Telugu Sagam Vennela Ratri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అంతర శోరతీయ పుస్తకమాల చ్‌ గురుదయాల్‌ సింగ్‌ నేషనల్‌ బుక్‌ (టిసి ఇందయా

|. లో లీ బో ర్న లె న్‌ “ ఎకాలకనం న! నం మ. శ లా సల న్‌ 1,7 శ్‌ వశం మో ష్‌ మెదరా వాది యో (స ప్ర 227 న. ల్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌ ఇండియా 1993 1264121 5182 ఎక్‌ ట్రస్ట్‌ ఇండియా ఎ-5్‌ న్యూఢిల్లీ - 110 016 ద్వారా ప్రచురింపబడినది

భూమిక లైలుండి వేగంగా వెళుతోంది. ఆ పెట్టిలో ప్రసిద్ద చరిత్రకారుడైన డాళ్ట గండా సింగ్‌తో బాటు స్వర్గీయ డాక్టర్‌ వానుదేవ శరణ్‌ ఆణవాల్‌ వాళ్లిద్దరి మధ్య కూర్చొని వంజాబీలో పాఠీ పాకృతిక నభ్క్బృత భాషల పరస్పర నంబంధాన్ని గురించి జరుగుతున్న చర్చను మిటున్నాను ఇంతలో “గండాసింగ్‌ జీ నాకు కూడ్తా, పేరు ప్రతిష్టలు నంపాదించి పెట్టడానికి మీ పేరే చాలు అన్నారు 'శ్రీ/ వానుదేవ

రణ్‌, ఇ

ఆ రోజులలో డాక్టర్‌ అగర్వాల్‌ అష్టాధ్యాయి నుంచి. పాణిని కాలమునాటి భారతీయ జీవన వ్యవన్హను గురించి వివరించడానికి కృషి చేస్తున్నారు. ఈ సందర్భంలో నా కృషి నఫలం కావడానికి కొన్ని జటంకాలు ఎదురౌతున్నాయి. వాటికి ఇంతవరకు నాకు తగిన సమాధానమే అభించలేదు. ఇందుకు కారణం నాకు పంజాబును గురించి సంవూర్మ జనం. లేకపోవడమే. కొంచెం వ్యవధి వీభిస్తే మీతో కలిసి పంజాబు రాష్టమంతటొ పర్యటించాలనుకుంటున్నాను. * అన్నారు

కొంవం సేపు పంజాబీ గ్రామ నామాలను గురించి చర్చ కొనసాగింది. నేను అయనతో మా (గ్రామాలను పాలీ పాకృతిక బాణీలో ఉన్న "పేర్లను ఏకరువు పెట్టాము పంజాబులో వ్యక్తుల పేర్లతో వారి గ్రామ నామం లేదా ప్రాంతం పేర్లు జతచేసి పిలునస్తుండడం పరిపాటి.

ఈ రచయిత నోట నుంచి మారయు మాళవే పేరు వెలువడడంతో డాక్టర్‌ అగర్వాల్‌ ముఖం గంభీర ముద్రను ధరించింది ఆయన వెంటనే ప్రశ్నల వర్షం కురిపించారు.

“ఏమన్నారు? మాళవా అని కదూ?

అంఘే ఏ మాళవాా

పంజాబులో కూడా మాళవా అంటూ ఒక ప్రాంతం ఏదైనా ఉందా?

ఈ మాళవా ఎక్కడుంది?

ఆ '్రశ్నకి జవాబినూూ ఆయన ఇలా అన్నారు. ఫిరోజ్‌వూర్‌

ఫరీద్‌కోట్‌ భటిండా, సంగ్రూర్‌, పాటియాలా లూధియానా ఇవన్నీ మాళవాలోనివే. ఆ మాటవిని ఆయన నంతోషంతో కూర్చున్న చోటు నుంచి ఎగసిపడ్డారు. దానిని బట్టి ఆయన సమస్యకు సమాధానం దొంకినట్టు కనబడింది.

పంజాబులోని మాళవ (ప్రాంతం పాణిని వివరించిన భూగోళ వడ్డుకు సరిగ్గా నరిషోతోంది

మొదట ఆయన మధ్యప్రదేశ్‌లో అదే పేరుతో వ్యవహరించబడే మాళవ (ప్రాంతం ఒకక ఉందనుకున్నారు. దానిని పాణిని వివరించిన భూగోళ వర్షనతో సరిపెట్టుడానికి ఆయన ఎంత ప్రయత్నించినా కుదరలేదు. కాని ఆరోజు విశేషమేమిటో కాని, ఏ ప్రయత్నమూ లేకుండానే ఆయన సమస్యకు సరైన సమాధానం అభించింది

పంజాబులోని ఈ మాళవ ్రాంతాన్ని అన్వేషిన్తూన్న న్వర్గీయ డాక్టన్‌ వానుదేవ శరణ్‌ అ(గ్రవాల్‌ వంటి మహా పండితునికి ఈ సంభాషణ ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగించింది. కాన్ని దశాబ్దాలకు పూర్వం ఇది దారి తెన్నూ లేని దుర్గమ (ప్రాంతంగా ఉండేది. ఇక్కడ భూమి అంతా వట్టే ఇసుక ప(ర్ర. దానికి తోడు నీటి కరువు వల్ల పంటలు కూడా బాగా పండేది కాదు అక్కడక్కడ ఏవో మెట్టపైరులు పెట్టిన చోట్ల తప్ప మిగతా (ప్రాంతమంతా వట్రి బంజరు భూమిగానే ఉండిపోయేదనే చెప్పాలి (గ్రామానికి బయట అంతా వట్టి కీకారణ్యంగా ఉండేది. ముళ్ల చెట్టు మహా వృషాలు జండ్‌ కరీల్‌, పీలూపర్‌ వాహ మాత్రమే ఆ ప్రాంతం అంతటా మొలిచే మహా వృక్షాలు రాకపోకలు ఎంతో కష్ట సాధ్యంగా ఉండేవి. మాళవ (ప్రాంతంలో దారికేదంతా ఉప్పు నీరే. మంచి నీరు ఎక్కడో నకృత్‌గా అరుదుగా దొరికేది అనేక (గ్రామాలలో ప్రజలతో పాటు పశువులు కూడా ఊరి చెరువులో నీకే త్రాగేవి ఆ చెరువు నీటి కోసమే గ్రామాలలో ప్రజలు అస్తమానం తగవులాడుకునేవారు. (గ్రామాలు పరన్పరం చాలా దూర దూరంగా ఉండేవి కాని అవి అన్ని పెద్ద పెద్ద గ్రామాలే ప్రతివారూ (బ్రతుకు తెరువు కోసం ధైర్య సాహసాలతో పాటు ప్రకృతితో పోరాడవలసి వచ్చేది అక్కడ (ప్రభుత్వం ఆలనా పాలనా అట్టే ఉండేది కాదు అందువల్ల సామాన్య ప్రజలలో శాసనాల భయం

౪

అసలేమీఉండేది కాదు (ప్రజలు అందరూ దృఢ శరీరులుగా ఉండేవారు వారి వఫధ్య (ప్రేమ పగ ఏదైనా సరే తీద్రంగా ఉండేది. పేరు ప్రతిష్టలు కాపాదోవడం కోసం ప్రాణాలను పణంగా పెట్టడం వారికొక లెక్కలోని విషయం కాదు వీర మరణం పొందడం అంక నంపుటంలోనూ ఇంటోనూ. కూడా గొప్ప విషయంగా పరిగణించేవారు. ప్రతి సమవేశంలోనూ సంతలలోనూ బ్రతి సందర్భంలోనూ అవకాశం దొశినప్పుడల్లా వీరగాధలే చోణులు పాడేవారు. ప్రతీకారంగా రక్తవు "చేపలు. ప్రవహింప చేయడం శూరులు వీరుల (ప్రధాన లక్షణంగా ప/గణించేవారు. నిజం పప్పాలంటే ఆ ప్రాంతంలో హిందువులు, సిక్కులు, ముసల్మానులు మూడు మతాలకు చెందిన (ప్రజలు నివసిన్తూనే ఉండేవారు. యితే. నిజానికి వీరంతా ఎవరి నంప్రదాయానుసారం వారు జీవిన్తూ *ండేవారు. గూంగే సాంప్‌ గౌరవార్థం ఏకేటా పెద్ద జాతర జరిపేవారు. రమాధులు. గోరీలు పూజిస్తూ ఉండేవారు మనుషులకీ, పశువులకీ వచ్చే వ్యాధులన్నింటికి మంత్ర చంటత్రాలతో చికిత్సలు చేయించేవారు. ఏ గ్రొమౌనికా (గ్రామం అన్నింటా సర్వ సంపూర్షంగా స్వయం పోషకంగా ండేది ? చారి(త్రకాధారాలు, నమౌన గౌరవం, ఒకే రకమైన సొమాజిక వ్యవస్త కారణంగా వారందరికీ సమాజం సంస్కృతీ రెండూ ఒకే రకంగా ఉండేవి భూస్వాములైన జొట్‌లు. ఇతర వృత్తులు చేపట్టి పొట్టుపోనుకునే కార్మికులు చిన్న చిన్న వర్తకులు నిమ్న జాతులకు చెందినవారూ, (స్రీలు అందరూ ఎవరికివారు తమకు నిర్ణయించబడిన స్టానాలతో, గృహన్హ సొమాజిక పరిధులకు లోబడి వ్యవహరించేవారు ఇట్టే అద్భుత చరిత్ర సంప్రదాయం సంస్కృతి సామాజిక వ్యవస్తకు మౌళన దేశాన్ని గురించి ఇంతవరకూ ఎ రచయితా తమ తమ రచనలతో సమగ్రంగా వర్షించనేలేదు. ఇక్కడ కూడా నుదీర్హమైన చరిత్ర గతిలో, ముఖ్యంగా మొగలాయిల కాలంలో ఎంతో గొప్ప గొప్ప సంఘటనలు జరుగుతూనే ఉండేవి అయితే గడచిన నాలుగైదు దశాబ్దాలలో ఇలాంటీ మాళవ భూమిలో సైతం పంజాబులోని అక్రూట్‌ వ్యవసాయాభివృద్ది, తోటల పెంపకం రాజకీయ సంచలనం యొక్క ప్రభావం చాలా (ప్రస్పుటంగా ఖగ

కనబడుతుంది. దీనినంతనీ తమ రచనలలో (్రతిఫలింప చేళడానికి ఎందరో నవలా రచయితలు ప్రయత్నించారు. అలాంటి వారిలో బవంత్‌ గార్మి జన్వంత్‌ సింగ్‌ కేవల్‌, రామ్‌ శహ్యా అడకీ, ఓంప్రకాశ్‌ గాసో లతో బాటు కరమ్‌ జీత్‌ గుస్సా వంటి యువ రచయితలు సైతం ఉన్నారు. అయితే వీరిలో గురుదయాల్‌ సింగ్‌ రచించిన *' సగం మ్నెల రాత్రి అనే నవలకు భారతీయ సాహిత్య అకాడమీ వారి బహుమనం 1975లో లభించింది. మాళవ దేశపు రచయితలలో చమదైన వైలవణం, విశిష్టత కొట్టువచ్చినట్టు కనబడుతోంది. ఇందుకు కారణం వారి నవల్లు మేధావులు విద్యావంతులైన పారకుల మనస్సులను ఆకట్టుకోగలగడవె. వారు తమ నవలలో ఏ రాజకీయ పవానికీ డబ్బా వాయించలేదు అందువల్లనే వారు సైతం తమ పారకుల సానుభూతిని ప్రగతి శీలురై రచయిత అందరివలనే చూరగొన గలిగారు. వారు ఎల్లప్పుడూ దళితులు నిరుపేదలు, నిర్చలులైన వారి పఇ్నాన్నే వాదించారు. వారి స్రితిగతులక్కు తమ పాత్ర చిత్రణలో తమ రచనలలో వారు చక్కగా ప్రతిబింబింప చేయగలిగారు. నిజానికి అలాంటి ప్రత్యక్ష ప్రదర్శనలవంటి రచనలను కొనసాగించడమంటే వారందరికీ ఎంతో ఇష్టం అయితే వారి రచనల కొక లక్ష్యం లేదని కాదు అలాగని వారు ప్రచారకులూ కాదు. కాని సామాజికంగా వ్యక్తులూ కుటుంబాలూ ఎదుర్కొనే పెక్కు సమస్యలలో దేనినో ఒక దానిని వారు పాఠకుల దృష్టికి తీసుకువచ్చి, వారిలో ఆలోచన పరంపరులను రేకెత్తించడంలో కృతకృత్యులయ్యారని చెప్పక తప్పదు, ఈ '*నగం వెన్నెల రాత్రి? చదివినప్పుడు నాకు ఇలాంటి అనుభూతే కలిగింది

మాళవ (ప్రాంతంలో ఎంతో మార్పు చాలా త్వరగా వచి సంది. ఫలితంగా అక్కడి. (ప్రజల మనస్తత్వాలలో, (గామాలలో నివసిన్తుండే భిన్న భిన్న వర్గాల వారి మధ్య సంప్రదాయ సిద్ధంగా వర్షిల్లుతూ వచ్చిన పరస్పర సంబంధాలలో ఎలాంటి మార్చు వచ్చింది? త్వర త్వరగా మారిపోత్తున్న వాతావరణం, స్టానికులలో అనాదిగా అచంచలమైన వారి ఆలోచనా నరలళిని, సంస్కృతిని అమార్చు ఎలా ప్రభావితం చేసింది? పరంపరానుగతమైన (ప్రాచీన మర్యాద, సంప్రదాయాలపై ఆధునిక నాగరికత విసిరిన కతి

౪111

దెబ్బలకు వాడికి చాలా లోతైన గాయాలే తగిలాయి.

అది ఎలాంటి ్రతిక్రియలకు దారితీసిందో గమనించవలసి వుంది అతి స్వల్చ్బకాలంలో అతి శీఘ్టగతిని సాధించబడిన భౌతి" పన ప్రగతి వల్లి ఒకే (గ్రామంలో ఒకే సమాజంలో, ఒకే కుటుంబంలో "చే భిన్న భిన్న వయస్కులైన చారందరి మధ్య మౌలికమైన విలువ-- భా ఏంతో మార్పుతోపాటు మానసిక వేదనలను కూడా తప్పలేదు న" మ్లైన ఆర్థిక వ్యవస్థకు వ్యక్తుల శార్యముతో బాటు వీరత్వం వల్ల ఏంత ప -తంాా౯ గలదో కూడా గమనించవలసి వుంది ఇలాంటి ప్రశ్న లెన్నింటికో ఈ రచయిత ఈ నవలలో జవాబులు చెప్పారు అందుచేతనే ఈ నవల సామాజికంగా కూడా ఎంతో ్రధానమైనదని చెప్పక తప్పదు. అయితే రానున్న కాలొన్ని గురించి (శ్రీ/ గురుదయాల్‌ సింగ్‌ తన ఆలోచనలు ఎమిటో అంత స్పష్టంగా ఎక్కడా చెప్పరు అంతా ఎదో. గుంభనగా రేభా మాత్రంగా సూచించి వదిలేస్తారు

శీ గురుదయాల్‌. సింగ్‌ ఎంతో చేయి. తిరిగిన నవలాకారుడని చెప్పక తప్పదు. అందుకు కారణం ఎలాంటి పారకుడైనా ఆయన రచనను ఆస్వాదించదలచి ఈ నవలను చదవడం మొదలుపెడితే చివరి కంటొ ఎక్కడా ఎమీ కదలకుండా ఒక్క ఊపులో ఆసాంతం చదవకుండా ఉండలేక పోవడం. కధ కధనం ఎంతో నరళంగా, సులభ నుందరంగా ఉంటాయి (గ్రామంలో పెద్ద మోతుబరి రైతు అందరి కంటు పెద్ద ఇంట్లో నివసిస్తుంటు సంపన్న కుటుంబీకుడు అయిన తన తండ్రి షాలాసింగ్‌ హత్యకు ఘనేమోదన్‌ తీనుకున్న ప్రతీకార చర్యల పర్యవసానంగా యావజ్జీవ కారాగార శివను అనుభవించి బాల్యమంతా జైలులోనే గడిపి శిశానంతరం తరుణుడై గ్రామౌని తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఊరంతా తారుమారుగా అస్తవ్యస్తంగా కనబడింది దేశం అంతా పూర్తిగా మారిపోయిందనిపించింది. మాళవాలోని పొత మర్యాదల స్థానే కొత్తకొత్త మర్యాదలు నెలకొన్నాయి. తాను జైలులో ఉన్నవుడా, (గ్రామంలో లేనప్పుడు మోదన్‌ సోదరుడైన సజ్జన్‌ ఏదో బొవుకుందామ ఉద్దేశ్యంతో ఘనే కొడుకులతో చేతులు కలపడంలో వాడికి కట్టు బొనిస అయిపోయాడు. మోదన్‌ షణ షణొనికీ మారిపోతున్న (గ్రామ వాతావరణాన్ని మూసిపెట్టలేనందువల్ల (గ్రామౌనికి దూరంగా న్యంత పొలంలో కట్టుకున్న

ఇంటిలో ఉంటున్న నమయంలో ఒక బిడ్డ తల్లి అయిన విధవరాలికి తన ఇంట్లో అఆశ్రయమిస్తాడు. ఆమెకు సమాజంలో అందరు గృహిణిల వలెనే మాన మర్యాదలు సంపాదించి పెట్టుడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. కాని దానిని సమాజం ఆమోదించదు. అపార్ధం చేసుకుంటుంది. దానీ పురుటి నొప్పులు పడుతున్నప్పుడు అత్త మామలు ఆమెను మోదన్‌ ఇంటికి తీనుకు వెడతారు. అక్కడ మోదన్‌ లోభత్వంవల్ల ఆమెను మరొకరికి అమ్మి వేస్తారు. అక్కడ మోదన్‌ ఏదో మాట పట్టింపు వచ్చి, గట్టిగా అరచుకుంటూ కదార్‌ దార్‌ ఇంటికి వెళ్లి దెబ్బలాడడం (ప్రారంభించాడు. అప్పుడు ఆ ఇంట్లో నుంచి బయటకు వస్తున్న మోదన్‌ స్వంత అన్న సజ్జన్‌ దెబ్బలాటలో గాయపడి మరణిస్తాడు. దీనిని బట్టి కధలో చెప్పుకోతగ్గ 'ప్రత్యేకత్క విశిష్టత లేదా వైలక్షణ్యం "ఏమీ లేదని స్పష్టమైపోతుంది. అయితే ఇందులో మాళవ ప్రాంతంలో నివసిస్తూ ఉండే విభిన్న వర్గాలకు చెందిన ప్రజల జీవన సరళి మాత్రం ఇందులో చక్కగా వర్షితమైంది అని చెప్పక తప్పదు. (శ, గురుదయాళ్‌ సింగ్‌ ఇలాంటి విషయాలను చక్కగా తనకు కావలసిన విధంగా వినియోగించుకుని పేరు సంపాదించుకోవడంలో చాలా ఘటికుడు ఈ నవలలో ఏ ఒక్క పాత్రా పాఠకులను మనస్సుకు హత్తుకోదు. మళ్లీ మళ్లీ తలచుకుని మాట్లాడుకోవడానికి దానిలో ప్రత్యేకత అంటూ ఏమీ ఉండదు మాళవ ప్రాంతంలో నివసించే ప్రజలు పరస్పరం వాదవివాదాలతో గాని కాలక్షేపం చేయడానికి రచ్చబండ మీద కూర్చొని ఊనుపోకకు కబుర్లు చెప్పుకోవడానికి గాని చాలినంత విరామం కలవారు కాదు. కాని (శ్రీ, గురుదయాల్‌ సింగ్‌ మాత్రం కధలు అన్ని గొలుసుకట్టుగా గుది గుచ్చడంలోనూ కధను కొంత దూరం సాగనిచ్చి మలుపు తిప్పడంలో

పాత్ర నిర్మాణంలో మరొక విశేషాన్ని ప్రవేశ "పెట్టడొనికే ఈ 'రచ్చబండను స్వేచ్చగా వాడుకోవడంలోనేమి ఈ (ప్రక్రియలో పారకులను ఆకట్టుకోవడం కోనరం పత్రికల భాషను సమర్హంగా వాడుకోవడంలోనేమి ఆయనక్తు ఆయనే సాటి ఇందులో ఆయనకు దీటు రాగలిగినవారు కనీనం సరసకు రాదగిన వారు పంజాబీ రచయితలలో మరొకరు లేరంకే అతిశయోకి కాజౌొలదు. కాదు కూడాను అలాగే ఈయన వాడే ఈ శైలి వైశిష్ట్యాన్ని ఎలాంటి అనువాదమైనా దానిని ఎంతటి సమక్హులు కొనసాగించినా,

న్‌

యధాతధంగా ప్రతిబింబింపజాలరు.

ఈయన రచనలో గ్రామ్య శైలి గ్రామీణ వదావళి అంతగా వినియోగం కానప్పటికీ _ (గ్రామీణుల పాత్రలను నజీవంగొా ఆలోచనాత్మకంగా, (ప్రకాశవంతంగా చిత్రించడంలో ఆయన అమోఘంగా కృతకృత్యుడయ్యాడని చెప్పక తప్పుదు. అయితే ,శ్రీ/ గురుదయాళ్‌ సింగ్‌కు ఎట్టి పరిస్తితులలోనైనా, అర్ధరాత్రి వేళ అతి రహస్యంగా నంపన్నుల కృపా భివకై చేయి జాచడానికి అంగీకరించని అంగీకరించజాలని (గ్రామీణుల ఆత్మగౌరవం సంగతి బాగా తెలును ఆయనకు, నీచులు నీచాతి నీచులు అంటే అభిమానం ఎక్కువ. (గ్రామంలో అందరికంటు అత్యధిక ధనవంతుడైన రనూఖ్‌ పటాచోపపరుడైన నంబరుదారు ఘనా ఈ నవలలో [గ్రామంలో చిన్న మిరాయి దుకాణం "పెట్టుకున్న హల్వాయా జాటుల మధ్య జరిగిన ఘర్షణలో, ఉన్నత వర్గానికి చెందిన జమీందారుల (ప్రతినిధులను చిత్రించి ప్రదర్శించిన పద్దతి మోదన్‌ కొట్టిన చావు దెబ్బలకు మరణించే ముందు, వీరిలో ఏ ఒక్కరూ మనకు ఒక్కసారైనా కనబడదు. ఆయన కొడుకు కూడా వర్ల విరోధ కారణంవల్ల మౌదన్‌ చేత చావు దెబ్బకు గురి అయి (బ్రతికి బయట పడ్డప్పటికీ వాళ్లంతా మనకు పూర్వవరిచితులైన వ్యక్తుల రూపంలో రంగస్థలంపై ఏ మౌత్రం కనబడరు. వారి ఇళ్లు ఎలా ఉంటాయో మనకు ఏమాత్రం తెలియదు. ఎందుకంటే. వాటిని మనకు చూసించడం క్రీ గురుదయాళ్‌ సింగ్‌కు ఎంతమాత్రం సమ్మతం కాదు కనుక అలాగే వారు ఎలా మాట్టూడుతారో ఎలాంటి భాషను వాడుతుంటారో కూడా మనకు తెలియదు అయితే నిమ్న బాతులు నిరుపేదలు అయిన వర్గానికీ చెందిన (ప్రతి ఒక్కరి వేష భాషలు ఆచార వ్యవహారాలు గృహ వాతావరణాన్ని మాత్రం ఆయన నిశితంగా పరిశీలించి. చక్కగా వర్షించారు. మౌాళవా ప్రాంత గ్రామీణ ప్రజల వాడుక భాషను శ్రీ గురుదయాళ్‌ సింగ్‌ ఈ నవలలో యధాతధంగా సం(గ్రహించి ప్రయోగించి దాని తీరు తీయాలను మనకు చక్కగా తెలియచేశారు అనీ ఈ నవలలో ఆయన చేసిన ఈ కృషి ఫలితంగా చిరయశస్వి అయినారనీ చెప్పడానికి నంతోపిస్తున్నాను

భారతీయ సాహిత్య అకాడమీ బహుమతి ద్వారా ఉత్తమ సాహిత్యకారుడుగా ఆయనకు దేశ వ్యాప్తమైన మాన్యత లభించే నాటికి

శే

ఆయన వయస్సు 42 సంవత్సరాలు మాత్రమే. ఈ నలభై రెండు నంవత్సరాలలో ఆయన పాండిత్య సముపార్టనతో పాటు జీవిక కోనం వ(డ్రంగం పని చేస్తూ, చదువుకుంటూ (పైమరీ స్కూల్‌లో ఉపాధ్యాయుడుగా చేరి ఆ తరువాత కళాశాలలో ఆచార్య వదవిని అదిష్టించేవరకు ఎదగడమే కాకుండా కుటుంబం నుంచి దారిద్ర్యాన్ని, లేమినీ దూరంగా తరిమివేయ గలిగారు. ఇప్పుడా కష్ట్ర దినాలన్నీ గడచిపోయాయి. కాని ఆనాటి పట్టుదలా, అమోఘ కృషీ శ్రీ గురుదయాళ్‌ సింగ్‌లో ఈనాటికీ అలాగే నిలిచి ఉన్నాయి. అందుచేత ఆయన నవలా రచనా రంగంలో ' అర్హ చంద్రుని స్థానంలో పూర్ణ చంద్రుని భావి ప్రకాశించగలరనే నేను ఆశిస్తున్నాను. అరబింద్‌ లోయర్‌ మాల్‌ ప్రీతమ్‌ సింగ్‌ పాటియాలా,

10-11-1986

క!

శ కల్రుకడ్రిద్రాక్షా వెళుతున్నారు సింగుగారూ' అబ్బే ఇక్కడికే" ఇక్కడికే అంటే ఎక్కడికి అని? ఇక్కడికే అంటే పొరుగూరికన్నమాట వెనకనున్నవాడు నవ్వాడు. ముందు వాడు కోపగించుకోనూ లేదు, వెనక్కు తిరిగి చూడనూలేదూ,. ఇవ్పుడు బండి వచ్చేనరికి చాలా చీకటి వదుతుంది దూరం వెళ్ళాలన్గుకున్న వారికి చాలా ఇబ్బంది అవుతుంది చలి మూలాన చాలా కష్టమవుతోంది. అని తనలో తాను అనుకుంటూ వెనకనున్నవాడు వస్తూనే ఉన్నాడు ఇంతలో హరాత్తుగా వాడు హడావుడిగా ముందున్న వాడిని అడిగాడు "“ఏవయ్యో నువ్వు నఘానావే కదూ. నీవూరు నూర్‌గోట్‌ కదూ అన్నాడు. “కాదు ముందువాడు ముక్తసరిగా కటువుగా చెప్పిన జవాబు వెనకవాడికీ గుచ్చుకుంది. మారుమాట్లాడకుండా వూరుకున్నాడు. ముందువాడు జోరుగా పోతుంటే వెనకవాడు నడకవేగం కాస్త తగ్గించాడు. దానితో ఇద్దరి మధ్య అంతరం ఎక్కువయింది “అయ్యా సింగుగారూ నేను ఇక్కడి దాకానే వస్తున్నాను. నువ్వు ఇంకా పైకి వెళ్ళాల్సి ఉంటే ఈ రాత్రికి ఇక్కడ ఉండి రేపు వెళ్ళవచ్చు. నరేనా.

సరే సంతోషం
కర్కశకమైన వాడి కంఠం వినగానే వెనకవాడి అనుమానం ఎక్కువయింది. కూనిరాగం తీస్తూ ముందడుగు వేస్తున్నాడు. క్రమంగా వారి మధ్య దూరం ఎక్కువ కొసాొగింది. ఏ సందులోనుంచి యమదూళలు మోసుకుపోతారో అవి ఇరుకు సందులు అంటూ గట్టీగా పాట లంకించుకున్నాడు. కొంచెం దూరం వెళ్ళేనరికి కస్పీ వచ్చింది అక్కడ దారి రెండుగా

చీలిపోయేచోట మలుపు తిరుగుతూ వెనకవాడు పెద్దగా కేకేశాడు. కానీ ఈసారి వాడి కంరం కొంచెం కటువుగానూ కొంచెం వ్యంగ్యంగానూ ఉంది. ' రావయ్యా రా ఈ అర్ధరాత్రి వేళ ఏం వెళతావు తంటాలుపడుతూ +”

ముందు వెళుతున్నవాడు ఇదేం వినిపించుకోకుండా మారుమాట్లూడ కుండా ముందుకు సాగిపోతున్నాడు. ఎంత చెప్పేనా వినిపించుకోకుండా ముందుకు సాగిపోతున్న ముందువాడి మూర్వత్వంమీద వెనకవాడికి చాలా కోపం వచ్చింది. కానీ తన కోపం తనకే ఆశ్చర్యంగా కనిపించింది. వాడు ఎంత మారిపోయాడు. వాడి మనస్సులోని భావం ఎంతటి తీక్షణమైనదంకే జైలు గుమ్మం దాటి బయట ప్రపంచంలోకి కాలుపెట్టినప్పటి నుంచీ అడుగడుగునా వాడిని అదే ఆలోచన వేధిస్తోంది. గుమస్తానీ టిక్కెట్టు అడిగినప్పుడూ, రైలు పెట్టలో కూర్చున్నప్పుడూ, ఇదే విధంగా వింత వింత ఆలోచనలూ వచా ఎయి. 'ప్రతివాడినీ అనుమానంతో పట్టి పట్టి పరీక్షగా చూసేవాడు. తనని కూడా అందరూ అలాగే అనుమాన దృష్టితో గుచ్చిగుచ్చి చూస్తున్నాడనుకున్నాడు. వాడి చూపులు వాడికే వింతగా తోచాయి పొద్దున బండి ఎక్కినప్పటినుంచీ సాయంత్రం వరకూ ఎవరితోటీ వాడు మౌట్టాడకపోయినప్పటికీ మనుషులతో మౌట్లాడటం ఎలాగూ మరచిపోయానేమోనన్న ఆశంక వాడి మనసు లో అస్తమానం మెదలుతూనే ఉంది.

చిన్న చెరువుగట్టుకి రాగానే కంబలీ మునుగు తీసి కళ్ళు పైకెత్తి ఎడమవైపునున్న చెరువుకేసి చూశాడు. అక్కడున్న చెట్టలో ఓకే ఒక మోడు మిగిలింది. చెట్టు చివరి చిటారుకొమ్మ కనబడలేదు. ఎత్తుగా వున్న గట్టు ఏమీ కనపడలేదు. ఎత్తుపల్లాలేమీ లేక్సుండా అంతా చదునుగా చేసేసినట్టు కనపడుతోంది. అదెలా ఉందో తెలియక ముందే అంతా కొత్త లోకంలా మరో ప్రపంచంలా అనిపించింది. అక్కడోస్రార్ర ఒక్క. నిమిషం ఆగాడు. ఒక్క కృణంసేపు వెనక్కు తిరిగి చూశాడు. దుకాణాల దీపాలు స్టేషనులో గ్యాన్‌ లైటు చూసి సరియైన దోవనే వెళుతున్నాననుకున్నాడు. మళ్ళీ మరోసారి ఆ మోడుకేసి చూశాడు వేపచెట్టు మొదట్లో కంళే ఇప్పుడు బాగా పెరిగి పెద్దదయింది. కానీ రావిచెట్టు మాత్రం అప్పుడెలా ఉందో ఇప్పుడూ అలాగే ఉంది

ముందుకు వెళదామని ఒక్క అడుగు వేసే సరికి త్రల గిర్రున తిరిగినట్టునిపించింది. మతిపోయినట్టునిపించింది. లేకపోతే ఇలాంటి సందేహం రావలసిన అవసరం ఎమిటి? పదిహేడు, పద్దెనిమిది సంవత్సరాలుగా అతను

ఈ దోవనే వచ్చి వెళుతుండేవాడు ధాన్యం అమ్మాలఅన్నా బజారునుంచి సరుకులు తిచ్చుకుందామనుకున్నా ఇంకేం కావాలన్నా ఈ దోవెంబడే వెళుతుందేవాడు. అలౌంటిది ఆ దోవను ఎలా మరిచిపోగలుగుతాడు. ఆశ్చర్యకరము. వోస్యాస్పదము అయిన విషయమిది.

భలేవాడివే! ఒకసారి తల ఎగరేసి ముందుకు సొగిపోయాడు.

చీకట్లు ఇంకా బాగా ముసురుకున్నాయి. చవితి చంద్రుడు వెనకనుంచి మెల్లగా పైకి వస్తున్నాడు. ఆ గుడ్డి వెన్నెలలో నీడలన్నీ పిశాచాల్డా కనపడుతున్నాయి. ఆ పరిస్తితులలో ఒకసారి తన నీడను కూడా చూసుకున్నాడు. అంతలో ఏమైయిందో ఏమోగాని అతని మనన్సులో చెప్పలేని ఆవేదన "పెల్లుబికింది. ఎన్నెన్నో ఆలోచనలు ముసురుకున్నాయి.

అన్నిటి కంటే ముఖ్యంగా ముందుకు తోసుకొచ్చిన ఆలోచన పక్కింటి వాళ్ళను గురించి పొద్దున నిద్ర లేచిన అగాయిత్తు రాత్రి నిద్ర పోయేంతవరకు నవ్విస్తూనే ఉండేవాడు. వేళాకోళం చేయకుండా ఎప్పుడూ మాట్లాడేవాడు కాదు. ఎంత గొడవ చేసేవాడని. గెడ్డం నసగంపైగా నెరినిపోయింది. అయినా చిన్న పిల్లాడికి మల్లే గంతులేసేవాడు, ఆటలాడేవాడు. తనకంటే ఒక ఏడాది ముందు నుంచి జైలులో ఉంటున్నాడు. బహుశః ఇంకా రెండేళ్ళు ఉండాలి కూడాను యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష అనుభవిస్తున్నాడు.

ఎప్పుడైనా ఇంట్‌ వ్రస్తావన వచ్చినపుడు టుండా తన సహజ ధోరణిలో నవ్వుతూ తలాడిస్తూ అనేవాడు మనం అమ్మమ్మగారింటికి వచ్చాం సంపాయించాలనే గొడవలేదు పిల్లలకి బట్టులు కుట్టేంచాలని చెప్పులు కొనాలని చింతలు లేవు అనేవాడు. చూడు. అల్లుళ్లలా హాయిగా చూస్తున్నారు అదే ఇంటి దగ్గరే ఉన్నట్టయితే ఈ పాటికి మట్టి వూడ్చుకుపోయేవాళ్ళం. ఆ చలికాలంలో అర్ధరాత్రి వేళ నీళ్ళు తోడలేక చచ్చేవాళ్ళం. ఇక్కడ దొరల్డా దర్జాగా తిరుగుతున్నాం. వేళకి తిండి తినడం వేళ ప్రకారం పనిచేసుకుపోవడం వేళకి నిద్రపోవడం అంతా ఎప్పటికప్పుడు రంచనుగా జరిగిపోతోంది. మనిషి అన్నవాడికి ఇంకేం కావాలి. బెంగ దేనికి ఆరోగ్యం అంతంత మౌ(్రంగా ఉండేది ఆడదాని సంగతి మా చోటూ చూసుకుంటున్నాడు. ఈ సంగతి మా వూరునుంచి వచ్చినవాడొకడు జైలుకొచ్చిన మూడు నెలలకు చెప్పాడు అయినా ఆ చోటూగాడు మనస్సులో ఏ సంకోచం పెట్టుకున్నాడో ఏమో ఆరు నెలలయినా చూడటానికి రాలేదు. అక్కడికి నేను అప్పుడపుడూ కబురంపుతూనే వచ్చాను. ఇంటిగుట్టు రట్టు కాకుండా సంభాళించుకు శ్ర

వస్తున్నందుకు నేను ఎంతో సంతోపిస్తున్నానని అలా కాకుండా ఆ నాలుగు స్తున్న! పడితే ఇంక పరువు ప్రతిష్టలు ఎమన్నా గోడల మధ్య ఉండే రహస్యం వీధిలో పడితే ఇ క్రపోకలు మిగులుతాయా అని నచ్చచెప్పిన తరువాత వాడు రా డ్డోసోరి మొదలు పెట్టాడు. ఇప్పుడు అది కూడా వస్తూంది మొదటసారి రెం జే వచ్చినపుడు అకుపచ్చ, గులాబీ రంగులలో అద్దకం చేసిన పట్టు గీ మునుగేసుకొచ్చింది. పెళ్ళి కూతురులాగా మొహం కనపడకుం ముసుగేసుకుంది. నేను మాత్రం తక్కువ తిన్నానా ఇప్పుడు బావగారి పాదాల మొక్కు అన్నాను. అవిడ నవ్వింది దేవుడి దయవల్ల ఇప్పుడు నాకిద్దరు రత్నాల్దాంటే పిల్లలు ఉన్నారు వాళ్ళు అక్కడ ఇంట్లో సుఖంగా ఉన్నారు. మనమేమో ఇక్కడ జల్సాగా వున్నాము బండి నడూస్తూంది. అక్కడ ఆ మేడ ఇక్కడ ఈ మేడ ఈ రెండూ మనవే.

ఈ _ ప్రపంచంలో ఎలాంటివాళ్ళు వున్నారనుకున్నావు అంటూ ఆలోచించాడు. ఆ ఆలోచనతో పాటు వాడి హృదయం శోకమయమయింది. అలా ఎందుకయిందో వాడికే తెలియలేదు బహృశ; జైలు మిత్రులందరినీ ఏడిచి వెళ్ళిపోతున్నానని బెంగ కావచ్చునేమో, ' వాహేగురు నిను మల్లీ ఈ అమ్మమ్మగారింటికి తెచ్చారూ, ఇక్కడకూడా కోపగించుకుని కూర్చోకు ఇలాంటి ఆనందం మళ్ళీ ఇంకెక్కడ దొరకదు! అని మాండ్డే నవ్వుతూ నవ్వుతూ అన్నప్పుడూ మనస్సులో జైలు మిత్రులందరి పట్ట మోహం ఇబ్బడి ముబ్బుడిగా పుట్టుకొచ్చింది. ఒకసారి ఏడుపు ెడబొబ్బలతో "పెద్ద గొడవ జరిగింది

అప్పటి తన ప్రవర్తన తనకే ఆశ్చర్యమనిపించింది ఎవంనా ఇంటికి తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కూడా ఇలా విచారంగా ఉంటారా సంతకెల్లిన బండెడ్డుల "సైతం తిరుగుమొహం పట్టినపుడు ఎంత హుషారుగా నడుస్తాయని। ఎంత ఆకలిగొ ఉన్నా ఎంత అలసిపోయినా శెండ్షో బండ్షిని ముందుకు దాటి పోనీయవు ఎక్కడైనా వంతెన వచ్చినా పల్లం దిగపలసి వచ్చినా గుజ్టాల్దాగా పరిగెతుతాయి.

ఆ సమయంలో వాటిని ఆపదలచుకున్నా ఆపటం కష్టం" అతను మరోషారి

మొహం పైకెత్తి చూసాడు ధింగడు వూరు దగ్గర పదుతుంది. వూరు వెలుపల

వసు మమ్ముచెట్టు చండ్ర చెట్ట గుంపు మధ్య బైరాగ్సల్ప గుడారాలు ఇరు. ఆ దృశ్యం అంతా ఎంతో వింతగా కనప్తడ్తింద్రి. ఊరి కుక్కలు రుగుతున్నాయి అక్కడక్కడ సంధ్య క్రిష్ట్టా కాంతులు గ్రతున్నాయి, మట్టిమిద్దై సావిట్లో భగభగ మండదుత్రున్న జ్వాలలు

టీ

కనపడుతున్నాయి--- అంతా అదోలా ఉంది చిన్నప్పుడు విన్న కధలలోని (గ్రామమొకటి కళ్ళ ఎదుట కనబడినట్లుగా ఉంది

ఊరు మధ్యనుంచి ఆ రోఢ్డు తిన్నగా ముందుకు సాగుతోంది. మెట్టుదారిన వెళ్ళే పనయితే చాలా చుట్టు తిరిగి వెళ్ళాలి. జనమంతా ఊరు మధ్య నుంచే వెళుతుండేవారు. ఎద్దుబళ్ళు మాత్రమే బయటవున్న చుట్టుదారిన వెళ్ళేవి అయినా అతను చుట్టూదారినే వెళ్తున్నాడు రెండు చెక్కలు దాటితే వూరు వచ్చేస్తుంది. మొహం అంతా కంబళీతో కప్పుకున్నాడు వెళుతూ వెళుతూ అనేకసార్లు వెనకాల ఎవరైనా వస్తున్నారేమో అనుమానంతో వెనక్కు తిరిగి చూస్తూ చూస్తూ నడుస్తున్నాడు.

ఈ. గ్రామం దాటి కడుదూరం వెళ్ళేసరికి అతని ఊరి పొలిమేరలు తగులుతాయి ఇంక తన ఊరు దగ్గిర పడిన కొలది లోపల గూడు కట్టుకున్న శోకమంతా ఎగిరిపోయింది. నంతోషంతో అతని కాళ్ళు తేలిపోతున్నాయి. కాళ్ళ కింద ఎవళ్ళో గుప్పిళ్ళతో మెత్తని మన్ను ధోవ పొడుగునా చల్లినట్టుగా అనిపిస్తోంది అతనికి అది అతని పొలం మట్టీ మట్టి కూడ ఇటువంటిదే మనిషి మట్టిలోనే పుట్టాడంటారు. మళ్ళీ మట్టిలోనే కలిసిపోతాడు బహుశా అందుకేనేమో మట్టి అంటే అంత మోజు.

మనస్సు విడిగి విప్పారి తేలిపోతుంది. ఎదురుంగా తవ్వి కుప్పలు పోసిన మట్టీ చిన్న చిన్న కొండల్ట్లా అగుపించాయి. అయినా పూర్వం నుంచి అక్కడుండే. తుమ్మ చెట్టు ఇప్పుడేమయ్యాయోగాని కనవడటం. లేదు, దూరంగా ఉన్న రుండా పొలం దగ్గిర ఒక రేగుచెట్టు మాత్రం కనపడుతోంది. దాని పక్కనే మొక్కలు లేకుండా మిగిలిపోయిన గొప్పులు వింతగా కనపడ్డాయి. కాని కస్పీ అక్కడే ఉంది. చిన్నప్పటి నుంచి తనకి దానికి చాలా నన్నిహితమైన సంబంధం.

చక్రవాక పక్షి ఒకటి కుడివైపు నుంచి కూస్తూ ఆ రేగిచెట్టు మోదుగా ఎగిరిపోతూంకే అది ఆ చీకట్లో గొజు కుప్పైలాగ మెరుస్తూ కనపడింది. దాన్ని చూడగానే ఒళ్ళంతా జలదరించింది నఖశిర పర్యంతం వణికిపోయాడు

తన పొలం దగ్గరికి వచ్చాడు. కాలిబాట వాళ్ళ బోదె పక్కనుంచే వెడుతూంది దోవంతా వంకరటింకరగా ఉంది. ఇంకా ఇరవై అడుగులు వేస్తే కాలిబాట దాటుతామనగా అతని గుండె గబగబా కొట్టుకోవడం మొదలెట్టింది. భుజానికి తగిలించుకున్న పూలనంచి కిందికి దిగబారింది. ఒక నిమిషం నిలబడి సంచి సవరించి భుజాని కెక్కించి అందులో ఉన్న పొత బట్టలని పిల్లలకోసం

క్‌

తీసికెళుతున్న ఆటసామ(గ్రిని బయటికి తీసి చూశాడు కంబళీ జాగ్రత్తగా చుట్టుబెట్టాడు. చెప్పులకు అంటుకున్న మట్టిని కూడా దులిపేశాడు. నాలుగు అడుగులు ముందుకేసి కాలిబాట దాటి మలుపు తిరగాలంకే అతనికంత ఉత్సాహం లేకుండా పోయింది. నడక మందగించింది అయినా తిన్నగా ముందుకు సాగిపోయాడు.

కస్సీ దాటిన తరువాత తోవ మారింది. రోడ్డు ఎక్కడా వంకరటింకరలు ఎత్తు. పలాలు ఎగుడు దిగుడులు ఏమీ లేకుండా తిన్నగా సమంగా సాగిపోతూంది. అటూ ఇటూ చెట్టు చేమలు కూడా ఏమీ లేవు చూడగా వూరికే రోడ్డు మాత్రమే వేసినట్లు కనపడుతోంది ఈ ఊరునుంచి ఆ ఊరు వరకు రోడ్డు పొడుగుతా ఒక్క చెట్టుకూడ కనబడటం లేదు. పూర [0 నుంచి ఉన్న పుంత ఆనవాలైన లేకుండా పోయింది సర్వే లెక్కల్లో ఈ మార్పు జరిగి ఉంటుంది ఆ మాట తలచుకోగానే అతని మనను ౧ అదోలా అయిపోయింది. చలిగాలి తీవ్రమై కాళ్ళు కొంకర్లు పోతున్నాయి. కుడిమోకాలు ప్టుసింది. నొప్పితో మెల్లిగా నడవడం మొదలెట్టాడు

పట్టి చూస్తే ఆ ఊరు ఎంతో మారిపోయినట్లు కనిపించింది. డాబాలమిద ఏదుచోట్ట వెలుగుతున్న దీపాలు కనిపించాయి. ఊరు మొత్తానికి అ రోజుల్లో మూడేమూడు మీద్దెలుండేవి. ఒకటి వాళ్ళది పండితుల ఇల్లు. రెండు పచ్చిమట్టి మిద్దెలు ఒకటి పరతాపది. రెండోది దియాలేది. (గ్రామం కూడా కొంచెం "పెరిగినట్టు కనపడుతోంది. ఇక్కడ కూడా రోడ్డుకి అట్హూఇటూ కొత్త ఇళ్ళు ఎన్ని కట్టారని । ఊరి అవతల రోడ్డు పక్కన ఉన్న తుమ్మ చెట్లన్నీ ఒక్కటి కూడా లేకుండా నరికివేయబడ్డాయి. దొడ్డిగోడ పక్కునున్న నూతిమీద మొలిచిన రావిచెట్టు కొమ్మట్లో నాలుగు మౌత్రమే ఇప్పుడు నిలిచున్నాయి

ముసలి కోమటి తలమీద మిగిలిపోయిన నాలుగు పరకలవళలె

ఊరు సమీపిస్తున్న కొలది ఆతని కళ్ళు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాయి. వచ్చింది తన ఊరికేనా లేక మరో ఊరికేనా అన అనుమానం వచ్చింది

మోకాళ్ళనెప్పులు ఎక్కువయ్యాయి. తాను కాళ్ళు ఈడుస్తూ నడుస్తున్నానేమోనని ఒక్కక్షణం అనుకున్నాడు. ఇంతలో హరాత్తుగా అతనికి పొగలో చిక్కుకున్న మనిషి ఉక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్నట్టుగా అనిపించింది. ఏదో ఒక వింత ఆలోచన మనసు నిండా జాడ్వాలవలె అలుముకుంది ఇంతకీ అతను ఇవేళ తిరిగొన్తున్నట్లు ఎవ్వరికీ తెలీదు తెలిసినవాళ్ళుంకు పట్టించుకోనూలేదూ, కిందటిసారి కలుసుకున్నపుడు చిన్నాడికి తనిలా

వస్తున్నానని నంగతి ఏ తేదీన ఎన్ని గంటలకి ఎలా వచ్చేదని చెప్పినట్లు జ్ఞాపకం ఒకవేళ వాళ్ళివరైనా ఏ కారణం చేతనైనా అక్కడికి రాలేక పోయారనుకోండి. కనీనం రైలు దగ్గరకైనా రావచ్చుకదా!

అతనికి నిజంగానే మనన్వులో కొంచం దుఃఖం పొర్లివచ్చింది. ఇంతలో వాళ్ళ. ఇంటి తాలూకు ఎత్తైన అరుగులు జ్ఞాపకం రావడంతో మనస్సు కాన్త కుదుటపరచుకున్నాడు పాత "స్నేహితులు కనపడినట్టు ఊరింకా నాలుగు అంగట్లో చేరుకుందామనగా ఈన ఇంటికి పోయే వంకరటింకర కాలిదారిన పడ్డాడు. మాలపల్లి చేరుకోగానే అతని చూపు త్వరత్వరగా ముందుకు సాగింది. ఉన్న ఇళ్ళన్ని అటు ప్రక్కనే వున్నాయి. సరబన్‌ పిండిమర పెట్టుకున్న చోటు అలాగే వుందికాని ఆ మర అక్కడలేదు. వారి కర్మాగారపు గోడల తాలోకు స్తంభం ఒకటి విరిగిపోయింది. పైన వేసిన కప్పుకూడ ఇదివరకులా లేదు. కాని అందులో కొత్త వస్తువులేం కనపడలేదు

కొడవలి గడ్డి నరికే పటకాకత్తి భుజంమీద పెట్టుకుని ఒకడు నందులోనుంచి బయటికి వచ్చాడు. అతని వెనకాలనుండి కొండమీది పొలాలవైపు మళ్ళాడు. ఆ వ్యక్తి వెళుతున్న తీరు కుంటు కొడుకు గర్జర్‌లా వుంచి. అతను ముందు వెళుతున్న వ్యక్తిని గొంతెత్తి పిలుద్దామనుకున్నాడు. ఇంతలో మరో ఆలోచన రావడంతో మౌనంగా వుండిపోయాడు. అటువైపే చూస్తూ ఉండిపోయాడు. కేక వేయలేకపోయాడు వాడే నందేహం లేదు. గర్జనే పొలం వైపు వెళుతున్నాడు.

మెట్టవాలు ఇల్లు ఎదురుగా కనబడుతోంది దానికి ఇరువైవులా వున్న పట్టుచేను చూడగానే ఏం తట్టిందో ఏమో నడుస్తున్న వాడల్లా హరాత్తుగా ఆగిపోయాడు. ఆ మెట్టంతొ పైనుంచి చిన్నదైపోయినట్టుగా కనిపిస్తోంది ఊరికి సమీపంగా కట్టుకు అటూ ఇటూ వున్న వేపచెట్టు చండ్రచెట్టు కనబడకుండా పోయాయి. ఇంటిముందు వాకిలి గోడ కొంచెం చిన్నదైనట్లు కూడా కనపడుతోంది. దొడ్లో వున్న వేవచెట్ట కొమ్మలు బోడెవాళ్ళ నూళికేసి నలుదిసల విసరించుకు వున్నాయి ముందుకు సాగుతున్న కొలదీ అతని మనస్సులో ఆందోళన చెలరేగింది. ఇక్కడ ఏదీ కూడా మునుపటిలా కనబడటం అనుకున్నాడు.

ఇంటికి వ్రు వెళ్ళాలో డా ఎటువైపు చూసినా దోవంటూ కనబడలేదు. పత్తివేలు బాగా ముమ్మురంగా పండాయి ఇలాంటి పట్టు భూమిలో పత్తి ఇంత యిలా పండటం అతనికి చాలా వింతగొవే తోచింది మిట్టదూ "పైనుంచి ఎవరో

శుభ్రంగా తుడిచేసినట్టుగా వుంది నెలకూడ అదోలా వుంది ఎడంవైపు తిరిగి బోదికేసి చూసాడు కాని అందులో నీరంతా కట్ట తెంచుకుని బయట ప్రవహిస్తోంది. బోదె దాటి ఇంటికి చేరుకునేసరికి అది తాను చిన్నప్పటినుంచి పుట్టి "పెరిగి పెద్దవాడయిన ఇల్లు అదేనా అని సందేహం వచ్చింది అక్కడే ఆ ఇంట్లో ఉండేవాళ్ట్లందరినీ తానొక యజమానివలె శాసిన్తూ వుండేవాడు అంక నమ్మలేకపోతున్నాడు. దొడ్డిగోడ పడిపోయింది ఎలాగో నడ ఎత్తున నిలబడి వుంది ఒకటి రెండుచోట్ల గంతులేసి దాటి పారిపోవచ్చు గోడ దగ్గరంతా గడ్డి బాగా మొలిచింది. అరచేతితో అదిమేనరికి మట్టిలో దాగివున్న ముల్లేదో కస్పున గుచ్చుకుపోయింది. ఆ బాధకి కళ్ళెంబట నీళ్ళు గిర్రున తిరిగాయి వెధవ ముళ్ళు గుచ్చుకుంటేనే ఇంత నొెప్పేమిటి అనిపించింది వెనకింటి గోడ పూర్తిగా కూలిపోయింది. దాన్ని దాటి లోపలికి వచ్చాడు దొడ్డి అంతా గడ్డి గాదం మొలిచి అడవిలా వుంది. అడుగడుగునా రేగుకంపలు తుమ్మవెట్టు ఎక్కడచూసినా అవేగావున్నాయి.. చూడగా గొల్లలు అక్కడ గ్‌ొర్హాల్ని మేపుతున్నట్టు అనిపించింది. గోడ పక్కనేవున్న కుడితితొట్టి పూర్తిగా విరిగిపోయింది. దొడ్డి గుమ్మం తలుపులు రెండు ఎవరో ఎత్తుకుపోయాయి ఒకవైపున ఇంటిపైకప్పుకూడ వంగిపోయినట్టుంది. పైనున్న పెంకులన్నీ కదలిపోయాయి. నల్లటి గుమ్మం రాక్షసుడి నోటివలె భయంకరంగా తెరుచుకుని వుంది ఈ గుమ్మం దగ్గరే ఒకప్పుడు పాయ్యి ముందు కూరు ఎని పరిసరాల్లో వున్న పచ్చనిచేలు అన్నింటిని ఓరకన్నుతో చూసి ఆనందిస్తూ వుండేవాడు. ఏదో ఊహాలోకాల్లో విహరిస్తూ వుండేవాడు కుడివైపు గోడప్రక్కనే వంట చేసుకోవడం కోసం దింపిన వసారా ఇప్పుడు అయివు ఆనమాలు లేకుండా పోయింది. రెండిళ్ళ తలుపులు మూయబడదే వున్నాయి. రెండింటికి "పెద్ద పెద్ద తాళం కప్పలు కూడా వేసే వునా యి కానీ ఇంటిగోడల నుంచి మాత్రం మట్టిపెల్లలు రాలిపడటంతో ఇటుకలన్నీ పట్టు వదిలి వచ్చేస్తున్నాయి. పైనున్న సెంకులన్నీ రాలిపడిపోయినట్టుగా వున్నాయి. ఎడమవైపున వంటచెటుకు దాచుకోవడం కోసరం ఉపయోగించే రేకుపెట్టై ఒకటి అలాగేపడి వుంది. అదంతా చూడగానే నోటమాట రాకుండాపోయింది పదేళ్ళపాటు తాను ఈఇంటిలో కలలెనో షె కనా డు. రెండేసి రోజులకొకసారి ఏదో ఒక కలవచి ఏనప్పుడొల్లా మరునాడంతా ఈయింటి సంగతే శి

అస్తమానం గుర్తుకొన్తూ వుండేది. తోడివాళ్ళందరితో దీన్ని గురించే మాట్లాడుతూ వుండేవాడు అలాంటిది తాను వెళ్ళిన వెనుక ఈ యింటి గతి ఇలా అయిపోతుందని కలలోకూడ ఊహించలేదు. ఇంతలో పెనుగాలి వీచింది నాలుగువైపుల నుంచి దుమ్మురేగింది. కన్ను చించుకున్నా ఎమీ కనబడకుండా పోయింది. మట్టి ఏమీలేనట్హ వట్టి ఇటుకల గోడ చెంత ఎంతసేపో అలా నిలబడి వున్నాడో! చెవులు హోరెత్తుతున్నాయి. బుజ్ఞు వేడెక్కిపోతెంది వేడివేడి బూడిద నెత్తిన పోసినట్టు. ఎవరో తనని చూసినట్టు, వెంటనే పరిగెత్తికళ్ళి ఊరంతా దొంగ దొంగ దొంగ అని అరుస్తూ గొడవ చేసినట్లు చాలాసేపటికి అతనికి అనిపించింది... అతను సునాయాసంగా గోడ దూకి బయటికి వచ్చేశాడు నిజంగానే ఊళ్ళో చాలా గొడవ జరిగింది. నువ్వంటే నువ్వు, నేనంకు నేను ఎవరో తీక్షణంగా కటువుగా వాళ్ళలో వాళ్ళు కేకలేనుకుంటున్నట్టు వినిపించింది. ఆ రణగొణధ్వనిలో పాల్గాన్న కొంతమంది గొంతుకలు తనకు బాగా పరిచితమయినట్టివిగా అనిపించింది గబగబా పత్తిచేను గట్టుదాటి మానా వాళ్ళ సందుకేసి వెళ్ళాడు కాని ఆ సందులోకి వెళ్ళబోతుండగా ఎదురుగా ఉన్న సైనివాళ్ల దొడ్డిలోనుంచి మంటలు పైకిలేస్తూ వుండటం చూసి అక్కడే అగిపోయాడు. లోపలినుంచి వెలుతురు సందులో పడుతోంది. దొడ్డిలో కుజ్హాడెవడో వాళ్ళ అమ్మతో గట్టిగా దెబ్బలాడుతూ పశువుల మెళ్ళో తాళ్ళు ఇప్పేస్తున్నాడు దొడ్డిలో నిహాల్‌సైని భార్య కోపంతో మండిపడుతున్న కొడుకుని రకరకాలుగా తిట్టుపోన్తుంది రానీ మీ నాన్నగారికి నేనంతా చెబుతాను కదా! నువ్వేమేమి కూసావో అంతా చప్పేస్తాను. ఎలాంటి కలికాలం వచ్చిపడింది నిన్న మొన్నటివాడు వేలెడంత లేడు నా తల తడిమి మహానీతులు చెప్పవచ్చాడు. ఇకముందు ముందు ఇంకెన్ని వింతలు చూడాల్సివస్తుందో + అయితే ఇప్పుడే వెళ్ళి చెప్పిరా అన్నాడు ఆ కుర్రాడు గొంతుక ఇంకా "పెద్దది చేసి కోపంతో మండిపడిపోతూ వాడేం నామీద పోలీనులను నిఘా పడొడా? మరీ వేధించుకుని తిన్నానంకే నేను ఇప్పుడే వెళ్ళి సైన్యంలో చేరిపోతాను. ఒకవైపునేమో రోజంతా కష్టపడి పనిచేయటం అయినా వీళ్ళ దగరనుంచి దమ్మిడీ అయినా రాలకపోవడం మహాచెపొ ఎచ్చావులే అక్కడికి ఆ సైన్యంలో చేర్చుకునే వాళ్ళు నీకోసరమే కాచుకూర్చున్నట్లుగా మౌట్లాడతావంటి? అక్కడికి వెళ్ళి వెళ్ళగానే నువ్వు క్రి

తిన్నగా లెష్టైనెంట్‌ అయిపోతావా ఏమిటి మహా పౌరుషం వున్నవాడు! బయలుదేరాడయ్యా మొనగాడు. నీలాంటి వాళ్ళే అక్కడ సైన్యంలో వంటగదిలో అంట్లు తోముతున్నారు .

ఈ కుజ్జాడు నిహాల్‌ కొదుకుట్లో ఎవడైై వుంటాడా అని తీద్రంగా ఆలోచిన్తున్నాడు. కాని వీడి గొంతుక విన్నట్టు ఎప్పుడూ గుర్తుకు రాలేదు అంతలో మళ్ళీ జ్ఞాపకం వచ్చింది. పన్నెండు పదమూడేళ్ళకు పూర్వం నిహాల్‌ వాళ్ళ కుటుంబంవున్న ఇల్లు విడిచి లోపలి మకాంకు మారినపుడు వాళ్ళకి అయిదేళ్ల కొడుకుండేవాడని. వాడినందరూ అప్పుదు "భిటి అని పిలివెడివాడు. బహుశః వాడేనేమో వీడు. ఆ రోజుల్లో మహా అల్లరి చేసేవాడు ఆ రోజుల్లో మట్టిైబొమ్మలు అమ్మేవాడి దగ్గర డప్పు ఒకటి సంపాదించి అందరి చెవులు అదరగొట్టసేవాడు చప్పుడుతో ఎవడైనా కనుక బెదరిపోయినట్టుయితే వాడిని గేలిచేస్తూ ఆకాశం అదిరిపోయేటట్టు నవ్వేవాడు. నిహాలే కొడుకులందరిలోకి వాడే చురుకైనవాడు అనిపించేది.

పినతల్లి నిహాలీకి పాదాభివందనం చేసి ఆశీన్సులందుకొనిపెడితే బాగా ఉంటుందనిపించింది. వాడికి. మననునిండా రకరకాల ఊహలు ముసురుకొంటున్నాయి. తనని చూడగానే మ మూలుగా కర్కశంగా వుండే పిన్నమ్మ గొంతుక నవ్య నవనీతంలా ఆ(ర్థమైపోతుంది?' అనుకున్నాడు ఈ ఆలోచన రాగానే పిన్నమ్మ అంటే ఎక్కడ లేని(ప్రేమ పొంగి పెల్లుబికింది. అసలు అవిడలాగా కణతణానికీ కవళికలు మార్భివేయగల మరొక ఆడదాని న్న తాను ఇంతవరకూ ఎక్కడా ఎప్పుడూ చూడనేలేదు అనుకున్నాడు. కోపం వచ్చిందంటే దానికి హద్దూ పద్దూ అంటూ వుండేది కాదు. కాని అంతలో ఎవరైనా నవ్వుతూ పిలిచినా లేకపోతే ఇరుగుపొరుగు వాళ్లైవరైనా ఇంటికి వ్వ ్చ్‌నా ఆవిడ ముఖం పువ్వులా వికసించి కలకలలాదేది నవ్వుతూ పలకరించ్రేద్ర అవ్వుడు ఎంత మృదువుగా మధురంగా మాట్టూడేదని! ఎంత నమ్రతతో ఆ వచ్చిన వారికి స్వాగతనత్కారాలు చేసేదని ఆ హోయలు ఆ వినయం చూచేసరికి “అబ్బో ఇదెంత నంగనాచిరా * అనిపించేది అందుకనే ఆమెతో పరిచయమున్న వాళ్లంతా ఆవిజ్హీ 'నంగనాచి అనే వ్యవహరించేవారు అయితే తనకు మాత్రం చిన్ననాటినుంచీ నిహాలీ పిన్ని ఇంటా బయటా వేసే వేషాలన్నీ బాగా పరిచయమే. తల్లి తరువాత తనకు ఇంకెరిమీదనైనా (పేమ అభిమానం అంటూ వుంటే అవి నిహాలీ పిన్నిమీదే వున్నాయి.

సందు మొగలోకి రాగానే కప్పుకున్న కంబళీని తీసి తలకు చుష్టేశాడు. కానీ మంట వెలుగు ఇంకా ఎక్కువ కావడంతో వాదు తలపంకించి అక్కడినుంచి పారిపోడామనుకున్నాడు కానీ వెళ్లలేదు. గుమ్మం దగ్గరకు వచ్చి లోపలికి జాగ్రత్తగా తొంగిచూశాడు.. పకసిన్నీ పిన్నమ్మ తన భాతీ శరీరాన్ని ఈడ్చుకుంటూ ఒక మంచం ఎత్తి పెట్టుకుని వెనక దొడ్లో ఇంటివైపు వెడుతోంది. ఆమె కంరం వెనుకటంత రుంకారంగా లేకపోయినా పిల్లలను కోప్పుడ్డం ఇంకా మానలేదు. గుమ్మంలోంచి ఒక యువకుడు గంప నెత్తిన బెట్టుకుని బయటకు వచ్చి నణుక్కుంటూ ఎదురుగా వున్న రత్తూ బిషే ఇంటివైవు వెళ్లడం అతని కంటపడింది. ఆ పడుచువాడు అజొనుబాహువు. మంచ పొడగరి. వన్తూ వస్తూ ఆ పడుచునాడు తనకేసి ఎగాదిగా చూసి రత్తూబొషే ఇంటిలోకి వెళ్లాడు. ముందు సందంతా చీకటిగా వుంది." రెండువైవులా వున్న ఇళ్ల తలువులన్నీ మూసేసి వున్నాయి. కొన్ని కొన్ని ఇళ్లట్లోనుంచి తలుపులున గ కన్నాలలోనుంచి కొంచెం కొంచెంగా కాంతిరేఖలు వచ్చి పడుతున్నాయి. కానీ ఊరు చాలాభాగం మాటు మణిగింది. అందరూ రొక్టైలు తినేసి పడుకున్నట్టుంది. అయితే ఆనందు మునుపటిలాగే వుంది. నత్హూ ఇంటి గుమ్మం దగ్గరనుంచి మెరక ఎక్కుతుంది. ఆ ఎత్తు ఎక్కితే అక్కడ ఘ్యానే గోడ దగ్గరనుంచి మళ్లీ పల్లం అవుతుంది. అయితే ఆ సందులో ఇవ్వుడు కనబడుతున్న మార్చు అల్డా ఏమిటంకేు పూర్వం గొప్పులున్న చోట ఇప్పుడు సమంగా వుంది. గోతులన్నీ వూడిపోయాయి. మెరక పల్లమైంది. అంతే రెండువైపులా వున్న ఇళ్లట్లో ఖయావీ వాళ్ల కుటుంబం వాళ్లు మాత్రమే కొత్త సింహద్వారంవైపు కప్పు వేయించుకున్నది. గట్టి అరుగు కూడా కట్టించుకున్నాడు నందుమొగలో వున్న దీవన్‌ ఇంటీచావిడీలో ఒక మూలవున్న మోట కొయ్యబండీ అప్పటినుంచి అలాగే అక్కడే పడీవుంది. అది ఏదో ఎద్దుబండి ఢీకొనడంవల్లి వంకలైసోయి వుంటుంది సందు మొగ దాకేనరికి వాడిదృష్టి ఘ్యానే ఇంటిమీద వాలింది ఆ ఇంటి రూవురేఖలన్నీ పూర్తిగా మారిపోయాయి. పూర్వం పెద్ద తలువులుండేచోట ఇప్పుడు చిన్న తలువు వుంది దానికి ఇరువైపులా ఇనువచువ్వలు బిగించిన కిటికీలున్నాయి. ఆ తలువు ఎడమవైపున వున్న ఆఅరుగుపైన పెద్ద వసారా కట్టారు. దానిప్రక్కనుంచి వెడుతుంటే వాడికేదోలా అనిపించింది కాని .

ఆెండిళ్ళు దాటేనరికి ఇంతకంటే ఆశ్చర్యకరమైన విశేషం మరొకటి కనిపించింది. అతను మొత్తం [గ్రామంలోవున్న వాటిన్నంటికంటే చక్కనైన ఇల్లు కట్టుకున్నాడు చంద్రాస్తమ సమయంలో గుడ్డివెన్నెల తెలుపు ఎరుపు డాలుతో మెరుస్తున్నట్టుంది ఒకవైపున సెద్దగోపురంలోని రకరకాల వి(గ్రహాలు కనబడుతున్నాయి రెండోవైపున తెలివలవాడి నూనె గానుగలుండేవి. ఇప్పుడు అక్కడ కూడా ఇళ్ళు కట్టేశారు బహుశా అతనే కట్టించి వుంటాడు అనుకున్నాడు ఎందుకంటే అతను అయిదేళ్లపాటు అక్కడ ఆస్టలంలోకి ఇంకోళ్లి కాలుపెట్టనివ్వలేదు ఆ(క్రమించుకోనివ్వలేదు పాకిస్టాన్‌ ఎర్చడ్డానికి కొంచెం ముందుగా అక్కడినుంచి ఒక అరోరా కుటుంబం ఇక్కడకువచ్చి మకాం పెట్టింది. కాని నెల తిరగకుండానే వాళ్ళని తిట్టి బెదిరించి అక్కడినుంచి తరిమివేశాడు ఆ తరువాత సర్కారు ఉద్యోగన్హులతో చేతులు కలిపి దాన్ని ఆ(క్రమించుకోవడానికి వ్యూహం పన్నారు. బహుశా ఆ పన్నాగం ఫలించి వుంటుంది. అతని గుండెల్లో మూరెడు మంట బయరుదేరింది. తన శత్రువు ఇంటి వైభవం కంటగింపు అయింది. పళ్లు పటపటకొరికి లోపట్టోపలే ఏదో తిట్టుకున్నాడు. నడుం ఎత్తి వడివడిగా నడుస్తూ ఈ కొత్త ఇంటి గుమ్మంవైపు చూసి కాండ్రించి తుపుక్కున ఉమ్మేసి ముందుకు సాగిపోయాడు ఆ సందు ఒకటే ఊరిక్సి ఆ సందుమొగన వుంది అతని ఇల్లు, కానీ ఇరుగు పొరుగునున్న నాలుగైదిళ్లు దాటి తన ఇంటి గుమ్మం చేరి మారిపోయిన దాని స్థితిగతులను చూసేసరికి అతని మనను (కు హాయి కలిగింది ముందున్న గోడ పండుటిటుకలతో గట్టగా కట్టి ఉంది ముందు వాకిలి గుమ్మం మునుపటి కంటే వెడల్పుగానూ, ఎత్తుగానూ వుంది. చిన్నదైనప్పటికీ చక్కగ పక్కగ తీర్చి కట్టిన అరుగు కూడా వుంది ఎడమచేతివైపున ఇనుపచువ్వలు బిగించిన ెద్దకిటికీ వుంది. దానిపై న వెలుతురు కోసం చిన్నగాజు కిటికీ కూడా వుంది తన తండ్రి ఎక్కడైతే వసారా దింపాలనుకున్నాడో అక్కడే ఇప్పుడు పక్కగా కట్టీవేశారు ఆ వసారాకు ఇరువైపులా వున్న చిన్న చిన్న కిటికీలో వెలుగుతున్న దీపాలు దూరానికి రెండు కళ్లలా కనిపిస్తున్నాయి. అతను ఆ యింటినంతటినీ అలా ఎంతసేపు చూస్తూ ఉన్నాడో తెలియదు. అంతలోనే అతనికేమి ఆనందం కలిగిందో కాని కళ్లు సంతోషంతో మిలమిలా మెరిసాయి మెల్లీ మెల్లిగా ముందుకుసాగాడు కొంచెంసేపు అలా నిలబడే "పెద్ద గుమ్మంకేసి చూశాడు సంకోచిన్తూనే నెమ్మదిగా తలుపు గొళ్లెం పట్టుకుని చప్పుడు చేశాడు. 12

కాని లోపలనుంచి ఎలాటి జవాబు రాలేదు. అలా ఒక్క క్షణంసేపు ఆగి రెండు చేతులలోనూ దబదబా బాదాడు. పైనున్న సావడి కిటికీ తెరిచి చిన్నవాడు కర్కశన్వరంతో “ఎవరదీ? * అని కేకవేశాడు.

అతను ఏమీ జవాబు చెప్పలేదు. ఒక్క అడుగు వెనక్కువేసి తల పైకెత్తి కిటికీవైపు చూశాడు. చిన్నవాడు కిటికీలోనుంచి ఒక్కవత్షణం క్రిందకు పరకాయించి చూశాడు ' అన్నయ్యేనా! వస్తున్నాను అన్నాడు.

చిన్నవాడి నోటివెంట అన్నయ్య అనేమాట వినగానే మనస్సులో ఏమి అనిపించిందో కాని గొంతుక వూడిపోయింది. కళ్లు చెమ్మగిల్లాయి. బొద్దు ముద్దుగా వుండే వాడి చిన్ననాటి హూహం గుర్తుకు వచ్చింది. తన వాణ్ణి ముద్దుగా “కచరా అని పిలిచేవాడు.

అన్నయ్యా సత్‌ (క్రీ? అకాల్‌?' అంటూ తలుపు తెరిచి చిన్నవాడు స్వాగత వాక్యాలు పలికాడు కాని తన నోటివెంట కష్టంమీద స అనే అక్షరం మాత్రం ఎలాగో పెగిలివచ్చింది. చిన్నవాడి భుజం తపతపా తట్టుతూ ఎంతో కష్టంమీద తన్నుతాను నంబాళించుకున్నాడు.

“నువ్వు ఒక్కడివే వచ్చావా? నీతో కూడా తారా రాలేదా?” అంటూ చిన్నవాడు తలుపులు వేస్తో బాధగా అడిగాడు. “వాడు నిన్నననగా సంతకు వెళ్ళాడు. నిన్ను కలుసుకోలేదా?*

జవాబుగా తల పంకించాడు. రెండు అడుగులు ముందుకు వేసి వాకిట్లో అపరిచితునిలా నిలబడిపోయాడు.

బేబే (అమ్మ) ఇక్కడే పెద్దన్నావాళ్ల గదిలో ఉంది"” అన్నాడు చిన్నవాడు చీకటిలో కుడివైపు చేయి చూపిస్తూ. ఒక మూలగా కట్టిన వంటింటి వైపు వెడుతూ ““ఇక్కడే ఉండు. ఇప్పుడే అగ్గిపెట్టు తెస్తాను” అన్నాడు.

ఇంతలో అతను కంబళీ తీసి సర్దుకొని కళ్లవరకు కప్పుకున్నాడు. ఎడమవైు వాటా అంతా పడగొట్టి పూర్తిగా మళ్లీ కొత్తగా కట్టినట్లుంది. వీథివైపు తెరుచుకనే కిటికీ లోపలి గడి తాలూకుది. దాని పక్కనే పొడుగాటి గది. ఎదురుగా వరండా. ఆ ప్రక్కనే వంటగది. అక్కడే పైన మిద్దేమీదకు వె మెట్లు ఉన్నాయి. కాని దానికి ఎడమవైపునే ఉంది పిల్లలు లేని పెద్దనాన్న ర పాత లోగిలి. ఇటువైపు వసారా కాంబాలో పశువులు నిలబడి వున్నాయి. దా ముందు, పెద్ద గుహలా వుండే గదికి అనుకుని కాళరాకసి ముఖంలా భయం

ఒక కొాంబజా వుంది. కాలా నం. అని పిలిచాడు భయంకరమైన ఆ కొంజావైపు 13

వెడుతూ. రెండు అగ్గిపుల్లలు గీసి చేత పట్టుకుని ఆ వరండాలోకి రెండు మెట్టు ఎక్కాడు. గది తలుపు చాలాసార్లు తట్టి చప్పుడు చేశాడు చాలాసేపటికి లోపలినుంచి ఎవరో బదులు పలికారు కాని అదెవరో ఆనవాలు తెలియలేదు. తలుపులు తెరుచుకున్నాయి. చిన్నివాడు అగ్గిపుల్ల వెలిగించి లోపలికి వెళుతూ కొంచెం కాతర స్వరంతో 'బే బౌకి కబురు చెప్పాడు. పెద్ద అన్నయ్య వచ్చాడు” అని అలాగా! * అంది బేబే చిన్నవాడి మాట వినబడనట్టు, వినబడినా అర్హంకానట్టు మాట్లాడింది.

“మోదన్‌ ఎక్కడున్నాడు???

మోదన్‌ అప్పటివరకూ మెల్లిగా అడుగులేసుకుంటూ అప్పుడే తలుపు దగ్గరకు వచ్చాడు చిన్నవాడు ఎదురుగా ఉన్న గూటిలో ప్రమిద దీప వెలిగించాడు తలుపు దగ్గరే నిలబడి వున్న బేబే వాణ్ణి గుర్తుపట్టులేక పోయింది అమౌవాస్యనాడు అర్థరాత్రి వేళ దారి మరిచిపోయిన పాంధునిలా అది అబటో బయటకు అలా చూస్తూనే వుంది.

“ఒరే! చిన్నాడా! మోదన్‌ ఎక్కడరా? ఎక్కడ ఉన్నాడురా?*' అని అడిగింది.

“ ఇక్కడ నీ పాదాల దగ్గరే అన్నాడు మోదన్‌ గొంతుక పెగలించుకుని. అతని గొంతుక మళ్లీ గద్గదికమై పోయింది.

““నువ్వెక్కడున్నావురా ఇలారా నాయనా నీ శిరస్సు మూచూస్తాను. నాకు కళ్లు మనకలు వేసిపోయాయి. పగలే కనబడ్డం లేదు. చూపులేకుండా రాతిబొమ్మలా అయిపోయాను. అంటూ గుడ్డివాళ్లలా కుడిచేత్తో దానినో వెదుకుతూ. ఎడమ చేత్తో బేబే గుమ్మం పట్టుకొంది. ఏదో చెప్పలేని సంతోషంతో పిచ్చిదై పోయింది.

అతను దగ్గరకు రాగానే బేబే రెండు చేతులతోటి అతని తల పట్టుకుని కుదిపింది. మస్తకం కుదిపింది. భుజాలు, వీపు మీద తప తపా గుద్దులు వేస్తూ ““మోదన్‌ నువ్వు నన్ను అయిదేళ్లు ఉంచేశావురా!'' అంది. ఇవు డీ ముసిలిదాని వంట్లో జీవం ఏమైనా మిగిలి ఉందాని చూడుమరి నేను మృత్యువును సైతం వెనక్కు నెట్టి పారేశాను. మా మోదన్‌ రాకుండా, వాణ్ణి చూడకుండా ఎలా వస్తాననుకున్నావని దబాయించి పారేశాను అమ్మయ్య ఇప్పటికేనా నువ్వు వచ్చావు. అదే సంతోషం ఇంక నేను నిశ్చింతగా సునాయాసంగా వెళ్లిపోతాను.

ఆమె ఏమేమిచో అంటూనే ఉంది కాని అర్ధం కావడం లేదు. మోదన్‌

రాతిబొమ్మలా ఆమె ఎదుట అలాగే నోటమాట లేకుండా నిలుచుండి పోయాడు.

అన్నయ్యా నువ్వు ఇక్కడే ఉండు. ఇంతలో నేను రాబ్టైలు తీసుకు వస్తాను అంటూ చిన్నవాడు వడివడిగా బయటకు వెళ్ళాడు
వద్దు! నేను దోవలో తినే వచ్చాను”” అని చెబుతామనుకుంటూ కూడా మోదన్‌ చెప్పలేకపోయాడు. అయితే వాడి మనస్ఫులో ఉన్న మాటను చిన్నవాడు విన్నట్టుగానే '“ఎక్కడ తిన్నావు? * అన్నాడు.

“రా! నా దగ్గరే కూర్చో! రా!” అంది బేబే. అతని చేయి పట్టుకొని తన మంచంవైపు లాక్కు పోయింది. అతని భుజాలు వీవు తట్టుతూ మంచం దగ్గరకు తీనుకు వచ్చింది. ' ఇలా దగ్గరకు రా” అంటూ మంచం వాల్చడానికి చేతులు చాచి నాలుగు వైపులా తడుముకొాంటోంది. మోదన్‌ ఆమె చేయి పుచ్చుకొని మంచంమీద తలవైపు కూర్చోపెట్టాడు ఎదురుగా తాను కాళ్ళవైపు దగ్గరగా కూర్చున్నాడు.

“చిన్నాడు వెళ్ళాడా? అని అడిగింది బేబే కూర్చుంటూ. జవాబు కోసం ఎదురు చూడకుండానే మళ్లీ మాట్లాడుతోంది. ' నాయనా మోదన్‌ నేను క్షణాలు లెక్క పెట్టుకుంటూ (బ్రతుకు ఈడ్చుకు వస్తున్నాను ఇంతవరకు. ఇవ్ఫుడు నా సంగతేమిటి? నాయనా! నన్ను పుచ్చిన ఎముకల్ణాగా పారవేశాడు"' అంటూ ఏడవడం మొదలు పెట్టింది. చాలాసేపు తన మురికి బట్టతో అలా కళ్లు వత్తుకొంటూనే ఉంది. కాని చిన్నపిల్ల వలె తన గోడు వెళ్లబుచ్చుకోవడంలోనే చాలాసేపు గడిచిపోయింది. ఎక్కడా అడ్డూ ఆపూ లేకుండా అలా చెప్పుకుంటూనే ఉంది

“నాయనా ఏం చెప్పమంటావు? నన్ను వీళ్ళంతా మాదిగదాన్నిలా వెలివేసి కూర్చో పెట్టారు. నా మాట ఎవ్వరూ వినిపించుకోరు వినినా పట్టించుకోరు. ఇక పెద్దది ఉన స్నృదంటే అస్తమానం అనుక్షణం గాణుక్కుంటూనే ఉంటుంది ఇక ఆ వసారాలో ఉండేది ఉందే దాని పొగరుకు పట్టపగ్గాలు లేవు. చూస్తున్నావుగా నా పరిస్తితి వేరే చెప్పేదేమిటి నీ కోనరం ఎదురుచూస్తూ ఉండటంలోనే పూర్తిగా పదకొండేళ్ళు గడిచిపోయాయి. కళ్ళు కాయలు కాసిపోయాయి. ఒళ్ళు వడలిపోయింది. కానీ నువ్వు ఇప్పుడు ఎలాంటి వేళప్పుడు వచ్చావంకే ఎందుకూ పనికిరాని పరిస్తితిలో ఉన్నప్పుడు వచ్చావు. చూపు మందగించి పోయింది. ప్రాణం కరడుగటి పోయింది. ఇప్పుడు పరిస్టితి ఎంతగా క్షీణించిందంటు నువ్వు అక్కడ కూర్చున్నావన్న మౌకుగాని నా కనలు కనిపించటం లేదు ౫

శ్‌

ఇంతలో ఆవిడకి అనేకసార్లు ఎడుపు పొంగి వచ్చింది. కళ్ళ వెంట నీళ్ళు జలజల కారింది. తన్ను తాను సంభాళించుకుని మెల్లిగా వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తూ గడ్గద స్వరంతో మెల్లిగా మాట్లాడటం మొదలెట్టింది కాని అనుకోకుండానే తానంతట అదే మధ్య మధ్య గొంతుక ఆవేశంతో హెచ్చుతోంది. ' నాయనా నువ్వు ఎంత నీరసించిపోయావురా. బాగా చిక్కిపోయావు అంటూ ముందుకు జరిగి మోదన్‌ మెడా వీపు నిమురుతూ అంది చూస్తుంటే నువ్వు మునుపటి మోదన్‌వేనా అనిపిస్తోంది నాకు చిన్నాడు చెప్పాడూ అక్కడ మనుషుల చేత గానుగ తిప్పిస్తారు అని. చూడగా వాళ్ళు యమదూతలకు ఎమీ తీసిపోరు అనిపిస్తోంది. నాయనా నువ్వు ఎలాగోలాగు వచ్చావు అంతే సంతోషం అదే మంచి పని నా గుక్కెడు ప్రాణం చిటుక్కుమన్నప్పుడు శవయాత్రలో నువ్వు కూడా ఒక కొమ్ము పడతావు కుండ పగలగొడ్డావు. నాకు సద్గతి కలుగుతుంది. లేకపోతే నరకంలో నానా యాతనలు పడవలసి వస్తుంది మంచిపనే అయింది. నేనెంత అదృష్టవంతురాలిని ఎంత ధన్యురాలిని. దేవుడా. ఇలా మాట్లాడుతూ మాట్లాడుతూనే ఆమె నిట్టూర్వులు వదలడం మొదలెట్టింది. ఆయానం వచ్చింది దగ్గు ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసింది దానితో చాలాసేపు మాట్లూడకుండా ఉండిపోయింది కానీ మోదన్‌ దృష్టి అంతా ఎక్కడో ఉంది అతని ధ్యాన ఆమె పెకి తిరగనే లేదు. చీకటిగా ఉండే ఆ గదిలోకి తదేక దీక్షగా చూస్తుండిపోయింది. ఉన్నట్లుండి అతనికి పెద్దతల్లి జ్ఞాపకం వచ్చింది చిన్నప్పుడు ఆతను అర్దరాత్రి నిద్రలేచి పెద్దతల్లి దగ్గజికి పరిగిత్తుకుపోయి పడుకుంటూ ఉండేవాడు. బంగారు రంగుతో మిసమిసలాడ్తే ఆవిడ ఒళ్ళు పడుకున్నప్పుడు వాడికి తల్లి దగ్గిర పాలు తాగుతున సప్పుటివలతె నిద్ర ముంచుకొచ్చేసేది. "పెద్ద తల్లి తనని పడుకోబెట్టి (ఆవిడ ఒంటి పరిమళం అలవాటయిపోయి. అస్తమానం వాళ్ళమ్మతో దెబ్బలాడి ఇక్కడికి పరిగెత్తుక్సు వస్తూండేవాడు ఇక్కడే పడుకుని నిద్రపోయేవాడు ) అతన్ని పడుకోచ్వె బొంతకప్పి గుండెల కదుముకునేది తియ్యగా మాళ్టుడేది. మంచి మంచి కబుర్లెన్నో చెప్పేది. ఈ జ్ఞాపకాలన్నింటితోటి మోదన్‌ మనస్సు నిండిపోయింది పాతికేళ్ళనాడు పరమపదించిన పెద్దతల్లి తాలూక్సు మృద్రృర్ర స్మ్రతులెన్నో మనస్సు నిండా ముసురుకోగా అప్రయత్నంగా వాడి కళ లో నీళ్ళు గిర్రున తిరిగాయి అతనా విధంగా తన పెదతండ్రిని గురించి ఆయనకు కలిసొచ్చిన బేవారను ఆస్తిని గురించి దానిపై వచ్చిన దావాలను గురించి షే6

ఆలోచిన్తూనే ఉన్నాడు. ఆ గదిని చూస్తుంటే జైలులో తాను ఉంటుండే కొట్టు జ్ఞాపకమొచ్చింది.

ఈ గది నిజానికి జైలులో తానుంటుండే కొట్టుకన్నా బాధాకరమైనదిగా కనిపించింది. 'పైకప్పుకేసి చూడగానే వంకరటింకరగా అమర్చిన దూలం అది వయన్సు చెల్లి వంగిపోయిన దానిలా కనపడుతుంది. దాని కింద నుంచి లేచిపోయి తాను ఆ మంచం మీదికి తనకు తెలియకుండానే ఎలా వచ్చి కూర్వున్నానా అని ఆశ్చర్యపడ్డాడు. గుమ్మం కూడా చాలా చిన్నది. కేవలం పిల్లల రాకపోకల కోనరం మాత్రమే చేయించి పెట్టినట్టుగా ఉంది మామూలు మనిషి బయటికి వెళ్ళాలన్నా లోపలికి రావాలన్నా బాగా వంగి ఆ గుమ్మంలో నుంచి దూరిపోవాలి ఆవలివైవు భాగం ఇప్పుడున్న గది కంటు వెయ్యెత్తు భాగంలో ఉంది ఆ గది ఈ విధంగా చూసినపుడు ప్రాంగణం కంక రెండున్నర మూడు మూరలు పల్లంలా ఉన్నట్టుగా అనిపిస్తోంది తాను చిన్నప్పుడు ఆ దొడ్డిలోనే మాధవ చేతిని గుగ్రంగా మార్చి వాడి వీపుమీద ఎక్కి మూడు మూరలు ఎత్తున ఉన్న మిడ్దెపైకి ఎంతో సంతోషంగా ఎక్కేవాడు.

లోపల సామానులు ఏమీ లేవు ఒకమూల పెదళతల్లి తాలూకు పాత కొయ్యపెట్టై అలాగే పడి ఉంది. (తనకు ఊహ తెలిసినప్పటి నుంచి ఆ "పెట్టై అక్కడే అలాగే ఉంది. దానికోళ్ళు మట్టిలో కూడుకుపోయాయి) బీటలువారిన గోడలపై అక్కడక్కడ బెల్లులు ఊడిపోయాయి. అనేక సంవత్సరాలుగా వాటిని ఎవరూ అలికినట్టుగా లేదు. దూలానికి పక్షుల గూళ్ళు 'పెట్టడానికని తెచ్చుకున్న నూలు పోగులు గడ్డి పరకలు నార తీగలు వేళ్ళాడుతున్నాయి. చూడగా ఆ దూలానికి ఉన్న రంధ్రాలలో ఎన్ని పక్షులు ఎంత కాలంగా నివసిస్తూ వచ్చాయో వెళ్ళిపోయాయో ఎమో అనిపించింది. (వర్షా కాలంలో ఆ గదంతా వాన నీటితో నిండిపోతుంది ) పెదతల్లి ఉంటుంటే గది గుమ్మానికి నమీపంలో ఎందుకో పెద్ద గొయ్యి తవ్వారు. ఆవిడ అందులో చేరుతుండే వాన నీటిని ఎప్పటికప్పుడు తోడి పారబోన్తూ ఉండేది కాని ఇప్పుడక్కడ ఆ గొయ్యి లేదు. దొడ్డిలో పెదతల్లి తీసిన మలుపు కూడ కూలిపోయింది. ఉన్నట్టుండి అతనికి ఏమనిపించిందోగాని బేబే మాటలని ఏమి పట్టించుకోకుండానే అడిగాడు ' బేబీ ఇక్కడ వాన కురిసిందా? ' అని.

“అవును నాయనా దీపావళి ఇంకా వారం రోజులలో ఉందనగా నాలుగు చినుకులు వాన కురిసింది అదైనా వట్టి తుంపర మాత్రమే

మోదన్‌ మనస్సులో ఎమి వైరాగ్యం కలిగిందో ఎమో కాని అతను హుం

అనే నిట్టూర్పు విడిచాడు. ధూళీ దూసుర మిళితమై యుండే ఆ కార్తీక వాతావరణంలో అనాడు కురిసిన నాలుగు వాన చినుకుల వైపు ఆలోచన మళ్ళింది. వాన కురిసినప్పుడు వెలువడిన మట్టివాసన సోకగానే అతని మనస్సు ఉద్విగ్నమయి పోయింది. అప్పుడు అతను పాణ చేతబట్టి పొలంలోకి పరుగు పరుగున వెళ్ళిపోయేవాడు, పని ఉన్నా లేకపోయినా పొద్దు గూకిందంకే మళ్ళీ పొద్దు పాడవడం కష్టమయిపోయేది వాడికి. వాడలా వెళ్లి నారు పోయడానికి దున్ని సిద్దంగా ఉన్న పొలం చుట్టూ తిరుగుతూ ఉండేవాడు అలాంటప్పుడు అక్కడ గోధుమలు బాగుచేసేవాడో తూములు తీసేవాడో ఎవరూ లేనప్పటికి ఎలా ఆ పాలంచుట్టూ తిరుగుతూ తనలో తాను మీర్దాసాహిట్‌ గీతాలను పాడుకుంటూ ఉండేవాడు.

ఈ విధమైన ఆలోచనా పరంపరంలో మునిగి ఉండగా వాడి గుండె భయంతో గుబగుబలాడింది. బేబే మౌా(ర్రం ఇదేమి పట్టునట్టుగా వానలు బాగా కురవడం చేత పంటలు ఎంత బాగా పండాయో ఆ వివరాలతోబాటు ఊళ్ళో వాళ్ళందరి కబుర్లు ఇంకా అలా చెబుతూనే ఉంది

' బేబే మనం ఒకవేళ ఆ బయటున్న ఇంటికి వెళితే... అనా డు మోదన్‌ అప్రయత్నంగా బేబే స్టబ్దుగా ఉండిపోయింది. తను ఆ విధంగా మాట్లాడినందుకు వాడు స స్యయంగా ఆశ్చర్యపోయాడు కూడాను.

“పిచ్చివాడా!** అంది కోపంగా, *మనకు అక్కడ ఎముంది కనుక? అదంతా చెత్తా చెదారంతో నిండిపోయింది. ఏడేళ్ళు అయింది. ఇంతవరకు మళ్ళీ అడుగుపెట్టి చూడలేదు. ఎలా ఉందో ఏమిచో. అప్పుడే కూలిపోయింది. ఇప్పుడక్కడ ఏముంటుంది గనుక? అక్కడ ఇప్పుడు ఈ తల్లికి కొడుక్కి ఎవరు వంట చేసిపెడతారు నాయనా [

బేబే చెప్పిన ఈ బస్తీ కబుర్లు విని మోదన్‌ తనలోతాను నవ్వుకున్నాడు. వాడింకేమి మాట్లాడలేదు

కుణ్తాడు భోజనం తీసుకొచ్చాడు. కంచం కూర గిన్నెలు గ్లాసులు అన్నీ కొత్త పద్దతిగా ఉన్నాయి. ఒక గిన్నె నిండా బెల్లపు పొడిలో నెయ్యి రెండో గిన్నెలో కొంచెం సాతాళించిన పప్పు వేసి తెచ్చాడు.

“ఒరేయ్‌ ఇది తీసికెళ్ళి ఇచ్చేసిరా అన్నాడు మోదన్‌ నెయ్యి, బెల్లం ఉన్న గిన్నె వాడి చేతికి ఇస్తూ

అన్నయ్యా పప్పు లేదు అందుకని ఇది తెచా ను దీనితో రొళ్టు తినేయ్‌ ' అన్నాడు. వెనక్కు త్రిరిగి వెళ్ళిపోతూ ' నువ్వు తినేయ్‌ నేను అక్కడ

క్రీ

అరుగుమీద పక్క. వరచి వచ్చేటప్పటికి ఆలస్యం కావచ్చు " అన్నాడు చిన్నవాడు కాని మోదన్‌ వాడిని ఆ క్షణంలోనే కేకేసి పిలిచి వెనక్కి రప్పించాడు. “ సరేగాని నేను పడుకోవడానికి మంచం పక్కా ఇక్కడికే తీసుకురా ' అని పురమాయించాడు ఇంతకు మించి మరేమి చెప్పలేకపోయాడు. ఎందుకు అక్కడుంటే ఏమి' అన్నాడు చోటే ఆశ్చర్యంగా.

నాయనా నువ్వు అక్కడే పడుకో. ఇక్కడ ఎందుకు ఇబ్బంది పడటం” అంది బేబే కాని మోదన్‌కు మరింత బాధ కలిగింది. బేబేను వదిలిపెట్టి అక్కడ అరుగుమీద ఎలా పడుకోవటం? అయితే బేబే ఎందుకు చెప్పింది ఇలాగ? సరేగాని నువ్వు ఆ మంచం ఇలా పట్టుకుని రా అంతే. అని వాడు తన పూర్వపు ధోరణిలో పురమాయించాడు ఆ ధోరణి చిన్నవాడికి ఇంకా జ్ఞాపకం ఉంకే ఉండవచ్చు. (మోదన్‌ జైలుకి వెళ్ళేనరికి వాడు ఇంక్యాచిన్నవాడే అయినప్పటికి తనకున్న న్వభావం ఏమిటో అప్పటికే వాడికీ అర్హమయిపోయింది ఇప్పటికీ వాడికి అంతా బాగా జ్ఞావకమే. వాళ్ళ అన్న అలా గద్దించి మాట్లాడేసరికి ఎవరూ ఏమీ ఎదురు చెప్పలేకపోయేవారు.) “ సరే అయితే'' అంటూ చిన్నవాడు మంచం పట్టుకుని రావటానికి వెళ్ళాడు. మోదన్‌ కంచం ఒళ్ళో పెట్టుకున్నాడు. కొంచెం సేపు అయ్యేసరికి అన్నదమ్ములు ఇద్దరూ ఒకే మంచం మీద కూర్చుని ఇంటి గొడవలు చెప్పుకోవడం మొదలెట్టారు. చిన్నవాడు గడిచిన అయిదు నంవత్సరాలుగా ఊళ్ళో జరిగిన చిన్నా పెద్ద సంఘటనలు అన్నిటిని పూనగుచ్చినట్టు వివరంగా చౌప్పేసాడు. మోదన్‌ కూడ ఆ కబుర్లు వింటూ రకరకాలుగా గుచ్చి గుచ్చి వివరాలు అడిగేవాడు ఎప్పుడైనా ఏదైనా పాత విషయం ప్రస్తావన వస్తే బేబే కూడ మాటలో మాట కలిపి తనూ అందుకుని ఎమికేమిటో చెప్పుకుపోయేది. ఎక్కడో మొదలెట్టి మధ్యలో మానేసినా మాటిమాటికి అవును. అవునవును అంటూ బు(్రాడించేది. రాత్రి మూడో రూము కూడా గడిచిపోతోంది అయినా చిన్నవాడికి అక్కడ నుంచి కదలాలనిపీంచలేదు. మోదన్‌కు నిద్రరాలేదు. “అమ్మయ్య ఇప్పటికయినా వెళ్ళి పడుకో.” తెల్దారితే మళ్ళీ నాగలి భుజొన "పెట్టుకొని ఎద్దులను తోలుకుంటూ పొలానికి వెళ్ళాలి కూడాను అన్నాడు మోదన్‌. క్షి

అక్కరలేదు. నాట్లు పనంతా ఇది వరకే పూర్తయింది ఇప్పుడు ఒక్క చేట్లో మాత్రం గోధుమలు చల్జాల్సి ఉంది కాని రేపటికి అది కుదరదు. గోధుమలది ఎముంది ఎప్పుడు కావాలంకే అప్పుడు చల్లచ్చు పుష్య మాసంలో వేసినప్పటికి గోధుమ కోతకందుకుంటుందంటారు. ఇంకా ఒకటి రెండు చేలకిి మాత్రమే చుట్టూ గట్టు వెయ్యాలి. ప్రొద్దున్నే లేచి వెళ్తాను అలా కొంచెం సేపు కబుర్లు చెప్పుకున్న తరువాత చిన్నా రాత్రి తాగడానికి మంచినీళ్ళు వగైరా ఉన్నాయో లేవో కనుక్కుని వెళ్ళిపోయాడు. వాడు చెప్పిన మాటలు వింటుంటే మోదన్‌ మనస్సులో ఏదో రహస్యం బట్టబయలు అయిపోతున్నట్టుగా కలవరం బయలుదేరింది కాని తలుపులు గడియవేసి దీపం తీసేసి పడుకోగానే అతనికి జైలులో తన కొట్టు జ్ఞాపకమొచ్చింది. అక్కడకూడా ఇలాగే ఇంత చీకటిగానే ఉండేది బేబే మంచీ మర్యాదా తెలియని తన కోడల్ని గురించి మళ్ళీ ఏవేవో ఏకరువు పెట్టడం ప్రారంభించింది. మోదన్‌ జవాబు కోసరం ఎదురుచూడకుండానే అలా వాగుతూనే ఉంది. మోదన్‌కు కూడా నిద్ర రావడం లేదు. అయినా అతని మనస్సు బేబే వైపు మళ్ళనే లేదు. తొలి రూము కోడికూత వినగానే మోదన్‌ మనస్సు మరింత కలవరపడసాగింది తల ఎత్తి పట్టింపుగా చూసాడు. బేబే అలా తన ధోరణిలో తాను మాట్లాడుతూనే నిద్రపోయింది అతను కూడా రజాయి పైకిలాగి మొఖం అందులో దాచుకున్నాడు అయినా జైలులో మొదటి రా త్రివలి ఈనాడు ఇక్కడ్త కూడ అతనికి కంటిమీదికి కునుకు రానేలేదు. అలాగే మేలుక్సునే ఉండిపోయాడు కళ్ళు మూత పడనేలేదు మనస్సు మాత్రం అతనికి తెలియకుండానే ఎక్కడెక్కడో విహరిస్తుంది. కోడి అలా కూస్తూనే ఉంది ఆ కూతలన్నీ విన్నకొద్ది అతని మనస్సు మరింతగా వికలమైపోతోంది ఇంతలో మట్టివానన గట్టీగా కొట్టింది తక్షణమే అతను తే కూర్చున్నాడు చెవులు రక్కించి వినసాగాడు. బహుశః సంతోఖ అఖాలి “నతనాం వాహెగురు' అంటూ గురుస్మరణంతో పాటు జపజీలోని కొన్ని శబ్దాలను బిగ్గరగా వల్లెవేస్తూ ఆ సందులో వెళుతున్నట్టు తెలుసుకున్నాడు చేతికట్టు చప్పుడు చేసుకుంటూ వెడుతున్న తీరును బట్టి సంతోఖ అఖ్లాలి మొఖాన్ని పూర్తిగా చెడిపోయిందని తెలుసుకున్నాడు మనన్సులో ఏమనీపించిందో ఏమోగాని మోదన్‌ మంచం దిగి కంబళి కప్పుకొని దొంగలా అక్కడ్డ నుంచి మెల్లిగా బయటికి జారుకున్నాడు. నాసికా 20

పుటాల్లో దూరిన మట్టేవానన వీధిలోకి రాగానే ఇంకా ఎక్కువయింది. అతను దాన్నేమి పట్టించుకోకుండా పొలంవైపు పెద్ద పెద్ద అంగలు వేసుకుంటూ వడివడిగా వెళ్ళిపోయాడు 999 పాఠే వచ్చినప్పటి నుంచి సిగ్గుచేత బయటికి రానేలేదు. నచ్చ చెప్పడానికి ప్రయత్నించి హర్‌కౌర్‌ విసుగెత్తి పోయింది అయినా అతను మంచం దిగనే లేదు. ఈ సంగతి విని ఎప్పుడైనా ఎవరైనా స్నేహితుడు అతనికి నచ్చజెప్పడానికి వచ్చేవాడు. అలాంటి వాళ్ళతో అందరినీ మాటిమాటికి అతను ఒకే ఒక ప్రశ్న అడిగేవాడు. నేను ఎవరికి ఏమి అపకారం చేసాను నువ్వే చెప్పు నేనేమైనా దొంగతనం చేసానా, ఏదైనా ఎత్తుకుపోయానా అని ఈ ఏబ్లర్హంలోను అతను చిక్కి శల్యమైపోయాడు. దానికితోడు దగ్గుకూడ పట్టుకుంది. రాత్రల్దా ఖంగు ఖంగుమని దగ్గేవాడు. ఒంట్లో సత్తువ బాగా తగ్గిపోయింది. లేచి తిరిగే ఓపిక కూడ లేకపోయింది తనంత తాను లేచి మంచినీళ్ళ గ్లాను కూడ అందుకుని తాగలేక పోయేవాడు హర్‌కార్‌ పది పదిహేను రోజులు తనకు తెలిసిన గచ్చాకు పుచ్చాకు వైద్యం చేసింది. నాటు వైద్యుడైన రాధూ వైద్యుడి దగ్గర నుంచి మందు కూడ తెచ్చి వేసింది. రమదాసియో కొడుకు లేఖూ చేత సూది మందు కూడ వేయించింది. (లేఖూ ఆ ప్రాంతం అంతలోకి పేరుమోసిన పెద్ద వైద్యుడిగా చలామణి అవుతున్నాడు.) అయినా రోగం మునుపటిలాగే ఉంది నీళ్ళమార్పు వలన అతనికి పొట్టులో పుండు అయిందని రాధూ అనేవాడు శెండు మూడు వారాలలోగా అతను పూర్తిగా శుష్కించిపోయాడు చూసిన వాళ్ళంతా అయ్యో ఎంతలా అయిపోయాడు ఇంకా అట్టే రోజులు ఉండడని అనేవారు. ఈ విధంగా ఇంట్లోవాళ్ళని రెండుమూడు మాసాలు ఏడిపించుకుని తిని అతని మానాన అతను చక్కాపోతే ఊళ్ళో వాళ్ళు రచ్చబండ మీద కూర్చుని వాడు మరణించిన దానికంటే అలా జరుగుతుందని తామెప్పుడో చెప్పామని తమ అమోఘ వాక్కును ప్రశంసిస్తూ మాట్లాడేవారు. “వాడు ఏ రోజునైతే వచ్చాడో ఆ రోజునే వాణ్ణి చూసినప్పుడే నేన్తుక్తుతాకున్నాను “ఇక్తిజక్ష్య రోజులు బతికే ఘటం కాదని గధ కొల లంకొదల్య్ట చై తిం చా 21 ణా! లో క్ష న లనే న /

మ

ఇంకా. ఏడెనిమిది రోజులలో పోతాడనగా ఒకనాడు నేను అక్కడికి వెళ్ళినప్పుడు హర్‌కౌర్‌ నాతో చెప్పింది సంతయా మూడు రోజుల నుంచి నోట్లో పచ్చి మంచినీళ్ళు కూడ పోసుకోలేదు రాత్రి పగలు ఒకకటే మగత మూసిన కన్ను తెరవలేదు. నేను దగ్గరికి వెళ్ళి అడిగాను ఇలా అయితే నువ్వు ఎప్పటికి బాగుపడతావో ఎలా బాగుపడతావు నా మాటవిని ఎదో కొంచెం తిను ఏదో కొంచెం తాగు. లేకపోతే కనీసం ఒక గుక్కెడు పాలు అయినా తాగు అన్నాను. అతను అన్నాడు కడుపులో మండిపోతుంది ఏమి తినడానికి ఇచ్చలేదు ఇచ్చ ఎలా ఉంటుంది కాలం తోసుకొస్తూంకే అన్నపానాలు ఎలా సహిస్తాయి లోపలికి ఎలా పోతాయి నేను అప్పుడే చెప్పాను హర్‌కార్‌తో దేవుడు మనలాంటి చిన్నవాళ్ళని చల్లగా చూడాలని మన చేతులలో ఏముంది అని, ఇంతకీ అతన్ని చూస్తే అతని జబ్బు నయమవుతుందని అనిపించలేదు. అవసరమయితే నువ్వు ఒప్పుకుంటే నేను బస్తీకి తీసికెళ్ళి ఆన్సతత్రిలో చేర్చిస్తాను. ఈ విషయంలో నువ్వేమి నంకోచించకు నా ఎద్దులబండి నీదే అనుకో ఇప్పుడు బయలుదేరామంటే రెండు గంటలలో అక్కడికి వెళ్ళిపోతాము అక్కడ డాక్టరుగారు చాలా సమర్దుడని పేరు ఉన్నవాడు “ఓరి పిచ్చివాడా! డాక్టరు ఏమి చేస్తాడు? చావు దగ్గర పడ్డప్పుడు రక్షించగలవాడెవడు? నువ్వే చూడు రావణుడు యముణ్ణి పట్టుక్‌"ని తాడెట్టి కట్టిపారేసాడు అయినా ఇప్పుడు వాడెక్కడున్నాడు. మృత్యువు ఆసన్నమయినపుడు రాజూధిరాజులు మహాధిరాజులు సహితం మరణించక తప్పుతుందా వాళ్ళకి ఏమి తక్కువయిందని. డబ్బు లేదా వైద్యులు లేరా మందులు లేవా కావాలంకే పక్షిపాలు పిండించి తెప్పించుకోగలరు * *““వాడీకింకేమి గతిలేకపోయింది వచ్చిన వాడు వెళ్ళక తప్పదు. ఎవరి వంతు (ప్రకారం వాళ్ళు వెళ్ళాల్సిందే ఒక వారం రోజులు తరువాత ధైర్యం చెప్పడానికి వచ్చిన వాళ్ళందరూ ఎవళ్ళ పనులలో వాళ్ళు మునిగిపోయారు హర్‌ కార్‌ సయితం ఆ దిగులుతో మంచమెక్కింది. తిండీ నీళ్ళు కరువయిపోయాయి పరిసన్ని వచ్చి పొద్దున సాయంత్రం నాలుగు రొట్టెలు చేసిపెట్టే వెళ్ళిపోయేది కాని ఎవరైనా ఎన్ని సనా (చేస్తారు ఇఎన్షర్షి సంసారాలు వాళ్ళే నరిదిద్దుకోలేకుండా ఉంకే బ్ర నరక వ్య ్ష్యంటారు ఆ మాటే ఒక రోజున పరసన్నీ (స్కీ వ. | ఫై లంలంల ఆఆలీ - డి స | 22 కం ఫలే

నెమ్మదిగా బోధపరచడానికి ప్రయత్నించింది కూడాను. చూడు హరకౌర్‌ ఇలాగే ఉంటు చూస్తూ ఉండగా నీ కొంప పూర్తిగా కూలిపోతుంది. నువ్వు ఇలా దిగులుగా ఎంతకాలమని పడి ఉంటావు? గురువుగారి దయవలన జమాజట్టీలలాంటి కొడుకులు ముగ్గురునా ఎరు. కూతురు ఉంది .తన కాపురం తాను చేసుకుంటుంది. నీకెందుకు బెంగ ఎదో ఒక రోజున అందరూ పోవలసిన వాళ్ళే అంతా చేసుకున్న ఖర్మ కొందరికి బిడ్డలున్నా సుఖం ఉండదు చూన్తూ ఉండు. అంతా నవ్యంగా జరుగుతుంది నీ ముగ్గురు కొడుకులూ ఎంతో తెలివైనవారు పెద్దాడు దేవుడి దయవలన సంసారం అంతా ఈదుకొస్తున్నాడు. వాడి తరువాత రెండేళ్ళు వీడు ఇల్లు గడిపాడు. వీళ్ళు గాక ఇంకెవరు నీకు, నాలుగేళ్ళు ఓపిక పట్టావంకే చిన్నవాడు చేతికి అందుతాడు. ఎందుకు నీకీ బెంగ? కస్టాలు మహా మహా వాళ్ళకే వస్తూ ఉంటాయి లే. లేచి తిరగటం మొదలెట్టు నేను బతికున్నంత కాలం ఇలాగే చాకిరీ చేస్తూ ఉంటానా మరి. లేదమ్మా లేదు. అంతా వట్టి మాయ ఏమిటో అర్హం కాదు నేను ఇలా ఇక్కడకి అయితే ఉరకలూ పరుగులూ పెట్టుకుంటూ. వచ్చి మీ వాళ్ళకి ఇలా ఆదరాబాదరాగా వంకరగానో టింకరగానో రొష్టైలు చేసి పెడ్తున్నాను మా ఇంట్లో అయితేనా పని తెమలకుండా ఛన్తూ వుంటాను. కోడలు ఉందనుకో, దాని తెలివితేటలు ఏం చెప్పమంటావు! పిసరంత పని సహాయంలేదు సరికదా పైగా రెట్టింపు పని కల్పిస్తుంది సుఖపడాలనే కోడళ్ళను తెచ్చుకుంటారు కాని నాకు మాత్రం పెద్ద కోడలు రావడంతోనే దుణఖంతో కుమిలిపోళున్నాను. అరె! ఎంత అన్యాయం ఇంత వయస్సు వచ్చాక ఎవరైనా వింటే ఎంత బాధ కలుగుతుంది. మాకు కీళ్ళ నెప్పులని గిన్నెలు తోమలేమని అంళకు ఎలా కుదురుతుంది దేవుడా ఎంత అన్యాయం ఇప్పటికే యాభై ఏళ్ళు పైబడ్డాయి ఎల్లప్పుడూ పిడిరాయిలా ఉండటానికి మేము. ఏమన్నా ఇనుప మనుషులమా! రోజంతా రెక్కలు ముక్కలు చేసుకుని వాళ్ళ పని మాపని కూడా వెయ్యడానికి చాలమ్మా చాలు ఇంక వాళ్ళవల్ల ఏం సుఖపడతాం?” పరసన్‌కి ఇలా ఒక వారం రోజులపాటు తమ ఇంట్లోవాళ్ళ కబుర్లు తమ కుటుంబ విషయాలు చెబుతూ ఆమె మనస్సుకు కొంత ఉల్లాసం కలిగించింది మోదన్‌ బజారుకి వెళ్ళి డొక్టరుని కలుసుకుని ఇక్కడి స్పితిగతులన్నీ చెప్పి మందు తీసుకొని వచ్చాడు ముదురు రంగు తేనె సీసా కొన్ని రంగు రంగుల 23

మాత్రలు తెచ్చాడు హరకార్‌ తన మనస్సుకు తానే నచ్చ జెప్పుకుంది. ఇలా మంచాన పడి ఉంటే ఇల్లు ఎలా గడుస్తుంది. అలాగే మెల్లిగా లేచి ఇంట్లో తిరగడం మొదలెట్టింది. ఇవాళ కొంచెం నడిచింది రేపు ఇంకొంచెం. ఇలా ఇల్లంతా తిరగడం మొదలెట్టింది. వాతావరణం కొంచెం వెచ్చబడుతోంది. పది పదిహేను రోజులలో ఆవిడ ఆరోగ్యం బాగుపడింది.

ఫాల్లుణ మాసం వచ్చింది. ఆవచేలు పండాయి. మామూలుగా మనిషికి మించి ఎత్తుంటే అవచెట్టు నిండా పండిన కాయల బరువుకి వంగి నేలలను తాకుతున్నాయి. నజ్జ్ఞవేలు కూడా గుబురుగా చక్కగా పండాయి. వాటి నుంచి వెళ్ళడమే కష్టం. మిగతా పంటలన్నీ కూడా బాగా పండాయి. (కార్తీక మానంలో కూడా వానలు బాగా కురిసాయి కాని శ్రావణ భాద్రపదాల్లో కూడా లెక్కలేనంత వాన పడింది).

ఆమెకు పొలం వెళ్ళినప్పుడల్టా మనస్సులో ఉండే బాధంతా మాయమయిపోయేది. ఒకవేళ మోదన్‌కి చేతినిండా పని తగిలి, తీరిక లేనప్పుడు ఆమే న్వ్యయంగా పశువుల మేతకు గడ్డిమోపు ఇంటికి మోనుకు తెచ్చేది. మోదన్‌, నజ్జన్‌ ఇద్దరూ ఎంత రెక్కలు విరుచుకున్నా పొలంపని పూర్తి అయ్యేదే కాదు. అయితే ఇంక 'ఫైపనులు చూసేవాళ్ళు ఎవరు? చినా ష్‌! చదువు కోవడానికి బడికి వెళతాడు. ఎవళ్ళ పనిమీద వాళ్ళు వెళ్ళిపోయిన తరువాత తను ఒక్కత్తె రాట్నంలా ఇల్లంతా తిరిగేది కాని అప్పుడప్పుడు కీళ్ళ వెప్పులు పళ్టేస్తూనే ఉన్నాయి. దానితో ఒక్కత్తె ఇంటి పనంతా చేసుకోలేను అనిపించేది.

ఒకరోజు మోదన్‌తో ఈ ప్రస్తావన తెచ్చింది. “నాయనా మోదన్‌ నువ్వు ఓ మంచి పిల్లను చూసి పెళ్ళి చేనుకో నేను ఒక్కత్తినే చేసుకోలేక్సృండ్రా ఉన్నాను

అతను విని ఒక్క క్షణం ఎమీ మాట్లాడలేదు. ఇంతలో తటపటాయినూ ““బేబే కొంతకాలం పోన్సీ, "పెళ్ళికి ఇప్పుడేం తొందర * అన్నాడు. న

హరకొౌర్‌కు అర్హమయింది. ఎవరి నోరు మూయించలేము అనేవాళ్ళు ఎప్పుడూ అంటూనే ఉంటారు. ఆ తండ్రి ముండాకొడుకు మరణం కోసరం కాచుకు కూర్చున్నానని తనలో తాను అనుకుంది. కాని మనను ఎలో మాత్రం అతని తెలివి తేటలకు మెచ్చుకుంది. మళ్ళీ తనకుతానే నవ ఏజెప్పుకుంది. ఇంతకాలం ఎలాగూ గడిచిపోయింది. ఇంకో ఏడాది మాత్రం ఆగితే ఏమవుతుంది? చ

కొని ఈ ఏడాది గడవడం తనకు చాలా కష్టం. మోదన్‌కి సంబంధం కుదుర్చుకుని ఏడేళ్ళు అయింది. అప్పటికి అతని వయస్సు పధ్నాలుగు ఏళ్ళు. ఇప్పటికప్పుడే వాడీడు వాళ్ళందరూ ఇద్దరు పిల్లల తండ్రులయ్యారు. అయితే అదేం (గ్రహచారమోకాని ఇంతవరకు అతని వంతు రానేలేదు. మొదట్లో పీనతం[డ్రి పెదతం(డ్రులు పడనివ్వలేదు. ఇల్లులేని వాడిని చేసి ఇక్కడ కూలవేసారు. ఆ తరువాత ఆ దుస్ఫంఘటన వచ్చి ఇతని మెడకు తగులుకుంది. రెండేళ్ళు కోర్టుల వెంబట పడి ఇల్లంతా గుర్ల చేసేసారు. ఆ తరువాత పాలేకి శిక్ష పడింది. ఒకటిన్నర సంవత్సరన్నపాటు శిక్ష అనుభవించి వచ్చాడు. జైలు నుంచి వస్తూనే పోయాడు. పొరపాటున తెలీకుండా ఏమి అపరాధం చేసామో....! అని హరకార్‌ అప్పుడప్పుడు ఆలోచించుకుంటూ ఉండేది ఆలోచించి ఆలోచించి ఎంతో దుఃఖపడేది లోకులు ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉంటూ ఉంటాయి. ఇంటినిండా కొడుకులు, కోడళ్ళు మనవలు, ముని మనవలు చిట్లోపల్లో గంతులేన్తూ ఉన్నారు. అయినా దేవుడు కొంచెమయినా సుఖమివ్వలేదెందుకని అనుకుంటూ ఉండేది.

“ఎవరి కర్మకు ఎవరు కర్తలు? ఎవరు బాధ్యులు' పరనన్నితో ఎప్పుడైనా ఇలాంటి ప్రస్తావన వస్తే మనస్సుకు ఉల్ణానం కలిగేటట్టుగా ఆమె మంచి మాటలు చెప్పేది. ' చూడు నువ్వే ఆలోచించి చూడు. మా బావగారికి అయిదు మంది సంతానం అయిదుగురూ ఎవళ్ళ మానాన వాళ్ళు విడివిడిగా బతుకుతున్నారు. అస్తిపాస్తులకు లోక్రేమిలేదు. అయితే పెద్దవాళ్ళను అడగకుండా గడపదాటి ఎరుగరు ఇంక కోడళ్ళ సంగతి. వాళ్ళందరూ ఎవళ్ళ కాపురం వాళ్ళు చేసుకుంటూ ఉన్నారు లేకపోతే మాత్రం వాళ్ళకి అత్తమామల దగ్గజనుంచి కావలసిందేముంది. అయినా ఎవరి ఖర్మ వాళ్ళది. ఒకతె వచ్చి పాలు తెచ్చి ఇచ్చింది మరొకత్తె వచ్చింది బట్టలు ఉతికి ఆరేసి వెళ్ళింది. మరొకత్తె వచ్చింది కూర్చోపెట్టి రొట్టులు చేసి పెట్టింది. ఇంక మా పెద్ద తోడికోడలి సంగతి చెప్పనే అక్కరలేదు. తనలాంటిది స్తీ మరొక్కతి లేదన్నట్టుగా ఆ మహారాణిగారు మంచం దిగి కాలు నేలమీద మోపేదే కాదు. మీ కళ్ళ ఎదుకే మహారాణిలా రీవి వెలగబెట్టుతూ కూర్చుందా లేదా? నువ్వే చెప్పు ఇంక ఇక్కడ చూడు. మనం ఒకత్తెను తెచ్చుకున్నాము. అది వచ్చినప్పటి నుంచి ఉసూరుమంటూ ఉంది. ఒకటే మూలుగు తగని జబ్బో మలమూత్ర వినర్జనలకైనా ఎవరో ఒకరు తోడు ఉండాల్సి వచ్చేది. నువ్వే చెప్పు ఎవరు అదృష్టవంతులు.

నువ్వేమి పట్టించుకోకు ఇలాంటివన్నీ అక్కా నే చెప్పేది విను చేసుకున్న వాడికి చేసుకున్నంత అంతకు అంత అనుభవించక తప్పుదు ఎవరిని అని ఏం ప్రయోజనం ఇంతకీ మన అదృష్టం ఎలా ్రాసిపెట్టి ఉంటే అలా అవుతుంది. ఇంతకీ ఇదంతా అనుభవించవలసిన ఖర్మ మన మొహానే వ్రాసి ఉందా ఏమిటి? ఇంకెవరూ లేరా అప్పుడప్పుడూ హరకౌర్‌కి చాలా కోపం వచ్చేది. మనస్సంతా కుతకుతా ఉడికిపోయేది. కొందరు మెల్లిగా మాట్లాడతారు. కడుపునిండా తింటారు చక్కగా కట్టుకుంటారు. ఎప్పుడు ఆనందంగా ఉంటారు. ఆనందంగా ఉంటారు. అలాంటివాళ్ళు జన్మలో ఎప్పుడు మంచిపని చేసినట్టు లేదు. పాలే సంగతే చూడు అతను ఆఖరు శ్వాన వరకు ఎవ్వరిని ఎప్పుడూ దేనికీ నొప్పించలేదు ఎవరిని పల్లెత్తు చెడ్డ మాట అనలేదు. అయినా అడుగడుగికి అనువషణమూ అతనెందుకు బాధపడవలసి వచ్చినట్టు. ఇంతకీ దీనికంతటికి ఒకకు జవాబుంది. దేవుడు చిన్నచూపు చూశాడు అంతే, ఇంకవ్వరూ దొరకనట్టు తన కసి అంతా మామీదే చూపించాడనుకోవాలి అలా పరిసన్నతో అంటూ అంటూనే ఏడ్చేసేది అంతా అతని ఇష్టం కొంతమంది ఎప్పుడూ ఉల్లాసంగానే ఉంటూ ఉంటారు. అనందంగా బ్రతికేస్తూ ఉంటారు మరికొంతమంది బ్రతుకంతా ఏడుస్తూనే ఉంటారు. వాళ్ళ జీవితాలతో ఇలా ఆడుకోవద్దని ఆ భగవంతుడికి చెప్పేవాళ్ళు ఎవరు? అంతా ఆ భగవంతుడి దయ. అంతా మనమేలుకోసమేనని అనుకుని అనుభవించవలసిందే. అనుభవించక దేవుని కాళ్ళు విరగగొట్టిన మొనగాళ్ళు? ఎవరు? కాని ఈ విషయాన్ని హరకార్‌ ఎందుకు అంగీకరించదో తెలియదు. ఇంక వేరే గతి లేనప్పుడు లేచి మనస్సు రాయి చేనుకుని గడిచిపోయిన మంచి రోజులను జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ మళ్ళీ తనపని తాను చేసుకుంటూ నిట్టూర్చులు విడుస్తూ ఆ భగవంతుడు ఎప్పుడైనా తన న్స్రైర ఆలకించకపోతాడా అనుకుంది. ఏం0ం 'మౌోదన్‌ *" ఒకరోజున వేళకాని వేళ పొలంకేసి వెళుతున్నప్పుడు హరకార్‌ అతన్ని అడిగింది. ఎక్కడికి వెళ్తున్నావని ఆవిడ మునుళు ఇలా ఎప్పుడో అడగలేదు ఇప్పుడు ఎందుకడిగిందో తెలియదు. అతను చెప్పులు విప్పి వెనక్కి వచ్చి మంచంమీద చతికిలబడ్డాడు. మంచి కోపంగా ఆవేశంగా అన్నాడు 26

బేబే నీకిన్నేళ్ళు వచ్చి జుట్టుంతా నెరిసిపోయిందికాని తెలివితేటలు మా(త్రం అబ్బలేదు హరకౌర్‌ జావకడిలా నీరుకారి పోయింది. ఆమె ఈ విధంగా వయస్సులో ఉన్న కొడుకులు ఎవరిచేత ఇంతమౌాట పడలేదు జీవితంలో కాపురానికి వచ్చిన లగాయితు ఇప్పటి వరకు ఎన్నడూ పాలే కూడ ఆమెను ఎప్పుడూ పల్లెత్తు మాట పరుషంగా అనలేదు సాధారణంగా లోకుల ఇళ్ళల్లో అప్పుడప్పుడు మాట్లాడుకుంటూ ఉంటారు. పోట్లూడుకుంటూ ఉంటారు ఒకళ్ళమీద ఒకళ్ళు అరుచుకుంటూ ఉంటారు కేకలు పెడబొబ్బలు పెట్టుకుంటూ ఉంటారు కర్రలతో బు(ర్రలు బద్దలు కొట్టుకుంటూ ఉంటారు కాలో చెయ్యో విరగ గొట్టుకుంటూ ఉంటారు గాని వీళ్ళ ఇంట్లో మాత్రం ఎవరూ ఎప్పుడూ గొంతెత్తి గట్టిగా మాట్లాడలేదు.

“సరే బాబు అయితే ఎరక్కపోయి ఆడిగాను మన్నించు. అని ఒక్క క్షణంసేపు నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయింది. కాని అలా ఎంతసేపో ఉండలేక పోయింది మనస్సు అల్లకల్లోలమయిపోయింది. నాయనా మీ నాన్న కూడా ఎప్పుడూ నా మీద ఇంత కోపాన్ని చూపించలేదు. మాకెప్పుడూ ఇలాంటి కుశంకలు రాలేదు అయినా ఈ రోజుల్లో ఇలాంటివాటిని ఎవరూ పట్టించుకోవటం లేదు. నువ్వెందుకు ఇంత బెంగపడి పోతున్నావు ”

మనన్సులో ఏమనుకున్నదో ఏమో కాని పైకి మాత్రం ఏమీ అనలేదు.

“*బేబే నువ్వు వేళాపాళ లేకుండా ఇష్టమొచ్చినట్టు వాగేస్తూ ఉంటావు మనిషన్నవాడి మనన్సు ఒకసారి అటు పోతుంది. ఒకసారి ఇటు పోతుంది. కాని నువ్వు మాత్రం అస్తమానం ఏదో పిచ్చిపిచ్చిగా మాట్లాడుతూనే ఉంటావు

నాయనా నేనిప్పుడు ఏమన్నానని సరే, నీ అంతట నువ్వే నిన్ను సముదాయించుకుంటున్నావు నా అంతట నేను. పిచ్చిదాన్ని అయిపోయాను

బేబే ఈ విధంగా చిన్న పిల్లలా మాట్లాడటం చూస్తూ ఉంటే మోదన్‌కు ఎంతో జాలేసింది తను నిజంగానే కరినంగా మౌట్టాడేమోనని అనుకున్నాడు. సిగ్గుతో మౌనంగా ఉండిపోయాడు గతంలో ఆమె ఎన్నెన్ని ఇబ్బందులకు ఎలొ గురి అయిందో అదంతా అతని కళ్ల ఎదుట ఒక్కసారి మెరిసింది పాలే చచ్చిపోయిన తరువాత అమె రెక్కలు ముక్కలు చేసుకుంటూ ఒళ్ళు హీనమైపోతున్నా లెక్కచేయకుండ _ ఇంటివని పాలంపని అంతా మగరాయుడిలాగా తనే చేసుకుంటుపోయేది.

బేబీ నువ్వు మాటిమాటికీ పెడర్హాలు ఎందుకు తీస్తావు నేనెప్పుడైనా అన్నానా నువ్వేమి చెయ్యలేదని. చెప్పింది సరిగ్గా అర్హం చేసుకో.

నాయనా, ఇప్పుడింక నాకేమి అర్హమవుతుంది. అర్థం చేనుకోగలిగిన తెలివితేటలు మీకే వచ్చేసాయి కదా మోదన్‌ తల తిరిగిపోయింది. ఇంకేం మాట్లాడినా. నానా రభస అయిపోవచ్చునని భయపడ్డాడు అయితే అవనీ ' అనుకున్నాడు మనను లో కోపంగా. ఎవర్రేనా ఆకారణంగా దుణపడి పోతుంటే అలాంటివాళ్ళు కుక్కచావు చావడమే మంచిది. ఇలాంటి వాళ్ళ దృష్టి అంతా చిన్న చిన్న విషయాల మీదనే కేం ద్రీకృతమవుతుందని పెద్దలు వూరికినే అన్నారా? అతను. కోపంతో ఒక్క ఉదుటున లేచి చెప్పులు తొడుక్కుని బయటపోయాడు హరకార్‌ అప్పుడు తనలోతాను ఏమేమో గొణుక్కుంది అ తరువాత గట్టిగా కేకలు వేస్తూ ఏడుపు లంకించుకుంది. ఆమె ఏడుపు విని నజ్జన్‌కు మెలకువ వచ్చింది. ముసుగులో నుంచి మొహం బయటపెట్టి నీకు ఏమొచ్చింది ఇంత అర్ధరాత్రి వేళ?” అతని కేక విని హరకార్‌ నోరు మూసుకుని కూర్చుంది. వెనక్కి తిరిగి చూడటానికి కూడ అమెకి ధైర్యం చాలలేదు అర్హరా డ్రి ని'ద్రాభంగమైనందుకు సజ్జన్‌కు చాలా కోపం వచ్చింది. ఆ కోపంతో ఒకటి రెండు సార్లు ఏవేవో కేకలు వేసాడు కూడా. మళ్ళీ అంతలోనే ముసుగు బిగతన్ని నిద్రపోయాడు. హరకార్‌ లేచి దొడ్డోకి వెళ్లింది దొడ్డి తలుపు తెరిచే ఉంది. లోపలి తలుపులు చట్టీ చూసింది. లోపలి నుంచి గడియవేసి ఉంది లోపల ఉన్న గేదె కడుపునిండా మేతవేసి వూత్కారాలు చేస్తుంది. దొడ్డొ పడి ఉన్న వంట చెటుకు పుల్లల మోపులు అదోలా కనపడుతున్నాయి. దొడ్గు ఉన్న మేత తొట్టి పక్కన వట్టీ గడ్డి చిందరవందరగా పడి ఉంది హరకార్‌ ముందుగా దొడ్డి తలుపులు మూసేసింది. ఆ తరువాత అక్కడ పడి ఉన్న గడ్డి అంతా ('ప్రోగుచెయ్యడం ప్రారంభించింది చేలల్లో నక్కలు ఊళపెడుతున్నాయి. అవి ఆపినప్పుడు నిశ్శబ్దం అన్నివైపులా ఒక్కసారిగా ఆవరించుకొస్తున్నట్టు వుంది. చలి ఎముకలని గజగజలాడిస్తూ ఉంది. (రెండు మూడు రోజుల నుంచి చలి కూడా ఉన్నట్టుండి ఎక్కువయింది) భరోసిల్‌ గడ్డి పడేసి హర్‌ కౌర్‌ రెండు చేతులని ముసుగులో దూర్చి గోడపై నుంచి దూరంగా కనపడుతున్న తుమ్మి చెట్టుకేసి చూసి ఏమిపేమిచో మౌట్లాడసాగింది అంత చలిలో వాడు అక్కడికి 28

ఎందుకెళ్ళాడో ఏం చేద్దామనో ఏమో అనుకుంది. ఇవేళ చేనుకు నీళ్ళు "పెట్టక్కరలేదు కూడాను. ఎప్పుడైనా వంతు ప్రకారం వెళ్ళాల్సివస్తే ముందుగా చెప్పి మరీ వెళ్ళేవాడు. అలా అయితే వారం రోజులు ముందుగానే ఢోలు మొత్తుకునేవాడు కదా. “అమ్మా ఈసారి పొలానికి నీళ్ళు పెట్టుడానికి రాత్రి వెళ్ళాలి. ఛస్తాను'” అనేవాడు. అలాంటిది ఇప్పుడు ఎక్కడికెళ్లాడు. లేక ఎక్కడికైనా.....”” అమె ఒళ్ళంతా భయంతో వణికిపోయింది.

గది గుమ్మం దగ్గరికి వచ్చినక్టు వచ్చి తిరిగి వెళ్ళిపోయింది. తనకు

తెలియకుండానే దొడ్డి గుమ్మం తలుపు తీసేసి వచ్చింది. తిరిగి వస్తుంటే ఆమెకు కళ్ళు మండినట్టు అనిపించాయి. చూడగా వట్టి గడ్డి అంటుకుని మండడం దొడ్డి అంతా అన్నివైపుల నుంచి పొగ కమ్ముకు వస్తూంది.

చలి ఇంకా ఎక్కువయినట్లు అనిపించింది. లోపలికి వచ్చి రజాయిలో దూరి పడుకుంది. అయినా చలి తగ్గలేదు. కాస్సేపటికి చలి తగ్గి వేడి అందుకునే వేళకి ఎవరో తలుపు కొడుతున్నట్టు అనిపించింది. ఉలిక్కిపడి లేచి వాడిని అేపి చెప్పాలని ఉంది. కాని లేపడానికి ధైర్యం చాలలేదు.

లేచి బయటికి వచ్చి చూసింది. పశువులకు మేత వేయడం ఆలన్యమైపోయింది. వేగుచుక్క పొడిచింది.

ఆ రాత్రి మరునాడు, మళ్ళీ రాత్రి ఇంకో రెండు పగళ్ళు రెండు రాత్రులూ గడిచాయి. కాని మోదన్‌ ఇంటికి తిరిగి రాలేదని నజ్జన్‌ కూడా చాలొ వాకబు చేసాడు. కానీ ఆతని జాడ ఏమీ తెలియలేదు. పరనన్ని ప్రతిరోజు రెండుమూడు సార్లు వచ్చి అడిగి వెళ్తోంది. రాత్రులు కూడా చాలా పొద్దుపోయే వరకు అక్కడే ఉంటోంది మొదటి రెండు రోజులు మరేం ఫరవాలేదు ఆతనేం చిన్నవాడా చితకవాడా తప్పిపోడానికి. ఎక్కడికో వెళ్ళాలనిపించి వెళ్ళి ఉంటాడు. అంతే. మగాళ్ళ మనస్సు ఒకొక్కసారి కృంగిపోయి ఉంటుంది కూడాను. పైగొ చేసేపనేమి లేక అంతా తీరికే అందుకని అతని మనస్సు సోదరి మీదకు మళ్ళి ఉంటుంది. అక్కడికి వెళ్ళి ఉంటాడు అనలు చిన్నప్పటి నుంచి అతనికి పాహానీ అంటే చాలా ఇష్టం కదా. అంటూ ఓదార్చడానికి ప్రయత్నించింది. కాని మూడో రోజున ఆమె కూడా బెంగపడటం మొదలెట్టింది.

ఎవరైనా వింటే ఏమనుకుంటారు? తెలివైనా కుజ్జవాడు అన్ని తెలిసిన వాడు. ఇలా అర్థరాత్రి వేళ పప్పా సెట్టుకుండా లేచి వళ్ళిపోయాడంకే

ఏమనుకుంటారు? అతని మనస్సులో ఏమి ఆలోచన బయలుదేరిందో? ఏమనిపించిందో? 29

కాని ఎవరెన్ని విధాలా గొంపు తంపీలు పడ్డా ఎమీ ప్రయోఒవం లేకపోయింది అయిదో రోజు రాత్రి మోదన్‌ మొదట చడీచప్పుడు లేకుండ ఎవరికీ చెప్పకుండా అర్ధరాత్రి వేళ ఎలా వెళ్ళిపోయాడో సరిగ్గా అదే వేళకి అదే పద్దతిలో అలాగే తిరిగి వచ్చాడు. “ఎక్కడికి వెళ్ళావురా అని హరకౌర్‌ అస్తమానం అడుగుతూనే ఉంది. కానీ అతను ఏమీ జవాబు వెప్పలేదు. సజ్జన్‌ కూడ అడిగాడు, ' అన్నా నువ్వు వెళ్ళిన తరువాత కానుంగో వచ్చాడు. నేను చెప్పాను మా అన్నయ్య పనిమీద ఎక్కడికో వెళ్ళాడు వారం రోజులలో తిరిగివస్తాడని. నువ్వు ఇన్ని రోజులూ ఎక్కడున్నావు? ఏదైనా పనిమీద వెళ్ళావా?

కాక మరేమిటి. నేనెప్పుడైనా పని లేకుండా పికార్లు కొట్టడం చూసావా,

ఇదివరలో నేను ఎన్నిసార్లు బయటికి వెళ్ళలేదు !

కోపంగా మాట్లాడుతున్న అతని తీరును చూసి సజ్జన్‌ వెంటనే నోరు మూనుకున్నాడు కాని పరుషమైన జవాబు వినేసరికి అతని మనస్సులో చాలా కోపం వచ్చింది. కానీ దాన్ని దాచుకోలేకపోయాడు.. అతను ఏమనుకుంటున్నాడు అని లోలోపల ప్రశ్నించుకున్నాడు పైకి మాత్రం మెల్లిగా గొంతుక తగ్గించి మాట్లాడాడు. నువ్వెందుకు కోపం చేసుకుంటున్నాను. నేనేం చేసానని. వూరికే అడిగాను అంతేకదా. *

మీరంతా అడగకుండా పెట్టకుండా కూపీ లాగుతూ ఉంటారు. మీ

మనస్సులో బహుశః మోదన్‌ తను వేరే మకాం పెట్టుకోవడం కోనం అన్వేషణలో పడ్డాడు అనుకుంటూ ఉండవచ్చు. కాని నేను నిజంగానే అలా చేయదలచుకుంకే, ఈ రోజున అందరికీ అమ్మమ్మ జ్ఞాపకం వచ్చేది.

మాటమీద మాట పెరగడంతో హరకార్‌ అడ్డంపడి మోదన్‌ను వారిన్తూ అంది. “నాయనా వద్దు వొర్టూద్దు అయినా నీకెందుకింత కోపం మీరివ్పుడే ఇలా కొట్లాడుకుంటూ ఉంకు ఈ కొండంత ఇంటిని ఎలా నిర్వహిస్తూ వస్తారు? హరకార్‌ మోదన్‌తో ఎన్నడూ ఉచృనీచాలను గ్తూం్ర మాట్లాడలేదు, అతన్ని ఎవ్పుడు పల్లెత్తుమాట అనలేదు. కాని ఇవేళ మాత్రం అతనిమీద బోలెడంత కోపం వచ్చింది అమెకి ఇతనే ఈ సంసారప్ప బరువు మోస్తున్నాడే అనుకోండి అయితే ఏమయింది. లోకంలో ఎంత మంది చిన్నచిన్న వాళ్ళు ఇంతకంకు పెద్ద బరువులని నెత్తిన వేసుక్సుని సంసారపు భాద్యతలను పదేసేళ ఏ నుంచి నిర్వర్తించడం లేదూ? ఇతనికి క్ర రెండేళ్ళకే విసిగెత్తి పోయిందా ఏమిటి * అనుకుంది తనలో తాను పైక మాత్రం సర్ది చెప్పి వొళ్ళనోళ్ళు మూయించింది.

అసలు విషయం ఏమిటో ఎవరికీ తెలియలేదు కాని అందరూ గునగుసలాడుకుంటున్నారు. ఈ ఇంటిలో వాతావరణం కలుషితమై పోయి అందరూ ఉక్కిరిబిక్కిరి అయిపోతున్నాయి. నయానా భయానా హరకార్‌ ఆ ఇంటి వాతావరణాన్ని మళ్ళీ చక్కబరచాలని చూస్తుంది కానీ ముడుచుకుని పోయిన మొహం మళ్ళీ వికసించనేలేదు.

మళ్ళీ మూడోనాడు నోట్లో మెతుకులు వేసుకునీ వేనుకోగానే మోదన్‌ చెప్పులు తొడుక్కుని ఎక్కడికో వెళ్ళడానికి సిద్ద్రపడుతున్నాడు. అతన్ని ఎమడిగితే ఏం కోపం వస్తుందో ఏమోనన్న భయంతో హరకార్‌ ఏమీ అడగలేదు.

999

ఉుబ్బీవాలా తుమ్మవెట్టు దగ్గరికి వచ్చేటప్పటికి మనస్సులో సందేహం వచ్చింది. వెళుతున్న వాడల్లా ఆగిపోయాడు. ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు. ఇంటికీ తిరిగి వెళ్ళి పలుగు పట్టుకొద్దామా అనుకున్నాడు. కాని అంతలోనే మనస్సు సరిపెట్టుకుని పెద్ద పెద్ద అంగలు వేసుకుంటూ పొలంవైపు వెళ్ళాడు. ఇప్పుడు ఇంతకీ నేను పొలంలో చెయ్యాల్సిన పని ఏముంది? అని అనిపించింది అతనికి. అలా అనుకుంటూనే రోషీవాలాపట్టిల్‌ దగ్గరికి వచ్చి ఉల్జా (గ్రామం వైపు వెళ్ళాడు తలెత్తి ఆకాశంలో ఉన్న నక్షత్రాల వంక పరిశీలనగా చూశాడు. అబ్బే అట్ట పొద్దుపోలేదనుకున్నాడు! తాయాలాలూ ఇప్పటికి ఇంకా మేల్కునే ఉంటాడనుకున్నాడు ఆ ఆలోచన వచ్చేసరికి అతని మనస్సు కొంచెం తేలికపడింది. బహుశా అక్కడ మరికొంతమంది మిదత్రులుకూడ కనిపించవచ్చునని అనుకున్నాడు.

ఊరి వెలుపల వున్న రస్తాకి దక్షిణంగా కొంచెం దూరం వెళ్ళి బాబేల భే ఇంటి దగ్గరికి వెళ్ళాడు. కాని ఆ ఇంటికి అటు ఇటూ ఉన్న దీపాలు ఆరిపోయి. ఉండటంతో నిరాశపడిపోయాడు ఆలస్యం అయిందో ఏమో మనకెలా. తెలుస్తుంది. అందుకనే వాళ్ళు పడుకుని నిద్రపోయేరేమో అనుకున్నాడు. కాని ఇంటి గుమ్మం దగ్గరికి వచ్చేనరికి చూరుకింద తాయే అలికిడి వినపడడంతో మనస్సు సంతోషంతో పొంగిపోయింది.

లాలూ తాయా గళ్ళ దుప్పటి కప్పుకుని మంచం మీద కూర్చుని జనుము కాడల నుంచి నార తీస్తున్నాడు. మంచం మీద ఒక మూల కప్పుకునే చింకి బొంత పనువు అంచు పరుపు పది ఉన్నాయి. ఎదురుగా ఉన్న కుంపటి దగ్గిఆ ఇద్దరు కుర్రాళ్లు కూర్చుని చలి కాచుకుంటున్నారు. (వాళ్ళు ఎవరంటే

య!

రాజు కొడుకు గియాలా, నంతోప బిజ్జన్‌ కొడుకు షే!) పేరి వాల్కం చూసి మోదన్‌ ఆశ్చర్యపోయాడు. అతను నిమ్మపండు రంగు లేత పనుపు రంగు కోర తలపాగా చుట్టుకున్నాడు. వాడు కప్పుకున్న దుప్పటి కిందనుంచి అకు పచ్చని అంగరఖా కనపడుతుంది. _ “తాయాసానరి కాల్‌ అంటూ మోదన్‌ అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ గుమ్మందాటి లోపలికి వచ్చాడు. లాలూ పక్కకు తిరిగి పైకి చూశాడు కాని ఆ వచ్చిన వాడిని గుర్తుపట్టులేకపోయాడు. “ఎవరది" అంటూ మోదన్‌ వైపు దీక్షగా చూశాడు. కాని పేరి ఆ వచ్చినదెవరో గుర్తుపెట్టాడు. చాటంత మొహం చేసుకుని ఈవేశ ఇటుమోహం పట్టినట్టున్నావే అన్నాడు. ఏం అదృష్టం ఏమి అదృష్టం చీమ ఇంట్లోకి భగవంతుడు స్వయంగా వచ్చినట్టయింది. తాయాలాలూ తన గుబురు మీసాల మధ్యనుంచి వూడిపోగా మిగిలిన రెండుమూడు పళ్ళు కనపడేలా నవ్వుతూ దుప్పటి నరిగ్గా కప్పుకుంటూ మంచం తలవైపు తిరిగి అన్నాడు *“*ఇలారా, నా దగ్గిజు కూర్చో.” కాని మౌదన్‌ మాత్రం ఏమీ జవాబు చెప్పకుండా నిశ్శబ్దంగా గియాలే దగ్గి కూర్చున్నాడు ఏదో పోగొట్టుకున్న దాని కోనరం వెతుకున్నట్టుగా నలువైపులా చూడ్డం మొదలెట్టాడు. ఇంతలో పేరి ఒక పచ్చి ఇటుక తెచ్చి అక్కడ వేసి, “సోదరా! ఈ తాయేగారి దివాణంలో ఈ సింహాననం మీద నుఖాసీనుడవుగాక ' అని ఆహ్వానించాడు నవ్వుతూ. మంచం మీదకు వచ్చి కూర్చోమని లాలూ మరోసారి చెప్పాడు క్రాన్సి మోదన్‌ మాత్రం ఉన్న చోటునుంచి కదలలేదు. సరే మరి చెప్పు ఏమిటీ విశేషాలు నువ్వెలా ఉన్నావు ఏం చేస్తున్నావు: అంటూ పేరి ఎన్నో కుశల (ప్రశ లు వేసాడు. న బాగనే ఉన్నాను ఏమయినా గడచిపోయిన రోజులే మంచివి = ఇప్పుడు కూడా రోజు గడుస్తూనే ఉంది షేరి మాటలు మోదన్‌కు గుచ్చుకున్నాయి (అతని సూచన తన తండ్రి మరణవార్తను గురించే కావచ్చు) అతను ఏమి మాట్లాడలేదు మరి, ఇంట్లో అందరూ కులాసాగా ఉన్నళ్లునా అని మోదన్‌చ్చే అడిగాడు 32

'““అంతా నీ దయవలన కులాసాగే ఉన్నారు. దయ దేవుడిది మనిషేం చేయగలడు. లాలూ తన బవిరి గడ్డాన్ని సవరించుకుంటూ అన్నాడు. లాలూ నోటివెంట వెలువడిన ప్రతిమాట ఎంతో నచ్చింది. ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగించింది. అతని ప్రతిమాటని ఆచి తూచి ప్రతి అక్షరాన్ని నందర్భాను సారంగా భావోచితంగా వత్తవలసినవోట ఒత్తుతూ కొన్ని కొన్నిచోట్టు తేలికగాను, కొన్ని కొన్ని చోట్లు బరువుగాను కంరన్వరంలో మార్పులు చేస్తూ ఎదుటవాడిని వశపఆచుకోవడానికీ వీలుగా మాట్లాడుతాడు అని మోదన్‌ అనుకున్నాడు. అతని మనస్సు కూడ మంచిదే. అతను అకాలీదళాల వెంట వెళుతూ వాళ్ళు జరిపీన ప్రదర్శనలో పాల్గొంటుండేవాడు. కాని ఎందుకో తరువాత అతని దృష్టీ మరోవైపు తిరిగింది. దాంతో అతను సిక్కు ఉద్యమాల్లో పాల్గొనడం మానేసొడు. పాలం పనులన్నీ అతని కొడుకులే చూసుకుంటూ ఉండేవాడు వాళ్ళను బెదిరించి అదిరించి పండిన పంటలో నాల్గవ వంతు పుచ్చేసుకునేవాడు. అందరూ అతనికి బాగానే సేవలు చేన్తూ ఉండేవాడు. మనవలు మనవరాళ్ళు వాళ్ళున్న చోటికే అన్నపానాలు తెచ్చి అందిచ్చేవారు. అతను ఎప్పుడూ పడుచువాళ్ళనే చేరదీసి స్నేహం చేన్తూ ఉండేవాడు. రోజంతా ఎప్పుడూ నవ్వుతూ కులాసాగా కాలక్షేపం చేసేవాడు. విచారంగా ఉండేవాడు కాడు. తన పవరినరాట్లో ఎవరినీ విచారంగా ఉండనిచ్చేవాడు కాడు. నవ్వుతూ నవ్విస్తూ కాలక్షేపం చేన్తూ ఉండేవాడు. కోటేరు వేసిన ముక్కు తళతళా మెరొసే లోతైన నల్లటి కళ్ళు దృఢమైన ఎముక వుష్టివున్న అతన్ని చూసేసరికి లాలూ చిన్నప్పుడు ఎంతో ఆనందంగా ఉండి ఉండేవాడు అనిపించింది మోదన్‌కి “తాయా. టీ పెట్టమంటారా అన్నాడు గియాలే ముగ్గురిని అడుగుతున్నట్లుగా. “పప్పు వడ్డించి నెయ్యి కావాలా అని అడుగుతారా ఎవరైనా. ఓర్‌నీ! ఇలాంటే పనులు ఎవరైనా అడిగి చేస్తారుట్రా ' అడగనక్కరలేదు చేసేయ్‌. పెట్టు వెళ్ళి. దానికేం భాగ్యం అలాగే పెట్టు. ఇంట్లో టీ పాడుం ఉంది. బెల్లం ఉంది. పాలకేం లోటు లేదు. ఒక గిన్నె నిండా నీళ్ళుపోని కుంపటి మీద పెట్టు. మీ ఇంట్లో పాలకెప్పుడు కొరతలేదని మాకు తెలుసు ఎప్పుడు ఆవో గేదో ఏదో ఒక పాడి పశువు ఉంటూనే ఉంటుంది ' లాలూ సైగచేయగా షీరి గలగలొ నవ్వుతూ అన్నాడు. 'తాయ 3

నువ్వెప్తుడూ ఇలాగే మాట్లాడుతూ ఉంటావు ఆరిందా ఆఅఆటగాడూ విసిరినట్టుగా నీవు రకరకాల విసురులు విసురుతూ ఉంటు మామూలు మనుషులకి మందబుద్దులకి ఒక పట్టాన అర్హం కావు. ఇంతకీ ఈరోజు నీది. నీ ఇష్టం వచ్చినట్టు అను

ఒరేయ్‌ రోజుల మాట ఎత్తి నువ్వు నా ఆటు కట్టించేసావు కానీ గ్యాలా

నా మరదలు కొడుకన్న మాట మరచిపోకు. అందుకని అప్పుడప్పుడు వాడితో వేళాకోళం ఆడినట్లు అనిపిస్తుంది.

నేను మాత్రం ఎమన్నాను ఆ మాటగా అంటున్నది ఈరోజు నీది.

నీ ఇష్టం వచ్చినట్టు అను బాబూ మరదలితో మేలమాడు

గ్యాలా ఇటుకుల పొయ్యిమీద నిప్పు రాజేసి టీకి నీళ్ళు పడేసాడు వాళ్ళ ముగ్గురి ఆప్యాయతా ఆనందం చూసేసరికి మోదన్‌కు కూడ ఎంతో ముచ్చటేసింది.

తాయా చిన్నప్పుడు నీకు తమాషాలు చెయ్యడమంళలు చాలా సరదా అనుకుంటాను అన్నాడు గియాలా కొరివి ఎగసన తోస్తూ

“నిన్నడిగి ఎం లాభం ఆ మాట ఇంట్లో వాళ్ళని అడగాలిగాని

ఇంట్లో వాళ్ళని అడిగాను కనుకనే తెలిసింది”

అంతలో మాట మార్చాలనే ఉద్దేశంతో ఒరేయ్‌ మోదన్‌ ఇంతకీ వ్యవసాయం విశేషాలు ఏమిటి అని అడిగాడు లాలూ.

పంటలకేం బాగున్నాయి. సెనగచేలు చాలా చక్కగా ఉన్నాయి.

“భలే భలే. మంచి మాట చెప్పావు అది సరేకాని మీ నాన్న భలే తెలివైనవాడు. బతికున్నంత కాలం కణ్ఞీ ఎద్దులాగా మహా సంపాదించేవాడు. ఒక్కపైసా కూడ వృధాగా తగలబెట్టులేదు. కాని అలాంటి వాళ్ళకి ఈ లోకలంలో మన్నన ఏమీ లేదు నిజమే మన్నన ఎమీ లేదు నిజంగానే లేదు లేనేలేదు. అన్నాడు లాలూ

తాయా ఈ రోజుల్లో లుచ్చాకి బద్మాష్‌కి మాత్రమే గౌరవం వాళ్ళు చౌదరీల కింద చలామణీ అయిపోతున్నారు గయ్యాఖి గంప పెద్ద మనిషిలా చెలామణి అయిపోతుంది. అంటూ పేరి అన్నీ తెలిసిన వాడిలా మాట్టూడాడు.

“అవును. చెప్పదగిన మాకే అది. అద్గదీ సంగతి భలే బాగా చెప్పావు లుచ్చాలు బద్మాష్‌లు ఒక్క మురాగా చేరే కదా మోదన్‌ తండ్రిని పొట్టున పెట్టుకున్నది ఓరి మీ మొహాలు మండిపోను లాలూ ఈ విధంగా వాళ నైతే తిట్టాడు మొహం చేదుమందు మింగినట్లు అతని లోతైన కళ్ళు ఎజ్జుబడ్డాయి.

ఏ4

వాడు జనపకాడనుంచి నార జుజ్జు జర్రున ఒలునస్తూ తన ధోరణిలో తాను చెప్పుకుపోయాడు. షీరియా ఇలాంటి పాపిష్టి వాళ్ళంతా పుచ్చి వురుగులూడి పడతారు. వీళ్ళకెందుకు పడతాయి ఆ వురుగులు. నీ కళ్ళెదుకు చూడటంలా అలాంటి వాళ్ళ బొజ్జలు పెంచుకుని హాయిగా తిరగటం."

““అబ్బే అదేం కాదు. నువ్వే చూస్తూ ఉండు నీకేం తెలుస్తుంది. పాప భాండం పూర్తిగా నిండినప్పుడు మునుగుతుంది. వాళ్ళ వంశం దుంప నాశనం అయిపోతుంది నిజంగానే దుంప నాశనం అయిపోతుంది. ఓరి వెట్టీవాడా పాలే లాంటి పెద్ద మనిషిని సజ్జణున్ని చంపేసిన వాళ్ళు సుఖంగా ఎలా ఉండగలుగుతారు? చూస్తూ ఉండు. ఓయీ పిచ్చివాడా నువ్వేం మాట్లాడుతున్నావు. ఎలా మాట్లాడుతున్నావు వెధవలు తినడానికి తిండి లేకుండా మలమల మాడీ చావకపోతే నువ్వు లాలూ అని పిలవకు లాలూ మొహంలో వాడివాడీ మాటలతో పాటు వేడివేడి నిట్టూర్పులు రాసాగాయి గియాలే విసిరి రాజేసిన పాయ్యి మంట వెలుగులో వాడి ముఖం ఎజ్టుగా కమిలిపోయింది. వాడి మనస్సులో ఎదో పొంగుతున్నట్లుంది.

“ఓరి నీ దుంపతెగ” అంటూ లాలూ దొడ్డి వైపు తన చూపును ప్రసరింపజేసాడు ఒక్క క్షణం ఎవరూ మాట్లాడలేదు. అంతట లాలూ తన మనస్సులో ఉన్నదంతా మాటల రూపంలో వెలికి క్రక్కసాగాడు. "ఏ మాటకు ఆ మాటే చెప్పుకోవాలి సావూ పాలేలాంటివాడు ఇంటింటా సుడుతాడంటావా. అంత చక్కగా తియ్యగా ప్రియంగా మృదువుగా

మాట్టాడేవాడు మాట్లూడుతున్నంతసేపు నోట్లో నాలిక లేదనిపిస్తుంది అలాంటి వాడిని వీళ్ళు దగా చేసారు. ఇది అన్యాయం కాదా ఓయీ భగవంతుడా ,.. నా దగ్గరికి వచ్చి కూర్చుండేవాడు. తెగ ఎడ్చేవాడు. అనేవాడు అన్నా నన్ను వీళ్ళు బతకనివ్వడం లేదు. నేను ఇల్లు వదిలిపెట్టే చేలో కొంప కట్టుకుంటాను. నేను అనేవాడిని కదా వద్దు వద్దు తాత తండ్రులు కట్టన కొంప వదిలిపెట్టి అక్కడెక్కడో మకాం పెట్టాల్సిన అవసరం నీకేమిటి? ఇలా అయినట్టుయితే రేవు అక్కడ నుంచి కూడా నిన్ను తరిమేస్తారు. అప్పుడేం చేస్తావు నువ్వు? ఎలాగయితేనేం, చివరకు వాడిని తరిమివేసిన తరువాతనే తృప్తిగా వూపిరి పీల్చారు. నిజమేలే రోజు రోజు కాల్చుకు తినడం కంకే ఇదే మంచిది. కళ్ళారా చూడందే చెవులారా వినందే ఎవ్వరూ ఏ సంగతి పట్టించుకోరు ఒకవేళ పట్టించుకున్నా మరచిపోతారు శ్రఫ్‌

కొని అక్కడ మాత్రం ఈ వెధవలు వాడిని అక్కడ మాత్రం కుదురుగా ఉండనిచ్చారా - వెనకపడ్డారు చివరికి గంగి గోవులాంటి ఆ పరమ సాధువుని చంపారు! రాక్షసి వెధవలు నిజంగా రాక్షసులు అంటే వీళ్ళ

తన తండ్రిని గురించి ఆ చెప్పేథంతా వింటూవుంకు మోదన్‌ మనస్సు దుఃఖంతో నిండిపోయింది. ఇలాగే ఇంకా చాలామంది మాట్లాడుతూ ఉండేవారు. కాని వాళ్ళు చెప్పే ఆ మాటలన్నీ విన్నప్పుడు తన మనస్సు ఇంతగా ఉద్విగ్నం కాలేదు నిజానికి పాలేకి కూడ ఎంత మంచి మనన గంటే (బతికున్నంత కాలం ఎవ్వరితోనూ దేనికి దెబ్బలాడలేదు. అయినా ఎవ్వరితోనూ ఇచ్చి వుచ్చుకోవడం లాంటిదేమీ లేనప్పుడు దెబ్బలాటలు మౌత్రం ఎందుకొస్తాయి? అతను పోయి రెండు మూడు నెలలు అయింది. ఇంతవరకు జరుగుతున్నది ఏమిటంకే మోదన్‌ ఎక్కడికి వెళితే అక్కడ పాలే ప్రస్తావన ఏదో విధంగా వచ్చేది. అందరూ అతన్ని పాగిడేవాళ్ళే (అనేక సార్లు వీళ్ళంతా తనని నంతోష సపెట్టుడానికోసం ఇచ్చకాలు ఆడుతున్నారేమో అనిపించేది మోదన్‌కుు,

“షేరియా! ఈ రైతుబిడ్డ ఎలాంటి వంగడంలో బయల్లేరాడంటే ఎవరెక్షి ఈర్ష్య కలగడానికి వీలులేదు ఇప్పటిదాకా లాలూ తన మనస్సును తేలిక పరుచుకుంటూనే ఉన్నాడు. పెద్దలు వూరికే అనలేదు. కోడి కాకి కోమటి తమ పరివారాన్ని కాపాడుకుంటూ ఉంటాయి. రైతు, గేదె మొనలి తము కుటుంబాన్ని సర్వనాశనం చేస్తారు. అసలు సంగతి చెపుతా వినండి. ఈ సంగతి బహుశా మోదన్‌కి కూడా తెలిసుండకపోవచ్చు. ఎలా తెలుస్తుంది అతనికి మాత్రం? ఇది ఎప్పుడో తాతల నాటి మాట! నిజం చెప్పాలంక్షే ఇతని ముత్తాత కాలం నాటి మాటని

వీళ్ళకి ఓ పెద్దణాత ఉండేవాడు. యాభై అరవైనాళ్ళ మాట ఈనాడ్షున ష్‌ జమిందారుకి సంబంధించినది కాదు అతని తండ్రికి సంబంధించినది అతనికి పెద్ద బొజ్జ ఉండేది. పాలే వంటి వాడిని ఎంతో క్ష్‌భ ెస్టేవాడు. అతను మునసలాడైపోయాడు. తన కొంప పొలం పుట్రా అన్నీ వీళ్ళకి ఇచ్చేసాడు వీళ్ళందరూ పదిహేను ఇరవై ఎళ్ళ పాటు ఆ భూములమీస అయివేజును అనుభవిస్తూ ఉండేవారు. ఆ తరువాత ఆ ముసలాడు చచి పోయాడు. అతని కొడుకు పెత్తనానికి వచ్చాడు. చూడు ఆఖరిదాకా తమ పొలాన్ని తామే సంబాళించుకు వలసిందే కదా. ఇంక చూసుకోండి అతను వీళ్ళ దగరికి వచ్చాడు, పెద్ద పంచాయతీ ద్వారా అర్జున్‌ దగ్గరికి ఇతనికో పెద్ద అన్న

ఉండేవాడు రూవూ వంటివాడు. అస్తమానం తోగా తోగా అంటూ ఉండేవాడు. అతను మీకందరికీ తెలిసివచ్చే వేళకే మరణించాడు. దెబ్బలాటలో తండ్రిలాంటివాడు అతని చావుకూడ అలాగే వచ్చింది. కుక్క చావు పిల్లిచావు చచ్చాడు ఒక్క తక్షణం ఆగి లాలూ మాటకు ఆనందాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ అన్నాడు. చూడండి ఈ పిల్లలు వచ్చారా వాళ్ళని వీళ్ళు మంచినీళ్ళు కావాలా అని కూడ అడగలేదు అసలు మాట్లాడకపోయినా ఫరవాలేదు కాని వాళ్ళు అడిగారు ఎది నీ పాలం అని. దాన్ని మీ బాబు మా దగ్గర చవిటి పల్టుగా అప్పగించాడు ఎంత అబద్దం. అన్యాయం చివరికి వాళ్ళల్లో ఒకడికి బాగా కోపం వచ్చింది కూడా. అతనన్నాడు ఆ రాసిన పదత్రమేదో చూపించు అంటూనే వీళ్ళు పాత ఖాతా పుస్తకంలో వేసి ఉన్న వేలి ముద్రను చూపించాడు. వాళ్ళేం చిన్న పిల్లలు కాదు కదా. వీళ్ళకు అన్ని సంగతులు తెలుసు కదా వీళ్ళకనే ఎమిటే (గ్రామంలో ప్రతి పిల్లవాడికీ తెలుసు. చూడండి. దేవుడు మీకు మేలు చేయుగాక. వాళ్ళు మొత్తం పంచాయితీ నంత నమావేశపరచారు. అ రోజుల్లో ఊరందరూ మోదన్‌ బడేబాదేను ఎంతో గారవించేవారు. గ్రామంలో ఎ నిర్ణయం చేసినా నవన్‌ లేకుండా జరిగేది కాదు. ఏ ఇద్దరి అన్నదమ్ముల మధ్య లెక్కలు తేగక పోయినా వాటాలు తెగక పోయినా నవన్‌ను పిలు అనేవారు. మనిషి కూడా చాలా మంచివాడు ఎవరియందు పక్షపాతం చూపించేవాడు కాడు ఎవరికీ భయపడేవాడుకాడు ఎవరినీ ఒత్తిడి చేసేవాడు కాడు ( ఇప్పుడు ఇతని సొంత బాబే నంగతేనా తాయా మాట్టాడుతున్నది. టీ పెడుతున్న గియాలా అడిగాడు ఆయన్ని నేను కూడ చూశాను అన్నాడు.) కాదు సావూ మోదన్‌ న్వయానా బాబేకు ఒక పెద్దన్నగారు ఉండేవాడు పినతండ్రి పెద్ద తండ్రి కొడుకు ఓరి సన్యాసి ఇతనే గీచర్‌ ముత్తాత. (బ్రతుకు అందరికీ ఒకకేకదా కానీ అతనికి మగ సంతానం లేకపోతే ఆస్ట్రి అంతటినీ వీళ్ళే కాపాడారు మోదే తండ్రి కూడా వజ్రంలాంటి మనిషి. ఆయన సవన్నో ఆస్ట్రి నుంచి చిల్లిగవ్వ కూడ తీనుకోలేదు. అనేవాడు కదా, “భగవంతుడు నాకేం లోటు లేకుండా చేసాడు. అలాంటప్పుడు ఈ బేవార్సు ఆస్ట్రి నాకెందుకు. కానీ మీకు తెలుసుకదా అలాంటి మనుషులు అతి అరుదైన వాళ్ళు కదా అప్పుడు మునలివాజైన సవన్‌ నిండు పంచాయతిలో తెగ తిట్టిపోసాడు అబద్దాలు చొప్పేవాళ్ళకి ఆలోచనా పాలోచనా ఏముంటుంది ప్ర

నోటికి ఎంతవస్తే అంత వాగేస్తూ ఉంటారు పిల్లి కూతలు మొదలెట్టాడు ఊర్గో వాళ్ళంతా తిట్టి పోసారు ఆ భూముల మీది హక్కుని పంచాయతి దత్తతు చేసుకుంది అతను ఎంత నీచుడంకే వాళ్ళకి భూమిని స్వాధీనం చేయలేదు. పంచాయతీలో అయిదారుగురు మందిని కూడకట్టుకున్నాడు నలుగురు అయిదుగురు తన వాళ్ళను కూడా తీసుకొచ్చాడు. అయిదు అడుగులు ఒడ్డూ పొడుగు ఉన్న బలశాలులు వాళ్ళు వాళ్ళొచ్చి నాగళ్ళు కళ్టుసారు. అక్కడితో ఆ అధ్యాయం ముగిసింది.

ఆ తరువాత పాపం వాళ్ళకి రెండు సంసారాల బరువు మోయడం దుస్తరం అయిపోయింది. ఇక్కడే ఉందామన్నాడు చిన్నకొడుకు అందుకని అతను ఇల్లుని పంచలేదు మళ్ళీ దాని గురించి దెబ్బలాడుకున్నారు అప్పుడు కూడా న్యాయం ముసలివాడ్రైన సవన్‌నాయే చెప్పాడు కాని ఈ నీచులు వెళ్ళి ఆ పిల్లలమీద దావా చేసారు అది పూర్తిగా తప్పుడు దావా తనలాంటి వాళ్ళే ఇద్దరు సాక్షులను పట్టుకొచ్చాడు. దావా జరుగుతున సంత కాలం ఆ కుజ్టాడు సవన్నా దగ్గతే ఉండేవాడు అతనూ సవన్నా ఇద్దరూ ్రతిరోజూ అన్ని పనులూ కలిసే చేస్తూ ఉంటారు. అతను వీళ్ళ వెనకాల పడ్డాడు కక్ష కట్టాడు తరువాత దావాలో ఓడిపోయారు. ఇల్లు పంచుకున్నారు. కాని మనస్సులోని ఈర్ష్య పోలేదు

అయితే వినండి. ఆ అర్జున్‌ ఉన్నాడే అతని పెద్దన్న ఒకరోజు రాత్రి చిత్తుగా తప్పతాగి ఇంటి ముందు వెళ్ళి నోటికి వచ్చినదల్హా కూయసాగాడు. సవన్నా తాత చాలా మెత్తనివాడు అయితే విశేషమేమిటంటే మెత్తని వాళ వ్‌ దగ్గర మెత్తగా ఉండేవాడు. అయితేనేం మొనగాడు చేతిలో ఎప్పుడూ మూడు నాలుగు సేరుల దుధ్డు కర్ర ఉండేది పడుచుతనంలో ఉన్నప్పుడు దానికో బల్లెం కూడ ఉండేదని విన్నాను ఎలాంటి పేరు మోసిన పెద్ద పెద్ద రౌడీలు సయితం దగ్గరగా వెళ్ళడానికి జంకేవారు అలాగే మోదన్‌ తండ్రి కూడా మంచి బలశాలి వాళ్ళింట్లో ఏడు కాపురాలవాళ్ళు ఉండేవారు. ఒక్కశే వీధి గుమ్మం దొడ్డీ వాకిలి ఇంకా అలాగే ఉంది. వీళ్ళిద్దరూ అతని సణుగుడు విని బయటికొచ్చారు అతనికి చావు మూడింది వీళ్ళని చూసి తిట్లు లంకించుకున్నాడు ఇంకేముంది సవన్నా తాత విరుచుకుపడ్డాడు మత్తంతా దిగిపోయింది అతన్ని చావగొట్టే చెవులు మూసారు వాళ్ళకు ఒళ్ళు మండింది పైకీ కనపడకుండా గట్టి దెబ్బలు చాలా కొట్టారు కానీ వచ్చిన దురదృష్టం ఎమిటంటే సవన్నా తాత చేతికర్ర తగిలి వాడి కాలు టక్కున విరిగింది

3కి

దాంతో వ్యవహారం ముదిరింది. కోర్టుల దాకా పోయారు కాని ఊరు ఊరంతా సవన్నా తాతవైపే నిలబడ్డారు అంతా కలిసి రాజాగారి దగ్గణకు వెళ్ళి ఫిర్యాదు చేసారు. ఆ రోజుల్లో తన మాటంటే రాజాగారికి ఎంతంటే అంత. అయన అంతా విని పాలకు పాలు, నీళ్ళకు నీళ్ళు దేనికవి విడదీసేసారు. మాట తభావతు రాగానే ఇంత పెద్ద వీరుడు తలపాగా తీసి పాదాలమీద పడేసాడు. అయినా నవన్నా వట్ట భోలా మనిషి లోకుల మాటలు విని రాజీపడ్డాడు. అయినా అప్పటికి ఈ మనుషుల్లో ఈర్ష్య పోలేదు ఆ తరువాత ఆ ఈర్ష్య

కొద్దీ ఎన్నో పనులు చేసారు. ఆ తరువాత జరిగిన అనర్జాలన్నింటికి ఆ ఈర్హ్యే మూలం. పాలేలాంటి పెద్ద మనిషీ ప్రపంచం అంతా కంచుకాగడా వేసి వెతికినా దొరుకుతాడా? ఆ తరువాత అతని కొడుకులు రంగంలోకి వచ్చారు. వాళ్ళు కూడా ఓడిపోయారు ఇప్పటిదాకా ఈ నమస్యలు కొన్ని పరిష్కారం కానేలేదు.

ఇంతకీ బుర్రమీద కర్రసడందే జాటులకి ఏ విషయం అర్హం కాదు. అలాగే పీక కోసి మధ్యన ఇటిక సెక్టువరకు వాడు చావడు అంటూ సేరి ఈ ఆర్యోక్తులుని ఉటంకించాడు.

మామూలుగా అయితే నువ్వు చెప్పినమాట నిజమే కాని అయిదు వేళ్ళు ఒక్కలా ఉండవు కదా కొంతమంది చాలా మంచివాళ్ళు ఉంటారా. అయితే వాళ్ళు చాలా చెడ్డవాళ్ళు.”

హృదయం మంచిది కాదు. ఎందుకని? చెప్పేది వాళ్ళకు తలకు ఎక్కేది కాదు. వాళ్ళు చెప్తూ ఉంటారు. మిమ్మల్ని మురళీధరుడు తప్పక బుద్ది చెబుతాడు. సెద్ద మనుషులతో "స్నేహం అయింది. అప్పుడప్పుడు మనలాంటి మూర్వుల చేతిలో కొమ్ములు ఇరుక్కుంటే అది చూసి కూకటి వేళ్ళతో సహా విసిరి పారవేయక పోయేవాళ్ళమా.

అలాకాదు అన్నాడు లాలూ తల అడ్డంగా తిప్పుతూ అన దమ్ములలో ఎవరూ ఎవరికీ తీసిపోరు. కానీ కొంతమంది దీర్హంగా ఆలోచిస్తూ ఉంటారు. కొంతమంది మీలా మాటపడరు.

దీర్హాలోచనాపరులకి ఈ. ప్రపంచంలో తావులేదు. పైగొ లోకులు అనుకుంటూ ఉంటారు ఇతను తగినంత శక్తికాలి కాదనుకుంటాడు. లేదు ఒట్టే పేరికిపంద అనుకుంటూ ఉంటారు. గియాల్‌ మరుగుతున్న తేనీటి గిన్నెని ఒక పక్కగా పెడుతూ సంభాషణలో జోక్యం కలిగించుకున్నాడు.

నువ్వు చెప్పేమాట నిజమే కాని....

కాని ఎమిటి నువ్విప్పటికి స్వయంగా ఇరవైసార్లయినా వినిపించి ఉంటావు

ఆ గురుగోవిందు సింగుని సంగతి ఓహో ఆమాట జీవిత చరిత్రలో లిఖించబడింది. అది నేనేమన్నా కల్పించి చెప్పానని అనుకుంటున్నారా ఎమిటి. మేము ఎప్పుడన్నాం నువ్వు కల్పించి చెప్పావని? కానీ ఆ సంగతి నిజమే కదా తాయా ఎవడైనా అలాంటి వాళ్ళ దగ్గిర తలవంచినట్టయితే వాళ్ళు వచ్చి నెత్తికక్కరా ! ఇంతకీ అది గురుగోవిందు సింగునుకి సంబంధించిన ఎమాట అని సరి మోదన్‌ వంక కొంళుగా చూస్తూ అన్నాడు. ఓరి దౌర్బాగ్యుడా ఆ సంగతి ఇప్పటికి ఎన్నిసార్లు విన్నారు కాదు అదే ఆ పరాన్‌ సంగతి గురువుగారు నాందేడ్‌ వెళ్ళినపుడు ఒక పరానుతో పాచికలు ఆడుతున్నారు. ఆడుతూ ఆడుతూ ఇలా అనేవాడు తన పూర్వులకు జరిగిన అవమానానికి తగిన ప్రతీకారం చేయనివాడూ ఒక మనిపేనా? అప్పుడు అ మౌటనవిని పరాన్‌ తిరగబడ్డాడు ఓ అలాగా అన్నాడు పేరి. ఆ మాళటనా ఇదివరకు నేను చాలాసార్లు విన్నాను ఈ మాట నిజమే. ఎమీ సందేహం లేదు. గియాలే సపెడ్డ గిన్నెల్లో తేనీరు పోసాడు. అందరికీ టీ కప్పులు అందిస్తూ సంభాషణ మరోవైపు మళ్ళించాడు మోదన్‌ ఒక్కచుక్క టీ తాగాడో లేదో అతని గుండె చురుక్కుమంది రెండో చుక్క తాగేసరికి లోపలనుంచి మంటలు పైకి వచ్చాయి అప్పుడు అతని శరీరం అణువణువున దహించుకుపోతోంది కళ్ళు చింత నిప్పుల్లా కణకణలాడసాగాయి. అతను గు(ర్రుగా గియాలే వైప్ప పేరివైపు చూసాడు. కాని వాళ్ళిద్దరూ మాత్రం లాలూతో ఏవో కొరమాలిన కబుర్లు చెబుతూ నవ్వుతూనే ఉన్నారు. వాళ్ళ నవ్వు మండుతున్న మంటలపై కిరసనాయిలు చల్లుతున్నట్లు ఉంది వాళ్ళిద్దరూ అవటానికి చిన నాటినుంచీ "స్నేహితులే కాని ఎప్పుడైతే కులాల పట్టింపు వచ్చిందో అప్పటి నుంచి ఒక్కళ్ళనొకళ్ళు కలుసుకోవడం తగ్గి పోయింది. నేడు వాళ్ల అసలు రంగు బయట పడింది. అతనికి మనస్సులో ముందుగా వీళ్ళ అంతు కనుక్కోవాలనిపించింది కాని తన కోపాన్ని తనలోనే మింగివేసాడు అయినప్పటికీ లోపల లోపలే అతను అవమానంతో బాధపడసాగాడు సరే తాయా వాహెగురుకి సతే ఆ కప్పులోని చేదు విషంలాంటి టీని ఆఖరి గుక్క కూడ తాగి అదక్కడ సెస్ట్రేసి వెళదొమని లేచాడు మోదన్‌ వాళ్ళకేసి చూడకుండానే అక్కడ నుంచి బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాడు 40

ఇదిగో నీవంతు టీ ఇంకా మిగిలిపోయింది అన్నాడు గియాలే బిగ్గరగా. అంతేకదా. ఇంకోసారి ఎప్పుడైనా తాగుతాలే ' అన్నాడు మోదన్‌. మోదన్‌ ఇలా కరినంగా మాట్లాడుతూ హఠాత్తుగా లేచిపోవడం చూసీ లాలూ కొంచెం చకితుడయ్యాడు. కానీ అతని నోటి వెంట మాట సపెగలలేదు. “ ఒరేయ్‌ మోదన్‌కు మనం మాట్లాడిన దానిలో ఎదీ కోపం తెప్పించలేదు కదా? అని లాలూ గుమ్మం దాటి వెడుతున్న మోదన్‌ కేసి చూస్తూ నెమ్మదిగా ప్రశ్నించాడు చూడు? షరి కోరడాతో కొట్టినట్టు మాట్లాడాడు నిజంగా అంత పౌరుషం వున్నట్లయితే శత్రువుల వాకిట్లో అలా చీపురు కట్టులా పడి ఉండే వాడేనా? వెళ్ళిపోతున్న మోదన్‌కి గోడవెనక షేరి అంటున్న మాటలు వినిపిన్తూనే ఉన్నాయి అతని అడుగులు తడబడ్డాయి ఒక్కసారి వెనక్కి తిరగబోయాడు। కానీ అంతలో కళ్ళు చీకట్టు కమ్మినట్టు అనిపించింది. గోడ పట్టుకుని నిలదొక్కుకున్నాడు. కొంచెం గుండె తేరుకోగానే పెద్ద పెద్ద అంగలు వేనుకుంటూ తమ ఇంటివైపు వెళ్ళాడు. దోవలో చాలామంది కనపడ్డారు. కానీ అతను ఎవ్వరినీ గుర్తించలేదు. ఇద్దరు ముగ్గురు అతన్ని పేరుపెట్టి పిలిచారు కాని అతను అదేమి పట్టించుకోలేదు. ఇంటి దగ్గిరకు వచ్చేసరికి నిప్పుల గుండం మీద నడుస్తున్నట్లు అనిపించింది ఇంటి తలుపు గొళ్ళెం తీన్తుండగా హరాత్తుగా అతనికేదో నంగతి జ్ఞాపకమొచ్చి అక్కడనుంచీ అలాగీ వెనుతిరిగి వెళ్ళిపోయాడు పొలంవైపు కాలిబాట అంతా చిమ్మచీకట్టు మయంగా ఉంది. ఆకాశంలో నతత్రాలు కాంతికూడా మబ్బులు కమ్మి ఉండడంతో మానంగా ఉంది. పుంతకు ఇరువైపులా ఉన్న చెట్టు చీకట్లో భూతాల్దాగా భయంకరంగా ఉన్నాయి చెట్ల నీరులు పొడుగై వికృతంగా ఉన్నాయి. మోకాళ్ళ వరకు ఎదిగి ఉన్న ముదురాకు పచ్చ రంగు గోధుమ మొక్కలు అకు వచ్చని శెనగ చేలు పశువు వన్నె తిరిగిన ఆవచేలు అన్నీ కూడా ఆ చీకటిలో ఒక్కలాగే. నల్లగా కనపడుతున్నాయి. పుంతలో ధూళి అంతా మంచులా చల్లగా ఉంది. చెప్పుల సందులలో నుంచి చల్లటి దుమ్ము వచ్చి పాదాలను తాకుతుంది. కాని చలి ఎక్కువ కావడానికి బదులుగా శరీరమంతా అణువణువునా దహించుకుపోతున్నట్టు అనిపించింది ఇప్పటివరకు మోదన్‌ తన్ను తొను మరిచిపోయి తిరుగుతూనే ఉన్నాడు తే

పొలం ఇంకా ఓ కోసెడు దూరం ఉంది. గుండెలోని క్షోభ కొంచెం కొంచెంగా సర్షుకుంటోంది. దాంతో పాటు అతని నడకకూడ మందగించింది దిబ్బ దగ్గరికి వచ్చేసరికి తలపైకెత్తి చూసాడు ఎదురుంగా దిబ్బమీదున్న ఎండి మోౌడై ఉన్న చెట్టు కొమ్మలు అవిటివాడు బాచెలు చాపి నిలబడినట్టున్నాయి ఈ దిబ్బ అతనికి చిన్ననాటి నుంచి నేటి వరకు జరిగిన సంఘటనలు ఎన్నింటినో జ్ఞాపకం చేసింది. తల పంకించి ముందుకు సాగిపోసాగాడు. అయినా కుక్కను పీడిస్తున్న ఈగవలె పాతకాలపు ఆలోచనలు అతని మనస్సులోకి వద్దన్న కొద్దీ చొచ్చుకుపోతూ బాధపెట్టు సాగాయి. వాళ్ళు అందరూ ఈ దిబ్బమీద నుంచీ వెళ్ళిపోయారు. ఈ విషయంతోపాటు మరి ఎన్నెనో ష్‌! సంగతులు జ్ఞాపకానికి రాసాగాయి అక్కడే ఆ దిబ్బమీద చెట్టుకున్న తేనె పట్టుమీద ఎవరో రాయి విసిరితే తేనెటీగెలు రుుమ్మని లేచినట్లుగా ఆలోచనలు మునురుకోసాగాయి. మోదన్‌కు పొడుగ్గా సన్నగా పచ్చగా నాజూకుగా ఉండే వాళ్ళ నాన్న మొఖం కళ్ళెదుట సాకాత్కరించినట్టు అనిపించింది. ఆ తరువాత నిశ ఏలమైన ఆయన నవ్వు వినిపించినట్టయింది ఆ తరువాత ఆయన చదరపుగళ్ళ దుప్పటి కప్పుకుని దొడ్డో ఇంటి ముందు ఉన్న మంచం మీద కూర్చుని తల దవ్వుకుంటున్నట్టుగా కనిపించింది. ఆయన జుట్టు సగానికి పైగా నల్లగానే ఉంది. కాని ఆయన గడ్డం మాత్రం పూర్తిగా నెరిసిపోయింది. అయినా అక్కడక్కడ కొన్ని నల్ల వెంట్రుకలు లేకపోలేదు తాను జైలుకి వెళ్ళేటప్పటికి ఆయన గెడ్డం నల్లగానే ఉండేది ఇంతలో ఎలాగ తెల్లగా అయిపోయిందో అర్హం కాలేదు. 'ఏళ్ళదాకా పోవడం ఎందుకు చింతవల్ల, అప్రదిష్ట వలన క్రూడ్ర మనిషీ త్వరలోనే ముసలివాడైైిపోతాడు అని లాలూవంటి వాడెవడో అన్నట్టుగా వినిపించింది. కాని ఆ అన్నదెవరో గుర్తుకు రాలేదు గొంతు ఇంకొ వినపడుతూనే ఉంది మేము ఉండే చోట ఒక వృద్దుడు ఉంటూ ఉండేవాడు అతని క్పేర్రు నతానా మీరంతా అప (ఓకీ ఊహరాని పసివాళ్ళు అతనికి అయిదుగురు కడుకులుండేవారు వాళ్ళు అంతా తాడి బ్రహ్మన్నలు చిన తనంలోనే పిల్లలు పుస్టేసారమో చూసేవాళ్ళకి అతను తండ్రిలా. కాక్షుండా ెద్దన్నలా కనపడేవాడు అతని పెద్ద కొడుక్కి ఎదో కారణం వల్ల గడ్డం మీసం నెరిసిపోయాయి. కాని ఆ తండ్రి తలమీద ఒక్క వెంట్రుక కూడ తెల్లపడలేదు కార్తిక రోగం వచ్చీ ఒకళ్ళ తరువాత ఒకళ్ళుగా పాపం ఆ అయిదుగురు తడై

కొడుకులూ చచ్చిపోయారు ఆ దెబ్బతో నతానా గెడ్డం అంతా ఒక్క నెల రోజుల్లో తెల్లబడి పోయింది. ఆ సంగతి నేను కళ్ళారా చూశాను.

“ఏం చూసావోయ్‌ నువ్వు? అన్నాడు ఒక సిపాయి. తిడుతూ కోవంగా తలపంకించాడు. చెప్పరా చెప్పు. ఎం చూసావు లేదు స్వామీ నేను ఏం చూడలేదు వూరికే మాట చెపుతున్నాను.

ఎజ్జుపట్టీ కట్టుకుని నల్లబూట్లు తొడుక్కున్న కొందరు. సిపాయిలు యమదూతలవలె వాళ్ళింట్లోకి దడదడ వచ్చి చొరబడ్డారు. అతని తండ్రిని ఇంటి గుమ్మంలో చుట్టుముట్టారు అందులో ముగ్గురు సిపాయిలు వీధి గుమ్మంలో కాపలా ఉన్నారు. ఎదో కోటని ముట్టుడించిన వాళ్ళవలె ఊర్షో ఉన్న పిల్లలందరూ డిబ్బివాలి తుమ్మవచెట్టు దగ్గర నిలబడ్డారు. భయంభయంగా చూస్తున్న ఆ పిల్లలని సిపాయిలు తిట్టడం మొదలెట్టారు. నలుగురు సిపాయిలుతో ఒక ధానేదారు లోపల పాలేతో నహా అందరినీ చుట్టుముట్టారు. రానేదారు నానా దుర్భాషలాడుతూ పాలేకేసి తిరిగి దొంగలను గురించి అడుగుతుండగా అతని వెనక ఉన్న ఇద్దరు సిపాయిలు ఇంళ్లోకి దూరి కుండా మండా వెతకడం (ప్రారంభించారు.

“చెప్పరా చెప్పు. ఎవళ్ళెవళ్ళు ఉన్నారు ఇందులో అని ధానేదారు మాటి మాటికి అడగసాగాడు

నీకిప్పటికి ఏడుసార్లు చెప్పాను. నాకేం తెలియదు మొ(ర్రో * అని వాళ్ళు ఎక్కడనుంచో వచ్చా ఏరో ఎక్కడికి వెళ్ళారో ఏమో నాకు ఏమి తెలియదు. ” మామూలుగా జాలిగా ఉండే పాలే కళ్ళు ఎజ్టిబడ్డాయి అతని కంఠస్వరం కరినంగా మారింది. వాళ్ళేం నాకు బావమరదులు అనుకున్నావా. అర్హరా(త్రివేళ లోపలికి తీసుకువచ్చారు. అయ్యా! మేము బాటసారులం ఈ రాత్రి ఎలాగో గడపాలి కదా. కాస్త తలదాచుకోనివ్వండి అని జాలిగా అడిగారు. అలా ఎవరైనా వచ్చి అంత జాలిగా ప్రాధేయపడుతూ ఉంటే వీల్లేదు పొమ్మని బయటికి గెంటీయగలమా? మేము వాళ్ళకి తిండి పెట్టాము. నీళ్ళు ఇచ్చాము. ఇందులో అబద్దం ఏమిలేదు. పడుకోవడానికి మంచాలు కూడా ఇచ్చాను. వాళ్ళేం దుష్టులని కలగన్నామా ఏమిటి? అలాగని వాళ్ళ దగ్గిఆ ఎలాంటి కత్తి కటామలు ఏమిలేవు. వాళ్ళ ప్రవర్తనలో కాని మాటతీరులో కాని విడ్డూరమేమీ కనపడలేదు అలాంటప్పుడు. వాళ్ళు చెడ్డవాళ్ళని వాళ్ళ మొహంమీద వ్రాసి ఉంటుందా ఏమన్నానా?

మోదన్‌ తండ్రి ఈ విధంగా మాట్లాడుతూ ఉంటే వింటున్న థానేదారుకి

త్ర

ఒళ్ళు మండిపోయింది. కోపంతో ఒణుకుతున్న ౯లళంలో కుడిఎడమలుగా నిలబడ్డ సిపాయిలతో అన్నాడు “ఇలా అయితే సని జరుగదు వాళ్ళ ఆడవాళ్ళని లాక్కౌచ్చి బట్టులు వూడదిసేయండి.! ఏడుస్తూ నిలబడ్డ మోదన్‌ తల్లి ఓణీ తీసి థానేదారు పాదాలమీద పడేసింది అ సమయంలో అక్కడే నిలబడి ఉన్న ఆ ఊరి నెంబరురారు గెడ్డం నవరించుకుంటూ అన్నాడు ' పోనీయండి సార్‌ వదిలేయండి ఇంతటితో. చట్టుం ప్రకారం మీరేం చేనుకోవాలసి ఉందో అంతా చేసుకోండి " ఈ జాతి-వాళ్ళు చట్టాన్ని చట్టం ప్రకారం జరిగే చర్యలని అమోదిస్తారా? అంటూ థానేదారు పళ్ళు పటపటా కొరుకుతూ మోదన్‌ తల్లిని దొడ్డిగోమీద పడేటట్లు ఒక్క తోపు తోసాడు. అంతటితో ఆగకుండా ముందుకు ఉరికి పాలే గడ్డం గుంజి సిగ పట్టుకుని తలవంటి వాడి వీపుమీద కజ్జతో మోదసాగాడు. మోదన్‌ కళ్ళ ఎదుట చిమ్మవచీకట్టు కమ్ముకున్నట్లు అయింది. అతనికి ఒళ్చుమండి. పోయింది. కళ్ళల్లో మేకులు దించుకున్నట్టు అయింది. ఉన్నట్టుండి రెప్పవాల్బకుండా అతని కళ్లు అలా తెరుచుకునే ఉండిపోయాయి. ఎదురుంగా ఒకచెట్టు (క్రింద ఎవరో ఉన్నట్టు అతనికి కనిపించింది అతని ఆకారం క్రమంగా చెట్టు అంత అయి చూస్తుండగా అకాశం అంత ఎత్తు ఎదిగి పోయాడు అంతలో పొగకింద మౌరిపోయి నాలుగువైపులా కమ్ముకుపోయాదు. ఆ చీకటిలో చెయ్యి కనపడటం లేదు. మోదన్‌ కనురెప్పలు ఆడించి చూసాడు. అణువణువునా నరనరానా కోపంతో శరీరం కుతకుత ఉడికిపోతోంది. లంజా కొడుకులని చంపీ పారేస్తాను అన్నాడు రెండు చేతులు పైకెత్తి బిగ్గరగా. అతను పళ్ళు పటపట లాడిస్తూ మాట్లాడుతూ ఉంకే రాతి తిరగలిలో ఎండిపోయిన ఎముకలని విసురుతున్నట్టు వినిపించింది నరికి పారేస్తాను. అని బిగ్గరగా మళ్ళీ గర్జించాడు. రెండు చేతులూ పైకెత్తి అప్పుడు అతను వేసిన కేకకి ఊరంతా (ప్రతిధ్వనించింది అక్కడ నుంచే అప్పటికవ్పుడు అతను తన పాలంకేసి పరిగెత్తుకు పోయాడు యావత్తు శరీరం బండి కాడివలె బిగుసుకు పోయింది. ఏ అవయవంలోనూ కదలిక లేదు నడుస్తూంటే ఆ అదురుకి చెట్ల ఆకులన్నీ తడ

గాలి లేకుండానే గలగల లాడిపోయాయి. అప్పుడు అతన్ని చూస్తే మహోగగ్రుడైన భీమసేనుడి వలె ఉన్నాడు అతను ఆవేశంతో పెద్ద ఏనుగుని కాళ్ళు దొరక పుచ్చుకుని గిరగిరా తిప్పి పైకి విసిరేస్తే అది ఆకాశం ఎత్తుకు పోయి. భూమిమీద పడకుండా అక్కడే గిరగిరా తిరుగుతూ ఉంటుందనిపించింది.

పొలంలో చండ్ర చెట్టు దగ్గిణ రెండు మూడు రోజలకు ముందు నేలలో. దాచిపెట్టిన ఆరు గుళ్ళ తుపాకీని బయటికి లాగి చేతితో పట్టుకున్నాడు మట్టి చేతులతో పిస్తోలును చండ్ర చెట్టుకేసి గురిపెట్టి మేటు నొక్కాడు. పెద్ద చప్పుడు చేసుకుంటూ తుపాకీ గుండు ఆకుల మధ్య నుంచి. దూసుకుపోయింది. చెట్టునున్న పండుటాకులు ఎండుటాకులు భయపడి పోయినట్టు గలగలా గబగబా ఒక్కుమ్మడిగా రాలిపోయాయి. ఆ మరుక్షణంలో అక్కడ పూర్తిగా నిశ్శబ్దం ఆవహించింది ఆ సమయంలో ఆకురాలి పడినా స్పష్టంగా వినపడేటట్టుగా ఉంది

తేలికపడిన మనస్సుతో ఒక్క ఉదుటున లేచాడు. కాని వాడి లోపల ఉన్న అగ్నిజ్వాలలు మరింతగా తీవ్రంగా రగులుకుంటూనే ఉన్నాయి. పిస్తోలును నడికట్టులో దోపుకున్నాడు. నడికుట్టు బాగా సవరించుకుని మళ్ళీ చేతితో ఆ గోతిని కెలకడం మొదలెట్టాడు. దాదాపు అయిదారు గుళ్ళు ఉండవచ్చు పైకి తీసి జేబులో వేనుకున్నాడు. ఆ చెట్టు కింద గోతిని మట్టితో పూడ్చేసి కాళ్ళతో చదునుచేసగి అక్కడ నుంచి తిరిగి వెళ్ళిపోయాడు.

అతను తమ శెనగ చేనుల్లో నడుస్తూ అటూ ఇటూ బాగా పరకాయించి చూసాడు ఇంతలో ఒక పెద్దమనిషి చెప్పిన సంఘటన జ్ఞాపకాని కొచ్చింది. ఒక సాయంకాలం పూట. చేనుకు నీళ్ళు పెడుతున్నప్పుడు ఏీపుగొ "పెరిగిన శెనగ మొక్కలను చూసి ఆ పెద్ద మనిషి ఇలా అన్నాడు.

చూడు! ఈ శెనగ మొక్కలు ఎంత చక్కగా ఏపుగా దుబ్బుగా ఎదిగాయంటే నువ్విక్కెడ ఖూనీ చేసినా మేము తప్పించేస్తాము అన్నట్టుగా ఉన్నాయి? వెంటనే దిష్టి తగులుతుందేమోనని ఖాం(డ్రించి ఉమ్మేసాడు ఆ తరువాత ఏం చెప్పాడో ఎంత గింజుకున్న జ్ఞుపకం రావటం లేదు. ఆ సమయంలో నంబరుదారిగారి ఆకారం జ్ఞప్తికి వచ్చింది కుళ్ళు మొహం గద్ద ముక్కు బిరుసుగా ముళ్ళలా నిటారుగా నిలబడి గుచ్చుకుంటు ఉండే గడ్డము

త్‌

మీసము చూడడంతో అసహ్యం పుట్టుకొచ్చింది లోలోపల తాపం పెరగ సాగింది

కాలిబాట దగ్గణకు రాగానే పిస్తోలును బయటికి తీసి గట్టిగా పట్టుకున్నాడు కాళ్ళు దులుపుకుంటూ అతి శ్రద్దగా ఎంతో భయానుకంగా కనిపించింది. దాన్ని చూడగానే మనస్సు ఎంతో తేలికపడింది ఆకాశంలో అన్నివైపులా కారుమబ్బులు కమ్ముకోవడంతో మరింత అంధకారబంధురంగా ఉంది వెళ్ళేటపుడు బోది గట్టున అతని కాలు జారింది కాని వాడి మనస్సులో ఎవరో కాళ్ళు పట్టుకుని లాగినట్లుగా (భ్రమ కలిగింది వెనక్కి తిరిగి చూసాడు చాలాదూరం వరకు ఆ చుట్టుపక్కల ఉన్న నల్లటి చెట్ల ఆకారాల తప్ప మరేమి కనపడలేదు

పుంతలోకి రాగానే అతని మనస్సులో మళ్ళీ కోపం రగులుతుంది అయితే ఈ కోపానికి కారణం కమ్ముకు వస్తున్న కారుమేఘాలేమో అనిపించింది. నడక వేగం తగ్గింది. దోవనిండా ముళ్ళు స పరిచి ఉన్నాయేమో అన్నట్టుగా అడుగులు తడబడుతున్నాయి. పిస్తోలు పట్టుకున్న చేయి వణకడం ప్రారంభించింది, తెలియని భయమేదో అవేశించినట్టుగా వెనకాల ఎవరో వెన్నెంటే వన్తున్నట్లు తనవంకే చూస్తున్నట్టు అనిపించింది ఒకటి రెండు సార్లు ఆగి వెనక్కీ తిరిగి చూసాడుకూడా. కాని చాలాదూరం వరకు పుంత శూన్యంగానే కనపడింది. ఎదురుగా ఏమున ది కూడా కనిపించడం లేదు. వంకరగా వున్న ఆ పుంత శూన్యంగానే కనపడింది ఎదురుగా ఏమున్నది కూడా కనిపించడం లేదు. వంకరగా వున్న ఆ పుంత మెలికలు తిరిగిన పాములా (ప్రాకిపోతున్నది.

కాని అరకోసు ఉందనగా భుల్లర్‌ వాళ్ళ పాలం పక్క. పుంతలో ఇద్దరు మనుష్యులు ఎదురయ్యారు వాళ్ళని చూడగానే ఆగిపోయాడు వాళ్ళు ఆ గట్టు వెంబడే వస్తున్నారు నిశ్శబ్దంగా నల్లగా దెయ్యాల్డా ఉన్నారు వాళ్ళలో ముందున్నవాడు ఒక్క. క్షణం దగ్గాడు గొంతుక ఆంబోతు రంకె చేసినట్టుగా వుంది అతని మనస్సులో ఏదో అనుమూనం కలిగింది. కాని అదెలా అసాధ్యమో నమ్మకం కుదరలేదు

ఎవరు వారు. అని గర్జించాడు వాళ్ళలో రెండవవాడు కరోర న్వరంతో

ఇంక అనుమానానికి ఎమీ ఆస్కారము లేకపోయింది. మోదన్‌ పిస్తోలును పట్టుకున్న చేయి గట్టిగా బిగుసుకు బోయింది. వేళ్ళు అరచేతికి దృఢంగా అంటుకుపోయాయి... ఒళ్ళు వూగిపోతోంది. కోపావేశంతో. గుడ్లు పగిలిపోతున్నట్హు అనిపించాయి

ఒరేయ్‌ నువ్వెవడివిరా అంటూ ఆ మనిషి పుంతకు అడ్డంగా నిలబడి చాలా కరోరంగా (ప్రశ్నించాడు

నీకెవడు కావాలి అన్నాడు మోదన్‌ తాపీగా బత్తాములు వదులు చేసుకుంటూ ఇలా రెండు అడుగులు ముందుకు వేసాడు

ఆ ఇద్దరు పది పదిహేను అడుగులు దూరంలో నిలబడిపోయారు. మోదన్‌కు ఇప్పుడు వాళ్ళ ఆకారాలు స్పష్టంగా కనపడుతున్నాయి. ముందు వాడు మొద్దు దుప్పటితో ఒళ్ళంతా కప్పుకున్నాడు. వెనకాల వాడు భుజంమీద పాజు గునపము వాడి భుజంమీద వున్నాయి.

ముందున్న వాడు వెనకాల వాడితో ఎవో గుసగుస లాడారు. వాళ్ళిద్దరు రెండడుగులు వెనక్కి వేసారు.

“అలా మాట్లాడతావేరా బతకాలనిలేదు అన్నాడు ఈ మాటలు అంటున్నప్పుడు వాళ్ళ గొంతుక మరింత పుంజుకున్నట్లుగా ఉంది.

ఆ సంగతి ఇప్పుడే తెలుస్తుంది. అన్నాడు మోదన్‌ తాగిన వాడివలె వూగుతున్న పాదాలతో ముందజవేస్తూ. అంతవరకు బిగునుకుపోయివున్న వాడివేలు పిస్తోలు మేటు దగ్గరిగా జరిగింది

ఎవడవిరా నువ్వు? మోదన్‌వి కదూ పాలే వాళ్ళ వాడివికదూ. నేను. ఘనాని మీనాన్నలాగే ఏదో తమాషాకని పులితోక పట్టుకుని గుంజవద్దు. అంటూ వాళ్ళు మెడమెడకు చుట్టిన సిల్కు రుమాళ్ళు తీసి రెండు చేతులతోటి పట్టుకున్నాను.

మోదన్‌ నిటారుగా నిలబడ్డాడు కళ్ళు ఒక్కసారిగా మళ్ళీ చీకట్టు కమ్మాయి. కుడిచేయి తనంతటతానే అప్రయత్నంగా పైకిలేచింది. తుపాకీ మోతతో పాటు గుండు ఘనా మెడ దగ్గర నుంచి దూనుకుపోయింది. మొహం వేలేసుకుని వాడు కిందపడిపోయాడు.

చూడు బాబూ బీదవాడిని. నన్ను మాత్రం చంపకు. నేను చీలూని.'* అంటూ అతను వెనుతిరిగి ఆ పుంత వెంబడే వూరివైపు పరిగెత్తుకుపోయాడు

శీ?

లేరా లేచి నిలబడు మహా మొనగాడు సూరుడు వీరుడు వచ్చాడు ఒరేయ్‌ ఘనా బడే లంబరుదారూ అని మోదన్‌ గొంతెత్తి కేకలువేసాడు కొవ్విన ఒంపెలా కదం తొక్కాడు అతని కేకలు చుట్టుపక్కల చేలన్నీ దూరాన్నుంచి ప్రతిధ్వనించాయి

ఘనా మోదన్‌ తనవైపు పరిగెత్తడం చూసి వెనక్కి పరిగెత్తుకు వెళుతూ పుంత దగ్గరికి వచ్చి వంగివంగి పరిగెత్తడం మొదలెట్టాడు

ఇంక ఇప్పుడు దాటిపోనివ్వను ఒరేయ్‌ ఘనా నంబరుదారా అని మోదన్‌ రంకె వేసాడు నీకు చావు మూడకపోతే ఇప్పుడిలా నా ఎదుటపడే వాడివేనా * నిన్ను యమదూతలు స్వయంగా ఇంటి నుంచి ఇక్కడికి ఈడ్చుకొచ్చారు పద ఘనియా అన్నాడు

రప్పుమని చప్పుడుతో రెండో తుపాకీ గుండు దూసుకుపోయింది పోతూ పోతూన్న ఘనా మొహం పగిలేటట్లు ముందుకు బోర్జాపడ్డాడు మెల్లిగా లేచి నర్జుకుని పారిపోతున్న అతని వంచిన మొహంలో నుంచి ఒక్క అస్పష్టమైన న్వరం వెలువడింది అది మోదన్‌కు వినపడలేదు అతను వచ్చి ఘనేమీద పడ్డాడు నాలుగు అడుగుల దూరంలో నిలబడి ఘనే గొంతుకకు గురిచూసి మరోసారి తుపాకీ పేల్చాడు. ఇప్పుడింక నిలబడి పాలే కొడుకుతో మాట్లాడు

చంపేసావు శత్రువా ఘనే గొంతుకలో నుంచి గుర్‌గుర్‌ మంటూ ఆసన్న మరణాన్ని సూచించే ఆర్తనాదం వెలువడింది కుప్పగా ఇక సా. వ్‌ పనిచేసావు మోదనా నేను నీక్సు ఎప్పుడు ఏమి

దా

“ఓరి రాక్షసుడా! నువ్వు మంచి ఎప్పుడు చేశావురా నేను నీ నెత్తురు తాగుతాను. ఓరి మా కొంప కూల్చినవాడివి కదరా ఘనియా. ఈ విధంగా మోదన్‌ అన్న మాటలకి అక్కడున్న తుమ్మి చెట్లన్నీ కూడ కంపించిపోయాయి ॥ మరో తుపాకీగుండు ఎక్కుపెట్టి మోదన్‌ వాడి గుండెలమీద పడ్డాడు పిస్తోలు దూరంగా విసిరేసాడు ఎడమ మోకాలు వాడి గుండెల మీదికి ముడిచి చేత్రులత్రో వాడి పీక పీనకడం మొదలెట్టాడు

ఓరి రాక్షసుడా. ఘనియా నీ ఎముకలు వేయించుకు తింటాను

ల!

కాని ఘనా ఒకసారి అతని మణికట్టు పట్టుకొన్నాడు. కానీ అతని చేయి పట్టుదప్పిపోయింది “'మోదనా చిన్నచిన్న నా ఈ మడులన్నీ నాశనమైపోతాయి' ఘనే గొంతుకలో నుంచి క్షీణించిన స్వరం వెలువడింది. మళ్ళీ గొంతుకలో గురగుర మొదలయింది.

ఆ క్షణంలోనే అతను ఘనే మెడ వదిలేసి లేచి నిలబడ్డాడు. మొదలు నరికిన చెట్టులా నేలకూలిన అతని శరీరం రాయిలా బిగుసుకుపోయింది. కాని ఘనా గొంతుక నుంచి వెలువడిన అఖరి మాటలు అతని శరీరాన్ని కొసేసినట్టుగా వున్నాయి. వెంటనే వాటిని వింటూవే పళ్ళు పట పట కొరికాడు. పిడికిలి బిగించాడు మళ్ళీ రంకె వేసాడు.

ఓ పాపీ నీవు పాలేమీద విజుచుకు పడ్డప్పుడు నీకు అక్కడ ఎ గెడ్డంవాడు కనపడ్డాడురా.

తరువాత అతని చేతులు చల్లగా కొయ్యలా బిగుసుకుపోయినట్లు అనిపించింది. ముందుగా అతను అక్కడ పడి ఉన్న ఘనా శరీరంవైపు చూసాడు. తరువాత తన చేతులు చూనుకున్నాడు. నిజంగానే ఆ చేతులకు ఏదో జిగురు జిగురుగా అంటుకుని ఉన్నట్లు కనపడింది. చేతులు పట్లు తప్పిపోతున్నట్టు అనిపించింది. అతను మళ్ళీ అలాగే పిడికిలి బిగించి ఘనేరావైపు ఎగాదిగా చూశాడు. వెంటనే అతని (ప్రాణం జిల్లార్చుకుపోయింది. మొహం వేలేసుకుని నీళ్ళవైపు వెళ్ళాడు. అక్కడ నుంచి ఊరి వెలుపలి దారి అంతా చుట్టి తిన్నగా బజారుకి వెళ్ళే రోడ్డు పట్టాడు.

ఆకాశంలో కారు మబ్బులు మరింత దట్టుంగా కమ్ముకున్నాయి. కొంచెం కొంచెంగా వాన చుక్కలు పడటం ('ప్రారంభమయినాయి. బర్‌గదివాలీ మేడ దగ్గిఅకు వచ్చిన తర్వాత వెనక్కి తిరిగి చూడగా అతనికి అనిపించింది ఎంతోమంది అరుచుకుంటూ. పరిగెత్తుకుని వస్తూ వెంటపడ్డారేమోనని. అలాగే నిలబడిపోయాడు ఒంట్లో సత్తువంతా ఉడిగిపోయినట్లు అనిపించింది. చిమ్మచీకట్లు కమ్ముకున్నాయి. అంధకార బంధురమైన ఆ వాతావరణంలో తన చెయ్యే తనకి కనిపించకుండా పోయింది. జనం సందడి క్రమంగా దూరమైపోతోంది

అతనక్కడ కొంచెం సేవు అలొగే నిలబడిపోయాడు. ఎవరో బలంగా

తం

మొదులు పట్టి గుంజినట్టుగా మర్రి ఆకులు చప్పుడు అయ్యాయి. ఆ ఆకుల చప్పుడికి బెదరిపోయిన పెద్దపెద్ద పక్షులు అనేకం రెక్కలు టపటపలాడించుకుంటూ. ఆకాశంలో మేఘాలవైపు ఎగిరిపోళున్నట్టు అనిపించింది. అతని తలమీద నుంచి కూడ ఎగిరిపోయాయి. వాటి రెక్కలలో నుంచి ఏదో రెండు చుక్కలు వాన వెట్టకొమ్మల నుంచి జారి పడినట్టుగా కూడ పడ్డాయి

ఆ సమయంలో అతను తన చేతులు తెరిచి చూచుకున్నాడు. మునుపులాగే చేతులకు ఏదో తడితడిగా తగిలింది ముందుకు వంగి రెండు గుప్పెళ్ళు నిండా మట్టీ తీసుకుని రెండు చేతులకి పాముకోవడం మొదలెట్టాడు ఆ మట్టి కూడ తదితడిగానే ఉంది. కానీ చేతులకు చలి మాత్రం కాన్త తగ్గింది. మళ్ళీ చేతులు ముడుచుకుని పెద్ద పెద్ద అంగలు వేసుకుంటూ బజారువైపు వెళ్ళే రోడ్డు పట్టుకు నడవసాగాడు.

నల్లటి పక్షుల మాదిరిగా ఉన్న మేఘాలలో నుంచి కొంచెం కొంచెంగా చినుకులు పడటం (ప్రారంభమయింది. ఈ విధంగా వర్షించుకుంటూ ఆ మేఘాలు గుంపులు గుంపులుగా అతని తలపై నుంచే వూరిమై వెళుతున్నాయి, అతని సంగతి చెప్పేయడానికో అన్నట్టుగా. ఈ మేఘాల మధ్య వున్న ఖాళీలలో నుంచి నక్షత్రాలు మెరుస్తూ మెరుస్తూ కనబడటం కాకుండా మోదన్‌తో పాటుగా గబగబా పారిపోతున్నట్టుగా అనిపిస్తోంది

నిజంగానే మేఘాలు ఊరివాళ్ళకి అందరికీ కబురు అందించేశాయి. గనేనంబరుదారు ఇంటిలో వాళ్ళ ఏడుపులు పెడబొబ్బలు రోదన ధ్వనులు మేఘ మండలాన్ని దాటి దిక్కులన్నీ ప్రతిధ్వనించసాగాయి. వూళ్ళో అంతా మేల్కొన్నారు వాతావరణం భయంకరంగా మారిపోయింది వాళ్ళ రోదన ధ్వనులు ఆకాశం అంతా ప్రతిధ్వనిస్తూ వుంటే మోదన్‌ వాటినుంచి దూరం దూరంగా పారిపోసాగాడు కాని భయభీతమైన వాతావరణం దావానలంలా వ్యాపించసాగింది వెళుతూ వెళుతూ అతను తలపైకెత్తి ఆకాశంలోకి చూసినప్పుడల్దా శ్వాశ నిలిచిపోయినట్టు అనిపించేది వాన చినుకులు పడటం వలన సగం సగం తడిసిన అతని బట్టులలో నుంచి అసహ్యమైన వాసన బయలుదేరింది భయంతో అతనికి గుండెలో గాభరా బయలుదేరింది

క్‌

ఎండిపోయిన పొడు నూతి దగ్గరికి వచ్చి వెనక్కి తిరిగి చూసేసరికి వూర్జోని దీపాలు ఎక్కడో దూరంగా మిణుకుమిణుకు మన్నట్టు కనిపించాయి. కాని వెనక్కి తిరిగి అటూ ఇటూ కలయజూసేసరికి అంధకార బంధురమైన ఆ కాళరాత్రి అతని కళ్లకి మరింత భయంకరంగా కనిపించింది చెట్లు చేమలు ఏవీ కూడ తిన్నగా స్పష్టంగా వున్నవి ఉన్నట్లుగా కనబడటం లేదు గేదెలు మాదిరిగా ఏవో చిత్రవిచిత్రమైన రూపాలతో వికృతంగా కనపడసాగాయి. రోడ్డుకి ఇరువైపులా ఉండే దిబ్బలు, గట్టు ఉన్నవాటి కంటే మరింత ఎత్తుగా వున్నట్లు కనిపించాయి ఎత్సైన ఆ దిబ్బ దగ్గరికి వచ్చి మళ్ళీ వెనక్కి తిరిగి చూశాడు. మర్రిచెట్టు లాంటి ఒక మహావృక్షం కొమ్మలో చిక్కుకుపోయిన నల్లటి వస్తువు మబ్బుల మధ్య నుంచి మెరుస్తూ కనపడింది. అతను అక్కడ ఆగాడు కణంసేపు గుండె భయంతో గుబగుబలొడింది. మొదట ఇది ఎదో నక్షత్రం మెరుస్తోందనుకున్నాడు. మరుక్షణంలో అది కృష్ణపక చంద్రుడని తెలుసుకున్నాడు. బహుశా చవతి చంద్రుడయ్యుండవచ్చు. మెల్లిగా ఆ చంద్రుని రంగు ఎత ఎజ్జగా మారింది అటు తరువాత చంద్రుడు వెలావెలా పోయాడు చివరికి నల్లగా కనపడకుండా పోయాడు. చంద్రుడు ఈ విధంగా వూసరివెల్లిలా క్షణ క్షణానికి రంగులు మార్చడాన్ని అతను ఇదివరకప్పుడూ చూడనేలేదు అతను ముందుకు నడవడం మొదలుపెట్టి సాగుతున్న కొలది శరీరమంతా వణకడం మొదలెట్టింది వాన చినుకులు ఇంకా పెద్దవయ్యాయి. అప్పుడప్పుడు బోరుగా వాన కురవడం మొదలయింది. ముందూ వెనక అటూ ఇటూ పైనా మేఘాలు అన్నివైపుల నుంచి కమ్ముకుంటున్నాయి. అతని బట్టలన్నీ వూర్తిగా తడిసిపోయి ఒంటికి అంటుకుపోయాయి. చలి ఎక్కువై ఎముకలు కొరకడం మొదలెట్టింది. కాళ్ళూ చేతుల వేళ్ళు చలికి బిగుసుకుపోయి. కొంకర్లు పోతున్నాయి. మోకాళ్ళు సీలమండలు పటుకు పటుక్కున విరుగుతున్నట్టు అనిపించాయి చిన్నప్పటి వ్లాన్హ్మ్హ. ముసలి ఎద్దుల్జాగా. ల్‌ో | గంకాల, సము. వూరు దూరమయిపోయింది. అతను వేస్తా ర స వూరి నుంచి దూరంగా తీనుకుపోతోంది అతక్ఞీ ధాక్ట్‌మ్యంజ్రా ష్లాటిమాటికి... ద... [| వ. క్‌1 న స. అల డీ న పంచన నాధం టో

ఘనే మృత శరీరం మీదనుంచి ముందుగా దిబ్బమీద తుమ్మవెట్టుకేసి అక్కడ నుంచి తన ఇంటివైపు తిరగసాగింది. తరువాత గ్రామంలోని సందులన్నీ ఒక చుట్టుచుట్టి నాలుగు వీధుల మొగకి చేరుకుంది అక్కడ గుమికూడివున్న (గ్రామస్తులందరూ రకరకాలుగా మౌట్లాడుకుంటున్నారు కానీ అతను అందులో ఎవరి గొంతుకని గుర్తించలేకపోయాడు ఎవరేం బెప్పుకుంటున్నది అర్హం కాలేదు అతనికి వినిపిస్తున్నదల్థా ప్రజల రణగొణ ధ్వని మాత్రమే 9౦00 ఆరాత్రి మరునాటి రాత్రి గడచిన తరువాత మూడోరోజు అంతా వీధి మొగలో మోదన్‌ గురించి రకరకాలుగా కబుర్లు చెప్పుకున్నారు భలే! తల్లికి తగ్గ కొడుకు అన్నాడు రులుదు తన మీసం దువ్వుతూ ఏం చెప్పమంటారు అడ్డాలనాడు తాగిన పాలు గుర్తుకొచ్చాయి పొతికేళ్ళ పదుచుదనం వ్యవహారం అంతా చూపించాడు ' అన్నాడు నామామిరాబ్‌ మొహం నాలుగు వంకర్లు తిప్పుతూ. అక్కడ నలుగురి మధ్య కూర్చున్నప్పుడు మాట్లాడే పద్దతిలో మాట్లాడాలి ముఖ కవళికలు ఎలా ఉన్నా విను పెదనాన్న కానియా. విన్నావా ఈ సంగతి బడే మీరాబ్‌ అంటున్నది. ఎండిపోయిన కొమ్మమీద కూర్చునివున్న ముసలి నామేతో తన మాటకు మద్దతుగా తల పంకించి చెప్పాడు రులుదు. నామా తకిలీ తిప్పుతూ దారాన్ని పురి ఎక్కిన్తున్నాడు చూడు వాడు తన వగ తీర్చుకున్నాడు. అందులో తప్పేముంది. మగతనం ఉన్న ప్రతివాడు ప్రతీకారం చేసి తీరుతాడు కదా ఇందులో కొత్త ఎముంది? నువ్వే ఆలోచించి చూడు పిచ్చివాడా వాళ్ళు మాత్రం ఎం తక్కువ వాళ్ళా. ఎంత అన్యాయం చేసారు కాదూ. పోనీ మిగత సంగతి చూడు వూరు మొత్తంమీద పాలే అంతటి మంచివాడు మరొకడు ఉన్నాడా అలాంటి వాడిని వాళ్ళు వూరి నుంచి వెళ్ళగొట్టి వాళ్ళ బతుకు బండలపాలు ట్రకోసారుకదా. పెళ్ళూనీ కళ్ళ ఎదుకే వాళ్ళ ఇంటికి రౌడీలను పంపి ఇస్తోన్న సైనట ష్య ి్యరు. ఇదెంత అన్యాయం చేసారో లేదా నువ్వే ” చెప్పు. పాపం "చట 'స్హ్రైగుపడిపోయాదు. ఒంట్లో. నీరసం కూడ క... నొశ్షీ స స్ట స్వా ఒనంఇ ్‌ యం. క్‌2

ప్రవేశించిందనుకో. జైలు నుంచి వస్తూనే చచ్చిపోయాడు. ఒరే సింహా. నువ్వే చెప్పు అలాంటప్పుడు వాళ్ళను చంపింది వీళ్ళుకాక మరెవరు. వీళ్ళే ఏమి సందేహం లేదు వీళ్ళే

“ఒరేయ్‌ సరేకాని నోరుమూనుకు పడివుండు.”' అని మిరాబ్‌ మీసం దువ్వుతూ తీక్షణంగా చూస్తూ అన్నప్పుడు అతని చేతికున్న కొత్త గడియారం మెరుపు రులుదు కళ్ళలో (ప్రతిఫలించింది. అప్పుడు అతనికి మీరాబ్‌ మీద అంతులేని కోపం వచ్చింది.

సమర్షించే "పెద్ద మొనగాడు బయలుదేరాడయ్యా అని ఒక్క కణం ఆగి మీరాట్‌ మళ్ళీ అందుకున్నాడు “'నీలాంటివాళ్ళు ఇలాంటి కబుర్లు నూరినూరి పోయటం వలనే వాడింతటి ఆఘాయిత్యానికి ఒడిగట్టాడు. చూస్తూ" వుండండి తరువాత వాళ్లకి రోజు ఎలా గడుస్తుందో మేము చూస్తాము. వాళ్ళకున్న కొండ్ర కాస్త దావాలకే అయిపోతుంది. చిన్న పిల్లలిద్దరు అలాగే మౌడిపోతారు. అప్పుడు తెలుస్తుంది. ఖూనీ ఎలా చెయ్యాలో? అబ్బో మీలాంటివాళ్ళని చాలామందిని చూసాము.”

ఒరేయ్‌ మీరాబ్‌ ఇలాంటి మాటలు ఎందుకురా మాట్లాడుతావు” అన్నాడు. రులుదు కోళేరేసిన వాడి ముక్కు చిన్న చిన్న కళ్ళు అదురుతు ఉండగా. ' మనిషి అస్ట్రిని సంపాదించాడా లేక అస్టి మనిపిని సంపాదించిందా ఈ ్రపంచంలో మాటిమాటికి పుడుతూ ఉంటారా. ఎవడికైతే ఈర్ష్య కోపం ఉండదో వాళ్ళు తప్పకుండ లక్షాధికార్లు అయి పుడతారు. వాళ్ల అదృష్టానికి సమయం అంటూ ఉంటుందా దేశ దిమ్మరులకు మాత్రం డబ్బుకేం కొదవ. చూడు ఎలా మౌట్లూడుతున్నాడో? నువ్వు వాళ్ళ స్నేహితులను గూర్చికదా మాట్టూడుతుంటా నమయం వచ్చినపుడు ఆ సంగతి కూడ తేల్చేస్తాము. ఇప్పుడు చెప్పు ”

మీరాజ్‌కి రులుదు కరిన స్వభావం సంగతి బాగా తేలుసు. అతని ఎడమకాలు దెబ్బలాటలోనే విరిగి పోయింది మెడమీద గొడ్డలి గుర్తు అతని పరాక్రమానికి సాక్షి. కాని మీరాబ్‌ మాటలన్నింటిని మనసులోని ఎహ్యభావంతో కలిపేసి తుబుక్కని ఘౌండ్రించి వుమ్మేసుతూ మనస్సులోనే తిట్టుకున్నాడు. వచ్చాడయ్యా మొనగాడు వేలెడంత కొండ్ర లేదు పెద్ద కబుర్లు మహా చెబుతున్నాడు (అయితే అతనికి సయితం ఈ నంగతి

$్‌3

అర్హం కాలేదు. భామకి కోపానికి ఏమిటి సయితమో మరి) కాని పైకీ మౌత్రం నెమ్మదిగానే మాట్లాడాడు. ' అస్టిపాస్టుల గురించి నువ్వు మాట్లూడుతున్నావే నిజం చెప్పాలంటే వున్న ఆస్తిని బళ్టు మనిషికి విలువ ఎమి లేనివాడిని ఎవ్వరూ పలకరించరు.

'ఆంపోనీలే. పలకరించకపోతే పలకరించకపోయారు.. ఒకళ్ళను బిచ్చమడిగి తినాలా ఏమిటి. పరువమ్ముకుని పొట్ట నింపుకుంటారా? మనిషన్న వాడికి ధర్మం లేనప్పుడు గౌరవం లేనప్పుడు ఈ ఆస్ట్రి అంతా ఏం చేసుకుంటాడు. చేతులో పోసుకుని చెరుక్కుంటాడా (కాని రులుదు స్నేహాన్ని నిలుపుకునే విషయమై ఎవరూ ఏమీ మళ్ళీ మౌట్ట్లాడలేదు).

అదికాదయ్యా, సావూ అదికాదు. అన్నాడు మసులి నామా దగ్గుతూ గంభీరంగా ఒక్కక్షణం నిశ్శబ్దం తరువాత అటూ ఇటూ చూస్తూ రులుదూవైప్రు తిరిగి అన్నాడు ఇప్పుడు నువ్వు ద్వేషము మానము అభిమానము అంటూ మౌట్లాడుతున్నావే అదంతా బాగానే ఉంది కాని అన్ని విషయాలు లెక్కలోకి తీసుకోవలసి ఉంటుంది. నిజానికి రైతైనవాడు ఖూనీచేసి మరీ చస్తాడు ఒకడేదో అన్నాడనుకో రెండోవాడు చస్తే దాన్ని నహించడు. మాటా మాటా పెరిగి చేతులు కలుపుకునేంతవరకు వస్తుంది. చూసుకో ఇంక. పోలీనులుకి ప్లీడరులని దావాలని మేపడానికే మొత్తం ఇల్లంతా గుల్టయిపోతుంది. అస్ట్రంతా కరారాపడి అయిపోతుంది. చివరికి చిప్పు చేతికొస్తుంది. ఇంక చెప్పేదేమిటి

“సరేలేవయ్యా సరేలేవయ్యా! అన్నాడు రులుదు వేళాకోళంగా తల ఆడిస్తూ. *““ముసలయ్యా విను మొదటిది నాలో ఉన్న శక్తి అంతా ఉడిగిపోయింది. సైనుంచి నాలుగు మడకాల భూమి సంపాదించుకున్న నీ కొడుకులు తెలివైన వాళ్ళు ఇంక మిగిలింది మీరు కట్టుకున్న ఇల్లు రెండు స్తంభాల మధ్య తలుపు వాటిపైన నిలబెట్టిన రెండు మిద్దెలు ఇంక మిగతా పనీ కమామిషు అంతా పిల్లలే చూనుకుంటునా 'ఎరాయె. ఇప్పుడు నువ్వు చితికిపోయిన లంబరుదారిని పట్టుకున్నావు. ఇందుకేగా ఇన్ని కబుర్లు చెబుతున్నావు ఈ వీధి మొగలోనే కూర్చుని నల్లమందు మౌత్ర తిని (బేవుమని (త్రేనున్తూ నువే | ( మాలాంటి వాళ్ళని రెచ ఏఏగొ్టట్టవాడివి

క్‌4

జ్ఞాపకం ఉందా తత్తు వాళ్ళ మాళ్లే భుజంమీద దెబ్బవేసివుంకేు అది నీవు నేర్చిన విద్యే నువ్వు మాచేత అయిదుగురు (గ్రంధీల రచనను పారంగా చదివించావు కదామరి అందుకని. ఇప్పుడు నువ్వు పిల్లి మాదిరిగా తొమ్మిది వందల ఎలకలను మింగి నీతులు చెప్పవస్తున్నావు శభాష్‌ "పెదనాన్న శభాష్‌! సింహా ఒప్పుకున్నానులేవయ్యా.

నామే ముందుగా తన తెల్ల మీసాలను నవరించుకుంటూ అన్నాడు. వెంటనే హరాత్తుగా కోపంగా గట్టీగా అన్నాడు *“నువ్వు ఎప్పుడు చూసినా కయ్యానికి కాలు దువ్వుతావు ఇప్పుడు ఎప్పటిమాట ఎప్పటిదాకా లాక్కావచ్చావు. *

మీకందరికీ ఈమాట ఎక్కడ నుంచి ఎక్కడ పోతుందో తెలిసే ఉంటుంది. ఏం ఫరవాలేదు. ఎవరూ కూడ ఎప్పుడూ ఉట్టి గట్టుకు వూరేగదు వూరేగలేరు. నీ వంతు కూడ తప్పకుండా వస్తుంబ. అప్పుడు చెపుతాను. ఇప్పుడు మీకందరికి పైనా కిందా ఎక్కడ చూసినా డబ్బులు రాసులు రాసులుగా కనపడుతున్నాయి. మరేమీ కనపడటం లేదు నాలుగు డబ్బులు చేరేసరికి మనిషి నర్వం మరచిపోతాడు. మీరేం తక్కువవాళ్ళా లేక ఘనులా కాదనడానికి.

ఒరేయ్‌ ఆ మాట అక్కడికి వదిలేయ్‌. చాచా సింహా, వీడితో మాట్లాడటం శుద్ద దండగ ' అన్నాడు మీరాబ్‌ లేచి దుప్పటి సర్దుకుంటూ. పిచ్చాడితో మనక్షేమిటని వినపడీ వినపడనట్టుగా గొణుక్కున్నాడు.

మీరాబ్‌ తన పల్చని చెప్పులు తొడుక్కుని చప్పుడు చేసుకుంటూ చేతినున్న గడిభూరాన్ని నరిచేసుకుంట్లూ చుక్కల తలపాగొను సరిదిద్దుకుంటూ మీరాజ్‌ ధర్మశాలవైపు వెళ్ళడానికి ఉద్యమించినవుడు అతని భార్య శరీరాన్ని చూచి రులుదు మనస్సు కోపంతో మండిపోయింది. లోపల కూర్చునే ఛండాలుడు' అంటూ పళ్ళు పటపటలాడించాడు. అతని మనస్సులో ఎదో రగులుకుంటున్నట్లు అనిపించింది. ఒక్క దెబ్బకి అతన్ని నరికిపారేస్తే సరి. ఈ ఆలోచన వచ్చేనరికే మొహం చిన్నబోయింది

ఆ మొగలోకి ఇంకా కొంతమంది వచ్చి రచ్చసావడిమీద కూర్చున్నారు. అందరి నోట అదే మాట. కొంతమంది ఘనేని తిట్టిపోసిన తరువాత వాళ్ళ. కుటుంబం. పట్ల సొనుభూతి చూపిస్తున్నవారే. కొంతమంది

క్‌క్‌

జాలిగుండ్రైన పాలే కొడుకు చేసిన ఈ వపనిచూసి ఆశ్చర్యంతో తల పంకించారు. తరువాత అతని కొంప కూలిన తరువాత జరిగినదాన్ని చూసి ఆందోళన పడిపోతూ లోకులకు జరిగినదంతా చెప్పడం మొదలెట్టారు అసలు వాళ్ళ కుటుంబం కంటు కూడ పాలే కుటుంబాన్ని గురించే ఎక్కువ ఆందోళన చెందారు. రులుదు నిశ్శబ్దంగా ఈ కథలన్నీ కొంచెంసేపు విన్నాడు. కాని అక్కడ ఎక్కువసేపు ఉండలేదు అక్కడ నుంచి లేచి చేనువైపు వెళ్ళాడు.

తిన్నగా ఆ చేనుకు వెళ్ళే ఆ దోవ మరొకటి ఉంది. కాని పాలే తాలూకు దిబ్బమీదవున్న టిబ్బీవాలే ఇంటిపక్క నుంచి వెళ్ళే బాటమీదుగా ముందుకు సాగాడు. వాళ్ల ఇంటే దగ్గరికి రాగానే లోపలికి వెళ్ళి పీల్లల యోగక్షేమాలు విచారించాలని అనిపించింది కాని దొడ్డిలో కూర్చునివున్న హర్‌కారును చూచి తటపటాయించాడు.. పైగా అక్కడ. కొత్తవాళ్ళు నలుగురైదుగురు మంచం మీద కూర్చుని వున్నారుకూడ.

“ వీళ్ళెవళ్ళు చెప్మా బహుశః ఎవళ్సైనా చుట్టాలేమో”” అని అనుకున్నాడు ఇలా ఆలోచిస్తూనే ముందుకి సాగాడు. అయిదారు పొలాలు దాకేసరికి దేవుడు దయవల్స పాఠే చిన్నకాదుకు కనిపించాడు. అతను శెనగమోపు నెత్తినెట్టుకొస్తున్నాడు ఆ కుగ్రాణ్ణి చెయ్యి పట్టుకుని అపు జేసాడు.

““నాయనా మీ ఇంట్లో కూర్చున్నది ఎవరురా * అని అడిగాడు.

' ఒకడు మా మావ. రెండవవాడు ఇంకెవరో వచ్చారు” అన్నాడు ఆ కుర్రాడు కట్టడ ఆకులు ఎగనన్నదోస్తూ ఆ అడిగినవాడి పంక ఆళ్ళర్యంగా చూస్తూ జవాబు చెప్పాడు.

“ మీ మోదన్‌ వచ్చాడా?

“ఉహుం "

ఎక్కడున్నాడు

“తెలియదు +

నజ్జన్‌ ఎక్కడున్నాడు.

“ఎక్కడికి వెళ్ళాడో తెలియదు మొన్నటి నుంచి తిరిగ రాలేదు. అప్పుడే ఆ క్షణంలోనే ఆ కుజ్ఞాడు హడావుడిగా అక్కడ నుంచి బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాడు. రులుదు వెనకనుంచి కేకవేసి ఏదో సంగతి అడిగాడు

క్‌6

కాని అతను వినిపించుకోలేదు.

మోదన్‌ పొలం దగ్గరికి వచ్చి అందులో వున్న గోధుమ పంటను చూసేసరికి అతని మనన్సు ఎంతో నంతోషించింది. కాని హరాత్తుగా లోలోపల నుంచి ఒక విధమైన విచారం పొంగి వచ్చింది. మనస్సులో నిరాశ అలుముకుంది. (అది అప్పుడు అతని మనస్సులో అతి విచిత్రమైన భావన బయలుదేరింది. ఇదివరకెప్పుడు ఇలాంటి నిరాశ విచారం కలగలేదు కలిగినా ఇంతసేపు ఉండలేదు). ఆ పాలం వారసులు లేకుండ మరణించిన మనిషిలా కనపడింది నిజంగా గోధుమ గడ్డి నిజ్జంగా కళ్ళనీళ్ళు కారుస్తున్నట్టు కనపడింది

రులుదు మరికొంతసేపటికి తన సొంత చేను దగ్గరికి . వచ్చాడు అందులో దూరదూరంగా వున్న శెనగ మొక్కలను చూసేసరికి దుఃఖం ఎక్కువయింది. మిగతా అందరి చేలు ఏపుగా ఎదగడమే కాకుండా విరగపండి వాటి వెన్ను నేలకు తగులుతున్నట్టుగా ఉన్నాయి. ఈ చేలో మాత్రం శెనగ మొక్కలు నెలలోపు పీల్టాడి వలె బలహీనంగా మూరెడు ఎత్తుకూడ లేకుండాపోయాయి. పంట కూడ అంతంత మాత్రంగానే ఉంది ఆ గట్టు. వెంబడి నడుస్తూ వుంటే అతని చేను అతని బుగ్రలాగే వట్టీ పజులా అనిపించింది. ఒక్కసారి తన తలపాగా తీసేసి తలమీద వున్న నాలుగు పరకల్ని జాడించి సరి చేసుకుని మళ్ళీ తలపాగా చుట్టుకోవడం ప్రారంభించాడు

సుబేదారు దిబ్బ దగ్గజవున్న పొలం దగ్గరికి వచ్చి చూడగా అది బాగా ఏపుగా వత్తుగా చక్కగా ఎదిగివుంది గోధుమ మొక్కులు ఎంత బలంగా వున్నాయంకేు వాటిమీద మంచం చేసుకుని పడుకున్నా వంగనట్లు వున్నాయి. ఈ సుబేదారు పొలం పక్కనున్న మరో చేను గనేనంబరుదారుది దాంట్లో ఒకవైపున ఆవాలు చల్జాడు. మిగతా పాలం అంతా గోధుమ వేసాడు కాని బోదికి ఎడంవైపున వున్న రెండు చెక్కలలోను దుక్కిదున్ని దమ్ముచేసి సిద్దంగా ఉంచాడు. రులుదు కొంచెంసేపు అటువైపే చూశాడు ఆ తరువాత దిబ్బదాటి గనేనంబరుదారు చేలో చొరబడ్డాడు

అక్కడ ఎవరివో అడుగుజాడలు వెతుకుతున్నట్టుగా ఆ గోధుమ చేను అంతా కలయ తిరిగాడు. గోధుమ చేలు మెల్లిగా గాలికి వూగుతూ

న్‌7

వుంకే మనస్సుకి ఎంతో ఆహ్లాదంగా వుంటుంది. రాత్రి వండి తినగా మిగిలిన చలిది, గోధుమ పులగాన్ని తింటూ వేడివేడి తేనీరు తాగినప్పుడు రుచి, ఆనందం ఆతని మొహంలో తాండవిచ్చాయి.

రులుదు అలా తిరుగుతూ తిరుగుతూ మధ్య మధ్య నాలుకతో పెదవులు తడుపుకున్నాడు. అతనికి ఆ సమయంలో అప్రయత్నంగా బేబే వండిన కిచిడి జ్ఞాపకమొచ్చింది ఎనాటి మాచో అది ఇప్పుడు జ్ఞాపకమొచ్చింది. ఇన్నేళ్ళ నుంచి ఆది అతని మనస్సులో స్వప్నప్రాయంగానే నిలిచిపోయింది. "పెట్టవారెవరు తినేవారెవరు!

కాని ఏ జన్మానుబంధమో ఇది ఎవరికి తెలుసు? అతను ఒక్కడే అర్హరా(త్రివేళ కుండలో నగానికి తినేసేవాడు. మరునాడు పొద్దున్న మళ్ళీ వేడివేడి తేనీరు తాగుతూ తినడం కోసం కాస్తమిగిల్చి ఉంచమని బేబేను బ్రతిమాలుకునేవాడు. ఒకవేళ అతను కోరిన ప్రకారం బేబే మిగిల్చి ఉంచకపోతే గొడవచేసేవాడు. ఆ రోజులు కూడ గడిచిపోయాయి. జల్‌కాౌర్‌ వచ్చింది. కాని బేబే మాదిరిగా కిచిడి ఎప్పుడూ చేసేది కాదు. తింటూ తింటూ బేబే కిచిడి ఎంత బాగా చేసేది అనేవాడు. ఆ మాట విన్నప్పుడల్లా కోపంతో జల్‌ కార్‌ అనేది. "ఏమో బాబు బేబే అందులో ఏమి అమృతం కలిపేదో ఎవరికి తెలుసు? అవే మోటు జొన్నలుతోనే ఇప్పుడూ వండుతున్నది. అదే పాయ్యి, అవే కట్టులు, అదే గిన్నె. వచ్చిన మార్చల్దా వండే చెయ్యి మాదత్రమే.?!

“సరేకాని, ఏమైనా ఆ రుచి మళ్ళీ ఎప్పుడూ రాలేదు. అని అనేవాడు మళ్లీ

కొన్నాళ్ళ తరువాత ఆ కిచిడి తినే అదృష్టం కూడ లేకపోయింది. జల్‌కార్‌ నాలుగేళ్ళు కుర్రాడిని బంగారంలాంటి వాడిని వదిలిపెట్టి శాశ్వతంగా వెళ్ళిపోయింది. రులుదు అప్పటి నుంచి కిచిడికేమిటి మామూలు రొజ్టకు కూడ మొహం వాచిపోయాడు మొదట్లో కొన్నేళ్ళపాటు కాలీక్రాలని రొష్టెతో పొట్టు నింపుకునేవాడు. ఇపు సిడు కుర్రాడు ఎదిగి రొబ్టులు వాడే చెయ్యకలిగే వయన్సు_ గలవాడేకాని చెయ్యటం లేదు. ఎప్పుడైనా తనేమైనా అంటాడేమోనన్న భయంతో రెండు మూడు రొట్టలు చెప్పు అట్టుల్దాగా

క్‌ి

మోటుగా తయారుచేసి పడేసేవాడు లేకపోతే నాలుగు వీధుల మొగలోకి వెళ్ళి గంతులు వేసేవాడు అర్ధరాత్రి అయినా ఇంటికి తిరిగి వచ్చేవాడు కాడు ఇల్లు అలికి ఎన్నేళ్ళో అయింది. ఆ కొంప మనుషులు వుండేదానిలా కాక వట్టి దయ్యాల కొంపలా వుండేది. ఆడదిలేని కొంప ఇంకెలా వుంటుంది? అలా అని ఇంకో ఆడదాన్ని కట్టుకుని రాలేదు కదా!

అతని ఆలోచనలన్నీ గోధుమ చేను నుంచి మళ్ళీ బోదెవైపు తిరిగేసరికి, తాను అప్పటీకే నాలుగైదు చుట్లు కలయ తిరిగానని తెలుసుకుని ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆ చేలో ఎపుగా ఎదిగివున్న మొక్కలనుంచి అదో రకమైన వాసన వస్తోంది. ఆ వాననకి ముక్కుపుటాలు మండిపోతున్నాయి. దాంతో అతని మనస్సు తేలికపడసాగింది.

కొంచెంసేపు అయిన తరువాత అక్కడ నుంచి బయలుదేరిపోతూ ఎడమ కాలితో గట్టిగా తన్నాడు. గట్టు దగ్గణవున్న అయిదారు మొక్కలని ఒక్క ఉదుటున కూకటి వేళ్ళతో నహా పెళ్ళగించి పారవేసాడు. పళ్ళు పటపటలాడిస్తూ కజ్జతో గట్టేగా ఒక్క దెబ్బ వేసాడు పలుగు బూతులు తిడుతూ శీరుక్కున వెనక్కి మభ్ళాడు ఒక చేనుగట్టు వెంబడే వెళ్తున్నాడు ఆ పాలు శెనగ గోధుమ, చల్లిన లోకుల పొలాలమీదుగా వూరివైపు వెళ్ళిపోయాడు

ఊరి దగ్గరికీ వచ్చిన తరువాత ఉలిక్కిపడి అటూ ఇటూ కలయజాసొడు ఇంతకీ అతనికి అర్హం కానేలేదు అసలెందుకు పొలానికి వెళ్ళినట్లు అని. ఒక్క క్షణంపాటు జ్ఞాపకం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నం చేసాడు. కాని కాలే కడుపు అతనికి భోజనం వేళయిందని జ్ఞాపకం చేసింది ఎద్దులు కూడా ఆకలికి నకనకలాదుతూ నిలబడింది ఈవేళ పాపం దానికి మేతకూడు తీనుకురాలేదు.

ఇంటికొచ్చి చూసేసరికి పెరటి గుమ్మం తలుపు తెరచి వుంది. గది తలువు గొళ్ళెం తీసి వుంది కాని టీ కాచుకునే గిన్నెలు అటూ ఇటూ చిందరవందరగా పడి వున్నాయి. పిండిగిన్నె పొయ్యి దగ్గణ ఆలాగే పడి వుంది. ఎద్దుల మెడలో పలుపు తగిలించనే లేదు

అతను లోపలికి రావడం చూసి అవుదూడ ఆరవడం మొదలెట్టింది రులుదు మనస్సు వశం తప్పిపోయింది. పిల్దాడిని తిడుతూ అతను ఆవుదూడ వీపు నిమురుతూ అన్నాడు ఏం చేయమంటావు నేను అనుకుంది ఏమీ

క్‌ి

జరగడం లేదు అతని పీక నులిమి పారేయాలని అనిపిస్తోంది వెధవని! లేకపోతే ఇంత నిర్లక్ష్యంగా ఉండేవాడిని ఏం చెయ్యాలి చెప్పు! ఇల్లు ఎలా అధ్వాన్నంగా తయారయిందో చూడు. మరి ఇఛెంగు ఛెంగున గంతులేస్తూ హుషారుగా ఉండవలసిన ఈ వయస్సులో ఇంత నీరసంగా ఉండటం ఏమిటి? ఇదేమన్నా నీవు ఇలా ఆకలికి మాడి చావవలసిన వయస్సా మరి? ఇంట్లో అన్నీ ఉన్నప్పటికీ నీ గతి ఇలా అయింది అంతా వాడిష్ట్ర ప్రకారమే జరిగేటట్టుయితే మిమ్మల్ని ఇక్కడ నుంచి ఇదివరకే ఈడిపించి పారేసేవాడు పహత్తెరి.. కాని అతను జలకారును మవాద్రం పల్లెత్తుమాట అనలేకపోయాడు,

తరువాత రులుధుకి తన మనస్సులో తన కోతలకి తనపై తనకే కోపం వచ్చింది. దూడ వాడిచేయి నాకుతూ తన నల్లటి పెద్ద కళ్ళతో అతనికేసి అదోలా చూస్తోంటే అతనికి సిగ్గు ముంచుకొచ్చి తన చూపులను అటువైపు నుంచి మరలించి చిందరవందరగా పడివున్న గిన్నెలవైపు దృష్టి సారించాడు అంతట చేయిచాచి అప్పుడే వస్తున్న దాని కొమ్ములను నిమిరాడు అప్పుడు అనిపించింది అతనికి సాంత బిడ్డలాంటి ఈ దూడ ముందు ఇంత అబద్ధం ఎందుకు ఆడానా అని? గుగ్గిళ్ళు అయిపోయి అప్పటికే నెలకు పైగా అయింది పచ్చగడ్డి కూడ అయిపోయింది అప్పుడప్పుడూ ఎవరినైనా అడిగి తెచ్చి వాటికి కాస్త మేపుతూ వుండేవాడు లేకపోతే ఎండుగడ్డితోకే అవి పొట్టు నింపుకునేవి కాని అతనికి తెలియనిది ఎముంది? మూగజీవాలు కనుక పశువులు ఏమి మాట్లాడలేవు కానీ వాటికన్నీ తెలుసు. అతను ఆ దూడకి మేత ఏమి "పెట్టకుండానే వీపు నిమిరి చరిచి తొట్టినిండా గడ్డి అయినా వేద్దామని ఇంటివైపు వెళ్ళాడు. ఇంటి తాళాన్ని ఒక గుంజు గుంజాడు ఒక్క దెబ్బతో తాళము గొాళ్ళెము రెండు వూడి వచ్చాయి తలువు తెరుచుకుని లోపలికి చూడగా అక్కడ వెలుగు కనిపించేసరికి ఆశ్చర్యపడి ఇంటికప్పుకేసి చూసాడు ఆ ఇంటీకప్పుకి ఒకవైపున ఎలుక కన్నం అంత పెద్ద రంధ్రం పడివుంది చూడగానే ఏదో ఒక జంతువు అక్కడ కన్నం పెట్టినట్లు అనిపించింది. అప్పుడు అతను ఇంటేకప్పు అంతా జా(గ్రత్తగా పరిశీలనగా చూశాడు పొగచూరిన పట్టులమీదుగా అక్కడక్కడ నీళ్ళ చుక్కల ఆనమాళ్ళు కనపడ్డాయి. అక్కడక్కడ వాసాలు విరిగిపోయి వున్నాయి అక్కడక్కడ మట్టి పెళ్ళలు కూడ వూడిపడ్డాయి చూరు వాసాలుకూడ వూడిపోయి వున్నాయి. ఒక వాసం కింద ఇటుకలు

విరిగిపడి ఉన్నాయి అంచేత అక్కడ పలక వంగిపోయినట్టుంది ఆ కొంపకి తను ఇప్పుడే కొత్తగా వచ్చినట్టనిపించింది రులుదుకి అంతా ఒక్కుమ్మడిగా అపరిచితంగా వున్నట్లు అనిపించింది. ఒకా క్షణంపాటు అతనికి శ్వాన ఆగినట్టు అనిపించింది. గబగబా బుట్టు నిండా గడ్డి నింవుకుని ఒక్క: ఉదుటున బయటపడ్డాడు కాళ్ళలో నత్తువ అంతాపోయి తేలికయిపోయినట్టు అనిపించింది గడ్డి పశువుల ముందు పడేసి గోడ దగ్గరగావున్న మంచాన్ని వాల్చుకుని దానిమీద పడుకున్నాడు. నడుము వాల్ళీ పడుకున్నాడో లేడో ఏదో అఘాధమైన నూతిలో లోతుగా కూరుకుపోతున్నట్లు అనిపించింది కింద వూసిరి కింద పై వూపిరి పైనే ఉండిపోయాయి చాలా సేపటికి అతను కళ్ళు తెరిచి ఎదురుగా తెరిచివున్న గుమ్మంకేసి పరీక్షగా చూడటం మొదలెట్టాడు. బయట ఏం కనపడలేదు వీధి అవతల గియానే వాళ్ళింటే తలుపుకూడ మూనేసి వుంది బహుశః దానికి కూడ బయట తాళంవేసి ఉండవచ్చు లేకపోతే ఆ గియానే భార్య బయట అటూ ఇటూ. పచార్లు చేన్తూ కనపడుతూనే వుండేది. దాన్ని చూసినవ్వుడల్హా రులుదుకి ఎంతో నంతోషం కలిగేది. పరిస్తితులు సమయాన్నిబట్టి మారుతూ వుంటాయి ఆ రోజుల్లో రోజుకి పదిసార్లయినా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ మరిది అయిన రులుదూతో చిన్నచిన్నగా పరిహాసం ఆడుతూ వుండేది ఇప్పుడు ఆ రోజులు గడిచిపోయాయి. ఇవ్పుడు ఆమె ఇటుకేసి అరవీసెం కూడ లొంగిచూడదు అతని దృష్టి మళ్ళీ ఆకాశంవైపు మళ్ళింది. ఆకాశంలో పెద్ద పెద్ద పతులు అనేకం ఆ సమయంలో ఎగురుతూ ఉండటం చూసి ఆశ్చర్యంతో పడిపోయాడు. ఇంతలోకి స్పృహవచ్చి చూసేసరికి అతనికి తెలిసింది ఏమిటంకే అది ఎముకల కుప్పులో నుంచి మరోవైపు వేటకు వెళ్తున్నట్టు అనిపించింది అవి వది పదిహేను గుంవులుగా జట్టుజుట్టుగా ఎగిరిపోతున్నాయి. తరువాత రెండేసి రెండేసి ఒక జట్టుగా ఎగురుతున్నాయి. అవి రెక్కలు టపటపా కొట్టుకుంటూ జోరుగా పోతున్నాయి. వాటిని చూడటంతోనే రులుదుకి అకారణంగా భయం కలిగింది. అతనికి చలి వణుకు ్రారంభమయాయి లేచి గది తలుపు గొళ్ళెం తీసి 61

మంచం లోపలికి తీసికెళ్ళి వేసుకున్నాడు. మంచం నులక తెగిపోయిన చోటల్లా ముడేసి పీచులన్నీ సర్ది మట్టి దులిపి దానిమీద పక్కేసి పడుకున్నాడు

దొడ్డిలో ఎద్దు రంకె వేసింది ఒక పెద్ద (గ్రద్ద రెక్కలు టపటప లాడించుకుంటూ ఇంటిపై నుంచి ఎగిరింది. అది చూసి ఎడ్లు రులుదూకేసి భయం భయంగా చూసింది. ఆది జాలిగా చూస్తూ చెవులు నీరసంగా కుదిపి నోటినిండా గడ్డి పన అందుకుంది. అక్కడ నుంచి దూరంగా వెళ్ళి మెల్లిగా మేయసాగింది. కాని ఆ గడ్డి వనలు సగంపైగా నేలమీదే పడిపోయింది

రులుదూకి అసలేం జరిగిందో తెలియనే తెలియదు పాలే దొడ్డిలో మకాం పెట్టిన పోలీసుల గురించే ప్రజలంతా గుసగుసలాడుకుంటున్నారని కూడ ఆతనికి తెలియదు గనా కొడుకు పోలీసులకు ఇచ్చిన రిపోర్లులో పాలే ముగ్గురు కొడుకుల పేర్లు మాత్రమే ఇరికించాడనీ ఇప్పుడు పోలీనులు చిన్నవాళ్ళిద్దరిని పట్టుకుపోవడానికి వచ్చారనీ అనుకుంటునా ఎరు... కాని వాళ్ళంతా పారిపోయారనీ అందుకే పోలీనులు హరకార్‌ను కొట్టే తిట్టి బలవంతం చేస్తున్నారని కూడా అనుకుంటున్నారు ఆ పోలీను దానేదారు చాలా నిక్కచ్చి ఆయిన వాడని కఠినుడని ఎవరు చెప్పినా వినడని ప్రతీతిగా వుంది. రులుదు ఇరుగుపొరుగు వాళ్ళయిన గియానా, పర్తాపా, చీనియాలు ముగ్గురు ఇప్పుడు అక్కడనుంచే వస్తున్నారు. సందులో వీధికి అడ్డంగా నిలబడి వాళ్ళు ఏవేవో గుసగుసలాడుకుంటున్నారు.

అది కాదరయ్యా విను. అనలు సంగతి వేరే వుంది. లేకపోతే నువ్వే చెప్పు ఆరుగుళ్ళ పిస్తోలు తీసికానిరావడానికి వెళ్ళాడని పోలీనువాళు ఎమైనా కలగన్నారా. ఏదో అనుమానం తగలకపోతే అతను మూడు రోజులప్రాటు వూరికే అక్కడికి వెళ్ళి కాలకేసం చేసి తిరిగి వచ్చాడంటాడు అంటావా, అన్నాడు చీనియా తన మాటను తను సమర్డించుకుంటూ

“ఒరేయ్‌ శైలా అంటే ఎవడురా?

“అతను ఆ దౌర్భాగ్యుడు.. దన్‌ నంబరీ బద్మాష్‌ సుబేదారుల గొడవలో ఇరుక్కుపోయినవాడు వాడే ' అంటున్నాడు పర్తాపా పోలీసులులాగా అంతో, తనకే తెలిసినట్లు నువు స స్వయంగా తెలివైనవాడివి పోలీనులుకీ కనుక నిజంగా తెలుసుకోవాలని అనుకుంటే అనలు సంగతి కూపీలాగి దొంగలను పట్టుకోలేకపోయుండేవారా నిజం చెపా ఎలంటే ఈ ముగ్గురిలో ఎవ (రికి ఉరిశిక్ష

పడకుండా ఉండదు చూస్తూ ఉండు అంతా నీకళ్ళ ఎదుకే జరుగుతుంది * గియానే అంతావిని ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచి ఇంట్లో దూరిపోయాడు. ఇంటింటా అందరూ ఈ నంగతే చర్చించుకుంటున్నారు. కూలిపోతున (ఏ

ఆ కొంపలోని వాళ్ళను గురించే సానుభూతితో మాట్లూడుకుంటున్నారు. అందులో చాలామంది తమాషా చూసి ఆనందించేవాళ్ళే. చివరికి ఏం జరిగినా అంతా వాళ్ళకొక వేడుకగ్గానే ఉంటుంది. ఇప్పుడివ్పుడే ఒక గంటా గంటన సర క్రితం నాలుగు వీధుల మొగమీదుగా చెన్నన్‌ మెహతా మూడు గిన్నెలంతో ఉట్టీ కావడి కొమ్ముకు బిగించి భోజనం పెట్టుకుని ఏదో పదేపదే పాడుకుంటూ మీరాబాయ్‌ ఇంటికేసి వెళ్ళాడు

గొడవ జరగడం మంచిదే. బీడులో పనులు జరుగుతున్న సందడి లేకపోతే గుడ్డగూబ అరుపులు తప్పు ఇంకేమి వినపడవు. కనుక ఏదో ఒక సందడి వుండడం మంచిదే.??

ఈ వెధవ పెద్దమనిషి అన్తమానం వూరికేనే కయ్యానికి కాలు దువ్వుతూ ఉంటాడు.*' గూష్‌ అన్నాడు వీడికి ఎప్పుడూ ఏదో ఒక గొడవ వుంటూ ఉండాలి. ఓటి మడ్దెలలొగా తెగ మోగుతూ వుంటాడు. అవనరం వున్నా లేకపోయినా నీకు కాపురం వున్న ఇళ్ళు అంటే కడువుమంట.”

““గృహనస్టుల ఇళ్ళతో వాడికేం పని * చెవిటివాడైన మర్ధర్‌ కోపంగా చూన్తూ ఈ సందు మలుపు తిరుగుతూ చెన్నన్‌ కేసి చూసి మాడు పగిలేటట్ట్లు చెప్పాడు. ఒట్టి ఒంటిపిట్ట. ఇల్లు వాకిలి అంటూ ఏమిలేదు. పెళ్ళాం బిడ్డలు అంటూ ఎవరూ లేరు. ఇక్కడే ఈవేళ ఈవూర్లో, రేపు మరోవూర్గో. ప్రతి ఇంట్లోనూ కుళాయిలు పెట్టించుకుంటుంకే వీడంటాడు కదా నాకేం లోకుల దగ్గజు నుంచి మిరాయి ఉండలు కావాలా ఏమన్నానా. ఇవేళ కాకసోతే రేవు అయినా వూరు విడిచి పెట్టేక తప్పదు. అలాంటి వాడు కాలు సాగించి పది పన్నెండు కోనులు దూరం నాశనం అయిపోతే బాగుండదనుకుంటాడు. పెళ్ళాం, పిల్లలు, చుట్టాలు వున్నవాడిక్సి గృహన్హు అయిన వాడికల్లా మనన్సు బొాధలా వుంటుంది. ఇలాంటి వాళ్ళకేమిటి? అతను రులుదుకాని, ధీరూ మెహజబి కాని లేకపోతే లేకూచమార్‌ కాని వీళ్ళందధూ అలాంటి వాళ్ళే, వీళ్ళు లోకుల శ్రీయన్సు కోరేవాళ్ళని నీ అభిప్రాయమా! వాహెగురు వాహెగురూ! వీళ్ళు ఎవళ్సైన మరణించినపుడు పోలీసులు రానంతసేవు గుంటనక్కలులాగా మోర

పైకెత్తి ఆకాశంవైపు చూన్తూ ఊళ పడుతూవుంటారు.

మిద్దర్‌ తన ధోరణిలో తాను చెప్పుకుపోతున్నాడు. కాని గూష్‌ అతని మాటలు ఏమీ పట్టించుకోవడం లేదు. దొడ్డివైపు పరుగెత్తుక్‌"స్తున్న లాటా ఛాకీదారుకేసి చూస్తున్నాడు. చౌకీదారు అతని నుంచే వెళుతున్నప్పుడు చెదురు బెదురుగా పీలిచాడు. ఏమిటి విశేషం. సర్దార్‌ ఇంకా ఇక్కడే వున్నాడా? ఇక్కడ ఎక్కడికి వచ్చావు?”

అవునండి నేను నెంబరుదారాగారిని పిలవడానికి వెళ్ళాను అనేసి వాడు అటూ ఇటు రీవిగా చూసి" మెడలోవున్న ఇస్త్రీ కండువాను మాటిమాటికి సవరించుకుంటూ అతన్ని లెక్క పెట్టునట్తుగా నిర్లక్ష్యంగా ఒకచూపు చూసి తన దోవన తను వెళ్ళిపోయాడు.

“ఇప్పుడు చెప్పు నువ్వు * అన్నాడు మద్ద్లర్‌ అతనికేసి చూస్తూ. సర్దార్‌ సాహెబ్‌ వచ్చినా లేక కానుంగో పట్వారి లాంటి వాళ్ళు ఎవరైనా వచ్చినపుడు మాత్రమే ఈ నాదూఖాన్‌ కొంగలా వయ్యారంగా తిరుగుతూ ఉంటాడు. పూటకి ఠికానాలేని ఈ నిర్భాగ్యుడు ఈ రోజుని ఇక్కడ పెద్ద మహారాజులాగా పచార్లు చేస్తున్నాడు.

నాలుగు వీధుల మొగలో వున్న జనం చౌకీదారు వెళ్ళిపోవడం దాన్ని గమనించనేలేదు. ఆతను ఏదో గొణుగుతూ గొణుగుతూ వెళ్ళాడు. లోకులు తమలో తాము గంభీరమైన చర్చలు చర్చించుకుంటు అతని సంగతే గమనించలేదు.

ఇంతకీ ఇలాంటి గంభీరమైన విషయాలని పట్టించుకోవడానికి మద్దర్‌ కి తీరిక ఎక్కడ? ఒంటరిగాడు చిన్న పొలం దానికి తోడు పసివాడు కొడుకు అస్తమానం సతమతమయిపోతూ వుంటాడు. కుడితిలో పడ్డ ఎలకలాగా చేలోను ఇంట్లోను ఎప్పుడూ ఏదో చేన్తూ వుంటాడు. ఒకొక్కసారి ఇంట్లో ఆడవాళ్ళు చేసే పనులన్నీ చేస్తూ వుంటాడు అతనికి (గ్రామంలోని అలగాజనం అంపే భలే కోపం అలాంటివాడు ఎప్పుడైనా నాలుగు వీధుల మొగతో నలుగురు జనం చేరారంటే చాలు ఎంత ముఖ్యమైనదైనా సరే చేస్తున్నపని

వదిలేసి అతని వెనక తారటలాడేవాడు. వస్తూనే అందరినీ కలయజుూసి 'సత్‌

(శ్రీ/ అకాల్‌* అని బిగ్గరగా అభివాదం చేసేవాడు. తరువాత వాళ్ళు చెప్పే

కబుర్లు విని గర్జించేవాడు. భలేగా చెప్పావు, భలేగా చెప్పావు అంటూ

మాటిమాటికీ తల ఎగరేసేవాడు. మిగతావాళ్ళు మనస్సులో ఎమనుకునేవారో 64

ఏమోగాని పైకి మాత్రం ఏమీ అనేవారు కారు. అతనిలా మాటిమాటికి జోక్యం కలిగించుకోవడం వాళ్ళకి మననులో ఇష్టం లేకపోయినా పైకి ఏమీ అనేవారుకాదు. (ఇదివరకెన్నోసార్లు చెప్పి చూసారు కాని వీం లాభం లేకపోయింది). అతను అక్కడ నుంచి లేచి వెళ్ళిపోయిన తరువాత వాళ్ళలో వాళ్ళు అదోలా చూసుకునేవారు ఏదో పీడ విరగడ అయినట్టు.

ఇప్పుడుకూడ అతని రాకపోకలని గురించి ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. మాటమీద మాటగా పాలే తాతముత్తాతల ప్రస్తావన కూడ వచ్చింది. గూవ్‌ మస్తాన్‌ సింగ్‌ ఇద్దరూ పాలే వంశం గొప్పతనాన్ని వర్షిన్తూ ఇప్పుడు వాళ్ళ కొంప ఎలా నర్వనాశనం అయిపోయిందో చెప్పుకొచ్చారు.

“అన్నగారూ, పాలే కొడుకున్నాడే వాడు నిజానికి వట్టి గంగిగోవు. అలాంటి అతను ఏం చేసాడో చూసారు కదా” అన్నాడు. గూమ్‌ విచారనూచకంగా.

“అతను చేసిందేముంది అంతా ఆఅ భగవంతుడే. చేసేవాడు చేయించేవాడు కూడాను. అంతా ఆ దేవుడి దయ. మనిషి వశంలో ఏముంది? చెప్పడానికి ఏముంది ఇంకా.”

"ఆ మాట నిజమే అనుకో” అన్నాడు గూష్‌ సంతలో వశువులను అమ్మే దళారిలా మాట్లాడుతూ.

““నీక్సు చెప్పాను కదా అంతా ఆ దేవుడి ఇష్టమని!

గూష్‌ నిశ్శబ్దంగా నిలబడిపోయాడు. కాని ఒక్క తృ్షణం ఆగి ప్రస్తావన మార్చి మాట్లాడసాగాడు నీకేం తోస్తుంది చెప్పు. గనేలంబరుదారు కొడుకు వెనక నుంచి ఏమైనా గొడవ బయలుదేర తీస్తాడేమో”'

“నసందేహమెందుకు. కాక మరి చేసేదేమిటి?”

ఓరి డౌర్భాగ్యుడా, చెప్పే మాట అర్హం చేసుకోకుండా మాట్లాడతావేమిటి' గూష్‌ అటూ ఇటూ చూసి అన్నాడు “తగువు

"పెంచుకుంటే వాళ్ళకి వచ్చే లాభమేమిటి? ఇది ఒకందుకు మంచిదేలే తన వ్యవసాయం తాను చక్కబెట్టుకుంటాడు.

“హెహె, చూడండి జాట్‌ ఎప్పుడు ఆలోచించినా తలకిందులుగానే ఆలోచిస్తాడు తప్ప నరిగ్గా ఆలోచించడు. అతనేమో వాడి తండ్రాయె. అలాంటప్పుడు చేయకపోయినా, చేయించకపోయినా ప్రపంచం అతని వంక వేలుపెట్టి చూపించదా.?*

ర్‌

“నిజమే, చూపిస్తారయ్యా అనుకో. కాని అనేదేమిటంటే మెల్లిమెల్లిగా జరుగుతున్న పని ఆగిపోకూడదని."

*అనలు సంగతి ఇది. చన్నన్‌ మహరా, చెప్పినట్లు చిన్నంతరం, "పెద్దంతరం అంటూ ఉండాలి. (గ్రామంలో ఇలాంటివి జరగనంతసేపు ఎవరూ చావనంతవరకూ ఎవరూ పట్టుబడనంతవరకు ఇలా మీరంతా వీధులలో గుమికూడి వాగరు. మీరంతా ఎందుకూ పనికిరాని చవట దద్దమ్మలు. ఎదుటవాడి ఇల్లు తగులబడి పోతుంటే మీరంతా వేడుక చూడటానికి వస్తారంతే. ఆ మాట నిజం అవునా కాదా.” -

“ఒరేయ్‌ కాలియా నువ్వెప్పుడూ ఇంతే! ప్రతిమాట అపార్హం చేసుకుంటావు. అలాగే మాట్టాడుతావు. మేమేమన్నా లోకుల మధ్య పేచీలు పెట్టే తగువుల వార్లమా ఏమిటి?

“లేకపోతే మరేమిటి వాళ్ళ మధ్య స్నేహం కుదురుస్తారా?' అన్నాడు భాయిజీ కొంచెం కోపంగా కొంచెం వ్యంగ్యంగా. ““బెల్లంకుండ ఎప్పుడు పగులుతుందా, మనకెవ్పుడు వాటా దొరుకుతుందా అని మీరెప్పుడు చూస్తూ కాచుకు కూర్చుంటారు. ఇటు నిప్పు అంటిస్తారు అటు నివ్వు అంటిస్తారు. చూడు నాయనా నిప్పు అంటించి స్వయంగా గోడదాటి పోవడానికి ప్రయత్నించినట్టుగా వుంది మీ పని.

“ఒరేయ్‌. లోకుల మధ్య తగువులు పెట్టడమేనా మా పని” అని గూమ్‌

““లేక మీరు చేస్తున్నదేమిటి?'” దారం ఉండచుడుతూ వాళ్ళమధ్య వచ్చి పడ్డాడు, గీచర్‌లర్డడ్‌ . అతను బిగ్గరగా మాట్లాడసాగాడు “పాలే కొడుకు ఇలాంటీ పని చేసాడంకే దానికి కారణం మీలాంటివాళ్ళు ఏవేవో చెప్రీ పెట్టడమే. వాళ్ళు అసలు ఈ వూళ్ళో ఉంటున్నారనే సంగతి మొదట ఎవరికైనా తెలునునంటారా. చెప్పు నువ్వే చెప్పు. గంగిగోవులాంటివాడు పాపం.!

“అదీ సంగతి.' అన్నాడు భాయిజీ. తనకు వత్తానుగా వచ్చినందుకు సంతోషాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ, * అద్గదీ సంగతి ఈ పనంతా మీ మాటమీదనే జరిగింది.*?

ఈ ఇద్దరి మధ్య వాదించలేక ఓడిపోయిన గూష్‌ నోరు మూసుకునా బడు

656

కొత్త కబురు చెపుదామని వచ్చిన గీచర్‌లద్లడ్‌ , పాలే చిన్న కొడుకును కూడ పోలీనులు పట్టుకుపోయారని కబురు మోసుకొచ్చాడు. గానా కొడుకులు పాలే మూడో కొడుకుని కూడ ఇందులో ఇరికించాలని చూసారుకాని ఠానేదారు అందుకు ఒప్పుకోలేదు అని కూడ చెప్పాడు.

““క్రాలియా నువ్వు చాలా తెలివైనవాడివి. పోలీనులు ఏమో వట్టి మూర్చులు. నోటిలో వేలుపెట్టి ఎంతసేపు ఉంచినా వూరుకుంటారుకాని ఆ వేలు తీయడానికి ప్రయత్నించావో పళ్ళతో కటుక్కున కొరికేస్తారు ** గీచర్‌ 'ఈనకు తెలిసినదంతా చెప్పుకుపోతున్నాడు. "ఈ పోరీసులందరూ గనేలంబరుదారు తాలూకు వాళ్ళనే చెప్పుకోవాలి. వాళ్ళు ఎవ్వళ్ళకీ లొంగరు. ఎవళ్ళని లెక్కచేయరు. అయితే పోలీనులు వూరికే ఎవరిమీదైనా ఎందుకు కేసు పెట్టాలి. ఆ కు(ర్రాడు ఇంకా చిన్నవాడు. మైనరు. వాడిని ఇరికించడర వలన వ్యవహారం బెడిసికొట్టచ్చు. కాని సింహా వీళ్ళందరి (ప్రవర్తన అలోచనా లోపలలోపల వేరే విధంగా వుంటుంది.*” ఒక్క క్షణంసేపు వూరుకుని గీచర్‌ గొంతుక తగ్గించి మాట్లాడటం మొదలెట్టాడు ' ఆ ఆలోచన ఏమిటంకు ముగ్గురు కొడుకులూ ఇందులో తప్పక ఇరుక్కుంటారని. ఆ తరువాత ఆ మునలిదాన్ని అదిరించో బెదిరించో, బతిమాలో బామాలో నర్వే ఉద్యోగస్తులకు అలంచమిచ్చో ఏదో విధంగా దాని భూమిని కాజేయాలని వాళ్ళ ఆలోచన. తరువాత ఏం జరిగినా జరగకపోయినా ఏం ఫరవాలేదని. ఇంతకీ పోయినవాడేమో ఎలాగూ పోనేపోయాడు మళ్ళీ తిరిగి రాడుకదా ఇంక పైపైన ఎంత రాబెట్టుకోగలిగితే అంతే దక్కుడు అనుకోవాలి.

“కాలియా ఇంతకీ నేను చెప్పినట్టు జరిగిందా లేదా. గూమ్‌ కళ్ళు మిలమిల మెరిసాయి. “అప్పుడు నువ్వు ఒవ్వుకోలేదుకాని పిచ్చివాడా వాడి పుట్టుపూర్వోత్తరాలు అన్నీ నాకు మొదట నుంచి తెలుసు. వాడివన్నీ కోమటే బుద్దులు జాట్‌ కడుపులో ఎలా పుట్టాడో కాని."

కాలీ తన ఓటమిని అంగీకరించాడు. ఎవడు చెప్పగలడు ఎవడు మంచివాడో ఎవడు చెడ్డవాడో. ఆ దేవదేవుడికే తెలియాలి. ఎవడి గురించి అయ్యినా మంచీ చెడ్డా జరగాలి ()నదేమిటో జరుగుతుంది.

“జరగాల్సినదేదో జరిగేపోయింది. ఘనే కొడుకులు పాలే చుట్టాలుతో లోపలలోపల ఏదో కుంభకోణం చేసారు. దానివల్ల ఎలాంటి మార్పులు

వచ్చాయో ఏమోగాని ఏడాది తరువాత కోర్టువారు తీర్పు చెప్పినపుడు లోకులంతా ముక్కుమీద వేలేసుకున్నారు. పాలే కొడుకు మోదన్‌కి ఉరిశిక్ష పడలేదుకాని ఆజన్మ ఖైదువు (అంటే 14 ఏండ్లు) శిక్ష విధించారు సజ్జన్‌ని మధ్యలో వదిలేసారు.*?

రచ్చ సావిటిలో మళ్ళీ చర్చ మొదలయింది. కొంతమంది మంచివాళ్ళు కూలిపోవల్సిన కొంప మళ్ళీ నిలబడిందని సంతోషించారు - పదునాలుగేండ్లు ఒక లెక్కా వాటిని ఇస్టే గడిపేసి వచ్చేస్తాడు ఇద్దరిని ఇరికించి ఇద్దరికి అంతంత శిక్షలు వేస్తే ఏమయ్యేది? అలాంటి శిక్ష వేయించగల సమర్హులే. డబ్బుతో దేవు్లి కొనొచ్చు. డబ్బు పారేస్తే కానిదేమిటి? గూష్‌లాంటివాడు మాటల మధ్య ఏదో ఒక పెడర్ధం తీన్తూనే ఉన్నాడు.'

“సింహా ఇప్పుడు నేను చెప్పనా ఇది అనలు ఎలా జరిగిందో. వీళ్ళు హరకార్‌ అన్నదమ్ములను పిలిచి వాళ్ళతో ఏదో రహన్యవపు ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నారు. ఇప్పుడింక కొలతలు కొలిపించేటపు డు భూమిలో సగం కొజేస్తారు. నూరు నూటయిదు వరకు కావచ్చు. ఇంక పాలే ముగ్గురు కొడుకులకు కలిపి ఒక పదిహేనుదాకా మిగలచ్చు. ఇంతకీ మనిషి తలకాయ మోకాళ్ళ కిందకు వచ్చినపుడు మళ్ళీ తల ఎత్తుకు తిరగలేదు. ఇప్పుడింక పాలే కొడుకులికి ఏం మిగులుతుంది? వాళ్ళు పాపం ఏ విధంగా తల ఎత్తుకు తిరగగలరు? అదెప్పటికి సాధ్యం కాదు. జీవితాంతం అలా మోడులా గడవాల్సిందే.?:

దేవుడు దగ్గజైనా దాచవచ్చు కాని మనిషికి తెలియకుండా మనిషి ఏం దాచగలడు? గోడలకు చెవులంటూ వుంటాయి. భూమికి కళ్లూ ఉండవచు ్టం అకాశానికి ముక్కూ వుండవచ్చు. అలాంటప్పుడు మనిషి ఎక్కడికి వెళ్ళి ఏమి దాచగలడో. ఇవాళ రేపట్టో వూళ్ళో ఆబాలగోపాలం అందరికీ తప్పకుండ తెలొసేపోతుంది ఏమనంకే పాలే చుట్టాలు, మోదన్‌ తమ్ముడైన నజ్జన్‌కి, ఘనే కొడుకులుకి మధ్య ఏదో రాజీ కుదిర్చారని.

అలాగే భూమి కొలిపించినపుడు కొడుకులు నల్లరేగడి భూమిని కాజేసారు. అంతకంటే దాని పక్క పల్లం పొలాన్ని పాలే కొడుకులు పుచ్చుకున్నారు. అతను తన బంజరు పొలానికి పావలా ధర నిర్ణయించి వూరికే పట్టుకుపోయాడు "పైగా లోకుల కళ్ళలో దుమ్ము కొట్టుడానికి కోనం మరో ఏడు (గ్రామాల

భూమి పాలే కొడుకులకే ఇప్పించాడు. గ్రామ కరణం లగాయితు పెద్ద తాసిల్దారు వరకు ఆంతా' వాళ్ళ చెప్పుచేతలలో మసిలేవాళ్ళే,

అంతా అయిపోయిన తరునాత లోకులు రకరకాలుగా ఫిర్యాదు చేయసాగారు కొంతమంది పెద్ద ఉద్యోగస్తుల దగ్గరికి మంద్రుల దగ్గరికి వెళ్ళి చాలా చెప్పారు కాని విన్నవాడు ఎవడు? ఏం లాభం లేకపోయింది.

ఎవరైనా ఎందుకు వినాలి, రచ్చ సావిటిలో కాలి ఈమాట న్పష్టంగానే అన్నాడు. పట్వారీ వీళ్ళ ఇంట్లో చక్కగా కాచిన పాలల్లో వెయ్యి పోసుకుని వీళ్ళ ఇళ్లలో తాగి వెళుతూ వుండేవాడు. తాసిల్దారుగారి గుజ్జం వీరి గుమ్మంలో శెనగ గుగ్గిళ్ళు కడుపునిండా తింటూ ఉండేది. కానుంగో సాయంత్రం అయ్యేసరికి కోడికూర నంజుకుంటూ కడుపునిండా సారా తాగి (క్రేంపులు తేనుస్తూ పడివుండేవాడు అలాంటప్పుడు మంచి భూమి అంటూ వుంట అది మీలాంటివాళ్ళకు ఎక్కడ దొరుకుతుంది ఎలా దొరుకుతుంది. నువ్వేమి పద్దమ్మవారి కొడుకువా.!?

“ఇటు రా చెప్తాను. నీ పని కూడ చెప్తాను.” అంటూ గూన్‌ కాలి మెడ పట్టుకున్నాడు. ' నేను అనేది అదే. ఎవరి ఆలోచన స్వచ్చంగా లేదు. ఎవరి మతం మీద ఎవరికి నమ్మకం లేదు.”

“ఇందులో నమ్మకం మాట ఏముంది? అంతా ఆ దేవుడి దయ.*' “ఆ మాట అలా వదిలేయ్‌. నువ్వు ఏం చెప్పినా తలాతోక లేకుండా మౌట్టూడతావేమిటే. '

దానికి కావలసిన తలా తోక ఇదివరకే ఏర్పడ్డాయి. లోకులు ఈ విధంగా అనవసరంగా రచ్చ సొవిడిలో చిన్న చిన్న వాగ్యుద్దాలు చేసుకుంటూ వుండేవారు. మీరాబ్‌, గనే వాళ్ళ ఇద్దరి పిల్లలు తమకు కావలసినదేదో చేయించేసుకున్నారు. ప్రజలు ఫిర్యాదులు చేసి దరఖాస్తులు పెట్టి దావాలు చేసి రైళ్ళకు బోలెడంత తగలేసి చెయ్యవలసినవన్నీ చేసి కచేరీల చుట్టూ తిరిగి తిరిగి విసిగిపోయి నోరుమూసుకు కూర్చున్నారు. అందరూ తమతమ శక్తివంచన లేకుండా ప్రయత్నించి చూశారు. భూమి స్వాధీనం చేనుకోవడానికి ముందు అందులో వున షి అడవి అంతా కొస్టుసారు. తరువాత ఎవరెంత మొత్తుకున్నా ఏమి లాభంలేకపోయింది. కొత్తచేను గట్టకోనం గొడవ చేసారు. ప్రతి అడుగు నేల కోసం పోలీసు స్టేషనులో నెలకు నెలలు గడిపేసేవారు.

6కి

కరణంగారికి, ముననబుగారికి, తాసిల్దారుగారికి ఎన్నిసార్లు ఎన్ని దరఖాస్తులు ఇచ్చారో లెక్కేలేదు పంచాయతీ పిలిపించారు. అయినా అసలు గొడవ అలాగే ఉండిపోవడంతో వెనక్కి తగ్గి కూర్చున్నారు అలాగే రోజులు వారాలు పత్నాలు, నెలలు ఏళ్ళ్ళూ పూళ్ళూ గడిచిపోతున్నాయి. ఈ మధ్య కాలంలో ప్రతిరోజు ఏదో చిల్లరమల్లర చిన్నచిన్న సంఘటనలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. తిట్టుకోవడం కొట్టుకోవడం పెళ్ళిళ్ళు చావులు లావాదేవీలు అన్నీ యధాప్రకారం జరుగుతూనే వున్నాయి. సమయం వచ్చినప్పుడల్లా ఎందుకో అందుకు ఎవరో ఒకరు ఈ ప్రస్తావన అంతా తెచ్చి జరిగినదంతా కట్టుకధలలాగే చెప్పుకుంటూనే వున్నారు కాని జరిగినదానిమీదకాని జరుగుతున్నదానిమీదకాని ఈ కధల ప్రభావం ఏమిలేదు అయితే ఈ బాపతు కబుర్లను ప్రజలు మాత్రము వీనులవిందుగా వింటూవుండేవారు. 990 పాలే చిన్నకొడుకులు ఇప్పుడు పెద్దవారయ్యారు. వాళ్ళకి పెళ్ళిళ్ళు కూడ అయ్యాయి. ఘనే కొడుకులు తమ పొత పొలంలో గొట్టుం బావి వేయించి పుష్కలంగా పంటలు పండించి పాత ఇల్లు పడగొట్టి కొత్త ఇల్లు కల్టించుకున్నారు కూడ. ఘనే కొడుకులు ఎట్టు రంగు ట్రాక్టరు కూడ కొన్నారు. నాలుగయిదు బత్తాయి మొక్కలతో తోటకూర వేసుకున్నారు. ఆ వంకని నీరు కావలసిన దానికంటే. నాలుగురెట్లు ఎక్కువ తోడేనుకుని మిగత (గ్రామస్టులందరి వంతుకూడ తామే కాజేసేవారు. మీరాబ్‌ కూడ వాళ్ళతో చేతులు కలిపి బాగా సంపాదించేవాడు. ఇప్పుడు వాళ్ళింట్లో రేడియో ఎపు ఏడూ మోగుతూ వుంటుంది. అప్పుడప్పుడు అఖండ పారం కూడ జరుగుతూ వుంటుంది పీల్లలు కొత్త సైకిళ్ళు ఎక్కి చదువుకోడానికి రోజు పట్నం వెళ్తునా రు. విలువైన బట్టుతో కుట్టిన బిగుతు దుస్తులు వేసుకుని, కోర పాగాలు చుట్టుకుంటునా ఎరు. జరగాల్సినదంతా జరుగుతూనే వున్నది దేనికి లోటులేకుండ కాని ఇప్పటికి కూడ ఆ కట్టుకథలు మాత్రం అలా పుక్కిటి పురాణాలులాగా లోకులు రచ్చసావిడిలో కూర్చున్నప్పుడల్లా చెప్పుకుంటూనే వునా రు. జైలు జీవితం గడిపి విడుదలయై మోదన్‌ తిరిగివచ్చాడు కూడ. తిరిగి వచ్చిన తరువాత మోదన్‌ రెండు రోజలపాటు మళ్ళీ వీధి మొహం చూడలేదు 70

ఎప్పుడో చీకటి పడ్డప్పుడు మాత్రమే బయటికి వచ్చేవాడు. ఎక్కడికైనా వెళ్ళవలసివచ్చినా చీకటి చాటునే వెళ్ళేవాడు. పగలంతా ఇంట్లోనే బేబే దగ్గరే పడుకునుందడేవాడు. కాని బేబే అస్తమానం చెబుతూ వుండే నిరాశతో నిరీడిన కబుర్లు వింటూ వుంటే ఆతని మనస్సు మరింత కుమిలిపోయేది.

మూడో రోజున సజ్జన్‌ వచ్చాడు. ఘనా కొడుకులలాగానే పొడుచుకొచ్చిన పెద్ద బొజ్జతో వచ్చిన అతని ఆకారాన్ని చూసేసరికి అదోలా అనిపించింది. కప్పుకున్న కండువా తీసి నడుముకు చుట్టుకున్న మోదన్‌ నరననే అదే మంచం మీద కూర్చోడానికి బదులుగా నజ్జన్‌ నిలబడే మండి స్టేషనులో తాను మోదన్‌ కోసం ఎదురుతెన్నులు చూస్తూ రెండు రైళ్ళను ఎలా గాలించివేసాడో చెప్పుకొచ్చాడు. వీళ్ళు చెప్పేదంతా పచ్చి అబద్దమని మోదన్‌ కి అనిపించింది. ఏ పనిమీద నాలుగయిదు రోజులు బయటికి వెళ్ళాడు అనే విషయం కూడ మోదన్‌కి అంతా నిజం చెప్పటంలేదని సందేహమొచ్చింది. ఇంతకీ అనర్హకరమైన అనలు సంగతి ఏమిటంకే మోదన్‌ నరనన కూర్చోవడం తన మర్యాదకు లోపమని అతను అనుకోవడం. వచ్చినప్పటినుంచి చివరివరకు అతను నిలబడే మాట్లాడేవాడు. మాట్లాడుతున్నంతసేపు తలపాగా నుంచి బయటికి వేలాడుతున్న జులపాలను వేళ్ళు జునిపి తల గోక్కుంటూనే వున్నాడు ఒక్కొక్కసారి ఖరీదైన పావులేన్‌ లాల్చీ చేతులను పైకి మడుచుకుంటూ వుండేవాడు. ఎందుకోగాని మోదన్‌కి అతను వచ్చిన ఒకటి రెండు శణాలలోనే కోపం బయలుదేరింది అతనెంత చెడ్డవాడో బేబే అప్పటివరకు చెప్పుకొచ్చినదంతా నిజమే అనిపించింది.

పొద్దుగూకేనరికి మనస్సు చాలా ఉద్విగ్నమయిపోయింది విన్తర్గో వడ్డించిన భోజనం కూడ నహించలేదు. వదిలిపెట్టి ఏమి మాట్లాడకుండా లేచి వెళ్ళిపోయాడు చిన్నవాడు ఇంట్లోలేడు. నజ్జన్‌ పెళ్ళాం అతనికేసి ఓరగా, కోరగా చూసి బొనకడువు కదిలినూ కొంచెం మునుగు సవరించుకుని గుమ్మంలోనుంచి లోపలికి వెళుతూ నిర్లక్ష్యంగా (ప్రవర్తించింది. అదిచూసి మోదన్‌ మనస్సు మరింత ోదపడింది. సందు మలువులోకి వచ్చేసరికి పేరి అటేవస్తూ కనపడ్డాడు. తక్షణమే కుడివైపు తిరిగిపోయాడు. ఇటు చూడనట్టుగానే నటించి షేరికూడ తన దోవన తాను వెళ్ళిపోయాడు.

కుడివైపు తిరగగానే రులుదు జ్ఞాపకానికి కొచ్చాడు అతని మనస్సులో

ఏవో ఆజ్జాతమైన ఆలోచనలు చెలరేగాయి. కొంత వూరడింపు కలిగింది. నడక వేగం పెరిగింది. అలా వెళ్ళి వెళ్ళి రులుదూ దొడ్డిలో ప్రజ్వలిస్తున్న మంట చూసేనరికి అతని మనస్సులో వున్న దిగులంతా మందత్రగించినట్టు మాయమయింది.

“ఎవరు వారు అన్నాడు రులుదు వీథి గుమ్మంవైపు చూన్తూ చలిమంటల వెలుగు సోకకుండ లేముకు చెయ్యి పట్టుకుని. ఏమి మాట్లాడకుండ మోదన్‌ లోపలికి వచ్చాడు. రులుదు లేచి నిలబడ్డాడు. కళ్ళు చికిలించి చూస్తూ, “ఎవరది మోదన్‌ కాదు కదా” అన్నాడు.

మోదన్‌ మనస్సులో వున్న శంకలన్నీ మటుమాయమయి చాలా తేలికవడింది. ఇంత వరకు ఆ వూళ్ళో ఒక్కళ్ళు కూడ అతన్ని ఈ విధంగా గుర్తించినవాళ్ళు లేరు. గుర్తించే వాళ్ళు మాత్రం ఎవళ్ళున్నారు? ఆ రోజుల నాటి మోదన్‌ కానక్టే అంతా వింతగా అదోలా ప్రవర్తిస్తున్నారు.

ఓ నువ్వా మోదన్‌ రా. రా. వస్తూనే ఆతన్ని పిండి చేతులతోకే రులుదు కౌగలించుకున్నాడు. ఒక్కసారి రెండు చేతులతోను, వాడి మెడ వాకేనుకుని వీపుమీద తపతపా చరుస్తూ ఏదో చెవ్పుకుపోసాగాడు.

“నాకివ్వాళే తెలిసింది. మీ ఇంటీవైపు వెళ్ళాను. నువ్వు బహుశా ఇంట్లో లోపలెక్కడో వుండివుంటావని అనుకున్నాను. కాని లోపలికి రావాలనిపీంచలేదు. ఎందుకు వెళ్ళలేదో నీకు తెలియదా ఏమిటి --- ఒరేయ్‌, మీ బాబాయే కూర్చుంటాడు. బల్లి పట్టుకురా అని కేకేసాడు కొడుకుని... ఎక్కడ చచ్చావురా గాడిద కొడకా. అల్లరి చిల్లరగా తిరుగుతాడు. నోట్లో నాలుగు మెతుకులు వేసుకున్నాడో లేదో వాయువేగ మనోవేగాలతో ఎదో మౌాయమైపోతాడు... సరే. ఒక్క నిముషం వుండు నేనే బల్లపట్టుకు వస్తాను.

మోదన్‌ నవ్వాడు. అతనికి రులుదు న్వభావం బాగా తెలును. “అలాంటి

సమయంలో రులుదు వూరికే కంగారు పడిపోతాడు. ఆ కంగారులో ఆ వచ్చిన స్నేహితుడిని ఎక్కడ కూర్చోపెట్టాలో, ఎలా ఆదరించాలో కూడ తెలియదు. ఇంక అడ్డదిడ్డంగా మాట్లాడటం మొదలెడతాడు. ఆ సమయంలో ఆతని వాగుడంతా ఒక పట్టాన ఎవరికి అర్హం కాదు. అతనెంతో తెలివైనవాడవుతే తప్ప. * అనుకున్నాడు మోదన్‌.

చివరికి లోపల నుంచి ఓ కుంటి బల్ల తెచ్చి పొయ్యి దగ్గజ వేసాడు.

కూర్చోపెట్టి ఏదో చెపుతూనే వున్నాడు. “విను అబ్బాయి, విను తమ్ముడు. నువ్వు ఇక్కడికి తిరిగి రావడం వలన మేలే జరిగిందనుకో* అని మనస్సులో వున్న దిగులు అంతా వెళ్ళగక్కడం మొదలెట్టాడు. *““వీకు తెలుసుకదా మనస్సులో దిగులుగా వుంటే ఏ పనీ చేయబుద్దికాదు. ఎవరో ఒకళ్ళు తెలిసినవాళ్ళు దొరికితే బాగుండుననిపిస్తోంది. ఈ (ప్రపంచంలో ఎంతమంది తెలిసినవాళ్ళు వున్నప్పటికి అంతరాత్మకి అమోదం లేకపోతే అలాంటీ వాళ్ళంతా మిదత్రులని చెప్పుకోవడానికి మననురాదు. అందుకనే పెద్దలంటూ వుంటారు. ఎన్ని లక్షబమంది జనం వున్నా నా అనేవాళ్ళు లేకపోతే మనన్సు అంతా అదోలా చీకటిలా వుంటుంది. ప్రపంచం అంతా ఎక్కడ చూసినా స్వార్ధపరులే తప్ప మరేమి కనపడటం లేదు!... ఇప్పుడు చెవ్వు నీ విశేషాలేమిటి,

అక్కడ అత్తారింట్లో (జైలు) అంతా బావున్నస్ట్రేనా. జబ్బేం చేయలేదుకదా.

కాక మరేమిటి. ఆ నరకాన్ని అత్తవారి ఇల్లు అనుకుని నోరు మూనుకుని గడిపేసావన్నమాట. లేకపోతే ఒక్క శ్షణం కూడ వుండలేవు. కాని నువ్వు

బాగా చిక్కిపోయావు. ఒక్కసారిగా మునలివాడివి - అయిపోయినట్టు

కనపడుతున్నావు. అప్పుడు నిన్నెప్పుడ్‌ చూడటానికి వచ్చినవుడు నువ్వు

కొంచెం వలంగా బలంగా బాగానే వున్నావు అంటూ రెండేళ్ళనాటి నంగతి

జ్ఞావకం చేనుకున్నాడు. జైలు జీవితానికి ఆలవాటు షడ్డవాళ్ళు అనేదేమిటంటేు

ఇక్కడ వుంటున్న ఇల్లుని ఒక్క మాటుగా వదిలిపెట్టే పోవడానికి

ఇష్టపడనట్లుగానే జైలు జీవితం నుంచి కూడ ఒక్కసారి బయట పడటానికి

ఇష్టం వుండదని. మోహం అనేది చాలా విచిత్రమైనది. నరకమైనా సరే

స్వర్గమైనానరే ఒక పట్టున వదలదు. అవునా కాదా మోదన్‌.*'

మోదన్‌ మీసాల చాటునుంచి ముసిముసి నవ్వులు నవ్వుతూనే వున్నాడు. కాని తలాతోక లేకుండ రులుదు చెప్పుతున్న కబుర్లు వింటున్న కొలది మనస్సు బాగా బరువెక్కిపోయింది. అప్రయత్నంగా అతను ఒక చల్లని నిట్టూర్చు విడిచాడు. ॥

“ఇదిగో, చేతిలోవున్న ఈ కాస్త పవి పూర్తిచేసి వస్తాను రెండు నిమిషాలలో. అప్పుడు మనం లోవలికెళ్ళి మాట్లూడుకుందాం'” అంటూ రులుదు తనలో తాను చెప్పుకుపోతున్నాడు. అతను ఒక్కసారి కూడ మోదన్‌ వింటున్నాడో లేడో కూడ చూనుకోలేదు, *“*నిజమే. ఇంతకీ నువ్వు ఎన్ని రొష్టైలు తింటావని

మహా? నా పిచ్చి కాకపోతే నువ్వు ఎక్కడో భోజనం చేసి వుంటావు --. నాకు తెలును. మీలాంటి గొప్పవాళ్ళ ఇంట్లో భోజనం ఎవ్వుడూ ఆలస్యంగా చేస్తారు. అలా కాకుండా వేళకు నువ్వు తిండి తింకు రైతువి ఎలా అవుతొవు? వేళకాని వేళ తింటూ వుండు. గొప్పవాళ్ళు లక్షణం కదా ఆది!

రులుదు చితుకుల మంటపెడుతూూ బాధపడుతూ తన మెడమీద వున్న నాలుగయిదు తల వెంట్రుకలను గోక్కుంటూ పలచని మీసాల మధ్యనుంచి పళ్ళు వెళ్ళబెట్టాడు, పొగవలన కళ్ళనీళ్ళు కారుతూంక చొక్కాగుడ్డ పెట్టే తుడుచుకుని దురదలు పోయేటట్టుగా కళ్ళు నులుముకోవడం మొదలెట్టాడు.

నేను మరికొంచెం పిండి కలుపుతాను. ఇవ్వుడు కలిపింది చాలకపోవచ్చు మనిద్దరికీ? మోదన్‌ ఎన్నిసార్లు వద్దని చెప్పినా రులుదు వినలేదు.

అలా మాట్లాడుతూ మాట్లాడుతూనే పిండి కలిపాడు. ఆ తరువాత రాయిమీద రొళష్టిలు ఒత్తడం మొదలెట్టాడు.

“చూడు. ఎన్నేళ్ళ తరువాత ఇవాళ ఈ రాయికి వని తగిలింది. నువ్వు అదృష్టవంతుడివి వచ్చావు. కనుకనే జల్‌కౌర్‌ వాడే ఈ రాతికి పని తగిలింది. అయితే మంచి నీతి నిజాయితి కలిగిన ఆమె. దీనికి అంతు ఎక్కడ. ఇంట్లో వన్తువులన్నీ ఎక్కడివి అక్కడ చక్కగా నర్షుకుంటూ గుట్టురట్టు కాకుండా సంసారం గడుపుకొచ్చేది. ఆమెకి మేమేకి పోలిక ఎక్కుడ. నువ్వే చూసావు కదా అనలు వూరు మొత్తం మీద ఆలాంటీ ఆమె మరొక్కత్తె వుందా? అందుకనే మళ్ళీ పెళ్ళి చేనుకోబుడ్ది కాలేదు. ఇంతకీ మనకి వచ్చిన లోహేమిటి? ఎక్కడో ఒకచోట ఏదో ఒక నంబంధం కుదరకపోదు. సంబంధాలుకు ఏమి కొదవలేదు. నిరుడుకాక ముందటి వీడు మగ్గర్‌ ఏదో సంబంధం తెచ్చాడు. సీన అత్తారివైపు మనిషంటూ ఒక నడివయస్సు న్రీని చూపించాడు. చాలా మంచిదన్నాడు. వర్దుబాబు, వద్షు. జలకౌర్‌లాంటి ఆమెతో సంసారం చేసిన తరువాత మరొక్కళ్ళతో పాత్తు కుదరటం కష్టమని నేను అన్నాను. రత్నంలాంటి కొడుకుని కూడ వదిలేసి వెళ్ళిపోయింది. సవతి తల్లి వచ్చిందంకేు ఆలాంటివాడిని

కూడ నరిగ్గా చూడదు. కుళణ్హాడి నంగతెంతుకు? వాడివ్పుడు మాత్రం నరిగా ఉన్నాడనా. చూడు. ఇవ్పుడు చూడు. ఎలా వున్నాడో ఎక్కడేం దెబ్బలు తింటూ ఎలా తిరుగుతూ ఉన్నాడో ఏమో. మోదన్‌, వాడు పూర్తిగా చెడీిపోయాడు. వట్టి తిరుగుబోతు అయిపోయాడు చూడు. అయితే ఎంలే. ఎంతయినా జలకౌర్‌ కొడుకు కదా. ఆంతగా చెడిపోవడానికి వీలులేదని మనన్సు సరొపెట్టుకుంటున్నాను. ఇప్పటికైనా వాజ్లీ నరిదిద్దితే ఒక దోవకి రాకపోడు. ఇంతకీ ఇప్పుడు ఏం వయన్సు మించిపోయిందని.??

మోదన్‌ మనన్సు వికలమైపోయి. తిరిగి బాధపడసాగింది. రులుదు జీవితం అంతా తిరగేసి చూస్తే అలాంటి పరిస్త్రతులను తాను ఎదుర్కొని తట్టుకోలేకపోయేవాడీనని అనుకున్నాడు. రులుదు ఇలా చెప్పుకుపోతుంకే మోదన్‌ ఆతని వంకర వేళ్ళు, వాడిపోయిన మెడ, పలచని చెక్కిళ్ళు, కోటరేసిన ముక్కుకేసి అదే పనిగా చూడటం మొదలెట్టాడు. అప్పుడు అతనికి అనిపించింది రులుదు వెనుకటి మనిషి కాదని. మోదన్‌కంకు అవటానికి వయస్సులో నాలుగేళ్ళు మాత్రమే పెద్దవాడు అయినప్పటికీ ఇప్పుడు పదిహేను ఇరవై ఏళ్ళు ెద్దవాడులా కనపడుతున్నాడు.

“రా. లోవలికి వెళదాం.” అని రులుదు మోదన్‌ని ఆహ్వానించి చెప్పు, అట్టల్లా వున్న వంకరటింకర రాబట్టాలని పాతగుడ్డలో చుట్టుబెట్టాడు. పవ్యుగిన్నె తన పొడుగాటి చేతివేళ్ళ మధ్యలో పట్టుకుని ఇంటివైపు నడవడం (ప్రారంభించాడు. మోదన్‌ అతని వెనకాలే వెళ్ళాడు. లోపల ఆంతా చీకటిగా వున్నట్టుంది. కునుకుతున్న కిరసనాయిలు దీవం కాంతిహీనంగా వెలుగుతోంది. ఆ గుడ్డి దీపం వెలుతురులో దాని దగ్గణే వున్నవి కూడా కనబడటంలేదు. అందువల్ల ఆ మనక వెలుతురులో అసలే ఆ ఇంట్లో అరుదుగా వున్న వన్తువులన్నీ మరింత వింతగా కనపడుతున్నాయి. కుంటి మంచంమీద కొన్ని పాత దువ్పట్లు, మాసిపోయిన తలగడాలు, కట్టుకోవడానికి అరిగి చిరిగిపోతున్న మురికి బట్టలు చూన్తుంకే అది ఏకోశాన మనుషులు కాపురం వుంటున్న ఇల్లులా కనబడటంలేదు.

“దా. ఇలా కూర్చో అంటూ రులుదు మంచం వాల్చాడు. “ఇప్పుడు వస్తాను ఉండు.”

మోదన్‌ అలా నిలబడి చూస్తుండగానే ఆ ఫపూరింట్లో నుంచి ఒక మందుసీసా బయటికి తెచ్చాడు బయటనుంచి తాగడానికి గ్లాసులు తెచ్చాడు లే. అవటానికి అంత మంచిరకం కాకపోయినా ఇక్కడంతా బాగా వాడుకలో వున్నదేలే. ఎదో పని జరిగిపోతుంది. రాజ్ఞ మింగడానికి చాలు. రులుదు మోదన్‌కేసి చూడకుండానే సీసా, గ్లాసులు నేలమీద పెట్టాడు. వెదురు పేళ్ళ బుట్టులోనుంచి ఇత్తడిగిన్నె బయటికి తీసాడు దాన్ని చొక్కాతో తుడిచి మోదన్‌ దగ్గరకు వచ్చి చేతికి అందించాడు. ఇందులో పోయనా లేక నువ్వే స్వయంగా పోసుకుంటావా రులుదు సింహా నీకింత కష్టం దేనికి అన్నాడు మోదన్‌ మెల్లిగా ఇప్పుడు నీలాంటివాడు వస్తే నేను ఎదో పుల్లటి పచ్చడివేసి నీచేత రొ తినిపిస్తాను. ఇదిగో. లేచి తీసుకో. లేకపోతే నేనే పోస్తాను. రులుదు. సీసామూత తీసి గ్ధానులోకి నగంవరకు వంచాడు మౌట్టాడుతూనే. మోదన్‌ వద్దు వద్దు అంటూ అతని చెయ్యి. పట్టుకుని ఎంత వారించినా లెక్కచేయకుండా అతను ఇంకో గుక్కెడు. పోసాడు. ఖ్లను చేతిలో పట్టుకుని అందులో మంచినీళ్ళు కలపబోతుండగా మోదన్‌ ఆ గ్లాను దొరక పుచ్చుకుని అందులో వున్నదంతా ఒక్క. గుక్కలో గడగడా తాగేసాడు నరి అన్నాడు రులుదు అతనికేసి (ప్రేమగా ఎగాదిగా చూస్తూ. “ఇది తెలివైన పని అంకే' అని కూడ అన్నాడు. ఒకడు చెప్పాడు రెండవవాడు విన్నాడు అవటానికి ఇద్దరూ బ్రహ్మజ్ఞానులే. *' ఇంక తినడానికి తాగడానికి చేసిన సరంజామా అంతా ఇలా పట్టుకునిరా. ఒక్క. గుటకలో స్వాహాయ చేసేస్తాను ఆ ఎంగిలి గిన్నే పట్టుకుని దానినిండా మళ్ళీ పోసాడు. ఈసారి దానిలో నీళ్ళు కలపకుండానే ఆ పళంగానే గుటగుటా తాగేసాడు ఒక మూలనున్న బుట్టలో నుంచి ఒక పెద్ద ఉల్లిపాయ తీసుకున్నాడు దానిని మోకాళ్ళమీద పెట్టి కొట్టి రెండు ముక్కలు చేసాడు. ఒక గిన్నెలో సగం ఉడికిన పప్పు వేసుకున్నాడు ఎదుటవున్న పళ్ళెంలో ఉల్లిపాయ "పెట్టుకున్నాడు ఇవి రెండు మంచంమీద పెట్టాడు. ఇదిగో చూడు ఇదీ నేను నీకు పెట్టుగలిగింది పెద్దలు అంటూ వుంటారు 76

కదా స్నేహితుడు అయినవాడు ఉప్పుగల్లు పెట్టినా అది పటిక బెల్లమే అనుకుని తినాలి. అంతా చాలా బాగుంది. అన్నీ బావున్నాయి. ఇందులో ముఫయి అరు రసాలు వున్నాయి. అన్నాడు మోదన్‌ మత్తుగా. భలేగా చెప్పావు? "స్నేహమంటే స్నేహమే చూసుకోవాలిగాని మిగతా లోటుపాట్లు ఎంచుకోకూడదు అన్నాడు రులుదు ఇంట్లోవున్న బట్టలన్నీ మంచంమీద పరుస్తూ, మంచం మోదన్‌ ముందుకు ఈడ్చి అతని ముందు రొజ్టైలున్న పళ్ళెం పెట్తాడు. అతను పప్పు గిన్నె వళ్ళాన్ని మోకాలు మీద "పెట్టుకున్నాడు. నగం ఉల్లిపాయ ముక్కను మోదన్‌కు అందిన్తూ ““ఇంద తీసుకో. ఇంక (ప్రారంభించు భోజనం. ' మోదన్‌ మనస్సు మరింత తేలికయింది. అప్రయత్నంగా అతని ఇంటీ కబుర్లు చెప్పాలనిపించింది. మనస్ఫులో ఉన్నదంతా చెప్పేయాలనుకున్నాడు. ఇద్దరూ. చెరొక గిన్నె పట్టించేనరికి వాళ్ళ కళ్ళల్లో ఎ(ర్రటి జీరెలు ఎక్కువయ్యాయి. మోదన్‌ బిగ్గరగా మాట్లాడడం మొదలెట్టాడు. “చూడు, అన్నా రులుదు. అసలు సంగతి ఏమిటంటే ఇప్పుడు ఇంకా సజ్జన్‌తో కలిసి వుండటం కష్టం ఏమిటి ఎమంటున్నావు అన్నాడు రులుదు ఆశ్చర్యంగా కంచం మరోవైపు నెడుతూ. వస్తూనే ఇలాంటి మాటలు అనడానికి అనలేం జరిగింది. నీకు తెలియనిది ఎముంది. అన్నాడు మోదన్‌ ఆవేశంతో. ఇంతకీ శత్రువుకు తలవంచేవాడు మగాడేనా వాడూ ఒక మనిషేనా. ఏమంటావు?” నువ్వు చెప్పేమాట నిజమే అనుకో సరి అతను నాతో మనస్సు విప్పి మాట్లాడకుండా ఏమి చెప్పకుండా ఏదో దాచిపెడుతున్నాడు. కాని వచ్చిపోతుంటే అయినా అతని ధోరణి అతని ముఖకవళికలను బట్టి అన్ని తెలిసిపోతూనే వున్నాయి. అలాంటప్పుడు అతను నా దగ్గిర దాచేదేముంది? దాచగలిగిందేముంది.?” “అవునవును అతని పెళ్ళాం వుందే కాస్త ఉన్న కుటుంబంలో నుంచి వచ్చింది 77

అచ్చుపోసి విడిచిన ఆంబోతులాగా మదించి రంకెలు వేస్తూ అటూ ఇటూ. తిరుగుతూ వుంటుంది. అది అంటుంది కదా నేను పుట్టిన తరువాత ఇంకెవరిని పుట్టునివ్వలేదని నేను వచ్చి రెండు రోజులయింది ఇంతవరకు వచ్చి పాదాలను తాకిన పొపాన పోలేదు. దొడ్డోకి వచ్చేటప్పుడు వెళ్ళేటప్పుడు అడవిగొడ్డులా కళ్ళు తిప్పుకుంటూ అస్తమానం నవ్వుతూ వుంటుంది. ఇరుగుపొరుగు వాళ్ళతో ఏదో గుసగుసలాడుతుంటుంది మధ్య "మధ్య తానే ఏదో కబురు చెప్పి వెటకారంగా మాట్లాడుతూ వుంటుంది. అలాంటివాళ్ళతో నిభాయించుకుని రావడం ఎప్పటికైనా ఎవరికైనా సాధ్యమవుతుందా?

రులుదు చింతాక్రాంతుడై మోదన్‌కేసి గుడ్డు అప్పగించి చూస్తున్నాడు. క్షణంసేపు అతనేం మాట్లాడలేదు. తరువాత నెమ్మదిగా గొంతుక తగ్గించి అన్నాడు. నిజంగా ఆమె అంత చెడ్డమనిషా మోదన్‌

“వేను నామట్టుకు ఈ రెండు రోజులలోనే అంతా కనిపెశ్టేసాను చూసి చూసి విసుగెత్తిపోయింది. పీక నులుమి చంపేద్దామా అనిపిస్తుంది. వెనకాల పెల్దాడికి కూడ సంబంధం తెగిపోతుంది ఎవడికి తెలును? ఈ మహాతల్లి వచ్చి ఇంకా అతన్ని చెడగొట్టి వుండవచ్చు అవటానికి వాళ్ళ కుటుంబం అంత మంచిదికాదు వాళ నాన్న కూడ చాలా పోకిరీవాడని విన్నాను అతను సజ్జన్‌ దగ్గరకూడ రెండువేల రూపాయలు తీసుకున్నాడని విన్నాను నీకు తెలుసుకదా వాళ్ళే ఈ సంబంధం కుదిర్చారు.”

“అలాగా” అన్నాడు రులుదు ఆశ్చర్యంగా తప్పతాగడం చేత ఎ(ర్రబడిన అతని లోతైనకళ్ళు మరింత లోతుగా పోయినట్టునిపించింది. ఈ సంగతులు అతనికి ఇంతవరకు ఇంత స ఏష్ట్రంగా తెలియనే తెలియవు మరింత ఆశ ర్యంగా ఆడిగాడు. మోదన్‌ నీకు ఈ సంగతి బాగా తెలుసా ఈ సంబంధం వాళ్ళే కుదిర్యారని.

' నాకంతా తెలుసు. బేబేకి కూడ తెలియని సంగతి అంటూ ఏమన్నా వుందా.

“అవును. భలేగా చెప్పావు

తిరిగి రులుదు తదేక ధ్యానంతో వింటున్నాడు మాటిమాటికి అవునవునంటూ తలూపుతున్నాడు ఆ మత్తులో మోదన్‌కి ఎవరెవరి

గురించి ఏమేమి చెప్పాడో కూడ తెలియదు. మనస్సు బాగా తేలికపడడంతో సావధానంగా కూర్వుని భోజనానికి ఉప([క్రమించాడు. రెండవముద్ద "ెట్టుకున్నాడో లేదో రులుదు వున్నట్టుండి హఠాత్తుగా లేచి నిలబడ్డాడు. “నేను ఆ వెధవను కూడ పిలుస్తాను. లేకపోతే రాత్రంతా ఆకలితో మౌడి ఛస్తాడు.?”

కొడుకుని పిలుస్తూ పెరట్లోకి వెళ్ళాడు. అలా వీధిలోకి వెళ్ళి ఆ కుర్రాడు వచ్చేవరకు అలా గొంతుక చించుకుంటూ అరున్తూనే వున్నాడు. అతని _ రెక్కపట్టుకుని ఈడ్పుకువస్తూ కూడ రకరకాలుగా తిడుతూవున్నాడు. ఇల్లు దగ్గరపడుతున్నకొలదీ గొంతుక న్వరం తగ్గింది.

*'చూడు నాన్న ఇది అందరి ఇళ్ళకు పెత్తనాలకు వెళ్ళే వేళేనా, చిన్నప్పటి నుండి ఇప్పటివరకు ఎవ్వరిని ఒరేయ్‌ అని పిలిపించుకోలేదు. కాని నీ కొడుకు మంచీ చెడ్డా లేకుండా వట్టి తిరుగుబోతు అయిపోయాడని ఎవరైనా అంకే ఏం బాగుంటుంది? నువ్వేం చిన్నవాడివా చితకవాడివా. "పెద్దవాడివి అయ్యావు. చూడు బాబాయ్‌ వచ్చి కూర్చున్నాడు నీకోనరం నువ్వు ఇలా (ప్రవర్తిస్తే ఎలా. ఏమనుకుంటాడు? ఇంటికొచ్చిన వాళ్ళకి ఈ పిచ్చి నన్యాసి మంచినీళ్ళయినా ఇచ్చాడుకాదు అనుకోడు.”

ఇంటికి రాగానే రులుదు వీపు నిమిరి కూజా నిండా మంచినీళ్ళు తెమ్మని పురమాయించాడు. అతను కూజా పట్టుకు వెళుతూ మోదన్‌కేసి చూసి సిగ్గుపడిపోయాడు. మొత్తానికి ఎలాగో దైర్నాన్ని కూడగట్టుకుని, ““సతేసియకాల్‌*” అన్నాడు. మోదన్‌ అతని అలకలు నిమిరి తన ఆపేక్ష ఒలకబోసాడు. అతని కోటేరేసిన ముక్కును చూసి చాలా సంతోషించాడు. “అన్నా రులుదు, వీణ్లి అనవసరంగా కొట్టి పాడుచేయకు. చూడటానికి చాలా తెలివైనవాడిలా వున్నాడు”.

“వీన్ని మౌత్రం నేనెప్పుడు దండించలేదు. వీడంటు నాకు తగని ఆపేక్ష కాని చెప్పినమాట విననప్పుడు మాచెడ్డ కోపం వస్తుంది. కొడుకు కూజాతో నీళ్ళు తేవడానికి వెళ్ళినప్పుడు రులుదు ఒక చల్లని నిట్టూర్పు విడిచి చెప్పసాగాడు. 'మోదన్‌ ఇప్పుడు నాకేం మిగిలింది? జలకార్‌ పేరుతో మిగిలిన వీడొక్కడు తప్ప వీడిని కూడ సరిగ్గా చూడకపోతే లోకం ఏమంటుంది.”

అవటానికి అదేమంత పెద్ద విశేషం కాదు. అయినా ఎందుకోగాని మోదన్‌ మనస్సు అంతా అదే ఆక్రమించుకుంటుంది. ఎముకల పోగులలాగా ఉన్న శరీరాన్ని క్రమంగా నెరిసిపోతున్న అతని బవిరిగెడ్డాన్ని ఒక్కసారి తీక్షణంగా పరిశీలించి చూసాడు అతనితోపాటు ఆ సమయంలో ఒక్కసారి జలకౌర్‌ అందమంతా కళ్ళకు కట్టినట్టు కనపడింది. కమలము నవనీతంలాంటి మృదువైన తెల్లని చర్మ సౌందర్యం, పెద్ద కళ్ళు పొడవైన ముక్కు ఆ దొడ్డిలో ఎక్కడో పనిచేస్తున్నట్టుగా అనిపించింది ఎప్పుడైనా తాను వాళ్ళ ఇంటికి వెళ్ళినప్పుడు ఆమె చూసిచూడగానే ఒక్క .వూపుతో ఎంతో ఆపేక్ష ఒలకబోస్తూ మరిదీ అని అపేక్షగా పిలిచేది. ఎదన్నా అడిగిన మాటకి జవాబు చెప్పడానికి ముందుగానే ఉన్నారు మీ అన్నగారు అంటూ పకపకా తెల్లని దంతాలు మెరిసేటట్లు నవ్వుతూ ఇక్కడే ఎక్కడో ఎవరితోటో ముచ్చట్లు ఆడుతున్నట్టున్నారు. అనేది అప్పుడు మోదన్‌కి అనిపించేది. ఆమె నోటినుంచి పూలవాన కురిసినట్టుగా ఇలా ఆమె నవ్వుతూ మాట్లాడుతూ వుంటే చూస్తూ వుండాలనిపించేది నిత్యం.

కుణ్ణాడు కూడా నింపుకుని లోపలికి తిరిగి వచ్చాడు. మోదన్‌ వాడికేసి అదోలా పరీక్షగా చూసాడు. అచ్చు జలకార్‌ ముక్కేగ్గాని రులుదులా పొడుగ్గా వున్నాడు.

ఏమన్నా చదువు సంధ్య ఉందా లేదా? * అని అడిగాడు మోదన్‌

“వెళ్ళాడు. ఒకటి రెండేళ్ళు చదివాడు. అక్షరాలు, గుణింతాలు కాస్త వచ్చాయి. నీకే తెలుసుకదా వేరే రెక్క ఆసరాలేకుండా నేనేం పని చేయలేను. పాలం వెళ్ళినపుడు రొట్ట నీళ్ళు తెచ్చేవాళ్ళు ఎవరూ లేకుండా చాలా ఇబ్బంది పడాల్సివచ్చేది తప్పనిసరై అతన్ని బడి మానిపించాల్సి వచ్చింది. కొన్ని రోజులపాటు వీడి పినతల్లి కూత్రురుని పిలిపించి ఇక్కడ వుంచాను వంటపని, ఇంటిపనీ చూడటానికి కాని ఆది పెద్దదయిపోయింది వాళ్ళవాళ్ళు దాన్ని తీసికెళ్ళిపోయారు. గడిచిన రోజులే మంచివి అయినా బతికున్నంతకాలం ఎవడు చూస్తాడు వీడు "పెద్దవాడు అవుతాడు అప్పుడు .

ఇంతలో వాడు చెపుతున్నమాట మరిచిపోయి కిందనుంచి సీసా పైకి

తీసి దీపంకేసి చూసాడు. తరువాత మోదన్‌వైపు చూసి '"*తీనుకో చెరో గుక్క తాగుదాం. సరిపోతుంది. ఇది చాలు. *

“ వద్దులే. ఇప్పుడింక నువ్వు భోజనంచేయ్‌”!

సిగ్గుతో కుంచించుకుపోతున్న కొడుకుకేసి రులుదు చూసాడు. అతని బక్కచిక్కిన మొహంలో ఏదో కొంత జాలి కనపడింది. గిన్నె సైకెత్తి దానిలో నగం వంచి సీసాలో వున్నదంతా ఖాళీ చేసేసి నేలమీదికి విసిరేసి ఆ గిన్నె కుర్రాడికి అందిస్తూ అన్నాడు ఇంద తీనుకో. నువ్వు కూడ కాస్త రుచి చూడు.'

కు(ర్రాడు సిగ్గుతో మరింత కుంచించుకుపోయాడు. రెండుమూడు సార్లు మోదన్‌ చెప్పగా మెల్లిగా ఆ గిన్నె అందుకుని గడగడా తాగేసాడు. తరువాత కూజాలో నుంచి నీళ్ళు వంచుకుని తాగాడు. రులుదు అతని చేయి పట్టుకుని తన సరననే మంచంమీద కూర్చోపెట్టుకున్నాడు. రులుదుకి అనలు మజా ఇప్పుడే వచ్చిందనిపీంచింది మోదన్‌కి. ' ఓ వీడు గడితేరాడే తాగడంలో'' అన్నాడు నవ్వుతూ.

“అవును. అని రులుదు హూంకరించి చెప్పి కుర్రాడికేసి చూసాడు దృష్టి అంతా కేంద్రీకరించి. తరువాత వాడిచేయి పట్టుకుని జబ్బ చరిచి, “రారా ఇంద. నవ్వుకూడ కాస్త తిను. మీ బాబాయ్‌ అమృతం సేవించిన సిక్కు కాదులే.

కు(ర్రాడికి భయం అంతా పోయింది. మెల్లిమెల్లిగా నోరువిప్పి మాట్లాడసాగాడు. తన "స్నేహితులను గురించి గ్రామంలోవున్న వాళ్ళందరి గురించి అందరూ రహస్యంగా చెప్పుకునే సంగతులన్నీ చెప్పేసాడు. అతని మాటలు వింటున్న కొలదీ మోదన్‌ మనస్సు ఎంతో తేలికపడింది సంతోషంతో పొంగిపోయింది. రులుదు అతన్ని ఇంటికి వెళ్ళనివ్వకుండా ఆ రోజుకి ఆపేసాడు. రాత్రి పొద్దుపోయేవరకు అలా కబుర్లు చెప్పుకుంటూనే వున్నారు. ఆ తరువాత రూము సేపటికి బాగా ని(ద్రపట్టింది. మనస్సు బాగా కుదుటపడింది పొద్దున్నే లేచి మోదన్‌ అనుకున్నాడు బాగుంది రాత్రి హాయిగా గడిచిపోయింది.

కాని టీ తాగి ఇంటికి వెళ్ళడానికి తిరుగుముఖం వమ్టేనరికి మనస్సులో మళ్ళీ కలవరం బయలుదేరింది తల బరువెక్కిపోయింది

“అన్నా నువ్వు పొలంవైపు వెళ్ళవా అని రులుదు అడిగాడు

ఏం” అన్నాడు రులుదు ఆశ్చర్యంగా "వెళ్తావా అయితే పద అక్కడ ఒక బోదె కూడ సరిచేయాల్సి వుంది. " కు(ర్రాడికి కొన్ని పనులు పురమాయించి అతను మోదన్‌తో కలిసిపోయాడు. బయటనవున్న కాలిదారి వెంట వాళ్ళు మెల్లిగా దిబ్బదగ్గరవున్న మోదన్‌ ఇంటే దగ్గరికి వచ్చారు. మోదన్‌ చెయ్యి పట్టుకుని అతన్ని లోపలికి తీసికెళ్ళాడు. కూలిపోతున్న ఆ కొంపలో వాళ్ళు చాలాసేపు కబుర్లు చెప్పుకుంటూ కూర్చున్నారు. కూలిపోతున్న ఆ ఇంటి పెరటీ ముందు నిలబడి కబుర్లు చెప్పుకున్నారు పొలంవైపు వెళ్ళకుండా రులుదు తిరిగి వెళ్ళేటపుడు తనతో ఒక చీపురు, తట్టు, పాణ తీసుకొచ్చాడు. ఇంటా బయట కసువు వూడ్చి శుభ్రం చేయడం మొదలెట్లాడు రులుదు కొడుకు రొల్టులు చేసి ఉల్లిపాయతో సహా అక్కడికి చేర్చాడు. మధ్యాహ్నం అయ్యేసరికి చిన్నవాడు వచ్చాడు. వాళ్ళిద్దరూ ఇలా పరిసరాలు అన్నింటిని శుభ్రం చేస్తుంటే అతను ఆశ్చర్యంగా అడిగాడు. ““ఏమిటిదంతా మీరు చేస్తున్న పనేమిటి? ఇల్లు బాగు చేస్తున్నాడు. కాని పారా తోడుకు రావటం లేదు మోదన్‌ కళ్ళకేసి చూడలేక చిన్నవాడు కళ్ళు దించుకున్నాడు ' నేనంటున్నది ఏమిటంకే. నువ్వు రాత్రంతా ఎందుకి తిరిగి రాలేదు అని, రాత్రంతా తెల్టారిన తరువాత కూడ తిండి తినకుండా నీకోసం కాచిపెట్టుకుని కూర్చున్న బేబే చాలా బాధపడిపోయింది. నువ్వు చెప్పి రావలసింది. సంగతి తెలొస్తే రాట్టి ఇక్కడికే తెచ్చేవాడిని కదా. చాలు. అంతా నీ దయ. ఈ పది పన్నెండు ఏళ్ళ నుంచి అక్కడ తిన్నదంతా నీ సొమ్మే కదా....” మోదన్‌ శుభ్రమైన గుడ్డ మొహంమీద కప్పుకుని చెత్తబుట్టు నెత్తినెట్టుకుని బయట గుమ్మంవైపు వెళ్ళాడు. = మౌదన్‌ ఎందుకు అలా మాట్టూడుతున్నాడని చిన్నవాడికి అర్ధం కాలేదు కాని మాటమాటా పెరిగిపోతుందేమోనని శంకతో భయపడుతూ, "అయితే నన్ను భోజనం ఇక్కడికే పట్టుకుని రమ్మంటావా అని మెల్లిగా అడిగాడు తిరిగివస్తున్న మోదన్‌ని. “అంతా నీ దయ. భోజనం చేసేసాను. 82
ఎక్కడ తిన్నావు. ఏం తిన్నావు?!

“రులుదు కొడుకు తెచ్చిపెట్టాడు. "

ఆ మాటవిని చిన్నవాడు అక్కడ చెట్ల్టమధ్య గొత్హెల దగ్గిఆ బాగుచేస్తున్న రులుదువైపు కోపంగా చూసాడు కాని రులుదు మాత్రం వీడి నంగతే పట్టించుకోలేదు. అతని దృష్టి అంతా ఎక్కడో వుంది. చిన్నవాడు అక్కడ వుండలేకపోయాడు. వెనక్కు తిరిగి వెళ్ళలేకపోయాడు. ఒక్క. క్షణంసేపు మౌనంగా నిలబడ్డాడు ఆ తరువాత హీన స్వరంతో మాట్లాడసాగాడు, “సరే అయితే నేను టీ కాచి తీనుకొస్తాను.”” అంటూ చిన్నవాడు వెనక్కి తిరిగివెళ్ళాడు. మోదన్‌ ఏమీ నమాధానం చెప్పలేదు.

నిహాల్‌ పీన్నిగారింటికి వెళ్ళి, వెనక్కి తిరిగిచూసాడు మోదన్‌ కూడ అతనికేసి అదోలా చూసాడు. అతను వెంటనే తలదించుకున్నాడు.

అతని మనన్సు ఇంకా విరిగిపోయిందని మోదన్‌కి అర్హమయిపోయింది.

చాలాసేపయిన తరువాత చిన్నవాడు టీ తీనుకొచ్చాడు. వాళ్ళంతా టీ తాగారు కూడ. రులుదు ఏవేవో మాట్లాడాడు. చిన్నవాడు మాత్రం ముఖ్యమైన సంగతులేమి మాట్లాడలేదు. మోదన్‌ కూడ ఏమి మాట్లూడలేదు. రాత్రి ఇంటికి ఏమైనా భోజనానికి వచ్చితీరాలని చిన్నవాడు గట్టీగా బలవంతం చేసాడు. అప్పుడు మోదన్‌కి అనిపించింది తాను వెళ్ళబోవడం లేదని సజ్జన్‌కాని చిన్నవాడుకాని రులుదు ఇంటికి పిలవడానికి రాబోవడం లేదని

సాయంత్రం అయ్యేసరికి మొత్తమంతా శుభ్రంచేసి తృప్తిగా ఇంటికి తిరిగివచ్చారు. ఇంటికి వస్తూనే పడిపోయిన గోడలని నిలబెట్టడానికి నిర్ణయించుకున్నాడు. పనివాళ్ళని పిలిపించి తలుపులు బొగుచేయించాలనుకున్నాడు.. మరునాడు రులుదు న్వయంగా అన్ని ఏర్పాట్లు చేశాడు

చిన్నవాడిని గురించి నజ్జన్‌ గురించి మోదన్‌ అనుకున్నట్టుగానే అంతా జరిగింది. మరునాడు వాళ్లెవరూ రాలేదు. దానితో మోదన్‌కు మనస్సులో లోలోపల కొంత వూరటకూడ కలిగింది. “చూడు. రులుదు, ఏదో కాన్తంత ఉందనుకుంటే అదీ పోయింది.” అన్నాడు మోదన్‌ రాత్రి పడుకోబోయేముందు. నేను వెపుతూనే వున్నాను కదా మొదట నుంచి

నాతో ఏదో విధంగా తెగతెంపులు చేసుకోవాలనే చూస్తున్నారని ఇంకవరైనా వచ్చి ఎలా వున్నావని ఏమన్నా కుశలం అడిగారా వాళ్ళు అంతేలే. (ప్రపంచం అంతా మంచివాడిని చూస్తే మొత్త బుద్ద్రవుతుంది అతనికి తెలును ఇప్పుడు మనం మొదలుపెట్టిన పనివాళ్ళంతా కలిసి కూడ చేయలేరని. మనకేం కావాలి పోదూ. ఎవళ్ళింట్లో వాళ్ళు సుఖంగా వుంటే అదే పదివేలు.

“అవును. అదీ అసలు సంగతి తెలివైనవాడు ఎవడైనా అలాగే

అనుకుంటాడు. సరేలే. మన ఇల్లు చక్కగా వుంటే చాలు మూడు పువ్వులు ఆరుకాయలుగా.” “ఇది అబద్దమని తెలిసినప్పటికీ అది నిజమని అంగీకరించడానికి మనస్సు ఏ మాత్రం సిద్దపడక పోయినప్పటికి అంతా అవునవునంటూ తలూపేస్తున్నారు. ఒక్క నిముషం గడిచిందో లేదో ఆ మరుక్షణంలోనే వాళ్ళు సుదీర్హమైన చర్చలతో మునిగిపోయి ఇంతవరకు అనుకున్నదానికి సరిగ్గా వ్యతిరేక ధోరణిలో మాట్ట్లూడుకోసాగారు మోదన్‌ కోపావేశంలో ఒళ్ళు మరచి చిన్నవాడిని గురించి సజ్జన్‌ గురించి నోటికి వచ్చినట్టల్లా బూతులు తిట్టాడు అంతా వాళ్ళ ఇష్టప్రకారమే జరిగేటట్లయితే ఈ జన్మలో వాళ్ళతో కలిస్తే ఒట్టు అన్నాడు -

అలాంటి మానాభిమానాలు లేని స్వార్హపరులతో ఎలాంటి సంబంధం పెట్టుకున్నా పాపమే. వాళ్ళు వాళ్ళ స్వార్దంకోసరం శత్రువులతో సయితం చేతులు కలపడానికి ఏమీ సంకోచించలేదు. వాడెక్కడ రైతుబిడ్డా. వాడి మనస్సులో అభిమానం ఏకోశాన లేనప్పుడు మళ్ళీ ఈ ప్రపంచంలో రోజు రోజు పుడతామా?
అవును.” అన్నాడు రులుదు అతని మాటను పూర్తిగా బలపరుస్తూ

ఆ తరువాత నాలుగు రోజులుకి మోదన్స్‌ ఇరుగువాళ్ళని పారుగువాళ్ళని అన్నదమ్ములని, అందరిని కాదని బేబేను తీసుకొచ్చి ఆ దిబ్బమీదవున్న ఇంట్లో మకాం పెట్టాడు బేబేకయితే ఆ ఇంట్లో నుంచి బయటకీ రావడానికి అక్టే అంత ఇష్టంలేనప్పటికీ ఆ గయ్యాళ్ళ కోడళ్ళ నుంచి తప్పించుకుని బయటపడటం మాత్రం ఆమె (ప్రాణం ఎంతో సంతోషించింది

' నాయనా మోదన్‌ మనకి అన్నపానాలు ఎలా వస్తాయి అని అడిగింది

వ!

భయపడుతూ భయపడుతూ బేబే ఒక్కమాట మౌత్రం అడిగింది “రోజులు గడవటం కష్టమవుతుందేమోరా. నాకు చూపు నరిగ్గా ఆనటం లేదుకదా “బేబే నీకెందుకు ఆ బెంగ? నా చేతులు విరిగపోయాయనుకున్నావా? అన్నాడు మోదన్‌ కొంచెం కర్కశంగా అక్కడేమన్నా పెద్ద సర్దారు తన చేతులతో న్వయంగా-వండి తినిపించాడా ఎమిటి?' నిజమే అనుకో ఆమాట అయినాను బేబీ అన్న మాటలలోని ' అయినా కు అర్థమేమిటో మోదన్‌కు బాగా తెలిసింది అతనికి అనిపించింది నెమ్మదిగా నాలుగురోజులు కాలక్షేపం చేయగలిగితే అదే పదివేలు'' ఆనీ సాయంత్రం పాయ్యి రాజేసరికి అది వట్టి దెయ్యాల కొంప అనిపించింది మెల్లిమెల్లిగా కాళ్ళు ఈడ్చుకుంటూ నిహాలి పిన్నికూడ వచ్చింది మొదట అపేక్షతో మోదన్‌ తల నిమిరింది. పళ్ళన్నీ మెరొసేటట్లుగా ఒక్కసారి నవ్వింది. విడుస్తున్న తామరపువ్వులా మొహం ఇంత చేసుకుంది. తరువాత మూతి బిగించి విరిగిపోయిన పీటమీద చతికిలబడుతూ మాట్లాడటం మొదలెట్టింది * మోదన్‌ వచ్చాడని నాకు మొన్న అటు మొన్న తెలిసింది. ఏం చేస్తాము మాయదారి కీళ్ళ నెప్పులతో రాలేకపోయాను. చలిగాలి గట్టేగా వీస్తూవుండటం వలన కదలలేకపోయాను హరకార్‌ అలా ఉన్నావేం. ఒంట్లో బాగాలేదా *కాక్ష ఏమిటి నేను సుఖంగా ఉండటానికి రోజులు ఇవేగా మరి. జబ్బు పడక ఏమిటి! ఎమా(త్రం ప్రయోజకులు కాని కొడుకుల్ని కూతుళ్ళని కన్న తరువాత కష్టపడక ఇంకేమిటి. నివోలి చేత్తో నుదురు పట్టుకుని మెల్లిగా బాధగా అంది. "మా ఇంట్లో కూడ పెద్ద కోడలు ఇంట్లో పాదం మోపినపుటి నుంచీ ఇంటి రూపురేఖలే మారిపోయాయి. ఇంకా కబుర్లేమిటి? చెప్పుమరి మోదన్‌ నువ్వు కులాసాగా వున్నావా నీ ఆరోగ్యం బాగుంది. కాని అయినా ఎం ఆరోగ్యంలే అయినా అక్కడ ఆ యమలోకంలో యమదూతల చేతులలో మంచివాళ్ళకేమన్నా మేలు జరుగుతుందంటావా?' విను పిన్నీ అక్కడ హాయిగా అత్తారింట్లోవలే గడిచిపోయింది మొదట్లో నిహాలి ఫక్కున నవ్వింది కాని అంతలో జబ్బుపడ్డ ముసలిదాని శ్ర5్‌

కంరస్వరంతో నీరసంగా మునుపటిలాగే నెత్తిమీద చేయివేసుకుని అంది *““అయితే అది ఎలాంటి అత్తారిల్లురా ఇల్లంటూ ఎక్కడో ఒకచోట స్పిరంగా కుదిరితే కదా అత్తారిల్లు దొరికేది. మీ అమ్మకి ఈ చివరరోజులు కాస్త సుఖంగా గడవాలంటే ఎవత్తో ఒక్కత్తెను కట్టుకోవల్సిందే కదా ఇలా ఎంతవరకు చేతులు కాల్చుకుంటూ పాగతింటూ వుంటావు పాపం ఆమెకు చూపు ఆనటంలేదు సామాన్యంగా అందరూ వందపనులూ వేయి పనులూ చేస్తూ వుంటారు నువ్వు చేసిన పని అదేం పెద్ద ఇదయింది కాదు సరే అయిందేదో అయింది ఇంక బతికున్న కాలం ఇలాగే పోవు కదా.

పిన్ని మాటలు వినేసరికి మోదన్‌కి మనస్సులో ఉత్సాహం పొంగి వచ్చింది. ఇలా ఎంత కాలం చేతులు కాల్చుకుంటూ వుంటావనే ఆమె అన్న మాటలకి మోదన్‌ మనస్సు కొంత విచలితమయింది ఆ తడికల్టైల పొగ భరిస్తూ కళ్ళు ఎవడు పోగొట్టుకుంటాడు. చేతులెవడు కాల్చుకుంటాడు? పాగకి మండుతున్న కళ్ళల్లో నుంచి వస్తూన్న నీళ్ళని తలపాగాతో తుడుచుకుంటూ చిన్నగా నవ్వి పిన్నితో అన్నాడు చూడు పిన్నీ, నేను మాత్రం ఎప్పుడు కాదన్నాను. నీకు చేతనయితే ఇప్పుడే తీసుకురా గుడ్డిదాన్నో, మెల్లదాన్నో

“ఓరి పిచ్చివాడా అంది పిన్ని నువ్వు అలా అంటావు కాని నీకేంలోటు నాయనా. కన్ను వంకరా కాలు వంకరా? చూడు నేను చెపుతున్నాను నువ్వు కో అంగు కోటిమంది నీ ఇంటిచుట్టూ తిరగరా పాలం పుట్ర అన్నీ వున్నవాడివి అందగాడివి ఇంత కంక ఇంకేం కావాలి అడపీల్ల తండ్రికి. కాక గుట్తాలు ఒంటలు కావాలా అలాంటప్పుడు నువ్వు గుడ్డిదానినో గూనిదానినో చూడమంటావు ఎమిటి? వస్తుందయ్యా చూస్తూవుండు బొమ్మలాంటి పిల్ల

మోదన్‌కి కృతకమైన సంతోషం కలిగింది. కాని తనకి ఆనందం కలిగించడానికి కోసరం పిన్ని ఇచ్చకాలు ఆడుతోందని అనిపించింది

కాని ప్రతిరోజు ఈ గోరంత ఆలోచన వాడి మనస్సున కొండంతగా ఆ(క్రమించుకోసాగింది మనస్సులో ఎం కోరికలు బయలుదేరాయో కాని జరుగుతున్నదంతా త్రోసిరాజు అని నెలరోజుల లోపుగా అన్నదమ్ములతో

ఆస్తి పంచుకొని విడిపోయాడు. తనకు అన్యాయం జరిగిపోయిందని నజ్జన్‌ పంపకాలలో హెచ్చుతగ్గులను గురించి మాట్లాడటంతో మోదన్‌ అతనితో ఖచ్చితంగా చెప్పేసాడు. ఈ పన్నెండేళ్ళ నుంచి నావాటా అస్తిమీద వచ్చే ఆదాయాన్ని కూడ “మీరే తినేసారు. అయినా మీకు ఇంకా ఇబ్బందిగావుంకే అదికూడ లెక్కగట్టు ఇచ్చే సేయండి.*” అన్నాడు.

మోదన్‌ కర్కశమైన మాటలు విని సజ్జన్‌ నోరుమూసుకు కూర్చున్నాడు. నిప్పులు కక్కుతున్న అతని కళ్ళు చూస్తే ఖూనీచేసే వ్యక్తి కళ్ళల్డా కనిపించాయి.

ఇప్పుడింక లోకురంతా రచ్చసావిడిలో కూర్చుని ఆ విషయం గురించే చర్చించుకుంటున్నారు.

*“చూడు. పాలే కొంప కూలింది అప్పుడు కాదు. ఇప్పుడు కూలుతుంది చూడండి.?" అని ఆనుకోవడం మొదలెట్టారు. "'అన్నదమ్ములలో విరోధం వస్తే ఏ కొంప నిలబడదు.”

““అబ్బే, అదేంకాదు. అన్నదమ్ములు ఎవళ్ళ వాటా వాళ్ళు పంచుకుని హాయిగా వుండవచ్చుకదా. అలా ఎంతమంది ఉండటం లేదు? ఆస్తులు పంచుకోవడం వల్ల ఎన్ని కొంపలు కూలిపోయాయి.” అన్నాడు వేరొకడు.

“కాకపోవచ్చు. కాని అది వేరే విషయమయ్యా. గుప్పిళ్ళు మూసి వుంచినంతసేపు అంతా బాగానే వున్నట్లు వుంటుంది. గుప్పిళ్లు తెరిస్తే ఏముంది? గుట్టుకాస్త రట్టు అయిపోతుంది. ఇలాంటిదేదో ఎప్పుడైనా ఎక్కడైనా జరుగుతుంటూ వుంటుందా అని ప్రజలు ఎదురుచూస్తూ వుంటారు. ఎవరైనా కొట్టుకుంటారా. వేడుక చూద్దామా, అధికారం చెలాయిద్దామా అని చూన్తూ వుంటారు.**

“సరేలే. నువ్వుకూడా అలా చేసి చూడు. అప్పుడు తెలుస్తుంది అనలు మజా ఏమిచో? ఈ రోజుల్లో ప్రపంచం తలివిమీరిపోతోంది. ఎవరూ వెత్తిన చేయి పెట్టనివ్వుటంలేదు.”

“ఎవడి ధోరణి వాడిది. కలిసి వుండలేకపోతే రైతు కుటుంబాలు సర్వనాశనమైపోతాయి. భలేవాడివే. అనలు ఐకమత్యంలాంటిది ఏదైనా వుందా ఈ లోకంలో.'

ఐకమత్యం లాంటిది ఏమీలేదు. ఈ సంగతి మోదన్‌కి కూడ 87

తెలుసు . ఏలాగో అలాగ ఐకమత్యం కుదిర్భివా అది నిలవడం కష్టం. ఈ విషయమై ఎలాంటి నంకోచమూ లేదు. వాళ్ళమధ్య వున్న సంబంధాలు ఇంకొంచెం బాగా బెడిసిపోయిన తరువాత కోర్టులు, పంచాయితీలుదాకా పోనక్కర లేకుండా ముందుగానే ఇప్పుడే అతము వాళ్ళతో పూర్తిగా తెగతంపులు చేసేనుకున్నాడు. అప్పటికి ఎవరినీ పళ్లెత్తుమాట అవకుండా, లేనిపోని తగువులు తెచ్చుకోకుండా జా(గ్రత్తగా వ్యవహలించి రావాలవి ప్రయత్నం చేసాడు. కానీ సజ్జన్‌ మాత్రం సపేమిరా పహకరించలేదు. పశువులు, సామానులు వగైరా పంచుకోవలని వచ్చినపుడు ఆతమ తన తెలివితేటలన్నీ చూపించాడు. విరిగిపోయినవి చిరిగిపోయివవి పవికిరావి తుక్కంతా మోదన్‌ నెత్తిన రుద్దాడు ఆ మోసపు పనులు చూస్తే మోదన్‌కి చాలా కోపం వచ్చింది. అయినా పాపం మవన్సు పరొపెట్టుకువ్నాడు. మనకివడున్నాడు ముందూ వెనుక ఇంటిదగ్గిణు. పిల్టా పాపా? ఎవరు ఏడుస్తున్నారని? పాపం వాళ్ళ సంసారం చాలా పెద్దది. కొంచెం 'పాచ్చుతగ్గులున్నా మనమే సరిపెట్టుకు పోదాంలే అనుకున్నాడు.

“ఇంతకీ ఈ విరిగిపోయిన సామానులతో ఏముంది? మనస్సులు "సరిగ్గా వుండాలి కాని* అనుకున్నాడు. అతను వప్తూవే పాపం మనస్సు పాడయిపోయింది. బేధబుద్దితో “విరిగిపోయిన మనస్సు ఎప్పుడైనా అతుక్కుంటుందా? -ా

అయితే మారినదల్ధా సజ్జనేకాని చిన్నాడితో లక్షణాలు ఏమీ కనపడలేదు. అతను ఇప్పటికి. కూడ పొద్దున్న సాయంత్రం బేబే యోగక్షేమాలు కనుక్కుంటూనే వున్నాడు. పంట చేలట్లో విలువుగా వున్న సస్యం పంచుకోవలసి వచ్చినపుడు సజ్జన్‌మీద చాలా కోపం వచ్చింది. కావీ చివరికి అంతా జా(గ్రత్తగా సర్దుబాటు చేసుకొచ్చాడు.

చిన్నా మీరంతా మన శ(త్రువులతోటి చేతులు కలపడం ఏీం బాగాలేదు. అద్‌- మంచిపని కాదు. సరేలే ఏం చేస్తాం. ఎప్పటికైనా పశ్చాత్తాపం పడకపోరు.? అంటూ మోదన్‌ ఒకరోజు (ప్రేమార్హ వ్వరంతో వాళ్ళను హెచ్చరించాడు

-ఆ మాటవిని చిన్నా విచారంతో తలవంచుకు కూర్చున్నాడు. ఒక్క క్షణం తరువాత చిన స పిల్దాడిలా ఏడవటం మొదలెట్టాడు. 88

“అన్నా వేను ఎలాంటి ఆపదలో ఇరుక్కున్నానో నాకే తెలును.? ఆమాట మాత్రం అనేసి వూరుకున్నాడు.

అ తరువాత మోడన్‌ మళ్ళీ ఈ (ప్రస్థావన ఎవ్పుడూ తేలేదు.

“వాయనా ఇతన్ని మించింది ' ఇతని పెళ్ళాం.” నమయం చూసి బేజే మోదన్‌తో ఈ ్రస్తావన తెచ్చేది. అనలు మొదటిది అంతా వచ్చి. ఇతని మెడకు చుట్టుకుందె.- అతను మాత్రం - ఎవ్పుడూ ఇస్త్రీ బట్టలు వేసుకుని వాళ్ళతో కూడకూోడ తిరుగుతూ వుంటాడు. నేనివ్వాళ ఎరువు తీనుకురావాలి అని ఒకనాడు ఈవేళ నేను విత్తనాలు తెచ్చుకోవాలని మరోనాడ్డు ఇవాళ ఆ నీళ్ళ నంగతేదో తేల్చుకోవడానికి. కోసం -ఓల్‌సేలు దగ్గరికి వెళ్ళాలని ఇంకోపారి. నంకలు పెట్టి పోతూవుండేవాదు. పాపం వని అంతా ఒక్కజే అష్టకష్టైలుపడి -నిర్వహించుకు = రావలసివచ్చేది. -ఒక మొడ్డురాచిపష్పును పాలికావుగా: పెట్టుకున్నాడు కూడాను.

మోదన్‌కి చిన్నవాడలటేు' జాలి -కలిగేధి. కోపం కూడ వచ్చేది. వీడు అన్నీ తెలసి అంతా అర్హమయికూడ ఆ నజ్జన్‌గాడిచేత చెప్పుదెబ్బలు తింటూ ఎందుకు వడివున్నాడా: అని. కాని ఈ సంగతి అతను. ఎవ్వరికి కూడ లవవేశమైవా తెలియనివ్వలేదు. వాళ్ళిద్దరూ కలెసివుంటునే -మంచిది ఏది ఏమైనా ఎంత వెడ్డా వాళ్ళు అన్నదమ్ములే: కదా! అయినవాడు కొట్టేనప్పటికీ కనీసం వేడలోవైనా ఈడ్చిపడేస్తాడు కదా.

చేతులో దమ్మిడీ లేదు. అయినా సొరా పంట మంచిదో చెడ్డదో ఎద్దులబండి, నమకూర్చుకోవారినుకున్నాడు. పంపకాలప్పుడు నజ్జన్‌ ఆతని ముసలి ఎడ్దుమ. అంటకడదామని చూసాడు. కాని మోదన్‌ మా(్రం వర్షు వద్దు అంటూ వ్యంగ్యంగా అతన్ని వెటకారంగా వారించొడ్డు.9 దీన్ని పెట్టుకుని నీ బంజర భూములన్నీ చకసగా దున్నుకో. వొకే అక్కరలేదుఇది లేకపోయివా..వాకు వని -గిడ్తిచిపోత్తుంది. అన్నాడు. -గులుదుతో "వ్రస్తావంచినవుడు అతను అనాప్హిడు. 6నీకు దేనికిర్నోభయం. మన “దగ్గిట -పవికి” తోటురాకుండా. అన్నీనావున్నాయి..- వద్దులున్నాయి? దొక్కుదో, - మంవిద్నో ఇండ్‌” వుంది. వెద్దురు తడికెలున్నాయి. ఎర్లువు వుడు

కాని మోడన్‌ కోరుక్సనేదేమిటంటు ఇవన్నీ తనకే సొంతంగా వుండాలని.

రులుదు అతనితో ఎంతవరకు నిభాయించుకు రాగలుగుతాడోనని, అయితే అతని సహాయం చాలా అవసరం. నాలుగయిదు ఎకరాల పొలం వుంది. తాతల తం(డ్రులనాటిది. జలకార్‌ బతికున్నప్పుడు ఇంకవళ్ళో పొలంకూడ కవులకు తీనుకుని సాగు చేసేవాళ్ళు. తరువాత తన సొంత పొలం మౌత్రమే చూసుకుంటూ కాలక్షేపం చేస్తున్నాడు. అయినా అతనెప్పుడూ ధైర్యం కోల్పోలేదు పెద్ద పెద్ద ఆశలు పెంచుకుంటూ వచ్చాడు. రేపు ఈ పసివాడు పెద్దవాడవుతాడు ఏదో అయినింటి వాళ్ళతో సంబంధం కుదురుతుంది వేడివేడి రాజ్టులు తింటూ ఉండొచ్చు బట్టులు శు(భమైనవి కుట్టుకోవచ్చు. గుమ్మంలో మంచం వేసుకుని దానిపైన దర్జాగా కాలుమీద కాలువేనుకుని కూర్చుని గొంతెత్తి ఉల్హానంగా హాయిగా గురుబాణీ పాటలు పాడుకుంటూ వుండవచ్చు అనుకున్నాడు. అంతకంటే ఇంకేం కావాలి? ఒంటలా? గుజ్హాల? ఈ విధంగా చెప్పే అతని కబుర్లు వింటుంటే మోదన్‌కి అప్పుడప్పుడు నవ్వు వచ్చేది కాని రులుదు తన మనస్సుని వూరడించుకోవడాని కోనమే ఇలాంటి కబుర్లు చెప్పేవాడనిపిస్తోంది. ఈ విధంగా గాలిమేడలు కుట్టుకుంటూ వుంకే మనస్సుకు ఎంతో సరదాగా వుంటుంది మోదన్‌కి. ఇలా కాకుండా అస్తమానం ఏడుపుగొట్టు మొహంతో దేవుకులాడుతూవుంకే ఇక్కడ బంగారు మేడలు ఎవరు కట్టిస్తారు. అవునా కాదా నువ్వే చెప్పు..'

అనేకసార్లు రులుదు తనకు బానటగా వున్నట్లు మోదన్‌కు అనిపిస్తూ వుండేది. ఒంటరిగా పొలం వెళ్ళడానికి అతనికి మనస్కరించేది కాదు. అందుకవే బహుశః పెద్ద అడవి భూమిని తన వాటాగా తీసుకుని వుండవచ్చు. అప్పుడు అతనికి తట్టి వుండకపోవచ్చు. దీనిలోకి వచ్చే నీరు అంతా పక్కనున్న పొలంలో ఘనే కొడుకు తవ్వించిన వూట బావినుంచే రావాలని. కాని ఎప్పుడైతే ఈ నంగతి అర్హమయిందో అప్పుడు మోదన్‌ తన అభిప్రాయము ఏమిటో రులుదూకి తెలియపటిచాడు.

““ఏన్టైవానరే పాలంలోవున్న నస్యం అది శెనగకాని అవకాని మరేదికాని. పూర్తిగా ఎండిపోయినా సరేకాని తాను మౌత్రం ఆ బావినుంచి నీటిని ఒక్క చుక్క కూడ తీసుకోనని ఖచ్చితంగా చెప్పేసాడు. కాకపోతే మరేమిటి ఆ కసాయివాళ్ళ నీరు నాకెందుకు.”

6౧

అబ్బెబ్బే అలా ఎలా కుదురుతుంది! ఎప్పటికీ కుదరదు. అంతేమరి. అన్నాడు రులుదు జవాబుగా ఆమోదసూచకంగా తల పంకిస్తూ, లోతైనా అతని కళ్ళు మిలమిలలొడిస్తూ, అలాంటి ఆలోచన మనిష్టైనవాడు ఎవడైన చేయగలడంటావా? అబ్బే అదెలా వీలవుతుంది? ఎవడూ ఎపు ఏడూ చెయ్యడు. నువ్వెందుకింత బాధపడిపోతున్నావు అనవసరంగా. తాసీల్దారుగారి ఆఫీసులో మావాడొకడు వున్నాడులే. వచ్చే సాలువాలోగా నీ పొలంలోకి నీళ్ళువచ్చే ఏర్పాటు చేయకపోతే అప్పుడు నన్ను అడుగు. అప్పుడను. ఏరా కుక్కా ఏం మొరిగావు * అని. చూస్తూవుండు అతని గుండెల్లో మంటలు రేపకపోతే అప్పుడను. అసలు నువ్వు వాళ్ళ బావిలో నీళ్ళు నీ పొలంలోకి ఎందుకు రానిచ్చావు? అలా రానివ్వడానికి ఆవసరమేమొచ్చింది? అది శత్రువుల రక్తమనుకో. నీ ఇష్టం. కావాలంటే నుదుటున బొట్టుట్టుకో. లేకపోతే. చేను తడుపుకో డబ్బిచ్చి మూల్యం చెల్లించి నీళ్ళు తెచ్చుకుంటావా? అందులోనూ శత్రువు దగ్గణు నుంచా భలేవాడివేలే!?' మోదన్‌ మొదటనుంచీ కూడా కృత నిశ్చయుడై కూర్చున్నాడు. ఇంతవరకు ఒక్కసారి మాత్రమే పొలానికి నీళ్ళు పెట్టాము. ఇంతలో వానవచ్చే సూచనలు ఏమీలేవు గనే చేను గట్టుకి పక్కనున్న అతని గోధుమచేలు ఇప్పటికే ఎండిదపోయి వుంది ఆకులన్నీ పసుపుపచ్చగా మారిపోయాయి.

చేను అంతా పండిపోని; లేకుంటే ఎండిపోని ఏమైనాసరే నేను ఒక చుక్క నీరుకూడ తీసుకునేది లేదు '

“సరే బాగానే వుందిలే ఈ నీ నిర్ణ్మయం నాకెంతో సంతోషాన్ని కలిగించింది ఈ వెధవ పొలాన్ని పోయేటప్పుడు నెత్తిన కట్టుకుపోతామా? ఆత్మగౌరవం లేనివాడికి వాడెలా తిరిగినా ఏం విలువ వుంటుంది? వుండదు కొంచెం కూడా వుండదు. ఇంటింటికి తిరుగుతూ దొరికినదాంతో పొట్టు నింపుకునే కుక్కకి, పీల్లికీ కూడ రోజు గడిచిపోతుంది. అలాంటప్పుడు మనిషికి జంతువుకి తేడా ఏమిటి (ఈ విషయమై మాట్లాడుకుంటున్నప్పటికి రులుదు మనన్సులో ఏదో ఆలోచిస్తూ వున్నాడు అసలు పశువుకి మనిషికి రెండింటికి మధ్య ఏదైనా తేడా వుందా అని అతనికి అప్పుడప్పుడు అనుమానం కలుగుతూ వుండేది).

త

ఒకరోజున వాళ్ళిద్దరు కలిసి పాలం వెళ్ళారు అక్కడ ఘనే చేను గట్టున నిలబడి రులుదు అంతా కలయజూసి ఇలా అన్నాడు చూడరా మోదనా ఇప్పుడు మాత్రం వదులుతారని ఎముంది. ఎక్కడుంది? చూడు ఈ గట్టు ఎంత దిట్టంగా వేసేసారో. ఇప్పుడు కూడ కర్షంగారిని పిలిపించి మళ్ళీ కొలిసించి చూస్తే కనీసం అయిదారు గజాల నేల కలుస్తుంది కాని ఆయనకేం తెలియకుండా వుంటుందా? ట్రాక్టరు నిండా వట్టిగడ్డిని నింపి వాళ్ళ దొడ్లో వేసి పోవడం నా కళ్ళతో నేను చూసాను. నేటికి పదిహేను రోజులనాడు ఎండు కళ్టైలతో నిండిన బండి కూడ అతని ఇంటికి వెళ్ళింది అంతేకాదు తిండికి గోధుమలు గుజ్ఞానికి దానా కోసరం సెనగలు ఇంకా పశువుల కోసరం పచ్చగడ్డి వగైరా ఇప్పటికి కావలసినంతగా వాళ్ళు ఆయనకి పంపిన్తూనే వుంటారు. అలాంటప్పుడు అతను అసలు సంగతి ఎలా చెప్పగలుగుతాడు? బహుశః ముందే వాళ్ళు లాలూచి అయిపోయి వుంటారు. ఇది ఇలా చేయడం అన్యాయం కాదా. ఒడంబడికలు అయినాకూడ ఈ గట్టు ఇలాగే వుండడం. జోహల్‌దాన్‌ నంత్‌ తాలూకు పాము పడగలాంటి చేతి కర్రవలె ఈ గట్టు ఎన్ని వంకర్లు తిరిగిందో చూడు ఇది అన్యాయం కాదా అని అడిగేవాడెవడైనా వున్నాడా? మోదన్‌ అతని పక్కనే నిలబడిచూసాడు. గట్టు మూడు వంకర్లు తిరిగి అక్కడక్కడ మూడేసి గజాలు లోపలికి పోయింది. హు అంటూ మోదన్‌ హుంకరించి తల పంకించాడు కొని నోరువిప్పి మాట్లాడలేదు. మరునాడు రులుదు ఎదురుగానే గనే కొడుకు నీళ్ళు పెడుతుండగా అతనికేసి చూసి వెటకారంగా అతనికి వినపడేటట్టుగా అన్నాడు. ఒరేయ్‌ దుర్దూ సింహా మీ సెద్దాళ్ళందరూ. కలిసి ఇలాంటి మంచిపని తలపెట్టారేమిటి? ఇందులో వాళ్ళ సలహా ఏమీలేదా? ఇలావచ్చి చూడరా ఈ గట్టు ఎలా వుందో? "దుర్దూగాడే బెదిరిపోయాడుకాని పైకి మాత్రం నిర్లక్ష్యంగా జవాబిచ్చాడు

నాకేం తెలుసు? యజమానులు ఎవరో వారు చేసే పనేమిటో భలేవాడివే ఇందులో మనకి లావాదేవీలు ఏముంటాయి నీకు కావాలంకు ఒట్టుసి చెప్తాను ! క్రై

లావాదేవీలు ఎమీలేవు అనుకో అయినా రొౌస్టై చేనుకోవడానికి పిండితోపాటు కాస్త పొడి చల్లుతారా లేదా. నువ్వే దగ్గరుండి ఈ గట్టు కట్తావుకదా వాళ్ళు స్వయంగా వచ్చినట్టులేదుకదా '

ఆ మాట నిజమే అనుకో రులుదు అన్నాడు దుత్తూ నెమ్మదిగా చిన్న బోదెలో వుండే గడ్డిగాదెం తీసేన్తూ. అతను తప్పుకునే మాట్లాడుతున్నాడు. కాని నువ్వు ఎంతో తెలివైనవాడివి! మేము ఆంతా యజమానులు ఎలా చెప్తే అలా నడవాలి. ఏం చెయ్యమంకే అది చెయ్యాలి. వాళ్ళు. నాలుగు గింజలు పడేస్తే పొట్టు నింపుకోవలసినవాళ్ళం కదా. వాళ్ళు తిట్టినా పడాలి.

రులుదూకి ఉన్నట్టుండి భలేకోపం వచ్చింది. బూతులు తిట్టబోతూ ఆగిపోయాడు తలకు చుట్టుకున్న మురికి తలగుడ్డను తీసి రెండు మోకాళ్ళ మధ్య నొక్కిపెట్తాడు. తలమీదనున్న నాలుగు పరకల జుట్టు సరిచేసి ముడేసుకుంటుంకే అతనికళ్ళు కోపంతో ఎరుపెక్కిపోయాయి. కోపంగానే తలపాగా చుట్టుకుంటూ అన్నాడు. ''చూనుకో. ఎవడు అడ్డం వస్తాడో. నేనిప్పుడే వంకరటింకర గట్టుని తిన్నగా మళ్ళీ వేయబోతున్నాను. నువ్వెళ్ళి మీ యజమానులతో చెప్పుకో. తిరిగి వచ్చి వాళ్ళు చెప్పిన ప్రకారం ఈ గట్టుని మళ్ళీ వంకరటింకరగా వేసి చూడు. నీ వుచ్చ ఎగిరిపోతుంది నీ యజమాని తలా పోతుంది. అలా పోకపోతే నన్ను అడుగు చెప్తాను. రులుదు అన్నప్రకారం పార పుచ్చుకుని గుట్టు వెంబట నడుస్తూ వెనక్కి తిరిగి దుత్తూకేసి కోపంగా చూసి గర్జిన్తూ మాట్లాడాడు. “చూడు. ఇదిగో నేనిప్పుడే గట్టు తిన్నగా నరుకుతున్నాను. చావ వుంటే మీ యజమానులను పిలుచుకునిరా'' అన్నాడు.

నిజంగానే అతను మోకాలు పొడుగున 'పెరిగివున్న గోధుమ మొక్కల్ని గుప్పిళ్ళతో లాగి పారేస్తూ గట్టుని తిన్నగా నరకడం మొదలెట్టాడు. దుత్తు అతని మొహంకేసి కోరగా చూసాడు. "బడబడా- ఏదో, వాగేడేకావి దగ్గజకి రాలేదు. నీళ్ళు పెట్టడం-అపేసి- దువ్పుటి కవ్వుకుని వెళ్ళిపోయాడు. మద్దతుదారులని తోసి .తెచ్చుకోవడానికి కాబోలు. రులుదు ఆ కోవంలో ఏమేమో మాట్లాడుతూనే వున్నాడు గట్టు నరిజేస్తువే-వున్నాడు.

ఆరోజు'సాయిరత్రం మోటన్‌కి ఈ సంగతంతా తెలిసింది. _అప్పటినుంచి అతను. చాలా దిగులుగా వున్నాడు. దినివల్ల మళ్ళీ ఏదో ఓక తగువు

త్రై

రావచ్చునని అనుకున్నాడు. అప్పుడు ఏమవుతుందో అతనికి అంతుపట్టులేదు. “మళ్ళీ మళ్ళీ ఈ ప్రపంచంలో వస్తామా ఏమన్నానా? ఎవరైనా ఒక్కసారి పుడతారు. ఒకసారే ఛస్తారు. అందుకని చచ్చిన వాళ్ళళ్లే పడివుండాల్సిన అవసరం ఏమిటి? సరే ఇంతకీ నువ్వు అలా ఒక మూల నిలబడి చూస్తుండు. నేను స్వయంగా ఒక్కొక్కడి పని పడతాను. ఇలా చూస్తూ వూరుకుంటు వీళ్ళు రేవు మనింటిమీదికి దండెత్తుకొచ్చి గోడ పడగొట్టినా పడగొడతారు. కంచే వుంకే ముందుగానే మూతికి చిక్కం బిగించివుంటే మంచిది. లేకపోతే తరువాత విచారించవలసి వస్తుంది.

““ఇప్పుడింతకీ వాళ్ళ మూతికి చొక్కం లేదా.?' అన్నాడు మోదన్‌ నవ్వుతూ.

“ఆ మాట నిజమే అనుకో. అయినా ఇప్పటికి వాళ్ళకి ఇంకా పూర్తిగా పొగరు అణగలేదు. నేనిప్పుడు ఆ కాస్త పొగరు అణచేసి చూపిస్తాను. నువ్వు అలా వూరికే చూస్తూ వుండు ఒకవైపు నిలబడి.

ఏం జరిగిందో ఏమోకాని రులుదు తన న్వంత పొలానికి వెళ్ళడం మానేసి రోజుకి నాలుగయిదుసార్లు మోదన్‌ పొలంకేసి వెళ్ళి చూసి వస్తున్నాడు. అక్కడికి ఎవ్వరు రాలేదు. తాను నరిచేసిన గట్టుని ఎవ్వరూ ముట్టుకోలేదు. వేసింది వేసినట్టుగానే వుంది.

"ఎందుకని ఇలా జరిగింది? నాలుగు రోజుల తరువాత అడిగిన మోదన్‌కి రులుదు ఇలా తన ప్రతి చర్యను వివరిస్తూ ఇలా జవాబిచ్చాడు. *'చూసావా ఎవరన్నా కిక్కురుమన్నారేమో? ఓరి పిచోడా. కాళ్ళా వేళ్ళా పడి బతమాలుకున్నా ముసలాళ్లను పెళ్ళిచేసుకుంటారా ఎవరన్నా.!

మోదన్‌ కూడ చాలా సంతోషంగానే వునా ఎడు. బహుశః వ్యవహారం బెడీసికొడుతుందన్న భయం పోయింది. ఏం బెడిసి కొట్టులేదు. కాని రులుదూ నంగతి మాత్రం అందుకు భిన్నంగా వుంది. అతని మనస్సులో అనుమూనంగానే వుంది. వాళ్ళ పొగరంతా ఇంకా అణగలేదని. ఇంకా ఏ కొంపమొ మిగిలి వుందవి,

“అబ్బే మజాలేదు.* అన్నాడు మెడగోక్కుంటూ,. రెండు చేతులు కలుస్తాయనుకున్నా అప్పుడేం జరుగుతుందో చూద్దామనుకున్నా. కాని అలా

గ!

జరగలేదు. అప్పుడే ఏమయిందిలే. చలి, మలేరియా అణిగిపోయాయనుకోవడానికి లేదు. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు బయటపడి బాధిన్తూసే వుంటాయి."

మోదన్‌ నవ్వాడు. (అతనికి రులుదు చలి, మలేరియా అంటుంకే నవ్వు వచ్చింది.) అతన్ని ఎగతాళి చేస్తూ అన్నాడు. ““రులుదు నువ్వెందుకు తల తోక లేకుండా మాట్లాడుతున్నావు. ఇలాంటి చెత్త మాటలకు అర్హం ఏమిటి?”

4“ ఏమైవాకాని మనంకూడ వాళ్ళ ఇంటి దగ్గిరకెళ్లి మన శక్తి ఏమిటో చూపిద్దాం. నువ్వు చూస్తూ వుండు అలాగే. పేచీ వచ్చినదంటే ఏడు తరాల వరకు మరచిపోకుండ వుండేటట్లు చేస్తాను. నువ్వు మాత్రం నాకో ఉపకారం చేసిపెట్టు. నేను పోయిన తరువాత నా కొడుకు పెళ్ళి చేసి నా పేరు నిలబడేటట్టు చూడు."

ఆ ఆఖరి ముక్క రులుదు నరదాకోనం ఎగతాళిగా అని వుండవచ్చు. కాని వింటూనే మోదన్‌ మాత్రం ఆలోచనలో పడిపోయాడు. రులుదు మననులో ముదరగానే తన మననులో కూడ అలాంటి సంశయమే రోజురోజుకి "పెరుగుతోంది. అప్పుడప్పుడు ఆతనికి అనిపిన్తూ వుంటుంది. బేబే మునలిది అయిపోతోంది. ఆ ఆరని పీడకలతో వంట చేసినపుడల్లా పొగకి తన కళ్ళల్లో నీళ్ళు కారుతున్నప్పుడల్లా మనన్సు పరివరి విధాలు పోయేది. భయం వేసేది. అయితే మనస్సులో బాధకి అనలు కారణం ఇది కాదనిపించేది. ఇంకోటేదో వుంది. కాని ఇది మాత్రం ఓ వంకగా అనిపించేది.

ఈ సంగతి అతనొకరోజు రులుదు దగ్గజ నవ్వుతూ నవ్వుతూ ప్రస్తావించాడు. “నాలుగు రోజులు. సుఖంగా వెళ్ళబుచ్చాలని అనిపిస్తోంది.”

దీపపు వెలుతురులో రులుదు అతని ముఖంకేసి పరిశీలనగా చూసాడు. ఈ రెండు మూడు నెలలలోనే మోదన్‌ రూవురేఖలు చాలావరకు మారిపోయినట్టు అనిపించింది. ఇదివరకు లోతుగా పూడుకుపోయినటువంటి దవడలు ఇప్పుడు పూడాయి. నుదురు మెరుస్తోంది. కళ్ళకింద నల్ల మచ్చలు ఇప్పుడు కొంచెం పలచబడ్డాయి. ఇదివరకు ముఖం అంతా పీక్కుపోయి ముక్కుమాత్రం కొట్టవచ్చినట్లు కనపడేది. ఇప్పుడు ముఖం అంతా

త్‌

కండపట్టడంతో ముక్కు స్వస్టానంలో అమరిపోయి కొటేరేసివట్టు అందంగా కనపడుతోంది. గెడ్డం దట్టంగా దిట్టంగా పెరిగింది. మూతిమీద మెరుస్తున్నట్టు వుండే మీసం ఆ బవిరిగడ్డానికి కొత్త అందం సంతరించి పెట్టినట్టుంది. ఒక్క కృణంసేపు రులుదు అతని మొహంకేసి నిదానంగా పరిశీలనగా చూసి ఎంతో ఆనందించాడు. తనకున్న పిల్లి మీసాలని మెలక మాదిరిగా అటు ఇటు కుదిపి గడ్డానికున్న నాలుగు పరకఠలని చేత్తో అటు ఇటు విసురుతూ అన్నాడు, ““ఏం బావున్నావు. ఏం బావున్నావు! నీ అందమే అందము. ఈరోజు నువ్లు లక్ష రూపాయల విలువైన మాట చెప్పావు. నువ్వు 'ఉఊ అను. నేను ఎన్ని నంబంధాలు తెస్తానో చూడు. నువ్వు ఒప్పుకుంటే రేపే ఈ వేట మొదలెడతాను.'*'

““సరేలేపయ్యా, అలాగే చూడు. ఎవరు వద్దన్నారు.?' అన్నాడు మౌదన్‌ నవ్వుతూ నరదాగా అన్నట్టు.

“నువ్వు గోవుమీద ఒట్టుసి చెప్పు. వేళాకోళానికి ఇది నమయం కాదు.*' అన్నాడు రులుదు.

“వేళాకోళమా దీనికి. వెళ్ళి మంచి సంబంధం చూసిరా. నిజంగానే చెపుతున్నాను.*

“సరే. అయితే వెళ్ళి పిన్నితో చెప్పు. పాఠపాయ్యడం కోనం బిందెనిండా వీళ్ళు నింపుకుని గుమ్మం దగ్గి పూర్మ కుంభంతో నిలబడమని చెప్పు. ఇక నా సంగతి ఇలా వచ్చి అలా తిరిగెచ్చేపాననుకో.”?

నిజంగానే రులుదు మరునాడు పెళ్ళి సంబంధం వెతకడావికి బయలుదేరాడు. అతను మోదన్‌తో మరేమి మాట్లాడలేదు. వెళే టప్పుడు మాత్రం మోదన్‌తో చెప్పినది ఏమిటంటే తాను లేనప్పుడు తన బిడ్డవి, తన పశువుని జా(గ్రత్తగా సాకమని.

మూడోరోజుకల్టా వెళ్ళినవాడు తిరిగి వచ్చాడు. మోదన్‌ అతని మాటలు, ముఖ కవళికలు హావభావ విలాసాలు అన్నీ చూసి ఎంతో ఆశ్చర్యపడిపోయాడు. ఎందుకంటే రులుదు ఇలాంటి విషయాలలో ఇంతటి నమర్హుడవి ఆతనికి ఇదివరకు ఎవ్పుడు నమ్మకం కుదరలేదు.

“వను పిన్నీ ఇక నువ్వు బతికిన నాలుగు రోజులు హాయిగా మంచంమీద కాలుమీద కాలు వేనుకుని దర్దాగా-గడపకపోతే నన్ను ఈ పేరున పిలవకు.

కిగ్ర

““మోదన్‌తీ కొంచెం మాట్లాడి హరకార్‌ మంచంమీద కూర్చుంటూ అన్నాడు. ఎలాంటి భాగ్యశాలిని ఇవ్పుడు నీకు కోడలు కాబోతుందంకు ఇంతవరకు వచ్చి నీ పాదాలకు నమన్కరించని ఇద్దరు కోడళ్ళని మరిపించేటంత మంచిప్తిల్ల రాబోతుంది.

అతని మాటలమీద హరకార్‌కు నమ్మకం కలగలేదు. చెమ్మగిల్లిన కళ్ళతో శుష్కి చిన పెదవులమీద చిన్న చిరునవ్వు చిందగా, అలాగే కానివ్వు నాయనా?" అని ఆశీర్వదించింది. ఆ తరువాత తనకి దేనిమీద నమ్మకం లేనట్టుగా రాబోయే ఆ కొత్తకోడర్ని గురించి వాళ్ళ కుటుంబం గురించి ఆస్తిపాస్తులను గురించి వంశవృళున్ని గురించి ఎన్నెన్నో ఆరాలు తీసింది. కాని రులుదు దేంట్లోను దొరకలేదు.

“జ్బతే నాయనా నువ్వేమిట్రా ఇంత పెద్దయ్యాక కూడ ఇంకా కు(ర్రాడిలాగే మాట్లాడతావేమిటి. తాను ఓడిపోయినానని వప్పుకుంటూ హరకొర్‌ నవ్వుతూ మళ్ళీ మాట్లాడటం మొదలెట్టింది. పూర్వ న్మృతులను వెమరువేసుకుంటూ కూర్చుంది.

“నువ్వు చిన్నవ్పుడు మూడేళ్ళ వయస్సులో కూడ ఎంతో చిలిపిగా అల్లరి పిల్లాడిలా వుండేవాడు. నేను ఎప్పుడైనా మీ ఇంటేకేసి వెళ్ళినవుడు నా కొంగు పట్టుకుని లాగేవాడివి. నా తలలో వేళ్ళు పెట్టే తిప్పుతూ బుజ్జు బుజ్జు మవి శబ్దం చేస్తూ '"మోతల్‌ మోతల్‌ అంటూ కారు నడిపేసేవాడివి. ఓసారి వేను మీ అమ్మను ఆడిగాను. వీడు అస్తమానం మోటారు మోటారు అంటూంటేను నువ్వు కాని నేర్పించావేమిటి. నేనెందుకు నేర్పుతాను. నాకేం తెలునుగనుక? వాడే ఎక్కడో ఇలాంటివన్నీ నేర్చుకొన్తూ వుంటాడు ఆంది. రోజూ ఏదో కొత్త నంగతి వేర్చుకుని వస్తూ వుంటాడు. వీడి బుజ్జలో ఏముందోకాని.”*

ఇంతకీ గడచిన పధ్నాలుగు నంవత్సరాల పాత జ్ఞాపకాలను తిరగేస్తూ ఏ విషయమై హరకార్‌ నంతోషపడిందోగాని ఇంత గట్టిగా ఇదివరకప్పుడూ వవ్వలేదు.

ఒకపారి మాత్రం రులుదు ఏదో ఆలోచిస్తున్నట్టు గంభీరంగా వుండిపోయాడు. ఈ పాత కథలన్నీ అతని మనస్సుని కుదిపేసి వుండవచ్చు. అయినా నవ్వుతూ విషయం మారుస్తూ అతను మౌట్టూడాడు. చూడు.

$్ర7

పిన్నికూడా పిచ్చిగా మాటలాడుతోంది. కొండకెళ్ళినా జిల్లేడు తీయబడుతుందా అని. నేను రులుదు అయినపుడు రులుదుగానే వుంటాను కదా."

““సుఖంగా వుండు, నాయనా. నేను వూరికే హాస్యానికి అన్నాను.” ఎక్కడ రులుదూకి కోపం వస్తుందో అని భయపడినట్లుగా హరకార్‌ మాట్టూడింది. “నీకేం లోటు మీ అమ్మ ఏమన్నా తెలివితక్కువదా? చక్కగా గోడలమీద సీతాకోక చిలుకలు, నెమళ్ళు ఎన్నెన్నో బొమ్మలు ఎంతో అందంగా అలంకరించేది. గోడ అలకడంలో ఆమెకు ఆమే సాటి. వూళ్ళో అందరూ ఆందులో ఆమెకు తీసికళ్టు. మీ బాబుకూడ తక్కువ వాడేం కాదు. ఊరంతా అతని నోటిమాటమీదే నడిచేది. మన రెండు కుటుంబాలకి మధ్యనున్న "స్నేహం ఈనాటిది కాదు. మూడు తరాలనుంచి వస్తోంది. అలాంటిది మాకు తెలియకపోతే ఇంకెవరికి తెలుస్తుంది? దేవుడి సంగతి దేవుడికే తెలియాలి. చూడు. అదే ఇల్లు ఇది. నీ కొడుకు ఒక్కడూ సుఖంగా వుంకే అదే పదివేలు. దేవుడే దయతలచాలిగాని తలుస్తే ఎంత. క్షణంలో తిరిగి పుంజకోదు మీ ఇల్లు, క్షణంలో మీ ఇల్లు కళకళలాడదా. వాళ్ళింట్లో దేనికి లోటు” అని హరకార్‌ మనన్సుని దిట్టుపరుచుకుని.

పమిట చెంగుతో కళ్ళు వత్తుకుంటున్న హరకార్‌ ను చూసేసరికి రులుదు మనస్సు కరిగిపోయింది. పైకి మాత్రం గంభీరంగా అన్నాడు. “పిన్నీ నీకెందుకొచ్చిన బెంగ ఇది. నువ్వు అలా కూర్చుని చూన్తూ వుండు. నీకళ్ళ ఎదుకే అంతా నేను చేసి చూపిస్తానుగా. నవనిధులూ, అన్టైదశ సిద్దులూ చేసి చూపించకపోతే మన ్రజ్ఞాప్రాభవాల గురించి ఎవడు చెప్పుకుంటాడు?"

రులుదు చెపుతున్న ఈ బడాయి కబుర్లు వింటుంటే మోదన్‌కు నవ్వు పొంగి వచ్చింది. అయితే అతనికి అనిపించింది కదా రులుదులాగా తనుకూడ గొప్పలు చెప్పుకుని బ్రతుకుతున్నాడేమోనని. అయితే అతనికి తనకి ఒకకే తేడా. ఏమిటంకే అతనిలాగ తను ఎక్కడపడితే అక్కడ ఎవరితో పడీతే వాళ్ళతో గొప్పలు చెపుతూ తిరగడం లేదు.

అయితే తను ఓ ఇంటేవాడు కావాలని అందరిలాగే సొంత కాపురం అంటూ ఒకటి పెట్టుకుని కాలక్షేపం చేయాలనే కోరిక మోదన్‌లో క్షణక్షణానికి రెండింతలు, నాలుగింతలు, ఐదింతలు, పదింతలు కాజొచ్చింది. ఆడదానిమీద

కోరిక తనలో ఇంత ్రభలంగా ఇదివరకెప్పుడూ ఎక్కడా వూళ్ళోవున్నా, జైత్లోవున్నా అనిపించలేదు (మొదట ఎప్పుడో తనకి ఇద్దామనుకున్న' పిల్ల ఇప్పుడు ముగ్గురు బిడ్డల తల్లీ అయితే తాను మళ్ళీ అత్తారింటికి వెళ్ళి మరీ చూసి వచ్చాడు. రులుదుకి ఈ సంగతి వాడు ఏ మాత్రం తెలియనివ్వలేదు. తన మేనమామను కలుసుకోవాలనే వంకతో ఆ పిల్లవున్న వూరువెళ్ళి ఒకరాత్రి అక్కడ గడిపివచ్చాడు. ఆ పిల్లను చూసినప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకు వాడి మనస్సు అటు ఇటు కొట్టుమిట్టాడి పోయింది. పశువులా వూగినలాడి పోయింది. వాడి మనస్సులో అది రాక్షసిలా విజ్బంభించి లోలోపలే తన 'ప్రతాపాన్నంత చూపించేది. అయితే ఏ ఆలోచనా ప్రభావంవల్ల వాడు తన్ను తాను అదుపులో ఉంచుకుంటున్నాడో ఎవరికి తెలియదు). అయితే ఇందులో వాడు ఎవ్వరికి చెప్పకుండ తనలో దాచిపెట్టుకున్న రహన్యం ఒకటుంది. అదంతా ఒక పెద్ద రహస్యం. అదేమిచో ఎవరికీ చెప్పడం వాడికి ఇష్టంలేదు.

ఆ తరువాత రులుదు దాల్వ పంట వచ్చేవరకు ఆగలేదు. ముందే వెళ్ళి అన్నీ ఏర్పాట్లు చేసుకొచ్చాడు. కట్నం కానుకలు వచ్చేటప్పటికి కొంచెం వ్యవహారం అడ్డం తిరిగింది. వదైెనిమిదివందల యాభై రూపాయిలు కావాలన్నారు వాళ్ళు. ఎక్కడైన ముష్టి అడిగి తెచ్చినా కూడ ఇంత *డబ్బు పోగవడం కష్టమనిపించింది. అయితే రులుదు మాత్రం సుక్కు నంబరుదారు దగ్గిణ ఈ ప్రస్థావన తెచ్చి వాడిని ఒప్పించి తనకున్న కాస్త పొలం తాకట్టెట్రి సొమ్మంతా ఏర్పాటు చేసాడు కాని ఆ సంగతి మోదన్‌కి పిసరంలైనా తెలియనివ్వలేదు. కాని వ్యవహారం ఒక కొలిక్కి వచ్చే సమయానికి ఈ సంగతి మోదన్‌కు తెలిసిపోయింది.

“అన్నా నువ్వు చేసింది తప్పు పని" అన్నాడు మోదన్‌. నిన్ను ఇంత లోతు ఎవరు తొవ్వమన్నారు. అంత అవసరం ఏమొచ్చింది ఇప్పుడు. సంగతి ఇదీ అని నాతో ఛౌప్తే నేను ఎక్కడో ఒకచోట అందుకు తగిన ఏర్పాటు చేసైనా వుండేవాడిని. లేకపోతే ఇప్పుడు కుదరదులే అని కొంతకాలం వేచి ఆయినా వుండేవాడిని, !

రులుదు ముందు కొంచెంసేపు తటపటాయించాడు. ఆ తరువాత ముక్కు నులుపుకుంటూ గడ్డం నూరుకుంటూ రూక్షమైన స్వరంతో మాట్లాడాడు. ““మౌదన్‌ సింగ్‌ నువ్వు నన్ను వట్టి దద్దమ్మ కింద లెక్కవేసావన్నమాట.

క్ర

నాలాంటివాడివి ఇలాంటి పని చేయడానికి నేను వెనుదీస్తాననే అనుమానం మనస్సులో నేను వుండి వుంటుంది. లేకపోతే నువ్వు ఎందుకిలా మౌట్టూడుతావు. నీ దగ్గిణ డబ్బు లేదని నాకు తెలుసుకదా పైగా ఈ పని ఎలాగైనా వేవే చేయాలికదా. అలాంటపుడు నువ్వు ఏం ఏర్పాట్లు చేయగలవో ఇప్పుడు చెప్పు.”

మహా అయితే నాకున్న నాలుగు ఎకరాల కొండ్ర పోయుండేది. అంతే కదా. పరువు కాపాడుకోవడానికి కోసరం కాకపోతే ఈ హంగామా అంతా దేవికి? మవ్వు అదేమిటి అలా మాట్లాడుతున్నావు? ఇంతకీ మనలో మనకి ఈ తేడాలేమిటి. ఈ రులుదు మనకేం అవుతాడు అని నువ్వు అనుకుంటూ వుండవచ్చు. భలేవాడివే! ఇంతకీ మనిషికీ, మనిషికీ మధ్యవున్న సంబంధం ఏమిటి? ఇదంతా (ప్రేమతో జరిగే పనికాని ఒకరి మోచేతి క్రింద నీళ్ళు తాగేపనా ఏమిటి? ఇవేళ నేను నీకు ఏదో కొంచెం ఉపకారం చేసిపెట్టానే అనుకో దానివలన వచ్చే ఆపద ఏమిటి? ఒకవేళ నువ్వు ఇది ఏదైనా కానిపని అని అనుకున్నట్టయితే నీ కిష్టమైనప్పుడు, నేను వీలైనపుడు తిరిగి ఇచ్చేసెయ్‌. లేకపోతే ఆ డబ్బు నా కొడుకు పెళ్ళికి ఖర్చుపెట్టు నువ్వు. ఇప్పుడు చెప్పు. ఏమంటావో” అన్నాడు రులుదు. నువ్వు దీని గురించేమీ ఆలోచించకు ఆనవనరంగా. నేను నిన్ను ఏమన్నా ఒత్తిడి చేస్తానా లేక మరోలా అనుకుంటానా లేక మరి ఎవరి తోటైనా ఈ సంగతి ఎత్తుతానంటావా. అనవసరంగా నువ్వే ఈ గొడవ ఎత్తి నా మనసంతా పాడుచేసొవు.”'

ఈ అఖిరిమాట అంటున్నపుడు రులుదు ముఖంలోని కవళికలను చూడగావే మోదన్‌కు నిజంగానే దుఃఖం పొంగివచ్చింది. మోహంతో రులుదు హృదయమంతా ఆ(ర్షమయిపోయింది. కాని అతను ఏమి మౌట్టాడలేకపోయాడు.

““పోవిద్దూ. ఇవేం మాటలు” అన్నాడు రులుదు గద్గదికంగా. *"నేను ఏదో చేపాను. నామీద విశ్వానం ఉంచు. చేతికి అయిదువేళ్లు ఉన్నాయంకే అన్నీ సమానంగా వుండవు కదా.” తన తలమీద బరువు దించుకోవడానికి ఇతరుల సహాయం అత్ధించని అత్మాభిమానులు కూడ ఈ (ప్రపంచంలో కొందరు వుండివుంటారు. ఈ ప్రపంచంలో లక్షలకొద్దీ రూపాయలు వున్నా లేని వాళ్ళవలె చలామణీ అయ్యేవారు కూడా వున్నారు. నువ్వు స్వయంగా చాలొ

100

తెలివైనవాడివి అవునా కాదా నువ్వే చెప్పు. కేవలం డబ్బున్న మాత్రాన మనిషి గొప్పచాడయిపోడు. హృదయం గొప్పది కావాలి. మగాడైనవాడికి హృదయం "పెద్దదిగా వుంటుందని అంటారు. మానసికంగా దరిద్రుడైన వాడిదగ్గర లక్షలున్నా లాభమేమిటి? పొత్తిచేసి కాల్చుకు తింటాడా. అలా అనుకోకు మోదన్‌. పైగా ఈ నంగతి కూడ ఆలోచించు. నా దగ్గిర ఏముంది. నాకు ఓ కొడుకున్నాడు. అంతేగా. తనంతట తనే పెరిగి పెద్దవాడై తన పొట్టు తాను పోనుకుంటాడు. ఆ ఎత్తైన దిబ్బ ఎక్కి నేనాకసారి మురళి వాయిస్తాను. అప్పుడందరికి తెలుస్తుంది ఇతను వుట్టి ఏం చేసాడో అని? పిల్లలు, కుక్కలు అస్తమానం వేలకొడ్డి పుడుతూ వుంటాయి. ఛస్తూ వుంటాయి. ఆలాంటి నిష్కృష్ట జీవితాలను గురించి ఏం చెప్తావు. అంటూ రులుదు ఆలవాటు (ప్రకారం మెడ గోక్కున్నాడు. గట్టీగా బరకడం మూలాన అతని మెడ అంతా ఎజ్జుగా కందిపోయింది. రులుదు చెప్పే ఈ మాటలకి జవాబు చెప్పడానికి మోదన్‌కి జవాబు ఏమీ దొరకలేదు. మాటకారులైన వాళ్ళ ముందు నిలబడి జవాబు చెప్పేవాడు ఎవడుంటారు. ఈ విధంగా అప్పుడప్పుడు రులుదు ప్రదర్శించే ఆప్యాయత చూస్తుంటే మోదన్‌కి అదోలా అనిపించింది. " రాత్రి నిద్రపట్టనపుడు వాడు దీన్ని గురించే మళ్ళీ ఆలోచించాడు. ఇలా ఎందుకు జరిగింది అని ఎంతో లోతుగా ఆలోచించాడు. అపుడు వాడికి అనిపించింది ఏమంటే ఈ మాట వాడిలోపల ఎంత కలవరాన్ని కలిగించిందని. దాంతో తన తనువు, మనస్సు రెండుకూడ మారిపోతున్నాయని అనిపించింది. వూళ్ళో అందరూ కూడా తాను సైవాడిని అని అనుకుంటున్నారేమోనని (భ్రమ కలిగేది. అతనికేసి అదోలా చూస్తూ దూరంగా పారిపోతున్నారని అనిపించేది. ఒకరోజు రాత్రి ఈ సంగతే ఆలోచిస్తూవుంటే అతనికెంతో ఆశ్చర్యం కలిగింది. ఏమనంటే వెనక ఎవళ్ళో ఎవ్వుడో రెండుమూడు నెలలు నాటే సంగతులను నెమరు తెచ్చుకుని ఈ కోణం నుంచి ఆలోచించి చూస్తున్నప్పుడు అతని మనన్సు పరిపరి విధాల పోయేది. అతనికి ఈ సంగతి మొదటిసారి. ఎప్పుడు తెలిసిందంటే తినని చ్తూడటానికి : మగ్గర్‌ లాంటివాళ్ళు ఏ కొాంతమందో తప్పు పవత తాన లేదని తెలిసినపుడు అతను ఎప్పుడూ ఎవళ గట్యరు కాదుళలస్టూ € గిం గలి ంంబాజా 101 త య లు సభత్తోడో

వంచుకుని సందులోనుంచి నడిచి వెళుతున్నపుడు కూడ ఇరుగు పొరుగూ అందరూ. తనకేసి అదోలా చూస్తూ తనని గురించే కబుర్లు చెప్పుకుంటున్నారేమో అనిపించేది. పిల్లేమో దూరంగా పారిపోయేవారు. "పెద్దేమో మొహం తిప్పుకునేవారు. ఒకవేళ ఎప్పుడైనా వాళ్ళు తలెత్తి చూస్తే ఈ విషయం (ధ్రువపడుతున్నళక్సు అనిపించేది. నిజంగానే ప్రజలు అతనికేసి అదోలా పురుగును చూసినట్టు చూసేవారు. అలాంటప్పుడు అతని ముఖ కవళికలు కొంత మారి ఏదో కొత్తదనం (పతిఫలించేటట్టు వుండేది. వస్తే ఒకసారి పెందరాళే ఇంటికి వచ్చేవాడు. లేకపోతే నడుస్తూ నడుస్తూ మెడ నిక్కించి అటూ ఇటూ ఇళ్ళ "పెరళ్ళలోకో గదులలోకో తొంగి తొంగి చూస్తున్నట్టుగా నడిచేవాడు. దాని బట్టీ అతను లోకుల ఇళ ల్లో వుండే పరాయి స్త్రీల కోసరం వెంపరలాడుతున టుగా అనిపించేది. వీటన్నిటికంటే ముఖ్యమైన విషయం ఒకటుంది. అప్పుడప్పుడు అతను ఆపాదమస్తకం వణికిపోయేవాడు. అతనెప్పుడూ పనీ ప్రస్తావన తేనేలేదు. ఎప్పుడు ఎవరితోను ఘనేను గురించి చర్చించలేదు. మరెవ్వరూ కూడ అతనితోనూ ఈ విషయమై చర్చించలేదు. అయినా అయిదు పదేసి రోజులకోసారి అతను మోదన్‌కి కలలో కనిపించేవాడు. రాక్షనుడిలాగా చిందులు తొక్కుతూ వచ్చేవాడు. అట్టహాసంగా అరుచుకుంటూ చేతులూపుకుంటూ వచ్చేవాడు. వస్తూనే కయ్యానికి కాలు దువ్వేవాడు. మోదన్‌ ఈ పీడకలను నివారించటానికోనం ఎన్ని (ప్రయత్నాలు చేసాడో! అతనికి ఎంతకీ లౌంగనపుడు మోదన్‌ పళ్ళు పటపటలాడిస్తూ మీదకు విరుచుకుపడేవాడు. దాంతో నిద్రాభంగము అయిపోయేది. మళ్ళీ ఎంత ప్రయత్నించినా నిద్రపట్టదికాదు. అప్పుడప్పుడు శరీరమంతా చమటతో తడిసిపోయేది. గోళ్ళతో రక్కినట్టు అయిపోయేది. లోలోపల భయం పుట్టుకొచ్చి ఒళ్ళంతా. నిలువెల్లా వణికిపోయేది. అప్పుడప్పుడూ ఈ చెదరిపోయిన కల మళ్ళీ వస్తుందేమో. అప్పుడు ఘనాని ఉన్న పళంగా నమిలి పారేయొచ్చునని ఆశతో ఎదురు చూసేశాడు. కాని ఎంత ప్రయత్నించినా రాతంత్లా నిద్ర పట్టకపోవడం చూసి ఆశ్చర్యపడిపోయేవాడు. ఆ గయస్టడ్తిస్తోయ్లాడ్లో పెబ్ళుగాని ఈ పీడకలను గురించి రులుదుతో కూడ టం య లా మా ఖో ఇకలేడు: వ్రయ్య్రైత్తే వ్‌్‌్ష్టం ఏమయ్యుంటుందా అని తనలోతావే [/ గ వ. ఏష స 102 లో లితితి యం ట్‌ స్తో

అనిపించింది, ఇలాంటి పీడకలల ఫలితం పీడాక్రాంతంగా వుంటుంది. దీని గురించి ఇంకేం ఆలోచించకుండా ఎక్కడికి అక్కడికి త్రుంచిపారేసేవాడు. కాని అయిదారు రోజులు గడిచేసరికి ఆ పీడకల మళ్ళీ వచ్చేది.

మాటిమాటికి వచ్చే ఈ కలతో మోదన్‌ విసిగిపోయేవాడు. ఇంటికి వచ్చినపుడు అలుకు, ముగ్గు వగైరా ఏ సంస్కారమూ లేని ఆ కొంప పాడుపడిపోయినట్లు శూన్యంగా కనిపించేది. పాలంలో వున్న తుమ్మచెట్టు, రేగిచెట్హు ఎంతో విచారంగా వున్నట్లు కనిపించేదని, అక్కడ దిబ్బమీద ఎవ్పుడు పువ్వులతో కాయలతో పచ్చగా కళకళలాడుతూ కనిపించేది. వటవృక్షం కూడా ఇప్పుడు మునలిది అయిపోయినట్టు, వసలి వాడిపోయినట్టు అనిపించేది. శేష జీవితం ఎలా గడున్తుందా అనీ దిగులుతో కాలక్షేపం చేస్తున్నట్టు కనపడేది. రోజులు గడిచిన కొద్దీ, గుండు గొరిగించుకున్న సన్యాసి నెత్తిమీద పరకలలుగా అక్కడక్కడ నిలిచి వున్న నాలుగు మొక్కలు కూడ చచ్చిపోవడంతో ఈ చేను వట్టి బంజరు భూమిలా అయిపోతుందని అనిపించేది. ఆతని మనోవీధిలో కనపడే ఈ దృశ్యం మరింత విచారదాయకంగా అసహ్యకరంగా కనపడేది. పొద్దుపోయి ఇంటికి వచ్చేనరికి పొయ్యిలో నుంచి వచ్చే పొగ వెలిగించిన దీపాల క్రీ నీడలు ఇతరుల ఇళ్ళల్లో నుంచి కనపడే వెలుగునీడలు అతని మనస్సుని కకావికలు చేసేసాయి. అప్రయత్నంగా అతని చూపులు అక్కడనుంచి బయలుదేరి పక్కనున్న చవిటి సరభూమి మీదుగా అందులోని ఎండుటాకుల రాలిపోయిన చెట్టును చుట్టుముట్టి దిబ్బమీదున్న ఇంటివైపు మరలేవి. అప్పుడు అతనికి ఆ ఇంటిలో నుంచి కూడా పొగ వస్తున్నట్లు తెలిసేది. పైగా దిపం వెలుగు కూడ కనపడేది. అయినప్పుటికీ ఆ కొంప శిధిలమైపోతున్నట్టు అనిపించేది మిగత వూరంతా ఆనందంతో కలకలలాడుతూ వున్నట్లు కనిపించేది. ఇలా ఎందుకనిపీస్తోందా అని అనుకునేవాడు.

అనేకసార్లు ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం దొరికేది కాదు. వెనుకటి రోజులలో మనను చెడిపోయినపుడల్లా అతను పైనవున్న మెట్టుదారి మీదుగా తమ ఇంటినుంచి రులుదు ఇంటివైపు వెళ్ళేవాడు. కాని అర్హరా(్రి వేళ అక్కడనుంచి తిరిగి వచ్చేటపుడు ఈ రోజున అతనికి అదే ఆలోచనలు ముసురుకున్నాయి. మిగతా ప్రపంచం అంతా అన్ని ఇళ్ళల్లోను అందరూ హాయిగా నిద్రపోతున్న సమయంలో వాళ్ళ ఇంట్లో మాత్రం తల్లి అతనీ రాకకోసరం కనిపెట్టుకుని

103

కళ్ళల్లో వత్తులేసుకుని జాగరణ చేస్తూ కూర్వునేది. ““నాయనా నువ్వు ఇంత ఆలస్యంగా ఎందుకు వస్తావు?” అని ఎంతో దీనంగా విచారంగా అడిగీది, సమాధానం కోసరం ఆగకుండా ఏదో సణుక్కునేది. “వచ్చి ఏం చేస్తాడు మరి. ఇంట్లో తనని పలకరించేవాళ్ళు ఇంకొక్కళ్ళు వుంటేగాని అలాంటివాళ్ళు అంటూ, ఒక్కరూ ఉన్నప్పుడు ఎవరూ, చెప్పకుండా తనంతట తానే వేళకి వచ్చేవాడు. అప్పుడు నీకు నాలుగేళ్ళు. మీ నాన్నగారు అస్తమానం అంటూవుండేవారు. మన మోదన్‌ నవ్వు అర్జరా(త్రివేళ అపరాత్రివేళ నిశ్శబ్దాన్ని చీల్చుకుని వినపడుతూ వుండేది"' అని. నువ్వు బాగా చిన్నప్పుడు చచ్చిపోయిన మీ అక్కతోటి అస్తమానం ఏదో గొడవలు చేస్తూ 'కీంకీం అంటూ పెద్దగా నవ్వేవాడివి. అర్హరా(త్రి అయ్యేవరకు పడుకునేవాడివి కావు. ఇంకొక్కళ్ళను పడుకునిచ్చేవాడివి కావు. నాన్నగారు వచ్చిన తరువాత ఆయన దగ్గిరే పడుకునేవాడివి. ఓ రోజున ఆయన చేనుకి నీరుపెట్టి బాగా పొద్దుపోయి. తిరిగివస్తే కోడికూత వేళకి తిరిగొచ్చేనరికి అప్పటిదాకా మేలుకుని వుండి, అప్పుడు ఆయనతో కలిసి ఆయన దగ్గిరే పడుకున్నావు. ఇంకొకళయితే ఏం చేసేవాళ్ళు? ఎవరు మాత్రం ఏం చేస్తారు? ఏం చెప్పమంటావు? ఆ రాతిరి నిన్ను ఎత్తుకుని మోసేసరికి నా కాళ్ళు పడిపోయాయి. “అమ్మా వీజ్లి మోసి మోసి నా నడుము విరిగిపోయింది. ఇంక నువ్వు ఎత్తుకోమ్మా వీణ్ణి అని అంది. అప్పుడు నేను అన్నాను కదా ““పొడ్డున్నుంచే పని చేసిచేసి బాగా అలిసిపోయాను. ఒక్క క్షణంపాటు నడుము వాల్చి కన్నుమూసి విశ్రాంతి తీసుకుంటాను. అందుచేత నువ్వే ఎత్తుకో”' అని బతిమాలింది. కాని నిన్ను ఏం భూతం పిశాచం పట్టుకునేదో కాని, ఒక్కక్షణం కూడ కళ్ళు మూసేవాడివి కావు.”' బేబే చెప్పే ఈ కబుర్లు వింటూ వుంటే మోదన్‌ మనసు ఎలో బాధ మరీ "పెరిగిపోయేది. అతనికి అస్తమానం అనిపించేది. ఇలాంటి కట్టు కథలన్నీ వాళ్ళ అమ్మ తనకోసరమే అల్లి వినిపించినట్టుగా అప్పుడప్పుడు ఒళ్ళు మండేది కూడాను. పాపం బేబే ఏమీ తెలియని అమాయకురాలు భోలా మనిషి అనుకునేవాడు. తాను పుట్టినప్పటి నుంచి కూడా తల్లిని ఎంతో కష్టపెడుతున్నానని అనిపించేది. ఈ అవసాన కాలంలో కూడ ఆమెను ఇలా కష్టపెట్టవలసిందేమో అనుకునా డు. 104

ఒక్కొక్కసారి అతని మనస్సులో, తిరిగి ఈ కొంపను ఎలాగైనా నిలబెట్టాలనే కోరిక ఎంతగా పెల్లుబికేదంకటే మరునాడు మామయ్యను చూడడానికి వెళతానని వంకపెట్టి తనకి పిల్లనిస్తాననే వాళ్ళ వూరికే వెళ్ళేవాడు. కిందటి రెండు నెలలలోను మూడుసార్లు వెళ్ళొచ్చాడు.

రులుదు సోమరితనం మీద అతనికి కొంత అనుమానం వచ్చింది. రులుదు కూడా తక్కువవాడేం కాడు. అసలు నంగతి ఏమిటో కొంచమైనా తెలియనిచ్చేవాడు కాడు. ఎవడైనా ఈ ప్రస్తావన వచ్చినపుడల్లా చాల్లే నోరు మూనుకుని పడివుండు అనేవాడు. మిగతా విషయం గురించి వడవడా వాగేవాడల్లా ఈ విషయంలో మాత్రం ఏమి నోరెత్తేవాడే కాడు. ఒకరోజున మోదన్‌ కాస్త కఠినంగా మాట్టూడేసరికి వున్నట్టుండి అతనికి ఎంతో దుఃఖం పొంగి వచ్చింది. ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.

“మోదన్‌, నువ్వు ఇలా నోరు పొరేనుకుంటావు ఎందుకు?” నవ్వుతూ నవ్వుతూ ప్రస్తావించాడు. ''అయిందేదో అయింది. ఇంక నాలుగురోజులు ఓపికపట్టు. రంగమంతా సిద్దమయింది. పనులన్నీ పూర్తి అయ్యాయి. అభ్యంతరాలు ఏమీ లేదు. మామూలుగా ఏదో చిన్న విషయమై వాళ్ళు వట్టెట్టి కూర్చున్నారు. అందులో పెద్ద చెవ్పుకోదగింది ఏమిలేదు. అంతా సవ్యంగా అయిపోతుంది. నువ్వేం బెంగపెట్టుకోకు.

“ఇంత చిన్న విషయానికి మెడ ఉచ్చులో దూర్చిన ఆ మనిషిని గురించి మాదన్‌కు మనస్సులో ఎన్నెన్నో సందేహాలు బయలుదేరాయి. అయితే, రులుదూతో స్నేహం తెంచుకోవలసినంత పరిస్టితి ఏమి రాలేదు. అతని "స్నేహం వదులుకుని ఎక్కడికి పోగలడు. జైలు నుంచి తిరిగి వచ్చినప్పటి నుంచి తాను ఒంటరితనాన్ని భరించలేకపోతున్నాడు. ఇంకో సంగతి ఏమిటంట, రులుదూతో స్నేహం లేకపోతే. అతను మరీ ఒంటరివాడయిపోతాడు. రులుదుకి అతని మనస్సులో చెలరేగుతున్న సంశయ సంక్షోభమంతా బాగా తెలుసు. అందుకే మరునాడు ఆలన్యం చేయకుండా తయారయి, వెళుతూ అన్నాడు. ''మోదన్‌, ఈసారి వట్టి చేతులతో తిరిగివస్తే నన్నీపేరున పిలవకు. అటో ఇటో, ఖచ్చితంగా తేల్చుకోకుండా రానేరాను.*'

నిజంగానే అతను ఏమి తెలునుకోకుండానే తిరిగిరాలేదు. మూడోరోజున తిరిగివచ్చి ఆ మరునాడు మోదన్‌ని వెంటపెట్టుకుని తిరిగి వెళ్ళాడు.

105

ఆడపిల్లవారితో పరిచయం చేసి తిన్నగా మోదన్‌ చేతే మాట్టాడించాడు. ఒకటి రెండు మాటలు వినేసరికి మొదట్లో రులుదుమీద అనుమానం వచ్చింది కాని చివరికి ఆది చెడ్డగా నిలిచిపోయింది. తిరిగి వచ్చేటపుడు దోవ పొడవునా అసలేమీ జరగనట్టుగానే ప్రవర్తించాడు. ఆ సాయంకాలం అటూ ఇటూ తిరిగి వద్దామనే వంకపెట్టి వూరి అవతలకి తీసికెళ్ళి వూళ్ళోకి తిరిగివస్తున్న నలుగురు ఆడపిల్లలకేసి మధ్యనున్న ఆ కాబోయే సపెళ్ళికూతురుని కూడ 'సైగచేసి చూపించాడు. దాన్ని చూడగానే మోదన్‌ తల తిరిగిపోయింది.

“శాంతించు. శాంతించు. కంగారు పడుకు.*' అంటూ రులుదు అతని చేయి పట్టుకుని వారించాడు. పారిపోతున్న గొడ్డుని మందలించినట్లు. తిరిగి నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు. '“చూసావుకదా రులుదూసింగ్‌ మజాకా. అప్పుడే ఏమయింది ఎజువేసి వలవేసి పిట్టలను పట్టుకున్నట్టు ఏదో విధంగా బుట్టులో వేసుకుంటారు. ఇక ఆవిడ సంగతి, వేరే చెప్పేది ఏముంది? ఏమయినా ఉంటే అదికాస్త పెళ్ళయిన తరువాత బయటపడుతుంది. ఆ పాకుతున్న పాములా జరజరాపోతున్న సంగతి నీకు తెలుస్తుంది. ఆ కొంగమెడ చూసావా ఎలా కదులుతుందో. ఆ కళ్ళు చూడు.”?

మోదన్‌కీ అనిపించింది తన కాళ్ళ[క్రింద భూమి గి(ర్రున తిరుగుతున్నట్టు. రులుదు తనను పూర్తిగా మౌసగిస్తున్నాడేమో అన్న భ్రమకూడ కలిగింది. అదంతా నిజమే అయినట్టుయితే తాను ఈ జన్మ వదిలి మరో జన్మలో పడతానేమో అని కూడ అనిపించింది.

ఊరికి తిరిగి వచ్చే దోవలో రులుదూ అతనికి మరికొన్ని సంగతులు కూడ చెప్పాడు. మోదన్‌ అవన్ని నిజమేనని అనుకున స స్టే కనిపించాడు.

““చూడు, నిష్టూరమైనా నిజం చెప్పుకోవడం మంచిది. ఇప్పుడు వినడానికి కష్టంగావున్నా దానివలన మేలే జరుగుతుంది. లేకవోతే అనక మనసులో పేరుకుపోయిన కుళ్ళు అలాగే వుండిపోతాయి.?! అన్నాడు రులుదు పెద్ద ఆరిందలా. వయోవృద్దుడైన అనుభవశాలిలా. ఇంతాచేసి అతని వయస్సు ముప్పయి యేళ్ళకు మించవు. అతనికి ఓ కొడుకు పుట్టాడు. వాడు పుట్టగానే చచ్చాడు. రెండో కొడుకు అండంలో వుండగానే ఆ గృహస్టుని, పిన తండ్రి పెదతండ్రి కొడుకులని కొట్టి చంపేసారు. ఆమె పుట్టింటికి వచ్చి చేరింది. అప్పుటినుంచి అక్కడే వుంది. ఇంకేం చేస్తుంది పాపం? నువ్వు అన్ని

106

తెలిసినవాడీవి. తెలివైనవాడివి. ఆడపిల్లలను ఇంట్లో వుంచుకోవడం ఎంత కష్టం. రోజూ గుమ్మంలో వెలుగుతూవుండే కుంపటీని తల్లితండ్రులు ఎలా సహించగలరు? చాలా కష్టమైన విషయం. పైగా ఎలాంటి కాని కాలం వచ్చి పడింది. చుట్టాలు, పక్కాలు, సోదరులు, బంధువులు ఈ కాలంలో ఆడపిల్లని ఎవరు పోషిస్తారు. ఉండటానికి ఇద్దరు అన్నదమ్ములు వున్నారు. కాని వాళ్ళ సంసారాలు వాళ్ళే నిభాయించుకోలేకపోతున్నారు. దీని బరువు కూడ ఎవరు నెత్తినేసుకుంటారు. తండ్రి ఏమో చచ్చిపోయాడు. ఇంతకాలం దీన్ని ఎవరు పోషిస్తారు. ఇదంతా నిర్ణయించేవాడు పినతండ్రి దగ్గరో దూరమో కొంచెం చుట్టరికం కూడ వుంది. ఆ పినతండ్రికి ఇతరత్రా కూడా దగ్గరదో దూరందో మరొకరకం చుట్టరికం వుంది. ఇవ్పుడింక నువ్వే ఆలోచించి చూడు, నీ దగ్గిర ఏ విషయం కూడ దాచలేదు. ఇంతవరకు నంబంధం ఒక కొలిక్కి రాలేదు. అందుకని నీతో ఏమి చెప్పలేదు. ఇప్పుడు అన్ని నంగతులు బయటికి వచ్చాయి. మంచిపని అయింది. ఇంతకీ వాళ్ళు చెప్పేది ఏమిటంకు, పిల్దాడు చూస్తే జైలుకి వెళ్ళివచ్చాడు. పైగా వయసు ముదిరింది కూడాను. చూస్తూ చూస్తూ పిల్లను ఎలా ఇస్తాము. ఇంతకీ నేను ఒక (ప్రతిజ్ఞ పెట్టాను. తలపెట్టినది ఎప్పుడూ మధ్యలో వదిలిపెట్టను. అవనరమయితే తల తాకెట్టు పెట్టయినా సాధించి తీరుతాను. ఆ కుర్రాడు రెండో పెళ్ళివాడయినా ఇలాంటి కళంకం లేకపోయినట్టయితే. మేము ఎదురు కట్నం ఇచ్చికూడ లక్షణంగా -పెళ్ళిచేసేవాళ్ళం. కాని ఇప్పుడు....; అయితే కాని ఇప్పుడు ఇలాంటి తప్పుడు మాటలు రానివ్వలేదు. నేను వున్నమాట చెప్పేసాను. నీకు ఎంతకావాలో న్పష్టంగా చెప్పేయండి. దాపరికం ఎందుకు అన్నాను. మొదట్లో మూడు వేలు అన్నారు. ఆరు వారాలు అయ్యేసరికి బేరం రెండువేలకి దిగింది. నువ్వు అన్నీ తెలిసినవాడివి. ఈ రోజుల్లో రెండువేలు అంటు ఎంత? ఇచ్చాడా. వజ్రానికి విలువకట్టుగలిగేవాడు ఎవడు? ఇంకా అడ్జాల్లో పిల్లాడంటావా వాణ్ణి నేను చూడలేదుకాని తామరపువ్వులా వుంటాడు. గోవులాంటి ముఖం లేడికళ్ళలాంటి కళ్ళు అలా వుంటాయి. వాళ్ళ బావగారు దాని మరిదిగారు ఇద్దరుకూడ వీడు చస్తే బొవుంటుందనుకునేవారు. భూమి ఎలాగ పంచుకుంటారు?! ఇంతలో ఏం జ్ఞాపకం వచ్చిందో ఏమోకాని మౌట్ట్లాడుతున్నవాడల్లా మానేసి ఒక్క క్షణం నిశ్శబ్దంగా వున్నాడు. మెల్లిగా 107

రహన్యంగా అన్నాడు. ఇందులో మనకు పోయేది ఏముంది. పాపం వాడు తనకుతానే ఏదో విధంగా పొట్టుపోసుకుని పెరిగి పెద్దవాడవుతాడు. తరువాత ధైర్యం వుంటే వాళ్ళవూరు వెళ్ళి వాడి కవతం వాడు చూసుకుంటాడు. లేకపోతే మన చెప్పుచేతులలో వుంటాడు. మనకి కుడి భుజంలా వుంటాడు. ఇప్పుడు వాడిని తీసుకొచ్చి పెంచి పెద్షచేస్తే వాడికి అపాటి కృతజ్ఞత వుండకపోతుందా. ఓరి దౌర్భాగ్యుడా వాడేం జంతువుకాదురా మనిషయ్యా మనిష్కి??

రులుదు చెప్పినదాన్ని అంతా విన్న తరువాత ఇది మినహా అన్ని విషయాలు వాడికి నచ్చాయి. ఎవడో పరాయివాడి పిల్లను తీసుకొచ్చి పెంచాలని మోదన్‌కు రుచించలేదు. లైతు కడుపున పుట్టినవాడెవడికైనా సరే ఇదేమంత ్రతిష్పాకరమైన విషయం కాదనుకున్నాడు. అయినా ఏం మాట్లాడలేదు. తాను పూర్తిగా ఇతరుల చెప్పుచేతులలో నలిగే నిస్సహాయుడిని అని అనుకున్నాడు. రులుదు అతన్ని ఎటూకాని పరిస్థితులలో ఇరికించేసాడు. తపి ంచుకు పోవడానికి పిసరంతైన వెలునుపాటు కనిపించలేదు.

రులుదు ఎన్ని రోజులపాటు ఇతర ఏర్పాట్లు చేయడంలో మునిగి వున్నాడో ఆన్ని రోజులపాటు మోదన్‌ అటూ ఇటూ యోచిస్తూనే వున్నాడు. చివరకు ఒకనాడు రులుదూ వచ్చి ''“తమ్ముడు ప్రయాణానికి సిద్దంకా. మనం త్వరలోనే వెళ్ళవలసి వుంది.” అని చెప్పినపుడు మోదన్‌కు నిజంగానే తల తిరిగిపోయింది.

ఆ రాత్రే మోదన్‌ గుండె దిటవు పరుచుకుని బేబేకు సంగతంతా వపే సాడు. విని ఆమె నిశ్చేష్టురాలైపోయింది.ఆమె తమ దురవస్టకి కళ్ళల్లో నీళ్ళు గిర్రున తిరిగాయి. ఆవిడ రాత్రల్లా ఏడుస్తూనే వుంది. '““ఆయనే కనక (బ్రతికున్నట్టుయితే నీకీ అవస్ట్ర వుండేదికాదు*' అని మాటిమాటికి అంటూ వుండేది. **నీకు నిజంగానే కనక అప్పటిలో ఆ పాత సంబంధమే కుదిరినట్లయితే ఇప్పుడు ఇలా జరిగేదేనా. అప్పుడు మీ నాన్నగారు మేళతాళాలతో వూరేగిన్తూ తీసికెళ్ళేవారు కదా. ఓయి భగవంతుడా! నువ్వు ఎంత కఠినవాడివి అయ్యా. ఇదంతా నా ఖర్మ.”

మౌదన్‌కి అప్పుడప్పుడు తల్లిపై కోపం పాంగివచ్చింది. ఒకసారి తనపై తనకి అసహ్యం వేసేది. ఇలా తెల్దారేవరకు ఆమె అడిగినదానికి ఏమీ సమాధానం

108

చెప్పకుండానే గడిపేసాడు. తెల్టారిన తరువాత లేచి దుస్తులు ధరించి ఇంకేం మౌట్టాడకుండా జరగాల్సినదంతా దైవానికి వదిలి రులుదూతో కలసి బయలుదేరి ప్రయాణమయి వెళ్ళాడు.

ఇంటింటా అందరూ ఈ విషయమే చర్చించుకుంటారు. గోరంతలు కొండతలుగా చెప్పుకుంటున్నారు లోకులు పరిపరి విధాలుగా. రచ్చ సావిటిలో కూర్చుని మీరాబ్‌ కొడుకులు కాని, మగ్గర్‌లాంటి వాళ్ళు నచ్చ చెప్పడానికి (ప్రయత్నించారు. లోకుల పోకడను వివరించారు. ఇంతకీ జరిగిపోయిన దాన్ని ఎవరు ఆపగలరు. లోకులు తమలో తాము చర్చించుకునేవారు. వాగ్యుద్దాలు చేసుకునేవారు. తమకుతాము 'నడ్డుమణిగి నిశ్శబ్దంగా వుంటున్నారు.

ఒకరోజున చిస్నె మొహం వేళాడేసుకుని మోదన్‌ పొలంలో వుండగా అక్కడికి వచ్చాడు. బోదెగట్టున కూర్చుని నజ్జన్‌ గురించి ప్రస్తావించి దిగులుగా మాట్లాడాడు. అయిపోయిందేదో అయిపోయింది కాని చిన్నన్నయ్య మౌదత్రం అన్నాడు, '"“అనలు నంగతి ముందు తెలిసివున్నట్లుయితే ఇంతకంటే మంచి ఏర్పాట్లు ఏదో విధంగా చేసి వుండేవాళ్ళమే కదా అని.

ఈమాట వింటూనే మోదన్‌కి బాగా కోపం వచ్చేసింది.

చురచురా చూన్తూ అన్నాడు, ““వాడితో చెప్పు. ఇలాంటి తెలివితక్కువగా మాట్లాడవద్దు. నేను పన్నెండు ఏళ్ళపాటు ఎలాంటి చోటలో ఉండి వచ్చానో తెలుసా. ఇంకొకళ్ళు ఎవళ్ళయినా అయితే పన్నెండేళ్ళు కాదు. పన్నెండు రోజులపాటు వుండగలిగితే చాలు. కోడెతాచులా ్రవర్తించేవాడు. ఇంతకీ నేనంకే మీరు ఏమనుకుంటున్నారు. మీరు చచ్చేవాడి గొంతుకలో గుక్కెడు నీళ్ళు పాయ్య లేనివాళ్ళు. నాకేం మేలు చేస్తారు.?

చిన్నా కొంచెం జంకాడు. నంగతి తిరిగి తనమీదకు వచ్చేసరికి కంగారుపడుతూ అన్నాడు. "“లేదన్నయ్యా అయిందేదో అయింది. ఆందులో తప్పు పట్టటానికి లేదని నేను అతనికి ఎన్ని విధాలో నచ్చచెప్పుడానికి ప్రయత్నించాను. కాని ఎంత చెప్పినా వినకుండా ఒత్తిడిచేసి నన్ను మీ దగ్గరికి పంపించాడు.

“అదేమిటి. ఆ పంపినవాడెవడో, ఆ వచ్చినవాడు ఎవడో నాకు కొంచెం కూడ తెలియదా మోదన్‌ మరింత మండిపడ్డాడు. నువ్వు ఆ బానపొట్టు వాడిదగ్గణ నేర్చుకొచ్చిన సంగతులన్నీ నా గోళ్ళనిండా ఇరుక్కునే వున్నాయి.

109

మీరందరూ అనుకుంటున్నారు కదా వాడు ఎలాగో అలాగ మోసపోయి చస్తాడు. అప్పుడు పాలం అంతా మనమే వేసుకోవచ్చునని. అసలు సంగతి ఇదేకదా. అవునా కాదా. కాని ఇలాంటి తప్పుడు ఆలోచనలు ఎప్పుడూ చేయకండి. నేను మీకు ఏం కాకపోతే మీరూ నాకు ఏమి కారు. నేను మీ దగ్గరికి వచ్చి ముష్టి ఎత్తుకు అడగను.?!

చిన్నా మరింత బెదిరిపోయాడు. వున్నట్టుండి మోదన్‌ ఇలా ఎందుకు అయిపోయాడో అతనికి అర్హం కాలేదు. వాడు తిరిగివచ్చిన తరువాత అప్పుడప్పుడు అన్ని సంగతులు చర్చించే చిన్నాతో మోదన్‌ ఎప్పుడూ ఇంత కఠినంగా మాట్లాడలేదు. చిన్నా మనస్సులో చాలా దిగులుపడిపోయాడు.

“అన్నయ్యా, నన్ను కూడా వాళ్ళల్లో ఒక్కడిగా జమకట్టుస్తున్నావు. ' ఎంతో నమ్రతంగా అన్నాడు. *+నా సంగతి నీకు తెలియదా.?”' మోదన్‌ ఏం మాట్లాడలేదు. ఒక్క క్షణం ఆగి మళ్ళీ మాట్లాడటం మొదలెట్టాడు. “*నీదేం అవతారంరా. నువ్వు కూడ వాడికి తోడబుట్టేనవాడివే. నువ్వు మాత్రం ఏం తక్కువవాడివా. వూరందరితో పాటుగానే నువ్వుకూడ వుండిపోయావుకాని వాళ్ళని కాదని నువ్వేం చేసావు. కాని అది స్వాభిమాని చేసే పనికాదు.”

ఈ మాట చోటీకి అంతగా రుచించలేదు. కోపంతో అతను పెద్దగా మౌట్టాడసాగాడు. “అన్నా నువ్వు అలా మాట్లాడకూడదు. నా సంగతి నీకు పూర్తిగా తెలుసు. నువ్వు నన్ను తండ్రిలా పెంచావు. సమయం వచ్చినపుడు నీకే తెలుస్తుందిలే. నువే ఎ చూద్దువుగాని. కాని ఇలా నువ్వు మాట్టాడవలసింది కాదు.?'

కోపంతో ఒళ్ళు మండిపోతుండగా చినా ఎ అక్కడనుంచి వెళ్ళిపోయాడు. మోదన్‌ ముందుగా అతని మొహంవైపు చూసాడు. వెనక్కి తిరిగి వెళ్ళిపోతున్నవ్పుడు అతని వెనుక భాగం చూసాడు. ఇదంతా ఏ జన్మలో చేసుకున్న పాపమో అనుకున్నాడు. అప్పుడెప్పుడో జరిగిన ఓ చిన సంఘటన అతని మనన్సులో మనకమనకగా మెసిలింది. ఒకసారి అతను ఈ చేతిలోనుంచే పచ్చగడ్డికోసి ఇంటికి తీసికెళ్ళాల్సిందని చిన్నాకు పురమాయించాడు. అతను మొరాయించాడు. అప్పుడు అతని వయస్సు పది పన్నెండేళ్స ్భ వుండవచ్చు. కోపం వచ్చి మోదన్‌ అతన్ని గట్టిగా ఒక లెంపకాయ కొట్తాదు. అతను కొంప మునిగేటట్లు గట్టిగా ఏడవటం మొదలెట్టాడు. ఇలాంటి అర్బకుడు

110

ఇంత గట్టిగా ఏడవటం మోదన్‌ చూడలేకపోయాడు. ఛెళ్ళున కాట్టడంతో చంపమీద తేలిన అయిదువేళ్లు ముద్రలు చూసి ఎంతో విచారించాడు. ఏడ్పుకుంటూ పారిపోతున్న చిన్నాని పిలిచి ఓదార్బాలని ఎన్నిసార్లు రమ్మని పిలిచినా అతను రానేలేదు. ఎంత గట్టిగా కేకవేసినా వినిపించనట్టుగానే భయంతో మరింత పరుగు లంకించుకున్నాడు.

నేడు కూడ మోదన్‌కి అతను అలాగే పారిపోతున్నట్లు అనిపించింది. కానీ ఈరోజు మాత్రం అతన్ని మళ్ళీ పిలవలేదు. పిలవాలని అనిపించలేదు. కాని మనసులో సంశయం మాత్రం అనుక్షణం అలా వృద్ది పొందుతూనే వుంది. ఒక్క నిముషంసేపు ఆతను పాఅకొమ్ముమీద ఆనుకుని నిలబడ్డాడు. మనన్సు మళ్ళీ మరో విధంగా ఆలోచించసాగింది. అప్రయత్నంగా ఆతని ధ్యాన ఇంటివైపు మళ్ళింది.

వచ్చిన అయిదారు రోజులు గడిచేసరికి ధాని ఇంటి రూపురేఖలు పూర్తిగా మార్చేసింది. లోపల బయటా చక్కగా అలికి ముగ్గుపెట్టింది. ఇంట్లోవున్న మురికిబట్టులన్నింటేనీ మూట కట్టుకుని చెజువుకు తీసికెళ్ళి చక్కగా ఉతుక్కు వచ్చింది. పాతపాయ్యి తీసి కొత్త పొయ్యి కట్టింది. ఇంట్లో కావలసిన సామానులు అన్నీ తెచ్చిపడేయమని మాటిమాటికి మోదన్‌ని అడిగేది. బేబేని మంచంమీద నుంఛి కాలు కిందకు పెట్టలేకుండా చేసింది. ఆమెని దర్హాగా మంచెం మీద కూర్చోపెట్టి పొద్దున్నా సాయింత్రం అందరికంటు ముందుగా వెచ్చవెచ్చని రొట్టలు చేసి తినడానికి అందించేది. 'పెందళాడే లేచి అత్తగారికి పాదాభివందనం చేసేది. ఇలా ఎన్ని విధాలు తంటాలు పడ్డా ఎంత "సేవచేసినా అత్తగారి మనన్సు కరగలేదు. ధానీ వెంటవచ్చిన చంటిపిల్లాడి వయస్సు నాలుగేళ్ళయినా నిండలేదు. అయినా ఆ పిల్లాడు అత్తగారికి విషప్రాయమైపోయాడు.

ఈ నంగతంతా మోదన్‌కి తెలియకపోలేదు. అస్తమానం ఈ విషయాల గురించే ఆలోచిస్తూ వుండేవాడు. అయినా వచ్చిన నాలుగు రోజులలోనే ధానీ ఇల్లంతా సరిదిద్రినట్టుగానే మరో నాలుగురోజులు గడిచేసరికి ఈ విషయం దానంతట అదే సర్హుకుపోతుంది లెమ్మని అనుకునేవాడు. కానీ మొన్న జరిగివ సంగతి తలచుకుంటే అతని మనస్సులో కొాంపం అనుమానం వేసింది. మొన్నరాత్రి పడుకునుండగా ధానీకి మనస్సు బరువెక్కిపోయింది. పాలకోసం అస్తమానం వీడించుకుతింటున్న గేలూను ఒక్క దెబ్బ కొట్టింది. నాలుగయిదు

క్షే!

తిట్టుకూడ తిట్టింది. మోదన్‌ ఆశ్చర్యంగా దానివంక చూడసాగాడు. రెండుమూడుసార్లు గుచ్చిగుచ్చి అడుగగా అప్పుడు చెప్పింది. ''ఏం చెప్పను? నాకేం తెలుసు? ఇంత మందభాగ్యురాలినని. అయినా నా మాట ఎవ్వరూ నమ్మరు. సంవత్పరన్నరపాటు మా వదిన నామీద కట్టుకథలు ఎన్నో అల్లి వూరు వూరంతా ప్రచారం చేసి వచ్చింది. ఆమె అనేది “ఇది కూడ వాడితోపాటు లేచిపోతుంది. ఇది వాడిదగ్గిరే అక్కడే వుంటుంది. అత్తారింటి నుంచి తిరిగొచ్చి బావగారిని చేనుకుంటుంది. ఇప్పుడిక్కడ బేబే దెబ్బలాడటానికి సిద్దంగా వుంది. ఏమైనా నాలుగు రోజులు ఎవరినైనా పరీక్షగా పరిక్షిచడం అవసరం. అయిదు వేళ్ళు సమానంగా వుండవు కదా. నాకేమయిందని. భగవంతుడే ఇన్ని కష్టాలు కలిపిస్తే ఏమయింది? ఇంత మాత్రానికే ఏమయిపోతుంది. ఇందులో ఏం కీడు మూడుతుంది. పడ్డవాళ్ళు ఎప్పటికీ చెడ్డవాళ్ళుకారు. మహారాజులకి, మహారాణులకు కూడా ఆపదలు వన్తూ వుంటాయి.!* |

ధాని కళ్ళలోకి చూస్తూ వింటున్న మోదన్‌ ఇదంతా ఆడవాళ్ళ కథ అనుకున్నాడు. ఆడవాళ్ళ (ప్రవర్తనను అతను ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా పదిమంది చెప్పుకుంటుండగా చాలా విన్నాడు. రులుదు మాత్రం ఇదివరకు ఎన్నిసార్లు హెచ్చరించలేదు! ఆడజాతిని నమ్మి కూర్చోకురా బాబు అనేవాడు అన్తమానం ఒక్కటని కాదు. ఒక్క దోజులో ఎన్నివందల సంఘటనలు జరుగుతూ వుంటాయో. కానీ ధానీ నిశ్చలమైన అందచందాలు, సహనము, వినయము అన్నీ చూసేసరికి అతనికి తనమీద తనకే కోపం వచే ది. అతను ధానీకి మెల్లిగా నచ్చచెప్పి వూరుకోబెట్టాడు. బేబే స్వభావమే అంత అని మెల్లిగా కబుర్రలలోకి దించాడు.

చిన్న పీల్లలా క్షణంలో అంతా మర్చిపోయి మామూలుగా మాట్లాడుతున్న ధానేని చూసి అతను మరింత ఆశ్చర్యపోయాడు. తన మొదటి భర్త తాలూకు విశేషాలన్నింటిని ఆమె పట్టుణం నుంచి కొత్తగా వచ్చిన పిల్ల అక్కడివన్నీ తన స్నేహితురాలికి చెపుతున్నట్టుగా చెప్పుకు రావడం అతనికి మరింత ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. ఆమె మాటలన్నీ వింటూ వుంకే ఎవరి దగ్గర ఎలాంటి మాటలు చెపుతుందో అనుకునేవాడు. మోదన్‌ మనసు ఎలో అనుమానం వచ్చింది. అర్ధరాత్రి వరకు ఆ విషయమే ఆలోచిస్తూ

112

పడుకున్నాడు.

కాని ఈ ఆలోచన అంతా ఎండుటాకుల వలె ఆతను విదిలించి పారేసాడు. ఇంకా రోజంతా పూర్తిగా గడవనేలేదు. ఇంకా చాలా భాగం అలాగే వుంది. కాని మోదన్‌ మనస్సులో ఎంతో దిగులు కలిగింది. ఎంత తిన్నా తీరని ఆకలివాడీలా. మిగిలిన పనంతా వదిలేసి ఇంటివైపు వచ్చాడు.

మాఘమాసం. కృష్ణపక్షం. ఎండ నులివెచ్చగా వుంటోంది. అస్తమిస్తున్న సూర్యుడు అందంగా ఉన్నాడు. గడచిపోతున్న మాఘమాసంలో ఒకరోజున గట్టీగా వాన కురిసింది. తరువాత అక్కడక్కడ కనపడుతున్న చెట్టు చేమలు, చేల రంగు అప్పుడే వికసిస్తున్న పూలగుత్తిలాగా వుంది. దిబ్బమీద వున్న ముసలి చెట్టు రెట్టింపు అయినట్టుగా వుంది. కుడివైపున వున్న ఆవ మొక్కలు నాలుగయిదు మళ్ళు ఎంతగా పూచి ఫలించాయంక్షే మొత్తం నేల అంతా వసంతం ఒత్తుగా చల్లినట్టుగా వుంది. ఈ ఆవచేల రంగు ్రతిఫలించి ఆ పక్కనే వున్న గోధుమ చేలు శెనగ చేలు కూడా పచ్చగా ఆకుపచ్చగా కనపడుతున్నాయి. మందమలయానిల స్పర్శతో ఆఅవచెట్ట తలలు మెల్లిగా వూగుతున్నప్పుడు ఆకాశంలో అది ్రతిఫలించిన. తీరు అగాధమైన నీలనీరథిలో ఆవ పువ్వుల రంగులో వున్న పసువు పచ్చని నది వచ్చి కలిసి తేలిపోతున్నట్టుగా కనిపించింది. మోదన్‌ ఈ ఉపమానాన్ని గురించి వినడం అయితే విన్నాడుకాని అది అతని వూహకు అందలేదు. దాని నజీవరూపం అతని మనో నేత్రం ముందు సాక్షాత్కరించింది. ఇటువంటి మనోహరమైన ఉపమానాన్ని గురించి ఆలోచించకుండా భుజంమీద పాణ, పలుగు పెట్టుకుని వెళుతూ వెళుతూ సస్యశ్యామలమైయున్న ధరి(్రిని జాగ్రత్తగా చూసుకుంటూ వస్తున్నాడు. ఆ వాతావరణంలో అతని ఆలోచనలన్నీ కొ త్తకొత్తగా వింత వింతగా వున్నాయి. మనన్సు ఎంతో ఉల్జాసంగా వుంది.

ఒక్క క్షణంపాటు మోదన్‌కు అనిపించింది. ఈ జీవితమంతా అర్హంలేనిది సారంలేనిది కాదు అనిపించింది. జీవితం అంతా ఇలాగే వున్నట్లయితే మానవజన్మ సారకమైపోతుందనుకున్నాడు. అతను అనేకసార్లు గురుద్వారాకు వెళ్ళినపుడల్లా అక్కడ నిత్యం పారాయణం చేస్తున్న గురుబాణీ గీతాలను వింటూ. వుండేవాడు. “జీవుడా నువ్వు ఇక్కడకు ఏదో కొంచెం బావుకుందామని వచ్చావు.”' ఈరోజు ఎందుకో కాని గురుబాణీలోని ఆ

[13

వాక్యమే పదేపదే జ్ఞాపకమొస్తోంది, అక్కడికి ఏదో తనే పూర్తిగా బావుకున్నట్లు. అతను మెల్లిగా కూనిరాగాలు తీసుకుంటూ అడుగులో అడుగు లెక్కెంటుకుంటూ నడుస్తున్నాడు. తన చేను గట్టుమీద వున్న కాలిబాట తాలూకు ధూళి అతని కొత్త కిర్రు చెప్పుల కింద నుంచి దూరివచ్చి అరికాలంతా బీడు అయిపోతున్నట్హుగా అనిపించింది. ఆది సోకి ఒళ్ళంతా వేడెక్కిపోయినట్లుగా వుంది. మాటిమాటికి వంకరగా అందంగా వున్న తన చెప్పుల కొనలలోకి వాటి పట్టైడుమీద అందంగా అల్లిన నెమలి బొమ్మల్ని మౌటిమాటికి చూస్తూ నడుస్తున్నాడు. మేఘాలమీదుగా తేలిపోతున్నట్టు వుంది. కట్టుకున్న బట్టలు పక్షి రెక్కలలాగా తేలికగా సున్నితంగా సుందరంగా తేలిపోతున్నట్టు అనిపించింది. పుట్టిన పది పన్నెండేళ్ళ వరకు కఠిక నేలమీద పడి దొర్హడం వలన కర్కశమైపోయిన అతని ఎముకలకి ఇస్త్రీ చేసిన ఆ పావ్యులిన్‌ యొక్క మృదు స్పర్శ అదోలా కమనీయమైన అనుభూతిని కలిగించింది. కొత్త గుడ్డతో తీర్చి చుట్టిన తలపాగా మడతల ఠీవిని నిలపడానికి పెట్టిన గంజి వాసన, తలంటుకోవడం వలన జుట్టు నుంచి వెలువడిన సువానన కలిసి మత్తెక్కిస్తొంది. రోడ్డుమీదకు వచ్చి కలిసిన కాలిబాట ఇంకా పైకి చేలమీదుగా ఎక్కడో ఇంకా పైకి వెళుతున్నట్టుగా వుంది. అక్కడికి చేరి మోదన్‌ ఒక్క షణం ఆగి మళ్ళీ ముందుకి సాగాడు. ఢరిత్రి ఆకు పచ్చని పరికిణీ, పసుపు పచ్చని ఓణీ వేసుకుని తీర్చంతో నవ్వుతూ తుళ్ళుతూ గంతులు వేసే పడుచు పిల్లిలా వుంది. తీక్షణమైన మాట, గోధుమవన్నె రంగు శరీరం, నల్లగా మిలమిలలాడే కళ్ళు, సన్నగా పొడుగ్గా వుండే కాళ్ళూ, చేతులూ, పోతపోసిన వి(గ్రహంలా వుండే శరీరం. ముఖ కవళికలలో నుంచి ఉట్టేపడుతున్న జీవకళలు చేదు తీపి కలిసినట్టుండా కష్టసుఖాల అనుభవసారము. తేనెమీద తేలియాడే మైనపు పరకలలాగా అనిపించింది మోదన్‌కి. దాన్ని స్పర్శించడానికి కూడ అతనికి మనస్కరించలేదు. అందాన్నంతటిని చూస్తూ చూస్తూ వుండిపోతే బాగుంటుందనిపించింది. ఎంత అద్భుతమైన సంగతి ఇది. ఈరోజున అదే ధరిత్రి ఎలా కనపడుతుందో చూడు అ చేల మధ్య అతను పాతికేళ్ళు గడిపాడు. కాని ఆ ధరిత్రి ఏనాడు కూడ ఆడదానివలె కనుపించలేదు. అతని భావనా (ప్రపంచంలో మెదలుత్తున్న కే14ీ

ఈ ధరిత్రి రూపం అంతా ధానళీలి అయిన పుణ్య(న్తీ న్వరూపం. ఎందుకో కాని వున్నట్టుండి అతనికి 'ఆహా* అనిపించింది ఓసారి.

ముందుకు సాగిపోతూ మెల్లిగా అడుగుతీసి అడుగేన్తూ మోదన్‌ కన్నెత్తి వూరివైపు ఒక్కసారి నిశ్చలంగా చూసాడు. ఊర్లో వున్న ఇళ్ళ గోడలు, కప్పలు కూడా కడిగినట్లు కనిపించాయి. చెజటువుగట్టును వున్న మునలి మాను మీదుగా అవ్వుడే ఉదయిస్తున్న నూర్య కిరణాలు (ప్రతి పెరటి గోడమీద పడి (ప్రతిఫలిస్తూంది. ఆ నూర్యకాంతిలో వెల్లేసిన గోడను ఒక విధంగానూ మళ్టేసి అలికిన గోడలు మరొక విధంగానూ కనపడుతున్నాయి. ఇదంతా మోదన్‌కి కొత్తగొ వింతగా కనపడింది. ఈ విధంగా ఒకే నూర్యకాంతిలో ఏ వాకిలికి ఆ వాకిలి వేరువేరుగా కనిపించడం కూడ ఇదే అతనికి మొదటిసారి.

ఇక ఇప్పుడు అతను తన దృష్టిని మిగత అన్ని వాకిళ్ళ వైపునుంచి మరల్చి తన ఇంటివైపు నిగిడి చూసాడు. దిబ్బమీద వున్న తుమ్మచెట్టు నీడ (క్రమక్రమంగా పొడుగవుతూ వచ్చి తన పాదాలను తాకింది. అతని వెనుకవున్న రెండిళ్ళ వాకిళ్ళు ఆ తుమ్మ చెట్టు నీడలో నుంచి మరింత విచిత్రంగా కనపడ్డాయి. కాని వాకిలి తలుపులు తెరిచివున్నాయి. “అవును. మనుష్యులు వుంటున్న కొంపలో తలువులు ఎప్పుడూ తెరిచేవుంటాయి.”' అనుకున్నాడు మోదన్‌ పైకి గట్టిగా తనలోతాను నవ్వుకుంటూ.

దాంతో ఇంటికి వెళ్ళాలనే కోరిక అతనిలో మరింత తీ(వ్రమయింది. దొడ్డిలో (ద్రేలాడగట్టిన తాడుమీద నాలుగయిదు తడిబట్టులు ఆరగట్టి వున్నాయి. గుమ్మంలోకి కాలుపెడుతూనే ఇల్లంతా ఒక్కసారి కలయజూసాడు. వంటింట్లో అప్పుడే తోమి కడిగి బోర్లించిన గిన్నెలు మెరిసిపోతున్నాయి. పొయ్యిలో భగభగా మండుతున్న అగ్నిజ్వాల ఎజ్జటి కాంతులను ప్రతిఫలించి అవన్ని రాగిపాత్రలవలె కనపడుతున్నాయి. రెండిళ్ళ తలుపులు తెరిచివుండటం చేత లోపల పడివున్న చిన్నా పెద్దా వస్తువులు, వట్టి గడ్డిపరకలు, అన్నపానాలు, పుష్కలంగా వుండే ఆ ఇంటి శోభ దొడ్డిలో వాల్చిన మంచంమీద పడుకుని కేరింతలాడుతున్న గేలూ... అతని కంటపడ్డాయి.

కాని గేలూవైపు తిరిగి చూన్తున్న మోదన్‌కి తలపై ఎవరో కొట్టినట్టయింది. గేలూ తొడుక్కున్న కొత్త చొక్కా చూసేసరికి మోదన్‌కి తన వాటాదారుడు ఎవరో కలిసినట్లు అనిపించింది. గేలూ మోదన్‌కేసి చూసి నవ్వినవుడు

క్షే1ే5్‌

సంతోషం కలిగినా తీక్షణ రూడణ స్వరంతో వాడిని కొట్టువచ్చినట్టు పిలిచాడు. “ఒరేయ్‌ మీ అమ్మ ఎక్కడుందిరా'' అన్నాడు.

“+ బేబే??' అన్నాడు ఆ పిల్లాడు గట్టిగా అటా ఇటూ చూస్తూ. '“ఎక్కడికో బయటికి వెళ్ళింది.” అన్నాడు.

“బయటికి అంటే ఎక్కడికి?

“ఆ తుమ్మచెట్టు వైపు”

వెంటనే మోదన్‌ తన చూపు ఆ తుమ్మవచెట్టువైపు మరలించాడు. అక్కడ ఎవ్వరూ కనపడలేదు. కుర్రాడు మళ్ళీ తన ధోరణిలో తాను ఆడుకుంటున్నాడు.

మోదన్‌కు ఉన్నట్టుండి ఆ ఇల్లు అంతా శూన్యమ్రైపోయినట్టు కనపడింది. “బేబే ఎక్కడికి వెళ్ళిందిరా'' అని ఆ కుర్రాడిని ఇదివరకటి కంటే తీవ్రమైన న్వరంలో (ప్రశ్నించాడు.

“పెద్ద బేబే సంగతా? ఏమో ఎక్కడికి వెళ్ళిందో తెలియదు."'

ఇంతలో చేతులో మెరుస్తున్న చెంబుతో తుమ్మవెట్టువైపు నుంచి తిరిగివస్తున్న ధానే కనపడింది. మనన్సులో ఏదో ఒక అల ఉవ్వెత్తుగా లేచింది. కాని అది దగ్గరికి వస్తున్న కొలది మనస్సు కుదుటపడింది. ధానీ వచ్చి గుమ్మంలో అడుగు మోపిందో లేదో మోదన్‌ అడిగాడు, ''మేమ్‌సొహెబ్‌ ఎక్కడిదాకా వెళ్ళావు” అన్నారు. _

“గిన్నెలు తోముకోవడానికని ఎజ్జమట్టి తేవడానికి వెళ్ళాను.!? అని ధానీ జవాబిచ్చింది. తన తెల్లని పళ్ళవరున "కనపడేటట్లు నవ్వుతూ, ఓణీ నవరించుకుంటూ.,

“ఇలా ఇల్లెప్పుడూ ఖాళీగా వదిలిపెట్టి వెళ్ళకు!" అని అన్నాడు కర్ర చేతిలో తీసుకుంటూ,

“నేను వెళ్ళేటప్పటికి మీ అమ్మగారు ఇత్తిట్లోనే ఉన్నారే'' అంది. అని ఖంగారుగా అటూ ఇటూ పరిగెత్తుకు చూసీలటి. కాని బేబే కనపడలేదు.

“నాయనా బేబే ఎక్కడి” అని ధానీ కొడుకుని అడిగింది.

““తెలియదు'' అన్నాడు.

““నిహాల్‌కార్‌ పిన్నిగారింటికి వెళ్ళి వుండవచ్చు.

మోదన్‌ కర్రను లోపల పెళ్టేసి వెలుపలికి వచ్చేసరికి కుర్రాడితో కాస్పేపు

116

ఆడుకోవాలనిపించింది. కాని ఒక చిన్న సంకోచం మాత్రం అతన్ని ఎందుకో ఆ కుర్రాడి దగ్గరికి పోనివ్వటంలేదు. ఎన్ని రోజులయింది ఆ కుగ్రాడిచేత “నాన్నా! అని పిలిపిస్తానని ధానీ వాగ్దానం చేసింది. కాని అన్ని రోజులూ కూడ ఎంత ప్రయత్నించినా ధానీ వాడిచేత మోదన్‌ని 'నాన్నా' అని పిలిపించలేకపోయింది. ఆ కుజ్ఞాడు పిలవడానికి సిద్దంగా లేడు. ఇది మరింత ఆశృర్యకరమైన సంగతి. వాడు నవ్వుతూ నవ్వుతూ ఆడుకోవడానికి పారిపోయాడు. ఇది సంకోచం కాదు. మనస్సులోని ఏదో చెప్పరాని బాధ, ఈర్ష్య అని మోదన్‌కి అర్హమయిపోయింది. అయినా ఇంతకీ ఆంత చిన్న. కు(ర్రాడిమీద తనకెందుకీ ఈర్ష్య.

“నాయనా గేలూ, మీ నాన్నగారి దగ్గరికి వెళ్ళు” అంది పొయ్యి దగ్గజు కూర్చున్న ధానీ తాను కట్టుకున్న తెల్ల పైజామా సరిచేసుకుంటూ నవ్వుతూ అలా అంటూనే ఆవిడ మోదన్‌వైపు చూసి అతని మొహంలో మారుతున్న కవళికలను గమనిస్తూ తనలోని మోహం అంతా కళ్ళలోకి ప్రతిఫలింప చేనుకుంది.

ఆ కు(ర్రాడు కొత్తవాళ్ళ నెవళ్ళనో గుర్తుపట్టుడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్టుగా మోదన్‌ మొహంలోకి తదేక దృష్టితో చూస్తున్నాడు. ఆశ్చర్యంగా కూడా చూన్తున్నాడు. మోదన్‌ అతనికేసి చూసాడు. ఆ తరువాత ధానీ కళ్ళలోకి చూసాడు. అతని మనస్సులో ఒక సంశయం బయలుదేరింది. కానీ మరుక్షణంలోనే వున్నట్టుండి మనన్వు కుదటపడింది. సంశయమంతా తొలగిపోయింది. నవ్వుతూ రెండుచేతులూ చాచి ముందుకు వచ్చి ఆ పిల్దాడిని ఎత్తుకుని గాలిలోకి ఎగరేసి అందుకున్నాడు. గేలూకి అడుగుశ్వాన అడుగికి పైశ్వాన పైకి నిలివిపోయింది. కాని వీడి పొట్ట తన ముక్కుమీద ఆన్ని కితకితలు పెడుతూ వుంకు గేలూ ముఖం మొక్కబొన్న పొత్తు అంత అయి ఆరవిచ్చి నంతోషంతో కలకలలాడింది. కిలకిలా నవ్వాడు. ఎంత నంతోషంగా ఎంత గట్టిగా నవ్వాడంటే మోదన్‌ వాళ్లో అలాగే నాలుగయిదుసార్లు పైకెత్తి గాలిలోకి విసిరి పండు అంటుకుని పొట్టమీద ముక్కుతో కితకితలు పెట్టి కలకలా నవ్వించాడు.

అ నమయంలో మోదన్‌ ధానీ కళ్ళకేసి చూడలేదు కాని వాడు కేరింతలాడుతూ కిలకిలా నవ్వుతున్న ధానీ నవ్వును మౌదత్రం విన్నాడు. ఆమె

నల్లని కనురెప్పలు మిలమిలా మెరుస్తున్నట్టు కనపడ్డాయి. లోపలి అందాన ంతా ఆమె కనురెప్పలే పుణికిపుచ్చుకున్నట్టు అనిపించింది. 'అంతవరకు అంతరాంతరాలలో ఎక్కడెక్కడో అణిగి మెణిగివున్న అశ్రువులు అమె కనుకొలికలల్లో "పెల్లుబికి జలజలా రాలసాగాయి. ఈ ఈర్ష్య నిండిన ఈ విషభాండం నుంచి శ్రావణ మేఘాలనుంచి వచ్చినట్టుగా అమృతపు జల్లులా కురుస్తున్నాయి.

మౌదన్‌ కన్నులలో ఈ చూపు కలుపగల సామర్ద్యం లేదు. అందుకనే గేలూతో ఆడుతున్న సమయంలో ఏదో వంకతో మెడ అటువైపు తిప్పి ఓరగా చూసాడు. తిన్నగా చూడలేకపోయాడు ఆమె కళ్ళత్లో కళ్ళుపెట్టి.

బేబే విహాలి ఇంటే నుంచి తిరిగి వచ్చేనరికి ఆమెకి మోదన్‌ ఉత్సాహంలో మార్పు వచ్చింది కనవడింది. దిగులు వచ్చిన బేబే మొహం చూసేసరికి అతనికి అదోలా కనిపించింది కాని ఆతని ఉత్సాహం ఏమాత్రం "తగ్గలేదు. రొట్టె చేతిలో పెట్టుకుని ఆమెకి ఆందించడానికి వెళి ్భి మంచం మీద పక్కనే కూర్చుని నవ్వుతూ అడిగాడు, “బేబే ఇప్పటికి కూడ నీకు ఇంట్లో ఏమి తోచటం లేదా?*!

“ఏమంటున్నావు అంది బేబే గాభరాగ "*అదేం లేదు. నేను వూరికే అలా వెళ్ళాను, రోజంతా భాళీగా కూర్చుని కూర్చుని విసిగిపోతున్నాను. పని అంతా కోడలే చేసుకుపోతుంది. అందుకేసి కొంచెంసేపు అలా తిరిగివద్దామని అనుకున్నాను.”

మోౌదన్‌కి అనిపించింది. బేబే అబద్దం చెపుతోందని. అయినా అసలు అబద్దం ఆడాల్సిన ఆవసరం అమెకు ఏముందని తనలోతాను నచ్చజెప్పుకున్నాడు. అయినా ఇంతకంచే అమెక్సు మాత్రం ఏం సుఖం కావాలి? బేబేతో తాను గంభీరంగా అన్న మాటలకీ కొంచెం వేళాకోళాన్ని కూడ జతచేసి మౌట్టూడాడు. ఇంతవరకు ఈ ప్రపంచంలో ఏ అత్తగారు కోడళ్ళు మధ్య సయోధ్య ఎప్పుడు ఎక్కడా నెలకొనియుండలేదు. ఇపు డు మీ సంగతి ఏమిటో తెలియదు నాక్సు.! అన్నాడు.

"అదేమిటి నాయనా అలా అంటావు? ఇప్పుడు ఏమయింది? తాను ఆ రాతసులతోటి పూర్తిగా తెగతెంపులు చేసుకున్నానని దీనితోటి దెబ్బలాడ లేకుండా సుఖంగానే వుందికదా గంగి గోవులా'? అంది.

118

బేబే నోటివెంట గోవు అనే మాట రావడం మోదన్‌కు విడ్డూరంగా కనపడింది. ధానీ పూర్తిగా తనకు పూర్వ పరిచయం లేని కొత్తదానిలా అనిపించింది. తన ఆలోచనలకి తనకే నవ్వు వచ్చింది. భోజనం చేస్తున్నంతసేపు బేబే తన ఇద్దరి చిన్న కోడళ్ళ దుర్మార్గాన్ని రకరకాలుగా వర్లిస్తూ వాళ్ళ ముందు ధానీ ఎంత మంచిదో వివరించి చెపుతూంకు విని మోదన్‌ ఆమె అబద్దం చెప్పడం లేదనుకున్నాడు.

“చూడు మోదన్‌ నీకు తెలియనిదేముంది? లోకం నోరు మూయడానికికోసరం ఇప్పుడొచ్చి కొన్ని రూపాయలు ఇచ్చిపోయారు కొత్తకోడలి కానుకగా! ఆ తరువాత ఇంతవరకు మళ్ళీ వాళ్ళు తొంగిచూసారా? ఎంత గొప్ప కుటుంబంలో పుట్ల్టామని చెప్పుకుని ఏం లాభం? ఏమో ఏం తెలుసు, ఎవళ్ళకి తెలును? ఎవళ్ళకి వాళ్ళు తాము ఎంతో గొప్పవాళ్ళమని అనుకుంటున్నారో ఏమో మరి. చూడు. ఆ చిన్నాడి బుజ్జమీద ఏం విభూతి వులిమిందో ఏమా. వాడుకూడ ఇటుకేసి రావడం మానేసాడు. చిన్నది ఇంకా ఫరవాలేదు కాని ఇంతవరకు పెట్టిన తగువులన్నీ ఆ సెద్లదే తెచ్చిపెట్టింది. నీకు తెలియనిది ఏముంది. ఏ దుష్ట గడియలలో ఈ రాక్షసి ఇక్కడ పెరట్లో పాదం మోపిందోకాని వజ్రంలాంటి నా కొడుకుల్ని నాశనం చేసింది.”

బేబీ కళ్ళనిండా నీళ్ళు కమ్ముకున్నాయి. మోదన్‌కి మనస్సులో ఇంతకు పూర్వం చేలో చిన్నవాడితో జరిగిన వాక్కలహం మెదిలింది. ఆ తరువాత నజ్జన్‌ సంగతి జ్ఞాపకమొచ్చేసరికి అతని మనస్సు కోపంతో నిండిపోయింది. వెంటనే లేచి పెరట్లోకి వచ్చాడు. ముందుగా వీధి తలుపుకేసి వెళ్ళాడు లోపలవున్న ఇంటికేసి వెళ్ళబోతున్నట్టుగాః కాని పశువుల పాక దగ్గరికి వెళ్ళి పాఆతో పేడ తీసి పోగు పెట్టడం మొదలెట్టాడు. ॥

ఆ రాత్రి మోదన్‌ ధానీతో వాళ్ళ తల్లితండ్రుల గురించి ఇతర బంధువర్గాన్ని గురించి వంశ విశేషాలను గురించి ఎన్నెన్నో అడిగి తెలుసుకున్నాడు. ఆ వివరాలన్నీ తెలుసుకోవడం కోనరం ఇదివరలో ఇంత బాజ్యుక్యాన్ని ప్రదర్శించలేదు. ధానీ కూడ మొదటనుంచి తన తల్లితం(డ్రులను గురించి తన మొదటి అత్తవారిల్లు గురించి ఏ సంగతి దాచలేదు. కానీ అతనికి ఓ విషయం ఆశ్చర్యం వేసింది. ఏమిటంటే ధానీ తండ్రిని గురించి ఒక్కమాట కూడ చెప్పలేదు. ఎప్పుడైనా అతని సంగతి జ్ఞాపకం వస్తే మాట దాటెసేది.

క్షే9

అప్పుడు ధానీ కంఠనస్వరంలో వచ్చే మార్పులను గమనిస్తూనే వుండేవాడు. ఆఖరికి ఆమాట అతను తిన్నగా అడిగసాడు. ““నువ్వు ఆయన్ని గురించి మనస్సు విప్పి ఏమి ఎందుకు చెప్పవు? చెపితే నాకు ఏమైనా స్నేహితుడు అయిపోతాడా ఏమన్నానా?' అన్నాడు మోదన్‌. ధానీ ఏమీ మాట్లాడలేదు. మోదన్‌ అనుకున్నాడు ఆమె కళ్ళనిండా నీళ్ళు నిండిపోయాయని. తరువాత మెల్లిగా మొహం అటువైపు తిప్పుకుని మనస్సు కూడగట్టుకుని అతి కష్టంమీద వినిపించీ వినిపించనట్టుగా మాట్లాడసాగింది. “ఇప్పుడు ఆ చచ్చినవాడి చితిని తిరగతోడితే మనకి లభించేది ఏమిటి? ఎందుకని అనవసరంగానూ? మౌదన్‌లో కోపం క్షణక్షణానికి పెరిగిపోతోంది. అతని మనసు లో బయలుదేరిన అనుమానం బలపడుతోంది. అతను కొంచెం తీవ్రంగా కర్కశంగా అన్నాడు. “అదంతా విని నేను మాత్రం బావుకున్నది ఏమిటి? నాకు ఒరిగేది ఏముంది. నీకు ఇష్టమై చెప్పాలనివుంటు చెప్పు. లేదూ మానేయ్‌.”' ధానీ గేలూని వూరడించడానికి కోనరం అన ట్టు లేచి కూర్చుంది. అతని మనస్సులో వుండే అసలు మాట బయటికి రాలేదు. క్షణంసేవపు నిశ్శబ్దంగా వూరుకుంది. ఆ తరువాత తన లోపలి బాధనంతా లోలోపలే అణచివేసుకుని పైకి నవ్వుతూ మాట్లాడసాగింది. “నువ్వు చిన్న పిల్పాడిలాగా ఎవరూ ఏమీ అనకుండావే మూతి ముడుచుకుంటుంటావు. చెప్పడమే మంచిది. దాచిపెట్టి బావుకునేది ఏముంది? అయినా నేను ఎందుకు దాచి పెట్టాలి? ఎంతకాలం దాచొపెడతాను? దాచిపెట్టి క్షణం 'బ్రతకగలనా ఇక్కడ? పైగా ఇలాంటివన్నీ ఒకవేళ దాచాలన్నా దాగుతాయా? ఎప్పుడో అప్పుడు ఎలాగోలాగు బయటపడుతూనే వుంటాయి. నేను అప్పుడప్పుడు అనుకుంటూ వుంటాను. మనం ఇలాగ ఎందుకు మాట్లాడుకోవాలి అని.?*

మోదన్‌ మనస్సు కుదుటపడింది. కాని మనస్సులోని అనుమానం తొలగిపోలేదు. ధనీ ఇంతవరకు, ఇప్పుడు కూడ ఏమీ చెప్పనేలేదు.

ఆ తరువాత ఈ రాత్రికూడ మిగతా అన్ని రాత్రులలాగానే చీకట్లు ముసురుకున్నాయి. ఆ సాయంకాలం అతని మనస్సులో మెరున్తూ మెదలిన వ్లూహలన్నీ మాయమయిపోయాయి.. ధానీ కూడా మంచంమీద ముఖం గోడవైపు తిప్పి పదుకుంది. కిరసనాయిల్‌ బుడ్డీ దీపం అర్హరాత్రివరకు

120

వెలుగుళూనే వుంది. నిద్రలో ఎవరూ కూడ లేచి దాన్ని ఆపలేదు. అందులోని చమురంతా అయిపోవడంతో దానంతట అదే ఆరిపోయింది.

తెల్లూరగానే మోదన్‌ లేచి చూసేనరికి ధానీ పొచిపనంతా పూర్తిచేసేనుకుంది. పెరట్లో వాల్చివున్న మంచంమీద కూర్చుని వేడి వేడి టీ గ్లాసు పట్టుకొచ్చిన ధానీని స్నానం చేసి మడువ ధోవతులు ధరించిన పరిశుభ్రమైన దాని ఆలంకరణని చూసేసరికి మోదన్‌ మనస్సులో నిన్నరాత్రి ముసురుకున్న చీకట్లు సదవకాసాన్ని వృథా చేసాయేమోనని అనుకున్నాడు. ఎలావుంటే నాక్షేం కావాలి కనుక అని తన మనస్సుని తాను సరిపెట్టుకున్నాడు.

ధానీ కూడ అతని మొహంలో వచ్చిన మార్పులను గమనించి అరవిచ్చిన ఆవ చేనులా అందంగా వయ్యారంగా తిరగసాగింది. ఆమె కాళ్ళూ, చేతులూ అంగ సౌందర్యమంతా చూస్తుంటే మోదన్‌ మనస్సులోని అనుమానమంతా కరిగిపోడం మొదలెట్టింది. కూలిపోతున్న కొంపని నిలబెట్టుడానికి ధానీ చేస్తున్న శ్రమకు ప్రతిఫలంగా ఆమె గతాన్ని ష్షమించగలననుకున్నాడు మోదన్‌. ధాని మనన్సులో తనంటే వున్న చిన్నా పెద్ద భయాలను, ఆశంకలను తొలగించి చేయాలనుకున్నాడు. ఆమె మనన్నులో గూడు కట్టుకుని వున్న భయంభాయను అమె కళ్ళలో (ప్రతిఫలిస్తూ ఉండటం తాను ఎన్నిసార్లు చూడలేదు కనుక భయంతో మెరిసే ఆ కళ్ళట్లో ఏదో దిగులు ఎన్నిసార్లు కనపడలేదు తనకి! దైన్యంతో ఆమె యావత్తు రూపురేఖలు [గ్రహణం పట్టినట్టుగా అయిపోయాడు. దానికి తోడు మరొక భయంకరమైన విషయది ఏమిటంటే తాను దోషి అన్న సంగతి మోదన్‌ మనస్సుని అనుక్షణ కలిచి వేస్తుండడం. ఒళ్ళంతా నరనరానికి పాము విషం ప్రాకిపోతున్నట్లు అనిపించింది. అతని మనస్సులో వున్నదేదో పైకి రాకుండా లోవలికి పోకుండా బాధపెదుతున్నట్టు ఆ బాధకు తట్టుకోలేక గిలగిలలాడిపోతున్నట్టు అనిపించింది.

(గ్రామంలో అందరూ వింతగా చెప్పుకుంటున్న విషయం ఒకటుంది. మోదన్‌ రులుదు ఇద్దరూ కలిసి ఒక ఉమ్మడి భార్యకు తెచ్చుకున్నారని గగ్గోలుగా చెప్పుకుంటున్నారు. కావలసిన డబ్బేమో రులుదు పెట్టుబడి పెట్టాడు. ఉండటం ఏమో అది మోదన్‌ ఇంట్లో వుంటుంది. అలా ఎందుకు జరగాలి? అందరూ ఈ ్రశ్న అయితే అడిగేవారేకాని అందుకు నరియైన

శీ2!

జవాబు చెప్పేవాళ్ళు ఎవరూ కనపడలేదు. చాలామంది ఎగతాళిగా మౌట్ట్లూడేవారు. కొందరు “నిజమా” అని ఘంటా పధంగా చెప్పేవారు. ఇలాంటీ పోకిరి మాటలు అనేవారికి పోకిరీ పనులు చేసేవారికి అందరికి కూడ సైకి ఏం చెప్పినప్పటికి లోపలలోపల అతనంటే భయమే. కాని పెదవి దాటిన మాట ప్పధివి దాటకుండా వుందా ఎక్కడైనా. ఏదో ఒక రోజున ఏదో ఒక రూపంలో గోరంతలు కొండంతలై చేరవలసిన వాళ్ళ చెవులకి చేరనే చేరింది. “ఈ వెధవలందరినీ ముక్కలు ముక్కలుగా నరికి చిలుము గొట్టంలో వేసి కాల్చి నుసిచేసి పొగ పీల్చ్బృనూ. ఎదురుంగా ఎవడొస్తాడో రమ్మను చావ వుంట.*” అన్నాడు రులుదు పశువుల కొట్టం తుడుస్తూ. రో(ధ్రాతర నేత్రాలతో. కుక్కజాతి వాళ్ళు దూడను దూరంగా బయటికి ఎక్కడో మొరుగుతూ వుంటారు. ఎవరికైనా చావ అంటూ వుంకే రమ్మను. అల్లుడికి ఎదురుంగా. ఇలాగ వెధవ కూతలు ఎన్ని కూసినా సూర్యుడికి చంద్రుడికి మసిపూసి మచ్చవేయాలంటే వీలవుతుందా? ? షోడస కళా పరిపూర్లుడైన అవతారమూర్తి పై ఎందరు ఎన్ని అభాండాలు వేయలేదు అన్నాడు. రెండణాలు విలువలేని చాకలివాడు కూడా. అభాండాలు వేసాడు. ఎవరు ఎవరి నోరు మూయించగలరు? ఎవడైనా మీసమున్న మొగాడు తగుదునమ్మా అంటూ ముందుకు వచ్చి ఆ అనదలుచుకున్నదేదో మొహంమీదే స్పష్టంగా అనేస్తే అప్పుడు తెలుస్తుంది మజా ఏమిటి అంటే నరి. అని చూడమను. అప్పుడు ఈ చిన్న వెధవను ముక్కలు ముక్కలుగా నరికి పారేయను. రులుదూ అంటే ఎవడనుకుంటున్నావు? పెళ్ళాన్ని లేవదీసుకునిపోతుంటు ఏమి చెయ్యలేక చూస్తూ వూరుకున్న తెలుకుల వెధవ బిస్లీ కొడుకులాగా చేతకాని దద్దమ్మ అనుకున్నావా ఏమిటి? వాడి వంశమంతా దుంప నాశనం చేసి పారేస్తాను. ధైర్యం వుంటే తేలుకొండె మీద చేయివేసి చూడమను.'! రులుదూ తన మనస్సులో వున్న కసినంతా ఇప్పుడే ఇక్కడే వెలికక్కేసాడు. అయినా మనస్సు తేలిక పడడం లేదు. ఆ సాయంత్రం అతను మోదన్‌ ఇంటికి వెళ్ళి ఎవరో ఏమిటో చెప్పకుండ అందరిని అక్షులు పక్షులు తిట్టిపోసాడు. మోదన్‌ చెవులలో కూడ ఇలాంటి మాటలు కొన్ని పడకపోలేదు అయినా అనవసరంగా ఆవేశాలకు లోనై రెచ్చిపోయి అలాంటి అపనిందలను మరింత (ప్రచారం చేకూర్చడం మంచిదికాదని. అతను నిబ్బరంగా 22

ఊరుకున్నాడు. రులుదూ మాటలు వింటున్న కొద్దీ మోదన్‌కు కోపం వద్దంటున్నా పెరిగిపోతోంది, క్షణక్షణానికి, విని విని వినుగెత్తిపోయి కోపంగా అన్నాడు. “వదిలేయ్‌ ఇంతటితో ఆ విషయం వదిలేయ్‌! అవసరంలో ఎనరుకుండలా అలా కుతకుతా ఉడికి పోతావెందుకు? ఎవడైనా వచ్చి తిన్నగా నెత్తిన గుద్దుకున్నప్పుడు చూద్దాం. ఓరి మెద్దూ! నేను ఈ మాటకే కుమిలిపోతున్నాను. '“రులుదూ మరింత ఉడికిపోయాడు. అసలు ఎవడైనా ముందుకు వస్తే మనం బాధ పడటరదేనికి? ముందూ మునువూ తాగిన పనరంతా కక్కించేయనూ.!

ఒక్క నిముషం మాట్టూడకుండా వూరుకుని మోదన్‌ ఆ మాట మరోవైపు మళ్ళించాడు. ఎక్కడైనా పాత ఎద్దులబండి పాతది అమ్మకానికి దొరుకుతుందేమో చూడు.

“ఎద్దులబండా'' అన్నాడు రులుదు అతనికేసి ఆశ్చర్యంగా చూస్తూ. “'ఎడ్డులబండి దేనికి? నెత్తినేసి కొట్టుకుంటావా? మోదన్‌ నువ్వు ఎలాంటి తెలివితక్కువ మాటలు మాట్లూడుతున్నావు ఏమి సంబంధం లేకుండా. భలేవాడివిరా. నేనేమన్నా నా ఎద్దులబండిని నేను నా దగ్గిువున్న ఎద్దులబండీ వుందిగా నేను దాన్ని ఏం చేసుకుంటానని? నాదేముంది? నాలుగు మడుగుల గింజలు రాలితే మవో గొప్ప. దాన్ని ఎప్పుడైనా తెచ్చుకోవచ్చు. ముందే నీ కుప్పకూర్చిన ధాన్యమంతా ఇంటికి చేరేస్తాను. ఇప్పుడు చెప్పు. నేను ఇంకేం కావాలో. పోరా పో, ఏ మాట్లాడుతున్నావో. నాకే తెలియదు.

రులుదూ మొగం ఇంత చేసుకుని అక్కడే అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న ధానీకేసి చూసి కటువుగా ఇలా అన్నాడు. ధానీ కొంచెంగా ముసుగు సవరించుకుంది. రులుదు మాటల వింటున్న కొలది ధానీ ముఖ కవళికలు అనుక్షణం. మారిపోతున్నాయి... అందువల్ల _ రులుదూ మనస్సు అంతరాంతరాలలో కొంచెం కొంచెం చల్లబడటం ప్రారంభించింది. ధానీ తన నల్లని కనురెప్పలని రెపరెపలాడిన్తూ రులుదూ వంక చూసినప్పుడల్లా రులుదూ శరీరంలోని ప్రాణాలన్నీ పోతున్నట్లు అనిపించింది అతనికి.

ఒక్కొక్కసారి లోకులు అనుకునే మాటలలో నిజం లేకపోలేదేమోనని అనిపిన్తూ వుంటుంది. అతను నిజంగానే నీతిమాలినవాడు! ఆ సమయంలో కుడిచెంప నిమురుకుంటూ కాండ్రించి గోడకేసి తిరిగి తుపుక్కున ఉమ్మేసాడు.

క్షే23

ఎవడికి తెలుసు ఏ విషయానికి ఎలాంటి అపార్జాలు కల్పిస్తూ ఎంతదూరం సాగదీనుకొచ్చాడో? అతను ఇంకా కోపంగానే అంటున్నాడు. మనిషన్న వాడికి ఎవరికైనా కొంచెం గౌరవం ధర్మం వుంటూ వుండాలి. కొంచెం సహనం వుండాలి. వెళ్ళిన చోటల్లా అడ్డమైన గడ్డీ కరుస్తూ వచ్చేవాడు కూడ ఒక మనిషేనంటావా? ఈ నీలాకాశం ఎవరో ఒకరి బలంమీదే నిలబడి వుంది. ఏ రోజున అయితే ధర్మం, నీతి తప్పి చరించిననాడు ఈ భూమి ఒక్కసారిగా కృంగిపోదా? అప్పుడిక మిగిలేదేమిటి?

ఆ తరువాత మాట్టాడుతున్నంతసేపు రులుదు వంచిన తల పైకెత్తనే లేదు. ముసలాడిలాగా తల ఆడిస్తూ మోదన్‌తో “హహా హి అంటూ పెద్ద (శ్రీరంగనీతులు చెప్పుకుంటూ పోయాడు. వెళ్ళబోయేముందు హరకార్‌ పిన్నమ్మ దగ్గరికి వెళ్ళి తల పాదాలకు తగిలించి కుశల ప్రశ్నలు అడుగుతూ వుంటే బయటనుంచి గేలూ లోపలికి వచా ఎడు. వాడీని ముద్డు చేయబోతూ ఒకసారి వెనక్కి తిరిగి చూడాలనిపించింది. అయినా మనను స గట్టీపరుచుకుని వెనుతిరిగి ధీధీ గుమ్మంవైపు వెళ్ళిపోయాడు.

'““ఠొట్టలు చేస్తున్నాను. వంట అయిపోవచ్చింది. భోజనం చేసి వెళ్ళండి? అని కేకేసింది ధానీ వెనుకనుంచి. ఒళ్ళంతా ఒణుకు పుట్టింది. శక్తి అంతా పోయింది. ముందడుగు వేయలేకపోయాడు. అలాగని వెనక్కి. తిరిగి చూడలేకపోయాడు కూడ, వెనక్కి తిరిగి రాలేకపోయాడు. “వద్దులే. సుఖంగా వుండు. ఇంటి దగ్గిర మా అబ్బాయి వుండే వుంటాడు.” అని గబాగబా బయటికి వెళ్ళిపోయాడు. మోదన్‌ లేచివెళ్ళి అతన్ని జబ్బ పట్టుకుని తీసుకువద్దామనుకున్నాడు కాని ఎంత ప్రయత్నించినా లాభం లేకపోయింది.

ఆ రాత్రి అతను తన శూన్య గృహంలో మోకాళ్ళు తాటించి కాళ్ళు జావుకుని పెద్ద పరువుమీద చిరిగిన దుప్పటి పరుచుకుని పడుకున్నాడు. అర్హరాశ్రివేళ అతని వీధి తలుపు ఎవరో తట్టుతున్నట్టు మూడుసార్లు భ్రమ కలిగింది. వేరే దుప్పటి అదీ కప్పుకోకుండానే ఉన్నవాడు వున్నపళంగా లేచి వీధి గుమ్మంవైపు వెళ్ళి ఎవరది ఎవరది అంటూ తిట్లు తిట్టుకుంటూ తిరిగివచ్చి పడుకునేవాడు. ఇలా ఎన్నిసార్లు అతని మనస్సుకి బాధ కలిగిందో కాని ఆపుకోవడానికి ఎంత ప్రయత్నించినా ఆగకుండా కళ్ళనుంచి నీళ్ళు ఏకధారగా ప్రవహించసాగాయి. కోడికూత వినిపించడంతో అతను కోపంగా లేచాడు.

[24

పక్కనే పడుకుని వున్న కు(ర్రాడిని గురించి పట్టించుకోకుండా తనంతట తానే లేచి కొల్లాయి రజాయి కప్పుకుని ముడుచుకు కూర్చుని బాధగా తనలోతాను గొణగడం మొదలెట్టాడు.

“ఓరి నీ మొహం ఏడృ. ఈ వయస్సులో గడ్డి తినడం మొదలెట్టావా. నీకు సిగ్గూ, ఎగ్గూ లేదురా వెధవా. నువ్వు ఇలాంటి నీతిమాలినవాడవు అయినప్పుడు నీకు చెప్పిన గాడిద కొడుకు ఎవరురా. వాడికోనం రెండువేలు తగలపెట్టాడని. న్న్వయంగా తెచ్చుకోలేకపోయావా. ఎవడైనా వద్దన్నాడా? వద్దనేవాడు ఎవడు? ప్రపంచం అంతా చేయిస్తూనే వుంది. నీ చేయి పట్టుకుని వద్దని ఎవడైనా అన్నాడా. జలకౌర్‌ చితిని పాటతో గీకుతూ వుంటాడు. వాడీ మనస్సులో పేరుకుపోయి కూర్చుందే అనుకో. దాన్ని బయటికి లాగడం ఎలాగ? అయితే ఇఫ్పుడు మరి ఎందుకు తిరిగి వస్తున్నాడు. వాడెందుకు తనంత తానుగా ఇలా హింసించుకుంటున్నాడు. తిన్నగా అనుభవించు చేతనైతే. అనలు సంగతి ఇది. ఇక్కడికి రాకయ్యా వీరుడా. మంచిగా తెలునుకో. “బుద్ది తెచ్చుకుని తెలివితేటలు నేర్చుకో. మనిషివి కావూ?”=

రులుదూ కళ్ళు తుడుచుకుని ముసుగులో కాళ్ళు నిగడతన్ని మంచంమీద పడుకున్నాడు. అతని మనస్సు కుదుటపడినళ్టు వుంది దీనిని బట్టి.చూస్తే. చాలా సేపటివరకు అతను తనకి తాను ధైర్యం చెప్పుకుంటూవున్నాడు, నెత్తిమీద ని(ద్రాదేవిత నాట్యమాడ సాగింది.

“ఏమిటి నాన్నా” అంటూ అతని వాగుడికి కుర్రాడు ఉలీక్కివడి లేచాడు.

“అదేమీ లేదు.” నిద్రమత్తు వదలగానే శాంతంగా అన్నాడు. ''అబ్బే అదంతేలే. ఏమిలేదు. పడుకో. పడుకో.

““పొద్దు పొడీచిందా?!

““ఇంక తెల్లారడానికి చాలాసేపు వుంది. పడుకో నాయనా.!'

అలా కొడుకుని హెచ్చరిస్తూనే రులుదూ తన మనస్సుని చక్కగా కుదటపటచుకున్నాడు.. రెండు. నిమిషాల తర్వాత అతనికి బాగా నిద్రపట్టేసింది.

అయితే ఆరోజు తరువాత ఏం జరిగిందో తెలీదుకాని మనన్ఫులో దీని గంటూ పడింది. మేలుకునేటవ్రుడు మరచిపోయినదంతా మళ్ళీ జ్ఞాపకం వస్తోంది. అతనికి ఆశ ఎక్కడా కనబడటం లేదు. కాని ఇప్పుడు తన బలహీనత

125

జ్ఞప్తికి వచ్చినపుడు బోలెడంత కోపం ముంచుకొస్తూంది. ఎప్పటిలాగే అర్జరాత్రివేళ నిద్దట్లో లేచి ఏమిటేమిటో వాగుతూ వుంటాడు. బహుశా చేతినింఢా పనులు ఇన్ని రోజులు అేకపోవడంచేత మనస్సు కుదురుగా వుండటం లేదు అనుకోవాలి. అందుకనే కాబోలు ఇది వరకు ఎన్నడూ లేనంతగా దాలవా* పంటకోసం ఎదురుచూడసాగాడు. కాని అందువల్ల అతనికి కాలం మరింత మందంగా భారంగా నడిచిందే తప్ప మరేమీలేదా; రోజు మరింత పొడుగైనట్లు అనిపించింది. రాత్రిళ్ళు మరింత దీర్షతమయులై మరింత శూన్యంగా కనపడసాగాయి. అఖరికి ఎదురుచూస్తున్న ఆ కోతరోజు రానే వచ్చింది. (ప్రజలు ఆవమార్చి పంట పదిలం చేసుకున్నారు. శెనగచేలు కోతి ప్రారంభమయింది. రులుదూ చేలో శెనగరొట్టు చాలా ఏపుగా ఎదిగింది. పండిన ఆ శెనగచేలను చూస్తుంటే అతని మనస్సు నవవికసిత కుసుమంవలె ఆనందంతో విచ్చుకుంది. అతను ముందుగా మౌదన్‌ చేలో పంట ఒబ్బిడి చేసేద్దామనుకున్నాడు. కానీ గొట్టపు బావిలో నీళ్ళు వేళకు అందక పోవడంచేత అది కొయ్యడానికి ఇంకా కాస్త వ్యవధి కావాలి. వాళ్ళల్లో వాళ్ళు కూడ బలుక్కుని రులుదూ చేలోకి వెళ్ళి అక్కడో పూట గడిపారు. వాళ్ళిద్దరూ ఆ చేలో భూతాలలాగా చకచకా పనిచేనుకు పోతూంటే వూరువూరంతా ఆశ్ళ్యర్యంలో పడిపోయి. ముక్కుమీద వేలేసుకున్నారు. వూళ్ళో వాళ్ళు చెప్పుకునే మాటలు వింటూవుంకు జడివాన కురిసినట్టు, ప్రళయ పననం వీస్తున్నట్టు అనిపిస్తూ వుండేది. కొంతమంది రెక్కలను వాళ్ళు కట్టి ఎగరేసి చూపించారు కూడ. పంట మూసురు పూర్తికాగానే ఆ ఇద్దరూ కలిసి రులుదూ బండిమీద అదంతా వేసుకుని నంతకు తోలుకెళ్ళారు. ముందుగా మోదన్‌ తొమ్మిది వందల రూపాయిలు రులుదూ చేతిలో పెడుతూ, అన్నాడు. “చూడు అన్నా, నీ పాలం విడిపించుకో. దానికి వడ్డీగిడ్డీ ఇవ్వాల్సి వుంటే అదికూడ తీసుకో. మిగతాది ఏమస్నా వుంట శ్రావణి నాటికి ఇచ్చేస్తాను. ఏది ఏమైనా మళ్ళీ పంటల కాలంలో పూర్తిగా ఇచ్చేస్తాను.?? ఆ నోట్లకేసి చూసేసరికి రులుదూకి కోపం వచ్చేసింది. కోపంగానే అన్నాడు “తమ్ముడూ, నేను రులుదూ అన్న సంగతి మరచిపోను. 126

నేనంటే ఏమనుకున్నావు? నోరు మూసుకుని జేబులో పెట్టుకోవయ్యా.' ఒక్క క్షణంసేవు వూరుకుని మారుతున్న గొంతకతో ఇలా అన్నాడు. ““ఈ డబ్బుతో జయతో సంత నుంచి ఒక మంచి ఎద్దును కొనుక్కోవస్తాము. దానికి నా దగ్గిు వున్న చిన్న గిత్తను జోడుకడదాము. నీక్సు తెలునుకదా, మౌలా పూర్తిగా ఒంటరిది ఆయిపోయింది. నీ దగ్గిః మిగిలినపుడు నా డబ్బుతో కూడ కలిపి దానికి రెట్టింపు ముట్టుచెవ్వు. విన్నావా.**

మోదన్‌ విన్నాడేకాని అతని మనస్సు సంతోషించలేదు. ఈ విషయమై పదిమంది పది విధాలుగా చర్చించుకోవడానికి అవకాశం ఇవ్వదలచుకోలేదు. ఇప్పుడు అతని ఇల్లు మళ్ళీ కళకళలాడుతూంది. అయినప్పుడు రులుదూపై ఇంత భారం ఇంకా ఉంచడం దేనికి అనుకున్నాడు? కాని రులుదూ కోపాన్ని శాంతింప చేయడం కూడ అంత సులువైన పనేమి కాదు. ఈ సంగతి ఆలోచించే అతను నోరుమూనుకు కూర్చున్నాడు.

ఇలా వుంటుండగా ఒకనాడు "స్నేహితుల ఇద్దరి మధ్య మాటామాటా సందర్భంగా ఒక నంగతి బయటపడీంది. ఆనాడు రులుదూ అలా మాట్లాడతాడని, అనలు అలా మాట్లాడగలడని మోదన్‌ కలలో కూడ అనుకోలేదు.

“చూడు తమ్ముడూ, మిగతావాళ్ళందరూ ధాన్యం అమ్ముకుని తీరు లావాదేవీలన్నీ పూర్తిచేసుకుని కూర్చున్నారు. కాని మనం ఇద్దరం మాత్రం ఇప్పుటీవరకు. ఒక గింజకూడ అమ్మలేదు. మీరాబ్‌కూడ అమ్మలేదు. సమర్హుడు కదా. ధరలు పెరుగుతాయని ఆశతో కూర్చున్నాడు. ఈసారి నజ్జనుడికి చిన్నాడికి కలిపి అయిదువందల మణుగులు దాకా పండినట్టు వినికిడీ. రెండు మూడువేల మణుగులు ఘనా వాళ్ళకు పండినట్లు విన్నాను. రెండు బళ్ళ సరుకులు అమ్మేసినట్టుకూడ విన్నాను. కాని...

“ఇప్పుడు ఇంకో మాట చెప్పనా. ఈసారి నజ్జను చిన్నాకూడ ఎవళ్ళకి వాళ్ళు విడిపోతున్నట్టుగా తెలిసింది. ఆమాట నిజమో అబద్ధమో ఖచ్చితంగా చెప్పలేను కాని సజ్జన్‌ ఘనే కొడుకులతో గట్టేగొ చేతులు కలపాలని పట్టు అట్టుకు కూర్చున్నాడని ఆ విషయమై వాళ్ళిద్దరికే అభిప్రాయ భేదాలు వచ్చాయని చెప్పుకున్నారు. ఆ ఘనే కొడుకులు మరో గొట్టంబావి కొత్తగా _వేయించాలనుకుంటున్నారు.. బహుశః వీళ్ళిద్దరూ కలిసే

తీనుకుంటారనుకుంటాను. వాళ్ళతో కలిసి ట్రాక్టరుకూడా కొండ బాగుంటుందని సజ్జన్‌ అంటున్నాడట.”

'“నీకు ఈ సంగతంతా ఎలా తెలిసింది. ఎవరు చెప్పారు?” అని 'మోదన్‌ ఆశ్చర్యంగా అడిగాడు.

'“ఇందులో తెలీయడానికి ఏముంది? ఎవరు చెప్పడానికి ఏముంది? ఇలాంటి నంగతులు ఎక్కడైనా దాగివుంటాయా? బయటికి పోకుండా ఎలా వుంటాయి? (ప్రేమ, సువాసన, తాంబూలము ఇవి దాగుదామన్నా దాగవు.

““ఈ విషయంలో అటు సజ్జన్‌ ఇటు ఘనా కొడుకులు ఎవరిమటుకు వాళ్ళు తెలివైన వాళ్ళని అనుకుంటున్నారు. అయితే (ప్రపంచం అంతా వాళ్ళ తాటిమీదే నడుస్తుందా? లోకులు పాతాళం నుంచి కూడ తోడి తెస్తూవుంటారు. ఇదంతా అందరికీ తెలిసిన వియషమే. ఇలాంటివి తెలియనివాడు ఎవడుంటాడు? ఆఖరికి మగ్గర్‌లాంటివాడికి కూడ తెలును. వాడు వట్టి మూర్చుడు. లోకం పోకడ ఏమీ తెలియనివాడు.”

“అంటే. దీనికర్టం ఇలాంటి విషయాలలో మగ్గర్‌కంటే. కూడ వెనకపడినాడు అన్నమాట. ఈ విషయాలన్నీ గాలితో తేలుతున్నప్పటికీ వాడి ఆలోచన అటుకేసి పోనేలేదు.??

దాన్నిబట్టి మోదన్‌కి అర్హమయింది. తాను తిరిగివవ్చినప్పటినుంచి నేటివరకు లోకంతో ఏ సంబంధం లేకుండా తానేమో తిన (ప్రపంచం ఏమోగా తిరుగుతూ ఉన్నాడని. గ్రామంలో అసలేం జరుగుతుందో అతనికి తెలియదు. ఎవరింట్లో పెళ్ళి జరిగినా లేక ఎవరైనా పోయినా అతను ఇంతవరకు ఎవరి కష్టసుఖాలలోను ఏ విధంగానూ పాలుపంచుకోలేదు. బేబే అప్పుడప్పుడు అటూఇటూ వెళ్ళి వస్తూవుంటుంది కాని అతను బేబే దగ్గిణ కూడ పట్టుమని పది. నిమిషాలు కూర్చుని ఆ కబురు ఈ కబురు విన్న పాపాన పోలేదు. రులుదూ ఏవైనా చిన్న విషయం పెద్ద విషయం చెప్పబోయినపుడు దాని విషయమై ఎలాంటి ఆసక్తిని పదర్శించేవాడు. కాడు. అనలు పట్టించుకునేవాడు కాడు. ధానీ వచ్చినప్పటినుంచి తనకై తాను ఎవరికంటా పడటం మానేసాడు. ఇంటనుంచి పొలానికి, పాలంనుంచి ఇంటికి తప్పితే అప్పుడప్పుడు రులుదూ ఇంటికీ

128

వెళ్ళేవాడు. అంతే. మరెక్కడికి వెళ్ళేవాడే కాడు. అందుకనే ఇవేళ ఆతనికి - ఇవన్నీ వింటే ఎంతో ఆశ్చర్యం వేసింది. తాను పూర్తిగా చచ్చిపోయిన వాడిలోనే జమ అనుకున్నాడు. లేకపోతే బతికున్నవాడు ఎవడైన తన చుట్టూ లోకం నంగతి పట్టించుకోకుండా తనలాగ మూల కూర్చుంటాడా? లేకపోతే తానేమో పాలే కొడుకు. ఆయనేమో శూన్యమయిన ఈ దిబ్బమీద ఇల్లు కట్టుకుని వుండేవాడు. తన తండ్రి ఏ విధంగా ఎద్దుబండి కాడిమీద కొర్చుని కూర్చుని అలసిపోయి. వెళ్ళే సమయంలో తన పెద్దకొడుకుని అక్కడ కూర్చోపెట్టి పోయినట్టుంది అని అనిపించింది. ఇంక ఆ ఎద్దులబండీ అదే దారిలో కీచుకీచుమని రొద చేనుకుపోతున్నట్టు అనుకున్నాడు.

“నువ్వు స్వయంగా తెలివైనవాడివి, ఇందులో చాతతండ్రుల గౌరవం గురించి ఆలోచించవలసిన అవసరం ఏముంది? రులుదూ నవ్వి ఆ విషయాన్ని ఎగతాళి పట్టించాడు. ఇప్పుడు అయితే ఎక్కడో ఒకచోట ఆ బండి గొడీ మళ్ళించాలికదా. అయితే మనలాంటి వాళ్ళు అందరూ ఆ గాడిలోనే ఆ బండి నడిపిస్తామని హామి ఇవ్వలేదుకదా? చూడు. “పెద్దబుజ్జలతో తల తాటించి మన నజ్జన్‌ మంచి భూమిని తనుకాస్త కాజేసుకున్నాడు. అంత సారవంతమైన నల్లభూమిని, ఆ తరువాత నలుగురుని చూసి నేర్చుకుని నాలుగు జామచెట్టు, నాలుగు దానిమ్మ చెట్టు వేసి వాటేకి.. నీళ్ళు పెట్టాడు. ఎక్కడైనా. కాస్త ఇసక ప(ర్ర మిగిలివుంటు దానికి కూడా స్నేహితులనడిగి నీరు పారించాడు. చూసుకో అతనిపని ఇంక. మనపని కాస్త ఇలా ఖర్మ కాలిందనుకో. నువ్వు దూరం ఆలోచించలేదు. మనకు మాత్రం అన్నీ దక్కకుండా వుండేవా.”'

రులుదూ నీళ్ళు నములుతున్నట్టు మాట్లాడాడు. అప్పుడే మోౌదన్‌కి అనుమానం _ వచ్చింది. రులుదూ తన సోదరుల పట్ట విషం వెలిగక్కుతున్నాడని. కాని అతను న్వయంగా తన మనస్సును నిగ్రహించుకున్నాడు. ఒరేయ్‌ పాప్‌! ఈ మనిషేరా అందరికంకు ముందుగా నన్ను చేరదీసినవాడు! వీడేరా నీ కొంప నిలబెట్టింది! ఇలాంటి మనిషిమీదుగా నీకు అనుమానం? అయితే నీకళ్ళేం చిరిగిపోయాయా ఏమన్నానా? అతను ఇప్పుడు కొత్తగా చెబుతున్నది ఏముంది? ఆ నంగతులన్నీ వూర్ణో ప్రతి చిన్న పిల్టాడికి తెలుసు. ఇప్పుడు నువ్వు గుడ్డి వెధవలా తిరుగుతూ

క29

వుంటే ఆ తప్పు ఎవరిది? ఇంకొకళ్ళం అనాల్సిన పనేముంది?

ఈ విధంగా ఆలోచిస్తున్న మోదన్‌కు ఈ విధమైన చావు ఛస్తూ మళ్ళీ బతకలేము అనిపించింది. జీవన మృతుడుగా సంచరించే అతని శరీరం మళ్ళీ పుంజుకుంటుందా?

ఆ రాత్రి మోదన్‌కు నిద్ర పట్టలేదు. కాని రెండు మూడు రోజుల్లో మనస్సు మళ్ళీ కుదుటపడింది. కోపం వస్తూనే వుంది. కష్టంమీద మనస్సు శాంతపరచుకుంటూనే వున్నాడు. ఈసారి కనుక మళ్ళీ ఇలాంటి పరిస్తితే వచ్చినట్టయితే తట్టుకోవడం కష్టం. ఆకాశాన్ని అంటుతున్న చెట్టుకొమ్మకీ తలక్రిందుగా (వ్రేళ్ళాడదీసిన కత్తి అంచుమీద నడుస్తున్నట్టుగా వుంది అతని పని. కాలు కాస్త జారిందంకటేు అంతే. నుగ్గు నుగ్గు పొడుం పొడుం అయిపోయినక్టే. భయంతో అతను కళ్ళు పైకెత్తి చూడలేకుండా వున్నాడు. చూపులన్నీ పద్రునైన ఆ కత్తి అంచుమీదే నిలిచివున్నాయి. ఈ భయంకూడా అతని మనస్సుకి ఎంతో దుఃఖం కలిగించేదిగా వుండీ డోలాయమానం చేసేసింది. ఇలా అయితే ఈ విధంగా ఎంతకాలం సాగుతుంది? పోనీలే. ఏం చేస్తాం? ఎంత దూరం సొగడానికి వీలుందో అంతదాకా సాగుదాం.”

““ధానీ ఇప్పుడు గర్భిణీ. ఇదివరకు అది సన్నగా చితికిపోయి వున్నది. ఇప్పుడు నవనవలాడుతోంది. రూపురేఖలు కళకళలాడుతున్నాయి. పొడి తక్కువ వుండటంచేత అది శీతాకాలం అంతా అతికష్టంమీద వెళ సబుచ్చింది అయినా దాని వన్నెచిన్నెలేమి తరగలేదు. వచ్చినప్పటికంటే మరింత పెరిగాయి కూడా.

*“ఈసారి సంతకెళ్ళి ఒక పాడిగేదెను కొనుక్కో రానా' అని ధానీకి వినపడేటట్టుగా మోదన్‌ బేబేను అడిగాడు, ఒకరోజు.

'*నాయినా ఇప్పుడు పాలిచ్చే పశువు ధర చాలా ఎక్కువ వుంటుందేమో?”" అంది బేబే స్వభావానుగుణంగా మొదటే అడ్డుపేలు వేస్తూ ధానీ కూడా ఏం మాట్లాడలేదు.

(మోదన్‌ మాట్లాడక ఊరుకున్నాడు. కాని ఆ తరువాత అతను ఈ విషయమై ఎవరి సలహా తీసుకోలేదు. ఆ తరువాత ఒకరోజున సంతకు అతను రులుదూను వెంటపెట్టుకు వెళ్ళి పాలిస్తున్న ఒక ఆవుని

శ0

దూడని ఒక దేశవాళి ఎద్దుని కొనుక్కొచ్చాడు. ఆనాటి నుంచి పెరట్లో పశువుల పాక వుండే చోటంతా ఎంతో నిండుగా కనిపించసాగింది. చాలమంది వున్న పెద్ద సంసారి ఇంట్లోవలె కనపడసాగింది.

“*చూడు. పశువులు లేకపోతే రైతుల ఇల్లు ఇల్లులా వుండదు. అయిదారు రోజులుగా రులుదూ వచ్చినప్పుడల్లా ఈమాకు అంటుండేవాడు. చూడు పిన్నీ, ఈసారి మేము సంతకెళ్ళి బాగా పాలిచ్చే బళ్హైను కొనుక్కోవస్తాము. నాలుగయిదు. సేర్లు పాలిచ్చేదాన్ని తెస్తాము. ఈసారి మాత్రం అడ్డు చెప్పకు. వద్దు అనకు.?!

మొదటిసారి ఈ మాటలు విన్నప్పుడు హరకార్‌కి ఎంతో ఎబ్బెట్టుగా అనిపించింది. నెత్తిమీద ఏదో పెద్ద తప్పు అంటగట్టేనట్టుగా ఆమె చాలా బాధపడిపోయింది. తీవ్రంగా అంది, 'పోవయ్యా వద్దనడానికి నేనెవర్తిని? ఇప్పుడు నా మాటకు విలువ ఏముంది? పైగా ఇలాంటి మంచిపని చేస్తానంటే నేనెందుకు వద్దంటాను?!

వెంటనే రులుదూ మాటమార్చేసాడు. మాట తీర్చినట్టు చేశారు. ఆ తరువాత చాలా రోజుల వరకు మోదన్‌ ఇంటికేసి అసలు రానేలేదు. ఎందుకంటే మాటమీద మాట ముదుర్తుందేమోనని.

సారవా చేలు ఇంకా పండలేదు. మోదన్‌కున్న రెండుమూడు ఎకరాల భూమిలోనూ నీటి వనరు వున్నచోట పత్తి చల్దాడు. కాని మిగత మెరక పొలం అంతా వర్షాధారంతో పండేది. ఈసారి వానలు పడడం ఆలన్యమయింది. పాలం వెలుతున్నప్పుడల్లా మోదన్‌ ఘనా కొడుకులు తమ చేలకు గొట్టం బావి నుంచి నీరు పారిన్తుండడం చూసినప్పుడల్లా అతని మనన్సులో తీద్రమైన కోరిక బయలుదేరింది. కాని కోవంతో అతని కళ్ళు ఎట్టుబడిసోయేవి. అలాంటప్పుడు రులుదూమీద ఎందుకోగాని కోపం పాంగి వచ్చేది. ఆ కోపావేశంతో ఒళ్ళు మరిచిపోయాడు. ఒకరోజున అకస్మాత్తుగా అతనికి ఏదో ఆలోచనవచ్చి పొలం నుంచి తిన్నగా రులుదూ ఇంటీకే వెళ్ళి అతనితో కయ్యం "పెట్టుకున్నాడు.

“ఓ "పెద్ద తాసిల్టారూ. మీరు, వచ్చే దాలవాపంటలోగా గొట్టం బావి వేయించదలిచారు. కదా, దానికి ఎంత పెద్ద గొట్టుం వేయించాలను కుంటున్నారేమిటి!?'

131

రులుదూ కళ్ళు దించేసుకున్నాడు. ఒక్క క్షణం ఆగి తప్పు చేసినవాడిలా జవాబు చెప్పాడు - ““నీతో చెప్పకుండానే ఇందుకు సమ్మతించిన వివరాలన్నీ అడిగి తెలుసుకున్నాను. వాడన్నాడే ఆ మావకి ముట్టుచెప్పాల్సి వుంటుంది. డబ్బు. ముందు అక్కడ సెట్టుమన్నాడు. నేను అడిగా ముందిచ్చే ఈ రెండున్నర వేలూ దేనికి అని అన్నాడు కదా మా అమ్మాయికి పులిగోళ్ళ పతకం చేయించడం కోసం, దుద్దుల జత చేయించడానికి అన్నాడు. నేను అప్పుడు అనుకున్నాను కదా మన పెత్తనం వచ్చినపుడు వివరాలన్నీ అడగవచ్చు అనుకున్నాడు. అవసరం వచ్చినపుడే మనిషి అసలు రూపు శుటపడుతుంది.. నేను అనుకున్నాను ఏదో ఆషామాషీగా పని “ఎఖియిపోతుంది అని. లేకపోతే వందో యాఖభైయ్యో పారేస్తే పని కాకపోతుందొ చీని కూడ అనుకున్నాను. కాని వాడున్నాడే వాడు నా చిన బావమరిదిగాడు తిమింగలంలాగా మొసలిలాగా అంగుడు లేకుండా మింగుదామని నోరుతెరుచుకుని కూర్చున్నాడు. ఇంకోమాట చెపుతాను విను. నిప్పు 'పట్టుదామన్నా అంటుకోని "పెత్తందార్ల సంగతే చూడు. ఈ గొట్టాలన్నీ 'వాళ్ళింటికే వస్తాయి. వాళ్ళ కాలు కదపకుండా కూర్చుంటే వీళ్ళంతట వీశ్ళే _మోసుకొ. చ్చి ఎక్కడివి అక్కడ చక్కగా వాళ్ళే అమర్శిపోతారు. నూటికో పాతిక తమ వంతు అనుకొంటారు. అక్కడితో సరి. పైగా ట్రని-చూస్తే వీళ్ళకంతా హడలు. ప్రభుత్వం వాళ్ళది. రాజ్యం వాళ్ళది. “దివాన్లం వాళ్ళది. ఎవరో పెద్ద మంత్రిగారిని పట్టుకొచ్చి పనులు జరుపుకుంటారు. అలాంటివాళ్ళు ఎలాంటివాళ్ళతోనైనా చుట్టరికం కలిపేసుకుంటారు.. తరువాత ఎలా తిరిగినా ముందు మౌత్రం మాట్టూడకుండా పనిచేసేసి పెట్టుకుంటారు. మనలాంటి వాళ్ళంకే వాళ్ళకేం భయం? త్తాసిల్జారుగారికి దరఖాన్తు పెట్తాలంపటే ఆయన వెనకాలవున్న బంధ్రోతుకి మూడు రూపాయలు ముడుపు చెల్లించుకోవాలి. మూడు పైసల కాగితం ఒకటిన్నర పైన సిరా ఖర్చుతో ఏవో రెండు మాటలు అక్కడికి అక్కడ గిరికేసి మన మొహాన తిప్పి కొడతాడు. చెపు. ఇదెక్కడి న్యాయంరా భగనంతుడా, నువే $ చెప్పు.!" ఒక్క కషణఠి ఆగి రులుదూ డమరుకంలా బుజ్జి ఆడిస్తూ కఠినంగా కర్కశంగా _ మాట్లాడసాగాడు: ““తమ్ముడు, ఈ పని ఎప్పుడు పూర్తి 132

అవుతుందంటే మనం నడుములు. బిగించి వాడి వెనకాల పడ్డప్పుడే. అప్పుడు చూడు తమాషా. బాబ్బాబు అంటూ వాడు వెంటపడకపోతే. భయపడి ఛస్తాగు అప్పుడు. దొడ్డికెళ్ళాలన్నా అటూ, ఇటూ చూసుకుంటూ చూసుకుంటూ మరీ వెళతారు. అప్పుడు చూసుకో. ఒక ట్యూబ్‌లైట్‌ అనే ఏమిటి? మనింటికి వచ్చి ఎల్మక్షిక్‌ మోటారుకూడ బిగించిపోతారు. చూడు అంతా నీ కళ్ళ ఎదురుంగానే జరుగుతుంది. తమ్ముడూ సింహో, పని జరగాలంటే ఇదొక్కటే పద్ధతి”.

రులుదూ మాటల సందడిలో తన్ను చెప్పుతో. కొట్టినట్టు మాట్టాడాడనిపించింది. మోదన్‌కి అలాంటప్పుడు రులుదూ అంక అతనికి చెడ్డ చిరాకు కలుగుతుంది. కొట్టి చంపేద్దామన్న కోపం వస్తుంది. కాని వెంటనే జాలికూడ. వేస్తుంది. జాలితోపాటు అతనంటే (ప్రేమకోడ పాొంగుకొస్తుంది. ఆ తరువాత ''పోరా బడాయి నీ కబుర్లఅని చెప్పి కృమించి వదిలేసేవాడు. ఇ

రులుదూ ఒక్క చూపుతో మదన్‌ యొక్క మనఃస్టితిని పూర్తిగా అంచన్నా కక్టుసాడు. మాటలలో పెళ్టేసి అతని మనస్సులో వున్నదంతా మౌటల మధ్యలో అన్నాడు, “నీకు బెంగ దేనికి చూన్తూ వుండు? అసలు రంగు ఎలా బయటపడుతుందో. దరఖాన్తుకి అన్ని ఏర్పాట్లు చేసాను నేను. ఈసారి తిన్నగా ఎకాఎకిని డి.సి.తోకే అన్నీ మాటలు మౌట్లాడేయాలి. అక్కడ ఏదన్నో కాస్త అతను కాదు- కూడదు అని అంటే అక్కడ నుంచి తిన్నగా మంత్రిగారి దగ్గజుకి పోవడమే మన బచన్‌ని వెంటబెట్టుకుని అప్పుడు వచ్చి నన్ను ఓట్లు అడిగాడుకదా ఇప్పుడు మనపని కాదని, ఎలా అంటాడో చూస్తా. చూసుకో ఈసారి మన గోధుమ చేలకి ఆ కొత్తబావిలో నుంచే నీరు పెట్టుకుతీరాలి తల తాకట్టు పెట్టయినా.'!

మోదన్‌కి మళ్ళీ కోపం వచ్చింది. “చూద్దాం. ఈ మాటలన్నీ విప్పటికి చెల్లించుకుంటాడో కదా అప్పుడు చూద్దాం.” అంటూ నవ్వుతూనే ఆ మాటకూడ అక్కడికి తుంచేసాడు.

నిజానికి రులుదూ మాటలు వింటుంటే అతని మనస్సుకి కొంత వూరట కలుగుతూనే వుంది. ఈసారి కూడా వూహాలోకంలో అద్దాల

133

మేడలు చూడటం మొదలెట్టాడు. అప్పుడే పొలంలో ఎక్కడో కొత్తగా గొట్టుం బావి తవ్వినట్టు దానిని నీళ్ళతో చేనంతా సాగుచేసి అందులో ఇబ్బడి పుబ్బడిగా పండే కొత్తరకాలను పట్టుకొచ్చి చల్లి విదేశీ ఎరువులు వేసి కొత్తరకం (క్రిమిసంహారక కౌషధాలను వాడుకచేసి ఆ చేనులో పంట ఏపుగా ఎదిగి నవనవలాడుతూ. కన్నుల పండవుగా వున్న దృశ్యాన్ని మనోనేత్రం ముందు ప్రత్యక్యం చేసుకున్నాడు. మరాకసారి మదపుకేనుగులు లాంటి రెండు గౌడిగేదలు అతని దొడ్డిలో నల్లకొండలలాగా నడయాడుతున్నట్ట్లు నందులలాంటి ఎద్దుల జత హాయిగా నెమరువేస్తున్నట్లు వూహించుకున్నాడు. ఇంటినిండా, దొడ్డినిండా, గాదెనిండా ధాన్యవు రానులు గడ్డిమేట్లు నిండిపోయినట్టుగా మరొక దృశ్యాన్ని వూహించుకున్నాడు. ఇంటిముందు పెద్ద దూలాలతో నిర్మించిన పెరటి వాకిలి దాని వెనక అందంగా కట్టిన బంగళా కూడా అతని కళ్ళ ముందు తొండవించాయి. విశాలమైన దొడ్డిలో కుజ్హాడు హాయిగా. గంతులేసి ఆడుతున్నట్టు ఆ తరువాత బడికివెళ్ళి చదువుకున్నట్లు, చదువుకుని “పెద్దవాడై కుడిభుజమై బాసటగా నిలిచినట్లు, ఎంతో (ప్రయోజకుడై ఇంటిని చక్కగా దిద్షుకొస్తున ళ్ళత్త అతని వూహాలోకంలో మరొక చిత్రం మెరిసింది. అన్నింటిని మించి ధాన్యం మెరిసే కళ్ళు అందమైన రూపురేఖలు సూర్యచంద్రులవలె మిలమిలా మెరుస్తున్నట్టు కూడ కనపడింది.

మోదన్‌కి చాలారోజుల వరకు ఈ సుందరన్వప్న సౌధాలు మత్తు వదలనేలేదు. ఇంతలో శ్రావణ మాసం రాగానే తొలకరి వానలు పడ్డాయి. అంతవరకు ఎండకు ఎండి బీటలుతీసి ఆవురావురుమంటున్న భూమి నెజులు తెరిచి ఆ నీటినంతా తాగేస్తున్నట్టుగా వుండి వాన నీటికి తడిసిన ఆ మట్టీవానన అతని ఆశలు క్షణక్షణానికి మరింతగా పెంచాయి. భూమి పదును రాగానే అతను రులుదు ఎడు అదును తెచ్చి నాగలికట్టి దున్నడం ప్రారంభించగానే ఒక జన్మంతా నరకంలో గడ్రిప్టి శ్రరువాత ఉచ్చస్వరంతో మీర్జా పాటలని పాడడం మొదలెట్టాడు. కోస్పెడ్సు దూరం వినిపించే అతని గొంతుకవిని రులుదూ మనస్సు పువ్వులా వికసించింది. ఆరోజు సాయంత్రమే వాళ్ళిద్దరూ కలుసుకుని మౌట్టూడుకున్నారు. ఇద్దరూ కలొసే దాలవాపంట సాగుచేద్దామనుకున్నారు. రులుదే ప్రస్తావించాడు. మోదన్‌

శ్రీ

ఒప్పుకున్నాడు. రులుదే అంతా తాపీగా మాట్లాడాడు. చివరికి ఇలా అన్నాడు. ''చూడు. నూరు మూరల తాడు, తలమీద పాగా, పోట్లాట, లెక్కలన్నీ పుస్తకంలో ఎక్కించే వేళకి సిద్దం అవుతోంది. అది తప్పదు. మనస్సులో కుళ్ళూ కల్మషం బయలుదేరినప్పుడు లెక్కా డొక్కా అంతా చెడిపోతుంది. .అలాంటిదేమి. లేనప్పుడు మనం _ దేనికోసరం పోట్లూడుకుంటాం.!'

అసలు నంగతేమిచో చివరికి బయటపడక తప్పదు. ఈ కబురూ గాలిలో తేలి ఊరందరికి చర్చనీయాంశమైనది.

“ఇదంతా ఆ దేవుని లీల అన్నాడు రచ్చలో మాలూ, సయానే. “కథ ఏమిటంకే ఒకసారి మర్దానా బాబు నానక్‌ ఎక్కడికో వెళుతున్నారుట. దోవలో మర్దానాకు మూడునూతులు కనపడ్డాయట. మొదటి నూతిలో నీరు రెండో నూతి మీదుగా ఎగిరివెళ్ళి మూడో నూతిలో పడ్డాయట. అనాడు అడిగాడుట. నత్యప్రభూ। గురుమహరాజ్‌। ఏమిటయ్యా ఈ వింతి* అని. బాబా జవాబిచ్చాడట పోదరా! మర్దానా ఇదంతా కలిమాయ!। కలియుగపు వింత! ఇక ఇలా జరుగుతూనే వుంటాయి. చూడు, కళ్ళు బాగా తెరిచి శుభ్రంగా చూడు. ఇదేం అంత గొప్ప విచిత్రం కాదులే ప్రభూ. ఒక్క. కడువున పుట్టిన వాళ్ళే అయినా వాళ్ళ రూపురేఖలు వేరే వుంటాయి. ైవాళ్ళు ఎక్కువ, అసలు వాళ్ళు తక్కువ అన్నట్లు. గురుమహరాజ్‌ నీ లీలలు నీకే తెలుసు.

అయితే నర్వజ్ఞుల రహస్యాలను తెలునుకోగలిగినవాడు ఎవడైనా ఆకాశం నుంచి వూడిపడతాడా ఇక్కడే ఈ రచ్చబండలో వుండే వుంటాడు. ఇలాంటి రహస్యం ఒకటి నందూఖండే మొహం అదోలా పెట్టే కూత వంకరగా తిప్పి చెవులో చెప్పాడు. తండ్రీ సింహా ఇప్పటికి కూడ ఎందుకు అలా చీకట్లో కొట్టుమిట్టాడుతావు. భలేవాడివే ఇందులో కూడా పెద్ద రహస్యమేమిటి? పిల్లలు ఎక్కువైన కొలదీ చాపంత నేల చదరంత అయిపోతూ వుంటుంది. మీ నాన్న దగ్గి మూడు నాగళ్ళ కమతం వుండేది. ఇప్పుడు నీ దగ్గిణ పెద్ద ఒక నాగలి కమతము మాత్రమే. వుంది. ఇప్పుడు ఈ కాస్త కొండ్రని నీ కొడుకులు అయిదుగురు పంచుకోవలసివస్తే ఒక్కొక్కటికి ముప్పాతిక ఎకరం కూడా రాదు. అవునా కాదా? సైగొ

్షే35్‌

రైతు అన్నవాడు ఈ భూమినే నమ్ముకుని బతకాలి కదా ఏం చేస్తాడు పాపం? ఎవడైనా తెలివైనవాళ్ళతోటి, చెలాకీ అయిన వాడికి ఎవడినో కలుపుకుని మూడు జిత్తులు పన్ని ఏదో విధంగా పొట్టుపోసుకోవాలి కదా! మీ రోజుల్లో మీ అన్నదమ్ముల మధ్య వుండే పొత్తూ, (ప్రేమా లాంటివి ఇప్పుడు ఎవరి దగ్గజా లేదు. మీరంతా అన్నా తమ్ముడు అనుకుంటానే ఒకళ ౧ కోసరం ఒకళ్ళు చర్మం ఒలిచి ఇచ్చేవారు. ఇప్పుడింక ఈ రోజుల్లో ప్రతివాడూ అన్నాతమ్ముడు అనేవాడేకాని తియ్యగా మెత్తగా మాట్లాడుతూ ఎదుటవాళ్ళ చర్మాన్ని ఎలాగైనా వలుచుకుపోదామని చూసేవాడే. ఎక్కడైనా మెత్తనివాడు కనపడితే వాడిని వూరికే తోమి వదిలిపెస్టువారు. అలాంటి మంచితనం ఎవడికి కావాలి? (ప్రపంచం తెలివిమీరిపోయింది. (ప్రతిదాన్ని ఆలోచించడం మొదలు పెట్టేంది. ఒక విధమైన చతురత్వాన్ని కూడ సంపాదించింది. మీరు వట్టి మూరులుగా వుండేవారు. చర్మం వలుచుకుపోతున్నా చూన్తూ వూరుకునేవారు. కానీ ఇప్పుడు ఈ విధంగా ఎవ్వరూ చర్మాన్ని వలుచుకుని పోయేవారు ఎవ్వరూ లేరు. మీరంతా వట్టి కబుర్ల పోగులూ, పోసుకోలు కథలు చెప్పేవాళ్ళూను. మౌ రోజుల్లో ఇలా వుండేదా? అప్పుడు ఇలా జరిగేనా? అబ్బో అబ్బో అంటూ పెద్ద పెద్ద కథలు గాథలు చాలా చెప్పుకోవన్తూ వుంటారు?*' “నిజమే. మంచివాళ్ళకి మంచి అన్నదానికి కొంచెం పరిమితి ఎప్పుడూ వుంటుంది. ఇలాంటి రహన్యమే ఒకదాన్ని పరతాపేజీపూ చప్పుబోయి కథ అడ్డం తిరిగేసరికి ఎగతాలిగా, అంటున్నట్టు నటించాడు. ఆ రోజుళ్లో ఎలాంటి వాళ్ళు వుండేవాళ్ళంటే, దోవలో ఎక్కడైనా ఒకడు ఇటుకలు పరుస్తున్నట్లు కంటపడ్డయితే వాళ లో మరొకడు వెంటనే అడుసుతొక్కేవాడి దగ్గరికి పరుగత్తుకుపోయి. చేతులు వెనకకు కట్టి నిలబడి వుండేవాడు. వాడి వెనకాల వుండేవాడు పాలతో అడుసు ఎత్తి వీడి వీపుమీద వున్న సంచిలో పోసీవాడు. వాడు ఆ మట్టున అలాగే పరిగెత్తుకుంటూ ఇటుకలు పరిచేవాడి దగ్గరికి వచ్చి, ఆ అడును అక్కడ పారబోసి అప్పుడు వంచిన నదుము ఎత్తేవాడు. ఈ తెలివైన వాళ్ళందరికీ పిలిచి అలా వట్టేవీపుతో మట్టి మోసుకో రావడం కంటే ఏదైనా గుడ్డ రెండు మడతలు వేసుకుని మోసుకు రాకూడదా అని. వాళ్ళు వింటేగా, భలేవాడివే. 136

అలా ఎందుకు అడగాలంటే వాళ్ళు వట్టి వీవులమీద అడుసు మోనుకొచ్చేటప్పుడు అందులో రాళ్ళూ ముళ్ళూ ఏవైనా వుండి చర్మం గీరుకుపోతే ఆ తరువాత వాళ్ళపని ఏంకాను? అందుకనే. అయితే వాళ్ళే తెలివైన వాళ్ళు అని అనుకుంటూ వుంటారు కదా! అలాంటప్పుడు వాళ్ళు ఎవడైన మంచి ఉపకారం చేసిపెట్టినట్టయితే వినరు సరికదా ఆ చెప్పినవాడి మెడలు విరిచి పారేస్తారు.

ఇలాంటి తెలివైనవాడే ఒకసారి వాళ్ళ వూళ్ళో కొత్తగా రైలు వేసినపుడు పొరుగూరి మత (ప్రచారకుడైన ఒకడిని కొట్టి చంపేసారు. ఇంతకీ వాడు చేసిన పాపం ఏమిటంటే వాడోసారి రైలుబండిని చూసి ఎద్దులు లేకుండా నడిచే బండి అని చెప్పడం. ఈ తెలివైనవాళ్ళందరూ ముందుగా ఆ మత ప్రచారకుడిని తిట్టారు. ఇలాంటి ' అబద్దాలు చెప్పవద్దని. వాడు కాదని వాదించేసరికి వాడి మెడకి తాడుకట్టి బజబజా ఈడ్చుకు పోవడం మొదలెట్టారు. వాడు అక్కడికి అక్కడే ప్రాణాలు విడిచేసొచ్చాడు. ఆ తరువాత వాళ్ళందరూ వెళ్ళి తమ కళ్ళారా రైలుబండిని చూసారు. అయినా వాళ్ళు ససేమిరా ఒప్పుకోలేదు. పైగా అనేవాళ్ళు. దాని ఇంజను లోపల ఎక్కడో కొన్ని ఎద్దులు తప్పకుండా దాగివునా ఎఇయనేవారు. సరే. వినరా, ఈ తెలివైనవాళ్ళము అని అనుకునేవాళ్ళ తెలివితేటలు ఎలా వుంటాయో? అర్థం అయిందా లేదా వాళ్ళ తెలివితేటలకి ఒక పరిమితి వుందంటావా? లేదంటావా?”

మాలూ. కాకుల మధ్య గుద్దగూబలాగా భయపడుతూ కూర్చుని వుండిపోయాడు సిగ్గులేని వాడిలాగా ఇకిలిస్తూ. కానీ ఈ కాలంలో అయితే అలాంటివాళ్ళ ఎత్తులు ఒక్కటి చెల్లవు. శఈ విధంగా తెలివైనవాళ్ళకి కాలానికి కాలానుగుణంగా జరిగే సంఘర్షణలు తప్పవు. అలాగే వూరూరా కూడ ముసలాళ్ళకి పడుచువాళ్ళకి మధ్య ఘర్షణలు తప్పవు. ఎవళ్ళ అనుభవం వాళ్ళది. కొత్త వింత ఏమిటంటే, ఈనాడు నమౌజంలో అ(గ్రనాయకులైన వారు కాలానుగుణమైన ఈ మార్పులను స్వీకరించడానికి సిద్ద్పడడం లేదు. మాలూలాంటి ముసలాళ్ళ (ప్రస్థాపన వచ్చినపుడు వాడిని గురించి వాళ్ళు ఏవేవో గొప్పలు చప్పేవారు. కాని అలాంటిపని కనుక వాళ్ళ వూళ్ళో జరిగితే మాత్రం అంతా ఏకమై మిగతవాళ్ళను తిడుతూ

శ్రి?

మహా తెలివైన వాళ్ళమనుకుని వి(ర్రవీగుతూ వుండేవారు. తను ఈ కాలం వాళ్ళు అయ్యుండికూడ ఈ కాలాన్ని తిట్టిపోస్తూ వుండేవాడు. ఈ రహస్యం ఇంతవరకు ఎవ్వరికి అర్హంమయినట్లు లేదు.

అసలు లోగుట్టు ఏమిటంటే ఇద్దరు కలిసి స్నేహంగా వుంచే ఈ వెధవలు చూసి సహించలేరు.తన తోడివాడు కడుపునిండా తిండిపెడుతూ కాస్త సుఖంగా వూపిరి పీల్చుకుంటున్నాడంకే సహించలేడు. అవును. ఎప్పుడూ సహించలేడు. ఇంట్లో కూర్చోపెట్టుకుని రులుదూ మోదన్‌కు ఈ లోక రహన్యం విప్పి బోధిస్తున్నాడు. అయితే అతను చెపుతున్న దానిలో పల్లెత్తు అయినా మోదన్‌కు తలకెక్కుతున్నట్టు లేదు. అనుక్షణమూ ఈ భావం అతనిలో వృద్ది అవుతోంది, తాను ఆకాశం ఎత్తున్న చెట్టుకొమ్మ నుంచి కిందికి వేళ్ళాడే పదునైన కత్తి అంచుమీద ఎగబాకుతున్నట్లు. కాలు కొంచెంజారితే...

కాని తాను ప్రతి అడుగూ ఆచి తూచి వేస్తున్నాడు. మాటల మధ్య ఏదో ప్రస్తావన వచ్చింది. అది అతనికి నచ్చింది. హామీ కూడా పూర్తిగా లభించింది. కానీ మాటిమాటికి ఒక పాతకాలపు సామెత జ్ఞాపకానికి వస్తోంది. వాటౌాదారులతో పెట్టుకుని చేసే వ్యవహారం అంత మంచిదికాదు. కొంచెమైనా న్వంతం అయితేనే హాయిగా వుంటుంది.

అయితే మనిషి తన ఒంటరెత్తుగా ఎలా వుండగలడు? ఈ విషయం అతనికి ఎలా సాధ్యమో అర్హంకావటం లేదు. ఎవడైనా ఎప్పుడైనా ఒంటరిగా ఏ పనైనా చేయగలడా అని? లోలోపల ఏవో భయ సంకోచాలు వుండటం వలనే అతను అదే విషయాన్ని గురించి పదేపదే ఆలోచిస్తూన్నాడు.

“ఏం చేసినా బాగా అలోచించి మాత్రం చేయి. ఈ రోజుల్లో ప్రపంచాన్ని నమ్మడానికి లేదు. పైన ఒకటి కనుపడితే లోపల ఇంకొకటి.!” బేబే మాటలమధ్య వున్న సంగతేదో చెప్పింది.

ఆ విషయం గురించే మోదన్‌ చాలా రోజులుగా ఆలోచిస్తున్నాడు. ఆఖరికి వేరే ఏ దిక్కుతోచక గత్యంతరం ఏమీ కనపడక, ఒక నిర్ణయానికి వచ్చాడు. రులుదూ ప్రాణస్నేహితుడు. అలాంటే వ్యక్తిని అనుమానించడం ఎందుకు, ఎలా?

తద్ది పండగ రాగానే అతని చిన స మరదలు పుట్టింటికి వెళ్ళింది. ఒంటరిగా వుండలేకనో ఏమో తమ్ముడు రోజు విడిచి రోజూ మోదన్‌ ఇంటికి వచ్చి

138

కాలక్షేపం చేస్తున్నాడు. ఒక్కొక్కసారి పాలం వెళ్ళి కలుసుకునేవాడు. ఇంకోసారి ఇంటి దగ్గి కలునుకునేవాడు. మొదట్లో ఏదో లోకాభిరామాయణం చెప్ప్తుకొచ్చేవాడు. ఇప్పుడు సాంతగోడు వినిపిస్తున్నాడు.

“అన్నా, మా వ్యవహారం నువ్వే ఒక కొలిక్కి తీసుకురావాలి.” ఓ రోజు ధైర్యం తెచ్చుకుని వాడు అనలు సంగతి మోదన్‌ చెవిన వేసాడు.

మోదన్‌కి వినగానే చర్రున కోపం వచ్చింది. కాని సమాళించుకుని మెల్లిగా జవాబు చెప్పాడు. "'నేనెవరినిరా మీ వ్యవహారం పరిష్కరించడానికి?” అన్నాడు. చిన్నవాడి మొహం మాడిపోయింది. మోదన్‌ అతని మొహంమీద చెప్పుచ్చుకుని కొట్టేనట్ల్టు అనిపించింది. పైగా తాను ఓ మాట చెప్పడానికి అవకాశం ఇవ్వలేదు. మోదన్‌ కూడ గమనించాడు, ఆ సంగతి. ఇంతలోకి అతనిలోని బంధు(్రేమ మళ్ళీ పెళ్ళుబికింది. ఒక నిముషం ఆలోచించి మళ్ళీ మాట్లాడటం మొదలెట్టాడు. ఇంతకీ నేను తప్ప మరెవ్వరు పరిష్కరించలేనట్టి చిక్కు వ్యవహారం ఏమొచ్చింది అని.”

ఆ మాట వినీవినగానే చిన్నవాడి మొహం అదోలా అయిపోయింది. ఉబ్బిన మొహం, గచ్చకాయలలాంటి కళ్ళు, సన్నగా ఎజ్టిగా ఉండే పెదవులు ఒక్కసారిగా పాలిపోయినట్లు బూడిదరంగుకు తిరిగాయి. మామూలుగా చూడటానికి ఎంతో అందంగా వుండే అతని రూపురేఖలన్నీ ఎంతో విరూపంగా మారిపోయాయి. ముంచుకు వచ్చిన కోపంతో, రుద్దమైపోయిన కంఠంతో మనస్సులో వుండే ఉ(క్రోషంతో అతను ఇలా అన్నాడు. ''అన్నయ్యా, నీకు నా హృదయం ఎలాంటిదో తెలిసినట్టయితే అప్పుడు అర్థమయివుండేది. నువ్వు నన్ను ఇప్పటికీ పసివాడిననే భావంతో విదిలించి పారేస్తున్నట్లు అనిపించేది. అలాంటప్పుడు ఎవడు మాత్రం మనన్సువిప్పీ మాట్లాడుతాడు. నీకేం తెలుసు నేను ఎంత దుఃఖంతో పడుతున్నానో!”

అప్పుడు అనిపించింది మోదన్‌కి చిన్నా నిజంగానే ఏడున్తున్నాడని. చిన్నప్పుడు లెంపకాయలు తిని ఇలాగే ఏడున్తూ వుండేవాడు అన్న నంగతి అతనికి జ్ఞాపకానికి వచ్చింది. తాను తప్పు చేసానేమోనని అనిపించింది, మోదరన్‌కి. తాను చిన్నవాడి సంగతెప్పుడూ విచారించనే లేదు. అతను తనకు సన్నిహితుడు కావడానికి తాను ఎట్టి అవకాశం ఇవ్వలేదని అనిపించింది.

అప్పుడే రెండు నెలలు గడచిపోయాయి. దెబ్బలాట జరిగి వివశుడై

139

మనన్సులో బరువును దించుకోవడం మొదలెట్టాడు. “'వాడెప్పుడూ నన్ను పిలవలేదు, నేను వాడిని పిలవలేదు.”?

“ఎందుకు

“వాడు అంటూ వుండేవాడు ఘనే కొడుకులతో స్నేహం చేయాలని. నేను అనేవాడిని ఆ వెధవల దరిదాపులకైనా పోకూడదని. నువ్వు ఎప్పుడైనా అడిగావా.

“వాడి దరిదాపులకైనా పోవద్దని అనుకుంటే నువ్వు వాళ్ళ "పెళ్ళిళ్ళలకు "పేరంటానికి పోయివచ్చావు.??

“నీ భ్రమలో నీవు వుండి నా మాటలు నమ్మవేమోనన్న భయంతో వూరుకుండిపోయాను. నేను శిక్ష పడినప్పటినుంచి మిగతావాళ్ళతో కూడ నాకు ఏం పొత్తు లేకుండా పోయింది. అబ్బ! అనేకసార్లు దెబ్బలాటదాకా వచ్చి ఆగిపోయింది. అయితే ఎందుకైనా మంచిదని ముందుచూపుతో నోరుమూనుకు వుండేవాడిని. బేజే ఏమి అననిచే ఏది కాదు. చేయనిచ్చేది కాదు. ఖర్మం చాలక ఏదైనా గొడవ జరిగితే ఆమె అనేది, “నువ్వు బయలుదేరి వంశం అందరికి అప్రదిష్ట తెచ్చేటట్టు వున్నావే.*' మీదు గొడవ పడకుండా ఒక్కపూట కూడ ఉండలేదు. అసలే ఈ ఇల్లు ఒక కొలిక్కి వచ్చింది. నాశనం అయిపోతోంది. ఇంక మిగిలింది ఏమిటి? కాని ఆన సయ్యా, నామీద ఒస్టేసుకుని చెబుతున్నాను. నా మనస్సు ఎప్పుడు అంగీకరించేది కాదు. సజ్జనుడు ఎప్పుడు తన పెద్దరికాన్ని ఒలకటోసుకునేవాదు. తనమాట వినకపోతే గొడవ ఇంకా చౌసేవాడు, వాళ్ళు ఏం మందుపెట్టారో ఏమోగాని. మొదట్లో ప్రపంచంలో అందరిలాగే కాస్త వాడు వుండేవాడు. వచి పోతూ కలుపుగోలుగా. ఇప్పుడు దుకాణానికి వెళ్ళి ఇద్దరూ కలిసి చుక్కేసుకుంటూ వుంటారు కూడ.

“ఇలాంటి మాటలంకే నాకు కిట్టవు. నేను కావాలంకు గురుద్వారామీద ఒట్టేసి చెప్తాను. ఇప్పుడు వాడితో నేను ఇంక వేగలేను. నా నంగతేదో నువ్వు తేల్చేసేయి. లేకపోతే పంచాయతీ దాకా పోక తప్పుదు. అప్పుడు మరింత గొడవయి పోతుంది. మనలో మనకి సంబంధాలు కనుక తెగిపోయినట్టుయితే మొత్తం కుదురు కుదురు అంతా వాడిపోతుంది. వాళ్ళదేముంది వాళ్ళ వూరికే తమౌషా చూస్తూ కూర్చుంటారు. పైనుంచి ఎగసందోస్తూ వుంటారు."

చిన్నా మరో ప్రపంచంలోని మరెవరి గురించో మాట్లాడుతున్నట్టు

140

అనిపించింది మోదన్‌కి. ఇలాంటి మాటలు అతని నోటివెంబట వినవలసి వస్తుందని ఎప్పుడు వూహించలేదు. చిన్నాకి ఆ తషణంలో మోదన్‌ ముఖ కవళికలలో ఏవేవో మార్పులు లీలగా కనపడ్డాయి. అతను మనస్సును దిట్టం చేనుకుని విపులంగా మాట్లాడసాగాడు.

“'ఆసలు నంగతి ఏమిటంటే అన్నా వాళ్ళు నజ్జనుడిని కట్టి పడేనుకున్నారు. ఇంకేం ఫప్పమంటావు? చెప్పడానికి ఏమిలేదు? సజ్జన్‌ రోజు కర్నేల్‌ ఇంటికి వెళుతూ వుంటాడు. ఏం బావుకుందామని? చెప్పడానికి అక్కడ వాడి కూతురుతో వీడికి ఏదో సంబంధం వుందంటారు. ఆ అమ్మాయి అవటానికి దేశవిభజన జరిగి పాకిస్టాన్‌ ఏర్పడిన సమయంలో ఒక జాట్‌ ఇంట రక్షింపబడి "పెరిగిన ఒక తురకపిల్ల అని అంటారు. ఇందులో ఏ వెధవకి సిగ్గూ శరం లేదు. అనలు సంగతి ఇది. ఇంక ఇల్లు నంగతి చూద్దాం అంటావా, వేరే నరకం లేదనిపించేటట్టు తయారు చేనుకున్నారు. ఆ సంగతి అంతా వదినకు బాగా తెలుసు. అంతా కళ్ళ ఎదుకే కనబడుతున్నప్పుడు చూడకుండా ఎవళ్ళు వుండగలరు. లోకం గుడ్డిది కాదు కదా. తిరిగి తిరిగి వాడు ఇంటికి చేరుకునేనరికి ఆవిడ పోరుపెట్టుడం మొదలు పెడుతుంది. అయినా వాడు లొంగటం లేదు. ఇప్పుడు చెప్పు ఈ రోగానికి మందు ఏమిటో, మనిషి తన ధర్మాన్ని వదులుకున్నప్పుడు....??

కోపంతో కుతకుతలాడిపోతున్న మోదన్‌కి ఆ సమయంలో తట్టిన ఉపాయం అంతా అయోమయంగా ఆంధకార బంధురంగా కనపడింది. నల్లని పెను తుఫానులాంటి కారుమబ్బులా కనపడింది. రకరకాల ఆలోచనలతో మనస్సు అల్లకల్లోలమై పోయింది.

ఆ పరిస్తితిలో నువ్వు చౌప్పేదే కనుక నిజమయ్యేటట్టయితే వాళ్ళ వంశాన్ని సమూలంగా నా చేతులతోనే నాశనం చేసి పారేస్తాను. మరేం ఫరవాలేదు.

మోదన్‌ కళ్ళు కోపంతో ఎరుపెక్కిపోయాయి. చిన్నా భయపడిపోయాడు. భయకంపితమైన గద్గద స్వరంతో తడబడుతూ మాట్టూడాడు. "“ఇంతవరకు రావలసివస్తే ఈ వెధవలు నాకంకే బలమయిన వాళ్ళా ఏమిటి? ఏదో విధంగా సజ్జన్‌ మనస్సు మార్చుకుని తన ఇల్లు నిలబెట్టుకోవాలనే నేను కోరుతున్నాను. నేను వేరడిపోయి నా వాటా అస్తి పంచేసుకుని వాళ్ళకు దూరంగా నా మానాన నేను పోయినప్పుడు అతని వ్యవహారాలను అతనే సరిదిద్దుకోవలసిన

[4]

పరిస్థితులలో ఏదో విధంగా బాగుపడతాడని అనుకున్నాను. ఇప్పుడు అతను తన చేతితో గుప్పెడు గడ్డిపరకలైనా పశువుల నోళ్ళకు అందించడం లేదు. "పెళ్ళామేమో ఎప్పుడు ముటముటలాడుతోంది. వేలేసి పూచికపుల్లయినా ముట్టుకోదు. చాలా దిగులుగా వుంటుంది. ఏదో కాస్త కలిగిన వాళ్ళ కొంప నుంచి వచ్చింది కదా. ఆలోచనా లేదు సాలోచనా లేదు.?!

“సొగదీసి క(ర్రవేసి కట్టినా పన్నెండేళ్ళు ఏకటాకీని అలాగే వుంచేసినా కుక్కతోక వంకర పోతుందా”

మోదన్‌ మరేమి మాట్లాడకుండానే లేచి నిలబడ్డాడు.

ఆ తరువాత ప్రతిరోజు చిన్నా వస్తూనే వున్నాడు. మాటలమధ్య ఈ నమన్యను ఏదో విధంగా పరిష్కరించడానికి అతను ఏవేవో సూచనలు సలహాలు అందిస్తూనే వున్నాడు. అయితే మోదన్‌ ఈ విషయాన్ని గురించి నుద్‌ర్హంగా ఏమీ చర్చించలేదుకాని చిన్నాను గురించి రులుదూ చెప్పిన మాటలన్నీ నిజమేనన్న విశ్వానం కలిగింది. కాని మనస్సులో పడిపోయిన పీఠముడి ఏ విధంగానూ విడిపోలేదు. ఆ తరువాత మరెప్పుడూ చిన్నాతో మాట్లాడినా పదునైన ఆ కత్తి అంచునుంచి పట్టు దొరకకుండా కిందకు జారిపోయేటట్టు అనిపించేది.

చిన్నా నీకు తోచిన విధంగా వివరించి ఈ నమన్యను ఏదో . విధంగా పరిష్కరించుకోవలసిందని చెప్పాడు. ఇందులో కనుక నేనిప్పుడు జోక్యం కలగచేసుకుంచటే వ్యవహారం బెడసిపోవచ్చు. నన్ను ఇలా ఇక్కడే ఒకవైపు పడివుండసీ' అన్నాడు ఒకరోజున ఆవేశంగా.

చిన్నా విని వూరుకునా డు. అతనికి కూడ ఆ మాట నిజమే అనిపించింది. బాగా నచ్చింది. అయితే అన్నకి చెప్పాలని మహా కుతూహలంగా వుండే విశేషాలు ఏమిటంటే, “అన్నా వ్యవహారం ఈ విధంగా పరిష్కారమయ్యేటట్టు వుంకే నేను నీతో ఇన్ని రోజులుగా మొరపెట్టుకోవడం దేనికి అని.

ఈ నమస్య ఈ విధంగా పరిష్కారం కాదు. కాబోదు, ఇంతవరకు కాలేదు. ఆఖరికి చిన్నా ఇద్దరు ముగ్గురు పెద్దతలకాయలతో సంప్రదించి మరో ఇద్దరు పంచాయితీ సభ్యులను ఇంటికి పిలిపించి నజ్జన్‌తో మాట్లాడి ఈ నమన్యను పరిష్కరించుకోవడానికి ప్రయత వం చేశారు. అయితే సజ్జన్‌ వాళ్ళందరి ఎదురుగా కోపావేశంతో ఏవేవో మాట్లాడేసరికి ఆ పలుగు మాటలు విని

142

చిన్నా ఏ మాత్రం సహించలేకపోయాడు.

““ఈ సంగతి ఎక్కడిదాకా వెళ్ళకూడదనుకున్నామో అక్కడిదాకా వెళ్ళనే వెళ్ళింది" అన్నాడు చిన్నా ఎండిన గడ్డిమోళ్ళ కేసి చూస్తూ. ““నువ్వు చాలా దూరం నా చర్మం వలిచేసావు. ఇంక ఒలిచేందుకు ఏమీ మిగలలేదు. అందుచేత పదిరోజులులోగా.ఇల్లు ఆస్తి వాటాలు వేయించి పంపకాలు చేయించావా సరేసరి. లేకపోతే నాకు చేతనయుంది ఏదో నేను చేసి పారేస్తాను. ఇవ్వుడు గనుక రాజీకి వచ్చినట్టుయితే ఏమి ఇస్తే అదే పుచ్చుకుంటాను. తరువాత అయితే నేను ఏది కోరితే అదే ఇవ్వాల్సి వుంటుంది. అలా నేను అన్నట్లు చేసి చూపనట్లుయితే నన్ను అప్పుడు పాలే కొడుకు అని అనవద్దు. మరెవరి కొడుకైనా అనాలి.

ఆ సమయంలో నజ్జనుడు కళ్ళు ఎరుపెక్కి పోయేటట్టు తీక్షణంగా చురచురా చూసినా ఆ తరువాత తన స్నేహితులతో సమాలోచన జరిగినమీదట అది పూర్తిగా నిస్తేజాలయిపోయాయి. భూమితో నహా చుట్టూ వున్న నర్వ ప్రపంచం గిర్రున తిరిగిపోతున్నట్లు అనిపించింది (ఆతనికి, చిన్నాకి, మోదన్‌కి మధ్య నయోధ్య బాగా బలపడిందని కూడ తెలిసింది)

ఆ తరువాత ఏడో రోజున చిన్నాను పిలిపించి మెత్తమెత్తగా తియ్యతియ్యగా మాట్లాడాడు. కాని చిన్నాగాడి పట్టుదల చూపిన తరువాత పంచాయితిని పిలిపించి వ్యవహారం పరిష్కారం చేసేసాడు.

నాలుగున్నర కిలోల భూమి వూరికి చేరువగా వున్న మెరక పొలం ఘనే వాళ్ళ గొట్టపు బావి చుట్టుపక్కల మూడు మూడున్నర ఫఘముల మాగాణి భూమి తీరు పొలానికి అటువైపునే ఇచ్చాడు (ఈ చెక్కలోకి వెళ్ళాలంటే ఘనేవాళ్ళ పుంతలోనుంచే వెళ్ళాలి. ఈ సంగతి అప్పట్లో చిన్నాకి తెలియలేదు). నిరుడు కొన్న మూడు ఘూమాల భూమిని నజ్జన్‌ తనపేరుతో మొదట్లోనే రిజిస్టరు చేయించుకున్నాడు. చిన్నాకి ఈ నంగతి ఇవ్వాళే తెలిసింది. ఆ మాట వినగానే అతనికి ఒళ్ళు భగ్గున మండింది. ఏదోవిధంగా సులభంగా ఈ సంగతి పరిష్కరించుకుందామనే ఉద్దేశంతో అతను దిగమింగి వూరుకున్నప్పటికి పంచాయితీదారులను. పిలిపించి ఈ వ్యవహారం ఏదోవిధంగా తీరవలసిందేనని హెచ్చరించాడు.

మొత్తంమీద పరిష్కార నమయంలో నజ్జన్‌ ఏదో కొంత డబ్బిచ్చి కొత్త ఇంటిని తనకే వుంచుకొనేటట్లు చిన్నాకి దిబ్బమీద పాత ఇంట్లో ఒకభాగం

[143

నిర్ణయించుకొనేటట్టు మాట్లాడటం మొదలెట్టాడు. ఈమాటలు పంచాయితీదారులకు ఎవరికీ కూడా రుచించలేదు. పైగా వాళ్ళకి బోలెడంత కోపం తెప్పించాయి. కానీ చిన్నా కోపంగా అన్నా '“అయ్యా, ఎంత చెడ్డా అతను నాకు సోదరుడు. నాకంటే వయస్సులో పెద్దవాడు. కష్టమో నష్టమో అతను ఏది చెపితే దానికే నేను ఒప్పుకుంటాను” అన్నాడు. కాని ఓ సంగతి మాత్రం మర్చిపోకండి. మా అన్నదమ్ములలో మాత్రం చిన్నా పెడ్తు అంటూ తేడాలు లేవు. ఏదో ఒకరోజున అందరం సమాను ఫాయం రాకపోము. అప్పుడు చూపిస్తాను నా తడాఖా ఏమిటో. ఇప్పుడు ఏదోవిధంగా పరిష్కరించి పారేయండి.

ఈ సమునఫాయం అన్నమాట వినీవినగానే సజ్జన్‌ ఒక్కసారిగా వణికిపోయాడు. అతను తన లోతుపాతులు బాగా చూసుకుని నువ్వునా పక్షమే వుంటావని నాకు తెలును'' అన్నాడు లౌక్యంగా.

అయితే వ్యవహారం వదులవుతుందో బిగుసుకుపోతుందో తెలియలేదు. మౌదన్‌కు కూడా ఏమి అర్ధంకాలేదు. ఏమైనా మొత్తం అంతా అ తరువాత బాగా చల్జారిపోయింది. మొత్తానికి అంతా శాంతించినట్లు కనపడింది. కనబడుటమే. ఏమిటి అందరూ అలాగే అనుకున్నారు కూడ. కాని నాలుగయిదు రోజులు గడిచేనరికి వ్యవహారం మరింత బెడిసింది.

చిన్నా ప్రతిరోజు వచి స ఏదో ఒక కొత్త విషయం మోదన్‌కు చెపి ఎపోతూనే వున్నాడు. మొదట్లో భయపడినట్లుగానే ఘవే కొడుకులు కొన్ని చిక్కులు తెచ్చిపెట్టారు. వాళ్ళ వాళ్ళు పొంతలోనుంచి చినా ని గాని వాళ్ళ మనుషులుగాని ఆ పంచుకున్న పొలంలోకి దారి ఇవ్వము అన్నారు. అందుకని చుట్టుదారిని తిరిగి తిరిగి వెళ్ళాల్సి వస్తోంది.

బళ్ళు వగైరాలు తోలుకు వెళ్ళవలసిన పరిస్టితి వచ్చి సృనప్పుడు చూసుకోవచ్చు. అంతవరకు ఒంటరిగా నువ్వు నీమానాన అటు వెళ్ళడానికి ఎవరు అడ్డం పెడతారు. ఇంత చుట్టు తిరిగిపోవాల్సిన అవసరం నీకేమిటి అని అన్నాడు మోదన్‌.

““అన్నా నాకు అటు వెళ్ళడానికి నిజంగొ భయం సుమా" అన్నాడు. నేను అనుకుంటున్నాను కదా ఈ వ్యవహారం ముదిరి గొడవ అయినట్లయితే నేను తక్కువవాడిని కాదు కనుక ఒకలా అవ్వాల్సింది మరోలా

[144

పరిణమిస్తుందేమోనని భయంగా వుంది”.

మోదన్‌ మొదట్లో ఏం మాట్లాడలేదు. కాని తరువాత మనన్నులోని మాట వెళ్ళగక్కాడు. "ఇలా అయినట్లయితే రేపు వాళ్ళు పొలంలోకి వెళ్ళకుండా ఆడవాళ్ళని కూడా వెటకాయిస్తారు. వెనక్కి తగ్గవాళ్ళని నడ్డి పట్టుకుని ఎంతవరకు ముందు తోస్తారు? ఎవరు తోయగలరు? అయినా మనలాంటి రైతుబిడ్డలకి ఇలా భయపడటం! శ్రేయస్కరం కాదు. ఇలా అయితే ఈ వ్యవహారం కొనసాగదు.

చిన్నా భయపడిపోయాడు. ఆ తరువాత చాలారోజుల వరకు రాలేదు. వడ్డీ వ్యాపారస్తుల దగ్గర కొంచెం అప్పు తీసుకుని దిబ్బమీద రెండు ఇళ్ళు కట్టించడం మొదలెట్టాడు. ఇప్పుడు పూర్తిగా ఈ పనిలోనే మునిగిపోయాడు.

సజ్జన్‌ ఒక్కసారిగా ఎండిన కజ్జవలె విరిగిపోయాడు. ఆతను ఇంతవరకు అన్నపానాలు అడగలేదు. చిన్నాకూడ దూరం దూరంగానే వుంటున్నాడు. పని మొదలెట్టవరకు మోదన్‌ ఇంటికి వచ్చి భోజనం చేసి వెళుతూ వుండేవాడు. పని మొదలెట్టాక రావడం మానేసాడు. ఇప్పుడు అతనికి భోజనం రులుదు కొడుకుచేత మోదన్‌ అక్కడికే పంపుతున్నాడు. ఈ సంగతులన్నీ తెలుస్తున్న కొడ్డీ ఇరుగుపారుగు వాళ్ళు చెవ్పుకుంటున్న మాటలు కొలది సజ్జన్‌కు కోపం అంతకంతకు అధికం కాబొెచ్చింది. రోజురోజుకి అది ఇబ్బడి ముబ్బడిగా పెరిగిపోతుంది. ఈవిధంగా వాళ్ళ హృదయాల మధ్య దూరం అంతకంతకూ ఎక్కువయిపోతుంది.

ఈ విషయాన్ని గురించే ప్రజలు చర్చించుకుంటున్నారు. అయితే ఒక్క విషయాన్ని మౌత్రం అందరూ సిల్లలతో సహా ఖచ్చితంగా చెప్పుకుంటున్న దేమిటంకే ఇదంతా మోదన్‌ భార్య పనే అని. ఆమే చిన్నామీద ఏ మత్తుమందు చల్లిందో కాని ఆ క్షణంనుంచి పదేళ్ళపాటు సాయిలా పాయిలా బతుకుతున్న అన్నదమ్ములు ఇద్దరు విడిపోయారు. ఇప్పుడు ఒకరి పొడ ఒకరికి గిట్టడం లేదు. ఇప్పుడు అతన్ని పూర్తిగా లోబరుచుకోవాలనే ప్రయత్నంలో వుంది. అయితే కొంతమంది మంచివాళ్ళు అనేమాట ఏమిటంటే అవిడంత జాణ కాదని. మెత్తని స్వభావం కలదని, పైగా చూసేవాళ్ళకి కూడ ఆమె అలాంటి ఇలాంటి అల్లరచిల్లర మనిషి కాదని అనిపిస్తుంది. ఆమెని గురించి అలాంటిదని ఇలాంటిదని, ఎవరైనా చెప్పుకోగా ఎవరూ వినలేదు. ఎవరైనా అంటే

కేక్‌

తెలిసినవాళ్ళు విరుచుకుపడేవాళ్ళు.

'““అయ్యో, నీకేం తెలును కప్ప ఎప్పుడు నీళ్ళు తాగుతుందో? అలాగే ఇది కూడ. అనలు ఆడవాళ్ళలోనే నూటజఒక్క రకాల వాళ్ళు వుంటూ వుంటారు. అలాంటి వాళ్ళలో ఒక్కరి గురించి కూడ పిసరంత కూడ నీకు తెలియదు. గాడిదకు మంచిగంధం వానన ఏం తెలుస్తుంది? నువ్వు అలాటివాడివే ఇలాంటివాళ్ళ మనస్సు ఎలో వుండే ఆలోచనలు ఎలా వుంటాయో తెలుసుకోవడం బ్రహ్మదేవుడి తరం కూడ కాదు. బడబడా వాగేవాళ్ళ సంగతి పట్టించుకోకపోయినా ఫరవాలేదు. లోలోపల గూడుపుఠాణి గాళ్ళు బహు (ప్రమాదకారులు. అలాంటిది మనకేం తెలుస్తుంది వాళ్ల రహన్యం. కళ్ళకు కనిపించిందేదో చూడగలం గాని కనబడకుండా మనను ఎలో దాగివున్న రహస్యాన్ని ఎవరు తెలుసుకోగలుగుతారు?

దీనికి జవాబు ఎవరు చెప్పగలరు? ఏం చెప్పగలరు? వాళ్ళ గుండెలో ఏ రహన్యం దాచుకున్నారో లోలోపల ఏం జరుగుతుందో ఎవరు చేప గలరు? ఎవరికి ఎవరు సాక్ష్యం చెపుతారు? ఈ రోజుల్లో ఎవళ్ళకి వాళ్ళు తమ్ము తామే విశ్వసించ లేకుండా వున్నారు. అయితే ఇప్పుడు, సాక్ష్యం ఇవ్వడానికి సిద్దపడి చౌప్పే వాళ్ళు మాట ఏమిటంటే మీరంతా అలా చూన్తూ వుండండి ఎవళ్ళ రంగు ఎలాంటిదో అసలు రంగు ఏమిచో బయటపడుతుంది? అప్పుడు చెబుడురుగాని. ఈ ముగ్గురన్నదమ్ములు వాళ్ళల్లో వాళ్ళు కజ్టుసాము, కత్తిసాము చేసుకుంటారు. ఇలా కనుక జరగకపోతే ఘనే కొడుకులతో డీ కొనడం తప్పదు. ఇవాళో రేపో అని తప్పదు.

జనవాక్యం ఇవేళ కాకపోతే రేపయినా జరిగి తీరుతుందంటారు. (గ్రామంలో సగంమందికి 'పైగా ఏం జరుగుతుందో అని చూద్దామని అనక్తితో కాచుకుని కూర్చున్నారు. కాని ఏమి జరగలేదు. రోజులు గడిచిన కొలది జనం చెప్పుకు చెప్పుకుని వినుగెత్తిపోయారు. వ్యవహారం అంతా చప్పబడిపోయింది కాబోలు అనిపించింది. దానితో అలా జరగబోతుంది ఇలా జరగబోతుందని మహా తెలిసిన ఆరిందిలాగా ఇంతవరకు మాట్లాడుతూ వచ్చిన వాళ్లంతా తాము చెపి నట్లు జరగటం లేదని దుఃఖపడిపోతున్నారు. మాటలమీద మాటగా అప్పుడప్పుడు అంటూ వుండేవారు. చూడవయ్యా. ఏం జరగబోతుందో ఇప్పుడు లోపలలోపల రాజుకుంటున ఈ అగ్గి ఏదో ఒకరోజున భగాభగా మండుతూ

146

పైకి రాకతప్పదు. అప్పుడు ఎగచిమ్మే ఆ జ్వాల పది పన్నెండు కోసుల వరకు కనపడుతుంది. అయితే ఇంతవరకు ఎవరికీ ఆ పొగ కనపడలేదు. ఆ జ్వాల కనపడలేదు. చిన్నా తలదాచుకోడానికి వీలుగా ఓ చిన్న కొంప కట్టుకుని పెళ్ళాన్ని తీనుకుని వచ్చి కాపురం పెట్టాడు. ఇంటా బయట చిన్నచిన్న పనులు చేసిపెట్టుడానికి, కూడకూడ సాయంచేసి పెట్టడానికి బావమరిది కొడుకుని వెంట తీసుకొచ్చాడు. చేను పండి కోతకు సిద్దమయ్యేనరికి దానిలోకి వెళ్ళే దారి నమన్త జటిలంగా తయారయింది. ఒకరోజు రాత్రి పొద్దుపోయే వరకు తుమ్మచెట్టున్న బండమీద కూర్చుని చోటీ దీని నంగతే చర్చించాడు. ఒకరోజున ఇంటికి వచ్చేసరికి వాళ్ళ అమ్మ విచారంగా చెప్పింది. ఎంతో దిగులుగా మౌట్టాడింది. ''ఈ విషయాన్ని ఏదో ఒక విధంగా పరిష్కరించుకొంటుగాని చివరంటూ లాగకండి'' అని చెప్పింది “బ్లేబే ఈ వ్యవహారం ఇలా జరగకుండా నివారించడానికి మేమంతా ఎంతో గట్టిగానే కృషిచేసాము. కాని అవతలి వాళ్ళే ఇంతదూరం తీసుకొచ్చారు.?! ధానీ ఉన్నట్టుండి మంచం మీద నుంచి లేచి పైట నవరించుకుని వశువుల దగ్గజకు వెళ్ళి పేడకుప్పలు ఎత్తి తట్టలో వేయడం మొదలెట్టింది. చిన్నా మోదన్‌ ఇద్దరూ కూడ ధానీ కేసి ఆశ్చర్యంగా చూశారు. మోదన్‌ ధానీకేసి చూసి నిజంగానే భయపడిపోయాడు. ధానీ వచ్చిన నాటినుంచి నేటివరకు ఇంత కోపంగా ఇంత ఆందోళనగా వుండడం ఎవ్వరూ చూడలేదు. “సర్జారిణీ నీకు ఇవేళ ఏం వచ్చింది” అన్నాడు మోదన్‌ కొంచెం ఎగతాళిగా ఎకసెక్కంగా నవ్వుతూ. మోదన్‌కి ఆమె రూపురేఖలు ఇవేళ ఎందుకో ఎంతో వింతగా ఎంతో కొత్తగా కనిపించాయి. “నాకు ఏమయింది' అంది నిహాల్‌కౌల్‌ పిన్నిలాగే క్షణంలో ముఖ కవళికలు మార్చేన్తూ. నవ్వుతూ మాట్లాడుతూ, ““నేను పశువుల దగ్గణ పేడ తీయడంకోసం లేచి వచ్చాను” అంది. మృదుమధుర స్వరంలో పదునుగా దూసుకుపోయేటట్టుగా మాట్లాడగల ఆమె చాకచక్యం గురించి మోదన్‌ చిన్నా ఇద్దరు గుర్తించారు. ఆమాటా [47

ఈమాటా ఆయిన తరువాత వాళ్ళు పంచాయతీని సమావేశ పరవాలని అనుకున్నారు. కొంచెంసేపు అయిన తరువాత మోదన్‌ చిన్నాను నిహాల్‌కౌర్‌ పిన్నమ్మగారింటిదాకా సాగనంపడానికని లేచి వెళుతుంటే ధానీ దీపం ఆర్పేసింది, తన మంచం మోదన్‌ మంచం నుంచి దూరంగా లాక్కుని గోడదగ్గిరగా ఈడ్చుకుని పక్క వేనుకుని పడుకుని ని(ద్రపోయింది. మోదన్‌ తలుపు గొళ్ళెంవేసి వచ్చి ఏమి మాట్లాడకుండ తన మంచంమీద తాను పడుకుని నిద్రపోయాడు. వాడు చిన్నాగాడి మాటల జాలంతో పడిపోయి ధానీ నంగతి పూర్తిగా మరచిపోయాడు. ఆ తరువాత కాసేపటికి తేరుకుని పక్కకు తిరిగి చూసేసరికి ధానీ మంచం వుండవలసిన చోట వుండకపోవడంతో ఆశ్చర్యపడ్డాడు. లేచి దాని దగ్గణకు వెళదామనుకున్నాడు. ఒకసారి నిద్రపోతుందేమోనని, అది మంచంమీద కదలకుండ మెదలకుండ ఒట్టి కట్టులొ పడివుంది. లేపడానికి మనస్సు ఒప్పలేదు. రోజంతా కష్టపడి ఒళ్ళు విరుచుకుని రెక్కలు ముక్కలు చేనుకుని అలసిపోవడం చేత ఆమె ఒళ్ళు తెలియని మత్తు నిద్రలో పడి వుంది. కొంచెం సేపటికి ధానీ ఇటు నుంచి అటు ఒత్తి గిల్లి మళ్లీ కాళ్లు చాచుకుని పడుకుంది. చంద్రవంక తుమ్మచెట్టు నుంచి పైకి రాగానే దొడ్డి అంతా వెన్నెలమయమై పోయింది. ఆ వెన్నెలలో ఎత్తుగా వున్న ఆమె పొట్టకేసి చూసాడు. ఆ చూపుఆపాదమస్తకం ్రసరించినప్పుడు ఒళ్లంతా వణికింది. నుదురుమీద వేసుకున్న చెయ్యి బరువెక్కిపోయింది. సున్నితమైన ఆమె శరీరాన్ని చూస్తుంటే మనస్సు కొంచెం చల్లబడింది. కాని ఆమె దీర్త, నిశ్వానం చూచినప్పుడు మాత్రం భయంవేసింది. అప్పుడు ఒకసారి బేబే మంచంకేసి చూసి అతను చెప్పులు వేసుకోకుండా వట్టి కాళ్లతో నెమ్మదిగా లేచి వెళ్లి ధానీ మంచం పఘ్టైమీద కూర్చున్నాడు. “నువ్వు” అని అతనే అనబోయాడు. అయితే ధ్రానీ కళ్లలోనుంచి (ప్రవహిస్తున్న అత్రుధారలు చూచి స్ట్షబ్దుడైపోయాడు. మళ్లీ ఒకసారి బేబే మంచంకేసి చూశాడు. తిరిగి తుమ్మచెట్టు మీదుగా పైకి వస్తున్న చందమామ కేసి చూశాడు. ముందుగా అతనికి చందమామ వెన్నెల చల్లగా ఉందనిపించింది. కాని అతనికి (గ్రీష్మ తాపం వలె వేడిగా 148

అనిపించింది. ఏదో మాట్లాడబోయాడు. అతి కష్టంమీద గొంతుక సెగిలి మాట బీయటకు వచ్చింది. “అప్పుడప్పుడు నీకేమొస్తూ ఉంటుంది?” అని ప్రశ్నించాడు. ధానీ కళ్ల నీళ్లు తుడుస్తూ స్నేహపూర్వకంగా అన్నాడు. వంగి ఆమెని ముద్దు పెట్టుకున్నాడు.

ఆ సమయంలో ధానీ మరింతగా వెక్కివెక్కి ఏడవడం అతనికి ఎంతో వింతగా కనబడింది. కాని ఆమె తన్నుతాను ని(గ్రహించుకోవడానికి ఎంతో ప్రయత్నించింది. విఫలురాలు కావడంతో రెండు చేతులూ పెనవేసి మోదన్‌ను గట్టీగా కౌగలించుకుని సున్నితమైన తన శరీరాన్ని అతని భుజంమీద ఆనించింది. అతని మెడ క్రింద గరుకుగా ఉన్న చర్మాన్ని గట్టిగా ఒత్తి ముద్దు పెట్టుకుంది. ఆ ముద్దు మోదన్‌కి నిప్పుకణిక తాకినట్టు అనిపించింది. వెచ్చగా కొలిమిలా కాలిపోతున్న శరీరాన్ని మోదన్‌ నిబ్బరంగా నిమిరాడు. అయితే చాలాసేపటికి ధానీ కౌగిలింత వదలలేదు. ముద్దు మానలేదు. ఉన్నట్టుండి అమమె వళ్లు మంచు ముక్కలా చల్లబడి పోయింది. ఆమె కౌగిలింత వదులై పోయింది.

కొంచెంసేపైన తరువాత మోదన్‌ ఎడమచేతితో ఆమె భుజాన్ని మృదువుగా నిమరసాగాడు. కుడిచేత్తో ఆమె కన్నీళ్లను తుడుస్తూ పిలవడానికి (ప్రయత్నించాడు. ధానీ శూన్యమైన దృక్కులతో పైపైకి తోనుకువస్తున్న చందమామకేసీ అదే. పనిగా చూస్తోంది. లోలోపల ఏదో గొణుక్కుంటున్నట్టుగా ఆమె పెదవులు కదులుతున్నాయి కాని మాటలేమీ నృష్ట్రంగా వినపడటం లేదు. ఏదో విధంగా మాట పెగిలి వచ్చేసరికి ఆమె వళ్లంతా వణికిపోయింది. మోదన్‌ను మరోసారి గట్టిగా కౌగలించుకొని అంది “ఆప్పుడప్పుడు నాకు పిచ్చిదానిలా మహా భయం వేస్తుంటూంది.'”

అప్పుడు ఆమె భయం అంతా పోగొట్టుడానికా అన్నట్టుగా రెండు చేతులతోటి గట్టిగా బిగిగా కాగలించుకున్నాడు. ఆ నమయంలో చిలిపిగా నవ్వుతుండే అతని కళ్లు కూడా కొంచెం ఆ(ర్రమయ్యాయి.

ఆ రాత్రి గేలూని మరో మంచంమీద పడుకోబెట్టి మోదన్‌ అమెని తెల్టారేవరకు చిన్నపిల్లలాగా పొదివి వట్టుకొని తన _ ప్రక్కనే పడుకోబెట్టుకున్నాడు. అప్పుడు ఆమె వళ్లు మరచి మత్తుగా హాయిగా నిద్రపోయింది. అయితే మోదన్‌ మాత్రం ప్రతిసారి కునుకు పట్టుబోయే వేళకి

[తం

మెళుకువ వచ్వేస్తూండేది. మాటిమాటికి నిద్రలో ఉలిక్కి పడుతూండే ఆమెని అప్పుడే పుట్టిన శిశువులాగా పదిలంగా పొదివి పట్టుకునేవాడు. ఒకసారి నిద్రచెడిపోయి కళ్లు తెరుచుకునేసరికి ఎదురుగా దెబ్బతిన్న పక్షివలె పడిఉన్న ఆమెని చూసేసరికి అతనికి మళ్లీ నిద్ర పట్టలేదు.

పొద్దున్నే లేస్తూనే అతను రులుదూ ఇంటికి వెళ్లాడు. అతన్ని ఏమి అడగకుండా పెట్టకుండా నేరుగా రులుదూతో మాట్లాడడం మొదలు పెట్టాడు. ఆమె తల్లికి కబురు పంపు. వచ్చి కొన్నిరోజుల పాటు తీనుకు వెళ్లమని అప్పుడుగాని ఆమె ప్రాణం 1కుదుటబడదు అన. ““వురుడు కూడా అక్కడే పోయడానికి ఏర్పాటు చేస్తే ఇంకా బాగుంటుందిన

“ఏమిటిరా ఇలా తెలివితక్కువగా మౌట్లూడు తున్నావు?'' అన్నాడు రులుదు కోంపగా, పురుడు పోయ్యగల స్తోమతే ఉంటు అది వాళ్లకీ బరువై పోయేదా, ఏమిటి? నాకు వాళ్లమీద ఏమి నమ్మకం లేదు.??

““వాళ్లు నిజంగా అంత చెడ్డవాళ్లే అయితే నన్ను ఇందులో ఎందుకు ఇరికించినట్టు?::

“ఓరి నీ!” రులుదూ అప్పుడు మాట మార్చి నవ్వుతూ అన్నాడు. “ఓరిపిచ్చి నన్నాన్సీ మనకి ఆ వెధవలనుంచి వచ్చేదేమిటి? మనికి మాణిక్యం లాంటి పిల్ల దొరికింది. అది గజదొంగ దగ్గర దొరికితే మాత్రం మనకేమిటి?

మోౌదన్‌ ముందుగా నవ్వాడు. ఆవెంటనే గంభీరంగా మారిపోయాడు. భయపడి పోయిన వాడిలా కనబడ్డాడు. అంతే ఆరోజునుంచి ఇలాంటి ప్రసక్తి ఎన్నడూ తేలేదు.

ఆశ్వయజమానం రాగానే ధానీ తమ్ముడు వరియామా తనంతటతానే వచ్చాడు. తాను. ధానీని తీనుకు వెళ్లడానికి వచ్చానన్నాడు. మోదన్‌ మనస్సు పరిపరివిధాల పోతోంది. పంపడమా, మానడమా అనే నంశయంలో పడెను. మెల్లిగా నెమ్మదిగా అన్నాడు: "పంపడానికి నాకేమి అభ్యతరం లేదు. అయితే మీ అక్కని అడుగు ఏమంటుందో?:* అని.

“సర్దార్‌జీ! మా అక్కను అడీగేదేముంది? మీకు ఇష్టంలేనిదే ఎలా తీనుకువెళ్లుతాను? ఎలాగో అలాగ తీసుకు వెళదామన్న వీలవుతుంది?

అతని రెండు కుచ్చుల తలపాగా, దాని క్రింద పొడుగ్గా వేలాడే లౌల్బీ, కత్తిరించిన గడ్డం ఎర్రటి కళ్లతో యవ్వనం మిసమిసలాడుతుండే 150

బావమరిదిని చూచి మోదన్‌ ఎన్నడూ ఊహించలేదు, అతనింత తియ్యగా ఆపేక్షగా మర్యాదగా మాట్లాడుతాడని. కాని ఏదో తెలియని భయంతో గుండె దిగజారిపోతున్నట్టుగా ఉంది.

నేను ఒప్పుకోవడం ఒప్పుకోకపోవడం అనేది ఏముంది? నేను పరాయివాణ్ణో కాదుకదా.** అన్నాడే కాని మనస్సులో అన్సష్టమైన భయం ఏదో మెదలుతూనే ఉంది. “మీ అక్కనడిగి మీకందరికీ ఏది సమ్మతమో అలాగే చేయండి.” అన్నాడు.

కాని అటు ధానీ పరిస్తితి కూడా ఇంచుమించు అలాగే ఉంది. ధానీ కేమీ వెళ్లాలని లేదు. కాని తమ్ముడి కోపానికి తట్టుకోలేదు. *''మీ వదిన ఎంతో విచారిస్తోంది. బెంగపెట్టుకుంది. ఎలాగైన ఒక్కసారి వచ్చి చూసి పొమ్మని (ప్రాధేయపడింది. కావాలంటే మళ్లీ మర్నాడే వెల్లి పోవచ్చునన్నది కూడా.'' అతను ఈ మాకీ ఆరోజు పగలూ, రాత్రీ అనేకసార్లు విసుగూ విరామం లేకుండా చెప్పాడు.

ఆ రాత్రి మోదన్‌ ధానితో ఏకాంతంగా సంప్రదించాడు. అప్పుడుకూడ ఇరువురి మనస్సులు నంశయాకు వింతగానే ఉన్నాయి. వాళ్లలో వాళ్లు పరస్పరం ఇదేమాట అనేకసార్లు చెప్పుకున్నారు. ''చూడు, నీకు ఏది ఇష్టమో ఆమా చెప్పు” అని.

“చెప్పడానికి వినడానికి ఏముంది ఇందులో అంటూ వరియామా మరింత అపేకగా ఒత్తిడి చేశాడు. అఖరికి ఒక వారం రోజులలోగా తిరిగి తీనుకు వచ్చి దింపుతానని వాగ్దానం చేసి ధానీని తీసుకువెళ్ళాడు.

రులుదూ ఏదో ఊంరెల్లి తిరిగివచ్చాడు. నాలుగోరోజున తిరిగి రాగానే వాడే కబురు విన్నాడు. వింటూనే ముఖం అదోలా పెట్టి అన్నాడు. “* నువ్వు అలా పంపించి ఉండాలినంది కాదు.*' నన్ను అడిగి ఉండ వలసింది. సరే అయిందేదో అయింది. అయితే నువ్వు చేసింది అంత తెలివైన పని అనడానికి లేదు. పండగవూట లక్ష్మిని ఇంట్లోంచి పంపించేశావు! ఫరవాలేదులే?! మోదనకు. రులుదుమాటు విన్న తరువాత ధానీని పంపించిన రోజు దసరా పండగ అని జ్ఞాపకం వచ్చింది. నా

ధానీ లేకపోవడంతో ఇల్లంతా బోసిపోయిం వ

న క న స ను. 15] ళ్‌ రన (ఉల సిక. ఎం మం న త్య

మోదన్‌కు గుండె భయంతో అప్పుడుప్పుడు కొట్టుకుంటూనే ఉంది. వాడి మనస్సు దేనిమీద నిలవడం లేదు. పై వాళ్ల పిల్లవాడైన గేలాని, ఇక్కడున్నంత కాలం ఆఅపేక్షతో ఒక్కసారైనా పిలవకపోయినా మాటి మాటికి వాడే ఎందుకో జ్ఞాపకం వస్తున్నాడు. వ్యవసాయపు పనులు ముమ్మరంగా సాగించవలసిన తరుణం అయినప్పటికీ మనస్సు వాటివైపు మళ్లలేదు.

నాలుగైదు రోజులు - పది పదిహేను రోజులు గడిచిపోయాయి. కాని ధానీ తరిగివచ్చే జాడలేమి కనుపించలేదు. భల్లిరో బంధువొకని ద్వారా కబురు పంపించాడు ఎనిమిదో రోజున జవాబు అందింది: భఛానీ చిన్నవదిన వంట్లో ఆరోగ్యంగా లేదనీ ఆమెకు ఉపచారం చేయడానికే, ఇంట్లో అందరికీ అన్నపానాలు నమకూర్చడానికే ఇంకా కొన్ని రోజులు ఉండవలసి వస్తుందనీ తెలిసింది.

మోదన్‌ మొదట్లో తనే స్వయంగా వెళ్లి సంగతేమిటో కనుక్కు వర్దామనకుకున్నాడు కాని ఎందుకో మనసొప్పలేదు. "పైగా ఇది చిన్నతనపు చేష్ట అనుకున్నాడు. ఆ తరువాత పదిహేను రోజులకు వరియామా స్వయంగా వచ్చాడు. తన భార్య జబ్బును గురించి విస్తారంగా చెప్పను వచ్చాడు. ఆ తరువాత చాలా కోపంగా మాట్టూడాడు. “*'చూడు సర్జారరీజి. అన్న పానాలకు నీవు పడే ఇబ్బందిని గురించి నాకు బాగా తెలుసు. కాని మాకు మాత్రం ఇంక ఎవరున్నారు? పెద్దక్క పోయి పదిహేడేళ్లు అయింది. ఆ తరువాత మేము బాగా చితికిపోయాం. వెనకపడి పడిపోయాం. ఇప్పుడింక మేము ఎవరి అండను (బ్రతకగలం? అంతగా మీరు పట్టుబడితే వచ్చే అమౌవాన్య నాటికి ధానీని తీసుకువచ్చి దిగబెడతాను. కాని దాని వదిన మాత్రం పురుడు అక్కడే పోయాలని పట్టుబడుతోంది.

ఈ ఆలోచన రావడంతో మోదన్‌ ఉన్నట్టుండి జాగరూకుడయ్యాడు. ధానీ ఇక్కడే పురుడు పోసుకుంక్షు దానిని చూసేవాళ్లు ఎవ్వరు? బేబే అతి కష్టంమీద ఏదో వంటా సపెంటా చూస్తోంది. పశువుల కొట్టం బాగుచేయడానిక కూడా చాలా కష్టపడిపోతోంది. '*వరియామా మాటలు విన్సగ్గానే అతను మన్గస్హ్రులో చాలా సంతోషించాడు. అప్పుడు అన్నాడు. క్షు”

సల సే మాద్రయిమీకు ఏదై వాళ్లమా మీరెలా అంటే అలాగే.” ౨... ణే . | శే5్‌2ై ళు లేఖ వ. న పం.

న్న ప మ్మా పల్నోట

వరియామా పూర్తిగా సంతోషించి తిరిగి వెళ్లి పోయాడు. కాని ఈ సంగతంతా రులుదూకు తెలియడంతో అతను మండి పడిపోయాడు. “తమ్ముడూ, మోదన్‌ ఎంత పొరపాటు చేశావు, అన్నాడు బు(ర్రాడిస్తూ? '“నిజం చెప్పాలంటే నాకేమీ సంతోషంగా లేదు. వాళ్ల నంగతీ నీకు బాగాతెలుసా? నాకు బాగాతెలుసా? నువ్వేచెప్పు. మొదటి నుంచి నేను చెబుతూనే వున్నాను, అసలు నువ్వు అమెని అక్కడికి పంపించి ఉండవలసిందికాదని. సరే! అయిందేదో అయింది. కాని ఇప్పుడు నువ్వు అమెని అక్కడే ఎందుకు ఉంచేశావు? నీకు నుఖంగా ఉందా? ఎవరికి తెలును? అది జబ్బువంక పెట్టుకుని దానిని అక్కడ ఉంచేసుకున్నారేమో? “అమెని, వాళ్లు పోషించదలచుకుంటే మనకేమిటి?** అన్నాడు. మౌదన్‌ వ్యంగ్యంగా

““మోదన్‌సింగ్‌, వాళ్ల సంగతి నీకేంతెలుసు?”” అన్నాడు రులుదూ ఎంతో అనుభవజ్ఞుడులా బుర్ర ఆడిస్తూ. “ఇక్కడ అదేజరిగింది. పడేవాడికే తెలుస్తుంది ఆ బాధ అంతా అని సామెత ఉండనే ఉందికదా! దేవుడు మేలు చేస్తే నేను నాలుగైదు రోజులలో అక్కడికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాను. వెళ్లి తీరాలికూడా. నీవు అంతే!

అయితే నాలుగైదు రోజులకు బదులు నాలుగైదు వారాలు గడీచిపోయాయి. రులుదూ వెళ్లలేకపోయాడు. మోదన్‌ కూడా వెళ్ల లేకపోయాడు. ఈలోగా ఒకసారి ధానీ తలళ్లిదగ్గరనుంచి కబురు వచ్చింది. ఒక ఉత్తరం కూడా వచ్చింది. *'“ధానీ వదినగారికి వంట్లో ఇప్పుడు కులాసాగానే ఉంది. అయితే ధానీ పురుడు పోనుకున్న తరువాతే వస్తుంది.

మోదన్‌ మనస్సు కుదుట పడింది. రులుదూ కూడా ఒకటి రండు రోజులు నణిగినట్టే సణిగి నోరుమూనుకు కూర్చున్నాడు. ఆ తరువాత కొంతకాలం వరకు ఎవరి పనులో వాళ్లు మునిగి ఆగొడవే మరచిపోయినట్లు న్నారు.

ఒక రోజున ఉన్నట్టుండి భూకంపం వచ్చినట్టుగా నమన్త భూమండలమూ దోనపండులా పగిలిపోయింది. ప్రతీ వస్తువూ ముక్కలు చెక్కలై పోయింది. చిన్నా వచ్చాడు! వస్తూనే ఏడవడం మొదలు పెట్టాడు. మోదన్‌ చలాసార్లు బలవంతం పెట్టి అడగ్గా అడగ్గా చివరికి ఏడుపు

శీ53

ఆపి, ఘనా పెద్దకొడుకు వాళ్లందరినీ ఏమేమో అన్నట్టుగా అసలువిషయం తేల్చిచెప్పాడు.

“కానీ ఏదో జరిగిఉండాలి. అసలు ఏం జరిగుంటుంది? అని మోదన్‌ తన్ను తాను నబాళించుకుంటూ తమ్ముణ్ణి గుచ్చి గుచ్చి ప్రశ్నించాడు.

చోటా. కొంచెం కుదుటపడి చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు. ““నేను మన పాలికాపుతో మాట్టూడి ప్రత్తి చేను మీదుగా బండి తోలుకు వస్తుంటే మొదటవాడు దూరం నుంచే మనస్సుకు బాధ కలిగేటట్టు పలుగు బూతులు మాట్లాడం మొదలు పెట్టాడు. *ఇంకా బతికే ఉన్నారా? అనలు సంగతి ఏమైనా తెలిసివచ్చిందా? అన్నాడు. ఆ తరువాత తిన్నగా అసలు విషయం ఎత్తుకున్నాడు. ఎడ్డుబండీ ఈ దోవను తోలుకు వచ్చారంటు మాట దక్కదు, జాగ్రత్త అన్నాడు. చిన్నా ఆ కోపంలో తిన్నగా ఇక్కడికే వచ్చినట్లున్నాడు. కాసేపు తమాయించి అప్పుడు ఇలాంటి మాట చెవినవెయ్యడం వల్ల మోదన్‌ పై ఎలాంటి (ప్రభావం ఉంటుందీ అనే సంగతిని పూర్తిగా విస్మరించినట్టు కనబడుతుంది.

మోదన్‌ ఉన్నవాడు ఉన్నట్టుగా తక్షణమే లేచి నిలబడ్డాడు. ఘనా కొడుకు పేరెత్తి గట్టిగా బూతులు తిడుతూ ఇంట్లోకి వెళ్లిపోయాడు. చిన్న తన తెలివి తక్కువ తనానికి విచారిస్తూ మోదన్‌ కోపం చల్గార్చడం కోసం, కూడా లోపలికి వెళ్లి మంచం మీద కూర్చుని అన్నను సముదాయించడం మొదలు పెట్టాడు. “నిజంగా వాళ్లను ఏమైనా చెయ్యాలనుకుంటే తాను ఘనే కొడుకులకు ఏవిధంగానోనూ తీసిపోయిన వాణ్ణీ కాదన్నాడు. అయితే ఏదోవిధంగా వాళ్లు కూసిన కారుకూతలకు అర్హం ఏమిటో తెలుసుకో దలచుకున్నాడు. అవతలివాళ్లు ఏదోవిధంగా గిల్లికజ్ఞాలాడడానికి ఉద్యుక్తులవుతున్నారు అని అన్నాడు. అయితే చిన్న మాటల వల్ల వ్యవహరం ఎంతమాత్రం శాంతించేటట్టు కనబడడం లేదు. అలాంటి సమయంలో హఠాత్తుగా అనుకోకుండా రులుదూ అక్కడకు వచ్చాడు. సంగతంతా వినిన తరువాత అతని మొహం మరింత ముడుచుకు పోయింది. వదులయి వూడిపోయిన తలపాగాను మళ్లీ చుట్టుకుంటు అన్నాడు, ఎంత పని జరిగింది? జరగరానిది జరిగింది. ఇక పూరుకుంకేు లాభంలేదు. ఒంటె మూతికి ఉచ్చు బిగించినట్టు వీళ్లకి ముక్కుతాళ్ళు

కే5్‌4

వేయాలి. కోపంతో మండిపోతున్న రులుదూను చూసేసరికి చిన్నాకి కూడా ఆవేశం పొంగుకొచ్చింది, కాని అతను ఏం మాట్లాడలేదు.

పొడ్డుగూకి ఇంటికి చేరుకునే వేళకి ఆతని మనస్సు ఎంతో శాంతించింది కాని (కోధాగ్ని పూర్తిగా చల్దారలేదు. ఇంకా రవ్వలు రాజుకుంటూనే వున్నాయి. అతను మాటిమాటికి వెనుదిరిగి చూస్తూనే వున్నాడు.

వాళ్లిద్దరూ చిత్తుగా తాగి వాళ్లలో వాళ్లు ఏమేమో చాలాసేపు మాట్లాడుకున్నారు. అర్హరాత్రివరకూ బిగ్గరగా మౌట్టూడు కుంటున్నారు. రులుదూ తన నైపుణ్యం అంతా ఉపయోగించి మాట్లాడాడేమో వ్యవహారం అక్కడికి శాంతించినట్టు కనబడింది. అయితే తీరాపడుకోబోయే వేళకు మోదన్‌ ఉన్నట్టుండి ఇలా అన్నాడు. చూడు అన్నా ఇప్పుడు ఏమి భయంలేదు.** **దేనికి?”' రులుదూ నిశ్చేష్టుడై మోదన్‌ వైపు చూశాడు. అర్హరా(త్రి చిమ్మ చీకటిలో అతని ఆకారమేమి కనబడ లేదు.

రులుదూ అతని కంఠ స్వరాన్ని బట్టి జరగ వలసిందేదో జరిగి పోయిందనుకున్నాడు. అందువల్ల రాబోయే వోని నుంచి ఏవిధంగా తప్పించు కోవలసి ఉంటుందని (గ్రహించాడు. అమాట అని మోదన్‌ నిద్రపోయాడు. కాని రులుదూకు మా్రం తెల్లవారే వరుకు కునుకు రాలేదు.

మర్నాడు. నాగలి భుజాన వేసుకుని మోదన్‌ రులుదూ పొలానికి వెళ్లాడు. రులుదూ అతన్ని కొంతదూరం సాగనంపడానికి వచ్చాడు. తిరుగు ప్రయాణంలో అతను చిన్న పిల్లవాడికి చెప్పినట్టు నచ్చ చెప్పాడు ““మోదన్‌, నామాటవిను, నేను తిరిగి వచ్చేవరకు నువ్వు ఇక్కడే ఉండు ఇప్పుడే ఇక్కడన్నట్టు వస్తాను; రొబ్టై తీసుకుని.కళ్లిం దగ్గర కుర్రాణ్మే కూర్చోబెట్టి వస్తాను.

మోదన్‌ అతను చెప్పేదేమీ అర్ధం కావడంలేదు. అతన నాగలి జోడించి వేడినాగలి పెట్టి దున్నుతూ ఉంటే ఎండిపోయిన ఆ బీడులో ఒకటిన్నర మూర లోతుకు బోలు పడుతోంది. ఎక్కడైనా భూమి కాస్త మెత్తగా ఉంటే మరింత లోతుగా దున్నుతున్నాడు. ఎత్తుపల్దాలన్నీ ఏకమయ్యేటట్లు దున్నుతున్నాడు.. రులుదూ చిన్నగిత్త గబగబా లాగేస్తోంటుంటి దానిని అదమాయించి అదపు చేయవలసి వస్తోంది. లేకపోతే మేడి కర్రు ఎద్దు వెనక కాళ్లలో. గుచ్చుకు పోయేదే ఆసమయంలో మోదన్‌ ఆ ఎద్దుల

క55్‌

నల్లటి గిట్టులకేసి చూశాడు. ఆవి తేలిపోతున్నట్టు అనిపించింది.

“ఓరే జాగ్రత్త చస్తావురా అంటూ ఆ ఎద్దులను గదమాయించాడు. కొని అతని మాటలను ఎద్దులు ఎలా అర్హం చేసుకున్నాయో ఏమోగాని ఆగకుండా, మరింత వేగంగా దౌడులంకించుకున్నాయి.

అతను వాటిని అతికష్టం మీద పరిచాళ్లు నాగలిదున్నాడు. సూర్యుడు రెండు బారలు పైకెక్కి వచ్చాడు. మేడిమీద కూర్చుని నెత్తురు చిమ్ముతున్న తన కాళ్లకేసి చూసుకున్నాడు. తన ఎడ్దు కళ్లు మూసుకుని నెమరువేస్తు నిలబడింది. కాని రులుదూ గిత్త మాత్రం అడవిదున్నవలే కోపంగాబుసలు కొడుతూనే ఉంది.

మోదన్‌ దూరంగా చాలా దూరంగా చూశాడు. కొన్ని కొన్ని చేలల్లో మిగిలి పోయిన పత్తి చెట్టు జైలు కటకటాల వలెకన బడ్డాయి. ఆ బీళ్లలో మధ్య మధ్య చల్లిన పచ్చని ఆవ మొక్కలు పల్లెటూరి పిల్ల మాసిన లఅంగాపై ఏమో పచ్చ మొక్కలు అద్దించుకున్నట్టు కనబడుతున్నాయి. కాని రులుదూ పొలాల దగ్గర ఉన్న చేల మీదుగా దూరాన బారులుతీరి నిలిచిన చెట్ల వరన సరసనే ఉన్న ప్రత్తి మొక్కలు చెరుకు గడలూ పచ్చ పచ్చగా అందంగా భూమాత భాగ్యరేఖ వలే కనబడుతున్నాయి. అయితే పచ్చ పచ్చగా ఆ కనబడే ఆ భాగ్యసీమలో నగానిక్‌పైగా ఘనా కొడుకుది, మీదాబు దీనిని అంతలో జ్ఞాపకం వచ్చింది. ఆ పాఠాల మీదుగా ఏదో పొగ సెర్ష గాలిగుమ్మటంలా పైకి లేచినట్టు అనిపించింది. అది చూస్తూండగా నాలుగు వైపులా కమ్ముకుంది.

అతన వెంటనే లేచి నెమరు వేస్తున ఎ ఎడ్డును గురించి పట్టించుకోకుండానే రెండు ఎద్దులనూ చెరో దెబ్బావేశాడు. ఎద్దులు ఉలిక్కిపడి. పరుగు లంకించుకున్నాయి. వాటిని అతికష్టం మీద గదమాయించి పట్టుకున్నాడు.

““చంపేస్తాను. వెధవల్ని*' అన్నాడు పళ్లు పటపటలాడిస్తూ, ఎద్దుల్ని మళ్లీ కొట్టాడు రెండుసార్లు. ఆ దెబ్బతో నాలుగు చాళ్లు చుట్టేవచ్చాయి క్షణంలో. అయితే మళ్ళీ అదేచోటు చేరేసరికి అతని కాళ్ళు బాగా అలసిపోయినట్టు అడుగు ముందుకు వేయలేనట్టు అనిపించింది. తల రూడించి ఎద్దులను అదిలించి వాటి నడక వేగాన్ని తగ్గించాడు.

మళ్ళీ తరువాత చక్కగ నాగలి దున్నేటప్పుడు కళ్ళముందు నిప్పు

మంట, జనుల కలకలం అదో దృశ్యం కనబడింది. అందులో ఒకడి ముక్కు, మొగం ఘనే దానిలా ఉన్నాయి. ఒకదాని కన్నులు ధానీ కన్నులవలె కనబడ్డాయి. దాని వళ్ళు నిహాలీ చాచీవలె కనబడింది. ఒకదాని మొత్తం ఆకారం అంతా భూతం వలె కనబడింది. దాని కాళ్లు కూడా వెనక్కు తిరిగి ఉన్నాయి.

“వాపా గురూ!** అనుకుంటూ తల పైకెత్తి చూశాడు. ఎడ్లుల్ని మెల్లిగా నిమురుతూ గద్గదమైన గొంతుకతో అన్నాడు ''ఒరే. 'నందుల్డారా! జా(గత్తగా ఉండండి.*

కాని వాటిని అదలించేటప్పుడు అతను తన కాళ్ళని మాటిమాటికి నాలుగో కోణానికి తగిలిన్తూ దున్నేసినవైపు మిగిలివున్న దుబ్బుల అంచును ఈటబెలలాగా. విరుచుకుంటున్నాయి.. ఇంతలో రులుదు భోజనం తీసుకొచ్చాడు. అప్పటికి ఇంకా చేను దున్నడం సగం అయినా పూర్తికాలేదు. భోజనానికి ఉప[క్రమించిపోతుండగా రులుదూ పకపకా గట్టిగా నవ్వుతూ చాచీ నిహాలి కొడుకు గొడవంతా చెప్పడం మొదలెట్టాడు. వాడి పెళ్ళాం పురిటికి పుట్టింటికి వెళ్ళిందట!

అవ్వుడు వాడు మాలె గూడెంలో గోలి గుడిసెైలో దూరాడట. అక్కడ ధూనూకు నిద్రాభంగం అయింది. మెరిసే అతని బట్టతల చూసేనరికి వాడికి పై ప్రాణాలు పైనే పోయినట్లు అనిపించింది. అంతలో తేరుకొని వాడు అన్నాడు, "నేను బేబే కోసం కుట్టమన్న చెప్పులు కోసం వచ్చానని” ధోనొ మాత్రం ఏం తక్కువవాడా అన్ని విధాలా అతన్ని మించినవాడు. అన్నాడుకద్హా **“బేబే కొత్త చెప్పులు ఈ రాత్రికి రాశ్రే ఈ సమయంలోనే కావలసి వచ్చాయా. ఆమె ఒకటి రెండు రోజులుకూడ ఆగలేదా ఏమిటి.” అబ్బే అదేంలేదు ఎలాగా ఆ పాత

చెప్పులతోటి నాలుగయిదు రోజులు గడుపుకోగలదనుకో'' అంటూ చెవులు నులుముకుంటూ బతుకుజీవుడా అంటూ బయటపడ్డాడు. “ఓరి తత్తుకొడుకా ఒకవేళ కాలుజారి పడాల్సివస్తే మంచిచోట పడరా వెధవా. కాకిలాగా మురికి కూపంలో పార్టితే ఏం లాభం. పోని ఆ మాలది ఏమైనా అందమైనదా అంకే అదీలేదు. దానికి ముందుకు పొడుచుకొచ్చిన ఎత్తు పళ్ళు. అదీని*?

157

ఇంతలో రులుదు మాటమార్చి మరో విషయం అందుకున్నాడు. మోదన్‌కు రులుదూ తనని మభ్యపెట్టుడానికి ఏదో చెపుతున్నాడని అనుకున్నాడు. అతను తింటూ తింటూన్న రొట్ట తినడం మధ్యలోనే ఆపేసి లేచి నిలబడ్డాడు.

ఆ రాత్రి రులుదూకు చెప్పకుండ అతనికి తెలియకుండ మోదన్‌ ఒక సారాసీసాలో మూడు వంతులు దిట్టంగా పట్టించేసాడు. ఏవేవో ఒకదానికొకటి సంబంధం లేని మాటలు మాట్లాడుతూ ర్ట్టైతిని మంచంమీద పడుకున్నాడో లేదో అటు ఇటు దొర్లడం మొదలెట్టాడు. ఆ సమయంలో చిన్నా చెప్పిన మాటలన్ని అతనికి జ్ఞాపకం వచ్చి శూలాల్దా మనస్సులో గుచ్చుకుని బాధపెట్టాయి. మనస్సులో కలవరం ఎక్కువయిపోయింది. ఉన్నట్టుండి మంచంమీద లేచి కూర్చున్నాడు.

“ఒంట్లో బాగాలేదా? ఎలా వుంది ఏమిటి సంగతి?*” అని రులుదు నిద్రపోతున్నవాడల్దా లేచి ఆడిగాడు.

““ఏంలేదు”. అంటూ వణుకుతున్న చేతులతో అతను తలపాగా చుట్టుకుంటూ *“'ఎందుకో ప్రాణం కుదురుగా లేదు. గాభరాగా వుంది”

'““అయితే బానాలో నుంచి కాసిని చల్లటినీళ్ళు తీసి తాగు”' అన్నాడు రులుదు పడుకుని వుండగానే. కాని అతను మోదన్‌ తలపాగా చుట్టుకుంటున్నాడన్న సంగతి గమనించగానే తానుకూడ లేచి కూర్చున్నాడు.

““అయితే ఈవేళప్పుడు ఎక్కడికి బయలుదేరావు?” అన్నాడు.

“ఇంటికి.*”

“ఇంటికా'*

“మరే అన్నాడు.

ఏమి మాట్లాడకుండా చెప్పా పెట్టకుండా మోదన్‌ బయలుదేరి వెళ్ళిపోయాడు. రులుదూ నిజంగానే నిశ్చేష్టుడైిపోయాడు. చెప్పులు తొడుక్కుని తలపాగా చుట్టుకుని రులుదు కూడ మోదన్‌ వెనకాలే వెళ్ళాడు. బయట కాస్త దూరం నడచిన తరువాత మోదన్‌ కాళ్ళు తడబడుతున్నాయని రులుదూ గమనించాడు. రులుదూ నడక వేగం

158

హెచ్చించాడు. మోదన్‌ కూడ మరింత వడిగా నడవడం మొదలెట్టాడు. రులుదూ తన్ను అందుకోలేనంత గబగబా నడిచిపోసాగాడు. రులుదూ కొంచెం దూరం వెళ్ళినట్టు వెళ్ళి మధ్యలోనే వెనక్కి తిరిగాడు. మోదన్‌ చాచీ నిహాలి ఇంటికి చేరుకునేసరికి రులుదూ కూడ భయంభయంగా గొడ్డలి చేతపట్టి అతన్ని సమీపించాడు (మోదన్‌లాగే రులుదూకూడ మంచి నిషాలో ఉన్నాడు).

“చూడు తమ్ముడూ, ఇవేళ నువ్వు రాంజీతో రాజీ కుదుర్చు మనకేం భయంలేదు!' అని (్రిందనుంచే మోదన్‌కు నమ్మ పలికాడు. మోదన్‌ వెనక్కి తిరిగి చూసాడు. ధిక్కరిస్తున్నట్టుగా పెద్ద గొంతుకతో గర్జించాడు. '“ఇవేళ ఆ వెధవలని ముక్కలు ముక్కలు చేసి పారేస్తాను. మొనగాడు ఎవడైనా వుంకేు చూనుకోమను. రమ్మను ఆరుబయటికి. అల్లుడి ముందు ప్రగల్భాలు పలకడం కాదు. వచ్చి ఢీకొనమని చెప్పు. చూర్చాం.!?

మొత్తం ఊరు ఊరంతా పాడువడినట్టుగా వుంది. ఒక్కడు కూడ ఏమి మాట్లాడలేదు. అందరూ కిమ్మనకుండ ఇళ్ళల్లో దూరి కూర్చున్నారు. ఒక ఘనే ఇంట్లో మాత్రమే కొంత కలకలం వినపడుతోంది.

మోదన్‌ తిన్నగా గర్జించుకుంటూ వెళ్ళి ఘనే ఇంటిముందు నిలబడ్డాడు. ఘనే పేరెత్తి ఒంట మాదిరిగా వికృతంగా అరుస్తూ ధిక్కార పూర్వకంగా మౌట్ట్లాడాడు. ““రావయ్యా రా మొనగాడా. ఒరేయ్‌ రారా ఘనా ఇవ్వాళ నీ చిన్నకూతుర్ని పెళ్ళి చేనుకుంటాను. వీరులు ఎవరైనా ఉంటు బయటికి రండర్రా. చూస్తారు నా తడాఖా. మాదారిన నడవగలిగిన మొనగాళ్ళు ఉంటే బయటికి రండి. ఎవరైనా అల్లుడితో. ' దెబ్బలాడ గలిగే ధీరులు వుంటే బయటికి రండి.” అతని మనస్సులో రాజుకుంటున్న క్రోధాన్ని లోపల బయట మంటలు రగిలించింది.

అంతలో ఎవడో ఘనే వీధి తలువు మదురు మీది నుంచి తల ఎత్తి తొంగిచూన్తూ ఉండటం మోదన్‌ కంటపడింది. వాళ్ళు ఏదో గొణుగుతున్నట్టు కూడ వినపడింది. మోదన్‌ అది చూసి రెండు అడుగులు వేసినట్లు వేసి పళ్ళు పటవటలాడిన్తూ మళ్ళీ తిట్టడం మొదలెట్టాడు. “మీలో బతికున్న మొనగాడెవడయినా ఉన్నాడా? ఘనే అల్లుడితో

159

పోట్లాడటానికి.??

“కాసుకో అయితే. పారిపోకు మరి'* అంటూ లోపలినుంచి కేక వినపడింది. అంతలో వీధి తలుపు తెరుచుకుని జోడుగుళ్ళ తుపాకీ మోత వినిపించింది.

మోదన్‌ కళ్ళు మూసుకుని బళ్ళిం చేతపట్టి ఘనే చిన్నకొడుకు మీదికి ఉరికాడు. అయితే వాడు వెనకడుగు వేసి తప్పించుకున్నాడు. ఈటె వెళ్ళి గోడకు గుచ్చుకుంది. ఠంగుమని శబ్బం చేసింది. మోదన్‌ కాళ్ళు తఈడబడ్డాయి.

““మోదన్‌ జా(గ్రత్త** అంటూ రులుదూ హెచ్చరిక వినపడింది.

అంతలో చేత గొడ్డలి పట్టుకుని ముందుకు దూసుకువస్తున్న సజ్జన్‌ అతని కంటపడ్డాడు. అతను తుపాకీ గుండులాగా మోదన్‌వైపు దూసుకుపోయాడు. అప్పటికే సమయం మింశిపోయింది. రులుదూ ఇంకా నమీపించకుండానే సజ్ఞన్‌ మోదన్‌ని గొడ్డలితో రెండుసార్లు కొట్టాడు.

““స్వజనంతో ఎందుకీ దెబ్బలాటి” అన్నాడు రులుదు సజ్జన్‌ ముఖంలో ముఖం పెట్టి. అంటూనే గొడ్డలి తిరిగేసి సజ్జన్‌ భుజంమీద ఒక్క దెబ్బ వేసాడు.

దెబ్బ తగిలి తగలగానే సజ్జన్‌ గోడ గుద్దుకున్నాడు. అతను తమౌయించుకుని రులుదూ మీదకు ఉరికాడు. ఈసారి రులుదూ తన గొడ్డలితో తన చేతిలోని గొడ్డలిని ముక్కలు ముక్కలుగా నరికేసాడు. పళ్ళు పటపటా కొరుకుతూ, “ఒరే సజ్ఞనా ఫో ఇక్కడనుంచి. వంశం అంతా దుంప నాశనం అయిపోతుంది. నా చేత ఈ చెడ్డపని చేయించుకు. వెళ్ళు. వెళ్ళిపో అన్నాడు.

సజ్జన్‌ లేచి దులుపుకుని తిన్నగా ఘనే ఇంట్లోకి దూరిపోయాడు. లోపలనుంచి రులుదూ అతని గొంతుక చించుకోవడం విన్నాడు. “ఈ శత్రువు మన కొంపంతా నాశనం చేసాడు. ఏమి మిగల్బలేదు. ఒరే మోదన్‌ నిన్ను నమిలి మింగేస్తాను.”'

మోదన్‌ పాములాగా బుసకొట్టి గోడదగ్గజబు పడిపోయాడు. అతని చొక్కా, తలపాగా రక్తంతో పూర్తిగా తడిసిపోయాయి. అతనిని చూడగానే రులుదూ కోపం పొంగి వచ్చింది. రాక్షసుడిలా గర్జించాడు. కళ్ళ ఎదుటగా

160

అగ్ని జ్వాలలు భగభగా ఎగిసిపోతున్నట్టు అనిపించింది. .చిమ్మ చీకట్లో మెరుపులా మెరిసిపోతున్న తన గొడ్డలిని చేత తీనుకుని హుంకారం చేస్తూ. వెనక్కి మళ్ళాడు. అయితే ఈసారి ఆతను చేసిన ఘర్జనకు దిక్కులన్ని. ్రతిధ్వనించడమే కాకుండా అకులన్నీ భయంతో వణికిపోయాయి.

“కుటుంబాల మధ్య చిచ్చుపెట్టి అందరినీ చంపే నారదుడా రా! చూడు. ఇప్పుడు చూడు. నీవు చేసిన పని ఫలితం ఏమైందో? కొంచెం తల బయటికి పెట్టి చూడు. ఒక్క (వ్రేటుకి మీ తల ఎగర గొట్టుకపోతే చూడండి! ఈ రోజున రులుదూ బ్రతికి ఉండీ చచ్చిపోయాడగ్రా!”

అయితే. తక్షణమే ఎదుట వున్న సింహద్వారం తలుపులు మూసుకుపోయాయి. లోపలినుంచి ఘనే కోడళ్లూ అంతా కలిసి కేకలు వేస్తూ సజ్జన్‌నీ, ఘనే చిన్న కొడుకునూ విడదీయడానికి చేస్తున్న సందడి వినపడుతోంది.

“రారా! మీ అమ్మకొడుకునే అయితే! శూరులైన వాళ్లెవ్వరూ ఆడవాళ్లు చెప్పే మాటలు వినరు. ఇప్పుడు బయటకురా చేవ ఉంకు! ఒంటరివాణ్డీ చేసి ఆడవాళ్లు అలా చుట్టుముట్టి బెంబేలెత్తించెయ్యకూడదు.?” రులుదూ చేసిన ఈ గర్జనకు మునలి వులి గాండ్రింపువలె ఊరు ఊరంతా 'పతిధ్వనించింది.

“'“ఓరి నక్కల్లారా! చేతులకు గాజులు తొడిగించుకుని' ఇళ్లల్లో దూరి కూర్చున్నాలేమిట(ర్రా? గిన్నెల్లో పట్టదు పట్టైడు నీళ్లు పాయ్యండి. మీ అమ్మల ఒళ్లళ్లో దూరిపోయి. తలదాచుకోండర్రా నా కొడుకుల్లారా!” అంటూ మళ్లీ గర్జించాడు.

లోపల జరుగుతున సందడి అంతా దొడ్డోకి వచ్చేనరికి మణిగిపోయింది.

ఆ సమయంలో రులుదూ వెనకాతల ఎవరో పరుగెత్తుకు వన్తున్న చప్పుడు వినిపించింది. అది విని రులుదూ తన చేతిలో ఉన్న గ్‌డ్లలిని మరింత ఒడుపుగా గట్టుగా పట్టుకున్నాడు.

““నేను వచ్చేశాను. నిబ్బరంగా నిలబడు.” అన్నాడు చిన్నవాడు భుజంమీద గొడ్డలి పెట్టుకొంటూ. రులుదూ వెనక్కు తగ్గాడు.

చిన్నా దగ్గరకు వచ్చి అక్కడి దృశ్యాన్ని చూసేసరికి అతని ప్రాణాలు

[61

బిగుసుకుపోయాయి. తరువాత నెమ్మదిగా తేగుకొని ఛీత్కారం చేస్తూ లేచి నిలబడ్డాడు. “ఒరే! నువ్వేం చేశావో చూడు! నీవు 'ఊ”' అని "సైగ చేస్తే చాలు ముందూ వెనకా ఒక్కళ్లైనా మిగలకుండా వాళ్లందరినీ సఫా చేసేసి ఉండేవాణ్ణి. వెంటనే చిన్నా పళ్లు పటపట కొరుకుతూ గొడ్డలి పెట్టి ఘనా ఇంటి గుమ్మం తలుపును పగలగొడుతూ గర్జించాడు. “ఇప్పుడు బ్రతికి ఎక్కడికి పోతాగర్రా!*'

కాని చాలాసేపటివరకు లోపలి నుంచి ఏమీ జవాబు వినబడలేదు. ఎవదూ బయటకు రాలేదు. రులుదూ, చిన్నా ఇద్దరూ కొంచెంసేపు అదే. పనిగా గట్టీగా రకరకాలుగా. తిడుతూ గర్జిస్తూ గొడవచేస్తూనే ఉన్నారు. అంతలో రులుదూకు తను చేస్తున్న పని ఎంత తెలివితక్కువదో గుర్తుకు వచ్చింది. మోదన్‌ శరీరం నుంచి రక్తం అలా ధారలు కట్టి (ప్రవహిస్తూనే ఉంది.

“చిన్నా! ఇలా కాస్త సాయంపట్టు. మోదన్‌ను లేవదీద్దాం. త్వరగా రా. అంటూ రులుదూ మోదన్‌ను లేవదీసి నీరసంగా (వ్రేలాడుతున్న అతని చేతుల్ని తన మెడమీద వేసుకున్నాడు. మెల్లిగా మోదన్‌ను ఎత్తి తన వీపుమీద వేసుకున్నాడు. లేచి నిలబడ్డాడు.

ఇదంతా ఒక్క క్షణంలో జరిగిపోయింది.

రులుదూ అలా మోదన్‌ను వీపుమీద వేసుకుని ఇంటికి చేరేనరికి (గ్రామ పెద్దలంతా రచ్చసావడిలోకి చేరారు. మమ్టుర్‌, జీవన్‌ సింగ్‌, రత్నా, సుందర్‌ ధీమా అంతా మోదన్‌ ఇంటికి వచ్చారు. మీరాబ్‌, నంబరుదారు ఇద్దరూ వులకా ఇంటికి వెళ్లారు.

మోదన్‌కు దెబ్బలు బాగా తగిలాయి. ఒక గొడ్డలి దెబ్బ తలమీద తగిలింది. రెండోది భుజంమీద, మూడోది కుడికాలుమీద తగిలాయి. గొడ్డలి దెబ్బలకు కాలు ఎముక చాలావరకు బాగా లోత్తుగా తెగిపోయినట్టు కనబడుతోంది. రక్తం ధారలుకట్టి ప్రవహించిపోవడం చేత అతని శరీరమంతా పాలిపోయింది. కాని నెయ్యి, పాలు పట్టించి గాయాలకు కట్టు కట్టుడంతో తెలివి వచ్చింది. కాని పక్క యింటిలో హర్‌కౌార్‌ మూర్చపోయింది. చాచీ నిహాల్మీ మరి ఇరుగు పొరుగు స్త్రీలు ఇద్దరు ముగ్గురు అతి కష్టంమీద ఆమెను ఓదారుస్తున్నారు. సమస్తోపచారాలు చేస్తున్నారు.

162

163 రాత్రి అంతా రులుదూ, చిన్నా ఇద్దరూ మోదన్‌ దగ్గరకే కూర్చున్నారు. (గ్రామంలో పెద్దలు అందరూ వ్యవహారాన్ని చక్కబరచడం కోనరం అటూ ఇటూ హడావుడిగా తిరుగుతున్నారు. ముందుగా మోదన్‌ను ఆసుపత్రికి తీనుకు వెళ్లమన్నారు. కాని అలా వెళ్ళడానికి మోదన్‌ ఒప్పుకోలేదు. జీవన్‌ సింగ్‌ ఏడో సర్షి చెప్పబోయాడు. మోదన్‌ గద్గద న్వరంతో అన్నాడు. “పోలీసు స్టేషన్‌కు వెళ్లవద్దు. రాజీకూడా వద్దు. బతికి బయటపడితే బలబలాలు అప్పుడు మళ్లీ చూనుకుందాం. లేకపోతే లేదు.”' అంం

అందరూ సాలవా పంట మానూలు పూర్తి చేసేశారు. దాళవా పంట నారుమళ్లు పోసేశారు. అయితే ఒకటి రెండు చోట్ల నిరుటి పంట పత్తి అలాగే ఉండిపోయింది. ఈ ఖాళి నమయంలో రులుదూ, చిన్నా రాత్రింబగళ్లు చాలా కష్టపడి పనిచేస్తున్నారు. ఇద్దరూ ఒంటరిగాళ్లే, రెండోరెక్క ఆసరా లేదు. వాళ్ళకు తోడు రులుదూ పెద్దకొడుకు ఒక్కడున్నాడు. పొలం నాలుగైదు చోట్లు ఉంది. ఎంత కష్టపడ్డా పని పూర్తి కావడం లేదు. దాళవా పంట నారుమళ్లు అనుకున్న దానిలో నగం కూడా చల్లలేకపోయారు. ఇప్పటి వరకు చిన్నా పొలంలో పండిన (ప్రత్తిని అమ్మడానికి బజారుకు వెళ్టలేకపోయారు.

మోదన్‌ ఒక్క కోలు మీద తప్ప ఇతర గాయాలన్నీ పూర్తిగా మానిపోయాయి. కాలుమీద దెబ్బ మాత్రం ఇంకా అలా పచ్చిగానే ఉంది. వాపు ఒక్కోసారి తగ్గుతోంది. మరోసారి హెచ్చుతోంది. కర్ర ఆసరా లేకుండా ఒక్క అడుగైనా వెయ్యలేకపోతున్నాడు. రాత్రిళ్ళు చలి హెచ్చుగా ఉండడం చేత కాలు కాలంతా పోటుగా ఉంటోంది.

ఈ దెబ్బలాట జరిగిన నాలుగు రోజులకి వరియామా యోగకేమాలు కనుక్కు పోవడం కోసం వచ్చాడు. రాత్రి అంతా అందరితో. ఏవేవో కబుర్లు చెబుతూనే ఉన్నాడు. కూలికి మనుష్యులను పెట్టే ఘనా కొడుకులకు ఎలాగైనా బుడ్డి చెప్పించి తీరాలన్నాడు. ఇంకోసారి తనకు వాడు తెలును, వీడు తెలును పోలీసులు పైనుంచి [్రిందవరకు అందరూ తెలుసు కనుక ఫిర్యాదుచేసి వాళ్ల పొగరణచాలనేవాడు. ఇంకోసారి ఏదో ఎత్తు పన్ని వాళ్లను ఏదో కేసులో ఇరికిస్తే సరి అనేవాడు. అతను చెప్పే సలవాలన్నింటినీ

163

మోదన్‌, రులుదూ మారు మాటాడకుండా వినేవారు. కాని ఆ మాటలన్నీ వింటూంటే మోదన్‌కు అతను వట్టి తుఛ్చుడనీ తేలికమనిషి అనీ అర్హమైంది. అందుకు ఎంతో దుఃఖించాడు.

మర్నాడు వరియామా తిరిగి వెళ్లబోతూ వినమ్రుడై నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు '“పసిపాపకు నెలా పదిహేను రోజులు నిండగానే తల్లినీ పిల్లను తీనుకువచ్చి దిగబెడతాను. ఇంక ఆలన్యం చెయ్యము. ఇప్పటివరకూ ఈ దెబ్బలాట సంగతేమీ దానికి చెప్పకుండా దాచి ఉంచాము. అయితే ఇంక దానికి తెలియనీయకుండా ఉంచడం ఎలా? ఇంకో వారం రోజులలో రావే వస్తుంది. (క్రిందటి నెల దానికి జ్వరం వచ్చింది. మనిషి బాగా డీలా పడిపోయింది. పూర్తిగా కోలుకోలేదు. చూడండి. మీరు ఎలా చెబితే అలాగే చేస్తాం. మేమన్నా పరాయి వాళ్లమా?'” అన్నాడు.

కాని. అతనికి ఏమి జవాబు చెబుతారు? అతను పూర్తిగా అబరద్దమాడుతున్నాడని మోదన్‌కు అనుమానంగానే ఉంది. ఆడపిల్ల పుట్టిందన్న వార్త నమ్మడానికి వీలులేనిదిగా ఉంది. మొదటి కానుపులో కూతురు పుటిందా? అదెలా సాధ్యం? దేవుడే బండరాతితో తల బద్దలుకొడతాడంటు నమ్మడమెలా?

అయితే వరియామా వెళ్లిన తరువాత రులుదూ నవ్వుతూ అన్నాడు: “మీ ఇంట్లో కొడుకే పుట్టాలని ఉందా? ఏమిటి? లేక ఆడపిల్లలు ఎవరి సంపద అపహరించుకుపోతారు? అంతా దేవుడి దయ ఆయనను అదుపు చేసేవాళ్ళు ఎవరు? ఆ దేవుడు ఏం చేస్తే అదే మనకు మేలు. ఇప్పుడు ఆడపిల్ల పుట్టునే పుట్టింది. దాన్ని వాపసు పంపీంచెయ్యలేము కదొ* ఆ మాటలు వినగానే ఆడపిల్ల పుట్టగానే తాను ఎంతో మంచివాణ్ణి అయిపోయాననుకున్నాడు మోదన్‌ పాపం. ఆ పసిపిల్ల ఎంత దురదృష్టవంతురాలు. వుట్టీ పుట్టగానే ఈ దుఃఖం అంతా నెత్తిన వేసుకోవలసీ వచ్చింది.

““నేను స్వయంగా వెళ్లి అసలు సంగతి తెలుసుకురానా? వెంట రెండు సేర్ణ నెయ్యి కూడా తీనుకువెళ్ళి ఇచ్చి వస్తాను” అనుకున్నాడు.

ఒకరోజు రులుదూ స్వయంగా అడిగాడు.

చాలా రోజులుగా ఈమాట చెప్పాలని మోదన్‌ మనస్సులో

164

తహతహలాడుతున్నాడు. కాని ఎందుకోగాని ఏమీ చెప్పకుండా మౌనంగొ ఉండిపోయాడు... రులుదూతో కూడా కొంచెం సిగ్గుపడుతూనే నంగి నంగిగా మాట్లాడాడు. '“ఇప్పుటికి చంటిపిల్ల బాగా పెరిగీ పెద్దదై ఉంటుంది. వాళ్లు _ పంపించేటట్టుయితే నువ్వు తల్లినీ బిడ్డనీ వెంట బెట్టుకునిరొ. అయితే ఈ సంగతేమీ చెప్పవద్దు. వింటే చాలా బాధపడతారు.”

మోదన్‌ పరిస్థితి చూసి రులుదూ నవ్వాడు. ఎక్కడి వని అక్కడో వదిలేసి రులుదూ మర్నాడు ప్రయాణమై వెళ్ళాడు.

నెయ్యి. ప్రస్తావన వచ్చింది. అప్పుడు హర్‌కౌర్‌తో అన్నాడు: “ధానీ ఇక్కడకు వచ్చినప్పుడే ఆ రెండుసేర్ల నెయ్యి ఇద్దువు గానిలే' అన్నాడు రులుదూ. ఈ మాట హర్‌కార్‌కు నచ్చలేదు.

నాలుగో రోజున రులుదూ ఊరి నుంచి తిరిగి వచ్చాడు. అలీని మొగం చూస్తే పెద్ద జబ్బు స్పపడి లేచినవాడివలె దిగాలుగా ఉంది. సాయంత్రం వచ్చాడు. మర్నాడు నూర్యోదయమై బొగా పొద్దుపోయేవరకూ మోదన్‌ ఇంటికేసి వెళ్లనే లేదు. వెళ్లేటప్పుడు మనస్సు రాయి చేసుకుని భైర్యంగొ వెళ్లాడు. ఏం జరిగిందో ఏమో కొని ఈ మాట మోదన్‌కు తెలియకూడదనుకున్నాడు. మనస్సును అతికష్టంమీద బిగపెట్టుకుని ఊరుకున్నాడు. కాని మనస్సులోని నంక్షోభాన్ని ముఖం ఎంత ప్రయత్నించినా దాచలేకపోయింది. రాజుకుంటున్న అగ్నిజ్వాలలు కనబడుతూనే ఉన్నాయి.

“అయితే ధానీ ఆరోగ్యంగా ఉండి పిల్లకూడా కులాసాగా ఉన్నట్టయితే ఎందుకు తీసుకురాలేదు” అని మోదన్‌ అనుమానంగా అడిగాడు.

“వాళ్లు అన్నారుకదా, నాలుగైదు రోజులలో మేమే. తీసుకువచ్చి దిగబెడతామని.*' అంటూ రులుదూ కావాలనే అబద్దం అడాడు. అయితే ఈమాట విన్నప్పటినుంచీ మోదన్‌ ముఖం మరింత పాలిపోయిందన్న సంగతిని గమనించాడు. అన్నష్టమైన అతని మనస్సులోని బాధ, ఆవేదన అంతా ముఖంమీద ముడతలలో స్పష్టంగా కనబడింది.

రులుదూ ఎంతోసేపు తన్ను తాను నిగ్రహించుకుంటూ ఉన్నప్పటికీ, ఇదమిద్దమని ఏమీ చెప్పకుండానే ఊరువదలి వెళ్ళిపోయాడు. మూడోరోజున మోదన్‌ రులుదూ ఇంటికి వెల్లి భోగట్లా అడిగాడు. రులుదూ కొడుకు

శ్‌రక్‌

జవాబు చెప్పాడు, ''సంతకు వెళుతున్నాను రేపు తిరిగి వస్తాను అని చెప్పి వెళ్లాడని. మోదన్‌ సంతకు వెళ్లి అక్కడ వాకబు చేశాడు. రులుదూ కబురు ఏమీ తెలియలేదు.

ఎనిమిదో రోజున తిరిగి వచ్చాడు. వస్తూనే తిన్నగా మోదన్‌ ఇంటికీ వెళ్ళాడు. మోదన్‌ పశువుల పాక ఉన్న ఇంటిలో మంచం వాల్చుకుని ఎండలో పడుకున్నాడు. హరకార్‌ ఇంట్లో లేదు. ఎక్కడికో వెళ్లినట్టుంది. మోదన్‌ ఏమంటాడో, ఏమి చెబుతాడో వినకుండానే రులుదూ గోడ దగ్గరగా ఉన్న రెండో మంచం వాల్చుకుని కూర్చున్నాడు. గొడ్డలి పక్కనపెట్టి తలపాగా తీసి జుట్టు సవరించుకుంటూ, ఎవరేనా వచ్చి అడ్డుపుల్ల వేస్తే. ఏమీ చెప్పడానికి వీలుండదేమో అన్నట్టుగా చెప్పుకుపోసాగాడు.

“చూడు. సింహా జరగవలసిందేదో జరిగేపోయింది. అయితే వాళ్లు మాత్రం సుఖంగా ఉండలేరు అనేవి ఖాయం. అటో ఇటో అంతే మధ్య మరోదారి లేదు. ఒకమాట మాత్రం ఆ పింజారి లంజ కొడుకు ధానీ పీనతండ్రిగాడికి ఖచ్చితంగా చౌప్పేశాను. వాడూ, వాడి కొడుకు లిద్దరితోనూ గట్టగా చొప్పేశాను. “వచ్చే సోమవారం నాటికి ఏమిటో చెప్పకపోయినట్టుయితే రులుదూ తడాఖా చూనుకోండని. ఇంతకీ మనం చెయ్యలేని పని ఏముంది కనుక. అవసరమైన అన్ని ఫనులూ మన చేతిలోనే ఉన్నాయి.

రులుదూ కళ్లు తీక్షణంగా మిలమిలా మెరుస్తున్నాయి. కోపంతో మండిపోతున్నట్టుగా ఉన్నాయి. ఎండకు మొహం ఎరుపెక్కి పోతోంది.

అయితే మోదన్‌కి అతను చెబుతున్నదేమిచో ఒక పట్టాన అర్ధంకాలేదు. ఒక్క షణంపాటు నివ్వెరపోయాడు. ధూళి ధూసరితమై ఉన్న రులుదూ పాదాలకేసి చూశాడు. అస్తవ్యస్తంగా ఊడి ఉన ఎ గడ్డం, మండిపోతున్న కళ్లుకేసి మార్చి మార్చి చూడడం మొదలుపెట్టాడు. ఇంతలో రులుదూ తన మనస్సులోని రహస్యం అంతా బయటపెట్టడం ్రారంభించాడు. అసలు సంగతి బయట పడింది. “'ధానీ పుట్టింటి వాళ్లు రెండువేల రూపాయిలు పుచ్చుకుని దానికి పురుడు రావడానికి ముందుగానే మరొకడి వెంట పంపించేశారు. వరియామా అసలు సంగతంతా కప్పి పెట్టడం కోసమే ఉత్తరాల తతంగం నడిపించాడు. అందుకోసమే స ఫయంగా వచ్చాడు.

కే66

లోపల లోపల సంగతి ఇంతదాకా వచ్చింది. ఎవరితో అయితే ధానీని పంపించారో వాడు తెగ బలిసిన రైతు రౌడీ. వాడి పది ఎకరాల భూమిని వరియామా వెళ్లి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు కూడా. అది వాడే సాగు చేస్తున్నాడు. ఆ ఊరు సంగురూర్‌ తాలుకాలో ఎక్కడో ఉందని విన్నాను. ఆ ఊరేదో తెలుసుకోవడం కోసరమే రులుదూ ఇన్ని రోజులూ కాలికి బలపం కట్టుకు తిరిగాడు. చివరికి వాడు ఆ ఊరు చేరుకుని పారుగూరి బాటసారిలాగా నటించి ఒక రాత్రి అక్కడ మకాం చేసి కొంత వాకబు చెయ్యగలిగాడు. ఆ ఊరిలో ఒక మంగలితో స్నేహం కలిపి ఏదో బేరం కుదుర్చుకునే వచ్చాడు.

““అయితే అంతదూరం వెళ్లవలసిన అవసరం రాకపోవచ్చుననుకో' అన్నాడు రులుదూ మాట ముగిన్తూ.

నేను వాళ్ళ పినతండ్రితో ఖచ్చితంగా చెప్పేశాను. “చూడు నర్జార్‌ బీ. నాకు ఏదో కబురు తెలియకపోతే నీ మంచీ మర్యాదతో నవీ నిన్ను ముంచేస్తా'' అని. '“మనం ఎప్పుడూ ప్రాణాలు అరచేతిలో పెట్టుకునే తిరుగుతూ ఉంటాం కదా! వాడికి నా సంగతంతా పూర్తిగా తెలుసు. నాకే గనక కోపం వస్తే మూడు తరాల వరకు కోపంలో దీపం పెట్ట దిక్కు మిగలదని బాగా తెలుసు. నేను వాళ్లను ఒక వట్టాన వదిలేవాణ్ణి కాదనుకో మోదన్‌.+'

రులుదూ కళ్లు ఒక్కసారి మిలమిలా మెరిసిపోయాయి. కాని మోదన్‌ వంట్లో నెత్తురంతా నీరైపోయింది. ముఖం దాచుకుని తలవంచుకున్నాడు. అయితే అతను రులుదూ కళ్లల్లోకి చూడలేకపోయాడు.

మర్నాడు పొద్దటే సూర్యోదయం అయిన తరువాత టీ శ్రాగి మునుగు బిగించి, కర్ర చేతబట్టి మోదన్‌ పొలం వెళ్లబోతున్నాడు. ఇంతలో బేబే ఏదో బాధగా మెల్లిగా అంది. "నాయనా పుండు రేగుతుందేమో జా(గత్త. కాలి పుండు బాగా మౌనేవరకు ఉండకూడదూ!”'

కాని మోదన్‌కు వళ్లు మండిపోతోంది. అతను కోపంగా అన్నాడు: “బే బ్ర: నీకీ పాడు అలవాటు ఎప్పుడు పోతుంది.”

అతని మాట వినగానే హర్‌కౌర్‌కు ప్రాణం పోయినట్టనిపించింది. పది పన్నెండేళ్లకు పూర్వం తొను మోదన్‌ను ఇలాగే హెచ్చరించిన దృశ్యం

167

అంతా ఆమె కళ్లముందు మెరిసింది. అప్పుడు కూడా ఇలాగే కఠినంగా జవాబు చెప్పాడు. ఆ తరువాత కుటుంబం నర్వనాశనమై పోయింది.

మోదన్‌ ఇంట్లోంచి బయటపడ్డ తరువాత పశువుల దగ్గర పేడ కుప్పలు తీసే వంకతో వంగుని హర్‌కౌర్‌ అతని వీపుకేసి చూసింది. కుంటుకుంటూ నడుస్తున్న అతన్ని చూసేసరికి ఆమె కళ్లవెంట నీళ్లు జలజలా రాలాయి. కాని గుమ్మందాటి వెళ్లేటప్పుడు మోదన్‌కు హర్‌కార్‌ సంగతి గుర్తులేదు. తన కుంటికాలు సంగతీ గుర్తులేదు. మోకాలు ఎత్తు పెరిగిన పచ్చని పంట చేల గట్టుమీద నడుస్తూన్నప్పుడు తాను ఒక్కడే ఏదో స్మశానంలో కీకారణ్యం మధ్య పడి నడిచిపోతున్నట్టు అనిపించింది. ఎంతకీ అంతు అంటూ లేని భూమిపై ఎక్కడికో పోతున్నట్టు అనుకున్నాడు. చుట్టూ దృశ్యం అంతా మరుభూమిని తలపింప చేస్తున్నది. పొలం చేరుకునేసరికి కాలునాప్పి బాగా ఎక్కువైంది. నీరసం వచ్చి బరఖత్‌ వాలా దిబ్బమీద చతికిలపడ్డాడు. (ప్రక్క చేలో సెనగ మొక్కలు నాలుగంగుళాల ఎత్తుకు ఎదిగాయి. సన్నగా పీలగా ఉన్న ఆ మొక్కలకేసి చూన్తుంకే మోదన్‌కు అవన్నీ రుపష్పలేమో అనిపించింది. ఆ దృశ్యం మరింత అపరిచితమైపోయింది. రెప్పలార్చి తల ఎత్తి ఎదురుగా అదేపనిగా చూశాడు ఘనే కొడుకుల గొట్టుపు బావి పైన అంతా ఖాళీగా ఉంది. అది ఆతని కంటికి కొండ చిలువ తలవలె కనబడింది. పాలం అంతా బాగా ఎండిపోయింది. కాని ఆ (పక్కనే గోధుమ మోకాలు ఎత్తు ఎదిగింది. ఇలా ఎందుకు అయింది? ఎలా అయింది? అనుకున్నాడు. అంతలో హఠాత్తుగా అతనికో ఆలోచన వచ్చింది. బహుశా ఈ భూమి అంతా ఘనే నెత్తురుతో తడిసిందేమోనని. గోధుమ కూడా నెత్తురులాగా ఎర్రగా కనబడింది.

చూపు పైకి మరల్చాడు. సూర్యుడు నడినెత్తికి వచ్చాడు. దిబ్బమీద దుమ్ము వేడిగా పైకి ఎగురుతోంది. ముసుగులో దాచుకున్న చేతిని పైకి తీశాడు. వేడిగా ఉన్న ఇసుకలో చెయ్యి పెట్టాడు. చేతులమీద అనుకుని వెనక్కు వంగాడు. కాళ్లు కూడా ఆ ఇసుకలో బారజాపాడు. వెనక్కు వంగి సర్దుకుని పడుకున్నాడు.

క్షణంసేపు నిద్ర మత్తు ముంచుకు వచ్చినట్టునిపించింది. నగ్న దేహానికి

168

ఆ కాలుతున్న ఇసక తగలగానే కొత్తగా శక్తి కలుగుతున్నట్టు అనిపించింది. మెల్లి మెల్లిగా చిన్నపిల్ల వాడివలె ఆడుకోవడం మొదలుపెట్టాడు. గుప్పిళ్ల నిండా ఇసక పట్టుకొని గాలిలోకి వినరడం ప్రారంభించాడు. కొంచెంసేపైన తరువాత గుప్పిళ్ల నిండా ఇనక నింపుకుని కదలకుండా మెదలకుండా పడుకుని నిద్రపోయాడు.

ఉన్నట్టుండి అతని శరీరం అంతా బిగునుకు పోయింది. అతను చాలా సేపటివరకు అలాగే పడుకొని ఉన్నాడు.

అతనికి పుండు. దగ్గర చాలా పోటు ప్రారంభమైంది. బాధ భరించలేక లేచి కూర్చున్నాడు. మోకాళ్లమీద తల పెట్టుకొని ఆ బాధను భరించడానికి ఉగ్గ పెట్టుకుని కూర్చున్నాడు. చాలాసేపైన తరువాత తల ఎత్తి చూసేసరికి చుట్టూ చీకట్లు ముసురుకుంటున్నాయి. దానిని బట్టే సూర్యాస్తమయమై చాలాసేపైందని తెలుసుకున్నాడు. చివాలున చేతి కర్ర చేత బట్టి కాలు కూడదీసుకుని లేచి నిలబడ్డాడు.

వెళ్లటోయేముందు. తన పొలంకేసి ఒక్కసారి బాగా కలయజూశాడు. సగం దున్నిన ఆ పాలం చూసేసరికి అతని మనస్సు విలవిల లాడిపోయింది. వెళ్లేటప్పుడు మట్టిలో కోరుకుపోతున్న తన చెప్పులు చూని మనన్ను కొంత కుదుట పడింది. అతి కష్టంమీద క(ర్రమీద ఆనుకుని వచ్చినట్టుగానే వెనక్కు అలాగే తిరిగి వెళ్లాడు.

నగం దూరం వచ్చి వెనక్కు తిరిగి చూశాడు. కదలిపోయే కంకాళంలా రక్తమాంసాలు. లేని వట్టి ఎముకల గూడులా శుష్కంపోయిన శరీరంలో ఆసన్న మృత్యువు కోనరం ఎదురుచూస్తున్న మునలిదానిలా ఆ దెబ్బమీద చెట్టు కూడా. రేపో మాపో చచ్చిపోయేటట్టుగా కనబడింది. ఈసారి దాన్ని నరికి ముక్కలు ముక్కలు చేసి కాల్ఫి పారేస్తే బాగుంటుందేమోనని అతని మనస్సుకు హఠాత్తుగా తట్టింది. అయితే ఇది అ(క్రమమైన ఆలోచన అని అనిపించింది.

దిబ్బమీద తుమ్మవెట్టు నీడకు వచ్చేసరిక్‌ మోదన్‌కు కాలు పోటు ఎక్కువైపోయింది. ఒక్క. నిముషం ఆగాడు. తిరిగి నడక సాగించాడు. కాని ఇదివరకటి కంకే బొగా ఎక్కువగా కుంటసాగాడు. ఇంటికి వస్తూనే మంచంమీద పడుకున్నాడు. వళ్లంతా సలసలా కాగిపోతోంది. బహుశా

169

బాగా అలసిపోవడం చేత జ్వరం వచ్చి ఉండవచ్చు. | సాయంకాలం చిన్నా, రులుదూ ఇద్దరూ వచ్చారు. వాళ్లు హర్‌కార్‌ ద్వారా ఈ నంగతంతా విని మోదన్‌కు బాగా చీవాట్టు పెట్టారు. కాని అతనికి తన హితులైన ఈ ఇద్దరి మీదా కూడా బాగా కోపం వచ్చింది. ““మీరు నన్ను పాలు తాగే పసిపాపననుకుంటున్నారు కదూ" అని కోపంగా అడిగాడు. అనుకోని విధంగా మోదన్‌ ఇలా తిరగబడేసరికి వాళ్లకి ఆశ్చర్యం కలిగింది. ఇదేదో అసాధారణమైన పరిణామం అనిపించింది. మర్నాడు (గ్రామవైద్యుణ్మే పిలిపించవలసి వచ్చింది. వాడు యునానీ వైద్యుడు. అతను కాలు గాయాన్ని బాగా పరీశ్మించి బాగా మోపు చేసిందన్నారు. దీనికి దీర చికిత్స కావాలన్నారు. ఈ మాట వినగానే చిన్నాకు చాలా భయం వేసింది. అతను నానా గొడవా చేసి ఆతి బలవంతంమీద మోదన్‌ను మండీ బస్తీకి తీసుకువెళ్లి అక్కడున్న పెద్ద డాక్టర్‌ చేత పరీక్ష చేయించాడు. ఆ డాక్టరు నాలుగైదు రోజులు ఇంజడనులు ఇచ్చినట్టే ఇచ్చి బాగా డబ్బు గుంజాడు. అయినా గుణం కనిపించకపోవడంలో ముఖం దిగాలుగా పెట్టి పాటియాలాలో ఉన్న పెద్ద ఆసుపత్రిలో చేర్చండి అని సలహా ఇచ్చాడు, అంతవరకూ మోదన్‌ ఏమీ అనలేదు. అయితే పాటియాలా సెద్ద ఆసుపత్రికి తీనుకువెళ్లమని సలహా ఇచ్చారని తెలియగానే అతను పెద్దగా అరిచాడు “నన్ను "ఊరూరు. తిప్పి చంపనక్కరలేదు' అని. “నేను తిన్నగా మా ఊరికే వెళతాను'” అని కూడా అన్నాడు. వాళ్లిదరూ మోదన్‌ను మొండిపట్టు పట్టువద్దని ఎంతో బతిమాలారు. అయినా అతను తన పట్టువదలనే లేదు. ఊరికి చేరుకోగానే వాళ్లకి కూడా అనిపించింది *““పాటియాలా తీసుకు వెళ్లా ఇతను దక్కకపోయి. ఉండేవాడని.” అయితే దేవుడు ఏం రాసి పెట్టాడో ఏమోకాని మండీ దగ్గరకు వచ్చేసరికే మోదన్‌ ఆరోగ్యం పూర్తిగా దెబ్బతింది. ఎద్దుల బండి మీదనుంచి మంచం సాయంపెట్టి క్రిందకు దింపారు. కాని మోదన్‌ మాత్రం మంచం మీద నుంచి లేవలేకపోయాడు. [70

హర్‌కౌర్‌కు సంగతంతా తెలిసింది. దిగాలుగా గుండె గాభరాతో బాధపడుతూ కూర్చొని ఉంది. నిహాలీ కూడా చూడడానికి వచ్చి మోదన్‌ పరిస్టితి చూచి దీర్షమైన నిట్టూర్పు విడిచింది.

““దేవుడు ఎలా అనుకుంటే అలా జరుగుతుంది. దాన్ని . ఎవరు మార్చగలరు? డాక్టర్లు అందరూ తమ శక్తివంచన లేకుండా కృషి చేశారు. చెడ్డ రోజులు చెప్పి రావు. అలాంటవ్వుడు మనం చెయ్యగలిగింది ఏముంది?” అంది. అయితే ఆ క్షణంలోనే ఆమెను ఓదారున్తూ అతి నెమ్మదిగా అంది “దేవుడు అతని నానట దీర్హాయువు రాసిపెడితే శత విధాల రోగం కుదిరిపోతుంది. నువ్వేం మాయ గారడీలు చేసి లోకులను మోనం చేశావా ఏమన్నానా? భగవంతుడు నీమీద ఈ విధంగా వగతీర్చుకోవడానికి? అంతా అదే సక్షుకుంటుంది. సర్వం చక్కబడుతుంది. బెంగట్టుకోకు! జబ్బులంటూ రావా? ఏమిటి? లోకంలో ఎంత మందికి కాళ్లూ, చేతులూ తెగడం లేదు. వాళ్లు కోలుకుని మామూలుగా బ్రతకడం లేదు. ఇదేం పెద్ద విషయం కాదు. దేవుడు నీ మొర వింటాడు. ఆయనేం చీకట్లో ఉన్నాడా? ఏమన్నానా?" _

హర్‌కార్‌ దుఃఖమూ, మోదన్‌ ఆరోగ్య పరిస్తితి చూచి నివోలీ గొంతుక మార్చి మాట్టూడింది. గంభీరంగా అంది: '“వర్‌కౌర్‌ దేవుడు ఒక్కొక్కళ్లకి ఒక్కొక్క. విధంగా రాసిపెడుతుంటాడు. అర్ధం చేనుకో, ఇదే అంటారు ఓ జీవుడా! నీవు జీవితమంత కాలంలోనూ ఒక్క క్షణమైనా సుఖంగా ఉండడానికి నోచుకోలేదు. చూడు! నువ్వే చెప్పు! నీ కొడుకులలో ఎవరి నుఖం చూశావు. మొదటి నుంచీ చిన్నా ఇంట్లో ఉన్నావు. బాగా నంపాదించడం మొదలుపెస్టుసరికి ఆయన పోయాడు. ఎలాగో అలాగా దీన్ని భరించగలమనుకుంకే వీడేదో నంసారాన్ని నెట్టుకుని వస్తాడని అశొస్తే వాడి ఖర్మం కాలి తప్పుదారిన పడి వన్నెండేళ్లు జైలు పాలయ్యాడు. తిరిగి వచ్చిన తరువాత నువ్వు వాళ్లీ ఎలా చూనుకున్నావు? పెల్లి చేశావు. కాని తీరా సుఖపడే వేళకి ఆ పరాయి పిల్లలు వచ్చి గట్టీగా తిష్ట వేసుకు కూర్చున్నారు. వాడు అంటు ఆ దేవుడు నిన్ను మోసం చేశాడు. ఇక్కడేం జరిగిందో, ఇప్పుడేం జరుగుతోందో నేను ఈ కళ్లతో చూడడం లేదా? నువ్వు మాత్రం ఈ జన్మలో ఏం నుఖం

171

అనుభ ౨ంచావు.

““క్షణంసేవు నిశ్శబ్దంగా ఊరుకుని నిహాలీ ఒక పెద్ద నిట్టూర్వు విడిచి మల్లీ మాట్లాడడం ప్రారంభించింది. “వాడిమీద నీ కళ్లన్నీ పెట్టుకుని నిన్నంతా కూర్చున్నావు. వప్పుడూ అంటూ ఉండేదానివి “నన్ను నా కొడుకు మోదన్‌ ఎంతో సుఖపెడతాడని.'” కాని అదృష్టం లీల ఎలా ఉంటుందో ఎవరికి తెలుసు? ముగ్గురు అన్నదమ్ములూ ఇలా ఎడమొగం "పెడమొగం పెట్టుకుని అందరూ తలోవైపూ చూస్తుంటారని ఎవరికైనా తెలుసా ఏమన్నానా? పోతే వీడు ఏమీ లోపం చేయలేదు. ఎలాగో అలాగ ఇల్లు నిలబెట్లాడు. (బతుకు నెట్టుకు వచ్చాడు. అది ఎంత మంచిది. పాపం నన్ను కూర్చోబెట్టి మేపేది కదా! పాపం అది మంచిదే. దాన్ని గురించి చెడ్డగా ఎలా చెప్పుకోగలం. నిజంగా కోడలు చాలా మంచిది. దాని నోటివెంట ఎప్పుడూ పొల్లుమాట రాలేదు. కూతురైనా కోడలైనా వాళ్ళ కర్తవ్యం అదేకదా. కాని ఆ బ్రహ్మ ముందు ఏమాటా చెల్లదు. ఎవరు చెయ్యగలరు. హర్‌కార్‌, ఈశ్వరుడు నొసట అలా వ్రాసినప్పుడు అది ఎలా మారుతుంది. ఎవడేనా ఎలా బాగుపడతాడు. నువ్వే చెప్పు.”

హర్‌కార్‌ ఏమి జవాబు చెబుతోంది పాపం! అవిడ పుట్టింతరువాత ఎవరిని గురించి చెడ్డగా ఆలోచించి ఎరగదు. ఇప్పుడు కూడా ఈశ్వరుడు ఆమె నొసట సుఖపడే యోగం రాసిపెట్టినప్పుడు ఆ తప్పు ఎవరివి?

ఆ రాత్రి అంతా హర్‌కౌార్‌ కంటికి కునుకు లేక్సుండా కాలక్షేపం చేసింది. ఒక కాలు ఈ ఇంట్లోను, రెండో కాలు ఆ ఇంట్లోనుగా గడిపింది. అయిదారు సార్లు అటూ ఇటూ వచ్చి వెళ్లగానే చిన్నా చిరాకు పడ్డాడు. '“'అమ్మా నువ్వు విశ్రాంతిగా ఒకచోట పడుకోలేవా??: అని కేకలు వేశాడు. అవసరమైతే నువ్వేమన్న నూదిమందు వేసి అన్నయ్య జబ్బు నయం చేయగలవా? ఏమన్నానా?

పాపం ఆమె నోరెత్తకుండా వెళ్లి తన మంచం మీద నడుం వాల్చింది. మనస్సు ఎంతో ఆందోళనగా ఉంది. సంశయాత్మకంగా బాధపడుతోంది. “తిరిగి లేవలేకపోయింది.

హర్‌కార్‌ ఇదివరకు ఎవ్వరిపైనా ఇంత కోపం రాలేదు. ఆమె మనసు [2

[172

రగిలి పోతోంది. బ్రతుకంతా మనస్సులో దిగులు మనస్సులోవే అణచివేసుకుని (బ్రతికింది. కాని కడువులో దాచుకున్న బాధ నంగతి ఎవరికి ఎవరు పట్టించుకున్నారు? నా మనన్సులో ఉన్నదేమిటో ఎవరైనా కదిపిచూశారా? ఆ ఆలోచన రాగానే ఆమెకు తెలిసి వచ్చింది తాను పుట్టి భూమి పడిన లగాయతు నేటి వరకు వ్యక్తిత్వం లేకుండా పోయిందని. ఇంటా బయటా ఎప్పుడూ ఎక్కడా జాడ తెలియనీయలేదు. కాని ఆమె ఎప్పుడూ దీనికై చింతించలేదు కూడా. ఇప్పుడు కూడా ఆమె ఆత్మ ఘోషిస్తూనే ఉంది ““అన్నీ ఉన్నాయి. మోదన్‌ లేవి నిలబడు. వాడి ఇల్లు పచ్చగా కలకలలాడుతూ ఉండాలి. నేను ఆరముగ్గి పండు లాంటిదాన్ని. ఇవాళ కాకపోతే రేపైనా రాలిపోయేదాన్నే. వాళ్లు అందరూ సుఖంగా ఉండాలి. అప్పుడు నాకూ హాయిగా ఉంటుంది. ఇది కాకపోతే సుఖం మరేమిటి? కాని మనన్సు మాత్రం తనంతతానే కీడు శంకిస్తోంది. లోపలనుంచి ఎవరో ఏదో ఎదురుగా నిలబడి చెబుతున్నట్టుగా అనిపిస్తోంది. “హర్‌కౌర్‌ కేవలం ఆశీర్వాదాలతోనే ప్రపంచం అంతా నుఖపడేటట్టుయితే పాపం ఆ పేద బిచ్చగాడు గుప్పెడు గోధుమ పిండి కోనం ఎన్ని ఆశీర్వచనాలు పెడుతూంటాడు. అనలు వాడికి అలాంటి ఆవసరం ఎందుకు వస్తుంది? కాని ఎవరికి తెలును వాడికి ఏది ఇష్టమో. దైవేచ్ళ గుర్తించ గలవారెవ్వరు?. వాడి లీల ఏమిటో కొంచెమైనా తెలున్తుందా? బహుశా మనిషిని ఇన్ని కష్టాలు పెట్టడమే వాడికి లీల కావచ్చు. హర్‌కౌర్‌కు ఈమాట నచ్చినట్టు కనబడుతుంది. లేకపోతే మోదన్‌ లాంటి మంచి పిల్ళాడికి ఇలాంటి బాధ, ఇన్ని తిప్పులూ దేనికి? ,

మరునాడు ఉదయమే లేచి మనసొప్పక మోదన్‌ మంచం దగ్గరగా వెళ్లి నిలబడింది. చిన్నా, రులుదూ ఇద్దరూ కలిపి యధాలాపంగా బయటకు వెళ్ళారు. మొహంమీద కప్పుకున్న బొంత తొలగించి అడిగింది “నాయనా! ఇప్పుడు వంట్లో ఎలా ఉంది? బాధ ఎక్కడ?”

మోదన్‌ బలవంతం. మీద. కళ్లు విప్పాడు. దవడలు తాటించాడు. పళ్లు బిగబెట్టి కష్టంమీద అదోలా వినబడుతున్న స్వరంతో జవాబిచ్చాడు “బాగానే ఉంది అని.

““ఓరి దేవుడా!” అంటూ హర్‌కౌర్‌ అంతరాత్మ మూలిగింది. ఇప్పుడు

173

వాడు నన్ను అమ్మ అని కూడా పిలవడం లేదు... కాని అంతలోనే అంతరాత్మ వారించింది. '“'మోదన్‌ అలాంటివాడు కాదు*”' అని. పాపం ఎంతో బాధతో పడి ఉన్నాడు. వాడు మాట్టాడగలిగితే కదా!

మెల్లిగా మోకాళ్ల మీద చెయ్యి అన్నుకుని లేచి నిలబడి వంటింట్లోకి వచ్చేసరికి వళ్లంతా శూన్యంగా తోచింది. కాళ్లూ చేతులూ తేలిపోతున్నట్టు అనిపించింది. కదలాడడంలేదు. ఎంతో కష్టపడి కాళ్లు చేతులూ కూడదీసుకుని కక్టైలు విరివి పోయ్యిలో పెట్టి ఎంత రాజేసిసా అవి మండలేదు. పాొగకి కళ్ల నీళ్లు కారడం మొదలైంది. ఎలాగో అలాగే కష్టపడుతూ పొయ్యిమీద నీళ్లు పడేసి వాటిని కాగపెట్టులోగా చిన్నా పొరుగింటి వారు వేడి వేడీ టీ తీనుకువచ్చాడు. వన్తూనే వాడు బేబీని కసురుకున్నాడు : '"అమ్మా సీకెన్నిసార్లు చెప్పాను. విశ్రాంతిగా కూరో ఎమని రెండు మంచాలు ఒకదాని ప్రక్క మరొకటి వేసి తీరాల్చిందే.

మండుతున్న ఆ పొయ్యిని అలాగే వదిలేసి లోపలికి వచ్చి కూర్చుంది.

పొడ్డుగూకేసరికి సజ్జన్‌ ఇంట్లోకి వచ్చాడు. వాజ్మీ చూసి రులుదూ బయటకు వెళ్లిపోయాడు. వాడు మాట్లాడకుండా వచ్చి రెండో మంచం మీద కూర్చున్నాడు. మోదన్‌ ఒక్కసారి కళ్లు తెరచి వాడికేసి చూశాడు. కష్టంమీద అటు తిరిగి మొహం గోడకేసి (తిప్పుకుని పడుకున్నాడు.

“అన్నా. నిన్ను నేను క్షమాపణ కోరడానికి వచ్చాను." సజ్జన్‌ రెండో మంచం మీద అలా కూర్చోనే మాట్లాడాడు. గ

మోదన్‌ ఈసారి ఇటుకేసి తిరిగాడు. చూడకుండానే వాడికి నజ్జన్‌ ఆకారం ఎంతో అసహ్యంగా ఉన్నట్టు అనిపించింది. పైగా సజ్జన్‌ కావాలనే గొంతుక బరువుగా మార్చుకుని మాట్లాడుతున్నాడని అనిపించింది. కాని లోలోపల నుంచి ఏదో ఒక భావం పెల్లుబికి వచ్చింది. *“జరిగిందేదో జరిగింది.” అన్నాడు మోదన్‌ ఎంతో కష్టపడుతూ. **నేన్స నిన్ను కృమిస్తున్నాను. అయితే నీవు చేసేనది అంత మంచి పనికాదు.

నజ్జన్‌ చాలాసేపు బుర్ర వంచుకునే కూర్చున్నాడు. కళ్ళు ఒత్తుకుంటూనే ఉన్నాడు. వెంటనే లేచి బేబే దగ్గరకు వెళ్లాడు. మరేమీ మౌాట్లాడలేకపోయాడు, మోదన్‌ చెంత కూర్చోనూలేకపోయాడు.

ఆ రాత్రి ఎంతో కష్టంగా గడిచింది. రాత్రి తెల్లవాళ్లూ రులుదూ,

174

చిన్నా మేలుకునే ఉన్నారు. మర్నాడు అంతా అలాగే గడిచింది. మళ్లీ దీర్చ రాత్రి ప్రారంభమైంది.

కాని సూర్యాస్తమయ సమయంలో ఇంకా కొంత సూర్యకాంతి కనబడుతూ ఉండగానే రులుదూ అలౌకికమైన సంఘటన ఒకటి చూశాడు. అవి బహుశా మరుజన్మ సంగతి కావచ్చు. లేక పరలోక విషయం కావచ్చు లేక స్వర్గ నంబంధమైనది కావచ్చు. దూరంగా దిబ్బమీద తుమ్మవచెట్టు (క్రింద మోదన్‌ మంచం క్రింద ఉంచిన చెంబు తోమడానికి వచ్చాడు. దూరంగా ఘయాలే పొలంయీదుగా ఒక స్రీ అటే వస్తోంది. వాడు ఆశ్చర్యంగా అటువేపే చూస్తున్నాడు. ఆ స్త్రీ మరింత నమీపంగా వచ్చింది. మునుగు తీసింది. రులుదూకు మతిపోయింది.

“కుశలంగా వున్నారా?" అని అడిగింది ఆ వచ్చినావిడ మొహం అటుకేసి పెట్టి. రులుదూ కళ్లముందు నక్షత్రాలు నృత్యం చేయడం మొదలుపెట్టాయి. అక్కడ ఏం జరుగుతుందో రులుదూకు ఏమీ అర్ధం కాలేదు. ఆతను అలా రెప్పలార్పకుండా చూస్తూనే ఉన్నాడు.

కొని అంతలోనే తేరుకుని '““ఎవరది?”* అని (వ్రశ్నించాడు. “'దాన్‌కౌల్‌, కాదా!” అన్నాడు.

“క్రైను* అంది. అయితే ఖంగున (మోగే ఆమె గొంతుక ఈసారి జీరపోయింది.

““నువ్వా! ఈ సమయంలోనా?"

““జౌనండీ! కష్ట సమయంలోకాక ఇంకెప్పుడు రావాలి?” అంది ముసుగులో జుట్టు సవరించుకుంటూ.

రులుదూ శరీరంలో శక్తి అంతా కీణించిపోయినట్టుగా ఉంది. అలా తలవంచుకునే ఉన్నాడు. ధానీ ముసుగు నవరించుకొని అతనికేసి చూసింది. కాని చెట్టునీడ పడడం మూలంగా ఆమె అతని ముఖకవళికలను గమనించలేకపోయింది. "

““ఏం, మాట్లాడరేం?”

ధానీ గొంతుకలో దీర్హమైన విచారపు జీరలు వినబడుతున్నాయి. ఆమెలోని ఆవేదన గమనించి రులుదూ తొట్రుపడ్డాడు.

*“చాలా అలస్యంగా వచ్చావు' అంటూ అక్కడనుంచి. గబగబా

[75

వెళ్లిపోయాడు.. ధానీ సప్తసము(ద్రాలు అవలీలగా దాటి ఇంతదూరం వచ్చింది కాని ఆ ఇంటి గడప ఆమెకు దాటరాని మహా పర్వతంవలె కనబడింది.

ఎలాగో కష్టపడి ఆ అడ్డుకూడా దాటి లోపలికి వచ్చి మోదన్‌ను చూసేసరికి మాట పెగలలేదు.

“ధాని వచ్చింది మోదన్‌”” అన్నాడు రులుదూ మంచం క్రింద చెంబు పెడుతూ. తలపాగా కుచ్చుతో కళ్లు తుడుచుకుంటూ బయటకు వెళ్లిపోయాడు.

ధానీ ఆ చీకటిలో అలసిపోయిన కళ్లతో రెప్పవాల్బకుండా వాడిపోయిన మోదన్‌ ముఖంలోకి. చూసింది. వణుకుతున్న కాళ్లతో మోదన్‌ పడుకున్న మంచం పట్టుమీద కూర్చున్నపుడు మోదన్‌ పెదవులవెపు చూసింది. నవ్వుతున్నట్టు కనబడింది. క్షీణస్వరంతో అతను పలకరించాడు. ““నువ్వు వచ్చావా?*" అన్నాడు.

ఆ మౌట విని ధానీ ఒక్కక్షణంసేపు ఏమీ మాటాడకుండా రాతిబామ్మలా వుండిపోయింది. తరువాత మోదన్‌ గుండెమీద తల ఆన్నింది.. దాని కళ్లనుంచి అశ్రువులు జలజలా (ప్రవహించడం మొదలు "పెట్టడంతో చూదన్‌ గుండె అంతా తడిసిపోయింది. మోదన్‌ శుష్కించిన తన చేతితో అమె మెడ వీవు నిమిరినట్టు అనిపించింది. మరుక్షణంలో ఓపిక లేకపోవడంతో ఆతని చెయ్యి మెల్లిగా జూరిపడింది. ం

చాలాసేపు అయిన తరువాత బాగా పాలిపోయి ఉబికివున్న మదన్‌ మొహంలోకి చూసింది. కాని ధ్రాసీకేమీ కనబడలేదు. ఇంతవరక్తూ అ ఇంటిలో ఎవ్వరూ దీపం వెలిగించనే లేదు. ధానీ మళ్లీ తన త్రలకు మోదన్‌ గుండెలకు ఆన్ఫింది.

ఎలా వచ్చిందో ఏమో కాని తనకు తెలియకుండానే ఇక్కడ మకాం పెట్టింది. '“నేను ఎవ్వరికీ ఎప్పుడూ ఏమీ అపకారం చేయలేదు. తన మనస్సులోని బాధను వెళ్లగక్కలేక, అణచలేక ఆమె ఏడుస్తూనే వుంది. కాని మోదన్‌ ఒకసారి తన నోరూ, కళ్లూ మూసుకున్న శ్రరువాత వాటేని మళ్లీ తెరవనే లేదు.

ఉంంి

తెల్లివారింతర్వాత మోదన్‌ శరీరాన్ని మంచంమీదనుంచి దించి నేలమీద

కే6

సడుకోబెడుతూ రులుదూ అన్నాడు ““ధాన్‌కార్‌. పావం వీడు ఇంతకాలమూ నీ రాకకోసమే కనిపెట్టుకుని ఉన్నాడు”.

మర్నాడు రాత్రి రులుదూ, చిన్న ఇద్దరూ ధానీకి సంగతంతా చెప్పారు. ““జరగవలసిందేదో జరిగిపోయింది. ఇప్పుడింక నువ్వు అక్కడి ఆ రెండోఇల్లు వదులుకోకు''. ధానీకి కూడా పరిస్టితి అంతా అర్హమైంది. ఆ రాత్రి వాళ్లందరూ హర్‌కార్‌ను ఇంటివేపు రానివ్వలేదు. రులుదూ ధానీ వచ్చిన సంగతికూడా హర్‌కార్‌కు తెలియనివ్వలేదు. ఆ ఆఖరు ఘడియలలో ఎవ్వరూ దుఃఖాన్ని ఆపుకోలేకపోయారు... ఎవ్వరూ ఎవ్వరినీ ఆపలేకపోయారు.

చివరకి ఇలా జరగవలసి ఉన్నపుడు ఆ మూన్నాళ్ల ముచ్చటా దేనికి దేవుడా?*' అని ధానీ గుండెలు బాదుకుంటూ గట్టిగా ఏడుస్తున్నవ్రుడు రులుదూకు స్పృహ వచ్చింది. వాడు దుఖపూరితమైన గొంతుకతో ధానీని మందలించాడు. **నీ ఆడబుడ్ది పోనిచ్చుకున్నావు కాదు! నీకు రాత్రంతా చెబుతూనే ఉన్నాను. లే. లే! ఏడవకు. మంచిదానివి కదూ![”” అంటూ -రులుదూ దాన్ని చిన్న పిల్లలా ఎత్తుకుని హర్‌కౌర్‌ గమనించడానికి ముందే ధానీని బయటకు తీసుకు వచ్చేశాడు.

బయట అప్పటికింకా కొంచెం చీకటిగానే ఉంది. ముందుకు సాగిపోతూనే వాడు ఏదో మాట్లూడుతున్నాడు : “'పిచ్చిపిల్లా! ఈ విధంగా భూమి పగిలి చోటు ఇచ్చేటట్టయితే శోకించేవాళ్లు ఎవళ్లుంటారు?. దుఃఖం అనుభవించే వాళ్లు ఎవళ్లుంటారు?. ఎవరి చేతిలో ఏముంది? ఇలాకాక ఇంకలా జరుగుతుంది?!

కాని రాత్రి ఇదంతా జరిగిన తుమ్మ చెట్టు దగ్గరకు వచ్చేసరికి అతను ఒక్క క్షణం సేవు ఊరుకున్నాడు. ఆ తరువాత ధాన్లీన్మిక్సదారునూ అన్నట్టుగా అన్నాడు: '“ఇవ్పుడింక నీవు. మోదన్‌ అంకురాన్ని జౌగ్రత్తగా కాపాడాలి. పిల్ల కాస్త పెద్దదైన తరువాత కము దాన్ని తీని తెచ్చుకుంటాము. ఇది మా సాత్తు అనే నంగతి మర్చిపోకు. వాడి గుర్తుగా ఇప్పుడింక అదే మిగిలింది. మరేమి ఫరవాలేదు. అవ్వుదవ్వుడు ఏదో వంకని వచ్చి చూసి పోతూంటాలే. దుఃఖభించకు.””

ధానీ ఒక్క క్షణం సేవు అక్కడ నిలబడింది. _ రాత్రి వలెనే జుట్టు

[77

ముడివేసుకుని ముసుగు సవరించుకుంది. పమిట కొంగుతో కళ్లు తెరచుకుంటూ మెల్లగా దిబ్బ దిగింది. రులుదూ ఆమె వీపువేపు చూడడం కోసం తలెత్తాడు. దాని సన్నని ఆకారం గాలిలో తేలిపోతున్న పుల్లలా కనబడింది. అతను విస్తుపోయాడు. పెద్ద పెద్ద అంగలేసుకుంటూ ముసలివాడిలాగా ధానీ వీపుమీద చేయి వేసుకుని ధానీని సమీపించాడు. “నిజంగా చెప్పు, ధాన్‌కార్‌। ఇప్పుడింక నీవు ఎక్కడికి పడతావు?”' అంటూ ఎంతో దుఃఖంగా ధానీని అడిగాడు. ధానీ బాట పక్కన నిలబడింది. శణంసేపు వణకుతున్న చేతులలో ముసుగు సవరించుకుంది. ముందులాగే పమిట కొంగుతో కళ్లు తుడుచుకుంటూ. వింత స్వరంతో మాట్లాడింది. ““పెనుతుపానులో "కొట్టుకుపోయే గడ్జిపోచకు ఆశ్రయం ఎక్కడ?*' దాని దుఃఖం ఇంకా ఎక్కువైంది. రులుదూకు కూడా సీకదాకా దుఃఖం ముంచుకు వచ్చింది. మనస్సు ఎంత వికలమైపోయిందంళే వెంటనే వెనక్కి తిరిగాడు. తుమ్మచెట్టు దగ్గరకు వచ్చి నీళ్లు నింపిన కళ్ళతో అటూ ఇటూ చూడసాగాడు. వెనక్కు తిరిగి చూసే ధైర్యం కూడా అతనికి లేకపోయింది. హఠాత్తుగా కుడివైపు తిరిగి చూసేసరికి అతనికి ఆకాశం అంతా భగభగా మండుతున్న అగ్నిగోళంలా కనబడింది. తెల్లవారబోతున్నది. ఆ సమయంలో ఎర్రగా ఉన్న ఆకాశంలో ఒక పెద్ద మేఘం చిక్కని నెత్తురు (ప్రవాహంలా కనబడింది. అది చూసి జంకిపోయిన రులుదూ ఎడమవైపు తిరిగ్మిచోలా దూరం తన చూవు నిగిడ్బి పరిశీలనగా చూశాడు. కాని ధానీ కనబెడలేదు. ఒకటి రెండు సార్లు రెప్పలాడించి తీళ్షంగా చూసేనరికి ధానీ అక్కడెక్కడో దూరంగా ఉన్న రేగు, చెట్టు వేష వెడుతున్నట్టు అనిపించింది. కళ్లకు చేతులడ్డం పెట్టుకుని అదే పనిగా చూసేసరికి ధానీ స్పష్టంగా కనబడింది. ఆతన్ని మనన్సులో ఒక్క క్షణం "సేపు (భ్రమ కలిగింది. తాను యమ ధర్మరాజు సమక్షంలో నిలబడ్డట్టు, రేగుచెట్టుపైన అకాశం మీద నేలవంక తుప్పుపట్టిపోయిన కొడవలిలా కనబడుతోంది. ధర్మరాజు అటు బంగారంతోను ఇటు లోహంతోనూ తయారైన నేత్ర ద్వయంలా కనబడుతోంది. ఇక్కడైనా న్యాయం దొరకుతుందా అని? ఇది న్యాయమేనా అనిపించింది. 178

ఎంతో బాధగా తనలో తాను అనుకున్నాడు. ఇటు తిరిగి చల్లని ఇసకలో కూర్చున్నాడు. నీరసంలో కాళ్లు తేలిపోతున్నట్టు అనిపించింది. ఇప్పుడు అతను గ్రామోన్ముఖుడు అయి ఉన్నాడు. ముందుగా మోదన్‌ ఇంటి తలుపులు తెరచి ఉన్న ద్వారం కనబడింది. ఆ తరువాత ఖాళీగా ఉన్న స్మశాన భూమి కనబడింది. మొత్తం ఇంటా బయటా చిమ్మచీకటి కమ్ముకున్నట్టుగా ఉంది. గ్రామంలోని మిగతా ఇళ్లన్నీ వూర్వ పరిచయం ఏమీలేనట్టు కొత్తగా కనుపించాయి. తన ఇల్లు ఒక్కటీ ఈ ఇళ్ల వెనకాల ఉంది. అక్కడ తన కొడుకు ఒక్కడూ పడ్గుకొని ని(ద్రపోతూండవచ్చు. ఆకాశం మరింత ఎ(ర్రగా ప్రకాశించసాగింది. ఆ ఇళ్లన్నీ వేటికవి విడివిడిగా కనబడుతున్నాయి. కాని రులుదూ తలపంకిస్తూ బాధగా అన్నాడు: “ఓహో। ఎటు చూసినా చీకటిమయంగా కనబడుతోంది. ఒకక చీకటి, కటిక చీకటి. తనవాళ్లు అంటూ లేనప్పుడు లోకం అంతా చీకటిగొనే ఉంటుందని అంటారు కదా.'' మరుక్షణంలో వాడు అగ్ని జ్వాలలాగా ఒక్కసారిగా లేచి నిలబడ్డాడు. కోవంతో వళ్లు పటపటా కొరుకుతున్నాడు. “అయితే. కొంపకి నిప్పంటించి ఎక్కడికి పారిపోతార్రా శత్రువులాక! అంటూ హూంకరించాడు. చెప్పండగ్రా! ఇలా ఎందాకని ఎక్కడికని తప్పించుకు పోగలరు?** అంటూ వాడు బార్జా తలుపులు తెరచి ఉన్న ఆ ఇంటేసి గబగబా పెద్ద "పెద్ద అంగలు వేనుకుంటూ, మోదన్‌ను తిరిగి తీనుకురావడంకోసమో అన్నట్టుగా వెళ్లాడూలల్వ క్త ఖ్‌ న్‌ గ న సిఎ నలుంబలి్‌ “శ ( ల ఎ ట్య] హూం / వ 1 (40 గతిం అంట గ ల న. లం నా. వా =... ని॥1౧1964 ఇ : న/65540గ16. 0610 లా

లు టు మ! ర గ న న స స్త య టం! స నా లో. తలే. గో క లొ సో య సత [| రు నం మ సల సట్టిసడ్‌ మ్‌ సన వ తన టం లు? యన ల ౧ . టలు చట. క త త న్‌ా ఫే భ్‌ నే ప. పోచ సన. ళు .. స మ ల్‌ సల న మట నా న్‌ యనిన కం. [ టి. ౨. వై! గ్‌ 0 గం సట. తీసాక ణక ౧ టన. |. నఖ న చ టి న మో ప స్‌ వత్త నవ లే స స త నం స. క; న. స ల స. ళం. మ మం. ల సు త గళ్ల స వ న య్‌. సం మ టట. క 7న ఖై మ మం... క స్‌ | లో | స. టి స నష కన? నయనే స | | ర్ట ర రో య యన (0. స గ్గే శ న ళో క. నో టం యయిన త. లో టో... న టట యం బ్‌ సరం... న. నటనల సం న ఈ న మ