశాడు. మహాకవి, జనార్హ నుడు=వ్యానహారికవ్య క్తియైనపంచజనాసురుని మర్చించి చంపి విరాబ్బురుషుడై న హిరణ్యమయచ్చె ఈన్యాన్ని పైకి తెచ్చేయోగి. కనుక యోగనిధి) కనుక, రాళ్ళకొండల్లు ౯ సృష్టి వథీకలు.

బంగాడకొండ 1 - మేరువు _ సృష్టిగతమహానై తన్నం= అగ్గి అది తిరగ

బడ్తితే ఇధి ఈతిరుగబడట మే యోగన్నిద్సి భిసేపన్ని, చేతోటి = కి ర ముం వెడి వెర్‌

(వతిమత వాజ్యయంలోనూ ఆత్మ్మపయాణంలో ఆంధతమోరాళి ఎదురౌతుం దన్న విషయ ముంది, ఈశావాస్యంలో చివరిమం[తంలోకూడా ఈస్పర్శ వుండి, -

“అగ్నే. నయ _సువథారాయే” _ అగ్నీ;దివ్యైశ్వరో్యోన్ముఖ మైనసుపధము లందు నడిపించు. న శ్‌

(ఈశ 1.14) చీకటిలో తెన్నుతెలియదు కనుక జీవుడు కరీరత్యాగానంతరం జాత'వేదు నర్జిస్తున్నాడు. కౌషీతకీ ఉపనిషత్తులో జీవుడు మరణ్జిర్లచి ఆ స్వర్గద్వారం సమిపించటం _ అక్కడ పాలకులు నీపేరు చెప్పమనటం._ ఇత్యాది ఊర్వలోకగతి వర్తితమైవున్నది, టిబెట్‌ గ! (న

మళత్మగంథం ఇదివర'కే ప్రస్తావిత మైనదికదా. కరో పనిషతులో నచీశ్రీతుడు యమాంతి కానిక్‌ వెళ్ళీ అధ్యాళ్మఏద్యా ప్రా స్తీనంగి అగ్మ్ని[తయ్తాన్ని భ్లూలోక్లానికి తెచ్చినట్లు చెప్పబడినది, కనుక ఈ చీకటి అధాత్మికాంధతమస్సు (30 18 ర8గ0659) తప్ప

130 -వై దికవాబ్మయంలో 'రెండురక్షాలజలాలు (పస్తావితము లై నాయి* 1. ఊర్వ్య న్‌ | అవి లూ ద్‌ ఇలర = అంభస్సుల్సు 2 అధోజలం - అస్వులు, మొదటిది అవ్యక్తం. రెండవది ఖ్య్యక్తం ఈవిషయం వామిదేవబుక్కులల్లా (4 వమండలం)వుంది. మర్త్య -_ లే ర్త ఆను ల్త్య జలాలనీ పేర్కానబిడ్డవి, అపోదేపీః . ఆపోదిన్యాః ఈచిన్య జలాలు జ్‌ యాల సూఠ్యులోకాలను కోసికొనివస్తున్నట్లు ఇెప్పవడ్డవి, (స్వర్‌వతీ అహః _) సడ 1౧656 6౪౧8 816/౩ 10518 ౧౧6, ౧ ౪[౧౦గ 7/8 కగం్ర ౧ ౪౧౦౧ 50%2 0 గంగ 88 19 ఉండక ౧1౪8 1169 లలి 01 1౧9 9౧69 ౧ 10 /[౧౦గ) గంగి ౪8548028౯8, [౧89 6౧16౯66, వంగ 11056 61౪706 ౪8193. 95197 గోరి - (వసిస్టబుక్కులు) ఈజలవిషయ వై పురాణాలు ఏకొర్టనవిద్యగా చ్వీతించాయి.. అలాగే ెండుచీకట్లూ వున్నాయి

1. అవ్య క్రదళలోది. దీనినే ధేవీగర్మంగా తాంత్రికులు. పేర్కొన్నారు. (కదంబ వన మంటే ఇదే) తమ అఆనీత్‌ తమసా గూహలం అ(గేఒ(పకేతం (ముగ్యేదం) తమ స్పున్నద్రి అ(గ్రాన తమన్సుచేత తమస్సు ఆవృతమైనది, అది విచారణ క్రందద్దు. (అ[వకేతము) ఇదే మహార్మ్యాతిగొ చేవీమూూరిగా తాంత్రికులు అర్చిస్తున్నారు. బుగ్వేదంలో రాత్కినూ క్‌ ముందిం [10 10. 12] రాత్రానూక్తో 0 విదా వెడం జతింపదబడినచి. ఇదొక అద్బుతనూ కం, రాత్రి దేవిగా స్తుతింనది ఫతబూ కర్తం “ఉం రా(్రి భ్యాఖ్యదా యతీ సథ్యకా దేన్యతవిః విశ్వా అక్మశియో ఢితళ రాత్రిచేవీ సమస్తవస్తువులను (పకాశింవజేసేనీవు శుభాశుభకర్మలకు సాక్షివి, అవి తాల్‌ సమ స్థవిభూతిధారిణీవి...

131 సీివ దివసుతవు. (దివం=సృష్టికారణచై ఈన్యం, అకాళం పర్మ్యబహ్మవాచ కంగా (టహ్మాసూ[కా లనేకమం[తా లుదాహరించి నిర్థారణచేసిందె) ఈసూక్షంలో స్తుతింపబిడ్డ చీకటి... అవ్యక్తృదళలో నిది, అభౌమం.. దివ్యం. ఖౌమం స్పష్టమే. శచీకటిదారినే కౌషీతకి వరించింది. ఇందుకే ఈశమంగతం అగ్నివి (పార్టించింది. అగ్ని ఈచీకటి(గర్భంలో కదులుతున్నహిరణ్మయాండం పీజం. ఈచీకటి స్తీగర్భంగా వైనాతాత్రిక్యగంధం..7[6 780 "పేర్కాన్నదిం “7౧6 ౪8 6౪ 50 16695 ౧౦, 6౪6? 6 982౧౧8 ౧6 +18008 8 ౧౧౪516 ౪ 1౧65 6౮0 ౪6 ౧౭౧౫౪ € 9 16 9816 ₹0గ) ౪౧10౧ 2౯ 181 1౧8౪ 5506 €ం?4 5 6౭1696 1416 [061 1011 ౪౧6౧ 6౯6౪47 ౧౩౪౪౧ గర 98౯1౧ ఓ0౧9 8౧౮6 ౮౧౦౯౦౧6౧ 6069 118 ఐం౪66 ౧6౧౧8 లం ఆ౩౭ 66౧1౪ 8౭౧6 ౪ 1౧0౪౮ 16 10౮0౧ ౦౧8 ౧ (౧౧౪ 80 0౪ గిడ్యగిం65[) ఈచీకటికొండచందమైన దని కవిచేసినభావన బాలాఆళ్యర్యంగా వుంది చీకటిప డేవేళ కొండదగ్గర వుండి చూస్తే ఒకభయానకానుభూతి కలుగుతుంది. ఆ చీకటి ఆకాశాంచలాలనుండి దిగుతూ (కమ్మకమంగా రాశీళూతమై_. పర్వతంలాగా ఘనీభవించినఅనుభవం సామాన్యంగా భావుకుల కుండేదే- అడే కవకీ కలిగిందీ, ఈ అనుభవం నరునిది. ఎవడు గాండివధారియో._ ఎవడు మహాధానుష్కుడో__ ఎవడు ఏ3 కవీరుడో.. అలాంటివాడికి భయంకల్లిందం'పే ఆచీకటి లొర్‌కమా? (ఈళమం్శితం లో హో తంచేసినవాడు ఇక్కడ భూసురుడూ సారథి, అగ్ని ధనంజయుడు పదో న్నేత, లక్ష్యం నారాయణుడు) ఆచీకటి కర్షమంలాగా వుంది. బురద, శ్రీనూక ౧లో ఒకమం[త ముంది, వాట్‌ కరమేన [ప్రజా భూతా... మయి. సంభవ కరమ ద యది (శ్రియం వాసయ మే కులే. మాతరం పద్మమాలినీం. ఓయీ, కర్షమ(వశాపతి? (శ్రీ దేవినికన్నవాడాః అశ్రీని_. పద్మమాలినిని... తల్లిని నా యింట నినసింపజేయి. నీవూ వుండు,

132

కర్టమం... జలం శశేషించిన్నద్దశ వృశ్వీతత్త్వం. ఏర్పడుచున్నల్తిద్యస్టితి ఏ బుకదనుండి కంజుమై... విశ్వపద్మం వికసించిందో అవిశ సపద్మాలే మ్హాలలుగాగలధి విళ్వధా(తి- ్రీదేవి. వద్మవాసిని, శఈస్త్రీకి మూలమైనధిబురదం పూర్వం చెప్పిన జలాలు సృష్టికొలంలో శోషిస్తా యని. పరమేళ్వరుడు సప్తవిభావసమూత్షి ధరించి శీషంవచేస్తా డని హర్రివంథమే పేర్కొన్నట్టు చెప్పదిడినదికదా. ఆది బురద, అదే. లికటి, వంత్తవుసక్షర్టవ్లం విశ్వ్యం ప్లద్మంగ్గా వికపంచబ్యోయేముంద్దు ధక, పద్మవిక్తాసం వశే పగళ్ళు ఇదే స్టుష్టి స్మష్టిగతఅహోర్యాకాలు భౌమసంబంధాలు. అది దివ్యం

జ్యోతి వుడకతుడు శా వడా అవీకటి క్షాలగిఫోడ్లా ఒక్షస్తద్యమఢు కల్పించ్చాడ్డు ఇశ్య్యోతీరూఫంలోకి శ్రేకృష్ణు

డొక్కండే వెళ్ళాడుం భూసుర_ సరులు, క్షక్కండ (నవేశంలేదు. ఎందు కలిసా

జేవుడు ముక్తుదై నాక నృష్టికార్యాదులం దళతనికి భగవంతునిళ కులు సంకర మిస్తాయా? అన్నదధ్రానికీ (బహ్మమ్మాఢ్రాల్లో 4 వభాగం చూడాలిం

ఉజ్డగద్యాపారనర్థం (పకరణొత్‌ అసన్నిహిత త్యాచు” ( శశీ 1 గి జీవుడ్లు ముక్తు దే ఈశ్య 5ళప్త లన్నీ పొందినా జగద్వ్యాపారళక్సి వుండదు,

“భ్రోగమాత్రి సామ్మలింగాచ్చ” + (4 421.) ఖోగమాళ్లుమ్లున సామ్య మ్లవ్ని దన్నగుర్తువలన ముష్తువకు

తుశ్వకభోగాధు. లభ్య సృష్టివ్యాపారంలో. వానికి శృక్షిల్తేదు.

ఈనూతాంలబే పరమేశ్వరుడే సృష్టికర్త కనుక శ్రీకృష్ణుడే బ్రాహ్మణదాల వలను తీసుకొ నివచ్చాడు. అంతేకాక ఏస్టానం సర్వజగత్తుకూ మూలక్ష్యందమో, ఆస్థానంలోకి పోయి రావటాన్సికీ అత్తడే శక్సిమంత్రుడు,

ఇక్క డొకవిన్తరు ముంది, కరోపనిషత్తుల్తో.. ఏ్యపశ్వ మూడవదిగా, నచికేతుడు సమాధానంచెప్న మని పట్టు బ్లట్టాడో యముడు ఇిస్పటావికి వీళ్లే దన్నాడో అ(పశ్న.- గ

138 యయం పేకె విచికిత్సా మనుష్యేఒ. ప్రీ త్యేకే నాయమ ప్రీతి చై కే ఏత ద్విద్యా మనుళిష్ట _స్వయాఒహం వరాణా మేష నరక సృృతీయః (20) మరణానంతరం ఆత్మ వున్న దని కొందరు లే దని కొంద రంటారుకడా అదేమిటి? అంటే గురు నన్నాడు _ అది చాలాపెద్ద్యపళ్ను. దేనతలూ దీన్నిగ్తూర్చి* విచికిత్సపడుతున్నారు, అది వదలి మ రేదైనా కోరుకో. _ ఇది సామాన్యార్థం. సంప్రదాయవాదులు చెప్పేది. కానీ ఈమంతాంక్దం- ఇది కా దని కృష్ణప్రేమ తనవ్యాఖ్యానంలో చెబుతూ ఆన్నాడుం “ముక్తిదళలో జీవాత్మస్వరూప మేమి-టని |పశ్నం" ఈ వశ్నే మజ్లిమ నికాయంలో (సు శ్తం-”లి బుద్దునకు వేసారటం “నిగ[004064 గాంక06? 655, ఆగ!తళరగత0 6 9 [6 ౪౧౦ గ88 ₹ంరాంత 19 77060 (1౧9 తిగ౭€ . [౧9 ఆ౧0 ౧69 8112 ౧66 [1 ౧౭౧౭) 2౯౦101౧6 ౪/85 25 116 ౧౩౧1 ౦౦౪8౧ 18 19/౧ ౯6007౧ 6069౧01 ౩౧౧౪ 10 ౧౫. ౧౦౧ ౧౦ ౧౦0/౧ ౧౦? 2౧౪ ౦౦౧౫౦ ౧౭81౦౧ 0% 9౪0౧ 16/౧౧. ౬6576౧10౧9 97 ౪౧౦౧- 16. ౧0 - గ్‌ గరం? ౧౧౩౧౯ 06 66౧01964 [౧89 ౧౭5366 ఇ౪/8౪/ 00/ ౧౧౫౮౬౭6 ౪ 8౧౮ +0/68౪ 6౯ (చూ. [౧6 ౪038 0 ౪౧98 811002౧ 95౧86) తాత్పర్య మేమం'పే ముక్తుడై నాక జీవు డుంటాడా? ఉండదా? నామరూపా లున్నాయా? లేవా? బృహ దారణ్యకంలో (2_14. 1314) "వుండడు అన్నాడు యాజ్ఞవల్క్యుడు "ఉప్పు నీళ్ళలో కరిగిపోయినట్లు జీవుడు కరిగిపోతాడు, అసి దీనిసందర్భ మిది. ఎవ డాజ్యోతిలోకి పోయినా తిరిగిరావటంలేదు. ఎవడు రాగలడుః అది తానేనని తెలిసినవాడు. స్వయ మవతరించగలవాడు, (శ్రీకృష్ణుడట్టి వాడు. కనుకనే జో్యోతిఃపురుషుడు దగ్గరకు వెళ్ళాక నరభూసురులనూ._రథాన్నీ వదలి వరమేళ్వరు దొకడే (పవేశించగలిగాడు. తిరిగి రాగలిగాడు.

! తోజిన్సు-వుడమవుడు అన్ను వెడి వైనచెప్పినట్లు చీకటి తర్వాత తేజస్సు రోచింది. దాన్ని భగవంతుడు చక0ంకో ఛేదించాడు. అప్పడు “అకాశంబు వెలుంగందోదె నబపో నత్యద్భుతా కారుడైె ” . అనీ కవిమాట, చీకటి పోయింది. వెలుగు వచ్చింది. అకాళం వెలి హూ బై గిందట, అం'పే _ చీకటి తర్వాత వెలుగు రావటంకాదు. చీకటికెర తొలగితే ఆక్కడే వెలు గున్నది. అదివేరే ఇదివేదే కాదు. రేండూ బొమ్మాబొదునుల్లాగ వున్నవి. కనుక ఆకొళంబు వెలుంగ _ ఈఅఆకాళం పెడీ - లోపలిదీ* సోమన్న తీర్చు అర్వ్వైతముఖమైనది. ఎజ్జిన్నతీద్చు పౌరాజ్‌కం, అది జొవనిషదమార్గం వేదాంతం. ఇది |[బహ్మవాదులమార్గం వైదికం, వేద - ఉపనిషద్వాద ప్రాధాన్యం మీడ వచ్చినపూర్వోత్తరమీమాంసా భేదాలు. అందుకని సోమన్న అంతరాకాళం వెలిగం దన్నఅర్జ్థంలో అమా టన్నాడు, ఆశేజస్సే పురుషవి[గ్రహంగా నైన దవి మూలం. ఈప్పరుషుడు పురుషనూక్తంలో. పురుమడు. అక్కడకూడా ,తిపురును లున్నారు. ఏకపురువుడు తిప్పరుములుగాన్దై నొక చళుర్ధపుడషుడుగా విశ్వం సృష్ట మెనది. సరుషళబం వె దికంం తర్వాతతఉవనిషత్తులు ఆత్మ అన్నవి. మలా ౧ *ా ఆర్లున్మవళ్ళ ఈ సమాధానంగా భగవంతుడు ఈకథారహన్యవ్యాఖ్యానం నే బేశాడుం ల తేవచోమయంబై నరూపంబు మత్పకృళి- అప్పురుషుండు మద్దర్శనకుతూహలముగ నవ్వి[పదాలకుల మ్సింగే- అంధతమసంబు నేన్మ భేదకుడ నేన. యచలంబు లేన రంధాపొది నేన సాగర మేన సంస్తంభకొరి నేన పంచభూతాత్మకంది ప్రవంచ మందు గలిగినది లేనియది లేదు కల దనంగ నున్నయదియె సర్వంబును నుచితగమ్య

[805

ఇదంకఠా గీతారోరణి. భారతీయ విద్యాసర్వన్వంగా వుంది ఈపద్యాం, చీకటి తానే-నరికిందీ తానే. సముుదమూ తానే, స్వంభింపజేసిందీ కానే, తత్త్వం విరుద్ధవస్తు సంవిధానకం. -తదతీళతం అత్యంత విరుద్దాంశాలనమన్వయరూపం వై దధ్యం= “ద్వంద్వంపేరే లోళం. దీన్ని చూచేది మనస్సు, రెంటినీ ఉత్తరించటమో ఉత్తరశీ కరించటమో సమన్వయించటమో_. సంధానపరచటమో_ చేస్తే ఏకమే వాద్వితీయం [దిహ్మ- వస్తుదర్శనం. ఇది గొపనిషదభాష, కనుక రహన్య్యం. అంసే గుప్తంగా వున్నవిద్య _వాహ్యానేతదర్శనయోగ్యం కానిది. ద్వంద్వదర్శనం చేసేమనస్సు

కతీతమైనది. ఇలా ఎంతచెప్పినా ఏమి చెప్పినట్లు? పురాణ్యప్రకారం ఏకార్ణవంలోని తేజోంళసుపర్ణాండ మైనది. ఈహిరణ్మ యాండకథలో ఈసర్వస్వం ఏకవస్తువే నన్ననస్మూత మున్నది. ఆఆండం జలరాళిలో వేలేండ్ల వేలాడుచున్నదటం (ఇదంతా వ్రతీకాభాస) అజలగకోష్టతచేత జల గతంగా చెదరిపోయినజీవాణువులు హిరణ్మయరేతస్సు (హిరణ్యం=రేతస్సు) ఆందంగా గడ్డకట్టింది. ఈఅందం సనాతనప్పరుష . ప్రకృతులమిథునజనితం, (ఇది మానవు నప తెలినినధాష కొదిగింపబడ్డమహావిషయం), కనుక అఅందం ప్రజాపతి, అది తిగుణాత్య్మకం, ఇవే జ్ఞానక్సియా[దవ్యములన్న పరమేశ్వరుని శత్రలు. ఇవే కాల కర్మస్వథభావాలు. ఇదే పంచభూతాత్మఠనృష్టియొక్క ఏీజావస్థ, (చూ, మత్స్యపురాణం ఒకఅధ్యయనం). కనుక, చీకటి _ నముద౦ం _ కొండ - ద్రవ్యం ౬ వికృతి భేద కుడు= పురుషుడు, ఆత్మ ..న్లైతన్యం. అది పదార్థం. ఇది మనస్సు, రెండూ అండంలో కలి'సేవున్నాయి. కనుక అన్నీ నేనే నన్నాడు భగవంతుడు. కఠనుక్క ఏక త్వం వీజావస్థలోదిం భగవంతుడు అక్కడ మాట్లాడుతున్నాడు, ఆపురుషుడు మూలం లో మహద్చ్రహ్మగా చెప్పబడ్డాడు. మహత్‌ బృహత్‌ శన్దాలు విశ్వేపరివ్యా ప్త మైన వని పూర్వమే చెప్పబడ్డది. ఆది, ఈన్య క్తత_త్త్వస్వరూపురై న శ్రీకృష్ణదర్శ నారం విప్తబాలకులను చంపినట్లు చెప్పటంలోనిరహస్య 'మేమిటి? బహుశా ఒక కృష్ణావతారంలోనే పరమేశ్వరుడు బహిరంతర్‌ వ్యా ప్తిళిభిజ్జను కలిగవున్నాడు. లీలా మానుషవిగిహు డం'పే ఈబహిరంతర్‌ వ్యా ప్తతత్హ్వసమైక్యస్వరూపం. నిత్యస్సు రణగా కలగాలి, వైపద్యంలో ఎత్తుగీతి చాలాచమక్కారంగావుంది, కలిగినది, లేనిది లేదు, వుందా అంసపే అంళా వుంది, అం'పే ఏం చెప్పినట్లు? జగత్తుయొక్కవ్యావ

182 కర్దమం_ జలం శోష్నించిన్నద్ధళ్క పృథ్యీతత్త్వం. ఏర్పడుచున్నఆద్యస్థితి, ఏ ఖుకదనుండి కంజమై... విశ్వప్రద్మం వికసించిందో అవిశ్వపద్మాలే మ్హాలలుగాగలధి విశ్వధా।తి... (శ్రీదేవి. వద్మవాసిని. ఈశ్త్రీకి మ్లూలమైనదిబురదం పూర్వం చెప్పిన జలాలు సృష్టికాలంలో శోషిస్తా యని. పరమేళ్వరుడు సప్తవిభావసమూర్తి ధరింఛి శోసింపచేస్తా డన్సి హర్రివంళ్ళమ్నే పేర్కొన్నట్టు చెస్పబిడినదికదా, అది బురద, అదే చీకటి సంతృవుసక్షర్దమృం విజ్యం ఫ్లద్మ్యంగ్గా వికపంచబోయేముందు దశ, పద్మవిక్షాసం పేరే. పగలు ఇద్దే స్పృష్టి స్మ్మష్టిగతఅహోరా | శాలు భఖొమసం౦ంబంధాలు అది దిన్యం, జ్యూతిః వురువుడు అచీకటి త్లొలడిఫోడ్డా. ఒక్షష్తరుముఢు కల్చించాడ్డు, ఆజ్య్యోత్సీర్లూపంల్లోకి శ్రీకృష్ణు డొక్క డే వెళ్ళాడు. భూసుర... నరుల, కక్కుడ (సవేళంలేదు, ఎందు కతి. జీవుడు ముక్తుడై నాక సృష్టికార్యాదులం దళతనికి భగవంతునిళ క్తులు సంక మిస్త్రాయా? అన్నర్దావికి. బహ్మస్తూకాల్లో 4 వధ్ధాగం చూడాలి, “గద్యాన్థప్రారవర్థం (పకరణాత్‌ అనన్నిహితత్యాద్చగి (4, 1. 17, ) జీవుడ్డు ముక్తు డె ఈత్త్య దళ్ళక్తు లన్నీ పొందినా జగద్యా్రప్రారశకి, వుండదు. ఉల్లోనమ్వూత్తర సామ్మ్యల్నింగాచ్చ (॥ శ 21, ) థోగమాళ్ళ్రుమున సామ్య మున్న ధన్నగ్నుర్తువలన ముద్తనళ్లు శుశ్వరభోగాధు లున్నా సృష్టివ్యాపారంలో వానికి శకి లేదు ఈసూతాలచే పరమేశ్వరుడే సృష్టికర్త, కనుక (శ్రీకృష్ణుడే బ్రహ్మణబాల కులను తీసుకొనివచ్చాడు, అంతేకాళ ఏస్టానం సర్వజగత్తుకూ మూలక్ష్తందమో, అస్థానంలోకి పోయి రావటాన్షికీ అత్తడ్తే శకి మంతుడు, నచిన న్‌ దొకవిష్తయు ముంది, కర్లోపనిషత్తులో. ఏ్మస్తక్న మూడవదిగా చిష్తతుడు సమాధానంచెప్ప మని పట్టుబ్లట్టా డో యముడు చెప్పటానికి వీచే దన్నాడో ఆపశ్న._ న ౯0

కీచేలే య్‌ యం.గపేతే విచికిత్సా మనుష్యేఒ సీ త్య్యేశే నాయమ నీతి చె శే వాటే న! న! -ఏత చ్విద్యా మనుళష్ట _స్వృయాఒహం వరాణా మేష వక సృతీయః 1201 మరణానంతరం ఆత్మ పున్న దని కొందరు లే దని కొంద రంటారుకదా అదేమిటి? అంశే గురు వన్నాడు _ అది చాలా పెద్ద పళ్న, దేవతలూ దీన్నిగూర్చి* విచికిత్సపడుతున్నారు, ఆది వదలి మ రేదైనా కోరుకో, _ ఇది సామాన్యార్థం, సంప్రదాయవాదులు చెప్పేది, కొనీ, ఈంమంతా%రం ఇది కాదని కృష్ణ ప్రేమ తనవ్వాథ్యానంలో చెబుతూ ర్‌ ణ్ణ శశి సి తిరు, లే జడ జగ ! అ అన్నాడు. ము క్తిదళలో జీవాత్మస్వరూవ మేమి టని (పళ్నం ఈ పశక్నే మళ్డిమ నికాయంలో (ను త్తం” లి బుద్ధునకు 'వేసారట " గి౦₹0616 ౧౧౮506! 895, అ౧[4006080 9 9 18 ౪/౧౦ [౧8౩ ₹ంగ్రాంంరే 106 000 (116 జ084 [౧6 ౧0 ౧88 8108 ౧66 గ| ౧౭౧౭) క౧0000౧6 ౪/89 25 106 ౧ ౩౧౪౧/ 06980 ఛ6 190౧ ౧60070 6068౧01 820౪7 10 ౧౧ ౧౦? ౧0 ౧600గ ౧౦౧ 8౧ 60గ5 ౧8౦౦౧ ౦0 900% 16౧ 65౪601౧౧౪6 0౪/ ౪౧౦౧-౧6. 7౧౮౧ - కిగ66 గా 9౧ 06 66౧౦0166 189 ౧85566 2౪/8 శం? ౧౧ ౮౧1697 8౧6 016౪6౯ (చూ. 106 ౪7068 0% 119 16211002౧0 9086) తాత్పర్య మేమం'పే ముకు డే నాఠ జీవు డుంటాడా? ఉండదా? నామరూపా లున్నాయా? లేవా? బృహ దారణ్యకంలో (2-4 1వి140 సపుండడు" అన్నాడు యాజ్జవల్కు్యుడు “ఉప్పు నీళ్ళలో కరిగిపోయినటు జీవుడు కరిగిపో తాడు, అనిః భి డీనిసందళ్ళ మిది. ఎవ డాజ్యోతిలోకి పోయినా తిరిగిరావటంలేదు, ఎవడు రాగలడుః అది తానేనని తెలిసేనవాడు. న్వయ మవతరించగలవాడు, ((శ్రీకృష్ణుడట్ట్‌ వాడు, కనుకనే జో్యోతిఃపురుముడు దగ్గరకు వెళ్ళాక నరభూసుడలనూ_రథాన్నీ వదలి వరమేశ్వరు డొకడే (వవేశంచగలిగాడు. తిరిగి రాగలిగాడు,

182 శర్టమం._ జలం శోేషించిన్నద్గళ, వృథ్వితత్వ్వం ఏర్పడుచున్నఆద్యస్థితి, ఏ బుకదసనుండి కంజమై... విశ్వప్రద్మం వికసించిందో ఆవిశ్వపద్మాలే మ్రాలలుగాగలధి విశ్వధాతి... (శ్రీదేవి, వద్మవాసిని, ఈసీకి మ్యూలమ్రైనదిబురదం పూర్వం చెఫ్పిఫ జలాలు సృష్టికాల్లంలో శోషిస్తా యని... పరమేళ్వరుడు సప్తవిభావసమూర్తి ధరించి శోషింపచేస్తా గన్ని హ్యర్టివంళ్తమ్మే పేర్కొన్నట్టు చెష్పబడినదికదా. అది బురద అదే చీకటి, నంత్వమసక్షర్ణ ఘర, విశ్యం ప్లద్మంగ్గా షికఫీంచబోయేముందు ధళ, పద్మవిక్షాసం పేకె పగలు ఇదే స్స్ణష్టిః న్మష్టిగతఅహోరా। తాలు భామసంబంధాలు అది దిన్యంం జ్యొతి? వుదడషుడు తడి వడు అచీకటి కొల్పడిఫోవ్తా. ఒక్షష్నర్డుష్తుఢు కల్పించాడు, ఆజ్యోోత్సీర్నూపంల్లోక్షి శ్రీకృష్ణు డొక్క డే వెళ్ళాడు. భూసుర. నరుల, కక్కుడ [వవేశంలేదు. ఎందు కళ్ళి జీవుడు ముక్తుడై నాక సృష్టికార్యాదులం దళనికి భగవంతునిళ క్తులు సంక ఘిస్తాయా? అవ్నద్దానిక్రి (బహ్మహ్మాక్లాల్లో 4 వధాగం చూడాలి, “ఇగద్యా నపారవర్థం (పకరణాత్‌ అసన్నిహిళ త్యాచ్చ” (క కీ 1) జీవుడు ముక్ట్ర డ్రె ఈక రళ్ళక్తు లన్నీ పొందినా జగద్వ్యాపారళకి వుండదు. భ్రోోగమ్యాత్తం సామ్మల్నింగా్చుగ (4 21.) భోగమాళ్ళ్ణుమ్లున సామ్య మవ్న దన్నగుర్తువలన మృప్తనక్టు త్తుశ్వరభోగ్నాద్గు ల్పున్నా స్మృష్టివ్యాపాడంల్లో వ్దావికి భ్ళకి లేదు పవ శోనూరాంంచే పరమేశ్వరుడే సృష్టికర్త, కనుక (శ్రీకృష్ణుడే దా్రాహ్మాణబాల లను తీసుకొనివచ్చాడు, అంశేకాక ఏస్టానం సర్వజగత్తుకూ మూలక్షందమో, అస్థానంలోకి పోయి రావటాస్షికీ అత్తడ్డే శక్తిమంతుడు, “గదా నంచెప్న మని ఫట్టుబ్దట్టాడో యముడ్డు చెప్పటానికి వీలే దన్నాడో ఆ్మపళ్న.. యణ

108 యె యం 1పెకె విచికత్సా మనుక్మ్యేఒ స్తీ జేసే నాయమ స్త్రీతి లై కే -ఏత “చ్విద్యా మసుశిష్ట స్వయాఒహం వరాణా మేష నక స్పతీయః (1-2) మరణానంతరం ఆత్మ వున్న దని కొందరు లే దని కొంద రంటారుకదా అదేమిటి? అం'పే గురు వన్నాడు అది చాలా పెద్ద పళ్న. దేవతలూ డీన్నిగూర్స్చి* విచికిత్సవడుతున్నారు. ఆది వదలి మ 'ేచైనా కోరుకో. _ ఇది సామాన్యార్థం. సం[పదాయవాదులు చెప్పేది. కానీ, చఈమంకార్దం ఇది కా దని కృష్ణ ప్రేమ తనవ్యాఖ్యానంలో చెబుతూ ళల వా కక: అన్నాడు. “ము క్తిదళలో జీవాత్మస్వరూప మేమి టని పళ్న.' ఈ(పశ్నే మజ్జిమ నికాయంలో (ను త్తం-”ఏ బుద్దునకు 'వేసారటం * ౯౦06౧6 గా౮56౪? 653 ల౧81౧00షప ఈ 9 16 ౧౦ గ౭౩ +ంరాంతి 16 ౮0 (౧6 తీయటం [౧౦ ౧౦0 [౧89 82113 ౧06 1౫ ౧౭౧౭) కి0+0 ౧4 ౪89 29 118 ౧ ం౧€/ 00680 చం 19౧ ౧౪౦౦౧౫ రం98౧౦01( 8౧౧౪ 10 1౧ ౧౦౧ ౧౦1 ౧౭00౧ ౧౦ 4౧౪ 60౧౨ ౧81౦౧ ౦ 900౧ 19౧ 6ఈ6౧/ళ౧౪ 0 ౪౧౦౧ 6. ౮౦ - కగ౮6? గా ం౧€ 06 రం౧౦196 139 ౧౭౩౦566 28 0! ౧౧ [66౪ 8౧6 10౧9౪6 (చూ. 706 ౦౩8 0 106 గ౭8110080౧ 5[౧౭6) తాత్చర్యమేమం'పే ముక్తు డై నాక జీవు డుంటాడాః ఉండదా? నామరూపా లున్నాయా? లేవా? బృహ దారణ్యకంలో (8.4, 1214) పుండడు" అన్నాడు యాజ్ఞవల్కు్య్యడు “ఉప్పుసీళ్ళలో కరిగిపోయినట్లు జీవుడు కరిగిపోతాడు, అనిం దీనిసందళల్భ మిది, ఎవ డాజ్యోోతిలోక్‌ పోయినో తిరిగిరావటంలేదు, ఎవడు

• కాగలడు: అది తానేనని తెలిసేనవాడు. స్వయ మవతరించగలవాడు, ((శ్రీకృష్ణుడట్టి వాడు. కనుకనే జ్యోతిఃపురుషుడు దగ్గరకు వెళ్ళాక నరభూసురులనూ._రథాన్నీ వదలి పరమేశ్వరు డొకడే (పవేశించగలిగాడు. తిరిగి రాగలిగాడు.

కేకి4 తోఐన్సు-వుడువుడు న్‌ హా సా! పైనచెప్పినట్లు చీకటీ తర్వాత తేజస్సు కోచింది, దాన్ని భగవంతుడు చక0ంకో ఛేదించాడు. అప్పడు “అకాళంబు వెలుంగందోచె నటపో నత్యద్భుతా కారురై” _ అని కవిమాటం చీకటి పోయింది. వెలుగు వచ్చింది. ఆకాశం వెళి గిందట. అం'పే చీకటి తర్వాత వెలుగు రావటంకాదు, చీేకటికెర తొలగితే అక్కడే వెలు గున్నదిః అదివేరే ఇదివేరే కాదు. రెండూ బొన్మాూబొరుసులాగ గి వున్నవి, కనుక అకాళంబు 'వెలుంగ _- ఈఆకాళం. పదీ _లోపలిదీం సోమన్న వేదాంతం. ఇది | బహ్మవాదులమార్గం వైదికం, వేద . ఉపనిషద్వాద పాొంధాన్యం పేద వచ్చినపూర్వోక్తరమీనూంసా భేదాలు. అందుకని సోమన్న అంతరాకాళం 'వెలిగిం దన్నఅర్థంలో ఆమా టన్నాడుం అశేజస్సే పురషవి[గహంగా నైన దని మూలం, ఈప్పరుషుడు పురుషనూక్తంలో. పురుషుడు. అక్కడకూడా (తిప్పరుషు లున్నారు. ఏకపురుషుడు తిపురుషులుగానై నొక చతుర్ధపురుషుడుగా విశ్వం సృృష్ష సునది. సపషళదిం వైదికం, తర్వాతఉపనిషత్తులు ఆత్మ అన్నవి, బ వ్‌ ద పా అర్జున్మపశ్నకు సమౌధానంగా భగవంతుడు ఈకధారహస్యవ్యాఖ్యానం -. బేళాడుం ల తేజోమయంబై నరూపంబు ను[తృకృతి- అప్పురుషుండు మద్దర్శనకుతూహలముగ నవ్వి[సవాలపల మ్రింగెం అంధతమసంబు నేన భేదకుడ నేన. యచలంబు లేన రం[ధాపొడి నేన సాగర మేన సంస్తంభకారి నేన పంచభూతాత్మకంబు ప్రపంచ మిందు గలిగినది లేనియది లేదు కల దనంగ నున్నయదియె నర్వంబును నుచిళగన్యు మిది రహస్యంబు- ( 08)

కలర్‌ ఇదంతా గీతాధోరణిం భారతీయ విద్యానర్వ్వన్వంగా వుంది ఈవద్యాంం చీకటి కానే_నరికింది తానే. సము[దమూ తానే. స్తంథింపజేసిందీ తానే, తత్త్వం విరుద్ధవస్తు సంవిధానకం,. ళదతీతం అత్యంత విరుద్దాశాలసమన్వయరూపం వైదధ్యం= - ద్వంద్వంపేరే లోకం... దీన్ని చూచేది మనస్సు, రెంటినీ ఉత్తరించటమో ఉత్తరశీ కరించటమో_ సమన్వయించటమో.. సంధానపరచటమో_ చేస్తే ఏకమే వాద్వితీయం [బహ్మ= వస్తుదర్శనం. ఇది కొపనిషదభాష కనుక రహన్య్యం, అంపే గుప్తంగా వున్నవిద్య వాహ్య నే తఈదర్శనయోగ్యం కానిది, ద్వంద్వదర్శనం చేసేమనన్సు కతీతమైనది, ఇలా ఎంతచెప్పినా ఏమి చెప్పినట్లు? పుఠరాణపకారం ఏకార్టనంలోని చేజోంళసునర్జాండ మైనది. ఈహిరణ్మ యాండకథలో ఈనర్వన్వం ఏకవనస్తు వే నన్ననూ త మున్నది. ఆఆండం జలరాళిలో 'వేలేండ్త వేలాడుచున్నదటం (ఇదంతా వితికాభాషు ఆజలగళోష్టతచేత జల గతంగా ఇదరిపోయినజీవాణువులు హిరణ్మయరేతస్సు (హిరణ శం=రేతస్సు) అందంగా గడ్డకట్టింది. ఈఅందం సనాతనప్పురుష _ ప్రకృతులమిథభునజనితం. (ఇది మానవు నకు తెలిసినభాష కొదిగింపబడ్డమహావిషయం), కనుక ఆఆందం ప్రజాపతి. అదె త్రిగుణాత్మకం. ఇవే జ్ఞానక్రియ్యాదవ్యములన్న పరమేశ్వరుని భక్త. ఇచ క్‌ కర్మస్వథావాలు, ఇదే పంచభూకాత్మకసృష్టియొక గ్రాబీజావస్థ్క (చూ. మత ఎకపరాణం_ ఒకఆధ్యయనం). కనుక, చేకటి _ నముద్యం _ కొండ _ ద్రవ్యం == ప్రకృతి భేద కుడు= పురుషుడు, ఆత్మ =వై ఈన్యం. అది పదార్థం. ఇది మనస్సు, రెండూ అండంలో కలి'సేవున్నాయి. కనుక అన్నీ నేనే నన్నాడు భగవంతుడు. కనుక ఏక త్వం పీశావస్టలోది. భగవంతుడు అక్కడ మౌట్ట్లాడుతున్నాడు, అప్పరువముడు మూలం లో మహద్చ్రహ్మగా చెప్పబడ్డాడు. మహత్‌ బృహతఠ్‌ శద్దాలు. విశే సపరివ్యా ప్త మైన వని పూర్వమే చెప్పదిడ్డది, ఆది, ఈవ్య క్రత_త్ర్వన్యరూపుడై న (శ్రీళృష్ణదర్శ నార్జ్థం విప్రిబాలకులను చంపినట్లు చెప్పటంలోనిరహస్య మేమిటి? బహుశా ఒక కృష్ణావతారంలో నే పరమేశ్వరుడు చిహిరంతర్‌ వ్యా ప్తిఅభిజ్ఞను కలి*ప్పన్నాడు. లీలా _ మానుషవిగ్యహు డం'పే ఈదిహిరంతర్‌ వ్యా వత త్హ్వసమైక్యస్వరూపం నిత్యస్సు రణగా కలగాలి పైపద్యంలో ఎత్తుగీతి చాలాచమక్కారంగావుంది. కలిగినది. లేనిది లేదు, వుందా ఆంసపే అంకా పంది, అంపే ఏం చెప్పినట్లు? జగత్తుయొక్కవ్యాప

186

చాోరికనత్యత్వము బంిహ్మముయొక్కి పారమార్థికసత్యత్వము. చెప్పిగమాయానాద రహస్యుము సృృళించేటట్లు చెవపటంతప్న, అన్యంకాదు. ఇదే కఏియొక్క తద్వ్వైతమతలక్షణాన్ని వ్యాఖ్యానించే స్థలాల్లో లేదా రజ్జుసర్చభారంతి కవి వ్యాఖ్యా నిస్తున్నా డనుకోవాలి. బిహ్మమునందు మనస్పుచేత జగత్తు అధ్యారూపకం అని/ పిస్తూంది.-అం'పే దానికి యాథార్థ్య.పారమార్థికసత్తా లే దన్న మాట. ఇది రహస్య మట. 'వరుగు.పార్టి అం'పే గీళాత త్వ్యమంచా శాంకరా ద్ర్వైతసంబంధంగా భావి స్తున్నారు, అక్కడ వక్తిశోంతల వీరే కనుక, తర్వాతిసద్యం

“అక్షర్యశయరూపమై అఖితయోగ

దూలమగు[ప్రణవంబు నామూర్తిసుమ్ము"

సీపు జేప్పితి నత్యంతనియతమతికి

"దప్ప సీమంతం మొరులకు దగదు తెటుప”

అని సరమోసదేశంబుగా నానతించిన _ ఈపరమోపదేళశం ప్రణవం _ అది అక్షర [తయార్థకం. ఈక్రయమే చాణానురునికథలో

'సరనాధ యప్పడు సీలాం

బరుడున్‌ పీళాంబరుండుు బద్యుముడు ము

వ్వురు మాడుజగంబులు జా

లక సాధింప నను శాతలంప్తన దోచెన్‌ (889) ఈముగ్గురు అవ్షరత్రయమ్ము నమష్టిరూవం (శ్రీమన్నారాయణుడు, అది పత త్త్వాం. దానిపరు ఓంకార మనీ, కరోపనిత్తు మొదలై నవి చెప్పటం (పసిద్ధమే, గినికం'పే కూడా సోమన మాండూక్యకారికలగురించి మౌట్లాడుతున్నాడా అనిపిసుంది, ఈఉవ

అభ అభివ బటి

నిషక్తు (సణవోపాసరకు సంబంధించింది. ఆదే అద్వెళొనికి మూల స్తంభం, పరమోసదేశ మన్నమాట కేవలం గౌడపాదకారికులు వాటిమీద అదిళంకరుల వ్యాఖ్యానం వీటికి తగులుతున్నమాట అది. కనుక ఈథలో సోమనాధుడు జగ న్నాథునిపారషూర్థిక స్త్తను 'కేనలఅదై ్రతపరబంహ్మవిషయసంగా వ్యావ్యానించాడు. = కధాంతంలో నిమాడుపద్యాలు శ్రవలం అదై్యైతసిదాంతసారం, ఈతీద్చు బాపనిషద మళసంబంధమైనది, న

187 ఎత్టా ప్రెగ్గడ తీద్చు పౌరాణికమైన వై దికమైనది. వేదపా9ధాన్యవాదులు [బిహ్మవాదు లనబడ్డారు. వారికి యజ్ఞం ప్రధానం. ఆనగా కర్మ, బౌవనిషదులకు జ్ఞానం ప్రధానం, ఇందు'కే సోమనాధుడు వరమేళ్వరునకు యోగనిధి అన్న విశేషణం సకవాడి బయటజరీగినకథనంకా లోపలికధగా నిరూపించాడు, అసలు నిజానికి మూలం లోనే ఈకధ జరగటాపికి చివసార్థం పట్టిం దనీ (58వ పద్యం, ఊహ) మృత బాలకులను దీసుకుని ద్వారవతికి రావటానికి పట్టినక్షాలం కణ మని (02 “అతిదూరమైన మార్గము కతిపయపదగమ్యు మైనకతము కజెలియనా నతినీవే _" (౧ ఈ విరుద్దాంళాలమధ్య కథ నడిచినతీరు మూలంలోనే వృంది. అల్చేన కాలేన జాతం నః తద్గతాగతమ్‌ (114గ నముహూర్తాత్‌ తత కృష్ణో విళశ్చకామ తథా ప్రహుః చతుదో వాలకాన్‌ గుహ్యుద్భాహ్మణన్య ఆత్మన స్తథా (1108-27) భగవంతుడు కేజఃపురుషునిలోనికి వెళ్ళి బాలకునితేవటం ముహు రృమాతుమట్న 1 తిరిగిరావట౦, “*ద్వాళకా౦ం పా౦ప్తానాం కృణేన - అసంప్రొాప్తే అర్థదివ'సే విస్మికోఒహం పనఃపునః ఎ - అర్థదివనం కాలేదు. క్షణంలో వచ్చాం, అని మూలంలోనే ఈవై రుథ్యం పుంది, కనుక, సోమనాథుని పరిష్కరణ 'మేమంపే దివసార్థకాలం బాహ్యుకథా విషయం, కధ బయట జరి%ం దనుకుంపే 'దేళశకాలవ్యవస్ట వున్నది, కనుక, ద్వాం వతినుండి ఈకొండలూ నదులూ సముద్యాలూ బాటి దేశకాలబద్ధమై జరిగిం దను కంపే అప్పడు దివసార్థం కుదురుతుంది. ఇదంళతా యోగియొక్క ఆంతరాకాళంలొ జరిగిం దనుకుంపే అప్ప డది ముహసూ రేం స్వప్నావస్థలో కాలం వేరు. జాగ౦ద వస్తలో వేరు. జాగ్రదవస్థలో పదిసంవత్సరాలమీద జరిగినవిషయం పదినిమిషాల థి

198

చోరికసత్యత్వము బ్రహ్మముయొక్క ఫారమారీకసత్యత్వము చెప్పిసనమాయావాద రహస్యము సృృళించేటట్లు చెవవటంతవ్చ, అన్యంకాదు, ఇదే వపియొక్కం అదై్యైతమతలకజాన్ని వ్యాఖ్యానించే స్థలాల్లో లేదా రజ్జుసర్పభా9ంతి కవి వ్యాఖ్యా నిస్తున్నా డనుకోవాలి. భిహ్మమునందు మనన్సుబేత జగత్తు అధ్యారూపకం. అనిల్లో పిస్తూంది. అంశే దానికి, యాథార్థ్య-పారమార్థికసత్తా లేదన్న మాట ఇది రహస్య మట, 'ఎరుగు పార్ట" అం'పే గీకాళ త్త్వమంతా శాంకరాళ్ట్యైతసంబంధంగా. భావి స్తున్నాడు, అక్కడ వక్తిశోంతట వీరే కనుక తర్వాతిపద్యం

“ ఆక్షర్మ్యతయరూపమై అఖిలియోగ

మూలమగు[పణవంబు నామూర్తిసుమ్ము"

పీకు జెప్పితి నత్యంశవియతమతికి

దప్ప సీమంత మొరులకు దగదు తెలుప

అని పరమోపదేశంబుగా నానతించిన _ ఈపరమోపదేశం స్రణవం _ అది అక్ష [తయార్థకం. ఈత్పియమే చాణాసురునికథలో

"నరనాధ యప్పడు సీలాం

బరుడున్‌ పీఠాంబరుండు బద్యుముడు ను

వ్యుర- మూడుజగంబులు వా |

లకె సాధింప నము శాతలంపన దోచెన్‌ (ఈ8) ఈముగ్గురు అక్షకతుయము, సమష్టిరూవం శ్రీమన్నారాయణుడు, అది పరత త్త్ర్వాం, దానిపేరు ఓంకార మనీ, కరోపనిత్తు మొదలై నవి చెప్పటం [ససిద్దమే, డిసకం-పే నిషత్తు ఓ ౦బంధించింది. ఆదే అద్వెకానికి మూల స్తంభం, వరమోనదేళ మన్నమాట "కేవలం గౌడపాదకారికులు వాటిమీద అది?0కరుల వ్యాఖ్యానం వీటికి తగులుతున్నమాట అదీ, కనుక ఈథలో సోమనాధుడు జగ్‌ మం దం న్వైతవరబహ్మవిషయంగా వ్యావ్యానించాడు.

దవ్రశనీద్ధాంతసారం. ఈతీర్పు గాపనిషద

మకసంబంధమైనదిం

189? ఎజ్జా ప్రైగ్గడ తీర్చు పౌరాణికమైన వై దికమైనది. 'వేదపా౦ధాన్యవాదులు కు మ్‌ మ్‌ న! [బిహ్మవాదు లనబడ్డారు. వారికి యజ్ఞం ప్రధానం. అనగా కర్మ, బొసనిషదులకు జానం విధానం ఇందుకే సోమనాధుడు పరమేశ్వరునకు యోగనిధి అన్నవిశేషణం శ నడి బయటజరిగినకథనంతా లోపలికథగా నిరూపించాడు, అనలు నిజానికి మూలం లోనే ఈకథ జరగటానికి దివసార్థం పట్టిం దనీ (58 వ పద్యాం. ఉహ) మృత దాలకులను దీనుకుని ద్వారవతికి రావటానికి పట్టినక్షాలం క్షణ మని (529) అతిదూరమైన మార్గము కతిపయపదగమ్య మైనకతము తెలియ నా నతిసీవే (57) ఈవిరుద్దాంశాలమధ్య కధ నడిచినతీరు మూలంలోనే వుంది. అల్బ్చేన కాలేన జాతం నః తద్గకాగతమ్‌ (1147) నముహూర్తాత్‌ తఈత। కృప్లో విశ్చకామ తథా ప్ర్తహుః చతురో వాలకాన్‌ గుహ్యబ్రాహ్మణన్య ఆత్మన స్తథా (1127) భగవంతుడు తేజఃపురుషునిలోనికి వెళ్ళి బాలకునికేనటం ముహు _రృమాతమట్న + శిరిగిరావటం౦. “ద్వారకాం ప్రొష్తానాం క్షణేన _ అసంపాస్పే అర్థదిన'సే విస్మికోఒహం పునఃపునః _” " అరదివనం కాలేదు, కణంలో వచ్చాం, అని మూలంలోనే ఈవె రుథ్యం ధి ళు వుంది, కనుక సోమనాథుని పరిష్కరణ మేమంపే దివసార్థకాలం బాహ్యకధా నో నే శి విషయం, కధ బయట జరిగిం దనుకుంపే 'దేళకాలన్యవస్థ వున్నది. కనుక్క ద్వార వతినుండి ఈకొండలూ నదులూ సముదాొలూ దాటి దేశకాలబద్ధమై జరిగిం దను కుంటే అపుడు దివసార్థం కుదురుతుంది. ఇదంతా యోగియొక్కఅంతరాకాళంలో జరిగిం దనుకుంటే అప్పుడది ముహూర్తమే, స సప్నావస్టతో కాలం వేరు, జాగ్తిద వస్టలో శేదు. జాగ౦దవస్థలో పదిసంనత్సరాలమీద జకిగినవిషయం పదినిమిషాల

[868 కలగా వస్తున్నధి, కనుక, ఈకాలసూచకశద్దాలద్వారా కథ బాహ్యాభ్యంతరసంబం ధంగా తీర్చటం నిజంగా ఒకమవావిషయం. ఇంకొక చిన్ననినయం 1పస్తావితం కావాలి 'యోగోపా [పభ వాస్యయొ” యోగానికి జననమరణా లున్నా యని కరో వనిషద్వాళ్యం. (వ్యాఖ్యాతలు దీన్ని భిన్నంగా వ్యాఖ్యానించారు). ఈవాక్యాని | కర్ణం ఈకథ, విభవ మంశే దివసార్ధసందింధమైనదాహ్యకథ, అవ్యయ మంటే ముహూర్తమ్మాతంలో జరిగినయోగకథం ఈరెండూకలవాని పేరు 'యోగనిధి* అందుకే అత దొక్కడే లోపలపుపోయి బయటికివచ్చాడు; రాగలడు, ౨, లి ఎక్టా పెగ్ల ణః ఈయనరచనలో [బహ్మవాదులవై దికళ్యతుప్రాధాన్యం కన్చిస్తుందిం ఇది కర్మవాదం, సోమన్నది జ్ఞానమార్గ మని చెన్నబిడ్డదికదా, ఈభేదం వీరిహరివంళ రచన్నాశ్తైలీలేదం లేదా హరినంళం తీర్చినతీ ర్చుల్లో భేదంగా పరిగిణించి విమ రించాలిం ॥ ఒకనా డొకళాస్తములో నొకకతు వొకనాటిదీక్‌ గైకొని ధా ర్మికు డాహరి = ఇంకే సోమన్నమాట, అ్మకతు వేది? దాన్సి పద్గతు లేవి ? ఏమీ లేదు. ఇది జొవనిషదులమార్గం. ఇ ఎజిన్న “యజ్రముమ యజ్రక రయు ఉత థో కో అవి యజ్ఞవల(పదుడు నై నహరి' అనీ ఖా న్‌ అయజం =_- పళువులు యూసనంబదంబుళె యొసప్పు ష్‌ ధి జూ (తేశాగ్నిచయము (సతిష్టితమున నధ్వర్యవిహిత[కియావళి యలరాలె హోతృపనర్తికాహుతులు బెరయ (ఉత్తంభాగం, 650) అని విధానవర్హనం చేయటం _ అమూలకంగా _ పైచెప్పినదాని కదాహరణ,

[88 ఇక్క డన్యవిషయం (పస్తావించాలి, ఈకథకు ఫూర్వకథా వక టున్నదిం అందులో నారదుడు (శోతలకు హరియజ్ఞస్వరూన్ని వివరిస్తాడు. ఆకథలో నారదుడు గంగలో ఒక పెద్దడొండంతకాబేలును చూచి పొగడగా అది నాలాంటివాటి నెన్నో కడుపులో పెట్టుకొ న్నగంగను పొగడ మనగా నిత డళ్లే చేస్తాడు. గంగ నమ్ముదునీ ' అతడు భూదేవిసీ? ఆమె కులగిరులనూ _ అవి పితామహాునీ _ ఆతడు వేదాలనీ_ అవి యజ్ఞాలనీ _ ఇవి మరలా _ వి్ణునీం అధికు డని చెప్పగా విని నారదుడు హరిని చూడగానచ్చిన కథ అది, 7 ఈకర (కళతుమావోత్మ్యకథనం కనుక తఈర్వాతికథలో హరి [కతున్వరూస వరనం చేయట మౌచిత్య మని ఎజ్జనగా రలా జేసా రనవచ్చు, సోమన్న ఈకథ ణు చెప్పకుండా అది చఇెస్పటంలోనిరహస్యం పూర్వో క్తమే, కథాంతంతో ఎబ్జిన అర్హునునిపశ్నకు సమాధానంగా కృష్ణు డన్నా డని వాసినపద్యం. వినుమా విశ్వచరాచరంబులకు నావిర్భావదుర్భానముళ్‌ పొనరింపం (బభురై నయాద్యుడు మహభూతంబు భూతేశ్వరుం డనిరుద్ద్ధాకృతి య్యప్రమేయ విభవుం డద్వంద్వు. డస్పందు( డెం దును దానె ఈనరారుత తము జగద్దుర్యుం డహార్యోన్నతిన్‌, నూ. అట గ! (పకృతియు బురుషుడు ననగా సకలమునకు న్మాశయంబు యు "'ఘారతమః।పారమున ను దారంబైై తోచు పరమధామము _ అట్లిపర మేళ్వరుండు మదీయదర్శనం బపేకించి _ రా! అని వివరిసాడు, ఇదంకా పొరాణికమార్షమైనసగుజోపాసన, భక్రిమారం, విషయర బాహ్యంగా చెస్పటడటమే సగుణం, సోమన్నది నిర్ణణజ్ఞానమార్షిం కినుక (పణవో పొసనం చెప్పడు, ఈఖేదం భావించదగ్గది, మూలాని కిద్దరివ్యావ్యానమార్గాలు పేరు, ది గి ఇదంతా అమూలకరచన,

ట్య ఘంటాకర్డుని కథ ఎడా వెడి ఆఖిలలో కెకనాథః ీయట్‌రూవప న్‌ ల విశ్రమౌదార్యశార్యవి'వేకసిలయు చొకకుమారుని దయచేసి యుర్విలోన గడుపుచల్లని కాంతల కలుప్ప నన్ను. (279) ఇది రుక్కేణ్‌ ్రీళష్తునికోరినవరము, భర్తివంటి సంతానాన్ని కోరటం. కోరుకోనటం లోకసామాన్యలతణమే. కానీ, వర మిన్వటం అలోకసామాన్యమైనవిషయం. వ్యూహచతుష్టయంలో ([పద్యుమ్నవ్యూహం మూడవది. అది రాబోతున్నది. బావికి సంబంధించినకథ కనుక దీనిని ([గహించాడు సోమన్న. దీనికి పూర్వకథ విస కుమారకుల (బతికించి దెచ్చినకధ. ఇది వ్రైయ క్తికజన్మవిషయం, (పద్యుమ్నకథ, విక్వ (005౧1 0) కథ. మహద్దళ... వ్యక్షదళ_. రెండూ వకళే. ఆకథ తర్వాత ఈ కథ ఇెన్పటంలోని రహస్య మిదే. ఈరెండుకధలు వ్యతిరేకసంవిధానకంం [వద్యుమ్నుడు మన్మధుడు కనుక ఆతనిని దహించినస్వామి శివుడు కనుక, అతని అనుమతిక్షై (శ్రీకృష్ణుడు క్రైలానయాతంచేసాడు. పొరాణికంగా కైలాసం బాహ్యూదేశంలో ఎక్కడో హమాలయంలో వుంది. పౌరాణికభూగోళం వాహ్యాభ్యంతరార్థాలుకలది, సప్త్రసము[ద్రాలు... కులపర్వతాలు సప్పద్వీపాలు._ అష్టదిగ్గజాలు. ఇత్యాదిగా చెప్పదిడ్డసర్వవిషయమూ వాహ్యువిష యంకాదు, ఆంతరనవిషయం., భారత దేశం ఈరెం డర్ధొల్లో సమన్వితంచేయబడటం పురాణత త్త వేత్త లకు న్పష్ణ మైనవిషయమే. కనుక_ కైలాసం. మానససరోవరం ఇనన్నీ యోగిళశరీరంలో శిఈస్థానాలు, యోగపరిభాషలోని సహసా9ిరం క్రైలాసం,, మానససరోవరంలో బంగారుపద్మాలు- హంసలు ఇవన్నీ పౌరాణ్‌కసతీకలు తప్ప వాస్తవికాలు కావు. భ్రీకృత్లుడు సంతానాన్ని కోరి కైలాసం వెళ్లా డన్నకథాసర

కేశ మారం తీనలో మన్నసహసాంరానికి పోవటం. ( కాళియమర్దనం కుండలినీవిష యమే, ఇదంతా తం[ళయోగం వివకుమారులను (బతికించి తెచ్చినకధలో ఆంకా నేనే అన్నవాడు ఇక్కడ శివుని యాచించటం దేనికి? బహుశః కవికి హరిహరనాధతత్త స్థాపన అభీష్టంకనుక, లేదా హరుడు మన్మధుని దహించినవాడఊకనుఠం అతనిఆజ్జ అవసరమై శ్రీకృష్ణుడు కైలాసగమనం చేశాడు కోనీ ఇది వట్టిబాహ్యకథం రుక్కిణికోరిక భగవంతునివంటి రూపవి[కమౌదార్యశౌర్యవివేకనిలయుడై న కుమారుడు కాదా లని, డీనినిగూర్చి విశ్వనాధవారు “ఇది వ్యూహచతుష్ణయంలో (పద్యుమ్నవ్యూహతళ్త్వసంబంధమైనది” అని సమంజసమైనభావనచేశారు. అయితే దీనికి ఈశ్వరునిఅనుజ్ఞ అవసరమా? సోమనాథుడే ఈకథాపాంరంభం.. చేస్తూ బదరికాశరంమంలో శివుడు కృష్ణు నర్చించా డంటారు. “అయ్యిరుపురనాటకంబు చెప్ప మని శోంత అడిగినట్టు హొశారు. కనుక్క ఈకథాకల్పన మంతా ఒకనాటకం, భగవంతునకు బదరికా్యాశమంలో తపోనిస్తుడై వుండగా భూతద్వయం కన్పించింది. ఆతపోనిష్టను వర్ణిస్తూ “కవి _ నియయోన్మీలన్మనఃపద్ముడై. భంగా'పేత పయోధివోలె అనిలాపాయ (పడీపంబునాన్‌” భీోగవంతుడున్నా డన్నాడు. ఈమూడు మాటలూ యోగవేదాంతళాస్త 9సంబంధాలై నవి. మనఃపద్మం సహస్వొరం. అది వికసించినస్థితి. భంగాపేశపయోధి నివాతశదీవం? ఈస్థితిలో. కుక్కలు. వెంటబడగా వరుగెక్తుతున్నమృగాలవెంట పిశాచ'సైస్‌కులు' ఇచ్చాడు. వారు విళష్టకాననంబులు విరళదంతంబులు నిడువపైనదపుడలు నిక్కుమెడలు (21281) ఇత్యాది వీభత్సరూపాలకో దావపావక ఘనళిథాదగ్ధతాల సాలసంకాళ మగుపిశాచద్వయము కోశచెంచినది. అందులో ఒకడు

[42

పిరిగొనదాల్చు దట్టముగ (బేవులు | దేపులు చుట్టి కపాలపాతిలో

విరియ గలంచు కౌ9మ్మెదడు, వెండు9క లేరి తొలంగపైచు నె

త్త్తరు చవిచూచు కండల 'ధుధూ యన్మికాయు (తిహాలధారలన్‌

చెరివిన [బేశమాలికల చిమ్ము పిశాచవిభుండు వేడుకన్‌ (12)

మరియొకడు.

కరచినషీనుగున్‌ వెడదక 'ప్పెరయున్‌ మొల బచ్చికోలులున్‌

వురియల బేరులున్‌ మెదడుపూతకు జుమ్మనిమూగునీ గలున్‌

'పెరికినవాలు రొమ్ముపయి 'పేరిననెత్తురు[కేవుడున్‌. కడున్‌

విరములచూప్పలున్‌ తరచు వీఠనరంబులు గట్లురూపుల్లై. (2.129)

ఈపద్యరచన వీభత్సభయానకరసాలంబ న విభావవర్ష న. ఈరువాతి కపులకు

ఇదొక మూస అయినది. వానిగోలకు భగవంతుడు “నెమ్మనమును పదిలముచేయక్క ఘనతరవిన్మయవికారకలితము సేసెన్‌” నివాతదీపకళికగా నిశృలపయోధిగా వున్న వాడు మనస్సును "ఘనతరవిస్మయపికారకలితముపేసెన్‌” నివాతదీపకళికగా నిశ్చల వయోధిగా వునవాడు మనస్సును ఘనతరవిస్మయవికారకలితము చేశాడట, చేయట మృేమిటి? అతడు భగవంతుడుకనుక, సర్వభావవికారాలపైన 'పెళ్సన మున్నవాడ్డు కనుక, ఈచేయుధాతువుచేత పరమేశ్వరత్వం భావాధిపత్యం ధ్వనిత మపుతున్నది, విన్మయశళబ్దిం అమృతరసస్థాయిః వీభత్సృభయానకఆలంబనదర్శనంచేత జుగుప్పా భయభావాలుళలగటం నైజం. ఇక్కడ అశ్చుర్యంళలగటం విపరీతం, అతడు భగవంతుడు కనుక్క వ్యక్తివలె భయజుగుప్సాదులు లేనివాడుకినుకు ఆసహజ స్వభానస్థ్టానంలో విస్మయాన్ని కల్చించుకున్నాడు, ఇది చేయధాత్ము సయోగంలోని ఆందం, సరే, వికార మేమిటి? నిశ్చులపయోధిపై అలలు వికారాలు, భగవంతు డున్నస్థితి భంగా పేతపయోధి ఇక్కడ విస్మయం ఒకభంగంవలే తానై కళ్చించు కున్నస్థితి, భంగా పేతపయోధి శాంతరసస్థితి, విస్మయాదివికారాలు ఆపయోధివై లేచినభంగాలు, అవి తిరగి ఆపయోధిలోనే లీనమైపోతాయి. శాలతరసవిషయంలోగ నాట్యశాస్త్ర మిలాగే చెప్పంది, శాంతం (పకృతింస మస్కీ శృంగారాదులు " విళృతిరసా లనీ, కశాంతంలోనుండి పట్టినవికారరసాలు శాంతంలోనే లీనమవుతా

శశీ

యనీ అక్క-డినిరుక్షిని ఇక్కడ అనుసంధించుకుంచీ, సోమనాథునిరచన ఎంత కా స్త్రీయమైనదో తెలుస్తుంది. ఒకచిన్నమాటచేత, కిియచేత, వికేషణంచేత్క ఉస మానంచేత, సర్వన్వంచేత అంతటి మహార్జాన్ని పిండగలవాడు మహొకవి,

సరే, విస్మయకలితం యెందుకుచేసినట్లుః: సమాధానం తర్వాతిపద్యమేం అంతట్‌వికారపిశాచద్వయం._తగలదిడకాలిమాడిపోయి న కాటిచెట లాగా వన వారు

డ ణ్‌ వ “నాననా నామాని. ' ఓనారాయణ” యోమురాసురహరా। యోభ కచింతామణిీ' గోవిందాయ నమో। నమో భగవ'శేః గోపాలభర్తే 9 నమో

ఇది చూచి కృష్ణుడు మనస్సును విస్మయవికారకలితంచేశాడు. అం'పే అద్భుతర సానందానుభవం పొందాడు, ఇందుశే తర్వాత అన్నాడు. *_తగునే కలపటును జంకపొత్తముల్‌” అని (సరిగా విశ్వునాథకూడా అహల్యకథలో “ళనర నురొపా నార్షము పీతాంబరము సవరించునటుళ్‌ _"అని ఇంగదుని ముని ధ5ి ౦చినటు వా_ళారు జీ షె వ క.

విశ్వనాథమహాకవి ముక్కు చెవులు పోయినళూర్చణభను ఇలాగే వర్ణించారు. పిడుగుపాటుకు సగంకలినశఈత చెట్టు అని,

వారు భగవంతునితో చేసినసంభాషణ తీరు వారి ఆకారవిరుద్ధమైనడి, అంత మృదుమధురంగా సంభాషించారు,

• ఎక్కిడివాడ వన్న కడునీరపుగారడవిం జరించెడి

చక్యనిమేను సీగరువచందము. నెందును ను మక్కటాః

నిక్కము మాకు చిత్తములు సీరగుచున్నవి [కూరసత్వముల్‌

దెక్కలిగొన్న జఉొక్కిపడదే మదిలో నిను గన్నతల్లి యున్‌,

చేకోశాతుడు నీవు నే మవృదురో శీతాంచచూడామణిం

వీీతుంజేయ దపంబుచేసెదొ? విచారింపంగ నిప్లేలగున్‌

1. చాలావిచి[కోపమానం, ఇలాంటిదే హంసడిభకులకథలోనూ పుంది, భగవంతుడు

హంసునికో నానామనివాధలం గమరినాడపు కాలినళాాటిచందమై ) (4-28)

శ44

దొళాలంబును నేలయుం దొదిననుం దాలించుస్‌ద్దుండవో

నాతండీ%ి నను నేలనచ్చినజగన్నాధుండవో చెప్పనే. పా రంతమృదుజేతస్కులు. అంతభక్తులు, ఇదొకలో కవిరుద్ధవిచిఈసం విధా నకం, ₹రీరాత్మలపరస్పరవిరుద్ధస్థితి, అంతటిమన్మణమైనఅళ్మ దవనం అంతటినీభత్స శరీరంలో ఎలాపుంది? ఎందు కాళరీరాన్ని 1 ధరించింది? ఈసృష్టిస్వరూపాన్ని ఎవడు వ్యాధాష్టివించగలడు? ఈమహాద్భుతేస్టితిని ఇెప్సటాని కీకథ యోగ్యం కనుకనే మహాకవి దీన్ని (గహించాడు, లేకపోతే పరిత్యజించేవాడు,

కథలో' రాక్షసు అంతా విస్ణుక్యతులు, వీరొక్కులే భక్తులు, నరకుడు (బ్రహ్మ వరలాభంచేత._ అలాగే పౌండకుడు. శివవరలాభంచేత, హంసడిభకులు, బాణుడూ విష్ణుద్వేషులై నారు. వార్రిమధ్యలో ఈఘంటాకద్డుడు ళశీరంకో వక్క,లాగేప్పన్నా మనస్సుకో వేరు కజకుట్లమధ్యపొత్తం(వేదం)లాగా,

పుట్టటోతున్నచేళోశాతుని ఇక్కడ కాళర్షించడంతో కథాచకాంని కది ఎంత చాభిగాపుంది! ఆళబ్దప్రాయోగం; నొాతండ్రీః అనటంటో ఎంత అర్హివుందిః కాసి వారిఉపాసన మెంతచ్చితంగా. ప్పందిః ఆమాంసాదులను తింటూ రుచిని శృష్ణార్చణం- చేస్తున్నారట

“ తొరుగురుధిరంబు చవిగొని రుచియగుటయు హరికి సమర్పితం బయ్యె ననచ_?. (124

ఇదంతా కాపొలికాడితంఠోంపానన, తాం్యతికసీద్దులు శ్మశానంలో నీభక్సోపాననలు వేయటం (వనిద్ధమే. దీన్నే వొమాచారంగా తర్వాతివారు వ్యాఖ్యానించారు (శ్రీళంకరులు ఇలాంటీవాటిని ఇండించి షణ్మతస్టాపనచేయటం. సమయాచారం దిద్ధంగా కాం[శికోపాసనను మలచటం. (సిద్దమే, అఆవషయమంతా ఇక్కడకు ముడిసడుతున్నది, వామాచారం దా నంతటడి విద్దప్టమే, కానీ అసాంఘిక మైనందున్‌ నిషద్ధమౌతున్న దించే, ఇందుశేభగవంతుడు మంచిదికు దన్నాడు. వీరు సీదారిని వీపుపో_్లూ మాటలు చేసేకి అని 1! అత్మ స్యామగుణళరీరధారణం చేస్తుం డన ఉపనిష్‌త్తు

145 "పే్యవులు దర్భలు నాసనంబుజేసి తనమానసంబున జేర్చె గృష్టు రాక్షసులతీ వోోపా సనాపద్ధతి-వీభత్ససంకలితోపాసన_ ఇక్కడ విష్ప్వర్చితమై మృదుతరమౌతున్నది. ఇది చెప్పటమే ఈకథాతాత్సర్యం. ఇక్కడ వీళత్చ్స_ భయానకాలంబననర్జన మున్నా రసత్వసిద్ధి పొందలేదు. అవి భకక్తిసంకలిత మై పోయినందున కనుక్క ఆరసాలు వావమాతిపర్యవసానం పొందాయి. ఇదే కవి కనీష్టం కనుక రసత్వసిద్ధి కల్చించలేదు, ఈకథ పూర్వాపరకథల కొకవిరుద్ధసం విధా నకం, పూర్వకథ రుక్కిణిసంతాన కధ, ఆది శళృంగారభావసుకుమారమైనది. రావోయేకథ హరిహరసమన్వయాత్మక శాంతరసావలంబన కధ, దానికీ దీనికీ మధ్య ఈకథ పొదగబడ్లది, ” రెండు సమయాచారవామాచార మృదూద్ధకోపాసనాథేదాలు-ఏకతం వ(దర్శిం చటం, 187 వ వద్యాం మునులనిశ్చులసమాధి_. 111. 112, 118 వారిషవితాల్తిశంము వర్ణనలు, ఇవన్నీ ఈకథకు విరుద్ధసం విధానకాలు, ఈవై రుధ్యాని కంతా_ లీనావస్ట శాంతారసొకృతి జగన్నాథుడు, అతని కివన్నీ వికారకల్చ్బనలు, రనవన్నాటకం, చూచే వొడికీ.. నటునికీ స్వవిషయం కానిది. భగవంతునకు, జగత్తు లీల అంపే నాటకం, డాని శర్థం భరతుడు చెప్పిననాటకం, అబద్ధ మని కాదు. భంటాకర్ణళబ్ధం కాంత్రికోపాననకు సంబంధించింది. కావచ్చు. చంద్రఘంట అవి ఒక దేపీమూ ర్తి వున్నట్లు దేవీభాగవతం టిబెట్‌లో ఘంట _ ఒకతాంతి0క వస్తువు, (04/510 6 6౧9౧౧0 ఘంటానినాదశినణం అంతర్మగ్నుడు కావటాని కొకసాధనంగా చెప్పబడుచున్నది. అంతేగాక ఘంట బౌద్ధత తారల్లో చానం (4560000) గా చెప్పబడట ముంది, (చూ. హేవజ్రతం[ళఈం) మాంసాదులు సంచ _మకారాలే, ఘంట = పద్మం, హరివంశమూలంలో విష్ణనామంవినబడకుండా చెప లకు కట్టుకొన్నాడు కనుక ఘ ంటాకర్ణు డని 'సేరువచ్చిం దని చెప్పబడినది. ఇది కృత్సిమనిర్వచనం, తంతియోగసాధనలో విశ్వం (సంసారం భగవంతుడు. లేక నిర్వాణం రెంటిసమన్వయం ధ్యేయం, మాంసాదులు విశ్వప౦తీకలు, శూన్యతా

(6

జ్ఞాన్మపతీక పద్మం లేక ఘంట. ఇది కామ[పతీకగానూ గృహీతమైనదీ, పద్మం ళా | నో తిరగవెప్తే గంట కాడ (వద్మస్థం=ఘంటాస్థం) నజ= లెంగ్మపతీక, పద్మం ఘంట యోవిపతీక. ఇది వామాచార మని నై తికమతస్థులు దూషించినా యోగతాం(తికులు వేరేదృప్టికో వీటిని |గహించారు. కుండలినీయోగంలో కుండలినీగమనం నవనో దాత్మకంగా వర్షిత మైనది. అందులో ఘంటానొోదమూ వుంది.

ఈరాక్షసులకథ లన్నీ బుగ్వేదంలోని [వాత్యనర్దనాపరధిలోవే. (చూం అనుబంధం) ైనవాబ్మయం(జినపురాణంిలో ఆలిష్టనేమి అన్న తీర్థంకరుడు (శ్రీకృష్ణు నోడించా డని వుండగా కృష్ణకథల్లో అరిష్టనేమి రాక్షసుడుగా కృష్ణుని చేతిలో మరణించినట్లుగా కల్పించబడటం చూస్తే ఈరాక్షసులకధల్లో చారి ఈ

ఆవాల ర ణ్‌ జ్‌

సత్యం దాగిఉన్నట్లు తోస్తున్నది.

కనుక్క ఘంటాకర్ణునికథ వామాచోరి. కాపోలికమతసంబంధంగా కన్నిస్తుంది. ఇందుకే కాపొలధారణమూ బెప్పబడినది, కపోలం పోనపా[తికగా.. సన్యాస విరక్తి సతీకగా శివబుద్ధ్యపతిమల్లో చెక్కబడటమూ దొష్ణవ్యమేం ఇందుకే మూలంలో ఘంటాోకర్ణుడు శినభర్తుడుగా చెప్పబడ్డాడు.

ఈకథానిర్మాణరం కాపాలికమతానుకూలంగా చెప్పటం సోమన్నలోనే వుంది. మూలానుసార మైనఎజ్జన్నరచనలో ఈవిళిష్టాంళం ద్యోతకరకావటంలేదు, ఇదంతా అద్చ్వైశమతంకో- షణ్మతస్థాపనకు అన్వయించేటట్లు_ అది స్ఫుర్‌ంచేటటు [వాయ

క వు అటి క ల టమే సోమనవ)త్యేకతం దీని కనుగుణంగా శ్రీకృష్ణుతపన్సు వర్షింపబడినది. శేవలజ్ఞానయోగదృష్టి చెప్పబడినది. ఎబ్రన్నగారు కృష్ణతపన్సు నిలా చెప్పకుండా కుండలినీ (ఈమాట అనలేదు) యోగసాధన అతనిని సిద్గపురుమనిగా చిత్రించటం థి

జరిగింది. కనుక, ఈభేదంకూడా చూడ దగినదే,

బొణునీ కొథి స పురాజమం'పే_ పోంచీన మన్నఅర్థం (ససిద్ధం చరిత కందనిప్పరాకథ పురాణం ఇది ఎకళబ్దంగా గంహించి జెబ్బనదీ సమాసంగా (గహిస్తే పురా [నవం [పాఠదయ్యా కొంతది ఇది విరుద్ధాంళసమప్ట పొంత డేది. కొంత్ర దేదీ? పురాణకథలో రెండు పాయ లున్నాయ ఒకటి సంళరేభారూపమైనమామూలు కధ దీని కంత స్పోతస్వినిగా మరోకఠకథ... పొర_ వుంటుంది ఆది మహత్కథ* (00306 610 ౪ లేదా ఆధ్యాత్మిక. తాత్త్విక... అంకం పోరాణీకవాబ్మయాన్ని ఈ అర్ధంలో నే అధునికమనస్నత్వ్వశాస్రుం వ్యాఖ్యా నిస్తుంది అజ్యాగచ్చేళనావివర్హిం పురాణభాష అది [వతీకామయం తస్ప వాస్తవిక వౌచ్యార్థంకాదు కనుక పృరాణకధలో వాచ్యార్థం ఒకప్పుడు జరిగినకధం (ప్రతికార్జం నిత్యకథ అది పాతది ఇది [కొతది బోణళటం౦ తాం(తికం చి ఎతన్నీరజకర్ణి కాంతరలసత్‌ ఇ కి స్రీకోణాభీధో విద్యుక్కోట్‌సమానకోమలవప్పప్పాస్తే తదంతర్గతః బాణాఖ్య శవలింగకొపి కనకాకారాంగరాగోజ్జ్వలో మోళా సూక్ష్మవిభేదయుజ్మణిరివ (పోల్లాసలక్మ్యాలయః (షట్బ[కనిరూసణం) ననన *పికొసో(పసేద్ధచ్మితం_ గెర్నీకా- లొనిఅళ్య మేమి టిని (పళ్నించుకొని రీడ్‌ _ "అన్నాడు అది బృహదారిణ్యకంలోని అథ పమేధయాగంలొని అశ్వం అన్నాడు ఇది (సధమచ్చందం జీ 0091/06 ఇది విశ్వాశ్వమైన సూర్యుడు ఖీ అధునికకళశాసూ[త్రం

148 ఇవి హృదయస్థానమైన అనాహతచ్మకవర్షన ఈపద్మొపరిస్థానంలొ ,తికోణం_ అందులో బాణలింగం అది ఐంగారునన్నెకలది దానిఅ్యగంలొ ఒకచిన్నరింథధం అది లక్ష్మీనిలయ: ఈ,తికోణం అధోముఖం వాయువీజంకలది అక్కడ హంసజసూర్యుడు = అంతగాత్మ- పున్నాడు అలింగం చందార్ధమస్నకుడు = దాని చక్కనె నివాతదీనం తాగా జీవపు డున్నాడు (బాణుడు ఈకోణం వాయువీజంకనుక ఏణవాహనారూఢు డ్రై వాయు పున్నాఢథు మూలాధారకర్ణి కలో (చిసురాఖ్యమైనకామరూప తికోణ మున్నది అడి కోమల శటి[త్చకాశంకలది అక్కడ కందర్పవాయు వున్నది. అతడ జీవెళ్వరుడు లో ఆరుణవర్లుడు లి హృదయం [పాణస్థానం మూలాధారి౦ అపానస్టానం శ రెంటిస్నరి పున్నంశవంకు మనిషి జీవిస్తాడు పాొంణం ఊర్థ్యగమనంకలది అపానం అధో గమనంకలది ఇవి విరుద్ధళ కులు (వివరాలకు పైగ్యంథం) ఇదే బాణ... అనిరుద్ధన్చర్థ అనిరుద్ధవిషయానికి చూ వూ శహచతుష్టయం) ఈదృష్టి సోమన కున్నట్లు. కథ్య్మాపారంభమే చెప్పకున్నది *ప్రక్షాంకధరుడు తోడుగ హెణుడు మొగరింపటో ఏణళజ్టంచేత వాయుదిజం ధ్వనిస్తున్నది ఏణాంకధరిళబ్దంచేత చందమౌ?ి బ్భురి స్తున్నాడు చాణలింగం చందంమౌళి కనుక బాణుడ శిన్సని సుతిసూ కొలువ(గనేఏ నిన్ను శతకోట్‌విభాకర తేజు దగ్గణం దీలువ(గనేరి నిన్ను మునిబృందవివేకవినుళ్శదూరునిన్‌ విలునంగనెం నిన్ను బృథివీవియదంతరభిన్ను నేమిటన్‌ నిలువ గదయ్య నాహృదయసీరి జకర్ణి కపై మహేశ్వరా న

శ49 కలగనివారు నిన్ను మచి గౌగిట నెత్తైడువారు నుక్తికిం దొలంగనివారుగా దెలియుదుం దలపోయుదడు లోన నాసలున్‌ నలగవు హృత్చయోజసదనంబునకున్‌ నిను దెచ్చునంతకున్‌ మలంగగడదే ఉఊికోణమణిమంటపదీపికవై మహేశ్వరాః 'మొదటీపద్యంలో హృాత్కటల్రిక చెప్పి కిందిపద్యాంలొ (కోణాన్ని చెవ్పడం లోని రహ స్య మేమిటి? తస్యోర్హ్వే హృదిపంకజం సులలితం బంధూకకాంత్యుజ్జ్వలం్‌ వాయ మండలం షట్కోణ మసీ. దానిపై సూర్యమండల మున్న దనీ అది (తికోణాత్మక మనీ_ అదే దాణలింగస్టాన మనీ పైషట్బ[కనిరూవణం చెబుతున్నది. అక్కడ ఇష్ట దేవతాధ్యానం కార్య మనీ కనుక పయోజకర్షి క షట్కోణవిషయం కిందిపద్యంలోని (తకోణమణి మంటవం౦. వేదిక ఆఅ(తికోణాలు సూర్యచం[ద్రాగ్నులు ఆదీపం మణిమంటసంమీద వెలుగుతున్నదే. వాణలింగం దీన్ని షట్కోణంలోకి తెచ్చుకొనేంతవరకు మలగ గదే - అని బాణువిఆర్హి మయ,ప్రార్థను వద్యాల్లో శివునికి వేసినవి శేషణా లన్నీ శాస్రీయాలే సృథివీవియదంతరభిన్ను_ వృథివీతత్త్వం మూలాధారం విశుద్ధిచకం వియశ్తత్త్వ్యం అంతరమం దున్నది మణిపూరం_ అగ్ని లేదా జలతత్త్వం రెండురకాలుగా శాస్త్రమే చెబుతున్నది ఈ మూటికం"బ భిన్నుడు లేదా అంతం= మధ్య- హృత్పంకజంగా (గవాస్తే దానికో అభిన్నుడు వానికి చంద్రశేఖరుడు దర్శన మనుగహిశ్షే= వాణుడు నన్ను సీకుమారునిగా స్వికరింపు మన్నాడు _ నొవుడు చం[దశేఖరుడు నవ్వుచు( బార్వతి జూచి వీడునీ కోవనితా కుమారుడు గుహంం డితనిం దనతమ్ము డంచు సం భావనచేయుగాక యొకపట్టణ మిమ్ము విశాఖగన్నయ ష్పానకు డేలు త (దుధిరపట్టణపార్థ్వమునం దలోదళశీ

150 నన్వటం హనిభవివృష్టత్తు నెరిగి నప్వటమా? పఠమేశ్వరలక్షణమా? రెండూ చెప్పాలి చట్టడం పేరు ఠతధిని(శోణ మట అం'పే?ః విశద్ధిచ్యక్రం కంరస్థానం ఇదే కంచవర్వతం దాన్ని చీల్చినవాడు _ శుమారుడు పీన్మిపక్క నున్నది అనాహతం ఇది బాణస్టానం అనాహతకళక్తి పేరు రాకిని. అమి. రుధిరసంస్టిక అదేపట్టణం తర్వాతికథలో దాణునిధ్వజం విరిగి పడ్డపుడు అతనీరణవాంఛ నెరవేరుతుం న్నాడు అప్పడు ఈధ్వజ మేమిటి అనాహతం చంజ్రాశపషకాకాద్యలంకృత గాణాపత్యము వడసెను వాణుడు-, అని మరొకమాట “గణపతి (వమథగణవతి ప్రమథులు శివృనిఘోరళక్తులు కమకనే వారు వురుగొజ్జో లగా. విక్యతరూపులుగా శిల్చించబడ్డారు... పురాణాల్లో. శిల్చాల్లో శివునకు ఘోర సౌమ్యమూర్తులు ఇం డున్న వి పురాణోక్షియే ఇవి సృష్టిలా స్పర్జాళహ్తలు అన్ఫర్జ జగచ్చకభమణప మూలం శాంత మైనఅ ఘోగ్ర శక్తులు. అళాంత మైన ఘోరిళశక్తులు నృష్టినిర్మాణళక్తులే సృష్టి సాగుదల కవి అవసరం సృష్టిచ్భందోగను నవిఘ్నకారకులు [ప్రమథులు దజిధ్వరధ్వంస మంచే ఇదే) వాటికి నియామజడు గణపతి కనుక వాణుడు ముక్తి మార్గమైనళాంతిన్లి శాదసి విఘ్ననమార్జావలందినంచేసి మోక్షదుదై నజనార్జి నునిచే శిక్షీంపబడ్డాడు ఈశిక రికణా జ్‌ జ స్వరూప మని కధాంతంలొ శివునితో శ్రీకృష్ణ డన్నట్లు శవి వ్యాఖ్యానించటం చమత్కారంగా వుంటుంది సీవథె బాణుని నేనును రక్మించితి ఇ దేమిమాట? రెండుచేతులు మిగిల్చి శాంతమౌార్గావలందినం చేయించటమే శిత అంపే బోధ అది కాదు ఇదీ దారి- అని చెప్పటం

151

తర్వాత-_ ఇందుధరోపొవ్వానం._ శివపార సిరులే... అంతా చకాంంతరిఈ ఆదిద్వంద్వవిహారమే వారు యోగినీనహనువరివృతులై విహరిస్తున్నారు ఆ యోగినుఎ మండలాకారంలో తీర్చివుండగా వీరు నర్తిస్తున్నారు ఇదంకా యోగశాస్త్రవియయమే

దీని కొఠశిల్పరూపోదాహరణ మున్నది. ఒరిస్పాతో రాణీపూర్‌రయురియాల్‌ అన్నచోట 8 వళశాబ్టినాటి ఒకదేవాలయ మున్నది ఇది వృత్తాకారంలో వుంటుంది మధ్యలో ేగవవిిగహ ముంటుంది ఆవృతా కారంలో యోగిసీళక్తులు నాట్యభంగిమలో వుంటారు

ఇది చకోంపాసనావిషయమే మధ్యలో నున్నవైరవుడు విందుస్వరూపం చుట్టూవున్న క యోగినీళప్తలు మండలాకారం శ్రీచకా్రాదులరహస్యవివరజే ఈ 'ీవాలయనిర్మాణం దీన్ని మ త్చ్యేంద్భనాథుడు కట్టించా డనీ _ దానివియోజనం._ కౌలదీకొపిధాన మనీ అంటారు అంపే దీషెప్రధానా[ళ యంగా మండలం (చక్రం) నిర్మించటం ఒకళంత)ం అమండలలో దీకొగృహీతులై నశిషమ్యులను కూద్చుండబెట్లి

మూ చ వారి కొవిద్యారహస్య్యాన్నిటోధించటం అంతశృ్మక్మపవేశార్హత కల్పించటం (జాలా జఇదమండలం ఈపంయోజనార్థం టిబెట్‌ బౌద్దా శమాల్లా నేటికీ వన్నటు 706 /1/- ౧ యఖ 0 లా శని

5105౧7 01 08160 ₹082- అన్నగ౦90థంలో వివరింపబడ్డది )

ఈగుడిని ఆంతళ్చ్మకవిషయంగా భావించిచూ స్తే. అం'పే బాహ్యుసత్యాన్ని అంతసృత్యంగా సరిణమింపచేస్తే _

0484 ౧ 8౧ 26586010 ౪ 01+ 0౪౧1699 ౧౪ 65 1౧6 38018 65 0 59౧68 2గ౧6 50 0౧ ౭806 1౧8 9 ౪౦64 88 50806

09 ౧ ౧40 ౪8౧90 [0/8 880067 8 9 6668166 ౪ 11 116 ౪0019 140 10 8801

క న (హేవ(జకంథశం)

152 ఈయోగివీళ ప్తలే - శళథలో అప్పరసడు భారతీ యశిల్పాల్లో సురసుందరులుగా మలచబడ్డారు వారు దివ్యాలంకృతలు __. ఆనేకాభరణభూష్‌తలు బహుసుందర శనులు ఈఆభరణాదులకు .. 'కేళపాళాద్యలంకారాలతము యోగపరంగా ప్రత్యేక ప౦తీకార్డా లున్నాయి వారు నాట్యసుందరులు _ భంగిమామనోజ్ఞలు, ఈయోగశావ్రకథనమే బాణకథలోనిఅప్పరసలవనవిహార _ జల్మకీడాదులు కనుక ఇందుధరొపాథ్యాన మంతా యోగళాస్త్రమే దావ డూు

ఉనొూనిడు ణ్డుల చఉణయ౧ వెడి ఎవడు వెడి

భారతీయగాథల్లో నలదమయంతులకథ _ ఇదీ దబ హులఅలి కళ్ళంగారగాథలుగా (పసిద్ధిపొందినవి అది వియోగవాధి ఇది సంయోగమభథభురం.

ఉషాస్వప్నమంతా ఆధునికమనస్తత్త్వశా స్త్రవిషయమే, మనోవిశ్లేషణ దృష్ట్యా వారు స్వస్నపరిశీలనంచేయగా=పురుషస్వప్పాల్లో శ్రీమూశ్షీ_-న్రీస్వపవ్నంతో పురుషాకృతులూ గోచరించటం అనేకరీళుల్లో-నృష్టపడ్డది దీనిరహస్యంవ్యాఖ్యానంగా వారన్నారు ప్రతివ్యక్తి స్రీ_పురుషాక్సృతే తప్ప ఏవ్యక్షీ కేవలస్తీ_కేవలపురుషుడు కా దనీ బాహ్యంగా ఒకటుంటే విరుద్ధాంశం అంతర్గతంగా వుంటుం దనసీ- పురుషనిలోనిఅంతర్గత స్త్రీమూర్తి తీగ ౧౭ శ్రీలోనిపురుషమూర్తి నీ౧ ౧16-అన్నారు

70౧069 8౧౧౫౭8 9 ౧౯౦9౧౧80) & ౧9౪౦౧6 8౧౯6980౧81 0౫ 0౧ ఉం ౧౧౦? ౪7 0130086 ౮97౧౧9 ౧ 8౧౧౭౧౫ 8 0006/ 1౧6/6 5 ౭8 00౧౯౧౦9 - 0౧6 ౧ర +8660[6 [౧౦49౪6 1181 ౧౭౪౩ 4౧ క04౪890౧1 0౦6 ౪61 56 ౧౦1 8 ఈ౦ంగిడగి క గ8౮6 041 & గజగి 5 7౧5 ౧౧౭56౮4 గ౧౦ +ర646 గ 2 ఈంగ౧8గ 5 ౧5౪706[0 00౪7 ౧89 069౧ 19 ౧6 1౧9 2౧౧౧౭856 -- నం౪0ం౧0౦౦09/ నీ గిం 60౧ ౧౩౦)

ఇదే మహద్దశలో ౧09/6 6౪6 శతరూపా_ ప్రజావతికథగా బృహదారిణ్యం "సేర్దాన్నది ఇది మహక్‌- (పథమచ్చదం ౪౧౪౯౪౯౪౬ 0! 6081౫ 6 గి 0౧64/09) ఇదేశివపార్వతులవిషయమున్నూ కనుక ప్పితిజంట... సమాగమంలా_. మనసా జీవ దశలో పున్నవారివారివిరుద్దాంశాలలో ( స్రీ. ౭౧ ౧౭5 తో పృరుషుడు 2౧ ౧౧6కో) నమైక్యంపొందితేనేశన్చ _ వ్యావహారికకామం శృంగారరసం కాదు. లేదా మహనందంకాదు "అంతర్గత స్త్రీపురుషులు ఇ విశ్వేభావాలు పురాణభాషలో ఆదిదంపతులు వాహ్యూంగా వున్న సళరీరవ్యక్తులు ఆంతర్గతభావమూర్తులకా సమైక్యంకావనటంపేరే _ లేక కావటాని కనువై నఒకపద్ధతి యోగమే దాంపత్యం ఆభావమూర్తలు కథలో శివపార్వ

154 తులు-బాహ్యవ్యక్పులు ఉషానిరుద్ధులు (పతిస్తీలోను మేల్చాన్న ఆద్యన్తీత్వంఎప్పరున మనో గతలలితభాననకు మూర్తి [ 60౧) ఉష (ఉషస్సు) పుడషమనఃకుహరంలో [000016 0౮9) సుష్తావస్థనుండి మేల్కొన్న (రాత్రిపోగా వెలుగు వచ్చినట్లు) స్రీ /భ్రాద 163) మూర్తి ౧౦౧ ఉష అలాగే స్ర్రీమనఃకుహరంలోనుండి బిహిర్గతుదైన -- జాడు అన్‌కుచ్చడు.. (విరుద్దుడు _ కానివాడు ) బాహ్యామనస్సు _ జాగ్యవ్చ్రైతన్యం ఎంత అడ్డగించినా ఆగక పెకితేలినప్పరుషభావమూ అత్రి - అనిరుద్ధుడు శివసొర్వతులు భావాలు కనుక [10600107 658 వీర పేరణ పూర్వవింగంగా ఉషానిరుదుల [0 ౧౫5 0౯ 60058 కధ వచ్చింది వేద్య కాలిం వారిది మానసీసృష్టి ! సంకళ్చింలోనిభావం, వీరిది మైధునసృష్టి కరింనమ్మేళశనం) అది (పథమం ఇది న్వితీయం ఎ ప్యూహచతుష్టయాత్మకంగా . తశ్వాత్మకంగా - కావ్యనిర్మాణం చెసినసోమ వాట్టుని అంతంకరణంలొ ... (పజ్జలో .. ఈకథారహస్యద్డిత నిక్షిప్త మైవుంది పురాణ శవి బెప్పినకథలో అమూలకకల్పనలద్వారా (బాణునిస్తుళ్యాదులు) అభివ్యక్తమౌ కన్నది కనుక పై విషయం స్పృశింవదడినది ఈద్యుష్టికో ఆసిరుద్ధుడు.. విరుద్దుడుకానివాడు నాగాఫ్రవిరుద్దుడు కావటంలో ని ॥ ఛం రహన్యం విచారణయోగ్యమేశిదా మూలాధారంలొని కందర్బవాయువిషయంతో ఇదో సమన్విత మౌతుంది కందర్పతత్త్వమే అనిరుద్ధుడు మాదసతం[ఈమంతా- ఉత్ర్సర్ణన మేకనుక_ సృష్ట కాధారం కనుక_ అధోగమనశేలమ్మైస అపానతత్త్వమే- (ఇవీ జుగుప్పోవహవిషయంగా (గ్రహించటం బోచ్యార్థరిరంసువులపని (పతీ కొర్టంతో చూడాలి ) కాక_ నాగమం'పే- కుండలిని ఆధునికమనస్త్రత్ర్యశాస్రంలో కూడా నర్చిం. కోమళక్తికి (పతీఠ వై య క్రీకసృష్టికార్యోస్కుణ మైనఅద్యుపురుషుడు అనిథుద్ధుడు వాడు వ్రశక్సి కున్ముఖుడు కానటమే నాగాస్తబంధనం దాణుడు శ మన స్తత్వశా న్ద్రి ని 008- సిద్ధాంత మొకటి చెప్పబిడ్డది వాహ్యసాంఘిక (పవ రనశే'సే 'వేషధారిపేరు ౧౭50౧8 డీసికతీఠంగాస్పం చేవాడు $6 1వైళ్యు వుడమషడు

కేర్‌ (ప్రాణస్టానీయుడు కమక ఇద్దరూ విరుద్ధతత్త్య (ప్రతీకలు కనుక, న్పర్ధ=యుద్ధం... అనివార్య మైనది “అజాయమానో బహుధా విజాయతే"”- అన్నట్లు అనిరుద్దుడయ్య్యా. విరుదు థా సాత్రన్నాడుం ఉష వాణునిసుప్తచై తన్యంలోని వ్రీభావమే. స్తీ. పురుషమూర్తు లు భార్యా- మాతృత్య; భర్హ్యృ- పితృుత్వమూర్తులుగా న్వప్నంలో నహిర్గతంకానటం ఆధువిక న్వవ్నశాస్రవేశ్తలు గుడ్డించారు. వేదంలో యమ_ యమిసంవాదంకూడా ఈపతీకా' దృష్ట్యానే చూపబడ్డది. (చూ 50151481 ఉంయ(౧0?1[/ 8౧4 76౧౧0078! 0౪/6౯ ఫి ౧6 1౧౮180 ₹060౧7/ 0% 60౪6౧2006౧) ఆలాగే తండి తనకూతురుకో _ తాను సృష్టించినశతరూపతో (సరస్వతికో సమన్యయించి సృష్టిచేసినకథా ఇదే, ఇవి విరుద్ధధావ్యపతీకలుతప్ప 'వాచ్యార్థస్వరూపాలు కావు. [41౧6 & ౧184187 అస్నృవిరుదపదారాలు ద్వంద్వసూ] చాలు, కనుక ఏీరబుది (బాహ్యుచేతను)" యెన గ! (ఖు ఇ చు

• బొణునియుద్దవీరభావంచేత అణగ దొక్కబడిన అంతర్భావన స్తీభావమే ఉష. అచే థి ల సుతారూపధారణ చేసినచ్చింది. దీనిద్వారానే వా డుద్ధరించబడినాడు, (ఇలాంటికలలు' పరిశీలించి అధిగస్తులను ఆరోగ్యవపంతులనుచేసిసట్లు యూంగ్‌. -వివరణ్య ఇండు'కే సహ్యసహస్తాలు.వికృతళ క్రిపతీకలు, పోయి రెండు భేతులవాడుగా శికింప బడటమే ఉద్ధరింపబడటం. (అనోహతంలోన్నద్రైవం _ ద్విహస్తునీగానే చెప్పబడ్డాడుం దానికో ఈకథాంతపిషయం నమన్విత మౌతుంది) ఈకథలో మన కర్ణంకాని మరొకఅళూమాంళం __ పురాజో కమే _ వృంది.! భాణరడణార్థం యుద్ధంలో అఆహవనసీయాగ్నిం స్వాహాస్వధాశంయులై న అగ్నేయ భక్తులు -- వారి కధిపతి అంగిరసుడు _ శ్రీకృష్ణు నెదురించీన ట్లున్నదిం అతి ! గం క్యా అగ్నికి స్వాహాన్వధాళక్తులు భార్యలటం స్వాహా _ దేవతాళ క్తికొగా స్వధ స్వధా అవస్తాత్‌ - పృియాతిః పరస్తాత్‌. (నానదీయసూ కృ స్వధాశక్తి భౌమం (పిళ్ళ .. పృథ్వీశ త్వం), ప్రయాతి = స్వాహా= స్వర్ష్యశ క్తి,

156 “019 5౪8608 15 08 5809 88 న౯౭/౭౩1 ౪౧౧౦౧ 06810068 10 ౧8 (౧౧౪౧౧౭16 ౦0€ 116 ర1/106 0798110౧ 2౧6 1౧6 398౧06 28 06618౧8 0౯ న?౭౧౭ 0: 0/106 6౧607." (షకీ815178 గొంగ౧8౧4 చీ 914641 ౯ 155) వీ రదరు ఊర్త్వ _ అధఃపంిసరణశక్రు లటం చి 09 న మంటజోదులకలన( గల్మాషకుసుమ దహనతృషితమహాబలతపసు లనంగ నుదృటులు స్వధాకౌరాశర్సియులు_ (8400) “పళంగపటహస్వర్జాం “ గారాథాములు స్వాహాకారాశంియు లేవరు... (45 వ్యొర్తెధుగురు, కనుక వీరు విరుదళక్పులు. కం ద్దు అహతములయి జ్యోతిష్లో, నుహావిర్శాగములు 'శెండు మంటలు వపుష న్మహిమమయి నడువ నడుమను సహాయుడయి యంగిరు డనుసంయమి నడచెన్‌. (40) “పంళభమంలో అధర్వణుడు _ ఆగ్ని(పథమస్వరూపం (63౧010౧ 01 [₹176) వున్నాడు, వాడు పుష్కరాన్ని (విశ్వపద్మం) మధించాడు. అవ్వుడు అమృతు డన్న = వాడు ఇన్మీంచాడు. వీడే దకిణాగ్నిం అధర్వణుడు భృగుకుమారుడు, అధర్వణుని పృత్త్రుడే అంగిరసుడు.” " (ఏ41631/8 న౮౧8౧8 4 5006౪ గ. 159) దీని కది తెలుగుం “ఆపో భృగుః అంగిరోరూపం __ ఆపోభృగ, ంగిరో మయం

157 భృగ్వంగిరసులు శీతోష్టద్వంద్వసం'కేతాలు, పీ రిద్దథూ 'మొదటిసృష్టికారణజలాల్లో ఏకగర్భస్థులె వున్నారు, అని వైగో వథవాక్యార్థం. ఇదంతా ఆగ్నివంశకథ వీరు రుద్రానుచఠ లని మూలహరినంశం 2122.21740 చెబుతున్నది. ఈ అగ్నివిద్యావిషయసర్వస్వం ఉపాసననసంబంధంగా చెప్పి ప్రతినాయకునియం దారోపించి (ఇలాగే ఇతరకథ గేన్తూ నాయకునిద్వారా. వారిని శికింపచేయటం _ ఉపాసనకం'చె అవ్వ్వైతం చెప్పినజ్హానమార్లమే మోక్షస్వరూవ మని వ్యాఖ్యానించి నట్లుగా కథలు శిల్చించటమే సోమనాధునివి వేకం. ఇది మహావాక్యం. మహావ్యాకం తర్కశాస్త్రవిషయం, దీనిద్వారా శాంత రసాన్ని స్టాపించటం కావ్యసంవిధానకం. -*రెంట్‌ని సమన్వయించటంవల్ల కవి సంవిధానకచ్మకవర్తి, మహావాక్యం.=హారి హరనాథతత్త్వం, రసం కాంతం.

సొం(డకవానుదేవ్లునికథ వడు వడా ఇదొక విచి[త మైనకథం ఛాందోగ్యంలో ఇం(దవిరో చననృత్తాంత ముంది ఒకప్పుడు దేవానుర్తులు అత్మతత్త్వ మెరిగి రమ్మని వా రిద్దర్నీ (ప్రజాపతి దగరక్తు ప్రరసించారుం వారు వెళ్ళి (వ్నిస్తే (వజాపతి అది అనే ష్టవ్యముం విబిజాపితవ్యము” అని అకీప్పరుషుడే అత్మ" అన్నాడు, ఇందివిరోచమ లన్నారుం ఉస్త్యామ్‌ జలంలో, దర్చణంలో కన్చిస్తున్నవాళ్ళలో అత్మయెన రన్నారు' * చెప్పా నుగదా, మీరు సాధ్వలంకృళులై సువనములై వెళ్ళి చూచి వచ్చి చెప్పండి" అన్నాడు వా రలాగే చేసారు. “స్వామీ అవీ మాలాగేపాధ్వలంకృతులు నువనసులటగా కన్చిం భాయిళ అన్హ్యాడు. ప్రజాపతి. ల్లన్నాడ్ము “ఇదే అత్మ _ అమృతం _ అభయం - , బధహ్మ” అని, వాళ్ళు శాంతహృదయులై వెళ్ళిపోయారు, విరోచనుడు తవవారికో కాను తెలసుకొ నినచ్చిన ఆత్మవిద్య చెప్పాడు. “ఇదే (శరీరం) ఆత్మం మహీయం* ఉప'ేవ్యము, పరిచర్యలో ఉభయలోకప్తారి (ప్త కలుగుతుంగ దని ఇక్కడ ఉపనిష త్తృన్నది .“దేహాత్మబుద్ధి అసురమైన ఉపనిషత్తు? అన్ని "అసురాణొం పి ఏష ఉవనిషక్‌. (పేతస్యశరీరం భిక్షయా_వననేన అలంకారేజేతి సంస్కుర్వంతి. ఏతే నహ అముం లోకం దేష్యంళో మన్యంశేగ్న (88) మృళశీలమైన శరీరాన్ని ఫికతో(అన్నం) వస్తాాలకో అలంకరిస్తూ పరలోకౌ లను జయించగల మనుకుంటారు, ఇది ఆసురోవనిషత్త _ అని చేవాసురులు పరం పరగా విన్నారట..అత్మత శ్ర్వాన్నిగూర్చి, *సర్వలోకాలసు.._.కానూలను అత్మవిద్యరో పొందవచ్చు నని, కనుక తనుప్పితినిధులను పంపాడు, వీరే ఇం(దవిరోచసులు, ఈఅసురపరంపరలోనివాడు పుర్మడకాధిపతి. పౌండికుడు. సాలంకృతళరీ రమే అత్మ బిహ్మ మనుకొ నటం అసురోపవిషక్తు, ఇది అవివేకం, (ఇందునిది

108 వివేకం. ఇందుడు స్వర్గానికిపోతూ వివేచిస్తాడుం “ఇరీరం ఆత్మఎలా అవుతుంది” అసి. మళ్ళీ పృజాపతిదగ్గరకు వస్తాడు, వచ్చి 88ఏళ్ళు శపస్సుచేసి స్వన్నవుళుషుపి శెలిస్షికొని తఈడ్వాచు గఏళ్ళు తపస్సుచేయగా, అప్పుడు ప్రజాపతి అత్మవిషయం చెప్పా డని కథ). అవివేకంఠో తృణం బంిహ్మపదార్థ మనుకోవటం, వినేకంకో రెండూ వళసే, ఈరహస్యం తెలిసినమహాబుడ్ధి సోమనాథుడు కథను (ప్రారంభిస్తూనే_ “ఇక్కడం బౌంగడ్రభూపతి వి'వేకహీనత( జేవయెక్క.లా” (8.4 అంట్లాడు. పాషతస్వభావ మంళా అవివేక భబ్చింకో ధ్యనించాడు, ఈవి వేకావి వేకళజ్ఞులు ఫ్రీ శాంకరాద్ట్యైళఈంలోని సని పూర్వమే సూచింపదిడ్డదిం అం'పే కవి ఎక్కడ ఈమాట, వాడినా అగేఅర్ధంలో వాడటం గమవించదగ్గది, అవివేకం చేవఎక్కీంందట ఎక్కడ? ఇక్కడ... అం కే బదరికావనంలో (కైలాసంలో) వాసుదేవు డున్నాడు. బాదరాయణ (అకాళ) వాసుదేపు దొళడు. భూలోకవాసుదేవుడు డొకడు* వాడు వివేశస్వరూస్పడు, " పీ డవివేకమూ ర్తి. ఇక్కడ_ఆంయే అవివేకంలో జీవించేజీపునివైతన్యభూమిక ఆంధ కారలోకం, అస్తూర్త్యానామలోక మని 'ఈళోపనిషత్తు దిన్నే చెబుతున్నది ఇక్కడ ఆం'పే దిళశావాచకం కాదు, అది శ్రవలవాచ్యార్థం, అశద్ధిం చేళనభూమకఎ ఆంత రాకాశసూచకం, "కేవలం ్రుతికో చిక్క నిపరిచయమున్నకవితప్వ మరొకడు ఇలా (వాయకఖేడు, ఎండుకంశ్సే [ఇుతికద్టం (సతీక కనక, అది తెలియనిదా జేమి। వాస్తోగుం సరే. . 0 ఆచేవ తొలుస్తున్నదిం పీ డనుకుంటున్నాడు, “ఏక్ష్యడివాసుదేపు డిల నే నొకరుండన పాసుదేపుడన్‌, దక్కినవాడు నందకసుదర్శనళార్డ గదాది హేతులన్‌ జ్గె క [సుక్కకపట్టినన్‌, ధెసలయిట్టిన మిర్మలకీర్పివావింబిట్థానే ఇయుధధారణం చేసినవాడు దేవు- డపవుకాడా?.. దెసలచుట్టినా కాలేడు: అంపే ఇది వ్లాసుచేవళబ్బినిరు క్తిని అవహేళనజేయటం. శినశేశవనమాగమంలో ఈళర్చినిరు క్షీ

1600 పూర్వాశ్వాసంలో వచ్చింద ఎజ్జన్నగారు.. ఆశళద్దాన్ని నిర్వచిస్తూ “వసి” ధాతువు జేత 'దివి” ధాతువుషేత ఏర్చ్పడ్డవాసు దేనళద్దానికి జగన్నివాసు డని అర్థమన్నారు..-- ఆసందర్భంలో సోమన్నగారు చేసిననిఠుక్తి అలాలేదు. *వససము దివంబుననకాన , వాసుదేవుడు” (ఇందుకేకాబోలు బదరికావనంలో వాసుదేవుని విలబెట్టి. ఈ వాసుదేవునవికథ మొదలు పెట్టాడు) ఈకథలో కవి పౌం్యడకపర్యాయంగా వానుదేవళద్ద మే బహుథా్యపయోగిస్తాడుం ఇద్గ రూ యుదంచేసుండగా.. నా! గ అవవ “*శ్రేరిపని మానిపిన వాసుదేవు డిలకు దాటి శాతాసి వైచె మాధవునిమీద-౫” (100) “అర్చి యెడవంక సాత్యకి యడ్డగింప వాసుదేవుండు వలవంక వచ్చి. * (0) గ ఇలాఈళబ మెందుకు [పయోగింపదిడ్రటు? పొం[డకుని కొఠఉన్మత త _ అది చది గా అట్‌ వానుదేవళట్టోన్మాదం. అందుకని 'దెసలముట్టటంవల్ల ఆనామం వాడికి చెల్ల దని తలచి _ తనవంగడంబగుధరాధిప మంత్రిపదాతివర్గముం పిలిచి” వాజ్జీ వాసుదేవు డన్నవాడ్‌కీ .. తన్నుపిలవనివాడికీ శతభారసువర్షముం. దండము” నాబేతిచక్రం చూచారో లేదో, ఇది వాడిచ్మకానికున్నపబ్ళు. రాలగొడుతుందనీ “""నందకనుగూోల్చు యాదపునందకంబు _” (7) ఇలాణే ఇతరాయుధాలు, ఇది వాడివాసుదేవోన్మాదం.

'ఆహం[బహ్మాసి" అన్నమహావాక్యాన్ని (పతివాడు తనతనచేతనభూమిక ననుసరించి వ్యాభ్యానించుకుంటాడు, ఏ“అహం”(బహ్మ? పుం[డకాధిపతి అన్వయం వాడిజీవునివరిధిలోవిది, ఇలా ఎంద రీమహావాక్యాన్ని తమ కనుగుణంగా వ్యాఖ్యానించుకొని మోసపోతున్నారో? వా రందరకు వీడుమూస. ఆమాటలు విన్న సభ్యుల్లో మంగ్యతు లనుకున్నారట.

461 ఎయిస్పిరో ఆవసుదేవసూనుసరియా యిత డంచు తొలంగిరట.”” కాని “ధూర్త సేవకులు మాతం” లావున సీక డెక్క డనిలజ్జలు మానిరటం లోకాన్ని ఒక్క-వాక్యంలో ఎంతవిచిఈంగా వ్యాఖ్యానించాడు మహాకవి. లోకమంతా దేవా ॥ సుర్మపవృత్తిలో ద్విధాకరింపబడ్డది. ఆద్వంద్వ్యపంితీకలే. ఆద్యుచ్చుదాలే (౭76[61/- ౧65) ఇందవిరోచనులుం ఎవడిక్‌తగ్గబంటు వాడి కుంటాడు. ఇం "పేమిచూస్తాడ్యు వా డొకబావికప్ప. సము దం వాడికి తెలుస్తుందా. _వాడికళ్ళకు తమరాజుగొప్ప, సుదళ్శునాదులు అయోమయంగా, కన్చిస్తుండే (్రీకృష్ణు దేమిటి? వాడికాతగాడుకూడా పనికిరాడు. ఇది శరీరదృష్టిగలవావికన్న లక్షణం. నోరదునీకోనూ పోం[డకుడు ఇదేపాటం *__నేమను వాసుదేవుడ నతండున్‌ వాసుదేవుండ పే (18) అరేః ఈలోక మెంతవిచిితం. శబ్దంతో ఎంత్మపకారితమౌతున్నదిః లోక్ష మంతా శబ్దంచుట్టూ తిరుగుతున్న దే తప్పు _లోపఅళు దిగటెంలేదు. గిగ్‌నవాడికి అకృతికంయు విశేషంగా గుణం కన్చిస్తున్నది. శబ్దానికి గౌణొర్జం చెప్పుకోవటం వివేకిలక్షణం. వాచ్యార్థం శరీరాత్మటుద్దీ చేన్చుకొనేది. ఇవి రెండూ రెండు జీన లక్షణాలు, వకటి ఆకాళం _ రెండోదిభూమీ. ఇడే అన్నాడు నారదుడు “ఈశంఖ చ|క్షా లలావుంచు. పంది బలసి ఏనుగు ననుకోవచ్చు. నీవు మానీసి మనిసి నను కోవచ్చు *కాని గుణంబులు కలుగక్చ” చ్య్మకము ... చ్యకిఎదుర పూనకు మన్నాడు, (“విరిసినళంబ చ| కములు వెలయించి భుజయుగ్మమందు తిరగేద పౌండకునట్లు తృణము తొ [(బహ్మమన్నట్లు” “పొంచాలఠాయళతకం'”. అచార్యసు( ప్రసన్న) చకిళబ్ద మెంతసుందరంగా బొదిగాడో మహాకవి, చ్యకధారణంచేతనే చకి కాడు, పుం(డ్రకుడు బంధులకో అన్నాడు, నాచ్మకం చూచారో లేదో “_విళుదతరాయా. మేచకితసహ్య ప్రారం వాచ కమం దోలంజాలు నతిభర మగుటనొ ఇ (6

168 “నాచ్యకం ఇనుపచ్మకం చాలాబిర్తువు, కనుక వాడిచక్షాన్ని లోలగలదు” ఇది నారదుడు చెప్పేమాట కర్ధం. ఆచ్మకి చ్మకవర్దన 147 నుండి 158 పద్యాల్లో వర్టింపబడ్డది, ఈ రెండుచ కాలకు విరుద్దసంవిధానకం ఘటించి అస్మూతంమీద కధ నల్లుకొవిరావటం సంవిధానకచ్శక్రవర్తికథనమర్య్యాద, అందుకని నారదుడు సస్తు)( _ “*బృస్రముకూడ_ బొదుగనిది చ[క్రమా యెత్తు వచ్చుగాక నొరకువచ్చు నెట్లు. (1) ఇది పై 8వ పద్యానికి విరుద్ధసంవిధా నకం. అయోమయ మగుటచేత అతిభర మగుట" అన్నమాట కిది సమాధానం, తూకానికి వచ్చినా ఒరకురాదు, _నారదు డలా చెప్పి బదరికొవన మేగి అక్కడ కృష్ణునితో చెప్పాడు. కక్రివ్హా 'దేనర పేరపెట్టుకొని ధాతిన్‌ వాసుదేవుం డనన్‌._ వాడు ్మతుళ్ళుళూ “నలినలోచన సీసాధనములసాటి చేసె నతడు విశ్వామితసృష్టినోలో అని సరే యుద్ధంలో వాసుదేపు లిద్దరూ కలుస్తారు. పృండ)కాధిపతి మాధవృనికో అంటున్నాడు, ళ్‌ కన్టివ్లూ వాస్తుదేనుడపు, నేనూ అంతేం వినేవాళ్ళశై నా సిగ్గుండాలి” కగ్లోవ్పల గాచి గాడిదల గొడ్డులం బోతుల జంపిన _ వాడు వాసుదేవ్సడా? నాకూ గద నీకూ గదం- నాకూ నందకం._ సీకూ నందకం, నాకూ చక్రం. నీకూ వం నాకూ విల్లా _ సీకూ విల్లు _ ఇవ్వాళ నీపేరు మాప్పకా వాసు దెవుడన నొయ్యారంబునం జెల్లదు ఎం (ఏ అంచరూ వాసుదేవు డం'పే నీవు వొయ్యారాలుపోవటం ఇక్రముం దుండదు. ఇక్కడ ఒయ్యార మేమిటి? స్త్రీచలనంలోని నహజసౌందర్యార్హకమైనఆళ డానికి క్‌క్కుడ చోపేమిః _ ఠా న్‌

168 చాలాచోట్ల భగవాన్‌ రజనీళ్‌ అ౦ంటూవచ్చాడు “బుద్ద _. శ్రీకృష్ణవిగ్రిహాలు నిత్యయువకమూర్తులుగా _ మీసాలు - లేకుండ త్తీసౌందర్యలావణ్యమయంగా చెక్కబడటంలో ఒకరహస్యముంది, వా రమృతులు ' కనుక వయస్సులేదుం శాంతచిత్తత వున్నచోట లావణ్య ముంటుంది, ఆది హ్రైజణ్యమేం భారత దేశం ఇతరదేశాలకు లోబడటం, అక్కడున్నతా త్వికపౌందర్య భాననలోనే, ఇది వున్నదోట పారష్యపౌరుషా లుండవు. ఇందుకే వారిముఖాలో న్తీలావణ్యమే మీగడతేరుతుంది'” . అని, గా భగవత్సొందర్య మంతా ఒయ్యారమే, లానణ్యమే. ఆచీరునవ్యూ _ మాటా నడకా - అంకా నాట్యం _ సంగీతం _ కవిత్వం కనక అందుకని పొండకుడు కృష్ణ సౌందర్యాన్ని భంగ్యంతరంగా స్తుతిస్తున్నాడు. కాని వాడికి తెలిసినఅర్థ మేమి టంపే ఈఅందమంకళా నపుంసకలక్షణ మని, అది అవహేళన క్లేస్తున్నాడు. ఎలాగా? అం'పే తా నభినయిస్తూం అర్థమంతా అళబ్దంలో ఇమిడివుంది, ఇదే “వ[కో క్రి అం'పే, ఏళ ద్దిం భావవ్యంజకమో _ స్ఫోరకమో _ సహృదయునితో భావాన్ని గిల కొడుతుందో అదివ[కళద్రంం న. కనావుడు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయంగ". అనవ్వే ఒయ్యారం, కోవం లోనూ ఒయ్యారమే, (కోంధాదులు రసా లలా అవుతున్నాయి: శైళికచేతం వర్తనాదినాట్యంచేత నని శ్రీమదభినవు లన్నసూట భావించాలి. ఈనవ్వు కోపం నవ్వ్వైనా రౌదంరసాత్మకం కనుక అందమైనది,) వాడు చివరకు మరణిం చటం చాలాసులభంగా చేసినట్లు ఒకపద్య ముంది చక్రంపోయి ఎ తద్దేహముం, బవులన్‌ వై చిన, దుంగ్మనచ్చినగతిన్‌ నన వుతులననననననానాు్తుననాను. పా'సెన్‌ ప్రికాశంబుగన్‌ _ (404) ఈచంపట మేమిటి? నరకాసుడనివిక్కలుచేసాడట (1-15) ఈకిియాపరమార్థ మేమిటి? _ తుంగను నిలుననా చీల్చినట్టుగా చీల్చిం దా చక్రం, చిల్చితే .. “ప్రకాశంగా పాసెన్‌' ఏమిటి? _ సోమనాథుడు ఏభావాన్ని

168 “నాచ్మకం ఇనుపచ[కం ఛాఠలాబరున్లు, కమక వాడిచ[క్రాన్ని దోలగలదు,” ఇది నారదుడు చెప్పేమాట కర్ణం. అచ్యక్‌ చక్రవర్ణన 147 నుండి 150 పద్యాల్లో వర్ణింపదిడ్డది. ఈ రెండుచ (కాలకు విరుద్ధసంవిధానకం ఘటించి అసూతంమీద కధ ణ నల్లుకొనిరాపటం సంవిధానకచ |కవర్తికథనమరారదం అందుకని నారదుడు పస్తు౫4 _ ఛి గుణవిచారణ చేసాడు చేసి “ఇనుముకూడ_ బొదుగనిది చ్మకమా యెత్తు వచ్చుగాక నొరకువచ్చు నెట్లు (17) ఇది పై కివ పద్యానికి విరుద్ధసంవిధానకం. అయోమయ మగుటచేత 'అతిభర నుగుట' అన్నమాట కిది సమాధానం, చూకానీకి నచ్చినా ఒకళురాదు. నారదు డలా చెప్పి బదరికాసన 'మేగి అక్కడ కృష్ణునితో చెప్పాడు, "దేవాః 'దేవర పేర'పెట్టుకొ వి ధ్యాతిన్‌ వాసుదేవుం డనన్‌". వాడు తుభ్ళుతూ “నలినలోచస సీసాధనములసాట్‌ చేసె నతడు పిళ్వామిఈసృష్టివోలె" ఆని సరే యుద్ధంలో వాసుదేవు లిద్దరూ కలుస్తారు, పృండ౦కాధిపతి మూధవృనికో అంటున్నాడు, జన్టీన్దూ వాస్తుదేవుడవు, నేనూ అంతే, వినేవాళ్ళకై నా సిగ్గుండాలి.” జగ్లోన్సల గాచి గాడిదల గొడ్డులః బోతుల జంపిన” _ వాడు వాసుదేవుడా? నాకూ గడ. నీకూ గద నాకూ నందకం- నీహా నందకం, నాకూ చక్రం. నీపూ చ్మకం, నాకూ విల్లూ _ నీకూ విల్లు _ ఇవ్వాళ నీపేరు మాప్పళా “వాసు దేవుడన నొాయ్యారంబునం జేల్లదు _ (0 లగి అందరూ వాసుదేవు డం'పే సీవు వొయ్యారాలుపోవనటం ఇకముం దుండదు. ఇక్కడ ఒయ్య్యార మేమిటి? స్ర్రీచలనంలొని సహజసౌందర్యార్థక మైనఆళబ్ఞని! కిక్కడ చోపీమిః _ "

168 చాలాచోట్ల భగవాన్‌ రజనీక్‌ అంబూవచ్చాడు,

“బుద్ద వ శ్రీకృష్ణవిగిహాలు నిత్యయువకమూర్తులుగా ._ మీసొలు - లేకుండ స్రీసాౌందర్యలానణ్యమయంగొ చెక్కబడటంలో ఒకరహన్యముంది, వా రమృతులు కనుక వయస్సులేదు. ళాంతచిత్తత వున్నచోట లావణ్య ముంటుంది, అది సప్రైణ్యమే. భారతదేశం ఇతరదేశాలకు లోదిడటం, అక్క-డున్నకా_త్ర్వికపౌందర్య భావనలోనే. ఇది వన్నవోట పారుష్యపారుషా లుండవు, ఇందుకే వారిముథాల్లో శ్రీలావణ్యమే మీగడతేరుతుంది” _ అని,

భగవత్సొందర్య నంతా ఒయ్యారమే, లావణ్యమే. అచీరునవ్వూ _ మాటా నడకా _ అంతా నాట్యం _ సంగీతం _ కవిత్వం కనకం అందుకని పొండడకుడు కృష్ణ సౌందర్యాన్ని భంగ్యంతరంగా స్తుతిస్తున్నాడు. కానీ వాడికి తెలిసి నఆర్థ 'మేమి టంజడే ఈఅందమంకా నపుంసకలక్షణ మని. అది అవహేళన చేస్తున్నాడు. ఎలాగా? అంపే తా నభినయిస్తూం అర్జమంతా అళబ్దంలో ఇమిడివుంది. ఇదే “వ[కో క్తి అంపేం ఏశబ్దిం భావవ్యంజకమో .. స్ఫోరకమో ._ సహృదయునిలో భావాన్ని గిల కొడుతుంద్లో.. అదివ్మకళబ్రిం,

ఇ ది

కన్హావుడు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయంగ"”. అనవ్వే ఒయ్యారం, కోవం లోనూ ఒయ్యారమే. (కో9ిధాదులు రసా లెలా అవుతున్నాయి? తై శిరచేత

వృర్తనాదినాట్యంచేత నని శ్రీమదభినవు లన్నసూట భావించాలి. ఈనవ్వు కోపం నవ్వ్వైనా రౌద్శరసాత్మకం కనుక అందమైనది.) వాడు చివరకు మరణిం చటం చాలాసులభంగా చేసినట్లు ఒకపద్య ముంది,

చక్రంపోయి ఎ తద్దేహముం, బవులన్‌ వై చిన, దుంగ్మవచ్చినగతిన్‌

ననన. పొ'సెన్‌ పికాశంబుగన్‌ జు (404) డా

శఈశీచంపట మేమిటి? నరకానురునినంక్కలుజేసాడట (1-17)

ఈక్రియాపరమార్థ మేమిటి? _ తుంగను నిలువనా చీలళ్చినటుగా చీల్చిందా

ళన చళంం, చీల్చితే... *“వికాళంగా పొనెన్‌".. ఏమిటిః _ సోమనాథుడు ఏభావాన్ని

162 “నాచ్మకం ఇనుపచకం చాలాబరువు. కనక వాడిచ్యక్రాన్ని నోలగలదు,” ఇది నారదుడు చెప్పేమాట కర్ణం, అచ్యకి చ్మకవర్దన 147 నుండి 1380 పద్యాల్లో వర్ణి౦పబడ్డదిం ఈ రెండుచ కాలకు విరుద్ధసంవిధానకం ఘటించి ఆసూ[కంమిద కధ నల్లుకొ నిరావటం సంవిధానకచ కవర్తికథనమర్య్యాదం అందుకని నారదుడు వస్తు _ శారి అణావీ అణా గుణవిచారణ చేసాడుం బేసి జఇనుముకూడ_ బొదుగనిది చ్మకమా యెత్తు వచ్చుగాక నొరకువచ్చు నెట్లు (17 ఇది పై 8వ పద్యానికి విరుద్ధసంవిధానకం, అయోమయ మగుటచేత 'అతిభర మగుటి అన్నమాట కిది సమాధానం, తూకానికి వచ్చినా ఒరకురాదు. నారదు డలా చెప్పి బదరికొవన మేగి అక్కడ కృష్ణునితో చెప్పాడు. *ద్రేవా దేవర 'పేరపెట్టుకొని ధాతిన్‌ వాసుదేవుం డనన్‌" వాడు [కుబుతూ “నలినలోచన నీసాధనములసాటి జేసె నతడు విశ్వామ్మితసృష్టివోలే అని సరే యుద్ధంలో వాసుదేవు లిద్దరూ కలుస్తారు. పుండ్రకాధిసతి మాధవన్సివా ఆంటున్నాడు, “న్సీవూ వాసు దేవుడవు నేనూ అంతే, వినేవాళ్ళకైనా సిగ్గుండాలి.” జన్లోన్చల గాచి గాడిదల గొడ్డులం వోతుల జంపిన" _ వాడు వాసుదేవుడా? నొకూ గద నీకూ గద నాకూ నందకం నీకూ నందకం. నొకూ చ్యక్రం_ సీకూ చక్రం, నాకూ విల్లూ _ సీకూ విల్లు _. ఇవ్వాళ నీపేరు మాప్పతా ఛం “వాసు దేవుడన నొయ్యారంబునం జెల్లిదు (09 అందరూ వాసుదేవు డం'పే నీవు నొయ్యారాలుపోనటం ఇళముం దుండదు, ఇక్కడ ఒయ్యార "మేమిటి? శ్తీచలనంలోని సహజసొందర్యార్థక మైనఆళర్జానికి కిక్కడ చో'పపీమి? _

168 చాలాచోల్ల భగవాన్‌ రజసీళ్‌ అంటూవచ్చాడుం “బుద్ద యు శ్రీకృష్ణవిగిహాలు నిత్యయువకమూర్తులుగా _ మీసాలు - లేకుండ స్తీసౌందర్యలావణ్యమయంగా చెక్కఐడటంలో ఒకరహస్యముంది. వా రమృతులు "కనుక వయస్సులేదు, శాంతచిత్తత వున్నచోట లావణ్య ముంటుంది. అది స్రైణ్యమే. భారతదేశం ఇతర'దేశాలకు లోబడటం, అక్క-డున్నతా_త్రికసౌందర్య భావనలోనే. ఇది వున్నచోట పారుష్యపొరుషా లుండవు. ఇందుకే వారిముభాలో స్త్రీలావణ్యమే మీగడ తేరుతుంది” _ అని, గా భగవత్సొందర్య మంతా ఒయ్యారమే, లావణ్యమే, ఆచరునవ్వూ _ మాటా నడకా - అంతా నాట్యం _ సంగీళం _ కవిత్వం కనక అందుకని పొం[డకుడు కృష్ణ సౌందర్యాన్ని భంగ్యంతరంగా స్తుతిస్తున్నాడుం కాని వాడికితెలిసినఆర మేమి టంపీ ఈఅందమంతా నప్పృంసకలకణ మని. అది అవహేళన చెస్తున్నాడు, ఎలాగా? అంశే కా నభినయిస్తూం అర్ధమంతా ఆళబ్దంలో ఇమిడిపుంది. ఇదే “వ్యకో క్రి అంపేం పళబ్దిం భావవ్యంజకమో _ స్ఫోరకమో = సహృదయునిలో భావాన్ని గిల కొడుతుందా. అదివ[్మకళద్రం. ఇ మ! “నావుడు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయంగ"”. అనవ్వే ఒయ్యారం. కోవం లోనూ ఒయ్యారమే, (కోరిధాదులు రసా లెలా అవుతున్నాయి? ౩ శికచేత, ల. వర్తనాదినాట్యంచేత నవి శ్రీమదభినవు లన్నసూట భావించాలి, ఈనవ్వు కోపం న్‌వ్వ్వైనా రాదంరసాత్మకం కనుక అందమైనది.) వాడు చివరకు మరణిం చటం చొాలాసులభంగా చేసినట్లు ఒకపద్య ముంది, చక్రంపోయి న్న ఈద్దేహముం, బవులన్‌ వై చిన, దుంగ్మవచ్చినగతిన్‌ న పా'సెన్‌ ప్రకాళంబుగన్‌ _ (404) ఈీచంపట మేమిటి? నరకాసురునివిక్కలుచేసాడట (1-17) ఈకింయాపరమార్థ మేమిటి? _ తుంగను నిలువనా చీల్చినటు గా చీల్చిందా ళా చఠ్వం, చిల్చికే.... “ప్రకాళంగా పా'సెన్‌" __ ఏమిటి? _ సోమనాథుడు ఏభావాన్ని

శీకికీ నూటిగా చెప్పడు; పిత్తిదీ వక౦మే= ఈవకిత వేద్మపతీకలాంటిది. దిని కిదే ఆర మనలేం. అన్నీ చెప్పుకోవనటమేతప్పం ఇది కాదు. ఇదే జా ననటానికి పీల్లేనిదీ ప్రతీఈ ఈలక్షణం సోమవవకంశలో వుంది, ణా కతఠోపనిషత్తులో' అంతరాత్మ అంగుష్టమా తపురును డనీ _ కృతం స్వాచ్చరీరాళ్‌ (పవృహేత్‌ ముంజాదివ ఇషీకాం దై ర్యేణ_” (28170 అతవిని స్వశశీరంమండి గడ్డిపోచలో._ పోచ లన్నిటిసీ తీసివేస్తూ లోవలిముంజను బహిగతంచేసినటు = వేరుచేయా లని, గ ణు ఇక్కడిఇష్‌కమే పై పద్యాంలో “తుంగ. దాన్ని నడిమికి చీలొస్తే లోపల వున్న (పకాశం అంగుష్టమా[తప్పరుషడై న. వాసుదేవుడు. (దివిలో వుండేవాడే వాసుదేపు డంకే, దివి అంపే బాహ్యాకాళం కాదుం అంతరాకిశంఎ) చాడు దిహిర్గతు డైనాడు. పొం(డ్రకుడు శరీరచిహ్నాలకో_. వాచకనామదధేయంకో,. వాసుదేవుడనసే ళా ననకోవటంకోకదా కథ వచ్చింది. కనుక వాడికి వాసు దేవార్డాన్ని [పకాళంపచేయటమే వాళ్ణ్‌ చంపటం, భగవంతువిసంహార మం'శే మనిషికి వివేకోదయాన్ని శల్గించటం. బహఃసరుషునిచంవటంకో, ఆంత:పురుషుడు ప్పైకివస్తాడు, కనుక ఆతడు కల్పించిన మృతి ముక్తి తవ్చ. చాపుకుదుం అనకారకథాగరహస్య మంతా ఇంచే, కనుక పౌం[డకునిచంపటం కోపంకో కాదు, (పేమకో. జాలిక ఆ[పేమకు చిహ్నంగా పౌంగడకుని లోలోపలి (పకాళాకృతి “వాసుదేవుని బై టకుతేవటం, డివికి శరీరాన్ని చీల్చాలః ( (పవృ హేత్‌- వేరుచేయబం) కరీరంనుండి (పకాళం వచ్చింది. ఇడి. కథాతత్త్వవ్యావ్యానంగా నిర్మితమైననంవిధానకంం ఈకథలో. 29 వర్ట నలు చాలాఅద్భుళంగ చేయబడ్డవిం పొంథడ్రకుడు చ్వారావతిపైకి నిశాధాటిగా + వచ్చాడు. కనుక తద్వర్హన మొకటిం

185 "గర్జికా నేకపోత్కటదానధారలు జలరాశి రాజీవాసముల గలువ” -(2ట గజసై న్యం మదధారలు వరుణునిఅంతఃపురందాకా 1పవహిస్తున్నవి* ఆళశ్వఫేన మంటిననేల చుక్కల నింగిని నిందిస్తున్నది. వదాతులఅఆస్తా9లు కరదీపరాజి పై కాల్మ్నుదువ్వుచున్నవి. రథనేమిస్వనాలతో గిరికోటి పిడుగులకు (బద్దలై. నట్లున్నవి. కటికచీకట్లు 'క్వేతపింఛాతప్యతదీధితులను కబశిస్తూ- వుందిం యుద్ధ మంతా నిశ్శాపనర్హించటం, కటికచీకట్లలో మునిగినవారికి చాలా ఆనందంగా- అందంగా (పభాతమైన టుంది వరన కూ న్‌ శ్‌ “కంకుమహత్తించి కొనగోరడీర్చిన పుడుహూతు నిల్లాలిభాట్టనంగ" చాలామంది ఇల్లాండకు బొట్టు పోయినవి, కనుక ఈపోలిక యుద్ధానుభవజ్ఞు లకు చాలాహాయిగా పుంటుంది, వాళ్ళు ద్పష్ణుల్లా సూర్యువింబం అలాళన్చించటం వాళ్ళ మనస్త త్ర్వాల కవితమే, ద్వితీయసాదంలో "ఇం[దప్తగిన్నె" నాటికాలపువిశేషమే. అలాగే శివునకు (పభాతరాజు' ఘటింనజేసిన..కెందమ్మికోహళ" ఆనాటికళావిశేషంం ఈరెండువర్టనలు (పాబంఛికాలైనా ఒకచమళ్కార చుందెం చిశానర్జన కిది చ్యతిరేకసంవిధానకం. మరొకటి విశాధాట్రివర్టన హంసడిభకోపాఖ్యానంలోని "సేనా ధాటీవర్జనతో పోల్చవచ్చు. “కరఘటాకోటికటనిర్గశన్మదా సారంబు దొలుకారు, జేరంచిలుని. (4,288) రథనేమి.... [వభాతవర్షనం హంసడిభకులకథలోని సెళావక్టనకో పోటీపడేది. (*చివర్గో] “'కఠవంగరాకున్న _ కాలబ్రర్లముబేత ఇగలికటి తలనేలబడివయట్లు' (4271)

166 ఇక్కడ నూర్యాస్తమయనర్ణ న, అక్కడ సూర్యోదయం, తెలుప్త్క్రపక్క- నలుప్పు రంగు తిర్చినట్లు ఈవర్జమర్ష ణ మొకన్మకతం ఇదొకవిచ్శితసంవిధానకం. ఆతథలో వరనలు ఈకథలో వాటికి వ్యతిరేకసంనిధానకాన్ని తీర్చటం, కివి జా్యగన్నిర్మాణ య! వ్యంజకం. ఈఘట్టంలోని యుద్ధవర్ణనల్లో సోమన పాటించినఒకవిచిితశిల్చ మేమం'చే ఆనాటియుద్ధనందింధళబ్దాలను జోడించటం. అం'జే చాలాసాం 'కేతికంగా (౧6610 08 ) గా నరించటం, లు వంకఠదారకు(జేరి వాకిటిదద్దడం బులుసేసి కొమ్మల మోకువైచి పాకి, లోపలంజొచ్చి పలుగాడ్‌౬ దెజిచిన పంత కోన విచ్చాన లెక్కా బురణించి ఇలా పద్యమంతా ఒకసామూహికమైనయుద్దాన్ని చిితించటం, డినికోసం పద్య యా ఛి పాదాలు తర్వాతిపాదాల్లోకి్‌ పోయిగాని ఆగటంలేదు. ఒకరివెంట నొకరుగా దొమ్మీగా అ|కమణ (వయత్నంచేయటాన్ని ధ్వనించటం విశేషం. ఆశచబ్దాలకు అర్జాలు నిర్ణయించటమూ కష్టమేం అనాటియుద్ధవాతావరణాన్ని సూచించేపద్య మిది- గచాయుద్ధవర్జసకూడా.. సాత్యకి పొం్యడకులమధ్య జరిగినదానీనై- ఇలాగే సాంకేతికంగా వర్ణించాడు కవి, పక్కళంబుగానీక యర్ధ్మభమణంబున సరిచాళికచేసిన ముఖ (8వ వచనం) మల యుదవర్లన _ *కడవరానకు జోడొక్కకరముహత్రి మ! ఇ ణి అవానో //| జడికమై బిడగొనిపళ్చై సమానదొడరె _” (69) ఇలాయుద్ధాలు. పర్షితంకానటం _మన _ కర్టంకాని - ఒక-వోతానరణానిి కల్చించ్చి

జీడి? తద్వారా మహావీరులపీరవిద్యాకౌళలాన్ని చెన్పటం. మరొకపద్ధతి ఆనాటిహర్మ్య్యవిశేషాలను చెన్నటం, స్వస్తిక - నర్వకోభదు _ నంద్యావ ర్త _ పిచ్చందకాదిహర్మ్య[పాసాద సాధంబులు రూపుమాపించాడట పౌండడ్రకుడు (86) కొంద రీపద్ధతి నేవగించుకోవచ్చు. ఇంత అర్థంకావిరీతిలో వాియటం పాండిత్య (వకటనార్థమే. నని. కాని ఏవిషయాన్ని వర్డిస్తున్నాడో కవి, అవిషయాలను వర్షించకుండా, పూర్ణంగా ... కూలంకషంగా చెప్పకుండా వదలడు, బహుళా ఈపద్ధతి కితడే ఆద్యుడు, తిక్కన్నగారిలో మల్ల యుద్ధ విశేషాలు. అశ్వ - గోవిశేషాలు విరాటంలో చెప్పటం కన్పిస్తున్నది. కనుక అతడే ఆద్యు డన్నా తప్పులేదు, పైగా ఆనాటివాళ్ళు కివన్నీ న్పష్టంగా తెలిసినవే కనుక కవి పాండిత్యం కోసమే వర్ణించా డనటం సమంజసంకాదు, ఆలాగే ననుకొని కవి మానివేస్తే అనాటిసామాజికానేకవిషయాలు తర్వాతి _ తరాల కందకండాపోళతాయి.. కమక్క ఇలాంట్‌వాటిల్లోనూ కవి జ్మాగత్తతీసుకోవటం, కవివరంపరలో కన్చించే విషయమే. ఇలాంటిపద్ధతిని సాం 'కేతికశై లి. అనవచ్చు, ఈకథలో మరొకదివ్యమైన శిల్చం _ వ్యతిరేకసంవిధానకరూపమైనది, మరొక టున్నది, కథ పొండ౦కునిగర్వోక్తులతో పాంరంభనౌొతున్నది. నారదుడు ఈనదగ్గరకు వచ్చినపుడు "కలరే రాజులలో మదియకరచకకీండ వైరింపం జె ద్రల ఖీష్మాదుల ధిక్కరింపల దగ డెతంజాల లీకై దువో గ! అవనీ యూ గోపవీరు నొరుసేరుం జీరు మీవికుమా, ఢ్యులలో నేనును వాసుదేవుడ నతండున్‌ _ వాసుదేవుండ'పే. (10) “*అన్నపద్యంలోనూ - నాచేతిచ్యక్ర మిందలు జూచితిరో చూడరో -” (6

శే[ం

అన్నచోటా చ్యక్యప్రన క్తి వుంది ఈకమాననీయచ కశ్యపసకక్తితో పా9రంభమైనకథ దివ్యచక స్తవంకో ముగియబం ఒకవ్యతిరేకసంవిధానకం, కాశీరాజు పంపిన కృత్యను వెంబడిస్తుంది చక్రం, “అది జపొక్షరనిక్షి ప్రరఖెలక్షణం.వైన దని (144) తద్వర్దనలోని వళవాక్యంం పీజాక్షరవికిప్తిజేత రకొలక్షణమైనడన్నమాట.. సుదర్శనయం తానికి సంబంధించిన్‌ ఉపానవానిషయం, డీ న్నిక్కడ అతకటం కపితావిద్యావేళ్సత పున్నట్లు సూచ్చిస్తు ఛ్నది ఇందుకే ఈభట్టాంశంలో క

*ఈవ[థప్రభావంబు భానంబునం దలంచినయతనికిం గార్యపిద్ధియు. శరీర రత్షయుం జేకుటు” ననీ -

“ఆత్మం జేయము నత్సూజ లిస్షసిదికి ననమా*_ 158

లభ

శబుళున్నాడు. ఈమాటల్లోకూడా బాహ్యాపూశావిషయం చెచ్చక-భావంబున_ఆళ్మలే ఆనటంచేత ఇది ఆంతరపూజావిషయంగా ఇెవ్పుకోవాలిం చ్యకమం'జే ఏమిహో? జిదీ, పూజ్య మం'పే ఏమిటి? ఇవన్నీ భానంబున-అత్మలో స్పురణయా తెలుసుకోవాలని. పాభాన్యంగా శవణఫలం'" ఇెప్పటం పురాతినూర్గంతప్ప కావ్యమార్గం కొధుం! ఇందుకే నుహానంవిధానకంద్వాశా ఇాన్య శైలిలో స్తవాన్ని పరిష్య్మాకించిం భమ వాసుదేవతత్త చభిన్నంగా- చ (కార ఏనఫలాన్ని చెప్పాడు

ఈచ।కవృత్తాంతం 10 పద్యాలుం మొదటిరెండు (14% _ 1409) దేనతలు, తద్దర్శనార్థం అకాళంలో అవతరించటం. (147 - 146) (బహ్మస్తుతి. ఇదే. తెలుగు వాసలో అత్యద్భుతకాన్యహ్ష్మాతం, భాగవతంలోనూ ఈస్తోోతముంద్సి. కాని అడి శవలపొరాజికశై లిం

“వై శేయమదవతీ ధమ్మిల్ల ములకోడ

విఠలనెత్తానికి 'పీడుకోలు

ఇదంతా వ(కో క్తి మయమైనది, స్తుతింపబడ్డచ [క మన్నఅర్థమూస్తుతిరూపళద్ద మూో* నమానస్థాయికంగా జంధించటం కాద్యమార్గం, అంసే చనదృష్టి శబ్దాన్ని (వద్యాల్ని)

160 వదలి స్తుతవస్తువుమీదికి పోవటం పురాణనై లీలక్షణం. ఇక్కడలాకాదుఫ శబ్దమే అర్జా న్నాకర్షి స్తుంది. వ్యంజిస్తుంది. పారకుడు కావ్యంద్వారా వస్తువుకి పోవటం కాదు, నస్తువే కావ్యం-_ శద్దింగా పరిణమించటం, మనదృష్టి అక్కడే కావ్యంలోనే లగ్నమై రసావర్త్రంలోబడ్‌ గి రునతిరగటం. పురాణంలో బుద్ధి వస్తువుమీదికి పోతుంది ఇక్కడ కావ్యంలో శబ్దమే వస్తువుఆం'పే అర్థం ఇదే. శద్దార్థా సహితౌ కావ్యం _ అంటే లేక చమత్కారస్వభావమైన అర్జాన్ని (వతిపాదిందే శబ్ద మన్నాఇదే. ఇక్కడే శద్దార్థస మ్మేళనం సిద్దిస్తుంది. కెనుక సోమన్న పరిష్కరించినకాన్యస్తోతమార్గం తెలుగులో ఆద్యుచూ _ అఆపూర్వమూ. తర్వాత మళ్ళీ ఒక్క రామకృష్ణునిలో నే ఇది తిరిగి తటక్కుమన్న ది_ ఈఫక్కి తిక్కునాదులోనూ లేదు. ఉరి “చకంం*.... శచీదేవికుంకుమను పదిలపరుస్తున్నది. ఆభావం తానే వివా స్తున్నది, అఆకుంకుమ. ఎలాంటిది? సురనుందరులు వట్టి వేళ్ళవిసనకజ్హ లు వీస్తుండి చలిస్తున్న అలకలచే అందగించేఇందళికులవధూటీ లలాటంమీద వున్నది. ఈపనిని చకంి మెలా పరిష్కరిస్తున్నది?ః ఇది వర్ణన, రాక్షసాంగనలథమ్మిల్ల ములకు విరులనెత్తావితో వీడుకోలుచెప్పి వారికఠళ్ళకూ కాటుకలకు కానివావి కల్చిన్తూ వారి_స్తనాలకు _ సనపుపయ్యెదలకు పొత్తు చెరుపుతూ వారిఆధరాలకు తాంబూలర క్రిమకు చుక్కె-దురుబేన్తూ . భాగవతనర్ణనలోనిశబ్దం అదిచెబుతున్న అర్థాన్ని వ్యంజింవటంలేదు, కనుక మన కాస్తుతితో తాదాత్మ్యం (1౧810౪) కలగటం లేదు, అక్కడ వన్నీ వేద్య వతీకలు_ అగ్ని ._ హర్యాదులు, కవిత్వం ఏదిబెప్పినా అనుభవంద్వారా పరిష్క రిస్తుంది. భగవర్షీతచదివితే _ముకక్తిరాదుగాని, భారతంచదివితే రసానుభన మన్నముకి కలుగుతుంధి. ఇక్కడే అలంకారళాస్తాంవళ్యకత “వచ్చింది. వై వ్యాకరణం శజ్దాన్ని నిశ్చేతనవదార్థంగా థావించి దానిఅంగాంగవి శేషణ బౌతికంగా -బేస్తుంది. వృక్షళాస్త్రజ్ఞుడు గులానీపూవుము భేదించి వివరించినమిగా, శ లా

170

కాస్త _ అనిశ్తేషణప గులావీఅందం తెలియదు, వేవం సాం కేతికళ బ్దించ్వారో గత్త్వాన్ను సూచిస్తుంది. పురాణంలో శచ్దాని కసల్లు [పాధాన్యమే లేదు, కావ్యం" ల్లోనే జర్థం కద్దంగా పరిణమిస్తుంది. ఆలంకారికునిదృష్టిలో శబ్దం సౌందర్య మయం. కనుక కావ్యశద్దిం వక్రమైతేతప్ప _ అర్హరూవచమక్కా-రాన్ని స్రంపుటీ , కరించదు. ఈఆలంకాకికదృష్టిని శోబ్దింతోతెచ్చినమహామనీషి సోమనాథుడు, (న_[4ఉమా = సోమ) శద్దార్ధసహతస్వర్లూపుడు, కాళిదాసుమాటతలో “వాగర్థావివ" ఈ సఫేరులో ఆర్థంవుందా? సృష్టిలో 1పత్తిడీ ప్రతీకే అన్నదృష్టి కున్నది వాచ్యార్థ ; బుభుతవున .కేదిలేదు.

"అన్గుచుం జకర్తింబు పీడకొని కడచిపోవుటయు నానుదర్శనంబు నుద్దేశించి మవైవద్యానంతరం వచనమిది బ9ిహ్మా స్తుతిస్తుండగా చకంి మతన్ని దాటి పోయింది. సోమన్న సుదర్శనా న్నుద్దేశించి __

“షతత్రంబున్‌ మత్రిర్తుంతు"--- (168)

ఎంళ. దర్జాగా పోతున్న దాచ్మక్రం. పోయి. కాశీపత్తిని “కృత్య వ్రుష్పత్తిలజేషినస్తిద్ధుడ్ల”. వని కౌగిటవిట్టినదటం ఈ ఈషద్దాన్య " మెంళ చమత్ర్యారంగా వుంచి. కృత్త్యను కాశీసత్తిని వేరుచేసి నగరాన్నంఠా చగ్జంచేసింద్దటం

ఆజటుయోజనములలోతు నందులో న

గంబు నలునదరముగాలి కాళ్తిగాస్తి

య్దయ్యె మువ్చదియ్వ్మేండ్లు విచ్చాఅంద్రిర్యదు

బేఠ నవిముకఘయి చెలే( జితి యనంగ

న = ఇతి ఖని ఇదేది చిితమైనకచన, ఎన్నివిషయాలసుకెచ్చి అన్వయిస్త్రాడు? 'అవిముక్ష “మన్న మాట, ఇండదుడు- చితి ఎక్కడో కథ్రనుకేచ్చి ఇక్కడ అనుసంధించటం ఏమి విచ్శితరచన? హారోషినామీద్‌ చాంబుపడ్డపుడు జరిగినఅనర్థాన్ని నూచిస్తున్న దీపద్యం,

[71 అరుయోజనాలవై శాల్యం. మూడుయోజనాలలోతు- కొలిచి చూచినట్లు చెప్పిన మాటలో ఎంతవై జ్ఞానికదృష్టి వుంది. అలాగే

“దై తకేయకామినీసంఘాత్తము” (157)

ఇదేమిటి? దీని కర్ణ మేమిటి? ఎక్కడనుండి 'ెస్తున్నాడీఅర్ధరాళిని, ఇంత్మపాజ్డ వృష్టి-వై జ్ఞానికదృష్టికలవాడు కనుకనే సర్వజ్ఞుడు. కావ్య మంటే ఈసర్వవిషయా లనూ రసాగ్నిలో (వేల్చేవిద్య,_ [ *వ్యతిరేకనర్లాలు సంఘట్టికాలు కావటంనుండి ఒకచమత్త్యార మేర్చడటం, చ్చి ఈ కళావేత్తలకు తెలిసిందే, “జన్మమృత్యుసంఘర్ష ణ జీవితం” కనుక ఆవైచ్చితిని విర్రుద్ధనర్షాలథో సృష్టించటంకోనే చిత్రకళ అయినది. ]

ద్యూతక్రడ అమా ఆ్తోన్లూ ॥ పౌండ్రికవధానంతరం భగవంతుడై నవాసుదేవుండు. రుక్మిణీసత్యభామలకో జూదమాడినవిషయ మొక టుంది ఇది ఎర్శన్నలో _. అంపే మూలంలో ఒక్క వాక్యంలో సూచింవబడ్డదిం దీనివై సోమన్న ఒకరత్నసొధనిర్మాణం చేసాడు. ఆదొకప౦ త్యేకఘట్టం, షుమాడు 20.25 పద్యాలు, ఇదొకప౦ త్యేకసన్ని వేళశంగా అంకముగా అలంకరించాడు, ఇంతకు ముందు సన్నివేశం ఆంశాయద్ధరంగం, ఇది అంతఃపురం, ఇక్కడ రుక్కిజే సత్యభామలు, అక్కడ పౌండ౦కనరికులు. బాహ్య మైనయుద్ధరంగంకోవారు. శతు స్థానీయులు,. రపం వీరం వారు వీరరసాలంబనవిభావాలు.. ఈరెండూ ఆయనకు క్రీడలే.. వీరమూ శృంగారమే నన్నట్లు నరకకథలో సత్యభామాసహితుడై యుద్ధం చేసాడు. ఆమఘట్టమంశా వీరాన్ని భృంగారంగా పరిణమింపచేసి అద్భుళరసనంవిథాన నృష్టి చేసాడు. ఇక్కడకూడా అలాంటిఘట్టాన్నే సృష్టించాడు. అదే జూదం, ప! యద్ధమూ- జూదమూ రెండూ ఆయనకు వకపే ననటానికి, ఇందుకే ఈకథలో

• అఆకపటనాటక స్యూతధారుండు” జు (18) ౪అన్నారాయణు౦డు గెలుపు నోటంబును సరిగా నదేవీ చి ద్వయంబుకో వినోదించుచు _” (10) (ఈనూట కథాంతంలోనిది) _ వాడ్రిసరెండుమాటలు కథానాయకత్వాన్ని ... తద్ద్వారాం రసాన్ని న్య్ధక్రీకరించేవితస్ప స్పృరాణధోరణిలో చెప్పనవికొవు, ఆరసమేది? - ఇది -అంగిరససంవిధానకం, కావ్యంమొ తంమీద చూడదగ్గవిషయం, ఏకవాక్యవిషయం / నో న! కనకం

178 అవాంతరవాక్యరూపకథారససవింధానకం అంగరసవిషయం, ఇది అయాకథలక్లో వినరించుకోవాలి. ఎక్కడ కక్క దేం అంగరసదృష్షి వ్‌ చు దానినిర్వహణ శిల్చ మేమిటి? దానిరహనస్య మేమిటి? సత్యకో ్రీళ్ళష్ణు డన్నాడు _ రుక్కిణికో ఆడేటప్పుడు సీవు చూడు, సీకో ఆడుతుంటే అమె చూస్తుం దని _ ఆమె అన్నది. వాదులానిలోడ _ వాట్ల నికోడను బూతుకోడ, తిండుపోతుకోడ నటమటీనికోడ. నడియరితకోడను వెలకు న్నెత్తమాడ వెరవుగాదు,. (112) జూదరివి* సుమాళివిం నెతి వాదిపి, తసుకరివి, గెలువవచ్చునళే దా మోదర నిను మా కనుటయు నాదెసం గనుగొనక పిలువు మనె జాంబవతిన్‌, ఉబ్రస్తుబయ నత్యభాను సాసూయంబుగా వాసుదేవున కిట్లనియో” కలిగె నొకజాంబవతి, 'వెన్నెలవడంబడె దేలః వలపు సీతలవేగన్‌ బులియక 'వేసవకులు _-గలపొలతుల 'కేపాటువడక పోరా దనియెన్‌* చిత్తం బూరక కలబెదు -నెత్తము వొకఠోడనాడ నేరుపుగలదే పొత్తుగలసి నీవును సీ_తత్తబళలు రండుగెలిచెదం బరువడికోన్‌ ఇంతయునేల మీద... బాసికబొమ్మగట్టుదున్‌ తొలితొలి రుక్కిణీరమణికో నెలవాదివి నెత్తమాడుమా గలిచెదవేని మేలు సరికిం దగ నాడెద సూడువీట్టు సీ కొలది యొజణబుంగమే యనుడు. గోవము కన్నుల[గోలినవ్వి. జూదమాడాడటం

74

1. ఇంతవర కొకమట్టం జూదరహస్యాన్ని వివరించేది. తర్వాత (1 విశేషాన్ని చి[తించినఘట్టం. సే జోగిణిగొనరింబెనుకవెట్టి పలకపై.. 120 ముండి 120 ఇట్లు లోశ్రేశ్వరుం వినోదించుసమయంబున రా వ్‌ ఇది ద్వితీయమ ట్జం: ఇలా (కీడిస్తుండగా కాశీపతి కృత్యనుపంపిస్తా( యాదవులు భయక్రంపితులై - 'పెద్దలై నసాహసుల బిలిచిపంచి న్‌్‌ రంతిప్తరములో హరినెత్తమాడు నెడకు (184 కవినచన మింతమర్యాదాభి కషసదిం అంతకి ష్టసమయంలోకూడా మర్యాదను మరచిసోడు, / “పెదవులు దడుపుచు, బదములు గుదిగొన దత్తణపుమాట గుత్తుకదగులన్‌ ముదుసలిఈనమున బెదరున వదలినయ్గంగములు మిగ్గులవడక గడంకన్‌,_ కృళ్యావిషయం చెప్పారట ఇక్కడ రెండుభయా లున్నాయి. వీరికి 1. శృతో జన్యం 2 ఈనమయంలో ఈయ నేమంటాడో. ఇందుకని ఆపద్యాం భయ నయాన్ని సూచిస్తున్నది కించ్సిత్తుగా . కాన భగవంతుడు క్రీడాపరాయణబుద్దియై “నొవుడు దుగుణముసూ య్బిద్రి శీనవంచన యోడె (దప్పితే సరి యేమే మీవెజినకు మనరో (పజం వోనుజుమీ పలక్షవ్రాయి. పొదపొద డనినన్‌” = (180) చార లన్నారాయణ దేవుండు నెత్తంబుతమక్షంబునం ద_త్తజింపు

• నొడువ్రుల గలయం దమ్రకు నుత్తరంబునిచ్చిన =” 140 దాయి తనో (140) నొప్పుడు సంతోషించి = (142)

శే765 ఇల్‌ ఇది తృ తీయ ము రుం సుత్త ణి

ద్వితీయ ఘట్టం ;

ద్యూతస్వరూపచి [తంకనక అనాటిజూదసంబ ంధమైనళబ్రజాలాన్నంతా గుట్టగా పోసి చూపటంవల్ల ఆటగాళ్ళనేర్చు వ్యక్తమౌొతున్నది. ఇదంతా సాంకేతిళైరి అన్నాంగదా ఈవర్ష్హన నంకదారకు జేరి $॥4

వె కడవరానకు జోడు _ 80

ఈయుద్ధసాం 'కేతికవర్షనలలో _ వ్యతిరేకసంవిథానకాన్ని సంఘటిస్తున్నది ఈ రెండువర్జ్టనలు యుద్ధకడ _ ద్య్యూతకీ9డలు పరన్బరం నసంఘృర్షించుకుంటూ వరన్పరపోషణ చేసుకుంటున్నవి. (ఇది కుంతకుడు జెప్పినపర్షసంవిధానకాను గుజమైన వర్షనాసంవిధానకంఎ ఈ ఘర్షణ _ పోషణల్లు రెండూ కుంతకునిభాషతో నృర్ధ వర్ణంమండి రనందాకా వ్యాప్తమైపుటుంది. ఈస్పర్థ అనుకూల .. వ్యతిరేక రూపాలుగా వుంటుంది. _ పరిక "

అం'పే యుద్ధమూ _ జూదమూ నాయకునకు కీఏడాన్లిశేషమే నన్నమాటం ఇందు'కే అదేశబ్దశాలంతో _ యాదవవృద్ధులకు రక్షణవిషయాన్ని (వీరరసనూచన) సత్యభామకు ద్యూతవిషయాలు _ న్తూచించాడటం. -నాయకుడు _ రెంటినీ వర్డిస్తున్న వద్యం *నావుడు నంళోషించిరి. (1429) ” అతడు వాడినమాటలు

“దాయ్య మెత్తనో యీసారె దాకసీక ___ (141)

ఒ'కేభాష యుద్దానికీ _ జూదానికీ. ఆంకే రెండూ వకపేనన్నమాట.

జూధంల్లోనూ యుద్ధంలోనూ శ్యక్రుత్వమున్నద్ధి తానే గెలవాలన్నతవుక్ర మున్నుదికనకం ఏరా .. రారావంటివరుష “వాక్యా లున్నవి. సంజోధనలూ' అం'శే+

శం

6 “హిండరికుడు మాధవునికో సీవను వాసుదేపుడవు నిక్కమ యేసును వాసుదేసుడున్‌ నాపువు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయంగ జనార్జనుండు. రారాః వెడమాటలొడేకీ బలల నషాానాాణా నినన వనాల నననననినో. ఇది యుద్దంలో ఏళ | తుత్వసూచకమైనభాషు గ! సతషధామ ్రీకృష్ణునికో అన్నమాటలూ ఇవేం “*బ్బణద్రరిపి సుమౌళివి. (11% అన్న నాయకుడు జోపము కన్నులగోలి నవ్వి" (114 .. ఒశ్తేమాట రెండుభావాలను (సేమనూ కోపాన్ని సూచిస్తున్నవి శెండుళోట్లో భగవంతుడు నవ్వటమేం అంపే యుద్ధమూ _జూదమూ వకేం ఇందుకే రెండుచోట్లా సొంశేతికశైలినే వయోగించటం. యుదంనుండీ జూదానో ధి జూదంసనుండి యుద్దానికీ (గర ఇను సంహరించటం) కథ పరిణమించటంపవల్లి రెండో వకపే నవి శాళ్చర్యం- ఇందుకే గెలుపు నోటంబును సరిగా నద్దేవీద్వ్యయంబుకో వినోడించుచు- అచేసీ ద్వయం యుద్ధ ద్య్యూతసం'కేతాలు, పాపులు, అంయే పీఠళ్ళంగారరసొల్‌ సంశ్రేతాలు, ఇంకా తరచిచూ'స్తే నత్యపీఠం. రుక్మిణి శృంగారదిం ఇందుకే, సంకా అవిడ'ే దక్కింది. ఇందుకే (మహాకవి. పూర్వకపులూూ) సత్యభామ థ్రీుబే పీందించటంలో రహస్యం. ఆదంకా శృంగారరసవ్యంజకభాషు “సీలాంటీమౌడో లావికో అడగటం తప్పు, ఎలాగైనా మాయజేసి సీవే గలుసాన'- అన్నది ఒకతె దొరికింది శ్‌ స్థుక్షక! డుం

• జాందివంతట, జొంబవతి, పాపం వెన్నెల్లో వడదెబ్బతిం టు అటా వలిప్ప నీతలనే. వేగురున్నది. వేయిమందిసవతులయ్యె: ఎవకోవకతెకు శ్‌ శప్పప్త, వా కూరికే కోపంతెప్పించకు, సశే, పీవాళ్ళ నందర్నీ చచ! ఓ న్నోడ్‌స్తామొ.. (115, 11

[77 అరేః ఎంతళ్ళంగారవంత మైనఈర్ష ్య _ కోవం: అంతచమక్కారమైనరచన ళా లె చా నాన్యకోదర్శనీయం, ఇదే సూతం యుద్దవర్ణనలలోనూ కన్పిస్తుంది. ఛి ణ లావ *స్తాత్ర్యక్రో _ పరబలము తోలి వెనుకొవి స్పరి వెడలెను నకల_సైన్యమును దమ టొోగడన్‌ శరము కరంబున (దిప్పుచు అ (42) వచ్చి . ఎవ్వడురోరి తామ నొకయొక్కడు వీరుడపోలే రాతిమై జివ్వకువచ్చి ముచ్చిమిగజేరినవాడు తదీయ మ_స్పముం గొవ్వినమచ్చరంబుసను (4% _ అం'పే పొండ్రకుడు నావుడు గోవవేగమును _ (414__ ఇడేసదతి రెండుచోట గ్‌ గ! ఇందుకే నరక్షాసురసంహారఘట్టంలో సత్యభామాపరంగా వీరళ్చంగారమరగ్ల ఇ జె శల్చించి _ శ్యంగారాన్నే షోషించటం భావ్యసుందరమైనవిషయం = వివరించాలి, ఇజే సంవిధానకం ఆయనవచనరచనక్షో దృష్టవ్యమైనదిం “పస్రగ్రియుం గొనతియు _” (్రిటి ఉలావ్పున న్లిక్కియు 6 "ష్రేవులం జిక్కింయు మెడలు మిగ్గియు ఫ్య కొడల్యుసగ్గియ” (80) ఇక్కడ వర్ణఘర్షణ _ వదఘక్షణ స్పష్టమే, ఇది పిస్తుత మైనయుద్ధరనన్యంజకం గావిస్తూ -- కథమొ రక్తం మీ దున్నపీరళ్ళంగారఘర్ష ణను భంగ్యంతరంగా _. అను శణనరూవంగా ధ్య్వనిస్తున్నది (అనురణనధ్వని ఒకఆర్థధ్వని మరొకదానికి వ్యంజకంకానటం వ వు వెడు వడు.

శై7/ “పొండ౦కుడు మాధవునికో సీవును వాసుదేవుడను నిక్కము యేసును వానసుదేవురునో సావువు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయంగ జనార్హనుండు రారాః వెడమాటలాడక్క ఇది యుద్ధంలో నిశ్శతుత్వనూచకమైనభాషం సత్యభామను శ్రీకృష్ణునితో అన్నమాటలూ ఇవే, “జాదరివి సుమాళివి_” (119) అన్న నాయపడు “కోవను కన్నుల గోలి నవ్వి_" (119) ఒ'క్రేమాట రెండుభావాలను (పేమనూ కోపాన్ని నూచిస్తున్నవి. రెండుచోట్లా భగవంతుడు నన్వటమే, అం'పే యుద్ధమూ _జొదమూ వకపే. ॥ ఇందు" రెండుచోట్లా సాంశ్రేతికశై లినే (పయోగించటం. యుద్ధంమండి జూదానికీ ॥ జూదంనుండి యద్దానికీ (కృత్యను సంహరించటం) కథ పరిణమించటంవల్ల రెండూ ఖందు'కే గెలుపు నోటంబును సరిగా నద్దేవీద్వ్యయంబుకో వినోడించుచు. అదేవీ ద్వయం యుద్ధం ద్యూతసం'కేతాల్కు పావులు, అం'పే వీరళ్ళంగారరసాలందిన, సంకేతాలు, ఇంకా తరచిచూ'స్తే నత్యవీరం. రుక్మిణి శృంగారం, ఇందుకే సంతానం అవిడ'కే దక్కింది. ఇందుశ్లే (మహాకవి... పూర్వఠవులూ) సత్యభామ శ్రీకృష్ణుని నీందించటంలో రహన్యం, అదంతా శృంగారరసవ్యంజకభాష, “సనీలాంటిమాయ లానిఠకో అడగటం తప్పు. ఎలాగైనా మాయజేసి నీవే గెలుస్తావు-- అన్నది ఆయన జాంబివతిని పిలువు మన్నాడు, సత్యకు ఈర్ష శైరలిగిందె, కిక్ష్య్యనరేల్మే ॥ జకతి దొరికింది, జాంబవంతట. జాంబవతి, పొవం వెన్నెల్లో వడదెబ్బళింటున్నాడు. వలపు వీతఠలనే వేగుచున్నది, వేయిమందినవతులయ్యెం ఎవకోవకతెకు ఈహాట్టు కప్పవు, నా హరిశ్రే కోపం తెప్పించకు. సరే నీవాళ్ళ నందర్నీ తెచ్చుకో, మి, గ్నోడిస్తానో (11, 119

శ 77 అరేః ఎంతశ్చంగారవంత మైనఈర్ష్య = కోపం; అంతచమక్కారమైనరచన నాన్యకోదర్శసనీయం. / ఇదే సూతం యుద్దవర్ణనలలో నూ కన్పిస్తుంది. ఛ ౭ అ= *సాత్య్యకి” _- వరబలము కోలి వెనుకొని పురి వెడలెను సకల_సైన్యమును దమ బొగడన్‌ శరము కరంబున (దిష్పుచు జ (42) వచ్చి _ ఎవ్వగురోరి కామ నొకయొక్క-డు వీరుడపోతె రాతిమై జివ్వకువచ్చి ము%చ్చిమిగజేరినవాడు తదీయ మ_స్సముం గొంవ్వినమచ్చరంబణుసను (4% _ అంపే పొండంకుడు నావుడు గోవవేగనును _ (44). ఇడేపదతి రెండుచోట్ల వ్‌ ఛం ఇందు" నరకాసురసంహరఘట్టంలో సత్యాభామాపరంగా వీరళ్ళంగారఘర్ష ణ కల్పించి = శృంగారాన్నే షోషించటం భావ్యసుందరమైనవిషయం = వివరించాలి, ఇదే సంవిధానకం ఆయనవచనరచనకో చృష్పవన్యమైనదిం “ఎసనరియుం గొనరియు _” (84 కలావున నిక్కియు 6 పే్యవులం జిక్కియు ఇళ మెడలు మ్రంగ్గియు 4 తొడలు సగ్గియ (80) ఇక్కడ వర్ణ ఘర్షణ _ పద ఘర్షణ స్పష్టమే.-ఇది పిస్తుతమైనయుద్ధరనవ్యంజకం గావిస్తూ -- కథమొత్తం మీ దున్నవీరశ్ళుంగారఘర్ష ఇను భంగ్యంతరంగా - అను వ్రణనరూపంగా ధ్వనిస్తున్నది. (ఆనురణనధ్వని ఒకఅర్థధ్వని మరోకదానికి వ్యంజకంకావటం ___) డ్‌ వెట్‌ వడు.

వాంనడిభతులకథ నహ సా ఈకథలో |పధానఘట్టాలు $, 1 హంసడిభకులజన్మ. పేటకుపోయి మునులను జాధించుట.] ల్డె జనార్జనునిరాయబారం శి యుద్దం ఛి ఎబన్నగా రనవదించిన ఈకథను సోమన్న ఎందుకు |గహించినట్లు? వక నాచనిసోమన్నళతో విశ్వనాథవా రన్నట్లు పొండ్రకునికథ_ ఇద్‌ ఒకే కోవలోని కనుక అది (వాస్తే ఇది వాయ నక్కరలేదు. కానీ ఈకథలో అనేకస్పర్థ లున్నాయి,2 కే. రొజు మంతి 2 శైవం చెష్ణనం. 8, సన్యాసం 4 గార్హస్థ్యం థో పైగా ఈకథలో అభౌమాంశాలు ఈక్కువ కనుక చాలావర కిది ఒకచారి[తరీ మ్‌! (వ్రాయబడినది, ్రీకృష్ణునివిజయాలనే చెప్పటం తాత్చర్యంకో- త్‌ో అంతరిక్షదివషము. లన్న (శిళూమికల్లో విికమించినవాడు కనుక (తివిశమ క్ట పర్లి తాంళంగా చర్చిళతచర్వ్యణమే, కాబట్టీ ఈకథ ఒకచారి(తకకథ కనుకనే కవి “హంసడిభకులు లోనుగా నథిలధరణి6 బెదగుకంటకకోటిబేం బేదలె న నా! నరవతులక్రీర్రి పటములు సిరుగకుండ - వెరపుో మద్ధరించినవేల్పు శౌరి_ అని ప్రారంభించినొలు జో వ డ్‌! వాసుదేవునికథ- ఇందులోవే. హంసడింభక అని మూలం. మ గను. రే 2, ఈస్బర్థ వేద్మపతిపాదనయే. ఇదే దెంర్య్వన్స వ(కత. ఇదిఅన్యధ్వనిరోపి

179 ఈఎత్తుగడ వై విషయానికి స్ఫోరకం, ఇతరకధల్లో ఈపద్ధతి లేదు. ఇంకా ఈరచి చూస్తే కథల్లో వేటవర్షన_ యుద్ధవర్షనలు తెలుగు[పబంధఫక్కీకి ఆద్యామైనవిం -వీరులఘర్షణలు_ దర్బములు. రెట్టించుకోవటాలు. ఏరా అం'పే ఏరా. అనిరెటించు కోవటం. రాయబారం ఇలా ఒకచారి[ఈకనేసథ్యం వుంది స శానా లాలనననననననాలననననననన నలల నకకననననన.

సాళ్వ దేశాధివతి (బహ్మదళత్తుడు ఈశ్వరునిగూర్చి తపస్సుచేప్తే పృటిన సంతానం హంసడిభకులు. ఆఈశ్వరుడు కలలో కోచి వరంగా సంతాన మను (గహించాద. అతనికి మి[ఈసకుడు సఖుడు, ఇతడు జనార్జ నునిఆరాధిసే అతడు ఆశనిచితృములో బొడసూసి *_కుమారు నను[గహించాడట. అక్కడకు. ఇక్కడ చిత్తము, ఈఖేదం కథలో ఒక్కపధానాంశం, అలాగే హంసడిభకులు హిమాలయావిక్‌ వెళ్ళి తఈపన్సుజేసి శివనినుండి రెండువరాలు పొందారుం

1. "అమరాసురాధి పై న్యాధివతులకో ఓడకుండుట" ఒ *పథమద్వయంబు నక్చార్శ్వముల వచ్చుట". జనార్థ నుడు... “మురారి నారాధించె నిజగృహమున” ఎందువల్ల ? “విద్యావివేకనిధిగి కాబట్టి అని కవే సమాధానం చెప్పాడు,

ఈకథారంభంలో

“ఈత్క-థాసపంచము వినిసించెద మొదలుకొని వివేకనిధానాః [శోఈనూ సందోధించాడుం, ఈవిద్యావివేకమేమిటి?. ఇతడి శంఠరమతవిషయం, విద్యా అవిద్యా విషయం ఈశావాన్య- బృహదారణ్యకాదుల్లో విచారిత మైనది. (ఈవిషయంలో వైష్ణవం శాంకరంతో భేదించినసంగతి చూడదగ్గది, వివరాలకు చూ, ఈళావాస్యం భాష్యారవిందం) సొరాంళతః జ్ఞానమార్గం విద్య ఉపొననాదులు అవిద్య, మొదటిది విర్ణణ, తటస్థ [బహ్మవిషయంకాగా రెండవది సగుణ. సాకారవిషయం, (చూ, వివరాలకు “"అరవిందభాన్యం. ₹ ౦కరథాష్యం) మొదటిది మోక్షమార్గం, రెండవది వరాలకు సంబంధించింది. ఇందు'కే జనార్హ సుడు మురారి నారాధించారు. అంపే ఆయన ఇస్తా ననలేదు. ఈయన కాహా లనలేదు లా

180 (కావ్యంలో వాసుదేన పొండడ్రకవాసు దేవులు విరుద్ధాంళ (పలోకాలుం ఇవార్జన జనొర్టమలు. అమకూలసంవిధానక్యపలతోకాలు.) . చది దం వరగర్వితులై నవారికి వివాహ మైనది, వా రొకనాడు. వేటకు. వెళ్ళొరటం ఇక్కడ వేటవర్జన మూలంలోనే వృన్నా..భావన నిర్వహణ మంతా సోనునాథునిదే" [పదిలదంష్థా్యాగపర్య స్తముస్తాస్తంబ జంబాలళ బల వేశంతపం!క్తి వరాహకులము (42% ఈవనర్ణసమంకా కావ్యోచితమైనది. మధ్యాహ్నవేళకు వారు పుష్కరలోకాని "కేగి అక్కడ కళ్యపాడుల యడ్లై వాటికకు వెళ్ళారు. నభాచార్యులకు నమస్కరించారట. ఈమాట వారికి యజ్ఞాందు లం9దున్నభ కిని దెలుపుచున్నది, తరా పైత వారు పృష్కర4ఉ _త్తరతీరంమిదుగొ పోతూ యతిష్రవరుని దుర్వాసుని చూచి అవమానిస్తారు. ఈ రెండునందర్భాల్లో పద్యాకొ మాధ్యందిన నవనధ్వని విధ్యుక్తస్వరముకోడ వినవచ్చుటయున్‌ స్యాధ్యాయపరులు గావున నథ్యాఫోారంబు పృప్పై నయ్యిరువురకున్‌, తం ఇదీ కాళ శ్రసులయజ్ఞవాటికా విషయక మైన వర్ణన, దుర్వాసవర్ణన్న జ 'కదరీ + న్యా పృష్కఠపగస్తీ రో శ్తరారణ్యపా వనభూమిం బరమోపదేశమున దుర్వాహిమునీందుండు శిమ్యుని'కేతందుర బం9బోధవీథింజనజేయన్‌ సాయమై కోచినన్‌,

18! ఇది 'కేవల[బహ్మవిచారణావిషయకనూచన, ఈపరి మోవ దేశమే ద్యితీయాశ్వానంలో నరునప _ *సాగరమునీరు 'పేరుట _” ఇత్యాదిపిళ్నకు సమాధానంగా నారాయ ణుడు “అని పరమోపదేశముగ నానతియిచ్చిన” = ప్రణవోపదేశం= ప్రబోధ మంతా జానం, అం'పే ఆంతర్విషయంతప్ప బాహ్యానిషయం బేనిది. ళా విశ్వం దర్పణదృళ్యమాననగరీతుల్యం నిశాంతర్గతం పళ్యన్నాత్మని మాయయా బహిరివోద్భ్చూతం యథా నిదియా యః సాక్షిత్కురుకే [పదోధసమయే స్వాత్మానమే వాద్వయం తఈన్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీదకిణామూ ర్తయే” “నానాచ్చిదం ఘటోదరస్థిత మహాదీపపభాధాస్వరల జ్ఞానం యస్యతు చతురాధికరణద్వారా బహిస్స్ప్పందతే జానామీతి తఈమేవభాంత మనుభాత్యేశ్సమ స్తం జగత్‌ తస్మై(్రీ గురుమూర్తయే ___ ఈరెండనళ్లోకంలోది 1పబోధం. ఇది అత్మజ్ఞానం _ దర్శనం, ఇక్కడ గురుపు చేసేపనేమిటి? అపో ధాన్నికల్లిస్తాడా: ఉపనిషత్తుల్లో ఒకమా టుంది. శిష్య పళ్నుకు సమాధానంగా తత్త్యవిషయం చెబుతూ" ఇతి కుకుము పూర్వేషాం యే నః తద్వ్యాచచకిరే'' (కేన్స(ఇలా విన్నాం మాపూర్వర్హులు మాకు ఇలాగే వ్యాఖ్యానించారు) ఈమాటదగ్గర శంకరు లన్నారుం

• అత్మదర్శనం అతర్క్య్యం” అని. కనుక గురువుచేసేవని ఏమైనా చేయగలిగితే _ వజోధవీథి చనజేయన్‌ సాయమై కోచటమేం ఇది క్రేవలజ్తానీనార్లం వా న్న! గృహస్థ్యులెన హాంసడిభకులు కల్మిష్ణులేనరాజులు కనుక యజ్ఞవాటికలయందు

182 “క్షావిచీర ముసుగు కచ్చడంబును జూచి టోడతలయు నిడుదదొట్టు జూచి గోచికోడీ 'వెదురుంగో లయు( జిక్కంబు య! గట్టియన్నటబుట్టకాయం జూచి). (4ఖి ఈతెలగుమాటలుకూర్చు చేత కవి ఒక్కసహ్యూభావాన్ని న్యంజిస్తున్నాడుం ఇందు చేతనే వారు దుర్వాసుని చాలాఆనమౌానించారు. ఇదిచూచి జనార్దనుడు నాన్లుం జెల్లెడి బిహ్మచా రిగ్యపి వాన్యపస్థ యత్య్యా[శమం బు ల్లేవల్యవివితు లంతెవుసదంబుం జేరువారు ఈచతురా[శమ[పాధాన్యిం కెవ్పటం పొరాణికవమారం వ నునుమారం. గ్‌. గ రాజై నవాడు ఈవ్యవస్థకు రక్ష, కాని ఇక్కడ భత్తకుదై నాడు. గార్హస్ట్యం సన్యాసంగా పరిణమించలేక_ తదంతినుపడాన్ని [తోసిరాజన్నది దుర్వాసావనూన౦, (బహుశా సన్యాసం !బౌద్ధ-కైనాగతం కావచ్చు. "కేవల అసన్యాసమార్లాన్ని వ్యతిరేకించి ఈచతురాాశమరూపవ్యవస్థాస్థాపకంగా బుదవిర్యాణానంతరం పురాణ న్న ణఖ శవి సాంఘికదృష్ట్యా పారాణికవాబ్మయనిర్మాత యైనాడు, వివరాలకు చూ, నాభాస బొలచరితానువాదపీ తిక హరికి కోపం దేనికి? కథలో స్పష్టంగాలేదు కాని ఈపద్యుం కొంతసాయపడవచ్చు, “తిరిసినకూడు దెచ్చి నలదిక్కు.లటోదలు తిండి పెట్టగా బెంిగినపొట్టకోడ నొకపీటపయిం దొరవో౭ నెవ్వరిన్‌ సరకుగొనండు పట్టుకొని చాంగణంగొన్న బలే యెలుంగు. డ క్యరిబలుమోప్ప మోచు నయగారితనం బరుపుట్టి గట్టినన్‌, (4-40) క్‌ (కీపూం కివ శకం బుద్దనిర్యాణం, థాసుడు తర్వాత 100 ఏండ్లకు వచ్చాడు, బాలచరిత 1(వ్రాశాడు, ఆనాటికి వచ్చనవాసుదేవతత్త్వ। వతిపాదకపురొణం విష్ణు పురాణం, హూరినంశంకూడా వచ్చిందేమో. తెలీయదుం

188 స స ॥ న్యాసా[శమం, గార్హస్థ్యంం ఇవి వారిభానన అనమానితుదై దుర్వాసుడు భగవద్దర్శనం చేశడు, అక్కవడ పద్యాలు జా గవ ఈరూపంబున సంస్ఫృతిందోతిగి. ఆసల[దంపివెట్టి_ న యా. ల మజకువంగత్తిరించ_ (85.88.87) ఇవి యతా్యా, శమ. అతాా,శమ.. సుతులు, సొవెద్నగవంతుడు చేసినవి. ఇజే శ్‌ శ్‌ మ్‌ స్‌ శంకరమతం, హంనడిభకుట నిందీంచారు. భగవంతుడు స్తుతించాడు, సడే హంసడిభకులు కళ్ళపోదులతో నన్నారు. మాళంషడి రాజనూయము (నీతిం జేయగదలంచి పిలువం బఐనిచెన్‌ మీరు నరుగవలయు నచటికిన్‌ . (88) వా శృస్నారు... _ రాజభూదుమునేకు | మీపన్‌కు?డు దొడ్‌గిన చొలును మునుముట్ట వత్తు మేందు మోసముగలదే, జౌంనకేభకులు వేటకు బయలుదేరారు తస్ప వీరి నావ్వానించటానికి కాదు, కాని యిక్క డ ఈమాట హరాత్తుగా వచ్చినట్టుందీ, కాని ఇది మూలానుగతమే, కాని సోమన్న చాలాచనుబాఖరిం అతనికీ ఈనసందేహం కోచనట్లుంది. కేక పోకే ఇందు మోసముగలదే- అనటంలో అర్థ "మేమిటి. ఇందు. అంసపే ఎందు మహర్డులు రానటంతోనా? రాజనూయం చేయటంలోనొ£

184 ఈహారాదాపతితవాక్కా లింకా ఈకధలో చెండుమూ డున్నాయి హంసడిభకుల్యు హరిని కవ్పం తెమ్మని చెప్ప మని జనార్ధనుని ద్వారకకు పొమ్మన్నారు. అప్పు డతడు. మును చేసిన వై రంబుమ, మునిచేసిన వై రమును మిముం దడవక ఫోవునే, వై దేడకుడగువి పనిచే నివ్యార్హ వింటే భోజనవేళన్‌, (120) ఎనడో అవై దేళికుడు? దుర్వాసముని భగవంతు నాాశయించా డన్నవార్హ చెప్పినట్లు యు అమాదొ జడ్‌ ఇక్కడ చెబుతున్నాడు. పూర్వం బేదుం జనొర్జమడు రాయబారం చేసీవచ్చాడు. వచ్చిరాజులతో చెబుతూ నేను కవ్చ మణి గాను, ఆయన నవ్వూతూ “నారదునికోడ మాటలాడుచు శామాటలయెడ సనాదరంణ జప” _ (108%). ఇది రాయబారఘట్టంలో లేదు, దీన్ని అక్కడ అతుక్కోంవోల్నీ అలాగే భగవద్గర్శనాన్ని వర్లిస్తూ యు లు సత్యభామాసథీకటాక్షములగముల జూరగొనుచున్న దేవకీసుతుని గంటి) ఇదీ అక్కడ అఆతుక్కోంవాలి తప్పలేదు. కొని యిది 1మాూలంలో ఆన దర్భంలోనే వుంది.బొచిత్య వేత్తసోమన్న అక్కడ పరిహరించి 188వ హవచనంలో ఈళ్ళంగారమూ రికి బదులుగా -_-- | 2“అన్వాసు దేవుండు దుర్యాసుకో ఏనోదంబుగా కొందటు యతీశ్వరుల్తక వాడుచేయించి (విహ్మతత్ర్వవిర్ణయంబునకు 'వెజవక వారిచేత నుత్తరంబు నిస! చుచు నుండె" _ అని వేదాంతరమూర్తిని వర్ణించాడు. (మూలంలో ఈమాక వాడబడదీ) గ ల్లో

1. ఈసందర్భంలో మూలం రుక్మిణీనహితుదై నవారిని చూచా నని పుండగా నోళ్లే! ఇలాఅనటం ఆయనరససం విధానక[వణాళికోచితం, | స లో (బ్రహ్మసూతపదొం వాణీందాసయంళతం మునీశ్వురం దృష్ట్వాహం తం హక్టిం మూళలంలోనీ ఈమాటస్తుతిపూర్వకం, దాన్ని సోమన్న అవ హేళకకోసం పొడి కోవటం గడుసుదన౦,

185 కనుక కధానిర్యాణంలో ఇదొకనసూ తంగా (గహించాలి, హాంసడిభకులు తల పెట్టినరాజనూయం .. దుర్వాసావమానం కలపి యుదానిక్‌ మ! దారితీసినది. జనార్రనుని రాయబారం షె వ్నెడూు- భాచతంలో శ్రీకృష్ణునిరాయబారం రాజనీతిసంబంధమైనది. ఇక్కడ జనా వ్‌ మనిది జీవేశ్వరసంబంధంకలది. రాజనీతి వట్టిమిష తొడుగు. అక్కడ భగవం తుడు లోకోన్ముఖుడైై రానటం ఇక్కడ జీవుడు ఈళ్వరోన్ముఖుడు కావటం. కనుక ఈరాయవారం తగ్గి _ జనార్ద్సనుని*” వైయక్తి కభక్తివిశేషం _ భగవన్మాహాత్మ్యం నీ ౧0 అటి అవానీ "పెరిగింది. ఈరాయబారంలో 8 సన్నివేశా లున్నాయి. క జనార్దనుడు ద్వారకకు పోతూ చేసినభావనం 2. భగవద్గర్శానం _ లు కి. తిరిగివచ్చి రాయబారతాళ్చర్యం రాజుతో చెప్పటం _ దుర్వాసు నవమావిస్తున్నప్పు డిత డడ్డుపడి వద్దన్నాడు. అస్పు డాయతి (వల్ల భుతో సంగతి - గావుత నే డెల్ల నీకు గలుగు నుజననం భావితలోకద్వయనుఖ మీవృత్రాంతంబు జెప్పు మీ జనకునకున్‌ (70) ఇలా దీవించాడు. జనొక్షనునిఅరాధన విష్కామమైనది. (19) స్ట్‌ కెక్కడ ఫలితం భగవద్దర్శనం, ఇందుకే హంసడిభకు భితనిని ద్వారకకు మ్మన్నపుడు "కృతార్జుండ6 బౌ, మ్మని చింతింపగ నాకు వే డొదవై నావా తీర్థమున్‌ స్వార్ధమున్‌ా” (180) - ఇ అ

186 తీర్ధం రాయబారం, స్వార్థం దైవదర్శనం. ఇక్కడ రెండుసీనవద్యాలు దారిలో అతడు చేసిసభగవచ్చింతనం రెండవ! పద్యం చాలా అందమైనది వ్రైలిదమ్ములో లేతవెన్నెలో యమృతయో కన్నులో చిరునన్వొ కనికరంబొ _ ఒకవిచిఈమైగ (కమాలంకారం రళ్చాన్నిపొదిగినట్లు పొదిగాడు మహాకవి. ఉపన్లూ] నాంఛశ్యృతయం ముందు. ఉపమేయాంశ్యతయం వెనుక (పతిపాదమూ ఇంతే. స్ట్‌ 1పఠమపాదంలో కన్నులు (పధానావయవం. అవి వెలిదమ్ములు. ఆక్కడ దరహాసకొంతి లేక వెన్నెల, దయాసంవలితదృక్కూ.- అమృతం. తర్వాత పాదంల్లి[ వక్షం వర్డి తాంళం. అది గగనం. అక్కడిఅలంకార మైనమౌ క్తి కావళి గగనంళ్నోని చుక్కలు. వషమామణి గగనమణి- (గహరాజబింబం, తృతీయాంళం హసాల. ఆవి నుధావితరగలు, హస_గతళంఖం "'ఫీనం. సుదర్శనం తరణిమందాం.. హో కో క్ష (సము దోపరితలాన (పకాళించేవి) చతుర్ధపాదంలో పాదాలు, అవి తల్పిరుల. ఊరులు కరికరాలు, పీఠాంబరం కుంకుమ[పభ (గజమస్తకం మీడి పూత్కి ఇది అతనిభావనా పపంచం. ఉపమానాంశం లోకగతం- విశ్వం. వ్లిళ్ళ స్వరూపుడైన జగన్నాధునివిశ్వాంశల్లో- వస్తువుల్లో ఆరోపణం చేసుకోవట్లపే భావన, కన్చించేదానిద్వారా కన్చించనిదాన్ని పట్టుకోవటమే అన్వేషణ భానన పద్యాంతంలో “అని వర్ణించుచు'.. స్తోతం వేరు. ఇది వర్ణన. ల హా కాది లు 2, భగవంతుని కొలువుకూటం తర్వాతి రండుపద్యాలు భగవంతు డిక్కడ ఒకమహాచ|కవర్తిగా కొలువుతీరి వున్నాడు, మకీ దుర్వాసుడు వచ్చినపుడు గోళ కీడలాడుతూ వున్నవా డిక్కడ కొ లువుతీరివున్య[. (్రాయటంలోని బౌచిత్యం చాలాసుకుమవూరభావన నకలవాడు తీర్చినతీర్చుం ఇక్క రాయబారం (పదానాంశం, కసుక జనార్జ నునకు రాజ్రైన- రాజాఠరృతిలో భగవంత్తు! సావషెిత్యరించా డన్నమాటః

187 కౌస్తుభభూషణుడు. వీచోపులగాలికి చెదురుతున్నపీకాంబరపుకొ సలుకలవాడు, మనుజాధీక్వరులమధ్య సింహసనమందున్నగోపాలచూడామణి నతడు దర్శించాడు. కానూ- బలభ్మదుడు.. భ(దపీరాన నుండగా నారదదుర్వాసులు చెరొక[పక్క గోప్టిచేస్తుండగా... గంధర్వగానం_ అప్పరోగణనర్హకాదులకో_ లీల పేరోలగంబున్న సీలవర్లు” (141) ఒక మహాచ[కనర్తి కొలువుకూట మిలా వుంటుం దని చిితించినట్లుందిం (బహాళా నాటిమహాచ(క్రవర్తి బుక్కరాయలకొలువూ వుందేమో ఇక్కడ లీల ఏమిటని? సోమన్నశై లిలో ఒకలక్షణం పెకి సామాన్యంగా తోచేశబ్దం వాడుతూ కాస్త్రీయార్థం భావన కందించటం, ఆళబ్ద ౦ పనికట్టుకొని పాడిన ట్లుండదు. ఏడో దానసంతటడి పడ్డట్టుంటుంది. అంత అ్మశమగా వచ్చినశళబ్దంలో సము[దమంతలో ఏలి చి తుండటం అతనిశై లిలోని కాస్త్రీయాంశంం ఈవీల_ “లోక్టవత్తస్త లీలాకై వల్యం” అన్న బహ్మసూ[తాలలోది= ఈ విషయం పూర్వ పస్తావితమే. కనుక ఈకొలుపుథీర్చటం రాజభూమిక. ఒక నాటకంలో రాజపా్యతధారణచేసినట్లు, భ్‌ మరలా హంసడిభకులదగ్గరకు వచ్చి- “అవిరళరత్ననూత్నకనకాసన పూర్వమహీధరంబు పై నవవికచారవిందరుచి నవ్వెడుకన్నులచాయ"”._ జక్షర్రమ్లు కౌస్తుభరత్న ముదయా[దితటమున దొడతెంచు కలునలబోటుపోల్కి” ఇది జనార్జనునిదర్శనం, ఈపద్యాలు కృష్ణసందర్శనసందర్భంలోనిభావాలను తిరగ'వేసి ఇెప్పినవిం

108 జర్రీక్యష్ణుడు నూత్న రత్నపింవాసనంమీ దుండటం _ పూర్వమహీధరంషుద్హ, సున్నట్లుంది. అతనికన్నులు అరవిందాలను నవ్వుచున్నవి. యాదవులు అంజలీ స్తున్నారు. అఅంజలి బంధాలన్ని క్రై రవాలు, ఆకాశంలో చుక్కలను _ సభాస్థలిలోనీ దెవ్వెలను మాయింవక్షేస్తున్న వి*_ఇది మొదటిసద్యభానం ఇది 140.141పద్యాలపు కలబోసి చెక్కి నరూపమే. [| ఉరముకౌస్తుభరత్న ముదయ్య్మాదితటమున బొడదెంచు కలువలబోటు పోల్కి- శిరము కిరీటంబు సురగిరినెత్తాన రాజిల్లు పగళింటిరాజురాజు కటిపచ్చవబిట్టు దిగ్దంతకుంభస్థలి జూపట్టు రేయెండజోదు జోదు వేతశంఖంబు గర్జితగబేం్యదముశేల బరగువెన్నె లఅపూవుబంతి బంతి, యై కొలువులోన దేజోమయంబు సేయ మౌ క్తికవితానమయసభామండపమున సత్యభామాపఫేకటాక్షములంగముల జూణగొముచున్న దేవకీసుతుని గంటి. (181) ఇద 188వ సద్యభావాన్నే భంగ్యంతరంగా చితిస్తున్నది. “వెలిదమ్ములో లేత వెన్నెకో యనృుతమో కన్నులో చిలునన్వొ కనికరంబొ? 7 అన్నిపద్యంలోవి 2వ పాదంలోని “గగనమో చుక్కలో (గ్రహరాజబింబమో వక్షంబౌ మౌక్తికావశియొ మణియొ?” అన్నమా'టీ పెపద్యంలోని మొదటీపాదం,

180 181 లోనీ $వపాదం 188లోని తలిరులో కరికరంబులొ కుంకుమ |పభో పదములా యూరులో వచ్చంబబట్టొ - అన్నదానికి శరా శయోౌక్తిః 1వ పాదం _ 1808లోనిమూడవపాదంలోని శంఖమే అం'పే ఒకభావాన్ని పునఃపునః నూత్నంగా అవిష్కరించేశ క్రికలవాడు కవి, హంసు డన్నాడు - జనార్జనునితో కకం కౌరిని) _ అవి ఇతడు *కంటిన్‌ గంటి దయానిధిన్‌ గుణనిధిన్‌ గారుణ్యపాథోనిధిం గంట్‌ న్నమ్మికం దమ్మికంటి€ గొలువం గంటిం గృతార్థుండనై "= (170) ఈఎక్తుగడ మూలానుసరణమే, ఆ అద్యక్ష మద్యొక్ష మహం జనార్జననం ల అదాత్షమేనం ల అద్రాక్షమేనం అ (188-ఒ12) ఈఎత్తుగడలో 10 శ్లోకాలదాకొ వుండగా సోమన 'పైశరీతిగా నన్నాడుం ఈజనార్ధనహ్తాాతం విని హంసుడు మండిసడి ఓరీ (బొాహ్మణధూ త్తఃి ఎ అని నను రస్పింపకమున్న 'వేగసడి పూనెన్‌ శార్టకామోదకీ గ. వనమాలాంబుజచ|[కభూమీకలు గ్లైవారంబు "సీయింబె నే లిననాగారలచేత యాదవుల నోలింగొల్చి కూర్చుండగా బనిచెం గేశనవు 'డైం(ద్రజాలికుగతిం (బ్రాతమ్యె సీ కంతటన్‌ (189)

100 ఈళంభఖచ [కధారణ మంళా వేషం పొమ్మన్నాడు. ఇంతకు ముందు కళళ్లో | పౌం[డకు డిలాగే ధరించి నేనే అసలై నవాసుదేవుడ నన్నాడుకదాః కనుక చాట్‌ కాలంలో సమకాలికులై న శతువర్గం చేసిన్మపత్యాథ్యానస్వరూప మిది, [వతివోర్లూ. చ్మకాదులను నటకులు ధరించినట్లు ధరించటం ఒకప్యాషన్‌గా వుంది కాటోట్యత్త్టే ఇందు"కే 'భూమికలు" అన్నాడు తా పిజికివిగాఠ సీవు నొక పెగ్గడవే సభ లుండుభంగి ము " న్నెలుగనివాడవై. (బమసి- ఇది జనార్జను డం'కే హంసునిఅభ్మిపాయముం ఇక్కడ రాజు ఏ4 మంతి వై రుధ్యం (పతిపొదిత మైనది రాజుమతం 'కేరుస్వ మంత్రిది వేరు. ఫలితంగా రాజ్యాలు తల్మకిందు లౌతున్నవిం ఈకథలో వీరరసో[ ది కృవాతావరణం సమధికంగా చితితమైనది. శ్యతువుల్లు పరస్పరఅనహేళనలు _ తదుచితపద్యారచన తిక్క నగారితర్వాత అంత్తేగా (వాపింది, సోమనాధుడే. కాని సోమన వేసినపనితనంలో మరొకగుణం అధికంగో! కన్పిస్తుంది. అదే నన్నయగారిఅతరరమ్యత = శ తుధిక్కారాదులు తిక్కఎనల్నో వున్నా సోమన్నలో చాలాపాచ్ళు ఎక్కువగా ద్యోతకమవుతుంది.

1. హరిగదావిహార మల్లింద దోచిన వరము మిమ్ము గావ వలతియగునె ెజ్టివారః పిడుగు వేసిన దలటొప్పి యాగునే వివేకమైన వలదె.- ఆగునో కాదో వరముల డిగవిడువగరాదు హంసడిభపలు నన్నున్‌ మొగరించిన హరు నయినను జగ మెలుగగ దోలి తమ్ము జంపెద ననుమీ- (189, 180 ఇవి ్రీకృష్ణనిమాటల్లు, ఆంతబరువై నమాటలు తిక్క-నలోనే కన్చించినవి -

181 నన్ను గన లించి |బదుక6 గన్నారు లేరు పొలిసితిరి పొలిసితిరి వేపొండు తొలగి _ ఇది హంసడిభకులకో దుర్వాను డన్నమాట. నాకు కోపం తెప్పించి (బతికినవాడు లేడు _ ఆన్న మాటలో నిబొద్దత్యం థు _ఓజస్సు ధావించవలసినదే, సాత్యకి హంసువికో ఆతలోకించెదు శార్టము క్తపటువాణాఘంబుచే వీమొనల్‌ ళగె నేలంగూల. గపాలపాలికిలలో నిండారుర క్ర్తంబులం (గోలం గేలం బిశాచబాలికలు గైకొన్న స్మణి(శేజికో (గాలంబట్టిన వెండికోరలగతిం గప్పంబు లొప్పంబుగాన్‌ (185) ఇదంతా వాడిమిగలవానివేడిమాట, భావాన్ని వక్రంగా చిత్రించటం, శధావవ[కత సోమునిసత్యేకత, భావం సూటిగా వుండదు, వంకరులు[తిప్పి చెప్పటం. ఏదో చమత్కారంగా చెప్పటం.

“కప్పం తెచ్చేది యాదన్సలుకాదురా భగవంతునిదనుస్పుబేత నరకబడ్డకపాల పాలికలను వెండికోర (గిన్నె లగతిగా పట్టుకొని పిశాచబాలికలు నెత్తురు” తెస్తారురా *ఇది కాత్సర్యం. [కోధోన్మత్తతచేత భావం గిరగిరాలుతిరుగుచున్నది, - దాన్ని చెవ్చటంలో ఏకాకరపునరావృత్తి అక్షరరమ్యత. నన్నయగారు థావమాధుర్యుం కోసం వాడుకొన్నసూ,[కాన్ని సోమన్న రసం పిండుకోనటానికి _వాడుకోవటం గడుసుదనం _ (పాఢిః

నేలంగూల కపాల్లపాల్తికలలో _ ఈ"ల"కారావృత్తి, నిండారుర క్తంబులన్‌.. అన్నభయంక్షరదృశ్యంకో ఎడ పెట్టదిడి మళ్ళీ |(కోల్లంగో లపిశాచబాల్సికలు... అన్నచోట పునరావృక్తమై “మణి। శేజీఠకో విరిగిపోయి మళ్ళీ కస్పంబు ల్వొస్పంబుగాన్‌_ అన్న ద్వితా్వాతరానృతృపారుస్యంగా $పరిణమించచేయటం కేవలం సోమన్నరచనాసంవిధానకం, తెలుగుడాతి కఠతడే ఈవిద్యాభిష 'పెట్టిందిం

[92 , తిక్కదళర్వాత యుద్ధరసనిర్మాణమర్మజ్డా డొక్కసోమనాధుడే,. దీనికీ సాక్యుం కావ్యనుంతాం దీనికి హొంసునిసమాధానం వినురాసాత్యకిః మాట లేమిటికిరా వేదండకోదండశే ఈనసం కేతనరేం[దనూతసబలోద గంబుగా 'మోహారిం వ నవళ్యంబును వత్తు 6 బుష్కరసరఃపార్శ్వ్యంబునం దెల్లి గొ తినళేతి ౦తు విరోధు లంబునిధి వెలిందొెల 6 జళలి ౦సగన్‌* (87) ఛి న ఏన్‌ భరి న! ఎత్తుగడలో ఎంతదూకుడు? ఎంతపొగరుః ఎంతవీరోచితపద్దతిః 'వేదండ కోదండ, కీజకన సంకేత నరేంద్‌. ఎలిగొలే న_ వెలిండొల జల్సింపగన్‌. ఇదంతా అతరరమ్యుతం కౌని ఈతీ వత్త ళ్‌ వన! వట! మ! ఉం నన్నయగారిలో లేదు, తిక్కనగారిలోనే వుంది. మళ్ళీ ఇక్క డే వచ్చిందిం యుద్ధారంభం.. దోనాయపల ఆగమనంళఠో. జేయబడటం తిక్కనగారు పెట్టిన ఒరవడి. ఆమహాకవి సీసపద్యాలతోనే (పారంభిస్తాడు. లేదా చతురంగ బలాలను నాద్లేసివృత్తాలలో నర్షిస్తాడు లేదా ఈ రెండుపద్ధతులను కలిపి కడతాడుం అలాగేఇక్కడా శార్ర నందకసుదర్శునపాంచజన్యకౌొ ని "మోదక్రీకౌస్తుభములు వెలుంగం వీతాంబిరముగట్టి 'పెండెంబు డాకాల6 బెట్టి, సన్నద్గుండై పేరురముసోం లి ఛి కా బద్మమాలిక్కగ్రాల చిద్ధగోధాంగుఖీ (తాణుండ్రై వందిబ్బందస్తవములు భూసురాశీర్వాదములు మింటనంటంగ్‌ బలభ్యదసాత్యకి (పభృతు లెల్లం

[108 జేఠి నడతేర నరదంబు దారుకుండు గడప యాదవ సైన్యసాగరము పొంగల దెలత నడతెంచు నిండుచందరుడువోలె రుచిరమూర్తిదైై సీలవర్హుండు వెడలె. (214 ఇంతసంరంభం దేనికి? దుర్వాసావమానం... యాదవులను కప్పందెమ్మనటమేకాక ఈనను ధిక్కరించటం. అవహేళనచేయటం. ఇది కారణం. హంసు డన్నాడు కదా జనారనునికో__ లు “నిను రప్పింవకమున్న వేగపడి పూనెన్‌ శార్టకా మోదకీ ళల వనమాలాంబుజ చ్మకభూమికలు"... ఈఅవహేళన_ పైపద్యాంగా వచ్చింది. పొండ౦కొదులను చంనటంలో నిజానికి భగవంతునికి కోపంకంజే_ | కీడాదృష్టి ఎక్కువ, ఇందుకే నరకువికథలో సత్య భామాళ్ళంగారం పొదగబడ్డది. ఇదే అంళం నరకాసురపాంణ _ _ --- ౮ నని ఈకథలో నే జనార్టనుడు హంసునికో నన్నాడు. పొం డకునికథలో ఒక్కపక్క యుద్దంచేస్తూనే మరోక్కపక్క అంఈపురంలో పాచికలాడుతున్నాడుం ఇక్కడ అలాకాక నిజంగా కోపపడ్డట్లు- యథార్థయుద్ధం చేస్తున్నట్లు- కసీసం చేసేటస్పుడైనా- కన్చిస్తున్నాడు. ఇలా అనటంబేతకం'అ... యుద్ధానంతరం తలిదండులను పరామర్శించేకథ ఒకటుంది. ఈ ... =. కథలో -వారిని భక్తికో ఎదుర్కోవటానికి సంబంధంబేదు. మరెందుకు బెప్పినట్లు? చాలాకధలు వదలినట్లు దీన్ని వదలవచ్చుకదాః._ అం'పే లీలాలతణం వ్యావ్యానించటమన్నజంశం | పతికథ లోనూ వున్నట్లు ఇక్కడ ఈకథద్వారా దీన్ని మరొకపద్ధతిగా రాబట్టటంకోసం ఈచిన్నకథను [గహించా డనాలి, లేకపోతే అనవసరం.

1104 ఈసంరంభిం తీ[నంకనుకనే యాదవసై న్యసాగరానికి ముంగలగా సీం వర్శదేనచం[దుతు బయలుదేరగానే గు. వడకుపన్నగరాజు పడగలమీద స ర్వంనహాకొంత “'పే్రణము నూప నుజ్జూంతలూ గెడు నుదయాస్కగిరులకో నాకాశలక్ష్మీ కోలాటమాడం దెరలెత్తి స్పప్పసాగరములు6 టెరలంగ వరణుండు గొండిలి పరిఢవింప మొకములచొయ వేతొకచందముగనిల్చి " కమలసంభవు(డు (పేంణమొనర మంగళములోని[_పేలాలమౌడ్కి-6 జుక్యా లిక్కడక్కడ వడదిక్కు లెనిమిదియును బగుల€౬ బాతాళతలము గుబ్బటిలంజెలంగ శిరి పూరింప నస్పాంచజన్యరవము, (218) ఇంత భయానక వాతావరణం అవిష్క్కృత మైనది, ఇది ఆలంకారికరచనగా కిన్చిస్తున్నపౌరాణిక (వతీకారచన. పాంచవిన్య మం'కే ఆద్యశద్దిరాశి ఓంకారం. సృష్టి శర్యన్వరూనమే కనుక: విళ్యమంళా గజ్జ మయమే. ఈసకలళ బి రాశి. వివిధభంగులూ భంగిమలకో నర్రిస్తున్నల నేకళ స్ఞాలుసమ స్తవస్తు పపంచం-నానా విధాత్మకమైనదానికి మూఅంగ్లో ఒకవివర్దం పొందని _ పరిణామం పొందనిఏకై కళబ్దెం _ పాంచజన్యం. దినే! చేదం నహ్మసాకరవాష్కగా _ తాంతికుట సకావాక్కుగా క్రీర్తించొరు, తాం్యక్తిక చి(తలేథనంలో ఈఅద్యళగ్దానర్రిచ్యిరణ జరిగింది. ఈదృష్టితో ఒకఅంతః[ప్రవంచ్లం) 'పెల్లగిలిపడుతుంది, ఈచ్యష్టి ఆకవికున్నదని కొవ్యమంతా బుజువుపరుస్తుంది ఆరే. కథకు ఒకఠాత్త్యికనేపథ్యం - తత్తా ్యత్మకిత _ వున్నదని వెప్పుబటేీ! విషయమేకదాం

95 ఇదంళా అలావంచి ఒకమహాజేత యుద్ధసంరంబం ఎలా వర్ణితమౌతుందిః ఈ వర్ణన జానికి వ్యంజకం. వ[కతచేతనే వినకితాంనం పారకానుభావంగా పరిణమించే దిస్నిం ఇంత లోకో త్తరవర్షన తిక్కనభారతంలో నే కన్చించేది. తర్వాత ళకువీరుల రాక _ 6,7పద్యాన్లో వర్తింపబడ్తదె. క. భా యై 1పత్యేకించి జు కరటిఘటాకోటికట నిర్ణళన్మదా సారంబు దొలుకారు€ జీరందిలున రథనేమినిర్భిన్నస్పృథిపీపరాగంబు సీహారసమయంబు నేద్పుందెగడ సుభటజోదృటతకురిక్యావభాభంగి = బుండువేసవికోడ మాటలాడల6 - దురగధట్టఖరీనధుత ఫేనతారకా వళి శకరత్యాలంబు వరుసలజూవ6౬ బపనచంచలధ్వజపటపల్ల వములు నవవసంతంబు6 దెలుప సన్నాహతరళ ఇఖడ్గలతికలు శితరంపుంగడంక నెణప ఛాంనడిభకులసేన చుం డనంగ నడిబెం ఆన్నపద్యుం చాల్యాసాగ'వైవదిం పహాంసడిభకుల సేనలు ఏ డనగ నడప నన్నమాట వెనుక ఎంతవై దికరహస్య మున్నదో వెదకాలి. అదివట్టిరూపకిమేనా?.. బేక (వతీకా?- 'శండురకాలకపు లున్నారు కే తాత్త్వికకవి ల, అలంకారికకవి, శండవదానిళలో 'పేచీలేదు,. నాథునిభాష సాలంకారం-, అక్కడ అలంకారమం పే రూవకాడువే-. మొదటివాడిలో అలళకారమూ? (పతికాః నిర్ణయించటం కష్టం:

190 ఆంంక్షారంగావుంటూనే ఏవేద(వతీకనో స్ఫురింపచేస్తుంది చాలాచిన్న4దాహరణ_ శరము అం'పే బాణం, ఇదిమామూలుగా తెలిసిందే. ఖెల్లు అనికూడా. తెలిసిందేం అలాగే ఇషీకము, కాని కొన్నిచోట్ల శరీరము అన్నశాత్ర్విక[పతీకగా వాడబడుతుంది= ఇది ఉపనిషద్విద్య తెలిసినకవిపని, ఇలాగే ఇక్కడా? కనుక ఏడు _కాల్మవతీక సృష్టిలో న్యకృకాలం నియమితం. అవ్యక్తకాలం అవిభాజ్యంకొవటాన అనియ మిదం. దేశకాలాలు విభక్తాలు కావటమే సృష్టిం అనియమితకాలం రాతసుడదు. వియమితకాలం దివం, మహాకాలుడు అంపీ అనియమితకాలమూ.. నియమిత. కాలమూ. రాకను డనియమితకాలస్వరూపుడు, ఇదే కాలనేమికథా 1ళాత్పర్యం. నృష్టినియామకు డంఫే.. దేశకాలాలమయథాతథ్యంగా విభక్తంచే'సేవాడు (వాడినే బి డు నియమిస యము డపీీకనుక ఇక్టడ అనియమితకాలస్వరూపాన్ని భగవంతు మిస్తున్నాడు అస లీదై వాసురయుద్ధం సృష్టిఏర్పడినకథ ఏర్చడ్డాక కదే చర్మిత. సృష్టిలో నియమ. ఆనియమా లున్నాయికదా. ఇవే ధర్మా.భర్మాదులు, ఈరెంటినంకీర్ణత పేరు సృష్టి (ఈవిషయాలు (శ్రీ ఆరవిందులగంథాల్లో విస్తృళంగా వ్యాధ్యానింపబడ్డవిఎ ట్‌ ఈవిషయం స్ప్యృశింపబడుతున్న దాపద్యంచేత, డిని కనుకూలంగానే సాయంవర్షన కూడ వచ్చినట్లుంది కడపంగరాకుస్న కాలభిడ్గముచేత6 బగలింటితల నేలచడినయట్లు పాయంతనంబనుజాలరి జలధిలో6 బచరింప వలడిగ్గదాజినట్లు పొడవై నయాకాశభూరుహంబున సంధ్య-గోయంగ్‌ గొల్కదెవి ్వకూలినట్లు చరమదిగ్బేకాళకరమున వరుణుండు..గడి వెట్టంబొలపొట్టనడగినట్లు, ళ్‌గి కప0ంకుగుబ్బలిపసారకీ కొప్పరించి _ పట్టణాలకవై చిన (బిద్దసరికి బొటీయగుచు ముగురపొత్తుప శెరంబుం థాసుమండలమంతజూపట్టదయ్యె (271) ఇది మొదటిరోజాయుద్ధం చివరిఘట్టం, యాద్ధవర్ణనల్లో సోమనాధుడు చెప్పేకొ న్నివిషయాలు కావ్య చమక్కాలమో. ఏ వేదప్రతీకాంశమో విర్ణయించరానిఘట్టా అనేకం, తాన 1, చూ, వివరాలకు “మత్స్శ్యప్పరాణంం ఒకఅధ్యయనం' పృ, 24,

187 శ ఉన్నదై తేయ లందజు.€ గన్నవారు గన్నదిక్నులంటోయి సాగరముతోన నడచి రటునీళ్ళలోని ముళ్శారుగని నేడు దుదిగా ధరి|త్రికి నెగయలేరు, (240) సీళ్ళలోముణృు అణగి నుట్టిలోకూరుకుపోవటం లోకసత్య మే. అవుపమానం చమత్కారంగా వుంది. నళ్ళలోముళ్ళు దిగినవాళ్ళకు బాధాఠరంకావటమూ లోక సత్యమే. ఇది మదొకదాని కుపమానమైనస్ఫురణ ఏదో అఆఅలంకారంతలో తొంగి చూస్తున్నట్లుగా వుందిం (కాలకేయాదిరాక్షసులుు జలాంతర్గత్తువై లోకపీడచేయటం లాంటి దాన్ని స్పృళిస్తున్నట్టుంది.

అలాగే హాంసుడు కాశియ(హదంలో పడ్డాడు. అప్పటిపద్యాం _ *కడువేగం బున హంసుపై నులికి యాకంసారి కాళిందిలో వడిం గాలం దలన్నె లోకు లెలుగన్‌ వా డంతలో జచ్చెనో= _చెడెనో యెక్కడపోయెనో యొకడునుం జెస్పంగళే డప్పుడే పడెం బాతాళభుజంగన్యకముల నప్పాపాత్ము డం్కడెప్పుడున్‌ (298) ఈపద్యాకాత్సర్య మేమిటి? ఈచంపటంలోని రఫాస్య్యమేమిటి? ఇలాగే ఎందుకు వాంయాలి? [వతిరాకసునిచావునూ చి[ళంగా విధించాడు భగవంతుడు,

“*నరకాసురు (వఠర్య్క_లుచేసి”. కేఎ177 పాండకుని. “కత్రుంగ్మవచ్చినగతిం బాసెం (దికశంబుగన్‌”ొ శి105 మూడవకథ మైదిం

ఇవి కథకు పొరాణ్తిక (౧4౪71౧౦8 ౧౭16౯6) వాతావరణాన్ని కల్ప్చిన్తూ ఒక అవజ్జేయాంళాన్ని స్ఫురింపజేస్తూ... కథకు లోత్తున్ను సంభటింవచేస్తున్నవి. పొంథడ కునికథలో చ్మకపాతవర్జ్దనమ్లూ ఇలాంటిద్తే ఇవన్ని అమూలకాంళాలు కానటంచేత

ఈఏ “7౧ శ్‌ మఠరీసంభావ్యము లౌచున్నవి.

కథాంతంలో యళోదానందులు కృష్ణుని జూఢవస్తారుం ఈయుద్ధం గోవర్థన పా9ంతంలో జరిగినందువల్ల పాఠుకూడ వున్నారు కనుక ఊఈ.ఘట్టంలో గోపాలక

106 జాతికి సంబంధించిన భాషలో-_ పద్యాలువాంస్తాడు సోమన్న(చూ. 808)వక ౧. భాషోః ఆయన కీపలురకాలభాష లెలాతెలుసో భగనంతునికెరుక పొండ9కనిక్షతక. జూదం దాహుయుడ్డభేదాలు- సాం'్రేతికపదజాలం.. ఇద్గాదివద్యాలకు నంభిరిరై.. నవి. ఒకటేమిటి ఆయనకావ్య మొకబృహద్విద్యానిబంధం- సం(గహవిజ్ఞానక్‌ (| ఇందు'కే ఆయనసర్వజ్ఞూడు. పసింగే)పు వనుచునే పాడిమొల్లంబెట్లు 'మళము దాటదుగదా మేపుగలదె కొడకాలితణుపుల విడుతురా తొడితొడి జన్నైెలం దరివట్టు జాడగలదె వెలికల్ల వై తురా 'వేల్చులకుడుపవుచో గదుపులోనే పోతు గడవందాలు . సలగపన్నులు గొన్ని జట్టిచూపరుగదా ఇదరిన నిలుగూతబెట్ట గలదె వల్లె వైచువా రెన్వరు మల్లరాల లంప్పుగలతొలులను గూయ లావుగలదె యేర్పుదాటులలో దొటం గెలుగంబడునె పరికరము కోడె లమ్మెడుపాటిగలదె..(808) ఎంతవిచిితభాషః (వతికథా జగన్నాథవర్హనతో ముగించటం నాటకంలో భరతవాత్యు మే . చక౦్పింబు మేదినీచ[కంబు నేదేవు దకిణబాహుసాౌందర్య మొసగు జలజంబు నొకపాణ్‌జలజంబు నేదేవు సవ్యభుజంబుతో సరసమాడు రత్నంబు కామినీరత్నంబు నేదేవు వక్కస్థలంబున వనస్నామిగులు నోఘంబు దానవారోళని బు నేదేవు చరణపల్ల నసమాశంయము నొందు

198 భానుమండలమును సుధాభానుమండ లంబు నేదేవుకన్నులలావు వడయు దేవదేవ నద్దేవుని ఇెలియువారు 'దేవదేవునిరూపంబు తెలియువాడు. (816) ఇది కథాంశం. ముసులస్తుతిరూపనాయకవర్హనం ఈవక౦తాసంవలితరచనాసాందర్యం అంతకుముందు తెనుగుజొతికి తెలియనివిద్య అయనకోనే పొడచినపొద్దు.. పద్యాంతంలోని ఆరెండుచరణాలు హరిహరనాథ త త్త్వ్వవ్యంజకాలు, పద్యానికి చివరిమెరుస్ప, ఈకథలో తత్త్వవర్థన అన్నవద్యాలుఎ అం'పే (శ్రీకృష్ణునిపరత _త్వస్ఫోరకములైై నవి= అరై ఎకపరబంహ్మటోధక్షాలై నవి కాన్నివున్నాయిం లోపల వెలుపల, వెలువల లోపలగా నుండు నథభిలలోకంబులకున్‌ సీపరతత్త్వము చిత్రము రూపమున్నై సీవు లేనిరూపము గలదే (47 ఇదిజనార్షనుని కృష్ణస్తుతి. ఏనెలుంగుదు విన్ను నేల నాకోడనే వడమాయములు బిహ్మవేత్త లెటుగు (0) ఇది దుర్వాసునిస్తుతిం జ్‌ ఈవిషయం ఇళరళం చఇెప్పబడ్లదికదాం

పద్య రచనా సంవిథానకం శద్యఎవిద్వ వ్‌. ఎవడూ

నన్నయ, తిక్క-నలతర్వాత పద్యావిద్యాపొష్క-ల్యుం పండించినమహా సపోమనొాధుడే, పౌష్కల్య మంపే పద్యం సాంద్భంగా - దంతురంగా వ గజదంద్రగమనంలో పంచకళ్యాణిధాటితో నడవటం. ఇది" లీలతణం,

సాంద్భ్కత : సమాసాంతరతచేత, కరినశద్దాకరస(0)యోజనంచేత_ సంవ తమయ్యే సొంద్రత వట్టిళాన్టీక మైన ముద్యవిద్య, (ఈమాట మహితాత్ముడు అదిక నన్నయది.) సమాస మున్నా లేకపోయినా మాట అనటంలో, కూర్చులో ౯ 'వెనుక నున్న భానథారింఠో సంఘటితమయ్యేసాంద్యత కాన్యగుణం, అంపే : 'రెండురకాలుగా చూడదగింది. కే శాట్టికం : వ ఆర్థికం.

శాన్టికం 1 వట్టి సీదా సాదా నూటలకో వాక్యానికి బరుపుటూర్పుటం. అక్క వాడబడ్డమాటలన్నీ పట్టిదేళశవాశీ మూటల. కాని అన్నీ వావిజత్మలోతుల బహిర్మ్మ చేసే దివ్యలకణం ఆళాద్దాని కుంటుంది. అది ఈత్సమనూ _ సమాసమ ఆచ్చికమా _ ఈవ్యాకరణదృృష్ట్యా సాధితమయ్యేఅంళంకాదు, చెప్పబడుచున్నది.

= భారతీయళిల్ప _ చిత్రకళావే_త్తలకు తెలిసినమా'పేనే మోకాని చెప్పకతస్ప

సందర్శ్భోచితం కనుక, అజంతాచితాాలు = లేపాకీచితాలు. రాజస్థాన్‌ చిత్రకళ వ్యప్తలు. గాలిలో తీలిపోతున్నట్లు స్ఫురిస్తుంది. వాళ్ళపాదాలు భూతలా న్పృశిస్తున్నా, వారిమీద భూమ్యాకర్ష ణళ క్తి వున్నట్లుకోచదు, ఇందుకే బేపాషీ కప్పుమీడి బొమ్మలకాళ్ళు వంగి ఏట్లువాలణగా వున్నట్లు మనుషులు చిత్రితా ఆదొమ్మలు జంతరిక్షనంచారంచేస్తున్నట్లు.భూమ్యాకర్ష ణలేనట్లు 'దేనళామూద్తుల భ్రాంతిని కల్పిస్తుంది. (ఇతరులబొమ్మల్లో పాళ్ళాత్యచిత్యకళలో నా కీలక్షణం గ రింపదు) చైనా -జపాను. చితుకళలోవిమనుషులు భూన్యూకర్ష ణబద్దా భారావహులు, ”

8201 భారతీయశిల్బకళలో మూర్తులు భారావహంగా గోచరిసాయి. ఎలిఫెంటా [తిమూర్తిశివవి([గహం (వథమోదాహరణ౦, దానిదర్శనం మనం కొండబరువును మోస్తున్నఅనుభవంగా పరిణమిస్తుంది. ఈరెండూ మనోగుణాలే. కనుక ఏశబ్బం చూడటానికి భారరహితమై, భావనలో భారామిత మౌతుందో అది సాందతాగుణంం ఇదే ఓజస్సు అన్నగుణంగా [పాచీనుట, 2. ఆరికం, ఆరం ఉు ఇ భానం ఈరెండూ కవిభావనాళ క్రినుండి నిస్పన్నమయ్యేవి. కవిభావనలో త్మీవత- దంతురత అగాధత ఇవన్నీ భావార్థాలకు “ఎత్తును “లోతును” సంఘటిసాయి. ఆఅర్థం భావం మన కపరిచితలోరంలో'వే కావచ్చుకాక, ఒకఏచి(తానుభావ హేతు వౌతుంది. ఆవిద్యలో మృచ్చకటికకారుడు మహాసిద్దహస్తుడు, ఉదయలిపా శళాంఈ కామినీ ఇండపాండుః [గహణవరివారో రాజమార్లవదీవః తిమిరనికరమధ్యే రశ్మయో యస్య గౌరాః [సుతజలఇవ పంశే క్షీరధారాః పతంతి, (1.57) ఉదయినున్నవెన్నెలకిరణాలు చీకట్లోపడి బురదలో ఒలికినపాలవలె వున్నా యనటం అజాన్‌ లోని వైచి్యతి భావింపదగ్గది, ఇందులోని ఉపమానోవమేయాంళాలు మనమనఃపరిథి లోనివే కాని, ఈఅనుభావం అపూర్వం, అంతకుముందు లేనిదిం ఈదృష్టితో సోమనాథుని పయోగాలు- సామెతలు (పక్యేకించి వరిశీలించదగ్గవి. సీర ముంచినసొరకాయ నెగసినట్లు 'పేరకొనివైచు తెల్లంటుచీరవోలె నుంకు చెండువిధంబున నుత్తరించు తములపొకు నిక్కైడు్యుకియ దాశె నిల్దిం (429 'ఇజ్జీ దాటటానికి. దూకటానికి తెచ్చినపోలికలన్నీ మనకు తెలిసినవే. కాని ఈ సంయోజనంమా[తం ఇతరు లెరుగరానివిద్య* దానిచేత ఒకవైచిితి అనుభావ మౌతున్నది,

802 ఖభొవం రచ్చమాకుల నెల్లను రక్ష్తధార లుదృ్భవించె, (బభాకరుం డుక్కూమడుప గడగి దాణునిజన్మనక్ష్యత మైన భరణి వీక్షించెనది తనపక్షమైన (687) 'తెలుపు6 గెంపును (పక్కల "లయ నలుపు మెడ బెడంగుగ6 గొంతంపుమెటలుగువో లె మూడువెన్నెలకో నొక మొందె మెగసి సాంధ్యసమయంబునందు భాస్కరునిం గప్పెం (5-8థి 'పై రెండుపద్యాలు దాణునికథలోవి. ఆపళకునవర్ణనలు- రాహువర్ణన మలావేసినవ 'డెివ్వడుః అంతభయానకసుందరంగా థావకల్చ్పనచేయటం ఎంతకవితాభావనః ఆలుయోజనములలోతు, నందులో స గంబు నలుసదరము, గాలి కాళి గాసి యయ్యె ముపష్పదియేండ్లు సిచ్చాణ దిందు చేత_నవిముక్రమయి చెల్లెల జితి యనంగ (0-150) పొౌం[డకవాసుదేవుని కథలో నిపద్యం_కృత్యాసంహరానంతరం చ।కం కిని కాల్చిన కర్ణనం అదేమిభావన? ఆకొలత లేమిటి? దీని కాధార మేమిటి? పొరోషిమామీగ అణ్వాయుధపాతాన్నిగూర్చి చెప్పినపద్ధతిగా వుంది ఎంతమి[త మైనవర్జన శద్దంకాని కర్భంకాని అపరిచితంకాదు, కాని భావనలో ఎంతబిగింప్ప, ఎంతఅద్భుతలకణం। | ఇదొతవద్దతి, థ్‌ చురోళోటి. దై కేయకామిసీసం ఘాతము మగ మొలక ల్రైనకడుప్పలు డిగ సం కేతించినట్లు చ[కము పాళఠాళమునకు నరుగు (దితిషాణ్యాసిన్‌- (157)

208

ఇదీ పై పద్యసందర్భంలోనిదే. చివరివాక్యార్థ మేమిటి? ఏదో వై దికఠితువునకు సంబంధించినట్లున్నదిం సృష్టివిషయం -జన్మ- అపరకర్మల-_ వీటికి సంబంధించి చెప్పినట్లుగా వుంది, ఏశాస్త్రంలోది? దీనిచేత పద్యానికి కలుగుతున్నబరువు చెన్న రానిది వాక్య 'మెంతభారావహంగా వుంది. భావ మెంత బరువుః ఎలిఫెంటా (తిమూర్తిశివవి(గహంలాగా పుంది పద్యం,

ఈరచనావిధానంలో ఏదో పౌరాణిక అతిలోకభావన, ఆర్థంకాని అవిజ్రేయాం

రా

శాత్మకళత సంఘటింపబడుతున్నలక్షణ ముంది

ఒకమ హాపర్వతపాదంలో చీకటిప డేపముందు కూర్చొని, ఆచీకటిక్తిమంగా "పేరుకొని లోయల్లోకి స్రవిస్తూ పోతూవుంపే నక్షతాలకాంతిలో నసృష్టాన్పష్టంగా కన్చింజేకొండను చూస్తే ఎలావుంటుందిం ఆనిళ్శబ్దివాతనరణం ఒంటరితనం ఒక భయానక సౌందర్యభావనమగ్నతలో ఊపిరాడనిలక్షణం_ సోమన్న పద్యరచ నలో- భావనలో వుంది. మరొక వదతి: నన్న యగారిఆక్షరరమ్యకాసూతాొన్ని _ తిక్కనవీరరసోో ది క్ర వాళ్యరచననూ కలిపి ఆంటుకట్టనట్లు పద్యం (వ్రాయటం ఇది హాంసడిభకులకథలో చెప్పబడినది. ఈపద్ధతిక్వాచిత్క్మ మేకాని_ పున్నది, ఆకవులమార్గాలు తాను చూచ్చి (గహించానన్నట్లు ఉదాహరణ[ప్రాయంగా వుందిం టైవిధ్యం = కథావైవిధ్య మున్నచోట రచనావై విధ్య ముండక తనదు, ఇదంతా రసవై విధ్యసంబంధమైన విద్య, నవరసాత్మకరచనలు తెలుగులో భారతమూ. ఉత్తర హరివంశములే, మూడన[గంథం లేదు, భారతం విస్పృతకథాకాస్యం కావటంచేళ శైలీవై విధ్యమూ తప్పనిసరే, కాని ఉ త్తరహరినంళం. ఆంతవి సృృతంకాదు, అయినా రచనలో అంతవిస్పృతి_ వైవిధ్యం _ నవరపాత్నకనన్నివేశకల్చనచేత సృష్టించి ఆఅత్మదృష్ట్యా డ్వితీయభారతంలాగా చేసినమహాకల్పం = సోమననృష్టి,

1. రచనాపొష్కల్య మం'పే సకలభావరసానుగుణ్యరచన

తి01 2, ఒళ్లే భావాన్ని అనేకరకాలుగా చెప్పటం. ఎలాబడికే అలా వద్యాం (వ్రాయటం, ఎడా. పెడా (వాయటం, అంసే కవిఠాసవ్యసాచిత్వ౦ 'రెండుచేతులకో (వాయగలగటము, ఈ రెండవదాని కదాహరణ భగవద్వర్థ నలు, లేక నాయికనర్ద నలు,చూడాలి ఈవిషయం (ప్రస్తావితమే, కాక సీసపద్యంలో చూపబడుతుంది. దీన్నే మహాచార్యుడు అనందవర్థనుడు భంగ్యంతరంగా అన్నది. “మధుమాసఇవ (దుమాః*. పసంతం వచ్చేసరికి అవిధమస్త కం పులకరిస్తున్నది* ఆది[వతిసంవత్సరమూ నూత్నంగానే వృంది, లోక మెవ్వుడూ అలసమే, భావకవుల్లోనూ ఆలసులసంఖ్య'కే (పాబల్యంం . కవిత్వం వారి కొకగూలబీపువ్వులాగా సుకుమారంగా వుండాలి, ఒకబాసుందీలాంటి రసాయనం. కౌనిష్మడుచుల్లో ఇది ఏకభాగమే. ఆరవవంతే. నవరసాల్లో ఒక్క శృంగార మంపేనే రసం. ఇతరం కా దనుకోవటం. ఇది కవితాస్వాదనపరాకొష్ట కాదు. _ లోక మెంతవై విధ్య - నానాత్మసంపన్నమో కవిత్వమూ అంతే. మానన చైతన్య మెంళఅగాధమో,._ విశాలమో కవిత్వమూ ఇంతే, భారతాదు లుదాహరణం* అంపే ఇతిహాస మన్నమాట. దీనికాత్పర్యం లోకవై శాల్యం _ కవితావై ఇాల్య మ్‌ చ్‌ మొళే ననటం, సోమన్నరచన ఇలాంటిది. కేవలదాహ్యమాధుర్యాదిగుణకల్పన _మహాకావ్యలత్షణంగా చెప్పినసాహితీవే త్త (పాక్‌ _ పళ్చిమగోళాలమీద ఎవ్వడూ లేడుం రసనవక మంపే ఆనంతమానవదై తన్య అగాధవి స్పృతికి నం'్రేతం. నన అంపే సృష్టి. తొమ్మిది సంపూర్ణ కాసంశేతం, వ్య క్తలోకనానాత్వపొష్క ల్య సంశ్రేతర, ఎక్కడ తా _శ్రీనదృక్సథ ముంటుందో అక్కడ ననంసాత్మకకథా నిర్మాణ ముంటుంది, ఇందుచేతనే థారతమహర్షి ఉదాత్త _ ఉదత రనకల్పన చేసాడు, అంక జాతీ ఇ సృష్టిలోనీ రెండువిరుద్ధభావాల వ్‌ది పిండీకృతార్థం పిండిఒడిచికట్టిన ముద్దలు*

తి(0క్‌ భావాల్లో మృదు. పరుషభావా లున్నాయి. రసాలు ఇంతే, ఈన్నిన్ననా కనుక, (వీనిచర్చ నాట్యశాస్రవ్యాఖ్యానంలోనే హ్‌ చి షల శళాప్రవ్యాక్యానం: వుంది.) భక్తిభానం మనృణమైనదిం కోపం కరినమైనది. రతిశోకొదులు స్విన్న భావాలు, ముట్టుకుంటే కమిలిపోటుటంళ _ చఛయానకాలు కరినకంటకాలు, ఇలా నవరసభావన చేయబడదిగదాః సామాన్యకవి 'కేదోవకభావకల్పన చేయగలపదదంధమే పట్టుబడుతుందిం ఉదాహరణకు అంత కాళి దాసుకూడా వీరరౌదాిలు చిత్రించలేదు, పోతనగారు వీరరౌదాలు చెపితే సుకుమారి చే సేయుద్ధంలాగా.. చూడముచ్చటగ వుండవచ్చుగాకః (పోతన్నగారినత్యానరకాసుర ఆ యుద్ధానికి, సోమన్నగారిసత్యాయుద్ధానికి ఈఖేదమే భావించదగినది . భాపుకు లేన వారికి _ భక్తులకుకాదు. రెండూ వేరు కనుక) కొని రసానుభవం కలుగదు. అంశే ఆయనశై లి నవరసాత్మకం కాలేకపోయింది. ఎవడు మహాకవి? - నవరసాత్మక ధిషణారూక్షభావనకలవాడు_. కల్లి రచన చేసినాడు నాచనసోమనాథుడు తిక్కన, తరువాత అంతటి సతిభాపర్మిష్కి యావై భపు డాయన్గే, (ఇందుకే తిక్క నభారతా నంతరంబు- అన్నాడు, కాలం తిక్కన్నను ముందుకునెట్టింది కనుకనేతప్ప (పతిభల యందు వాసిచేత కాదు. ఇతడు రెండవవాడు కానటం*) నావుడు గోపవేగముల నవ్వు మొగంబున నివ్వటిల్ల. జెం గావి కనుంగవం బొడమగా ఏకటభు)కుటీకుటీలలా టావిలఘర్మవారికణహారలలానువిలాసు(ద్రై గుణా రానముచేసి నిష్టురశతం బరిపోసి కడంగి డాసియున్‌, _అయ్యన్నతమ్ముడవు నీ వియ్యాడెడుబిరుదుమూట లెచట: జదివిఠో _ (844-489) అంతకఠినంగా అనగలడు, (వికట్మ భుకుటీ _ అన్నంతవరకే తీక్కన్నగారి నేత) అదే భావనిష్టరత నింతతేలర్చిపలుకుతూ ఒలికించనూగలడు భావంలో కాఠిన్యం అక్కడా ఇక్కడా చరక్రక్స్స్‌ హరిదంత్త ద్విపదంత్త కుంత్త శిజరాహంకార్త నిశ్చింత ని రర ర్షాజార్జిత వ్యజజర్జరిత విచ్చాథైకరోమచ్చృవి స్ట్థిరవిద్యు[ల్పతి పక్షవకుడయి వచ్చెన్‌ వైనతేయుండు భా స్కరబింబ (ప్రతిబింబ మంది రము [మింగం బాజుచందంబునన్‌,

206 క్రీ దంత _ దంత కుంత, వి ఖరా (హల్రకారం శి (న్ఫిర్జర జ రాజార్జిత (వ)జ్రజర్జరితమై 4 విచ్చా(మైక) (రోమ) చృ క్స్‌ వింది - బింబ. (మం)బ (యింగం)బాలు _ ఈసంచసంధుట నన్నయ గారిఆక్షరరమ్యుతా సూ(తంమ్‌దో నిర్మింపబడ్డవి స! భావతీ[వత... సమాసార్బటి. అంతా తిక్కన్నగారిది, అనుడు నవ్వామలోచన యతని జూచి చిలుతనగపుల జెప్పల సిగ్గుదేర్చిం ఆంతసుకుమారసాత్రి ్యకభావావినయో పేతంగానూ (వాయగలడు, (దీనివివరణకు అమఘట్టం చూచుకోవాలి) కొలువంగనేర నిన్ను శతకోటివిభాకరకేజు, చగటిం శ బిలువగనేం నిమ్న మునిబృందవి వేకవిమర్శదూరునిన్‌ విలువగనేర నిమ్న బృథివీవియదంతరథిన్ను నేమిటన్‌ నిలునగదయ్య నాహృదయనీరజకర్ణిక పై మహేశ్వరా. (6-0) ఇంతమసృణవచన నాచనసోమనలో పుండటాని కాస్కారం లేదనటంలో- పరుష రచన మన్న భాంంతి కల్గించి నబంధురరచన యాయనది, కాని ఇలాంట్‌బహు సుకమారభావాట_ తదుచితవదబంధం. వాళ్యరచన ఆయనలో వృందిం ఆపద్యం బొణునిఆరీ. శైవం భక్తిభావసుందరమైన దనీ, ఆమహాశ్రవి పరిష్కరణ, తర్వాతిఆశ్వాసంలో బాణసంహారార్థం వస్తున వ్యూహ చతుష్క స్వరూపుడైన శ్రీమన్నారాయణుని స్తుతిస్తూ దేవతలు.

207 జయ నారాయణః పృండరీకనయనా। శాన్ట్రీ జగన్నాయకాః 0౧ జయ పీతాంబరః భరక్త్మవత్పల:ః విరించిస్తోో తపా[తకింయాః జయ జంభారివిరో ధివిికమకథాళ్లాఘావిఘాతకంమా జయ గోవింద ముకుంద మందరధరా కౌరీ మురారీ హర్‌ః (6.20) ఈపద్యాం తర్వాత (శ్రీనాథాదుల కొక నమూనామ సృష్టించినది. అజయ: సిహారధరాధరేందంతనయాచారు_స్తనవ్వంద్వాసం (శ్రయనంలగ్నవటీర ఎని (హరవిలాసం) అని (నాధుడు “హరవిలాసంతో” అందుకాం'కే జయ గోవిందః ముకుందః చ్మకధరః కంసద్వేషిః సాకాజితీ (పియః నారాయణ! కౌస్తుభాభర్గణః కుంభితాంణపారీణ కా శియదర్చఘ్నః పతంగవాహ వనమాలీ; పకుంరః కా ర్ట! యశోదాత్మజః భక్తవత్సల మురారీః గోపికావల భాఃః ణ్‌ | ళా ఆని పారిజాతంలో తిమన్నగారిముక్ర్తాయింప్పం కన్దవిధారాపతనంబు గైకొని _ పద్యాంతంలోని “రఘుకులస్వామీః రమావల భా న్‌ అన్నసుందరమకుటసద్భృశ మైనపిటప్పగా అవతరించినది. ఇలా ఎన్నోనమూనాలు సోమనాధుడు తర్వాతికవుల కందించిన పున్నాయిం స౦థమాళ్వానంలో మునులువచ్చి భగవంతుని నరకొలంభనార్థం (పార్టించిన లా బర్మా యఖ ఘటంలో చతుర్షాశ్వాసంలో దుర్వాసుడు వచ్చి హంసడిభకాలంభనార్థం (పార్టించిన కి యఖ స ఘటం _ఏకభావానికి ద్విముఖాలు, ఐనా ఎంతఖేవం, ఎంతవై విధ్యం. ఒక్కకృష్షుని నె ణు ఎన్నిచోట్ల ఎన్నిరకాలుగా బొమ్ములుచెక్కాడు మహాశిల్చి. ఖజురహోలో నాయిక ణా గి ఒక్కడే ఎన్నిరూపాల్లో ఆఅయకుడ్యాలపై నర్తించిందో అన్నిరూపాల్లో కృష్ణ మూ 8 ఉ తరహరివంళం పద్యఖిత్తికలపై నర్తించాడుం జ న్‌ నో అతి చలా నాణాల అరా స్వయ

నీననద్యోం వడు ఎవడ

ఆదికవి నన్నయగారిసీనం ఐతిహాసికరచనాసుందర మైనది, 'కేనలకథనాత్మక౦, అక్క డక్కడ వర్టనాత్మకా లున్నా అవీ. తీగలాగా _ఒకదానికో మరొకటి అల్లుకొని పోయేస్వభావంగల పాదాలకలపవే ఈప్పఎ దేని కది తెగగొట్టబడి సమతాగుణాస్పద శీతిసౌందర్యంకఠలవి కావు. -

ఇదొక పద్ధతి, తర్వాత కవ్మిబహ్మ నన్నయగారిరచనాపద్ధతి వదలిఏక రచనా విదానాన్నిమ్మాత మే స్వీకరించాడు. (నన్నయ్య 18.14రకాలసీసాలు వాడినట్లు విమ రకు లన్నారు) ఈనాడు (శ్రీ నాథాదులరచనాపౌందర్యమంతా తిక్కనగారి[పసాదమే. ఈయసచేతిలో పీసం ఒకమహాచ్యకవర్ని ఐరావతంమీద వచ్చినట్లుగా, వంచకక్యా ణిమీద పయనించినట్లుగా ఒదుగులుపోయిందిం (చూ వివరాలకు కవిబిహ్మసీసపద్యం_ ఈరచయితవ్యాసం) అమార్జాన పోతూనే సోమనాథుడు ఇంకొకరెండాకు లెక్కువ చదివాడు. (శ్రీనాథుని సీసరచనాసౌందర్యమంతా సోమనాథ్యపసాదమే _|పసారమే. (కాని గుకువు (పద రెంచినంతవై విధ్యం శిష్యుడై న్థశ్రీనాథుడు (పదర్శించలేకపోయాడు,)

సోమనాథుడుకూడా నన్నయతిక్కనల్లాగానే కథన_ వరన. రసాత్మకసీస రచన చేసినా వారుచేయవివని ఈయనే చేసేంది. తర్వాత ఒక్క శెనాలిరామకృష్ణుడు చక్క. శక్కి-నవా రెన్వరూ. చేయని. రచనాసంవిధానక మున్నది, అదే వ([కళాసుందరమైన సీసరచన,

సీసపద్యాన్ని ఆశేకరకాలుగా వాయట'మేకాక అనేకభావాలకు ఆశ్రయమైన ఛందంగా (వాయటమూ భారతకవులు చేసినదే, ఈపదతి సోమునిలో వున్నది,

ల థి

(వధానంగా సోమునిసీసపద్యాం 8,4 రకాలుగా విభజింపవచ్చు. 1,పొరాణికరచన £,పా9బంధికం శి.మహాకాన్యపద్ధతి

£0$్రీ 1.దినిలో కధనాత్మకరచనాపదతి, తత్త్వ్వకథనాత్మకపదతి స్తుతిపదతి అని $ ఛి లో జా ల్‌ో ఆవాంచరఖేదా లున్నాయి కథినాత్మకపద్దతి : కథాంశాలు పూస్మగుచ్చినట్టు చెవృటం, మడియించె వకాఖ్యు మాహిష్మతీనాథు నరకాసురుని జంసపె_ నొకవిభుని ధట్టించి పారిడాతము దెచ్చె. (ఓ81 ఇక్కడ ఏపాదాని కాపాదం విరిగిపోకుండా (నాయబడడం కథనాత్మక పౌరాణిక శై లీరచనావిశేషం. మరొకవద్దతి : నంభాషణాత్మకంగా. వరిభాషాబడ్ధంగా పాసినరీతి, ద్యూతపరిభాషలో |11..1£0,122 పద్యాలు గోపాలకపరిభాషలో [౯.౮08 యుద్ధ లేదా నగరాాకమణపరిభాషలో 1|| _81 ఇలా కొన్నిపద్యా అన్నొయిం (పీటినిగూర్చి అయాకధర్లోనే చెప్పబిడ్డదిం) శాత్స్వికత: ఈత, సందింధవిషయాన్ని కూర్చినపద్యాలు, వి్యపబాలకుని (బితికించి తెచ్చినకధలో క*బప్పుడు తేడోమయంబైన రూపంబు మతృకృతి” అ ఏరరిం దుర్వాసుడు థ్రీకృష్ణునికత సరూపరథనంచేసిన ఏనఆుంగుదు నిన్ను నేల నాకోడనే వెడమాయములు బిహ్మవేత్తలెజుగు.. (400) ఇలాంటి వనేకం. _ గ స్తుత్యాత్మకాలు : స్తుతుల వై దికవాిబ్బయంలో పొరాజికవాజ్బ్యయంలో శీనిప్పిస్తాయి. తర్వాత కాన్యప్మకియలోకి ఇవినచ్చాయి కాని ఈస్తుతివద్ధతిలో కావ్యన్మకత వుంటుంది

210

ఆశ్రామ్మండుంకొ డుకుల 6దొలివేలుపులంజేయ

బొడమించు. నే దేవుజొడ్డుదమ్మి” ఎలై_కేఢీడీ ఇదే రచన “*ఒకవేయితలలలో నుండుజగన్నాధు

దొడ్డుదమ్మిని బ్రహ్మ పుపై మొదలి __భాగవతంం

పోతన (గహించాడుం అన్హే రామకృష్ణుడున్న్నూ

జష్టాడము నీపొక్కిలిపవ్వుకాన్నునగదా

"'పెనువూయ పిల్ల ల బెట్టుటెల్ల” (పాండురంగమా హాత్మ్యం) *భ్రక్రాశళగంగ సీయడుగున జొడమె నీ క్‌ ట్లర్హ్యపాద్యంబు లిచ్చుకెంత” (సోమన్న-£_1 15) ఇదే పద్దతి రామకృష్ణుడు స్వీకరించాడు,

షె లా కఆ్రల్సిస్నేక్ర 'మెనరించు నాకాశవాహిసీ జననకారణపాదజలరుహునకు” (పాం.మ్యూ

[పణుతింతు నోన్నమో భగవతే వాసుదే వాయ నమో భక్తవత్సలాయ (2.218) ఇవి 'కేవలస్తుతులు. (ఈవిషయం కుంతకాచార్యులూ చెప్పాడు, భూమికలో ఉద హృతమైనది) పొరాణికాలు, వైదిక స్తుతులు. వ[కతారహితములై నందున,

“ప్పండరీకములకో6 బురణించుకన్నుల

గారుణ్య మనుతేనె గడలుకొనగ” (2146) ఇది వర్ణనాత్మకస్తుతి. కావ్య(పకి్రియ కొదిగింపబడినపొరాణికస్తుతి. కనుక 'క్రేవ స్తుతులు పౌరాణికాలు, కొవ్యస్తుతులు వర్జనాత్మకాలు_ వకో9 క్తిసుందరాలు ఈదృష్టి కవి కున్నదిం - జనార్బనుడు రాయబారిగా పోతూ దారిలో భగవంతుని ధ్యానిస్తూ-రూసభావనచేస్తు ఆనుకుంటాడు

1 “వెలిదమ్ములో చేతవెన్నెలో యమృతమో కిన్నులో చిలునవ్వొ కనికరందొ” (4108) అని |కిందివచనంలో కవి * అని వర్షించుచుం జన్‌ చవి”... అన్న ఈమాటజేత పై సిదాంతదృష్టి కవి కున్నదనుకోక తస్పదుకదాః ఛి టబ = పాంబంధికం : రచనాసుందర మైనవద్ధతినే పా9బంధికరచన అనాలి, రచన ఆం'పే "ఇ లి. అక్కడ భావంకంజే రచనకే (పాధాన్య ముంటుంది. భావమూ వృంటుంది కాని (ప్రాధాన్యవినక్ష పద్యాశై లికి “ కరటిఘటాకోటికటినిర్ణళన్మదా సారంబు తొలుకారు6 జేరంబిలున” (4.228) ఇది జే తంియా[కావర్జనం “కుంకుమ హత్తించి కొనగోరందీర్చిన పరుహూతునిల్లాలిబా ట్టనంగ” (8.84) ఇది సూర్యోదయవర్ణనం ఇలాంటిచోట పద్యం గేయాత్మకంగా కన్పిస్తుంది, ళా 'ఇణనీ కాన్యంలో శస్టార్ధాలు "రెండూ సమ్మ పధాన మైనఅంళాలుకావటం చేత కొన్నిచోట్లి మహాకవి పద్యాన్ని శబ్చసౌందర్య పధాసంగా (వాస్తాడుం బగి ఈవద్దతు. లన్నీ తర్వాతికవులు .బొరంబాటంగా వాడుకున్నారు, థి ఈరచనకు (శ్రీకొరంచుట్టింది కవిిబహ్మ.- కాని దాని కథిషేకం చేసింది సోమన్న. (ఈపాబింధికశై లి నృసింహపురాణంతోనూ వుంది, కాని ఏది ముందో చెప్పటం కష్టం) విశిష్టరచన వ్‌ ఖురఖలీనాఘాతకోలాహలంబుకో నేమివిర్థాషంబు నెణిసలేదు నఖపుంఖరోచులు నారికో సంధించి కర్ణావతంసంబు గడపలేదుం

లల మజణికిరీటకరోటినముంజీరనులు రాయ గ వీఠరమధ్యంబులు (వేయలేదు దంతిదంళావళదంతంబు లొనయ డా కిమల వాచవుల, జొక్కింపలేమ లేదు (పతిభటబాహావలేవమహిమ లేదు సంగా్పిమభఖీమ శ్రే శీరవంబు లేదు విక్రమ క్రీడయు లేశమైన లేదు రాజ్యంబు గలిగియు లేదు ఫలము (శ-10) ఇది పరమళివృనికో బాణుడు శనయుద్ధనాంఛను వెల్లడిస్తూ చెప్పినదిం సామాన్యంగా ఈవ [కళాబంధురమైనవై లీసొందర్యం సోముని సత్యేకలం నపీనగుణం, (ప్రతిచోటా ఇదేపద్ధతి కొట్టవచ్చినట్లు కన్పిస్తుంది. వాణుసిక్‌ యుద్దం విజయద్యేయంకలదికాదు, (పధానంగా అదొకకళం. కనుక యుద్ద మొక కేళి. ఒకఉపాసనాన౦బంధమైనికళగా...'కే ళిగా-చెప్పటం ఆపద శబానం. ఇదే సూతం సోమునిసీసపద్యరచనకూ అన్వయిస్తుంది భావమూ. రచనాసౌందర్యమూ రెండూ ఆమహ్లాకవి కపాస్యములై నకవితాసక్యాలు. యుద్రవాంఛ నంత కళాత్మకంగా కం వం య వొయ్యగలకవ్‌ కవితాసృష్టి ఉపాసనాత్మకకళగా కాక మరొకరీతిగా ఎలావూహించగలం? ఇద తేయమదనతీధమ్మిల్ల ములకోడ విరులనెత్తావికి వీడుకోలు దనుజకుద్ధాంతకాంళాకటాక్షములరో గలికికాటుకలకు గానీవావి” (814 ఈచ(కస్తోతం వింతనకభంగిమలో నర్రిస్తున్నద్‌, ఇలాంటిపద్యాలు సాహిత్యంలో వ్రసినకవి మరొక దెవ డు? ఎన్నోవున్నాయి. చ(క్రంబు మేదినీచ్యకంబు నేదేవు దక్షీణదాహుపొందర్య మొసంగు జలజంబు నొకపాణి జలజంబు నేదేవు సవ్యభుజంబుకో సరసమాడు, (4814)

లీ! 8 1 వవ్‌ దంత అందంగాప్పంటా డన్నమాట. పద్యాపౌందర్యోమంకా భావసిందోర్య చైనకృష్ణ శను బొమ్మగా చెక్కుతున్నది. భారతీయశిల్పమాధుర్య మంతా వగ హసవకత అంతా గూడుకట్టుకొ న్నపద్యం. సోమనాధ్దునిస్రేసరచనా| ప త్యేకత వది | రగౌహిత్యంలో అకవినీసం, ఒకరత్నసౌధం. ్రీకృష్ణ దేవు నకు కట్టిన ద్వితీయాళశ్వాసంలో హరి. హరజ్యోతిన్సులను వర్షించినమఘట్టంలో వాంసిన ససపద్యాలు ఒకఅపూర్వసన్నివేశం. అఘట్టమూ అంతే, అరచనా ఆంతే. హరి హరులకలయిక ఎంతదిన్యమో- ఆసీసరచనా అంతే. అదెంతభాననాగమ్యుమో_ సుందరమో రచనా ఆంతే. శద్దార్థసనున్వయం సిద్ధించిన ఒకపవిత౦తీర్థథూత మైన ఘట్టం అన్నది లేదు మనసాహిత్యంతో అదొక ప్రజ్యేకఘట్టిం, [ప్రాతః స్మరణీయమూ._. స్తవనీయమూ, “ళల్లార ముకరందకలిత మందాకినీ లహరీపరీతఠకోలాహాల౦బు 'కరుణపల్ల వరాగతా(మవిద్యుల్లి కా భాసురం బగుజటాభార మెటిగి “లలితవిద్రుమలకాలావణ్య మగు జటా జూట౦బు6 జీగురొకుజొంపమైని “కుజము కుంజరముచేం గూలునో కూలదో కూలు కుంజరము నీకుజము కూల్చె” "అ(భంకషంబై న యాలపోతు నిళండు [కుంచినా డిళండు. పెలచినాడుి “సార్రసంబున లేవ నారనంణబున జాన బద్మాసనుడు వీరపాల గనియి" సనో వంకపారవళ్యం. ఎంతావేళం ఎంతమాధుర్య౦ం- ఎన్నిచమక్కారాలు, క్‌ సైదనలు. అంతవై విద్యంకోకూడినరచన తర్వాత ఎవరు చేసారు? (్రీనాధుడు ౦డుమూడుపద్యాలసరళిని గుత్తన్నాదేతస్ప చినరిసద్యాలచమత్కార

ల్ల[2 మణికిరీటకరోటిమంజీరములు రాయ పీఠమధ్యంబులు (వేయలేదు దంతిదంశావళదంతంబు లొరయ డా కిసుల వాచప్పల( జోక్కింపలెమ లేదు (వతిభటబాహావలేపషమహిమ లేదు సంగాామవీమ 'కేశీరవంబు లేదు పి్మకమక్రీడయు లేశమైన లేదు రాజ్యంబు గలిగియ లేడు ఫలము (₹-1%) ఇడి పరమళివువికో బాణుడు తనయుద్ధవాంఛను వెల్లడిస్తూ చెప్పినది. సామాన్యంగా ఈవ[కతాబంధుర మైన ైై లీసొందర్యం సోముని, సత్యేకత+ నపీనగుణం, (వతిచోటా ఇదేపద్ధతి కొట్టవచ్చినట్లు కన్పిస్తుంది బాణునికి యుద్ధం విజయధ్యేయంకలదికాదు, (ప్రధానంగా అదొకకళం కనుక యుద్ధ మొక కేళి, ఒకఉపాసనాన ంబింధమై నికళగా...'శేళిగా.చెప్పటం అపద్యభానం. ఇదే సూతం సోమునిసీసపద్యరచ నకూ అస్వయిస్తుంది. భావమూ రచనాసౌందర్యమూ రెండూ ఆమహ్లాకవి కపాస్యములై నకవితాసత్యాలు, యుదవాంఛ నంత కళాత్మకంగా వాయగలకప్‌ కవితాసృష్టి ఉపాసనాత్మరకళగా కక మరాలేరీతిగా ఏలావూహించగలం:? 6దై తేయమదవతీరమ్మిల్ల ములకోడ ళా వరులనెత్తాప్‌కి వీడుకోలు దనుజకుగ్ధాంతకాంకాకటాక్షములకో( గలికికొాటుకలకు గానివావిొ (శ14 సాకి ని ఈచ్మక్రస్తోతం వింతవ్మకభంగిమలో సర్తి స్తున్నది, ఇలాంటిపద్యాలు సాహిత్యంలో వాసినకవి మరొక దివ్వడు? ఎన్నోవున్నాయి. చ్యక్రంబు మేదిసిచ్యకంబు నేదేవు దకీణబాహుపౌందర్య 'మొస(ంగు జలజంబు నొకపాణ్‌ జలజంజు నేదేవు సవ్యభుజంబుకో సరసమాడు, (4-81)

శీ[8ి పరమేశ్వరు డం క్రమ వ గా దం వద్యహౌందర్యమంతా బావహౌంతర్య వి్మిగహపవి తత అంతా నాద కా రా 'ైదిం భారితీయశిల్పమాథుర్య మరిక్లా ఇది. అం (వాళ శ ట్రక్‌ నృవద్యం. సోమనాళ్టునిప్రీనరచన్యా ప త్యేకళ మవంయ.. శ్రింల్‌ అళనిపసం, ఒకరత్తు సౌధం, (ఖ్రీకృష్ణదేవు నకు కట్టీన టీ సారి హరజ్యోతిన్సులను వర్తించినఘట్టంలో. వ్రాపిన హర నని అపూర్వసన్నివేశయు అమట్టమూ అఆంశే. ఆరచనా అంతే. హరి నుందరమే ర ఎంతదిన్యమోం- ఆసీసరచనా ఆంేం అదెంతభాపనాగమ్యు మో ఘటం అన రచనా అంతే శద్దార్ధనమున్వయం సిద్ధించిన ఒకవ విత్శితీర్థటూత మైన సజ ది లేదుం మనసొపొళ్యుంలో ఆదోక(సభ్యేకఘట్టింం [ప్రాతః స్రరణీయమూ._ స్తృవనీయమూం “కల్హారమకరందకలితమందాకినీ లహాలీపరీతకోలాహలంబు' 'తడుణపల్ల వరాగళామవిద్యూరి ల థాసురం దిగుజిటాభార మెటిగి" "లలిత విదుమలతాలానణ్య మగు ఇటొ బూటం౦బు€ జగురాకుజోంపమైన “క్వజను కుంబరముబే6 గూలునో కూలదో కూలు కుంజరము వికజము కూల్పై" “అభంకషంలైన యాలపోతు. నికండు [తుంచినొ డీతండు పెరిచినోడు “సారసంబున లేవ నారనంబున జావ గ ఐబద్మాసనుడు కింపాల గనిము' చన్ల మ ఎరకపారవళ్యం. ఎంజావేళ. ఎంభమాతుర్యం- ఎన్నిచమక్కారాలుం పడ మ్వైద్యల' అంశ వై వ్రిధ్యంకోకూడినరచన తలాక్‌ ఎవరు చేసారు? (శ్రీనాథుడు ండుమూడుపద్యాలనరళిని గుత్తన్నాలేతను చివరిపప్యాలచమత్కార

ల్లి[2 నుణికిరీటకరోటిమంజీరములు రాయ పీరమధ్యంబులు (వేయలేదు దంతిదంతావళదంత౦బు లొరయ డా కీసుల వాచవుల: జోక్కింపలేము లేదు (పతిభటబాహానలేవమహిమ బేదు సంగా్పిమభీమ కేశీరవంబు లేదు వికమ్మక్రీడయు లేశమైన లేదు రాజ్యంబు గలిగియు లేదు ఫలము (8-1) ఇదీ పరమళివునికో బాణుడు తనయుద్ధవాంఛభను వెల్ణడీస్తూ చెప్పినది. సామాన్యంగా ఈవ[కళాదింధుర మైన ౩ లీసౌందర్యం సోముని[పశ్యేకతం నవీనగుణం, (పతిచోటా ఇదేవద్ధతి కొట్టవచ్చినట్లు కన్పిస్తుంది. ఛి. టబ య. అలవి బాణునికి యుద్ధం విజయధ్యేయంకలదికాదుం [పధానంగా అదొకకళం కనుక యుద్ధ మెక కేళి. ఒకఉపాసనాసంబంధమై కళగా... కేళిగా- చెప్పటం ఆపద, శబానం ఇదే సూతం సోమునిసీసపద్యరచనకూ అన్వయిస్తుంది భావమూ. రచనాసొందర్యమూ లెండూ అమహ్ణాకపి కుపాస్యమునై నకవిళాసత్యాలు, యుద్ధవాంఛ నంత కళాత్మకంగా వ్రాయగలికవి కపిశాసృష్టి ఉపాసనాత్మరకళగా కక మరొకరీతిగా ఎలావూహించగలం? కడై శ్రేయమదవతీధమ్యిల్ల ములకోడ పరులనెత్తాపికి వీడుకోలు దనుజకుద్ధాంతకొంతాఠటాక్షములరో6 గలికికొటుకలకు గానివావి” (ఓ ఈచకస్మోతం ఏంతన[క్రభంగిమలో నర్తిస్తున్నది, ఇలాంటిపద్యాలు సాహిత్యంలో వ్యాసినకవి మరొళ డెవ్వడు? ఎన్నోపున్నాయి. చ్మకంబు మేదిసనీచ [కంబు నేదేవు దక్షిణదాహుసొందర్య మొనంగు జలిజందు నొకపాణ్‌ జలజంజు. నేదేవు సవ్యభుజంబుకో సరసమాడు, (4.818)

వ్‌1తి పరమేశ్వరు డంత అందంగాపుంటా డన్నమాట, పద్యాపొందర్యమంతఠా భావసౌంవార్య మైనకృష్ణపరమాత్మను బొమ్మగా చెక్కుతున్నది. భారితీయశిల్చ్పమాథుక్య మంతా విగ్రహపవి(తత అంతా గూడుకట్టుకొన్నపద్యం. సోమనాథునిసీనసరచనా ప త్యేకత ఇది. అంధ్రసాహిత్యంలో అతనిసీసం. ఒకరత్నపౌధం, ,శ్రీకృష్ణదేవునకు కట్టిన మహాలయం. నటి ్‌ శ మ ద్వితీయాళ్వాసంలో హరి. హరజ్యోతిన్సులను వక్షించినమట్టంలో వాంసిన ససపద్యాలు ఒకఅపూర్వనన్నివేశం. అఘట్టమూ అంతే. ఆరచనా అంతే, హరి హరులకలయిక ఎంతచివ్యమో.. ఆసీసరచనా అంతే. ఆదెంతభావనాగమ్యమోం సుందరమో రచనా ఆంతే. శద్దార్థనమన్వయం సిద్ధించిన ఒకపవితితీర్ధభూతమైన ఘట్టం అన్నది లేదు. మనసాహిత్యంతో తిదొకసశ్యేకఘట్టం, (ప్రాతః స్మృరణీయమూ_ సృవనీయమూం “కల్గారమకరందకలితమందాకినీ లపహారీపరీతకోలాహలంబు" 'కరుణపలవరాగతా(మవిద్యుల్ల తా

• భాసురం ఐగుజటాథార మెఆటీగి “లలితవిదుంచులకాలానణ్య మగు జటా జూటంబు6 జిగురాకుజొంపమైన' “కుజము కుంజరముజే. గూలునో కూలదో ... కూలు కుంజరము సీకుజము కూల్చె" “అ(భంకషంబైన యాలపోతు నితండు (కుంచినా డిళండు పెంిచీనాడు *"సషారసంబున లేవ నారసంబున జావ6 బద్మాసనుడు వీరపాల గనియె" జచనలో ఎంతపారవళ్యం. _.వంకావేశర ఎంత్లమాథుర్యం. ఎన్నిచమత్కా-రాలు, ఎన్నియొదుగులు, అంతవై'శిధ్యుంకోకాడినరచన తర్వాత ఎవరు చేసారు? శ్రీనాధుడు కూడ మొదటి రెండుమూగఢువద్యాలనరళిని గుత్తన్నాత్తేతన్స చినరివద్యాలచమత్కార

లశ రచన 'శతేలేకపోయినాడు, ఒకవేళ తర్వాత్మిపబంధకవులు తెచ్చినా మార్షదర్శిమైన నుహర్షి సోమనాధు దే, మరలా కొవ్యాంతంలో భగవంతుడు ద్వారకా[పవేళంచేస్తున్నాడు జగ।దక్షణ కార్య్యుకముమైపోయిందిం దుష్టళిక్షణ ముగిసిందికనుకు ఆసన్నివేళం మళ్ళీ ఒక" అపూర్వసొందర్యవర్ష ౦- పై రీతపారవళ్యం మరలా ఇక్కడ కన్పిస్తుంది “గంధర్యజయజయగాననాదంబులు శంథారవంబులు సాముబేయి “మానినీ మంజులమంజీరకరరవ 'కీశీసరోహా౦సకీళలితంబు “గళితమదోదకగండస్థలీనంగి మరుపరయంకారాతృమత్తగజము" ఒకసంపంగిపూలదండ 'కేళకీగుచ్చంలాగా వాసన మూర్తిమంతమైన ట్లున్నదిం తర్వాత కావ్యసవంచానికి నాందిగా. ముగింపులకు మూసగా ఒకనుహా తాత్తిికభావన్యంజకంగా వొాసినఅమహాకవి, (పతిభాసర్యంకషమైనసర్వజ్డమైనదిగాక మరొకరిడికావటం ఆసంభవం. ఆయసనిజంగా సోమనాథుడు స ఉమా )( నాధుడు, చ్యకనరి, ఆం'పే నారాయణు డనీ ఆరం (పారిజాతంలో గహి"సీ హరిహరి నావ్‌ డనీ భావించవచ్చు. ల్‌ వంద్య గ్రహాల సీసరచనలో శిల్పరచన-_ పూజ (అలంకరణం్ర మరొక అంగం తొలుకారుమెటలుగులకోటలో నాజెడు రాయంచకొదవుకో రాయంజాలి యిరులబండారంప్పటింటికీ. బటిన బౌండుమల్లై లరోటం టోరగెలిచి బలుమంచుకు చాలబలసి రాజుట్టిన [కొత్తమంజిడివాగు గొజతచేసి పాల సెన్నురువుగుబ్బలిమీద నెలకొన్న నిండువెన్నెల్యముగ్దు నిగ్గుచెలిచి

వక్‌

జడల్మగొన్నెల కుడందాప సరిగందొడలం

బొడలకోల్మేన 'వెళలిమిడి పూంళమించం

బొడమి (వేజేనిమందట దొడవుసూపె6

చొడవలందెల 6 చొడువెన టో(టువేల్చు (£.171)

గరా మ్‌ సీసం నాలుగుపాదాలు ఉవమేయాంళాలు, ఎత్తుగీతి 1 2పాదాల్లోనినాన్గుఉపమానాంళాలు కలిసి, ఒకనృత్తా కారలయను భావనామయ మైనదాన్ని సృష్టించటం అనుభవై కవేద్యం, ఆభాననొవృత్తలయ (4 8౧౪౧6౧౧ 0% 6౯౦ 9)కు పోషకంగా ఉపమానాంళలను గుది గుచ్చినట్లు చెప్పటం. వాఠ్యరచనలో సమత నాపాదించటం. ఇవన్నీ సంఘటింప బడ్తవి, ప్రారంభంలో పద్య మెటుపోతుందో తెలియక ఎత్తుగితి వచ్చినాక ఓహో: జా!

ఇదానంగతి- అన్నభాననంతృప్తి ఒకటికల్గుతుంది,

ఇదొక చి|తమైనరచన,

ఇందుండు హరువౌొళి నిందుండు 'పెద్దయై

నెత్తంబు నిండువెన్నెలలుగాయ

సీగిరిరాజుపై సిగిరికాటోలు. నథిలదేవతలు నేకార్లవమున, ఇలా పూలమాలను కట్టినట్లు వాక్యాలు సేద్చకుంటూ_ ఎత్తుగితిలో

యీావనము లీకెలంకులు- సీనగంబు

సీకొలంకులు. గలుగ- అనటం పైెసమతను పోషించటమే, ఈనాల్లు సనమానచ్చందాలు. పైనాల్గుపాదాలు కాష్టికసౌందర్యవృత్త పోషకాలుగా సంఘటిత ములైనాయేతప్ప ఆర్థికంగా కాదు, అంపే ఉసమానోపమేయాంశఘటనలేదు. “కల్హారమకరందకలితమందాకినీ... లహరీపరీఠకోలాహలంబు" (ఓ170

నాట్లుపాదాలు ఈతూగుతోనే సాగి ఎత్తుగీతిపా౦రంభంలో *నూగ్రతంబు మలసి యాడ” గాని పైతూగులన్నీ మారుతనిశేషణా లని తెలియదు, పద్యాగమనమంతా తరంగాయమానమారుతపరీమళాన్ని భావన కందిస్తుంది,

216 కిసలయంబులకోడ 'కెంగేలుకడబెట్టి విరులపై నఖకాంతి విజ్ఞరాల్చి లేదిగలకు తనూలీల గానుళయిచ్చి గుత్తులు6 బాలిండ్లు గొలిచి చూచి చలిగాలినిశ్వాససారభంబుల నాగి యశిపంక్షి6 గురులకో నలుకదీర్చి స్పప్పొళ్ళ సెలగందముళలు వియ్యమందించి పూదేనె. జేమటల బుజ్జగించి తొడల ననటికంబంబులు.. మెడలు( బోక టోదెట,, నెలుంగులును బరప్పష్టరుతులు మాటలును గీరభాషలు మక్కళించి చిగురుంటోడులు వనశేశిచేయంజేయ (₹40) (వతిపోదంలోనూ మొదటిసగం ఉసమానంగా... రెండవసగం ఉపమేయంగా కూర్పు బడి, ఎెత్తుగీతిలో ఇది తలకిందులు సేయబడటం, వింతవిరుదరచనాసం విధానక మో భానించదగ్గదో, ఇక్కడ ఉపమేయం మొదట. ఉపమానంతర్వొత ఘటింపదిడటం భవనాస్ఫోతస్వినివి, గిరిక్కున వెన్నకుమళ్ళించటం, పెనుండివస్తున్న అనుభవ ధార సుడిసిపోతున్నది. ఈనన'శేశిలో వనమూం అక్కడిసామ[గి ఆంకా విహారి స్తున్న స్తీలశరీరాంగాలతో పోటీపడటం సశే. వనమూ.. పీరూ వకటిగా సమైక్యం పొందినలక్షణం ధ్వవిస్తున్నది, అం'పేవనంలోని చిలుకా. పీరిమాటలు, ఏది ఏడో

• శైలియనంత- ఇదీ అదీ వకటిగా ఇవి కాదాత్మ్యభావన, ఆనేశరచనాచమత్కారాల్లో ఇవికొన్ని

యూుద్ధళిల్దం- నంవిధానకోం శని ఎవ్వడు. నాటియుద్ధస్వరూవం కావ్యాలద్వారా భావనావథాని కొదిగించుకొని చూడాలీ, అది వర్ణిత చిత్రితద్దయుం తప్ప... శబ్ద మన్నరూపంద్వారా_ కవిభావితయుద్దాను - కృతిమైనళబ్దిచితుంద్వారా మనకు దర్శనీయ మౌతున్నదిం అంశ్నే ఆవర్షన యథా ర్జంకాదు యధార్థ చారిత్రకయుద్ధ(పతిబింబ౦ కాదు, అది కేవలం ఆధారం మ్మాతమే, వర్ణనమం పే లోకాదారిఠంగా చేయబడినది. లోకం కవిభావనొలోకంద్వారా ఆవిష్కృ తమై వర్జ్ణనమౌతుంది. వర్ణనీమం'పే. 66506౯010౧ కాదు, క70/655 00 అభిన్యక్షీ కరణం, ॥ పరరాజుదండయాతాగివిధాన మెలా వృంటుంది? దానిని తట్టుకోవట మెలాగా? యుద్ధపద్ధతులుం లేదాలు- ఖడ్గగదాదియుద్ధాలు...- వీరనంభావణలు-_ ఈయుద్ధాంగణ విద్యాస్వరూపొన్ని నాచనసోమన్న వర్షించినంతఅద్భుకంగా-సౌంగంగా మళశేశవీ వరి ంచలేడు, మహాభాగతంలో సమతలంమీద రెండుమొనలు మోహరించి చేసిన యద్ధవర్దనమే తప్ప హాళాన్నిశాధాటికాన్సీ కోటలు అగ్గణపట్టటంకానీ ఈచారితిక యుదనీతి లేదు. అది కోటట గోడలు- శతఘ్నులు.. నగరనిర్మాణమొక అఖభే ద్యంగా కళాత్యళంగా బేసుకొన్నకాలంికాదు, అనగరనిర్మాణం పౌరాణ్‌ళం, ధార్మిక యుడ్దాలకాలం. ఎదురుపడి తన్ను కోవటం. చస్తే చావటం, అక్కడనగరం వేరు దారిల్రికరాజథాని వేరు. కవ్మితయం ఛితించినయుద్ధాలపద్దతి వేరు. సోమన్నది చారితకరాజధానిని ముట్టడించే తీరు- భేదాలు. ై [శయాళాి పద్ధతులు తికి సంరంభం అఆనాటికాలంలో అయన కన్నదీ విన్నదీ, తదాధారంగా ఒకమహాద్భుళ యుద్ధవర్థనచేసాడు. దీనిద్వారా అనాటి చారి[తకయుద్ధవీతి మన కందుబొటులోకి వచ్చిండి. మనజ్ఞానపరిధి కదొళవిస్తృతవరి వేషాన్ని కల్పిస్తుంది. , ఒకరాజు దందెత్రి వచ్చాడు. నచ్చీ రాగానే రాజదానే కన్పించదు. రాజధాని కుట్టూ శాఫానగరాలుఎ సేనావరణలు. కోటలుం కొంగలు రాళ్టృస్తంభాలుం అనేకం రకణనలయాలు న్నాయి. వీటిని ఛేదించుకుంటూ రావాలి,

216 కిసలయం౦బులనోడ "కెంగేలుళడబెట్ట్‌ విరులపె నఖకాంతి విజ్ఞరాల్సి మనా జ జేడిగలకు తనూలీల గానుకయిచ్చి గుప్తులు దాలిండ్లు గొలిచి చూచి చలిగాలినిశ్వాససౌరభంబుల నాగి యశిపంక్తి 6 గురులకో నలుకదీర్చి పుప్పొాళ్ళు సెలగందములు వియ్యమందించి పూడేనెం. జెనముటల బుజ్జగించి తొడల ననటికంబంబులు.. మెడలు బోక వోదెలు. నెలుంగులును బరప్పష్టరుతులు మాటలును గిరభాషలు మక్కళించి చిగురుంటోడులు వనశేశిచేయంజేయ (04%) (వతిసొదంతోనూ మొదటిసగం ఉపమానంగా... రెండవసగం ఉపమేయంగా కూర్చు బడ్‌, ఎత్తుగీతిలో ఇది తల(క్రిందులుసేయబడటం, ఎంతవిరుద్రరచనాసం విధానక మో ఖానించదగ్గదో, ఇక్కడ ఉవమేయం మొదట. ఉపమానంతర్వాత ఘటింపబిడటం భావనాసోోతప్వినిని, గిరిక్కున వెన్కకుమళ్ళించటం, పైనుండివస్తున్న అనుభవ భార సుడిసిపోతున్నది. ఈవన"శేశలో వనమూ_ అక్కడిసామ[గి ఆంతా విహారి స్తున్న స్త్రీలశరీరాంగాలకో పోటీపడటం సరే. వనమూం పేరూ వకటిగా సమైక్యం పొందినలక్షణం ధ్వనిస్తున్నది, అం'పేననంలోని చిలుకా. ఫీరిమాటలు, ఏది ఏద్‌ శైలియనంత- ఇదీ ఆదీ వకటిగా ఇవి తాదాత్మ్యభావన, ఆనేకరచనాచమత్కాంరాల్లో ఇవికొన్ని,

యూుథ్ద కజిల్టుం- నంవిదానకం వె ఎవడూ

నాటియుద్దస్వ రూపం కావ్యాలద్వారా భావనాపథాని కొదిగించ్చకొని చూడాలిం అది వర్ణిత చిక్సితద్దయుం తస్ప... శబ్ది మన్నరూపంద్వారా._. కవిభావితయుదాను కృతియైనళబ్రిచితంంద్వారా మనకు దర్శనీయ మౌతున్నదిం అంక," ఆవరన యథా రంకాదు. లపీదార్లచారితకయుద్ద వతిబింబం కాదు. అది కేవలం ఆధారం మా,తమే ళ్‌ ళు నో యి ' జ వరనమంటపే లోకాదారికంగా చీయబడినది. లోకం కవిభావనాలోకంద్వారా అవిష్కృ

లు న

తమై వర్ణనమౌళతుంది. వర్షనమం'ే 6656౯ ౧10౦౧ కాదు. 6౬౫౧8౭56 0౧. అభివ్యక్తీకర అం

పరరాజుదండయాతాశ్నివిధ్ధాన మెలా వుంటుంది? దానిని తట్టుకోవట మెలాగా?

న!

యుదపదతులు- భేదాలు- ఖర్గగదాదియుద్ధాలు...- వీరసంభాషణలు_ ఈయుర్దాంగణ

టు ణా విద్యోన్వరూపొన్ని నాచనపోమన్న వర్షించినంతఅద్భుతంగా.సౌంగంగా చేశలపీ వరి ౦చలేడుం మహథాగత౪లో సమతలంమీద రెండుమొనలు మోహరించి చేసిన

లా జ్‌ జభ న్‌, యుద్ధనర్ణనమే తప్ప, హఠాన్నిశాధాటికొషీ, కోటలు లగ్గలుపట్టటంకానీ- ఈచారితఏక యుదనీతి లేదు. అది కోటలు గోడలుం శతఘ్నులు_ నగరనిర్మాణమొక అఖే ద వంగా కళాత్మకంగా జేసుకొ న్నకాలంకాదు. అనగరనిర్మాణం ఫొరాణ్‌ళం, థార్మిక యుధాలకాలం. ఎదురుపడి తన్ను కోవటం._- చస్తే చావటం, ఆక్కడనగరం వేరు. చారిత్‌ంిథరాజడాని వేరు. కవి్యితయం చి(తించినసయుద్ధాలపద్ధతి వేరు. సోమన్నది చారితంకరాజధానిని ముల్లడించే తీరు- భేదాలు. వై (తయాతా పద్దతులు. ఈ తీ ళు శూ గో

సంరంభం ఆనాటికాలంలో ఆయన కన్నదీ.- విన్నదీ, తదాధాగంగా ఒకమహాద్భుళ 'యుదవరనచేసౌదుం దీనిద్వారా అనాటి చార్మితకయుద్ధపీతి మన - కందుబాటులోకి

లు అ వచ్చిందా మనజ్జానపరిథి కదొకవిస్త సరేసరి వేషాన్ని కల్పిస్తుంది. - సి ఒకరాజు దండెత్తివచ్చాడు. వచ్చీ రాగానే రాజధానే కన్పించదు. రాజధాని చుట్టూ శాఫానగరాలుం -సేనావరణలు-- కోటలు. కొండలు. రాళ్టస్తృంభాలుం అనేకం రక్షణవలయాలు న్నాయి. పీటిని ఛేదించుకుంటూ రావాలి,

ల ఆడ్స్‌ ధు విజయనగరంచబ్లూ ఈపద్దతి శాఖానగరా టం దేదటం (నాగలాపురం మెం ఈల 'లగునవికోటలు- కొండలు నిలువెళ్తురాళ్ళ కంచెల- ఇవస్నీనాటి చర్మితకొ మన కందించినవిషయాలే. ఇదే కావ్యంలోకి వచ్చిందిం డల్‌ నరళనగరానికి గరుత్మంతునిమీద వెళ్లాడు (శ్రీకృష్ణుడు అతడు వళ 'లియదుం ఒకహరాద్ధాటి. సంరంభరహితంగా చతురంగబలాలు లేక ఏక యా చేసినధాటికనుక నిశ్శబ్దంగా వుంది. హరియు మాహిష్మతీప్పరి కరుగుదెంచి రక్షగా చుట్టితిరి గెడురాతసులకు దొలుత జముబానసముని౦టిఠో9వ జూపి- (1-18) కత్తివాతులతో నూరుగాచి తిరిగి (0 యాడు మురుపాశెముల గాంచె నాలువేల. (టీ) ఇగాటో ఇది మాహిష్మతిరక్ష ఇదిపాగ్గో తిషళాభానగరం, నరకునికి మురుడు ణి అ అది దాటి తేతప్ప రాజధానిరాదు, ఇక్కడ 88,000 వీరు లున్నారల టక రాజ్యవైన్యం. రాజు అంతఃప్పరం మణిపర్వతంబు- దాని కొతడు కొ భరీ యున్నాడట, (1..8ఈమాట కథలో యథాలాపంగా చెప్పినట్లుంది. క క్తులీ వచనంలోని వాక్యంతెచ్చి 140 దగ్గరఅతికి తే అనాటిరాజధానిరజె స్వరొవం పక్క (విజయనగరం కూడా కొండలమధ్య నే పున్నది, ఒకకొండ(మతంగొది) జ్య అంఈపుర మున్నది, ఈదృష్టిలో పెవరనచూస్తే బుక్యరా యలరాజకాని వే లీలగా తోస్తుంది జ జ్ర న రవ 88,000 రాకాసులను చంపట మెలాగా? ఒక్కం దే దీనికోసం నో (వాయబడ్డది, అదంతా ఒకమహా సైన్యాన్ని ఏకవీరుడు దాశనంబా చెప్పేది. (చూ. 1140) ఎటో దసేగోగో శయుద్ధం పైనున్నవాడు..గరుత్మంతునిమీద కృష్ణుడు ౫ (కం ఇదొకపద్ధతియద్రం, ధి

21 ఖి (శ్రీకృష్ణుడు శై లాసయా[తచేయటోతూ ద్వారకొరత్షణభారత సోదరులపై మోపుతూ చెప్పినమాట. (1-92) పొండకుడు నిత్యము ద్వారకను కబళించా లను పంటున్నాడు, కనుక, కోట సింగారించి కొళ్తిత్త శంబులనెల్ల అవనీ ళా నట్టళ్లు దన్నించి యాజనరిక్‌ పందిళు పెటించి పెకొమ్మ లెగయించి న ర! చ్‌ గుండుదూలము వసికొయ్య గూర్చి యగడిత లీంతనీ రలవడ (దవ్వించి 'వెలిచుట్టిరా ములువెలుగు వెట్టి డంచనంబులు దద్దడంబులు నెత్తి ంచి సలుగాడిశలుపులు బలుప్పచేసి పా శెముల్వెట్టి (కొంకులు (విద్దపరులు కత్తి గొంతంబు లొడిసెళ్లు కత్తళములు నారనములును విండులు నగతిలోన పెట్టి "పెట్టుడు నడుహట్టి మట్టీలావు, (బతి ఈకోటకు నొఠదిక్కూన వాకిలి సొరించి యానవాలుగ6 జారుల్‌ రాకలం టోకలం జిితముం జేకొని రక్షపలకోడం జెప్పి చనదగున్‌ం (00) పృరిచుటున్‌ నిచరుండు సారణుడు సిభోజొంధకు ల్లూడి క ట శె రగాయంబుల గండముంగిళుల సందిం గొమ్మకొమ్మ న్నిరం తరమున్‌ సోదనదీవెలెత్తి చను డుత్తాలభ్వజాలీలగో పరఖే రీరవభిన్నవై. రిహృదయాపూర్ణ౦బుగొ రొ(తులన్‌ (44

218 విజయనగరంచ ట్ట ఈపద్దతి శాఖానగరా లుండేదటం (నాగలాపురం మొద? 'లగునవిికోటలు- కొండలు. నిలువెళ్తురాళ్ట కంచెలు ఇవస్నీనాటి చరిితకారులు మన కందించీనవిషయాలే. ఇదే కొవ్యంలోకి నచ్చింది. . నరకనగరానికి గరుత్మంతునిమిద వెళ్లాడు శ్రీకృష్ణుడు. ఆతడు వస్తా డఫ్‌ తెలియదు. ఒకహారాద్దాటి. సంరంభరహితంగా చతురంగబలాలు లేక- ఏకవీరు రై చేసినధాటికనుక నిశ్శబ్దంగా వుంది, హరియు మాహిష్మఠీపురి కరుగుదెంచి రక్షగా చుట్టితిరి గెడురాకసులకు దొలుత జమువబానసమునింటికోంవ జూపి__ (1-180) కత్తి వాతులకో నూరుగాచి తిరిగి యాడు మురుపోొముల గాంచె నొజణువేల (1-140) ఇది మాొహిస్మతిరకు ఇది[పాగ్జో తిషళాఖభానగరం. నరకునికి మురుడు పాశిగాడు, అది దాటికేతస్ప రాజధానిరాదు ఇక్కడ 80,000 వీరు లున్నారట(147) ఇడి రాజ్యవైన్యం, రాజు ఆంతఃపురం మణిపర్వతంబు.. దాని కాతడు కావలి పెట్లుకొన్సి గా. బి త యున్నాడట (1-84)ఈమాట కధలో యథాలాపంగా చెప్పినట్లుంది, కానీ ఈ $8కీవ్ల, వచనంలోని వాక్యం తెచ్చి 140 దగ్గర అతికి తే అనాటిరాజధానిరథె స్వరూపంతెలుస్తుంద్రి, (విజయనగరం కూడా కొండలమధ్య నే వున్నదిం ఒకకొండ(మతంగా(ది) (పక్కనే అంకఠః।పుర మున్నది ఈచదృష్టికో పైవర్టనచూస్తే బుక్కరాయలరాజధానిస్వరూపం లీలగా తోస్తుంది) / 88,000 రాకాసులను చంపట మెలాగా? ఒక్క దే. దీనికోసం ఒకదీర్శ వచనం (వాయబడ్డది. ఆదంతా ఒకమహావైన్య్యాన్ని ఏకవీరుడు నాళనంచేసినేవిధానం' చెప్పేది. (చూ 1-14%) ళ్గ ఆ | ఖ్‌ ఈయుద్దం పైనున్నవాడు...గరుత్మంతునిమీద కృష్ణుడు)( [కిందా సేనావాహిన్న ఇదొకపద్ధతియుద్ధం. యే

218 (శ్రీకృష్ణుడు తై లాసయా[తచేయటోతూ ద్వారకారక్షణభారం సోదరుల వై మోప్పకూ చెప్పినమాట. (2.09) పొండకుడు నిత్యము ద్వారకను కబశించా లను పంటున్నాడు, కనుక్క కోట సింగారించి కొంత్త ళంబులనెల్ల నట్టళ్లు దన్నించి యాజవరిక్‌ పందిజ పెటించి 'పెకొమ్మ అెగయించి ళం టి చ్‌ గుండుదూలము వసికొయ్య గూర్చి యగడిత లీంతనీ రలవడ [దవ్వించి 'వెలిచుట్టిరా ములు'వెలుగు వెట్టి డంచనంబులు దద్దడంబులు నెత్తించి పలుగాడితలుపులు బలుపుచేసి పా శెముల్వెట్టి (కొంకులు (బద్దపరులు రత్తి గాంతంబు లొడిసెట్లు కత్తళములు నారనములును విండులు నగరిలోన పెట్టి "పెట్టుడు నడుహట్టి మట్టిలావు, (89) ఈకోటకు నొరదిక్కున వాకిలి సారించి యానవాలుగం జారుల్‌ రాకలం జోకల. జి్యతము జేకొని రక్షకులకోడ6 జెప్పి చనదగున్‌, (08) పృరిచుట్టున్‌ నిచరుండు సారణుడు సీభోజాంధకు బాడి క త్రైరగాయంబుల గండముంగిళుల సందిం గొమ్మకొమ్మ న్నిరం ఈరమున్‌ సోదనదీవెలెత్తి చను డుత్తాలధ్వజాఖీలగో పృరఖే రీరవభిన్న వై రిహృదయాపూర్ణ ౦బుగా ర్మాతులన్‌ (84)

• 220 “ శరకోదండక్ళపా ణకంకటళిరస్తాంణంబులం బూని సం గరసన్నాహనిహారి వై నగరరకొదక్షతం జూపుళా ర్వరి న్మిదం జెడందాసి వాదనిగమవ్యాఖ్యానముల్‌ మౌని యె న్వరిచేత న్నగుదాటుదేక సరభానజ్ఞుండవై తమ్ముడా: ” (80) జ శ్ర! ఇంత రకొబంధనం చేసిగాని నాయకుడు కై లాసయ్యాతచేయలేదు* (త్ర రాయలు యుద్ధయాతకు వెశ్శేటప్పుడు నగరరకత్షణబాధ్యత తిమ్మరుసుకే ర. గో విందమం తి పై పెట్టి వెళ్ళేవా డని చరిత. అలాగే. బుక్యరాయలు-, రాజూ ఇంతే) ఈపర్దనమంతా పోయి నరకునిరఖె విధానంలో సర్యవసిస్తుంది అం వాద: ఇడేవని చేసాడు, ఇందుకే మాహిష్మతీనగరరక్షగా మురాదు లున్నారో ఇది వరస్పరపోషకమైననర్జ్షన. కలుపుకొంఘేగానీ- రెంటినీ. పోలి. విషయం కెలియదు. పౌండ్భకుడు చేసినదాడి నిశాధాటి. దానినర్జన “గర్జితా నేకపోత్క టదానధారలు జలరాశిరాణివాసముల గెటవ వల్గదాజానేయవదస"ఫేనములంటి నేలచుక్కలకోడి నింగిదెగడ సన్నద్ధపాదాతశస్త్ర సభాపంక్తి కరదీపరాజిపై కాల్యుదన్వ రథ్య్యాపతీకోళ్ణరవముచే గిరికోటి పడుగులనెఅవిడి. విలుదుకొనగ నంధతమస౦బు "శ్వీతపింఛాతప్మత కీధకులు మింగ వై జయంతివికాన మెడములకు నెడమీక మీ చెడముకొనగం 8) చిరగ్గి ఫర్షతెంచె బొం[డభూపాల సేన (

గ! ఈపద్యాం హంసడిభకులపర్జినితో సృర్టిస్తున్నదిం కరటిఘటాకోటికటనిర్గళన్మదా సొఠరంబు దొలుకారుం జేరబిలువ రధనేమినిర్భి న్నపషృథివీపరాగంబు సీవోరసమయంబు నేచ్చుదెగడ సుభటభుజోదృటతురికా సభాభంగి మండుచేసవితోడ మాటలాడ: దురగధట్టఖలీనదుత ఫేనతారకా వళి శరత్కాలంబు వదసజూస6 బవనచంచలధ ్యజపటపల్ల వనములు ననవనంళంబుదెలుప సన్నాహచతరళ అడ్గలతికలు శిశిరంపుగడక నెజస హంసడింభకులసేన యే డనగ నడిచె. (4-26) ఈ'సేన “యే డనగ నడచి"నది, రెంటిపద్ధతి 'వేరు+ (వాణునిసేన వరుణుని 'స్ప్‌న నడచినపద్ధతి పూర్వమే ఉదాహృళ మైనదిం) ఆపౌం[డకుడు యాదవనగరాన్ని చుట్టుముట్టినాడుం అది అర్థరాత్రి, ఈ "సిన బొబ్బలు పెడుతున్నదిం “ళూర్చుదెన వాకిట భేరుట (మోసి డాసినన్‌” (25) కరదీపం౦ంబులకోడ సామజతురంగస్యందనా ఘంబ.కో నరవీరావశికో బహం[వపహరణవ్యాపారసన్నాహసు స్టిరతన్‌ సాత్యకియున్‌ హలాయుధుడు హార్టి క్యుండు లోనై నసం గరరళ్నాకరకర్ణధారులు గడంక న్వచ్చి రచ్చోటికిన్‌॥ (26) ఇది 'సందడికయ్యంబు అట (బ్రఅందుచేత అవర్షన 'మొకదీర్ధవచనంలో గ్‌య బోబడ్డది. (8.2) ఈవచనం నరకునికథలో వచనం (1.149)పరస్పరం పోటివడే | వర్ణనలు, కాకపోతే $.27యద్ధం చీకటిలో. నరకునికథలోది పగటిపూట, ఇందు కరదీపంబులకో యుద్ధంచేసొ రని చెప్పబడ్డది. యుద్ధం సార్మడంకాగా పౌం్మిడకుడు,

లలై(్రి “భరకోదండకప్పపా ణకంకటశిరస్ట్రాణంబిలం బూని సం గరసన్నాహవిహారివై నగరరచెదక్షళం జూప్పశా ర్వరి విదం బెడంబాసి వాదనిగమవ్యాఖ్యానముల్‌ మాస్‌ య న్వరిచేత న్నగుబాటుదేక సరథావజ్ఞాండవై తమ్ముడా। ” ($5) ఇంత రక్షబంధనం చేసిగాని నాయకుడు శై లాసయా[తచేయలేదు, (శ్రీకృష్ణ రాయలు యుద్ధయ్యాతకు వెళ్ళేటప్పుడు నగరరక్షణబాధ్యశ తిమ్మరుసుతను గోవిందమం్మతి పెట్టి వెశ్ళేవా డని చర్మిత. అలాగే బుక్కరాయలు- | రాజూ ఇంతే) ఈవర్ణనమంతా పోయి నరకునిరక్ష విధానంలో సర్యనసిస్తుంది అంయహేవా ఇదేపవి చేసాడు. ఇందుశే మాహిష్మతీనగరరక్షగా మురాధు లున్నారు. ఇది పరస్పరపో షకమైననర్షన, కలుపుకొంచేగానీ. రెంటిసీం మొ! హౌండ్రకుడు చేసినదాడి. నిళాధాటి. దానినర్జన “*గర్జికా నేకపోత్క టడానధారలు జలరాళిర్ణాణివాసముల గెలున పల్గదాజోనేయవదన'ఫేనములంటి నేలచుక్కలకోడి నింగి దెగడ సన్నద్ధపాదాతళప్రపదాపంక్షి కరదీపరాజి ఫ్లై కాలు.దవ్వ రథ్యా[సతీకోత్సరవముచే గిరికోటి పెడుగులనెణవిడి( వీలుదుకొనగ నంధతమసంబు 'శ్వేతపింఛాతప(త డీధిళులు మింగ వైజయంతీనిళాన మెడములకు నెడమీక మీ ఇడముకొనగ. దిరగి వడతెంచిం బౌర్మిగభూపాల్యుసేన, (్ర2ట

గ! ఈపద్యం హంసడిభికులవర్షనితో నృర్ధిస్తున్నదిం కరటిఘటాకోటిళటనిర్గళన్మదా సారంబు దొలుకారు. జేరవిలువ రధనేమినిర్భిన్నప్పృథివీపరాగంది "= సివోరసనమయంబు నేర్చుదెగడ సుభటభుజోదృట రికా సభాభంగి మండువేసవికోడ మాటలాడ6 దురగధట్టఖలీనధుత ఫేనతారకా వళి శరత్కాలంబు వపనసజూప6 బవనచంచ లధ్వజపటపల్ల వములు నవవనంళంబుదెలుప సన్నాహళరళ అడ్గలతికలు శిశరంపుగడక నెజస హంసడింఛభపలసేన యే డనగ నడిచె. (4-28) ఈసేన “యే డనగ నడచి"నది. రెంటిపద్ధతి వేరు, (వాణునిసేన వరుణుని సిన నడచినపద్ధతి పూర్వమే ఉదాహృశమైనదిం) అపౌం[డకుడు యాదననగరాన్ని చుట్టుముట్టినాడు= అది అర్థరాతి= శ "సేన బొబ్బలు'పెడుకున్నది. 'తూర్చుదెన వాకిట భేడలు [మోసి డాసినన్‌' (20) కరదీపంబులకోడ సామజతురంగస్యందనొ ఘంబుకో వరవీరావళికో బహు[పహరణవ్యాపారసన్నాహాసు స్టిరతన్‌ సొత్యకీయున్‌ హలాయుధుడు హార్డీ క్యుండు లోనైన నం గరరత్నాకరకర్షధారులు గడంక న్వచ్చి కచ్చోటికిన్‌॥ (29) బకది 'సందడికయ్యంబు' అట (2గ్రఅందుచేత అనర్జన 'ముకదీర్ధవచనంలో చేయ ॥్‌ బడ్డది, (8.27 ఈవచనం నరకునికథలో నచనం (1-149పరన్పరం పోటివడే వర్ణనలు, కాకపోతే $_27యుద్ధం చీకటీలోం నరకునికథలోది వగటిపూటం ఇందుకే కరదీసంబులకో యుద్ధంచేసా రని చెప్పదిడ్డది. యుద్ధం సాం(ద్రంకాగా పొం(డకుడు

బలల కా అన త__(శవ్వుడు కోటమేడలు పడన్‌ | వేయుండు డాయుండు” (కిశ్సిఅంటూ చేపీచేటప్ప టికి రాశససేన వంకదారకు నేర వాకిటిదద్దడం బులుసేర్చి కొమ్మల (మోకువైచి [పాకి లోపలజొచ్చి పలుగాడిదెజచిన పంతగార కు మున్న (బద్దవడుల లా మ! కోన నిచ్చెనలెక్కి లోనికొతృశములో పురణించి చొచ్చినపోటుమగల వాడి మెచ్చక యాజవరిమీద దా్‌శ₹ల వారిదాకించీన వాసివీరుదు లచ్చెరుపునొంద మేడలు సొచ్చి యాద్చు దొద్దకార్థ చే బజివోయె దూర్చుదిక్కు తాలవాటుల నేటుల అంతుమిగిలి తజిమి రచ్చుట్‌ బలము కొందలు కడంగి (84 కృష్ణసేన వీగిపోయి నగరంలోపలికిపోయి ఇండ లో దాక్కున్నదట, పౌండ్రక సేనలు ఛి తవ్చందిర్ర_ సోమము గోపురంబు దిడదోవగ జప్పుడు మిన్నుముట్ట్‌నన్‌” (4%) అంతతో నాగక యదువీరనగరంబు కలుకోట వికటంబుగా వటదటంకంబుల నట కించియు?* దంచనప్ప్కగుండ్ల 9 ఐడవైచియు గొంక్రి (కుమ్ముడు దగరు మొదలుగా గల సొధనంబులచే వీకాకువజచియు స్వస్తిక సర్వకోభ్యదఇనంద్యావర్త- పిచ్చంద కాదిహర్మ్య[పాసాదసౌధంబులు రూపుమౌపించియు_ (88) 'ఈసొధము. లేమిటో నాటీవాస్తునిర్మాణరహ స్య వేత్త లకుతప్ప తెలియదు ఇవి [పకత్యేకసొధాలు, వొండగికునిపేన నగరంలోకి చారబడి నగరాన్ని కొల్ల గొట్టింది. ఇదంశా నాటెచర్కితగర్భంలో కలసిపోయినయుదపదళులకు పట్టీనదర్చణకే. వ "చ శి శ్రీకృష్ణదేవరాయట కెంచావియుదం ఇలాగే చేసినటు చతి(త దాన్ని అయనే ణ నో గోర ఒక ఆళ్య్వాసాంతంలో వర్షించాడుకూడా, -

లలైగ్ర ఇది యంధోంక్షి యధార్థనామ యవనాసృక్చూర్ద 'కెంచావివా రిదసద్ధత్యవరోధ వ్యపవలయశే9ణీ విఘాత్మక్రియా స్పదపేనాగద కృష్ణరాయ మహిభృత్సంజ్ఞాస్మదాముక్తమా ల్యద నాశ్వాసము పంచమం బమరు హృద్యంబై నవద్యంబులన్‌ (5.180) ఆంతా నిశావర్షన, అందులో గదాయుద్ధ- మర్ల యుద్ధపద్ధతులు వర్షింపదిడ్డవి, హంస డింభకులకిధలో ఇడ్గయుద్ధం వర్జింపదడినది, ఈరెంటినీ కలుపుకుంటే పూర్ణయుద్ర గో పనో శ64 గదాయుద్ధం 8-88 మల యుదం అ ధి 4.258 అడయుదం శి థ్‌ నిశాంతంకాగా నూర్యోదయమైనది. ఆవరినమేం స! కుంకుముహత్రించి కొనగోరందీర్చిన పృురుహూతునిల్లాలుడొ ట్టనంగ జ[కవాకములకు( జల్లిగా మందు(దా గించిస చెందపుగిన్నెయనగం దార్వతీపతికి6 (దిభాతభూపతిగొన్న యళలరుగెందమ్మికోహళి యనంగ తొలిదిక్కుతొయ్యలి చెలులపె. జల౦గ కూ ఆం నిండము9చిన పైడికుండ యనగ "'మేరుధరణీధకంబుకో మేలమాడ నుదయగిరిరాజు దలయెత్తైనో యనంగ (గమముతో నించుకించుక గాన నగుచు భానువింబంబు6. శమ్నలపండు వయ్యె- (1జి “నిశాయదనీభత్చావసానంగా జరిగిననూరో్యోదయం ఆందంగావుంది మస్‌'కే కాదు ద్ధి రో ఇ శ కష పాాతలకున్నూం అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు యుద్ధానికి వస్తాడు,

బలై హంసడిభకులకథలో జతిగినయుద్దం భారతయుద్ధంవంటిచి. ఒకరి కొకరు భి శ యుద్లకే[తనిర్జ్హయం చేసుకొని ఎదురుపడి యుద్ధంచేసుకోనటం,. యుద్దానికి పూర్వం థి రాయబారం నడపటం. అది చెడిపోవటం.. నిర్జీతకాలానుసారంగా నిర్జీత కేతాంనికి దండునడిపించటం. జయమో అపజయమో సొందటం. దండునడకతీరుతెన్నులు._ పీరులపరస్పరా షేపణలు. ఇదంతా భారతయుద్ధనీతి ఇదే హంసడిభకులకథలో నూ. సాత్యకి హంసడింభకులకొలువు "కేగి అన్నాడుం “దురమునకు న్మధురయు6 బు ష్క-రము. (దియాగంబు6 దగినకలకులు మీ "శే దురవగు నది గొను మనె హరి యిరవగుగోవర్థనంబు నేన యొసగితిన్‌” (4_203) విని హంసుడు కోపంతో “*ఓరిదురాత్మ”._ నిన్ను బంధించకపోనటానిక్కారణం దూత అనధ్యుడుకనుక_ మీయాదవులను చంపి రాజనూయం చేసితీరతా నంటాడు” (20%) వీడు దుర్యోధనునికం యె బుద్ధిమంతుడు. దూత అవధ్యు డన్నాడు. వినురా సాత్యకిః మాట లేమిటికిరాః వేదండకోదండ'"కీ తన నం'కేతనరేంద సూత సబలోద్యగంబుగా మాహరం ప నపళ్యంబును వత్తు బుష రసరఃపార్శ్వ్యంబునం దెలిగొ ల్లైన లెత్తింళు విరోధు లంబునిధివెళ్లిం డొల్ల జల్లింపగన్‌ (207) అణాల శ ళా శారి వీడు పృష్కరతీర్థ మెన్నుకొన్నాడన్న మాట, (సోమనాథుడు పద్యారచనలో సర్వజ్ఞా డైన స్రంఉమానాథుడు. అంతసిద్ధహస్తుడు నన్నయతిక్కనలతర్వాత ఆతదే, తరువాత వచ్చినవారిలో నతని నతి[కమించినవాడే లేడు. ఇది వేరే లీ అధ్యాయంగా (వాయబడుతుంది, ఈపద్యాంలో పృత్త్యను[ప్రాసకోపా వేళాని "కెంత అరుణిమ. నద్దుతున్నదిం

లిలీక్‌ చేదండ_ కోదండ 'కేతన సంకేతనః పువ్వ్యర_ నరః, పార్గ్వ్వంబు; ఎల్లి. గొల్లైన- వెల్సిన్‌ దొల్ల జల్లింప.- (ఈ అకరనంప్పటీకరణమంతా నన్నయ క్‌ లగి లి రా గారు నేర్చిన పద్యవిద్య--) తర్వాత చతురంగబలాలు నన్నద్ధంకానటం, ఇరు వాగులు తీర్చటం, రాక్షససేనలు 88 లతలు 10 అక్షాపాణులుగా నడచిందట, ఈ ఇరువాగుల నన్న ద్ధత దీర్హ్రంగా._. నూత్మంగా వర్తింవదిడ్డదిం “*కడకం బన్నగ నానతిచ్చె. జతురంగంబుల్‌ రణ్యకీడకున్‌ 'వెడలన్‌ డిండిమదుందుభుల్లు భులనన్‌. [వేయించి సై న్యంబునం దడి6 దైపై నడియాలపుంబడగ లెత్తందంచె నోొక్కున్ముడిం బడవాళ్టం బిలిసించి చిత్తమున దర్చం బేర్ప్చడం జేయుచున్‌ (4.21బ్పి ఈవిధమున "సేనలతో నావిశ్వంభరుడు 'వెడలనప్పుడు దృుఢసం రావంబు చేత సకల సావరములు( గదల6 వాంచజన్యం బౌతెన్‌, (21% అ అజావి వరళ్తు యాదవ సేనావర్ణ న, తర్వాక ఆసంరంభధాటీసరాక్యిమం వడకుపన్నగరాజుపడగలమీద స ర్వంసహాకాంత "పేీర్రణముసూప నుజ్జూత లూగెడు నుదయాస్త గిరులకో నాకొాళశలక్ష్మీ కోలాటమౌాడ దెరలెత్తి సప్తసాగరములు వొరలంగ వరుణుండు గొండిలి పరిఢవింప 'మొకములచాయ వేరొళచందముగ నిల్చి కనులసంభపుడు [(పేంఖణమొనర్చ్భ

ల్లైలి( మంగలములోని పే్రలాలమాడ్క్‌.. జక్క లిక్కాడక్కడవడ దికుూ శెనిమిదియును బగుల6 వాతాశతలము గుబ్బటిల జెలగె ॥ శౌరి పూరింప నప్పాంచజన్యరవము. (£1%) తిన అద్భుతపద్యంగా వచ్చింది. (యుద్ధాంగణంలో ఇలాంటివర్షన లన్నీ న్‌ స్వోపజ్టకములే* కానీ, దానిక్‌ పూజలద్దినలక్షణం సోమనాధునిలో వుంది ) తర్వా మళ్ళీ చతురంగబలాలనడక. రథ వేదండతురంగమైనికగణారావం బుదాత్త మతి ల వ్యరనిస్పాణధణంధణంధణధణ ధ్వానంబుతో._ (217) తర్వాత (పతినాయకులధాటీవర్షన, . “భసితాలిప్తవప్పుస్తిపుండినిటల| పత్య్మగరు(దాక్షదా మసముజ్జృం భిత వేషుల్రై వరధనుర్మాహేశ్వరాద్యత్రశ ప్త సమృద్ధిన్‌_” (210 "ఉద్ధతి నిజదశాక్షాహిణీబలముకో బడగలు[గాలంగ వెడలునప్పు డవసరం వెలిగి" (220 “ఎనుబది యెనిమిది లక్షల దనుజులు రాక్షసులు నడవ దమసై న్యంబుల్‌ =" (222 “కరటిఘటాకోటికటనిర్షళన్మదా సాఠంబు దొలుకారు జేరవిలువ-ి (22) “బాంధవము చూడక జరా సంధుడు దిగవిడిచె వారిస్తై రణ (220)

౭7 ఇదొక యుద్దపదతిం ధ థి పూర వంచెప్పిన “వంకదారబుజేరి వాకిట్‌ దద్దడం బులు'సేర్చి కొమ్మల [మోపవైచిి. (84) సీశపద్యోం. శ్రీకృష్ణు డంతకుముందు. ద్వారకారక్షణవాధ్యత సాత్యకి కస్పడెప్పతూ చెప్పినఈసీసపద్యాంతో స్పర్ధిస్తుంది, “కోటసింగారించి కొత్త శంబులనెల్ల సనబ్బళ్లువన్నించి యజవరికి (282 మరలొ అనంకదారళన్నవద్యుం, పహాంసడిభకులకథలోని యుదవరన నా కరి ంచుకొంటూ (వతిస్పర్టిస్తుంది. ల ౬ యె బట్టు తలపడి సొయకనికరంబులం గరంబుల మణికట్ల సట్ల కు దునిమిన ముసుకొని కరబాలంబులు వదనంబులం గజచికొని కదనంబునకుం బజచు వారలనుం గణగ్ని గద్య వేసినం_” (4220) మం[తళద్దిం యుగపరిణామంమీద మౌలికార్డాన్ని కోల్చోయి రాజనీతి అన్న అరంలో మిగిలిపోయింది. మళం.. దివ్యానుభవమన్న అర్ధాన్ని కోల్పోయి వర్గాలుగా మిగిలిపోవటం రాజకీయంగా నూరటమే కనుక మంతమం'పే వేదమం[ఈ౦_ ఈం (పసిద్దమంగత0- అన్న వై యక్షికదివ్యానుభవసంబంధంగా వున్నట్టిది. మంళతాంగం మం(్రి అన్నుఅక్షరాలుగా పరిణమించింది, దీని కొకకారణమూ పున్నదిం పొరాణీకయుగ౦లో మంతి వురోహితుడేం (రామునకు వశిష్టుడు పాండవ లకు ధౌన్యుడు). పురోహితళబ్దం వైదికం, అగ్ని అని అర్థం ఆగ్ని వదార్ధగత వైతన్యాంళ, త్మ్యతృతినిధి పురోహితుడు, ఇందుకే రాయలవారు. విిపవర్షనలో ఇలా అన్నారు చిరనముపా (శితాగ్ని తడింజెంది నశించు నటంచునో.

228 ఇది చార్మి ఈకదశలో వున్నవ్యకిని పొరాణికపురుషనిగా చేసినవాఖ్యానం, అంపే, పొౌరాణికాగ్ని పతినిధిమైన పురోహితుడు చారి ఈకవ్యక్తి మైనమం(తిగా మారి పోయాడు. ఇది బొద్దయుగంనుండి వచ్చినమార్చు. కౌటిల్యుడు అనంధికి కొలికి. పూస. పురోపిడుని. మంతిగా_ మంఠతాింగ వేత్తగా మార్చినవాడు, మం[తవేత్త వదార్థ ౫6 చేతనస మష్టిదర్శనం కలవానిని కేవలరాజనీతివేత్తగా మార్చటం- పదార్థవేత్త గానే మిగల్బటం జరిగింది. ఇందుచేత, అపౌరాణికకధలై న బాణానుంకథ వేరు, పౌండకకథ వేరు. ఇందుకే సర్వజ్ఞాలెనసోమన్న బాణకథలో (శ్రీకృష్ణదేవుడు గరుత్మంతునెక్కి శోణ్‌తనగరానికి వస్తాడు. ఆ నగరరతణ చేస్తున్న దెవరు? మొదటికథలో మాహిష్మతీపుర రక్షణ మురాదులు చేస్తున్నారన్నాడు, ఇక్కడ అలా లేదు. ఇక్కడ రక్షణ పురోహితుడు అగ్ని చేస్తున్నాడు. ఆహవనీయరూప్పు కె అందుచేతనే అది కోణ ఎట్టిని._ నగరం. ఈ అగ్నినగరా న్నావరించి రోదసీ కహరాన్ని వెళ్లిస్తున్నది. ఆఅదిచూోచిబలదేవుడన్నాడు మురారితో. బాలార్కబింబంబు పరగించి రేయెండ మనమీదజల్లి న మాయలేదు కొంతంబు మెటుగులు గుప్పించి మెలుగులు మనమీద జిలికినమహిమ లేదు. హరజటామండలం బడరించి [కొమ్మించు మనమీదంజిమ్మిన మమతలేదు వమలభవాండంబు గదలించీ సలిలంబు మనమీద ముంచిన మహిమలేదు పనప్పనిగ్గువోలె. (బద్యుమ్నునకు నాకు సీకుం జాయ మేన నివ్వటిల్లె గనకభూధరంబు గదిసినవారమో కొక వేజె తెజగొ కమలనాభ (ఈ-29) అంపే అత డంటాడు._ “_ఇగ్గిర్మివజం

విల్లిక్రి బనునగరంబు గాచికొని యాహననీయము మండుచుండు .జని. (బి80) ఇదీ వేదమంతాత్మకయుద్ధంం (ఈవిషయం ఆకథలో చెవ్పబడుతుంది) ఈ | ఇవిధంగా ఒకమహాసమపష్టియుద్ధవర్ష నలుచేయటం ఒక్కంసోమనాథునివిశిష్టతే. ఇందుక్తే సంద నర్వజ్ఞుడుం శార్టనందకనుదర్శనపాంచజన్యకౌ కి మోదకీకౌస్తుభములు 'వెలుంగ పీఠాందిరముగట్టి వెండెంబు డాకొాల బెట్టి నన్నద్దుడై 'పేరరమున బద్మామాలికగాంల బద్ధగోధాంగుళీ కారిణుడై వందిబృందస్త వనములు భూనురాశీర్వాదములు మింటనంటంగ చిలభ్యదసాత్యకి నభృతు లెల్ల జేరి నడతేర నరదంబు దారుకుండు - గడవ యాదవవైన్యసాగరము వొంగ దొలుత నడతెంచు నిండుచందురుడువోత రుచిరమూర్షిమై సీలవర్హుండు వెడలె (4200 లో శి ఈనాయకయుద్ధస న్నద్ధకావర్దన ఈర్వాతరాటోయే (పతినాయకవర్షనళ సృర్భవడు తున్నది భసిళాలిప్తవపు శ్రీపండ)నిటల| పత్యగ్యరు ద్రాక్షదా మసముష్టృ్రంభిత వేషలై వరధసుర్మా హేళ్వరాద్యస్రశ శ్రసమృదిన్‌ రథముల్‌ వెలుంగ మును భూతద్వంద్వ మేశేర రా జనహ్యబ్రేంబులకోడ హంసడిభకుల్‌ సం్యగ్రామనన్నద్దులై (4.210) జ! ద్‌ర్హ సచనంలో యాదవబలపర్జనచేస్కి దానికి (పతిస్పర్థగా

లతి0

కరటిఘటాకోటి కటనిర్గళన్మదా

సారంబు తొలుకారు జేరవిలున రథనేమినిర్భీన్న పృథినీవరాగంబు

నీహారసమయంబు నేద్చందెగడ సుభటభుజోదృటటరికా పభాభంగి

మండువేసనికోడ మాటలాడ దురగధట్దఖలీనధుత ఫేనకారళా

వళి శరఠ్క్యాలంబు నరుసజూప బవనచ ంచలధ్వజపటపల్ల వములు నవవసంతంబు( దెలుప సన్నాహతరళ ఇడ్గలతికలు శిశిరంపుగడకనెణప హంనడిభీకులసేన యే డనగ నడిచె, (4-22)

అని మహాకావ్యోచితనర్దన చేసాడు, మళ్లీ ఈవర్జన 8.లో 'వరుణ'సేనావర్డనఠో సృర్ధిస్తున్నది,

నిస్పాణరావంబు నింగిముట్టి భటాళి

శంభనాదంబులు సవదరింప గరికరశీకరకణములు వ్మికాంత

నుకుటముక్షారుచి చక్కలింపం దురగ'హేషార నోద్దురతయోధవ్రాత

సింహనాదంబుకో జెలిమిసేయ శళటనేమివిలిన్నసర్వంనహాధూళి ”

కటభూసజరజంబు బొదరింప సకలదిశలును 'విండ్‌ "సైనికులు గొలుస దన్ను గొనియాడ నమరగంధర్వగజము (వరటరుచికోడ ధసకాతప[ ఈ మొప్ప వపణు డరుదెంచె -వ్మికమోద్దురత మెజయ (8202)

ఖతి! ఈ జై తయాళ్రివర్షన “సరనరన్పర్ధాక్రూనన్య క్షత నంభమ్యంకాకతప్పుద్చు ఈ ప్రైపద్యంలో అదే ఆళ్వాసరిలోని వాణున్మిసమథ నై న్యవర్దనడో ముడిపడింది, నిస్సాణములమోోత నింగిముట్టి మురారి ప్రాంచజన్యముకోడ బాదరింప భరులతొండములనంగడి నిక్కీ. రాలాంకు వలుదనాగటీకోడ వక్కళింప దురగఖురోద్ధూతధూళదిక్కుల బాక్‌ భుజగారిరెక్కుల భూజసేయ గరహాలరుచులు భాన్మరకరంబుల (బో [వడ్యుమ్నుళరముల బంతమడుగ నరములు -గాల్బలంబుల కడ్డమైన (క్రంద మీదను వెడ్లవులై [కిక్కిలియగ డెక్కెములు గొంశమును జోల్లెడలు మబ్తంగ (బమథదై తేయ పైన్యంబు వియలుమెలినె (శ80) ఈజంట ఎతుగడ ఓఒకపేం నాల్లాపాదాలలోనూ చతురంగబల[కమంకూడా ఒకశ్సే, ఎత్తుగితిమారటం సంగతి అలావుంచి, [క్రిందిపద్యంలో ఇరువాగులినడిమివైదం _ స్పర్దా(వక్రత)రూపంగా వర్ణీితంకావటం విశేషం. వ్యూహ చతుష్టయం) వ్యూప- ధి ౮ 'సేనాచతుష్టయం మధ్య నృర్ణ అతిలోకంగా వర్ణిత మైనది, (ఇది వద్యరచన్నావ కత) యదవరనల్లోని వై విధ్యానికి.. అన్నిటినీ సామూహికంగాశలీపి ఏకవర్ణనగా ఛి ణ గా కూ ల శ భావించటానికి యోగ్యమైనవి. అంటే, బక్కొక్కసంకటేలో ఒరి వర్ణన చేయబడుతుంది. అన్నిటినీ కలుప్పపంటే. భిన్నాళగోలు తలిసినపీకళరీరంగా కోస్తుంది. మకీ చేని కదిగానూంవుంట్టుంది. 1. శ్రిక్త్తత[ంలో ఏకత్వంగా ఓ వతి శాన న! సృర్థామనోళజ్ఞంగానూ వుంటుంది, ఉామాన అలో

శ్రి్రి0 కరటిఘటాకోటి కటనిర్షళన్మదా సారంబు తొలుకారు జీరవిలున రథనేమిసిర్సిన్నష్ఫృథిపీవరాగంబు సిహారసమయంబు. నేర్చుందెగడ సుభటభుజోదృటతరిక్యాపభాభంిగి మండువేసవికోడ మాటలాడ డురగరట్టలలీనధుత ఫేసకారకా వి కరళక్కాలంబు వరుసజూప ఇవనసచంచలధ్వజపటపల్ల వనములు సవనసంతంబు( దెలుప సన్నాహతరళ ఇర్గలతికలు శిశిరంపుగడకనెణస లీ) హంవడిభకులసేన యే డనగ నడిచె ( శని మహాకావ్యోచితవర్ణవ చేసాడు, మనీ ఈవర్జన 8లో వరుణసేనావర్షనళో స్పర్థిస్తున్నది" నిస్పాజరానంబు. నింగిముట్టి భటాఃి శంభఖభనాదంబులు సవదరింప గరికరశేశరకణములు విక్రాంత నజషటముక్తారుచి భుక్యలింప6 దురగ హేషార వోద్దురతయోధవ్రాత సింహనాదంబుకో జెలిమిసీేయ _శళచనేకపిళిన్నసర్వంసహధూ? 'భటఘాషణరజంబు బొదరింప సకలదీశలును నిండి సైనికులు గొలువ దమ్ని గొనియాడ నమరగంధర్వగణము .(ఫకటరుచికోడ ధవళాతష్మత మొప్ప / వకుణు శరుదెంచె +వికమోదురత మెటియ శిల కా

లలి! ఈ జ్రైతయాశ్రావర్థన పరసృరస్పర్థారూపన[కత సంధావ్యంకాకతప్పదుం ఈ'పెపద్యంలో అదే ఆళ్వాసంలోని బాణువిిపమథ పైన్యవర్జనకో ముడివడిందిం న్‌్‌! చ ణు నిస్పాణములమోత నింగిముట్టి మురారి ప్రాంచజన్యముకోడ బొదరింప గరులతొండములనంగడి విక్కి= శాలాంకు వలుదనాగటికోడ వక్కళింప దురగఖరోద్ధూతధూళిదిక్కుల బాకి భుజగరిలెక్కుల బూజసేయ గరవాలరుచులు భొస్కంరకరంబుల (దోచ్‌ [వడ్యుమ్నశ రముల బింతనుడుగ నరదమ్ములు -గాల్బలంబుల క్షడ్ణమైన క్రింద మ్రీద్యమ దెడ్తుపునై కక్కి తీయగ చెక్కైయులు గొంశమ్నులు జి ల్లైడలు మఅంగ (బ్రమథదై తేయ సైన్యంబు బయలుమెలినె (880) ఈజంట. ఎత్తుగడ ఒకకేం నాల్లుపాదాలిలోనూ చతురంగబల్మక్రమంకూడా ఒకశ్పే ఎత్తుగితిమారటం నరగతి అల్గౌపుంచి, (కిందిపద్యంలో ఇరువాగులనడిమివె రం నృర్జా(వక్రత)రూపంగా వర్ణితంక్షావటం విశేషం, వ్యూహ చతుష్టయం )ం వో బి సబేపతుష్టయం మధ్య న్నర్ణ అతిలోకంగా వర్జితమైనది, (ఇది పద్యరచన్నా న్‌? యుద్ధవర్థనల్లోని వై విధ్యానికి- అన్నిటినీ సామూహికంగా భ్రఘన్తనగ భావించటానికి యోగ్యమైనవి. అంసపే, ఒక్కాక్కస క్రో బకోసక నర్ణన శ్రేయబడుతుంది, అన్నిటినీ కలుప్పకుంపే లీనా నలు. కలివినఏికళరీరంగా కోస్తుందిం మళ్లీ చేని కదిగానూ ఇవుంట్టుంది. 1, .న్ధ్హహ్యుంలో పకత్వుంగా ఓ [వతి స్పర్థామనోజ్ఞంగానూ పుంబ్యుది, ఉదాహఠర ణ్‌

ల్లైల్టలి ధరనదాంతఃపస్పృరతారహారములు యాదఃపాలబాలాఘన స్తృనకాశ్మీరము ధర్మరాట్కులవధూసంవ్యానకౌ శేయనున్‌ దనుజేం[దారివరావరోధదయితా ధమ్మిల్ల మాల్యంబుటన్‌ గినుకం దెచ్చి ఘటింపజూచు జయలక్ష్మీనిత్యనై పథ్యమున్‌ (1.18) ఇది నరకునిసంరంభంలో. వీరరసొన్ని శృంగారాంగంగా పరిణమింపజేయటంలోని మహోపీరునిదర్దా. శృంగార(వాన్స్‌నంతుని లక్షణ ముంది, (ఇదే కావ్యరసనూ[త6 కూడా. సోమునిపరా క్రమంకూడా ఇదే) గెలిచెం బూర్వనరేందులం దఐరపె నాగ్నేయావసీనాధులన్‌ నలచెన్‌ దక్షిణరాజపంక్షి జేజిచెన్‌ నైర్భుళ్యరాట్కోటి నా నలవై చెన్‌ జరమాధిపాళి నడచె న్వాయవ్యళూపాలరన్‌ దొలగంబెన్హై నుదీచ్యపార్థివుల బోందోలెన్‌ హరాశేవలన్‌ (5-19 ఇది బాణునివీరత్వం (ఇక్కడ వీరం వీరంగానే వుంది. శృంగారాంగంగా. లేద్దు వాణుడు భక్తుడు. నరకుడు శృంగారి. ఈరెండుగుణాలే వారివై భవ.వినాశ హేతువులు.) దాణుడు అష్టదిక్సాలకవి వేత వీడు (కమవిజేత, హడు అపక్యమవిజేత, ఏరై నానకమే, బాణువిదృష్టి శివునిమీద, నరకునిదృష్టి అనుభవంమీద, (ఇ దేళ్ళంగారం) శృంగారం)ం భక్తి ఇదొకన్సర్థ *కందుకే బాణుడు శివు నర్ధిస్తాడు. యుద్దాన్ని అనుగ్రహించు మని, ఆక్కడ న ధి ఖురఖలీనాఘాతకోలాహ లంబుకో నేమినిర్లో షంబు నెజపలేదు నవపృంభఖరోచులు నారికో సంధించి ఇ. కర్ణావతంసంబు గడపలేదు నుణెకి్షీటకరోటిమంజీదములు రాయ వీరీనధ్యంబులు వేయలేదు దంతదంతావళడంళఈంబు లొరయ డా కినులవాచపీల జాక్కించలేదు

శ88ి లేదు (వతిళటబాహావలేవనుహిమ లేదు సంగామఖీమ'కేలీరసంబు లేదు వి[కమ[కీడయు లేళమైన బేదు రాజ్యంబు గలిగియ లేదు ఫలము (10) ఈహృదయం గమ మైనభావం వాణునిహృదనిర్పరమైన భక్తీ వీరకళాత్మక మైన దని ధ్వనిస్తున్నది. వీరం శృంగారంఎ మొదలై నవన్నీ కళాదృష్ట్యా అను భవించేవా డొకడు. వట్టివ్యానహారికవిషయాలుగా చూచేస్వార్థకుడిమరాకడు, (పతినాయ కు లంతా వీరకళాకుళలురుగానే సోమనాథునితీర్పు, త్ముదపా[ఈలు కారు వైపద్యంలో పీరకళాభావన... [పతినాయకునిన్వరూవస్వభా వావిష్కళృతిని కల్లిస్తున్నదికదా! ఇందుకే ముందుపేర్కొన్నట్లు గరుడి నధిరోహించినవిమ్ణున్వరూవం ఆలానర్హింపబడవలసి వచ్చింది. ఇలా కథలో [వత్యంశాన్నీ యథాతథ్యతః సునంఘటితంచేయటం సంవిధానకం. (పత్యంశమూ ఇతరంకో నృర్జిస్తుందిం 7 ఇదేవ[కత.. కుంతలమత౦= నరకుడు త్వష్టకు నుదాహరకు జతుర్షళి యనంగ నొక్కకూతురు గలిగిన యిక్కువెట్‌గ్‌ - గంధగజరూవమునమ నక్క న్యదెచ్చి కవసి నరకాసురుండు పౌఖ్యములదేలి (1-82) నాకంబునయందుమ, భూ లోకంబునయందు (1-8) జిండియు గంధర $ దేనమామషకన్యకలం ఐదాయివేలు న్నూలుగుర నవరోగణంబు లేడింటిం)జెటలునట్టితెచ్చి మణివర్వతంబునం బురంబుజేసి... 84 ( ) జెజిలువట్ట స్‌ ఇది (సతినాయళభిన్నత, ఈచివరిమాట నాతయ్మకునికో సృన్థిస్తున్నది. అతడు 10, 108 మంది మహిషమలణుకలవాడుం షు... నరపనిసృర్థ కృష్ణునికో ఈవిషయంలో వుం పొండ్రకునినర్జి ఆయుధ ధారణలో (ఆదిఆకథలో (చష్టన్యం)

2 ఈనిరూపితస్పర్థ అన్వయ. వ్యతిరేకముఖంగా వుంటుంది, అదే ఇన్నరీతుల్లో వ్యకృమౌతుంది, పైన చూపినవాటిలో ఇదేవుంది. ఇంకొళ వుదాహరణ._ అన్వయ ముఖస్పర్థం కుంకును హత్తించి కొనగోరదీర్చిన పురుహూతునిల్లాలు బొట్టనంగ జ్య కవాఠకములకు జల్లిగా మందు[దా గించిన చేంద్భపుగిన్నె యనగ వార్యతీపతికి6 (దిభాతభూవళగొన్న యలరుకెందమ్మికోహళి యనంగ" తొలిదిప్కతొయ్యలిచెలుల పై చల్లంగ నిండముంచిన పైడీకుండ యనగ మేదధరణీధరంబుఠకో మేలమాడ "| మదయగరిరాజు దలయెత్తెనో యనంగ (గమముకో. నించుకొంచుక గాన నగుచు భాసువిందింబు గన్నులపండు వయ్యె, (శ.88) ఇది చతుర్దాశ్వాసంలో వి ఈసాయంకాలవర్డ నరో స్పర్తిన్తూ ఒకడినపాంరంభావసోొ నాలను గుది[గుచ్చుళున్నదిం క కడసంగరాకున్నకాలఖర్గముచేత' బగలింటితల నేలబడీనయటు సాయంతనందినుజూలర్‌ జలిధిలో గా బచరింప వలడిగ్గదాజినట్లు భగ పొడవ నయాకాశళభూపహంబున సంధ్య గోయంగ గొల దెవ్వికూలినట్లు చరమదిగ్భేతాశకరముని వరుణుండు గడివెట్టబొలపొట్టనడిగినట్లు

పతక (కుంకుగుబ్బలిపోరకి కొవ్చరించి వట్టజాలకవై చినదిద్దపరికి బాటియగుచు ముగురపొవత్తు శ్లైరంబు భానుమండలమంత జూపట్ట దయ్యెం (4271) ముందువద్యుం పౌం[డకకఠథలోది. వాడు నిశాథధాటిగా ద్వారకను ముట్టడించాడు, ఆ రాతి వాడుపెట్టిన ఇబ్బంది తెల్లవారింది కష్టష్టుడు శ్రైలానంనుండి. వచ్చాడు, ఆసందర్భంలో దొవర్షనం జం [కిందిపద్యం హంసడిభకులకథలో చిం వారు రాజదర్జాగా నిర్హీతపద్ధతిగా దండెతి నవారు. యుదాంగణంతో' ఖొంిద్దుకూకిందిాం ఆకర్గింకటం [పతినాయకవినా ఈఅాలాటి ఇ మ శనధ్వనిమంతంగా వుంది "రెండూ (వత్యేకతగలవర్జనలే. 'దేని కవి విశిష్ట్రమేం దేనిమీద మరొకటి "అధారపడలేదు. ఇదొక సనంవిధానకం- రెండూకలని ఒకదినకథను. చెబుతాయి, ఆదినం పేరు నృష్టిం ఇది ఏకవార్యతం హళ్యనముచ్చుయకమూప. మహావాక్య్యార్థ్యంం ఇది పరన్పరపోషకమ్రైనవం విదారకం. విరుద్ధాంశ ౧కూడాం పాొంతస్పాయంతఈ నాలు వీరుద్ధాంళాలుం కొసీ, దినముం'పే అదేం భిన్నత్వంలో” పికత్వమం కే ఇంత శంకు వుదాహరణ వేముంటుంది? ఆఅఈనపీటన్‌ హరియుండ.. (1-24ంఇద్‌ సాయకపరిచయంగలవాక్యం ఇంతే ఆపేటివర్హన "'మేమిలేదు, ఆపీటిరూపురేకలేమిటి? ఇది కథలమీదుగా సముస్మిలన! చేస్తాడు మహాకవిం ఈనరకునికథతో నే వానిజీ బాధితుకై నమునులు: చవి వా రందరు దేవఠారచికపంచమ్మాధరారతస్థలం బున నొప్పారెడు ఏడుజొచ్చీ మన ముప్పొంగంగా దాశార్హ్శ నా వినుతిం బొందు సఖన్‌ విషజ్హు అగుచున్‌ (1-10)

లైక్రి| మరలాద్వితీయాశ్వాసంలో (284లో) ఆప్టాననూచనచేపి అలాగే తృతీయాళ్వానంలో సూచించి. ($-108జూదఘట్టంలో) నాల్గివఆళ్వాసంలోనూ. సూచించి (శీ-8ి1లా అదే ఆళ్వాసంలో189__ కనియెం గౌస్తుభరత్నభూషణు వలత్క ర్బూరహారావశీ వనితా చాలితఠాశవృంతపననవ్యాధూతచేలాంచలున్‌ మసుజాధీళకిరీటకోటివరిషన్మధ్యస్థసింహాసనాం కుని దేజఖ్యపసర్మవభాతతరణిన్‌ గోపాలచూడామణిన్‌ (4-110) బలభ(ద్రుడును దాను భ్యదపీఠంబున గదియ శ్రై నేయ డ్మగమున మెబజయ దుర్వాసుడును నారదుండును రెండుది క్కుల దన కింపుగా గోష్టి పేయ మ్మగసేమడు గౌరవోన్నతి దమజేర గంధర్వగానంబు గలసిపొలయ నప్పరోగణనర్తనాడంబరము జూచు తనచేత నథధినవధనము లడర దనకున్వై వందిమాగధన్త వము నసీగుడ సామ'వేదులు దనయందు సారమెటుగ దనవలన లోకు లానందధార'చదేల లీల బేరోలగంబున్న సీలవద్డు (41410) ఇలా నాయకుని కొలువుకూటదృళ్యాన్ని (వదర్శించి.181_ అదే ఆశ్వానంలో కృష్ణవర్ణనం బేసి *డ్రరము కౌస్తుభరత్న ముదయా[దితటమున బొడ దెంచుకలువలబోటుటోటు శరము కిరీటంబు సురగిరినెత్తాన రొజిల్లుపగలింటి రాజురాజు

నం? కటిబచ్చబట్టు గిగ్షంతికుంభస్థలి -జాపట్టురేయెండజోడుతోడు. చేతిశంభఖంబు గర్జితగజేం్యద్రము'కేల బరగ వెన్నెలపూవుబంతిబంతి మై కొలువులోన జేజోవుయంబు'సేయ మౌక్షికవికానవముయసభామండప్రమున సత్యభామన ఖీకటాక్షమ్తులగముల జూజగొమచున్న చేవకీసుతుని గంటిం (4181) ఈపద విం 'వెలిదమ్ములోలేతనెన్నెలో యమ్యుశమో" కన్నులో చిటున్సవ్వ్య .కనికకందా గగనమో చుక్కతో గగహతాజభిందిమో వక్షంబొ .మౌక్సిక్వావశియై. మజియొ తరగలో ఫేనమో తరణిముండలమొ హె స్తములొ ఇశంఖండొ సువర్మ్శనంజొ తలిరులో కరికరంబులా కుంకుము సభయొ పదములో యూరుతలొ. 'వచ్చాబట్లొ యనుచు గమ్మ్యులార వ్లాజ్రగన్నాథ్లున గమగానర్లగ నేడు గలుగుగాన శలపుతోన భ్యున్త్యుద్రలచినర్లూవంబు పట్టువడ్షుట. ప్రైన్ముపల్నముగాదె (8-88) స్పర్టిస్తున్నదిం జనార్టన్తుడు వర్శమేశన్ధరదర్శనాని భావిస్తూ పోయినవ్పటివర్షన మిది, ఆడి పోయి దర్శించివచ్చి- రాజుతో -చెప్పి స్పటిది,. న కావ్యాంతంలో శ్నిశికిక, శ్లైకిక్సి వక్త పద్యాల్లో అనగరవర్షనం పూరి చేస్తాడు వుహాకవి. +

288 గంధర సజయజయగాననాద బులు ఇంఖారవంబులు సాముచేయ ముక్యాలసేసల మొల్ల ౦బుకోగూడ సురప్పష్పవృష్టులు సౌఐగుమీజ ద్వారభాసురమణ్‌ళకోరణవంక్తి కో విబధజూట[పభ వియ్యమంద బర్సి ర్మువారూఢభ్యదసామజములు గేశవైలంబుల గేళలిసేయ సురభియుక్తదారసుకుమూరనుకరంద సక్తి యుక్తచిత్త షట్పదాళి మధురనినదకలితమాన్యతరూద్యాన మైనపురము జొచ్చె నచ్యుతుండు, (ఓ283 మానిసీసముంజుల మంజీరకరరన 'కేశీనరోహంసకీలితంబు కామినీకాముకకలహ(పసాదన పండితళారికాభాసురంబు సరసకథాలాపసంగీతసాహిత్య చతురళుకస్తోమనంచితంబు ఆంగనాగండూషహాలాలసద్దంధ వపళపుసష్పావతీీవకట్‌ళంబు విలనదగరుగంభవిస్భుటతరగంధ మన వివిధమందిరాంగణంబు చూచి నెమ్మనమున సుడివడ నొనందో మంతకంళ కుబ్బె నచ్యుకుండు, (శ-28ఏ -

లఫత్రి గళితమదోదకగండస్థలీనంగి మధుపరయంకారాత్తమత్త గజము 'హీషారవోద్ధతిపోషిళనిస్స్పాణ పటహభఖేరీధ్వానబహుళహయము పాకారచితరత్నబహువిధతరధామ లిష్కపొధనమూహదీప్తతలము ఫాలస్థలీకృళ (పకట్‌శాంజలిపుటి వరిచారికావశీభాసురంబు ద్వారఖచితరశ్నకోరణోపాంకాన లంబిమొకి కోవలసిళఠమెన అల క్‌ నగరి చొచ్చె శౌరి నానొవిధానూన వినుతిలసితహృద్వి'వేకు డగుచు. (8-జ9) కావ్యనాయకనగరవర్షన ఎడనెడ కావ్యం మొత్సరమీద. చేస్తూ, అన్నిటిషీ కలుపుకొని చూస్తేగావి దానినంపూర్ణరూపం అనగతంకానట్లుగా వర్రించటం ఏమి విచితసంవిధానక మనాలిః అత డెంళమహావాక్యదృష్టిగలమహాకవిః క ఈవిధంగా *తనపీటన్‌ హరియుండఎ” అన్నపద్యుంకో పా9ఠంభించిం మని హారితనవీట్‌కి రావటంకో కావ్యం ముగించటంలో కవిఠావ మేమిటి? భగవంతు డవతరించి దుష్టశిక్షణ .శిష్టరకణచేసి దీనికోసం చతుర్య్యూహంగా తనను తాను విభక్తంచేసుకుని- మళ్లీ అనాల్గురూపాలమ ఏకం జేసుకొని ఈనలో కామ ముస్‌గి వుడంటం. ఇదే మహ్మనబంధధ్వని, [వతినాయకుడు అమరావతి (వాస్తే అప్పటివర్జన నృత్తగితంబులు నిస్పాణవటహసం జాతంబులును లేనిచదుకములును గాశ్మీరనికరంబు _గల్దారపుష్పోన హారంబుణ) నిసౌధాంగణనములు

210 మణితోరణంబులు మహనీయశ్ళుంగార వారణంబులు లేనివాకిడలును గర్బూరధూమంబు గాంఠాకటాతని రీక్షలు లేనిగవాతములును గదళికాదుకూలంబులు గంపమాన చమరవాలంబులును లేనిచం[దళాల లును గనుంగొని (వమదకల్లోలలోల స్‌ 152 మానసుం డయ్యె దిక్పాలమర్దనుండు. (4-0౨) ఇది పాడువడ్డనగరవర్షన, నరకునిచేత ఆమరావతి జయింసబడ్డాక అదెలో వందో చీతించినవర్షన మిది, ణు ఈనాయకం- (వతినాయకవర్షన వతిస్పర్థ భావించదగ్గది. [వతినాయకలకూరకర్మలను వ్యతిరేకముఖంగా స్ఫురింపచేయట మొకనృర్ణ అంపే, మునులు 'వారిబాధలను నాయకునితగ్గర మొరపెటుకోనటంకోసం ఆబాధో సా అట కో%ంరతను పదర్శించటం క ( తెం చనుచు దుష్టదానన ఇ ండితయాగోపకరణ ఘన భాగంబుల్‌ దెం డనుచు వేగమే చను 'దెం డనుచున్‌ శిష్యులకును దెలియ బలుకుచున్‌ (3-10 ఆది నాయుద్గమనీయవస్త్ర ముది నాయాషాఢరాంభద్వయం బది (1-12) ళ్‌ న యు ఇది నరకువికూ9రకర్కలకు అధారసాక్ష్యం హాంసడిభకులకథలో వారిజే దుర్వాముడు బాధిత్తుడై ననందర్భంలో మండగ మ౭ిడగ నోర్చిన ఖండిళనీదలములు చు్ర్రటిళకౌపీనములున్‌

త2శ1 దండముల కతుండములును గ మండలు శకలనులు జూచి మజకువదోవన్‌ ట్ర్‌ మురవిరోధి ముందట, విష్టమోపుగట్టి తేరబంచి. నహ్మనయత్కిసవరులు. తోడ రా నెండదాకిన నీడచోటు నిలిచి నిలిచి యహోర్యాశశీర్ణమమున (75) న రేపకడ ద్వారక్షోపళల్యం బటు చేరి యొక్క కొలన వార్చి దుర్వాసుడు గూడవచ్చు యతులముందట నరుదెంచి యాదవేందురి డాడుచున్నసుధర్మానభాంతికమున (78 దుర్వానునికోపం అముక్కల్ని అన్నిటినీ మోప్పకట్టించి చెప్పించటంలోనూ, జేసిన (వయాణంలోనూ.. ధ్వనిస్తున్నదేం అకవపికోమం హంసడిభకులమిద కదు వారిని నహిస్తున్న భగంతుఖిమీడ, ఈకోవం షిగూఢఇతప్ప వాచ్యంకాదు అధే, భక్తీ సంవలితమైనకోవం. దీన్ని ?8 వ పద్యం అద్భుతంగా ధ్వనిస్తున్నదిః మరి శ పాదాలు, ఆగకుండా. ఎడళెరిపిలేకుండా. నడిచి మరీ వస్తున్నారు చమక్కా రమైన్మ్నపయాణం. దీనికో నృర్థించేది నరకువికథలో నిముమలరాకం వారూ దారిలో గంగలో స్నానంచేసి, “దాశార్డ"నా విమతింబొందు నభన్‌- జేరారు, ఇక్కడ సుధర్మం ఇవన్నీ భగవంతునికొటపు కూటాలు, ఎన్నోః ఈరెండుఘట్టాలు అన్వయము ఖస్పర్జైోనుందరాలు పరన్నరం పోషించు కుంటూ రాక్షసకారాష్టన్ని ధ్వనిన్తూ- భగవంతుని దుష్టశిక్షుజాకార్య[కమానికి దోహదంచేయట'మేకాక ఆదిధర్మ మని స్టాపిస్తున్నాడిం ణో గే నాయకుడు పీరికి దర్శనమిచ్చినవద్ధతికూడా వ్లేశ్వరుగా వృంటుంది. అంశే భిన్నరీకులుగా రచించోడుకవి, అఆశ్‌తివై విధ్యం సంవీధానకలు ఏదీ మరొకదానికో పోలివుండదుః

వైశజ మొదటికథలో సభలోనే మునుల చూచారు, హంపడింభకులకథలో దుర్వాసుడు సుధర్మాసథాంతికమున -సాత్యకికో గోళములాడుతున్నాడట భగవంతుడు, దుర్వాసుడుం అటుపుడు గావిముసుంగును విణిగినదండంబు దునిసివేలెడుగోచిం బశీయలయినకరకము నయి చుజచుల జూడెడితెఅంగుచూపులకోడన్‌ (79) వాకిట నిల్చె లోన యదునల్ల భు డాడుచునుండె గోళమున్‌, (ఈ ఆట లె౦010. నాటికి మహమ్మడియులద్వారా దేశంలోకి వ్యాపించింది, దీన్నిచూచేసూరన్న (ప్రభా వతీ[పద్యుమ్నంలో వర్షించాడు. అయితే రెంట్‌క్తీ భేదముంది. ఇది గుల్జింమీద మండీ అడినట్లు సూరన్న 'కీవలంపాగలో ఆటగా వర్షిస్తే.. సోమన వర్ణనమూ లేదు- కాలికో శేలికో తంతూ అడుతున్నట్లున్నది. బంతి అఆటకాటోలు.) వాధతో వచ్చినవాడు వాకిటనుండి వినోదైకపరాయణునికీడను చూ? కోపంతో కంపించిపోయాడు, ' ఏమిరా" మనం చస్తూవుంకే రాజై రతణ మో! ఇలా క్రీడిస్తున్నాడుం ఇది అతనికోపం, ఆఘట్టమంతా దీనికి వ్యాథ్యానమేం (ఆకఠ చూడాలి) ఇదే కథలో తర్వాత జనార్దనుడు రాయబారిగా వచ్చి, కృష్ణదర్శనం చేస్తాడ ఆవ్పుడాస్యామి సభామండపంలో వున్నాడు- ఒకజ గన్నాథునిఅకృతిలో_ మహాళ్య వర్తిమైన జగన్నా యకునిలాగా కనియుం గౌస్తుభరత్నభూషణు నలత్కర్పూరహారావశీ , ననితాచాలిత కాళనృంతపవనవ్యాధూత చేలాంచలున్‌ మనుజాధీశకిరీటకోటివరి షన్మధ్యస్థసింహాసనాం కుని దేజః(సనర(పభాతతరణిన్‌ గోపాలచూడామణిన్‌ (4140

వికి బలభ్మ్యదుడును దాను భదపీఠంబున గదియ వైైనేయ డ్య(గమున మెజయ దుర్వాసుడును నారదుండును రెండుది క్కుల దన కింపుగా గోస్టిసేయ ను[గాసేనుడు గారవోన్నతి దమ జేర గంధర్యగానంబు గలసిపొాలయ నప్పరోగణనర్త్హనాడంబరము జూచు తనచేత నవినవధనము లడర దనపనైై వందిమాగధస్త్రవము నిగుడ సామవేదులు దనయందు సారమెటుగ దనవలన లోకు లానందదారదేల లీల జేరోలగంబణున్ననీలవర్షుం (140 మునుటచూచిననాయకుడు భగవంతుడు ఇక్కడ చకవత్సి, భగవంతుడు కాకపోడు కానీ, దీనికే పాంధాన్యం ఏదో బుక్కరాయలకొలువుదీర్చిన ట్లున్నది ఆపద్యం, ఈవిధంగా ఎక్కడ వర్ణించినా, దానంత టది న్వతం[కంగా వుంటుందిం అన్నిటినీ కలుప్పకొం"పే ఒకసంపూర్ణచిఈణ. మూర్తిదర్శన యోగ్య నమౌొతుంది, ళా ఇల్ల ఇది అన్వయరడూనన్వర్దానౌంద ర్వూం.

క్ష జట అడ తప్పొప్పుల పట్టిక పుట పంక్తి తప్పు ఒవ్వు క్షే కి "2000116 2౦౬10 నై వి త్సూతి ద్భూతి య్‌! ర్‌ నీవ నీకు క్ష 10 అహా అహో 8 10 న్వర్థ స్పర్థ వ్‌ క్షే 01001264 కర240011466ే క్ష క్షే ముని నలుని కేశ చెదరుగా బెదరుగా 18 ర్‌ (పత్యేక పుత్యేకత 22 ఆం “౮౦౧1 2ైశీ 168 విషటం5 క! వ్‌ ౦౦1021 పళు?ండ1 నివి న! పూర్ణ పూర్వ క్ట! మేత దివ్వుం దివ్యుల జం 2 ౦90010 క684ే ౮౦౩510 కం?6] త్తేనే న! నర్వ నర్ప త్త తి చర్చిచు చర్చించు 7 తాత్స్వికం తాత్త్వికంగా ర్‌1 10 వీచూ వ్‌వో ర్‌వి రి వర్ణన వర్ణ 56 వికి నందలి నందని ర్‌7 ర్‌ శిక్షణా శిక్షణ ర్‌8ి 21 హోత్తమా హోత్తమ 7 వ్పంది వ్తంచి 61 శ్రే? ఇర్కుడ ఇక్కడ 68 భ్‌ గా మిని గా విని

2 పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 64 నికి ఆటో ఆటా 65 తి వెడమాయమము వెడమాయములు 66 8 స ₹2102 26 5000160607 ఏం091029 6౮7 20 1101 11012 68 6 కానక కానీక 70 త్తే అనుభవ అభినవ 9 కక... "16 క్షత వన 61 వం సప్త గుప్త 76 "6 రూపాలుగా రూపొందగా 80 స్తే గుబ్చికొని బుచ్చికొని 81 10 దత్పరుండనవ్య దత్ప్సరుండా రిని 8 వ[కారి వాది గేత్త గడిగి గదిపి 86 10 మగ మొగ త్‌? వర్‌ వేడుకొని కీడుకొని నో 26 బాలగ్‌ చాంగ్‌ 106 క్క గంధకము గంధము ని0 శే వేష 108 కేర్‌ నక్కినట్టు చెక్కినట్లు 112 12 డెండ డెంద 9 మోఆఅ మాద 120 క్ష లా 4. [21 10 తీరే డషరే 1సి*4 గౌంం6 9066 4 10 10 5౦2 126 10 ఛాషణీ భ్‌షణే

వ! పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 128 16 అవ్వి అ్నది 129 15 దీవ్వ్యై నీ దివ్యై 130 8 * వామిదేవ వామదేవ 133 2 1091016 9%6092016 13 1210 120267 136 త అధ్యారూపకం అధ్యారోపితం _ 153 క్రి బాధి బాధ 9 తీ 21006 తీ౨10003 10 92 లీ! ౨౮004019 [0 తి[10%08 తీం002 156 కే6 6౮౯౭౫101 ల౫1013 165 రి పవర్సించట9 షవర్తనం 176 తి నావువు నావుడు కేప్‌ అడగటం ఆడటం 178 6 అనువదించిన అనువదించిని వో అన్యధ్వని అన్యత్ర 170 శే? ఇతడి ఇదె 18వ వ్‌ ఒక్కిసహ్య ఒక్క అసహ్య 1858 19 చనుబాఖరి చమత్కారి 184 క్షేశ్య హవచనంలో వచనంలో వ్ర "హళిక హళన రితి 7 పోల్కి పోటు 149 19 నను నిను 1900 కేక మల్లంద మళల్లంత శే వార వాడ కేం మే7 గిరగిరాలు గింగిరాలు 192 శేలై దానాయకుల "సేనా

శీ పుట పంక్తి తప్పు ఒప్పు 204 7 నానాత్య నానాత్వ 215 7 తీ కపాల ను తీ గాళూరి వేతి క్షే దట + వట విలివి ర! కెంవావి కెంబావి తి (గద [గగ బివిడి 6 అపొరా పొరా న88 ర్‌ హృద హృదయ బిక్షల్లి ॥ పొగలో పోలో చాన 0 సా న గధాః య్ప దీ ఏంటట వ భా ఛి ౧ రిళ2 9) న జ స ర పాం మా 0

_ శె _ గో జో ల . . క శ జీ కూ ౨డీ = ” | ॥ " " న. ॥ జ “ | , జ్‌ ఖా ఇ / / ॥ ఫ్‌ “ న్‌ గ్గ " ( _ ॥ య ॥ స్ట . శీ . జననంబున్‌ మరణంబు జీవితదుహ స స ై వాలిసీకూలముల్‌ - మననంబున్‌ కవనంబు కల్వలు తదం భస్పంభవాలంకృతుల్‌ (ఫణవంబున్‌ ప్రణజయంబు కందము మహా వు ' భంగోపరిశ్రీలయన్‌ శ గ్‌. తన స్వత్వంబు విషర్శనిమయము చి ్రందైన రూపానికిన్‌॥ .