Telugu Samskrita Rupakamulalo Nandi Prastavanalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సంస్కృత రూపకములలో నాంది ప్రస్తావనలు శ్రీళాష్యం విజయసాొరథి స్టా.

శ ను (ప్రచురణ : సత్త సర్వ వైదిక సంస్థానమ్‌

కరీంనగర్‌

1998

సంస్కృత రూపకములలో నాంది (పస్తావనలు అవా శ్రీభాష్యం విజయసొరఠథి నం౧2404 ప "0. సి16 0? | ౧౧00218 + క2మంల|12062 (పచురణ + సర్వ వైదిక సంస్థావమ్‌ కరీంనగర్‌ 1998

6శగి[5:21గా 4 2ల౮గశకుత గిల ఉప్‌ 0 ౫4నింి! [4504 ౪4న [ల వై? 5100230720 ౪102872 52౯2101 చ ఎ హ66 కఠ1ం౦00 1993 560౯ ఓని ॥ 0౦0168 1000 '్ర &*రుం: క ల్‌, ల ఇ ళ్‌ న. ఫం కక 25/- లి తో న అ య్‌ న లే ౮ గల (వళులకు : 6

1. సర్వ వైదిక నంస్థానమ్‌ శ్రీ యజ్ఞవరాహక్షేతం కరీంనగర్‌ _ 505 002 4&. ౨. శ యన్‌, వీ. వర పసాదశర్మ ఇం. నెం వేర.4. 144/1 శివనగర్‌ వరంగల్‌ . 506002 శ్త భగం రాలయా నై గ్ధందం/౧ క్యా ౮ ముుదణ శి | ల మస గ్‌ పద్మావతీ ఆర్ట్‌ పంటకి పాద కత .00 కే.1517/బి/1, న్యూ బాకారం, గౌంధీనగర్‌, హైదరాబాద్‌.380 ఫోన్లు : 611413, 600547

అంకితం (ప్రముఖ స్వాతంత్య సమరయోధః సర్వోదయ నాయకా(గణీిః వాక్కీల కోటీరకోటీమణీ! భండారు నంశావతంస ముక్తాహార ॥ (పాచ్యభాషా సముద్ధరణ ధురీణః వైదిక సంస్కృతి పరంపరా రక్షొపారీణః వాననీయ శ్రీచం దమౌళీశ్వరరావుగారికి అకరోపహారముగా ఈ కృతి సమర్పితము అయ శ్రీభాష్యం విజయసొారథి

శ్రీమహాలకై్యై నమః తెలుగు భాషలో వివిధ సాహిత్య [వకియలను గురించి ఎన్నో పరిశీలన (గంఠతములు వెలువడినవి కాని సంస్కృత రూపక సాహిత్యమునుగురించి అందున, నాందీ (వస్తావనల గురించి పరిజదాయక పరామర్శ నిబంధములు నాకు తెలిసినంత వరకు చాల తక్కువ అని పేర్కొనుట వ్మిపవాదం కాదు. తెలుగువారికి నాందీ _పస్తాననల స్వరూవ స్వభావములు వాటి ఉద్దేశము పరంపరను గురించి నాతి విస్సృతముగా ఒక వరామర్శ (గంథమునందించ వలయునను చిరంతనోత్కంర నేడు నెరవేరినది విద్యార్థిదళనుండి అధ్యాపక పదవి నధిష్టించిన 37 సం॥దాక అన్ని విధాల ఎదుగుటకు భూమికగా, వేదికగా, ఆస్థానిగా వెలసీన శ్రీవి శ్వేశ్వర సంస్కృతాంధ కళాశాల పాలకవర్గ (వధాన కార్యదర్శిగా దాని వృద్ధికి నిర్విరామ కృషిసల్పుచు జ జ్యో టో లీ మా అధ్యాపక అనధ్యాపకులపట్ట వాత్సల్యమెంతో నెరపుచున్న మాన్యశ్రీ భండారు చం్రదమౌశీశ్వరరావుగారికి ఈ (_గంథము ఆంకితమొసగు భాగ్యము కలిగినందుకు ఎంతో సంతోషించుచున్నాను ఈ నిబంధము తొల్మివతి నొనగూర్చిన చి॥ డా! కే యాదగిరి (తెలుగు (ప్రాధ్యావకుడు కావి.వి వరంగల్‌)కి, నిర్దష్టపతి సువర్జాశ్షరబంధురముగా సిద్దపరచిన సహాధ్యావకులు శ్రీ మాదిరాజు (బవ్మోనందరావునకు శుభాశంసలు తెలుపుచున్నాను. (గంథ (వకాశనక్ర తగిన నలవో లొసగిన మ్మితులు ఆచార్య శ్రీ కోవెల స్మువసన్నాచార్య గారికి ఎంతో కృతజ్ఞుడను నా సారస్వత తపస్సునకు భంగము వాటిల్లకుండ అనుక్షణము కంటికి రెప్పలాగ నన్ను చూచుకొనుచున్న నా ధర్మపత్ని శ్రీభాష్యం హేమలతయొక్క సంపూర్ణ సహయోగము కూడ ఈ (గంథావిర్భావమునకు తోడుపడినది. (గ్రంథ (ప్రచురణకు అర్ధపరముగా సహకరించుచు. నర్వవై దిక సంస్లాన ఆజ నే సర్వతోముఖ వికాసమునకు నా కండగా నిలిచియున్న వదాన్య సభ్యుల సహ కారము మరువరానిది:ి ముఖ్యముగా నాకు తోడునీడగా సర్వవైదిక సంస్తాన కా న! (వరాన కార్యదర్శి శ్రీ వి మోహన్‌ రెడ్డి, యజ్ఞ వరాహక్షేత నిర్వహణను (పాణ సమముగా భావించుచు కావిస్తున్న విశిష్టకార్యవర్గనభ్యులు శ్రీ మాదాటి కృష్ణారెడ్డి ఉ (అడ్వకేట్‌, కరీంనగర్‌) గారు, ఇతర కార్యవర్ష సభ్యులు సర్వధా సర్వదా అఖి నందనార్హులు. ఇంతమంది సహకారముతో రూపొందిన ఈ (గంథము జిజ్ఞాసు వులకు ఉపకరించునేని అంతకన్న రచయితకు కావలనినది ఏముండును? వార్‌ చయిత

(పరోచన

విద్వచ్భిరోమణులు ఉత్తమ కవితల్రజులు శ్రీమాన్‌ శ్రీ భావ్యం విజయ సారథిగారు _ సంస్కృత రూపకములలోని నాందీ (వహ్తైవనలను గూర్చిన ఈ (గంథమును రచించి సంస్కృత రూవక పరిణామమును గూర్చిన జిజ్ఞాసువులకు మహోపకారమును చేసినారు

సంస్కృత భాషలో రూపకముల పరిణామము వేలయేండ్డది వరశుని నాట్య శాస్త్రము క్రీస్తుళకానికి నాల్గెిదు వందల సంవత్సరాలకు ముందరిదే ఐతే నాటికి ఈ పరిణామము పొంది, సువ్గస్టితిని పొందిన రూపక్క్యష్మకియ ఐవు (వ్మకియాసము పేతమై వ్యాప్తి పొందియున్నది నాట్యళాస్త్రములోని రూపక విచారణము చూచినచో ఆది నాటికి భారతీయుల యేండ్ల కృషికి, సాధనకు ఫలముగా గోచరించుచున్నది నాట్యమండపముల నిర్మాణము, దానిలో ఆయా స్థానముల నిర్దేశము గమనించినచో అది యెంతగా ఆధునిక నాటక రంగమునకు సన్నిహితముగా నున్నదో తెలియవచ్చును.

భరళుని నాటికే బహుముఖముగా వి స్తరించియన్న రూపక పక్రియ (శవ్యకావ్యమునకు పతిస్పర్థి _శవ్యకావ్యమునకు కవి. సహృదయు లిద్దరే భాగ స్వాములు రూపకమట్లు కాదు రంగస్టలము- రంగస్థలమును సన్నద్ధముచేయుట. నాట్యాచార్యుడు. నటబ్బందము- ఆవిర్యాదికమును, నంగీత కార్యములను నిర్వహించువారు మొదిలుగా - ఇది యొక (వపంచము, ఆఅ పత్యశ్షములైన దేశ కాలములను (వత్యశ్షీకరించుట దీని (పయోజనము.

(శవ్యకావ్యము సర్గబంధము, దృశ్యకావ్యము అంకబంధము రూపకేతి వృత్తమును (పదర్శించుటలో ఉన్న పరిమితుల ననుసరించి ఆంకములేకాక విష్కంభాదులు కూడ కథా సూచకములై కథను ముందుకు నడిపించుచున్నవి కథావిష్కార్యకమమును నిర్జేశించునది పంచసంధి విధానము. ఈ రకమైన నియతి కథా నిర్మాణములో [శవ్యకావ్యమునకు ఆలంకారికులు విధిగా నిర్ధేశించలేదు.

కావ్యమునందు అవతారిక, ఉపసంహారముల వంటివి నాంద్మీపస్తావనలు భరత వాక్యమును ఈ రెండును రూపకము యొక్క అద్యంతములలో నిక్షేపింప బడినవి నాంద్మీవస్తావనలు రూపకమునకు సామాజికులకు నడుమ పరస్పర ఉన్ముఖీకరణము లత్యముకొగా, భరతవాక్యము సామాజికముగా రూపక లవ్యమును సూవ్మముగ నిర్దేశించుచున్నది.

కాళిదాసు రూపక త త్త్వమును గూర్చి చేసిన విశ్చేషణము ముఖ్యమైనది అది చాశష్మకతువు, భిన్న రుచులుగల జనులందరను ఒకే విధమున ఆరాధించు విధానము ఈ కాంతమైన చాతుష్మకతువుగా భావించుటలో కాళిదాను నాటికి దీనికి గల పవ్మితమైన స్థానమును మనము గు ర్రింపవచ్చును (కతువు యజ్ఞము. యజిము ఈ భూమిలోనీ జీవరాశికిని, దులోకమునందలి దేవతామండలికిని అనుసంధించు ఒక విశిష్టమైన (ప్యకియ నర్వజీవ చైతన్యమును అగ్నిముఖముగా ఆజ్యచరుసమి దూపమైన అవరులచేత, అనేక బలులచేత దేవతాధీనముచేసీ వారిని

ళి

తృప్తి నొౌందించుట ఈ _వ్మకియ ఈ చేవతలు పంచభూతముల సృష్టిని నిర్వ హ్‌ంచు ఇతర (పకృతి సంబంధములై న శక్తుల అభిమాన దేవతలు వంచ యజ్ఞ ములలో నిత్యము అనుష్టింపవలసిన దేవ యజ్ఞమునందు [వక శతిలోని సమంజస లవణమే లవ్యము

అయితే యజ్ఞము బహీరంగమైన సృష్టిలోని సమన్వయమును సాధించుట లశ్యము కలది కాగా, ఛాకుషమైన ఈ (కళివు ఆంతర మైన (వకృతిలోని సామంజస్యమును సాధింవవలసినది ఆక్కడ అగ్నిముఖులైన దేవతలు సంతుమ్షులు కావలసియుండగా, ఈ బావుష్మకతువున నేశతముఖులైన ఆంతర దేవతలు ఇర్యదియాధిస్టాన దేవతలు, ఆంతరంగాధిష్టాన రైవతములు తృ ప్రిపడ వలసియున్నది ఈ ఆరాధనము వలన చెతస్సులో ఒక శాంతి భావము స్థాపింప బడుచున్నది

నాట్యశాస్త్రము రూవకమును నాట్యమనినది ఈ నాట్యము కర్మభావాన్వ యో పేక్షి లోకములో కర్మ వ్యష్టికరణము అయితే నాట్యము దీని లోతుల లోనికి పోయి సర్వజనీనమైనదాని ఆంతర్యమును, అన్వయమును వెలికితీయునది ఆందువలన కర్మఫలమైన ఇష్ట నిష్టములు పరోఖానుభవ దశలో నుఖదుఃఖా పాదకములు కాక విలక్షణమైన అనుభవమునకు కారణములగుచున్నవి మనో బుద్ధ్యహంకారములను దాటిన చి త్తస్థానములో లోకము తాన్సై, తానే లోకమై సాఇాత్కరించుచున్నది “తై లోక్కస్యాస్య సర్వస్య నాట్యం భావాను కీర్త నమ్‌.” “దుఃఖార్రాణాం (శమార్తానాం శోకార్తానాం తవస్వినాం విశాంతి జననం కాలే నాట్యమేతదృవిష్యతి' “స ప్రవ్వీపానుకరణంి ఇత్యాదిగా నాట్యశాస్త్రము దీనిని వర్ణించినది

న్యూతరారుడు లేదా నాట్యాచార్యుడు ఈ నాట్యమునకు కేర్యద స్థానము ఈతడు యజ్ఞములో బహ్మ స్థానము ఈ నాట్నకళతువును తన దశ్షీత చేత నిర్వహింపబూనినవాడు హోత, ఉద్గ్ధాత మొదలై నవారు సహాయకులు అచ్చట కలుగగా, యిచ్చట నటవర్షము, ఆతోద్య నిర్వావాకులు దీనికి సహాయకులు. రెంటికి లక్ష్యము త్రైలోక్వారాధనమే

యజ్ఞముందు అగ్ని ముఖముగా ఆర్బ్చనము కొనసాగినట్లు, చక్షువు నాట మునంచు ప్రధానాంశము చక్షురభిమాన దేవత అగ్నియే. చక్షువునకు విషయము రూపము కాగా, చక్షురభిమాన దేవతార్బనముగా నుద్దిష్టమైన ఈ విద్శావదర్శనము రూపకము

(కు శబ్దమునకు సంకలము, (వణాళిక, దక్షత, అర్చన ఇత్యాదికము లైని ఆర్జిములు కలవు రూపక (ప్మకియను కూడ. ఇవి సర్వతోముఖముగ ఆస్వాయించును యజ్ఞశాల నిర్మాణము వంటిదే నాట్యశాలా నిర్మాణము. నాట్యమునకు వూర్వురంగమును స్పష్టముగా అనుశీలించినవ్చడు దాని లవ స్వరూవములు మనకు అవగతము కాగలవు,

11

రూపక (పదర్శనమునకు ముందు నాట్యళాలలో రజో శకరములె న మం్మతముల అనుష్టానము సప్త వార పర్యంత మువదిష్టమైనది నాట్యాభార్యుడు (తీమూర్తులను, ఇందుని, కా ర్రికేయుని, సరన్నుతిని సిద్ధి, బుడి, మేధ, స్మృతి, ధృతి, మతీత్యాది భావ దేవతలను, సోమ, సూర్య, మ్‌రుత్తులు, లోకపాటురు, మితాగ్నులు, వర్టదేవతలు, ర్ముదులు, కాలుడు కలి, మృళత్యుపు, నియతి, కాల దండము, విష్ణు (వవహరణము, వాసుకి, వ్యజము, విద్యుత్తు సముదములు, గంధర్వులు, అప్పరలు ఆసురులు, నాట్యకుమారులు, గణపతి ఇతర భూత సంఘములు, దేవతలు అహ్వానింపబడినారు ఒక విధముగా సృష్టిలోని సర్వ చై తన్యాధిష్టానములను ఆవహించినట్లు గోచరించుచున్న ది పూర్వరంగ వూజ సంపూర్ణముగా ఒక తంత విశేషమే ఆహూతులైన సర్వదేవతల మంతములు అనుష్టింపదగినవి, విర్ణేశింపబడినవి పూర్ణకుంభస్థానము దీని (వధానాంగమే,

ఈ పూజ వలన రంగ్యవదర్శనము ఆ (గామమునకు అబాలవృద్ధమైన జనులకు క్షేమమును కలిగించును. వూజలేమి లోకకోళ హేతువు. యాజకు నకు తిర్యగ్యోని జన్మము కల్లించును

ఈ పూర్వరంగము తరువాత నాంది. వూర్వరంగమున సాగి సర్వజన (ేయోభావము దీనియందు _వకటమగుట విశేషము ఆశీర్న్మమస్కియా వస్తు నిర్దేశాత్మక మైన ఈ నాంది అందరకు ఆకందము కలిగించునది, కలుగవలెనని (ప్రార్థించునది. ఈ క్లోకములోని భావ సౌందర్యముచేత, సంగీత మాధుర్యము సామాజికుల కొకవిధమైన 1వరోచనము కలిగించుట దీనికి (వధాన 1పయోజ నము. సామాజీకుల చైతన్యములో ఒక ( పేయోరూపమైన దీ ప్రీ (వకాశము దీని లక్ష్యము.

ఈ విధానము చూచినప్పుడు వూర్వరంగము నాందియు ఒక ఈశ్వ రారాధనమే అని తోచును. సాహిత్య రంగమున సాపొత్య సొధవమును ఒక తపస్సుగా, ఆరాధనావిశేషముగా సంకల్పించిన వారున్నారు నాట్మపయోజ నము కూడ ఒక సాధనావిశేషమే విశ్వనాథ తన 'ఠెజచిరాజు'లో రూపక (వద రృనమును ఒక సాధనగా చేసికొన్న విధానమును ఈ దృష్టితో పరిశీలింపవలసీ యున్నది సంగీతము కూడ నాద తనువైన శివుని ఆరాధనము. వీటన్నింటి సమాహారకళయైన రూపకము కూడ ఉపాసని ఆగుటలో విశేషము లేదు. ఇది దివ్యాదివ్యలోకముల నడుమ సేతువు వంటిది అనుద్విగ్న కాంతమనస్కుడైన నాట్యాచార్యుడు తన సృష్టితో లోకజీవనములోని అనౌచిత్యములను సామాజిక సంషోభమును కలిగించు సంతషోభమును తొలగించుకొనగలిగిన చ్మిత్యపసాదన మును కలిగించును -

నాంది ననుసరించి వచ్చెడి [పస్తావనము ఓకవిధముగ వ ర్రమానమున కును, రూపక వస్తు కాలమునకును అనుసంధానము కలిగించెడి అంశము న్యూతధారుడు తన సంధాషణముఖముగ, సంగీతాది ([పయోగము వలన సామా

ఇ₹111

జీకుల చైతన్యములో ఇతివృత్తమును (పత్యక్షీక రించుకొనగల మనఃస్థితిని (పవేళ పెట్టును

కవి (పళ న్లి రూవర్యపళంస రూపకము యొక్క తాత్త్విక స్థాయిని శీల్బ్పమహ త్ర్రమును వ్యక్తము చేయును

కొన్నిచోట్ల నాందీశ్లోకము రూవకత త్ర్వమును తనలో గర్భీకరించుకొని, ఇతివృత్తమును తనలో సర్వుతోముఖముగ (వకాశింపజేయును. అందువలననే భాసుని నాంది అద్యతన కాలము వరకును నాందీ శ్లోకమును, దాని పరిణామ మును అధ్యయనము చేసినగాని ఈ తాత్పర్య మవగతము కాదు

(పస్తావనలో గానము, బుతువర్హనము కవి వ్యంగ్యార్థ కల్పనాశ కక్రికి అద్దము వట్టగలదు స్మూతధారుడు డేసీన నటుల (ప్రస్తావన ప్మాత కాళ సూచనము రంగస్థలమున కొనసాగెడీ “కనుకట్టు' నకు ఇం్యదజాలమునకును అద్ధము వట్టగల అంశము.

సంస్కృత రూపకములలోని నాంద్మీపస్తావనలను గూర్చి ఇంత విపుల ముగా వ&శీలించిన (గంథ మిదివరలో లేదు ఖానునినుండి అందినంత వరకు అన్ని రచనలలో, నాంది _పస్తావనలలోని ఏవిధాంగములను వాని విలక్షణమును ఈ (గంథము స్పష్టముగ వివరించినది ఈ విషయమున మా (ియ మిత మైన ఈ (గ్రంథకర్త శ్రీ శ్రీభాష్యం విజయ సారథి గారిని అభినందించవలసి యన్నది.

మాకు చిరకాల మ్మితము కవ్మిశేన్టులైన శ్రీ విజయసారథిగారు సరస్వతీ దేవి అన్ముగహమును పొందినవారు ఆ అన్నుగహము ఆయనలో ఛందోమయ వా[క, ఎవావాముగా (వవహించుట ఆస్మదాదుల నిత్యానుళవము. ఆయనకు సాహిత్య విద్య శబ్ద (్రహ్మోపాసనమే. సంగీత సాహిత్య్మముగల ఆయన రితి మాధుర్య రురి.

ముప్పదికి పైగా కావ్యములను, ఆనేక ములై న విమర్శనములను, వ్యాఖ్యా నములను రచించిన శ్రీ విజయసారథిగారి సాహిత్య తపస్సు ఆయనను ఆరేయ మైన మార్గమునకు తరలించినది. సర్వవైదిక సంస్థానముశు నిర్వహించుటతో జ్యోతిష వాస్తు మంత శాస్త్రములు ఆయనకు వశంవదములై నవి.

ఆర్ష మార్గమున సాగిపోవుచున్న థ్రీ విజయసారథిగార సాహిత్య తవన్సు అవిచ్చిన్నముగ కొనసాగవలెనని కోరుచున్నాను.

కోవెల నుపపనన్నా చార్య వరంగల్‌ ఆచార్యుడు, తెలుగుళాఖ, 28.9. 1993 కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయము వరంగల్‌.

సంస్కృత రూపకవఎలలో నాందీ (పస్తావనలు అనాటి

“రమ్యాం కాంతిం సమీవ్య _పభురపిమనసోయోగినాం చ్మకవర్రీ

(శాంశస్పన్‌ యాం స తుకో వ్యపహవృత నిజధీః క్లాన ఏవాన్వధావత్‌

తస్యా ఏవోజ్జ్వృతాయా రసమయ వపుషో విక్వనమ్మోహకర్తాం్య

మోహిన్యాః కౌపి ళ క్రి షరిలసతు మమ స్వాంత వద్మే సుఖాయ”

వాన్తవ జగత్తు నందంతరాంతరములలో శాగియన్న వరమాదర్శ రూప మును [పదర్శించుట ఉత్తమ శిల్పమునకు (పయోజనము. శిల్ప విర్మాణము నిళ్య సత్యమైనపుడు వాస్తవమై, యదార్థ రూవషము శీర్చిదిద్దికొ నినపుడు ఆదర్శ మునై యున్నది. వాస్తవ జగత్తులో స్థూల దృష్టికి గోచరింపని సత్యమును భావనా బలముచే గోచరించినంత మేర రసవంతముగా (_పదర్శించుటయే శిల్చవిధి. కాని ఉన్నది ఉన్నట్టుగా నిర్మించుట కాదు. కళ సాఖుత్తు జగత్తునకు వరిష్కారవఖ గొల్పు ఉత్తమ సృష్టి. కాని దానికి కేవల (పళికృతి మ్మాతము గాదు, అవసర మగుచో కళ మూలమును గూడ పరిష్క-రించుము. సులదుఃఖ సంభిన్న మైన యీ (వపంచమును సర్వాంగ మందరముగా, కళ్యావాత్మకముగా సృష్టించి పత్య సుందర శివతా పంస్పూర్తిని 1పసాదించుటయే. కశా (పయోజనము- చీనివి (వదర్శించుటకు లేక విశ్రేషించుటకు శిల్చినై కాలంకారిక సాధనముల నుసయో గించును. లోక ధర్మమును తలపింపజేయుట కళా ధర్మము కావచ్చును. కాని తోక ధర్మమే కళా ధర్మమనుట పొసగకు, అందువలన కళ ఫ్యాభానికముగా మండవలెననుట అవిచారిత రమజీయము.

కవిత్వము, ప్మాత సృష్టి మున్నగు అంశములు శాగతిక స్వభావము నను కోధించినను జాగలిక స్వభావము కన్న నిలశణమనక తప్పదు. నాట్యము లలిత శ్రశలలో నొకటియైనను, అది సర్వ కళల సమామ్నాయము- శాష్త్రమునకు కళా

న్‌2ె1]1.]1

డ్డి సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు ధర్మ మాపొదింపబడుట నాట్యముననే సాధ్యమగును. ఒక వస్తువునందలి భిన్న విన్న అంశములను విశ్లేషించి చూపునది శాస్త్రము. భిన్న భిన్నాంశములుగల భిన్న భిన్న పదార్థములను ఒకచో చేర్చి సారస్వ సామంజస్యముల నాపొదించి ఏకాత్మతను కలిగించునది కళ. కవిత్వము, సంగీతము, రీతి నీతులు, వృత్తి (వవృత్తులు - ఇత్యాద్యంశములొకే (సోతస్సునుండి వచ్చిన ఆంతర్వాహిక లుగ ॥ యీ నాట్యమున సమన్వితమగుచుండును.

సంగీతములేని ఆభినయము మనోహరముగా నుండనట్లే కవిత్వము లేని నొట్యము స్పష్టముగా నుండదు. శాస్త్రీయదృష్టితో జూచిన (పతి కళలో ఏదో యొక కొరత మన కగుపడుచుండును. మన భాష కందని భావము లెన్నియో గలవు. అందిన భావములలో స్థూల, సూవ్మతర, విషయ, సమాంశములు కానుపించును. వీనికన్నింటికిని సంకేతములు కల్పించుట అసాధ్యము. కవిత్వ మన్ని భావములను వెల్లడింవలేదు. వస్తువును (హృదయంగమము గాను హృదయమునకు హత్తుకొనునట్టుగాను చెప్పదలచినప్పడు చెప్పలేక వేరొక వస్తు వును ఎరవుదెచ్చుకొని దానివలె యిది యున్నదని ఒకానొక బొపమ్యము శరణు జొత్తుము. భావములోని త్మీవతను, వైషమ్యమును, స్పందనను మన భాష నంవూర్ణముగా అభివ్యక్రము చేయజాలదు. అందుకొరకె సంగీతము న్మాశయిం శుము. అనంత భావములను వెల్లడించుటక నంత రాగములు కలవు. ఒక రాగము భావములోని త్మీవతను వెల్లడించినంత భాష వెల్లడింపలేదు. కాని సంగితమున స్పష్టత తక్కువ. ఈ పదమున కీయర్జమని భాషలో సంకేతమున్నట్లు నంగీత ములో నన్నింటికి సంకేతము. చెప్పలేము. పిదవ స్పష్టతకొరకు అనుకరణ ఏర్పడినది.

(ప్రాజియైన పతి వ్య క్రి అనుకరణ జీవి యనక తప్పదు. ఈ అనుకరణ మెన్నియో విధముల మానవ జీవితమును సఫలము చేయుచున్నది. జీవన సాఫల్యమే పరమ (ప్రయోజనమగుచుండ ననుకరణము నాట్యరూపమున అవత రి ల్లినదనవచ్చును. అనుకరణమనగా అభినయము. ఇవి యన్నియు సమన్వితమై సర్వలోక జీవనాదర్శముగా నాట్యరూపమున వెలుగుచున్నవి. ఇట్లు సంగిత, కవిత్వాభినయములకు అవలంబమై మనోజ్ఞ వస్తు వర్ణనా సంవలితమై చతుర సంవాదములతో రసవంతమై (వస్ఫుట ప్యాత చ్మితణలతో హృదయావర్ణకమై

సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు క్రి నిబిరీస కథా సంవిధానముచే ఉత్కంరాపాదకమై ఉన్నప్పుడే నాట్యము (పద రన యోగ్యత నందుకొనును, అందువలననే “కావ్యేషు నాటకం రమ్యమ్‌” అనబడినది. మానవుని జీవితరహస్యత త్రము బోధించెడి కవిత్వము పాతల ముఖమున అభివ్యక్రమై [ పేవకుని మనోన్మేతమున సాఖుత్కరించి ఆతనిని వరమోన్నత స్థానమునకు గొంపోవునుగాన “నాటకాంతంహి సాహిత్యమ్‌” అనియు సూక్తి ఆవిర్భవిల్లినది. ఇంతేకాదు, నాట్యము చాతుషమగు ఒక కమనీయ [క్రతువు వైదిక (కతుపు శుష్కము. బహ (సయాస సాధ్యము. దాని ఫలము ఎవనికో ఒకనికి, ఎప్పుడో ఒకప్పుడు, ఎక్కడనో ఒకచోట సంభవించును. కాన అది సర్వధా అదృష్టఫలమైనది వైదిక కతువునందు సర్వుల కధికారము లేదు. ఒకానొక విలక్షణ సంస్కారము కలవారికి మ్మాతమే యం దధికార మొసగ బడినది. అందువలన ఆది కమనీయతను గోల్పోయినది కాని నాట్యరూపమగు ఈ దాక్షుష (కతువునందు ఆబాలగోపాలము, ఆపండిత పానురము.. అందరు; అందును స్త్రీ, పురుష వివక్ష లేక ఆధికృతు లగుదురు. ఇందు పీకి (వధాన [పయోజనము. ఉపదేశాదులు (పీతితో పాటు సంసృష్టము లగును. సామాజికులు అన్యుల భావానుభూతిని ఈ నాట్యయోగముననే బడయుదురు.

“స్వాత్మభావం పరిత్యజ్యభావమన్యమధిశితాః

తదీయాన్‌ అఖిలాన్‌ భోగాన్‌ విదగ్ధా భుంజతే స్వకాన్‌.”

నాట్యయోగమున (పొవీణ్యము గడించినవారు యోగులవోలె పరిమితమగు (వమాత్మపమేయాది వివిధ భేద భావనా కళ్మలతను విసర్జించి రూవకములోని త త్తదస్యాశయులగు. వర్జనీయ రామాదులతో తాదాత్మ్యము నొంది తదను భూతిని చూరగాందురని క్లోకభావము. దృశ్య, (_శవ్య రూపమగు కావ్యమునకు బహు (వయోజనము లున్నను అందు నిబద్ధులగు అనుకార్యులకు శాశ్వత క్రి ర్తి (వధాన ఫలమగును. కవికి కీర్రి (పధాన (ప్రయోజనము అర్థ్మ్యపా ప్రి అనర్థ నివృత్తి యనునవి యానుషంగిక ఫలములు, ఈ నిషయమే-

“ఉ"పేయుషా మపీ దివం సన్నిబంధ విధాయినామ్‌

ఆస్త ఏవ నిరాతంకం కావ్యం కాంతి మయం వపుః

కావ్యం నామ కవీందాణాం మహతాంచ మహీ భణామ్‌

క్త నంస్కృృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు పీకా కీర మయీ మూర్తి శే ధతే భువన్మతయే మూర్తయః పాంచ బౌతిక్యః న ద్వితక్షణ సౌహృదాః మూర్తయః కీర్తి మయ్యోపా తిష్టంక్యా భూతసంప్లఘ్‌” “క్రావ్య బంధేన సంబంధాః కాంషణీయా యళన్వినామ్‌ న కదా చన నశ్యంతి కృత్న నాశేపి కీర్తయః వాల్మీకీ యేన కావ్యేన వర్ణతే రామ కీర్తనమ్‌ వాణస్య కావ్య బంధేన శ్రీహర్ష ॥ ఖ్యావ్యతేదునా నరూపేణన కౌర్యేణ నాచారేణ న విద్యయా [వతిష్టాం భజతే కీర్తిః కావ్యేన్టైవ యశస్వినామ్‌ కల్చాంతర స్టిరం కొవ్యం స్యాత్‌ నచేదవలంబనమ్‌ కీర్తి వల్లీ స్వర్ణ ఫలా కిమవష్టత్య వర్థఠామ్‌” ఇత్యాది శ్లోక రూనమున వెల్లడింపబడినది. నటునకు కీర్తితోపాటు అర్థ ప్రాప్తి, అనర్థ నివృత్తులు చేకూరును. ముక్తియైన పట్టుబడును గాని సకల లోక రంజనైక వయోజనకమగు నాటక విద్య తేలికగా వట్టువడదు. ముక్తి యొకనికే (ప్రీతి గూర్చును. నాటక విద్య (నటన) సర్వ _పజలకు మనోరంజన కల్పించి అనిర్వచనీయానందాపాదన ద్వారా ఆత్మకు మ్మికాంతి నొనగూర్చు చున్నది ఈ శ్లోకమున ఈ విషయము పరామృష్టమైనది: “అసీలల్యేత్యవిద్వద్భిః ము క్రిరభ్యాస కౌళలాత్‌ నతు నాటక విద్యేయం సర ప్రైలోకాను రంజనీ”. ఈ విషయమే భంగ్యంతరమున శ క్రిళ్మదుడు తెలిపినాడు: “అభిరంజసీం జనానాం సవాయ సాధ్యాం గురూవదేశేన [రువ వజద్యవహామి గుర్వీంనృప ఇవ భరకాదిలి ర్వ్యూఢామ్‌” అటక ఏర(చూడామణి. ఈ శ్లోకము కూడ వూర్వోక్త విషయమునే బలపరచుచున్నదిః “కై శోరాత్‌ (వళ్ఫతి (వసాదిత మవాతీర్థస్య శిజువలార్‌ అభ్యాసాచ్చ జీత్మశమేణ విదుషా యేన్మపయోగ (శ్రియా విద్యాయాం నిజయా స్వతోగుణవతామాధుర్య మాధీయతే గాంలీర్యంచ పరం స ఏవ విదుషాం సమ్మ[క్పనూతే రసాజ.

సం స్కృత రూవకములలో నాందీ వస్తావనలు ర్‌ స్రామాజికు (పరక, (పేవక రూపు)నకు వ్యవవార పరిజ్ఞానము, సద్యః పర నిర్వృతి యోగము, ఉవదేశ లాభమను తివిధ (పయోజనమాులు కలుగును. వేదేతిహాసాదులకు లేని వైశిష్టము, కాంతా సమ్మిత త్వ్వమునుబిట్టి కావ్యమునకు కలదని, [పత్యవాయాది తర్షన లేకయే కావ్యము సరసోపదేశమున పాఠకునకు హిళాహిత (పవృత్తి నివృత్తి రూప బోధను కలిగించునని ఈ శ్లోకము తెలుపు చున్నది: “వ్లేదేతిహాస కావ్యానాం కార్యాకార్యవినిర్ణయే ఊపదేశః (పళ సుహృత్కాంతా నామివ దృశ్యతే ఆస్వాదయేరణ రసికా రసాహ్య్యత (పతిష్టితాః ఇరద్ధం విధిః స్వరోవ్యాత (శాయకే న [శతావివ రామాదివత్‌ వ ర్రితవ్యమ్‌ నత్వయా రావణాదివత్‌ ఇత్యాద్యర్జోఒవదేశోపి న పురాణేతిహాసవల్‌ ధ్వని (పరానం కావ్యంతు కాంతాసమ్మిత మిష్యతే శద్దార గుణరాం నీత్వా వ్యంజన (వవజం యతః తస్మాత్‌ కావ్య నిఐంధానాం ర్‌స సమ్మిత లక్మణామ్‌ (పతీయమాన (పాఠరాన్యం పపాక్తనైః (పతిపాదితమ్‌.” సహృదయులెంత రసాస్వాదనలోనున్నను పూర్తిగా తమ వ్య క్రిర్వము గోల్పోనండువలననే కావ్యగత వివిధ ప్యాతవృత్తి _పవృత్తుల నరయ జాలుదురుం దాని మూలమున అస్మత్పవృత్తుల విడనాడి సత్ప్రవృత్తుల వైవు (యొగ్గుదురు. *ర్రహైనా స్వాదయం తోపి భావితార్థాస్సచేతసః ఆస ద్యృత్తం సము త్సృజ్య వృత్తం సంచిన్వతే సకామ్‌ తస్మాదస్మాలిరవ్య (త త్యక్ర్వాదుర్వ ) శత్రమీదృశమ్‌ భవితవ్యం సొధువృత్రె రితి వ్యాస విమర్శినః.” ఇట్టే భావనకు కారణము కాంఠాసమ్మిత సరసోవదేశము కాక మరి యొకటి కాదు. “తత్కాంతయేవ కావ్యేన సారస్యహృత చేతసామ్‌ హిఠొపాతోపదేశోఒపి సుధియాం (వతిపాద్యతే.”

ల్‌ సంస్కృత రూవకములలో నాందీ వస్తావనలు ఎంతటి కటు విషయమునై నను సామాజికుల హృదయమునకు హత్తు కొనునట్లు, వారు స్వీకరించునట్టును చేసెడి వ్లైలత్షణ్యము కావ్యమునకే కలదు. అందువలననే “స్వాదు కావ్య రసోన్మిశం శా స్త్రమప్యుపషయుంజతే (వఠమాలీథమధవః సిఐ న్తి కటు బేషజమ్‌” అను అభియుక్షో క్తి ఏర ఏడినది. కావ్యమొక విలక్షణ యోగము. యమ నియమాదు లభ్యసింపకున్నను సౌమాబికుడు అలీష్టసావాక్కార సిద్ధిని పొంద జాలును. బాహ్య జగత్తును మరపింపజేసి ఆంతర జగత్తులో లయమును పొందుటకు యోగము తోడ్పడును. మనన శీలుడగు వానిలో రెండు జగత్తులు గలవు. ఒకటి లేద జగత్తు. ఇది వాహ్యమైనది గావున స్థ్టూలము. రెండవది అభేద జగత్తు. ఇది అంతర మగుటచే సూవ్మమగుచున్నది. వేదావేద జగత్తులకు మూలము వృత్తి వైషు మ్యము వృత్తు లనేక విధములు ఆలంకారికులు తొమ్మిదనగా, మనో వైఖ్ఞా నికులు పదునాలు గనినారు సంఖ్యా భేదమున దప్ప తద్యాశయముపట్ల యిరు వురకు విసంవాదం లేదు. వృత్తి వైషమ్య నిర్మూలన ఉపాసనా బలమున చేకూరును. ఉపాసన యనునది పరిణామములో ద్యేయ తాదాత్మ్యమును చెందు టయే. దీనినే నాట్య పరిభాషలో సాధారణీకరణ మందురు ఈ సాధారణీ కరణము ఒకానొక స్పందన వలన మొదట కలుగును. హృదయము నందనేక స్పందము లున్నవి, వాస్తవముగా స్పంద మొకటియే. మానవత యొకటియేయైనను భాషా, (ప్రాంత, మత, (సవృత్తి, విహార, వ్యవహారాచారాదుల వలన అనేక లేదములు మానవ సంఘమున కలిగినచ్లే మననశీలుడగు మానవునకు అనేక లేద రూపములై న పరిధులు సృష్టించుకొనబడినవి. ఇట్లు కాల్బనికములైన భేద ధర్మము లన్నియు 'విశేష స్పంది నామముచే వ్యవహరింప బడును, పార మార్డికమగు ఆలేదమనునది సామాన్య స్పందమని స్పందవాదులు పేర్కొందురు. “విశేష స్పందాః అనాత్మ భూఠేమ దేవోదిషు ఆత్మాభిమాన ముద్భాన యంతః పరస్పర భిన్న మాత్మీయ (పమాతృ విషయాః సుఖితోఒహం దుఃభితోఒహ మిత్యాదయో గుణ మయాః (పళ్యయ (ప్రవావోః సంసార హేతవః.” ఈ పర

సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మివస్తావనలు గ్గ మార్థమగు తత్త్వ భావనచే. తాను కల్పించుకొనిన పరిధులు తొలిగిపోయి స్వ స్వరూపానందము చేకూరునని ఈ కింది సూక్తి తెలుపుచున్నది:

“వరమ కారణ భూతస్య సత్యస్య ఆత్మ స్వరూపన్య అయమవామస్మీ, అతస్సర్వం (_వభవతి, అత్తై 9వచ _పలీయతే ఇతి (పత్యవమర్మాత్మకో నిజోధర్మః సామాన్య స్పందః.”

ఈ భావనా మహిమచే అంతఃకరణము నందు ఆంతర్వాహినిగా నున్న [దుతి దీప్తి సంకోచ వికాసము లుబికి ఆంతఃకరణములను దివ్యచేతనామయముగా నొనరించును. లౌకిక (క్రీడలు మూల వృత్తులలోని కాలుష్యమును మామే తొలగింపజాలును. వానికీ దివ్యచేతనా స్పందన కలిగించు శక్తి లేదు. అందువలన, దేవతలు దేవతాజ్యేస్టుని *క్రీరనీయక మిచ్చామో దృళ్యం _శవ్యం చ యదృవేత్‌” ఆని (ప్రార్ధించినారు. హృద్యమైనది కొవున దృశ్యము. వ్యుత్పత్తిని కల్లించుటచే (శ్రవ్యము. మనన్సు నాకర్షించినది కావున (క్రీడనీయము. లోకుల మనస్సు నాకర్షించి (గొమ్మ ధర్మ (వవృత్తి నుండి మరల్చి స్వధర్మాష్టాన పరులుగా నొనరించుచు పీతి, వ్యుత్పత్తుల నాసగునని దీని కాత్పర్యము. విషమముగా 'పెంచుకొనిన వివిధ పరిధులలో పెరిగి దాని మూలమున పరితప్త మగు అంతఃకరణమున కుణ్జీవన కల్గించి దాని వృత్తుల మాలిన్యమును, దోషమును తొలగించి సమున్న యన మేర్పరచి ఆనందమయము, అనంతము, ఆపరిచ్చిన్నము విశిష్టము, విలక్షణమునగు సూశ్మ జగత్తులో [వవేశ పెట్టి స్వస్వరూనందమును ఆత్మకు (సామాజికునకు) చేకూర్చెడి లక్షణము ఈ కావ్యమునకే కలదు. (పతి అంశమును కనుల ఎదుట చూపి (వయోగ . అంతరీక్షణాది మూలమున (పేషకునకు సద స్మత్పవృత్తి, నివృత్తులను సరనముగా నేర్పరచి స్వక ర్తవ్య ముతోపాటు స్వస్వరూపానందము నాపాదించుట [శవ్య కావ్యము కంటె దృశ్య కావ్యములోనే యధికముగా నున్నది. అందువలన నాట్యము [కీడనీయకము. దివ్య యోగము. చాతృుష్యకతువు కూడ నగుచున్నది.

ల! సంస్కృత రూపకములలో సాంద్మీపస్తావనలు కోశిదాను 'మూళవికాగ్నిమితీము” నందు. *క్షేవానా మీద మామనన్సి మునయః కాంతం [కతుం చాక్షుషం ర్ముదేజేద ముమాకృతవ్యతిక రే స్వాంగే విభ క్తంద్విధా శ్రేంగుణ్యోద్భవ మ్మతలోశ చరితం నొనారనం దృశ్యతే నోట్యం భీన్నరుకే ర్షనస్య ఐిహుందా-హస్యేక౦ సమారాధనమ్‌” అను శ్లోకములో విస్పష్టపరచినాడు. భరతుడు నాట్య (పయోగము యజ్ఞ తుల్యమనినాడు. సామాన్య కార్యమునకే ఎన్నియో విఘ్నములు కల్గుచుండును. లోకైక సమారాధనమగు నాట్యము యొక్క- పయోగమున విఘ్నములను గూర్చి చెప్పబనిలేదు. భరతుడు నాట్యోత్పత్తి, త్మృశత్చయోగ విఘ్నములను గూర్చీ నాట్య శాస్తమునందు [వఠతమాధ్యాయమున ఇట్లు సం స్తవించినొడు. _పతిమన్వంతర మందు కృతయుగమవసీతమై [తేతోయగము (పారంభమగు సమయములో (ప్రజలు కామ, (కోధ, లోలేర్ద్యాదులకు వళంవదులై [(గామ్య (వవృ త్రి నవలంబించి సుఖ, దుఃఖ బీవిశతముల గడుప్పచుందుళు. ఇది కృత [కేతా సంధి దశలో సంభవించును. వూర్వము [త్రేతాయుగ ,పారంభకాలమున పై విషమస్థితియే కలిగెను. అవుడు దేవతలు, గంధర్వాదులు యవసార్యులు ఆ(కమించియుండ లోకపాలురు ధర్మ (వఠీష్టాపన గావింపనెంచిరి. మహేంద్రాది దేవత లీ (పయాసను దిలకించి యొకనాడు పితామహుని దరిజేరి “స్వధర్మబోధకము, వినోదకరము, ఆనంద (వదమునగు నొక (శ్రీడనీయక మున పేశ్షంచుచున్నోము" అని నుడువ (బహ్మ హరి (ప్రార్థన నంగీకరించి నొల్లు వేదముల నుండి సారమును గైకోనీ నాట్యవేదమును నిర్మించినాడ, చళుర్విధ పురుషార్థ సాధళము, యశస్కరము, సన్మార్గపదము, సర్వస్థావర జంగమాళ్మక లోకానుకరణరూపముగా నాట్యవేద మేర్చడినది. ఇంద సమ్మతిని పరమేష్టి యా నాట్యమునుప్రయోగించి లోకమున కువకారము చేయుమని భరతున కొసనంగినాడు. భరతుడు తన శకాండిల్యాది ప్యుతశతముతో మంజు కేళ్యాది అప్సరోగణముతో నా నాట్యమును సాధన చేయించి, (బవ్మాకు విన్నవించి నాట్య (పయోగమున కనుమతీ నొసగుమని యడిగినాడు. [బహ్మ భరళునితో నిట్టనినాడు: “దానవులు నీహతులై నందున దేవతలెల్లరు మహేంద వజయ సూచకముగా ధ్వజోత్సవమును జరుపుకోనుచున్నారు. ఆ యుత్సవమున దీనిని వదర్శింపు”మని నుడున భరశుడు అష్టాంగ పదయగు నాందిని మొట్ట

సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీసస్తావనలు త్రి ముదట (ప్రయోగించి, ఆటు పిదప దేవతా విజయము ననుకరించెడీ నాట్యమును (వదర్శంచినొడు. అపుడు ద్రైత్యులు న్వజాతి నాశనము నిరూపింపబడుటచే సంకుళ్టులె విరూపావాదుల నాయకత్వమున ఆ నాట్య [పయోగమునళు విఘ్నము శేకూర్చినారు. వారు మాయా తిరోపొతులై నటుల వాక్కును, చేష్టలను, స్మృతిని స్తంభింపజేసినారు. నాందీ [పయోగమునందే సవరివారముగా న్యూతధారుగట్లు భంగవడుట జూచి, దివ్యదృష్టితో తిలకించి భరతుడు, విఘ్నకరులగు విరూ పాఇుదులను తన ఉ త్తమ ధ్వజముతో జర్జరీ కృతొంగుల గావించినాడు.

దాన ఆ ధ్వ్యజమునకు 'జర్ణర'* మను నామ మేర్పడినది. తాత్కాలిక ముగా (వయోగమీడేరినను విఘ్నక రుల బాధ స్థిరముగా తోలగనందున భరతుడు పర మేస్టిని “విఘ్నకరుల బాధ తొలగించు" మని వేడినాడు. (బవ్మూ విశ్వకర్మను రావించి నాట్యళాలను నిర్మించుమని ఆదేశంచినాడు రాశసులును (బహ్మదరి జేరి “పరమేస్టీ! దేవతలను సృజించినత్లే మమ్మును సృష్టించినావు మాకు దేవతల వలనను, మీరు సృజించిన నాట్యము వలనను అడుగడుగున నవ మానము జరుగుచున్నది. మేము దీనిని సహింపలే”మని నుడువ, పరమేష్టి *ఈ నాట్యము కేవలము మీ చర్మితను కాని, దేవతా చర్మితను కాని _పదర్శింప నవతరింపలేదు. ఇది (తిలోక భావాను క్రీర్తనము. ఇందు వలు (వవృత్తులుగల వివిధ [ప్రాణుల వ్యవహారము లనుకరింపబడినవి. ఈ నాట్యమున కన్పట్టని క్ఞానముగాని, శిల్పముగాని, విద్యగాని, కళగాని, యోగముగాని లేనేలేదు. సర్వ శాస్త్రములు, సర్వకళశలు, సర్వకర్మలు ఈ నాట్టమున గలవు. సప్రద్వీపాను కరణమీ నాట్యము. మీ రమరులపై గోపింపస తగదు. ఇది ఆందరకు సంబం ధించినది. దీనిపై దేవతలకెంత యధికారమున్నదో, మీకు నంతియే యధికా రము గలదు” అని సాంత్వన సరుచ రాక్షసులు (పసన్నులైనారు. పిదప విశ్వ కర్మ నిర్మితమగు నాట్యశాలను రవషించుటకు దేవతలు, రాకసులేగాక యన, కిన్నెర, కింపురుష, పన్నగాదులును పాల్గొనిరి. నాట్య (పయోగము జరుపుటకు ముందు భశత్య భోజ్యాది బలులు, హోమములెన్నియో జరిగినవి. అటు పిదప నాట్య (వయోగము నిర్విఘ్నముగా కొనసాగినది. నాట్య (పయోగమునకు పూర్వము విధిగా రంగవూజ చేయవలయును రంగదేవఠా వూజ చేయనివాడు నాట్య [వయోగమున సిద్ధిని పొందలేడు. నాట్యమున సిద్ధిని బడయువారు చక్కగా యజ్ఞము నాచరించెడివారు పొందెడి ఫలమునే పొందుదురని భరతుడు

10 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ వస్తావనలు పలుచోట్ల నుడివినాడు. ఈ విధముగా విఘ్న నివారణార్థము దేవతాపూజ ఏర్పడి నది. రంగదేవతా పూజయనగా నాట్యశ్రాలయందు అయా స్థానముల యందు నిలిచి విఘ్నములను కలిగింపక కవి, నట, సామాజీకులకు స్వాలీష్ట సిద్ధికై తోడ్పడెడి యశ, రాషస, కిన్నెర, కింపురుష, నాగ, ర్ముదేం్యద, సరస్వత్యాది దేవతలకు చేయు పూజయని అర్హము.

“*ఇత్యయం యో విధి ర్హృష్టోరంగ దైవత వూజనే

నవే నాట్య గృహే కార్యం _పేషుయాంచ పయో క్షృభిః.*

ఈ రంగపూజ విధానము కేనల నూత్న నాట్యశాలయందే కాదు. (పతి నాట్య (పయోగము నందును పాటింంవలయునని పై శ్లోకము తెలుపుచున్నది. ఈ రంగ పూజా నిమి త్రమే వూర్వరంగ మవతరిల్లినది.

అగ పూర్వరంగము

నాట్య (వయోగమునం దేర్చడెడి వివిధ విఘ్నములను తొలగించుట కె నటు లౌనరించెడి శుభకర్మ వూర్వరంగమనబడును, “(పథమం వూర్వరంగళ్చ తతః (పస్తావనేతిచ, ఆరంలే సర్వనాట్యానామేతత్‌ సామాన్య మివష్యతే.” నాట్య (ప్రయోగమునకు పూర్వము; అనగా మొదలు పూర్వరంగము, పిదస [పస్తావనః అటుపీదప నాటక (ప్రదర్శన యనునది సర్వనాట్యములందవలంబించెడి పరిపాటి

“*యన్నాట్యవస్తునః వూర్వం రంగ విఘ్నోపళకాంతయే

కుశీలవాః (పకుర్వన్ని పూర్వరంగః స ఉచ్యతే ళ్‌

రంగ విఘ్నావ శాంతికై నటు లొనరించెడి మాంగళిక కర్మ “పూర్వ రంగి మనబడునని విశ్వనాథుడు తెలిపినాడు. మొదలు పూర్వరంగము, అటు పిదప సభావపూజ, తదుపరి కవి నాటక నిర్ధేళ వ! సలు, అఆముఖము __ అనునవి నాట్య [పయోగమునకు పూర్వము చేసెడీ కార్య కలాపము,

“తత పూర్వం పూర్వరంగః సభాపూజా తళః। పరమ్‌

కథనం కవి సంజ్ఞాదేః నాటక స్యాప్యథాముఖమ్‌.” అనియు పేర్కొనినాడు.

అనర్హ రాఘవ వ్యాఖ్యాత ఆదార్య శ్రీరామచర్శద మి[కుడు...

“పూర రర ౦గ॥ సభాపూజా క వేర్గోతాది క్రి ర్తనమ్‌

నాటకాదే స్తథా సంజ్ఞా స్మ్యూతధారోప్యధాముఖమ్‌”

అను (ప్రాలీన శోకము నుద్దరించి, అ పూర్వరంగమున...

అణ 6 “నీత్రి [కియాచ వాద్యంచ వర్ణిక్యాగవాణం తథా ధృతి ర్జవనికా యాళ్ళ వూర్వరంగళ్చతుర్విధః”

క్రై సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు పూర్వరంగమందు సంగీతము, వాద్యము, వేషధారణ, యవనికాధారణ మను నాలుగు కర్మలుండునని తెలపీనాడు. భావ (వకాశికాకారుడు శారదాతనయుడు..- *నటో గీతేన వాద్యేన నృత్తే నాభినయేనచ రంగే రామాద్యవస్థాలి రను కార్యాలి రంజసా రామాది తాదాత్మ్యా పత్తేః టపేషకాకా రసయిష్యతి సభాపతి సవాసళ్యగాయకా వాదకా అసి నటీ నటాశ్చ మోదన్తే య్మతాన్యో న్యానురంజనాత్‌ అతో రంగ ఇతీ ష్టేయః వూర్వం యత్న్మపకల్ప్యతే తస్మాదయం వూర్వరంగ ఇతీ విద్వద్భిరుచ్యతే కళాపాతాః పాదభాగాః పరివర్తాశ్చ సూరిలిః పూర్వం [కియంతే య్యద్రంగే పూర్వరంగో భవేదతః” ష్‌! స్యద్వావింళ దంగాని (వక్యావోర ముఖానిచ” నటుడు గీత, వాద్య నృత్తాలినయములచే రామాద్యవస్థా విశేషముల ననుకరించుచు, (పేక్షకులకు రామాది ఠాదాత్మ్య బుద్ది నాపాదించి రసాస్వాద సమర్జుల నొనరించును. సభాపతి, సభ్యులు, గాయక, వాదకులు, నటీనటులను వారెల్లరు అన్యోనానురంజనమున ఆనందము నొందుటవలన ఇది రంగ మగు చున్నది. రంజన నాపాదించుటచే రంగ మైనది. ఇట్టి రంగమున కళాపాతాదులు పూర్వ మొనరింపబడుటచే అ కళాపాళాది కార్యకలాసవబనకు పూర్య రంగ నామము వచ్చినది. ఇట్టి పూర్వ రంగమునకు ఇరువదిరెం డంగము లుండునని విశ ్వనాఠుడు కెలిపినాడు. “పక్యాహారాధి కాన్యంగాని త్వస్య భూయాంని యద్యపి తథాప్యవళశ్యం క ర్రవ్యా నాందీ విఘ్నోపశాంతయే.” (వత్యాహారాది అంగము అనేకము లున్నను విఘ్న నివారణార్థము తప్పక నాంది నొనరింవవలయునని వూర్వరంగాంగములలో. నాంది నొక్క దానినే పర్మిగహించినాడు. ఇట్టులే, మిగిలిన ఆలంకారికులును 'పేర్కొనినారు.

పూర్వరంగము క నాట్య కాన్త్రమున పూర్వ రంగాంగములు స్పష్టముగా నిరూపింసబడినవి. అభినవ మఠానుసౌరము భావన (పకాళికా కారుడు పూర్వరంగములను నిరూపించినాడు, రూసక (పయోగమునకు ముందే (పయు క్రమగును గాన ఇది పూద్వరంగమగునని భరతుడు నుడివినాడు. గీత, రాళ, వాద్య, నృత్తములు విడివిడిగా గాని సము దితముగా గాని పయుక్తమగునది, నాట్యాంగ భూతమగునది వూర్యరంగమని అభినవుడు తెలిపినాడు తొర్యతికము పూర మే యొనరింపదిడుట వలన పూర్వ రంగ నామము వచ్చినదని శ్రీహర్జుడనినాడు. రంగ సంరశ్షణార్డము చే వెడి కర్మ కలాపము పూర్వరంగమగునని వ్మిపదాసుడు తవ సంగిత చద్యదమున తెలిపి నాడు. “వూర్వరంగస్పభావూజా” అని శుభంకరుడు నుడివినాడు.

“యతో రసాత్మక స్యాస్య (పయోగే |వయయుక్షితే

రజ్యతై వై సహృదయైః పూర రంగ న్తతః స్మృళః

సపాద భాగస్సకలః వరివర్తై సమన్వితః

(వయోగోఒజయం యతోరంగే పూర్వమేవ (వయుజ్యతే

తేనోక్తా భరతాచార్య _పముఖైః వూర్వరంగతా

రంగ శబ్దేన తత్కర్మోచ్యతే తౌర్య్యతి క్మాశీతమ్‌

తత్పూర్వభాగో విద్వద్భిః పూర్వరంగ ఉదీరితః

సోపోహనా స్త ద్వినావా (ధువా ఉద్ధావనీముఖాః

స్యూతధార (వ్రవేశార్జా యతోన్మిన్‌ వూర్వమేవపొ

(వయుజ్యంతే తతః పూర్వరంగ తొచాస్య సమ్మతా

చతుర్మశ త్య ళ వేదార్‌ ద్వివిధః సపునర్హ్విధా

శద్ధద్యిత విలేదేన పృథగేవంచతుర్విధః

కరణాంగవోర రాహిత్యాత్‌ కద్దరా, చ్మితకాపునః

ఈత్సద్భావో, ధచి[తాద్యైః మాగ్గెర్భిన్న (ధువాయుతః

చతుర న్తదధ్యాత్య కః వడ్విధః శై శ్చిదిష్యతే

శేషాంచనమతే మ్మిశోద్వయో సృమ్మిిశణాన్మిఠః ఎాాకుంభుడు

*వ్షద్ర భాగాః కలాశ్రైన సరివర్త న్తథైవచ

యన్మిన్‌ రంగే [ప్రయుఖ్యంతే వూర్వరంగన్స ఉచ్యతే” అనీ భరత కల్పలత,

కథ సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మపస్తావనలు “*నప్రేన నటనీయార్థతాదాత్మ్య సటునాస్పుటం వవ్యశేభినయ స్ఫోర్టోయ్మత తన్నాట్యముచ్యతే సత్యా రసాత్మక స్సాస్య _పయోగః (వచురేక్షితే రక్షంతి యేన తత్కర్మ రంగం తోర్యతిక్యాశితమ్‌ పూర్వోస్య భాగో విద్వద్భిః పూర్వుర అగోనిగద్యతే స్యూతధార (వవేళార్థా స్త ధౌత్పత్యాధిక్నాధువాః ఉపోవానేన రహితా: (కియాస్తే నొను రంబితాః పూర్వరంగే (వయుజ్యంతే పూర్వరంగ విచారగీః చతుర శస్త్ర శోమ్మిశ స్స్యాదయం భిద్యతే (తిధా శుద్ధశ్చిత ఇతి ద్వేధా ద్విలేదోయ మిష్యతే కరణై రంగ వారైశ్చరహిత శుద్ధ ఉచ్యతే మిళిత సైశ్నిత హేతుః చిత ఇత్యుచ్యతేబుదై 1.” ఎూవ్మిపదాను

పూర్వరంగ [పయోజనము _

భరతుడు ఇందధ్వజోత్సవమున నాట్య _పయోగమునకు పూర్వము నాందిని మ్మాతమే _పయోగించినాడు. దీనివలన పూర్వరంగాంగములలో (పథాన మైనది నాంది కావున దాని యపయోగము చాలునని కొందరనినారు. అభినవుడు దాని నభ్యుపగమింవక , తన గురువగు భట్టతౌతుని అ్మిపాయము నీ విధముగ పొందుపరచినాడు: విఘ్నములు రాకుండ నాట్యవయోగ రక్షణార్థము ఆయా మండప భాగములందధిష్టించిన దేవతల వరితుష్టికై పూర్వరంగ మేర్చడినదని తెలిపితిమి. కావున సర్వాంగ వూర్ణమగు వూర్వరంగమునకు దేవతా వరితుష్టియే ఫలమని తేలినది. |పయోగమును చూచుటకు సేవకు లెల్లరు నిర్ధిష్ట సమయమున ఒకేసారి వచ్చుట సంభవింపదు. వివిధ వ్యావృత్తులవారు నెమ్మది నెమ్మదిగా నాటకమును చూడవత్తురు. అందు ముందే వచ్చి కూర్చొనువారికి ఏదో కొంత వినోదము చేకూర్చువలసి యున్నది. ఈ వివిధ పూర్వ రంగాంగము లీకొరత తీర్చగలవు. కావుననే “వాద్యం స్త్రీ బాల మూర్చాది కుతూహలాది జననమ్‌ [పయోజ్యమ్‌” అని అభినవగుప్తుడు తెలిపినాడు. ఇప్పటికిని ఈ విశాల పూర్వరంగ విధానము వీధీ భగవతములయందు కానవచ్చును. నాట్యశాస్త్రమును బట్టి [(వరోచనాంతముదాక నుండు వూర్వరంగ విధు లేమియు రూవకమునకు సంబంధించినవి కొవు. ఇంతేగాక, వూర్వరంగమందు జెప్పబడిన (ధువలు గాని, గీతములు గాని, రూపకక ర్త (వాసినవి కావు, న్యూతరారాదులే తత్కాలోచిత ముగా వానిని 'సేకరించికాని, (వానికొని కాని సందర్భానుసారముగ నుపయో గించెడివారు.. పూర్వరంగమందు భరళు డనేకాంగములను పేర్కొన్నను సంస్కృత రూసక ములలో నగుపగకుండుటకు కారణము వీని విషయమున కవి యుదాసీనుడగుటయే. నవీనాలంకారికులీ యంగములను వివరించుటయే మాని వేసినారు. ఒక్క శారదా తనయుడే వీనినెల్లను పేర్కొని నిర్వచించినాడు.

కేం సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు దశరూవక క ర్త నాందినిగాని, పూర్వరంగాంగములను కాని కనీసము స్పృశింప నైన లేదు. విశ్వనాథుడు నాటర్టపయోగమునకుముందు రంగ విఘ్నోపకాంతి 3 ఒనరించెడి కర్మ వూర్వరంగనువి, దీనికి [పఠ్యాహారాద్యంగము లనేకము లున్నవని ఆ యంగములలో ముఖ్యముగా విఘ్నోసశాంతికై నాంది నవశ్యము గావింపవలయునని తెలుపుచు ఒక్కనాందినే నిరూపించినాడు. ఈ విధముగా సంకివ్వమై పూర్వరంగము చివరకు నాందీమ్మాతావశిష్టమైనదని మనకు తెలియు చున్నది. ఇంక భరత, శారదాశనయులు పేర్కొనిన పూర్వరంగాంగములను గురించి తెలిసికొనవలసియున్నది.

పూర్వ రంగాంగములు

“పత్కావోరోవతరణం ఆరంభా (సావణే అపి వక్తంపాణి స్తతఃత్మ్యత భవేచ్స వరిఘట్టనా సంఘట్టనాతతోమార్జాసారితంచ తతోభవేత్‌ శుష్కావకృష్ణకమ్‌ తృత్మతిగతాసారితే ఆపి గీతం ధువా (తిసామస్యాత్‌ రంగద్వార మత।పరమ్‌ సవర్థమానకం చారి ర్మహాచారి స్తత పరమ్‌ ఏతాన్యంగాని కత్థ్యంతే వూర్వరంగస్య సూరిఖి ౯”

_--భావ్యవకాళికో (ఏడవ అధ్యాయము “వయో క్షవ్యశ్చ సాంగోయం తదంగాన్యభిదరధ్మ హే (వ్రత్యాహారోవతరణం తతళ్ళా శ్రావణాయుకా ఆరి౦భః స్తొత్‌ వక్రంపాణి కతశ్చపరిఘట్టనా తతోమార్షాసారితా సాంతే తథాజత్దా పనాపరీవర్లోనాందీ శుష్కావ కృష్ణకా, రంగిద్వారం తతళ్చారీమహా జారీ తితంత శః (పస్తావనేతి భరతః (కమాదుదచిళన్మునిః”

ఎవి పదాసు:

అరాభిధాన్యతే సమ్యక్‌ పూర్వరంగాంగ సం్యగహమ్‌ _వతా।హాళావతరణమ్మాశావణారం౦భవ క్ర 9పాణీచ పరఘట్టనాథసం ఘోటనాథ మార్గానాంంతంచ ఆసారి తోత్దాపిన్యౌ నాందీ శుష్కావకృష్ణావ్వో రంగద్వారం చారీ నైవ మహత్పూర్వికొ (తిగతం (వస్తావనేతి కథెతాన్యేతా న్యంగానిభార తీపూరై క్‌ అంగ శేభిరవాంగీ నిష ఎన్నో! పూర్వరంగోఒయమ్‌ అాకుంథ్‌ 80 ఏష్‌లే.2

కేక సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీవస్తావనలు

“వ్రళక్యావోరము, అవతరణము, ఆరంభము, ఆసావణము, వక్ర్రపాణి, పరిఘట్టన, సంఘట్టన, మార్గాసారితము, శుష్కావకృష్ణము, ఉల్జాపనము, పరి వర్తనము, నాంది, (పరోచనము, తిగతము, అసారితము, గీతము, [ధువము? (తిసామము, రంగద్వారము, వర్షమానకము, చారి, మహాభారి” అను ఇరువది రెండును వూర్వాంగములు. (ప్రత్యావార, అవతరణ, ఆరంభ, అఆస్రావణ, వక్త 9పాణి, సంఘట్టన, సం ఘోటన, మార్గాసారిత, అసారితములనునవి తౌమ్మిది అఆంతర్యవని కాంగములు. వీనికి బహిర్గీతములనియు నామము గలదు. ఉత్ధాపన, పరివర్తన, నాంది, శుష్కావకృష్ణ, రంగద్వార, చారి, మవోచారి, (తిగతము (నరోచనయనునవి బహిర్యవనికాంగములు. తెరతొలిగిన పిదప వాద్య సహితముగా నివి నిర్వ ర్తింపబడును. బహిర్గీ తమును నిర్గీతమనియు నందురు. బహిర్గీత విధి : వీని లక్షణములు

“కుతపవస్యతు విన్యానః (వత్యావార ఉదాహృతః

కుతపోముర జాదీనాం భాండాదీనాంచయఃస్మృతః

యదా (హియంతే భాండాద్యాః 1వత్యాహార స్తతోభ వేత్‌.”

కుతప విన్యాసము (ప్రత్యాహార మనబడును. తం్యత్రీభాండాది వాద్య ములను రంగస్థలమున వాయించుట కనుకూలమగుచోట నేర్పరచుట “క్పృతపి మనబడును. మృదంగము వాయించు నతడు తూర్పు మొగమున, వణవవాదకు లాతని ఎడమ (పక్కన, రంగ పీఠమునకు దక్షిణమున గాయకు డుత్రరాఖి ముఖుడగుట, అతని ఎదుట దశిణాభిముఖముగ పాటక త్తెలు కూర్చుండుట, వీణావాదకు లెడమవైప్పు, వేరొకవైపు వేణు వాదకులు కూర్చొనియుండుట కుతవ సన్నివేశము. ఇట్టిదానినే (పత్యాహార మందురు. దీనివలన యాతు ధానులు, పన్నగులు సంతనీంతురు. పై విషయమిట్లు నాట్యశాస్త్రమున పేర్కొనబడినది:

(వత్యావారే యాతుధానాః పీయంతే సహ వన్నగైైః

తుష్యంత్యన్సరసస్తత కృతేఒవతరణే ద్విజాః! వ్యాఖ్యాయామ్‌

పూర్వరంగాంగములు 19 తుంష్యంత్యపిచ గంధర్వా ఆరంలే సర్మపయోజితే........ అ్యశావణాయాం యుక్తాయాం దైత్యా స్తుష్టంతి నిత్యశః వక్రంపాణా కృతే చైవ నిత్యం తుష్యంతి దానవాః పరిఘటనాయాంతుష్టా యుక్తాయాం రావసా గణాః సంఘోటన [కియాయాంచ త ష్యంత్యపిచగుహ్యకాః మార్గాసారిత మాసాద్య తుష్టాయకా భవంతిహి గితకేషు (వయు క్రేమ దేవాస్తుష్యంతి "నిత్యశః వర్జమానే (ప్రయు క్రేతు రుదస్తుష్యతి సానుగః తథా చోళ్టాపనేయు క్రే (బహ్మా తుష్టో భవే దిహ తుష్కం తిలోక పాలాశ్చ (వయు్రే పరివర్త నే నాందీ (పయోగేధ కృతే (పీతో భవతి చర్యదమా। యక్తాయా మవకృష్ణాయాం ,పీఠా నాగా భవంతిహి తథా శష్కావకృష్ణాయాం (పీతః పితృగణో భవేర్‌ రంగద్వారే (వయుక్రేశు విష్ణుః ప్రీతో భవే దిహ

జర్జరస్య (పయోగేతు తుష్టా విఘ్న వినాయకాః తథా దార్యాం పయుక్తా యా ముమా తుష్టా భవేదిహ మహా చార్యాం (పయుక్తాయాం తుస్టో భూత గణో భవేత్‌ అ్మశావణాది చార్యంత మేతద్దెవత వూజనమ్‌ సర్వ దైవత వూజార్హం సర్వ దైవత వూజనమ్‌ ధన్యం యళస్య మాయుష్యం పూర్వ రంగ (పవ ర్తనమ్‌ అని వంచమాధ్యాయమున రంగ దైవత తుష్టి వివరింపబడినదిం 1వథమాధ్యాయమున రంగపూజాఫలము తెలుపబడినది: అపూజయిత్వా రంగంతు నైవ ప్రేఇుం (వవ ర్తయేర్‌ అపూజయిత్వా రంగంతు యజ పేశాం కల్పయిష్యతి నిష్పలం తజ్‌ జ్ఞానం తిర్యగ్యోనిం చ యాస్యతి యజ్ఞేన సమ్మితం హ్యేతత్‌ రంగరైవత పూజనమ్‌ తస్మా త్సర్నుపయత్నేన కర్తవ్యం నాట్య యోక్తృలిః సర్త కోర్టపతిర్వాపి యః పూజాం న కరిష్యతి

రీ సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

న కారయిష్యత్యన్వైర్వా (పాప్నోత్యపచ యంతుసః

యధా విధి యధా దృష్టం యస్తు పూజాం కరిష్యతి

స లష్స్యతే శుభా న్దాన్‌ స్వర్గ్ణలోకంచ యాస్యతి.

రజ్యతే ఒనేనేతిరంగః నాట్యం తదా ధారత్వాత్‌ మండపః

తదధిష్టాతృత్వాచ్చ దేవతా అపి” అని అభినవుడు. తృతీయాధ్యాయమునను రంగపూజావశ్యకత భంగ్యంతరమున వెల్లడింపబడినది.

వూజితాః వూజయంత్యేతే మానితా మానయంతి చ

తస్మా త్సర్వపయత్నేన క ర్రవ్యం రంగవూజనమ్‌

నతథా (వద హత్యగ్నిః (పభంజనసమీరితః

యధా హ్యవ్మపయోగస్తు (పయుక్షో దవాతి క్షణాల్‌

శాస్త్రజ్టేన వినీతేన శుచినా దీశ్షితేనచ

నాట్యాదార్యేణ కాంతేన క ర్రవ్యం రంగవూజనమ్‌. నాట్యసీద్ది మాతృకలు (వసన్నమగును (ఇది యొనరించువాని కన్ని అని ఇట్లు అష్టమాతృకలు తెలుపబడినవి:

సరన్వతీ ధృతిర్మేధా హీ శీర్ష స్మి ర్మతిః

పాంతువో మాతర స్సౌమ్యా స్సీద్ధిదాళ్ళ భవంతు వః. ఓ “అఇకావరణం తత్‌న్యాత్‌ గాయాకానాం నివేశనమ్‌.”

రంగమున గాయకులు (పవేశించి నిర్దిష్ట స్థానములందు కూర్చొనుట “అవ తరణ' మనబడును దీనివలన అప్సరనలు సంతుస్టులగుదురు, రంజక వర్గమున గీత మవళ్యముండవలయుననుట నాట్యాభార్యులు నిర్ధేశించిరి పురుముడు లకణో 'పేతముగ గాన మొనరించినను స్త్రీ విరహితమైన సయోగము మనో వినోద కరము గాదు. కాన ఇట గాయక పదమునకు గాయనీ గాయకులని అర్థము (గహించుట యు త్తమము

39 “ఐవు కార్య సమారంభః ఆరంభ ఇతికథ్యతే "

పాటపాడుటకుముందు గ్మాతమును సరిజేనికొనుటకు ఆలాపము చేయుట

*“ఆరంభళ”' మనబడును దీనివలన గంధర్వు లానందింతురు.

పూర్వరంగాంగములు ల్ని శీ _ “వాద్యానాం మురజాదీనాం (వస్తుతిః కార ముచ్యతే ఆసావణం నామ భవేద్యస్మి౯ ఆతో ద్యరంజనమ్‌-” ఆతో ద్యరంజన మ్మాసావణము, అనగా ఆయా వాద్యముల ,కుతులను వీకోన్ముఖమగునట్టుగ సరిజేసుకొనుట. సర్వాతోద్యములు సముచిత (కతి నంధానము కలిగినపుడే యుపరంజనము సిద్ధించును. దీనివలన దైైళ్యు లానందింతురు. 5. “తం్యాదే, దండవహస్తాదై [1 దీ ప్రిరాతోద్యరంజనం విభాగో వాద్య వృత్తీనాం వక్త పాణిరిహోచ్యతే సమోస పరిపూర్యాళ్ళ పాణయః (తీవిధాస్ట్పతాః.” ॥ వాద్యవృ త్తి విభాగము వక్రపాణియనబడును. వాద్య వక్రమున_ పాణి యుండుట వక్రపాణి, దక్షిణ వృత్తి, వామవృత్తి మొదలగు వృత్తుల ననుసరించి వాద్యమును సరిజేసికొనుట వక్రపాణి. వాద్య వక్రమున హస్తాంగు? వ్యాపారము వ క్రపాణి యని తాత్పర్యము సమపాణి, ఉవపాణి, పరిపాణి యని పాణీ విధానములు మూడు గలవు. దీనివలన డానవులు సంతుష్టులగుదురు. ర్‌ం “తం్మత్యోజస్కరణార్థం యత్సాాపోక్తా పరిఘట్టనా” వీణాదులపై ఆర్థరహితములై న ర్వనులను పలికించుట “వరిఘట్టన.! దీనివలన రాషసులు (వముదితులగుదురు. గ “అ(తపాణి విభాగోయోమత'ః సంఘట్టనా బురైః సంఘట్టనా విధిర్వీణాగత ఇత్యేవ కేచన.” లయానుగుణముగా మురణాది వాద్యములను సంవాది ధ్వనులను సరి జూచుకొను నిమిత్తము వాయించుట “సంఘట్టన ' కొందరు వీజాగతమగు స్వర మును సరిజూసుకొనుటకు చేసెడి వాదనయే సంఘట్టన యందురు. భరతుడు దీనిని “సంఘోటన” యని అనినాడు. దీనివలన గువ్యూకు లానందింతురు. టి థ్‌ గ్‌ంధా రి. యోగ్యోతతంతీ భాండానాం మార్గాస్తా గ్ధపడగ్గత ఓం రాలర్య షా ల! ళం కళాపాత విభాగ్కోత భవేదాసారిత ట్‌ ఖం (46% గె జ([6 ౫ ఢ్రి] (36) నం. మాసు. మ

ణా సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు తం్యతీ వాద్యములను, మురజాది భాండవాద్యములను సమ్మేళనపరచి పలికించుట “మార్గాసారితము * ఇందు కళాపాత విభాగ మాసారిత (కియ యగును. దీనివలన యతులు సంతృప్తులగుదురు. క్‌ “అనర్థ వర్ణాపా కృష్టిర్భవేత్‌ శుష్కాప కృష్ణకమ్‌ శుష్కాప కృష్టకమ్‌ తేన ఇత్యుచ్చారణం భవేర్‌.” అర్దము లేని రుం, రుం; టం, టం పదములతో నిండీయుండు (రువానదము శుష్కాపకృష్ణకము. ఇది జర్జర స్తుతి పూర్వక మై యుండును. దీనివలన పితృగణములు, నాగులు, విఘ్నవినాయకులు (వసన్నులగుదురు, 10. “యస్మాదు క్థాాయం త్యాదౌ (వయోగం నాంది పాఠకాః తస్మా దుత్థాపనం క్జేయం వాగంగ వ్యక్తి కారకమ్‌.” నాందీ పాఠకులు రంగమునందు (వ్మపతనుముగా (యోగమున కుష్మక మింతురు కాన “ఉల్జాపకము ' ఇది వాగంగ వ్యక్రి కారకము. దీనివలన (బహ్మ నంతుష్టు డగును. (పత్యాహారాదులన్నియు దీనిచే నుళ్ధాపితములగుటచే ఈ నాందీ పాఠ |1వయోగోష్మకమమునకు “ఉత్తాపక* మను నామేము వచ్చినది. ర! వై *యస్మాత్తులోక పాలేళ్యః పరివృత్య చతుర్దిశమ్‌.” నలుదిక్కులకు తిరిగి రంగ విఘ్నశళాంతి నొనరింపనై లోకపాలురకు నమస్కరించుట 'పరివర్తనము.' దీనివలన లోకపాలురు [పీతులగుదురు. 12. “వరోచనా సా యతై9వ (వఖ్య్బాతోడాత్త వస్తునః (పశంశయా (పేషకాణామ్‌ ఉన్ములీ కరణంతుయత్‌ .” రూసకమున వర్జ్యమానము, ఉదాత్తము నగు వస్తువును (పళంసించుట ద్వారా (వేకకులకు నాట్య (సయోగమునం దాభిముఖ్య ముదయించునట్టు చేయట %(పరోచనము.] 13. “న్యూతధారో నటక్షైవ తథా వైపారి పార్శ్వికః కుర్వంతి య్మ్యత సల్గాపం తదేతర్‌ (తిగతమ్‌ స్మృతమ్‌”. న్యూతధారుడు నటునితోగాని, పారిపార్మికునితోగాని ముచ్చటించుచు నాటకీయార్థమును నూచించుట “తిగళము.”

పూర్వరంగాంగములు డం

విదూషకు డాకస్మికముగ రంగమందు (పవేశించి అసంబద్ధ కథాలాప ముతో స్మూతధారుని నవ్వించును మరియు ఆ నసంభాషణములో ఆరోపణయు క్త మగు వ్లైతండిక వాదము లేవనెత్తుచు రూపక కథకు సంబంధించినట్టుగా = ఎవరు? ఎక్కడ? ఎవరు చేయించినారు? .- అనుచు _పళ్నలు వేయుచుండును. పారిపార్శికుడు వాదించుచుండును. దానిని విదూషకుడు ఖండించును. న్యూత ధారుడు నిర్ణయము చేయును. దీనినే ్యతిగత మని భరతుడు పేర్కొన్నాడు. ఇది బుజ్దకథలకు మూలము కావచ్చును. కాని, వ్యక్తితయము లేకున్నను అనే కార్థ యోజనను బట్టి ఆనేక విధముల వాసించుటయు (తిగతమగునని తరువాతి వారు ఇంచుక లక్షణమును సవరించినారు కక “ఆసారితం బహిగ్గిత విధిరిత్యుచ్యతే బుదైః.”

ఐహిర్లీత విధిని '“ఆసారిత' మందురు. ఇది తాశగత విధికి సంబంధించి యుండునది. దీనివలన యక్షులు సంళుష్టులగుదురు. కేక... “అత గితవిధిః పూరై। బహుశోభరతాదిలిః

వ్యాఖ్యాత స్తత వై పుల్యాత్‌ నాస్మాభిరభి ధీయతే.”

దేవతలను కీర్తించుట కొరకు నిర్దిష్టమైనది గితవిధి. గీతవిధిని గురించి భరతొదులు విపులముగా వివరించినారు కాన మేము విపరించుట లేదని ళారదా తనయు డనినాడు. దీనినలన దేవతలు [పీతులగుదురు. 16. అధికాచాప క అష్టాచ (పావేశిక్యావసానికీ

అంతరాచేతి పంచైతాః [ధువా నాటక సంశితాః.”

నాటక్కాశితములై న (ధువారీతు లైదుగలవు. అధిక, అపకృష్ణ, పావేశిక, ఆవసానికి ఆంతర _ అనునవి (ధువాఖేదములు. వస్తువు, (పకృతి, బుతువు, వయస్సు, దేశము, కాలము, రసభొవాదులు, వివిధావస్థలు అనువానిలో ఈ (దువాగీతములుపయోగింపబడును. కక “తిసామస్యార్‌ (తినృత్తంచ (త్రిలయంచ (లిపాజణీయత్‌

వాగంగ సత్త్వాభినయెః తి నృత్తమఖి ధీయతే.”

ర! సంస్కృత రూపకములలో నాంవ్మీపహ్తైవనిలు

వాగంగ సక్వాభినయములచే నివ ర్రింపదిడునది “తినృ త్తము” (తిసామము దేవతావాహన విసర్జనమఃుల కుపయోగపడును అందు మొదటి సామముచే చరా చర (పపంచ సృష్టి, స్థితి, సంహారకారణుడగు (బహ్మను, చం్కదుని, పన్నగు లను సంతుష్టి పరచవలయును. రెండవదగు రఠంతర సామముచే మునులను, మూతవదగు బృహత్సామముగే నైవతిములను [పీతులను జేయవలయును మూడు షామములు గలది యగుటచే (తి సామ మనబడును, ఇది ,తిమూర్తులకు పీతి శరము, నాల్లు వేదములకు మొదట నోంకారము వోలె సర్వగీతములందు (తీసామ గానము చేయవలెను. ఇది,తి _పదారములు, (తి లయలు, అడ్డిత మార్గమును కలిగినదై షడ్కలముగా గాని, (తి కలముగా గాని [పయోగింపబడును. 18. యస్మాదభినయో యత (పథమం త్వవతార్యతే

రంగ ద్వారమతో ష్టేయం వాగంగాభినయాత్మకమ్‌”

వాగంగా భినయాత్మక మైన అలినయము రంగస్థలమున అవతరింపబడుట వలన '“రంగద్వార' మనబడును. దీనివలన విష్ణువు సం్మప్రీతుడగును. ఏ దేవుని మహోత్సవమున ,పస్తుతము నాట్యము _పదర్శింపడునో ఆ దేవుని గూర్చి గంఖీర స్వరయుతముగా నాక శ్లోకమును పఠింపవలయును. పిదప రాజునకు ఏ దేవుని యందు భక్తి కలదో ఆ దేవునిగూర్చి గాని, అచటి (వాహ్మణాదులగు పెద్దలను గూర్చిగాని మరియొక శ్లోకమును పఠింపవలయును. ఈ రంగద్వార మంతమున జర్జర గౌరవార్థము మరియొక శ్లోకమును సాభవినయముగా పరింపవలయును. సామాన్యముగా సంస్కృత రూపకములు పరిశీలింతుమేని ఏదో ఒక డేవతోత్సవ మున (వదర్శింపబడినట్లు కా వచ్చును, (వతి దేవాలయమున నాట్య (వదర్శన కనువగు రంగళాలలుండెడివే మో! 19, “అసారిళాది వాగ్గితం నృత్తం వాద్యి మధాపివా

వర్పతేఒభినయోవా స్యాత్‌ న భవే ధ్వర్థమానకః.”

ఆసారి తాదికము గాని, గీతము గాని, నృత్తము గాని, వాద్యము గాని, అభినయము గాని రంగస్థలమున అభివృద్ధి పొందుచుండునేని “వర్ధ్థమానక”* ముగును.

వూర్వరంగాంగములు ఖా 20. శృంగారాభినియము “దారి యనవఐడును. 21. రౌదాభినయము. 'మహాచారి యివబడును. శారా తపయయ *“వకవాద్య (పచారోయః సిచారిత్యభిరీయతే, మండలాచి వచారోయి. సమవానాం రిష్యతే” అని ఏకవాద (వచారము గలది చాప, మురలాషి వశము కలది మవాచారి యనియు రెంటికి భేఎము తెలిపినాడు. 22. *నాంది' యనునది ఇరువది రెండవ అంగము నాంనే వ్చాధామము తరుపరి వివరింపబడును.

నాందికి పూర్వుమనగా ఆఅంతర్యవనికాంగిములు నళ్యాహారాఎతర ఇ ఆరంభ, ఆకావణ, వ క్ర౦పాణి, వరిఘట్టన, సంఘెట్టనం మార్గాసాచిత ఆసారితము లనునవి తొమ్మిది గలవు వాస్తవముగా వత్నావరావచశ జారిల బభములను మూడింటికి (పత్యేక స్టితి లేదు. ఇది ఇశావణముననే అంతర వించునవి మిగిలినవి రంగద్వారాదులు.

ఐహిర్షీత విధులు : వీనిలో వరోచన, తిగతిము, నాంది. అనునవి మనకు రంగస్థలమున స్పష్టముగా గోచరించుచున్నవి. కౌంచరు తిగెత, (వరోచ నములను వూర్వరంగాంగములు, [వస్తావననాంశమేు (వరోచన, వ్యంగ మగు (తిగతము, భారత్యంగమగు నాంది వేర్వేరని తలతురు. అనియే భారత్యం గములుగా పరిణమించినవని విచక్షుణు లందురు విశ్వనాథుడు శూపకి ములలో నుండెడి నాందీ శ్లోకమును నాందిగా స్వీకరింపలేదు. ఆది ఆతని మతమున రంగద్వారమే. వూర్వరంగాంగ మగు నాంది నొనరించువారు న్మూతధారారులని, నాటకము నిర్విఘ్నముగా కానసాగవలయునను తలంపున నానంంచెడి యిస్ట దేవతా నమస్కా-రాత్మమగు మంగళ శ్లోకము కవి యొనరించునదని నుడువుచు “క్రాళిదాసాది మహాకవుల రూవకములలోని 'వేదాంతేషు యుమాహురేక పునుషమ్‌” ఇత్యాది వద్మములలో నాందీ లవణము కానరాదు. ఇది న్మూతధార వల్చ్పితము గాదు కవికృతమే నాంది యనునది స్యూతధార కల్పితము కావున 'నాలద్యంతే' అనిన పిదవనే వూర్వో క్రమంగళ శ్లోకము కానవచ్చుచున్నద 'ని నుడివినాడు,

26 సంస్కృత రూపక ములలో నాంద్మీవస్తావనలు నాట్యదర్ప ణమున “నాందీచ పూర్వరంగాంగానాం ద్వాదశ మంగమ్‌ సకలపూర్వరంగాంగోప లక్షికా, కేన నాంద్యంతే స్యూతధార ఇత్యస్య సకల పూర్వరంగాంగాని తు కేషాంచిత్‌ లోక (పనిద్ధత్వాత్‌ కేషాంచిత్‌ నిష్ఫలక్వాల్‌ కేషాంచిత్‌ అనవళ్యంభావిత్వార్‌ చ నలశ్యంతే. నాందీతు అవళ్యం భావిత్వాత్‌ మంగళాభిధాన పూర్వక త్వాచ్చ శభకృత్యారంభ స్యేతి లక్షతా అతఏవ కవయో రూపకారంభే నాంద్యంతే స్యూతధార ఇతి పరన్సి య్మతతు కవికృతా నాందీ నదృశ్యతే తృత రంగస్నూతణా క రృృకృ్ళతా (దష్టవ్యా. నాందీ పాఠకాశ్చ స్యూతధార, స్థాపక, పారి పార్శ్వికాః ఇతి నాట్యదర్పణమ్‌, చతుర్జ వివేకమ్‌. నాంది పూర్వరంగాంగములలో పన్నెండవ అంగము వాస్తవము? పూర్వరంగాంగము లన్నియు నుపకరించునవికావు. వానిలో కొన్ని నిష్ఫలములు, కొన్ని అనావశ్యకములు. శుభ కార్యారంభమున మంగళాశంస చేయునది నాంది యగుటచే ఆదియే _పధానముగా స్వీకరింపబడినది. వాస్తవముగ నాంది (నాట్య (పయోగ) నాట్య (ప్రదర్శన సాఫల్యమునకు స్మూతధారుడు పరించెడి స్తుతి. అందువలననే 'నాంద్యంతమున స్మూతధారుడు” అను మాటను పతి కవి రూవకారంభమున 'ేర్కొానుచున్నాడని విశ్వనాథుని అభ్మిపాయమునే పోషించి నాడు, కానీ రూపకమును (వాసీినవాడు కవి. ఆ రూపకము (వాయుటకు వూర్వము నిర్విఘ్న పరిసమాప్తి నాశించి ఆక వియే మంగళ శ్లోకము (వాయును. ఆతడు [వానీన మంగళ శ్లోకమునే నాట్య (వయోగమునకు పూర్వము స్మూత ధారుడు పరించును. “స్యూతధారః పరేదేనాం మధ్యమం స్వరమా[శతః” అనియు భరతుడు పేర్కొనినాడు శాకుంతల వ్యాఖ్యాత శ్రీనివాసాచార్యులు విశ్వనాథుడు లేవదీసిన ఆ శంకను దృష్టిలో నిడుకొనియే సమాధాన మిట్లొసగినాడు:

“నాందీ ద్వివిధా [కియా రూపా వ్యగూపాచ” అని భరతుడు పేర్కొని నట్లు నాంది కియారూవ నాంది, వ్యాగూప నాంది యని రెండు విధములు. “పూర్వరంగేంగ వహారేచ సాక్షాత్‌ సన్నిపహితః శివః” అని శాండిల్యు డనినట్లు వూర్వర ంగాధిష్థానదేవత ర్ముదుడు గావున అందాతడు సన్నిహితుడగును !

వూర్వరంగాంగములు గో నంది వాహనారూడుని పుష్పాది రూపమున అర్చించుట (కియా రూవ నాంది యగును. “నందీ వృషః కోపి మహేశ్వరస్య, రంగత్వమాదౌకిల ఖే జగామః త్మదంగ ముద్దిశ్య కృతాం తు పూజాం, నాందీతితాం నాట్య వదో వదన్ని॥” అని భరతుడు తెలిపినాడు. ఈ [కియా రూస నాంది నేపథ్యగతు లగునటు లొనరింతురు. రంగము నందియే గావున ఆ నందిని పుష్పాడులతో పూజబింతురు. ఇది రర లోపల జరిగెడి కియా కలాపము.

ఇక రెండవది వ్యాగూవనాంది [కియారూపనాంది నొనరించెడీవా డొకడు, వ్యాగూపనాందిని వరించెడివాడు వేరొకడు. వ్యాగూపనాంది నమస్కార, వస్తు నిర్జేశాది సమన్వితమై ఐవు విధముల నుండును. దీనిని స్థాపక నామముగల స్వూతధారుడు నటీ పారి పార్యికాదులలో నాకరిని తోడు చేనికొని రంగస్థలమున కావ్యార్థమును (ప్రస్తావించును. ఆతడు మొట్ట మొదట వేదిక నెక్కి కావ్యార్థ సూచన గల శ్లోకమును మధ్యమ స్వరము ననుసరించి పరించును. మొదటి స్యూతధారుడే స్థాపక నామమున వచ్చునని పలువు రాలంకారికు లందురు ఆతడే వచ్చినను మరి యొకడు వచ్చినను చేసెడి కార్యకలాపము లిన్నమైనందున మొదటివాడు నాందీ పారకుడని, రెండవవాడు |పస్తావన నడుపువాడగుటడే స్థావకుడని పిలువబడుచున్నాడు ఇట్లు ఇది నాందియా? రంగద్వారమా? - ఇర్యాది ఆశంకలకు శ్రీనివాసాచార్యులు చక్కని సమన్వయము కూర్చినాడు. కావున రూవకాదులలో నగుపడెడి మంగళ శ్లోకము నాంది యనియే (గహించుట యుత్తమము. భాసుడు తన రూపకముల యందు స్థావకునిచే రూపకమును పరిచయము చేయించలేదు. పూర్వరంగ విధుల నాతడు ఫోషించినట్టగుపడదు, స్నూతధారుడే రూపకమును గూడ ఆరంభించి న్మిష్కమించును భరతు డింద ధ్వజోత్సవ సందర్భమున నాట్య (యోగమునకు పూర్వము అష్ట వదాంగ నాండిని (వయోగించినట్లు “వూర్వం కృతామయానాందీ ఆశీర్వచన సంయుతా, అష్టాంగా పద సంయుక్తా (వళశస్తావేద సమ్మతా” అని (పథమాధ్యాయ లోక ము తెలుపుచున్నది. పరమేశ్వరుని సన్నిధి వదర్శించినపుడు వర మేశ్వరుడు మెచ్చి సభారంజనకు తాండవ మెంతయో ఉపకరించునని తెలిపి ఆతనికి తాండవ

డ్రై సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు మొసగినట్టు నాట్య శాస్త్రము తెలుపుచున్నది తాండవ మంగముగా స్వీకరింవ బడుటవలన ఆ పూర్వరంగము చత వూర ర ౦గ” మను నామమున వ్యవహరింప ఐడినదని అభినవ గుప్తుడు తెలిపినాడు భాసుడు నాందిని (గహించి కొద్దిపాటిగా (పదర్శింప బోయెడి నాటకము నందు మొదలు వచ్చెడి ప్యాత సూచనను కవి కావ్య (పశంసాదులు (పస్తావనలో (వవేశ పెట్టబడినట్టు ఆయా రూపకముల పరిశీలన వలన తెలియును. భాసుని నాటకములలో నాంది తెరలోనే జరుగును. తరువాతి నాటకములు నాందితోనే |పారంభమగుచున్నవి ఖాసుని రూపకములు స్యూతధార (పవేశముతో _పారంభము కాగా తరువాతి రూసకములు నాంది పిదప స్యూతధార (పవేశముతో (ప్రారంభమగుచున్నవి కావున (ప్రస్తావన, లేక పూర్వరంగము భొస నాటకములలో నంకురించి, కాళదాసాది రూపకములలో చిగిర్చి, మురారి (పభృతి నాటకములలో పూచినదని (గహించుట యు త్తమము-

నాంది

“నందయతి ఆనందయతి సభ్యానితి నాందీ” అనికాని, “నందంతి అనయా ఇతి నాంది” అనికాని వ్యుత్పత్తి చెప్పవచ్చును, దేని పఠన, (శ్రవణాదుల వలన కవి, నట, పాఠక, ేషక లోకమానందమొందునో ఆది నాందియని ఆరము. కావ్నపదీపక ర్త ఈ అర్థమునే ఈ కింది ళ్లోకమున వెల్లడించినాడు:

“నందంతి కావ్యాని కవీర్యద వర్షాః

కుశీలవాః పారిషదాళ్చ సంతః

యస్మాదలం సజ్జన సింధు వాంసీ

తస్మాదియం సా కథికేహ నాందీ.”

భరతుడు [(పథమాధ్యాయమున ఎనిమిది పదములుగల ఆశీర్వాద వాక్కు “పూర్వంకృతా మయా నాందీ ఆశీర్వచన సంయులా, అష్టాంగ వదసంయుక్తా (పశస్తావేద సమ్మతా” అని నుడివినాడు. అతడే తిరిగి ఐదవ ఆధ్యాయమున సూూతధారుడు మధ్యమ స్వరము న్మాశయించి ఆ నాందిని పరింవవలయును. ఆది దేవ, ద్విజ, నృపాదుల ఆశీర్వాదిము కలిగి యుండవలయును ఇందు పం్మడెండు కాని, ఎనిమిది కాని పదములుండవలయును రంగస్థలాధిష్టాన దేవతలు దేని వలన సంతసింతురో, దానికి *నాంది' యను నామము వచ్చినది

“స్తూ తధారః పకఠేన్నాందీం మధ్యమం స్వర మ్మాశితః

నాందీ పద్దైః ద్వాదళభిః అష్టభిర్వా ప్యలంకృతా

దేవద్విజ నృపాదీనాం ఆశీర్వాద పరాయణా

నందంతి దేవతాయస్మాత్‌ సా నాందితి నంజ్ధితా” అని తెలిపినాడు. కోహలుడు :.

“ఆశీర్నమ్మస్కియా రూప శ్లోక ॥ కావ్యముఖోదితః

నాందీతి కధ్యతే తస్యాం వదాది నియమోపివా,

మాంగల్యశం ఖచ్మకాబ్ద కోక క్రైరవ శంసినీ,

య,శ్రాష్ట్ర భిర్వాదళ భిరష్టాదళభి రేవవా

ద్వావింశత్యా పద్దైర్వాపి సా నాందీ పరికీర్రితా.”

30 సంస్కృత రూకములలో నాండ్మీపస్తావనలు

భరతుడు ఆశీర్వాద రూపమున నుండునది నాందియనగా, ఇతడు ఆశీర్న మ్మస్కయా రూపమున నుండెడి శ్లోక ము కావ్యారంభమున కూర్చబడునది నాంది యనినాడు. భరతుడు నాంది గద్యమా, పద్యమా అనునది తెలుపలేదు. మరియు కోహలుడు శంఖ, చక, కోక, కైరవ, అబ్బ నామాంకితమై నాంది యుండవలయునని, ఇట్టి నాందిలో ఎనిమిది కాని, పండెండు కాని, పదునెనిమిది కాని, ఇరువది రెండు గాని పదములుండవచ్చునని నుడివినాడు. 'నంది” కలది కనుక 'నాంది యని కొందరు నుడివినారు “నాందీ నందీశ్వర (పియా” నందికి ఈశ్వరునకును, లేదా నందీళశ్వరునకును (పీతి ప్మాతమైనది నాందియని మరికొంద రనినారు. భావ (పకాశికాకర్త “నాందీ నందీశ్వర పియా” అను విషయమును చక్కగా వివరించినాడు.

“నందీవృషో వృషాంకస్య జగదాదా జగత్పతేః నృత్యతః కల్పనా యోగాత్‌ జగామ కిలరంగతామ్‌ తస్యత్మదూవ సంబంధాత్‌ పూజానాందీతికథ్యతే, దేవతాది నమస్కార మంగళారంభ పారశైః యాాకియా నంద్యతే నాట్యారంబే నాందీతి సాస్మృతా. యాపూర్వ రంగ సంబంధాత్‌ ద్వావింశ త్యంగ వరినీీ సభ్యాన్నందయతీ త్యేవంసాపి నాందితి కీర్యతే యద్యంప్యంగాని భూయాంసి పూర్వ రంగస్య నాటకే, తథాప్యవళ్యం కర్తవ్యా నాందీ విఘ్నోప కాంతయే. నాందీ శ్లోక యథా యత్నః క ర్తవ్యః కవిఖిః సదా చర్మదా యత్తతయా నాట్యే (వవృత్తే రన సంపదాం. ఏతదుత్తాపనాద్యంగ చతుష్కం నాంది పారతైః, విధేయ మస్మాత్‌ (ప్రీయంతే (బవ్మాద్యా స్సర్వ దేవతాః సూతధారః పరేత్త్మ్యత మధ్యమం స్వరమ్మాశితః. నాందీపదైః ద్వాదళభఖిః అస్టభిర్వా వ్యలంకృళాం తత్సంఖ్యాతై రృవేర్నాం దీ వాక్ష్యైః క్వాపి ఏవక్షయా, సమ పాదా ధవా నాందీ భవేదితిచ కేచన.”

జగదారంభమున జగత్పతి యగు శివుడు నర్తన మొనరించుచు తన కల్పనాబలమున తన వాహన మగు నందిని రంగముగా నేర్పరచుకొనినాడు. కావున నందియే రంగస్థలమైనది. అందువలన నాట్యము (వదర్శించెడి రంగ స్థలము నందియగుట వలన దానికి పూజ ఏర్పడినది. ఈ వూజ మొదలు (క్రియా రూపమున జరిగి పిదప వాగూపమున నేర్పడినది నందికి రంగరూప సంబంధ ముండుట వలన దానికొనరించెడి వూజ నాంది యైనదని మొదటి నిర్వచనము.

నాందీ ప్ర నాట్యారంభమునందలి ఈ (కియ దేవతాది నమస్కార రూప మంగళము నారం భించు పారకులు అభినందించుటవలన నాంది ఏర్పడినదని రెండవ నిదర్శనము. పూర్వ రంగమునకు చెందిన ఇరువది రెండంగముల కువస్కార మై-.నట, గాయక, వాదక, కవి, (_పేశకులను సభ్యులను ఆనందపరచుటచే నాందియను నిర్వ చనము వచ్చినదని మూడవ నిర్వచనము వూర్వ రంగమున నెన్ని యంగము లున్నను విఘ్నోవళాంతి కోరువాడు నాంది నవశ్య మాచరింపవలయును. నాందీ శ్ఞోకమును చం్మదనామాంకితముగా కూర్పవలయును. చంద సంబంధము వాచము గాను లేక ఆవీవ్రముగాను అగునట్లు నాందీ శ్లోకమున కవులు యత్న మొనరింప వలయును, నాట్యమున నుండు రస సంవదల (ప్రవృత్తి చం్యధా ధీనము. ఆనగా చర్నదుని వలననే రసము పరిపుష్టమగును. కావున నాంది నామాంకితము కావలని యున్నది నాందీ పారకులు ఊత్జాపనాదులనెడు నాల్గంగ ములను కూర్చుకొనవలయును ఉర్ధావన, పరివర్తన (వరోచన, (తిగతము లనునవి ఊల్జావనాదులు. దీని వివరణ పూర్వ మొసగబడినది. ఉత్ఞావనాదులను కూర్చుటవలన (బవ్మోది సర్వ దేవతలకును పీతి చేకూరును.

సూూతధారుడు మధ్యమ స్వరము ననుసరించి పరింపవలయును. ఇది గీతాంగము కాదు, పాఠ్యాంగమని మరువరాదు ఈ నాందిలో పన్నెండుగాని, ఎనిమిది గాని పదము లుండవచ్చును పదము వాక్యమా! శ్లోకపాదమా! సుప్తిజంతమా। అనునది వివక్షాధీనము. నాంది సమపాదముగా నుండవలయునని కొందరు పేర్కొనినారు. మాలతీమాధవ వ్యాఖ్యానమున భావదీపికాక ర్త “చం్యద నామాంకితా కార్యా సా రసానాం యతో నిధిః, (పీరే చర్యదమసి స్పీతా రస్క్రిరితి వాసుకి?” - చం్యదుడు పీతి ప్యాతుడైనపుడే రస సంవద పరిపుష్టమగును. కాన నాంది చం్మద నామాంకితముగా నొనరింపవలయును . ఇది వాసుకి తెలిపినాడని ఈ శ్లోకము నుట్టంకించినాడు విశ్వనాధుడు:

“ఆశీర్వచన సంయుక్తా స్తుతిర్యస్మాత్‌ (వయుజ్యతే

దేవద్విజ నృపాదీనాం తస్మాన్నాందీతి సంజ్ఞితా”

“మంగల్యశంఖి చకాబ్దకోక క్రై రవళంసినీ

పద్దైర్యుక్తా ద్వాదశ భిరష్టాభిర్వాపదై ర్యుతా.'””

232 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్యీపస్తావనలు అని భరత, కోహల మఠామసారము నుడివినాడు శాకుంతల వ్యాఖ్యాత రాఘవ భట్టు “ఆశీర్నమ్మస్కియారూపః శ్లోకః కావ్యార్థ సూచకః నాందీతి కథ్యతే" అని భరతుడు 'పేర్కొనినట్లు తెలిపినాడు వ్మిక మోర్వశీయ వ్యాఖ్యాత సురేం్యద నాథళాన్తి “దేవద్విజ నృపాదీనాం ఆశీర్వచన పూర్వికా, నాందీ కార్యా బుద్రైర్య త్నార్‌ నమస్కారేణ సంయుకా” అను శ్లోక ము నుదాహరించినాడు రాఘవళట్టు సంగిత కల్పతరువులోని.__

“హరో త్తమాంగ స్థితవస్తు వర్ణనై ః

వాక్యార్థ భూమ్నార్థ పదైః (తి సంఖ్యైః

షడ్భిః చళుర్శిః నవ ష్మ్‌పసంసత్‌

సమాశిషా సర్మపవదంతి నాందీమ్‌”

శివమౌళి స్థిత వస్తు వర్ణనాపరమై, నృప వ్యిపాది ఆశీరూపమై యుండు నది నాందియని తెలిపినాడు. ఇట “తి సంభ్యైః షడ్భిః, చతుర్శిఃి అనుచోట కొందరు మూడు. విధముల సమన్వయము చేసీనారు. [త సంఖైః షడ్చిః 3)(6=కే8ి, షడ్మిః చతుర్భిః 6__4=10; (తి సంభ్రైః చతుర్భిః 34 శ=12 అనగా అష్టాదళ వదగా గాని, దశ పదగా గాని, ద్వాదశ పదగాగాని నాంది యుండవచ్చునని తెలుపుదురు అభినవగుప్తుడు “నాందీ పద్దై ర్వాదళభిః” అను భరత ళ్లోకమునకు (త్యస్య శాశానుగతముగా చతుష్పద అష్టవదగాను ఉండ వచ్చునని వివరణ చేసినాడు. సంగీత సర్వస్వమున “*_పళ స్త పదవిన్యాసా చంద సంకీ ర్తనాన్వితా ఆశీర్వాదపరా నాందీ యోజ్యేయం మంగళాన్వితా” అని నాందీ లక్షణ మొసగబడినది. శబ్దకల్చదుమకారుడు “గంగా నాగపతిః సోమసుధా నందజయాశివః, ఏభిర్నామ పదైైః కార్యా నాంది ధారాభిరంకితా” నాందీశ్లోకమును గంగా నాగేర్యద సోమ సుధా శివాది నామములు వచ్చునట్టు కూర్చువలయునని నుడివినాడు. మందార మరందమున “అష్షభిర్ద ళభిః ేష్టాః తథా దశభిః వదైః; అష్టాదశపదై ర్వాపి, ద్వావింశత్యా పదైైః యుఠతా”ంఎనిమిది, పది, వండెంగడు పదునెనిమిది, ఇరువదిరెండు పదములు నాందిలో నుండవచ్చునని, ఇవి (శేష్టమని పద నియమము చెప్పబడినది.

నాందీ ర

రసార్జవ సురాకర కర్త సింగభూపాలుడు “(పస్తావనాయాన్తు ముఖే నాందీ కార్యాశుభావహా, ఆశీర్నమ్మస్కియా వస్తు నిర్ణేశాన్యతమాస్మృతా, చం్యదనామాంకితా [పాయో మంగళార్థ పదోజ్ఞ్వలా, అష్ట భిః దళభిః (శేష్టాసేయం ద్వాదళభిః పదైః, సమైర్వావిష మైర్వాపి (పయోజ్యే త్యపరే జగుఃళ _ (పస్తావనకు వూర్వుము మొట్టమొదట నాంచి ననుష్టింప వలయును. ఈ నాంది మంగళార్థక వదములతో నుండవలయును చందనామాంకితము కావలయును. ఆశీర్వాదము, నమస్కారము, వస్తునిన్టేళము అను తివిధ మంగళములలో ఏదేని యొకటి పొటింవవలయును. ఇందు ఎనిమిది, పది, పర్యడెండు వదముల నియమ ముండుట (శేష్టము, కొందరు సమవదగా గాని, విషమవదగా గాని నాంది యుండవచ్చునని తెలిపినారు అనర్హ రాఘవ వ్యాఖ్యానమున రుచివత్యుపాధ్యా యుడు కోహలుని శ్లోకములుగా వీనిని పొందుపరచినాడు:

“*డ్రేవతాదే ర్నమస్కారః గురూణామపిచ స్తుతిః

గో[బాహ్మణ నృపాదీనాం ఆశీర్నాందీతి కోహలః

వంచవింళ వదా నాందీ నిత్యమేవ శుభావహా

స్యాన్నాయకస్యచ కవేర్యది శంభు విభూషితాో

“నాందీం వదైః ద్వాదళభిః అష్టాభిర్వా ప్యలంకృతాం

తాం షోడళ పదామేకే కేచిదాహుః చతుష్పాదాం”

దేవాదుల నమస్కారమును పెద్దవారి స్తుతి (గురుస్తుతి) గో (బాహ్మణ నృపాదుల కాశీస్సు గలది నాంది. ఈ నాంది ఇరువదియైదు పదములు కలిగి శంభువిభూషిత యగునేని కవికి, నాయకునకు శుభములు చేకూర్చును. నొందిలో పండెండు గొని, ఎనిమిది గాని పదము లుండవచ్చునని తెలిపిరని 'పై భ్లోకముల నుద్ధరించినాడు. సంకల్ప సూర్యోదయ వ్యాఖ్యాత ఆసహోబలా చార్యుడు అభినవ గుప్తో 'క్తములని ఈ శ్లోకముల నుదహరించినాడు.

“నాందీ పదైైర్‌ ద్వాదళలి రష్టాభి ర్వా ప్యలంకృతా

షడ్భిః షోడళభిర్వాపి చతుర్చి నస్ర్రిభిరేవవా

అషహ్టైదశ పదైర్వాపి ద్వా ఏంశతి పద్షై స్తథా

శంఖ చ్యకాబ్ద చందేర్యద కోకక్రైరవశంసినీ

(త్య (ావా చతుర్యశ్రావా తాలమార్గానుసారిణీ”

ఏకిసే.3

వేత్త సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు అని యుద్దరించినాడు. ఆరు గాని, మూడు కాని పదము లుండవచ్చునని ఎక్కువ తెలుపబడినవి. “*“యన్నాట్య వస్తునః పూర్వం రంగ విఘ్నోప శాంతయే కుశీలవాః (పకుర్వంతి వూర్వరంగస్స కీర్రితః యద్యంప్యం గాని భూయాంసనీ పూర్వరంగస్య నాటకే తేషా మవశ్యం క ర్రవ్యా నాందీ నందీళ ర (పియా” అని సరస్వతీ విలాసమున చెప్పబడినది. వ్మిపదాసు నాందిలో వం్యడెండు కాని, ఎనిమిది కాని, వదములుండ వచ్చునని, వదమనగా వాక్యము కాని, సుప్తిజన్త పదముకాని కావచ్చునని, స్యూతధారు డిట నాందిని మధ్యమ స్వరమున పరించునపుడు ఆతని కిరుపక్కల నుండు పారిపార్శ్వికులు అర్హ్హపపంచన పరముగా పం్మడెండు వాక్యముల నుపయోగింవవలయునని ఈ (క్రింది రీతి నుదవారించినాడు:; “రువాయాం గీయమానాయా మస్యాం నాందీ౦ వళశేత్తతః మధ్యమ స్వర మ్మాశిత్య స్యూతధార స్స్పలవణామ్‌. స్యా ద్వాదశ పదా నాందీ యద్వా దశపదా భవేత్‌ అథవాష్టపదా వాక్యం పదళ బే భణ్యతే అథవా సువిళ క్యంతం పద మ్మతోక్ర్త లక్షణమ్‌; ఏకాం నాండగిం (వయుంజేత తదు దాహరణం యథా అర్థ (వపంచ సహితం కుర్యాతాం పారిపార్శ్వికా, అర్థ్మ్యపవంచ వాక్యొని [కమేణ ద్వాదళ స్వపి, వాక్యేషా భౌ యోజయతః తాని వఖ్యామ్యను (మాత్‌, స్యూతధారేణ వాక్యేస్మిఇా (వయుక్తే పారిపార్శ్వికాఖా” “శేషమహిహశయాయ నమో దివ్య కిరీట ధరాయ నమః, చ్యకోదారధరాయ నమస్సాగర శయనాయ నమః యైరిదమాదై రంగ శరీరం భూషితమా ర్రైస్తే విజయంతాం కవికులగీతం గుణపరివీతం హరిసమలీలం భజతనృపాలం॥

నాంది ర్‌ మాధవకితవ మమామికయా పీనకుచ ద్వయ పీడనయా, ఇత్యుపహాసీతో రాధికయా వారిజలోచన పాలయగాః॥ జిఠమురజరనై రఖి నవజల దైర్హసతి వసుమతీ, శిఖరి వరవతీ నవజల లలిత 'స్వేదా పరితః (పత్య్మగ సస్యరోమాంబా, కలకృత మయూర ఛబ్దా నృవవర హర్షాయ క ల్పతామచలా॥

“శ్రీ నాథ్మశియ మాతనోతు జగఠా, మృద్ధిం లభన్తాం బుధాః,

పృథ్వీళః పృథివీం (వశాస్తు సకలాం, గావోళభవం త్వక్షయాః।

కాలేవర్షతు వారివాహ నివహో. భూరస్తు సస్యోత్తరా,

భూయాల్‌ క్షేమ సుభిక్షవాన్‌ జనపదో, రంగస్సదా వర్థతామ్‌॥

యాయా త్పావమతిఃక్ష్షయం, విలసకాద్దర్మస్య రజుకరో

భక్రిహ్ళలిని కాశ్వతీ _పసరతాత్‌ (పేవాకరోనందతాత్‌”

కిది పం్యడెండు పదముల నాంది. ఇట పదము వాక్యరూపము. పాగరుడు :

“వధానమంగం వపూర్వరంగే స్తూతధార [పయోజ్యా, దేవస్తుతి సమా (శ్రయా ఆశీర్వచనాత్మికా నాందీ .- సాద్వాదశపదా అష్టపదావా. పద మపి ద్వయమ్మత సమ్మతం ళ్లాకన్య పాదఏవ పదం తేషాం మతేన శ్లోకఃోద్వయం, శ్లోక్టతయం వా విధాతవ్యం యేతు సుప్రిజా సంజ్ఞాశబ్ద మిచ్చంతి తేషాం సుబన్త తిఐన్త పదైః ద్వాదళ భిరష్టాభిర్వా ఏకఏవళ్లోకః కర్తవ్యః.”

శ్లోకపాదము పదముగా భావించినవారు, రెండు కాని మూడు కొని శ్లోకము లను సుబన్త తిజ న్తములను పదములుగా ఖావించువారు ఒక శ్లోక మును నొందిగ కూర్చవచ్చునని తెల్పినాడు. కశుభంకరుడు :

“గంగా గణపతి స్సోమః సుధానందో ఇయాశిషః

ఏతై ర్నామ వదైః భవైః నాందీ కార్యావిచకణై:

శివానంద కరీ నాందీ నాందీ విఘ్నోపశాంతయే

స్యూతధారః సఠేన్నాందీం మధ్యమం స్వర మాస్థితః”

నేర సంస్కృత రూవకములలో నాంద్మీపస్తావనలు ఆనీ నుడివినాడు. ఇట సోమ పదమునకు “చం్యదుడు, శివుడు” అని అర్థము. మ్యుదారాతస వ్యాఖ్యాత డుం8 రాజవ్యాసుడు :

“అర తశ ఛబ్దితతోవాపి మనాకా గ్రావ్యార్థ సూచనం

య్శశాష్టభిర్బాదళభిర ష్టాదళ భిరేవవా

ద్వావింశత్సాపదైర్వాపి సా నాందీ వరికీ ర్రితా” అను శ్లోకముల నుద్దరించినాడు.

నందీశ్వర [పియావహముగా చేయబడునది గావున నాంది; పామాజికుల నానందవరచునది గావున నాంది, దేవతలను [పసన్నవరచునది గావున నాంది అని వివిధ వ్యుత్పత్తులను త త్తద్వ్యాఖ్యాత లొనరించినారు. ఎనిమిది, పం్మడెం్యడు, పదునెనిమిది, ఇరువదిరెండు వదములుండవలయునని విద్యానాథుడు నుడివినాడు. కొందరి మతమున పదునారు, మరికొందరి మతమున నాలుగు నుండవచ్చును. కోహలమతానుసారము నాంది యందిరువదియైదు వదములు కూడ నుండవచ్చు నని బుతువత్యుపాధ్యాయుడు తెలిపినాడు. ఇక నాంది చం్యదనామాంకితము గావలయునని శారదాతనయుడు, శంఖచ్మకాబ్దకోక శ్రైరవాది మంగళ పదాంకితగా నాంది యుండవలయునని కోహలాదులు తెలిపిరి ఇంచేగాక, నాందిలో ఆీర్వచ నముకాని, నమస్కారముకాని, వస్తునిర్రేశ ముకాని కూర్పవలయునని, నాంది వినుటకు సౌంపుగా నుండవలయునని _గహింపవలయును, సూ(తధారుడీ నాందిని మధ్యమ స్వరముతో పరింపవలయునని పై వివిధ శ్లోకముల సారము. నాందీ విషయమున పద నియమము

నాందీ విషయమున పద వ్యవస్థ పద్య బాహుళ్య్ళమును నివారించుటకై యేర్పడినదను అంశము సామాన్య మైనది. మనవారు పద నియమ మెందులకొన రించినారో పరిశీలింపవలనియున్నది నాందీ విషయమున రెండు వాదములున్నవి ఒకటి న్యూతధారుడే కల్పించుకొని నాందిని నిర్వహించుట. లెండవటి కవి న్యూతధార సౌలభ్యమునక్రై నాందీ నహిత (ప్రస్తావనలను నిర్వహించుట. మొదటి వాద (పకారము నాంది ననుష్టించువాడు సన్యూతధారుడు ఇతడు స్థాపకునికంటె భీన్నుడు. తెరలో జరుగవలసినది నాందీకార్యము. నాటకము (పారంభించుటకు వూర్వము జనము నాక ర్షించుకొనుట కివ్పటి నేపథ్య సంగితమువంటిదే ఆయినను

నాంది 87 విఘ్నోపళాంతి దాని ప్రధాన పయోజనము కొంట జనామోదము అందు లేక హోలేదు. ఎంత అవసరమో అంతే నాంది కూర్చుజతును. ఈ వాద(పకారము నాందిలో పదవ్యవస్థా (చయోజనము కానరాదు. తత్తద్దేశ కాల స్థిత్యనుగుణముగా న్యూతధారుడే నాంది కూర్చుకొనును. కావున నాంది సూతధార కల్పితమే యనువారి వాదానుసారము పద వ్యవస్థకు (పయోజనము లేదు.

ఇక రం0డన పక్షము చూచెదము :- కావ్యార్థ నూచన నాందీ పద్యమున ఉండవలసినదే. కావ్యార్థ సూచకముగా నాందిని కూర్చువాడు రూపక కర్త కాని స్యూతరారుడు కాదు. కవి విఘ్నోపళాంతికి కావ్యార్థ చూచనకును తగినన్ని వదములనే (గహించి నాంది నల్లును= అతడొనరింపవలసీనది |పధానముగా నాంది గాని (పస్తావన గాని కాదు. రూసక నిర్మాణము (వధానమైనది. అట్టులేని నాందిని బహు పద్యములలో (నాలుగ్లెడు కన్న మిన్నగా) నిర్మింపడు కావున నాందీ పద్య బాహుళ్య నివారణ నిమి త్తము వద వ్యవస్థ జరుగలేదనవచ్చును. ఈ పద నియమమేదో ఒకదానికి పరీకగా భావింపవలసీ వచ్చుచున్నది. ఆ (వతీక యేదో ఆది నాటక న్ఫూర్తికి సరిపో వలయును. నాటకమున సంగీత, సాహిత్యములే కాదు, సర్వ కళలు అంతసో తస్సులుగా పరిస్పందించును. రూసకము సర్వ కళా సమన్వయముగా నొనరించిన వాడు (బహ్మ (బహ్మకు న్పూర్రి నొసగినది వర మేశ్వరుని కశాండవము. కావున ఈశ్వరారాధనతో అతి పాచీన రూపములు ఆరంభింపబడినవి. కోహలాది మళానుసారము. శంభ విలాసములను గురించి, శంభూ త్రమాంగస్థములగు గంగా, చందకళాదులను గురించి చేయబడునదియే నాంది. కావున నాందికి శంభువే (వకీక యని భావింపవలసి వచ్చుచున్నది.

అష్టాంగ వద సంయుత (ఎనిమిది అంగములుగా గల) నాందిని నిర్వ పొందినానని భరతుడు [వథమాధ్యాయమున చెప్పినాడు. ఐదవ అఆధ్యాయమున నాంది అష్టవదకాదు. షోడశ పద; అష్టపద నాందిని "సేర్కొానుటవలన “పూర్వ రంగేంగ వహారేచ పాఖుత్సన్నిహితళ్శివః.” శివుడు నాట్యాధి దేవత. ఆతని వాహనమగు నందియే రంగస్థలమైనది. ఆ రంగస్థలమున శివుడు సన్నిహితు డై యుండును. “నాందీ నంది (పియావహా” అని చెప్పబడినది. నందికి (పీతి సరమేళ్వరుని స్తుతి వలన కాని లేక అ సరమేశ్వరమూ క్రి స్మరణ వలన కాని

38 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మిపస్తావనలు చేకూరును. పరమేశ్వరు డష్టమూర్తి. జలము, వుతభుక్కు,వాయువు, ఆకాశము, పృథ్వి, యజమానుడు, సూర్యుడు, చందుడు- అను ఎనిమిది ఆతని మూర్తులు. ఆమూర్రి స్పూర్తి కొరకే అష్టపద నిర్దేశము చేయబడినది. కాళిదాసు “యాస్పృష్టిః _సష్టురాద్యా” అను పద్యమున ఈ అర్థము ననుసంధించియే అష్ట్రవద నాందిని నిర్వహించినాడు.

సకల భూత సమారాధన భగవత్సమారాధన యగును. ఆ (వతీకగా నాందిలో ఎనిమివి వదము లుండవలయునని మొదలు అనుశానించి పిదప ద్వాదశ పదములు కూడ నుండవచ్చునని భరతుడు ఐదవ అధ్యాయమున సూచించినాడు, అష్టమూర్తికి (వతీకగా ఆష్టపద నాంది రాగా, ద్వాదశ మూర్తికి (వతీకగా ద్వాదశపద నాంది వచ్చినది. ద్వాదళశమూర్తి యనగా ద్వాదళాత్ముడు సూర్యనారాయణుడు.

తరువాతి వారు సది పదములు కూడ నుండవచ్చునని, యట్టుండుట ్రేష్టమని నుడివినారు. ఇది దశమూర్తికి (దశావతారములకు) (వతీకగా నేర్పడినది. దశరూపక కర్త ధనంజయుడు దశరూపముల వోలె దశరూవముల దాల్చిన దాశార్డునకు నమస్కార మనినాడు అటు పిదప పదునెనిమిది పదముల నాంది అంగీకరింపబడినది. ఇది అష్టమూర్తి, దశమూర్తు సమష్టి ఉపాసనకు (వతీక. పిదప ఇరువది పదముల నాంది వచ్చినది. ఇది అష్టమూ ర్తి, ద్వాదళ మూర్తుల ఉపాసనకు (వతీక. తరువాత ఇరువది రెండు పదముల నాంది యవతరిల్లినది. దశమూూలి, ద్వాదళమూర్తుల ఉపాసన కిది సంకేతము. అట్లు కాక మరియొక రీతి సమన్వయము చేసికొనవచ్చును. ఈ సమన్వయము స్పంద వాదుల . అనగా సాహిత్యవాదుల ముప్పదియారు త త్త్వ్వములలోని పూర్వ పూర్వ భాగములను బట్టి చేసికొనవలయునని తాత్పర్యము. సాహిత్య మనగా అన్యూనాతి రిక్త ావమున వై చి[త్యాధాయకముగా వాగర్జముల అనువృత్తి లేదా అనుగమము. ఏ తదనుగమ రూప సాహిత్యమునే స్పంద మందురు. శివుడు, శక్తి, సదాశివు, డీశ్వరుడు, శుద్ద విద్య, మాయ, కళ, విద్య లను ఎనిమిదింటికి (పతీక అష్టపద నాంది. శివ, శ క్రి, సదాశివ, ఈశ్వర, శుద్ధ, విద్యలను ఐదు శుద్ధ తత్త్వములు; మాయ, కళ, విద్య, రాగ, కాల, నియతి, పురుషులను శుద్దా శుద్ద తత్త్వము లేడును కలసి సం్యడెం్యడగును. వీనికి పతీక ద్వాదళపద నాంది. ఇక మూడవ

నాంద్‌ 89 విభాగము - పై పం్మడెండును, పకృతి, బుద్ధి, అహంకారము, మనస్సు = అను నాల్గింటితో కలనీనచో పదునారగును ఇది షోడళపద నాందికి (పతీక యగును. నాల్గవ విభిగము - పంచభూతములు, పంచ శబ్దాది విషయములు, రశేర్య్చదియములు కలసి ఇరువది యగును వీనికి (పతీకగా వింశతిపద నాంది వచ్చినది కౌందరి మతమున ఇరువది యైదు పదముల నాంది కూడ కలదు. ఇది వంచ వింశతి త త్ర్యములకు (పతీక. మరి కొందరి మతమున ముప్పదియైదు వదముల నాంది శివపీతి ప్మాతముగ భావింపబడినది శవ తత్త్వమే మిగిలిన ముస్పదియైదు త త్వములుగా స్పందించుటచే ఆ ముప్పది యైదు తత్త్వములకు (వతీకగా పంచ [తింశత్పద వచ్చినది.

నాట్య మొక దివ్య యోగమని మనము పూర్వము (గహించితిమి. తత్పజునుసారము గూడ సమన్వయము చేసికొనవచ్చును. అష్టవద నాందికి (పతీక అష్ట పురులు. క్షే జ్ఞానేరదియ పంచకము 2 కర్మేం్యదియ పంచకము 3. అంతఃకరణ చతుష్టయము త్తే 1పాణపంచకము 5 భూతపంచకము 6. కామము 7. కర్మ 8. తమము - అనునవి అష్టపురులు, లేదా ఆస్టాంగ యోగము. దశపదనాందికి [భూమధ్య వీధియందలి హృదయాకాశమున గోచ రించు దళ విధాకాశములు కాని, లేక దశవిధ ఓంకారములు కాని (వతీకయగును. “రూమ, అర్చిస్సు, ఉష్ణ, జ్వలిని, జ్వాలిని, ఏస్సులింగిని, సుశ్రీస్వరూప, కపిల, కవ్య వహ, హవ్యవహ” = అనునవి పది అగ్నికళలు. ద్వాదళ వద నాందికి నూర్యకళలు (పతీక, “*శ్రపిని, తాపిని, ధ్యూమ, మరీచి, జ్వాలిని, కచి, సుమమ్న, లోగద, విశ్వ, బోధకి, ధారణీ, కమ” - అనునవి సూర్య కళలు. షోడళపద నాందికి చర్యదకళలు (పతీక. “అమృత, మానవ, వూష్క, తుష్టి, పుష్టి, రతి, ధృత, శకిని, చం్యదిక, కాంతి, జోత్స, శ్రీ, పీతి, అంగద, పూర్ణ, పూర్ణామృత” - అనునవి పదనారు చర్మదకళలు. సూర్య, ఆగ్నికళలలో ధ్యూమ, కాపిని _ అనునవి ఇరువురి యందుండుటచే ఆరెండింటి శిని ఇంచుమించు ఒకే [పయోజనమగుట వలనను, ఆ రెంటిని తొలగించినచో ఇరువదియగును. ఇది వింశతినద నాందికి సంకేతము రవి, చందకళలలోని రుచి, కాంతులను కళలు ఇరుపక్షములం దేకార్థకములగుటవలన ఆ రెంటి కంత భేదము కానరానందున చందకళల నుండి *రుచి, కాంతిని తగ్గించినచో అగ్ని కళలు సది, సూర్యకళలు పది, చర్మదకళశలు పదిహేను కలసి ముప్పది

శం సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీవస్తావనలు యెదగును. ఇవి చిత్మళలు ఇది పంచతింశత్పరనాందికి (వతీక. నాలుగు పురుషార్థములుకాని, నాలుగు శ్ముశూషలు కాని లేక చతు్వ్వధమండలములుకాని చతుష్పదనాందికి (పలీక 1 స్థానక్ళుకూష 2. అంగక్ముకూష 3 భావశుకూష , ఆత్మశు[హష అనునవి చతుర్విధ శుహషలు కే. సూర్యమండలము 2 చళద మండలము 3. అగ్నిమండలము 4. హరణ్మయ మండలము. ఇవి చతుర్విధ మండలములు.

షోడళవద నాందికి మరియొక రీతి సమన్వయము చేయవచ్చును. 1. ఇడ 2. పింగళ 3. సుషుమ్న శ గాంధారిర్‌ హ స్తిజిహ్వ 6. పూష 7. అలంపూష ఈ శుక్సు 9. విశ్వోదరి 10 పయస్విని 11 రక్తాహ్వాయ 112. సినీవాలి 13 కుహూ 114. శంభిని 15. దామని 16. _బహ్మనాడి.--ఇవి శరీరమున (వరాన కార్యములను నిర్వహించు పదునారు కర్మజ్ఞాన వాహికలు, అభినయపరముగా సమన్వయము

11. షట్పదకు ;. “జంఘే బాహూ శీరోమధ్యం షడంగమిద ముచ్యతే” అన్నట్లు షడంగములు కాని వేదాంగములారు కాని, సంధి వ్యిగవాది షడ్గుణ ములుకాని “ధన్వదుర్గం, మహీదుర్గం, గిరిదురగ్లం తథైవచ, మనుష్యదుర్గం, మృద్దుగం, వనదుర్గ మిత్మికమాత్‌” అనినట్లు షృడ్డుర్గములును (వతీకలు

చగి ళ్‌ ళా చి గి

కావచ్చును షడ్‌ స్థానములు, షట్పదార్థములును సంకేతములు

లి అష్టపదకు శీల సమ్మగ్దృష్టి, సమ్యక్సంకల్ప, సమ్యగ్యాాక్‌ సమ్మ క్కర్మ, సమ్యగాజీవ, సమ్యగ్వ్యాయామ, సమ్మక్చృతి, సమ్మక్సమారులనునవి సంకేతములు. లేదా “ఆదానేచ విసర్గేచ తథావైంష నిషేధయోః పంచమేచార్డ వచనే వ్యవహారస్యచేక్షణే, దండశుద్ద్యోస్సదార క్త స్తేనాష్టగతికోన్సప” అనినట్టు నాయకాష్టగతులు లేదా సర్వభూతదయా, ఇంతి, అనసూయ, శౌచ, అనా యాన, మంగళ, అకార్పణ్య అనిస్ప్బృహలనునవి. లేదా రాజరాష్ట్రాదులను అష్ట (వకృళులు లేదా సమదృష్టి, ఆలోకితదృష్టి, సాచీదృష్టి, (వలోకితదృష్టి, మీలిత దృష్టి, అనువృ త్తదృష్టి, ఉఊల్లోకిత దృష్టు లనునవి (అభినయ దర్పణము) లేదా “కాంతా భయానకా చైవ హాస్యాచ కరుణా తథా, అద్భుతాచ తథా ర్మౌదీ వీరా ఖీఠత్సయా నతా, ఏతే రస్మాశయాళ్చాళ్టా దృష్టయః పరికిర్థితా” అన్నట్టు ఎని

నాంది త్తే మిది రసదృష్టులు, లేదా “స్నీగ్జా హృష్టాచ దీనాచ కృద్దా దృప్తా భయాన్వితా, జుగుప్పితా విస్మితాచ స్థాయీ భావ్మాశయా ఇమాః (సో మేళ్వరుడు)” అను స్థాయీ భావ దృష్టులు ఎనిమిది లేదా స్తంభాది స్వాత్తిక భావము లెనిమిది లేదా *ఆదౌతు చలనం ,;పోక్తం పళ్చాచ్చర్యకమణం తథా, సరణం వేగినీ చైవ కుట్టనంచ తతఃపరం, పరితం లోలితం చైవ తతో విషయ సంచరః, చారీ లేదా అమీ _పోక్తా అప్పా భరతవేదిభిః” (అభినయ దర్పణే) అన్నట్లు అష్టదారులు లేదా “ళూపాలో ఖైరవశ్చైవ శ్రీరాగం ఫల పంజరః, వసంతో మాలవక్రైవ బంగాలో నాటక స్తథా, అహ్టైరాగా ఇమే ధీరైః పురుషా ఇతి సమ్మతాః” అన్నట్టు అష్టపురుష రాగములు లేదా “రూప యౌవన లావణ్య మాధుర్యాణి చ సౌష్టవం ముఖ (పసాదః (పాగల్భ్యం విశాలాయత న్నేతతా, కృళావలగ్న శోభిత్వం తథైవ తను గ్యాతతా, ఏతే ప్మాతగుణాః (పోక్తాః దోషస్యాత్‌ తద్వి వర్యయాత్‌” అను అష్ట ప్యాత గుణములు వేమభూపాలో క్తములు.

తి, దశపదకు :;= దశపదకు, యోగపరముగా దశనాడులు. ఇడా పింగళా నుషమమ్నాగాంధారీ హ న్తిజిహ్వా సుపూషా ఆలంబుషా యశస్వినీ శంఖినీ కుహరూ అనునవి. దశవాయువులు దళాగ్నులు దళనాదకళలు. “సౌష్టవం రూప సంపత్తి కారు వి స్తీర్ణకర్జతా, విసారి న్నేతతా బింబాధర పాకాంతదంతతా, సుకంబు కంరతా వేల్ల ల్లతా సరళ వామతా, తన్మధ్యేన తత్‌ స్టూలా నితంబకర లోరుకా, అత్యుచ్చపీన స్తనతా గౌరతా, క్యామతావేతి తజ్‌ జ్ఞైః ప్మాతగుణా స్మృతాః” అన్నట్లు, దళపాాత గుణములు పది కామావస్థలు పది నాటక _పకరణాది రూపకములు, మత్సాాది దశావతార హ స్తములు “స్థానం చాయకా లీడే (ధేంభిణ ,పేరికానిచ, పత్యా లీఠం స్వస్తికంచ మోటితం సమసూచికా పార్శ్యనూచీతి చ దశ మండలా సీరితానిచ” అను దళ మండలములు (అభినయ దర్పణము) హంసీ, మయూరీచ మృగీ గజలీలా తురంగిణీ, సింహీ మజంగీ మండూకీ గతిర్వీరాచ మానవీ దశతైతా గతయో జ్లేయా నాట్యశాస్త్ర విశారదై:” (అభినయదర్పణము) అను నాట్యగళులు పది “జవత్వం స్ట్‌రతా రేఖా (భమరో దృష్టి ర్మ్యశమః, ప్రీతిక్మేధా వచోగీతిః ప్యాత (పాణాదశళస్మృతా:” అనుమోక్ష దేవోక్రదశ ప్యాత _పాణములు,

జ్తీర్ణి సంస్కృత రూవక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు కీ. ద్వాదశపదకు :. “ఉపాంగంతు స్కంద ఏవజ గుర్చుధాః ధృష్టి (ళూపుటతారాశ్చక పోలో నాసీకాహనూ ఆరరో దశనాజిహ్వాచుబుకం వదనం తథా, ఉపాంగాని ద్వాదశ్రైవ శిరస్యంగాంత రేషుచ” (అభినయదర్పణము) అను ద్వాదళోపాంగములు. “నృత్తాని ద్వాదశ[పోక్తా డోంబికా భాణికాశథా, భాణకః (పస్థానకళ్చ లాసికా రాసికా తథా, దుర్శల్లికా విదగ్గశ్చ శిల్పినీ హస్తినీ తథా? భిన్నకీ తుంబికీ చైవ ద్వాదశోక్తాని సూరిభిః'” అను వర్మడెండు నృ త్తములు (సంగీతనారాయణం) “ఆధోచ్యతే వాచికస్య మార్గాద్వాదశతే పునః, ఆలాపశ్చ (వలాపశ్చ విలాపళ్చానులాపకః, సల్హాపళ్చాపలాపశ్చ సందేశోవ్యపదేశకః ఉప దేశళ్చాపదేశో నిర్దేళళ్చాతిదేశకః” అను భరతోక్త దళవాచికమార్గములు.

త్‌, షోడశపదరకు :- “గౌరి పద్మాళచీమేధా సావితీ విజయా జయా, చేవ సేనా స్వధాస్వాహాళాంతిః పుష్టి ర్చృతిః, తుష్టిర్మాతా ఆత్మ దేవతా” అను షోడశమాతృకలు. షోడశోపబారములు. “ద త్తిలాదిభిరుకాని దేశ రూపాణి షోడశ, సట్టకం (తోటకం గోష్టీ బృందకంచ తతః పరం శిల్పకం (_ పేక్షణం చాప్యుల్దా వకం చేత్సతః పరం. హల్లీసరాసకే ఊల్లోప్యకం శ్రీగదితం తథా, నాట్యరాసక దుర్మల్లీ పస్థానం కావ్యలాసికా'' అను షోడశ దేశిరూసకములు. దేవ, _బహ్మ, ఈశ్వర, విష్ణు, సరస్వతీ, పార్వతీ, లక్ష్మీ, వినాయక, షణ్ముఖ, మన్మథ, ఇంద, ఆగ్ని, యమ, న్మిబుతి, వరుణ, వాయు, కుబేర అభినయ హస్తములు వదునారు. పదునారు పురుషకళలు ముండకోపనిష దు క్రములు. 16 స్వరశక్తులు పూర్ణోదర్యాదులు, కర కరాళ్యాది శక్తులు కూడ షోడశపవదలో సమన్వయించు కొనవచ్చును.

0. అషహ్టైదశపదకు నజ అష్టాదశ జాతుల హస్తములు,

, వింశతిపదకు ;= “మార్గం నాట్యం తతః పాహుః తచ్చ వింశతి ధోచ్యతే, నాటకం స్మవకరణం భాణః (వహసనం డీమః వ్యాయోగసమవాకారౌ వీధ్యంకేవామృగా ఇహ రూపకాని దశ్రైతాని శంకరేణ బభాషిరే నాటికా, (వకరణికా భాణికా వాసీకాశతః వ్యాయోగినీచ డిమికా కలోత్సాహవతీపునః చితా జుగుష్సితాచైవ విచ్చితాచేతి దుర్గయా ఏవంమార్గం నాట్యముక్తం శివాభ్యాం టహ్మణాపురా” అన్నట్టు కోహలో క్త వింశతి రూపములు, లేదా.

నాంది త్ర

“త్తూన్యాచ మలిన్మాళొన్తా సృజ్డాగ్గాని సంయులా, శంకితాచ విషణ్ణాచ ముకులా కుంచితాపిచ, అభిత ప్తాచ జిహ్వాచ లలితాన్యా వితర్కితా,తదార్జముకులా (కానా విలుప్తాకేక రాపిచ, వికోళ్ళాతాస సంయుక్తా మదిరాచేతి దృష్టయః” అను భావదృష్టులు ఇరువదికాని _పఠీకయగును. నాట్యపరముగా సమన్వయము

అష్టపదకు ఎనిమిది స్టాయి భావములుకాని, ఎనిమిది రసములు కాని, అష్ట భాషలు కాని తేద్శాపరోచన,వీథీ(పహసన,కథోద్దాత ,ఉద్దాత్యక,పయోగాతిశయ, (వవర్తక, అవలగిలములగు ఎనిమిది భారత్యంగములు కావచ్చును. లేదా సభాపతి, సభ, పరిషత్నళ్యులు, గాయకులు, వాదకులు, నటి, నటుడు, కవి_ ఆనువా రెనమండుగురు చతుష్పదకు నాల్గభినయములు లేదా నాల్లు కైశిక్యాది వృత్తులు దశపదకు దశరూపకములు లేదా ఐదర్జావస్థలు, ఐదు ఆర్ధ (వక్ళళులు లేదా (వరోచన మొదలు మవిచారి వరకు నుండు పది ఐిహిర్యవనికాంగములు లేదా పది లాస్వ్యాంగములు. ద్వాదశపదకు (పత్యాహారమునుండి నాంది వరకు గల పండైండు అంతర్యవ నికాంగములు లేదా కోహలాదిమత (_పకారము పండెండు లాస్యాంగములు (చ్నితము, భావికము-. ఆను రెంటిని కలిపి కోహ లాదులు పన్నెండు లాస్యాంగ ములనినారు )

షోడ్రళశపదకు :_ ఎనిమిది స్థాయీ భావములు, ఎనిమిది రసములు కలిసి పదునారు. లేదా షోడళనాయికలు, షోడళనాయకులు

అష్టాదళపదకు జ పదునెనిమిది ఉపరూపకములు.

వింశతిపదకు :._ పంచావస్థలు, పంచ (పకృళులు, పంచసంధులు, పంచార్జోన కేపక ములు కలిసి ఇరువది యగును. లేదా పదునారంగములు, నాలుగు వృత్తులు కలిసి ఇరువడి. లేదా శారదా తనయుని మతానుసారము ఇరువది నృత్యరూపములు.

ద్వావింశతిపదకు :- వూర్వురంగాంగము లిరువదిరెండు లేదా స్వరాఖి వ్యక్తికి సంబంధించిన ఇరువదిరెండు నాడులు.

య! సంస్కృత రూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు

పంచ్శతింశత్పదకు = గండము, మ్ముద అను రెండలంకారములును కోహలాదులు చేర్చినందున ఆశీరాది నాట్యాలంకారములు ముప్పది మైదగును. సంగీతపరముగా సమన్వయము

చతుష్పదకు :. వాది, సంవాది, ఆనువాది, వివాది స్వరములు.

ఆష్టపదకు *- గితమునకు సంబంధించిన అతలము, తరలము, ఊల్లో లము, ఆలగము, ఉగ్జానము,లిప్సితము,ఘబ్టిత ము, విమఘట్టితము అనునవి లేదా ఛందోషకము

ళు

ద్వావింశతి పదకు ; ఇరువదిరెండు ,శుతులు లేదా మానపంచకము అయామ చతుష్టయము, ఛందోష్టకము కలినీ ఇరువది రెండగును.

దళపదకు :. మానవంచక, రీతిపంచకములు.

సంచ్యతింశత్పదకు *. ఐదు జాతులకు ఏడేసి కాళములుండుట వలన తాళములు ముప్పది యెదు (ప్రతీకమగును. ఈ విధముగా పదవ్యవస్థ నాట్యములో సమన్విత మైన సంగిత సాహిత్య యోగాదుల స్పూర్తిదాయకముగా నొనరింప బడినవని లావింసవలసి యున్నది. కొావ్యపరముగా (దృశ క్‌ వ్యకావ్య)

చతుష్పదకు :. చతుర్విధ వృత్తులు చతుర్విధాభినయములు, దుతిదీప్తి సంకోచ వికాసములను శ హృదయ ధర్మములు చతుర్విధ నాయకులు (పఠీకలు.

అష్టపదకు ?ం అష్టవిధ స్థాయి భావములు అష్టవిధ శృంగార నాయికలు అష్టవిధ సాత్త్విక భావములు శబ్దం అర్జం వృత్తి, గుణం అలంకారం వస్తువు నేతరసం అన్నవి పఠీకలు, రచనాకవి శబ్ద కవి అర్థ కవి అలంకార కవి ఊక్తి కవి రసకవి మార్గకవి శాస్తాంర్థ కవులు [పతీకలు. స్వాస్థ్యం (వతిళక ఆక్యాసం భ కి విద్వత్సాంగత్యం బహు (శుతత్వం దృఢ స్మృతి అనిక్వేదం అనే కావ్యాష్ట మాతలు సమన్వితమగును. శ్యశూషళ వణం (గవాణం ధారణ పరిజ్ఞానం ఊహ అపోహ తత్త్వాభినివేళ అనే బుద్ది గుణా లెనిమిది సంభావితమగును.

నాందీ కక్‌

దశపదకు_.స్నాతక కవి హృదయకవి అన్యాపదేశి సేవిత ఘటమాన మహాకవి కవిరాజ ఆవేశిక అవిచ్చేది సర్యకామయితలను దళవిధ క విదళావస్థలు (వతీకలు.

దండిమతానుసారం__శ్లేష (పసాద సమతా మాధుర్య సౌకుమార్య అర్థ వ్యక్తి బాదార్య ఓజః కాంతి సమాధులను దశగుణములు వతీకలు.

చతుర్వింశతివదకు భోజమతానుసారం.-

శ్లేష (వసాద సమతా మారుర్య సౌకుమార్య ఆర్థవ్యక్తి కాంతి భౌదార్య ఉదా త్తకా ఓజ బార్జిత్య గేయ స్సౌశబ్ద్య సమాధి సౌక్మ్య గాంభీర్య విస్తర సంక్షేవ సమ్మితత్వ భావికత్య గతిరీతి ఉక్తి పొడులను శబ్ద గుణములు 24 (పతీఠలు, అతని మళానుసారము జాతి గతిరీతి వృత్రిచ్భాయా ముదా ఉక్రియుక్తి కణితి గుంఫన శయ్యా పఠతి యమక శ్తేష అన్ముపాస చిత వాకోవాక్య [వహేళికా గూఢ (వళ్నోత్తర ఆధ్యేయ (శవ్మ పేవ్య అభినీతులను 24 శబ్దాలంకార జాతులు (వతీకలు ఇచ్లే ఆయా నాందీ భేదములకు సాహిత్య దర్శనపరముగా సమన్వయించు కొనవచ్చును. క్లిష్ట కల్పనయని పరిహసింపక పరిహరింపక ఈ విషయమున పరిశోధన కావింపవలసీ యన్నది. విజ్ఞాలు ఇతో ధికముగా భావించి ఆంజస్యా నాంజస్యములను నిరూపింతురని ఆశంతును.

నాందీ భేదవులు కావ్యేందు (పకాళలో నాంది - నీలీ, కుద్దా లేదమున రెండు విధములని. “నీలీ కద్దేతి భేదేన సా నాందీ ద్వివిధా భవేత్‌, ఉపాదానం వర్దనం వా భవేత్‌, యృ్శతేందు సూర్యయోః సా నీలీ స్యాత్‌, తదన్యాతు శుద్దేతి వరిగియతే.” అందు సూర్యచర్మదుల నామము నిక్టేశించినను లేక తద్వర్ణ్షనయున్నను 'నీలీనాందీ" యని; ఇది లేనిది “శద్ధనాంది' యని నుడివినాడు కావ్యదర్పణక ర్త “పత్రావళి” యను మరియొక నాందీ భేదమును తెలిపినాడు. “యస్యాం బీజస్యవిన్యాసః అభిధేయస్యవస్తునః స్టేషేణవా సమాసోక్ష్యా నాందీ ష్మతావళీతు సా "క్రావ్యబీజమును కాని లేక వర్ణనీయ వస్తువునుకాని శ్లేష ముఖముననో సమాసో క్తి రూపముననో వెలడించు నాందిని “షతావ। నాంది' యందురు అనర్హ రాఘవ వ్యాఖ్యాత ళా |! నాంది చతుర్విధయని _పాచీన శ్లోకముల నుద్దరించినాడు. ల! ఛం “నమస్క్యృతిర్మాంగళికీ ఆకీం ష్మతావ తథా నాందిచతుర్జానిర్దిష్టా నాడకాదిమ దీమతా.” నమస్కృృతినాంది, మాంగళికనాంది, ఆఅశీరూసనాంది, ష్మతావళీనాంది. యని నాంది నాలుగు విధములు. “నమః [పధానవాక్షేన కోమలేన వదేనచ కల్పితా శంభునాయుక్తా నమస్కృతిరి రీరితా.” వీ శ్లోకమున నమస్కార సుకుమార వదములు, శంభువాచక నామ ముండునో అది నమస్కృతినాంది. “ద్రేవస్యార్దేందుచూడ స్య విలాసే నోపవరితా చి ణి మంగళానుగ త౦వాక్యం య్మతమాంగళికితిసా” శివ విలాసముల వర్ణన కలిగి మంగళార్థపదోజ్వలమగు నాంది మాంగళికీ నాంది.

నాంది భేదములు త్త

*ద్రేవ ద్విజ నృపాదీనాం ఆశీర్వాద విభూషితా

నాందీ మంగళ సంయుక్తా స్యాదాశీరితి తద్విదః

దేవఠాద్విజాదుల ఆశీస్సులతో కూడుకొని మంగళార్థ వదోజ్వల యగు నాంది ఆశీరూపనాంది.

“వాచ్యార్థ వీజరచితా శృంగారాది సమన్వితా

సంయుక్తా చంద పద్మాభ్యాం వ్యతావళ్యభిదీయతే”

కావ్యార్థమును సూచించు పదములు కలిగి చంద, వద్మ నామాంకితమగు నాంది ష్మతావ+ నాంది.

దీనివలన నాంది 1. సీలీనాంది 2 శుద్ధా నాంది 3, ఆశీరూవ నాంది 4. నమస్కారాత్మక నాంది 5. వస్తునిర్జేశరూప నాంది 6. ష్మృతావ+ నాంది ౯ మాంగళిక నాంది - అను ఏడు విధముల నుండునని తేలినది పదనియ మమును బట్టి పరికింతుమేని భరతాదిమతానుసారము 1. అష్టపద 2. ద్వాదళ వద 3. అషహ్టాదశవద 4. ద్వావింశతి పద _- ఇతర మతానుసారము 5 దళ వద 6. షోడళశపద 7. వింశతి పద 8 చతుష్పద 9. పంచవింశతి పద 10. పంచ (తింశత్పద 111 షట్పద 112. తిపద - అను భేదమున పండెండు విధములగును.

ఇట సదనియనుము గూర్చి విచారింవవలనీ యున్నది, దేనిని పదముగా స్వీకరింపవలయునన్న శంకకు నాట్యదర్పణక ర్త “ళ్లోకపాదః పదం కేచిత్‌ ను ప్రిజ్లంత మధాపరే, పరే వాంతర వాక్ర్యైక స్వరూపం పద మూచిరే” కొందరు శోకపాదమును పదమని, మరికొందరు సుప్రిజంత వదమును పదముగను, ఇంకొందరు “పద్యతే జాయతే అనేన వదార్థ సంసర్గః” అను వ్యుత్పత్తిని జూపి (ఆకాంక్షా యోగ్యతా సన్నిధులుగల పదకదంబ రూపమగు) వాక్యమును పద ముగా స్వీకరించినారని తెలిపినాడు. అభినవ గుప్తుడు కూడ వద విషయమున ఈ మూడభ్మిపాయములు కలవని అవాంతర వాక్యరూపమగు పదమే భరతముని సమ్మతమని తన అబినవ భారతిలో తెలిపినాడు దీనివలన 1. క్లోకపాదము పదము 2 సుప్రిజంతము పదము 3. అవాంతర వాక్యము పదము అను (తివిధోదాహరణములు లభించుచున్నవి. పైన పేర్కొనబడిన నాందీ లేదముల

క! సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీవస్తావనలు కన్నింటికి ఉదాహరణములను (శమముగా చూప్పదును. భరతముని నాట్య శాస్త్రము _పథమాధ్యాయమున నాందిని నిరూపించి, ఈ (శ్రీంది యుదాహంణ మొసగినాడు:;

“నమోస్తు సర్వ దేవేభ్యో ద్విజాతిధృ స్తతో నమః

జీతంసోమేన వై రాజ్ఞా శివం గోోదవాహ్మణాయచ

(టహ్మోత్తరం తధైవాస్తు హత్మాబహ్మద్విష స్తథా

(పళాస్త్విమాం మహారాజః పృథివీంచ ససాగరామ్‌

రాష్ట్ర్రం (వవర్ధతాం దైవ రంగస్యాళా సమృధ్యతు

(పోవాకర్తుర్మవి ధర్మోభవతు (బహ్మలాషిత;

కావ్య కర్తు ర్యశళ్చాపి ధర్మశ్చాపి (వవర్షతాం

ఇజ్యయాచానయా నిత్యం (పీయంతాం దేవతాఖఇతి”

“దేవతల కెల్లరకు సమస్కారము ద్విజులకు శుభములు కలుగుగాక! రాజైన సోముడు జయించుగాక! గో(వాహ్మణులకు మంగళమగుత! (వావ్మ ణుల కభ్యుదయము చేకూరుత! వారి శృతువులు నశింతురు గాత! మహారాజు సాగరపర్యంతము పరిపాలించుగాత! రాష్ట్ర మభివృద్ధి చెందుగాత! రంగము (నట, (పేవకులు) యొక్క అశలు సఫలమగుత! కావ్యకర్రకు యశస్సు కలుగుగాత! లోకమున ధర్మము వర్థిల్యగాక! ఇట్టి పూర్వరంగ వూజదే దేవతలు సంతోషింకురుగాక 1” యని దీని యర్థము. శ్లోక పాదమును వదముగా తీసికొన్నచో ఇది షోడశపద నాంది యగును కాని అభినవుడు దీనిని అంగీక రింపలేదు. శ్లోకావయవ భూశతములగు తిజ్లంత, సుఐన్త్వములే (వాక్యములే) వదమని అత డభ్మిపాయపడినాడు సుప్తిజ్ఞ్ణంత పదము సదముగా స్వీకంంచినచో ఇది ద్వాదశ పద యగును “ద్వాదశ భిరష్టాభిర్వా” అను భరశుని నాందీ లక్షణము నీ యుదాహరణమున రెండు విధముల సమన్వయము వ్యాఖ్యాతలు చేసిరి. అభినవుడు ద్వాదళపదగా, తదితరులు అష్టపదగా (గహించిరని తాత్పర్యము.

భరతుని తర్వాత మనకు లభఖించెడి రూపకములు భాస రూపకములు. వీనిలో నాందీ లక్షణము స్పష్టముగా లేదు. భాసుడే వీనిని నాందిగా స్వీకరింవ లేదు అయినను వ్యాఖ్యాతలు ఆతని మంగళ శ్లోకములను నాందిగా పరిగ ణీంచుట వలన నేనిట యుదాహరించుచున్నాను. భాసరూపకములలోని నాందిని ఆరు విధములుగ విభజింపవచ్చును.

నొంది లేదములు తరి &ీ. పద నియమము లేనిది : ఉదా :-

1. దూత వాక్యము ః *పాదః పాయా దుపేంచస్య సత్వ లోకోత్సవః సవః వ్యావిద్ధో నముచి ర్యేన తను త్మోమనఖే నభేం” ఈన అరుణ నఖ్యాగముచే “నముచి" దానవుని ఎగజిమ్మి నకల లోకముల కాొనందము గూర్చిన పరమాత్ముని పాదము మిమ్ము రక్షించు గాత! (ఆశీరూప రి మధ్యమ వ్యాయోగము : “పాయాత్‌ సవో సుర వధూ హృదయావసాదః పాదోహరేః కువలయామల ఖర్గనీలః యః (పోద్యతనస్త్ర భువన (శ్రమణే రరాజు వైదూర్య సం్మకమ ఇవాంబర సాగరస్య.” కువలయ క్యొమలము, కరవాలాలీలము, అసుర రమణీ విషాదా పాదకము, (తిలోక్మాకామకము, గగన జలధి నిబద్ద వై దూర్య సేతువుశైన (తివ్మికమ స్వామి పాదము మిమ్ము రక్షించుగావుత | (ఆశీరూస నాంది.)
2. కరు భంగము : “ఖీష్మ (దోణ తటాం జయ్యదథ జలాం గాంధార రాజ (హాడాం కర్ణ (దౌణి కృపోర్మిన్నకమకరాం దుర్యోధన (ఫ్రోతనమ్‌ తీర్ణ శతు నదీం శరాని సికతాం యేన ప్లవే నార్జునః శ్యతూనొాం తరశేషు వస్ప్స భగవాన్‌ అస్తుప్తవః శేశవః.” భీష్మ (దోణులు తటములు, జయ్య్మదథుడు జలము, శకుని సుళ్ళ గుండము, కర్ణాశ్వత్థామ కృపాదు లూర్ములు నక మకరములు, దుర్యోధనుడు (ప్రవావామును బాణ ఖడ్డాది (పహరణము లిసుము కాగా ఉప్పొంగి పరవళ్ళు (దౌక్కెడి శృతుసేనా నదిని ఏ కృష్ణ రూసమౌ పడవతో అర్జునుడు దాటినాడో ఆ కృష్ణుడు మీకు శతు విజయమును చేకూర్చుగాత! (ఆశీరూప నాంది.) 5£0;.4

క్ర సంస్కృత రూవకములో నాంద్మీపస్తావనలు జ్త్‌, ఠర్ణ భొరము :

“నరమృగపతి వర్ష్మాలోకన (భాంతనారీ

నరదనుజ నుపవర్య్శవాత పాఠతాశలోకః

కరజ కులిశ పా భిన్న డైత్యేర్యద వఃుః

సుర రిపుబలహన్తా శ్రీధరోస్తు శియే వః”

నర నుర దీఏజాది జనమునకు మ్మ్‌ాంతి కలిగించు నరనీంచా రూపాటోప మున హరణ్య కళిపుని జీల్చి రామసుల గండు నడగించిన శ్రీధరుడు మీకు టేయన్సు గూర్చుత! (ఇదియు ఆశీరూప నాందియే)

5, దూత ఘటోత్కచము ;

“నారాయణ న్తీ భువనైక పరాయణో వః

పాయాదుపాయ శతయుక్త కరస్సురాణామ్‌

లోక తయావిరత నాటక తంతవస్తు

(పస్తావనా (వతి సమాపన స్యూతధారః.”

(శిళువనైక శరణుడు బహూపాయములచే దేవతా క్షేమము గూర్చువాడు. విశ్వనాటక వస్తు (పస్తావనా (వతి సమాపనము లందు న్యూతధారత్వము నిర స్రైపొంచువాడునై. న నారాయణుడు మీకు వభముల నొసగుగాత!

ళు న్వవ్న వాసవద త్త :

“*తదయన వేందు సవర్షా వాసవదత్తా బలౌ ఐబలస్యళ్వామ్‌

పద్మానతీర్ణ పూర్ణా వసంత క్యమౌ భుజౌ పాఠామ్‌.”

అపుడే యుదయించు చర్మడుని బురడించుచు మద్యపానాతిశయమున మంధర త్వమును పొందియు కమలాభములై వసంత శోభా పరిపూర్ణములునైై న బలరాముని బాహువులు. మిమ్ము రవ్నింతుగాత! ఉదయన, వాసవదత్త, పద్మావతీ, వసంతకులనెడు నాటకీయ హప్మాతలు సూచింపబడినారు. ఇది అషహ్టైపద నాంది. ఇందు పద్మోపాదానము వలని నీలి. ఆశీరూప.

7 కారుదత్తమున నాందియే కూర్చుబడలేదు,

నాంది భేదములు క్‌ 8. పద నీయమము కలవి; 1 అవిమారకఠము : అషహ్టైదళపదనాంది. ఆ “ఊవిపాం సాను కంపం సలిల నిధి జలాదేక దంష్టా్య్యగ రూఢా మా[కాంతా మాజి మర్యే నిహత దితిసుతామేక పాదావధూతామ్‌ సంభుక్తాం (పీతి పూర్వం స్వభుజవశ గతా మేకచ్మకాభిగుప్తాం శ్రీమన్నారాయణ స్తే (వదిశతువసుధా ముచ్చి9తై కాతష్మతామ్‌.” వరమాన్ముగహమున భూదేవిని జలధినుండి స్వదంష్టార్యగమున నుద్ధరించి, సకల రాక్షస సంవార మొనరించి, చకాభిరక్షణ కల్పించుచున్న శ్రీమన్నారాయ ణుడు భూమండలై కాధి పత్యము సీకు చేకూర్చు గావుత।! ఇందు (వధానావకారములతో భగవంతుడు భూ రక్షణ వేసిన విధానము సూచింపబడినది మత్స్య రూపమున విశ్వోకేపము, వరాహరూపమున భూమిని స్వదంష్టార్యాగమున ధరించుట, నృసీంహావఠారమున హిరణ్యకళిపూర: పాట నము, వామనావతారమున ఏవకపాదావలంబనము, రామావఠారమున సకల ళూ పరిపాలనము అనునవి సూచింపబడినవి. 2. (పతిమానాటకము :- ద్వాదళపద నాంది. “సీత్రాభవః పాతు సుమం్యతతుస్టః, స్ముగీవరామః సహలక్ష్మణశ్చ యోరావణార్య (పతిమశ్ళ్చ దేవ్యా, విఖీషణాత్మా భరతోను సర్గమ్‌.” సీత కామోదము కలిగించువాడు, చక్కని మం్యత శక్తిచే తుష్టి నొందు వాడు, లక్ష్మణ సహితుడు, రావణ సంహర్త, విభీషణ వర్యపదాత, స్నుగీవ మ్మితుడునగు రాముడు దుఃఖ భారమునుండి (వతిళావమున రవషించుత! ఇందు సీతా సుమంత స్ముగీవ లవ్మణ రావణ వలవీషణ భరతులను నాటక ప్మాతలు నిరేశింపబడినవ. ఇంతేగాక “*పతిమళ్ళ'” అనుటదే నాటక చం నామము గుర్తు చేయబడినది. 3. బాలచరితము :- ద్వావింశతి పదనాంది. “కంఖశీర వపుః పురాక ఎతయుగే నామ్నాతు నారా న యుల | గందాయె (తేతాయాం (తిపదార్చిత (తిళువనో విష్ణుః క టం ధాల్య్తైన కన్‌ మల న; ళ్‌ రా న. జీ ౦% ష్‌ (రం గంటి 169) న్‌ గ్గు స్‌ లో ప ర ఉజో లో

కీర సంస్కృత రూవకములో నాంద్మీపస్తావనలు దూర్వాళ్యామ నిభః సరావణ వదే రామో యుగే ద్వాపరే నిత్యం యోఒ౦జన సన్నిభః కలియుగే వః పాతు దామోదరః.” కృతయుగమున శంఖశ్షీర వర్ణుడు నారాయణ నామమున వ్యవహరింప బడినవాడు, (త్రేతలో సువర్ధాభుడు తివ్మికమ రూపమున భువన భరణ చేసిన వాడు, దూర్వాళ్యాముడై ద్వాపర మున రావణ వధ గావించినవాడు, కలియుగ మున అంజన సన్నిభుడు. లోక్కతాతయునగు దామోదరుడు మిమ్ము రక్షించుత! ఇందు దామోదర పాత నూచింవబడినది జ (వతిజ్ఞాయాగంధరాయణము ఫం అష్టపద నాంది. “హెతు వాసవదత్తాయో, మహీ సేనోఒతి వీర్యవా౯ వత్సరాజ స్తు నామ్నా, స శక్తి ర్యాగంధరాయణః.” ఇందున కైశ్వర్య (పదాత, శ క్రియను ఆయుధము దాల్చువాడును, బాలరాజు (జ్యేష్టరాజు గణపతి, ఇతని తమ్ముడు వత్సరాజు) యుగంధర క్షేత (పతిష్టితుడునౌ కుమారస్వామి మిమ్మునోముత! ఇందు వాసవద త్త, మహాసేన, వత్సరాజ, యౌగంధరాయణు లను ప్మాతలు సూచింపబడినవి. పైన జిన్సబడిన నాలుగు నాటక నాందులలో 'తు.చ' యను నిపాతములు వదముగా పరిగణింపబడలేదు. 6. అశీరూప నాంది:. పైన పేర్కొనబడీన రెండు వర్గముల నాందులు ఆశీరూపములు. లి. పైన "పేర్కొనబడిన రూపకములన్నియు (స్వవ్న వాసవద త్త తప్ప) సూర్యచంద్ర నామాంకము లేనందున శుద్ధ నాందులు. వ స్వప్న వాసవదత్తమున “ఉదయన వేందు” అనుచోట 'ఇందు' పద ముండుటవలన నీలీనాంది.

నాంది భేదములు క్‌

హా “అర్థతః శబ్దతో వాపి మనాక్కావ్యార్థ నూచనమ్‌”. కావ్యార్థము నాందిలో శ్లేషములేన కాల, అవేపరూపేణ కాని సూచింపవలయునను అను శాసనము కలదు. కావ్యార్థము వస్తు రూసమున వెల్లడి కావచ్చును కావ్యేలివృత్త (వధాన పాత రూపమునను నిర్దేశింపబడవచ్చును, ఖభాసరూసక చ్యకమున స్వప్న వాసవ దత్తము, (వకిజ్ఞా యౌగంధరాయణము, బాలచరతము. ఊరు భంగము, (వతిమా నాటకము _ అను వానిలో ఆ రూపకములలోని ప్మాతలు నాందిలో నిర్దేశింపబడినవి

మహా నాటకము

భరతుడు కేవలము నాందినే ఉపయోగించి నాట్యమును ఇంర్యద ధ్వజో త్సవ సందర్భమున (పదర్శించినట్టు, విఘ్నములు వచ్చుటచే వూర్వరంగము సాంగముగా కూర్చబడినట్లు గహించితిమి. భాసుడు కొద్దిపాటి స్థాపనను స్యూత ధారునితో నడిపినాడు కాని మహానాటక క ర్త పూర్వరంగము గాని, (పస్తావనను గాని, ఉపయోగింపక నాందిని మ్మాతమే (వయోగించి న్యూతధార (పవేశము లేకయే మహానాటకమును నడిపినాడు అందు నాంది మాతమే యుపయోగింప బడినది. నాంది నామమును కవి నిర్జేశింపలేదు తద్వ్యాఖ్యాత 'మోహనదాను" నాందిగ భావించి వివరించినాడు. అందు మొదటి శ్లోకమున ఇరువది రెండు సద ములు పాటింపబడినవి. ఇట పదముసు ప్రిజంతరూ పము.

“కల్యాణానాం నిధానం కలిమల మథనం పావనం పొవనానామ్‌

పాథఖేయం యన్ముముషోః సపది పరవద (పావ్తయే (వస్థితస్య

వ్మిశామ స్థానమేకం కవివర వచసాం జీవనం సజ్జనానాం

బీజం ధర్మ (దుమస్య (_పభవళతు భవతాం భూతయే రామనామ.”

సకల గ్రేయస్సులకు నిలయము కలికలుష వినాశనము, పరమపావనము, పరమవపద్మపాప్తిశ్రై ,పాకులాడెడి ముముక్షువునకు దారిబ త్రము, మహాకవుల వాక్కు-.లకు (వధాన నిగమస్థానము, సకల సత్పురుష కోటికి సంథీవని, ధర్మా నోకహమునకు బీజ భూతమునగు శ్రీరామనామము మీకు ఐశ్వర్యకరమగుగాక।

ర్‌డ్లీ సంస్కృత రూపక ములో నాందీ_పస్తావనలు రై “పారు శ్రీస్త్రన వత భజ్గమకరీ ము, దాంకితోరస్థృలో

దేవస్సర్వ జగత్పతిర్మధువధూవక్తాంబ్ద చం్యదోదయః

(కీడ్మాకోడతనో ర్నవేందువిశదే దంష్టాంంకురేయస్య భూ

ర్భాతిన్మ (పశళయాద్ధివల్వలతలో త్ఞాతైక ముస్తాకృతిః.”

దివ్యరూపధారి, లశ్ష్మీస్తన ష్యతరచనామ్ముదాంకితోరః స్థలుడు, మరు రాక్షసుని కాంతావదనారవిందమును ముకుశింపజేయు చందుడునగు శశ్రీమన్నా రాయణుడు. మిమ్ము రక్షించుగాత! వరాహ రూనము దాల్చిన ఏ భగవానుని యొక్క చం్మదరేఖాసుందరమగు దంష్టాాంకురమున భూమి సాగరమను చిన్న కొలను నుండి పెరకబడిన తుంగము స్తిగా గోచరించినదో। 3 “యం శైవాః సముపాసతే శివ ఇతిబహ్మేతి వేదాంతినో

బౌద్దా బుద్ధ ఇతి (వసూణపటవః క ర్తేతి న్టైయాయికాః

అర్హ న్నిత్యతవై న శాసనరతాః కర్మేతి మీమాంసకాః

సోయంవో విదధాశతు వాంఛిత ఫలం తై 9లోక్యనాథోహరిః శి

ఏ పరాత్పరుని మాహేశ్వరులు మహేశ్వరుడని, వేదాంతులు వర (బహ్మమని, బౌద్ధులు బుద్దుడని, న్నైయాయికులు కర్తయని, జైనులు జీనుడని, మీమాంసకులు కర్మయని భావింతురో యట్టి తిలోక్తై కేశ్వరుడు అగు శ్రీహరి మీ కోరికల నీడేర్చు గాక! శ. “తం రామం రావణారం దశరథ తనయం లవ్మణ్యాగ్యం గుణాఢ్యం

వూజ్యం (పాజ్యం (_పతాపావలయితజలధిం సర్వసౌభాగ్య నీద్ధిమ్‌

విద్యా నంద్లైక కందం కలిమల పటల ధ్వంసినం సౌమ్యదేవం

సర్వాత్మానం నమామి (తిళువన శరణం (వత్యహం నిష్కళంకమ్‌.”

దళరథవ్యుతుడు, లవ్మణ్యాగజుడు, గుణాఢ్యుడు, పూజ్యుడు, మహా మహిమళాలి, నర్వసౌలాగ్య సంవన్నుడు, విద్యానందముల కేక కందకము. కలికలుషవినాశి, పరమ్మపసన్నుడు, సర్వలోక శరణ్యుడు, నివ్క_ం౦ళంకుడు, సర్వాంత ర్యామియునగు ఆ రామపరాత్సరుని నమస్కరింతును.

నాంది భేదములు క్‌ర్‌

ఈ శ్లోకమున నమస్కారము, మిగిలిన మూడు క్లోకములలో ఆశీస్సుప యోగింపబడినది ఈ నాందీ క్లోోములలో మూడు పద నియమములు గలవు. మొదటి శ్లోకమున కేవలము సు ప్రిజ నపదము పదముగా స్వీకరించినచో ఇరువది రెండు పదములుండుట వలన ద్వావింశతిపద. ఆవాంతరవాక్యమును వదముగా భావింతుమేని మొదటి క్లోకమున రెండు వాక్యములు, రెండవ శ్లోకమున రెండు వాక్యములు, మూడవ కోక మున ఏడు వాక్యములు, నాల్గవ శ్ఞోకమున ఒక్‌ వాక్యము మొత్తము నాలుగు శ్లోక ములలో కలిపి వండెండు వాక్యములగుట వలన ద్వాదశపద, శ్లోక పాదమునే సదముగా ఖావించెడి వశమున నాలుగు శ్లోక పాదములు పదునారగుటచే షోడళవద నాంది యని _(గహింపవచ్చును. చం్మద నామాంకితమగుట వలన నీలీనాంది. ఆశీస్సు, నమస్కతి యుండుట వలన తదుకయనాంది. లోక భారాపనోదనమునకు భగవానుడు దళరథ వ్యుతుడుగ నవతరించి రామనామమున వెలని లక్మణ్మాగజుడై సకల పీడాకరుడగు రావణుని సంవారించినాడను కథయు అక్షి వ్రమగుచున్నది. కథాగళములగు దశరథ, రామ, లక్మణ ప్యాతలు నిర్జిష్టములై నందున మనాక్కా-వ్యార్థ సూచన అర్థతః శబ్దతః చేయబడీనదని (గహింపవలయును.

కాఇదాస దూపకవములు కాళిదాస రూపళములలో నాంది పలువిధములుగా నున్నది. మొదటిదగు మాళనికాగ్ని మ్మితమునందు అతడు నద నియమము పాటింపలేదు.

1, ఏకైశ్వర్య స్టితోపి పణత బహుఫలే యస్స్వయంకృ త్రివాసాః వొంఠాసమ్మి[ దేహోప్యవిషయ మనసాం యఃవరస్తాద్యతీనామ్‌ అష్టానిర్యస్యకృత్స్నం జగదపి తనుభి ర్చిళళో నాభినూనః పన్మార్గాలోకనాణయ వ్యవనయతునవ స్తామసీం వృ క్రిమీశః. మానులగు ఇ్మశిగులకు బవువాంఛిభముల నానగూర్చెడి పర మైకాధి

పత్యము గలిగియు, కేవలము గజదర్మమును కాల్చినవాడు, అర్ధనారీశ్వరుడు

నైనను విజితేర్యదియులగు మహర్షులు కూడ జందుకొనరాని దూరమున నున్న వాడు, తన అష్టమూర్తులే జగత్తును నిర్వహించుచున్నను ఇంచుకేని గర్వాభి మానము లేనివాడునగు ఆ మహేశ్వరుడు సన్మార్గాలోకనమును (సతిఐంధించెడి మీ తామస పవృ త్తిని (అజ్ఞానము) శొలగించుగాక!

ఇది ఆశీరూప నాంది. భరతేతర మతానుసారము ఈ శ్లోకమున నాల్లు వాక్యములుండుటవలన నేమి, నాల్లు పాదములుండుటవలన నేమి చతుష్పద నొందియగును. “అష్టాభిర్య స్సక్ళృత్స్నం జగదపితనుఖిళొ అనుచోట అష్ట మూర్తులలోని సూర్యాచర్మదమసులు (ప్రతీతు లగుటవలన నీలీనాంది వ్మికమోర్వుశీయమను (తోటకమున :

వేదాంతేమ యమాహురేక పురుషం వ్యాప్యస్థితం రోదసీ

యస్మిన్నీశ్వర ఇత్యనన్యవిషయ శబ్దో యదార్థాషరః

అంతర్యశ్చ ముముకు భిర్నియమిత [పాణాదిభిర్మృగ్యతే

స స్థాణుః స్థిర లక్రి యోగనులభో న్మిశేయసాయాస్తువః.”

కాళిదాస రూపకములు ద్‌

ఏ శివుని వేదాంతములు సర్వవ్యాపియగు పథాన పురుషునిగా స్తుతించు చున్నవో, ఈశ్వర యను పరము అనితరాభిధాయియై ఎవనివట్ల సార్థకమగు చున్నదో, ఆంతస్సంయమనముకల ముముక్షువులు నిరంతర సమాధిలో ఎవనిని వెదుకుదురో, స్థాణుపదవాచ్యుడు, అవ్యభిచరిత భక్రియోగ సాధ్యుడునగు ఆ వర మేశ్వరుడు మీకు సర్వ శేయస్సుల నొనగూర్చుగాత!

“వంచవింశత్పదా శేషా సా నాండీ* అను కొందరి ఘతానుసారము ఇందు ఇరువదియైదు పదములుండుట వలన పంచవింశపద నాందిగాగాని, లేదా శ్లోకమున నాల్లు వాక్యములుండుటచే గాని, పెద చతుష్టయమును బట్టిగాని చతుష్పదనాందిగా గాని భావింపవచ్చును. చంద సూర్యోపాదానము లేనందున శుద్దానాంధి. మరియు ఈ శ్లోకమున (వథమ పాదమును బట్టి ఈ [ళోటకము నందలి నాయకుడు వేదాది (పసిద్దుడు, పరుష (తేష్టుడని, అట్టులే క్షీర (వళా పముల వలన సర్వవ్యాపకుడని వెల్లడియగుచున్నది సర్వసమర్థుడగుటచే ఈశంరుడనునది; రెండవ పాదము వలన దేవతాదులు రాశస బాధనుండి విడి వడబూని ఇతనిని (ప్రర్ధింతురను విషయము; మూడవపాదము వలన ఊర్వశివట్ల రాజునకు స్థిరమైన (పేమ కలదని, సంగమనీయమణి యోగమున తిరిగి నాయికా నాయకులకు సమాగమము కలుగునను అంశము “స్థిరళ క్రియోగసులభః ఆను పదము వలన వెల్లడి చేయబడినవి శ్లేషచేగాని, సమాసో క్రిచేగాని కావ్యవస్తువు సూచింపబడినచో వ్యతావళి నాంది యగును కదా! ఇట సమాసో క్రి ముఖమున కావ్యార్థము సూచింపబడినందున వ్యతావళి నాందియని సురేందినాఠశాస్త్రి తన వ్యాఖ్యానమున పేర్కొనినాడు

హ్‌! “యాసృష్టిః (నష్టురాద్యా వహతి విధివుతం యా వావి ర్యాచ హోతీ యేద్వేకాలం విధ త్తః శుతివిషయగుణా యా స్థితావ్యాప్య విశ్వమ్‌ యామాహు న్సర్వభూత (వకృతి రతీ యయా (పాణినః (పాణవన్తః

(వత్యశుభి స్తనుభి రవతు వ స్తాభి రష్టాభి రీశః.”

ఆది సృష్టియగు సీరు, హుతవహమగు ఆగ్ని, యజమానుడు, చంద సూర్యులు, ఆకాశము, సర్వవీజోత్ప త్తి స్థానమగు వృథ్విః సర్వ పాణులకు జీవనశ క్రి కలిగింళు వాయువు అను ఎనిమిది ఎవనికి మూర్తులుగా విలసిల్లు

ర5్‌8్ర సంస్కృత రూపకములో నాందీ పస్తావనలు చున్నవో _వత్యషముగా అట్టి అష్టమూర్తులతో విలసిల్లు ఈశ్వరుడు మిమ్ము రశ్నించుగాత!

ఇది ఆశీరూప నాంది ఈ శ్లోకమున ఎనిమిది వాక్యము లుండుటచే *“అష్టవద నాంది ' పంచ్యతింశత్పదా నాందీ అను కోహల మతానుసారము ముప్పది యైదు పదము లుండుటవే పంచృతింశత్పదానాంది; పాదచతుషస్టయ మునుబట్టియు చతుష్పదానాంది.

కావ్యార్థ సూచన : *'ఈశి పదముండుట వలన దుష్యంత (వళువు, అష్టమూర్తు లనుట వలన అష్షదిక్పాలకాంళములచే శాసకుడు రూపొందింపబడి నాడని మన్వాది స్మృతులు పేర్కొనుట వలన సకల దిక్సాలకాంశ సంభూతుడే దుష్యంతుడని తెలియనై నది “'యాసృష్టిః (నస్టురాదాా” అనుటచే విశ్వాతిశాయి సౌందర్యవతి ఈ శకుంతల యనునది, 'విధి హుతంహవిః' అనుటచేత గర్భ ధారణ, “వ్మ్నోతి' అనుటవలన కణ్వమహర్షి 'యే ద్వేకాలం విధత్తః' అనుట వలన అనసూయ, పియంవదలను సఖురారడు శాపాంతసమయమును వెల్ల డింతురని. ఇట్టులే శార్గరవ, శారద్యత, గౌతమీ ప్యాతలు సర్వవీజ (వకృతి యనుట వలన. *'యయా [పాణినః' అనుటవలన శకుంతలా, దుష్యంతుల సమాగమము, ప్యుతలాభము _- అను కావ్యాంశములు సూచింపబడినవి. కాన పష్మ్యతావళీనాంది.

శ్రీనివాసాచార్యులు మరియొక రీతి కావ్యార్థమును సూచించినాడు “ఆద్యాసృష్టి" అనుటచే దుష్యంతుని భరతవంళాదిత్వము “విధివహాతం హవిః” అనుటచే పాలన నిమిత్తమై షడ్భాగ శుల్కమును (గహించుట, “హోతి' యనుట వలన మహాదాతృత్వము, యాజక త్వము, “కాలం విధత్తః యనుట వలన 'రాజా వా కాలకారణమ్‌” అను స్మృతిని బట్టి సస్యాది సంపన్నకాల నియామకత్వవపు, '*(శుతి విషయ గుణాః అనుటవలన కాన చోదిత కర్మాను ష్టానము, లేక సర్వ గేయ గుణకాలిత్వము “విశ్వం వ్యాపష్య' ఆనుటవలన కీర్తి 1వతావ ఇపతిహతత్వము, “ప్రాణినః పాణవన్తః' అనుట వలన సకల (వజా మనోరథ వూరణ ముఖమున ప్రజా జీవన దాతృత్వము - అను దుష్యంత పరార్థము నూచింపబడినది. అట్టులే శకుంళలా సరముగా [కమముగా

భవభూతి రూపకములు ర్‌9

లోకాతిశాయి సౌందర్యవతి, శకుంతల గాంధర్వ వివాహము, గర్భధారణ,

యజ్ఞపత్నీత్వము, అనసూయా (పియంవదా బోధితో శాపావసానము .- అను అంశములు వెల్లడి యగుచున్నవి. కావున వ్యతావశనాంది. “యేద్వేకాలం విధ త్తః” అని సూర్యచం్యద మునులును నాందిలో నిర్ణేశించుట వలన నీలీనాంది యనియు ఫ్ర హింపవలయును,. భవభూతి రూపకములు

1. మాలలీ నమూధనము :

“కూడా పీడక పాల సంకులగల న్మందాకినీ వారయో

విద్యుత్సాాయ లలాట లోచన శిఖిజ్వాలా విమ్మి శత్వీషః

పాంతు త్వామ కరోర కేతక శిఖా సందిగ్గ ముగ్దేందవో

భూరేశ స్య మజంగవల్లి వలయ (నజ్బ్నద్ద జూటాజట:.”

గంగాజల పరిపూతములు, ఫాలానలజ్వాల, వ్యామ్మిశకాంతులు, సర్ప మాలా నిబద్ధ్దమూలములు, అగుచు తమ యందుండు చంగదునివట్ట చూచువారికి కేతకీ కుసుమ శిఖయను సందేహము కల్గించుటకు తావలమైన శివజటలు మిమ్ము రక్షించుత!

2, “*సానందం నంది హస్తాహత మురజరవాహూత కౌమారబర్హి (శాసాన్నాస్నాగ రంధం విశతి వణిపతా లోగ సంకోచ భాజి గండోడ్లీనా నాలి మాలా ముఖరిత కకుఖస్తాండవే శూలపాజేః వైనాయక్య శ్చిరం వోవదన విధుతయః పాంళతు చీత్కారవత్యః.” శివుడు తాండవము చేయునపుడు నంది మృదంగము వాయించుచుండ

మేఘగర్జిత (భాంతిని ఆ ధ్వనికి ఆరుదెంచిన కుమారుని వాహనమగు నెమలికి వెరచి యజ్ఞోపవీతమగు వాసుకి తన నాసారంధములో చొరగా వినాయకుడు చెక్కిళ్ళ'పై (వాలిన తుమ్మెదలు రుంకరించుచు దిగంతములకు పయనించునట్లు ఛీత్కార పుఠరస్సరముగా నొనరించెడి ఆతని ముఖ కంపనలు మిమ్ము పాలించు గాక!

60 సంస్కృత రూవక ములో నాంద్మీపస్తావనలు

ఇది ఆశీరూప నాంది మొదటి శ్లోకమున సుప్తిజంత వదము లెనిమిది కూర్చుబడినవి. కాన అష్టవద రెండు శ్లోకముల పాదములను లెక్కించినను, అష్టపదయే ఎ “ముగ్దేందవః” అని *“ఇందు' పద నిర్దేశము వలన నీలీనాంది. మొదటి శ్లోకమున జటాజూట వర్ణననుబట్టి జటాకృతి _పళాంతతకు (పఠీక కావున ఇందలి కథానాయకుడు దీరశాంతుడనునది *జటాఃి అని బఐవువచన నిరేశమువలన నాయికా నాయక బాహుళ్యము “భూతేశస్య' అని షష్టిలో భూతేశ నిర్దేశము వలన కథానాయకునకు స్వ్మవయోజన నిర్వాహము పట్ల అన్యపార తంత్యము, నాయక సిద్ధి కామందక్యాది తపన్వీనీ జనాదీనము - అను కావ్యార్థ మించుక నూచింపబడినది ఇడి గూఢముగా నున్నది. 2, మహావీర చరితము :

“అధ స్వస్థాయ దేవాయ నిత్యాయ హతపాపష్మనే

త్యక్త (ఈమ విభాగాయ చైతన్య జ్యోతిషే నమః.”

ఇతరులకే కాక తనకు కూడ తానే ఆధారమైనవాడు, సనాతనుడు, జన్మ మృర్యుజరాది వివిధ పాపాతీతుడు, భజించు వారి పాపములను తొాలగించువాడు, (కమవిభాగములు లేనివాడు, సకల జ్ఞానములకును జాన భూతుడు, స్వయం (వాంపడునగు వరమాత్మకు నా నమస్కారము

అష్టపదనాంది మరియు, చందనూర్య నామ నిర్దేశము లేనందున శుద్దా నాంది 'నమఃి వదము వలన నమస్కార రూపనాంది. కావ్యార్థ సకూచన - *“దేవాయ' అనుటవలన 'రామదేవం నినాయ' ఇత్యాది రూపమున నిర్దేశింపబడెడి రాముడు వర్దనీయ నామకుడని, 'హతపాప్మనే' ఆనుటవలన ఖర, దూషణ, వాలి, రావణాది హననము"_ దీని వలన నాటకమున వీరము (వధాన రనమని మరియు '*దేవాయ” అనుటచే జానకీరామ వన వివోరము _ ఇత్యాది రూపమున మనాక్కా-వ్యార్థ సూచన గాావింపబడినది. రి, ఉత్తర రామచరితము :

“ఇదం కవిభ్యః పూర్వేభ్యో నమోవాకం వశాస్మ హే

నందేమహిచ తాం వాచమ్‌ అమృతామ్‌ ఆత్మనఃకలామ్‌,”

పార్షవర్థనుని రూవకములు ర్క

“పూర్వకవుల కిదిగో నమస్కారము. అని కోరికలు తీర్చ కై మోడ్పు చేనెదను. అమృతయు, ఆత్మానంద సంధ్యాతి, వరమాత్మ కళాళూతయగు వాగ్గేవతను నమస్కరింతును ” ౨”

నే

“చ'కారమును వరిగణించినచో శ్లోకమున వండెండు పదము లగుతుం కాన డాబ్బదశ వద్‌ నొంది నమస్కారము నిబర్ధమగుటచే నమస్కారరూవనాంది

కొవ్యార్థ నూచన : *“పూర్వేళ్యః అను బహువచన నిశశము వలన రామలక్ష్మణ శ్మతుఘ్ను లను మువ్వురు, '“ఆత్మనఃకళిం” అనుటవలన సీతా మరణము గంగా భూమాతలచే నివారితమని అర్థము సూచింవబడుచున్నది. “కవిభ్యః” అనుటవలన వాల్మీకి, వ్యాసాదులకు నమస్కారమను అర్థము ఆవీప్త మగుచున్నది. ఆది ఆతిగూఢము

హర్షవర్ధనుని రూపకములు

క్ష (పియదర్శిత :

“ధూమవ్యాకుల దృష్టిరిందుకిరణై రాహ్లోదితాక్షీపునః

పశ్యంతీ వరముత్సుకా నతముఖీ భూయో హియా [బహ్మణః

సేర్ష్యాపాదనఖేందు దర్పణ గతే గంగాం దధానే హరే

స్పర్శాదుత్పులకా కర్మ గహవిధౌా గౌరీ శివాయాస్తువః.”

వివాహ సమయమున దృష్టి వ్యాకులపడుచుండ వేరొకవైపు చందకిరణ (వసారమున కనులలో నానంద ముట్టిపడ, వరుడగు శివునిని పర మోత్కంఠతో చూడబూనియు (హీభారమున నతాంగియై పాడ నఖేందు దర్చణమున (పతిఫలిం చిన హరో_త్రమాంగముననుండు గంగను చూచి ఈర్చ్యావతియై. హరుని స్పర్శ వలన రోమాంచితాంగియునై న పార్వతి మీకు శేమము చేకూర్చుగాత!

“క్రై లాస్కాదా వుదస్తే పరిచలతి గణేషూల్పసత్కౌతు కేషు

(కోడం మాతుః కుమారం విశతి విషముచి_పేశమాణే సరోషమ్‌

పాదావష్టంభసీదద్వపుషి దళముఖే యాతి పాతాళమూలద

కుడ్డోప్యాశిష్ణ మూరి ర్భ్యయ ఘన ముమయా పాతు తుష్టశ్శినోవః.

ఓ [ప లప తాతీ బి

62 సంస్కృత రూవకములో నాంద్మీపస్తావనలు

రావణాసురుడు తన ఇరువది చేతులచే కైలాస పర్వతమును కదలింప, (పమథ గణములు పరమ కౌతుకమున ఉల్లసిల్ల, కుమారుడు తల్లి. గ, వాసుకి బుసకొట్టుచు చూచుచుండ తన పాదాంగుష్టముచే వర్ష ॥ వలన (కిందనున్న రావణుడు ఆధోలోకమును చేధేనట్లు కోపమో హెర్వతీ సమాశ్హేషవలన సంతుష్టి నొందెడి శివుడి మిమ్ము పాలించొలి

ఇది అష్టపద నాంది చంద నామాంకిత యగుటవలన నీలీ నాంది. ఆశీర్వాద ముండుటచే ఆశీరూప. ఇందు. శ్లోక పాదము పదముగా న్వీకరింప బడినది. శి, రత్నావళి :

1. “పాద్మాగస్థితయా ముహు స్సృన భరేణానీతయా న్యమతాం

శంలోస్స స్పృహళలోచన తయపథం యాంత్యా తదారాధనే

(హీమత్యా శిరసీహిత స్సపులక స్వేదోద్గమోత్కంపయా

విశ్హిష్యన్‌ కుసుమాంజలి ర్లిరిజయా క్షిప్రోంతరే పాతువః,”

పాద్మాగమున నిలుచునది, స్తనభారమున ఇంచుక న్మమతను పొందినది, పరమేశ్వరుని కనులలో కోరికలూరుచుండ డానినది, ఒకవైపున లజ్ఞ, వేరొక వైపు స్వేదము, గగుర్పాటు వేపరువు కలుగుచుండ తొణికసలాడు పార్వతి పరమేళ్వరునిపై నిడెడి పుష్పాంజలి మిమ్ము రక్నించుగాత! 2 “బౌత్సుక్యేన కృతత్వరా సహ భువా వ్యావ ర్రమాన్మాహియా

తై స్తెర్భంధు వధూజనస్య వచనై ర్నీతాభలిముఖ్యం పునః

దృష్ట్వ్యాగే వరమాత్ర సార్వస రసా గౌరీ నవే సంగమే

సంరోహత్సులకా హరేణ హసతా౭౬౬శ్థిష్టా కవాయాస్తువః,”

బౌత్సుక్యమున త్వరితగమనయు, సహజ లజ్ఞాభరమున వెనుకకు మరలు నిట్టిది, బంధు శ్రీల అనునయ వాక్యములచే సమీపమునకు చేర బడినది, వరుడగు పరమేశ్వరుని ఎదుట చూచి సాధ్వసము పొందినట్టిది, తొలినాటి సంగమమున తన పరిస్థితిని చూచి హసించుచు రోమాంచము కలుగునట్లు హరునిన కౌగిలించబడిన గౌరి మిమ్ము రక్షించుత!

హర్షవర్థనుని రూపకములు 68 3. “సంపావ్తం మకర ధ్వజేన మథనం త్వత్తోమదర్ధే పురా

తద్యుక్రంయ్యి మార్గగాం మమప్పరో నిర్ణజ్జ్ఞవోఢు స్తవ

కావ న్మ్యాన కుటిలాంహే కృష్ణ కంర్యగహం

ము రాలిగ్యయమది తనయా లక్ష్మిశ్చపాయాత్సవః.” ఇందు లష్మీ ఎల ఆశీర్వాదము వర్ణింపబడినది.

పార్వతీ పరము := ఓ నీలకంర! పూర్వము నా నిమిత్తమే మన్మథుని హింసకు గురియైతివి. కాని బహు మార్గగామిని యగు ఆ గంగమ్మను తలపై నుంచికొనినావు అయినను సిగ్గవడుట లేదు. ఇక స్వభావతః కుటిలురాలగు ఆ గంగనే అనునయించుకొమ్ము-. నన్ను ముట్టుకొనకు- అని ఎవని పట్ల పార్వతి రుసరుసలాడెనో ఆ శివుడు మిమ్ము రషించుత!

లమ్మీపరము "= ఓ కృష్టా! అలనాడు నా నిమిత్తమె కదా! &&ీర పారావారము మథెంపబడినపుడు కమర రూవము దాల్చి మంఠర వ్యావ ర్రనకు హింస నొందితివి భూనాయికను మరియొక వైపున చేపట్టితివి ఎంత దుష్టుడవు[ ఎంత సిగ్గుమాలినవాడ వు! స్వభావతః కుటిలయగు (నిమ్నోన్నతత్వమున) ఆ భూనాయికనే ఉపవలాలించుము. నా కంర్యగహము విడువుము అని ఎవని-పై లవ్మీ రుసరుసలాడెనో ఆ విష్ణువు మిమ్ము రక్షించుత! శీ. కోధేద్దెః దృష్టిపాత్రేర్ముహురుప శమిఠావహ్నయో౬మ్మీతయోపి

(శాసార్తా బుత్విజోధశ్చపల గణహృతోస్టీష పట్టాః పతంతి

దక్షః స్తాత్యస్యపత్నీ విలపతికరుణం విిదుతం చాపిదేవైః

శంసన్నిత్యట్టవాసోమఖమథన విధౌపారుదేవ్నై శవోవః ”

దకాధ్వర ధ్వంసమున శోర (పజ్వలితములగు చూపులచేతనే యాగాగ్నులు చల్లారిపోయినవి. (వమథ గణములు తమ ఉష్టీషములను తొల గించి లాగుచుండ బుత్విక్కులు భీతులై తలయొక వైపున పడిపోయిరి విజ్ణ వీగిన దతుడు 'కావు, కావుిమని స్తుతింపదొడగినాడు అతని భార్య అతిదీనముగా వరిదేవించినది. యాగాహూకులగు దేవతలు తలొక దిక్కు పారిపోయిరి. అని "పెద్దగా నవ్వుచు దశాధ్వర ధ్వంస విషయమును పార్వతికి వివరించెడి పర మేశ్వరుడు మిమ్ము రక్షించుగాక!

! సంస్కృత రూపకములో నాంద్మీపస్తావనలు 5, _ “జితముడుపతినా నమస్సురేళ్యో

ద్విజవృషభా నిరుప [దవాభవంతు

భవతుచ పృథివీ సమృద్ధసస్యా

(వతవతు చర్మదవపుర్నరేం్యద చం్యదః.'

చం్యదునకు విజయము. దేవతలకు నమస్కారము (బాహ్మణోత్తములు నిరుష్కదవులగుదురుగాక! భూమి సకల సస్యసంపన్నయాత! చందవంశీయుడగు ఈ నరేంరదచం్మదుడును తేజోవిశిష్టుడై వెలుగుగాత!

ఈ ఐదు శ్లోకపాదములను బట్టి వింశతిపద నాంది కాని, లేక శేవలము మొదటి శ్లోకములోని సుప్తిజన్త పదములను పరిగణించినను వింశతిపద నాంది గొని యగును. లేక మొదటి శ్లోకమున నొక వాక్యము, రెండవ శ్లోకమున నొకవాక్యము, మూడవ శ్లోకమున ఆరు వాక్యములు, నాల్గవ శ్లోకమున ఆరు వాక్యములు, ఐదవ శ్లోకమున ఐదు వాక్యములు, మూడవ శ్లోకములోని లఖ్ష్మీ నారాయణ పరమగు నొక అర్హము నాక వాక్యముగా భావించెడి పక్షమున ఇరువది వాక్యములగును. “అష్టభిర్దాదళ భిర్వాపి” అను భరతలక్షణములోని 'వా' అను చానిని వకల్పముగా చేసికొనిన వశమున నాందిలో ఎనిమిది పదములు కొని, పం్మడెర్యడు పదములు కాని ఉండవచ్చునని లేక *వా' అను దానిని సముచ్భ యార్థకముగా (గ్రహించుతో 12 8=20 అగునని, కావుననే శ్రీహర్ష కృత రత్నావశిలో వింశతిపద నాందియని మురారియు, 'న్మిష్పత్యూహ” మను ఖ్లోకమున. ద్వాదళపదనాంది. నుపయోగించి, పిదప సముచ్చయ పదార్థము ననుసరించియు. 'విరమతి మహోకల్ప' అను ళ్లోకమును కూర్చినాడనియు శ్రీనివాసాచార్యులు తన శాకుంతల వ్యాఖ్యానమున వివరించినాడు.

శావ్యార్థ నూచనము :- మొదటి శ్లోకమున సింహళద్వీపమునుండి అరు దెంచెడి రత్నావళి, వత్సరాజును చేరకయే సాగరమున పడినదని రాజు సాగరికను చూచినప్పటినుండియు పేమగొనియుండుట, సాగరికావత్సరాజాల చేష్టలను పసిగట్టి వాసవదత్త రత్నావళిని కారాగారమున పడవేయుట అను కావ్యార్థము నూచితమైనది,

హర్షవర్ధ, నుని దూషకములు ళ్‌

రెంగవ శ్లోకమున పారరీ పరమేశ్చరుల నవసంగమ వృత్తాంతము వలన చొకచక్యము వలన అతిరహస్యముగా కలిసికొనిన సాగరికావత్సరాజుల పరసృ రొలింగన రూపకావ్యార్థము సూచితమైనది,

మూడవ ల్లోకమున సాగరికావత్సరాజుల శపేమను వనీగట్టి వానవద త్త యట్లు (వవర్తింప నామెకోవము నుపళమింప వత్సరాజొనర్చిన అనునయము నిష్పలమైనదను అంశము సూచింవబడినదిం

నాల్గవ శ్లోకమున బఐం్యదజాలికుడు కావించిన మాయచే నేర్చడిన అంతఃపుర దావోదులు కోసలాధివతి పరాజయాదులును సూచింపబడినవ.

ఐదవ ళ్లోకమున చర్మద వంశీయడగు వత్సరాజు రత్నావళి యోగమున సార్వభౌముడగునను ఆంశము సూచితమైనది. చం్యదనామాంకిత మగుటవలన సీలినాంది. మరియు ఆశీరూప, స్మతావళీ నాందులు గలవు, నాగానందము :

ధ్యానవ్యాజ ముపేత్య చిన్తయసీ కామున్మీల్య చతుః క్షణం

వళ్వానంగ శరాతురం జనమిమం త్మతాపినో రవనీ

మిథ్యా కారుణికోఒనీ నిర్ష ఎణతర స్త్వ్వత్రః కుతోన్యఃప్పమాన్‌

'సేర్ష్యం మారవధూ భిరిత్య భిహితో బుద్ధోజనః పాతువః."

ధ్యానమను నెవమున ఏ యువతిని గూర్చి కనులు మూనుకొని దూచు చున్నావు? షణకాలమైనను కామపీడితులగు ఈ జనమును చూడవేమి? రక్షకుడ వయ్యు రడ్షింపకుందువేల? ఎంత మృషాకారుణికుడవు! నీ క న్న దయమాలిన వాడు మరియొక డుండునా? అని ఈర్ష్యతో కామాంగనలగు అప్సర స్త్రీలు చీవాట్లు పెట్టుచున్నను, సమాధి మగ్నతను గోల్చోని సర్వజ్ఞుడగు బుద్దుడు

ళు ట్‌ నే (ల

మిమ్ము రక్న్షించుగాత!

కొమేనా కృష్యచాపం హతవపటు పటహావల్లిభిర్మార వీరై శి

(శూ కజ్లోర్కంప జృంభా స్మితచలి తదృకా దివ్యనారీజనేన

సిద్ధెః (వహ్వోత్తమాంగై: పులకిత వపుషావిస్మయాద్వాసవేన

ధ్యాయన్‌ బోదే రవాష్తా విచలిత ఇతి వఃపాతు దృష్టోమునీర్యదః.”

వ5్‌ష్‌గే.5

66 సంస్కృత రూవకములలో నాంద్మీ పస్తావనలు

కాముడు తన బాణముల నువయోగింవ చూచుచుండ ఆతని వీరులును, ఆటోపముగా వివిధ వాద్యముల _మోగించుచుండ, అప్సరస్త్రీలు తమ (ళూవిలా సొదులుట్టిపడ ఒకవైపు నర్తన మాడుతుండ, వేరొక వైపు సిద్దులు వినతా ననులై భావించుచుండ, ఇం్యదుడును ఆశ్చర్యమునకు గురియై రోమాంచితు డగు చుండ తన సమాధిని గోల్పోవక తత్త్వము ననుసంధానము చేయు ఆ మునీం (రుడు, ఆ బుద్దుడు మిమ్ము కాపాడుగాత!

ఇందు శ్లోక పాదములనుబట్టి అష్టపద నాంది. ఆది ఆశీరూప. ఈ రెండు క్లోకముల వలన నాటక నాయకు డతి ప్రసన్నుడు, వరోపకారార్థము తన శరీర మును త్యాగము చేసియు (వశాంతత గోల్పోనివాడని, గరుత్మంతుని నఖ, చంచు పుటములచే విచ్చిన్నాంగుడయ్యు, ఎట్టి వికారమునకు గురికాక నుండునని ఇక్యాది రూపమున కావ్యార్థము సూచిత మైనది.

విశాఖదత్తుడు 2 ము(దారాతసము

ధన్యాకేయం స్థితాతే శిరసిశశికలా కిన్నునామైతదస్యాః

నా మైవాస్యాస్తదే తర్‌ పరిచితమపితేవిస్మృతం కస్య హేతోః

నారీం పృచ్చామి నేందుం కథయతు వియాన [(వమాణం యదీందుః

దేవ్యా నిహ్నోలు మిచ్చోరితి సురసరితం కార్యమవ్యాద్విళోర్వః.”

ఈ పద్యమున పార్వతీ చర మేశ్వరుల ఊకి (వశ్యుక్తులు నిరూపించ బడినవి. శేవా, నీ తల-పైనున్న ఆ ధన్యురాలెవరు? శశికళ! ఇది ఆమె "పేరా? అవును, ఆమె నామమె! పరిచయముండియు విస్మరించుటకు కారణమేమి? నేను “పశ్నించునది స్త్రీని గూర్చి, చర్మడుని గూర్చి కాదు. నా తలపై చంద రేఖయున్నదీ లేనిదీ నీ అనుంగు చెలిక త్ర్తెనే చెప్పుమనుము. (నా మాటపై అవిశ్వాసమున్న యెడల) అని తన జటా జూటమునందలి మందాకినిని వ్యక (వత్యుక్షిచే పార్వతికి కప్పిపుచ్చు పర మేళశ్వరుని శథనాయకత్వము మిమ్ము రష్షించుగాత!

పాదస్యావిర్భవన్తీ మవనతిమవనే రశతః న్వైరపాత్రై

సంకోచేనైవ చోష్టాం ముహురభినయత:ః సర్వలోకాతిగానామ్‌

దృష్టిం ల ష్యేషన్మోగాం జ్వలనకణముచం బధ్నతోదాహభితేః

ఇత్యాధారానురోధాత్‌ (తిపుర విజయినః పాతువో దుఃఖన్ఫత్త్వమ్‌.”

వేణీసంవారము ఠి

తాండవ సమయమున పాదములు గట్టిగా మోపిన యెడల భూమి (కుంగి పోవునని మెల్లగా పాదాభఖినయము చేయువాడు, -స్పేచ్చగా బాహు (_పసారము. చేసిన యెడల ఆయా దిక్కులనుండెడి లోకములన్నియు నేలకూలునను భయమున సంకోచించుచునే బావాభినయము చేయువాడు; న్నేఠాలినయ మైనను "స్వేచ్చగా చేయటకు వీలులేదు, ఎందులకన, తన హైలలోచనము తెరచినచో లోకములన్నియు బూదిపాలగును- అని తన యుగద్భృష్టిని (వసరింపజేయక ఉపకరణానుగుణముగా నొనరించు నటరాజు దుఃఖ నృత్తము మిమ్ము రశించు గాత!

ఈ ల్లోకమున వరమేళ్వరుడు తన కరీరాగ్నిచే (తిపురదాహ మొనరించి నట్టు చాణుక్యుడు తన [కోధానలమున నంద వంశమును నాశనము చేసినాడని “తిపురవిజయీ” అను పదము వలన- మలయకేతు నిర్బ్భంధము, రాషస్య్గగహణ శ్యతుసంహారక్షమమగు నీతి పయోగము- అను మూడంళములు సూచితమైనవి. మొదటి పద్యమున మౌర్యచందగుప్తుని స్మామాజ్యలమ్ష్మీ దరిజేరినదను అంశము నూచింపబడినది.

ఆశీరూప నాంది 'నారీం పృచ్చామినేందుం' అని *“ఇందు' పద నిర్దేశ ము వలన 'నీలీనాంది ' మొదటి శ్లోకమునందు మొదటి పాదమున మూడు వాక్యములు, రెండవ పాదమున రెండు వాక్యములు, మూడవ పాదమున రెండు వాక్యములు, నాల్గవ పాదమున ఒక వాక్యము కలసీ “ఎనిమిది వాక్యములుండుట వలన అష్ట పద నాంది, లేక రండు శ్లోకముల పాదాష్టకమును బట్టియు అఆష్టవద నాందియే యగును.

'వేజీసంహారము

“నిషిద్ధెర ప్యేభిః లులిత మకరందో మధుకరైః

క్‌ రై రిందోరంతశ్ళురిత ఇవసంభిన్న ముకులః

విధత్తాం సీద్దిం నో నయనసుభగామస్యసదసః

పకీర్ణః పుష్పాణాం హరిచరణ యోరంజలిర యమ్‌.”

6రీ సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీ పస్తావనలు

పౌర్యదోలినను రసలాలసములై తిరిగి మునిరికొనెడి తుమ్మెదలచే మక రందము వ్యాలోలింపబడునది. చందకిరణములందు (పసరించినవా యనునట్టు మొగ్గదనము విడిచినట్టిదియునై న శ్రీహరి చరణములందు విడువఐడు పుష్పాంజలి సభవారికి న్నేతోత్సవసిడ్దిని కలుగ జేయగాక!

“కాళింద్యాః పులినేషు కే కుపితా మత్స్ఫృజ్యరా సేరసం

గచ్చంతీమనుగచ్చతో, శు కలుషాం కంసద్విషోరాధికామ్‌

తత్పాద (పతిమానివేశిత వదసోోద్భూతరో మోద్గతేః

అవుణ్జోఒను నయశ్యపసన్న దయితాదృష్టస్య పుష్టాతువః.”

యమునా నదీ నైకత స్థలమున రాస్కక్రీడాభిలాషలో పాల్గొనక వెళ్ళు చున్నట్టి అ్యవకలుషయగు రాధికను ఆమె అడుగులలో ఆడుగులిడుచు అను సరించువాడు, దాని మూలమున రోమాంచిత గ్యాశుడు తన ననుసరించి వచ్చుటచే రాధికాన్ముగహమునకు ప్మాళుడునైన ఆ కృష్ణుని అవ్యాహత మగు అనునయము మిమ్ము రక్షించుగాత।

దృష్టస్న్మ పేమ దేవ్యాకి మిదమితి భయాత్సంభమాదా సురీలిః

శాంఠాంత స్తత్వ సార్రైః సకరుణ మృషిభిర్విష్టునా సస్మికేన

ఆదాయాన్త్రం సగర్వ్వై రుపళమిత వధూ సంమైః దైత్యవీరై

స్సానందం దేవతాభిర్మయపుర దహనే ధూర్జటిః పాతుయుష్మాన్‌".

(తిపురదాహ సమయమున పార్వతిచే (పేమగా, ఇదియేమి కానున్నదో నను భయమునను, ఉద్వేగమునను రావస స్ర్రీలచే, సమాహితులగు బుషులచే వాలిగా విన్ణువుచే ఆశ్చర్యముగా తమ స్తీ సర్మభమము నణఓ- “స్తన్త్రములను చేపట్టిన రావసులచే సాహంకారముగా దేవతలచే ఆనందముగా తిలకింపబడెడీ ధూర్జటి యగు పరమేశ్వరుడు మిమ్ము రశ్షించుత!

శ్లోక పాదములను బట్టి ద్వాదళశవద నాంది లేక మొదటి శ్లోకమునందు ఇరువదియొక్క సుబన్న పదములు, ఒక తిజన్త్న వదముండుట వలన ద్వావింశతి వద నాంది. భగవదాశీస్సు కూర్చుబడుటచే ఆశీరూప నాంది.

మృచ్చకటికము 69

కొవ్యార్థ నూచన :$* మొదటి శ్లోకమున నిషిద్ధ పదముచే చుర్యోధ నాదులు, బంధుమ్మితాదులెంత నిరోధించినను తమ దర్పముచే యుద్ధ సన్నద్దు లైరనునది “సంభిన్నముకుళ” పదముచే పాండపులు వనవాసాది క్లే ములను విడసి తమ భాగమును (గహింవ ఉత్పుకుల్తైరనునది సూచింపబడినది. “కాళింద్యాః్‌ అను శ్లోకమున (వఠమార్ధమునందు ధర్మరాజు ళాంతి కాముకత్వము కృష్ణదూత్యవార్తను విని దౌపది కోప విషాదములకు గురియగుననునది, ఊత్త రార్థమున లీమానునయమువలన ఆమె కలకదేరుట యనునది సూచిత మైనది. మూడవ క్లోకమున (దౌపది (పేనుతో దుర్యోధనాది కాంతలు భయోద్వేగములతో నారదాదులు కరుణతో, కృష్ణుడు దరవోసముతో, ఘటోత్కచాదులు గర్వ ముతో, ఇర్మదాదులానందముతో తిలకించుచుండ లీమ [కోదేంధన దీవ్రమౌ ఉత్సా హాగ్నిగల ధర్మరాజుని కాని, లేక అట్టు చూడబడుచు వేజీసంచార మొనరింప నున్న ఖీముడని కాని కావ్యార్థము (గహింపవలయును కావున “ష్మతావళినాంది.”

శూూదకుడు :; మృచ్చకటికము

పర్యంక (గంధి బంధ ద్విగుణిత భుజగాశ్షేష సంవీత జానోః

అంతః (పాణావరోధ వ్యుపరత సక లజ్ఞాన రుద్దేందియన్య

ఆక్మాన్యాత్మాన మేవ వ్యసగత కరణం పళ్యత స్తత్వ దృష్ట్యా

శంభోర్వః పాతు శూన్యేక్షణ ఘటితలయ [(బహ్మలగ్నః సమాధిః.”

వీరాసనములో కూర్చొని మోకాళ్ళకు పామును రెండు పేటలగా బిగించి (ప్రాణాయామముతో ఇం్మదియ బాహ్య జ్ఞానమును నిరోధించి విషయ వ్యాపార ములను పరిహరించి త త్వ్వదృష్టితో తననుతానే చూచుచు ఏక్కాగతతో పర్మబమ్మ మున లీనమైన పరమేశ్వరుని నిశ్చల ధ్యానము మిమ్ము రషించుగాత!

“షాత్రువో నీలకంఠస్య కంఠః క్యామాంబురోవమః

గౌరీ భుజ లతా యత విద్యుల్దేవేవ రాజుకే.”

మెడకు చుట్టిన పార్వతీ బాపులత మెరప్పలీగ కాగా సీలమేఘము వలె వకాశించు నీిలకంకుని కంఠము మిమ్ము రవించుగాత!

౯70 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీవస్తావసలు

ఇదీ ఆశీరూప "నాంది చంద సూర్యనామ నిర్దేశము లేనందున శుద్దా నాంది మొదటి శ్లోకమున పదమూడు పదములు, రెండవ శ్లోకమున తొమ్మిది పదములు మొత్తము ఇరువది రెండు వదములుండుటచే ద్వావింశతి వదమని కొందరందురు. ఈ విధమగు పదగణన ఆలంకారింక సమ్మతము కాదు. శ్లోక పాదాష్టకమువలన అష్టపద నాంది.

శక్తిళదుడు ; ఆశ్చర్య చూడామణి

వీదీస్థానే సహ్మసం మరకత పరిఘస్పర్టి బ్మిభద్భుజానాం

ఉత్చేనోవోర జాలై రరుణ రుచి రనంతాహిరత్న పభాభిః

బ్మీభాణళ్ళంల మంతశ్చరమ చరమ నిర్వాపణీయం చ చేజః

పాయాద్వళ్శార్ణ ధన్వా శయిత ఇవ సముదై౦క దేశే సముద్రః.”

గారుత్మత పరిఘ స్పర్టియా తన బావా నహ్మసము కల్లోలమాలవోలె, త్‌న ముక్తా హారాదులును నురుగువోలె, తన తల్చ ఫణీ ఫణామణీ సాగరాంత ర్వర్తి మణి పభవోలె, ఈన శంఖము కంఖ సహ్మసము వోలె, తన ఉదర స్థిత చరాచర (వపంచము సాగరాంతర్వర్రి వర్వతరూప స్థావర, జలజంతు రూప జంగమ సంచయమువోలె, తన లేజస్సు బడబాగ్ని వోలె, కన్పట్ట శీరపారా వారమున నొకచోనుండు సీల సాగరమువోలె శయనించియున్న శార్ణపాణియగు పరాత్పరుడు మిమ్ము రశ్నించుశ! 7

ఈ శ్లోకమున ఇరువది యొక్క సుబన్తములు ఒక తిజ న్తముండుటవలన (చకారమునకు పరిగణన లేదు) ద్వావింశతిసద నాంది నాటక (పధాననాయ కుడు రామరూపమున వచ్చిన నారాయణుడు కాన ఆతడే ఈ పద్యమున వర్ణింప బడినాడు. 'కార్టధన్వా' అనుటచే ఆనుకణము జగదపాయ నిరోధమున కై బహు (వయాసల ననుభవించినట్లు నటించుచు రావణాది సంవోరము చేసీ తీరిగి ఆ నారాయణ వృిహద్గాత్మలో రామరూవము అంళాత్మను చేర్మువోడను కావ్యార్థము నృురించుచున్నది. చం్మిదనూర్య నామ నిక్థేశము లేనందున ఇవి శుద్ధానాంది

(వసన్నరాఘవము క! జయదేవుడు : (పసన్నరాఘవమను “చత్వారః (పథయంతు వ్మిదుమలతారక్రాంగు? (గ్రేబయః (శేయశ్శోణ సరోజ కోరక రుచస్తే శార్జిణః పాణయః శ భాలేష్వజ్జ భువో లిఖంతియుగప ద్యే పుణ్యవర్ణావలీః కస్తూరీ మకరీః పయోధరయుగే గండద్వయే చ్మశియః.” (పవాళములవోలె నెజ్జిని ఆంగుశులు గలవి, రక్తాంబుజ కళికాకాంతులు గలవియునగు శార్గపాణీ యొక్క నాలుగు చేతులు మీకు (శ్రేయస్సును చేకూర్చు గాక! ఏ కరము లొకేసారి నలుమోముల వాని ఫాల భాగముల పై శుభాశర ములు లిలించునవో, ఏవి లఖ్ష్మీదేవి వవోజద్వయము పైనను, కపోల యుగళి పైనను మకరికా పస్యృతరచన చేయుచున్నవో-_ “ఆకల్పం ముర జీన్ముఖేందు మధురోనీ శలన్మరున్మాదురీ ధీరోదా త్తమనోహరః సుఖయతుత్వాం పాంచజన్యధ్వనిః లీలాలంఘిత మేఘనాధ విభవోయః కుంభకర్ణవ్యధా దాయీ దానవ దంతినాం దశముఖం దిక ఎ(రమా(కామతి 9 భగవానుని ముఖారవిందమధు మరున్మాధుర్యోదారమౌ పాంచజన్య ధ్వని మీకు నిరంతరము సుఖమును చేకూర్చుత! ఏ పాంచజన్య ధ్వని మేఘ గర్జిత మును తిరస్కరించునది, దానవులకు చెందిన గజముల కుంభ కర్ణములకు వ్యధా హైదకమునై వది దిక్కులను కమ్ముకొనుచున్నదో (మేఘనాథుడను నామముగల ఇందజిత్తునకు, కుంభక రునకు న్యధాపాదకము, దళాస్యుని భంగపరచునదియు నైన శ్రీరామచర్మదుని శంఖధ్వని మీకు సుఖము కలిగించుత! అను అర్థము శ్రేషముఖమున వచ్చుచున్నది ) “నాలీపద్మ వసచ్చతుర్ముఖ ముఖోర్లీత స్తవా కర్ణన (పోస్మీలత్కమనీయ లోచన కలా ఖేలన్ముఖేందుద్యుతిః స్మకోధం మరుకైటబౌ స కరుణ స్నేహం సుతామంబుధేః సోత్పాస (వణయం సరోజ వసతిం పశ్యన్‌ హరిః హపైతువః.” తన నాభి కమలమున నివసించు _బహ్మ స్వముఖములతో చేసెడి పరమో దార స్తుతి శవణమున వికాసభాసురములౌ నయన కాంతుఅలో (కీడించెడీ ముఖేందు సుషమ కలవాడు మరుశత్రైటభులపై కోవదృష్టిని సౌగరళన్యక'పై

డ్డి సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు 'స్నేహానుకంపా పూర్ణదృష్టిని నాలీ సద్మజానివై సహవాస ్కపణయ దృష్టిని నిగుడించు శ్రీహరి మిమ్ము రక్షించుత!

మొదటి శ్లోకమున రావు, లక్మణ, భరత, శ్యతుఘ్నుల (పాదుర్భావాం శము, విశ్వామ్మిళాద్యుపకారము, (_బహ్మవేత్రయొ జనకుని అఆధిని శివ ధనుర్భంగ సొమర్థ్యమున అపనోదించుట, సీతావివాహము మున్నగు నంశములు సూచింపబడినవి. రెండవ శ్లోకమున ఇందజిత్‌, కుంభకర్ణ రావణ బలములకు చోల కల్గునట్లు రామలవ్మణకృత సమరకృత్యము శ్లేషముఖమున సూచింప బడినది మూడవ శ్లోకమున మధుక్రైటభుల వంటి రావణకుంభకర్ణుల సంవహారము, సీఠాస్వీకారము, సకల డేవర్షి సంజ్ఞనానందము ననునవి సూచితములు,

మొదటి శ్లోకమున “చ'కారము నిపాత కావున పరిగణింపరాదను వారి మతొనుసారము పదనెనిమిది పదములున్నందున అష్టాదశవద నాంది. శ్లోక పాదములను బట్టి ద్వాదళపద నాంది. “ఇందు” పద నిర్టేశము వలన సీలీనాంది. ఆశీస్సుండుటచే ఆశీరూపనాంది.

మురారి : అనర్థ్మ రాఘవము

“ని ష్పత్యూహముపాస్మ హే భగవతః కౌమోదకీ లక్ష్మణః

కోక్కపీతి చకోర పారణ పటు జ్యోలిష్మలీలోచనే

యావ్యామర్థ విలోధ ముగ్గమరుర శ్రీరర్థ న్మిదాయితో

నాలీ పల్వల పుండరీకముకులః కంబోస్సపత్నీకృతః.”

వి ఘ్నోవశాంతికై కౌమోదకియను గదాయధము చేతదాల్చిన భగవానుని చక (వాక) చకోర్నపీతి సంధాన రురీణము, సూర్యాచం దమ సరూవములుఖౌ లోచనముల నుపాసింతము. వేనివే సగము విచ్చి సగము మొగ్గగానున్న నాఖ్మిహద మందలి పుండరీక కోరకము శంఖమునకు దాయగా నొనరింపబడినదో “నిర్ణతః (పళ్యూవః రావణాదిర్యస్మాత్సః న్మిష్పత్యూహః” అనువ్యుత్చ త్తృనుసారము రావణాది సంవ ర్తయౌ రామభదుడు రూవకనాయకుడని, ఆతడు లోక కంట కులను సంహరించునని కౌమోదకీ - కౌజభూమియందు, మోదకీ = ఇంద జిదాది వధ వలన లోకానందము చేకూర్చుబడునని కోకచకోర పదమువలన న్ముగివ, విశీిషణ రాజ్యలాభానందము కలుగునని, అర్థవిబోధ ముగ్గ పదముల న రామ సేనకు విజయ వికాసములు, రావణ సేనకు విషాద వినాశములు

అనర్హరాఘవము 73 చేకూరునను అంశములు సూచింపబడినవి. మరియొక రీతి కావ్యార్థ నసూచనః. “ళగ' మనగా కామము ఇది కలవాడు భగవుడు. భగవుని భావము భగవతా. ఇది లేనివాడు అభగవతుడు. “ఉపాస్మహ్మేఒభగవతః” అని (గహింప వలయును. దీనివలన కామపరతం౦్యతుడు కానివాడు ధర్మైకాయ త్రచిత్తుడు, తత్పరిపాలనై క తానుడు, ధీరోదాత్తుడు, ఈ కావ్య నాయకుడు ఆతడు రామ చర్మదుడె యని సూచితము. 'మాదమే” మోదకము అట్టి మోదము కలవాడు మోదకీ. కౌ=భూమి యందు, మోదకీ= భారాపనోదన పూర్వక జనతా మోద (వదుడను అర్థము సూచితము. 'లోచనా _(. ఈ' అని విభాగము. 'ఈ”' అనగా లక్ష్మి సీతా రూపమున నవతరించినదని “రలయోరలేడ:” అను నియమాను సారము 'రోచనా.” రావణ నంవారమునకు నిమిత్తమై పురుషకారము ద్వారా సకల సుజన ప్రీతిని కల్గించునని. ఆమె ఇందు నాయిక యనియు అర్ధము సూచితము. '“యాభ్యామ్‌' అను చ్వివచనము వలన రామలక్ష్మణులు, “ఆర్త విబోధ ముగ్ధ” పదము వలన బల 'వన్నిదా (పబోధిత కుంభకర్ణుడు. 'నాలీ వల్వల పుండరీ కముకుల' యనుటవలన పుండరీకపద మాూషధి వాచకము, అట్టి యోషది రూపామృత కలిక కలవాడు రావణుడను అర్థము సూచితము. రామకృత ద్విషన్నాశమాక్షివ్రమగునని మరి కొందరు కావ్యార్దమును సూచన చేయుదురు.

విరమతి మహా కల్పే నాలీవథైక నిశేతనః

1తికువన పురశ్శిల్సీ యస్య [పతిశణమాత్మళూః

కిమధికరణం కీదృక్‌ కస్య వ్యవస్థితిరిత్స సా

ఉదర మవిశల్‌ (దష్టుం తస్మై జగన్నిధయేనమః.”

(వశయము వచ్చి ముగియగా నాభికమలై కా వాసుడౌ (ఐన్మా తిరిగి (తిళువన నగర నిర్మాణము చేయబూని దాని నిర్మాణమునకు కావలసిన ఉవకర ణములను సమకూర్చుదలచి ఎవని ఉదరమున (పవేశించెనో అట్టి జగదావాసుగొ పరాత్పరునకు నా నమస్కారము.

కావ్యార్ధ సూచన : లంకా (వవేళము, రావణ సేనాఐల సమీన, స్వబల నిర్మాణము, రావణాది సంహారము. అను కావ్యాంశములు సూచింపబడినవి. ఈ సూచన అర్జాదావిప్రము. పూర్వ క్లోకమున శబ్ద శ క్రి బోధ్యమని గహింప వరియును. “ఆర్థతః శబ్దతోవాప్‌ మనాక్కావ్యార్థ సూచనమ్‌” అను నియమమును కవి పాటించి పైఎధముగా కావ్యార్థ సూచన చేనీనాడని తలంపవలయును.

కట! సంస్కృత రూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు

సుప్రిజన్త వదము పదమనువారి వవఖునుసారము మొదటి శ్లోకమున వన్నెండు వదములుండుటవలన ద్వాదశపద నాంది రెండవ శ్లోకమున ఇరువది వదములుండుట వలన వింశతిపద నాంది లేదా మొదటి రెండు శ్లోకముల పాదాష్టకమునుబట్టి అష్టపదానాంది మొదటి శ్లోకమున ఆశీస్సు రెండవ శ్లోకమున నమస్సుండుట వలన ఉభయాత్మిక “సూర్వ్యేందు' పదనిర్తేశమువలన నీలీనాంది. శేష ముఖమున కావ్యార్థమును (1వ శ్లోకమున సూచించుట వలన పష్మతావళి నాంది యని (గహింవవలయును,

రాజశేఇరుడు ; బొా-రామాయణము

*పస త్రేర్యః ప్మాతం తిలక యతియం సూ క్రిరచనా

య ఆద్యస్స్వాదూనాం శుతి చులుకలే హ్యేన మధునా

యదాత్మానో ఏిద్యాః, పరిణమతి యచ్చార్థవపుషా

సగుంఫోవాణీనాం కవివృషనిషేవ్యో విజయతే.”

ఏ వాణీ గుంఫమును (వసాదగుణ పరివూర్ణమౌ వచన పరిపాటి భూషింప జేయుచున్నదో, ఏ వాణీ గుంఫము (శ్రవవపుట పేయమౌ మధువు నిండి యుండుట వలన సుస్వాదు పదార్థములో _వథమగణనజెందునో, దేనిస్వరూపమున తత్త్వ జ్ఞాన సర్వస్వము భాసించుచున్నదో, ఏ. గుంఫము పరమార్థ. వై చ్చిత్యమయా కారమున వెలుగుచున్నిదో, సకల కవిశిఖామణి నిష్నేవ్యమౌ అట్టి వాణీగుంఫము సర్వోత్క-ర్షమున వెలుగొందుత!

కావ్యార్థము థి వేదాత్మకమౌ వాల్మీకీయ వాగ్గుంఫము పరమ్మపసన్నమై వరమ వాత్సల్య పరివూర్ణుడౌ రామపరాత్పరుని భూషించి భూషితమగుచున్నదనిః అది సకలటోక (శ్రవఃపేయమౌ వ్యాగూప (వఠమ రసాయనమని దాని మూల మున వివిధ తత్త్వములు (పకాశితములై నవని, అదియె పరమాత్మకు శరీరమని, అది సర్వలోక సర్వకాల సర్వావస్థ్టలయందు సర్వక వులకు నిషేవ్యమని, దాని కా సేవనియత రామవరాత్పర గుణకీ ర్రనమున చేకూరినదనెడి రామగుణ వరనా త్మక కావ్య పళంస వ్యక్తమగుచున్నది తద్ద్వారా స్వకావ్యోత్కర్షము. సందిద్ద సంబంధ రూపమున సూచితమైనది క

“చికారము కూడ పదమను వారి మతానుసారము ఇరువదిరెండు పదము లున్నందున ద్వావింశతిపడ నాంది ఆశీరూప, చందార్కపద నిరేశము లేనందున పద్ధపదానాంది. 9

(ప స్రా వన

నాందీ పారము పిదప స్మూతధారుడు నటీ, విదూషక, పారిపార్శి కులలో ఎవరో యొకరంరితో కలని రంగస్థలమునందు, కావ్యార్థ సూచకములు సభారంజకములు, ఉక్తివత్యుక్తి రూప సల్లావములు చేయుచు, (వదర్శింప బడనున్న నాటకము నందలి ప్మాతను (వవేశ పెట్టు కమనీయ సన్నివేశము (వస్తావన యనబడును శాకుంతల వ్యాఖ్యాత రాఘవభ్‌ట్టు రంగస్థలాలంకరణ మొదలుకొని నాటక ప్యాత (ప్రవేశించు వరకు మధ్యరో అనుచరసహిత స్మూతధార నల్పాపమంతయు పూర్వరంగముగానే భావించినాడు. పూర్వ రంగమందు నాందికి పూర్వము పదునాకండంగములు, నాందితో కలసి వం్యడెండు యవనికలో జరుగును. నాంది పిదప (పరోచన మొదలుకొని (తిగతము వరకునుండు వది యంగములు సానుచరుడై స్తూతధారుడు రంగ స్థలమున (వవేశించి నిర్వహించును. కావున అది యంతయు పూర్వరంగమే. అందుకొరకే సభాపతి, సభాసభ్యులు, గాయకులు, వాదకులు, నటీనటు లన్యోన్యానురంజనమున ఆనందింతురు ఇది యంతయు నాట్య ప్యాత ప్రవే శమునకు పూర్వము. జరిగెడి కార్యకలాపము. కావున పూర్వరంగమని భావ (వకాశికాకారుడు. వెల్లడించినాడు. వూర్వమయినను. తెరలో నిర్వహింవబడు కార్యము (కియారూవము._ వాగాత్మకమౌ ఛందస్సు, స్వరవత్తు అభిదానవత్హ అని రెండు విధములు. స్వరవత్తు ఆతోడ్యాశయము అతోద్యము కుతప విన్యాసాది రూపమున పూర్వమనుప్థింవబడినది అభిదానవత్తు భావ్యాశయము. ఇది నాందీ రూపమున అనుష్టితమైనది అందు నాంది యొకటియే వ్యాగూపము ఈ నాందిని మొదిటి స్తూతధారుడు నిర్వహించును అదే వేషమున స్టాపకుడను రెండవ స్యూతధారుడు ప్రదర్శింపనున్న రూపకము, తత్కర్త, దానిని నటించు వాడు, దేశము, కాలము మున్నగు వానిని పళంసించుచు కావ్యార్ద సూచనద్వార ఫ్యాత (పవేఖుచు దాకా (పస్తావము నడుపును కావున ఇది (ప్రస్తావన యనబడు చున్నది,

76 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావననలు

నాందీ పారము మొదలుకొని ప్మాత వవేశమువరకు మధ్యలో జరిగెడి (వస్తావమున నెన్నియో చిన్న చిన్న అంశములుండును. వాస్తవమున కిది యంతయు (ప్రస్తావన కాదు. స్తూల దృష్టితో (ప్రస్తావన యని వ్యవహరించు చున్నారు. అందుకొరకే “విధేర్య దైవ సంకల్పః ముఖతాం పతి పద్యశే, (పదానస్య (వబంధన్య తథా (పస్తావనాస్మృతా, అర్థస్య (వళిపాద్యస్య తీర్థం (వస్తావనోచ్యతే, (వస్తావనాయాన్తుముఖే నాందీ కార్యా శుఖావవి, నాంద్యంతేతు (వవిష్షేన స్యూతధారేణ ధీమతా, (వసాధనాయ రంగస్య వృత్తిః యోజ్యాహి భారతీ.” సృష్టి కర్త సంకల్పము [కియా (పారంభము దాల్చునట్టు (పధాన (సబంధముసకు (ప్రస్తావన (కియా రూపము వంటిది. (పదర్శింపబడు కావ్యార్థ మునకు సంబంధించిన అంశమును (_పస్తుతించుటయే _పస్తావన. ఈ (పస్తావనకు వూర్వము అనగా మొట్టమొదట నాంది ననుష్టించి పిదస సభా సభ్య మనో వినోగదమునకు అనువగునట్లు భారతీ వృత్రిని నాంద్యంతమున [వవేశించిన స్యూతధారుడు నిర్వహింపవలయునని రసార్దవ సుధాకర కర్త 'పేర్కొనినాడు. పై శ్లోకానుసారము నాంది మొదలుకొని ప్మాత ,(పవేశమువరకు జరిగెడి వాాక్కియా కలాపము వస్తానన యని తేలినది. శారదా తనయుడు “నాంద్యంతే” అను మాటను రెండు. విధముల నిర్వచించినాడు. నాద్యంత పదము పూర్వరంగాంగములలో మొదటిదగు (వత్యాహారము మొదలుకొని నాంది చివరివరకు అను అర్హము (గహించిన పశతమున నాంది పిదప మిగిలిన దళాంగ ములు పస్తైవనా నామమున (పదర్శింపబడును. లేక నాంది ముగిసిన పిదప యను షష్టీ తత్పురుషను (గహించిన వశక్షమున తర్వాతి కృత్యమును సూత ధారుడు నాందీ పాఠక స్యూతధార సదృశుడు నిర్వహించునని [గహింవ వలయును. నాందీ పాఠము పిదప స్థాపకుడనువా డౌొనరించు విధానమే _పస్తావన యని తాత్పర్యము.

“ఆ స్యూతయన్‌ గుణాన్నేతుః కవేరపిచ వస్తునః. రంగ (వసాదనపొఢః స్మూతధార ఇవోచ్యతే ” రూపక నాయకుని,తత్మ ర్తను, ఆ రూపశేతివృ త్తమును సం్యగహముగా గుణ ప్రశంస చేయుచు సభా సభ్య మనోరంజనను నాపాదించు టలో ఆరికేరినవాడు న్మూతధారుడనబడును. అను పై న్యూతధార. నిర్వచన క్లోకము నాందీ పాఠానంతరము ప్మాత (పవేశాతళ్చూర్వము, మధ్య జరిగెడి వ్యాక్కియా వ్యాపారము (వస్తావనయని పరోషముగా సూచించుచున్నది.

(వస్తావన ర్గిగ్గ భరతుడు నాందీ పాఠము పిదప మరియొక న్నూతధారుడు సానుచరుడై రంగ స్థలమున చతుర్మస (పావేశికీ ధువాగానానుసారము (వవేశించి, దేవ బాహ్మణ (వళంసాపరమగు అంతరబారి ననుసరించుచు ఊక్తి విచ్చి త్తిమయములు, నానాభావ రసాభివ్యంజక ములునగు శ్లోకముల ద్వార సభారంజన చేయుచు కవి కావ్య (పళంసను, కావ్యార్థసూచన పురన్సరముగా (పస్తావనను నడువవలయును. ఈ కావ్యార్జోప శేనము ముఖరూసమున గాని, వీజ రూపమున కాని వెల్లడింస వచ్చును. నాయకుడు దివ్యుడై నచో దివ్య వేషమున, ఆదివ్యుడై నచో అదివ్య వేషమునను, దివ్యాదివ్యుడై నచో దివ్యవేషమునగాని, అదివ్యవేషమునకాని సూత ధారుడు రంగస్థలమున (వవేశించి కావ్యార్థోప షేపము చేయవలయును.

*పయుజ్య విధిన్టై వంతు పూర్వరంగ (వయోగతః

స్థాపకః (పవిశేత్తత న్యూతధార గుణాకృతిః

స్టాపకస్య (ప్రవేశౌతు క ర్తవ్యార్థానుగా (దువా

(త్మసావా చతుర్మసావా తజ్‌ జ్జేః మధ్యలయాన్వితా

కుర్యాదనంతరం చారిందేవ [బాహ్మణళంసినీమ్‌,

సువాక్య మరురైః ల్లోైః నానా భవరసాన్వి ర్రైః

(పసాద్యరంగం విధివత్‌ కవేర్నామచకీ ర్తయేల్‌

(వస్తావనాంతతః కుర్యాత్‌ కావ్య _పఖ్యాపనా శయాం.

ఉద్దాత్యకాది కర్తవ్యం కావ్యోవక్షేపణా ళ యమ్‌.

దివ్యే దివ్య్మాశయో భూత్వా మానుషే మానుష్మాశయః

దివ్యమానుష సంయోగే దివ్యోవా మానుపోషివా

ముఖ వీజాను సదృశం నానామార్గ సమ్మాశయం

నానా విధైరుపక్షేమైః కావ్యోపక్షేపణం వేల్‌

(వస్తావ్వైవంతు న్మిష్కామేర్‌ కావ్య పస్తావక స్తతః

ఏవమేవ (పయో క్ష్తవ్యః యధావిధి.

(నాట్యకాస్త్రము.5 వ ఆధ్యాయము-161 నుండి 167 వరకు)

దశరూపకక ర్తయు ఇట్టి నాందీ రూవమగు “పూర్వరంగం విధాయాదౌ న్యూతధారే వినిర్గజే, _వవిశ్యతద్వదపరః కావ్యమాస్థాపయేన్నటః, దివ్యమ్తే నత్మరూపో మ్మిశమన్యశర స్తయోః, సూచయేద్వన్తు బీజం వా ముఖం పాత

78 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీవస్తావనలు మధాపివా.” స్తూతధారుడు నిష్క్రమించిన పీడవ ఆకార గుణంబులలో వానిని బోలిన ఇంకొక నటుడు ఆ నామముతోనే రంగభూమిని ,పవేశించి కావ్యార్థ సూచన చేయవలయునని నుడివినాడు దీనినిబట్టి స్తూతధారు లిరువురని, అందొకడు పూర్వరంగ (పవ ర్తకుడని, రెండవవాడు స్థాపకుడు లేక (ప్రస్తావనా (వవర్తకుడని (గహింపవలయును, కథానాయకుడే రూపమునున్న ఆ రూవము ననే (ఇట రూప పదము దివ్య, ఆదివ్య, దివ్యాడివ్యపరము) (వవేశించి వస్తు రూపమున గాని, వీజరూవమున గాని, ముఖరూపమున గాని, ప్మాతరూవమున గాని కావ్యార్థము సూచింపవలయును. అని ఆతడే పేర్కొనినాడు సాహిత్య దర్పణ క ర్రయు దళశరూపకకారుని ఉక్రినే యనుకరించి ఆదే విషయమును తెల్పినాడు. భరతుడు :

“*యఖఇషమం పూర స్రైర ౦గంతు విధిన్తైవ (వయోజయేళల్‌

నా శుభం [ప్రాప్నృయాత్‌ కించిత్‌ స్వర్గలోకంచగచ్చతి

యళ్చాపి విధిముత్సృజ్య యథేష్టం సం్యవయోజయేత్‌

(ప్రాప్నోత్యపచయం ఘోరం తిర్యగ్యోనించ గచ్చతి

నతథాగ్నిః _పదహతి _పభంజన సమీరితః

యధాహ్యప (పయోగస్తు (పయుక్ష్తో దహతిక్షణాత్‌.” భావ్యపకాశికాకారుడు :

“ఇతిద్వావింశదంగాత్మా పూర్వరంగ [పకీ ర్రితః

ఏవంయః పూర్వరంగంతు విధినాసం్యపయోజయేత్‌

నా శుభం ప్రాప్షుయాత్‌ అత పశ్చాత్‌ స్వర్గంచ గచ్చతి.”

ద్వావింశాంగములుగల పూర్వరంగిమును విధిగా ననుష్టించువాడు తన (ప్రయోగ జీవితమున ఎన్నడును అనర్థమును పొందలేడు. స్వర్గసుఖమును కూడ అనుకవించును. సభారంజన ద్వార కీర, శాస్త్రవిహిత క ర్మానుష్టానము ద్వార స్వర్ణ్మ్యపాప్రి చేకూరునని వూర్వరంగ ఫల్మశుతి తెలిపి ; “వద్దం రంగం విధాయాదౌ స్తూధారే వినిర్గతే, తద్వన్నటః _పవిశ్యాన్యః స్మూతధార సమాకృతిః సూచయేత్‌ వస్తు బీజంవా ముఖం ప్మాతమధాపివా”. ఈ విధముగా రంగపూజ

(వస్తావన 79 ననుష్టించి మొదటి స్మూతధారుడు నిష్క్ట్రిమింవ, ఆదే వేషమున మరియొక నటుడు రంగస్థలమున ప్రవేశించి వస్తువునో, బీజమునో, ముఖమునో, ప్యాతనో రూపకము * సంబంధించిన దానిని సూచింపవలయునని తెలిపి, అతడే ఇదే విషయము నించుక విస్తృతముగా నన్నాడు _ “తదీ దృజ్నాటకారంభ పకా రోత (పదర్శ్యతే (వయుజ్య రంగం నిష్కా9మేత్‌ స్నూతధారః సహానుగః, స్థాపకః (వవిశేత్త్యత స్నూతధారగుణా ల్రీతి!, దివ్యమ గ్రే సత్మదూపో మ్మ మన్య తర్తస్తయోః నూచయేద్వస్తు వీజంవా ముఖం ప్మాత మధొపీవా" (వస్తు వీజముఖ పాత రూపముల నుండు కావ్యార్థ సూచనకు తరువాత యుదాహరణ మొసగబడును. ధనిక, విశ్వనాథ, శారదా తనయులు వానికి నాసగిన ఉదా హరణ లౌకటిగనే యున్నవి )

(వస్తావనను నడుపు న్యూతధారుడు భారతీవృ త్రీ న్నాశయించి కావ్యార్థ నూచనా విధానము ననుష్టింప వలయునని భరతాదులు పేర్కొనినారు కావున వృత్తిని గూర్చి తెలిసికొందము

భార తీవృ త్రి వాటి

“రంగం (పసాద్య మధురైః త్లోైః కావ్యార్థ సూచక్రెః

బుతుం కంచి దుపాదాయ భారతీం వృత్తి మాశయేత్‌”

“భారతీ సంస్కృత (పాయో వాగ్య్యాపారో నట్మాశయః, భేదైః (వ్రరోచనా యుక్తైః వీథీ పవహసనా ముభైః” - అని దశరూపక కర్ర.

“రంగం (ప్రసాద్య మరురైః క్లోరైః కావ్యార్థ సూచక్రైః

బుతుంచ కించ్వ్పాయేణ భారతీవృ త్తి మ్మాశితః

భారతీ సంన్కృత (పాయో వాగ్వ్యాపారో నర్మాశయః

తస్యాః (వరోచనా వీధీ తథా (వహసనాముఖే

ఆంగన్నాత-_” అని సాహిత్య దర్పణక్షర్త.

“రంగం |పసాద్య మధురైః శ్లోకైః కొవ్యార్థ సూచకైః

బుతుం కంచిదుపాదాయ భారతీంవృత్తి మ్మాశయేల్‌

భారతీ సంస్కృత (పాయా వాగ్వాపారో నట్మాశయ।ః

సాంగైైః (పరోచనా యుక్తః వీధీ (వహసనాముఖై ః:”-

త్రం సంస్కృత రూపర2ిలో గౌందీ [వస్తావనలు

అని భావ (పకాళిక కావ్యార్థ సూచకములగు మధుర శ్లోకములతో రంగ వసారన మొనరించి, ఏదేని ఒక బుకువును (గహించి వర్ణనా రూపమున భారతీవృ తినను సరింపవలయును భారతీవృత్రి యనగా _ సంస్కృత [పాయమగు వాగ్వా పారము ఇది నట్మాశయము, (వరోచన, వీధీ, _పహసనము - అను నాల్గంగములు భారతీవృత్తికి కలవు అంగమనగా ఆంశమను అర్థమే (గహింపవలయునని అభినవ గుప్తుడు తెలిపినాడు ఇట్లు గహించిన పక్షమున వీధీ పహసనములు స్వతం్యత రూవకములగుచున్నవనియు ఆతడే సష్ట్రముగా తెలిపినాడు. భారతీ వృత్తి నాశయించి చక్కని పద్యములచే సభవారిని రంజింపజేసి ఏదైన ఒక బుతువు నుద్దేశించి గానము చేయవలయును. వూర్వ నాటకములందు బుతు గానము లేనందున ఇది ఐచ్చికమని (గహింపవలయును. లలిత [(వసన్నమై సభ్యులకు విన నింపు సౌంపులు గూర్చు నటభాషితము భారతియని వై మువ్వురు లక్షణ క ర్రల అభ్మిపాయము.

వృత్తి యనగానేమి? ఆది ఎన్ని విధములను విషయమును తెలిసికొనుట కూడ అవసరము.

“యా వికాసేధ విషేపే సంకోచే విస్తరే తథా చేతసోవ ర్రయ్యితీసా వృత్తిః” చిత్తమునకు వికాసము, విశేషము, సంకోచము, విస్తరము అను (పధాన ధర్మ ములు కలవు. అట్టి ధర్మముల యందు నసళ్ళోో ది కముగా చేతస్సును (వవర్తింవ జేయు వ్యాపారము లేక వ్యవహారము వృ త్రి యనబడునని భోజుడు తెలిపినాడు అర్థగతము గాను, శబ్ద గతముగాను ఆ వ్యాపారముండును. అఆర్థగత వ్యాపారము కైశిక్ళాది రూపమున, శబ్దగత వ్యాపారము భారతీ రూవమున నుండునని విజ్ఞుల అభ్మిపాయము. రసాభివ్య క్తికి కవి వాక్కు, ఆభినయ మనునవి తోడ్పడును.

విషయ వైచ్చిత్యమును బట్టి చిత్తమునకు వికాసాది ఆవస్థలుద్భుద్ద మగును. విషయము దీప్తముగా మనృణముగా మధ్యమముగాను నుండవచ్చును. అభినయ బలమువనేమి, విభావాది వర్ణనాబలమున నేమి, తన్మయీ భావమున కర్ణ్వమగు చిత్రమొకవృడు వికసించును. చిత్తమునందు మిగిలిన గుణముల నణచి సత్త్వగుణ మావిర్భవించుటయే వికానము. అపుడానందమయ స్థితి సత్తో దేకము వలన చేకూరును. శృంగార సన్నివేశములలో ఈ స్థితి చిత్తమున కబ్బును.

(పన్హావన రై 'హాసము, శృంగార జన్యము కావున విస్యమయ సన్నివేళమున చి త్రముశకు కలుగనిది వికాసమే కమముగా నత్వ్వగుణ మణగుచు రజోగుణము _పాదుర్భ వించుచున్నపుడే చిత్తమున నొక విక్షిప్తత వచ్చును రజోగుణో దేకకరములగు విఖావాదుల మూలమున చి త్తమునందు విక్షేపావస్థ పొడమును. ఈ విక్నేన స్థితి రాౌదకరుణములలో చిత్రమునకు సంభవించును వికాన న్థీతిని గోల్పోయినపుడు సత్త్రగుణము కమముగా మరుగువడి రజోగుణ మావిరృవించినపుడే చి త్రమునకు విక్షేప దళ వచ్చునని గమనింపవలయును. సత్త్వ తమో గుణములు విలీనమై కేవల రజోగుణము పతిస్థితమైనపుడు చి త్రమునకు విస్తారదళ ఊద్బుద్దమగును. తదుచిత వ్యాపార సముశ్మేషమున విస్తారము చిత్తమునందు _పకాశితమగు నని జాత్పర్యము. వీరాద్భుత సన్నివేశములందు చేతస్సున కీస్టితి కలుగును. ఆందుకొరకే రజోగుణము. తిరస్కృృతమై తమోగుణము (పబుద్ధమగునపుడు చేతస్సునం దేర్పడెడి అవస్థ సంకోచము ఏతదువస్కారక విభావాది సామ్మగిమూలమున సంకోచావస్థ చేతస్సునందు [పకాశితమగును. లీళత్స, భయానక, సన్నివేశ ములలో చేతన్సునకీ స్థితి చేకూరును. వికాసదశకు సంపూర్ణ సత్తో[ దేకము, విక్షేపదళకు సత్తోం[దేక (భంశాదికముతోపాటు రజోగుణావిర్భావ [పారంభము, విస్తారమునకు కేవల రజోగుణగము దేకము, సంకోచమునకు ఇతర గుఖాఖి భావి తమోగుణ సమ్ముదేక ము మూలములని తేలినది. కావున రెండేసి రసములలో ఒకొక్క పూర్వో క్త దళ చేకూరుచున్నది. అందువలననే, “ళృంగారాడ్ధి భవేద్దాస్యః ర్యౌభాచ్చ కరుణో రసః, వీరాదై ఎవాద్భుతోత్చత్తిః లీకత్సాచ్చ _వయానకః" అను రీతి జన్యజనకర సవ్యవస్థ చేయబడినది _ పూరో క్తదళానము ద్చోధకములగు వృత్తులు శ్రైకికి, ఆరభటి, సాత్ర్ర్వతి యనునవి అర్థవృత్తులవి; భారతీవృ త్తి యొక్క-టియే శబ్దవృత్తి యని కొందరాలంకారికులందురు కైశక్యా దులు సాత్వికా భినయ రూపములయినచో భారతివాచికాభినయరూపము. భరత వంశమునందు జనించినవారు లేక భరత కళకు సంబంధించినవారు భరతు _లినబడుదురు. “భకారో భావవాచీ స్యాత్‌ రకారో రాగవాచకః, తకాడో తాళవాలీ చ తతో 'థరత' ఈరితః” భావరాగతాళ స్వరూపము నాట్యము. కావున...కత్స 5మొం6

1౯ సంస్కృత రూపంలో గొంచీ వస్తావనలు యోశ్రలు భరతులగుదురు. ఆ భరతులచే [వయుక్తమగు వృత్తి కావున భారతీ వృత్తి యనబడుచున్నది.

“యా వ్యాక్సధానా నృవర (వయోజ్యా

శ్రీవర్డితా సంస్కృత పార్యయుక్తా

స్వనామదేయై రృరతైః పయోజ్యా

సా భారతీ నామ భవేత్త వృతత్తిః”..-అని లోజుడు.

“వ్యాక్సధానేత్యనేన |శుతి స్మృత్యుక్త వీధివాక్యానామ వన్యవిధేయతాం (వతిపాదయతి, నృవర్మపయోజ్యేత్యనేన అధికారిణో నిర్దికతి, స్తీవరితేత్యనేన అనధికారిణో నిరస్యతి,సంస్కృత పార్యయుక్తే త్యనేన అంతర్వేద్యాం న్‌ మ్లేచ్చిత. వ్యమిత్యభిధ త్తే పస్తుత వస్తూపపాదనావసర నూచకం హి వాక్యం (వస్తావనా వక్రవ్యార్థే పశంసావరం పి వచః. (పరోచనావీథ్యాం పర్మిపశ్నో త్తర (వత్యుత్త రాదిభి రనువాద విధానాత్‌ విపర్యయా జ్ఞానాదీన్‌ సంశయాదీనపన యతి. ఉద్దా త్యకాదీనామంగానాం పా 1వవృత్తి పరిపాటి వీథి. (పవాసనేన తు స్వధర్మాన్న చలితవ్యం నియమయతి స్వధర్మచలికానాం హితావసాదీనాం ఉపవోని వరం వచః (పహసనం. సేయం భారతీవృ త్రీ చతురంగా ధర్మశ్ళంగార స్వాంగమ్‌" అని లోజుడు.

“సర్వరూపక గామిన్యా ముఖ (వరోచనోత్థితా, (పపాయస్సంస్క్యృత నిశ్శేష రసాడ్యా వాచి భారతీ సర్వరూపకేషు అభినేయానభినేయేషు గమనశీలాద్మి పాయః తన్మయత్వా ద్వర్గ్శనాయ ఆము, (వరోచన యోరుబ్ధితః (పాయో బాహుల్యేన సంస్క్యుతేన నర్వర సైళ్ళ దీపా వాచి వాగ్య్యాపారాత్మకా భారతీ” = అని రామ ఛందుడు,

“నామమ్మాత సముద్ధిష్టాశ్చుత్నసో వృ త్రయో మయా, ఏకీభావస్తు నర్వాసాం భారత్యామేవ దృశ $తే"=సాగరనంది.

“భారత్యాం వాచికా స్సర్వే వ ర్రంతేభినయా ఇహ, తినృవ్వన్యాను వ ర్తంకే వినయా ఆంగికాః”...కుంకుడు.

“భారత్యంతర్తికా యత సె వృత్తిః భారతీ స్మృఠా”=విపదాసః,

(ప్రస్తావన 083

ఈ విషయమే నాట్యశాన్త్రమున “యా వా(క్పధానా పురుష (వయోజ్యా స్రీవక్టితా సంస్కృత పాఠ్యయుక్తా, స్వనామధేయైైః భరతైః (వయోజ్య సా లారతీ నామ లవేత్తు వృత్తిః” _ వ్యాక్పధానము, పురుష్య్రపయోజ్యము, శ్రీరపాతము, నంస్కృతపాఠ్యసహితము, భరతనామమున వ్యవహరింపబడునది యగు వృత్తి భారతీవృ త్రియని చెప్పబడినది. న్రీరహీతము, సంస్కృత పాఠ్యసహితము లారతీ వృత్తి యనినందున ఒక చిక్కు వచ్చుచున్నది. భారతీవృత్తికి పథి, [వవాసన, (పరోచన, (ప్రస్తావన లంగములు కదా! (పస్తావనలో బవురూవకములందు నటీ న్యూతధార సల్లావము కానవచ్చుటచే పై లక్షణ మసంభవమగుచున్నది. మరియు అభిశ్ఞానళాఘుంతలమునండు వీథ్యంగమగు (తిగతము నటీవాక్యముననే సూచిం బడినది. నటి సంస్కృతభాషిణి కాదు. అట్టులేని భారతీవృత్తి సంస్కృతపాఠళ్య (వధానమని చెప్ప ఏీలుండదు.

కావున “భారతీ సంస్కృత ప్రాయః” అనినట్లు |1పాయశః నంన్కృ తము పాఠ్యముగా నుండవచ్చునని లక్షణము సవరించుకొనుట యు త్తమము ఇంతేగాక, ఈ భారతి (ప్రస్తావనకే వరిమితము కొదు. (ప్రస్తావనాంతముగానే భారతీ (గహింతుమేని భారతికి పేర్కొనబడిన వీఠథ్యంగములు ఏ రెండు మూడు నాటకములలోనో కొన్ని మ్మాతమే కానవచ్చుచున్నవి. పస్తావనేతర స్థలముననే అనగా, ఆయా అంకము లందే వీఠ్యంగ (పవహసనాంగములు సమన్వయింవ బడినట్లు మనకు కాకుంతలాది నాటకములు (వమాణ మగుచున్నవి. కావున, భారతి నట వ్యాపారమని, అదియు వాచికాభినయ రూవమని, నటీనటులందు (త త్తత్‌నాటక ప్యాతలందు) సర్వసామాన్యముగా నుండు పార్యమని (గహిం చుట యుచితము. |1బహ్మ పార్య్యపధానమైన బుగ్వేదము నుండి భారతీవృత్రిని, గిత (పధానమైన సామవేదము నుండి కైశికివృత్తిని, అభినయ (పధానమైన యజుర్వేదము నుండి సాళ్త సతీవృ త్రిని, రస (వధానమైన అధర్వణవేదము నుండి అరభటీవృత్తిని [గహించి, నాట్య వేదమును రూపొందించినట్లు నాట్య కాొన్హ్ర 1వథమార్యాయ శ్లోకము కూడ పై వఏిషయమునకే బలమిచ్చుచున్నది.

“వాజ్మనకాయ చేష్టలతో ఎప్పుడును ఏ చేష్ణయు, వ్యస్తముగా అనగా, దేనితో పొత్తు లేక యుండదు. ఇవి పరస్పరము సమ్మిళితము లగును వీనిలో దేని అంశమునకు (పాధాన్య్మముండునో ఆదియే. ఆ నామమున వ్యవహరింప

వ్ర సంస్కృత రూపకములలో నాందీ పస్తావనలు బడును. వాచికాభినయములో మిగిలిన అభినయము లసలే యుండవని కాదు. (థధానముగా ఉండవలనిన రీతిలో నుండవవి [గహించుట యు త్తమము కాన, పార్య (పధానమైనది భారతీవృత్తి యని తేలినది అందుచే దీనిని శబ్ధవృ త్రి ఆని 'పేర్కొనుట జరిగినది నాట్యమును సృష్టించినవుడు వాక్కు. (కొత్తగా చేర్చ బడినది. ఈ [కొత్త వృత్తిని ఏర్పరచిన వాడు భరతుడు కావున, భారతీవృత్రి యని శారదా తనయుడు తెలిపినాడు. భారతీవృ త్రి (వయోజనము (ప్రస్తావనకు మ్మాతమే వరిమితము కాదని, భారతీవృ త్రికే (పస్తావనన యంగమగును కాని, (వస్తావనకు భారతీవృత్తి అంగము కాదని, రూపకములోని పాఠ్యము నంతయు భారతీవృత్తి యని పరమార్థము అందువలననే “వృత్తి సృర్వ్యత భారతీ" అను సూక్తి చరిశార్థము. “ఇయం నాట్యం [కియా హేతోః భారతీ నిర్మితా బుదైః, నాట్యాదౌ భారతీ వృత్తిం వృత్తి వేదేన యోజయేత్‌, (పయ క్తత్వేన భరత్రైః భారతీతి నిగద్యతే, (పస్తావనోప యోగిత్వాత్‌ సాంగం తత్రైవ యుజ్యతే, శోక విస్మయ సంతాస హాస నిందాస్త వైరపి, రత్యుత్సాహ జుగుప్సాద్ర్యైః విశేష్నై రుపలకికా, వాజ్మయీ సంస్కృత (పాయా భారతీవృత్తి రిష్యతే” అను భరత స్నూక్రియు పూర్వొక్త విషయమునకు (ప్రమాణ మగుచున్నది. “(పస్తావనోప యోగిత్వము' అను మాట భారతీవృత్తి వాచక (వధాన మగుటచే ఇతర్మత యనగా, అంక (ప్రదర్శనల యందు వాచికము కన్న సాత్వికాదీతర అభినయ వ్యాపారములకే (పాధాన్యమని (వస్తావనలో పాఠ్యమునకే (భారతీవృ త్రిక (పాఠాన్య మనియు (గహింసవలయును.

(పరోచన

నాందీ పారము పిదప స్మూతధారుడు రంగస్థలమున (వవేశించి పరిషత్తు వారి ఆదేశానుసారము, వలాన కవి (వాసిన నాటకమును [పదర్శింపవలసి యున్నదని తెలుపుచు ఆ దేశ కాలములు, అ కవి కావ్యములు, ఆ పరిషత్స భ్యులు, ఆ నాటకమును (పదర్శించెడి నటీనట వర్గము - ఇత్యాది అంశములను సామాజిజికులకు మెవ్స కలుగునట్లు కావ్యార్థ నూచన వచ్చునట్లు న్తుతించుటయే [పరోచన యనబడును. ఈ విషయమే ఈ కింది శ్లోకమున చెప్పబడినది:

“నివేదనం _వయోజ్యస్య నిర్ధేళో దేశకాలయో।ః

కావ్యార్థసూచకై కస్దెః సభాయాళ్ళి త్తరంజనమ్‌

కవికావ్యనటాదీనాం వళ సా చ ,పరోచనా

(వకక్షేణ రోచ్యతే ఉపాదేయతయా(ధియతే.”

“వకృతోర్థః అనయేతి (వరోచనా” = అని వ్యుత్పత్తి. నాట్యదర్పణ కర్త రామచం్యదుడు నాట్య (ప్రదర్శనకు పూర్వము రంజన నిమి త్తమొనరిందెడి గీత, తాశవాద్య నృత్తాది రూష్మకియాకలావము (పయోగింపబడుటవలన వూర్వ రతిగమని, ఈ వూర్వరంగమునకు (పత్యాహారాదులు తొమ్మిది అంతర్యవ నికాంగములని, గీతకాదులు పది బహిర్యవని కాంగములని, (వరోచన అందులో నాక భాగమని, నాంది పిదప వూర్వ రంగములో ఆతి పధానమైనది _పరోచనమే నని కావ్యవస్తు సూచన కనుగుణమగు దేశకాల కవి కావ్యముల (పళంసద్వార సామాజికులకు [శవణాలోకనోత్సవము ,పకర్షముగా కలిగించి వారలకందు రుచి కల్పించటయే (పరోచనయని నుడివినాడు. “వూర $50గే గుణస్తుత్యా సత్యా న్ముఖ్యం (వరోచనా” = అని రామచందదుడు

పూర్వం నాట్యాత్సథమం గీత తాళ వాద్య నృత్తాని నాట్యాదికం చ హైళ్యం వ్యస్తం సమస్తం చ (వయుజ్యతే. యత రంగే రంజనాహేతౌ సః పూర్వ రంగః. అస్య పూర్వురంగస్య (వత్యాహారాదీని నవ ఆంతర్యవనికాంగాని గ్తీక-

86 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ (పస్తావనలు కాదీని దళ ఐహిర్యవనికాంగాని;[వరోచనా ళు నాటే _వవృ త్తే [పధానం అంగమెతి లవ్యతే గుణస్తుత్యా (వస్తుత _పబంధార్థస్క (పీక్యాది హేశుత్వ (పళంసనేన సౌమాటికానాం (శవణావలోకనోత్సాహ నోత్పాదనేన (వకృతోర్థః (పకర్షేణ రోచ్యతే ఉపాదేయతయా (ధియతే అనయేతి వరోచనా. భరతుడు: “జయా భ్యుదయనీ దైవ మంగళ్యా విజయావవి, సర్వపావ్యవళమనీ వపూర్వరంగే (వరోచనా” శుభాభ్యుదయ, విజయాదులను పూర్వరంగమునందు కూర్చబడిన (పరోతన నొనగూర్చునని చెప్పినాడు. సాగరుడు : గ్మప్రరోచనా చ విజ్ఞేయా సంహిఠార్థ (వదర్శినీ, (వరోచనాయాః కోర్టః వసిద్ధార (వదర్శినీ, (వరోచనా విధీయతే, అన్వేతు పస్తుతస్యైవ కావ్యస్య యన్నిష్పన్నేన వస్తునా కఠనం సా(పరోచనా ముఖాది సంధీనా మవతారాయాదౌ [(వరోచనా కార్యా” అని కార్యా ర్థమును సూచించునది (పరోచన యనినాడు. దళరూపక కర్త : “ఉన్ముథీ కరణం తృతవళం సాతః (వరోచనా” (వస్తుతార్థ (పళ ౦సచే సామాజికులను న్ముఖుల గావించుట పరోచనయని నుడివినాడు. భోజుడు $ “వ క్తవ్యార్థ (వళంసా వరం వచః (వరోచనా” అని పేర్కొనినాడు. విశ్వనాథుడు “ఉన్ములీ కార, వళంసాతః _పరోచనా*' కవి కావ్యాదుల (పశంసద్వార అభినేయము వై పు సామాజికుల చిత్తవృత్తిని (పేరేచుటయే [పరోచనయని నిర్వచించినాడు, “పేవకాద్యున్ము భీకారః (వస్తుకార్థ (వసంసయా ,(పరోచనా సా” (వస్తుతార్థ (వశంసా పురస్సరముగా సామాజికులను ఆభినేయమువై పు ఉన్ముఖుల చేయుటయే (వరోచన, ఈ విధముగా సభాసదులకు సంబంధాది సీద్దిక్లై గో తనామముల నిబంధింపవలయును సభాసదులకు పూజావాక్యము కూర్పువలయును. నాయకుని నామము నిబంధింపవలెను. ఇదియంతయు గర ల నిర్ధిష్టముగా నుండవలయును. అనగా వాక్య మధ్యమున కించిద్దూఢమై నామ గో[తాదికము ాసింపవలెను. “వాంభాకలావము కలావిధి అను రెండంళములు నాటక (పయోగమున నుండును. వాంధాకలాపము _ అలీష్టార్థ ము వెల్లడించుట, కవి కావ్య వస్తు వులను నూచించుట యని రెండు విధములు. తన గో[శాదులను వెల్లడించుట వలన తన కీర్తి వకాళమగును. ఆభిదేయగతముగా కావ్యనామ నిర్దేశమహిమాది వర్ణనము మరియు నాటకమునకు సంబంధించిన "పేరు, నాటకమునందు గర్భితమైన అర్హమును సూచించునదిగ నుండవలయును “రామాభ్యుదయ నాటకము. అను పేరు గర్భితమగు రామాభ్యుదయమును సూచించుచున్నది.

[(వరోచన 8 ఇట్లుత్తమ రూపకము [వానీన వానికి, దానిని వయోగించిన వారికి, చూసి మెచ్చు కొనువారికి కీర్తి (వత్యక్ష ఫలము, దృష్టఫలమును ఆగును స్వర్గ స్థితి అదృష్ట ఫలము. ఇవి కావ్యము వలన కలిగెడి _పయోజనములు

“ఇత్థం రంగవిధానన్య నంబంధాది (వనీద్ధయే

గోోతం నామ చ బఐబర్నీయాళ్చూజావాక్యం సలభాసదామ్‌

నాయకస్య చ యన్నామ గర్భనిర్షిష్ట లక్షణమ్‌

వాంఛా కలాప (పథమం కలావిధి రనంతరః

వాంధాళూ న్యా న దళ్యంతే వ్యవవారాః కదాచన

వాంఛాక లావస్తు కవేర ఖీష్టార్యపకాశనమ్‌

స్వాభిరేయగతత్వేన తద్ద్విధా పరివఠ్యతే

స్వగతం తు స్వగ్యోతాది స్వస్య కిర్మిపకాళనం

అభిధేయ గతం శత త్తత్కావ్యనామ్నా (పకాశనమ్‌

తన్నామ నాట్యకాద్యంతర్గ ర్భితార్జోప సూచకమ్‌

యథా హి రామాభ్యుదయం నామ నాటకమిత్యతః

వాచ్య వాచక సంబంరో నాట్య విద్భిర్విభావ్యతే

కీర్త: ఫలం తయా స్వర్గ స్థితిర్మత (పయోజనమ్‌.”

ఇందరికన్న (వరోచనకు చక్కని వివరణ నొసగినవాచు నింగ భూపాలుడు. “నివేదనం (వయోజ్యస్య నిర్రేశో దేశకాలయోః” అను శ్లోకము సింగభూపాలుని నుడిలో సమ్యగ్వివృత మైనది. %(పరోచనా తు సా (పోక్తా (పకృ తార్థ (పశంసయా,సదస్య చి త్రవృశ్రీనాం సమ్ములీ కరణం చ యత్‌ "అభినేయా ర్దమును (వళంనించుట ద్వార సళ్యుల చి త్తవృత్తులను అభినయమువైపు ఆసక్తి పుట్టునట్లు ఏక్యాగత పరచుటయే (పరోచన. ఈ సపరోచన చేతన్నాశయ, ఆచేతన్మాశయ భేదమున రెండు విధములు. అందు అచేతనము దేశకాలరూపము. కాలము వసంత గీష్మ ళరదాది భేదమున _(సభాత మధ్యాహ్నాది భేదమునను బహువిధములనుండును. ఇక చేతనులు కథానాయక, కవి, సభ్య నటులను లేదమున నుందురు. అందు కథానాయకులు ధర్మార్ధరసమోకోప యోగులుగా నుందురు. అందు ధర్మోవయోగులు యుధిష్టిర నలాదులు; ఆర్జోపయోగులు ర్ముద, నృసింహ నృపాదులు; రసోపయోగులు విద్యాధర, వత్సేశ్వరాదులు?

8 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ (వస్తావనలు మోమవోభయోగులు రామ, వానుదేవాదులు. కవులు కావ్యకర్తలు- వారు ఉడాత్త,. ఉద్ధత, (పౌఢ, వినీత భేదమున నలువిధములుగ మందురు. సక్యులును (పార్థనీయ, (ప్రార్థక లేదమున ఇరుతెరగులు. ఈ నాటకమును (వదర్శింతము, అనుజ్ఞ యొసగుడు!” అని న్యూతధారునిచే టపార్థింపబడు పేవక వర్గమునకు (పార్టనీయులని పేరు. (_పేకక పరిషత్తే “ఈ రూవకము (పదర్శించుడని నటులను కోరిన యెడల | పేషతులు పార్థ కులగుదురు ఇట్టి లవణము గలది *వరోచని యని నుడివినాడు. “పళంసా తు ద్విధాజ్టేయా దేతనాచేతనాశ్రయా, ఆచేతనౌ దేశకాలౌ కాలో మధు శరన్ముఖః, దేశస్తు దేవతారాజ తీర్థస్నానాది రుచ్యతే చేతనాస్తు కథానాథ కవి సభ్య నటా న్మృతాః; కథానాధాస్తు ఛర్మార్ధ రసమోక్షోపయోగిన సత యుధిష్టర నలాదయః,అర్జోపయోగినో ర్యుదనరసింహ నృపాదయః, మాషోపయోగినో రామవాసుదేవాదయో నుళతా; కవయస్తు (వఐంధాద్వైః కే భవేయశ్చతుర్విధాః, ఉదాత్త ఉద్ధత? (పౌఢో వినీత ఇతి లేదతః.”

(భాస రూవక చ్మకమున (పరోచన కావరాదు. మహీ నాటకమున స్మూకధార (ప్రవేశమే లేదు.)

(పస్తావన -- వివిధ లకతణవఎటలు

భరతుడు :

“నట్రీ విదూషకో వాపి పారిపార్వక ఏవ వా

స్మూతధారేణ సహితాః సంలాపం యత కుర్వతే

చితై 9ర్వాక్ష్యైః స్వకార్యోత్టెః వీథ్యంగ్రైరన్యథాపి వా

అముఖం తత్తు విజ్హేయం బుధైః (వస్తావనాపి వా,

అముభాంగాన్యతో వక్ష్యే యథావదను పూర్వళః

ఉద్దాత్యకః కదో ద్దాతః (వయోగాతిశయస్త థా

(పవృత్త కావలగితే పంచాంగాన్యాముఖస్య తు__”

నటికాని, విదూష్నకుడు కాని, పారిపార్శ్వకుడుగాని స్తూతధారునితో కలనీ (వస్తుత కార్యమునకు సంబంధించిన చ్మితవాక్యములతో వీథ్యంగముతో స్పష్టములైన ఉక్రి పత్యుక్తులతో చేయు నల్లాప 'మాముఖ" మనబడును దీనినే (వస్తావన యందురు ఉద్దాత్యకము, క థోద్దాతము, (వయోగాతిశయము, (వవృ త్రకము, అవలగితము ఆను అయిదు ఆముఖాంగములని భరతుడు నుడివి నాడు. ఈ భరతో కక్రిని ఆభినవు డిట్లు వివరించినాడు: “ఆముఖం లగకయతి వా శ బ్దేన వ్యస్తానాం నట్మీపళృతీనాం న్యూతధారేణ సంఘాతమాహ. అసిశ ద్టేనాత్మనా సమస్రానాం ద్వితీయో వా శట్టః సమస్తవ్యస్తతాం వికల్పయతి ఏవ శబ్దః స్మూతధారస్య అవళ్యంభావం దర్శయతి. చితై౦రితి భావిరూపొకార్థానుకూరి విషయానుసారిభిః స్వకార్యం నటవ్యాపారం. వీఠ్యంగై రితి శిష్ట వకోక్షి (పత్యుక్షి (పాయైరిత్యర్థః అన్యధేతి స్పష్టోక్తి _పత్యుక్తి భిరాముఖమితి. ముఖ సంధిర్నివర్తతే యతః ఆజ్‌ మర్యాదాయాం యదివా అతాముఖ (ప్రారంభ మీషన్ముఖం వా (పస్తావ్యతే అనయేతి బాహులకేన తచ్చీలనంజ్ఞయోః యతక దాచిత్కావ్యాభిముఖం నీయతే పూర్వరంగ విధిః తదిభిముఖం వా కావ్యారంభః తన్నీయతే. సా ద్విదేతి పూర్వ రంగాధ్యాయే దర్శితమస్మాభిః ఏవంచ యదా స్టాన్‌ కోపి న్మూతధారతుల్య గుణాకారో, రామాదివదేవ తదేదం కవికృత మాముఖం భవతి!”

90 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ (పస్తావనలు సాగరుడు :;

“ఆముఖమేతల్‌ ఉత్పాద్యవస్తు సూచనా స్వరూపాలాపః సచ సంధేః ముఖన్య ఆదితః కార్యః నటీ విదూషకో వాపీత్యాది భరతః. ఆన్యస్తు అన్యాపదేశేన కథాను కథాభ్యామేకకః సానుగో వా - స్కూతధారః కుర్యాత్‌. ఆముఖమితి ఆంతర్నేపథ్యమ్మాతో క్రి (శుతిస్మరణదర్శనైైః: _స్వైరంగైళ్చాపి వీఠ్యంగైః (వకుర్యాత్‌ అముఖం బుధ?” .- ఆముఖము నాటక విషయమును 'వస్తావించు సంలావమైనను ఇది నాటక కఠథవోలె_వఖ్యాతము కాదు. ఇది ముఖసంధికి ముందే నిబంధింపబడును అన్యావదేశమున కథాను కథారూవమున స్మూతధారుడొకడే గాని అనుచర సహితుడై కాని ఈ ఆముఖమును నిర్వహింపవలయును. కొన్ని యెడల ఆముఖమున ఆంత ర్నే పథ్యమా, తోక్త్యాదులను (సగహించి స్తూతధారుడు (వళ్యుత్తర మొసగును. ఆముఖమున వీథ్యంగములను కూర్చవచ్చునని పేర్కొని నాడు, దశరూపకకారుడు

“స్తూతధారో నటిం (బూతే మార్షం వాథ విదూషకమ్‌

స్వకార్యం (వస్తుకాక్మేపి చ్మితోక్యా య త్రదాముఖమ్‌

(వస్తావనా వాతత స్యుః కథోరద్దాతః (వవృత్తకమ్‌

(వయోగాతి శ యళ్చార వీథ్యంగాని.”

న్యూతధారుడు మారిషనితోగాని, నటితోగాని (వస్తుత కథా నూచకముగా (నాటకములోని ప్మాత పవేశించు దాక) తమ కార్యమును గూర్చి చ్మితమైన సంభాషణ మొనరించుటయే అముఖము ఇది పస్తావనా నామమున వ్యవహరింప బడును. (మారిషనకే మార్చుడు, పారిపారిస్యకుడను నామాంతరములు కరవు.) కదోద్దాతము (పవృ త్తకము, (పయోగాతిశయము = అను అంగములు మూడుండును. సాహిత్యదర్పుణకారుడు :

నటీ విదూషకోవాపి పారిపార్వ్వక ఏవవా

స్యూతధారేణ సహితాః సంలావం యత కుర్వతే

చిజ్రైర్వాకైః న్వకార్యోత్థెః (వన్తుతాకేపిఖిరి శ్రితః

అముఖం తత్తు విజ్టేయం నామ్నా పస్తావనాపి వా

ఉద్దాత్యకః కథోద్దాతం 1వయోగారిశయ స్తధా

(వవ ర్తకావలగితే వంచ [వస్తావనాభిధాః”__

(వస్తావన - వివిధ లక్షణములు త] "నటియేని, విదూషకుడేని, పారిపార్స్వకుడేని న్యూతధారునితో కలని స్వకార్య జనితములు, (వస్తుతాకేపులునై న చిత వాళ్యములతో చేయ నల్లావ మా ముఖమనబడును దీనినే పస్తావన అంమిరు.ఇట న్తూతధార పదమునకు స్టావ కుడని అర్థము. ఈ (వస్తావనకు ఉద్దాత్యకము, కథోద్దాతము, (వయోగాతిశ యము, (వవ రకము, అవలగితము _- అను బఐదంగములుండునని భరతునివలె కెల్చి నాడు. నాట్యదర్పణకారుడు

“విదూషక నటీ మార్షెః వ్యచైః నమన్రైర్వా నహ న్యూతధారన్య రంగ న్యూతణా కర్తుః స్యూతధార గుణానుకారన్య వా నాట్యార్థస్య స్థావనా కర్తుః స్థావ కస్య పస్తుతస్య కావ్యార్థస్య ఆకేపీ ఉవ స్టాపకం భాషణం. వ్యకోశ్రైః సామిర్‌ వివషితార్థస్య (వతిపాదశ్రైశ్చు యత్‌ స్వస్య అభ్మిపాయోత్కీ. ర్రనం శదాముఖమ్‌. అబ్మర్యాదాయాం తేన ముఖ సంధిం సంపావ్య నివర్తతే ఈషదర్డే వా తత ఈషన్ముఖమ్‌ ముఖసూచకత్వా దారంభః_.

(వస్తావనా శచ్దేనాపి ఏతదుచ్యశే ఇదం తావదాముఖం నొట్యాత్‌ పృథ గ్బూతమ్‌ త్మత కదాచిత్‌ రంగ సూతయితైవ అముఖార్థమ్‌ అనుతిష్టతి. తథాచ దృశ్యతే నాంద్యంతే ఇతి అవయవే నముదాయోవచారాత్‌ వూర్వరంగాంత ఇతి (దష్టవ్యమ్‌ నాందీ హి పూర్వరంగన్య ఆంగమ్‌. అతచ పక్షే ఆముఖార్థస్య స్మూతధార విషయత్వాత్‌ ముఖ నంధేః వఠృతి క వేర్వ్యాపారః కదాచిత్తు సనాందీకం రంగమ్‌ అనుషస్టాయ వశాంచే స్త్కూతధారే తత్తుల్యగుణాకృతిః స్టాపకః ఆముఖమను తిష్టతి అ్మాతచ పక్షే ఆముఖానుష్టానేపి కవేర్వ్యాపారః స్థాపకన్య న్యూతధారాను కారిణో రామానుకారిణో నటస్యేవ కవినైన [వవేశార్‌..-” స్యూతధారుడు నటీ విదూషక పారిపార్శ్వికులలో కలసీ కాని, ఒంటరిగా గాని నాట్యార్థమును వెల్లడించు సందర్భముల నతికించుచు రూపక పాత (వవేశము దాక బుజూక్తులతో గాని, వకోక్తులతో గాని యొనరించు సల్లాప మాముఖమన బడును. ఇట 'ఆజ్‌* అను ఉపసర్షకు ఈషదర్భము కాని మర్యాదార్థము కాని (గహింవవచ్చును ముఖసంధి వచ్చుదనుక (ప్రస్తావన నడుపుట యని మర్యా చార్థము ఒకప్పడు స్యూతధారుడే పూర్వరంగమును, ఆముఖమును నిర్వహించును కావున నాంద్యంతే 'స్తూతధారః' ఆని ఆయా రూపకములతో మన కగుపడు

92 సంస్కృత రూవకములలో నాందీ (వస్తావనలు చున్నచి. పూర్వ రంగాంతమున వూర్వరంగ నిర్వాహకుడగు స్యూతధారుడే (వవేశించి ఆముల (పయోజనమును కూడ తానే నెరవేర్చును కావున ఆ విషయ మున కవికి సంబంధము లేదు ముఖసంధి నుండియే కవికి వ్యాపారము. కొన్ని రూపకములలో నాందీ పార సహితముగా వపూర్వురంగము ననుష్టించి న్యుత ధారుడు వ్నిశమింప, ఆతని వేషమున స్థావకుడను మరియొక స్యూతధారు డాముఖమును నిర్వహించుట కలదు అపుడు రామ ప్మాతను ధరించిన నటుని (పవేశ పెట్టినట్లే స్నూతధారానుకారియగు స్టాపకుని కవియే. (ప్రవేశ పెట్టును. కావున అట (వస్తావనా కార్యకలాపషమంతయు కవికృత వ్యాపారమే యగును, స్థాపకుడందు ఉదాసీనుడని రెండు పక్షములకు చక్కని సమన్వయము సూత దృష్టితో నొనరించినాడు. దీనివలన ప్రస్తావన స్నూతధార ' కల్పితమా? కవి కృతమా? అను వికల్పములు వరిష్కృత మైనవి. భొవ్యపకాశిఠాకారుడు ః

“*న్తూూ తధారో నటీయుక్తో వస్తు వస్తావనావధి

కురుతే య్యత సద్వ్యూత్తైః తదాముఖముదాహృతమ్‌

సూతధారో నబీం (మూతే మారిషం వా విదూషకమ్‌

న్వశార్యవస్తుకా కేపి చ్మితోశ్ర్యా య తదాముఖమ్‌

నటీ విదూషకో వాపి పారిపార్య్వ్వక ఏవ వా

సూసశధారేణ సహితాః సంలావం యత కుర్వతే

చితై 9ర్వాకైః స్వకార్యార్థెః వీథ్యంగైైః అన్యధాపే వా

(పవృత్తక కథోద్దాత వయోగాతిళయెన్తవా

వీఠ్యంగైః షోడశై స్తేషాం యోగః (వస్తావనోచ్యతే.”

రెండుమూడు విధముల నిర్వచన మాముఖన కొసగినాడు న్యూతధారుడు నటీసమేళుడై (వస్తావనాధికముగా కఠాంశమును మంచి వృ త్తములో సూచించునేని అది ఆముఖమనబడును. నటి, విదూషకుడు, మారివుడు అను తన పరివారములోని ఒకరితో పవేళించి ముచ్చటించుచు చ్శితోక్తల ద్వార స్వకార్యమును (పస్తుకార్థ మున్సు సృురింపజేయునేని అది ఆముఖవమ.నబడును నటి, విదూషకుడు, పారి పాళ్వకుడు అనువారిలో నొకడు సూతధారునితో సల్లాపించుచు. స్వకార్యోప యోగులైన వీథ్యంగములతో నమన్వితమగునట్టు సల్గాపమొనరించుటయు ఆముఖ

(వస్తైవన - వివిధ లవణములు ర్త మనదగును. పదమూడు వీఠ్యంగములు, మూడు ఆముఖాంగములు కలసిన యెడల అట్టి ఆముఖమును (వస్తావన అందురు షోడళాంగో పేతమగు ఆముఖమును (వస్తావనయగునని (ప్రస్తావనకు [కొ త్త నిర్వచనమొసగినాడు ఈ అముఖమునకు (పవృత్తకము, కఠోద్దాతము, (సయోగాతిశయమను మూడంగములు కలవని దశరూపకకారుని మతమునే పోషించినాడు, రసార్దవసుధాకరత ర్త 1

“సూ తధారో నటీం (బూతే స్వకార్యం (పతియు క్తితః

(పస్తుతా షేప చ్మితోక్తా య త్తదాముఖమీరితమ్‌

ీణ్యాముభాంగాన్యుచ్యంతే క థోద్దాతః (వవర్తకమ్‌

1(వయోగాతిశ యశ్చేతి తేషాం లక్షణముచ్యతే.”

కావ్యార్థ నూచకము, చ్యితోక్రిమయము, స్వరార్యోనయోగియునగు నటి న్మ్యూతధారసల్గాపము ఆముఖమని, దీనికి కథోద్దాత, వవ ర్తక, (పయోగాతిశ యము లను మూడంగములుండునని తెలిపినాడు. ఇతడు (పవృ త్తకమును (వవ ర్తకమని నాడు, మరియు ఇతడే -

(వస్తావనా స్థాపనేతి ద్విధా స్యాత్‌ ఇదమాముఖమ్‌

విదూషక నటిపారిపార్వ్యకై స్సహ సల్లపన్‌

స్లోక వీథ్యాది సహితాన్యాముఖాంగాని స్మూతకృత్‌

యోజయేత్‌ య్మత నాట్యడ్ఞెరేషా (వస్తావనా స్మృతా॥

సర్వాముఖాంగవీథ్యంగ సమేతైః వాక్యవిస్తరైః

స్మూతధారో యత నటీవిడూషక నటాదిభిః

సంలపన్‌ (పస్తుతంబార్థమాక్షి పేల్‌ స్టాపనా హి సా

శృంగార్మపచురే నొప్యే యోగ్యః ఆముఖ్యకమః

రత్నావళ్యాదికే (పాయో లవ్యతాం కోవదైరయమ్‌

వీరాద్భుకాద్మిపాయే శు (పాయః (ప్రస్తావనోచికా

అసర్హ రాఘవాద్యేష పాయశో ఏక్ష్యతామిదమ్‌

వాస్యలీభత్సర్మౌదాది ్మపాయే ళు స్థాపనా మళా

వీరభ్మద ఏవిజృంభాదౌ సా పాయేణ నిరీవ్యకామ్‌॥

ర్ట సంస్కృత రూవకములలో నాందీ _పస్తావనలు

ఆముఖము (ప్రస్తావన, స్థాపనయని రెండు విధములు. కొద్దిపాటి వీథ్యం గములు ఆముఖాంశములు కలిగి సానుచర స్యూతధార సల్లాపములు (పస్తా వనయని సర్వముఖాంగ వీథ్యంగములు కలిగి వాక్య విస్తారములతో కూడిన సానుచర స్మూతరార సల్లావము స్థావనయని (గహింవవలయును. శృంగార (వధానమగు రూపకమున చ్మిళో క్రమయమౌ నటీ స్యూతధార నలావమను ఆఅముఖముండదగినది ఇతి రత్నావళ్యాది రూపకములలో చూడవచ్చును. వీరాద్భు తాది భూయిస్టమౌ రూపకమున (వస్తావన యుండదగినది. ఆనర్హ రాఘవాది నాట కములలో ఏవంవిధ ]వస్రావన మనకగుపడును హాస్య ర్మాద బీభత్సాది బహుళ మైన రూవకములలో స్థాపన యుండదగినది. మేము సూచించిన యీ స్థాపన వీరళ్యద _ విజృంభాది రూసకములలో పరీక్షించుకొనవచ్చునని ఆముఖము యొక్క వై విధ్యమును సింగభూపాలుడు (వదర్శించినాడు. కాని కొన్ని రూప కములలో ఇవి ఏకార్టముగా నగుపడుటవలన తర్వాతివా రెవరు ఈ భేదము లను పాటింపలేదు కారదా తనయుడు సర్వాముఖాంళ వీఠ్యంగములు గలదానిని (వ్రస్తావన యనియనగా సింగభూపాలుడు, సర్వాముఖాంళ వీథ్యంగములు కలది స్థాపనయని నుడివినాడు. భరత, విళ ఎనాథులు తప్ప మిగిలిన నాట్య కాన్ర కారులు _పస్తావనకు మూడంగముల ఖేదమునే పాటించినారు (పస్తావనాంగ లతణములు

“వద్రాని త్వగతార్థాని యే నరాః పృునరాదరార్‌

యోజయంతీ పద్దె రన్న్యైః తదుద్దాతకముచ్యతే "7

ఆదర సహితములు, (వళ్నరూపములును ఆగు వదములకు తత్పర్యా యములైన పదములతో సమాధానము చెప్పుట ఉద్దాత్యకమనబడును. అనగా (పతి వచనాత్మక ముద్దాత్యకమని తేలినది, కాటయవేముడు శాకుంతల వ్యాఖ్యలో కుమారగిరిరెడ్డి వసంతరాజీయములోనిదని దీని నుదావారించినాడు. నిర్మల మైన చర్మదహాసము పొంది ఉ్యగమైన గాఢ తమస్సుగల దళాస్యుని రాముడు నశింప వేసినట్లు అంధకార బంధురమౌ వర్షాకాలమునణచి బంధు జీవములను పోషించు శరత్సమయము వచ్చినదను శరత్కాల సామ్యముచే సూచింపబడిన రామ ప్మాత (సవేశముదాహరణము. శారదా తనయుడు మ్మాతము “సత్సక్షా మధుర గిరళో అను వేణీ సంవీద శ్లోకము పవృ త్తకమునకు ఉదాహరించినాడు.

ప్రస్తావన - వివిధ లనణములు ర్తీకి ఆఅవలగితము =

“య్యతాన్యస్మి౯ సమావేశ్య కార్యమన్యత్‌ (వసాధ్యతే

తద్చావలగితం నామ విష్టేయం నాట్యయో క్ష్రృభథిః” అని భరతుడు.

“యతై క్కత నమావేశాత్‌ కార్యమన్యత్‌ [వసాధ్యతే

(వయో గేఖలు తష్టేయం నామ్నావలగితం బుదైః”

=అని విశ్వనాథుడు, ఒక (పశ్న కొసగబడిన సమాధానము, మరియొక అర్థమును సాధించుట అఆవలగితమనబడును. దీనికి విశ నాకుడు “*తవాన్మిగీత రాగేబ” అను కాకుంతల శ్లోకము నుదావారించినాడు.

వాస్తవముగా ఉద్దాత్యక, అవలగితములు (పస్తావనాంళములు కావు. ఇవి వీళ్యంగములు, వీథ్యంగ సమావేశము లక్షణ కర్తలు చెప్పియే యున్నారు. (పస్తావనలో ఈ రెంటి ఉపయోగము ఆవళ్యక మగుటవలన భరతుడు వీనిని (వస్తావనాంశములుగా చేర్చి యుండవచ్చును. భరతుని నాటి రూపకములు మనకు లభించినగాని వాస్తవము (గహింప వీలునడదు. విశ్వనాథు డొకడే భరత మత మును స్వీకరించినాడు. దశరూసక కారాదులు [వస్తావనకు మూడే అంగములని కెలుపుటనుబట్టి వీటి పయోగము తర్వాతి రూపకములలో లభింపక పోవుటయే యని భావింపవలసి వచ్చుచున్నది.

ఇదిగో ఇతరులీమె యిదియని న్యూతధారునిచే నిక్జేశింపబడిన పాత (ప్రవేశించుట (పయోగాతిశయము. ఇదే శ్లోకమును భావ పకాశికాకారుడు గహించినాడు భరతుడు తప్ప మిగిలిన ఆచార్యులు “ఏష రాజేవ దుష్యంతః” అను కాకున్నల కోక మును (పయోగాతిశ యముగా ఉదాహరించినారు. వవృ త్తతము 1*

“ాల్యపవృ త్రిమ్మాశిత్య వర్ణనా యా (వయజ్యతే

తద్యాశయాచ్చ ప్మాతస్య (వవేశః త్మత్పవృ త్తకమ్‌” కని భరరుడు,

“యదా కాల్యప్రవృత్తిం కాంచిదవలంబ్య యథా న్యూతధారేణ

కించిద్వన్తు వర్ణ్యతే తద్మాశయేణచ ప్మాతస్య (వవేశః

తత్కాల్మ్యపవృత్యా స్వార్థోక్తత్వాత్‌ (పవృత్తకమ్‌” ని అభినవుడు,

ర్రీ్ర సంస్కృత రూపకములలో నాందీ | సస్తావనలు

“కాలం (వవృత్తమ్మాశిత్య స్కూతదృక్యత వర్ణయేళ్‌

తద్మాశయశ్చ, ప్మాతస్య (వవేశః త్మత్పవృ త్తకమ్‌” అని విశ పైనాఠుడు,

“కాలసామ్య సమాక్షి వ్ల వవేశః స్యాత్‌ పవృ త్తకమ్‌” అని దశరూవక ర్త,

వవేళో యో వసంతాదిసామ్యేన స్యాత్‌ పవృత్తకమ్‌

అని కారదాతనయుడు నేకాభ్మిపా యమును వెల్పడించినారు. (ప్రస్తావనలో (నవృత్తమైన బుతుసమాన గుణవర్జనచే సూచింపబడిన ప్మాత (ప్రవేశింకుట (పవృత్తకము దీనికి ఛలితరామమను నాటకము నుండి దళరూపకక ర్త, షాఫాత్య దర్సణక ర్రలు మ్మాతము.___

“అసాదిత పకట నిర్మల చర్మదవాసః

(పావ్లః శరత్సమయ ఏష విశుద్దకాంతిః

ఉక్థాయ గాఢతమసం ఘనకాలమ్ము గం

రామో దళాస్య మివ సంభృత బంధుజీవః” ఆని ఉద్దాత్య లవణము నుల్లేఖించినారు.

_చసూచినీ (పన్తుకార్థన్య యా (పశ్నో త్తరమాలికా

ఉద్దాత్యకమితి _పాహుః త దేతన్నాట్యవేదిను”

కావ్యార్థమును సూచించెడి (పశ్నోత్తర మాలికయే ఉద్దాత్యక మని భావము. షాహిత్యదర్పణకర్త ;

“పదాని త్వ గతార్థాని తదర్ధగతయే నరా£

యోజయంతి పదైరన్వ్య్యైః స ఉద్దాత్యక ఉచ్చతే”

న్యూతధారో క్రములైన పదముల కాయర్ణము లేకున్న నెపథ్యగతమైన ప్మాత తనకు సంబంధించిన విధముగ అర్థమును (గహించినచో ఆది ఉద్దాత్యక మనబడును. దిని కుదాహరణముగా మ్నుదారాశసములోని “కూర్గగహః స కేతుః” అను శ్లోకము నాసగినాడు. ళరతుడు :-

“స్తూతధారస్య వాక్యం వా యత వాక్యార్థమేవ వ్‌

గృహీత్వా (పవిశేత్చాతం కథోద్దాతః స కీర్తితః”

(పస్తావన = వివిధ లషణములు ఖా అభినచ్చుడు :

“కళ థాకావ్యార్థరూపా ఉక్‌ ఊర్థ్వ మేవ హన్యతే గ్‌మ్యతే

రశేతి కథోద్దాతః ఇది.” కథో ద్దాతము ఫ్‌

“నూ తధారన్య వొక [0వా సమాదాయార్థమస్య వొ

భవేర్చాాత (ప్రవేశ కృత్‌ కథోద్దాతః స ఉచ్యథే” అని విశ్వనాథుడు,

“*స్వేతివృ త్తం నమం వాక్యం అనర్థం వా య్య్మత స్మూలతిణః

గృహీత్వా (వవిశేత్‌ పాతం కథోద్దాతో ద్విద్దైవ సః” అని భావ పతాశికాకారుడును,

“స్తూ క్రిణో వాక గమర్థం వా 'స్వేతివృ త్త సమం యధా

స్యీృత్య (విశేత్‌ పాతం కధోద్డాతో ద్విధా మతః

అని నీంగక్రూపాలుడు నుడివినాక. స్కూతధారుడు (సయోగిందిన స్వేతి వృచ్తసమవౌో వాక్యమునుగాని ఇ వాళక్యములోవి అర్జముమగాని (గహించి హ్మ్‌ రంగస్థలమున (వవేళించునేని ఆది క థోద్దాత మనబడును ఇది వాక్య గహణ తూప బేదమున రెండు విధములని భరతుడు దవ్ప మిగిలినవారు “ద్వీపాదన్యస్మాదపి” అను రత్నాని శ్లోకమును వాకష్టగహణ రూపమునకు “నిర్వాణ వైరదహనాః” అను వేణీ సంహార శ్లోకమును వాక్యార్థ్యగహణ రూపమునకు నుదాహరించినాగు, కాని శారదా తనయుడు “కూర (గవాస్స కేశుోో అను మ్ముదారాక్షస కోక ము వాక్యార్థ్యగ హణ కథోద్దాతమనినాడు. (వ్రయోగాతిశయము ః

“యది 1పయోగ ఏక నిన్మిన్‌ (వయోగోన్యః (వయుజ్యతే

తేన ప్యాత్మవవేశశ్చేత్‌ (పయోగాతిశయ స్తథా” అని విశ్వనాథుడు.

“వయోగే తు వయోగంతు స్యూళధార పయోజయేల్‌

తతశ్చ (ప్రవిశేత్నాతం (పమయోగాశిశయో హీ సొ

52ెసె.7

క నంస్కృతరూవకములలో నాందీ వస్తావనలు అని భరతుడును నుడివినారు, నాట్యమునకు సంబంధించిన వస్తువును

స్నూతధారుడు _పస్తావనయందు (పయోగింపగా, డానిననుసరించి హ్మ్‌ (పవే

శించుట (పయోగాతిశయ మనబడును. అని ఇరువురి నిర్వచనముల క ర్జు.

“ఏషోయమిత్యుపకేపాత్‌ సూూతధార [పయోగతః

పాత పవేశో యత్రై౦ష (పయోగాతిశయో మతః” (దశరూపకకారుడు). థానుని కృతులలో స్థాపన

భానుని కృతులలో బుతుగానము కాని, కవికావ్యపరిచయము కాని, దేళ కాల నిర్జేశముకాని యుండదు కనీసము రూవక నామమైన పేర్కానుట జరుగ లేదు. సామాన్యముగా పాత ,పవేశము (పయోగాతికయమను (పస్తావనాంశముచే నూచింవబడును. న్యూతధారుడొక్కడే స్వప్నవాసవద త్రము, కర్ణభారము, దూత వాక్యము, దూళఘటోత్కచము, మధ్యమవ్యాయోగము, బాలచరితము - అను రూపకములలో (వస్తావనను నిర్వహించును. అవిమారకము, చారుద త్తము, (వఠిజ్షాయాగంధరాయణము, (వతిమా నాటకము - అను రూపకములలో నటితో గూడి పస్తావనను నిర్వహించును. అన్ని రూపకములలో (పస్తావన అనునది స్థాపన అను పేర నిఐంధింసబడినది.

క. దూతఘటోత్కచము : “నేను ఆర్యమ్మినలకు విన్నపము. చేతును. ఏమి! నేను విన్నవమునకు వూనుకొనునంతలోనె ఏదో శబ్దము వినబడుచున్నది. వరికింతును- (తెరలో అయ్యా! నవేదెంచుడు. నివేదించుడు) ఈ మాట విని తెలిసీ నది. " కష్టసారఠత్యమున' అర్జునుడు సంళ వ్రకులతో పోరాడుటకైై వెళ్ళిన సమయ మున ఖీష్మవధామర్షితులై న ధా ర్తరాష్ట్ర9లు చుట్టుముట్టి. అభిమన్యుని బరిమార్చి వారు.

“యాంత్యర్జున _పత్యభియాన ఖీకా

యళోర్ణున స్తాం దిశమీక్షమాణాః

నరాధిపా స్స్వాని నివేళ నాని

సౌఠ్యదాబాజా? కళ. నేష్టనంజ్ఞాకో

అభిమన్యు బాణ క్షతగ్మాశులై విగత నంజ్ఞులైన రాజు లించుక తెలీవీ కంది అర్జునుడు తిరిగివచ్చి కమ్ము కౌనునను భయమున ఆతడు వెళ్ళిన దిక్కుననే

(ప్రస్తావన - వివిధ లక్షణములు ర్ట9 చూపులు నిగుడించుచు తమ తను కిబిరములకు చేరుకున్నారు” అని న్మిష్క మించును. ఇట జరిగిన అభిమన్యు వధ, అర్జునుడు వచ్చునని వెరచి పారిపోయి శిబిరములకు చేరెడి రాజుల విషయము సరగహముగా పేర్కొనబడినవి. కాని ప్యాత (వవేశము సూచింపబడలేదు “అయ్యా నివేదించుడు, నివేదించుడు” అను తెరలో వినఖడెడు మాటను బట్టి ఎవడో రాజభటుడు రంగస్థలమున (పవేశింస నున్నాడనునది మనమే (గహింపవలసియున్నది

2. దూతవాక్యము : సూూతరారుడు విన్నవించునంతనే ఏడో శబ్దము వినఐడును. (అయ్యా! ద్వార రజాధికారులారా[ దుర్యోధన మహారాజు అదేశించు చున్నాడు) అను మాట (_గహించి సూతధారుడు - తెలినీనది.

“ఉత్పన్నే ధార్త రాష్ట్రాణాం విరోదే పొండవై స్సహ

మం్యతశాలాం రచయితి నృత్యో దుర్యోధరనాజ్ఞయా. ”

పాండవులతో గూడ కౌరవులకు విరోధ మేర్పడగా భృత్యుడు దుర్యోర నుని ఆదేశానుసారము ఆలోచనా మందిరము సమకూర్చుచున్నాడు” అని నిష్క్రమించును. ఇట తెరలోని పాత ర ంగస్థలమును (వవేశించుచున్నదను విషయమును సూచించుటచే _ప్రయోగాతిశ యము.

త్‌. కర్షభారము : కర్షభారమున స్మూతధారుడు విన్నవించునంతలో మహారాజు కర్ణునకు విన్నవించుడనుమాట తెరలో వినఐడ (గహించి న్యూత రధారుడు.

“సర్మగామే తుములే జారే కర్ణాయ కలితాంజలిః

నివేదయతి స్మాన్తో భ్యత్యో దుర్యోధనాజ్ఞయా.”

యుద్ధము ఘోరముగా జరుగు సూచన యగువడ చుక్యోధనుని అదేశాను సారము ఉఊద్విగ్ను డైన రాజభటుడు కర్దునకు అంజలి ఘటించి విన్నవించు చున్నాడని నిష్క-ఏ)మించును. ఇట సూత ధారుడు కర్ణునకు యుద్ధకాల మాసన్న మైనదను విషయమును వెల్లడింన భటుడు రంగస్థలమున (వవేశించుచున్నాడని సూచించుటయే (పయోగాతిశ యము.

శ. మధ్యమవ్యాయోగము 9 ఇందును పూర్వోక్త రూపకము నందువలె ఏదో ధ్వని వినబడును. స్యూతధారుడు (గహిెంచి

10 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తాననలు ట్ట శజ్టో ద్భారణాదస్య (బవ్మోఒయం న నసంశయః

(శాస్యతే నిర్విళంశేన కేనచిల్పాప చేతసా”

“భోస్తాత* అను వదము నుపయోగించుటను బట్టి ఇతడు _బాహ్మణుడని నిస్పందేహము.. ఎవడో. పాపాత్ము డితనిని బెదరగొట్టుచున్నాడు. (తిరిగి తెరలో “అయ్యా! నాయనా! ఎవరీతడు” అని వినబడును) నూతధారుడు (గహించి ఇతడు లీముని ప్యుతుడు. హిడింబయను అరణియందు పుట్టిన రావసాగ్ని. (బాహ్మణులను బెదరగొట్టుచున్నాడు. ఎంత కష్టము!

“శ్రాంతై స్ఫుతైః పరివృతై స్త రుణైరుతారై ॥

వృద్దో ద్విజో నిశిచరానుభరః స వః

వ్యాఘానుసారచకితో వృషభస్స దేనుః

సంత స్త వత్సక ఇవాకులతాము సైతి”

రాశసుడు వెంట ఠరుముతుండ బెదిరన ప్ముతులతో భార్యతోపాటు మాప మా వృద్ధబావ్మాణుడు పెద్దపులి అనుసరించినపుడు అవుతోపాటు లేగలు బెదురుచుండ చకితమైన వృషభమువోలె వ్యాకులతను చెందుచున్నాడు” అని నిష్క్ర9మించును. ఇట స్యూతధాళ వాక్యానుసారము మువ్వురు ప్యుతులతోము భార్యతోను [బాహ్మణుడు, ఆతని వెనుక ఘటోత్కచుడును (వవేశించుట వలన 1వయోగాతిశ యము,

ర్‌, వొలచరితము : బాలచరితమునను “నేను గగన సంచారిని ఆను తెరలోని మాటను గహించి స్నూతధారుడు తెలిసికొని.

“వతత్యసౌ వుష్పమమీ చ వృష్టిర్నదంతీ తూర్యాణి చ దేవకానామ్‌

(దష్తుం హరిం వృష్టికులే (వసూతమభ్యాగతో నారద ఏష తూర్ణమ్‌,”

“ఇదిగో పున్సవృష్టి కురియతున్నది. దేవతలు చుందుభులను (మోగించు చున్నారు. “ఇదిగో నారదుడు వృష్టి కులమున ఇవిర్భవించిన కృష్ణుని దర్శింప నరుదెందుచున్నాడు ” ఆని నిష్కమించును. ఈ స్మూతధారో 'కివలన నారద ప్మాత ఈంగస్థలమున (వవేశించుటచే ఇది (వయోగాడిశ యమను స్థాపన.

6. న్వప్న వానవదత్తము : స్వష్న వాసవద త్తమునను వ్యూళథారుడు విన్నవించునంతలో “పక్కకు తొలగుడు తొలగుడు' ఇని తెరలో వినిపింప హించి శ్‌

(వస్తావన = వివిధలక్షణములు శే01 “కృత్చైర్మగధరాజన్య స్నిగ్దెః కన్యానుగామిఖిః ధృష్టముత్సార్యతే సర్వస్తపోవనగతో జనజి మగధరాజుగారి భటులు ఆయని కూతురు వెంట రోనణార్జ మరుదెంచుచు ఇ్మశమవాని జనమును గడును తనమున తొలగుడు తొలగుడని నుడువు చున్నారు” అని న్మిష్కమించును ఈ మాట రాజభటుల రంగస్థరి _వవేశమును సూచించుటచే ఇది పయోగాతిశయమను (_పస్తావనాంగము. 7. అవిమారతము :. న్యూతధారుడు : ఆర్యమ్మిజురాలా! నీ చిరు నవ్వునుబట్టి ఏగో చెవృదలచినట్లు (గహించినాను, తెల్పుము. నటి :. ఆర్యా! మీతోపాటు ఉద్యానవనమునకు రాదలచుచున్నాను. అ (వదేశమున స్త్రీ లౌనరించు కొండొక వని గలదు. (తెరలో భూతకా! కురంగి రక్షణకై నీవు ఉద్యాన వనమున కేగుము. అంజనగిరి యను మాతంగము మదించినదని తెలిసినది) నూత = (విని) ఆర్యురాలా! రాకునూరి ఉద్యాన వనమున కేగినదని వింటిమి కదా! కావున ఉద్యానము చుట్టును చక్కని శానల ఏర్పరచబడి యుండును. రాకుమారి తిరిగి వచ్చిన పిదప మనము వెళ్ళుదమని న్మిష్కం మించును. కురంగీ రక్షణార్థము ఆదేశించుచున్న రాజ ప్యాతను సవరివారముగా (వవేళ పెట్టుటవలన ఇది పయోగాతిశయము 8. (వతిజ్ఞాయౌగంధరాయణము := నటి స్కూతరార నల్లాపమాు. మ్మాత :. ఆర్యా! ఏదైన గీత మాలాపింపుము. నీ పాటకు సభాసదులు మెచ్చిన పిదప [పకరణము (నయోగింతము. ఏమీ చింత గొనినావు? నటి :. ఆర్యా! ఈ వేళ నాకు కలలో మా బంధువుల కస్వాస్థ్యము జరిగినట్లు చూచినాను. కుశల వార్త తెలిసికొనుటకు మా బందువుల ఇంటికి ఎవరినైన పంపించిన బాగుండును. న్యూత ;. మంచిది “వృరుషం పేషయిష్యామి వ్యక్రమాత్మహితే క్షమమ్‌ పురుషం (పేషయత్వేష యథా యౌగంకరాయణ?” ఆత్మపహితుడగు వ్యక్తిని యొగంధర్తా ావంసేంచివట్టే. నేనును పంపింతును. (అని న్నిష్కమించును.) (ళ్యందవ గ 1౩ క 0 లా లా ్న న్‌ | 87439, | శ కే

102 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ పస్తావనలు రంగస్థలమున యౌగంధరాయణ పాత (వవేశమును నూచించుట వలన ఇది పయోగాతిశ యము.

9. (ప్రతిమానాటకము :. నటీ న్యూతధార సల్హాపము.

న్యూత :. ఆర్యా! ఈ శరత్కాలము నుద్దేశించి ఒక గీత మాలాపింపుము.

నటి పాడును.

న్యూత :. ఈ సమయమున

“చరతి పుభినేమ వాంసీ కాళాంశుకవానినీస సహృష్టాః

కాళ పుష్పము వంటి వన్నెతో నిర్మల జలా వాస మొనరించుచున్న ఈ హాంసాంగన సైకత స్థలమున (వవార్షమున విహరించుచున్నది. (తెరలో ఆర్యా! ఆర్యా! ఆను మాట విని) స్తూతధారు డిట్టనును:

“మ్పదిళా నరేదభవనే త్వరిళా (వతివారరక&ీవ”

దశరథ మహారాజుగారి యంతఃపురమున కాశ కుసుమమువలె తెల్లని కోక దాల్చినది. (వసన్నచేతస్క్యయు పని తొందర కలిగియున్న ద్వారపాలిక వోలే హంసౌంగన చరించుచున్నదని తాత్పర్యము.

ఈ నాటకమున మొతము శరదృతు గానము చేయబడినది. ఇదియొకటి మిగిలిన రూపకములలో లేని విశేషము. న్యూతధార వాక్యము వలన (పతివార ప్యాఠ (వవేశము నూచితమగుటచే [వయోగాతిశ యము.

10. చారుదతత్తము : ఇందు నాందీపారము లేదు. నటీ నూూతధారో క్రి ఏమి! | పాతఃకాలమున యింటినుండి బయలుదేరినప్పటినుండి నా కనులు ఆకలి మూలమున కామరరేకుల పైబడిన జలవిందువులవలె రెవరెపలాడుచున్న వి. ఇంటిలో నేమైన లభించునో వెళ్ళి తెలిసికొందును. (వవేశించి) వంటప్మాతలన్ని శ్యతముచేసి పోర్లవేయబడియున్నవె. ఏమి! కమ్మని నేతివానన వచ్చుచున్నది- ఏదైన ఇంటిలో ధార్మికారాధన కావచ్చు. పరిజనము ఆటునిటు తిరుగుచున్నది. ఆకలి మూలమున లోకమంత నా కన్నమయముగా గోచరించుచున్నదే. అందుకే (పతిది లోజన సంవిధానముగ తోచుచున్నది. గృహిణిని పిలిచి అడిగెద ఆర్యా! ఇటురమ్ము.

నటి : ((వవేశించి) ఇదిగో! అనుకున్నంతలోనే వచ్చినారని (వవేశించును.

న్యూత : ఆర్యాః తినుటకేమైనను కలదా?

(వస్తావన - వివిధ లక్షణములు క!

నటి : ఉన్నది.

నూత : పెక్కుకాలము జీవించుము. చక్కొని లోజనమివ్వేక దనము" చేయుము.

వటి : అయ్యా! సీకొరకు ఎదురుచూచుచున్నాను. .నేయి, బెల్లము, "పెరుగు, వియ్యము. అన్నియు కలవు.

న్యూత : ఏమి, ఇవన్నియు మన ఇంటనున్నవా?

నటి : మన ఇంటకాదు కొట్టులోనున్నవి. "

న్నూత : అనార్యురాలా! నాతో పరిహిసములాడుచుంటివా? నీ కోరీకొ తెగిపోపుగాక! త్మీవవాయువుచే ఎగబిమ్మబడిన ఎండుగడ్డినోలె కోరకలూరించో పర్వత మెక్క్‌.ంచి, చిట్టచివరకు నేలపై బడవేయబడినాను.

నటి : అయ్యా! భయపడకు. కణమోపిక పట్టుము, అన్నియు నీద్ధమగును, సామ్మగి లభించినది. ఇవ్వేళ నాకొక (పొద్దు (నోము).

సూత : ఆ ఉపవాసము దేని కొరకు?

నటి : అభిరూవ వతి నిమిత్తము.

న్యూత : అన్యజన్మను గురించియా?

నటి : బౌను.

న్నూత : పోనిమ్ము. ఈ ఉనవాసము చేయుమని చెప్పిన వాడెవడు?

నటి : చూర్ణగోన్టుడను ధార్మికుడు. నాయందు దయయన్నతో తగిన (వావ్మాణుని భోజనమునకు పిలువుము.

న్యూత : దర్శిద (నాహ్మణుడెక్కడ లభించును? ఇదిగో బారుదత్తులవారి మృతుడు మ్నైతేయుడిటు వచ్చుచున్నాడు. పిలిచెద. అయ్యా! మ్మొతేయ!.దర్శదుని మాట యని _లోనిపుచ్చకు. ష్యడసో పేత భోజనముతోపాటు తగిన ద&తిణయు నాసగెద, భోజనమునకు రమ్ము.

(తెరలో. “మరియొకనిని నిమం్శతించుము. నేను ఇదివరకే ఒప్పుకున్నాను" అని వినఐడును)

“ఘృత గుడ దధిన సమృద్దం ధూపిత సూపోపదంళ సంభిన్నమ్‌ సత్కార ద త్తమిష్టం భుజ్యతాం ల క్రమార్శేణ”

1% సంస్కృత రూపళములలో నాంద్మీవస్తావనలు

నేయి, మరురసదార్థము, మంచి పెరుగు, హీంగ్వాది సువానితకకొ పన్ప శాకపాశములు కలిగి ఆదరపూర్వక ముగా నౌనగిడి యీ భోజనమును స్వేచ్చగా భుబటీంచుము.

మిగిలిన రూపకములక న్న చారుట్‌ త్రములోని స్థాపన వినుతముగానున్నది+ రూవకములో శకారపాత అసంబద్ధ _పలాపము, తిస్యమునీ నటీ మ్యూతధార సల్గావము నూచింపజేయుటళే. ఇందలి స్థాపన యొక్కం ముళ్మోద్దేోము. చారుదత్తుని దార్మిద్యమును న్యూతధారో క్రి సూచించుచున్నది. తెరలోని ప్మాతలో సూూళథారు డాలావము చేయుట యితర రూవకములలో లేదు. ఇది ఈ రూపకము లోని మరియుక విశేషము చారుదత్తుని మ్మితుడు మ్మైతేయుడు అను విదూషకుడు రంగస్థలమున (సకాశించుటను సూచించుటచే నిది పయోగాతికయము.

కేకే. ఊరుళంగము ;. మారిష, న్యూతరార సల్గావము.

నూతధారుడేదో విన్నవింళు నన్నంతలోనే “ఇదిగో మేము” అనుమాట వినిపించును.

పారి ;. వొవా! ఈ వీర పుకుషులెవరు?

“స్వర్గారమాహవముఖోద్యత గ్మ్యాలవోమా

నారాచతోమర శతై ర్విష మీక ్యతాంగాః

మత్త ద్వి పేర్యద దశనో, ల్లిభితై శరీరై

రన్యోన్యవీర్య నికషాః పురుషా (భ్రమంతి”

స్వర్గ లోకప్రాప్తికై సమరాగ్నిలో తమ శరీరము నావృతి చేయుచున్న వోటే, కస్తాంన్చ (వవోరములచే జర్ణరీకృతాంగులు, మదించిన మాతంగముల ఢోద (ప్రవారములచే చిల్లులుపడిన దేహము కలవారు వీరత్వమునకే నికషో వలములై పర్మిభమించుచున్న ఈ వురుషులెవరు?

న్య్నూత :. ధృతరాష్ట్ర పశ్షమున కొడుకులు చనిపోయి దుర్యోధనుడు మ్యాతమే (బతికియండ వాసుదేవ పొండవావశిస్టకముకాగా యుథిష్షిర పక్షము. గమంతపంచక క్షేత్రము రాజ కశేబరములతో (కికిరినియండ. "

క హతగజోశ్వనరేందయోధం

నంకిర్ణలేఖ్యమివ చితపటం | పవిదమ్‌

ఇ న్‌ ట 9

(వస్తావన _ వివిధలక్షణములు 105

యుర్జే వృకోదర గుయోధనయోః (వవృత్రే

యోధా నతేర్యద నిధనైక గృహం (ప్రవిష్టా”

లేణరంగమున చతుర్విధ సేనలు నిహతమై చిత్తరువులో దించబడిన బొమ్ములవోలె నగువడుచుండ గదా యుద్ధము వృకోదర సుయోధనులకు "ఘోరముగా జరుగుచున్న సమయమున భటులు ఆ యుద్ధ రంగమున (వవే శించినార ఆని మారిషనితో న్మిష్క-మించును. భటుల (వవేశమును ఈ న్నూతధారో క్రి తెల్పుట వలన [వయోగాతిశయమను [వస్తావనాంగము. ఇదే పద్ధతి ఇంచుమించు మిగిలిన రూపకములలో మనకగుపడును,

మహానాటకము ;- కొద్దిపాటి గద్యములను కూడ తొలగించినచో ఇదియొక పద్యనాటకమగును. *ఒపెరా' వంటి రూపకములు మనకు లేవు. ఒపెరా గీితమయము కాగా మహా నాటకము పద్యరూవమగును మహి నాట కమున [వథమాంకమున కశ వ పద్యము పిదవ జామదగ్న్యుని ప్మాతలో ఒకే ఒక గద్య ముపయోగింపబడినది. 'తదా సీతా (ఆత్మగతమ్‌) రామో లన్మణం. వతి” ఇత్యాదిరూపమున ప్యాతోక్రి సూచన మొనరింపబడినది. (పస్తావనా లక్షణము లేకున్నమ ఉప్మకమనామమున నుపయోగింపబడిన నాలుగుపద్యములు కథ్యాపవేశమును సూచించుచున్నవి సభ్యులకు (పయోగింపబడు నాటకమునకు సంబంధించిన కథాంశమును పరిచయము చేయుటె వస్తావన యొక్క ముఖ్యో ద్దేళము. పిదప | పస్తావనలో చితోక్తులు, బుతుగానము మున్నగునంశములు చోటు చేసికొనినపి.

మవోనాటకమున మ్మాతము కేవలము కథా (ప్రవేశము ఇట్లు ఉవ్మకమ నామమున గావింవబడీనది..- శ్య్ళతు భయంకరుడు, సూర్యవంళ (వసిద్ధుడుః దశరథుడను రాజు గలడు భూభారాసహరణ నిమిత్తము విష్ణువు రామలన్మణ భరత శ్యతుఘ్నులను నామమున దశరథున కుదయించినాడు. వారిలో రాముడు పెద్దవాడు ఆతడు ఈశ్వరీయ గుణములతో విరాణిల్లుచుండెను. విశ్వామ్మితుడు యాగము చేయదలచి, రవోళభయము తొలగింప రాముని పంపుమని దశరథుని యాచించినాడు ఎట్టకేలకు దళరథుడు రాముని ముని వెంట వపంపినాడు. రాముడు లక్ష్మణునితో ముని వెంట మహానందమున తపోననమున శేగినాడు. కాటకను రాముతు సంహరించినాడు విళ్వామ్మితు డానందమున శ్రీరామునకు

కే06 నంస్కల్భత రూవకములలో నాందీ వస్తైవనలు దివ్యాస్తోోపదేశము చేసినాడు. రాముడు యాగమునకు నొవిఘ్నము. నరించు చున్న రాశసుల నందరిని చంపివేనీ, భావివే శ యౌటవలన, ఉగుడౌ మారీచుని తీవ బాణముతో నొప్పించి దూరము పార్యదోలినాడు యాగము నిర్విమ్న ముగా కొనసొగినది అటు పిదప జనకు డొనర్చు ధనుర్భంగయాగ వార్తను, అందు రాజుల భళంగపాటును విని, అందు పాల్గొనుటక్షై రామలవక్మణులను వెంట తీసి కొని సత్యవతీ ప్య్కుతుడు విశ్వామితుడు వెళ్ళినాడు జనక క ఖత సపర్యల నందు కొన్ని, ధనుర్మండవమునకు రాకుమూరుల తీసికొని వెళ్ళినాడనీ ఉప్మకమము చేయబడినది ఆటుపిదవ నభలో రాముని జూచి సీత అనుకొనుట, రాముడు లన్ముణునితో, రావణ పురోహితుడు జనకునితో, స్వ స్వభావములను (వద్యముల లోనె) వెల్లడించుట యనునది అంకరూనమున (పదర్శింవబడునని మనము సమన్యయము. చేసికొనక తవ్పదు. మవో నాటకమున 'ఉప్మక్రమ నామమున ఈ శ్లోకములు కలవు:

“అసీ దుదృట భూవతి (పతితట [పోన్మాది విికాంతికో

భూపః పజ్తీరథో విభావసుకుల (వఖ్యాత కేతుర్భలీ

ఉర్వీబర్బర భూరి భారహరణే భూర్మిశవాః ప్యుతశాం

యస్యారస్వమరో విధాయ మహితః పూర్ణశ్చతుర్ధా విభుః

తేషామీశ్వర తాగుడై శ్చ జనుషా జ్యాయానభ్యూదాఘవో

రామస్సోప్యథ కౌళికేన మునినా రచోవయా ద్యాచితః

రాజానం, సయశోధనో నరపతిః (పాదాత్‌ సుతం దుఃభితః

తస్మై సోపీత మన్వగాదనుగతస్సౌమి తిణో ద్రైర్ముదా

సుందస్తీ దమన [_వమోద ముదితాదాస్థాయ విద్యోద యం

రామన్సత్యవతీ సుతా దఠగత స్త స్యాశమం లీలయా

క్శ ప్రే కౌశిక నందనేన చ మఖే త్మతాగతాళ రావసాఖా

హత్వొఒ మాముచ దాకులావివిదసా మారీచమ్ముగాకృతిమ్‌

పూర్ణే యజ్ఞ విడేయి యా సురభవత్‌ రామేణ సార్ధం మునిః

సీతా సంవరణా గతాభిల నృపవ్యాళగ్న వీర్నశియమ్‌

(శుత్వా తద్ధనురుత్సవం చ మిథిలా మాస్టాయ తేనాధకం

సక్కారై రృపలంభితః పృనరగాత్‌ చాప్మాశితం మండపమ్‌,”

(వస్తావన ._ వివిధలక్షణములు 107 కాళిదాన కృతులు క్షే మాళవికాగ్నిమి_తము థి

“వసంతోత్సవ సందర్భమున కాళిదాసు కూర్చిన “మాళవికాగ్నిమ్మితము” అను నాటకమును (వదర్శింపవలయునని సభవారా దేశించినారు” (అను వాక్యమున దేశకాల నిర్దేశము, నాటకనామ నిర్ధేశము చేయబడినది. అందు నటులు (పార్థ నీయులు.)

*పాచీనులగు ధావక సౌమిలాది మవికవుల । పబంధములుండగా

౮ ల్లా (౮ నవీనుడగు కాళిదాను కృతిపట్ల నభవారికేల ఆదరణ కల్లినది” అని పారిపార్శి కుడు పళ్నింప సూతధారుడు సమాధానముగా :.

“వురాణ మిత్యేవ న సాధు సర్వం నచాపి కావ్యం నవమిత్యవద్యమ్‌

సంతః పరీఖ్యున్నతర దృజ న్తే మూఢః పర్మవత్యయనేయబుద్ధిః”

“మాతదై నంత మ్మాతమున సర్వము _గాహ్యముకాదు. [కొ త్రదగుటవలన కావ్యము గర్హణీయముకాదు. పండితులు గుణడోషములు పరీక్షంచి, ఆ రెంటిలో ఏది సుందరమో దాని నాదరింతురు. మూర్జులు పరుల అభ్మిపాయములకు తల యొగ్భదురు” అని అనును.

(ఈ వాక్యమున తన కావ్యము వండిత పరీక్షకు నిలుచునని ఆత్మ (వత్యయము చాటుకొనినాడు. కావున ఉదార్తుడు. అంతర్జూడాభిమానో క్తిః ఉదాత్త ఇతి గీయతే” ఎవని ఉక్తిలో అభిమాన మంతర్గూఢముగా స్పురించునో ఆత డుదాత్తకవి. పూర్వశ్లోకమున తన అభిమానమును నిగూఢముగా చాటు కొనుటచే కవి ఉదాత్తుడు.) ఈ మాట విని నటుడు పూజ్యులైన సభ్యులే ఈ విషయమున (వమాణమగుదురనును.

సూత :. వదర్శించువేళ అయినది. త్వరపడుమనీ పలికి.

“శిరసా [ప్రథమ గృహీతామాజ్ఞామిచ్బామి పరిషదః కర్తుమ్‌

దేవ్యా ఇవ ధారణ్యాస్సేవాదక్షః పరిజనోఒయమ్‌”

“సేవాదక్షమైన పరిజనము ధారణీదేవి ఆజ్ఞను వోలె పూర్వమే శిరసా స్వీకరింపబడిన సభ్యుల ఆజ్ఞను నిర్వ ర్తింపగోరుచున్నాను” అని అనును,

108 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు న్యూతరారుని నిక్జేశానుసారము ప్మాత [వ్రవేశము జరిగినళో ఆది (వయో గొతిశయమను (ప్రస్తావనాంగమనబడును. స్యూతధారుడు ఉపమానరూవమున ధారణీదేవి పరిజనము పేర్కొనెను. దినిని బట్టి ధారణీదేవి, ఆమె పరిచారికలు రంగ స్థలమున (నవేశింతురు కనుక [(వయోగాతిశ యము, శ, వ్యికమోర్వ్యకీయము :.

మారిష, స్నూతధార సల్లావము.

“మారిషా! మన సఖథవారు పూర్వకవుల నాటకము లెన్నియో _వదర్శింస అూచియున్నారు. అవూర్వము, కాళిదాస కృతమునగు ఫ్మిక మోర్యశీయమను (తోటకమును వారి సమక్షమున (వదర్శింవ దలచితిని, అయాష్మాతల పాఠ్యమును సిద్ధము చేసికొని (టదదర్శనకు ఊపస్థితులు కానలయునని మన బృందముతో చెప్పుము. విదగ్దలగు ఈ వండితుల గోస్టికి ఇంచుక విన్న వింపవలసీయున్నది.

ఇవణయిమ జా వాకిణ్యార్‌ అతనా నద్వస్తుపురుషబవుంమానాత్‌

శృణుత జనా అవధానాల్‌ (ీయామిమాం కాళిదాసన్య”

“సహజ 'స్నేహమున గాని లేక మవిపురుష నాయకోదాత్త వస్తుకమగు రూవకమందలి బహుమానమునగాని ఈ కాళిదాసక తిని సావధాన చిత్తులై చూఢడవలనీనదిగా కోరుచున్నాను.” (అని అనును).

(ఈ వాక్యమున నాటకమును (వదర్శించుచున్నాము చూడవలనినదని కోడటచే నళ్యులు 1పార్థనీయలు, (వయోక్త (పార్ధకుడు. పరిషత్తునారి. బహు నాటక వరిశీలన వై దగ్భ్యము, “నద్వన్తుపురుష' అనుటచే (తోటకమందలి ఇతి వృత్తము వేదేతిహాస [పో క్తము. నాయకుడు దేవతాస్తుతి ప్మాతుడని సభ్యరూపక నాయక (వళంస చేయబడినది. అట్లు ఆపూర్వుముగా రూపకమును కూర్చిన కాళిదాసు మహా (వతిభావంతు డనునది, *“ఆఅవషీ ప్త'మనుటచే కవి (ప్రాశస్త్యము ద్యోతితమగుచున్నది) ఇంతలో (తెరలో ఆర్యులారా! రక్షింపుడు, రవషింపుడు!, ఇంద పవపాతియైనవాడు, ఆకాశ సంచార శ _కియు కలవాడు ఎవరైన యున్నచో అరుదెంచుడు) అను మాట విని స్మూతరారుడు నేను విన్నవించిన వెంటనే ఏదో ఆ ర్తస్త్రీల గౌంతుకవోలె వినవచ్చుచున్న దేమి?

(వస్తావన - వివిధ లక్షణములు 109 “కుతానాం కునును 6 సేవ షట్పతానాం శబ్దో ఒయం వరభృత నాద ఏషరీరః ఆకాశే సురగణ సేవికే సమంతాత్‌ కిల నార్యః కలమధురాక్షరం (వగీఠాః* మకరందపాన మతత్తములగు మిళిందముల నాదమా! లేదా ఇది కోకిలాలా వమా! కాదు, దేవతా వరిసౌమ్మమగు ఆకాశమున సురస్త్రీ లేలకో అవ్యక్త మధురా వషరముగా గానము చేయుచున్నారు. ఇందు (తిగతమను వీఠ్యంగము గలడు. “శతి సామ్యాఠ్‌ అనేకార్థ యోజనం (తిగతం మతమ్‌'” శబ్ద సామ్యమునుబట్టి అనేకార్థములను కల్పించుట (తీగతము. స్యూతధారుడు మొదట వినఐశు ధ్వనిని షట్పడ నాదముగా, పిదప కోకిలాలావముగా, అటుపిదవ నారీగీతముగా (ళి సామ్యమున వరికల్పించుట వలన (తిగతము. ఆలోచించి, ఆ(1 తెలిసినది, “ఊరూద్భవా నరసఖన్య మునేః సురస్థ్రీ కై లాసనాఠత మనుసృత్య నివ ర్తమానా బండీకృతా విబుఠ శ్ళతుఖిరర్థ మార్లే 1+కండత్యతః కరుణమప్పరసాం గశోఒయమ్‌” నారాయణ మహర్షి ఊరువునుండి పుట్టిన ఊర్వశీయను అవ్సర కై లాస నాథుని సేవించి చెలికత్తెలతో తిరిగివచ్చుచుండ నూర్గమధ్యమున రాక్షనులు చెరవట్టినారు. అందువలన రక్షించుడు రక్షించుడని ఆతి దీనముగా వార్మాకం దించుతున్నారు. ఆని స్మూతధారుడు తెరలోని అ్యకందనను విని ఇది ఊర్వశి సఖరాండ దీన్మాకందన యని తెలుపుచు, అకందింఛు అప్సర స్త్రీల రంగస్థల (వవేశమును సూరించుటవలన ఇది (వమోగాతిశ యమను (వస్హ్తావనాంశ ము. త, అజ్ఞాన కాకుంతలమను: నటి స్మూతదార సలాపము, “మన ఎదుట సకల కళా కోవిదమగు పండిత పరిషత్తు నాటకము జూడ కూర్చొనియున్నది. కావున కాళిదాసు (కొ శ్తగా కూర్చిన నాటకమును (వదర్శిం

క10 సంస్కృత రూపకములలో నాందీ (వస్తావనలు తము” అని అనగా నటి నాట్య (పయోగము నందెంతయో ,(ప్రొఢిగడించిన మీకు చెప్పవలనినదేమి! అని అనును.

(ఇట *“స్పువిహిత (వమోగతయా ఆర్య్మస్యన కిమప్షీ పరిహాపయిష్యతి” (వయోగ విజ్ఞానమున ఆరితేరిన మీక్రేవిధమైన కొరత ఉండదనునది నటీవాక్యము లోనీ వాచ్యార్థము. దుష్యంతుడు శకుంతలను గాంధర్వ విధిని చేపట్టిన పద్దతి శాస్త్రీయము. అది కణ్వమహర్షి సమ్మతిని పొందజాలును అను కావ్యార్థమును సూచితమైనది ఈ వాక్యమున ననేకార్థములు స్ఫురించుటవలన (తిగతమను వీథ్యంగము) అని అనగా స్యూతధారుడు-.

*ఆపరితోషాత్‌ విదుషాం న సాధు మన్యే పయోగవిజ్ఞానమ్‌

బలవదపి శిషిలానామాత్మన్య (వత్మ్యయం చేతః”

మనలో అభినయ చాకచక్యమెంతేని ఉండవచ్చును, వండిత పరిషత్తు మెచ్చుకొనుదాక (_పయోగ ఏజ్టానము అనవద్యమనిపించుకొనదు. అభినయ విద్యాళ్యాస పాటవము గడించిన వారి క్రైనను మనస్సు పరులు మెచ్చుకొనుదాక అవిశ్వససీయముగనె యుండును (అను వాక్యమునుబట్టి స్తూతధార పరముగా గాక కవి పరముగాను ఈ అర్థమును (గహింపవచ్చును. గురుకులమున క్లేశము బడసి సకల కళా కౌశలము నలవరచుకొని (వతిభాసామర్థ్యమున అనల్బ్పకల్పనో దారముగా, హృద్యానవద్యముగా, టశ్రేయస్కరముగా, హేయస్కరముగా కావ్యములు (వాసిన వారికై నను గుణదోష (గహణ పారీణులగు పండితులు మెచ్చుడాక మనస్సు అవిశ $సనీయముగానే యుండును, దీనివలన కవి తన యుదాత్తతను వ్యంగ్యముఖమున వెల్లడించినాడు. దుష్యంతుడు గాంధర శ్ర విధిన శకుంతలను చేపట్టిన విధానము కాన్త్ర సమ్మత మైనను కణ్వమహర్షీ యంగీకారము తెలుపుదనుక శంకావహముగానే యుండునను కావ్యార్థము సూచితమైనది. కొవున _తిగతమను వీధ్యంగము ఈ శ్లోకమున సమన్విత మగునని రాఘవభట్టాదు లందురు.

(ఈ విధముగా కవి, కావ్య, (_పేశక, నట (ప్రశంస సంక్షేపముగా మార్చబడినది) ఆటు పిదవ -

“*బ్పిఖ్ర గసలిలావవగావాః పాటలసంసర్గసుర భివనవాతాః

(వచ్చాయసులభన్నిదా దివసాః పరిణామరమణీయాః”!

సవస్తావన _ వివిధలక్షణములు క్షె్నై

చక్కని జలమున అవగాహించి పాటల కుసుమ వాసనలను నింపుకొనిన పిల్లగాలుల సొగసులు కలిగి నులభముగా ని్మిదవచ్చు చక్కని చెట్ట నీడలతో విరాజిల్లెడి ఈ నిదాఘ దినము లెంత వరిణామ 'పేశలముగా నున్నవి! (అని సూతరారుడు (గీష్మర్తు వైభవమును వర్షించును. ఇది కాల _పశంస దీనికి పూర్వము కొద్ది కాలముననే ఆరుదెంచి భోగార్హ మగు టీష్మ బుతువును గురించి గానము చేయుమని స్మ్యూతధారో క్రిలోని *నాతిచిర” (వవృత్తి పదము వలన నొటకములోని నాయిక యౌవన దళ స్తూచితమైనది. '“ఉపభోగతమి శబ్దము వలన ఆమె నాయకునకు ఆత్యంతోపాదేయురాలు అను అర్థము స్ఫురించు చున్నది. *“సలిలావగావో' పదము వలన అంగుశీయకము సరోవరములో జారి వడుటను తెలుపుచున్నది క్టోకములోని 'నిదా” పదము వలన దూర్వాసుని శావము దాని మూలమున దుష్యంతునకు వ్యామోహమనునవి “పరిణామ రమణీయాః, అనుటచే మారీద్మాశమమున శకుంతలా దుష్యంతుల పునస్సమా గమమగునని సూచిత మైనవి ) పిదప నటి (గీష్మ వైభవమును గూర్చి గానము చేయును.

*ఈసషచ్చుంబికాని [భమరైః సుకుమారకేసరశిఖాని

అవతంసయంతి దయమానాః _వమదాళ్ళిరీష కుసుమాని””

తుమ్మెదలు స్పృశించి సృృశింపకయున్నవి సుకుమార కింజల్కాాగ ములళతో విలసీల్లెడి దిరిసెన వువ్వులను మత్తకాశినులు కర్ణాభరణములుగా ధరించుచున్నారు (ఈ శ్లోకమున (గీష్మర్తులోని శిరీష కుసుమ కోమలతావలిత కామనీయకము వర్ణింపబడినది.)

కావ్యార్థ నూచన *. *భమరైః' ఈషచ్చుంబితాని ఆనుటవలన రూపక నాయికకు యౌవన విలాసములిప్పుడే కలురుచున్నవని కావున ఆమె అపగల్భ యని, సుకుమార కేసర శిఖ శిరీష కుసుమ పదము వలన నాయిక ఆతి సుకుమారురాలని, పద్మినీ జాతి స్రీయని ఈ ముతువులో శిరీష కుసుమమును మ్మాతమే వర్ణించుటనుబట్టి లోకములోని సౌందర్యవతీ సృష్టిలోనే ఈమె సృష్టి యపూర్వ మనియు కావ్యార్థము సూచిత మైనది.

పీదప సూతధారుడు “ఆర్యురాలా! చక్కగా పాడితివి. నీ పాట విని 1పేవకలోకము చిత లిభితమైనది. నేనును.

క్ష12 సంస్కృత రూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

“తవాస్మీ గీతరాగేణ విరిణా (వసభం వృతః

ఏష రాబేవ దుష్యంతః సారంగేణాతిరంహసా”

సారంగముతే దుష్యంత మహారాజునోలె మనోజ్ఞమగు నీ గీతరాగముచే ఆకర్షింపబడితిని అని ఆనును.

ఈ వాక్యమున స్తూతధారుడు జింకను తరుముచున్న దుష్యంత ప్యాత రంగస్థలమున (వవేశించుటను సూచించుటదే పయోగాతిశయమను (వస్తావ నాంగము పిదస దుష్యంత వ్యాత (ప్రవేశ ము జరుగును. భవభూతి కృతులు

కే.మాలలీ మాధపము:- న్యూతధార సల్లాపము న్యూతధారో క్రి సకలలోక దీపకుడగు సూర్ముడదయించి సమయమెంతో గడచినది,.

“కల్యాణానాం త్వమసి మవాసాం భాజనం విశ్వమూ ర్రే

ధుర్యా లష్మీ మిహ మయి భృళం ధేహి దేవ పసీద

యద్యత్సాపం (పతిజహి జగన్నాథ న్మమస్య తన్మే

నం భ్యదం వితర భగవన్‌ భూయ సే మంగళాయ

విశ్వమూ క్రీ! నీవు క్షేమంకరములగు తేజస్సులకు నిధివి సకల సౌఖ్యా సాదన క్షమమగు సంపడ (వసాదించుము. కై మోడ్చి వేడుచున్న నా పాపము లన్ని తొలగించి కల్యాణాభ్యుద యములు కటావషీంచుము.

(ఇందు కావ్యార్థ సూచన కలదు కథానాయకుని, ఆతని మ్మితాదులయు అనిష్ట పరివారము, ఇష్ట (పాప్రియు సూచితము 'యద్యత్‌ పాపం" ఇత్యాదిచే ఆ'ఘోరవంట శార్దూలనందనాదు లొనరించిన ఉష్మదవము. 'ళదం కదం” ఇర్యాదిచే మాలతీ మదయంతికా (పాపి 'ళూయ సే మంగళాయ' అనుటచే కపాల కుండల బంధనము నుండి మాలతి విడువబడుట, మాధప మకరందుల (పాణ రత్షణాడులు నూచింపబడినవి నూర్యోదయవర్ణ నకావున కాల్మపళ ంసచేయబడినది.) పిడప మారికునిలో నాట్యశాలలో మాంగళిక- కర్మలు ముగినీనవి. కాల్మపీయ నాథుని ఉత్సవమున పాల్గొనదలచి పలు (ప్రాంతముల వా రరుదెంచినారు. ఇట్టి సమయమున అపూర్వ నాట్య ప్రదర్శన ద్వాదా మమ్మానందషఠచవలనినదని పండిత పరిషత్తాదేశించినది. కాని ఆట్టి అపూర్వ వస్తుకమగు రూపకమును పద

(వస్తావన = వివిధలవ్షణములు కరీ ర్మింవ మనము సిద్దము కావలసినదని నూ్యతధారుడనుటచే కాల్మపీయనాశోత్సవే మనుదేశము నిర్థిష్ట మగుట వలన దేశ (ప్రశంస చేయబడినవి. తిరిగి ఆతడే *భ్రూమ్నూ రసానాం గహనాః వయోగాః సౌహార్డ హవృద్యాని విచేష్టతాని బాద్ధత్య మాయోజిత కామస్మూతం చ్మితాః కథా వాచి విదగ్గతా చ.” శృంగారాది రస్మపాచుర్యముచే గంలీరమై, సొహార్ట గుణభూషితుడగు నాయకునిచే నుదొరమై, ఆడుగడుగున ర్మౌద బీళత్సాద్భుత నన్నివేళములు కలిగి వాగ్ర్వైచిత్యోంచితమునగు కథా సంవిధానముగల (వకరణము భవభూతి (గథితమైన మాలతీమాధనము దప్ప మరియొకటి లేదు. ఆ కవి ఎట్టి వాడనగా- దఉషణా పథమున పద్మపురమను నగరము కలదు. ఆ పురమున ఎందరో వంక్తి ప్రావనులు ఆహితాగ్నులు సోమయాజులు ఉదుంబరనామమున ఖ్యాతిబడనీనవారు నగు బవ్మావాదులు కలరు. “శ్రే కోతియాస్త (త వినిశ్సయాయ భూర్మిశుతం శాశ్వతమ్మాదియ న్లే ఇష్టాయ పూర్తాయచ కర్మిణేఒర్థాన్‌ దారా నవత్మ్యాయ తపోర్థమాయు?ః.” వస్తుత త్వమును (గహింప బహుకాస్త్ర (శవణము చేయుదురు ఖఇహ్హై వూర్తముల ననుష్టింవ ధనమును, సంతానావావ్లీకె ధర్మదార [గహణము చేయుచురు. అట్టివారికులమున జనించిన భట్ట గోపాలునకు పారుడు వుణ్య శ్లోకుడగు నీలకంఠునకు ప్యౌతుడు న్యాయవ్యాకరణ మీమాంసాభిజ్ఞుడు భవభూతి యనుకవి మనయందలి సహజ స్రౌవార్దమున అపూర సి సంవిధాన సుందరమగు మాలఠీమాధప రూసకవబను (వయోగించుడని యొసగినాడు. (ఇట కాల్మ్వపియ నాథుని ఉత్సవమనుటచే దేళవళంన. శృంగోర రస భూయిస్థ వస్తుకమనుటశే రూపక (వళంస. దానినీ రచించినవాడు సకలశాస్త్ర పారీణుడేకాత సదనుష్ఞై 52%గ.8

కేవేకీ సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీపస్టావనలు తృవంశమున జనించిన వాడనుటచే కవి వళంస చేయబడినది. ఆదేశించినందున సభ్యుల్లు (పార్థకులు, నటులు 1పార్థనీయలు.) ఆ కవియేః

*ర్షేనామ కేచిదివా నః (వఠయంత్యవజ్ఞాం

జానంతి తే కిమపి తాన్‌ వతినైష యత్నః

ఉత్పత్స్యతే మమన కోపి సమానధర్మా

కాలో హ్యయం నిరవధిర్విపులా చ పృథ్వీ.”

నాపట్ల ఆవజ్ఞచూపువారు ఏ కొందరో లేకపోలేదు. మాత్సర్యోపవాత బుద్దులు, అజ్ఞులు, నా కావ్య సౌందర్యరహస్యములను (గహింపతేరు ఇట్టివారిని కూర్చికాదు నా కృతి, నా ఉద్దేశ్యము నా దృక్పథముగల పారకులు ఎక్కడనో ఎప్పుడో పుట్టకపోవుదురా! ఏలనన, కాలమా అనంతము. భూతలనమా అఖండము మరియుం

*గృతై స్పృళాం న మమ కో గుణః (వఖ్యాపితో భవేత్‌

యకార్థనామా భగవాన్‌ యస్య జ్ఞాననిధిర్గురుకొ

“యద్వే దాధ్యయనం తథోవనిషదాం సాంఖ్యస్య యోగస్య చ

జ్ఞానం తత్కథనేన కిం నహి తతః కళ్ళ్చిద్గుణో నాటకే

య్మ్యత్ప్సాఢత్వముదారతా చ వచసాం యచ్చార్థతో గౌరవం

తచ్చేదన్తి తతస్త దేవ గమకం పాండిత్యవై దగ్భ్యయోః.”

జ్ఞాననిధియను అన్వర్థనామముగల అస్మర్గురు చరణుల గుణములే నా గుణములు వెల్లడించును. (ఇది *ఆవరితోషాత్‌ విదుషామ్‌” అను కాళిదాసో కక్తికి వెక్కిరింపు) అయిన, వేదాధ్యయనము కాని, వేదాంత పరీలన కాని కాపీల పాతంజలయోగ పరిజ్ఞానము కాని రూపకమునకు గౌరవమాపాదింపదు. ఉఊక్రిగత (ప్రౌి విన్యాసగత పౌదార్యము, అర్థమును బట్టి గౌరవము అనునవియే కదా కావ్యమునకు గౌరవము కల్గించునవి? అవియే వేదళాస్తాంది వ్యుత్పత్తి రూన పాండిత్యమునకు కవిక్మమ కర్మ నిర్వహణ ధురీణ నైపుణ్యరూప వైదగ్శ్య మునకు గమకములగును (శోతియలు, వేదాంతులు, యోగులు తన కృతుల నేవగించి యుందురేమొ, అందుకొరకే కావ్యగౌరవము కాని తదాస్వాదము కాని వేజాంఠాది వరిజ్ఞానము వలన కలుగదని, అసలు వారికి కావ్యసౌందర్యమే తెలియదని అట్టివారిని గూర్చి వ్రాయలేదని కవి అధిక్షేపించి యుండును. కవి

(ప్రస్తావన . వివిధలశణములు శక్‌ బౌద్ధత్యమును (వదర్శించినాడు. “పర్రావవాదాత్‌ స్వోత్కర్షవాదే తూద్దత ఉచ్యతే” పరులను గర్హించుచు తన యుత్కర్షను చాటుకొను వా డుద్ధరుడు. వూర్వ శ్లోకములందు పరావవాద స్వోత్కర్షలున్నందున కవి యుద్ధతుడని తాత్పర్యము.) రూవకమునకు సంబంధించిన ప్యాతలను మనవారు (గహించి సిద్ధముగొనున్నారు కామందకీ భూమికను నీవు, ఆమె శిష్యరాలగు అవలోకిత వేషమును నేను పర్మిగహింపవలసియున్నదని నటుడనగా, ఇదిగో కామందకీ భూమికను దాల్చి (వవేశించుచున్నానుంఅని న్యూతధారుడు, అవలోకితావేషమున నేనును రంగస్థల మును (పవేశించుచున్నానని కటుడు-ఇట్లు పరస్పరము సల్లాపింతురు. ఈ జరు వురి సల్లావము అవలోకితా కామందకీ ప్మాతల [ప్రవేశము నూచించుటచే (పయో గాతిశ యము. పిదవ అవలోకిత, కామందకి అనువారు (వవేశింరురు. శి, మహావీరచరితము : నటన్మూతరార సల్గాపము

న్యూతధార వాక్యము:-. “కాల్మపియనాథుని మహోత్సవ సందర్భమున ఆర్యమ్మకు లిబ్లు ఆదేశించినారుః

“మహాపురుష సంరంభో యృ్మత గంలీర లీషణః

(సన్నకర్కశా యత విపులార్థా న థారతీ”

“అపాకృతేమ ప్మాదేము య్మత వీరః న్దితో రసః

లేద్ద సూవ్ష్మైరభీవ్యక్రైః (చత్యాధారం విభజ్యరే”

ఏీ రూపకమున గంలీరము, క్మతులీకరమునగు మహానాయకుని ఇతీ వృత్తము (గథితమైనడో (వసన్నము, దీ ప్లీకరము విపులార్థమునగు ఉక్తివైచి [త్యము ఎందు భాసీించుచున్నదో అృప్రాకృత మగు ప్మాతలలో వీర రసము స్థూల సూవ్మ లేదమున ఆధారానుగుణమున పలు పాయల విస్తరిల్లి పవహించునో అట్టి రూవకమును (పదర్శింపుమని అదేశించినారు. వారి దృష్టిలో ఈ లక్షణము గల రూపక మేదియైయుండును? ఆం గుర్తు వచ్చినది. మహావీరచరితమునే (పయోగించుమని వారి ఆదేశము.

“వళ్యవాచః కవేర్వాక్యం సౌచ రామాశయా కథా

116 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు లబ్ధళ గ వోక నిష్యంద నిష్పేష నికషో జనః

కవియా వళ్యవాక్కు.. ఉక్తియా వరమనుందరము. కథయా రామా యము. (పేక్షక పరిషత్తు వాక్యార్థతత్ర్య నిర్ణయమున నికషాయమాణమైనది. షెట్టి గుణసంపద నొకు లభించినది. దీనిని (గఠించిన వ్యక్తి ఎవరనగా, దక్షిణా పథమున పద్మపురము కలదు. అందు తై త్రిరీయులు, కాళ్యపగో[(తులు స్వశాఖా విఖ్యాతులు, పంక్తిపావనులు, సోమయాజులునగు (బహ్మవాదులు గలరు. వారిలో “వాజి పేయయాజి' యను మహాకవికి ఐదవవాడు, వూజ్యభట్ట గోపాలు నకు బ్యొరుడు, పుణ్యకీర్తియగు నీలకంళునకు పురుడు, శ్రీకంరుడను జన్మ నామము కలవాడు, పదవాక్య_పమాణజ్ఞుడు, భవభూతి యను కవి గలడు అతని తల్లి జాతుకర్ణి, మాకాతడు పరమమి[తుడు. ఆతని గురువా సామాన్యుడు రాడు.

ఉశేష్టః పరమహంసానాం మహర్షీణాం యథాంగిరాః

యదార్జనామా భగవాజా యస్య జ్ఞాననిధిర్లురుః”

పరమహంనసలగు మహర్షలతో అంగిరునివోలె జ్ఞాననిధి యను ఆతని గురువు నిక్కువముగా జ్ఞాననిధియే.

“శ్తేనేదముద్ధృత జగ త్రయ మన్యుమూల

మస్తోక వీరగురు సాహస మచ్చుతం చ

వీరాద్భుతపియతయా రఘునందనన్య

ధర్మ్మదుహో దమయితుళ సిరితం నిఐద్దమ్‌”

పీరాద్భుత (పేయన్నులకు నిలయము, ధర్మ(దోవులపాలిటి మృత్యువు నైన శ్రీరామచందుని పరమసాహసబంధురము, వీరరససుందరము, అద్భుత రసోడ్గారమునగు వస్తువును (గహించి రూపకము నా కవియే కూర్చినాడు, ఆతడే

(పాచేతసో మునివృషా [వథమః కవీనాం

యత్సావనం రఘువతేః (వణినాయ వృత్తమ్‌

భక్తస్య త్మత సమరం సతమేపివాచః

తల్‌ స్ముపనన్న మనసః కృతినో భజన్హామ్‌.”

(వస్తావన = వివిధలవమణములు కే

మహాకవి వాల్మీకి కులగురువు మొట్టమొదట ఆతడే లోకమున వమ పావనమగు రామచరితమును నిబంధిం౧నాడు జ చర్మితమందలి భ_క్రియే నన్నీ రూపకమునకు పురిగొల్హినది అవహితచతస్కు-లు, గణజ్ఞులు, ఈ నా కృతిని 'సేవింతురుగాక, అని చెప్పికొనినాడు. కాల [పీయనాథుని ఉఅత్సవమనుట వలన దేళ నిర్దేశము. మవోపురుష సంరంభ ఇత్యాదిచే నాయక (పళంస. తత్కళథా (వళంస దానిని కూర్చిన కవి _వళంసయు శొనరింవబడినవి. వాల్మీకిపట్ల శృఠజ్ఞతయు గురువులపట్ల భ క్రియు సూచితమైనవి ఆదేశించుటవలన సభ్యులు (ప్రార్జకులు. (పయో క్తలు పార్థనీయులు మనము (వదగ్శించెడి థూపకమునకు సరిబంధించిన కథా (పవేశము వినగోరుచున్నారీ నభానదులని నటువి నూట (గహించి విశ్వామ్మితుడు యాగము చేయదలచి ధళరథునివద్ద కర్షుధెంచి తపోవనమున కేగినాడు అతడుం

“విజయిసహణ మ నర్వీర్య మ్మచ్చాయయిష్యళా

జగడదుపకృతలీజం మైథిలీం _పానయిష్యశా

తశముఖ కలమాత ళ్లాఘ్య కల్యాణ ప్మాతం

ఛనురమజసహవాయం రామదేవం నినాయి”

“నిమంగతిత స్తేన విదేహనాతః

స్మపాహిణోద్భా9తర మా త్తదీక్షః

కుళధ్యజో నామస ఏష రాజా

సీతోర్మికావ్యాం సహితోభ్యు పతి ”

స్వభావతః విజయియగు శ్రీరావుని సర్మాకమమునకు దివ్యాస్త్రముఖచే వన్నె తెచ్చుటక్తై జగత్కల్యాణమునకు మూలకందమునగు సీతాదేవిని ఆతనితో ఘటించుటక్తై రావణకుల వనినాళకునిగా తీర్చిదిద్దుటకునై లక్మణునితోషాటు ధనురేక సహాయుడగు రాముని తన తపోవనమునకు తీసికొని వెళ్ళినాడు. ఆ మహర్షి తన యాగములో పాల్గొన జనకమహారాజు నావ్వోనించినాడు. జనకుడో తానొక పెద్ద యాగమును చేయ తల పెబ్టినందున తన తమ్ముని కుశధ్వజుడను వానిని విశ్చామ్మితుని యాగమునకు పంపినాడు. కుశధ్వజుడు సీతోర్మికలను వెంట కీనీకొని ఇపుడే తపోవనమున కరుదెంచినాడు. (అని స్మూతధారుడు మడివి, సీళోర్మికలతో కమళధ్వజుని ఈంగస్థల (వవేశమును

శే1ేరీ సంశ్క్భాతరూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు సూచించుట [పయోగాతిశయమను పస్త్రావనాంగము. పిదప సీతోర్మిళలు కుళ ధ్వజులు [వవేశింతురు, కై. ఉత్తరరామచరితము :

నట స్యూతధార సల్దాపము,

స్యూతధారోట్రి :. కాల్య్వపియ నాథుని మహోత్సవమున పాల్గొనిన ఆర్యమ్మిశులకు విన్నవించుచున్నాను వూజ్యాడు శ్రీకంఠ పదలాజ్బానుడు, వదవాక్య [పమాణత త్వజ్ఞాడు జాతుక రి ప్యుతుడు, భవభూతియని టసిద్ధకవి యున్నాడనునది మీ రెరిగినదే.

“యం [(బాహ్మణమియం దేవీ వాగ్వశ్ర్యైవాన్వవ ర్తత

ఉత్తరం రామచరితం త్మత్పణీతం [పయోక్వతే.”

వాగ్లేవత వళంనదయై ,బహ్మనువలె ఎవనిని ఆనునరించి యున్నదో, ఆ భవళూతియే ఉత్తర రామచరిత నాటకమును కూర్చినాడు. దానినే (పదర్శిం తుము. (ఇట (పరోచన అతి సంక్షేవముగా కవి కూర్చినాడు. కాల పియనాథుని ఉత్సవమనుటవలన దేశ నిరేోము ఆర్యమ్మితులనుటచే వరిషృత్పళంస. (బహ్మ సాదృశ్యము వాణీ సేవ్యత్వము కవి చెప్పీకొనుటచే కవి (వశంస. మరియు కవి (పౌథియ నూచింపబడినది. “యరోచిత నిజోత్కర్హవాదీ,పొఢ ఇతీరితః.” సంద ర్ఫోచితముగా ఈన ఉత్కంర్షను వెల్లడించువాడు (పౌరుడు. పై లవణమును బట్టి భవభూతి (పౌడుడు. న్మూతధారుడే నాటక్కవదర్శనకు ననుమతింస సభవారిని కోరుటచే పారిషదులు (పార్ధనీయులు. (వయోక్త (పార్థకుడు, కాల్మవళంసలేదు) నేనీ నాటకమును (వదర్శించు తలవున కొద్ది రోజుల [కితమే ఈ నగరమునకు వచ్చినాడను. రావణకుల కాళర్మాతిలైన శ్రీరాముల వారి పట్టాభి షేకోత్సవములు ముగిసినను వట్టణములో నింక ఆటపాటల వినోదము తగ్గలేదు. రాజసభా ,పాంగ ఇఅమున వంది మాగరుల స్తుతి పాఠము లుడిగినవేమని న్యూతధారు డనుకొను చున్నంతలో నటుడు (పవేశించి :. బావా! లంకా సమరమున మితులగు శాఖా మృగ, నిళాచరులు మహారాజుగా రనుజ్ఞవడని నిజ నివాస ముల కేగినారు నానా దిగంతముర నుండి ఆరుదెంచిన (బహ్మర్షలు, రాజర్టులును వీడ్కోలు పొంది చెళ్ళినారు. వారి ఏనోదమునకై ఇన్ని రోజు లుత్సవము జరిగినది,

(ప్రస్తావన = వివిధలక్షణములు వం

“వసిష్టాధిస్టితా దేవ్యో గతా రామస్య మాతరః

అరుంధతీం పురస్కృత్య యక్జే జామాళుర్మాళ యమ్‌.”

తన జామాతయగు బువ్యశ్ళంగుడు చేయ యాగమును సేవింపనె ఆరుంధతీ వవసిమ్టుల వెంట కౌసల్యాది రాజమాతలు వెళ్ళినారు,

“కన్యాంద శరతో రాణా కాంతా నామ వ్యజీజనత్‌

అపత్యకృతికాం రాళజ్టే రోమపాదాయ యాం దదౌ”

పూర్వము దశరథులవారికి శాంతయను అమ్మాయి కలిగినది. అమెను "ెంచుకొందుననగా దశరథులవారు రోమపాదులవారికి కాంతను పెంపుడు కూతురుగా నొనసగినాడు.

విభాండకులవారి పుతుడగు బుష్యళృంగుడు ఆ శాంఠాదేవిని వరిణయ మాడినారు, ఆయన యాగము చేయుచు ఆహ్వానము పంసినారు. ఆ నిమం 1ఠణను వునస్కరించుకౌని రాజమాతలు, నిండుచూలాలగుటడచే కోడలగు సీతా దేవి నింటిపట్టుననే యుంచి వెళ్ళినారు._. అని రాజభవన వృత్తాంతమును చెప్పును, కానిమ్ము. రాజద్వారమున కేగి మన కులాణారమును పాటింతము. మారిషా। వినుము.

“సర్వధా వ్యవహ ర్తవ్యం కుతో వ్యవచనీయతా

యథా స్త్రీణాం తథా వాచాం సాధుత్వే దుర్దనో జనః.”

ఎంత ఆలోచించి చూచినను కులవృత్తికి మించినది కనబడదు, నందించెడివారు నిందింతురు. న్ర్రీల పాత్మివత్యమునందువలె వాగచనల యందు దుష్టులు ఏవియో దోషముల నెన్నుచునే యందురు. (నా కృతిలో ద్వని బొంద ర్యము, ఉక్రిమాధుర్యము ఎంత యున్నను మాత్సర్యోవహత బుద్దులేవియో రోషములను చూప్పదురని తన ఆవేదనను కవి ఠెలిపికొనినాడని మనము (గహింపవచ్చును) అనీ సూతధారుడు పలుక మారివుడు. లేని దోషములను కల్పించువారిని అతి దుర్గను లనవంసినదే - ఏలనన.

*ద్రేవ్యామపి హి వై దేహ్యాం సాపవాదోయతో జనః

రషోగృహస్థితిర్మూలమగ్ని ళద్దా త్వనిశ్చయః.”

౦ సంగ్కృతరూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు ఆ దున్సులు సీఠామాతను గూర్చి నైఠము నిందలాడ జొచ్చినారే, రావ అుని ఇంట నుండుట కారణమట అగ్నిశుద్దిని తాము నమ్మరట = అని అనగా స్యూతధారుడు ఈ లోకాపవాగద మా మహారాజు దాక సోకిన ఎంత కష్టము ఘటిల్లును? అయిన బుషులు, దేవతలును (శ్రేయస్సు కూర్చెదరు కానిమ్ము మహారాజెక్కడ నున్నారో! ఏమీ? “*స్నేవాత్‌ సభాజయితు మేత్య దినాన్యమూని నీత్వోత్సవేన జనకోద్య గతో విదేవోన్‌ దేవ్యాస్తతో విమనసః పరిసాంత్వనాయ ధర్మాసనాద్విశతి వాసగృుహం నరేందళో అల్లుని పట్టాలి షేకోత్సవములో పాల్గొని స్వనుఠా శామాతలకు టీకి కలుగ నిన్ని రోజులు గడిపి ఇవ్వేళనే జనకులవారు మిథిలానగర మునకు ఏగినారు. తిగులుగానున్న సీతాదేవికి ఊరట కలిగింప మహారాజుల బారు ఆస్థాన మంట చమునులడి అంతఃప్పురమున కేగినారని (వజ లనుకొనుచున్నారా? అని న్యూత ఛ్రారుతు తెలిపి రంగస్టంము సీతారామ ప్యాతల (పవేళమును సూ వించుటవలన (వయోగాతిళ యము. హర్ష వర్ధనుడు (పియదర్శిక, నా గానందము, రత్నావళి యను మూడు రూపకములలో (వరోచన ఒకే విధముగా కలదు. '*వసంతోత్సవ సందర్భమున శ్రీహర్షదేవ పాద సద్మోవ జీవులనేక _పాంతములకు చెందిన సామంతరాజులు నన్ను ప్రార్థించి నారు. ఏమనగా, మా (పళువులు శ్రీహర్షదేవులు. అపూర్వు వస్తు రచనాలంకృత ముగా (పియదర్శిక యను నాటికను, విద్యాధర జాతక (పతిబద్ధమగు నాగా నంద నాటకమును, రత్నావళి యను నాటకమును నిర్మించినారను విషయము (శ్యోత పరంపరగా మా చెవిన బడినది. దానిని (వయోగింపగా చూడలేదు. నకల [వజారంజకుడగు ఆ మహారాజు నందలి గౌరనమున, మా యందలి అను [గహమునను (పదర్శింపవలసినదిగా కోరుచున్నాము అని రాజ లోకము వేడు టచే న్యూతధారుడు చేవ రచనను ముగించుకొని సకల సామాజికుల చి త్తవృత్తు లఖినేయాఖి ములమైనట్టున్నవని తలంతును. ఏలనన,

వస్తైవన = వివిధలకణములు క!

“శ్రీహర్షో నిపుణః కవిః పరిషడ ప్యేషా గుణగాహిజణీ

లోకే వోరి చ వత్సరాజచరితం నాట్మే చ దకా వయమ్‌

వస్వేకైక మపీహ వాంఛిత ఫల్మపాప్తేః పదం కింపున

ర్మద్భాగ్యోపచయాదయం సముదిత సర్వో గుణోనాం గుణః”

“లోకే హారి చ బోధిస త్ర్రచరితమ్‌' అని మ్మాతము మార్చి మిగిలిన శ్లోకము నాగానందమున మార్చకయే (పియదర్శికలో నివేశించబడినది.

శ్రీ హర్షడా కవిలోక నిపుణుడు, పరిషత్తా గుణ్యగాహిణి. వత్సరాజు కథయా లోకరంజకమైనది. నటులమా నాట్య [పయోగమువ దక్షత గడించి నారము. పూర్వో క్రములలో యొక్కొాక్కటి వాంఛిత ఫల పాప్తికి స్థానమ్లగు చుండ నా యదృష్ట విశేషమున అన్నియు గుణములు కలిని వచ్చినవని (పియ దర్శికలో. బోధిసత్త్య చరితము లోక రంజకమని, నాగానందములో, వత్సరాణ చరితము లోక రంజకమైనదని రత్నావళిలో - అని ఫ్రీ హర్షోనిపుణః కవిః యను శ్లోక ము రూపకానుగుణముగ కూర్చబడినది. (ఈ శ్లోకమున సంషిన్త ముగా (ప్రరోచన కలదు. కవి నైపుణ్యము, పరిషత్తు గుఐజ్ఞతీ, నాయక లోక రంజకత్వము, నటుల (ప్రయోగ నై ష్టాత్యము = అనునవి _పళంసింపబడినవి, వసంలోత్సవము వసంత బుతువున జరుగును కావున కాల నిర్ధేశము, ఆ ఉత్సవము హర్ష రాజధానిలో సర్వాంగ సుందరముగా నిర్వహింపటడుటనుబట్టి దేశ నిర్జేళము తేయబడినది. (సేవకులు [ప్రార్థకుల్న. పయో క్ర (ప్రార్థనీయుడు.) న్యూతిరొరుడు తెర వైపు చూచి “నేను “వస్తావించుళున్నంతనే నా యఖీ (సాయము నెరిగి మా నాన్నగా రంగదేశాధిపతియగు దృఢ వర్మ యొక్క అంతఃపుర కంచుకి భూమికను దాల్చి వచ్చుచున్నా"డని రంగస్థబమున (వయో గింవనున్న ప్మాతను సూచింఛుటవే వయోగాతిళయము, పీదవ కంచుకి పాత (వమాంచును. జి. నాగానందమను :

స్మూతరారుడు (పియదర్శిక యందువలె [పరోచన గావించును. శీరిగి తన గృహమున ప్రవేశించినట్లు నటించి “ఆర్యురాలా।

“ద్విజపరిజన ఐంధుహితే మదృననతటాక హంసిమృదుశీలే

పరపురుషచం దక మలిన్యార్మే కార్యాదితస్తానత్‌”

కేడు సంశ్కృతరూపకములలో నాంద్కీవస్తావనలు

(వాహ్మణుల పట్ట, "సేవకుల పట్ల, బంధువుల పట్ట హితబుద్ది కలదానా! నా అగార కాసారమునకు హంసీవై నదానా! మృదుశీలురాలా! పద్మిని చంద దర్శనమువోలె, వర పురుష దర్శనమున ముకుశభూత ముఖారవింద మైనదానా! అత్యవసరమైన వని కలదు. ఇటు రమ్ము!” అనగా నటి [పవేశించి, “ఇదిగో అరుదెంచినాను, నెైలవీయుడు” అని అనును. “ఆర్మురాలా! నాగానందము (ప్రదర్శించు సమయమున నీకీ విషాదమేలొో యనగా . “ఆ త్తమామలు తమ వార్థక్యమును దలంచి నిర్వేదము సౌగనసూప కుటుంబ భారమును మీపైన మోపి తపోవనమున కేగినారు. అదియే నా విషాదము” (ఈ వాక్యమువలన జీమూత వాహనుని తల్పిదర్శడులు జీమూత వాహనునిమై రాజ్య భారము మోపి తపోవనమున కేగినారనీ కావ్యాంశము నూచితమైనది) అని నటి పలుక స్మూత ధారుడు వైరాగ్యమున “నా తల్లిదం్యడులు నన్ను విడిచి తపోవనమున కేగినారా? ఇవుడేమి చేయుదును? మాతా పితృ పరిచర్యా సుఖము విడనాడి గృహమున నెట్టుందును?

“విధాతుం పితృన్మహూషాం త్యక్ర్యైశ్వర్యం [కమాగతమ్‌

వనం యామ్యహమదైైవ యథా జీమూతవాహనః"

“వంశ పరంపరగా వచ్చెడి ఐశ్వర్యమును విడనాడి పితృ షహష నొనరింవ జీమూతవాహనుడు తపోవనమున కేగిన విధమున నేను అదే యొన రింశును అని న్యూత ధారుడుపమాన పురస్సరముగా జీమూతవాహనుని (గహించి ఆతని రంగస్థల 1వవేశమును నూచించుటచే (వయోగాతిశ యము,

8. రత్నావళి:

“ఆ రెండు కృతులయందునలె నాగానందమున (వరోచన తథా విధముగ కలదు. నటిని పిలిచి రత్నావళి నాటిక నవలోకింప రాజు లోక మెదురు చూచు చున్నది. వేష రచన గావింపుము” అనగా నటి నిట్టూర్పులు నిగుడించుచు “ఆర్య ప్ముకా! నీ చింత తొలగినది. కావున ఏ విధముగన్తై నను నృత్యము చేసెదవు. కాని దురదృష్టవతిని నేను. ఆ ఒక్క కూశురును ఎక్కడనో దూర దేశమున వ్యక్తికి రారవోయ జూచుచున్నావు, అంత దూరమున నున్న వానితో మన పిల్ల కెట్టు వివాహము జరుగునో తోచుటలేదు” అనుచున్నంతలో న్యూతధారుడు దూర దేశస్థుడను దిగులు తగదు. చూడు!

(వ్రస్తావన = వివిధలతణములు శేర9 “ర్వీపొదన్యస్మాదపి మధ్యాదపి జలనిధేర్దిశోవ్యంరాత్‌ ఆనీయ రుటితి ఘటయతి విధిరభిమత మభిములీ భూతః.” దైవము తలపోనినచో ఇతర ద్వీపమునుండి కాని లేదా సాగర మధ్యము నుండి కాని లేదా దిగంతమునుండి కాని కూర్చదలచిన దానిని తీసికొని వచ్చి కూర్చును, దైన మనుకూలపడినపుడు ఇట్లు జరుగుట ఆశ్చర్యమేమీ కాదు. (రత్నావళి పగవ నధిష్టించి వచ్చుచుండ సాగరములో మునుగుట అటు పిదవ చేటికాసాహాయ్యమున దైవానుకూల్యమున వత్సరాజు సన్నిధిని చేరుట అను కావ్యాంళము సూచితము-) తెరలో). బాగు! భరతప్ప తా వాగు! నీవు వలికినది వానవము అని ( (| స్త పై శ్లోకము చదువబడును, స్త్కూతదారుడాలకించి “ఆర్యులారా! అప్పుడేనా చిన్న తమ్ముడు యాగంధరాయణ భూమికను చాల్చి వచ్చు చున్నాడు. కాన మనము మన వేషములను ధరింతము” స్మూతధారుని వాక్యార్థమును (గహించి యాగంధ రాయణ ప్యాత “ద్వీపాదన్యస్మాత్‌* అను క్లోకమును పఠించుచు రంగ స్థలమున (వవేశించును. కావున ఇది కథోద్దాతమను (వ్రస్తైవనాంగము. మృచ్చకటికము ,. నటి న్యూతధార సంలాపము, స్తూతధారోక్తి :. పరిషత్తు వారి కుతూహలమునకు భంగమును ఆపాదించు వసంగమేల? ఆర్య మ్మిశులకు నమస్కరించి విన్నవించుచున్నాము. మేను మృచ్చక టికమను (వకర ణమును 1[వయోగింవదొరకొనినాము. ఈ (వకర ణకర్తం “ద్ర్విరదేయ్యదగతిః చకోరన్నేతః వరిపూర్లేందుముఖస్సువ్మి గహళ ట్‌ ద్విజముఖ్యతమః కవిర్భభూవ [పధితః శూదక ఇత్యగార స శ్ర్వః” నీంచవగమనుడు, చకోరలోచనుడు, పూర్ణచందాననుడు, ద్విజోత్త ముడునై న క్మూదకుడను (వసీద్ధ కవి మరియ “బుగ్వేదం సామవేదం గణిత వధకలాం వైళికీం హా స్రిశికాం జార్వా శర్వ్మవసాదాత్‌ వ్యవగతతిమిరే చత్షుషీ చోవలభ్య రాజానం వీక్ష్య ప్యుతం పరను సదుదయేనాశ్వమేధేన చేష్ట్వా లబ్బ్వా చాయుశ్శతాబ్దం దళ దినసహితం ప్మదకోగ్నిం (వవిష్టః.” చి టి

శ్రేర్జిథ సంస్కృతరూవకములలో నాంద్మీపస్తావనలు బుక్సామ భేదములను, గణితమును, టేశ్యాకలాపమును, గజకాన్త్రము నెరగినవాడు, ఈశ్వరాన్ముగహ విశేషమున పారమార్థిక జ్ఞానము బడిసీనవాడు. సర్వస్వారమను జీవన యాగమునందు తన నూరేండ్ల ఆయుష్షును వెచ్చించిన వాడు. ఇంలేకాదు. “సమరవ్యసనీ (పమాదళూన్యః కకుదం వేదవిదాం తపోధన శృ నరవారణబాహుయుద్ధలుబ్ధః &ీతిపాలః కిల జూదకో ఐభూన ” రణకోవిదుడు, (వమాదమన్నమాట ఎరుగనివాడు, వేదవిద(గేసరుడు, చరవారణముల మదమణచినవాడు. బహుయుద్ధ్మపవీణు డాఠతడు ఆ బ్నాదక &ీతిపాలుడు రచించిన మృచ్చకటిక [వకరణములోని నాయకు డెద్టివాడనిన శి “అవంతి పుర్యాం ద్విజసార్థవావో యువా దర్మదః కిల బారుదత్రః గుణానుర క్రా గణికా చ యస్య వసంత శోఖేవ వసంత సేనా తయోరిదం సమ్సురతో తృవ్నాశయం నయ[ప్రదారం వ్యవహారదుష్టళామ్‌ ఖలస్వభావం భవితవ్యతాం తథా చకార సర్వం కిల శ్యూదకో నృపః” అవంతీ నగరవపన చారుదత్తుడని బావని బేపారి యున్నాడు. ఆతడు యువకుడు అతిదానమువలన దరిదుడై నాడు. వసంతకోభవతెనున్న వసంత సేన యను గణిక ఆతని యందు గుణానుర క్తయైైనది ఆ ఇరువురి కలయికకు చెందిన ఇతివృత్తమును నీతిపూర్ణముగా అడుగడుగున దుర్దన స్వభావము వ్యవవాఠ చుష్టత విధివిలాసములను వానిని నిగుడించుచు ఈ (వకరణమును శూదకుడు కూర్చినాడు (ఇందు దేశ కాల నిర్జేశము చేయబడలేదు. కేవలము కవియొక్క- గొప్పతనము విపులముగా (వళంసింపబడినది. (వయో క్తయే “వక -రణమును (పదర్శించుచున్నాము, ఆదరింపనలసినదని' కోరుటవలన బపేషకులు (ప్రార్థనీయలు, (వయోక్ర (పార్టకుడు.) పిదప ఆతడే *ఏమి! ఈ వేళ సంగితశాల మూగవోయినది? కుశీలవులెటు వె శ్రీ యుందురు? గహించితిని “శూన్యమప్ముతస్య గృహం చిరశూన్యం నాస్తి యన్య సన్మ్యితమ్‌ మూర్థ స్య దిశః కూాన్యాస్సర్వం హన్యం దర్శిదస్య-”

(ప్రస్తావన = వివిధలిశణములు 1జీ

ప్ముతహీనుని గృహము జూన్యము మ్మితరహిశునకు కాలము శ్రూన్యమూ (ఎవరు సరుకు గొనరు.) మూర్జులకు సర్వ దిక్కులు శూన్యము. దర్శిదునకో అంతయు శూన్యమే యగును. ఈ సంగీతోపాసనా మూలమున ఎండాకాలము నందు (పచండాతపమున కెండిపోయిన పద్మ వీజమువోలె ఆకలికి నా కనులు కట పెటలాడుచున్నవి. ఏమైన సద్దియున్న దేమొ? ఇంటి దానినడిగెడ. ఏమీ! మా యింటిలో ఏదో (కొత్త _పబంధము జరుగుచున్నది. ఒకతె గంధము తీయు చున్నది. వేరొకతె తండులాది సంభారము సమకూర్చుచున్నది ఏమైన వూర్వులు పాతి పెట్టిన నిశేపము లభించియుండవచ్చును. ఆకలిగొన్న నాకు జీవలోకమంతా యన్నమయముగా అగుపడుచున్నదా? ఇంటిలో సద్ధికూడైనా దౌరక దేమో? ఆకరి ప్రాణములను తీయుచున్నది. ఇంటిలో ఈ (కొత్త ఏర్పాట్లకు కారణమే మని ఇంటిదాని నడిగెద. ఆర్యురాలా! ఇటు రమ్ము. ఏమైన తినుటకున్నదా?” *ఆర్యా! అన్ని యున్నవి. చక్కని పొంగలి నెయ్యి, పెరుగు, కలమాన్నము, రసాయనము ఇదియది యననేల” అని నటి యనును. నూత :- నిజముగా ఇవన్నియున్నవా, ఎగతాళికంటున్నావా? నటి;. ఇవన్నియు ఆపణములోనున్నవి. ఎగతాలికంటిని. అయినను, ఇవ్వేళ ఉపవాస దినమని సీ మ్మితుడు చూర్ణవృద్ధుడు చెప్పీనాడు. న్యూత := అఆట్టులయిన ఈ ఉవవాస దినమున మనకు తగిన (ొహ్మబణుని నిమం్యతించెద. ఈ విళాలోజ్జయినీ నగరమున నాబోటి (బాహ్మ ఇులను వెదకవలని వచ్చుచున్నది. ఏమి! ఇదిగో చారుదత్తుని మ్మీతుడు మైతే యుడు ఈవై పే వచ్చుచున్నాడు. అడిగెద. “ఆయ్యా, మొదలే రానని చెప్పినాను, మాటి మాటికేల నిర్చంధింువు” అని తెరలో వినబడును. కానిమ్ము మరియొక టూహ్మణుని నిమం్యతింతునని స్మూతధారుడు నిష్క్రఏమించును, ఈ స్తూతధార వాక్యము రంగ స్థలమున మ్మైశేయ ప్మాత్మపవేశమును నూచించుటచే (వయోగాతి శయము. ము(దారాతనము :=

నటీ స్మూతదార సల్లాపము.

స్యోతధారో క్రి :. సామంత నపేశ్వరదత్తుని ప్మౌతుడు, మహారాజ పదవి నధిష్టించిన పృథువుగారి ప్యుతుడు. విశాఖదత్తుడను కవి వాసన ము[దా రావస నాటకమును [పదర్శింపవలసీనదని పరిషత్తుహరాదేశించినారు. కావ్యమందలి గణ

]ేణ సంస్కృృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు దోషముల నెరిగిన వరిషత్తువారి సమక్షమున నాటక (పదర్శన చేయుచున్న నాకు ఎంతయో ఆనందము కలుగుచున్నది.

ఆచ్చీయతే బాలిశస్యాపి సుషేతపతితా కృషిః

న శాలేః స్తంబకరితా వప్పుర్లుణ మపేవరే.”

కృషి పరిజ్ఞానము లేనివారి కృషి సత్‌ షమ్మేతమున జరిగినచో ఆది ఫలవంతమే యగును. ధాన్యము గొలుసు పట్టుటయనునది విత్తినవాని గొప్పతనము నపే చంపదు. మేతసారమే కదా సస్యవృద్ధికి కారణము! (నాట్య (వయోగ చాక చక్యము లేకున్నను కావ్యగుణజ్ఞమగు పరిషత్తుముందు నాట్య _పయోగము సఫలమే యగునని స్యూతధారపరముగా అర్థము). కావున గృహమునకేగి గృహిణిని పిలిచి సంగీతక మనుష్టింతును. ఏమీ, నేడు మా యింటిలో ఏదో పండుగ వేడుకయున్నట్లున్నది, పరిజనము తమ తమ వనులను నెరవేర్చు చున్నది.

“వహతి జలమియం పినష్టి గంధానియమియ ముద్గ్భఎఠతే (సజో విచ్శితాః

ముసలమిదమియం చ పాతకాలే మువురనుయాతికలేన వాంంకృతేన.”

ఓకతె నీరు దెచ్చుచున్నది. వేరొకతె గంధము తీయుచున్నది. మరియొకతె వూలదండ లల్లుచున్నది. ఇంకొకతె హుమ్మని దంచుచున్నది. కానిమ్ము, గృహిణిని పిలిచి యడిగెద,

“గృజణవత్యుపా యనిలయే స్థితి హేతో సాధికే (తివర్గస్య

మదృవననీతివిద్యే కార్యా దార్యే (దుతము ప్రెహి.”

గుణవతీ! కుటుంబ నిర్వహణోపాయములకు గనివైనదానా! సంసార స్ధితికి మూలమా! ధర్మార్థ కామములకు అవలంబనమా! నా గృవా రాజ్యమునకు నీతివిద్యయైనడానా! ఆర్మురాలా! ఇటు రమ్ము.

(ఇందు కావ్యార్థము నూచితమైనది. చాణక్య నీతి పరముగా సమన్వయము. సంధి మిగహయానాది గుణములు కలదానా! రాజ్య స్ధితికి మూల మ్రైనదానా! క్షయ స్థాన వృద్ది రూవ ,తివర్గమునకు సాధకమైనదానా! ఓ కౌటిల్య నీతి విద్యా! ఈ నాటకము నిర్వహింపనున్న మమ్మావహింపుము, అని కావ్య వరముగా అర్థము). (ముళుపరమైన అర్థము. నాటకములోని తృతీయాంకమున శరదృతువు

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు ఓటి వర్దింపబడుటచే వీర రస _పధాన రూపకములలో శరదృతు గాన చూవళ్ళక మగుటచే తత్పరముగాను అర్థము సూవితమగుచున్నది. జలన్వచ్చత, ఆకాశ నిర్మలత ద్మిక్ససన్నత మున్నగు గుణములు కలదానా! ధాన్యార్యుపచయ రూపమున జీవన స్థితికి హేతువై నదానా! సర్వులకు ధర్మార్థ కామనుల నీడేర్చు దానా! ఓ శరదృతూ! భువనము (మాతాచ్యుతకము భవనము అనుదానికి) ఆవహింపుము- అని శరత్సర మగు అర్థము. ఇట కవి కార్య [పళంన సామాన్య ముగా చేయబడినది. కావ్య విశేష వేదిని యని వరివత్తు (వళంసింపబడీనది. భంగ్యంతరముగా స్మూతరారోత్కర్షయు. చాటబడినది. శరదృతు వర్ణన అభివ్య క్రమగుట కాలనిర్జేశ ము కలదు. దేళ నిర్దేశము లేదు. సామాజికులు (పార్టకులు, (పయోక్ర 1పార్థనీయుడు.

నటి ప్రవేశించి సెలవీయుడనును. ఆజ్ఞ అను మాట అటుండ నిమ్ము. (బ్రాహ్మణ సమారాధనకు నిమిత్తమేమి? ఇంటిలో విశేషముగా వంటలు జరుగు చున్నవి. నటి :. నేడు చం్యద్మగహణమట, పట్టణవాసు లనుకొనుచున్నారు. అందుకొరకే సమారాధన ఏర్పరచబినాను. న్యూత :. _భాహ్మణ సమారాధన కావలసినదే. కానీ ఎవడో చర్యద్మగవాణమని మోసపుచ్చినాడు. అరువదినాలు గంగములలో విస్తృతమైన జ్యోతిళ్ళాస్త్రమున ఎంతో పర్మిశమ చేసినాను. చూడుము.

“కూర్మగహః సక్షేతుశ ఏళ దమసం పూర్ణమండలమిదానీమ్‌

అభి భవతు మిచ్చతి బలార్‌-_-

రి శ్యత్యేనం తు బధయోగళొ

%కూరమగు రాహు[గహము. పూర్ణమండలుడగు చందునిని [గసింప బూనుచున్నది.” అని అనుచున్నంతనే (తెరలో) ___ “ఎవడురా వాడు! నేనుం డగా చం్మదుని కబళించ చూచువాడు?” అను మాట వినిపించును “రకర్యేనం శు బుధయోగః” . బుధ్యగహ ప్రభావము రాహు [గానము జరుగకుండ చందుని రత్షించుచున్నదని (పకృతార్థము. మలయకేతువు కూడి దుష్ట రాక్షనుడు (పకృతి మండలము యొక్క సంపూర్ణానురాగమును చూరగొనిన చందగుప్తనకు శీడొనరింప జూచుచున్నాడను అర్థమును తెరలోని ప్మాత (గహించినదని శాత్చర్యము, అందుకొరకే ఖుధుడని ఆర్య చాణక్యుల యోగము. ఆ అపాయము

18 సంస్కృతరూపకములలో నాందీ పహ్తాననలు రాకిండ చం్యదగుప్తుని కాపాడుచున్నదచు అర్జము వచ్చునట్లు రక్షత్యేనంతు “బురధరయోగః” అను రీతి పదసంధానము చేయబడీనదను భావము) నటి :. ఆర్యా! కాను నేలపై నిలచి అకాళములో చర్మద [గహణజము కలుగకుండ ఎవరో నిహరింప జూచుచుస్నారు ఎవరు కావచ్చు? న్నూళ :. నేను కూడ (గహింపలే కున్నాను మరొకసారి చదివెద. తిరిగి “ఎవడురా వాడిను మాటలు వినీపించును, అఆరడేనరో కాదు _ కౌటిల్యుడు

“కౌటిల్య! కుటిలమతిస్స ఏష యేన

(కోధాగ్నా 1వసళమదాహి నందవంశః

చందస్య [గహణమితి (శుతేస్సనామ్నో

మౌర్మేందోర్ట్విషదభియోగ ఇత్యవైతి.”

తన కోపొగ్నిలో నందవరిశమును ఎవరూహించని విధముగా టూదిచేసిన గపాశశేముషీకుడాతడు, ఒకే నొమముండుట వలన చం్యద్మగహణ వదమునకు మౌర్య చర్మదగుప్పుడను అర్థము నూహెంచి ఇట్టసినాడు. ఉక మనముండరాదు. మెప్టదము.” (న్యూత్రధారుని “ృకూర (గహః” అను ళ్లోకములోని అర్ధమును

ళా ళా ఠి (గహించి. చాణక్య ప్యాత రంగన్థళ (వవేశము చేయచున్నది. కావున &ది కథోద్దాతము, విశ్వనాథమతానుసారము ఉద్దాత్యకము.) యు ఘు

వేణీ సంహారము

నటీన్యూతధార సల్టావము.

న్తూతధారో క్రి - అధిక [ప్రసంగము చాలు.

*శవణాంజలిపుట పేయం విరచితవాళా భభారతొఖ్యమమృత౦ం యః

తమహమరాగమకృష్ణం కృష్ణద్వైపాయనం వందే”

ణి ట్రై ఆనా

(శ్రవజాంజలి పుట ప్రేయముగా మహాభారతామృతమును సమకూర్చిన మహానుభావుడు. తృష్టారాగ శూన్యుడునగు ఆ వేద వ్యాసునకు నా నమస్కారము.

సభాసద (గేసరులకు నా విన్నపమొకటి కలదు.

“కృస్తమాంజలిరపర ఇవే _వకిర్యతే కానవ్యబంధ ఏష్మోత

మరులిహ జవ మధుబించూన్‌ విరలానపి భజత గుణలేళాన్‌ ”

(వ్రస్తావన _ వివిధలక్షణములు క్ర

వేరే మరియొక పుష్పాంజలిగా మీకీ కావ్య బంధము నర్చించుచున్నాను. తుమ్మెదలు కొద్దిపాటి తేనె చుక్కలను చోలె ఈ మా పయోగములోని గుణ లేశములను |గహించుడు. _పకృతము మృగరాజ లాళఛనుగైన భట్టనారాయ ణుని వేణీ సంహారమను నాటకమును (వయోగింప బూనినాము. కవి పర్మిశమ విశేషముననేమి, అభినవ నాటక |వయోగ కుతూహలముననేమి, మీరు సావధాన చిత్తులై చూడవలసినది (తెరలో - బావా! త్వరవడు, విదురులవారి ఆదేశాను సారము శై లూష జనమును హెచ్చరించునున్నారు. పారాశర్యాది మహర్చులతో భరతవంళ క్షేమము నాళించి వామదేవుడు, మహారాజు దుర్యోధనుని నిలయము నకు రాయబారిగా వచ్చువేళయై నది. ఆతోద్యకమమును పొటింపుడు) విని" బారా! సకలలోక సృష్టి, స్థితి, లయకారకుడగు భగవానుడొక్క భరతకులమునకే కాదు-సమస్త రాజలోకమునకు కేమముగూర్చ నుద్యమించినాడు.” (తెరలో.పారి పార్శ్వకా! కుశీలవులతో కూడి సంగీతమనుష్టింపవేమీ!) పారి:_కానిమ్ము సంగీత మనుష్టింతును ఏ నమయమునుద్దేశించి గానము చేయుదును?

న్యూత:. “కాశాది కుసుమములకు, చంద చందాతపములకు, నక్షత కలహంసములకు వికాసోల్హాసములను కలిగించు ఈ శరత్సమయమును గూర్భ్చియే గానము చేయవలెను చూడుము.

“*సత్పకు మధురగిరః (_పసాధితాళా మదోద్ధతారంభాః

నిపతంతి ధా ర్తరాష్ట్రాః కాలవళాన్న్మేదినీవృ స్టే.”

చక్కని జెక్కలు, తీయని మాటలు, కై పెక్కిన వచారము కలిగిన దార్తరాష్ట్ర వత్తులు దిక్కుల నలంకరించుచు మానన సరోవరమునుండి ఈ శర్మతృభావమున (వాలుచున్నవి

కావ్యార్థనూచన న (వలల సేనలు కలవారు, మదోద్ధతారంభులు, తమ ఐలముచే దిగంతములు కై వసము చేసీకొనిన కౌరవులు కాలము మూడుటదే నేలపై కొరుగుచున్నాను.

పారి;. బావా! పాపము శమించుత! అమంగళము (వతిహతమగుత.

స్యూత:. మారిషా! శరద్వర్హన పళంస కావున హంసలను ధా ర్తరాష్ట్ర లన్నాను.

ఏ ౫.9

$$0 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మిపస్తావనలు

పారి:. బావా! ఆమంగళో క్రిచే నా హృదయము ఇప్పటికిని కంపించు చున్నది. (ఇష్టదేవతాస్తుతి పిదప వేదవ్యాసస్తుతి సామాన్యముగా కవి నాటక పరిష (త్పళంస, కవి కాలనామనిర్దేశము చేయబడినది. శరదృతుగానమున కావ్యా ర్థము సూచించబడినది. దేశ నిర్దేశము లేదు.)

స్తత. మారిషా! సాక్షాత్తుగా భగవానుడు సంధి యొనరింప అమంగ శములన్నియు కొట్టుబడకుండనా? చూడుము.

“నిర్వాణ వైర దహనాః (పశమాదరిణాం

నందంతు పొండుతనయాస్సహ మాధవేన

ర క్ష్మపసాదితభువః షతవిగహళ్చ

సంసా భవంతు కురురాజసుతాః సభృత్వ్నాః.”

వళ ల్ర

వైరాగ్ని చల్లారి శాతవ ముడగుటవలన పాండుపుతులు వానుదేవునితో కంనీ ఆనందింతురుగాత ! ఆనుర క్తులయిన జనులను రంజింవ జేయుచు యుద్ద ముడిగినందున భృత్యులతోపాటు కౌరవులును స్వస్థులగుదురుగాత!

(ఇట కావ్యార్థ నూచన :. తమ శరీరములు ఖడ్గ (వహారములకు గురియై తమ ర క్త పవాహము భూమిని తడిపి వేయుచుండ భటులతో పాటు కౌరవులు స్వర్గస్థులగుదురు గాక! అని కావ్యార్థము నిరుష్మదవులగుదురుగాక యను అర్థమును (గహించి తెరలోని పాత ఇట్లధి వేపించుచున్నది):

దురాత్మా మృషామంగళపారకా। శై లూషాధమా।

“లాఇాగ్భహానలవిషాన్న సభాపవేశై:

(ప్రాణేమ విత్తనిచయేమ చ నః (వహృత్య

ఆకృష్ణ పాండవ వధూవగిధానకేశాః

స్వస్థా భవంతి మయి జీవతి ధార్తరాష్ట్రా9ః”

లక్క- ఇంట నిప్పు పెట్టి, విషాన్నమిడి సభకీడ్చి, అన్యాయముగా మా సర్వస్వమును కొల్లగొట్టి మా (పాణములతో చెలమాడుటయే గాక నిండు నభలో పాండవ వధూ కేశాంబరములనూడ్నిన కౌరవులా _ నేను జీవించియుండ స్వస్థ లగుట?1

(వస్తావన _ వివిధలక్షణములు $1 న్యూత :. వాసుదేవుడు రాయబారిగా వెళ్ళినాడను వా ర్త విని కోపోద్దిపిత మానసుడై లీముడు నవాదేవునితో ఈ వై పే వచ్చుచున్నాడు. అతని ముందు మనము. నిలువరాదు. న్మిష్కమింతము. (ఇట స్నూతధారుని మాటలోని అర్హమును (గపించి లీనమప్మాత రంగస్థలమున (వవేళించుటనుబట్టి ఇది కథోద్దాతమను పస్తావనాంగము. ఆశ్చర్యచూడామణి నటీ న్యూతధార సల్టావము య న్య్గత = ఆర్యురాలా! “*అభిరంజనీం జనానాం సవాయసాధ్యాం గురూవదేశేన ధురముద్వవోమి గుర్వీం నృవ ఇవ భరతాదిభిర్వ్యూఢామ్‌” సకల జనామోదకరము, గురూవదేశసాధ్యము, సవాయ సంపాద్యము, దుర్భ్శరమునగు ఈ నాట్య విద్యను భరతాదులగే నిర్వ్యూఢడమైన భూమిని ఈ రాజువలె నిర్వహించుళున్నాను. గురుశివా పాటవము సహనట సంపద, నిరంతరా వ్యాసము నాట్యనిద్ధికి మూలము. అది నిర్వహింపబడుట లోక పరిపాలనవలె కష్ట సాధ్యము (ఇట కావ్య వస్తువు సూచితమైనది శ్రీరాము డగస్త్యాది చురూప దేశముద్వార సర్వరాక్షస వధరూపము, మహోత్సాహ సేతుబంధాది (శ్రీయా కలావముచే గౌరవాస్పదము, స్ముగివాది సవాయ నంపదచే సాధ్యము, జగ (దక్షణ మూలమున సర బజినానురంజనము _ అగు రావణవధ రూప కార్యమును నిర్వహించి భరతుడు పాదుకా (పాతినిధ్యమున పరిపాలించెడి భూభారమును తిరిగి నిర్వహంచుచున్నాడను కావ్యార్థము సూచితమైనది.) నటీ ;. ఆర్యా! మీ ఆకారమే ఈ గొవ్ప అధికారమును వెల్లడించు చున్నది. సూత :. అసాధారణమగు ఈ పద్దతి యందరకు నలవడదు, లోక్లో త్కృష్టము, వీరాద్భుతాది రస నిష్యందమునగు ఈ నాటకమును (పదర్శించుట సామాన్యులకు తరము కాదని భావమ్లు నటి :. ఆర్యా! అసాధారణమనియెదరేమి?

శేే2ై సంస్కృతరూవకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

స్నూత :. ఆర్యురాల। దక్షణ (ప్రాంతము నుండి వచ్చిన ఆశ్చర్య చూడామణి నాటకమును చదివినాము. దానిని _వదర్శింప చూగవలెనను కోరిక కలదు. ఆ కోరిక నీడేర్చుమని సభవారు కోరుచున్నారు.

నటి :. ఆర్యా! ఎంత ఆనంబద్దము? దక్షిణ (పాంతమునుండీ నాటకము నిర్మితమై వచ్చుట ఎంత ఆసంబద్ధము? ఆకాశమున పుష్పోత్సత్తి, ఇసుమున త్రైలము పుట్టుట వంటిదే యగును.

స్యూత ;. అట్లు భావింపవనలదు. గుణములను [గహించి, (ప్రాంతీయ దురభిమానమును విసర్థి ంపుము. గుణములే (వమాణమగును. దిగ్దేశకాలములు కాన్య గౌరవమునకు _పమాణములు కావు.

నటి :. వాస్తవమె. ఆ దేశము రత్నాకరము. ఈ నాటక వ్యాజమున తన (_పజ్ఞామూ ర్తినీ దేశాంతరములకు పంపించిన మహానుభావు డెవరు?

న్యూత :. ఆర్యురాల! ఉన్మాదవాసవదత్తాది బవు (వణంధములు విర్మించిన క క్రిళ్యదుడను కవి (పజ్ఞావిలసితముగా ఈ నాటకమును కూర్చినాడు. వీ భూమిక నీవు వాల్చుము నేనును ఆర్యమ్మిశులకు విన్న వింతును ఏమీ! విన్న వీంచుటకు వూనుకొనినంతనే ఏదో శబ్దము వినవచ్చుచున్నది. (తెరలో ధనుష్టం

“నవత్నీకన్య రొమన్య వర్రయజా వన్యమాస్పదమ్‌

జ్యొఘోషేనైవ సౌమ్మితిః పక్వాణా సత్త్వాళ వ్యపోహతి.”

సీళారాములకు అరణ్యమున పర్ణశాల నిర్మింవబూని సౌమ్మితి తన ధను స్టంకారముచే వ్యామాదిచుష్టస త్ర్వములను పార్మదోలుచున్నాడు.

(ఇట ధనుష్టంకార మొనరించు లక్మణప్వాతను, సీళారాముల ప్యాతలను రంగస్థలమున (పవేశించుచున్నట్లు సూచించుటచే చ్రయోగాతిశయము.)

ళా

పిదప లవ్మణుడు (వవేశించును. అనర్హరాఘవము ఫ్‌

నట, న్యూతధార నల్లావము

న్యూతరారో క్తి. లవశోదవేలా వనాశీతమాల తరుకందళకుడు, (తిళువన మౌళిమండల మహానీలమణియు, కమలాకుచకలళశే? కన్తూరికా వృతాంకురుడు

(ప్రస్తావన - వివిధలక్షణములు 1393 నగు వురుషో త్తమస్వామి ఉత్సవ సందర్భమున సభాసదులుపస్థీితులై నారు. ఏడో ద్వీపమునుండి వచ్చిన కలహకందకుడను కుశీలవుడు రౌదబీభత్సృళభయాన కాద్భుత రసభూయిష్టముగా ఏదో నొక (ప్రబంధము నభినయించి జనమును బెదరగొట్టినాడట కావున చక్కని రసవిష్యందమగు నాటకమును నాట్యవేదా ధ్యాపకులగు బహురూపులవారి శిష్యుడను, మధ్యబేశ మునకు చెందిన నుచరితుడను నేను (ప్రదర్శింప అనుమతి గోరుచున్నాను.

“పీతిర్నామ సదస్యానాం (పియారంగో పజీవికః

ఉత్వా తదసహర్తార మేష (_పత్యాహరామితాన్‌.”

సభాసదులకు [పీతిగూర్చుట రంగోపజీవియగువానికి అలీష్టము, సదస్య (పీకియే నాప్రేయసి నాప్రేయసిని హరించినవాని జయించి, దానిని మరల దెచ్చెదను.

కలవాకందళుడను నటుడు రౌదలీళత్స భయానకాద్భుత రసభూయిష్ణ మగు (సవింధము నభినయించి సదస్మపీతిని హరించెను. నేను వానిని జయించి నదస్యాభిమత రసభావ భాసురమగు (పయోగము (ప్రదర్శించి (పీతిశూర్చెదను. (ఈ నూ(తధార వచవమున రావణాపహృతయైన సీకాదేవిని శ్రీరాముతఈ రావ బుని జయించి మరల తీసికొనివచ్చుట యను నాటకీయవన్తువు సూచిత మైనది.)

(ఆకాశమువైపు చెవియొగ్గి) వై దేశికుడవు నీవు అనుచర నట సహాయము లేకుండ ఈ వనిలో నెట్లు నెగ్గెదవని యనుచున్నారా? (కై మోడ్చి) ఆర్యులారా!

ల గి టు

తమను మెప్పించెడినావృ త్రియే ప్యాఠలను సమకూర్చి పెట్టును.

“యాంతి న్యాయపవృ త్తస్య తిర్యంచోపి సహాయతామ్‌

అవంథానం శు గచ్చంతం సోదరోపి విముంచతి”

న్యాయపథమున పయనించువానికి పకుపజ్యాదులు కూడ తోడుసడును. చెడు.తోవను లోవువానిని సోదరుడు కూడ విసర్జించును.

(ఈ వాక్యమున శ్రీరామునకు వానరాడి పావాయ్యము విలీషణుడు రావ ఖుని పరిత్యజించి రాముని చేరుట యను కావ్యవస్తుపు సూచితమైనది.) అట్టులైన

134 సంస్కృతరూపక ములలో నాంద్మీవస్తావనలు ఇదిగో ఈ ప్యతమును బంపుచున్నాము (నటుడు ప్మతికను దెచ్చిఇచ్చును) స్యూతధారుడు గైకొని:

“చేత్రఃకుక్రికయా నిపీయ శతశః కాస్తింమృతాని (కమాత్‌

వాంతై రక్షరమూలరర్హి భిస్సుకవి నా ముక్తాఫలై ర్లుంఫితాః

ఉన్మీలత్క్మమనీయనా యకగుణ్మగా మోప సంవల్లన

(పౌథఢాహంకృతయో లురంతి సుహృదాం కంరేవు వోర్మసజః.”

మనస్సను ముత్యపుచిప్ప శాస్తాంమృత బిందువులను (గోలి అక్షర రూవములై న ముత్యములను వెడల్యగక్కుచుండ సత్కవి వానిని ఉ త్తమనాయక గుణములలో (గుచ్చి, సహృదయ కంరములందు హారముగా దేనిని వేసినాడో-

“తస్మై వీరాద్భుకారంభగంలీరోదా త్ర వస్తవే

జగదానందకందాయ సందర్భాయ త్వరామహే”

అట్టి పీరాద్భుత సన్నివేశ బంధరము, గంభీరోదా త్ర వస్తుకము, జగదా నందకందమునగు నాట్యమును తిలకింప నువ్విహ్ఞరుచున్నాము.

ధర్నా

(ఆని వృతికను చదివి) మారిషా! రామాయణము అగవద్వాల్మీకి ారతీసార భూతము కవిశావరణమునకు (వథమ తీర్ధము ఇవ్వాకుల యళళ్శ రీరము కదా? ఆ రామాయణమునకు సంబంధించిన వస్తువునే వరిషత్తువారు కోరుచున్నారు. మారిషా! వాల్మీకీయుల సుభాషితము సర్వకవుల మూలధనమని యనుచున్నావు కదా! వాస్తవము

“ఆపి కఠమసౌ రక్షో రాజస్తతాప జగ త్ర్ర్యయమ్‌

అపి కథమ భఖూర్‌ ఇన్వుకూ ణాం కులే గరుడ ధ్వజః

అపి కఠథమృహషా దేవ్యో వాచః న్వతః (_పచకాళిరే

సుచరితపరీపాకః సర సః (వబంధక ఛరొామయమ్‌”

రావణుడు ముల్లోకముల బాధ పెట్టటియనునది, ఆదినారాయణుడు ఇన్వాకువంశమున నుదయించుట యన్నది, ఛందో మయములగు వాక్కులు వాల్మీకి నదనోగవిందమున స్వయం (వకాశితములగుట యనునదంతయు కావ్య క్‌శ్తల వుణ్యపరీఫాక మే యగుచున్నది.

(వస్తావన _ వివిధలవ్షణములు కేల్‌

కావున మౌద్గల్య గ్యోతసంభవుడు భట్ట శ్రీ వర్థమానుని వ్యుకుగు, తంతుమలీనందనుడు, మురారి యనుకవి [వానీన అనర్హరామవమను నాటకమును (వదర్శించి సామాజికుల నుపానింతము పరిషదారాధనకు కావలసిన సామ్మగి యంతయు లభించియున్నది.

“మద్వర్గారన పారగీతి గతివృ (పత్యేకముత్కర్షిణో

మౌద్గల్యస్య కవేర్గ వీరమరురోద్దారా గిరాం వ్యూతయః

వీరోదాత్త గుణో త్తరో రఘుపతిః కావ్యార్థ బీజం మునిః

వాల్మీకి: ఫలతి స్మ యన్య చరిత స్తోతాయ దివ్యా గిరః”

నావారందరు రసయు క్రముగా పారనీతి గతులానరించుటలో (పాకి స్వికముగా ఉత్క-ర్షగలవారు మురారికవి వ్యాక్పుసారములు గంలీర మరురో ద్ధారములు, నాటక నాయకుడయిన రఘువతి ఉదాత్తుడగు గుణో త్రరుడు. ఈ కావ్యమునకు బీజము వాల్మీకి ముని. తచ్చరిత స్కృతికై దివ్య వాక్కు సఫలము.

(ఇట కవి కావ్య నాయక పూర్వ కవి వస్తువుల (వళశంస సంకేపముగా నొనరింపబడినది) _పాచేతసోపజ్ఞమగు ఈ కథా వస్తువు నెందరో వాడుకొని నారు. మన కవియు వాడినాడు. ఇది చర్వితచర్వణ దోషము కాదు.

“జయది కవ్రుణ్ణం పూర్వైరితి జహకి రామస్య చరితం

గుణై రేతావద్భిర్ధగతి వునరన్యో జయతి కః

స్వమాత్మానం త త్తద్‌ గుణగరిమ గంభీరమరుర

స్ఫురద్‌వ్యాగ్భృవ్మోాణః కథముపకరిష్యంతి కవయః.”

[పాచీన కవులెందరో రామచరితను వర్ణించినారని ఆ చర్మితను విడిచి పెద్టినతో అంతటి గుణములుగల నాయకుడు మరియొకడు లోకమున లభింప వలయును కదా? అల్చివాడు లేడు! కావున తద్గుణగానముచే కవులిప్పటికిని తమ వాక్కు.ను చరితార్థపరచుకొనుచున్నారు. అందుకౌరకే మన మురారి కవియు

అనాయాస [ప్రా వ్రకవితా (వవాహుడు, సకల కవికుల గురువు ఆగు వాల్మీకి నిట్లు స్తుతించినాడు ఫ్‌

న సంస్కృతరూపకములలో నాందీ వస్తావనలు “తమృషిం మనుష్యలోక (పచేశ వ్మిళామ కాభినం వాదామ్‌ సురలోకాదవతార [పాంతరబేదచ్చిదం వందే ధాతుశ్చతుర్ముఖ కంర శృంగాట కవి హారిణీమ్‌ నిత్య (వగల్భవాచాలాముపతి స్టే సరస్వతీమ్‌.” భారతి మనుజ లోకమున (పవేశింపదలది మొదట తాను మ్మిశమించుటకు

వాల్మీకి వృశ్షము న్మాశయించినది. ఆ వృక్షము తన సీడలో భారతిని కూర్చొన జేసి రాయారహితమగు సురలోక, నరలోక మార్గమందలి ఆయాసము తొల గించి అమెకు శీతలోపచారము కల్గించినది. అట్టి వాల్మీకికి నా నమస్కారము. చతురానన ఘంటాపఠత సంచారిణీ యగు సరస్వతీ మాతకు నా నమసొాా-రము. ఇట పూరకవి, భారతి సుతియు పాటింపబడినది

( స్తు నటుడు:. బొవా! (బవ్మార్జుల వంశమునకు వన్నెదెచ్చి బాల వాల్మీకి

యను ఖ్యాతి గడించిన ఈ మురారి కవితామృతము వినిన కొలది కుతుకమును

కందలింపజేయుచున్నది.

స్య :. మారిషా! యుక్తము.

“త్రత్తా దృగుజ్ఞ్యల కకుత్సృ కుల్యవళ స్తి

సౌరళ్య నిర్భర గఖీరమనోహరాజణి

వాల్మీకి వాగమృతకూపని పానలవ్ష్మీ

మేఠాని వ్మిభతి మురారి క నేర్వచాంసి”

ఆ కొకుత్హ్ర వంళ (పళ న్తిచే మరిమళించి, గంభీరమై మనోజ్ఞములై న మురారికవి వాక్కులు వాల్మీకి వాగమృత కూపపానసమృగద్దిని శాల్స్చియున్నవి.

|! (తెరలో) “దినకర కిరణోత్కరః (పియాకర ః కోపి జీవలోక స్య కమలముకులాంక పాశీకృత మధుకర కర్షణ విదగ్ధః.”

(ప్రస్తావన . వివిధలక్షణములు 137

లోకమున కానందము కల్గించుచున్న సూర్యకిరణ సముదాయము తమ్మి రేకులను కారాగారములో చెరపడియున్న తుమ్మెదలను వెలికీడ్చుచున్నవి.

(ఇట దశరథుని ఒడినుండి శ్రీరామచం్మదుని లీసికొని విళ్వామ్మితుడు తపోవనమునకు వెళ్ణచున్నాడను కథాంశము సూచితమైనది) స్మూతధారుడు విని, అపుడే నటులు దశరథుని ఊత్సంగము నుండి రామభ్యదుని గొంపోవుటకు విశ్వా మ్మితుని (పవేళ పెచ్దెడి (దువాగానము చేయుచున్నారు అపుడే వనిష్టముని ఆ్యళమము నుండి మరలవచ్చెడి వామదేవుని ద్వార ఎదో విషయమును వినుచు దశరథ మవాిరా జీ వైపుననే యున్నారు. మనము మన క ర్తవ్యమును నిర్వ హీంప వెళ్ళుదుము. ఇట న్యూతధారవాక్యము దశరథ, వామదేవ ప్మాతల (పవేశము సూచించుట వలన (యోగాతిశయమను ,పస్తావనాంగము. పిదప దశరథుడు, వామదేవుడును (పవేశింతురు. నన్నరాఘవము ౫

నట స్యూతరార సల్లాపము.

న్యూతరారో క్రి : నిజవదన కారదారవింద నర్తిత గిరనందనీ నయన ఇఅంజనుడు, నిఖిలముని జన హృదయ రంజనుడు, వికట జటా పాటలోత్సంగ రాండవిత గంగాతరంగ నికరుడు, మందాకినీ చందన లలాటి కాయమాన మకుటోవనీత నూతన సుధాకరుడు, (తికువన నలిన నిర్మాణ నూతన లిసాం కురుడు, భగవంతుడునైై పరమేశ్వరుని ఉత్సవమున పారిషదులెల్లరు సమావేశ మైనారు. వీరి దరిజేరి నా నాట్మపయోగము తిలకింప వేడెద. (ఆలోచించి) అభ్యర్థనతో ఐబనియేమి?

“*ఆకారేజై వ చతురా స్తర్కయంతి పరేంగితమ్‌

గర్భస్థం కేతకీప్పష్పమామోదేనేవ షట్సదా?”

తుమ్మెదలు కంటిక గవడకున్న ను సొౌరతమును బట్టి మొగిలి పువ్వును (గహించినళ్లే, నిపుణులు ఆకారమును చూచియే పరుల హృద్గతాభిపాయమును కనుగొందురు. ఇదిగో నా భావమును (గహించినళ్లే నా మ్మితుడు రంగతరంగు డనువాడు సభ్యుల దగ్గర నుండి వచ్చుచున్నాడు.

138 సంస్కృృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

నటుడు :. ((వవేశించి) బావా! సామాజికులు నీతో ఇట్లు చెప్పుమన్నారు. “ఆయ్యా! భరతాదిరాజా” అని సగము పలుకుచున్నంతనే స్మూతధారుడు చెవులు మూసికొని ఆయుక్తమయు.క్రము కానిమ్ము, వారానతిచ్చినది ముందు వినెదను. మారిషా! వెప్పుము.

నటు :- బావా! ఎందుకిది అయుక్తమనుచుంటివో ముందు నాకు తెల్పుము.

స్తూత.. పెద్దవాడు సమర్థుడుండగ చిన్నవానికి రాజపదము నంటగట్టుట ఆయు క్ర్తము నేను భరత మ్మాతుడనే. నా జ్యేష్ట్టభాత గుణారాముడు సార్జక నాముడు ఆతడే రాజ పదార్హుడు.

“గుణ (గామావిసంవాది నామాపి హి మవిత్మనామ్‌

యథా సువర్ణ శ్రీఖండ రత్నాకర సుధాకరా:”

సువర్ణము, చందనము, రత్నాకరము, సుధాకరుడు - అను వానివలె మహీ పురుషుల నామము గుణములతో నిరంతరము సంవదించుచుండును. ఆతడు రతిజనకుడను రాజ సభలో హరచాపారోపణమను రూపకము చనభినయించి సంతోష పరవళుడగు ఆ రాజు ఒసగిన రంగ విద్యాధరా ఖ్యాతిని (ప్రేయసిని వలె స్వీకరించినాడు. దశ్షిణ దేశీయ డెవడో శ్తైలూషాధముడు, తాను గుణా రాముడనని వలుకుచు రంగ విద్యాధరాకాంతి నపవారించినాడు. ఆది విని గుణా రాముడు (పస్తుతమా దిక్కున కేగినాడు. పిదప సుకంఠుడను గాయకునితో మైతి బడసి దాషిణాత్యులైన రాజుల సదస్సులో ఆతనితో రంగ సంగరమునకు దొరకొనినాడని ఇపుడే వార్త వినినాను. (గుణారామ, రతిజనక, దాక్షిణాత్య, ధరాఖ్యాతి, సుకంఠర, వదములవలన శ్రీరాముడు, జనకుడు, రావణుడు, సీత, న్ముగీవుడు - అను ప్మాతలు, రాముడు ధనుర్భంగము దేసి సీతను వివాహ మాడుట, ఆమెను రావణు డపవారించుకొనిపోవుట, న్యుగివ సావాయ్యమున రాముడు రావఖనిఫైకి దండెత్తి వెళ్ళుట యను అర్థము. *“'భరతాడిరాజు' అనుట వలన భరతునకు పట్టాభిషేకము త్రై కేయి కోరుట, రామ వనవాసము - అను నవి సూచితమ్ములైనవి.)

(వమ్తైవన _ వివిధలకష్షణములు క్రిం

“కి రిం మృణాళకమనీయ భుజామని ద

చం్యదాననాం స్మితసరోరుహచారునే[ తామ్‌

జ్యోత్స్నా నస్మిళామహహృతాం దయికొమివ స్వాం

లబ్బుం న కః పరముష్మకమమాతనోలి”

చి

మృణాళ కోమలకరములు గలదానిని, వూర్ణచంటదాన్యను, చికనీకారవిం దలోచనను, జ్యోళ్స్నా దరవిోస రేఖను, అన్యాపహృతయునైన కీర్రిని కేయసి వోలె తిరిగి పొందుట కెవరైన వూనుకొనక యుందురా?

(ఇట (పియోపమానత వలన రావణాపహృతళయగు సీతను పొందు టక్తై చేసిన రామ (పయత్నము నూచితము.)

నటు:. దీనినే (వయోగింప చూడదలచితిమని సామాజికులు నా ద్వారా తెలుపుమనినారు. వినుము,

*వ్రత్యంక మంకురిత సర్వరసావతార

న్నవ్యోల్ల సత్కుసుమ రాజివిరాజిఐబంధమ్‌

ఘర్మేతరాంశుమివ వ్యకతయాతిరమ్యం

నాట్య (వబంధమతిమంజులసంవిధానమ్‌”

(వతి అంకమున నవరస పరీవావము కలది, సద్యోవికసిత కుసుమ రాజ విరాజనూన రంగ రచన గలది, చం్మదునివలె వృకత భాసించునట్టిది, వృదయా వర్జకమైన సంవిధానము గల నాటకమును చూడదలచినామని సామాబికుల యాదేశము.

న్యూత :- ఇట్టి లకణములే నాటకమునకుండియుండును. (స్మరించి) అష్ట పంక్తి [కమమున ళ్లోక మును [వాసీనచో నాటక నామము వచ్చును. బాగు వాగు! పసన్న రాఘవనామ నాటకము కదా వారాశించినది?

నటు :. బౌరా! కవి కుముద లోక్‌ కౌముది యగు సరస్వతీ మాత కటాక్ష విశేషము నేమందును? ఆ విశేషము నలననే ఒక్కొక్క కవిలో యొక్కొాక్క పోకడ పొడనూపు స్పూక్సి వై చ్యిత్యము వెలువడుచుండును.

140 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీ వస్తావనలు

సూత ;. వాస్తవము. ఈ కవియే యనినాడు:

“వాణీ త్వత్పదపద్మ రేణుకణికాయాస్వాంత ళూమిం సతాం

సం్యపాప్తా, కవితా లతా పరిణతా నైవేయ ముజ్బంభతే

త్వత్కర్హేఒపి చిరాయ యత్కి-సలయం సూక్తాపదేశం శిరః

కంవ్యభంళిత పారిజాత కలికా గుచ్చే విధత్తే సదమ్‌.”

అమ్మా! నీ చరణ పాంసులేశము సజ్ఞన హృదయ వీధిలో (పసరించి కవికా లతగా పరిణమించి పెంపొందుచుండును. అదియే సూక్తిచ్చలమున వల్లన ముల వసవించును నీవు తల యూపునపుడు చెవి నుండి పారిజాత ముకుళము జారిపడిన వేళ ఆ స్తూక్తి వల్పవమునే కర్ణావతంసముగా ధరింతువు.

మారిషా! ఆ ఆది కవి మహిమ ఎట్టిదనవచ్చును? సాఇాత్తు నరస్వతీ దేవి అ మహర్షి ఏకానన సరనీజమున నధివసించి చతుర్ముఖ వదన కమల వన విహర వినోద సుఖము ననుభవించుచున్నది.

నటు :- వాస్తవము.

“భాస్వద్వంశ వతంస కీర్ధి రమణీ రంగ (పసంగస్వనద్‌

వాద్మిత పళమ ధ్వని ర్విజయతే వల్మీకజన్మా మునిః

పీత్వా యద్వద నేందుమండలగళత్కావ్యామృతాబ్టే కిమ

ప్యాకల్పం కవినూతనాంబుదమి యం కాదంబినీ వర్షతి.”

శ్రీరామచర్మదుని కీర్తి యను నర్తకి నృత్యము చేయువేశ మొట్టమొదట వాయింవబడిన వాద్యధ్వనిగా వాల్మీకి విరాణిల్దుచున్నాడు. ఆతని ముఖేందు వింబమునుండి స్పందించిన కావ్యామృత సాగరములోని అమృత నిందువుల (గోలి ఈ కవిలోక కాదంబిని ఆచం్యదార్కము వర్షించుచునే యుండును. వాల్మీకుల సారస్వత పారావారము ఏ రామచందుని కీర్తి కౌముదీ పరి చుంవితమై సముల్దానము చెందెనో ఆ రామచర్మదుని యందు నా చిత్రచకోరము సంస క్రమై ఆనందించుచుండును,

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు క్షైత్తీక్షై

“చం్మదే చ రామచం్యదే చ నారీణాం చ దృగంచలే

సీలోత్చల నుహృత్కా౦తా కన్య నామోదతే నునః.”

నీలోశ్సలావ్త సుషమమగు చం్మదుని యందు, రామచందుని యందు, నారీ దృగంచలము నందును అనుర క్రమై ఎవని మనస్సామోదింపక యుండును?

“రుటితి జగతీ మాగచ్చంత్యాః పీతామహవిష్ట పాత్‌

మహతి పథి యో దేవ్యా వాచ [శృమనృమజాయత

అపి కథమసొముం చే దేనం నచే దవగాహతే

రఘుపతి గుణగామ క్లాఘా సుధామయ దీ గ్రికామ్‌.”

ణి న!

సరస్వతీదేవి (బఐహ్మలోకము నుండి భూతలమునకు వచ్చుచున్నప్పుడు శ్రీరామచం్యదుని గుణళ్ళామానుయ సుధాదీర్చికలో స్నానమాడు భాగ్యము లభింప కున్నచో, అతిదూర్యసయాణము వలన కలిగిన బడలిక ఆమెకు తొలగి పోయెడిదా? ఒక్క- శ్రీరామునినే కవులెల్లరు వర్జించుట యనునది వారి దోషము కాదు ఏలనన :=

“స్వస్తూక్తీనాం ప్మాతం రఘుపతి తిలక మేకం కలయతాం

కవీనాం కో దోష స్పతు గుణ గణానామవగుణః

యదేత్రైర్ని శేషైరపర గుణ లుబ్జై రివ జగ

త్యసావేక శ్చ్యకే సతత సుఖసంవాసవసతిః.”

కామితరగుణములలో కలిసీ సుఖ మనుభవింపదలచి ఆ శ్రీరామచండునినే అశయించిన అ గుణము దోషమగును గాని, సర్వ గుణవరణీయుడగు రాముని వర్జించెడి కవుల దోష మెట్టగును?

“వీజం యస్య చిరార్జితం సుచరితం (పజ్డా నవీనోంకురః

కాండ। సండితమండలీ పరిచయః కావ్యం నవః పల్లవః

శీర్తః పుష్పపరంపరా పరిణతస్పోయం కవిత్వ (దుమః

కిం వంధ్యః [కియతే వినా రఘుకులో త్తంస్మవళంసాఫలమ్‌.”

కే42 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీసస్తావనలు

చిరకాలార్జితమగు చర్మిత సంపద నీజముగా, (పతిళభ యంకురముగా వండీత (వకాండ పరిచయము కాండముగా రసమయమైన వాక్కు వల్పవముగా, క్రీర్రి పుష్పమంజరికాగా, పరిణమించిన కవిత్మాదుముము శ్రీరామచళ్ళద కీర్రి (పశంసయ ఫలవృద్ది కలుగనీక గొడ్డుదానిగా నెవడు చేయును?

నటి :- దీనిని (వానీన కవి యెవరు?

సత వ (స్మ్య్వవణయ కోవమున)

“విలాసో యద్వాచామసమర సనిష్యంద మధురః

కురంగాక్షీ బింబాధరమరురభావం గమయతి

కవీం్యదః కౌండిన్యః స తవ జయడదేవః శవణయో

రయానీదా తిథ్యం న కిమిహ మవిదేవ తనయః.”

అనుపమ రస్మశతి స్వాదువై ఎవరి కవితా విలాసము హరిణళోచనా బింబాధర మారురిని తలపింవదేయుచున్నదో మవోదేవుని ప్యుతుడు కౌండి న్యుడునౌ ఆ జయదేవకపీందుని వినెడి భాగ్యము నీ చెవులు నోచుకొనలేదా?

“లవ్మణ స్యేవ యస్యాస్య సుమ్మితాకుక్షిజన్మనః

రామచందపదాంభోచే (మద్భ్భృంగాయ తే మనః.”

లవ్మణునివఠె సుమ్మికా ప్వుతుడ్రైన జయదేవుని మనస్సు నిరంతరము శ్రీరామచరణ సరోజ చంచరీకమగుచుండును.

నటు :. జయదేవ కవిని విస్మరించిన నా స్టితి లోకరంజకుడగు చం్మదుని ఎరుగనిచో కోరళాఐబకమును తలపింపజేయుచున్నది. బావా! ఆ కవియే తన నాట కమును నా చేత నుంచి చకోరుల నుండి ఈ సూక్తి రత్నమును కాపాడుమని యనినాడు, నేను విధేయుడన్సై ఇటులనినాను.

“కర్రే నిధాయ చ పిధాయ చ కంరపీలే

మ!

ధృత్వా చ నూర్దని నతే హృదయే చ కృత్వా

చౌరావవార చకిత్తేన చిరం మల్టైష

త్వత్పూక్తి మౌ కికగణః పరిరక్షణీయః.”

(పస్తావన - వివిధలక్షణములు వే43

దోంగలు దోచుకొనకుండ నీ సూక్తి మౌక్తిక నికురంబమును చెవిలో పెట్టుకొని కంరములో దాచుకొని తలపై నుంచుకొనీ పరివక్వమగు హృదయ మును భ్మదపరళుకొని రడ్షింతును

సూత *" ఈ మిధ్యా సందేహము కవికేల కలిగినది?

“సులలితవదనా ముదారవృత్తాం కృతిమధవా యువలిం పస్య హృత్వా

తటమపి పరమర్దవస్య గత్వా వద కతరః సుఖలాజనం జనః స్యాత్‌”

సురుచిర వదనలాలిత్యమున, వృత్తాదార్యమున విలసిల్లెడి పరుని కృతిని గొని, యువతిని గాని హరించి సాగర పరతట ప్రాంతమును జేరిన వాడెవ డై నను సుఖమును పొందలేడు

(ఇట రావణుడు సీత నపహరించి లంకకు జేరి ఏమి బావుకొనినాడను కావ్యాంశము సూచితము. కాన వతాకా స్థానము. )

నటు *- కవి [ప్రమాణ (పవీణుడని వినినాను. కవితానైయాయికతలకు చందికా చండాతపములకు వలె సామానాధికరణ్య మెట్టు కుదిరియుండును? అళ్చర్యముగా నున్నడే!

సూత :- అబ్బుర పడవలసిన పనిలేదు.

యేషాం కోమల కావ్య కౌళల కలాలీలావతీ భారతీ

రేషాం కర్క- శతర్క వక వచనో ద్గారేఒపి కిం హీయతే

యైః కాంతా కుచమండలే కరరుహాః సానంద మారోపితాః

తైః కిం మత్త కరీర్యద కుంభ శిఖరే నారోపణీయాశ్ళరాః.”

విలాసమందిరములో విలాసవతీ కుచ కుట్మములందు నఖక్షతము జేయు వారే మత్తమాతంగ కుంభస్థలముల (వయ్యలింప శర్మ్యపహారము చేయట చూచుట లేదా! అట్టులే సుకుమార రచనా నిపుణులుకూడ కర్మశతర్మ వ్యకములగు వాక్యముల నుపయోగింతురు. అందాశ్చర్య మేమియును లేదు.

క్షైశకీ సంస్కృతరూపకములలో నాందీ_పస్తావనలు

నటు :. ఆందుకొరకే కవితా కోవిదులగు పారిషదులు ఇతని సూక్త లనిన ఎంతో వినోదపడుదురు.

సూత :. ఆమాటే కవి యనినాడు.

“ఆపి ముదముపయాన్త్లో వాగ్విలా 'సైః స్వకీర్రైః

వరఖజణీతి మ తేషాం యాంతి సంతః కియంతః

నిజఘనమకరంద స్యందపూర్ణాలవాలః

కలశసలిల సేకం నేవాతే కిం రసాలః.”

కావలనీనంత వూడేనియల యూటలలో తన పాదును నింపుకొనినము సహకార తరువు కుండ నీటిపోతను కోరెడివిధముగా తమ రచనలతో అనందము ననుభవించు. వారు కూడ కొందరు సహృదయులు పరసూక్తుల (గహించి ఆనందింతురు.

నటు = ఈ కవి సూక్తులతో ఎంత సారళ్యము, ఎంత సౌకుమార్య మున్నది.

స్యూత :. అవియే కాదు? వ్యకళాకారిన్యములు కూడ కలవు.

నటు :. ఇది రమణీయ మెట్టగును?

న్నూత :. ఎందుకు కాదు!

“నింద్యంతే యదినామ మందమతిభిర్వకాః కవీనాం గిరః

నూయంతే నచ సీర సైర్మృగద్భశాం వ్యకాః కటాక్షచ్చటాః

తద్ర్వైదగ్ధ్యవతాం సళొమపి మనః కిం నేహతే వ[కఠామ్‌

ధత్తేకిం న హరః కిరీటశిజరే వ్యకాం కలామైందఏీమ్‌.”

మందబుద్దులు కవుల వకోక్టి వై చిత్యమును నిందించినంతమ్మాతమున కొరత ఏమి? శుష్కువృదయులు హరిణాక్షుల వ్యకా పాంగ విలాసములను స్తుతింపనంత మ్మాతమున వారి సొగసునకు లోపమా! అది వైపుణ్యము గల నవృాదయులు (గహించి మెచ్చుదురు. వ్యకమైన ఇందు రేఖను శివుడు తన యు త్తమాంగ్యాగమున ధరించుట లేదా? ఇంతే కాదు.

(వ్రస్తానన . వివిధలషణములు వేశద్‌

“ఆమృతజలదేః పాయం పాయం వయాంసి పయోధరః

కిరతి కరకాస్తారా కారా యది సృటికావనౌ

తదిహ తుల నామా నీయన్లే షణం కరినాః పునః

సతతమమృతస్యందోద్గారా గిరః (పతిభావతామ్‌.”

మేఘము సాగరములో జలపానము చేసీ నీటితోపాటు శిలలను వర్షిం చును. వర్షోపలములు మొదట కరినము లైనను సృటిక _పాంతమున వడి (దవీ భవించును. అదే విధము కళినములయ్యు (వతిభావంతుల వాక్కులు బుద్ధి పరి పాఠముగల సహృదయుల అలోచనా పథమునుజేర విన్చుటార్థతను పొండు చుండును. మషణకాలము కఠినముగా తోచినను నిరంతర మననమున ఆ వ్యఠోక్తులు అమృత స్యందోద్దారములగుమ.

నటు:- బౌరా! ఈ కవి వాగ్వ్వైచ్చిత్యము క్షణ వణ ముర్చుకత సాపాదిం చుచున్నది. ఇతని సూక్తులు సరన శీతలములు,

న్యూత:. నీక్కువము.

“*యస్యాళశ్చోరక్చికురనీకరః కర్ణపూరో మయూరోః

భాసో హాసః కవికులగురుః కాశిదాసో విలాసః

హర్షో హార్షో హృదయవసతిః పంచవాణస్తు వాణః

శేషాం నైషా కధయ కవిళాకామినీ కౌతుకాయం."

వీ కవితా కామిని చికుర నికురముగా చోరుడు, కర్ణపూరముగా మయూ రుడు, వోసము భాసుడు, కవితాచార్యుడగు కాళిదాసు విలాసము, శ్రీహర్హుడు వార్షము, జాబుడు పంచ బాణుడును - అగుదురో ఆ కవిళా కామిని ఎవరికి వినోదము కలిగింపదు? మరియు

*న [బహ్మవిడ్యా న చ రాజలక్షీ, స్రధా యఖేయం కవితా కవీనామ్‌

లోకోత్తరే పుంసి నివేశ్యమానా, ప్యుతవతీవ హర్తం వృాదయే కరోతి”

పురుషోత్రమునకు సమర్పితమైన కన్యకవోలె ఆర్పింవబడిన కవిత కవు లకు హృదయానంచము కల్లించునంత (అహ్మవిద్యశాని రాజ్యలక్కిగాని కల్గింపదు.

520.10

కేథర్త సంస్కృృతరూపకములలో నాంద్కీపస్తావనలు (తెరలో) వాగు బాగు, కుశీలవాతంపమా! వాగు! సూత ః ఏమి, యాజ్ఞవల్కు్యల వారి పియశిష్యుడు దాల్భ్యాయనుడు ఈ వైపే వచ్చుచున్నాడు. ఇచ్చోట మనము నిలుపరాదు, వెళ్లుదము. ఇట “లోకేత్తరే పుంసి నివేళ్ళమానా వ్యుతీవ” అను వాక్యమునకు జనకమహారాజు లోకోత్తరుడగు పురుషోత్రముశకు తన కన్యారత్నమును (వడ్తానము చేయదలచి ఇంచుక (బహ్మ విద్యయందు రాజ్యలమ్మీ యందును మందార మరందుడై నాడను అర్థమును (గహించి _ దాల్భ్యాయన హ్మెతరంగ స్థలమున (ప్రవేశించును. కాన ఇది కథోద్దాతమను (పస్తావనాంగము శంక రోత్సవమనుట వలన దేశ నిర్ధేళము చేయబడినది కవి కావ్యనామ నిర్దేశము చేయుటయేగాక , కవి కొవ్యముల ([వళంస విపులముగా ఆదికవి వాల్మీకి, వాగ్గేవత, వూర్వకవి స్తుతి, దుష్కవి నింద అనునవి [కొత్తగా చేర్చబడినవి కవి (పౌడుడు, కావ్య గీతనాయక (ప్రశంసయు పరమోదాత్తముగా నిర్వహింపబడినది. ఒక కాల (పళంస లేదు. ఐనను కవి సం&్షివ్రముగా గాక విస్తృతముగా (వరోచనను నిర్వహించినాడు. ఎవడో త్రై లూషాపళచుడు అభినయించి ఉద్వేగపరచినాడు. మాకు రసానందము చేకూరునట్టు వాట్యమును (వదర్శింపుమని కోరుటచే నట (వళంసయు . సకల కవితా రహాస్యముల నెరిగిన వారనుటచే సభ్య [పళంసయు నొనరింవబడి నది. సభ్యులు (ప్రార్థకులు, (వయోక్ష్త (ప్రార్థనీయడు. *ఛారద్రార వించ” అను శంకర విశేషణము వలన నించుక శరళ్కోర్యము సూచించబడు టచే కాల ప్రళంసయు కలదని భావింపవచ్చును... - రాజశేఖరుడు ; బాలరామాయము మారిష నూతధారో క్రి, శమ్మాళ :_ నకలకళోవీడులౌ ఓ సలాసదులారా! ఈ గుణనిధి మీకొక విన్నవము చేయుచున్నాడు నాట్యాచార్యుడైన ధూ ర్హిలుడు గావించిన (పతీజ్ఞ మీరెరిగినడే.

(పస్తావన - వివిధలక్షణములు క్ష? “వీరాద్భుత (పాయరసే (వబంధే లోకోత్రరం కౌశలమన్తీ యన్య నాపష్యేచ నృత్మే చ పరం [వవీణామసొ నుతాం మీ వరిణేష్యతీతి.” వీరాద్భుత రనభూయిస్థమైన (పదింధమందు, నాట్యమందు, నృత్య

మందును లోకోత్తరముగా నై పుణ్యమును గడించినవాడే కళాకోవిదురాలైన నా కూతురిని 'పెండ్రియాడ నర్హత గలవాడని (వకిజ్ఞ చేసిన వాడాతడు.) అందు దక్షిణా పథమునుండి వచ్చిన రంగ విద్యాధరుడను భరత వ్యుతుడు మీ పరిషలో నెగ్గలేదు కదా! ఇక నన్ను పరిక్షించుడు, ఏమనుచున్నారు? విలక్షణుడౌా ఆ కర్ణాటనటుడు “కర్ణాటకుల పౌరుష ములే విషయమునను వెనుదీయ వనుచు”” నిర్మర్యాదముగా ఇట్లనినాడు:

'అహమేవ హరిష్యామి పరిణేశుః పురోపితామ్‌

నారీ పరిభవం సోఢుం దాక్షిణాత్యా న $షరాః"

వరిణయమాడెడువాడు చూచుచుండగనే అమె నపహరింతును. స్త్రీని గురించి ఏర్పడిన అవమానమును దా&్షిణాత్యులు భరింప నేర్చుకొనలేదు అని ఖనినాడనుచుంటిరా! అబ్దైనచో నా మాటలను కూడ వినుడు.

46 ఖ్రప్సీ ద్వీపాంతరాదేష హృతాం (వత్యాహరామితామ్‌

కళ్ళతహరణే పుంసాం కియదర్దవలంఘనమ్‌.'”"

నేనే పరిణయ మాడినచో _ ద్వీపాంతరమునకు గొంపోబడినను తిరిగి తీసికొని మత్తును. .భార్యను ద్వీపాంతర గతు డపహరించినపుడు ఆమె భర్తకు అర్జవలంఘన మొక లెక్కయగునా?

(దీనివలన సీతా పరణయమున రావణ భంగము, రాముని కృతార్ణత, సీతాహర్గణమును రావణుడు. గావించుట, సమ్ముద లంఘనము చేసీ రాముడు సీతను తిరిగి తీసికొని వచ్చుటయను రీతి కొవ్యాంశము సూచిత మైనది)

ఇంతలో మారిషుడు (వవేశించి వభవుల ఆదేశ ష్మ్యతము నిచ్చును.

కే48 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీపప్తావనలు

న్యూత.:. (తనలో , ఎండ నభిలషించుచుండగనే మబ్బుపడినట్టు నేనొకటి యనుకొన మరియొకటి జరిగినది. కాంతా (కియారంభములకు విఘ్నపు తుంపర లడ్డువడుచుండును. కానిమ్ము, నిర్వేదా భానము కార్య సిద్ధికి మూలము (పకా ముగా) రసాంతరమగ్నమౌటచే నా మనస్ఫవహితమైనది. నీవే ఈ ప్యతమును చదువుము. (అని మారిషున కిచ్చును)

మారిషు :. (తీసికాని ఇట్లు చదువును)

“క్రమవర్థమానవిలాసం రసాతలే కం కరోతి కందర్చః?”

భూతలము నందు మదను డెవనిని (క్రమముగా "ింపొంచు విలాసము గర వానిగా నొనరించును? విరంతర విలాసాలివృద్ధి గల సుఖము నెవడు చిర కాలము పొందలేడని భావము. (లోకోవదవకరుడౌ రొవణునకు అవసాదము తప్పదను కావ్యార్థము స్ఫురితమగును) (ఇది వళ్ళో త్తర రూపమున నున్న బహిర్ణావికయే మో?)

న!

స్యూత :;. ఇదియే మాకు (పీతి నాసగు నాట్యమని (పళువుల ఆదేశము కావుననే షృతము చదివి అవగతార్జుడనౌదును (ఆని తీసికొని చదువును)

“నిర్భయ గురుర్యుధత్త చ వాల్మీకి కథాం కిమనుసృత్య?”

నిర్భయ గురువౌ రాజశేఖరుడు రామాయణ రూపమైన వాల్మీకి కృత ళతను ఏ నాటక డూపమున ననుసరించినాడు. (“వాల కవిః కవి రాజో నిర్భయ రాజస్య తథోపాధ్యాయః” అని తన కర్పూర మంజరిలో నిర్భయుడౌ మహేం[ద పాలునకు తా నుపాధ్యాయుడననినాడు, అందువలన నిర్భయ గురువు, నిర్భయో పాధ్యాయు డను నామము రాజశేఖరునకు కలిగినది). ఎంత చక్కని భాషా చ్మితము! బాల రామాయణ నాటకమును (ప్రయోగించుమని. అర్జార్‌ సూచిత మగుచున్నది. దైవ మనుకూలించీనపుడు శుభము చేకూరునన్నది (వకళువుల ఆదేశము తెల్పుచున్నది. _వస్తుతము:

వస్తావన . వివిధలక్షణములు కైళ9

“సద్విజ్ఞానం కవితిలకతాం యాతి దారైరుదార్రైః

పుల్లా కీ ర్మిర్భమతి సుక వేకు యాయావరస్య

ధీరోదా త్తం జయతి చరితం రామనామ్నశ్చ విప్లిః

కావ్యవ్యాజా త్తదియ మపరా కాపష్యహో కామరేనుః.”

ఈ సత్కృృతియే రాజశేఖరుని కవితిలక మొనర్చినచి. భార్యతోపాటు కీర నిర్మలమై అన్నివైపుల (ప్రకాశము చెందినది. అఫ్లే రామరూపము దాల్చి నారాయణుని ధీరోదాత్తమౌ చరితము సర్వోత్క్యృష్టమైనది. ఆది కావ్యవ్యాజమున వచ్చిన రెండవ కామధేనువనక తప్పదు.

మారి : పూర్వము వాల్మీకి [వాసిన రామాయణముకంటె ఈ రాజశేఖర కవి తన కృతిలో వెల్లడించిన విశేషమేమి?

స్మూత థ్‌ ఒక్కాక్కరికి ఒక్కొక పట్టున (ౌఢీ యుండును, ఎవడు సర్వజ్ఞుడు కాదు.

జా

మారి : దివ్యదృష్టితో సర్వము కరతలగతముగా నెరిగిన ఆ మవార్షికన్న ఇతడు చర్మదృష్టితో నెరుగునా?

నూ : అట్టుకాదు-

*వదనేందుషు వామదృళామిందీవర ష్యతసంఘటితమ్‌

రచనాసు చ కవీనాం నివసతి సారస్వతం చతుః.”

వామూకుల వదనములందు నీలోత్పలదల ఘటితమౌ చతువున్నట్లు సత్కవుల రసనలయందు సారన్వళ చతు వుండును. ఇంతేకాదు, ఇతడు నువి (ప్రాజ్ఞుడు. శుల్య వస్త్వృంతరముల నత్మికమించుటె కదా 1వజ్ఞాపకర్షము? మవో మంతి వ్యుతుడౌ ఆ కవియే ఇట్టనినొడుః

“ఉదన్వచ్చన్నా భూస్పచ నిధిరపాం యోజనళతం

సదాపాంథః పూషాగగన పరిమాణం గణయతి

ఖతి (పాయో భావాః స్పురదవధిము దాముకుళితాః

సతాం (పజ్ఞోన్మేష॥ పునరయ మసీమా విజయతే.”

శ50. సంస్కృృతరూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు భూమి సాగరావ్యతమైనది. ఆ సాగరము నూరు యోజనముల విస్తీర్ణ మైనది. సూర్యుడు పథికునివలె గగన పరిమాణమును కొల్చుచుండును. ఈ విధముగా లోకము నందలి [పతి వస్తువునకు మేర కన్పట్లును. కాని సత్కవి (వజ్ఞప మేర కానరాదు, మారి? అభ్చెన నమస్కరింతును. న్యూత;. కవియె నమస్క-రించినాడు, వినుము, “యోగీర్యదళ గృందసాం (స్టా రామాయణమహాకవిః వల్మీకజన్మాజయతి పాచ్యః (ప్రాచేతసో మునిః.” వల్మీకమున జనించినవాడు, బుషి శేన్టుడు, కావ్యచ్చందస్సుల సృష్టించిన వాడు, [పాచీనుడా (పాచేతన మహర్షి సర్వోత్కర్షమున చెలంగును. మరియు ('వబంధారంభమున అఆ కవి ఇట్టనినాడు: “టహ్మల్యశ్శివమన్తు వస్తు వితతం కించిద్వయం [(బూమహే షే సంత శృణు తావధత్త విధృశతోయష్మాను "సేవాంజలి? యద్వా కిం వినయో క్తి భిర్మమ గిరాం యద్యన్ని సూక్తామృతం మాద్యంతి స్వయమేవ తత్సుమనసో యార్థా పరం దై న్యభూజ” వేదవేత్తలైన మీకు శుభమగుత! ఏదో కొంత విసృతమౌ వస్తువును వర్జీంప బూనినాము. విన్మిగహింపుడని దోసిలి యొగ్గచున్నాను. బన వినయో క్తులాడ వలసిన బనిలేదు మా వాక్కు.లలో నూక్తామృత పక్షమున మీరే (గోలి అనందింతురు. జై న్యాస్పదమౌ యాచ్చ యేల? జా నా సర్వలాషా విచకణుడైన ఆ కవి తిరిగి ఇట్టనినాడుః “గిర్మ శృవ్యా దివ్యాః వకృతి మరురాః పాక ఎతరురాః శభవ్యోప క్రంశః ఏర రచనం భూరవచ మ్‌ విఖిన్నాః పంథాగః కిమపి కమనియాశ్చ త ఇమే నిబంధా యస్వేషాం సభఖిలు నిలిలేస్మి౯ కవివృషా.”

(వ్రస్తావన = వివిధలకణములు శ్‌ సంన్కృతోక్తులు (శ్రవఃపేయములు, (ప్రాకృళవాక్సూలు (వ్రకృతి ఇదు రములు, అప్మభంళశ భాష అతి భావ్యము, భూత భాషావచన రచనా సారస్యము గలది. ఇట్లు పీనిషతోవలు వేరువేరు. కమ్మని సువాసనల వెదజల్లునవి ఈ భాష లన్నింటిలో కవనమల్ల జాలినవాడు కదా కవీం్యదుడు! ఈ ప్రబంధ మహత్తును గూర్చి కవి ఇటనీనాడు : యణ ఇబూతే యః కోపి దోషం మహదితి సుమతిర్భాల రామాయజేస్మీన్‌ వష్టవ్యో సౌపటీయానిహ భజితిగుణో విద్యతే వా నవేతి యద్యస్తి స్వన్తీ తుభ్యం భవ. వరనరుచ్వ్వొడ్ధి సిష్టట్న ఏఎంధాన్‌ నెవం చేత్‌ దీరమాస్తాం నటవటువదినే జర్దరా కాల్యక ర్యా ” యా ఖు క! గ! బాలరామాయణ నాటకము బాల పెద్ద నాటకమని దోషము జూపిన పెద్ద మనిషి నొకమాట యడిగెద. ఇందు భణితి గుణమున్నదా లేదా? అ గుణమున్న దన్నచో బాగుగా నా షట్ప్రబంధములను పరించినట్లు వరించి పరిశివించుము. ఆశతుకుల బొంతయే ఇది యందువేని నటుని నోటిలోనే జీర్ణము కానిమ్ము. మారి :. బావా! నీకు మహారాజునకును పీతి ప్యారుడైన ఈ కవి ఏ గ్మోతమున జనించినవాడు. న్యూత :. గగనమణియైన సూర్యుని జూచి ఇతడెవ్వడని అడిగినట్టున్నదీ (ప్న “సమూర్తో యళాసీత్‌ గుణగణ వివాకాలజలదః సురానందః సోపి (శ్రవణపటునా యేన వచసా న చాన్యే గణ్యంతే తరలకవిరాజ (వభృతయః మహాభాగ స్తన్మిన్‌ నయ ముజని యాయావరకులే.” మూ రీభవించిన గుణగణమున్నట్లు ఆకాలజలదుడను మవిప్పరువుడు (శవః శీయమౌ తనసూక్రి వైభవమువే దేవతలకు సైతము నానందము కూర్చినాడు ఆతని ముందు చపలులౌ కవిరాజు (పభృతులకు గణనయే లేకుండెడిది. అట్టి వాని జన్మచే పావనమైన యాయావర వంశమున మన కవి జనించినాడుం ఇతడు

6! సంస్కృృతరూవకములలో నాంద్మీపస్తావనలు మవోరాన్ట్ర చూడామణియైన అకాల జలదునకు చతుర్ధపురుషుడు, కిలవతీ దర్పరులకు ప్కురుడు. ఇతనికి ఉపాధ్యాయ రాజశేఖర కవి యన్నది గొప్ప (వతిష్ణ కాడా? అహా! తనను. గూర్చి చేసికొనిన ఆశిర్వాద నూకి ఎంత కమ సీియనవజగా నున్నది!

“*ఆద్యః కందో వేద విద్యాలతానాం జైహ్వం చకుర్నిర్ని మేషం కవీనామ్‌

యో యేనార్డీ తస్య తత్పవర న్లీ వాజ్మూ _ర్రిర్మే దేవతా సన్నిధత్తామ్‌.”

వేదవిద్యాలతలకు మూలకందిము నాలుక పె రెప్పపొటులేని నన్ను కవు లెవ్వలేది, గోరిననది యిచ్చునట్టి వాబ్మూ ర్తియౌ దేవి నన్నన్ముగహించుత!

తిరిగి ఆతడే ఇట్లనినాడు:

*బ్రిహ్వే దేవి సరస్వతీం భగవతీమ్మగే సమ్ముగాం కురు

త్వాం బద్ధాంజలి రాజకేఖరకవిస్సోయం స్వయం యాచతే

స్తుత్యేఒస్మిన్ని జవంళశమౌ క్రికమణే రామే విరామే ద్విషామ్‌

కుంఠా మే (సతిల్లైవ దైవతవళాద్వాణాం _సవృత్తిర్కది.”

ఓ జిహ్వా! ముందు సంపూర్ణముగా నరన్వతీమాతను స్తుతించి ఆవాహన జేసివొనుము. ఈ రాజశేఖరకవి ౩ మాడ్చి నిను వేడుకొనుచున్నాడు స్మ్నోతార్హుడు నిజవంశముక్తామణి రాక్షసకుల వివాముడునైన రామునిస్తుతిపట్ల నా పతిత మొక్క-పోయినది. ఆ అమ్మ అన్ముగహమున మహోజ్జ్వ్యల వ్యాక్పసార మేర్ప్చడునేని దివ్యముగా రామకథను _వాయుదును.

మారిః- ఇట్లు (ప్రార్థించినవాడేల పొగ డ్రకెక్కడు?

న్యూత:- దైైవజ్ఞాని పొగ డ్రగాంచినాడు కదా!

“బభూవ వల్మీక భవః కవిః పురా

తతః (పపేదే భువి క రృృమేంరతాయ్‌

న్ధితః పునర్యో భవభూళరేఖయా

స వర్తతే సంప్రతి రాజశేఖర!”

శవినామము మొదట వాల్మీకిని, పిదప భర్తృమేంకుని, తరువాత భవ భూళిని వస్తుతము రాజశేఖరుని ఆశయించి చరితార్థ మైనదని దై వజ్ఞుడు స్తుతించి నాడు. ఇతడే కాదు - సభ్యుడైన శంకరవర్మయు పొగడినొడు:

(వస్తావన వివిధలవణములు 53

“హెరశ్రంి (శో(తర సైాయనం రచయితుం వాచస్సళాం నమ్మరా

వ్యుత్చ త్రిం పరమామవాప్తుమధిం లబ్ధం రస్మసోతన

భోక్తుం స్వాదుఫలం చ జీవితతరోర్యద్య స్తీ తే కౌతుకం

త్యద్భాతళ్ళృణు రాజశేఖరకవేస్సూ కక్రిః సుధాన్యందినీః *

చెవులడే రసాయనం చవిచూడ, సదుక్తుల కూర్చునొనర్ప, అపార పొండి త్యము సంపాదింప, ఉదారరస్మసోతస్సులో నోలలాడి దరిజేర "జీవిత సతృలము నను భవింపను గోరుడువేని సోదరా! రాజశేఖరుని సుధానిష్యందములౌ సూక్తులను "సీవింపుము,

మరియు, అతడు :.

“ఆపన్నా ర్రిహరః పర్మాకమధనః సొజన్యవారాంనిధిః

త్యాగీ, సత్యసుధ్యావవాహళ శభృత్కా౦త: కవీనాం గురుః

వర్ణ్యం వా గుణ రత్నరోహణగిరేః కిం తస్య సాఇద సౌ

దేచోయస్య మహేందపాలనృపతిః శిష్యో రఘ్ముగామణీ?.”

కవిగురువగు ఈ రాజశేఖరుడు అవన్నా ర్రి హరుడు, శౌర్యధనుడు, సౌజన్య్మజలధి, వదాన్యుడు, సత్యసాగరమునకు చందుడు, కమనీయుడు, గుణ రత్నములకు రోహణగిరివంటి వాడు, రఘువంశీయుడా మహేందపాల మవీో రాజే ఇతని శిమ్యడ్రై నపుడు ఇతని గూర్చి వేరు వర్ణింప బనిలేదు. (అని శంకర వర్మ స్తుతించినాడు)

((దువాగానము తెరలో వినబడును)

“ము క్రవారిణాంక మండల పార్శ్వ్య్యవసరో బురో విలుధవర్గః

అవతీర్య రాహువిధురం నలినీనాథం సముల్సిఖతి.*

మిధ విబుధ సమూహము విరుమండల సాన్నిధ్యమును విడనాడి తమో విధురుడా గగనమణిీి సన్నిధి కేగి సముల్లిథించెదను. (అను (రువ వినబడును.)

న్యూత ;. సభానదుల అఆదేశమును (గహించి కుశలులగు కుశీలవు లుష్మకమించినట్లున్నది. రేనియెడల శనశ్ళేపుని పవేశము డెల్సు (రువ యేల వినఐడును? (ధువ యనగా నాటకమునకు తాల్మప్రాణము.

క్షే5డ్డీ నంస్కృృతరూవకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

“వతయతి ప్మాతవిశేషాళా సైమాజికమనాంసి రంజయతి

అనుసందధాతిచ రసా నాట్యవిధానే (ధావా గితిః.”

నాట్యమందు (ధువాగితి రంగమున (వవేశించెడి ప్మాతలను వెల్లడించును. హైమాజికుల నునస్సునకు సంతోషము చేగూర్చును. సకల రవముల ననుసంధింప వేయును.

ఖ్‌ (వరోచన కడు విస్తారముగా కలదు. కవి (వళంస బవుళముగా నొనరింపబడినది, వాల్మీకి స్తుతి, సరస్వతీ స్తుతియు కలదు. సింగభూపాలుడు పేర్కొనిన (ఫైఢత్వము సరిగా సమన్విత మగును. కొంత బొద్ధత్యము లేకపోలేదు. కాని దేశకాల (వశంస కానరాదు. బహిర్ణాపికను బట్టి నట సభ్య (పశంసయు ఆడి ప్తమగుచున్నది. శునశ్ళేఫ ప్మాత స్యూతధారో శ్రీ వలన (వవేశించుటచే (వయోగాతిశ యము. తావరుద కల్యాణము : విద్యానాథుడు

దాం కోతుక వేదిమూగతనతోరన్యోన్యమా "సేదుషో

శ్రైలై ర్మేరు హిమాచల (పభృతిభి క్లేవెస్స హేం్యదాదిఖిః

వ్యాహ్తైం పార జృయుగే పురోంబుజమువా పళ్చాచ్చ మేనాదిలి

స్సాద్వీభి శ్మివయో రపాంగసరణి ర్రైవాహికీ పాతు వః, షిం(దాది దేవతలొకవైపు, మేరు హిమాలయాదులు మరియొకవైపు, ముందు వైపు (ఐహ్మ, మేనాదిసతులు వెన్కవైవు పరివేష్టించి కొల్వ వివాహవేదిక నధిష్టించియన్న గొరిశంకరుల కల్యాణాపాంగ సరణి మిమ్ము రక్షించుత। ((వతాపర్ముదునకు కాకతీయ రాజ్యలక్ష్మీ (ప్రా ప్రియను కావ్యార్దము సూచింప ఐడీనది. ఇది ద్వావిశంతిపద. ఆశీరూప. నాంది.)

దేయాత్సిద్ధిం మహాలక్ష్మి ర్ఞగ్యద జుధురంధరా

విమ్ణు వశ స్పురన్మాలా విహితాలయతోరణా.

విష్ణు వకస్థృలమున మాలై ఎవ్యమందిరమున తోరణ లీలయునై వెల్లు చున్న మహాలక్ష్మి జగత్తును రక్షించుచు అభ్యుదయముల నొసగుళ! (ప్రతాప

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు శీ5్‌ర్‌ ర్ముదుని రాజ్యలక్ష్మి జగన్మంగళముల నొనగునను కాహ్యర్థము నూచితరము. రెండు శ్లోకముల పాదములనుబట్టి అష్టపదానాంది.) -

(నాంద్యంతమున) మ్మా (ఆంతట కలయజూచ్వి రంగాలంకరణమంతయు ఒజనగూడినది. అదిగో.

ఆవిష్క-ర్వంతి మురజా స్సృర్వతశృబ్దమాధురీమ్‌

సంగీతోవనిషద్విద్యాం వీణాః _పస్తావయంత్యమూః

నాదమాధురి జాలువార మురజములు (మోగుచున్నవి, సంగిత విద్యా రహస్యములను వీణియలు (వస్తావించుచున్నవి. (ఇందు రంగాలంకరణ విధానము సూచింపబడినది.)

(నంతోషమున)

ళూభృత్సుతామవాదేవౌ పితరా యస్య మ్మిళుతౌ

నరనాగాకృతి శ్మీమాన్‌ స దేవ (గ్రైయ సేఒస్తు వః

భూకృత్సుతా మహాదేవుల ముద్దుబిడ్డడు, నరనాగాకారుడు, రమణీయుడు వైన వినాయకుడు మీకు (శేయస్సు గూర్చుగాత!

(ముమ్మడాంబా మహాదేవరాజుల ముద్దుబిడ్డడు, పురుష్మశేన్టులౌ నల నవుషారుల బోలినవోడు, రూపకనాయకుడై న (పతాపర్ముదు డను కావ్యార్థము సూచితము.)

(పైకి చూచి) బౌరా ఇప్పటికి అనుకూల సమయ మేర్చడినది, దుర్దిన ములు తొలగి దిక్కు లెంతో (వసన్నముగా నున్నవి చూడుడు.

విహర దాజవాంసక్రీ ర్విలసన్మిిత మండలః

(్రసాదయతి సన్మార్గం (వసన్న శ్శరదాగమః

శే5ఠ నంన గ్రఖతశరూవకములలో వాంద్మీనప్తావనలు

శాయంచల సొవిగు విలసిల్ల, సూర్యవింబము విన్ఫురింన కోర దాగమము ఆకాశమునకు వన్నె దిద్రుచున్నది. (రాజ్మశేమ్టులకు సిరి ఆపుల కులాసము

చి ళ్‌ అక్‌ న!

కలుగ _వతాపర్ముదుడు రాజవదవి చేబట్టి ధర్మ మార్గమును వన్నె దెచ్చుచున్నా డను కావ్యార్థ మీ బుతుగాన శ్లోకమున సూదీంవబడినది, ఇది కాల్మపళంస ్సె

(నళ వైపు తిరిగ్‌ చేతులు జోడించి) మధ్యమ భువన భాగదేయ విన ర్తము ఏకశిలానగర పుణ్యరాశియు కాకతి కులదేవతయునై న స్వయంభూడదేవుని మహోత్సవమున పాల్గొనిన విబుధులారా! నాట్య వేదాచిర్యుడౌ కలార్జవుని ప్కుతుడను, అభినయ దర్పణ బిరుదాంచితుడనగు నన్ను ఏదేని రూపకమును (వయోగింవ నియోగించి అన్ముగహీంపుడు, (ఆకాళ మువైపు చెవియొగ్గి) ఆ(ం ఏమనుచున్నారు?

యస్మిన్‌ జగన్మంగళ మన్తి వస్తు

యస్మై స్వయంభూ స్స్పృ్హయ త్యజ్యసమ్‌

త్యచ్చోతయో ర్లోచనయోః పథాన్నః

శృంగాటకం నాటక మావిరస్తు.

స్వయంభూదేవుగకలీష్టమై జగన్మంగళకరమైన వస్తు వేనాటకమున కూర్చుబడినదో, చత్ముశ్శవః పేయమౌ ఆ నాటకమును [పయోగించుము అనియా? (సంతసమున) నేను మనస్సులో ననుకొనిన ట్రే (పకాపర్ముద దేవుని చర్మిత మితివృత్తముగానున్న రూసకమును (పయోగింపవలెనని సభాసదుల ఆదేశము. బౌరా? అన్నిటిని చక్కగా కూర్చినాడు నేడా విధాత.

సభా స్వయళ౭భూపవర మేశ్వరస్యు (వతావర్ముదస్య గుణా మహార్దాః

అహం చ నాట్మకుతిపారదృళ్వా సుధాముచ స్తస్య కవేళ్చ వాచః,

ఈ సలయో సాఖుత్తు స్వయంభూదేవునిడి. _వతాపర్ముదుని గుణములో మహార్షములు. నేమమ చాట్యవేద మర్మజ్ఞుడను. కవి వాక్కులో సుధా నిష్యంద ములు (ఇందు సళా నాయక నట కవి (వశంస కావింపబడినది.)

(ఆలోచించినట్లభియించి) నొ సంగీత శారిక నేడేల విలంబించుచున్నది?

(వస్తావన ._ వివిధలక్షణములు కేళి

వటి ఓ ((వవేశించి ముందువైపు చూచి)

కిం భారత్యా [హ్మయతే మంజీరరవః సభాయాం విహరంత్యాః

అథ సంగీత్మశుతిర్వా విజ్ఞాతం నాట్న వముఅతూర్యనినాదః,

ఇది సభా వివారము సల్పు సరస్వతీదేవి మంజు మంజీర శింజితమూ? లేళ ఏపారు సంగీళ్మవుతియా? ఇది నిక్కువముగా నటాగ్రేసరుడు సల్పు తూర్యనాదమే. (శ్రతిసామ్యమున ననేశార్థములు యోజింపబడుటచే నిది (తిగతమను వీథ్యంగము)

(సమీపించి) ఆర్యప్పుతా! ఇదిగో వచ్చినాను. ఆజ్ఞాపించుడు.

స్యూత: = టేయనీ!

యడ్గేహే కలకంరనాదమరురం గాస్యామి గీతిం (ధువాం

లాస్యం చారుభి రంగహారలలిత్రై రావిష్కరిష్యామి యత్‌

రమ్యం యత్కిల రంగమంగళవిధిం సంపాదయిష్యా మ్మహం

(ప్రాగిత్యుక్తవతీ తదద్య నిపుజే! నిర్వ్యూత మేవం త్వయా!

కోకిలాలాపపేశలముగా (దువాగితి నాలాపింతును. లలితాంగవోరోల్లనిత ముగా లాన్యము జేతును. సపరమరమణీయముగా రంగమంగళవిధి నొనగూర్తునని ఇంటిలో ఎన్నియో పల్కినావు. ఇప్పటికి అవి వల్కు_లుగానే ఉండిపోయినవి. (మంచి మాటలవలె పెక తోచినను నిజమున కవి అ్యవియముగొ నీందితములు గానే వర్యవసించుటవలన ఇది ఛలమను వీథ్యంగము.)

నటి: (భీతితో) నాట్యసామ్మగి నొనగూర్చుటలో ఇంత విలంబ మైనది. అర్యప్ముకా! ఆంతయు సీద్ధమైనది. ఏ రూపకమును [పయోగింతము?

స్యూత :- ఇదిగో, దీని నవినయింతము (అని విక నిచ్చును)

నటి. (తీసికొని ఇట్లు చదువును)

తేజః పర్యాయహరయోః కిం కిం సంబోధనం మతమ్‌

కిమాశీర్వాదవిషయో విద్యానాథకృతిశ్చ కా,

తేజః వర్యాయపదముల సంబోధన లెట్టుండును? వండితు లాశీర్వదించు విషయమేమి? విద్యానాకుని కృతి యెయ్యది?

కేక సంస్కృతరూపకములలో నాంది_వస్తావనలు

(ఇది ఎహిర్ధాప యను నాళిక) చిరునవ్వుతో) నేక్చినవారి మాటలలో నేదియో గూఢభావమున్నది. దీని సమాధానము మీరే పిప్పి చెప్పుడు.

న్యూతః. (ప్రేయసీ! స్పష్టముగా నున్నది. ,పతావర్ముద కల్యాణమని తేలుళభునేయున్నది. (ఇది నిగూఢార్థమౌ నాళిక)

నటిః:. ఏమి? ఈ నాటకము కథానాయకుని శుభనామముతో విలసిల్లు చున్నదా! ఈ రాజు శభనామమున (ప్రతాప యను ఉప పదమెట్టు ఏర్పడి యుండును?

న్యూత:. (ప్రేయసీ వినుము.

తం సుజాతం సముద్వీత్య క్షోణ్యాం రవిమివోదితమ్‌

(వకాపర్ముద ఇత్యాఖ్యా మకరోత్‌ కాకతీళ [

ఉదయించెడి పూర్యుని తేజసు | ఉట్టిపడుచుండ గుణాభిరాముడై పుట్టి తన ప్యుతునకు _పతాపర్ముదుడను నామమిడినాడు కాక తీశ్వరుడు. మరియుం

విష్ణో ర్విశైక వీరస్య కాతతీయకులే స్థితమ్‌

అవతొారమముం జాశ్వా వీరర్ముదం (వచవతే,

జగదేకవీరుడొ విష్ణువు కాకతి వంగడమున నావిర్శవించినాడు. ఆతని ఈ యవతారమునకు విజ్ఞులు వీరర్నుదుడను నామమిడినారు. ॥ నటి ;. ఈ |పభువుగారి రెండు 'పేద్దను (పజల కర్ణ యుగళి చేసికొనిన నోముల పంటలు లోకమంగళమౌ కాకతీర్యదుని చర్మితము నభియింవ నవకాళ మేర్పడుటచె మన నాట్య విద్యానువృత్తి చరితార్థమైనది. (నాట్య (వ్రసంగ మూలమున (వకృతార్థము సంబర్థిమగుటచే నీది ఆవలగితమను వీథ్యంగము.)

స్యూత :్యపేయసీ! నిజముగా నీ యీ వసంగము (పజ్ఞాపాటవమునకు (పీక. కవు లీ విధముగానే వళ్ళో త్తరమాలిక గూర్తురు,

అక్షి లోక్కళవసో ర్భృాగ్యం మంగళ్యశవణం ముహుః

కిం మంగళం _పతాపాంకర్ముదస్య చంకాద్భుతమ్‌.”

(పస్తావన . వివిధలక్షణములు కేక _ లోకుల కర్ణయుగళికి భాగ్యమెయ్యది? మంగళకథా (శ్రవణము. మంగళ

ళథ ఎయ్యది? (పతాపర్ముర్షుని దివ్యచర్యతయే! (ఇది (వళ్ళో త్రర మాలిక రూపమున నున్నందున ఉద్దాత్యకము.)

నటి ; మీరు ఏర్చి కూర్చిన వన్నియు సమంజనముగా నుండును.

న్యూత : ప్రేయసీ!

“త్వయా దార్తై రుదారశీ ర్నాట్య నంపదియం మమ

(వబంధలవ్ష్మీ రిత్యేవ విదర్భ్శణితిస్పృళా.”

కవిశతాలమ్మీ వై దర్భీరీతిచే వెలుగునట్టు నా నాట్యసంపద నీ పాణిగహణ (వభావముచే విలసిల్లుచున్నది. (ఇందు పరస్పర స్తుతి యున్నందున (వపంచము.)

నటి: ఇట్టి గుణరత్నములతో నమూల్యమై విలసిల్లు (వతాపర్ముదుని చర్మిత (గథింపబూనిన ఆ కవికి సంపూర్ణముగా సరస్వతీ మాత్మ పసాదము చేకూరియుండును.

సూత : వాస్తవము. కవిభారతులకు జరిగిన వాక్కేళిని వినుము.

మాతర్భారతి వత్స కిం తవ కృపాం యాచేఒద్య కిం [పస్తుతం

జివ్వో కాకతివీరర్ముదనృవతౌ స్తోతాయ సన్నవ్యూతి

జ్జాతం తే విహరంతు వాగ్గహర య స్సంధానటద్దూర్జటి

త్వంగన్నాళి తరంగిణీకలకలారంథ పియంభావుకాః.

తల్లీ భారళి! పృుతా ఏమి? నీ కృవ గోరుచున్నాను- ప్మ్యతా ఏమని? జననీ! (వకాపర్ముదుని గుణములను వర్ణింప నా జీహ్వ సన్నద్ధవడుచున్నది. ప్యుతా కానిమ్ము. పరమేశ్వరుని జటాజూటమున తాండవమాడెడి వియన్నదీకల కలారంభములకు (పియంభావుకములే వాగ్వ్వైఖరులు నీ జిహ్వాంగణమున విహ రించుత! (ఇందు ఒండౌరుల సంలావమున్నందున వాక్కేశియను వీధ్యంగము.)

నటీ ;= ఇట్టి నరేరదుని చర్మిత కనుగుణమౌ నాట్యవిద్యాసామగి మన కున్నదా? అనుళ యముచే నా హృదయము వేవితమగుచున్నది. -

న్యూత :. (ఇంచుక ఆఅనూయ నభినయించి) ఆ. ఏమంటివి? నా నాట్య విద్య సామ్మగి నిరవద్యమైనడదే కాని నీ సంగీతమెంత యోగ్యముగా నుండునో చూడవలనీయున్నది.

160 సంస్కృృతరూవళములలో నాంద్మీపస్తాననలు

నటి :- (నవ్వుచు) ఇదిగో సంగిత సార సాగర ముప్పొంగుచున్నది. మీ రక అవధాన నౌక నధిష్టంచవలసినదే (ఒకరి నొకరు మాటలచే మించినందున ఇది ఆధిబలమును వీథ్యంగము)

సూత : చిరకాలమునుండి సొవధానుడన్సై యున్నాను. ఇదిగో మొదలిడ బడుచున్నది (ధువ. (నటి చేయవలసిన (ధువాగానములా నే చేసేదనని పొర పాటుచే నన్నందున ఇది గండము)

నటి :. ఓహో మీరు ధువాగానము దేసెదరా? (అని నవ్వును)

న్మూత :. వా మాట ముగియకముందే ఈ ఏరుగుబాటు? నాట్య విద్య యను నా వాక్య శేషము నీవు వినలేదు. కానిమ్ము. ఏదీ నీ ధువాగానము విని పింపుము. (అన్న మాటను వేరుగా (తిప్పికొన్నందున ఇది ఆవస్యందితము)

నటి ;= (అటబ్లొనర్భును)

లక్ష్మీస్సరస్వతీ చేయం ధవశిభూవనాంతరా విరాజంతీ

విలసళ్కు వలయశ్రీరొజ్ఞః (వసాధనం కురుతే,

అమల గుణములతో భువనాంతరము వెలుగునట్లు కువలయశ్ర్రీ విలసీల్టు నట్లు రాజును లక్ష్మీ సరస్వతులు క్రై సేయుచున్నారు (జలాంతరమున వై శద్యము కువలయములకు వికాసము కల్గుచుండ సరన్వతీనది చ రుని (వసాదించునట్లు రాజ్యలవ్మీ లోకములకు (ప్రశాంతత భూతలమున కళాకాంతులు చేకూరునట్లు (పతాసర్ముడుని నలంకించు చున్నదని రెండర్థములు (గహంపవలయు.)

న్యూత :- (విని రసావేశమున)

గాడాలింగన సమ్మర్డ (పత్యవరగ* త్చుధామ్‌

(ధువాం కరోమి సర్వాంగే (శోతై0౦కామృతవర్షిణీమ్‌.

చెవులలో అమృతము గురిపించు (రువను కౌగిట నదిమి (పత్య్మకరమున నుధ జిల్కించి సర్వాంగమున చొక్కుదును. (రసావేశమున అసంగతార్థము (వసగించుటచే ఇది అస్మత్పలాపమను వీథ్యంగము)

నటి ఒ (ఉపహాసమున) నుకుమారముగా నున్న ఇది మీ బిగి కౌగిలి నోర్వజాలదు సుమా! (వాస్యలోభకర మౌటచే ఇది వ్యావారమను వీఠథ్యంగము)

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు కరక

న్యూత ౬. (సిగ్గుతో)

రసాస్వాదేన తరళా యే మాద్యంతి విపశ్చితః

త ఏన భావుకా లోకే భవంతి హృదయాళవః। "

రసాస్వాదమత్తులై ఎవరు తమ దేవామునే మరతురో వారే ఖావుకులు, వారే సహృదయులనదగినవారు (దువను కౌగిటజేర్చి సొక్కుదునని తా జేసిన దోషమును ఇట్టు గుణముగా నిరూపించుటడే ఇది మృదవమను వీథ్యంగము )

నటి :. నరిలెండు అనంశరకరణీయ మానతీయుడు

న్యూత :- ఇదిగో నభాపతియా స్వయంభూదేవుని స్తుతి వినుము:

సర్వాంగవిలసత్సర్వమంగ ళాలంకృతా కృతేః

ర్ముదస్య మహిమా భాతి విశ్వాన్ముగహకాంణః,

సర్వ మంగళాలంకృతచారుమూల్తి భువన కల్యాణకరుడు నౌర్ముద దేవుని మహిమ నిర్జిదముగా వెల్లుచున్నది (సర్వ లవణ సంపన్నుడు లోక క్షేమంకరుడునైన (పతాపర్ముదుని మహిమ విలసిల్లుచున్నదను కావ్యార్ధము ద్యోతితము).

(తెరలో సర్వాంగ విలసత్సర్వ మంగళాలంకృతా కృతియే నుమా ఈ ర్ముదుడు)

సూత :- (విని సంతోషముతో) కుళలులౌ మా కుశీలవులు నా మాట తలదాల్చి (పకృత కార్యమునకు గడగినట్టున్నారు. అదిగో కాకతీశ్వరుని స్తుతింప వెళ్ళెడి వైతాళికుల మాటలు వినవచ్చుచున్నవి. కావున మనము తరువాతి కార్య మనుష్టింతము (అని న్మిష్క_మింతురు. స్కూత ధారో క్యనుసారము వైతాళికులు (పవేశింతురు కావున ఇది (పయోగాతిశయము, ఈ (ప్రస్తావనలో మొత్తము వీథ్యంగములు సమన్వయింపటబడినవి). శ్రీ వేదాంత 'దేశికులు: సంకల్పనూర్యోదయ నాటకం

“యదృక్తి (వచయాత్మ కే దినముఖే దృష్టి తమః మేతిణః

త్మీవం సంసృతి శర్వరీం షిపతి యత్సంకల్పనూర్యోద యః

తత్తెరన్త్ర వీభూషడై రధిగతః స్వారీననిత్యోన్న తిః

శ్రీమాన్‌ అస్తు స మే సమ స్తవిపదుత్తారాయ నారాయణః”

5షస. 11

62 సంస్క్యృూతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

వీ థ్రీ మన్నారాయణుని యందలి వరమ భక్తియను (వత్యూష వేళలో పరమ వక్తులకు జ్ఞాన గోచరమగుచు వివిధ చేతనుల జనన మరణాది రూపమౌ సంసృతి యను తమి్మిసను (పారబ్ధ కర్మావసానమున తొలగించు చున్నదో, దివ్యాస్త ళూషణోజ్జ్వలుడు, నకల లోకాన్నత్యములు కైవస మయినవాడు, ఉభయ విభూతి నాయకుడునౌ యా శ్రీ మన్నారాయణుడు నా విపత్తలన్నియు తొలగించు గావుత!

ఇట “త్రై రన్హ్ర విభూషతై రధిగతః” అని ఆనుటవలన సకల తత్త్వ ములకు 'శేషి' అనునది ద్యోతితము దీనివలన సమన్వయాధ్యాయార్థము సంగ హింపబడినది. “స్వాధీన నిత్యోన్నతిః” అనుటవలన అవిరోధ లవణార్థముం “సంసృతిశర్వరీ౦ త్నేపతి” అనుటవే ఫల లక్షణార్థము. “త్రత్రైైళో అనుటచే లీలా విభూతి యోగము. “శ్రీమాన్‌” అనుటచే నిత్య విభూతి యోగ సౌలభ్యములు సూచితమైనవి. భక్తి మోక్ష హేతువనుటచే జ్ఞానము మ్మాతమే మోక్ష హేతు వనువారి వాదము పరాస్తమైనది. ఈశ్వరుని ఫల _పదాతృత్వము సమర్డి ౦వ ఐడుటచే కర్మ మీమాంసక వాదము. (పధానాదుల పారతంత్యో క్రిచే సాంఖ్య వాదము, స్వారీనోన్నత్యు క్రిచే ఉ త్రీర్ణ (బహ్మవాది మతము, నిత్యోన్నత్యు క్తిచే త్షణిక వాదము, నారాయణో క్రిచే హైరణ్య గర్భ పాపవతాది మతములు, “శ్రీమాన్‌” అనుటచే నిర్విశేష (బ్రహ్మ వాదము నిరసింపబడినవి. మజియు - భక్తి దృష్టి = శబ్దములచే వివేక వ్యవసాయ నుమత్యాది ప్యాతలు, సంసృతిపదముచే మోవాోది ప్యాతలు, *క్షిపతి' యనుట వలన వివేకాదికృత మోవాది భంగమను కావ్యార్థము నూచించబడినద్‌. అన్హ్ర పదముచే శంఖ, చ్మకాబాదులు సూచితము. అష్టదళ వదా స్మతావళి నీలీ ఆ$ీ రూపానాంది. ఈ శ్లోకమున భక్సుపాయ మహిమను వర్ణించి ఉత్తర శ్లోకమున (వపత్తి మహత్త నఖిస్తుతించుచున్నాడు.

“లక్షే యత శుతిమిత గుణాకృష్టి లబ్దా వధానైః

(వత్యగ్భాణః పణవధనుషా సత్వ వద్శిః _పయుక్తః

మద్యే వశః స్ఫురతి మహసా స్మతలః కౌస్తుభాత్మా

పద్మాకాంత స్స భవతు దయాదుగ్దసింధుః (శియై వళొ

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు వేయ

ఈ ల్లోకమున “పణవో ధనుళ్ళరో వ్యోత్మా (బహ్మ తల్లక్య ముచ్యత్వే అప మత్తేన వేద్దవ్యం శరవత్రన్మయో లవేత్‌” అను ఉపనిషదర్ధము వివరింప బడినది చెవిదాక లాగి గుజీ చెదరనీక [కొత్త విల్లునుండి విలవంతులు (పయో గించిన జెక్కలు గల వజసారమౌ బణము పరప్పరుష వతోమధ్యమమున నాటబడి న్ఫురించునట్లు వేద (పతిపాదిత సత్యజ్ఞానానందాది కళ్యాణ గుణాను సంధాన విశేషమను ఆకర్ణాంత “జ్యా” సమాకర్షణమున అవహితులైన సాత్ర్వి కులను బలవంతులు కౌస్తుభకాంతి పత్ర విచితముగా పయోగించిన (సమ ర్పించిన) ్కవత్యగాత్మయను బాణము లశ్యభూతుడౌ ఏ [శియః పతి వక్షస్థలమున విరాజిల్లు చుండునో దయాపయః పారావారమౌ ఆ (శ్రీయఃవతి మీకు ఐపికా ముష్మిక సంవత్సమృద్ధి నాంగుత! “సోవ్నతే సర్వాన్‌ కామాన్‌ సహ (టవ్మాణా సహ వివళ్చితా"” అనునట్లు తత్సామ్యా వపత్తిరూప మోశము (వపత్తివలన సిద్ధించు నను విషయము సూచింవబడీనది ్టోకపాదము పదమనువారి మతానుసారము అష్ట్రపదా నాంది.

నాంద్యంతమున

న్యూతధారుడు *. నిఖిల సురాసుర కోటిరకోటి మణీకిరణ నికర సీరాజిత పాదపీఠుడు, శరణాగత వర్శితాణ సవ్తతంతు దీక్షితుడు, సరసీ రుహ వాసీనీ సహచరిత ధర్ముడు సంనరణ దవ దహన తాప నిర్వాపణ మహా వలావాకుడు నగు సర్వేశ్వరుని శ్రీరంగము, వృషగిరి, సత్య్మ్యవతము (కాంచి), యదుగిరి, పురుషో త్తమము, పొండురంగము - మున్నగు అర్బావతారాభి వ్యక్తి సమఠ ర్హములౌ దివ్య దేశములందలి యృాతోత్సవములలో భగవత్సే వారనము లోల నరుదెంచినవారు తమ చరణ ధూ! (వసారముల చేత తత్త ద్దేకముల పావన పరచినవారు, కా వేరీ మధ్య దేశ ఏరాజమాకమౌ శ్రీరంగము నధిష్టించినవారు, శిష శేషాశనగరుడ నిర్విశేషులు, అశేష జన సంభావన సీయులు, ఆసంభవద వద్శగంధరులు, అభిజన విద్యా సముచిత సదారార శీల శీలురు. అనాది మాయా మహావర్త బంభమ్య మాణ బాహ్య కథక రంభావన మథన గంధ సీంరురులు, అధి జీగ మిషితముకి ఘంటా పథులు, అఖిల దిబ్మండల శిఖండకులు, జౌపనిషద రహస్యోపదేశ దేశికులు, అవగత సకల కళా కలాపులు, ఆనవరత పరిచిత గంధర్వ విద్యావసాదిత పరచు పురుషులు నైన పూజ్య సవాసదుల ఆదేశ మేమన..--

శేరత సంస్క్భృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

లలిత మనసాం పీత్సై బ్మీభత్‌ రసాంతర భూమికా

మనవ గుణో యస్మిన్నాట్యే రసోనవమః స్దితః

జనన పదవీ జంఘాలార్రిచ్చిదా నృగుణీ భవ

న్నట పరిషదా తేన స్వాదం సతా ముపచిన్వితి

సుకుమార మళులు మెచ్చునట్టు శృంగారాది భూమికలను దాల్చియు, అనవమముగా నున్న నవమ రసమౌ శాంతము మూలమున వివేకాది ప్మాతల (పాముఖ్యమునను, సంసార మార్గమున నిరంతర సంచారము చేసెడి చేతనుల ఆర్తిని తొలగించు నాటకమును వదర్శించుమని సభాసదుల ఆదేశము. (రంగ నాథ య్యాతోత్సవ మనుట దేశ పళంస, అభిమత కాల్మవశళంన, సభాసదుల (వళశంసయు నొనరింవబడినది.) భరతమశోపాధ్యాయులై న సన్మార్గ వర్థనుల వారి శిష్యుడైన సంతోష పాలకుడను శ్రైలూష చ్యకనర్తి ప్ముతుడను (పతితట కుశీలవన కుంజర కంరీరవుడనై వైకుంఠ వినోదియను నేను ఉత్తమ నాటక [పయోజనముచే సళ్మపీతి కలిగింపని పక్షమున '“పతిళట కుశీలన కుంజర కంఠీరవ" యను బిరుదు త్యజింశునని (పతిజ్ఞా వూర్వకముగా వారి ఆదేశమును స్వీకరించితిని, దివ్య [వయోగమును దర్శింప సభవారు సమావేశ మగుచున్నారు చూడుము.

“అవధారిత నాట్య దేశి మార్గెరసమీచీన పరాబ్మాఖైర మీభిః

భరతాగమ దైవతైరి వ్లైషా పరిషర్‌ సంవతి భాసతే మహద్భిః.”

నాట్య, నృ త్త, నృత్యముల న్వరూప స్వభావములను బాగుగా పరిశీలించిన వారు, లక్షణ రహితములు, అస్మత్చాయములైన నృ త్తముల పట్ట వై ముఖ్యము జూప్పవారు, నాట్యాధి దేవతలన్నట్టున్న పెద్దలచే ఈ సభ కిక్కిరిసి యున్నది. (సక్మపళంస)

కావున చళున్షష్షి కళా విద్యా వ్యాప్తికి మూలము, (పతి కల్పమున ఐవు విధ లీలావతారముల దాల్చియు తన పరమ వురుషత్వము గోల్పోవక అజ్ఞాన పరంపరా నివ ర్త్రకమున ఆదిమ దేవత నఖిగమింతును.

(వ్రస్తావన _ వివిధలక్షణములు 1ర5్‌ “పాళీ సంధ్యా కాచి దంతర్నిశాయాః (వజ్ఞా దృష్షే రంజన శ్రీరపూర్వా వక్త వేదాన్‌ భాతు మే వాజీివక్తా9 వాగీశాఖ్యా వాసుదేవస్య మూర్తిః.” అజ్ఞానాంధకారము పాలిటి. (వత్యూష సంధ్య (వజ్ఞామయ దృష్టికి

సికాంజన శోళ సర్వవేదముల ఆద్యోపదేష్టి9 వాగీశ ఇరియునైన వాసుదేవుని

హయ్యగ్రివమూ ర్తి నా ఎదలో భాసిల్లుత!

(సరన్వతీ దక్షిణా మూర్త్యాదులు పారమ్య రహితములు హయ్యగివుడు అవతారములలో నాదిమ మూర్తి కాన ఆదిమ దేవత యని పేర్కొనబడినాడు.)

(వినయముగా నంజలి యొగ్గి)

“దేవో నవ్శభ మాతనోతు దశరా నిర్వర్తయన్‌ భూమికాం

రంగే ధామని లబ్ధి నిర్భర రసైః ఆధ్యక్షలో భావుకైః

యద్భావేషు నృధగ్విదేష్పనుగుణాన్‌ భావాన్‌ స్వయం వికతీ

యద్ధర్మ్మైరిహ ధర్మిణీ విహరతే నానా కృతిర్నాయికొ.”

వివిధ భావానుగుణముగా వివిధ భూమికలను దాల్చుచు అదే ధర్మమును నిర్వ ర్తించుచు “నటి' తనకు సవాకరించుచుంగ నాటకాది దశవిధ రూపకముల నిర్వహించుచు రసాస్వాద లోలుపుతా సామాజికులకు రంగస్థలమున సాజత్క రించు (ప్రధాన నటుని వోలె వివిధ విభవావతారముల యందు తదనుగుణ రూప ములు దాల్చి అవే ఆశిత రక్షణాది ధర్మములు గల్లి మవాలవ్ష్మి తన వెన్నంటి యుండ దళరూసముల దాల్బుచు ఛశ్రీరంగమున భగవదై కాంత్య (పేశులౌ

(బహ్మవేత్తలకు న్యూతము గోచరించు శ్రీమన్నారాయణుడు మనకు సకల కథ

ముల నౌొసగు గాత।

(కణము నిల్చి ఏదో ధ్యానించినట్లు ఉల్లాసముగా) సర్వ పదార్థములకు ఏక్లైక మూలమగు అ పరమ పురుషుడు కటాషించినాడు.

ఎశతి కీరీట వివారణాషా ధియా

సురభితామిహ నాటక పద్ధతిమ్‌

ముహురనేశ్య వివేక ముపమఘ్నయన్‌

మతమపళ్ళిమ యామి విపళ్చితామ్‌.”

16 సంన్కల్భతరూపకములలో నాంద్మివస్తైవనల్లు

వేద వేదాంత పరిశీలన పారీణమౌ (వజ్ఞాపాటవము పరిషశింస వివేక నాయకో పేతమౌ పయోగము ద్వారా శ్రీ భగవ్యదామానుజ యామున బోధాయ నవ్యాస (ప్రతిపాదితము పరమ వై దికమునై న విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతమును సర్వ (వఠమముగా వెల్పడింతును.

(తెర వైపుజూచి) ఆర్యా! ఇటురమ్ము.

నటి : ఆర్యా! ఆజ్ఞానియోగమేమి "సెలవీయుడు.

సూత : ఆర్యా! వరమ సాత్వికులైన సామాజికు లాదేశించిన నాటక భూమికా సంపాదనమున మన కుశీలవులు సన్నాహవడుచుండిరా?

నటి : ఆర్యా! నీ అవయవముల వంటివారు కుశీలవులు. నీ తలంపునకు భిన్నమేల జరుగును? ఏ రూవకమును (వయోగింవ బూనినారు.

స్యూత : వివేకమును నాయకునిగా నొనర్చి [కొత్తగా కూర్చిన 'సంకల్ప సూర్యోదయ'మను నాటకము [పదర్శింపబూనుట నీ వెజు(గవా?

*భావం విదంతి పరమ్మాత పరావరజ్ఞాః

(వజ్ఞాధనాః (వగుణ నూతన సంవిధానమ్‌।

యన్మిన్‌ గుణానస్తను భృ్యతః సదస్మత్పకారాః

ప్యాతీ భవఎత్యనుగుణై ః అధి దేవత్రై నై

జీవేశ్వర తత్తృముల నెజిగిన (ఐహ్మవేశ్రలే ఈ ఆవూర్వసంవిధానకమౌ నాటకమును (గహింపజాలుదురు. ఈ నాటకమున జీవుని సర్గుణములైన వివేకాదులు, ఆసద్గుణములౌ మోహాదులు తమ తము అఆధిదేవతలతో కూడ ప్మాతలుగా నిబంధింపబడినవి. ఇంతేకాదు.

కవివేక్ర (పాగల్మ్యస్స్ఫురిత రణవీఠర వ్యతీకరః

పర (బ్రహ్మోదంత (వకటిత దయావీర విభవః

(వబుద్ద క్షేతజ్ఞన్గితి ఘటిత శాంతాక ్భతిరభూత్‌

(వయోగ శ్చితోయం భవరస భుజా మస్యభిమతః.”

వివేకము మహామోహమును జయించుటవే వీరరసము పరాత్పరుని (పహ్హాద, విలీషణాది నర్మితాణోదంత (ప్రతిపాదన వలన దయావీరము స్వస్వరూప వర

(వన్త్హైవన - వివిధలకణములు 167 స్వరూవముల నెటిగి తదనుగుణముగా ననుష్టించు క్షేతజ్ఞుని స్థితి నుపాదించుట చేతను, ధీరళాంత రసమునను నవికల్గి పరమాళ్చర్యకరమౌ ఈ నాటకము ముముతువులకే కాదు, సాంసారికులకు కూడా అభినందనీయ మగును.

ఈ రూపకము యొక్క ఉత్క-ర్షావధి నెన్నతరము కాదు. ఎన్ని కంఖ ములు సాగరమున జనింపలేదు? అవి పురుషోత్తముని పాణిపద్మము నలంక రించిన పాంచజన్యము అగునా? మజియును._

“యే లోకానిహ వంచయంతి విరలోదంచన్మహః కంచుకొ

స్తే తిష్టంతు మహాద్భృ హేమ మణయః కిం తైరిదం చింత్యకామ్‌

శ్రీవత్స (వతివేశ దీవ్తరుచినా సార్ధం కిమా భాష్కతే

పద్మోల్లాసన దర్చణేన మణీనా (పత్నేష రత్నేష్వపి.”

మణులు కొన్ని కొద్దిపాటి తేజస్సుతో అజ్ఞులను వంచించును. కాని, శ్రీవత్సము (పతిగృహమునందు దీపాయమానమై లక్ష్మీదేవి విలాసములకు దర్పణమై విరాజిల్గుచు భగవదేక భోగ్యమైన కౌస్తుభ మణికి అల్పరేజస్కములు ఆస్థిరకాంతికములునై న ఇతర 1పాచీన, నవీన మణులకు పోలిక యుండునా। (భగవర్గుణానుభవ రాహత్యమే గాక అనౌచిత్య భూయిష్టతయు గల ళాకుంత లాదులు, న్మిష్పపంచ న్మిశ్శేక చిన్మాత లోరైక తొనములౌ (వబోర చందో దయాదులు, భగవత్స్వరూపషగుణ వి్‌భూ- ఎగహవ వన్నీ పరిజనాది బహు (వవంచన పరమౌ ఈ సంకల్ప సూర్యోదయమునకు సాటిరావని తాత్పర్యము. కౌస్తుభ మను అప్రస్తుత వస్తు వర్ణన ద్వారా (ప్రస్తుత కావ్య (పతిపాద్యమౌ వస్తువు సూచింవబడుటచే అవలగిత మను వీధ్యంగము. అృపస్తుతార్థక కథనాత్‌ (క్రియతే సూచనం తు యత్‌ పృాఠస్య వస్తునో వాపి నామ్నావలగితం హి తత్‌.)

వస్తు గౌరవముననే కాదు, మవిీకవి గౌరవమునను ఈ రూవకము బహుమానార్హ మైనది ఏలనన_-

“ఆపదిళ్య కిమప్కశేషగు ప్యై నిగమాంతేష నిరూఢగౌరవేణ

(పవిభక్రహితా హితః (పయోగః కవినా కారుణికేన కల్ఫితోఒసొ.”

కే6కి సంచృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

కాంతా సమ్మితముగా పరమ తత్త్వోవదేశము కానింపవలయునను వ్యాజి మున వేదా న్తమునరి దాచార్య (సిద్ధిని గాంచిన మహానుభావుడు నిఖిల చేతనో జ్జీవనార్హము హిశాహిత్టవవృత్తి నివృత్తి జోధశమమౌ ఈ నాటకము నిర్మించి త్‌ గ! అనీ ఖీ నాడు,

నటి . (కౌతుకమున) ఆర్య! ఆశేష విద్యా వ్రైదుషీ భూషితులౌ సభాసదుల గౌరవమునకు ప్మాతమైన ఈ నాటకమును (వానిన వారెవరు?

సూత * ఆర్యా! నీవు వినలేదా? సమస్త లోక సంభావనీయుడు, విశ్వాతి శాయి, విశ్వామ్మిత గ్యోత భూషణుడు, విశ విద్యా వివార పుండరీకుడు, పుండరీకాక్ష సోమయాజి పైౌతుడు, అనంత గుణ శ్రేవధియునైన అనంత సూరి ప్యుతుడు, శ్రీ రంగరాజ దివ్యాజ్ఞాలబ వేదాంతాచార్య వదవీకుడు, కవితార్కిక శేసరియను (పఖ్యాత గుణ సమాఖ్యుడు. భ్యాతజన నిబద్ధజైైత ధ్వజ (వనాదిత దళదిశాసాధుడు, సర్వతం[త సంకట (వళమన విశంకట శేముషీకుడునైన శ్రీ మద్వేంకట నాథుడీ మహో శ్రమ నాటకమును (వసాదించినాడు.

“గౌడ వై దర్భపాంచాల మాలాకారాం సరస్వతీం

యస్య నిత్యం _వళంసంతి సంతస్సౌరభ వేదన

సరన కవికా గౌరభమెజిగిన తత్పజ్ఞులు గౌడ, వై దర్భ, పాంచాల మాలా లాలితాకారమౌ ఏ మవిదేశికుల థారతీమితల్లికను _పశంసింతురో __

“ఆన్యేరదకం భువన మన్యద ని్మిదకం వా

కర్తుం క్షమే కవిరభూదయమన్వవాయే

జన్మ ద్వితీయ మృషిభిః కథితం యతస్సా

దేపీచ విళ్వజననీ యదనన్య గోరా.”

లోకమున కంతటికి వేరే వ్యక్తిని ఇం్యదునిగా నానర్చ జాలినవాడు, లేదా లోకము నిర్యద రహితముగా నైనను సృష్టింప సమర్జుడునై న విశ్వామ్మితమహ ర్తి వంశమున (బాహ్మణత్వమును (పసాదించెడి గాయత్రీ దేవికి సగ్మోశుడుగా నుదయించినవాడు (గా యృతీ మం్యతమునకు “విశ్వామ్మితర్షిః సవితా దేవతా అన్నట్టు విశ్వామ్మితుడు బుషి యని, (పతి వాక్య మనుసంధింవబడినది.) మటీయుఎ

టపస్తావన = వివిధలశకణములు 169 “వృిళాసీనీ విబుధవై రి వరూధినీనాం, వద్మాననేన పరిచార విరా (వయక్తా ఉర్చేేక్షరే బుధ జనైైరుపపత్తి భూమ్నా, ఘంటాహరేః సమజనిష్ట

యదాత్మనేతి కి

కుదృష్టులైన విబుధ విరోరులకు భృదయకంపము నాపాదించుచు, శ్రీమన్నారాయణుని సమారాధనలో నుపయోగపడెడి ఘంట ఏ దేశికుని రూప మునె అవతరిల్లినదని కాత్తికులు లొవింతురో_ (పూర్వము వేదాంతాచార్యుల తంగడి ప్యుతసంశానము నభిలషించి (శ్రియః పతి నారాధింప నాతడు స్వవ్న మందు శన ఘంట నొనగినాడని దాని మూలమున ఆమె గర్భవతియై ద్వాదళాబ్బముల పిదప వేదాంతాచార్యు లుదయించి రను ఐతివ్యుము కలదు.

“*వేదాంతా చార్యజననీ వరప్పకాభిలాషిణీ, స్వప్నే ద్వాద కాబ్దం పత్మివతా తతో

టిక్జే గురురయం వేదాంతాచార్య శేఖరః.”)

“వింశత్యబే వ్మిశుత నానావిధ విద్యః

(తింళద్వారం [కావిత కారీరక భాష్య॥ _

టేయః శ్రీమాన్‌ వేంకటనాథః [శుతిపఠ్యం

నాథ (పీక నాటక మర్ట్యం వ్యధిగై తత్‌.”

ఆ మవిదేశికుడు నేంకటనాథాచార్యుడు ఇరువది వత్సరముల 1పాయ మునడే (శతి - స్మృతేతిహాస కాస్తాది వివిధ విద్యావైదుషీ పరమావధిని గడించినాడు. ముప్పది వర్యాయములు భగవ్మదామానుజుల శ్రీభాష్యమును (వవచనము చేసినాడు. ఆ దేశిక సార్వలౌముడే శ్రీరంగనాఠ్మ పీతి కై మువార్థ గర్భితము, [కతి సరీ వృదయ మర్మజ్ఞమునైన ఈ సంకల్ప సూర్యోదయ నాటచమును నిర్మిందినాడు.

నటి : ఆర్యా! వేదాంత వితాన నందిత మానసుడౌ కర్కుళ, తర్క కులిళ విసృటిత పాషండ [దుమషండ యౌ భారతి మన బోటి వారి అభినయ (వ్రయోగమున కుపకరించునా?

న్యూతన (అంతర్జాసముగా) అర్యా! సీ మాటలో రెండు _పళ్నలు కలవు, అందు మొదట సరమాత్మగుణానుసంధానమున వరవళుడగు నితనికి కవితాస క్రీ

కే70 సంస్కృృతరూపకములలో నాందీ వస్తావనల్లు వీల యనునది మొదటి (పశ్న. కరిన వాగ్వాపారముగల తార్కిికునకు లలిత కవితావైచ్మితి ఏల అలవడుననునది రెండవ (వశళ్న-కడా? అందు మొదటి (ప్రశ్నకు సమాధానము వినుము.

*మనువ్యాన [పాదేతస పరిషదర్హా క్వచిదియం

సుధాసిక్తా నూక్తిః స్తయముదయ మన్విచ్చతి జనే

నిరుంధ్యుః కే వింధ్యాచల వికట సంధ్యానట జటా

పర్మిభాంతా పంగోరుపరి యది గంగా నివతతి.”

(బహ్మవేత్తలు మను, వ్యాస, (ప్రాచేతసుల (వభావము సంతరించుకొనియు ఆమృతమాధుర్యము సృజించెడి సూక్తి ఒకానొక వ్యక్తి ముఖమున ఆవిర్భవింప బూనినపుడు నిరోధించువా రెవరు? వింధ్యాచల విశాలమౌ నటరాజ జటాతటమున వివారముసల్పెడి గంగానదియే స్వయముగ కుంటివానిపై (పసరించినపుడు అడ్డగించువారుందురా?

ఇక రెండవ (పళ్నకు సమాధానము వినుము. “గంలీర భీషణ గతిగ్గిరి ఖండనాదౌ చూడాపదమ్‌ పశుపతే రపి ఘూర్జయంతీ, స్వాద్మువసన్న నుఠభగాని వసుంధరాయాం (సోతాంనీ దర్శయతి కిం న సుర్మసవంతీ”.హిమాలయాదులను తన గంలీర ఖీషణగతులచే అభిఘాత మొనరించునదై నను పళువతి జటాజూటము ననే అ స్తవ్యస్తము చేయజాలినదై నను గంగానది భూతలమున మ్యాతము స్వాదు (వసన్న సుళగములౌ పాయలతో (వవహించుట చూచుటలేమా? (బావహ్యులు, కుదృష్టులు మొదలగు దుర్వాదులను ఖండించు విషయమున తర్కకార్కశ్యము (వగర్భ్శించినను ఇతని భారతి నాటకమున లలిత లలితోదార మధురమై విరా జిల్లునని కొత్ప్చర్యము. ఇందు [సళ్నో త్తరరూపమౌ ఉద్దాత్యకమను వీథ్యంగము నిబద్దము.

న!

నటి; (ఆనందముతో) ఆర్యుని మాట యుక్తియుక్తముగా నున్నది. కాని గంధర్వాగమ తోవిదులంగీకరించని కాంతరస నివేశ మీ నాటకమున ఎట్లు యు క్తమగును?

న్మత ?ం (అనాదార గోవ్‌న పురస్సరముగా) ఆర్యా! శాంతము నంగి కరింవని వారు భరతాగమ కోవిదులు కారని నా యభ్మిపాయము. (ఆలోచించి)

(వస్తావన . వివిధలక్షణములు (కట!

“అధవా ఠాదృకాన్‌ సఖ్యాన్‌ మఠ్వా జగతి దుర్లభాన్‌

శంకే శాంతిరసోల్హాన మళక్య మభిమేనిరే.” -

లేదా, కశాంతరసాభినయము జూచెడి సామాజీకులరుదను ఉద్దేశ మున కాంతరస (వయోగ మళక్యమని వూర్వులు తలచి యుందురని భావింతును. మజియు._

“ఆసభ్యపరిపాటికా మధిక రోతి శృంగారితా

పరస్పర తిరస్కృృతిం పరిచినోతి వీరాయితం

విరుద్ధ గతి రద్భుత స్తదల మల్పసారై:ః పరైః

శమస్తు పరిశిష్యతే శమిత చిత్తలేదో రసః ”

శృంగార చేష్టలు (కృత్యము) అసభ్యత నాపాదించును. వీరకర్మ పరస్పర తిరస్కారావహము. ఇక బీభత్సాదు లుద్వేగకరములగుట వలన అల్ప సారములు. మనో వ్యధను తొలగించి చిత్తమునకు నిర్చృతి నొన గూర్చునది శాంత మొక్కటే.

నటి :. ఆర్య! ఆ కాంతరసము సనకసనందనాది ముని జనాదృతముగా వచ్చును. ఐన కరణ వ్యాపార రహితమౌ యోగము (పరానముగా లానీల్లు నియ్యది సర్వజన ,పేషణీయమౌ. నాటక వృత్తాంతమున నెట్లు సంపాదిత మగును?

నస్యూత :. ఆర్య! మనము సాంఖ్య మతానుయాయులము కాము. మోక్ష ధర్మ పద్ధతి నియతములునై న వ్యాపారములు గీతాదార్యు డడుగడుగున బోధించిన వెన్నియో కలవు. ఆ వ్యాపారముల ననుకరించి సామాబికులను మెప్పించుటయే మనబోటి రంగోవబీవుల జీవిక కవకాశమన వచ్చును. మణియు నాట్స వైభవము తిలకించుము. |

“న తచ్చాన్తం నసా విద్యా న తచ్చిల్పం న తాః కళాః

నాసౌ యోగో నతద్‌ జ్ఞానం నాటకే యన్న దృళ్యతే.”

(నాట్యమున కంగము గాని నాట్యము నందు (పతిపాదింపబడని ళాస్తముగాని, విద్యగాని, శీల్పముగాని, కళలుగాని, యోగముగాని, విజ్ఞానము గాని లోకమున వేశాకచో నగుపడవు. అని పరంపరగా వినవచ్చు సూక్తిని వినకుంటివా?

72 సంస్క్యృతరూపకములలో నాంద్మీపహ్తావనలు

నటి : అతి దుష్కరమౌ [పయోగమునకు తలపడినారు. మత్సర (గహ గృహీతులౌ | పతిపత్షులను తలచుకొన్న కొలది నా యొడలు కంపించు చున్నది. ఇది స్త్రీ స్వభావమని భావింతురేమో!

సూత ;- అర్యా! కాతర్యమేల? నేడు మన అదృష్టము పండనున్నది, చూడుము.

“లవణసమృద్దిర నమా రసపరిపోషశ్చు సహృదయ [గాహ్యః

సంపతతి నాటకేస్మిన్‌ స ఏష శ్రైలూష సుకృత పరిపాక॥.”

నాటకమా సర్వ లశణ రిక్షితము, నిర్దష్షము; సభ్యులా మత్సర రహితులు, సరసులు, రసమా విమల భావనా చతుర వేద్యము. ఇది అంతయు మన శై లూషుల పుణ్య వీశేషణముననే లభించినది. మజియు._.-

“విద్యా నంపన్నిధిరవహితో వేంక టేశః క పీ్యదః

సిర్దారంభశ్చిర మభినయే మామకః పాాతవర్గః

(వఖ్యాతేయం పరిషదనఘా సకపాతానభిజ్ఞా

రామావీనాం కులధన మిదం రంగతాం యాతి రంగమ్‌.”

ఏత దచయిత వేంకట నాథుడు సకల విద్యా శేవధియైన కవీర్యదుడు. మన నటీ నట బృందము విపిధాభినయ [పయోగములందు గడ దేరినది. పరిషత్తు వక్షపాతాది దోషలేశము లేని రసాస్వాద పారీణమైనది. శ్రీరామాదుల కుల రనమైన శ్రీరంగము రంగస్థలమైనది. ఇది కాదు నీవు భావింపవలసినటి - మజి యొకటి కలదు...

“శమధననిధిం సత్ర పాయం (వయోగమయోగినః

స్వగుణవళతః స్తోతుం యద్వా వరీ (వతు నిందితుమ్‌

కిమిహ బహంఖిః కింన శ్చి న్నంన విశ్వ మనీశ్వరం

తదుపనిహితా జ్మాగత్యేవం చతుర్దశ సాషీణః.”

శమ దమాది గుజోపస్కృతము, నత్త్య (పకృతి వివేకాది ప్యాత (వచురమునై న ఈ నాటకము రాజస, తామస స్వభావులు తమ తమ స్వభావాను సారము నిందించినను, స్తు3ంచినను మా కొరుగున దేమియు లేదు. ఇంత మ్యాతమున విశ్వమనీశ్వరము కాడు గదా! అ ఈశ్వర నిర్మితములైన చతుర్దశ లోకములే సాక్షులగును.

(వస్తావన - వివిధలక్షణములు (గ్‌!

మజియు, అత్కరితోవ నతముగా మెటుపు తీగలవలె మనీవల ఈర్ష్యాదు లారంభ సమయముననే ఆవసానము జెందును. లేదా...

“మౌనం బ్మిభతు మత్సరేణ నమితాః తూర్ణం ఈ ఏవ (ధువం

కాలోన్ని,దకదంఐబగోళవపుషః కంపస్ఫు ర న్మాశయః

కించి ద్వీడితకుంచితాక్షమ వశాతత్‌ ఉత్తానదత్రాననాః

(వస్తోష్యంత్యవధిం (వయోగపదవీసార స్యసారన్య నః”

మొదట ఈ నాటక (పళంస పట్ల (పతివక్షులు మాత్సర్య గనులే, మౌన్మవతము దాల్చినను కొద్ది సమయముననే వర్షాకాలమున పూచిన కడిమి పూగుత్తులవలె కంటకితాంగులై తలలనూపుదురు వారే తమ పొరపాటునకు నీగృపడి ఈ నాటకము యొక్క సారస్యము నుగడింతురు,

పే శై

నిరంతర నియమిత మత్సర నీరంధ హృదయులు నిర్వికారులును కావచ్చు. బనను...--

*శ్మప్రవేద ముదారచీః స్వనామ్నా

భరతః నూచితభావరాగతాశమ్‌

యముదాహరతి స్మ దిశ్వ భోగ్యమ్‌

ఈది జక ఐహ్‌ ష్క్సృతా వయం స్మః"

భరతుడు తన నామానుగుణముగ రాగ, భావ, తాశమయమైన నాట్య శాస్త్రము నుపవేదముగ లోక (శేయస్సునక్షై రూపొందించినాడు అందు (పాలీ ణ్యము గడించినవారు మమ్మెథ్ధెన అభిమానింతురు

నటి:. అర్యా! వాస్తవము. శాస్త్ర పండితులు విరుద్ధవాదము లేవదీయుళు ర ం(ధాన్వేషణ చేయునప్పుడు మనము (వతిజ్ఞ జేసీన విధము అభినయింవ జాలు దుమా!

స్యూత:. పరగుణ సంతోషిణీ! పరమార్ధము నెజిగిన వారీకి కూడా ఏవో కొన్ని ్మవశ్నలు కలుగుచునే యుండును. కానిమ్ము. విశిష్ట విధ్యా పతి శానము కలవాఏని గొరవింపవలయును.

క్షేగ సంస్కృృతరూపక ములలో నాంద్మీ వస్తావనలు

*భ్రూయసీరపి కళాః కళంకితాః

(పాష్య కశ్చిదపచీయతే శనై

వఏీకయాపి కళయా వికుద్ధయా

యోఒపి కోఒపీ భజతే గిరీశతాం.”

ఒకడెన్నియో కళంకిత కళలను పొంది అపచయము నొందుచుండ, వేరొకడు ఒకానొక సవ్నితకళ్శాపభావమున గిరీశ త్వమును (సర్వజ్ఞ తను పొందు చున్నాడు

కావున వరాళశర, పారాశర్యాది - బహు మతముల దుర్వినీత చిత్తవృత్తి తీరస్కాంరిణి, అనవరత పరిచిత గాంధర్వ విద్యా వినోదన (పసాదిత పరమ పురుషము పరావరత తత్త్వ యాథాత్మ్యావగమన ధురీణమున్తైన పరిషత్తును అలి ముఖ పరచుదముం (వినయముగా అంజలి యొగ్గి) ఆర్య మ్మిళులారా! వినుడు.

“వివేక్నపారంభే విమతమతభంగ్మప యతనే

ముముషా సంసీద్ధే ముద మథన యోగే చ సఫలే

ముఖాదీన్‌ నిధ్యాతుం నిభృత మిహ నాట్యే కృతముఖై

రృవద్భిః స్థాతవ్యం భరతమతధౌరేయ మతిభి.?”

వివేక నాయకుని జీవ న్మిశేయస రూపమున బీవారంభ సమన్వయము, న్మిశేయన (ప్రాప్తికి విరోధులౌ వొవ్యు కుదృష్టి, దుర్మతముల ఖండన ప్రయత్న రూపమున బీందు [(వయత్న సమన్వయము, ముక్రీచ్చా నంసీద్ధి రూప పతాకా (పాష్త్యాళా సమన్వయము, పరమాత్మ కృపా వాప్తి రూవ (వకరీ, నియతాప్తుల సిమిన్వయము.. పిదప మోత ఫల ప్రాప్తి యనుకార్య ఫలాగమ సమన్వయ మనునవి ముఖౌది నంచ సంధి రూవమున పది యగంములలో (వళకిపాదింప విడినవి. అనగా _ మొదటి అంకమున పురుష మోచనో ద్యోగము, రెండవ ఆంకమున పరవక భంగము, మూడవ అంకమున మోవోపాయారంభము, నాల్గవ అంకమున కామాది వ్యూహ భంగము, ఐదవ అంకమున దంభాద్యు పాలంభము, ఆరవ అంకమున స్థాన విశేష సంగవాము, ఏడవ ఆంకమున శుభా శత నిర్ధారణ, ఎనిమిదవ అంకమున మోవిది భంగము, తొమ్మిదవ

(వస్తావన _ వివిధలక్షణములు ష5 అంకమున సమాధి సంభూతి, పదియవ అంకమున న్మిశేయస లాభము = అనునవి (వతిపాదింపబడినవి. కావున వానిని మనమీ అభినయములద్వారా సామాజికుల ముందు (ప్రదర్శించి, రంజన నాపాదించి నాట్య యోగ శాన్ర గౌరవము నినుమడింపజేయవలసియున్నది. (తెరలో “సమ్రయనియతైః (పయోగైైః సళ ధసీమామనుజ్ఞి తో విదుషః కిరతైరివ దివసకృతః &ప్యంచే తామసారంభాః.” ఇందు నాలుగర్థములు గలవు.

1. దివా నియతములైన కిరణ (పసారములకే గగన మార్గమును విడువక లోకోజ్జీవన నాపాదించు సూర్య భగవానునిచే తిమిర సరంపరలు తొలగింపబడునట్టు;

2. భరత ళాస్త్ర మర్యాదను తప్పకుండా నియమములను పాటించు నాట్యాలిజ్ఞుడైన నటునిచే నాట్య శాస్తోద్దిష్టములై న నాట్య (పయోగములతో నటాధముల ఆసభ్యతా పాదకములౌ అభినయములు తొలగింప ఐడునట్టు,

9 స్వస్వరూపానుగుణముగా సాత్త్విక ధర్మములు గోల్పోక భగవత్‌ క్రై ంకర్యమును అనుష్టించెడి (పపన్నునిచే _పకృష్ణముగా ఆత్మార్నణముచే. సాధ నాంతర, మం(తాంతర, దేవతాంతర (_పవృత్తులౌ వారీ దుర్వ్యాపారములు తొల గింపబడునటు,

ళు

4. కాస్త నియమమానుసారము యోగ మర్యాదను విడువక స్వవర్జా (+ మోచితములౌ అనుష్టానములచే తమోగుణ (వరధానుల చెడునడతలు తౌలగింప ఐడునట్లు నిరసింపబడును. సాత్త్విక మార్గ మర్యాద ముల్దంఘింవక సదనుష్టాన మును పాటించెడి వివేక నాయకుని యొక్యా సమయోచిత (వయుక్తములౌ క్రామాది విజయ వ్యాపారముల వలన తామసులౌ మోహాదుల వివిధ దుర్వ్యాపార ములు నిరనీంపబడునకు కావ్యార్థము సూచింవబడినది.

106 సంస్కృృతరూపకములలో నాందీీపస్తావనలు

సూత :- (చెవియొగ్గి ఆనందముతో) ఆర్యురాలా! బాగుగా వరికించుము. మన అలినయ వృత్తిని మణశీయు ఆపవ ర్ధిక వృత్తిని ఒకే (చయోగమున ఈ బౌద్దాతికీ గీతి నిరూపించుచున్నది.

“దుర్ణనం (పతిపవం చ దూరదృష్టిరయం జనః

వివేకశ్చ మహాచూహాం విజేశుం (పఠవిష్యతః.”

దూరదృష్టియా నట్మాగేసరుడు దుష్ట నటుని జయింవ నుద్యమించునట్టు వివేక నాయకుడు మహా మోహ (_వ్రతినాయకుని జయిలస సమకట్టుచున్నాడు. (బాహ్య కు దృష్ట్యాది ప్రతిపక్ష వర్గమును, (బహ్మావే త్త జయింప సమక ట్టీనాడను అర్థము నసూచితము.)

(తెరలో)

ఎవడురా వాడు? కుశీలవ కులాంగారుడు, కరతల కలిత కఠోర మధుర ధనుష్కుడు, నురఖి సుకుమార చి(తపుంఖుడు, వితాసిత నిఖిల వైరిజనుడ నగు నేను జీవించియుండ సకల సురాసుర మునిమనుజ చిత్తవృ త్తి సార్వభౌముడు దుర్మతి ధర్మచారిణీ సహితుడు, రణరంగ మవా నటుడునగు ఈ మహి మోహుని గుజించి యేదో అనిష్టమును | పతిపక్షుల వలన కలుగునని ఆశంసించు చున్నాడు!

స్మూత ;. (శయసం[భమములతో తిరిగి చూచి) ఆర్యురాలా! (కోర, మద, త్యామాకుడై సహాయులు వెంటరాగా ఎవడో ఇటు వచ్చుచున్నాడు. మన మిట యుండరాదు, ఇతడు...

“ఆపవర్గవిరుద్ధేషు (తిఘ వర్లేషు తిష్టతాం

(పథాన పురుషార్థన్య పళ్ళ్చి మన్సాధిద్రై వతమ్‌.”

ధర్మార్థ కామములను (తివర్గముల ననుష్టించు వారికి, ఆ మూటిలోను (వ్రధానమై, అంతిమమునై న కామప్పరుషార్థమున కధిదేవతయైన కాము డీతడు సుమా!

“ఆర్జావ శేషిత మహేశ్వర పౌరుషోయం

వర్గం తృతీయ మవధీరయతాం వినేతా

రత్యా సలీలపరిరంతణలోలగత్యా

పుష్పాయుధః ఫులకితై కభుజోఘ్యు పైత.”

(వస్తావన - వివిధలక్షణములు ॥ మహేశ్వరుని పుంస్త్వ్వమును, పర్మాకమమును సగము చేసినవాడు, కామము నేవగించు వారిని శిక్షించువాడు, రతీదేవి సంస్పర్శ మూలమున పులకి శైక కుజుడు. పుషాయురుడునై న కామదేవు డీ వైపు వచ్చుచున్నాడు. కావున . కాలోపపన్న కామోత్సవ విహార సంకులమౌ జీవలోకమున గువ్ల వృత్తులమై అనంతర కరణీయ మనుష్టింతము. (అని న్మిష్క-మింతురు) నరకాసుర విజయవ్యాయోగము “కస్తూరీ పరిదిగ్గ ముగ్గ కమలా వమోజ బుద్ధ్యా (దువం నీల్మాదేః శిఖరేషమ నిత్యకుళుకీ దైత్యారిరవ్యాత్‌ స నః (పత్యంగాభరణేమ దీవ్రవపుషః "సీవాసుదేవాఃస్కృుటమ్‌ యస్యాశేష సురాత్మకాం విదధతే చన్దా౦ర్భచూడాదయ:.” తనను సీవింప ఆరుదెంచిన శివాదిదేవతలు, ఎవని (వత్యంగములందు అలంకరింపబడిన మణీమయాభరణములలో (పతిఫలించి ఏ వరాత్పరుని సర్వ దేవతామయునిగా వలపింపజేయుళుండిరో క్‌ స్తూరీ పరిలి వ్రమౌ లష్మీ వవోజమను (ధాంతిన సీలాచల శిలరమందు సతతోత్కంరిళు డై విలసిల్లెడి జగన్నాథస్వామి మిమ్ము రక్షించు గావుత! ఇది అషహ్టైదశపద నాంది. చం్యదనామ నిర్దేశమువలన నీవి. ఆశీర్వాద రూపం (నాంద్యంతమున) (వేడుక తో నన్నివై పుల తిలకించి) లారా! (పాతఃకాలికమౌ ఈ భువన శోత నా హృదయము నెంత మత్తు గాల్పుచున్నది? “శయ్యాంబరం శశినిశోరిన భాతి లొజి తాంబూలయోరివ ర వైరరుణ్యాలవేశ్రై: హారై 1 (పసూననిక రై రివ తారకై శృ చూర్దెపటీర నివహైరిన చస్టి)కాంత్రై॥ " వ£1.12

పం సంస్కృృతరూవకములలో నాండ్మిపస్తావనిలు

శర్వరీ నిశాకరుల 'సెజ్జవోలె ఆకాశము వారివ, లాజకతాంబూల రసరేఖల వోలె ఆరుణ్యాభఖండములు, వారివ పుష్పమాలాహారములవోలె తారకలు, వారిన తెల్లని చూర్ణములు శ్రీగంధపాంసువులవోలె చం్మదికాంశములు విలసిల్లుచున్నవి.

ళా ణి ళా

మరియు,

(శాసాదాసాదితాశానివర భువి హరే రంధకారామరారౌ

తద్యోధాః (పావ్తబాధా ఇవ దిశి విహగా మ్మిదవంతి ధ్వనంతః

(భష్టాళ్నికాః పకాకా ఇవ సలిల ధరా హారవత్తారకాశ్చ

(పాత్శపాలంవి బింబోఒ౦బర భువి నితరాం ఛ్యతవత్‌ శీతరోచిః.”

విష్టువునకు వెరచి అంధకారమను రాక్షసుడు ఏదోనొక దిక్కోణమున దాగుకొనినాడు. వాధితులైన యాతని యోరులవలె పక్షులు ఆ్కకోశించుచు ఆయా దిక్కులకు పారిపోవుచున్నవి. చ్మితములై న పతాకలవోలె మేఘములు [భంశము నొందుచున్నవి, ఆతని హారములవలె చెదరివడినవి. ఆకాశరంగమున చం్మదుడు విశీర్ణుడై ఆతని శ్వేతచ్చ్యతమువలె విగతశశ్రీకుడై యొరిగిపోయినాడు. (తూర్పు చిశ తిలకించి అళ ఎర్యమున)

“పాక్శిలరిశిఖర శేఖరతరుణారుణకిరణమంజరీ తరణేః

విదధాతి రథశురంగమచూడా రుణ చారు చామర భాంతిమ్‌.”

ఉదయాచల శిఖరమునకు శేఖరాయమాణ మైన సూర్యభగవానుని వరిణామ తరుణ కిరణమంజరి తన రథమునకు మాన్చిన అశ్వముల తలలపై కట్టిన ఎజ్జని రామరముల (శాంతిని క లిగించుచున్నది. (తిరిగి జూచి అచ్చెరువున) భక్తజన తేయస్కరుడగు భగవానుడుదయించినాడు, నిక్కువముగా నితడొక కాముక పరిపాటిని వకటించుచున్నాడు. చూడుడు.

“సీ గ్రక్షవః క్వచిదధః కృత జీవనాయా

రాగాన్వితః తుపొనవాష్పముచో నలిన్యాః

లీన్నశ్శియో విగళితాళి గిరో వివస్వాఖా

పుష్ణాతి పాదపతనేన పురః [పహర్షమ్‌”

[పస్తావన - వివిధలక్షణములు కిం ఒకచో ర్మాతి గడిపి తన జీవనమును [కిందుపరచమంచు కన్నీటి నొలుకుచు కోఠ చెదరి _భమరగుంజిత వ్యాజమున అ్మకందన నొనరించుతున్న పద్మిని ముందు రాగాన్వితుడ్తై నూర్యుడు పాద్యవణిపాత మొనరించి తిరిగి అమెకు ఆమోదము పెంపొందించుచున్నాడు (ఆకాశమువైపు జూచి అబ్బురముతో)

“ళ్యామీభూకా సురపథవనీ వాసరేష్వాత పేన

స్చృష్టాః ధాతా నిశి విరచిర్రైః దోహదైైః ధ్వాంతరూపైః

సద్యస్తారా కుసుమరుచిరా మండకేనానస్య భానోః

సంపత్యేషా భవతి ఫలితా పల్లవిన్యంశుభిశ్చ ”

(బహ్మయను ఉద్యానపాలుడు గగనమను వనమునకు ధ్వాంతనును దోహద్మకియ సల్పి ఆతపమును సోకింప అకుపసిమి గొలుపునట్లు చేయ, అది కిరణ వల్పవములతో తారా కుసుమములతో పరిఢవిల్లి |వకృతము సూర్యమండల ఫలవిలాసమున నొప్పుచున్నది

కావున అలీష్ట నీద్ధికి సూర్యభగవాను నుపాసించును.

“నమస్తమః కర్ష మదుర్ధమాంబుదేః

వణష్ట చేష్టాఖిల జంతు సంతతిమ్‌

(వసార్యమాతైైః పటు దీర్షరళ్ళి థిర్‌

జగ త్త్రయీ ముద్దరతే వివస్వతే.”

అంధతమసమను కర్షమవూర్ణమౌ అంబుధిలో మునిగి సకల వ్యాపారము లుడిగి అలమటించెడి జీవలోకమును దృఢములై న కిరణములను [తొళ్ళచే ఆ తమః కర్టమాంబుధి నుండి లాగి ఉజ్జీవింప జేసిన ద్వాదళాత్మకు నా నమస్కారము. (అని భక్తితో నమస్క-రించును. ఆకాశమువైపు జూచి సంతసమున)

“కాల్మాభ ద్విపపాకలః కతకజవషోదః కఠోరాంభసాం

కేకామ్మాయకుహూః కలానిధిమణేః కాణోపలోత్కర్నణమ్‌

కంసారేః (పతిబోధనః కమలినీ కాదంబయోః కుట్టినీ

కాలః కోఒపి కరోతి కాశసురఖిః కామం మనఃకౌతుకమ్‌.”

180 సంస్కృతరూపక ములలో నాంద్మీపస్తావనలు కాల్మాభమను గజముగండు నణచి చిల్లగింజవోలె _వవాహ మాలిన్యమును తొలగించి మయూరముల కేకలనడగించి చర్మదబీంబమునకు సానవలె మెరుగు వెట్టి సాగరశయానుడౌ భగవానుని మేల్కొల్చి కమలినీ కాదంబములకు (పీతి నాహదించి కాశకుసుమ వరిమళముతో నించుకొని శరత్కాలము. సర్వ (ప్రాణు లకు మనోవినోదము నొనగూర్చుచున్నది. మరియు - “దాపాన్‌ పుండేథురూపాన్‌ కమల కువలయోళ్సుల్ల మల్లీక్షుర పాళా దీప్తాంళ్ళ్చో దుత్త సవచ్చదమరుమదవత్‌ గంధవాహద్వి పేందాక నిర్చాధాన్‌ హంనయోరాళా శరకుసుమరజో వై జయంతీః జయంతీః సజ్జీకుర్వన్‌ సమంతాత్‌ వదతి శరదృతుర్నైతయ్యాకాం స్మరస్యం” మదన సార్వభౌమునకు శరల్కాలము ప్పండేతు చాపములను వికచ శ్రమల కువలయ మల్లీ కుసుమ రూపమున దీపించు శరములను సవ్రచ్చదమద బంధురములే మలయానిలములను కుంజరములను, మొక్కవోని వీకగల హంస యోధులను, కాశ కుసుమ సరాగచ్చటలను పతాకలను సమకూర్చి జ్షైతయాశా సమయము డానీనదని ఆతనికి తెలుపుచున్నది. “స వ్రచ్చదన్త ఐక సంభృత సౌరభాంధ పుష్పంధయ [ప్రణయ మంథర గంధవావిః వ్యాతన్వతే విమల కాలివనాళికేళి లోలద్భుజంగ యువపుంగవమలగళాని” అరటి జొంపసముల సువాసనలకు మత్తిల్లి సోలుచున్న తుమ్మెదల కుత్సాహము గొల్పు మలయానిలయములు గాఢముగా పెరిగిన వరి పొలము లలో కేశ వినోద తత్పరులైన తరుణపల్లవ తల్లజాలకు మంగళము లానగూర్చు చున్నవి. ణ ౯ కావున, ఆశ్రితాభిమత థల (పదాయకుడు, నిఖిల నిగమ్మశేజీ ముక్రావి నాయకుడు, కమలాముఖ కమలదిన నాయకుడు నైన జగన్నాఠ భగవానుని శరత్కాలోత్సవముల సేవింప నుత్కంఠతో పలు దిగంతముల నుండి ఆరు

టవస్తావన _ వివిధలక్షణములు శేరి దెంచిన సకల కళాకోవిదులైన సభాసదుల దరిజేరి ఏదేని ఒక రూపమును (వయెోగించి నా కోరిక నీడేర్చుకొనెద (తిరిగిజూచి) లవణసాగరుడు తన ఊల్లోల కల్లోల జలముదే తీరము వైపు ఎగజిమ్మిన మహేంద సీలమణీరాశివోలె ఈ నీలాచలము (వకాళించుచున్నది.

ఛాంపేయసాం దవనరాజివిరాజమాన

పార చ్రద్వయః తుహినపాండురతుంగ శృంగ॥!

నిష్పందమానవితకాయత హేమవక్ష

(శాజద్వలశముఖ శార్జ్యధియం తనోతి”

ఇరు (పక్కల సంపంగి తోపులతో విరాజిల్లుచు హిమ పాండురమై, ఎ త్రైన శిఖరములు కలిగిన ఈ నీలగిరి ఛచాచబడి నిశ్చలమునైై, విస్సృతా యుతమున్నై యున్న బంగారు తెక్కలు, తెల్లని శతుండమును కలిగిన గరుత్మం శుండను భ్రాంతిని కలిగించుచున్నది.

బౌరా! మన భాగ్యమెట్టిది

ళు

“జగత్పతే రస్య దయార్ష౦మూ ర్తిభిః

కటావవీషాలిరభినణోవి తే

సశీతలచ్భ్చాయ పటాంతికస్థలే

నుఖో వవిష్టాః స్వయమేవ సజ్జనాః.”

వరాత్పరుని విభిన్న లీలావతారముల అవ్యాజకరుణా కటాతము లొకచో నాలికినవా యనునట్లు, _పచ్భాయ శీరలమౌ వటాంతిక స్థలమున సజ్జను లెల్లరు సుఖముగా కూర్చొనినారు.

ఇక విలంబ మీప్పితార్థమును భంగపరచును (శర వెపు జూచి ఆర్యురాలా! ఈ వైపు రమ్ము.

నటి :- ((వవేశించి ఆర్యప్కుతా! ఆ దేశీంపుము.

స్యూత '. ఆర్యురాలా! ఈ సామాజికులకు మనో వినోదము కలిగించుట కన్న మనకు మరియొక పని యుండునా?

182 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీ పస్తావనలు

నటి :. ఆర్యప్ముతా! సామాజిక హృదయానురంజన మెట్లు కల్లింప వలయును?

సూత :. వినుము.

“విఖ్యాతేఒజని పర్వతేశ్వర సుధీః శ్రీవారణాస్యన్వయే

షణ్ఞాం దర్శనశారిణాం సుమనసామేకాత్మ లీలాయితః

ధర్మాఖ్యేన మనీషిణా ఏరచిత స్తత్సూనునా తాదృ్భళో

వ్యాయోగో రసజ్ఫంభితో స్తి నరకధ్వంసాభిరో నూతనః.”

షట్‌ శాస్త్రములను నిర్మించిన బువులెల్లరు ఒకే రూపమున ఆవిర్భవిల్లిరా యన్నట్లు పర్వతేళ్వరు డను పండితుడు పఖ్యాతమౌ శ్రీ వారణాసనీ వంశమున జనించినాడు. అతని ప్యుశుడు అన్ని విషయములలో తర్మాడిని బోలినవాడు. ధర్మనూరి యను నామమున బరగిన కవీందుడు రసనిష్యందముగా నరకానుర విజయమును కొ త్తన్యాయోగమును (వ్రాసినాడు.

కావున దానిని (వయోగించి సభాసదుల నానందపరచుదము.

నటీ; కొద్దిపాటి అభినయ పరిచయమున మనము సకల కళాకోవిదులు నిండిన సళ మెచ్చునట్లు (వదర్శింవ జాలదమా?

న్యూత:. మహాత్ము లెదుటివారిలోనుండు కొద్దిపాటిదై నను చక్కని గుణ మును బ్లాఘింతురు, చూడుము...

“దోషైోకరోపి నిత్యం నుధాకరత్వేన చం్మదమాలోకే

బ్లాఘ్యతరో భవతి స తథాఒయం పంకజన్మలిస్తు జడైః.”

జోషాకరుడై నను చందుని సుధాకరుడగుటవలన ఎరంితయో బ్టాఘిం తురు. జతములౌ పంకజములు మ్మాతము ఆ వీషయమున మూతిముడుచుకొని యుండును.

నటి: ఆర్యప్యుతా; చంర్మదునిలో సుధాకరత శ్రమను మంచి గుణమొకటి కలదు. కాని రూపక (వయోగమున నునకున్న్యమంచి గుణ మేది?

(వస్తావన = వివిధలక్షణములు 183

స్మూత:. అమృతరన నిష్యంది, సకల తమస్తోమ పరిపంధియునగు కృష్ణ పరమాత్ముని నరకాసుర నిబర్హ శోదావారణ రూవమౌ గుణ శిరోమణీయే మన కున్న మంచి గుణము. ఈ విధముగా మన ధర్మనూరి _ తన బాల భాగవతము నందు పేర్కొనిన రీతి నిట్లు నుడివినాడు:

టా

“వినిందిజాః కేనచ పంకజన్మనా

జడేన దోషోవవాతా అపి స్వతః

మమోక్త్రయో విష్ణపదసృృళో బుద్దైః

కళా ఇవ (గాహ్యతమాః కళానిధేః”

జడమగు పంకజాతము వోలె జడబుద్ధియైన ఎవడో ఒకడు నిర్జష్టములౌ నా యుక్తులను నిందింపవచ్చును. విషు పదావమర్శము నొనరించు ఆ నూక్తు లను చం్యదుని కళలను వలె విబుదులు టగహింపకుందురా?

నటి : ఆర్యప్ముతా! స్వభావతః వ్యకమై తర్క-కర్కుశములైన ధర్మ నూరి వాగ్విన్యాసమున సుధారస పరిస్పంద మెట్లొనగూడును?

“*త్రర్కే కర్కుశతాం గతాపి నితరాం వాగ్వైఖరీ సత్కవేః

మాధుర్యం (పకటీకరోతి కవితా కాలేవు కింవాద్భుతమ్‌

పళశ్యాత్యంత కళోరతాముపగతా గిష్మే మయూఖావళిః

కిం నావిష్మ-రుతే నవాఒమృతభరం భాసాం నిదేః (పావృషి”

ఒకప్పుడు తర్క కార్కశ్యము నొందినను వర్ణనా సందర్బములలో సత్కవి వాక్కు తదనుగుణముగా మరురోదార సుధారసము నుద్గారించును. ఇందబ్బురపడ పనిలేదు. (గీష్మమున వాష్పోష్మమును (గక్కెడి సూర్యుని గభస్తి స్తోమము. వర్షాకాల మేర్పడుతరి అమృతభరము నావిష్కరించుట చూచుటలేదా?

నటి ; చక్కగా "సెలవిచ్చినారు.

సూత : ఆర్యురాలా? విలంబమేల.

క! సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు ధారాధర తమస్తోమైశృన్నామాశాం శవీపతేః హరిః (వసాదయన్నేవ నాట్యే త్వరయతే హనః జలదతమస్తోమామృతమౌ పురందర హరిత్తటమును సూర్యుడు వెలిగించుచు అభినయమును (వయోగింప మననుత ప్రో పెట్టుచున్నాడు (ఇందు తమోగుణ (ప్రధానుడగు నరకాసురుడు [కమ్ముకొనిన ఇంద పురికి తిరిగి కళాకాంతుల నాపాదించి ఇం్యదునకు పీతి నానగూర్చ కృష్ణుడు నరకునితో తలవడ నుద్యమించుచున్నాడను కావ్యార్థము సూచింపబడీనది ) [ తెరలో ] “*బాతిం విపకజనతాజనితాం జహీహి జేవేశ ముంచ నగరీం నగరీయసీం స్వామ్‌ రషోఐలేన సహసా సహ సాయకాగ్నొ హవ్యం కరోమి నరకం నరకంటకం తమ్‌.” ఇయ్యదా! శతువులకు వెరచి నీ అమరావతీ నగరమును విడిచి పారి పోకుము. నరకంటకుగా నరకాసురుని రాక్షసబలముతోపాటు నా సాయకాగ్నిలో నాహుతిపరశును. సన్యూత ఎ (విమర్శించి నిజముగా నరకునకు వెరచి తన ఆమరావతిని విడిచి పారిపోనున్న పురందరుని సాంత్వనపరచ శ్రీకృష్ణుని వేషమున వచ్చెడి నా సోదరుడౌ కాలకంధరునీ మాట యపుడే వినవచ్చుచున్నది ఇతడు విలం వింపకయే నరకునితో తలపడ నుద్యమించుచున్నాడు ఇదిగో... “ఆంకేనిధాయ దయితామిహ సత్యభామాం (పాప్తాం పురైవ సమరాదివ వీరల[్ష్మీమ్‌ దివ్యం రథే మహతి దారుకచోదితాశ్వే పవంచాయురీపరికరః ప్పర తోఒకళ్యు పైతి % ముందే తనను వరింపజేసీన వీరల్ష్మివోలెనున్న (పియవలళయౌ సత్య న్‌! భామను వామాంకమున నిల్చి దారుక సారథ్యమున పిరాజిల్లు ఊత్తమ శతాంగ మున (వకాశించుచు పంచాయుధీ సరికర్మితపాణియా కృష్ణభగవానుడు ముందు వైపు కరుదెంచుచున్నాడు,

(పస్టావన - వివిధలక్షణములు 185 కాన మనమును తర్వాతనే కర్తవ్యము నిర్వహింప నన్నుద్ధులమగుదము. (అని నటీనూూ తధారులు న్మిష్కమింతురు ) అభిననకాళదొసు . : శృంగారశేఖర భాణము “యమాలోక్య స్వస్మి౯ మణిముకురభాని స్తనతటే సృురద్వ్యకాకారం కరరుహవదా ళంకి హృదయా సలజ్డా హస్తాభ్యాం స్టగయతి నవోఢా ముహురుమా సబాలేందుః క్లాంతిం హరముకుటవాసీ హరతు వః.” “మణి ముకుర ఖాసమానమౌ తన యురోజ తటమున (పళిపలించిన ఏ చర్చదుని వ్యకరేఖను జూచి నఖక్షతనును (భ్రాంతికి గురియై నవోఢయైన ఉమాదేవి సిగ్గుతో తన చేతులతో కష్పుకొనునో, వారజటాజూట వా స్తవ్యుడౌ ఆ వాలచందుడు మీ శ్ఞేళములను తొలగించుత!” “*పిఐతి నిబవీడం కాంఠే బింబాధరం రతిలోలుపే స్ఫురిత కపట [కోధం (కూవల్లి నర్త వలీలయా మసృణముకులాపాంగం మా మేతివాద మనోహరం ముఖమవతు వో ముగ్దాక్షీణామభంగుర సీతృృతమ్‌.” రతిలోలుపుడై. పియుడు గాఢముగా తన వింబాధరమును (గోల బొమముడి నర్తింవ కపటకోవము స్పురింన లేలేత (క్రీగంటిచూపులు తొణీకిసలాడ వలదు, వలదను మాటలు సొగసుమీర సీత్కారోదంచితమౌ, వామాతుల వదనము మిమ్ము రక్షించుత! (ఇందు అష్టవద “ఇందు వదోపాదానము వలన నీలి ఆశీస్సులుండుటచే ఆశీర్వాదరూపయా నాంది) (నాంద్యంతమున) నూత ఫ్‌ (పర్మిక మించి జూచి) కంపాతట మందిరమున మలయాంక నామమున వెలసిన కామకోటి వల్లభుడను పరమేశ్వరుని వసంత య్య్మాతోత్సవ సందర్భమున మూ పయత్న మీడేరినట్లే.

1186 సంస్కృతరూపకములలో నాంద్మీవస్తావనలు

“ఆధీతరతితం తణామ్‌ అనజ్ల (బహ్మవాదినామ్‌

సోఒయం విదగ్గమ్మి కాణాం సమాజస్సముపస్తీతః”

న! న!

రతి తంంతముల నధ్యయనము చేసిన వారు, అనంగ (బహ్మవాదమున

ఆరికేరిన వారునెన విదగ్దమ్మిశుడు సభ దీర్చి యున్నారు. బా 0

కావున దేశమునకు, కాలమునకు, పరిషత్తునకును, అనుగుణముగా రూప కము (వయోగింపవలసి యున్నది.

“ఏషా పురీ పుఠరనిమాద నవామభాగ

సౌభాగ్యక ౦దలితమన్మథవి,కమ్రీః

పుంస్కోకిల (వణయినో దివసాః (వరూఢాః

శృంగారభంగిరసికా యదమీ చ సభ్యాః”

ఈ నగరములో పరమేశ్వరుని వామభాగమున విరాజిల్లెడి పార్వతీదేవి కమనీయ కళా విశేషముదే మదనుని వ్మికమ ళోభ కందలించి యున్నది. గండు కోయిలలకు ప్రీతిని కల్గించు దివసములు బరగుచున్నవి.

శృంగార త త్ర్వజ్ఞులైన సభ్యులిచ్చో సమావేశమై యున్నారు, ఏ రూపక మును అభినయింతును? (ఆలోచించి, అనందమున) కాళ్యప గో(తతిలక మై విరా జిల్లు అభినవ కాళిదాసను కవి యున్నాడు కదా!

“*“యస్యామనంతి కులడై వతమిందుమౌళి

మేక్నామ మూలనిలయం పతిమంబికాయాః

యస్యాగజం చ కవితాకృత చాటుబంధం

సాహిత్యభూషణమసోఢమదం కవీనామ్‌ ”

ఏక్సామమూలమున నివనీంచువాడు, అంవికావతియునై న చం్యదమౌళిని ఎవని కులదేవతగా (వళశంసింతురో, ఎవని ఆ్యగజుడు కవిమద దళనుడై, సాహిత్య భూషణుడ్రై చాటు (వబంధ నిర్మాణమున లబ్ధ (వతివ్లు డాయెనో. అతడు (వానిన శృంగార శేఖర భాణమును (వదర్శించి సభ్యుల నారాధింతును, (వినయముతో)

(ప్రస్తావన = వివిధలకణములు 187

అనుబద్దకామస్మూ ఈ (పతిపదముద్భిన్న రనమయూఖ భరః।

కంఠేషు కలితగుంఫో భాణోయం భవతి భూషణం విదుషామ్‌."

కామన్మూళానుబంధమన రససమృడ్ధి యను కాంతి సమృద్ధిన విలసిల్లు ఈ భాణము భూషణము వలె విద్వాంసుల కంఠథములందు కలితగుంఫమై (వకాశించుత.

(తెరలో)

(సూర్యభగవానుని రాగాతిశయ మెంత కమనీయముగా నున్నది)

సూత :- ఇదిగో, మందారకు డప్పడే శృంగార శేలర వేషము దాల్చి ఈ వై పే వచ్చుచున్నాడు నేనును తరువాతి కార్యము నెరవేర్చు దౌరకొందును. (ఆని న్మిష్కమించును)

ఇందు దేశకాల కవి కావ్య [వళంస సం& వ్రముగా చేయబడినది. బుతు గానము లేదు. న్యూతధారుని మాట వలన శృంగార శేఖరుడను ప్మాత రంగ స్థలమున (ప్రవేశించుటచే సయోగాతిశ యము. ముకుందానందభాణము . కొళీపతి

“వందే వందారుమందారు మందార మిన్దుభూషణనందనమ్‌

అమందానందసందోవా బంధురం సింధురాననమ్‌”.

నతజన మందారుడు, చర్యదమౌళి నందనుడు, అమందా నంద సందోహ వఐింధురుడునై న సింధురాననునకు నమస్కారము

“కంఠలాలింగన మంగళం ఘన కుచాభోగోపభోగోత్సవం

[శోణీ సంగమ సౌళగం చ సతతం మ్మత్చేయసీనాం పురః

(పాప్త్పం కోఒజయ మితీర్ష్యయేవ యమునాకూలే బలార్‌ యస్స్ప్వ్యయం

గోపీనామహరద్దుకూలనిచయం కృష్ణన్స పుష్టాతు నః,”

1688 సంస్కృృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

నా (ప్రేయసుల కంళాలింగన మాంగల్యమును, ఘన కుబా భోగోవ భోగోత్సవమును, [శోణీ సంగమ సొభాగ్యమును నిరంతరము నా యెదుటనే పొందులుకినిది (ఈ నీచయ నిచయము) యెంతటిది ఆను ఈసు బూని యన్నట్టు యమునా తీరమున పల్లవ తరుణీ మణుల యా సిచయ నిచయము నవవహారించిన క క్షుడు మమ్ము పోషించుత!

“చందే శీతలయత్యలీకనయనం శంభో స్సుధాశ్ళీకరై

విష్వగ్‌ వ్యాకులయళ్సు సంయమధనాన్‌ కాంతాదృగంతేష చ

లీలాయై పరమైక్షవం ధనురిషూన్‌ వ్మీభత్‌ _పసూనాత్మనః

స్వచ్చందం రతివల్పభో విజయతే తై 9లోక్యవీరన్న్మరః.”

ఒకవైపు చం్మదుడు శిపుని పాలలోచనమును తన సుధాశీకరములచే చల్లబరుచ, వేరొకవైపు కాంతా దృగంచలములు సంయమ ధనులౌ తావసులను కలవర పరచ కేవల విలాసార్థము ఇత్సు రూసమౌ చావమును, పుష్పమ యములౌ శాణములను ధరించి రతి వాల్లభ్యమున త్రైలోక్య ఏరుడై విలసిల్లు మన్మథుడు సర్వోత్మ్బష్టుడగుత!

(నాంద్యంతమున)

స్యూత : (ముందు వైపు జూచి ఆనందముతో) మా పూర్వ పుణ్య కల్ప వల్లిక లు ఇవ్వేళవూ _రిగా పండినవి, ఏలనన. నూతన పుర వరిసరాలంకారము భదగిరి చూడామణియునై న చూడేశ్వర భగవానుని వసంతోత్సవము దర్శింప సముత్సుకులై సామాజికులు కళ్యాణమంటపము నధిష్టించుచున్నారు. వీరీ దరిచేరి చిరపరిచితమౌ” మా లాస్యకళను దర్శించి వినోదింప వేడుకొందును (రెండడుగులు వేసి చేతులు జోడించి) సకల కళాకోవిదులారా! సభాసడులారా! భరతాచార్య ప్యుకుడను, 'కళ్ళాపవిణుడ'ను నేను, మా ప్రయోగము ననుమతింవ వేడు చున్నాను. (ఆకాశమువైపు జూచి చెవియొగ్గి) “బాగు! భరతాచార్యప్పుతా! బాగు. మేమును సరస కవి కూర్చిన నూక్తిముక్తామణి మంజులము, అభినవమునైన మిశ భాణము నవలోకింప నుత్కంఠపడుచున్నాము, కావున అట్టి భాణము నభినయించి (పదర్శించు"మని సెలవిచ్చుచున్నారా? చి త్రము. అన్ముగహింపబడినాను. (తనలో) (పస్తుతము మ్మిశభాణముల (పచారము విరళముగా నున్నది. అటి కవులును

(వస్తావన = వివిధలక్షణములు 189 అరుదు. సామాజికుల అదేశమా ఆపరిహార్యము. ఎట్లు ఈ కోర్కె నీడేర్తును. (స్మృతి నభినయించి) (వణయ కుపిత గృహిణీ మనో వినోద వ్యాసక్త చిత్తత వలన ఇంతదాక మరచినాను కొద్దికాలమున అభ్యస్తమైనట్టు ఈ సామాబికుల ఆదేశము వలన ఇదిగో రూపకము స్మరణకు వచ్చినది. కానిమ్ము! గృహిణిని పిలిచి సంవతించెద! (వెల్లడిగ) ఆర్యురాలా! ఇటు రమ్ము!

నటి ; ((వవేశించి) ఆజ్ఞాపించుడు. అనుష్టింపదగినదేమి?

సూత ; ఆర్యురాలా!

“కౌండిన్యవంశరత్నస్య కవేః కాశీవతేః కృతిః

ముకుందానందనామాయం మ్మిశభాణః పయుజ్యతే.”

కౌండిన్య వంశమణీయైన కాశీపతి కవ్మివాసిన ముకుందానందమను మ్మిళ భాణము (వవర్శింపబూనినాము కావున (అని అనుచున్నంతలో)

నటి : ఆర్యప్పుకా! ఎంత ఆళ్చర్యము!

“త్రార్కే కర్కళ వ్యకోక్రి నిష్టరా తస్య భారతీ

టాతా మధురసందర్శే కావ్యేపి మృదు లాకథమ్‌.”

తర్క- కర్కుశము, వకో క్రి నిమ్టరమునై న ఆ కవి వాక్కు. మరుర సందర్న సమువ స్పృతమౌ కావ్యమునందు మారన మెటు సంతరించుకొనును.

ల గ్రాం ద ౧

న్యూత : (పరివాసముగా) నీవే చెప్పు,

“క్షణం _[వణయకోపేత్వం నిమ్ణురాపి కథం పునః

(పేమార్ద్రహృదయా జాలా మృదుల్మవకృతిః ప్రియే.”

(ప్రణయ కోపము వపహించినపుడు క్షణకాలము నైవ్దర్యము వహించినను, పిదప హృదయమున (పేమ జౌలువార స్వభావతః మార్దవమును నాయందు సీవు చూపుటలేదా?

నటి : ఒక వాక్కే పరస్పర విరుద్ధముగా మార్దవ - కార్కళ3ము లెట్లు వహించుననునది నా (పళ్న మీరిచ్చు సమాధానము భిన్నముగా నున్నది

స్నూత : ఇందు విరోధమేమి? ఆతడే నుడివినాడు,

“త్రర్కే. కర్కళవ్యక్రవాక్యగవానే యా నిన్టురా భారతీ

సా కావ్యే మృదులో క్తి సారనురభౌ స్యా దేవ మే కోమలా

యా (పాయః 1వియవిప్రయుక్త వనితా హృత్కర్ర్తనేకర్తరీ

(యేమో లాలితయౌవతేన మృదులా సా కిం _పసూనావలిః.”

100 సంస్కృృతరూపకములలో నాంద్మీపస్తావనలు

కర్కళశములు, వ్యకములునైన వాక్యములచే గహనమౌ తర్కమును (వతిపాదించునపుడు నైష్టుర్యమును బూనిన ఆ నా భారతి మృదులో క్తి సార సురభిలమౌ కావ్యమునందు తదుచిత శబ్దార్ధ కోమలత్వమున విరాజిల్లుటలో అబ్బురపడ వనిలేదు. [పియవియోగ సమయమున కాంతా స్వాంతములందు కర్తరీ ధర్మము నిర్వహించు చున్నను కుసుమావలి (వియహస్తోప లాలన వేళ లలో వారి హృదయములందు పన్నీరు జల్లుట లేదా?

నటి :; కుసుమ సుషమవోలె ఈ కవి వాక్కు మృదు మనోజ్ఞమనియే కదా భావము.

స్నూత : కుసుమశ్రీతో బోల్చనేల?

“వ్యాకోచ్యపసవ్యశ్రియోపి మృదులా వాచా మియం (ష్మకియా

మందస్యంది మిరంద తోఒపి మధుర స్తతాయ మర్థ (కమః

సౌరభ్యాదపి సమ్మతం పునరిహ వ్యంగ్యం పికేభ్యోప్యమీ

మద్వర్గ్యా మధురస్వరాః కవిరయం ళ్దాఘ్యో వసంతాదపి”

ఈ కవి వాణీ విలాసము ఏికస్వర కుసుమశ్రీ కన్న మృదులము, అర్థ (క్రమము మెలమెల్సన జాలువారు పూదేనియకన్న మధురము ఇతని వ్యంగ్యము జాతి సౌరభము కన్న హృదయ తర్పణము. మన నటీనటులు కోయిలకన్న మరుర స్వరోదారులు. ఈ కవియో పుష్పాకరమౌ వసంతుని కన్న సర్వధా బ్లననీయుడు.

నటి : (అన్నివైపుల జూచి) ఈ రసాల వాటిక వసంత లవ్మీ సమాగ మమును తెల్పుచున్నది. ఇటు చూడుడు.

“క్రిసలయ కర సంపుటేన వల్లీ కిరతి పురః కుసుమా జ్ఞాలిం నట స్తీ

పవననిహత రాళష్యత కాళధ్వని మనుగాయతి బంభరావలీకా.”

నృత్యమాడుచు ఈ లత వల్లవ పాణి పుటమున పుష్పాంజలి జల్లు చున్నది తుమ్మెదలదారు గాలి కాకిడివలన నేర్పడెడి తాళవ్యత ధ్వనియను తాళ కబ్బమున కనుగుణముగా గానము చేయుచున్నది.

స్తత : చక్కగా నిరూపించినావు. ఇంచేకాక _

మందానిలేరతమనోహర పల్పవాగ్లై ర్మాకంద వీరుదియ మాహ్వ

యతీవ రాగాత్‌

(వళ్యుత్తరం పరభృతోపి దిశన్నివాస్యై కూజన్‌ కుహూరితి

సమేతి సపక్షపాతమ్‌.

(వస్తావన _ వివిధలకణములు శం

రసాల వల్లరి అనురాగమున పిల్ల గాలికి రెపరెపలాడు చక్కని చిగురు కొనలను [వేళ్ళ నూపుచు ఆవ్వానించుచున్నట్టున్నది. ఈ కోకిల పశకపాతమున 'కుహూ' కూజన మొనరింపుచు రసాల వల్లరికి తిరిగి ఉత్తర మొసగు చున్నట్టగు వడుచున్నది. మణియు-

*శేణీభూయ మాదాలసా మధుకరా: పుష్టంతి వేణ్మశియం

పాజ్బార్గుచ్చ భరోఒప్యురోజ కలళ పాగల్భ్బ్య మాలంబతే

రాగోల్హాసి చ పల్లవం కలయతే రమ్యాధర (ష్మకియాం

వాసంతీ లతికాపీ తేన వవతే వామాలకా విభమమ్‌,”

గండు తుమ్మెదలు బారులు కట్టి కబరీ శోభను కలిగింప, పైపై పొంగా రెడి వూగుత్తులు కుచ కలళ ప్రౌఢి (సదర్శింప, రాగ రంజితమౌ వల్లన భరము రమ్యాధర పరిపాటిని వెల్ల డింప ఈ వాసంతీ లతిక కులుకులాడియా రమణి సౌగసును హరించుచున్నదీ

(విమర్శించి) ఆర్యురాలా! మన అదృష్ట విశషమున అంతయు కలసీ వచ్చుచున్నది.

“కాలః కోకిలకోమలో క్రిమధురః కావ్యజ్ఞ మాన్యఃకవిః

కావ్యస్యాపి స ఏవ కామజ కో రాధావిటో నాయకః

సారజ్ఞాళ్ళ సభాసదః పునరమీ నాట్యే _పవీణా వయం

కిం చాయం సముదంచితో భగవతళ్చూడేశ్వర స్యోత్సవః”

సమయమా, కోకిలాలాప కాకలీ పేశలము కవియా, కావ్య తత్వజ్ఞు లకు మాన్యుడు రూపక నాయకుడా, సావ్షాత్తు కామజనకుడైన రాధాకాంతుడు సభా సదులా, సారన్య సారజ్ఞులు. అభినయించు మనమో, నాట్యకోవిదులము. చూడేశ్వర భగవానుని ఉత్సవము ఇది యంతయు చేకూర్చినది. కావున సంగీత మనుష్టించుము.

నటి;

“పల్టవితచూతలతికాం కోకిలతరుణా రమంతే రమణీయామ్‌

జ! ంతోపి ముహూర్తం కాకకుల్మకూరనిస్వనం [శుత్వా.”

వికట కాక్నాకోశము నాచకించి కణకాలము ఏడి పెట్టినను తరుణ పీఠములు తిరిగి చక్కగా చిగిర్చిన రసాల వల్లరులపై రమించుచున్నవి.

స్యూత :- (తలయూచి) ఆహా, ఏమి స్గంగ్గ్‌త 'మారుర్య్మము!

కంర సంస్కృ్భతరూపకములలో నాంద్మీపన్హాఎ--- ( తెరలో ) “ప్రాప్య వబోధమధునా, రటకీవ నాథో హా హా హకఠాన్మి విధి నేతి వినింద్య దైవమ్‌ నిశ్వస్య మత్కిరధృతం నిజ మంబరాంత మాకృష్య వాన్త చలివైవ కళం (పియా మే.” నాచేత పట్టుకొనిన చేలాంచలమును బలాళ్కోరముగా లాగికొని ఆయ్యో! నా (ప్రేయసి వెళ్ళుచున్నదే! యనుచు డిగ్గున మేలుకొని [పియుడు నిట్టూర్చి ఎంత దెబ్బ తీసినాడని ద్రైవమును నిందించుచు అ్యకో?ంచుచున్నట్టున్నాడు నూత :. (విని తెరవైైపు చూచి) మంజరీ వియుక్తుడై నుందారో ద్యానమున జేరిన భుజంగ శిభామణియొ ముకుందుని భూమికచాల్చి నా మరిది మధుకరుడు ఈ వై పే వచ్చుచున్నాడు మనమును తరువాతి కార్యముననుష్టింప నుష్మకమింతము, ( అనీ న్మిష్కమించురు ) వతమ భాగం రూపొందించిన పిడదవ కాని పలోధ చం్యదోదుయం మరియు జైన బౌద్ధ రూపకములు లభించలేదు. ఆందువల్ద 1వజోధ చందో దయమునకు తరువాతిదై నను ముందు లభించిన సంకల్ప సూర్యోదయం వరామర్శింపబడినది. ద్వితీయ భాగములో అతి (ప్రాచీన రూపక శక లాలతోపాటు నవీన రూవకాలకు చెందిన నాందీ (పస్తావనాంశ ములన్నీ ఉగ్గడింపబడినపి. ద్వితీయ భాగాంతమున నాందీ (వస్తాననోపసంవార మొనరింపబడినది. తొలి రూవకాలలోని నాంది (పస్తావనలు సరళమై, సంవ వ్రమైయుండ మలిరూపకాలలో శాస్త్ర జటిలమై, క్లిష్టమై, శ్సిష్టమై ఏ సృత మై-ఒక ఖండోప రూపక పరిణామ మును చెందినవని పేర్కొనటం సాహసో క్రి కాదని విన్నవించుచున్నాను. రయ ళహభానమి. నమా ప్రము టా ల్‌ తి ( చం క! లో స గీ సూ న. ము పాద బాత్‌్కంి రీ