Telugu Sahithya memamsa kavyanandamu (vlo 1) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| న్‌

(| వో గ్‌ ళనూటి సా గ్‌ ఈం న ం న్‌ ం ల్‌ | | " న్‌ శ _ గా ॥1 (| ల. భీ మ ము.” శ

• జో జ క్‌ . ల్ల వే స్థ “ | ॥ ||

టో ఇ లా య. , క | | అశ

జ |

ఇ ఖ్‌ య. కె వా శ శ్రా క ను జ్‌; జు పా జే

ఇ చో

సాహిత్య మీనూంద *” . శ్రీవిశ్వూధసథ్యనారాయణ |

| . (|

కావ్యా న౦దముు గశన శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ అరవింద [ప్రచురణలు విజయవాడ-2.

మొదటి ముదణ మొర్చి *72 ఆరవింద (వచురణలు గవర్న ర్‌ ఉట విదయవాడ - ఏ. (య ర [గ్ర - వక్మేక్ట నవి 7 నర్వహక్కులు ఆరవింద (వమరణలవి ఒం కరీ క! కొంటు చై ల్‌ 446 ం్య20 వెల. రు. 10/- శ్రీ కృష్ణా(్రీంటింగ్‌ వర్కు- విజయవాడ =

మౌలకర్త వి ము

ఉత్తమ (గంథ్యపచురణ మా లత్మ్యుము.

ఉ_త్తమత్వమునకు మా (ప్రమాణము భారతీయమైన సం పదాయము. ఆ సరపదాయముపై నాధారపడిన బనూు ముఖములె న యాధునిక [పభానములకు లోనైన మన సంస్కృృతీయొక్క.. పూర్త వికాసమునకు దోహదముచేయు రచన లను (పోత్సహించుటయే నేటి కర్తవ్యమని (గంథ (పకాశకు

జటి పాఠకులలో వసంఖ్యాకులు యువకులు, యువ తులు నృహీణులు,

బహువిషయ వ్యాస క్తులై న నేటివారికి పూర్వ పూర్వ శాన్రు గ్రంథములను _ చదువగల తీరకగాని యోఫిగగాని తక్కువ. ఉవికింవుగా చేలిక?- మనస్సునకు హ త్తుకొనునట్లుగా నున్న సంగీత నాహీత్యములే మనవారు నేడు ఆదరింగుగు. శాని నేటి సంగీత నాహిత్యములందు నిస్దు తన్దుచున్న దసి, విద్యా_పమాగములు పడిపోవుచున్నవని పెద్దలు వీిన్నలు వక కంఠమున నుగ్గడించుచున్న బే! దీనికి [పథాన కారణము (మా దృష్టిలో) భారతీయమైన యుదా త్తమెన పరంపరాగతిమైన సంష్కృృతి నిశ్షేషము లనదగిన శాస్ర్ర్యగంధములు, సాహిత్య గంథములు, సంస్కృృతములోనుండి నేటివారికి మనస్సునకుషట్టు నట్లుగా జేశభామలందు నవతరించక పోవుటయీ. శాస్ర గంథ ములు నేలుగున ననువదింపబడకపో లేదు. శాని యవి నూూల

క్ష మునకన్న గడ్డుగానుండి పాఠకుని తికవుక పెట్టుచున్నవి. వమూలమునందలి వివమయను* ముఖ్యముగా మనసునకు పట్టించు ;పయత్నవమా [గంథములందు తక్కు.వయనుట సొవాసమేగాని యధార్షము. మా ప్రయత్నము ఉత్తమ. [గంథములను సృష్టించుటకు రచయితలకు వలయు పరిజ్ఞానము కలిగించుటకు, మన సంస్కృతిలోని యుదడా_త్సతను జనసామాన్యమున కందు బాటులో నుంచుటకు- విజ్ఞాన విషయములను పారిభాషిక పవ ములతో జటిలపరుపక లేట తెల్ల మైన తెలుగులో నందించుటకు!

అఆ మా (పయత్నములోని మొదటి ఫలమే - ఈ ఫహిత్య మీానూంస - అందులో నొకభాగము “కావ్యా నందము. దీని వెంటనే “కావ్యవస్తువు - ఈ పరంపర నాలుగు గ్రంథములు.

(వాహ్‌ శ్రమయమూ ర్తులై న (శ్రీవశ్వనాథ సల్యనారాయ ణగారు తమయమూల్య సారస్వత జీవితానుభవమున నలంకార శాస్ర మహోదధిని మధించి తీసిన యమృతకలశమును లోక మున కందించు నవకాశము మా ళొసంగిరి. వారికి బూ కృత ఖై గౌభివందనములు.

అకేపాంధ రసజ్జ లోకమునకు అంజలిబూని యా అమృత కలశనును సమర్పించుళొ నుచున్నాము.

(పకా నరులు

పీఠిక ఈ (గ్రంథము "పీరు “శ్రావ్యానందము.” అనగా “రసస్వరూప మును గూర్చి చర్చించుట. అసలు “సాహిత్య మిీామాంసళీ ఈ మిూమాంస నాలుగు భిన్న (గ౦థములుగా (వాయవలయు నని సంకల్పము. అది మొదటి భాగము. తెక్కి-నవి _[వాయుటయు [పకటింప బడుటయు భగవదధీనములు. నాకెంత డబ్బు వచ్చినను నేను తడిసి ముప్పందుముగా నుండుట నా జాతక లతుణము,. అందు చేత భగవదధీనమని (వాయుచున్నాను. ఈ రసమిమాంస భారతీయ సాహిత్యముయొక్క.. [ప్రధమ లశ్యము. కవితా సొహిత్యముల యందున్న తక్కిన సర్వ్యవిమ యములు గీనిని పొందుట కొజుశే! అందుకనియే నేకుునా శ్‌ ల్పవృతోనవ తారికలో అలా

“పాగ్వి పశ్చిన సృతంబున రసము చేయి

"ెట్లు గొప్పది నవకథా దృతిని మించి”---అని (వాసినాను. కథ (శొత్తదగుట, కల్పితమగుట, పాతపోమణమునకు [పాధా న్తము వాతావరణమును కల్పించుట మొదలై నవి (వధాన ముగా పాశ్చాత్యుల కావ్యదృష్టీగా కనివీించుచున్నది. పాశ్చా త్యులకు [గీకు మహో నాటక క రృల నాటకముల యందభిమాన మున్నను వారిలో నున్న పెద్దనాటక కర్తలు వారి ననుసరించ "లేదు. లేదనివీంచును. (హూన విమయ మేనునగా భూనుండలమున ళొన్ని నాగరిక జాతులనివించు కొన్న వున్నవి. ఆ జాశులయందు వారి వారి

న! మరములు, వారి వో సంఘమ-లు, వారి వారినైతిక జీవన ములు, వో వాలి సాహిత్యములు. నావారములును కలకు శడా! భిన్న భిన్నములుగా కనివించుచున్నవి. ఎందుచేత 1 ఒక జాతి నాగరగమెనది. అ నాగరకత కొళ చలామణి వచ్చి నది. ఆ నాగరికత యెచ్చట నుండి ఫుట్టివది! వారి బీశము లలో ఫూర్వులై న మహానుభావులు ఆధ్యాతి 1 శాధిడైవకాధి భొరికములను గుజింది వేసిన యాలోచనలు మతములై మోశతభావములై నాంఘిక వ్యవస్థ లై నీతినూర్లములై రూపొం దినవి. అ జాని మొకనాడు ఒకకాలమున అయుఫళ కి కలదై నచో నా జాడియొక్క యీ సాంఘీకాది వ్యవస్థలకు మర్యాడ వచ్చుచున్నది. (పాత మతములై నను నింతే ! [కొత్త మనము లైనను నించే! టైటుండగా మనము (పల్యేకముగా భారతజాతీయిలము నదీ నాం సొగరోగతిః' యన్నట్లు వెళ్ళుటయా +! కొంత యాలో చింరుుుయా 1 ము యొక్కమాట. విశ్వాసము - అన్న గుణమున్నది. దీని స్వగూసమేమి 1 ఏ మతమువారు ఆ మత సిద్దాంతములనే విశ్వ ఫింగురు. ఒక్క-జే యని యన్నను ఎవరి బేవుడు వారి వాజే! రహస్య మేవునగా "జీవుకొగ డనుటకాదు. వానిని సమాపించు పద్ధగుల యొక్క భిన్నత్వమునకు (వాధాన్యము, ఈ విశ్వాసము మతములంబే కాదు. అన్నిటి యందునున్న ద. రాజ్యాం” ము, సంభవ్యవస్థ. సిత్రి మొదలై న యన్నింటియందు నున్నది. అశు సాహిత్యముసందు నున్నది.

న!

భౌరతబేశీయులు. పాహిత్యమునందు కవితా మొగము నందు రససిచ్రాంతేమును నమ్ముదురు. ఇలిజ్రద్లో వై నః ఆని

ఠా ( “అబ్బో ! వేడు అనని వాడులేడు. కుతర చేశ సాహిత్యేము లందీ బుద్ధి చేదు. వారిపూర్వులు వెప్ప లేదుకనుక. మన పూర్వులు శెప్పినారు %నువి మవది రస ఈ 5స సిద్దాంత మెట్లు వుట్టినఏి ! రసమే ఆనందము. ఆనంద మునుపొంద్యానందము కలవాడగుచున్నాకు. వ భామలో నైనను సలే ఉత్తమ |గంథము చదివి యావంపము పొంద నచ్చునన్నచో పొందుటకు వీలులేదు. ఆ పౌందెడిది సంతో వము సుఖము, ఉత్సాహము. మెచ్చుదల, పఠితమొక్క _ విమర్శ దృషఫ్మికి తృ వ్తీ. తాొననుకొన్నది యచ్చట నుండుట రేత తాను కూడ నొక గొప్పవాడను ళొను వొక గ ర్వముత"*డి యభిమానము. అది యానందము కాదు. అందుచేత్త నీ కావ్యమునందు ఆనంద విచారము చర్చించబడినది. ఆనంద స్వరూప నిర్ణయమెంతె చేసినను మిగిలియీ యుం౫ను. ఎంథములో ఇెన్పీనను మరల ళొంత చెప్పబడుచున్నది. సర్వజనులును వీదో వెన చెప్పిన సుఖాదుల ననుభివించి యది యానందమను కొనుచున్నారు. ఆ పొందిన యనుభూతిలో కొంచెము చిక్కదనమున్న చో “నేను (బహ (నందము చొంది నాను అనికూడ ననుచున్నాడు. ఇక యందగ _త్రెు చూచి “అఆమెరంభ నలె నున్న దను చున్నాడు. వీడు రంభను చూడనేలేదు. ఆమె రంభనలె

1! నున్నదెనుట యెట్లు! 'ఇట్లుండక పోవునా*! యన్న యూహయో, రంభయని యొక ర్తుక యున్నచో నామె యిశ్తు యుండపలయునన్న తన తృప్పిలో నుండి వుట్టిన యహంకార జనిత భావమో కావలయును. "నేను (బహ్మానందము ననుభవించితిననగా ననుభవించితినన్న మాటలోని యర్ధమిట్టిదియే | ఒకడు నాధువు. యువకుడు. వేదవేదాంగములు తెలిసినవాడు. (దథిష్షుడు. బలిష్టుడు. సర్వ వమూనవజాతిలో వానిని మించిన వాడు లేడు, వాడు పధ లిక చ[కవర్తి. వాడానందమునను భవించును. ఇది యేదో తత్కాలానుభవ జసనితమెనది కాదు, ఒక నిత్యమైన యభితృ ప్రి. ఓక మహాధనవంతు. డున్నాడు. ఒక మహో శౌర్యవంతువు న్నాడు. ఒక మహో పండితుడున్నాడు. వారు వారి వారి జీవిత ములను గడప్రుచుండియు సర్వధా యనుస్య్యూతముగా నేనింత వాడ ననుకొనుటయు తదనుబంధిగా (పవర్తించుటయు నుం డునుకదడా! ఆ యనుస్యూతిగా పొంచెడి తృవ్తీ తత్కా = జనితము కాదా. నండ్హ మ్‌ాగ పరచబడ్డది, అట్టిది యానందము. ఇందాక చెప్పిన సాధువు, యువకుడు, అధ్యయనము చేయువాడు, అధ్యాపకుడు, నిజముగా సార్వ భౌముడు బలిమ్షుకు, 'దథిష్టుకు నై నవాడీ యనుస్యూతి లత ఇము గల తృప్తి వంటిదానిని అనుస్య్యూతముగా ననుభవించు చుంగునుగచా ! అది యానందము. సుఖము, తృవ్నీ, సంతో పము మొదలై న నానిని డాటిపోయినది.

ర! అట్రివాడుపాందెడి యానందముకూడ నానందములో మొదటి మెట్టు. దానిపేరు మానుపానందము. తక్కి-నవారు పొంజెడివి యానందనుని పీలువబడవలసి వచ్చినచో సవా(సాంశలు, లతమౌంశలు, కోట్యంకలు. అసలు ఏ యంశయునుకాదు. కౌవ్యానందము నిజముగా ననుభవించినవచో నది యొక్క యా యానందముూలోని యొక సూత్మబేశము. దీనిని మానవుడు యోగమువేత పొందవచ్చును. శిల్పొటె విద్యలయొక్క.. మననముచేత పొందనచ్చును. యథార్థమైన కావ్యము యథార్థ దృష్టితో శిల్ప పరిజ్ఞాతమై. భిన్న కావ్య గుణములు వివిచ్యమానముగా చక్కగా శెలిసినవాడై దురభి నూనములు లేనివాడై నచో. తెలుగు కావ్యమైనచో మహో కవులైన ఫపూర్వార్థధ సంస్కృత కవులను అతురశః తెలిసి (గ్రహించిన వాడై నవో మరియు సరమేశ్వరుడు వాని హృద యము నందు తన్నయిరా భవన యోగ్యతకల అర్హత సమకూర్చి పెట్లినచో వాడు కావ్యానందమును పొందును. వాడు రసాను భూతి పొందును. ఇది యై నల సిదాంతము. విత్యమైన యాళ్ళ మొక్క. లతషణము. ” వంన మతము మొదలై నవ్‌ యిందు నుండి వుట్టినవి. పూర్వ బుమలు సంఘాది సర్వ వ్యవస్థలను చానిని దృష్టిలో పెట్టు కొని జేళశము (పాంతము మానవుల పకృతులు, అహార ములు, రకములు, రక్రనిమ్లు గుణములు, వానియొక్క పరం పరా పాప్సీ; వీనియొక్క- వ్యవస్థను చూచుకొనుచు కర్శ సిద్దాంతము నాలోచించి (బహ్మత్వసిద్ధి కొఅకు సర్వ జీవుల నిత్య _పమాణము నాలోచించి (మానవుడు వాక్కు.కలవాడు.

హు

వాక్కు- లేకుండ వ్యవహరించ లేడు. ఆ వాక్కు- వెంట వీని. కామ (శోఛాదులు బయల్పడుచున్నవి- అందుచేత నుత్తను వాక్కు. నధమ వాక్కు.) - వేయి విషయము లాలోచించి యా కావ్య గత రససిద్ధి కొఆకు కావ్యనిర్మాణ మహోాసామ్మనీ వె భవమును [పసంచించినారు.

అయినచో నందరు నీ యానందమును పొందగలరా 1 ఈ రాజ్యాంగ ములలో నందరును (ఎపెసిడెంటులు కాగలరా! అంద అును ముఖ్య మంతులు శాగలరా 1 అందరును డిశ్దేటరులు శాగలరా 1 వారును వి యనుయాయులును పొంటెడి జీవిత ములోని (పొపంచిక సుఖముల నందజు పొందగలరా+ మొ రాజ్యాంగ మిట్టిది యని సామాన్యుడుకూడ గర్వపడవచ్చును. దిఇ మరల దైహికముశాదు. మానసికము,.

ర్రనుక రహస్య మెచ్చట నున్నదనగా సమానత్వము మనసులో నాధింపదగినది. బయటి షరిస్థితుల చేత సాధింపరానిది. ఇచ్చట వధలచేత కొంత సాధించినను మానవబుద్ధి నిష్ట మెయున్న భవిమ్యత్పళి యముల నాపలేవు. నీ[పయత్నము పాతికయేంద్లు ముప్పది యేండ్లు. అట్లు చేసితిమన్నచోట్ల వచ్చిన మార్చులు సిన చూచుచున్నావు,

ఎన్ని విధాల చూచినను (పమాణములచేత నిర్ణయింపబడెడి తరర్మ-మువేత కావ్య స్వరూప మిశ్ల యుండవలయును.

ఇది కావ్యానండ విషయికమైన చర్చ.

నా

విషయషపసూచిర

సరస్వతి కే భామ 6 విచి్యితమైన పరిణామము కేం పాశ్చాత్య నాగరికత - భారతీయ సంస్కృతి త్‌ నేటి కాలము-1పకృతిశాస్రుపిజ్ఞానము కీని మానవుడు- దుఃఖములు త్త అనుభూతి రహస్యము._అనందచర్చ ర2 రసస్పర్శ 65 భావస్పర్శ 89 ఆనంద స్వరూపము ఠం అఆనుభవలత ణము 105 బహ్మానందము-రసానందము 113 భానస్వరూషము 1909 నాలుగు దశలలో మానవుడు 182 లోక। పవృ త్తి - కవికల్పన కత్తుల అనందము - లోకము 15న రససిద్ధి 168 కథాత తము 189 రసములు-వ్యాదయములు 197 భావుకుడు ౮

క. రసో వైనః వోస్యము శాంతము రసము లెన్ని! కవి - రసదృష్టి స్వయంభువు

కావ్యా న౦దవుం సరస్వతి £ నల ళల నా నాలాానునాానినానాలన నన నననాననాాననా రు. (శ్రీ బేవ్యుపాసన మనచేశములో నున్నది. అది (పసిద్ధ మైన యుపాసన. శ్రీబేవికి |బహ్ముపడార్థమునకు న భేద్యపతి ప త్తిగా భావింతురు. 'శ్రీబేవి క్రీమూరి. ()హ్మపదార్థము లింగరహిత మైన నస్తువు. ఈ సృష్టి కంతకు (శ్రీ, టేప్‌ యధిష్పాన మూర్తి యందము. ఈ 'జేశమాన పర్వ్యక్రీ చేవతలు. 'శ్రీబేవీ వికారములుగా చెప్పబడుదుసు, దీసి మూలరహస్యమునకు కొంత సాంఖ్యమతము సూశువేమో యనిపించును. సాంఖ్య ములో [పకృతి వుచుుషు లిద్దఆున్నాగు, ఫుగుమడు వట్టి చెత న్యము. (పకృతి సర్వసృష్ర బీజము. ఇచ్చట సాంఖ్యమత విచారణలేదు. సాంఖ్యమళములోని వురమువవిషయము కూడ "లేడు. పాశ్చాత్యులమొక్క- బుద్దివికాసానుసరణముగ మన

శ

-జేశములోని మతములయొక్క_ వముసయు. విశాసమును పరిశీ లించి అడ్య్యైతము చిట్టచివరిదియు పరమాధిశమైనదియు. నని

(వాసెకి వాసుండినచో (వాయనచ్చును. [పశ్న యదికాదు. సర్వశ్రీ చేవతలు ఇశ్రీ/బేవీ వికారములుకడా ! (శ్రీ, బేవి

మహా మహోాదుర సరస్యతి - వష లవ్‌ ర్ల సరస్వ ఈ మువ్వుకు విమ్షుశివ (బ్రహ త్తం భార్యలు ఇందులో సాహిత్యమునకు సరస్వతీ బేవికిగ ల

కొవ్యాన౦దము ళా శె ఇ అ, యో జే తీ బ్కనష_కృము కానక్క-ఆి లేదు (పసిద్ధమైన సరస్య కోయిాకు. - “చు తుమానహారధవళా యాళు, భవస్త్రాన్వితా యా పను _5దండ మండితకరా యా క్వేతపద్నా సనా యా బహ్మోచ్యుత శంకర 1 పభృతి భిశ్రేవై స్పదా పూజితా నా మాం పాతు సరస్వతీ భగవతీ నిక్మేషజాడ్యాపహా”? అమె పరమస్వ్యచ్చ మెనది. “విణావరదండముచేత |పకా శించుచున్న కరముకలది. తెల్లని తామరఫువ్వునందు కూర్చున్నది. తొలుత సరిస్వతి యొక్క. అఆరాధించుటకు 'యూస్యమైన మూర్రికల్పన యిందు చేయబడినదని చెప్ప వచ్చును. ఒక గుణమును మనము భావించ లేము. నామరూప ములు లేని దానిని మనము భావించలేము. అట్లు భావించుట యోగులకు సాధ్యము. నామరూషములు కల్పించుకొని భావిం చినచో నా భావన యు్చ్చైస్థితి పొందినవుడు నావురూప రహితమైన యా వస్తువు మనకు నామోొత్కరించును. వది సాధన. ఇది ఉపాసనా మార్షము. సరస్వతి యనగా వాక్కు.. వ్యాహార ఉక్షిగ్లపీతమ్‌ భామీతం వచనం వచః పవి యన్నియు సరస్వతికి పేర్ల నవచ్చును. యహ + లోకమునందు (బవ శ్రసరస్సు ఉన్నదట. ఆసరస్సు న్మాశయించి యామె యుండునట.అచ్చటినుండి నదీరూపముగ (వవహించు చున్నది. ఇది సరస్వతీ శబ్బమునకర్థము. తక్కిన శబ్దమునకు విపే ధా త్వ్యాశయముగా నర్ధములు చెప్పుదురు. ఈ (శువ్నా

సరన్వతి లోక మెచ్చట 1 అ సవస్సు మొక్కి స్వరూపమేని 1 (బహ్మాలోక మనగా | బహ్ము చేవుని లోకము (బహ్మశబ్రయి' బహ్వూర్థగము. ఒనటి, చతుర్ముఖ బహ్మ, ఇంప, వేదము; మూడు బవా పదార్థము. (బహ పదార్థ మనగా ననంతే చైతన్యము, అదియీ యొక లోక మందము. అంగొక సరస్సును దందము. న సరమ్భునుండి సరస్వతి [(పవహించుచున్నదో రపి యోసరస్పు. చె తిన్నమువలనేనేక చా ! అన్నియూహాలు నన్ని [క్రియలు శరీధభామలకు జరుగుచున్నవి. వినికి సంస్సు అనునది యక్క-జ లేదు. ఇవి యన్నియు. సెచటినుండి సముక్భవించు చున్నవో యట్టిచోటు తన్నహోాచై తన్యమకిక నున్న మొక శొటారు అనవచ్చును. ఆ మహో వై తన్యము నందీ కొటార మెట్లు. కలదో ఈ సరస్స్ఫుకూడ నక్ష కలదు. కొటాకునకు చెజువునకు భేద మేమి + కొటారునుండి వస్తువులు తెచ్చికా ననిలయును. ఇెజువునుండి జలము | పవహించును. వాళ్షేవి యనగా సరస్వతి యచటినుండి (వవహించుచున్నది. ఆమె యా[పవాహమూ

ఆధునికులా (సవాహమునకు జనులు వాడుకొనుభాపష లోని మార్పుగా నర్థము చెప్పుచున్నారు. శబములు పాందెజ్‌ వికారమనుచున్నారు.. పూర్వులట్ల నుకొనలేదు. వాళేమను కొన్నారో సరస్వతీ (పార్థ నొక్లోకమునందలి వ్టావరదండ మండితకరా అన్నశబ్దము చెప్పుచున్నది.

అందణము మాటాడుచున్నాము. భూతకాలమునందు మాటాడీకి. భవిమ్యత్తునందు నన్తే. జరుగును, నోటివెంట నీ వాక్కు- నచ్చుచున్నది, ఈ వాక్కునకు నాల్దుదశలు మన ఇాస్రుజ్ఞలు వెప్పిరి ఈ వాక్కు మొదట నాభిస్థానమునందు

శీ కొవ్వానందము జన్మించుయన్నది. అచటినుండి వెన్ను పూసవెంట కంఠము వణకు నూర్ధ్వ్యపయాణము జేయుచున్నది. ముఖమునందు నిలచినది. ముఖమునుండి నిర్ణమించుచున్నది. |[పాణ౭వాయువు వెంటనే శబ్దము [పయాణించుచుస్నదన్నమాట. అ వాయువు నందు (పవాహరూపమెన యాీా గబ్దమున్నది. (కియాభావన చేసెడి లశుణము వేజు.అదిస్ఫూ రి. హశాత్తుగా స్ఫురించును. ఇదియు మనకు హఠాత్తుగా కనిపించినను నాభినుండి జిహ్వ వటజకు నొక చలన సాంతత్యమున్నది. అది (పవాహము. ఈ (వవాహమును సరస్వతీ | పొర్ధనాశ్లోకములో వీశాదడండముగా వెప్పిరి. ఏణనుండి శబ్రము సముద్భువించును గనుక నీ వెన్ను ఘఫాసద్యారా శబ్లము (వయాణించి. పలుకుచున్నది గనుకి డానిని ఏణగా కల్పించిక. వీణకును. వెన్నుపూసకును సామ్య మున్నది. మెట్లు మెట్లుగా నుండునుగ డా ! సరస్వతి అ ఏణనేతి (పకాశించుచున్న కరములుకలది. కరమనగా చెయి... [కియ శేయునది కరను. లేదా దానిశేత [కియచేయబడుచున్నది. (కియయనగా వ్యాపారము. వ్యాపారమంతయు వాగాశయమై యున్నది. వీణావరదండమండిళకరి యనగా నిది యరమం-.

వరదండము - (శేవయెన దండము. అనగా స్వచ్భ మైన శబ్లము, సండీనయూహ, ధర్మ సహీత మైన భావన- ఇవి మూధణును గలిగినప్పుచే యామె సరస్వతి యని యర్హము. తక్కినప్పుడు సరస్వత్యర్థకమైన అహుత్లోకమున్నదికదా | అందలో చివరిభా్శము - వ్యాహోర ఉక్సిర్లవింం = మొద లైనది, అది కావచ్చును.

సాహిత్యము - శ్రార్థములతో కూడినది సాహిత్యమని సామాన్యముగా చెప్పుదడారు. ఇంకొకవిధముగా ఇప్పవచ్చును.

సరస్వతి థ్‌ “పెరి మనగా పభ్యము. “హితం నునోహోరి చ దుర్లభం వచి పథ్నమనగా తత్కా_లమున' ననిష్టముగానుండి యు శత్తైర కాలమున మేలుగూర్చునది. _ ధర ము, పాప వుణ్యములుు వహికాముషీ. శ్రకములు, పరలోకము, మొదలె నవానిని గురించి వేద శాస్త్రములు హితము. వెప్పును.. దానితో గూడినది సహితీము. దాని భానము సాహిత్యము. అందుకనియీ మున పూర్వలాతుణికులలో కొందరు ాన్యమును వర్షి ంచుచు వేదము (పభు సమ్మితేముగా _ చెప్పును, శాస్త్రములు మిత సమ్మితముగా చెప్పును. దానినే కావ్యము కాంతౌ సమ్మిత ముగా వెప్పుననిరి. అట్టి వేడాది ధర్మములను సంఘ సుస్థిటిని చెప్పినప్పుడే సరస్వతి సరస్వతి యగును.

ఈ వాక్కు. 'అహ్మభంశమనగును, అనగా మ్రేచ్చమగువు అనగా సుష్టువెన యుచ్చారణ నుండి బాసి యొక్క్క-క్క్టస్తుడు అపశబ్దమ"పను. అందుకనియే అహ్మభంశమైనది యపశబ్దమగు నని చెప్పబడినది. మరియు నింకొక మాటకలదు. దాని పేు వాచకము... వ్యాకరణ శ్యాస్రుముచేత. శితీత్వమైన మాట వాచక మనబడును, అది చక్కని యర్థ బోధకమగును. అడి

నిజానికి వేదశాస్త్రోసనిపడాదులు సరస్వతి. కావ్యముల యందు గూడ నుడార బుద్ధులెన వండిశులు సరస్వతిని (పతిపా చించి? ఈ సరస్వతిని రథ్మీంచుట సత్క-వి మొక్క ధర్మము.

భాష -.. ఇషుకడు సాహిత్వ్సుమనగా రెండు విధవులుగానై నది. తక్కిన వాని నట్టుంచి మొదటిది వబ్దము, ఇెండవది భావవ?. ఇంతకువు+న్ను శబ్దము శాస్ర్రుపిహ్కృతయమె యుండవలెను. చానికి వాచకమని జేగు. ₹౭ెండవది యపఃభంశవ. చారి॥కి కాన్యత్వ మర్యాద లేగు-అన్న విషయము నిరూ 'మెనది. కాని ఇది సర్వడా ఆచించివచో దానినే ప్టుకొని కూర్చున్న చో వ్‌ బహుసాహిత్య్నము వృథాయగును. అంత వై యర్ధ్యము పనికిరాదు. “స్వస్థాన వేష భాషావిమతాప్పంతో రస, పలు బధియః లోతే బను మన్నంతే నె కృత కావ్యానిచాన్నకపహాయ”” అని నన్నయ్య భట్టుగారు చెప్పిరి- ఆం వ కావ్యము లకు పాఫాన్నమును 'దెచ్చుటకిది చెప్పిరి. ఈ వెక్ళత కావ్య ములకు గౌరవము వచ్చుటకు సశ్పుమువులు స్వస్థాన వేపు ఛాపాఖిమతులని చెప్పబడినది. వారు రప (పలుబఫీకులు. వారు స్వస్తాన భాపాభిమతులు, అనగా స్వసానభాషకు రవము నకు వికోధములేని యర్గ్శనము, అంత మాశమేశాదు. ఎక్కువ సన్ని హితెత్వము _ కలది యని కూడ నర్థము... ఒక భాష యండలి పలుకుబడి, కాకువు, దుఃఖాదిభానములు కలిగనవుడు జనము సహజముగా నుపయోగించెడి మాటలు మొదలైన

బాష 7 వన్నియు రస స్ఫోరకవబటవై యుండును. జాలి, కోషము. (పేమ, దుఃఖము మొసైన వానిని పొందినపుడు భిన్నజాతీయులు భిన్న ఛామీయులు భిన్నముగా వె ఒ*వలోనున్న శబ్బములణో తమ భానములను న్యప్తము చజేయుకుము.. ఆ శబ్దము లాజూతికి సహజములు. ఆ ఫఖాపకు వహజములు. నానిని వదలి పట్టినచో నా భాపళలో కసస్ఫూకి: కలుగుట దుర్గ భము. అందుచేత రసష్మపధానమైన కాన్యము వైకృతే శావ్యములను పొత్యజించ లేకు. అఆ ఛభాషమయందు రసము నాధించుటకు నా కవులు “అన్యదపహాయ"” అనగా నింఠొక భామను వగలి పెట్టి స్వభామనే స్వీకరింతురు. | ఒక భావు తొలుత నప భంగము. కొన్ని యేండ్లు పోయిన తసువాత సక్పునుుపు సనేవితమై నాగరికత పొందిన సమాజముకలదియె యుత్తమ భావములు కలిగిన వ్య క్తుల చాశుళ్యము కలదిమై యొక మర్యాదను గడించుకొనును. ఆ భావ నూండిదే మరియు నింకొక యహష్ట్యభింశ భాపఫప్పు సను. అప్పూడు పూ్వూభాప. వ్యాకృతమై కావ్యయోగ్య మగును, అప్పూడు రసమున కాటపట్టగును. కవుల కా నయమగును. కొన్ని భాషలు తామష; భంగ భాపలగును. వాని స్వరూపము సిర్షతికముగా నుండును. అంతులో కొన్ని సగ వులు దుష్టవులై యుండును. అతునములకు స్ధితి యుండదు. అట్టి యప! భి శ ఫాపలకు ఫాపాత్యవ సిద్ధంచుట కష్టము, అందు కాన్యగచన చేయుబయు కష్టమే! వేసినచో నిప్ప అత్త కములక ఖై యుండదన్య్యనేమి | సంప్కృతనాప. యున్నది. సంప్కష్భృివులో గొన్ని యత్తరములు. కలవు.

థి కావ్యానందము సంన్క్యుతెములో కంగు నత్షుముల సంఖ్య యాం[ధభామలో వెక్కు.వ. అపికములన్నియు నుదూతములై న ముఖతాలు కంత దంతోవ్ని స్థానములు కలవు

ఇట్లుండగా శబ్దమెట్లు నాభినుండి నిర్ణతమగు చున్నటో, కంకము వరకు వచ్చి ముఖమునందలి యవయవములను స్పృశిం చుట వేతి బహిరాగమన సమయములందు తాల్యాడి స్థానము లకుం దగిలి తెదావ రాకృ్ళతి యెట్లుదాల్భ్బుచున్నదో సులభముగా నూహించవచ్చును. కాని కొన్ని యశరముల యొక్క యుచ్చారణ సులభము. కొన్నిటి యుచ్చారణ క్షిష్టము. కొన్ని సిగా నుచ్చరింపబడవు. అట్లిశబ్బములశే యష్మ భంశమః లని పేరు వచ్చినది. ఎందుచేత నుచ్చరింపబడవు! దీనికి రెండు కారణములు. ఒకటి | పయశ్నముయొక్క_ యల్పత్వము వేత, వేగిరపాటునేత. మనుజులు తొందరలో శబ్లములలోనున్న యతేరములు దిగ|మింానురు. |శోత వెక్కుసాన్లు సందర్భ మును బట్టియే యర్థము చేసికొననలెను. ఇది వ్యావహారిక భఛాషయందున్న [పథమ దోపము. శలెండవది యేమనగా - ముఖానయనప-లు, నూపిరితి త్తులు,. శబ్ద జన్మణ్థా"నమైన కులీ భాగము సరిమైన స్టిిలో నుండక వోవుట. కొందరి ముఖాన యనములకు లోషముండును. చనడలు, నాలుక్క పెదవులు స్థూలములై. నచో కొన్ని కొన్ని యమరములు విస్పష్టముగా నుచ్చరింపబడజూలవు, గొంతులోగండరములు పెరిగియుండును. ధ్వని బయటకు వచ్చుటకు తగినంత తావులేదు. మరియు నూపిరి తిత్తులలో కుక్నిభా;మునందు శ్లేష్మము నజీర్ణ పదార్ధ ములు ముండినచో ధ్వని సులభముగా బయటికిరాదు. తినెడి యాపోర_ పదార్థముల మిద నిట్టివి చాలవర కాఢారపడి

భాష క్ర యుందును. చక్కని వాగ్యాన్గపారము సంపాడించ వలెనన్న వాడు శిష్టమెన భావ. వాడవపలయునన్న వాడు తన యాహోర మును నియమించు కొనవలయును. డాని హమాద నెంతయో యూధారపడియున్నది. చాల వరకు మనుజుని యొక్క- యాయున్తాయముకూడ దీనిమోద నాధారపడియుండును. అయుస్తాయము, సంఘము, అలవాట్లు మొదలై నవి మన పూర్వులు చెప్పిన నియమములమిోద నే యచ్చముగా నాధార పడి యుండనక[_రలేదు. యభఖేచ్భముగా ఫురుషుడు భోగించ వచ్చును. నేటి పకృతి శాస్త్ర పిశోధన ,కిమిఘ్నములైన యనేశామధములను గని వెట్లినది. వానితో పర 'బేశముల యందు మనుజులు దీర్ధాయుష్కు-లగుచున్నారని చెప్పవచ్చును. అగుచున్నారు. మానవజీఏిత పిమాణము బహు వ్యక్తుల యందు నాధునిక శాస్త్ర పరిశోధనల వలన నిరునది యేండ్లు పొడిగించబడుచున్నది. సశే ! పొడిగించి చేసెడిచేమి 1! సుఖ ముగా | బకుకుటయీనా 1 ఇది పెద్ద (పశ్న. దాని నట్లుంచి శేబ్బ ములు సుమ్లగా నుచ్చరించుట చేత నాశబ్దముల మొక్క సృష్షి యుచ్చాాస నిశ్వ్యాసములకు వుస్మికరమైన దై నచో నది యూవిరి త్రిత్తులను బాగుచేయును. న్లేపా 'శదులను హరించును. వాశ్చాత్యులలో కొందటిస్తుడు మన "జీశమునుండి వెళ్ళిన యోసులవేత _పబోధింపబడి (పాణాయామమః నభ్య సించుచున్నారు. పాశ్చాత్య "బీశములన్నియు తొలుతటి నుండియు (ాణాయామ విజ్ఞాన విరహితములు. పాశ్చాత్య "జీశములు థధనవంతములై నవి. అధికారపంతములై నవి. వారికి దురఖిమానము దుర్మా్గహము మెండైనది. తమయలవాట్లు

10 కొావ్యానం౦ద ము తమ విశ్యాసములు తమ భావములే పరమోశ్మ్భప్త్టములని యనకొవుట వారి కలవాశా ఫపోయినగి. డానికి. గానణమే మనగా కడచిన మూకునందల యీండ్లుగా సర్వ పపంచ వ్యపహాగమునందు, కాలముమొక్క- విడంబనవేత వారి కమ్ము వెకి 'లేచినది. అందుచేత జోోతి పము, మన వా స్త్ర ములు, మన వేచములు, వారికి నిరాదరణ పొ! తములై నవి. లేనిచో వారుకూడ. ,పాణాయామము కెలిసిన జాగు.ై నచో లక్కీ.న నెట్లున్నను |[సాణములకు నూపిి తిత్తులకు బలమును గలి గించు నతుకముల నిర్సాణము, నా యవగములవోడ నిసెంప బడిన శబ్లములు, వానిని చక్కగా నుచ్చరించుటయు 'జెలిసి కొనెడివాగు. ఎండు భిన్నజాతులు భిన్నములై న యగ ప్టము: లతో సంస్కా-రములతో వెలసినప్పూడు చేసెడి చేవియులేదు. మగియు నొకజూని మరియొక జూతివై నధికారము నహించి నప్పుడు బొంగిపోయిన జూతిలో పలుమంది యధికశారముగల జాతియొక్క- యలవాట్లను పొందుట, వాపు సొప్పవాగను కొనుట సవాజము. ఒకవేళ లొంగిపోయిన జూెయమొక్కు నాగ రక్షణ నొప్పదియైన-వో నా జాతిలో పలుమంది జూపోకు, (భ్‌ షులగుదురు. (వ సుతవు | పశ్న యిడికాద-.

సంస్కృత భామలోనున్న వర్ణ సమామ్నూాయమ వ ములు వాక్యములు వేదములు శాసహ్రుములు కొందప మహో కవుల కావ్యములు నన్నియు నొక విలతుణమెనవి. వాని యుచ్చారణచేశ. నూపిఎతి తులకు (పాణాయాయవు నంటి అభ్యాసము కలుగును. సహజమైన ఆరోగ్యము దీన్రాయువును గలుగును. డీనిని సంచి. పితోధన ేయావలయువన్న చో

భాష 11 చేయవచ్చును. అయన పఇంలయొక్క_ స్పష్ట్టమెన యుచ్చా రణయు వాంజొవ్య్ళులలోని ఒఇలమును గీనికి తాాాాణఅముతు. కనుగ, ననాదిలో కొక భావయొక్క్క వర్ణ సమామ్నాయము సృష్టింపబడినప్పుడే ష్‌ి చీజములందున్న వని యర్థవం. అందు చేననే పంస్కృతే వ్యాకంణమునందు పహూల్లులు నచ్చులు తొలుత సంజ్ఞా పకరణమునందు చెప్పబడినవుడు (ఇచ్చట నష్టాధ్యాయిని (గ్‌ హింపరాదు. కెముదిని గహింపవలెకు వాని జన (శ్ర స్థానములు చెప్పబడీనని. ఇది యిచ్చ్సట నింకను విస5ంచవాని విషయము. తాత్పర్యతః శబ్దములు నశగ ములు చక్కగా నుచ్చరింపబకుటచేత నా శబ్దముల యందు శక్తి యున్నచో నట్టి యకనముల గుంఫనముగల శబను లైనచో, కవియొక్క [గధనమట్టి చైనచో శకాన్యము. దాని యర్థాదులను రసానందమును "లెక్క-జేయకయీ వట్టి పకన మొ[ఠతమున ముఖావయవములకు _ ేలికదనము ెచ్చును. ఊపిరితి శ్తులను శాగువేయును. ఉచితములై న వాయు (పసా రణ కుంననములచేశ నియమిత మెన యుచ్య్యాస నిశ్యాసముల వేత వ్యాధులను తొలగించును. జీవిశమును ప్‌ సీ కర౦0చును. సుషముశబ్బము, అప భంశ శబము మొదలె న వానిలోనున్న రహాస్నమిది. ఇది నేటి (పకృతి ఇస్తు పిశోధన వంటిది. ఇది (వకృపి శాస్త్ర పరిశోధనయీ. ఇంకొకటి కాదు.

మన భాషలో న్వేచ్చు శబ్బమున్నది. చాని యర్ధమ ప భంశమని. మన మతమును నమ శని లత్షణమనికాను. ఇతర భాపలలోనున్న ఇతర జాతులలోమున్న ఇతర మతములలో దీనిశి సరిపోవు నర్హ కుులుకల శబ్దములు నింతటిగహస్వ ద్యోతక ములగు శబ్బముల'పనో శాదో తెలియదు. 'జేశ భాషలన్నియు

12 కావ్యావందము నప్మభింశములే ! తెలుగుల భాపయు నష్థభంశనే ! కోట్లు లమిలు సంపత్పరములు గడచిన తేనువాత 1పాంతె (వాంతము లందు వ్యనహారాపతితము,లై పలుశబములు రూషములు మారి పోవును. సావ్చాత్వ భాపలయందున్న యనేక శబ్లములకు సంప్కృృత భాషా శబ్దములకు భాషా శాప్రుష్టలన్నవారు వంవల కొలది సామ్యుములను మూపించుచున్నారు కజా! ఎచ్చట నాఖ్యుముకనిపించు చున్నదో యంత నరకే సామ్య మనుళొనుట యెంతవరకు న్యాయము 1! అధికమెన కాల్వమె సచో సాన్నుము కూడ తెలియరాకుండ పోవును,

తెలుసు భాపయున్నద. ఏరు దానిడులని ఆ భాష మేని స్య పయోజనాష్టలె ములు వేసిన ఇల్పనయని చెప్పెడి పండీతులు మన బేశమందున్నా గ. "బేశ్యములై న శెబ్లములు తిత్సిమి తద్భన శబ్దములు నేటికీ విఛాగమునకు. పనికి వచ్చును గాని కేశ్నిముసన శబ్దము లెవునో సంస్కృత శబ్దముల నుండి పుట్టిన ఇబముల కండి పలు ఫ్వుషుకిలు ఫుటిన శట్లముల నలన సామికి వీలుంసను. బసు వీ గ కాలముయొక్క- పరిజ్ఞానము కెలవారికింనులోని విగ్షూరము కనిపించదు.

అప భంశిశబ్లములు మున్ను చెప్పిన క్రినుండి జారి పోయినవి. కాని నన్నయ్ను గాటిశే యీ యాం[ధజూతి స౦శ్క్బితెశిబములను వాడుట మూనివేయ లేదు. (పథమశావ్య నిన్నాతిమైన నన్నయ్యాభట్లు లోకమునందున్న ఖాసును న్వీక రించినాడు. అ ఫెాపయొ్కొ. శ్‌క్రిని ప్యభానమును గరించి సంస్కల్భృన భౌాసును (గహించినాడు. (గహించగా. వేమెన దనగా కారకమును తీజ నృమును వడలి పెట్టగా తక్కిన సర్వ సంస్కల్భతి వ్యాకరణము సర్వసంస్కృృతభామ. యాంధభాపమలో

భాష | వచ్చికూర్చున్నవి. అల్పములైన మౌాప్పలతో వచ్చినవి. మూలమైన సంస్కృృతభాపాశ క్రి యేమియు తరుగుపో లేదు. ఈ శ క్షి బహువిధములు. ఇంతకుముందు చెప్పీన యుచ్చారకా సంబంధ మైనశ కి అలంకారిక దృష్టితో చూచినచో గుణములు రీతులు వృత్తులు ధ్వనులు మొదలై న సర్యాలంకార శాన వాను సంస్కృతములో నెంతయున్నదో యంతగా పండించు కొనెడి శక్తి యాంధభామకు వచ్చినది. ఇంతశ క్రి భారత బేశ మున మురియొక భామకు లేదనుట నిస్పంశయము. బహూడా వారణములవేత దీనిని నిరూపించవచ్చును. ఈ శక్తి నార్యధ భాషకు నన్నయ్యగారు చేసి పెట్టిరి,

ఈ రీతిగా నషభంశభాషయు దానిని మాటాడువారు నాగగకతను సంపాదించినవచో లోశమునందలి వారి సమొక గొవ్ప రాజణ్యమెన సితిచేత వా భాషకు మనర్యాదనచ్చును. వారు నాగ 5కులగుమురు. ఈ నాగరకళబము పొియెన యర్ధము నిరూపింపబడని పలుశబములలోనిద్‌.. దీనికి వాత్సాయసుడు చెప్పిన యర్థమునేజు. కాని మొవజూతినుంచి రాజ్యాంగము గలిగి, [మొక విద్యావ్యవస్థ కలిగి వితివే త్తలు నుడాత్తి పక్కెతి గలవారు నుజారులు, విద్యావంతులు నైన వపురుుషులయొక్క_ ాహుళ్యము కలిగి, పాడిపంటలు సమృద్ధిగా నున్నచో, సమర్ధ మైన సెస్యము కూడ నున్నచో, నా బేశము నాగరకచుని =వెప్ప?'డును. ఆటేశములోని కొందజధికారులు విద్యావంతులు నాజూతి నాగరకతకు (వతిబింబముగా నుందురు. (దధానమెనది ప్‌ద్వ. అష వ్యవస్థితెమె యుండనలెను.అట్టి నాగరకజాతి తమ భాషకు మర్యాడ వెచ్చును. అ జాతిలో పలుమంది కవులుద యింతుకు, అప్పుడీగవిత్వమునకు నొకస్థితి యొక మర్యాద

11 కావ్యానందము యొక న్యవస్థ కలుగుటకు, దానికి వ్యాకరణము | వాయింతురుం వ్యాకృత్వమైన ఛామయేీ. భామగా ననాదినుండియు నన్ని "జీశముల నాలోచింపబడుచున్నది. మరియు నాఖాషయందు కొందరు మహాకవులు వుట్టుదుగు. వారు జాతిలష్షణములను (పతిబించించుట చేత నుదా త్తిధావములను | పశంసించుట వేత నక్ష స్యచ్భ్యమైన భామను వెలయించుటవేత మహాకవులుగా పరిగణింపబడుదురు. అప్పుడు వారి భాషకు కూడ వ్యాకర ణము వెలయును. మహాకవులచేత నుషయోగింపబడిన భాషకు మర్యాదయున్నదని యర్థము. తద్భాపాగతెశబములు. శబ్ద స్వరూపములు భాషయొక్క_ సుష్టుస్యరూషముగా న్యాకరణము నిర్శించికొనుచున్న దని యర్థము.

సరిస్కష్భృతమునం దిట్లుకాదు. అది యనాదియైన భాప. పాణినికి పూర్వ మనేక వ్యాకరణములున్నవి. వేదోపనిమత్తులు దివ్యమెన భాషలో (వాయబడీనవి. అప్పటి స్ధితి మనకు "ెలియదను. ఇప్పటిస్థితి దానిసింటొట్టుట వట్టి యవి వేశము, అహంకారము

కాని, నన్న య్యగారు వైక లే కావ్యములకు మర్యాదను సంపాదించి పెట్టినారు. హేతువేమి చూపించినారు! ఆ కావ్యము లను మన్ని౦ంచెడివారు మొదట సత్పురుషులు, తరువాత రస్మపలుబ్ధధీకులు, సత్పురుషులనుటచేత లోకపిప్త వకారులు కారని యర్థము. శాంతులు, అనందమును కోెడివారుం రాజ్యము లేలుదమనెడివారుకారు. అధికారములను సంపాదింప వలె నన్నవారుకారు. వాశేమి యీమికారో చానిని గుటించి ముందు ముందు వి స్త్వరింపబడును.

భాష 165

మనది నెకృతభాప. భారత జేనమున నిట్టి భామలు పదునాల్లు పదునేను సంఖ్యను దాటియున్నవి. అన్నిటిలోనను మహోకవులున్నారని | పతీతి, మహాకవి శబ్దమొకటి భారత బేశ మున విచి,తముగా వాడబడుచున్నది. అర్థ ని ర్థయము లేకుండ వాడబడుచున్నది. అర్థనిర్మ యము లేకుండ నెందుకు నాడబకు చున్నది ! పాఠకు లెక్కు.వమంది సామావన్నులు. నదో-చదివిన వారు. వలసిన చదువు చదివినవానుుకారు. ఆలోచించినవాకు కారు. సాహిత్నమునుగూర్చ్సి తక్కిన కొన్ని ఏపాయములనునలె (శమచేసినవారు కాసు, ఈ జేశమునందు (శమద్విధాభూతముగా నున్నది.

సామాన్యముగా వీజీేశమునందు సాహిత్యవిచాకణ సంస్కృ తౌలంకాకికుల [(పన్నావనలేకుండ వారి 2 ౦థములు జ్యాగ త్తగా పఠంచకుండ చేయుట న్యాయముకాదు. లఅట్లివారి సంఖ్య యల్బ మైపోయినది. "రెండవపద్ధతి నే డాంగ్లేయులభాపష విజృభించియున్నది కనుక వారి విమర్శలు పలుమందికి కరతతా మలకములుగా నున్నవి. వానిని బట్టి విమర్శనలు బహుధా సాగుచున్నవి....-

విచ్చితమైన పరిణామము తతత వేడు ఖారత చేశము విచిితమైన పిణామవును పొంది యున్నది. ఈ పరిణామ మాడేతు శీతాచలము పమానముగానే యున్నదని చెప్పనలయును. నేను త్తరబేశమునకు రెండు నూడు మొగులు వెళ్ళివచ్చిన తరువాత త త్తతృమయములందు (హసిద్ధులెన డా-మీణాత్యకవులను గూడ చూచినరకువాత నాకీ యభ్మిపాయము దృఢపడినది. పాశ్చాత్య నాగరకత "బీఫము నందంతటను నల్లుకొన్నది. సర్వజనుల జీవితములు మార్చు పొందినవి. దానితోపాటు మన సారస్వతముకూడ మార్పు పొందినది.

ఈ మార్చు రెండునందల యేండ్త [కిందనే (పారంభించి నది. కాని కడచిన పాతికయేండ్తనుండి మరియు నొక (కొత్త మార్చు వచ్చినది.

ఈ మార్పులు రెండు లేడా మూడు.

మొదటిది ఆంగ్లేయ భాపాసంపర్క-ముచేత వచ్చినది. ₹0డవది (పకృతి శాస్త్ర) పిశోధనచేత వచ్చినది. మూడవది సామ్యవాదమువేత వచ్చినది.

ఈ మూడు మార్పులవేత భారతీయ సాహిత్యము అనగా భారత చేశనునందున్న సర్వభాపారావ్ట ఎములయందలి సారస్వతములు నని యర్థము. నిలుచున్నచోట నిలువ బేక గన్తోలుపడి తల్గ డిలిపోవ్రచున్నది. ఒక్క యాంగధ జేశమును

విచిత్రమైన పరిణామము 17 గుజించి [వాసినచో తక్కిన రాష్ట్రములను గూర్చి కూడ (వాసినశ్లే యగును.

ఈ మూడు మార్పులయిందు (పజలు పాఠకులు భిన్న భిన్న మెపోయిరి. వశాఖకాశాఖగా బయల్టు టేరిరి. శొత్త పరి స్ధల ననుసరించవలయునన్న (పయత్నెమి కూడ కలదు.ఇంచు మించుగా నీ రెండు మూడు వందలయీండ్లుకూడ [కొత్త యుద్యమములను త్మీవముగా విమర్సిందువారు ఎప్పూడునున్నారు. వారు ఈ జాతి సంస్కా-రములకు మూలకందమందము. ,_మొగదటి రండు నూర్చులలో ేశమునందలి పాఠకులై న (పజలలో "కెండువిధములే యుండెడివి. ఈ మూడన మార్చు వచ్చిన తోడనే మూడువిధములై నవి. ఒక్కొక్కమాప్పునుక్షి గూర్చి కొంత కొంత విస్పష్టముగా చెప్పుదును.

ఆంగిలేయులు తమ భామను మన మోద [పయోగించిరి, ఉద్యోగముల కొకు బలవంతముగా మనవేత నా భాష-చదివిం చిరి. మనవాండు వారిలోనున్న మహాకవుల (గ్రంధములను చదిపినారు. మన (గంధము 'లెజుగరు. అదియంతయు తొ త్తగా నున్నది. తలలు తికగి పోయినవి. ఇందులో ఆెండు విసయములున్నవి. ఒకడు పూర్వమొకడాని రుచి యెరుగును. వరువాత మరియొక చానిని పచి చూచును. పోల్చిచూచు కొనును. కలెండవ దాని యందున్న తుడు కాడు. అనాటి యాంగ్లేయ భాపా విశారదుల యున్న త్తతీ యిటువంటిది. కాని, వారుద్యోగ స్థలు. వాఏనేమనుటకు ఏలుబేదు. వారికి పరఫావమిోదనున్న వ్యామోహము ఇతర జనులకు నధికార ములమిోిద కలదు, ఆ వ్యామోహము తఆాండవించి మొదటి

ల

18 కావ్యానందము సూర్పు రాజ్యము వేసెను. కాని మూలభంజకముగా వేయ "లేదు.

శండవ మార్పు దాని కంశు పెద్దది. పకృతి శాస్త్ర సంబంధ మెన లెలివి లోకమునందు వ్యాపించినది. ఈ లెండవ మాస్ప నాటికి మన ేశములో విద్యానంతు లన్నవాకందరు నాంగ్లేయ భాషా విశారదులై నారు. విడ్యానంతుల భామ యది. నాగరకుల భాషయది. వ్యవహార భాషయది. నాగరక భఛాషయది. రాజ్యాంగము దానిలో నడుచుచున్నది. ఆ విద్య నేర్చినవాశే సర్వాధికారులు.. ఈ పకృతిశానన్తు పరిశోధనకు నా పరిశోధనలోని మహావిషయములు తెలిసిఫనుటకు నీయధి కార భాష సులభతరమైనది. (పకృతిశా్యస్త్రు పరిశోధనయం తయు 1పధానముగా భారతీయులకు నాంగేయ ఫామలోననే వచ్చినది. యూరఫవులో మరికొన్ని భాపూ [పొంతముల యందు జరిగిన పరిశోధనలు కూడ నాంగిలేయములోని కనువోదోము చేయబడి భారత (ప్రజకు చేరినవి. చిట్టచివర శీమెనవనగా అచ్చటనున్న [పకృతిశావ్రు పిశోధనా గత సర్వ పారిభాషిక శబములయొక్క- విజ్ఞానము నాంగ్లేయ భామ నేర్యకుండ సాధింపరానిదై నది. _

(వకృతిశా్య్ర పిశోధన మనినంతచే తేలిపోలేదు. ఈ పరిశోధనా విజ్ఞానమనేక దశలలో నున్నది. ఒకటి పత్రికలలో "'తలియబడకు సామాన్య విషయనులయొక్క_. దశ. శెండవది మన కళాశాలలో విద్యార్థులు నేర్చుకొనెడిదశ. మూడవది చాని యందలి పండితులకు తెలిసిన దశ. ఈ పుతోధనయే "₹ెండు విధములుగా జరుగుచున్నది. ఒకటి, సిద్ధాంతేములు. "రెండు యం్యత్రములు. సిద్ధాంతములు చర్చించబడి, పరీకోద్ధింప

విచితమైన పరిణామము 10 బడి, కన్శాగారములయంను శ్రమపడి మహోానుఖా వృలు సర్గ యించినపి. యాం తికములల్ప మెనవి. మనుజులయొక్క్క_ వేర్పుచేత వాగుచున్నవి. ఈ రెంటిమధ్య నెంతయో దూక5మను కలదు. సామాన్యులు పారబడుచున్నాకు. ! పకృతి వాస్రుము (వకృతి శా్యస్ర్రుమని గంతులు వేయువారి॥ి తచ్చాాస్తు కవాస్య ము చెలి. కువ, = వౌస్రుముయొక్క. యౌాన్నన్వాము న్ని యను, కెలియనిచో లాభములేదు. అట్టి క్షనము నట్టి యు; దేశమునకు కలహమునను | ారన్వమునకు చాచసీయును.

ఆ ేవఠములో కూడ రాజ్యాంగము, పశు భత, | గామ రతుణము, అతీందియవిషయములను గూర్చి నయాలోచన, మొదలె నవన్నియు గలవు. కొన్ని యెడల నిచ్చటి బుషులకు నచ్చటి పండిశులకు ఖభేవములు భాసించును. చానికి చేతే శారణము కలదు.

|] పకృతిశా్యన్రు పిశోధన సంపూర్మ ముగా బహిర్యిమయ ములనే యాలోచించును. ఆంతక విషయములను గూర్చి యాలోచించదు. అంతరము, ఆధ్యాల్ని కము, దెవికము, అతీరదియము ఈ మొవలైన మాబలచేత న్యవహ౫ంపబకు మహో విషయములను పాత్చాత్నులయొక్క_ (పకృతి శాన్తు షి ఛోఫన పట్టించుళావలేదు. ఇకముంకు పట్రించుకొను నేమో "తెలియదు. పట్టించుళొన నవసరము లేపండ మూడనమాస్పు చేయుచున్నది. ఈ లెండవ మాప్పులో నీ పకృతి పిశోధనా సముత్పన్న మానవజాతి బహుసుఖ నాధన వాామోహిత మె మన బేశములోని పలుజనులు మన సారస్వత పకియలయందు విముఖులై నాసు. అగుచున్నారు కాని యీ పకృతి పశో ధన సాహిత్యములోని కెక్క- లేదు, నిదముగా నెక్కుటకు కక్కి

ణీ కావ్యానందము లేదు. డాని నెక్కీంచవలయునని చాలమంది [పసయత్నించు చున్నారు. అది సాహిత్యము యొక, మహాలశ్యుమునకు కొన్ని వందల మెళ్ళ దవ్వున నుండుట చేత సాధ్యమగుట లేదు. మూడన మార్చొగ చమత్కా-రము వేసినది. రెండవ మార్పు నకది సాధ్యముకాలేద-. ఎంత (పళ్ళతి పిశోధన జరిగినను (పకృతి పరిశోధన అంతరమైన జగత్తును నిరాకరించలేదు. ఆంద" దు నిరాకరించినను సంపూర్మ ముగా దానిని కుద్దాలించ దలచలేదు.

మానవ [పపంచమును 'ెండువిధములుగా విభజింతము, అంతరయమెనది. వాహిరమెనది. ఆంతరమైన దానిలో నిండా కటి వన్నియు వచ్చును. ఈ (పకృతి పిళోధనకాని సామ్య వాదమ గాని మరియొకటిగాని కాహిరమైన విషయమునకు సంబంధించినది. ఆంతరమయైన వఏషయమునకు సంబంధినవికావు, "0ండవమార్చు ఆంతర జగ త్రును సగమంగీకరించెను. సగమంగీ కరించలేదు. (పకృతి శాస్ర్రుమునందు పరమ విశ్వాసము కలిగినవారు కూడ, మహాభ కక్షలు, వచుహాయోగులు - వారి మహిమలు శాదనళేదు. భకియొక్క. 'యూోగముయొక్క_ యల్బళ్వము "ఇలినిి జనులను మోసగించువారిని-వారి సంఖ్య యెక్కువ గనుక. నిరాకరించిరి. (పధానముగా వారికి [పకృతి వాస్రుమంద ధిక (పత్యయ "మెందులకు 1 అధ్యాళ్ని 12 కాది విమ యముల యండల్ప | పత్యయ మెంద౭కు! అని (పశ్నించినచో నొక్కట్‌యే సమాధానము. [పకృతి శాస్త్రము షిశోధనవేసి నిరూశిలివాడో హనిళశే సంచేహములేదు. అది (పత్యతము. భిన్న్మదన్న సరికలనముగోత నతడిదికలుగుచున్నదనగా కలుగుచున్నది. మనము 'చోదమచున్నాము. ఆంతరములైన

విచిత్రమైన పరిణామము £ి1 విషమయములయందీ నిస్పష్టత లేదు. అనేక విషయములు సందిగ్ధమాగా నుండును. ఇది సంశయమున కాస్థానముగా నుండేను. అటు ని తూగులాడుచున్న పండితులకీ విఖేదము (వృతి శౌాస్రుమునందు వారి మనసులలో మొగ కల్పించి నది.

ఇక మూపన మా్చు వచ్చినది. ఇది సామ్యనొదవు వూర్పు. ఈ మాను ఇలిగించినంత సందిగ్ధావస్థ సాహిత్యము లోనిదనరకు వేదని చెప్పనచ్చును. దానికి 0శు (ప్రబల శారణములున్నవప్‌. రాజ్యాంగ దృహ్సా సె నిక దృృప్హ్నా ఆ సిదాంతమును స్వీకగంచి యాచచేంచుచున్న రెండు పెద్ద దేశము లుండుట యొకటి. వాని శకి యెట్టిదనగా నెప్పుటేదేశ మేచేశ మును (మింగునో యన్నటువంటేది. అది [మింగిన వెంటనే డాని లాలాజల మంటుఫొని జూశులు బిగిపిళొని పోవును. అది కశొంక్షచిలువనంటిది. ఈ మార్పు అట్టి పరిస్థితి కలుగుటకు (పతీత చేయుచున్నది. ఈ యున్యమము సాహిత్యములో చెప్పు చున్నను ఒక పతీశమూవ్యాపారను. సీవికనుబంధియైన రాజు కీయ రంగములోని [ప్రయత్నములు కూడ తదనుబంధి వ్యాపా కములే.

శెండు వందల యీండ్లనుండి యా ేశమునందలి సాస్వతము పలుమార్పులు పొందుచున్నది. కాని యెట్టి గడ్డు దశలలో నై న పరిమిత సంఖ్యాకులం దై న చాని యచ్చ్భత్యే మది నిలబెట్టుకొనుచునే యున్నది. ఈ [కొ త్తమౌార్పును గూడ తట్టుకొనగలదు. కాని దైవ మనుకూలించక . ముఉతక్తుము౧దు చెప్పిన యా మవోశ క్షిగల ేశము 5 కొడి రాద్రాఆ్పున్సు యులుగాని వారిసిద్ధాంతవకొ వనూణములనుః

22 కావ్యానం౦ంద ము రాజ్యాంగ వే తలుగాని ేశమును మౌార్చినచో ఫురాతన కాలమునుండి వచ్చుచున్న ఈ భాగతియ సారిస్వతీము తన యథార్థ స్వరూపమును నిలబెట్టుకొన జూలడో.

ఆ యథారస్వరూపమేమి 1 ఎందుచేత నిలబెట్టుక్‌ "న లేదు & అన్నవి ఆెండు పెద్దపశ్నలు. ఇన్ని యొడుగుడుకులలో నా సాహిత్యముయొక్క- పథానస్వరూప మెన్న్‌ మార్పులు మారినద 1 ఎన్ని యిక్క-ట్టులు పొందినది.

ఆ వహస్యము సర్వజనులకు విదితమైనది. నన్నయ్య గారు చెప్పినది లాతుణకులు పొనఃవున్యముగా బోధించినది. అ రహస్య మొక్క. సాహిత్యమునం జేశాదు. మానవజీవితము నందుగూడ నదియీ రవాస్యము. అది భాంతచేశమునం దన్ని ఇాఖలయందు నున్నది. దానిని కాదనుట భారత జేశమును కాదనుట., దానిని చంపుట భారతమును చంఫుట. మానవ జూతిని చంపుట. మాననజాతిని వట్టి పళువుల్నకింద మార్చుట. ఈ 'చేశమున సాహిత్యము మతిముణో. సంఘముతో సర్వముతో ముడివడియున్నది. (కొ _త్తృమార్పు ఒక్క రాజ్యాంగ ముతో మాతమే ముడిపడియున్నది. ఈ నూత్న సాహిళ్యము లకు వై శాల్నములేదు. సర్వమానవ _పపంచమును కాగ లించు కొను శ క్సిలేదు.

(పకృతిశా్య్త్రుము తా నెంతదవ్యుపోయినను మొనవసృష్టి యొక్క. రహశ్యమును జెలిసికొనలేదు. ఈ [కొ త్తమార్సునకు చాని యూహకూడ లేదు,

మిన చేశముోోఖ్ల యొక గొప్ప యాలోచనాపరుడు పండితుడు, (పకృతి వళస్త్రజలినందు పంపూర్ణ్మి ముగా విశ్వసించిన వాదు మన కర్మ సిద్ధాంతముఖు కాదనలేక ఫోరయును. డాని

విచిత్రమైన పరిణామము £8 మూల మెట్టినో "తెలియకుండ దానిని (గ్రహించుట కష్టమనెను ఆయన యేమియు తక్కు.వవాడు కాడు.

ఇప్పుడారహస్య మేమి 1 యన్నది పశ్న. చానిపేశు రసము. ఈ కావ్యమునకు రసమునకు నిత్య సంబంధము కాని రసము లేనిచో కాన్నములేదు. ఈ మవోవివ యమును. లోకము. మజుగుపరచుచున్నది. కావ్యము నకు మొట్ట మొదట [(పధాసముగా పద్యము; ండవనద కథ; మూడవది రచన. ఈ మూడంశములలో నొక్కౌాక్కప్తు డొక్కొ-క్క. దానికి (పాధాన్యము వచ్చుచుస్నది. ఈ మూడిం టిలో కథ బలవ త్తరమె సర్యధా తక్కి.నవాని నధఃకరించు చున్న.

కథ బళూాువిధములు "బేశమునుబట్టి కాలమునుబట్టి అగి చ్నితచి। తముగా మారుచుండును, అసంఖ్యాకము.లై న గథ్‌ లు౦డును. మహాకవి రషపధానమెన కధనే స్వీక నంచును.

కధా కాహుళ్యమునకు బహుశారణముబు గలవు, నేడు భారత బేశమునందు వచ్చిన యార్థిక సాంఘిక రాజకీయములై న మార్పులు ఆసేశు శీతాచలము నచ్చినవి. ఒక్క. యాంధ జేశ నును విచారించినవో కించి్కి-ంచి'చ్భేచములతో సర్వ్యభార తము నిశ్లే యున్నదని చెప్పవలయును. ఈ మొర్పులచేత మానవుల యూ యు చేకములచేత కథశే ; పాధాన్యమున చ్చెను. ఈ నమూర్సు 'లెందుకు వచ్చినవి. తత్పూర్యముమాట యట్లుంచి పాశ్చాశ్యులు రంకు మూకు నందల యేండ్లు మన -జేళఠమును పాలించుట జరిగినది. వారదన_-వాఆ యహంకార యుతమైన జాతి. వారి నాగ*కతజో యు త్తమమైనది. వారి మతమే సర్యోత్క్బష్ట మైనద్సి వా శేనేక్పరులు. ఈ సిద్ధాంత

ల! కావ్యానండము ములయందు నారు దృఢమెన విశ్వాసము కలవారు. ఈ కాలను చ్మితమెనది. కాలము భగవత్స్వ్వరూషము. అఆ భగవంతుం జెప్పుడెట్టు చేయుకో తెలియదు, ఒక్క-జూతిని ఒకప్పుడు పర మోచ్చదశకు నీసికొనిపోవును. అజూతి కొళ స్మామాజ్యమును నిర్మించి పెట్టును. ఈ స్మామాజ్యమును "శిండుమూడు వందల యీండ్లు నిరాఘాటముగా సాగించును. అజాతి యహంకార యుతమైన జాతియెనచో అజూతి యితరటబేశముల నాకమించి నప్పుడు పరేశీయుల నాగరకతను ధ్వంసము చేయును. ఇది యంతయు భగవల్లీల యనుకొనవలయును, దీనినే మనవారు శాలముళో నాల్దుయుగములని కలియుగము పాపభూయిష్ట్రమని వెప్సీరి. కాలము భగవత్స్వరూపమైనచో నిడియంతయు భగ వంగుని వదకములోని,భాగముక దా! (వపంచక మెంత నూరినను ధర్మము? సత్యము, శీలము, పాపవుణ్యములు, కరుణ మొదలై నవి లేవనరుకడా ! నేటి యొక నాగరకత ఆాదృశమైన స్థితికి కూడ చారిలీయుచున్న మాట నిజమే ! అది యట్లుంచి - పాశ్చాత్యులు మరియు నుహారాజ

ములు లేని యారణ్యక "జీృములు గెలిచిరి. చరత మన కనవకముబేదు, ఇక్కడకు వచ్చిరి కాలగతిచేర సీ "జీశము నా ౩మించిరి. వారనుకోనట్లు భారత బేశమున రాజ్యములు ధర్మములు మొదలె నవ్‌ సమృద్ధిగా వ్యావీంచి యున్నవి. తక్కిన ేశముల వలె దీనిని ధ్వంసము చేయుటకు వీలు లేకపోయినద్‌. కుత్పితచెంన రాజనీతిచేత చేశము న్మ్నాక మించిరి. కాలమనుకూలించినది. ఇచ్చటి నాగరికతనుచూచి వారిలో చాల నుందికి కన్ను కుట్టినది. కఈవ్యవస్థను తల్లకిందులు వేసినగాని తేమ వౌజ్యము సోగదనివించిన్‌ద

విచితమైన పరిణామము ళ్‌

మౌానవుడై. జన్నించిన తరువాత వానికి మొదట తిను టకు తిండి కావలయును. తొలుత | బదుకవలయును. వచేశము లోనై నను బహుజనులు ఉదవారు.ధనవంతు లల్పసంఖ్యాకులు. మానవ (పకృతి నిత్యము కామావిష్టమె యుండును. అధిక వౌఖ్యవాంఛ్యాగ స్త్వమె యుండును. పూర్వవు భారత చేశ వ్యవస్థలో సర్వ్యజనులకు వృత్తులచేత జీవయ్మాత సుఖముగా సాగెడి పదకమున్నది. పాశ్చాత్యుడు తొలుతనృత్తులను నిర్శూూలించెను. తన చదువు చవెన్చెను. తన చదువు వెంట తన సంఘము తన నాగరకత తవ సిదాంతములు వంద యీండ్లలో వద్యావంతులై న యందజక్లు [పధానాశయమనులుగా బేశమును తల్ల [కిందులుగా మార్చెవేసెను, ఆర్థికముగా నే 'జేశములోనై న ను! వ్యవస్థలోనై న జనులు తెగలు తెగలుగా నుందురు. అధికారులు ధనవంతులు విద్యావంతులు మానవుల భావములను పాలించుచుందుకు. (పధానమైన పాలన విద్యా వంతులది. అనంగా నా జాతి యందా చేశమునందు వొన్షవ్వీ పొందిన మతము సాహిత్యము తర్క-మః ధర్మము మొదలై న వానిది. అధికారమా విద్యది. ఫనవంతులయు నధికారులయు నధికారము తక్కువ. వ నాగరికమైన జాతిలోనై న విద్యాధి కారమెక్కు-వ. పాశ్చాత్యుడు భారత బేశము నందున్న పూర్వ వీజ్యాధికారమును తక్కువ పరవెను, నాశనము కశేయుట యతేనికి సాధ్యము కాలేదు. ఈ బేశపు చర్మితలకు దుర్య్యా ఖ్యానము చేసెను. తమచేశముల చర్మితలకు పట్టాభిషేకము చేసెను. ఆతని వందవందయేబది యేండ్ల పరిపాలసములో "జీశము నందలి విద్యావంతు లందగు, విద్యావంతులనగా పాశ్చాత్య విద్యావంతులై రి.

లి కావ్యానందము:

ఇచటి లత్ష్యుములు వూళెను. ఇచటి ఏశ్వాసములడు గంఘెను,. ఆ పాశ్చాత్యునివద్ద నొక గడుసుదనమున్నది. వాని నద్ది నొక తర్క-మున్నది. అది యేమి చేయుననగా లోతులకు పోకుండ పై వెని విచారణతో సిద్దాంతములను (పతిపాదిం చును. గాఢతర్క_ మక్క-జలేదు. లోతుగా నూహించనక్క-ఆ లేదు. సిద్ధాంతములన్నియు వైకి కన్పించువాని నుండియీ ేశ్చాటో వేయబడును. ఇది వేజు విషయము.

ఆవి యట్లుంచి - ఇట్లభి వ్యాపీంపజేయబడిన పాశా ఎత్యే రాజనీతి సాహిత్యమునం బేమి మార్చు తెచ్చినది. ఎట్టి మార్పు కౌచ్చినది 1 అని వివారించవలసిన విషయము.

సాహిత్యములో గొప్ప స్థానము కథకు కలదు గజా! కథియనంగా మానవ జీవితమునకు సంబంధించినది. చర్మితక్రు సంబంధించినది. మానవ జీవితమునకు (పధానముగా సంబం ధించినచో రసము దూర దూరములండై న నుండును. చర్మితకు సంబంధించినదై నచో సంఘ వ్యవస్థాదులకు సంబంధించినచో * రసము సోబెలోనికి కూడ రాకుండ పోవును.

రసము ళొలినాటి భారతచేశ పంఘాది వ్యవస్థలకు ధర్మా" ముహాో సిద్ధాంతములకు మూలభూతమైన వస్తువునకు సంబంధించినది. "'నిని కాదనినంతనే నసము వె గొలగినది. దాని స్థానము. చే తియు సంఘన్యనస్థయు నా।కమించినది. అది మొట్ట జరిగినదనంగా నిట్లు జరిగినది. మతము మళెళ ర్హలు నుత పచారకులు (వధానులుగా నుండెడి చారు, రాజ్యమంతేయు వారిది, అధికారమంతయు వారిది. దున్ని పండించెడి త్నేతిములు వారివి. అచ్చటి (పజలు మాటి

విచిత్రమైన వరిణామము కి? మాటికి విప్త నములు లేనదీసి యధికారమును "దేశమును మళాధి పతులొదగ్గర నుండి లాగికొనిర. మళాధిపతుల నణగదొక్కి-రి. అగ యక్క.డ న్యాయమే ! వాను చెప్పిన చరితను చూచి నచో నది న్యాయముగానే కనిపించును.

కాని పాశ్చాత్యు. డిచటికివచ్చి యా సిద్ధాంతము నిచ్చట నెలళెల్పెను. చానినిబోధించెను. చానికి (పొచుళ్యము ెచ్చెను. ఇచ్చటి సంఘవ్యవస్థక నచటిసంఘవ్యవస్థకు సంజం ధము వేదు. అయధార్థ ములు కొన్ని యధార్థములుగా చెప్పెను. విద్యావంతులనంగా భాఠరలీయ విద్యలు చదివినవారు 'కారుకచా! పాశ్చాత్య విద్యలు చదివినవారు. వారికి కాగతీయ విద్యల మూల రహస్యములు శఇలియవు. ఆ చీశముల చర్మితెలు తెలిసినట్లు మన "జీశముల చర్మినలు "తెలియవు. మన బేశ చర్మెతలు వాని న్యాఖ్యానములతో పశింపంబడినవి.

చివరిజేమైన దనంగా నిచంనున్న వర్శములలో నొళరి కొళరికి పక లేదు. అచటి మశాధిపతులవలె నిచట విద్యను _పధి"నముగా స్వీ” ంచిన వర్గ్మము దుర్దన వృత్తి కలవారని వ్యాలాాచోేిన ఇడి కాల మారముపోయినది. వురాణ ముఃం ఏష్య్యిల నాయుట క్రిందికి వచ్చినది. రామాయణ కథ యున్నచో నావణులే గొప్పవాడు, శాముడు కొండు. ప్‌ద్య లన్నింటిని శమ చేతిలో ఇట్టుకొన్న నర్శముల వారి చేతిలో కాముండు కీలుబొమ్ము. జ శ్సే మన పౌూగ్వ శాజులందలు కీలు బాము లు. లతీలమాట యట్లుంచి కొన్ని వేల యేండ్లు భఛాగత -జీశములోని హరా జాలు నా వర్ష మునకు. కీలుబొను లని వ్యాఖ్యానము యబడినది. మన ేశములోని [పజలా వ్యాళ్యానమును వినుటకంత పెంబేదలాయనంగా మానవుండై.

౭కి కావ్యానందము జన్మించినవాడు వెంబేద కాదు. వాని యూహ వాని యిష్టా నిష్టములు వాని కామ్మకోఫములు జీవితముమోాద నాధారపడీ యుండును. వాని చదువు చదివినచో నుద్యోగము వచ్చును. కుటుంబము గడచును. వాని ననుసరించినవో తన యాస్తి నిలుచును. మరియొను ధనము సంపాదంచనచ్చును. -. మహారాజనీతివేత్త యనంగా మానవసృష్టిలో నున్న యా రహస్యమును తెలిసినవాడు. దానిమిద వ్యాపారము వేపెడువాడు. ఎవడు రాద్యముచేయుచున్నాడో ధనాధికార ములు రెండును వానిచేతిలో నున్నవి. వాడు దయ చూచినచో వీని (బతుకు సాగును. (బతుకవలయు నన్నచో ధనము కావల యును. తరువాత నధికారము కావలయును. గొప్పదనము పలుకుబడ్మి వాని ననుసరించివచ్చును. మానవృంైై. వుట్టినంతనే అన్నము తినవలయును. రాజనీతివేీత్త యిచ్చట పట్టుకొనును, పాశ్చాత్య రాజకీయవేత్త లిక్క-డ పట్టుగొనిరి. ేశమును మార్చి వేసిరి.

అందుచేత నేమైనది 1 సాహిత్యము నందలి (పథాన మెన కథలు మారిపోయినవి. మొగదటి వమౌొర్చు చెప్పబడినది. వ్రురాణముల యంద విశ్వాసము (పబలినది. అవి యన్నియు శొందరు దుర్దనులచేత కల్పింపబడినవిగా నిర్మింపబడినవి. పూర్వ 'కావ్యములయందు పూర్వ సంఘ వ్యవస్థ (పతిబించించును. ఆ సంభ వ్యవస్థయం జే విశ్వాసములేనివాడు. తత్కావ్య పకనమందనుర క్తు డెట్లగును 1

ఇచట నొకటి యున్నది. కొన్ని గొప్ప భామలు కలవు కచా ! (గ్రీకు లాటిను | ఫెంచి మొదలై న భామలు. అఆభామల లోని మహ్మాగంథములయందు వారివారి మతములు వారివారి

విచిక్రమైన పరిణామము కతి సంభు వ్యవస్థలు వారివారి విశాసములు నుండును. మనము చదువుచున్నాను. వాని నేవగించుకొనుటలేదు. ఆ కవుల కుక్క. కవితాశ కి వారి కల్పన, వారిశిల్పమును మెచ్చుకొను చున్నాము. అట్లు మన ఫూర్వ్యకావ్యములను నేటి యీ మన జీశవు [కొత్తవారు చదువవచ్చును. శిల్పాదులు [గహించ వచ్చును. సంతోషించవచ్చును. వీరట్లు చేయలేక పోవు చున్నారు. కారణమేమనంగా పాశ్చాత్యుడు నేర్పిన చదువు వీరి యందు మన సంపదాయమునందు వట్టి వై ముఖ్యమునే సృవ్వీంచ లేదు. | పత్మికియాభావమునుకూడ సృష్టించెను. ఈ (వత్మికియా బుద్దిని పాశ్చాత్యుండే సృవించి వెడలిపోయెను, వాని కాజ్వవు చివవిదినములలో అతడీ రాజ్యమును వాలించు టలో చేశముమొక్క_ న్యాతం త్వభావము, న్వాతర్యతో్యోద్యమ ములు నతని కద్డుతిగిలను. తప్పుడుద్యోగముల పంపకములో నశడీ | పతి శియాభానమును చేశములో నాటిహోయెను. అది వృద్ధిపొందుచునే యున్నది.

కాగా సాహిత్యము కస్మపధానమన్న విషయము విసృతి పథమున నవతరించగా డానికి పాచుర్యము 'లేకవోగా సంభ వ్ననన్థా చరి తాదులు చాని స్థానమునందు కూర్చుండగా మరియు నంతకంజళు పాశ్చాత్యుండు (పబలించిన యొకమహో సిద్ధాంతము జనులయొక్క- హృదయములను పట్టుకొన్నది. ఈ యొక్క -క్క_ భాగమున కొకొ్కొ-క్కంా చర్మిశకలదు. ఈ (కొత్త సిద్ధాంత మేమియు లేదు. ఉసిరికాయ పచ్చడివంటిది. సర్వమౌాన వులు సమానము. ఈ మాట కంత (వాబల్నుమెందుకు రావల యుముః “అగ్భునత్సర్వభూ తాని” సర్వ్యభూతములు తనవంటి వాలే! దయకు దానమునకు నహింసకు నాగరకమైన యేజాతిలో

కి కావ్యాన౧ంరము శక్కు.వ స్థానముండును ? మన జాతిలో మన భామలో మన ధర ములలో మన విశ్యాసములలో సర్వమానవసమానత్వము అహింనా ధర్మడాన దయాగుణనుల కంకి. నెప్పుడు తక్కువ స్థానముననున్నది. అన్నియు నిత్యముగ నే యున్నవి.

"కాని అహం౦సా (పాధాన్యము చెప్పిన బె"ద్దమతమంత (వాబల్య మొకనాడెందుకు పొందినది 1 సర్వమానవ సమాన త్యెము చెప్పుచున్న నాగరకత కీనాడు | పాబల్య మెందుకు వచ్చి నది! దీనికెప్తుడువు రెండే కారణములు. ధనవంశతులై యథిక సంఖ్యాక్షులె నజనులు దుర్ద నులును [కూరులునుప శుతుల్యులును నగుట. రెండనది యేమనగా మానవులయం దూహశ క్షి తగ్గి పోవుట.దురాశ్మాపన్ఫ త్మి యెక్కు-.వగుట. ఒక మతము విజృంభిం చిన దనగా మతేక ్రర్తలు చేసినది కాదు. ఒకడు మహోకవి యయ్యెనగా నచ్చుముగా వాని కవితాశ కి కాదు. కొందరు రాజులు కొందరు (వబలులై న ధనవంగు.ుఎ నథికారవంతులు చేసిన [పదారముమొక్క.. ఫలితము. ఒకానొక సిద్ధాంతము విదృంభింపజేయబడు చుండగా చాని నెదర్కొను శ కి తత్కా.లమునందు లేకపోవుట. దీనిపేశే కాలము.

ఇది యింతవజకు సూత 'శ్రిముగా _చెప్పంబడినది. ఈ వాటి కొన్ని సిద్ధాంతములు పా స్చాత్యె చేశములందు విజ్బం భించి పోవుచున్నవి. మన బేశములోసి విద్యావంతులిందరు పాఖ్చాల్యవిడ్యా విద్యావంతులు, వీద్యావ్యనస్థ వారిని బట్టి వేసినది. వారుచేసిన డానిని ఏకు కొనసాగించుకొనుచున్నారు. అందుచేత చేట సాహిత్యమునకు (వధానవిమయము. (ప్రధాన వస్తువు | పథానకధ సర్వసమానత్వము సంఘసంస్క-రణమలి మొనలై సమిగా (పకాశించుచున్నవి.

విచిత్రమైన పరిణామము |!

ఇంకొక చమత్కారమున్నది జీవు.ండెంత పరాభి, పాయ ముల ననుపరించినను వాడు వుట్టిన 'దేశిము వాని సంస్కారము పరిసరములు వారి గృహబోధ మతాచారములు పూర్తిగా పరిత్యజించ లేడు. ఆ జీవుండు వానినరం4కి నెట్టుకొని యేయుంకును. శొన్ని భూమండలములలో పా స్బాత్యులు యునములువేసి యా బేనములలో లత్సలాది జనులు చసిపోవగా మిగిలినవారికి తమ విద్యామతేములు పట్టించినను నకొంకతో వారి యనాది చుతమును అనాదులై న. యాఛారమ*:ను నవలంయావిం డీ వారుండ నేయున్నారు. ఇది జూజిని సః ఎప్టీగా. చూచినప్పటి అతు.ణము. న్య క్సిని వ్య క్పిగా జూచినప్పుడు కూడ నీలవీణము భాసమానమగు చుండును. వాడెంత పరభాషా పరభావో(గిక్తు డైనను వాని జీవశ క్తి నంటుకొని సమత స్వభాషా స్వసంప చాయములు [| 'వేలాడుచునే యుండును. ఇది మన పూర్యనాహి త్యమున కొళ రత.

అందుచేత నేకు పూర్వవు సిద్దాంతము లే కాక మగకొన్ని సిద్రాంతములు వచ్చి చేరినపి.

మన పూర్వులు సాహిత్య _పయోదనములను చెప్పు నప్పుడు కావ్యము యశస్సు కొకు, అర్థమును ఇెలిసికొనుట శొజకు, లేడా ధన సంపాదన యెట్లు చేయవలెకో జెలిసికొను టకు లేదా శనము సంపాదించుటకొటికునని చెప్పుచు, 'ప్యవ పోరవి.జ్ఞి అని కూడ చెప్పిరి,.అనగా లోకమును వెలిసికొనుట శొజుకు. లోకమును తెలిసికొనుట యెట్లు జరుగును! మానవుల జీవితమును చి(తించినచో తెలియును. పాండవులకు కౌరవులకు విరోధము. రాజసీకికిచెందినమూటలు. లౌకికమ-లె న నాక్య ములు. సూటిపోటిమాటలు. ధర ్రములు. సామెతలు, పలుకు

82 కావ్యానంద ము నివిబళ్ళు యన్నియు కావ్యమునందుండునుగచా! వీనివలన వ్యవ హోరము కెలియును. ఇట్లు | వాయుటలో లోకచి తణమున్నది. లోక చితణము లేకుండ కథ లేదు. అవిలేకుండ కథకు రమ్యత లేదు. కళై కొశ్లై తెచ్చె అన్న మాటలలో లోక చ్మితణము లేదు. చానిని పెంచి | వాసినవుకు నిస్పంచేహముగానుండి తీరపల యును కనుక [కొత్త యేమున్నది ! [కొ త్తయేమున్నదనగా 1 దృవ్టీ భేదమున్న ది.

ఈనాటి సారస్వత మిచ్చటనేయున్నది. పూర్వ కవులు మనో భావ చిత్రణమునందువ్వ। గమతులై యుందురు. లోక చ్యితణమునందువ్వ “మతులై యుందును. జానిని జ్‌ చిత్య మందురు. ఆ సమయము నందా జీవుడక్తే 1పవర్త్హించును. ఆ జీవుండన్లు మాటాడును. వాని భాషయది. ఆ సందర్భము నందలి యా భావమలోని వ్వ క్రీకరణ భాపా సామర్ధ్యము తెలి సిన కవికోట నక్తే వచ్చును. అంత కవితాశ శ లేని క్షవి యేదో [వాయుచుండును. లోకమునందు వానికున్న పలుకుబడి చేత అభిమానముచేత వాడునుకొన్నాళ్ళు (బతుకును, కనీసము వాండు (బతి యున్నన్ని నాళ్ళు చాండును కఏియీ! ఒక్కొక్క ప్పుడు వట్టికవిగాడు. గొప్పపదవులను గౌెరవములను పొందిన కఫికూడ కావచ్చును. ఇది పూర్వ కావ్యగత కథాలతణము. మనోభావములు కామ్మలో ధాదుల లవణము తత్తత్కాల బీశాచారములు వానిని చక్కగా తెలిసికొని (వాయుట జేరు శై”చిత్యము. ఓచిత్యము లేకుండ రసము వుట్టవని పూర్వుల స్మూతము,

ఇది. యిట్లుండగా నాధునికుల లకీణమేమెనది 1 కొందజు వ్యక్తులు కావచ్చును. సంఘముకానచ్చును,. జాతి

విచిత్ర మైన పరిణామము ! కావచ్చును. పరులయొక్క- దురధికారముచేత కానచ్చును. వారి య్మపయోజకత్వముల చేతశానచ్చును, వారి బేశము మొక్క. పాడిపంటలు సమృద్ధిగా "లేని లవణము చేతకావచ్చును. అథో గతిలో నుందురు. వారికవ్టములు వారిడార్మిద్యము వారి దుఃఖ ములు వారి కౌమ్గకోధముల యొక్క. |పయోదనము మాలిన తనము నవి కధావస్తువులగుచున్నవి. వీనికి | పాబల్నమువచ్చినది. నిజానికిది యంతయు. 'ేశకాల పంబంథమైన పిప నముకాని విప్రవము. మానవ సృ్ట్‌లో నున్నది. ఇట్టి దువాాతనులు వమొనవ కల్పితేములని చెప్పుట కలదు. ఒః పాడిపంటలు గల "జీశములో నొకిచోట నిట్రివున్నవి. అవి మానన కల్పితిములన వచ్చును. అనంగా సంఘములో నొక కొంతమంది మిళొంత మంది నణగ దొక్కటగా వ్నాఖ్యానము వేయబడుచున్నది. కాను వచ్చును. కాని రాజ్యాంగ మున్నది. రాజుగాపి త్మత్పతి నిధి గాని యున్నాసు. వాక తుధిశారులున్నారు. ఒక నాగరక్ష మైన ేశభాగము పరమ ుసపితిలో నున్నదనంగా వాన్నత 'రాజ్యూంగ నిర్వహణము జేసెడివారిది. (పజలలో కొందఆిది కాదు. ఒకానొక తెగ మియొక తెగ నణగ ! దొక్కుచున్న దని చేయబడెడి వ్యాఖ్యానము సర్వథా నిజముకాదు. రాజ్యూఖి శారమెక్కు-వ యీ తెగ చజీథిలో నుండుకో వారు కొంతనజుకు దీనికి కారకులనవచ్చును. మతనిశ్వాసాదులు వానిని [పబో ధించెడి వారు దీనికి కారకులనుట అంత న్యాయముకాదు. ఇది యంతయు | వాయుట యేలననగా నేటి నాహె త్యము చాలవటకీ మార్షమునం బోవుచున్నది. వస్తువా రీతిగా శ్రి

ల! కావ్యానందము శెడినది. కథ ౧౦౯ొక రీతిగా చెడినది. కచిత్య మింొక పదవిగా చెడినది.

శ ఇట్లు చెడిపోవుటకు కారణమేమి 1 అన్నిమతములు అన్ని సిద్దాంతలములు | పధ మమునందు నిమ-ల్శపముగా నుండును నిర్షుష్షముగా నుండును. అవి [కమ కమముగా మానవుల కామగోధాది లోపములవేత రాజ్యాధికాగుల దురాశ్యాగస్థృ త్వముచేత జనుల న్యార్థముచేత పట్టుదలలవేత తమ శ్శతువులను సాధించవలయునన్న కోరికవేత, ధనము+సంపా దించవలెనన్న ేరాసచేత చెడి ధర్మము లత్మిక్రమింపబడును. మత సిడాంతములు తృణీశరింపంబడును. అహింసా దయా -జానాదులు విస్మరింపబడును. ఏ మఠమైనను వ్‌ సిద్దాంతమై ననుతొ ట్టతొలుత స్వచ్చముగా నుండును. గచా 1! దానికి తగిన స్వచ్చత చానికుండును. హీంసచేయుమని ఏ మతేక_గ్రయు చెప్పడు. య్హ యాగాదులలోని హింస హీంస కాదని వేద ములు చెప్పుచున్నవి. యళ్డ యాగాదుల కొణుకుగాక (పపంచ మున నాహారము కొజకు, వేటకొణికు, వట్టి హింసా బుద్ధి ఫొఆకు వేయబడుచున్న హింస షరిగణింపంబడక యజ్ఞృయా గామలంచదు చవేయబడెడు హింసకొఆఅకు కొందజు పటుదల వహించి ప్రవర్తించు చుండిరనంగా వారి హృదయములలో నహింసయన్న గుణము పాదుకొని యుండుటశాదు. ఒక సిద్ధాంతమునకు వ్యతి శేకముగా చానిని నిరూ లించుటకు కట్టు కొన్న కంకణము, ఇట్లు సిద్ధాంతవాదులు కొంత ద్ముష్ప చారము వేయుదురు. దుర్నీతి నవలంబింతురు.

ఇట్లివి కూడ సాహిత్యము నందలి కథాభాగముల యందనతరించును. ఇది యిదాహరణకు మ్మొతమే చెప్పం

విచితమైన పరిణామను కిక బడినది. ఇట్టి వెక్నో కలవు. ఇట్లివి మరిం కన్ని యో యున్నవి. తాత్పర్యముచేత నేమగుచున్నదంనగా పూర్వులై న మహాను భావులచేత కావ్యమునందు [పధానమైనది రసమని చెప్పం జడగా ఆ రససాధనకు లోకముకుండి మానవ జీవితమును దీసి కొనవలసియుండంగా నా జీపితిము వేయి విధముల మారు చుండగా ది యిందులో రసదృష్టిచేత స్వీకరింపబడని లెను. వది స్వీకరింపబడ రాదు-అన్న వివేచనపోయి, రసమన్నమాట ఎగివసోయి, కావ్యము జీవితముయమొక్క- (పతిబవింబమన్న మాటకు (పాచుర్యనువచ్చి సాహిత్యను విడంసంచుచున్నది,

పా స్చా త్య నాగరికత భారతీయ సం స్క్బృతి ఈ రపమన్న మాట పాశ్చాత్యులలో లేదు. పాశ్చాత్య "బేశములలోమున్న సర సాహిత్యములును, వాని సిద్ధాంతము లును గీకు చేవ నాహిత్యిమనుండి స్వీకరింప బడినవి. బము' వాఖముణుంగా నున్న వారి నాగ కకత యంతయు. నీకుకాషలో నున్న నత్వవేత్తిల సిదాంగెముల ననుకిరించుటయీ.! తరువాత తగువాతి గన్న భిన్న చేషమ-లలో వాని వానిని నృద్ధినేసిళొనిరి. అన్లాల ౮ వారో అన్న* విద్దతి త్వ వేత్తలు న్‌కు సారస్వతిము నందు కలరు. యూరఫులోనున్న యన్ని ేశములకు వారు పెట్టినటే భిమ. (గీకు నుండి లాటిను వచ్చినది. లాటినునుండి యూరఫులోని తక్కిన భాషలు వచ్చినవి. ఈ పరిణామములో విద్దూరము లేదు. భారత చేశములోనున్న సంస్కృతి యంతయు సరకాష్ట్ర భాసలయొక్క_. సంప్కృృతియు. సంస్కృత థా నుండియీ వచ్చినది. అశ్లే ఆ "జేశములలో కూడ (గ్‌కు లాటిను భాషలు వారికి మాతృికలు. కాని కొంతి భేద మున్నది. [గీకు లాటిను నాగరికతిలు క) స్తవ మతమునకు సంబంధించినవి కావు. అ భామలకు సంబంధించినవి కావ వారి లౌకిక మెన నాగరికతియేీ. అ భాషలకు సంబంధించినడిం భారతెజేశము నందట్లుకాదు.. ఇచట సర్వమును సంస్కృతి ఇపాసలబంధి.

భారతీయస౦న్కృతి శ్రి!

దీని వలన నేమి జరుగుచున్నది. ఇచటి సారస్వ్యతేము వేచానుయాయి. అచటి సారస్వతము మానవుని యాలోచనా వనంబంధి. ఈ మహో భవనము రెండు సారస్యతములను భిన్న ములుగా చేయుటకు మూపీంచుటకు శారణమగుచున్నది. మియు నింకొక భేకము కలదు. ఆ బేశ చచఎతకు ఈ టేశే చగి తకు చాల బేశసముస్నది. ఇచటి నాగకికత అనాది సిద్ధమై నడి. నేజము నందలి విశ్వాసములందు సంపదాయము లందు నిరూఢమెనది. వా నాగరికత చత వృద్ధిపాందెన కొలది రాజ్యములు విప్త్రఎంచిన కొలది తత్త స్‌వే తల వ్యాఖ్యానముల కొలది విజృంభించినది.

నీ ేశములోనై నను జనసంఖ్య యొక్కు-వెన కొలది సంచబేశమునందు | బభుకుటకు ఏిలులేని ఛౌలగి పగేశములకు బీవ్రటకలకు అ ేగపు నాగరకత గొప్పది యమైనచో వెళ్ళిన వారు వా నా శయించి నానూన్వఫు బతుకులు. | బతుకు చుందురు. అచటివారు తమకం బలహీనులై నవో వారిని వధించి యా ేశము న్యాకమింతును. మనుజునకు (పథాన ముగా నున్నది యహాంకారను, వ్య కిగతముగా. నిది యెంత _పధానమో ఒక దృషాకూడ నంతే ,పథానము. ఆ బేశము వారు సాధువులు. వారి నెత్తురులో అహింసా దాన ధర్థ దయాది గుణములు లతల కొలది సంవత్సరములనుండి జితించి యున్నని. వచి?నవాగు అనాగరగతలళోనుండి లౌకికమైన నాగర కత సంవాదించినవారు. ఈ గెలిచి ేశమును నాకమించిన వారు తమ యాయుధ బలముచేత కృతిమ యుద్ధ వితిచేత గాలి చికి మనుకొనరు. అ జూతికం%ు తమ జాతి నొప్పదనుకొందురు ఎనడు రాజ్యముచేయునో జనులహొొక్క.- (బదుకులు నొసిచేతిలో

శిర కావ్యానందము నుండునుగచా ! వొడు లేన సిదాంతములను వానిచేత పాటిం పించును. అహింనాొ దెయాదాస్‌ ధరా 7 గులాములు కల నాగగ కతి యొకటి. కుటిలవితిచేత రాజ్యములు ఇాలిచి తమ సిద్ధాంతిము లను వ్యజి రేకించిన వారిని వధించి తమ్ము ననుసంంచు వారికి జీవికాభృములు సమృధ్ధిగా కల్పించి వి శ్రంచిన నాగరకత యొకటి.

ఈ శెండు నాగరగతలకు నిత్యము సంఘ ర్థణ యుండును. దీనివే మన 'ఇ*ంథములయందు బేవాసుగయుదైవము లని చెప్పిరి. 'చేవతలయొక్కయు. రాత సులయొక్కయు నీత్య సంఘర్ష ణ యిదియే!

ఇప్పుడు అహింసా డానధ ర్థాదిగుణముల (పాబల్య మేమి! యన్నది 1పశ్న. సృష్ట్యాది బహు చేశములయందు ఫోటానుకోట జనము మౌొనవులు ఫవుట్టుచున్నాగు చచ్చు చున్నారు. ఎంత వైద్యసాహాయ్య మున్నను చనిపోయెడివాడు చనిపోవుచున్నాడు. వందయేండ్ల గంప మించి యెవండును [బనుకడు. | బతికినను కొన్ని కోట్ల జనములలో చెదురుగా నందమంది యుండవచ్చును. ఆ సంఖ్య మరికొంత యొకు్కుు_వగా కూడు నుండిసిచో నుండవచ్చును. “జాతస్య మరణం[ధువమ్‌” ఫుట్టినవాడు చావక్‌ తప్పదు.

ఈ మృతి యసేగవిధములు. వ్యాధులచేత, |కూరమ్మృగ ములచేత, శకటాదుల[ కింద పడుటచేత కలిగడి చావులు. సహజములని చెప్పనలిను. కాని యుద్ధిములలో చత్తురు. విగోధములచేత నొకరి నొకరు చంవుకొందురు. ఈ చంవు కొనుట ఒళ్కౌాకప్పుడు షిమిత వ్య కలయంచే యుండును, ఒక్క్క-క్క-ప్పుడు సాంఘీకముగా నుండును. ఏ సిద్ధాంతమును

భారతీయవ౦స్కృృతి 89 మొదటిచావు నాపలేదు. మతములు సిద్ధాంతములు దాన ధర్యాది నృణముఎ లెండువిధములై న చావులను పరిహరిం చుట కొకు చేయంబడీనవి. మొదటి విఫమైన చావులు దైవ మందము క ర్దాయందము. "రెండవ విధమెన చావులును బెవ మును కర్శమును వదిలి పెట్టి జరుగ వుకాని మానవుని ఈన్ష్యా (శోధాదులు - ఇచ్చట పనిచేసిన వనుటకు వీలున్నది.

ఇది త త్వవిచారణలో పెద్దపిషయము. కర ను మానవుడు పరివాసించగ లండా లేడా యన్నది. ఈ విచారణ మన ేశములోనిది. పరేశములందు కర్న్శసిద్తాంతమునందు విశ్వాసములేదు. వారికీ విచారణ లేదు. ఇప్పుడు ' పూర్వకర్శను మానవుండు స్వశ క్ని చేత పరివారించగలండా యన్న [(పశ్ననుం గూర్చె విచారించినచో నొక విమయమున్నది- ఇద్దజు విగోధు లున్నారు. వాొద్దరు బలవద్విరోధులు. వాిలో నెనడోయొకండు వచనిపోయినగాని రెండవవానికి మనక్శాంతిలేదు. ఇద్దజు నొకని నొకండు చంపవలయునని [పయత్నను చేయుటయు నందులో నొకండు ఇెలుచుటయు జరిగినచో చెప్పదగిన బేమవియు చేదు. వారిలో నొకడు రెండనవానిని చంపుటకు [పయత్ననమువేయడు. అట్టి కార్యముసందు వాండు ఏముఖుండు. వాని నెత్తురులో సట్టి గుణములేదు. వాండు చంపబడును - వాడు వ్యాధితో చాన వేదు. ఇంకొక కారణమువేగ చావలేదు. క తువ్సయొక్క_ పట్టుదలయు | సూరత్యము స్వార్ధపరత్యము మొదలై న గుణముల మొక్క. హేశువువేత చంపంబడెను. ఈ తడవ వాండుకూడ చీభీ వానిని చంవుట యెందులకని యూరకున్నచో నిద్దలును మరణింపరు అఆ యూరకుండుట మొట్టుజరముగుచున్నది! ఆ చంవుట పొషము. అ చంవుట దుర్జన లతణము. ఆ చంపుట

శరీ కావ్యానందము భగవద్భావమునకు వ్యతిలేకము - మొదలైన యూహలు చేసియో, వాని | పకృతీనిహ్టమై యుండియో. జరుగుచున్నది. అట్టి యూవాలు (ప్రబలముగా నున్నచో తదనుకూలమెన శార్యములువేసినచో వాడు అహింసావంగుండు. ధర మాచ రించువాడు. దానములు వేయువాండు,

ఇందువలన | పయోజనమేమి! ఇచ్చట మతముద్భవించు చున్నది. ఇచట మత్యపవక్తలు మతాచార్యులు మఠతపనా శకులు మతముల యొక్క_ సృస్థిక రలు సంభవించుచున్నారు,

గొడ్డుగా వెప్పెడిమాట యొకటి యున్నది. నీవు పాపము శేసినచో నంక లోకమునకు బోదువు. వుణ్యము చేసినచో స్త్వర్త మునకు బోదువు.. ఇది గొడ్డుమాటయని సామాన్యదృష్టితో ననిననూట, ఇచ్చటినుండి మతిములు ఫుట్టినవి. (ప్రవశ్చలు వుట్టిర. పంలోకములు ఫుట్లినవి.

ఒకడు వీనిని విశ్వసించడు. కాని నీ విరోధిని నీవు చంపి నచో రాజు దండించును. రాజు ఎందుకు దండించును 8! రాజు (పజలను పాలించుచున్నాడు. [పజలున్నచో పాలించును. (పజా సంఖ్య మొక్కు. వె నకొలది వానిపాలన మధికముగా నుండును, వాని [(వజాసంఖ్యలో మనుజులు తగ్గరాదు. వానిని రాజు శిత్నీం చకపోయిననో (ప్రజలు యభేచ్భముగా చంవీకొందురు. భూమి దున్నెడివారి సంఖ్య తక్కువ, పంటలు తుప్టను. వృత్తులు చేసెడి వారి సంఖ్య తక్కువ. "బీశము దర్శిదమగును. పరరాజులు డండెత్సి వత్తురు. వానికిసై న్యము కావలయును. అ సంఖ్య శక్కు వ. అందుచేత రాజు (పజలలో పరస్పర ్వేషములు పర స్పర వధలు నివారించును.

భారతీయన౦ స్కృతి శ

కనుక నేమైనది ! దయాదిగుణములు ఆటువరాచినచో పరలోకసాధనములు. అది నీవు కాదన్నను ఇపహాలోశమునందు సాంఘికవ్యనస్థా రత్సకములు. ఎవ్యడును. నిత్య భయముతో (బతుకుట కిష్టపడకుకదా ! అనిశ్చిత్నమెన | బతుకు (బతుకుట శిషపడడుగదా ! ఒక సువ్యవస్థిత మైన సంఘముండవ లెను. అనాదిగా నాగరక మైన జూతిలో సంఘము నిత్యము సువ్యవస్థి త్వమె యుంకును. నిత్యము రాజభయమువేతవే మనము నీతిగా (ప్రనర్తిచవలెనా ! పరలోకము లున్నవన్న విశ్వాసనుచేత (వవర్తింప బడెడి నీతిలో నాధిక్యములేదా శి

ఇట్లుండగా సున్యవస్థిత మైన సంఘమున్నద., సుఖముగా గడుచుచున్నది. శ తుభయములేదు. అప్పుడు వమౌొానవంజేమి చేయును 1 ఇది నాగరికతా లక్షణమన్న విషయమును బట్టు కొని | పారులాడుచుండును. చానిమూద నూహవచేయుకు,

ఈ రీతిగా సువ్యనస్థిత చేశములందు సా" స్వతముకూడ బయలు జేరెను. మొానవుసియందు కామాదులు హింసాదులు స్వార్ధము మొదలె నవి యెట్లున్నవో యశ్లు మరికొన్ని గుణము లున్నవి. సంభఘసువ్యవస్థాదు లెందుకు కోరుచున్నాడు! సుఖము శొఆకు కోరుచున్నాడు.

కొన్ని కొన్ని సిదాంతములయందు లౌకిక సుఖముకాని పారలౌకిక సుఖముకాని 'యక్కర లేకుండ తత్సిద్రాంతమును నిల ెట్టుటయు, డానికొఅకు నిత్య విప వబుద్ధి కలిగియుండుటయు, నితరమానవులను వధిాచుటకు వెనుగియకుందుటయు (పధాన సూూూతములుగా కనిపించుచున్నవి.

ఈ పిదాంతము లొక మానవ సంఘములో వ్యాపించి యున్న నను ఖేందము. వారికి కూడ నొక సుఖము కావల

శశి కావ్యానందము. యును. ఒక తృవ్హీ కానలయును. ఆ సుఖ తృ వలను ఫొందూ టరు వాజేమి చేయుచున్నాడు 1 నిత్య విప్తవమును సృష్టించు చున్నాడు. తన సిద్ధాంతములకు వ్యతి రేక మెన మౌానపఫులను నిత్యవధి చేయుచున్నాడు. వారికది యొక తృప్పి. అది యొక సుఖము. ఆ |'పయత్నమునందు వాండు చనిపోయినను వాని కిష్టు మే. ఇష్టమనగా తృ వ్నీ, తిన విరోధులకెంత యపకారము జరిగినచో నంతటితృ ప్పీ. అది వాని జీవితపరమార్థము. అదియే తృ వీ ం

నేటికాలము;

అల్ళి స్‌ (పకృతిశాస్త్ర పరిజ్ఞానము ఇది (_పకృతిశాస్తు పొజ్ఞాన బద్దమైన కాలముగా కని సించుచున్నది. ఇం[దియములకు దృశ్యమ్ములై న విషయములు; అతీర్యదియ విమయములు - ెండున్నవ్‌. ఈ కాలము మొదటి డానికి | పాధాన్న మిచ్చుచున్నది - [పకృతిళా(స్తు పరిశోధకు లైన మహా పండితులు డాని యంజే బద్ధవిశ్వాసులై న మహో మేధావులు నతీగ్యడియ విషయములను" పరిగ్‌ణించుట లేదు. పిగణించినవో నొకటి వారి పకృతి లతణములో పాదుళొని యున్న అత్మవిశ్వాసమునక వ్యతి నేకము శ౭ండవది గెము

(పకృతి నాస్రుముమొక్క_ వృద్ధికి ఆటంకము. "బీవుండున్నా డని సామౌాన్యుుండు విశ్వసించును. పూర్వ మహో పండితులును విశ్వసించిరి. ఈ (పకృతిని ఈ సృష్షిని ఈ మానవ సమాజమును చూచి పరిశీలించి భగవంతుడున్నా డని పూర్వ పండితులు నిశ్చయించిరి. బుజువునేసిర,. (పకృతి పరి శోధన చేయువారు వారు చేసిన తర్కమును కాదందురు. దీనికి కారణములేదు. [పధానముగా విశ్వ్యాసమువలె కన్చించు

చున్నది.

లోకమునంద నేక విషయములు నూనవుల బుద్దికందనివి కన్పించుచున్నవి. డానికి కారణము భగవంతుడని పూర్వులు, ఆధునికులలో కూడ నిట్టివారు అపరిమిత సంఖ్యాకులు కలరు.

శీశీ కావ్యా నందము శాని పూర్యులనుట (పకృతిశాహ్రు షిశోధనాగత బద్ధులెన వారినుండి వేర్పరచుటకు.

అ యే విషయములు మౌొనవబుద్ధి కతీతములుగా నున్నవో యవి. (పకృతి శాస్తుముచేత సాధింపంబడినగాని మేము విశ్యసింపమని యాధునికు లందురు. కారణమే మనంగా కొన్ని విషయములను వారట్లు బుజువు వేసిరి. ఆ విమయము అల్ప విషయములు. అల్ప విషయములనంగా ఖొతిక విషయ ములు,

ఒకడదొగ యని (వేమించు చున్నాడు. అాపేమను శొలుచుటకొక యంత్రమును కని పెట్టినారు. (పేమ యనునది మనస్సులో నుద్భువించు గుణము. అది యేమి చేయుననంగా శరీగము నందలి రక్త నాళములు హృదయము కొటుకొనుట ర క్రృమున్షమగుట, నాడి యెక్కునగా స్పదించుట మొదలే న వానిని వేయును. వ్యాధిని పరీతీంచిన శ్లు దీనినికూడ పరీవీ౦చ వచ్చును. నీ యం తము స్పందనము యొక్క. అల్పత్యమువేత నధికళ్వముచేత వ్యాధిని నిరూపించినశ్తే 1 పేమనుకూడ నిరూ పించవచ్చును.

మరీళొన్ని యున్నవి. కీర్మి, మంచితనము, అహింస సంతోషము, తృప్ని; అప్రతిష్ట, సాధుత్వము, తూవ్షీంకృతి; మొదలై నవి కొలుచుటకు వీలున్నడా! ఇందులో కొన్ని వృాదయ నాడీ స్పందనముల కందనివి ఇచ్చట (పకృతి వ్యామ్రుము పనికి వచ్చునా 1 పనికి వచ్చునని ఏనియంజే కాదు భగవంతుని నిరూపించుట యందుకూడ పనికివచ్చునని విశ్వ సింతురు. ఇంకను పరిశోధన చేయనలయునందురు.

(వ్రకృతిశాఫ్ర పరిజ్ఞానము కీఫ్‌ [పధానముగా నొక వఏషయమున్నది. మానవుంజెందుకు పుట్టుచున్నాడు 1 ఎందుకు పెరుగుచున్నాడు! ఈ లోక్‌ వ్శ త్త మెట్లు జరుగుచున్నది +! ఈ విషయములు నిరూపించుటకు (పకృతిశాస్త్రుము సమర్గమగు నోకాదో తెలియదు.

కాదు. అయినను మానవుని యూహావేత పూర్వము నిర్ణ యింపంబడిన వీప్యయము వద్దశే వచ్చును వలయనగా వాకు వేసిన యనేక పరిశోధనలు మన శాస్తుములయందున్న బహు మహో ఇహస్యములను ఊచాటిఫవోయిన జూడకనిపించదు. పాశ్చాత్య నీడన నాగరళకతా గాఢ | పవార తద్దత విశ్వాస సంతులలో పలుమంది మై వె విషయములను చూచెడి వాళీ తప్ప లోశులకునోయి. విచారించెడివారు కనిపీంచుట లేదు. అధునిక కాలమునందు గొప్ప గొప్ప పరిశోధనలు జరిగినవి, జనసమూవాము వానిని తము సాంఘిక రాజకీయ జాతి మత 'వైమమ్యుములకు (పోద్బలకముగా భావించున్నాళే తప్ప వివమయమును విషయముగా భావించుటళేదు, అప్పుడు గాని యధారము తెలియదు.

ఒక మహో పాశ్చాత్య పండితుండు. (పకృతిశా్య్ర్రు గత బుద్ధి యనంగా స్వార్ధ రహిత మైన బుద్ధి. కామ కోడాదులచేత కలుపివము కాని బుద్ధి అని నిర్వచించినాడు. అట్టిది "నేడు కనిపించుటలేదు కదా!

ఈ పకృతి జాన్ర్రుమే యతీం దియ విషయములను నిర్ధయించు ననుటకు వీలుకనిపించదు. శీర్ని (ప్రతిష్ట యశస్సు వుణ్నము. పాపము మొదలె నవి మవోగత విపయములు,. మనస్సు *ంటికి కవివీంచనిది. ఊహించపెడిద ఊహ గనివించు నవ్‌ కాద. ఎట్లు నాధ్యము 1 సాధుత్యా సాధుశ్యములు

శకీ కొావ్యానందము (కీయాను మితములు (పత్యతములుకావు. అక్లు భగవంశుండు జగఆక్కార్యముచేత నూహించం బడుచున్న శారణము. వానిని చభూచుటయెొట్లు! ఆధునిక కాలము నందిట్టివి పందలాది శలవు, వానితో మనకు సంబంధములేదు.

మానవుడు; దుఃఖములు

తతత

ఒక్క-టి యున్నది: చానిపేరు తృప్ని. సుఖము. ఇవి లేవన్న వాడుకూడ వాని ననుభవించుచున్నాడు. సుఖమును వృద్ధిపాందింప నెంచుళొనుచున్నాను. ఇతసులను హింసించుట యందు వానికి తృప్ని - అధిక తృప్తి కొజకధిః హీింసచేయు చున్నాడు. సుఖాధిక్యమును వాంభధించు చున్నాడని కడా! యగ్తము. అందుచేత సుఖముయొకి,_. మామాంస చేయ వలమేను.

హింసాపరుడు అహింసాపకుండు ఇద్దరున్నారు.

అహింసాషరుని సుఖముగూర్చి విచారింతము. అందులో (కమహరిణామమును భిన్నదశలును సులభముగా తెలియగలవు. హింసాపరుని యందుకూడ తెలియును, కాని యింత విస్పష్ల ముగా వెలియవు. హింసాషరుండు శత్రువును వథించినాడు. ఒక దెబ్బకు నరికినాడు-. తృప్పి వచ్చినది. ఆ తృప్పి యొక ముద్దగా నున్నది. అవినవ్నీతముగా నున్నది. అట్లుకాక వాడు (కము కమముగా హీంసించినాడు. ఒళనాటికంెు. మరియొక నాడుగా నధికాధిక తృవ్నీ పొందుచున్నాడు. ఇందు (కమ పరిణామమున్నది.

అఆ,ప్లే హింసాపరుడు కానివాని విషయము విచారింతము. సామాన్యలోకమును తీసికొందము. కువూరు డుద్భవించినాకు, వాడు [కముకిమముగా పెరిగినాడు, ఒకపూడు వానికి జబ్బుచేసి నెమ్మాదించినది. పద్దపరీతలిచ్చినాడు, గొప్పఉద్యోగము వచ్చి

శశీ కావ్యానంద ము నది, ఉద్యోగములో నభివృద్ధికలిగినది. వానికి "పెండ్లి మయొనది. సంతానము కలిగినది. ఈ తృ పియంతయు ఛిన్న దశాపరిణా మము కలదికదా 1! ఇదియంతయు వట్టి మానసికము.

కజువునిండ భోజనము వేసినాడు. అరిగిసది చల్లనిగాలి వచ్చినది. చక్క-ని సంగీతము. పిన్నాడు.. వెలగల దుస్తులు ధరించినాదు. భార్వతో కమించినాడు. ఈ సుఖము శరీర సంబంధ మైనది. ఈ సుఖములన్నియు జూతిచేత నొకటిగానీ, సార్యదతచేత అనుభవింపబడిన తృప్పియొక్క- అవీష్క-రణ లకత్షణములవేత భిన్నములుగా నున్నవి అందుచేత మానవుడు సుఖమును వాంఛించుచున్నాడు. సుఖమే మానవుని జీవీచవు నంగలి పరమార్తము తక్కి.నవన్నియు. సుఖసంపాదనకు నాధ నలు; నష్టములు ఆపదలు వ్యాధులు మృుశులు జరుగుచునే యుండును. వానినుండి మానవుండు సుఖమును కోరుచున్నాడు,

ండ్తి యాకీ నాడు. ఫార్య అనుకూలవతి. ఒకసుఖము. ఆక సంగమము 1పధానమైవ సుఖము, డానికొఅకు జగత్తు నందు జెడి మహోఘోంములలో సగానికి సగము జరుగు జరుగుచున్నవి.

తవ శెక్రటి కావలయును. దానివి సాధించవలయును* ఉానికడ్డుపడెడీవారున్నా సు, వారి యడ6ంకగలు నివారించవల యును వలసినచో వారి నాశనము చేయవలెను. అప్పుడొక తృ వీ.

వారిని వధించుటలో తానొక విజ్బంభణము చేసినను ఆ విజబృంభణమును గూర్చి యొక తృప్పీ,

ఈ రీతిగా తృ వ్పీియున్న వస్తువు పలువిధములు. ఇది కనిపించెడిదికాదు అనుభవిం చెడిది మ్మాతమే!

మానవుడు; దుఃఖములు శీలి ఈ సుఖమునకు కొన్ని నశాసూచకముముగా భావమలో కొన్ని పేర్డు కలవు. పరభాపాశబమెకను 'హోయి యొకటి సుఖము, మోదము |పమోవము, సమో శ్రదము; ముదము దీనికి సంబంధించిన పలుకుబళ్ళు కలవు. 1 వాణము చల్ల గానున్నది. - “అమ్నయ్యా" పర్దర్లానికి బె_తైడెడముగా నున్నది.” - జన్గు చరి తార్శమై వోయినది* పంస్యృృతేములో గూడి కొన్ని మాటలు కలవు. ఇతర భాషలలో కూడ నుంకును. కాని యన్నిటికన్న మించిన శజ్జీ మొకటి యున్నది. చానిపేకు ఆనందము. ఈ ఆనందములో ననేక భేదము లున్నవి. అన్నిటికంశే పెదదానిేరు (బహ్మానండము, మానవు లధికసుఖ మనుభవించినప్పూవు చెప్పుటకు వీలులేదు కనుక (బహ్మానందముగా నున్నదందును. వారికి | బహ్ఫ్మానంద స్వరూ పము ెలియదు. వారి పెమితశ క్మికములు పరిమితేజ్ఞానన్తులై న (వకృతులకు వాలెంతతృ పీ పొండకలరో యంతితృ వ్నీ ననుభ వించినప్పుడు (బవో '4నందమును పొందితిమందురు. జీవితమనగా ననముభవము. అంతకుమించి వమియులేదు, అనుభవము మనుజుని (పకృతి ననుపుంచి (వవృ తి ననుసరించి "జేశకాలముల ననుసరించి యుండును. చలిచేశములలో వుటిన వాడు ఎక్కువ చలికోర్చుకొనగలకు. ఉన్ల బేశములలో వుట్టిన వాండు ఎక్కువ వేడి నోర్చగలండు. వానివాని సుఖములు భీదించును వాడు సుఖమన్నది వేలు, వీడు సుఖమన్నదివేజు, కనుక సుఖమన్నది యనుభవములోనే యున్నది. అనుభవమన్న శబ్దమే చమత్కారమైనది. “భూ సత్తా ఓ

0కి కావ్యానందము యాం- అనగా ఉండుట. చానిపేరు 'ఛభవము.” అనుభ వమనంగా అనుసరించి యుండును. వాని కనుగుణగా సుఖదుఃఖము లనుభ ఏించునని యర్షము. వాని (పకృతిలో హింసాదులధిక ముగా నున్నవి. [కూరత్వమున్నది. అవహాంకారమున్నది.వాండు సుఖము ననుభవించును.ఆ యాలవు ణముల ననుకూలముగా ననుభ ఏంచు నని యర్గ్లము. హింసాదులు పూగ్వము చెప్పినట్లు పారలొకిక బుద్ధితో కాని యహరాశబుద్దితాని మంచివికావుగడా ! అందుచేత హింనా (పవృ త్తి కలవాని సుఖము, హీంస్మ్యాపవ్బ త్తి లేని వాని సుఖముకంశకు తక్కువ జూతిదని చెప్పవలయును. మరియు, సుఖములు కండు విధములుగా కనిపించు చున్నవి. ఒకటి శరీర సంబంధి - రెండు మనస్పబంధి. శరీర సంబంధి సుఖమును (పధానముగా మనస్సుతో నే యనుభవించు చున్నావు. మనస్పంబంధి సుఖముకూడ మనస్సునంచే యనుభ ఈ మొనవజన ' ఏలకుణ మైనది. అనుభవమంతయు మనస్సునందున్నది. ఈ సుఖదుఃఖములన్నియి మాననుండు తేన జీవితములో పొందు విషయములకు సంబంధించియున్నవి. అన్నియు మనస్సునంచే జరుగుచున్నవి. కానీ ఆ మవస్సునుండి మరల బయలుచేరి కొన్ని శరీరమునందు వికారమును బెచ్చు చున్నవి. నాడియు హృదయయ కళొట్టుకొనుట, రక్త ముష్ల మగుట శశీరవూళ్చున్లించుట మొగము వెలతెల పోవుట, కన్ను బందు దుఃఖమును సుఖముకు కనిపించుట, ఈ లతణములచేత శరీరమునకు మనస్సునకు నిత్యసంబంధిముగా కనిపించుచున్నది. ఇందులో నొక విశేషమున్నది. కొందజు తమ సుఖదుఃఖము లను బయటకు తెలియనీయరు. అనంగా ననుభవించుచున్న

మానవుడు; దుఃఖములు .. మనస్పులోనున్నదియో దానిపై ననున్నదియో యొక శక్తి యున్నది యది మనస్సుమోద నధికాుము వహించగలదు. తేజ్జనితములై న వికారములను శరీచమునందు కనిపించనీయదు. ఆ వస్తువుయొక్క- స్వరూపమేమి ! అది. ఈ శరీరముమిద వునస్సుమోద వీని వికాకములమిోద నఖికారము కలిగినదాని వలె కచిపించుచున్నన.

అనం మనప్పుళో నొకభఛాగమాః? గునస్సు కన్న భిస్న్యె వఏనస్చుమోద వధికారము కలిగినవస్పువా 1

పంకొక [పశ్నయున్నది. కొందజు మనోజనితఏ కార ములను కినిపింప నీయరు సే మనస్సునంటే వికారము కలుగ కుండ చేయగలరా 1! కొందలు చేయవచ్చును. క పృష్టికిక ర్క యెవండు +

చాలమంది మానవుల ,(పకృతిలోననే భేజముంకును. ఒకనికి భార్య చనివోయినది, వాండు (బతుకలేకు. వాంకుకూడ్త మరణించును. ఇంకొకండు అత్మహత్య చేసికొనుటకు సిద్ధపకును, బంధువులచేత నివారితుడై మానివేయును. ఒకడు తగువాన (టి కివన్నాళ్ళు వివాహము చేసుకొవకు. వేతలొెకకు దుఃఖో పశమనము డిగిన తకువాత చేసికొనును. మియు నింకోకకు భార్య చనివోమిన తనువాత నెలతిరగకముం జే. పెండ్తాడును. అందరికి దుఃఖమున్నది. ముఃఖములలో నెన్ని భేదము కలవు,

(€ జస! భన. స

ఉబ్రనుభూతి రహస్యము _ అనందచర్చ”

అశ్లే సుఖములలో కూడ భేనములు కలవు.

సారస్ముగమునకు సంబంధించి నంత వణకు సుఖ మేకాని దుఃఖమ:వేద, దుఃఖమున్నను సుఖముగా పర్వవసించునదియే! ఇది యొక రహస్యము. రపవాస్యముకాదు - లోకమందున్న దయ్‌!

ఇందాకటి యుదాహరణనే తీసిఫొందము మరలపెండ్లాడి దుఃఖమును సుఖముగా పర్యవసించినాడు భార్యతో చనిపోయిన వాఃాఇఖ వాసినిని మమొగ్‌ తి. అదియొగ లక్షన్షసాధనవు. అనగమొవ జ ర్యాచరణము. అది తనయొక్క (పక్కితి ననుసరిం చుట, అది తృప్కి. అది వానికి సుఖము.

ఎన్ని. డొంక తిరుగుళ్ళు తిరిగినను జీవుండు తాను సుఖము పొందుటయే యిష్టమైనవాండు. కాని అ సుఖములో ఆ దఃఇనులో తరతమ భేదము లనంలతములు., అల్బ సుఖి తానకి సుఖననళ్‌'నును ఇదయొక (౦౩. (శాంతటియనగా అయభథా ర్థవైనడానిసియభార్థమనుకొనుట. (వాయబడుచున్నది సాహిత్యమ'ను గూస్చి గనుక కవుల యందు కవితా పాఠకుల యందు శఇభాణతిషము. క్క. స్వరూపము 'జెల్లము కాపచ్చును.

కివిమొ వుట్టిన కెత్సవాత తన కం*ు మహాకవి లేడను కొనుట సహాజమ-గా కనిపీరిచుచున్న ది. రసధ్వని పొక శయ్యా లంకారము లెవియు. లలీయవ. వానిని గూర్చి భావించ లేడు, వ్‌ శబ్ద్బమున కెంత యనమోో ఏవ పలుకుబడి కెంత యర్ధిమో

“అనుభూతి రిహన్యము = ఆనంద చర్చ” క్‌ి "తెలియ లేడు. వవో యమొకావొక స. సుకృత వికేసము చేత పద్య వచనా శ క్ని నచ్చినది. అంళలే. తనకంయచి. కాళి జాసేమి .లెప్పు! యని వాండనుకొనువు. అన్నియు కెలిసి కొనకు, నాంషును పిసాక మెన పదక వాయువు. వాడు ననుకొానువు. అట్టి వాని వీవయములళలో వే యస | భాంతికాగా అల్పిషుల విషయముతు చెప్పవలయునా !

గనుక సుఖ ఫాంతి వేణు. సుఖము నేలు. హంసా పరుల సుఖము సుఖము శాదము. సుఖ, వాంతి. సాధువులనుభ వించెడి సుఖము కొంచవజకు సుఖము.

సుఖము. శరీర సంబంధి. మనస్సు సంబంధి. ౩ెండు సుఖము మనస్సులోననే యమనభవింపబడుచున్నవి. కనుక సుఖానుభూతికి ఆటపట్టు మనస్సు.

సుఖము అచ్చముగా లోకఘుముండి జనించునవయీనాః లోకాతీశమెన జనన హేగువు కల సుఖమున్నడా ॥

ఈ సుఖము మూకువిఫములుగా అనుభవించవచ్చును. మొదటిది - లోకమున గన జీవితమునందు ననుకూలములై న ూ ధనాది సంవాదననముచేత భోగ సాదనములు వొందుటచేత ననుభవపించునదడి మొక సుఖము.

"రెండవది నాకివి యేమియు నక్క_-అ లేదు. నటి భావన చేత, నట్టి యూవాచేత, నేను సుఖమును సంపాదింతును. అది దుఃఖమువేని సుఖము. లోకము నందలి “ఏఖము దుఃఖ సమ్మిి(శీతి మైనది అని యొకంక కూర్చుండి భావముచేత సుఖ మనుభపించు చున్నాడందము. అది దుఃఖమును పరివరించు టయీ. అది సుఖబాభాసమే !

మూడపది యున్నది. ఈ సుఖి మెచ్చట నుండి పుట్టు

ర్‌! కావ్యానందము చున్నది. మనస్సు నుండి వుట్టుచున్నది. మనసులో నూహో తరం౫ములు జనించుచున్నవి, ఆ తరంగములు 'సుఖముగానో దుఃఖముగానో పణమించుచున్నవపి. ఈ పరణామ రహిత మెన మనస్సుయొక్కొ- స్వరూపమేమి ! అవుకు మనస్సున్న దా+ మనస్సు లేజా! మనస్పున్నది. లేదనుటకు నిరూపక మైన వస్తు వేది 1

ఈ సుఖ దుఃఖములు లేనప్పుడు మనస్సున్నడా 1 "లేచా! దానికి మనస్సునకు సహజముగా స్థితి లేనిచో సుఖ దుఃఖములకు కారణములు కనిపించగా సుఖదుఃఖములను భూ యమౌాననులగుట యొట్లు! అందుచేత మనస్సున్నది. దానియందు కదలిక కలుగుటకు లోక వృత్తము జరుగుచున్నది. లోకళవృ_త్తము లేనిచో మనస్సునకు కడలికలేదు. కదలిక లేనంత మాతమున నది లేదనుటకు వీలులేదు. లేనిచో కద లిక పుట్టదు కనుక. ఆ లేనప్పుడు మనస్సుయొక్క_ స్యరూప మేమి!

మొతౌని కక్కడ నేదియో యున్నది. ఈ కగలిక కలిగినవుడు దానిని మనస్పనుకొన్నాము. లేనప్పుడు డానినే మనవలయును 1 డాని శక్తి య్‌మి! దానిశక్సి యనుభపించుట వలె గనిపించుచున్నది. అనుభవించు టయనగా పూర్వవుర్ధము ఇెప్పబడిసది. జన్ఫ యొత్తుటకు ఒక కాలములో నొక బేశము నందొోక్ష (గామమున బుట్టుట, ఒక తల్లీ దండుల యందు వుట్టుట. వుట్టినంతనే తల్లి దం్యడులు, అన్నదమ్ములు; అకాా- చెల్లెండు తండి సహోదరులు, తల్లి సహోదరులు బంధువులు; తన యిల్లు, వేట, |గామము, నాడు, బేశము, తన మతము, విశ్వాసములు, ఆచారములు, తీనజాతియందు పూర్వబుషులు

"అనుభూతి రహన్యము = అనంద చర్చ” క్‌ చెప్పిన ధర ములు, మత (గంధములు, రాజ్యము, రాజ్యాం గములు, రాజకీయ వ్యవస్థ, సాంఘిక వ్యవస్థ, సారస్వతము, మరియు సింశిన్నియో గలిగి సమాహార భూతముగానున్న శోట వుట్టినాడు. వీని నన్నింటి నమసరంచి (బదుకుట. సుఖ దుఃఖములు పోందుట - ఇది అనుభవ శక్షూరము.

పేనినో నాకు సంబంధము లేదు - అనుభనము లేదు. కాని యొగ్‌ యనుభవము తేప్పదు. శకీరమున్నది. అకలి యున్నది. శరీర ధర్మ ములు కలవు. ఆ యనుభవము తప్పదు. మరి యేమి చేయవలెను ॥ వీది తప్పదో వది తప్పించుకొన 'అేనోః అది యనుభవించి తీరవలయును. వది పరిహారించకలవో చానిని పిహరించుము. అప్పుడు మనస్సు తప్పించుకోలేని వాని యందు (పనర్తించు చుండును. తక్కినవాని యందు (పవర్సి ౦చదు. కాని వానికి సుఖ దుఃఖ వాసన యుండును. జీవా ధ% ముల యొక్క నిర్వహణము. అనిక్వహణను తత్పంబంధి సుఖదుఃఖములుండును. అనిర్వహణ వేళ దుఃఖముం నిర్వహణ వేళ సుఖము. శెంటికి సంబంధించిన వేళలున్నవి. అది యొక సుఖ సొజాత్యమైన 'వేళగా నున్నది. కుళ్లి వారణ మెొనంతనే యొక తృప్పి వచ్చుచున్నది. ఆతృప్ని తదితర "వేళయందభి వ్యా _ప్తమెనట్టున్నది. ఈయభివ్యా_ప్తమైన తృప్పి తర్ణివారణ టోపము చేసెడి [పయత్న దుఃఖము లేనిడిగా గని వీంచుచున్నది.

ఈ సుఖమును నృద్ధిపొందించుట యెొటు + లోగము నందలి జనులు సుఖసాథనములవేత నృద్ధి పొందించుకొను చున్నారు. కాని వానివెంట దుఃఖముకూడ నచ్చుచున్నది. ఒక్కా తన్ని వారణ 1పయన్నను వలన కలి?ాడి దుఃఖమును

కలీ కొవ్యానండము పరిత్యజించినచో తక్కిన దంతయు సుఖముగా నున్నది. ఈ సుఖమును వృద్ధ వాందించుటకు సాధనములు లేవా! ఉన్నవ్‌ః

ఈ భథున్ని వారణ (పముఖాల్పయత్న దుఃఖవెందు కున్నది! శరీగముచేత నున్నది. ఈ తరీఠమెందుకు వచ్చినది శ అంత అశాకణముగా మింటినుండి యూడిపడినదా 1

ఇటే చర్చచేసినవారు. రెండు విధములుగా నున్నారు. ఒకరు భగ వంతుందున్నాడు. వాండిదిచేసినాడు- వాడు చేయు చున్నాడు. వొడు చేయగలడు. వాని యిష్టము. ఇదవానిలీల. ఇట్టి యూహయందు చాల దోషములున్నపి. వానితో సాహిత్య మునకు సంబంధములేడు. ఎక్కు-.వ సంబంధములేదని యర్ధ్థమ౫

ఆండవ విచారణ యేమనగా ఈ శరీరము జనించుటకు ఈ శరీరగతమై యున్న ఈ శరీరమునందు. (ప్రధానముగా (వ్రవర్త్హించునట్లు కనిపించుచున్న లోకగత నాధనాదికముల చేత మనోరూపముగాని కారకపొంది కదలుచున్న యొకానొక వస్తువు కారణమేమో ! అది యిట్టి యనుభవముల నెన్ని యో ఫొందినది. ఇది పరంపరాను భూతికలతుణ మేమో !

(పకృతి ఇా్రుజ్ఞులు చప్పుచున్నారుకడా ! ఒక వస్తువు కదలింపబడినది. ఆ కదలికకు | పతిరోధకములు లేనిచో నిత్యము కదలుచు పోవుచునే యుండును.

అశ్లు మనస్సునకు వెనుకనున్న యొక కదలెడు సభా వము కల వస్తువు కదలుట యూోరంభించినది. పోవుచున్నది. ఆ కదలికకు నభ్యంతేరము కలిగించినవో నది యాగును.

మరి యీ మనస్సు కదలుచున్నదికడా ! దీనిని కదల కుండ వేసిననో డాని స్వరూపము మనకు తెలియగలదు, చాసిని కదలకుండ చేయుటకు కొందరు మహోపయత్నము

“అనుభూతి రహన్యము - ఆవం౦ద చర్చ” 67 చేయుచుందురు. వారినే తకమోగులందురు. వారొక పరమసుఖ మును పొందుచున్నారు. ఆ సుఖముయొక్క_ లతుణ మెట్టిది 1 ఈ శరీరము, ఈ పంచేంద్రియములు ఈ లోకవ్యవహారము మొదలై నవాని సంబంధములేనిది. అద పరమసుఖముయొక్క_ స్థానమునలె కన్పించుచున్నది. ఆ మహోసుఖ సంభారమునుండి యీ యనంగ శరీ ములందున్న మనస్సులు కొంత సుఖమును "తెచ్చుకొనుచున్నట్టున్నవి. ఈ సుఖమును కరచరణాద్యవయవ కల్పిత కియాకలాప సంభూత కార్యజాతమునుండి యూ మునస్సులోనుండి కొంతి సుఖమును తీసికొనుచున్న వి. లేనిచో సుఖమునకు స్థానము లేదు. కనుక నాయోగులు తత్పరమమెన సుఖము పొందుటకు [పయత్నించుచున్నారు ఇడి యచ్చ మైన సుఖము. ఈ యల్బములై నవి సుఖము కే. అదియు సుఖమేనాః దానిపేరు ఆనందము. ఇది మూడవ సుఖము.

కనుక సుఖములు మూడు.

ఇది యిట్లుండగా - సేనయ్యా !. మే నూనంగము ెష్తుడును పొంద లేము. ఒక్క-సా* దానిని చూడనై నరాచా 1 'ాశిని పోయి చూడ లేము. హరిద్వారమును శెలాస పర్వత మును చూడ లేము. రామేశ్వరమును వోయి దర్శించ లేము. అంతడాక నెందుకు హస్తినావురమును బోయి మూడ "లేము. లండను పోయి మాడ లేము. న్యూయార్కు. చూడ లేమ. అట్లువేయుటకు థధనము కానలయును. కొన్నింటికి (పభుత్యముయొక్క_ యానుకూ లము కావలెను, మరియు సం సాగరపి స్టీతులనుకగాలపడవ లెను. ఎన్ని యో కారణములుకలనవు.

ఈ [పటేశనంలలో నెప్పుడో మొక డానిని భూతుము. అచ్చట నెన్నాళ్ళోలేము. ఉోరశే వచ్చి మాచుట జరిగినది,

క్ర కావ్యావందము మూచితివాయని యడుగగా చూాచితినందువు. ఏమి భూచితివి! పట్టుమని పదివీధులు కూడ దూడలేచేమో !

“... శానీనగరమును చూచితివా ! చూచితిని ఆనగా గంగా నదిలో స్నానము చేసితివి. శ్రీ! విశ్వేశ్వరస్వామి దర్శనము శేసిరివి.. కాశీనగనరమును మూచుటయనంగా నివి రెండు భూచుట. లక్కినవన్నియు మేడలు, వీధులు, జనము. అచ్చట గంగయున్నది. విశ్వేశ్వరస్వామి యున్నాదు. తేక్కి-న మహో నగరమంతయు లేదు. శకాశీపట్టణమున్నది. నీవ) చూచితివి. అన్ని స్థలములను గూర్చి యిట్లు చెప్పుటకు వీలులేదు.

సుఖమియివంటిది. గంగానదియు శకాళీవి శ్వేశ్వగునివంటిది. దుఃఖము తక్కి.న నగరము వంటిది. నీవు నిశత్వముగా శకానీనగ రములో నున్నచో నంతకంైి కావలసిన 'చేమున్నది?! తల్లి గ ర్భృములో నెన్నాళ్ళుందువో యన్నాళ్ళు కాశీలో నుండగా ముకి వచ్చునట. నిళ్యమాయూరిలోననే యున్నచో చెప్ప వలయునా? అచ్చట మరణించువానికి పర మేశ్యరుండైన నివుండు "వెవిలో తారకకమం[త్లోపచేశమ) చేయునట-"

అదియట్లుంచి. శాశీని చూచితివా చూచితిని. అను చున్నాముకదా ! కనీసము మరల మనమచ్చటికి పోయినప్పుడు గంగానదికి (చోవనడుగ నక్కర కేదు. విశ్వేశ్వరస్వామి యాల యమునకు |నోవ నడుగనక్కఅలేదు. ల

ఈ రీతిగా నా యావందమును మనము పొందలేము. మనమిం్యదియ బద్ధులము. మన మనుభవించువారము. అసలు భూధాతువు యొక్క యగ్షమిటిద ఆస త్త ఎటువంటిది & భగ వంగుడు మనలను సృష్టిం చెనో! మన మేశర్శవశమున జన్మించి తిెె2ూ!' యా సిద్ధాంతకును వదలి పెట్టి "మన మందరము

“*ఆనుభూతి రహన్యము - ఆనంది చర్చ” థ్‌సి మనస్సులేతనే (బతుకు చున్నాము కనుక ఆ మనస్సు యొక్క- స్వరూప మిట్టిదిగాన దాని యచ్చమైన స్వరూపమో శేదా యది "జీనినుండి వుట్టినదో చాని స్వరూపమో అడి పరమసుఖము ఆనందమని యనుకొనుచున్నాముకడా! అఆ యోూసులు నిత్యా నందము సొందివచవో పొండనిమ్ము. ఎప్పుడును గ ౦గాతీశయు నం దుంజెడి వారినుండనిమ్ము. మన మొకసారి పోయి నూచి వత్తము. మేమువమూా యిళ్ళు వాకిళ్ళు వడలి పెట్ట లేము. ఒక సాం పోయి కానీ చూచివత్తుము. అశ్లు ! మేచూ యిగ్శదియ ముల వలన పొందెడి సుఖములకు దుఃఖములకు వదలి పెట లేము), ఆ యానందము నొకసాం) యనుభవించవలయును. కాలీశపోయి వాచివచ్చినట్టు ఇతర మతస్థులు తమ మళ [ప్రవక్తల జన్న స్థానములు పోయి చమూాచివచ్చినట్లు-

లౌకిక (పవృత్తి నిబద్ధజీవులకు నదియు సుకరముకాదు. పరిస్థితు లనుకూలించ వలయును. వ్యయమునకు ధనముకావల యును. ఆ మార్గము పేరు రసమార్షము. ఆ యానందమును సారస్వత వేత్తలు పొందవచ్చును. పరిస్థితు లమనుకూలించు టయు మార్గాది వ్యయమునకు ధనము వలయుటయు నెట్టినో భాపాజ్ఞనము శబ్లర్ధ్థములయొక్క- సువ్వవస్థ రసాలంకార ధ్వన్యాదులయొక్క_ పరిజ్ఞానము నట్టిది.

పెస్థితు లనుకూలించినవి. మార్షవ్యయమునకు ధనము కూడ నున్నది. (పయాణ (శమ తప్పదు. అక్ష ఫూర్వశావ్య ముల యందు పరిిశమ తప్పదు. ఆ ప శమవేసి యా విషయ మును 'గహించినచో నా యానందము లభ్యమగును. ఆ యానండము కు “రసము?

608 కావ్యానందము ఈ తీసికొనివచ్చిన నొదృశ్యము సర్వథా చివరి వఆకు నానందానుభూతి యందు వుట్టును. నుకియొక పెద్ద [పశ్న యున్నది - సలేనయ్యా ! కాళీ నగ రమునందు నిత్యవాసులు కలరు, వారందరు మోతమును సంపాదించుచున్నా రా ! వారందరకు మోత్స.మేనా + అట్లుకాదు. చాలమంది పండిశులున్నారు. ఈ రస విషయక చర స్పలో నిష్ణాతులున్నారు. బహ (ఇండముగా వాదంచగల వారున్నారు. గంధము లప్పం చెప్ప గలవాచు న్నారు. వారందరీ యానందము ననుభవించు చున్నారా ॥ వారణానీ నగ రమునందుల వేలకొలది జనులున్నారు. మూడుకాలముల యందుండు చున్నారు. అచటనే చనివోవు చున్నారు. అందజు ము క్తులగుచున్నారా! ఎవండు జిజ్ఞాస కలవాండో ఎవండాలోచనా పరుండో ఎవండు తత్పరుండో వాని కున్న సిద్ధి తదితరులకు కుండుననుట 1కియా వె ఫల్యము ములు సమకూడి సృష్టియొక్క- పదకమునే తల్మకిందులు జేయును. |కియావంతుండు (శద్రావంతుండు యత్నవంతుండు ఈ మువ్వుగకు లభిం చెడి ఫలమే 'తక్కి.న వారికి లభించెడిచో శాన్ర్రము సమ్మ శ్రతింపదు,. కాస్‌ లోకమునందు అకియా (శ్రద్ధా యత్నవంతులయందుకూడ ఫలితముకనిపవించుచున్నది. అప్పుడే మననలయును + యత్న [కియా [శద్దలు నిప్ఫృలమనవలయును. అట్లనుట పొసగునా 1 కావున జను పరంపర నంగీకరింప వల యును, పూర్వ జన గ్సలలో చేసినది సిద్ధించు ననవలయను, అచట [పయత్నము దృశ్యమానముకాదు. ఎవండో మయొకండు లోకమునందు పాపిమయై కనిపించును దురాచారవంతు..డ్రై కని

“= అనుభూతి రహన్యము - అనంద చర్చ” గ కీంచును. లోభియె కనిపించును. వాంతు మిక్కి-లి వ్రుణ్యా దిన మువ మరణించును. నాని యా (బతుకు నంవలి దుర్వ వివ హారము కంయె పూర్వజన్నము నందలి సుకృతములు బలియ మని చెప్పవలెను, మానవజాతిలో వీరు (ప ల్యేకికులు. అండు చేత ఫలోదయమునకు యత్న (కియా (శద్దిలవసరము. కాళిలో వుట్టినంతటి మాతముచేత ము క్తుండుకాడు చనిపోయి నంత మ్మాతముచేత విముం కుడు కాడు. తద్భావనాభావితచే తస్కు-డైన వానిశే ముక్తి.

అఆశ్లు సారస్థతెమునకూూ డ్‌ నెవడు స్వచ సమెన భాసా క్షనము సరి శమ చేయునో వానికి విమయ పరిజ్ఞానము. సమ్మ ద్ధిగా నుండును. అంతే మ్మొతముచేత వాడు *పానందమునను భఛభవించలేడు. రసొనందానుభూతి కొజకు కానలసిన పామఃగి యంతయు సమకూర్చుకొన్నాడు. ఆవిన నింకొంటి యున్నది. అది పెది కాదు. జనతస్సిద్ధ మైనది. చాని జరు జూలి. కరుణ పృాదయమునందలి యార్ష త. వాని హృదయము గమణీయములై న వానికి, మధురములై నవారికి నర్ధవంతము లైన వాసికి పతిధ్యనిం చెడి యాకొశమును గలిగి యుండ వలెను. ఇది పూర్వజన్మ సంస్కార సముపాజేయమైన నివ యము, అట్టి దున్నగాని యెవ్వడును సారస్వతము నంచానం చడానుభూతి పొందలేడు. జీవితము ద్విధాభూత మై యుంగును, లోకమే ద్విధాభూతముగా నున్నది. కొంత భాగము కటువు. కొంత భాగము మృదువు. సగము రమణీయము. సగమరమ ణీయము, సగము శాంతము. సగ మశాంతము. శ్రీ శుషు లున్నారు. భాగ్య మృతి పొందగా భర్త లయొక్క_. పలు వఏిధ ములు చెప్పంబడినవి. ఒక దృష్టితో నక్క_డం జెప్పబడినవి.

62 కావ్యాన౦ందము ఇచట నింకొక దృష్టితోం 'జెప్పంబడుచున్నవి. భార్యామరణ మునకు మరణిం చెడి వాండు పరమార్ష్రమెన చిత్త [_పవృత్తి కలవాండయం. తఆాదృశ్యములై న వారి హృదయములు దుఃఖాది భావములకు (వతిబింబములు. వామ సుఖదుఃఖముల కెంటిని గాఢముగా ననుభవింతుకు. వారి యనుభవవు (పమాణ భూతముగా నుండును. తక్కిన వారి యనుభవములు లోతు లేనివి. కొన్ని కంక దఘ్నుములు ఇొన్ని జఘన దఫఘ్నములు కొన్ని శీలముండల లోతు మ్మాతమే. ఈ [కవుముగానే యను భూపి లతణముకూడ నుండును.

ఒక సాహిత్యి వేత్త మహాకవుల కవిన్యమును నొటితో వల్సి ౦చును. కంఠతః ఎప్ప జెప్పును. వానికి. శవేలియని యర్థము లేదు. ఎంతయో వ్యాఖ్యానము చేయును. కాని వాని కవు భూతి యుండదు. వాండంగులోవి యర్శనామణీయకిమును భావించి తన్నయత్యేమును. పొంశలేదు. ఉని మాధుర్యము నాస్యాదించి న్ని వ్యృాదయుండు కాలేండు. వాని గుండె కొట్టుకొనదు. వాని కంఠమున గాన్దద్యము నోచరించదు. వాని కన్నుల నుండి భాష్పములు రాలవు. వాడొక రమ ణశీయమెన శిల్పము చెక్కబడిన దారువు వంటివాండు. ఆనంద మునకు మొట్ట మొదట కావలసీనదిది.

ఇట్టి యానందము ననుభవించ గలిగిన మానవసృష్టి వేజయుండును. వారు సామాన్య లోకను నుండి ిన్నులు. సర్వ విద్యలు _పథానముగా వారి కొకు న్లేశింపంబడినవి.

ఇట్టి యానందానుభూతి కొందలు |పత్యేక వ్యక్తుల విషయమే మైనచో కావ్యానందము నుపాసింపుమని యంద ఆకు నేల చెప్పుట 1 యని (ప్రశ్న ఫుట్టవచ్చును.. ఒక మవో

"అనుభూతి రహస్యము - ఆనంద చర్చ” మ! చ(్రవర్శి తన భార్య కొజకొక మహో భవనమును నిర్మించెను. అమెకు పలువురు పరిచారికలు పరిచారకులు గలరు బంధువులు కలరు. వారందరు నందులో వఏవిహరింతురు. ఆ సుఖము నేకొంచెమో వారు ననుభవింతురు. తక్కువగా ననుభఏంతురు,

అంతే కాదుఏ భార్య కొజకా చ్యకివర్తి యా సౌధ మును నిర్సించెనో యూ భార్యకా చకవర్తి యందంత్మ కేమ లేదు. లేదన్న వమయము పైకి తెలియనీయదు. వైకి తెసి నచో జవిత సుఖమే వెడిపోవును. ఈ రీనిగా లోకమునంబెన్ని కృతకములై న ఏషయము లుండును అక్ష కావ్యానసందము పొందంగలిగిన వానికొణకు మహాకవి కాప్యమును (వాయంగా తదితరులు కూడ కొంచెము కొంచెము దాని నాస్యాదింతురు.

నే మహో కావ్యము సంపూర్ష్మ ముగా నర్ధమన జనము బహు స్యల్పు సంభఖ్యాకము. శాళిదాసుయొక్క. ఫౌకుంతలమును దీసికొని పలుమంది యుపమాలంకారమునుం గూర్చి యీవో కొన్ని స్లోకములను చెప్పుదురు. కొందటజు ధ్వనులనుం గూర్చి చెప్పుదురు. అప్పు యన్ని కావ్యములనుం శార్చి మాట్లాడు దురు. మహా తాత్పర్యమును గూర్చి భావఏవించెడీవారి సంఖ్య తక్కు.వ.

శావ్యమానందానుభూతి కొజుశే పధానముగా నిర్గ యింపబడినది. తక్కిన పాండి త్యాదులకు వాని వాని స్థానము వాని కున్నది,

ఈ యానందము జేరు రసము. దీనిని తొలుత భరతుండు ఎనిమిదిగా చెప్పెను. తరువాత శాంతము శలిసి తొమి ది

తరువాత తరువాత భక్తి కూడ రసమన్నా్నారు. ఎనిమి

64 కావ్యానంవము దియో తొమ్మిదియో పదో - మొదట రసము మొక్క ష్యరూపమేమి ! చాని సృృన్షీ ఊముందులకు + తొలుత నెందు శీస్పరచికి 8 కీనిని పజించి ఏచారించవలయును.

శత్పూర్వము అనందచర్చ కేసికిని* చా ! కొంత యోనంపచర్చ జరిగిన తకువాతే డాని సరూ మిది యని సలి సి; తకువాత చానిని సాధించుపబట్లాయన్నది (పశ్నయనగు చున్నది. కావ్యమునందు. దానిని సాధింపవలయును. ఆది యొట్లు 1 ఎవరికి ! ఎందుకు 1 ఈ మూడు విషయములు చన్చింప బడిననో రసముల సంఖ్య దానియంతిట నదియీ తీర్ళానము కాగలదు.

రసస్ప్స ర్శ అంతకు పూరగము పిచారించవలసిన విషయ మొకటి యున్నది. ఇది చాల పెద్ది పషయము. మానవ జీవితములో నొకటి లోశము, నెయు మౌానసికసము. మానసిక మైన దానిలో మరల ఆెంయన్నప్‌. లౌకికమైన పౌాంలోచనము. నిజముగా చూచినచో మానసిక మే ! రెండవది లోకమును వడలిపెట్టినది. సుఖమువేణు సుహాముమాతి వేలు. బెకికములై న సుఖ సాౌవనములు వేటు, ఈ పావవములదాగనా. నాధింపబడిన సుఖము మానసిక మెను పకి మంచున్న వ. బౌక్షిక సాధనము లళో 'ాడ భేదనమువ్నద. బహిఎపాభఘులనుండి ఫొతికమువైన నాఫనములవుఎడి జీనయూ తా పంబంధమైన హపిపితుల ముండి పొంజెడి ముఖము చేతు. భెాయు,. పుత్తింకూ.. ధనము చేన్య్వో* ములు అధికారములు ఈ మొదలె న "వాని లాభము ఉత వచ్చెడి సుఖము వేలు,

-"పయత్నము లేకుండ లేదా సపయత్నముగాకో పంచేం (దెయములప్పుడప్పుడు తృ వ్హిపముచుండును. వానిలో కొన్నిటి యందు మనుజుని | పయత్నమున్నను పట్టింపునకునాను. చల్చని గాలి వచ్చును. కోకిల కూతి. పినిపిందును.. ఒక మహానది నిండుగా :? ' పవహించుచుండ నా వాయును, జనక్‌ మహోారణ్య మొను దెర్భెంచును. సౌందర్యము తాండపించు డ్యృశ్యెములను

ళ్‌

66 కావ్యానందము కనుగొనును. ఇట్టి చాొనివేత నొక సుఖము కలుగును. అ సఖము వేలు చల్లని గాలి తగులును. శరీరమునకు సుఖమసివీం చును. వీద్యుచ్చామ5ము వలన గూడ తాదృక్పుఖమను భూతము కావచ్చును. ఇట్టి సుఖములన్నియు నొకరాళి. ఈ సుఖము లనుభవించుటకు మనుష్య _1పయత్న మక్క-ఆ లేదు. ఆలోచన యక్క-జలేదు. వట్టి జంతులత్తణమువేత నిట్టి సుఖము సర్వజీవళోటియు ననుభవించును.

ఇవికాక కొన్ని సుఖములున్నవి. ఈ పూర్వము పప్ప బడ్డ సుఖములన్నియు. పాశవ [పవృత్తికి సంబంధించినవిం త్వగిం[దియమున్నది. జి హ్వేర్గదియమున్నది. ఈ రెండిం్యదియ ములు పాశవ్యపవృ త్తిని చాటిన సుఖమిచ్చునట్లులేదు. (ఘాశేం (దియముకూడ వాని తోడి పాటిదే!

తక్కి.న రెండిరదియములు కన్నును, చెవియు.కంటితో కొన్నింటిని దూతుము. ఇెవితో కొన్నిటిని విందము. ఆ మూాచెడివి వినెడివానిలో పాశవపవృ త్తికి మించినవి యున్నవి. ఒక నృత్యమును మూాతువు, ఒక సుఖము ననుభవింతువు.అచట పాశవపవృ త్హి లేదు. ఒక సంగీతమును విందువు. ఒక పాటను విందువు. ఒక తృవి పొందుదువు. అచట పాశవ్యపవృ త్తి లేదు. కన్నును 'ెవియు సిగదియములై నను నవి కనిపింపచేయు టయు వినిపింపజేయుటయుతప్ప నధికమైన లతణము కలవిగా కనివించుటలేదు. [పధానముగా నచ్చట పనిచేయుచున్నది మనన్సే. ఇచట మనస్ఫ్సనగా నేమి 1 క్షానమని యర్థము- తాను చటివిన చదువు, తెలిసిళొనిన విమయముల యొక్క పరిజ్ఞ-నము దాని వలన కలిగిన తద్విద్యాగతో _త్తమాధమత్వముల నిరూ

రనన్పర్శ 87 పణ శక్రి- యివ్వీ యన్నియు కలిసి మొక సుఖమును "తెచ్చు చున్నవి. ఈ శకి సర్వజనులక్షు సమానముగా కనిపించ వచ్చును. వెను పరిజ్ఞానము లేనివానికి సంగీశమును పాటయు నాట్యమును సమకూ ర్చెడు సుఖము స్వల్పమగుచున్నది. లోతు లేనిదగుచున్నది.

• యునందలి విద్యా (పదర్శనము కూడ బహు విధ ముబుగా నుండును. ఒకటి ఇాస్రుజన్యమెన గొప్ప జ్జనము మొక్క-_ కలిమిచేత [పదర్శింపబడుచున్నది. మి మొపటి యా జ్ఞానమునం దాధిక్యము లేదు, కంఠ మాధుర్యమునం డాధి ర స్టము కలదు. మరియొకప్పుడు శాహ్రజ్షానాధిక్యమువలన నికంతర సాధనా ఫలితముగా నొక విలమీణమెన మాధుర్యము ద్య్ఫూతమగుచున్నది. ఈ మూడింటియొక్క_. తక్కువ స్ట్‌సులు కలవు. అధమనస్థిశులు కలవు. పరిజ్ఞానము వివేకము రెండును లేనిచో జీవులు సుఖాధి శ్యానుభూపియందు వంచింపంబడ్డు చున్నాండు.

ఇట్టి స్థితి శరీరమునకు సహజముగా నున్నది. కీంచిద్వి వేకముచేత కించిదాధిక్యమును పొందుచున్నది.

ఒక గీతమున్నది. అందులో శృంగారరసమున్నది. సేసు శృంగారరసమే తప్ప చానియం దెన్ని భేశచములు గలవు! ఉదా _త్తనలో కొన్ని భేదములు కలవు. అనుడా _త్తశలో నవేక భేద ములు కలవు. నీదమైన శృంగారవర్షన యుండును. అధమమైన శృంగారవర్మ న యుండును. ఒక్కొక్కప్పుడు నీిచమునఫ మమునె. న యాకృంగారము రచయిత యొక్క రచనాశ క్రి చేత పాండి త్యము చేత గోప్యము ఫొంచును. డాచబడునని యర్హము. కనుక

8 కావ్యానసందము ను త్తమమైన సుఖానుభూతి పొందవలయుననగా గాయకుని యందు మూడు లతణములు పరాకావ్య పొందియుండనల యును. మొదటిది కంఠమాధుర్యము. శెండవది, శాయ్రజ్ఞానమ మూడవది చిరంతనాఖ్యాసము. ఈ మూటియొక్క- సమ్మే ళశము పరాకావ్ల పొంది నప్పుడు ఆ పాటను విన్నప్పుడు జీవ డనుభవించెడి సుఖము పరమో తృమమైనది. ఇచట విద్యా [పగక్శవ సంబంధముగా నవసరమైన లక్షణములే చెప్పబడినవి. (పదర్శకుని వ్యశ్పిగత లశణములే చెప్పబడినవి.

౯. ఒక జీవుడు ఆ గీతమునుండి పరమసుఖము ననుభవించ పేలయుననంగా మరల మూడు లతీణము లున్నవి. మొదటిది గాయకుని యందు చెప్పబడిన యీ లతణములు. రెండపది (శోతయొక్క- లకుణము. వాండు వానినన్నిటిని సర్వంక పముగా శాలిసికొనగల శక్తి కలవాండు గావలెను. వాండు శాస్ర పరి జ్ఞానము కలిగ యుండవలెను. మాధుర్య మెట్లు సముచ్మ్భూత మగునో తెలిసిన వాడై యుండవలెను. పూర్వ మది వాని కనుభూతి దశలో నుండి యుండవలిను. అతని కది బహుచిం తిన చేతగాని సం్యపావింపదు.. విద్యా (పదర్శకుండ ఖ్నాసశిలి. మనసశీలి. ఈ [శోతకూడ విజ్ఞానవంతుండు మననశీలి- అప్పుడు సుఖానుభూతిల్‌ ౫ ల ఏళేపము. మూడవది యీమనంగా చేశ కాలములు. ేశిమనంగా (పచేశమన వచ్చును. వేయి మంది కళామ్బృున్న ష్పుడు గాయకునకు (శోతికు నిద్రతికి జీేశాంతేము లేద ఈ సుఖానుభఘాకి యేశాంతనమును కోరునది. పిమిత సంజన కపై న (శొతలు విజ్ఞునవంతులు అనుఖాతి పరపార్థ రిహ్య్యు జ్ఞాతిలు న్మూతమే యున్న చిన్న సభలో వెలయివగన

రసన్పర్శ 88 యుతవమ నిద్యయొక్క-యు చాని వా తార్థ్యముల మొక్క లతుంములు వేలు. మూడవది కాలము మిగిలినది. కాల మనంగా స్థూలములాం జూచినచో (పధానముగా బు పవులు, తపవాత | వాళలఃకాలము, మధ్యాహ్నము,సాయంతినము, పూర్వ రా[తము, ఉప*శాలము-ా ఈ శేదములు కలదిగా చెప్ప నిచ్చును. సంగీతిమో సాహిత్యమో (పధానముగా భానము నా।శయించునవపి. వావము చాల విఛి తముగా కాలము నాళ యించి యొంకును. ఇది రహస్యము. ఫావముయొక్క. కాలము నా శయించియనుట సం గీతవిద్యయందధికముగా ఛ్రాసిం చును కొన్ని రాగములు శరదృతువునంబే పాడవలయుశు, కొన్ని హేమంగమంజే పొాడవలయును పట్లు భేదిందును. అళ్లు దినారాత భిన్న కాలములయందుకూడ భిన్న రాగముళతే (వకాశించును ఉసప?కాలమునందు పాడగగిన రాగము మధ్యా హ్నమునందు వాడినచో నేమియు లాభములేదు.

సగిగీతమునందీ భావము కాలనముననుసించి జేళననుస రించి యే విస్పష్టతను వెలయించుచున్ననో యంత విస్పష్టత కావ్యమునందు కావ్యపక నమునందుగాని కావ్యమును వినుట యందుగాని కనిపించదు. కాని యా భావములు తత్తళ్కాాల సంబంధు లచ్చ్శటనే యున్నవి. ఈ తెలిసొనుట మియు కష్టము. చిరంతనాల్య్వాసమువేత, చిరంతనమైన మననముచేత, విశేవ నిజ్ఞానసముపార్దనము చేత వానివాని రహవ్వములు తెలిసి కొనదగి యుండును,

మాధున్నూమన్నది మయొకడున్నదడి. ఇది. గాయకుని మొర్క_ కంఠమునందు కవిమొకర్క- శెలియందు వాంధింపబడు

?0 కావ్యానందము చున్నది. దాని (పాముఖ్యము చెప్పబడినది. మాధుర్యము యొక్క- స్వరూపము తెలిసికొనుట క్లిష్టమైన వ్యవహారము. ఈ మాధుర్యము కవితాగుణములలో నొకటిగా చెప్పంబడినది. తొలుతటి యా-లంకారికులు గుణములు మూడని చెప్పిరి. తరు వాత పదిగుణములై నవి. భిన్న భిన్న లాతణికులు భిన్న భిన్న సంఖ్యలలో చెప్పీరి. (పథానమైనవి--మాధుర్యనము సౌకుమూా ర్యము, (వౌఢిగా పేర్కొనబడుచున్నపి. ఈ గుణములు శబ్ద గతములు అర్థగతములుగా ండు రకములు. మొదటిది శబ్ద ముల న్యాశయించియుండును. "రెండవది యర్ధమం నా శయించి యుండును. ఇది చమత్కా_రముగా నున్నది. శశ్చాన్థములు "శిండును నవినాఖభావ సంబంధముకలపవి. పార్వతీ పరమేశ్వరులు వాగె స్థిములవలె సంపృ క్తులు. వాగ ర్ధములు "రెండు నంత విడ వీయరానిఏ. మరియిట్లు చెప్పుటయేమి ! అనలా వాక్క_నగా వట్లి శబ్దమని యర్థము చేసికొన్నచో. శబ్లమున కర్థమునకు నిత్య సంబంధ ముండునుగచా ! కవియొక్క. వాక్కు. ఒక్క- శబ్దముకాదు. న! సమాహారము. బహుశబములు కలిసి వాక్య మగుచున్నది. అట్టిది పద్యమగుచున్న ది, కావ్యమగుచున్నది.

శబ్దము నిత్యము. (ఒక సిద్ధాంతము ,పకారము) శబ్ద సమాహారము నిత్యమా 1 ఇట్లుండగా మాధు వ్యాది గుణములు శశ్షాశయములని యుర్థాశ్రయములని విభజించుట కీ విభాగము తో డ్పడగ లదు.

మధుర మైన భావము మధురమైన భాషలో చెప్పవలెను. సుకుమార మైన భావము సుకుమార మైన భాషలో ఇెప్పవలెను. (పొఢ్వమెన భావము పొఢమెన భాషలో చెప్పవలెను. అను కొందము.

రవనన్నర్శ 71

మధురమనంగా తేనె, శర్క-ర, గుడము,ు మొదలైన వ స్తువులు దీవించును. కావ్యగుణముల కీ పేర్లు పెట్టినప్పుడు వానికి వాచ్యార్థములేదు. గాణార్థ మే, కనుక నీ విభాగ మొక్కొ-క్క-ప్రూడు చాల దుష్టమకుచున్నది. సుళిజీత బుద్ద లకు సళే. ఆశిక్షీతులయందిది తేప్పూతోనలు తీయుచున్న వ.

'తెలుంగులో నొక విచ్శితమైన మాట శలదు. కమ్మగా నున్నటి యని. ఈ శబ్దమునకు సంస్కృృృతిములో స్యాదువన్న మాట పనికీ వచ్చును. శెండు భాపషలముక్క- (ప్రయోగము లలో చానికిది పర్యాయ పదముగా తీసికొనుటకు మిక్కి-లిగా పేలు కనిపించదు. అది మధురమన్నను సుకుమారమన్నను (పౌథమన్నను స్వాదుత్వను (పథాన లతణము.

ఒక గాయకుండు. పాడుచుండును. అతంకు సంగీత ఇాస్రుమునందు నిష్టాతుండు.. అశని ఇారీరము మధురవిని ఇప్పుటకు ఏలులేదు. అతని చిరంతనాభ్యాసముచేత నొకానొక క్రీషమైన సమయమున విలతుణ మైన ధ్వని యుద్భవిల్లును. అది పరమ స్వాదువుగా నుండును. మధురసుకుమూర _ | పెఢగుణా తీతముంగా నుండును. స్వాదుతాగుణము తన్ని మేపములను మించి యుండదు. దానిమాటయేమి! ఒక్కౌ-క్యాప్పుడు జనులు కొందజు కొందు సుకుమూరమెన దానినిగూడ మధుర్యమెన దందురు. అస్వాదన _ యోగ్య మైనదని యర్థము. ఇది "వేఆ చోట చర్చనీయమైన విషయము.

ఇప్పుడీ యనుభూతియొక్క. లతీణమిది. ఇన్ని భేదముల న్మాశయించి యున్నది. ఒక్క- సారస్వతే విషయ మేశాదు. జీవితము నందలి సర్య్వానుభవములు న్య క్షి దేశకాల నియమిత

ః.! కావ్యాన౦ం దము ములై అధిక సుఖదాయకమ్ములై యుండును (పధానమైన ఆ వ్రసమ సంయోగమును జూడవళను. పరమమైన యేకాంతత, శరచ్చుక్ల్ష పక ర్యాతులు ముదిరిన నెన్నెలలు గల ర్మాతులు, సుఖమైన శయ్య, వుష్పాదుల పరిమళవులు. అభ్యంగనాదుల చేత పరశు భ మెన -జీవామ-లు, అవ్యోన్య (ేేమ,--అప్పుడా సుఖముమొక్క. యనుఖూతి తజ్డీవులయొక్క. యనుభవ శక్రికి పరిధిభూత మై యుండును. తక్కి-నది సంవారము. లోకము సృష్టి పాశవము. అల్ప్బాల్చ్పతరాల్ప్స్‌ప సౌఖ్య వాంఛ.

ఈ రీతిగా నన్ని యనుభవములు బను విషయముల కుక్క. సమాహారముయొక్క_ స్వచ్చ్శత్వముచెతె నధిక సుఖాను భవవానకు హేతువులగును. ఇారీరళములై న సుఖములు వదలి "విట్లాదము. మానసిక మైన సుఖముల కాధిక న్‌ 'మెక్కు-న కచా! ఆందులో సంగీత సాహీత్నిములు పరమో తృమములు. సంగీ తము కంబ సాహిత్య మధిక మెనది. వలయనంగా సంగీతము మనస్సు నందు నిఖ్యమయున్న భావములను ముద్దగా కడిలిం చును, వివిచ్యమానముగా కదిలించ జేదు. నట్టి ధ్వని ముద్ద మైన భానవాను. వుట్టించును. ఏకాంతముగా నరణ్యములో పోవుచున్నప్పుడు. పెద్లవులి *నించును. హకాత్రుగా భయ ముత్పేన్నమగును. ఎవనివేతనో హింసింపబకువాడు "కెవ్వున శేక పెట్టును. అ శేక వినుటవేత వాడెవండో మవహోపడలో నున్నా డన్న లావము సముత్పన్న మై నీ గుండె కొట్టుకొనును. పక్క గదిలో నలుగురు న్నేహితులున్నారు. వారి నవ్వులుమూా త్రమే మనకు వినిపించుచుండును. ఆ వ్వనుల వలన నారి సంతోవ లతీణము కెలియును. అది ఒళప్పుకు పరాచికము. ఒక్కప్పుడు

రసస్పర్శ ?8 లోక వార్తా పరస్పర కథన జనిత [పయోజన రహిళమెన యుల్లాసము. ఇట్లు విఖేషములు తెలియును.

ఈ సృష్టిలో సర్య శబ్దము భావముతో నిండియున్నది భావములోని తారతమ్యము లనంతనులు. కాని వానిని కొన్ని రాసులుగా విభజించవచ్చును. కొన్ని పధానములైన రాసులు. కొన్ని య పధానములైన రాసులు. అ సపభధానము నైన ధర్ధనులు కూడ నెన్ని యో యుండును.

చాట శిలా భూయిష్టము. శకటము సోవుచున్నది. గతుకుల వలన నచ్చెడు ధ్వని వినిపించుచున్నది._ నీకు సంబం ధములేనిడి విందువు. 'పయోజనములేగు.. నీవు నీ బంధువుల ఇెదురు జూచుచున్నావు. ఆ ధ్వని క్‌ యర్థమును కల్పించు శొందువు. మింటిలోని మొక విమానవు | మోతి; (పక్కన పోవుచున్న మొక్క. అయశ్శకటవు [మోత యిట్టి వాని ధ్వనులు స్వ పయోజనమున్న చో నూవాలు ఫుట్లించును. భావ ములను వుట్టించవు. ఊహలు 'వేఆు భావములు నేజు.

భావమనగా చేమి!

సంగీత సాహిత్యములు సరస్వతియొక్క _స్తనద్వయ మనియు మొదటిది ఆపాత మధురమనియు, అెండనది యాలో చనా మృతెమనియు నొక నానుడి కలదు. సంగీత మాపాత మధుగమ-. వినినంతచన మధురముగా నుండును. కనిత్వము ఆలోచనచేతి నమృతవువలె నుండును. మొదటిది వినినంతశే మధుకము. చాని కాళలోచవయీ యక్క-రలేదు. జీవుడు తేన సహజ శక్తిచేత ఫోవుచేసిళొన్న విజ్ఞానముదేత నొక పరీ పాకము పొండియుండును, అ పరీపాకమునకు నాద స్పర్శ

థీ కావ్యానందము తగిలినంత నే దాని మాధుర్యము వెంటనే యవభాసించును. కవిత్వమిట్లిది శాదు, భావుకు డాలోచించవలయును. మరి శవిత్వమునందు శబ్దమున్నది. మాధుర్యాది గుణము లున్నవి. సంగీతము నందు రాగముయొక్క- సవ్వడివలె పద్యముగానై న మూటల కూర్చులోని సవ్వడియున్నది. జాని యందు మూధు ర్యాది గుణములు చెప్పబడినవి. ఇది కూడ నెందు కాపాత మధురము కాదు ! ఇంతకు ముందు చెప్పబడినది. సంగ్‌తము నందు భావము ముద్దగా తోచును. కవిత్వమునందు వివిచ్య మానముగా నుండును. ఇది యాలోచించవలయును. ఇచట నేమి చెప్పంబడెను 1 ఎట్టు చెప్పంబడెను | ఎందుకు చెప్పం బడెను! ఇచట నుద్దిష్టమైనది చెప్పంబడినబేనా ! అంత కంశి భిన్నమైన దున్నదా ! ఇంత విచారణ జరిగిన తరువాత నమృత ముద్భవించునా! ఇంత విచారణ జరగవలసిన విషయ ములో మాధుర్యాది కాన్యగుణములు నశించిపోవునే! ఆ విచా రణ యంతయు సగ్యః కాలము నంచే జరుగును. సర్వమునొక్క- లిప్తలో భాసించును. అనంగా పొఠకునియొక్కం (శోతయొక్క- మనస్సుమొక్క.. పీపాకము మిక్కి-లియై యుండవలెను. వాని మనసు తాచుపాము యొక్క- మెలిక ఎంత వేగముగా నుండునో యంతవే* ముగా నుండవలయునని యర్ష ము. తక్కి-న వానికా యర్థము. స్ఫురించదు.. తక్కిన వాండ్రేన్య (పబోధి తుండై చాని యందు మేల్కొ-నును. సహజముగా దానిని వెంటనే గహించ గలవాని మనళ్ళ్శ క్తికి స్ఫురణయని జేరు. కొన్ని చోట్ల నీ స్ఫురణకు భగవంతుండని యర్ష్హము. వెప్పం బడినది భగవంతుంజే యా స్ఫురణము తెచ్చును. ఆ స్ఫుర ణయే ఛగవంతుండ. భగవంతుండు, కాలము, స్ఫురణ, బహు

రనన్పర్శ ?$ విచారణ, పరిజ్ఞానము, సర్వము [కియా జగత్తునందు సమౌొన థ క్షి మంతముగా నుండును. అన్నియు నొక్క-టియీనా! యని పీంచును. విడివిడిగాను కనిపించును... ఒక్కొ-క్క-పషూ డొక్క-టి గాను (పకాశించును.

విజారణ వేసినప్పుడు భిన్నాంశములుగా నుండును, స్ఫూ ర్హి సమయమున నొక్క-టిగా నుండును. అన్నిటియొక్క. సమాపోర దశయే స్ఫూర్హి స్ఫురణ. ఈ స్ఫురణ మీదనే భావమాభథారపడి యున్నదని చెప్పవలయును. అ భావోదయ మునకు, పూర్వము చెప్పబడిన దంతయు హేతువు.

ఇంత వణకు _పసిద్ధమైన పరిభాషా శబ్దములను పరిహ రించి విచారణా దతమైన మనస్సునకు సువ్య క్క మగునట్లు (వాయజడినది. కొంత దవ్వు పోయిన తరువాత త్మత్పసిద్ద పద జాలము లేకుండ [వాయుట శ్లే శమగును.

మనస్సుడానియొక్క_ వై భాగము దానికి వేణ పేరున్నదో "లేదో ఆ మనస్సు పనిచేయుచోటు అది పనిచేయుట మాని వేసిన ఫ్థలమెట్టిది! ఇట్టిమాట లుపయోగింపబడినవీ. అంతయు మనోలశ్షణముగనే వర్శింపబడినది. ఆ మనస్సునే తత్త (త్రాయా లత్‌ణముల ననుసరించి భిన్నమ్ములై న పేర్గతో వ్యవ హరించవచ్చును. సంకల్ప _ వికల్పాత్మకమైనది మనస్సని, నిశ్చయాత్మక మైనది బుద్ధియని, ఆ వెనుక నంతఃకరణమని యొకటి యున్నదని యా సర్వము నాత్శయన్న పదార్థము నుండి వెడలుచున్నదని, అ యాత్మయన్నది ముహాచై గన్యము యొక్క. స్వరూపమని తత్త్యముచేత శరీరగత మైన యాత్మ జీవుండని (పల్యేకముగా వ్యవహరింప బడినను తన్నజోవైత

వ! కావ్యానందగదము న్యములోని యేక బేశమని యిటి విదాకణను పూక్వబుమవులు చేసిని అ శబ్దములను ప్వీకరించినచో విచారణ సులభనుసును. (ప్రతిదియు డొంపెతికునుడుగా. చెష్పబడనక్క_ఆ లేదు.

చున్నది. శాంతాదుల యందలి వాంధ కామమనసి. ౧౫ వాంఛను మనకు తీరకుండ నడ్డు తగిలెడి వ్వ కియందు మనకు కలిశిడి భావమును కోపమని. ఆయడు తెగళడీవాకు బలవం తుండై లొంగనివారై చేసెడి (దోహమునకు చివర కనివించ నినో వాని యం3నుస్నూతెముగా వునకున్న గోషము నికిి-లి చిక్కునయె యుండును. జానిషేకు ' పోధిమని. కామమున్నది. అవ నాధ్యపడదు. చానిని మిక్కిలి వాంధిందుచుండును, అది లోభము. అది వాప్పించును.. డావిని పరిత్వజించుట కివ్ల పడడు. సముచితమైన నేళయందు కూడ చాని పరిత్యాగ మున కెంనీకరించ ను. ఇదియు లోభ మే! వినిని లోళివుని మరియు, లోకమునందలి సన్వనస్తువులు సర్వ్థివినయములు తెళ్కాల 1పయోజనమును సంపాదించి పెట్టునవి. వానియంతట వానికి నేజ్తీస్గిని యున్నది. భార్యయున్నన. కొడుకు లున్నారు. వా*కి కేజే కీవులున్నా ము. వీతోమున్న జీవునకు నెన్ని యెన్ని భావము లాశలు కెలన్‌ో వాళికి నన్ని యన్ని కలవు. సీ ళలార్సనళి సీ కొడుకునలె నీ 'జీశీయునినలె నీ బంధువునలె నెంతయున్నను వారికి నిటి పంపర్క_ములున్నవి. బంగారమున్నది. ఇద్‌ వస్తు దృష్టి. కాని 'యిడి నా ళార్య” “వు వా ఫొడ్తుకు ఆని వాం యందు స్యార్ధమును భావించుట - తన్ను మించి వొకి స్థితి లేనట్లు తలచుట, తమ్ని మౌని వాసుువాకునా.. / బతుకుటకు నివ్లము లేనంతే త్మీవముగా వ్యవహగించుట. వారు లేనిచో

రవవ్వ్పర్శ 77 జీనింక బశుకి లేవవుళొనుట ఒక్క భార్యావు తాదములయం చే కాదు. ఫనమునందు కూడ నక్తు పనర్తి చుట... వీనిపరు మూహమని. మోహమనలా భాంతి నిజముకాని డాని యంద నిజమని న్నవహే*ంచుల. ఇది ఇట్టుంకా వి శరున్నియు మనవి యనుళొవా నవికూడ మనవియన్న కే “వవ ది ంచినో వానివలవన లౌకిక వెన యధిక సుఖము వొండు చున్నా వని భావించిననో వాభఖావన నలన మనక౦ంయు నొప్పువా "జెనండని యూవకళిగనవో నా యూహావలన హొలను లెక్క వేయశ పోవుట: మర్చాగ నటి[కమించుట, యశేచ్చవాళా మాట్లాడుట యళేచ్నము” వ్యవహరించుట, యితెసుుల పకపకా రిమువేయుట మొగ లె న ల కిణములనుగూడ పెంహంగ౧ంచిళొని నచో చానినిమళమవి. జేనించెవాండి నని వవనుళొనుచున్నా వ. నీ యే నిమయములను వురస్క”ంచుకొని యమొెవమచున్నాషే యా మా వవమయములందు నీకంగు నధకుంటో సతో సమా నుండో మకియొకంకున్నా 6కు. ఒక్కా-కటంప్పుకు వొంపు ఓవ కొక చావిళలొఆశే పయత్నించిక. ఆః నీకు లభించ లేదు. వానికి లభిం చినది. వాడన్నచో కొ॥ "జ్యేమము. ఈర్ష. చుప్పనాతితినము జయలు ేజును. అటి దానినే మూత్సర్నమని - యివి యారు నుణములుగా విళభజింపంబటెను. ”

ఇంకను చిన్న చిన్న లక్షణములు మావవులయందు ఛాసిందును. వానికి పెద వేర్లు లేవు. ఈ కృషితో నవి యల్బ మూజ పంఘవ్యవవోరిమునందు వానికి పేర్లు కలవు. కాని యివి పాహాటములన చి త్తవృత్తులు. ఈ చ్నితవ్శిత్తుల నట్లురాచి మరి మొక లక్షణము. మానవువియందు 1 పకాశంచు

7 కావ్యానందము చున్నది. ఈ చిత్త వృత్తులు మానవుండు తనకు తాను కలిగి యున్నవి. వాని మనసులో నివి యుదయించును. ఇవి యన్నియు వాని జీవితములో వాని (పవృ త్తిలో నిమిడి యుండును. వీనికిని వాని బశుకునకును భేదములేదు. ఇవియేకాక వానియండు మరి కొన్ని యున్నపి. ఇవి వాని శీలమునకు సంబంధించినవి. మరి కొన్ని వాని శీలమునకు సంబంధించకుండ గూడ నుండును. మరికొన్ని యున్నవి. అవి యెట్రివో విచారింతము, వాంఛ యున్నది. వూ గతమె యుంకును. ధనాధికారాదులను గూడ పొందియుండును. అట్టి వాంఛలో తీ గత వాంఛకు (పాధా న్యము. చానిని కామమందురు. దాని మొదటి రూపము “తి. అనలా కోరక, హ్రీ వువ సంయోగమునకు గూడ రతియని పే. అది చాల మూలభూశమైన విషయము. సృష్టియంతయు ఊఊ ఫురువ సంగమము మిన నాధారపడీ యున్నది. సృష్టీలో నిజానికి చానికున్నంతటి పాధాన్నము 'జీనికిని లేదు. ఇదిమొక పవ్మితమైన కార్యముగా భావించవలయును_ వస్తుదృష్లినో భావించినవో దానియందు నై చ్యములేదు. విత్తినము నాటి తిమి. నీరు పోసితిమి. అది యంకరించెను. కాల మవుకూళలించి నచో చెట్లు పెరిగినది. చిగిర్చినది. పూచినది. కాచినది. లోక మునకు భోగ్య మైనది. పోువులయందు మానవులయం౦ందుకూడ నింతే! ఈ ్తీ ఫురుషు సంగమము లేనిచో జనులు జన్నిం చరు. లోకము లేదు. మానవ్పులు లేరు. బేశములు లేవ్స. మత ములు లేవు. వీమియును లేవ. ఇది యింత _వధాన మైనది. అంతేకాదు. వై చెప్పిన కామ [ళోధాదులు లేవు, ఈ సృృవ్షీ యింత విచ్శితమైనది.

రనన్నర్శ 9

ఒకప్పుడు రెండు చెట్లు దగ్గఆగా ఎరుగును. రెండును పెరుగవు. వృద్ధిపొందవు ఒక దానిని ఛేడించినంగాని ెండవ డానికివృద్ధి లేదు. గృహస్టో యజమాని యో అధికఫలవంఠత మైన చానినుంచి రెండవ దానిని ఛేదించును లోకములో కొబ్బరి 'చెట్టునకు సమిపమున మరియొక వృతీము పెరుగదందురు. పొట్ల చెట్టునకు పొరుగు గిట్టదని మొక సామెత కలదు. అనగా జీవవృద్ధిలో పకృతి సిద్ధముగా మరియొకచానిని సంహరించు లతణ మున్నదన్నమాట. ఇది వృతోూదులయందు మాయమాన మగుచున్నది. పశ్వాదులయందు దృశ్యమానమనుచున్నది. ఒక .్క జంతువు కొఆకు రెండు ఫవుపుపజంకువులు యుద్ధమాడును. వది బలహీనమో అది యోకిపోవును. లేడా మరణించును. శీడిహోయినది దుఃఖపడును. గెలిచినది సంతోషించును. ఇదియే మానవజాతియందు కూడ కనివించుచున్నది. ఇద్దజు వుగుములు వక(స్త్రీగ తబుద్దులె వ్యనహరించుచున్నారు. వ్యవవారించు చున్నారు. సిరోధించుచున్నారు యుద్ధమాడుచున్నారు.. ఒక నిది ₹లువు. ఒకనిది మలువు.

కాని యిచట ఆెండున్నపఏి. ఆ మత్సరిం చెడివారున్నారు, చానిని చూడెడివారున్నారు. ఆధునికమైన కీడలున్నవి. కజ్జల వంటి వానిని పూని బంతిని కొట్టుచు నాడెడివి. ఉేతకు లున్నారు. ఈ [పేతుకులలో కొంతమందికి నాడెడివి రెండు పతములుండగా నొకపతమువాగు గెలునవలెనని యను కొను చుందురు. ఇచట ననేక కారణములుండును. ఇద్దజు మల్లురను తీసికొండము. ఇద్దరు నొకప్పుడు స్వ దేశస్థులే. ఒకప్పు డొకడు పరదేశీయుందు. (పేశతకు లందతు శశ్రైశీయులే. వారిలో కొంద

80 కావ్యానందము అకు పర చేశీయుండే ₹లువవలెననివీంచును. కారణము లజేకము లుండును.

-ఈ (ేేతకులలో నొకండు భిన్నమన | పకృతి కలవాం డగును. వానికీ స్వ చేశమ, స్వచేశీయుండు, తీనవర్శము వాండు, తనకు బంధువు మొదలైన పెవి నుండవు. ఆ యాటయంాలి నేర్పు, (పతిభ, పొమర్థ్యము వాని న్యాశయించియే యతని యూవా [పవర్శించును.

ఇప్పూడేమగుచున్నది 1 స్త్రీ గతవాంఛ సర్వమానవుల కున్నది. ఇది సొంతము. పషరులయందు 'సేత్షుణియమక%చున్ను ద. అది పరకీయము. కాని అచ్చట కూడ పీని భావము వీనివాంఛ పని [పకృతి పనిచేయుచున్నవీ, అనంగా కామమనునది మాన వులు తామొక్య్ర్రీని (పేమించి జానియందు రమించుటయే శాదు. ఈ రమణము పరుల విషయములో కూడ జరుగుచున్న దన్నమౌాట. కామ [కోధాదులన్నియు. పతివాండును తనయం తట తాను పాందుచున్నాండు. అంవేశాదు. వీనిని పరుల యందుచూచి వానియందు కూడ రమించుచున్నాడు. ఒక తృ్సిని పొందుచున్నాడు, తన యిష్టానిష్టములను 'వెలయించు కొ నుచున్నాడు.

మానవుని ఫకృతిలో నిది యొక లతణము. వాని భావమునకు రెండు [పక్క_లున్నవి. రెండు దశలున్నవి. అవి ెండు సగములు, ఒకటి స్యగతము, రెండు పరగతము. స్వగ తమెనది వానివృ త్తము. సర్వజనుల వృత్తము. అది లోకము. వ్యవహారము. మతములు రాజ్యములు యుద్ధములు విరోధ

ములు మొదలైన వానికి హేతునై నది. దీనికి వేజే వాస్తు

రనన్పర్శ థి]! ములు. వేజే నీతులు. వేల (౧౦ధములు, లక్ష. వ్యవహార మున్నది.

పరగతమైనదున్నది. అది యేమైనది ! స్వగత్వమెన యీ కామము నందువల పరగ%తమెన యా కానుమునందు సార్మదత యున్నదడా! డానికి లోశుకలచా ?* దానికి స్ధితి యున్నడా? ఉన్నచో డానికి వ్యనహృతి లేదు. డానికొజకు యుదములులేవు. విరోధములులేవు. దానివెన నేవియో యేసళయో మొలిపీంచికొని విశోధములు వెలయించుకొనుట యున్నది.

కానీ దానికది సవాజ లతణము కాదు.

మహర్దులు సాహిత్యా సాగతెలు ఈ సహజ లతణమును మహోవృశముంగా పెంపొందించినారు. ఎట్లు చేసినారు 1

డానీ స్వరూపమును మొదట నిర్ధారణ చేసినారు. ఈ ఆ గత కామము నొక మానవుంయు ఒక తీ యందు పొందు చున్నాడు. ఆమె య్యపత్యశ మందు మరియొక శ్రీశో పొందు చున్నాండు. తాను పొందుటకు వీలులేని స్థలముల యందు వ్వుళతాదులయందు భా తాదులయందు తత్కామ గత భావ (పోచ్చలనము వలన రమించుచున్నాడు. తన వలెజీ తన ప్తుతులు సుఖపడవలయును. తన వలెనే తన సోదరులు సుఖ పడవలయును. తనవలనే తెశ బంధు మి తాదులు సుఖపడవల యును. మౌానవునియొక్క- శామను సొంతమైనది యొక నినాదమెనచో ఈ పరగతమైనద్‌ (పతిధ్వని. (పతిధ్యనియు ధ్వనియే ! ఒక రహస్య మున్నది. సొంతమైన డాని నుండి

ఖః

! కావ్యానందము [శోధము కౌదము భయానకము మొదలై నవి యుత్పన్నము లగును. పరగతమైన చాని నుండి యివి వుట్టవు- అనంగా శామాదులు వ్యక్తిగతములై లోకగమన హేతువు లగు చున్నవి. జగర్పచలన (హదాలన హేతువులగుచున్నవి. పర గతమెనది దాని యసలు స్వరూపము - మనసులోనుండి పుట్టిన కామము కొంత భాగమే వ్య క్షిగతమై యున్నది. జగ [త్కైయా దూపి.తమగుచున్నది. జగద్య్యావహార కలుషిళ... మగుచున్నది.

ఈ కాను మెచ్చట నుండి వుట్టినదిః అది శకామమెందు కెనది! అది యాత్మ పదార్గమైన వై లన్యములోని యొక కదలిక. ఇట్టి కదలికలు చాల యున్నవి. శ్రీ గతమైన వుసుషు వాంఛ మొక కదలిక. దానికి కామమని నేరు. శనీ సన్ని కర్ష చేత కామమెైనది. విరోధితోడి సన్నికర్ణ ముచేశ కాద మైనది. ఇట్లు మారును. కాని మూల వొస్తు వొకటియే |! మూల వైతన్వ మొకటియే ! మొదటి కదలిక యొకటియే ! ! పరగతమెై వీజ్బంభించుచున్న యా కామమును నెన్నుదిగా వడపోయుము. వడియకట్టుము. ఆ కామమునందు గల దోష. ములను తొలగించుము. ఈ పకియా వె భవము పేరు కావ్య తచస. అనుభవము చేసు శృంగాక రసము. అందుకని యీ రసము సర్యధా సానూజిక నిషఘ్టమనుట.

ఈ గీతిగా శృంగారరస (పాధాన్వము కనిపించుచున్నది. ఆది తప్పదు. అది లేనిచో సృష్టి లేదు. రసములు చెప్పిన వాకు కూడ శృ౦ంగారమునకు (ప్రథమ స్థానము నిచ్చిరి. ఎందు చేతననంగా నది సర్వసాధారణమైనదని. యోగులకు వై రాగ్య

ఠసస్పర్శ 88 వంతులకు నిది పనికిరాదు. కొందణు శృంగార రస విముఖు లుందురు. ఆ వైముఖ్యము విలత్‌ణమైనది. వీరి కాంగ్రేయ భాషలో “ప్యూరిటాన్‌* అన్నయొక _ చేరున్నది. వారికి సోస్యము పనికీరాదు. శృంగార సంబంఫమైన ఛలో క్తులు పనికిరావు. నా చిన్నప్పూ జొక సహాధ్యాయి. మేము "నలువు రము కూడి శ్రీ సంబంఫ మైన మాటలు వెప్తుకొనుచుండగా మమ్ముసహ్యిం మకొనెడి వాండు, అతండు ెదయెన తేమువాత బొంచాయి పట్టగాముపోయి. కెల్ల వీధులలో సంచరించి వ్యాఫ్‌ గో స్తుడై మృతి పొందినాడు. ఈ భౌవమింత నిగూ ఫముగా నుండును కావ్యముల యందలి శృంగార రస వర్ణ నమును కక్క-సించుకొనెడి వారని నేను చాలమంది నెరుగుదును. వారికి సంతానము కలదు. 'భార్యయన్న-వో వారి నుక్కువను చెప్పుటకు వీలులేదు. వారంద నేకపత్నీ (వతస్థులనుటకు వీలు లేదు. ఇట్లు [వాయుట యేలననంగా మౌనవ సృష్టి యందు శృంగార భావము యమొక్క- (పాధాన్యము నిరూపించుటకు, ఊఊ గక బుద్ధిని నిరూవించుటకు. వుకుషునియొక్క- శ్రీ గత బుద్ధిని చెప్పీనందుచేత (క్రీ మొక్క-. ఫురుమ గత బుద్దయు చెప్పబడుచున్నది. దీనికి సంబంధించినది శృంగారము. " ఈ వృ౦గారము డాని యంతట నది యుండదు, డానికి పెపోషక మెనది మరియొకటి కలదు. దాని పేరు హాస్యము. ఛార్య యొక్క- సోదరులతో పోస్యము. సోదరులనంగా నన్న దమ్ము లుం వదినె మజదం[డు, అది యీ శృంగార భావమునకు వోష కము. భార్యతో హోస్యము. ఈ హోస్య మొక్కొక్క-ప్పుడు ముదురుచుంకును, థాగవతములో శ్రీ కృష్ణ'దేవుండు రుక్మిణీ 'జీవితో ముదురు హాస్యమాడినాడు. “నీవు నా వెంట కేచి

రశ కొవ్యాన౦దము వచ్చితిఏ. చాల పొరపాటు చేసితివి. నేను నీ కనుమతి ఇచ్చు చున్నాను. ఇప్పుడు నీ యిష్టము వచ్చిన వానిని నీవు న్వీకరిం వుమూ మొదలె న రీతిగా పహోస్యమాడెను. ఈ వోస్యము రుకి సణితో నాడినాడుగాని సత్యభామతో నాడలేదు. అనంగా హాస్య మెచ్చట ఫుట్టును ! భయము లేనిచోట పుట్టును. నమ్మ కము గల చోట ఫుట్టును. ఇదియు కూడ ననరసములలో నొకటిగా చెప్పబడినది. దీని కింత శక్షి యున్నడా! యన్న (వశ్న యున్నది. ఈ పశ్నకు రస నిర్ణయ ముచేసినప్పుడుగాని సమాభానము రాదు. కాని యొక యిం్గీవు కథ చదివివిని. జాని పేగు జ్డ్‌పకము లేదు. రచయిత జేరుకూడ జ్లూపకము "లేదు. ఆ కథ యిది.

ఒకరాజును సింహాసన (భషుని చేయుటకు కొందజు మంగ్మతులు ఉనానాయకులు గొందజు గొప్ప యుడ్యోగులు కలిసి వీతూరీ లేవదీసిరి. వారిలో రాజుగారి యొక్క నక్గు సఖుడు గూడ నున్నాడు, అతిండు పెద్ద వోస్యగాడు. రాజు పితూరీ డారుల నందజిని పట్టించి యురి దీయించినాడు. ఈ నగ్శసఖుని బంధించలేదు. ఉరి తీయించలేదు. జనులాశ్చర్య ఫోవుచుంకిరి. రాజొకనాడు ఈ నర్శుసఖుని చేత నొక _పదర్శ నము పెట్టించెను. ఈ హాస్యగాడు గొప్ప శిల్పి. ఒక మహా తన్మయత్వే స్టితలో నొకానొక | పసంగము చేయుచున్నాడు. ఓర గాఢమైన రిసవుపట్టుచూచి రాజుగారు వాని హోస్యరసము వితిగిపోయెడు నొక యడ్డుమాట చెప్పినాడు. ఆ హాస్యగాడు గుండెషిలి చనిపోయినాడు. రాజు వాని నిట్లు శికీంచినానుం ఇడ మొక యాశ్చర్యమైన కథ,

రనన్పర్శ రిల

ఈ కథ చదివిన తరువాత పహోస్యమునకు కూడ రసస్థ్రితి పాంచెడు దశ యుండవచ్చు ననిపీంచినది. మన కావ్యముల యందు సామాన్యముగా హోప్యమంగ రసముగా నుంతునుగాని అంగిరసముగా నుండదు.

ఈ హోస్యమునకు పాశ్చాత్య "జీశ సారస్వతములయందు కొంత పళ్నేకత కలదు. ఆ (ప్రత్వేకత యాంధ నాకస్వతము నందుకాడ కలిగించుటకు మన రచయితలు కొంత పయశ్నెము

వమెనను శృంగార హోస్యములు జంట, అప్‌ మి తములు* అనంగా నా ఆరెండు భానములకు స్నేహమున్న దని చమత్కా రము.

ఈ శృంగార రసమును వదలి పెట్టినచో మాననజాతి నింతేగా కదలింగు నింకెక భావము కలదు. ఇంతకంచఆుఎక్కు.వ కదలించువేమో ! యన్న భావమది. చాని పేరు దుఃఖము. ఈ సృష్టి దుఃఖ భూయిప్ట మందురు. దుఃఖ శబ్దమునకు ఆెండు వ్యున్చెత్తులు కలవు. వీనియందు ఇయ్యటయములు దుష్టము లగును. అసి యొక యర్థము. కనులు కనిపించవు చెవులు వినవు. అన్నము రుచించదు. శరీర సుఖమక్క-ఆలేవు, మనస్సు నకు నిలుకడ లేదు. దుఃఖ మో లతణములను "బెచ్చును. రెండవ వ్యుత్చ _త్త్యర్థ మేమనంగా దుష్టమైన దానిని తవ్వును అని. ఖనతి (త్రవ్యుచున్నది (తవ్వుచున్నాడు అని యర్థము. దష్ట మైన "బేది! లోకములోనున్న మాయ. మోహము, అయథార్థ మైన సుఖము. భాంతి. ఇట్టి వన్నియు దుష్టములు, వానిని తవు చున్నది. ఎంత లోతు తవ్వుచున్నది. రాయి. తగిలెడివజికు (తవ్వుచున్నది.. నీరు ఫుస్లైడిపరకు (తవ్వుచున్నది ఇంత శక్తి

86 కావ్యానండము శృంగారమునకు లేదు. ఈ దుఃఖము స్థాయి భావముగా గల రసము కరుణ రసము.

కరుణము, శొంలేము - నిజముగా ఆెంజే రసములు. అందుకనియే పథమ కవియైన వాల్మీకి తన మహా కావ్యమైన రామాయణమును కరుణ రస 1పధానమైన దానిని గావించెను. భగ వంతుండైన వ్యాసుండు తన మహో భారతమును నొంత రస (పధానముగా విరచించెను.

మానవుండు జన్నించుచున్నాండు. జననమునకు పూర్వ మున్నదిశాంతి. శిశువునేలమిాద పడినంత నే యున్న దిదుఃఖము. 'నేలమోదపడిన వెంటనే శిళు వేడ్వనిచో మం తసానిగిల్లి వడ్చిం చును. వడ్వనిచో మృత శిశువు. కనుక నీ జగ తుయొక్క- లత ణము దుఃఖమువలె కనివించున్నది. దుఃఖముయొక్క_ యవధి మోరిన లోతునంటి యేమియున్నది ! జీవునియొక్క- [ప్రధమ స్వరూపమైన వై తన్య మున్నది. అజే రసము. ఇది తరువాత చెప్పబడును. కనుక నిప్పుడు (పధానమైన రెండు రసముల యొక్క- (పాధాన్యము వివథీ౦పబడినది. శృంగారమున కుప కారకమైన పోస్యము చెప్పబడినది. ఇవి మూలభూతములై న తసములు.

ఇాంతమును వదలి పెట్టినచో మఃియైదు రసములు కలవు. ఆ మైదును లోకవృ త్రిముననుసరించి వచ్చినవి. లోకవృ_త్తము (వధానముగా గలవి. లోకవృ_త్తము వానికి పోవకము.,

కాదమున్నది. మనుజునకు కోషము సహజము. యిది మితిమిరిసవో (కోధము. ఆ రెండును [కియా వేళయందు ళూరుడైన వాని యందు పరిణమించు చానిపేరు శౌ దము, (శోధము దాని మూల వస్తువు.

రనన్నర్శ క!

ఇంకొక భావము కలదు. ఒక కార్యమును సాధించవల యును. ఒక శృతువును గెలువ వలయును. దానికి పట్టుదల కావలయును. దీని నుత్పాహమందువ,. ఈ యుత్సాహము "లేనిచో మనుష్ముండు (పవర్సి ౦చశజేలేకు,. అది సర్వకార్యము లకు మూల స్థానము.

“ఉత్సాహ పభు మంత శకి యుతమే యువ్యోగముూ” అని హిరణ్యకశివుడు. కొడుకు నడిగినాడు. ఉద్యోగ మనగా కార్యము - పని. డానికి మూడు శ కులు కావలెను. అందులో మొదటిది యుత్పాహము. ఉత్పాహము మందగించినచో నెవ్వడు నేమియు చేయలేడు. లోకములో నెవరెన నొశపని [పారంభింతురు. అది చివిదాక ళొనసాగినచో భగవత్కృప. వడో యాటంకము లేకుండ నే పనియు సాగదు. చానినే విఘ్న మందుము. ఉత్సాహము మందగించిపోవును. చేయదగినంత వేసినాము. దీనితో నెవడు చాఫపడును. అని చాలమంది నడు మనే ఉపసంవారింతురు. కొందటజు శార్యోన్నుఖమగు వేళ యగుడాక వేచియుండియు మానివేయుడుకు. కార్యసాఫల్యము కలుగుదాక నెవ దుత్ప్చాహమును పరివారించడో వాడు ఉత్సాహి. వాని కార్యము సపలమగును, అగునుకాదు. వాండు తుదిముట్ట మాచిగాని వదలి పెట్టడు.

లోకమంతయు మొదట శ్రీ గతమైన బుద్ధి. తరువాత నీ యుత్సౌాహమున్నది. శృంగారము. తపవాత దీనికున్నంత (పాధాన్యము మరియొక దానికి లేదు. సృష్టికి శృంగార రస “మెంత (పధానమో జీవితములో నుత్సాహమంత (పధానము.

న! కావ్యానందము ఉళ్చాహము లేని వానిని నిమ్మి “ఎయుండందురు. నిర్య్యాపారుం డందురు. భారతములో ని ర్య్యాపారత్వము కాఫవురుషు లతణ ములలో కొకటిగా చెప్పబడినది. నిజానికి అందుచేత శృంగార వీరములే పధానమ్ములెన గుణములు, హాస్యము శృంగారము నకు సాహాయ్యకము. ఏీరమునకు కౌ[దము కొంత సాహా య్యకము,

భావస్పర్శు నయ“ ఇవీ యిట్లుండగా మరి మూడు భావములు మానవుని గుండెను కవలించునవి యున్నవి. అందులో నొకటి భయము, ఈ భయము చాల విచ్చితమైనది. జంతువు మొక్క. పధాన లమణములలోని యొక గుణము భయముగా వెప్పబడినది. ఆహారని డాభయమైధునములు సర్వజంగువులకు సమాన మెన లతకుణములు, సమానములేకాదు. మాయాసహీతుడైన జీవన కివి నాలుగును తప్పవు అవి యుండితీరును. భయనునగా జను "లేమనుళొందురనగా వేదోభయంకరయెన దానిని జూచి భయ పడుట యనుకొందురు. జీవగతమైన భయనున్న లశ్షణమున కది తత్కాల వఏిజ్బంభణము సర్వజీవులు భయ గస్స్తులు. మన మొకచోట కూర్చుండి యాలోచించుకొనుచుండము. మాటాడుకొనుచుందుము.. పక్క-న ెద్ద మోత వినంబడును. ఒళ డులిక్కి-పడును. మరియొక డాదురాపడును, జీవుంగెప్పు డును జీవితముమిద నాధారపడి యున్నాడు. వెల్లవారినప్పటి నుండి ని దపోవునజకు వాండు తన జీవనము సాధించుకొనుటకు నెన్నిటికొకు పయత్నము చేయుచుండును 1 అన్ని కార్నము లెప్పటి కప్పుడు జరుగునో జరుగవో యన్న భయము. నిత్య ముగా నుండును. ఇది జీవలక్షణము,. ఈ భయముచేత మనుష్యుడు చనిపోడు. వాండు చనిపోవునేమో యన్న సమాణ మో భయమున కొల్కౌ-కప్పుడు కలుగు చుండును. ఛ్‌ర్యా వ్ముతులు వ్యాధి లోస్తులై యున్నారు. అది పిహరింపరాని

ఫి కొవ్యానందము వ్యాధి. వారు బదుకుదురో (బ్రతుక రోయన్న భయము వారి వ్యాధి "పెరుగుచున్నకొలది పమాణమును పఫొందుచుండును. అదృష్టము చాలక వాకు చనిపోయిరి, చనిపోయినతకువాత దుఃఖము. మృత్యువు సంఘటిల్ల ని పూర్వ నిమిపమునందున్న భయముయొక్క. పమాణమును మిక్కిలి యతిశయించి యున్నది. ఇిట్లుకాక జీవి తాను చచ్చిపోవుదునేమోయని భయ పశుట మొకడున్నది. డాని చిక్క.దనము మరీ గొప్పది వెనుకటి భయమువలెనే యా భయముకూడ (పమాణాధిక్యమును పొంది యుండును. రెండును (క కమవర్థి తమ్వులె యుండును. కాని యొళ్కౌ-క్క-ప్తు డీ భయము అంత పమాణములో పహగాత్తుగా సంభవించును. అప్పుడడి |పాణాపాయకరము. ఎవండో కత్తి వట్టి మెడనజకుటకు వచ్చినాడు. అ భయము భాల పెద్దది. ఒక్కొశ్క-ప్పుడు వాండు కత్తితో మెడనజళముంటే ఏడు చని పోపచ్చును. భయమంత చెడ్డది. ఇది .్క గతవాంఛ. శత్రు వధయందు కార్యసాధనమునందు పూనెడి పట్టుదలయు నెంత (పమాణమును డాల్చ్బ్గలవో యంత (_పపూణమును డాల్బ గలదు. ఇవి యన్నియు [పాణముమోదికి తేగలిగిన గుణములు. ఇంతది కాకపోయినను మఏయొక భావము కలదు చాని "పేరు ఆశ్చర్యము. ఇదియు జాల్మపకోషనును పొందగల గుణము ఇది యిట్లుండునా 1 ఇట్లు సంభవించునా 1! అన్న భావమొకటి మనుజుని యొక్క. యనుభవాతీత మైన యను భన వ్యతిరి కృమైన యనూహమాన మైన విషయడర్శనమువేత సరిస్థితులగాబుక్క- సంఘటనముచేత సంభవిల్లును. కొందతాశ్న ర్యమునే వాందని వాగుందురు. వాచేభావమును పొందరు. పొందినవో లోకుగా పొందరు. వా యందీ సర్వభావములు జీవితము మొక్క

భావస్పర్శ ఏ! (పమాణము ననుసరించి యబండవచ్చును దానిని దాటి జీవ లతణమును స్పృశించెడినంత వటికు పోవు. ఒక కథ యున్నది. ఒక యెటుకలవాండు తెగి తనయొడలటు తానెటుగ నప్పుడు నాల్లులతల లాటకీటి క్కెట్టు నర్ధ్థరూపాయి పెట్టి కొనెను. వొండు కొన లేదు. డాని నమ్మెడువాడడుగ గా న ర్థరూపాయి పార వేసెను, వాని కాధనమంతయు వశ్చెను. అవి నోట్ల రోజులుకావు- నాణిములకోజులు, నాలుగు లతలరూకలు తీసికొనివచ్చి యది వాని డబ్బని వాని యెదుట |శకుమ్మురింపగా వాడు “నాదా నాడా నాకా నాకా'యని యుచ్చరించుచు చనిపోయినాడట! అనంగా నాశ్చర్య మునకుగూడ నొళ్కాక్క_ వేళ చాల లోతు కలదని యర్థము, జీవుని తాకళలదని యర్థము.

మిగిలిన దొక్క-టియే యున్నది. ఆ భావము ేలశేమనం గా జుగుప్ప. అసహి్వించుకొనుటయని యర్థము. లోకములో చాలమంది చాల చిన్నవీపయములకు గూడ నసహ్యించు కొందురు. పక్కవాడు మాటి నూటికి నంబూకృతి చేయుట. దగ్గుఈండుట, దుర్వాసన వేయుట, ఎవ్వడో నిదపోవుచు గుత్తు కొట్టుట, మొదలై నవి చాల యసహ్యించుకొనెడి లతణములు= ఇది సామౌొన్య మైన యసహ్య లతుణము. ఇది ముది యింకొక రీతిగా నుండును. నెత్తురు పడియగాకట్టి యుండును. డోకు జేల మిద వ్యాపించి యుండును. జూమికెలు 'బేన్మికిందనో పడి చని ఫోయినవాని శవము, వస్త్రములు తౌల్బని శ్రీ వుఠములు, ఈ మొదలై న దృశ్వములు మిక్కి-లి జుగుపష్పసను కలిగించును. ఈ జుగుప్పు [పాణమునకు తెచ్చునంత యుండునా యని పశ్న. మనుజులలో జీవులలో నన్ని భావములందరియందు నొక్క- (పనమాణముననే యుండవు. ఎవరో కొందణు పరమసుకు

శి? కాశ్యానతదమఘు

మూర జీవ్లలుందురు. అందరముశు భోజనము చశేయుచుం దుము. అ యన్నములో చనిపోయిన యాగ కనిపించును. మనము తినెడి యాహారములతో నిట్టివి పెక్కుసార్లు జరుగు చుజీ యుండును, చాలమంది యా భాగమును దీసివేసి తక్కిన భాగమును భుజింతురు. కొందతటు సర్వమును పరిత్వ జింతురు మరిళొందతు తిన్న యన్నమునుగూడ డోకీ కుందురు. ఒక యుద్ధభూమి; ఒక మహా శ శానమునూచి నవో నందటికు జుగుప్సాభావము కలుగును, కనుక నీ జుగుప్సా లతుణముకూడ కొన్ని కొన్ని వేళల కొందథి. కొందజి యందు జీవుని స్పృశించెడి లతణము కలది యనియే

శెస్పవలయును. ఈ జుగుప్పకు (కోధమునకు కొంత దగ్గణ.

శృంగార హోస్యములు రెందును స్మితములనలె, నీఠాద

చ్‌ త్సములు మ్మితములు.

ఈ రీతిగా నెప్పుడో యొళప్పుడు సుకుమార. [పళృ్ళతుల యందు గాఢ శీలురయందు జీవుని స్పృశించెడి లతేణముకల యితఠ భావములు మొనవ జన యందు కలవా। అన్నది పెద్ద (పశ్న. లేవని మన పూర్వ బుషుల సిద్ధాంతము. తక్కిన వన్నియు వె పెన పారాడు భావములేగాని |పాణనము లోతు భావములు కావు. జీవునియొక్క. లోతు కెలిసీకొజెడి యను భవ మిచ్చెడి శకి వానికిలేదు,

అందువేతి సీ యెనిమిదింటిని రసములుగా నిరి శంచిరి, శాంత మిందులో కలుపంబడ లేదు.

ఇప్పుడు రసమనగా జీమి;

"వేదము నందు ఇట్లున్నది ;

“రసో వైసః

భావనన్పర్శ !

రణ్‌ హే నాయం లక్ష్యా నంవీ భవతి

అతంబజే రసము, అతండు రసమును పొంది యానందము పొందుచున్నాడు. ఎవం డూపిరి పీల్చుచున్నాడో ఎవడూపిరిని వదలుచున్నాడో యొవని యందు వాయువు సంచరించు చున్నదో వాడు. వాసి! రసమని పేరు. అనుళొందము. సర్వ జీవుల యొక్క- [పధాన స్వరూపమిది, వాండు రసమూర్తియైై యున్నాందు. వాండానందము కలవాండగు చున్నాడు. వాంజే లోన నుండి వాయు సంచారమును చేయుచున్నాడు. వాండా నందము శలవాండగు చున్నాడు. వాండు తన్ను తాను మజచి పోయి తనకు సహజమైన యానందమును విస్టురించి త్‌న మొొక్క_ రసమూ ర్మిత్వము. నుండి చాహిరిల్లి లోకమునందు రమించుచు నిచ్చటనున్న యల్బములై న సుఖముల కోసము (పయడ్నించుచున్నాడు. ఇచ్చట సుఖముల కొజుకు [పయ త్నించుట యెందులకు! తాను సహజముగా నానందమూ రిం డానసిని నదలి పెట్టి యీాతలకు వచ్చినాడు. తకానానందవమకా ర్తి యన్నమాట మరచి పోలేదు. అది విస్త గృరింపబడును. _ కాని యచ్చటనే యుండును. ఇది లోకముయొక్క. లతణము. ఒక జాతి వాండు ఇతరుల సంస్కారముచేత నదుమబడిన తన జాతి లఖకణములు మానలేడు. చమత్కౌారముగా నవి వాని యందు ధాసించుచుండును. ఒక (భష్టమతియెన భారతీయుడు శీదాదులను తిరస్క-రించును. జోోతిషమును గూడ తాను నమ్ముననును. కాని యేదుఃఖవెో వచ్చినప్పుడు; వభాగ్యమో పట్టబోవ్రునన్నప్పుడు ఆ జ్యోతిమ్కు-ల వద్దకు పరుగె త్రును, జ్యోతిషము 'వేడాంగము. వానిని పలుకరించినచో వాండా

ల! కొవ్యానందము పనిని తాను లీలగా చేయుచున్నా నని చెప్పును. ఎవ్వండ నే పనిని లీలగా వేయడు ఊజకయీ యెవ్వనికి జే భావమును రాదు. వచ్చినచో జాని సంస్కారము బీజరూషముగా వాని హృదయములో నున్నదనియీ యర్థము. కొందలు బుద్ధి పూర్వకముగా నొక పనిని. జేసి దాని మూలమున నితరుల వలన నిబ్బంది కలిగినచో నవ్వుచు చేసినా మందురు. బుద్ధిపూర్వకముగా చేయుటకు బుద్ధిపూర్వకముగా కాకుండ చేయుటకు మూల వస్తువు నందు భేదములేదు. ఇచ్చట లోనున్న సంస్కా-రమును బుద్ధిడాక తన్వి చేయుచున్నాడు, అచట ఆ సంస్కారము బుద్లిదాకా తవ్వకుండ చేయించు చున్నది. ఇంకతియే భేదము. ' ఇది మనకు వెద్ద భేదము. జీవుని దృష్ట్యా చవేయంబడిన కార్యముయొక్క దృష్ట్యా భేచములేను.

ఈ రీతిగా సర్వ జగము సుఖమును వాంవించుచున్నది. సుఖము కోసమే. బతుకుచున్నడి.. చేసెడు పనులన్నియు సుఖ మును కోరియ్‌ చేయుచున్నది. దుఃఖమును వాంధించుట లేదు. దుఃఖమును పరిహరించుటశే సర్యధా (ప్రయత్నము వేయు చున్నది. దుఃఖరహితయమెన యానందమును నొాంద చెంచు చున్నది. యుగ యుగముల నుండి యది యసా్యమని వెల్రిప్సి నది. ఎప్పటి కప్పటి శేదో యొక కొత్తి యెత్తుుక నె తును. ఊానివలన దుఃఖరహిత[మెన యానంగమును పొందుదునను కొనుచుండును. పొందగలనని యహంక80చును.

నేటి పకృతిశాస్త్రు పేశోధనా విజ్ఞాన నూర్షమొా 'తెన్నున పోవుచున్నది. ఈ పిశోధన పలిలమెప్పుడో భగ వత్స రూప నిర్ణయముగూడ వేయగలదని వారి విశాాసము, కానచ్చును. న్‌

భావన్పర్శ క్రిక్‌

ఈ యానంద సంపాదనా _పయత్నము జీడు ద్విధా (పయత్న మెనది. నేడ మ్లైన దనుటకంైఆ పూర్వకాలమున నొక రీతిగా నుండగా నీ కాలమున వేతెక మార్గమున చరించు చున్నదని చెప్పనలయును.

సృష్వీని చూడవలయును. అందణును విడివిడిగా వుట్టు చున్నాను తప్ప అందరును కలసి ఫవుట్టుటలేదు. పుట్టిన 'ెవండు! *“రసోవైసళి అని యనిపించుకొన్నవాండు. వొంకు తనకు తానొక్క-టిగా వుట్టినాడు. వందమంది యున్ననో వందమందియు నందజన్నలె త్తినారు. అందర మొకటియే యనుకొనుట అందరును బతుకుచుండగా సీ వంద మందియు నొక్క చోటనే యుండుట వలన ఈ నందమందియు. నొక లక్షణము చేతనే తామెన యూనందమును విస సంచి లోకము నందలిసుఖముము సంపాదించనలెనని యెంచుచుంకుట చేతి సుఖ సంపాదన యన్నది అందరకు సమాన థర్మమగుట చేత అందర మొక్క-టియే. అందరము సమానులమే. అందరము కలసి యా సుఖమును సంపాదింతము. ఆ యానందమును వొందు దము అని సాంఘీకమైన యాలోచన చేయుచున్నారు.

ఎంత యాలోచించినను తిరిగ తిరి వారి స్వార్థములు తేగుల్కొ-ని భేదించు చున్నారు. ఒక సంఘముగా నొక ౮) క మును పెట్టుకొని డాని కొజకు వయత్నించు చున్న ఊమయవరిక్షి సంపాదించి పెట్టవటలయునో తెలియక నాకిలో వారొళొక్క_ ప్పుడు వధించుకొను చున్నారు. వారొక యూపహ వేయు చున్నారు. భూత భ్‌ వష్య ద్వ రృమాన కాలముల యందలి పర్వ్యమానవులు నొక్కటియే. భూతకాలమునంగలి మానవులను హార్చి మనమేమియు చేయలేము. నర్త్వవొన

08 కావ్యానందము శాలను నందలి మూనవ లెంతమంది నశించినను సే! భవివ్య త్కౌ- లము నందువచ్చు మానవుందయ సుఖపడ వలయును. వాండు. సహజానందుడై యుండవలయును. నేటి కొన్ని యార్ధి క రాజకీయ సిద్ధాంతములను జూచినచో నిట్లు థాసించు చున్నది ఇది సిడ్ధాంతమైనచో భవిమ్యన్శానవుండు పొందు నొనందము వ రమానవుండు గాసి, భూతకాలపవు మానవుండు శాని పొందలేదు కదా ! వాకీ యానంద తరంగము వెనుకకు తన్ని వారి ఘటములను 'లేల్చలేదు కజణా!

అశ్హైనచో భూతకాలము నందు మపహోనందమునను భవపఏంచిన వారున్నారని, | గంథములు చెప్పాచున్నవి. (పప్తూవ నారద పరాశర, పుండరీక, వ్యాస శుశాదు లానం దము ననుభవించిరి. (శ్రీరామచందుడు, కృష్ణుండు యుధి ఈండు, మహాచ(కవర్తులు, శకాళిచాసాదులు మహాోనందము ననుభవించిరి. యోగులానంద మనుభవింతురట. రామకృష్లు పరమహంస, రమణమహర్షి మొదలై నవారానసంద మనుభవించి నారట! ఆ యానందము తక్కి.నవారయందభఖి వ్యాపించినట్లు కనిపించుట లేదు.

ఈ యాసందము సాంఘీకము కాదేమో! వైయక్షిక మేమో! ఎవనికి వాడుగా వుట్టుచున్నాడు గనుక వానియంతట తాడు సాధించుకొవవలసీన చేమో ! సాంఘికముగా సాధిం చెడీ యూానందముసంఘమా। త నిష్టమేమో 1 అయఃశకటము, తంతి, యం్యతములద్యారా దూరశవణము, ఏమానయానము, విద్యు డ్రీసాదికములు అనేకములై న రమణీయములై న దుస్తుఆం, కె"షధములు నిట్రివన్నియు సంఘమునందు మ్మాతము కొంత యధిక సుఖమును సంపాదించునవి, ఆ సుఖముకూడ సార్వ

భావన్పర్శ థి? జనీనముగా లేదు. మానవులు గుంవులు గుంవులుగా విభజింపం బడి ధవవంగులై న గుంవులలో నచ్చట హూడ ధనముయొక్క- పి మాణమును6 బట్టి సుఖము లభించుచున్నది. ఒశడు చండ నోళమునకు పోయినాడు. మూనవుడు పోయినాడను కొనుట యధ్యాస అధ్య్యాస అనంగా నదికాని చానింండు చాని బుద్ధి. అ వెళ్ళిన వాడొక జూతి మానవులలో నుండి యొక బేశవు మావవులలో నుండి పంపబడినాకడు. దాని వలన లాభములు వచ్చినచో నా జేశము పొందును. దాని వలన శత్రు మారణ శ క్తియొకటి సమకూరినచో శ(తువులనగా మరికొందరు మనవులేకడా! వారిని సంహరించుటకుపయోగించును. ఇక మానవుకు చం, దనోళము వెళ్ళినాడన్న యాధిక్య మెవరికి! (భాంతిమంతులకు.

సాంఘీకముగా పకృతి శాస్త్ర పరిశోననాదుల వేత సమష్టి మహానందమును కవనొందుననుట ! భాంతి. కనుగొన్నది కనుగొనబడబోవునది కొంత సుఖము ఎప్పటిప్పటికి కొంత సుఖాధిక్యము. అది యానందముశానే కాదు. అనందస్వరూప మిట్లుండునని కెలిసికొన్న చో నీ పకృతిశాస్త్రు పొశోధకులు గాని రాజ్యాంగ వే _త్తలుగాని వేసెడు పయత్నములు తవభిముఖము లైనచో వ్యర్థములని, తదభిముఖమనులుగానిచో స్వార్ధములని "తెలియును. పైగా పూర్వమానందము పొందినవారిని యొశల లతణములు లెలిసి ఠథొన్నచో నానందము మొక్క- కొంత స్వరూపము "తెలియును. ఆనందము వేజు సుఖము వేటు. కాని యానంద శబ్దము లోకమునందు సుఖవాచిగా కనిపించు చున్నది. ఈ యానంవము (బహ్మాశబ్బముతో కలిసి యుపయో

శ్ర

[థి కావ్యానందము గింపబడుచున్నది. ఒక సుఖముననుభవించి (బహ్మోనందముగా నున్నదనుట లోకమున గలదు,

ఈ యానందము వట్టి యనుభవ (పాప్ప మెన దేనా తదనుభవ వేళయందు జెలిఫకలోనయినది కూడ నగునా! తెలిసికో లేనిదై ననో డానియనుభూతి. కొంత వ్వర్ధ మేమో యనివించవచ్చును. _ ెలిసిలోదగినదై నచో | బహ్మపదార్హ

క్షే పీనిర్ణియ చర్చాకాలమున కొన్ని యడ్డంకులు కలవు.

మనము విచాి3౦చునది కావ్యానందము. ఇచ్చట నో చర్చ లేదు. ఇది వేదాంత ఇాస్ర్రుముకాదు.

ఆనంద స్వరూపము

ఈ యానంద మెట్టుంగడును 1

భవభాతి తవ యుత్తరగామ చంితములో నిట్లు (వాసెను. (శ్రీరామచండుడు వీతాబేవిని స్పృశించి మొక మయూనందము ననుభవించినాడు. ౫ పొందిన యానంవమిట్లున్న దని చెప్పినాడు. “విని కేతుంశక్యో న సుఖ మితివా దుఃఖమితివా (పమోహెని దానా కిము విషవిసర్పః కిము మదః తవ స్పళ్శే మమహి పరిమూేందియ గణ; వికార శ్రాతన్యం (భ్‌ మయతి చ సమ్మాల యతిచ

“ప్ప నీతా ! వియొక్క. వునః ఫవునః స్పర్శచేత నేను పరి మూభేందియ గణుడ నగుచున్నాను. (అనలా ఇందియగణము తనమయొక్క- విషయముల న్నుగహించుట యందు పరిమూఢ మగుచున్నది. అసమర్ధ మచున్నది. అనగా కనులు దూడ లేవు, ముక్కు. సువాసన నెజలు*దు. చెవులు వినవు అట్టి సితి వచ్చినదన్న మాట. తది సుఖమనిగాని చమఃఖమనిగాని సేశ్చయము చేయుటకు వీలులేకుండ నున్నది. ఇది (పమెో వామా1 న్నిదయా 1 విషసర్పమా ! మదమా 1 ఇది యొక వికారము. ైైతన్యమును |భమింప జేయుదున్నది. వికసింప 'బేయుచున్నది. వె తన్యమనగా నంతఃశరణానభిన్న మెన వై తన్యము. జీవ న్వైతిన్సమన్నవాట. ఈ చై తన్యమును

100 కావ్యానందము (భమింపలేయుచున్నది. జీవవైతన్యమును తక్కుున పరచు చున్నది. జీవ తన్యమునకిది యనుకూలము కాదు గదా? జీవవై. తన్యము యొక్క వికాసమునందు నిందియములు పరి మూూఢములు కాకూడదు. కాని యీ వికారము చైశన్య మును సర్మూలనము కూడ వేయుచున్నది. అనగా వైతన్య మును అనుకూలభావనవేత అనుకూల లథ్‌ణముచేత ఏకసింప చేయుచున్నది.

ఇచట రెండు లత్షణములున్నపి. వై తనమును ఈ వికారము తెక్కు-వ పరచుచున్నది. ఎక్కున పరచుచున్నద. పుమూ ేం; (దయత్వె లత్షణముచేతె జీవుండు నిత్యలో కాభిముఖ (ప్రసారణము కలవాడు గనుక త త్పసాంణ భఛంజకమై జీన చైశన్యము తక్కు-వ పజుపబడుచున్నది. కాని సమ్మూలయతి యన్న ధాతువున్నది. ఈ ధాత్వర్థ మేమి చెప్పుచున్నది. తజ్జీవ చైతన్యమును ఉల్లాసమును పొందించుచున్నది. పిమూ-జిం (దియ లతణమునందుల్లాసమును పొందుట యేమి! ఇది యానం దము యొక్క. లతుణము. తత్కాలమునందిం(దియ సంపాదిత లక్షణము లేదు. ఆనందమున్నది. ఆ యానంద మెచ్చట నను భవింప బడుచున్నది * ఇది పనూవహమా! న్నిదయా! విప సర్బమా ! మదమా ! యనుటవే* శరీరము పనిచేయుట లేదు. పనిచేయుట లేదనగా నిం దియములు మేల్కొనిబేవని యరము. ఇం్యదియములు పనిచేయుట లేదని యరము. కాని మస్‌స్సు పని చేయుచున్నది. అప్పుడు మనస్సు శేదన్నచో మనస్సునకు కారణ్యమెన యా మవైతన్న మున్నదన్నమాట. అది యుల్లాస మ-'ను పొందుచున్నదన్నమాట. అ జీవ్వచెతన్యము తనయందు చను సమించగ లదన్నమాకశు.

ఆనంద స్వరూపము 181 ఇది (శ్రీరామచర్నదుడు సీతాతనూ స్పర్శ జనిత సుఖా నందమును వివరించిన పద్యములు. ఆనండానుఘభాతియొక్యా లతణ మిట్లుండునని దీని నలన కొంత తెలియుచున్నది. అనంజానుభూతి యిట్లుండువని మనియింక పెచ్చటనైన నున్నదా శ ఎందుకు లేదు ! బుద్గిమంతులై న పాశ్చాత్యులలో కూడ నున్నది. కీట్సు అను (పసిడాం గ్లేయకవి కలడు కదా! ఆతడు చిన్నలనమునంచే చనిపోయేను. కాని యతడు దీర్ధ కాలము జీవించియున్నచో నా భాషలో మహోకవియైన మిల్టన్‌ అన్న వాసిని కూడ దాటిపోయెడువాడని 1 పసిద్దిని సంపాదించెను. మన ేశములో కోకీలవలె ఆ ేశములో "నె టింోల్‌ అన్న పతీ గలదు. డాని సంగీతము విని డానిమోద కీట్పు అను కవి యొక్క పద్యమును వాసెను ఆ పద్యము యొక్క మొదటి నాలుగు పంక్తులును (వాయజకుచున్నవి. సెగ? 06216 20065, 206 2 ౯099 0౧00069 2103 వర్‌” 6056 25 1010౪80 0 ౭గ1ేంయ 1 26 యట 01 ౭90166 3096 3౪11 001266 60 €౭ 4141025 0౧6 ౪10466 136 206 సమం - ఇజకరేం ౧26 9406: నా హృదయము జాథపడుచున్నది. నా యిం దియ ములు బగ న దామాంద్యమునలన సవాఫపడుచున్నవఏ. అనగా నొకని దవలె నున్నది. ఒక మొద్దు చారిన తన మున్నది. నేను విషమును (| తౌగినట్లున్నది. నల్ల మందు లిన కకష అదః పాతాళమునకు పోవుచున్న ట్లున్నద్ధల్తోో తుల 6 గకాలబ్క! ఇది యా పద్య తాత్పర్యము. బుంచుగా సమా ల్‌ నముగా నున్నవి. (శ్రీ/రామచంద్రు డనుద్ధ వడిన క్రతు (స

102 కొవ్యానందిను "వేటు, అనగా భవభఘాతి చెప్పిన లశత్‌ణము వేజు. కేట్సే చెప్పిన లశతుణము వేలు. | పయోహము; నిద, విషవిసర్పము, మదము, సరిమూ[ ధేం[దియ గణము - ఈ లతణములన్నియు సమా నమే! మరిభేద మెచ్చట నున్నది ? కీట్సు తాను ఒక యంధకార మున బడి పోవుచున్నట్టున్న దని 'జెప్పినాడు.. దీని ఆాత్పర్య మేమనగా నతడు నైటింగోల్‌ పాటలోని సుఖమును తత్కా_ లము నందలి యనుభూతమగుచున్న సుఖనును గుర్తించ "లేదని యర్థము. భవభూతి గుర్తించినాడు - సమ్మూలయతిచ - యన్నాడు గనుక, (శ్రీ/రామచం దుడు చానిని సుఖమో దుఃఖమో నిశ్చయించుటకు ఏలు లేదన్నాడు. ఆ స్ధితిలో రాము డున్నాడు. ఇతడ ధఃపాతాళమున బడిపోవుచున్నా నన్నాడు. ఈ భదమెందుకు వచ్చినది. అనుభవము మొ(తము సమానమే! ఏచారణాకాలమునందు వచ్చినదనవలయును.

కీట్సు పొందిన యనుభవము నిజమెనదికాదు. రామ చందుడు పొందినది నిజమైనది. ఎందుచేత ! తన [వీయునా లె న సీతను రాముడు కౌగలించుకున్నాడు. అది లోకము నందు సుఖ హేగువు. తత్పర్శ్మయందు సుఖేతరమైన వస్తువు లభించుట దుర్గ భము. అక్క_డ కీట్సుకూడ సంతోషము కలి గించు సంగీతమునే వినుచున్నాడు. అదియు సుఖకహేతువు. ఆనందహేశువు. డాని యనుభూతినంటుకొని చీకటియుండునా! అగడు చీకటిలో పడిపోవునా! అతడిశ్లాందుకు (వాసననగాలా

ఆనందమును పొందుట యిందియాతీతలత్షణను. అది యిర్శదియాతీతమైన యనుభూతి. జీవ్ర లిందియ పరమ వశంవదుల్రై యింధదియోపరమణవేళ భయపడుదుగు. ఈ భయము జీవలతణము. ఈ యానందముకూడ జీనలతుణమే.

అనంద స్వరూపము 185 జీవ్రు నధిగమించిన లత్తణము. జీవునియొక్క. పరమార్షభూత మైన లక్షణము, అల్బ్పసం[(స్కి-యోవంతులు తడానరీడాను భూతిని పొందలేరు. ఈ సంగతి లోకమునకు తెలియదు. ఉవాసకులకు తెలియును. సాధనామాగ్షమందున్న వాకికి "కలియును. ఒక యుడాహరణము ఇెప్పెదను. ఒక ేవతో పాసన మొకిడు వేయుచుండును. వక్యాగతలభించును. వానికా "జేవత అనుగహమున్న నో సాధువుగా కనిపించును. ఆ ేవత యుగమూ రియెనచో భయంకరాక్ళతితో. ఇనివీంచువు. ఒకొక్కాప్పుడు వానికనులు పట్టలేనంత వెలుగు కన్చించును. వాడు గాభరాపడి కనులు తెటచును. వకాగత ఇవెడీనది. ఉవాసనాధార భిన్నమెనది. ఇది లౌకికమైన యుదాహరణ కాదు. అందుచేత కావ్యపక్య వేళియందలి రసానందమునకు సాహాయ్య కారి కాదు.

“విని క్చేతం శళ్యోన” అన్నస్థలములో నీ యానందము నై టింోల్‌ సంగీకమువలన పొందిన యానందమునుకు భేద మున్నది.రామచం[దుని యానందము లౌకిక సుఖమునా నంద పరిధివదకు తీసికొనిహోవుచున్నది. అది వేజవిషయము.. దాని సంగతి తరువాత చెప్పబడును.కాని యానందముయొక్క-_ యను భూతిలోని యొక మహాదశ యశ్షు యుండును.

కీట్సుయొక్క. ఆనందము ఛిన్న మెనది. అతని యానం దము పంచేందియ సంచార సంజనివముకాదు. అది కావ్యా నందమువంటిది. అతిని వ్య క్విగతమైన [భమ కొవ్యానంద విషయమున జమకట్టుళొనరాదు. అతడు “భమయతి వద్ద నాగినాడుం “సమ్మూలయతి” వజకు పోలేదు. సమ్మూలనము లేనిచో నది యానంద మేశాకు. అంకు సుఖమేలేదు.సంగీశము

184 కావ్యానందము విశనక్క-.ఆ లేదు. కౌన్నము పలింపనక్క-అ లేదు. మరియతలేడు పశ్నీయొక్క- సంగీతము తనకు సుఖాపాదకమనియే కచా (వాసే నాడు. ఆ సుఖానుభవము వచ్చినప్పుడది యధిక సుఖానుభవ మని లెలిసీకొన లేక పోయినాడు. అందుచేత కావ్యానందము నందు చీకటిలేదు. దుఃఖములేదు. ( భాంతి లేదు. ఆనందము నం దివియేపియులేవు. కావ్యానసంద మౌనందమను గనుశ డాని యందుండగూడదు. దానినే రసానందమండురు.

అనుభవ లక్షణము కావ్యుపకనము వలన నీ యానందమెట్లు లభించును! అన్నది (పశ్న. అఆ యానందమే చాల చెడ్డది. బహ్ముపయన్నమువేత లభించునడి. ఎవరో యోగులై నవారికి సిద్ధించునది. ఇం్యదియ ములను జయించువారికీి లభించునది. అట్టివిషయములో నటునంటిది కావ్యపాఠకులకు లభించునా। కావ్యమునకు చాని శేమి సంబంధమున్నది! ఒక కావ్యమును చదువునప్పూడు కొంతే సుఖము వచ్చెడిమాట నిజమే! అంతమ్శాతముచేత నది (బహ్మానంద సద్భశమెన యానందము కలిగించునా 8! బహ్మో శై నందమనగా నిరదియోపకతి జరిగిన తకువాత సిద్ధిం చెడు నోర యనుభూతి విశేషముకడా |! కావ్యములందు మూనవజీవితెము (వాయబకమాట నిజమే! ఒక క్రీయు నొక ఫుగుషుడు-వారి (శేమగాధయుండును. ఎవశో తన శ శువును సంహరించును. ఇది వీకగాఫవయందము. అ శ్లే మానవులమయొక్క. సహజమైన (పవృ తి సరగాలములందు నుండునుగనుక దానిని చితించ కుండ కాన్నము లేదుగనుక ఈ చి తణమునలన నున యింది ఈఊయమనుల కింతకంకు నెక్కుువ పని గలుగును గనుక సిందియో పకి సాధ్యముగాదనియే 'చెప్పవలయును. | ఇంతియేశాదు. శృంగారకథ చదివినచో కామభావము నందు మనస్సు లగ్నమగును. ఏకగాథ చదివినచో వాని యొక్క. యుత్సాహము వాని శక్తిని | పశంసించుటయందు

104 కావ్యానందడదము మనస్సు లగ్నమగును. రౌ।;ద భీభత్సాదులు రసమును వేర కటట్ట్లనీయవు. ఇట్టి యనిశ్చిత పదార్ధ సముదడాయమునుండి సశ్వేయదయ క్రియా విరయమణానంతరకధావ్యవహోార మైన యానం దము సిద్ధించుననుట విశ్వాస్యముగా "లేదు.

వురియు నొక యభ్యాంతరమున్నది. శ లోకవృ_త్తము తొెలుతే చెప్పబడిన రతి హాస, దుఃఖ, (కోధోశత్చాహభయ జుగుప్పాశ్చర్యములకు స్థానమైన మాట నిజమే! అందుకనియే దీనిశిని రసమునకు సంబంధము లేదనవలయును. ఈ గావములు లోక సంబంధములు. ఇండియాధీనములు. రసము లోకాతీత మైనది. ఇంద్రియాతీత'మెనదిగా కనిపించుచున్నది. ఇది యొట్లు సాధ్యమో కనిపించుట లేదు.

అనగా నది సాధ్య మేనని చెప్పబడుచున్నది. వట్టి "సాధ్య మగుటయీ కాదు. కావ్యమునుండి హాందెడి యానందము ఈ మార్గముననే పొందబడుచున్నది. ఎట్లనగా లోకము [కియాదు ష్టము. భావనా దుష్టము. ఇది చాల నిజము. (క్రియ చేయక ముందరి యూహయెటిడి! అనేకము_లెన చెడ్దయూవహలున్న వి అపి [కియలుగా పరిణమిం చకముందు ఊహలుగానున్న వి. ఉన్నవో లేదో తెలియదు. మొగములలో కన్నులలో శరీర విన్యాసాదులలో నా యాహలు భాసించెడి మూట నిజమే! ఆ ప్రుుుషుడు పూర్వము దుష్ట కియలు చేసినవాడైై యుంకుట వేతి మరల వాని 'మొగమందిట్టి లశథణములు మూసినచో వానికి గుండెలో నిట్టి యూహలున్నవని యనుమోాయమానములగు చున్నవి. మరియు ననంతకాలమున నట్టి యూహాలకు నట్టి ముఖాదుల లతీణమునకు సాహచర్యము దృశ్ననూనమగుట

అనుభవలకణము 107 చేత వాండు దుష్టముగా నూహించు చున్నాడని లోకిమను కొను చుందురు.

ఉహించుచున్నాకు సశే! ఆ యూవా యెచ్చటనుండీ వచ్చినది. మనస్సునుండి వచ్చినది. మన స్పెచ్చటనుండి వచ్చి నది!

ఈ మన స్పెక్క-డిది! దీనిన్థాన మెశ్క-డ! అది స్వ్యయంభువాః అదియే పరమ (పమాణమైనదా! కాదు. వలననగా మనస్సు పని వేయునప్పుడు కూడా శరీరం పనిచేయుచున్నది. (వాణ మాడినంత షేవు శరీరముండుచున్నది. కమక మనస్సు [పథాన 'మైనట్లు లేదు. మనస్సుడ్వారా యిర్గదియములు మ్యతమే పని చేయుచున్నవి. ఈ లోకమంతయు, లోకమందలి [క్రియ యంతయు నిం దియోధీనమైనట్లున్నది. ఈ యిం[దియముల లన్నియు మనస్స్ఫునంటుకొని యున్నవి. ఆ మనస్సు స్వయం శక్తికాదు. అది "లేనప్పుడు కూడా జీవుండున్నాడు. వైశన్య మున్నది. ఆ చై తన్యమునుండి యా మనస్సు కొంతెళశ క్షిని సంపాదించి యీ శ_క్రివలన లోక వ్యవహారము చేయుచున్నట్లు న్నది. ఈ మనస్సునక్తుపెన మూలభూతమైనది _చెతన్య మన్నట్టి దొకటి యున్నది. ఈ మనస్సు లేవప్పుడదియున్నది కచా! ఈ మనస్ఫునకది కౌతువుగా కనిపించుచున్నది కడా! అ వెనుక చైతిన్యము లేనిచో ని మనస్సునకు స్థితిబేదు. వల యనగా చనిపోయిన వానికి మనస్సు లేదు. బతికియున్న వాని శే మనస్సున్నది. మనస్సు లేకుండా | బతికియుండవచ్చును.

మసస్సు లేకుండ జీవచై తన్యము శరీరమునంకుండి వాంయడయ (పాణవంతుడగునట్లు చూవీంచుచున్నది. మనస్సు "లేకుండా నేదోకొంత్య గుడ్డిగా కరచరణాద్యవయవముల నాడించు

ల! కొవ్యానందము చున్నది. మూర్థాదుల యందిశ్లే జరుగును. ఊపిరి యాకును. మనస్సు లేనట్టి స్థితిలోహూడా నాహషధమును [మింగును. తత్కా- లమునందు కొంచముగా మనస్సు పనివేయుచున్నదని చెప్ప వలయును.

ఇట్లుండగా మూడుదశలు కన్పించు చున్నవి. మొద టిది చైతన్యము. డానినే జీవుండందము. రెండవది మనస్సు. మూడవది యిందియములు- ఈ యింద్రియములకు మనస్సు నకు నిత్య సన్నికర్ష, ముగా కనిపించుచున్నది. వెనుక చైత నము "లేనిచో మనస్సునకు స్థానము లేదు. మనస్సు (పధాన ముగా చేసెడి పని యిందియములను. (పకేవింప జేయుట. మరియు నాలోచన చేయుట. మనస్సు నిందియములు జత.

ఇట్లుండగా మనస్సునకీ శక్తీ యెట్లువచ్చినది. వైత న్యమునుండి వచ్చినది మనస్సు దైతన్యము నంటుళొని యున్నది. నై తన్యమునుండి మనస్సు- మనస్సునుండి యింగ్‌. యములు. ఇదిమొక నూర్లము కనిపించుచున్నది. ఈ మార్గము బహిరు శ్రఖముగా నున్నది. ఇంర్యదియములనుండీి మనస్సు. మనస్సు నుండి వైతన్యము-మార్గముండి _ తీరవల యును కడా! ఉన్నది కదా! ఒక్కక(ప్టుడు చైలన్యమానుండి మనస్సునకు వచ్చెడీ మౌర్షము మూయబడుచున్నది. దానిని మలచి యుంచుటకు ఏలున్న దా! దానిని తెచి యుంచుటయే కాదు. ఇం[దియములకు మనస్సునకు నడుమనున్న మాౌర్ష మును మూయుట కూడ చేయవలెను. ఇది యోగులు చేయు దురు. ఆ మార్దమంతర్జుఖమె యుండును. అనలగా యోగులు మనస్సునకు చైతిన్యమునకును నడుమనున్న ఉర బంధమును 'లెజచియుంచుదుసు, మూతపడనీయరు. అప్పూజేమి. జరుగు

అనుభవలక్షణము 199 చుశ్నది. మనస్సుయొక్క. యిందియముల మొక్క. నడుము నున్న ద్వారము నూయబడుచున్న ది. మనస్సునకు వైలేన్యము నకు నడుమనున్న డ్వారము "కెజచియుంచబడుచున్నది. ఇది యోగులు వేసెడిపని.

ఇట్టుగాక సాహిత్య జీ త్తలు మహాభావుకులు _ విచార ాధములు లోక(పవృతియందలి మాధుర్యమును రుచిచూచి నవారు శబ్దశ క్షి స్వాధీనమునందున్న వారు పరమసత్పురుషు లున్తైన మహానుభావులు నడుమనున్న లండు ద్యారబంధము లను తెజచియుంచుటకును తెజచియున్నప్పుకు వైతన్యమ+ను భూచుటకును మార్లమును వేసిరి.

మనస్సునకు నిర్యదియములకు నడుమనున్న తలువు కూడ తెజచియే యుండును. వ్రైతన్యమునకు, మనస్సునకు నడుమనున్న తీలువు కూడ 'తెరచియే యుందును.

దీనికికూడ సాధన కావలయును. యోగాభ్యాసమెటు వంటిదో యిదియు నటువంటి చే! యోగాభ్యాసమందణకు గుదు రదు, బహిక్ముఖ మెన మనస్ను బవుచంచలమెనది. దాని సెప్పటి కప్పు డెచ్చటి కచ్చట నియమములో వెట్టవలయును. జాని నాడకుండా వేయవలెను. నిరంత రాభఖ్యాసము చేత నిరదియ _పసరణము బంధింప బడుటచేత మనస్పూగు లొడు చుండును. చైతన్యవు తలువులు తెజచి యుండును గడా! ఎప్పుడో డానికి ఇలియకుండా నా చ్వారములోనికి (పవేశిం చుము, కాని యూమకోలడమిణ మెట్టిదనగా చానికక్క-డ నూపీి యాడదు. ఉక్కి.రి విక్కిరగు చుండును.

అటి స్థింనే కీట్సు 4006 ఇం36$ అన్నాడు. అనగా నొక అంఇకాంములోనికి పోవుచున్నదసి యర్థము. _ ఒకని

116 కావ్యావందము "బీశము, దకని మతము ఒకనిసంన్కా.ర ముఖిన్నముగా నున్నషు వటి 12 చీకటి యనివించును.. కెక్కిరి విక్కిరి యగుబశే చీకటమేకున్నాకు. 'జీశమత సంస్కా-కములు భిన్నమ్వులెనచో నటేసితి యమొకడున్నదని తెలిసిళొన్నచో వడి పరంపరా 1వాప్త మెన భావమెనచో నుక్కిరి బిక్కిరి కాడుం “సమ్మూలయతిచ” అనగ లకు. వికసింప జేయుచున్నది అని కణా యర్వము,

(ైకికియుండగా నట్టి దచోకకున్న నని కళియనప్పుకొక విశిషమెన శీనలతుణముమొక్క-_ శె క్తి వేతి నకస్నాతైగా హళా త్వుగా చనూహితెముగా నట్టి స్ధితి వచ్చినచో నది యుక్కిర విక్కిరనును-

శానిని గురించి పూర్యము వినియుండి యని గెప్పస్థిన యని తెలిసికొని యుండి పరంపశా (వొప్తమూూ స౫పకా యానుషంగాా.. నట్టి యనుభనము కలిగినచో శొలునటి సా యుక్కినబిక్కితెబ్టును. తప్పను. నెండవాని మూడక్షవసాలి చాని సుఖము కెలియును.

ఆక్కడ ననుభవించినవాలయ చడామచం శంకు. సామె శ్పర మేశ్యయుంయ, యవనకు పహజముగ”ా నస యవమభి వములో నున్న నిమయమ-. అఆంకువేన ఛమయతిదోపమి ్రలయతిచ” అన్న కెంశనుభోశతులు. పస్పష్టముగా. నినిచ్నమానముా .శ్రీశామచం, మునకు నోచకెంచినవి.. ఇది శాన్యానంచము. ఇది చూనండానుభవ లత్షణము. ॥

ెప్పినది ఊమోగానందము. కాన్యానంవమంను. వేవి॥ ఆంటికి నఖేద. పవృ తి. మొోూూగానంకము. చింతనా వౌళ్లనము ేతి చాలపేవుంకును. కావ్యానండవమున కంతేశాలముంచ నుం ఇందాక చెప్పబడినది ఇచా! వై తెన్నముమొకటయు మనస్సు

అమథవలక్షణము [1 మొక్కయు నడుమనున్న తెలువు వెజఆచియుండును. మనస్సు వాళాతుగా నా నైతిన్నములోనికి వబోవును. వెంటనే. నగి వచ్చును. ఎందువేత!

యోగి శేమివేయుచున్నాడు ₹ మనప్పునవకు నింద యములకు వదుమనున్న తిలువును మూనసీవేయుచున్నాడు- అందు చేతి మనస్సునకు %త్నెంతెంములేదు. ఉన్నచో చీకటిగా నుండవలయును. లేకా చె తిన్నాము లోనికి పోవలయును. అటి యానంపఘామి. చీకటి లేదు. విచి[తెముగా నుండును.

భావుకుడై న కావ్యపాకకుడు వమవస్సునకు నిం, నయము లకు నడుమనున్న తలువును మూయలేము. - మూసెక్షిపయ త్నముళేను. ఆండువేతి ఏనిమనపస్పు వై నన్నమామిలోనికి పోవును. వెంటే తెగి వచ్చును. ఈ కావ్ననాఫకుని మనస్సు మమొక్క- క ఖుకంబము లోకములో నున్నదె. ఇది యింశను విస్తరించి చెప్పినప్తుడుగాని మరియు విస్పషముకాను.

(బహ్మానందము రసానందము:

ఇప్పుడీ కావ్యమునకు నా యానందనునను సంజంధ మేమియని (పశ్న. ఆ యానంద మిందియాతీతమైనది.యమనస్సు నకతీత వైంనది. కావ్యము సగము కం మించి లోశసంబంధి. తక్కి.నది మనస్పంబంధి.

ఇప్పుడింకొక చిన్న విచారణ చేయవలయును.

మనస్పనగా నొక్కటియీనా 1 అందులో భిన్న భిన్న స్థానములుకలవా 1 పల్ల ములు మెట్టలుకలవా 1 చానియం చఊాకాశము కూడ కలదా! తక్కిననట్టుంచి, భార్యావుతులు, బంధుత్వములు, ధనాదులు వీనికి సంబంధించిన సుఖదుఃఖ ములు. వీనిని గుజించిన యూహలు నివియన్నియు మనస్సు యొక్క- (వధానప్వరూపముగా గనివీించుచున్నవి. ఇది మనస్సు మొక్క విశాలమైన భూమి. సుఖము మనస్ఫునకుగల యాకా శమందము. దుఃఖము మనస్సులో నున్న పల్లములందము. ఆయినచో దుఃఖమును [తవ్వుకొనినప్పుడు మానవుని (పకృతి మిక్కి.లియధో” తిలో నుండవలయును. సుఖముననుభవించి నప్పుడు మంచి యూర్థ్వగతిలో నుండవలయును.

సల్లము, మెరక, లోతు, వె భాగము నను నని మన మెరిగియున్న భూమి సంబంధమైన మాటలు. అచ్చట నట్లుండ బజేమో |!

(బహ్మానందిము - రసానందము [118

ఉండదనియే చెప్పనలయును. ఒక [పమాణమును చాటిన సుఖదుఃఖములు మానవునేమి వేయుచున్నవపి.! పూర్వము చెప్పబడినదికడా ! వానికే మృగ్యుపును వచ్చు చున్నది.

మృశ్యువేమి చేయుచున్నద్‌ 1! ఈ శరీరమునంకు స్థావర మేర్ప్చరచుకొన్న చై తన్యపదార్ధమునకు "'చేహమునకు సం బంఫము లేకుండ 'జేయుచున్నది. అనుభనము ేహమున్నష్పుడే జరుగుచున్నది. అతిశయమైన సుఖమఃఖములు సంభవించినవు డల్పివ్నమెన (పాణిలో నున్న (పాణములు నిమ్మ్రిమించు చున్నవి.

| పాణముచ్చ్యాసని 7% వములమిద నాధారపడియున్నది, ఈూగి మొదట దానినదువుపెట్టుచున్నాకు. మనస్సు చై తన్యవు వాలములలోనికి (వవ ర్తిం౦చినవుకడు వాని యదువులోనున్న _వాణాములు తిప్పీంచుకొని పోలేవు. అందు చేత యోగ్‌ (బహ్మానందమనుభవించు. చున్నాడు. తాని యిష్టమువచ్చినప్పుడు వాం మంల 1పాణముల నాడించును. వౌణముల వెంట మనస్సు వచ్చుచున్నది.

ఇట్టి స్ధితి శాన్యానండానుభూతి కలవానియందు లేదు. వెండు (వాణములఅ నదుప్పు పెట్టుట లేదు.

మరియైనచో వానికి (బహ్మోనందానుభూతి యెట్లు నచ్చును 1

జీవుడు మనోగతుం.డై యిందియవశంవదు.ై. లోక మంతయు నీ యిరదియనులకు విషయముగనుక లోకము నందు _పనర్తించుచున్నాడు.లఅటి నమకూ ర్చెడి సుఖదముఃఖముల

క్రి

114 కావ్యావనందము ననుభవించుచున్నాడు. సుఖమో దుఃఖమో1! వాని లోతు ఎంతే 1 వాని మనస్సున కెంత లోతున్నదో వాని లోతంత,

మనస్సునకు. లో లేమిటి 1 మనస్సులు కొన్ని దిబ్బలు "వేసి యుండును. మెట్టహాలము. కొన్ని కొన్ని మెట్టపెలాల మిద సంవత్సరాల కొలది వానచినుకు పడదు. మేఖునూగ్ల మందున్న మెట్టపాలాలలో వానకురియును. ఆఅ పొలాలు వమూాగాసనికంజకి నెక్కు.వ ఫలసాయమును 'జెచ్చును. అచటి పరిశము కొంత తక్కు-వ. నిజానికి పర్మిశమ యొక్కు-వే! తక్కు వగా కనిపించును.

మెట్టపంటకు వమాగాని. పంటకు భేదవున్నది. మెట్ల వంటకు మూడువందల యరువద్‌ దినములును పనిచేయుచునే యుండవలయును. మాగానికీ నాలుగైదు నెలల త్మీవకృపీ..

భక్నిచేత ఛభజనలచేత | పార్థనల చేత నుపాసనలచేత సిం ఎడి యా యనుభూతి మెట్టపంట. కావ్యానండము నూగాని వంట.

మెట్టపంట యనగా మూడువంగల యరువద్‌ డినము లును పనిచేయు చుండవలెను. పర మేశ్వరధ్యాన మెప్పుడును వదలి పెట్టరాదు. ఎప్పుడో మొక _భజనసమయమున. నొక భగవత్సంకీ రృనవేళ పాఠమేశ్వర 'లేజస్సంఘుర్లణము... జరిగిన మొక వుణ్యవిశేషమున నా యానందము సమకూరును. కాన్యానందమట్లుకాదు.

చదువవలయును. శషార్థములు 'వెలీపిహొనవలయును. అర్హవిస్పష్ట్రతే కలుగ నలయును. సబైన క్రి సెజటుంగ వలను. శు మునకు బహుశ కు లుండవలెను. ఒకటి యర్థశ కి అవ్యఖిచార

(హ్మోానందము - రసానందడము 115 శకి నెటుగనలెను. తత్కాల సముచితార్థ పరిజ్ఞానము కలిగి యుండవలెను. అశెండవది సర్వాతరములు నాదమయములు, ఇబ్బదములు నొాదమయములు. సుగవి శబ్దములను సమకూర్చి వాక్యముగా పద్యముగా డానియందొక నాదమును వుట్టిం చును. వృత్తి రీతి వపాకాదులు సౌకుభూర్య నూధుర్యాచి గు ములు సీ నాదమ+నకు సపంబంధించినపి. వానిని తగువాత నంవాత లాత్షుణికులు వృ త్తిశీతులుగా గుణములుగా విభజిం చిక. కవిత్విమున కీ నాదము మిక్కి-లి [పథానము. ఇది యోం శారమునుండి జనించినది. ఓంకారముకూడ భిన్న నాదములలో నుండునని చెప్పుటకు వెనుదీయనక్క-అ లేదు. ఆకాశమునందడు నిండి యోంకారముండును. అది [.ళూయనూాణముకాదు. గర్భ గతమె యోంకారముండును. అదియు (శూయమానముకాదు. భబ్దము నాభిస్థానమునందు బయలు ేజి హృదయమునందు తారాడి కంకగత మై ముఖమునుండి వినిర్ణ్షమించును. వినిర్ణమించి నప్పుడు దానిపేరు _వెఖరి. కంకమునందున్న శబ్దమునుగూడ గుర్పు పట్టవచ్చును. కాని పహ్యాదయగ తశ బ్బమును ఈఊూగులు వ్య్యాతమే. గుర్తు పట్టగలుగుదుకు. పరా పశ్యంతీ మఫ్యమా అన్నవి వానికి (క్రమముగా నామములు,

ఈ రెవూంకార మిట్లు సర్వతః పివ్యాపమె యుండగా ఆకాశమునందున్న దాని నానన: వేజు, వాయు విధులయందలి చాని నాదము వేలు. నాభిస్థానమందున్న చాని నాదమువేజు. భిన్న న్య క్తుల కంశకుహవములకుండి వెలువడు నాగములు భిన్నముఃళ. ఈ శజేకములు సూ బ్నసూ కవులుగా నుండును. ఇది చెప్పుట యేలయనగా నృ త్తీరీతి పాకాదులు సౌకుమొ ర్యాదిగుణములు నెక్కువభాగము మానరైక వేద్య

110 కావ్యాన౦దము వులు. ఈ నాదము లెందుకు 1! ఈ రీత్యాదు అెందుకు 1! ఈ గుణాదు లెందుకు 1

ఎందుసనగా ఓంకారము మూలభూతయెన మహోనా దము. తక్కిన యత్తరములన్నియు డాని నుండి నిర్ణమించినవి, మాహేశ్వర స్యూతములలో మొదటిది “*అఇడణ్‌ ”. ఓంకా రము అ - ఇ - ఉల యొక్క సమాహారము. కనుక సర్వాశీర సమామ్నయము _ నోంకారమునుండి బయలుటేరినదని యూహించవచ్చును. బయలుబేరిన తరువాత ఛిన్న భిన్న స్వశ కుల నార్టించుకొన్నది. అఆ మూడశరములు (బవ్మా ప్‌మ్ల వాహేశ్వగస్థానములై నవి. అగ్నిబీదము వాయుబీజము మొన "౭ నవి లోర్చడినవి.

నమూనవశరీరము విలతీణమెనది. మానవశనీకమునందు జీవుడున్నాడు. తరువాత శగీరమున్నది జీవుండు (బహ్మ్‌ వైత న్యములోని యొశకళ. ఆ కళ జీవునికొటకు శరీరము కొకు విజ్ఞానవయాడై నాడు. అది ఏజ్ఞాన వాయావై:న | బహ +. చాని నాడి జీవుడా వెలుగుచున్నాడ-. జీవుడా (పల్మేకముగా లేడ. కాని యాున్నాడ-. భిన్న భిన్న సంస్కారములవేత సంపలి ప సక్‌ మెన రౌగక విజ్ఞానవిండము జీవుడు. వాడ: మనస్సుని సపించిగాడు- తనవాంఛలు మొదలైన వన్నియు మనస్సు జ్యారా బహిమ్మ రించును. మనప్సుద్వారా వాండు శీరము న-ద* [పవేశించును.

ఎటు. జీన్సండా మహాైై తనై్యైక బిందవో అట్లు "బేహనం వళో పక్ఫలిరొ-క్క. అల్పమైన - సూత మాగా సాన కల) కల్‌ “న-|పతిబవింబవా. సత్తరజ సమో గుణవాలా వానగిపి _తవేప్మవా-లు మొదలైన సర్వలతు ణమ-లకు వక్‌ంవా?

(దిహ్మానందము - 6రసానందము [117 స్థానభూతేము. ఆ లక్షణములన్నియు. శరీకమునందున్నవి. ఈ శరీరమునందెన్నిలక్షణములు కలవో యన్నిలక్షణములు (పకృతియంనున్నవి, మనగా నేమి ! ఓవధులణో సిద్దముచేయబడినది. ఓవధులనసగా చెటు వేమలు, ఆకులు, తీవలు దుంపలు మొదలై నవి, నవాని తేవ వ్లవీరగ తివ్యాథి తెస్టుననగా శరీరము వానియొక్క_. (పతి చింబమని యర్థము. పది యెచ్చటినుండయో రా లేదు. అచ్చటి నుండియే వచ్చినది.

ఇంపయేకాదు. అత్త గ్పర్య మేమునగా కామ్మకోధాది *ఏణ ములకు వానపీత్తి 'క్షేప్మూదులకు వోవన్గులకు సంబంధమున్నుదిి, అహామువేత వాచిపత్త. శ్రేహ్మామలు నృద్ధిపొందుచున్నవి. తగ్గుదున్నవి ఎమవాఇములో నుండుచున్నని. ఈ వాతిపి తాదుల వేశ కావు (కో వొదులు విదృంభించు చున్నవి. అణగుచున్నవి,

ఇంతికంచి చృీతమైనదున్నది. కాలమునందీగుణము లున్నవి. నాయఎకాలము, శా తీయు, వాత పకోపము కల వేళలు. మధ్యాహ్న ముష్మ్మపకోషముగల సమయము, (పాతః కాలము సమశీతోవ్ష మెనది, బుతువులలో కూడ నీ భేద మున్నది.

కనుక నీకావ్య మేమగుచున్నది! నీ సారస్వత మేమగు చున్నది! శెలివృ త్తీతు. లేమగుచున్నవి! సౌకుమార్యాది గుణము లేమగుచున్నవి! కాలముచేత పాఠకుని యొక్క. శరీర లక్షణముచేత వికార్సమాణములగు చున్నవి.

ఏన్మినన్నింటిని మించిషపధాన మైనవస్తువు వేజయున్నది. డానిపేరా జీవుని సంస్కృతి. ఇన్నింటిచేత వికారమును పొంది

118 కావ్యానందము నదె భావుకుని భావ్రుకత్వము (పకాశించుచున్నది. పలుసాన్లు (పకాశించుట తగ్గుచున్నది. ఒక్కొక్క- చోట పకాశమేలేదు. ఒక డహంకాం. | కోధి. స్వార్ధపరుడు. వాండు సాహిత్య వే త్త. వానికి కావ్యానందమునకు సంబంధములేదు. కాని వాని!ీ కావ్యానంద మునుండి వేలు చేయలేదు.

ఇళ్లు పలుమంది పలువిధములై న (పకృతుల యొక్క- (పాబల్యముకల జీవలతుణముకల వారున్నారు. మున్ను చెప్పిన (పధానగుణములున్న వే - రత్తి పోసు శోక్టళోధోత్సాహ భయజుగుప్పాద్భుత గుణములు - వానికి 'పాధాన్యమిాయ బడి వేని జీవలత్సోణమునందు త _త్తద్దుణ (పాబల్యముండునొ, తత్త (దసానుభూతి పొందుటకువాడు (పయత్నముచేసి, సాఫ ల్యము పొందగలుగుటకు నేర్పరుపబడిన మార్గములవి.

తక్కిన భావముల కాశకి లేదు. తక్కినవి జీవుని మనస్సుయొక్క- పొలము దగ్గణకు తీసికొని పోయి. వదలి పెట్టును.

ఇవి మనపస్క్రైతన్యములు నడుమనున్న ద్వారదర్శనము

"వేయించును. అన్నియు నొకొకప్పుడు వై తన్యములోనికి తీసి కొని పోవును. రత్యుత్సాహదుఃఖ (కోథములకు నధికశ క్రి కలదు. రత్యు త్పాహము లన్నిటి కన్న గొప్పవని పూర్వులు "చెప్పిరి. శ్నాదదుఃఖములు కూడ నట్టివే ! అయినను రత్యు త్సాహ విషయమక్రిలదు లోకము లగ్నమనస్క-ము. అవి సర్వ సామాన్యములు. అందువేత వానికి పెద్దపీట వేయబడినది.

(బిహ్మానందము - రసానందము [119

ఈ చెప్పుటలో రసము లెనిమిదిగా నే చెప్పబడుచున్న వి. సవాంతమును కలువుట లేదు. భక్త్యాదుల పశంసయీ వేదా, నికి శారణము తపువాతీ చెప్పబడును.

ముంనవొక సంగతి చిస్పనలయును. మనస్సునకు లోతులు ఎత్తులు, అనగా పల్లములు మెట్టలు- మెట్టలనుటకంశా తద్దతా కాశమనుట మేంలు-ఉన్న నని వానిస్యరూపమిట్రినని విచాకించబడ "లేకు. మనస్సునకు లోక [కియానినమైన స్వరూపము. పధాన మని చెప్పబడినది కదా! లోక కియా సంబంధికాని లక్షణము మనస్సునకున్నది. ఎందువేత నున్నది! ఆ మనస్సు జీవుని దమొక్క 'పతివింబము కనుక ఆ జీవుడు విజ్ఞానమయ | బహ తము యొక్క [పతిబింబాక్ళతి గనుక. ఈ మనస్సునకు బహు విష యములను [గ్రహించగల వక్తి యున్నది. ఆశక్తి కొంత సంస్కారము చేత నియమింపబడిన జీవుని చేత నియమింప బకు చున్నది. ఆ జీవుండు బహు పూర్వ జన్సులయందు చేసిన ద్యుష్మియల చేత పాపములచేత [కోధాదుల యందు మునిగి యుండుట చేత పరిమిత శక్తిమంగుడగు చున్నాడు. వెనుక నున్న విజ్ఞానమయ (బహ్మ యొక్క. సర్వదనీపిని (పకివిం బింప జేషకొన లేకున్నాడు- అట్టి జీవుల శక్తిపిమిత మగు చున్నది. అందుచేత మనస్సునకు శక్తి తక్కునగు చున్నది. ఒక్క-క్కాప్పుడా శక్షి యెంత తక్కునసుననగా జన్ధ సహ జమెన మాతృ పితృ భాతృ ముఖ్య పరమ బంధు ౫తమెన (పేమ కూడ వానియందు లోపించు చున్నది. (వేము లేకుండు టయీ కాక మొదటిఐ వాక కపకాగరము చేయుటయు, శెండ వది వాని వధించుటకు గూడ వెనుపీరయు భుండుటగా. జరుగు చున్నది.

120 కావ్యానిందము

ఇది పరమ నీచమైన పకృతి. మనస్స్ఫుమొక్క_. అధో గతి. మాననజన్నయొక్కం పరమ నచ న

ఇట్టి వానికి కావ్యానందము కలుగునా 1! వాండా నంచాను భవమును పొందగలుగునా! ఈ యానందానుభూతి పొందలేని జీవ మనోలతశేణములమయొక్క.- పరమాశథః। స్థితి చెప్ప బడినది. ఇ౦05 నధవు ఫ్ట్‌సులు గలవు, మధ్యను స్థితులు కలవు వానికిని కావ్యానందమునకు సంబంధము లేదు. కనుక మనము కావ్యానంద విషయ విచారణ చేయునపుడు ఇట్టి (కృతులను చాటి నెవమన్న 1పకృతుల యొక్క తారతమ్య వివత మానమే చేసికొన వలయును. ల కావ్యానండాను. భూతి. విషయము మౌట్లాడు చున్నాము గాని కాన్యపచయము , శార పరిజ్ఞానము ; పద్యముయొక్క.. యన్యంగము వెలిపఫొాముట మొదలె న వానిని గూర్చి చెప్పుటలేదు.. ఈ యానంద పజేతర వృత్తులలో ఆానృళులు ఇాటవముంది యుంగుకు కొట్టు, చంవు, డొక్క వీల్చుము. బళల్లెమువెట్టి పొడువుము. భార్య చూచుచుండ భర్తను కత్తితో పొడువుము. తంగడి చూచుచుండ కొడుకును సంహరింపుము - మొదలైన 1పకృతు లుండును. వాిలో కొందటు కాన్యార్థ పరిజ్ఞానము కలవారు కూడ నుందురు

ఇట్టివాగు కాక మనస్సును స్వచ్చముగా నుంచికొని జన శ్ర యెత్తుట జరిగినది గనుక సామాన్య మెన జీవితము నందలి యిం్శదియాదిక వేహ్తాతీతమైన దానికంచ నధికమైన మొక (పకృతి కలనాకుందును.. వాగు పరుల కశానను జూచి జాలి పడుగురు, ఒక నొప్ప ఫానమును వీని ఆహా! యందురు. ఒక గొప్ప సంగీతమును విని జన్న చితార్థమైనదను. కొందురు.

ఫ్‌

(బ్రహ్మానందము = రసానందవు [121 ఒక మహానది వరదలమిోాద నుండగా చూచి, మొక (ప్రళయ రుంగును జూచి, మొక మహా సర్వతమును ఇచి, యొక రమణీయ సంఘటనను జూచి మనస్సు నందొక వికారమును పొందుదురు, వికారమనగా మార్చు. వెడ్డది కానక్క-టి లేదు. సామాన్య మైన మనస్సు యొక్క స్వరూపమును దాటి నది. మఃఖము వైపునకు మళ్ళవచ్చును. సుఖము "వై వునకు మళ్ళ వచ్చును. అనగా నది వైయ శక్తిశమెన సుఖ దుఃఖము లకు సంబంధము అేనిది,. దానివలన పనికి లాభ నష్టములు లేవు అది వట్టి మకోగత వ్యాపారము.

ఇట్టి మొగుడు దిగుళ్ళు "లంకును మనస్సులోతులు లవ్వు కొన్నను సరే! పైకి యెగిరి యుడా త్తముగా (పనర్త్హించి నను సే! మనస్సున కొళ యశీతమైన యనుభనమును చ్చు చున్నది.

ఈ యతీతత్యము మొక్క లక్షణ మేమి 1 లో శేతరమె నటి. ఇం|దియాది సంబంధ విరహితమైనద. తన స్వార్థము నకు సంబంధము లేనిది.

స్వార్థ మనగా జేబు! తానొక చోట ఫవుట్టినాడు. ఆ పుట్టిన గామము, ఆ రాష్ట్రము, ఆ చేశము-ఇది మొక రాశి. తల్సి దం జులు, బంధువులు, భార్యయు బిడ్డలు- ఇది మొన రాని. శెండవ రాశి పెద్దది. మొదటి రాశి చిన్నది, ఈ =*ంటిక సంబంధించిన సర్వ వ్యామోహమే స్వార్థము.ఇందులో "ఇండవ రాశికంశు మొదటి రాశి మేలు రెండవ రాశి మియు స్వార్ధము. మొకటి రాశి స్వార్థముతో కూడుకొని యున్నను కొంత మకో వైశాల్యము కలది. ఆఅ నై శాల్యము సాఫ్యము. అనగా నితకుల మేలు కొరకు (పనర్శించు లతుణ

122 కావ్యానందము మెచ్చట నుండునో యచ్చట వైశాల్యము కలది. ఒక్కొ-క్కా ప్పుడు పరుల మేలు తన స్వార్థము = ఆెంటిని కలువుట యుండును. దానిలో నుడాత్తత తక్కు.వ.

నిర్వ్యాదముగా పరుల _ మేలును సమకూర్చుటయీే యుండును. దాని యందుడా త్తత యున్నది, అది యానం దఫు పొలిమేరకు పోదు. లౌకికమైన మర్యాదను సంపాదించి వెట్లును. అవాంకారమును వర్టించినచో సాధుత్వమును సమ కూర్చి పెట్టును. ఈ సాధుత్వ ము త్తర్మత అనంద మౌాగ్షగాకిః. యగు నెడ సవోయపడును. అందుచేత మనస్సులో నెత్తు పల్ల ములు కెండు నొకటియే, లోకాలీతమైన లతీశామును కలి గించునపి.

వారిని సత్పురుము లనవచ్చును. కాళిదాసు దీనిని గురించియే (వాసినాడు. రమ్యూణి ఏీక్ష్యు మధురాంశ్చ నిశమ్య శఫైాన్‌ పర్యుత్సుకో ఛవతి యత్సుఖతో 2వీ దంగు? తచ్చేతసా స్సరతి నూన మబోధ పూర్వం భావస్టిరాణి జ నాంతర సపౌవృూదాణి.

రమ్యములను చూచి మధురమెన శబ్లములను విని సుఖి తుడైన జంతువు కూడ పర్యుత్సుకు డగుచున్నాడుం మధురము లైన శబ్దములు విశేవ్యవిశేపుణములు రెండును కలవు. రమ్య ములు ఒకి విశేషణము. విశేమ్యము "లేదు. ఎందుచేతనో "తెలియదు. రమ్యాణి వస్తూని యని యుండవలయునా! మధుర మనగా తీయనైనదె. శబ్దమునకు విశేషణము. రమ్యుమనగా ఆందమైనది- వ్యుత్సత్తి విచారించినచో రమింప దగినది.

(బ్రహ్మానందము = రసానందము 123 రమించుట యనగా చాని యందు సుఖపడుట. దడానిని జూచి తృృవ్పి పడుట, చాగన్నదను కొనుట, పహృాచనయమునక్‌ "క్‌ సుఖము కలుగుట, ఈ సుఖము కలుగుట బహు వీషయము లందు గలుగును. ఒకనడ్వి ఒక పర్వతము, ఒక యీ ఒక మంచి యావు, ఒక పద్యము, ఒక సన్ని వేశము-మొవలై న వెన్నియైన కమ్యుముగా నుండును. అందుచేత మధురమైనది శబ్ద మన్నపు రమ్య మైనదియేదియో కాళిదాసు చెప్ప లేదు. అట్టివి మాచి సుఖతుంలడ్రైన జంతువు కూడ పర్యుత్సుకుండగు చున్నాడు. సుఖతుడనగా సుఖము పొందుచున్నవాండుం పొందిన వాండు. అతనికి సుఖ మనుభూయమాన మగుచున్నది. అనుహూలవతియు, సౌందర్య వతియు, గుణ వతియు గొప్ప వంశమునందు వుట్టినదెయు నన్నలు తమ్ములు నక్కలు "స్పెలెర్మడు సుఖముగా నున్నదియు, సంతానవతియు, నారోగ్యు నియునై న భార్య కలదు. సంతానము బుద్ధిమంతులు-విద్యా వంతులు, అతండారోగ నివంతుడు. థధనవంగుడు. స్‌ణ్యా వంతుడు. అతని సోదరులు ధనవంతులు. లోకమునందు (పతిష్ట కలవారు. అతండు గొప్ప నంశములో ఫవుట్టినవాండుం అతని శీదియు లోపము లేదు. సుఖతుండనగా నిటువంటి వాడు. ఇతండు కూడ రమ్యమైన వానిని చూచి మధుకము లైన శజ్జములను విని పర్యుగ్సుకుండగుచున్నాడు. వానికి లోక ములో ఎవాంభింపదగిన చేదియు శేదు. వనికి (కొత్తగా సుఖము కల్పించున బేదియు లేదు. అట్రివాండు పక్యుత్సు కుండగు చున్నాడు.

ఉత్పుకుడనగా నొకచానియందు కోర8ికగలవాడు. ఎక్కు.వ కోరికగలవాడు, కత్సుక్యము దీని భావమ*.

124 కావ్యానందము “ఇతే ్యెత్సు క్యాద పరిగణయన్‌ గువ్యూక _స్తంయయాచే శౌత్సుక్యమనగా మిక్కిలి కోరక. ఇందొకటి సుఖి

తుండు పర్య్యుత్చుకు డగుచున్నాడు. వట్టి ఉత్సుక శబ్దమే

చాలును. కాళిదాసు పర్ఫుత్యుక శబ్దము వాడినాడు. వదో యొక మేఘమును వాంభించినప్పుడుత్సుకుడు.. ఒక యి వాంభించి యుత్పుకుడు. ఒక ధనమును కోరినప్పు డుత్చుకుడు. లోకమునంటెన్ని కోరికలుండవు. ఆ కోరిక మిక్కిలిగానున్న చో చాని నెత్సుక్యమందురు. ఇది వట్టి యాశ్సుక్యముకాదు. వడు నట్టి యుశ్సుకుడు కాడు. వీక్తు పర్వుత్సుకుడు. పర్వుత్సుకుడ నగా నేమి + ఉత్పుకుడనగా ధనమునుగూర్చియో శ్రీని గూర్చియో మరి జేనిని గూర్చియో విశేషమైన కోరిక కలుగుట. ఆకోరిక ఆ విషయమునకు సంబంధిం చెడి మనస్సుపొందెడియు ద్వేగము. అనగా .్క వాంఛా సంబంధి మనస్సు. ధనవాంఛా సంబంధి మనస్సు. ఇట్టివి విడివిడిగా నుండును కాబోలు. మనస్సు నిత్య విషయ స్పర్శము కలిగియుండుట చేత భిన్న భిన్నముగా నుండ వచ్చును. మనస్సు సంకల్ప వికల్పాత్మకమైన యొక్క-టియే ముద్దయైన (దవ్య మైనప్పటికి నిత్యముగా భిన్న భిన్న కార్యము లందు వగ మై యుండుటచేత విడి విడిగా నా భావములు మనస్సులో కొంతకొంత మేర నాాకమించుకొని యుండు జశీచోూ! ఆ యుశ్సుకత్వ వూ మేరయంచే కలిగియుండును. ఈ పర్యుత్సుకత్వము వేజు. సతః ఉత్సుకః సర్వత ఉత్పుకుడగు చున్నాడు. సర్వత యనగా మనస్సునందంతట నని యర్థము. వాని మనస్సులో తొలుతటి విభాగములు లేవు. వానిమనస్సు మనస్పంతయు నుత్సుకత్వమును పొందుచున్నదని యర్థము. అక్కడ నొక నిర్జీతమైన విషమయములేదు. (పల్యేకింపబడిన

(విహ్మావందము = రసౌనందము 126 భాగములేదు. మనస్పను పదార్థమంతయు న్యుది_క్తమగు చున్నది. అచ్చట నొక కోరకలేకు. అది లభించునా లభిం చడా యన్న యాశలేదు. ఊజకయే మనస్సు పగ్యుత్సుకమగు చున్నది. ఆ రమ్యమైనది తనకు కావలయుననికాదు. చాని యందు వాని కాశలేదు. అదివఆశే అట్టి రమ్యువస్తువ్రలు తేనకు కలవు. వాని సుఖము ననుభవించుచున్నాడు. అందుకనియీ సుఖపుడని చెప్పబడినాడు. మధురములై న శబ్దములను విను చున్నాడు. వానియండుగాడ వానికి (పల్యేకమైన యున్సు కత్వము లేదు. అందుకనియే కాళిదాసు పస్యుత్సుకు కని శబ్రము వాడినాడు. వానికి జేనియందును మమకారములేదు. ఉఊరశే పర్యుత్సుకత్యము వాని మునస్సునందుదయించినది. బేని యందు కోరిక లేనప్పుడు పర్యున్సుకత్య మేమిటి 1 ఒక మహో (దన్యముగా నున్న మనఃవిండమునంద- సిర్జిష్ట వ స్తువుముణూక్చి శాని మొక థోరికయా

కోరక యిట్లుండునా! ఉంశును. ఎట్టుంకును! జీవలక్ష ణమై యుంకును. జీవశతమె యుండును అది మనస్పునందు నిత్యము (పతివించిచు చుండును దాని రూప మిదమిళ్ధ తుని చెప్పుటకు వీలుజేదు. ఆది లోకము నంశయు నావ ర80చి. యుండును. పదిమంది. పంచుకొనవలసిన ళొంత (దవ్యవు ముద్ద కలదు. పంచబడి నప్పుడు వది యొవనినో తకుంత భాగము వేనిదో జాని చానియందు వాని వాని కోరిక ఖిన్నము. ముద్గగా నున్నప్వుడా పదిమందియు చాని యందొళ యాశను వెలార్చు చుందురు ఆ యాశకు రూషము లేదు. పిమాణము లేదు. అట్టి లత్షణను కలవాడు జీవుడు. కానేకో పూర్వము నందు కొన్ని కర్మలు చేసినవాడు. వాని

126 కావ్యానందము ఫలితము లనుభవించుటకు జన్ఫయె _త్తినాడు. అవి రూఫు కట్టుట "లేదు. వయసు వచ్చిన కాని యా ళీ లభించదు ఉద్యో గము వచ్చినప్పుడు గాని యా ఫనము లభించదు. (పయత్నేము జేసిన గాని యా ఫలము లభించదు. అప్పుడప్పు జాయీ విషయములు రూషమును డాల్చి యా కోరికలకు రూషము వచ్చును. ఈ పరిణామము లేనవుడు ముద్ధగా నుండును.

ఎవడో పెండ్లి చేసికొన్నాడు. వాని భార్య కావురము నకు వచ్చినది. వానిని చూచి వీని శకామమున కొక యవిర్దిష్ట మైన రూప మేర్చడినది. దాని లక్షణ మదినణకే యున్నది. అది బయటకు వచ్చి రూపము వాంచుట కిబిముఖముగా నున్నది. తినకు బార్య నచ్చినది, దెసికి సంపూర్మమ్యుగా రూప మేర్చడినది. ౩క్షే సర్వ విషయము లంయను.

అనగా నీ కామాదులన్నియు. నివిన్చిత రూషము లేన పుకు ముద్దగా వట్టి మనః పిండాకృతిగా జీన (పతిబింబముగా నుండు చున్నవని యర్థము. అచట 3లిగెడి వికారము పక్యుత్సు కత్వెము. అది పొందిన వాండు పర్యుత్సుకుండు.

ఉత్సుకత్వము శేకుండ నుత్సుకత్శ్యముండునా। జీవగత మె యుం౦డునుగడా ! మకోగతిమై యుండును* దా ! ఇద్‌ నొప్ప విషయము. కావాళ్షనందముసకుగాని రెససిడాంచిమ+నకుగాని యిది జీవగల్లు.. అట్లిస్థితి యొకండున్నది.. ఆ' స్థితి నెవండనుభ వించగలండు 1 ఎవండు పొందగలండు! శాన్నపొనమువేత పొందగలడా + ఈ (వశ్నయట్లున్న ది. |

అట్టుండగా కాళిజాసు దీవకొక సమాధానము. చేస్పీ నాడు, పూర్వము తనకు పెలియకుండ భానస్థిరముల్లై యున్న

ఐిహ్మానందము = రసానందము 127 పూర్వజన్ములలోని సంస్కా-నములను వాండా సమయములందు మనస్సుతో సంస్బృరించుచున్నా డని వ్యాఖ్యానము. ఇచట కాళిడాసు.. చేతళ్ళబ్లమును | ప త్యేకార్గములో వాడినాడుం మనస్సు సంకల్ప విశల్పములు గలదిగాను చేతస్పు చై తన్న సంబంఫ మెనదిగను వాడినాడు. వ్‌ జీనవై తన్యము లోకానుభ వము కొకు మనస్సుగా పిణమించినదో-స్వలక్ష ణము 'బేకుండ పరిణమించదుగడా 1- ఆ చైతన్యము మనస్సుగా వమారినప్పటి “పధమలత్షణము వేతస్సు. అది చై తన్యవ ఎమొక్క- ముద్ద్యముద్ద నంటిది. ఇద వాని బవుజన్సృములలోని మనప్స్వరూపము, మనస్పనునది వాని యూ జన 'స్రకు సంబంధించిన సంకల్ప వికల్పాత్భకమైంన లౌకిక సుఖదుఃబఖానుభూతిని పొందుచున్న యా మహావేతస్సు యొక్క_ పిణామము, ఇది వేనస్సు.

ఈ వేతస్సునకు వాని మనస్సునకు మిక్కి.లి సంబంఫము లేదు, వాని మనస్సు ఈ జిన (కు సంబంధించినడి. వాని చేతస్సు వాని సర్వజన (లకు సంబంధించినది. ఆ చేశస్సునో స్టృరించుచున్నాడు. ఎట్లు స్మృంంచుచున్నాడు 1 అబోఛ పూర్వ ముగాస గృృరించుచున్నా డు, పూర్వము వెలియబడని దానిని గా స్మ్మృరించుచున్నాడు. స్పృరించుటయనగా జ్ఞాపకమ; చేసికొనుట, జ్ఞాపకము చేషకొనుట యనగా పూర్వము వెలిసినదానిని గుక్తు నకు తెచ్చుళొనుట. 'పెలియని దానిని స సరించుట యెట్లు ?ఇది అతార్కి-కమైన విషయమన్నాడు అభినవగువ్వుండు.

కాని యిఃఏ స్న్మరించుచున్నాడు. స్పృరించుట గాండు విఫములన్నమాట. మనస్సుతో స్మ్మరించుట మొకటి. చేనముతో

128 కావ్యానందము స్నరించుట యొకటి. మనస్బుతో స్మరించునది. నేటి జన్నకు సంబంధించినది. చేతముతో స్మరించుచున్నది బహుజన్నృలకు సంబంధీంచినది. పూర్వజన్న గ్హైలకు సంబంధించినది. ఈ జన కు సంబంధించనిది. అవి జననాంతర సొహృదములు. అవి తెట్టివి ! భావస్థిరములట!

భావస్వరూపము.- భావమనగా నేమి ఇది (చితమైన శబను. “భూ” అన్న భాతువు మొండీ వుట్రినను. దీనిలతమణములు వేటు. |కోధము, హ రము, హాసము, భయము మొవలెన మనోవికారములకు భానములని జేరు. అది తెనయంతట నదియే యుత్పన్నమగుచున్నది. డానికి వేజి కారణములేదు. అది యుత్చన్న మె యితరములె నవానిని కలి గించుచున్నది. *“భానయజి భావింపజేయుచున్నదది, 'తెలిసికొను నట్లు చేయుచున్నది. ఇద భానము. అదికదలుట లేదు. ఇతరము లకు (పోవులకమగుచున్న వ, ఇపరములు తెలిసిానబకునట్లు చేయుచున్నది. తాను సహజముగా నున్నది. ఇదివాలగొప్పది, నీనిని యా సృష్టి ఏకారమునకు సృృష్షి పెణావమునకు సర్వ మనో భావములకు మూలభూతమైనదని చెప్పినను చెప్ప వచ్చును. ఆ భావము నిత్నెము. సర్యజగ త్తు (పవ రించినంత కాఅమది యుండును, అన్నియు డాని నుండి వినిగ్గమించును. అన్నియు పోయి దానిలో చేరును,

ఈ భావము కూడ నూహింపంబడుచున్నది. ఊహచేత స్థీరముగుచున్నది. అది స్వతంత్రమె మానవబుద్ధి చేత కల్పింప బదుచున్న దేమోయని యున్నది. శాసని సృష్టి పరిణామవణ సంతు, దాని కొ స్లిషియున్నది.

అనంతళోటోజవములు భూత వరమాన భవివృ_-త్కా_ల ములయందు (వవ ర్తించినారు, (వవర్హించు చున్నారు.

శ్రి

180 కావ్యానందము (పన ర్మించగలరు. వుణ్యపాపములు చేయుచున్నారు. వడ్చు చున్నారు. సంగీతిమును వాడుచున్నారు. ఇది యెొప్పటికప్పు డంతరించుట లేదు. అంతరించుచున్న వని యల్ప్బులభావన. వాని కొకనిత్యత్వమున్నది. ఇం్చదియాతీతమైన విమయములందు విశ్య సీంచెడివారి లశణము. అధునికుల మనోలతణము కంగు భిన్న ముగా నుండును. కొన్నినందల యేండ్హ [కింద చనిపోయినవాని జీవుని వీలిచి వానిచేత సమాధానములు చెప్పించుళొనుట నేడు కూడ కొంతమందిచేసెడి తాంతిక శార్యములందు ద్యోతె నమూన మగుచున్నది. ఆధునికులు కొందటజు వారిని వెజ్లివాయడ (కింద లెక్కఒక శ్లైదరు. (పతిదియు నెప్పటికప్పుడు నశించి పోవు నని వారి భాంతి. గాలిలో తెలియకుండ కొన్ని నాదములు వినిపించును.

చర్ణదనోళమునకు వెళ్ళిన అమెరికా వె మానికులు తగ్‌ వచ్చుచుండగా సప్తమ మరుత్చృ-౦0ధమున కొన్ని దుఃఖా రావములు వినిపించినవని లోక పతారణము కొజకు చెప్పీగి అధునికులు చేసెడి లతుణము లిట్లుండును. కాని యాశాశేము శబ్దగుణకము. శబ్దముతో నిండియుండును. సమిపేశమున, సమిపకాలమున నున్న శబ్లమునే మన (అనగా _బతికీియున్న మౌనవుల) ఇెవులు వినగలవు. అంతర్జితమై యెంతో సన్నగా లీలగా నున్న యాకాశగత శబ్దములను మన చెవులు వినలేవు. అట్లి రూపములను చూడ లేవు,

ఆ భావము నుండియే సర్వజంతువులు సర్వ నృతములు ఫుట్టుచున్నవి. దానికి మించినవి ఫుట్టుటలేదు. ఫుట్టినచో వీని లోనికొన్ని కొన్ని విషయముల సమావోర నికారరూషహము. అది భావము,

భానవ్వరూసము 181

ఈ భావము భిన్న జీన్సలయెడ భిన్న మైన యొక సంస్కా- రము ముద్దగా నుండును. ఈ భావము సర్వ సృష్టికీ సృృష్టీ మొక్క_ క్రియా నిశేషములకు సమాహార భూతమెన యొక మహా విండముగా నుండును, మరల జివుని బహుజన యాత్రల యందున్న భిన్న సంస్కా-రముల కలయిగ యొన మొక ముదగా నుండును. ఆ మహా భావములో నీ జీవ భానము లేక చేశములు నన్నియు నొకటియే! భిన్న కియలను బట్టి భిన్న రూపములు. భిన్న జీవులు మహా వచైతిన్యము నందలి యేక బేశమువలె నీ భావములు కూడ తన హా భాన గత చిందువులు.

ఇది యంతయు (వాయుట యీలననగా వీని సమిస్టీ మైన స్వరూపము తెలిసిన గాని కావ్యానందము రసానందము యొక్క_ యర్ధ విస్పష్టత వాగుగా నోచరించదు.

ఆ రమ్యములను మాచి ఆ మధురశబ్లములను విని, అననుభూతపూర్వకముగా తన వేతమునందు జననాంతర సౌహృాదములు స్మృరించుచున్నాడు. ఆ స్టృరణ చేతమునందు జరుగుచున్నది. ఆ భావింపబడునవి భావస్థిరములు.

భావస్థిరములనుట చేత శకాళిచాసు భారతీయ సర్వవిజ్ఞాన మును వ్యాఖ్యానము చేయుచున్నాడు. జన్ఫపరంపర యున్న దని వ్యాఖ్యానము చేయుచున్నాడు. జననాంతర సౌహృద ములు నశించిపోవని వ్యాఖ్యానము చేయుచున్నాడు. కాలా కాశములయందు. శీవశ క్రిసిండి నిబిడీళ్ళ్భతను యుండునని వ్యాఖ్యానము చేయుచున్నాడు. కాళిదాసు భారతీయ ఫర్మము నకు వ్యాఖ్యాతమైన మహాకవి. ఇతర 'బేశకవులతో వోల్చ రాదు.

182 కావ్యానందము

ఇది యిట్లుండగా మనస్సుయొక్క._ లత్సణము విచారించు చున్నానుకచా ! అ మనస్పేమగుచున్నది ! మనస్పనగానేమి | ఆ జన లో నావ్య _కికి జనించెడి యూహలయొక్క. యనుభ ఏంచెడి లతుణముయొుక్క- తజ్జనకత్వలతణము. అనుభూతి పూర్వ కముగా తత్స్వీ కార్య లతీణము కలిగిన వై తన్య (పతిబింబను. తత్కా-ల (పలిబింబము. అనంశేకాలమునందు దానికి వేజే ల&ణను కలదు. చదానికేరు వేతస్సు. తెలుగులో చేతము అని కూడ నందుము,

ఆ సుఖితుండై నవాండు మనస్సునందు సుఖితుడు. చేతము నం డన్యుండు. పర్యుత్సుకుడగుచున్నాడుగడా 1 ఆ పూర్వ సౌహృదములను స్ఫృరించుచున్నాడుగడా 1 అఆ సుఖమును మన్నించు చున్నాడుగడా ! ఆ సుఖమప్పుడు తనకులేడని యను కొనుట యున్నదికచా ! డదానియందొశ రమణమున్న దికచా !

నాలుగుదగలలో మానవుడు

నన

ఇప్పుడు నాల్గుదశ లేర్పడుచున్నవి. ఒకటి యీ జన్ఫృకు సంబంధించిన మనస్సు. పెండ, బహముదన లకు సంబఠఅధించిన చేతము. మూడు, జీనవై తన్యము. నాలుగు విజ్ఞానమయ సో ము.

మౌనవుని యొక్క [బదుకీ నాల్లుదశలయందున్న దని యర్థము. ఇప్పుడు మనస్సును దాటి చేతమును పొందినాడు. వాండును పర్యుత్సుకుంజేయగుచున్నాడు. కాని యొక తనయా త్వమును పొందుచున్నాడు... ఒక యిం వయాతీత మైన స్థితిని వాందుచున్నాడు. ఇం్టదియ వికారములకు మదూల్వమెన యొక ముద్దైన చేతేమును స్పృశించుచున్నాడు, వాండెవండు! సుఖితుండ్రై రమ్యములను మాచి మధు5శబ్దములను విని యా జన్మకు సంబంధించని మొక విశిష్టసుఖాను భూతిని స్శృరించు వాండు. ఇదె యానండముకాదు. ఆనందానుభూతికి 'సుంత దగ్గరివిషమయము. కావ్యానంవ మింతకంశు గొప్పది. అది సాశకుని యానందవు పొలిమేరలోనికి తీసికొనిపోవునది. అనగా ప్యుత్సుకత్వమును డాటించునది. చెతోజఒనుభవము నతి మించునడి.

అట్టిది కావ్యమునుండి లభించును,

ఎట్లు లభించును 1 ఎందుకు లభింపవలయాను 1 ఇందుకు లభించవలయునని తెలియకుండ నట్టు లభించునని చెప్పినందున (ప్రయోజనము లేదు.

[84 కావ్యానందము

క [పపంచము, | పకృతి, మొనవసృష్టి-యివి మూడును బలవ త్తమములుగా కి నిసించుచున్నవి. పరిహకించుటకు ఏలు లేకుండ నున్నవి.

మానవునకు నూహయున్నది, ఆలోచనయున్నది. ఈ యూహయు నాలోచనయు లేనిచో నీ | పపంచకమింతకంకు జాగుండెడిబేమో "తెలియదు. పశువులున్నవి. పశ్సులున్నవి. తుత్తు నాచ్పుకళొనుటకు [పయత్నించుచున్నవి. అ యాకలి తీష్టృళొనుటకు కూడ [పయత్నించుచున్నపి. ఆ యాహారమును లభింపజేసీకొనుటలో నొర్కొౌ-క్కజూతి జంతువునకు, నొకొక్క_ జాతి పథ్నీకి వాని మార్గములు వానికున్నవి. అది యాలో చనయా 1 తెలివియా 1 వివేకమా + యన్న [పశ్నలు ఫుట్లి నప్పుడు కొన్ని జాతులవారు కొన్ని మతములవారు, కొన్ని బేశ ముల వారు చానిని జెలివిియనుట లేదు. వివేకమనుట లేదు. ఈ వివేకము జీవుండ నెడివాడున్నప్పుడే కలుగును, వాంజే యాలో చించలలండు జంతువుల కీ వివేశములేకదని యందువేత జీవుడు "లేడని | గంధములలో (వాసిరి. మిక్కిలిగా విశ్వసించుచుండిరి. వేనికి శీవుండు లేడో వానిని జంపీనచో పామములేదు. ఇది యొక సిద్దాంతము. కాని బహు జంతువులయందు వివేశ మున్నట్లుగా తెలియుచున్నది. వేటకాం్యడు |వాసిన [గంభము లున్నవి. పెద్దఫులికి వివేకమున్నది. ఒడువున్నది. మోసము చేయగలదు. ఎవండు తనకపకారము వేయ౫ంలడో వానిని గుర్తించగలదు. ఇవి వేటకాజు (వాసిన మాటలు. ఇది యంతయు భోజనా*జేతతో కూడిన వటి “పసి యనివించి శొనెడీ లతణమేనా 1! ఫొంత యాలోచసయున్న దా 1 మౌొనవు లలో నింతకు మించిన యాలోచన లేనివారున్నారు.అయినచో

నాలుగుదశలలో మానవుడు 185 వారిలో జీవుండులేడని వెప్పవలయును. వానిని వధించినచో పాపషములేదన వలయును. కనుక నూనవులలోనేమి ! జంతువు లలోనేమి' విేేకము తగతమభావములుగా నున్న దనవలయును. కొందజు మనుష్యులలో నధికముగా నున్నది. అఆ మనుజుల వీవేశము మొక్కు. యున్నతె తము జంతువులు వాంద లేవని చెప్పవచ్చును. ఆధునికులు నమ్మసుగాని వివేకముతో -సృష్టి యంతయు నిండి వొశికిసలాకుచున్నది. కెన్ని సెన్ని జంతు వులయందు మిక్కి_లి వివేకముంకును నేను పుటకముందు మా యింటిలో నొక కుక్కు యుంజెడిగట. | పతిడినము ఇామువకు పోయి స్నానమువేసి వచ్చ్నెడిదట ! ఏకాదశినాడాహారము ముట్టుళొనెడిదిశాదట ! ఇట్టివి సృషీలో నుదాహరణములు వందలున్నప్‌. డానికి పంచాం.1ము చేలియదు. వకాదళి చానికి గున్తెట్లు 1 దీనిని బట్టి యొకటి తెలియుచున్నది. ఏకాదశులు, డ్వాదళులు మొవలె న వుణ్యదినములు కాలమునందు స్థిర ముగా నున్నవి. పంచాంగమునందు నిర్త యింపంబడినప. ఆ కుక్క _యొక్క- జీవుడు మహోపిజ్ఞాని. ఏ కర్శవశము చేతినో కుక్క యై వుట్లినాడు అని సమాధానము వెప్పీకొనవలయును మరియు నీ వశాదశి మొదలైన తిథులు పాశ్చాత్నుల ఆతాగీఖుల వంటివిశావు. తిథిక్వయము వచ్చును. శూన్యనిథు లుంకును. ౪ వశాదశిగు ర్వు ఆ కుక్కు కెర్టుండెను ! డాని! జీవుకున్నాడని యర్థము. ఆ జీవుడు వట్టి సాంపాకములె న యాలోచనలు వేసెడి మొ1శమెన లతణములు కలవాక్షు "కాడు. శకాలముయొగక్క. స్వరూపమును గుక్తించగలవాండు. ఇది జ్జానికి అజ్ఞానికి గల భేదము, అజ్ఞానియన్న శబ్దము చమత్కా.ర మైనది. సహజముగా జ్ఞానలతణమునుండి దానిని మరచిహోయిన

1860 కొవ్యాన౦దడము వాందు, అచరించనివాండు. లెక్క. పేయనివాడు అచాహా శ్ర” శబ్లమువలిె. (వాహ '్రేతర ఫబ్బము వేతు, అ వాహ కశ బ్లము "వేలు

బహూడాహరణములతోడి [నయోజన మేమి 1 జంతువు లకు గూడ లోపల జీవుండున్నాడు- పాండురంగ మాహాత్మ్యము లోనయుతనియుతో వాఖ్యానమున్నది. ' అందులో నొకండు శవింపబడి మంతూకమగును. వానికి మోతశుమువచ్చును. గ జే్యదమోత్తము యిటువంటిబే. ఆ గ జేం్యదునకు వట్టి జీవుండే శాడు మహాభ క్షికల జీవుడు గొప్పయాలోచనకల జీవుడు. శ్రీ కాళవా స్పిమహోతి 'శమున్నది. సాలెవురుగు,.. వనుగు, పాము - ఆ మూడును మోశ్షము పొందినవి జీవుడు లేనిచో ఆలోచనలేదు. భక్షి లేదు. మోతుములేదు, కనుక జంతువుల కాలోచనలేదు. మోత్షనులేదనుట నానయముకాదు.

ఆ జంగువులు మోతుమును పొందినవి. గ జేర్యదుండు వైకుంఠమునకు బోయినాడు. శ్రీ కాళహస్తులు శివునిలో పేనాకు,

ఇవీ యన్నియు మనుష్యులు కల్పించిన కథలు నిజము కాదు. అనవచ్చును. పూర్య్శము మా యింటిలో నున్నకుక్క- కథ చెప్పితినే! అ సంగతి మా నాయనగారు చెప్పిరి. మా నాయనమ్మ చెప్పినది. మా మేనత్తలు చెప్పీరి. ఆ కుక్క- చనిపోయినప్పుడు మా నాయనగారు మా పాలములో నొక చోట ఇగోయిళేవ్యించి దానిలో బస్తా యుప్పు పోయించి చాసిలో పాతిపట్టిరట. మా నాయనగారును మా నాయ నమ్మాయు ఆబద్ధము చెన్పీరనగా నాకు నోపమువచ్చును. ఈ నాటి సంఘములో మరిరెజకనికీ నోపము వెప్పించుట సంఘ

నాలుగుదశలలో మానవుడు 187 మర్యాద కాదుగదా! అన్నియు దైవము దైవభక్రి అతీరదియ విషయములు, గొప్పయాలోచ మొదలై నవన్నియు పోయి యూ కాలమునందు సంఘమర్యాద యొక్కటియే నిలిచి నట్లు కన్చించుచున్నద. అందుక నియే _వాయుచున్నాను,

వొన్ని జంతువులు, కొందణు మనుమ్మ్యులుంగూడ త్‌వ రా తినాడు చనీపోవుదురు. ఉత్తరాయణను [(పవేశించిననాడు చనిపోవుదుకు. ఏకానశినాడు చనిపోవుదురు. వారు వుణ్యలోక ములకు బోవుమరని భారతీయులు విశ్వసింతురు. ఆ జంతువులు కూడ వుణ్యలోకములశే వోవును.

శినుక జీవుండున్నాడు అని విశ్వసింపవలయును. జీవుల లతుణము మూాడగా నవేశ విధములుగా నున్నది. మానవులలో జంగతువులకంటఆి కనాక ష్టువు (పకృతి కలవారున్నారు. పెంపకము చేత, ఏద్య చేతి నాధువులగుదురని యొక విశ్వాసమున్నదిె. సత్కుుల | పసూతులు వీద్యావంతులునై దుర్జను లున్నారు. అవిడ్యావంతులై. మంచి పెంపకము లేకుండ సజ్జనులున్నా గు, ఇచ్చట కేమి. చెప్పవలయాను! *వుకున్నాడు. సంస్కార మున్నద్‌. బహుజన్మలయందు చేసిన సుళ్ళతములు నచ్చి ఫలిం చును. పాపములు దుష్టఫలనుల నిచ్చును. దుఃఖము లనుభవిం తుస. మొదలె నవన్నియు పూర్వజన్శలు లేవన్నచో. జీవుడు లేనన్నచో కుదురవు దున్నపోగుమోద వానకురిసినట్లు కొందజు మాటాదుదురు. జంతువునశేమి ? వమూానవులేమి దుఃఖములు మృుత్యువులు అశాలమునందు (పాపించుచున్నవి. కారణములేదా 1

వీనికి బొందజు భగవంతుని లీల యందురు. అప్పుడా భగవంతుడు నిర్ణయుడు. ఒక కంటిలో సున్నము నొక కంటిలో

188 కొవ్యానందము చెల్లముమ్యోళొనెడివాడు. వాని లీలయని'చెవ్సి వానిని దుర్దనుని నంటి వానిని [కూడుని నంటి వానిసి చేయుమెొందులకు?

కొందతిది యంతయు హకాత్ప్సంభనమందురు. కారణ రహితమెన మొగ కార్యము జరుగుచున్న దందురు. 'కార్వమని నంతజే కాకణమున్నది. జీవుడు లేడు. పంచభూతములు శరీ రముగా చేర్చకుటతో నొక వై తన్యము దానియంతట నదియే శరీరమునందు కలుగుచున్నది. | బనికి యున్నన్నినాళ్ళు నా వై తన్నముండును. చనిపోయిన వెంటనే డానిడారి నది పోవును. దానికిస్థిరత్వము లేదు. నిత్యత్వము లేదు. ఒకరూషము లేదు-అన్న ఒక విచితవాదము కలదు. తొట్లు పాంచభౌతిక శరీర మేర్చడిన తోడనే వై తన్యమనునది దానిలో. కలుగుట యొట్లు 1 అది సహజమని యన్నచో వేతులు కాళ్ళు కదలవచ్చును. ఊవా కూడ కలుగునా ! అనేక విషయములను గూర్చి యాలో చించునా 1 అప్పుడు భిన్న జంగువులయొక్క-_ చై తన్యమునందు భేదము కన్చించరాదు. అందతజి వైతన్వ మొక్కటిగానే యుండవలయును. ఈ భేదము మరి యింకొక చానివేత వచ్చిన దనవలయును. అది వది ! సమాహృతములై న పంచభూతముల యందా భేవనమున్న దనవలయును; వానియందీ భేద మెట్రున్నది! "బేశశాలములవేత నున్నదా ! ఆ ేశకాలము లెందుకున్నవి ! సూర్యచం|దుల హేశువున దివారా తములున్నవి. సూర్యగమ నము వలన బుతువు లేర్పడుచున్నవి. ఇది యంతయు నెనుండు శేయలేదు. సహజముగానున్నది. అననచ్చును.

అంతయు పౌగుగ వే యున్నదికాని యింత సవాజముగా నున్న చానియందు సుఖదుఃఖము లెందుకు !$ అవియు సహజ మన్నచో దుఃఖముకూడ సహజమా 1 కష్టపడుచున్నాడు. బాధ

నాలుగుదశలలో మానవుడు 184 పడుచున్నా డు. వాధను దుఃఖమును మానవుడు కోరుట లేదు, అ బోకుట సవాజము. కోరని దుఃఖముకూడ సహజమా 1! సుఖ దుఃఖము లనుభవించుట యొందులకు 1! కాధపకుట యెందులకు అనుభవించెడి వాడొకదున్నాడు. పాధపజెడి వొడొకకున్నాడు దీనినొప్పుకొనుట న్యాయము. ఎవ్వడు నందగి నొప్పించ లేకు.

అందుచేత జీవుశున్నాడు. వాకెట్టివాడు 1 వానిస్వరూప మేమి+ వాకు సుఖమును కోరుచున్నాడు. ఆ సుఖమనేస్‌ విఫ ములుగా నున్నది. ఎప్పటి కప్పుడధికాధిక సుఖమును కోకు చున్నాడు. ఇంక నింతకంె నధికమైన సుఖములేదు అనునట్టి సుఖమును నోకుచున్నాడు. గ జేర్యడడు 'వైకుంకవునకు. వెళ్ళి నాడందము. వైకుంకము నెందుకు కోరినాడు! అచట దుఃఖము "జేదు. అంతయు సుఖమే అని నెళ్ళిగాడా + అక్క-డకూడ దుఃఖమున్నది. ఉన్నట్లుగా నున్నది. జయవీజయులు వైకుంఠము నందలి ద్వారపాలకులు. మహర్ద్షులై న సనకసనందులు స్వామి దర్శనముళ అకు వెళ్ళినాను. సనకసనందు లిద్దజు ఇచాలుకు. దిగంబరులు! జయపిజయులు వారిని లోనికి రాసీయలేదు. సనకసనందులకు కోపమునచ్చినది. వాగిని శవించిరి. అ జయ విజయులే హిరణ్యాత హిరణ్యకశివులు, రావణ కుంభకర్ణులు, చీశుపాల దంతవ క్రు్రంలు, మరి వై కుంళకనములో నున్న గూడ ముఃఖము తప్పినటులేజీ |

ఇక్క-డ నొకమాట చెప్పవలయును. వారియొక్క దుఃఖమునకు కారణమేమి + ఆ జయవిజయులమయొక్క. యవిజే కముగా కనిపించుచున్నది. ఏరిద్దరు (బవ్మార్జులు నిత్య బాలుకు. దిగంబనులన్న దానిని పొగశించకూడదు. అనెడి జ్డానము జయవపిజయులకు లేశ పోయినది. వారి కవాంకారమున్నవి. తిర

[148 కావ్యానందము స్కా-రమున్నది. కనుక తిరస్కా-రాహంకారాడి దుర్గణములలో సుఖము లేనట్లున్నట. మరియు సనకసనందులకు కోషము వచ్చి సది. అది మొతము న్యాయమా 1 వాతి ఫోపమువలన వా శీమి.దుష్ఫులితము రా లేదు. ఆ విషయము వేలు.

శ్రీశాళవాస్తులు. శివునియందై కము పొందిరి, సుఖమా! శ్రీకాళహస్తి వే తములో వారి జొమ్మలుకూడ మహాలింగమునందు కనిపించును. అ శీలామూ_ర్రియె యుండుట సుఖమూ! భస్మాసురుడు శిఫ్చుని వెంటబడి తరిమినాడు. చాతో యణి చనిపోపగా శివుడు దుఃఖంచినాడు. అఆ శివుడు కూడ దుఃఖాతీతునివలె కనివించుటలేచే !

ఎంత విచా*షంచినను దుఃఖరహితమైన యానందను జీశ్రులు వాంధించుచున్నారు. జీవుడున్నాడు. ఎవడు లేడను చున్నాడో వానిలో కూడ నున్నాకు. లేనిచో వాడు కరచర ణాద్యవయపములు శదలించలేడు. ఉఊహించలేడు. వాని యూహలు, వాని పద్ధతులు పూర్వజన్న సంస్కా_గ ఫలితము లుగా కనిపించుచున్నవి. ఈ విమయములన్నియు. [ధువ నతు (త్రము వలి నున్నవి.

శివ లోకమో విమ్ణు లోశమో మరియొక లోశమో మన స్వర్ణమో ఇతరులు కల్పించిన స్వర్ణ్షములో అన్నియు దోష ఇాయిష్టములుగా నున్నవి. విపతిపత్తులను కూడి యున్నవి. ఒక్కటియే యథార్థముగా శనివీించుచున్నది.

అనందమున్నది. అది యిందియాతీతేమెనది. తదను భూతి సమయమునందు సర్వము మరచిపోబడుచున్నది. అది యచ్చమైన సుఖముగా నమమిాయమాన మగుచున్నది.

నాలు గుదళలలో మానవుడు 41 లోకమునందు సుఖము వేలు. అఆ సుఖమువేటు. లోకము నందలి సుఖము దుఃఖమి(శితము, దుఃఖవాసనా సంబంధి. అది దుఃఖము శాదన్న సుఖముగాని, సుఖమన్న సుఖముకాకు. నిజముగా సుఖమైన సుఖము ఆనం నము,

ఈ యానందము మానవులు పొందుదురా ళల ఈ యూనందమునకు కొలత యున్నదా! పొందుదురు. కొలత యున్నది.

ఆ తిష్తుడు, (దథిష్షుడు బలీష్టుడు యౌావనవంతుడు సకల ధనము కలవాడు. ఒక సృమౌాట్టు. వానివైన నింకెవ్వరును 'లేగు. అతడు దుఃఖము పొందనలసిన స్ధితి యేమియు లేదు. ఇది మానుపానందమని చెప్పబడినది. మానవుడె పొందదగిన యానందము వాని యానందము. ఒక యుష్టిర చక్రవర్తి యొక్క-_ యానందము మానుపానందము యొక్క (_పమాణ ముగా ఈ శంకరులం , చెప్పినారు.

దీనికి వంగరెట్లు వంద రెట్లుగా మరిళొన్ని కొన్ని యానందములు చెప్పబడినవి. చివరది (బహో నందము.

ఎక్షైననేమి 1! ఈ మానుపానందము కావ్యానందము కంకు గొప్పదా ॥ కాదు. ఎందుచేత $ మానుపానందమనగా లౌకికమైన సర్వసౌఖ్యములు పొందుటకు ఏలె న సితిలోనున్న తృప్పి. అది తె ప్పియొక్క- పరకాష్టు, కానవ్యానంద మానం దము.

ఈ యానసంగము. ఇం డియాతీగ మైనది. వివేకమున కలీతయమెనది. భోవాదులచేత స్పృశింపబడినది. నిత్య మైనది.

కేశ? కొవ్యానందము

ఇంత వజకు చేసిన విచారణచేత మానవుడు, కామ (ోధములు, శృంగారాది భావములు ధనాదులు ఆరోగ్యము ఒక రాజ్యము ఒక యధికారము - నివి యన్నియు ఆతాత్కాలి కములు, అనిత్యములు. దుఃఖమి[శితములుకాని దుఃఖసంబం ధులుగానియె యున్నవి. అనందమట్టిది కాదు. ఈ (పపంచ మున కతీతమైనది. సుఖముయొక్క-. పరకాష్టా స్యరూషమును చాటినది.

లోక ప్రవృత్తి - కవికల్పన ఇటి యానందము కావ్వుమునుండి లభించుట యొట్లు 1 కావ్యములో ెండు విసయములుండును. ఒకె టి లోకపవృత్తి "రెండవది కవికల్పన. దానిని నర్శ న యందము. లోక[పన్ఫ తిని యథాతథముగా చి|తింతమని కొందళతాసనికులు వాదింతురు. యథాతథముగా చిత్రించుట యసంభవము. చి| తించుటయనగా నొఠ జొమ్మువలె గీయుట. ఒకని జొమ్ము గీసితిని. అది వాసి జామ్మ. వాడు కాడు. నీవ లోకమును యథాతథముగా చి1తించితి ననుకొనుచున్నావు. నీవు లోకములోని కొన్ని లతణములు తీసికొని యొక కల్పిత పాతి యండారోపించి చి[తించుచున్నావు. అందు వాని లత్త్సుణములున్నవి కాని వాడు "లేడు... ఒకని హోపమును కోపమునందు వాడుపయోగిం చెజి మాటలను నీవు |గంథమునందు |వాయునువు. నాని ఫోపా విపష్కారమునకు వాని మాటల కంఆశు | పధానమైన నాని | పకృతి సహజమెన కంఠ స్వరాదులు ముఖవికారాదులున్న వి. వాని నెట్లు చితింతువు. నీవు వాని మాటలను దీసి [గంథ ములో [వాసినచో మరియొక 'జెవదోచదిఏ వానికి పహజవైెంస కోపావిప్కారమును డానియంకు జోశించుకొనును, అది నాటకమైనచో నొక నటుడు తనయొక్క. కోషముయొక్క- సవాజూవిషా;.రము నా మాటలతో జోడించును. కనుక యథా తథముగా చితించుట యన్న దుండదు.

144 కావ్యానందము

మి యా నూట యెందుకు వచ్చినది! ఎంగాక్తు నచ్చిన దనగా పూర్యకవులందటు నుదా _తృమ్ములెన | పకృతులనే చి[మిం చిరి. అసభ్యములను హిహక8ించిరి, (గామ్యోో కులను. నిరసిం చిర. మానవుల యందున్న నిచ లతమీణములను దొలగ (దోసిం, అద్‌ యంతయు జీవితము కాదనుకొని జీవితమనగా దుఃఖభూ యిష్మ్రమెన మానవుల చరగితయనుకొని ఆ యధఃపరిధులలో నున్న మానవుల జీవితములను చి[తించుచు యథాతథముగా చిత్రించుచున్నామని పొరపాటుపడిరి

పూర్వ కవు లశ్లుందుకు చేసిరి! రస దృష్టితో చేసిరి. రససిద్ధి యెట్లు కలుగునో చెప్పినప్పుడు గాని. దీని రహస్యము “తెలియదు.

రసమన్న డాని స్వరూషము చెప్పితిమి కదా! లౌకిక మైన తృప్ని తృప్హియే కాని సుఖముయొక్క. పరశావ్యయే గానీ యానందము కాదని వెప్పీలిమి కడా! కనుక లోకము నందలి ఏషయములు (పధానముగా రచించినచో ఫలితమే మగును! రస సిద్ధి శలుగదు. ఆనందము కలుగదు. వచ్చెడీది వోపము పట్టుదల అహంకారము ఎపరినో వధింతమన్న బుద్ధి, "బీశమును పాలించెడి వారి లశతణమునకు దోహదము ఎసరి మోాదనో కసి దీర్చుకొనుట, వాడు మహాకవి యని బహు మూనము లిచ్చుట. వానిని కొండ కెక్కించుట. ఇది యంతయు లోకము. లోకాతీతమైనది కాదు. సంసారములో శొక భాగము.

ఒక విప్తవమును లేవదీయుదురు. ఆ విస్త వమును వృష్టి జొందించుటకు గొన్ని [గంధములు (వాయుదురు. అని ఇావ్యము లగునా |

లోక పవృత్తి - కవి కల్పన 145

ఒక రాజు కాని, రాజ్యాంగమున కధికారులు గాని, ఒక పద్ధతి రాజకీయములకు |పవారము కొఆకు కొన్ని (గంధ ములు [వాయింశురు. అవి కాన్యము లగునా! వేదాంగేమును గూర్చి బహ్ముగంధము లున్నవి అవి కావ్యములా ' అశ్లు వమానవులయందు జ్డ్‌నము బహు శాఖలుగా నుండును. [పతి శఛాఖయందు నేక (గ౧౦ధములుండును అవి కావ్యము లగునా!

శాదు. పద్యములో (వాసినచో కావ్యము. అందము, మన టేశములో చాల లేలుగు వ్యాకరణములు శ్లోకములలో (వాయబడియున్నవి వైద్యశాస్తు గంధములు, జ్యోతిళశ్శానన్త్రు గంధములు - ఈ రీతిగా పలసనా(స్రుములలోని (గ్రంధములు పద్యములలో (వాయబడి యున్నవి. అవి శావ్యనులా।

ఒక కధ, ఒక కల్పన, ఒకరచనా శిల్పము, మొదలైన లశతుణములు లేకుండ పూర్వ మెప్పుడును భారతీయులు శావ్యము లుగా పరిగణింప లేదు.

ఒకవేడాంత గంధము చక్కని పద్య శైలిలో [వాయ బమును.పీతారామాంజ నేయ సంవాదమటువంటి [గంథము. ఒక భఛారతమో భాగవతమో మనుచర్మిత యో-లఅట్టి గంధములవలె చానిని చూడలేము. చూచుటలేదు ఆ (గంధముయొక్క_ పత్య రచనా శక్తి మిక్కిలి నొప్పది.

మానవుల కనేక భావములు వచ్చును. ఒకొక్క నికి పన్యరచనా శకి కూడ నుండును. చెప్పుటలో నొళొక్క ప్వుడుకి వై చ్మిత్యము కూడ భాసింపవచ్చును. శ్రీశంకరభగ శ్పాదులు సంస్కృతములో పద్యములలో ననేశ [గంధములు

1486 కావ్యానందము విఠచించిరి. వానికి శావ్యత్వము రాలేదు. విద్యారణ్య మహర్షి సంస్కృతములో శంకర విజయమన్న [గ౧౦ధము రచించెను, అది (శ్రీ) శంకర భగవత్పాదుల జీవిత చర్మిత. (శ్రీ విచ్యార ణ్యులు చానిమొదట నొక పద్యమును (వాసిరి. డాని శాత్చర్య మిది - కధానాయకుని బట్టి కావ్యమునకు | (పళ సి వచ్చును. నా కథానాయకుడు శివావతారమైన శ్రీశంకరుడు. ఇంత శంకు నెక్కువ నాయకుండెవరికి దొరకును. నా కావ్యము కాళిదాసు కావ్యముక ౦ నొప్పదిాలాకాని శంకర విజయము రఘువంశ కువూర సంభవ మేఘసంజేశములను మించిపోయి నదా! పోలేదు. ఈ రహస్య మెచ్చట నున్నది!

మరియు వేమన్న మొదలై నవారు చాల పద్యములు (వాసీనారు. వేలళొలది |వాసినారు.. నేడు వానిని గొప్ప కావ్యముగా చూచుచున్నారు. వేమన్నను నొప్పకవీయను చున్నారు. పాతిక ముప్పడియేండ్ల [క్రితం వజుకు వేనున్నకీ (పతివ్ఫ లేదు. ఈ నడుమ వచ్చినది.

ఈ సర్వము మనస్స్ఫ్సుయొక్క. లతుణము మిత నాధార పడి యున్నది. లోసనము, లోకవృ త్తము, వ్య కిగత స్వార్ధము, "జేళాభిమానము, రాజ్యాంగ (పచారము, మొదలై న వీన్నాయు తౌకీకములు. మనస్సునకా వేశము ఉట్వేగము వాంఛ 1పాబ ల్యము మొదలై నవి మనస్సులో జరుగునే శాని యంతకంశు నధికముగా పోవు.

ఒక మహాపర్వతమును భూచినాడు. చిగిరించిన తకు వాత సంభ ఫలేమెై యున్నది.పెనుంచి కొ ౦డ సెలయేళ్ళు [పన హించుచున్నవి. మూానవునకది రమ్యుముగా నున్నది. సాయం

లోక(ప్రవృత్తి - కవి కల్పన య! కాలవు సంధ్య చూచినాడు. మబ్బులు (కమ్మియున్నవి. ఎట్టి దనము చ్మితచిితముగా వచ్చుచున్నది. అది రమ్యముగా నున్నది. ఒక నల్ల నిమబ్బు పట్టినది. ఒకానొగడు చూచి యా మబ్బుయొక్క-. నన్నియలో శ్రీఫృన్ణ దేవుని చేహచ్చ్భాయ యున్నదనుకొని “(శ్రీకృష్ణా యదుకుల ఎల్ల భా! అని నమ స్కా-రము చేయజచున్నాడు, లోకములో నిట్టి వెన్ని పరిస్థితు లుండపు!

అచట జీవుడు ఆనందపడుచున్నాడు- మనస్సులో నొక యున్నతమైన వికారము కలుగుచున్నది. అందు స్వార్థము "లేదు. కామాడులు లేవు. ఒక తృవ్ని యున్నది - ఒక సుఖ మున్నది. ఒక తళ్కా.లానంద మున్నది

ఇది యెచ్చటిది! మనస్సులోని జే !

కనుక మనస్సు [పస్తుతముగా రెండు విధములు. లౌశీ కాశాదుల సంబంధించిన ఏకారము |[పధానమైనది. (వధాన మనగా (బశుకుతో జీవితములో ముడిపెట్టుకొన్నది. రెండ వది - వట్టి మనస్సు. దానికి నొక సౌందర్యమో, ఒక మాధు ర్యమో, వదో యొకానొక గుణము కలదు. ఆ గుణములుకల (వబేశములు, వ స్తువులుచూచినప్పుడుమనస్సుచలించుచున్న ది. చలించుచున్నది యనుటకంయచి మనస్సు తన లఖీణమును తాను ెలిసికొనుచున్నదనుట మేలు. చలించుట యనగా నొకభావ మును తలపోయుచు దానిమోద నిలువక వేరొక చానిమోదకు పోవుటయని యర్థము. ఇచట సట్లుకాదుగచా! ఈ కామాదుల కంటు స్వాన్ధాదులకంక భిన్న వెన మొక లశథణము మనస్సు వెలార్చుచున్నది. ఈ లత్షణమిదివజణకు వమునస్సులో నున్నదని కెలియచే!

148 కొవ్యానందము

ఈ లతణమెట్లు వచ్చినది! అందణు నిట్లనుభవింతురా! అభ్యాసము. పొందిన మనస్సే యనుభపించును. ఇది రహ

ఇట్టి యనుభవమునకు శింజేహేతువులు. ఒకటి పూర్వ జన (్రసంసా౭రముచేత సహజముగా [గ్రహింప గలుగుట. శెండవది యభ్యాసముచేత "'ెలిసికొనుట. ఒకయోగి యున్నాడు. ఆనందమును సవాజముగా ననుభవించు చున్నాడు. అబోధితుడు. వేదాంతము చదువలేదు. భాష్యములు పఠించ లేదు. అతనికి వె 'రాగ్యమును భగ వద్దర్శనమును నాత్మాను భూతియు సహజముగా లభించుచున్న పి. మరియొకటి భాష్యా దులు చదివి సత్చురుమ సహవాసముచేసి; చేవతలనుపాసించి యాలోచనచేత వైరాగ్యమును పట్టువజచుకొని యప్పుడా నందమునను భవించుచున్నాడు. యోగుల సంఖ్య తక్కువ "₹ండవవారి సంఖ్య కొంచెమెక్కు.వ,

కవులు కావ్యములు తేజ్బనిత కావ్యానందానుభూళి ననుభవించెడివారు రెండవ జాతికి చెందినవారు. అందు మహోపయత్నమున్నది

ఈ [పయాశ్నిము మరల గేోండువిధములు. ఒకటి యాత్మ యందు పూపాకము నలవజచుకొనుట. కెండవది నిరంతర కావ్యాభ్యాసమువేత ర్‌తులు వృత్తులు గుణములు నలంకార ములు ధ్వనులు రసములౌచిత్యములు విస్పష్టముగా 'ెలిసి కొనుట. ఈ ెండును కలవానికి కావ్యానందము. ఇది చాల కష్టమైనది.

కానీ అందజును కాకుంతలమును (వాయుదురా! అ డరు నుత్తర రామ చర్మితేము రచింపగలరా! అందుశనిలయే

లోక్యప్రవృత్తి - కవి కల్పన 149 నన్నయ్య గారు రసము కనవ్సలవేత యభథాతథముగా సాధింపందగి ననని చెప్పినారు.

మవనదగ్గజి నందరూగలున్నవి. వేయి రూశలయినగాని మనపని గడువదు. అందుకని నంగదరూశలు పారనేయడు తక్కి-నవాని కోసము [పయత్నించును. అక్లు యనేక్‌ కవులు కావ్యానందమును సవుకూర్త గ ల మహో కావ్యములను | నాయకపోయినను నించుమించుగా మనస్ఫ్సుయొక్క.పరమోన్న తేత్వేమును సాధిం చెడి కావ్యములు (వాయుదురు.

ఇండాకటి సంధ్యా కాలమును మాచినాడు. తన్మయ త్యమును పొాండినాడా! ఇండాకటి మహోపర్వతమును మాచి నాగు. ఒడలు మాచి పోయినాడా! రొంత యట్టి స్థితిలోనికి పోయినాడు. అది బహో నందము కావని నదలి పెట లేదు, అట్టివాడభ్యాస మౌర్షమున నున్నాడు.

ఇట్టి మనస్సులో మనము అెలీసిళొన్నవి ెంజే పద్ధ తులు. మంయెన్ని పద్ధతులై న నున్నవి. అభ్యాసముచేత నవి వశమగును.

మనస్సు లోకమునందు రమించుచున్నది. ఈ లోకము బకాు విధము. పరధనము నఅదు రమించుచున్నది. స్వధనము నందు రమించుచున్నది పరస్త్రీ యందు రమించుచున్నది. స్త్రీ యందు రమించుచున్నది. గుణమునందు రమించు చున్నది. సౌందర్యమునందు రమించుచున్నతి. సౌళీల్సము నందురమించుచున్నది సౌళీల్యమును సౌందర్యమును ెంటిని తీసిొందము. బేనియందలి రమణవముధికము సౌందర్య మున్నది. సౌశీల్యము. లేదు. వుగువుడు రమించుటలేదు.

158 కొవ్యానందము “మొదట | భాంతి పొందినాడు. [కమనముగా తొలగిపోయిన”, సౌశీల్యమున్నద్‌ సౌందర్యములేదు. తొలుత | భాంతిలేదు వీదప రమణమును పొందుచున్నాడు. కనుక జీవుడు అధిక గుణమును సౌళీల్యమును పధాననుగా వాంధించుచున్నాడని "లేలుచున్నది.

లోకములో (శౌర్యము మోసము పాషము వధ మొద లెనవి యధమ గుణములనియు సత్యము ధర శ్రము దయ మొదలె నవి యుత్తనము గుణములనియు నున్నటి. కాదనుటకు ఏీలులేదు. కాదన్నవాడు కూడ నధముడుగా పరిగణింపబడు చున్నాడు. దానిని కాదనుట యధమగుణములలో నొకటిగా చెప్పవలసియున్న ది,

మరియొక విషమయమున్నది. ఒక్‌ డొక పని వేయు చున్నచో చానియం దలవాటుపడి దానినే వేయుచుండును. అదియే నొప్ప యనుళొనును. వాని తృవ్ని యక్క-జే నిలు చును. వాని తృవీ3ెంత లోతున్నది 1! వమియు లోతులీదు. కాని యది సత్కార్యమైనచో దానికి లోతు నర్పడును.

పరులయొక్క_ కష్టములను జూచి జాలి పొందుచుం డుము. అది యలవాటగును. ఈ యలవాటు చెడ్డది కాదు. 'చూనవుని మనస్సు నున్నత పథములకు గీసికొనిపోవునది. కనుక నభ్యాసము మిక్కిలి యుపయోగకశరము. ఎక్కడ! సత్కార్యములందు. సత్కావ్యములందు. అసక్కౌ-ర్యము లందు నసత్కొా-వ్యములందు 'ెడ్డది.

అ మహో ఫర్వతమును భూచినప్పుడో యా సంధ్యా కాలమును చూచినప్పుడో భావుకుడైన వాడొక లౌొకికను గౌని తృవ్వీని పొందినాడు అఆ సమయములో నతనిని మరి

లోక(ప్రవృత్తి - కవి కల్పన 16! మొకడు పలుకరించినచో పలుగడు. ఒక తన గయత్య స్టితివంటి చాసనిలో నున్నాడు. ఆ ఫ్టిి వానికి పరమ సుఖము నావాదించి నట్లున్నది. అ సుఖమునింకను వృది చేసికొనగలడా।ః అక్కడ ఏీలులేదు. డాని వృద్ధి యన్యధా జరుగును. వాండు. చానిని గూర్చి విచారించవలయును. అది యెట్లు లభించినదని [పశ్న 'వేసళొనవలయును. ఎందుకు లభించినదని [పశ్న వేసిగొన వలయును. అఆలోచించికొనవలయును. సమాధానములు రప్పీంచి కొనవలెను. లేదా పెద్దలనడుగవలెను. అభ్యాసము చేయవలెను.

రమ్యములను చూచి మధుగములై న శబములను వీని పర్యుత్సుకుడ గుచున్నాడుకడా ! ఎందుచేత 1 భావస్థిరములై న సౌహృదములను చేతస్సుతో. స్మ్మృరించుచున్నాడు. ఈ స్త (రణ చేతస్సునకే వచ్చినది. మనస్సునకు రాలేదు. మనసా దీనినెట్లు (గహించవలయును ! (గహించినచో దానిసుఖమెట్టిది ! ఆ (ప్రయత్నము వేసినచో మనసా (గహించగలడు అప్పటి జల ణమువేటు. అది పర్యుత్సుకత్యముశాదు. డానియందు పర్యుత్సు కత్వము లేదు. డాని ఉేరానందము.

అనందములో తరతమ భేదనులున్న వని చెప్పబడినవి కడా ! అది యానందఫవు పొలిమేరయొనచో మరికొంత యభ్యా సముతో (గామము సమిోపించవచ్చును. నురియ నభ్యాసము చేసీనచో |గామములోనికి ప వేశించ వచ్చ్హుత్ర పు. నూటాడవచ్చును. వారిలో కాంతల వన్య

మీ ౯

దళలు. శ ం ర

152 కావ్యానందము

ఉట్టి కక్క లేనమ్మ స్వర్తాని "శక్కునాయని తొలుత కావ్యానందను యొక్క పొలిమేరవే పొందలేదుకచా! వాని మాటయెక్క-డ ! పొలిమేరను చూఛినందువలన లాభమే మనగా! లాభమే. ఆ యూరచ్చట నున్నదని అెలియును. మరల మార్ల్షముకోసము వెదుకలాడ నక్క-ర లేదు.

ఆనందము - లోకము ఈ యానందగమునకు లోకమునకు నేమియు సంబంధము లేనట్లు వెకి కన్చించుచున్నది. నిజానికి నిత్యసంబంధమనున్న ది. అనందనునునది వేజేనస్తువుకాదు. జీపగతమెన వస్తువు. జీవు నికి కానలసినది యానందము. ఆనందమవగా | బహ్మపదార్ధి స్యరూపమందము. (వ్యా అనందమయుడని. చెప్పబడు, చున్నాడు, అనందమయ శబ్లములోని 'మయి మయట్‌ అన్న (వత్యయము. ఈ (పత్యయమునకు సామాన్యమంగా రెండర్థ ములు, ఒకటి ఏకారము, అెండు (వాచుర్యము. (బహ్మపచార్థ మాశందవీకారమని ఇెప్పుటకు వీలులేదు. ఏలయనగా- ఆనందము - ఆనందముకలవాంయడు ఆనంది. అనంద మనుభవించుచున్నాడు. అనందముక లత్యాండు అనునప్పటికి నా నందము కంక భిన్నుడగుచున్నాడు. *"ఎనందను గుణమగు చున్నది. చానిననుభవించు చున్నాడనగా ననుభవించెడివాడు వేలు, ఆనుభవింపబడునడి వేజు. ఈ రీతిగా భేదనులువచ్చి నిర్ధుణము నిరంజనము నిరాశాగనము మొదలె న లతుణములు కల | బహ ్రపదార్థముకంటె నానందము భిన్నమగుచున్నది. కాని కా ప్రుములలో నిచ్చట విద చర్చ కలదు. కాన్య మిమాంసలో దానిని గూర్చె పెద 'తేవగవలసిన యవసరము లేదు. స అనందమనుభూయమాశమగును-శాదు. అది యట్లుంచి యానందముశలనాండు అనంగా నేనానందము పొందు చున్నా

164 కాొవ్యానందము నని యెకుగునా ! బహ్మోనందము సం వేద్య మెనచో (బవ్మా యందు నానందశబము [పయోగించుట న్యాయమే.వీనియన్నీ౦ం టికి శుతి |పామాణ్యము కావలయును, “సంవేడ్యానందస్వరూ పమే | బహ” అని (శుతి పామాణ్యముకలదడా 1 గినికి వ్యతి రే కీంచెడిమాట మా,తము లేదని చెప్పవలయును. మోశ్షీము నందు సుఖము సంవేవ్యమగుచున్నది. మరి యచ్చట విజ్ఞానము 'లేదుకడా |! విజ్ఞానమనునది 1కియకడా ! కాని యిది దోషము శాదు. విజ్ఞనమానందము అన్న; పనూణము కలదు.

కాని నేను సుఖిని అని యనుకొనుచున్నాడు. ఈ యను భవమునందు విపడారకశములేదు. కనుక వేడములుకూడ సమం జసములనియే "చెప్పువలీయును,

వది యెల్లున్నను మోతుమనగానేమి *! సంసారి సంసా రమునుండి వినిరు స్తు డై పరా వ్యమును పొందుచున్నాడు. వెతలువులో దోసెడు నీళ్ళు పోసినచో కలసిహావుచున్నవి ఆ రీతిగా ము కుడె నవ్యా? ఆనండాత ్రకమైన యాత ను పొందొ చున్నాడు. ఇది నిజటేశోకాదు.

మరల ఇష్ట చర్చలోనికి దెిగుచున్నది. చివరకొోళ్క_ మాట చెప్పపలయును. వీజ్ఞానము అనందమనుమాట న్వరూ పాను వ్యాఖ్యాన పరమైన తొలి. స్వరూషము ననుసరించి 'చెప్పెడీ 'వేదవాకమని యర్థము. అఆత్ళానందము "ఇెలిసికొన బడు చున్నది యన్న యరగ్మమిందులో శీదు. మనకింతవటకు చాలును. శ్‌

అనగా నా యానందము: మోత్త సదృశ మందము. మోత్త మందము. మోకమనగా సంసారిలత్షణము. బెడిపోవుచున్నది. సంవాపెలకీణమనగా నియ్యదియడ్జూనము.

ఆనందము - లోకము 155

అందుచేత కావ్యానందను మోశతుసనృశమని సారాంశ మగుచున్నది. ఆ యానందముయొక్కి. లత్షణమిదివజకే ఇెప్ప బడినది. డానిపరిమితియెంతయన్న | పశ్నియున్నది, ఇతఃపూర్యము ఒక పరమరమణీయ సంధ్యాదర్శనము చేత ఒక మహోశ్చర్య భళభావపంజనక లతాఫల కుసుమభరిత తగామండిత మహాపర్యత దర్శనమువేత నొక తన స్రాయత్వే స్థతినంటి చానిని భావుకుడు పొందుచున్నాడు. ఆ స్ధితి వాని కెంత సుమితి కలది ? ఒక నిమేపము. బేడా ఒక యర్థి నిమేపము. మియు శక్కు-వనది మైన గావచ్చును.

ఈ కావ్యానందానుభూతి యొక్క- పరిమితికూడ నించు మించుగా నట్లిబే! మరి దీనివలన [పయోజన మేమి! అయ్యో! ఒక రుచియైన పదార్థమును భోజనమువేసికివి. ఆ తృప్తియెంత జీవు 1 వియురాలితో కలసి సుఖించితివి చాని పిమితి యెంత సేవు! దుఃఖానుభూతి కున్నంగ పరిమితి సుఖానుభూని కుండదు, స్కృతిలోనున్న అాధాసుఖనులు అనుభవ వేళయందుండవు. ఇవ్‌ రెండు మహోాసత్యములు. ఈ రెండు సత్యములు - నిజూసికి లౌకికములు. సుఖవిషయమున మాత్రమే యానందమునకు సం బంధంచును. దుఃఖమునకు దీనికి సంబంధములేదు. లౌకికమైన సుఖమునకు దీనికి కూడ సంబంధములేదు

లొకికములై న సుఖదుఃఖము లనిత్యములు. అవి నేడుం డును ₹ేఫు పోవును. లోకమునందు చూచుచున్నాముకచా ! ఎం తెంతటి దుఃఖములను మానవులు మటజఆచిపోవుచున్నారు 1 ఎం జెంతటి సుఖములను మానవులు మజుచివోయి మరల |ళొత్త సుఖములను వాంఛించుచున్నారు.

న! కావ్యానందము

ఈ యానందమట్టిదికాదు. అది నిత్యము. జానికీ నాశములేదు. దానిని గుజించి విరహాములేదు. అది మూల వొందవలయునన్న యాశ సహజము, అది తతిలేని మహోవిమ యము. షరిమితిచేత స్వల్పమైనదై నను- పరిమితి యనగా శాలముయొక్కం- పరిమితి - డానికి పరిమితిలేదు. ఒకసారి చానిని నీ వనుభవించినవో నొక్కసారి సీకాస్థితి నచ్చినచో దానికి కావ్యము సాధన మైనచో నంతకం"కము కోరదగిన ేమున్నటి 1 "బేనియంవు ముక్తులు నిత్యము రమింతుగో ! బీనిని మించి మరి చుదయులేదో ! (హో '౦డములన్నియు పోయి తుదకు ేనిలో గకలియునో ! దానిని శునకొక యర్షనిమేవకాలము. నివనుళ వించినచో నబే నీవై నచో ఇంతభోగ్యము!! అది భాగ్యమను కొనుట లౌోక్షిక దృష్టీ చేత ననుకొనుట.

అే నీవు. నీవే అది. డానినుండి భష్ణుడవై నావు.విపరీ తవు తో వలు ఫోవచున్నావు. వీనియందు రమించుచున్నా వు, మానవునిబుద్ధిగుకొ_ క్క ప్పుడు వర వనీచముఆకు-చొరబడును. ఇంటిలో ననుకూలవతియు రంభయు నైన భార్యయుండగా బయట పెంట పోవలయందు రమించును. ఇంటిలో తీవ్యముగా నారోగ శదాయిగా నంట యుండగా వీధిలో పరమదుర్వాసనా ఛరత కె లపక్యములను._ తినును. ఎవడు ెప్పగలడు! ఇది యంతయు సహజమనుటకాదు. ఇట్లనంతములై న కారణముల వేత పూర్వజన్నృలు స్థిరపడుచున్నవి. కర (్రస్థిరీకరింపబడు చున్నది. ెలిసికోలేనివాడు తెలిసిలోలేడు. ఆ దుర్వాసనా "తై లపకములను దినెడిశారితో వలదని చెప్పిన వాడు వినునా! దీని రుచి సేేమేెెలియుననును.

ఆనందము - లోకము 167

నాతో వాదించి నన్నొప్పించుమని కళొందఆందురు. వానితో వాదించుట యెట్లు 1 ఒప్పీించుట యొట్లు! ఒప్పుదల యనగా నిచ్చటినుండి సంభవించును ! వానిజన్మలో నుండి వుట్టును. వాని రక్తములో (ప్రతిప్టితమై యుండుమ.వాని పెంపక ములో కొనలు సాగును. వాని బేశములో పాతుకొనియుండును.

ఒక మతములో ఫపుట్టినవాండు వానిమతములోని ేవత లే మోతుము లిత్తురని యనుళొనును. తక్కిన దేవతల కాశ క్రి లేదనును. వాండు క త్తికటారులు కలవాడు. ఫిరంగులుకలవాడు. వానిమతమును వ్యాపింపజేయిటకు కోట్లకొలది ధనమును వెచ్చించును. సర్వ చేశములందున్న సామాన్యజనులు పూవ్వు జన్నలో బహుకుల్సితకర్శలు చేసి జ్ఞానోదయము కలుగకుండ 'ఉసికొనిన మూఢులు. వారికెంతవటకు లౌకిక మెన లాభనుం శావలయును. నా కుమారుని కీవ్యాధి తగ్గినచో తిరుపతి. వెంక శుశ్వరస్వామికి ముడువులు ఛచెల్సింతును. లతరూపాయలు డిబ్బెనలో వేయుదును. నా కా యుద్యోగము వచ్చినచో శ్రీ శైల మల్లి కార్టునస్యామికి సవ్యసఘటాభి పేకము. జేయు డును. నేనావిల్ల ను (పేమించుచున్నాను. డానికొజుకు వారిమత మును స్వీకరింతును. నాకు మంచి యుద్యోగమిప్పించినచో నీ మతేమును న్వీకరింతును.

ఇట్టి నిరంతమైన జనసంఖ్యకును అత (బ్మునమునకును'" సలి జంధము లేదు. కావ్యానంద మొత్త '్రజ్షానమునో ముడిపడియున్న వని చెప్పబడి యున్నదికడా! ఆ కావ్యానందము పొందుటకు నీ లక్షణములు పనికిరావు. ఈ లత్షీణములను (పతిబింటిం భెడి

కేక కావ్యానందము

ఎందుకు చాలదో తరువాతి చెప్పబడును. కొన్ని యను చీత [గంథములుకూడ నొక్కెక్కప్పుడు ఛాలినట్లు కనిపిం చును. చాలిన తనము మొక్క. పొలివేరలలో నుండును. తరు వాత విచారింతము,

సరే ! ఒకానొక కాన్యమున్నది. దాని రచన యి శావ్యానందమును సమకూర్చునట్టిది జచానినుండి కావ్యానంద మెట్లు సమకూడును ? అన్నది [పధానమెన విషయము.

భర తాచార్యుండు మొదట నీ రసమును నాటకమునందు గలుగునదిగా చెప్పెను. అది సులభము, తగువాతి లాత్సణికులు దీనిని కావ్యగతముగా కూడ కేర్కొనిరి. ఇది. చానికంశు కొంచెము కష్టముకాదు ఎక్కువ కష్టమనియే 'వెప్పవలయును. ఈ కష్టము మయొక్క- స్వరూప మేమి 1 అఆ సౌలభ శ్రముమొక్క_ స్వరూప మేమి 1 స్థూలముగా చెప్పబడును,

నాటకములో వేషధారణ యుండును. భావమును (ప్రకోపింపజేయు పద్యములు కీర్తనలు నచనములు నుండును. వాని కనుకూలములై న రాగములు తాళనులు నుండును. నట కులందలు కలిసి తత్క. ఛాభిముఖనుగా (వవర్శించు చుందురు. అంతయు నొక సమీ వ్యాపాగము. మనసు నిలుచుటక (తవ్వుళొనుటకు లోతులకు పోవుటకు వీలైన పరిస్థితి యచట నున్నది.

ఒక రసమో 1! ఒక యనుభవమో ! ఒక నాయికయో! ఒక విలతీణమెన ఛావమోాః సంపూర్ణ ముగా నచట వివృత మగును. నటులు సమర్ధుల్తెనవో నచ్చమైన సంప్రదాయము

అవందము - లోకము 168 కలిగిన వారె నవో భావరాగ తాళములయొక్క_ షరిళుద్ధి నేర్చిన వానైనచో సామాజికుల మనస్సులు తెరంగితము లగును.

సామాజికు లనగా కుత్పితభావ (పేరిత బుద్ధులుగారు. వునఃవునః దుర్విమర్శ _పవణ విద్యాభ్యాస వి వేకజడులు కారు. అచ్చమైన జన యొక్క సంస్కారము పవృాదయములో నిండి యున్న వారు.

అంతటితో సరిపోలేదు. సామూజికుడు సుశిశ్నీతుడై యుండవలెను. విడ్యాాపదర్శనము నందలి నిక్ష వేలు. విద్యా (గ్రహణము నందలి నక్ష వేజు. ఈ అెండవ శిత సామాణకు నకు గావలయును, ఆ విత్త యెట్టిది! తాను వాడ లేడు. కాగ ములు తెలియవలయును, ఆ రాగముల యందలి భావములు "తెలియవలయును.

తానభినయించ లేడు. అభినయను మొక్క స్వరూ వము కెలియవలయును. నటుడు దుఃఖము ననుభపించు చున్నాడు. ఆ దుఃఖాభినయవేళ వానిమొగము నందు ళన్నుల యందు దుఃఖము కనిపించవలయును. వాని మాటల యంగణు వాని యుచ్చారణ యందు దుఃఖము కనివించనలయును. చాల మంది దుఃఖము నభినయించ లేక నెత్తి దుఃఖమును (పదర్శిం తురు, నిజముగా దుఃఖమును వచెప్పు మాటలు |వాయపేని కవి వెళ్రీ మాటలు [వాయును. గంతకు తగిన బొంతయని యింత విచి[తమైన లోకములో వారి వారికి తగిన 'మెయ్పుకొ నెడివారు నుందురు. ఈ లోక మెంత విచి తమైనదనగా నారకికి పట్టాభి పేకములు జరుగును. వారికి మహో సన్మాన సభలు జరుగును.

160 కావ్యానలదిము వారికి రాజుగారి కానుకలు లభించును, నిజమైన రాజు లేడు కదా! నిజమెన రాజున్నచో పండిశగుల యభి పాయము ,పకా రము నడచును కదా ! వాండు లేనప్పుడు (పజూభి పాయము కదా!

ఈ రీతిగా విద్యలు నశించిపోవుటకు వీలున్నది. విద్య కానిది విద్యగా భాసించుటకు వీలున్నది. ఇళ్లే సర్వ విద్యా శాఖల యందు సర్వ శిల్ప శొాఖలయందు జరుగును.

నాటక ఏవమయములో వేషము వాచకము రాగము 'శాళము అభినయము నిన్ని సాహాయ్యములు కలవు ేనికది విస్పషుముగా నున్నది. 'తెలిసికొనెడివానికి గకరతలామలకముగా నున్నది. రస సిద్ధిని గూగ్చి భరతుడి న్చృట చెప్పెను.

కావ్వమునందిన్ని వెసులు కాట్లులేవు తాళి స్థానము నందు పద్న్వమున్నది ఇది యంత పరివుష్టముకాదు. కొందణు మహో కవులు తిక్కన్న వంటివారు తమ పద్య రచనయందు శధిక మైన లయను సమకూర్చి తాళము యొక్క. లోసషమును, పూర్మిచేయుదురు.. ఇచట రాగము లేదు. శోతి "లేదు నన్నయ్య వంటి మవో కవులు మధురమెన ధారాశుద్ధి కలీగినం యా భా రాళుద్ధిలో నియమము కలిగిన - [శుతినిచేయుదురు. అ (శ్రుతియందు సర్వ రాగము భాసించు చుండును. రాగ స్థానమునందు భావమున్నది. అ రాగములు భావమును వెప్పూను. ఇచ్చట మహోకవి భావములను (వత్యత్షముగానే చెప్పును. అచ్చట వేమవధారణ యున్నది. ఇచ్చట వర్ణనలున్నవి. వర నర్గ నము పొరవర్ష నము; సాయంకాలాదుల వర్ణనలు, బుతు వర్మ నలు మొదలై నవి చ్మిత చి్మితములుగా భావుకుడైన వాడు

ఆనంవము = లోకము 161 కథా |పవేశము వేయుటకు జాని యందు రమించుటకు సావ కాశ మేర్చరచును.

నాగము తప్పూ పాడివచో నెట్లో యనుచిత భానములు చెప్పుటయట్లు, నటకుడు సుశిన్నీగుడు. వాని రాగము మారదు, కవి భావమునందు శిశ్నీతుడు కాడు. అచట వాని శిత పర మేశ్య రాధినము, డాని చేరు వతిభ.

కనుక కవి కావ్యము నందు శబ్దముతో వ్యవహోరిం దు చున్నాడు. అట్టి రసానందము కలిగించెడి కావ్య నిరా శఇైలేమెన కవీ (హ్ముస్వరూప పరిజ్ఞానము గలవాడు. విన ర్హమానమెన (బహ పదార్థము లోకముగా నెట్లు పరిణమించినదో తెలిసిన వాండు. శబ్ద, బహ్మస్యరూప ప3జ్ఞాతం పర్య భావముల సర్వ రసముల పాదులు తెలిసినవాడు కావలెను,

వాడు మరల పండితుడు కావలెను. వసామెత వీ పలుకుబడి ఏ నుడికారము ఎప్పుడుచితమో తెలిసినవాడు, వ ఛందస్సు టేనికో తెలిసిన వాండు, అక్షర శక్తియు శబ్దశ క్షియు వాక్యార్థ సామందస్యమును పద్యరచనా శిల్పమును చిరంతనా భ్యాసము చేత తెలిసళొనవలయును, ఇన్ని తెలిసిన తరువాత పూర్వజన్న సంస్కార విశేషముచేత పరమేశ్వర కరుణా కటా తము కలిగి అది (పతిభగా పరిణమించెడి యువాధి కలవాడు కావలెను. వాడు మహో కవి. ఇవి యన్నియు నున్నను మరి మొక మహా విమయమున్నది,. వానికి తగిన వస్తువు దొరక వలయును.

రాముండు జన్మ యొత్తినాడు. రావణుడు లేనిచో వెందులకు ! రాముని గొప్పదన మేమున్నది | కౌరవ పొండవు

16? కావ్యానందము లకు విరోధము లేనివో భీమార్జునుల వాసుబల మ్మకమములు నూటి శకేబది వాళ్ళు వృథా: రామాయణము "లేనిచో వాల్మీకి యెవడు |! భారతములేనిచో వ్యాసుడెవడు ! భారతము లేక పోయినను వ్యాసుడున్నాడనవచ్చును. వైయాసికి వాసినాడుం వురాణములను విభజించినాడు. రామాయణము లేనిచో వాల్మీకి యెవరు! శకుంతలా కథ దొంికినద కాళిదాసు తారా మండలము నంటుకొన్నాడు. ఉత్తర రామ చరితము దొరిి నది భవభూతి మిన్ను ముట్టినాడు.

కనుక మహాకావ్యము వుట్టుటకు మహాకవీ యగుటకు వస్తువు [పధానముగా కనివించుచున్నది. ఆ వస్తువు కనిపించ వలయును. సిద్ధమైయున్న వస్తువు మహాకవి కొంత మార్చినను భగ ధగ లాడును. కావ్యానందమును సమకూర్చును.

వస్తువు కల్పించరాడా ! యన్నది పపశ్న-. ఇది తగు వాత.

రససిద్సి థ్‌ తతతవము ఇట్టి మహాకావ్యముండగా రసఫిద్ధి యెట్లు! అన్నపక్న యశ్షు యున్నది. మహాకావ్య స్వరూపమును గూర్చి తరువాత విచారింతము. కొలుత నీ రీతిగా నిరందియ కలుమీతమెన (వకృతిలోనుండి రస మెట్లు సముదృనమగునని విచారించ నల యును. ఇం దియములనినంత నే సర్వథా దువ్టములు గావు. కొందరియందు. దుష్టములు. కొందరియందు సవాజమెన (వకృతిని వెలార్చునవి. ఒక సశ్పురుషవుడున్నాడు. ఎవరిని మోసగించడు. పరులసొమ్ము తనకక్క_ఆ లేదు. పర్తీని వాంధించడు. సాధువుగా (పవర్తించును. తనవలె యందరును జన్మించి గనుకొనును. “అత్మవత్సర్వ భూతాని యన్నమాట కనుగుణముగా [పవర్తించును. కానియతీడు తన భార్యను మిక్కి-లి (పేమించును. తన శృతువులను బ్వేషించగలడు. ఒక పిహాసమైన దృశ్యమును మాచి యానందించగలడుం కాని యాత 'శ్రాయందు సజ్జనుడు. నిర్య్యాజముగా నెవ్వరికి నేమి వేయడు. అనగా నతని ఇం దియములు మేల్కొని యుండును. శామ్మనో థములు ధర్మాను బంధులై యుంగును. ఇతరులను జూచి జాలిపడగలడు. పవ్యాదయవు లోతులు (తవ్వుకొనగలడు. ఇట్టివా రుందురు. వారు లోకమునందు రమింతురు. కాని దుర్ణనులు కారు. ఇట్టివారు విలక్షణ వెన న్య కులు. ఇట్టివారి!ి వాగు పండితులెననో వారు కాన్యజ్ఞులై నచో వారు రసభాన

184 కావ్యానందము విదులై నచో వారీ కావ్యానందమును. పొందుదురు. తక్కిన వారికిని శావ్యానందమునకును మిక్కిలి దవ్వు.

ఈ సత్పురుములకు పట్టింపు లుండవు. దురభిమానము లుండవు. నిజముగా మొట్లాడినచో “సర్వేజనాస్ఫుఖనోభ వంతు” అన్న భావము కలవారు. ఏడు మనవాడు. పని కొం నీంచవలయును. వాడు సపెజవాడు. వానిని లొలగించవల యును. గుణము కలచోట నుపకరింతురు. సంతోషీంతురు.

వారు తత్వవేత్తలు శారు కదా! నారు కావ్యజ్ఞులే గాని జేదాంతులు కారుగజా! వ యుపటేశములు వొందిన వారు కారు గడా! భగవద్భు క్షి కల వారు కాదు గచా! పట్టు మని గొప్ప టేవుళ్ళకు (మొక్కుకొనెడి వారుకారు. గుడిలోనికి జోయి యాత్మార్పణముగా నొక్క తులనీ దళమును వేసెడి వారు కారు. వారికి శావ్యానందము సమకూర్చుట యెట్లు 1 పైగా శావ్యానందమనగా మోతు స్మబహ్మ నారి యసి ఇెప్పు చున్నావు. అని యందువేని యది యిట్లా

ఆత్భ్మయున్నది. జీవాత 5 యనియు యందుము. చాని వుండీ యంతఃకరణము బుద్ధి అవాంకారము, మనస్సు నాల్లు వుట్టుచున్నవి. ఈ నాల్లును విభిన్న _వ్యాపారములచేతే నాలుగుగాని యథార్థముగా నొక్కటియీ గచా! వానిశే రూపము కల్పింపబడ్డది. ఈ స్థితి యేర్పరుప బడ్లది. ఈ స్టితియు సీ రూషము వానికెట్లు వచ్చినది! జీవాత (నుండియే వచ్చినది. ఒకవిధముగా జూచినచో జీవాత ్రయేతాను చతున్లా విభ కమె యీ రూషనులుగా నున్నదెని చెప్పవచ్చును. ఈ రూపములుగా నున్నష్పుడు జీవాత తన్నుదా మరచిపోవు చున్నది. ఇది తినకాంతి (పసారమన్న విషయమున (భమ

రనసిద్ధి 180 పొందుచున్నది. వీనివలన లోకమును [తవ్వళొని శిరస్సున బోర్లించుకొందమను కొన్నది, అంతమామే,

విజ్ఞానసమయమెన (బహ శ్రమున్న గొ. దాని పతిబింబ ముగా జీవుడున్నాడు- అ జీవుడు బహుసర్మిస్కియా సంపుటి. చానిలోనుండి నచ్చినది యంతఃకరణము. తరువాత వచ్చిన మూకును నొకదానినుండి మొకటి వచ్చినవే! మనస్సు నధకు వచ్చునప్పటికి వేయి చీలికలు చీలినది. ఈ చీలుటకు హేశువు లోకము. ఈ వేయిచీళలికలలో ేనిని పట్టుకొని వె కెగ శాక నను నే స్ధము చేరుదువు! మనస్సు యొక్క మూలభూత మైన స్థలమును 'జేకుదువు.. అప్పుడు బుద్ధ్యవాంకా రాం తఃకరణములు పనిచేయవు. ఎందువేత చేయవనగా మనస్సు పోయెడి యీ వేయి శోవలకు సానుకూల పడుటకు వానిని (వచలింపజీయుటకు వాని కాకారములు గలిగించుట కొజుకు నవి యేర్పడినవి. వివు ఒకదాని వెంట మనస్సు యొక్క-బొడ్డు నకు చేరినచో నచట బుద్నపహూంకారాంతః గరణలు లేవుకదా! జీవుడుకూడ లేవు. ఇదియేమయ్యాా చ్చితిమందువు!

జీవుడు సంస్కార సంవుటి. ఆ జీవునినుండి సంస్కోరము లన్నియు శొలగించినచో నా జీవుడెవ్వకు! ఆ జీవుడు చైత నము. అనగా విజ్ఞానమయ (బహ "ము మొక్క. (పతిబింబము. "రెండునొక్కటియే యని చెప్పినను చెప్పవచ్చును,

విజ్ఞానమయ! బవా "ము అద్దమువంటివాడు. | పతిఫలిం చెడి "జీదె ననున్నచో (పతిఫలించును. లేనిచోనశ్తు యుండును. అది యద్గమో. గాజుపెంలో (పతిఫలించెడి శక్తి యంతర్భ్యూతమె యుండి పతిఫలించుట యచవసరములేని యాదర్శము విజ్ఞాన

1846 కొవ్యానందము మయ బహ ము+ మహో[పళయ మందలి | బహ ంచె. తన్య మెట్టిదో యట్టివాడు వీజ్ఞానమయ [(బహ్మనము. సర్వమహో సృృ్టీయు కల్పములు యుగములు సూర్య చం[దాదులు, వూనవుల వివేకాదులు, మానవుల పరిశోధనలు, సర్వము బీజ భూతనుగా నా మహోవై తన్యము నందుండును. [పళయాంత మందు మరల నంకురించును. ద్యిదళము "వేయును. పెరుగును. అప్పటి (బవ్మా స్వరూపమేమి! అందులో నీ యేక దేశమే విజ్ఞానమయ (బహ్మము. లోకదృష్ట్యా యేక 'ేశము.. అలోక దృష్ట్యా సర్వ చేశము. ఇది యద్వైతము.

ఇస్రైందుకు చెప్పబడుచున్నదనగా కావ్యానందము తన్నపోవై తన్యములోని భాగము. ఆసందము చానిలతుణము. -శీదాంతముల యందీ విచారణ మిక్కి.లి యున్నది కాని యిచ టా1పస క్షి మనకు లేదు.

ఇప్పూదేమగుచున్నది. మనస్సుయొక్క. మూల్మపబేశ మును తాకినంతనే యచ్చట చ్రైతన్యము కన్పించుచున్నది. అది పరమార్థవస్తువుగా (గహింపబడుచున్నది.

అయినచో నా మనస్సుయొక్క_. మూల్మపచేశస్పర్శ యెట్లు జరుగును ! ఎట్లుజరుగునో సుంత మున్ను చెప్పబడినది. మనస్సునకు సహ సమార్షములున్నవి. వదో యొకానొకమార్ల మును బట్టి పై గ కాకీనచో నా మనసుయొక్క. మూల ఫ్రానము కనుగొనగలమని. ఇది యింత కేలిశా! కాదు. ఎందు శేతననగా మనస్సులోనుండి వేయిమార్లములు బయలు బేర లేదు. కొన్నిమార్గ్షములేబయలు బేరినవి. అవి పుమిత సంఖ్యాక ములే. ఒక్కొక్క. దానినుండి మరల మరల శొత్తళొత్త

రనసిద్ధి న! మార్గములు బయలుజేరి యీ మనోమార్ల్షములు సహ[పాధిగ ములుగా గనివీంచుచున్న వి.

అందుచేత (పథధానమైన వానిని పట్టుగొనినగాన్‌ మనో మూలస్థానమునకు చేరుట జరుగదు. ఒక యిర్ష్యను పట్టుకొని బయలు జేరినచో స్వార్ధమువద్ద _పర్యవసించును. ఆ స్యార్థము బహుముఖమెనది. ఒగ జూలిని పట్టుకొని (పవ రించిన నది గుండెలో నాగిపోవును. అంతేకాదు. లోశమునందలి భిన్న వస్తువులందు (ప్రవర్శించును. పలుమంది యీ కష్టము లనుభ వించుచున్నారు. వారందరకు మనమెక్క-డ సాహాయ్యము చేయగలము ! మనవేతనై నంత చేయగలము. ఈ విధముగా నిస్స్పహాయతేయు, వై య్యర్ధ్థ్యమును (పాపించును. ఇట్టి మనో భావములు చిత చి్యితములుగా నుందును. కొన్నింటికి నీవు క ర్రవుకావు. ఎవడోక రృ. వానిని నీవేమియు చేయలేవు. వమి లాభము! “ఉత్పద్యం తే విలియం తే దర్శిదాణాం మనోరథాః అన్నాడు. దర్శిదులఫోరికలు వుట్టుచున్నవ్‌ చచ్చిపోవుచున్నవి, కాదు అట్టివానిని గూర్చి నీవొక యుద్యమమును 'లేవదీయు దువు. వందలమందిని [పోవుచేయుదువు.. ఏధులలో కేకలు వైచుచు.. దిసుగుదువు - అడ్డువచ్చువానిని హింసింతువు. మాడుము ఒక హింసాకార్యమును తొలగించుటకు బయలు బేరి వీవు హింసాకార్యమునందు జొజబడితివి

మన పూర్వులు జీవతలున్నారని చెప్పీరి ఆ జీనత 'లెప్పూడును నిన్ను అత్మణజ్ఞున మార్గమున బోకుండ నభ్యంతర ఇట్టుచుందురు. అయ్యో | సర్వజగ త్తు నాత్త 'ళ్షున మార్గమున బేయినచో వెండ్లీండ్లు రాజ్యములు సంతానము మహోవీరుల

[కక కావ్యానందము యొక్క కార్గములు గొప్ప గొప్ప పరిశోధనలు-ఇవియన్ని యు నేమికావలయును ? ఇది కదా మోశవుని మనమనుకొను చుంటిమి. ఈ లౌకికులు గీనిని మోశమనుకొనుటయేకాదు, దీనికం”చ భిన్నమైనది మరియొకడు సోతుమని చెప్పినచో చాడు తమరిని మోసముచేయుచున్నాడని కూడ చెప్పుదురు, ఈ యాత 'శ్రజ్జ'నమంత విచ్శితమెనది. అంత విలకీణమెనది. ఎవరో మహావిచారణదమీలను వదలి పెట్టినవో తక్కిన వారి కక్కంర చేదు. సముుదములో శుఫానులో భూకంపములు, వ్యాధులు, యుద్ధములు నూనవులెన్ని విధములుగా చనిపోవు చున్నారు + ఎప్పటికప్పుడు చనిపోకుండ వేవో పయత్నములు శేయుచునుందురు. అ [పయత్నములు కొన్నిచోట్ల ఫలించును. అది. వారి కహంకారహేతువగును. ఆ లెక్కలో సృష్టిలో మృత్యువు లేకుండ 'జేయుదుమందురు, (బతికినన్నాళ్ళు పరిశోధన చేయుదురు. (బతికినన్నాళ్ళు తమవిరోధులను హింసింతురు. వారికీ పరంపరమైన జన్నమృత్యుభయము లేనట్లున్నది. వారి (ప్రకృతులు మొండి బాినట్లున్న వి.

అవును కాదు మన కెందుకు! అ యానందము నిత్యమైన వస్తువని విశ్వేసింతుము. చానికోసము [పయత్నింతుము.. అది (పాప్పించినచో తరువాత భయములేనబ్లున్న ది.

ఈ రీతిగా మనోమార్లములలో నల్పాల్పములై నవి పరిత్యజించి (పధానమార్షములను స్వీకరించి వానిని పట్టుకొని వెకివెకి పోయినచో నా మనస్సుయొక్క- మూలస్థానము "తెలియగలదు. తెలియగలదనుటకు మనకు గు ర్తులున్నవి. కాళి జాసువాసిన శ్లోకముగాని కీట్సువాసిన పద్యముగాని, పరమా

ళతఈనసి థి 180 శ్చర్య మైన దృశ్యములు కల పర్వతేములుగాని పరమరమణీయ సంధ్యాకాలనులు గాని కొందజు మానవులచేత ననుభవింన బడి తాదృగ్గ తీణమును. సంపాదించి పెట్టగిలవన్న సాత్యుము లున్నవి,

అల్పాల్స్పములై న యా నునోమార్షములను షరిత్వజిం తము. పరమ పథధానములై న మౌర్షములేవి * మనము విచారిం ఇదు నవి మనోమార్షములు.

సర్వజంతువులు ఆ శరుషులలో నొకరుగా దన్మించు చున్నవి. మానవులుకూడ నంతియేశడా ! ఎవనో తృగీయా (పకృతి కనిపి;చనుకూడ కనిపించడు. శ్రీ పురుషులు వివాహ మాశనిచో పృష్టిలేదు. ఒక యేడాదిలో నొశదినమును. నిశ్చ యించికొని (ప్రపంచశమునందున్న (స్తీ వురుషులందరు. మేము పంగమించమని [పతి జ్లలుచేసి తాము (బకిశియున్నన్ని. నాళ్ళు [హొజ్జలను మన్నించివచో వంద, నందపానిక యేళ్ళ తపవాత మానవసృష్టి బేదు. [పపంచకముబేదు, ఒక రాజ్యమును ,((పతిభు టించుటళో తమ జీతముల యఖభినృద్ధికొఅనో యొక యన్యాయ మును శివ్నీంచుటకొజకో జనులు గుంవులు గుంఫవులుగా జేరి (హిజ్ఞలు చేసికొని హాలించుచున్నారు. రాజ్యములు తలకిం దులు చేయుచున్నారు. ఈ కాలమున కిట్లు వేయుట మహో శార్యముగా పరిగణింపబడుచున్నది. | పశంసింపబడుచున్నది. ఇది [పపంచకముమొక్క- యజభివృద్ధియని వ్యాఖ్యానింహబకు చున్నది. అట్లు చేయరాడా! పంద వందపాతిక యేళ్ళలో మానవసృష్టి లేదు. పొలాలు పండించనక్క_ర లేదు. రాజాష్థలు చేయనక్క-అ బేదు. ్కను చెఅపట్టనక్కఒర లేదు. ఉద్యోగ

170 కావ్యానందము వాంఛ పెట్టి, ధనవాంఛ పెట్టి యీలయొక్‌।- యీలువులను కాలు వలలో కలుపనక్క-రలేదు. ఇది లోకమును వృద్ధిపొందించుట కాదుగదా ! మానవజాలియొక్క_ యభ్యుదయము కాదుగదా యందురు. ఈ జూతిమోధ నీకు [కేమయేమి 1 ఏ వెంత నొప్ప వాడ వై నను నూటపాతికయీండ్లు దాటి [బతుకవుకడా! తరు వాగే మరణించుట తప్పదుకదా ! భవిమ్యత్వులో వచ్చెడి మానవజాతిమోద నెందుకు నీకింత కోరిక 1 నీవు లోకకుటుంబకు డవుకాబోలును తండికి కొడుకులు వై కిరావలయునని యున్నట్లుగా నీకును మానవులు మైకి రావలెనని యున్నదిం అంగీకరింతము. తం డికి కొడుకులు వైకీ రావలలయుననగా జేమి యర్థము! ఆ కొడుకులు పెరుగనలయును. వారికి పెండ్లి ౦డ్లు కావలయును. వారికి సంతానము కలుగవలయును. వారు దీరా యువ్కు. లు కావలెను. ధనముకూడ కావలయును. ఇంతేనాశ వారు చనిపోకూడదు, వారు శాశ్వతముగా నుండనలయును. అట్టి ₹ోరికైనచో వారిజాక నెరిదుకు నీకు నీవే కోరుకొం దువు ఇట్టి వోరి యే లోళకుటుంబమునకును కలదు. ఛాశ్య తముగా నుండెడి వారెవ్వరును లేరు. మరి నీవు జేని కొఆట్‌ (ప్రయత్నించుచున్నా వు! కొద్దిలో చెప్పెదను. చాధలు దుఃఖ ములు లేకుండుటకు. లోకమునందు ఏలై నన్ని సుఖములు పొందుటకు. చావకుండ మానవుడు శాశ్వతముగా నెట్లునుండ లేడు. సర్వసుఖములు నొక్కసారిగా నక్తేయనుభవించ లేడు. భిన్న చేశములయందు భిన్న సుఖహేతువులై న _[దవ్యములు కలవు, భిన్న చేశములయందున్న ఊలయొక సౌందర్యము భిన్నము.

రన పిద్ధి 171 అదిశాదు. రాజులు నధికారులు ధనవంళులు బల ఇాలులు పరులను అాధించుచున్నారు. దురా ్రగ్ల్‌ములు చేయు చున్నారు. వారిని వారించుటకు మేమూ మహా (వయత్నము చేయుచున్నాము అని లోక కుటుంబకులందురు.

ఈ అశెండు భావములు (పధానముగా కనీపించుచున్నవిం ఒకటి ళు వాంఛ. రెండవది మహోకార్య మొకటి వేయవల యునసి. ఈ 'రెంటికున్నంత (పాముఖ్యము మరియొక డానికి కనిపించుటలేదు. ఒకటి యి సృష్టీని సాగించు చుండవల యును, ఈ దృష్టితోడ నే వేదవురుషుడు కూడ '[పజాతంతుం మావ్యవ చ్ఫేత్సీః” అని చెప్పినాడు. వేదపురుషులకు చెప్పిన (పజాతంతువును గూర్చి విచారించినచో తేలదు గాని యిది (పజాతంతువే; దీనికి పధానమైనది (శ్రీ ఫురువు సంగమము దీనికి శృంగారమని పేరుపెట్టి. ఈ శృంగారము సర్వజీవుల నంటుళొని యున్నది. అది లేనిచో సృష్టి లేదు. ఈ శృంగార భావము నవలంచీంచి తక్కా_.వ్యానందమును పొందవచ్చును. ఆ పొందుటయెట్లో నిరూపించినచో తక్కిన మరి యేభావ ములు దీనికి దోహదము లగునో చూడవచ్చును.

అయినచో సర్వజనులు శృంగార భావము ననుభవించు చున్నాగు. వారెవ్వరు ఏీ చెప్పిన యానందము ననుభవిం జెడి నట్లు లే-జే! ఎందుకు లేదు! శ్రీ రామచం[దు డదియే కచా చెప్పినది. వినిశే తుం శళ్యో న సుఖమితివా దుఃఖమితివా అన్న శ్లోకము యొక్క యర్ధమిదియే కచా! ఎందుచేత పొందుట లేదు. (శ్రీ గామచర్యదుడు. ,శ్రీమన్నా రాయణుని యవతా రము. నసీతాచేవి ల ఆచేవి మొక్క. యవతారము. అనగా

172 కొవ్యానందము కేమి! అనకౌరమనగా మహోవైతన్య స్వరూపము. _ అనంత శోటి కశరీరములందు (పతిచించించు చుండును. భూత భవిష్య ద్వ _రమవాన కాలము లందన్నిటియందును (వతిబించించు చుండును. ఈ (పతిబింబములు ఆ వింబముయొక్క. భావమును కెలియ లేక స్వతం్యతము లనుళొనును, శాని యీ మహో వైతన్యము లోకములను రత్నీంచుట కొలుకు తానొక విష్ణువుగా శివుడుగా కొన్ని తేజోమూ రులను కాల్చును. అఆ మహోవైతన్యమునకు నీ మూర్తులకు భేద మున్నది. ఆ చ్రైరసము నిత్యము. నిర్వికొరము. అనంది. విజ్ఞాని. లేదా అదియే యానందము. అదియే విజ్ఞానము. మహావైతన్నము జీవునిలో ,పతిబించించినది కదా! వాడు స్వతం గుడనుకొనుచున్నాడు గణా! వానిలో నొంత సామర్ధ్యము నోచరించుచున్నది కదా! బహుమవో'కాగ్య ములు చేసిన మానవులు కలరు కడా! వారు సంకల్పించీ వేసిఠా1 పూార్యజన్ను సంస్కా-రబలముచే చేసిరా 1! సంకల్పించి చేసిరనగా పలుమంది సంకల్పములు వ్యర్థములగుచున్న వికదా! ఎందుచేత ! వాగు | బనా చెతన్యముయొక్క- (పధాన స్వరూ వులు కారు గనుక. సంస్కార [పాబల్యముచేత సంపాదింప బడిన శ క్రిమా,తమే కలవారు కనుక శివశేశవులట్టివారు కారు. వారు మహ్వావెతన్య స్వరూపులు. ఈ సృష్టిని వాలించవలె నన్న దృఢసంకల్పము గల యా మైతన్నముయొక్కఒ. స్వరూప ములు. వారిలోనొక్క- డై న (శ్రీమన్నా రాయణుని యవఆారము శ్రీరామచరదుడు. అందుచేత నట్టి యనుభవమును పొంది

రనపిద్ధి 1 నాడు. భార్యను స్పృశించి కశాగలించుకొని మరియెవ్యడు నిట్టి యనుభూ తిని పొందలేడు. కొందఆు మహావుకువులు పరిపక్వ మైన పృాదయము కలవారు పొందినను “సమ్మూలయతిచ” యన లేరు. శీట్సువలె “1ంయం ఇంంఢ”. పోవుచున్నామను శొందురు.

ఇట్టి యుక్కి-రి బిక్కిరి "లేకుండ నా యనుభూతిని వాందుట సాధ్యమా 1 సాధ్యము. అట్టి సాధ్యలక్షీణములు కల వారిలో కావ్యానంద మొకటి.

సరే! శృంగారరసము చెవ్పీతిని. దాని వెంట మమ్ము తీసికొని పొమ్ము - శృంగార రసముననుభవించని వాడెవడు 1 శృంగారములలో నీచశృంగారము ఉ_త్తమశృంగారమని "రెండు న్నవి. అ యొక్కొక్క-టి మరల ననేక భేవములు. ఉతమ శృంగారములోని పరమోత్తమ శృంగారము. తీసికొన్నచో దానివెంట మహాకవి కావ్యానందము వనజకు దీసికొని పోవును. అనగా నేమనగా-ానీవు నీ భార్యయందు పొందునది నీ వెంత యుత్తముడవెనను నీ భార్య యెంత యోగ్యురాల్రై నను, నీ వెంత లత్యభూతుడ వై న ఫవురుషుడవైనను నది శృంగారమే గాని శృంగార రసముకాదు. ఎందుచేత ! ఆమెతో నీవు శరీర సంయాోాగమును వాంభించుచున్నావు. ఆమెయందు నంతాన మును పడయుటకు గోరుచున్నావు. సనీయా శృంగారము శరీర పరిధులను డాటివోవుట లేదు. అప్పటి మి సంయోగము శరీరముయొక్క-యెల్ల ల నత్మికమించలేదు. నీ మనస్సు నీ శరీ రఠమున కాలంబము. నీ శరీరము నీ మనస్సున కాలంబము కాలేదు. రసము నిచ్చట పొాందుదువు. మనస్సుయొక్క-ఒ చిట చివర పొందుదువు నీవు ఏీ భార్యతో నెంత కలసి మెలస్‌

శే4 కావ్యానండము యున్నను పరస్పరము మీరెంత | పేమించినను, మోకును లోక మునకును గల సంబంధము మీ శరీరముల వేత మి పంచేం [దియ వ్యవవోరముచేత నిర్బంధింపబడుచున్నది. సీ వేటి! లాగినచో నీ యిరగదియనులు నిన్ను కాటికి లాగును.

దీనిలో నింకొక పెద్ద యాపద యున్నది. అఆ యానం దములను నీవు పొందుట జరిగినచో భార్యాభర్తల లక్ష్య భూతయమెవ యీ (ేమకు భంగము కలుగును. ఇంత కంకయె నధిక మైన యానందము కలుగుచున్నది. దీనియందు వై రాగ్య ముదయించును.

ఆందువేత పంచేందియ వ్యవహారము "లేనిచోట పంవేం (దియ సంబంధి భావనావిషయము పరాశావ్టపొంటబెడిచోట నుదయించినవో రసమచ్చట నుదయించ వలయును. *ావ్యానం దము కలిగినచో నచ్చట కలుగ వలయును.

చానిపేళే శాన్యానందము. కావ్యానంద మనగా శావ్యమునుండి పాందెడి యానందము. భా ర్యానందనుకాదు. గృహానందముకాదు. ధనానందముకాదు. ఇవియన్నియ లోకముచేత, లోకసంబంధమైన వాంఛలచేత, ఇం[దియముల నంటియున్న మనస్సుచేత కలుషీతములె నవి. ఆనందమన్న కబ్బ మచ్చట నున్నది గనుక లోకమందది సుఖరాశిగా (పసిద్దమె యున్నది గనుక నా శబమును నాడుచుందురు గాని 'మరి యొకటిశాదు.

అనందము - మొదట, “ఆ యను నతరమున్నది శిండవది-నందము అ యనగా సంపూ్యూరముగా నని తమొక యర్థము, ఆది 'అ యను నతరముకాదు- అజ్‌ అన్న అవ్వ

ఠరనవిద్ధి 1₹6 యము. అబాలనోపాలమునందువలి నన్నచో నందమనగా (పశంస. ఆనందమనగా (పశంస _యెంతదవ్వుపోవునో యంత చవ్వు కలది. అనగా వాబ్బునసాతీత మైనదని యర్శమువచ్చును. వాబ్బనసాతీత మెనది మహోవై తన్యము (బహ్మపచార్షముతప్ప మరియొకటి లేదు,

కాదు. “ఆ యనగా సమంఠతాత్‌ అని యరము, సంపూర్మముగానని చెప్పవలయునన్నవో నప్పుడై నను లకు నందు సంపూర్ణ మైన యానందమనునది లేదు. ఎవ్వడును పీ వలె మింట నెసరలేడుగదా ! ఆ యానందము " కొజతేపడు చున్నదిగడా ! విమానము మిద పోవుదమున విమానము నడ ఫుట నిర్మించుట యన్నియు శమలే!ఆ |శమకు నీవు వెలయీయ వలయును. వీవు నీ |శమను డబ్బు రూపములో. ఇెల్లించు

ఇప్పుడేమగుచున్నది. పంచేర్యదియవ్యవవేగముతో నా నందము లభించుట లేదు. కావ్యములో లౌకిక మెన పంటేం (దియన్యవహారను లేదు. ఇంక నేమికావలయును! ఈ పరమైన సం చేర్యదియవ్యవహోరము మనస్సునందు లగ్న మగుచున్నది. ఆ మనస్సును (తవ్యుకనవలయను. అచ్చట కావ్యానందము శని పీించును. అది యెట్లు (తవ్వవలయునో యట్టుంచి యా (తవ్వుట యొక్క. లతణమేమి 1 తవ్వి యేమిచేయవలయును 1 ఒకడు నేను నృధాగావేయననును, వృథాగావేయుట లేదు. కావ్యా వందను కొఆకు వేయుచున్నాడు. నాకు కాన్నాసందముక్క ఆ లేదు, నేనాపని వేయను +

ఓరి! వీచ్చివాడా! నీ వెప్తుడును చేయుచు జేయున్నా వు. సి భార్య వుటినింటనున్నది. నీవు నీ భార్యను. (చేమింతువ్చ,

176 కావ్యానిందము పొరుగువాదు భార్యతో సుఖించుచుండగా నీ భార్య నీకు జ్ఞాపకమువచ్చినది- ఇంటికివచ్చి కష్టపడుచున్నావు. దిగులుపడు చున్నావు. మనస్సు నన్యధా పన ర్మింపజేయుటకు (పయల్నించు చున్నావు. అన్యధా (పవ రింపజేయుటకు బహు పయత్నములు చేయుచున్నావు. నీ వతురజ్ఞానవంతుడ వై నచో కాలయాపన కొరకొక [గంధమును దీసి చదువుచున్నావు.

అందులో నేమున్నది ! లోకమే యున్నది. హాళాత్తుగా వీవు పూనిన [గంధములో నొళ శృంగారకథభయే యున్నది. ఇద్దరు భార్యాభ ర్హలు ఒకరినొకరు విడిబోయినారు. ఆమె భ రృకోసము పల్ల టిల్లుచున్నది. ఆమె శేమిము తోచుటలేదు. భర్వనుస్త సరించుచున్నది. భర్త యొకవేళ నాలుగైదు దినము లలొ తిరిగివచ్చుననుకొనుచున్నది. అతినికిదొడ్డిలొనున్న యొక పూల చెట్టుమోద మక్కు-వ. ఆమె యిన్నాళ్ళు సరిగా చూడ లేదు. అ చెట్టు పాదునిండ నెండుటాకులు నిండియున్నపి మున్ను పేరుళకొనియున్నది. భరృ వెళ్ళుచు “ఇదునో ఈ యెడమ వైవున కొమ్మ కొద్దిగా వాడియున్నది. దానిని (తుంచి జేయుము. మిగిలినది చిగిర్చి పూలుపూయును.” అని ఆమెతో చెప్పీ వెడలిపోయినాడు. భర్తలేడన్నదిగులులో నిన్నళ్లౌమె యాచెట్టువంక చూడలేదు. ఆయన మూడు దినములలో వచ్చును. "నేడు ఆలవాలమును ళు భమువేసి నీళ్ళుపోసి యా కొమ్మను 1తుంచినచో నీ మూన్నాళ్ళలో నది చిగుర్చునేమో! ఆయనవచ్చి నన్ను మిక్కిలిగా [వేమించును. అప్పుడు నే ెక్కు.వ సుఖపడుదును, అని యామె యాపని చేయుచుండును. ఇట్టి వెన్నియో చేయును. ఇదియంతయు శృంగారమునకు సంబంధించినదే. నీవు కాలయాపన చేయుట - [గంథమనును

రవపిద్ధీ [177 పట్టుకొంటివి” నా భార్య నన్నుగురించి యిట్లు (ేమించునా। ఇట్లాలోచించునా! నా భార్య నాకు దూరముగానున్నది. ఆమె నన్ను గురించి యిటూహించునా! అమె కొజకు నేను పడుచున్నటపౌధ ఆమెనా కఇొజుకు పడునా- ఈ మొదలైన యూహవచేయుదువుకడా !

కనుక నీయూవా నీకు సహజము,

ఇది యట్లుంచి బీభార్య వీడగ్గజనే యున్నది. పొరుగు వాడు. తన భార్యతో సుఖించుచున్నాడు. నీవు చూచు చున్నావు. నీ యిష్టము వచ్చినప్పుడు పోయి నివు నీ భార్వువద్ద సుఖపడవచ్చును. కాని మో రద్దు రాట్రికి కలిసిషొంద మను కున్నారు. ఇప్పుడామె యింటిపనులమోధనున్నది. నీవు ర్యాతి యామెో”ో సుఖపకితివి. మల నీనాకు నాతి సుఖపకుదువు. ఈ పగటివేళ నీ చయూళకోర్కి. మందగించియున్నది. కాని పొరుగు భార్యా భర్తల శృంగారము చూచి మనస్సునందొక వికారము కలిగినది. అ౭శే! సీ భార్య సీకుండెను. రాధి నీవు సుఖించితివి, మజల నేటిర్యాతి సుఖింగువు నీకు చానినిగురించి యూహాలేదు, (పక్కయింటి వొడు తన భార్య చెక్కిలి ముద్దుగొనినాడు. ఆమె జడ పట్టుని లాగినాడు, నిశ్చ గవాశుములో నుండి భూచిలివి. అది నీ మనసునకు వికారము కలిగిచవలెనా | ఎందుకు కలిగించవలయును 1 ఒకటి మనోలమణము. అది నీకు సహజము. సీవట్లాలోచించకుండ నుండలేవు. ఇది యిందియ వ్యవహారముకాదు. ఇం1దియ. (పవృ త్తి. మానవునిలో నిది యున్నది.

18 కావ్యానందము

దీని నాధారము చేసికొని పూర్వులు కావ్యానందమును ఖృష్టించిరి. ఇచి యోగము కాదు. ఉపాసన కాదు. భక్షి ఇజాదు. ఆ _పయత్న మేమియు నక్క-జఆలేదు. సీకున్న యా శవాబ లశ్షణములో సౌకుమార్యమును సంపాదించు కొన్నచో చాలును, చాని కంయ నిశితత్వమును సంపాదించ వలయాను. ఆనీ యాలోచనకు నా యూహకు నీవు పదును పెట్టవల యును. కత్సికి పదును వెట్టినచో వెంటనే తెగును ఈష చే్యడియ (ప్రవృత్తి మనస్సులో పొరలు పొరలుగా నల్లు శొన్నది. సీవీ యాలోచనకు వాడి పెట్టినచో నా పొరలు 1శమ్మకమముగా తెగివోవును,

వాడీ పెట్టుట యొట్లు! అన్నింటి కంకి సులభ మైన జని శావ్యానందమును పట్టుకొంటివి కచా! మొట్టమొగట లోకములో పగుల సుఖమునుచూచి మన సుఖముగా భావన చేయుట. ఇది కూడ మనకు [ళో తదికాదు, తమ్ముడన్నచో నెంతయో | పేమ. ఇళ్లెలన్నచో పట్టరాని యాపేత్‌. కొడు కును గూర్చి చెప్పనక్క-ఆ లేదు. ఇంతదాకా నక్క.జ లేదు. మన బంధువుల లోననే యొక మగవీల్ల వానినో యాడపీల్లనో చరాచినవో మనశింతయో ముద్దు. వారు సుఖపడుచుండగా నానందింతుము. బంధువుల వీల్లలు కూడ కానక్కటలేదు, పరిచితుల పీల్ల లు కావచ్చును. అది కూడ నక్క-జలేదు. నీకు శొంతి నయసు చాటినచో నీ కంచు చిన్నవాండు నీక'న ముగా కనిపించిన వాండు నీ వంశ మర్యాదకు తక్కు.వళాని మర్యాదకల వంశములో ఫుట్టినవారు వారి శృంగాకమునందు కూడ సీవానందింతువు. ఈ యానందములను పొందుట మొ

రన విద్ధి 170 జాని కంయు నొకటి గొప్ప దందము. ఇవి యన్నియు మనో -అడతుణములు గనుక పీకు సంబంధించినంత వకు నిస్పంథశంయ ముగా నానందములే. కనుక నానందము మనసా యనుభూరకు మానమగుచున్నది.

కాని యిచ్చట నొకటి యున్నది. నీవు ొందన యానందము మానసికమేగాని యే యాసందమును నీవు _వొందితివో అ ఊకూసందము నీకునెట్లి శృంగారమును చూచుట పలన కలిగినది! నీవు చూచిన వన్నియు. శరీర సంబంధ మోన యఊ ఫురుషుల సుఖములే! వారి లీలలే!

వాని యందు నీవు వొందిన యానందము మానసిక మెనను శరీ లత్‌ణము లేకపోలేదు. అది నీకునీ భార్యా సంబంధమును జ్ఞాపకము 'దెచ్చును. సీ శొలినాటి సుఖమును జ్ఞాపకము ెచ్చును. నీవు మరియు వృద్ధుడవు గానిచో మరల నీ శారీరక సుఖమును జ్షూపకముబెచ్చును. దానియందు వాంఛ హోలిగించును.

అందుకనియే కాళిడాసు జననాంగగ సౌవ్భాదములను స (4ర౦చు చున్నాడన్నాడు. అవి యన్నియు రమ్యములు, ఇవియు రమ్యములే ! జననాంతర సౌహృదములుకాదు. భూత కాలిక సౌహవృదములు. ఈ జన్మలోనే - లశాజనిత సౌహృ నములు. -

ఇది యానందను కానిచో నాయానంద మెట్లు అభిం చును 1 ఇప్పుడా యానండానుభూతి! ఇంద్రియ వ్యాపారము వదిశకిశాదు. ఇం్యదియవ్యాపార్మాశయ మైన వైయఃక్సి కానుభూతి

160 కొవ్యానందము పనికిరాదు. ఇతరులదైన శారీర కానుభూతికూడ పనికిరాదు. ఇది వట్టి మానసికము కావలెను. అ మానసిక మైన దెట్లుండును! వట్టి యూహతోనుండును. అనగా నూహలోననే [తవ్వుకొను చుండవ లెను. అప్పుడు కలుగవచ్చును,

ఇందాక నీ భార్య వుట్టినింటనుండగా సీన్స కాలయాపన క౯"టజకు ఒక (గంథమును దీసి చదివితివి. అందులో నొళ విషయమున్నది. ఆ విషయమునకు నీవు గవాతములోనుండి భూచినదానికి భేదమున్నది. గవాతములోనుండి చూచినది పూర్తిగా పురపష్మాశయము. [గంథములో చదివినది వురుపష్మాశే యముకాదు. కల్పిత కధా[శయము - అచటనున్న నాయి! కల్పిత శ్రీ. ఆమెకు కరీరము కేదు. ర_క్షమాంసములు లేవు, వట్టి కిల్పితవ్య క్షి - జరిగిసదేమసగా నా సమయమున నీవు భా ర్యావి యోగ మనుభవించుచున్నావు. అందువేత సర్వమాను సి కరీరసుఖ సంబంధిగా నున్నది.

మరియొకప్పుడు భూతభవివ్య త్తులయందు నీ శరీరసుఖ సౌ రక మెనగియు తక్కౌా లమునందు నీకు సంబంధము లేని దియు నొక విషయము జూచితివి. అచ్చట కూడ నీయీ యాలోచన కలువీతమె పోయినది.

మరి యెట్ల్టుండ పలయును 1 జీవితిమునందు వైయక్షి శముగా నీకు సంబంధములేనిదై యుండవలను. వట్టి వనో స్‌హఘమైన వ్యాపార మైనదై యుండవలను. అది యెట్లు సాధ్యము “పర్యుత్సుక్‌ భి వతి యత్సుఖతో౭వి జంతు” --- అతని యొక్క. సీచిలో నుండవలెను. అనగా నీవు సుఖతుడవు- నీ భార్య మి-ది“వోరిక లేద... అప్పుడు లేదు - మరియప్పటి

రవపిద్ధి 181 సిం యెట్టిది ! లోకమున్నది. వురుషులున్నారు. వారు పర స్పరానుగక్తులు. వారి సంయోగమిసృష్టికి మూలహేతువు.. వారినొకరి నొకరు గాఢముగా చింకింతుకుు. చానివలన సృష్టి. సాగుచున్నది. వారొకరికొకరు _మచేత మరణాంతము (ప్రయత్నము చేయుదురు... అదియొక యాశ్చర్యము.. వారి యూహల కవధిలేదు. వారి వియోగదుఃఖమింతయని వెప్పు టకు ఏీలుబేదు. అదియొక పరమ పవ్మితమెన సంబంధము. ఆమెను ననలి ఇతడు (బతుకలేడు. ఇతనివి వదలి యామె (బతుక లేదు. ఇది వారి సంబంధము. వారు మహోీనురాగ వంతులు. వారి సంయోగము లోకమునకు మహా కేయోళి చాయకము. ఎంతకాదన్నను లోకమున్నది కడా! క్రీ వురువ సంగ మమున్నది కచా' మహాఫషుుువులు జన్మించుట యున్నది కజా! మహారాజులు మహాకవులు లోక త్తనులైన గాయకులు, మహోనీకి ధుకంథరులు జన్నించుకు. వచాెనలననే యీ ధాత్రి నిలచుచున్నది. ఇట్టి వుణ్యదంపశుల నలన నటి సంతానము కలుగ వచ్చును.

ఇట్టి భావములు పాఠకుని మనస్సులో నున్నచో సవి ిండ్తువిధములై న భావములు - మొదటి సగము శృంగార రస సంబంధమైన భావములు. ెండవ సగము లోక। శేయ సంబంధమైన భావములు. ఇట్టిభావసంవుటిలో మొదటి సగము శృంగారకావ్య పొఠకకునకు కావలయును. ఆ కావ్యము పరమ నిక్టుష్టముగా నుండవలయును. ఆందులో ననాచిత్య మేమియు నుంకరాదు. అనెచిత్యము పొనకములోని వుల్లవలె రసభంగ హేతువగును. ఆ రచన యొట్టుండవలయుననగా పాశ కుని నూరళ వినుఏధికి మోసికొని పోవుచుండవలయును. ఆ

182 కావ్యానందము పాఠకుడు పండితుడు. శళ్రార్థ షరిజ్ఞానము లేనివాడు కాడు. వోక్యార్గ మెరుగనివాడు శాడు. మరియు వాడు న రసమునశే భావము, ఏ భావమున శే శెలియో సర్వంక మముగా మెరిసిన వాడు; ఒక సుకుమార భావమును కలఠిసమ్యులెన శబ్దములతో జశెవ్పినచో వానికి వెగటువేయును. వాని పమాధి విశ్తథ మగును.

అబ్బో ' ఇచ్చట కవియొక్క. శక్తి పరమో త్తమమె యుండవలయును. అతడు చాల విచతణా శీలుడై యుండ వలయును. అటువంటి రసజ్ఞడై న భానకుడైన పాఠకుని వెన్న వంటి వ| జము వంటి హృదయము రొక్క_ స్వరూషము వెలిసి కొని రచన చేసెడి వాడుగా నుండవలయును. అట్టి శృంగార రసభరితమైన [గ౦థము నీ భావుకుడు పఠించ నారంభించును. ఇట్టి శృంగార రసభరితమైన నిర్షవ్నమెన నాటకమును సానూజి కుడు చూచుచుండును.

అచట దువ్యంతుడున్నాడు. నాయికయున్న ది-శకుంతల ఆ కనిపీంచెడీివారందరు శకుంతలా దువ్యంతులు శారు, మనకు "కెలియును. వారా వేవములు ధరించిరి. ఈ | గంథములో నదియులేదం. ఒకరు వేవము వేయుటలేదు. వారున్నారని చెప్తుటయే ! వారివర్శ న కొంత జరుగుటయే ! జానితో నీవే మూ ర్తికట్టించుకొనవలయును. నాటకములో వారిద్దరు శకం తలాదువ్యంతులు కారనుకొనవలెను. నీవనుకొనుటకు నచట నటకులు సహాయపడుదురు, ఇచట కవి తన వర్ణనలతో నీక్రు సవాయపదడును. అనగా పాఠకుడొక (భాంతిలో నుండును. అక్కడ నెవ్వరునులేరు. ఉన్నారన్న భావన. ఈ భావనయందు శీ వురువులు సృష్టీంపబడి యుండిరి, ఇద్దరినడుము శృంగా

రవనసిద్ధి 188 రము నడచుచుస్నది. నీవు జన యొ త్తినంతజే సీ హృదంతర్ల గ్న మై శృంగారగసమున్నది. నీకు పూర్యమనుభూత మైయున్న ది, భవిమ్య త్తులోకూడ ననుభూోయమానముకావచ్చును. తద్ద్రంథ పకన కాలమున మ్మూాతము,తన్నాటకదర్శన వేళయందు మా[తము పాఠకుడు వాని మనస్సులో నున్న యాభావములచేత . పీహిత వృత్తియె వ్యా పమనస్కు- డై యుండెను. వాడు భావుకుడు గాఢశీలుడు. ననలోతాను (తవ్వుళొన/ లవాడు.విషయనిమర్శన చక్క-గా చేయగలవాండు. వీది యీదియో వివిచ్యమానముగా వషరాడగలవాడు.

ఇచ్చట శకుంతలాదుమ్యంతులు కనివీంచిరి. వాని యా యూహసొధమునకు వాని యా యూపహా (సవంతికి వీరా ఆంబములు. అచటినుండి కథ సాగును.

ఎట్లు సొగునో యలంకార్మగంధములు ఛెప్పినవి. వీరి నాలంబన విభావములందురు.. తరువాత నుద్దీపన విభావ ములు వచ్చును. వారిద్దరియందున్న శృంగార కాంత యితర శారణములచే నుద్దీపిత మె విదృంభించును.

ఇంక వేవో యేవో కలికి యావాంఛ పరీపాకమును పాందును. ఉత్తాలమగును. నిచ్చట నుడజా త్తమై యుండెను, పాఠకునకు, రసభంయో హేతు వేదియు లేదు. తద్భంగ భావన లేదు, ఊరశే చెట్టువోలె విజృంభించుచున్నది.

ఇట్లు జరుగుచుండగా భావుకుని హృదయములో" జేమి జరుగుచున్నది! వాడు తన భార్యను గూర్చి యాలోచించు చున్నాడా॥ లేదు. అట్లు చేయుచున్నచో దానిని వదలి పెట్టి వెంటనే గృహాళిముఖాడగును.. వాదొకానొక యంద

కిరీథ కావ్యానందము బద్ధానురాగుడై యుండినచో నా వాంఛ దీనివలన _పకోషము వాంది యున్ఫృత్రుడగును. దుఃఖితుడగును. నాటకమును వదలి పెట్టివోవును. (గంథమును దూరముగా పారవేయును.

వాడా నాటకమునందు నా [గంధమునందు రమించు చున్నాడు. సుఖపడుచున్నాడు, అచట సుఖమును (తవ్వుకొను చున్నాడు. వానికది యంతయు పరమరమణీయముగ నున్నది. వాడు దానిని వదలిపెట్టి పోలేడు. పరమమధురమైన పానీయ మును నీవు (తాగుచుండగా నెంతో యాప్యాయముగా. నీవు [తాగుచుండగా సగములో సెవడో గిన్నియలాగీ వేసినట్టుండును. సీవు వానినేమి చేసినను చేయుదువు. అంత కోపమువచ్చును

త త్కౌాలమునందలి యాభావుకునియొక్క. రమణను యొక్క స్వరూపమట్టిది. అందులో వానికి స్వార్థములేదు. తన వాంఛయేలేదు. *చట తనశే పొత్తునులేదు. మరి యిది యేమి! ఇది లోకముయొక్క_ లత్‌ణము.. వానిని భావించుచున్నాడు. చానిలోతులను మన్నించుచున్నాడు. దానియందు నిమగ్నుడై నాడు పూర్వము "తాను ఆ వాంఛ నెరుగును. ఒక మధు 'రానుభూతి నెజుగును. ఇది చానివలె లేదు. డానికంయకె ఛిన్న ముగా నున్నది. దీని మూధుర్యమ ముందు చాని మాధుర్యము పనికివచ్చుట లేదు. అది మాధుర్య మే శాబేమో! అందులో పట్లి వాంఛయు గుండె దిగబడివోవుటయు. తప్ప మరియొకటి "లేదు. ఇచ్చట వాంఛలేదు. గుండె దిగబడిపోవుటలేదు. గుండె యుదాతోచా తృ మగుచున్నది, ఒక విలమీణమెన మధురాను భూతి వ్యాపించుచున్నది. అది మాధుర్య మో ఇాదో తెలి యదు. ఊగక్రయె మనస్సును పెనవై చిళొనుచున్నది, మనస్సును నిలువనిచ్చుట లేదు. | బదుకులోని పరమార్ధమునంతేయు దీసి

ఈనవ్‌డ్డి 180 కొని పోయి యచట ముడి పెట్టుకొని కూర్చున్నది. ఇదియేవో! అయ్యో! ఈ [పేమయొక్క- స్వరూపమెట్టిది ? దీని లో కెంత! ఇది యెక్క-డ పక్యవసించును. ఈ మొదలైన విచారణకూడ "లేదు. కొంతసేపటికి మనస్పాడ లేదు. మనస్సు స్తృంభించిపోవు నేమో ! మనస్పెచ్చటికో పోయి యచ్చట లగ్నమె - కూర్చు న్నది. కదలివచ్చుట లేదు. ఇట్టిస్థితిలో నా మహాకవి యొకమాట చెప్పను. అ మాటకు వాద్దులులేవు. చానికి పుధులులేవు, డాని నాలోచించనక్కరలేదు. అది యూ పాఠకుని మనస్సునకు 'ఇెలియకుండ మనస్సు వుట్టిన నూలస్థాసమునకు పోయి హత్తు భొన్నది. అప్పుడేమైనది. వాడు వానియొడలు మరచిపోయి నాడు. ఇదివజకే వాడు కాడు. సర్వమానవసృన్టిశో నైక్య మందినాడు. అట్టిసితిని లాతుణికులు సాధారణీకృతియందురు. వాడప్పుడందరి వంటి వాడైనాడు వానికిని లోకమునందలి వునుషులకును భేదములేదు. వారియం బే శృంగార్యప్రవృత్తి సృవ్సి హేతువుగానుండునో యా (పవృ త్తిని తనలో జీర్ణించు కొన్నాడు. అ పపన్ఫత్తికి తనకు నభేద (పత్కిప తిగా జే శొన్నాడు. అప్పుడుమహోకవి చెప్పిన యాభావము వాని మనస్సు మొక్క... మొదటతగిలినది. శృంగారభావ మెచ్చట వుట్టినదో యచ్చటశేగిలినది.

ఇది యొట్లుతేగిలినది ! అచట నాటకము- వ్యాతలు ధరిం చినవారు, శీ ర్త నలు, రాగములు, తాళములు, విచి[తములై న భావములు చానితో వృద్ధిపొందినది. ఇచట శబ్దములు నర్ధ ములు. మధురగుంఫనలు. రమణీయ రమణీయభావములు భాపనాలతుగణములు, అలంకారములు, ధ్వనులు, అనుభూతులు,

144 కావ్యావ౦దము. విచ్శితచితములై న న్యవహారములబేత నిచట ెరిగి'పెరిగి యా స్థానమునకు తగిలినది.

అచటి నుండి కటా యూ శృంగారభావ ముదయించి నది. ఇప్పుడచ్చటికే పోయినచో నేమైనది ? నదియొక్క.. జన్న స్థానము కనునొందమని వెళ్ళినావు.జన్న స్థానము కనునొన్నావు. నది యేమైనది 1 నదిలేదు. ఇది జన్ఫస్థానమని యనుకున్నాము. అళ..డ నది లేదు. తరంగములు లేవు. ఏమియును లేదు. వీవో కొన్ని గాళ్ళు ఆది నదిమొదలో కాడో కెలియని చిన్న శాలున వంటిది. అది ఆ నది యొక్క. మొదలేనా ! అచ్చట నుండి మరియు కొన్ని నదులు బయలుచేరవచ్చునా ! బయలు "బీరవచ్చును. అచట వానకురియును. కురిసినవాన యొక రాయి యడ్డమువచ్చి మలుఫుతిరగినది. ఆ వైవున కొంత మెట్టయుండి యిది కాలువగానై నది. ఇది యంతయు నీవు భావింతువు. భావించవు. ఊహించుటబేదు కావున మనస్సునకు విదిత మగుట లేదు. ఊరే మనస్సునకు తగులుచున్నది. ఒకని వ్యైజు భజించుచున్నావు.

అసలు నీ వెచ్చటికి చేరినావు ! లోకములో ఆ్కీ ఫురు వములయందు రతి జరుగుచున్నది లోకమంతెయు దానియందు బద్ధ | పేమమై సంచరించుచున్నది అది నిన్ను పేశేపించుచున్నది. చాని వెంటబడి పోయినావు. మొదటినుంచి రతియే నిన్నుపట్టు కొని లాగకొని పోయినది. శృంగారమునకది యునికిపట్టు గనుక అ నాటకదర్శనమునందు సీ కాన్సపకనమునందు. నీకు గకుణీ యముగానున్న వస్తు వేది ! నీ జీవనిలోనున్న యా రతిభావమే! అది శకుంతలాదుమ్యంతగ తమై యొక మహోరాజత్వేము నన లంబించినది. పరస్పర లగ్న చి త్తత్యమై నిన్ను కూడ తనలో

రన విద్ధి [శి చిగించిళొన్నది. వ్యభిచారసా త్రీ స్‌ భావాకుల నవలంబించి' పెరిగిపో నారంభించినది. పెరిగి చిరిగి మిన్ను ముట్టుకొన్న టి.

పెరిగి పరిగి నీ కొళ విమయమును కజెలియజేసినది. నీ వాలోచించకుండ నాలోచింప జేసినది. అనుభవించవ లెనన్న కోరిక లేకుండ ననుభవింప జేసినది. స్వర్ష సృష్టిరహస్యమి బే! దీనిచేతనే సర్వ్యజీవులు తబ్బిబ్బగుచున్నారు. ఇది యనంత శాలములయంద వేశఠ విధములుగా జీవులను పట్టి పాలార్చు చున్నది. చివరికిది యింతియే! ఇది యేమైనది ! ఇది రతికచా! రతిగా కనిపించుట లేదు, పాఠకుని మనస్సు నిర్వ్యాపారమె నటి. వాని యిం।దియములు వాని వకేములోలేవ్ర "అదియేమి జ

ఇది యొక్క-.టియేమి 1 సర్వభావము లచ్చటనే ఫుట్టిన ట్రున్నవి. అచ్చట నేమియులేదు. డఊవహాలేదు. ఆలోచన లేదు. ఛావనలేదు.

శకుంతలాదువ్యంతులు పరస్పర లగ స్వ చిత్తులై నాగు. ఒకరి కొరకొకరంగలార్చినారు. ఆమె తన చెలిక శ్తెలతో తన మనోఅాధ చెప్పినది. ఒళ యు తృరము (వాసినది. ఈయన యొక పవపొదరింటిచాటున చాగియుండి యంతయు గమనించు చున్నాడు. తాను బహిర్లతుడై నాడు. ఆమె లజ్ఞావిశకలిత మైనది. చుంబించబోయినాడు. అన్యకారణమువేశ చుంబనము పరిహరింపబడినది. పుహరింపబడ లేదు. చుంబనము దరిగినది. తరువాత నేమున్నది ! తరువాత లోకమువలెనే జరుగును. ఇంత వఆకు వ్యాపారవిహీనమైన అఆయధార్థన్య కుల యంచడారోపిత మైన శృంగారము. ఆ చుంబనము జరిగినవో తదనంతర కథ

న! కావ్యావందము లోకకథ. చుంబనము పరిహరింపబడినది గనుక మానసికమైన శథ మానసికముగా మిగిలిపోయినది. అది రసస్ఫోరక మైనది. ఓక గొప్ప స్థాయినందు కొనుచున్నది. కాని యిక్కడ నొక చమత్కా-.రమున్నది. ఆమె వీముఖురాలుకాదు. చుంబన కార్యముమాత్ర మన్య హేతుక మై పరిహరింపబడినది. భావుకుని యొక్క మనస్సులోని రతి ధార ఇెడిపోలేదు. ఇెడిపోలేదు సరి గడా దివిటీవలె వెలుగుచున్నది. ఆయీ స్థితలోనై న భావుకుడు రసానందముయొక్క- "చేహళియందు నిలువవచ్చును.రసపద (ము మమొక్క. గుమ్మమును (తొక్క-వచ్చును. . సిహరింపబడని చుంబనమైనచో చుంబనముతో అెటు పిడినచో చుంబనజనితొానందముతో నంకము ముగిసినచో నప్పుడు శృంగారరసము పరమోచ్చమైన స్ధితికి పోవును.అప్పుడీక్‌ భావుకుడు కావ్యానందానుఘాతిని పొందగలడు వాడు ఛావించుచున్నాడు. భావించుట లేదు. వాడు మనస్సుయొక్క- చిట్టచివరిపొలములను తాకు చున్నాడు. తాకుట లేదు, అస్థితిలో నున్నాడు.

అది సుఖమో దుఃఖమో వానికి తెలియదు. (పమో వహమో నిదయో వివవిసర్పవో మదమో ! అట్టి స్థితిని పొందును, అనగా తన గాయత్వస్థితినిపొందునని యర్థము. తత్‌ - అనగా _బహ్మపదార్థము. దానిలోని వికారమగుట డాన్నిపా చుర్యమగుట అదితన (శ్రాయత్వేము. వాడు (బవ్మావై తన్యమును స్పృశళించినాడు.

కథాత త్త $ ము మానవుని (పకృతిలో నింత బలవత్తరమైన మరి యొక భావము కార్యవ్య్యగతగా పుగణింపబడినది. మనుజుడు బ్‌న్ఫ మయెత్తినాడు. మొదట (బదుకవలయును. తరువాత "పెండ్లి యాడవలెను. (బదుకుట తన కోసము తానే (బదుకును. వండే యాడుట లోకము కోసము వేయును. తానుసంసారమును ళోరి 'చేయుచున్నటుల కన్పించునుగాని సంసారము సృష్టీ సాగుట శెజశే. మానవ [పకృతిలో చితముగా సృష్టిసాగుటకొటి3ై వ శృంగారము "ముదటిదై తన (బతుకు తనదైన మొదటివి యము రెండవది యొనది. సర్వజనుల యందు 'ామొక కార్యమును (పారంభించి కొనసాగింప చేయవలయునన్న పట్టుదల యుండును. ఇది జీవిత మున కవసరము. అదిలేనిచో నెవ్వడును (బదుక లేడు. మానవుని జీవితములో నెన్నియనంతములై న కార్యములుండును 1! తాను పూనిస కార్యము కొనసాగువజకు నెవ్వడును న్మిదపోడు. ఈ ళొనసాగుట కుత్స్చాహము కావలయును. నడుమ నుపసంహరించి వచో కార్యము కొనసాగదు. ఫలితములేదు. వాడు వ్యర్హు డగును. చర్నిదుడగును. లోగముచే నసమర్గుడనివిరచ్చు కొనును. లోకమునంగలి కార్యము లిన్నివిధములుగా నుండునని యుండునా 1 రాముడు రావణుని వధించుట కార్యము. పొంత వులు కౌరవులను యుద్ధమునందు జయించుట మొక కార్యము.

$9ి0 కావ్యాన౦ందము ఒక మహారాజభవనము నిర్మించవలయునని ఉఆముక డనుకొనును అది నిర్వర్హించుట మొక కార్యము. ఒకపని చేయుటయనగా నంత కేలికళాదు. ఎందు శేతనో తెలియదు. సృష్టియొక్క. లతుణమే యిదివలెనున్నది. (పతిచానికి నభ్యంతరములు వచ్చును. వాడు సమర్గ్యుడై నచో [కోమముగా వానినన్నింటిని తొలగించి చివరకు కార్యావసాన మును చూడవలయును. ఈ యభ్యంతరములు వచ్చుట సి 'లోని మొక రహస్యము. చానిజేరు విఘ్నము. అందుకనియీ శాలోలు మన పూర్వులు విఘ్నుమున కొక రూపమిచ్చి దాని కధిచేవతగా వి మ్నేశ్వరుని స్తాపించిరి.. అసలు సృష్టి యొక్క లతణమే, సృష్ట పవావాముయొక్క.. లక్షణమే సర్వకార్యము యొక్క లషమణమే విఘ్నమని వెప్ప్తాటు శాసుగా నుంకుకు. విఘ్నమన్న శబమునకు దానియందు చంపబడుచున్నది. కనుక యని వ్యత్చే_త్యర్థము. (పారంభించిన కార్యము మాటిమూటి! చంపబడుచున్నది. ఆదియే విఘ్నము. మపోనీసం డా విఘ్నములను లెక్క. చేయడం... భగనం శుడుకూడ నానికి సాయపడును. ఇటి నునోశారల్ను మొకటి కథగా నల్ల బడును, | అన్ని కథలు నింతియే $ అమెను సెండ్లియాకుట కన్నియు నభ్యంతరములే 1 ఆప్పుడు గథ యగుచున్నది నాడా కార్యము నారంభించెను. అన్నియు విఘ్నములే ! ఒనడా “విఘ్నము లన్నింటిని జయించి కార్యమును షటొననాగించెను. ఆక్టూడడది కథ.

కశాత త్తము శకి!

ఈ కథ యెందుకు 1 కథ వెంటగాని మానవుని మనస్ను రమించుట లేదు దానియందు లగ్నమగుట లేదు. పొదిదిన 'లగ్నెత సాంతత్యమును భజించుట లేదు. సాంతత్యమును భజించినగాని యెవడు. సహృదయుడో యెవడు భావుకుడో వాడు మనస్సు చివంలకు పోవుట “దు. సర్వము వానికి విస్పష్టముకాదు. అష్పుదుగాని వాడు రసానందము పొందుటకు సాధ్యముకాదు. ఇది కథా స్యరూషము, ఇద పీర రసము. దీని కాలంబముత్సౌాహము. శృంగానవఎన కాలంబము రతి ఇవి రెండును భావుకుల మనస్సులోననే యున్నవి. శాస్త దృష్టీతో వీని నాలంబములనరు. వీనిని స్థాయీ. భావము లందురు. శృంగార రసములలో శకుంతలా దుమ్యంతులా లంబములు. ఈ ఏీరరస సందర్భములో రామ రావణులు నాయక పతి నాయకులు. కథ వారి నిద్దరి ననలంబము శేసి కొని నడచును.

తవీ రెండును రస రాజములు, వీనిని మించిన రసములు లేవు. కాన్యాసందము పొందుట కివియే రాజులు.

నీనిలోనున్న రహస్య మేమనగా మానవుడు (బదుకు చున్నాడు. వాంఛలను పొందుచున్నాడు. వాని |కిందియములు పనిచేయుచున్నవి. ఇరదియాతీతమెన కార్న్గము వాడు చేయ లేడు. వాడిం దయములయందు గమిందు “చున్నాడు. వాని (బతుకుకంతయు నదియీమొపోయినది. ఇందయములు తమ శార్యములు విరమించినచో వాడు పోయినశో స్మిదపోఖును, లేశపోయినచో చనివోవును. ఒక్కొక్క-పూడు మూూర్భా గ స్తుదు కావచ్చును. పతివాతము నచ్చి యిందియములు 'వనిచేయశ వోనచ్చును. ఇది మోనవునియొక్క (బదుకు.

192 కావ్యానందము

ఈ సృవ్టియొక్క- లమీణమేమనగా - పర మేశ్వరుడట్లు నిచ్దేశించెను గనుక - ఎక్కువమంది యారోగ్య వంతులుగా నుందురు. ఎక్కువమంది తమ (బదుకు తాము [బదుకుచుచే యుందురు. జగత్తు నిండియీ యుండును. ఎప్పుడో ముప వ్యాధులు వచ్చినప్పుడుతప్ప తక్కినయప్పుడు జనులు సులభ ముగా నే యున్నటుల కన్పింతురు. అందుచేత మానవుల రహస్యము తెలియుట లేదు. ఇది యాలోచించినగాని ళెలియదు. వదిమయైన నాలోచించిననేగదా ఇెలియవలయును.

తాత్పర్య మేమనగా మనుజు డిర్యదియములతో (బదుకు చున్నాడు. ఇంద్రియములయం దే రమించుచున్నాడు. ఇదియే పరమార్ధ మనుకొనుచున్నాడు. దైవముమ భావించడు. ఫర లోకమును మన్నించదు. భక్షి మార్గమును పూనడు. ధర్మ పథమునందు పోవడు.

ఈరీతిగా నియదియములయందు. రమించు చున్నాడు. వీనిగతి యేమి 1 లోకమునం దనేక మతములున్నవి. ఇంచు మించుగా సర్వమతముల సిద్రాంతములు పరమలిస్థులచేత వివ రింప బడుచున్నవి. పరలోకము ల్మపత్యత్షములు.

ఇట్లుండగా భరతమహర్షి భరతాచార్వ్యుడు ఆయన ననుసరించి యితరాలంకారికులు ఇర్మదియలోలు రై న జనముల కొజకు 'కావ్యానందమును సృష్టించినారు. రసానందమును కల్పించినారు. రసౌవైసః అన్న వేదవాక్యముతో ముడి పెట్టి నారు.

ఇది వారు సృష్టించిరా॥ కల్పించిరా 1 సృష్టించలేదు. కల్పించలేదు. అది యచటనే యున్నది. వాల్లీ శకి. జన్మించి

కథాఠరత్త్వ్యము 198 నది మొదలు, వాలీ సాకి రామాయణము వ్యాపృమైనది మొదలు ఎవరో మహావురువులు, వారు వారని మనకు తెలియనివారు రసానందము ననుభవించుచున్నారు.

ఇందులో నొక కిటుకున్నది. వురువుడేకా(గచిత్తు జైనచో వాని మనస్సు పనిచేయదు. ఏ విమయమునందు లగ్న మగునో యా విషయములు పరిత్యెజించి మనస్ఫిరకొకచాని నూహించదు. ఆ యొక్క- విషయమునందుతప్ప తక్కిన విష యములయందు మనస్సు చచ్చివోవుచున్నది. ఆ యొక్క విమ యము లౌకీకమెనచో కార్యసాధన కుపయోగించును. అలౌ కికమైనచో నేమగును 1

పూర్వము యజ్ఞ యాగాది [కతువులుచేసి పోమపానము చేసెడివారు.. సోమపాన మేమిచేయును. దిమ్మెక్కి౦చును. “వమోహో న్నిదా వాకిము విషవిసర్పః కిము మదః” అన్న ట్లుండును. అవ్వడాయ నే ర్మ యెట్లుండును 1! నాలుగైదు దిన ములు నిరాహారదీషపూని సర్వథా యజ్ఞ పూరుషునే భావిం చుచు దీతకలవాడై యుండును, అతని చిత్తము వఏక్యాగమై యుండును. ఈ సోమపానము చేయును. వానికి మనస్సు చచ్చిపోయినది. అతనికి మనస్సులోనున్న దొక్కటియే యజ్ఞ ఫుసువుడనగా అగ్నిహో(తుడే. తదగ్ని వురువుని భావన యుండును. అగ్ని పుకువుడనగా నెవరు 1

“అగ్నిమాఖే ఫుకోహితమ్‌ అని బుగ్వోడారంభము. వురఃహితః వుకోహితః ఎదురుగానున్న హితుడు. *హితం మనోహారిచ దుర్గభం వచఃి హితమును మనోహారియునై న

184 కావ్యావం౦ందము వచనము దుర్లభము. హీతమనగా పథ్యము. తత్కాలమునం దనిష్టమై భవిష్య త్కా-లమునందిష్ట మాపాదింప 'జేయగల టైనది అది యే హితము. అగ్ని యటువంటివాడు. వట్టి యగ్ని కాడు యశ్ఞేశ్వరుడు. (బహ్మ్‌ చై తన్యమున కింళొక పేరగ్ని, శాల్లు చేతులు చల్ల బడినవి. నేలమిద పెట్టుము. అదియ్మ్ని, అఆ యగ్ని లేనిచో శరీరములేదు. ఇంద్రియములు పనిచేయవు (పాణము లాడవు, విజ్ఞానమయ (బహ్మాము అగ్ని స్వరూషము. కీవు డగ్నిస్వరూపవుడు. ఆ సోమపీఖియైన యజ్ఞకర్మ యీ యగ్ని నారాధించుచున్నాడు. సోమపానానంతర మాయన యేమి యనుభవించుచున్నాడు 1 శృంగార వీరరసములు పరా కావ్య పొందినపుడు భావుకు జే యానందమును పాందు చున్నాడో యత ఢడాయానందమును పొందుచున్నాడు శాదతడు స్వన్తాదులను వాంధించుచున్నాడు. మొద లైన వాక్యములు పలుకవచ్చును. ఈ భావుకుడే నేడు ఇాకుంతల నాటక (పదర్శనముచూచి, రామాయణము చదివి రసానంద మనుభపించి మరల తిరిగివచ్చి లోకము ననుసరించు చున్నాడు. మహాయోగి యానందమునుపొంది మరల దాని కోసమే తహతహ లాడుచున్నాడు. దానియందు తాను స్టిరుడగుటకు [పయత్నించుచున్నాడు. (బహ వౌ వీవీ ఫోరుచున్నాడు. అందులోనింక నధికాధికములమ్‌ పొరిదుచు (వా విద్‌ (బవా శ్రవిన్వరిష్ట సితులనుపాందు చున్నాడు - అచట నుండి మహా యోగబుద్ధి వ్యభిచరించుట లేదు. ఇతరుల బుద్ధులు వ్యభిచరించుచున్నవి. మరియెట్లును వ్యభిచరించుచున్నవి కచా! ఒకసారియో రెండుసారులో మరియా రసానందమునుపొండి యేమి లాభము! సెం -- ఒకడు దర్శిదుడు ఒకప్పుడు వాని

కథాత తము ప! చేతిలోనికి వందరూకలు వచ్చినవి. అవి వ్యయమై పోయినవి. ఏమి ఫలితము. మరల డానికోసము [పయత్నము చేయుటయే ఫలితము. అట్టి వందరూకలు రోజునకొక్క-సారియెన వచ్చిన బాగుగా నుండును. అదికొదు వాకు వనందరూపాయలు చేతిలో వచ్చినచో సిట్లుండునో తెలిసిోనువు. ఆ -నుఖము నెజటుసుును. మొదటిసారి వంచకూకలు వచ్చినప్పుడు తబ్బిబ్బు లయ్నెను. శెండనసారి తబ్బిబ్బులు కాడు నురి లెండు మూకుసార్లు వచ్చినచో వానికి వంవరూకలు లెక్కలేదు. ఎప్పుడును వచ్చుచుండినచో వానికది సహాజస్థితి యగును.

అశ్లు రసానందము. నీవు పలుసార్లు రసానందము ననుభవించితివి. దాని రుచి మజగితివి. మొదటిసారి కష్టపడి హళాత్తుగా నా యానందమును పొందితివి. ఆెండవసారి కొంత సులభమైనట్లున్నది. ఇప్పుడో! |గంథమును చేతపూని నంతనే నీకు తన '్రయత్యము వచ్చుచున్నది. నిరంతరాభ్వాసము చేత నది యొకటియే నిజము. తక్కినది కాదని "జెలియు చున్నది. నీవు డ్ష్లానివి, వై రాగ్యవంకుడవు. నీవు “అవాం బహ్మాస్మి” యన్న (వత్యయము కలవాడవు. నిన్ను లోశ8ము శాగలేదు. నీవ తామరాకుమోద సీటిబొట్టువలె నుందువు. అసలు యథార్థ మైనది [బహ చె తన్యము.

ఇట్టి స్థితికి, - (యిం! | దియళోలు వకు ఇందియరమణము కేలికగా వదలిెట్ట లేనివానికి-గాని పరిపక్యమైన మనస్సు గల వానికి రసానందము) - మార్గము.

మన పూర్వులు కావ్యమును నిర్మించిన దిందు కోసము. లోకమునందు మశగమును ని ్రంచిన దిందుకోసము.. సంభ

108 కావ్యానందవ వ్యవస్థా నిర్ధాణము దీసికోసము. భారత చేశమందు స్య విజ్ఞాన శాఖలకు పరమార్ధమిది.

అందరికి నిట్టి మనఃషిపాకను రాదు. చారీ యనుభాకి పొందలేరు. వారి సంగతి యేమి 1 అన్నియు నభిజ్ఞాన శాకు తలములే కావు. అన్నియు వాల్మీకి రామాయణములే శాఫ్ట అవి చదివి అ స్థితికి పోవుటకు శక్కీన కావ్యములున్నవి. శ శావ్యము లామార్గమునం దేయున్నవి. ఇవి యన్నియు సాధనా పథములు.

ఇది యిట్లుండగా మనస్సునకు పరీపాళఠము 'రావలయన గచా ! చాని కోసము సంఘము ధర్మము న్యాయము క దండనము, మతము, విశ్వాసము, భిన్న దేవతలు, ఉపాసనకు! వీని యన్నింటి ద్వారా-మానవుడు పరీపాకమును. తెచ్చు వలయును.

అందరకును కావ్య మొక్క-టియీనా 1 శాదు మో వులు భిన్న (ప్రకృతులు. ఒక్కక్క (ధకృళతి మయొక్కొ-క్క- 2 ముగా నుండును, ఒకనికి భ్కియన్నచో నిష్టము- ఒకో సంగీతమన్నచో నిష్టము. ఒకనికి భజనలన్న-ో నిష్టము. శీ నికి యజ్ఞయాగాది (కతువులన్నచో నిష్టము. ఒకనికి వు ములు ఏనుట యన్నవో నిష్టము. ఒకనికి కావ్య హో

ఇది వాని కోసమేర్చడినది.

రసములు -_ హృదయములు కొందరాధునికులు కాన్యమందరకు నర్థము శావలయు నందురు. ఇది యపచారిత మూలమైన మాట. భాపాజ్ఞానము లేకుండ శైలీపాళాది స్వరూప నిర్ణయ జ్ఞానము ేకుండ నలం కారము లెజబు?కుండ ధ్వని స్యరూపము 'ఇరియకుండ రన భానములు నేరకుండ నెవ్వడును శావ్యపకన (శవణములకర్ట్ము డు శాడు. అయినచో వాడు కోరెడిది కావ్యానందము. కాదు. వాడు బాగుగానున్న దనుకొనునది కావ్వముకాదు, కవీళ్వ మొక విద్య. విద్య యనగా తత్పదర్శకుని జీర్ప్చుమోద రంజింప జేయునది. వానిని రమింపజేయుసది. ఇది వీద్య.

“శవిత్యము విద్య. అంగడిలో నమ్మెడి వస్తువు కాదు. ఎవడో దాని నంగడివస్తువుగా నమ్మిసచో సమ్మినవాడు డబ్బు సంపాదించుచున్నాడు. ఉభయులు రసానంద దూరగులగు చున్నారు. వారికి కావలసినది లోకము, లోకమును వేయి విధములుగా ననుభవించ వచ్చును. అందులో నిదియొక విధము.

కవిత్వము వారికొక వృత్తిమైనది. దానిని మెచ్చు కొనుట వానిషొక (పో స్తిని తెచ్చుచున్నది. ఈ కృతక భావు కుడు వానిని నిజముగా వాచ్యముగా నొకయేనుగు నెక్కించ వచ్చును. ఆ కవి వీనికొక (గంధము నంకితమిచ్చి వానిని

198 కావ్యానవందమ గౌణముగా నేనుగు నెక్కించ వచ్చును. [బతికియున్న యా యేనుగు, లేని యా యీనుగు - శెండును లక్క యేనుగులే! ఈ రెండు మహారసములను వదలిపెట్టినచో తక్కిన రసములలో మరి ఆరెండు (ప్రధానమైనవి యున్నవి. మొదటిది కాదము- రెండవది కరుణరసము. శా్యదమునకు స్థాయి భావము. [కోధము స్గాయి భావములనగామన హృదయములలో నిత్యము నుండునట్టివి. స్థావర మేర్ప్చరచుకొన్నట్టి (బతుకుచున్నా మనగా (బతుకుచున్నమాట కర్ణ మైనట్లిజీవునకు (పథాన మైనట్టి భావములు. శృంగార మట్టిది. ఏరమట్టిది [ళోధము కూడ నట్టిదియే. | అందరికిని (శోధముండదు గదా యనవచ్చును. అండ రికిని శృంగారముమా తమున్న దేమి! ముప్పదియీండ్లు వచు ఏను నాకు పెండ్లి యక్క-టిలేడనను. ఒకడీలోవుగ నే సన్యసించును. ఒకడు ముప్పదియేండ్లకో ముప్పదియై బేండ్లకో ెళ్ళిచేసికొ నును. బిడ్డలను గూడ కనును. కాని యీ కృంగారవు శోలలేదు.

ఈ శృంగారరసము వానికొఆకు గాదు. మననశీలునకు.

భావన చేయగల వానికి. దానియందు అసభ్యత్వ_గామ్య త్వములు తొలగించినచో దీవించుచుండెడి భావనామాధు రము నాస్వాదించగలి గడు వానికి. పరస్పరము పరమలగ్న ఛి త్తవృత్తులై పితపీంచుచున్న తద్దివ్య కథాగతులు నుత్తము లైన నాయికా నాయకుల శృంగారము సృ్టీ రహస్యమని యది పరమమైనదని సర్వజనులి ళ్లు సర్యలోకములిన్లే యున్న వని 'శానుకూడ లోకములో నొకడు గనుక్‌ వారితో సమానమైన

రపములు - హృదయములు 199 యనుభవ దశలు పొందుచు చివరకు తనకు తెలియకుండ తుదకు మనస్సు నందలి జీవసంవుటిలోనున్న విజ్ఞానమయ లోళము (ప్రవేశించుట శేర్చడిన ద్వారములలోనుండి హళా త్తుగా లోనికి ఫోగవిగిన సంస్కా-రము గలవాడు - వానికి.

ఒకడు లోకమునందలి కార్యకలాపములను తీర్చి 'దిద్దుట యందు మక్కు-వ కలవాడుండును. వానికి శృంగార రసము పట్టదు. ఏకరసము పట్టును. వాడు, ఏరరస | పధానమైన నాటకమునందు చొక్కును,

అశ్లే (కోధమునందు నొకనికి (పవేశమెక్కువ.. వాడు సులభ కోపి. అ కోషములో. పట్టుదల, వాడు జీవితములో నట్టివాడు కాన ద్చును, శాశపోవచ్చును. కాని వాని (వక్ళతిలో నిది నిగూఢమైయుండును. వాని పకృతి గనుక లోనైన పకృతిమైనచో వొడుగూడ నిష్పృంచేహముగా నధికముగా రసానంద బేశము నధిగమించును. వానిది కష్టమార్షము. కాని వానికా సిద్ధి తక్కువ కాలములో వచ్చుమ.

వలయనగా - |కోధము శృంగారమునలి హృదయ మును దహించునది. శృంగారము మెత్తగా దహించును. (శోధము వాడిగా దహించును. కోపమునకు మొదలు గుద యుండదు. మానిసి యూజక పిటిగిపోవును. వానినిదిచేయుదు నది చేయునునని యూరక | పబలిపోవును. ఆ కోపములో నొడ లంతయు రక్కు.కొనును. పరవళ్ళు (తొక్కును. (శ్రమపడును. నిట్టూర్పులు విడుచును. శారీరకముగా చెప్పుటకు వీలులేనంతే యాయాసపడును. ఈ సమయములో నేమగును ॥ క్మతువెదుట నున్నచో. (కోధి సమర్ధ్యుడెనచో వాని చేతిలో నాయుధఢ

800 కావ్యావ౦ందము మున్నచో శకృతువును సంహరింపవచ్చును. ఎదుట శతువులేడు. 'శాను కోపముతో పెరిగిపోవుచుండును. చివరశీమగును? వాడు సొలసి పడిపోవును. ఇది (కోధము ననుభవించెడివాని స్థితి,

వానిని వానిమొక్క- [కోభఛావతారముకోధపవాహము (క్రోధ వ్య కీకరూము ఒక నాటకమునందుగాని శావ్యము నందుగాని చూచుచున్న వాండు చదువుచున్న వాండు జీముగును 1 వీనికి శరీరాయాసము లేదు. పరవళ్లు (తొక్కుట లేదు: ఆ సర్వ,కోధము ఏని హృదయమును దహించును, ఈ (ోధమున కావిప్కా-రములేదు. లోపల లోపతే వానిని దహించును. అంతపవెరిగి వాడు చేసెడి ేమియులేదు.. ఒక "ల్ల వచ్చునేమో ! ఒకమూర్భయందు పడిపోవునేమో ! కాని వాడు వివేకయైనవో తాను పాఠకుండనని ణ్ఞపకమున్నచో 'ళాను (ద్రష్టనని మజుచిపోనిచో నచట పహాళాత్తుగా మనస్సు విరమించి జీవునియొక్క- విజ్ఞానము మెదలుచున్న పొలముల లోనికి పోవచ్చును. ఇడియు రసానందమే ! వమయ్యా ! ఇంత యిందియ వివశలత్షణ మనుభవించి వాడు పొందుస్థితిని యానందమనెకవు! అనగా ఇందాక కొన్ని దినములు కస్ట్రించి రాళ్ళలో, నడిచి నడిచి నదీ జన (స్థానమును దర్శించిన వాడేమి వేసినాడు. వాడు నదీజన్నృస్థానమును చేగుట ముఖ్యముగాని చారిలో పడ్డకష్టములు ముఖ్యమా 1 వాడెట్లు చేరిన నేమి 1 అక్కడ చేరినాడు.

ఇదిన్యాయమా! యనగా న్యాయమే. జీవుడుమనస్సుగా బయలు దేరి కొన్ని [పవాహములుగా లోకము ననుభవించు చున్నాడు. ఆ (పవాహ మొకటి కలుమీతము. ఆ (వవాహము సేదుటయో ఆ [పవాహము చానియంతట నది యంతరించు

శనములు - హృదయములు బలీ! టయో జరిగి యా మనస్సు జన్నస్థలమునకు చేరుచో నదియే శచా! కోరదగినది. అదియే జరిగినది. ఒక్కొక్కప్పుడు (వవాహ మింకిపోవును. అది యుండదు. అది కనిపించదు.

ఒక రెండు చిన్నములయొ త్తు బంగారమును దీసికొందము" డానిని సు శ్తెళో కొట్టుకువు. ఒక మూడుంగుళముల చతు ర్మసముకల బంగాకపుేేకు కావచ్చును. ఇంకను దానిని సాగ గొట్టయత్నింతువు. అది చిన్న చిన్న యణువులుగా వెడలి పోవును ఎగిరిపోవును. కనిపించదు. త్మనమైనస యూపహా యిటు వంటిది.. అది నశించిపోవును. కనిపీంచదు. డాని యాకారము ఇడిపోవును. ఆ (దవ్యము (దవ్యముగా కోనివించనశ్షు ఈగుణము గుణముగా కనిపించదు. దానికి దవ్యశ్వ్యము పోయినది. దీనికి గుణత్వము పోయినది. ఊహకు (క్రియాత్యము పోయినది. అంచుక్రనియీ “శామోత్క_0ఠకత గోవికల్‌ భయమునంగంసుండు వైర[కియా సామ్యగిన్‌ శిళఘుపాల ముఖ్వ నృపకుల్‌ సంబంధులె వృమ్ణులున్‌ (పీమన్‌ మిరలు భక్షి చేమునిదెచ కింగంటి మెన్సైన ను చ్లామధ్యాన గరిన్ముల్తెన హరి జెందన్‌ వచ్చు ధా్రీశ్వరా [79

ఈ పద్యములోని తాత్స్పర్యమిదియే: శామము,భయముూ వైరమః? (అనగా | కోధము)-వీనిచేత భగవంతుని చేరవచ్చును. చాసికి ఉద్దామధ్యాన గరిష్టత్వము శావలయును. ఉద్దామ జా దమించ రాన్ని అధికమెన, ధ్యానము తా భావనా సాంతత్వము. గురువు - బరువు. గరివ్ఫము - ఇంతకన్న బరువులేదనుట. వభావమైనను త్మీవాతి తీవమైనచో నాభావము నళించిపోవును,

202 కావ్యానందము చానికి స్థితియుండదు. ఆ భానమెవ్వరినిగురించి [పవ _ర్రించినడో తల్లీ నత్వము _సంభఘటిల్లును. వైయ క్షికముగా నైనచో నా భావమును నీవే పొందుచున్నచో నీవు పట్టలేక మరణింకువుం భావుకుడు సాొమాజికుడు. వానియొక్క. హృదయమను నీ భావము దహించుట బేదు. వట్టి యూహ మార్షమున దాని వెంట బోవుచున్నాడు. చానిలోని చిక్క-దనము నంతయు ననుభవించుచున్నాడు. అ శృంగార భావములో, ఆ కాద భావములో, అ యుత్సౌాహములో లోకములో వాడుపొందుట వేజు, ఒకవ్య క్ని లేనిచోట ఒక కల్పితమెనచోట వేమియు లేనిచోట కవిచేసిన కల్పనలవెంట తన మనస్సును పొడిగించి యూహల వెంట నెగ కాకిమానసిక మైన వ్యాపారముగా వెళ్ళుట వేటు. ఇదియంతయు మనస్సులో జరుగుచున్నది. దానికి మూ ర్తి లేదు. నట్లి కల్పన. వట్టి యూహ. మానవుడుగా దాను ఫుట్టి తనలో విచ్చల విడిగానున్న యా భావములను, తాను లోకములో ననుభవించెడి యా భాపములను, లోకముతో సంబంధములేని భావములుగా విడమజచి యచటతానునోరిన ఊఊేదు.తాను వేయవలసిన కార్యము లేదు. తానొకనిమానపగ బట్టలేదు.తన మనుష్యునృష్టి యట్టివాని కనుకూలముగానున్న ది, అ లవ్‌గణములు వానియందున్నవి వాని వాని స్ట్‌ తృత్తద్యిమ యములు కలిగినపుడు వానిలో ద్యోతమానములగుచున్నవి. ఆ భావములను ఏడిగా దీసి యొక కల్పితవ్య క్షియందారోపించి యచ్చట [గ ౦ధములో (వాయజబడిన విషయము లాధారముగణా జీఫకొని తాను పెరుగుచున్నాడు. నిజముగా మాొటాడినచో కాను పెరుగుట లేదు. మనస్సు వానియందు జీవితములో త త్త ద్విమయసన్నికర్ష ము కలిగినప్పుడెట్లు (పవర్తించి వాని | బదుకును

రనములు = హృదయములు మ! పంచారించునో (బతుకుయొక్క- పంచారింవు లేకుండ అఆానొ క్క.డు కూర్చుండి మానసికముగా నా మనస్సును కొల్ల వెట్టు చున్న క్షైనది. మనస్సు కొల్ల వోయినది. లౌకికమైన పర మార్గ మేదియు లేదు. చానికొఅకు వాడు [పయత్నించలేదు. అట్టి యూహయీ లేదు వానికి. ఒకతాతిమోద కురిసినవానవలె నిముసములో నింకిపోవు నేలమిోద కురిసినవానవలె నా యూహ యూహయంతయు నగ లశ్యమె పోయినది. కాని యా యూవా వీని నొకచోటికి దీసికొని పోయినది. ఆ హాచ్చుస్థాయికి దీసికొని పోయినది.

లోగములో మనుజు ఉాహెచ్చుస్థాయికి పోయినప్పుడు వాని కచట నాడు వాంధించిన (శ్రీ యున్నది,వాడు చేయదలచిన 'ార్యమున్నది. వాని విరోధి కనబడుచున్నాడు. తానూహించిన యూహయంతయు గనిపీంచుచున్నది. డానివెంటదిగి వచ్చును. ఇచ్చట నేమియున్నది +! ఆ యూహవాలేదు. వమియును లేదు. దిగి వచ్చుటకాయూహ సోపానములులేవు. తాకొగ చోట నున్నాడు. అచట నొక ఉ్యారమున్నుది. వీడు పైకీపోయిన యూవులో నా చ్వారములో (ప్రవేశించెను. అది విజ్ఞానమయమైన జీవలతుణము శలచోటు. ఎచట నీ కామ కోధాదులన్నియు నశించునో యా చోటు, ఎచట నూహ్మృపసరించదో యా చోటు, ఎచట వీని యూహా నిరాభారముగ నున్నదో యా చోటు.

తొలుత గాభరాపకును. కీట్పువలె నే నొక. యగాధ మైన చీకటిలో నున్నానని యనిపించును. విజ్ఞానవంత మైన నిషయమైనచో రామచం[దునివలె “సమ్మ్మూలయతి గ” అనును. సమ్మూ్దలనము. జరుగుచున్నది. సమ్మూలనమనగా వికసించుట. చక్క-గా మిాలనము జరుగుట. ఇదివజకు ముడుచుకొనిపోయి

804 కావ్యానందము వది వికసించుట. ఆత ి లోకముదృష్ట్యా వికసించినట్లు కనిపించ వచ్చును. కాని యాత్మపదార్థము వెలికి తరుమబడి ఆత్మ కుసు మము ముడుచుకొని పోయినది. ఈ బయటి వకాసమంతయు ఇెడిపోయినంతనే లోని వికాసము [పారంభించినది.

ఇదిశ్మౌదము. నాల్లవది కరుణము దానికి స్థాయిశోళము. శోకమనగా దుఃఖము. దుఃఖమనగా దుష్ట్వమెన యింద్రియ ములు కలది, ఇంద్రియములు దుష్టములగుచున్నవి. ఎంతవటకు ఇెట్టనే (తవ్వుచున్నది. చెప్పబడినదికడా ! ఇది దుఃఖము. ఇది శోకము. చమత్కొారమెక్కడ నున్నదనగా - రతి స్థాయి భావము రసము 'శృంగారము, రెంటికిని పెద్ద భదములేదు రసము వీరము, స్థాయిభావ ముత్సాహము. ఇదియును కొంత 'బాగుగచే యున్నది. రసము కొదము. స్లాయిభావము (శోధము రెంటికిదగ్షరఅగానే యున్నది ఖ్‌

౧

ఇది చూడనలయు నురసము కఠరుణరసము; సాయిభా వము. శోకము. దుఃఖమునుండి కరుణముదయించుటే యేమి 1 కరుణరసమువేటు, కరుణాగుణమువేటు! *కరుణాా యనగా దయం అది భావము. జాలి. కరుణ జూల యగునా! ఇది యొక రసమా। కరుణాశబ్దము, కరుణశబ్దము రండు నొక్కటియే. అది శ్రీ లింగము. ఇది వుంలింగము. అదిగుణము. ఇదిరసము. ఈలెంటికి భీదమేమి!ఈ శబ్లముయొక్క_ యర్థ మేమి! ఆత్మను వశము చేసి శొనుచున్నది గనుక దీనిేరు కరుణ, ఇది దీని వ్యుత్చ _త్యర్థము. ఆ లను వశము చేసికొనుచున్నదనగా తాత్పర్య మేమి! తక్కిన రసము లున్నవి. కావ్యపాఠకుడు సామాజికుడు ఏరిద్దరిని తీసివేసి నచో తక్కిన రసములకు స్థానములై న భావములు పొంటెడు

రవములు - హృదయములు 200 మానవుడు తానేమగుచున్నాడు.ఒక శ్రీని _జేమించి. కాను పత పీంచుచున్నాడు. నాని యాత్ళ వాని స్వాధీనములో లేదు. నిగ్గు ణము నిరాకారము నిరంజనమునై న యాత్మ యొక శ్రీని (వేమించునా చానికొకపని జకుగవలసి యున్న దాః దానికొక (శోధమున్నడా ॥ హోస్యమున్నడా ! భయమున్నదా 1! ఆశ్చర్య మున్నదా 1! జుగుష్పయున్నడా! ఆ యాత్చువస్తువు నంచేమియు లేవు. ఆ యాత నస్తు వేమి చేయుచున్నది 1 జీవునియందు | పవే లించి మనస్సుద్వ్యారా వెలికి [పవహించుచున్నది. దుఃఖమట్టిదికాదు. బయటనుండి 'యేవోవచ్చి జీవుని యాశను తీ ర్చెడిదికాదు.. నిజముగా చానికిస్థిక లేదు. ఏజేదో సృ్రరంచుకొనుట, వక్సుట గుండెలో దిగులుపకుట, ఈ దుఃఖము తక్కినభావములకంశు నెంత విలత్షణముగా నున్నది ! ఇచ్చట వుసుషుడేమియు చేయలేడే! నిష్కి్యఆయుంయగా. నున్నాడే | అసమగుడుగా నున్నాడే ! శరీరమువలన [ప్రయోజనము కనిపిం చుటలే'జే ! తానంతటి వాడింతటినాడు. ఎట్టి నా నైన వల వీంచగలడు ఎట్టి కార్యమునై న సాధించగ లమ. ఎట్టి శ్మతువు నైన వధించగలడు. అమై మాటాడినచో వాడు నిక్భయుడు. వాడు దేనిని చూచి భయపడడు. భయానకరసమున్నది వాని యందు వర్తించదు. వాకు బేనినిజూచి యాశ్చర్యపడడు.వాని కద్చుతరవనమన్నది కూడ లేదు. వాడు దుఃఖము నన్నుఖవించ కుండ నుండగలడా 1! ఉండగలిషనచో వాడు యోగి. మిదుఃఖ మేమిచేయిను + యోగి యోగి యెందుకైనాడు*+ లోకము యొక్క వైయర్యము 'లెలిసియెనాదు. ఈ లోళములో వావు కొనునచేమియులేదు. ఆత గ్రపదార్థము నిత్యము. చానియం'ే రమింతును. ఈ లోకమును నేను లెక్కచేయను - అని గడా

9860 కావ్యానందము వాడు యోగియైనాడు. ఈ దుఖఃమనుభవించువాడు - వీనిస్థితి మ్మొతమేమి + తాత్పర్యము చూచినచో నిద్దతి యూహలః నొక్కటియే ! వాడు విరక్తుడైనాడు. వీడు కాలేదు. వీడు దుఃఖపడుచుండును. నాడు పడడు. దుఃఖమనగా (వయోజన రహితముగా నిందియములను శోషింపజేసికొనుట. లేదా వెడ్డగా తవ్వుట. అనగా నివ్చ్ర యోజనముగా (తన్వుట. వ్‌ వ్య క్తి చనిపాయి యేద్భుచున్నాడో 1! వకార్యము విఫలమె యేద్చుచున్నాడో వానికి స్థితిపోయినది. భూతకాలిక మెన యా స్ధితిని యూరక్ర స్టరించి పడెకు బాధ దుఃఖము. వీ మతము కొంచెము జ్ఞానోదయము కలిగినను నిది నిమృ్రియోజనమని 'కెలియును. బంధువులు (పక్క గూర్చుని చెప్పుచునే యుందురు “*చనిపోయినవాండు: తిరిగిరాడు. ఎవరికర 2 వారనుభవించవలసి వచదే. పూర్వము చేసినావు. అనుభవించుచున్నావు” అని క్షానోదయము మ్మాతము కలుగుట లేదు. ఈ దుఃఖము వ్య క్తి గతముగా నిట్లుండగా-

కరుణాశబ్ల మున్నది. అది దయార్థకము. దయ యనగా జూలికదా! జూలి యనగా నెవంో దుఃఖములో నుండగా వానినిజాచి యయో్యో ! పాషమనుళొనుట. అనుఃళని నీ సంజెలో నీవు కొంత లోతునకు బోవ్రట. ఈ దయాగుణము నిజమైనచో నితరులు దీనిచేత రత్నీంపబడుదురు. వారికి సీ వేకో మేలు చేయుదువు. ఇందియీ జరుగును. ఇందులో నీ పార మేమియు లేదు. నీకు చానినలన నచ్చి పడెడిచేమియు లేదు. కొంతపోవునది యున్నది. చానిని నీవు లక్క శేయుట లేదు. ఎందుచేత! లోకమును నీ వెంతనె త్తిన బోసి కాచు

రవములు - హృదయములు శ07 చున్నను నీలో నీకు తెలియకుండ నొకానొకనిరాదరణము నీలో నున్నట్లు కనివించుచున్నది. పోయినచో బోనిమ్ము అది మనది కాదు -- భగవం శుడు దానిని మనకు (వాసిపెట్ట లేదు -- వానికి మంకు లన్నియు నిప్పించితిమి వానికాయునాయములేకు -- ర్యాతి పీచిన రుంరుకు తోటయంతెయు పడిపోయినది -- చెట్ల న్నియు విజిగిహోయినవి చా (ట్రహ్ముండ మెన నజవవచ్చి వంతె నలు కొట్టుకొని పోయినవి. రహదారి మూతపడినది. వేల మంది జనులు నశించిరి --- ఏని నన్నిం౨ని ఏీవ్ర సంచాళించు శొనుచున్నావు. అన్నిటికి అంగీకరించుచున్నా వు. నీకుమించిన శక్తి యేవోయున్నదని యొప్పికొనుచున్నావు. అప్పుడప్పుడు

• వీవు నిష్పహాయుడవుగా ననుకొనుచున్నావు. ఇచట మనము క_ర్తలము కామని యనుకొనుచున్నావు. ఈ యూహాళలే గేని యొక మొండివాడు దేనిని గూర్చియు. నాలోచించక, ఆలో చనమన్నది చెతన్యలతుణమని తెలియక, అఆ యాలోచన వెనుకనున్న మహోచెతన్యములోనుండి సముద్భువించినదన్న యభిజ్ఞ లేక పశువువలె (పవర్తించి తాను వీనుడనుకొను చున్నాడు. వాడు వీరుడు కాడు. ఒక పొశులు.. లేనిచో నడపదున్న. లేనిచో నొకానొక పాశ్చాత్య "బేశమునందున్న పోరాడెడి యెద్దు. మానవుడనగా రాలోచన కలవాడు. “మన్‌” అను ధాతువు కలదు. ఆలోచించుట యని చాని కర్ధము. . అదిలేనివాడు మూనవుడు కాడు. అనాగరకుడు. ఈ _జాలియు దుఃఖమునేమి చేయుచున్నవి! జూలికి ళొంతకాకపోయిన కొంత బహిఖపసరణము కలదు. వానికి

208 కావ్యానం౦ందము కొంత సాహాయ్యము చేయుదువు. దుఃఖమునకు లేబే!-దిగ (మింగినచో దిగ(మింగవలెను. లేదా కాలముమోిద కొంత కొంతగా తగ్గించుకొనవలెను. [కమముగా నదియే తగ్గిపోవల యును.

దుఃఖమునకు "రెండువిధమ్నులెన పిణామములు కలను పరమతీ[వమైన (పకృతి కలవ్యాడెనచో తనలో తానే [కళ్ళి (కుళ్ళి మరణించును. దుఃఖమును భింపలీనిచో నాల్మహత్య 'జేనికొనును. మరియు వివేకియెననో “ఇది యింతే. దీని! (వత్మికియ లేదు. ఇది. సృష్సీ సహజము, ఇందులోపడి వృథాగా నాయాసపడుట యేల! సీ! సీ! యని విరక్తి పొందును

ఇది వ్య _క్థికి సంబంధించిన లతీణము. దీనియందాల్మ జ్ఞానము కలుగుట "లేలికగా కనివంచుచున్నది. తక్కిన భావ ములందీ యాత్మెజ్ఞానము కలుగుట కెక్కు-వ వీలు కన్పించుట లేదు.

ఇట్టి యీ దుఃఖము రత్యుత్సాహ శోధాదులవలె మానవుని జీవసంవుటిలో నొకటిగా నున్నది. ఇది యాత్మకు దగ్గజదవలె నున్నది. దీనికి బహిళ్యపసరణము తక్కువ. ఇట్టి భావము నాటకముగా చూచినప్పుడు, కావ్యముగా చదివి నప్పుడు, ఆ రసానందమన్న స్థితిపొందుట చాల తేలికగా కని వీంచుచున్నది. సొమ్మసిల్లి పడిపోవుట దుఃఖమునందున్నది' లతనశేమియు నక్క-రలేదెనుట దుఃఖమునందున్న ది. తనయొడలు తనకు 'తెలియకపవోవుట దుఃఖమునందున్నది. ఇం దియోపరతి దుఃఖము నందున్నది. కావ్యపాఠకుడై నవాడు నాటకమును భూచుచున్న సామాజికుడుత త్కా-వ్య నాటశములందు (పధాన

రనములు = హృదయములు 208 రసము కగుణరసమైనచో వీడు నాగరకుడె నచో పరీపాకముగల వృాదయము కలవాడై నచో రసొనందము పొందుట యొంత సులభము!

ఈ రనాొనందము పొందుటకింత కూడ నొకొ్క_క్క-ప్పు డక్క.ఆబేదు. చావికి కాన్యమక॥.ర లేదు. నాటకమక్క_ఆ లేదు పహృాదయపరీపాక మే చాలును. గుండెలోనుండి ఫుశ్లైకుజాలియే యొం్కెాకంాప్పు డంగలోతు నుండి వుట్టును. చానికూహయు భాననయు నక్క-టిలీదు. దుఃఖమును త వ్వెడి పరిస్థితిని చూచి నంతనే. ఎంతో పీపాకము పొందిన యొకని గుంజెహశా త్తుగా నిలచిపోవును. మనస్సాడ దు. వానికి దానియందు స్వార్థ త్వము కొంచ్యెమెనను లేనిచో వాడు విజ్ఞానమయమైన జీవుని స్ప ఖశించును.

ఈ రసానందము) పిచితిమెనది. ఇది మానవునకు హశాతుగా ఆెందుమూడు లీ పలకాలము ఆ విజ్తానమయయమిన జీవుని 'పొలములలోనికి (పవేశము కలిగించి మేల బయటకు "జచ్చున బేకాని నిన్న చ్చట కొంతశేవై న నుండని చ్చెడిదిశాదు. నీవ్ర చానికుచి మరగినచో ఫునఃవువః। దానిని సేవించి యచ్చట యొక్కు-.వకాలము మనుటకు | పయత్నించవలయును.

ఎవడో యొక కిరాతుడొక (శాంచద్వంద్వమున నొక జానిని బాణముతో గూల్చెను. ఆ యాడపవ్నీ. విలవించు చుండెను. ఆ మహర్షి దానిని చూచెను. ఆ సన్నివేశము తత ణము వెంటనే యాయన జీవుని స్పృశించెను. ఆయనకు శరుణ రసస్పర్శ జరిగను కొన్ని లి ప్రలపాటు ఆ రసానందము ననుభ విరచెను. వెంటనే వెలికివచ్పెను. ఆయన యాత్మ తత్కా.ల

వలీ కావ్యాన౦ందము మున పరమోత్తాల పథమున వివారించినద్‌. అప్పటి యూాయన మొక్క- యూత్మె స్థితి లోకో త్రరమెనది. అచ్చటనే రసానం చానుభూతి! అచ్చటనే వాగావిర్భూతి ! ఎడములేదు, అనుకొన్నది లేదు. నోటివెంట నొక శ్లోకము వచ్చినది. ఓహో ! ఆ యాూనంచాను భూతి యెుట్లిది ! లోకము. వాక్కు, అర్షము, ధ్వని సర్వము చాసని యందు సీమిడియున్న వికాజోలు! _ రసొనందానుభూతి యనగా. నిప్పుడు లెలిసినదికడా ! “రసొవై సలి - అనగా రసమే యా (బహ్ముచైతిన్యము. ఆ (బహ్మ్‌ వై తన్యమునంచే అనందమున్నది. విజ్ఞానమున్నది. ఓం శారమున్నది. శబ్లము డానినుండి బయలుేరుచున్నది. కవి యచ్చట వుట్టవలయును. కవియచ్చట [వాయపలయును, పాఠకు తచ్చట స్నిద్ధుడుకావలెను. భావుకుడచ్చట రసించవలయాను, ఇది కావ్య పరమార్థము, అంతదవ్వు "పెరుగ లేవో సీ పరుగగలిగినంత పెరుగుము. మన దొడ్డిలోని చెట్టు పెరుగ లేదని పెరలదొడ్డిలోని చెట్టు నర్థ్‌ రాతమున గొడ్డలి పెట్టి నజుకకుము. ఒక్కొక్కప్పుడు పట్ట పగ లే నబుగవచ్చును. ఆ గృహస్థ బలహీనుడు. బలగము లేనినాడు. పలుకుబడి లేనివాడు. పూర్వము బలవంతుడేమో ! వెప్పుడ క్లైనాడు. ఆ సాకు దీసికొని వాని ెట్టు నజుకకును. నీ సంస్కృతిని పెంచి కొనుము. సీ చెట్టును వృద్ధిచేసికొనుము. కొందజు మరియొక దుర్మార్గము చేయుదురు. ఈ ఇట్టింతకన్న పెరుగదు. దీని [పమాణమింతే ! - ఇడి యొక లత గణము. మరియొక లతకేణము - వాని చెట్లు సహజముగా ెరుగ తేడు. వాడు నొంగ.శా ఇట్ట (కిందనున్న అాసారను, జల

రసములు - హృదయములు 211 సారముహాడ మౌాయగా -తన చెట్టు పాముళోనికి మరలిందు కొన్నాడు. వానిచెట్టు నటికితీరవలయును - ఇది మొక లతుణము.

వాని బెట్టిదివరశే చవాలపంకినది. నాకు మిక్కి.లి అవముభ సించినాడు. అప్పుడు నా చెట్టులేదు. ఈ రెండు చెట్ల ఫల ములు ఆ చెపు కాచినది. వాడింక ననుధవించ నక్క_అ లేదు. వాసిచెస్టును సంహ3ంతును.

ఇవి యన్నియు సానంద చాహిరములెన యూహాలు. వసానందిమున్నదని డానిననుభవించవచ్చునని దానికి స్వయం కమ్‌ కశానలయునని యన్నిటికంెు మించి జీవుడున్నాడసని అది (బహ్మ వై తన్యమని, యూ లోకమెస్పటికె నను ముక్క_లు ముక్క-లుగానో సంపూర్షముగానో నశించిపోవునదియ్‌ యనియు (ముక్కలు ముక్కలుగా నశించుటయనగా నందయేండ్లో వంద లోఫో | బశుకుచునే యున్నారు చచ్చుచునే యున్నారు కడా $ యిదియే - సంపూర్తముగా. ననగా మవో। పళయము వచ్చుట) - తెలిసిొానుటకు |పయత్నము చేయవలెను.

దుఃఖము నందింళొక విశేషమున్నది దుఃఖముతో మనస్సులోనికి పోయినట్లు పోయి జీవుని స్పృశించినట్లు మరి యొక భావముతో జరుగుట కష్టము. దుఃఖమనగా దుష్టమెన యిం దియములు కలదిగడా ! తక్కిన భావము లిం దయముల నింతకష్ట పెట్టవు. వభావములేదు. ఇం(దియములను కష్ట పెట్టు టయీ! | మయో యుత్చాహమో కోపమో మరియొక కానవెతా యిందియములను క ఫ్ర పెట్టకుండ నాగవు. బదుకుట యనగ నే యిందియములను కష్ట పెట్టుట, అచట సుఖభావన చేసి యిచట నుత్సాహభావనవేపి, మి యింకొకచోట నిం

212 కావ్యానందము కొక భావన చేసి లోకమునందు (పాపించెడి ఫలితము దృష్ట్యా అది యదియని యిది యిదియని మానవుడు తాను సుఖపడు చుగ్నానని [భాంతి పొందుటయేగాని మనస్సుచేత నిరయదియ ములచేత కాధపడుచునే యున్నాడు. ఒక ఉొక మహాకార్యము వేసినాననుచున్నాడు. (శ్రమపడుచున్నాడు. విిశాంతి కావల యును. న్మిదపోవుచున్నాడు. లేదా నిర్వ్యాపారముగా కూర్చు నాస్నడు, దీనియర్ధ మేమి 1 అతని శరీరము |శమపడినది. ఇం్యదియ ములు వాధపడీనపి, కనుక బదుకంతయు "ఇలియకుండ దుఃఖ పడుటయే ! ఈ జీవితమంఠతయు. దుఃఖమని ెద్దలుచెప్పిరి. సామాన్యముగా మానవు "లేమనుకొందురనగా లోకములో సుఖదుఃఖములు రెండు నున్నవి. సుఖములకం3కు దుఃఖము 'లెక్కువ. ఈ సంగతి నా వాక్యము చెప్పుచున్నదనుకొందురు, అట్లుకాదు. శృంగారమున్నది. సుఖవిషయము. ఆమెను ₹ోి నాడు. అమె తనకు లభించుటకు బహు్మపయళత్నములు చేయు చున్నాడు. నిత్యమా భావనతోడ నే యున్నాడు. ఇది యంతయు దుఃఖము. అమె తసకు లభించినది. ఆమె శరీరతః లభించినది, హృదయతః; అత్మతః భావనాతః లభించ లేదు, ఆ (త్రిధా లభింప 'జేసొనుటకు నెలలు పట్టును. వండ్లు పట్టును. ఇద దుఃఖము. ఆమెను సంతో పపెట్టుటకు దుఃఖపడును, దుఃఖమనగా నేడ్పు కానక్కరలేదు. శరీరము శమపడుట, ఇంద్రియములు శ "మిల్లుట. సుఖముగానున్న (ప్రాణమును. కష్ట వెట్టుకొనుట. ఇట్లు జూచినచో లోకమునందు దుఃఖము కాని బేమున్నది. ఒక సుఖ భాంతిచేత దుఃఖమును పరిగణించక ఫవోవుటయేగా ని యవి దుఃఖముకాకపోవ్రట లేదు.

రనములు - హృదయముల వ18ీ

కనుక సర్వజీవితము దుఃఖమయమగు చుండగా నొక్కు బంధువి యోగ మో, ఇార్యనాశనమో దుఃఖ హేతువనుకొనుట లోకమున సలనాయెొనది. “జన (ఎదుఃఖమ్‌ జరాదుఃఖమ్‌” అన్న మాటయున్నది. కినుక్‌ నంతయు దుఃఖమే! సుఖ భాంతి యున్న శోట దుఃఖమనసివి-చుట లేదు. ముఖాశ కలచోట దుఃఖమనిపీిం చుట లేదు. నికాశ కఅచోట దుఃఖమనిపించుచున్న ది.

కనుక దుఃఖము సిత్యెమైనది. అద శరీరముతో నున్నది, దుఃఖములేనివో శరీంము లేదు.దుఃఖమంగే | పధానమైనభానము, ఈ దుఃఖముతో పర మేశ్యరుని పొందుట యెంత తేలిక ! జ్డాన తంతుడగుట మయెంతసులధము. మనస్సుయొక్క. లోనికి లోసి!ి చొచ్చుకొని పోయి విజ్ఞానమయ జీవుని స్పృశించుటకంకు నింకొక సులభ సాధనమున్న దా 1

అందుచేత కుుణరసము సరో త్తమమైసది. కావ్యా నందము సులభముగా పొందుటకు దీనికంయు నుత్తమమెనది 'జేదు. కానీ మానవులు గాఢసుఖ భాంకి కలవాశె నచో వారికి శృంగారవీరములే సులభములుగా కనిపించును. ఒక్కమాట చెప్పవలయును. సానుభూతి మాట యట్లుంచి పరమదుఃఖము శేత మనస్సును పర మేశ్వ రాభిముఖముగా జేసినవో భగవద్గర న్‌ నము ఛాలసులభము.

ఇంక మిగిలినవి మూడురసములున్న వి. ఒకటి భయాన కము, ఆెండవటి భీభత్పవు మూడవది అద్భుతము. పహోస్య ఇశొంతములు తరువాత విచారింపబడును.

భయాసకరసమున్నది. దీనికి స్తాయి భావము భయము, ఒకానొకడు వీరుడి నిర్భయుడగును. ' వానికి భయమున్న దా లేదా! (శ్రీ/రామచందుడు భయంశరాశాగులై న రాతసు

£ై|4 కావ్యానం దము లను మాచినాడు. భయపడ లేదు. ఎందుచేత! వీరు నన్నేమియు వేయలేరు, నేను వీగిని సంహరించగలుగుదునన్న ై ర్యమువేత నిర్భయుడందమా! రావణుడు సీత సెత్తికొని పోయినాడు, వీడాది సీత యేమైనదో రామునకు కెలియదు. "వణుకు నీతను చంపెనేమో ! రాత్ససులు వండుకొని తినేమో ! అని భయపడినాడు. ఇడి భయమా కాదా! నిస్పంబేహముగా భయము. భవిష్యత్తులో వేమగునో తెలియదు, అది భయము అహార నిదా భయ మైధునములు జంతు సహజములు. జన యొ త్తినంతనే యవియున్నవ్‌. ఆహార ని దా మైధునములు శరీర మునకు కావలసినపి. అవి మనస్సు ద్వారా పని32యునవి. భయమో మనస్సునందు నిభ్ధవై కూర్చున్న జీవలతుణము. ఒ3 విధముగా చూచినచో దుఃఖమెటువంటిదో భయమటు వంటిది. ఈ భయము రెండు విధముల సముత్పన్నమగును. ఒశ టి వికారదర్శనముచేత, ఆడు భవిమ్యత్తులో జీమిజరుగునో వెల్రియని లక్షణముచేత. ఇది సర్వజంతువులకు జీవనిష్ట్రమె యున్న లశుణము. ఒక సన్నిపాత బంధువు దూరేశమున నున్నాడు. అట్టి పరిస్థితులలో నూటికి తొంబది తొవ్య 'శ్రండుగురు సుఖముగా తిరిగి వచ్చుచున్నారు. ఒకడు తిరిగి వచ్చుట లేదు. లినగిరానివాని బంధువు దుఃఖపడుచున్నాడు. వాని భయము దుఃఖముగా పిణమించినది. ఈ వందమంది భయపడినవా*ే. భయములేదన్న వాడెవడు లేడు. వానికి తెలియకుండ వాని మనస్సులో భయమున్నది. అట్లు దూరేశములకు పోయిన యసనేకులలో పలుమంది తిరిగి వచ్చుచున్నారన్న భగవంతుని సృష్టిలోని యొక సామంజస్యమువలన వాడు థె ర్యము కలిగి యున్నాడుగాని అందరును భయమే పొందినారు.

ళనములు - హృదయములు శీ[క్‌

ఇడి ఛఇయలశ్లీ ము, సర్వమానవ హృాదయనిప్పము = ఇంత ముఖ్యమైన మానవహృవదయ 18 భానమునుగూడ్త ష్‌స్సీ కొని భరతమహర్ణి డానినివాడ కాన్య ఇసస్టాయికి తీసికొని పోయినాడు. అష్టవిధ వసములలో నొళటిగా చెప్పీవాడు.

భరతుడు అష్టవిధ కసములను నిర్త్హయించినప్పుడు వ్‌ దృష్టితో విర్షయించినాడో తెలిసికొనవచ్చును. ఈ దృన్షితో నిర్ణయించిగాకు. వన భావములు మాననసృష్టిని పట్టిపాలార్చు చున్నవో! నవి యగాధములో! వవి పరిహ3ంపరానినో ! నవి మానవస్వభావమునందు నిరూఢమ్ములై యున్నగో! వవిలేనిచో (బదుకుటయన్నదుండదో! ఏవి యన్నిటికంచె ముఖ్యము”ొ | వానిని నీసి*ెని రసనిర్ణ యము వేసినాడు. ఆ భరత మవార్షి సర్వమానన హృదయ పరిజ్ఞాత. తక్కి-న సాహిత్య శా్యవ్రు నిరా శత లాయన ననుసరించినారు. కొంత నాంత తెలివి చూూవీంచుటకు [పయత్నించినవారు,

కనుక ఛభయమున్నది. తన వీరత్వమునందు నిర్భయుడు గాని జీవత్వమునందు సభయుజే! శనుక భఛభయానకవము+* రస మగుచున్నది.

నాటక మౌాడ బడుచున్నది. కావ్వము చదువుచున్నాడు* అచ్చటి భానము లన్నియు గన యూవాక కిచేత, భాననా శ క్షి చేత, తన జీవలతీణవంచేశ భావింపబడి. యూహీంపబడి, మూర్తికి మనోనేతము ముందు కనిపించునవియేగాని యభథార్థమాలుకావు. మనో నీ తమనగా జే తమువలె నాచరించు చున్న మనస్ప్సని యర్థము. మనస్సునకు నే తమున్నదని కాదు.

ఈనాటి విమర్శకులు కొందతు కొన్ని కవిళ్యములను గూర్చి ఇచెస్పుచుండుగుకడా! కనులకు గటినట్లు కచించినాడు.

216 కావ్యాన౦దము అ షరస్థితియంతయు (పత్యతముగా నున్నదియని. ఇది యథార్థ మైన వీిమర్శనకాదు. అట్ల నిపించినది నిజమెన ఏమర్శనకాదు, కనులకు కట్టినట్లున్నదనగా నర్ధ మేమి + ఒకప్పుడున్నాడు. వానిని మనము వాగుగా నెజుగుదుము. తరువాత వానినిగూర్చ భావించినప్పుడు మనస్సు నిర్మించిన శేఖారూపముగా వాని మూర్తి కనిపించుట జగుగును. అశు యొక కార్యము జరిగి నట్లుకూడ త త్కార్య గతాంశములు | పత్యతీముగా నున్నట్లు కనిపించవచ్చును. ఇదియంతయు | భాంతి. భాంతి యనగా నయథార్తము. ఇద్గరు యుద్గము చేసినట్టు ఓకడు పడిపోయినట్లు

థి టె న రం ల వాడు కదలలేనట్లు వాడు ' కోపముతోనన్న మాటలతో నా సంఘటనము కన్నులకు కట్టినట్లుండును.

కావ్యము చదువుచున్నప్పూడిట్టివ్‌ నీకు మనో నే తము నందు భాసించినపి. ఆ రూఫుక ట్రేన చ్మతమెటువంటిది? ఆ కధను నాటకమాడుచున్నారు. నీకేది మూ ర్తికట్టినదనుచున్నావో యది నాటకమాడుచున్నప్పుడు నీకు మూర్తి కట్టనక్కటి లేదు. నటులు డానినంతయు నభినయించుచున్నారు. అక్కడ మూరికట్టి వమి పయోజనము! ఇచట మన్యపయత్నము లేకుండ శనివించుచున్న దే ! కనుక నీకు మూర్తి కట్టించిన వాడు జరిగిన కార్యమును. వారి యభినయమును వారి వేవధారణమును చ్మితించినాడన్నమాట! అది కవి చేసెడి పనిగాదు. నటుడు చేసెడిపని. డానిని కవిచేయగా నితిడు సంతోషించుచున్నాడు.

ఆ నాటకము చూచితివి. ఇచ్చట నీవేది మూార్సి శట్టించుకొన్నారో యది (పత్యత్షముగా నున్నదికచా! ఆ నాట కము వాసిన కవి తరువాత వేమ వేసినాడు! వాడు నీకు భావ నామయమైన మనస్సు కల్పించవలయును. సీ వొలోచనాపరు

రసములు = హృదయములు 2? డవు కావలెను. నీ మనస్సును నీవు లోపల లోపల (తవ్వుకొన వలెను. నీ మనస్సాక రసాభిముఖముగా [పవ ర్హించ వలయునుం నిన్ను మనన శీలుని చేయవలయును. నీవు నీ బదుకును మంచి పోవునట్లు చేయవలెను. అది రసమార్షము. కవి దొనిననుసరించ వలయును. ఒక చ్మితకారుడు ఒకనటుడు వేసెడిపని శని చేసెడి పనికాదు, కవి యిట్లు చేసినచో వాడొక చితకాగుని వంటి వాపు. వాశొక నటుని వంటివాడు. నటుడును చ్మితకారుడును (పధానముగా న్నేతిమును రంజింపజేయుదురు. శే తముద్వారా శొంత మనస్సునకు రంజన చేకూర్చువచ్చును. నీ యొడలు నివు మరచిహోవునట్లు చేయలేరు అట్లు వారు చేసినచో వా విద్యా [(పదగ్శనమునందలి జేప్పుచేత ని యధిక (పశంసకు వాతులగు చున్నాకుగాని నీమనస్సును మధించి విలోనున్న జీవలశ్‌ణమును (తవ్వి, నీ యాలోచన కవధులుపూచి, యింతకంెచఓ నీవివమయ మున నివధికముగా భావించ లేవన్న పరిస్థితికి నిన్ను దీసిళొని పోయి యచ్చట యూహయొక్క-పరిధి ఏకు చూపీంచి మనస్సు నళించి పోయినదన్న స్థితి నీకు కల్పించి. ఆచటనున్న జీవ శై రన్వనులో నిన్ను (పవేశవెట్ల లేరు.

కవి యిది చేయును. నాడు నిజమెన కవి.

ఒక నాగరికునకు ఒక బుద్ధిమంతునకు. ఒక లోక జ్ఞనకు బహువఏషయములు తెలియును. అవి స్శృరణకు నచ్చినప్పూడు వాడొక తృప్ని ననుభవించును. ఒక సుఖలేశము ననుభ విందును. లోకమునందు పలువిడ్యలలో పలు నేర్పులుండును* ఒక విద్యా పదర్శకునియండా నేర్పు గాచినచో నాని నేర్పునకు మశళకోక విధమైన సంతున్టి కలుగును. ఒక తృవ్ని కలుగునంం

218 కావ్యానం దము అది |పశంసాలకణము. అది సుఖమగునో కాదో జెలియదు. డానియ-దు సుఖ భాంతి యుండును.

మరి యానందమనునది యెట్లు సముద్భూతమగును 1 నిర్వ్యాజమైన యాలోచనచేత, జీవలతుణములై న భావములు (తవ్విక్‌"నుట చేత, ఆ యూహాను శోపీంపజేయుట వేత. అల్పా ల్పములైన సుఖములను పరిహరించుటచేత గాఢ మనన శీలత్యముచేత. మనస్సును (ఈ తవ్వుడానిచేత, మనస్సు నందు గుంటపడునట్లు చేయుడానిచేత. ఆ యడుగుననున్న విజ్ఞానవాపీ జలదర్శనముచేయించుడాని చేత.

భయముకూడ నిట్టి లశణము కలదియని నిరూపింప బడినది. అది జీవలశుణమునందు పాతు వెట్టుకొ ని కూర్చున్న భావము గనుక. భయానక రసము | పదర్శింపబడినపుడు వీ జీవ గతయమైన ఛయము మేల్కొ-లుస బడినది.

ఈ భావము లన్నిటికి ెండు రూసము లున్నవి. మొవ టిది లౌకీకమైన రూపము. రెండవది మానసికమైన రూషము. లౌక్షిక మైన రూషము చర్మ చతుస్సులకు గనిపించుచున్నటి. అది కాదయేని డాని ఫలితము కన్పించుచున్నది. మానసికమైన రూపము. జీవుడ' తేన సంస్కార [పాబల్యమువేత కల్పించు కొన్నను మనస్సుతో నీవు దానిని చర్విణము చేయుటవేత నా రూషము నళించిపోవుచున్నది. డానికి రూపము మిగులలేదు.

ఇడి కావ్యానంచము యొక్క. పరవు రవాస్వము.

అటి నిర్భయుడైన మపోపీరుని యందు గూడ జీవ లశతుణమె నిరూఢ మెయున్న భయము మాట నట్లుంచి లోక ములో పలుమంది భయ్మగస్తులు. " ఒక పిఏికివాడు మహారణ్య మున వెళ్ళుచున్నాడు. పొరపాటున వానిని మనము తీసికొని

రనములు - వ్మాదయములు 218 పోయితిమి. అదుగో పులి ఇదుగో వులి యని వాడు భయ పడును. మనము వాని కోచార్పుము. మేమున్నాము కదరా అ ఫులి మమనదలి నీ మోదీ దూకునా యన్నచో వాడ నును చా! దానికీ వివత లేదు. నిజమే. నామోద*శే దూకు జీమో! ంకనును. అట్టివాడు భయస్థుడు. వానికి నిజముగా వులి కనిపించినద నుకొ నును. వాగచ్చటనే [పాణము వద లును.

రససామోత్కా.రము శలిగించెడీ ఛావముల మయొక్క- లవణము చెప్పంబడినది కడా! వైయ కికనుగానె నచో మృత్యువును సమకూర్చును. భావనా లకతణము వేత రసా శందమును లభింపజేయును.

ఆ భయస్థుడు వెళ్టీవాడుకాగడు. ఖావనాళీలి. కాన్య జ. రసవిపషయములు సెలిసినవాొడు. కవితొరచనా శిల్పమర్శ సైడు. వాడు భయానక రస్మ్పపవర్శనము జూచి. భయము న్థాయిభావముగా గలిగిన రసొనందమును పొందును, ఇది చాల సుకుమూర మైన విషయము,

అద్భుత రసముకూడ నిట్టిటే! ఒక డాళ్ళ గ్ప్‌ర్యము పొందును.

కొందఆు ని వ్వెరపోదురు. కొందరు ని_స్తబులశుదురు. కొంద అకు తేమ మయొడళ్ళు తమకు తెలియవు. అశ్చర్యమనగా మున్ను తన యనుభవములో లేని విషయములను దర్శించుట. ఇట్లుం డునా ఇటు జరుగునా! యనగా నిట్లుండదు. ఇట్లు జరుగదు. అన్న అశ్చర్య మొకటి వాసి మునస్ఫులో నుండును. ఆ నిశ్చ యమునకు న్యతిరేశముగా జరిగిన సంఘటనమును వాడు జూచును. ఉన్న స్ధితిని వాడు జూచును, వాని కన్నులు

౭2థీ కావ్యానందము పట్టవు. వాని గుండె పట్టదు. వాని మనస్సున కిదివజకే యట్లు జగుగదన్న నిశ్చయమున్న ది.

ఈ యాశ్చర్య మిటుపంటిది. శృంగార విర కాద కరుణముల వంటిది కాదు. ఒక భయము వంటిది. భయము జీవలతీణమై యుండగా నాళ్త గ్చ్‌ర్యము మనోలతుణమై యున్నది- ఈ ఆంటికి నిది భేదము.

ఇది మనోలకత్షణమసగా నిది వఆకు జరిగిన మనో దృథీ కరణమునకు _ విన్లధీశకరణమగు చున్నది. వాజెట్టినాడ్రై యుండును పట్టుదల కలవాడై యుండును. తాను పటిిన కుంచేటి॥ి మూడేకాళ్ళు. తన నిర్ణయములకు వ్యతి రేకముగా జీదియు జరుగరాదు. తాను మవోవివేకి. అన్నియు వానిశే తెలి యాను. అంతటి నిశ్చితమైన మూఢభావము కలవాడు. వాని మనస్సునకు 'దెబ్బతగులును, ఇది యాశ్చర్యము.-

కాని వాడన్యథా భావుకుడు. కావ్యజ్ఞుడు. కావ్యగత బహుభావములను మననము చశేయగల శే క్రీ కలవాడు, వానికి తెలియకుండనే వాని మనస్సు వాడెజుగని పొలములలో విహరించుచున్నది.

వాని యదువు వాని మనస్సుమిోద. వాని జీవునిమాచ లేదు. ఆ మనస్సు వాని జీవునియొక్క. సంకల్పముల యొక్క. (పసరణములవలన కట్టిన పడియ యన్న గుర్తు వానికి లేదు. ఈ పడియ స్వతం్యతముగా నేర్పడ లేదు. అతడిది స్వతంతమనుళొను చున్నాడు. ఈ పడియ వెనుకనున్న జీవలతుణమనువిజ్ఞానముండి (ప్రవహించిన తెలివి పడియగా కట్టినది. డానిలో తరంగములు లేయుచున్నవి. అవి యన్నియు లోకమునందలి విషయముల తోడి సన్నికర్ష చేత నేర్పడుచున్నవి. అవి వానికి సవాబములు

రనములు - హృదయములు కి! శావు. ఈ జ్ఞూనమరనికి లేదు. అందుచేత వాడాశ్చర్యమును పొందుచున్నాడు.

వాడు కావ్యమర 'ట్షాడు కచా! కవితా గతములె న భావములచేత వాని మనస్సులో [ళొత్త కొత్త యూహలు సుడులు శేగుచున్నవి కడా! మనస్సు తిరుగుళ్ళు పడుచున్నది కచా! అది తవ్వుకొనుచున్నది కడా! ఏీని యీ యాశ్చర్య మేమి చేయును ! ఆ లోతులు (తవ్వును. వాని భావుకత్వము నకు వాని శిల్పజ్డత్వమునకు వాని భౌననా శీలత్యమునకు నొక విధమైన నిశితత్యమున్నచో వాడీ యద్భుతత్వమునుండి యా యానందఫపు పొలిమేరలలో (పవేశించును. రసపషయమట్లుంచి లోకమునంద్‌ యాశ్త స్ప ర్యానుభూతి వలన మరణించిన మానవు లున్నారు. అది హళాత్సంభవమైనచో వాని గుండె పట్టుకొన "లేదు. వాడు మరణించుచున్నాడు. పలుమంది మరణించిన భట్టములున్నవి. కథలున్నవి.

అందుచేత నీ భావము కూడ రసానందము కలిగించు శ_క్రికల భ*వముల కోటిలో భరతమహాోర్డి చేత చేర్చబడినది.

మిగిలినది బీభత్సము. దీనీకి స్థాయి భావము జుగుప్ప జుగుప్పు యనగా నసహ్యూము. ఇది మిక్కిలి సుకుమార మైన భావము, రసస్థాయికి తీసిొని పోవు భావములన్నియును సుకు నూరములు. వానిలో నొళ మె_త్తదనముండును. ఒక మాధుర్య ముండును. ఒక మెత్తని యూహ యుండును. జీవుని స్పృశిం డి యొక లోతెన యనుభవలతయణ శేఖయుందును.

ఈ జగుప్పకు కూడ నట్టి లశతణములున్నవపి. లోక ములో కొందటికి కొన్నింటిని చూచినచో మిక్కిలి యసహ్య్య ముగా నుండును. వారు డానినోర్చ లేరు. వారి మనస్సుదాని

222 కొవ్యానసందము శెదురు తిరుగును. వడ్డించిన యన్నముోోే నొోకానొకని కొక ఈగ కనిపీంచును. పెక్కుమంది యా భాగమును దీసివేసి తక్కి. నది భుజింతురు. కొండఆతా యన్నమునే పరిహ్రఎంతురు. గహక అల్యేములలో పసిపిల్లల అశే"చము మొదలై నవ్‌ కొంద ఆకు మిక్కి.ల్‌ కంటగింవుగా నుండును కొందణకు ఇల్లుగాని గదిగాని పరిళు భముగా నుండవలయును. ఎక్క్‌_డివక్క_డ పర్ష డీ (వాణమునకు సుఖముగా నుండవలయును. ఇట్టి (పక బతు లుండును. వారికీ బీభత్సము మనస్సునకు చాల కష్టము కలిగిం చును. నాటక మాడుచుండగా నొశానొక దృశ్యము విషర్లీై ముగా నుండును. యుద్ధమై పోయిన తగువాత దశ ఘు సామాన్యముగా సంస్క్య్భత నాటకములలో నిద్దజు గంధర్వులు యుద్ధభూవింని వర్మించుచుందురు. లేడా భీముకు దుర్యోధనుని తొడలు వితుగనొట్టిన రంగ స్థలమంతయు: శిరస్సులతో మొంజె ములతో తెగిన కాలు సేతులతో వీభత్సముగా చేయబడును. అ ఘట్టముగాని దుశ్శాసనుని నెత్తురు (తావిన థీమునిమమొక్క- వికారరూషముగాని, పలువీధములుగా బీభత్సద్భృశ్యము పద ర్మింపబడి భీముడో మరియొకడో స్వశ్యతుసంవోరజనిత మవ సంతోషము వెలువగించుచు. రరగ సలముమిోాద పరవళ్ళు (దొక్కు-చుండును. ఇట్టిది చీభత్సము. ష్‌ కొందజు న్య క్తుల మనస్సులలోనున్న పరమ సౌకుమార్యముయొక్క._ పద్ధతి ఇట్టి వారు పరిమిత సంఖ్యాకులుందురు,. ఇదియు భయము నాశ్చ ర్యము రాళిలోనిది. వట్టి హృదయమునుండి వుక్లైడి యూహం. జీవితమునకు సంబంధిం చెడిది కాదు.

ఈ రీతిగానై న యెనిమిదిరసములలో నై దు జీవితమునకు సంబంథించినవీ. తక్కి.న మూడు జీనలతుణమునకు సంబంథించి

రవములు = హృదయిములు బైబెల్‌ నవి. ఇదివజి కే చెప్పబడినదికడా 1! జీవలతణమునకు సంబంధిం చీన భావములయొక్క- తీ;పతవలన రసొనందము కొంత (పాపించవచ్చునని, కాని యచ్చట నొక విచి తమున్నది. ఆ | పకృతులు పగమ సుకుమూగ ముగానలెను. తద్దుణ నిష్టలు కాపలయును. కాన్యజ్ఞులు? రచనాశల్పమర్శజ్ఞులు, నాటక మెనచో నా రాగములలోని తాళములలోని మొయ్యాారములు -కెలిసినవారును కావలయును. వారియందు రసించువారును కావలయును. భావుకులు కానలయును. మాటి వూటికి భావు శబ్లముపచ్చుచున్నదది.

భావుకుడు

భావ్రకుడనగా నెవడు ! మానవులు (పక ఎలితేః భిన్ను లుగా నుందురు. ఎక్కువమంది తమకుటుంబములు లేటు యుదోోగము తలుమయహంకారములు ఏనియం బే రమింతురు. ఎదుటివారి కష్టములు పట్రించుళొనరు. వారియెడల దుష్టముగా (పవర్తి ౦శతురు. వారిని తిరప్క-రింతురు. ఇతరుల కపకారములు చేయుదురు. వారి హృదయములలో మార్దవమన్న పదార్థ మున్నదో లేదో యన్న సంశయము కలుగునట్లు [పవ ర్హింతుగు, ఒక మెత్తని పరిస్థితిచూచి యొక సుకుమారమైన సంఘటనము చూచి యొక దుఃఖసంజనక మైన సన్ని వేశమును జూచి వాగు నిలబడి యయ్యూయనరు. అనలేరు. వారు శదలుటకు వారి హృదయములు చలించుటకు నట్టి పిస్థితులు వారికుటుంటము లలో జరుగవలెను. లేనిచో వారు కదలరు. మెదలరు. ఇట్టి (పశృతులు ఒకవేళ సారస్వత వేత్తలైనచో నది సగస్వతీచేవి యొక్క. దురదృష్టము. వారికి వీ రసానందమునకు వేయిమైళ్ళ దూరము. కొందజటి సన్ని వేశములు చూచి. కన్నీళ్ళు పెట్టు కొందురు. చలించిపోదురు. ఆ స్థలము వదలి పెట్టి పోలేరు. వారి పవృాదయములు మె _తత్తనయందురు. వారిది యార్జమైన (పకృతి యందుము. ఆర్ష్రమనగా తడిసినది 'బేనివేత తడిసినది! రసము చేత తడిసినది. రసము జలమా 1! లోకములో స్నిగమ్ములెన బలసమ్మిశితములై న పానీయములకు [పవహణశీలమైస తెలా తులకు మరి మభువు మెత్తని పండ్తగుంజు; మొదలై నవానికి

భాసషకుడు 22 రసశబము వాడబడుచున్నది. అంగువేత ఎనని పృాదయము మెత్తగా నండునో వాకు రసానుభూతి పొందగలడు కనుక రసమార్లమెన నస్తువుగా- చెప్పబడినది. అందువేత నది [దవ పదార్భెముకాదు. అది పదార్థమనుట వ్యానహోరిక మేక"ని ఆది వట్టి విజ్ఞానము తెలివి.

మొట్టమొదట నా భాఫృకునకుండి వలసిన లశ్షణమిట్టి హృ” యము. ఇట్లి పకట రెండవది దానిని కొందతణు ఘనిభ వింపజేయుదును. స్వార్గము ఇంచి?ొని యధికారభానము పెంచి కొని ఇనలోలురై మరియు ననేక కాంణములేన గుంకియ లోని యీ పచ్చి*నము నెండింతును. ఒకడు నిద్య పదళ్శించు చుండును ఒకడు నటుంబగా రిమ్యమైన సాటకమును (వదర్శించు చుండును. గుండెనట్లు గ డ్రకట్టించుకొ న్నాడు, ఆ నటుడు తన "బీశీయుడా తిన ' పాంటీయుడా తేన నర్గ్షమువాడా 1 తన గాఖ వాజా 1 తానన్నచో గెంవము కలవాడేనా! మొదలైన విచా రణలు వేసి వసానందమునుండి పరెచ్చుకుడగును.. వాడు న! శాలముల వేత నిబద్ధుడగును. వ న్లాద్‌ భఛావవు:లనవేత కుుభిమా నములచేత కలుమీతి చిత్తవృ తియగునుం

ఇదికాక భావకుడై నవానిక్షి వేజ లథ్‌ణమున్నది. కావ్య మును దీసిోొందము. కాన్యము భావు నా[శయించి [వాయబడీ నది. భామలో ననంత శబ్లములుండును. ఒకడు కొన్ని శబ్లము లకు విరోధి. శబ్ద విరోధ మెందులకో తెలియదు. ఆ శబ్ద (పతా గము వలన రసభంగ మైనచో విరోధమున కర్ధ్థమున్నది. కొన్ని కొన్ని పలుకు బళ్ళు పనజూతివి స్వజూతివి శావని కొం*తి గంట గింవు. ఈ భేదము సంస్కృ తాం ధములయందు. జీసెడివాడు

[స్స

వై26 కావ్యానందము మరియు దిట్టరి. ఎవడు చెప్పగలడు 1! కావ్నజ్ఞులే ! కొందతికి కొన్ని గిట్టవు. ఒకనికి సమాసములు గిట్టవు. ఒకనికి సంస్కృత శబ్దములు గిట్టవు. ఒకనికి ఒత్తత్సరములు గిట్టవు. శొందజి॥ి సంయుక్రాతరములు గిట్టవు. కొందజికి స్టిరములు గిట్టవు,

“అన్నాఘాతం వుష్పంి అన్నచోట పూర్వ్యమొక పండి తుడు .ఇది శృంగార రసము. “భు యన్న ఒత్త తరమేకాక సంయుకాతురమునుగూడ 'జేసినాడు. ఏమి కాళిడాసు! అని వెక్కి. రించినాడు. ఊహలేనప్పుడు బాగుగనే యున్నదనివీంచి నది. తరువాత విచారింపగా “అన్మాఘాత మే” యనవలయును. వువ్వును వాసనవమూ చుటలో దూరముగా పెట్టి వాససపూూచుట ఉమొక టి. ముక్కు-దగ్గర పెట్టుకొని నోక్కి. వాసన దచూచుటయు కలదు. నొక్కి. వాసనవాచినచో ఫూశేకలు కొంచెము విడు లును. దుష్యంతుడు శంకుతలను పర్గి రచుచున్నాడు. ఆమెను గట్టిగా నెవ్వడును వాసన చూడలేదని యర్థము. గట్టిగా వాసన చూడ బడిన వడిలిన లతుణ మామెయందు గనిపించుట లేదు. కొమ్మునున్నట్టిపూవుకొమ్మ నున్నట్లున్నది. ఈ యర్థ మా యనా (ఘ్రూత శబ్దమునందున్నది. పరమసుకుమవూరముగా పరమ మధు రముగా [(వాయగలిగిన కాళిడాసా శబ్దమును వాడినచో నిన్వ్ర యోజనముగా వాడడు. సపయోజనముగా వాడుట శిల్పము. శిల్పములో నొక భాగము. |పధానమెన భాగము. నారికిట్టి వగ్క-రలేదు. వారు లోకములో పొందిన యొక (ప్రతిష్ట వారికున్న యధికారములు వారికిగల పలుకుబళ్ళు మా1తమే (పథానము. అకీతిగా వారు రసదూరగులు.

మరి యింకొక డున్నది- పూర్వము పలుమంది మవ కవ్చలు కలరు. ఒక్కొ-కంా డదొకొ్కంక్కా మార్ణమున జోయొను.

భాపుకుడు 227 కాసనరు. కాదనరు.తమ కిష్టమువచ్చినమార్లమున (వాసినవాని'నే మన్నింతురు. మన్నించ నచ్చును. లోశముకదా! సాహిత్యము కాని పెరచోట్లనిట్టిది జరుగుచుచే యున్నదికడా! కాని వారు రసదృక్టితో తన్ముతాము నంచించుకొనుచున్నా రనపలయున్ను

కవిత్వములో మాధుర్య ముండనలయును. సంగీతముండ నలయువము, అన్న మొక నానుడి కలదు మొనటిది పూ ర్తిగా గాణార్థము కలది. రెండనది సగమటు. సగమియి.. సరిగీనము యొక్క. పరమార్థము తెలిసినవారు కొద్దిమంది. ఒక గాయకుని కంఠము మధురముగా నుండును. ఉన్నదనిపించును. వాని కంక స్వరము సుకుమారముగా నుండవచ్చును, ఇంకొళని కంఠము నందు విస్పష్టమైన మాధుర్యము లేదు. మువ్వురు చేర్చినది సంగీతవిద్యయీ ! కీర్తన పల్లవ, స్వర్యపస్తారము, శాగమును పెంచుట, తానము మొదలై నవన్నియు ళొద్ది కొద్ది భేదము లతో గాయకులందణును చేసెడిబే ! ఒకనికి మధురమైన కంక మున్నది. వాని పాండిత్యమునకు లోతుతక్కు_వ. వానికి (పతిభ తక్కు_వ. వాడు పాడినంతనేఫ్ర మెచ్చికొని ఆహో ఆహో యని ఉ _త్తరీయమును దులిపికొని బయటకు వత్తువుగాని వాడు సీ మనస్సును సుళ్ళు తివ్పినది లేదు. నీ గుండియను కొట్టు కొను నట్లు వేసినది లేదు. నీవునిస్త స్టుడవగునట్లు పొనర్చినది లేదు. నిన్ను నీవు మరచిపోవునట్లు చేసినదిలేదు, సీ పూన్వజన్న సంస్కా-రములను నీవు వెలికి (తవ్వుకొనునట్లు పచరించినది లీదు. ఒక గాయకుడు కూర్చుండును. మొదట నరగంట ముప్పావు గంట నేవు కూర్చుండుట కష్టముగానే' యుండును. తరువాన నతని గొంతుక పాటునపడును. అమధురమనుకొన్న కంఠము

228 కావ్యానందము నుండి మాధుక్యము సముద్భువించు చుండును. అడియేమి మా భుక్యము అదియీమి మాధుక్యము ! మననునుకొనెడి మా ధుక్యముకాదు. లోళోత్తరమైన మాధుర్యము. మన కనను ఘ్లత్యమెన మాధుర్యము. అదియేదో స్వర్గలోక సంబంధి, లోకమునందు మధుర(దవ్యము. లెటుగుదుము. ఈ మాధు ర్యిమునకు దానికి సంబంధము లేదు. ఆ నూధుర్యము యొక్క స్వరూపమెట్టిదనగా శీ రనలోని భోవము, స్వరము, లయ వేగము ఒళ లోకో త్తరమైన (పతిభ అనరని నీయమెన కల్పన మొవలై నవన్నియు పెనవై చికొని విడ రాకుండ నొక పోతపోసిన మపహాపరమ వీచి త కింక ధ్వని "కెలువడుచుండును,. అది మాధుర్యమా శాచా? మాధుర్యము గీనియందు పనివేయునా 1 మాధుర్యము జహ్యమాతరుచికలది. అ మహాగాయ-కుని కంకవునుండ్‌ యప్పుడు సముద్భృవించిన ఇటి లషణములు కొందజు మపోకనృల రచనలలో నుండును. శబ్ల కబ్లము నంటియుండును. భాసమునిండి. విబిడి క్రిత మైయుండును. ఒక నాదసాంతత్యము వెల్లి విరియుచు౦ది.ను. ఇద భావ మది యర్థము. ఇది ఆాత్పర్యము మొదలైన వివేక ముండదు. ఆ కవి నిన్నెచ్చటికో తీసికా నిపోవుచున్నాడ వాడు నడుము నడుమ రాళ్ళుదొర్లి౦చును, ఆ రాతి (పక్కనే చిన్న నీపడియ యుండును, డాని కాతలి.వె వున నొక ఫలభిచవృతు ముఏషును. అదయమొగకె రమణీయ మైన "కాంకౌారము. వీ! వీ యిది రాయి. సీ! సీ! యిది ఇెట్టు. ఇట్టి విచాకణ చేయు పట్టణభొగి కాంతారముమొక్కి. రామణీయకమః నాాస్యాదించ లేష.. వానిక్‌ గావలసినవి పూలమొక్క-_లు. రాతితో గట్టిన తూముల వెంట

భావుకుడు 229 (పవహించునీళ్ళు. వాని దల్ప_పాణము. కాని యచ్చట వాడు భావుకుడే ! వానికి పలు పూలమొక్కలు తెలియును. సువాస నలు జెలియును. ఒక సుకువూర (పకృగి. నాని తృవ్నీ యెంత వటకు + అ తోటవటజుశే ! పెబతోటలలోని పూలెతుగ ము. ఒక మామిడితోటను మెచ్చుకొనలేడు మామిడి పండ్లు దొరికి నప్పుడు తినగలజేనూ ! పెలియదు.

నతావతా చెప్పునది యేమనగా కొందటు. పరిమిత భావుకత్వము కలవాగు. కొందజు భావుకత్వమును భంగించు కొవ్నవాగు. కొందజు భావుక తాదర్శి దులు.

అందుచేత భావకుడనగా నెవడు! ఆ పె లతణముల ౫3 ధింగింపబడని చి త్తవృ తృి కలవాడు. వుట్టి అకుత్పితముగా పెరిగినవాకు.. తని భావములను వెడ్మతోనలను పట్టించక మంచిమార్లములందు మళ్ళించి పండించుకొనగలవాడు. శిల్చ మార్గమున భా హామౌర్షమున లోకమార్షమున మంచిచానిని న్వీకరింవుము. విస్పష్టముగా చెడ్డది యన్న దానిని పరవా గింప్రుము., నీవేడో యూహపడి యా యూపావెంట నధికానం దము కలిగిం చెడి సస్తువులను పరిహరించు కొనకుము,

ఈ లోకములో నేవిద్య లోనైనను సరే వందలకు మించిన తరగశులున్నవి. నాటకము, కవిత్వము సంగీతము చిత్ర రచన మొక లె ననానిలో నెన్ని తరగతులున్నవి. పదర్శకులలో నున్నవి. | వశంపకులలో నున్నవీ, ఈ భేదము లోకనిష్టము. లోత్తీశ్యరుకు ధనవంతుడు. లకోధికారి ధనవంతుడు. పదివేలు నిలువయున్న వాకు ననవంతుడు. భృతికిమించిన ధనము తె చ్చెడి వొడు ధనవంతుడు. అందరి నా శయిం చెడీవాగు కలరు, నారు

డీ కావ్యానసందము వారహంకారము కొలది- దానబుద్గితో కాదు- తము చేతులు విగలింతురు. అది చొనమా 1! చానము వేజేలతీ ణముకలది. జానినే *ఉపనమంతే (పాణినలొ అన్నారు శ్రీ శంకరులు. (పాణీనః జీవులు -- దానేన = చానముచేత ఉపన్యమంతే _్త ఉప - సమిపమునందు నముంతే - పంగుచున్నారు. ఎనని సమత్సమందు 1 పరమేశ్వరుని ముందు. బేడా జీవలతుణము ముందు, ఎవడు పర మేశ్యర భావ। చేరితుడో ఎవడు జీవలతుణ మును గూర్చి భావించునో వాని దృష్టితో జేసినది జానమూా తక్కి-నది డానముకాదు. బిచ స్పము. వట్టి బిచ్చముకాదు. తిట్టుచు విసిగికొనుచు బెట్టిన బిచ్చము.

అట్టి ధృష్టుల చాన మెట్టిదో సారస్వతమున నిట్టి ధృమ్షుల భావుకత్వ్యమట్లిది. వాడు కొంత సాహిత్యవేత్త. ఆ పదివేల రూకలు నిలువయున్న వానిని వొడు ధనవంతుడని వానివెంట బడి తిరిగొడువానినలె వీడు మహాసారస్వలే వేత్తయని ఏని వెంట జడి తిరుగుదురు. ఆ పదివేలవాడు ధనవంతుడు డన్నట్లు కొంత మేర వానిపలుకుబడి కలదు. అన్లు ౦0 సారస్వతజ్ఞునకును గలదు.

కాని యిటువంటి చిన్ని చిన్ని లత్సణములు వానిని యానందరసవీథీ వివోరిని చేయవు. అవాంశార ఏథీ వివోరిని జేయును, అది జీవలత్‌ణను.

పూర్వమెప్పుడో కొన్ని మంచికర్మలు చేసినాడు. అన్నో దకములకు లోషము లేకుండ వుట్టినాడు. ఉత్తమ కులముసందు వుట్టినాడు.. కొంత మర్యాద సంపాదించినాడు. డానితో నై పోయినది.

భాస్తకుడు 28

గాఢమైన సంస్కారము లేదు. లోకమునందలి సుఖము ఒక్‌ టి; అధ్యాళ్ని క్‌ మైన యున్నతి యొకటి. ఈ యూనంద రస వీధీ వివోరము కొఆకు వాడు తనబస్మలొ జన్ఫులకణమును విచారించినవాడు కావలయును. జన త్తితిమి. కనుక ఫర 5 పథమున సంచరించవలె ననెడి వాడు కావలయును. తాను న్యాయముగా (బదుకవలయాను. న్యాయముగా చింతించవల యును. అప్పుడు కావ్యజ్ఞుడు కావలెను. అప్పూడు శావ్యరచనా శిల్ప పరిజ్ఞానమును సంపాదించవలెను. ముహాశవులను చదివి రహస్యములను ఉలిసిళొనవలెను. అతశతురగత నాదపరిజ్ఞాత ావలెను. శబ్ల । బహ్మివే_త్త శావలెను. అర్షమైని మనః (పవృ త్తి కలవాడు కావలెను.

ఇన్ని విపాయములు వరుసగా చెప్పగా నిది దుర్ధ్ధ టమనసి పీంచును. ఇది దుర్ధటము కాదు. పలుమంది జీవులిట్టివారుం డురు. వినయ వినమిశులుందురు. అఆధిశారులందణు దుర్దనులు శారు. తలతిరకిగినవారు కారు. ఎక్కువమంది యుండవచ్చును, వారిలో చాలమంది యా ర్ష్మ్యపనత్తులు కలరు. చదువుకోని వారిలో రసజ్ఞాలుందురు. “బోద్ధారోమత్సర గష్ణాః (ప్రభవః సయ దూవీ.ళా? అలోధోపహాకాళ్చాన్యే ళ్‌ర్గ్మ మంగే సుభావీ.తమ్‌.”)

ఇెప్పినచో. నెవరు. తెలిసిళొనగలరో వారు మాఠత్స ర్యము కలవారు. (పభువులున్నారు. వారికి పోయి వినిపింత మనగా వొగరు స్మయదూపషి.తులు. అధికార గర్వితులు. పొగరు బోగులు, ఇతరులు అబోధోపహాశులు. వారికి చెప్పీినచో అెలి యదు. అందువేత భర్భృవారి యన్నాడు కడా! తన సుభాషి.

వికీ? కావ్యాన౦ంద ము తము తన యంగమునంటే జీర్ణించినది యన్నాడు, అనగా వుస్తశము వాయలేదన్నమాట. | నాసినాడు కదా! మనము చదువు చున్నాము కదా! ఎవరి కొజుకు |వాసినాడు! కాని “అంగే” జీర్ణమన్నాడు. అంగమనగా నొకటి శరీరము, రెండవది యవయవము- నకేశమని యర్థము. అందతు బోద్ధలు మచ్చర(గస్తులు కారు. అందజు (ప్రభువులు స్మృ్యయదూమితులం శారు. ఇతరులందజు నజోధోపహళశతులు కారు. వారివారిలో కొంతకొంత మందియే యట్టివారు. వారు అంగము. కొంత. భాగము, వాయందు జీర్గమెనది. నక్కి నవారియందు విక సించినది. ఈ నీతిగా చదువుకోని వారయందు గూడ బహు' రసజ్ఞలుందుగు. వారియంటచే యొక్కుువ రపజ్ఞులుందు రేమో! వారకి జీవిశమును వాగు వెళ్ళబుచ్చుచు న్యాయముగా (బదు కుచు పాపభీతి గలిగి తెల్ల నివన్ని పాలనుళొనుయు నల్ల నివన్ని యః నీళ్ళనుకొనును పరమేశ్వర సన్ని ధభానమునందు [(బదుకుచున్న టబుల [(బదుకుచు మనోఖావములు కలుషీతములు గాకుండ నుంచికొనుచుే పట్టుదలలు తేక యీ దురభిమానములు బేక కులమతశాఖా వివతులనగా నెటువంటివో తెలియక యచ్చ మైన (బదుకు (బగుకు వాగుందుగు. వారికొక సత్కా-వ్వ మర్థము చెప్పినవో నారా రసమార్షమునందు. జూజబడు దురు, లిన్మయస్థితి పొందుదురు.

పండితులట్టి లతణము అలవాటు చేసకొనవలయును. అప్పుడు వారు భావుకులగుదురు. వాకు శావ్యానందము ననుభ వింతురు.

భాపుకుడు 288

పరమేశ్వర సన్నిథానము చేరుటకు సచ్చీల మెట్లవస రమో. శాన్యానసందానుభూతి కొటజకు గూడ సచ్చీల మట్లవస రము,

భక్తుజొకడున్నాడు. అతిడు సంసారి. భార్యా వుఃశులు కలవాడు. అందువేత వానియందు నూనవల్వేము లోపీంచ లేదు. ఆ భక్కు డితరులతో విరోధించడు. ఈ భావుకు డితగులతో విరోధించ వచ్చును. ఆఅ భక్తు డెకష్కువగా దుఃఖము ననుభవించడు. ఈ భావుకుడు డుఃఖను ననుభవిం చును, ఆ భక్తుడు మరియు షిణత వేతస్కు-డై నచో భయము జుగుప్పాశ్చర్యములు వానికి పట్టవు. ఈ భావుకునకు పట్టును. మొనవునకు కామ [కోధ లోభ మోహ నద మాత్స ర్యములు లతణములు. ని మూలముగా వాడు మోశీమును చేరగట్టలేక పోవుచున్నాడు.. ఇవి మోశుమున కభ్యంతర ములు. ఏవి మోశీమున క భ్యంతరములో వాసి నాధాగము జీసిళెని మోతు సదృశమైన రసమును పొందుటకు నేగ్సరచిన మార్గము కావ్యము. చజానిని వాందుటకు భావుకుడు శావల యును.

ఈ భావుకత్వము *ౌండువిధాల వాధించవలయును. ఒకటి బదుకులో సాధుత్వమును సౌశీల్యమును. లెంగు వాహి త్యములో భాపాపాండిత్యము పూర్వకవి రచనలయందలి పరమ రహస్యముల సమ్మగ జ్ఞానము. అప్పుడు భావుకుడగును. వానికి రసొనుభూతి కలుగును. గరసగ్‌ హ్య్నేవాయంలన్యా౭- ఇందీ భవతి.” ఈ వాక్యార్హమునకు లత్నభూతుడగును. నందు కోసము కావ్యము. శ్‌ -

క! కావ్యానందము మరి యిట్రందరు 'శేయగ బ్లుదురా? అందజును జన్న లె_త్తినారు- జన్న లెందుకి త్తిరి. చోశవచమును పొందుటకు. అందతును మోతుమును పొందు చున్నా రా! అశ్షు యిదియును.

రసోవెసః వ్‌

పతర తలనతతాడనవవవవాం లోకములో తవ సాంత (బదుకుతో నక్క-ఆూలేకుండ నంతరాంతరమునజే యనుభఏవించు భావములను గూర్చి చెప్ప బడినది గడా! అవి భయము జుగుప్పా ఆశ్చర్యము, దుఃఖము. ఇవి యొవనికి వాడు లోన ననుభపించునవే తస్ప వానికి బహి రావిమ్మ్భాతి లేదు. ఏనిలో ముకుటాయ మూనమైనది దుఃఖను. ఈ దుఃఖము దన శ్రాలయగామని కూడ "చెప్పబడినది. ఎవడీ దుఃఖము యొక్క. స్వరూషము 'జలియునో వానికి సర్వ్యరస ములు కరతలామలకము-లుగా నుండును. వానిని వివయము భజించును. వాడు పర మేశ్వరునికి దగ్గజివాడు. వాడు కావ్య క్లాడు- శావ్య పరమార్ధము వానికి తెలిసినట్లుగా మరి యొక నికి తెలియుట కష్టము. కనుక దుఃఖమును జేపించవలయును. జీవిత మంతయు దుఃఖమయమై యున్నది కచా! దుఃఖమనగా సుతాది వియోగము చేత ధననాశనము చేత వచ్చునటి మొా[తమే యనుకొనరాదు. ఇం[దియనులు జేనియందు కన్ధ పడునో యది కష్టము, వినయవంతు డిగ్యదియములను దుఃఖ పెట్టోళొనును. వలయనగా వానికి వినయము లభించును. పర మార్థము "తెలియును. జీవితసార మళశనికి కరశలామలక మగును. వాని జీవితములో నొడుదుడుకు లుండవు. వాని జీవితము నందోరిమి యతిశయించును. వ కష్టమెన ననుభ వించగలడు. వాడు కష్టమునందాక సుఖమును చూడ” లండు. వాని గుండియ జాలికి ఉనికిపట్టు, వాని హృదయమునంచా

284 కావ్యానందము రతా లకణము సెలకొనును. ఈ యార్ష్రతా గుణమే వృద యమునందు నెలళొన్నచో సర్వకావ్యముల యందలి రసములు వానికి కరతలామలకములు,. అందుకనియే భవభూతి. “వీఫోరసః కరుణ ఏవ నిమి త్త ఖేడాత్‌ ఛిన్నః పృథక్‌ పృథగివ [శయ లేవివర్తాన్‌ అవర్త బుద్భుద తరరంగమయాన్‌ ఏకార నంభో యథా సలిలమేవ హీ సత్‌ తతర్పమ,స్తమ్‌1

అనందింపబడుచున్నది కనుక రసము. ఈ రసము మొక్క. లతణము నభినవగువ్వు డిట్లు ఇెప్పినాడు. కావ్యము లను పరిశీలించుట యభ్యాసమెనచో దానికి వశమె స్వచ్చ వై వర్ష్యమైన యంశముండును. అప్పుడు సామాజికుని హృద యము తన్మయి భవన యోగ్యతా సమన్వితమై యుండును. అనగా వర్శనీయాంశముతో నొకటియై పోవును. వాని మనస్సు ఒక యద్దమువలె నుండును. ఆ యదనములో భరించ కాని యానందమను నొకసంవిత్తు అనగా జ్ఞానమునిండి నిబిడీకృతమై యుండును.

రసాస్వాదమనగా నిది. రసమనగా చిది. ఇట్టి ఫ్‌ కలుగు టకు హృదయము గాజువలె నుండవలయాను. స్వచ్చ మై యుండవలయును. ఈ వై ఫునుండి చూచినచో నా వెవు నకు కనిపించవలయును. అప్పుడు వర్మ నీయాంశము దానికి నా వైవున నన్నియను పూయును. దానికి (పకిబింబ క్షినచ్చును. ఆది ముకురాయమాణమగును. చాని యందానందము [పతి చించించును. ఆ యానంవము చిత్క_ళ.

ళపోవై నః 287

శోకము స్తాయి భానము. రసము కరుణరసము. ఆందు చేత తక్కిన రసములన్నియు రసములు కావు. ఒక్క. కరుణ రసమే రసము అని తక్కిన రసములన్నియు దీని నుండియే వుట్టును. లేదా యిందులో లీనమగును.

ఇది భవభూతివేత దృష్ట్రమెన పరమార్శము. వమొనవ హృదయమును, | బదుకులోని సారమును విచారించి నిర్ణయిం చిన ఏీషయము.

అందుచేత భావుకుడై నవానికి, భావుకుడు శా నోరిన వానికి గుండియను చక్క బజచుళొనుట మిక్కి.లీ యవసరము, కావ్యము యశస్సు కొజుళో న్వ్యవవోరమః కొఆళో, ఫనము సంపాదించుటకో అయిన వారు వారి ఇష్టముగా నుండవచ్చును. అమంగళము నళింపజేయుట ళొజుకు, సద్యః పరనిరర్హృతి కొజకు నైన వారు మ్మాతము గుండియను చక్కబరచుకొని జాలి యను గుణము నలవజచుకొని, వినయము నలవాటు వేసి కొని యింర్యదియ సుఖమును కోరరాదు. జన్నతోనె న యిందియ కగష్టమున్నది. డాని నలన వచ్చెశీ సుఖమున్నది. శరీరమున్న ౦తవరఆకు డానిని పివారించ లేడు.

ఈ శోళను స్తాయి భావము, అనగా నచట నున్నది

థి

జన్మతో చేయున్నది. కాని యీ భావమును కావ్యాభిముఖ ముగా రమించవలయును. విభావములు అనుభొనములు వ్యభి పారి భావములు సాత్విక భావములని కలవు. భావములనగా నేమి! వానికి భావములని పేశెందుకు వచ్చినది! *'భవంతి అళచున్నవి. అందువేత భవములైనవా! భావయంతి ఊహింప జేయుచున్నవి. ఇందుచేత భావములై నవా |

208 కొవ్యాన౦డము వాక్కు-నకు అంగమైన సత్త వ్రగోమున్నది. అనగా

ఒకానొక సౌజన్యము లోపల నుండి దానికనుగుణ మెన వాక్కు వెలికివచ్చును. ఓసీ! నీ ముంగురులు నల్లగా తుమ్మెదలవలె నున్నవి అని మయొకడన్నాడు. వాడెందు గన్నాడు ! అమెను గూర్చి యతని హృదయములో నొక సుకుమారమైన భావము కలిగినది. దాని పీరు స ్వ్వేము, ఈ పెన యన్న మాటలు ఆ స త్త్వమున కంగములు. ఇట్టి కంటితో కలిసిన కావ్యముల కమొగ్కొ. యగ్త్శ ములను భావింపజేయునవి భావములు. ఈ నిర్వచ నమువేత విధావాదులు కూడ దీని [కిందనే వచ్చును. ఖాన ములు వేజీ యున్నవి. జీవితములో నున్నవి. డోహలున్నవి. (బదుకులున్నవి. ఇక్ట-డ మాతము భావము లనగా- నివి. “స్థాయి (బుద్ధ పృాదయీ వ్యభిచారి భూతః

శామూకులాసు జనళతాసు మహానుభావః

ఆంతర్విభావ విషయః రసమా[త నమూూూర్తిః

శ్రీమౌన్‌ (పసన్న హృదయో౭స్సు మమ్మలిన్మేతః.””

అని యభినవగు వుడు, ఇది యంతయు శివ మయము.

ఆ శివుడు (తిన్నేతుడు. (తిన్మేత శబ్దముచేత జ్జూన పపలతుక మగుచున్నది. ఆ శివుడే స్థాయి భావము. ఇప్పుడు రసమును భూడనలయును. రత్యుత్సాహ వోక్ష (కోధాదులు స్థాయి భావ ములు. అవి విభావాను భావాదులవేత నృద్ధిపొంది రసములణ చున్నపి. శపమనగా నానందము. అఆనందనునగా వపిజ్తానము. అనగా సామోత్తు పరమేశ్వరుడు ళివ్రడు (తిన్నేతుడని యర్థము. ఈ స్థాయి భావములన్నియు. సాతూత్‌ శివునితొక్క. రూప ములు. లోననా పరమేశ్వర వై తన్వము "లేనిచో సీ భానము

రసోవై నః 289 "లెట్లు వచ్చినవి! ఎచ్చటి నుండి కలిగినవి! అచట ్కి యున్నది. నీకు రతి భావమెట్లు కలిగినది! లోననుండి పర మేళ్యే జుడ్రు కలిగించినాకు- ॥

వొందజు మతేస్థులు అవాం (బహ్మోసి సె యన్న సిద్ధాం తము నంగీకరించలేదు. ఆది వారి తప్పుకాదు. వారి సంస్థాగ సంవుటియొక్క. లతణము. మేరీ భోరిల్లే అని యొక ముప్పది యేండ్ల కింద | పసిడి పొందిన యొక యింగ్సీషము నవలా రచ యి;తి కలదు. ఆయే చాల గొప్ప భాన శీల, నొప్ప వినే వతి. బహు విషయ సరిజ్ఞానము కలది. ఇంగీషులో నొక గొప్ప భామ [వాయగల క్రీ. వర్శించుటలో గొప్ప శ క్షికల ఊఊ ఈమె క స్తవురాలే గాని అమె కై స్ప్వనము వేతు, అదియొక వై. లత్నుణ్యము కల మతము. వారి భామలో జీవ తలను “వంజల్స్‌) అందురు. "జీవతలు వేటు ఏంజెల్స్‌ వేటు. ఇళ్లు మనము మన భావలోనున్న యనేళ శబ్ద్బములకు సన్నిహి శార్థము కల యా భాషలోని శబ్దములుగా ననువదింపుము. అర్థములు సరిపోవు. అది యట్లుంచి. ఆమె మతములో నీ వంజెల్స్‌ (పధానము. అది యొక విధమైన _కై_స్తనమతము. అమ యొక (గ ౦థములో (వాసినది కచా - మన మతముచేరు శిప్పకుండ (వాసినది - నమనగా కొందజు తామే బేవుడను కొందురు. తమలోననే భగవంతు డున్నాడను కొందురు అని యామేపణగా |వాసినది. విచారణ లేకపోవుటవలన విట్టివి జరుగును. అ మవోరచయి।తి మరణించిన తరువాత (పకృతి కాపు పరిశోధన మిగుల బలిసినది. ఈ పరికోధనా ఫలిగము లను జూచి యూద వమనెడిదో కెలియదు.

వ! కావ్యానందము

ఇప్పుడు స్దాయి భాపము రసము రత్యుత్చాహ బర భయ జుగుప్యాద్భుతము లన్నియు జీవుని నంటిపెట్టుళొని యున్న భానములు. అవి జీవునిశో నున్నవి. జీవుడు లేకుండ నవిలేవు. అవి యున్నవి గనుక జీవితము సాగుచున్నది. లోకము నడచుచున్నది. అవి లేనిపో జీవుడు వట్టి ముద్ద, వానిలో ని జ్ఞానమున్న దా! ఉన్నది. జీవునిలో నీ లక్షణములు శేనిచో నీ బహిశావిష్కృుతి యుండదు, ఈ భావములన్నియు స్వయంభువు లన్నచో నొక్కెుక్కం స్థాయి భావ యమొక్కొక్కు. భగ వంతుడు కావలయును, ఆంత కం: ననిష్టాప తి యుండదు, కనుక జీవ సంపుటిలో నివి యన్నియు నున్నవి. అవియే మూ లోకమును నడఫపుచున్నవి. లోకమును నడ పెడివాడు భగ వంతుడు కదా ' ఈ స్థాయి భావములు లోశవఎను నడవు చున్నవికచా. ఈ స్థాయి భావములు స్వయంభువులు శాఫు గచా ! జీవునినుండి ఫుట్టుచున్నవి కడా! అచ్చమైన గూ జీవుడు, ఈ స్థాయి భావములచేత నంటని యా జీవుడు. లోక్‌ మునకు హేతువైన ఈ స్థాయి భాపములకు 'పధానహేతువై న యూ జీవుడు పర మేశ్వరుడ గుటలో వి,పతిప త్తి యేమి యున్నది.

ఛాహ్రుచర్చ యెందుకుగాని సుంత 'చెప్పవలయును. జీవుండే వతిత్సర్వ లతణ సంపూర్లుడిగుట యెట్లు! పైన నిం శొక కున్నాడు. అన్నచో ఆపెన నింకొక డెందుకుండ గూడదు 1! డాని క నవస్థాడోపుము పట్టును.

మరియు నీ జీవువివైన కూడ మరి యొకడున్నాడుక దా అని ఆదై్వైతిని నీ వడిగినచో నావై నున్నవాడు వీడు నొళటియే! స్థల భేదము చేతి, ఉపాధి భేదమువేత భేదించుచున్నారని యై వీ చెప్పును. ఇక్కడ నీ మొతము చాలును.

ఠరసో వై సః ల!

ఈ సుంతే చర్నమ్మాత మిచ్చట నేల చేయవలెను! "మేము శా వ్వానందము (బహ లత్‌ణము కలదనిచెప్పుచున్నాము గనుక, అది పద్యఃపరనిరర్భ్భృని అని పూర్వులు చెప్పీనారుగ నుక. రసోవై సః అని వేదము. చెప్పుచున్నది గనుక. ఉఊనినే అభినవ గు వుడు వివించినాడు స్థాయిభావము (తిన్మేశుడని. ఫ్థాయి ఛావములు భిన్నములుగా గనిపించినను అన్నియు నొక్క-టియే! అన్నియు జీనలతీణము లేఅచ్చట భేచములేదు. శ్రీ సంబంధమైన కామము మొక్క స్థాయిభానము రతి. కార్యశంణసంబంథ మైన శామభావముమయొక్క- స్థాయిత త్సాహము. ( కామమనగాళోరిక) మరి యొకటి [లోధము. మరి యొకటి కోకము. మరి యొకటి భయము. భిన్న భిన్న విషయ సన్నిక ర్టలచేత చేతు. వేతు కేర్లు నచ్చినవిగాని అంతయు జీవుడే ! అతడు స్టోయిగా పరిణమించి నప్పుడు జ్ఞానమయ మైన శీవుకగుచున్నాదు. అందుచేత స్థాయిని అభినవ గువ్లుడు (తిన్మేగుడనినాడు.

ఈ ఫ్టాయ్యాకృతియెన త్‌ప్పడు ఎచ్చటనున్నాడు శి పబుద్ధహృదయము నందున్నాడు. (ప్రబుద్ధ హృదయమనగా నేమి! ఇందాక చెప్పిన కావ్యాను శీల నాభ్యాస వశ విశదీ భూత వర్మ ఏీయ తన యి భవనయోగ్యు సామాజక మనో ముకురభావ్య మానుడ్రై యున్నాడు. ఎట్టున్నాడు ! (పతిచింబధూతుడ్రై నిర్భ శానందసంవి దూఫుడై యున్నాడు. ఆ | పబుద్ధ హృదయము మరియు నెట్టిది! పూర్వము చెప్పిన కదుణరస (పతిబవింబభాన ముగానైన చిత్తవృత్తి కలది.

ఆ శివుడు వ్యభి చారభూతుడ్రై యుండును. వ్యభిచారి కావమ్యరని యున్నవి. స్థాయి భానము స్థిరమైనది. సాత్త్విక

లి4ల కొవ్యాన౦దము ఇావములు కలవు, అవియు స్థిర మైనవి, విభావములు కొన్ని యున్నవి అవియును భావింపబడి వచ్చును పోవును. ఈ వ్యభి చారి భావములున్న వే ! అవి వ్యభిచరించును.. నిశ్చయముగా వచ్చునని లేదు. అవి కూడ శివుడేనట.

అ (తిన్నేతుడు మహానుభావుడు. గొప్ప యనుభావిము కలవాడు. భావమనగా చెప్పబడినదికదా ! శావ్యానుశీల నాదుల ననుసరించి పొంచెడి యనుభూతి విశేషము అను ఇావను,. లోకములో కొందజిని మహానుభావులందురు. వాడై నశు కాక పోయినను త్యత్పశంసార్ధముగా నిట్లందురు.. నిజూని కర్థ మేమనగా ఒకడు కష్టములో నుండి వీని నా శయించినాడు. వాని కష్టమును వీడు తొలగించినాడు. ఎందుకు చేసినాడు! వానికవ్టమును. వాని స్థానమునందు తావే యుండి భావించి నొడు. ఇది యనుభావము. అందుచేతి వాకు మపహోనుబావుడు.

తిన్మేతుడై న శివుడిచ్చట మవహోనుభావుడుగా చెప్పబడి నాడు. ఎక్కడ మహానుభావుడు! కామాకులమైన జనమునందు మవోనుభావుడట 1! వారు కామౌొకులులు. ఒక అనుభవమును వొందుచున్నారు. వారు ధర్మబద్ధులు. వారు సచ్చీలురు. అట్టి వారి హృదయములందున్న యనుఖావము వదికలదో యది శివుడు. ఆ యనుభావము కూడ సామాన్యము కాకూడదు. నొప్పది కావలయును. అ మహానుభావము శివుడు. ఆయన మ£ిియును అంతర్విభావవిషయుడు, లోపలనున్న వభావమే విషయముగా 3లవాడు. గాఢమైన యాలోచన.

'సమొ[తిమూర్సి?ి ఈ ,తిన్మేగునకు మూడుకన్ను లున్నవి, చేతిలో భూలమున్నది. అర్థశరీరమున పార్వతి

రసోవైనః 248 యున్నది. వులిక ళొసము తాల్చిసవాడు. చందిగుేేోేక. సిగళొస యందు జాల్చినవాడు. ఆశకాశభూడుడు. ఇతడు కామాకులు చన యొక వురుషుడో కామాకులమైన యొక ,న్లీ యో-వారి హృాదయములయందు పట్టునా ఆ గుండియలోనున్న వొసో రకాకాశములో నీ పరమశివుడు ఈ మూర్తినో రాలేదు. గస వగా;తమూ రిమయై. నచ్చియున్నాడు. గసమనగా కస్వువే ఆ న్వాద్యా తే. రసింపబడు. చున్నది. అన్యాదించబదు గున్నదె. అనగా అనుభవించ బడుచున్నదని యర్థము.

ఈ రసవెంంత మేర యున్నది 1 నీవు లోరిన క్రీ లభించి నది. ఆ సుఖ మే మేరలో ననుభవించినివి ! నీ వనుకున్న పని జరిగినది. ఆ తృప్తీ సే మేరలో పొందితివి. భయపడీతివి. వ్‌ మేరలో భయపడితివి ! మనస్సులో పడితివా ! గుండెలో పడీ తివా + వెదడులో పడితివా + జీవుడన్న పదార్థమున్నది, వాని పరణామమింతయని మనకు "తెలియదు. వేదములలో మన్నది ఇశాని మన కెందుకు 1

అచ్చట నున్నది రసము, చాలకొద్దిబేశములలో నున్నది. అపలు బేశమే లేబే! దానికి జేశమెందుకు! అది వట్టి నివేకము, ఒకి అనుభవము. అదిగా నున్నాడట శివురు. పర్యవ్యాపిైన | బవ్మా చై రన్యము చ్ప్వెంక్క లకీణమిది. న్యనహారము కొజంక్లు మరియు లో:రతు కాది (కశీయకొఆకు నువాధిని న్వకరించినవా డించాకటి శివుడు. ఈయన వట్టి చె తన్వము. జీనచైె. తవ్యము

ఆ తినే తుడు ,శ్రీమంతుకై. యనగా మోమోెధికారి యొ నా యందు 1పసన్న హృదయుడగుగాక! ఇది శ్లో కారము, ష్‌ గ్‌

కిక శావ్యానందము

ఇదియంతయు (నాయుట యొందు కై నదనగా నీకావ్యా నంద మద్వ్వైత మతము ననుసరించి భరతర్షి సృష్టించినాడు. ఆలంకారికు లందజు చానినే యవలంబింఛచినారు. లేనిచో కావ్య మునకు దిక్కు. లేదు.దిక్కు. లేకుండ భారత బేశమునంే విద్యయు నుండదు. ఇది యద్వైతమని కంటగించు ,౯ నెడి వారుండుచో వారికి నమస్కా-రము.

విని క్చేతుంశక్యః న సుఖమితి వా దుఃఖమితి వా యన్న శ్లోకమునకు ఉ త్తరరామ చరిత వ్యాఖ్యాత లై న 'శ్రీవాధూల వఏీరరాభఘువ పండితులు వ్యాఖ్యానము (నాయుచు “అదై రే మత _ష్మకియయా ఇదము_కృం”” అని [వాసినారు. ఈ లోక మేమి! “పఠోరసః కరుణ వవి అన్న శ్లోఠమేమి ! అసలు కావ్య(పస్తా నన వచ్చినప్పుడు రసశబ్దవ్యాఖ్యాన మేమి శి అద్వైత మతమును పంత్యజించినచో, కుదురదు. అధునికులు కొందటజు బుద్ధిమంకు లందుకనియే ౦౫5 రససిద్ధాంతను. ననుసరించి, పడ్డర్శనము లున్నవిశచా ! వాసికి కాప్యదర్శనమని యొకటి. ' చేర్చు చున్నారు. ఇంకొక మహాపండితుడు వ్యాకరణదర్శనమని (వాని నాడు. వమన౫ లము 1 (శ్రీ, త్యాగ రాజునితో ఎందలో మహోను లావులందజికిని వందనము లనగలము,

హాన్యము

హోస్యరసమున్నది. ఇది రసస్థాయికి పోవనాయన్న విశజారణ పూర్వమే చేయబడినది. ఒళ భావమునకు దానియుత్తా లత్వము | గంథసముదాయమువే రాదు. ఆ భావము నందు తెల్ల త అముఫుట్టించెడి మహారచయిత చేత వచ్చును. ఒకటి ఆభావము నందా శ క్ని యుండవలయాను. రెండవది యా రచయిత డావిని దర్శించి తన శబలితమైన వాక్కు. చేత పఠిత కా స్థితి కల్సించవల యును. అనగా పఠిత కట్టి స్థితి కల్సించు నంతేటి నేర్చు కవికుండ వలెను. ' మానిపాద పలిష్టాంత్వం * అన్న శ్లోక మాకస్నిక (పత్యవభాసము. రామాయగణమంతయు నట్లేదిశాదు. తరువాత (బహ్మావచ్చి నీవ రామ చరితమును చెప్పుమునగా నాయన కూర్చుండి ధ్యానముచేసి నామకథను సాకెత్క.రంప జేసికొని (వాసీనాడు.

అందుచేత “కవినా సర్వథా యత్నవళా భవితవ్యమ్‌” అని । వానీనా డభినవగు వ్లుడు, కవి సర్యధా యత్నవంతుకు కావలయును. అష్పుడుగాని పాఠకునకు (శద్ద కుదురదు, నాని భావము నిలువదు. పాఠకు డాలోచనావంటీడు శాడు. ఇంకను కవి మహేపయత్నవంతుడై న గాని రససాతొ త్కా.రము కలు గదుః

ఆధునికులు చాలమంది మాకు నోటి నెంట వచ్చినది (వాసిలి మనుచున్నారు. గంతకు దగిన జొంతగా వారిని మహో క వులనెడునారు బయలు జేరినారు.

వక్ర కావ్యానందము

కవి, సయత్నము మిక్కిలిగా నుండవలయును. అఆ పయ త్న మెట్టిదో మహో కావ్యము నందు రసధ్వని యెట్లు సముద్నవ మగునో డాని కెంతంత |పయత్నము కేయవలెనో ఆనంగవర్థ నుడు 'తాపసవత్సేవాజ”' మన్న నాటకమును దీసికొని (పపం చించినాడు. అఆ నాటకము భాసపిరచితము. అది యిప్పుడు లభ్య మానముగా లేదు. ఆ భాగమునకు వ్యాఖ్యానము (వాయుచు నభినవగు వుడు తాపసవత్సరాజములోని బహువిషయముల నుదాహరించినాడు. అ కథ జూచినచో స్వస్నవాసవద_త్తము పలె నున్నది. రెండు నొకశు నాటకములో! సమానగధాభా"* ములు కలవియో గెలియదు.

ఎ౦కుకు వాయబడుచున్నదనగా కవీయొక్క- [వయ త్నము కావలయాను.ఆ పయత్నమిట్లుండవలయునని పూర్వులు ఇిప్పీర. | శజ్చావిరహితు డ్రై న కవి లోకమున కుపకరించడు, తనకు ళా నుపకరించును. అదియు వట్టి లౌకికముగా నుపకరించును, కొందలఠు స్నేహితుల కుపకరించవచ్చును. పండితుడై (శ్రదా వంశుడై నకవి జ్ఞానవీథీ (పవేశకుడై న గురువువంటివాడు,

ఈ హోస్నరనమున కింతశ క్తియున్న దో లేదో వెలియమ. ఒకి మహాకవి బయలుబేరి యట్లిది నిరూపించినచో నెవడు వల డనును.

పాళ్చాత్యులలో కొందు శక్తి మంతులున్నా రు. వారు (వాసిరిగాని రసతన్మృ్యయత్వము కలిగించెడి | | వాతయగునా * యన్న (పశ్నగా నున్నది. ఆ జేశములో సినీమాలు తీసెకీ వారిలో కొందజు నుజోమేఢావులున్నారు. *ో ఇద్దరు హోస్య నటులు ” ఫాంకిన్‌ స్టీన్‌ తో కలియణట” అని మొక చిత్రము

హవాన్యము 247 వచ్చినది. ఫాంకిన్‌ స్టీన్‌ భయానక రసమునకు ఆలంబనమన౫ును= ఈ నటులు హోస్వగాం డు. ఈ రెండును విశేధిరసములు, ఈ చితమెట్లు తీయగలడో యని పోయి చూచితిని. ఆరెండు రసము లకు సంబంధము లేకుండ చితము తీయబడినది.. తీసినవాని "'జేరుపే గాని రసొనందము కాడుగచా దానికీ పది మెళ్ళికిందకి గూడ పోవుటకు వీలులేదు. అంతటి బుద్ధిమంతులు (పయన్నిం చికి సాఫ్గముకా తేజూ,

మనకావ్యములలో ఇోస్య మెప్తుడు నంగరసము, అంగి రసముశాదు. అంగియనగా (వధానరసము. అంగమనగా జప భానరసము. శృంగారము, హోస్నము. మి తములు. అందువేత శృంగారరసమున కిది యంగముగా నుపయోగింతుకు.

భరతు- డీ మొనిమిదిరసములనే చెప్పెను ఈ యెనిమిది రసములిట్టి యిట్టిపి. తినువాతివారు ఇాంతమునుకూడ రసముగా ఉర్కొలనిరి. మకికొందంు భక్షిరసమనిరి, చెతన్య వల్ల ఖా చార్య చుతముల వారు మరియు రెండుమూడు రసముల పేర్లు వెప్పికి. భరతుడు వేసిన ఈ రసనిర్మాణము మొక్క-' రహస్య మును వారు భావించినట్లు కనపడదు. చెప్పబడినది కదా! మానవుడు. ; బతుకుచున్నాడనగా వాని యిం[దియములతో (బదుకుచున్నా డు. వాని కామ కోథాదులతో లోకము జరుగు చున్నది. వాడు వానియందు నిమగ్న డ్ర యున్నాడు. ఇట్టి వానికి సిమ్మ్బుతి మొట్లు ! సుకుమాకళోగికి తీయనిమందు పోసి నట్లు ఈ రసానుభవముదార్థరా నొనందము కలిగించ వలయునని వేసిన |పంకుత్న మే రససిద్దాంతము. తక్కిన రసము లీమార్షము లోనికి రావు.

ఇాంతవలంు న

ఒక శాంతము తీసికళొందము. దీని స్థాయి భావము శమము. శమమనగా నంతరిం(దియ ని గపహాము. అంత రిందియ ములనగా స్థూలముగా ఇప్పీనచో కామ్మళోఛాదులు. వాని నరిమడ్యర్రమందురు. శాదు ఈపణ।| తయమందము. ఏవియెన జీమి1 జీవశక్తిని వెలికి వెలార్బునవి లోనున్న లెలివి ముద్దను కరగించి ఛిన్నమార్షముల నెంట పవహింపజేయునవి. ఎందకు! లోకమును పండించు కొనుటకు.

ఈ యానందము లోకమును సండించుటకాదు. తన్ను చాశు పండించుకొనుట లోకమును పండించి యది తన పంట యనుళొనుట | భాంతియనిగ డా ! ఎవరో (భాంతి యందురు. అది | భాంతికాదు మేము సుఖమనుభవించుచున్నాము అని కొందరన్న చో. కాదన్నవాళెవరు! ఈ లోకము దుఃఖభూయి వ్రము. మరణమువచ్చి యెదురుకూర్చున్నడి. అంతకుమున్ను “వ్యా ఘీవ తిన్టతి జరాషరితర్ణయంతీ” ఆడవులివలె ముసలి తేన చెదురుగా. బెదరించుచున్నది. దుఃఖమి శణములేని సుఖము అేనట్లున్నది. ఈ యున్న సుఖముతో తృ ప్రికలుగుటలేదు. ఇంకను సుఖము కావలయుననివించుచున్నది. దీనికి మార్గ మేమి? యని వలపోసెడి జనమున్నారు. మళమన్నది వారి కొకు. మోశమన్నది వారిళొజకు, శివుడు విమ్లవు అన్నటి వారిక ఆకు ఈ కాన్యానందమన్నదియు వారికొఅీ. నారు తపస్సుచేయ

శా.తము శ4లీ "లేగు. ఉపాసన వేయలేరు. జషముమిద కూర్చుండ లేరు. ఆచా రములవలంభచించ లేదు. వారు కావ్యములు చదువుదురు. వారి శది రమొక సరదా. అదియొక హేల. అదియొక లీల. ఆదియొక శాలయాపన. వారు చానినెంత తేలికగా జూచినను మేము చెప్పిన లతీణనులు నారి (పళ్ళతియందు నిష్టములై నచో వారు శావ్యానందము పొందగ లరు. సద్యఃపరనిరృతిని భజించగలరు. మోశలతణ మిట్టిదని తెలిసికొనగలరు. ఒకసారి సెలిని కొన్నచో మరల వానే డాని కెగ బాకుదురు. దాని గుచి నెజీ గినవాడు డానిని వదలి పెట్టి పో లేడు,

శమ నునగా నంతరిర్యదియ ని[గహము. ఇది తపస్సులో భాగము. అది మహ్శపయత్నము. ఒక కోరిక ఫుటును. దానిని 2| ౫ హించుకొనవలయును.ఒక ్యఊఊయందువాంఛ కలుగును. నీనీ యిది పనికిరాదని యణచు కొనవలయును. ఒకనితో విరోధము కలుగును. పోనీ వాని కర మున వాడే పోవునని యూరకుండ వలెశు. వాని కసవ్యూత లేదు. జుగుప్పులేదు. పసిపిల్ల వాని అకేౌచ మ+శు చూచి వానికి డోకురాదు. వాని లతమణమే వేటు. అయ్యో ! లోకమున్నది. వురుషులు సంగమింతురు. శిళు వులు కలుగుదురు. మరల లోకములు సాగవలయుననగా నీ శిశువులు పెద్దవారు కావలెను. శిశువులు తమ మలనూ అౌది నిబంథనము వేసిళొనలేరు. తల్లులో పరిచారిశలో వారిని పాలించవలయును. మహో ధనవంతులై నచో వేజీ యిండ్లలో శికువుల వంపకము. చేసిళొనగలరు. సామాన్య సంసారులకు వారి వంటయిశన్లే వారి పడకటిల్లు. ఆదిరీ' వారి వైద్యశాల తల్లి యే యా శికువుయొక్క.. చాతి. అని యాహించి యా

254 కావ్యానందము జుగుప్పనో యసపహ్యూతనో మరలించికొందురు. సృష్టియొక్క- రహస్యమే యిడి యనునొందురు.

ఇట్టివాడు యోగికాశపోయినను యోగి సద్భృశుడు. వాడు కామ! కోఫముల వేంట బయలు జేరి రత్యు త్సాహభయ పోస నోధములను తీ వముగా ననుభపించడు. ఒక కావ్యమును చదిప్‌ డానిలోని రసము వెంటపోయి పరాకాష్ట పొంది కావ్యా నందము వేరవలసినంత యవపసరముకూడ _వాసనికున్నట్లు లేదు.

ఒకవేళ వానికి కరుణరస మున్నదందము. వాడు దుఃఖ నిత్య పల్యశుము శకలవాడందము. వాడు కనుణరసానంగమావు పొందవచ్చును గదా '

మరియు నొశడు శమము (పధాననుగా కలవాకు, అందు చేత వాడు కామ్మళోధములను గెలిచినవాడు కాదు, వానిలో కామ్మకోధనులు లోలాయమాననులుగా నుండును. శమము (పథభానముగా కెైలనాడు గనుక వానిని పరులవలె (పకటించిడు. అయినచో వానికి శాంతరసముయొక్క_ (పాధాన్య మేమి! శమము [(వధానముగా కలవాడు తేలికగా భగవంతుని ప శ్రరించవచ్చునా. లోళశమంకు వె రాగ్యమును పింపొందించుకొ నచ్చును. అట్టి వారి కా మార్గము సులభము, మేమి రసమౌార్షమును బోధిం చినది యిట్టివారి కొఆకు కాదు. కాదయ్యా! అట్టివారుకూడ మా నూర్ల్షమునందు వచ్చినచో మిాశేమి నష్టము! వేజ్‌శదు కాదన్నను శాంతరసము రసము కాశపోదు. ఉన్న విషయము చెన్పితిమి కాని మేము డానితో వివదించుట లేదు.

వలయనగా నామాయణ మహాభారతములున్నవి. రామాయణము కరుణరస [పభానము. మహాభారతము శాంత

శాంతము కక్‌] రస |పథానము. అంతటి మహాభారతముండగా నేదిలేుండ సంస్కృతి సారస్వతిమున సగము లేదనవలెనో, భారతీయ నాగరికత యే మేది లేనిచో మొక్కవోయినట్లగునో! ఆ మవో భా5తము నందలి |పధానరసము ఉాంతముకాగా దానిని కావ నుట యొట్లు! +

ఇచట కొంత ఏచాగించవలసి యున్నది. భారతములో భీమాన్టునులున్నారు.. భీముడు రో దరసమునకు నష్టనుడు వీర రసనబనకు నాలంబములు. వాకులేనిచో భారతము లేబేమో' ఆ ెండురసములు నంత త్మీవముగా నున్నవి. [జాపదికి సంబం ధించి శృంగార రసము తక్కువగా లేదు.

భారతమునందొక రసముండి యొక రసము లేదనుటకు పఏీలులేదు కాని శౌంతకసమ? [పధానమైనదని చెప్పవలయును. ధర్మరాజు, భగనంతుడైన ఈ కృమ్ణుడు, వందలాది ఫగ్మోప న్యాసములు, చివర శాంతిపంచకము. స్వన్దారోహణ పర్వ్యము- తొట్టతొలుత నాదిపర్థములో శ చబ్యోపాధ్యాయిక పథాన కథలు సర్వమును వాంత రస (పతిపాదకములుగా నున్నవి. అం లేశాదు అనేకములై న యుపాఖ్యాననులు, గృ|థ జంబుక సంవాదము, గౌతమి కిరాత సర్ప మృత్యుసంవాదను, అసలి భగవడ్డీత, సనత్సుజాతీయము, మొదలైన వన్నియు. భార తము మోశశ్యామ్మ్రుము వలెనున్నది. కాని కావ్యమువలె లేవన వచ్చును. కాని అంగకంకు పదిలెట్లు శాన్నమువలె నున్నది. లాశా గృవాదహనాదులు ద్యూతము, ననవాసము. భీముని (పతిజ్ఞలు, మవోయుద్ధము. (ఆాపదీ వ(స్తాపహరణము--- ఇంత కంయె పెద్ద కథ యెొచ్చట నుండును. ఇంతకంశా శాను। వోధ ముల వివో భూమి మయొచ్చట నుండును!

వ! కావ్యానందము ఆయినను భాఠతము శొంతరస (పధాన మైనది. ఎందు చేత! (పధాన కసమెట్లు నిర్ణయింప వలెను! అ మార్షమేది! ఎట్లు నిర్ణయింప వలయునో కొన్ని గుర్తు లున్నవి. ఆ గుర్తులుకవి నిత్నేవింప వలయును. అనగా కవి తా శీ రసమును (పతిపాదించబోవు చున్నాడో ఆ రస (పతిపాదన కొఆకు శద్ధ వహించవలయును. ఇది కావ్యకథా నిర్మాణ శిల్పములో నొక వది యొట్లునన్ను శాంతరస (పథాన్వమెన కావ్యము లలో తక్కిన రసములమొక్క-. (ఇ పాబల్యము వచ్చినచో వానికి పాధాన్యము తొలగించ వలయును. ఎట్లు తొలగించ నల యాశో కవి తన _పతిభచేత చేసిోొన వలయాను. ఎడపక యర్ధ్యా మచ్యుతునకిచ్చితి మిచ్చిన దీనికిండొడం బడమని దుర్దనర్వమున బల్కె-డి వీరుల మ స్తకంబువై నిడియెదనంచు డా చరణమె కి సభన్‌ సవా ేవుడట్టిచో నుడిగి సభాసదుల్‌ పలుశకుండిరి తద్దయు భీతచిత్తులై . ఇద నన్న మ్యాగారి పద్యము రాజసూయయాగ సంద రృము నందలిది. శిశుపాలుడు శ్రీకృన్ణ "జీవుని ధిక్క-రించినాడు. తూలనాడినాడు. భీమ్మని నిందించినాడు. అప్పుడు సవాబేవుడీ మాటలన్నాడు. మొదటి మూూడుచరణములు రౌద్ర రసము. ఆవి సవాబేశ్చడన్న మాటలు, నాల్లవ చరణము కూడ సవా బేవునిమొక్క.. కౌ దవుపల్కు- లే పొందుపరచినచో రౌాదరసము [వాథాస్యము. వహించును. నన్నయ్యగారట్లు చేయలేదు. నాటబ్దవ చరణమును కథలోనికి దింపినాడు. ఆ దింప్పుటలో నెంత

శాంతము 268 యందమున్నది! సహబేవు డిట్లనగా సభలో నందలు మిక్కిలి భయపడి యూరకుండిరి. సవాబేవుని బలపరా,కమములకు భయపడిరి. సహాటబేవునంతటి వీరులు సభలో లేరా! ఆ భయ పడ్డది సహచేవుని జూచి కాదు. ఆ వెనుకనున్న భీమార్జును లను జూచి; (శ్రీ కృష్ణ బేవుని భావించి సాధు కోవీయెన ధర్మ రాజును తలంచికొని.

ఈ సవహాబేవుడు పాండవులలో చివివాడు తక్కీ.న నలువురకు ముద్దుల తమ్ముడు. వానిమిద నీగ వాలినచో గచాగాండీవములు రెండును వికుచుకొని పడును. కనుక కథా (పాధాన్యమ టేనికున్నది! భీమార్జునుల కున్నది. నిజమైన (ఇ పాధాన్యము ధర రాజు నందున్నది. ఆంతకం" (ాధాన్యము రాజసూయ యాగమునందున్నది. సభ యొక వివాద్మగ _ఫ్తమై యున్నది.

ఈ రీతిగా మవహీకవులు కథా సందర్భములను మాళ్ళిం తురు. కనుక భారతము శాంతరస [పధానమనగా వ్యాస మహర్షి యెచ్చట జీమి చేసెనో చాల జాగ త్తగా పరిశీలింప వలయును.

వాలీ కి రామాయణమును వ్యాసభారతమును సమ్మగ ముగా తెలిసిళొన్నానన్న వాడు కలియుగ (బవ్మా. తెలిసి కొనుట యసంభవమని యర్థము,

పొనఃవుణ్యమున శాంతరస (పతిపాదనము జరుగుట బేత లేడా నురియొక కావ్యమునందు మరియొక రసము (పతిపాదింప బడుట వేత నా రసమునకు (పాధాన్యము వచ్చునని సిద్ధాం తనూ! అదియొక మౌర్లము. (వధానముగా రససిద్ధి కలుగుట

రైల్‌! కావ్యానందము కవియొక్క. (పతిభాధీనమై యున్నది. పాఠకుని వివేశాధీన మై యున్నది.

దుఃఖము, భయము, జుగుప్పాం ఆశ్చర్యము మొదలైన భావములు మొనవుని హృదయములోనివ్‌ కాని లోక వ్యవ జోర సంబంధులు కౌదని యన్నక్షు శమమును గూడ వట్లి దియే యని యంగీకరించి శాంతరసము నేల స్వీకరించ రామ!

స్వీకరించవచ్చును. శాని శమమునకును తక్కిన గుణ ములకును శేదమున్నది. అవి సహజ సముద్భూతములు. శమీ మభ్యాస జన్మ (ము= శమము తపస్పంబంధి. వె రాగ్యసంబంధి. తపో వై రాగ్గములు మోశతమును సంపాదించు కొనుటకు కా వ్యేతర మౌొర్షములో పుణత జీవులమొక్క- మార్లములు, ఈ కావ్యరనానందము సామౌన్ఫులలో విశిష్టాలెన జీవులొలి శీర్చడినది.

కానిమ్ము ఈ మార్గమునందు వారిలో కొందజు వత్తురు మోశేమి నష్టము మాశేమి నష్టము! వమియుకులేదు. ఈ కావ్యరసమార్లముయొక్క. (ప్రత్యేకత కొంత ెడివోవుచున్నది. ఈ మార్షము ననుసరించెడి వారకి కొంత యృ్మశద సమకూడు చున్నది” ఇది యేదో సామాన్యులైన మన కొఅగాదు. ఎవరో శవుదమాదిగుణ సంపన్నులకు, ఆచార వంతులకు. జపవం తులకు, తపోవంగులకు అన్న భావము కలిగించకుండ నున్నచో నభ్యంతరము లేదు.

శావున కావ్యరసము "లెనిమిదియే. లొమి శరా చేమో! అట్టివారికి రసొనందము సులభ 1 పావ్నము. పాతేమునకు శిండం మెక్సైనచో మొదటిది వై ాస్యమైనచో నది శిమగుణ

శాంతము 2ర్ర్‌స్‌ సంపక్క_ మైనచో లెండవమెట్టు మోతమెనచో నారికీ కష్టము లేదు. విభావానుభావ న్యభిచారి సాత్విక భానములచేత నా నీయమానస్వాముత్యము కలి?న స్థాయి భానము నసమని వారి యందు పట్టదు

శమమునందీ లతుణమున్నది. శమమనగా నింధియ స్మి్గహమేకడా ! రసానుమూతి యెష్పుడు జముగుచున్నది 8! ఇం (దియ ని గహము జరిగినప్పుడు జరుగుచున్నది. కనుక శాంత మును శేజే రసముగా వెప్పనక్కరలేద-. వెన్పిననో నష్టము "తేదందము.

కొంద శాలంకాశికులు పర్వరసములు శచాంతమునందు పర్వవసించునని చెప్పిరి. అన్నిమాటలకు నొక్క టియే యర్థము. పౌాంతమనునది మోశతుభానము. ఇర్మదియ నివృతి. శమ మేవ్యతి మే*శోకః కధంను వన్సే తయా రచిత ఫూర్వం ఉటజద్యార నిరూఢం నీవార బలింవీలోక యతి

ఈ లోకములో నాదుఃఖ మెప్పుడు చల్లారునని పెకి అర్థము కనిపించుచున్నను, మేకోకః - నా దుఃఖము; కధం - ఎట్లు) శమం వష్యతి - శమమువు పొందగలదు; అన్న అవయ వార్థమును వూచినచో శోకరసము శాంతరసమునందడు పగ్యవ సించు చున్నదని 'రెండుస్థాయి గావముల | పయోగమువేత ధ్యనికలుగుచున్నది. ఈ రీతిగా నిజముగా జాంతమునకు పత్యే కత తేదు.

రసమ్ములెన్ని శీ

ఇదియే యిట్లుండగా తక్కి.న మధురవత్సలాది: రసముల మాట ెప్పనక్క-ఆలేదు. భక్తులు భజన చేయుదురు. కీర్త నలు పాడుదురు. భక్షి కావ్యములను గూడ పఠింతురు. వారిది శావ్యజగత్తుశాదు. వారిది భక్తిజగత్తు, వారి భక్షిని "ంపొంర దించుటకు నివి యాలంబములు. వారి భక్తి యా కావ్యము లలో నుండి వుట్టుటలేదు. వారిభ_క్రి భావమున కీ కావ్యములు కీ రృనలు సాహాయ్య కారులు, వారి భావనయొక్క- యను స్యూూతిని చెడకుండ పట్టునవి. వారు సహజముగ జే భగవంతుని యందు లగ్న చిత్తులు. భగ వంతుని భావించుచునే వారు తన్మయ త్యము పొందుదురు. డాని కిపి సావోయ్య కారులు భక్సిచేత త్‌న (శ్రాయత్వము కలిగినచో అది రసానంద స బవా నారి యగుచో, అది విభావానుభాపసా _త్వికవ్యభిచారాది భావముల చేత పరిణమించినది కాదు. ఆ లతణము వారికి జన 'స్ర సిద్ధము. వారు తక్కు-వ లౌెకికులు,ఎక్కు.వభగ వద్భావనా పరాయణులు, వై తన్యుడు, మీరాబాయి, రామదాసు, వల్ల భాబార్వుడు భ క్షి శావ్యములను చదువుటచేత వారు పొందిన తనయళ్వ మును పొందినారని "చెప్పుటకు వీలులేదు. (శ్రీ త్యాగరాజ స్వామి తన కీరృనలలోని భావనలను చింతనచేసి తాను తన్న యత్వమును పొందినాడా + అయన భాననలోనుండి యా క్ట ర్త నలు వచ్చినవి. వానిని భావనచేసి మరియొకడు తన్మయత్వము

రనములెన్ని శక! పొందవచ్చును. మరి యపూకు మ్మాతము ఏనియందు రససిద్ధి కలుగుటలేదూ యనగా లా ఈ రససిది అ శీ ర్తనలి యందలి యర్ధముచేత (పకోవింప జేయబడిని భగవచ్భావనా సందనితము గాని ఏభావానుభావాదులచేత కలిగినదికా దు, మరియును రెంటికిని చాల భేదమున్నది. శావ్యప్తాఠకు నకు రసమన్న బుద్ధిలేదు. ఛగవంతుడన్న బుద్ధి లేదు అది యాభందమన్న బుద్ధి లేదు, అఆ యానండమును సంపహాదింతమన్న బుద్ధిలేదు. మహాకావ్య పకనవేళ కవియొక్క- శ క్సిచేత వాని మనస్సు (తవ్వళాని (తవ్వుళొని పదునెక్కి. పనునెక్కి. నవాజ ముగా నొక నిర్వ్యతిని వపాందాచున్నది, అది శావ్యానందము. భ కుని విషయములో నస్లుకాదు. అతడు భగవంతుని భావించుచున్నాడు. అ భావనయొక్క_ చివరిభాగమునందు తనకు భగవంతుడు కనిపించవలయునని వాని యూహ. భజనాది [(క్రియలయందు న్యగులై నవారు తమ శరీరములను శోవపెట్టు చున్నారు. శరీనముల కాయాసము కల్పించుకొనుచున్నారు. ఆ శరీరములు సొమ్మసిల్లి పోయినవుడు తామొక బండ బారనస్థితిలో నుందుళుని యప్పుడు భగపడ్డర్శనము కావచ్చునని ఒక తన్న యత్వము కలుగవచ్చునని, వారియాశళ. వారి యూపహా, వారి (పయళత్నము. యోగివేజు. భక్తుడు వేలు. యోగి తన మనస్సును (పాణములను నియమించి పెన నెచ్చటనో యున్న జీవవై తన్య మును సందర్శించుటకు, (పత్యశ్నీకరిందకొనుటకు (వయల్నిం చును. భక్తుడట్లుకాదు. ఉఊోటశే భగవన్నామ పారాయణ 1)

ఃంలి కావ్యానందము 'జేయుచుండును. కీర్తనలు పాడుచుందును. చిందులు (తొక్కు చుండును తాళము వేయుచుండును. వానికి (పథానమైనది భగవన్నామము. భగవ దూపము. అతడొక తన్మయత్వస్థితిలో నుండగా భగవంతుని మూర్తికనిపించినడందము. కనిపించుట కూడ జరుగును. అఆ మూర్ర్తియొక తేజస్సునకు చిహ్నము. ఇందాక “శ్రీమాన్‌ (సన్న హృదమయోఒస్స్తు మమ తినేతో అన్నచోట (తిన్మేతుడు చెప్పబడినాడు. శివుడు చెప్పబడినాడు. అయన స్థాయిభానముగా చెప్పబడినాడు, వ్యభిచారి లఅనుభావ విభావములుగా మార్చుపొంది రసాకృ"మొన స్థాయి భామము చివుడుగా చెప్పబడినది పొరాణికమైన శివమూర్తి వేడు. శివునియమొక్క యుపాసనామూ ర్తి వేణు, శివత_త్త్వము వేలు. అశ్లు (వేపళ్లెలో నున్న శ్రీకృష్ణుడు వేజు, “ఛాలాయ సీల వవుపే. నవకింకిణీక జూలాభిరామ జఘనాయ దిగంబరాయ ఇార్టూలదివ్యనఖభూవమణ భూమీ తాయ నండాత్త గ్థజాయ'. సవనీతము హే. నమ స్త ఇది (పార్థనాళోకము. అనగా కృష్ణ మంతోపాసన శేసెడువాకు ఈ ళ్లోకములోని మూర్తిని భావించును. వానికి చివర పరమార్ధము ఈ శ్లోకమునందలి మూరి నో శ్రీకృష్ణుడు వానికి సామోత్కరించుట. ఇందులోని కృష్ణునకు రూపమున్నది. కాని యిట్టి శ్లోశములలో వెనుకత త్వమిమిడి యు-డును.శూలు డనగానొక యోగి. యోగిలతణము” బాలోన్న త్తిపిశాచవత్‌ ”గా చెప్పుదురు. కనుక శ్రీకృమ్ణుడు యోగీశ్వరుడు. నీలవపఫుష్కు-దు. నల్లని శరీరము గలవాడు. (బవ్ముపడార్థము నాకాశముతో

6నములెన్ని వ6థి పోల్చుటకలదు. ఆకాశము నల్లగా నుండును. అందువేత శ్రీకృష్ణ బేవునియమొక్క యనంతత్వము దీనిచేత చెప్పబడినది. మువ్యఎగల నడిమిభాగముకలవాడు. టంకాగ స్వరూవుడని యస్థము దిగంబకుడు రూపనహిగుడని యర్థము. ఇార్గూల గజ్జ మునకు వులియని యర్థృ మైనను వ్యుత్చే తి చేత హింసించునడి యని యర్థము. శార్దూలము యొక్క.యు దివ్యమైనదియు నెన నఖము భూవమణము. లోకము దుఃఖమయము. ఈ కారూల శబ్దము చేత చెప్పబడినది. ఇందియములను నియమించుట చేత వోవము కలుుచున్నది. ఇది దిన్య శబ్దముచేత చెప్పబడు “చున్నది. ఇవి యన్నియు స్వామికి భూవణములట |! సృష్టిస్థితి లయకారుడని యర్లము. నండాత్శజుడు = నందుని కొడుకు నందమనగా నానందము అనందమయమైన యాత్తే (నుండి వుట్టినవాడు. అటువంటి యోస్వామిా 1! నీఫప నమస్కొా-రము.

ఇచట మూకు విమయములున్నపి. ఒకటి డ్వాపనాంత్ర మున జన్మించి భగవంగుడుగా. నిరూపించికొనిన శృమ్థుకుం 5ండవది ఆయనమొక్క-_. కాల్యమును భావనచేసి కల్పించు శొన్న రూపవర్శన. మూడవది పర మేశ్యేర ఠత్వ నిర్ణయము, 'శ్రీకృవ్ణ దేవునకు సంబంధింప జేయుట.

భక్తుడు జేనిోోస మారాటపడుచున్నాడు+ ఈ మూర్తిని భూచుటకా! ఆ మూర్తి కనివించినచో వానికి తరృప్పియే కదా! తనొక తన గ్గే యత్వ స్తితి కలిగి యా స్ధితి యందీకల్పిత మైన మనో రేఖామ్యాత నిర్మితమైన మూర్తిని దర్శింప నోరు చున్నాడు. అఆసమయములో నతేడోక్‌ తన శ్ర మత్వమును పొందుచున్నాడు. నీవు చెప్పిన కావ్యాన౧దసమయమున నెట్టి తన్నయశ్వమును జీవుడు పొందు దున్నాడో యట్టి తినృ్మయాత్యే

నం కశావ్యానందము మును భకుడుకూడ తత్కా-లమునందు పొందుచున్నాడు. నిజమే!ఇచట పాఠకుడు భావ్రకుడు.నిజమైన పాఠకభావుక లక్షణ మలు కలిగినచో నా యానందమును పొందుచున్నాడు. ఆ తను యత్వమును భజించుచున్నాడు. అక్క-డకూడ నతడు నిజమైన భక్తుడై నచో నా తన్మయత్వమును పొందుచున్నాడు. ఆ తన్న యళ్వమును భజించుచున్నాడు. కాని యతని యానండము శ్రీకృష్ణ దేవునియొక్క మనోశేఖా నిర్మితమూ రి దర్శనము నందు రమించుచున్నది.

ఇక్క-డ చిన్న భేకమున్నది. ఈ సృష్టి యొక్క. లత ణము నామరూపముల కలిమి. నామరూపములు లేనిచో సృష్టి లేదు. దర్శనము లేదు. వ్యనహారము లేదు. నామ రూప ములు సృష్టీని బంధించుచున్నవి. పరమేశ్వరుడు నామ రూప ముల కలీతుడు. | బహ్మవైతన్యము వాని కతీతమైనది. ఈ మూర్తి కలిగినస్వామి పరమేశ్వరుడే! (బ్రహ్మ తన్య మేోకాని నామ రూపముల వేత నిబంధింపబడిన (బహ్మ చైతన్యము. ఆ ఎచెతన్యమనంత శక్తి కలది. సామాన్య మానవులలోనుండెడి సామాన్య చైతన్యము కాదు. పోనిండు,

శాపవ్యానందము భజించిన వాడు అచ్చమైన (బహ్మ నె తెన్యమును పొందినాడు. భ₹ కుడు కల్పిత నామళరూపవంతు పైన వానిని మహాశకికల యొక చైతన్యము మూర్తి కట్టిన వాసిని సేవించుచున్నాడు.

ఆ కాన్యనంవము పొందుట రత్యుత్సాహోది స్టామూ ఛావములు ఏిభావాదుల చేత పరిమితమైన స్ధిి పొందుట.

రనములెన్ని 2౭8 ఒక రూసము లేదు నామము లేదు ఒక ధ్యానము లేదు, వట్టి యాలోచన యున్నది. గుండెలో (తవ్వుకొనుట యున్నది. ఆ 1లరవ్వువొనుట లోళముదృష్ట్యా (తవ్వుళొనుట, భక్తుడేమి (తవ్వుకానును పెజభావములను పిహంచును. ఎంతసేపటికి మనస్సు నా మూర్తియందు లగింపచేయుటకు (వయక్నించును. ఈ (వయత్నములో వానికి రాగముళ క నే వలు కాళ్ళకు గశ్జైలు తంబు *"-నాదము ఆ కృన్షలీలలు నివి యన్నియు సాయవదడును.

అ భగవంతుని గూర్చిన వర్షనలు సోతములు తత్క- కధలు తన్మహిమలు మొదలై నవి | వాయబడిన (గ్రంధములను చదివినచో చదువుచు తన్నయగ్వమును పొందినచో నదియు భ క్రి భావముచే పొందిన లక్షణమే యను. గాని విభావాను ళావాది లకవణముల చేత గలిగిన స్థాయిభావము మయొక్క- మహోన్నత స్థితికాదు.

మధుక రసములో భగవంతుకు నాయకుడు. జీవుడు నాయిక. భగవంతుని పొంచవలయునన్న కోర్క్కి యే రతి. ఆ రతి యుస్పీషితమనుటకు శృంగార రసమందెట్లో యశ్లు విభా వాదులను సమకూర్చి పొందినది రసానందమనుట కలము. అది రసానసందమైనచో శ్రీ కృష్ణుని గతి యేమికావలయును। ఆయన మూ ర్తిపోయి. “ఛాలాయ నీలవవుమే” యన్న శ్లోక ములోనిత _త్వ్వము కావలయును. భ క్తుడాత _త్త్వమును ోరు చున్నాడా! ఈ మూ ర్తిని కోరుచున్నాడా! ఈ రెంటికిన భేడ (పకిపత్తిగా భావించుచున్నాడా! ఈ రెండు భావములతేని మనస్ఫులో కలవా అతడు ేనికి (పాధాన్య మిచ్చుచన్నాడు।

262 కావ్యానందము అతని నడిగినచో మూ ర్రిశే ఫాధాన్య మిచ్చుచున్నాడు. ఆ మూ. ర్థి త త్వముతోకూడిన మూర్తి దాని కభ్యంతరములేదు.

ఇచ్చట నొక చమత్కొారమున్నద. వాడు లమవాధికారి అందుము. అట్టివారిద్దరున్నారు. ఒకనివద్ద లకురూపాయలకు కొంచెము పెనే యున్నవి. రెండవవాని వద్ద తొంబది తొమిదివేలే యున్నవి. కాని, వానిని లవొధికాకి యందుము. భోగము లిద్లరికి సమానమే. అతడు చేసిన పను లిశడును చేయగలడు కాని యొకసారి లతురూకలు నిలుచున్న వాడు నిలుచున్నట్లు [కుమ్మగంచ వలసి వచ్చినచో మొకటి బాడు (కువు ్రరంచును.. రెండవవాడు 'వేయిరూకలు తక్కు-వై యటమటించును.

అయోగికి నుపాసకునకు సీ భేదము కలదు. (బ్రహ్మ వే తకు మహాభక్షునకు నీ భేదము కలదు.[ పహ్లాదునకు,శుకునకు కొంత భేదమున్నడని యందుము. ఉన్నదని జై మిస్యాదు లంగీక రించిరి. వైయీాసికి యంగీకరించినది. మన కెందుకు!

ఇచ్చట [పధానమైన వీిషమయమేమనగా 1 భక్త్యాదులు కు+డ రసములని వానికి వభావానుభావాదులు సృస్టించి వత్సల రసమని, మధుర రసమని చేయుట ళకొందజు మహే పండితులు తమ రర్క శాస్త్ర పాండిత్వముయొక్ష్క.. యాధిక్యము చేత చేసిరి గాని నిజముగా నట్లు చేయుట న్యాయముకాదని ఛచునవి. ఆెండు (పోతస్సులు భిన్నభిన్నముగా నడుచుచున్నవపి.భర తుడు కావ్యాన౦ందమును, కావ్యగతాష్టరసముల నే దృష్టితో నిర్ణయించినాడో యా దృక్సి చెడిపోవుచున్నది. మహాభ క్తుల శిప్పూడును లోపములేదు మేము కావ్యజ్ఞులము. లౌకికులము.

రనములెన్ని శి మేమిందియములలో బడి దొర్లుచున్నాము. భగవద్భావన చేయుటకు మా మనస్సులు నిలుచుటలేదు. ప్వామి మాకు మూ_ర్షికట్టుట లేదు. మేవం ఖావుకులము. మాకు కాన్యమర్శము లన్నియు దెలియును. మేము భార్యా ఫ్యుతులను వదలి పెట్ట జీకు. మాకు గతిలేడా! మాకు మోమోనందపా_వ్లిలేదా ! అయ్యో! ఈ భావములన్నియు పర మేశ్యనునిమండి సముద్గ్దతేము లైన వేశడా! వెనుక జీనచై తన్నములేనిచో మా కాను కోధా ధులు లేవ్రకడా! మేము వీనియందు నసించుచున్నాముకదా ! పడ్డచోటనే వెదకిళొమ్మున్నారు. మేమి యిందియ |గామము నందు పకితిమి. -కావ్యా-శీలనము చేత మా యింద్రైయములన పదను ెట్టిిమి మాది యిదివేరే మార్ల్షము. ఆ భక్తులను దీవి కొని వచ్చి మాతో జక కలుషుడు. వాగా ,శ్రీకృవ్ల టేవుని దర్శించిరి. వాకు మమ్ము తేక్కువగా. చూతుము. మేము చూచి నది, మేము వర్మ్శించినది మేమనుభవించినది నట్లి చైతన్యము. అది నిష్లుణము. వట్టి తన్న (శ యత్వెస్థితి కలుగుట మాతమే! డానిసి గూడ్చె మేమేమి చెప్పగలము! వాదించ లేము నృత్యము చేయలేము - సంగీతము పాొడలేము. అనేకములైన స్మోత్‌ ముల నప్పజెప్పలేము వాకు వేరు. మేము పే. మమ్ము వున్నించవపలయును.

ఇది యిట్లుండగా సీ రీతిగా గససఘు లెనిమిదని నిర్శ్మ యింప బడినవేమోనని యనువొను చుండగా నెనిమినో తొమ్మితో శాదు పన్నెండు. గాడా అ భక్తులను చొలగించి యీ శాన్యజ్ఞు లున్నారు కదా! వీ-ళో రనానంద మను భవించిన వాెవనెన నున్నా రా! నేననుభవించితినని చెప్పెడి వాతొకడున్నడా ! అట్టి తన్నయత్వేస్థికి పొందినవాడున్నా డా।

లి4 కావ్యాన౦డము అన్మిపశ్న వేసినచో నెవ్వడు లేడని చెప్పవలయు నేమో యని భయముగా నున్నది. పైగా నెవడైన నున్నచో నేనాస్థితి భజించితినని వాడు చెప్పడు.

కాని చానియండు పరమవ్వ। గత భజించినవారు పలు మంది యున్నారు. దానియందు సమగ్ను లై పరులచేత పలుక రింపబడి మూ వ్యగత చెడిపోయి కోపించెడివారు. పలుమంది యుందురు. [గంధమును చదువుచు హృదయము కదలి, ఆ కద లిక కన్నుల వెంట నీకుగా రాగా నొష్కౌెక్కప్పుకు వెక్కి. వెక్కి. యేడ్చెడివారున్నారు.. అతని హృదయము పరమమృుదువసి యర్థము. వొడు భావుకుడని యర్థము. వావిగండె ఆాలికిసూడు అని యర్థము.

ఇట్లిస్థితి యుండగా పీఃలో నెవడో యొకడు రసానందము ననుభవించి యుండడని ఇప్పుటకు వీలున్నదా! ఈ పైన చప్పబడినట్టి స్ధ్‌ములు చానికి కించిచూనములు. రసానందము పొందుటకు ఏలైన రచనలు చేసిన మహాకవులుండగా అట్టి మ'హాకవులను భగవంతుడు సృష్టించగా నా యానండానుభూతి పొందెడు జీవులను న్యూతము భగవంతుడేల సృష్టించి యుండడు

సలే! నయ్యా ఆ రచనయొట్లుందునేమి 1

'శ్రీరామచం దుడున్నాడు. జనాపవాదము ళొజకు సీఠాపరిత్యాగము కేసినాడు. వారి యనుళాగమునకవధిలేదు. దూరగులె పోయినాగు. మరల కలిసికళొనుటకు వీలులేదు. ఆ దుఃఖము (శ్రీనాముచందుని హృదయములో కుమ్ము పెట్టినది. రాజ్యము చేయవలసినవాడు శాన పైకి నిశ్రమగప్పిన నిష్పువలె

రవములెన్ని 246 నున్నాడు. శంబూకవధకోసము తొలినాటి యడవికి వెళ్ళినాడు* అచట వాసంవిక కనిపించినది, ఆయన దుఃఖమంతయు పొంగి వచ్చినది. చాలదుఃఖించినాడు. అప్పుడు రాముని పట్టుకొ, ను టయమే కష్టమెనది. ఆయన యన్నాడు కదా!

"బేవ్యాశ్చ పరిలుప్తాయాః చ్వాదశః పరివత్సరః

నీతాలుప్పేతి నామాపి నచ రామో న జీవతి”

ఆమె లోపించిపోయి, యిది పం్టడెండవ సంవత్సరము, నీతపోయినదన్న రేకాని రాముడు చనిపోయినాడన్న మాట లేదుకదా!

అ మహాకవి పాఠకుని 1కమశః ఈ స్థితికి తీసికొని వెళ్ళి నాడు. అచ్చట రామునిచేత నీ మాటయనిపించినాడు. పాఠకుడు నిజముగా భావుకుడై 3 3 -ద్యము చదివిన వెంటనే దుఃఖము యొక్క యవధిని ముట్టుకొని తెన జీవచైతన్నమును స్పృశింవ వలెను. దురదృష్టము కొలది యిది కావ్యమే కనుక పొందెడిది సద్వః పరనిర్వృతి మాతరమే యగుచున్నద. 5 నిరర్హృతికి యోగ లకు వలెను వాసకులకువలె వ పదిలిప్తలో ఒక యర్ధ్థని మేషమో శాలము పిలుచుటలేదు. జాని భావుకుడు నిస్స శయముగా సట్టి స్టిని పొందుచున్నాడు. వాొనిగుండె తరుగుళొని వోయి నది కనులయందు జలము ధారాపాతముగా నున్నది. అందుచే తనే శానచ్చును. కనులు కనిపించుట లేదు. అవును ' వాడింది యములను మరచిపోయినాడు. అప్పుడు వానినెవరో పిలిచిగి. ఆతనికి వినిపించ లేక. వాని శరీరమునశేదో సన్నని ఇాధయు కలిగినది. వానికది ఇలియదు.

శో6 కావ్యానస౦0దము

అయినచో నప్పుడు వాడు పొందిన స్థిక రసానంద చుందువా!+ వాడు జీవవై తన్యమును స్పృశించెనందువా ళ్గి అందుమ-*.

అప్పుడు వానికి నే భావమునులేదు. మనస్సు లేదు. మనస్సు పనిచేయుట యాగిపోయినది. ఆ దుఃఖము తనదికాదు. రామచర్నదునిది. చానిలో నికడు లీనుడైనాడు. అది దుఃఖము శాని దుఃఖము,దుఃఖముకాని దుఃఖమని యుండునా! యుండదు, అగర్‌ జీవచై తన్న లతుణము. చెప్పబడినదికడా జీవవై తిన్నమే మానవులయందు కామ; కోధ దుఃఖభయాదులుగా | ఫవహించు చున్నదని. అప్పటి యా భావుకుని దుఃఖము వాని జీవవైత న్యము నుండి. వాడు లోశకమునుండి యనుభవించెడి విషయ సంగత దుఃఖము కాదు. ఇది వేజే దుఃఖము. డానిని దుఃఖ మనుటకన్న దుఃఖముమొక్క. తత్త ప్‌ మనుట మేలు. లొోగము నందు దుఃఖము నిట్లనుభి వింతురు. ఇది దుఃఖలతుణము అన్న పరమార్ధము నతడు భావించినాడు, వాని కనులవెంట నచ్చిన జలము దుఃఖబాష్పృములు కావు. ఆసంద బావ్పములు, వల యనగా వాజేమి దుఃఖమనుభవించుచున్నాడు.. ఇంటిలో భార్య వంటచేయుచున్నది. కొడుకు భోజనముచేసి యుద్యో గము కొజుకు పోయినాడం. విపైలో నాలుగువేల రూపాయ లున్నవీ. పదియెకరాల పొలమున్నది. నిన్నే తు మూడువుట్ల నడు జెచ్చి వాకీటిలో పాతర వేసిాడు. తాను లేచి భోజనముచేయవచ్చును. ఈపాటిశే చేసియుండవలయును. భార్యతో (వత్యేశముగా తనకేదో కూర పండుమన్నాదు. దాని కాలస్యమున్నది అందుచేత నీ |గంథమును వేబూనినాడు. ఈ

రవములెన్ని £07 భాగమిదినజకు చాల సార్గు చదివినాడు. మరల చదువు చున్నాడు. మరల సీ స్థితిలోని! నచ్చినాడు.

అనగానీ కావ్యానండము పొనఃవున్యమున భజింపదగిన దని యర్థము. యోగులు మహాభ క్తులు వునః వునఃయెట్లు కీవ వై తన్యమును స్పృశింతురో యొట్లు పరమేశ్వర సందర్శనము చేయుదుకో మహాభావుకుడుకూడ తి3గి తిని యా మహానం దమును పొందుచుండును. వాని మనస్సెంత పీశలమగు చున్నది. ఎంత మృదువగుచున్నది !! లోకమునందెంత యార్ష్ర మగు చున్నది ! సరస్వతీదేవి యొక్క పరమహివున్నమైన రూపము పరమసుందర మైన యాకృతి, రమ్యరళ్యుములై న యామె భిన్న భిన్నావయవములు, మధుకములై న సమాసములుగా చి్మతములై న పలుకుబళ్ళుగా వానికి సామోత్క_రించు చున్నది.

వలసినచో నితడు కూడ నా భ క్రునివలె “యాకుంచేం దుతుహాకహార ధవళౌ, యాళుభవస్త్రాన్వి తా” యన్న రూవ మును నిర్మించుకొని యామె సామోత్కారిమునకు జషమముచేయ వచ్చును. అది యిచ్చట కుదురదు' ఈ వాగ్లేవి యట్లుపాసింప బడి మోశుమోయదు. ఇట్టుపాసింపబడి (బహ్మానంద సదృశ మెన కావ్యానందమును సమకూర్చును. అట్లుపాసింపబడికూడ మోక్షము నిచ్చును. రూషమిదియె త త్వమోంకారమె కి (బహోోపాసన చేసి సర్వ'చేవతల కఖభేద (పతివ త్తి భావించిన నప్పుడు కూడ మోతుమిచ్చును.

ఇది యదికాదు. ఇది కావ్యానందను.

కవి.రసదృష్టి పలకా.

ఈ రస నిష్పత్తిని శా్యస్ర్రుమొక సదకముగా. జెప్పును, అ పదకము 1పకారము శొందటణు కవులు (వాయుదురు. అప్పుడీ నిస్పు త్తి జరుగుట కష్టము కావచ్చును. ఎవడు పదకము (పకా రము (వాయునో వానియందు 1పతిభ తక్కువగా కనిపించును, శావ్యము కవియొక్క- (పతిభతో నిండియుండవలయును. నవ సవో స్నేష శాలినీ (పజ్ఞాపలిభా" అని యున్నది. అది కవి కల్పనా శక్తిని సూచించును, ఇంతకు మించిన [పతిభ యొకటి యున్నది,అ కపిగాని శిల్పిగాని నటుడుగాని డానియందు మునిగి పోవును. తన యనుభవమును దానికిజోడించును అతడు మహాను భావు డెనచో తద్గతౌచిత్యమును తన యనుభవము నుండి సంపాడించికొనును. అల్పానుభవులుందురు. లోకమును చూచిన వారుకాదు. చేసినవారుకాదు. సుఖదుఃఖములను లోతుగా నను భవించినవారు కారు. ఎవని జీవితమును స్వార్ధము పరిపాలించు చుండునో వాడు లోతులకు వోలేడు. వాడును కావ్యములు (వాయవచ్చును. వాడు తనకు నచ్చిన పూర్వకవుల ననుస రించును. నటుడై నచో తనకు నచ్చిన పూర్వనటుల ననుకరిం చును. వానియందు (వతిభలోపించును. వాని కావ్య పఠనము వలన రసానందము కలుగునని చెప్పుటకు వీలుండదు.

విద్యా [పదర్శనము మూడు విధములు. (పథమము శితో మార్గము. గురువు నేర్పును. ఆ గురువు మహనీయుడు. అతడు

శవి - రవదృష్టి ౯80 జేర్పిన విద్య శిష్యుడు యథాతథముగా (వదర్శించును. చాని యందొక యాన్నత్యముండును. ఒక సం|పదడాయ ళుద్ధి యుండును. చానిని శాదనుటకు వీలుండదు. పాఠకుడు శోతయు నా ఛీమూమార్ల్షము నెజుగుదురు. మిక్కి-లి (పక్థసిం తురు. ఆ |పదర్శకుడు మంచి ఛా స్తుజానము కలవాడని 5 రి పొందును. లూ చై "రెండవవాడున్నాడు. వాడు శివ్నీతుడు కాడు. పూర్వ కవులనుండి (గహించిన వాడు. నిత్యాళ్యాసము చేత వారిని సమృద్ధిగా ననుశరించగలడు- ఇతడును (పశంసా ప్యాగునే ం ఇశనికిని కీర్తి (ప్రతిష్టలు వచ్చును. ఇతడును లక్కువవాడు శాడు కాని యీశని శబ్దజాలము వలుకుబడి పద్యరచనా పద్ధతి మొదలైన వన్నియు పూర్వకవులయందు శనిపించును. అవీ సుచరిత పథములు గనుక పాఠకుడు వానిని మరల దూచి సంతోషించును. అచట పొందిన సంతోపషములో నిది భాగమా! ఆ మొదటివాడు సం పదాయము నెట్లవలంచించునో యితడు పూర్వకవుల నట్ల వలంబించును. అందుకనియే లోక మున నొళ కవీ రచనను చూచి వాడా పూర్వళవివలె [వాయు నని యందుగు. ఆ పూర్వకవివలె (వాయునది యేమి! పద్య రచనయు, శైలియు. ఆ లోతులెట్లు తెలియును ॥ మూడవవాడున్నాడు. అతడు (పతిభాశాలి. శిమొమార్ల మెకిగిన వాడు, పూర్వక వులను చగవిన వాడు అఆ పూర్వు లిద్దజు చేసిన పనులనితడు కూడ చేయును. కాని చాల య'[పధానముగా చేయును. ఇతనికి (ప్రధానమైనది స్వ్యతిభ ం స్వానుభవము. నిరంతర మవనము వలననా విద్యలోని యా

న! కావ్యావందము వూర్వక వులలోని మగ్మములు: కెలిసీకొని యా చుర్శముత వంటి మర్చములను తాను (పయోగించును. తాను కల్పించి జేయును. వీడు (పతిభావంతుకు. ఆ పూర్వ మహాకవుల పశ నము చేత నొళ్కెక్క-పూడు కావ్యానందము లభించవచ్చును. అఆక్తు యా మూడవవాని రచనలయందు లభించవచ్చును. శాళిదాసున శెవడో గురువుండెను. భవభూతి కెవడో గురు వుండెను. వారిద్దరి పతిభా విలసనము వారి కావ్యములు గాని వారి శిమటూసథములు కావు. వారి పూర్వులె న కవులను వారు చదివిన తెలివి తేటలు కావు. కాళిదాసు గురునన్న చో గొవ్ప యేమి 1 ఒక మహామంతి తండ్రివలె. యు౫౦ంధరుని తండి యెవడై న నేమి + అది యుగంధరునికి గొప్ప. వానికది జీవిత ధర ్రములోని భాగము

పూర్వకవులు గాని యాధునిక కవులు గాని యారీతిగా సుకిక్నీతులై న పూర్వకవీశ్వర వాక్ర్ర యోగదత్షులై స్వకీయ (తిభాభిరాము లైనచో వారి రచనలో నెచ్చట నెప్పుడు భావుకుడై న పాఠకుడు తన్నయీ భవన యోగ్యతా స్ధితిని పొందునో చెప్పలేము. ఒక్కొటక్కప్పుడది పదకము (ప్రకార ముగా నుండదు. ఇంకొక రీతిగా నుంకును. కోల్టగ్ర్య (పత్యా చేశాత్‌ స్వజనమనుగం తుం వ్యవసితా ముహు సిప్పేతి వదతి గురు? ప్య్యే గురుపమే వునర్ష్యృవ్టీం బౌమ్బ (పసర కలుపా మప్పితవతీ తుయి[క్రూరే య త్తత్సి విషమవ శల్యం దహతి మారి

అరీతిగానా భార్యవు నీవు కావ్రుపొము ననగా తన వెంట వచ్చిన గౌతమియు ముసిశిమ్యుల వెంట పోబోవగా. గురు

కవి - రవదృష్టి ౭7 వంరటి వాడ్రైన యా శార్ణరవుడు “ఆగు అని అదరెంచగా కన్నుల వెంట నీళ్ళు కమి ఈ నీటిలో నుండి నన్ను జూచినది. ఆ మావు [కూరకు నెన నాయందు సవిషమైన, వీమదిగ్ధ మెను వివము పూసిన బాణము వలె పనిచేయుచున్నది.

ఈ పన్యమున్నది. దీని మననము చేత నీని (శ్రవణము శేత రపానందము నమభవించ నచ్చును. ఇది కావ్యమునంకు వచ్చిన వయస. శాస్త్ర పంక్తుల ననుష౦ంచి వచ్చినదో లేవో చెప్పలేము- వట్టి కవియొక్క- (ప్రి9ిభ'ధీవమైన మాట. ఆయన కల్పించిన భానము లోకసహడమెన జే కావచ్చును. అ శకం తల యు చూచియుండుట జరుగనచ్చును. దుష్యంతుడు ధర్మాక్ళుకు భావుకుుకు హృదయవంతుకు గనుక నిట్టుభావించి యు౨డవచ్చును. అట్లు చారపడి యుండవచ్చును. ళాను (పత్యా చేశించినాడు. అమె పోవుచుండగా. శిమ్యుడాగ మళ్నూడు. అమె కన్నీళ్ళతో నీయన వంక భూచినది. అప్పూ డీయన కామె భార్యయని గుర్తులేదు కడా ! కన్నీళ్ళతో నవ వంక చూచిననో లేవో తనకెట్లు తెలియును? చూచినచో తన శీమి పట్టినది! ఆ పట్టని దిపూడెట్లు జ్ఞాపకమున్నటి. ఇది భావ మెట్లగును! వట్టి కవికల్పన యగుచున్నది. లేనిచో దుమ్యంగు డామెను నిరాకగెంచినప్పుడు కూడ హృదయాంత గాంత రాంత మున నొక సందేహము కలవాడా! యన్న (పశ్న వుట్టుదున్నగి. అదియును గాదు. ఆమెతన భార్య శాస. ఆవె (ప్రవర్తన భూచినచో నొక నిజముగా కన్చించుచున్నది. తనకు పట్టని న! ఆం యొక్క దుఃఖాపాంగ (పసరణము నందలి యాథా ర్ధ్యమును. శెలిసికొను నంతటి భావనాశీలుడందము - అట్టి హవౌడగూట చేత నది జ్ఞాపకమున్నది.. జ్ఞాపకమున్నచో నిపూడు

లి కావ్యాసం దము తన దోషము ెలిసిన తరువాత నది ట్టింపు బాధ కలిగిం చును. పదిశెట్లు బాధ కలిగించును. [పతిభాశాలియైన కవి యొక్క కల్పన యిట్లుంకును. అది భావుకుని యొక్క మన స్సును [వక్క-లించును. మనస్సు (వకజంలింపబడగా దూరాన కనిపించునది జీవవైతన్యము.

ఈ పద్యములో నింత లోతున్నది. కొందజఅల్బ వ్యాఖ్యాతలు అల్బమతులు దీనిలోని యొక విషయమును శపెప్పుదురు. ఆ దృష్టి చాష్ప(పసరకలువ. ఈ బాణము సవివము. మూఫుబాణము. బావ్పము వీవము ఉపమాలంశార మెంత బాగుగా నున్నది! ఇట్టి విమర్శనలతో కావ్యరస మప్పు డప్పుడు భగించబడుచుంకును.

కనుక పాఠకుడు నిత్యజ్యాగదవస్థా భూత్తుడై యల్బ చేది ! యధికమేది?! వది మనస్సు వై యరోనులను చాకి మరలు చున్నది! వది మనస్సు లోతులను వోవ్చుచున్నది! దీనిని విచారణ చేసి నిత్యము తన మనస్సును సుశివ్షీతము చేసికొనవలెను.

మరికొందజు రెండవ చరణము మొదటనున్న ముహుః శబ్దము, మూడవ చరణము మొదటనున్న వునః శబ్దము వ్యర్థ ములని వ్యాఖ్యానింతురు. అట్టి వ్యాఖ్యానము. చేత నేమణు చున్నది! వారచ్చటి రసానందము నుండి పరిచ్యుతులగు చున్నారు. వీడు పద్య రచన చూచుచున్నాడు. ఈ శబ్దము వ్యర్థమని _ విచారించుచున్నాడు. "బేవతా దర్శనమునకు పోవుచుండగా కొందలు వెనుక దిగబడి వాకిటిలోనున్న రాతి మిోదనున్న గీరలు శిలాశాసన మన్న దృష్టితో పరిశీలించు

కవి - రనదృష్టి శి?8 చుందురు. ఆది స్వామి డర్శనము చేసిన తరువాత చేయవల సిన పని. కావ్యానుశీలన మొగి విలతణమైన కార్యము.

బహువిమయ హరిజ్ఞానము వేలు. ఆళ్చానందము 'వేజు, టహువిషమయ పిజ్లానము చొనియంతేట నది మమియు వేయ లేదు. ఆ త్మానరకమునక సహకారి మయైనంత్‌ వజశే డాని (పయోజనము, తేక్కినది వ్యర్థము.

ఏ కవిని పఠరించునప్పుడు మనము (బహో నందమనుభ వించు చున్నామో వానియందు నెజసులు వెదుకకుము, కొంచెము మోటుగా వాసినచో మహాభ క్తులును కాల్యకృత్యములు తీరం "ందుకు. (శ్రీరామచం దుడు, శ్రీకృష్ణ జీవుడును కూడ వారు. (బతిశియున్నప్పుడు కాల్యకృత్యములను తీర్చుళొనిరి. ఆయన సీతాచేవిలో ఈయన యష్టభార్యలతో సంసారము చేసి సంతొనములు కన్నారు. దానికిని వారు మహా యోగీశ్వరు లగుఎకును సంబంధము లేదు. కాని వారి శరీరములు నీ శరీ రము వంటివి కావు. అఫ్రే మహాకవి మొక్క పద్యరచన యందొక లోకో త్తరత్వముండును. ముహుః ఫునః మొడ లైన శబ్దములను. అన్నాఘాత శబము వంటి వానిని వమ రించి అది సీ వివేకమనుకొని విడంబించ వలదు. విడంచించి యానంద పరిచ్యుతుడవు కావలదు.

ఒకడిట్టి శబ్దముల విచారించిన ఏచారించవచ్వు ను గాసి ఆ గోకములందున్న పరమరమణీయ మైన నాదమును [గహించ గలడా + ఆ శోకములందలి విభిన్న శబ్బముల సంయోజనము చేత నాకృలికి మళ్ళించబడిన పద్యత్వముచేత (వ్రత్యతురము

274 కొవ్యానందము నాదమయను గనుక ఆ యతరములన్నియు సమకూర్చృ బడుట శజేత నొళ నాద ధారా సంతతి సమకూడుచున్నది. గనుక ఆ నాధధారకుు ఆ పద్యములోని భావమునకు నందులోని యన్వయమునకుగల పరస్పర సంబంధ మెట్లిదో ! అ భావమంత కంబు రమణీయముగా _ చెప్పుట యొట్లసాధ్యమో ! ఈ భిన్న భావముల యొక్క. యాలోచన చేత జే భావ్రుకుని ఊమొక్క- గుండెలో నొక సామరస్యము కుదురునో వానికా పద్యములోని భావము రసానందదాయి యగును. రసానంద ముట్లి సమయము లోనే | పాపించును.

భావుకుని మనస్సునకటి పరీపాశము. _పాపించియాండ వలయును. శబ్దము, శ్‌లి, అన్యయము వృ _త్తము ఫానము, రసము నివి యన్నియు నొళటియె వాని మనసునకు దీపిం చును. అతడా రసమార్గమున బడిపోవుచు ని యల్బములను గూర్చి విచారించడు. వాని విచారణ యిదివజకే యెవోయి నది. ఎసపీరీపాకము మయొక్క- సిద్ధిపాందిన వాని యా వైతన్య భాగములో రసభంగ హేతువు లిముడవు. రసభం౫ హేతువు లున్నచోట వాని జివుడు రసించడు. అట్టి రమణీయమైన వొందిక అది రసొానంద హేతువు. అనుభవించెకిదడి కసానం దము.

ఈ రసానంద మార్గము బహువిచి.త మైనది. పరమ సుకుమార మైనది. దాని కనుకూలించని యే లక్షణము నది పగామర్శించదు. ఇది మన కోసము శాదని వె దొలగును.

' భీముని రౌ్యదము వర్శింపబడుచున్న ది. జానియందు రస బుద్ధి పసరించు చున్నది.రసబుద్ధి యనగా రసముగా పర్యవసించు బుద్ధి యని యర్థము. ఒకడు తప్ప తౌగినాడూ, బలకాలియీ.

కవి - రనదృష్టి 276 తాడు శా,దమును (పదర్శించు చున్నాడు. డాని క నేత కాగణ ములు కలవు. | పధమకారణను వాడు తొగియుండుట. అెండ వది వాడు కూసెడి కూతలు. మూడవది వాడు (పల్యతముగా కనివీంచుచున్నాడు. ఈ మూడును పెద నిర్బంధకములు. మకాడవడి మరియు పెద్దనిర్బృంధము.

వాడు అొగినాడు గనుక వాని నూటలలో పొసగింవు ఉండ్రళణు. ఒకదాని కొకటి యశు॥దు. వాని మనస్సునంగా చిత్యముండదా. ఇది యనవచ్చు నిదీ యనరాదన్న వివేశ ముండదు, "పెద వీన్న తారతమ్య ముండదు. ఇపియు, మరి యిట్లివియునై న యనేక దోపములతో వాని మాటలు నిండి యుండును. వాడు (అౌగినాడు. (తాగుటచేత వాని మనస్సు చెదిరిపోయిసది. వానికి (పపంచబ్ఞానమున్నది. లేదు. మనము మాటాడిన మాటలే వాడును మాటాడును. కొని లాభము శేడు. ఈ [| కాగినవా డొళ్కొక్క-ప్పుడు గాయకుడై యుండ వచ్చును. వాడు నడుమ నడుమ సంగీతము పొడును. వాని శొంతు మంచిది. మధురముగా నుండును. వాడా యొడలు జెలియని మైకములో యథేచృ్భముగా వాగుచుండును. సంగీ తము. పాడుచుంకును. జనము వానిచుట్టు మూోదరు. కొందరు రసజ్ఞులుందురు. వారికి వాడు [అగినది పటింపులేదు. వాడు. పొడుచున్నాడు కచా! దానిని వినుటశీ వత్తురు. అంత మెకములో వాడు. పాడినంతకేపు లయతప్పకుండ పొడును. అది యా రసజ్ఞులకు (శంసార్హ ముం లయతప్పకుండ పాడుట వాని జెలివిశాదు. శిశతోబలము. సంప్రదాయ బలను. ఆదియేమో' కొందరు రసజ్జుల మనుకొందురు. వారు పైపై విచయముల కోసము మోపాపడి యసలు విమయము నుజచి

ల! కావ్యానందము పోయి యా (ఆావిన వానిని వై శెత్తుదురు. ఈ (తాగిన వాడు నట్టి యుదావారణము. అట్టి కవులుందురు. వాని మాట లలో నెచిత్యముండదు. బండబూతులుండును. జ్వేషముతో నిండియుండును. సంఘవిప్త్లవ హేతువుగా నుండను. కాని వానికి కవితాశ క్షి యున్నది. ఎక్క-డికక్క-డ రసజ్ఞులుందురు కదా!

కవితలాశ_క్రి యనగా నేమి! ఒకటి మధురమైన పద్య రచనాశ క్రి. లేదా యొక సుకమారమెన శెలి. మూడవది కొన్ని యలంకారములను గలిపి చక్కగా (వాయగ లడు.తక్కీ.న శిల్పము వానిశేవియు జెలియదు. ఇవి యా పాడినవాని కంఠ మాధుర్యము వంటిది. వాని కంఠమాధుర్యము ళ్‌ గవంతుడిచ్చి నాడు, ఈ కవియొక్క- శెలికూడ అంతే.

అందుచేత నిజమెన 'ావుకుడు సదసద్వివివేచనా చతుర మతియె యుండవలయును. ఆ కవిరసదృష్టి కలవాడు కావ "లెను. మానవసంఫుములోని లోతులు కెలిసినవొడు కానలెను. జఒగ గాజ్యాంగ సంస్కారము, ఒక సంఘసంస్కా-.నము. ఒక విప్ల నమ, ఒక సంమైక "దేశమును మరియొక సంమఘైక ేశము మీద ెక్కొ-ల్పుట. ఒక ధర్భమును పర్మిభష్టము చేయుటకు పయత్నించుట.. నదో యెనరో చేసికని మొకటి. పెట్టుకొని (బదికియున్న వారి [పాణములు తీయుట. ఈ లోకమునంబెన్ని "లేవు! వానికొణకు కవితా సరస్వతిని వీనియోగించుట వారను కొనిన సంఘమునకు మేలుకావచ్చును. ఒకకవి యిట్టువేయుట ౨న యాత్మికు దాను (దోహము చేసికొనుట, వాని భవిమ్య జ్టన్నలను పాడుచేసీకొనుట. ఇతరులను వపాడువేయుట. పాడుపడుట నేనాత్మదృష్ట్యా చెప్పుచున్నను శావ్ధము రసా

కవి - రసదృష్టి 227 నంద హేతువు గనుకి ఆ యానందమనునది యాత్మ పదార్థ దర్శనము గనుక నిట్లు శెప్పవలసి వచ్చినది. లోకికముగా వారందరు కాగుపడవచ్చును. వారు బాగుపడ్డచో వారు గళమువేసికొవి వుట్లినారు. అఆ దళ మెటునంశిది 1 ఆ ల్మేతర సీమయమున పౌగుపరచునది. ఇందులో కొందరాత్మ పడా ర్థమునే విశ్వసించరు. మదయు. మంచిది. గుడిని [మీంెడి వానికి గుడిగలువు అప్పడాలట!

వాడు కాగు కూతలు కూయును. ఇది లెండవ వివయము. కానుకూలతలు లెండు విధములు. ఒకటి యసభ్య ములు - రెండు గామ్మ్య్యోక్తులు. అస ధ్యములనగా నుచ్చుంచ రానివీ. నాగగకు లుపయోగించనివి. -** 86కత యనగా కొన్ని సంగణతులు నోప్యవుగా నట్టి పెట్టుట శరీరధర ్రము లంద ఆకును “కెలియును. కొన్ని శరీకధర్శ్మములు బగుకుటకు ముఖ్యము లై నవికడా ! అవి వ్యనహో “ములోనికి కావు. వానిని తీసికొని వచ్చుట యసభ్య్గము. ఒళజాతికొక భాషయుండగా నా భావములో నెన్నితగ” శులలో నెన్నివిధమునై న శబ్లములుండును! శొందజకు నిఘంటువులలోనున్న మారుమూల శబ్లములు పరి త్వాజ్యములు. అసభ్యశబ్లములు పిగావ్యాములు. అన్నియు వుష్పములే ! శయ్యాసుఖానుభూతి వాంధించు దంపతులు నిర్యాసనాప్రువమృములను వాడరు. ఆ రీతిగా రమణీయార్థముగల శబ్లములనే కవి వాడును. శబ్దగత నాదశ క్షి చేతగాని అర్ధగత రామణీయకమువేతగాని యే శబ్దము హృదయనునకు సుఖము జెచ్చునో మూ శబ్దమును వాడవలయును.. తదితర శబ్దములు పరిహరింపబడవ లెను. లోకములో నొక సంభములో నొళవర్ణ

ల్‌7॥ కావ్యానందడము ములో కొన్ని సంఘటనములలో ళొన్ని శబ్లములు నాడ బడు చుండును. వానియాచిత్య మచ టనే 1! వెజచోటకాదు.

ఒక నాటకముళో నట్టి సందర్భము ఫుట్టించి మొక పా,తచేత నా శబ్లము నప్పుడు ఉపయోగింపజేసినచో నెచిత్య మెప్పు డుదయించును. పెద్ద పెద్ద కవులుకూడ నిట్లు వేయు దుకు. అనగా కళ్కు- ర్మికి వదో యొక శబ్దమును వాడుగోలు. వారు కవిస్మమాట్టులు కావచ్చును. కళా పపూర్ణులు కూత కావచ్చును. అట్టి దోపములు వారు చేయుదురని వాగికి గూడ 'తెలియునేమో ! (పశ్న యదికాదు. వాని కొమ్ము లారుమైళ్ళ పొడుగున్నను నది రసభంగ హేతువు చానియందు కవి ఒక విశిష్ట్రమెన చమత్కా.రము కల్పించుటకు। పయత్ని౦చ వచ్చును. అది రసవంత మైన ఘట్టమెనచో నిస్పంచేవాముగా రసభంగ ేశువగును. .బినిని | పయత్నముచేసి సత్క-వి పరిహరించవల యును.

ఇంళెకటి (గామ్మ్యోక్షి. ఈ (గామ్యాజక్రి మొక విధ ముగా నుండదు, పద్యము రచించునప్పుడు ఆ పద్యము యొక్క లత.ణముచేత చెప్పబడు భావనువేత నొకా నొక (గామ్యోకి, యూ పద్యమున కందము తెచ్చినట్లు కనిపించును.అది యెంతో ాగుగానున్నది. దానిని తీసివేసినచో నా సౌందర్యము పోవు ననివీంచును. ఇట్టి లత్షణము. కవికులగురువు లనివీంచు కొన్న వారియందును కనిపించును. ఇచ్చట నొకటియు యున్నది. ఒక సభలో కూర్చున్నావు. కవీతా సభకాదు. పదిమంది మం, [తులు కల సభ. పెద్దసభళాదు, మహోద్యోగులసభ. గొప్ప రాజకీయ వేత్త లసభ,అచట కూర్చున్నావు. కాలు కదల్బుటకు ఏలు లేదు.

కవి - రసద్మిష్టి ॥?0 విశారఫుమొగము పెట్టుటకు వీలులేదు. కండూతి పావుళొను టకు వీలులేదు. అది మూ సభామర్యాద. ఆఅ మర్యాదను వాటించని నా డనాగగకుడు. "పెద్దమనుమ్యుల సభలో నుండుట కనర్హు డుం

శావ్వగ త్‌ రపనిర్వహణ మిటునంటిది. అది కత్తి మోది సొము. ఆఅ సభలో నొక మహో రాజ్యాంగ విషయము చర్చించ బడుచున్నది. అచ్చట న్య కుల మొక్క ప్యల్పశరీర అాధలు కౌక్కింపబడవు. ఆ రీతిగా రసనిర్వహణ శాన్యరచనా ఎమయ మొన ఈ | గామ్యుశబ్లము వాడుట చేత నీ అల్ప సౌందర్యము వచ్చినగనుకొనుటకు ఏలు లేదు.

మూడవది పల్యతీముగా శాగనవాడు మనకు కని వీంచుచున్నాడు. వానిని మస మెరుగుదుము వాడల్పుడై నతో మనను లెక్కి.ంచము. అధికుడై నచో జాలిపడుదుము. వాడు పాడుచుండును. మధుగముగనే యున్నది. వాని సంగీతము నందు మనము రమించము లఅట్టివా డిట్టి దుర్షశలో నున్నాడని మనకు విచారము కలుగును. వాడు దిన్వముగ నే పాడవచ్చును, శాని వాడు మనలను సంతోషపెట్టలేడు. మనము వానిని గురించియే భావింతును. ఇది మూడన న్యవహారము.

రసమనగా జేమి ! లోకమునకు సంబంధించనిది వట్లి మనోవృ తి మ్యతజన్య మైనది. డానియందు భావస్పర్శయే గాని వ్య క్తిస్పర్శ లేదు. వ్య క్కిస్పర్గ వచ్చినంతనే రసవిశ్ల థీకృతి కలుగును.

ఆక్క-డ మనకు దుష్యంతుడు (పధానముకాదు. శేకుంతల

(పథానముకాదు. మన | పేమయీ |పధానముకాదు. శృంగార

284 కొవ్యానందము రసము యొక్క పెంపుదల (పధానము. అఆ నిభావానుభావనముల వెంట మనస్సు యొక్క- తిరుగుళ్ళు పొంది పొంది శకుంతలా దుమ్యంతులు షరిహరింపబడి వారు లోకమునందున్న సర్వ శ్రీ వురువములలో లీనమైపోయి, పాఠకుడు తన భార్యావ్యవపహోరము మరచి పోయి జీవలతుణ మైన యా శృంగారమును ఛాపించుచు శావించుచు చివరి మెట్టు మెట్టుట. ఇదియెంత సుకుమార మైన మౌార్షమనగా రసభంగముచేయుట శే చిన్ని యడ్డంకి మెనను ఇాలును, “ఇతః[పత్యాబేశాత్‌ స్వజననునుగ ంతుంవ్యవసి తాలో ఇత్యాదపద్యమున “మయి।కూ గే”. కూరుడ్ననెన నాయందు- క్షి నా యన్నశబ్దము దువ్యంత సంబంధికాదు. తల్ల శత్షీణవంతు డైన భార్యా నిరాకకణమువేసిన యొకానొక జవడో నాయ కుడు. ఎవ్వడో పుచుమడు. వానికిచ్చట (ప్రాధాన్య మేలేదు. (వాధాన్య మా దృక్షికి. అది వానిని పెళ్సైడి ాధకు. రసము భావుకు నచ్చట నిలిపినది.

ఈ దుమ్యంతుడు నిన్నచ్చట నిలువుటకు సాధనమెన నాడు. ఫలితము దృష్పా సాధనమును విజుగదన్నెదవు. దాని (ప్రాధాన్య మిదినజే పోయినది.

ఇప్పుడొక పశ్న. దుష్యుంతు డచ్చట కథానాయకుడు కాదు. అచ్చట నొకళథ లేదు. ఉన్నను దువ్యంతుడు తేన కథ తాను చెప్పికొనుచుండెను. నీవు వినుచున్నావు. లేదా యవి చదువుచున్నా వు.

సీవు శోతవు వాడు వ క్ష. వక్ష పత్యతుముగానున్నాడు. లోళములో నెంతమండి తమ కాధలు మనతో చెప్పరు! మన బాధ వారితో వెప్పము ! విందురు. ఊరకొందురు. అయ్యో

వి = రనదృష్టి 281 మందురు. అందుచేత నొక కథలో దుమ్యంతుడు నాయకు డగుట వేజు. వాడు తనకథ తాను చెప్పుకొనుట వేజు,

అ దువ్వంతుడు. తన కథ నీతో చెప్పుట లేదు. సీవ చూచుచున్నావు. చదువుచున్నావు. కథానాయకుడు తన కథ కాను చెప్పుటలో నొకకవి వానికథ [వాయుటలో భేదమిది. ఇది లోకము. ఇది మనస్సు. మనస్సు పనివేసెడి విధానమిట్టిది. వానికథ వాడు చెప్పుచుండగా [శోత రసానందమును సొంద లేడు. పొంచుట మనోలతీణమునకు వ్యతిరేకము.

అటువంటి సమయములో నొశ [బదికీ యున్నకవి తన యనుభవమును [వాయును. దానికేమి దిక్కు-కలదు ! పాఠకుడ చదువును. ఆ కవి మంచి యూహశాలియనును. ఆ కవియొక్క రచన మంచి కమణీయముగ నున్నవనును. ఇంకను మమశా రెము నదలనిచో వానికంయె కవిసృన్లిలో మరియొక శు లేడ నును,

కొందఆకు కొన్ని భానముల యందిప్రము. ఒక కవి యా భావములను | వాయుచుండును. వాని గచనకూడ బాగు గ జేయుండును. ఆ కొందజు (పక్క-న కాళిదాసు నిల్చుంజి యుండగా వానిని ముహోశవియని చెప్పుదుుు. కాళిడాసేమి చేయవలయును! ఇది మొట్లుండు నవగా _నేటిశాలమున పలు మంది తాము కృష్ణాపతారములమని భగ వదవతొరములమని చెప్తూచున్నాగు. వాకికి వేలాది శిమ్యులున్నారు. అ గురువ్ర ఇక్పిన మాటలు వుస్తకములుగా సచ్చువేయుచున్నారు. శంకర భగ వత్సాదులు | నాసిన యుపనివ ద్భామ్యములు లెక్కా ీదు. ; బహ్మసూ తభాహ్యము లెక్క లేదు. పుద్దర్శనములు లెక్క. లేదు. ఈ గురువులు చెప్పిన కొన్ని మూటలను వు స్తళము

282 కావ్యానం౦ందము లుగా నచ్చువేయుటయు నదియొక మలళముగా నచ్చు వేయు టయు నా గురువుయొక్క... దర్శనము కొజుకు వపోవుటయు, తిళు పతి వేంకశుశ్వరస్వామి లేదు, (శ్రీశైల మల్లి శార్టునప్వామి లేడు. ఆ గురువు చెప్పినది వేదము. ఇట్లు (పవ్తించు చున్నారు. ఆ కొందఠు విమర్శకులు నట్టివాగే |

ఆ భక్తులా గురువుల మాటల నెందుకు పరిగ ణింతురు! అ గురువు లల్పశ కిమంతులు. వారికి కొన్ని శకులు ౩లవ్స. వారు కొన్ని వ్యాధులను నయము చేయుదురు. కొందటి! నడ్యో గములు వచ్చునని చెప్పుదురు. ధనమువచ్చునసి చెప్పుదురు, అట్టు జరుగుచున్నద. అందుచేత నీ భ క్తులు వ్యామోహితులై అతడు సాతౌత్‌. శ్రీకృన్ల బేవుడని [పార్గింతురు.. అనగా నీ భ కులు (బదుకుదలలో కోంతలాభ మెవనివలన జరుగుచున్నట్లు శనిపించుచున్నదో నాడు భగవంతుడనుళొను స్వార్ధపరులు, ఆత 'శ్రళ్ళనము "లేనివారు. ఇందియడాసులు.

అట్లే ఈ యల్పభావదాసులై నవారు అల్బభాహాచాసు లై నవారు రసస్వరూపము తెలియక అల (క్షనము లేక మవో కవులయొక్క. రచనా లశతుణ మెజుంగక యువడో కవి కొంత భాపాజ్ఞానము కలవాడు ఒకానొక సౌకుమార్యమును తన రచన యందు భాసింపజేయగ లవాడు కొంత యూహశౌలి [వాసిన కనిత్వమునుగూర్చి _ మెచ్చిళొనుచు. వానికంయె మహోకవి "లేడనును.

వాడు మహోకవియగునో కాడో నిర్గయించుటకు వొ 'డెప్వడు ! వానికి మహోకావ్యాను శీలనము కలదా 1 మనోసనిగ పహూము కలడాః భాపాపాండిత్యము కలదా! శబ్ద (బవ్నా స్వరూ

కవి - రవదృష్టి వశ పము వానికి తెలియునా 1! వాదేడో శొద్దిగా చదివినాడు. వడో పరీతనిచ్చినాడు. వాడొకయుద్యోగము చేయుచున్నాడు. వాని (బదుకు వాడు బదుకు చున్నాడు. సంభుములో వానికి కొంత మర్యాదయున్నది. అందుచేతవాడు కాను సాహత్యెమును పాలించుచున్నానని తలంచును. వాడెవ్వనిసి మహాకవి యనునో వాదే మహాకవి యని గలంచును. వొడు కాడు. ఏీనికున్న పలుకుబడి కొద్ది మేరలో నున్నది. ఆ సంగతి వానికి లియడు.

ఈ కాలమున కడచిన ముప్పది నలుబడి మేండ్లుగా పాశ్ళాత్వ బేశ కవులను కొందజననుసరించి కొందతు. కవులు తను యనుభవనులను పద్నరూపమున |వాయుట యలవాబ నది. పాశ్చాత్య చేశములలో పూర్వకాలమున. '“లైర్‌” అను నొక వాద్య వి శేవముంజెడిది. దానిమిద పూర్వము సంగీతము పాడెడి వారు. ఆ ీరుననుసరించి కొందరు సొంత భావములు చెప్పీ యట్టి తమ రచనకు కవియొక్క స్వానుభవ వర్ల నము అను ఉర నొశానోక విధమెన కవిల్వేమును (వాసిరి, పడమటి జీశములందిట్టి కవిత్వము చాల ెరిగినద్‌. ఒక కధ, చమొక నాటకము. కశావ్యములుగా ననాది విమయములై. యుండి ఈ కొందలు కవుల మయొక్క- స్యానుభూతిని పద్యములుగా (వాసిన విషయములు కూడ శావ్యములుగా పెరిగెను. అట్లు మస దేశ ములో కూడ పలుమంది కవులమయొక్క_ స్వానుభూతులు నొప్ప (్రంథములుగా వృద్ధి పొందినవి. దీనికి లిరికల్‌ కవిత్వమని పేరు. ఇదె రససృష్టి జశీయదు. రసొనందమును కలిగించదు. ఈ కవులు మంచి రచన కలవారు కొందలు కలరు. సౌకునూ ర్యమో మాధుర్యమో వారి రచనలయందు కనిపించును.

2814 కావ్యానందము నారి యనుభవను నొప్పది యగును. అట్టి కళలలో నొకడు గొప్పభావమును చెప్పగలడు గొప్పయనుభూతిని చెప్ప గలడు. అనేక విషయములను బోధించును. నాంఘికమెన, రాజ్యాంగ మెన, యాధ్యాళత్ని (శకయమైన గురుభక్తి సంబంధ మైన లతుణములు, అనుభూతులు ఆ కవి కవిత్యమునందు కనిపించును. కాని యేమగును 1 కవి మెచ్చును.

ఇది విచారించవలయును. కవీత్వమ'నేక విధములుగా నుండును. వసంత కాలమున కోకిల కూయును. కోకిలాళోతో నెవడో వర్శించును. నర్శించుటలో కొంచెమొడువు గాన వచ్చును. ఆ [వాసిన పద్యము సుకుమూరముగా నుండవచ్చును.

ఒక నాయిక విరహ మనుభవించుచున్నది. కోకిల కూతను సిందించును. ఆ నిందించుటలో కవి కొంచెము గడు సుగా నిందించవచ్చును. ఈ లెండనుభవములు నొకటియేనా! కాదు కించిచ్భేదమున్నది. ఆ భేదము మనస్సు పరిణతి పొందిన వానికి తెలియును ఇట్లనేక భావములు ఛిన్నభిన్నములెైన మనశ్చమత్కా.రములను గలిగించును. ఒక వోస్యవుమాటకన్న వ్యాదయము వొచ్చుళొని పోవు మాట మనస్సు నెక్కువ కద లించును. ఒకి సామాన్య పద్యరచన కన్న ఒక విశేష పద్య రచన అధికరమ్యుముగా నుండును. భావుకుడు వీనియన్నింటీ భేదములను జెలిసిళొనవలయును.

ఒకొళష్పుడు రస। భాంతి కలుగును. రసాభాసమువేజు రస్మభాంతి వేణు.రసాభాసమనగా హుుపమ్య్యూదుల శృంగార రస వ్యర్ధనము మొకటి, ఆన్యోన్య వృాదయ నివిష్ణులుగాని తీతు మల శృంగార మొకటి, వరూధినీ (వవరుల నడిమి శృంగారను

కవి- రవదృష్టి లికిఫ రసాభాసము, (కాపదియందు కీచకుడు వెలయించిన [చేమరసా శాసము. ఈ రసాభాస నిర్వహణము "వేరు. డానిని రసమునందు వలె విభావానుభానాదుల చేత షివుష్టనము చేయరాదు

ఒక్కొక్కప్పుడు కధ చివర నాయకుడు సన్యాసియగును. నాయిక కూడ సన్నాాసిని కావచ్చును ఆదిలో వారి సంభోగ శృంగారము వర్ణి ంచబడును. ఇది శృంగారమగునా ఇాచాోో యన్నది వన్న: ఇది రసవిచ్చి త్తి. శృంగారము కాదు, అందు కదిచే- చికర వీతారాముల సంయోగముబేదు. వీత భూమిలో శొజబడును.

సృంగారము రెండు విధములు. సంభోగశృంగారము. వి పలంభశృంశారము. సంభో” శృంగారము-కంక. వి[పలంభ శృంగార మెక్కున యాన్యాద యోూగ్య్యమందుకు, ఎందుకనగా సాయికా నాయకుల కోధ లెక్కున. వారి యూహలెక్కు.వ, భావుకుడు మనస్సులో పొందెడి కానములకు లోతు. ఎక్కువ అందుచేత నతడు సులభముగా రసానం- బేశము నందవచ్చును.

నాయకుడుగాని నాయికగాని నురణించుప.. అప్పుడు కణరసమేణాది శృంగారరసము లేదు ౨ మరణించిన నాయకు నితోగాని నాయికతో గాని మొగవేళ (బతికియున్న వారికి వునస్పమాగమము జరిగినవో. కధలో జరుగునని పాగకునకు "కలియును గనుక దానిని కగుణ విపలంభమందురు.. అప్పూడు కూడ శృంగారరసవిచ్భి తి కలుగలేదు. కాని నాయిగా నాయకు లిద్దజు చిట్టచినరకు సన్యాసము స్వీకరించినచో సన్యాస సదృశ మెనడి ప్వీకంచినచో నది శృంగారరస మేళాకు,

288 కావ్యానందము రసముకానిచో వట్టి - భావమగును. రసము, రసాభాసముగాని చానిని భావముగా శిప్పవచ్చును.

ఈ రీతిగా రసభంగ హేతువులు నెంగలుండును. కవి జాగ తృగా వానిని జూచి పొందు పజచుకొన నలయును. కొందటు కధలో చివరకు పొంబెడి కొన్ని వికారభానములకు మోపహపడి చివరచాక నే రసము నిర్వహింపబడ జాలని వక ైఇా నొక కథను స్వీకరించి కావ్యమును విరచింతురు. అది _పయోవన నము మాలినకావ్యమగును. కావ్యానంద సంధాన కేతువు శాదు.

అయినచో ని రస సాధసకు నొః సెదకాన్యమ కాన బి నని యర్గమా | కానక్క.టబేదు. ఒక్కి. పద్యమునంచదే రసమం తయు ధ్వనించుచున్న చో నా యొకఒపద్య మే చాలును. అది యట్లుంచి నాయికా నాయకులు సన్యాసాదులను స్వీకరించి నప్పుడుగాని భర్త మరణించినప్పుడుగాని శృంగారరసము లేన . ఎందువేగః శృంగారరసమునకు స్థాయి భావము రతి. రతియన”ా వునస్సంగమ।పా వీ. ఆ సంగమము శృంగార సంబంధి. తప్పుడు రతి విచ్చి త్తి యగును. శృేంగారరసము చనిపోవును.

ఒకానొకకవి యొక కావ్యమును | వాసి యొకచితమును డీసి రొ విలతణమైన నడక నడువును. ఇద్దజివడుమ. (చేమ విచ్చిన్నమగును. వారిద్దరు సోదరీ సోదరులవలె నుందుగు. వ్యవ చోర మంతయు శ ఫంగారరసమున జరిగినట్లు జరుగుచుండును. ఇట్లు గాక మరి యిద్దజు సామౌొన్యముగా కలిసిళాందుతు. వారును సోదరీ సోదగులవబలెజీ యుందురు. సోదకీ సోకరుల నడుము (శేమయుండును. భార్యాభ_ర్రలవదుమ పేమయుండును. అ (కేమువేజు. ఈ | కేను శ్‌ సోదరీ సోచదగులనకువు నున్న

కవి = రనదృష్టి 287 1 శేమవంటిది భార్యా భ _రలనడుమ నున్నచో వారివ రొకరి నొకగు భార్యా భర్శలవలె | పేమించుచున్నట్టు కాదు. వారి శరీరసంగ మము అదియొక పాశవము. ఒడుదుడుకులు లేనిది. ఆను భావసా తిక భావములు లేనిది. _ేమమొక్క. యౌాన్నత్యము లేనిది. అశ్లు వారు సోదరీసోదగాల్రై శాముకులె న శ్రీ వురుషుల వలె పవర్శించినచో నా పనర్తన యనుచినము. అఆరరహీ తము. ఆధర్మసమన్యిగము. లోకమునకు వ్యతిలేక'మెనది.. ఇట్టి రోదనలు వేయుట న్యాయముకాదు. అ మపహోశావ్యములనుట యంతకంెల వొర్థయముకాదు. ఇట్టి భావములు మనకు పొళ్యాత్ను సారస్వతిమునుండి దిగుమతియెనవి. వారి సంఘము వేఆు. ఇద్ద్లజొగ ర్థుకను ేమింతురు. ఆమె వారిలో నొక్క డివే చిమించును. వారికి పెండ్లి జరుగును. రెండవవా డామె నింగను | పేమించుచునే యుండును. అమెను సెండ్రియాడిన వానితో పరిశిష్టు డిట్లు చెప్పూను.“నీవామెను సరిగాూడనిచో స్స 1పాణములు. షయు నవను'ఆని ఇచ్చటి మనో భావములన్ని యో పెనవై చికొని యున్నవి. విస్పష్టముగా లేవు. తనభార్యనింళొకడు (వేమించుచున్నా డని వానికి దెలియును అత డన్నచో తన భార్యకు కొంత యిష్టము కలదని యితనికి జెలియును. వెండి యాణెడు నంత యిష్టమొకటి. పెండ్తి యాడకుండ క్నేహికుని వలె చూడదగినంతి యిష్టమొకటి. తన భర్చ తన నేమియు చేయకుండనుండుటకు వొడు రశఓగానున్నా డన్న యిస్ట మొక టి- ఆమె పహృాదయమిన్ని యిష్టముల సమాబోరగనకయా 1! ఈ "శెండనవాడు పిండ్తియాడీన వాని మరణపర్నంతము వేచి యుండును. కొన్ని కథలలో వాడు చనిపోవుటయు వీడుమురల నావెంను వివావనావాకుటయాకూడ జరుగును. ఇటి కధలన్ని యు

విక్ర కావ్యానందము భావస్థానములు. భిన్నజీవుల జీవితములలోని ఘ్తటములు కావ చృ్బును. లోకమునకు | బదుకుదలకు సంబంధించినవి. రసానంద పేీశువులుకావు

అందువేత కవి కథ నెన్నుకొనుటలోననే యున్నది.రసో చిళమైన కథ నెన్నుకొనవలయును. చెప్పుదుగుకదడా! కవి యొక్క నొప్పదనము వస్తువు సనెన్నుకొనుటలో నున్నదని.

శాలము మారి పాశ్చాత్నుల సంఘమ్ముద మనమిోదపడి సొరస్వతమున కధావిమయము-న రెండు భేదములు న! మొదటి లతమేణము మన సంఘము లోన కుళి గపోయినదసి గ్‌ గల్ని సంస్కరింపవలెను. లెండవ లత్షీణము వారిననుకరించినచో సుఖాధిక్నిము కలుగునని. మన సంఘము కుళ్ళివోవుటను గూర్చి మన బాల్యవివాహములను గూర్చి వేనికో వేనినో గార్చి యింగ్లీ వు రాజరికమువారు మిన్‌ మేయో మొదలై న వాచే రచింపచేసిర. మహాఏ్‌*లై న లాలాలజపతిరాయ్‌. పభృ్ళతులు వానికి సమాధానములు (వాసిరి. పాశ్చాత్యులు తమ రాచళలి శము మనమిాద ఇాశ్వ్యతము చేయుటకు మన నాగరికత మన సంఘము మన సంస్కృతి సర్వమును పలువిధనముల మన "బీశీయులలో బుదులు మార్చి, ₹ఈళెాల్చి యుదో్యోగములిచ్చి కచ్చెరముచేసిరి. 'ఆ రీతిగా నిచట మన వ్యవస్థతోపాటు సంస్కృతి కూడ చాల దెబ్బతిన్నది,

మరి పాశ్చాత్యులయందు సంఘము స్వర్గ్షసదృళ ముగా నున్నదా + మానవసంఫఘము స్వర్గ సదృశముగా నుం దునా ! చేయపలయునని [పయల్నించెడీ సత్పురుషులుందురు. జాలిగలవాడు లోకములోని ేదతనమును నిర్మూలించ లేదు.

కవి - రవదృష్టి 288 వారి జీశములలో సంభమింత కంక కవ్చైరముగా నుండును. ఒక్క బిచ్చగార్మడను తీసిళొన్నచో మనబేశములో చిచ్చ గొండ్రు భగవత్కీ రృన చేయుచు చిచ్చమెత్తుదురు. ఆ బేశము లోని చిచ్చగాం్యడు ెద్దమనువ్యుల వలె పన ర్హించుచు చిచ్చ మెత్తుదురు. ఇచ్చట సీ సారస్వత విషయమున దాని గోల యెందుకు 1

సృయ౦భువు

[పధానముగా మన 'దేశమాధ్యాత్శివ "బేశమని వారిది షదార్ల విమయిక సరిజ్ఞాన. | పథాన "బీశమని . చెప్పుచుందురు కడా ! అనగానేమి! జీవుడున్నాడని వారు నందురు. వునము నందుము. వారిజీవుడు వేలు. మనజీవుడు వేటు. వారి జీవ్రలను భ గపంతుడు సృష్టించినాడు. ఆ జీవులు సంపూర్తముగా భగన దధీనులు. అఆ శరీరములందు జీవుడుండుట మూలముగ్గ్య్యాతివి శరీరములు పనిచేయుచున్నచో నది భగవంతుడే. . చెయించు చున్నాడు అచట నిదమిళ్ధమని నిర్ణయింపరాని యొక స్థితి యున్నద. ళ్‌

ఇచ్చట నట్లుకాదు.ఇచ్చటి జీవుడు వేటు, వీడు అవిజ్యా శర్భాపూర్వ (పళ్ఞూపాధికుడై వీజ్ఞానాత్న యందుండుచున్నా డు, అనగా నిజ్ఞానాత్మ 'శ్రయున్నది. అందులో కొంత అవిద్యా కర గ్‌ పూర్వ వడ్డి యుపాధిగాకలదై నేను జేజనుకొనుచున్నది. "50డు నిజూనికొక శు ! అందుచేత మనకు కావ్యానందమున్న ది.

ఈ కావ్యానంద విషయములో కొన్ని సంశయను లున్నవి. పూర్వమొక వేదాంతి నాతో వాదించినాడు. సామాన్యపాఠకుని కళ్ళ ఆబేదుగాని విశేషవిషయ పరిజ్ఞానము కెజకు (వాయుచున్నాను.

(పాణ నిష్క్రమణ వేళ ఛాందోగ్యమునందొకటి చెప్ప బడినది. వాక్కు. మనస్సును పొందుచున్నది. మనస్సు (పాణ మును పొందుచున్నది. (పాణము లేజస్సున్ను పొందుచున్నది. "లేజస్సు పరబేవతను పొందుచున్నది. ఇది [క్రమముగా చెప్ప బడినది.

వ్వయ౦భువ్వ 291 పరజీవశయనగా ఉపాసితమైన ేవతయని యస్ధము. ఇచ్చట ననేక చర్చలు కలవు. విద్యాంసునకు నవిద్వాం

సునకు (పాణనిప్కాుఏమణము వమానవమూ !' కాదా! యని

మొకటి - మరియింళోకటి వాక్కు. మనస్సునందు పాందు చున్నది. అని. మనస్సు (పాణమునందు పొందుచున్న ది,

'తేజస్సునందుక చా [(పాణము పొందుచున్నది. నీవు చెప్పెడి

శ- ఎస్ఫనందమ? మునస్సు ఎకాయెకి జీవుని పొందుచున్నది.

ఎటి జీవుని పొంటుచున్న ది! విజ్ఞానాత్ను స్రదేన జీవుని పొందు

చున్నపా-.ఆఅతిడు జీవుడు కొడు, జీవు డవిద్యాకర్య పూర్వ

(పజ్ఞడు *- ఇది పొసగదు. అని యతని వాదన. సమాధానమేమనగా నూకు పొసగనిచో ఊూసలకును

పొవగదు. అది [పాణ నిష్క-మణ వేళా పరిస్థితి. అచ్చటనై న

నొళఠ- లశ: మున్నె, అదియేమనగా మనస్సు లయించదు.

(వాణము కూడ లయము. పొందదు. అచ్చట తేజస్సు, పర

"బీనత యని 3ండు .చెప్పబడినపి. అది విద్వాంసుని విషయము.

ఇది జ్ఞానవంతుని విషయము. విద్వాంసుడనగా నుపాసనాశీలి.

జ్ఞానవంతుడ నగా “అహం బహో లో త యన్నవాడు. ఇరనికి నడుమ తేజస్సులేదు. ఈ జీవుడే వేదమునం దధ్యమ్‌డని చెప్ప

బడినాడు. వె యాసికి యందధ్యతుడని ఇప్పబడినాడు. అ

యధ్య తుడు జీవుడు. వాడు చెరిసగము. అవిద్యా కర్శ పూర్వ

(పజ్ఞ పాధిత్యమ పగము, విజ్ఞానాత్భత్వము సగము. విజ్ఞా శ

త్యము లేనిచో నావిద్య విద్యగా భాసించదు.

=... (పొణని మ్యష్షణవేళ మూడెందుకు! భావుకునకు పాఠకు నకు కావ్యరూవి మస. శాక్క్‌- వాదస్సునూవ్రాందును. వాక్కు. మనస్సున్తుపొందునా ! వాగు త్హి నకిరంచుక్టు, మనోవృత్తి

282 కావ్యానందము నశించును. మనస్సు (పాణములందు చేరదు. మనస్సు సూటిగా విబ్శనాత్మను పొందును. ఇది జాగదవస్థాాకమము. వాక్కు. నశించ లేదు. మనస్సు నళించలేదు, [పాణము నళించ లేదు. నాని వృత్తులు నశించినవి. మరి నశించినవని చెప్పితిమికడా ! అది వట్టి వ్యావహారికము. “వృత్తి వృత్తి మతో రభేదో పదారాత్‌ ” వృత్తికి వృత్తిమంతునకు నభేదోపదారము వలన చెప్పబడినది. అనగా వాబ్బనః (పొణములు స్టంభించినవి. ఇర్మ్యదియ నములు పనిచేయుటలేదు. అప్పుడు జీవ్రనియొక్క_ అవిద్యా పూర్వకర్శ [పజ్ఞ లేదు. జీవునియొక్క_. యా యుపాథధియే స్ధంభిం చినది. కనుక భావుకుడు విజ్ఞానమయమైన యాళత్మయందు సుంత [పవేశముకలిగి యానంది యగుచున్నాడు. ఇది వట్టి యభ్యంతర వృత్తి. వెలికి దీనికి సంబంధము లేదు. వాక్కు. మనస్సు (పాణము, మూడును ఫ్టంభించి ఫోయినపి. అవిద్య గడ్డకట్టినది. భావుకునియొక్క- మై తన్వ్యము పరమ వై తన్యము నందు సుంతపాటు లీనమైనది. శావ్యపళితకు (కమ్మకమముగానన్ని యావరణలు దొలగ వలయును, అతజాభ్యంతర వృత్తి మ్మూత రసికుడు కావలెను. వాడే శివుడగుచున్నాాడు. దీని ఉరు కావ్యానసందము. “అర్బామిాతి ధియా యబేవకుసుముం భిత్త్వాజనో ముచ్యతే వధ్యామితి ధియా తేన వికిరన్‌ నా మన్నథః యశ్చాభ్యాంతర వృ త్తి మాత రఠరసీ సామోత్వయంభూః వ వుమాన్‌ ళో. టం తత్సత్‌ -- న్న (66 జం [లో శస. చ ల