Telugu Saambudu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గ్‌ రంల నాలు నని 1 కంప చంమ్యకఖకేకుక మ. షకీల్‌ జవం ఆం. ౧. టే ల 2 '... ((భమరేశ్‌ బసు) స ॥ ; | క మద్దిపట్ల సూరి , వ్రజ న న - ( శవాలతో , [ న . గో ట్‌ _ . వ. లు జ వ. ( ఛ

నాంబుడుఎ

అట్ట లోపలివైపున ఆచ్చువేసిన శిల్పచిత్రంలో కనబడేది శుద్గోదన మహారాజుకు. గౌతను బుద్దుని శల్లియెన మహారాణి మాయాదేవి కన్న స్వప్నం. గురించి జ్యోతిష్కులు వ్యాఖ్యాచేస్తూ ఉండిన దృశ్యం. వారికి దిగువ. వారి వ్యాఖ్యను బ్రాసుకుంటున్న లేఖకుడు. కనిపిస్తాడు. భారత దేశంలో లేఖనకళ చిత్రశిల్పంలో నిబధ్ధమై లభించే దృషాంతాలలో ఇదే ప్రాచీనతముమైనది,

నాగర్జుస కొండ క్రీ.శ. 2 వ శతాబ్దం.

(జాతీయ పురావస్తు ప్రదర్శహూల, న్యూఢిల్లీ, వారి సొజన్యముతో)

5442143000. 7610684 ౯209126098 09 త4ర0రి/రోఓ4 రని! 0052ు2ంటలి నషంళ3 286 ౪100108 860821 ౧0౪61 5844ి4వితు. ఏ్‌2జ010/2 ఉక8థేలి, 1995 1 బో శం యశ పం ఊఉ." టలిథా య అత క్‌ రాజ్య గ లో ళా ఛి ల్‌ స్త లి శ తళ అమ) ఏ! “ త స్మా త ! 153834: 81 - 260 - 05551 - 3 గ శం పంల లప స్న్టరకాఖక్ష్లా క 0

అ 320102 4కికేల!

.

(7

సాహిత్య అకాదెమా రవీంద్రభపన్‌, 35, ఫిరోజ్‌ షా రోడ్‌, న్యూఢిల్లీ - 110 001 విక్రయ విభాగం: స్వాతి మందిర్‌ మార్గ్‌ న్యూఢల్లీ - 110 001 ఉలి రంగషుందిర, 10, జెపి. రోడ్డు, వెంగళూరు - 560 ౧02 గుణ బిల్డింగ్స్‌, 304-305, తన్నాస్రాలై, ఇన్నై-ఈ0 018 జీవనతారా లిల్డింగ్స్‌, 4వ అంతస్తు, 234/ 4%, క్రైమండ్‌ హార్బర్‌ రోడ్‌, కలకజ్తా - 700 (53 172 ముంబయ్‌ మరాఠీ గ్రంథ సంగ్రహాలయ మార్గ్‌, దాదర్‌, ముంటై - 400 014 "06 96108 0 : ౧౦౧7౧౦౬ $%3₹933 6. 9200281076 - 560 096. కొాా0164 21: 5164669౪27 ష కిం210019, 3308281076 - 560 053.

శ్రీయుత శ్రీజీవన్యాయతీర్ధ మహాశయుల 'పాదసన్నిద్ధికి;

నంన్కృత మవోనముదం అంచున కూచుని, యీ సామాన్య బిందువుని సాపాత్యంలో వతిష్టించచెయ్యటం నా విషయంలో దుస్పాహనమయిన కార్యం. తమలాంటి నంన్కృత విద్యాపారంగతు లుండగా, యీ వని క్షణక్షణమూ నా మనన్సుని కుంచింవచేన్తుంది. అయినా నాయీ సామాన్యరచన తము పాదన్పర్భతో ధన్య మవుగాక

శాంబుడు “చావాలని కోరుకోటం లేదు నేను సుందరభుపనంలో' - ఈ పాదం నాకివాళ యింకౌకపాదం కొస నందించింది. ఆ అందించిన పాదం యీ పాదానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకం. అ "లేదులో కావాలనేది ఉంది. 'పరిభ్రమించాలని ఉంది నాకు సుందరభువనంలో”. ఎన్నోసార్లు విన్న యెన్నోసార్లు చెప్పిన ఆపాదం పదే పదే వాలో అవృత్తమవుతోంది. “మనసా పరిభ్రమించుదాం పది. వాకిలాంటి సంశయం సాధారణంగా రాదు. కాని అప్పుడప్పుడు వచ్చి పట్టు కుంటుంది. భువనాల ప్రసక్తి వచ్చిందిగా! కంబళి, కమండలం తీసుకుని గోచీ పెట్టుకుని -'మిరు మా కౌపీనం అంటారే." అలాంటిది - సంసారానికి వ్యతిరేకంగా యుద్ధం ప్రకటించి “జయ్‌ పరమేశ్వరా” అని అరుస్తూ నేనెప్పుడూ పారిపోలేదు. ఆ పారిపోవటం నా ఉద్దేశ్యంలో పలాయనం లాంటిదే. నువ్వు బ్రతికుంటీ నీతండ్రి పేరు నిలుస్తుందని సామెత. (561[96బ73601 13 16 ౫14౫ ౦0౯016 టం.) అహ/(. తండ్రి, తాతముత్తాతల పేర్లు నిలపటం నేను బ్రతికి ఉండటంకంటిె తక్కువ విషయంగా భావించను, భావించబోను. క్షయ, లయ, మృత్యువులు అని వార్యాలని తెలుసుకున్నాను. ఆ తెలుసుకోవటం యీ జీవితకాలంలోనే అన్నది యెంత నిజమో, అంతకంటె లోతయిన నిజాన్ని చెప్పకుండా ఉండలేక పోతు' న్నాను. క్రయ, లయ, మృత్యువుల మహిమాన్విత వర్హనను పరాశరుడు విష్ణు పురాణంలో ధరణీగీతలో చక్కగా చెప్పాడు. తవ్తం తపో యె వుడువ్మవవరై రుద్బావుఖభి ర్వురగణా ననేకూన్‌

2 శాంబుడు ఇన్హా చ యజ్ఞా బలినోతివీర్యాః కృతాన్తుకాలేన కథావశేషాః

జీవితమా, మళ్ళీ నాచేత పురాణంలోని శ్లోకాన్ని యెందుకు నెమరు వేయిం చావ) ఈ భాష నేను ఆయత్తం చేసుకున్నది కాదు. భాషాద్వారాలను పడగొట్టి ప్రవహించే ప్రవాహంమోద తేలిపోయీ పండిత ప్రకాండుల పాద సన్నిధికి వెడదాం పద. ధరణీగీతలో చెప్పినదాన్ని తేటతెల్లం చేస్తారు.

ఊర్చ్వబాహుపులయి. యెన్నోయేళ్ళు తపస్సు చేసిన మహాపురుషులు, అతి కార్యవంతులు, పరాక్రమసంపన్నులయి, యజ్ఞయాగాది క్రతువులు చేసినవారు - వారినందర్నీ కాలం కాలం కథావశేషుల్ని చేసింది. చక్రధారితో శత్రువుల్ని చీల్చి చెండాడీ, అవ్యాహతపరాశక్రమంతో లోకాన్నంతటినీ ప్రకాశింప చేసిన సృథుచక్రవర్తి, కాలం పెనుగాలి ధాటికి అగ్నిలో పడిన బూరుగు దూదిపింజలా కాలి, మసి అయి పోయాడు. సమస్త ద్వీపాల్ని ఆక్రమించి శత్రువిధ్వంసం కావించి, అపరిమిత రాజ భోగాల్ని అనుభవించిన కార్తవీర్యార్డునుడు - ఇప్పుడు ప్రసంగవూత్తూ అతడి పేరు వస్తే, అతడసలు వాస్తవంగా ఉండేవాడా? అన్న సంశయం కలుగుతుంది. ధిక్‌! దీశాననుడు, అవిక్తతరాఘపుడు మొదలయిన దిక్కులను ప్రకాశింప చేసిన రాజాధి రాజుల ఐశ్వర్యసంపదంతా కాలం కనుబొమముడికి భస్మీపటల మయిపోలేదా?

కథావశేషుడయిన భూమండల చక్రవర్తి కృతయుగాలంకారకుడయిన మాంధాత కథవింటీ, తన మోద అతిమమకారాన్ని పెంచుకునే తెలివితక్కువ వాడెవ డుంటాడు? భగీరథుడు మొదలయిన రాజులు, సగరుడు, కకుత్‌స్థుడు, దశాన నుడు, రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు, యుధిష్టరుడు మొదలయిన వారందరూ యెక్కడు న్నారో మనకి తెలియదు. కాని ఉండేవారన్న నిజానికి మాత్రం నశింపు లేదు. పరాశరుడుకి కంబళి, కమండలం, కౌపీనం ఉండేవాలేదా అన్న విషయంలో నాకు చాలా సందేహం, యెందుకునో తెలియదు. అయినా అతడా ప్రాచీన మహా పురుషుల్ని మరచిపోలేకపోయాడు. నువ్వు బ్రతికిఉండు. తండ్రపేరు మరచి పో, కౌపీనం ధరించి పారిపో, మోదుగు పుల్లలతో నెగడు వేసుకుని, బ్రహ్మచారిలా ఒంటినిండా బూడిదపూసుకో - అతడలా ఉండేవాడు కాదనటానికి అతడి ప్రవచ నమే ప్రమాణం. ఎవరి ఆస్తిత్వపునశ్వరతను గురించి సూక్తి చెప్పాడో, వారిని

ఇాంబుడు తి స్మరణకి తెచ్చుకోవటంలో వారు ఉండిపోయారు. ఈ భాధ్యత నుంచి అతడు విముక్తుడు కాలేకపోయాడు.

విముక్తుణ్ణి నేనూ కాలేదు. నేను బ్రతికి ఉండటంకంటె పితృపురుషుల్ని తక్కు వగా భావించకూడదని తెలిసినా. యీ వంశధరుడికోసం యెవరూ సంపూర్ణమయిన సుఖాన్నిచ్చిపోలేదు. సంసారాన్ని అపారమయిన దుఃఖాగారంగా భావించను. కాని మరి సుఖం? ప్రయాగలో యిల్లు వదలి తిరిగే ఆపిచ్చిబాబా చెప్పినది - యేగీతలోనూ స్పష్టంగా చెప్పని మాట - గుర్తొచ్చింది. దానికి ముందు నేనొక్క మాట ఒప్పుకోకపోతే-నేనేదో వంచకుణ్ణవుతా ననిపిస్తోంది. సంసారాన్ని వదలి, బయటికొచ్చి గోచీపెట్టుకుని, బూడిదపూసుకుని, జటలను పెంచుకుని పిచ్చి వాళ్ళలా తిరిగే వారందరూ - ఇల్లు వదలి పారిపోయిన బూటకపు బ్రహ్మచారు అని నేను చెప్పలేదు. అలా అయితే జీవితంలో నే నెన్నో దర్శించటం, యెన్నో వాదనలు వినటం, చూడటం జరిగేదేకాదు.

ప్రయాగలోని జటలు విరబోసుకుని చిరునవ్వుతో ఉండే స్థూలకాయుడయిన బాచా “'సుఖదుఃఖా లెలాంటివో తెలుసా? ప్రయాగ దర్శించి, జేబు నిండా పుణ్యం నింపుకుని వెళ్ళినంతమాత్రాన అంతా పూర్తి అ. ఎనట్టుకాదు. సుఖదుఃఖాల పరి మాణం. తెలుసుకుని ఉండటం అవసరం. పృథ్విని చూశావుగా! వావా! ఆ చూడటం సంగతి కాదోయ్‌! గదిలో కూచుని భూగోళం మ్యాప్‌ (౧20)ని అటు యిటు కదిలించి పరిశిలనగా చూశావా? అందులో మూడుభాగాలు నీరు, ఒక భాగం భూమి. ఏమిటి? అవునా? అదే సుఖదుఃభాల విభాగం. మూడువంతులు నీరు లాంటిదే దుఃఖం, ఒకవంతు భూమిలాంటిదే సుఖం” అని చెప్పాడు.

ఎన్నాళ్లక్రిందిటి సంగతి? ఇంచుమించు ఇరవైమూడు, ఇరవైనాలుగేళ్లయింది. అప్పుడు పాశ్చాత్యుల *మిథ్‌ ఆఫ్‌ సిసిఫస్‌' తెలియదు. ఆమాట మనస్సుని యెంతోబాధించింది. అఆ మాటను జీవితంలో యెన్నిచోట్ల యెన్ని విధాలుగా చెప్పానో నాకే లెక్కలేదు. మనస్సుకి బాధ కలగటానికి జీవితం పూర్తిగా దుఃఖ సముద్ర మనటం కారణంకాదు. ఎంతో నిస్సహాయిడి ననిపించింది. జీవితాన్ని ఆ దృష్టికోణంనుంచి చూడటం చాలా దారుణ మనిపించింది. అప్పుడు సుఖాన్ని గురించి ఆకాంక్ష, పరిమితిజ్ఞానం చాలా యెక్కువగా ఉండేది. ఆమాట వినగానే

ల! శాంబుడు సుఖం దుఖంతో పరివేస్టితమయి ఉంటుందనిపించింది. దాన్ని తప్పించుకుని వెళ్లే ఉపాయం యేమి లేదు. బ్రహ్మాండపు అనివార్యతాప్రమాణం ఒక సంకేతం. మూడువైపులా జలం ప్రవహిస్తున్న భూమిపైన యెన్నో నదీ నాదాలు. పైగా మార్గం చాలా గహనమోయ్‌, మార్గం చాలా గహనం, మూడుభాగాలు జలమనేది చాలా లోతయిన అర్థంకల మాట. జీవితం మొత్తంలో దుఃఖం అతిశ్రమించటానికి వీళ్లేనిది. సుఖం దుఃఖపు ఆవర్తంలో ఉంటుంది. దాని పేరు తళుక్కుమని మెరిసే కాంతి అది సామాన్య జీవితకాలంతో కొన్ని స్వషమయక్షణాలు మాత్రమే.

తర్వాత పాశ్చాత్యుల మిథ్‌ ఆఫ్‌ సిసిఫస్‌' చదివినప్పుడు, మూడు భాగాలు జలమనేది సమర్థనీయంగా కనిపించింది. ఇంకా ఆ తర్వాత రెండు పద్ధతులూ వేర విపించింది. అభిశాపం విశ్వవిధానపు అనివార్యతలకు పూర్తిగా దూరం.

ప్రయాగలో సాధువు నాకు విశ్వవిబంధనల అవివార్యతనుగురించి ఒక మూట చెప్పాడు, పృథివిలో మూడు భాగాలు జలం, ఒకభాగం నేల. జీవితంలో మూడు భాగాలు దుఃఖం, ఒక భాగం సుఖం. దీని పేరు మంత్రం, తంత్రం యేమో కాదు. దార్శనికతా? ఎవరూ ్లెయిం” చెయ్యలేదు. భారతదేశంలో మైదానాల్లో. చెట్లక్రింద ఒకరకమయిన, అన్నిటిని వదిలేసిన (అన్నిటినీ పోగొట్టుకున్న అని అననా?) సన్యా సులు మాటల్లో పుట్టుకొస్తుంటారు. ఇప్పుడర్థం చేసుకో. తత్వాన్ని తెలుసుకో. ఎవరి మిద ఒట్టీమాలేదు.

అయన మనస్సులో ఒక సంశయం తొలుస్తుంది. హృదయం సంశయ డోలికలో ఊగుతుంది. అవునూ భారతదేశం, భారతదేశం అంటావు? భారతందేశం లోని మైదానాల్లో, చెట్లక్రింద, రేవుల్లోనే మాటల్లో పుట్టుకొస్తుంటారా? ప్రపంచంలో యింకెక్కడా పుట్టరా? తల అడ్డంగా త్రిప్పలేను. నరాలు నొప్పెడతాయి. ప్రయాగలో వృక్టతలం యిదివరకు మాత్రం లేదూ? ప్రయాగలోని స్నానాలరేపు పూర్వం సైబీరియాలో ఉండేదా? సైబీరియా యెడారి షాంఘే లోనో కాస్పియన్‌ తీరంలోనో, అట్లాంటిక్‌ చెలియలి కట్టమాదనో ఉండేదా?

నిజమో అబద్దమో తెలియదు. ఉన్నదని చెపుతుంది అజ్ఞానముయిన మనస్సు. అయితే పూర్తిగా అజ్ఞాన మయిన మనస్సు మాటకాదు. చిరిగిపోయిన గౌసులాంటి వదులు చొక్కా, మొహమంతా గడ్డం ఉన్న ఆ మహా మేషపాలకుడు మైదానంలో, రేపులో అతడి మాట్లల్లోనే పుట్టాడు.

శాంబుడు క్‌ ఆపాదాన్ని వదిలేశానా యేం? లేదు. అసలు విషయం “చావాలని లేదు”. ఆ 'లేదు'లో కావాలనేది ఉంది. 'పరిభ్రమించాలని ఉంది నాకు సుందరభువనంలో” అని చెప్పతలచుకున్నాను. కాని యే భువనంలో? భువనాల ప్రసక్తి వచ్చింది. అందుకే నా సంశయం. కంబళి, కమండలం, కౌపీనాల ప్రసక్తికి కూడా అదే కారణం. పరిభ్రమించటానికి పెడుతాను అన్నమాట అనేక పర్యాయాలు అనేక విధాలుగా చెప్పాను, కాని సంసారాన్ని వదలి వెళ్లాలనే ఆలోచన నా మనస్సులో కెప్పుడూ రాలేదు. మూడు భాగాలు జలమని తెలుసుకున్నాను. నిజమే అనుభూతి పొందటం వేరు. ఆ తెలుసుకోపటంలో నాదొక్క మాట. నేను కంబళి, కముండల ఛారిని కాదు. పరివ్రాజకులంటారే-సన్యసించి దేశాల మాద తిరిగేవారు. 'నేను మనసా పరిభ్రమించుదాం పద' అనేదానితో దానికీం సంబంధంలేదు. వైరాగ్యం “అనేది యెప్పుడూ కలగనే లేదు మనస్సుకి అని. చెప్పటం కజ్టం: సన్యాసి అవటం

• అంటీ సంసారాన్ని ధిక్కరించటం - మనస్సుని గట్టిగా బాధిస్తుంది. అందుకనే విరాగి నవుదామని యెప్పుడూ అనుకోలేదు. సన్యాసం నాలాంటివాడికి కాదు. ఓవేళ కంబళి, కమండలం తీసుకుని పారి పోగలిగెట్లయితే నాకంటి యెవరి వివేకం నిర్మలంగా ఉంటుంది? మనసులోని మాట మొదట్లోనే చెప్పాను. పరిభ్రమించాలని ఉంది నాకు సుందరభువనంలో. ఈ మాటని అద్దంలో పెట్టి చూస్తే ఆశ్చర్యం! చావాలని కోరుకోవటం లేదు నేను సుందర భువనంలో అన్ని రాసినట్టు ఉంటుంది. ఈ కోరుకోవటం కోరుకోక పోవటంలో ఆనందం కనుక ధ్వనిస్తే, ధ్వనించనియ్‌! ఏం అంతకంటె ఆర్తస్వర మేదయినా ధ్వనిస్తోందా? లేక యిందులోనే జీవితంలోని ఆలంగనీయమయినవిధిని నాదొక మాట. అనురాగంతో పర్యటిస్తాను నేను. నాది ప్రీతి పూర్వకమయిన పర్యటన. కావి యీ భువవంలో అన్నదిక్కడ అడ్డుతగిలింది. మనస్సుతో కూడిన పవి. ఈ అడ్డు, సంశయం యొంతటివో చెపుతా, చెపుతానంటూనే యింతపరకు పూర్తి చెయ్యలేదు. ఒక రసవత్తరమయిన సంగతి చెపుతాను. చిన్నప్పుడు కృష్ణుని యాత్రకు సంబంధించిన సంగతి. అప్పటికి మనస్సు యింకా పూమొగ్గ. విరహిణి అయిన

6 కాంబుడు రాధ దగ్గిర కృష్ణుడు వీడ్కోలు తీసుకుంటున్నాడు. కాని వీడ్కోలు తీసుకోవటం యిష్టంలేదు. అభిమానం దెబ్బ తిన్నది. రాధ కిరువైపులా చెలికల్తెలున్నారు. “అయితే నేనిహ వెడతాను" అని కృష్ణుడు అడుగుముందుకు వెయబోయాడు. “వెడతానుకాదు, వస్తాను" అని మాట సరిదిద్దింది సఖి.

కృష్ణుడు తిరిగి వచ్చినుంచున్నాడు. రాధ చెలికత్తెలు తెల్లటోయారు. “ఏమ యింది?' అన్నారు. 'వెడతాను అంటీ - కాదు రమ్మన్నారుగా! అందుకని వచ్చాను అన్నాడు కృష్ణుడు. చెలికత్తె నవ్వ, “వెళ్లేటప్పుడు వెడతా ననకూడదు వస్తాననాలి' అన్నది సఖి.

“అలాగా? అయితే వస్తాను అని కృష్ణుడు మళ్లీ అడుగు ముందుకి వెయ బోయాడు.

“రా అన్నది సఖి. కృష్ణుడు మళ్లీ తిరిగి వచ్చాడు చెలికత్తెలు మళ్లీ ఆవాక్క యారు *“రా' అన్నావుగా, వచ్చాను" అన్నాడు కృష్ణుడు.

రాధకి అనురాగం విరహవేదన ఒక్కసారి పెల్లుబికాయి. చెలికత్తెలు నవ్వారు. కృష్ణయాత్రలో కృష్ణభగవాసుడు హాస్యచతుగుడు, రసికుడు. మన విషయంలో అయితే ధూర్తత్వం అవుతుంది. నన్ను ఆ ధూర్తత్వం ఆవహించిందేమో తెలుసుకో లేకపోతున్నాను. భునవాలన్నది అడ్డు తగిలింది కనుక యే భువనంలో పర్యటించ టానికి వెళ్లను? లెక్కప్రకారం చూస్తే భువనాలు మూడు, వాటినే త్రిభువనా అంటారు.

అనురాగపర్యటనలో ఒక విశిష్టత ఉంది. రెక్కల్లో ప్రకంపనం బయలు దేరు తుంది. ఆకులు రాలిపోయిన వృక్సలను, మంచుకురిసే ప్రదేశాన్ని వదలి, యెప్పుడూ వసంతంలాగా ఉండే చోటుకి యెగిరిపోయీ పక్తుల రెక్కల్లో కలిగే ప్రకంపనంలాంటిది. అలా అని నా పర్యటన కాస్పియన్‌ తీరంనుంచి కురుపాంచా లాని కనుకున్నారా? ఉష్‌.....టికట్‌ బాబులు చేతులు చాచి నుంచుని ఉండరూ? మనసు రెక్కల్లో యెంత ప్రకంపనమయినా కలగనియ్‌. ఆకాశమార్గం, జలమార్గం, భూమిమార్ణాలు వదలి యెలా యెగరటం? ఆప్రయాణవాహనాల్లో వెళ్లేటప్పుడు జేబు ఖాళి అయితే-యనసు రెక్కలు విరిగిపోతాయి. అన్నిటికీ పామెత ఒకటుంది

శాంబుడు 7 (బెంగాలిలో) 'డబ్బులక్కడ పెట్టి రాచుకో నూనె, నువ్వు నాకు పరమాత్మీయుడి వోయ్‌'. హం(. అంతదూరదూరాలకు పర్యటన నానుదుట రాసి పెట్టిలేదు. నేను పది మంది లాగా సంసారం చేస్తూంటీ, హఠాత్తుగా, “మనసా పర్యటిద్దాం పద కృష్ణ ప్రేమికుల పనంలో' అని కూనిరాగం రేగింది. కృష్ణుడిక్కడ ఒక సంకేతం. ఒక విరాకారరూపానికి ఆకరం. దాని కింక వ్యాఖ్యానం యేమో లేదు. ఒక నగరం, పట్టణం గ్రామం. అని చిరునామా యేమి లేదు. సంచి బుజాన తగిలించుకుని యింటి ప్రక్కమైదానంలో బస్సో, కారో యెక్కి యించి కటువైపు యే ఊరు దారి లోనో, రేవులోనో దిగు. కుతి అనే పేరుగల నది కూడ ఒకటుంది. లేదా సన్నగా ప్రవహించే. సరస్వతీ తీరంలో, *ెదురుచెట్ల నీడల్లో తిరగొచ్చు పద. లేదా “చాత్‌నా” గబురు చెట్ల అడవిలోకి. సోనాముఖి వెళ్లకుండా, పాంచ్‌ మూడ్‌ గ్రామా నికి వెళ్లి. మట్టితో బొమ్మలు చేసే శిల్పి ముంగిట్లో హుక్కా తాగుతూ కూచుంటీ అక్కడినుంచి నిన్నెవరూ గెంటి పారెయ్యరు. ఇలాంటి చోట్లు యెన్నయినా చెప్ప గలను “ఎవరిలా పర్యటనకి బయలు దేరుతారో వారి నేప్పుడూ అనుసరించే ఉంటాడు కృష్ణుడు" మల్లీ కృష్ణుడు. మళ్లి యేమిటి? మాటిమాటికీ. ఆపేరు సంకేతం అని చెప్పా నుగా! పొందాలనే ఆశతో యెవరూ అక్కడకెళ్లరు. తనను కాస్త ప్రక్తాళనచేసుకుని పరిశుభ్రుడనటానికి వెల్లటం. ఇన్ని మాటలు దేనికి? చెపుతా. ప్రాణం లక్రకక్ష్యల్లో వాయువు ఒత్తిడి యెక్కువ.....ప్రాణంలో వాయువుని సంచరింప చెయ్యటమే పర్యటన. ఆయన “పర్యటనలో నీతో రాలేకపోతున్నా మనస్సు తేలిక అయింది, కాని మరి యేం తింటావొ” అని అడిగారు. “ఏం తింటానా?” “అ ఏం తింటావ్‌?” దీన్నే జిజ్ఞాసంటారు. “ప్రాణం లక్టకక్ష్యలలో వాయువంటీ సంచరిస్తోందిలే

8 శాంబుడు బాబూ! మహాస్రాణి యేర్చాటీమిటి? దవడ లాడించటమేనా?” ఆయన మాటలు విననివారు జిజ్ఞాస ఉత్తాపం యెలా ఉంటుందో తెలుసుకోలేరు. ఆ తర్వాత మల్లీ మరోయెదురు. ప్రశ్న “గృహస్థుల యిళ్లల్లో. విస్తరేస్తావా?'

“చిత్తం, అది అప్పుడప్పుడు. అన్నిచోట్లా గృహస్థులందరూ ఒకవిధంగా ఉండరుగా! దగ్గర్లో దుకాణాల్లో అటుకులు బెల్లంలాంటివి కొనుక్కోవచ్చు. బొందిలిదుకాణం యేదయినా ఉంటీ సమస్యే లేదు. పెరుగు, మిఠాయి ఉండ ల్లాంటివి యేవయినా దొరుకుతాయి”

“సువ్యోట్టిగాడిదవి”

“చిత్తం”

*“ఆ(. నువ్వుత్ధ సోమరిపోతువంటాను, దాన్లో సంతోషమూ ఉండదు. కడుపూ నిండదు. కష్టపడి పనిచేసి తినలేవూ?”

అంటీ యెలా అని అడగలేదు, కాని కళ్లతో ప్రశ్నిస్తున్నట్లీ చూశాను.

'వంట చేసుకునా?

“అవున్రా గాడిదా! నేను నీ వయస్సులో ఉన్నప్పుడు-నిలకడలేకుండా ఊళ్ళ వెంబడ్‌ తిరిగేవాళ్లలాగా-ఇల్లు వదలి బయటికి వచ్చేశాను. అందుకనే నువ్వు ఊళ్ళ వెంటతిరగటానికీ యింట్లోంచి బయటికి వచ్చావని వినగానే సంతోషించాను. కాని నేను నీ లాగా అటుకులు బెల్లం మిఠాయిలమోద ఆధారపడి ఉండలేదు.!

“మరి వేటిమాద ఆధారపడి వుండే వారు?”

“ఏం? కొట్లల్లో బియ్యం పప్పూ దొరకవూ? ఉప్పు, మిరపకాయలు, నూనె, కుండలు, దాకలనీ దొరకవూ? గృహస్థుల యింటి తోటల్లో ఆరటిచెంట్లుండవూ?”

“అ( అవన్నీ దొరకొచ్చు”

“దొరకొచ్చుయేమిటి? తప్పకుండా దొరుకుతాయి. నిన్నెవరూ రోట్లో పిండ రుబ్బమని చెప్పలేదుగా? చెప్పారా? మరి? అవన్నీ అమర్చుకుని ఊరిబయట

శాంబుడు 9 చెట్టుకింద కిల్లి కూర్చో. ఎండిపోయిన చెట్ల ఆకులు, కొమ్మలవీ యేరుకుని తెచ్చుకో. ఏవీ దొరక్కపోతే మట్టిగడ్డలతోనే పాయ్యి అమర్చుకో. నీళ్లు తెచ్చుకో టానికి డబ్బా, బాళ్చిల లాంటి దేదయినా ఉందా?”

“అజీర్ధరోగుల్లా, *నాకు అనీళ్లు పడవు యీవీళ్ళీ తాగుతా" ననే భేష జూలే మయినా ఉన్నాయా? |

"లేవు"

“అయితే రక్సించాన్‌. దగ్గర్లో చెరువుకాని, గొట్టంచావి కాని ఉంటీ అక్కడి కెళ్ళి డబ్బాతోనో, దేంతోనో, నీళ్ళు తెచ్చుకి'. బియ్యంలో, పప్పులో పొయ్‌. దాకలో కొంచెం నూనె వేసి, మిరపకాయలవీ వేయించి ఉంచుకో. కొమ్మపుల్లతో కుండలో ఉడకీ అన్నం కలియబెట్టు" .

“సరిగ్గా ఉడకిందా? అయితే యిహ వేడివేడగా విస్తట్లో పెట్టుకుని తిను, యెలా ఉంది?”

“చిత్తం, నోరూరుతోంది” -

“మరి? కనుక అటుకుల్చు మిఠాయి ఉండాలనీ వద్దు. ఇప్పుడు దగ్గిర్లో ప్రక్కన యెపరున్నారో చెప్పు చూద్దాం”

“ఎవరున్నారు? యెవరూ లేరే"

“గాడదా?, తింటాని _కేమి దొరకని నాలుగయిదు ఊరకుక్కలు చూట్టూ కూచోలా? కాకుల సంగతి పోవీ వదిలెయ్‌”

“ఉష్‌' నిజంగా జ్ఞాపకమే లేదు అన్నగారూ!”

“జ్ఞాపకం లేకపోతే యెల్హా రాస్తావొ? ఇప్పుడిహ నువ్వు తిను, వాటికీ పెట్టు. తర్వాత యేంచేస్తావ్‌”

10 శాంబుడు “అ పడుకోవూ బద్ధకస్తుడివి! పడుకోటాని కప్పుడు పక్క జ్ఞాపకం వస్తుంది. తర్వాత? ఓ దాసీ. మనసులో ఉంది. నవ్వి నాలిక కొరుక్కున్నాను. ఆయన తన ధ్యానలో ఉన్నారు.* “గడ్డలతో పెట్టిన పాయ్యి పడకొట్టు, కుండలనీ పగలకొట్టి వెనక్కి తిరిగి చూడకుండా నీ దారిన నువ్వెళ్ళిపో. నీ వయస్సులో నేనింట్లోంచి బయట పడ్డప్పుడు ఇలాగే చేసేవాణ్ణి. ఇంట్లోంచి బయటికొచ్చినప్పుడు కష్టపడి పనిచెయ్యకపోతే కీళ్లు పట్టుకుపోతాయి. అయితే అది సాయంత్రం ఒకసారి చెయ్యి కాల్చుకుని చేసుకు తింటీ నోటికష్పుతంలా ఉంటుంది. వనభోజన మంటీ మందితో కలిసి చేసేదేనా? అడవిలో ఒక్కడూ చేసేది మాత్రం కాదూ? ఎందుకు కాదు? చేతిలో కగ్రపుల్ల తీసి పరీక్సించి చూశాను. అమృతం రుచేనా కలిగింది? ఇంకేమా కలగంచూ? ....... ఒక్కడూ అదంతా చేసుకోవటం యజ్ఞంలా ఉంటుంది. ఆయజ్ఞంలో తనను తాను బాగా తెలుసుకోవచ్చు. వానా! మోరేం ఆలోచిస్తున్నారో తెలుసు. ఆ తెలిసింది చెప్పాలనిపిస్తోంది. పాఠకులారా! మో మానసికావస్థ నేనూహించాను. నాకు యేవ్యక్తితో పై సంభాషణ జరిగిందీ తెలుసుకోవాలని కూతూహలం యెొక్కువయింది మోకు. అమాట్లాడిన వారి _మాటల్ని బట్టి కూడా మారు తెలుసుకోలేకపోతే చెప్పుతాను. ఆయన కథా శరీరు లయినారు. ఆయన దిక్కులను ప్రకాశింప చేసిన సాహిత్యరచయిత తారాశంకర్‌. తారాశంకర్‌ పంధ్యోపాధ్యాయ్‌. కథాశరీరులవటం అంటీ ఏమిటి? పండిత నవా శయుల దగ్గిర్నుంచి యథార్ధరూపం తెలుసుకోలేదు. కథాశరీరం ప్రాప్తించట మంటీ కేవలం మృత్యువేనా? బహూగా కాదు. ఇప్పుడు చరిత్రలో ఉన్నవారు కథాశరీరం పొందిన వారవుతారు. అన్నగారు-అలాగే పిలిచేవాణ్ణి. అన్నగారిని ముందు పేరు చేర్చి పిలవటానికి - ముఖ్యంగా వారి విషయంలో నాలిక మొద్దుబారి పోతుంది. ఇప్పుడు సృష్టి జగత్‌ చరిత్ర. కాని నా కోరిక తీరలేదు నా ఆశ ఫలించలేదు. ఆయనతో ఒకసారి పర్యటిం చాలని యెంతోకోరికగా ఉండేది. ఊరి బయట చెట్టు కిందికెళ్లి, బియం, పప్పు, నూనె, కుండలు సమకూర్చుకుని కూచుందాం, మట్టిగడ్డలతో పొయ్యి అమర్చి దాని మాద కుండ పెడదాం. నేను యెండిపోయిన ఆకులు, కొమ్మలతో, పొయ్యిలో మంట. యెగసం తోస్తాను. ఆయన కొమ్మపుల్లతో కుండలో కలియ

శాంబుడు [1 పెడతారు. అప్పుడు మనస్సు జీవితం యింత అల్బ్పమయిందేమిటి? అని కూనిరాగం. తీస్తుందా? అనుకున్నాను.

ఇదిగో, ప్రాణావాయువుల్లో యెలా వావాకారం రేగిందో చూడు. చీకటి అలముకొస్తోంది. ఎందుకనంటీ యింక అ ఉపాయం లేదు. కోరిక తీర్చుకో లేక పోయాను. కాలవాహిని ఆయన్ని మరోవైపుకి త్రోసేసింది. ఒక్కరూ వనభోజనం చేసేప్పటి అనుభవాల నన్నిటినీ హృదయంలో రంగరించి రూపకల్పన చేయగిలి గిన మహాశిల్పి ఆయన. కర్తవ్యం, వయోబాధ్యత ఆయన్ని గృహ నిర్బంధితుణ్ణి చేశాయి.

అదయినా యెంతవరకు? ఇంట్లో బందీలాగా కూచుని ఉండే వ్యక్తా ఆయన? ఇంకొక సంఘటన చెప్పనా? చూడు, అత్యాశకుపోవటం “ఉన్నది కూడా పోగొట్టు కోవట” మని సామెత. అలాగే అయింది నా స్థితి. నేను ఆపాదం జారవిడవటానికి సిద్ధమవుతున్నా. కాని మనస్సు దిగులుపడకు బాబూ! నువ్వు చెప్పతలచుకున్న దేదో త్వరత్వరగా చెప్పేసెయ్‌' అంటోంది.

ఆ(. అదే చెపుతున్నా ఒక్కసారి అన్నగ్రారి వెంట సాంతాల్‌ పరగణాలోని ఇిమూల్‌తాలాకి వెళ్లాను. వెంబ యింకా బలామంది ఉన్నారు? ఎందుకు? యేమిటి సంగతి? అన్నవన్నీ అప్రస్తుతం. వాటి నలా ఉండనీయ్‌. వాతావరణం పది మందితో కలసి వనభోజనానికి వెల్లినట్టీ ఉంది. మధ్యాహ్నం భోజనాలవీ చేసి విశ్రాంతి తీసుకున్న తర్వాత, అక్కడికి మూడు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న తిలూయా సంత బజారుకి అవీయివీ కొనుక్కోటానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకోవటం జరిగింది. విజానికి అదికూడా ఒక పర్యటన.

సంతలో ఒక సంతాలి యువతి పంజరంలో పిట్టల్ని పెట్టుకుని అమ్మటానికి తీసుకొచ్చింది. అప్పుడే రెక్కలొచ్చిన పసిపిట్టలు. పంజరంలో పిట్టలు భయంతో, సంతలో జనం కేసి బెదురు బెదురుగా చూస్తున్నాయి. హఠాత్తుగా నాకు పిట్ట మాంసం తిని చాలా రోజులయిందనిపించింది. మనస్సులో, అన్నగారితో 'కాసిని పిట్టలని కొని మాంసం వండుకు తిందాం" అన్నాను.

అన్నగారు తమ మందపాటి కళ్లద్దాల్లోంచి ఉజ్ఞ్వలనేత్రాలతో తెల్లబోయి చూసి “పిట్టటథ్టూంసం తింటావా?” అని పిట్టల కేసి తిరిగి చూశారు. “అయితే కొను”

[2 శాంబుడు అన్నారు వాతో. కొన్నాను. పిట్టల ఖరీదు వినగానే మనస్సు ఉత్సాహంతో గంతు లేసింది. అన్నగారు “ఏవీ చూడనియ్‌' అంటూ పంజరం వైపు చెయ్యి చాచారు.

పంజరాన్ని ఆయన వైపుకి జరిపాను. ఆయన పంజరం తలుపు తెరిచి, *పిట్ట మాంసం తింటావా? తిను అని ఒక్కొక్క పిట్టనే బయటికి తీసి ఆకాశంలోకి యెగరేశారు.

నేను “అరెర” ఆని ఆరవబోయి - పాంతాల్‌ పరగణాలో హేమంతకాలం సాయంత్రం యెండలో రంగు రంగుల పిట్టలు యొగిరిపోపటం చూశాను. అన్న గారు నాముఖం కేసి చూస్తున్నారు. ఆహ. విచారభావ మేమి రవంతకూడా ఆయన ముఖంలో, కళ్లల్లో వ్యక్తం కాలేదు సరికదా - ముసిముసినవ్వు తొణికిస లాడింది. “ఇంకా పిట్టలు కొంటావా? చూద్దాం పద, సంతలోకి చాలా పిట్టలు వచ్చి ఉంటాయి.' అన్నారు.

పిట్టలమ్మే ఆసంతాల్‌ యువతి, ఆమె చుట్టు పక్కల ఉన్నవాళ్లూ, మాతో వచ్చిన వాళ్లు, అందరూ నవ్వటం మొదలెట్టారు. పర్యటించటానికి వచ్చిన వాణ్ణి ఒక విధమయిన కృష్ణ ప్రేమికుల వనంలో పరిభ్రసుణం. ళు |! ళ్‌ జ న! న! ఖ్‌ జ న! జ |!

నిజంగా ఆపాదాన్ని వదిలేశానా యేం? పరిభ్రమించాలని ఉంది నాకు సుందర భువనంలో అన్నది అసలు విషయం. భువనాల సంగతి వచ్చింది. అక్కడే తిక మకంతా. త్రిభుపనాల్లో యీ భువనానికి వెళ్లను? సంచి భుజాన తగిలించుకుని రైలుకాని, బస్సుకాని యెక్కితే - త్రిభువనాల్లో యేభువనానికయినా వెళ్లగలమా! ఇప్పుడక్కడే అడ్డుతగిలింది నాకు. త్రిభువనాల -సంజ్జ, భిన్నమయినది. స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళాలు యీ త్రిభువనాలు నన్ను పర్యటించటానికి పిలుస్తున్నాయి. కాని యీ త్రిభువనాలకూ వెళ్లాలంటీ సంచి బుజాన తగిలించుకునే యే ప్రయాణ వాహనాన్నో పట్టుకుని వెళ్లట మనేది అసంభవం.

స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళాల పేర్లే చాలామంది బెంగాలీ యింగ్లీషు దొరలకు సుత్తి దెబ్బల్లా తగిలి ఉంటాయని గ్రహించాను. లేదా 'కాలకూట్‌' (ఈ రచయిత కలం పేరు) బుర్ర సరీగ్గా ఉన్నదా లేదా అన్నవిషయంలో చాలామంది ఉద్విగ్ను

శాంబుడు [3 లవ్వొచ్చు. అథవా వారికి నవ్వయినా రావచ్చు. అయితే అప్పుడు కూడా నవ్వ బోతే నరాలు నొప్పెట్టీ భయం ఉందని ముందుగానే మనవి చేస్తున్నాను.

అందరూ ద్వారక అని చెప్పుకునే ద్వారావతికీ సరాసరి వెళ్తాలనుకున్నాను. వెళ్లే స్థానం ద్వారావతి కనుక అయితే, అప్పుడు కాలం కలియుగసంధి. అర్ధాత్తూ ద్వాపరయుగాంతం. కాని కాలం, యుగాలు యీ విచారణ బహూ చాలామందికి అంతుపెట్టదు. ఆధునిక చరిత్రలో కాలాన్ని లెక్కకట్టీ విధానం నాకంటి చాలా పూర్వపురుషులనుంచే విభిన్న రీతిగా సాగింది. పౌరాణిక మత'్రకారం ఇది ఇరనై యెనిమిదో యుగం అన్నానంటీ - నిర్ధారితమయిన యీ తితఈగులేని కాలగణన చాలామందికి సంశయాస్పదంగా ఉంటుంది. తప్పెవరిదీ కాదు, నే స్వయంగా (తవ్వుకున్నగోతిలోనే పడచస్తున్నా. “ంగ్లీషుదొరలు మనకి పురాణమంటే మైథాలజీ - చరిత్రకాదని నేర్పారు. కనుక ఆకాలం గణన చాలావరకు కట్టుకథలా కన్పిస్తుంది. అవును మిథ్యాస్వర్గంలో కూడా సుఖం లేకీం? ఊహించుకోవటం తప్ప శ్రమ పెట్టక్కర్లేకపోవటమే సుఖం.

కాని యిది తర్కించపలసిన విషయం. ఆ/(. చరిత్రకి ప్రమాణం కావాలి కనుక ప్రమాణం చూపుతాను. బుజాన సంచి తీసి అవతల పెట్టి, “మనసా పద వెడదాం ద్వారావతికి' అక్కడెవరున్నారు? వాసుదేవుడు. యదుశ్రేష్టుడు. అతడు మహారాజు కాదు. కాలాంతరంలో భగవాన్‌ గ్రీకృష్ణుడు. కాలం లెక్కయీమిటి? అతడ జన్మ కాలం శ్రీస్తుకి పూర్వం ఒకవెయ్యి నాలుగువందల యాఖ్రైయెనిమిదో సంపత్సరం. ఈ లెక్క ఆధునిక చరిత్రకారులు చెప్పే లెక్క. పురాణాల ప్రకారం ఇరవై యెని మిదో యుగం కలియుగ ప్రారంభం. కొందరు ద్వాపరయుగాంత మంటారు. ఏసు క్రీస్తులాగా కృష్ణుని జనన సంవత్సరం లేదా కృష్ణశకం ప్రకారం లెక్కకడతే యీ క్రీస్తుశకం పందొమ్మిది వందల డెబ్బయి యేడో సంవత్సరం (ఈ పుస్తక రచనా కాలం) మూడువేలనాలుగు వందల ముప్ఫై అయిదో సంవత్సర మనాలి.

వోషూల నిర్ణయానికి ఇంకా కొంచెం వెనక్కి వెళ్లనా యేం? కాని పండిత మహాశయుల కనుబొమల చిల్లింపు, తర్కం భయపెడతాయ్‌. ఇదే, అనాడు రాముడు రామాయణం గురించి తర్కవితర్కాలలో ధుంధుమూరం లేచింది. ధుంధుమారం! ఆమాటను మనం యెంత తేలిగ్గా ఉపయోగిస్తున్నాం! వస్తుతః ధుంధువు అనే రాక్షసుని సంహరించిన వాని పేరు ధుంధుమారుడు. ధ్వని విశిష్టత

14 ఇకాంబుడు నిజమే. క్రియావాచక శబ్దానికి విశేషణం తగిలించాను. అందుకు స్వర్గస్థు లయిన ఆచార్య సునీతికుమార చట్టోపాధ్యాయ (సుప్రసిద్ధ బహుభాషాతత్వవేత్త) మహా శయులకు నా నమస్కారాలు. ప్రఖ్యాత చరిత్రకారులు రమేశచంద్ర మొదలయిన వారందరికీ నా నమస్కారాలు. కాని నేను తర్కానికి దిగను. విదగ్గజనులరచించిన బాటను నా ద్వారావతీ యాత్ర సాగిస్తాను.

శ్రీరాముడు శ్రీస్తుకి పూర్వ రెండు వేల నూట యిరవై నాలుగో సంవత్సరంలో ఉండేవాడు - అంటీ రాముడికంటె కృష్ణుడు ఆరువందల అరవై ఆరు సంవత్సరాలు చిన్నవాడు. కాని యీ లెక్క వల్ల యేం ప్రయోజనం? నేను ఆయోధ్యాకి వెళ్లటం లేదు. నా యాత్ర ద్వారావతి మార్గాన.

ఈ యాత్రకి ముందు నేను మల్లీ ఒకసారి ఆభిక్తుకుల గేయం దగ్గిరకు వెళ్లాలి. పాటలో చూగాను. కృష్ణ ప్రేమికుల వనంలో - వనంలో ఆనుకుని కూచుని ఉన్నా రయిదుగురు మాలీలు తలలు అడ్డంగా పెట్టి. ఇప్పుడు గ్రహించండి రసజ్ఞాలారా! తలలను అడ్డంగా పెట్టి కూచున్న ఈ అయిదుగురు మాలీలు యెవరు? అ మాటలో సంశయం ఉంది, కాని వైరుధ్యం లేదు. వారు అభిక్తుకుల గేయంలో పంచేంద్రియాలకు సంకేతాలు. శారీరశ్రాస్తంలో యిలాంటి సంకేతాలు కోకొల్లలు! నా కలశంలో ఉన్నాయి తొమ్మది రంధ్రాలు, ఎలా నింపేది నీటితో కలాన్ని. ఇది కూడా బహూ నవనాడులకు సంకేతమే. ఇలాంటి సంకేతాలు అడుగడుగునా కన్పిస్తాయి. పదహారు ద్వారాలనుంచి అరవై నాలుగు. ఇంకా కూడా దొరుకుతాయి. త్రివేణిలో మునిగి, చేపలు పట్టేందుకు వలలు కూడా కడు తూంటారు.

వస్తుతః యివన్నీ మూలాన్ని చేరుకోటానికి ప్రయత్నాలు. సిద్ధికి ప్రమాణ పథంలో ద్వారాలన్నీ క్రమంగా తెరుచుకుని మూసుకుంటూంటాయి. సాధనకు ఉపోద్భ్ధాతం చెప్పనా? అలా అయితే నాకా గేయం పాడటానికి వీలు కలుగుతుంది. పురాణ ప్రసిద్ధమయిన ద్వారావతికి వెల్లటానికిముందు - పురాణం చరిత్ర అన్న కారణానికి సందేహాన్ని కొంచెం ఛేదించటం అవసరం. ఛేదించటానికి నేనెవర్నీ కాదు. పురాణకారులే దాన్ని ఛేదించిన వారు. 'పురాతనస్య కల్పస్య పురాణాని విదుర్భుధాః' జ్ఞానులయిన వ్యక్తులు పురాణాలను ప్రాచీనకాలం వివరణగానే గ్రహించారు. "

శాంబుడు [5

జ్ఞానులతో నాలాంటి ఆర్వాచీనులకు చాలా దూరం. నేను సంశయగ్రస్తుణ్ణి. నాకు ప్రమాణం కావాలి. ముందు నాకు ప్రమాణం కన్పించాలి. దాన్ని వెతక బోయి, క్రీస్తుజనన ఛ్ధాలాన్ని కాలబిందువుగా తీసుకున్న వారు, కృష్ణుని జనన కాలాన్ని క్రీస్తుకి ముందు సంవత్సరాలుగా యోచించటానికి అభ్యంతరం పెట్టటం గమనించాను. ఈ అభ్యంతరం కుసంస్కారం. ఎందుకనంటీ పురాణ కారులు యుగపరిమాణాల్ని బట్టి కాలనిరయం చేశారు. అంచేత వారికి బి.సీలు., ఎ.డి.,లు లేవు. ఒకరు. శ్రీస్తుశకం పదివపందల అరవై ఆరులో రాజా విలియం ఉండేవార న్నారు. మరొకరు కృష్ణుడు ఇరవయి యెనిమిదో యుగంలో ఉండేవా డన్నారు.

సృష్టి ప్రళయం, వంశం, మన్వంతరం, వంగానుక్రమణిక-ఈ అయిదు చరిత్రకు ప్రధానమయిన ఉపకరణాలు. ముందు దేశం సృష్టింపబడిందని వారి వ్యాసం. అప్పటి నుంచే వారి హిస్టరి (పురాణం) లేదా చరిత్ర రాయటం సమంజసం. ఇంగ్రండు చరిత్ర కొందరు కొత్తరీతియుగం నుంచి కొందరు పాతరాతి యుగంలో నివసించిన వారి దగ్గిరనుంచి మొదలు పెట్టారు. అంతకంటె యింకా ఆదిమకాలం వెనక్కి వెళ్తాలంటీ భూమితత్వం సంగతి వస్తుంది. వెల్స్‌ తన హిస్టరీ అక్కడినుంచే ప్రారంభించాడు. చాలావరకు పురాణపద్ధతినే, కాని క్రీస్తు జనన “కాలాన్నే కాలబిందువుగా తీసుకున్నాడు. పురరాణకారులకు కాలబిందు వేదీ లేదా? లేదు. వారికి ఆదిబిందువు ఉంది. అది మానవ కల్పానికి ఆదిబిందువుగా చెప్ప బడింది. స్వయంభూమనుకాలం శ్రీస్తుకి పూర్వం అయిదు వేల తొమ్మిది వందల యాఖై యెనిమిది. ఈ కాలబిందువుకి ముందు యేమాలేదు. ఉన్నా అది ఇతి వృత్తం (చరిత్ర) లోకి రాలేదు.

ఇతివృత్తం చెపుతున్నాను. విషయం యేమిటి? ఇతివృత్తశబ్ధం ఇతిహాస శబ్దానికి అనురూపం అవటంవల్ల అది హిస్టరీ అర్థంలో రూఢం. హిస్టరీ అంటీ సంస్కృతంలో ఇతివృత్తం. ఇతిహాస శబ్దానికి అర్ధం సంస్కృతంలో, బెంగాలిలో వేరు. పురాణవిచారణ యెన్నో పొరపాట్లతో నిండి ఉంది. ఇత అన్నదానికి గడచి పోయిన అని అర్థం, వృత్తం అన్న దానికి అర్ధం వర్ణన. ఇతివృత్తం అనే యీ పారి భాషికపద ప్రయోగంలో పొరపాటుకి చోటులేదు.

ద్వారావతి పర్యటనకి బయల్దేరటావికి చాలాలొసుగులు కన్పిస్తున్నాయి. దారి గుర్తులవీ తెలుసుకోవటం చాలా కష్టం. దారి తెలుసుకోటానికి వేలకొలది సంవత్స

16 శాంబుడు రాల ముళ్లు అడ్డున్నాయి. ముళ్లుకాదు. కాలపు పొరలు. అదికాక సర్వియెన దారిన వెడుతున్నానా లేదా అని అడుగడుగునా సంశయం యెదురు దెబ్బలు కొడుడ తోంది. కాని సంశయం తీర్చుకోకుండా ఉండే ఉపాయం లేదు. దాంతోపాటు దిజ్బర్ణయంకూడా. కనుక సూర్గాన్ని అడ్డు. దాని పేరే కారణాన్ని వెతకటం.

నేను న్యాయూాస్త కోవిదుణ్ణి కాదు. న్యాయాస్త్రపు కుటిలమయిన యుక్తులు కూడా నాకు తెలియవు. పురాణాల్లో చెప్పబడిన మార్గాన్నే వెతుక్కుని వెళ్లాలి నేను. పురాణకారుల సంగతి ముందే చెప్పాను. వారి చరిత్రకు లక్షణాలు, లేదా ఉపకరణాలు - సర్గ, ప్రతిసర్గ, వంశ, మన్వంతర, వరానుచరిత్రలు. సర్గ అంటీ విశ్వ సృష్టి ప్రతిసర్గ అంటీ ప్రళయం. రాజులు, బుషులు, ప్రధానవ్యక్తులు, దేవతలు, దైత్యులు - వారి వంశోత్సస్తి, స్థితి, విలోపం, వంశానుక్రమణిక. వంశ శబ్దానికి యింగ్లీషులో ఆర్థం డ్రైనాస్టీ. అంటీ చక్కగా సంపూర్ణమయిన వంశవర్హన. మన్వంతరం అంటీ యిక్కడ “ఒక్క ముద్ద అన్నం పెట్టు తల్లీ" అని అక్రోనించే కరువుకాలం కాదు. (బెంగాలీలో మన్వంతరమంటీ కరువు) మన్వంతరమంటీ మనువు కాలం. కాలం లెక్క కోసం పురాణకారులు యుగాలం, మనుకాలం అని తీసుకున్నారు.

ఈ యితివృత్తకారు లెవరు? పూర్వం ప్రతిరాజుకు వారి వారి స్వంత యతి వృత్తకారు లుండేవారని తెలుస్తుంది. వారిని మాగధు లనేవారు. వీరిదగ్గర్నుంచి విభిన్న రాజపరూల వివరాలు సేకరించేవారు సూతగణం. ఈ సూతులు నిజాయితీ పరులయిన వ్యక్తులు. ఏ ప్రత్యేకవంానికి బాకాలూదేవారు. కాదు. మిథ్యను నిష్కర్ణగాఖండించటం చేతనయినవారు. వారి వివరాలే పురాణాలకు పునాదులు. అలాంటి కోవకి చెందిన వారు సర్‌ యదునాథ సర్కార్‌. (సుప్రసిద్ధ చారిత్రిక పరి శోధకులు). సూతులు బుషిగణానికి 'తమద్వారా పురాణకథానానికి ప్రీరిట్లుతుల మయి, మేము పవిత్రులం, అనుగృహీతుల మయినట్ల భావిస్తున్నాం. దేవతలు బుపివర్యులు, అమితతేజో సంపన్నులయిన రాజులు, ్రసిద్ధులయిన మహా పురుషుల వంశవృత్తులు తెలుసుకుని జ్ఞాపక ముంచుకోవటం మాస్వధర్మం. కాని మాకు వేదాల్బమోద అధికారం లేదు.” అయితే “పురాణం వేద సమ్మతం' అని చెప్పారు.

కాంబుడు 17

వేదాలకు ముందు పురాణాలు. నేను ఆదిపురాణంలో విన్నది, మహాత్ము లయిన బుషులు చెప్పినది, పరాశరపుత్రులయిన గురువర్యులు ద్వైపాయనులు ఆఅతికష్టంమోద నిర్ణయించినది - యెలా విన్నది సరీగ్గా అలాగే మోకు నివేదిస్తాను. నాకు (మాకు) లోమహర్హణ సూతులు అతి విశ్వాసభాజనులయిన మహాపండితు అని చెప్పారు. నేను యే విషయాలు యెలా విన్నానో. సరిగ్గా వాటి నలాగే వివరిస్తాను. మా స్వధర్శ్మంలో అన్నటికంటె విశిషముయినవి విశ్వాసనీయత, సత్య ప్రతపరాయణతలు. నేను నిర్భయుణ్ణి. శక్తివంతులయిన వారికి భయపడను. రాజ నైతిక కారణాలవల్ల నాయకులు, రాజవంశీయులయిన వారెవరి దగ్గిర్నుంచి లంచాలు తీసుకోను.

నేను సామాన్యుల ఉపయోగానిక, లోకహితవుకోసం భాషను సాధ్యమయినంత సరళం చేస్తాను.

వానా! తెలుసుకున్నాను లేవోయ్‌. పురాణాల్లో అతిశయోక్తులు, అత్యుక్తుల సంగతి చెపుతావా మరి? కనుబొమముడిలో సందేహం చూసే గ్రహించాను. చూడు, పక్తపాతపశం వల్ల, రాజనైతిక మయిన స్వార్థసిద్ధి ఉద్దేశ్యంతో ఇతిహాస రచయితలు చెప్పిన అతిశయోక్తులు - ఆ చెప్పిన పద్ధతిలో మిథ్య ఆంత తేలిగ్గా పట్టుబడదు. సమన అతిశయోక్తుల్ని కళ్లకి మిరుమిట్లు కొలిపేలా ప్రకాశిస్తూ పట్టుపడ నీయకూడదు. అందుకనే యిన్ని సందేహాలు. కాని మా విశిషతను ఒప్పు కుంటావా? నువ్వు నన్ను ఊకదంపుడు ఉపన్యాసకుడికింద లెక్క కడితే మొత్త మంతా కంఠశోష అయి గాలిలో కలిసిపోతుంది. చూడు. నేను, “రాముడు పది హీనో యేట పెల్లిచేసుకున్నాడు, ఇరవైయేడోయేట ఆరట్యవాసానికి వెళ్తాడు. నలభై రెండోయేట మళ్లీ అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చాడు. రాజ్యాభిషిక్తు డయినాడు. తర్వాత పదకొండు వేల సంవత్సరాలు రాజ్య పరిపాలన చేశాడు' అని చెప్పాను. మాకు కలిగే సందేహం, అవి్స్వాస మంతా యీ చివరి మాట మీదనే. అవునా? నలఖై రెండు సంవత్పరాల వరకు అంతా సరీగ్గానే ఉంది. తర్వాతనే ఒకేసారి పదకొండు వేల సంవత్సారాలు. ఏం? యెందుకు? మోరు కీర్తింతుల పట్ల గౌరవం వ్యక్తం చెయ్యటంగానో, ఆశర్వాదంగానో. “వెయ్యేళ్లు వర్ధిల్లండి' అని అనరూ? పాశ్చా త్యుల లాంగ్‌లివ్‌ని - మా పియజనులయిన గాంధీజీ, బోసు లాంటి వారిని ఆనం దోత్సాహోద్వేగాలతో యుగయుగాలు వర్ధిల్లాలి అంటారు. వెయ్యి సంవత్సరాలు

18 శాంబుడు పరమాయు:" యింతో యొ గై బుట్టరని, యుగయ లు యెవర్నీ జీవిం చేట్లు ఇెయ్యలేరని తెలుసు మీ * ఆం)నా అంటారు అలా అనటం మనమే నేర్పాం. మహావీరుఅ సత్కార్యాలసు. అరుపమాన కీర్తిని గౌరవించటానికి మన మిలాగే అతి శయోక్తుల్ని ఉపయోగిస్తాం. అలాంటప్పుడు రాముడిలాంటి మహారాజు పదకొండు సంవత్సరాల అద్భుతసంఘటనలతో నిండిన పరిపాలనను పదకొండు వేల సంవత్సరా లనటంలో తప్పేముంది?

పురాణాల్లోని అతిశయోక్తులకు యిది ఒక కొలతబద్ధ అని గ్రహించాలి. వెయ్య అనేది ఒక ఉపలక్షణ ప్రయోగం. ఇలాంటివే ఒకరిద్దరి సంగతులు చెపు తాను. కార్తవీర్యార్థునుడు యెనభై అయిదు వేల సంవత్సరాలు జీవించాడు. అలర్కుడు అరవై ఆరువేల ఆరు సంవత్సగాఒు రాజ్యం చేశాడు వెయ్యి అనే ఉప లక్రణాన్ని తొలగిస్తే, కార్తవీర్యార్డ్థునుడు యెనభై అయిదు సంవత్సరాలు జీవించాడు. అలర్కుడు అరవై ఆరుసంవత్పరాలు రాజ్యంచేశాడు. ఇది కూడా కీర్తికి గౌరవం. ఏదేశంలో రీతి అదేశానిది. ప్రపంచంలో యేదేశంలో నయినా “వెయ్యి. సంవత్స రాలు జీవించు" 'నూర్లురు కొడుకుల్ని కను" ఆశీర్వాదాలను విన్నావా?

ఇంకొక విషయం చెపుతాను. స్వారోహణ అనే వట ఒకటి ఉంది. ఇవన్నీ వింటీ వీ కుసంస్కారం తొలగిపోతుంది. * సత్యాన్ని తెలుసుకోగలుగుతావు. పురాణాల్ని యెంతో గౌరవంగా నమస్కరించటం నేర్చుకుంటావు. స్వర్గారోహణ అంటీ మానవుడికి దేవత్వసిద్ధి కలగటం. ఉత్తమ మానవుడికి ప్రతిలోమవిధానం ద్వారా దేవత్వం ప్రాప్తిస్తుంది. ప్రతిలోమవిధానం ఒక ఆశ్చర్యకరమయిన సూత్రం. ఉత్తమ మానవుడు మొదట మానవరూపంలోనే పూజింపబడతాడు. తర్వాత అతడు దేవత్వం పొందుతాడు. తర్వాత అతణ్జి జ్యోతిస్వరూపుడుగా భావించాలి.

ఇంద్రులు ఒకరికంటె యెక్కువమంది. ఇంద్రు లందరూ మానవులే తర్వాత దేవతలు, ఆ తర్వాత సూర్యులు (తేజోరూపులు) అయినారు. సర్గారోహణ గురించి ఒప్పుకోకపోతే బుగ్చేదంలో ఇంద్ర విషయకమయిన సూక్తులన్నిటికి సరళమయిన అర్థం, దొరకదు. మానవుడు, దేవత, సూర్యుడు యీ మూడురకాల యింద్రుడి కీర్తి కలాపాలు బుగ్వేదంలో వర్ణించబడ్డాయి. కృష్ణుడు నారాయణుడు. కృష్ణుడు సూర్యుడు. ధ్రువుడు మానవుడు. ధ్రువుడే తర్వాత జ్యోతిస్వరూపు

శాంబుడు [9 డయినాడు. సూక్తులను :క్రూనంతో,: తెలివితేటలతో సూక్ష్మపరిశీలనాభావంతో పఠించి నవారు దేపతల మనుష్యత్వ నిర్ణయం చెయ్యటానికి సమర్థులు. వీ యాత్ర ద్వారావతికి. ఆ నీకు కొన్ని వేల శ్లోకాలు విన్పించను. దేవత లెవరు? స్వర్గమెక్కడ ఉంది? ఈ పథనిర్ధేశం చేసుకో గలిగితే నీ యాత్ర నఫల మవుతుంది. ముందు దేవతల పరిచయం కానియ్‌. నేను ప్రాకృతిక శక్తుల అభిమానిని. దేవతల సంగతి చెపుతున్నాను. ఇప్పుడు యే దేపతల సంగతి చెపు తున్నానో వారే దేవతలు, దైత్యులు మొదలయిన పేర్లతో పరిచితులు. మరిప్పుడు అన్ని జాతులను మనుష్యలంటారు. వేను మను వపంశియుఅయిన వారి పట్ల మాత్రమే మనుష్య శబ్దాన్ని ప్రయోగించాను. తక్కిన జాతులు దేవతలు, అసురులు, గంధర్వులు, సర్ప, నాగ, సిద్ధ, యక్ష ర్న ఇత్యాదులు. అసురులు దేవతల జ్ఞాతులు, శత్రువులు. 'సిక్షోర్రఘనాత్‌ పూర్వమసురా జాజ్జిర, తతః తతః పురా” స్వయం భూపునువు ఆదిబిందువు దగ్గిర్నుంచి మనం బ్రహ్మను సృష్టికర్త అని తెలుసుకున్నాం. అతడు ముందు అసురులను సృష్టించాడు. శ్లోకం ఆందుకే ఉద హరించాను. తర్వాత దేవతలు, తర్వాత తర్వాత పితృగణం, మనుష్యులు, యక్ష రక్ష సర్ప, గంధర్వులు. బుగ్వేదంలో కొన్ని చోట్ల ఇం[దుడు అసురుడని చెప్ప బడింది. చాలావరకు మిడు యెపర్నయివా రాక్షసులంటూంటారే ఆ భావంలో. అసురులు చాలా శక్తివంతమయిన జూతి. తర్వాతకాలంలో దేవతల్లో ఒకవర్గం జ్ఞాతులు తమను అసురులుగా చెప్పుకోటాని కిష్టపడ్డారు. కాని దేవతలకు బాయాది బంధువులని చెప్పినా, దేపతలకు అసురులతో ఇంద్రత్వం. దగ్గిర తరచు వివాదం, విరోధం యేర్పడుతూండేది. నేను చెప్పతలచుకున్నదేమిటో తెలుసా? పురాణాల సహాయం లేనిదే వేదాల అర్థం పూర్తిగా బోధపడదు. నేను సూతుణ్ణి. చూసింది చూసినట్లు చెపుతాను. విన్నది విన్నట్లు చెపుతాను. బుషులు వ్రాసారు. పురాణాలు తెలియని వారి దగ్గర వేదాలకు దెబ్బతగిలే భయం ఉంది. నేను ఒక యింద్రుడి సంగతి చెపుతాను. విభిన్నయింద్రుల కీర్తి ఒకరిది ఒకరికి అంటగట్టటంతో చాలాచోట్ల తికమక యయేర్చడింది. నేను చెపుతున్న ఇంద్రుడు పృత్రహంతకుడు, వజధారి. పురందరుడయిన యింద్రుడు, బ్రహ్మాండమయిన

20 కాంబుడు యోధుడు. పురందరుడంటీ అర్ధం పురాలను ధ్యంసం చేసినవాడు. ఇతడు అసురుల నగరాల నెన్నిటినో ధ్వంసం చేశాడు.

మోకు త్వరగా ఒక సంగతి చెప్పి ఉంచుతాను. మో కాలంలోని కొందరు కొందరు పండితులు మొహంజదారో సభ్యతకంటె ఆర్యద్రావిడ సభ్యత ఆధారంలేని అనుచూనం, అంచనా. అనుమానం వల్ల ప్రమాణం లభించడు. మొహంజదారో కనుగొనబడేంతవరకు ఆగటం మంచిది. అప్పుడు స్వరం, ఇంద్రుల చరిత్ర మరింత తేటరెల్ల మవుతాయి... ఇంకా చెప్పుతున్నాను. దేసతలు మనుష్యులుగా ఉండేనారు.

ఈ సంగతి ముందుకూడా చెప్పాను. పురందరుడయిన యింద్రుడు కూడా ఒక )హావీరుడయిన మానవుడు, జాతిరీ. ల దేవత.

మోలో సుప్రసిద్రపండితులో ఒకరియిన రమేశచంద్ర దత్త బుగ్వేదసంహిత (బెంగాలీ) అనువాదకులు - మానవుడ్రైన యింద్రుడి దేవత్వానికి సంబంధించిన అనేక బుక్కులను అనువదించారు. వాటిలో కొన్నిటిని మో ముండు ఉంచుతాను.

“హే అశ్వయుక్తయింద్రా! స్తోత్రాలను స్వీకరించిటానికి త్వరితంగా రా. సోమ రసపానంతో కూడన యీ యజ్ఞంలో మా అన్నాస్నాెతులతో స్వీకరించు.”

“హే సోమపాయి ఇంద్రా! మా సోమభాండం దగ్గిరకు రా. సోమరసాన్ని త్రాగు. నీవు ధనవంతుడవి. నీవు సంతుష్టుడివయి గోవుల్ని దానం చెయ్యి.”

“హీ శతక్రతూ! ఈ సోమరసాన్ని త్రాగి నీవు వృత్రుడు మొదలయిన శత్రు పులను సంహరించావు. యుద్ధంలో (నీ భక్తుల్ని) యోధుల్ని రక్సించావు.”

“యౌావనుడు, మేధావి అత్యంత బలసంపన్నుడు, సకలకర్మలను చేపట్టేవాడు, వజయుక్తుడు, బహుస్తోత్ర భాజనుడయిన యింద్రుడు, (అసురుల) నగర విదారక రూపుడుగా బన్మించాడు.”

“వజ్రధారి అయిన యింద్రడు ప్రథమంలో యే సరాక్రమకార్యాలు షూడో ఆ కార్యాల నన్నిబినీ వర్టిస్తాను. అతడు అహిని (మేఘుజణ్జి) వధించాడు తర్వాత వర్తాన్ని వర్గించేట్లు చేశాడు. ప్రవహించే పర్యతనదీనద సమూహానికి మార్గాన్ని యేర్వరచాడు.?'

కాంబుడు 21

అన్ని సూక్తాలు వినిపించాలంటీ చాలా సమయం పడుతుంది. ద్వారావతి యాత్ర కోసం నువ్వు చాలా తొందరపడుతున్నావు. ఇప్పుడు మరికొన్ని సూక్తులు వినిస్తాను. తర్వాత వ్యాఖ్యానిస్తాను. ఈ సూక్తుల అర్ధాన్ని ఇప్పుడు విను - ఇంద్రుడు కూడా తవ వజ్రాఘాతానికి యెలా భయపడ్తాగో!

“ఆహిని చంపబోయినప్పుడు నీ హృదయం భయంతో ఉద్విగ్నమయింది. అప్పుడు నీవు అహిని చంపేవాని కోసం ప్రతీక్సించావ్‌. ఆ భయం కలిగినప్పుడు “క్లోన్‌ పక్షిలాగా తొంభైతొమ్మిది నదులు దాటి పారిపోయావు.”

“నీవు శుష్టుని (అసురుడు)తో యుద్ధంలో కుత్సబుషిన్‌ కాపాడావు. నీవు అతిథివత్పలుడి (దివోదాసుని రక్రించటం కోసం) వయి, శాంబరుని (ఆ పేరుగల ఆసుర ౨) వధించావు. నువ్వు అర్చుదుణ్ణి (ఆ పేరు గల రాక్షస : ) పాదంతో ఆక్రమించావ్వు కనుక నువ్వు దస్యులను సంహరించెటానికే జనించావు.”

“బ్రహ్మ నికు తగిన బలాన్ని తెలివిని యిచ్చాడు. పరాజితుల్ని చేసే బలంతో వజ్రాన్ని పదును పరచావు.”

“ఇంద్రుడు భూమిమోద ఉన్న తీ, ౨ నీరుగల నొ. శు నదులను జలపూరి తాలు చేశాడు. ఆదర్శనీయుడైన ఇంద్రుని పూజించుట మంచిపని.”

“అతడు సుదర్శనుడు, సుందరమయిన నాసికగలవాడు. హరి అనే అశ్వం శలవాడు. అతడు మన సంపదలను రక్సించటంకోసం దృఢమయిన హస్తంతో వజ్రాన్ని చేపట్టాడు.”

““అప్రతిద్వంద్వి అయిన యింద్రుడు ధధీచి (మూలంలో బుషి అని వ్రాసి లేదు) అస్థితో వృత్రగణాన్ని తొంభైతొమ్మిది సార్లు సంహరించాడు.”

“ఎపరి. నిళ్ధేశానుసారం నదులన్నీ ప్రవహిస్తాయో ఎవరు గొప్పసైన్యానికి నాయకుడో అ-4ీ యింద్రుడు.”

“ఇంద్రుడు వజంద్వారా నదుల విర్గమద్వార్హాణ: :నస్సటిన్‌ కెరిచ్రారు. సజ

"క మే |. “ఇండ్రుడు తన మహిమతో సిధున్య ఉత్తుల? ప్రవ ్రు చేశడు్సా గె బౌ (46 కలి. 2 గ్గ శ శాం ప్ప తపన ఎం చట శో

22 కాంబుడు

నేను సూతుణ్ణి. పురాణకారుల ఏకైక వాహనాన్ని నేను చెపుతున్నాను. ఈ నహాబలాలి అయిన పురుషుడు స్వాభావికంగా స్వర్గారోహణ చేసిన ఫలితంగా యితడే. ఆంతరిక్ట దేవతగా కల్పితుడయినాడు. ఇలా అనేకమంది అయిన తర్వాత - రాముడు, కృష్ణుడు భగవంతులయినారు. అలాగే తర్వాత నవద్వీపం లోని నిమాయిమిణ్రా తన మహిమతో భగవాన్‌ శ్రీ కృష్ణచైతన్యుడవటం మోరు చూశారు. ఇప్పుడు రామకృష్ణ పరమహంస భగవానుడు. నేను చూస్తున్నాను - శ్రావణ మాసంలో జన్నాష్టమి (కృష్ణాష్టమి) ఉత్సవాలతో పోలిస్తే గాంధీ, రవీంద్ర నాథ్‌, సుభాష్‌బోసుల జన్మదినోత్సవాల యేర్చాట్లు పూజలు తక్కువ ఏమికావు.

పురందరుడయిన ఇంద్రు డెంతవాడో యిప్పుడు తెలిసిందా? అతణ్ణి ముఖ్యంగా వృత్రుని వధించిన వాడని చెప్పా౧. హిరణ్యకశిపుని కూతురు రమ - మహర్షి త్వష్టల పుత్రుడు వృత్రుడు. నాకు తెలుసు త్వష్ట అని పేరుగల జ్ఞానులు యెందరో ఉన్నారు. బుగ్వేదంలో త్వష్టపుత్రుడయిన వృత్రుణ్ణి ఇంద్రుడు వధిం చాడని చెప్పబడింది, కాని అంతకు ముందు' పృత్రుడు, అప్పటి ఇంద్రుణ్ణి పద్దె నిమిదిసార్లు పరాజితుణ్ణి చేశాడు. స్వర్గసమాట్టులను ఇంద్రులని వ్యవహరిస్తారు. అందుకని ఆ ఇంద్రుడికి యీ పరాజయాలు అవమానహేతువులు, హృదయ విదారకాలు అయినాయి. పురందరుడయిన ఇంద్రుని కీర్తి 'వీశీషాలు వినిపించటానికి ముందు. నీకు స్వర్గంయెక్కడ ఉన్నదీ చెప్పటం అవసర మనిపిస్తుంది. నేను సూతుణ్ణి, స్వర్గం చిరునామా నాకు తెలుసు. భారత దేశానికి ఉత్తరం హిమా లయం. హిమాలయాని కింకా ఉత్తరంలో హేమకూటం. దానికి దక్తిణపు వైపున కింపురుషవర్ధం. హేమకూటానికి ఉత్తరం వైపున హరివర్తం. హరివర్తానికి ఉత్తరపు సరిహద్దు నిషధపర్వతం. నిషధానికి ఉత్తరం వైపున ఇలావృత వర్షం. ఇలావృతానికి ఉత్తరపు సరిహద్దు నీలాచలం.

ఈ ఇలాపవృతవర్హం యిప్పటి మో మధ్యయేషియా అంతర్భాగం. ఈ ఇలా వృతానికి మరో పేరు స్వర్గం. మిలో ఒక కవి 'స్వర్గం యెక్కడ? నరకమెక్కడ? అవి యెంతో దూరమని యెవరన్నారు? మనుషుల మధ్యనే' స్వర్గనరకూలు. మనఃషుల్లోనే ఉన్నారు. సురాసురులు” అవి రాశారు. నిజానికి ఆ కవికూడా స్వర్గ నరకాన్ని యేదో ఉపహించాడే కాని, అవి భాగోళికంగా ఉన్న సంగతి అతడికి తెలియదు.

శాంబుడు 23

పూర్వం ఈ ఇలావృతవర్త్హం సమృద్ధమయిన ప్రదేశం. తర్వాత యెన్నో ప్రకృతి దుర్యోగాల మూలంగా నదీనదాలన్నీ యెండిపోయి, అప్పటి సభ్యతంతా లుప్త మయిపోయింది. మరొక కారణం - నేను యెన్నో సార్లు చెప్పాను. ముప్పయి మూడుకోట్లమంది దేవతలు. అంటీ స్వర్గం జనసంకులమయిన ప్రదేశంగా పరిణ మించింది. అందు చేతనే భారత దేశానికి రావటం జరిగింది.

నాకు తెలుసు - బలి యజ్ఞాదులను నిర్వర్తించిన సువిశాల ప్రదేశం పేరే ఇలా వృతవర్గం. ఈ ప్రదేశమే దేవగణాల జన్మస్థానం. వారి వివాహాలు, యజ్ఞాలు, జాత కర్మలు, కన్యాదానాలు మొదలయిన కార్యకలాపాలన్నీ యిక్కడ్‌ నిర్వర్తింపడేవి. దేవ గణాలు ఆధునిక టర్కీస్తాన్‌ నుంచి కాశ్మీర్‌ మార్గాన పంజాబ్‌ నుంచి వింధ్య ఉత్తర ప్రదేశం వరకు అధికారం సాగించేవారు. తర్వా వింధ్య దక్షిణ ప్రాంతానికి కూడా పురోగమించారు. నిజం చెప్పాలంటీ వారు మెల్లమెల్లగా మొత్తం భారత వర్షమంతా వ్యాపించారు. నేనిలా విభాగం చేశాను. ఇలావృతవర్హం కాశ్మీర్‌. వింధ్య ఉత్తర పరిచితాలు. భారతీయుల పూర్వపురుషులు మొదట్లో కాశ్మీర్‌ లేదా అంతరిక్షానికి వచ్చి నివసించిన కారణంగా దానికి మరో పేరు పితృలోకం.

దేవగణం మొదట భౌరొక్‌కి వచ్చినప్పుడు వారు ఇంద్రువి కథీనులై ఉండేవైరు. అప్పుడు భారత దేశంలో రాజు లెవ్వరూ లేరు. దేపగణం భారత్‌కి వచ్చి, మానవ జాతి అయినారు. కారణం ఇంద్రుని ప్రతినిధి పేరు మనువు లేదా ప్రజాపతి. తర్వాత భారత్‌కి రాజు అయిన వేనరాజు మొదట ఇంద్రునికి వశ్యు డవటానికి అంగీకరించలేదు. ఇలాపృతవర్హం ఆదిజన్మస్థాన మవటం వలన పవిత్రమయిన తీర్థ స్థానంగా పరిగణించబడింది. యుధిష్టురువి కాలంలో కూడా తీర్థయాత్రల కెళ్లటం ఉండేది. స్వర్గావికి వెళ్లే మార్గం క్రమంగా దుర్గమమయింది. ఇంక స్వర్గారోహణ అనేది చనిపోయిన పుణ్యాత్ముల వాసప్టానంగా కల్పితమయింది, స్వర్గమార్గం నక్షత్ర వీథిగా పరిణమించింది. ఇప్పుడు స్వర్గప్రాప్తి ఆంటీ మృత్యువుకి మరో పేరు. నేను మత్స్యపురాణంలో ఒక ఇంద్రుణ్ణి హీనచేతస్కుడని అన్నాను. కారణం అతడు సమరసంబంధమయిన కారణాలవల్ల స్వర్గమార్గానికి అవరోధం కల్గించినప్పట్నుంచి జనుల కందరికి స్వర్ణయావం వివారించబడింది. అంటీ పర్వతాలను పగలకొట్టి మార్గానికి అడ్డు లేర్పరచటం జరిగింది. ఈ మార్గం మధ్య ఏషియానుండి

2ైత శాంబుడు భారత్‌కు రాకపొకలకు వణిజుల మార్గం. కాని స్వర్గదర్శనాకాంక్ష అసురం. అందు చేత దేవయానమార్గం బంధింపటడినా, బదరీ నారాయణం, మానస సరోవరం మార్గాన చాలామంది స్వర్గానికి వెళ్లేవారు. యుధిష్టిరుడు కూడా ఈ మార్గానే వెళ్ళ వలసి వచ్చింది. ఇది కైలాసపతి రుద్రుని అంటీ శివుని రాజ్యం. టిబెట్‌లో చిర కాలంనుంచి భూతప్రేతాల నాట్యం ప్రసిద్ధం. వారు శివుని ఆసుచరులు. ఇంద్రుడికి చాలాకాలం తర్వాత శివుడు కూడా బుషుల యజ్ఞాల్లో భాగస్వామి అయినాడు.

జ్ఞాపకం ఉంచుకో. స్వర్గానికింకా ఉత్తరకురుప్రాంతంలో బ్రహ్మలోకం, విష్ణు లోకం ఉన్నాయి. భారతీయులకి లాగానే స్వర్గంలోని దేవతలకు బ్రహ్మలోకం, విష్ణులోకం ఆకాంక్షణీయమైన పుణ్యతీర్థాలు.. దేవతలు తాము అలోకోల కధీనుల మనవి. భావించేవారు. ఇప్పుడు నువ్వు ఆ ెండు లోకాల్ని అన్వేషించటావికి కాస్పియిన్‌ సముద్రతీరానికి కాని, సైబేరియా కాని వెళ్లొచ్చు. వాటి జూడ తెలిస్తే తెలియొచ్చు. స్వర్గాధిపతి ఇంద్రగణాలు. విపత్తుల్లో ఇరుక్కున్నప్పుడు. విష్ణువు పలహా తీసుకునేవాడు. అనేకమంది ఇంద్రులలాగానే విష్ణువులు, వరుణులు, మిత్రులు కూడా అనేకులు.

భారత్‌లో వింధ్యపర్వతానికి ఉత్తరప్రాంతం పేరు పృథివి లేదా మర్త్యలోకం. పృథువు రాజ్యమే పృథివి. వింధ్యాద్రికి దక్షిణభాగం పాతాళం. పాతాళాన్ని నేను భూవిపరమని చెప్పాను. దక్షిణ దేశమని చెప్పాను. పాతాళంలో కూడా యేడు విభాగాలున్నాయి. నేను పాతాళాన్ని సుందరమైన నదినదాలు, ఉద్యానవనాలు, నగరాలతో యేడు భాగాలుగా చూూను. నారదుడు పాతాళం స్వర్గంకంటి కూడా సుందరమైనదని చెప్పాడు.

ద్వారావతికి సంబంధించిన యీ ఉపాఖ్యానం నువ్వు చెపుతావో నాకు తెలియదు. కాని పాతాళాన్ని గురించిన వర్టన విను. మహామాయుని రాజ్యం. వితలం వాటకేశ్వరుడైన హరుని రాజ్యం. సుతలం వైరోచనుడయిన బలిరాజ్యం. తలాతలం - శ్రిపురాధిపీతి మయునది. మహా తలం సర్పజాతిది. పాతాళం నాగ జాతిది. అంగ వంగ కళింగాలు - సుతలం. నేను పాతాళంఅడుగున సంకర్తణాగ్నిని చూశాను. యపవద్వీపంలోని అగ్నేయగిరి సంగతి జ్ఞాపకం ఉంచుకో. ఒక లెక్క చెప్పి ఉంచుతాను. బలిరాజ్యకాలం శ్రీస్తుకి పూర్వం మూడువేల నాలుగు వందల ముప్పై యేడు. కపిలుడు పాఠాళ నివాసి.

శాంబుడు 25

పురాణాల ఇతివృత్త ప్రమాణాన్ని గురించిన ఆశ్చర్యకరమైన సంఘట నొక టిక్కడ చెపుతాను. సగరుని వంశధరుడైన పుత్రుడు అసమంజుడు, మరో అరవై వేల మంది పుత్రులు కపిలుని శాపంమూలంగా నశించారన్నది నేను చెప్పిన కథే. ఆరవై వేల అశ్వవాహినిని యజ్ఞాశ్యాలని చెప్పాను. సగరుడు అశ్వచోరుల్ని పటు కోటానికి పంపించినవారు. గుద్రాల గిట్టల గుర్తుల్ని చూస్తూ వెళ్ళి కపిలుణ్ణి చేరు కుని అతడె అశ్వచోరుడని పట్టుకోబోయి. కపిలుని అగ్నిపింగళవర్హంకేసి చూడ గానే శాపగ్రస్తులై మరణించారు. అప్పుడు సగరుడు పొత్రుడయిన అంశుమాసుని ఆశ్వాన్వేషణకు పంపించాడు. అంశుమాసుడు జాగ్రత్తపరుడు. అతడు. కపిలుని సంతుష్టిని చేసి యజ్ఞాశ్వాల నన్నిటినీ తీసుకొనివచ్చి, పితామహుని కప్పగించాడు. అంశుమాసుడికొడుకు పేరు దిలీపుడు. దిలీపుని కొడుకు పేరు భగీరథుడు.

భగీరథుడు గంగను తీసుకొచ్చాడని తెలుసుగా! అసలు మా పద్ధతిలో చెప్పా లంటీ భగీరథుని ఒక్క గొప్ప ఇరిగేషన్‌ యింజనీరని చెప్పాలి. అతడు గంగను సదూరమయిన కాలువమార్తాన సముద్రంలో కలిపాడు. సగరవరానికిదొ క మహత్త రమయిన కీర్తి. సగరుడుకాల్వ త్రవ్వి, గంగను భిన్నమార్గంలో ప్రవహింప చేయాల నుకున్నాడు. అందుకోసం మొదట వంశధరుడైన పుత్రుడు అసమంజుని, మరొక ఆరవైవేలమంది. ఆశ్వారూథుఅయిన -పుత్రుల్ని పంపాడు. గమనించు. అసమంజుడు వంశధరుడయిన పుత్రుడు. తక్కిన వారు కేవలం పుత్రులు. ఇదే మా సూతుల విశిష్టత. ఆరవైవేలమంది త్రవ్వేవారిని కూడా మేము సగరపుత్రులని ఉల్లేఖించాం, కాని వంశధరులైన పుత్రులవి పేర్కొన లేదు.

అయితే అసమంజుడి తర్వాత అంశుమాసుడు, అతడి తర్వాత కూడా అంశు మాసుడి మనుమడు భఘీరథుడు. ఆకాలస త్రవ్వకం పనిలో పాల్గొన్నట్టు కనిపి స్తుంది. కాని కపిలుడెవరు? ఎందువల్ల అన్నివేలమంది చనిపోయారు?

కృష్ణుడు ఒకసారి బలరాముని, ప్రద్యుమ్నుని వెంట పెట్టుకుని బాణుని రాజ్యం నుంచి అనిరుద్ధుని విముక్తుణ్ణి చేసి తీసుకురాపటానికవెళ్ళి మహేశ్వర జ్వరునితో యుద్ధం చేశాడు. బాణరాజ్యం ఆధునిక అస్సాం. మహేశ్వర జ్వర పేరు వినగానే వ్యాధి పేరు జ్ఞాపకమొస్తుంది. అ వ్యాధి రాక్తసుడికంటె అతిభయంకరమైనది.

26 శాంబుడు

బెంగాలీలు దక్షిణదేశంలోని మలేరియాని యెప్పుడూ మరచిపోలేరు. లివర్‌ దోషంవల్ల కళ్లు పచ్చబడీ వచ్చే భయంకరమైన జ్వరం. పింగళవర్హం. కపెలుని సూచన అక్కడే. గుద్రాలు మైదానంలో తిరుగుతున్నాయి. అరవైవేలపుంది త్రవ్వే జనం చవిపోయారు. అందుకనే కపులుని ఆరాధించి లోబరుచుకోవాలి. అస మంజుని దగ్గిర్నుంచి భగీరథుడివరకు మూడు పర్యాయాలు కాలవ్యవధి. నా లెక్క అని క్రొత్త పేరు పెట్టాను. సగరువి పేరుననసరించి సముద్రానికి సాగరమని పేరు. ఈ బృహత్తరకార్యసాధన మూలంగా గంగా సాగరబిందువుల్ని తీర్థంగా భావించాను. ఆనందంతో స్నానం చేశాను. కాని కపిలుని స్థానం దుర్భరమైన శీతకాలపు పౌష సంక్రాంతిగా స్థిరీకరింప బడింది. మరే బుతువులోనూ కాదు. కపిలుడు క్రుద్ద్ధు డవులి డు.

జ్ఞాపకముంచుకో, ఈ కపిలుడు పాంఖ్య శాస్త్ర కారకుడైన కపెల మహాముని కాదు. బ్రహ్మ అతణ్ణి పుట్టగానే ఆదిలోనే చూశాడు. హీనమానవుడు కాదు. సృష్టికి ముందు జవించిన హిరణ్మయ అండాన్ని దాని అధిష్పాన దేవతగా చెప్పాం. ఒకొక అస్వాస్థ్యకరమైన అంటువ్యాధి సోకివప్పుడు సగరుని సంతానంలా యెందరో మృత్యువాతబడిన వార్తలు మాక్కూడా తెలుసు. మీర్‌జుమ్‌లా సైన్యం రెండు లక్షలమందికి పైగా ఆస్పాం వెళ్ళి జ్వరంతో మరణించారు.

నాకు తెలుసు. పూర్వం కాలువలు త్రవ్వటం జలాశయాలు నిర్మించటంలో నిపుణులయిన వ్యక్తులు చాలామంది ఉండేవారు. గంగను త్రవ్విన కాలువగా భావించటానికి మో వాశ్వాసం దెబ్బతింటుందని తెలుసు; కాని మానవులకు కీర్తి పుణ్యం. వారి స్వర్గారోహణ ఆక్కడే. ఈ మహత్తరకర్మకు ప్రణమిల్లుతున్నాను. పుణ్యస్నానం చేస్తున్నాను.

నీ ద్యారావతీయాత్ర కింక విలంబాన్ని సహించలేవు. అయితే ఇవన్నీ తెలుసు కోకుండా యాత్ర చెయ్యటం కూడా మంచిది కాదు. అసలు పైకే నీ ఆత్రత. లోపల తన్మయుడివి నువ్వు. ఇప్పుడు నీకు పురందరుడయిన ఇంద్రుడి సంగతులు కొన్ని చెపుతాను. వృత్రుడితో యుద్ధంలో మాటిమాటికీ ఓడపోయి. ఇంద్రుడు చాలా మనస్తాపం చెందాడు. వృత్రుడు చాలా శక్తివంతుడు. అతడు ఇంద్రుణ్ణి, ఇంద్రుడ పజ్రానీకాన్ని బాధలు పెట్టటానికి - పర్వతాలను పగలకొట్టి

కాంబుడు , 27 నాలుగు నదీమార్గాల్నె అరికట్టాడు. ఇంద్రుడు వృత్రుణ్ణి వధించి, వజ్రాఘాతాలతో పర్వతాల్ని నుగ్గునుగ్గుచేసి, నదీ మార్గాలకి అడ్డంకుల్ని తొలగించాడు. అందుకనే అతడు పర్టన్య దేవుడు, జలవిమోచనకర్త అయినాడు. బుగ్వేద సూక్తుల్లోని అంశాల్ని గుర్తు చేసుకో.

కాని మానవుడయివుండి వజ్రాన్ని యెలా పట్టుకోగలిగాడు? అహ(. ప్రకృతి సహజమయిన వజ్రాన్ని (పిడుగువి) యెవరూ పట్టుకోలేరు. అయినా నేను చూశాను. వజం ఇంద్రుని ఆయుధం. ఈ వజ్రం మో తుపాకీ లాంటి ఒక ఆయుధం. ఈ విషయంలో హతాశుడై, ఇంద్రుడు విష్ణువు దగ్గిర కెళ్తాడు. విష్ణువు అస్థిషయమయిన వజంతో వృత్రుడు నిహతుడవుతాడని చెప్పాడు. ఏ జంతువు అస్థితో ఈ ఆయుధం నిర్మించటం వీలవుతుం౧? గజ, శరభ, శార్దూలాది యే జంతువు అస్థి కావాలో చెప్పమని అడిగాడు ఇంద్రుడు.

విష్ణువు 'సురాధిపా! అజీవం నూరుమూరల ప్రమాణం కలదయ, ప్రక్కన సన్నటి ఆరుకోణాలు గల భయంకరాకారం కలది కావాలి.” అని చెప్పాడు. ఇంద్రుడు హతాశుడై “నాకు తెలిసినంతవరకు ముల్లోకాల్లోనూ ఇలాంటి. ప్రాణి నెక్కడా చూడలేదు” అన్నాడు.

"నేను నీకిప్పుడు కట్టుకథ కాదు చెపుతున్నది. సూటిమాట చెపుతున్నాను. సరస్వతీ తీరంలో ఉన్న దధీచి దీనికి రెండింత లుంటాడు అని చెప్పాడు విష్ణువు. ఇంద్రుడు సరస్వతీ తీరానికి వెల్లి దధీచిని చూశాడు. అయితే నేనిక్కడ దధీచి విప్రుడని చెప్పాను. ఇది నా విశిష్టత. ఇంద్రుడు వెల్లి అతడితో “విప్రో త్తమా, మిమ్మల్ని మించిన విపులదేహుని నేనిక్కడా చూడలేదు" అని పొగిడాడు. అందుకనే ఇంద్రుడు దధీచి ఆస్థిని పంగ్రహించలిగాడు."

• అతడి కపాలం అశ్వషస్తకంలా కన్పించేది. ఇతరస్థానల్లో ఉండే అస్థి పనికి రాదు. మస్తకమే కావాలి. దాని కోసం ఇంద్రుడు పర్వతం మాటున ఉన్న శరణా వత సరోవరంలో దాన్ని వెతికి పట్టుకోవలసి వచ్చింది. మో కళ్లముందు ప్రాచీన యుగానిక చెందిన ప్రాణి డైనాసోరస్‌ ఘోటకంలాంటి కపాలం మొదులు తోందా? మెదిలినా నేనేమీ రిమార్క్‌ చెయ్యను. కాని అస్థి దొరికినంత మాత్రాన చాలదు. ప్రేలుడు పదార్థం కావాలి. ఆ భయంకర మయిన ఆయుధాన్ని తయారు

28 శాంబుడు చెయ్యాలి. అప్పుడు ఇంద్రుడు త్వష్ట అనే మరొక విజ్ఞానవేత్త దగ్గిరకు వెళ్లాడు. ఇతడు వృత్రుని తండ్రి ఆయిన త్వష్ట కాదు. ఈ త్వష్టకు ప్రేలుడు పదార్థం శాస్త్రీ యంగా తయారుచేసే విధానం తెలుసు; కాని దాన్ని తయారు చేసేవారు ఇలావృత వర్తానికి అనుకుని ఉన్న భద్రాశ్వపర్వం - ఇప్పుడు మిరు చీనా అని వ్యవహరించే స్థానంలోని విశిష్ట వైజ్ఞానికి బృందం.

మో ఆధునిక భూగర్చ శాస్త్రజ్ఞులు తూర్పు టర్కీస్తాన్‌, దాని పరిసర ప్రదేశాల్లో ప్రాగైతిహాసిక జీవకోటి కపాలాలు కొద్దికాలం కిందట కూడా కను గొన్నారు. ప్రాగైతిహాసిక కాలమంటీ నేను యెప్పుడూ స్వయంభూ మనువుకి పూర్వకాల మని వ్యవహరిస్తాను. విదేశ బి.సి, ఎ.డి.ల పద్ధతి చెప్పాను. దేవ మానవజాతికి మేలుచేకూర్చే వ్యక్తులను మనం ఎషితుల్యులుగా పరిగణిస్తాం. ఆధునిక కాలపు ఇతిహాసాన్ని రచించే చరిత్రకారులకీ నాకు దృష్టిభేదం ముఖ్యంగా యిక్కడే.

ఏ మయినా వజ్రాయుధాన్ని తయారు చేసిన త్వష్ట భద్రాశ్వవర్హంనుంచే ప్రేలుడు పదార్థం తయారు చేయటం నేర్చుకున్నాడు. అతడు అశ్వమస్తకం లాంటి దధీచి బృహత్కపాలంతో వజ్రాయుధాన్ని తయార్ను చేశాడు. ధీర్మనాళికలతో కూడిన అస్థి అది. ప్రేలుడు సామగ్రి దట్టించిన ఆ మహాస్తం వేదంలో - వజ్రా యుధం బ్రహ్మాండమయిన నూరుకణుపులు, నాలుగు కోణాలు గలది అని - వర్ణించబడింది.

మోకు వృత్రుడు యేయేనదులకు యెక్కడెక్కడ అవరోధాలు కల్పించి ఇంద్రుణ్ణి, ముప్పయిమూడుకోట్లమంది దేవతల్ని బాధించాడో తెలుసుకోవాలని కుతూహలం కలగొచ్చు. సహజం. నేను అది కూడా చెపుతాను. మానస సరో వరం దగ్గిరలో రెండు 'నదులను ఆరికట్టాడు వృత్రుడు. విపాశా, శతద్రూ నదులవి. నేను నదీద్వయం ముఖతః ఛెప్పినట్లీ చెపుతాను. 'నదీగణాన్ని పరివేష్టించిన వృత్రుని సంహరించి వజ్రబాహువయిన ఇంద్రుడు మమ్మల్ని శ్రవ్వాడు. జగత్రేర కుడు, కాంతిమంతుడు అయిన యింద్రుడు మమ్మల్ని ప్రేరేపించాడు. అతడ ఆజ్ఞానుసారం మేము ఉప్పాంగి ప్రవహిస్తున్నాం.' ఈ నదులు రెండింటికి మోరు “బియాస్‌” “సల్లిజి' అని అధునికముయిన పేర్లు పెట్టారు.

శాంబుడు 29 ఆ తర్వాత కాలంలో అర్వాచీనులైన సూతుల ద్వారా, యీ రెండు నదులు నాలుగు నదులయినాయి. తర్వాత యేడు నదు అయినాయి. ఇవన్నీ గౌరవ వాచ కంలో బహువచనాలు. ఆర్వాచీనులు చాలా కాలంనుంచి ఉంటున్నారు. ఇప్పుడూ ఉన్నారు. జ్ఞానులు వారిలోనుంచి సత్యాన్ని అన్వేషించి స్వంతం చేసుకుంటారు. ఇప్పుడు అ సూక్తం జ్ఞాపకం చేసుకో. వజబాహువు ఆ ఆయుధాన్ని పృదత్రుని మాద ప్రయోగించినప్పుడు, దాని ధ్వని భూమినంతనీ కంపింప చేసింది. మహోద్ధృతమయిన పొగను వ్యాపింపచేసింది. పర్వతాలను పిండ పిండ చేసింది. అవరుద్ధమయిన_ నదులు రెండు ఆకాశమెత్తున ఉప్పొంగి ప్రవహించాయి. స్వయంగా ఇంద్రుడే భయపడి చాలాదూరం పారిపోయాడు. మేము కూడా స్వర్గం విలుప్తమయిపోతుందని భావించాం. కావి నదులు రెండింటి ప్రవాహశేగానికి వృత్రుడు అనుచరులతో సహా మరణించాడని స్పష్టమవగానే అందరూ వెల్లి, ఆవార్త ఇంద్రునికి నివేదించారు. ఇందుకనే ఇంద్రుణ్ణి మేము జలవిమోచనకారి అంటాం. ఈ కారణంవల్లనే అతడు స్వర్గారోహణ చేసిన తర్వాత జలవర్హణకారి, అంతరీక్షదేపత అయినాడు. వైదిక దేవతలు శత్రువుల్ని నాశనం చేసే పరాక్రమ వంతు లయినారు. మేము అందరూ ఆస్వర్గ నివాసులం. అక్కడి దేవతలను ఆ సుందర ప్రదేశాల గాథలను యెప్పటికీ మరిచిపోలేము. ఇప్పుడు మిరు విశిష్టవ్యక్తులకి సన్మాన -. వభలు' యేర్పాటు చేసినట్లీ మేమూ సభలూ ఉత్సవాలు జరుపుతూంటాం. మేము వాటిని యజ్ఞాలని వ్యవహరిస్తాం. ఆ యజ్ఞంలో ఇంద్రుని ఆహ్వానించటం జరుగు ఈంది. అందరం అ యజ్ఞంలో పాల్గొని ఇంద్రుని స్తుతిస్తాం. ఒకసారి గృత్స మదుడు లోకులకు ఇంద్రునిమాద అపనమ్మకం ప్రారంభమయిందని చెప్పాడు. అందుకనే లోకాని కతడి మాద విశ్వాసం కలిగించటానికి, 'ఎవరు మహత్తరమైన సేన కంతకీ నాయకుడో, అతడే ఇంద్రుడు, ఎవరు అహిని (వృత్రుని) సంహరిం చారో, సప్త సంఖ్యాకమైన (రెండు) నదుల్ని ప్రవహింప చేశారో, గోగణాన్ని సంర క్రించారో, శత్రువుల్ని సంహరించారో, విశ్వాన్ని నిర్మించారో అతడే యింద్రుడు” అని ఉద్యోష్టించాడు. దీన్నిబట్టి ఇంద్రగణం లుప్తమయిన తర్వాత వారి మానవత్వం మెల్ల మెల్లగా యెలా అదృశ్యమై దేపత్వంగా పరిణమించిందో తెలుసుకోగలవు.

30 శాంబుడు అందుకనే మేము యిప్పటికీ యజ్ఞాణాలకి అతజ్జే ఆహ్వానిస్తాం. అతణ్జి ఉద్దేశించే అర్యాన్ని సోమాన్ని సమర్పిస్తాం.

నీ ద్వారావతీయాత్ర భూమిక కొంచెం దీర్మమయిందని తెలుసు, కాని నీ యాత్ర దీర్తత్వదృష్ణ్యా యీ భూమికను పెద్దదనటానికి వీల్లేదు. పురాణాల ఇతివృత్తా ల్లోని సంకేతాలు తెలుసుకుంటీ - మానవులు వారి స్వర్గారోహణ ఫలితంగా దేపత్వం సంగతి తెలుసుకుంటారు.

నీ యాత్రకి ముందు సహజమైన సంగతి ఒకటి చెపుతాను. ప్రపంచంలో అన్ని దేశాలకీ అన్ని జాతులకీ తమ విశిష్టతనేవి ఉన్నాయి. అందరి విశిష్టతలు పరస్పర సంబంధాలవల్ల మరింత విశాల దృష్టివి సంతరించుకువి, మనోజ్ఞంగా రూపొందుళాయి.. అంతర్జాతీయత గొప్పతనం అక్కడే. ప్రాచీన భాగతీయులకి కూడా యెన్నో విశిష్టతలుండేవి. ఇప్పుడూ ఉన్నాయి. వేను ఒక సూతుడిగా చూశాను. భారతీయులు ప్రాణప్రదంగా రక్షించుకునేదానికి ధర్మంతో అంకె ఉంది. పురాణాలు వారి జాతీయ ఇతివృత్తానికి చెందినవి. నేను కేవలం ఇతివృత్తమవే చెపితే వారు సహించి ఉరుకోరు. అందుకనే నేను పురాణాలు ధరగంథా అన్నాను. ఈ గ్రంథాల్ని నిత్యమూ చదవటం, స్వయంగా వ్రాసి దానం చెయ్యటం, చదివి వినిపించటంకంటి మించిన పుణ్యమింకొకటి లేదు. అందుకనే పురాణాలు యిష్ప టికీ నిలిచి ఉన్నాయి.

కాని కాలప్రవాహాన్ని నేను అంగీకరించకుండా ఉండలేను. గృత్సమదబుషి

చాలా కాలం క్రిందటీ లోకులకు ఇంద్రుని మాద అపనమ్మకం మొదలయిందని చెప్పాడు. భారతీయులకూడా అలాగే బయటినుంచి వచ్చిన వారి శాసనంవల్ల, బోధలవల్ల, ప్రలోభంవల్ల తమ జాతీయ ఇతివృత్తాన్ని మరిచిపోతున్నారు. పాశ్చాత్య మానసపుత్రులు పురాణలంటీ యేమిటోయెరుగరు. వాటిని విశ్వసించరుకూడా. నీవు ద్వారావతీ యాత్రకి ఉద్యమించినందుకు నేను సంతోషించాను. కారణం నువ్వు జాతీయ యితివృత్తంలోని ఒక అధ్యాయాన్ని యెత్తిచూపబోతున్నావు. నిజమయిన యితివృత్తం. నీకు మానవులు, దేవతల యింగితాలు అవసరం ఉంది. ఇప్పుడు నీదృష్టి స్వచ్చమూ సరళమూ అవుతుంది. తర్వాతకూడా నీకు నా అవసరం ఉంటుందనిపిస్తుంది. అవసరమయినప్పుడు పిలు, వస్తాను. వీ యాత్ర శుభప్రద మగుగాక!

శాంబుడు 3ె| వ ఫ్‌ వ శ వ వ వ ప వః వ వ్‌

మనసా యింక పర్యటిద్దాం పద, వాసుదేవుని ప్రాంగణానికి. చిరునామా యేమిటి? ద్వారకా నగరం. పురాణాల్లో వాసుదేవుడొక్కడే ఉన్నాడని ప్రతీతి. అత డెక్కడికి వెళుతున్నా వెళ్లేముందు శంఖనాదం ద్వారా జ్ఞాతులకు బంధువులకు, నగరవాసులకు తన ప్రయాణాన్ని తెలియచెయ్యటం అలవాటు. యదు వంశంలో భాగస్థు లయిన వృష్టి వర్గానికి నాయకుడయిన వార్షేయుడు. తన ప్రయాణాన్ని యిలా ప్రకటించేవాడు. అంతకుముందే అతడి రథసారథి, శత్రు విద్వంసకుడయిన కృష్ణుని ఆయుధాగారంనుంచి, అతడు ఉపయోగించే ముఖ్య అయుధలయిన గద, శార్‌బ్ల చక్రాలను తీసి రథంలో ఉంచేవాడు.

వరాానుశ్రమపట్టిక - ఆదొక జటిలమయిస చిక్కులవల. అయినా ఒక మొదలు పట్టుకోపటం మంచిది. నేను ప్రయాణిస్తున్న మార్గంలో వీటి అన్నిటి అవసరం కొంత ఉంది. యదువుని పట్టుకుంటీ యదువరానికి క్రమం దొరుకు తుంది. మనస్సుని నిర్మలంగా చేసుకుని వ్యక్తి నిరయం చేసుకోవచ్చు. అందుకని ఇహ అన్వేషణ మొదలెడతాను. యదువు యెవరు? యాత్రా పథంలో ధూళిరేపి చూస్తున్నాను. యయాతికి శుక్రాచార్యుని పుత్రక దేవయాని /ర్భాన యదువు, తుర్వసుడు అనే యిద్దరు పుత్రులు జన్మించారు. శర్మిష్ట గర్భాన ద్రస్థ, అసు, పురు అని ముగ్గురు పుత్రులు కలిగారు. వారితో మనకి అపసరంలే దిక్కడ._ అతివృత్తం ధూళిశ్రింద 'యయాతి జేష్టపుత్రుడు యదువు అని వ్రాసి ఉండటం చూశాను. తర్వాత పరానుక్రమణిక చూసేసరికి తల దిమ్మెత్తిపోయింది. ముందు యదువును గురించి రెండు మూడు మాటల్లో పంశ పరిచయం చేస్తాను.

ఈ యదువు పంశధరులే క్రమంగా సాత్తత, అంధక, భోజులని శాఖభోహూఖు లగా. విస్తరిల్లారు. దీన్ని భాగస్థులు విడపోవటమని చెప్పొచ్చు. వీరు తమలో తాము తగవులు, వివాదాలతో సతమత మవుతుండేవారు. మా కాలంలోని జన శ్రుత కథల్లో ఆలాంటి వృద్ధులు, జ్ఞానులు యదువంశంలో ఉండేవారు. వారు “ఒక కట్టనయితే విరవటం సాధ్యంకాదు, అందుకని యదువర్గీయు. లందరూ కలసి కట్టుగా ఉండండి" అని ఉద్భోదించారు. ఇక్కడ వయసులో వృద్ధుడు కాకపో యిన్సా యదువంశపు రాజ సింహాసనం అధిష్టిచక పోయినప్పటికీ యదుగణా

32 శాంబుడు న్నంతనీ యెవరు కొడగట్టారో, అతడకి అప్పటి వారందరూ వృష్టిసింహుడని విశేష ణాన్ని తగిలించారు. అతడే శ్రీ కృష్ణుడని పేరుతో మనకు పరిచితుడు.

అతడికి పేర్లు చాలా ఉన్నాయి. చిన్నప్పుడు తెల్లవారకట్ల పక్కలో పడుకుని, అమ్మ అతడ శతాధిక నామాల్ని స్మరించటం విన్నాను. ఆతడు అపార క్రీ్తి మంతుడయిన వ్యక్తి. పురాణల్లోని కథలెవరు మరచిపోతారు? మనం మరిచి పోము. నేను మరిచిపోలేదు. ఇలావృత వర్తంలోని దేవతా జాతికి చెందిన కీర్తిమంతులయిన వారందరూ వీరయోధులు, మహామేధావులయినవారు. వారెలా స్వర్గారోహణ చేయ గలిగారో యెలా భగవంతులుగా రూపొందారో, అలాగే కృష్ణుడికి కూడా స్వర్గా రోహణ ప్రాప్తించింది. అతడు భగవాన్‌ శ్రీ కృష్ణు డయినాడు.

కాని అలడి యీ అపారక్తీర్తిి వెనక గాధ ఉంది. సాత్త్వతులు అంటీ పృష్టికుల సంబంధీకులు - ఇతిపవృత్తంలో చూశాను “చాలా అగ్రేసరులు. సాత్త్వత గణాన్ని యెవరూ పరాజితుల్ని చేయగలిగేవారు కాదు. వృష్టి వంశీయులు యుద్ధంలో గురి తప్పకుండా బాణాల్ని ప్రయోగించటంలో ఆపాధారణ యుద్ధ కౌశల్యాన్ని ప్రదర్శిం చేవారు. వారికి సాటిళయిన బలవంతు లెక్కడా కన్పించేవారు కాదు. వీరు జ్ఞు-అలను కించపరచేవారు కాదు. పెద్దల ఆజ్ఞను ప్రాటిచేవఎ. సత్యవాదులు, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించే మహాత్ములు. అధికైశ్వర్యవంతులయినా అహంకారమెరుగని వారు. అపత్సమయాల్లో యెంతటి వారినయినా ఉద్ధరించేవారు. వీరు దైవపరా యణులు, దాతలు. ఈ గుణాలన్నిటివల్లనే వారి నెవరూ యుద్ధంలో జయించ గలిగేవారు కాదు” అని కృష్ణుద్వైపాయనుడు కీర్తించాడు.

కీర్తమంతుల గుణవోోషాల సంగతి యింతటితో ముగించుదాం. ఇంకొంచెం లోతుగా ఆలోచిస్తే ఒక ముఖ్యమైన వోోషం కూడా కళ్లముందు మెదలుతుంది. శూరసేనాదులను మధురవాసులని చెప్పాలి. వారు దీర్ధదేహులు, శీఘ్రంగా పనులు నిర్వర్తించేవారు. నౌకాచాలన సమర్థులు. వీరినెప్పుడూ యుద్ధంలో అగ్రశ్రేణిలో నిల బెడతారు.

నౌకాచాలన సమర్థులు అన్న మాటీ నన్ను చకితుణ్ణి చేసింది. నౌకా చాలనమా? అయితే మొహంజొదారో కాలపు “అనార్యకీర్తి' ఉపపత్తు లెలా నిలబడ తాయి? అవా( నేను యీ పండితచర్చలోకి దిగను. దానివల్ల మరింత బోనులో

శాంబుడు 33 తలదూర్చట మవుతుంది. ఎవరు యెటువైపునుంచి త్రోసుకొచ్చి దూరుతారో యేం చెప్పగలం? అనవసరమైన మాటలవల్ల యేం ప్రయోజనం? ముఖ్యమైన పని చెయ్యి. అయితే మిమ్మల్ని ఈ *“ఈ నౌకాచాలన సమర్థులు" అన్నమాట మాత్రం జ్ఞాపకం ఉంచుకోమని కోరుతున్నా. ద్వారావతికి వెళ్లే ససుయంలో అ మాట విలువ తెలుస్తుంది.

కాని యేదో చెప్పబోయి యిన్ని సంగతులు తీసుకురావటం అధికప్రసంగం. యుధిష్టిరునికి రాజసూయయాగానికి అనుమతినిస్తూ కృష్ణుడే స్వయంగా చెప్పాడు. వంగ, పుండ్ర కిరాతదేశాల అధిపతి జరాసంధుని ఆనుయాయి. అతడి పేరునా పేరు ఒకటీ. అయితే అతడు కేవలం వాసుదేవుణ్ణి అని మాత్రమే చెప్పుకుని ఊరు కోడు. మోరందరూ నన్ను అభినందించిన వేోషణం -౮దే - ఆ '“పురుపోత్తము విశేషణాన్ని తానూ అలంకరించుకుని ఉంటాడు. అంతే కాదు, వ్యామోహంతో నా చిహ్నాలనన్నీ ధరించుకుని ఉంటాడు. వస్తుతః అతడు భూ మండలంలో మహా బలపరాక్రమపంతుడయిన పౌండ్రకుడనే పరిచితుడు.

ఈ విషయాన్ని నేను అధికప్రసంగం అంటాను. ఇతివృత్తంలోని యా సంఫ ఏన వనిజమయినడదే. దాన్నిబట్టి అనిపిస్తుంది. ప్రభ్యాతులయి) వారిని అను పరించాలనే వాంఛ, అలవాటు కేవలం యీ కాలంలోదే కాదు. వెండి తెరమాద ట్రసిద్దులయిన కుమార్‌లకు ఆపాదమస్తకం నకలుగా తయారవాలనే కోరిక లాంటిది వేల సంవత్సరాల క్రితం కూడా ఉండేది. మనకాలంలో వెండతెరమాద నాయకులం నిజానికి మేమే అని నకలు నాయకులు ప్రచారం చేసుకోవటానికి ప్రయత్నించరు. పొండ్రకవాసుదేవునికి అ జబ్బు ఉంది. అతడు కృష్ణుడి వీర త్వాన్ని బుద్ధికౌశలాన్ని చూసి అసూయపడేవాడు. అందుకని శంఖ, చక్రగద దులు అతడికి కూడా ఉండాలి. కృష్ణుడికి లాగి అతడికి మణికుండలాలు కావాలి. పైగా అతడు తానే పురుషోత్తముడయిన వాసుదేవుడినని ప్రచారం చేసుకునేవాడు.

ఈర్ష్య అనే పురుగు ఒకసారి మస్తిష్కాన్ని తొలచటం స్రారంభించిందంటీ - ఇంక రక్తస్రావం మొదలవుతుంది. పౌండ్రుకవాసుదేవునికి కూడా ఆదే గతి పట్టింది. కారణం - అతడు ప్రాగ్యోతిషపురం రాక్షసరాజైన నరకుని మిత్రుడు. గర్వోన్మత్తు డయిన అఆప్రాగ్యోతిష పురాధిపతి నరకుని సంహరించటం కృష్ణుడి అపరాధం

వెత శాంబుడు నరకుని విలాసగృహంనుంచి పదహారువేలమంది స్త్రీలను చెరవిడిపించి తీసు కొచ్చాడు. పురాణకారుల లెక్కను కొందరు పదహారువేల ఒకవంద అవి చెప్పారు. ప్రాచిన ఇతివృత్తాల్లో కొన్ని ప్రక్తిప్తా లుండటం ఆశ్యర్యం కాదు. ఇంతకు ముందు సూతుడే నాకీ విషయం చెప్పాడు. అయితే పదహారువేలతో ఒక వందకలిపినా, కలపకపోయినా వచ్చే నష్ట మేమా లేదు. కాని నరకుని భోగ గృహన్నుంచి విడ పించిన పదహారువేల మంది స్త్రీలను వెంటనే గోపరమణులతో కలపటం భావ్యం కాదు. అక్కడ లెక్కలో తిరకాసు ఉంది. వృష్టిసింహుడయిన వాసుదేవుని గోప రమణి రాధమాటలో నేను మొదటలేసు. అవి నా మాటలు. చక్కగా మాట్లాడటం తెలుసుకోవాలి. మాటలు పదహారు రకాలుగా దారి తీస్తాయి. కృష్ణుడు మాట్లాడిన మాటలు రకరకాలు అర్థాలు ధ్వనిస్తాయి.

ఒక విషయం నేనిక్కడ అంగీకరించాలి. నాది ద్వారావతి యాత్ర అన్నది నిజమే. వాసుదేవుని సన్నిధికే. నేను యే ఉద్దేశ్యంతో ద్వారావతి వెడుతున్నానో. ఆ ఉద్దేశ్యంలో అతడిది ప్రక్కకథ మాత్రమే. కాని అతడే ద్వారకానగరాన్ని నెలకొల్పిన వాడు. అతడి జీవితకాలంలో అతడే ప్రధానవ్యక్తి కనుక అతణ్ణి విడిచి నా ఉద్దేశ్యాన్ని నిరూపించుకోలేను. కనుక వాసుదేవుడే శరణం. రాధబాట వేరు. నా బాట వేరు.

నేను యేరీతిలో వెడుతున్నానో ఆరీతిలో అతడు సిరి సంపన్నుడు, కీర్తి సంపన్నుడు, శత్రుసంహారకుడు, బంధువుల శ్రేయోభిలాషి, ఐక్యత సమకూర్చిన వాడు. పౌండ్రక వాసుదేవుని కథ పూర్తి చేస్తాను. నరకుని కృష్ణుడు వధించాడవి పొండ్రకుడు రెచ్చిపోయాడు. చెప్పాలంటీ అప్పటి నుంచే యదువంశపు యశస్వి అయిన. వార్తేయుని గురించి వ్యామోహం. పేరుని అనుకరించటం, అతడి చిహ్నాలు, ఆయుధాలు ధరించాలనే పిచ్చి. రాజుని గౌరవించే పద్ధతి యేదయితే ఉందో, అన్ని విషయాల్లో అతడికా గౌరవాలు లభించేవి. వాటి నన్నిటినీ అతడు వాసుదేవునికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించటంలోనే ఉపయోగించుకున్నాడు.. కృష్ణుడు ద్రౌపది స్వయంవర సభకు పాంచాలానికి వస్తున్నాడు. పొండ్రకుడు కూడా వెళ్తాడు. ధూళి రేపాలని ఉద్దేశం ఒకటీ. ఎలాగయినా ఒక గొడవ సృష్టించగలిగితే, దాన్ని కృష్ణుడికి అంటకట్టాలని. కాని ద్రౌపది విషయంలో దరిద్ర బ్రాహ్మణ వేషంలో ఉన్న తృతీయ పాండవుడు అంతా తారుమారు చేశాడు. మధ్యలో

శాంబుడు వక్‌ లాభం కలిగింది కృష్ణుడికి. జీవితంలో యెన్నడూ కళ్లచూడలేదు వారిని. కాని పాండవులు లాళ్తాగృహ దహనంలో చనిపోలేదని వదంతి చెవిని పడింది. ఎలా గయినా సరే వారిని కలుసుకోవాలని వునసా, వాచా కోరుకున్నాడు.

ద్రౌపది స్వయంవర సభలోనే ఆవిప్లపముహూర్తం సంఘటనపడింది గందర గోళంలో గందరగోళం సృష్టించకూడదని పౌండ్రకునికి తెలిసి ఉండాల్సింది. అంటీ కార్యసిద్ధికి అప్పుడే ప్రయత్నించ కూడదవి. కృష్ణుడు ఆగొడవకు దూరంగా ఉన్నాడు, ఆతడు. తన తీక్షబుద్ధి వల్ల అభీష్టాన్ని సిద్ధింపచేసుకున్నాడు.

కాని ఆ కథకి చిలవలు పలవలు కల్పించి విస్తరింపచెయ్యను. పొంగ్రకుడు జరాసంధుని అనుయాయి. అయినా, రాజసూయయాగం ఆహ్వానాన్ని స్వీకరిం చాడు. వచ్చాడు. ఇతివృత్త రచయిత సంఘటనను లిఖించాడు. సూతుడు చెప్పాడు. నీవు నీ బుద్ధి కౌశలాన్నిబట్టి మూలాభిప్రాయాన్ని సంకేశాల్ని గ్రహించు. యుధిష్టరుని రాజసూయానికి ప్రధానమైన అంతరాయం యెవరు? జరాసంధుడు. ఆ జరాసంధుని భయంమూలంగానేగా కృష్ణుడు మధురానగరాన్ని విడచి పశ్చిమ సముద్రతీరంలో ఆశ్రయం వెతుక్కుతున్నది! కనుక జరాసంధునిలాంటి కృష్ణ విద్వేషు లెవరయితే ఉన్నారో, వారందరూకూడు యుధిష్టిరుని [:*జసూయ యాగా నికి ఒకే ఉద్దేశ్యంతో వస్తారు. కృష్ణుడికి విరుద్ధంగా ప్రచారం చెయ్యటం, కృష్ణుని విందించటం, అవమానించటం - అంతేకాదు, వీలయితే కృష్ణుని చంపటాని క్కూడా అభ్యంతరమయిన కారణాలేమా లేవు.

రాజషూయానవికి వచ్చిన వారందరికి జరాసంధుని వధ సంగతి తెలియకుండా ఉండలేదు. జరాసంధుడు జీవించి ఉంటీ యుదిష్టరునికి రాజసూయాయాగం చెయ్యటం పాధ్యమయేదా? ఎన్నటికీ కాదు అని కృష్ణుడి ఉద్దేశ్యం. ముందు జరాసంధుడి వధ, తర్వాత రాజసూయయాగం. కృష్ణుడు యుధిస్టరుని కెందుకీ సలహా యిచ్చాడు? సూతుడు చెప్పాడు. బుషి లిఖించాడు. నీవు ఇంగితాన్ని సంకేతాలమ గుర్తించు. కేవలం వినటం, చదవటంవల్ల, పుణ్యంలేదు. పుణ్యం అనుభవంలో ఉంది. పుణ్యానుభవ నాకు జీవల జిజ్ఞాస. మహాబలుడయిన జరాసంధుడు కృష్ణుని వధించాలని సంకల్పించుకున్నాడు. అతడు యెనఖై అరుగురు రాజులను బందీలను చేశాడన్న వార్త ప్రచారంలో ఉంది. నూరు పూర్తి

తెర శాంబుడు చెయ్యటానికింకా పధ్నాలుగురు కావాలి. యదు వంశంలో కృష్ణుడెప్పుడూ రాజ సింహాసనాన్ని అధిష్టించలేదు. యదుని పంశపారంపర్యా భోజకశాఖకి చెందిన ఉగ్ర సేనుడు రాజు అయ్యాడు. జరాసంధుని కూతుళ్ల నిద్దర్నీ పెళ్ళి చేసుకున్నాడు.

అహ( కాదు. జరాసంధుడే యదువంశాన్ని తనచేతికింద అణచి ఉంచు కోటానికి కంసునికి అస్థి, ప్రాప్తి అనే కూతుళ్ల నిద్ధర్నీ యిచ్చి పెళ్లి చేశాడు. అతడి తెలివి ప్రయోజనకారి అయింది. జరాసంధుడంత మహాబలుడు మామగారు కావ టంతో కంసుడి బుర్ర చెడింది. అతడు తన తండ్రి ఉగ్రసేనుని సింహాసన చ్యుతుణ్ణి చేసి, కారాగృహంలో బంధించాడు. యదువంశంలోని రథులను మహా రథులను పీడంచి కాలికింద తొక్కిపెట్టాడు.

ఉగ్రసీనుని తమ్ముడయిన దేవకుడి కూతురు దేవకిని వసుదేవుడు పెళ్ళి చేసు కున్నాడు. కంసవధజోలికి వెళ్లను. వెళ్లను వెళ్లను అని అంటున్నా ద్వారాపతి సందులు గొందులు తడమటంతో ధూళిధూసరమయిన కథలు వచ్చిపడ్డాయి. జరాసంధుని మిగిలిన పధ్నాలుగురు శత్రువుల్లో ఒకరు మూత్రం రాజకాదని చెప్ప వచ్చాను. అతడు మకుటంలేని సామాజ్యాధిపతి వృష్టిసింహుడు. తన అల్లుణ్ణి చంపెనందుకు జరాసంధుడు ప్రతీకారం తీర్చుకుంటాడు. అబచశక్యంకాని శక్తి మంతుడు, గొప్పతెలివిగలవాడయిన కృష్ణుని బ్రతకనివ్వటం సంభవంకా తతడకి,

కృష్ణుని కది తెలుసు. అందుకనే యుధిష్టిరుని రాజసూయయాగం చెయ్యాలనే వాంఛను సమర్థించాడు. కేవలం సమర్థనే చేశాడా? పాండవులు క్రమంగా బలనం తుల్నిగా తయారు చెయ్యటంలో అతడి కృషి చాలా ఉంది. అర్జునుడు పాంచాలిని దక్కించుకుని బ్రాహ్మణ మారువేషంలో వ్యాయామశాలకి వెల్లి దిగాడు. కృష్ణుడు వెంటనే బలరాముని వెంలపెట్టుకని అక్కడికి వెళ్తాడు. ముందు కుంతితో పరిచయ మయింది. 'నీవు మా మేనత్తవు, ధర్మ, భీమార్జునులు నాకు మేనత్త క్కొడుకులని వెల్లడించాడు.

యదువంశంలోని జ్ఞానులు, వీరులపట్ల వాసుదేవుని ఆత్మీయత తక్కువదేమో కాదు. అప్పటినుంచే - మొదలయింది. క్రమంగా వర్ధిల్లుతున్న బలాలులు, సమర్థులు అయిన పాండవుల ఆంతర్యాల్ని అతడు చదవగలిగాడు. అందువల్లనే అతడు గొప్పవాడు. ఇతివృత్తంలో ప్రతి పంక్తీ నేను చదివాను. లిఖిత భాషలో

శాంబుడు 37 (సంస్కృతంలో) వాసుదేవుని మహిమన్వితమయిన భవిష్యత్‌ కీర్తి ప్రచృన్నంగా ఉంది. నోరు విప్పి చెప్పకపోయినా యుధిష్టిరుని మనస్సులో రాజసూయ యాగ కాంక్ష అతడే రేకెత్తించాడు. అందుకనే అనుమతికోరగానే యజ్ఞానికి అంగీకారం తెలిపాడు. కాని దానికి ముందు జరాసంధుని వధ నిర్ణయం కావాలి.

శత్రుసంహారకుడైన కృష్ణుడు జరాసంధుని మహాయుద్ధపు సువిశాల ప్రాంగణం లోకి అవ్వానించి వధించటం, ధరణిలోని వారికందరి కయినా సాధ్యం కాదని మొదట్లోనే అలోచించి ఉంటాడా? ఆలోచించాడు. ఇతివృత్త రచనలో అది ప్రచృన్నంగా ఉంది. కాని జరాసంధుని వధ కథ కేమిటి అపసరం?

అహ; ప్రాచీనయితివృత్తాన్ని నేను అపరిష్కృతంగా అడ్డదిడ్డంగా బ్రాసినదిగా భావించలేను. సంశయం ఈ కారణంగా రేకెత్తింది. మహాసమర్థుడు, మవిబలు డయిన జరాసంధుని భయంతో యదువంశపు ప్రధానగణాల్నందర్నీ తీసుకుని మధురనుంచి యెక్కడికో దూరంగా పశ్చిమతీరంలో ద్వీపాంతరానికి వెళ్లిపోయిన వాడు కృష్ణుడు. అలాంటివాడు చేతికి చిక్కితే యెందుకు నిడచి పెడతాడు జరాసంధుడు? కచ్చితంగా అతడు జరాసంధుని రాజనగరం చేరుకోటానికి కపట త్వాన్ని ఆశ్రయించాడు. అతడు భీముణ్ణి అర్జునుశ్ఞై వెంటథీసుకుని, బ్రహ్మచారుల చద్మవేషంతో జరాసంధుని తమ ముగ్గురిలో యెవరితోనయినా సరే ద్వంద్వ యుద్దానికి రమ్మని ఆహ్వానించాడు.

ద్వంద్వ యుద్ధ విధానం ప్రచీనకాలంలో కూడా ఉండేదని అవగతమవు తోంది. దొరలు మాత్రమే ద్వంద్వ యుద్ధం చేసేవారు కాదు. కృష్ణుని మహాను భావుత నంతనీ అంగీకరించినా, ఈ సమయంలో జరాసంధుడు సత్యానికి కట్టుబడి ఉండే రాజని అనిపిస్తుంది నాకు. అతడు ద్వంద్వ యుద్దానికి అంగీకరించాడు. అది ఏరుడి ధర్మం. ముందు భీముజ్జే యెన్నుకున్నా డతడు. అయితే భీముడే మొదటివాడు చివరివాడు కూడా. జరాసంధుడికి అర్జునునితో, కృష్ణునితో పోరాడే అవకాశం. రాలేదు. భీముని చేతిలోనే ఓడిపోయాడు. కృష్ణుడికి జరాసంధుడు భీముణ్ణి యెన్నుకుంటాడనికూడా తెలుసా?

అయిలే వాసుదేవా! నీకు నువ్వేనయ్యాయ సాటి! లేకపోతీ యేఛద్మవేషంలో నయినా కానియ్‌, యెంతధైర్యంతో జరాసంధుని నగరంలో ప్రవేశించావ్‌? అతడి

38 శాంబుడు భయంతో దూరంగా పశ్చిమ తీరానికి వెల్లి పోయినవాడివి. ద్రౌపది స్వయంవర సభ, పాండవుల పరిచయలాభంలో నీ దూరదృష్టి - అన్నీ నీ మహత్వాన్నే

ద్వారావతి మార్గం క్రమంగా దుర్గమ మవుతోంది. పౌండ్రక వాసుదేవుని ఉపాఖ్యానం పూర్తి చేస్తాను. కృష్ణుని ద్వేషులయిన రాజులు, మహారాజులు, బల శాలులయిన వ్యక్తులు. యుధిష్టిరుని యాగానికి వెడతారని తెలుసు. శృంగంతో తయారు. చేసిన ధనుస్సు - దాని పేరే శార్‌బ్లం ఆగార్‌బ్లపాణి, గద చక్రధారి అయిన కృష్ణుడే యజ్ఞప్రదేశాన్ని రక్షిస్తూంటాడు. అప్పుడు కచ్చితంగా యేదో గొడవ జరుగుతుంది.

మళ్లీ ఆగొడవలోనే మరొక గొడవ. అలాగే జరిగింది. యుధిష్టిరుని జిజ్ఞాసకి సమాధానంగా, భీష్ముడు అగ్రపూజ చేయటం విషయంలో కృష్ణుడే అందరికంటీ గ్రీష్టుడని చెప్పాడు. అతడు సర్వవేదపారంగతుడు. నిరహంకారి, జ్యోతిస్వరూపుల్లో ఉజ్వలుడు అని చెప్పాడు అందరిలో. ఆ అందరికంటె ముందు చేదిరాజైన శిశు పాలుడు వివాదానికి దిగాడు. తనలాంటి మహారాజు ఉండగా కృష్ణు డెందుకు పూజార్హుడవుతాడు? అతడు కృష్ణుణ్ణి నీచమైన మాటలతో దూషించాడు. వాసు దేవుడు వీచాశయుడు అని మొదలు పెట్టి, యెన్ని పరుషోక్తులాడటానికీ వెను తీయలేదు. యజ్ఞప్రదేశంలో హత్య చెయ్యట మనేది ఉందా? ఉంది. లేకపోతే కృష్ణుడు తన ఆయుధాలన్నీ తీసుకుని వచ్చేవాడు కాదు. శిశుపాలుడు కృష్ణుని పూజకి అడ్డురావటంతో అంతా వ్యర్థమయే పరిస్థితి యేర్చడింది. అప్పుడు కృష్ణుడు కోపంతో రెచ్చిపోలేదు. దానికి బదులు, వచ్చిన వారందరి యెదుట శిశు పాలుడింతకు ముందు చేసిన అపరాధాలన్నీ వెల్లడించాడు. వాటిలో అన్నిటికంటె పెద్దతప్పు సమస్త యాదవగణానికి కీడు తలపెట్టటం. విచిత్ర మేమిటంటే శిశు పాలుడు కూడా బంధుత్వరీత్యా కృష్ణునికి మేనత్తకొడుకే. కృష్ణుడు నరకుని సంహరించటానికి ప్రాగ్యోతిషప్పురానికి దండెత్తి వెల్లినప్పుడు, శిశుపాలుడు ఆఅ అవకాశం చూసి ద్వారాకానగరాన్ని ఆక్రమించాడు. ద్వారకను తగల బెట్టాడు.

శిశుపాలుని అపరాధాలు పర్థించటం నిష్ప్రయోజనం. మృత్యువు అతణ్ణి నాలుగు వైపులనుంచి ఆవరించింది. అతడు యితఠరరాజుల ప్రేరపణతో తన

శాంబుడు వ్ర పామర్థ్యంమిద అంతులేని అహంకారంతో, ప్రస్తుత సంగ్రామంలో తన సామర్థ్యాన్ని కోల్పోయేటంత అంధు డయినాడు. శిశుపాలుని తల్లి తనకొడుకు నూరుతప్పుల్ని క్షమించమని కృష్ణుని కోరినప్పుడు అలాగేనని అంగీకరించాడు. యుధిష్టిరుని యాగప్రదేశంలో అతడి తప్పులు సూటికి మించిపోయాయి. అందుకని కృష్ణుడు కృద్దుడై తీక్రమైన తన చక్రంతో శిశుపాలుని శిరస్సు ఖండించాడు.

కథ నకిలీ వాసుదేవుని గురించే. పౌండ్రక వాసుదేవుడు కృష్ణ విద్వేషి 9శు పాలుని హత్య చూసి గొడవలో గొడవ జరిగిపోయిందని గ్రహించాడు. కృష్ణుడికి నష్టం కలిగించటం జరగలేదు. కాని ప్రపంచం ముందు తానే వురుషోత్తముడై వాసు దేవుడ్ణి నిరూపించుకోవాలని తాపత్రయం. కృష్ణుని చిన్నోల్ని ఆయుధాల్ని అతడూ ధరించి తిరగేవాడు.

కృష్ణుడు ఈ విషయంలో వెండతెరమోద కుమారులలాగానే నిర్వికారంగా

ఉన్నాడు. నెమలి యీకలు ధరించినంత మాత్రాన యేంచేయగలడు? ఏమయినా చెయగలడా? పౌండ్రక వాసుదేవుడు నిషాద రాజయిన యేకలవ్యుని, మరికొంత మంది కృష్ణ విద్వేషుల్ని తీసుకుని, ద్వారకానగరం ప్రక్క ప్రక్కన పొంచి ఉన్నాడు = కృష్ణుడు లేనప్పుడు ద్వారకను ధ్వంసం చెయ్యాలని. ఈనకిలి వాసుదేవుడు అన్నీ నకిలిపనులే చేయాలని చూస్తాడనిపిస్తుంది. కృష్ణుడు నరకాసుర సంవోరానికి వెల్లినప్పుడు శిశుపాలుడు ఆ అవకాశాన్ని తీసుకుని ద్వారకను తగల బెట్టాడు. కృష్ణుడు లేవి సమయం చూసి. అర్ధ రాత్రివేళ ద్వారకను ఆక్రమించాడు. ద్వారక లోని యాదవులు రాత్రంతా యుద్ధం చేస్తూనే ఉన్నారు. యుద్ధం యేదో చిన్న యుద్ధం కాదు. కాని కృష్ణుడు తెల్లవారక ముందే వచ్చేశాడు. నకిలీ వాసు దేవుడు ఈ సారి తప్పించుకో లేకపోయాడు. అతడు కృష్ణుని చేతిలోనే హతుడయినాడు. యేకలవ్యుడు పారిపోయి, తప్పించుకున్నాడు. తర్వాత యేకలవ్యుడు కూడా కృష్ణుని చేతిలోనే నిహతు డయినాడు. శ్వ స 1 ఖు వ క వ క న న వ

అయితే పేరు మార్చుకుని తిరుగుతూండటం మామూలే కాని యిలాంటి దెక్కడా చూడలేదు. నకిలీ వాసుదేవుడు పంగతి వదిలెయ్‌. ఇప్పుడు అసలు వాసు దేవువి ద్వారావతీ యాత్రకి త్వరపడు. చిరునామా వెదుకు. ధూళి రేపుకుంటూ వెళ్లు.

త౦ శాంబుడు

వెడతాను. కాని మార్గం గహనం. ఈ యాత్ర సంచీ బుజాన తగిలించుకుని, జనాన్ని త్రోసుకుంటూ వెల్లి రైల్లో యెక్కి ప్రయాణం చెయ్యటం కాదు. ఈ ప్రయాణంలో ఈల మోగటం, జెండా ఊగటం ఉన్నాయి. అయితే ఆది పట్లాం వేసుకుని యీకాలపు గార్జుదొర యీల వేసి జెడా ఊపటం కాదు. ఈవేణువు యీల గుండెల్లో యెక్కడో మోగుతుంది. ఆస్వరం యేదో - పిలిచి యింట్లోంచి బయటికి రప్పేస్తుంది. జెండా కళ్లముందు. చిత్తరువులాగా మెరుస్తుంది. రైవతక పర్వతం మోది కృష్ణ నీలపృక్తం చిటారు కొమ్మల పైన రెపరెపలాడుతూ యెగురు తుంది.

అహ రైల్లోకాని, మోటార్లోకాని, విమానంలోనయినా సరే నేను వెళ్లవలసిన ద్యారాపతికి వెళ్లటం సాధ్యంకాదు. నేను యాత్ర అంగా కాలి నడకన ప్రయాణం చెయ్యల్సిందే - స్వయంభూమనువు కాలంనుంచి వ్రాసిన యితివృత్తాల్లో వర్దిత మయిన మార్గాన. కారణం ముందుగానే సూతుని ముఖతః విన్నాను. స్వయం భూమనువు కాలాన్నే మొదటి కాలబిందువుగా గణించటం జరిగింది. విదేశ చరిత్ర కారులు శ్రీస్తు పుట్టిన రోజుని మొదటి కాలబిందువుగా చేసి, బిసి. ఎడి. అవి లెక్కవేసినట్టు..... మన ప్రాచీన యితివృత్తాల వ్యాఖ్యాతలయిన పండితులు స్వయం భూమనువు దగ్గిర్నుంచి క్రీస్తు జననకాలాన్ని సులభంగానే లెక్క కట్టారు. సందేహం, వివాదం సమర్ధత ఉండటం అవసరం. ఎవరో దొరలు చెప్పిన లెక్కే సర్వియెనదని వాగి, అంతా గిలి కెగరకొట్టాలని చూస్తే కుదరదు.

కృష్ణుని జననకాలం మనకు ఆమోదకరమయిన లెక్కప్రకారం- క్రీస్తుకి పూర్వం వెయ్యి. నాలుగు వందల యాకైయెనిమిది సంపత్సరాలు. కురుక్షేత్ర యుద్ధకాలం క్రీస్తుకి పూర్వం. వెయ్యి. నాలుగు వందల పదహారు సంవత్సరాలు. ఈ లెక్క ప్రకారం కురుక్షేత్ర యుద్ధంనాటికి కృష్ణుని వయసు నలభై రెండు సంవత్స రాలు. ఆదీ కాలబిందువు దగ్గిర్నుంచి దీన్ని ఒక యుగకాలంగా చెప్పబడింది. యుగకాల మంటీ ఒక్కొక్క యుగానిక సంక్రాంతి. ఒక యుగం పూర్తి అయి మరొక్కయుగం ప్రారంభం కావటానికి మధ్యనుండే కాలం.

ఇక్కడికి వచ్చాక నామనస్సు కొక సంశయం కలిగింది. నేను సూతగణం భట్టాచార్య మహాశయులు నాకంటి యెన్నో రెట్లు తీక్షదృష్టి సంపన్నులయిన చారి త్రక పరిశోధకులని నా దృఢవిశ్వాసం. వారు తమ నిశితపరిశోధనతో యీ పంధొ

శాంబుడు త మ్మిది వందల డెబ్బయియెనిమిది సంవత్సరం నాటికి - అయిదు వేల డెబ్బయి యెనిమిది సంవత్సరాల క్రిందట కురుక్షేత్ర సంగ్రామం జరిగిందని నిర్ధారణ చేశారు. ఈ సందర్భలో సిద్దాంతవాగీశమహాశయులు సూతగణం ఇతి వృత్తంలోని సంకే తాన్ని నా కంటె యెంతో యెక్కువగా సందేహించారని తోస్తుంది. వారి అభి ప్రాయం ప్రకారం కురుక్షేత్ర యుద్ధం నాటికి యుధిస్టిరుని వయసు డెబ్బయి రెండు, భీమునికి డెబ్బయి ఒకటి, అర్జునునికి డెబ్బయి, నకుల సహదేవులకు అరవై తొమ్మిది. కృష్ణుడు అర్జునునికి సమువయస్కుడనొ చ్చు. మరొక అభిప్రాయం ప్రకారం ఒక యేడాది చిన్నవాడు, అంటీ అప్పటికి కృష్ణుడి వయస్సు డెబ్బయి కాని, అరవై తొమ్మిది కాని అయి ఉంటుంది. చరిత్ర రాయటం నా ఉద్దేశ్యం కాదు. కాని చరిత్ర లక్షణాలు అవసరం. అంచేత ఉభయ మతాలను చెప్పాను. పాఠకుల విచక్షణ సామర్థ్యాన్ని గౌరవిస్తాను నేను.

కృష్ణుడి జననకాలం నాటికి ద్వాపరయుగ లక్షణాలు క్షీణించసాగటం పురాణ కారులు గమనించారు. ఈ కాలాన్ని కలియుగ ప్రారంభం సమయమని చెప్పారు. అయిలే అప్పటికింకా కలియుగం ప్రారంభదశమధ్యలో పడలేదు. కృష్ణుని జీవిత కాలంలోనే కలియుగం వచ్చింది, సందేహం లేదు. కాని యదువంశ కీర్తి ప్రవర నుడ్రైన వాసుదేవుడు జీవించి ఉన్నంతపరకు కలియుగ ప్రభావం స్పష్టంగా విస్తరిం చలేదు. ఈ విషయానిక మరింత యెక్కువ గౌరవం యేర్పడలేదూ? అయితే సూతులు భుషులు కూడా మనుషులే. ఇతివృత్త రచనా సందర్భంలో సాధ్యమయి నంతవరకు నిష్పక్షపాతంగా ఉండటానోో ప్రయత్నించారు. అందుకనే ఇతిపృత్తం వర్ధనల్లో లోతుగా ప్రచ్భన్న సంకేతాన్ని గురించి గూఢాభిప్రాయాన్ని గురించి పదే పదే చెప్పాను.

కృష్ణుడి కలియుగ లక్షణా లెంతవరకు ప్రకటితమవటం చూశాడో ఇతి వృత్తంలో అవి అన్నీ నానా రూపాలుగా వెల్లడయినాయి. వేదవ్యాసుడు కురుక్షేత్ర యుద్దానికి చాలా ముందుగానే తన తల్లి సత్యవతితో స్పష్టంగా చెప్పాడు. *“యుగక్షయం లక్షణాలన్నీ పూర్తిగా గోచరిస్తున్నాయి. అమంగళం ఛాయలు సర్వత్రా వ్యాపించాయి. ఘోరమయిన. దుర్దినాలు రాబోతున్నాయి. పశుపక్షాదులన్నీ పగ లంతా తమ ఆకృతుల్ని కంఠస్వరాల్ని గోప్యంగా ఉంచుకొనేవి - వాటికి వ్యతి క్రమం యేర్పడుతోంది. లోకక్షయం అనివార్యం. మనుష్యల - ముఖ్యంగా సద్వంశీ

తై . కాంబుడు యులైన రాజులు ప్రరవర్తన దిగజారిపోతోంది. జ్ఞాతివర్గాలు పరస్పరం సంఘర్షణకు సన్నద్ధులవుతున్నారు. ఇవన్నీ విధ్వంసానికి సూచనలు'.

ఒకవైపు వృష్టిసింహుని ఆశేషగుణగణాల్ని కీర్తించటం జరుగుతోంది. అప్పుడే యుగాంతపువిధ్యంసన గురించి చెప్పుకోవటం జరుగుతోంది. కాని ఇప్పుడు నేను ఇతివృత్తపు ఆమార్గాన పోదలచుకోలేదు. ద్వాపరం అంతమవుతోందని అనుకుంటీ కృష్ణుడే ద్వాపరయుగంలోని చిట్టచివరి పురుషుడు. ఆకాంతివృత్తంలోనిదే ద్వారావతి.

కురుక్షేత్ర యుద్ధంనాటికి కృష్ణుని వయసు నలభైరెండయితే అతడ వయస్సు లెక్క ప్రకారం అది యౌావనదశే అనాలి. అయితే మధురనుంచి పశ్చిమ తీరానికి వెల్లిన సంఘటన అఆమధ్యలోనే జరిగింది. ఇక్కడ నేను కృష్ణుని వయస్సు నిర్ధారణకు పోను, కారణం అభిప్రాయభేదాలని ముందే చెప్పాను. నలభైరెండు కాక అరవైలొ మ్మిదయినా నే చెప్పతలచిన దానికి లాభంకాని నష్టంకాని యేమోలేవు. నేను యితివృత్తాన్ని ఆధారంగా తీసుకున్నానంతే. నేను యితివృత్త రచనకు కూచో లేదు. దీన్నీ చారిత్రాత్మక కథ అంటారా? ఏదంటే అది అనండి. నేను నా మార్గాన నడుస్తాను. మధురనుంచి కృష్ణుడు సాధారణంగా కదలక పోవటం గమనించాను. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో ఇరుపక్షాల సైన్యం కలిసి పద్ధెనిమిది అక్షౌాహిణీలు ఉంది. అయితే ఇప్పుడు యదుకులంలో ఉన్నది పద్ధెనిమిది వేలమంది వీరయోధులు. కృష్ణునితో కలసి కొంతమంది యోధుల బృందం. జరాసంధుడు యెన్నోసార్లు మధురను అడ్డగించి యాదవులను నాశనం చేయాలని ప్రయత్నించాడు, కృష్ణుని సేనాధిపత్యంకింద ప్రతిసారి జరాసంధుడు యెదురు దెబ్బతిని తిరిగి వెల్లిపోయాడు. కృష్ణుడి చేతిలో పరాశ్రమవంతులయిన అతడి యోధులు హంసుడు, డింభకుడు = అంతేకాదు కాలయఎనుడులాంటి మహా వీరులు కూడా చచ్చిపోయారు. కాని ఇలా యెంతకాలం గడపాలి? ప్రతిక్షణం శత్రు సైన్యాన్ని అడ్డగించవలసిరావటంతో యాదవుల విసుగెత్తి పోయారు. వారు మొత్తం యదువంశం విధ్యంసమయిపో తుందేమోనని భయపడ్డారు. అందుకని వారి సమాలోచన సభ జరిగింది. ఆ సభలో యాదవురు వారి విస్తారసంపత్తినంతా సంచుకులి, సాధ్యమైనంత తీసుకుని పశ్చిమ. తీరానికి వెళ్లాలని తీర్మావించు. కున్నారు. వారందరికీ కృష్ణుడు నాయకత్వం వహించాడు. సందేహం లేదు.

శాంబుడు తై

అతడు పశ్చిమ సముద్ర తీరంలోని ఆరైవతక పర్వత పరిసర ప్రదేశాన్ని ముందుగానే చూసి వచ్చాడా? ఆ ప్రదేశాన్ని యెన్నుకుని ఉంచాడా? ఎక్కడ ఆ ద్వారక? కథీయవాడ్‌ దీవిలోని జునాగఢ్‌ రాజ్యంలో ఇప్పుడు జునాగఢ్‌ అని వ్యవ హరించే పట్టణం దగ్గిరేనా? గిర్నార్‌ పర్వత శ్రేణియే రైవతకమా? రైవతక పర్వతం మోద కుశస్థలి అన్న పేరుతో నిర్మించబడిన దృఢమైన నగర స్థానమేనా ఈ నాటి గుజరాత్‌లో ద్వారక?

సందేహం ఉంది. ఆ సందేహాన్ని ఖండించుకునే సంకేతాలు పురాణాల్లోనే ఉన్నాయి. పురాణకారులు ప్రళభయంలాంటి భూకంపాలు, నదీసమూహాల గతి పరివర్తనలు మొదలైనవన్నీ ప్రత్యక్షంగా చూశారు. ఈ ఒడ్డువిరిగి, ఆఒడ్డు యేర్పడు తుంది, ఇలాంటివి యీ కాలంలో కూడా మనం రక్కువ చూడటం లేదు. ఆది ప్రళయంకరమైనది కాకపోవచ్చు. అప్పుడప్పుడు మెల్లమెల్లగా భాగోళిక పరివర్తన కలుగుతూనే ఉంది. ఈ అనుభవం ప్రాచీన ఇతివృత్తంతో ఆధునిక భాగోళిక స్థాన పరివర్తన ప్రభేదాన్ని చూశాం.

పురాణాల ఇతివృత్తాల అభిప్రాయ భేదాల్ని వారు తమ స్వంత బాణిలో వరిం చటం జరిగింది. దధీచి కథను నేను ఇతినృత్తంలోనే చూగను. జలాశయంలో ఉన్న బృహత్తర ప్రాణి ముని పేరుతో ప్రఖ్యాతపుయింది. సృష్టికాని ధ్వంసంకావి అన్ని కారణాలకి ఒక రూపం యివ్వటం జరిగింది. కళ్ల ముందు యేరూసం కవ్పించిందో అ రూపంమోదనే దాన్నొక విశేషరూపంగా యెత్తి చూపటం జరి గింది. పాఠాళ సమూహం శేషధాగంలో విష్ణువు యొక్క శేషుడనే కామసమూర్తిని అనంతుడవి అనటం జరిగింది. ఈ అనంతుని శక్తిని శార్యాన్ని దేవతలక్కూడా వర్ణించటం సాధ్యం కాదు. అ అనంతుడు చూపులకెలా ఉంటాడు? అతడు యెప్పుడు. ఘూర్ణిత నేత్రుడుగా, ఆగ్నియుక్తశ్వేతపర్వతంగా _ప్రకాశిస్తూంటాడు. అతడు మదోన్మత్తుడు. వీలవసవాన్ని (సముద్రం) ధరించి ఉంటాడు. అతడకి ఒక చేతిలో వాగలి, ఒక చేతిలో రోకలి ఉన్నట్లు వర్ణించటం జరిగింది. అతడి ముఖ సమూహంలోంచి ఉజ్వలమైన విషాగ్ని జ్వాలలతో కూడిన సంకర్షణుడనే పేరుగల రుద్రుడు బయలు వెడలి త్రిభువనాల్ని భక్షిస్తాడు, అతడు కళ్లు తెరచి ఆవలించితే సముద్ర జలాలు అరణ్యసహితంగా యీ భూమి అంతా కంపిస్తుంది. అతడికి

క్క శాంబుడు

అయితే అతడు భూగర్భంలో ఉండే ఆగ్నా? బుషులు భూగర్భంలో అగ్న్యు త్పాతాన్ని చూసీ ఈ కల్పన చేశారు. వారి అభిప్రాయంలో యీ అఆగ్నివల్ల జనిం చిన శక్తి భూమి పైభాగంలోని కఠినమైన పొరను పట్టుకుని ఉంటుంది. లోపల అంతా అగ్నిమయం. అ అగ్ని యొక్క వెయ్యినాలుకల సంకోచవ్యాకోచాల వల్లనే భూకంపం, అగ్నిపర్వతాల ఉత్పాతం జరుగుతూంటాయి. వాసుకి సర్ప కల్పనతో దీనికి విభేదం యేమీ లేదు. అగ్ని పర్వతంనుంచి రేగి చెల్లాచెదురుగా పడే భస్మాన్ని స్తోతగౌరవంతో సువాసనలు చిందే పసుపని, పచ్చని హరిచందన రేణు వని చెప్పటం జరిగింది. ఇవన్నీ పోలికలు. భూకంపానికి అగ్న్యుత్చాతానికి ఆను షంగికమైన వజధ్వనిని సంకర్షణుని స్వస్కికి చిహ్నంగా గ్రహించటం జరిగింది. నేల పగిలి పెళ్ళలు పెళ్ళలుగా పడే విధ్యంసనను లాంగలం, ముసలమని ఇంగి తాన్ని తెలియు చెయ్యాలనే ప్రయత్నం.

పురాణబుషి గర్గుడు తన ఆరాధన ఫలితంగా జ్యోతిషూస్తాన్ని శకున శాస్త్రాన్ని తెలుసుకున్నాడు. ఆ గర్గుడే భూకంపాల్ని గురించి క్షుజ్జంగా తెలిసిన వాడు. కాని పురాణాల్లో వ్యక్తం చేసేపద్ధతి, భాష ఆశ్చర్యకరంగా ఉంటుంది. అతడు - అర్భాత్తూ గర్గుడు - అనంతుని సంకర్షుణ్ణి ఆరాధించే జ్యోతిషతత్వాన్ని శకునాల తత్వాన్ని తెలుసుకున్నాడు.

మన ఆధునిక భాషలో ఎలా చెప్పాలి? వైజ్ఞానికులు ప్రకృతిని జయించారు. పురాణాల్లో అవతార కల్పన అనివార్యమైన విశిష్టత. కృష్ణుని అన్న బలరాముని అలాగే ఒక అవతార రూపునిగా కల్పన చేశారు. ఎందుకని? ఆ ప్రకృతితో అతడ ప్రకృతికి సారూప్యత ఉందా? ఉంది. బలరాముడు కూడా యెప్పుడూ రక్త లోచనుడై మదోన్మత్తుడుగా ఉంటాడు. బహుశా అతడ ఆయుధాలు ఆ రూపా ల్లోనే ఉండొచ్చు. అతడించుమించు యెప్పుడూ మదిరాపానలోలుడై ఉంటాడు. అది ప్రత్యక్షంగా కన్పించింది. కోపంలో హూంకరింపు లధికంగా ఉంటాయి. అతడ పరాక్రమానికి అందరూ భయపడతారు.

ఇప్పుడు బృందావనం ప్రక్కనే ఉంది యమున. ప్రస్తుతం మధురనుంచి బృందావనం కారులో వెళ్లటానికి గంటకూడా పట్టదు. కాని కంసుని దూత అన్రూరునితో కృష్ణుడు, బలరాముడు బృందావనంనుంచి మధుర వెళ్లారు.

శాంబుడు శ్‌ ఇతివృత్తంలో ఆ వర్హన మరొక భాగోళిక చిత్రాన్ని పరిచయం చేస్తుంది. నిర్మల మెన ప్రధాతవేళ, అశ్రూరునితో కృష్ణ బలరాములు - వేగంగా పరుగెత్తే ఆ్వాలను పూన్చిన రథమెక్కి ప్రయాణమయారు. మధ్యాహ్నానికి యమునా నది తీరానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ స్నానాదులు ముగించుకుని, మళ్లీ రథ మెక్కారు. అక్రూరుడు వాయువేగంగా గుద్రాలను అతి శీఘ్రంగా సాయంత్రం కూడా గడిచి చీకటి పడ్డాక మధురకు చేర్చాడు. వెగవంతమైన అశ్వాలను పూన్చిన రథం గంటకి యేడెనిమిది మైళ్లు వెడుతుంది. ఇది నా లెక్కకాదు, వ్యాఖ్యాతది. అయితే ప్రభాతంలో బయలుదేరి, మధ్యాహ్నానికి యమునాతీరానికి చేరుకున్నారంటీ - నలభై మైళ్లు ప్రయాణం చేశారన్నమాట తర్వాత సాయంత్రందాటాక మధుర చేరు కున్నారంటీ మరో నలభై మైళ్లు మొత్తం యెనభై మైళ్ళ దూరం. ఇక్కడ మరొక సంగతి తప్పని సరిగా అనుమానించవలసి వస్తోంది. అశ్వాలతో కూడిన రథాన్ని నౌకలమోదుగా ఆవలిఒడ్డుకి దాటించే యేర్చాట్లు తప్పకుండా ఉండి ఉంటాయి. నొకాచాలన సమర్థులు అన్నమాట మరొకసారి జ్ఞాపకం చేస్తున్నాను.

అయితే యమునా తీరానికి బృందాపనం యెలా వచ్చింది? లేక యమునే బృందావనం దగ్గిర కొచ్చిపడందా? కారణం ఏమిటి? భూకంపమా?

ఆ( భూకంపమే. పురాణకారులు దాన్ని చూశారు. కాని దాన్ని యా విధంగా వ్యక్తం చేశారు. ఒకసారి బలరాముడు మదిరాపానంతో వివశుడై చెమట పట్టటంతో స్నానం చేయాలనుకున్నాడు. అతడు యమునను పిలిచి 'యమునా నూవిక్కడికి రా అవి చెప్పాడు. బలరాముని తాగుబోతు మాటలు చెవిని పట్టించుకోకుండా, యమువ తన మామూలు పథానే ప్రవహించసాగింది. అప్పుడు హలాయుధు డయిన బలరాముడు కోపంతో మండిపడి, నాగలితో యమునను లాగి “పాపాత్మురాలా! రావా? ఇప్పుడు వెళ్లు చూస్తాను యెలా వెడతావో?” అన్నాడు. యమునకి రాక తప్పనిసరి అయింది.

బలభద్రువి యెలా వర్ణించారు? అతడుకూడా సంకర్షణుని లాగా వీలవసన ధారి. కుండలమాలాధారి, ముసలహస్తుడు, హలాయుధధారి. బలరాముడు సంకర్షణుని అవతార రూపం అనే కల్పన తరువాత చేసినది. భూకంపం ముందే సంభవించింది. పురాణకారులు తరువాత కాలంలో బలరాముని స్వభావం, ప్రవర్తన,

త శాంబుడు వీరత్వంతో ఒక పోలిక విచ్చారు. ఇదే వారి విశిష్టత. ఈ విషయం యిందుకోసం ఉల్లేఖించాను. అప్పటి బృందావనం ఈ బృందావనం ఒకటీ కావని ెలిసి పోయింది. యమున గతి పరివర్తనవతో ఆ బృందావనం యమున గర్భంలో కలి సింది. ఈ బృందావనం తర్వాత మధురకి దగ్గిరిలో నిర్మితమయింది. వీటి అన్నిటి ఉద్దేశ్యం ద్వారావతి యాత్రా పథం జాడులు తెలుసుకోవటం. అయితే ముసలధారి, హలాయుధుడైన బలరాముని గురించి మరొక సంఘటన కూడా చెపుతాను.

కృష్ణుని కొడుకు జాంబవతి తనయుడు అయిన శాంబుడు, దుర్యోధనుని కూతురయిన లక్ష్మణను బలాత్కారంగా హరించాడు. ఫలితంగా యుద్ధం యేర్చ డింది. కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు - ఇంకాతక్కిన కురువీరులు యుద్ధంలో శాంబువి పరాజితుణ్ణి చేసి, బందీని చేశారు. యదువంశ్కు సంతానం శాంబుడు,. బలభద్రుడు స్వయంగా శాంబుని తీసుకురావటానికి దుర్యోధనుని బ్రతిమాలాడు.

సమాధానంగా దుర్యోధనుడు అతల్జి కటువుగా దూషించి అవమానించాడు. అప్పుడు హలాయుధుడు క్రోదోన్మత్తుడయి. కాలిమడమతో భూమిని బ్రద్దలు చేశాడు. అతడు సురాపానజడిత కంఠంతో కురుకులాధీనంలోని హస్తినా పురాన్ని కురుగణాలతోసహా పెకలించి, భాగీరథీమధ్యంలోకి విసిగేస్తాను, అని తనలాంగ లాన్ని హస్తినాపుర ప్రాకారానికి గ్రుచ్చి లాగాడు.

నగరమంతా ఒక్కసారి కదలబారిపోవటం చూసి, కురుగణాలు భయంతో “రక్షించు రామా!” అని మొరపెట్టుకున్నారు. వెంటనే శాంబుని అప్పగించి బయట పడ్డారు. కేవలం శాంబుజ్ణే కాదు, అతడు బలాక్కారంగా హరించిన లక్ష్మణను కూడా విడుదల చేశారు. అప్పటినుంచి హస్తినాపురం యెవరయినా చూడండి. మొత్తం నగరం మడుచుకుపోయినట్లుంది. మూలకారణం ఒక్కటీ - భూకంపం. యదువీరుడయిన బలరాముని అ కథకి జోడించటం జరిగింది.

నేను శాంబుని సంగతి ఆలోచిస్తున్నాను. బందీగా ఉన్న స్థితిలో హఠాత్తుగా భూకంపం బహూశా ఊహించి ఉండడు - లక్ష్మణను హరించి తీసుకుపోయేప్పుడు ఇలాంటి యుద్ధం, తర్వాత భూకంపం సంభవిస్తాయని. అప్పుడు అతడు కూడా, అాహి శ్రాహి అంటూ మొరపెట్టుకున్నాడా? కాదు. బహుశా శాపమే వరంగా పరిణమించి ఉంటుంది. కొన్ని సెకండ్లలో నగరమంతా ముడుచుకు పోయినట్ల

శాంబుడు త యింది. జనం 'రామా రామా!” అంటూ చెల్లాచెదరుగా పరుగెత్తారు. ఒకవైపున యదువీరులుకూడా వచ్చిపడ్డారు. కనుక శాంబుడు విముక్తు డవటానికి అడ్డు యేముంది?

హిందువుల ఆలోచనా విశిష్టతానుసారంగా ఇలాకూడా అయిఉండొచ్చు. కోర వులు శాంబుని బంధించటంలో యేవో అశుభ సూచనలున్నట్లు భావించి ఉంటారు. ఈ సందర్భంలో ఒక విషయం చెప్పే అవకాశం కలిగింది. నా యాత్ర ద్వారావతికి, కాని కృష్ణుడు కథ నాకు ప్రధానం కాదు. నాకు కాంబుని చూడాలనే యెక్కువ ఆత్రం. తండ్రీ కొడుకుల్ని కలిసి ఉండగా చూడాలని వాంఛ. అపురూప సౌందర్యపంతుడు, మహావీరుడయిన శాంబుని చూడాలనే కాంక్షే యెక్కువ, కృష్ణుని వదిలి వెయ్యట మన్న ప్రసక్త్‌లేదు. ౯-౨) శాంబుడు నన్ను యెక్కువగా ఆకర్షించాడు. శ వ వ జ కః వ వ వు ఖః ఉ ఖః

త్వరపడవోయ్‌, త్వరగా బయలు దేరు. బయలుదేరుతాను. ఎంతో దుమ్ము ధూళి రేపి దారిని వెతుక్కోవలసి వచ్చింది. దానిక ముందు ఒక ముఖ్యమైన విషయం చెప్పటం అవసరం. బలభద్రుడు హస్తినాపురిసు భాగీరథీ గర్భంలోకి విసరి పారేస్తానని యే భయమయితే పెట్టాడో, ఆ సంఘటన జరిగింది. అదే యుధిష్టిరునికి యేడుతరాల అనంతరం రాజా నిచస్థరుని రాజ్యకాలంలో హస్తినా పురి గంగా గర్భంలో కలిసింది.

కాని శ్రీకృష్ణుడు విర్మించిన ద్వారక, కుశస్థలి దృఢమైన నగరాలు, ఆ రమణీయముయిన రైవతక పర్వతం, ఉద్యానాలు, మనోహరమయిన జలాశయాలు అవన్నీ యెక్కడున్నాయి? ప్రభాస తీర్ధంకూడా దగ్గిరే ఉందనిపిస్తుంది. పాండవులు తీర్థయాత్రకు బయలుదేరి ప్రభాసతీర్థానికి వచ్చినప్పుడు యాదవులు వారి నక్కడే కలుసుకున్నారు. కృష్ణుడు పరేసరి.

ఇతివృత్తంలో ఒకచోట చాశాను. రైవతకకుద్శి అనే రాజు కుశస్థలిపురం నిర్మాత. తర్వాత కాలంలో కృష్ణుడు అక్కడే ద్వారకాపురిని నిర్మించాడు. రైవత రాజవంశం యేకారణంచేతనో రాజ్యచ్యుతులై ఉండొచ్చు. లేదా వంశహీనులయి ఉండొచ్చు, రాజ్యభ్రష్టులైన రైవతగణం సంగీతం, లలితకళలతో కాలయాపన చేసే

గ్‌ వాంబుడు వారని చెప్పబడింది. నాకు దీనివల్ల యిబ్బందేమి లేదు. వా యాత్ర కృష్ణుని ద్వారకా నగరానికి.

నేను 'హాల్ప్‌* భారత చిత్రపటంలో మధురనుంచి ప్రస్తుతం ఉన్న ద్వారకకు రైలు మార్గం దూరం లెక్కపెట్టాను. ఈ రోజుల్లో రోడ్లని బట్టికాదు. మధుర నుంచి సూటిగా నైరుతిదిశగా వెళ్లటం. అఆ మధ్యలో పర్వతాలు, గుట్టలూ, నదులవీ ఉన్నాయి. రేఖ సరళరేఖ గోకాను. దానిమాదుగానే లెక్కలో యించు మించు ఆరు వందలయాభై మైళ్లు కన్పించింది. కాని ఈ ద్వారక ఆ ద్వారక అనుకోను. ప్రాచీన బృందావనంలాగానే ఆ నగరాన్ని పశ్చిమ సముద్రం మధ్య వెతకాలి. మౌంట్‌ అబూ అను, గిర్నార్‌ పర్వతశ్రేణి అను, అసలు రైవతకం కచ్చదీవికి దగ్గిరలో యెక్కడో అక్కడక్కడ పై అంచు కన్పిస్తూ ఉండి ఉండొచ్చు. సింధు దేశంలో అనేక పర్యాయాలు ప్రళయంలాంటి భూకంపాలు సంభవించాయి. పురాణ కారులు ఆ విషయాలన్నీ వ్రాసి ఉంచారు. ఉతంకమహర్షి సంవత్స రాంతంలో ధుంధువు అత్యాచారాలు నల్పుతూ ఉంటాడని చెప్పాడు. ఈ ధుంధువు బల రామునికి పూర్వం అనంతుని అవతారం. ఉతంకుని ఆశ్రమం సింధు దేశంలోనే ఉంది. ఆతడొక విస్తార మయిన వేడితో ఇసుకతో నిండి ఉండే అగ్నిమయస్థలాన్ని చూశాడు. అక్కడ నుంచే నిప్పురవ్వలు పొగలు, బూడిద సుడిలాగా రేగి, మహీతలాన్నంతా క్రమ్మివేస్తూంటాయి. ఉతంకుడు చెప్పిన ప్రకారం అప్పటి రాజు కువలయాశ్వుడు (క్రీస్తుకి పూర్వం మూడువేల ఆరువందల సంవత్సరాలు) ఇరవై ఒక్కవేల మంది జనాన్ని తీసుకుని, ఈ భూకంపంతో ధ్వంసమయిన స్థలాన్ని తవ్వించటానికి ప్రయత్నించాడు. ఫలితంగా మరొక ప్రచండమయిన భూకంపం సంభవించటంతో అందరూ మరణించారు.

ఆధునిక కాలంలో పద్ధెనిమిది వందల పందొమ్మిదో సంవత్సరంలో కచ్చ ప్రదేశంలో రెండువేల చదరపు మైళ్లు సముద్ర గర్భంలో మునిగిపోయింది. ఇంచు మించు యాఖై మైళ్ళు పొడుగు, పది మైళ్లు అడ్డంగల భూమి కొత్తగా, యేర్వ డింది. కచ్చ ప్రదేశంలోని 'రాస్‌' లేదా 'రస్‌* అనే సీటిగుండం ఉంది. రాస్‌ లేదా రస్‌ అనేది ఒక గుజరాతీ శబ్దం. దాని అర్ధం ఉప్పునీటితో కూడిన అనారోగ్యకర మయిన ప్రదేశం.

ఇాంబుడు శం

ఈ భౌగోళిక పరివర్తన ఆధునికమే అయినా ఒకసారి తలచుకోపలసి వచ్చింది. ఎందుకంటీ నా యాత్ర పూర్తిగా అత్యాధునిక కాలం. కృష్ణుడు యాదవ గణం నిర్మించిన ద్వారకానగరం సర్వియెన స్థానం నిర్ణయించటంలో ఈ సంఘటన నా యాత్రా పథాన్ని బలపరిచింది. కాని ఆధునిక కాలంలో రెండు నేల చదరపు మైళ్లు సముద్ర గర్బంలో మునిగిపోవటానికి చాలా ముందే, కచ్చితంగా ప్రాచీన ద్వారక సముద్ర గర్భంలో మునిగిపోయింది. సింధు కచ్చ ప్రదేశంలోని యా ప్రాంతమంతా తరచుగా ప్రళయం వచ్చినప్పుడు మునుగుతూ లేస్తూ ఉంటుందని తెలుసుకోవచ్చు. అయితే కృష్ణుడు జీవించి ఉండగా అతడి ద్వారక, రైవతక పర్వతంమాది దృఢమయిన కుశస్థలిపురం సముద్ర గర్బంలో మునిగిపోలేదు. మునిగిపోతే పురాణకారుల బ్రాతలో అది తప్పకుండా కన్పించేది.

కృష్ణుడు యెన్ని సంవత్సరాలు జీవించాడు? ఇక్కడొక సంశయం పట్టుకుంది. ఒక మతం ప్రకారం అతడు నూటఅయిదు సంవత్సరాలు జీవించాడు. మరొక మతం ప్రకారం నూట ఒక సంవత్సరాలు. నాలుగు సంవత్సరాల సమస్య. సమస్య అంత పెద్దదేమా కాదు, దేన్ని వదిలేయ్యటం దేన్ని స్వీకరించటం అన్నది ఆలో చించాల్సిన విషయం. ఏ లెక్కప్రకారం కృష్ణుని జననకాలం, కురుక్షేత్ర యుద్ధ కాలం తీసుకున్నామో. ఆలెక్క ప్రకారం వాసుదేవుడు నూటఅయిదు సంవత్సరాలు జీవించాడు. పురాణాల్లోని యీ అభిప్రాయాన్ని నేను స్వీకరించాను.

కురుక్షేత్ర యుద్ధకాలంనుంచి ఈ పంధొమ్మిదివందల డెబ్బై యినిమిదో సంవత్సరానికి మూడువేల మూడువందల తొంభైమూడు. సంవత్సరాలు. సింధు దేశంలో కువలయాశ్వుని కాలంలో భూకంపం సంభవించింది, శ్రీస్తుకి పూర్వం మూడువేల ఆరువందల సంవత్సరాలప్పుడు. ఈ వర్తమాన సంపత్సరానికి, అయి దువేల డెబ్బైయేడేళ్లు - కృష్ణుని ద్వారకా నిర్మాణనికి చాలా ముందు. పురాణకారులు.. చెప్పారు. కృష్ణుని నిర్వాణా నంతరం మిగిలిన అశక్తులయిన యాదవగణాన్ని. ప్రీగణాన్ని బాలగణాన్ని విలువయిన ఆభరణాలతో సంపత్తినంతా తీసుకుని, అర్జునుడు ద్వారకను విడిచి వెళ్లాడు. కృష్ణుడి శరీరంతో అస్తమించ బోతున్న సమయం ఆసన్నమయిన ఛాయాలు కన్పించాయి. అప్పుడతడు ఒక సందర్భంలో నారదునితో చెప్పాడు “అర్ధెశ్వర్యాన్ని జ్ఞాతుల కిచ్చి, వారి కటు వయిన మాటలు పడుతూ, వారికి దాసుడలాగా ఉన్నాను" అని. యాదవులు

కి కాంబుడు తమలో తాము కలహించుకోవటం, పరస్పర సంఘర్హణలకు దిగటం ఆతడు చూశాడు. అతడు మరణించాక, అర్జునుడు భోజకులంలోని స్త్రీలను, వారి బిడ్డ లను మార్తికావత నగరానికి పంపించాడు. తక్కిన బాల, పృద్ధ, ప్రీ గణాల్ని సాత్యకిపుత్రులతోసహా సరస్వతీ నగరానికి పంపించి, ఇంద్రప్రస్థం రాజ్యభారం కృష్ణుని పొత్రుడయిన వజనాభుని చేతుల్లో పెట్టాడు. అంటీ ఒకప్పుడు కృష్ణుని నేతృత్వంలో యాదవులు మధురను వదిలి యెలా ద్వారకకు వెల్లిపోయారో, అప్పటి నిరాపదమయిన ఆశ్రయం - తర్వాత డెబ్బయి - డెబ్బయి అయిదు సంవత్సరాల మధ్యలోనే అంతః కలహాలతో ధ్వంసమయి పోబోతున్న తక్కిన యాదవులు దేశం లోవి వివిధ ప్రాంతాలకు చెల్లాచెదరయిపోయారు.. ద్వారక వదలివేయబడింది.

కేవలం పరిత్యక్ష నగరమేనా? కాదు. సింధు దేశంలో వచ్చిన భూకంపం కృష్ణుని ద్వారకను గ్రసించింది. లేకపోతే కృష్ణుని కుశస్థలిపురం చిహ్నాలు కథియ వాడ్‌లోనో, గిర్నార్‌లోనో, జునాగఢ్‌లోనో వెతికి కనుక్కోవచ్చు. జరాసంధుడు వెళ్ల టానికి, ఆక్రమించటానికి సాధ్యం కాని కృష్ణుని ద్వారక భూఖండా న్నుంచి విచ్చిన్నమై సముద్రంలో యేరమణీయ ద్వీపమో అయి ఉంటుందని అనుమానం. నొకాచాలన సమర్థ అన్నమాట ఇప్పుడు మరీ జ్ఞాపకం వస్తోంది. అశ్వముక్త మయిన రథాన్ని తీసుకుని ఎప్పుడైనా మూలభూఖండాన్ని చేరుకోటానికి నౌకా సమూహం, (సైన్యం) సిద్ధంగా ఉండేది. పద్ధెనిమిదిపందల పంధొమ్మిదిలో, కచ్చ ప్రదేశంలో రెండువేల చదరపు మైళ్లు సముద్రంలో మునగటానికి ముందునాటి యే సాక్ష్యాధారాలూ నాకు కన్పించలేదు. అలా అయితే కృష్ణుని ద్వారకకి సంబంధించిన విషయం తెలుసుకోవచ్చు. అయితే యాదవగణం భారతదేశంలో కొన్ని కొన్ని ప్రాంతంల్లో యిప్పటికీ యదువంశీయుల పేరుతో చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు. అందులో సందేహం లేదు.

ఇప్పుడీంక కేవలం ద్వారకా వృత్తాంతం. నారదమహాముని ద్వారకకు వెళ్లాడు. పశ్చిమ తీరంలోని ప్రభాస తీర్థపర్యటనకు వచ్చాడు. ఇంతదూరం వచ్చి, ద్వారకకి వెళ్లి ఒకసారి యాదవగణాన్ని కలుసుకోకుండా తిరిగి వెళ్లిపోవటం భావ్యంగా తోచ లేదు. అతడు మొదట్లో కీలుబండి యెక్కి ప్రయాణం చేసేవాడు కాదు. తన 'రథం మోదనే పర్యటించేవాడు.

శాంబుడు 51 నారదుడనే పేరుతో ఒకముని ఉండేవాడా? లేక ఒకరికంటి యెక్కువమంది ఉండేవారా? నారద పేరుతో ఏదైనా విశిష్ట సంప్రదాయం ఉందేదా? నారదీయగుణం అనేవారు బహూశా ఆ సంప్రదాయానికి చెందినవారై ఉంటారు. వారిలో జ్ఞానులు, విశిష్ణగుణసంపన్ను అయినవారు. - విభిన్న రాజుల చేత, మతాధిపతులచేత పూజింపబడేవారు. ఈ అభిప్రాయం ఇతివృత్తంలోని ఒక సూచన. అయితే కురు వంశీయులయిన కౌరవులు, యాదవుల ఉత్థానపతన కాలంలో ఉన్న నారదముని" ఒకడే. ఇతడే యుధిస్టిరునికి రాజనీతి, అర్థనీతి, భేదనీతి, సాంఘికనీతి, గార్హస్థ్యనీతి మొదలయిన విషయాల్లో ఉపదేశా లిచ్చాడు. ఇతడే కురువంశీయులయిన పాండ వులకు పాంచాలితో అయిదుగు రన్నదమ్ములు ఏ పద్ధతిలో దాంపత్య జీవితం గడపాలనే విషయంలో శాస్తీయవిధానం చెప్పాడు. ఇతడు అశేషగుణ సంపన్నుడు, విచక్షణుజు, అభిజ్ఞుడయిన వ్యక్తి. ఇతడు సంవత్సరాల పర్యంతం పర్యటిస్తూనే ఉంటాడు. కింపురుషవర్దం, ఇలావృతవర్డం, అంతరీక్షం, భద్రాశ్వపర్తం, కైలాసం యే ప్రదేశాన్నీ వదిలేవాడుకాదు. దేవతలు, అసురులు, దానవులు, యక్ష గంధర్వ, సర్ప, మానవులందరితోనూ కలిసిపోయేవాడు. వారిజీవన విధానాలు, స్వభావసరళి అన్నీ చూశాడు. ఇవన్నీ అతజ్జి జ్ఞానిని గుణవంతుణ్ణి చేశాయి. తనకి ప్రీతిభాజను లయిన రాజులకు, విషిష్టవ్యక్తులకు యే షయం లోనయిన ఉపదేశా లివ్వగల సమర్థుడు. - ఒక్క యుద్ధ విషయంలో తప్ప. అతడు సహజంగా క్షత్రియుడు కాదు. అస్త్రవిద్యా విశారదుడు కాదు. కాని శత్రువులను అణచిఉంచే నేర్చు, నగర సంరక్షణ, గూఢచారుల విషయంలో శీక్షృదృష్టి, సరిహద్దుల రక్షణ, పాత్రాపాత్ర విచక్షణ, అవపరమయితే కిటకులు, రాజ్యకోశాగారం ఆదాయపవృద్ధి వ్యయ విబంధనలు, నగరంలోని వేశ్యలు - అంతఃపురవాసినులతో ప్రవర్తనాపద్ధతి, అంతే కాదు - ఇంటా బయటా పరిచారికా పరిచారకులకు సంబంధించిన యథార్థ విషయాలు తెలుసుకుని ఉండటం మొదలయిన సమస్త విషయల్లోనూ సలహా లివ్వగల జ్ఞానం ఉండేది. తర్వాత కాలంలో మగధలో నందవంశ విధ్వంసానికి నేతృత్వం వహించిన కౌటిల్యునిలోనే నారదుని గుణాలన్నీ ప్రత్యక్షంగా కన్చించేవి. ఆ అర్ధంలో మహర్షి అయిన నారదుడు కూడా కుటిలుడే. కుటిలత ఇక్కడ నీచతర్టరి కాదు. న్యాయా న్యాయ విషయాల్లో శీక్ష్య దృష్టి ఎవరు యేది ఆచకరీద "ోడదో; అలాంటి వారి ౬ మోద కన్నేసి ఉండేవాడు. వారి ఆచరణ అనాక్షియమని తోస్తే క్రుద్ధుడయేవాడు. 1 స ల ః శే || భన జా

న్‌2ై కాంబుడు ఇలాంటి వ్యక్తిని కోపిష్ట ఆనొచ్చా? అనకూడ దనిపిస్తుంది. కోపిష్ట అంటీ ముక్కోపి కింద లెక్క. మహర్షి అసలలాంటి వాడు కాదు. కావి అతడికి అన్యాయ మని తోచినదానికి తగిన ప్రతీకారం చెయ్యకుండా విడిచి పెట్టీ వాడు కాదు. ఈ సంగతి అందరికీ తెలుసు. నారద మహర్షి అంటీ అందరికీ మనస్సులో కాస్త భయం ఉండేది. కేవలం సామాన్య జనానికే కాదు - రాజులు, అమాత్యపరాలంద రికీ. కుటులుడైనాడంటీ విరోధం పెట్టాలనే బుద్ధి తలెత్తేది.

మహర్షి ప్రభసతీర్ధ పర్యటన మధ్యలోనే యాదవుల గూఢచారుల్ని బాగా గుర్తించాడు. గూఢచారుల ప్రవర్తనాసరళి, వారి రాకపోకలు చూడగానే, వారిని గుర్తుపెట్ట గలిగేవాడు. ఇప్పుడు నిజానికి యాదవులకు బయటినుంచి శత్రువుల భయం లేదు. అయినా రాజ్యపాలన చేస్తున్నప్పుడు సర్వదా అప్రమత్తంగా ఉండటం అపసరం. యాదవుల గూఢచారులను చూసి, వారిని లోలోపల మెచ్చు కున్నాడు. సంతోషించాడు: పరిచయం చేసుకోకుండానే వారందరూ ఆత్రతతో మహర్షి పాదధూళి స్వీకరించి, ధన్యుల మయినా మనుకున్నారు. మహర్షి ఆగమనం అందరికీ తెలిసిపోవటంతో ప్రభాసతీర్థంలో భక్తులందరూ అతణ్ధి ఒక పట్టాన విడిచి పెట్టలేదు.

మహర్షి మనస్సులో ఆనందించాడు. అందరికీ అనుగుణమయిన ఆశీర్వాదాలు తెలిపి, ద్వారకకి వెళ్లటానికి ప్రయాణ మయాడు. అనుకున్న సమయానికి ద్వారా వతి చేరుకున్నాడు. ఆతడు రథంతోసహా యే నౌక నెక్కి ద్వారక చేరు కున్నాడో, అ నావికులు నారదుని ఆగమనాన్ని యాదవులందరికీ తెలియ చేశారు. నారదుడు తీరంలో అడుగు పెట్టగానే భోజక, అంధక, వృష్టోఖలకు చెందిన యాదవు లందరి యిళ్ళల్లో తెలిసిపోయింది. కుశస్థలిపురం, రైవతక పర్వతంమోద వివిధ ప్రాసాదాల్లో, ఉద్యానవనాల్లో, క్రీడాభూముల్లో సర్వత్రా అతడు వచ్చిన వార్త తెలిసి పోయింది. అతడు వచ్చాడంటీ నానా దేశవార్తలు తెలుసుకోవటమే. , ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకోవటమవుతుంది. ఇంటకావి, బయటకాని కష్టాలేపయినా దాప రిస్తే అతడి సలహాతో నివృత్తి చేసుకోవచ్చు. అందుకని అతడు సర్వత్రా పూజీ తుడు, అహ్వానితుడు.

పర్వత నగర ప్రాకార, ప్రవేశద్వార రక్షకులందరూ అతణ్ణి చూసీచూడటంతోనే సాష్టాంగంగా నమస్కరించారు. మహర్థి రెండు చేతులూ యెత్తి అందర్నీ ఆశీర్వదిం

శాంమిడు క్‌ చాడు. భోజక, అంధక, పృష్టి వర్గాలవారు చాలామంది అన్నివెపుల నుంచి స్వాగతం తెలుపటానికి పరుగెత్తుకొచ్చారు. మహాముని సంతుష్టుడయి, సంతోషంతో అందరి శిరస్సులు ఆమ్రాణించి, ఆశీర్వాదాలు తెలివి, కుశలప్రశ్న లేస్తూ ముందుకు సాగి వెళ్తాడు. * కాలం. లెక్కనేది అవసరం, మహర్షి ఈరాక కురుక్షేత్ర యుద్ధమయ్యాక యెన్నేళ్ల తర్వాత? యుద్ధమయిపోయాక ఈ మధ్య కొన్నిసార్లు ద్వారకకు వచ్చి వెళ్తాడు. ఈ వచ్చిన సమయం సరీగ్గా యెప్పుడు? కృష్ణుని వయస్సు, ఆచరణ మొదలయిన వాటి లెక్క వేసి చెప్పాలి. భారతయుద్ధం తర్వాత పదేళ్లకంటె మించి అయి ఉండదు. ఆ లెక్కన కృష్ణుని వయసు యిప్పుడు యించుమించు యాభై రెండు, లేదా సిద్దాంత వాగీశ మహాశయుల సిద్ధాంతం బకారం డెబ్బయి తొమ్మది. అయినా ఇప్పటికీ కృష్ణుని నీలోత్సల్యూమ దేహంలో వార్ధక్యలక్షణా లేమా లేవు. జీవిత సంధ్యారాగం మాటున ఇంతవరకింకా విషణ్ణత, మ్లానత ఛాయలు పడలేదు. అ సమయంలో అతడు నారదునితో విచారంగా '“దాయాదులకు సగం ఐశ్వర్యం పంచి యిచ్చి, యెప్పుడూ వారిచేత కటువయిన మాటలు పడుతూ, వారికి దాసు ఉిలా బతికి ఉన్నాను" అని చెప్పుకున్నాడు. జీవితమంటీ యింతే అని చెప్పా లనిపిస్తోంది నాకు. మనజీవితకాలంలో కూడా ప్రపంచంలో యెంతోమంది అతిరథులు, మహారథులైనవారి జీవితాల విషాద పరిణామాల్ని చూశాం. నేను యెవర్నీ యెవరితోనూ పోల్చను. ఇలాంటి విశిష్ట వ్యక్తులందరూ వారికి వారే సాటి అని భావిస్తాను నేను. ఒకరి జీవితపు వెలుగు పరిధిలో మరొకరిని తీసువెళ్లటం సముచితం కాదు. కావి ఇప్పుడా సంగతు లలా ఉంచుతాను మహర్షినే అనుసరిస్తాను. యదువంశంలో భోజక వర్గీయుడ్రైన ఉగ్రసేనుని వంశధరులే రాజసింహాసనం అధిష్టించటాని కర్తులయినప్పటికీ. న్యాయదక్షుడు, వీరుడు, సర్వవిషయాల్లోనూ వృష్టివంశావతంశుడ్రైన వాసుదేవుడే ్రేష్టుడు. అందుకని మహర్తి కుశస్థలిపురంలో ముందు. కృష్ణుని దగ్గిరికే వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతిరమణీయమైన పర్వతంమోద ఉన్న కుశస్థలిపురంలో కృష్ణుని నివాసం, దానికి చుట్టుప్రక్కల దగ్గిరలో కెళ్ళగానే వృష్టివంశంలోని విశిష్ట వ్యక్తులు, వారి సంతానం అందరూ

జ! శాంబుడు మహర్షికి స్వాగతం చెప్పటానికి పరుగెత్తుకుని వచ్చారు. అయితే యెప్పుడూ ఒక సంగతి జ్ఞాపకం ఉంచుకోవాలి. మహర్షి సాధారణంగా యెక్కడికీ ఒక్కడూ వెళ్లడు. అతడి వెంట యెప్పుడూ కొందరు జ్ఞానులైన బుషు లుంటారు. వారు మహర్షి శిష్యులు. అతడి జ్ఞానానికి ముగ్గులయినవారు. మహర్షి వెంట నానా దేశాలకు పర్య టించటం వారికి అతి ఆనందకరమైన విషయం.

ఆలా అని మహర్షి ఒక్కడూ యెక్కడికీ వెళ్లడనా? కచ్చితంగా వెడతాడు - అలాంటి ప్రత్యేకమయిన అవసరం వచ్చినప్పుడు. అతడు బుషిగణంతో కలసి పర్యటించడు. కృష్ణుని ప్రాంగణంలోకి రాగానే ప్రద్యుమ్నుడు, తక్కిన వృష్టి యువ కులు తమ తమ విలాసాలు, కబుర్లు, ఆటలు, అంతఃపురంలో, బయట ఉద్యాన వనంలో చెట్ల నీడిన యువతులతో హాస్యచతుగ సంభాషణలు వెడిచిపెట్టి, గబగబా మహర్షి ఎగ్గిరికి వచ్చి స్వాగత సమాదరణలతో నమస్కరించారు. కృష్ణుడు కూడా అంతఃపురంలో వార్త తెలియగానే త్వరత్వరగా ఉద్భత ప్రవాహంలా ఒక్క పరుగున వచ్చాడు. అతడికి సగౌరవంగా పూజలు సల్పటానికి నతశిరస్కుడై రెండు చేతులు చాచి ఆహ్వానిస్తూ, “'మహర్జివర్యా! విశ్వసంచారులయిన మహాత్ములు దయతో నాకు దర్శనమివ్వటం నా అదృష్టం. దయచేయండి, ఉచితాసనం అలం కరించండి' అని కోరాడు.

మహర్షి అతడి వెంటఉన్నవారు, వాసుదేవుడు తక్కిన యాదవ ప్రముఖుల ఆచరణకు నిజంగా ముగ్గ్భులయినారు. కాని మహర్థి తీక్ష దృష్టిలో జిజ్ఞాస రేకెత్తింది. ఎడమవైపున కొంచెం దూరంలో, ఉద్యానవనంలో చెట్లనీడను రంగురంగుల పూలుకమ్మి ఉన్న పొదరింటిలో, అపరూప సొందర్యవంతుడైన కృష్ణుని పుత్రుడు శాంబుని చూశాడు. అతడికి ఒక్కసారి కంటి యెక్కువ మహర్షి వైపు తిరిగి చూసే తీరిక లేకపోయింది. ఎందుకని? అంత తొందర యెందుకు? *. ఇాంబునికి నిజంగానే రెండోసారి తిరిగిచూసే అవకాశం లేకపోయింది. కారణం అప్పుడతడు ఉద్యానంలో విహరిస్తున్న సహచారిణుల మధ్య, ఒక యువతి మచిర నేత్రాలకేసి చూస్తూ విహ్వులుడ్రై ఉన్నాడు. శారీరక సంయోగ విషయాన్నీ గురించి ఆనందకరమైన తర్కవితర్కాలు జరుగుతున్నాయి. తర్కవితర్కల్లో కూడా ఉల్లాసో ద్వేగాలు రేగుతాయి. మనసు ఉద్వేలిత మవుతుంది. విశేషించి కృష్ణుని పుత్రులలో శాంబు డందరికంటి యెక్కువ రూపవంతుడు. బంగారంకంటి మించిన అతడి

శాంబుడు న్‌్‌ ఉజ్వలవర్హంలో ప్రక్కనున్న వారందరి ప్రతిబింబాలు కన్పిస్తాయి. సరస్సు, ఆకాశం, యెప్పుడూ కామదాహం న్యక్తమవదు, కాని ఆతడి ముగ్ధ దృష్టిలో మనస్సును జయించే దుర్నివార్యమయిన ఆకర్షణ ఉంది. స్త్రీ లయితే చాలు - అతణ్ణి చూడా లని, కలుసుకోవాలని ఆకాక్షంతో ఉద్యిగ్నులవుతూంటారు. వస్తుతః పురుషుల్లో అతడెంత అసామాన్య రూపసి అంటీ నగరంలో వీథిన వెడుతూంటీ - మాతృ సమానులైన కొద్ది మంది స్త్రీలుతప్పు యాదవరమణులందరూ ప్రత్యక్షంగా గావి, చాటుగా గాని అతణ్ణి ఒకసారి చూడటంకోసం కిటికీల దగ్గిరకి, మెట్లమిదికి పరు గెత్తుకు వస్తారు.

ద్వారకలోని రమణీగణానికి శాంబుని గురిం యెంతో కూతూహలం, యెన్నో ఆకాంక్షలు. ప్రణయ సంభాషణల్లో అతడు సాటిలేని వాడని అందరికీ తెలుసు. అయితే అశ్లీలమయిన మాట ఒక్కటి కూడా అతడి నోటివెంట రాదు. అతడి రతి కళాకౌశలాన్ని గురించి రమణీమణులు తనలో తాము రకరకాల కథలు చెప్పు కుంటారు. కామోద్వేగంతో వివశులయి. మూర్చిత లవుతూంటారు. కాని అతడు మాతృసమానలైన రమణుల సంపర్కం విషయంలో యెంతో జాగరూకుడై ఉంటాడు. వారిపట్ల తగిన శ్రద్ధగౌరవాలు వ్యక్తం చేస్తుంటాడు. వదినగార్లను, చిన్న వాళ్లయిన కులవధువులను అపేక్షతో సంతృప్తలను చేస్తూంటాడు. పురుషు లందరూ శాంబుని ఆచరణ, స్నేహ సంభాషణలతో సంప్రీతులవుతూంటారు. కాని మనిషి మనస్సు! శాంబుని పురుషోచిత రూపయావనాలకు చాలామంది యాదవ యువకుల మనస్సుల్లో ఈర్ష్య, అసూయ ప్రచ్భన్నంగా ఉండేవి.

శాంబుడు యేసహచారిణి మదిర సేత్రాలకేసి విహ్వాలుడయి. చూస్తున్నాడో, ఆమె గోపయువతి అయిఉండొచ్చు. ఎప్పుడూ ఊళ్లవెంట తిరిగే గోప రమణులు అందరికంటె స్వతంత్రగా వ్యవహరించేవారవి అందరికీ తెలుసు. వారు స్వేచ్భాగామి నులన్న సంగతి అందరూ యెొరుగుదురు. ప్రణయ సహచారిణులుగా వారి పాత్ర అద్వితీయం. శాంబుడు పొదరింటితో అ రమణికీసి కేవలం వివశుడయి చూడటం లేదు, విస్మయంతో నోటిమాటరాక కామవిహ్యాలతతో స్థబ్థు డయినాడు. అతడి చుట్టూ మరికొందరు యువతులున్నారు. అందరూ పీనపయోధరలు, గురునతంబి నులయిన గౌరపర్థినులు. అందరూ చీరెలు జారిపోయి, అవిన్యస్తలయి, అపురూప

వ్‌గ్ర్‌ కాంబుడు సౌష్టవశరీరుడయిన శాంబుని అంగస్పర్శకోసం వ్యాకులురయి, అతణ్ణి. చేతులు పట్టుకుని లాగుతున్నారు. శాంబునితో కలసి అందరూ సురాపానం చేశారు, ఇంకా

శాంబుని శరీరంమాద ఆచ్చాదన లేదు. అతడి ఉజ్వల దేహంలో వక్షస్థలం యెరుపెక్కి ఉంది. మెళ్లో కవచయుక్తమయిన ముత్యాలహారం, చెవులకు కుండ లాలు ఉన్నాయి. అతడి మూల నేత్రాలు సురాపానం మూలంగా యెగ్రబడి ఉన్నాయి. అందరితో ఆతడు ప్రణయ సంభాషణల్లో నిమగ్నుడయి ఉన్నాడు. వారి మధ్య రతికేళిక సంబంధించిన గూఢరహస్యాల ప్రశ్శోత్తరకీలి సాగుతుంది. వేణీ బంధనం ఊడి పీనస్తనయుగ్మంపై పడిన ఆ యువతి నాసా రందధ్రాలుబ్చిస్తూ, అతణ్ణి ఒక కుటిల ప్రశ్నవేసింది. “రతిలాలస ఆయిన రమణి యెగిరే రాజహంసలా చక్రాకారంగా తిరిగి శాంబుని సంగమాన్ని అర్థిస్తే, శాంబుడు ఆమెని యవిధమైన ఆసనంతో సంతోషపరుస్తాడు?”

ఒక గంధర్వసుందరి ఒక చెయ్యితలమోదికి యెత్తి. శరీరాన్ని అర్ధచంద్రాకారం గావించి, ఒక చెయ్యి భూమిమిద ఆనించింది. దేహాన్ని శాంబునికి వృత్తాకారంగా చూపించాలని ఉద్దేశ్యంతో. ప్రశ్నించిన యువతి అభ్యంతర పెట్టింది. తక్కిన యువ తులుకూడా అడ్డు చెప్పారు. ఆ రమణి వృత్తాకారాన్ని ఊహించండి. మా ఆస నాన్ని వివరించండి.

సహచారిణులు సురాపానంతో కిలకిల నవ్వుతున్నారు - వారుకూడా అభి లాషిణు లయినట్టు. ఆ వృత్తాకారాన్ని ఊహించుకుని శాంబునితో కలియటానికి తహతహలాడారు. శాంబుడు. కొద్ది క్షణాలు ఆలోచించి, చటుక్కున ప్రణయో ద్విగ్నుడై ప్రశ్నించిన సహచరిని రెండు చేతులతో గుండెల మదకి లాక్కున్నాడు. చుంబన స్పర్శనాదులతో ఆమెని సంతోష పరుస్తూ “నువ్వు సహజంగా చతురు రాలివి. నీ ప్రశ్న వినగానే క్లిష్టమైనది, కుటిలమైన దనిపించింది, కాని వస్తుతః సామాన్యమయినదే. మెలిక త్రిప్పి ప్రశ్నించావు' అన్నాడు.

సహచరిణులందరూ శాంబుని సమాధానం కోసం యెదురుచూస్తూ, అతడి చుట్టూ వ్యూహంగా నిలిచారు. అతడి భార్య లక్ష్మణకూడా ఆసహచరిణుల్లో ఉంది. “రమణులు వృత్తాకారంగా శరీరాల్ని పంచటం ముందుకాదు. తర్వాత సరీగ్గా చెప్పానా లేదా చెప్పు?” అన్నాడు శాంబుడు.

శాంబుడు క్‌?

ప్రశ్నించిన అలులాయితకుంతల, పీనపయోధరి అయిన గొౌరాంగిని కను బొమలు చిట్లించి చూసింది. కాని ఆమె పెదవులమాద దరహాసతరంగాలు మిల మిలలాడాయి.. ఆమె కన్నుపాపలు రివ్వున తిరగే భ్రమరాల్లా మెరొయి. కాని సమాధాన మేమి చెప్పలేదు. ఆమె, తక్కినవారందరూ శాంబుని నోటిమాదుగానే సమాధానం నినతలచారు.

"నేను యీ రమణిని పట్టుకున్నానో ఆమె ఒక్కటీ అ స్థితిలో తనకోమల శరీరాన్ని వృత్తాకారంగా వంచకలుగుతుంది' అవి చెప్పాడు శాంబుడు.

ప్రశ్నించిన యువతి వెంటనే శాంబుని మోకాళ్లమోద తల అన్‌ంచింది. తక్కిన యువతులందరూ ఉల్లాసంలో కిలకిల నవ్వారు. కాని యీ ప్రణయకేళి విలాసాల్లో మునిగిఉన్న శాంబుడు - తాను అ క్షణంలో యెవరి కోపానికి గురి అయినాడో తెలుసుకోలేకపోయాడు. దూరంగా సముద్రం మధ్య చుట్టూ పర్వతాలున్న యీ రమణీయమైన నగరంలో, యాదవు లిప్పుడు నిశ్చింతగా జీవితాలు సాగిస్తున్నారు. పాండవులు, యాదవులే యిప్పుడు భారత భూమినంతా పరిపాలిస్తున్నారు. వారి మధ్య ఐక్యతకేం కొదవలేదు. పరాజితులైన రాజస్యులందరూ లొంగిపోయి, వారి ఆధిపత్యంకింద తమరాజ్యాల్లో ఉంటున్నారు. ఎక్కడా కుట్రలూ విద్రోహాల వార్తలు లేవు. పెద్ద ప్రకృత సహజమయిన దుర్యోగా లేవీ సంభవించలేదు. దేశమంతటా యిప్పటికీ వాతావరణంలో దూఖిపు గాలులేవయినా వీస్తున్నాయి అంటీ, అవి యుద్ధంలో సంభవించిన అపారజన నష్టం చిహ్నాలు. ఇప్పుడన్నివైపులా శాంతి సుఖాలు విలసిల్లుతున్నాయి. ఒక్క శాంబుడే కాదు, ఇప్పుడు యాదవ సంతాన మంతా శ్రీడాకౌతుకాల్లో కాలం గడుపుతున్నారు.

కాని ప్రద్యుమ్ననిలా శాంబుని దృష్టిచితన జాగృత మయిఉంటీ, అతడు మహర్షి ఆగమనాన్ని యెన్నడూ విస్మరించి ఉండేవాడు కాదు. యాదవ ప్రముఖు అందరిలాగానే పరుగెత్తుకు వచ్చేవాడు. శాంబునికి ప్రవర్తనా విధానం తెలియక పోవటం కాదు. అయినా మరిచిపోయాడు. ప్రణయకార్యకలాపా లిలాంటి మరపు కల్గిస్తాయి. మనిషికి పొరపాటనేది సహజం. మనిషే దానికి మూల్యం చెల్లించు కోవాలి.

కర్రి శాంబుడు

శాంబుడు ప్రణయలీలలు సాగించనియ్‌. మహర్షిని చూస్తాను.

నారద మహర్షి కృష్ణుడు, ప్రద్యుమ్నుడు మొదలయిన వారందరి చేత పూజ తుడు, అప్యాయితుడూ అయి, కుశలవార్త లడిగి తెలుసుకున్నాడు. మహర్షి అతడికి అన్నీ చెప్పాడు. కాని శాంబుని ప్రవర్తన అతడి మనస్సులో ప్రజ్వరిలు ఎతోంది. అతడి ప్రతిస్వాస - యేదో విషానిల జ్వాలాలయినాయి, శాంబువి అఘాతపరచ చూస్తున్నాయి. దాన్ని ఆ సమయంలో వ్యక్తం చెయ్య కుండా - నానాదేశాల జనపదాలు, అశ్రమాలు, తపోవనాలు, రాజులు, బుషుల్ని గురించిన వార్త లెన్నో చెప్పాడు. కాని తాను అవమానితుడయినట్లు భావించి, వృష్టికులంలో రూపవంతుడయిన యీ వంశధరుణ్ణి యెలా శపించాలి అని ఆలోచిస్తున్నాడు.

వారద మాహాముని కృష్ణుని ఆతిథ్యానికి అపరిమితమయిన సంతోషాన్ని వ్యక్తం చేసి తక్కిన యాదవుల గృహాలకు బయలుదేరాడు. భోజక, అంధక వంశీ యులను శకాంబుని గురించి కొన్ని ప్రశ్నలు కూడా అడగాడు. శాంబుని యెవ్వరూ విందించలేదు. కాని మహర్షి కోపహృదయం, దానివల్ల రవంతకూడా శాంతించ లేదు. ద్వారక వదిలివెళ్లేలోగానే శాంబు నెలాగయినా శిక్షించకపోతే, అతడి కోపం శాంతించదు. అతడు విచక్షణుడు, దూరదృష్టికలవాడు. సమయోచితముయిన ఉపా యాలు ఆలోచించటంలో సమర్థుడు. ఆలోచించి చూశాడు. కృష్ణుని విచలితుణ్ణి చేయగలిగితేనే శాంబుని తగినట్లు శిక్షించటం పాధ్యమవుతుంది. తండ్రని కొడుకు మోద కోపింప చేయగలిగితేనే, మహర్షి తన మనస్సులోని ఉద్దేశ్యాన్ని సిద్ధింప చేసుకోగలడు. ద్వారకలోని యాదవగణమందరిలోనూ. శాంబుడు ఒక ప్రత్యేక మయిన వ్యక్తిత్వం కలవాడు. 'శాంబునికి విరుద్ధంగా యదువంశంలో వివాదాన్ని రేకి త్తించటం సాధ్యంకాదు. తండ్రి కొడుకుల మధ్యనే విరోధాన్ని సృష్టిం చాలి. దానికి కారణం నిరూపించటానికి శాంబుని రూపమొక్కటీ చాలు.

మహర్షికి కృష్ణుడి చరిత్ర తెలియదా? చాలా బాగా తెలుసు. పాండవుల్ని అందర్నీ ఒకటిచేసి, దేశంలో శత్రువుల్ని నాశనం చేయటంలో గొప్ప భేదోపాయు ప్రయోగించి, ముఖ్యంగా కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో బంధువుల్ని సంహరించటానికి విముఖుడయిన అర్జునుని, శత్రువులయిన జ్ఞాతుల్ని వధించటానికి ఉద్భుద్దుళ్జే చేసిన ఘనకీర్తి - అవన్నీ ఉన్నా కృష్ణుడు పూర్తిగా అసూయారహితుడా? మహత్తర

శాంబుడు క్‌ శ్రీర్తి నార్ధించిన మహామానవుడయినా మనిషే జీవితధర్మ్శంలో ఇదే ఒక విశేష లక్షణం. అతడితో కూడా అసూయ, అహంకారం, కామవాంఛ, తన శక్తి మాద అపారవిశ్వాసం, నిశ్చంతగా కాలం గడపటం లాంటి కొన్ని దౌర్చల్యాలు నిది తంగా ఉన్నాయి. వాటిమాదనే కొట్టాలి దెబ్బ.

మహర్షి ద్వారక వదలివెళ్లేముందు. కృష్ణుని యేకాంతంగా ఒకసారి కలుసు కున్నాడు. “వాసుదేవా! మో వంశంలో విషాదకరమయిన పాపపుఛాయ చూసి నే నెంతో విచలితుణ్ణయినాను" అన్నాడు కృష్ణునితో. హ్రూంతంగా ఉన్న కృష్ణుడు విస్మయోద్వేగంతో “మా వంశంలో పాపపుఛాయా? నాకంటపడలేదే!” అన్నాడు.

మహర్షి నవ్వి “కంటపడితే మోకే తెలిసేది. పైన హ్రూంతమయిన జలరాశి, దిగున చకచకసాగే ప్రవాహంలా ఆపాపధార పారుతోంది. తిర్యగ్యో) సంభూత, అనార్య రాజకన్య జాంబవతి తనయుడే దానికి కారణం' అన్నాడు. కృష్ణుడు మరింత. విస్మితుడై. శాంబుడా? వాని విషయంలో యదువంశంలో యెలాంటి మాలిన్యమూ. లేదు. ఈ రూపవంతుడయిన పుత్రుడు అందరికి యిష్టుడు అన్నాడు.

మహర్షి వెక్కిరింపుగా వంకరనవ్వు నవ్వి *ఆ( శాంబుడందరికీ యిష్టుడే, అతడు మో పదహారువేల రమణులకు ప్రియపురుషుడు. ఏపదహారువేల మందిని మోరు.. భార్యలుగా స్వీకరించి ఉద్దరించారో, యెవరిమోద ప్రేమతో మారు శ్యమంతకమణిని ధరించలేకపోయారో - అ పదహారువేలమంది శాంబుని సాంగత్యం కోసం తపించిపోతున్నారు. శాంబుని మాదే వారిధ్యాసంతా. ఇది పాపం కాదా?” అన్నాడు. [

కృష్ణుడు ఒక్కక్షణం సందిగ్ధంలో పడినా, మరుక్షణంలోనే దృఢకంఠంతో “అ పాపమే. కాని మా ఆరోపణ యేమాత్రం విశ్వసనీయం కాదు. మహర్షివర్యా! మోరు త్రిభువన విఖ్యాతులు, మోజ్ఞాపక శక్తి అపారమయినది. అయినా చెపు తున్నాను, నా పుత్రుడు - ప్రేయసులను గురించిన యీ ఆఅరోపణను నేను విశ్వ సించను. శాంబుని సత్ర్రవర్తన, పితృభక్తి ప్రశ్నించటానికి అతీతముయినవి. నా పదహారువేలమంది రమణీమణుల విషయంలో కూడా నాకెలాంటి అనుమానమూ

650 శాంబుడు

మహర్షి గంభీరుడై లేచాడు. అతడి మనస్సులో కోపం రగులుతోంది. "నేను (త్రిభువన విఖ్యాతుణ్జే, అపార మయినదే నా జ్ఞాపకశక్తి, కాని వాసుదేవా! మా అంతర్హృష్టి నిశితమయినది, సాటిలేనిది. ఏ విషయంలోనయినా సరే మా అభిజ్ఞాత అందరి సాధనలకు ఆవశ్యకమయినది. రమణుల మనస్సు, ఆచరణల విషయంలో యింత అనుమాన రహితు లెలా అయినారు?”

“కారణం - నేను సత్యాశ్రయిని మహర్తోత్తమా! ఈ పదహారువేలమంది ద్వారకలో యదృచ్చగా తిరిగేవారని మాకు తెలుసు. మా సంశంలో పుత్రగణ మినహా యాదవ ప్రముఖుల్లో చాలామంది వారిని కోరుతూంటారు. ఎంతో ఆదర పూర్వకంగా వారి సాంగత్యాన్ని కూడా పొందుతూంటారు. ఇదేమో దూషణీయం కాదు వీరిలో మినహాయించవలసినవారు ' రుక్మిణి, సత్యభామ, జాంబనతి, గాంధారి (దృతరాషుని పత్మిక్రాదు) హైమవతి, శైవా, ప్రస్వాసిని, వ్రతిని- ఈ యెనిమిది మంది రమణీమణులు నా భార్యలు, పదహారువేలమంది రమణులు స్యర్గంలోని అప్పరసల్లాంటి వారు, నాచేత రక్షించబడిన వారు. వీరి రక్షణ, పోషణ బాధ్యతలన్నీ నావి. వారి రాకపోకలు, ప్రవర్తన అన్నీ నే నెరుగుదును”.

మహర్షి విచార ముఖంతో “మిరు చెప్పేన సంగతులన్నీ నాకు తెలుసు. మా ప్లుత్రగణం తప్ప అన్నారు. కాని శాంబుడు మో పుత్రుడే అన్నాడు.

“నిశ్చయంగా. ఆ సమాధానం మికు ముందే చెప్పాను. శాంబుడు పదహీరు వేలమంది రమణులను గురించిన మా ఆరోపణ నేను విశ్వసించను' అన్నాడు కృష్ణుడు.

మహర్షి ముఖంలో కారిణ్యం. వ్యక్తమయింది. 'ప్రమాణం దొరకతే మారు విశ్వసిస్తారా?”

కృష్ణుడు నవ్వి “ప్రమాణం దొరికితే విశ్వసించటం విశ్వసించకపోవటం యీ ముంది? చాక్షుష సంఘటనే విశ్వాసం” అన్నాడు.

మహర్షి కొంచెం సేపు మెదలకుండా ఊరుకుని “అయితే అలాగే, ప్రమాణం దొరికే అవకాశం వచ్చినప్పుడు నేను మళ్లీ మా దగ్గిరకు వస్తాను. ఇవాళ్వికి సెలవు తీసుకుంటాను' అన్నాడు.

శాంబుడు 61

కృష్ణుని హృదయంలో యెలాంటి సందేహఛాయలూ లేవు. అమ్మాాసం కించిత్తు కూడా అతడి హృదయాన్ని చలింప చేయలేదు.

నారద మహర్షి ఆరోపణ నతడు పూర్తిగా తిరస్కరించాడు. అయితే మనస్సు అసలే చలించలేదా అంటీ కాదు. మహర్షి ఏదీ తొందరపడి మాట్లాడేవాడు కాదు. అతడి ప్రతి అడుగులోనూ యేదో ఒక ఉద్దేశ్యం ఉంటుంది. అతడు శాంబుని మోద పదహారువేల ప్రణయశీలురయిన ప్రియదర్శినులను గురించి యెందు కిలా నిరాధరమయిన ఆరోపణ చేశాడు? లేదా రమణీమణు లెవరయినా అతణ్ఞి చూసి యే అపవాస్యాలయినా చెయ్యలేదుకదా!

అయితే కృష్ణుడు నారదుని ఆరోపణ సంగతి యెవరితోనూ చెప్పలేదు. కుతూహల) కొద్దీ కొన్నాళ్ళు శాంబుని ప్రవర్తనను గమనించాడు. అతడ ప్రవర్త నలో యెలాంటి మార్పూ, విలక్షణత కనపడలేదు. శాంబుడు యుద్ధ విశారదు డయిన మహావీరుడు. ఇప్పుడు నారీసంగమం, ప్రణయశీళి, శృంగారశ్రీడాకొతు కాల మాద శాంబుని కాసక్తి రవంత యెక్కువ, తాను తన భార్యలతో, ఇతర రమణీమణులతో యెలా కేళివిలాసాలతో కాలం గడుపుతూంటాడో, అంతకంటె ష్యతిరేకంగా యేమో కనిపించలేదు.

కృష్ణుడు పదహారుమేలమంది రమణుల మనస్సులో యేమున్నదీ తెలుసు కోవాలనే ఉద్దేశంతో చెపులురిక్కించుకుని తీక్ష్య దృష్టితో వారిమధ్య తిరగాడా? తిరిగినా అతడేమయినా అనుమానించగలిగాడా? అతడు శత్రువిధ్వంసకుడు, మహా బలుడయిన వాసుదేవుడు. నరకుని వధించి అతడి చెరనుంచి యా పదహారు వేల రమణులకి విముక్తి కలిగించటమే కాదు. జాంబవంతుని దగ్గిరినుంచి శ్యమంతక మణిని విడిపించుకుని తీసుకు వచ్చాడు. సజ్రాచిత్తు కూతురు సత్యభామను వివాహం చేసుకున్నాడు. శ్యమంతకమణిని ధరించటం యే పురుషుడికయినా ఆకాంక్షణీయం. కాని పదహారువేలమంది రమణులను నరకుని బాధల నుంచి ఉద్ధరించి, భార్యులుగా స్వీకరించటం వల్ల శ్యమంతకమణిని ధరించలేక పోయాడు. సత్యభామకి ధరించాలనే కోరికగా ఉండేది, కాని ఆమె కృష్ణుడు వివాహం చేసు కున్న భార్య. కృష్ణుడు ధరించలేని దాన్ని తానూ ధరించలేదు. ఆ పదహారువేల మంది కృష్ణుని పుత్రుడు శాంబునిమాద యెప్పుడైనా ఆసక్తలు కాగలరా?

62 కాంబుఢడు ఇలాంటి సంఘటన యెన్నటికీ జరిగి ఉండదని కృష్ణుని ప్రబలవి్సాసం. సంగీతాచార్యుడైన నారద మహర్షి ఆరోపణను అతడు యేవిధంగాను విశ్వసించ లేకపోయాడు. విశ్వసించలేకపోవటమే కాదు, మహర్షి తన ఆరోపణను నిరూపించ లేడని స్థిరనిశ్చితుడైనాడు. తన కార్యకలాపాలను యథావిధిగా నిర్వర్తిస్తూ కాలం గడుపుతున్నాడు. అయితే కాలక్రమంగా అతడిలో వార్ధక్య లక్షణాలు పొడచూప సాగాయి. దాంతోపాటు యదువంశంలో రకరకాల వివాదాలు, విరోధాలు యేర్పడ సాగాయి. జీవితంలో అన్నిటికంటె రెండు ముఖ్యమైనవిగా విశ్వసించేవాడు కృష్ణుడు. వనవాస జీవితం, లేదా రాజ్యసముపార్ధన, ఐశ్వర్యలాభంతో సౌభాగ్య వంతుడవటం. ఈ రెండిటికి మధ్యగా ఇంద్రీయ భోగలాలసత్వంతో కాలం గడపటం మనిషిని అధఃపతితుణ్ణి చేస్తుంది. అరణ్యాల్లో యేకాంతంగా స్వల్చ్బ ధనంతో జీవితం గడపటంలో శాంతి ఉంటుంది. రాజ్యసముపార్థన మొదలయిన వాటిల్లో మనిషి బలపరాక్రమాలు, నీతి, కుటిలనైపుణ్యం, యుద్ధకార్యకలాపాల్లో విమగ్నుడవటం, క్రియాశీల జీవిత లక్షణం. ఈ రెండు జీవిత ప్రవాహాలమధ్య మనుష్యత్వానికి వికాసం కలుగుతుంది. మధ్యస్థత మనిషికి యేమి యివ్వలేదు. అలసత్వం, విలాసాలు, వాంఛలు నిశ్చింత జీవనయాపన సందర్భాల్లో ఇంద్రియ భోగాలు తప్పని సరి అవుతాయి. అప్పుడు యింక నూతన వికాసానికి అవ లంబన మేమా ఉండదు. మానవుని బలపరాక్రమాలు, తపశ్చర్య ఇవన్నీ సృష్టి స్వభావాలు. అవి నూతనరూపంలో ఉద్భాసితమవుతాయి. __ య అం కృష్ణుడు యదువంశంలో మహాబలపరాక్రమ పురుషుల మధ్య ఆ మధ్యస్థ తని గమనించాడా? అందరూ చిన్న చిన్న వర్గాలుగా తయారవుతూ, తమతమ వర్గాల్లో పరాక్రమాన్ని గురించి తగవులు పెట్టుకుని జబ్బలు చరుచుకోసాగారు. దానివల్ల గౌరవం యేమి పెరగలేదు. అందుచేత సంపదా పెరగలేదు. కృష్ణుడే క్షయము, లయమూ జరగబోతున్నాయని అందరికంటె బాగా తెలుసుకున్నవాడు. అమంగళపు ఛాయలు యదువంశంలో చూడగలిగాడా? కాని ఆ జరిగే పరిణామం యింకా భవిష్యత్తుగర్భంలో ఉంది. వ ఖీ వే వు ఠి ఫ్‌ ఫి వు వ వః వ నారదుడు ద్వారక వదిలి వెల్లినా శాంబుడు తనని లక్ష్యపెట్టకపోవటాన్ని మరిచిపోలేదు. కృష్ణుడు విశ్వసించకపోవటం ఆతడి మనస్సులో గ్రుచ్చుకుంది.

శాంబుడు 63 కావి అతడు తన ఆరోపణ విజమయినదే అని గట్టిగా విశ్వసిస్తున్నాడా? అసాధారణ. రూపవంతుడయిన శాంబుని మనస్సులో బహుశా తనని గురించి కొంచెం అహంభాపం ఉండొచ్చు. ఆ అహంభాపం కొంచెం కొంచెం ప్రద్యు మ్నుడు, చారుధేష్టులలో మాత్రంలేదూ? మహర్షి యీ అనుమానం కూడా అబద్ధంకాదు. వాసుదేవుడు మరీ అంత అసూయా రహితుడుకాదు. మహా మానవుడు అన్న అతడి గౌరవంకూడా అట్టీ కాలం నిలబడదు.

వస్తుతః శాంబుడు యెప్పుడూ ప్రణయలీలలంటీ అంత ఆసక్తికలవాడు కాదు. కాని అతడి ప్రణయసంభాషణలు, కూతూహలాన్ని రెచ్చకొట్లే ప్రేమలీలలు, ప్రణయినీగణంలో ప్రణయోద్దీపితములయిన శ్రీడాకౌశలాలు మరీ సులభసాధ్యాలు

అది అతడి తప్పుకాదు. కాని మహర్షి క్రుద్దుడయి ఇంత చెడ్డ అభియోగా న్నెలా చెయ్యగలిగాడు? ఆదీ తండ్రి రమణీగణంతో పుత్రుని జోడించి తండ్రితోనే చెయ్యటం. మహర్షి యీ అభియోగానికి నిజమైన ఆధారం యేమయినా ఉందా? ఉంది ఉండొచ్చు. ద్వారకకు యింతకు ముందు అత డెన్సోసార్లు వచ్చాడు. చాలామంది యాదవుల యిళ్లకు వెళ్తాడు. ఇలాంటి నిశ్చయం కలగటానికి అతడికి సముచితమయిన కారణం ఉంది. రూపవంతు డయిన శాంబుడు యాదవ రమణీ గణానికి అత్యంత ప్రియపాత్రుడు. కృష్ణుని పదహారువేలమంది స్రీలు శాంబుని గురించి వారిలో వారు అభిలాష ఉన్నట్టు మాట్లాడుకుంటూ ఉంటారని యెవరి నోటిమోదగానయినా విన్నాడా?

మహర్షికి నిశ్చయంగా కొంచెం తెలిసి ఉంటుంది. లేదా స్త్రీల మనస్సు విషయంలో వివిధదేశాల్లో కలిగిన అనుభవం అతడికి దృఢనిశ్చయాన్ని కలిగించి ఉంటుంది. అందుకని అత డంత పెద్ద ఆరోపణ చెయ్యటానికి సంకోచించలేదు. అతడు దేవతలు, అసురులు, గంధర్వులు, యక్షులు, నాగులు, మానవులు, సకల జాతి సంప్రదాయాల్లో స్త్రీల ఆచరణకి సంబంధించిన యెన్నోరీతులు, వైపరీత్యాలు క్షుణ్ణంగా తెలిసినవాడు. ఆ విషయంలో సందేహం లేదు.

నారదుడు ద్వారకకు మల్లి తిరిగి వచ్చాడు. ద్వారక వదలివెల్లిన అతడసలు దూరప్రాంతాని కెక్కడయిన వెళ్తాడా? వెళ్లలీదనిపిస్తుంది. బహుశా అతడు దగ్గిర

౮4 శాంబుడు లోనే మంచి సమయంకోసం యెదురు చూస్తూ ఉండి ఉంటాడు. వివిధ శ్రేణు లకు సంబంధించిన బుషుల్లో అతడకెవరూ వార్తలందించే వారులేదు అని అనుకో టానికి ఆధారం యేమాలేదు. అతడీసారి వచ్చిన్సపుడు ముందాగా రైవతక పర్వతాంతరాల్లో ఉన్న కృష్ణుని విలాసోద్యానవనానికి వెళ్లాడు. రైవతకంలోని విలాసోద్యానవనం రకరకాల చెట్లు, రంగురంగుల పూలతో నిండి ఉంది. క్రింద నేలంతా రకరకాల పూలు చిరురుటాకులు, పచ్చగడ్డి పరిచి మనోహరంగా ఉంది. ఆ ఉద్యానవనంలో పెద్ద తీపినీటిసరస్సు ఉంది.

నారదుడు దూరంనుంచి చాశాడు, కృష్ణుడు తన భార్యలతో, పదహారువేల మంది రమణలతో జలక్రీడాసుఖంలో నిమగ్నుడయి. ఉన్నాడు. నీటి మధ్య నానా రమణులు క్రీడాకౌతుకంతో వాసుదేవుని చుట్టై రాజహంసల్లా తేలియాడుతున్నారు. కొందరు. నీటిమధ్య నిహారాకాంక్షతో - చేపలు నీటిలో మునిగిన చెట్టుచుట్టూ తిరిగినట్లు - అతడి చుట్టూ తిరుగుతున్నారు. కొందరు కొందరు సురాపానంతో ప్రమత్తలయి రకరకాల సరాగాలాడుతున్నారు. తక్కిన సహచరిణులు తమచేతిలోని సురాపాత్రను ప్రక్కవారి కందిస్తున్నారు. కొందరు తమలో తామే కౌగిలించుకుంటూ వాసుదేవుని ఊహించుకుంటున్నారు. సహజంగా విలాసవనంలోనూ, సరస్సులోనూ ఉన్న రమణులు బిగ్గరగా నవ్వుతూ, ప్రొఢసల్లాపా లాడుతున్నారు. సరస్సుకూడా వారి ఉద్ధతకేళివిలాసాలకు అలలతో ఉద్వేలిత మవుతోంది.

కృష్ణుడుకూడా అపరిమితవాంఛతో ప్రియరమణీమణుల ప్రక్కన ఉండి, వారి కోర్కను తీరుస్తూ సంతోషపరుస్తున్నాడు. ప్రేమోజ్వలమయిన ఈ జలకేళిలో చెట్ల మోద పక్షులు కిలకిలారావాలు చేస్తున్నాయి. రంగురుంగుల పతంగాలు ఉద్యాన వనశోభను పెంపొందిస్తున్నాయి. రమణీగణంతోపాటు హంసలు కూడా మరొక వైపున వాటి ఆటలాడుకుంటున్నాయి.

నారదుడు గమనించాడు. సురాపానంతో మత్తిల్లిన రమణీగణం అవయవాల మోద భూషణాలు, వసనాలు జారిపోతున్నాయి. తమ నగ్నత విషయం మాద యెవరికీ దృష్టి లేనే లేదు. ఉండవలసిన అవసరం కూడా లేదు. రైవతకం మాద ఈ విలాసవనంలో, సరస్సులో ఒక్క కృష్ణుడు తప్ప యెవరూ ఉండటానికి వీల్లేదు. కృష్ణుడి విలాసవపనం కేళీసరస్సు దగ్గిరకు కృష్ణుడు తప్ప తక్కిన వారెవన్వ

శాంబుడు 65 రికీ ప్రవేశించటానికి అనుమతి లేదన్న సంగతి ద్వారకలో ఉన్నవారందరికీ తెలుసు. కాని దాని అర్ధం కృష్ణుడు యేదయినా అవసరం వచ్చినప్పుడు అక్కడి కెపరికీ పిలవడని కాదు. విలాసంగా విహరిస్తున్న సమయంలోకూడా నిత్యజీనితానికి సంబంధించిన అత్యవపసరాలనేవి వస్తూ ఉంటాయి.

తనకి మంచి అవకాశం రావటం నారదుడు గమనించాడు. సురాపాన మత్తులైన రమణుల యౌవన కామోన్మదహాస్యలాస్యకేళీధ్యనులతో విలాసవనం మాగ్రోగిపోతోంది. అతడునగరప్రాసాదానికి తిరిగివెళ్లాడు. ప్రాసాదానిక సమిపంలో పూపొదలమధ్య శాంబుడు సహచరిణుల' మధ్య ఉండటం చూశాడు. రూపవంతు డయిన శాంబుడు సహచరిణుల ఉల్లాసక్రీడలతో మరింత సుందరుడుగా కన్పిం చాడు. నారదుడు కొంచెం సంకోచం నటిస్తూ '*0బా! నీ సుఖానికి అంతరాయం కలిగించాలనే ఉద్దేశ్యం నాకు లేదు. వాసుదేవుడు ఇప్పుడింకా విలాసవనంలోనే ఉన్నాడు. అక్కడ అతడు నీరాకను గురించే తలచుకుంటున్నాడు.' అని చెప్పాడు.

శాంబుడు వెంటనే సహజమైన స్పృహలోకి వచ్చాడు. మహర్షి మాట యెప్పుడూ. అబద్ధం కాదు. తండ్రి తసమాటీ తలచుకుంటున్నాడని వినగానే, అతడు గబగబా విలాసవనానికి వెళ్తాడు. కృష్ణుడు యీ అసమయంలో తన విలాసవనం ్రీడాస్థలంలో శాంబువి చూసి తెల్లబోయాడు. కాని అతడి పదహేరు వేలమంది. రమణులు రూపవంతుడయిన శాంబుని చూసి ఉల్లాసంతో పొంగి పోయారు. వారి ఆరక్తసిక్త నేత్రాల్లో కామవాంఛ ఉద్వేలిత మయింది. కామోద్దీప నతో వారందరూ మాట్లాడకుండా ఊరుకోలేకపోయారు. కృష్ణుడక్కడే ఉన్నప్పటికీ శాంబుని రూపాన్నిగురించి వారు నిస్పంకోచంగా గుసగుసలాడుకో సాగారు.

నారదుడు యిది మొదటి మెట్టని గ్రహించాడు. యౌవనోద్దీపిత శరీరాలింకా వీటిలో మునిగి ఉన్నాయి. అయితే రమణులందరిలో ముగ్గురు మాత్రం కృష్ణుని కతిసమిపంలో ఆధోవదనలయి ఉన్నారు. వారు జాంబవతి, రుక్మిణి, సత్య భామలు. వారు నోట మాటరాక గంభీరంగా ఉండిపోయారు. వారిముఖాల్లో మత్తత కాదు, అసలు యేవికారమూ లేదు. నారదు డింతపరకు చాటున ఉన్నాడు. ఇప్పుడు కృష్ణుని యెదుటికి వచ్చి నిలబడ్డాడు. "

66 శాంబుడు

మహర్షిని చూడగానే అతడపట్ల గౌరవం వ్యక్తం చెయ్యటానికి అందరూ నీళ్ల లోంచి నిలబడాడరు. ఫలితం విరుద్ధ్రమయింది. నారదుని పట్ల గౌరవం ప్రదర్శించ బోయి, రమణులందరూ శాంబునికి తమ యౌవనాన్ని చూపటం లోనే ఉత్సాహితు లయారు. వారు అంగప్రత్యంగాల వివిధభంగిమల సహకారంతో, శాంబుని యెదుట తమ కామోద్రేకాన్ని స్పష్టంగా వ్యక్తం చేశారు. అతిసురాపానం వల్ల ఉన్మత్తలయన వారు శాంబుని సంయోగాన్ని కోరుతూ, తమ అపూర్వ సౌందర్యాన్ని అనావృతం చేశారు.

నారదుడు కృష్ణుడు ఒకసారి ఒకర్నొకరు చూసుకున్నారు. మరుక్షణంలోనే వాసుదేవుడు బాధతో, క్రోధంతో స్త్రీలకేసి నిప్పులు కక్కుతూ చూశాడు. నారదుని యింకేమా అడగలేదు. అడగాల్సింది కాడా యేమా లేదు. నారదుడు తాను 'శ్రమాణం చూపతలచుకున్నది ప్రత్యక్షంగానే చూపించాడు. ౬౮క పరిణామం యేం జరుగుతుందో చూస్తూ నుంచున్నాడు. కృష్ణుడు రమణీగణం కేసి తీక్ష్యంగా చూసి నిందిస్తూ, “మారు నా అధీనంలో ఉన్నవారయికూడా నికృష్ణంగా ప్రవర్తించారు. మదోన్మత్తలయి. మిరు పడుపుకల్తెల్లా ప్రవర్తించారు. నా మరణానంతరం తస్కరుల చేతుల్లో అవమానితలై బాధితులవుదురు. గాక” అని శపించాడు. కృష్ణుడి శాపం తగలని వారు రుక్కిణి, జాంబపతి, సత్యభామ. ఎక్కివారందరూ తమ శాపాన్ని ఊహించుకుని విలవిలాడిపోతూ, ఆర్తకంఠంలో వాసుదేవుని క్షమాభిక్ష నర్థించారు. విలాసవనంలో జలకేళిహాస్యాలాపాలతో మోగిపోయిన శ్రీడాప్రదేశం విషాదంతో మునిగిపోయింది. “భవిష్యత్తులో దాలవ్య బుషివద్ధ మిరు మామూలుగా జీవితం గడప్‌ ఉపాయాన్ని తెలుసుకుంటారు" అని చెప్పాడు కృష్ణుడు.

తర్వాత కృష్ణుడు - పిడుగు పడ్డట్టు భయంతో నిశ్చేష్టుడయి తల వంచుకుని ఉన్న శాంబుని కేసి చూశాడు. శాంబుని అసామాన్య రూపంకేసి తీక్ష్హంగా చూడటంతో అతడి క్రోధాగ్ని ప్రజ్వలితమయింది. పుత్రుణ్ణి ఆతడు 'నీయీ రమణీ మోహనరూసం లుస్తమయిపోవుగాక! కుష్ణురోగపు కురూపితనం నిన్ను గ్రసించుగాక! అవి శపించాడు.

శాంబుని సర్వాంగాలూ భయంతో కంపించి పోయాయి. అతడు చేతులు జోడించి, మోకాళ్లమీద వంగి, వాసుదేవుని పాదాలమోద వాలి, గద్గద కంఠంతో “నాన్నగారూ! నేను బుద్ధిపూర్వకంగా మో ఉద్వానవనానికి రాలేదు. నేను పుట్టి

కాంబుడు 67 వప్పట్నుంచి మో ఆజ్ఞానుపర్తి అయిన సేవకుణ్ణి. మిరు జగద్విభ్యాతులయిన వాసుదేవులు. పురుషోత్తమా! జనార్దనా! వృష్టిసింహావతారా! ఈ జగత్తులో మనుషుల్లో, ప్రకృతిలో అంతటా మోరు వ్యాపించి ఉన్నారు. విశ్వబహ్మాండంలోని అమోఘపరివర్తనకాని, మానవుల ఆంతర్యాల్లోని భావాలు కాని మికు తెలియ కుండా ఉండవు. మోరు దుఃఖితులవటం చూడటంకంటి నాకు మరణమే శ్రీయస్సు. నేను యేపాపమూ యెరుగనని మికు తెలుసు. నేను మా గర్భసంతా నాన్ని జీవితంలో దీనికి సాటియెన సుఖంగాని, గర్వంకాని నాకింకేమోలేదు. మా తక్కిన పుత్రులలాగా నేను యెన్నడూ ఎలాంటి నీతివిగ్లితమయిన కార్యమూ చేయలేదు. మాకు విచారం కలిగి ఉండొచ్చు. ఇంత కుసుస్కారపూరితంగా ప్రవర్తించే సాహసం నా మనస్సులో తొంగి చూడలేదు. సర్వజ్ఞా! మిరు నాకెందు కింత దారుణమయిన శాపం విధించారు?” అని వేడుకున్నాడు

కృష్ణుడు ఆక్షణంలో సమాధాన మేమా చెప్పలేకపోయాడు. పిడుగుపాటు తర్వాత స్తబ్ధత ఆపరించినట్లు, అతడాక్షణంలో మానం వహించాడు. మహర్షిమాద కాని, రమణీగణంమోద కాని, పుత్రునిమోద కాని, ఉద్వానవనంమోద కాని వేటి మోద అతడి దృష్టి లేదు. అయితే అతడి పాల నేత్రదృష్టి శూన్యంగా లేదు. అతడెదో స్థాణువులా ధ్యాననిమగ్ను డయినాడు.

మహర్షి తనలో తాను నవ్వుకున్నాడు. 'అసూయ' “ఆసూయ' అని తనలో తాను గొణుక్కున్నాడ్రు, 'వాసుదేవా! నీజ్ఞానమే నిన్ను సర్వజ్ఞుణ్ణి చేసింది. జ్ఞాను లయి ఉండికూడా ఈ వయస్సులో మో మనస్సువి మల్లీ స్త్రీల ప్రవర్తన కేసి, మనోభావాలకేసి మల్లించారు. మోరూపవంతుడయిన పుత్రుని యెదుట, మో రమణీ గణం కామలోలురయితే యెంత దుస్పహమయిన ఈర్ష్య గుండెల్ని పీడిస్తుంది? పురుషోత్తమా! మిరు మో. పుత్రుని నిర్దాక్షిణ్యంగా శపించకుండా ఉండలేక పోయారు. మిరు ప్రమాణం అడగారు. నేను ప్రమాణం చూపించాను. నేను అబద్ధం చెప్పి శాంబుని యిక్కడికి తీసుకొచ్చాను. అది తప్ప చాక్తుష ప్రమాణా నికి వేరీ ఉపాయం లేకపోయింది. కాని శాంబుడు *“నిరపరాధి' అని మాకు తెలిసి కూడా ఈ శాపం యిచ్చారు. ఆంతర్యంలోని వికారానికి తిరుగులేదు. వాసుదేవా! నేవింక ఒక్క క్షణం మాత్రం యిక్కడ ఉంటాను. ఆ పరిణామాన్ని చూసి మాత్రం వెడతాను - పుత్రుని వేడికోలుకి మోరు శాపాన్నుంచి విముక్తుణ్ణి చేస్తారో లేదో!

68కి కాంబుడు విముక్తుణ్ణి కనుక చేసేట్లయితే నా ఉద్ధేశ్యం వ్యర్థమవుతుంది. శాంబునికి నేనే శిక్ష విధించాలనుకున్నానో అది నెరవేరదు.”

శాంబుడప్పుడు కృష్ణుని పాదాలమోద దీనంగా వేడుకోసాగాడు - “నాన్న గారూ? మో పుత్రులలో యెవరూ మా అదుపు తప్పి ప్రవర్తించలేదు. నేనూ ప్రవర్తించను. చిన్నప్పట్నుంచి మా దగ్గిర, మనవంశంలోని యితర ఆస్త్రవిశారదుల దగ్గిర అస్త్రవిద్య అభ్యసించాను. యుద్ధవిశారుదుడని నాకేదయినా పేరు ఉంటీ ఆది మోరనుగ్రహించినదే. మో నాయకత్వంలో, మో నిర్దేశానుసారం మహా బలాలు లయిన జరాసంధుని సేనాధిపతులతో యుద్ధం చేశాను. మిరు లేనప్పుడు యీ ద్వారక యొన్నిసార్లు శత్రువులచేత ఆక్రమించబడిందో, అన్నిసార్లు యదువంశంలోని వీరులందరితోపాటు నేనుకూడా నా శక్తికొద్దీ యుద్ధంచేశాను. ప్రద్యుమ్నుడ్రూ నేనూ అఆ బల్తాలి అయిన సాల్వునితో యుద్ధంకేసి, అతణ్ణి ద్వారకకు దూరంగా తరిమి వేశాం. సౌొభ నగరానికి వెళ్లి సాల్వుని మా చేతులమోదుగా వధించారు. ఆది మా మహమాన్విత కీర్తి. రాష్ట్ర సాంఘిక, సాంసారిక విషయాల్లో మోనుంచే శిక్షణ పొందాను. రమణుల విషయంలో యెవరితో యెలా ప్రపర్తించాలో ఆ సునీతిజ్ఞానం మో వద్దనుంచే పొందాను. పృథివిలో అపరిమిత రమణీగణానికి రక్షకులు, పోషకు లయిన ఫురుషులుమోరే. నన్ను క్షమించండి. నాకు శాపాన్నిన్వకండి.”

కృష్ణుని స్తబ్ధత మౌనం సడిలిపోయాయి. అయినా అతడు కొన్నిక్షణాలు తూప్ణీధాపం వహించి ఊరుకున్నాడు. తర్వాత 'శాందా! అది సాధ్యంకాదు' అన్నాడు.

శాంబుని ఉజ్వలకాంతి శరీరం స్వేదసిక్తముయి పదే పదే కంపించింది. నారదుడు వెంటనే అక్కడినుంచి వెల్లిపోయాడు. అతడు వినతలచిన చివరి మాట యేదో అది విన్నాడు. అతడు ఉద్యానవనం వదిలి నగరం వైపుకి వెల్లిపోయాడు. కృష్ణుడు ఒకసారి అటువైపు చూశాడు. అతడి ముఖంలో విషదఛాయ అవరిం చింది. జాంబవతి, రుక్మిణి, పత్యభామల కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయి. తక్కిన రమణీ గణం - ద్వారకానగరిలోని అనంతవిలాస సుఖవాంఛకు మారుగా శా్రభయంతో ఉద్విగ్నులయి, రానున్న విషాద పరిణామ విచారంలో మునిగిపోయారు. దాలవ్య మహర్షి పేరు మనస్సులో జపించ సాగారు.

శాంబుడు ౮

కృష్ణుని కళ్లల్లో ముఖంలో, హృదయంలో యెలాంటి కోపోద్రేకం వ్యక్తం కాలేదు. 'శాంబా! ఒక్క శాపంతోనే అన్ని కష్టాల్లోంచి విముక్తి కనుక పొందగలిగితే, నేను గదను, చక్రాన్ని ధరించి శత్రువుల్ని వధించవలసివచ్చేదే కాదు. శాసమనేది శేవలం మనస్తాపంనుంచి వెలువడేది కాదు. సామాన్య మానవులు ఒకర్నొకరు యెలా దూషించుకుంటారో, నాశాపం అలాంటిది కాదు. జరగనున్న భవితవ్యం యేదో అదే శాపరూపంలో వెలువడింది. నీ జాతకచక్రంలోనే నీకీ భయంకరవ్యాధి సంప్రాప్తిస్తుందని రాసి ఉంది. దాన్నీ నేను క్రోధోద్రేకంలో మాత్రం ఉచ్చరించా నంతే. నీ జాతక ప్రభావరీత్యా అ వ్యాధి బయలుపడే సమయం దగ్గిరకొచ్చింది. దొండపడులాంటి నీ శరీరంలోని యీరక్తిమ నీకు కన్పించటం లేదు. అయితే నిన్ను చూసి రమణులందరు కామోద్రికలయినారని కోపంతోనే నీకు శాపాన్నిచ్చా నవి ఆంగీకరిస్తున్నాను” అన్నాడు కృష్ణుడు. .

శాంబుని స్వేదసికమయిన శరీరంలో ప్రకంపన కొంచెం కొంచెం కుదట పడింది. అతడు తన శరీరంకేసి పరిశిలనంగా చూసుకుని “నాన్నగారూ అదే కనుక యథార్ధగా జరిగితే, నాకు మళ్లీ ఆరోగ్యం కలిగే ఉపాయం చెప్పండ' అన్నాడు.

కృష్ణుడు ఒక్క క్షణం ఆలోచించి, నువ్వు నారద మహర్షికి ఆగ్రహం కలి గించావని యిప్పుడు గ్రహించాను. నువ్వు మహర్షికి యివ్వపలసిన గౌరవం యివ్వలేదు. వీ వ్యాధి ప్రస్ఫుటం కాగానే నీవు ఆ మహర్షి దగ్గిరికి వెళ్లటమే సమం జసం. అతడు దేవలోకంనుంచి అన్ని ప్రదేశాలకు పర్యటిస్తూంటాడు. ఎన్నో విచిత్ర ప్రదేశాలు, సంప్రదాయాలు స్వయంగా చూశాడు. ఒకవిధంగా నా కంటి అతడే అనుభవం, జ్ఞానం విసృత మయినవి. నీవు తన దగ్గిరకే వస్తావని బహుగా అతడకి తెలిసీ ఉంటుంది. నేనూ అదే ఉపాయం ఛచెపుతున్నాసు. నీవు మహరిని అన్వేషిస్తూ వెళ్లు అన్నాడు.

శాంబుడు చలించని కంఠంతో నాన్నగారూ! జీవితంలో అనివార్యంగా ఆకస్మికంగా వచ్చి పడేదాన్ని మనం అదృష్టమని తలపంచుతాం. ఈ శాపం నా అదృష్టం. నేను యీ వయస్సులోనే అదృష్టపు యెగుడు దిగుడులు తక్కవేమా చూడలేదు. ఒకప్పుడు మహాబలుడయిన సామ్రాట్‌ జరాసంధుడు యదువంశ సంఖ్యాబలాన్ని తగ్గించాడు. వారిని భయభీతుల్ని చేశాడు. ఆ జరాసంధు డప్పు

70 శాంబుడు డెక్కడున్నాడు? యదువంశం సగౌరవంగా నిలిచి ఉంది. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో యుద్ధమే కావాలని కోరుకున్న కౌరవు లందరూ నిర్మూల మయిపోయారు. పాండ వులు కూడా క్షీణబలులయినారు. అయినా యెవరూ నిశ్చేష్టులుగా కూచోలేదు. నా అదృష్టంలో ఇది అవివార్యమయిన దుష్పరిణామం అని తెలిసినా, నేను నిశ్చేష్టు విలా కూచోను. అవసరమయితే విముక్తి కోసం నేను యీ పృథివి, దేవలోకం, అంతరీక్షం అన్నిచోట్లకు వెడతాను. నాకు మిరు సెలవిప్పించండి" అన్నాడు, శాంబుడు తండ్రి పాదధూళి తీసుకుని శిరస్సుకి రాచుకున్నాడు. కృష్ణుడు శాంబుని మస్తకం అఫఘ్రాణించి, జాంబవతికేసి చూశాడు. జాంబవతి కళ్లనిండా నీళ్లు తిరిగాయి. శాంబుడు దగ్గిరకెళ్లి తల్లి పాదాలకు నమస్కరించాడు. రుక్మిణి, సత్యభామలకు కూడా నమస్కరించాడు. జాంబవతి శాంబువి శిరస్సు ఆభ్రూణించి పసిపిల్లవాడిలా గుండెల దగ్గిరకు తీసుకుంది. పుత్రస్పర్శవల్ల జాంబవతి పాల్లిండ్ల నుంచి పాలు ధారగా కారాయి. ఆమె అశ్రురుద్ధ కంఠంతో “నీవు శాపవిముక్తుడివి కావాలి. వీ మోహనరూపం నువ్వు మల్లీ పొందాలి*. అని ఆశీర్వదించింది. శాపభయంతో భీతిల్లిన పదహారువేలమంది రమణులు కూడా యీ దృశ్యం చూసి కన్నీరు కార్చారు. వారు యేకారణం వల్ల వాసుదేవుని శాపానికి గురిఅయి నారో, వారి స్త్రీ హృదయం శాంబుని చూడటంతో ఇప్పుడూ. విమోహిత మయింది. రూపవంతులయిన పురుషులను చూస్తే స్త్రీలకు అనాదినుంచి కలిగే ఆకాంక్ష యి శాసంవల్లనే చిరస్థాయి అయింది. శాంబుడు విలాపోద్యానవవం నుంచి వెల్లిపోయాడు. వు వ న! వః శ క! న! న! వి వి ఫ్‌ శాంబుడు నగరికి తిరిగివచ్చాడు. అప్పడతడి అవయవాలు స్వేదసిక్తంగా లేవు. అభిశప్తు డయిన అతడు తనలో తాను నిమగ్నుడయి, విముక్తి మార్గం ఆలోచించాడు. ప్రాసాదానికి సమిపంలో, రమణీయమయిన పొదరింటిలో, అతడి సహచరిణులు వ్యాకులపాటుతో అతడికోసం యెదురుచూస్తూన్నారు. అతడటు వైపు భగ్నహృదయంతో, విషాదదృష్టితో చూశాడు. కాని అటువైపు వెళ్లలేదు. యుద్ధవిశారదుడైన శాంబుడు, రతివిశారదుడ్రైన శాంబుడు తన బాహువులెత్తి చూసు కున్నాడు. నిజంగా నాలుగు వైపులా ఉండేవన్నీ ప్రతిబింబించే అతడ బాహువులు మరింత రక్తవర్దితంగా కన్పించాయు. అతడు ప్రాసాదంలోకి వెళ్తాడు.

శాంబుడు 71

ప్రసాదంలో యెంతోమంది దాసదాసీజనం ఆటుయిటు తిరుగుతున్నారు. ఛంబుడెవరివైపూ చూడకుండా అంతఃపురంలోకి వెళ్తాడు. అక్కడ యెన్నో సువర్ధా భరణాలు, వివిధ సమయాల్లో ప్రాప్తించిన మణులు, ప్రతిగదిలోనూ రమణీయ మయిన పాన్చులు, రకరకాల గృహసామగ్రి, వివిధదేశాల వస్త్రాలు, దుస్తులు వేటికేసి చూడలేదు. వస్తుతః అవన్నీ అతడకెంతో ప్రియమయినవి. శాంబుడు అంతఃపులోకి వెళ్లటం చూసి రమణీగణం సెలయేటి ప్రవాహంలా అతడివైపు పరుగెత్తారు. శాంబుడు తలుపులు మూసి పెద్ద స్వర్గదర్పణాన్ని చేతిలోకి తీసుకున్నాడు. తన ప్రతిబింబాన్ని చూసుకున్నాడు. ఆశ్చర్యం! తండ్రి అబద్దం చెప్పలేడు. పరిశిలించి చూసుకున్నాడు. అతడి ముక్కు, చెవులు, కనుబొమలు మొదలయిన చోట్ల ఉబ్బు కన్పించింది. ఇదేమిటి? వాసుదేవని శాపమాత్రంచేతనే యిలా జరిగిందా? అతడన్న మాటలవల్ల యిలా కన్పిస్తోందా? అతడు జాతకంలోని భవితవ్యాన్ని ఉల్లే థించాడు. బహూశా శాపానికి మూలకారణం యిదే అయి ఉండొచ్చు. కాని శాంబుడు యీ సంఘటనను తండ్రి శాపం తప్ప మరోక విధంగా ఊహించలేక పోయాడు,

శాంబుడు సువర్ధదర్పణాన్ని ప్రక్కన పెట్టీశాడు. రమ:'గణంలో లక్ష్మణను మాత్రమే లోపలకు రమ్మన్నాడు. అమె బలాత్కారంగా అపహరించి వివాహం చేసుకున్న దుర్యోధనుని పుత్రిక. లక్ష్మణ సర్వాంగసుందరి. సర్వాభరణ భూషిత. కావి శాంబుడు సభీజనాన్ని సహచారిణులను వారించటం చూసి విస్మితురా లయింది. ప్రియసభీమణులందరూ విస్తుపోయారు. అశుభాన్ని శంకించి కంపించి పోయింది ఆమె. సంశయిత కంఠంతో “ఏమయింది మికు? మోరిలా కన్పిస్తున్నా రెందుకని?” అని అడగింది.

శాంబుడు కుతూహలంతో "నేనెలా కన్పిస్తున్నాను లక్ష్మణా?” అని అడిగాడు.

లక్ష్మణ అ ప్రశ్నను ఊహించలేదు. శాంబుని ప్రశ్నకి ఒక క్షణం తటపటా యించి “మా కళ్లు ముఖం వాడిపోయాయి. దుఃఖంతో క్రుంగిపోయి. విషాద భారంతో ఉన్నట్లు కన్పిస్తున్నారు. నారదమహర్షి మిమ్మల్ని యెక్కడికి పిలిచుకుని వెళ్లారు? కొంచెం సేపటి క్రితంవరకు మారు హాయిగా సంతోషంగా ఉన్నారు. ఇప్పుడింత విచారం, దుఃఖం యెందుకు?” అని అడిగింది.

72 శాంబుడు

శాంబుడు లక్ష్మణకి అన్ని సంగతులూ చెప్పాడు. లక్షణ అస్ఫుటమయిన కంఠంతో “శాపమా!” అని ఆక్రందించింది. “మిరు రమణీమోహనులని ద్వారక లోనివా రందరికీ తెలుసు. తెలిసికూడా శాపం విధించట మెందుకు?” అన్నది.

“లక్ష్మణా! శాపం ప్రశ్నకతీతం. అది తిరుగులేనిది. అనివార్యమైనది. ఇది విధి పరిహాసం కాదు, నిర్దేశం. ఇది అగౌరవించటానికి వీల్లేనిది. నేను ఇకనుంచి మిడు విడిగా ఉంటాను. నగరస్రాకారానికి వెలుపల కొన్నాళ్లు వేచి ఉండి, మహర్షిని సందర్శించి, ఆయన ఆదేశాన్ని స్వీకరిస్తాను. మహర్షి యెలా ఆదేశిస్తే అలా చేస్తాను. అన్నాడు శాంబుడు. లక్ష్మణ రానున్న వియోగానికి భయాకులిత అయింది. “అహా( నేను మిమ్మల్ని యెక్కడికీ వెళ్లనిన్వను. మోరెక్కడికివెడతే మేనూ మో వెంట అక్కడికి వస్తాను.

శాంబుడు శాంతంగా “లక్ష్మణా! నారదమహర్షిని దర్శించిన తర్వాతనే ఈ విషయంలో నిర్ణయం తీసుకోటానికి వీలవుతుంది. అతడు అదేశస్తే అప్పుడు నాతో పద్దువుగాని. అయితే చాలా త్వరలోనే నాకు వ్యాధి సంక్రమించబోతోందని తెలుస్తోంది. వ్యాధి పూర్తిగా శరీరాన్ని వ్యాపించేంతవరకు నేను నగరం వెలుపల ఉంటాను. తర్వాత మహర్షి దర్శనం చేసుకుంటాను” అని చెప్పాడు.

లక్ష్మణ హృదయవిదారకంగా యేడ్చింది. ఆమె శాంబుని ఆలిగనం చేసుకుని, అతడి ప్రతిఅవయవాన్ని పరిశీలించి, సందిగ్గతతో “సువర్ధ దర్పణంలా ఉజ్వల మయిన మో అవయవాల్లో నాకు రవంతకూడా పరివర్తన కాని, వ్యత్యాసం కావి కన్పించటం లేదు. ఇదంతా మా తండ్రి శాపంవల్ల కలిగిన మనోవికారం, భ్రాంతి. ఇప్పటికీ మో శరీరంలో నా ప్రతిబింబాన్ని చూడగలుగుతున్నాను. మోరిప్పటికీ లోకంలోని పురుషులందరూ యీర్య్యపడే బలిష్ట రూపవంతులుగానే ఉన్నారు. తండ్రీ శాపం పుత్రునిపట్ల అపేక్షతో ఉచ్చరించే మాటీ. వ్యాధిభయాన్నిి ఇల్లువదలి వెళ్లాలనే వాంఛను మనసులోంచి దూరం చేసుకోండి" అన్నది.

శాంబుడు లోపల్లోపల నవ్వుకున్నాడు. అది జాలికొలిపే బాధాకరమయిన నవ్వు. “లక్ష్మణా! తండ్రి శాపం కాదు. వృష్టిసింహావతారపురుషుని అవమానిత హృదయంలోంచి పొంగిన శాపం మరొక వ్యక్తి మొద పడింది. ఇక్కడ తండ్రీ కొడుకుల మధ్య కలిగిన ఆవేశం కాని, కోపం కాని యేమీ లేదు. నీకు జరిగిన

శాంబుడు 73 సంఘటనంతా చెప్పాను. వాసుదేవునిలాంటి వ్యక్తి హృదయానికి తగిలిన ఆఘాతం వల్ల కలిగే నష్టం యెంత భయంకరంగా ఉంటుందో నువ్వు ఊహించగలవు. అదీ కాక నువ్వు నా మనోవికారం, భ్రాంతి అంటున్నది నిజంకాదు. తండ్రి యెప్పూడూ అబద్ధం చెప్పరు. నేను నారూపాన్ని పరిశిలించుకోవటంలో పొరపాటీమా పడలేదు. మనోవికారం కాని, మమకారం కాని యేన్నీ నన్నావరించలేదు. నాన్నగారి పద హారువేలమంది స్త్రీలు కామోద్రేక చేష్టలు నేను గమనించాను. వృష్టిసింహునికి అంతకోపం రావటానికి సరిఅయిన కారణం నేను తెలుసుకోగలిగాను' అన్నాడు.

భర్శృవియోగ వ్యాకులిత అయిన లక్ష్మణ అర్హహృదయం యే యుక్తులను అమోదించలేకపోయింది. ఆశ్రునేత్రాలతో, అభిమానభరిత కంఠంతో 'రతిగాస్త విశారదా! ద్వారకామోహనా! కామోద్రిక్రలయిఎ రమణీగణప్రవర్తనలో మాత్రం తప్పే ముంది? మారు ఆరమణులను మో రూపంతో కామపీడుతలను చేయలేదు. నాకు తెలుసు. మాతృగణవ్యతీతలయిన ద్వారకలోవి సుందరీ మణులందరికీ మిరు ఆకాంక్షిత పురుషులని, సర్వజ్ఞులయిన వృష్టింహులకు మాత్రం తెలియదా? పద హారువేలమంది ప్రీలను నిస్సంకోచంగా స్వీకరించిన కారణం మూలంగా తాను అనాచారవర్తునుడి నన్న భావంతో పుణ్యప్రదమయిన శ్యమంతక మణిని ధరించ లేకపోయారు. హలాయుధులు, ముసలధారి, దుర్దాంత యదువీరులయిన బల భద్రులకు కూడా ఆశ్యమంతకాన్ని ధరించటానికివ్వలేదు. బలభద్రు లెప్పుడూ సురాపానమత్తులయి. ఉంటారు కనుక. అలాంటప్పుడు రమణుల కామోచ్చ్వసిత కారణంగా మిమ్మల్నెందుకు శపించారు? అన్నది.

శాంబుడు గంభీరుడయి. “లక్ష్మణా! ప్రియతమ సులక్షణా! మహాపురుషుల శాపం ప్రశ్నించటానికి వీల్లేదని నీకు ముందే చెప్పాను. అదీకాక యదువంశంలోని కుమారగణం వారితండ్రుల్ని గురించి విమర్శనలను వినటావి కలవాటుపడ్డవారు కాదు. తండ్రి శాపం అలంఘనీయం. వారు నాకు విముక్తిమార్గాన్ని సూచించారు. ఇప్పుడు ఆమార్గానే నా ప్రయాణం' అన్నాడు.

లక్ష్మణ పొంగిపొర్లుతున్న యేడుపుతో “ఏమి మా దౌర్భాగ్యం! నేను క్షణ మయినా నా భర్తని విడిచిఉండలేను. నన్ను అపహరించిన సమయంలో నా తండ్రి అడ్డుపడటం వల్ల భూకంపంతో హస్తేనాపురమే కుంచించుకుపోయింది. నేను కంఠ

74 కాంబుడు లగ్ననై ఉంటీతప్ప ఒక్కరోజుకూడా గడపలేని పురుషులు, తండ్రి మూలంగా అభి శప్పులియి, ఈనాడు నన్ను పరిత్యజించి వెడుతున్నారు' అని విలవిల్లాడింది.

శాంబుడు లక్ష్మణను ఊరడిస్తూ "నేను శాపవిముక్తుణ్ణి కాగానే మల్లీ తిరిగి వస్తాను" అన్నాడు.

ప్రీ హృదయం యీ సాంత్వనకి ఊరడిల్లలేదు. శాంబుని కౌగలించుకుని రక రకాలుగా తన బాధను వెల్లడించసాగింది. “మిరు నగిరి వెలుపలికి వెళ్లట మెందుకు?” అని అడిగింది.

శాంబుని విశాలవక్షస్థలం పెద్దనిట్టూర్పుతో బరువెక్కింది. ఆ ఆదుర్దాను వ్యక్తం చెయ్యకుండా 'లక్ష్మణా! వ్యాధి న్ను పూర్తిగా గ్రసించకముందే నేను నా ప్రియజనుల దృష్టికి దూరంగా వెళ్లతలచుకున్నాను” అన్నాడు.

లక్ష్మణ ఆమాట విని యెంతో శోకాకులితురా లయింది. ఈ బలిషుడు, రూపవంతుడయిన పురుషుని ఆంతర్యంలోని వేదన ఆమె గ్రహించింది. ఆతడు నగరంలో వీథిలో వెడుతూంటే, అతణ్థి చూడటానికి స్త్రీలందరూ ఆత్రంగా పరుగె త్తుకుని వస్తారు. అతడు అసహ్యంగా వికృత శరీరంలోతో నగరం మధ్య యెలా ఉంటాడు! అప్పుడు లక్ష్మణ భర్త యెదుట అభరణాల్ని వసనాన్ని వదిలేసి, దుఃఖథావేగజడిత కంఠంతో “పరమసుందరా! యువతీమనో విశారదా! ఈ దారుణ మయిన దుఃఖసమయంలోకూడా మో పొందుకోసం తహతహలాడుతున్నాను. మా విశాలబాహువులతో, వక్తస్సుతో నన్ను గట్టిగా నొక్కివెయ్యండ” అన్నది.

ఇాంబుడు శాంతంగా, నిర్వికారంగా లక్ష్మణను తన గుండెలకు హత్తుకున్నాడు. కాని మనస్సులో “ఆహా( ఏమిటీ శాపం! కురువంశంలోని అవిస్మరణీయురా లయిన యీ యువతీరత్నంతో సంగమానందంలో కూడా రవంత సుఖానుభూతి అనేది లేదు. జీవిత ప్రవాహం యెంత ఆశ్చర్యకరమైన స్వప్నం. దుర్‌జ్చేయమయిన అత్మానుసంధానంతోనే జీవితాన్ని వశం చేసుకోవాలి. నా సమగ్ర జ్ఞాపకశక్తి ఇప్పుడు సంస్కారవశవర్తి' అనుకున్నాడు. ఖీ జ ఠః ఖః వ శ శ వః శ ఈ శ

ఇాంబుడు 75 శాంబుడు నగరస్రాకారం వెలుపల అందరి దృష్టికి చాటుగా, "సముద్రపుటొడ్డుకి సమిపంలో ఇసుకతిన్నెమోద, సంవత్సరాంతందాకా గడపటానికి ముందే తండ్రి శాపం, భవితవ్యం శరీరమంతటా ప్రబలంగా బయటపడింది. అతడు పగటివేళ సాధారణంగా తిన్నె పైకి వచ్చి కనిపించేవాడు కాదు. ఒడ్డున ఉన్న పర్వతగుహలో కాలం గడిపేవాడు. పర్వతం మోద, చుట్టుప్రక్కల వృక్షాల్లో, వీటి దగ్గిర మట్టిలో దొరికే ఫలమూలాదుల్ని - సంగ్రహించ గలిగిన వాటితోనే ఆకలి తీర్చుకునేవాడు. పర్వతంమోదనుంచి సన్నగ్రాపారే తీయని సీలయేటి నీటితో దాహం తీర్చుకునే వాడు. నగరరక్షకులు ఆశ్వారూఢులై. నగరం చూట్టూ. గస్తేతిరగటానికి బయలుదేరి నప్పుడు యెప్పుడూ వారి యెదుటుచే వాడుకాదు. సూర్యస్తమయాక అతడు తిన్నెమోదికి బయల్వెడలి వచ్చినప్పుడు, నగరద్వారపాలకుల ఘంటానినాదాలు విన్పించేవి. రైవతకపర్వతం, నగరదీపమాలికలు, అతడి కళ్లకి కన్పిస్తూండేవి. వగరంలోని విలాసినుల నవ్వులలో, కిలకిలారావాలతో, విలాసపురుషులకేసి క్రీగంటి రాజపురుషుల్ని నగరంలోని పణ్యాంగనలు మధురమైన సంగీతనృత్యాదులతో వీథి గుమ్మాలదగ్గిరకి వెళ్ళి అలరిస్తున్నారు. ప్రవాసులయిన ఇంద్రప్రస్థపురవాసులు, పాంచాలవాసులు, తదితరదేశియులు ద్వారకలో రాత్రి విలాససంచారానికి బయలు దేరారు. ఆలయాల్లో, ఇళ్లల్లో మంగలకరమయిన శంఖారావాలు, ఘంటాధ్వనులు అన్నీ విన్చిస్తున్నాయి. శాంబునికి దూరంగా ఉన్న ఇసుకతిన్నెమాదనుంచి చీకట్లో యేమో కన్పించటంలేదు. కాని అన్నీ అతడి కళ్లకి కట్టినట్లు యెదురుగా మెదలు తూనే ఉన్నాయి. శాంబుని గృహాంగణం, అంతఃపురం యెలా ఉన్నాయి? అతడు నిర్వికారంగా ఉండాలని ప్రయత్నించినా, ఆసంగతులన్నీ కడలిపొంగులాగా అతడి హృదయంలో అలలు అలలుగా రేగుతూనే ఉన్నాయి. అతడి యింటి ముందు, అంతఃపురం లోనూ దీపాలు వెలుగుతున్నాయా? లక్ష్మణ చేతులు ముఖానికి కప్పుకువి, చీకట్లో దిగులుగా కూర్చోలేదుకదా! మాతృగణం మనస్సులో వ్యథపడటం లేదుకదా! నాన్నగారు వికలమనస్కులయి, విచారంగా కూర్చోలేదు కదా! బంధుమిత్రులు కాసు కన్పించకపోవటంతో ఆశాభంగం పొందలేదు కదా!

76 శాంబుడు

ఇలా సంవత్సరం పూర్తికాకముందే శాంబుని శరీరం - కుష్టరోగం పూర్తిగా ఆక్రమించటంతో, అవయవాలు. పట్టుతప్పి వికారంగా తయారయింది. తండ్రి సూచన అతడికి జ్ఞాపకం వచ్చింది. తాను నారదమహర్షి దగ్గిరకు వెళ్లాలి. అతడి దగ్గిరకి వెళ్లల్సిన సమయం దగ్గిర కొచ్చింది. వ్యాధి విముక్తికి అతడే చెపుతాడు ఉపాయం. కాని ఇప్పు డత డెక్కడున్నాడు? శాంబుడు అతణ్ణి యెక్కడ పట్టుకో గలడు? మహర్షి సర్వసంచారి. బుషులతో కలసి సంవత్సరాల తరబడి పర్యటి స్తూనే ఉంటాడు. అతణ్ణి కలుసుకోక తప్పదు. అతడిపట్ల అనుచితంగా ప్రవర్తిం చటమే. యీ శాపానికి మూలకారణం. అందుకనే బహూశా నాన్నగారూ అతణ్ణి కలుసుకుని, నివారణోపాయం తెలుసుకోమని ఆదేశించి ఉంటారు.

శాంబునికి హఠాత్తుగా ఒకసారి తంత్రి దగ్గిర కెళ్లటం మంచిదనిపించింది. మహర్షి ఇప్పుడెక్కడ పర్యటిస్తున్నదీ తండ్రి ఒక్కడు మాత్రమే చెప్పగలడు. రాతిరంతా ఆతడీవిషయమే ఆలోచించాడు. మర్నాడు ఉదయం నగరద్వారం తెరవ గానే నగరంవైపు బయలు దేరాడు. ఇప్పుడు శాంబుని చూస్తే, ఇతడే యదు వంశంలోని ఆ యుద్ధవిశారదుడు, రూపవంతుడయిన యువకుడని గుర్తుపట్టలేరు. నగరరక్షకులు, ద్వారపాలకులు కూడా సహజంగా అతడు ఒక వ్యాధిగ్రస్తుడని, విస్సహాయుడని భిక్షుకుడవి అనుకుంటారు. _

శాంబుని ఆలోచన పొరపాటు కాదు. ద్వారరక్షకులు అతడకేసి జాలిగా చూస్కి తమ మోసాలు సపరించుకున్నారు. అతణ్ణి యెవరూ ఆడ్డగించలేదు. ఏవో పనుల మోద పోతున్న నగరవాసులు వీథుల్లో గుంపులు గుంపులుగా మాట్లాడకుంటూ వెడుతున్నారు. ఎవరూ వికారంగా ఉన్న శాంబుని కుష్టుమొహంకేసి చూడనే లేదు. పైగా కొందరు జాలితో అసహ్యంతో దూరంనుంచి అతడకేసి డబ్బులు కూడా విసిరేశారు. అయితే వాటిని శాంబుడు ఆశగా యేరుకోకపోపటం చూసి అతడి బుర్ర సరీగ్గా లేదన్న సందేహాన్ని వ్యక్తం చేశారు.

శాంబుడు గబగబా ఆవీథి దాటి రైపతకం మోది కుశస్థలికి చేరుకున్నాడు. విభిన్నప్రదేశాల్లో ప్రద్యుమ్నుడు, చారుధేష్టుడు మొదలయిన యాదవ ముఖ్యుల్ని చూశాడు. వారెవరూ. అతణ్ణి గుర్తు పట్టలేదు. అదృష్టమాత్తూ అతడు సులభంగానే వాసుదేవుని దర్శనం చేసుకోగలిగాడు. అంతకంటె అదృష్టం వాసుదేవుడు పుత్రువి

శాంబుడు ఖా చూడగానే. గుర్తుపట్టాడు. తన శాపానికి జాజ్వల్యమాన ప్రమాణంగా ఉన్న శాంబుని కుష్టురూపాన్ని చూసి, కృష్ణుడు మనస్సంతా చలించి ఒక్కక్షణం విషణ్లు డయినాడు. ఆ క్షణంలో గాంధారి తనకిచ్చిన శాపం గుర్తుకొచ్చింది. గాంధారి శోకంతో మనస్తాపంతో అన్నీ మరిచిపోయింది. యుద్దానికి ముందు తనకొడుకు అహంకారం మూలంగా యుద్ధం తప్పకపోవటం, కృష్ణుడు బంధుక్షయం, జన క్షయాన్ని గురించి యెన్నోవిధాల హెచ్చరికలు చెయ్యటం, శాంతిసామరస్యాల కోసం కృష్ణుడు దౌత్యం నెరవటం - అవి అన్నీ శోకాకులిత అయిన గాంధారి మరిచిపోయి. కృష్ణుని శపించింది. అనివార్యమయిన కాలగతి పరిణామమే గాంధారి నోటిమోదుగా వెలువడిందని కృష్ణుడకి తెలుసు. అది కృష్ణుని విషయంలో యెప్పుడూ శాపరూపంగా పరిణమించలేదు.

కాని యిప్పుడు కృష్ణుడు తన నోటిమోదుగా వెలువడిన శాపపరిణామముయిన పుత్రుని కుష్టురూపాని చూసి చాలా బాధపడ్డాడు. అతడు గబగబా శాంబుని వెంట పెట్టుకుని కుశస్థలిలోని ఒక గృహంలోకి తీసుకెళ్లాడు. శాంబుడు యథావిథి తండ్రకి నమస్కరించి, అభఘ్యపాద్యాదులిచ్చి, “నాన్నగారూ! నేను మో మనస్సుని కలవర పెట్టి విచారం కలిగించటానికి రాలేదు. మా శాపంతో నా శరీరమంతా వ్యాధి వ్యాపించింది. ఈ వ్యాధినుంచి విముక్తుణ్ణయి, ఆరోగ్యాన్ని పొందే ఉపాయం నారదమహర్షి ఒక్కడే చెప్పగలడని మోరు నాకు చెప్పారు. కాని యిప్పుడు ఆ మహాముని యెక్కడున్నాడ్రో నాకు తెలియదు. ఆ మహర్షి దర్శనం చేసుకోవాలని అనుకుంటున్నాను" అన్నాడు. కృష్ణుడు వెంటనే విస్మయచకితుడై “ఇది విచిత్ర మయిన సమాగమం. మహర్షి ద్వారక కివాళే వచ్చి నా ఆతిథ్యం స్వీకరించారు. నేవిప్పుడే మహర్షికి నీ విషయం తెలియచేస్తాను. కాసీపు ఉండు" అన్నాడు. శాంబుడు తనలో తాను విస్మితుడయి, కొంచెం ఊరటచెందాడు. “ఇది నా పరమా దృష్టం” అనుకున్నాడు.

కృష్ణుడు వెంటనే ఆగదిలోంచి వెల్లిపోయి, మల్లీ మరుక్షణంలోనే నారదమహా మునితో అక్కడికి వచ్చాడు. నారదుని చూసి శాంబుడు ముందుకు వచ్చి, అతి కష్టంమాద మోకాళ్లు నేలకానించి, అతడికి నమస్కరించాడు. మహర్షి స్వస్తి వచనాలు పలికి ఆశీర్వదించి, కృష్ణుని. వైపుతిరిగి "నేను శాంబుని వ్యాధిముక్తిని గురించి అలోచిస్తాను' అన్నాడు.

78 శాంబుడు

కృష్ణుడు మహర్షి అంతర్యాన్ని గ్రహించి, అక్కడినుంచి లేచి వెళ్లాడు. నారదుడు శాంబునితో “కూచో, నీకు నేను ఒక ప్రదేశం సంగతి చెప్పుతాను"

మహర్షి ముందు ఆసీనుడయినాడు. శాంబుడు కొంచెం దూరంలో కూచు న్నాడు. 'మహర్షివరేణ్యా! నా విషయం మోకు తెలియనిదేమా లేదు. కేవలం చాపల్యం కొద్దీ మా విషయంలో అవహేళన వ్యక్తం చేశాను. కాని యదువంశ పుత్రుడనయి. ఉండ, నేను బుద్ధిపూర్వకంగా అలా ప్రవర్తించలేదని మిరు గ్రహించే ఉంటారు. ఇప్పుడిహ అనివార్యమయిన దేదో అది సంభవించింది. తండ్రిచేత శపించబడి, ఆసహ్యమయిన వ్యాధికి లోనయినాను. మారు సంతుష్టులు కండి, నాపట్ల ప్రసన్నులుకండి. మారు ురలోకం, అసురలోకం, గంధర్వలోకం, అంతరీక్షం - అన్నిలోకాలు సంచరిస్తూంటారు. మో అభిజ్జ్ఞత ఆపారమయినది. మిరు దయజఉంచి యిప్పుడు నేను చెయ్యవలసిన దేదో సెలవీయండ. మారు నాకు ఆరోగ్యలాభాన్ని హపొందే మార్గం చెపుతారని నాన్నగారు చెప్పారు”. అన్నాడు.

నారదుడు శాంబుని విన్నపాలు విన్నాడు. తర్వాత 'వృష్టివ్యాఘ' అవి సంబో ధించి, “నిన్ను గురించి నా సంతోషాన్ని తెలియచేస్తున్నాను” అన్నాడు. మహర్షి నోటివెంట 'వృష్టివ్యాఘ' అన్న సంబోధన వినటంతో శాంబుని మనస్సులో వ్యఖా కులితమయిన ఒక అనందం కలిగింది. కనుబొమలులేని యెరు పెక్కిన అతడి కళ్లు అశ్రుపూరితా లయినట్లు తోచింది. అతడు హృదయోద్వేగాన్ని తమాయించు కుని మహర్షి నుద్దేశించి నమస్కరించాడు. అతడు మల్లీ అన్నాడు, 'నీవు అతి కష్టంమోద కాలం గడపవలసి వస్తుందని నాకు తెలుసు. కాని అది యేదీ వ్యర్థంకాదు. ఇప్పుడు శ్రద్ధగా విను. నేను ఒకసారి సూర్యలోకానికి వెళ్లాను. అక్కడ దేవతలందరూ. సూర్యుని పరివేష్టించి కూచుని ఉండటం చూశాను. దేవ తలు, యక్షులు, గంధర్వులు అప్సరసబృందం అతడికి నాలుగువైపులా కూచుని ఉన్నారు. బుషివర్యులక్కడ వేదపాపరాయణ చేస్తున్నారు. అక్కడ సూర్యుని ఆదిత్య గణం, వసుగణం, మరత్‌గణం, ఆశ్వినీగణం పరివేష్టించి కూచు న్నారు. ఆ పక్కనే బ్రహ్మ, రుద్రుడు, విష్ణువు - సూర్యుని భార్యలు రజని, నిక్షుభ యిద్దరూ కూచుని ఉన్నారు. సదా శుభాశుభాల్ని గురించి లిఖించే పింగళుడు కూచుని

శాంబుడు 79 ఉన్నాడు. ద్వారపాలురరూపంలో దండనాయకుడు, రజనా, స్తోశా, నగ్నదిండి ఉన్నారు”.

శాంబుడు విషయంతో స్తబ్ధుడయి, మహర్షి ముఖతః యీ వర్ధన వింటు న్నాడు. మహర్షి మళ్లీ చెప్పసాగాడు. “అతడొక్కడే అనావృతంగా కన్పించే యీశ్వరుడు. అతడు సర్వదేవతలకు, పితృగణానికి పైన ఉంటాడు. అతడే సర్వ శక్తులకు ప్రేరణ. అతడే సమస్తవిశ్వానికి రక్షకుడు, నియత. అతడే సృష్టిారకుడు, లయకారకుడు, ఆ సూర్యుడొక్కడే నీకు పూజ్యుడయిన దైవం. అతడు సర్వ అమంగళాల్ని వ్యాధుల్ని నశింపచేయగలడు. అందుకే సర్వదేవతలు అతజ్జి గౌరవిస్తారు. నీవు ఆ సూర్యలోకానికి వెళ్లు'.

శాంబుడు వినముడయి 'నేను యెప్పుడూ య్యా సూర్యలోకం విషయం విని * యెరుగను. మిరు అపారకృపతో నాకు తెలియచేశారు. కాని యీ సూర్యలోకం యెక్కడుందో కూడా నాకు తెలియదు. మారు దయజఉంచి నాకు అక్కడికి వెళ్లే మార్గం చెప్పండి. నేను యెలాగో అలా యెంత కష్టమైనా సహించి, ఆ దేవుని అన్గుగ్రహం సంపాదించటానికి అక్కడికి వెడతాను" అన్నాడు.

*'మంచిమాట చెప్పావు. నువ్వు యిక్కడినుంచి ఉత్తరసముద్ర తీరానికి వెల్లి, అక్కడినుంచి ఈశాన్యంగా వెళ్లు. నువ్వు చంద్రభాగ మహానది తీరానికి చేరు కుంటావు. అక్కడ మిత్రపనంలో సూరక్షేతం ఉంది. అక్కడ పరమాత్మరూపం అత్యుజ్బల పురుషరూపంలో ఉంది. నువ్వు అక్కడికి వెళ్లు అని చెప్పి, నారదుడు అక్కడినుంచి లేచి, మల్లి “అక్కడ యేవయినా కష్టాల్లో యిరుక్కుంటీ, వేను యెక్కడున్నదీ తెలుసుకో. నేను నీవు కష్టాల్లోంచి బయటపడే ఉపాయం చెపు తాను." అని చెప్పాడు. .

. శాంబుడు చేతులు జోడించి వంగి, మహర్షి పాదధూళి స్వీకరించాడు.

-.. మహర్గి వెల్లిపోయిన కొంచెం సేపటికి కృష్ణుడు వచ్చాడు. నారదుడు శాంబునితో తండ్రకేమి చెప్పవద్దని అనలేదు. అందుకని అతడు మహర్షి వర్ణించిన చంద్రభాగా నదీతీరంలోని మిత్రవనం, సూర్యక్షేతం సంగతి తండ్రికి చెప్పాడు. అప్పుడే అక్క డికి బయలు దేరి వెళ్లటానికి తండ్రీ అనుమతి కోరాడు.

80 శాంబుడు

“నారదమహర్షి ఒక్కడకే యీ విషయం తెలుసు. చంద్రభాగా మహానది దేవ లోకంలోంచి అతివేగంగా ప్రవహిస్తూంటుందని నాకు తెలుసు. కాని సూర్య క్షేత్రం, మిత్రవనం యెక్కడో నాకు తెలియదు” అన్నాడు కృష్ణుడు.

“అక్కడికి వెళ్లే మార్గం మహర్షి నాకు చెప్పాడు. కాని ఆస్థానానికి చేరుకో టానికి యెన్నాళ్లు పడుతుంతో నాకు తెలియదు. అందుకని సాధ్యమయినంత త్వరలో అక్కడికి ప్రయాణమవా అనుకుంటున్నాను. నాకు మిరు సెల వివ్వండి అని శాంబుడు మోకాళ్లు నేల కానించి వంగి, తండ్రి పాదాలకి తల అన్ని నమస్కరించాడు.

పురషోత్తముని మనస్సు విచలితమయింది. అతడు తన కడుపున పుట్టిన కూపవంతుడయిన పుత్రుని కేసి జాలిగా చూశాడు. అతడి నాసికరంధ్రాలు విరిగిన పర్వతశృంగాల్లా అణగిపోయాయి. కనుబొమల వెంట్రకులు పూర్తిగా రాలి పోయాయి. అతడి ముఖమూ, విగాలనేత్రాలు రోమవిహీనమయిన ఫలితంగా కళ్లు రెండూ యెగ్రగా నిగనిగలాడుతూ కన్పించాయి. అతడి శరీరమంతా ఉబ్బి వివర్హ మయింది. కాళ్లు చేతులు వంకర్లు తిరిగాయి. కంటిదృష్టి ఒక్కటి మాత్రం దీనంగా, జాలికొలిపేలా ఉంది. “ఈసుచూర ప్రయాణనికి నువ్వేమేమి తీసుకెడతే బావుంటుందనుకుంటున్నాన్‌?” అని అడిగాడు తండ్రి. “నాకేమి అక్కర్లేదు. అభి శప్తుణ్ణి నేను. విముక్తి ఉపాయం తప్ప నాకింకేమా అక్కర్లేదు' అన్నాడు శాంబుడు. “ఇంతదూరం నీవు రథం కాని, అశ్యంకాని లేకుండా యెలా ప్రయాణం చెయ్య గలవు? ఆకలిదప్పులేకాక దారిన ప్రయాణం చేస్తున్నప్పుడు రకరకాల అవసరా లెన్నో ఉంటాయి' అన్నాడు కృష్ణుడు.

శాంబుడు విషణ్ణంగా నవ్వి, “నాకిప్పుడింక అవేమో అక్కర్లేదు. కవచకుండ లాలు, ఉంగరాలు అన్నీ తీసి పెట్టాను. శరీరమంతా కప్పుకోటానికి సరిపోయే వస్త్రం ఉంది. అంతే కాదు, నేను పాదుకలుకూడా వదిలేశాను. పాదుకలతో నేను నడవలేను. నేనీ వికృతరూపంతో రథమెక్కి ప్రయాణం చేయటం - గ్రామాల్లో, పల్లెల్లో ఆశ్చర్యాన్ని అనుమానాన్ని కల్గిస్తుంది. గుగ్రమెక్కి వెడితే జనం రకరకా లుగా హేళన చేస్తారు. ఇప్పుడు నాకు అవన్నీ శోభింపవు. సైన్యాన్ని వెంటపెట్టు కుని కాని, సపరివారంగా కాని నేను ప్రయాణం చెయ్యలేను. నాయీ యాత్ర

శాంబుడు 81 పూర్తిగా విభిన్నమైన యాత్ర. వ్యాధిగ్రస్తులు, దారిద్ర్యపీడితులు ఇతరుల సహాయం మోద, దయాదాక్షిణ్యాల మాద ఆధారపడి ఊళ్ళు, పల్లెలు తిరుగుతారో, నేను అలాగే తిరగాలి. ఆకలిదప్పులా? దిగులు పడకండి. కందమూలాలకు, పళ్ళు, కాయలకు కొరత ఉండదు. దాహం తీర్చుకునేందుకు నదీనదాలనుంచి, సెలయేళ్ల నుంచి, చెరువులనుంచి జలాన్ని సంభ్రహించుకోగలను. మోరెలాంటి దిగులూ పెట్టుకోవద్దు' అన్నాడు శాంబుడు. తండ్రి యెదుట యింకేమా మాట్లాడ లేదు. అతడొక శాపగ్రస్తుడయిన వ్యక్తి ఇదివరకటి జీవితంతో యిప్పుడతడికి సంబంధం యేమి లేదు. ఇప్పుడతడు యదువంశంలోని రూపవంతుడైన పుత్రుడు కాడు. ఇప్పుడతడు పల్లెలలో గ్రామాల్లో భిక్షాటనతో కాలం గడపగలడు.

కృష్ణునికి ఆసంగతి తెలియకపోలేదు. అయినా పుత్రుని మాటలు విని కొన్ని త్వశాలు మాట్లాడలేక ఊరుకున్నాడు. తర్వాత “నీ కన్నతల్లిని వెల్లి కలుసుకోవా?” అని ఆడగాడు.

శాంబుని కళ్లముందు మాతృమూర్తి జాంబవతి రూపం మెదిలింది. పుత్ర దర్శనంతో సంతోషంగా ఉండే మొహం హఠాత్తుగా ఆఘాతపడితే యెలా ఉంటుందో శాంబుని కళ్లకి కట్టినట్లయింది. “నేను మోపద్ద మాత్రమే అనుమతి తీసుకుని ప్రయాణ మవుతున్నాను. మాతృగణానికి సమస్త వృత్తాంతం మోరే చెప్పండి. నా నమస్కారాలు కెలియచెయ్యండి. మిరు నా ప్రయాణానికి అను మతించండి" అన్నాడు.

“వెళ్లిరా! వీ యాత్ర సఫలము గాకా!” అన్నాడు కృష్ణుడు. శాంబుడు మరొకసారి తండ్రి పాదధూళి తీసుకుని ప్రయాణమయాడు. లక్ష్మణ సంగతి అతడికి గుర్తు రాలేదా? తన అంతఃపురంలో విలాస సామగ్రితో అలంకరించిన శయనాగార సౌందర్యం. రమణీమణులలో నానావిధ క్రీడాకాతుకాలతో, భోగ విలాసాలతో యెలా కాలం గడిపేవాడో అవేమో అతడికి గుర్తు రాలేదా? అవి మరచిపోవటం యెలాంటివారికి సాధ్యంకాదు. కాని శాపవిముక్తుడు కానిదే శాంబుడు యింక అక్కడికి వారి యెదుటికి వెళ్లలేడు. శాంబుని చూస్తే వారి దృష్టి దెబ్బతింటుంది. ఆశ్చర్యంతో, అసహ్యంతో కుంచించుకుపోతుంది. మనో వికారం యేర్చడుతుంది. లక్ష్మణకి కూడా అదే పరిస్థితి కలగదా?

82 శాంబుడు

శాంబుడు యెటువైపూ కన్నెత్తి చూడకుండా, గబగబా నగరమార్గాన బయటికి వెళ్తాడు. ఎండ తీవ్రంగా ఉన్న నగరవీథుల్లో, జనం అటు యిటు తిరుగుతున్నారు. యదువంశ బాలకులు, యువకులు గుర్రాలమోద అన్ని వైపులకీ తిరుగుతున్నారు. నగరవాసులకి యీ శాంతిసమయంలో యేతొందరా లేదు. రకరకాల శ్రమజీవులు కూడా తక్కిన వారందరితో పాటు మద్యభాండం ముందు ఈగల్లాగా ముసిరి ఉన్నారు. అందరి దృష్టి కేపలం మద్యంమాద, మద్యపాత్రమాదే ఉందనటానికి లేదు. మద్యాన్ని విక్రయిస్తున్న ఆందమయిన యువతిమోదకూడా ఉంది చాలా మంది దృష్టి అయితే యెవరూ పరాయివారు కాదు. అందరూ తెలిసినవారే. ఆమె వాళ్లనందర్నీ తన నవ్వుతో. ఆప్యాయతుల్ని చేస్తోంది. అందరికీ తాను తయారు చేసిన మద్యం సేవించి వారందరూ యెంత ఉల్లాసంతో చిందులేస్తూ, ఆనందంలో తేలిపోతారో, పొంకంగా ఉన్న తన అవయవభంగిమం కో వ్యక్తం చేస్తోంది.

శాంబుడు నగరంలోని మేడలమోద, కిటకీల దగ్గిర, పిట్టగోడల ప్రక్కన ఆల సత్వంతో నిలుచుని ఉన్న యువతులను చూశాడు. యదువంశంలోని యువకుల కేసి కొందరు కుతూహలంతో చూస్తూ, వారిని తక్కిన యువతులకు వేలెత్తి చూపుతూ. తమలో తాము పరిహాసా లాడుకుంటున్నారు. శాంబుని వారెవరూ గుర్తుపట్టలేదు. ఒక కుష్టరోగివెపు చూసి యెవరూ తమ దృష్టికి అకారణంగా భంగం కలిగించుకో తలచుకోలేదు.

ఇాంబుడు వృథాగా గతాన్ని తలచుకుని మనస్తాపం కలిగించుకో తలచలేదు. ఆ మనస్తాపానికి విలువ లేదు. అతడు ద్వారకలోని వివిధ వీథులూ దాటి, తూర్చువైపునున్న ప్రాధానద్వారంకేసి సాగి వెళ్లడు. అద డిదివరకటిలా గబగదా నడిచి వెళ్లేందుకు అశక్తుడు. ఇప్పుడతడి శరీరంలో పై చర్మమంతా మొద్దుబారి పోయింది. కాళ్లూ, చేతులూ, మడమలూ, మణికట్లు యెగ్రగా ఉబ్బిపోవటంతో మామూలుగా అడుగులు వెయ్యలేడు. హఠాత్తుగా యే అశ్వయుక్తరథం కాని, అశ్వారోహకుడు కాని వేగంగా పరుగెత్తుకొస్తూంటీ, అతడు చటక్కన సులభంగా వీథి ప్రక్క తప్పకోలేడు. ఆ రథచోదకులు, అశ్వూరూఢులు సహజంగా విసుక్కుం టూంటారు. ఈ నగరంలోని వీథులుకూడా చదునుగా ఉండవు. సముద్ర మధ్యంలో పర్వతం మోది యీ ప్రదేశమంతా, రాజవీథి కూడా మిట్టపల్లాలలో నిండి ఉంటుంది.

శాంబుడు 83 శాంబుడు మనస్సులో పుణ్యభూమి అయిన మిత్రవనాన్ని ఊహించుకుంటూ తన వ్యాధిబాధను మరచిపోవటానికి ప్రయత్నించసాగాడు. ఇంచుమించు రెండు జాముల వేళకి, అతడు నగరం తూర్పువైపు ద్వారం దగ్గిరకి చేరుకున్నాడు. ఆ వేళప్పుడు యదువంశంలోని కుటుంబస్త్రీలు సర్వాలంకార శోభితలయి, సహచరి ణులతో యేదో పూజా కార్యక్రమం ముగించుకుని తిరిగి వస్తున్నారు. వారు ఉప వాసంమూలంగా వాడిపోయి ఉన్నా వారి మనస్సులు ఉత్పుల్లంగా ఉన్నాయి. వారు దారిలో యెదురయే బీద బిక్కి బిచ్చగాళ్లకి పళ్లు, మిఠాయిలు విసిరేస్తూ వెడుతున్నారు. శాంబుడు కూడా ఆకలితో ఉన్నాడు. అతడు చెయ్యి చాచకుండా చీండలేకపోయాడు. అ కుటుంబ స్త్రీలు అతడికి నిరాశ కల్గించలేదు కావి, అతణ్ణి చూడగానే అందరూ ముఖాలు చిటించుకుని కంపించి పోయారు. అతడెక్కడ కాకుతాడోనని దూరంనుంచి పళ్లు విసరేయసాగారు. శాంబుడు మనస్తాపాన్ని కష్టాన్ని దూరం చేసుకుని మనస్సుని నిర్వికారంగా ఉంచుకున్నాడు. తనలోతాను. మెల్లగా. 'శాపగ్రస్తుణ్ణి'. "నేను శాపగ్రస్తుణ్ణి', అనుకో పాగాడు. పూజనుంచి తిరిగివస్తున్న స్రీల ఆచరణలో అతడకీమా తప్పు కన్పించ లేదు. వాళ్లు అసలలా ప్రవర్తిచకపోతేనే తెల్లబోయేవాడు. అతడు ఆత్మజిజ్ఞాస ద్వారా పుంభానుపుంఖంగా సమాధానాలు పొందాడు. తన దృష్టి మనస్సు రెండూ కూడా ఆయువతులతో పోల్చిచూస్తే ఉదారమైన వేమా కావు. వెనక ఆరోగ్యంగా ఉన్నప్పుడు. కుష్టురోగుల భీభత్సమయిన ముఖాలు చూసినప్పుడు, తనకీ అసహ్యం కలిగేది. వారి సంసర్గం నుంచి దూరంగా తప్పుకునేవాడు. శాంబుడు వారు తనకి విసిరేసిన పళ్లు, మిఠాయిలు తని, దారి ప్రక్కన ఉన్న చెరువులో, అందరికీ దూరంగా ఉండి నీళ్లు త్రాగాడు. సామాన్యుని కోసం నిర్దిష్ట మయిన నావ నెక్కి అసలుచోటుకి చేరుకున్నాడు. పామాన్యులకోసం నిర్ధిష్రముయిన వావలోకూడా యెడంగా నుంచోవలసి వచ్చింది. సహజంగా అలాంటి వ్యాధిగ్రస్తుడ నుంఎ రేవు దాటించే శుల్కాన్ని యెవరూ అడగరు. ప్రధాన భూప్రదేశానికి చేరుకున్నప్పటికి అపరాహ్హమయింది. యాత్రికులు జట్లు జట్లుగా యెపరి దారిన వారు వెళ్లారు. శాంబుడు సముద్రతీరాన్నే ఉత్తరదిశగా నడవ పాగాడు. సరీగ్గా యెక్కడినుంచి ఈణాన్యంవైపుగా వెళ్లాలో నారదుడు శాంబువికి

84 శాంబుడు స్పష్టంగా చెప్పలేదు. మరీ ఉత్తరం వైపు సింధూదేశం కువలయాశ్వుని వంశీయువ రాజ్యం. తరచు భూకంపాలు సంభవించే ఆదేశంలోనే ఉతంక మహాముని ఆశ్రమం ఉంది. శాంబుడు సముద్రతీరం వెంట యింకా మరీ ఉత్తరంగా వెళ్లక్కర్లేదవి భావించాడు.

ఆకాశం క్రమంగా యెగ్రపడింది. త్వరత్వరగా ఆయెరుపుమోద నల్లటి ఛాయ వ్యాపించి సంజె చీకటి అలముకోసాగింది. దిగంతవ్యాప్తంగా చాలా -దూరం పరకు యిసుకనేల యింకా వేడగానే ఉంది. శాంబుని అశక్తమయిన పాదాలు అడుగడు గునా ఆవేడియిసుకలోకూరుకుపోసాగాయి. నడక మందగించింది. సముద్రం ప్రతి క్షణం గర్జిస్తూనే ఉంది. సముద్రం అలలు యెత్తుగా లేచి చాలాదూరం వరకు పరు గెత్తుకు వస్తున్నాయి. విరిగి వెనక్కి స'తున్నాయి. సంజె చీకటి అలముకో సాగగానే సముద్ర గర్భంలోంచి గాలి ఉద్ధృతంగా లేచింది. ఆప్రచండ మయిన సముద్ర గర్జనతోపాటు యిసుక రేగ సాగింది. కళ్లు తెరవటం కష్ట మయింది. శరీరమంతా ఇసుక తగిలి సూదులు గ్రుచ్చినట్లు గ్రుచ్చుకోసాగింది. ముక్కు రంధ్రాల్లోంచి యిసుక రేణువులు గొంతులోకి ముఖంలోకి దూరిపాయాయి.

శాంబుడు చూశాడు. కొండంత యిసుక కుప్ప. సముద్రతీరంలో తాను ఒక్కడు. ఇంతవరకు అతడికి చేరువుగా నడస్తున్న యాత్రికులు వేర్వేరు దారుల వెంట దగ్గిరలో ఉన్న యేపళల్లెలకో వెళ్లిపోయారు. అంత పొడుగులేవి ఒకరకమైన పాము తేలిగ్గా యిసుక త్రోసుకుంటూ ప్రాకిపోవటం శాంబుడు చూశాడు. అది అతిప్రమాదకరమైన విషంకల పాము అని అతడికి తెలుసు. అయితే తలెత్తి యెప్పుడూ కాటెయ్యటానికి సిద్ధంగా ఉండదు. శాంబుడు తాను నిరాయుధుడ్‌ నవి యిప్పుడే మొదటిసారిగా తెలుసుకున్నాడు. ఏ మనిషయినా, మృగముయినా తన

మిద విరుచుకుపడతే తానేమో చెయ్యలేడు. ఒక్కటీ ధైర్యం. మనిషయితే తన

నేమో చెయ్యలేడు. దస్యులు గాని, తస్కరులుగాని దోచుకోతగినవి తనదగ్గిర యేవి- లేవు. కాని యేమృగమయినా శత్రుభావంతో తన మిద కనుక పడిందంటే మాత్రం తాను నిస్సహాయుడు.

గాలి యేదో వెయ్యిగుర్రాల వేగంతో వీస్తోంది. అయితే ఆకాశంలో మబ్బులు లేవు. సూర్యాస్తమయం కాగానే నక్షత్రాలు మినుకు మినుకుమని ప్రకాశిస్తున్నాయి.

ఇశాంబుడు 85 గాలి వేగం చూస్తే యేదో భూమికూడా వడిగా సుడి తిరిగి పోయేట్టుంది. ఇసుక రాశి ఆశ్చర్యకరంగా ధ్వని చేస్తూ విచ్చుకుపోతోంది. అ యిసుక సందుల్లోనుంచి గాలి పాము మెలికల్లా సంయ్‌ సంయ్‌ మని దూసుకుపోతోంది. చీకట్లో సముద్ర తరంగాల థళథళలాడుతున్న దంతాల నవ్వు కలకలమని ధ్వనిస్తోంది. ఇఇాప్రగ్రస్తుడా! యెటువైపూ తిరిగి చూడకు" అని మెల్లిగా మనస్సులో అను కుంటూ శాంబుడు నడవసాగాడు. సముద్రం, గాలితాండవం యేవీ తన అధీనంలో లేవు కనుక, ప్రకృతి సంబంధమయిన దుర్యోగం అనివార్యమని తెలుసుకుని, తన పని తాను చేసుకుపోవటమే మేలు. అప్పుడే సరీగ్గా ఆకాశంలో తూర్పున యెగ్రటి చంద్రరేఖ ఉదయించింది. శాంబునికి చేపలవలల వాసన తగిలింది. వాసన తగల గానే శాంబుడు సముద్రతీరం నాలుగ? బైపులుకి దృష్టి సారించి చూశాడు. అతడు దేవిని ఆశించాడో దాన్ని చూడు. ఎర్రటి చంద్రుని క్షీణకాంతిలో, కొన్ని పొడు గాటి చెట్లు కొంతస్థలం ఆక్రమించి ఉన్న కొబ్బరితోపుకు మధ్య కన్పించాయి - సముద్రం నుంచి తూర్పుగా ఆచెట్లమధ్య కొన్ని గుడిసెలు, నాలుగయిదు దీపాల చుక్కలు కన్పించాయి. చేపలవలల వాసనను బట్టి చుట్టు ప్రక్కల దగ్గిరలో యెక్కడో తప్పకుండా బెస్తపల్లె ఉండి ఉంటుందని ఊహించాడు. మసన్మ్శూంతి పొందాడు. ఈ మహాసముద్రపు సుడిగాలి రేగుతున్న యిసుక దిబ్బమాద, తాను మరీ యేకాకిననే భావం కలిగింది. అతడికి మనస్సులో భయమేమా కలగలేదు. అభిశప్తమానవుడు తాను. తన శాపభారాన్ని మాత్రమే మోస్తాడతడు. శాసవిమోచన పాధనకి ఒంటరిగా పోరాడుతాడు. భూప్రపంచంలో అతడు మనిషిగా మాగ్రమే పరిచితుడు. అదే ప్రాపంచిక జీవిత విధానం. శాంబుడు బెస్తపల్లె దగ్గిరకి వెళ్ళి నిలబడ్డాడు. గాలివేగం తాకిడకి చెట్లు నేలకి తాకేట్లు వంగిపోతున్నాయి. గుడిసెలు ఊగుతున్నాయి. కాని బెస్తపల్లెలో యెవరూ భయభ్రాంతులు కాలేదు. పసిపిల్లలు గుడిసెలోపల నిద్రపోతున్నారు. ఆడవాళ్లు యింటిపనులు, మగవాళ్లు వలలు అల్లటం, పలల్ని కట్టిపెట్టటం మొదలయిన పనులు చేసుకుకంటున్నారు. కొందరు బెస్తపడుచులు గాలిచాటున వంటలు చేస్తున్నారు. కాని శాంబుడు పల్లె మధ్యలోకి రాగానే వారి పనులకు భంగం కలిగింది. శాంతికి అంతరాయం యేర్చడింది. అతడి వికృతరూపాన్ని చూడగానే కొందరు భయంతో గతుక్కుమని లేచి నిల బడ్డారు. స్త్రీలు గుడిసెల్లో నిద్రపోతున్న పిల్లల్ని చాటుగా ఉంచటానికి గుమ్మాల్లో

8ర శాంబుడు నిలబడ్డారు. ఇళ్లల్లో పెంచే పెంపుడు కుక్కలు శాంబునికీ దూరంగా చుట్టూ మూగి మొరగటం మొదలెట్టాయి. కుక్కల మొరుగులు, సముద్రఘోష్క, చెట్ల ఊగిసలాట ధ్వనులు - అన్నీకలిసి యేదో తాండపంమధ్య, భూత ప్రేత స్రీపురుషుల ఆకారాలు నిల్చిన్నట్టుంది. పసుపురంగు మసకవెన్నెల వెలుగులో మనుషులు, చెట్లనీడలు వికృతంగా కన్పిస్తున్నాయి. అతడు గాలి చప్పుళ్లను, కుక్కల అరుపులను అణి చేస్తూ బిగ్గరగా “సోదరులారా! నేను సముద్రంలోంచి పైకి తేలి వచ్చిన జలజంతు వుని కాదు. నేను మనిషిని, జబ్బుతో బాధపడుతున్న మనిషిని. వ్యాధే నన్ను యిలా వికృతరూపుణ్ణి చేసింది. మో స్త్రీ పురుషులందరికీ చెపుతున్నా నన్ను చూసి భయపడకండి, నావల్ల మికేం అపకారం జరగదు*' అన్నాడు.

తన మాటలు పని చశాగుని గ్రహించాడు శాంబుడు. బెస్త స్త్రీపురుషుల కళ్లల్లో, ముఖాల్లో భయం చాలావరకు తొలగిపోయింది. వారు ఒకరి మొవాలకేసి ఒకరు చూసుకున్నారు. శాంబుని మొహంకేసి అదేపనిగా చూడసాగారు. ఒక పురుషుడు తను జనాన్ని సంబోధించి, “నేనసలు యీ ప్రాణి యేదో మనుషుల్ని తినివేసే రాక్తసు డనుకున్నాను. కాని ఇతడి మాటలు మన మాటలకంటి బాగున్నాయి. ఏదో గొప్పవంశంలో పుట్టిన వ్యక్తిలా, మర్యాదస్తునిలా ఉన్నాడు. గొప్పగొప్పరాజులు, బుషులు యెలా మాట్లాడతారో, అలా ఉన్నాయి యితడి మాటలు” అన్నాడు.

ఒక స్తీ మాటలకి శాంబుడే సమాధానం చెప్పాడు - '*నువ్వు చెప్పింది విజమే, కాని రాక్తసుల ఆచరణ, తీరు వేరుగా ఉంటుంది. వారు హూంకారం చేస్తారు. ప్రత్యక్తం కాగానే తాండవం చేస్తారు. అడగటం, సమాధానాలు చేప్పే ప్రయత్నమే చెయ్యరు. ద్వారక యిక్కడికి దూర మేమో కాదు. ఈ ప్రాంతంలో రాక్షసు లెవరయినా తిష్టవేసి ఉంటీ, వాసుదేవుడు కాని, యదువంశవీరు లెవ రయినా కాని తప్పకకుండా వధించేవారు. మో జీవితాలకి ముప్పు వాటిల్లకుండా చేసేవారు. నేనొక నిర్భాగ్యుణ్ణి నయం కాని వ్యాధితో బాధపడుతున్నవాజ్ణి.'

శాంబుని మాటలకు అందరూ చాలావరకు నిశ్చితు లయారు. కొంతమంది కుక్కలను చేతులెత్తి కొట్టబొతున్నట్టు బెదిరించి, దూరంగా తరిమోరు. ఎండకి రాగిరంగుకి మారిన ఒక పొడుగాటి వృద్ధుడు “నువ్వు యెక్కడనుంచి వస్తు న్నావు? యెక్కడకి వెడతావు?' అని అడగాడు.

శాంబుడు 87 శీవిప్పుడు. ద్వారక నుంచి వస్తున్నాను. తణాన్యదిశగా ఉన్న చంద్రభాగా తీరంలో ఉండే మిత్రవనానికి వెడతాను' అన్నాడు శాంబుడు.

తన పరిచయాన్ని తెల్పటం వృథా అని శాంబునికి తెలుసు. అది విశ్వాసనీ యంగా. కన్పించదు. అలాగే తన శాపం సంగతి చెప్పటంకూడా నిరర్ధకం. అతడు మల్లీ "నేను ఇవాళ రోజంతా నడుస్తూనే ఉన్నాను. హఠాత్తుగా పెద్ద గాలి రేగటంతో యిసుకు తుఫానుమూలంగా నేను చాలా అలసి, ఆగిపోవలి వచ్చింది. వేను వెళ్లవలసిన చోటుకి వెళ్లేదారి యేదో నాకు తెలియదు. దిక్కులు సరీగ్గా తెలుసుకోకుండా. చీకట్లో నేను నడపలేను. ఎండు చేపల వాసన కొట్టటం మూలంగా ఇక్కడ కచ్చితంగా యేదో పల్లె ఉంటుందనుకున్నాను' అన్నాడు.

శాంబుని మాటల తీరు, ఉచ్చారణ చూసి అందరూ మళ్లీ సహజస్థితికి వచ్చారు. వారి భయసందేహాలన్నీ తొలగిపోయాయి. ఆ బెస్తవృద్ధుడు “చంద్రభాగ యెక్కడుంది? మిత్రవనం యెక్కడ?” అని అడిగాడు.

“సింధు నదినుంచి పుట్టి వడిగా ప్రవహించే ఒక పాయ పేరు చంద్రభాగ అని విన్నాను. ఆ చంద్రభాగ తీరంలోనే యెక్కడో ఉంది మిత్రవనం. అన్నీ నేను వెతికి కనుక్కోవాలి” అని చెప్పి, శాంబుడు ప్రసంగం మార్చి 'నేను మా పల్లె పమిపంగా యెక్కడో అక్కడ యీ రాత్రి పడుకుని గడుపుతాను. ఇప్పుడు చీకట్లో యా- సముద్రం ఒడ్డున మంచినీళ్లుసరస్సు ఎక్కడుందో వెతుక్కోటం నాకు పాధ్యం కాదు. నేను మా దగ్గిర్నుంచి కాసిని మంచినీళ్లు, కాస్త తినటాని కేదయినా అశిస్తున్నాను” అన్నాడు.

ఈలోగా బెస్త స్త్రీలు పురుషులు శాంబుని పరిశీలనగా చూసి, తమలో తాము “అతడు యెంత వికృతంగా, వికలాంగుడిలా కన్పిస్తున్నాడో మాటలు అలా లేవు. అతడ మాటలు వింటూంటీ శ్రీమంతుడు, ధీమంతుడని అనిపిస్తుంది. అను కున్నారు.

అ వృద్ధుడైన బెస్త “నీకు మంచి నీళ్లు తినుబండారం అన్నీ లభిస్తాయి, ఇక్కడ కూచో. మేము మొదట్లో భయపడనా, ఇప్పుడు భయమేమా లేదు” అన్నాడు.

88 శాంబుడు శాంబుడు నిశ్చింతుడై ఒక కొబ్బరి చెట్టు మొదలుకు చేరగిలబడి కూచున్నాడు. ఖు ఫ్‌ ఠః వః వ ఖ్‌ వ వ వ వః శ శాంబుడు క్రమంగా ఇలా రోజు వెంబడి రోజు యెన్నో రోజులు నడిచాడు. ఉత్తర సముద్ర తీరంవెంట నడుస్తూ వెడుతూంటీ అతడికి తాను సింధుదేశం మధ్య నుంచి వెడుతున్నానని తోచింది. ఒక నదిని దాటటోతూండగా అతడొక బుషితు ల్యుడయిన వ్యక్తిని కలుసుకోవటం జరిగింది. శాంబుడతణ్ణి చంద్రభాగ నదీ తీరంలో మిత్రవనం యెక్కడో అతడికి తెలుసునో లేదో అడిగాడు. ఆ బుషు తుల్యుడయిన వ్యక్తి వస్తుతః ఒక తపస్వి. అతడు శాంబునితో “నీవు యీ నదిని దాటవలసింది కాదు. మిత్రవనమనే సూర్యక్షేత్ర మొకటి పంచనదీ దేశంలో ఉన్న దని విన్నాను. అది అంతరీక్షం పాదప్రదేశంలో యెక్కడో ఉన్నదవి కూడా విన్నాను. నీలాంటి చర్మరోగులు ఆరోగ్యం పొందటానికి అక్కడకి వెడతారు. వస్తుతః అక్కడ యేముందో, వారెలా ఆరోగ్యాన్ని పొందుతారో, అది నాకేమా తెలి యదు. అయితే నీవూ అ పంచనదీ దేశానికి వెడతావనిపిస్తుంది. నీవు నదిని దాట తపస్వి నోటిమోద చర్మరోగం విషయం వినేసరికి శాంబుని మనస్సులో యిం కేమి అనుమానం లేకుండాపోయింది. తాను వెళ్లవలసిన మిత్రవనం సంగకే అతడు చెప్పాడు. శాంబుడు యెంతో కృతజ్ఞతతో తపస్వికి నమస్కరించాడు. తపస్వి అతజ్ఞి “వీ మనోవాంఛ సిద్ధించుగాక' అని ఆశీర్వదించాడు. శాంబుడు ఎన్నో నదీనదాలు దాటి, అడవుల్లోంచి కొండగుట్టల్లోంచి సరాసరి ఈణాన్యంవైపుగా నడవసాగాడు. ప్రాకృతిక దుర్యోగాలను సహించటం అలవాటయిం దతడికి. క్రమంగా అశక్తమవుతున్న శరీరాన్ని యెలాగో ఓపిక బిగపట్టి నడిపించుకు వెడుతున్నాడు. అయితే అతడు మృగాలకేమి భయపడలేదు. కాని పల్లెలు, గ్రామాలు ఇంచుమించు అన్నిచోట్లా అతడు అవమానితు డవసాగాడు. వయస్కు లయిన స్త్రీ పురుషులెంత అసహ్యించుకున్నారో, అంతగా తరిమికొడుతూ అడ్డు పడలేదు. కాని గ్రామాల్లో, పల్లెల్లో సర్వత్రా పిల్లల గుంపు, కుక్కల గుంపు ఒకటీ తీరు. పిల్లలు అతడి వికారపు నడకను అనుకరించటమే కాదు, రాళ్లతో కొట్టును

శాంబుడు న! కూడా కొట్టేవారు. వాళ్లతోపాటు కుక్కలు అతణ్జి ఒక్కక్షణం స్థిమితంగా కూచో వియ్యలేదు.

శాంబుడు ఆతికష్టంగా ఉన్నప్పుడు తనలోతాను '“నువ్వు శాపగ్రస్తుడివి. శావ విమోచనమే నీ జీవితానికి మోక్షం. విధి అనుల్లంఘనీయం. దానికి తలవంచే దుర దృష్టంనుంచి బయటపడే ప్రయత్నం చేసుకోవాలి. నాకెందుకీ దురదృష్టం వచ్చి పడింది? ఇతరులకెందుకు రాలేదు? ఇలాంటి ప్రశ్నలు వట్టి పిచ్చి ప్రశ్నలు. తన దౌర్భాగ్యంతో ఇతరులను పోల్చుకుని మనస్సుని క్షోభపెట్టుకోవటం తప్ప, అత కంటీ లాభమేమో ఉండదు. తన కష్టాన్ని గురించి యితరులమిద నిదారోపణ చెయ్యటంకూడా మూర్ధత్వం తప్ప మరేమీ కాదు. వార్ధక్యం యెందుకున్నది? వ్యాధు లెందుకున్నాయి? మరణం యిందుకు సంభవిస్తుంది? వీటన్నిటిని తలచు కుని మానవులు విలపిస్తారు, దుఃఖిస్తారు. కాని వీటిని రాకుండా తప్పించుకోవటం యెవరికీ "సాధ్యంకాదు. బలపరాశక్రమాలతో శత్రువుల్ని వధించి, ప్రజలకు శాంతి భద్రతలు కల్పించటం క్షత్రియధర్మ మయినట్ట్లు, వ్యక్తిగత దౌర్భాగ్యావ్ని విర్మూలించుకోటానకి తాను యేకాకిగా పోరాడాలి' అనుకునేవాడు.

శాంబుడు గ్రామాల్లో పల్లెల్లో బాధితుడు, పమానితు డయినప్పుడల్లా వాటిని సహించే శక్తిని కూడగట్టుకున్నాడు. ఒక్కొక్కప్పుడతడి కళ్ల వెంబడి నీళ్లా చ్చేవి, కావి యెప్పుడూ కోపంమాత్రం కలిగేదికాదు. ఏది వచ్చినా పిచ్చివాడిలా ప్రవర్తించేవాడు కాదు. సుఖదుఃఖాల్ని కలగలుపుకుని యెపుడూ. నిర్వికారుడిగా ఉండేవాడు. గతించిన విషయాలు, జరుగుతున్న విషయాల్ని గురించి ఆలోచించే వాడు కాదు. భవిష్యత్తుని గురించి మాత్రమే ఆలోచించే వాడు. గంతవ్యం వైపే ముందుకు సాగి వెళ్లేవాడు. మహర్షి చెప్పిన ఆ అత్యుజ్ఞ్వల పురుషుని రూపాన్ని మాత్రమే ఊహించుకునేవాడు.

ఇలా యేడు బుతువులు గడిచిన తర్వాత, ఒకనాడు సంజె పడబోతున్న వేళకి చంద్రభాగ తీరానికి చేరుకున్నాడు. నదిని దాటుతున్నవారు కొందరు దానిని మహానది అనికూడా అన్నారు. శాంబుడు చూశాడు. అతివేగంతో ఆగ్నేయంగా ప్రవహించే నదిమధ్య రక్తవర్హపూళార్‌జ్లస్తంలా వక్రప్రవాహం మెరుస్తోంది. శార్‌బ్గంతో తయారుచేయబడిన ధనుస్సునుంచి వదలిన బాణంలాగా ఒక తీక్షరేఖ పరు

ళం శాంబుడు గెత్తుతూ పోతోంది. నదీతీరమంతా యిసుకతో నిండలేదు. పైగా పచ్చిగడ్డితోనూ, గట్టి మట్టిగడ్డలతోనూ ఆవరింపబడి ఉంది. అక్కడక్కడ పెద్ద పెద్ద పొడుగాటి చెట్లు ఉన్నాయి. సదీతీరానికి వచ్చి అలసిపోయిన యాత్రికులకు ఆశ్రయమివ్వటాని కన్నట్లు - ఆకాశాన్ని తాకుతూ నిలిచి ఉన్నాయి మహావృక్షాలు. సంజెపడబోతున్న అరుణకాంతులు నదీమాద పడతున్నట్లు, చెట్ల తలలమాదా పడుతున్నాయి. దగ్గిరలో యెక్కడా పెద్దజనావాసం యేదీ కన్పించలేదు, అక్కడక్కడ విసిరేసినట్లు కుటీరాలు మాత్రం ఉన్నాయి. నది ఒడ్డు చాలా యెత్తుగా ఉంది. అయినా వర్దా కాలంలో బహూశా నదికి వరద వస్తుందిలా ఉంది. అందుకనే ఒడ్డున ఊరు యేమి లేదు అయితే దున్నిన భూమిలో పండ పండించటం జరుగుతోంది.

శాంబునికి నదిని చు+“గానే మనస్సులో ఆనందం ఉప్పొంగింది. నది కవతల ఒడ్డున తిరుగుతున్న వారిని ప్రతిఒక్కరిని తన మనస్సులోని చిన్న సందే హాన్ని తీర్చుకోవటం కోసం “సింధునదినుంచి పుట్టిన చంద్రభాగ నది యిదేనా?” అవి అడిగాడు.

చాలామందినుంచి అతడికి సమాధానం రాలేదు. ఎక్కువమంది అతడడిగిన చిరాకు బయటపడకుండా దాగలేదు. కొందరు కొందరు “ఎక్కడ నుంచి పుట్టిందో మాకు తెలియదు కాని, యా నది పేరు మాత్రం చంద్రభాగ అని సమాధానాలు చెప్పారు.

చంద్రభాగ! శాంబుని కెందుకో ఆ పేరు మల్లీ మల్లీ వినాలనిపించింది. కావి మిత్రపనసం యెక్కడ? నది కవతలివైపునా? యివతలివైపునా? పంచనదీ దేశం యిదేకదా? సంజె చీకటి యెక్కువవుతున్నకొద్ధీ రేవు దాటీ యాత్రికుల సంఖ్య తగ్గి పోసాగింది. శాంబుడు చివరికి పల్లెకారిని ఆశ్రయించాడు స్థానికులయిన పురుషల శరీరాలు, కొద్దిమంది స్త్రీల శరీరాలు దారుఢ్యంగా ఉన్నాయి. మామూలుగా చూస్తే వారి కళ్ళల్లో ముఖాల్లో మొరటుతనం ఉన్నా వాళ్లలో వాల్ల మాట్లాడుకునే తీరు చూస్తే అందరూ. రసికులు, వాస్యప్రియులుగానే ఉన్నారు. అపురూప నదీతీరం లోని స్వచ్భమయిన గాలి మూలంగా వారందరూ హాయిగా ఉన్నట్లు కన్పిస్తారు. సహజంగా ఉల్లాసంతో పాటలు పాడుకుంటున్నారు. వారి పాటల్లో భాష చాలా పరకు మద్యభాండంమోిద అతుక్కుని ఉండే యాగలాంటిది. అశ్లీలంగా, వీచంగా

శాంబుడు త్ర ఉన్నది. కావి విర్దుష్టుయినదిగా తోచలేదు. వారు యేప్రత్యేకముయిన వ్యక్తివి గురించి మౌట్లాడుకోటంలేదు. తమతమ కామోద్రేకం మాత్రం వ్యక్తం చేసుకుంటు న్నారు. ఆ పాటలు విని అందరూ పగలబడి నవ్వుతున్నారు.

శాంబుని చూడగానే పల్లెకారి కనుబొమలు ముడుచుకున్నాయి. డౌడలు గట్టి పడటంతో గడ్డం ముడుచుకుపోయింది. “ఏయ్‌! నిన్ను చిట్టచివరికి దాటిస్తా, యిప్పుడు మాత్రం దాటించలేను" అన్నాడు.

'ఫోదరా! అది నీ దయ. ముందో వెమకో యెప్పుడు నువ్వు నన్ను దాటిం చినానా జన్మ సార్థకమయినట్లు భావిస్తాను' అన్నాడు కాంబుడు. శాంబుని వినయ పూర్వకమయిన మాటలకు పల్లెకారి అవాక్కయినాడు. శాంబుని మాటల్లో రవంత కూడా అర్వాచీన స్పర్శలేదు. జ్ఞానవంతుడు, ధీమం:డిలా ఉన్న అతడి మాటలు విని, మరి కొంతమంది యాత్రికులు అతడకేసి చూశారు. కాని ముందు చూడగానే అందరి ముఖాల్లోనూ విముఖత కొట్టొచ్చినట్లు కనిపించింది. 'ఈ దేశం నేనె ప్పూడూ రాలేదు. ఈ నదీతీరంలో ఉన్న మిత్రవనం అనే ప్రదేశానికి వెళ్లాలి నేను. ఆ ప్రదేశాన్ని సూర్యక్షేతం అంటారని విన్నాను. అ ప్రదేశం నదికి అవతలి వైపున ఉందా?” అవి అడగాడు మల్లీ.

పల్లెకారి గతుక్కుమని '“అవశలివైపునే, ఈ రేవు దాటి నువ్వు నదికి ఉత్తరం వైపుగా రోజంతా నడవాల్సినంతదూరం ఉంది. ఉంతకంటె యీ రాత్రికి యివతలి ఒడ్డునే గడిపి, ప్రవాహానికి యెదురువైపుగా వెడతే, నాలుగు పెద్ద మలుపులు కన్పిస్తాయి. తెల్లవారకట్ల బయలుదేరితే సంజెపడే లోపల నువ్వు అక్కడికి చేరుకో గలవు. అక్కడ రేవు దాటాలి" అని చెప్పాడు.

శాంబుడు కృతార్థధాపంతో 'సోదరా, పంచనదీదేశనావికా! కృతజ్ఞుణ్ణి అన్నాడు.

పల్లెకారి శాంబుని మాటలకు ప్రసన్ను డయినాడు. అతడి మొహంలో జాలి వ్యక్తమయింది. “ఇవతలివైపున ఊరేమి లేదు. అవతలి ఒడ్డుకు వెడితే రేవుకి దగ్గిర లోనే వీ కొక గ్రామం కన్పిస్తుంది. రాత్రి యిపతలి వైపు ఒడ్డున ఉండటం మంచిదికాదు. ఆర్ధరాద్రివేళ యక్షగణాలు యిటువైపున గాలిలో తేలుతూ, రకరకాల పాటలు వాద్యలతో గడుపుతారు. ఆదొక ఐంద్రజాలికమాయ. అ మాయలో

ప్రై కాంబుడు నువ్వు నిద్రపోయావంటీ క్రూరమృగాలు నిన్ను భక్తించివేస్తాయి. అవి మనుష్యుల రోగాల్ని జబ్బుల్ని లెక్క చెయ్యవు. నువ్వు ఆగు, చివరిసారి నిన్ను అవతలి ఒడ్డుకి తీసుకెడతాను' అన్నాడు.

శాంబుడు కృతజ్ఞతతో యింకేమా మాట్లాడలేకపోయాడు. పల్లెకారి మాటలకు అతడి కళ్లలో నీళ్లు తిరిగాయి. నావ దాటివెళ్లిన తర్వాత శాంబుడు జాగ్రతగా నదిలో దిగి స్నానం చేశాడు. మునిగి స్నానం చేయటంతో అతడి అవయవాలన్నీ ఖ్‌ ఠః న! న! వ వు వః వ వః ఫే శ

మర్నాడు సాయంత్రానికి అశడు ఒకచోటుకి వచ్చి చూడు. చిన్న పర్వతం మోద ఒకరు లేదా యిద్దరు మనుషులు ముడుచుకు పడుకుంటే సరిపోయేంత

• మనుషులు తయారు చేసుకున్న కొన్ని గుహలున్నాయి. వాటి చూట్టూ చెట్టు మొదళ్లతో, తీగెలతో గట్టిగా తయారు చేసుకున్న ప్రవేశద్వారాలున్న ఒక రకమైన కుటీరాలున్నాయి. ఎవరయినా వంగి ముడుచుకుని లోపలికి వెళ్లాలి తప్ప మరో ఉపాయం లేదు. లోపల నిటారుగా కూచోటానికి వీల్లేదు.

చుట్టుప్రక్కల కొన్నిచోట్ల అగ్గిమంటలు మండుతున్నాయి. ఆ మంటల వెలుగు లోనే, శాంబుడు ఆగుహలు, కుటీరాలముందు కొందరు మనుషులు అటు యిటు తిరుగటం చూశాడు. ఆడవాళ్లు మగవాళ్ల గొంతుకలు కూడా విన్నాడు.

శాంబుడు విస్తుపోతూ తనలో తాను 'వీరెవరు? నిత్యమూ ఊళ్లవెంట తిరు గుతూ భుక్తి సంపాదించుకునే జాతికి చెందినవారా? లేక అడవుల్లో నివసించే కిరాతులా?” అని ఆలోచిస్తూ అ గుహలు, కుటీరాల ముందుకు వెళ్లాడు. తీవ్ర మైన మంటలవెలుగులో వారి ఆకారాలు స్పష్టంగా కనిపించగానే కొందరు అతడి యెదుటికి వచ్చి నిలబడ్డారు. శాంబుని హృదయంలో యేదో తళుక్కున మెరపులా నొరిసింది. తన యెదుటికి వచ్చినిలబడిన వాళ్లందరూ తనలాగా కుష్టురోగులయి ఉండటం గమనించాడు. శాంబుడు వారు పరస్పరం చూసు కున్నారు. కొంచెం సేపయాక కొంతమంది కుష్టురోగులయిన ఆడవాళ్లు కూడా యెదుటికి వచ్చి నిల బడటం చూశాడు. వారిలో ఇద్దరు ముగ్గరు చేతుల్లో పసి పిల్లలుకూడా ఉన్నారు. ఆశ్చర్యం! పిల్లలెవరూ. కుష్టురోగులు కాదు. శాంబుడు యీ ప్రాంతంలోనే

శాంబుడు న! మిత్రవనం ఉండి ఉంటుందని క్షణంలో ఊహించాడు. తాను నారదమహర్తి చెప్పగా విన్నసంగతే, ఏరూ యెవరిద్వారానో వివి, ఆరోగ్యవంతు లవటానికిక్కడ వచ్చి ఉంటారు. అతడు తనసందేహం తీర్చుకోటానికి - “ఈ ప్రదేశం పేరేనా మిత్రవనం?” అని ఆడిగాడు. వారిలో ఒకరు “అలా అనే విన్నాం' అని సమాధాన మిచ్చారు. శాంబునికి నారదుని ఆ విస్మయ కరమైన సూర్యక్షేత్ర వర్హన జ్ఞాపకం వచ్చింది. అక్కడ గ్రహరాజయిన సూర్యుని చుట్టూ అప్పాదశ దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, అప్స్పరగణం, దండ నాయకుడు, నగ్నదిండీ నిలబడ ఉంటారు. అతడు “గ్రహాజయిన పరమాత్మ ఉండే ఆ సూర్యజ్తేత్ర యెక్కడ?” అవి అడగడు.

మాటల్లా చక్కగా ఉన్నాయి” అన్నారొకర'. 'బుషుల మాటల్లా ఉన్నాయని కూడా అనొచ్చు" అన్నారు మరొకరు. వారి మాటలు అర్వాచీనం గానూ, ఆక్లీలంతో నిండి ఉండటం చూసి శాంబుడు అవాక్కయినాడు. వీరిలో పురుషులు స్త్రీలు అందరూ గ్రహరాజు పేరు విని నవ్వుకుంటా రెందుకని? తామేదో వ్యాధిగ్రస్తులుకానట్టు? ఒక వ్యక్తి ముందుకు వచ్చి “నీలాగానే మేముకూడా యెన్నో చెప్పగ విని యిక్కడికి వచ్చాం. కాని గ్రహరాజా - గ్రహరాజు అవి అంటున్నదేమా కన్పించలేదు. అయితే మాంధాతలకాలంనాటి. మందిరం ఒకటి ఉంది. దాన్ని అందరూ సూరజ్రేత్రం అంటారు" అన్నాడు. శాంబుని మనస్సుకి ఒక విధమయిన ఆశాంతి కలిగింది. 'ఆ మందిరంలో దేవతావిగ్రూం యేదయినా ఉందా?” అని అడిగాడు.

అందరూ మళ్లీ పరిహాసంగా నవ్వారు. “అది మందిరం అవునో కాదో మాకు తెలియదు. తలమోద ఒక గొడుగు, మహారాజులాగా, లాగు, చొక్కా, చెప్పులు,

ధరించిన ఒక విగ్రహం ఉంది. అదే సూర్య విగ్రూంట! మేము రోజూ ఆ విగ్రహానికి ఒకసారి సాగిలపడి నమస్కరిస్తాం' అన్నా రొకరు.

.... “ఆ( మేము రోజూ చంద్రభాగలో స్నానంచేసి, అ విగ్రహాని కాకసారి పాష్పాంగంగా నమస్కరిస్తాం. ఆ విగ్రవావి కటు యిటు యింకా చాలా విగ్రహా లున్నాయి. వారు కూడా దేవతలే నట! వారికి కూడా నమస్కరిస్తాం' అన్నారు చాలామంది.

9 కాంబుడు

ఒక వ్యక్తి “అప్సరసల విగ్రహాలు చాలా అందంగా ఉంటాయి. నేను రోజూ వాటికేసి శరీరాన్ని రాచుకుంటాను”, అన్నాడు. ఇంకొక వ్యక్తి *“మేము రోజూ చంద్రభాగలో స్నానంచేసి, మందిరంలో నమస్కరించి, భిక్షాటనకి బయలు దేరుతాం. ఈ వేళప్పుడు వచ్చి ఆ దొరకిన బియ్యాన్ని అన్నం పండుకుని తింటాం' అన్నాడు.

మరొక వ్యక్తి “మేము సంసారాల కూడా చేస్తాం. ఈ ఆడవాళ్లందరూ ప్రతి యేడూ గర్భవతు లవుతూంటారు, పిల్లల్ని కంటూంటారు” అన్నాడు. జుట్టు రాలి పోయి, వికలాంగినులయి, కనుబొమలు లేని యెగ్రటి కళ్లతో ఉన్న స్త్రీలందరూ నవ్వారు. ఒకరు “మా పిల్లలు మొదట బొద్దుగా ఆరోగ్యవంతులుగానే పుడతారు, నాలుగయిదేళ్లు వయస్సు గాగానే క్రమంగా, మెల్లిమెల్లిగా మాలాగానే అవు తూంటారు' అని చెప్పారు.

ఒక స్త్రీ తన చంకలో చక్కగా బొద్దుగా ఉన్న బిడ్డను చూపిస్తూ *చూడు ఇప్పుడెంత చక్కగా ఉన్నాడో! ఈ బిడ్డ నా కడుపున పుట్టిన బిడ్డే. వీడి తండ్రికి కుష్టు ఉండేది. రెండురోజుల క్రితం చచ్చిపోయాడు. నా యా బిడ్డ కాస్త పెద్ద ఆవాగానే, అప్పుడు వాడికి కుష్టు నస్తుంది. కాని నేను వాటన్నిటిని గురించి దిగులుపడను. రాత్రి అవగానే మగాడి సాంగత్యంలేకుండా నేను ఉండలేను. నువ్వు కొత్తగా వచ్చావు, ఇవాల్డినుంచి నేనింక నీతోనే ఉంటాను” అన్నది.

అందరూ 'వో( వో అని ఆ మాటకు వత్తాసు యిస్తూ 'ఆ( ఇవాళ మంచి నువ్వు దానితోనే ఉండు. ఇక్కడున్న ఆడవాళ్లందరిలో అదే చిన్నది. నిన్ను చూడ గానే మనసు పడింది, నువ్వు ఇదివరకు చాలా అందంగా ఉండేవాడివి" అన్నారు. కనువెంట్రకలు లేని యెగ్రటి కళ్లతో, చంకలో బిడ్డ ఉన్న యువతి శాంబుని కేసి చూసి సైగ చేసింది.

ఒక వ్యక్తి బిగ్గరగా “ఇక్కడి కందరూ రోగం నయం చేసుకోటానికే వస్తారు. కాని రోగం నయమయే దివ్యవిధానం యేదీ లేదు. చర్మం చీల్చుకుని యెము కులు పైకి వచ్చి దుర్చలుల మవుతాం. చచ్చిపోతాం మేము. మాకు పిల్ల లున్నారు. వాళ్లకు ముందు పుట్టిన పిల్లలు పెద్ద వాళ్లవుతారు. నీలాంటి క్రొత్త క్రొత్త రోగులు యిక్కడికి రోగం నయం చేసుకోటానికి వస్తూంటారు” అన్నాడు.

ఇాంబుడు ఫక్‌

ఇాంబునికి తానేదో మాయలో పడిపోయాననిపించింది. అతడికి బాహ్యజ్ఞాన మేమా లేదు. అచైతన్యావస్థలో అతడేదో నరకంలోకి వచ్చి పడ్డాడు. ఈ ప్రదేశం మిత్రవనం యెప్పటికీ అయి ఉండదు. వీరందరి పరిహాసాల మధ్య ముఖ్యంగా ఒక నిస్సహాయమయిన అవిశ్వాసం వ్యక్తమయింది. వీరు వివిధ ప్రదేశాలనుంచి యిక్క డికి వచ్చారు. అందరూ కలసి మెలసి జీవితాలు గడుపుతూ పిల్లల్ని పుట్టిస్తు న్నారు. వీరిలో యెవరికీ యెవరితోనూ సంబంధం లేదు. వంశపరంపర అనే దేమా లేదు. సమాజంనుంచి, ప్రపంచాన్నుంచి వెలి వేయబడిన రోగుల గుంపు. వారు ఆరోగ్యం పొందాలనే ఆశతో వచ్చారు. కాని ఆరోగ్యం మాట అటుంచి, రోగంతో బాధపడుతూ, మృత్యువు తప్పదనే నిశ్చయానికి వచ్చి, కొద్ది రోజుల పాటు స్వేచ్చ్భాజీవితం అవలంభించారు. వీరికి యెలాంటి ఆశా లేదు. ఎలాంటి విశ్వాసమూ కూడా లేదు. అయితే మళ్లీ విశ్వాసం లనివారూ కాదు. అలా అయితే యిక్కడికి వచ్చేవారు. కాదు. శాంబుడు చటుక్కున గమనించాడు, అందరూ వాలుగువైపులా తన చుట్టూ నీడల్లా నిలబడ్డారు. ఒకవ్యక్తి బిగ్గరగా “ఏమిటోయ్‌ నువ్వు అచ్చం ముని - బుషి లాగా, దైవత్వం పొందిన మనిషి వయిపోయావ్‌? వే నడుగుతున్నా యెక్కడి నుంచి వచ్చావ్‌?" అని అడిగాడు.

శాంబుడు స్పృహలోకి వచ్చి, అందరికేసి చూశాడు. అ చంకన బిడ్డ ఉన్న కుష్టురోగి స్త్రీ తన ప్రక్కన వచ్చి నుంచుని ఉంది. “ఎక్కడినుంచి వచ్చావ్‌ అన్న ప్రశ్న వల్ల యేమిటి ప్రయోజనం? గతాన్ని మరచిపోవటం మంచిది కదా!” అని సమాధానం చెప్పాడు.

అందరూ ఒక్కసారిగా “అవునవును. కాని నీ మాటలు, అ మాట్లాడే సద్ధతి గొప్పవేదాంతి మాటల్లా ఉన్నాయి. అవును నీకు ఆకలి దప్పిక అనేవి ఉన్నాయా? ఉండు మేము కొంచెం తినటానికి పెడతాం" అన్నారు.

శాంబుడు నిజానికి ఆకలి మాదే ఉన్నాడు. అతడు చీకటిలో నదీతీరంలో మెత్తటి నేలఉన్న అడవిలోని కొన్ని దుంపలు తీసి కడుక్కుని నమిలాడు. “ఆ నాకు ఆకలిగానే ఉంది. మా అందరికీ సరిపోగా మిగిలితే యేదయినా నాకు కాస్త

శాంబుడు అమాట అనగానే అతడి ప్రక్కన నిలబడవున్న ఆ స్తీ తన

96 శాంబుడు చంకలో ఉన్న బిడ్డను యించుమించు ఆతడిమౌద పడేసినట్లు అతడి కప్పగించి “అయితే నువ్వు నా బిడ్డని యెత్తుకో, నేను నీకు తినటానికి తీసుకొచ్చి పెడతాను" అన్నది.

“ఆ( ఆ( నీలాక్షనే మన కొత్త నేస్తానికి తినటానికి పెట్టనివ్వండి' అని అందరూ ఆమెని బలపరిచారు.

“నీల్రాక్షి!?” శాంబుడు తనలో తాను గొణక్కున్నాడు. పేరు వింటీ ఈమె ఒకప్పుడు నీలాక్షిగా ఉండేదని ఊహించటానికే వీల్లేదు. ఆ సంగతి ఆలోచించటం పిచ్చితనం. కాని బిడ్డ నందుకువి శాంబుడు చాలా యిరకాటంలో పడ్డాడు. కొత్త మనిషి చేతుల్లో ఆ బిడ్డ నిలవటం లేదు. ఏడుస్తూ కాళ్లు చేతులు తన్నుకోటం మొదలెట్టాడు. శాంబుడు నిస్సహాయంగా అ బిడ్డని (వరయినా తన దగ్గిరనుంచి తీసుకుంటారేమో నని చుట్టూ ఉన్న వారందరికేసి చూశాడు, కాని వృథా. అతడి ఆశను తీర్చటానికి అక్కడ బిడ్డని తీసుకుని యిరకాటంలో పడటం చూసి, అందరూ మరింత కుతూహలంతో వాళ్లలో వాళ్లు హాస్యాలాడుకోసాగారు. “నీలాక్షి కొడుకు కొత్త నాన్నను గుర్తు పట్టలేక పోతున్నాడు. ఏయ్‌! అబ్బాయి నాన్నా పిల్లాణ్ణి కాస్త ముద్దులాడు" అన్నారు యెవరో.

మరొకరెవరో 'మి యింట్లో మా ఆవిడ లేదూ? నీ కసలు పిల్లలు లేరా? నువ్వు సంసారివి కాదా? నిన్ను చూస్తే నీకసలు సంసారం చేతకాదల్లే ఉంది యెందుకనోయ్‌? నువ్వేం మహారుజు పుత్రుడవా యేం?” అన్నారు.

శాంబుడు తనలో తాను 'నేను శాపగ్రస్తుణ్జి ఆదొక్కటీ నా పరిచయం” అను కున్నాడు. అతడు ఆ బిడ్డ అవస్థ చూశాడు. అతడి మనస్సులో కాస్త దయ జాలి తలెత్తాయి. బిడ్డను రకరకాల ఆటలతో సముదాయించటానికి ప్రయత్నించ సాగాడు. బుజానెత్తుకుని, చేతులతో యెగరేసి, చిటికెలు వేసి, నవ్వించటానికి చేతనయిన "నేర్పంతా ప్రయోగించాడు. ఆశ్చర్యం! ఆ బిడ్డ యిప్పటికీ ఉజ్వలంగా ఆరోగ్యంగా ఉన్నాడు. శాంబుని చేష్టలకు ఆ బిడ్డ ఆకర్షితుడయినాడు. ఏడుపు మానాడు. పుట్టి నప్పట్నుంచి కుష్టురోగుల్ని చూడటం అలవాటయిన బిడ్డకనుక శాంబుని మొహం చూడగానే భయంతో కెవ్వు మనలేదు. వ్యాధి సోకి అసహ్యంగా ఉండే ముఖాలకేసి చూసి, బిడ్డ వాళ్ల ముద్దుమురిపాలు పొందగలడు. బిడ్డ కళ్లు నీలి రంగు కళ్లు.

శాంబుడు ర్త నీలాకాశం ప్రతిబింబించిన చంద్రభాగనీళ్లు యెండ పడి మిలమిల మెరిసినట్లు కాంతివంతంగా ఉన్నాయి. నీలాక్షి కళ్లు రెండూకూడా ఒకప్పు డలా ఉండేవా? తన చుట్టూ ఉన్న స్త్రీపురుషుల్లో కొంతమంది బాల బాలిక లుండటం ఇాంబుడు చూశాడు. వాళ్లు యిప్పటికే రోగగ్రస్తులయినారు. వీళ్లందరూ ఆరోగ్య మయిన. శరీరంతోనే పుట్టారు. క్రమంగా వయసు పెరిగిన కొద్ధీ వ్యాధి సంక్ర మించింది. వీళ్లుకూడా 'శాపగ్రులులేనా? లేకపోతే ముఖాల్లో, కళ్లలో. నిరాశ, నిస్పృహ, అవిశ్వాసం వ్యక్త మవుతున్న యీ బాలదాలికల అపరాధ మేమిటి? వీరి అపరాధమనే దేదయినా, ఉంటీ, యీ స్త్రీ పురుషుల గర్బసంజాత సంతానం కావటం ఒక్కటీ. ఇదేదయినా పూర్వ జన్మలో చేసుకున్న పాపఫలితమా? తప్పని శాంబుడు - కూడా- వ్యాధిగ్రస్తుడే, 5-ని అతడు తండ్రి వల్ల శాపం పొందిన వాడు. దాని పరిణామం తప్పనిసరి. ఈ స్రీ పురుషులను, బాల బాలికలను, శిశు వులను చూస్తే అతడ హృదయం బాధతో జాలితో ద్రవించింది. వారికి విముక్త మార్గ మేమో లేదా? తన విముక్తికి మాత్రం యేమిటి ఉపాయం? నారదమహర్తి చెప్పిన సూర్య్షేత్రం మిత్రవనానికే వచ్చాడా? ఈ ్రదేశాన్ని మృత్యుముఖులూ, వ్యాధిగ్రస్తులయిన యీ మనుషులను చూస్తూంటీ అలా అనిపించటంలేదు.

ఆ పసిబిడ్డ మల్లీ కాళ్లు చేతులు తన్నుకుంటూ యెడవటం మొదలెట్టాడు. అదృష్టం! నీలాక్షి అనే ఆమె తిండి తీసుకుని వచ్చింది. శాంబుని యెదుట అ తీసుకుని వచ్చిన మట్టిమల్ల పెట్టి, ఆ బిడ్డను తాను తీసుకుని, 'కూచో,, తిను' అన్నది.

అ చిడ్డ తల్లి ఒడిలోకి వెళ్లగానే గారడీతో వశ్యుడయినట్లు టక్కున యేడుపు మానేశాడు. శాంబుడు ప్రక్కనున్న అతబణ్జి, “చేతులు ముఖం కడుక్కోటానికి నీళ్లు' దొరుకుతాయా?” అవి అడిగాడు.

ఒకరు “చూశారా? చూూరా? గతానికి సంబంధించిన సంగతులు తెలుసుకుని లాభమేమిటి? అని యితడే అన్నాడు. కాని తానే స్వయంగా ఇప్పటికి వెనుకటి జీవితంలో సంగతులు మరిచిపోలేదు. అన్నం తినటానికి ముందు కాళ్లు చేతులు కడుక్కోవాలని, నీళ్లు పుక్కిలించి నోరు కడుక్కోవాలనుకుంటున్నాడు' అన్నాడు.

రి శాంబుడు

మరొకవ్యక్తి “మౌకిప్పుడు చేతుల్లో ప్రతిస్పందనే లేదు. నీళ్లు పెట్టి కడు క్కున్నా తెలియదు. చెయ్యి కాలినా తెలియదు. బిక్ష మెత్తుకుని తెచ్చుకున్నది వండుకుని తింటున్నాం. దానికి చేతులు కాళ్లు కడుక్కోటం కూడా యెందుకు? అన్నాడు.

మరొక మనిషి "ఇతడి మాటలు ప్రపర్తన అన్నీ మనకంటె వేరుగా ఉన్నాయి' అన్నాడు.

పళ్లూడిపోయిన ఒక ముసలి కుష్టురోగి నోరు వెళ్లపెట్టి నవ్వి, “నాలుగు రోజులు పోనియ్‌, అతడూ మనలాగా అవుతాడు, చూస్తూఉండు' అన్నాడు.

ఈ సమయంలో కొత్తగా ధి సోకిన ఒక బాలిక నీళ్లతో ఉన్న మట్టిముంత ఒకటి తెచ్చి, ముందున్న మల్లచిప్స పక్కన పెబ్టింది. శాయబుడు ఆమె కేసి కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా చూసి చిరునవ్వు నవ్వాడు. నీళ్లు ముంత తీసుకుని చేతులు నోరు కడుక్కుని, అన్నంముందు కూచున్నాడు. అందర్నీ ఉద్దేశించి "నేను ఒక్క్జే తిననా? మరి మరో?” అవి ఆడగాడు.

“మేము ఛిక్లాటనను-"ఏి తిరిగి రాగావే వండుకుని తిన్నాం. చూడు, ఇంకా పొయ్యి మండుతునే ఉంది" అన్నది నీలాక్షి.

ఒకతడు “మేము రోజంతా చాలాదూరపు చోట్లకి వెల్లి భిక్షాటన చేస్తాం. తిరిగి రాగానే ముందు ఆకలి తీర్చుకుంటాం. కాసిని మర్నాడు బ్రొద్దునకి ఉంచు కుంటాం. ప్రొద్దున తినగానే మల్లి బయలుదేరుతాం' అన్నాడు. |

ఇాంబుడు నీలాక్షకేసి తిరిగి 'ఈ అన్నం నువ్వు రేపు ప్రొద్దునకి ఉంచు కున్నావా? తెల్లవారాక నువ్వు యేమి తింటావ్‌?” అని అడిగాడు.

నీలాక్షి గంట్లుపడి యెగ్రగా వాచిన తన కిందిపెదవి విరిచి నవ్వి “ఏయ్‌ నీస్తం! నీకు పెట్టిందేదో తిను, నేనింకా కాస్త ఉంచుకున్నాను. ప్రొద్దున అది తింటాను. నీకు యా పెట్టిన దాంతో కడుపు నిండకపోతే అది కూడా నీకు పెడతాను' అన్నది.

“ఆ(..... ఆ( ..... నువ్వు తిను. నీలాక్షి నువ్వు దొరకటంతో సంతోష పడు

శాంబుడు య! తోంది. నువ్వు తింటీ మరింత సంతోషిస్తుంది. నువ్వు దానిక ప్రతిగా యిచ్చేదేదో రాత్రికి సంతృప్తిగా ఇయ్యి, నీలాక్షిని సుఖపెట్టు' అన్నాదొక స్తీ,

అందరూ “'అవునవును' అని అరిచారు. మంట వెలుగులో వాళ్లందరూ భయంకరమయిన ప్రేతమూర్తుల్లా కన్పించారు. నీలాక్షి కిలకిల నవ్వి, శాంబుని మోకాలి మోద ఒక్కటి కొట్టింది. వెంట్రుకల్లేని యెగ్రటి కళ్లతో ఆమె వాంఛ వ్యక్తం చేస్తూ, ఉల్లాసంగా సైగ చేసింది. శాంబుడు లోపల్లోపల కంపించి పోయాడు. ఆ కంపనలో కామోద్రేకం యేమి లేదు. ఈ కంపన అతడికి వెనకటి జీవితం గరర్తుకు వచ్చి భయంమూలంగా కలిగినది. అతడు శాపగ్రస్తుడవటానికి కారణం రమణీ మోహనుడు కావటమే. ఆ శాపఫలితమే అనుభవిస్తున్నా డిప్పుడు. ఇంట్లోనుంచి బయటికి వచ్చేముందు లక్ష్మణ ప్రాథధేయపూర్వకంగా కోరటంతో పత్ని వాంఛ తీర్చటం కోసం అతడు జీవితంలో ఏవరిసారిగా సంగమించాడు. తన కామో ద్వేగంతో కలిగిన భోగలాలసతను తీర్చుకోటానికి కాదు. ఇక్కడ నీలాక్షి కాంక్షను అతడు తీర్చలేడు.

శాంబుని మనస్సులో స్వతహాగా ఒక విరోధభావం కలిగింది. ఒకరు రోజంతా సంపాదించుకున్న అన్నాన్ని తాను తింటున్నాడు. వారు ఒక ప్రత్యేకముయిన ఆశతో పెడుతున్నారు తనకు. అయిలే ఆ ఆశ తీర్చటం తనవల్ల సాధ్యంకాదు. అందుకని అ అన్నం పెట్టిన మల్ల తాకకుండా, నీలాక్షితో "నేను నీ ఆశను తీర్చలేను, నీతో కలపి ఉండటం వాకు సాధ్యంకాదు. కాని నేను ఆకలిమాద ఉన్నవాణ్ణి. అయితే మరి నేమ అన్నం తిన వచ్చా?” అన్నాడు. నీలాక్షి నవ్వింది. మాట విన్న వాళ్లం దరూ కూడా నవ్వారు.

ఒతడు “ఏయ్‌ కొత్త మనిషీ! దాన్నిగురించి నువ్వు మథనపడక్కర్లేదు. మా నీలాక్షికి ఆవిషయంలో కావల్సిన కిటుకునల్లనీ తెలుసు. ఏంచెయ్యాలో తానే చెయ్యగలదు" అన్నాడు.

అందరూ ఉల్లాసంతో నవ్వారు. నీలాక్తి కూడా వారిలాగా నవ్వి శాంబునితో 'నేచెపుతున్నా నువు ముందే నీ కడుపులో ఆకలి చల్లార్చుకో. మరొక, ఆకలి సంగతి యేం చెయ్యాలనేది తర్వాత ఆలోచించొచ్చు”* అన్నది.

100 శాంబుడు

నీలాక్షి మాటల్లో చాటున ఉన్న ఉద్దేశాన్ని అందరూ గ్రహించారు. ఆందరూ ఒక్కమాటమాద నీలాక్షిని సమర్థించారు. బాల బాలికలు కూడా పెద్దవాళ్ల మాటలు విని, వాళ్లలో వాళ్లు నవ్వుకోటం శాంబుడు చూశాడు. వాళ్ల మొహాలు కళ్లు చూడగానే పెద్దవాళ్ల మాటల్లో ఉన్న అంతరార్థం, వారి క్రీడాకాశలం యేది వాళ్లు తెలియని వారు కాదన్న సంగతి స్పష్టమయింది. మనుషులు యెప్పుడు విశ్వా పాన్ని పోగొట్టుకుంటారో, అప్పుడు వారి కిహ జీవితంలో మిగిలేదేమా ఉండదు. ఉండేది గర్భాత్రత, కామాత్రతే.. వీరిని చూసి శాంబుడు జీవితంలో యీ అనుభవం. తెలుసుకున్నాడు. కాని విముక్తి కేమిటి ఉపాయం? వ్యాధినుంచి ఆరోగ్యాన్ని పొందటమే. ఆ విముక్తే క్రొత్త జీవితమార్గాన్ని చూపిస్తుంది.

శాంబుడు విశ్వాసాన్ని కొల్చాయిన మృత్యుముూంతో ఉన్నవారి యెదుట కూచున్నా ఆంతర్యంలో ఆకుంఠితమంఐన వాశ్వాసానుభూతి పొందాడు. అతడు పొరపాటు చోటుకి కనుక వస్తే మల్లీ నారదమహర్షిని వెతుక్కుంటూ వెడతాడు. ఈ నిర్ణయానికి వచ్చి అతడు నీలాక్షి పెట్టిన అన్నం తిన్నాడు. రకరకాల బియ్యంతో వండిన అన్నం, కూర, పులుసుతో పెట్టిన భోజనం. శాంబుడు ఎంతో తృప్తిగా చేశాడాభోజనం. మంచినీళ్లు తాగి తృప్తి చెందాడు. తర్వాత తన చుట్టూ కూర్చున్న వారి నుద్దేశించి “ఇక్కడ మందిరం ఉన్నదన్నారు మిరు. అ మందిరంలో విగ్రహం ప్రతిష్టించి ఉందా?” అని అడిగాడు.

'ఆ(..... ఆ( ..... ఉంది ఉంది. ఆ( మేము రోజూ దానికి సాగిలుపడి నమస్కారిస్తాం' అన్నారందరూ. ఒక్క గొంతుతో. శాంబుడు చెయ్యెత్తి అందర్నీ ఆపి “మందిరంలో విగ్రహం ఉంటీ దానికి నిత్యపూజాలు జరుగుతూంటాయి. ఆ మందిరంలో పూజకి పూజారి యేర్చాటీదయినా ఉందా?” అని అడిగాడు.

అందరూ. కలసి ఒక్క గొంతుతో అరుస్తూ మాట్లాడారు. దాని మూలంగా శాంబునికి ఒక్క మాటకూడా తెలియలేదు. అతడందర్నీ వారించి, ఒక వృద్దుణ్ణి ఉద్దశంచి “నువ్వు చెప్పు నీదగ్గర్నించి వింటాను" అన్నాడు.

వృద్ధుడు శరీరమంతా ముడతలుపడి జారిపోయింది. ముక్కుదూలం పూర్తిగా తినేసినట్లయింది. రెండు 'కంధ్రాలు తప్ప యింకేమా మిగల్లేదు. అతడు ముక్కుగొంతతో "నేను ఆ మందిరంలో పూజ జరగగా యెప్పడూ చూడలేదు.

శాంబుడు 101 అయితే మందిరం తూర్పువైపున ఒక మునిపురుషుని ఆశ్రమం ఉంది. అతడె ప్పుడూ మందిరంలో పూజలు చెయ్యడు" అని చెప్పాడు. కాని మమ్మల్ని బ్రహ్నర్యం పాటించండి అని చెపుతాడు" అన్నాడు మల్లీ వ్యంగ్య కంఠంతో.

మరొకరు “ఆ(..... ఆ(..... ఆ ముని మమ్మల్ని ఉపోషాలు చెయ్యమన్నాడు. బ్రహ్మచర్యం అవలంబించ మన్నాడు. రోజూ తెల్లవారగట్ల స్నానం చేని సూర్యునివైపు తిరిగి కూచోమన్నాడు” అని చెప్పారు.

“ఇంకా చాలా చెప్పాడు' అన్నారింకొకరు. “అతడి మూటలకు తలాతోకా లేనట్టు మాకేం అర్థం కాలేదు. మేము యిక్కడికి వచ్చి చంద్రభాగలో స్నానంచేస్తే సయమవుతుందని తెలిసి వచ్చాం. అంతా ఒట్టిది. మేము తపస్సుచేస్తూ కూచుంటీ భిక్షం యెత్తుకునే దెప్పుడు? మాకు తిండి యెవరు పెడతారు? ఆ ముని యీనది ఒడ్డున భూమి దున్నకుని వ్యవసాయం చేసుకోండంటాడు. మేము యిక్కడికి సంసారాలు చెయ్యటానికి వచ్చామా? మేమందరం యెప్పుడో ఒకప్పుడు కుల్లి, యెండి చచ్చి పోతాం. రోజురోజుకి మాకాళ్లు చేతులూ కాస్త కాస్తే తినేస్తున్నాయి.”

అతడి మాటలు విని కొందరు బావురు మన్నారు. దెబ్బతిన్న పశువుల్లా ఆర్తనాదాలు. చేశారు. నదీతీరమంతటా కారుచింటి, పొదలు, చెట్లు, అక్కడక్కడ యింకా ఆరిపోకుండా వెలుగుతున్న మంటలు - అదంతా ఒక మహానరకంలా ఉంది. కొందరు యేదో త్వరలో చావబోతున్నామన్న భయంతో యేడవసాగారు. కొందరు అటు చీకట్లోకి వెల్లిపోయారు. శాంబుడు గంభీరంగా ఆలోచిస్తూ తూర్చు దిశ వైపు చాశాడు. ఏముని యిక్కడ ఆశ్రమం నిర్మించుకుని ఉన్నాడు! పైగా అతడు మందిరంలో పూజ లేమి చెయ్యడట! కాని వీరికి నానావిధమయిన ఉపదేశాలు చేశాడా? వీరి మాటలు వివి యేదీ సరీగ్గా తెలుసుకుననే ఉపాయం లేదు. శాంబునికి యీ ప్రదేశమంతా అపరిచితం. రాత్రి చీకట్లో యిప్పుడు మందిర ప్రాంగణంలోకి కాని, ముని ఆశ్రమానికి కాని వెళ్లటం మంచిది కాదు. అయినా అక్కడ కెళ్లాలని ఆత్రత కలిగింది. ఆ ప్రదేశాన్ని సమయాన్ని ఆలోచించి, ఆత్రత . అణచుకున్నాడు. ఆందరూ తమ మట్టిగుహల్లోకి, కుటీరాల్లోకి వెల్లిపోయారు. అరి పోవటానికి సిద్ధంగా ఉన్న రెండు మూడు నంట న్న వెలుగుతున్నాయి. నలుగు రయిదుగురు టాయి క విసిరేసినట్లు కూచుని ఉన్నారు. నీలాక్షి నిజ్టీన త్త బి ఒల్లో. పెట్టుకునో

మ 1 / ఖం మని. =,

102 =... సాంబుడు యింకా అతడి ప్రక్కవే కూచుని ఉంది. నక్కలు చూసి యెంత సేపయిందో, ఇాంబుడు సరీగ్గా గుర్తు తెచ్చుకోలేకపోయాడు. కాని కూశాయి, అతడికి కూతలు విన్పించాయి. ఇంకా మధ్యమధ్య నెత్తిమాోద నల్‌ పక్షులు, యెక్కువగా రాత్రిళ్లు, తిరిగే పక్షులు యెగురుతున్నాయి. నది కలకలధ్వనుల మధ్యకూడా పక్షుల రెక్కల చప్పుళ్లు కొద్దిగా విన్సిస్తున్నాయి, అతడు ఆకాశంకేసి చూశాడు. సంజెనక్షత్రాలు తూర్పు దిగంతంలోంచి చాలా పైకి వచ్చాయి. సప్తర్డిమండలం, విభిన్న నక్షత్రాలు నల్లటి ఆకాశంలో తీక్ష _౦గా ప్రకాశిస్తున్నాయి. శాంబుడు నీలాక్షికేసి చూశాడు. నీలాక్షి కనువెంట్రుకలులేని యెగ్రటి కళ్లల్లో బేదు, కాని యేదో ఆశతో యెదురు చూస్తూ కూచుంది. శాంబుడు సున్నితంగా '“అందరూ యెవరి ఆశ్రయాలకి వాళ్లు వెల్లిపోయారు. నువ్వూ నీ బిడని తీసుకుని వెల్లి పడుకో' అన్నాడు.

వీలాక్షి ఆశాభంగ విస్మయంతో “మరి నువ్వు? నువ్వేం చేస్తావ్‌? ఎక్కడుం టావ్‌?' అని అడిగింది.

"నేను యెక్కడున్నానో అక్కడే రాత్రంతా గడుపుతాను.”

నీలాక్షి కళ్లల్లో భయం వ్యక్తమయింది. నాలుగువైపులా చూసి, “రాత్రంతా నువ్వు బయట యెలా ఉంటావ్‌? తోడేళ్లు యిప్పుడే పరుగెత్తు కొస్తాయి. అవి కుష్టురోగుల నయినా సరే విడిచి పెట్టవు. అవి మా మట్టి గుహాలమోద కుటీరాల మోద కూడా విరుచుకు పడతాయి, గొళ్లతో గిరుతాయి. నువ్వు బయట ఉంటీ అవి నిన్ను పీక్కుని తినేస్తాయి" అన్నది. . శాంబుడు ఒక్కక్షణం ఆలోచించి "నేనిప్పుడే అగ్గిమంటలు యెగసం తోస్తాను మంట దగ్గిర కూచుంటాను. తోడేళ్లు వస్తే మండే కట్టెలతో వాటిని తరిమేస్తాను'

నీలాక్షి శాంబుని మాటల్ని బట్టి అతడన్నంతపనీ చేస్తాడని గ్రహించింది. “నేను "నీ మాద ఆశ పెట్టుకుని కూచున్నాను. నేను ఒక్కతెనీ ఉండలేను, ఒక మగాడు పక్కన లేకపోతే నాకంతా యొడారిలా ఉంటుంది” అన్నది.

శాందునికి యీ 'అలిక్రయిన అంగీకారం, ఒప్పుదల గ్రుచ్చుకున్నట్లనిపించింది. "అయినా కుతూహలం కొద్దీ "రిండురోజుల క్రితంవరకు నీతో గడిపి చనిపోయిన

శాంబుడు 103 వాడివి గురించి వీకు దుఖం విచారం లేదా? అతబ్ది రిచిపోయావా?” అని అడిగాడు.

నీలాక్తి తల అడ్డంగా త్రిప్పి “ఎందుకు మరచిపోతాను? అతడు నాకు బాగానే జ్ఞాపకం ఉన్నాడు. నేనతడికోసం చాలా యేడ్చాను, కాని మా బ్రతుకులో యీ దుణూవికి విచారానికి వులువేముంది? నువ్వు చూడటంలా? మేము రోజురోజుకీ రోగంతో కాస్తకాస్త చొప్పున క్రుల్లిపోతూ చస్తున్నాం, నీలాగా కొత్తగా వచ్చినవాళ్లు యిలాగే ఆలోచిస్తారు. దూరంగా వేరే ఉండాలనుకుంటారు. తర్వాత దావి వల్ల అలస్యం చేస్తావ్‌? మాకివ్పుడు సంసారం, సమాజం అనేవేమా లేవు. చావబోతూకూడా మా సంగతి మేము చూసుకుంటా. మా కిప్పుడు పాపమూ లేదూ, పుణ్యమూ లేదు. కాలిపోయే రెక్కలపురుగు-౪ యెలా పూవుని అతుక్కుని చచ్చిపోతాయో, మేమూ అలాగే చావా లనుకుంటాం. దొరికినంత సుఖం పొందు తాం. మవ్వు నాతో రా, నేసు నిన్ను సుఖపెడతాను అన్నది.

వీలాక్షి చెప్పిన దంతా కలోరసత్యమవి శాంబుడు అవగాహన చేసుకున్నాడు - రోగం, భీభత్సమయిన నిశ్చిత ఆశావహీన జీవిత కథ. కాని అతడు విచలితుడు కాలేదు. ఇప్పటికీ అతడు విముక్తాభిలాషి అతడెలాంటి విముక్తి చూపించలేదు. “వీలాక్షి నేము నువ్వు చెప్పింది అర్థం చేసుకున్నాను. నువ్వు నన్ను క్షమించు. నన్ను విడిచిపెట్టి, నువ్వు నీ బిడ్డతో వీ ఆశ్రయానికి వెళ్లు అన్నాడు.

వీలాక్షి అప్పటికీ “నాకు వ్యాధి రాకపోతే నేను సమాజంలో, సంసారంలోనే ఉన్నట్లయితే, నువ్వుకూడా ఆరోగ్యంగా ఉండి ఉంటీ, నన్నిలా తప్పించుకువి వెళ్ల లేవు. వీ మాటల్ని బట్టీ నువ్వు రాజపురుషులు, బుషుల్లాగా అన్నీ తెలిసినవాడి వవి తెలిసిపోయింది. కాని నాయీ శరీరానికిప్పుడు బాహ్య స్పర్శ తెలియదన్న సంగతి నువ్వు తెలుసుకోలేవు. నువ్వు నా రొమ్మలమాద చెయ్యివేసినా నేను తెలుసుకోలేను. ఇప్పుడు కేవలం శరీరంలోపల మాత్రమే స్పందన ఉంది. నాలిక ద్వారా యిప్పటికీ రుచి తెలుసుకుంటున్నట్టు, బహుశా చచ్చేంతవరకు యీ స్పందన ఉంటుంది. ఈ సుఖాన్ని నా కెందుకివ్వవు నువ్వు? అవి అడిగింది.

నీలాక్షి యా మాటలు చాలా వాస్తవాలని, హృదయవిదారకాలని శాంబుడు తెలుసుకున్నాడు. ఆమె యేమాట దాచలేదు, కాని తాను తండ్రివల్ల శాపం పొందిన

104 శాంబుడు వాడినని, శాపవిమోచనం కోసమే యిల్లు వదలి వచ్చానని, తన జీవితానికి అదే నిజమయిన మోక్ష్తమని యెలా చెప్పగలడు? అతిడు చేతులు రెండు జోడించి “నీలాక్షీ! నన్ను క్షమించు. నిన్ను రవంత సుఖపెట్ట గలిగినా నేను ఆనందిస్తాను. నన్ను ఆసమర్థునిగా భావించి, క్షమించు' అన్నాడు.

నీలాక్షి కనుబొమలు లేని రక్తనేత్రాను ఆశాభంగంతో, మనఃక్షోబంతో, జ్యలిం చాయి. లొట్టపడీన ఆమె ముక్కు, గంట్లుపడి వాచి ఉచ్చిపోయిన పెదవులు, ముహం కరుకుబారాయి. ఆమె బిడ్డ నెత్తుకుని లేచి 'నువ్వు అసమర్థుడవాగానే ఉండు. ఛీ! నేను ఆరోగ్యంగా ఉన్నప్పుడు బుషిపుంగవులు కూడా నన్ను చూసి ముగ్భులయేవారు. ఇప్పుడిక్కడున్నవాళ్లందరూ నేనెవర్ని పిలిస్తే వాళ్లు పరుగెత్తు కొస్తారు. ఇహ తర్వాత నువ్లు నన్ను కావాలని కోరినా పొందలేవు" అని ఆమె చెట్లు, పాదలు ఉన్న చీకట్లో అదృశ్యమయింది.

శాంబుడు తలవంచుకుని కూచున్నాడు. నీలాక్షి అభిాశాపం తనని అంటదవి అతడికి తెలుసు. కారణం - అతడు శాపగ్రస్తుడయి. ఒక ద్రతాన్ని పాటిస్తున్నాడు. కాని నీలాక్షికోసం అతడి మనస్సు దుఃఖంతో ద్రవించింది. కొంచెం సేపు తల వంచుకుని కూచున్న తర్వాత, వాసననుబట్టి క్రూరమృగాలు దగ్గిరికి వస్తున్నాయని గ్రహించి చికితుడయినోడు. చూస్తే ఇవ్పుడఉంక బయట యొవ్వరూ లేరు. తాను ఒక్కడు. దూరంగా చీకట్లో ధగ ధగమెరుస్తున్న క్రూరమృగం కళ్లు చూశాడు. వెంటనే లేచి మంట దగ్గిర కెళ్ళి పుల్లలతో మంట పైకి లేచేట్టు యెగసం తోశాడు. మండుతున్న కట్టె ఒకటిలాగి దావి వెలుగుతో నాలుగువైపులా చూూడు. ఆ మంట మూలంగ జ్వలిస్తున్న మృగం కళ్లు దూరంగా _చాటుకి పోయాయి. కాని అ మృగాలు మళ్లీ అవకాశంకోసం యెదురు చూస్తూ అ ప్రక్కనే యెక్కడో దాక్కువి ఉంటాయి. శాంబుడు చుట్టు ప్రక్కల నున్న యెండు కట్టెలు తెచ్చి మంటను పెద్దది చేశాడు. మండుతున్న కట్టెలతో నాలుగు వైపులా వ్యూహం చేసు కుని నిశ్చింతగా కూచున్నాడు. ఇప్పుడిహ ఆకాశంలో నక్షత్రాల గుంపు మాత్రం అతిమెల్లగా తమకక్ష్యలు తిరుగుతున్నాయి. నదీప్రవాహంమోద ఆ నక్షత్ర రేఖలు మధ్య మధ్య మిలమిల మెరుస్తున్నాయి. కలకల ధ్వనులు నిన్చిస్తున్నాయి.

శాంబుడు నది వైపు చూస్తూ కూచుండి పోయాడు. శ ఖః క వ న ఫ్‌ ఖి న ఫి 4 9

శాంబుడు 105 అతివేకువవేళ చీకటింకా విడిపోకముందే, చెట్లమోద పక్తుల తొలికూతలు విన్పిస్తున్నప్పుడు - శాంబుడు వడగా ప్రవహించే చంద్రభాగ చల్లటినీళ్లలో స్నానం మూడు. నీటి ప్రవాహం యేదో అతడి శరీరంలోపలికి పోయి ఆంతర్యాన్నిసైతం కడగి వేసిసట్లుంది. అతడి మనస్సు ప్రాణం యేదో గభీరమైన ఆనందానుభూతితో విండిపోయాయి. స్నానమయింతర్వాత అతడికున్న ఒకే ఒక సంబళం - రెండూ పంచెను కట్టుకుని, తడిబట్టను పండి తల, శరీరం తుడుచుకున్నాడు. ఆకాశం తూర్పువైపు క్రమంగా అరుణిమ తాల్చింది. శాంబుడు చూశాడు. మట్టిగుహల్లో కాని, కుటీరాల్లో కాని ఇంకా యెవరూ లేపలేదు. ఇప్పుడతడంక వారిని కలవతలచుకోలేదు. పైగా వాళ్లు లేస్తారేమో అన్నభయంతో అతడు గబగబా తూర్ప్చుదిక్కుగా వెళ్లాడు. అంత పెద్దవికాని అడవిమొక్కులు, వృక్తాల మధ్య మందిరంలాంటిది కన్పిం చివ, అది దగ్గరలో ఉన్నట్లు కన్పించలేదు. ఆ మందిరం కాస్త కన్చించగానే శాంబుడు మనస్సులో ఒకరకమయిన వ్యాకులపాటు చెందాడు. క్రమంగా పక్షుల అస్పష్టకూజితాలు.. బిగ్గరగా విన్పించసాగాయి. చూశాడు ఈ ప్రాంతం మరీ అరణ్యంగా. తోచింది. రకరవూల పూలు, పగద్గతో మనోహరంగా ఉన్న పాల మయిన అడవి. మిగిలిన జీవితమంతా ఇలాంటి చక్కని అడవిలో గడపగలిగినా, తన అభిశప్త జీవితం హ్రూంతంగా మృత్యువుని వరించగల దనిపించింది. శాంబుడు మందిరాన్ని సమోపిస్తున్న కొద్దీ అరణ్యశోభ మరింత పెరుగుతు న్నట్లనిపించ సాగింది. మందిరం అకృతి, వివిధ రేపతలు, యక్ష గంధర్వ, అప్పరా దుల విగ్రహాలు కళ్లముందు. మెదిలాయి. తూర్పున ఆకాశం క్రమంగా చిక్కటి సింధూరవర్దంలా యెద్రపడింది.. దాని కుడివైపున వేగవతి అయిన చంద్రభాగ ప్రవాహంమోద యేదో పబ్బని నెత్తుటి చాలు పారుతున్నట్లుంది. యింకేధ్యనులూ లేవు. శాంబువికి మానవ సమాజం, సంసారం పదిలి తానేదో అలాకికముయిన మాయామయ ప్రదేశంలోకి వచ్చా ననిపించింది. ఈ ప్రదేశంలో విజంగా అఆ అతుజ్జ్యల పురుషుడయిన పరమాత్మ ఉన్నాడా? శాంబువి మనస్సులో ఈ అలో చన రాగానే అతడి శరీరం రోమాంచితసుయింది. ఎందువల్లనంటీ మహర్షి చెప్పిన ఆ అత్యుజ్ఞల మూర్తి ఊహ అతడ మనస్సులో నాటుకుపోయింది. అతడు నది

1065 శాంబుడు ఒడ్డున ఉన్న మందిరం దక్షిణ ద్వారం దగ్గిరకు వచ్చి చేరుకున్నాడు. నిజానికి దక్తిణ ద్వారం అనటానికి వీల్లేదు. ఆగ్నేయంగా ఉంది. అ మందిరం ఒక పెద్దరథం ఆకారంలో నిర్మించబడి ఉంది. ద్వారం ఉంది. అ మందిరం గోడలతో ఆవృత పిప్పల దండనాయకప్రభృతి ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. రథంమాద విభిన్న ప్రదేశాల్లో అప్పరసలు నృత్యగీతలు సల్పుతున్నట్లు, వాద్యయంత్రాదుల అపురూప భంగిమ లున్నాయి. అవికాక దేవతాగణం, యక్షగణం, గంధర్వగణం, ఆదిత్యగణం, వసుగణం, అశ్వినీగణం, మరుత్‌గణం - అన్నీ యథాస్థానాల్లో ఉన్నాయి. శిరస్సు పైన ఛత్రంతో ఆ ఆశ్చర్యపురుష మూర్తి ఉన్నాడు. తలకి శిరస్త్రాణం ఉంది. ఉత్తరీయం నడుముకి బిగించి ఉంది. పాదాలకు మడమల. పైపరకు పాదుకలు కథలు తలెత్తాయి. అతడు వేలమాదివరకు వంగి, అ పురుష మూర్తికి నమస్కరిం చాడు. నారదుడు చెప్పిన సూర్థ్షేతం యిదేనా? అయితే దేవతలు పూజించే పరమాత్మను నే నెలా ఆరాధించను? ఎలా సంప్రీతుణ్ణి చేసి శాపవిముక్తి పొందాను? అ దైవం సశరీర రూపంలో నా కళ్ల ముందెప్పుడయినా కన్పిస్తాడా? నే నెలా ఆయన ఆశీర్యాదం పొందాను! ఆయన నా కా బ్రహ్మరూప శబ్దంద్వారా శాపవిమోచనాన్ని నిరేశిస్తాడా? ఆని ఆలోచించాడు. ఈ ఆలోచన, జిజ్ఞాసుల మధ్య అతడి మనస్సులో యేదో గంభీరమయిన వ్రతవిధానం దృఢపడింది. ఈ పరమాత్మకి రెండువైపులా ఆయన యిద్దరు భార్యలు రాజ్ఞి, నిక్షుభా ఉండటం పదే పదే కంపించసాగింది.

ఈ ఆలోచనల మధ్య శాంబుడు నాలుగు ద్వారాలు ప్రదక్షిణ చేసి, నది ఒడ్డుకి వచ్చి నిలబడ్డాడు. ఈ సమయంలో ఒక అద్భుతమయిన దృశ్యం అతడే కంటపడింది. ఆకాశంలో తూర్పునంతా వ్యాపించిన అరుణకాంతిమధ్య పెద్ద సింధూర గోళంలా సూర్యుడు ఉదయించాడు. ఉజ్జ్వల దేహుడయిన ఒక పురుషుడు - ఆతడి శరీరమంతా నీళ్లు. తెల్లటి శిరోజాలమోద, గడ్డం మిద, మాసం మాద నీటిబిందువులు మెరుస్తున్నాయి. ఒక చిన్న ధోవతి కట్టుకుని ఉన్నాడు. అప్పుడే. పైకి వచ్చిన సూర్యని వెలుగులో ఆ పురుషుని సర్వాంగాలు

కాంబుడు 10? యెరు పెక్కినట్లున్నాయి. అతడు నదీతీరాన విలబడి, కళ్లు తెరుచుకుని మార్యువి కేపి చూస్తూ ఉన్నాడు. జోడంచి ఉన్న అతడ చేతులు వైపు ప్రపారితమయి అతడు యెల్రగా తేజోసంతమయిన మార్యువి కేసి రెప్పవాల్బకుండా యెలా చూడ గలుగుతున్నాడు? అలాచుస్తే దృష్టి నశిస్తుందని శాంబుని అభిప్రాయం. కాని వద్యష్నాతుడయిన ఆ ఉజ్వలవురుషువి కళ్లలో యెలాంటి మార్పూ కవిపంచటం లేదు.

శాంబుడు చటుక్కున అతడి యెదుటికి వెళ్లలేకపోయాడు, ఎదురు చూస్తూ ఉండి పోయాడు. విశ్వాపహీనులయిన. కుష్టురోగులు రాత్రి చెప్పినవ్యక్తి యిత డేవా? ఎవరితడు? విజంగా ఇంచు. రక్తమాంస శరీరుడై, సర్వదా నూర్యువి వేద భాషలో. ధ్యానించే ఆ బుషియేనా? అని ఆలోబంచాడు. అక్కడ బుషిగణం వేదోక్త ప్రార్ధనలు చేస్తూంటారవి నారద మహర్షి చెప్పాడు. శాంబుని యీ ఆలోచ నల మధ్య ఆ పురుషుడు రెండు చేతులతో మెల్లిగా తన కళ్లు రెండూ తుడుచుకున్నాడు. తర్వాత యెత్తయిన ఒడ్డుమోదికి యెక్కి, మందిరం వైవురా కుండా ఉత్తరం వైపుగా నడక సాగించాడు. శాంబుడేదో సూదంటురాయిలా అక్షి తుడయి, ఆ పురుషుని వెనకనే నడవటం మొడలెట్టాడు. వెల్లని ఛిరుగాలిలో రక రకాల పూలవాసనలు తేలి వస్తున్నాయి. వక్షులు అప్పుడే పైకి వచ్చివ సూర్యని పాటలతో. స్తుతిస్తున్నట్టున్నాయి. కొంచదూరం. వెళ్లాక రమ్యమైన. అడవి మధ్య కుటీరం, తపోవనం కవ్పించాయి. శాంబుడు అ వురుషుని యింక అనుసరించ టావికి తటపటాయిస్తున్న సమయంలో, అతడు వెనక్కి తిరిగి శాంబుని చూశాడు. ఎండకాంతి అతలణ్జి మరింత ఉజ్జ్వలితుణ్ణి చేపెందనిపించింది శాంబునికి. ఇంక ముందుకి వెళ్లకుండా అక్కణ్డుంచే శాంబుడు మోకాళ్లు నేలకి అవించి తవ భూమికి తాకేట్టు నమస్కరించి “మహానుభావ! అత్యుజ్ఞ్వల పుణ్యదేహా! తమరు నన్ను అపరాధిగా భావించకండి. తమరు నదీతీరంలో సూర్యనమస్కారం చేస్తుం డగా చూశాను నేను. మనస్సులో సంకోచం ఉన్నా యేదో అదృశ్యశక్తి నన్ను తమవైపు ఆకర్షిచింది. నేను తమర్ని అనుసరించకుండా ఉండలేకపోయాను. తాపస వరేణ్యా! నన్ను క్షమించండి" అవి వెడుకున్నాడు.

108 కాంబుడు

ఆ పురుషుడు రాతిబొమ్మలాగా కన్నార్పకుండా శాంబుని కేసి చూస్తూ ఉండ పోయాడు, కాని వెంటనే యేమి మాట్లాడలేదు. అతడు నిర్నిమేషదృష్టి అతిశీక్ష మయినది. గుండెల్లో గ్రుచ్చుకునేది. శాంబునికి అతడు తన వైపు చూసి తన సంగతంతా తెలుసుకున్నాడని అనిపించింది. అయినా యీ తపోధనుడు అసం తుష్టు డవుతాడేమో అన్నభయంతో చేతులు జోడించి మల్లీ 'మహాత్మా! తమరు ఉండొచ్చు. తమ పవిత్ర మన్మూంతిని విఘ్నం కలిగంచానేమో! తమరు నా మోద కోపం తెచ్చుకోవద్దు. నేను యేదో అలాకికముయిన ఆకర్షణద్వారా ఆకృష్ణు డనయి, తమను అనుసరించాను. తమరు నన్ను అజ్ఞానిగా భావించి క్షమించండి” అని వేడుకున్నాడు. |

శాంబుని మాట పూర్తికాగానే దగరిలో యెన్నో కంఠస్వరాల కోలాహలం విన్సించింది. ఆ పురుషమూర్తి “నా వెంటరా' అన్నాడు. శాంబుడెదో తన చెవులను నమ్మలేకపోయాడు. అప్పుడే స్నానం చేసిన ఉపాసకుడు, ఒక్క మాటతో తనని ఆహ్వానిస్తాడని ఊహించలేకపోయాడు. మహాతేజస్వి అయిన బుషి మళ్లీ అటుతిరిగి నడవటం మొదలెట్టాడు. శాంబుడు గంభీరమయిన మా సంతో గబగబ ఆడుగులు వేస్తూ బుషిని అనుసరించాడు. దక్షిణంగా దూరంలో కోలాహలం విని, తనలాంటి వ్యాధిగ్రస్తులయిన స్త్రీలు, పురుషులు, బాల బాలికలు నదిలో స్నానం చేస్తూ ఉండి ఉంటారని గ్రహించాడు. తర్వాత మందిరానికి వెల్లి సాగిలపడి నమస్కరించి, అందరూ కలిసి జట్టుగా భిక్లాటనకి బయలుదేరుతారు. బుషి కుటీరంలో ప్రవేశించబోయి. గతుక్కమని ఆగి, వెనక్కి తిరిగి చూశాడు. ఇాంబుడు చాలాదూరంగా ఆగి నుంచుని ఉంన్నాడు. తోజోపంతుడయిన బుషి “నువ్వు తపోవనంలో యెక్కడయినా యెండలో కూచో. నువ్వు స్నానం చేసి వచ్చావు. ఆగ్నేయంగా తిరిగి కూచో. కొంచెం సేపట్లో నాపూజ పూర్తి అవుతుంది. తర్వాత నేను నీతో మాట్లాడతాను" అని చెప్పి కుటీరంలోకి వెల్లిపోయాడు.

శాంబుడు అతడి నిర్ధేశాన్ని తు చ తప్పకుండా పాటించాడు. అతడు ఫలపుష్పలతో అందంగా ఉన్న చెట్ల వరుసల మధ్య యెండలో కూచున్నాడు. స్థాన ప్రభావమో యేమో తెలుసుకో లేకపోయాడు. అతడికి ఒక్క సారిగా హ్ఫూత్తొ పమూ, ఆనందమూ పొంగిపొర్లాయి. హ్బూత్తాపం యెందుకంటీ అతడింత అతి

శాంబుడు ౮ రమణీయమయిన తపోవనంలో ఒంటరిగా కూచువి యెరుగడు. ఇందులో యింత మహత్తరమయిన అనందం, సౌందర్యం ఉన్నాయని ఇంతకు ముంగెప్పుడు అత డికి అమభవం కాలేదు. భోగం. వీరత్వం, శత్రుసనంవారం మొదలయిన క్షత్రియ ధర్మపాలన - ఇవన్నీ అతడికి తెలుసు. కావి అముభవ వ్వరూవం పాలలేవిది. తావెం దుకు యింత విరుపమాన పౌందర్యాన్ని అముభవెంచ లేకపోయాడు. ఈ హ్బూ త్రాపం అతడి మనస్సులో రేగింది. అదీ కాక ఒక అవిర్వచవీయమయివన అవందవు వెల్లువ ద్రతిక్షణం అతణ్జి క్తాళితం చేయపాగింది.

వారదుడు అన్న వృష్టివ్యామఘుడు కూచున్న భంగిమకు -మార్యుడు అభి ముఖంగా లేడు. కావి శరీర మంతటా యెండ పడుతోంది. అతడు వది కవతలి మూతలు వడ్తాయి. అతడి కళ్లముందు కుసుమవర్ధం ఊగివిలాడపాగింది. ఎంతపేవు యిలా కూచువ్నాడో తెలుసుకోలేకపోయాడు. హళాత్తుగా “ఇవి తీమకో ఈ ఫల మూలాదులు తిమ, కాస్త యీ తీపి తివి, మంచినీళ్లు తాగు” అప్న మాలలు వి పించాయి.

శాంబుడు చటుక్కువ ఎెలివి తెచ్చుకుని లేవబటోయాడు. అ తోజోవంతు డయిప బుషి తామరాకులో, ఫలమూలాదులు, తీపివస్తువు పెట్టుకుని మంచువి ఉన్నాడు. శాంబుడు లేవటావి కుద్యుక్తడవటం చూపి వారించి “వీవు లేవక్కర్రేదు, ఎక్కడ కూచున్నావాడ్‌వి అక్కడే కూచో. ఇవి తీనుకో. ఈ కాపివి ఫలమూలా దులు తిమ. వీవు విశ్చయంగా ఆకలితో ఉన్నవాడివి. తినటావికి ముందు ఒక్క

శాంబుడు సూర్యునికి పాష్తాంగంగా వమస్కరించాడు. తర్వాత బుషి వైపు చేతులు చాచాడు. అతడు కచ్చితంగా ఫలమూలాదులున్న తామరాకువి తన వైపు భోజవాన్ని ఒకరి ముందు యెలా పెడతారో, అలాగే అతడు తీపుకొచ్చి శాంబువి ముందు పెట్టాడు. అతడి యెమచేతిలో ఒక మట్టి వీళ్లముంత ఉంది. దాన్ని కూడా అ తామరాకు ప్రక్కన పెట్టీ *8మ వేను చెపుతున్నాను, ఏ భోజవమయింతర్వాత వీ పంగతులు వింటాను" అన్నాడు.

110 శాంబుడు

ఇాంబుని హృదయం కుంచించుకుపోయింది. ఉచ్చ్వాసనా్సాసలు గంభీరంగా ఆవర్తితం కాసాగాయి. తన కళ్లవెంట నీళ్లు వస్తాయేమో అనిపించింది. ఎన్నో రోజులు దౌర్బాగ్యంగా గడిపాక, ఒక ఉజ్జ్వల తపస్వి అతడి చేతిమోదుగా తనకి భోజనం పెట్టాడు. ఆదరంగా మాట్లాడాడు. పైగా అతడి ముఖం అసహ్యతతో రపంతయినా ముడుచుకు పోలేదు. తాను యేదో వికలాంగుడైన కుష్టురోగి యెదుట కూచోలేదన్నంత సహజంగా, అంతకంటి యెక్కువ శాంతంగా, సౌమ్యంగా ఉన్నదతడి ముఖంలోని భావం. అతడి ప్రవర్తన యెంతో మర్యాదగా, సరళంగా ఉంది.

శాంబుడు ఆతికష్టంమోద తన హృదయోద్వేగాన్ని అణచుకున్నాడు. ఆశ్రు వులు సంబాళించుకున్నాదు. ౪ తపస్వి నుదుట చంద్రభాగ తీరంలోని మృత్తిక బొట్టులా పెట్టి ఉండటం చూశాడు. అతడి పొడుగాటి జుట్టు తడగుడ్డతో పడప పెట్టి, నడనెత్తిన ముడిలాచుట్టి ఉంది. అతడి తెల్లటిమోసాలు యేదో మెరుస్తున్న వెండిలా ఉన్నాయి. ముఖంలోని స్వర్టదీప్తిలో యెక్కడా వార్థక్యపు ముడతలు లేవు. అతడే నారద మహర్షి చెప్పిన గ్రహరాజయిన అత్యుజ్వల పరమాత్మ కాడు కదా! భాతికరూపాన్ని ధరించి శాంబుని అభిభూతుణ్ణి చెయ్య లేదు కదా!

కాంతివంతుడయిన ఆ పుణ్యదేహుడు మల్లీ *తిను, భోజనం చేశాక నీతో మాట్లాడతాను" అన్నాడు.

శాంబుడు మళ్లీ చేతులు జోడించి, అతడికి నమస్కారం తెలిపి, పండు నోట్లో పెట్టుకున్నాడు. కాని అతడి హృదయంలో ఆసుడి పదే పదే అవర్తితం కాసాగింది. కళ్లలో నీళ్లు నిండసాగాయి. ఆతడు అతికష్టం మాద తనవి తాను సంబాళించుకున్నాడు. ఆ ఫలమూలాదులను అమృతంలా భుజించసాగాడు. ఆ తేజోవంతు డయిన బుషి దగ్గిరిలో ఒక ఉసిరిచెట్టు మొదలు నానుకుని కూచుని, నది కేసి చూస్తూ ఉండిపోయాడు. శాంబుడు పాలతో తయారయిన తీపి 8ఏ, మంచి నీళ్లు తాగాడు. బుషి అతడ వైపు తిరిగి "నేను నిన్ను నిన్న ఇక్కడ చూడ

“నేను నిన్న సాయంత్రం యిక్కడికి వచ్చి చేరుకున్నాను. అన్నాడు శాంబుడు.

శాంబుడు 11]

“నిన్ను చూసి నేను అలాగే అనుకున్నాను. కాని యిక్కడికి నీలాగా వచ్చిన వారందరూ. జీవితంపట్ల విశ్వాసం పోగొట్టుకుని, శ్రద్ధను కోల్పోయి, నిగ్రహం లేకుండా తయారవుతారు. వారి మాటలవీ పూర్వం ఆరోగ్యంగా ఉన్నప్పు డున్న ట్టుగా ఉండవు. ప్రవర్తనకూడా మారిపోతుంది. నువ్వు వేరుగా ఉండటం గమనిం చాను" అన్నాడు.

"నేను యేడు బుతువులు నడిచి యిక్కడికి చేరుకున్నాను. నేను సందలకొద్దీ గామాలు పల్లెలు, పట్టణాలమోదుగా వచ్చాను. ప్రజలు నన్ను చూసి భయపడి అసహ్యించుకున్నందకు నాకు వారిమాద రపంతకూడా కోపం రాలేదు. నేనునా దృష్టితో వారి మనోభావాలు ఆలోచించాను. అయినా నాకు తినటాని కేదో యిచ్చే వారు. జోరిన వర్తం కురుస్తున్న్పుడు, కటికి చలిలోను నన్ను పశువుల కొట్టాల ప్రక్కన, బయట చావడి వసారాలకింద ఉండటానికీ అడ్డు చెప్పలేదు. కుక్కలు అన్నిచోట్లా ఒకేరకం. ఏమో తెలియని పిల్లలు కూడా అదే రకం. వాళ్లు నన్ను రక రకాలుగా తరిమేవాళ్ళ్లు, వేధించే వాళ్లు. కాని నేను కోపం తెచ్చుకోలేదు వారికి సద్బుద్ధి కలిగించమని పరాత్పరుని ప్రార్థించాను. అయితే ఇల్లు పదలిన తర్వాత మాలాంటి దయామయులయిన వారి నిప్పుడే మొదటసారిగా చూూను. ఖందుకని నాకు సిద్ధిలాభం పొందగల ననే నమ్మకం యేర్చడింది”.

“సిద్ధలాభమా? ఏ సిద్ధిలాభం'

ఇాపవిమోచనం” అని పైకి అనేసి, శాంబుడు చటుక్కునేదో తోట్రుపాటుతో మల్లీ '“ఆరోగ్యలాభమే సిద్ధి నాకు అన్నాడు.

లేజోవంతుడయిన బుషి కొన్ని క్షణాలు శాంబుని కేసి చూసి, 'ఈ ప్రదేశం సంగతి నీకెవరు చెప్పారు? యేం చెప్పారు?" అని అడిగాడు.

శాంబుడు ఒక్కక్షణం తటపటాయించి “సర్వకాలాలూ అంతరీక్ష పర్యటన చేసే నారద మహర్ది' అన్నాడు.

“నారదుడా?”" అని విస్మిత కంఠంతో మళ్లీ 'నీకు నారద మహర్షి దర్శన మెక్కడయింది? అసలు నీ పరచయం యేమిటి?” అని అడిగాడు.

శాంబుడు మానం వహించి తల పంచుకున్నాడు. బుషి అతడి కేసి

[112 శాంబుడు తీక్ష దృష్టితో చూశాడు, కాని ఆతడు కోపం తెచ్చుకోలేదు. పైగా సౌమ్యకంఠంతో “పరిచయం తెలుపుకోటానికి సంకోచమయితే, అక్కర్లేదు. అదే నువ్వు చెయ్యతగిన పని” అన్నాడు. , .

శాంబుడు నిజంగా సంకోచిస్తున్నాడు. కాను వాసుదేవతనయుణ్ణి అని పరి చయం చేసుకోవటం, ప్రశ్నించినవారికి సుధీర్గమయిన కూతూహలాన్ని రేకెత్తిం చటం. కేవలం వంశపరిచయంతో యెదుటివారికి ఉత్సహాన్ని పెంపొందించడం అత డికిష్టం లేదు. కాని యీ మహాత్ముడు “అదే నీవు చెయ్యతగిన పని" అని యెందు కన్నాడు? “తమరు నన్ను క్షమించండి. అసంతుష్టులు కొవొద్దు. ఇప్పుడు నా “పరిచయం నేను శాపగ్రస్తుణ్ఞి అనే. శాపవిమోచనం ద్వారా ముక్తిపొందటమే నా లక్ష్యం? అన్నాడు.

ఆ తేజస్వి అయిన బుషి “అర్థం చేసుకున్నాను, నీకు అభ్యంతరం కనుక లేకపోతే నారద మహర్షి నీకేం చెప్పాడో, నిన్ను యేం నిర్ధేశించాడో వినాలని ఉంది” అన్నాడు.

శాంబ్టుడు నిస్పంకోచంగా నారదుడు సూర్యక్షేత్రాన్ని వర్థించి చెప్పటం, తాని క్కడికి రావటం, చంద్రధాగలో స్నానం చెయ్యటం మొదలైన సంగతులన్నీ చెప్పాడు. తాను క్రితం రోజు సాయంత్రం ఇక్కడికి చేరుకోపటం, మృత్యుముఖు లయిన వ్యాధిగ్రస్తుల్ని కలుసుకుని రాత్రి అక్కడ గడపటం, రాత్రి గడిపిన తీరు, వారు యీ తేజస్వి అయిన బుషిని గురించి యేంచెప్పిందీ అన్నీ చెప్పాడు. ఇవాళ ప్రత్యుషస్సమయంలో చంద్రభాగలో స్నాసం చేసి సూర్యక్షేతం దర్శించిన తర్వాత యీ మహాత్ముని చూడటం, యీ రమణీయమయిన అడవి, తపోవనం తనకెంత శాంతిని, అనిర్వచనీయ మయిన అనందాన్ని కలిగించిందీ చెప్పాడు. అతడు పదే పదే ఆ మహాపురుషుని ప్రశంసిస్తూ *తమరు వినుగు, కోసం తెచ్చు కోకుండా ఉంటీ ఒక విషయంలో ఒకమాట తమర్ని అడిగి తెలుసుకోవాలని ఉంది” అన్నాడు.

ఆ తేజోమయుడు ప్రసన్న ముఖంతో 'ఒక్క టీమిటి? నీకు అడగాలని ఉన్న _ నన్నీ అడుగు. సాధ్యమయినంతవరకు సమాధానాలు చెపుతాను అన్నాడు.

శాంబుడు 113

"నేను గమనించాను. తమరు సూర్యదేవునికి నమస్కరించి కుటీరంలో ప్రవే శించారు. మందిరంలోని విగ్రహానికి పూజ చెయ్యలేదేం?” అవి అడిగాడు. బుషి నవిస్థు “నువ్వు నిన్న రాత్రి యిక్కడ ఉన్న కుష్టురోగులవద్ద మందిరంలో విగ్రహానికి పూజ లేవీ జరగవు అని విని ఉన్నావు. నాకు పరమాత్మ స్వరూప మయిన యీ విగ్రహానికి పూజచేసే అధికారం లేదు. వేదంలో గ్రహరాజయిన సూర్యుడు సర్వభూతమాన్యుడు, సర్వశ్రుతిమాన్యుడని చెప్పబడింది. వేదం విషయంలో నాకు అధికారం ఉన్నా విగ్రహపూజ అన్ని వర్గాల వారికి సాధ్యం కాదు. పోషించి నేసు దేవలోక బ్రాహ్మణుడిని, నాకు విగ్రహపూజ నిషిద్ధం. కాని నేను యీ మిత్రవనంలో వినసిస్తున్నాను. అతి ప్రాచీన కాలంనుంచి యీ స్థానం సూర్యలోకమని ప్రసిద్ధి కెక్కింది. నేను ప్రతిదినం గ్రహరాజునే పూజిస్తాను. మరీ ప్రాచీనకాలంలో గ్రహరాజు రూపాన్ని కల్పించనప్పుడు ఒకరక్తవర్హమండలాకారాన్ని చిత్రించి, సర్వత్ర ఆయన్ని పూజించటం అలవాటుగా ఉండేది. నేను ప్రతిరోజూ ఒక మండలాకారం చిత్రించి, సవితృని ఉపాసిస్తూంటాను' అని చెప్పాడు.

శాంబుడు క్రొత్త విషయం విని అవాక్కయాడు. అతడికి కుతూహలం యెక్కువయింది “'మవాత్మా! నారద మహర్షి చెప్పినది విని. నేనిక్కడికి వచ్చి గ్రహరాజుని సశరీరంగా చూడగల ననుకున్నాను. నేను మహర్షి మాటల్ని అర్వా చీనుడిలా ఆలోచించానని యిప్పుడు తెలుసుకున్నాను. తమరు అనుగ్రహించి యీ గ్రహరాజు రూపం యెప్పటినుంచి మందిరంలో విగ్రహంగా కల్పించబడింది చెప్పండి' అని అడిగాడు.

బుషి సంప్రీతుడై. “ఈ పృథివి అనేగ్రహాన్ని విభిన్న సమయాల్లో. విభివ్న రూపాలుగా మార్ప్చుచెంది, వర్తమాన స్థితికి రావటం చూసిన మహాపురుషగణం - గ్రహరాజు ఆద్యుడు, అనంతుడు అని చెప్పారు. కాని శాంతుడు. అతడు ప్రచండ అగ్నిమయుడు, కాని జీవుల ప్రాణధారణకు కారకుడు. మనం విభిన్న రూపాల్లో అతణ్జి పూజిస్తాం. విభిన్న సామాలతో స్తుతిస్తాం మనం ౪మెవర్ని యీశ్వర రూపంలో ధ్యానిస్తామో, అతడికి మన కిష్టముయిన పేరుపెట్టాలనుకుంటాం. ఆ రూపం అతి తేజోవంతం, సమర్థవంతం, బలసంపన్నం కలదయి ఉండాలని కోరు కుంటాం. అది మనస్వభావం. గ్రహరాజుకి మనం వివస్వాన్‌" అని పేరు పెట్టాం. ఎవరీ వివస్వాంతుడు? నీకు తెలుసా?" అని అడిగాడు.

1114 శాంబుడు

శాంబుడు మరింత చకితుడయి. "నేను సూతుడు చెపితే విన్నాను. అతి పరాశ్రమపంతుడయిన ఒక గంధర్వరాజు పేరు వివస్వాన్‌ అని విన్నాను. ఆతడు భారతవర్హానికి ఇలావృతవర్తానికి మధ్య, పర్వతంమోద ఉండే అంతరీక్తవాని. అతిసమర్థవంతుడు.. అతడి సంతానగణం పేర్లు - నైవస్వత మనువు, యమ, యమా, సావర్థి మనువు, అశ్విదయుడు. ఈ మవాబలాలి అయిన గంధర్వరాజు చాక్షుష మన్వంతరంలో జన్మించాడనికూడా విన్నాను. ఇక్హ్వాకు వంశీయులయిన వారే సూర్యవంగియులని ప్రసిద్ధి కెక్కారు, అని చెప్పాడు.

బుషి పుంగవుడు అతిప్రసన్నుడయి, విస్మితదృష్టితో శాంబునికేసి చూసి “నువ్వు నీ పరిచయం తెలుపకపోయినా, నేను సరీగ్గానే ఊహించాను. నువ్వు యేదో ప్రసిద్ధికెక్కిన సద్వంశణాతుడని, మరీ అర్వాచీనుడివి కాదు. నువ్వు విన్నది, జ్ఞాపకం పెట్టుకున్నదంతా అక్షరాలా నిజం. ఆ గంధర్వరాజయిన వివస్వంతుడు యెంతో పరాక్రమాలి, బల్తాలి, తేజోవంతుడవటంవల్ల - అతణ్ణి గ్రహరాజుతో పోల్చేవారు. కాలపరిణామంతో ఇలా అయింది. వివస్వన్‌ అంటీ సూర్యుని తెలియ చేస్తుంది. రాజునీ తెలియచేస్తుంది. ఆ కారణంవల్లనే ఇక్ష్వ్వ్యాకువంశాన్ని సూర్య వంశమని చెప్పాలి, కాని మనం గ్రహరాజుని వివస్వాన్‌ అని పేర్కొంన్నాం. అత నికిగల అనేకనామాల్లో. యిది ఒకటి. గ్రహరాజుకి ప్రస్తుతం కల్పించబడిన రూపంలా గంధర్వరాజయిన వివస్త్వుంతుని రూపం ఉండటం సముచితం కాదు. విశ్వకర్మ సంప్రదాయం శిల్చులు పరిశ్రమ శీలురు, నేర్పరులు. వారే యీకల్పనను విగ్రహ రూపంగా మలచారు. వీరికి వివిధ యంత్రాల్ని ఉపయోగించటం తెలుసు. వారి చాక్షుషదృష్టి మానవుల మనస్సులో మాయను సంచరింప చేయగల సమర్ధమయినది” అన్నాడు.

శాంబుడు విస్మితుడు, సంతోషితుడయి "నేను తమ మాటల్లోని తాత్పర్యాన్ని అవగతం చేసుకున్నాను. ఇప్పుడు నేను యిక్కడ యా సూరజ్రేతం యెవరు నిర్మించారో, యీ మందిరానికి యెవరు రూప్పుదిద్దారో, యా రమణీయమయిన పనాన్ని యెవరు సృష్టించారో తెలుసుకోవా లనుకుంటున్నాను" అన్నాడు.

“నేను యెప్పటినుంచి యిక్కడ నివసిస్తున్నానో, అప్పటినుంచీ వీటినన్నిటినీ చూస్తున్నాను. మావంశంలో చర్మరోగప్రాదుర్చావం ఉంది. నేను మా పూర్వ పురుషుల దగ్గిర విన్నాను. అంతేకాదు, గ్రహరాజు కిది అస్తాచలమాన స్థానం.

శాంబుడు 115 అతడు యీ భూమండలానికి అవతలి వైపుకు వెలుగు ప్రసరింపచెయ్య టానికి వెళ్లేటప్పుడు యిక్కడ అతడి శేషకిరణాల శక్తి పని చేస్తుందని కూడా విన్నాను" అన్నాడు.

శాంబుడు ఎంతో అస్తితో నాకు దయఉంచి శేషకిరిణాల శక్తి యేమిటో, అస్తాచల స్థానం యేమిటో, దేన్ని మూలస్థానమంటారో సెలవీయండి' అని అడిగాడు.

“ఈ క్షేత్రం మూలస్థానంగా పరిగణించబడింది. అస్తాచలమానస్థాన మనటానికి కారణం-గ్రహరాజు మూడువంతుల స్లానాన్ని దాటి నప్పుడతడు “పురుష' రూవు డని చెప్పబడతాడు. అతడి ఆ ఆస్తాచలరూపం వివిధచర్మ రోగాలను, శారీరక వికృతిని పోగొడుతుంది. నేను అస్తాచలగామియయిన గగ్రహరాజు పూజ ప్రతిదినం స్నానాదులు పూర్తయింతర్వాత చేస్తూంటాను”.

శాంబుని హృదయం ఆజాజ్యోతితో ఉద్భాసితమయింది. అతడు మరింత ఆసక్తితో 'గ్రహరాజు కింకా యిలాంటి స్థానాలు, కాలవిభాగాలు ఉన్నాయా?” అని అడగాడు.

“ఉన్నాయి. నా జీవితంలోని అనుభవంతో చెపుతున్నాను. ఈ మహాదేశానికి తూర్పువైపున లవణ సముద్రతీరంలోని ఉదయాచలం పైన అతడు ముందు ఆవిర్భవిస్తాడు. అక్కడ ఈశాన్య మూలగా ఉదయిస్తాడు. అందుకని అతణ్ణి అక్కడ కోణాదిత్యుడంటారు. ఈ ఆద్యస్థానంనుంచి అతడు నైరుతంగా ఆస్తాచలానికి వెడతాడు. యమునకు దక్తిణపువైపున, ద్వారకకు దగ్గిరలో ఉన్న స్థానంలో అతడు మధ్యాహ్నం ఉంటాడు. అప్పుడతడు కాలప్రియుడనే పేరుతో వ్యవహరింప బడ తాడు. మహావ్యాధినుంచి విముక్తి పొందటానికి యీ మూడు స్లానాల్లో, మూడు కాలాల్లో అతడికాంతిని ప్రసరింప చేసుకోవటం విధేయం'.

శాంబుడు లోలోపల సంకటపడి వ్యగ్రుడై 'ఉదయంనుంచి అస్తమయ కాలం మధ్య, సూదూరంగా ఉన్న మూడు స్లానాలకి, మూడు కాలాల వేళలికి రాక పోకలు సాంగించటం మానవుడి కెలా సాధ్యమవుతుంది?" అవి అడిగాడు.

బుషి శాంబుని స్థిమితుణ్ణి చేసి నవ్వి, “సాధ్యంకాదు. సంవత్సరంలో యీ

116 కాంబుడు మూడు కాలాలను విభాగం చీసుకుని, మూడు స్థానాల్లోనూ నువ్వు ఉండాలి, నేను ఉన్నాను* అన్నాడు.

శాంబుడు ఆ తేజోమూర్తికి నమస్కరించి “తమను చూడగానే తమరు అశేష గుణసంపన్నులయిన ఉజ్వల పురుషులని గ్రహించాను. తమరు జ్ఞానులు, ముక్ట పురుషులు. తమ సానిధ్యం ఆనందదాయకం. నేను మూడు క్షేత్రాలకు వెళ్లగలి గేట్లుగా నన్ను ఆశిర్వదించండి' అన్నాడు.

బుషి స్వస్తివాచనాలు పలికి 'వీ విశ్వాసమే నిన్ను యీ స్థితినుంచి దాటీ మార్గాన తీసుకెడుతుంది. దానికి ముందు నువ్వు అతిపరిశ్రమతో సాధ్యమయే పని ఒకటి చెయ్యాలి' అన్నాడు.

“మహాత్మ నేను శ్రమించటానికి వెనుకాడేవాడిని వను. తమరు నన్ను ఆజ్ఞా

“ఆజ్ఞాపించటం యేమా లేదు. నువ్వు నియమంగా చెయవలసిన పనే చెపు తున్నాను. గగ్రహరాజు ఏలవబడుతున్న పన్నెండు పేర్లను నీకు చెపుతున్నా ఆదిత్యుడు, సవిత్రుడు, సూర్యుడు, మిహిరుడు, అర్కుడు, ప్రాభాకరుడు, మార్తాం డుడు, భాస్కరుడు, భానుడు, చిత్రభానుడు, దివాకరుడు, రవి. ఈ పన్నెండు పేర్లతో, పన్నెండు రూపాలతో, అతడు పన్నెండు మాసాల్లో, పన్నెండు తీర్ధాల్లో నదినదాల్లో అతికర్మపరాయుణుడై ఉంటాడు. పన్నెండు మాసాల్లో పన్నెండు రోజులు స్నానంచేసి, సూర్యరశ్మి యుక్తుడి వయితే వ్యాధి నయమై ఆరోగ్యం కలుగుతుంది'.

శాంబుడు కుతూహలంతో వ్యగ్రుడయి. “ఆ పన్నెండు తీర్థాలు సదీనదాల పేర్లు దయఉంచి చెప్పండి" అని అడగాడు.

వాటిలో యీ చంద్రభాగ ఒకటి. ఇదికాక పుష్కర, నైమిష్య, కురుక్షేత్ర, వృథూదక, గంగ, మరుద్వతి, సింధు, నర్మద, పయస్వినీ, యమున, తామ్ర, క్తిప్రా, నేత్రవతీలకు వెళ్లాలి. ఈ ప్రాంతాలన్నీ ఉత్తరభాగంలో, వింధ్యపథంలో, దక్షిణానికి ఉత్తర సరిహద్దులోనివి. నువ్వు యీ ప్రత్యేక స్థానాల్లో ఒకరోజువంతున ఉన్నా నా ఉద్దేశ్యంలో ఆరు బుితువులు దాటిపోతా యనిపిస్తుంది ఏడు బుతువులు యిలా

కాంబుడు 117 వర్యటించటం నీకు సాధ్యమవుతుందో కాదో నువ్వే నిర్ణయించుకోవాలి”.

కాంబుడు యెంతో ఉత్సాహితుడయి. “మహాభాగ! తమరు ఆశీర్వదించండి. నేను తప్పకుండా పర్యటించగలను. తమరింకా నా కేదయినా అదేశాన్నిస్తారా?” అని అడిగాడు. .

'ఆ( ప్రతిమాసంలో శుక్షసప్తమి రోజున గ్రహరాజు కాంతి ఉజ్వల మవుతుం దని విన్నాను. అ రోజున ఉపవాసం చెయ్యటం మంచిది”.

శాంబుడు సంకోచంతో “మహాత్మా! తమరు విన్నాను అన్నారు. తమరు హృదయపూర్వకంగా నాకు సమాధానం యివ్వండి. ఎప్పుడు యెవరి దగ్గిర విన్నారు? తమ పూర్వపురుషుల గిరా?” అని అడిగాడు. బుషి నవ్వుతూ తల తిప్పాడు "కాదు, నువ్వు పన్నెండుచోట్లకి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత నీకొక క్రొత్త విషయం చెపుతాను" అన్నాడు.

శాంబుడు చేతులు జోడించి “'మవోభాగ్యం. నేను తమకు మరో మాట చెపు తాను. నేను నిన్న సాయంత్రం యిక్కడికి వచ్చినప్పుడు మట్టిగుహల్లో, పత్రకుటీ రల్లో విశ్వాస హరించి, మృత్యుముఖులయి. ఉన్న వ్యాధిగ్రస్తుల్ని చూసేసరికి నా మనస్సు విషాదభరితమయింది. తమ ఉపదేశాన్ని వారు స్వీకరించ లేదు. నేనొక హతభాగ్యుజ్జి. వారు నాకంటె హతభాగ్యులు. నేను వారిని గురించి యెంతో విచలి శుడి నవుతున్నాను. వారుకూడా ద్వాదశస్థానాలకు వెళ్లలేరా? ఆరోగ్యలాభాన్ని పొందలేరా? నేను వారిని కూడా రమ్మని ఆహ్వానించలేనా? అని అనిపిస్తోంది మనస్సులో' అన్నాడు.

తేజోమూర్తి అయిన బుషి వెంటనే సమాధాన మేమి చెప్పలేదు. శాంబుని వైపు కన్నార్పకుడా చూశాడు. శాంబుని కళ్ల కేసి చూశాడు. వ్యాధిగ్రస్త మయిన శాంబుని శరీరంకేసి చూశాడు. శాంబుడు అనవసరమైన భయంతో క్షమించమని ప్రార్ధంచటానికి ఉద్యుక్తడు కాగానే, బుషి చెయ్యెత్తి అతణ్థి వరించి 'నేను నీ మాటలకు కోపగించుకోటం మాట అలా ఉంచు, యెంతో విస్మితుడవి, ముగ్గుణ్ణి అయినాను. నీవు యెసరివయినా కానియ్‌, నీకు శాపవిమోచనం కలిగితే దాంతో పాటు యేదో మహత్కార్య సాధన జరుగుతుందని నా మనస్సుకి తోస్తుంది. లేక పోతే వీ మనస్సులో యి ఆలోచన ఉదయించేది కాదు. నేను అ కుటీరాల్లో

118 శాంబుడు ఉండే. వారందిపట్ల ఏిముఖుణ్ణి కాదు. నేను నీకు యెంచెప్పానో ఆది వారికీ చెప్పాను. అభాగ్యులు, వ్య్వాసహీనులు, దాన్ని పాటించ లేదు. నువ్వు కనుక వారిని నీవెంట తీసుకుని వెళ్లగలిగితే యెంతోమంది నెమ్మది నెమ్మదిగా రోగవిము క్తులు కాగలరు. నువ్వు వారిని ఒప్పించగలిగితే మేలవుతుంది' అని చెప్పి, బుషి చెట్టు మొదలు దగ్గిర్నుంచి లేచి, 'నువ్వు దగ్గిరలో యెక్కడయినా నీ యిష్ట మోచ్చివ చోట తిరుగుతూ ఉండు, స్లానికంగా ఉండేవారు నాకు బియ్యం, పండ్లూ అవీ యిస్తారు. ఒక గోపరమణి పాలు, పాలతో చేసిన తిసి పదార్థం తెచ్చి యిస్తుంది. నేను సాయంత్రం ఒకసారి స్వయంగా పంట చేసుకుంటాను. అస్తమించి బోయే సూర్యుణ్ణి పూజించి, మంత్రంతో ధ్యానించి భోజనం చేస్తాను. నీవుకూడా నా అన్నంలో భాగం తీసుకోవచ్చు” అన్నాడు.

శాంబుడు బుషికి మల్లీ సాప్పాంగ నమస్కరించాడు. బుషి తన కుటీరంలోకి వెళ్లి పోయాడు. శాంబుడు కూడా లేచాడు. ఎక్కువదూరం యెక్కడికీ వెళ్లలేదు. చంద్రభాగ తీరానికి వెల్లి, నీళ్ల కెదురుగా కూచుని, బుషి చెప్పిన యెన్నో విషయాల్ని గురించి ఆలోచించ సాగాడు. మనస్సులో “*విశ్వస్రప్పా! నియంశా! నువ్వు నాకు శక్తిని ప్రసాదించు, శక్తిని ప్రసాదించు' అని కోరుకున్నాడు. ఇ ఖః వ ఖీ శ వః న ఖు న శః ఫీ

శాంబుడు సూర్యాస్తమయ మయాక, బుషి పూజ చేసుకున్నాక ఆతడి దగ్గిర కెళ్లి అతడు పెట్టిన అన్నం తిని, రాత్రి కింక సెలవు తీసుకుందామనుకున్నాడు. “నువ్విప్పుడు గుట్టుమోదికి వెడుతున్నావ్స్‌ జాగ్రత్తగా ఉండు. ఈ మిత్రవనంలో యెక్క డయినా నువ్వొక్క కుటీరం నిర్మించుకుని ఉండాలని నాకోరిక. అయితే దానికి ముందు నువ్వు ద్వాదశస్థానాలకి వెళ్లిరా. అ విశ్వాసరహితుల్ని ఒప్పించ గలవేమో ప్రయత్నించు" అన్నాడు బుషి

ఇాంబుడు గుట్ట ప్రాంతానికి వచ్చాడు. చీకటి బాగా అలముకుంది. అగ్ని కుండాలు వెలుగుతున్నాయి. ఆ వెలుగులో స్త్రీలు, పురుషులు, బాలబాలికల బృందం అక్కడక్కడ గుంపులు గుంపులుగా కూచుని ఉండటం కన్పించింది. అతణ్ణి చూడగానే అందరూ యెగతాళిగా, వెక్కిరింపుగా యేమా మాట్లాడారు. ఒకరు బిగ్గరిగా “నీలాక్షి! నిన్న రాత్రి వచ్చిన మనిషి తెల్లవారు రూమునే యెక్క

శాంబుడు 119 ఉకో పారిపోయి, మళ్లీ యిప్పుడు తిరిగి వచ్చాడు. అతడు కచ్చితంగా యివాళ మళ్లి వీ అన్నంలో భాగం తీసుకోటావికి వచ్చాడు" అన్నాయి.

“ఇవాళంతా అతడు యేమో తిన లేదల్లే ఉంది. వీలాక్షితో ఉండటమే మంచిది” అని మరొకరు యెగతాళిగా అన్నారు.

ఇంకొకరు దగ్గిరకి వచ్చి “నీకు అ బుషి కన్పించాడు? అయితే తప్పకుండా చాలా బోధించి ఉంటాడు” అన్నారు.

“విజంగా అతడొక జ్ఞావి. కమక నాకు కొన్ని ఉపరేశాలు చూడు" అన్నాడు శాంలుడు.

ఇాంబుని దగ్గిర ఉన్నవాళ్ల. చరూ అ మాట వినగానే 'హై హై" అవి, “అంతే అవుతుంది, అంతే అవుతుంది. అతడు దొరికిసవాడకల్లా గుప్పెడు ఉపదేశా లప్తాడు. వినండి ఇతడికి కూడా అ బుషి మనిషి చాలా ఉపదేశాలిచ్చాడట' అన్నారు.

ఇాంబుడు గంభీరంగా దృఢకంఠంతో 'ఆగండి. అతడు విజంగా ఒక మహా జ్ఞావి. అతడి విషయంలో మోరు నిగ్రపాతో మాట్లాడండి అన్నాడు.

ఇాంబువి దృఢ గంభీర కంఠంతో గట్టి విశ్వాసం ఉంది. అందరూ చకితు లయి, అతడీ కేసి ఆశ్చర్యంతో చూశారు. కొంచెం పేపు యెవరూ యేం మాట్లాడ లేదు. కొంతసేపయాక “ఇతడు రాజూలా, బుషుల్లా మాట్లాడతాడు. ఇతడూ మన కేదో ఉపదేశిస్తాడు” అన్నారొకరు.

"లేదు. నేను మికశ్రేమి జ్ఞానబోధచెయ్యను*.. శాంబువి కంకం యేదో గంభీరంగా శంఖనాదంలా ధ్వవించింది. “వేమ మిమ్మల్ని ఒకటి మాత్రం కోరుతామ'.

అందరూ తెల్లబోయి. ఆశ్చర్యంతో తమలో తాము మొహమొహాలు చూసు కున్నారు. ఈ సమయంలో వీలాక్షి తన బిడ్డవెత్తుకువి శాంబుని యెదుటికి వచ్చి మంచుంది. ఉబ్బి లావెక్కిన ఆమె పెదవుల మోద నవ్వు. శాంబుడు శాంతంగా “వీలాక్షి! ఇవాళ వీ భిక్షం జోలె పూర్తిగా విండిందా?” అవి అడీగాడు.

120 శాంబుడు

నీలాక్తి పెదవి విరిచి “ఆ నిండటం గిండటం నాకు తెలియదు. జోలెయే ఠోజునా పూర్తిగా నిండదు. జనం కగ్రతీసుకుని తరమటాని కొస్తారు. కావి నువ్వేమిటి అన్నావ్‌?' అన్నది.

“అతడు మన నేదో కొరుతాడటి కొందరు ఒక్కసారిగా అన్నారు. “ఆతడి ధోరణి మొత్తానికే బాగాలేదు. అతడు కచ్చితంగా మనకేదో ఉపదేశాన్నిచ్చే ఊపులో ఉన్నాడు”.

శాంబుడు దృఢంగా, కొంచెం తీక్ష్యంగా 'లేదు నేను మోకేమా జ్ఞానోపదేశం చెయ్యను. నేను మాలాగా వ్యాధిగ్రస్తుణ్ణి, శాపగ్రస్తుడి నయిన అభాగ్యుడి నన్న సంగతి మరచిపోతున్నారు. మికు నాకు తేడా యేమా లేదు. తేడా అనేది ఒక్కటీ”. అన్నాడు. .

“ఏయ్‌ నువ్వు రాజులు బుషుల్లా మాట్లాడుతున్నానొ అన్నారు కొందరు అడ్డుతగులుతూ.

శాంబుడు ఆ కొందరికేసి చూసి "లేదు. తేడా అనేది యిదే. మిరు విశ్వాసాన్ని పోగొట్టుకోలేదు అంతే' అన్నాం.

“వీ విశ్వాసం? మాకింకా యీ విశ్వాసం ఉంటుంది” ఆడ మగ అందరూ ఒక్కగొంతుతో అన్నారు.

ఇాంబుడు కొన్ని క్షణాల అందరి ముఖాలకేసి విడివిడిగా చూసి “ఆరోగ్యం పొందగలమనే విశ్వాసం” అన్నాడు.

“అప్పుడే చెప్పానుగా! అత డటుత్రిప్పి యిటుత్రిప్పి ఉపదేశం యిస్తాడని' అంటూ కొందరు పోటిపడుతూ - “అతడు మనల్ని ఆరోగ్యవంతుల మవుతామవి

అందరూ. చాలా వీచంగా మాట్లాడుతూ వికటంగా, బిగ్గరిగా నవ్వసాగారు. అతడి మాట త్రోసి పారేస్తున్న ధోరణలో “ఇదంతా ఒట్టి ఊరడింపు. ఒట్టి మాటలు ఒట్టి మాటలు' అన్నారు.

శాంబుడు 121

శాంబుడు శాంతభధావంతో నిదానించాడు. వారు కొంచెం తగ్గాక, కాస్త ఓర్పుతో, 'వినండి. మనం సమగోత్రీకులం. అందరూ సమానులం. ప్రపంచంలో మనుషులు యెవర్నీ వేరే దృష్టితో చూడరు. నా జీవితంలో యీది నిజమో మా జీవితాల్లోనూ అదే నిజం. అలాంటప్పుడు నేను మోకు ఒట్టి మాటలు అబద్దా లేందుకు చెపుతాను? మిరు వ్యాధిగ్రస్తులయినా ఐశ్వర్యవంతులయితే, నేను దొంగలాగా అబద్దాలు చెప్పగలిగేవాణ్ణి. మోసం చెయ్య గలిగేవాణ్ణి. ఇక్కడ అలాంటి దానికి అవకాశం యేమోలేదు' అన్నాడు.

అందరి ముఖాల్లోమూ ఒక ద్వైధీభావం వ్యక్తమయింది. ఒక వృద్ధుడు 'అది నిజమే. మనల్ని మోసం చెయ్యటం యేమో లేదు. అతడూ మనలాగా ఒక కుష్టు

కాని అతడేదో విశ్వాసం గ్య్వాసం అంటున్నాడు, అవన్నీ అబద్దాలు, మోసం” అన్నారొకరు.

“ఎన్నిటికీ కాదు. విశ్వాసం పోగొట్టుకున్న వారు అన్నీ పోగొట్టుకుంటారు" అన్నాడు శాంబుడు.

“మేమూ అన్నీ పోగొట్టుకున్నాం' అన్నారు - కొందరు ఒకే గొంతుతో. 'మా కింక దేనిమాద విశ్వాసం లేదు" అన్నారు.

“అదే మోకూ నాకూ ఉన్న తేడా అని చెప్పాను. నా పాపమే నన్ను నాశనం చెయ్యటానికి ఉద్యుక్తమయిందనే నేను పిశ్వాసిస్తాను. దానినుంచి విముక్తి పొంద టానికి ఒకటీ ఉపాయం. కఠినమయిన ప్రాయశ్చిత్తం, ఇది నా విశ్వాసం.

“ఏమిటా ప్రాయశ్చిత్తం?" అని అడిగింది నీలాకి.

“ఆరోగ్యం పొందటానికి ప్రయత్నం చెయ్యటం. రండి. మనం అందరం ఆరోగ్యం పొందటానికి ప్రయత్నిద్దాం.

అందూర హై హై అని గోలమొదలు పెట్టటంతో నీలాక్షి కఠిణ కంఠంతో అడ్డు తగులుతూ “ఊరుకోండి. అతడూ మనలాగే కుష్టురోగి. అతడి మాట మనం వినటం సబబు. అతడేం చేపుతాడో విందాం' అన్నది.

122 శాంబుడు

నీలాక్షి యెదురు తిరిగి మాట్లాడటంతో నమ్మశక్యం కాని ప్రతిస్పందన కల గటం శాంబుడు ఆశ్చర్యచకితుడయి. చూకాడు. నీలాక్తి యెదురు తిరగటం కూడ్రా అక్కడున్నవారందరూ ఆశించింది కాకపోవటంతో అందరూ స్తబ్బులయారు. చాలా మంది తమలోతాము మొహమొహాలు చూసుకున్నారు. నీలాక్షి శాంబునితో 'రా, యిలా కూచో, మేమూ కూచుంటాం. నువ్వు యేం చెపుతావో వింటాం. నువ్వు చెప్పింది మాకు నచ్చితే సరే, లేకపోతే, విన్ను నువ్వు చెప్పినదాన్ని కూడా త్రోసి పారేస్తాం” అన్నది.

'శాంబునికి మనస్సులో ఈమె నిన్న రాత్రి ప్రాథేయపడి తనతో సంగమానికి ప్రీరేపించిన కుష్టురోగి అయిన స్త్రీ కాదనిపించింది. ఆమె మాటల్లో మంచి యుక్తి ఉంది. ఈ వ్యాధి శరీరంలోని బాహ్యేంద్రియ, అంతరేంద్రియాల అనుభూతి, మన స్థితి గురించి చెప్పిన దాంట్లో పొగపాటీమో లేదు. కాని యీ రమణి యింత అఘటనఘటనా సమస్థురాలని అతడు ఊహించలేక పోయాడు. ఆమె మాటల్లో యిప్పటికీ గమనించదగిన యుక్తి, బలం ఉన్నాయి. శాంబుడు వీరి విషయంలో యెంత నిరాశ చెందాడో, అంత ఆకాన్వితుడయినాడు. అతడు - నీలాక్తి ఒక అగ్ని గుండం దగ్గిరలో కూచున్నారు. చాలామంది యెదుటి కొచ్చి కూచోటం కవి పించింది. కొందరు కొందరు నుంచునే ఇన్నారు. ఏదో అడవియేనుగుల గుంపు లొంగిపోయేందుకు ఒప్పుకోటం లేదు, అలా అని తిరుగదాటు చెయ్యలేక పోతున్నాయి. అన్నట్లుంది. వారి పరిస్థితి. వారి మధ్యనుంచి కొందరు 'నీలాక్షి చెపుతోంది. కనుక అతడేం చెపుతాడో చెప్పనియ్యండి. అతడు మనమనిషి కాకపోయినా నీలాక్షి మనమనిషే' అని తమలో తాము మాట్లాడుకోటం వివ్చించింది.

నీలాక్షి తక్కిన వారందరూ కూడా తనవైపు చూస్తుడటం శాంబుడు గమనిం చాడు. అతడు "నేను చెప్పవలసింది మాకు చెప్పాను, అయినా నేను మళ్లీ మోకు చెపుతున్నాను. మనకింక జీవితంలో యేంమిగిలి ఉంది?” అన్నాడు.

“చావటం. చావటం. కుల్లి కుళ్లి చచ్చిపోవటం' కొందరు ఐక్యకంఠంతో అన్నారు.

శాంబుడు దృఢమిా్వాసంతో “కాదు ఆరోగ్యవంతులమయి బ్రతకటం. లయ,

శాంబిడు 123 క్షయ, మృత్యువులు అనివార్యం. స్వర్గలోకంలో కూడా యీ జీవన మరణాల శ్రీడ జరుగుతోంది. మహత్కార్యాలాచరించి స్వర్గారోహణ. చేసిన వారు నక్తత్రలోకంలో విరాజిల్లుతున్నారు.. మనం వారిస్కృతులను స్తుతిస్తాం, వారివి వూజస్తాం. కావి మృత్యువు అనివార్యమని తెలిసినా, మనం ఆరోగ్యంగా, బలంగా బ్రతికాలి. మన ముందు జీవితంలో యిది ఒక్కటి మాత్రమే మిగిలి ఉంది" అవి వీలాక్షి ఒడిలోని బిడ్డను. తీసుకువి, చేతుల్లో, యెత్తి చూపించి “ఈ అందమైన బిడ్డ తన తల్లితండ్రుల వ్యాధితో ఆకాల మరణం పొందటానికి యేమపరాధం చాడు? అతడి అపరాధం యీ భూమ్మాద పుట్టట మేనా? అతణ్జి, అతడిలాంటి యిక్కడ ఉన్న యెంతోమంది. బిడ్డల్ని బ్రతికించుకోవలనిన బాధ్యత మనకి లేదా?” అన్నాడు.

వెంటనే యెవరూ యేమి సమాదానం చెప్పలేకపోయారు. కావి వ్రతివాదం చెయ్యటానికి అరుస్తూ లేవలేదు. ఆ బిడ్డ కూడా యేదో ప్రత్యేకమయిన ఆకర్షణ కలిగినట్లు, శాంబుని మొహం కేసి చూస్తూ ఉండిపోయాడు. ఏడవలేదు. అతడు మళ్లీ. 'వ్యాధినుంచి ఆరోగ్యలాభం పొందటానికి యెన్నో ఉపాయాలున్నాయి. మనం ఆ ఉపాయాలను అవలంబించాలి. ఇప్పటికీ మనకి ఆశ ఉంది. విశ్వాసం ఉంటీ మనం ఆరోగ్యలాభాన్ని పొందగలం. ఈ శిశువులు, బాలికలు అందరూ ఆరోగ్యవంతుతవుతారు. పెద్దవాళ్లయి, వారు మాకు జేజేలు కొడతారు" అన్నాడు.

*“సయమవటావి కేమిటి ఉపాయం?” అవి అడిగింది వీలాక్తి.

“అవిటి వాళ్లలా నిస్సహాయులై ఒకచోటీ పడి ఉండకండి!” అవి అతడు బుషి చెప్పిన ద్వాదశ ప్టానాలు, నదీనదాల సంగతి చెప్పాడు.

కొందరు “ఇతడు అ బుపిగాడు చెప్పిన సంగకే చెపుతున్నాడు” అని అరిచారు.

“కాని అతడూ మనలాగానే ఒక కుష్టురోగి అంటూ నీలాక్తి అడ్డు తగిలి, బిగ్గరిగా “అతడు ఆరోగ్యపంతుడిలా కేపలం మనకు ఉపదేశం యివ్వటానికి రాలేదు. అతడు మనతో పస్తాడు. అతడు మనలాంటి ఒక మనిషి, నేను అతడితో వెడతాను" అన్నది.

124 కౌంబుడు

ఒకరు. రుద్ధ కంఠంతో శాంబుని చూపిస్తూ నా కతడు ఛద్మవేషి అయిన యక్షు డనిపిస్తోంది, కుష్టరోగి వేషం ధరించి వచ్చాడు. మనల్ని మాయ చేసి తీసుకు వెడతాడు" అన్నాడు.

మరొకరు యేడుస్తూ నేలమోద పడి దొర్లుతూ “ఈశ్వరా! నేను నిజంగా మళ్లీ ఆరోగ్యవంతుడి నవుతానా? ఏమిటి ఆశ్చర్యకరమయిన మాట విన్నాను' అన్నాడు.

శాంబుడు నీలాక్షి ఒళ్లో ఆమె బిడ్డను పడేసి, లేచి నుంచున్నాడు. ఏడుస్తూ క్రిందపడి దొర్లుతున్న అతణ్జి పట్టుకుని 'ఆశ పెట్టుకో. విశ్వాసం పెంచుకో. నా అనుభవాన్ని బట్టి ప్రపంచం నిజంగా ఆశ్చర్యకరమయినది, అన్నీ విసయకర మయిన సంఘటనలని తెలుసుకున్నాను" అన్నాడు.

శ్రాకపోతే మనకీ వ్యాధి యెందుకు సంక్రమిస్తుంది?” అన్నది నీలాక్షి. మళ్లీ శాంబునికేసి చూసి *నా మనస్సులో ఆశ రేకెత్తింది. నేను నిన్ను విశ్వసిస్తున్నాను” అన్నది.

“ఆ(.... ఆ(..... మాకూ ఆశగా ఉంది. నిన్ను మేమూ విశ్వసిస్తాం. చాలామంది ఐక్య కంఠంతో అన్నారు.

శాంబుని నాలుగువైపులా అల్బ్వయస్కలయిన బాలదాలికలు వచ్చి నిల బడ్డారు. శాంబుడు అందరి తలలు శరీరాలు నిమిరాడు. ఆడవాళ్లు తమ బిడ్డలను యెత్తి ముందుకు చాచి పట్టుకున్నారు, శాంబుడు తమ మొద్దుదారిన చేతో వారి తలలు ముఖాలు స్పృశించాడు. తిరిగి నీలాక్షివెపు చూశాడు. నీలాక్షి ముందుకు వచ్చింది. శాంబుడు ఆమె _ బిడ్డను స్పృశించాడు. వారి ప్రవర్తన యేదో అతడ ముందు ఆత్మసమర్పణకి సంకేతంలా ఉంది. కాని నీలాక్షి విషయంలో అతడి మనస్సులో ఒక సంకోచం, సందేహం ఉన్నాయి. నీలాక్షి క్రిందటి రాత్రి లాగానే తన కలవాటయిన సంగమువాంఛను వ్యక్తం చేస్తుందేమో నని అతడు భయపడ్డాడు.

నీలాక్షి అక్షణంలోనే “నిన్న రాత్రి నేను నీ మోద అన్యాయంగా కోపం తెచ్చు కున్నాను. ఈ కారణంపల్లనే నిన్ను మరింత విశ్వసిస్తున్నాను. నువ్వు మాలాంటి వాడివే అయినా, నీకు మాకంటె మనోబలం యెక్కువ. నువ్వు నిన్నటి సంగతి మనస్సులో పెట్టుకుని నామాద కోపం తెచ్చుకోకు' అన్నది.

ఇాంబుడు 125

ఇాంబుని మనస్సు ఒక్కక్షణం దుర్చలమయింది. అతడు చాలారోజులుగా యే స్రీపట్ల స్నేహం, అప్యాయత చూపలేదు. ఇప్పుడు నీలాక్షిని ఆదరంతో, అప్యాయ తతో దగ్గిరకు తీసుకుని ఆమె వాంఛ తీరుస్తాడు. మల్లీ మరుక్షణంలోనే మనస్సు లోని దౌర్భల్యాన్ని అణచుకున్నాడు. "నేను యెప్పుడూ నీమిద కోపం తెచ్చుకో లేదు. అంతేకాదు, నేను నీకు యెంతో కృతజ్ఞుణ్ణి, నీ మనస్సులో కూడా బలం ఉన్నది. నేను గ్రహించాను” అన్నాడు.

నీలాక్షి కనుబొమలు లేని యెగ్రటి కళ్లు, సొట్టపోయిన ముక్కు, గంట్లుపడ్డ పెదవులు, ఉబ్బిన ముఖంతో సిగ్గు, నవ్వు వ్యక్తమయాయి. ...

'లీదు, లేదు. నాలో యే బలమూ లేదు. నేను నీ దగ్గిర్నుంచే బలాన్ని సౌందాను. ఇప్పుడు చెప్పు, మనం యిప్పుడు యాత్రకి ఒయలుదేరి వెడదాం?” అన్నది.

“శుభకార్యం విషయంలో ఆలస్య చెయ్యకూడదు. మనం అందరం దీక్ష తీసు కుని, రేపు ప్రత్యుషస్సమయంలో చంద్రభాగలో స్నానం చేసి బయలు దేరుదాం'.

కొందరు కొందరు తాము సంపాదించుకున్న సామాన్య వస్తువులకోసం ఆరాటపడుతూ. “ఇవన్నీ వదిలేసి వెళ్లటం యెలా?” అన్నారు. 'ఇక్కడ యెలా ఉన్న వస్తువులు అలాగే ఉంటాయి, మనం కేవలం మన శరీరాలతోనే యాత్ర చేద్దాం. మరీ అపసరమైన వస్తువులు మోసుకుని వెతదాం' అన్నాడు శాంబుడు.

“ఇవాళ కూడా నాదగ్గిర మిగులు అన్నం ఉంది. నీకు తీసుకొచ్చి పెడతాను తిను' అన్నది నీలాక్షి

శాంబుని హృదయం యేదో తెలియని వ్యథతో ఆనందంతో నిండిపోయింది. “వీలాక్షి! ఫీ హృదయం సాటిలేనిది. ఇక్కడికి వచ్చేముందు తపోవనంలోని బుషి తాను స్వయంగా వండుకున్న అన్నం నాకు తినమని పెట్టారు. వీ దగ్గిర మిగిలి ఉన్న అన్నం నువ్వు రేపు స్నానం చేశాక తిను" అన్నాడు.

“ఇంతకీ నువ్వు యివాళ కూడా నాలుగువైపులా అగ్గిమంటలు వేసుకుని మేలుకొని కూచుంటావా?” నిలాక్తి ఉద్విగ్న కంఠంతో అడిగింది.

126 సాంబుడు "లేదు. నేనిప్పుడు తపోవనానికి వెడతాను. రేపు తెల్లవారరూమున వచ్చి ఒక వృద్ధుడు 'ఆ(...... అలాగే వెళ్లు. తపోననంమోద యే జంతువులూ,

మృగాలు దాటి చెయ్యవని విన్నాను" అన్నాడు.

శాంబుడు ఆ రాత్రికి అందరిదగ్గిర సెలవు తీసుకున్నాడు. ఆతడు తపో వనానికి వెళ్లటానికి ఒక ముఖ్యోద్దేశ్యం ఉంది. రేపు ప్రొద్దున్నే తాను అందర్నీ వెంటపెట్టుకుని యాత్రకి బయలుదేరుతున్న సంగతి బుషికి చెప్పాలి. ఒకవేళ అతడు కుటీరం తలుపులు మూసుకుని లేపల నిద్రిస్తుంటీ, మేల్కొలిపే ప్రశ్నే లేదు. అలా కనుకయితే, శాంబుడు ఇవాళ రాత్రికి మందిరాని కానుకుని ఉన్న వనంలో యెక్కడో అక్కడ గడిపేస్తాడు. కాని యూ సంఘటన అతడి కిప్పటికీ ఆశ్చర్యంగానే ఉంది. అతడొక క్షత్రియుడు. ఏకార్యనుయిన సాధించాలంటీ అస్తబలం మాద, బాహుబలం మోదే విశ్వాసం పెట్టుకుంటాడు. కాని యీ సంఘటనగతా మానవతా దృష్టితో వేడుకోపటం వల్ల జరిగింది. ఈ సందర్భంలో నీలాక్తియే తనకి అస్త్రంలా ఉపయోగపడిందని గ్రహించాడు.

శాంబుడు మందిరం దగ్గిరకి రాగానే, చీకట్లో “నాకోసం వెతుకుతున్నావా?” అని బుషి కంఠంస్వరం వినిపించింది. .

శాంబుడు గతుక్కుమని ఆగి నిలబడ్డాడు. ఈ రమణీయమైన సనం చీకటిగా ఉన్నా యేదో మసక సుసకగా అంతా కనిపిస్తోంది - బుషి వెనకనే నది, నక్షత్ర ఖచితమయిన ఆకాశం. శాంబుడతణ్ణి స్పష్టంగా చూడగలిగాడు. చేతులు జోడించి అతడికి నమస్కారం తెలిపి “మహాత్మా! తమరు యఖార్థాన్నే ఊహించారు” అన్నాడు.

“ఊహించటం కాదు వత్సా! నేను దూరంగా అంతరాళంలో ఉండి అంతా చూశాను. అంతా విన్నాను'. బుషి శాంబుడు మాట పూర్తి చేయటానికి ముందే “నీ అభిప్రాయం వినగానే నాకు యెంతో ఆసక్తి, కుతూహలం కలిగాయి. నిజానికి నా మనస్సులో ఒక పెద్దసందేహం ఉంది. కాని నువ్వు యెవరి వయినా కానియ్‌, నీ ఓర్పు అపారం. కాని నిన్ను మళ్లీ ఆశీర్వదిస్తున్నాను. నీకు శాపవిమోచనం కలుగు గాక! నీవెంట వస్తున్న వారందరికీ ఆరోగ్యలాభం చేకూరుగాక! ఇప్పుడు

శాంబుడు 127 మాట లనవసరం. ఈ వనంలో ఆశ్చర్యకరంగా శాఖలు విస్తరించిన వృక్ష మొకటి ఉంది.. ఒక మనిషి నిశ్చితంగా దాని మోద పడుకోవచ్చు. నిన్ను యే క్రూర మృగాలూ, జంతువులూ తాకలేవు. నీ కా పృక్షాన్ని చూపిస్తా రా, రేపు ప్రత్యుష స్పులో యాత్రకి బయలుదేరేప్పుడు మళ్లీ కన్చిస్తాను' అన్నాడు.

బుషి కూడా శుభకార్యారంభంతో ఊరికే మాట్లాడటాన్ని ఆలస్యాన్ని ఇష్ట పడటం లేదని శాంబుడు గ్రహించాడు. అతడు బుషిని అనుసరించాడు. వ శ వ ఫా ఖో న! క! వ వ స! వ

చీకటి ఉండగానే పక్షుల తొలికూజితాలతో శాంబునికి నిద్ర మెలకువ వచ్చింది. ఇవి రాత్రి సంచరించే పకుల కూజితాలు. ప్రభాతమవుతోందని ఆశతో తత్తరపాటు వ్యక్తమవుతున్న పక్షుల గొంతులు. ఆకాశంలో తూర్చువైపున ఆరుణరేఖ కొంచెం వికసించటం శాంబుడు చూడు. ఆతడు మంచంలా విశాలంగా ఉన్న ఆ వృక్షశాఖల మోదినుంచి క్రిందికి దిగగానే ముందు ఆగుట్టిప్రాంతానికి వెళ్లాడు. అప్పటికింకా ' అందరూ నిద్రపోతున్నారు. నీలాక్షి యే మట్టిగుహలో, యే కుటీరంలో ఉందో శాంబునికి తెలిసిఉంటీ, ముందు ఆమెనే లేపీవాడు. అది తెలి యకపోవటంవల్ల, అతడు ప్రతిఎహ ముందుకి. కుటీరరీ ముందుకి వెల్లి అందర్నీ పిలిచి నిద్రలేపాడు. క్షణంలోనే ఆ స్రాంతమంతా కోలాహలంతో విండిపో యింది. అందరూ ప్రాతఃకృత్యాలు నిర్వర్తించుకుని, చంద్రభాగలో స్నానాలు చేశారు. ఇాంబుడు కూడా వారితోపాటు స్నానం చేశాడు. పూర్వాకాశంలో క్రమంగా అరుణ కాంతి విస్తరిల్లసాగింది. శాంబుని ఆదేశానుసారం అందరూ త్వరగా బయలు దేర టానికి సిద్ధభయారు. ఉపయోగించుకునే బట్టలు, వంట చేసుకునే పాత్రలు చంక మూటలుగా కట్టుకున్నారు. శాంబునికి శాల్వుడు మొదలయిన వీరులతో యుద్దానికి వెళ్లిన సంఘటిన, కురుక్షేత్ర సంగ్రామ దృశ్యం చిత్తరువులా కళ్లముందు కన్పిం చాయి. ఇవాళకూడా అతడు యేదో యుద్ధయాత్రకి బయలుదేరాడు. ఈ యుద్ధ స్వరూపం వేరు. అతడు ముందుగానే చంద్రభాగ తీరంవెంట ఉత్తరంగా ప్రయాణం సాగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తర్వాత సింధు, చంద్రభాగల సంగమస్థానానికి వెడతాడు. సింధు పుట్టిన ప్రదేశం పామాలయం. చంద్రభాగ యెక్కడినుంచి పాయగా చీలి ఉపనదిగా అవతరించిందో ఆ ప్రదేశమూ హిమాలయమే.

128 వాంబుడు

నదీతీరం వెంట వెళ్లబోయేముందు, అ తేజ్యూలి అయిన బుషి నిన్న తెల్ల వారకట్ల యెక్కడ నుంచుని ఉన్నాడో, యిప్పుడూ అక్కడే ప్రతీక్షిస్తున్నాడు. ఇంకా గ్రహరాజు ఉదయించలేదు. శాంబుడు అతడి ముందుకి వెల్లి సాష్టాంగంగా నమ స్కరించాడు. అతడివెంట ఉన్నదళం యెన్నడూ బుషిపట్ల యెలాంటి గౌరవం ప్రదర్శించి యెరుగరు. ఇవాళ వారు శిరస్సున చేతులెత్తి జోడించారు. కొందరు కొందరు రకరకాల వ్యాఖ్యానాలు చేశారు. 'నీ కొరకీ నెరవేరింది బ్రాహ్మణోత్తమా!” అన్నారెవరో,

“మేమ ఆరోగ్యవంతుల మయి మళ్లి యిక్కడికి తిరిగి వస్తాం అన్నారిం కొకరు. బుషి చేతులు రెండూ చాచి, వారి యాత్ర సుఖంగా జరగాలని వారికి శుభం జరగాలని దీవించాడు. క న! వః న వః స! శః వః న! ఖః వ

శాంబుడు యాత్రకి బయదులేరే ముదు లెక్క పెట్టాడు. పసిపిల్లల దగ్గిర్నుంచి సృద్ధులవరకు వివిధ వయస్సుల్లో స్త్రీలు, పురుషులు మొత్తం డెబ్బయిమంది ఉన్నారు. ద్వాదశ స్టానాల్లో, నదీనదాల్లో స్నానం చేసి పన్నెండు నెల లయిం తరు వాత చంద్రభాగతీరంలో, అస్తాచంఘాన స్థానానికి ఎరిగి వచ్చేప్పటికి తానుకాక పధ్నాలుగు మంది జీవించి ఉన్నారు. మిగిలిన ఈ కొద్దిమంది తప్ప, తక్కిన వారందరూ, కొందరు దారిలో చనిపోయారు. కొందరు వ్యాధి యెక్కు వటంవల్ల మరణించారు. అంత అంతులేనిదూరం ప్రయాణం చేయకుండా అందరికీ సాధ్యం కాలేదు - ముఖ్యంగా రోగ్రగ్రస్తులయిన బాలబాలికాగణానికి కొద్దిమంది. నానా ప్రదేశాలనుంచి తిరిగి వెళ్లిపోయారు. శ్రమపడటాని కిష్టపడలేదు. నీలాక్షి బిడ్డకూడా చనిపోయింది. కాని తక్కిన స్రీలు తమ బిడ్డల్ని పోగొట్టుకుని శాంబుని యెలా తిట్టిపోశారో, నీలాక్షి అలా తిట్టిపోయలేదు.

శాంబుడు పధ్నాలుగు మందితో తిరిగి వచ్చిన వారిలో ముగురు స్త్రీలు, యిద్దరు బాలబాలికలు, తక్కిన వారు పురుషులు. వారందరి వికృత శరీరాల్లో ఒక పరివర్తనసూచన కన్పించింది. శాంబుడు తన మొద్దుబారిన శరీరంలో యీ సంవ త్సర కాలంలో, అల్పమాత్రమే అయినా మెల్లమెల్లిగా స్పర్శానుభూతి యెలా పొందాడో, తక్కినవారి అనుభూతికూడా అలాగే ఉంది. తలమాద వెంట్రుకలు

శాంబుడు 129 కనుబొమల వెంట్రుకలు, ఊడి రాలిపోవటం ఆగిపోయింది. అలాగే పురుషులం దరికీ గడ్డాలు, మాసాలు యిప్పుడు ఒత్తుగా ఉన్నాయి. శరీరం క్షీణించటం, ఉబ్బు యెక్కువవటం తగ్గిపోయింది. చాలామంది సహచరులను పోగొట్టుకోవటంవల్ల - అందరూ. శోకార్తు లయినప్పటికి అందరిలో నవజీవనలాభం పొందుతున్నామన్న ఉద్దీపన కలిగింది. అయితే ఆ ఉద్దీపనలో విశ్చంఖలభానం లేదు. ఒక నూతన ఆత్మ విశ్వాసపు దృఢత్వం ఉంది. అందరి ప్రవర్తనలోనూ ఒక హ్రూంత గంభీర్యం కొట్టొచ్చినట్లు కన్పిస్తోంది. శాంబుడు కూడా మనస్సులో గంభీరమయిన విశ్వాసాన్ని హ్రూంతిని పొందుగలిగాడు. ఈ నవజన్మసూచనతో యేదో ఒక నూతనసంఘస్థాపన జరిగినట్లుంది.

స్త్రీలలో అందరిలో నీలాక్షి యే నేతృస్లా*ంలో ఉన్నదనిపిస్తుంది. ఆమె అందరి కలు కళకళలాడుతున్నట్లు తయారయింది. మందిరంలోని అబ్బరసల్లాగా ఆమె సర్వాంగాల్లో రూపలావణ్యాలు వెల్లివిరియసాగాయి. గ్రహరాజుపట్ల తర్గతభావంతో , ఆమె యిప్పుడు ధ్యానమగ్నురాలయిన పూజారిణి. ఆమె నిప్పుడు చూస్తే, విశ్వాసాన్ని కోల్పోయి, ప్రతిరోజా యేపురుషినితోనో సహవాసం అలవాటయిన కామవిలాసిని అనిపించదు. అందరికంటి ఆమెలో చెప్పుకోతగిన పరివర్తన కలిగింది.

అన్నిటికంటె విశిషుయిన సంఘటన యిది. సింధు - చంద్రభాగ సంగమ జలాల్లో శాంబునికి ఒక కొయ్యవిగ్రహం దొరికింది. ఆ విగ్రహానికి మిత్రవనంలోని గ్రహరాజు విగ్రహానికి ఆశ్చర్యకరమయిన పోలికలున్నాయి. తలమోద శిరస్త్రాణం మదుటిమోదివరకు జారి ఉంది - యేదో సగ వస్త్రంతో కప్పెనట్టు. విశాలమయిన వేత్రద్వయం, శిరస్త్రాణం వెలుపలికి వచ్చిన శిరోజాలు, మనోహరమయిన గడ్డం, కుంచితమయిన మోసం, రాజకీయ దస్తుల్లాగా నడుముకి చుట్టి ఉన్న పట్టువస్తం, పాదుకలతో ఉన్న చరణద్వయం. కొయ్య మరీ అంత చిన్నదేమో కాదు. దీర్చ దేహుడయిన క్షత్రియుడి ఆకృతి లాంటిది. ఆలాగే మరీ అంత తేలికగా నేదు. ఆ విగ్రహం లభించటంతో శాంబుని మనస్సు యేదో ఒక గంభీర సంకేతపూర్ణమయిన అనందంతో ఉద్వేలిత మయింది. జీవితంలో యేదీ నిరర్ధకం కాదు. ప్రాప్త - అస్రాప్తలన్నిటిలోనూ ఒక అర్థవంత మయిన నిర్దేశం ఉంది.

130 శాంబుడు

శాంబుడు. విగ్రహస్రాప్తితో వ్యాకులితుడయి,. దాన్ని గుండెలమోద పెట్టు కున్నాడు. ఈ సమస్త బుతువుల్లో, శ్రమకరమయిన పాదయాత్రలో, ఆ విగ్రహాన్ని బుజాన పెట్టుకుని. మోశాడు. దానితోసహా స్నాసం చేసేవాడు. ఈ మిత్రపనంలోని బుషి చెప్పిన సర్వదేవమాన్య, సర్వభూతమాన్య సర్వ శ్రుతిమాన్య - అనే మూడు

మిత్రవనంలోని బుషి -శాంబుడు సహచరులతో తిరిగి రావటంతో, యేదో ఆత్మీయులు తిరిగి వచ్చినట్టు ఆనందంతో పసిపిల్లవాడిలా పొంగిపోయాడు. నమ స్కారాలకు సమాధానంగా అందర్నీ ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. స్త్రీల నుదురు, తిరస్సులు స్పృశించి ఆశీర్వదించాడు. శాంబునికి విగ్రహం లభించినందుకు అన్ని టికంటి చకితుడు, విస్మయంతో ఉద్వేలితుడు, చంచలుడూ అయినాడు. శాంబు నితో 'ఈ మిత్రపనంలోనే రమణీయ ప్రదేశంలో నవ్వు యా విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించు. ఈ విగ్రహం కల్పవృక్తంతో తయారయినదని నేను చూడగానే గ్రహిం చాను. ఇది యెవరో నిపుణుడయిన విశ్వకర్మసృష్టి కావి నీబాధ్యత చాలా

శాంబుడు అవాక్కయి “బాధ్యతా?” అని అడిగాడు.

బుషి అతణ్థి మొదటిసారిగా తనకుటీరంలోకి తీసుకెల్లి 'కూచో. నేను నీతో యేశాంతంగా మాట్లాడవలసింది ఉంది. ఇప్పుడు నువ్విహ బహుపరిశ్రమ సాధ్య మయిన ఒక మహత్తర కార్యానికి సంసిద్ధుడివి కావాలి* అన్నాడు.

శాంబుడు. నేల మిద. బాసింపీట వేసుకుని కూచిని “ఆజ్ఞావించండి అన్నాడు.

“ఆజ్ఞ కాదు. నువ్వు ప్రారంభించిన కార్యాన్ని పూర్తి చెయ్యాలి. ఒకవేళ నారద మహర్షి ఉన్నట్లయితే ఆయన నీకు చెప్పేవారు!.

“మరు మహర్షితుల్యులయిన జ్ఞాను లనిపిస్తుంది. తమరే నాక్తువ్యం సంగతి చెప్పండి. "

బుషి మహర్షి నుద్దేశించి శిరస్సున చేతులు జోడంచి *నా అభిజ్జ్ఞత జీవితా వసరానికి సంబంధించినది. మహర్షి విశ్వమంతా పర్యటించి, జ్ఞానలాభం పొందిన

కాంబుడు - 131 వారు. ఏమయినా కానియ్‌, నీకు నిశ్చయంగా జ్ఞాపకం ఉండిఉంటుంది. నువ్వు నాదగ్గిర వచ్చినప్పుడు గ్రహరాజు విగ్రవానికి పూజలు జరగవెందుకని? అన్న సంగతి తెలుసుకోవాలనుకున్నావు.. నాకు అధికారం లేదని చెప్పాను. నీకు ఇప్పుడు చెపుతున్నా. అ అధికారం శాకద్వీపంలోని బ్రాహ్మణులకి మాత్రమే ఉంది. నువ్వు శాకద్వీసం వెల్లి, అక్కడి బ్రాహ్మణులను భారతవర్దానికి తీసుకురావాలి” అన్నాడు.

శాంబుడు అజ్ఞానం మూలంగా విస్మయంతో నేనెప్పుడూ శాకద్వీసం పేరు వినలేదు. ఆ స్థానం సంగతి తమరెలా తెలుసుకున్నారో, నాకు అన్నీ వివరంగా చెప్పండి” అన్నాడు.

“అన్నీ. నీకు చెపుతాను. మొద యీ ద్వాదశస్థాన ౧కు పర్యటించారు. స్నానాలు చేశారు. దాన్నంతనీ ప్రకృతి సంబంధమయిన చికిత్సగా పరిగణించాలి. ఇాకద్వీపవాసులయిన బ్రాహ్మణులు కేపలం సూర్యోపాసకులే కాదు. వ్యాధిని శరీరం లోంచి సమూలంగా నిర్మూలించే చికిక్సావిధానం వారికిమాత్రమే తెలుసు. సూర్య లోకంలోని వివిధస్థానాల్ని కాలోన్ని వారే నిర్ణయం చేశారు. ఎందుకనంటీ గ్రహ రాజీ యీ వ్యాధివి పోగొట్టీవాడగి వారికి తెలుసు. నారు ఉపాసనతో, వివిధ కర్మ లతో యీ విద్యను ఆయత్తం చేసుకున్నారు. ఎప్పుడో వారు పరాశ్రమవంతు డయిన రాజుద్వారా భారతవర్తానికి తీసుకురాబడ్డారు. కాని తగిన యేర్చాట్లు లేకపో వటంమూలంగా తిరిగి తమ స్టానానికి వెళ్లి పోయారని అనిపిస్తుంది నాకు. మిత్ర వనంలోని మందిరం చూస్తే ఆది తెలిసిపోతుంది. ఎందుకంటీ ఒక్క శాక ద్వీపంలోని బ్రాహ్మణులు మాత్రమే గ్రహరాజు విగ్రహానికి పూజ చేసేందుకు అధికారులు".

శాంబుడు యెంతో కుతూహలంగా “మహాత్మా! ఈ విషయాలన్నీ నాకు కొత్త. నేను సమర్థులయిన ఆ బ్రాహ్మణులను దర్శనంకోసం ఆత్రపడుతున్నాను. వారు మ*త్రమే యీ వ్యాధిని పూర్తిగా పోగొట్టుగల చికిత్సా విధానం తలిసిన వార న్నారు. ఇప్పుడు చెప్పండి. వారి సంగతి తమరెలా తెలుసుకున్నారు? అదికాక శాకద్వీపాని కే మార్గాన వెళ్లాలి? నేను వారిని తీసుకురావటానిఃకి ప్రయత్నం చేస్తాను” అన్నాడు.

132 శాంబుడు

“ఇది నీ వల్లనే సాధ్యమని నా విశ్వాసం. నేము మా పూర్వపురుషుల వల్ల శాకద్వీప బ్రాహ్మణుల సంగతి తెలుసుకున్నాను. అక్కడ భోజక, మగ్‌ అని రెండు శాఖల బ్రాహ్మణు లున్నారు. రెండువర్గాలవారూ సూర్యోపాసకులే. భోజక పర్గీ యులు. వివాహాది విషయాల్లో రక్తసంపర్కాన్ని పాటించారని విన్నాను. ఈ విభానాన్ని మన దేశంలో గౌరవనీయమైనదిగా పరిగణించారు. ఉపేక్షభావం చూపి ప్తారు. నువ్వు అక్కడికి వెడితే అన్నీ ప్రత్యక్షంగా చూడగలవు. మార్గం నిస్సం దేహంగా దుర్గమమే. అంతరిక్షానికి ఇలావృతవర్దానికి సమిపంలో ఉన్న యేదో స్థానం పేరు శాకద్వీపం. నువ్వు అక్కడికి కనుక వెడతే అక్కడ నివసించేవారు నీకు శాకద్వీపం యేదో సరీగ్గా వివరంగా చేపుతారు. శాకద్వీపానికి వెళ్లేముందు నువ్వు గ్రహరాజు విగ్రహాన్ని వనంలో ప్రతిష్టదు. ఆ( నా ఇంకొక సమస్య మిగిలి ఉంటుంది అన్నాడు బుషి +

“ఏమిటో చెప్పండి ఎన్ని సమస్యలున్నా పరిష్కరించటానికి ప్రయత్నిస్తాను.

“విశ్వకర్మ సంప్రదాయానికి చెందిన వారిని యిక్కడికి తీసుకుని వచ్చి, కల్ప వృక్ష విగ్రహంకోసం ఒక మందిరాన్ని నిర్మించటం అవసరం. ఇక్కడ నుంచి నైబుతిప్రాంతంలో ఆ మహాశిల్పులు నివసిస్తుంటారు. వారు యిక్కడికి వచ్చి పవి ప్రారంభిస్తే భరించి పోషించే ఉపాయం? .

శాంబుడు కొన్ని క్షణాలు అలోచించి “మహాత్మా! ధనం సమృద్ధంగా లేనిదే యిలాంటి ఒక బ్రహ్మాండమయిన పని సాధ్యం కాదు. నేను క్షత్రియుణ్ణి. క్షాత్ర ధర్మానుసారంగా నేను శత్రువులను ఓడించి, సంహరించి వారి ధనసంపత్తిని ప్వాధీనం చేసుకున్నాను. ఈ మహత్తర కార్యానికి ఆ ధనసంపదనంతా వినియో గించలేనా?” అన్నాడు.

బుషి విస్మితుడయి, అత్యుత్సాహంతో “మవ్వు సంపాదించినదంతా యీ మహాయజ్జకార్యానికి వెచ్చిస్తావా?” అన్నాడు.

కాంబుడు యిప్పుడు బుషికి తన పరిచయాన్ని తెలుపుకున్నాడు. తండ్రీ శాపం విధించిన విషయం వివరంగా చెప్పాడు. 'మహాత్మా! జన్మరీత్యా నేను వాసు దేవుని పుత్రుణ్ణి. వంానుక్రమం ప్రకారం వృష్టివంశ వంశధరుణ్ణి. క్షాత్రవీర్య సహజ మయిన పట్టుదల, ప్రణయశీలురయిన రముణులతో పరివేష్టితమయిన సుఖ విలాస

కాంబుడు 133 జీవితం, నాకిప్పుడు గతస్పృతులు మాత్రమే. అవి నన్ను ఆకర్షిచవు, విచలితుణ్ణి చెయ్యవు. ఏదీక్షతో నేను కార్యసాధన, మోక్ష్తలాభమార్గాన పయణిస్తు న్నానో, అదే నాకు గౌరవంతప్ప ఇంకేదీ కాదు" అన్నాడు.

బుషి కాంబుని ఆలింగనం చేసుకుని పులకితుడయి 'మంచిది మంచిది'

ఇాంబుడు. బుషికి నమస్కరింఎ నేనిప్పుడు ఆ్యారోహణ సమర్దుణ్ధి. ఈ ప్రాంతంలో యెక్కడయినా ఆజ్వాన్ని సంపాయించి, నేను వెంటనే ద్వారకకు వెడ తాను. ధనస౦ంపద తీసుకుని నైబుతి ప్రాంతంలోని విశ్వకర్మగణానికి నా అభిప్రాయం నివేదిస్తాను. ఇక్కడకి తిరిగి వచ్చి, క్షణమయినా ఆలస్యం చెయ్య కుంగా శాకద్వీపానికి వెడతాను. నీలాక్షి తగ్భ వారందరూ యిక్కడే ఉంటారు. ప్రతిర*జూ జరగవలసిన కార్యకలాపాలు తక్కిన షనుల విషయంలో శ్రద్ధ వహి స్తారు' అన్నాడు.

“కొద్ది రోజుల్లోనే ఉంది శుక్షసప్తమి. నీవు ఆ రోజున నీ కల్పవృక్ష విగ్రహాన్ని వనంలో ఒక రమ్యమయిన ప్రదేశంలో ప్రతిష్టించి ద్వారకకు బయల్దేరు. వీ యాత్ర శుభప్రదమవుగాక' అన్నాడు బుషి వ ఠా వ వ శ వ వ వ ఇ ఖః శ

శాంబుడు బుషితో సంభాషించిన తర్వాత ఒక సూత కర్మయజ్ఞ సూచన మొదలయింది. శాంబుడు తన సహచరుల కందరికీ ఆది చెప్పాడు. తన ఆకాంక్ష తెలియచేశాడు. అందరికీ వారు చెయ్యపలసిన పనులేవో వివరించాడు. సప్తమి రోజున ఉపవాసం చేసి, చంద్రభాగ తీరంలోని వనం మధ్యలో విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టిం చాడు. మర్నాడే అందరిదగ్గిర సెలవు తీసుకుని, వేగవంతమయిన అశ్వాన్ని ఆరో హించాడు. ప్రయాణానికి ముందు నీలాక్షి ముగ్గవిస్మిత దృష్టితో అతడి దృష్టి విని మయం జరిగింది. శాంబుడు గంభీరుడయినాడు. నీలాక్తి యెదుటికి వెళ్లాడు.

“వీలాక్షి! నీకళ్లలో ఆ ముగ్గత దేనికి?" అని అడిగాడు.

“వీ వ్యక్తిత్వానికి అందరూ నీకేసి యెలా ముగ్గదృష్టితో చూస్తున్నారో పరికించి చూడు" అన్నది.

134 శాంబుడు

శాంబుడు చూశాడు. వీలాక్తి అబద్ధం చెప్పలేదు. అయినా నీలాక్షి కళ్లల్లో, ముఖంలో స్వాభావికలక్షణాలు మరింత గాఢమయినా యనిపించింది. ఇంది కేవలం తన భ్రమా? నీలాక్షి మళ్లీ "నేను నీ ప్రయాణం శుభప్రదం కావాలని కోరుకుంటు న్నాను. కార్యం పూర్తి చేసుకుని త్వరగా తిరిగి రా అన్నది. *. ఇాంబుడు నీలాక్షి కేసి మల్లీ చూశాడు. నీలాక్షి నవ్వి 'నన్ను పొరపాటుగా అర్థం చేసుకోటానికి. కారణం యేంలేదు" అన్నది. కావొచ్చు కాని నా దీక్స నేతలపెట్టిన, కార్యం పూర్తి కావటానికి యింకా చాలా వ్యవధి ఉంది”. అన్నాడు శాంబుడు.

“అనవసరమయిన ఆలోచనలు పెట్టుకొకు. నీ శుభయా;శ త్వరితం చెయ్యి" అన్నది వీలాక్షి.

ఇాంబుడు అశ్వస్తుడయి, అశ్వాన్ని ఆరోహించాడు. పక్షంరోజుల్లో ద్వారకకు చేరుకున్నాడు. వాసుదేవుడు పుత్రుడి రాకకు సంప్రీతుడయి, అతణ్ణి కౌగిలించు కున్నాడు. జాంబవతి కొడుకుని కౌగిలించుకుని, ఆనందబాష్పాలు కార్చింది. మాతృగణం అందరూ అతణ్జి ఆల అప్యాయతల” , ఆశీస్సులతో ముంచెత్తారు. ఇాంలబుని స్వగృహంలో ఉత్సవ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయాయి. కాని శాంబుడు ఒక రోజు మాత్రమే ఉంటాడని తెలియటంతో, అంతఃపురం విచారాక్రాంత మయింది. ఆ వార్త విని వాసుదేవుడు కూడా విస్మయోద్వేగంతో వచ్చాడు.

ఇాంబుడు తండ్రి, మాతృగణం, లక్ష్మణ, అంతఃవురవాసినులయిన తక్కిన స్తీలందరి యెదుట కాను వచ్చిన కారణం, తలపెట్టిన కార్యం, అన్నివిషయాలు చెప్పాడు. అతడు అందరి అభీప్టాన్ని శుభాకాంక్షలను కోరాడు. వాసుదేవుడు విషణ్ణు డయినాడు. కాని శాంబుని దీక్తసంగతి విని, అతడికి అడ్డు చెప్పలేక పోయాడు. పైగ గౌరవ మిచ్చాడు. జాంబవతి హృదయం విలవిల లాడింది. అయినా ఆమె భర్త చెప్పిన ప్రకారం అనుమతి నిచ్చింది.

లక్ష్మణ యెంతో దుఃఖాతురాలయి, అతణ్జి రెండుచోతులతో దగ్గిరకి లాక్కుని యేడుస్తూ. 'స్వామా! నేను యేం చూసుకుని ద్వారకలో ఉండను? ఎందు కుండాలి? ఎంత కాలం ఉండను?” అని అడిగింది.

శాంబుడు 135

శాంబుడు లక్ష్మణను యెన్నోవిధాల ఊరడించి, 'లక్ష్మణా! నా దీక్ష యింకా పూర్తి కాలేదు. నన్ను చూస్తి నా కింక విముక్తి లభించలేదని నువ్వు గ్రహించే ఉంటావు. తప్పనిసరిగా ధనం అవసరం అవటం వల్లనే నేనిక్కడికి వచ్చాను. నా గతజీవితం యింక యెప్పటికీ తిరిగిరాదు. నాకు యిష్టమయితే యెప్పుడయినా సరే పంచనదీదేశంలో చంద్రభాగ నదీతీరంలోని మిత్రవనానికి రా. నాకు అక్కడ ఉండాలని బుద్ధిపుడితే ఉండు. ఇంకా విను లక్ష్మణా! జీవితం యెప్పుడూ ఒకే స్థానంలో నిలిచిపోదు. అది యెప్పుడూ సాగిష్తోచూంటుంది. మార్పు చెందు తూంటుంది. నువ్వు తపోవనానికి వస్తే యీ రైవతక ప్రాసాదంలోని విలాస జీవితాన్ని పొందలేవు. నీ భర్తను ఇదివరకులాగా పొందలేవు. అభ్సిశాపం ప్రశ్నకి అతీత మయినదని నీ కిదివరకు చెప్పాను. ఇప్పుడు నువ్వు నా ఆదృష్టంతో విళితం కాగలగాలి” అన్నాడు. ,

శాంబుడు ద్వారకలో ఒక్క రాత్రి మాత్రం ఉన్నాడు. యదువంశంలోని విశిష్ట వ్యక్తుల్ని భ్రాతృగణాన్ని కలుసుకున్నాడు. మర్నాడు తన వివిధ స్వర్ధ వస్తు జాలాన్ని మణిముక్తాదులను తీసుకుని, రథంమోద తిరిగి బయలుదేరాడు. మిత్ర వనం మార్గాన ప్రయాణం సాగించి, విశ్వకర్మ సాంప్రదాయిక వర్గాన్ని కలుసుకుని, మొత్తం రత్నసువర్జాదులను రథంతో సవా పారిశ్రవి! మూల్యంగా యిచ్చివేసి, మందిర నిర్మాణం, చేయమని కోరాడు. విశ్వకర్మ సాంప్రదాయకులు సంతోషంతో మిత్రవనం వచ్చి, మందిరం నిర్మించటానికి అంగీకరించారు. "

శాంబుడు మరొకపక్షం రోజులలో అశ్యంమాద ప్రయాణించి మిత్రవనం చేరుకుని, సప్తమి తిథి వచ్చేంతవరకు నేచి ఉన్నాడు. అష్టమోరోజున అందరి సమ్మతి తీసుకుని, కాలినడకన శాక ద్వీపానికి బయలుదేరాడు. పంచనదీ దేశం సమతలభూమి చాటి, హిమాచలం పాదప్రదేశానికి చేరుకునేసరికి అతడికి సంవత్స రకాలం గడిచిపోయింది. అక్కడినుంచి అంతరీక్త్షపథం మొదలయింది. అతి దుర్గమ మేయిన . కొండలు, అరణ్యంలోంచి. వెడుతున్నప్పుడు శాంబుడు జీవితంలో యెవరు పొందలేని అనుభవాన్ని సంపాయించాడు. ఆంతరీక్షపు పర్వత మార్గం అతి దుర్గమం. కాని హ్రూంత గంభీరం. ముగ్ధ మనోహరమయిన దృశ్యాలు. ఫల మూలాదులే అతడి ఆహారం. కొండువాగుల్లోని నీరే అతడి పానీయం.. అయితే అంతరీక్షం సమిాపిస్తున్న కొద్దీ అక్కడ నివాసులయిన గంధర్వులు కన్పించసాగారు.

136 శాంబుడు గంధర్వులు స్త్రీలు, పురుషులు అతిమనోహర రూపులు. ధపళ పర్వత శిఖరం మోద సూర్యుని తొలికిరణాలు పడినప్పుడు ప్రకాశించే రంగులాంటి శరీరచ్భాయ గంధర్వులది. నల్లటి. కళ్లు, నల్లటి శిరోజాలు, అశ్వయుక్తరథాలు. అశ్వాలమాదనే కాక నల్లటి పెద్ద కొండమేకలమోద యెక్కి కూడా చాలామంది రాకపోకలు సాగి స్తుంటారు. నిజానికి అంతరీక్షం పర్వతమధ్యలో ఉన్న విశాలమయిన లోయ ప్రదేశం. సుదీర్మమయిన మడుగులో, వడిగా ప్రవహించే నదిలో, గంధర్వులు నానలమోద అటుయిటు తిరుగుతూంటారు.

శాంబుడు సహజంగా యీ అపరిచిత జాతి విషయంలో శంకితుడయినాడు. కాని అతడి అనుమానానికి కారణం లేదు. అంతరీక్ష వివాసులందరూ. అతడి విషయంలో మర్యాదగానే ప్రవర్తించారు. అతణి శారీరక వికృతిని యెవరూ అస హ్యిం: కోలేదు. ఆహారమూ పెట్టారు. ఆశ్రయమూ యిచ్చారు. ప*ర్గం చూపిం చారు, జాగ్రత్తగా వెళ్లాలని హెచ్చరించారు, ఇలావృతపర్దంలో వారితో అసురులకు తరచు యుద్ధం జరుగుతూంటుంది. శాంబుడు జాగ్రత్తగా వెళ్లాలి.

శాంబుడు యీ పర్వతదేశ సమూహాన్ని అక్కడ నివసించేవారిని చూసి, దుర్గమ మయిన దారిన ప్రయాణం చేసినందువల్ల కలిగిన అలసటను చాలావరకు మరిచిపోయాడు. వాయువ్యంగా వెళ్లవలసిన మార్గాన వడుతూంటీ అవరోధాన్ని కలిగించే అసుర సైనికుల స్కంధాగారా లెన్నో కన్పించాయు. అత డన్నివోట్ల తన పరిచయాన్ని తాను వెడుతున్న చోటును, వెళ్లటానికి గల కారణాలను అవ్నీ వివరంగా చెప్పవలసి వచ్చింది, అసురుల సరిహద్దుని దాటాక, శాకద్వీపానికి వెళ్ల టానికి ముందు సురసైనికుల్నికూడా కలుసు కోవటం జరిగింది. స్వర్గంలోని ప్రతి ఒక్కరి పాదధూళిని తీసుకున్నాడు. కాని వారి ప్రవర్తన మాత్రం అంత బాగుండలేదు.

పది బుతువులు గడిచిన తర్వాత, శాంబుడు శాకద్వీపానికి చేరకోగలిగాడు. అక్కడి నివాస కూడా ఉజ్జ్వల గౌరవర్డులు, దీర్గదేహులు. వారి కళ్లు నీలం - గోమేధం కలసిన మిడ్రితవర్దంగా ఉన్నాయి. అంతరీక్షనివాసులతో కంటె, స్వర్గ లోకంలోని దేవతలతోనే శాకద్వీప మనుషులకు సాదృశ్యం యెక్కువ. శాంబుని కన్నిటికంటె శాకద్వీపంలో మగ్‌ వర్గ బ్రాహ్మణుల వస్త్రధారణ విస్మితుణ్ణి చేసింది. పురుషులు బుజం దగ్గిర్నుంచి మడమలవరకు ఉన్న దుస్తులపైన నడుము చుట్టూ

శాంబుడు , 137 ఉత్తరీయాన్ని బిగించుకున్నారు. కాళ్లకు పాదుకలు, శిరస్సు మొహంమోది వరకు ఒక చిన్నవస్త్రంతో అవృతమయి ఉంటుంది. అందరికీ జటలు, మాసా లున్నాయి. కవచాల్ని ధరించి ఉన్నారు. శాంబుడు “మగ్‌” సంప్రదాయానికి చెందిన బాహ్మణ శ్రీష్టుని పాదార్య్యాన్ని స్వీకరించి, తనని పరిచయం చేసుకుని, తాను వచ్చిన కారణం అన్నీ చెప్పాడు. సవినయంగా ప్రాథేయపూర్వకంగా, తన విన్నపాన్ని తెలియ చేశాడు. ఆతడే ప్రవర్తనకు “మగ్‌” శ్రేష్టుడు సంప్రీతుడయినాడు. విభిన్న కుటుంచాలకు చెందినవారి నాహ్వానించి, వారితో సమాలోచనలు జరిపాడు. వారు సుదూరమయిన భారతవర్హంలో వారి స్థావరానికి యేర్పాటు జరుగుతుందా, లేదా అన్న తమ సందేహాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ఎంతమందిని అతడు వెంట తీసుకెళ్లా లనుకుంటున్నది అడిగాడు.

“మి మాటలు వింటూంటీ మాలో యెపరో యెప్పుడో భారతగ నికి వచ్చి ఉంటారని, బహూ? మోకక్కడ సర్వియెన వసతి సౌకర్యాలు యేర్పాటు కాక పోవటంతో అసంతుష్టులయి. ఉంటారని అనిపిస్తోంది. కాని నేనొక దీక్ష వహించి మిమ్మల్ని ఆహ్వానించటానికి వచ్చాను, మో కక్కడ వసతి సౌకర్యాలకి గౌరవానికి యెలాంటి లోటుపాట్లు జరుగవు. నేను మోకక్కడ గృహవసతి, గ్లార్లస్థ్య జీవితానికి తగిన యేర్పాట్లన్నీ చేస్తాను. వ్యవసాయాని[ అనువయిన భూమి, పాడి పశులను యిస్తాను. మిలో పద్ధెనిమిది మంది బ్రాహ్మణులు మో కుటుంబాలను తీసుకుని రండి. విశాలమయిన మా దేశంలో యీ మహావ్యాధి యెక్కువగా విస్తరిల్లింది. మోరు మాత్రమే ఈ వ్యాధిని సమూలంగా నిర్మూలించగలవారు. నా అందోళన నర్ధం చేసుకుని నా విజ్ఞప్తిని పాటించండి" అన్నాడు శాంబుడు.

మగ్‌ బ్రాహ్మణగణం శాంబుని విజ్ఞప్తిని పరిశీలించారు. శాంబుడెంతో దూరం నుంచి, బహువ్యయ ప్రయాసల కోర్చి, తమను తీసుకెళ్లటానికి వచ్చాడు. శాంబుని ప్రవర్తన, వ్యవహారసరళిమోద వారికి వశ్వాసం కలిగింది. కుటుందాల్లోని స్త్రీలు శాంబుని పట్ల సంతుష్టులయినారు. మగ్‌ బ్రాహ్మణ ప్రవరుడు శాంబుని వెంట ప్రద్ధెషమిది. కుటుంబాలు వెళ్లటానికి అనుమతించాడు. వారు ప్రయాణమయి బయల్దేరే లోపునే శాంబునికి చికిత్సకి యేర్చాట్లు చెయ్యమని చెప్పాడు.

ఇాంబునికి శాకద్వీపం వెళ్లటానికెంత కాలం పెట్టిందో అంతకంటె తక్కువ వ్యవధిలో తిరిగి వచ్చాడు. ఎందుకనంటీ పద్ధెనిమిది కుటుంబాల్లోనివరూ తమ

138 శాంబుడు గుర్రాలు, గాడిదలు, వికటాకారంగా ఉండే కొండమేకలు, రథాల మోద భారత వర్గానికి చేరుకున్నారు. అస్తాచలమానస్థానంలో ఉన్న మిత్రవనానికి తిరిగి వచ్చి శాంబుడు ఒక పెద్దరథాకారంలో మందిరం చాలావరకు లేచి ఉండటం చూశాడు. అగ్నిహోత్ర గృహావిక పునాచిరాయి. వెయ్యటావి కతడికోసం ఆగి ఉంది. ఆతడు తిరిగి వచ్చాక ఆ పని త్వరగా పూర్తి అయింది.

మిత్రపనంలోని బుషి, తక్కిన వారందరి దృష్టి శాంబుని వైపు అకర్షిత మయింది. అతడి రూపంలో ఆశ్చర్యకరమయిన పరివర్తన కలిగింది. ఆతడి ఉజ్జ్వల రూపంలో - నాలుగువైపులనున్న ప్రకృతి, నది, స్రీపురుషుల ఆకృతులు ప్రతిబింబితమవుతున్నాయి. ఈ రూపమే అతడి సహజమయిన రూపం. అతడి రూప దర్శనంతో అందరూ మోహితులం? అతణ్జి స్పృశించటానిక ఆత్రపడ్డారు. నీల శాంబుని పాదధూళి తీసుకుని “నమస్కారాలు వినస్వాని' అన్నది.

శాంబుడు చమకితుడయి. *వీలాక్షీ! అ పేరుతో నన్నెప్పుడూ సంబోధించకు మహాపరాశక్రమవంతుడయిన ఒకరాజు, గ్రహరాజుకి తప్ప అ పేరు మరింకెవరికి వర్తించదు" అన్నాడు.

కాని విన్ను చూస్తే ఆ రూపంళాగానే అనిపింళ, ది' అన్నది నీలాక్తి

“నువ్వు నన్ను శాంబ అనే ఏలు" అన్నాడు శాంబుడు.

“అహ( నిన్ను ఇకనుంచి నేనే “వృష్టిరత్న' అని పిలుస్తాను అన్నది వీలాక్షి.

“అదే మంచిది” అన్నాడు శాంబుడు.

కాని శాంబుని కార్యం పూర్తి అవటానికి వ్యవధి తక్కువగా ఉంది. మిత్రవనం లోని బుషితో ఆలోచించిన తర్వాత “మగ్‌” బ్రాహ్మణుల ఆరు కుటుంబాలను మిత్రవనంలో ఉండే యేర్పాటు చేశాడు. తక్కిన పన్నెండు కుటుంబాలను, విశ్వ కర్మ వంశీయుల్ని తీసుకుని, ముందు మధురకి దగ్గిరలోని యమున దక్షిణ తీరా నికి బయలురెరాడు. అక్కడ ఒక అగ్నిహోత్ర గృహానికి శంఖుస్థాపన చేసి, అరు మగ్‌ బ్రాహ్మణ కుంటుబాలను అక్కడ స్థిరపరచాడు. తనవెంట తీసుకువచ్చిన విశ్వకర్మ ,వంశీయులలో కొందర్ని కాలప్రియస్థానంలో ఒక మందిరాన్ని నిర్మించ వలసినదని కోరాడు,

శాంబుడు 139

ఒక మహాయజ్ఞం ప్రారంభమయితే అందరి హృదయాల్లోసనూ ఒక అద్భుత మయిన పరివర్తన వస్తుంది. వైరుధ్యం, అలసత్వం అక్కడేమో విఘ్నాన్ని కలిగించ లేవు. విశ్వకర్మగణం అంగీకరించారు. తర్వాత శాంబుడు తక్కిన ఆరు మగ్‌ బ్రాహ్మణ కుటుంబాలను తీసుకుని ఉదయాచలపు ఓఢ్రదేశంలోని లవణ సముద్ర తీరానికి వెళ్తాడు. అక్కడ ప్రాచీినదోూఖ ఒక్కటి చంద్రధాగ పేరుతో ప్రవహించి సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఇక్కడ మిగిలిన విశ్వకర్మ పంశీయు లెవరైతే ఉన్నారో, వారిని అక్కడ మందిరాన్ని నిర్మించమని కోరాడు. వారు అందుకు సమ్మతించారు. శాంబుడు యిక్కడ ఒక అగ్నిహోత్ర గృహానికి శంఖుస్థాపన చేశాడు.

ఒక సంవత్సర మయాక అతడు మిత్రవనానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు అక్క డొక చిన్ననగరం లాంటిది యేర్ప్చడటం చు --శు. అందరూ దానిక శాంబపురం అని ఎరు పెట్టారు. 'శాంబుడు రవంతకూడా ఉత్సాహితుడు లేదు. అతడి కలాంటి అభిప్రాయం లేనేలేదు. మగ్‌ బ్రాహ్మణుల చికిత్సవల్ల అందరూ సంపూర్ణ ఆరోగ్యవంతు అవటం చూసి, సంతోషంతో చమకితుడయినాడు. అందరూ యేదో దివ్యరూపధారులయినట్టున్నారు. కల్పవృక్ష ఫలకంతో తయారయిన విగ్రహానికి యెంతో వైభవంగా పూజలు జరుగుతున్నాయి.

మిత్రవనంలోని బుషి విర్దేశం ప్రకారం ప్రతినాలుగు మాసాలకు ఒకసారి మూడు స్థానాలకు పర్యటించ సాగాడు. మూలస్థానమైన మిత్రవనం, కాలప్రియ ప్థానంలోవి కాలానాథక్తేతం, ఉదయాచలపు సముద్రం తీరంలో కోణవల్లభ క్షేత్రం. అ సమయంలో మొదటి పద్నాలుగుమంది అతడితో మూడు స్థానాలకు పర్యటించేవారు.

పన్నెండు సంవత్సరా లయేసరికి మూడు ప్లానాల్లోనూ మందిరాలు పూర్తిగా తయారయినాయి.. వీలాక్షి ఉదయాచల మందిరంలో జీవితాంతం నివసిస్తానని కోరింది. 'వీకు యెక్కడ ఉండి గ్రహరాజుని సేవిస్తే తృప్తిగా ఉంటుందో అక్కడే

నీలాక్షి నేను చంద్రధాగ - సముద్రతీరాల మధ్యలో ఉన్న ప్రదేశంలోనే ఉండా లవి కోరుకుంటున్నాను. వృష్టిరత్నా! నేను జీవితాంతం కోణాదిత్యునికి పూజలు చేస్తాను. కాని నేను కేవలం రాతిమాద చెక్కిన అప్పరసలాంటి బొమ్మను కాను.

140 సాంబుడు నేను మనిషిని. నువ్వు నా మహామిత్రుడివి. నిన్ను చూడాలనే ఆశతో నా ప్రాణాలు కొట్టుకుంటాయి. సంవత్సరాంతంలో ఒకసారి వచ్చి కన్చిస్తూండాలి' అన్నది.

వెంట్రుకలతో నిండ్‌న నీలాక్షి నల్లటి కనురెప్పలు అశ్రుబిందువులతో మిలమిల మెరొొయి.

శాంబుని హృదయంతో అనాసక్తమయిన దుఃఖోద్వేగానుభూతి కలిగింది. “నీలాక్షీ! మిత్రవనంలో మొదటిరాత్రి, రెండోరాత్రి సంగతి నేను మరచిపోలేదు. నువ్వుకూడా అతిశక్తిశాలినిపయిన మమతానురాగాలుగల నా గొప్ప మిత్రురాలివి. నువ్వు లేకపోతే ఈ నాటి సార్ధకత సాధ్యమయేది కాదు నాకు" అన్నాడు.

నీలాక్షి శాంబుని పాదాలు స్పృశించి “శక్తిసాగతి చెప్పకు. నీవే నా శక్తి నేటి నుంచి . * కోణుదిత్యక్షేతం 'మైత్రేయవనం” పేరుతో గణతికక్కాలి' ఎన్ని.

శాంబుడు ఆనందితుడయి “నీలాక్షీ! అపురూపమయిన ఊహ నీది. ఇంతకంటి చక్కటి పేరు యీ స్టానానికి దొరకదు" అన్నాడు.

“మైత్రీయా! ఏ కారణంవల్ల యీ స్థానం మైశ్రేయవనం అని పిలువబడు ందో ఆకారణాన్ని విలబెట్టు అన్నది సీ:క్షి

శాంబుడు కుడిచేతో నీలాక్షి నుదురు స్పృశించి, 'మైత్రీయు డెప్పుడూ మైత్రే యికి అసత్యమయిన మాట యివ్వడు' అన్నాడు.

నీలాక్షి అశ్రుపూర్ణ నేత్రాలతో నవ్వింది. మిత్రవనంలోని గాలి సన్నగా జు(య్‌ మని ధ్వనిస్తోంది. కోణాదిత్యుడు స్నేహదృష్టితో వారివైపే చూస్తున్నట్లున్నాడు.

నారద మహర్షి మిత్రవనానికి వచ్చాడు. మందిరం కేంద్రంగా శాంబపురం అనే నగరం యిప్పుడు అభివృద్ధి చెందుతోంది. శాంబుడు నారదునికి అభ్యర్థన తెలి పాడు. పూజ సల్పి, పాదార్యాన్ని స్వీకరించాడు. మహర్షి శాంబా! నిన్నొక్క విషయం అడగాల వచ్చాను. _నువ్వింక యెప్పటికీ ద్వారకకు తిరిగి వెళ్లాలు కోవటం లేదా? రాజరికపు సుఖభోగాలు కోరుకోటం లేదా?” అని అడగాడు.

"మహ్వన్టీ! ఐశ్వర్య సంపన్నమయిన.. ద్యారకలోని రాజరికపు సుఖభోగాల వాంఛ లేదు నాకు. నేను యో మిత్రీపనంల్లో, కాలప్రియక్షేతంలో, మైత్రేయవనంలో

శాంబుడు 141 ఒక అపురూపమయిన ఆనందంతో గడుపుతున్నాను. మగ్‌ బ్రాహ్మణులు సుస్థిరు అయినారు. వ్యాధిగ్రస్తులకు చికిత్సలు జరుగుతున్నాయి. మూడు స్థానాల్లో మూడు కాలాల్లో ఆతపస్నానాలు చేస్తున్నారు. అభిశాపం యేమిటో, వ్యాధి యేమిటో నేను తెలుసుకున్నాను. ఇప్పుడు నేను యేం చేస్తున్నానో అంతకుమించిన సుఖం నాకు లేదు. మహర్షి ముగ్గ విస్మయ దృష్టితో శాంబునివైపు చూసి, "నేను నువ్వు ప్రతిష్థిం చిన గ్రహరాజుకి పూజచేస్తాను' అన్నాడు. “రండి" అని శాంబుడు లొట్రుపడుతూ, నానావిధమయిన ఫూజోపకరణాలు తీసుకుని మహర్షి నమస్కరించాడు. మహ్య చంద్రభాగ జలం, పత్రపుష్పాలతో అంజలి ఘటించి, వృతరు విగ్రహం ముందు నిలబడ్డాడు. అతడు గ్రహరాజుని సంబోధించి 'హీ సర్వదేవ -. మాన్య, హే సర్వభూతమాన్య, హే సర్వశ్రుతిమాన్య, హే శాందాదిత్య! నీవు సంతు ష్టడీివయి నా పూజలు స్వీకరించు" అన్నాడు. శాంబుని శరీరం విలువెల్లా పణకిపోయింది. 'శాంచాదిత?-!' మహర్షి యా నామంతో గ్రహరాజుని సంబోధించాడేమిటి? మహర్షి శాంబుని స్పృశించి “ఆ( నేటినుంచి యీ విగ్రహానికి మరోపేరు కాందాదిత్య. ఈ పేరుతోనే యిక్కడ పూజింపబడతాడు' అన్నాడు. శాంబుడు తొను శాపం పొందిననాడు కూడా కంటతడి పెట్టలేదు. ఇవాళ యీక్షణంలో కన్నీళ్లు ఆపుకోటం అతడికి కష్టమయింది. మహర్షి నేత్రాలు కూడా ఆశ్రుపూరితావటం అతడు చూశాడు. ముఖంలో అనిర్వచనీయమైన నవ్వు. మహర్షి మెల్లమెల్లగా మందిరంలో నుంచి బయటికి వెల్లిపోయాడు. ఫే సే 1 యన ను ౧46 *లద్తమే వె ) | 4 ల. ల“ ళ్‌ | ఈవై అస్తాటో

• " న్‌ ॥ వేత