Telugu Raveendruni Natakalu Vol I - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

రవీందు ని నో నాటకాలు (థమ సంపుటము) (విసక్టన, చి(/తాంగద, (హ్ముచారి సమితి ఖో ఖు ఇం అనువాదకులు : బెజవాడ గోపాలరెడ్డి అబ్బూరి రామకృష్ణరావు . సాహిత స అశాదె మీ న్యూఢిల్లీ

టారు రగు. తుంతుదితంల (1౪5 0 20సురుడండరు ౫28019 "01. 1. ౩ప2రడంు. ౮010208642 206 001210౧02౯ 52002--న20012006 కొంయి టు! పే[0ం గులక కం ౧/౦ ౨1205 0 3. 6౦0౧212 ంరేర! 204 00 ళపడ 6 ఉ&రంిలూ! టు టషం4 మెడం, న్‌2010/2 శరర 6? 0611, 1969. 2గ06 ము. 8. థి సాహిత్య అకాచెవినా న్యూ ఢిల్లీ లో 'వథమ ముర్రణ: 1969 (టీ 5 న. లం " బే ళ్‌ = సోల్‌ డిస్ట్రిబ్యూటర్స్‌ : తీ "వేంళటామ & కంపెనీ నం. విజయవాడ నల న. టా . |. తీా212016 252 టూ వా, " కడమగూగత కమితుం2విళం లల సం మెం! కెంళం021 [౦6 : 6810181 ౦౦6 : 64౬00౮274-29 344 ల4క-34 ముద్రణ; . 'థామృన్‌ & జో పై?వేట్‌ లి, (మినర్వా (పెన్స్‌ 33% (వాద్వే, మ్యద్రాను-1 వల; రూ, 8

అప జగ ఇద రవీంద్ర,నాటకొల సంక్షి ప్తనమీక్ష

రవీం[ద్రుడి నాటకోల సంఖ్య తక్కువేమీ కాదు. సంథ్యా_శేజీవై విధ్యావ్నిబట్టిచూ న్తే" ఆయనకావ్యాల తర్వాతిస్ట్థానం నాటకాలకే యివ్వాలి. ధారావాహికంగా సాగిన ఆయన నాటకరచనాచర్మితను గమనిస్తే చిన్ననాటినుంచీ జీవితంలో యించుమించు చివరిరోజు వరకూ నాటకరచనమీదా, (వ్రయోగమ్మీదా ఆయన వృక్సాహం మొక్కపోకుండా వున్నట్లు కనినిస్తుంది. ఆ వుత్సాహం రచనకంపె ముందుగా నిర్వహణమీదా, నటినమీదా అవి విదిత నువుతుంది.. రవీంద్రుడు నాటకరచన మొదలు పెట్టకముందే తన అఆ(గ్రజులలో వొకరైన జ్యోతితిరదనాథ రాకూరు నాటకాలు రాయటం ఆరంథించాథు. ఆ నాటకాట గ్రయోగాలు ఆప్పుడప్పుడు తమయింట్లోనే జరుగుతూవుందేవి. యింట్లో నేకొారుండా బయట రంగస్థలాలమీదకూడా ఆ నాటకాలను (ప్రయోగించటంవల్ల ఆయనకు వ్యాతి లభించేది. టఆంతకుముందుకూడా ర్రవీరే(దుడి సినతం డ్రికొడుకులయిన గజేర్యదనాథ, గుణేందనాథ (వ్రళ్ళతులు నటకుద్రైన రామనారాయణచేత నాటకాలు రాయించి యింట్లో చాలా ఆడంబ రంగా (ప్రదర్శించేవారు. యీవిధంగా నాటకరచన, నాటక'ప్రయోగాల్యవధావం మధ్య రవీర్యదుడు పెరిగినట్లు కనిపిస్తుంది. సాహిత్యవిషయాలంయే నదా ఆసక్తిగల యిలాంటీ యువకుడు నాటకాబవెప్పకి మొడట (పేక్షకుడుగానూూ తర్వాత నటు రచయితగానూ. ఆకర్షితుడైవుంటాడ్సని, నులభంగా పూహందివాత న అదే. కేవలం (ప్రేకకుడుగావుండే ఆసక్తి చల్లబడిపోతున్న సమయంలో, జ్యోతిరింద నాథుడు. రొనిన నాటకాల్లో వొకటి రెండు పాటల్ని, సంభాషణల్నీ ఆదనంగా కూర్చటం మొదలుపెట్టాడు గా టకంలోనే వొకపొత్ర ధరించి (వేకపల సమక్షంలో (ప్రవేశించాడు. యూ వివరాలు ఆయన ' జీవనన్మృతి * అనే (గంథంలో లభిస్తాయి. అయికే యీలోగా--- అంటే యూ (సభొనానికి ఫలితంగా ఆయన తొలిసారిగా యెవ్చుడు నాటకం రాయటానికి పూనుకున్నదీ తెలుసుకోవాలనే కుతూహలం కలగటం నహజం, * జీవనన్మృతి * గ్రంధాన్నిబట్టే కాంతిని కేతనంలో ఆరుబయట కణకణలాదే యెండలో కూర్చుని బాలకవి తొలిసారిగా * వృథ్వీరాజ పరాజయం” అనే రౌద్రరన్యప్రధానమయిన నాటకాన్ని రానినట్లు శెలుస్తుంది. అ నాటకం తర్వాత లభ్యం కాలేదు. రవీంథద్రజీనితాన్ని రచించిన (ప్రథాత కుమార ముఖోపాధ్యాయ, తర్వాతికాలంలో రవీర్యదుడు రాన్తిన * రుద్రచండ్‌ " నాటకం “ వృథ్వీరాజవరాజయా "నికి రూపాంతర మేతస్ప వేరొకటి కాదని వూహించాడు. లుప్హమై పోయిన యీ రచన వొదిలేస్తే “వాల్మీకి _సతిభ ' అనే గేయనాటికనే ఆయన (వథమ నాటకంగా యెన్నిక చెయ్యాలి. పైన సూచించిన ఆ యింటి వాతావరణంతో "వాల్మీకి (ప్రతిక "ళు నంబంధం వుంది “ విద్వజ్ఞన సమాగమము ' అనే పేరుతో మధ్యమధ్య వారి"

న! రవీళ్యక నాటకౌఅ వూతానుంటవంలో గోష్టులూ, సమావేశాలూ జరుగుకూండేవి ఆ సందర్భాల్లో వినోద కారిమేపం నిదిగా కల్పించాలినివుంఠటంవల్ల చిరకాలం చిత్తాకర్షకరగావుండే గేయనాటికలు కాయాలిసొచ్చిండి. యీ నాటికల నృష్టికి వ్రధానశిల్సి రవీం్యద్రుడే అయినప్పటికీ, వాటిలో బ్యోతిరింద్రనాథ, అక్షయచౌధుకిల రచనహాడా కలిసింది. ఆనాటి నాటకాల్లో చాలామటుకు కొంతకాలం గడిచేసరికి ఉష్కంచి, రనహీనారల్లై ఆంతతించిపోయాయి. యిరవైయేళ్ళ యువకుడు రాన్‌న నాటకాలుమ్మాతం యిప్పటికీ వనివాడకుండానే వున్నాయి. వీటిని యిస్పుడు (వయోగించినా ్రేకకులకు తలోవం వుండదు.

మభుసూదనదత్తు తను మొదట బెంగాలీ కాన్యం రచించినప్పుడొళ మ్మికునికి లేఖ రాస్తూ “ సెద్దప్పలి రక్తాన్ని చవిచూనిండి. యిహ వెనక్కిపోవటమంటూ వుండదు ” అన్నాడు. ళన మొదటి నాటకాన్ని కూర్చినప్పటి రవీం్యకుడి మనఖవవృత్రిళూడా యించు మించు అచాంటిదే. ఆపైన కొద్దిసంవత్పరాలలోనే *రుద్రచండ్‌ *“కాలమృగయా ”

• ప్రకృతిల్‌ వరిళోధ్‌ ", *నళివీ ” “భూయార్‌ ఖీలా " నాటకొలు రా వేశాడు. “రద్రచండ్‌ ॥ నాటకంలో నాయకుడు ర్ముదచండుడనే దస్యుడు. నాగరఠ సభ్యత అన్నా, రాజసదవులన్నా అకడిలో సహించరాని ఆళాంతి కనిపిస్తుంది. ఆ నాటకంలో మరోరెండు (ప్రధానపాత్ర లున్నాయి. డద్రచండుడి కూతుర్తైన * ఆమియా ' ఆనే కన్నెసిల్లా, చాంద్‌కవీ. నాటక మంఠో మనకు క్ఞాసకముండకపోయినా నష్టంలేదు. కాని ఆ బాలికనూ, కవినీిమ్మాక్రం మరచిపోనటాసికి వీల్లేదు. యూ రెండుప్యాతలూ తర్వాత చాలానాటకాల్లో రూపాంతరాలు పొందుదూవొచ్చాయి.

“కొలసృగయా * తర్వాతికాలంలో * వాల్మీకి (వ్రతిథ "తో మిశితమైపోయింది,

“ మాయార్‌లేలా” గేయనాట్‌క, ' వాల్మీకి ప్రతిభ 'లో సన్ని వేళ కళ్స్చనలోన్నూ షారచ్మికణలోనూ వొకవిధమైన బిగి, బిగీ వున్నాయి. '" మాయారొఖేలా*లో ఆ ప్రయత్నమే నృుగ్యం. న్వరవిన్యాసంతో హృదయావేగాన్ని కట్టీవేయటమే. దీని ప్రరానోదేళం,

రచనలో కొంతవరకు ఆపరీణతమే ఆయినా ' (ప్రకృతిరొ పరికోధ్‌ " అనే నాటకంలో రవీళ్యధుడు తొలిసొరిగా తన జీవనతత్వావ్ని వ్యత్తం చెయ్యటానికి (వయత్నించాడు. యీ నాటకంలో కనిపించే బాలిక ' రుద్రచండ్‌ లోవున్న * అమియీ "కు రూపాంతరము.

ఇంతపరకొచ్చేసరికి రవీంద్రుడి జీవితంలో నాటకరచనకు సంబంధించిన ఆభ్యాస దళ ముగిన్తంది, నాటకీయగమనం, సన్ని వేళళల్చనా, పాాళఠపోషణా, నాటకవస్తాస్మీలనానికి నంగీతాన్ని సాధనంగా వృసయోగించటమూ, అంగేకాడు, వన డేపతా మాయా మోషినుల గమనాగవునాల్లో నృళ్యరీకీ... అన్నీ వున్నాయి యూ నాటకాల్లో, తర్వాత వివిధనమయాల్లో శొనీన-నొభకాల్లో యా వమ ప్తగుణాల విశాసమూ, పరిజతీ కవినిస్తాయి గనక యీ దళను అత్యానదళ ఆన్నాను,

నంషీప్తసమీట కే వా

“ మూయార్‌ కేలా " రచించిన ఆనంతరం అతిస్వల్పకొఆంలోనే (వ్రకటించిన * రాజూ రాణ్‌ " “వినర్హన = ' చిికాంగడ "లలో రవీంట్రుడి నాటకలేఖిని హఠాత్తుగా సంపూర్ణ యౌవనళ క్రిని సొంచింది. ' చ్యితాంగద ' సమీతమ్మాతం వేరొకచోట వివరించటానికలా వుంచి, తక్కిన రెండింట్‌నిగురించీ చెప్పాలిసింది యిక్కడ చెవ్సముగిస్తాను. * రాజారాణి * “ విసర్జన " షేచ్సవయరు పద్దతికి చెందిన అయిదంకాల (టాజడీలు, “వినర్హన * ఆంతకు ముందే రూపొందిన "రాజక్లి' నవలలో కొంతభాగానికి నాటకరూనం. చాలామంది

• వినర్జన " నాటకాన్ని రవీంద్రుడి అత్యుత్తమ విషాదొంతనాటకంగా భావిస్తారు. నా అలి (పాయం వేరు. చిన్నచిన్న పెక్నికల్‌ లోపాలున్నప్పటికీ మానవనహజమైన ఆర్డ9థావ పరిపూర్ణతనుబట్టి * రాజారాణి ” నాటకమే వుత్తమమయినదని నా అభ్యిపాయం, తర్వాత చాలాకౌలొనికి యీ టెక్నికల్‌ లోపాల్ని స౦ిదిద్డుకునే వుథ్దేశంతో రవీంద్రుడు “తపతి " అనే నాటకొన్ని రచించాడు. మనకొక కొత్తనాటకం అభ్యమయినమాట నిజమే. కాని,
• రాజారాణి్‌ " లాంట్‌ ఆళ్యుత్తమ నాటకాన్ని పొందగలిగామా అన్నది సందేహమే.

యీాసమయంలో రపీర్మడ్రుడు మూడు (పహసనాల్ని రచించాడు, వాటిలో “ (వతొ పతిర్‌ నిర్సంభ్‌ “ చిరకుమారసభా” అనే "పేడతో తర్వాతికాలంలో ప్రజాదరణ పొందింది. సాధారణంగా యిదే ఆయన ఆత్యుత్తమ _(ప్రహసనమని అంటారు. నాకు మాత్రం వ్య_క్రిగతంగా * వైకంలేర్‌ ఖాతా” అంళే యిష్టం. దీని రనవరిధి సంకీర్షమై నప్పటికీ గఖీరమైనది. దీనితో ప్యాకలసంఖ్య తక్కుంచే అయినా అన్నీ జీవంతో తొణికన లాడేటట్లుగా స్పష్టంగా చిితించిన పాాతలు. యిందులో హోస్యం ఆకువుల్ని వొలికిస్తూ పోయిపోయి చివరిదృశ్యంలో అపురూపమైన (పహసనాన్ని సృష్టిస్తుంది, దాంతో కబ్నిరూ, నప్వూ వొకదానితో వొకటి కలినీపోశాయి. బహజనాదరాన్ని పొందటానికి నోచుకోవి యా (ప్రహసనం రవీం్యదుడి (పతిభకు నిర్దవ్చమైన నిదర్శనం.

యా కాలంలోనే రపీర్మదుడు మరో, శేణికి చెందిన నాటకాలు రచించాడు. వాటీని పద్య నాటకొలనవొచ్చు. యా రచనల్లో కవిలేఖిని నాటకఠర్త లేఖినితో మిళితమైపోయింది. అయితే వాటి మైష్ట్రం యేమిటంయే--కవి తన బాధ్యతను సంపూర్ణంగా నిర్వహించినా నాటకక క్తగావున్న బాధ్యతను కేలికపరచుకోవటం జరిగింది. పీటిని చాలామంది పద్య నోటకాలంటారు.. వారి అభ్మిప్రాయంగప్రకారం వీటికి సరిమైన స్థానం పద్యకావ్య(శేణిలో, వాని యిది సముచితంగా కన్పించదు, వీటిలో కావ్యగుణాలెంత ఆధికంగావున్నా వీటి భావ భంగి నాటకీయమే. యౌ రచనలన్నింటిలో నాటకీయపరిణామం యేమీ లోవించలేదు,

• గాంధారి ఆవేదన "? “ కర్షకుంతీ సంవాదం ", “నరకవాసం = “టిదాయ్‌ ఆలిశాప్‌ ” మొదవెన రచనల్ని, టిలిశీరాలైన అయిరంకాల టాజిడీలలో చివరి అంకఠంగా భావించి చూడటానికి టయళ్నిస్తే వాటి యళార్థన్వరూపమూ, రసప్పష్టీ స్పష్టంగా వోధపఢకాయి,

టీ రవీంద నాటళొత “సతి”, “మాలిని * నాటకాల్లో నాటళస్వడూసం ఆశళించినదానికంబ యెక్కున వ్యక్తమయినా వీటీలో వున్నది (ప్రధానంగా కావ్యగుణమే.

“లక్ష్మీర్‌ వరీకు* అనే నాటకం వొక సార్థకమైన సరీ. * క్షణికా ' రొన్యంలో వ్యావహారిక భాషద్వారా కవి సాధించదలచిన దేదో సమర్థంగా సాధించగలిగాతీ నాటకంలో, 8

యాసమయంలో రనీంద్రుడి ఆధ్యాత్మ జీవితంలో వొకగొప్ప పరివర్తన _పారంభ మయింది. ఆ భాయ సహజంగా ఆయన నానావిధ రచనలమీదా, నాటకాలమీదాకూడా పడ్డది, మానవజీవితంలో రుతు్యుక్రమ్యసభావపసూ, దానికి (స్రత్యికీయగా కలిగిన పరి కామమూ యాసారి ఆయన నాటకాల కుపకరణాలయిపోయాయి. “కారదోత్ప్సవ్‌ “రాజా * *' అచలాయతన్‌ , * ఫాల్లుని " మొదలైన నాటకాలు జిన్మించాయి. నాకప్పుడు తమయింట్లో వుత్చవాదుల (పోద్బలంవల్ల యెలా నాటకౌలు రాయాలిసొచ్చిందో, యిప్పుడూ అలాటి (ఫ్రోద్బలమే శాంతిని కేతనంనుంచి ఆవిర్భవింబింది. అందువళ్లనే ఆ సమయంలో రాసిన నాటికాలు-- కారదోత్సవ్‌ * * ఆచలాయతన్‌ * “ ఫొల్లాని " మొదలైనవి స్త్రీసాాత వర్టికాలు, ఆరోజులలో శాంతినికేతనంలో స్త్రీలను రంగస్థలమ్మ్‌దికి రానిచ్చేవారు కౌరు, "పైగా దేశంతో వాతాసరణం కూడా న్రీపురుషులు కలినీ నటించటానికి ఆనుకూలంగా లేదు. ఇవికాక యాసనుయంలో *' (పపాయళ్ళిత్త *, ' డాక్‌ఘర్‌ ” నాటకాలుకూడా రచించాడు.

“ప్రాయశ్చిత్త నాటకం అంతకుముంధు రానీన " బౌరాకూరాణీర్‌ హాట్‌ ' అనే నవలకు నాటకరూనం, దీంట్లో అత్కిప్రధానమైనది ధనంజయ బైరాగిప్యాత. ఆది ఆహింసావాణితో సాషెత్కరించింది. గాంధిజీ ఆవిర్భావానికి పూర్వమే అవతరించిన ధనం జయ బైరాగి వేకవకు ముందుగానే లేచిన వేళువపిట్ట.

“డాక్‌ఘర్‌” రవీందుడి రచనలన్నిటిలో సర్వాంగసుండరమైన గద్యనాటకం. చాలావరకు విచ్విత కల్స్పనాకథలరీతిలో సొగిందీ రచన. దీన్ని మరోచోట సమగ్రంగా నమీడీస్తాను.

“రోజా " నాటకోన్ని నీంబొలిక్‌ నాటకమని చెప్పాలి. *రాజా ', * అచలాయతన్‌ ' నాటకాల్లో, ధారతీయసాధనత్లో (వధానమైన రెండు సంప్రదాయాల్ని న్వీకరించటం జరీ గింది. దాన్య, పఖ్య, మధురరనపాధనల్లో---మధురరససాధన యెంత కరినమైనదీ, 'నురంగను * “రొమార్దా * * సుదర్శన ' పాత్రల్లో--ముఖ్యంగా “ నుదర్శన * మాననక సంఘర్షణలో కనిపిస్తుంది. * అచలాయతన్‌ "లో జాన, కర్మ, భదక్తిమార్గాలస్వరూనం పద తితమైంది. యా మూడుమార్గాల సమన్వయమే జీవితపు యథార్థనీద్దిగా నిరూనితమైంది. విశ్వ్యవకృతిలో సాగుళూవున్న లీల, మానవపకృతిలోకూడా సాగుతూవున్నదని ఫాల్లుని నాటకంలో ద్యోతక మవుళుంద్లి. వసంతమూ, యౌవనమూ--యివి సత్యాలు : శీశువూ,

నండి వ్రనమీక క్‌ వార్టక్యమూ---యివి కేవలం భ్రమలు. “ళారదోత్సన్‌ 'లో చెవృదలిచిందేమిటంటే యూ జగత్తు అనంతసౌందర్యాన్నీ, ఆమృతాన్నీ కుమ్మరించి మానవుణ్ణి రుణ్యగస్తుణ్ణిగా చేసుకుంటుంది. మానవుడు దుఃఖండ్వారా ఆ అవ్చు తీర్చుకోగలుగుతాడు. దుఃఖధనంతో సౌందర్యరుణాన్ని తీర్చుకోగలిగినపుడే ఆనందలాభం పాధ్య మవుతుంది.

వీటితర్వాశ రవీయ్యదుడ్‌ నాటకాల్లో చెవ్వుకోదగినవి *“ముక్తధార *, *ర క్తకరలి.)

• శారదోత్సవ " నాటకందగ్గిర్నుంచి * ఫాల్గుని ' నాటకంవరకూ, మానవుడికీ భగవంతుడికీ, మానవుడికీ _పకృతికీగల నంబంధం, కథావస్తువు. ' ముక్తథార*, *“రకక్తకరబి"లో కని పించే మానవుడు సామాజిక మానవుడు. యిక్కడ వ్యక్తికీ సామాజీక వ్యవస్థ మధ్య నంఘర్షణ. అభిజిడ్‌, రంజన్‌---వీరు వ్యక్తికీ (ప్రతినిధులు. వారికి (క్రమంగా నిరోధింసబడ్డ (ప్రవాహంతోనూ, యంగతదానవుడితోనూ. సంభర్షణ యేర్పడింది. యిక్కడ కవి చెప్ప దలిచిందేమిటంపటే యంతంతోనే యంశ్రాన్ని సరాభూతంచేస్తే యంశశ్రానికే విజయాన్ని చాటించినట్లవుతుంది. యంశాన్ని 1పాణంతో ఆఘాతవరిస్తే దానివల్ల ముందుగా (పాజాసికి నష్టం సంభవించినా చివరికి యంతళక్తి శథిలమైపోతుంది---అని, అభిజిత్‌ మరణించాడు, కొని, ముకక్తధార ఆనకట్టకూడా భగ్నమలయింది. రంజన్‌ మరణించాడు. అయితే యర్యత్ర పం గోడకూడా కూలిపోయింది, రెండు నాటకాల్లోనూ జటిలమైన వొళ ఆధునిక సమస్య పరిష్క్యృత మైంది.

ళీ

• నటీర్‌పూజ * నాటకం 1926 సంవత్సరంలో (వ్రకటితమైంది. అది వొక బౌద్ద జాతకంనించి _"హించిన కథ. నాటకళిల్పం ఆత్యున్నతస్టాయిలో వృన్నదికాని అంతకం'కె వేరొక వై శిష్ట్రంకూడా కనిపిస్తుందీ నాటకంలో, ఆతర్వాత రానిన నృత్యనాటికల్లో కని పించే నిర్జుష్టభావాలు బీజరూవంగా యిందులో వున్నాయని నా విశ్వాసం. ఆయన జావాలో పర్యటిస్తున్నప్పుడు అక్కడ చూసిన నృత్యనాటక కళలో యీ భావాలకు అనుకూల క్షేతమూ, తగిన దృష్టాంళాలూ లభించటంనల్ల అవి స్థీరవడ్డాయి, రపీం(దుడికి నృత్య నాటికల్నిగురించిన లాపనలెన్నో వున్నాయి మనస్నులో. కాని, లేనివేవంపే నృళ్యనాటిక కళను నిరూనించే దృష్టాంతాలు. చొవాద్వీపం వీటిని అందించింది. రవీం్యదుడి తుదిజీవి తంలో సవలత్వాన్ని పొందిన నాటకరచనాళ క్తి అంతా సృ్పత్యనాటిక రచనలోనే వినియోగ మయింది. “చి[తాంగద ", ' చండాలిక *, * శ్యామా * * తాషేర్‌ దేళ్‌ "యీ నృత్యనాటే కలు రవీంద్రుడి సర్వతోముఖప్రతిభకు సమ(గ్రమైన దృష్టాంతాలు. నాటక్రతిభ అన్నంత మాత్రాన యీ నూతన శిల్చకళలో వున్న సర్వాంగిణరూవం వ్య క్తం కాలేదు. యెందుకండే యిందులో కౌవ్యమూ, సంగీతమూ, నాట్యమూ, నృత్యమూ చతురంగ(నవాహంగా మిళిత మైనాయి. రవీర్యద్రుడి శిల్చకళా బహుముఖమయిన పతిభా, నీటి సరిపూర్ణవకాళమే యీ నృత్యనాటికల్గో మిళితమైనాయి అంపే భతిళయో క్రి కాబోదు.

గ రవీంద్ర నాశకాల ర్‌ వీలైనంత సంక్షివ్తంగా రవీంద్ర నాటక్యసవాహాన్ని సమీకీంచటమైంది. యీళొరి ఫల్మకుతికి సంబంధించిన ఫపానంగికవిషయాల్నికూడా సంషీప్తంగా చెప్పి ముగిస్తాను. ఛపీం్యదుడి నాటకా లవ్వుడప్పుడు వ్యాపారరంగస్టలాఅమీద (వదర్శిస్తూవొచ్చారు.

• చిగ్రక్రమారనథ ", * శేషరడ ' లాంటి కొన్ని నాటకాలు తాళ్కాలికంగామ్మాతమే యపేకకుల ఆదరాసికి పాాఠమయినాయి.. ఆయినా వ్యాపారరంగస్థలాల నాటక్యసయోగవద్దతికి, రపీంద్ర నాటకాలకూ యెన్నడూ పొత్తు కలియబలేదనే చెప్పాలి. యెందుకని? బహుళా (యేకకులు అలవాటుపడలేదేమో ? అదీగాక వ్యాపారరంగస్థలాలమీద (వనిద్ధికెక్కిన నాటకాలస్నీ వృత్తిగా నటించే నటీనటుల్ని ఆశ్రయించివుండటంవల్ల (పనిద్ధి కెక్కీనవే, వాటిల్లోది వొకవిధమైన సామూహికళిల్చం. రవీంథదుడి నాటకాలు యేకాంతంతో ఆవిర్భ నించాయి. కాదా అంశ వారి కుటుంణవాతాపరణంలో. యివి ఆయన తన వొక్క_క్తి (వచుత్నంవల్ల సృష్టించి సయోగించినవి. ఆంచాత వీటిలోవున్న నహజసంసద (ప్రధానంగా కావ్యసౌందర్యం

నాటకంలోవున్న సాహిశ్యమూల్యాన్ని అ(ప్రధానంగా భావించే విమర్శపలెందఠో వున్నారు. వాళ్ళ అభ్మిపాయంలో కేవలం (పేకకుల్ని రంజింసచేయటమే నాటకాల యేతైకవయోజనం. యీ అభిప్రాయాన్ని ఆమోదించటానికి వీల్లేదు. నాటకం ముఖ్యంగా సాహిత్యం. దాన్ని ఆ దృష్టితో సమీకీంచటమే వృచితం.

ఆ దృష్టితోగనక చూన్తే రవీం్యదుడి నాటకాలు అమూల్యరళ్నాలు. రవీందుడిక్తి పూర్వంకూడా గేయనాటకాలు లేకపోలేదు. అయినవ్పటికీ ఆయన _సథమదశలో రాన్సన

• వాల్మీకి (వతిభ ", *మాయార్‌ఖేలా " యిప్పటికీ (పేకకుల ఆదరాన్ని పొందుళూనే వున్నాయి. వినోదాన్ని కల్పించటంలోకూడా వాటి విలవ యేమాత్రమూ తగ్గలేదు.

“రాజా ఓ రాణీ", * విసర్జన్‌ " వంగసాహిత్యంలో ఆ(గ్య(శేణికి చెందిన (ట్రావెడీలు, వంగపొహిత్యంలో వున్న (వ్రహననాల సంఖ్యకూడా అంత తక్కువకాదు. కాని, “చిర కమారనభ "లాంటి నిష్కులంక మైన, సర్వజనోపభోగ్యమయిన (సహసనం మరోటి లేదు, డీని ఆకర్షణ యెంత వివ్పృతమైనవో ఆంత సహజమయినది.

రవీర్యడుడి కాన్యనాటకాలు ; చిత్రాంగద, గాంధారీర్‌ ఆవేదన్‌, కర్షకంతీసంవాద్‌, నరకవాస్‌ మొదలయినవి రవీంద్రసాహిత్య మిచ్చిన ఆఅమూల్యనంపద. యూ క్షేత్రంలో ఆయన కాయనే సాటి,

“శారదోత్సన్‌ + * ఫాల్లుని" మొదలైన రుతునాటక[క్రమంలో “డాక్‌ ఘర్‌ * “రృక్షకరవీ ' మొదలయినవాటిలో నింబ్లాలిక్‌ పద్ధతిలో ఆయన వొక నూతన సంప్రదాయ

నంకీవ్టనమీత్‌ ణా (నవర్తకుడైనాడు. కేవలం వంగసాహిత్యంలో నేకాదు ఐహుళా భారతీయ సాహిత్యమంతిటి లోనూకూడా. తుదినయస్సులో ఆయన రానిన నృత్యనాటీకలు ఆయన మౌలికనృష్టి. వీటిల్లో కూడా ఆయన వాళ నవ్యమార్షాన్ని ప్రదర్శించాడు. కావ్యాల్ని, కథానికల్ని వొదిలేస్తే రవీం్యదుడి (వతిథ నాటకౌల్లో. వెలినన కావ్యత్వంలో రవీందుడి _సతి్‌ సంపూర్ణంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఆ (వకిభయొక్కు బహూ ముఖత్వం, నాటకాల (శేణీవైవిధ్యంలోనూ, నవ్యసం్యసదాయ[సవ ర్తకత్వంలోనూ న్పస్ద మప్పతుంది. (శ్రీ యమథనాథ చికి

విసర్డ నం--1890

రవీంద్రుడి * రాజర్షి ' నవరి (1887) తో మొదటిభాగం. ఆధారంగా * విశర్ణన్‌ ” నాటకం రూపొందింది. * రాజర్షి" నవల కాధారమైన భావం స్వప్నానుభవంద్వారా లఖిం చింది. రవీంద్రుడొకనాడు ర్రైల్యునయాణం చేస్తూండగా కల గన్నాడు. ఆ కలలోరక్త ఫ్రవావొన్ని చూని వొక బాలిక "యింత రక్తమెందుకు ? * * మెందుకింత రక్తం?" ఇవి (వళ్నించినట్లు కనిపించింది. ఆ (ప్రళ్నను (త్రిపురా రాజవంశపుకథతో జోడించటంతో “ రాజర్షి" నవల తయారయింది. తర్వాత కాకూరు భవనంలో వున్న యువకుల (ప్రోద్బలం వల ఆ నవలలో కొంతభాగం ఆధారంగా '* విసర్డన్‌ * నాటకాన్ని రూపొందించటం జరిగింది. వదేవదే (వదర్శనలిచ్చే ఆవకాళం లభించటంతో నాటకంలో యెన్నో చిన్నచిన్నమార్చులు జరిగినమౌట నిజమే కౌని, తన యితర నాటకొలమాదిరిగా యిదిమా(త్రం పూర్తిగా దూపాంశరం పొందలేదు. నరిగ్గా అంతకు వొక సంవత్సరం్యకితం రాసిన నాటకం * రాజా రాణి "వొక సంవత్సరంలో ఆ నాటక రచనావద్దతిలోనూ, నాటకీయనీయమాలు పాటించ టంలోనూ యెన్నోమార్పులూ, కూర్పులూ చేరాయి. యీ మార్చులవల్ల '“రాజారాణి” రచనలో సం్మకమించిన శై థిల్యంకాని, హక్కుల (ప్రాబల్యంకాని "విసర్జన్‌ * లో అంతగా కనిపించవు. (వ్రధాన న్రీపురువ పాాతలపోషణకూడా సముచితస్థాయిలో వుంది. సన్ని వేళాలన్నీ అప్రతిహత మైనగతితో నాటకనియమాల్ని పాటిస్తూ సొగిపోవటంవల్ల నాటకం అశ్యున్నతస్థాయి నందుకుంటుంది. చాలామంది యూ నాటకాన్ని బెంగాలీ (టాజడీల కోవకు చెందినవాటిల్లో వుత్తమోత్తమదృష్టాంతంగా భావిష్తారంటే ఆది అర్ధరహితం కాదు, రవీంగద్రుడీ నాటకంలో గూఢార్జాన్ని వివరిస్తూ దీని మూలవస్తువు, (పేమపరా[కమాలకు సంబంధించినదని పేర్కొన్నాడు. దేవతామండిరంలో బలియిచ్చిన పళవు రక్తపుమడుగును చూని “యింత రక్తమెందుళు ? ' అని (సళ్నిస్తుందగొక బాలిక. యీ (సశ్న మహారాజ్రైన గోవిందమాణిక్యుడి అంతర్జ్భస్టిని కవ్పివున్న తెరను తొలగించేస్తుంది. రాజు హృదయంలో విశ్వజవీనమైన (పేమ ఆవిర్భవిస్తుంది. ఆయన ఆదేళశం్యపకారం దేవతామందిరంలో పకు బలి నిషిద్ధ మవ్చకుంది. యీ పంఘటన ఆధారంగా నాటకం (టాజిడీగా రూపొందింది. దేనమందిరానికి పురోహితుడైన రఘునతి (ప్రచండమైన వ్యక్తిత్వం కలవాడు. చేవత్రా (వశాపాన్ని తనదిగా చేసుకుని మహారాజుకి (వతివకీగా నిలిచాడు. రాణి; మంత్ర, ర్రాజ టగ్రాతు రాజ్యనణ, అందరూ పరోహితుడ్ణే బలవరిచారని వేరే చెప్పనక్కర్లేదు. వారి హృదయాల్లో (ప్రేమ ఆంకురించలేదు. (సేమవ్రతాపాల సంఘర్షణతో వి(భ్రాంతచిక్తుడై న గోవిందమాణిక్యుడి హృదయం విద్‌ర్ణమై దీర్జనిశ్వాసంతో శోషిల్లింది, చివరికి రఘువతీ ఆహంకారం పడలిపోయి అతడి హృదయంలో (పేమ వృదయిస్తుంది. కాని, అందుకోసం మందిర సేవకుడు, రఘునతి 'సెంపుడుకొడుకూ అయిన జయనింహుడు (పొణాల్ని విసర్జిం

సంక్షీవనమీక లి చాజొన్తుంది. యీ వినర్జన ఫలితంగా పెనుతుఫాను వెలినిపోయి మహారాజు, రాణీ, రఘవతి, అపర్ణం- యీ భితుకునే జయనింహుడు (థేమించాడు--- వీళ్ళందరి హృద యాలూ నిర్మలవహాకావరణంలో మిశితమైపోతాయి. నరర క్తసిపాన్‌ అయిన దేవుడి పాషాణ (ప్రామను రఘుపతి స్వహస్తాలతో (రోనపుచ్చి ఆ స్థానంలో (పేమను (వ్రతిష్టిస్తారు. నారకంలో (వ్రధానమైన ప్యాక్రలు రెండు. రాణీ, రమువతులకు వ్యక్తిగత వేదనాఘాతాల మూరంగా యింత ర_క్రమెందుకు ? అన్న (ప్రశ్నకు తమతమ అంతరాల్లోనించే నమాధానం ఐబథిస్తుంది. చి(త్రాం గ ద_1809

మహాభారతంలో మబిప్పర రాజప్పుతిక అయిన చిత్రాంగదా ఆర్జనుల కథ యీ నాట కంలో అకిసంకీప్తంగా పౌొధారణమైన ధోరణిలో నిదిద్దమెంది. మూలకథ అనే అస్థి వంజరం, రవీం్యద్రుడి లేథినియొక్క యిం(ద్రజాలంవల్ల అపూర్వలావణ్యాన్ని, ఆమరళ్వాన్నీ నిద్దింపచేనుకున్నది. రెండింటినీ కలివ్‌ చదివితే రవీం్యదుడి నృజనళ క్తి పాఠకుల్ని విస్మ యంలో ముంచేస్తుంది.

“వ్మితాంగద " నాటకంగా రూపొందినా పన్తుతః ఆచి కావ్యమే. నాటకంలో ఆళించే కథాగమనపద్ధతీ, సంఘటనల పరంవరలో వేగమూ, లక్యథిముఖ్యమూ మొదలయినవి చ్మితాంగదడలో కనిషించవు, అంచాత నాటకాన్నగురించి అదివపరకున్న భావాన్ని త్యజించి కావ్యరూపంగా భావించిచూన్తే దీని ఆసాదారణతో త్వరగా బోధపడుతుంది. తరుణవయస్టు డయిన యీ కవి (ప్రతిభవల్ల యియ్రియ్యగాహ్యామైన జగత్తు రూపరసవర్దాలతో సుందరంగా, సత్యంగా సరిప్పష్టమైపోయింది. పారక్రుడి కక్కడ యెంతో సెమ్మది నెమ్మదిగా ముందుకు సాగాలిసౌస్తుంది. లేదా యెక్కడ నవీలసరోవరంలో వారిపడతా మో గట్టిగా చూ న్తే వో వేళ చిశ్రాంగద అర్జునుల (_పేమకలాపదృళ్యం యెక్కడ కంటబడుతుందో ననిపిస్తుంది. యింద్రియ్యగాహ్యమైన జగత్తుకి యింతటి నముజ్వల వాస్తవ్యపతిరూవం-- వొక్క కాళి దాసు కావ్యాల్లోతపవ్ప---మరియేయితర థారతీయ కావ్యాల్లోనూ చ్యితితం కాలేదు, ఆయితే యీ కావ్యమంతటినీ సంపన్నం చేనినవి చిిత్రాంగడ పాత్ర--అం'ే పాత్రలో కలిగిన పరినర్తనాః వరిణతీ చివరిదృళ్యంలో అర్జునుడికి ఆత్మపరిచయాన్ని కలిగించటం వప లక్ష్యంగా అమె యిలా నగర్వంగా చెవువంటుందిం

ఈ వాణీ పొరాణికయువతీ వాణికాదు. అచ్చమైన ఆధునిక యువతీవాణి, తర్వాతి రనీం్యద సొహిత్యమంతటా యీ ఆధునికన్త్రీ కంఠన్వరమే వినిపిస్తూంటుంది. తొలిసారిగా చిశ్రాంగదలో ఆది వ్య క్రమయిందన్న మాటలో సందేహం లేదు. యీ కారణంనల్ల కావ్య బిగత్తుకు వేలుపల పాసాజికేతిహాసక్షేతంలోకూడా దీవికొక విశిష్టమైన స్థానం వుంది యా కావ్యం “చిక” అనే పేరుతో ఆంగ్లభాషలోకి అనునదింసబడి ఫారకుల ఆదరాన్ని

10 రబీం్యద కొిటకాల పొందగలిగింది. వహంళా విదేశీపారకులు భారతీయ కవి రచనలో పౌరాణిక న్రీరాపాన్ని చూడబోయి అధునికరూపాన్ని చూడటంవల్ల విన్మీతులై వుంటారు. చిరకుమార స భం-]1900._190]1

ఈ (గంథం * చిరకుమారనథ " అనీ, * పజొపతిర్‌ నిర్బంద్‌ * అనీ మెదటి నుంచీ రెండు పేర్లతో వ్యవహరింనదిడుతూవొచ్చింది. యీ (ప్రహసనం మొదల్లో యెక్కువ సంభాషణలతో నవలరూపంతో వెలువడింది. తర్వాత 1925 నంపత్సరంలో వ్యాపాఠ రంగస్థల నటులప్రోద్పలంవల్ల రవీం్యద్రుడు దీనికీ సంపూర్ణమైన నాటకరూపాన్ని సమ కూర్చగా, రంగస్టల (వ్రదర్శసలద్వారా యిది యేకకుల ఆదరాన్ని అమితంగా చూర గొన్నది. రవీంగడ్రుడి నాటకాల్లో వ్యాపొరరంగస్థలమ్మీద జయ్యపదంగా మొట్టమొదట (దర్శించినది యీ నాటకమే అని చెప్పాలి. తర్వాత యీ నాటకం నిర్విరామంగా యెన్నో చోట్ల (వ్రయోగించటం జరిగింది. యెప్పుడెక్కడ (వ్రదర్శించినా దీనికి ధేషజలకొరళ ఆంటూ వృంగలేదు. అవకాశం దొరికినపుడల్లా దీన్ని విలాసనాటకస మాజాలిప్పటికీ (పద ర్శిస్తూనే వున్నాయి,

యీ నాటక మింతగా (ప్రడాదరాన్ని పొందటావికి కారణమేమీటి ? దీంట్లో (వధాన మైన సంఘటన నహబిమై చిత్తాకర్షకమైన భావాలతో నిండినండటమే- గేవిపోని ఆడ ర్భాల్ని పట్టుకుని (ప్రాకులాడే కొందరు యువకులు దేశాన్నీ, సంఘాన్నీ వున్నతన్థితిక తీనుకుపోవాలనే సంకల్పంతో ఆజన్మ (బహ్మాచారులుగా వుండిపోవటానికి నిర్హయించు కుంటారు. ఆ (విహ్మచారిన మాజంలో వొకప్పుడు సభ్యుడుగావుండి స్తుళం వివాహితు కైన వాఠవ్వ క్తి, అవివాహితల్లైన తన యిద్దరి మరదళ్లకీ 'పెళ్లిసంణంధాలు చూడాలినిన వొర్తిడితో నలిగిపోయి, (దిహ్మచారులైన యువకులిద్దరికి చాటుమాటుగా నియమభంగాన్ని కలిగించటానికి వనయత్నిస్తాడు. గేకకల కీ అపూర్వసంఘటన యెంత సహజసుంద రమో అంళ సొర్వజనీనక మైనదికూడాను.

చిరకమార నమాజానికి నభాపతి అయిన వృద్ద చర్యదమాధవబాబూ, ఆ సమాజంతో అఆంతకుపూర్వమే సభ్యుడుగా వండిన ఆక్షయబాబూ, ఆతడీ మామగారికి దూరప్పజ్డాతి అయిన రినీకదారా మొదలైన పాాఠలపోషణ (సత్యేకంగా యెన్నతగ్గది యింకోవిషయం యిందులోవున్న నిశితమైన ఉ క్రీస్రత్యు క్తి చాతుర్యం. మరోవిశేష మేమిటంటే హాన్య రసాన్నీ, శ్లేవచమత్కారాన్నీ అడుగడుగునా కుమ్మరించటం యివిగాక నొటకంతో అక్కడక్కడ వృసయోగించిన రవీయ్యదసంగితపు యిం్యదజాల మహిమ చెప్పుకోతగ్గది,

వంగసాహిత్యంలో ప్రహననాలకి కొదవలేదు. అన్నివై పులనించీ ఆలోచించి చూస్తే వాటిలో చిరకుమారనభకే (వథమస్థానమివ్వాలి. నీరసమైన రచనా, కోభావిహీస మయిన నంఘటనలూ, అనౌచిత్యంతో నిండిన సంభాషణలూ, అశ్లీబమూ మొదలైనవి

నండి వ్రముచు క్ష షాధారణగా (సహసనాల్లో కవివించే నహజదోషాలు- చిరతథమారనవభలతో యిటాంటి దోషాళు లేవు, దాని విశ్ణత యితర ప్రహసనాల్లో వేటీలోనూ లేనంత ఆపూర్వమైనది. “పెగా దొటువంటీ లఘుసన్ని వేశాల్లోకూడా రవీంద్ర జీవితతత్వం మిళితమై వుంటుంది. వకృత-ాలంకే యూ (సహననానికి సంబంధించిన మానవ్యప్రతృతి తన రుణాన్ని తీర్చు కోకుండా అలాగే వుంచి సొధనచెద్యుబోతే, ఆ (ప్రకృత్యధిష్టానదేవత యిం[ద్రుడిలాగా ఊధ్వ+ మొదలై నవాళ్ళను వంవి ధ్యానభంగం చేయిస్తాడు. “(వకృతిర్‌ వరిళోర్‌ * నాటకంలో గంభీరంగా వివరించిన యీ తక్వాన్నే యిక్కడ తేలికమాటల్లో వివరించటం ఏరిగింది.. నస్తుతః రెండుతళ్వాలూ నాక టే

శ్రీ యనథనాథ చికి

విసర్జన

ప థమాంకము లో భథమదృ శ ము మందిరము

గుణవతి : తల్లిపట్ల ఎట్టిదోష మొనర్చితిని! పొట్టకూటికై బిడ్డల నమ్ముకొను సేద శాలికి బిడ్డల నొనగుచున్నావు. లతోకులవలని లజ్జచే విడ్ణలచంపు పొపిష్టురాండ్ర గర్భము లప పావమెరుగని పనీకూనల పంపుచున్నావు.

నేను ఇచ్చో వనీడిమంచములపై అలరారుచున్న నుహారాణిని. నూర్షకొలది దాస దాసీజనములప, మహానైన్యములకు, అనురక్తులై న _పజలకు కొంత లేదు.

కేవలము ఒక శిళుస్పర్శలాలసచే దహించుకొనిపోవుచున్న వకముతో, నా పాణములోపల, మరొక (పాణాధిక (ప్రాణమును అనుభవించవలె ననెడి కోర్కెతో ఉవ్విళ్లారుచున్నాను. ఒక చిన్న పాణముకొరకు ఈ నానతమును, నా బాహుద్వయ మును, నా అంకమును, నా దృక్కుల వినియోగించి, (సేమతో కళకళలాడు చక్కని, ముద్దులగూటిని నిర్మింస కుతూహలము ఒడముచున్నది.

తొలివెలుకురునందు రెండు [కొత్తకన్నులు నన్ను వీకించగలవు , నా అంకమున మొటలురాని చిన్నారిముఖమున అకారణ అనందనుతో తొలినన్వులు పూయ"*లవు

విర్ణలతల్లివగు మొతా; ఎపొపముచే మాతృస్వర్గమునుండి నన్ను దూరసరచు చున్నావు?

రఘువతి ప్రవేశము

టథూ। బహువత్సరిములుగ తల్లివూజి నియమముగ చేయుచున్నాను తెలిని, ఎట్టి తప్పిదమును చేనిఎరుగను. మహాదేపుని సముడ్తైన నా భర్త పుణ్యమూర్తి అయి నన్ను, ఏపావమును చూచి, మహామాయయగు దుర్గ నిన్సంతానమను ళ్యళానమున నను (కిచ్చుచు వేసరించుచున్నదో తెలియపన్నది 1 రఘుపతి; కల్లి లీలణు ఎవరు తెలినికొనగలరు? ఆమె పర్వతరాజుతనయ, ఆమె యిష్టమే యిష్టము. సుఖదుఃఖములు అమె యిచ్చాాపేరతములే, ధైర్యము పూనుము. ఈచూర్ర తల్లిపూజ సిపేద కాశిలదు. శ్యామ (టసన్నురొలు శాగలదు

16 రవీంగదుని నాటికలు గుణవతి; ఈఏడు పూజకు బలివకువుల నేను స్వయముగ సమర్పించెదను. తల్లి సంకా నము నిచ్చిన సంవత్సరము సంసత్సరము వంద దున్నలను, మూడువందల మేళపిత్లలను ఐలియిచ్చేదనని (వమాణప్పూర్తిగ (మొక్కు-కొ నుచున్నాను. రఘువతి : పూజాసమయమషు కావచ్చెను. [ఇద్ధరును 'వెడలుదురు.] గోవింద మాణిక్య, అపర్జ, జయనింహుల (పవేళము జయసింహ ; మహాదాడా, ఏమి ఆదేశము? గోవిందమాణిక్య వ ఈ దర్మిదబాలి కయొక్క_ (పేమంపువొమ్మయగు చిన్న మేళపిల్లను ఎలియిచ్చుటశై తల్లివద్దకు బలాక్కారమున సీవు తెచ్చితివట॥ _ప్రనన్నయై దకిణహ స్త ముతో ఈ దానమును జనని గ్రైకొనునా ? జయనింహ 2: చేవపూజకొరత్తే పశువులను మన అనుచరులు ఎచ్చ 'అచ్చటనుండియో 'సేకరించుచుందురు. ఏమ అమ్మాయీ, ఏల నీవు ఏడ్చుచున్నావు? విశ్వమాత స్వయముగ దేనిని గైకొనెనో, దానికై ఏడ్చుట ఉచితమా? అవర్డ: ఎవరు నీ విశ్వమాత? ఆమె ఎవరో నా బిడ్డకు తెలియదు. తల్లిని పోగొట్టు లబ్‌ తన్న బిడ్డ, తన్ను కదిళించురాత్షనీని తెలినికొనణాలదు. నేను అలనించివచ్చిన ఆది గడ్తి కై పరకల తినదు. అరచుచు అరచుచు నా (తోవవైపు ఎదురుచూచుచుండును. దానిని చంకనిడి మాధవా కవళమును ఆడుగుకొని, నంచుకొని త్రినుచున్నాను,. నేన్స దాని తల్లిని, జయన్సంచా: మహారాడా, నా వంచప్రాణను లొనగి దానిని (బళికించగలీగినను కి కించి తెచ్చియిచ్చేడివాడను, కాని తల్లి దానిని న్వీకరించినది, తిరిగి దానిని ఎటుల తెచ్చి యివ్వగలను ? అవర్ష ; తల్లి డావిని స్వీకరించినదా ? కల్ల, కల్లి. పీశాచి దానిని గైకొనెను. జయన్‌ంహ; ఛ్మీలీ, ఆ మాటల నాలుకికు రానివ్వకును. ఆవర్ష: తల్లీ, నిరు పేదల పెన్నిధిని పెరికి తీసుకొంటివా ? రాజు దొంగిలించినను, రాజల వుట్టించిన రాజేశ్వరునికడ విచారణ జడగునని వింటిని, తల్లీ, నీవు దొంగిలించిన, విచా రణకర్తలే లేరా? మహారాజా, నీవ చెవ్సుము,

విసర్జన ్ష/ గోవిందమాణిక్య = బిడ్డ నానోట మాట రాకున్నది ఇంత వేదన, ఇంత ర్క్తము ఎందులకో నాకు ఎవరు తెలియపర్చగలరు . అపర్ల : ఇదిగో మెట్లపై పారుగున్న రక్తము: ఇదినా విడ్ణ రక్తమేనా ? అయ్యా నా విద్దా. అయ్యో, అయ్యో: నాకొరక్తై అరచి ఎంత ఏడ్చితివో ।; భయమొంది వణకి పోవుచున్న వకముతో, కడలిపోవుచున్న వ్యాకులనయనములతో నాకొరక్రై నల్లడల సరి కించితివి కానోలు. నే నున్నచోటినుండి నా (ఫాణములు పరుగెత్తుకొని ఏల రాలేదో, అభయ్యా. జియనింహ :_ ((ప్రతిమవైపు తిరిగి) పుట్టినది మొదలు నిన్ను పూజించినను సీ మాయను హించలేపన్నాను. విశ్వజననికి దయ రాలేదు. ఆపర్డ . (జయసీంహుని చూచుచు నీవు కఠినార్ముడవు కౌవు --నీ కనుకొనలయందు నా దుఃఖముకుచూచి కన్నీరు ఒలుకుచున్నరి. రమ్ము, ఈ మందిరమును వదలి రమ్ము. అనుచితముగ నిన్ను అపరాధిని చేసనందుల తై నన్ను క్షమించుము. జయనీంహ 2. ((స్రతిమవ్నైపు తిరిగి ఓ గిరినందినీ, ఇదేమి, నీ మందిరమున కరుణా కొతర కంఠరస్వరమున నేడు నూతన సంగీతము వినిషించుచున్నది భక్తుని హృదయము ఎన్నడు తెలియని వేదనచే వ్యాషల మగుచున్నది :

ఓ ళోభనాంగీ, ఈ మందిరమును వదలి ఎచ్చటిక్‌ పోగలను ? ఎచ్చట ఆశ్రయము పొండగలఅను ? గోవిందమాణిక్య * (బినొంతికము?) (పేమగలస్థానమున,

[పస్థానమ] జియనింహ 2. కల్యాణి, నా కుటీరమునకు రిమ్ము. అతిధిని దేవీరూసమున. నేను పూజింసగలనని శజథము చేయుచున్నాను. [ఉళయుల (ప్రస్ట్థానము] ద్వితీయదృశ్య ము రాజసభ రామ్‌, తఘుసతి, సకషితశ్రరాయళు, సభానదుల వవేశమ

అందరు, (లేచి టుతోరోజ సకు జయుము, కోయుయి

జే

8 రవీండ్రుని నాటకోలు రఘనతి : ఇలిసపవుద 'సేకరించుటక్త రాజభాండారమునకు ఏతెంచితిని. గోవిందమాణిక్వ : మందిరమున జీవబలి ఈ వత్సరమునుండి నిషేధము. నయనఠాయలు : బలినిషేధమా = మం్ళి న నిషేధనూ నక్షతరాయలు : బలినిషేధనూ : రఘవనతి; కలలో వినుచున్నానా ః గోవిందమాణిక్య : కలలో కాదు (ప్రభూ ఇంతకాలము కలలో నుంటిమి, నేడు మేల్కొలుపు, వాలికమూలర్తిని వహించి స్వయముగ జనని జీవరక్తము తనకు అనప్యూ మని నాకు చెప్పి వెగలినది. రఘుపతి; ఇంతకాలము ఎటుల నహించగలిగను ? సహన వత్సరములుగ రక్షమను పొానమొనర్చి, నేడు ఏల ఈ అరుచి? గోవిందమాణీక్య : పొన మొనర్భలేదు. మీరు శోణిఠపాత మొనర్చునప్పగు, శేవి వడ మొగము 'పెవైడిది. రఘసతి న. నుహారాజా, నీవు చేయుచున్న పని ఎద్దియో, లెన్సగ అరనిచూడుము. ఇ విధులు నీ అధీనములు కావు. గోవిందమాణిక్య : సకలకాస్రమలట మిన్నయైనడి దేవి ఆదేశము. రఘుపతి. ఎవనికి (భాంతియో అతనికి అసూంకారము కూడ. తెలియనేరన్సి నటడవు, సీవుమాత్రము దేవి ఆదేశమును వింటినా, నేను వినలేనా ? నళ్ష్యతరాయలు : అవును, నీవు చెన్సము, మంత్రి ఇడి ఎట్టి ఆళ్ళర్యము, మన పూశారి నిననేరడా £ గోవించమాణిక్య చేని అజ్జ శాళ్స్ళతముగ జగత్తున ఘోషంచుచునేయున్నద, స వడు అ వాణిని ఏనికను ఏనకున్నాదో అతడు పనటవారీ గే లెవిటివాడు, రభువతి.. పాషండుడా, నాప్తీకుకవు నీవు, గోవింధమాణిళ్య : స్వామీ: కాలము నష్టమగుచున్నడ్ని మందిరకొర్యమునశై ఇప్పుడు వెథలుము. మార్గమున పోవుచు, పోవుచు నా (తిపురరాజ్యమున జిననిపూజ ల్రన్ఫు వవ మన శీవహత్య నొసర్భువానికి నిర్వాసనదండము విధింపబడునని (పచారము. చైడ్షుచు మ్ము,

వినర్జన 19 రఘుపతి : ఇడి స్టీరమాయెనా ? గోవిందమాణిక్య : ఇదే స్ట్‌రము. రఘునతి : (లేచి) ఆటులైన నాశన మయ్యెదవు. ధ్వంస మయ్యెదపు, చంద్రపాలుడు : (పరుగెత్తుకొని వచ్చి ఆ! ఆ: ఆపు ఆపు గోవిందమాణిక్య : చం్యద్రపాలా, కూర్చుండుము, స్వామి, చెప్పదలచినడి చెప్పి, నీ మనోవ్యథను చులకన చేనికొమ్ము. రఘువతి: త్రిపురేశ్వరియు, (తివురరాజ్యపు (సజలలో నొక ర్తెయని మది తలంచు చున్నావా? నీ నియమములు ఆమెపైకూడ ప్రాబల్యము వహింవగలవా ? దేవిబలిని నీవు హరించగలనా? ఇది నీకు సాధ్యముకాని పని. తల్లి సేవకుడను నేను (బతికియేఉన్నాను. [(పస్థానమ్ను] నయనరాయలు : మహారాజ, దాసుల సాహాసమును మన్నింపుడు ; ఏ అధికారమున భూః అమ్మవారి బలిని. చం్యద్రపొలుడు : శాంళింపుము-- వేనాపతి. మంతి: మహారాతాః ఒకేసారిగ స్థిరపరచితివా ? ఆజ్ఞ తిరిగి మరల్పబడదా ? గోవిందమాణిక్య : చాలింపుము మంతీ, పాసమును వినాశనమొనదృటలో విలందిన ఉచితము కొదు, నుంగతి: పాపమునకు ఇంత పరమాయువు ఉండగలదా ? శతళతవర్షములుగ దేవరా చరణతలమున ముదిమిచెందిన ప్రాచీన పద్ధతి ఎన్నడ్రైన పాపము కౌగలదా ? (రాజు మౌనమున అలోచించుచుండు ను] నక్మతరొయలు ; అదే, మంధ్రి, ఆది పానము కాగలదా ? మంత్రి: మన పితృపిఠామహులు భక్తిశ్రద్దలతో, అణపవ మెలకువలతో సనాతనరీతుల సాలించుచు వచ్చిరి. వాటిని నేడు అవమానించిన, వారి నందరిని అవమానించినటుకే యిగానుం [రాజు ఆలోచించుచుందును] నయనరాయలు & యుగయుగములనుండి వేలకొలది భక్తుల సమ్మతి ఆదరణ పొందిన జోనిని నాళశనమొనర్చుటకు సీ శెట్టి అధికారము కళదో, మహారాబా, లస్పక ఆలోచించి చూడుము,

డం రవీంద్రువి నాటకొలు గోవిందమాణిక్య : (నిట్జూద్చలళో) తర్మమును విరమింపును, మంత్రీ! పోయి నేటి నుండి ఇలిదానము నిషేధషనెడి నా ఆదేళమును ఎల్లెడల చాటింపుము. [వస్థానమ్ను మంత్రి; ఏమాయెను, ఎట్టి విపరీతము £ నక్ష్మ్యత్రరాయలు : అదే; మంత్రీ అదే, ఏమాయెను.! బౌద్ధుల వమందింసులలో బలి శేదని వినియంటిని. కడపటికి వారికిని హిందువులకును భేదమే బేకుండపోయినది. చం(ద్రపాలా : నీవు ఏమనెదవు ? ఏల మొౌనముగ నున్నావు? చంద్రసాలుడు 2. నేను ఆల్బుడను, పిరికివాడను. కొంత మందబుద్దిని కూడ. పరిగ అర్థము చేసికొనకనే రాజాదేశపఎల పొలించుచుంచెదను శృతీయదృశ్య ము మ౦దిరము జయసింహ :.. తల్లీ. నీవును, నేనును మాత్రమే యున్నాము. ఈ మందిరమున దిన మంతయు మరెవ్వరును లేరు. నాలుగు రూముల గీర్ధదినమంతయు. ఎన్వరును ఇచ్చటికి రారైరి. మధ్యమధ్య ఎనరో నన్ను ఫిలిచినట్లున్నడి, సీవద్గనే ఉన్నను, ఏదో ,ంబరిగ నున్నట్లు తోచుచున్నది. నేవథ్యమున పాటి వఐయలుదేరిచి నేను ఒంటరిగ ఇలయందు నాకుం దారిపోకడ లెవరు తెల్పెదరు ? జీయవీంహ 2. తల్లీ, ఇది ఏమి మాయ. మానప్పల ప్రాణము దేవతకు (ప్రాణము కాస గుద ఇప్పుడే కదలక మెదలక మౌటలులేక ఉంటివే, ఇంతలో సీవిడ్ణల కంఠరసరమున జీవముళో మేల్కొంని లేచితివే, తల్లీ 1 స్ట పాట పాడుభు అనర్జ (ప్రవేశించును ఐంథలు దంతి నేసు ఒంటరి ఇంయందు నాతుం

విసర్జన 21 దారిపోకడ లెవరు తెల్చెదరు £ ఓ నా హృదయమా : భయమువలదు సీ కేటికి బెదురు £ కునుమసౌరభ మత్తమధువము చనువిధంబున, అతిముదందబున నిర్భయమ్ముగ చనుము నీవిక నీ తలంపులతో : జయనింహ ; కేవలము ఒంటరిగనా | దకిణసనమీరములు వీవకపోయిన, పుస్నముల సొర్రభములు ఏతెంచకపోయిన, పది సందేహములవలె, పదిదిక్కులు ఆవరించివేనిన, అన్నుడు సుఖమేది? మార్గమెచ్చట : ఒంటరియని ఎవరిని ఆనెదరో తెలియునా । అవర్జ : తెలియును. మదినింపి కూర్చొనియున్నవేకల, ఇచ్చివేనికొనుటకు కోరిక ఓఒడముచుండును, కాని (గ్రహించువారు లేరు. జయనింహ : నృష్టికి ముందు దేవత ఒంటరిగనుండిన చందమున 1 అవును, అవును. ఈ జీవితము మిగుల అధికముగ నున్నదని తోచుచుండును. ఎంత అధికమో, అంత శూన్యమును, అంత అక్కరలేనిడియును అగుచుండును. అపర్డ : జయనింహోా । నివు ఒంటరివి కాటోలు. అందుకనే నిరుపేదలలో విరుఫేదగ నిన్ను కాంచుచున్నాను. సీ సర్వస్వమును (గహింపగలవారికై, నీవు వెదకచున్నట్లున్న ది. డినదుఃఖితుల నకలద్వారముల తిరుగుచున్నాపు ఇన్నిదినములుగ. భితము ఎత్తుచు తిరుగుచున్నాను. ఎంతెంతమంది మనుష్యుల చూచుచున్నాను, ఎన్నెన్నిముఖముల కాంచుచున్నాను. లోకులు, కేవలము ఖిక్షకొరశకే యని తలచి, దూరమునుండి త దదయాభథరితులై పిడి౩ెళ్లతో ఖికము సెజ్టదరు; కాని అట్టిదయను ఎచ్చటను పొందజాలకున్నాను. జయనింహ : నిజమగు దాత, స్వయముగ, ఇలలో దరిద్రులవైపున దానరూపమున దిగి వచ్చును. ఆఅకసమునుండి వృష్టిరూవను.న మేఘము మరుభూముల దిగివచ్చురితి, దేవి మానవరూపమున, నేను గేమించు ఆమెమూర్తితో అవళరించుచున్నది. దర్శిదులు, దాతలు, దేవతలు, మానవులు సమాన మై పోయెదరు. అదో నా గురుదేవుడు వచ్చుచున్నాడు అపర్జ : అయిన నేను రోవలికి జరిగిపోయెదను. ఆ (బాహ్మఖుని చూచిన నాకు ఎక్క్యూన భయమగుచున్నది. ఎంతటి కఠినమైన తీక్టదృష్టి 1 దేవీమందిర పొషాణసోపా వనువళె కఠిన మైన లలాటము ;

2౭ రవీంద్రుని నాటకాలు జయనింహ ; కరినమా? అవను కశినము, విధాతవలెనే అందరి కడిలింపరాసి, భరించ రాని కఠినతపలెనే కఠినము. [అవర్జ (వ్రస్థానము] రఘుపతి (నవేశము

జయనీంసా: (కాళ్ళ కడుగుకొనుటకు సీళ్ళు ముందుంచి) గురుదేవా 1

రఘుపతి: వెడలుము, వెడలుము.

జయన్‌ంహ : నీరు కెచ్చితిని,

రఘుపతి: ఉంచుము. అక్కడ పెట్టి పొమ్ము.

జయన్‌ంహ ; బట్టలు,

రఘుపతి : ఎవరికి కొవలె విట్టలు ?

జయనసీంహ ; అవరాధ మొనర్శితినా ?

రఘుపతి; వీ అవరాధముల నంగతి ఎవరు ఎత్తిరి? ఘోరకలఠి భసిథవించి ఏకెంచు చన్నది. బాహుబలము రాహుసమముగ (దిహ్మ తేజమును కబళింపగోరుచున్నద్ది, యజ్ఞ వేదికపై నింహావనము తలయెత్తుచున్నది. అయ్యో, అయ్యో, కలిదేవతలారా, మీరును. ముఖన్తుతిచేయ నభానదులనలె నతళిరమున రాజాజ్ఞల నిర్వహించుచున్నారా ? చతుర్భుజ్తీ నాలుగుచేకులు జోడించి నిలిచియున్నావా ?

వైకుంరమును చుట్టుముట్టి ఆ(క్రమించుకొనిరా దైళ్యులు ? చేవతలందర్వు ఠతసాతల మునకు వరుగెత్తిపోయిరా ? కేవలము రాకృనులు, మానవులు కలని విశ్వరాజత్వగర్వమున అనుథవించుచుండుటయా ? దేనతలు మిన్నకున్న ట్రాహ్మణులు (దికికియన్నార్తు, (వాష్తు అసలీ ళ్ళ ఖల రోషయజ్ఞానలమున, సింహాసనము, రాజదంభము సమిధలవలె భస్మ మైపోగల్య (జయనింహునివద్దకు వెడలి పేమతో) విడ్డా నేను నీవై కరినముగ (ప్రవర్తించి

తిని. అందుచే నా చిత్తము శోభిల్లుచున్నది.

జయనింస ; ఏమాయెను (ప్రభూ:

రఘవతి; ఏమాయెనా ? అవమానింపబడిన తివురేళ్వరినే అడుగును, నోటితో నేమాయెనో యేమని చెప్పుదును ?

జయనీంహ , ఎనరొనర్భిరి అవమానము ? రఘునతి : గోవిందమాణిక్యం

విసర్జన 2 జయసింహ : గోవిందమాణిక్య ? (_వథూ, ఎవరిని అవమానించెను ౩ రఘుపతి :; ఎవరినా? నిన్ను, నన్ను, సర్వశాస్రములను, నర్వ దేశములను, సర్వకాల ములను, సర్వదేళశకాల అధిష్టాతి మహాకాళిని, అందరిని, ష్మదనింహాసనమున కూర్చుండి ఆవమానించెను. తల్లి పూజాబలిని సాహసముతో నిషేధించెను. జయనింహ ; గోవిందమాణిక్యరాయలా ? రఘునతి ; అవును, అవును, సీ రాజాగోవిందమాణిక్యరాయలవారే. నీకు సకల శేస్టడు--సీ ప్రాణాధీశ్వరుడు కృతఘ్నుడా, బాల్యమునుండి ఎంత శ్రద్ధతో, (పేమతో నిన్ను నేను పాలించితిని, కాని నాకన్న సీకు గోవిందమాణిక్యుడే [పియతముడై నాడు, జయవింహ :; (పభూ: పిితంకమున కూర్చుండి తెలియని చిన్నవిడ్డ, పూర్ణచందునివై ఆకసమువైపు చేకులుచాచును. దేవా, నీవు నా ఈండ్రీవి, మహారాజా గోవిుందమాణిక్య అట్టి పూర్ణళళ, కాని, నేనేమి వదరుచున్నాను ! ఎట్టిమాటల వింటిని! తల్లి పూజాబలిని రాజు నిషేధించెనా? ఈ ఆదేశము నెవరు ఒప్పెదరు? రఘువతి : ఒప్పకున్న, 'దేశమునుండి వెడలగొట్టబడుడురు. జయనింహ : కల్లిపూజలేని రాజ్యమునుండి వెడలగొట్టఐడుట క కానేరదు. ఈ (ప్రాణ "మున నేను (బ్రతికియుండ జననిపూజ అసంపూర్ణము కానేరదు. వతుర్తదృశుము ర్స దృ క్ట అంతఃపురము గుణవతి, పరిచారిక (నవేశించురు గుణవతి : ఏమి అనుచున్నావు? మందిరద్వారమునుండి రాణి పూచాబలిని తిరిగి వంపించెనా ? అతనికి మెడపై ఎన్ని తలలున్నవే 1 ఎవరా దురదృష్టుడు 1 పరిచారిక 2 చెప్పుటకు ధైర్యము రాకున్నది.

వ్దీక్షే రవీర్యదుని నాటకాలు గుణపళతి ; చెవ్చరైర్యము లేదా? ఈమాట చెప్పుటకు దైర్యమెచ్చటనుంచి వచ్చినది ? నాకంటె నీకవరినలన భయము?

వరిదారిక ; మన్నించు తల్లీ.

గుణవతి: నిన్న సాయంకాలము రాజీగ నుంటిని; వందిమాగధులు _నవమొనర్చి వెడ లికి విప్రులు ఆశిర్వదించిపోయిరి. భృత్యులు చేతులు జోడించి ఆజ్ఞల శిరసావహించి చనిరి. ఒక్కర్యాతితో అంతయు తల్ల్యకిందులాయెనా : దేవి, వూజను పొందకున్న రాణి మహిమ (క్రిందై పోయెనన్నమాట ? (శిపురు న్వస్నరాజ్యమున నున్నదా ? ొహ్మణ స్వామిని, అర్నకుని, త్వరగ వెళ్ళి పిలుచుకొనిరమ్ము,

(పరిబారిక (వ్రస్థానము] గోవిందమాణిక్యుని (వేళము

గుణవతి ; మహారాజా, ఈల్లి మందిరమునుండి నా పూజాబలి మరల్చ్బబదెనని వింటిని. గోవిందమాణిక్య ; నాకును తెలియును.

గుణవతి: మీకును తెలియునా? అయినను మీరు మారువలుకక మిన్నకుంటిరా మీకు తెలినియే పట్టమహిష్షికి అవమానమా

గోవిందమాణిక్య ; (పిచూ, అశవిని మన్నింపుము.

గుణవడి: మీది దయారనహృదయము 1 కాని మహారాజా, ఇదిదయ కాదు; కేవలము కౌపురషత, దయచే దుర్చలుకై, న్న్వయముగ మీచేకులతో శికీంపలేకున్న నేను దండించెద. చెవ్చుడు, ఎవరా యపరాధి?

గోవిందమాణిళ్య : దేవీ; నేనే; అవరాధ మేమియులేడు, సిక్సు వ్యథకోలుగచేనీన ల రాధము తస్ప,

గుణవతి: ఏమి చెన్చుచున్నారు, మహోారానా.

గోవిందమాజిక్య : నేటినుండి తల్లి పేరున జీవరక్తపాతము నా తిపురారాజ్యమున ని"షిం మామొను,

గుణవతి ;: ఎవరు నిషేధించిరి?

గోవిందమాణిక్య వి టిన్‌ని.

గణివకి? ఎవరు విన్నారు?

విసర్జన 25 గోవిందమాణిక్య ; నేనే. గుణవతి. నీవా. మహారాజా, విన్న నవ్వు వచ్చుచున్నది తన నివేదన విన్నవించు కొనుటకై రాజద్వారమునకు వచ్చెనా, భువనేళ్వరి గోవిందమాణిక్య : _ దేవీ, నవ్వకము. జనని న్వయముగ వచ్చి, విడ్డ్ణల _పాణముద్వారా వేదన కెలియపర్సెను, నివేదన కాదు. గుణవతి. మహారాజా, ఈ మాటలటుంచుడ , మందిరడ్వారము వెలువఠఅనీ రాజ్యము, ఎచ్చట నీ ఆజ్ఞ సా+దో, అచ్చట ఆజ్ఞల నివ్వకము. గోవిందమాణిక్య : తల్లి అజ్ఞ నా ఆజ్ఞ కాదు గుణవతి : ఎటుల తెలినీకొంటిరి ? గోవిందమాణిక్వ : కీజడీపాలోకమున గృహకోణములనుండి అంధకారము. వెడలి పోవును, అంతయు చేయగలదు కాని తన నీడను ఏవిధముగనైనను డీనము పోగొట్టు కొనజాలదు. మానవుని బుద్ది ఆ దీవముపలేనే యెంత వెలుతురును (వనరించునో, అంత సంళయచ్చాయలతో అ౦టుకొనియుండును ; న్వర్గమునుంచి జ్ఞానము అవతరించినపుడు, ఒక్క నిముసమున సంశయములు విచ్చిన్న మైపోవును. నా హృదయమున సంశయము లేమియు లేవు, గుణవతి : ఎవరి పాపపుణ్యములు వారివే యని వినియున్నాను. సీవు నంశయదూరుడ వైన కావచ్చును. నన్నుమ్మాతము వదలుము, నా తల్లి మోలకు చనెదను. గోవిందమాణిక్యు : దేవీ, జనని ఆజ్ఞ నుల్లంఘింపజాలను. గుణవతి... నేను నంతియే తల్లికడనే (యమొక్కుకొంటీని. శాస్త్మపకారము, విధుల ననుసరించి ఆమె పూజచే నెదనని (ప్రమాణము చేసితిని పొమ్ము, నీవు పొమ్ము. లేగిందమాణిక్య మహారాక్డీ వీ యాదేళ్ళపకార మే. ['పస్టానము]

రఘుపతి ప్రవేశము గుణవతి. స్వామీ మాతృద్వ్యారములనుండి నా పూబ మరల్బబడెను. రఘువతి : మహారాణీ మాతృపూజ మరలృబడెను, సీదికాడు. ఎంగిలితిని, మనుగడ నేయు నిరుపేడలు, యాచించి సేకరించు పూజియు, పట్టమహిషీ, నీ పూజికన్న లేళమైనను శక్కువ కానేరదు.

డగ రపీంగదుని నాటకాలు

మాతృపూజ మరల్చబడెన్తు అదే సఠ్వవినాశనకరమగు మవోసొతకము,. రాజ దర్పము (కనుముగ పొంగి, ఉల్చి, భూలోకరాజ్యపు పొలిమేరలను దాటివెడలుచున్నది ? 'దేపతామందిరద్వారముల అడ్డగించి కూర్చున్నది. జనని భక్తులవై రెండుకండ్లను ఎజ్జగ చేసి చూచుచున్నది. గుణవతి; ఏమి కానున్నది స్వామి? రఘుపతి: అది మహానూయకే తెలియును,

తల్లి వాకిలిపై ఎవరి గద్దియనీడలు పడునో, వారి చంభవేదిక నీటిబుగగవలె టప్పని పగిలిపోవునని మాత్రము నాకు తెలియును,

యుగయుగములనుండి రాజిపితృవితామహూలు ఏ రాజమహిమను పెంచి, మిన్నుల చీల్చు కొండలంత వనిబేనిపోయిరో, అదొక చిటుర్యపొద్దులో, పోరుగాలులచే పడగొట్ట విది, షిడుగులచే (వక్కలు (వక్కాలై దుమ్ములో కలిసిపోగలదు. రఘుపతి: ఓహో, నేనా నిన్ను దఓంపగలిగినది స్వర్గమర్హ్త్యలోళముల ఈన శాసన ములచే నేలుచున్న ప్రబలరాజాధిరాజు పట్టపుదేవేరివి సీపు, దేవ్యబాహ్మణుల జయించి, ఛ్కీ శీ కళికాలపు (ాహ్మణుల లకళూరులు ఛీకొట్టినను పావము లేదు: ఏదీ, [విహ్మ శావము ।; తన్నుతాను సొతుచుకొను శేలువలె, వ్యర్థ్వబహ్మతేజము వారినకములనే దహించుచున్నది. బ్రాహ్మణుల ఆడంఐరము అన్నియు కల్లలు.

(జందెము (తైంవబూనును] గుణవతి : దేవా, ఏమి చేయ సంకల్పించితివి; దయయుంచి అన్నెము పున్నె మెరుగని డాని (తెంనకుము, ఉంచుము. రఘువతి ; (బ్రాహ్మణుల అధికారమును తిరిగి యిమ్ము. గుణవతి : ఇచ్చెదను. (వభూ, నడువుము, మందిరమునకు పోయి పూజల కొవింపుము. పూజ శెట్టి యాటంకములు రానేరవు. రఘునతి:. రాజాధీక్వరీ నీ యా దేశానుసారమే జరుగవలె,. నీ ఆదేళబలమున చేవత్ర కృశార్థురాలై నది ; (బాహ్మణులు తను శేజమును తిరిగి సొందగల్లిరి. కల్కి యవథరించు నరకును నీవే ధన్యురాలవు. [వస్టానమ్ము]

విసర్జన 27 గోవిందమాణిక్యని పునః్యపవేళము గోవిందమాణిక్య : అ్మపసన్నురాల్రైన (పేయనీముఖభము, లోకమున, అన్నికాంతుల, అన్నినుఖముల మరుగుసరచివేయును. ఉత్సుకచిత్తమునకు పరిశాసము మరల మరల వచ్చుచుండును. గుణవతి : పొమ్ము, పొమ్ము. ఈ గృహమునకు రాకుము. ఇచ్చో అభిశావముల కొని 'తేకుము గోవిందమాణిక్య : ప్రాణేశ్వరీ (పేమ అభిశాపముల నాళ మొనర్చ్భును. దయ అకల్యాణ ముల దూరము గావించును. సతిహృదయమునుండి పేమ దూరమైనప్పడు పతిగృహము నకు అభిశాపసము తగులును, దేవీ, అటులైన పోయెదను. గుణవతి : పొమ్ము, తిరిగి ముఖమిట్లు చూపింపకుము. గోవిందమాణిక : నీవు నన్ను న్మరించినపుడే, తిరిగి వచ్చెదను. [(వస్థానోన్ముఖుడగును] గుణవతీ . (కాళ్ళువైబడి) కమింపుము, కమింపుము నాథా! రమణి స్వాభఖిమానమును నెట్టి వేని, పోగల నిష్టురుడవైతివా ? (ప్రాణేశ్వరాః ఫలించని పేమ రోషపుఛద్మ వేషమున కాన్చించునని తెలియడా? నా వరువ్వుపతిష్టల నేనే అవమానించితిన్తి తమింపుము. గోవిందమాణిక్య : (ప్రేయసీ, నీవై విశ్వాసము తెగిపోయినపుడు, జీవనబంధములు శెగిపోయిన ఫ్రే ; మనోహరీ, మేఘము షణకాల మనియు, సూర్యుడు శాళ్యత మనియు 'తెలియము గుణవతి : మేఘము కణకాలముది. ఈ మేఘము తొలగిపోవును, విధిజే ఎత్తబడిన వజ్రాయుధము. దించబడును. చిరదివసముల వద్దతుల లోకమున (పకాశింపజేయుచు, చిరదివసముల సూర్యుడు తిరిగి ఉదయించగలడు ; సర్వలోకములు అభయదానమును పొందగలవు, ఈ రెండునాళ్ళ దుఃస్వవ్నమును మరచిపోగలవు (వ్రాహ్మణులు నిజఅధి కారముల తిరిగి పొందునటుల, దేవి నిజపూజిల పొందునటుల ఆజ్ఞ నొసగుము, రాజి దండము, తిరిగి ఈన అ్యవమత్త మర్యఆధికారములమధ్యకు మరలనిమ్ము. గోవిందమాణిక్య : ధర్మహానికి బ్రాహ్మణులకు అధికారము లేదు. నిస్సహాయజీవము౦ ఛక్తముచే కాదు జననిపూజి, దేవఠాధికారమును పాలించుటక రాజులకు, విపృలకు ఎల్లిర కును అధికొరము కలదు.

28 ఠవీం్యద్రుని నాటకౌలు గుణపకి : భిక్క, భిక్షను అడుగుచున్నాను. (వభూ, నీ చరణములకడ ఇది యొకటియే (ప్రార్థన చేయచున్నాను.

చిరాగతములగు సం్యనదాయములు చిర్మవవాహితములగు ము క్షసమీరణములవలెనే రాజునకు లోబడిన విషయములు కావు. అయినను చేకులుజోడించి సమస్త ప్రజిలవక మున నీ వట్టపురాజి భికనాసగుమని (ప్రార్ధించుచున్నది.

(యేమవు అనునయముల సరకుగొనును. (ప్రేమ ఆకర్షణవళమున పొనగిన క ర్పష్యంపు (తుటులను భగవంతుడును మన్నించగలడు. గోవిందమాణిక్య ; ఇది ఉచితమా, మహారాజ్ఞీ : నీచస్వార్థముల, నిష్టుని క్షమతాదర్చ ముల, అంధ అజ్ఞానతల, చిరరక్రపానముచే బలసి, ఉబ్బిన కూరవృద్దప్రథలను, ఇంకను ఉన్న నహష్రారులతో ఒంటరిగ పోరు నల్పుచున్నాసు.

బడలిన దేహముతో, గృహమునకు వచ్చి నారీచిత్తమునుండి ఆమృతపానము బజేయగోరు అచ్చటను దయానుధ చిక్కకున్నది ! గృహమున ప్పణ్యసేను వీచుచుండును ; దానితో రక్తధారల కలయికయా ? ఏ దైత్కుడు ఆనకట్టల (తెంచి, ఇట్టి రధిర(నవంతుల పారించుచున్నాడు 1

భక్తియందును, (పమయందును, రక్తప్పవూతలేనా: దయామయయగు రమణి ప్రాణమున (కూరహింన శోణితంపుచిహ్నను వెడలుచున్నది. అట్లందియు ఈ రక్ష పాొతఠతమును నేను మూన్పకూడదా ౩ గుణవతి : (ముఖమును కప్పుకొని వెడలిపొండు, వెడలిపొండు. గోవిందమాణిక్య 2: అయ్యో: మహారాణి, సతి విముఖమైనపుడు, కర్తవ్యము కఠిన మగును

[వస్టానమ్చు]

గుణవతి: (ప్రడ్చుళు లేచి ఓ దురదృష్టవంతురాలా . ఇన్నినాళ్ళుగ ఎట్టి (భాంతిన్‌ చిత్త మున పోషించుచువచ్చితివి నేడు ఇన్ని అనురోధములు, ఇన్ని అనునయములు, ఇన్ని గర్వంవుచాతుర్యములు వ్యర్థమగునని ఎట్టి శంకయు లేకుండెను.

ఛీ ఏ అందచందములచే గ్మొడాలు మగనికి స్వాభిమానముల చూపగలడు ? నీ స్వాథిమానములన్నియు భన్మము కానిమ్ము, నా కపాలము బూడిదదైైపోనిమ్ము ! రాణి గర్వములన్నియు ధ్వంసము కొనిమ్ము వలప్పలీలావిలానములు, జిలిదిలిముద్దుల ఏడ్పులు, ఇకలేవు, తలనంపుల, ధూళితలమే నా స్థానమని ఇప్పటికి తెలినికొంటిని. నిజితేజమున వడగను పైశెత్తు సర్పమును కానని (గ్రహించితిని,

పీసర్జన 29 పంచవు దృ త్య ము మ౦దిరము కొందరు (గ్రామీణుల (ప్రవేశం

నేపాల్‌: ఎక్కడరా, నీ మున్నూరు గారెలు, నూర దున్నపోతులు, తెగిన బల్లి తోశైనా, చూపుమేరలో ఎక్కడా కనబడ్డం లేదు. మేళం, గీళం ఎక్కడికిపోయె. అందరు మొగాలు జొరవేసీనారు. సొమ్ము నెలవుచేని జాతర చూద్దామని వచ్చినందుకు, మంచి గొరిగింపే ఆయింది, గణేష్‌: ఒరే, చూడు, అమ్మోరుదేనళం ఎదురుగ్గా అల్లా మాట్లాడకు. అమ్మళు గొం్రఐ అందలేదు. ఆకలితో లేచి, మీలో ఒక్కొక్కరిని పట్టుకొని నోట్లో వేనుకొంటుందిం హాయ: ఏం. పోయినేడు మీరందరు ఎక్కుడుండిన్నారా ? పోయినేడు, మొక్కు అవ్వుడొచ్చి, ఒకసారి చూచిపోయుంపే సరిఫొయ్యేది.. నెత్తురుతో నదంతా ష్యారబడి పోయింది. ఈ నాయాళ్ళు ఏపొద్దు వచ్చారో, అమ్మో్రరికి తిండికూడా నిలిచిపోయింది. మీలో ఒక్కొాకంర్ని పట్టి ఆమె దెగ్గర పెచ్తు, మనస్సులోని దిగులంతా పోతుంది. కాను; ఒరే అన్నా ఎందుకురా ఊరికే కోస్పడుకావు ? మనకు నోటితో చెప్పడానికి ఏముందిళొ ? మనం ఊరికే నిల్నొని వొళ్ళమాటలు వినాల్సిందే ॥ హారు:ః నీవేమన్నాసరే ; కొంచెంలో నాకు కోపంవచ్చేది నిజం,

అనాడు, వాడు నాయాలా అనేంతవరకూ వచ్చాగు. అంతకన్నా ఇంకొఠమాట ఎక్కువ అనిపుండినా, నా ఒంటిమీద చేయి వేనియుండినా, ఇదో చెప్తండా నేను వాజ్రి_ నేపాల్‌ ఏ జరిగేదేమో, జరగనీ చూస్తాం, ఎవరి ఎముకల్లో ఎంత బలముందో చూసాం, హోప; నరలేః రారా. ఇక్కడి తలారి మా మామకొడుకు, తెలుసురా. నేపాల్‌: వాడ్డే తీసుకొనిరారా. మీ మామనుకూడా వెంటబెట్టుకొనిరా. ఇద్దరిని గొరి గించి సంవిస్తాము. హా: మీరందరు విన్నారుగడ, గలేళ కాను: అరే కట్టిపెట్టందిరా, ఇంటికి సడపుడి ఈవేళ ఏమీ ఒంటికి శగళ్లేదులే, ఇల్పలు మీ బరటాలు తెట్టిపెట్టంతీ

300 రవీంద్రుని నాటకాలు హారు;. ఇదేనా, చెల్లాటి? మా మామను తిట్టడం, మా మామకొడుకు తలారిని తిట్టడం, యిదేనా తమాషా ? గణేశ్‌, కాను: కట్టిపెట్టండిరా, మీమీ అబ్బలతోకూడా మీరే చావండి.

రఘుపతి నయనరాయి, జయసింహుల (పవేశము రఘుపతి 2 తల్లియెడ భక్తి లేదా నీకు? నయనరాయలు : ఇట్టిమాట చెప్పుటకు ఎవరికి సాధ్యము? భక్తవంళమున జన్మ్కించితిని, రఘుపతి ; మంచిది, మంచిది, అటులైన సీవు తల్లి సేవకుడవు మాలో చేరినవాడపు- నయనరాయిలు : (ప్రభూ, మాతృళక్తులరు దాసుడను నేను, రఘుపతి: మంచిది, నీభక్తి అక్షయముగ నుండుగాక . భక్తి సీ బాహువులలో చుర్ణయ శక్తిని సంపాదించుగార. భక్తి నీ కత్తికి పదును పెట్టి, వ్యజాయుధపు త్రేజముతో దాసిని నింపుగాక. సీ భక్తి, పదవితో (ప్రకాశించువారందరికన్న పైన, హృదయమున వాసము చేయుగాక 1 నయనరాయలు : (బ్రావ్మాణుని ఆశీర్వాదము వ్యర్థము కానేరదు. రమువతి : అటులైన, నేనాపతీ, తల్లికార్యమున క్రై నీ సకల బలముల ఒక్కుమ్మడిగ చేటూర్చుకొనుము. మాతృవ్మిదోహుల నాళన మొనర్భుము. నయనరాయలు : (ప్రభూ. మీ ఆనచొవ్చుననే మాతృ్యదోహి, ఎవడు వాడు? రఘునతి: గోవిందమాణిక్యం నయనరాయలు ;: మన మహారాజా: రఘుపతి: వీ వైన్యబలములతో అతనిపై దాడివెడలుము. నయనరాయలు :. ఛీ, పావప్పు ఉసచేళము, ప్రభూ, నన్ను ఎట్టివరీక సలుపుచున్నారు 2 రఘుపతి: నిజమే, వరీకయే. సీవు ఎవర బృత్వడివో. యీచూరి పరీటిమూలముస శేలవలసియున్నచి ఎంతల వదలుము. శంక అ మానును కామసీంచుటకు వ్యవధి నేదు ప్రళయఖేంవలె (త్రిపురేక్వరి అజ్ఞ ముఖరిత మగుచున్నది. నేడు సకల బంధవక్ష్వర్వ విచ్చిన్న మైపోయెను. నయసరొయలు :. చింతలు లేవు, ఏట్టీ (ంకలును లేవు దేవి ఎచ్చట ఉం ఇనో, అచ్బంనే అఆటంముగ ఉన్నాను,

విసక్టన వే రఘుపతి; మంచిది. నయనరాయలు : ఇట్టి ఆజ్ఞాభారమును న్నాపైనుంచుటకు, జిననీనేవకులలో అంతటి నరాధముడనా 2 నేను విశ్వానఘాతుకుడను కావలెనా ? విశ్వమాత న్వయముగ నిలచి యున్న దే--హృదయవిశ్వాసముల్నపైనున్న ఆమె స్థిరమగు ఆసనమును, తన నోటితో దానిని (బద్దలుచేయమని దేవి నుడువునా? అటులైన నేడు రాజు వెడలును రేపు దేని వగిలిన గోడలమేడనలె మనుష్యుత్వమే విరిగి కూలిపోవును. జయనింహ : నేనావతీ, ధన్యుడవు, ధన్యుగవు రఘువనతి : నిజముగ ధన్యుడవే సీవు, ఇదెట్టి భ్రాంతి సీది? తల్లివద్ద ఏ రాజు విశ్వాస ఘాతుకుడో, అతనితో విశ్వాసబంధనములు ఏల ? క్ట నయనరాయలు :; ఈ వ్యర్థతర్కములతో ఏమి లాభము? బుద్ధియొక్క మాయాజాల ములలో పడుటకు కోరుటలేదు.

ఒకేమార్గమున్నదని తెలియును ఆది విశ్వాసమార్గము. ఆ తిన్ననినూగ్లమున మూర్థుడు, అధముడగు భృత్యుడు ఈ నయనరాయ్‌ శాశ్వతముగ వెడలుచుండగలడు.

[(వస్థానము]

జయనింహ : చింతయేల దేవా, ఇట్టి విశ్వానబలముననే, మనమును కార్యముల నిర్వ హింతముం ఎనరివలన భయము మనకు (ప్రభూ : ్రన్యబలములతో నేమి వని? అస్త్రము లచే ఏమగును ? ఎవరిమైనున్న భారమునకు తగిన బలము వారివద్దనేయున్నది. మనము నిబమగు మాతృ నేవకులమైతిమేని, తనక తల్లిపూజ చేనియేతీరెదము, (ప్రభూ! రమ్ము మందిర థంకొను (యోగించెదను, పృరవాసుల పిలిచివచ్చెదను. మందిరద్వారముల తెరచి వై చెదనుం

ఒరే రండు మీరు, రండు, రండు, భయమెరుగని తల్లిపూజ కాగలదు, నిర్భయ ముగ రండు, ఓ తల్లిబిడ్డలారా ! ఓ పురవాసులారా |

[రముపతి, జయస్‌ంహుల (పస్టానమ] పురకాసుత ప్రవేశము

అకార. ఒరే, రండి, రారండి, ఇందరు: దుర్గుమ్మవారికి జైః హోరు; రండిరా, తల్లికి యెదురుగ్గా చేకులెత్తి ఆడడాము,

గం రవీంద్రుని నాటకాలు సమరభూమిని మహంకాళి నబ్బదున్నది నగ్న నర్తనకే? అనుసరింతము మనముకూడ ఆ నాట్యపద్మక్రీడ ముజ్జగముల ముంపియిపల మ త్తిల్లును దిగ్వసన ; (ప్రఖరవహ్నిాళిఖ విధంబు రగుల తనదు ర క్రరసన, శలధముళ్‌గరి దుమువచున్నవి (ప్రాణాల విడగాడ, అనుసరింతము మనముకూడ ఆ నాట్యసద క్రీడ. విడినజుట్టు విరియబచారు నభస్‌స్థలి నల్లిగిన్ల, చం(ద్రసూర్యు చ(క్రంబులు దాగును భయంబివల్ల అనితదేహము పయిన రక్తము అరుణపంతము చూడగ అనుసరింతము మనముకళూడ వ! నాట్యసద్మక్రీడ. (భ్రుకుటి భుగ్నత మహాందోళి త మగుచున్నది [తాసచే భువనా?, సమరభూమిని మహంకాళి సల్బుచున్నది నగ్న నర్తనకేళి. అందరు: శల్లికి చై. గత్తే[్‌ ; ఇక జంకుగొంకులు 5వ కాను: ఒరే, ద&ీణాదివాళ్ళు ఇన్నుడు ఎచ్చటికి పొయ్యాదరా . గణేశ్‌: తల్లి ఐళ్యర్యము, నాయాళ్ళ, సహించలేంపొయ్యారు. వాటు పఫరుగాం పోయిరు. స

వినర్జన ప్రై హోరు: కేవలము తల్లి ఐళ్వర్యమే కాదు, వాళ్ళను ఎట్లా చీవాట్లుపెట్టినానంచే, వాళ్ళు యిక ఈతట్టు ముఖముపెట్టకు ; అన్నో, మా మామకొడుకు తలారిసేరు చెప్పేటన్పటికి వాళ్ళు మొగాల్లో నెత్తురు లేదు. అ్మకూర వ మా నిఠతాయి అనాడు వాళ్ళను బాగా చీవాట్లు పెట్టి, కోసవడి వంపించాడు. ఆ ఎలుకమొఖమువాడు, నాయాలు గబగది ఏదో జవాబుచెన్పటానికి వచ్చినాడు. ఒరే మీక దక్షిణాదిన ఉండేవాళ్ళు, ఉత్తరాదినంగతి సీకేమి కేలునురా ? ఉత్తరము చెవ్పడానికి వచ్చావు కాని, ఉత్తరము నంగతి నీకేమి తెలుసురా: అని మా నితాయి అనేటప్పటికి మేమంకా నవ్వుతా ఒకరిమీద ఒకరు విరగవడ్డాం. గణే? 2. ఇట్లాంటివాటిల్లో వాడు గట్టివాడే, కాని నితాయితో మాటలు పెట్టుకొ నేళ క్తి లేదు వాడికిం హోరు; నితాయి మా మేనత్త మొగుడు. కొను: వినండి. ఓకసారి నేనడిగేది వినండి, నితాయి మళ్లా నీ మేనత్త మొగుడు ఎన్నుడయ్యాడురా : హోరు: మీరంతా నా మాటలన్నీ వట్టిచూడడానికి మళ్ళినారా : బలే, మేనత్త మొగుడు కాకవోతే కొకపోయె. దాంట్లో నీకొచ్చిన నంతోషమేముంది? మా మేనత్త మొగుదు కాలేదని, మీ మేనత్త మొగుడు అయ్యాడా? రఘుపతి, జయన్‌ంహుల (ప్రవేశము

రమువతి : నైన్యము వచ్చుచున్నదవి వింటిని. జయసీఎహా, అన్హములతో నవిచ్చట నిలువుము.

మీరు రండిరా, ఇచ్చట నిలవండి. మందిరడ్వారమును కాపాడవలనియున్నది. నేను మీకు అస్త్రముల తెచ్చియిచ్చెదను గణేశ ; అనస్త్రములేల స్వామీ? రఘుపతి. తల్లిపూజిను ఆప్పచేయుటకు రాజ వైన్యములు వచ్చుచున్నవి. హోరు: ప్రైన్యములు వచ్చుచున్నవా? (ప్రభు, ఆటులైన ప్రణామములు. కాను; మేము కొద్దిమందిమి ; నైన్యములు వచ్చిన ఏమిచేయగలము ? హోరు: ఏదో చేయటానికి అందరికి చేతనవుతుంది, కాని వైన్యములు వనే, యిచ్చట స్థలమేది? యుద్ధము తర్వాత సంగతి, యిచ్చట నిలబడ్లావికి సలమేది ? వ! 3 థె ణె |

క్ర రవీంద్రుని నాటకాలు అఆ|క్రూర : మాటలు కట్టిపెట్టండిరా. చూడలేదూ, స్వామి కోపంతో వణికిపోఎన్నాడు. స్వామీ, అనుమతి యివ్వండి, మా ఊరిలో అందరిని పోయి పిలుచుకొనివస్తా. హోరు: ఆది మంచిదిరా. అట్లనే మా మేనమామ కొడుకును నేనూ పిలిచివస్తాను. కాని ఇక ఏమా్యతం ఆలస్యంచేనినా మంచిది కాదు. [ఆందరు (ప్రస్థాన ఉద్యుక్తు లయ్యెదరు] రఘువతి : (కోపమున) ఒరే, నిలువుడు, ఆచట. జయసింహ ;. (చేకులు జోడించి (ప్రభూ. వారిని పోనిమ్ము. మూర్జులు [పాణములు పొవృనని భయవడినవారు, మొదటనే చచ్చిపోవుచున్నారు. " మాతృ నైనికుడను నేనున్నానుగా. సహ్మాస నైెనిపలబలము నా దేహమున గలదు. అష్ట్రముల ఉంచివేయుడు. ఖీరువుల పోనిండు. రఘువతి : (వ్వగతము) ఆ కాలము ఫోయినది. అస్త్రములు కావలె, ఆస్రములు కావలె. శేపలము భ కకాదు. (పకొశముగ) జయసింహా బలిని తెమ్ము. పూజి (పారంవించెదము [బయట వాద్యములు (_మోగును] జయనీంహ ; నైనికులుకౌరు (చళూ, రాణిపూజ ఎతెంచుచున్నది. అనుచరులు, పురివాసులు (వవేళము అందచు: ఒరే భయములేదురా, వైన్యములేవిరా ? తల్లిపూజ వస్తుంది. హారు : మన మిచ్చట నున్నామని తెలినిపోయిందిరా, వైన్యాలు మరి యీ దిక్కుకు రావు. కోను; స్వామీ, రాజీగారు పూజొ(ద్రవ్యములు పంపినారా + రఘునతి; జయనీంహా, శఘము॥ పూజ ఏర్పాట్లు కావింపుము. [జయనింహంని వస్థానము] పురవానుల నృత్యగీతములు గోవిందమాణిక్యుని (ప్రవేశము గోవిందమాణిక్య: ఇచ్చటీనుండి వెడలిపొండు, బలిని తీసుకొనిపొండు, రఘుపతీ, విన లేదొ నా ఆదేశమును? ఘు వతి; వినలేదు,

వివర్జన తె గోవిందమాణజిక్క్య : అటులైన, నీవు ఈ రాజ్యపువాడివి కావు. రఘుపతి : కాగు నేను. నేనున్న చోటికి, రాజదండము వచ్చిన రాజహన్తములమంచి అది జారి (క్రింంపడీపోవును. మట్టిలో మకుటము. జీరాడగలదు ఎవరురా అక్కడ, తీసుకురా తల్లిపూజను.

[వాద్యములు (యోగును] గోవిందమాణిక్య :. నిళ్శబ్దముగ నుండుడు. (అనుచరులతో) నేనాసతి ఎచ్చటనున్నాడో. పిలిచి తీనుకొనిరండు. అయ్యో రముసతీ, కడవటికి వైన్యములతో ధర్మమును చుట్టుముట్టి కాపాడవలనివచ్చెనే : నైనికదళముల విలువ నిగ్గగుచున్నది. వాహుబలము దుర్చలతను స్మరణకు తెచ్చును. రఘువతి : అవిశ్వానీ, కలియుగమున (ాహ్మణతేజము పోయినదనే నిజముగ నీవు నమ్ముచున్నాబా-- అందుక నేనా యీ దుస్పాహనము? పోలేదు,

ఏ డీవ్లఆనలము నా హృదయమున మండుచున్నరో, బది నికృయముగ సి సింహో ననమును అంటగలదు. లేకున్న చిిత్తంపుచిచ్చునందు సర్వశాస్రములను, సర్వదాహ్మణ గర్వములను, సమస్త ముప్పదికోట్ల మిఠథ్యలను కాల్చి బూడీదచే వెదను.

నుహారాజా, రాజాధిరాజా నేడుకాదు. మరొళదినమున అని నేడే జ్జిస్తి యుంచు కొనుము.

నయనరాయలు, చం[ద్రపాలుల (వవేశము ఇీవిందమాణీక్య : _ (నయనరాయనివైపు) జీవబలిని నిషేధించుటకై నైన్యముతో ఇచ్చట నిలువుము. నయనరాయలు: ఈ అధమకింఠరుని మన్నింపుము. 'దీవతామందిరమున రాజభృత్యులు అసమర్థులు, రాజ్మవతావము సాగినంతదూరము మేమును నీడలవలె వెంట పోగలము చం[దపాలుడు : నిలువుము, సేనావతి, దీపశిఖ ఒకచోట నున్నను, దీపకాంతి బహు దూరము చనును, రాజాభిలాష పోయిన స్థలమున కే మనమును వెడలుదుము, గోవిందమాణిక్య 2 సేనాపతీ, నా ఆజ్ఞలు సీ శర్కవితర్మములకు గురికాజులప్ప, ధర్మాధర్మ ములు, లాభనష్టములు నావిగా నున్నవి, కార్యము మాతము నీవు చేయవలని యున్నది నయనరాయలు ; ఈ మాట నా హృదయము ఒప్పుటరేదు.

మహారాజా, కృత్యుడను నిజమే, అయినను నేను మానవుడనుకూడ. బుద్ధి కలదు, ధర్మము కలదు, ప్రభువు ఉన్నాడు, దేవతయు గలదు

స్ట రవీంద్రుని నాటకాలు గోవిందమాజీళ్య 2 అటుల్లైన అస్త్రముల పెట్టివేయుము. చంథద్రపాలా, నిన్ను సేనా వతిగ నియమించుచున్నాను. రెండు వదవ్పలను నీవే నిర్వహించుము. జాగరూకతతో వైన్యములతో మందిరమును కాపాడుము. చంద్రపాలుడు : మహారాజా, మీ ఆ దేశ(వకారమే. గోవిందమాణిక్య : నయన్‌, వీ ఆస్రముల చం్యదపాలున కొసగుము. నయనరాయలు : చంద్రపాలునకా ? ఏల మహారాణా? ఈ అస్త్రములను పూర్వము మీ రాజపికామహుడు మా పిళామహునకిచ్చెను : తిరిగి తీసికొనదలచిన, నీవే తీనికొమ్ము. న్వర్గమునందున్న ఓ పిళృపితామహులారా, మీరే సాకులు. యజ్ఞముచేయువాని పోము మునువలె, ఇన్నిదినములుగ ఏ రాజవిశ్చాసమును ఐబపుయత్నమున పాలించికో, అట్టి మీరే చూడుడు. ఈ అశ్త్రముల స్వంఠదారునికి, వీటిని ఎట్టి క్రథభంకములేకనే నేడు ఇచ్చివేయు చున్నాను. చం[ద్రపాలుడు : సోదరా: ఒకమాట. నయనరాయలు: లి ఊరకుండుము. నుహారాజా ।! నెలవు పుచ్చుకొనుచున్నాను. [(సణామపూర్వకముగ ,పస్థానిము] గోవిందమాజిత్య : రాజకార్యముల స్వల్ప స్నేహములకు తావులేదు. దేవతచ్చొక్ర్య కార్యభారము తుచ్చమానవులపై-- అయ్యో, ఎంత కఠినము. రమువతి :; ఇచేరీతి (బాహ్మణశాపము ఫళలించగలదు నిన్ను నమ్మియున్నవారి హృదయ ములు (క్రమముగ దూరము కొగలవు. నిలుచున్న స్టానముకూడ (శ్రైద్దలుకాగలదు. జయనింహంని (ప్రవేశము జయనింహ , _ ఏర్పాట్లన్నియు పూబివై కావిపబడినవి బలి ఆయ్యాత్తముగ నున్నద్రి, గోవిందమాణిక్య ; బలి ఎవరికొరకు ? జయపింహ ; మహారాజా: నీవును ఇచ్చట నున్నవా : అటులైన నివేదన ఆలకింప్పప్పు రెండు చరణములకడ కే అనురోధము. (వళూ, నీ గర్వయుత ఆచదేశమును ఉషపసంపా రించుకొనుము. మానవృడవై వేనిని మరుగుపరచి నిలువకుము, రఘవతి : ఛి, జయసింహా, లెమ్ము, లెమ్ము, ఎవరి చరణములకు వంగి నమస్కరించు చున్నావు? నేను గురువగు నతనికి ఈ (ప్రవంచమున నా ఈ చరణములే ఏకైక శరణ్య ములు. మూఢుడా, ఇటు చూడుము, గురచరణములబట్టి కమాభికీను అడిగికొనుము.

విసర్జన క రాజాదేశముతోనా దేవిపూజను మనము చేయట? కరాళకాశదేవి నీ దృష్టిలో ఇంత లెక్కలేనిదాయెనా ? నిలిపివేయుము, పూజను. అపివేయము, బలిని--రాజదర్చము ఎన్నాషృండునో చూచెదనుగాక : జయసింహా । వచ్చివేయుము,

[రఘువతి, జయనింహుల (ప్రస్థానము] గోవిందమాణిక్య ; ఈ పృథ్వియందు వినయమనున డదెచ్చట నున్నది ౪? మహాడేవిః నీ వదతలముల సంచరించువారును, కామెంత తుద్రులో తెలినికొనడాలకున్నారే ।: ఆయ్యో, సి మహిమను హరించి గైకొనుచున్నారు, శారి దేహనులలో ఇంత అహంకారము (వవ హించుచున్నది.

[వస్థానము]

వథమదృశ్యము

మందిరము

రఘువతి, జయసింహ, నక్షత్రరాయలు

నత(త్రరాయలు : గురుదేవా, నన్నేల సిలిషించితిరి ? రఘువతి : నిన్నరా(్రి దేవి స్యన్నమున కానించి * నీవు రాజువయ్యెద " వని చెప్పినది. నక్మశతరాయలు:; నేను రాజునయ్యెదనా ! ఆహా, ఏమి చెప్పుచున్నారు స్వామీ. రాజు నయ్యెదనా : ఈ మాటను (కొత్తగ వినుచున్నానే 1 రఘసతి : సీవు రాజువయ్యెదపు, నక్ష్య్యక్రరాయలు : నాకు నమ్మకము కుదురుటలేదు. రఘుపతి : దేవి స్వన్నము యథార్ధము. రాజ్యాభి షేకమును నీవు పొందగలవు సండే హాము వలదు. నత్మతరాయలు : సందేహము వలదా ? ఒకవేళ పొందకన్న ? రఘుపతి ; నొ మాటలో అవిశ్వాసమా? నత్ష్మత్రరాయలు ; అవిశ్వానము కొంచె మైనను లేదు. కాని దురదృష్టవశాత్తు ఇద్ర కాకున్న ? రఘుపతి : అన్యధా ఎన్నటికిని కానేరదు. నక్ష్యతరాయలు ; అన్యధా కాదా; చూడుడు, స్వామీ కడపటీవరకు మాట నిళృయవ్నే కదా : రాజునై మంతిని దూరముగ నెట్టివే వెదను, వాడు నా తండ్రి తాతయని కాబోల్ను అతనిదృష్టి ఎప్పుడును నామీదనే యుండును అతడండపేనే నాకు భయమెక్కువ, నిన్ను మంతిని చేనెదను. తెలినినదా స్వామీ. రఘుపతి ; మంతిపదవిని కాలతన్నెదను.

విసర్జన 39 నత్‌త్రరాయలు వ నరే, జియనింహుడు మంతియగును. కాని స్వామీ, అన్నియు సేకు తెలినియేయుండిన, ఎప్పుడు రాజునయ్యెదనో చెన్పుము చూచెదము, రఘువతి : దేవి రాజరక్తము కోరుచున్నది. నక్యతరాయలు : రాజరక్తమును కోరుచున్నదా ? రఘువతి : తొలుత రాజునె్తురు తెమ్ము, తర్వాత రాజువయ్యెదవు. నత్యతరాయలు వి ఎచ్చట దొరకును, రఘుపతి ; గృహముననున్న గోవిందమాణిళ్యుని రక్తమే కోరుచున్నది, నత(త్రరాయలు : గోవిందమాణిక్యుని రక్తమే కోరుచున్నదా ? రఘుపతి : న్లీరముగ నుండుము, జయనంహా, తత్తరవడకుము. శెలినినదా--వినుము--రహన్యముగ ఆతనిని వధించి, ఆ వేడి రాజరక్తమును డేవిచరణనములకడకు లెమ్ము. ్‌్‌ జయనీంహో, స్థిరముగ నుండ లేకపోయిన, మరొళచోటికి పొమ్ము. శెలినినదా, నత(తరాయా, దేవి ఆదేశము రాజరక్రమును కోరుచున్నది-.(శ్రావణపు కడవటీ రా(తిలోవల.. మీరిద్దరు రాజ్య వాతలు కలరు-- జ్యేష్టుడు చంవకూడనివాడైన-.. ని రక్తము కలదు. మహాకాళ దప్పికగొన్నప్పుడు, విదారించుటకు నమయము లేదు. నతతరాయలు : అంతయు తల క్రిందులాయెనే, స్వామీ, రాజత్యమున వని ఏమి? రాజోర క్రము రాజ దేహమున ఉండనిమ్ము. నే నున్నట్లుగనే ఉండుట మేలు. రఘుపతి: వేరుమార్లము లేదు, మరే ఉపాయమును లేదు, రాజరక్తము తెచ్చియే తీర వలయును. నత్యతరాయలు : స్వామీ, ఏమిచేయవలెనో తెలియపరచుము. రఘుపతి 2. నిద్ధముగ నుండుము. నేను చెప్పినప్పడు ఆలన్యములేక కార్యమును సిర్వ హింపుము.. కొర్వినిద్ది కానంతవరకు, నోరుమూనికొని ఉండుము. ఇన్పటికి పొమ్ము నక్ష త్రరాయలు : ఓ తల్లీ, కాత్యాయనీ. జయసింహ : ఇదేమి వింటిని! దయామయీ తల్లీ, ఇదెట్టి మూట 1 ఇది నీ ఆనయేనా 1 సోదయినిచె సోదరహత్య 11 విశ్వజననీ

40 రవీంద్రుని నాటకాలు గురుదేవా ఇట్టి ఆజ్ఞను తల్లి అిజ్జ్ఞయని చెప్పివేనిశివా ? రఘువతి: మరే ఉపాయమున్నదో చెప్పుము. జయనింహ :. ఉపాయమా? చేని ఉపాయము (వళూ, లీ, ఛీ, జననీ; సీహస్తమున ఖడ్గములేదా? సీఠోషమున న(శ్రానలములేడా చండీ? నీకోరిక ఉపాయముల వెదకుటయా ? దొంగఅవలె పాఠాళమునకు దారిచూపు సారంగమార్గముల (తవ్వుటయా అబ్బా, ఇ దెట్టి పావనము. రఘుపతి : పాపపుణ్యములు నీకే తెలియును కాటోలు! జయనింహ: సర్వము నీవద్దనే నేర్చితిని. రఘునతి : అటులైన రమ్ము, బిడ్డా, ఇంకొక పారము నేర్చెదను. పాపపుణ్యములు లేనేలేవు. ఎవరు సోదరులు ? ఎవరు తనువాఒ ? ఎవరు ఇతరులు ? హత్యాకార్యము పాపమని ఎవరు చెప్పిరి? ఈ జగ శే గొప్ప హత్యారంగము ఒకొ్క్క-క్క రెవ్చపాటుకా లములో లకలకొలది (వె ణఇములు 'పెద్దసిదుర బందుచున్నవి, అది ఎవరి రీల? ఈ ధరణీధూళ€ హత్యలచే నిండి నిదిడీక్సతమైయున్నది. (పశతిఅష.గున నూర్లకొలది కీటకములు రాళ్ళ్మకింద నలిగిపోవుచున్నవి. అవి జీఎములుకావా ? వృద్ధమహాకాలము, విశ్వపత్రములమీద జీవుల క్షణిక ఇతిహాసముల నిరంతరము రక్తాశరములతో (వాయుచున్నది. అరణ్యములో హత్య, మానవనివానములలో హత్య, విహంగసీడములలో హత్య, శేటకగహ్వరములలో, అగాధసాగరసలిలములలో, నిర్మలాకాశమున ఎటుచూచ్చినన్సు హత్యయే. జీవితముకొరకు హత్య వినోదముకొరకు హత్య, అకారణమున హత్య, అనిచ్చావళమున హత్య ॥ సమ స్తవిశ్వము సహత్యచే (పేరిత మె, ఎగఊపిరితో, (పాణముల నొడ్డి, పృలిచే కరుమబదిన జింకవలె, ఒక్క నిమునమెనను నిలవనేరక సదా పరుగిడుచున్నది, కాళన్వరూవిజియగు మహాకాళ తృషాతీళ్టమగు లోలజిహ్వూను చాచి నిలిచియన్నద్స పిండఐడిన [ద్రాషెఫలములనుండి రసమువథె, విశ్వముయొక్క- నాలుగు దిశలనుండి (వవ హించి, చిరరక్తధార ఆమె అఆనంతకపాలపా(తమునంకు వచ్చిపగుచున్నది. జయనీంహ:. నిలుపు, నిలుపు మాయావినీ, విశాచినీ, మాతృహీనమగు ఈ (పపంచ మునకు మాతృృభద్మ వేషమున రక్రపానప్పలోభమున ఏతెంచితివా? కాపుచేని గూండ్తగో వావ ణో అకొన్న వక్షిపిల్లలు తల్లికొర తై ఎదురుచూచుచున్నతరి, 'పేరాళతోనున్న టక్కురివాయసము

విసర్జన 4] దగ్గరకువచ్చిన, తల్లయస్‌ భ్రమని సంళనమన గొంతులుబ చి, కిండ్లుతెరి వని పిల్ల అరచి, అరచి, కఠినమగు చుంచుపొడుపులతో తము కోమల్నపాణమల పోగొట్టకొనును అట్టి వాయసవృత్తియా నీది! (పేమ మిథ్య, న్నేహము మిథ్య, ఇక ఉన్నది అనాది, అనంత హింసమ్మాశ్రము సత్యమా ? అటలైన మేఘములనుండి, ఆశీర్వాదముగ వృష్టి ధారలు దగ్డ ధరణీవక్షముపై ఏల పఉ.చున్నవి? మరభూములపై కనికరమతో 86౧ పాషాణముల నుండి దయామయమగు (సోతము వల ఏతెంచవలయను? కోటి కంటకిముల +శరోభాగ మున పృవ్చము ఏల వికనించవలెను ?

(వభూః నన్ను మోసగించి పరీకింవదలచియున్నావు కాటోలు : మాతృభక్తి, రక్తమువలె హృదయమును చీల్చుకొని, పొంగివడునో లేదో చూడదలచిజివా ? మాతృ వదముల నా హృధయమును బలియిచ్చితివే :

న్నేహవరిహాసవళమున, అదో నా తల్లి నవ్వుచున్నది. చూడుము-- అవును, సీవు రాషనివే, షపాషాణివే, అవును, ఓ నాతల్లీ, వీవు రక్తతృషార్తినివే. తీనికొందువా, తల్లీ నా రక్తమును--- ఈ సీ జీవితముకొరక నీ గొడ్డల జీవితముల తుదముట్టింపదలచితివా, ఆఅటులైన నా గుందెలోనే ఈ కత్తితో పొడుచుకొనెదను, ఈ తెగిన నాళములగుండ (గ్రవించు రుధిరము, సీకంత రుచికరమా. ఓనా తల్లీ, సీవు నిజముగ రాక్షనివే, పాషాణివే,

గురుదేవా, నన్ను విలుచుచున్నావా? సీ మోసమను నేను శెలినికొంటిని. భ న్‌! హృదయముల చీల్చు ఈ రక్తమును కోడచున్నావా ? సీవొసగిన వేదనమై జనని న్నేహ హస్తము పడినది. ఇప్పుడ. దుఃఖముకన్న సుఖము నూరింతలు. కాని రాజరక్తమా : ఛీ, లీ భక్తిపిపానినియగు కల్లినా, సీవు, ర క్తషిపానిని చేసినది. రఘుపతి : అటులైన బలిదానము నిలిషివేయనిమ్మ. జయనింహ : నిలిపివేయనిమ్ము.

కాదు, కాదు, గురుదేవా నీకు మంచిచెడ్డలు తెలియును. సరళభక్తివిధానము, ఛాస్త్రవిధానముకాదు తమకాంతితో, కండ్లు చూడనేరవు, అందుననే కాంతి ఆకాశము నుండి రాొవలనీయున్నది (ప్రభూ, క్షమింప్పము, క్షమింపుము ఈ దాసుని, ఈ_మూఢుని సాహసమును తమింపుము,

పభూ చెప్పుము. సత్యముగ మహోడేవి రాజరక్తమును కోరు చున్నదా. రఘుపతి ; అయ్యూ, కుమారా, అమ్యూ, కడవటికి నాయెడలనే అవిశ్వానమా జయనీంహ : అవిశ్వాసమా ? ఎన్నడును లేదు. నిన్నువదలిన, నా విశ్వాసము ఎచ్చట నిలువగలదు * వాసుకి శిరచ్యుతమగు వసుధవలె, శూన్యమునుండి _ శకూన్యమునకు దొరలి,

ఉం రవీందుని నాటకాలు వినాశముపొందును, రాజరక్తమును కోరిన, మహామాయా, ఆ రక్తమును నేను తెప్బదను, (ధాతృ్సహత్యమా[త్రము జరుగనివ్వను. రఘుపతి; దేవా ఆజ్ఞ పాపము కానేరదు. జయనింహ ; పుణ్యమైనదానిని నేనే సంపాదించుకొనెదను. రఘుపతి : అటులైన, బిడ్డా, సత్యము చెప్పెదను. (పాణముకన్న అధికముగ నేను నిన్ను పేమించుచున్నాను-.. తల్లికన్న ఎక్కువ మమతతో +కుకాలమునుండి నిన్ను నేను పెంచితిని. విన్ను పోగొట్టుకొనజాలను. జయనింహ: నా గ్రేమచే పావమును సంభవింపనివ్వజాలను నాయెడల్యికేమపై శాపము పడునటుల చేయజాలను. రఘుపతి: మంచిది; మంచిది; ఈ విషయము తర్వాత చూచెదము---రేపు న్ట్‌రము కాగలదు. [ఉభయుల పప్టానము] మందిరము అపర్హా ; పాట ఫ్రా ఓ వురవానీ, ఓవో వురవాసీ ఉవవాసిని, నేను, నిలంబడి ద్వారము ముందు

జయనింహి, ఎచ్చట జయనీంహుడు. ఈ మందిరమున ఎవ్వరును లేరా

ఎవరది ; అచలమూర్తివె నీవు ఇచ్చట నిలచియున్నావా-- మాటలు ఏమీ పలుకక, (వసంచములోని (శేన్టమగు వన్తువుల హరించుచున్నావా ? సేదలమగు మేము దేనికొరశై ఏడ్చుచు, (తోవత్రోవన తిరుగుచు చచ్చుచుందుమో, అది తానేవచ్చి నీ వదములకడ ఆత్మ సమర్పణ కావించును. దానితో నీశెట్టి_ పయోజనము ? లుబ్దుడు ధనిమునువలె, ఏల దానిని మందిరమ్ముకింద రాసులుగచేవి ఉంచుకొ నుచున్నావు ? ఈ దర్శిదృపపంచముయొక్క సర్వ వ్యవహారములనుండి మరుగుపరచి దాచుచున్నాపు.

జయనింహా, ఈ పాషాణురాలు సీ శెట్టి సుఖము నివ్వగలదు, నీవద్ద ఏమి మాటలు చెవ్సగలదు--(ప్రాణష్ప గోవనపాత్రయందు ఏ సాంత్వననుధను ర్యాత్రింబవళ్లు చేర్చిఉంచు

వినర్ణన 43 చున్నవి. చిత్తమున ఉనవనించుచున్న జయనింహా, ఎవరి మూయబడిన ద్వారముకడ కూర్చొనియున్నావు, పాట

ఓ పురవాసీ, ఓహో పురవానీ.

ఉపవావీని, నేను, నిలంబడి ద్వారము ముందు

కనుదాన నుఖోత్సవముల్‌ _పతిసొధమునందు

మధురంబగు వేణురవంబు నిరంతరను విందు.

రఘుపతి (వవేళము రఘుపతి ; ఎవతివే సీవు ఈ మందిరమున. అవర్హా వ. నేను విచ్చమెత్తుకొనుదానను, జయసనంహుడేద్‌ ? రఘునతి : మోసవుదానా, ఇచ్చటనుండి దూరముగ పొమ్ము. దేవి సామీవ్యమునుండి అయనింహాని లాగివేయకోరుచున్నావా, ఉపదేవివై నీవు? అపర్జా: నావలన దేవికి ఎట్టి భయము నా సర్వస్వము (మింగికేయునేమో యని నేనే ఆమెను చూచి భయపడుచున్నాను. (పాడుచు, పాడుచు (వస్థానము)

వలదు నాశే వనస్తుజాలము

ఉండటోనిట అధికకొలము

ఎచటనుండిటు ఎగిరివచ్చితినొ, అటకు ఆడుచు పోదు

కనుడు మీరలు కడుసుఖమ్ముల

నవనవంఐగు నుతృవన్ముల

ఇంట నవ్విక యింతరూడా మ్రానవంతముకాదు. తృతీయదృశ్యము

మందిర సమ్ముఖమాక్షము ౧

జయనింహ . ఆలోచనాడాలములు దు ౨మైపోవుగాక, సందేహములు విచ్చిన్నమైపోనీ. ంతానరకమునకన్న, ఎంత (కూరమైనను, కఠిన మైనను కార్యమే మేలు, కార్యమునకు

టీశీ రవీందుని నాటకాలు అంత మున్నవ్‌, తలంపులకు ఎచ్చటను పొలిమేరలు లేవు-- ఆవిరివలె ఒక్కా నిముసమున వేయిరూవములు దాల్బుచుండును నాలుగువైపుల దారి డొంకల వెదకినకొలది, అవి దాగి, గాన్పించకపోవుచుండును. అనేకములకన్న ఏకము లెన్స, గురుడేవా, సీవు సత్యము, సీ ఆదేశము సత్యము, నీవు కనబరచినదియే సత్యపథము, హత్య పాపముకాదు, (భాతృహత్య పాసముకాదుం రాజహత్య పాపముకాదు ః__.అదే నత్యము, అదే సత్యము. పాపపుణ్యములు లేవు; అదే సత్యము. ఈ ఆలోచనలన్నియు వృధా, ఈ విచారవివేకములన్నియు వృధ. సోదరులారా : మీరంద రెచ్చటికి పోవుచున్నారు ? నిశిప్పురమున తిరునాళ్ళు కౌటోలు-తరుణ రమణీమణుల నాట్యము జరుగునా ? నేనును వచ్చెదను--ఈ ధరతో ఎన్నెన్ని నుఖములు కలవు; తటముల ఒరనిపారు నదీతరంగములవలె, మధుర అంగ ముల నృత్యభంగిమల అందచందములు నల్లడల వెలయుచుండ, నిళ్చింతగ ఆనందనసుఖ మువ అందరును నాల్గుదిశలనుండి పరుగిడుచున్నారు. తన్మయత్వపరచు. కలగానము చెలరేగుచున్నది. హాసములు, వరిహానములు, నర్వ్యత ఉత్సాహవరచుచున్నవి ధరణి శోభయు ఉజ్ఞ్యలమూ్తిరూవమున (ప్రదళ్శిత మగుచున్నది. నేనును వెడలుచున్నాను. పాట

ఏవారు గయికొందురన్నా, నన్నిప్ణు

నమర్పించుకో గోరినాడ ;

మనసున్‌ కరగించి, పనుల కేమర

పించి, కొనిపొండు మీతోకూడ

ఏ అందాల నంతకు అరుగుచుంటితో జగత్‌వథాన మీరు,

వెన్కబడ్డాను నా భారమును మోయుచును నేను

దివారాశత్రములు మీ సుఖపు నవ్వులతీరు

చూచినంతట నా చిత్తము ఎకైట్టులో బౌను

అదో వరదవచ్చి తృటిన్‌ కంధికిం గొట్టునట్లు

కొల్లగొట్టికొనిపొండు నన్‌, తెంచి నాదు యిక్క_ట్లు

వడియుండనిమ్ము నా మనోభారమ.నంతా

యిలువాకిల నీడ ఏ

ఎంవెంత రాకపోకలు, ఏమిటా తిరునాళ్ళు

ఇందరిలో ఎవరున్నారు న న్నెరింగిన వాళ్ళు

ఇంతటీ ప్రడాసమూహములో నన్ను 'పేరు

పెట్టి విలువగల్గినవారెవ్వరున్నారు :-_.-

“వినర్హ్‌న శ్‌ ఓకతూరి నాముంగఅ కామె ఎవరో వచ్చి నిలంబడినన్‌ నగుపెదవుల అరవిచ్చి నేనామెమ చూచినమ్మాత ముహూర్తము లో గుర్తించగలాడ ఏ: దూరమున ఆపర్ల (పవేళించును

అ దెవరు, అవర్హయా : దూరముగ ఏల నిలువదిడియున్నావు? జయనీంహుడు పాట పాడుట నిశ్శబ్దముగ వినుచున్నావా ?

అంతయు మిథ్య, బృహత్‌ _స్రవంచన, అందుననే నవ్వుచున్నాను పాటలు పాడు చున్నాను. అందుననే అదో చూడుము, వట్టిచింతలులేక (ప్రజలు మార్గముల వెంబడి చను చున్నారు అందుననే, చిన్నవిషయములక్తై ఇంత కొతుకహానములు, ఇంత కుతూ హలము, అందుననే ఇంతటికద్దతో యువడీమణులు అలంకరించుకొనుచున్నారు. సత్వ మగునెడల, ఇటుల జరిగియుండెదిదా? నహజముగనే యింతటి ఆనందము ఇచ్చట చెలరేగెడిదా ?

అటులైన, 'వేదనచే విదీర్ణమైన పృథ్వియందు, విశ్వవ్యా ప్తమగు వ్యాకుల్యకందన ములు ఆణగిపోయి, అనంతకాలముగ నిళ్ళబ్దమైపోయెడివి నిక్కముగ మురళి వేదనచే విలపించునెడల, దానినంగీతమున (వక్కలై వీరవమైపోయెడిది.

కనుకనే మిథ్యయనిమే ఇంతటి హాసము ళ్మళానపు అంకమున కూర్చొనియే ఆటలు, వేదన (పక్కన పరుండియే పాటలు. (కూరవ్యాాఘి ఖరనఖములలో శ్రగ్న లొగ్రానియే (వళిదివసపు కర్మకాండలు జశిగిఫోవుచునేయున్నవి. - సత్యమేరై య్యాండిన, ఇటుల జరిగెడిదా:

ఓ ఆవర్ల్హా, నీవును నేనును లేళశమైనను సత్యములు కాము. అది తెలిసికొనియే సుఖముగ నుండుము, విషాదవిస్మయమున మనోహర నేశ్రముల తెంచి ఏల చూచుచు నిలచియున్నావు *" రమ్ము చెలీ, ఇద్దరము కలసి ఖాన్యనభస్థలమున రెండు అఘుమేఘ ఖండములవతె అుపంచమార్గమును చాటి శాశ్వతముగి వెడలిపోదము

రఘువతి _పవేళము రఘుపళి ; జీయనింహా . జయనింపా. నిన్ను గుర్తించ లేకున్నాను. నేను అద్భృష్టవంతుడనై నా మార్గమున దేలి పోవుచున్నాను. మార్గమున వేలకొలది జనులు పోవృచందముననే పోవుచున్నాను. నిలు మని చెప్పుటకు నీ వెవ్వరవు ? నీవు వెడలిపొమ్ము. నేనును పోయెదను,

తీ కవీందుని నాటకొలు రఘుపతి: జయసింహా:

జయనింహ : అదిగో, సమ్ముఖమున సరళనూర్గము పోవుచున్నది --చేకులలో థిక్‌ పాాతతో, వెంట నా చెలి వికుకురాలితో వెడలిపోయెదను.

ఈ (పపంచ రాజమార్గము ఊహింవరాని జటిలమని ఎవరు నుడివిరి? ఎటు వెడలినను, దినావసానమున, జీవితపు అంతిమక్షణమును చేరగలను, ఆచారవిచారముల, తర్కంవితర్మముల జాలములు ఎచ్చటనో అంతర్జానము కాగలవు. ధరణ్‌ అంకమున త్మదమును, వరిశ్రాంతమునగు నరజన్మమును సమర్చించెదను. మూడు, నాలుగుడినముల నా యీ వ్యాపకతను ; మూడు నాలుగుదినముల తప్పిదంప్వుభాంళుల, భయముల, సుఖ దుఃఖముల, కీజహృదయప్ప ఆశల, దుర్చలకావశమున _భప్టము భగ్నము నగు ఈ జీవిత భారములను, గఖీరవిశామ ఆనంతకాలపు హృస్తములలోనికి తిరిగి యిచ్చివే నెదను. ఇదేమో (ప్రపంచము కాశ్త్రవిధులతో, గురువుతో, ఏమి _వయోజనము ?

ప్రభూ. తం్యడ్రీ, గురుదేవా, ఏమి చెప్పితిని ఇంతవరకు న్వప్నములో నుంటిని, ఇదో ఆ మందిరము. ఇదో ఆ మహావబవృక్షవ., అటల, కరిన, దృఢనిష్టరమగు నసత్యముపలఠె సిలిచియున్నది “దేవా, ఏమి చేయవలయునో మరువలేదు. ఇదో చూడుము, (కత్తిని చూస్తి సీ ఆదేళస్మృతి లోపలను, వెలుపలను పదనుపెట్టుచున్నది. (ప్రభూ, ఇంకను ఏవైన ఆ దేశము లున్నవా? రఘుతి : మందిరమునుండీ, ఆ బాలికను దూరమొనర్చుము , మాయావినీ, సీ ఐం్యద తాలము నా శెరుకయే. ఆమెను దూర మొనర్చుము. జయనీంహ ; దూర మొనర్చపలెనా ? నావలెనే నిరుపేద మందిరమున ఆశ్రయము పొందినది. నావలెనే స్నేహితులు లేరు ఆమెకు. అకంటకమగు పుష్సమువలె నిర్రోషము, నిష్పాపము, జృభము, సుందరము, సరళము, కోమలము ; మరియు వేదనచే విలపించు చున్నడి; ఆమెను దూర మొనర్చియే తీరవలయునా ? అట్లనే కావిచచెద గురుదేవా

అవర్ణా వెడలిపొమ్ము. దయావాక్షీిణ్యములు (_సేమన్నేహములు అన్నియి మిథ్యలు, అపర్షా చచ్చిపొమ్ము. (పపంచమున మరేమియు లేకపోయినను దయామయ మగు మృత్యుపున్నది. వెడలిపొమ్ము, అపర్జాం

పర: హా వ

అపర్జ : జియనీంహో : ఈ మందిరమును వదలి నీవు వచ్చివేయము ఇద్దరము వెడలి పోవుదము. జియసింహ : ఇద్దరమును వెడలిపోవుదమూ ఇది న్వన్నము కౌదుకదా ।; ఒకతూరి స్వస్నమున ఈ జగత్తు స్వన్నమని తలంచియుంబిని. కొవ్ఫవనే నుఖముగ సవితిని,

వీనర్ణన 47 పాటలు పాడితిని. కాని ఇది సత్యమే. ఇక సౌఖ్యము నం*తి నెత్తకుము. స్వతం(త్రపు ఆళను చూపింవకుము. సత్యంపు కారాగారమున నేను ఐందిని : రఘుపతి; జయనీంహో తియ్యని తలంపులకు (పొద్దులేదు. అ దాలికను దూరముగ పంపివేయుము. జయనింహ : వెడలిపొమ్ము । అవర్ణాం అపర్డ : ఏల పోవలెను? జయనింహ : ఇది నీ నారీస్వాథిమానమా . అపర్జ ఇంక స్వాభిమాన మేమియున్నది ? జయనింహా : వీ వేదన నా నకల వ్యఖల కన్నను నమస్త గర్వములకన్నను అధికము. నాకు స్వాథిమాన మేమియు ₹దు. జయనింహ : అటులైన నేను పోయెదను. నీవిచ్చట ఉన్నంతకాలము సీ ముఖము నేను చూడణాలను. వెడలిపొమ్ము, అవర్షాం అవర : కర్కశ (బ్రాహ్మణుడా, నీ ాహ్మణత్వము పార్రైపోను। తృదనారిని ; అయినను, నీ బంధనములలో జయనీంహుని బంధింవజాలవని నిన్ను శపించుచున్నాను. [(వస్టానమ్మ] రఘుపతి: బిడ్డా తలయెత్తుము , ఒకసారి మాటలాడుము. (పాణ్యసియుడైనవాడా, (ప్రాణాధికుడా : నా (ప్రాణమున, అగాధనముద్రముపలె, (పేమలేదా? ఇంకను చెప్ప వలెనా ? నేను ఆజన్మ స్నేహితుడనుగానా, రెండు నిమసముల మాయాపాశము భిన్నమె పోయిన, ఇంత శ్లేళమా 2 జయన్‌ంహ ఏ చాలును, _వభూ! ఇక పేమ విషయము చెవ్ప్చకుము. మనమున కర్తవ్యము మాత మున్నది. స్నేహ్మపేసులు తరులతాప్యతపుష్పములవలె ధరణిపై కాన్సించును, వెడలిపోవును. నవనవ న్వప్నములవలె శుష్కించి అదృశ్య మెైపోవును. క్రింద, అనంతహృదయభారసమముగ, శష్క్ట, కరిన పాషాణపంకక్తి శాళ్ళోతముగ నుండును. [(వస్థానము] రఘువతి . జయనింహా, ఎన్నోమిషలతో, ళక్తులతో ప్రయత్నించినను నీ భావమును నేను లేళశమైన (గహించలేకున్నాను. [వ్రస్థానమ]

48 రవీంద్రుని నటకొలు చతురద్సశ, ర్‌ ల్ట శెట్టి ము మందిర (పాంగణము -- జనులు గణేష్‌ ; ఈసారి తిరునాళ్ళకు అంతమంది (ప్రజలు రాలేదు. అ్యకూరుడు : ఈమార మరి ఎల్లా వస్తావ ఎపష్కువమంది ప్రజలు, ఇదేమో హిందువుల పరిపాలనగా వేదుగా ; ఇదేవో తుకకోళ్ళ (భుత్వంగా మాి౨పోయింది :ః రాణిగారి బలి కూడ ఆఅపదిడింది. ఇక తిరునాళ్ళు (ప్రజలను రమ్మంటే, ఎవరు వస్తారు? కాను: అన్నా, రాజుకు ఇంతమా్యతం బుద్ధికూడా లేకపోయిందిరా, ఏదైనా భూతం వట్లిందేమో : డా అక్రూరుడు: ఏదైనా పట్టియంటే, సాహెదుల భూతమే పట్టిఉండాలి, లేకపోతే బలిని ఎందుకు ఎగరగొ కేస్తారు. గజణేష్‌ : కాని ఏమెనాచెప్పు, ఈ రాజ్యానికి ఇక శుభము లేదు. కాను; పృరోహితస్వామి స్వయముగ చెప్పివేసినాడు, మూడునెలల్లోపల మహోజాడ్యా లతో దేశము నాశనమైపోతుందని. హోరు; మూడునెల లెందువురా, ఇప్పుడు చూచేరకంగాఉం'పే, మూడ.దినాలుకూడా పట్టదు చూడరా, మా మాధవుకు రెండున్నర సంవత్సరాలనుంచి జబ్బుతో మంచములో వడి .ఉండినాడు ; కొని బతికే ఉండినాడు. బలిని నిలిసివేళారో లేదో, వాడు అమాంతంగా సీలుక్కుపోయాడు. అృకూరుడు ౯ లేదురా, వోడు చచ్చి మూడునెలలైందిరా హోర; మూడునెలలైందో, లేదోలే, కొని ఈఏదే చచ్చిపోయినమాట నిజమేకదా . ఇొంతమణి :' ఒరే, అదెందుకు, మా బాపకొడుకు చచ్చీపోతాడని ఎవరు అనుక్షున్నారు , మూకునాళ్ళ జ్వరొము. వైద్యుని మూత్ర లోపలికి పోయిందో లేదో, కణ్ళు తేలవేశాడు. గణేష్‌ : మొన్న మొన్న మా ఊరి ప్రక్క ఊళ్ళో పెప్పు అంటుకున్నది ఒక్క గుడి నెన్నా కుదురుగ్గాలేదు. అన్నీ బూడిదై పోయినాయి, ఎన్సుడూ కొలేదు ఈతూరి రైతుల నొసట ఏమిరానిందో ఎవరికి తెల్పు, స హోద?. ఆదుగోరో, రాజు వస్తున్నాడు, పొద్దున్నే ఇటువంటి రాజుమొకి..) చూదాము; ఈ వేళ ఎట్ల్టాగ గడన్తదో, పో, పా, ఇక్కడనుంచి జరిగిపోతాము. [అందరు (పస్థానము]

వీపర్లన త్రీ చంద్రపాలుడు, గో విందమాణిక్యుల (ప్రవేశము

చంద్రపాలుడు : మహారాశా, మిక్కిలి జాగరూకతతో నుండుము. నార్లావెపుల కిన్నుల, చెవుల తెరచియున్నాను, రాజుయొక్క మంచిచెడ్డలు ఏవీయు నాకడ మరుగువడ శజాలవ్ఫ. మహారాజా, నీ పాణహత్యకొరక్తి గుప్త అలోచనలు జరుగుచుండుట స్వయ ముగ వింటిని. గోవిందమాణిక్య : (పాణహత్య : ఎవరు చేయుదురు ? చంటద్రపాలుడు వి. చెప్పుటకు సం దేహించుచున్నాను. సత్యమగు కత్తికన్న, నిష్టరమగు వార్త అధికమగు వేదనను రాజహ్బాదయమున కలిగించునే మోయని భయమగుచున్నది, గోవిందమాణిక్య 2 నిన్సంకోచముగ చెప్పుము. అట్టి ఆఘాతమును సహించుటనై రాజ హృదయము సదా ఆయతత్తముగనే యున్నది. ఇట్టి ఆలోచనలు ఎవరు చేయుచున్నారు ? చంద్రపాలుడు : యువరాణు- నత్యతరాయలు. ” న. గోవిందమాజణీక్య : నక్షత్ర? చర్మదపాలుడి. : స్వకిర్ణములతో వింటిని, మహారాజా. రఘుపతి, యువరాజు గోవన ముగ మందిరమున కలని, అన్ని విషయముల వ్రిరపరచుకొనిరి, గోవిందమాజిక్య : ఆజన్మఐంధముల (తెంచుటకు, రెండు నిముసములలో న్టిరవరచి వేసీరా? అయ్యా, విధీః చంద్రపాలుడు : దేవతకడకు ని రక్తమును తెచ్చియిచ్చుటకు, గోవిందమాణిక్య : 'దేవతకడకా ! ఆటులైన నక్ష్మతుని దోషము లేదు. దేవతపేరున మానవులు మానవత్వమును పోగొట్టుకొ నెదరని తెలినికొంటిని భయములేదు, పొమ్ము నీ పనికి నీవు పొమ్ము. నేను సావధానముగ నుందెదను.

రక్తముకాదు, పువ్వుల తెచ్చితిని. మహాదేవీ, భ్తిమాతమే, హింసకాదు, భీభత్స పరచు భీషణ స్యన్నము కాదు.

తల్లీ, అనినీ, ఈ జగక్తున దుర్చలులు మీక్కుటముగ అసహాయులు, చాహుఐలమే మిక్కిలి నిష్టరము, స్వార్థము మిక్కిలి [కూరము, రోభము మిక్కిలి దారుణము; అజ్ఞానము మిక్కిలి అంధము, గర్వము జంకు గొంకులు లేక తుదుల కాళ్ళకింద నలిపి, నులిమివేయుచు. వెడలుచుండును. న్నేహము, (పేమ కీణవృంతముల (వేలాడుచుండు చోటున, స్యార్టస్పర్శిచే ఒక్క నిముసములో ఉఃడిపడిపోవృచుండు ను

తే

కం రవీంద్రుని నాటకాలు

తల్లీ, నీవును ఖడ్ల మెతత్తిన, నాలుక చాచిన, అంతయు అంధకార మగును. ఇక సోదరుడు పోదరుడుగా నుండజాలడు, వతియెడల సతి హానియగును. బంధువుఠే శ్యతువు అయ్యెదరు, మానవవాన గృహములు కోణితమున పంకిల మగును. హింసయే పుణ్యమగును, దయ నిర్వానత మగును.

ఇక వలదు. ఇక వలదు, ఛద్మ వేషము వదలుము. ఇంకను సమయముకాలేదా ? ఇప్పటికిని వీ (పళయరూవము మిగిలి ఉండవలయునా ? ఇదో నానల్లావెపులనుఎడి, నా శిరస్సునుద్దేశించి వేచియున్న ఖగ్గములన్నియు, మాతా, సీ చకుర్చుజములనుండియే.నా ? అటుల కాగలదా? అశ్లు కానిమ్ము. బహుళా, నా రక్తపాతముచే హింసొనలము ఆరి పోగలదు కాటోలు, ఇంతటి హింసను ధరణి సహింపజాందు.

రాజహత్య : సోదరులచే సోదరహత్య ? నకల (ప్రజల హృదయములయందు వేదన తగులగలడు సకల సోదరుల ప్రాణములు భోరున ఏడ్వగలవు, నా రక్రముచే హింసయొక్క మాతృ వేషము కదముట్టగలదు, రాక్షసి ఆకారము (పకాశింపగలదు. ఇది సీ దయావిధానమేమయైన, ఆటులనే కానియ్యు.

జయసింహువి ,ప్రపేశము జయసింహ , చండీ, చెప్పుము ; నిజముగ రాజకక్తము కావలెనా ? ఇప్పుడే చెవ్చము, పీ నోటితోనే చెప్పుము, మానవభాషలో చెవ్చుము, వెంటనే చెప్పుము, నిజముగ రాజర కము కావలెనా ? నేవధ్యమున : కావలెను. జయనీంహ : అటుభైన మహారాజా,నీ ఇష్టదేవతల 'పార్టనల పూర్తిచేయుము. సీకొలము నమీపించినది. గోవిందమాణీక్య ; ఏమయ్యెను జయనింహా . జయనింహ : నిజకర్ణములతో వీవు వినలేదా? నిజముగ రొజరక్రము కావలెనాయసి అడిగితిని. దేవి స్వయముగ * కావలెను * అని చెప్పినది. గోవిందమాణిక్య : దేవి కాదు జయసింహా, వెనుకనుండి రఘుపతి చెప్పెను. పరిచిత మగు స్వంము క్‌ జయనంహ : చెప్పినది రఘుపతియా ? వెనుకనుండియా ? వలదు, వలదు, ఇక వలదు. శేవలము సంక్షయములనుండి నంళయములకు దుముకుచుండజాలను. తీరమునకు రాగానే, ఎవరో నన్ను తిరిగి లోతుగనున్న (పవాహములోనికి నెట్టుచున్నట్లున్నది. అదే అవిశ్వాన మను దైత్యుడు. ఇక వలదు. గురువు కాసీ, దేవికాని, ఇదేమిటి; కత్తిని కిందవడ వేయును

పువ్వుల గైకొనుము తల్లీ, తీవికొనుము తల్లీ, పువ్వుల తీనకొనుము తల్లీ పదముల తాకెదను, నీ కానుక కేవలము పువ్వులతో నే కానిమ్ము. ఇక రర్తము వద్దమ్మా : ఇక్‌ రక్తము వద్దు. ఇవికూడ రక్రమువలె ఎ్యరగనున్నవమ్మా, ఈళకెండు దాసాని పువ్వులు. విడ్డలర కపొతముచే, వాధనడుచున్న భూదేవి (పేమవేదనవలె, వృథ్వయొక్క మాతృవకమును, చీల్చుకొని లేచి వికసించినవి. హించి తీరవలయును, వీనిని సీవు గ్రహించి తీరవలయును. నీ రోషమునకు నేను వెరచుటలేదు. రక్తమును ఇన్వమం. నీ కండ్లను వ్మరచేయుచున్నావా ! నీ ఖఇడమును ఎత్తుము; నీ శృశానదళముల తెమ్ము. నేను మాాతము భయపడను.

[గోవిందమాణిక్యుని _వ్రస్టానము]

అయ్యో : ఇదేమాయెను. దేవి శ గురువు--మరిఉన్న సర్వస్వము ఒక్కాకణ

ములో త్యజించితినే : ఇక జగతిలో మిగిలినదేది ? రఘువతి [వవేశము రఘుపతి : అంతయు వింటిని. అంతయు చెడిపోయెను. ఒరే కృతఘ్నుడా । ఏమి జీనిళివిరా : బియనీంహా . యభూ శిక్షీంచుము. రముపెతి : అంతయు ధ్వంనము చేనితివి. (వ్రాహ్మాణశాపమును నగముమార్గమునుండి మరల్చి వేనితివి+ గురువాక్యము నుల్లంఘించితివి. దేవి ఆ దేశమును వ్యర్థ మొనర్చితివి. నీ బుద్దినే అన్నిటికన్న అధికమైనదానిగ చేసితివి. ఆజన్మ వ్యుపేమబుణమును ఈశరీతిగ 0

గదా నీ్‌వు తీర్చునది ? బజయనీంహ : తర్మడీ. + నొసగుము. రఘుపతి, ఎట్టికిత నొసగగలను = జయనింహ ౯ పాణళితను, రఘుపతి : కాదు, దానికన్న గురుళిక్ష కావలను. దేవి చరణముల స్పర్శింపుము. జయనింహా ? స్పర్శించితిని. రఘుపతి: పలుకుము, నేను గ్రావణ అమావాస్యనాటికి దేవి చరణములకు రాజర కము తెచ్చియిచ్చెద £ జయసింహ ; నశ్‌ను శ్రావణ ఆఅమావాస్యనాటికి దేవి చరణములకు రాజర కమును తెచ్చి యిచ్చెద, రఘుపతి పొమ్ము.

లో తృతీయ అంకము యథనుదృ వ్య ము వముందిరము కొంతమంది (ప్రజలు, రఘుపతి, జయనింహులు రఘుసతి : మీరందరు ఇచ్చటికేల వచ్చితిరి? అందరు ; మేము అమ్మవారిదర్శనంకోసం వచ్చాం. రఘువతి : నిజమే, దర్శ్గనముకోసము వచ్చితిరా? మీకింకా రెండుకళ్లు ఉండడపు మీ అబ్బలపుణ్యము. అమ్మవారు ఎక్కడ. అమ్మవారు ఈ రాజ్యమును వదలి వెళ్ళి పోయినది- అందరు; ఎంతటి ఆపత్తు £ ఇదేమి మాట. స్వామి, మేమేమి చేశాము? నిస్తారిణి: మా చెల్లెలి బిడ్డకు జబ్బుగా ఉండింది. అందుకని కొన్నిదినాలు ఎూజచేయ డానికి రా లేకపోతిని. గోవర్ధన ఏ. నేను రెండుపొకేళ్ళును అమ్మవారికి ఇస్తామనే అనేక దినములుగి అను కొంటున్నాను. ఇంతలోకే రాజు బలిని ఆసివేశాడు. నేనేమి చేనేని? హోత; ఇడుగో మా గన్టమాదనుడు మొక్కుకొని, చెల్లుబడి చేయలేదు, కాని అమ్మ వారుకూడ వాడికి తగిన కా న్లిచేసింది. వాడి పి _త్తకోశం "పెరిగి మధ్రెలమాదిరి అయిపో యింది. నేటికి ఆరుమాసాలనుంచి మంచంలో పడివుండాడు. మంచిదే అయింది. వాడు మనకు అప్పుసొప్పు యిచ్చేవాడని, తల్లిని మోసం చేయడమా . అ(కూర : ఒరేయి ఊరుకోండిరా, ఊరక అల్లరిచేయకండి. అయ్యా, స్వామీ, అమ్మ వారు ఎందుకు వెళ్ళిపోయింది ? మేమేమి తవ్పుచేశాము ? రఘుసతి ; అమ్మవారికొరకు ఒక్కదొట్టు నెత్తురు ఇవ్వలేకపోతిరే, ఇదేకదూ మీభక్తి చాలమంది; రాజుగారి ఆజ్ఞి మే మేమి చేసేది

విసర్జన క్‌ రఘుపతి వ రాజు ఎవడు? తల్లి నింహాననము, అయికే రాజు నింహాననమునకు ్రిందనా: అయితే, ఈ తల్లిలేని దేళంలో, మీరాజుతో నే ఊ రేగండి. చూస్తాము మీ రాజు ఎట్లా రక్షించునోం [అందరూ గొణగొణమని వారిలోవారు మాట్లాడుదురు] అ్మకూర : ఊరుకోండిరా. బిడ్డలు తప్పుచేస్తే, తల్లి దండించాలగాని, ఒకేసారి వదలి పోవడం తల్లికి తగినననేనా ? చెవ్చండి, ఏమిచేస్తే, తల్లి తిరిగివస్తుంది. రఘుపతి; మీ రాజు రొజ్యమువదలి వెళ్ళిననాడు, తల్లి ఈ రాజ్యములో అడుగు పెట్టును. [మౌనముగ ఓకరొకర్తు ముఖములు చూచుకొందురు] రఘువలి; ఇదో మీరు చూడండి. ఇట్లారండి. అనేక పప్రాంతములనుండి ఎక్కువ ఆకతో అమ్మవారిని చూచుటకు వచ్చితిరి, ఒకసారి ఇట్లా చూడండి. [మందిర ద్వాతోర్దాటన. (వతిమ వళ్ళాద్భాగము కాననగును] అందరు ! అదేమిటి? అమ్మవారి ముఖము స పక్కన; అ్యకూర ః ఒరే, తలి సెడమొగము పెట్టిందిరా. అందరు; తల్లీ తిరిగి నిలబడవమ్మా తల్లీ, తిరిగి నిలబడు. ఒక్కసారి తిరిగి నిలబడు. తలి ఏది, తల్లి ఏది? మేము నిన్ను తిరిగి తెస్తాము అమ్మా మేము నిన్ను వదలము. మాకు మా రాజు వద్దు. రాజు పోతేపోనీ, చవ్తేచావనీ. జయనింహ 2 (రముపతివద్దకు వచ్చి) (ప్రభూ * నేను ఒక్కమాట కూడ పలుకకూడదా ? రఘుపతి గ సలుకకూడదు. జయనీంహా : సనందేహమునకు ఎట్టి కారణము లేదా? రఘునతి : లేదు. జయనీంహ : అంతయు నమ్మియే తీరవలయునా. రఘుపతి ; అవును [అవర్ష (ప్ర వేళము] అపర్ణ : (వకవ వచ్చి) జయిసింహా, రమ్ము జయనింహి, ఈ మందిరమును వదలి శఘముగ రమ్ము.

క్‌ి రవీం(డుని నాటకాలు జయనీంవా : వతక్ష్సము (బద్దలగుచున్నది. (రఘువతి, ఆవర్డ, జయసింహంల స్థానము] లా థు రాజు వ్రవేశించును

(వజలు 2: మహారాజా, రక్షింపుము మమ్ము రకింపుము, తల్లిని తిరిగి వచ్చేటట్లు చేయండి. గోవిందమాణిక్య : _ విడ్డలారా, వినుడు. తల్లిని తిరిగి తెచ్చుటయే నా హృదయపూర్వక మగు అభిలాష, (ప్రజలు: మహారాజుకు డై! మహారాజుకు తైః: గోవిందమాణిక్య : ఒకతూరి మిస్ముల అడిగెదను, మీరు తల్లిగర్భమున జనించలేదా ? తల్లులారా, మాతృవ్నేహసుధను మీ కోమలహృదయముల మీరు ఆనుభవించినవారలే.

చెవ్ప్చండి చూస్తాను. తల్రిలేదా : అన్నిటికన్న మాతృప్రేమ పవిత్రము, [పాచీ నము; సృష్టియొక్క తొలికణముననే, మాతృ్యపేమ మాత్రము ఒంటరిగ మేల్కొని, లేచి కూర్చుండి తరుణవిశ్వమును ఒడిలో గైకొని తన న్మేతములతో చూచుచుండెను.

నేడును ఆ పురాతన మాతృప్రేమ ధెర్యమూర్తియై నిలిచియున్నది. ఎన్నెన్ని ఉవ్మదవముల, ఎన్నిళోకముల, ఏన్నివ్యథల, ఎన్ని అనాదరముల నహించినది కండ ఎదుటనే అన్నదమ్ములలో ఎంత రదక్తపాతము, ఎంత నిష్టరత, ఎంత అవిశ్వాసము : నోట మాటలేక వేదనను సహించియు, దుర్చలులకొరకు ఒడిచాచి, నిరపాయులగువారిశై నమ స్తహృదయమును నమర్పించి, తల్లి ఇన్చటికి కూర్చొనియున్నది. ఆ పరిమితిలేని యేమ, అనాథ్యపసంచమును చిరమాతృహీన మొనర్చి వెడలునంతటి అసరాధము మనమేమి చేవితిమి ? బిడ్డలారా, తల్లులారా చెప్పుడు, నిర్భయముగ చెవ్చుడు, అంతటి అపరాధమును చేనీతిమా? కొందరు ; తల్లిపూజను నిషేధించితివి. తల్లి బలి ఆగిపోయెను. గోవిందమాణిక్య : బలిని నిషేధించితిని ; ఆ ఆ(గ్రహముననా విముఖయగుట ; మహా జాడ్యములు, దుర్శిక్షములు, అనావృష్టులు, అగ్నిదహూనములు, రక్తపాతములు కలుగు చుండుట ,

మన తల్లి అటునంటి తల్లిచేనా ? అనుక్షణము క్షీణ?వవునకు స్తన్యమిచ్చి, (బతి కించి పాలించు తల్లి, ఆ బిడ్డ రక్తపానపు ఆళతోనా, యింత (పేమ చూపించుట ఇట్టీ మాతృ అవమానమునకు మనమున స్థానమొసగిననాడు, అజన్మ మాతృ్యపేమ స్మృతిలో వినకిత వేదన తగుభలేదా

వినర్జీన క్‌5 తల్లి ముఖము మనస్సునకు రాలేదా? రక్తము కావఠె, రక్తము కావలెనని శల్లి గర్జించుచున్నదా ? నిస్స్పహాయ దుర్చలములగు జీవములు (ప్రాణథయమున గజగజ వణకి ష్రోవలయునా... దయాహీనులగు శ్రీవురుషులు రక్తమత్తతతో చిందులు (శ్రొక్కుటయా 1 ఇదంతయు తల్లికీ సంబంధించినదేనా ? బిడ్డలారా ! ఇదేనా మన తల్లియొక్క- యేమపు చితము. ప్రజలు: మూర్డులము మేము, మాకేమీ బోధవడదు. గోవిందమాణిక్య 2 బోదవడదా : ఏదియు తెలియజాలని రెండునాళ్ళ బిడ్ణకూడ తల్లిని శెలినికొనునే ।! భయముకలిగిన తల్లివద్ద భయములేదని, ఆకలిగొన్న మాతృ స్రనములలో క్షీరము లున్నవని, నొప్పిగలిగిన తల్లిముఖము చూచి యేడ్చుటకును సహితము ఆ బిడ్డకు తెలియనే 1

తల్లిని మరచిపోవునంతటి ఏమరుపాటున, (భ్రాంతిలో ఉన్నారా :; మీరలు. మాళ దయామయి అని శెలినికొనలేకపోతిరా: జీవజననిపూజి జీవర_క్తముతో కాదు, (పేమతో నని శెలినికొనజాలకపోతిరా ? భయమున్నచోట్ల తల్లిలేదని, హింసగలతాపవున మాత లేదని, రక్తము కారుచోట తల్లి కన్నిరును కార్చునని తెలినికొనలేకపోతీరా ?

ఓ బిడ్డలారా 1 తల్లి ముఖమున ఎంత “వేదన, ఎంత విలపించు దయను కాంచిలతినో, కరుణాయుతమై. తళతళ మెరయు ఆమె న్మేతములలో ఎంత తిరస్కారపూరితమైన దూషణను తిలకించితినో, మీశెట్లు జూపగలను ? నేనే చూపగలిగితినేని, ఆ కణముననే మన తల్లిని మన తల్లియేయని మీరు శెలినికొ నెడివారలు.

దయానయి మండదిరద్వార ముకడకు, మాతృసింహాననమునుండి దిగి కళంకచిహ్న ములను అ(ుజలములతో కిడిగి తుడిచివేయుటకు దీన వేషమున రాగా, నా అపరాధముచే ఠోషపూలికమై తల్లి నిష్కఏమించినదని మీరు అభిప్రాయపడ.చున్నారే ॥

అవర్ణ (ప్రవేశించును వజలు: నివే గమనించి చూడుము, విడ్డ్ణలపై తల్లి విముఖమయైయుండుట, ఆపర్‌ £ (మందిరద్వారముపై నెక్కి తల్లి విముఖ యాయెను ! రమ్ము తల్లీ మేము ణి చూచునట్లా ఎదురుగా ఒకళూరి రమ్ము మాళా 1 (వళమను (త్రిప్పి) ఇదో చూడుడు, తల్లి ముఖమును (తిప్పినది. అందక: తల్లి లిరిగినది జయము, జయము, మాళా; జయము. [అందరూ కలని పాడెదరు] నిలువజాలకషోశీవమ్మా నిలవజాలకపోతివి

వ్‌6 రవీం[ద్రుని నాటకాలు ఒడిలోని బిడ్డల వదలజాలకపోతివి దోషముల్‌ తండోపతండం బులను సల్చినవారము క్షణిక రోషము కలిగియుంటివి కడకు మోనును (త్రిస్పి మాకున్‌ అఆభయపాదము అవలకున్‌తీ యంగజాలక్రపోతివి ని, [అందరి (వస్టానము] జయనింహ, రఘుపషతుల (ప్రవేశము జయసింహ ; సత్యము చెప్పుము, (ప్రభూ, నీదేనా ఈ పని? రఘుపతి; సత్యమేల చెప్పనేరను? నత్యము వచింస వెరచువాడనుకాన. ఇది నా పనీయే, ప్రతిమ ముఖమును శతిప్పినడి నేనే, ఏమి చెప్పదలచితినో చెప్పుము. గురువుకు గురువై నావు, సీపు నన్నేమి దూషింసపలయునో డూషింపుము, ఏమి ఉపదేశదు చేయపలయునో చేయుము జయసింహ ; నాకు చెప్పుట కేమియు లేదు. రఘుపతి ; ఏమియునులేదా? నన్నడుగుట శెట్టి _పశ్నయు లేదా? మనమున సండేజాము జన్మించిన దాని మీమాంనవై గురుఉవదేశమును కోరవా? ఓపహో, ఇంత దూరమె పోతివా? మనస్సున ఇంతటి విచ్చేదము ఘటించెనా : మూఢుడా, వినుము సత్యముగ దేవి విముఖ మాయెను, కాని అట్లని ప్రతిమ ముఖము తిరుగజాలదు. మందిరమున మనము జరిపించు రక్తపాతమును దేవి పానము చేయును, కొని పతిమాముఖమునకు ఆ రక్తము ఎక్కజాలదు. దేవత అసంతృప్తి (వకిమాముఖమున కనదిడజాలదు. కాన మూర్జులప తెలియపరచుఇటుల ? కంత్లు చూడనేరని వస్తువుల చూచుటకు కంట్లు కోరుచుండును, అందుననే మిథ్యకో నత్యమును తెలియవరచవలెను. మూర్జా, నీ, నా హస్తములలో సత్యము లేదు. సత్య (వతిమ సత్యముకాదు, మాటలు సత్యములు కౌవు, (వాయబడినవియు సత్యములు కావు- మూర్తి సత్యముకాదు. చింతలు సత్యములు కావు సత్యము ఎచ్చట నున్నది? అది ఎవరికిని తెలియదు. ఎవరును దానిని సొందనేరరు. ఆ సత్యమే కోటిమిథ్యారూపముల నాలుగువైపుల (బద్దలై పడియున్నది. ఆండు ననే సత్యము మహామాద్లు యను నామమున్లు వహించుచున్నది ; దాని అర్ధము మహా

విసర్దన వ్‌7 మిధ్య యని, సత్యమను మహారాజు రాజి అంతఈవురమున కూర్చొనియుండును. శత మిథ్యలు దాని (ప్రతినిధులై, నల్ల్గడల ఆధివత్యము చెలాయించుచుండును,

తలపై చేతులుపెట్టకొని కూర్చొని మరల మరల ఆలోచించుము. శాకు అనేక పనులున్నవి. (పజల మనన్సులు మరల తిరిగిపోయిననవి. జయనింహ ; ఏ తరంగము తీరమునకు కొనితిచ్చునో, అదే &8గ అగాధమధ్యమునకు లాగికొనిపోవును. సత్యము లేదు, సత్యము లేదు, నత్యము లేదు. అంతయు మిథ్య, మిథ్య, మిథ్య దేవి (ప్రతిమలో లేదు; మరి ఎచ్చట నున్నది? ఎచ్చటను ఆమె లేదు. చేవి లేదు. మిథ్యవగు సీవు ధన్యవు, ధనృపు, ధన్యవు. ద్వితీయదృ శ్య్ము

(పాసాదకత్యము--- కోవిందమాణిక్య, చంద్రపాలుడి.

చం్మద్రఫాలుడు 2 (ప్రజలు క్యటలు పన్నుచున్నారు. మొగల్‌ 'నేనాపతి ఆస్సాంవైపు యుద్ధమున కై వెడలెను. దగ్గరనేయున్నాడు, మూడు నాల్గుడినముల [వయాణములోనే. నిన్ను నింహాననవంనుండి దూర మొనర్చుటవై మొగల్‌ సేనాపతికి ప్రజలు న రమానమును పం'పెదరట : కోవిందమాబణీక్య న. నన్ను దూరమొనర్భుటకా ? నాయెడ ఇంత అసంతృవ్రియా ? చందపాలుడు ; మహారాజా ఈ నేవకుని అనునయమును మన్నించుము ఈ కరిన (ప్రజలకు పశుర క్ర్తము అంత (ప్రీతికరమైన, వారికి పశువుల నిమ్ము. వారి రాక్షస్మప్రవృత్తి పజువలమీదనే పోనిమ్ము.

ఎన్సుడు ఏమి జరుగునో యవి సర్వదా భయమగుచున్నది.

గ్లోనిందమాణిక్య : భయమగుచున్నదని తెలియును, చం్యదపాలా, రాజకార్య ముల భయముగలదని తెలియును. ఈ అపార జలరాశియందు సుడిగుండములు మెండుగ నున్నను, తరణి తీరమునకు కొనిపోవలనిదే.యున్నది. _వజలదూత మొగలులకడకు పోయెనా ? చంద్రపాలుడు : ఇంతలో పోయియుండును. గోవిందమాణ్‌క్య ; చం్మదపాలా, నీవును వెడలుసు, మొగలుల శివిరముకడ, దగర దగ్గరగా ఉండి, ఎన్సుడు ఏమి జరుగుచుండునో, వార్తల పంపుచుండుము.

టీ!

క్‌ి రవీం్యదుని నాటకాలు చంద్రపాలుము ; మహారాజా, ఇచ్చట జాగరూకతతో నుండుము, (పభూ లోవల, బియటను శత్రువులు గలరు.

చందపాలుని (వస్టానము, గుణవతి (ప్రవేశము గోవిందమాణీక్య : (ప్రియా, ఈ (ప్రవంచము మిగుల శుష్కము, మిగుల శూన్యము గదా। లోనల, బయటను కతువులు, నీవు వచ్చి క్షణకాలము నవ్వుచు నిలువబడుము; (యేమతో నా ముఖమువైవు చూడుము.

'ఘోరనిశీధపు శరో[ప్రాంతమున, నిర్నిమేషచంగదునిమాడ్కి, పీేమరహిత అంధ కారముల, కుతంత్రముల, వివధల, విద్వేషములన్నిటిప్రైనను నీవు ఆవిరృవింపుము. పాజేళ్వరి, ఏల నిరుత్తరవయి నిలచియున్నావు? అపరాధ విచారణములకు ఇదియేనా తరుణము ? మరణోన్ముఖుడగువాని తృషార్తహృదయము ఎడారియందు. జిలములకోర, సుధాప్యాత్రను హస్తముల నిడి అతని దప్పికను తీర్చకనే వెడలిపోయెదవా

[గుణవతి _వస్ట్థానము] వెడలిపోయెను. అయో, నా భరింపరాని జీవిశము నత్యత్రరాయలు (ప్రవేశము నత్ష్మత్రరాయలు : (స్వగతమ్సు ఎచ్చటికి పోయినను, అందరును ““ రాజువయ్యెదవా, రాజువయ్యెదవా? ' అని అనుచున్నారు. ఇడి "పెద ఆశ్చర్యకర వ్యవహారముగ నున్న, ఒంటరిగ కూర్చొనియున్నను, రాజువయ్యెదవా, రాజువయ్యెదవా, యని ఎవరో అడుగు చున్నట్లు వినుచుందును. రాజువళయ్యెదవా, రాజువయ్యెదవా యని మ్యాతము పలుకగల శెండు రామచిలుకలు నా చెవులలో నివాసముచేయుచున్నవా యనునట్లుండును. మంచిదే అట్లనే ఆయ్యెదను కాని, నాయనా, రాజరక్తమును మీరు తెచ్చియిస్తారా ? గోవిందమాణిక్య ; నక్షత _ (నక్షత నివ్వెరపడిపోవును నక్షత్ర: నన్ను నీవు చంపెదవా? చెప్పుము, సత్యము చెప్పుము, నన్ను చంపెదవా? అహర్నిశలు ఈ విషయమే వీ హృదయమున తాండవమాడుచున్నదా ? ఈ విషయమును మనస్సున ఉంచుకొనియేనా నాతో నవ్వుచు మాట్లాడుచున్నావా, పాదముల (పణామముల చేయు చున్నావా, నా యాశీర్వాదముల (గ్రహించుచున్నావా? మధ్యాహ్నభోజనవేళల (పక్క (వక్క కూర్చొని నాతో భోజనముచేయటయు, ఈ మాటను మనస్సున ఉంచుకొనియేనా ? గుండెలో కత్తితో పొడిచెదవా? సోదరా సీ చరణములు తొలుదొలుత ఈ కరిన మృర్త్యభూమిపై అడుగిడినపుడే, నా ఈ వక్షమున నిన్ను అదిమి ఎత్తుకొంటిని. జనని సీ 9రముపై తుదిసారి (పేమహ స్తమునుంచి, ధరాధామమును కూన్యమొనళర్చి వెడలిన

విసర్జన క్‌ి నాడు, నిన్ను ఈ వతక్తమునకు ఆదిమి ఎక్తుకొంటిని.... నేడు అట్లీ సనీపే ఆ వషముననే కత్తితో పొడిచెదవా ?

పితృవితామహుంలనుండి (పవహించుచు వచ్చి చిరదినములుగ సోదరుల నాళనాళముల యందు (నవించి, మన ఇద్దరి ఛశిరములలో పారుచున్న రక్తధారను, నేడు ఆ నాళముల ఛిన్నమొనర్చి భూతలమున వళ్షింవజే నెదవా? ఇదో ద్వారమును మూనివేయచున్నాను, ఇదో నా కరవాలము, నా అనాచ్చాదిత వక్షమున నీ మనన్సులోని అభిలాషలు పూరమగు

ణి

నక్ష్యత్రరాయలు ; కమింపును, అన్నా క్షమింపుము. గోవిందమాణిక్య ; రావత్సా: తిరిగి రా ఈ వక్షమునకు తిరిగిరమ్ము. శ్షమించమని కోరుచున్నావా? ఈ మాట విన్నతోడనే కమించుట పూ ర్తి ఆయెను. నిన్ను కమించుటకు నేను అళ క్తుడను నక్షతరాయలు వ ఈ దుర్పోధన రఘుపతిది. అతని బారినుండి నన్ను రకీంచుము, శోనవిందమాణీక్య; వక్చా, నీకు ఎట్టి భయమును లేదు. తృ పీయదృ శ ము

అుతఃపురమున గది గుణవతి; అటుల కొలేదు. కొన్నినాళ్ళు కఠినముగ నుండిన, కేమ తృపచేతనే లొంగివచ్చునరి ఆశించితిని, ఇంతబి అహంకారము మనమున (పదలియుండెను.. పెడ ముఖము పెట్టియుంటిని, మాటలాడకుంటిని, కంటతడి పెట్టక నిలిచికిని, కేవల జన్యం తోషమున నిర్లత్యమున అళద్దతో కొన్నినాళ్లు గడిపితిని. న్రీల రోషము వృరుషులకడ, శోభామయమే యగును అది రత్నడీష్తివలెనే వెచ్చదనములేనిదని వినియన్నాను. విల అట్టిశోల :

ఈ రోషము వ్యజొయుధమువలి తీవమైయుండిన, (షాసాదముపై పడెడిది, రాజ నుషుస్తిని భగ్న మొన ర్చెడిది, రాజ అహంకారిముల చూర్ణ మొనర్చెడిది, రాజమహిమను పూర్ణ మొన ర్చెడిది,

నేను రాజిననెడి మిథ్యావిశ్వాసమును ఏల కలగజేనితివి ఓ హృదయాథీశ్వరీ 1 ఇట్టి నం్యతమును ఆన్నుదినము నా కర్ణములలో ఏల ధ్యనింపనిచ్చితివి నేను రాజుచే కొన

60 రవీం్యదుని నాటకాలు వడిన్‌ బానిసను, అతని దానినిమాత్రమే రాజినికొను అని నాకేల రెలుపకపోతివి ? అట్లు తిలివియుండిన, నేడ. హరాత్తుగ సంభవించిన ఈ ఆఘాతమును, ఈ సతనమును సపింప వలనివచ్చెడిదికాదు. (ధవుని (ప్రవేశము

ఎక్కడికి పోవుచున్నావురా ?

(దయవుడు; రాజు నన్ను విలిచినాడు. [(వస్టానము]

గుణవతి; ఈ దాలుడే రాజహృదయరత్నము.

ఒరే బాలకా, నా బిడ్డలవై నియమితమైన ఆసనమును దొంగిలించి తీనికొంటివి. నాకు బిడ్డలు పృట్టలేదని, వారి తం(డి(పేమపై థాగముకొరకు (పాకులాడ.చున్నావు. రాజ హృదయపు సుధాప్మాతనుండి నీవే మొదటి గుక్కను వుచ్చుకొంటివి, రాజణిమారులు వచ్చినపుడు సీ యెంగిలి ప్రసాదమునా వారు పొందుట, ఒరే రాజ్మదోహి

తల్లీ: మహామాయా, ఎంతటి నీ ఉపేత[ ఎంత సృష్టి, ఎన్ని లీలలు నీవి, సీ లీలావిలాసములలో ఒక్క బిడ్డను నాకు _పసొదింపుము. జననీ అనుగ్రహింపుము. నా ఒడివి నింపు, ఇంతటి చిన్న శికువునే కనికరింపుము. నీవు దేనిని మిక్కిలిగ (పేమిం చెదవో, దానినే నీకు నమర్పించెదను

నక్ష్మ్యతరాయని _పవేశము

నతక్రా ఎచ్చటికి చనుచున్నావు ? తిరిగిపోవుచున్నావేల? నీ కంతటి భయమెవర వలన? నేను స్త్రీని, నింస్రను, బలహీనను, నిరపాయను, అసహాయను నేను అంతటి భయంకరముగ కాన్సించుచున్నానా ? నక్ష్మతరాయలు; వలదు. వలదు. నన్ను సిలువకుము గుణవతి : ఏల, ఏమాయును. నక్ష్యశరాయలు ; నేను రాకాను. గుణవతి: కాకపోయిన కాకపోయెదవుగాక ; అట్లని ఇంతటి వ్మిరవీగుట యేల ? నక్ష్యతరాయలు : చిరకాలము రాజు (బ్రతకవలయును. నేను యువరాజు”నే ఉండి చచ్చెదను, గుణవతి; అనే వ్రావుము. శ్మీఘముగనే చావుము. నీ మనోరధము పూర్ణమగును గాక (బకికీయే యుండుమని నీ కాళ్లమైబడి వేడుకొంటినా ?

పసర్జన 61 నత్మ్యుతరాయలు : సరే, వచ్చితిని. ఏమి చెప్పదలచితినో, చెప్పుము. గుణవజి; సీ మకుటమును దొంగిలించిన చోరుని తొలగదీయుము, బోధపడెనా? నక్ష్యృతరాయలు : ఆంతయు బోధపడెను. ఆ చోరు దెవదడో మాత్రము జోధవడలేదు. గుణవతి: అదుగో, ఆ బాలకుడు (ధ్రువుడు. రా= ఎడిలో పెరగుచున్నాడు. దినదినము పొడుగ్లై కిరీటమువైపు పెరుగుచున్నాడు. నక్మతరాయలు: అది నిజమే. ఇప్పటికి అంతయు బోధపడినది. (భువుని శిరస్సుపై నిజముగ మకుటమును కాంచితిని, అది అంతయు ఆట అని తలచితిని గుణవతి; కిరీటముతో ఆటలు పెద్ద చావుతో ఆటలుకుమా: ఈ ఆటల ఈతూరి నిలివివేయుము--- లేకపోయిన ఈ ఆటల ఆటబటొమ్మవు సీ వయ్యెదవు. నత్యతరాయలు : అది నిజమే. ఇది ఆంత మంచి ఆటకాదు. గుణవతి: నేడు అర్ధర్యాత్రమున, గోవనము ఆతనిని తీసుకవెళ్ళి దేవి చరణముల నా పేరున నివేదించుము. ఆతని రక్తముచే దేవి రోషానలము చల్గారగలదు. ఈ రాజ వంళముననే సింహాసనము న్లిరముగ నుండగలదు, సితృలోకము నీ మంగళగీతముల పాడగలదు. జోధపడినదా ? నక్ముతరాయలు : టోధపెడినది, గుణవతి: సరే పొయ్యు. చెప్పినది చేయుము. జ్ఞప్తి యుంచుకొనుము ; నా పేరున నివేదింపుము. నక్షత్రరాయలు ; అట్లనే కాగలదు కిరీటముతోనా ఆటలు: సర్వమును నాశనము కాగలదు దేవికి సంతోషము, రాజ్యరక్షణ, పితృలోకము--. బోధపడుటకు ఇక ఏమియు మిగిలి లేదు.

దృశంరము చతుర్థదృశ్య

మందిర సోపానముల జయసింహ

జయనింహ ,_ దేవీ, అన్నావా? నిలిచి ఉన్నావా? ఈ సీమరజనియొక్క కట్టకడపటి భాగముననైనను ఒక్క కణమాశ్రముగవైన ఉంటివేని, అచ్చటినుండి మిక్కిలి చిన్న స్థరముననై న పలుకుము, “వత్సా, ఉన్నాను అని నాతో చెప్పుము

న! రవీందుని నాటకొలు

లేదు, లేదు. లేదు, దేవిలేదు. లేదా? దయచేని, జయనింహునిపై దయచేసి. సత్యమై లెమ్ము. నా ఆ శ్రైళవభక్తి, నా ఆజన్మ పేమ నీట (ప్రాణ మొసగజాలదా? ఇంతటి మిథ్యవా సీవు ?

జయనీంహా, నీ ఆసువులను ఎవరికి అర్పించికివి ? సత్యకూన్యము దయాభాన్యము మాతృళూన్యము నర్వకూన్యమగు స్థానమున సర్వము పారవైచితివే

అవర్డ (ప్రవేశము

అపర్డా : మరల వచ్చితివా? మందిరము 'వెలుపలికి వెళ్ళగొట్టితిమి, ఆయినను సీవు అనుక్షణము, దర్శిద్రువి మనమున సుఖంపు దురాశవలేి, _పక్క్యవ్రక్క నల్లడల, చుట్టిచుట్టి తిరుగుచున్నావే : సత్యము మిథ్యల మధ్యగల (ప్రభేదము ఇదే. మిథ్యను మందిరమధ్యమున బహుయత్నమున ఉంచుచున్నాము, అయినను అది ఉండ్తియు ఉండ కున్నది, నత్యమును మందిరము వెలుపలికి అనాదరమున వెళ్లగొట్టినను, తిరిగితిరిగి వచ్చుచుండును.

ఆవర్ణా, వెళ్ళకుము. ఇక నిన్ను వెడలగొట్టను. రమ్ము, ఇచ్చట ఇద్దరము కూర్చుందము. చాల ర్యాతి అయివది. తరు అంతరాళముల కృష్ణవతుశ శి ఉదయించు చున్నది. చరాచరము అన్నియు సుప్రీమగ్నములు, మన మిద్దరము మృాకమే జాగరణ చేయుచున్నాము.

ఆపరా, విషాదమయీ, మాయాదేవత నిన్నుగూడ మోసగించి వెడలిపోయెనా దేవతచే ఏమి ఆవళ్యకము ? మన ట్మొదసుఖమయ (ప్రపంచమునకు ఆమెను పిలిచి తెచ్చు "పేల? ఆమెక మన వ్యథలు ఎట్లు అర్ధముకాగలవు ? పాషాణమువలె ఊరక చూచు చుండును. మన సోదరుల మన ,(పేనునుండి వంచితమొనర్చి, ఆ (_పేమను ఆమెకు అర్చించుచున్నాము, కాని దానివల్ల ఆ మెకుగల (ప్రయోజన మేమి ?

ఈ సుందర ఆనందమయమగు వృథ్వినుండి చూపుత్రిప్పి ఆమెవైవు చూచు చుండెదము, కొని ఆమె ఎటుచూచుచుండును? ఆ మెవద్ద స్వల్చము, ళుచ్చమేయైనను, అది మన మాతృధరణిక్రదా . ఆమెకు పురుగులతో సమాన మేయైనను వారు మన సోదరులు గదా ! అవహేళసమున అంధరభచ్యకముల [కింద నలిగి ముక్క్టలైపోయినను, అటు నలిగి ఉపేకీంపబడినవారు, మనకు అత్యంతము కావలసినవారలేగదా

రమ్ము, చెలీ, నిర్భయముగ దేవతాహీనులమై, ఇంకను దగ్గరదగ్గర కలసిమెలన్‌ ఉండెదము,

రశ్తము కావలెనా? న్వర్గపు ఐళశ్వర్యముల త్యజించి ఈ దరిద్రధరాతలముసకు అందులకొరకే వచ్చితివా ? అచ్చట మానవులు లేరు, ఎట్టిజీవమును లేదు, రక్తము లేదు,

వీనర్జన 63 వ్యధపొందుటకు ఏదియులేదని న్వర్గము అరుచియాయెనా _ మానవ ప్యద్రపరివారము నివాన ముల నిర్మించుకొన్న భూ(సదేశమునకు నిర్భయ, విశ్వాసనుఖమున వేటత్తై ఇయలు దేరితివా ?

అవర్డా, చెలీ, దేవిలేదు. అపర్హ ఏ జయసింహ, అటులైన ఈ మందిరమును విడిచి వచ్చివేయము. జయనింహ : వచ్చెద, వచ్చెద, అట్లనే వచ్చెద, వదలి వచ్చెద. అయ్యో, ఆవర్లా,

లా

అందుననే వచ్చివే నెద.

జన్మించిన నాటినుండి నివనీంచిన రాజ్యమున, (పభువుకు చెల్లించవలసిన ముడుపు లన్నియు పూర్తిగ చెల్లించిన ఏదపనేగదా పోగలుగుదును ఆ మాటలన్నియు అటుండ నిమ్ము.

చూడుము, గోనుతీ నదీ శీర్ణజలరేఖ వెన్నెలలో పులకితమగుచున్నట్లున్నది. దాని

భ్‌

కలధ్వని ఒకేమాటను నూరుసారులు నొక్కి చెన్సుచున్నట్లున్నది. ఆకనమున అర్థచం్యదుని పాండుముఖకౌంతి బడలి వొాడియున్నది. బహురాతిజాగరణమున కాబోలు, చందుని చతువులపై నిదాభారముచే వద్మములు సగము సగము మూనికొని వచ్చుచున్నవి జగ త్తంతయు నుందరముగ మనోహరముగి నున్నది.

అపర్జా, ఇట్టి ర్యాతిమధ్యను, దేవి2దు. రేవిమాట నరే. అవర్షా, సుఖముతో నుధతోనిండిన పీవేని విషయ[ఎలు తెలియునా ? అవి మ్యూక్రము చెవ్చుము ' వేవివి నినన ముహూర్తమున అళలమున మగ్నమై జీవితతాపముల మరచీపోగలనో, మరణము ఎంత మధురతామయ మో ముందుగనే దానిరుచిని పొందునట్టి విషయముల, అపరా, నీ మధు కంఠమున, ఆ నీ మధుభార నిమీలితన్నేతముల నా ముఖమువైప్ప నిగుడ్చి చెప్పుము.

ప స న ళ్‌ వ

ఈ జనపిన స్తభ్రరజనియందు, ఈ సమస్త జగత్తుయొక్క నిద్రామధ్యమున, చెప్పుము అపర్డా, వేటిని విని, “ నాలుగువైపుల మరేమియులేదు, కేవలము (యేమ కేలు చున్నది-లాపూర్లిమ నుప్తర్యాతమున రజసీగంధప్పన్న వరినుళమువలె,” అని మదిని హతు కొను మాటల పలుకుము. న అపర్ణ : అయ్యో, జియనింహా . ఏమియు చెప్పజాలక యున్నాను. ఎన్నో విషయములు మనమున ముకుళించి యున్నవి కాటోలు | జియనింహ : అటువైన ఇంకను దగ్గరప రమ్ము, మనస్పునుండియే మనన్సునకు ఆ విషయముల (_ప్రవహింవనిమ్ము

ఇదేమి చేయుచున్నాను, అపర్ణా, అపర్ణా ! వెడలిపో మందిరమును వదలి ( ఇది గురు ఆ దేళము

థ4 రపీం(ద్రుని నాటకోలు ఆపర్హ; జయనీంహో, అంత నిష్టురుడవు కొకుము సారె సారెకు మరల్చకుము. నేను ఎంత ఓర్చుకొని నసహించుచున్నానో దేవునకే ఎరుక. జయనీంహ : అటులైన నేను పోయెదను. ఒక్క నిముసము ఇచ్చట ఉండజాలను, (కొంచెము డదూరముపోయి, తిరిగి అపర్ణా, నేను నిష్టరుడనా? జయనింహుడా. నిష్టుకుడు, కరినుడు అనునదియే నీ మనమున మిగిలియుండునా : ఎన్నడును హాసవదన ముతో నేను మాటలాడియుండలేదా ? ఎన్నడును దగ్గరకు పిలిచియుండలేదా ? సీ కన్నీటిని చూచి కన్నీరు నేను ఎన్నడును కార్భలేదా ? అపర్ణా, అవి యన్నియు మనన్సునకురావా ? జయసింహుండు నిష్టురుడు, పాషాణ హృదయుడని మ్యాతమేనా నీ మనమున మేల్కొని యుండుట? దేవియని మనము పిలుచు పాషాణమూ ర్తిపలెనే, నేనును పాషాణుడనా ? అయ్యో, చెల్‌, నీవే దేవివైైయుండిన, నా అఆంతర్జాహము ఎంత దుస్పహమైనదో వీవు తెలినికొనియుం జెడి దానవు. అవర్డ : బుద్ధిహీనము, వ్యథెతబు, క్యుదమగు ఈ నారీ హృదయమును మన్నించుము, ఇక నచ్చివేయుము, జయసింహా, రష్ము, ఇద్దరిమును ఈ మందిరమును వడలి వెడలెదము. జయనింహ : రతీంచుము, అపర్గా, కరుణ్‌ంచుము. దయచేసి సన్ను వదలి వెడలి పొమ్ము. ఈ జీవితమున ఒకే కార్యము మిగిలియున్నది. అదే (పాణమునకు వళువ గా న వ్‌ ఆధిపత్యము చేలాయింపనిమ్ము. దాని స్టానపంను నీవు లాగికొనీ అఆ్మకమింసకుము, (వడివడిగ వెళ్ళిపోవును) అసర్హ : నూరుతూరులు సహించితిని, కాని నేదేల సహింపజాలకయున్నాను ? నేడ్రేల (ప్రాణము (బద్దలైపోవుచున్నది ? పంచమదృళశ్యము మందిరము నక్ష్మతరాయలు, రఘుపకి నిదించుచున్న (ధవుడును రఘునతి ; ఏడ్చి, ఏడ్చి న్మిదపోయను జయనింహుడును ఇంత చిన్నతనమున తలి భం దర్యడ్రులు లేనివాడుగా నా ఒడిరోనికి వచ్చెను ఆనాడు ఇటులనే (కొత్తగ నలడల పాతి గి చూచి ఏడ్చెను. అచ్చటనే, దేవిచరణములకడనే అటులనే కొనఊపిరితో రొప్పి, రొప్పి, ఏడ్చి అలనీ సాయం్యత్రమువరకును నిదించెను. ఇతనిని చూడగా, అతని ఆ శిశముఖము, శిళ్ళుకందనములు మనస్సునకు నచ్చుచున్నవి.

వినర్ణన 65 నక్ష్మ్యత్రరాయలు ; స్వామీ, ఇక ఆలనీంచకు, రాజుకు ఎప్పుడు ఈ వార్త శెలియునో యని భయమగుచున్నది. రఘువతి; ఈ వార్త ఆతని కెటుల తెలియగలదు. నాలుగు (పక్కంలు నిశీథపు నిద లచే వరివేష్టితములు గదా : నక్ష్యత్రరాయలు : ఒకసారి ఎవరో ఛాయను చూచితినా యనినట్లున్నది. రఘువతి: నీ భయపు ఛాయనే. నత్ష్యతరాయలు ; ఎవరి ఆక్రందన వ్వరమును వింటినా యనునట్లున్నది. రఘువతి: నీ హృదయంపు న్వరమునే. మన నిరానందము దూరమైపోవలయును. రమ్ము మద్యపానము చేనెదము. తలంపు మనస్సున ఉన్నంతవరకు "పెద్దదిగ కాన్సిం చును ; కార్యరూవమున పెట్టునప్పటికి చిన్నదైపోవును. ఎంతయో 'పెద్దదగు ఆవిరి ఘవీ భవించినపుడు ఒక్క విందు జలము మాతమగును. ఏమియులేదు. ఒక్క నిమునప్పనని. (ప్రదీవపు శీర్ణళిఖను ఆర్బుటకు ఎంతకాలము వట్టును ? న్నిదనుండి ఒక కృణికకాలమున గాఢతమమగు దీర్హని(దలోనికి ఆ పాణరేఖ కలినిపోగలదు. (శ్రావణ నిశీథమున సౌదామిని మెరని అంతర్జాన మగునటుల, దాని పిడుగు మాతము శాశ్వతముగ రాజదంభమున (గుచ్చుకొనిపోగలదు. రమ్ము, రమ్ము, యువరాజా, నోట మాట, నప్వు లేక ఒక మూల వాడినటుల ఏల కూర్చొనియున్నాపు, పేదో పెద్దగండము వచ్చినటుల. రమ్ము ఈ ఆనందసలిలముల పానము చేనెదము. నక్యతరాయలు వ. చాల ఆలన్యమాయెను. నేటికి బలిని నిలిపివేయము, రేవు పూజ జరుగగలదు. రఘువతి : ఆలస్యమైనది నిజమేం రాతి తెల్లవారనున్నది. నత(తరాయలు ; అదో, కాలి చవ్వుడులు వినఐడుచున్నవి. రఘవతి:; ఏవి, నాకు వినవచ్చుటలేదు నత్యత్రరాయలు ; అదో వినుము. అదో చూడుము వెలుతురు. రఘువతి : రాజుకు కతైలియవచ్చెను. ఇక ఒక తణమైనను ఆలసింపకూడదు, జే మహి గోవిందమా ణిక్యరాయలు, అతని సిబ్బంది వడివడిగ _స్రవేళింతురు, రాజనిద్దేళ (వకారము నిబ్బంది రఘుపతిని, నక్కతరాయలను వట్టుకొనును, గోవిందమాణిక్య : కారాగారమునకు గొంపొండు. విచారణ జరుగగలదు, వ్‌

చతుర్ల అంకము ఖి థ్రధమదృ థ్య ము విచారణ సభ గోవిందమాణిక్య, రఘుపతి, నక్ష్యతరాయలు, సథాసదులు, నిబ్బంది గోవిందమాణిక్య : (రఘుపతిని చూచుచు) సెప్పుటకు ఇంకేమైన కలదా ? చా రఘుపతి; లేదు. గోవిందమాణిక్య ; ఆఅపరాధమును ఒప్పుకొనుచున్నావా ? రఘుపతి : అపరాధమా? నిజమే అవరాధము చేసితిని. తుదకు దేవీపూజను చేయలేక పోతివి. పొగరున మూఢుడన్వై అకారణముగ ఆలనించితిని, దేవి దానికై కాన్సి నాసగ్ప చున్నది. నీవు నిమిత్తమాకుడవు- గోవిందమాణిక్య : అందరును వినవలయును. ఇదేనా నిర్ణయము. వవిత్ర పూజామిషచే దేవివద్ద రాజాజ్ఞను తిరస్కరించి ఏ మోహాంధుడు జీవఒలి నొనగునో, లేక దానికె (నయత్నముల చేయునో, అతనికి నిర్వాసన దండము నొసగుచున్నాను. రఘుషత్కీ అష వర్షములు నిర్వాననమున నీవు గడవవలసియుండును. ' నలుగురు వైనికులు నిన్ను తీని కొనివెళ్ళి రాజ్యమునకు వెలుపల వదలివచ్చెదరు. రఘువతి; ఈ జగత్తున దేవివద్ద తప్ప మరి ఎవరివద్దను మోకాళ్ళను వంచి ఎరుగను. నేను విపుడను ; నీవు బ్నూదుడవు. అయినను చేతులు జోడించి, మోకాళ్ళను వంచి నేడు నిన్ను ప్రార్టించుచున్నాను. శెండు దినముల గడువు (శావణమాసపు కడపటి రండు దినములు నాకు గడువు నివ్వకోరుచున్నాను. భాద్రపద శుక్ల పథమ (పత్యూషముననే సీ ఈ అథఖిళప్త, దగ్ధరాజ్యమును వదలిపోయెదను. తిరిగి ముఖము చూపను, గోవిందమాణీళ్య : సరి, రెండు దినముల గడువు నొనగుచున్నాను. రఘుపతి: మహారాజా, రాజాధిరాజా, మహిమాసాగరా, నీవు కృపావతారుడవు. ధూళి తుల్యమగు అధముడను, దీన దురదృష్టవంతుడను నేను. [స్థానము]

వీసర్జన 67 గోవిందమాణిక్య : నక్షశా, నీ ఆసరాధమును ఆంగీకరింపుము. నక్ష్మతరాయలు : మహారాజా, దోషిని నేను. క్షమాధిశ్‌ కోరుటకు సాహనములేక యున్నది. [పాదములపై వడును] గోవిందమాణీక్య ; _చెవ్చుము, నీవు ఎవరి కుతంత్రములకుతోనై ఈ కార్యమున పాల్గొం టివి? న్వభావముగ కోమల హృదయుడవు. ఇంతటి దారుణ కార్యమునకు నీవు ఒడిగట నే జాలవు, నత్యతరాయలు : ఇంక ఎవరిపై దోష మారోపింపగలను ? ఈ పాపముఖముతో మరెవరి నామమును ఉచ్చరింపను. నేనాక్కడనే అపరాధిని. నా షావ కుతంతములకు నేనే లోనై, తప్పుచేనితిని. నీ తెలివిమాలిన తమ్ముని నూరుతప్పులు మన్నించితివి. ఈ తూతియు మన్నించుము. గోవిందమాణీక్య : నక్షత, చరణముల వదలిపొమ్ము. మాట వినుము. కమించుట నాకు చేతనైన వనియా ? విచారణకర్తయు శాననబద్దును, నేరస్థునికన్న పెద్ద బంది ఒక అపరాధమునశైై ఒకనికి శికనానగి, మరొకని విడుచుట, దేవునికే లేని ౪ క్రి అది, మరి నే నెచ్చట : అందరు 2 తమింపుము, క్షమింపుము, (వభూ. నక కుడు నీ సోదరుడు. గోవిందమాణిక్య ; మౌనముగ నుండుడు. ఈ ఆననమున కూర్చొనియున్నంతవరకు, సోదరుడు, ఆత్మీయుడు నాకు ఎవ్వరును లేరు. అపరాధము నప్రమాణమాయెను. తిపర రాజ్యనీమల వదలి, తీర్ణర్నానముకొర శై బహ్మప్పుత్రాన దీతీరమున ఉన్న రాజగృహమున నక్యుళరాయలు అష్టవర్షములు నిర్చాసనమున గడపవలయును. [సిబ్బంది నక్ముతుని పట్టి తీసికొనిపోవ నుద్యుక్తులగుదురు. రాజు సింహాసనమునుండి దిగివచ్చి] వీడ్కోలు కౌగిలింత యిచ్చి పొమ్ము. సోదరా, ఈ శిక్ష నీకుమ్మాతమే కాదు, ఇది నాకును శీకు. నేటినుండి రాజగృహము సూదులవలె, ముళ్ళవలి నన్ను (గుచ్చుచుండ గలదు, నా అశీర్వాదములు సీతో సదా ఉండగలవు, దూరమున నున్నంతకాలము దేవతలు నిన్ను రక్షించుచుందురు గాక: [నక్ముతుని (ప్రస్థానము] (నభాసదులవైపు చూచి) సభాగృహమును ఆందరును వదలిపొండు, కొం వెమునేప్ప నేను ఒంటరిగ నుండెదను, [అందరును నిష్మ$ిమింతురు]

658 రవీర్యదుని నాటకొలు వేగముగ నయనరాయల (ప్రవేశము

నయనరాయలు : మహారాజా, విపత్తులు వరుసగ వచ్చుచున్నవి. గోవిందమాణిక్య : రాజు మానవుడు కాడా? అయ్యో విధీ, దీనాతిదీనులతొ సమానముగ ఆతని హృదయము విలపించుచున్నది. ఆండరివలె దుఃఖముల నిచ్చెదపు కాని, కన్నీరు కార్చుటకు తీరికనైన నొసగవా? ఏమి ఆపద, తోడనే చెప్పుము. నయనరాయలు : మొగకళ్‌ వైన్యములతో చం్యదపాలుడు వచ్చుచున్నాడు, (తిప్పరరాజ్య మును నాశనము చేయుబటకొరకు. గోవిందమాణిక్య : నయనరాయ్‌, ఇది సీకు ఉచితముకాదు నిజమే, చంద్రపాలుడు శత్రువే. కాని అతనిపేరున ఇంతటి అపవాదమా ? నయనరాయలు : అల్పులఅస _పజిలకు 'సేక్కుశికల నొసగితివి కాని నాయెడ నేటి సి అవిశ్వానము అన్నిటికన్న పెద్దది. దేవి శ్రీచరణములనుండి పతికుడనైతిని, అట్లని అంత ఆధఃపాతమునకు పోతినా 2 గోవిందమాణిక్య : అన్నియు బాగుగ చూచి తెలిసికొని, మరల చెప్పము. నయనరాయలు : మొగలులతో కలనీ చం్యద్రపాలుడు నిన్ను రాజ్యచ్యుత ని చేయగొర్వ చున్నాడు. గోవిందమాణిక్య ; ఈ వార్త నీ కెట్లు తెలినీనది? నయనరాయలు : (పభూ, నన్ను విరస్తు౦నిచేసిననాడు, అన్తహీన లజ్జదే దేశాంతరము నకు వెడలితిని ; అస్సామువారికిని మొగలులకును విరోధము సాగుచున్నదని వింటిని. అందుచే అచ్చటి రాజనన్నిధానమునఠు వైనికవదవిని కోరుటకు వెడలితిని, మార్రమున (త్రిపురవైపునకు. మొగల్‌. వేన్యములు,.. వారివెంట చంద్రపాలుదు.. వచ్చుచుండుట కాంచిళిని. విచారణపై వారి ఒడంబడిక తెలినికొంటిని; రాజసమ్ముభమువకు పరుగెతి వచ్చితిని. గా గోవిందమాణిక్య : ఈశ్వరా, (ప్రపంచమునకు హరాత్తుగా ఏమాయెను. రెండిమూడు దినముల (కిందట ధరణి ఎచ్చటనైన రంధముపడి, నాగవంశమంతయు తండోపతండము లుగ రసాతలమునుండి బయటకువచ్చి, వృథ్వికి నాలుగువైపుల అడుగడుగున పడగల ఎత్తుచున్నట్లున్నది. _వళయకొాలము అరుగు దెంచెనా ?

ఇది విన్మయమునకు సమయముకాదు నేనాపతీ, నైన్యభారమును వహింప్పము,

విసర్జన 69 ద్వితీయదృ శ్యము మందిర (పాంగణము - జయసింహుడు రఘుపతి

రఘుపతి : గర్వము, తేజము, [బాహ్మణత్వము అన్నియు అడుగం జను, వత్సా, ఇక నేను సీకు గురువునుకాను. విన్న నేను గురుగౌరవమున నిన్సంకోచముగ ఆ దేశముల నొనగితిని, నేదు ఆనునయములతో ఖితనడుగుటకు మాతము నాకు అధికారము గలదు.

దేని బఐలమున ఐళ్వర్యజ్యోతిని, రాజ్యప్రకావనమును తిరన్కరించి తుచ్చమొనర్భు చుంటినో, ఆ అంతరదీ ప్తి ఆరిపోయినది. జారిపోయినది. జారినడిపోయిన నత్యత్రము కన్న మట్టిడీషము (శేష్టతరమైనది. కుతూహలభరితుల్లై ఆ ఖద్యోతముకొరకు మట్టిలో వెదకి తిరుగులాడినను దొరకదు దీపము అనుదినము ఆరును; అనుదినము వెలుగును, తారలు ఒకసారి ఆరిన ఇక శకాశ్వతముగ అంధకారము,

నేనును చిరడీ ప్తిహీనుడను దేవతయొక్క అతిత్యుదదానమగు ఈ వరమాయువు అళిసామాన్యమైవది. దానిలో రెండునాళ్ళు, రాజద్వావమున మోకరించి భిక్ష నడిగితీని కొంటిని ; జయనీంహో, ఆ రెండుదినములును వ్యర్థము కాకుండుగాక । ఆ రెండ.డినములు తమ క్రళంకముల 5డిగి, తొలగడీసీ, గతించనిమ్ము. వాటి నల్లటిముఖము రాజర క్తముచే ఎరవడుగాకం

వత్సా, ఏల మాటాడవు? ఇకగురు ఆదేశముకాదు. అయినను దాల్యమునుండియు నిన్ను పెంచి పోషించినదానిక్రై ఎట్టి అనురోధమును తగదా ? విత్సహీనునకు నేమ తండ్రి వలె ఉండిలేదా; ఇన్ని మాటలతో దానిని స్మరణకు 'కేవలనీవచ్చెనే యనునది విషాద కరము, కృపాభిక్షను సహించవచ్చును, కావి _పేమఖికను కోరు అభాగ్యుడు యాచకు లలో అధమయాచమ డగును

వత్సాః ఇంకను నిరుత్తరుగవే: ఉానువులు మరల ఒకతూరి వంగవిమ్ము. నా ఒడిలోనికే వచ్చినపుడు సీవు ఇంతవాడవు, నా మోకాళ్ళ ఎత్తునను లేకుంటివి, అట్టి సికడనే ఈ మోకాళ్ళు వంగనిమ్ము. ప్పశ్రా, భికను కోరుచున్నాను. జయన్‌ంహ : తర్మడ్రీ, ఈ విడీర్ణవకమును, ఇంకను వ్యజముచే కొట్టకుము. దేవి రాజ రక్షమునుకోరిన, అటులనే తెచ్చియిచ్చెద. కోరనదంతయు ఇచ్చెదను. బుణ మంతయు తీర్చియేపోయెదను ఆటులనే జరుగగలదు ; అటులనే జరుగగలదు.

[(వస్టానము]

కఘువతి 2 అటులనే కానిమ్ము, దేవి కోరుచున్నదనియా నీవు యిచ్చునడి? నేనన్న లక్ష్యములేదు కాబోలు! హా కృతఘ్నుడాః దేని సీకేమి బేనిపెట్టినది? శిళుకాభము

70 రవీర్యదుని నాటకాలు నుండి దేవి నిన్ను అనుదినము పాలించివడా ? నీకు రోగమువచ్చిన, నేవచేనినదా? ఆకొన్న అన్నమిడెనా? జ్ఞానవిపాసను తీర్చెనా? కడపటికి దేవి హృదయమును విస్త రించి కృతఘ్నతయొక్క వ్యథను గ్రైకొననా? అయ్యూ కలికాలము. సరే కానీ. తృపీయదృ శ్య ము (పాసాదముగోని ఒక గది -_ గోవిందమాణిక్య, నయనరాయలు నయనరాయలు ; వి(దోపి వైనికుల మరల్చి తీసుకవచ్చితి యుద్దపువేషములతో నన్నద్దులెయున్నవారలు, మహారాజా, ఆజ్ఞనొనగుము ముందుకు వెడలుటకు ఆశిర్వ దణ

దించుము.

గోవిందమాణిక్య: రమ్ము, నేనావతీ: న్వయముగ రణక్షేతమునకు నేను వెడలెదన్సు, నయనరాయలు ; ఈ దాసునిమేన [ప్రాణమున్నంతవరకు, నెమ్మదిగ నుండుము. మహః రాజా, విపన్ముఖమున పడి---

గోవిందమాణిక్య ; నేనాపతి, అందరి విపద- అఆంశములో నేనును భాగస్వామిని కాగోద్ర చున్నాను నా రాజఅంళము, అందరికన్న ఎక్కువగ నుండనలెనుగదా ; నైనికులారా, రండు, నన్ను మీమధ్యకు తీనికొనుడు. మీ నృపతిని దూరము” నింహాననాపీరమున నిర్వానిత మొనర్చి, సమర గౌరవమునుండి వంచిత మొనర్పకుడు.

చారుని (పవేశము

చారుడు : నిర్వానన మార్గమునుండి కుమారనత త్రరాయని మొ %లునేనలు వట్టి తీన్సుక్ర

వెళ్ళిరి రాజవదవికి అతనినే నిర్ణయించిరి, నేన్యములతో రాజధాని వైపుననే వచ్చు

చున్నాడు.

గోవిందమాణిక్య : తీరిపోయినది. ఇక భయములేదు యద్దము నిలిచిపోయినదన్న

మాట.

[.పతీహారి (వవేళము]

(పశీహాతి; క్యతుశిబిరమునుండి ఉత్తరము వచ్చినది.

గోవిందమాణిక్య : నక్షతుని (వాత ఇది. శాంతి సమాచారముగ' నుండవచ్చునని తల చెద ఇదెట్టి దయజూపు సమాచారము : ఇది నత్మతుని ఛాషకానేరదు. నేను రాజ్యమును

విసర్జన ళ్క పీగ్రి వదలిపోవలయునట ; లేకున్న సువర్ష్మ్యతివుర రక్త్ష్మసోతమున కేలి పోగలదట, దేశ మును దగ్ధము చీసెదరట. ,తిపురారమణులు మొగల్‌ అంతఃపుంమున బానిసలయ్యద రట! ఇదిగో, ఇదిగో, ఈ చేవ్రాలు ఆతనివ్రాతయే “మహారాజ నక్షతషాణిక్య మహారాజు.

చూడుము. సేనాపతి - రాణచే దండితుడు రాజునే నిర్వాననదండము విధించి, వెడలగొట్ట చూచుచున్నాడి £ భగవంతుని లీలలు ఎట్టివి ? నయనరాయలు :; నిర్వాననమా ? అబ్బా, ఎంత పాహనము. యుద్ధము ప్పూర్తికాకనే ? గోవిందమాణిక్య : ఇవి మొగలు నైన్యములుకావు. (త్రిప్పరరాజప్వుతుడు రాజగుటకు అభిలషించుచున్నాడు. అందులకు యుద్ధమేల ? నయనరాయలు ; రాజ్యమునకు కృభ గోవిందమాణిక్య 2: రాజ్యమునకు శుభమే కాగలదు ఎదురెదురుగ యిద్దరు సోదరులు నిలిచి ఒకరొకరి (ధాతృవక్షముల లఅలక్యమొనర్చి _పాణహంతకములగు అస్రముల నంధించుటలో రాజ్యమునకు శుభము కాగలదా? రాజ్యమున నింహాిసనము మ్మాతము కలదు. గృహస్థుల గృహములు లేవా? సోదరులు లేరా? (భొక్ఫత్వబంధనములు కేవా దానిలో ?

చూడనీ, మరల చూడనీ, ఇది అతనిచేతి వ్రాతయేనా? నక్షతుని న్వంతరచన కాదు. నేను “బందిపోటు దొంగను. దేవడ్వేషిని. ముందు వెనుక తలంపులేనివాడను. ఈ రాజ్యమునకు అమంగళళరుడను । ” కాదు. కాదు. ఇది అతని ఠచనకాదు... రచన యెవరిదైనను, అక్షరములు అతనివి. వాని చేతులతో వ్రానినది నిజము. ఏ సర్పవిషము శెనను, నిజ అక్షరముఖములదానితో నింపి నా వక్షమున విసళెను.

దెపషమా ఇదినీ శా న్తియేనా - కాదు, కాదు. నిర్వాసనమా । అట్లనే కానిమ్ము. అతని సిర్వాసవళిత్షను అతనికి మారుగ నేనే నీరవముగ విన్నమళశిరమున నహింపగలను.

ఇదు పంచను అంకము చశధవుదృ శ ము మందిరము -- బయట తుఫాను పూజోసపకరణముం గైకొని రఘుసతి రఘువతి ; ఇన్నిదినములకు దేవి మేల్కొన్నదని తలచెద. ఇవి ఆమె రోవహుంకార ములే; కావముల ఉచ్చరించుచు, నగరము-పైగా వరుగెత్తుచు వెడలిపోయెను తిమిరరూపిణి. అదో, వారు నీ [వళయసనీగణము కాబోలు, దారణకుధచే విశ్వమహాతరువృను బలవ తత్తర ముగ కదలించుచున్నారు ; నీ దీర ఉవవానము నేటితో తీరిపోగలదు. భక్తులను సంశయ ములలో (శ్రోని, ఇన్నిదినములు ఎచ్చటనుంటివి దేవీ? సీ ఖడ్గమును నీవు ఎ త్తకన్న, మేము ఎత్తగలమా? సీ చండిమూర్తిని చూడచూడ ఎంత ఆనందనుగుచున్నది చితము సాహసముతో విండంచున్నది. సంశయములు తొలగిపోయిను. గౌరవము పోగొట్టుకొన్న చల వారు, తలవంపులై నవారు, నూతనతేజమున శీరముల నెత్తుచున్నారు. అదిగో కాలిచప్పుడు వినఐడుచున్నది; అదే నీ వూజ వచ్చుచున్నది. జయము, జయము మహాదేవికి, అవర్జ (పవేశించును మాయావినీ, దూరముగ వెడలుము, పొమ్ము జయనింహుడు కావలెనా సికు ఓనీ, సర్వనాళనకారి, మహాపొతకీ : [అవర్జ ్యసస్థానము] ఇదేమి అకాఅవ్యాఘాతము £ ఒకవేళ జయసింహుడు రాకున్న ; ఎప్పటికిని

కాళిక్సి న్‌ద్ధిధా కిక, జయము భయంకరికి-- ఏదైన ఆటంకములు సంభవించిన. కడపటికి పట్టుబడిన---అతని కావలివారలచేతులల ఆసువుల పోగొట్టుకొనిన . మాశ్రా, అభయా జయము. భక్త సహకారిణీ జయము, జయము మాతా జాగ త్తదేవీ, సర్వజయా జయము, జయము ళక్రుపక్షము నిశ్ళంకకౌతుకమున చూచి నవ్వునటుల సీ భ క్తవత్సలుల దుర్నామము (స్రవంచమున వెల్లడికాకుండునుగాక. నీ సంశానమునకు మాతృఅభిమాన గర్వము చూర్ణమైపోయిన, తల్లీయని పిలుచుటక్రైన ఎవరును అవసరములేదా ? అదిగో వదధ్వని. వాస్తవముగ జయనింహుడే, నృముండమాలినీ, పాషండదళిన, మహాళ కీ జయము, జయము. గో

వినర్సన 73 జయనింహుడు వడివడిగ (ప్రవేశించును జయనింహా, రాజరక్తము ఏది? జయనింహ : ఉన్నది, నన్ను వదలుము. స్వయముగ నన్నే నివేదింవనిమ్ము, దయా మయీ, జగత్సాలిసీ, మాతా రాజరదక్తము సీకు కావలయునా? నీ తృష్ణ ఇక దేనితోను తీరజాలదా? నేను రాజపుతతుడ. నా పూర్వపితామహులు రాజ్యముల ఏలి5, ఇప్పుడును నా మాతామహవంశమువారు రాజ్యము ఏలుచున్నారు--- రాజరక్తము నా దేహమున గలదు. ఈ రకమునే సమర్చించెదను. ఇదే కడవటి రక్తము కానిమ్ము మాకా: రక్తతృుషా తురా, నీ అనంత పిపాస ఈ అంత్యర క్తముతో తీరిపోవునుగాక. [వక్షమున కత్తితో పొడుచుకొనును] రఘుపతి: జయనింహా జయనింహి, ఆహా. ఎంత నిర్ణయ | ఎంత నిష్టరము అంతయు నాశనము చేనితివిగదా : జయనింహా, కృతఘమ్నుడా, గురుదోహీ, వీతృమర్మ ఘాతకొ, 'స్వేచ్చాచారీ, జయనింహా. కుళలిశకరినాత్మకా : ఓరే జయనీంహా, ఏకమాత్ర (పాణమా, (పాజణాధికా, జీవనమంఠరన ధనమా? జయనింహా; ఓనా వత్సా, గురు వత్సలా 1 తిరిగిరమ్ము, తిరిగిరమ్ము, నిన్నుతప్ప మరేమియు కోరను. అహంకారము అభిమానము, దేవత, (బ్రాహ్మణులు, అందరు పోయిన పోగాక ? నీవురా జయనింహా అవర్ష (వవేశించును అవర్డ : నన్ను పిచ్చిదానిని చేయుచున్నావు జయనింహొ, ఎచ్చట జయనీంహుడు రఘుపతి : అమృతమయీ శల్లీ, రమ్ము నీ సుధాకంఠమున పిలువుము. వ్య[గ్రన్వర మున పిలువుము హృదయపూర్వకముగ పిలువుము. జయనింహాని పిలువుము. సీవు అతనిని నీవద్దకే తీసుకపొమ్ము, నేను కోరను. [(వతిమ పాదతలమున శిరమునుంచి అవర్డ మూర్చిల్లును] తిరిగి యిమ్ము, తిరిగి యిమ్ము, తల్లీ, తిరిగి యిమ్ము నా జయనింహుని ద్వి లీయదృ శ్య ము (వా సాదము గకోవిందమాణిక్య, నయవరాయలు గోవిందమాణిక్య : ఇప్పటికిని ఆనందధ్వనియా . లజ్జలేని రాజథవనము ఇంకను దీప మాలలచే ళో భిల్లుచున్నది, రాజధానీ బహిర్స్వారమున ఉత్సవతోరణములతో కూడిన విజయ

కట రపీం(ద్రుని నాటకాలు స్తంభములు పులకిత నగరపు ఆనంద ఉన్మాదమున ఎత్తఐడిన రెండు బాహువులవలఠలె వెలయుచున్నని ఇంకను [పాసాదమునుండి వెడలిపోకపోతిని-- సింహాసనమును వదలకిపోతిని, ఇన్నాళ్ళు రాజుగ ఉండియు ఎవరికిని వెట్టి ఉపకారము చేయడాలకపోతినా 1 ఎట్టి దుష్మృు శృములను శాసనములచే నిరోధించడజాలకపోతినా ? నిర్వాసీతమగు రాజా, ళీ ఛీ, నిన్ను సేచే విచారణ చేనికొని, సీ ళోకమున నీవు అశువుల రాల్చుచున్నావు, మృర్త్యరాజ్యము పోయెను, అయినను నేను రాజునే. నా హృదయసింహాసనము వై నేడు మహోత్పపము సలుపబడునుగా క. గుణవతి (ప్రవేశము

గుణవతి : ప్రియతమా, (ప్రాణేళ్వరా. ఇంశేల నాథా, దేవీ నిషేధమును ఈసారి విన్నావుగదా : _వభూ, రమ్ము, నేటిర్వాతి కడపటిపూజ నొనర్చి నీతారాములవలె నిర్వాపన మునకు వెడలెచము.

గోవిందమాజిక్య : ఓ 'ప్రాజేశ్వరి, నేడు కుభదినము నాకు. రాజ్యము పోయెను. క్రాన్సి నిన్ను తిరుగ పొందగలిగితిని. మనోహరీ, రమ్ము దేవి మందిరముసకు ఇద్దరము వెడల

దము. కేసలము (ప్రేమతో, కేవలము పృప్పములతో, సమ్మిళిత ఆ(కువులతో, వీడ్కోలు

వికుద్ధ విషాదముతో వెడలెదము. నేడు రక్తము వలదు, హింస వలదు.

గుణవతి : భిక్షను మన్నింపుము, నాథా.

గోవిందమాణిక్య : చెప్పుము, దేవీ.

గుణవతి ; పాషాణుగవు కావలదు. రాజ్యగర్వమును వదలివేయము. దేవతయ్వెద నరాభవమును అంగీకరింపగోరనిచో, నా ఆవేదనచూచియైన నీ హృదయము సీవగుగాక! (వళూ, వీవు యెన్నడును నిష్టరస్వభావుడవు కౌవు. ఎవరో నిన్ను పాషాణునిగ మార్చి8 ; నా సొభాగ్యమునుండి నిన్ను వేరుచేని, ఎవరో నన్ను రాజరహితరాణినిగ చేనివైచిరి, గోవిందమాణిక్య ; పాజేశ్వరీ ఒకగాపరి మాత్రము నన్ను విశ్వనించుము. నావైప్ఫ చూచి, కెలినికొనకనే తెలినికొనగలవు నా అ్యకువుల చూచి, తెలినికొనుము. నన్ను యేమించు (ప్రేమతో తెలినికొనుము - ఇక రక్తపాతము వలదు. దేవీ, పెడముభము 'పెట్టకుము, ఇం నన్ను వదలకుము. ఆళనిచ్చి నిరాశనొనర్చకాము. మన్నించి పోదలచిన పొమ్ము.

[గుణవతి (స్రస్థానము]

విసర్జన 75

వెడలిపోయెను, ఎట్టి కఠినము, నిష్టరము యీ (వవంచము--ఎవరక్కడ ?-- ఎవరును లేరు? పోయినచ్చెదను, నింహాననమా, వీడ్కోలు. నా వైతృక్యకోడమగు పుణ్య(ప్రాసాదమా, నిర్వానిత ప్య్యతతుడు నీకు (సణామములనొనర్చీ, నెలవువుచ్చుకొను చున్నాడు. తృతీయదృశ్వ్యము

అంతఃపురములోని గది _ గుణవతి గుణవతి : (మోగింపుడు, వాద్యముల (మోగింప్పడు, నేటిరాడ్రి పూజకాగలదు. నేడు నా (సలిజ్ఞి పూరర్తికాగలదు. బలిని తెండు, జపా పుష్పముల కెండు. నిలిచి ఉన్నారా? అజ్ఞల వినరా ? నేనన్న మీకు లెక్కుళదా? రాజ్యము పోయినదని, నా దానదానసీజనములు నా ఆదేశములు వినునంతటి రాజిత్వమును మిగిలి లేదా? ఇదో ఈ మురుగుల తీసు కొండు. ఈ రత్నపుకంటను తీసుకొండు. ఉన్న ఆభరణములన్నిటిని తీసుకొండు. త్వరగ వెళ్ళి దేవిపూజవైై ఏర్పాట్లుచేయుడు. మహామాయా, ఈ దాసురాలిని నీ చరణ ములకడ నుంచుకొనుము. నే చతుర్ధదృశ్య ము మందిరము _ రఘుపతి రఘుపతి: చూడు, చూడు, మూఢ అజ్ఞునివలె జడపాషాణ (పకిమ ఎటుల నిలిచి యున్నదో 1 మూగ, కుంటి, (గుడ్డి, చెవుడు ః సీకడ సమస్త వ్యథితవిళశ్వమును ఏడ్చిఏడ్చి చచ్చుచున్నది. నీ పాషాణ చరణములకడ, మహత్తరహృదముములు జారి తమంతట తామే బర్దల గుచున్నవి. అహా, హొ, హా, ఏ రాక్షసుని (కూరపరిహాసమో ఇలలో కూర్చొని కొసరము చేయుచున్నది. (ప్రాణులు నిన్ను తల్లీయని ఎంత పిలిచిన అంత "ఘోరతరమెన అట్టహాసములచే నవ్వుచున్నది కరిన ఆవహాసము. ఇమ్ము. తిరిగి జియ నింహుని నాకు తిరిగి ఇమ్ము. రాక్షనీ, పిశాచీ, తిరిగి ఇమ్ము. (ప్రతిమను ఊపి

వినగలుగుదువా ? చేవులున్నవా ? ఏమిచేనిశినో తెలునుకొంటివా ? ఎవరి రక్తము నివు పానముచేనినది ? ఏ పృణ్యచర్శితుని రక్తమో తెలుసునా? స్నేహదయ్యాపీతులతో నిండిన ఏ మహాహృదయర క్ష్రమో ?

76 రవపీం్యదుని నాటకాలు ఇట్లనే చిరకాలముండుము, ఈ మందిర నింహాసనముననే సరళభ_క్రియెడల గు్త ఉపహాసములచేయుచు ఉండుము-- నీకు అనుదినము పూజల నానగుచుందును, పదతల మున [పణామము చేయుచుందునుు దయామయీ, మాతా అని నిన్ను పిలుచుచుందెద. ఉపకారమును మరెవరివద్దను బయట పెట్టను. నా జయనింహుని మ్మాతము నాకు తిరిగి యిమ్ము___ఎవరివద్ద మొర పెట్టి విలపించుచున్నాను ! అటులైన దూరము, దూరదూరము, దూరముగ గెంటివేయము. ఈ హృదయదళినీ పాషాణీని. భూదేవివకము తేలిక యగుగాక £ దూర గోమతీ నదీజలములలో (_పశిమను పారవేయును, దివిటీలతో, వాద్యముఅ (_మోగించుచు గుణవతి వవేళశము

గుణవతి; జయము జయము మహాదేనికి. దేని పది?

రఘువతి : దేవి లేదు.

గుణవతి : గురుదేవా, దేవిని మరల రప్పించుము, తెప్పించి అన్నుగహింపుము. ఆపె రోవషమును శాంతింపచే వెదను. తల్లిపూజన్తై పూజను సమకూర్చిళిని రాజ్యమును, పతిని అన్నింటివి వదలి, నా (ప్రతిజ్ఞను పాలించితిని, దయ ఉంచి, దయచేని నేటి ఒక్కరాత్రి కొరశ్రైనను దేవిని మరల్చి తెమ్ము. దేవి ఎచ్చట

రఘుపతి :; ఎచ్చటను ఆమెలేదు. వైనలేదు, (కిందళేదు ఎచ్చటను ఆమెలేదు, ఎచ్చ టను ఎప్పుడును ఆమె లేనేలేదు.

గుణపతి 2 (ప్రభూ, ఇచ్చట ఉండెను గదా దేవి?

రఘుపతి : ఆమెనా దేవి అనుట? (పపంచమున ఎచ్చటనైన నిజమగు దేవియన్న ఈ పికాచిని దేవియని పిలుచుట ఎన్నదైన ఆ డేవి సహించగలదా ? హృదయమున్న బీల్చి నిష్ఫలర క్తమును (శూరపాషాణమూల్తీ పదములకడ అర్చించుటలో మహత్వమెది, ఆమెయా. దేని? పుణ్యర క్తమును పానమొనర్చి, అ మహారాక్షనికడుప్ప బద్రత చచ్చి పోయినది

గుణవతి : గురుదేవా, నన్ను బాధ పెట్టకుము. మరల సత్యముగ చెప్పుము డేవి కేదా? రఘుపతి; లేదు.

గుణవతి; దేవి లేదా?

రఘుపతి; చేదు.

గుణవతి; దేవి లేదా? అయిన ఎవరున్నారు ?

వీసర్దన 77 రఘుపతి ; ఎవ్వరు లేరు. ఏమియు లేదు. గుణవతి: తీనుకపొమ్ము. పూజను తీనుకపొమ్ము, తిరిగి పొమ్ము. తిరి, పొమ్ము. త్వరగా చెప్పుము, ఏ మార్గమున మహారాజు వెడలెను.

అవర్డ (వ్రవేళము అపర్ష; తండ్రీ. రఘువతి : జననీ, జననీ, నా వియజిననీ, తండ్రి : ఇట్లు పిలుచుట నిందాపూర్వకముగ కాదుగద: తండ్రి: మాఠా, జననీ, ఈ పుత్రఘాకుకుని తండ్రియవి ఎవరు పిలుచు చుండెనో, అతడు ఆ సుధాల్నినమగు నామమును నీ కంఠమున నిడి చనెను, ఇంత మా(్రము దయచూపెను. ఆహా! మరల పిలువుము తండ్రి అని. అవర్హ : తండ్రీ, రమ్ము, ఈ మందిరము వదలిపోదము,

పుష్ప, అర్హ్యములతో, గోవిందమాణిక్యుని (ప్రవేళము

గోవిందమాణిక్య : 'దేవి ఏది? రఘుపతి; దేవి లేదు, గోవిందమాణిక్య ఏ ఇదేమి రక్తధార ; రఘుపతి: ఇదే కడనటి పుణ్యరక్తము, ఈ పానమందిరమున ! జయవింహుడు నిజ ర్క్తము నొసగి హింసార క్రశిఖను ఆర్బివే సెను. గోవందమాణిక్య ; బియనింహా, ధమ్యడవు. ధన్యుడవు ఈ పూడాపృష్పాంజలిని సీకే సమర్పించుచున్నాను. గుణవతి ; మహారాజా. గోవిందమాణిక్య : పృాదయేశ్వరీ, ప్రియతమా. గుణవతి; నేడు దేవిలేదు, నీవే నాకుగల ఏకైకదైవము,

[1పణమిళ్లును] గోవిందమాణిక్య : పాపము ళమించెను. దేవి నేడు నా దేవి రూపమున తిరిగి వచ్చినది. అపర్డ తంగడీ, వచ్చి వేయము. రమువతి : పాషాణము బ్రద్దలైపోయెను --నా జనని ఈసారి ప్రత్యక్ష్మపతిమను చూపిం చినది--జననీ, అమృతమయా--- అపర్మ ; తర్మిడీ వచ్చి వేయుము.

చి ఆతొంగద

౧ అనంగ ఆళ మము లో చిితాంగద;, మదనుడు, వసంతుడు

చ్యితాంగద్‌ : నీవేనా పంచళరుడవు ? మదనుడు : నమస్త నరనారీ హృదయముల వేదనాబంధనము మననీజుడను నేనే. న లచే ఆకర్షించి తెచ్చు చిత్రాంగద : ఏ వేదనయో, ఏ బంధనమో ఈ దానికి తెలియును. నీ పదము చణమిల్లుచున్నాను. లకడ

(వ్రళూ, నీవు ఏ దేవుడవు ? వనంఠుడు ; నేను బుకురాజును, జరు మృత్యువు అను దైత్యద్వయము నిమివనిమివ మునకు విశ్వకంకాళమును ఒహిర్గత మొనర్చ యత్నించుచుండును. నేను వారి వెనువెనుక వెంటాడి అడుగడుగునను వారిని ఓడించుచుందును. ర్యాత్రింబవలు అదే సర్మగ్రామము

శేను అఖిలజనుల అనంత యౌవనమును. చిత్రాంగద : భగవాన్‌, నీకు ప్రణామములు. దేవదర్శనముచే దావి చరికార యాయెను

ర్డ్‌ |

మదనుడు : కళ్యాణీ, ఎందులకై ఈ నీ కరోర(వతము ? తపోవత తావమన యౌవన కుసుమమును శుష్కింపజేని మలిన మొనర్చుచున్నావు ! అనంగపూజకు ఇది విధానము కాదు. ఇంతకును ఎవరు నీవు? భ్యదాంగీ, ఏమిటి నీ కోరిక? చ్మీశాంగద : అనుగ్రహించిన నా వృత్తాంతమును వినిపించెదను ఉపార్టనను తదువరి శైలియనరచేదను న మదనుడు : వినుటవై ఆతురపడ.చున్నాము, చిశ్రాంగద : నేను చ్మిత్రాంగదను, మణిపుర రాజకన్యను. తపన్సుచే సంతుష్పుడె మా పితృవంళమున ఎన్నడును ప్యుతిక జన్మించకుండునటుల దేవదేవుడు ఉమాపతి ఛర

ళ్‌

శ్ర్‌2 రవీర్యద్రుని నాటకొలు మొనగెను, నేను ఆ మహావరమును వ్యర్థ మొనర్చీతిని. అమోఘమగు అట్టి దేవవాక్యము కూడ మాతృగర్భమును చొచ్చి, నా దుర్చల (ప్రారంభమును శ్రైవతేజమున వురుషసిగ మార్చజాలకపోయెను. అట్టి కఠినమగు నారిని నేను. మదనుడు : అవను, అవును, వినియేయున్నాము అందుననే నీ శర్మడి ప్ముతసమాస ముగ నన్ను పాలించుచున్నాడు, ధనుర్విద్యను రాజదండనీతిని నేర్చించుచున్నాడు. చ్మితాంగద : అందుచే పురుషవేషమున స్వేచ్చగ తిరుగుచు, యువరాజరూపమున ఠాజ కౌర్యముల నిత్యము నిర్వహించుచుండెదను. లజ్జాభయములు, అంతఃపురవాసములు నాకు లేవు, హోవభాపములు, విలానచాతుర్యములు నాకు తెలియవు

ధనుర్విద్యను నేర్చితిని. దేవా, వీ పుష్పధనువును నయనాంచలముల ఎటుల వంచి, ఎక్కు-బెట్టథటలయునో మ్యాతము నేను శేర్చుకొనలేదు. వసంకుడు : నునయనా ఆ విద్యను ఏ నారియు నేదృకొనదు నయనములు తమ కార్యమును కామే చేయగలవు, ఎవని వతీమున అవి నాటునో, వానికే అవి అర్హమగ్యున్ను, చ్వితాంగద : ఒకనాడు పూర్ణానదీ తీరమునందలి సాంద్రారణ్యమునకు ఒంటరిగ మగా న్వేషణార్థము 'వెడలితిసి. తరుమూలమున అశ్వమును ఇంధించి, మృగపదచిహ్నాముబ అనుసరించుచు, దుర్గమ కుటిలవనసథమున (పవేశంచితిని.

యుల్లీ మంథదస్వన ముఖరితమును, నిత్య అంధకారయుతమును, లతాగుల్మములచే గహూనగంభీరమునగు మహారణ్యమున కొంతదూరము ముందుకు పోగా, సంశీర్షవథ్రమున్స్న విరోధించి భూతలమున శయనించియున్న, మలినవస్త్రధారియైన ఒక పురుషుని హల్రాశ్మ్యగ కాంచితివి. అవళ్లాన్వరమున లేచి జరిగిపొమ్మని గద్దరించితిని. అతడు కదలలేద్సు శ్రిర్రిన చూడలేదు.

పొంగి పొరలుచున్న రోవమున, ధనుర్యగభాగముతో అతనివి కొట్టితిని ; భన్మ నుష్తమగు అగ్ని, ఘృళాహుతిని పొంది శథారూపమున రెప్పపాటు కౌలములో ఖగ్వన

జూన్‌ ళ్‌

'పెకిలేచు విధమున, సరళదీర్హ దేహముతో ఒక్కముహూర్తమున కరివేగమున ేచ్చి నా సమ్ముఖమున ఆతడు నిలువబడియెను.

క్షణకాలమే నా ముఖమువైపు చూచేను-- ఆతని రోషద్యష్టి, అంతలోనే అంతర్షాన మాయెను; నా బాలకమూర్తిని చూచి కాబోటు మనోహర కౌతుక గుప్త మృడహాస శేఖ అతనీ అధర్మపాంతమున నాట్యమాడెను.

వుడషుల విద్యను నేర్చి, పురుషుల వేషమును ధరించి, వురుషులతోడ కలని మెలని యుండి, ఇన్ని దినములుగా ఏ విషయమును మరచియుంటినో, దానిని... నేమ ఒక నారినను విషయమును--- ఆతని ముఖమును తిలకించి, తనలో తాను నిమగ్న మైయున్న ఆ అటలమూర్చిని, వీక్షీంచి అ కణముననే మనస్సునకు తెచ్చుకొంటిని.

చ్మీకాంగడద వ! ఆ ముహూర్తముననే (చధమ పర్యాయము వురుషునినా సమ్ముఖమున కాంచితివి. మదనుడు : ఆ శిక్షణ నాది, జథాంగీ; ఒక దినమున జీవిత శుభవుణ్యక్షణమున, స్త్రీలకు స్రీలమను చైతన్యమును, పురుషులకు పురుషులమను భావమును నేనే కలుగ జేయుచున్నాను, తదుపరి ఏమాయెను ? చిత్రాంగద : నభయ విస్మయకంరమున “ఎవడవు నీవు" అని అడిగితిని. *నేను పార్తుడను, కురువంశజాతుడను * అను (ప్రళ్యు త్తరమును వింటిని. థ్‌ కావి చిత (పాయముగ నిలువదిడి యుంటీని, నమస్కరించుటకును మరచితిని, ఇతగా పార్టుడు? నా ఆజన్మ విన్మయుడు ? సత్యపాలనకొరకు ద్వాదళ వత్సరములు అద్టనుడు అరణ్యవానము చేయుచు (బహ్మచర్యమును పాలించుచున్నాడని వినియుంటిని, ఇతడేనా ఆ పార్ధవీరుడు ? “నిజ భుజబలమున పార్ధకీర్తిని నిన్చ9భ గావించెదనుు అవ్యర్థమగు లత్యమును సాధించెదను, వురుషుని ఛద్మవేషమున అతనితోడి సంగ్రామ మును కోరి, నా (వకావ పరిచయ మొసగెద'" నని ఎన్నెన్నిసారులు నా వాల్యదురాశచే మనస్సున తలచితిని. అయ్యో, తెలివితక్కువదానా, సీ దుప్పాహసము ఎచటికి పోయెను ? అతడు నిలిచియండిన భూమిపై నేనొక తృణదళమునై యుండియుండిన, నాకున్న శౌర్య పరాాకమములను ధూళిలో కలిపి, ఆతని ఆ చరణతలముననే దుర్లభ మరణమును పొం దెడి దానను. ఏమి ఆలోచించుచుంటినో జ్ఞప్తివేదు వీరుడు వనాంతరాళమునకు నెమ్మదిగ వెడలిపోవుటను చూచిళకిని. ఉలికివడి లేచితిని ఆ తణముననే చైశన్యమ ఉదయించెను, నన్ను నేను వందసారులు దూషంచుకొంటిని ఛి, భీ మూఢురాలా, సంభాషింపక పోతీవి, మంచిచెడ్డల తెలినికొనకపోతివి, మమాథిక్షను కోరకపోతివి, అనాగరికవలె త తర వడి నిలిచియుంటివి, వీరుడు అవహేళనమున వెడలిపోయెను ఆ ముహూ రముననే నేను మరణించి యుండిన, గదితికిపోయెడిదాన ను. మరునాడు ఉదయమున ప్పదుషవేషమును దూరముగ పారవైచితిని, రక్తొంబతి మును ధరించితిని. కంకణ కింకిణ్‌ కాంచీ భూషిశనై తిని అలవాటులేని అలంకారములు లజచే మిక్కీ-లి సంకోచనున నా అంగముల కష్పుచుండినవి, జి రహన్యముగ అ వనమునకు చని, అరణ్యములోని శవాలయమున అతనిని చూచికిని, మదనుడు 2 యువతీ, తర్వాత విషయమును చెవ్వము. నావద్ద ఎట్టి విగ్గును పడవద్దు. నేను మననీబుడను. సకల మనోరహాన్యములు నాకు తెలియును.

న! రవీం్యడుని నాటకోణట చి(శ్రాంగద : తర్వాత నే నేమి అడిగితినో, ఎట్టి ఉత్తరముల వింటినో సరిగ జ్ఞప్తిలేదు, భగవాన్‌, ఇక నన్ను _వళశ్నించకుము, లజ్జ వ్యజాయధమువలె విరిగి నా శిరముపై బడీ వను, నన్ను నూర్యువక్కలుగ చేయజాలకపోయెను. నారివ్నైయుండియు, అట్టి పురుష (పాణము నాది.

నేను దుఃన్వవ్న విహ్వలవోలె, ఇంటికి ఎటుల తిరిగివచ్చితినో నాకు ఎరుక లేదు,

• బహ్మచర్య (వతధారిని నేను, వతియోగ్యుడను కాను, వరాంగనా అను అతని కడసటి మాటలు, త్తహలములై నా కర్ణముల పొడువ నారంభించెను,

పురుషుని (బ్రహ్మాచర్యమా 1 శీ ఛి, దానినిగూడ కచలించి సడలించలేకపోతినే ; మీన'కేతూ, ఎందరెందరు బుషులు, మునులు నారీసదములకడ తమ చిరార్డిత తపఃఫలముఆ అర్పించిరో సీకు తెలియును.

క్మకియుని (ిహ్మచర్యమా :

ఇంటికి వెళ్ళి ఉన్న ధనుళ్ళరముల నెల్ల విరిచి పారవైచితిని ఇంతకాలము నాక గర్వధనముగ నుండిన కిణాంకితమగు ఈ నా కలినదాహంవును నిస్ఫలా(కోశభరితనై దూషింప దొడగితిని. నారిన్తై వురుషుని మనమును జయించలేకపోయిన, నా విద్య యంతయు వృథయని, ఇన్నాళ్ళకు తెలినికొంటిని.

పొమాన్య ఆఐల కోమల మృణాల వబొహుద్వయను ఈ నా వాహువులక్రన్న కరాధికమగు బలమును కలిగియున్నది,

తన (తప్త న్యేత్రపాతమున పురుషుల సరాాక్రమక్తిని, తసవ్తేజమును పరాథ్రూత్ర మొనద్చ, ముగ్ధ మూఢ కీణరనులత. వరావలంబితఈ లజ్షాభయలీనాంగి యగు సామాన్య లలన ధన్యురాలు.

అనంగదేవాా నా దంభములనెల్ల ఒక్క నిముసమున అణదివేనితివి. విద్య, వలము, సమస్తము నీ సదనతము చేసీకొంటీవి. ఇప్పుడు నీ విద్యను నాకు నేర్చుము.

నిరస్తు9నికి అస్త్రమువలె (్రబలనగు నాకు ఆబలల బలమును ప్రసాదింపుము, మదనుడు :. నేను నీకు సొాయమొనర్చెదను.. శుభాంగ్‌, విశ్వ విజయియగు ఆర్లునున్ల జయించి, బందినిచేని, నీ సమ్మాఖమునకు కొనితెచ్చెదను. రాణివై, సీ ఇష్టానుసారము ఆతనిని శికచే బహూకరింప్పము, ఆ వ్నిదోహిని శాసనబద్దుని కావింపృము. చి(క్రాంగద : నాకు సమయము చిక్కిన, ఒంటరిగ నెమ్మది నెమ్మదిగ, చేవతఅ నహాయమును కోరకనే, వాని హృదయముపై ఆధినత్యము సంపాదించెడిదానను,

వానితోకూడ నివనించుచు, సమరస్థలిని సారథివై, మృగయావినోదమున అనుచర టాపమున వెంబడించి, శిబింయుకడ ర్యాతి ద్వారరకికనై మేల్కొని, భక్రవేషమన

చిక్రాంగద క్‌ పూజించి, భృత్యవేషమున నేవించి ఆర్హతాణ మహావ్రతమున కాతనహచరినై నహాయ మొనకర్చెడిదానను.

ఎప్పుడో ఒకనాడు, కుతూహలమున నా వైప్ప కేరచూచుచు * ఎవడు ఈ బాలకుడు ? నా పూర్వజన్మ సుకృతమువలె, ఈ జన్మమున నా నహవానియై, చిరదానుడై నాడు” అని మనస్సున తలంచు నతడు. (శోమ్యకమముగ వాని హృదయద్వారమును తెరచి, అచ్చో శాశ్వత స్థానమును నంపాదించెడిదానను.

ఈ నా (పేమ ఆ(కందనముకొరఠకు నూ(తమే కాదని నాకు తెలియును. మౌన ధ్రైర్యమున, చిరమర్మవ్యవను నూనహాసతలమున దివాకాంతిలో కప్పియుంచి, నిశీథమున నయననీరములచే పాలనయొనర్చు ఆజన్మ విగత భరృృకయగు రమణిని కాను నేను.

నా కోరిక ఎన్నడును నివృ్ఫలము కానేరదు. నన్ను నేను ఒకసారి (వకాళింప జేయగలిగితినేని, నిళ్ళయముగ ఆతడు నాకు లోఐడిపోగలడు,

అయ్యో, దురదృష్టమా । ఆనాడు ఎట్టి దృళ్యమును కాంచితిని లజ్జచే కుంచిత శంకిత కంపితయగు నారి, వివశవిహ్వాలయగు (వలాసవాదిని సీ కంటబఐడియెను. కాని నా నిజగుణము అట్టిదేనా? మార్గమున, గృహమున, ఎల్లఎడల కేవలము (కొందనాధి కారిణులగు వేలకొలది స్రీలకన్న నేనేమియు అధికమైనదానను గానా ?

కాని అయ్యో, నా వరిచయ (వ్రకటన ఐబహుయత్నమున బహుదినములశే సాధ్య మగును. అది జీవిత వరమావధియే కావచ్చును; జన్మజన్మాంతరముల (వ్రతమే కావచ్చును. అందుకనే మీ ద్వారముకడకు వచ్చితిని, కఠోర తప మొనర్చితిని.

భువనవిజియి. దేవా మహాసుందర బుతురాజా, జన్మదాశయగు విధాతృని వినా దోవశావమగు ఈ వీరనారీ కురూవమును కేవలము ఒక్కదినమునవైనను తొలగింపుడు, నన్ను అపూర్వనుందరినిగా మార్చివేయుడు. అట్టి ఒక్క దినమును నా కొనగుడు, తదుసరి దినము అన్నియు నా క్రైవసమగును.

తొలుత ఆతనిని నేను చూచినవ్పుడు, ఒక్క ముహూర్తమున అనంత వనంత బుకువు నా హృదయమున ,(పవేశించినట్లుండెను. ఆ యౌవన సమీరణోచ్చాానమున నమస్త శరీరము చూచుచు, చూచుచుండగనే, లత్మీచరణశయనమగు కమలమురితి, అపూర్వపులకభరిత మై, ప్రన్ఫుటించుటకై మిక్కుటమగు అభిలాష పొడమెను. వనంతా, వసంతసథా ! ఆ నా వాంఛను ఒక్క దినము మ్యాతము పూదర్తిచేయడు. మదనుడు : తథాస్తు. పనంతుడు ; తధాస్తు ఒక్క దినము మాత్రమేల । వసంత పుష్పళోళ ఒక వత్సర శాలము సీ తనులతను పరివేష్టించి వికనీతమై యుండగలదు.

న వముణీపురము అరణ్య సివాలయను అగానుడు జ అర్జునుడు; ఎవతెను నేను చూచినది? ఆది సత్యమా లేక మాయయా । నివిడ నిర్ణన లే

వనమున నిర్మలమగు సరసి--నిర్మానుష్యమగు రహస్య (పదేశము ;

వి సబ మధ్యాహ్నముల అచ్చటికి వనలక్మీగణము వచ్చి స్నానముచేయుచుండునా

వావిం న ల

యనునట్లున్నది. గఖీర పూర్ణిమా ర్యాతమల, ఆసుస్త సరోవర న్నిగ్గఘాసతటమ్సల సుఖమున కంకారపాతలై, విగళిత వసనములతో వారు వ్మిశమించి శయనింతురా ఏమి ణి అబ్బో, ఆ వనాంతరాళమున, అవరాహ్న వేశావసానమున, నా 3ైళవజీవిత విషయమృుల తలపోయుచుంటిని (వవంచ మూఢలీలలు, నుఖదుఃఖముల అధోగతులు, జీవితవు అస్తం తోషములు, అడిఆనలు, ఈ మర్యృమానవుల అనంత దార్శిద్యములు నా హృదయ వీథిన్సి గంతులిడుచుండి నవి.

ఇంతలో, దట్టంపుచెట్ల చీకట్లనుండి, మెల్లమెల్లగ బయటికి వచ్చి, సరోవర స్రష్టా శిలాసటమున ఎవరువచ్చి నిలువబడినది ? ఎట్టి అపూర్వ రూపమది | కోమల చరణతల మున ధరాతలము ఎటుల నిళ్ళలమైపోయిను ? పూర్వగికి జభశిరమున, ఆకలంక్క నగ్న శోభను వికనింపజేని, చూచుచు చూచుచుండగనే ఉషఃకాల స్వర్ణమేఘము ఆకసముతో కలినిపోవు రీతి ఆమె వననములు, ఆమె అంగలావణ్యముతో సుభావేశమున కరిగిపోవు టక్రై కోరుచుండెనా ! అవి అనివించెను.

నరోవర తీరమునకు మెల్లగ దిగి, కుతూహలమున నిజముఖచ్చాయను ఆమె చూచుకొనెను చకితయై నిలువబడిపోయెను.. ఒక కృ్షణకాలము పిదప, చిరునవ్వు నవ్వుచు, వామహస్తమును విలానపూర్వకముగ వంచి, అలక్ష్యభావమున కబరిని విస్ఫి జారవిడిచెను. ముక్ష కేశములు వికీర్ణనులై చరణములకడ దొర్లుచుండినవి,

ఛి(శ్రాంగద 87 చీర చెరగును నడలించి, తన అనిందిళ బాహువుల చూచుకొనెను. (సేమ.కరుణ ధసావలి స్తములైన ఆ కోమల వాహులతలు తాకిననే కంది వనివాడునట్లుండెను. ర మును వంచి పరిన్ఫుట దేహతటమున ఉన్ముఖ యౌవన వికాసమును కాంచ్చెను, నవీన ధవళతనువున లజ్జాజివితమగు ఆ రక్తిమదీస్తిని తిలకించెను. సరోవర జలముల వద యుగళమును ముంచి, తన చరణకాంతుల వీషీంచెను. ఆమె విన్న్మయమునకు వరిమితి లేకపోయెను. తన్ను తాను తొలిసారి తిలకిం ఇెనా యనునట్లుండెను. కోరక వయస్సును కన్నులు మూనికొని గడసిన శ్వేత కతదళము, ఒకనాడు (ప్రభాతమున పూర్ణళోభను _నథమ వర్యాయము పొంది, కంరమును వంచి స్లీల నరోవర జలముల మొదటిసారి తన్ను చూచుకొని, అచ్చెరువుతో దినమంతయు చూచు కొనుచు గరుప్పరీతి ఆమెయు తన ఆపూర్వ పౌందర్యముచే సవిస్కయానందమున వర వళమ్రై యుండెను. క్షణకాలము తర్వాత, ఏదో ఒక దుఃఖమున ముఖమునందలి మందన్మితము తొలిగి పోయేను. న్నేతద్వయము న్లూనమాయెను. విడిన జుట్టుముడిని కట్టివేనెను. చీరచెరగుతో ఒంటిని కప్పెను. నువర్షసంధ్య మూనముఖియై, అంధకారనిశీథి వైపునకు మృదుషదసు లతో తరలులీకి, నిట్టూర్పుల విడచుచు, మెల్లమెల్లగ ఆమె వెడలిపోయెను. భూదేవి తన భాండారమును తెరచి, తన పూశ్హైక్వర్యమును మానవులకు దానమొస గనా ఏమి అని నేను తలపోయుచుంటిని, నా అభిలాషల సంపూర్ణతలవై మెరపువలె మెరన్‌ ఆంతర్జానమాయెనే యని విచారించుచుంటిని. మృగరాజమగు కేసరి, సింహవాహిని యగ దుర్గయొక్క భువనవాంఛితముల్లగు అరుణ చరణకమలములకడ పడియుండు రితి, యుద్ధములు, హీంనలు, ఆడంబరములు, _ పురుషుల పౌరుష గౌరవములు, వీరతయొక్క నిత్యకీ ర్తిళృష్ణలు, సమస్తమును ఆ పూర్ణ జాని వా! సెౌందర్యముకడ శాంతించి, చల్లారి భూమిపై దొర్లాడి, ధూళిలో కలినిపోవుచున్నట్లున్న వి గదా యని తలచికిని. మరల ఒకసారి, ఆమెను -- ఎవరు తలుపు తట్టినది ? [ద్వారము తెరచి] ఏమి ! ఆ సొౌందర్యమూర్తియే ! హృదయమా కాంతింప్పము. వరాననా, నాచే సీకెట్టి భయమును లేదు. నేను క్ష్మతకుల సంజాతుడను ; భయఖీశ దుర్చలుల భయ హారిని. చ్మిక్రాంగద : ఆర్యా, సీవు నా అశిథివి, ఈ మందిరము నా ఆశ్రమము, ఎటుల అభ్యర్ష (| నల చేయుదునో, ఏ సక్యారములచే సంతోషపరచగలనో తెలియకున్నది.

ర్‌ రవీం్యడుని నాటకాలు అర్జునుడు: సుందతీ, నీ దర్శనమే అతిథి సత్కారము. సీ శిష్టవాళ్యములే నాకు సౌభాగ్యరాశి అవరాధముగ భావింవకున్న, ఒక్క (పశ్నను అడుగగోరుచున్నాను, నా చిత్తము మిక్కిలి కుతూహలవడుచున్నది. చ్నీక్రాంగద ; విరర్భయముగ ఆడుగవచ్చును. అర్జునుడు : శుచిన్మితా, ఏ కఠిన (వతముకొరకై నిర్ణన దేవాలయమున, హతభాగ్యులగు మర్త్యజనుల వంచన మొనర్చి, ఇట్టి రూపరాశిని ఆలత్యుముగ నష్ట మొనర్చుచున్నావు ? చిశ్రాంగద: గుప్త్పమగు నొళ అభిలాషను సాధించుటక్రై, ఏకాాగచిత్తమున శివపూజ కావించుచున్నాను. అర్జునుడు : అయ్యో, జగత్తున కే కొామధనమవు నీవు దేనిని కామించుచున్నావు ? చండ్ర ముఖీ, ఉదయశిఖరమునుండి అస్తాచలమువరకు నేను తిరిగియున్నాను. సప్తద్వీవముల మధ్య ఎచ్చజచ్చట ఏవేవి చూడదగియున్నవో, ఊహింవరాని ఉత్కృప్పములగువాటిన్ని ఆపరూపమగు పౌందర్యముగలవాట్‌ని సమస్తమును నేను స్వయముగ వీక్షించియున్నాను. దేవిని కోరుచున్నానో, ఎవరిని కోరుచున్నావో నాకు తెలియచేనీన, నావద్దనుండి వివరముల ఏడయగటలవుం చిికాంగద ; నేను ఎవనిని కోరుచున్నానో, ఆతడు (తిభువనపరిచితుడు. అర్జుశుడు : ఈ ధరణ్‌యందు అట్లీ నరుడు ఎవడు ? అమరకాంక్షీతవగు నీ మనోరాజ్య మున ఎవని యళోరాళి దుర్లభమగు ఆసనాధికారమును వహించెను ? అతని "పేరును విని సింపుము, విని కృతార్థుడ నయ్యెదను, చ్మికాంగద : సర్వ(శేష్షమగు రాజవంళమున ఆతని జన్మము; సర్వశేష్టుడగు వీర్మ డతడు, అర్జునుడు : మివ్యాఖ్యాతి, ఈ నోట ఆ నోట, మాటలలో పెరుగుచుండును ; సూర్యుడ్షు ఉదయించనంతవరకు, కణప్టాయి యగు సీహారము ఉషన్సును మోసగించి కస్పియుంచు రీతి

సరళహృదయా, మిథ్యను ఉపానీంపకుము, ఓ దుర్లభసాందర్య సంపన్మూర్తీ భూమిపై సర్వే కులమున, నర్వ(శేష్టుడగు వీరుడెవడో చెప్పుము, వినెదను, చిశ్రాంగద ; వరక్సీర్తి సహింపనివాడవు, ఎవరు నీవు, సన్యానీ । ధరణిపై కరువంళము రాజవంశచూడామణి యని ఎవరికి తెలియదు ? అర్జునుడు : కురువంళనా ?

ఛీ(ాంగద 89 ఛిిశ్రాంగద: ఆ వంశమున, అక్షయ యకడు, వీరేంద్ర శేసరి యగువాని పేరు విని యున్నావా ? అర్జునుడు : సీ నోటితోనే చెన్సుము, వినెదను, చిక్రాంగద ; భువనవిజయి, గాండీవధన్వి, అర్జునుడు,

నమన్త జగత్తునుండి ఆ అక్షయ నామమును అవహరించి, నా కన్యాహృదయమును నింపి, యత్నమున దాచి, ఉంచుకొనియున్నాను. (బ్రహ్మచారీ, ఏల ఈ నీ అధైర్యము?

ఆటులైన, అది అంతయు అబద్ధమా ౩ ఈ అర్జునుని యశస్సు మిథ్యయా ? ఇప్పుడే చెప్పుము, అది మిశ్యయేయైన, హృడయమును చిల్చి. పెకలించి దానిని పాఠ వైచెదను. ఆది శూన్యమునుండి కూన్యమునకు, నోటినుండి నోటికి ఎగురుచు, దుముకుచు తిరిగిన తిరుగనిమ్ము. దానిస్థానము నారీ హృదయాననమున కాదు. | అర్జునుడు : వరాంశనా, ఆ అర్జునుడు, ఆ పాండవుడు, ఆ గాండీవధన్వి, ఆ అదృష్టశాలి నీ చరణములవద్ద కరణాగతుడు. అతని పేరు, అతని ఖ్యాతి, అతన్‌ శౌర్య పరా్యకమము ల సత్యములై నను, అసత్యములైనను, కీణపుణ్యురై, హృతస్వర్షలగు హతభాగ్యులనువలె, ఆతనికి స్థానదాన మొనగిన దుర్లభలోకమునుండి గెంటివేయకుము. చ్మికాంగవ : నీవు పార్టుడవా? అర్జునుడు ; దేవీ, నేను పార్టడను; వీ హృదయద్వారమున (యేమార్వుడైవ ఆతిథని, చిత్రాంగద : ద్వాదళవర్ష వ్యాపకమగు (ిహ్మచర్యమును అర్జ నుడు పాలించుచున్నాడని వింటిని. ఆ వీరుశు ్యవతభంగ మొనర్చి, కామినిని కామించుచున్నాడా ? సన్యాసీ, నీవేనా పార్థుడవు శి అర్జునుడు : నీవు నా (వతభంగ మొనర్భితివి, చంద్రుడు ఉదయించి, ఒక్క నిముషమున యామినీ యోగని,దాంధకారమును భంగ మొనర్బ్చునటుల, చిత్రాంగద: శీ, పార్ధ ఛి. నేనెవ్వతెను ; నా దగునది ఏమియున్నది, ఏమి చూచితివి, నా విషయమై నీకేమి తెలియును? దేనికొరకు, నిన్ను నీవు మరచుచున్నావు? ఒక్క క్షణమున సత్యభంగ మొనర్సి, ఎవరికొరకు అధ్డునుని అనర్జునుని కావించుచున్నాను ? నాకొరకు కొడు. ఈ ఆ0డు నీలోత్పల నయనములకొరక్రు.

ఈ నిందిత నవనీత బాహుపాశములలో పవ్యసాచి అర్జునుడు, తన హ స్తద్వయ ముతో సత్యబంధనముల ఛిన్నమొనర్చి, వచ్చి పట్టుబడుచున్నాడు.

90 రవీందుని నాటకాలు (యేమ, మర్యాద ఎచ్చటికి పోయెను? నారీ నన్మానము ఎచ్చట కూలిపోయెను ? అయ్యో నా ఈ తుచ్చదేహాము నన్ను అత్మికమించినది; కీణస్థాయయగు ఛద్మ వేషము, మృత్యు వెరుగని అంతరాత్మ కన్న పైచెయ్యి అయినది; ఇప్పటికి కెలిసినది సీ వీరత్వము, సీ ధ్యాతి మిథ్యలని. ” అర్జునుడు : భ్యాతి మిథ్యయని, పర్యాకమము మిథ్యయని నేకు నేను తెలినికొంటిని. నేడు నాకు నష్తళోకములు న్వన్నమువలె తోచుచున్నవి, కేవలము సీ వొక్కదానవే నత్యము, సివే నర్వస్వము, సివే విశ్వసంపద. సకల దైన్యముల మహావసానమగు నారివి సీవు, సకల కర్మముల వ్మిశామ రూవిణ్‌వి సీవు. అకస్మాత్తుగ విన్ను చూడగనే, ఏదో ఆనంద కిరణముచే (వథమ (_పత్యూషమున, _ఆంధకార మహార్దవమున, సృష్టి శతదళము వికసించి దిళదిళలకు ఒక్క ముహూర్తమున ఏల వ్యాపించెనో తెలినికొంటిని. మిగత అన్నిటిని నెమ్మది నెన్ముదిగ కొంచెము కొంచె ముగ, బఐహందినములలో తెలినికొనవచ్చును. నీవైపు వేను చూడగనే నీ సమన్తమును చేను వీక్షింవగలిగిశిని కౌవి అంతు మాాతము కానలేకయున్నాను ఒకసారి మృగయా[(శాంతమున, తృషిత శాసితుడన్లై మధ్యాహ్నమున కుసుమ విచిశ్రమగు మానససరోవరతీరమునకు వెడలితిని. ఆ సురసరన్సలిలముల తిలకించిన తోడనే, అనంత అతలత నా కన్నులకు గోచరించెను, ఎంత లోతునకు చూచినను స్వచ్చ జలము, మధ్యాహ్నా రవిరళ్మిరేఖలు స్వర్దనళనుల సువర్ణ మృణాలములతో చెలిమిచేన్ని అగాధ అసీమలకు జారి దిగిపోవుచుండినవి. జలముల కదలికచే లక్షకోటి అగ్నియుతము లగు నాగములపోలె వంకరటింకరగ అవి కంపించిపోవుచుండినవి. సూర్య భగవానుడు నహ్యస్రాంగుకుల నిల్లేశించి, జన్మ(క్రాంత కర్మక్లాంత మర్త్య జనులకు అనంత శీతలమగు సుందర మరణము ఎచ్చట నున్నదో చూపుచున్నట్లు తోవెను ఆ స్వచ్చ ఆతలశతను నీలో నేను కాంచగలిగితివి. సీ దివ్యకాంతిలో, కీర్తి క్సీషమూనపవుల పూర్ణనిర్వాసణమని నాలుగు దిక్కులనుండి దేవతాంగుళులు నాకు చూపుచున్నట్లన్నవి. చ్మికాంగద : నేనుకాదు, నేనుకాదు, అయ్యో పొరా అయ్యో, ఇది ఏ దేవతల మోనము। వెడలిపో, మరలిపో, వీరుడా మరలి వెడలిపొమ్ము. మిథ్యను ఉపానింపకుము. మిథ్యా వదములక్షడ నీ శౌర్య వర్యాకమ మహత్వముభ ఆర్సించపము, వెశలిపొమ్ము,

చె అర తరుతలమున చితాంగద నా అయ్యో, అయ్యో, దా౦ిని మరల్బగలనా । తృష్టార్తమై కంపితమై విస్ఫులింగ నిశ్వానముల విడచు పోమాగ్ని 8ఐవలె నున్న ఆ వీరహృదయవ్యాకులతను మరల్చి కాంచగలనా ! ఆ నయనదృష్టి అంతర్చాహువై నన్ను ఈడ్చి తీనికొనిపోవుటకు వచ్చు చున్నదా యనునట్లున్నది. అతని ఉత్తప్త హృదయము నర్వాంగములను (బిద్దలుచేన్‌, "పెకి వరువె త్తికొనివచ్చుటకు కోరుచున్నది ; దాని ఆ్యకందన ధ్వని [వతి ఆంగమునందును వినఐకుచున్నట్లున్నది 1 న! తృష్ణను మరల్బగలనా? [వసంత, మదనుల (పవేశము] అనంగదేవా, ఎట్టి సౌందర్యానలముచే నన్ను చుట్టుముట్టితివి ? దగ్దమగుచున్నాను,

అది దగ్ధముచేని నన్ను చంపుచున్నది.

బుదనుడు : తన్వీ, నిన్నటి వివరముల వచింప్పము. నాచే వదలబడిన పుస్పబాణములు ఎచ్చట ఏ కార్యమును సాధించినవో వినవలెనని అభిలాష పెంపొందుచున్నది. చిత్రాంగద వ. నిన్నటి నంధ్య వేళ, తృణరాశి వరచిన సరనీతీరమున, పనంతము కురిసిన పృవ్వులతో పుష్పళయ్యను అమర్చితిని. శ్రోంతదేహముతో, వరధ్యానచి త్తముతో పరుండి యుంటిని. బడలిన తలను ఎడమచేతీమై ఉంచి, గడచిన నాటి మాటలను తలపోయు చంటిని. ఏ పొగ_డ్తను అర్జునుని వదనమునుండి వినియుంటినో, దానిని మనస్సునకు శెచ్చుకొనుచుంటిని. ఆనాటి సంచితామృతమును విందు విందువుగ పీల్చి పానముచేయు చుంటినిం

గత జన్మ విషయమునువలె. పూర్వేతిహాసమును మరచుచుంటిని. నేను రాజకన్యను కాదని, నాకు పూర్వాపరములు లేవని (భమించితిని ధరాతలమున ఒకదినము పన్ఫుటించియే జన్మించిన పితృ మాతృ హీనమగు

అరణ్యపున్పమువలె; దాని పరమాయువు ఒక్క అరపొద్దు మృాతమే , ఇంతలోనే భ్రమర గుంబనగీతికల, వనవనాంతర (ప్రమోద మర్మరస్వనముల విని ఆనందపడవలనియున్నది,

క్రై రవీం్యదునీ నాటకాలు తదుపరి, నీలాంబరమునుండి న్యేతముల నెమ్మదిగ (వాల్చి, కంఠమును వంచి, వాయు స్పర్శమున వాడి తునియలై, ఎట్టి వరితావము, ఎట్టి రోదనము లేకనే రాలి వడిపోవలని యున్నది. ఇంతటి అల్పకాలముననే ఆద్యంతములు లేని కునుమగాథ పూర్తికావలయును. వనంతుడు ; ఒక్క (సభాతమున అనంత జీవితము (వన్ఫుటించగలదు, నుందరీ. మదనుడు ; నంగీతమున క్షణకాల కానమున అనంతభావములు జన్మించి చిత్తమును రనవత్తరముగ చేయచందమున 1 తర్వాత ? చెప్పుము.

చ్మిక్రాంగద ; అటుల తలపోయుచుండ దక్షీజవాయువులు సర్వాంగములను నిదా తరంగ ములచే జోకొట్టుచుండినవి. స్వ్తవర్ణ వృక్షశాఖలనుండి వికనీంచిన మాలకీలత, అలసత్వ మున ఆచంచలమైన, నా గారదేహముపై నిశ్శబ్ద చుంబనముల నంపుచుండినది. పృష్ప ములు కొన్ని శేళములమీదను, కొన్ని పాదములకడను, కొన్ని ఉరోజముల పైనను తమ తమ మరణళయ్యల పరచుకొనుచుండినవి.

నిశ్చలముగ కొంతకొలము గడచెను. నా గాఢనిధ్రయందు ఎప్పుడో ఎవరి ముగ్ద నయన దృష్టిపాకమో, దళాంగుళులరీతి, నా న్మద్రాలస తనువును అనంద పరవళత్వమున స్పర్శించుచున్నటుల నాకు తోచినది. ఉలికిపడి 'మేల్కొంటిని.

నన్యాని, పద్నపాంతమున నిర్నిమేషముగ స్థిర ప్రతిమామూ్తివలె నిలువబకి యుండుటను కాంచితిని. పూర్వాచలమునుండి నెమ్మది నెమ్మదిగ జరుగుచు, ద్వాదశి శళి పళ్చిమదిశకు వంగినదై, నగ్నమగు అనాచ్చాదితమగు నా అమ్లాన, నూతన శ్యుళ సౌందర్య మువై తన సమస్త హిమాంశురాశిని 'కుమ్మరించుచున్నట్లుండెను.

పుష్ప పరిమళములచే పాదసతలములు పూర్ణములైయుండెను. ఈలపురుగులు జోకొట్టుచుండ, నిశీథినీ న్మిద్రాముద్రితమై యుండెను. స్వచ్చ సరోవరమున చంద్ర కఠ బ్భాయలు ఆకంపిశములై వడుచుండినవి. వాయువులు సువ్పములై యుండినవి,

నిగనిగలాడు వెన్నెల వెలుగులను తలపై దాల్చి చిగురుల చిక్కదనముచే మెత్త నగు నున్నని చీకట్లకుప్పలు (కింద ఒవ్పుచుండ, అరణ్యము స్తంభితమై యుండినది, అటులనే, చికాంకితునిపోలె, దీర్హకాయ వనస్పతి సమముగ దండధారి బ్రహ్మచారి ధాయా నహచరుకై నిలువబడి యుండెను,

(వళమమున నిద్రాభంగము కాగానే, నల్లిడల నేను పరికించినపుడు, ఎప్పుడో ఏదో ఒక విన్మృత్యవదోషమున జీవితమును విసర్జించి, ఏదో ఒక అవరూపమగు మోహనిద్రా లోకమున, గ్రడ్డివెన్నెలలో నిర్ణన వైతరిణీతీరమున స్వవ్నజన్మమును వహించితినా యనునట్లుండెను.

చ్కీశాంగటీ త్తి

లేచి నిలువబడితిని. మిధ్యలగు లజ్రానంకోచములు, నడలి జారిపోయిన వస్త్రము వలె, వదములకడ రాలిపడిపోయినవి. *' మనోహరి, (పాణ[ియా' అను మాటల వింటిని. ఆ గంథీర ఆహ్వానమున నా ఒక్క దేహమున జన్మ జన్మలు, శతజన్మలు ఒక్క సారిగ మేల్కొనెనా యనునట్లుండెను.

• స్వీకరింపుము, న్వీకరింపుము,ు సర్వము న్వీకరింపుము, జీవన వల్లభా " అని నే నంటిని. రెండుచేతుల చాచి యిచ్చితిని. వనాంతరాశమున చర్యదుడు అ నమించెను అంధకారమున అవని మునిగిపోయెను. ఆ అనిర్వచనీయ వులకమున న్వర్గమర్ర్యములు చేశకాలములు, సుఖదుఃఖములు, జీవన మరణములు అచేతనములై పోయినవి. న్‌

(వకాత (ప్రథమ కిరణములచే, విహంగముల ప్రథమసంగీతముచే మేల్కొని ఎడమచేతిపై భారము ఊని నెమ్మది నెమ్మదిగ శయ్యాతలమున కూర్చుంటిని. వీరవరుడు నుఖసువ్తమగ్నుదై యుండుట కౌంచితిని,

రజనీ నసమ్మోద శిథిలావశేషమగు (వ్రభాత చంద్రకళవలె, అతని ఆధ 'పొంతమన యంత హోనరేఖ కాన్నించుచుండెను. మరలోకమున, నవోదయ పర్వతమున నవక్తీ 8 సూర్యోదయము (ప్రకాశమును పొందుచున్నదా యనునటుల అతని ఉన్నత లలాటవలక మున అరుణకౌంతి పడీ శోభిల్లుచుండెను.

నిట్టూద్పు విడిచి పడకను వదలితిని నిద్రిత ముభమును రవి కరములనుండి మరుగువరచుటశై. మాలతీ అతాశాలముల అనువుగ వంచి అమల్చితిని, నాల్లా వై వుల అ పూర్వపరిచిత (ప్రాలీనవృథ్వియే తిరుగ కంటబిడియెను, లా

నేను, నవ(వ్రభాతమున పారిజాత వికీర్ణతృణముల వన్యప్రదేశమున నిజద్భాయా (త్రస్తమగు హారిణిపోలె ఎచ్చటనుండియో పరుగెత్తుకొని వచ్చితి ననునట్లు మరల నాకు

ఛి తోచసొగెను. వితాన శలమున ఏకాంతమున కూర్చుండి కరపుటములచే ముఖమును తవ్చి ఏడవవలెననుకొంటిని -- కాని ఏడ్చు రాలేదు. మదనుడు : అయ్యో, మానవ నందినీ, స్వర్గసుఖ దివనముల స్వహ స్రములతో వగుల గొట్టి. పిండి. తెచ్చిన రసముతో ధరణియొక్క ఒక్కా రాశ్రమును నింపి, యత్నమన సి ఆధర సమ్ముఖమున అందిచ్చితిని. నందన నన ₹0ధముచే ఆమోదితమునుు మధుర మును, రతీదేవిచే చుంవితమును శచీదేవిచే _వసాదితము నగు సుధను వీచే పానము చీక్రాంగద ఎవరిచేత దేవా నీవు పానము చేయించినది ఎవరి దప్పికను తీర్చితివి ; ఏ అంగముల వ్యాపించి ఆ చుంబనము ఆ (ప్రేమసంగమములు, వీణా రుంకొరమవళె, ఇవ్ఫటికిని ఒక కదలికను కలిగించుచున్నవో, ఆ అంగములు నావి కావు.

ఠ్రీశీ రవీంద్రుని సాటకోలు బహుకొల సాధనమున, _వథమ మిలన సుఖము ఒక తణకాలము మాత్రమ పొందగలుగుడుము. అట్టి నుఖమునుండి నన్ను వంచనచేనసి, ఎవరు నంగహించి తీన్‌ కొంటిరి:;: ఆ చిరదుర్లభ మిలననుఖ స్మృతిని వెంటనిడుకొన్హి అతిస్ఫుట పుష్పదళసమ ముగ్య ఈ నా మాయాలావణ్యము రాలివడిపోవును. ఆంతరమున దర్శిదయగు రమణి, రి కచేహమున చిరకాలము ర్యాతింబగళ్లు కూర్చుండి గడ పవలనియుండును. అవీ ళం మీనకేతూ, ఏ మహారాక్షనిని, ఛాయవలె, అంగసహచరినిగ చేని బంధించితివో కదా £ ఎట్టి అభిశానమిది ! లోల ఓష్టములకడకు కాశ్వతముగ తృష్టాతురమగు చుంబ నము వచ్చెను, ఆ పిశాచి పానముచేని తన తనివి తీర్చుకొ నెను. శ్రద్దానక్రియతములగు. ఆ పేమదృష్పులు అంగములపై ఎచ్చటపడిన అచ్చట అభిలాషయొక్క అరుణ చిహ్నరేభల చిత్రించినట్లుండ.ను ; అట్టి దృష్టి, రవిరశ్మిసమముగ, శాశ్వుతర్శాకులు తపస్సుకావించుచుండిన కమారీ హృదయపద్మమువైపులకు పరు7ల్తు కొనివచ్చను; ఆ రాక్షసి నన్ను మైమరవించి, తనే (గ్రహించి దాచుకొ నెను. మదనుడు : అటులైన నిన్నటిర్యాతి వ్యర్థమాయెనా ఏమి? ఆశాతరణి తీరసమ్ముఖము నకు వచ్చి, తరంగ ఆఘాతములచే మరల మరల వెనుకకు పోవలనివచ్చెనా ఏమి? చ్వికాంగద : నిన్నరాతి ఎద్దియు మనన్స్నున లేకుండెను, సుఖ స్వర్గము పట్టుదిడిటక్రై ఎంతో దగ్గరకు వచ్చెను, కాని నా ఆత్మవిస్మ రణసుఖమున దానిని పొందితినో లేదో నాకు తెలియదు. నేటి ఉదయమున లేవగనే, నిరాశాజనితమగు దూషణావేగమున నా హృద యము తోలోవల (_ఒద్దలగుచుండెను. రాత్రి విషయములు ఒకటొకటిగ నా మనస్సునకు వచ్చుచుండెను ; లోపలను బయటను ఒక సవతి నన్ను (కమ్మియన్నదను చైతన్యము, విద్యుద్వేదనాయుత మై నాకు కలుగుచుండెను, ఇక దానిని నేను మరువజాలకున్నాను. నవత్నిని న్వహస్తములతో బహు జాగరూకతతో ఆలంకరించి, నా ఆకాంక్షల తీర్ధధామమగు శయనాగారమునకు అనుదినము సంనవలనివచ్చుచున్నది. విశాంతిలేక, కూడనేయుండి, పతిక్షణము ఆమె పొందు ఆదరముల నేను కండ్లార చూడవలనియున్నది. దేహసౌందర్యమున, హృదయము ఈర్ష్యానలమున దగ్ధమైపోవుట యను శావమును నర లోకమున మరెవ్వరైన పొందిరా అతనూ, నీ వరమును నీవు తిరిగి తీనికొనుము. మదనుడు ; అటులనే నేను తీనికొనిన ఛలాచ్చాదనను తోనివైచి, దేపటి ఉదయము ఏ లజ్జతో పార్థ నమ్ముఖమున, హేమంకపు కుసుమపల్లసహీసమగు హిమశీర్ణలతవలె నిలువబడెదోవు ? పమోద (ప్రథమ అస్వాదము నెస%, నోటనుంపి సుధాపాత్రను లాగీ

చిత్రాంగద 9వ తీసికొని, భూమిపై (బద్దలుచేనిన, అకస్యాక్తుగ సంభవించిన ఆ నిరాశాఘాతమున లికి వడి లేచి, వట్టి ఆ్యకోశముతో నిన్ను అతడు చూచునో ఊహించుకొనుము, చిత్రాంగద : అదైనను మేలు. ఈ ఛద్మరూవిణికన్న అప్పటి నేను నూరింతలు (శేన్ట మైనదానిని, అట్టి నన్ను నేను [ప్రకాళింపజేనెదను. అది అతనికి ఆందముగ ఆగుపడక పోయిన, తిరస్కారమున అతడు వెడలిపోయిన, వత్షము చితికి చీలి నేను చచ్చిపోయినను, నేను నేనుగానే యుందును. అదైనను మేలు, ఇం్యద్రమితమా వనంతుడు . నామాట వినుము. పుష్పములకు పువ్చించు పని పూర్తియైనపుడు, ఫలము (ప్రకాశమును పొందును. తాపక్షిష్టములగు లఅఘులావణ్య దళములు యథాకాలమున తమకు తామే రాలి పడిపోవును నిజగౌరవముననే అది అవ్పుడు, బహిర్గత మై ఒప్పారగలదు, అటులనే నిన్నుగాంచి, నూతన సౌభధాగ్యమని ఎన్ని, ఫల్లునుడు నిన్ను న్వీకరించి ఆదరించగలడు. బిడ్డా తిరిగి వెద్ళము, సి యావనోత్సవములకు తిరిగి చనుము. ద అరునుడు చితాంగద జ లో

చిత్రాంగద = ఏమి చూచుచున్నావు, _పాణేళ్వరా ?

అరునుడు ; పప్పవృంతముల పట్టి కోమలాంగుపలు మాలను అల్లాచుండుట చూచు

చున్నాను. * నివ్పణత '" “ చారుత " అను ఇద్దరు అక్కచెల్లెయ్యడు కలిని, దినమంతయు

చంచలోల్తానమున నీ అంగుకుల అ్యగభాగమున ఆటలాడుకొనుచున్నారా యనునట్ల న్నది,

క

అడే చూచుచున్నాను. తలపోయుచున్నాను.

చిత్రాంగద : చేని విషయమై తలపోయుచున్నావు?

అర్జునుడు: అట్టి సుందరకరములతో పట్ట, అట్టి అరుణస్పర్శురపముచే రసవంత

మొనర్చి, (ప్రాణేశ్వరీ, ఈ నా వవాసదివసముల అల్లిఅల్లి ఒక మాలను ఆయత్తవరచు

త్ర రవీందద్రువీ నాటకొలు చున్నావు. ఆ అతయ అఆనందహారమును శిరమున ధరించి, గృహమునకు తీరిగి పోయెదను, చిత్రాంగద : ఈ (ప్రేమకు గృహము కలదా? అర్జునుడు ; గృహము లేదా? చ్యితాంగద : లేదు. గృహానునకు గైకొనిపోయెదవా ? గృహ విషయము వచింవకుము, గృహము కాళ్వతకాలముది. శాళ్వతమైనదానిని గృహమునకు తీనికొనిపొమ్ము. అరణ్య వుస్పములు పష్కించినపుడు గృహమునకు తీనికొనిపోయి ఎక్కడో పారవేవెదరు? ఎచ్చటనో అనాదరమున పాషాణముల మధ్య అవి తలదాచుకొనును

అరణ్య అంతఃపురమున అనుదినము అంకురములు ఆంత మొందుచున్నవి; పల్లవ రాసులు వడిపోవుచున్నవి ; కేనరములు రాలిపోవుచున్నవి. కుసుమ దళములు వాడివతత్త లగుచున్నవి. క్షణికజీవనములు అనుక్షణనునను పుట్టి, పెరిగి, పూచి, వగిలి, పదడిపోవ్చ చున్నవి-- దినొంతమున, నా ఆట పూర్తికాగానే. నేనును కానన సమా్త సుఖసహ్మ్యసముల తోడ, అచ్చటనే రాలిపోయెదను ఐహుళా అప్పుడు, ఎవరి ననమునను, ఏట్టి భేదమును ఉండదు. అర్జునుడు : ఇంేనా? చ్య్యతాంగద : ఇందే. వీరవరా! అందుచే వీచారమేల : విశ్రామ దీనముల ఏది బాగుగ తోచునో, దానిని అవ్చుడే పూర్తిగ అనుభవించుట లగ్గు. సుఖమును ఒక కణము అధిక్ష ముగ బంధించియుంచిన, అదే దుఃఖముగ మారి పీడించును. ఎంత ఉన్నదో, అంతే తీనికొనుము. ఎంతకొాలముండునో అంతకాలమే ఉంచుకొనుము. అభిలావయొక్క (ప్రాతఃకాలమున ఎంత కోరితినో, తృ్తియొక్క- నంధ్యాకాలమున అంతకన్న ఎక్కువ ఆశించకుము.

దినము అంళమాయెును. ఈ మాలను కంరమున వహింప్పము, పాణ్మపియా, నా కాంతతనువును ఆ నీ బాహువులపైకి చేర్చుకొనుము. మిథ్యలగు అసంతోషముల మరచి, సుఖ సమ్మిళశనమున, అధరములకు సంధి కూర్పుము. (ప్రణయ సుధామయములగు చీరపరాజయములతో ఒకరినొకరివి బాహుబంధముల బందీకృతుల కావించుకొనుదము రమ్ము, విజయా, అర్జునుడు ; (వణయేశ్వరీ, అదో వినుము, వనమునకు వెళవల, దూర్య(గామమునుండీ ఆరతి భఇాంథశంభారవములు (మోగుళున్నవి,

గ ఇచ మదనుడు, వసంతుడు మదనుడు : మి్య్మిత్రమా, నేను పంచశరుడను. ఒక శరమున నవ్వు, ఒక శరమున కన్నీరు, ఒక కరమున ఆశ, ఒక ళరమున భయము కలుగజేయుచున్నాను. ఇంకొక శరముతో విరహ-మిలనములు, ఆశా-భయములు, సుఖదుఃఖములు ఒక నిమునమున నృష్టించి, వ్రజల వళపరచుకొనుచుందును. వసంతుడు ; నేను అలసియున్నాను. మ్యితమా, విశ్రాంతి నొసగుము. అనంగా !

సీ రణరంగమును పూర్తిచేయము. రాత్రిం దినములు జాగరూకతతో నుండి సీ హుకాళన మును ఎంతకాలము వ్యజన మొనర్చుచుండగలను. మధ్యమధ్య, కన్నులకు న్నిదవచ్చు చుండును. రెక్కలు (నాలిపోవుచుండును. త 'ప్తదీ వ్రిరాసులు భన్మముచే మూనమగు చుండును. ఉలికిపడి, మేల్కొని తిరుగు నూతన శ్వానములచే ఊది, నవ ఉజ్వలతను కలుగ జేయాచుందును.. చెలికాడా, ఈళతూరి నాకు నెలవు ఇమ్ము, నేను వెడలి ప్రోయెదను. మదనుడు : నీవు ఎల్లప్పుడును అర్భకునివలె అన్టిరుడవని నాకు తెలియును. ఎప్పుడును జంకుకొంకులు.. లేక, అడ్డంకులు లేక, ట్రూలోకమున స్వర్గలోకమున ఆటలాడు చుందువుః

అత్యంత యత్నమున ఐహుకాలముగ దేనిని సుందర మొనర్చి (పదర్శించుచున్నావో, ఓక్క నిముసమున దానిని ధూశితలమున పారవైచి, వెనుకకుకూడ తిరిగిచూడ క్క వెడలి పోయెదవు.

ఇక ఎక్కువ దినములు లేవ, అనందచంచలములగు దినములు అఘువేగమున నీ వక్ష సమీరణములచే కోలాహంమున, చ్యుతపల్లవముల రీతి ఎగిరిపోగలవు సంతోష మున, తెలియకనే వత్పరము ప్పూర్తికానున్నది.

7

డు అర ణ్యమున అర్హునుడు జ అర్జునుడు. (ప్రభాతమున న్నిదనుండి మేల్కొనగనే, నృన్నలబ్ధిమగు అసూల్యరత్నము నాకు (పాాప్తంచెనా యనునట్లున్నది, ఈ ధరయందు దానిని ఉంచుకొనుటకు నారు సానము దొరకళున్నది ; పొదిగి, అలంకరించి ఆంచుకొనుటకు తగిన కిరీటము ఎచ్చటను లేదుః అల్లి మాలగా వనికొనుటకు తగిన సూ్యూతమును లేదు, పోనీ, పార వేసిపోవుదమన్న, అట్టి తెలివితక్కువ నరాధనుడిను కాను, అందుచే దానిని హత్తుకొని, ర్యారిం బవళ్లు, క్యత్రియుని బాహువు, కర్తవ్యహిన మై, డానికి ఐద్ధమై పడియున్నదిం [చిశ్రాంగదడ (ప్రవేళము] చిత్రాంగద ; ఏమి ఆలోచించుచున్నావు? అర్జునుడు : వేట విషయమై అలోచించుచున్నాను, అదో చూడము, పర్నతములపై వ్రాలి, వర్షధారలు వచ్చుచున్నవి, ఆరణ్యమున చిక్కని ఛాయలు మూగుచున్నవి, కొండ వాగు తటాలున పోకిరిమై వరువెత్తుచున్నది. తన జిలివిలి సలుకుల చిరునవ్వుల పొగడున ఒడ్డులు చేయెత్తి చేయు అడ్డగింప్పలనుకూడ సరకుగొనక ఏగుచున్నది, జాతా 8 ఇట్టి నర్షాదినముల, అన్నదమ్ము లైదుగురమును కలిని, చ్యితక అరణ్యమున వేటకై వెడలెగి విషయము నునస్సునకు వచ్చుచున్నది. దినమంతయు, ఎండలేక, నిగనిగ లాడు మబ్బుల చీకట్లలో ఉత్సాహముగ గడిపెడివారము ఉరుముచు గంకఠు లిడుచున్న మబ్బులతోపాటు మా హృదయములును పొంగి నాట్యమాడుచున్నట్లుం డెడివి. సరసర పశు వర్షధారలచేతను, ణరజర పారు వాగుల రొదలచేతను, నెమ్మదిగ వ్యగగ్రత్తగ మేము వేయు కాలి అడుగుల చవ్చుణులను జింపలు వినెడివికావు. చిరుతలు, పులులు (తోవ అజుసులపై, తమ ఐదు గోళ్ళగుర్తు గీఠం పెట్టి తమ ఇంటి నిలానముల తెలెపెడివి. నమలి కేకంచే అడప్పలు మారు_మోగెడివి,

చేశ్రాంగదో ఫర వేట పూర్తికాగానే, సోదరులము పందెముల వేనికొని, వర్షసాభాగ్యగర్వమున,

ఉబుకుచున్న వరదలుగల సంతరణా నదిని ఈదుచు దా పెడివారము. అటులనే, వేటకై

బయలు దేరవలయునని ఉన్నది.

చిత్రాంగద : ఓ నా వేటకాడా, ఏ వేటను నీవు ప్రారంభించితివో, తొలుత దానినీ పూర్తి

చేయుము. ఈ స్వర్ణమాయామృగము నీకు పూర్తిగా దొరికిపోయినదని స్థిరనరచుకొంటివా ?

పొరపాటు, అటుల కానేరదు.

ఈ అరణ్యమృగము తన్ను తానే పట్టిఉంచుకొనలేకయున్నది. ఎప్పుడో ఒకనాడు, కలవలె, ఒక్కా గంతు వేని అది పారిపోగలదు. కణిక ఖేలనముల అది సహించగలదు కాని కాశ్వత దివన పాశముల అది వహింసజాలదు.

అదో చూడుము, చూడుము: వాయువు వర్షము కలిసి ఎట్టి ఆటలాడుచున్ననో ; నల్లని వాను గాలి వీపుపై నిముసమునవము వేయి అందులవేసి కొట్టుచున్నది. అయినను గాలి, పోకిరి జింకవలె, మదించినదై, గాయము వడకనే, గెలువ సీలులేనిదె ఎగురుచు దుముకుచు పోవుచున్నది. లా

నాథా సీ మధ్యను నా సుధ్యసు అట్టి ఆటయే-..నేటి శ వళ్షదినమున జరుగు చున్నది. నీ పూర్తి అభిలాషతో ఒక చంచల వస్తువును వేటాడుచున్నావు. అంబుల పొదిలోనున్న అన్ని బాణముల, అన్ని అస్తముల ఏకా్యగచిత్త్రమున, అధిక్రమగు ఆసక్తితో వర్షించుచున్నావు,

ఒక్కొటక్కవ్చుడు చీకటి, జఒక్కొఠత్యసారి వెలుగు మెరయుచు నవ్వుచు ఆ వేటకు వన్నెలు పెట్టుదు గడచిపోవుచున్నవి ఒకొక్కసారి నిఇనిగలాడు వర్షధారలు, ఒక్కొక్కప్పుడు తళతళలాడు మెంపుతీగెలు సీ వేటకు అందచందముల నొనగుచున్నవి కాని మాయామ్బగి, మేఘాచ్భన్నమగు జిగత్తున విశ్ళంఖలముగ సదా పరుగెక్తుచు తిరుగు లాడుచున్నది.

మదసుడు, చితాంగద చీశ్రాంగడ : మన్మథా, నా ఒడలంతిట ఎమి టాస్‌ంవో. తెలియకున్నది, త్మీవమగు సారాయముపలె, అది నా ఠక్తముతో కూడి, (పహించి నన్ను ఉన్మాదవరచుచున్నది.

106 రవీం[ద్రుని నాటకోలు తన గమన గర్వమున మత్తయగు హరిణిమాడ్కి-, పొంగుచున్న ఆ వేశముతో వృథ్విని అంఘించి, మ్వుక్తకేళములతో శేను పర్విడుచున్నాను. విల్లు తాల్చిన ఆ నల్లని వేటకానిని, నిరాకునిచేని, విసిగి వేసారించి వన వనమున వధ సథమున ,తిస్పుచున్నాను* నిర్ణయ విజయనుఖమున, కౌతుక హాసముల నవ్వుచున్నాను. ఈ ఆటకు అడ్డంకుల కలిగించి అంతమొందింప భయమగుచున్నది, ఒక్క నిముసమునశ్రైనను అది న్ట్‌రము కాదేమో యను సందేహ దుఃఖమున హృదయము (బద్దలగుచుండును. మదనుడు : ఈ ఆటను అంత మొందింపకుము, ఇది నాయొక్క ఆట చిటుకు చిటుకు మని నేను నా పూదాణముల రువ్వుచుండ, పటపట హృదయములు పగిలిపోవుచుండును. నా వేట నేడు ఈ అరణ్యములో, ఈ తొలకరి వానలలో సాగుచున్నది. ఇప్పటి రీతినే అతనిని ఆలఅయునటుల చేయుచుండుము. ఆతనిని కాళ్ళకడ కూల బడి (మొక్కునటుల చేయుము. దృఢపాళముతో ఆతనిని బంధింపుము. దయ చూపకుముః సీ నవ్వలచే అతనిని చీల్చివేయము. అమృత విషంబులు పూనిన వాడి వాక్యవాణములచే అతని చిత్తమును _నృచ్చు చుండుము. వేటకానికి దయానద్ధతి కూడదు ౮ అరునుడు, చితాంగద యర్రా నో అర్జునుడు : ఎట్టి గృహమును లేదా నీకు పియా, (సియ వరిజనము నీ విరహమున ఏడ్చుచున్నట్టి భవనము ? అనుదినము సీ (పమపూరిత నేవలచే సుధామయమగుచున్న ఆనందప్పరను ఎద్ది? ఎచ్చటి (పదీవషముల ఆర్పి ఈ అరణ్యములకు ఏతెంచితివి? నీవ లేమి, సి ౩ ళవన్మృతులు జక్సుళున్నట్టి స్థానము ఎచ్చటను లేదా? చ్మిశాంగద: (వ్రశ్న వాల? ఆటుక్మైన, ఆనందము, అడుగంటిపోయెనా ? ఏమి చూచు చున్నావో, అదే నేను. అంతకన్న నా నరిచయ వినరములు ఏమియు లేవు,

చ్యిక్రాంగద 101 (నభాతమున కింకుక వల్హవ్యాగమున ఊగుచున్న దే శిశిరవిందువు, దానికి ఊరు పేరు లున్నవా? దాని నరచయమును ఎవరైన అడుగుదుతా ? నీవు ఎవరిని _పేమించుచున్నావో, ఆమెయు అట్టి నామధామహీనమగు సీహారకణమువంటి దే. అర్జునుడు : ఈ పుడమియందు ఎట్టి బంధనములును దానికి లేవా? కేవలము ఒక్కో విందువు స్వర్గమునుండి భూతలమునకు ఏమరచి వడెనా ఏమి? చిితాంగడ ; అవును. అది యథార్హము. ఓక్క కణమునకు మా్యతము అరణ్యకుసుము ములకు ఆత్మవరిచయ (పకాశమును ఒసగుచున్నది. అర్జునుడు : అందుననే, ఎల్లిస్పుడును నా ప్రాణము ఏదో పోగొట్టుకొన్నట్లు కష్టవడు ళం చి ళం చి చుండును. ఎందునను తృ ప్రిపొందజాలకయున్నాను. కాంతియు నాకు దూర మగుచుండును. దుర్లభమగు ఓ నా స్వర్గమా, ఇంకను దగ్గరకు జరిగిరమ్ము ; నామ ధామముల, గో గృహముల, మనోవాక్కాయముల సహ్మసబంధన పాశములయందు చిక్కి, పట్లు చి బడి, నీ పరిచయమును ఇమ్ము. నాలుగు వైపులనుండి నిన్ను చుట్టుముట్టి, తాకనిమ్ము, నిర్భయముగ నీపై నిర్భరుడనై (_బకుకనిమ్ము. నామము లేదా? ఆటులైన నా హృదయమందిరమున, ఏ నామముతో అల్లి నా (పేమ మంతమనుల జప్‌ింపగలను ? గోము లేదా? అట్టిచో, ఈ కమలమును ఏ మృణాళముపైనుంచి ఆరాధింన గలను? చ్మితాంగద : వద్దు వద్దు. నీవు దేనిని బంధింపగోరుచున్నావో, అది ఎట్టి ఐంధనముల ఎన్నడును తెలియనిది. అది కేవలము మేఘన్వర్షకాంతి, (పసూన పరిమళము, తరంగ గమనమునకు ఈడు జోడై చంచలమైనది. అక్షునుడు : అట్టిదానిని (పేమించు నతడు దురదృష్టవంతుడు (పియా, (సేమహన్తము అచే గగన కునుమములను ఇవ్వబోకుము. సుఖదుఃఖముల, నుదిన డుర్దినముల నా డెంద మున ఉంచుకొని పూజించుటకు తగిన స్థిర సౌభాగ్య సంవతత్తిని అన్ముగహింవుము. చిత్రాంగద ; ఇంకను ఒళ ఏడును గడవలేదు, ఇంతలో కఇనబుకవో యో: అయ్యో, ఇవ్చుడు తెలిసినది : దైవా[ీర్వాదమున పత్తా నక స్వర జభ మ్యాతమే. గత వసంతకాలమున, మరణించిన వ సరసము లతోజ్తెటు ఈ మోహనళసుప్పన్లు స రాలి నడిపోయియుండిన, ఆదరమున మరణిం వ్‌, ః్‌ [26! నట || ణ్‌ ప జరీ ఉట! ఉంట ?లం శ ఖ్‌ [1 షే జు లో శ (1 న్న క ల ఉం స చొరలావన జంక క _

102 రవీం(దుని నాటకొలు విజయా, ఇక ఎక్కవ దినములు లేవు. మిగిలియున్న కొద్దిదినములలో కుతూహల మున తనివితీర దాని ఆనందమధువును అడుగంట షానము చేయము. అటుపై గత సాయాహ్నముననే చ్యుత వృంతమగు మారవీ పుష్పమునెడ ఆళచే తృషిత భృంగిముభంగి, మరల మరల తిరిగి తిరిని స్మృతియొక్క, మనోహర మాయాదిశలకు రావద్దు. క జో వరచరులు, అరునుడు జ వనచరులు ; అయ్యో, అయ్యో ఎవడు మమ్ముల రక్షింపగలరు ? అర్జునుడు $ ఏదూయెను? వనచరులు : వానలచే కొండవాగులవలె, ఉత్తం పర్వతములనుండి, వేగముగ గా టూర్ల కొల్లగొట్టుట్రే, బందిపోటు దొంగలు వచ్చుచున్నారు. క్‌ అర్జునుడు : ఈ రాజ్యమున రక్ష లెవరును వరా? వనచడులు : దుష్టుల శీషీంచుచు రాజకన్య చ్మిశాంగద ఉండినవి, ఆమె భయమున రాజ్య మన యమభథయము తవ్ప, మరెట్టి భయములును లేకుండినవి. ఇప్పుగు అక్తాత వు ్రతమున, తీర్ధ వర్యటనకు వెళ్ళినదనీ నినుచున్నాము. ఇ ప్రైనాణ అర్జునుడు ; ఈ రాజ్యమును రక్షించునది రదుణీయా ? వనచరులు ;: అనురక్త (వజలమగు మాకు ఏక దేహమున ఆమె తల్లియు, తఈం్యడియు అనురాగమున ఆమె రాజమాత, శౌర్యమున యువరాజు, + | పస్టానము] సక చ్మ్‌కాంగద వ్‌వేశము చిత్రాంగద నాధా, ఏమి ఆలోచించుచున్నావు ?

చీనశ్రాంగద 103 అర్జునుడు: ఎందులకో తెలియదు కౌని, రాజకన్య చిశ్రాంగదనుగూర్చి మనమున తల ఫోయుచున్నాను. అనుదినము, శతముఖములనుండి నవనవ అపూర్వగాధల ఆమె విష యమై వినుచున్నాను. చిత్రాంగద 2 కుత్పితురాలు, కురూపి ! చక్కగ దిద్దిన ఇట్టి వంకర కనుబొమలు ఆమెకు లేవు; ఇట్టి సౌగనైన నల్లని కన్ముగుడ్డులును ఆమెకు లేవు. కరిన సబల బాహువులతో గురితప్పక ఆంబుల విసరుటకు ఆమె నేర్చినది కాని ఇట్టి సుకోమల నాగపాళశములచే విజయుని వీరతనువును బంధింపడాలదు. అర్జునుడు: కాని ఆమె (పేమమున వడతి, వర్యాక్రమమున పురువుడు అని విన్నాను. చిశ్రాంగద : భీ, ఛీ అదే ఆమె దురదృష్టము. నారి కేవలము రమజియేయై, ధరణి శోభయేయై, కాంతియై, ౮పేమమై. సుమధుర ఛలముమాతమేయై, ళతరూవములగు హాస భావ విలానభంగిమములతో నిండి, అనుక్షణము కొల్లగొట్టబడుచు, (కమ్మబడుచు, కులుకుచు, కనలుచు, నవ్వుచు, ఏడ్చుచు, నేవలచేతను అందచందముల చేతను బుజగింపుల చేతను ఓదార్పబడుచు, (సియుని తన కనుసీడల్మకిందనే ఉంచుకొనిన, ఆమె జన్మము సార్థకము కాగలదు. కి ర్తినాసగు కర్మలు, శౌర్య వర్మాకమములు, శికణములు, దీక్షలు ఆమెకు ఎందు కును కొరగావు. ధనంజయా, రేపు ఇమెను ఈ వనపథపార్శ్స్యమున ఈ పూర్ణానదీతీర మున, ఈ దేవాలయమున చూచితివేని, నవ్వి "పెడమొగము పెట్టి వెడలిపోవుదువు. అయ్యో, నేడు నారీ సౌందర్యమున ఎంతటి అరుచి పెంపొందినది ।; రమణియందు పౌరుషత్వపు స్వాదమును అన్వేషింస అభిఅషించుచున్నావే 1 నాథా రమ్ము, ఇదో చూడుము శ్రైలగుహాముఖమున, గాఢచ్భాయలయందు దేతఠలేత ఎగరని పచ్చని చిగురుల కోని, కొండవాగు తుంవరలలో తడిపి, వాటిచే మన మధ్యాహ్న శయ్యను అమర్ఫితిని. దట్టముగ ఆలమియున్న చిగురుటాకుల మధ్య కూర్చొని, ఆఅలనిన గొంకులతో, * వేళ వెడలుచున్నది ” *ీ వేళ వెడలుచున్నది” ఆని విలపించుచున్న ట్లున్నవి పావ్వురములు, సీడలమధ్య దారిచేనికొని సరసర పారుచున్నది వాగు ; అచ్చటచ్చట రాతిబండలపె తడిన్‌న నల్లని నాచు చిక్కగ రానులుగ _కమ్మి నిగనిగలాడుచు రాతికండ్రవలె ఒప్పారు చుండ, వాటిపై చిరుత కెరటములు తమ కదలిపోవు సన్నవి పెదవులతో ముద్దిడుచున్నవి. రమ్ము, నాథా ఆ రహస్య విరామస్ట్థానమునకు పోదము రమ్ము. అర్జునుడు : (ప్రియా, నేడు కాదు,

104 రవీండ్రుని నాటకోలు చిత్రాంగద: ఏల నాధా? అడ్డునుడు ; పల్లెటూర్ల పాడుచేయటక్రై బందిపోటు దొంగలు వచ్చుచున్నారని వింటిని క్‌] భయమున అలజడి పడియున్న (ప్రజలను రక్షింప ఫోయెదను. చ్మితాంగద : (వ్రభూ, వారికెట్టి భయమును లేదు. తీర్థయా(త్రా కాలమున రాజకన్య చ్మిశాంగద నలుదిక్కులను జా(గ్రత్రగనుండు కాపలావారిని వియమించిపోయెను, విపత్తు నకుగల మార్గముల నన్నిటిని జాగరూకతతో దింధించి వెడలెను. అర్హునుడు ; అయినను, (ప్రియా, న్వల్పకాలమునన్తై కర్తవ్యసంధానము కావించి వచ్చు టకు అనుమతి నిమ్ము. క్షత్రియుని బాహంవు పెక్కునాళ్లగ సోమరితనమున వడియున్నది. శలిరుటోడీ, కీర తీజించిన ఈ బాహుద్వయమును తిరిగి నవీన గౌరవమున నింపి పీ 6 స్పలమున (పేమపూర్వకముగ నుంచగలను--ఆప్పుడే అవి యోగ్యోవధానములు కాగలవు, చా చి(శ్రాంగద: ఒకవేళ నేను నిన్ను పోనివ్వకపోయిన ? నిన్ను కట్టి ఉంచివేనిన (తెంచు కొవిపోయెదవా? అటులైన పొమ్ము, కాని తెగిపోయిన తీగ తిరిగి అతుకుకొనదవి మాత్రము జ్ఞ వ్రియుంచుకొనుము. తనివితిరకయున్న, వెడలుము, నేను వద్దు అనన్ను, హరజావ

తనివిఠిరకయున్న, చంచలయగు సుఖలక్న్మీ ఎవరికొరకును ఆగి వేచియండదని మనస్సు నండుంచుకొనుము. ఆమె ఎవరియొక్క. నేవాదానీ గాదు. ఆమె (వనన్నమైయున్నంత కాలము, స్త్రీపురుషులు ఆత్యంత భయమున, కండ్లలో కండ్లు పెట్టుకొని రాతింబవళ్లు ఆమె సేవచేయుచుందురు.

ముఖముల కళికను జాగరూకతతో ఉంచిపోయిన వారు, కర్య్మక్షే[తమునుండ్షి సంధ్యా కాలమున తిరిగి వచ్చిచూచునప్పుటికి, దాని దళములు విచ్చి భూమివై రాలిపోయయుండు టను కాంచి, అయ్యా, పడిన [మ యంతయు వృథాయాయెనే, అని విచారింతుత. శాశ్వత జీవితము మధ్య నజీనములగు అతృ వ్రి, తుధాతురతలు రేగి పీడించుచుండును,

రమ్ము నాథా, కూర్చుండుము. ఏల నేడు ఇంత అన్యమనన్కుడవు ఎవరి వివయమై ఆలోచించుచున్నావు ? చితాంగదనుగూర్చియా ? ఆమెకు నేడింళ ఫాగ్యమేల అర్జనుడు; ఆ వీరాంగన ఎందులతశై దుష్కుర (వతమును పూనినదో యని ఆలోచించు చున్నాను. ఆమెకు ఏమి కొరత ? చ్వికాంగద ః; ఆమెకు ఏమీ కొరతయా ? ఆ అభాగ్యురాలికి ఉన్నది ఏమి? ఆపె శౌర్య వర్యాకమములు, అటభలేదియగు కరిన దుర్గమునువలె, అవరుద్ధమగు రమణీ హృదయ మును నలుదిక్కులనుండియు మూనీ ముట్టడించియున్నవి. నారి నహజముగనే అంళ ర్వానివి, రహన్యముగ శనలో తాను నివనీంచుచుండును. హృదయ (పతిబింబము, చేహ

చత్రాంగద 105 శోభయందు (వకటితమై (సకాళింవకున్న, ఎవరు ఆమెను చూచి అర్ధముచేసికొనగలరు ? ఆమెకు ఏమి కొరతయా? అరణ లావణ్య రేఖలనుండి కాశ్వతముగ నిర్వాసన మొనర్చబడిన ఉషా దేవిజోలె, ఆ మానిని వర్యాకమశైల శృంగములపై సర్వదా ఏకాంతమున నుండ, నూరుపొరల చీకట్లు ఆమెను (కమ్మి కప్పియుండ, ఆమెకు ఏమి కొరతయని అడిగెదవా? ఆమె విషయము ఆవివేయము. ఆమె జీవిత చరితము పురుషులకు శ్రతిమధురము కాదు, అర్జునుడు : చెప్పుము, ఆమె విషయమై చెవ్ప్చుము. (క్రమ్మకమముగ విన కుళూహలము వృద్ది యగుచున్నది. నా హృదయము మధ్య ఆమె హృదయమును అభిభూత మొనర్ను కొనుచున్నాను. అర్జర్మాతమున ఏదో అఆవరూనమగు దేశమును (_పవేశించిన ఒక బాటపారివలె ఉన్నాను. నదులు, గిరులు, వననభూములు విదానిమగ్నముబు ; కభ పధ కిరీటినియగు విళాల నగరము ఛాయానమముగ, అర్హన్ఫుటముగ కొన్చించుచున్నది. సాగర గర్జనలు వినబడుచున్నవి. (ప్రభాత తోచిమ్సుల విచ్యిత విస్మయమున నల్లడల అన్నియు ఒక్కసారి వికనించి కాన్సించును. ఉత్సుక హృదయమున, ఆమెకొరశై నేను విరిక్షించియున్నాను. చెప్పుము, చెప్పుము ఆమె వీషయముల వివరింపుము. చిత్రాంగద : ఇంకేమి వినెదవు? అర్జునుడు 2 వామకరమున ఆశ్వరజ్జుల ఆలక్ష్యుముగ పూవి, దడీణకరమున ధనుఃథర మును వహించి, అనందోత్సవముల జరిపించు పృరముయొక్క విజయలక్మీపోలె, ఆర్త వజిలకు విశిష్ట అభయదానముల నొపగుచు పోవుచున్నట్లు నేను ఊహించి చూచుచున్నాను. రాజుల మహిమలు (పవేశించుటకు సంకోచించు దర్శిద నంకీర్ణద్వారములకు, మాతృరూవిజియై చని, తన అనుగ్రహముల అందరికిని పంచుచున్నది. ఆడనింహమును నల్లడల బిడ్డలు వరివేష్టించియన్నరితిని, (వజలు చుట్టుచేరియండ భయమున శ్యతువు శపవరును దగ్గరకు రా వెరచుచున్నారు. పీఠరశేసరిమై కూర్చుండియున్న దయామయ జగద్ధాతివలె, లజ్ఞారహితయైః భయ విహీనమై, ట్‌సన్న న్మితహానములతో తిరుగుచున్నది రమణీ కమనీయ బాహుయుగళముపై ఆనంకోచ బలము ఆసల్బముగ చేరియుండ, గలగల ధ్వనించు కంకణ కింకిజీ భూషితయగు నారి ఆ మెవద్ద 'సేలవముగ కొన్నించు చుండును.

106 రవీర్యదుని నాటకాలు

కమలముఖీ, (ప్రియా, పెక్కునాళ్లగ పనిలేకయుండిన నా ప్రాణము, దీర్చశీత నుషు ప్రినుండి లేచిన భుజంగమువలె అశాంతమై పరువులిడ.చున్నది.

రమ్ము రమ్ము, ఇద్దరమును రెండు పొగరు గుజ్దముల నెక్కి మహా వేగమున మెరయు జంటచుక్కులవలె (వక్కప్రక్కన పరువెత్తిపోదము రమ్ము. ఈ ఆవరుద్ధ వాతావరణమును వదలి, పృవ్వులవాసనలనెడి వులినిన కల్లాచే ౨ పెక్కి తూగుచు ఊగు చుండు ఆరణ్యముయొక్కా అంధ గర్భమునుండి బయటికి పోవుదము రమ్ము. చిత్రాంగద : కౌంతేయ, లలితమును, కోమల భీరువును, స్పర్శశ్లేో కొాతరమును, శిరీవ "పేశలమును ఆగు ఈ రూపమును ఈసడించి చీల్చి చింపి, కట్టుకొన్న కోకనువలె కాళ్ళ వద్ద పారవేనీన, ఆ లోటును నీవు భరించగలవా ? కామినీ ఛద్మకళలను, మాయామంత్ర ములను విడనాడి, నా సరళ, ఉన్నత, బలిష్ట, అంతర శక్తితో లేచి నిలువబడిన, నిత్యము జంకుకొంకులచే వంకరటింకరగ దోగాడు తీగ మెత్తడన మేమియులేక, గాలి ఊపులచే వంగుచు ఎగురుచు దుముకుచు పర్వతమున తళతళలాగు లేతచెట్టువలె ఎగసి కాన్చించిన, అది మగవారి కండ్లకు అందముగ అగుపడునా ?

ఆపివేయుము, ఆపిపేయము దానికన్న ఇదియే మేలు. నా యౌవనము రెండునాళ బహుమూల్య ధనము. జాగరూకతతో అలంకరించి, ఎదురుచూచుచు కూర్చొనియుందునూు తగిన సమయమున నీవు విచ్చేసిన, నా సుధచే దేహప్యాత్రమును పై అంచువరకు నింపి పానము చేయించేదను. నుఖస్పాదముడే వెగటు పుఖైనేని, ఏదో పనిని వేతుకులాడుచు పోవగో రెదవు, పాతబడిన, సీ వొసగిన స్థానమున _పక్కన పడియుండెదను.

శర్వరి నర్మ సహచరి, దివసప్ప కర్మసహచరిటైన, దక్షీణహ స్త్రమును అనున రించు వామహస్తమువఠె, సర్వదా ఉద్యతురాలనై యుండిన, అది వీరుని ప్రాణమునకు ఈుచికరముగ తోచునా ? అర్జునుడు : నీ రహన్యమును నేను తెలినికొనజాలకయున్నాను. ఇన్నాళ్ల! నీతో క్రలిన్సి ఉన్నాను కాని నీ మంచిచెడ్డల నేను పొందజాలకయున్నాను. నీవు గువముగ ఉండి నదా నన్ను వంచన మొనర్చుచున్నట్లున్నది. వీవు దేవివలె పతిమాంతరాళమున నిలువ బడి, అఆమూల్యచుంబన రత్నములను, ఆలింగన సుధలను దానమొసగుచున్నావు, స్‌ఆ ఏమియు కోరవు:; ఏమియు తీనికొనవు. గా

అంగహీన, ఛందోహీనమగు (పేమ (పతితణమునను అంతరమున సంతాపమును రాజవేయుచుండును. నా విద్యుల్లతా మధ్యమధ్య ఒక్కొక్క మాటయందు సీ గుటు

శ లబ్‌

జొడ ెలియుచుండును దానికడ ఈ సౌందర్యరాశి ఏదో మట్టిదొమ్మవలె, నిపుణముగ చ్మితింపబడిన బౌమ్మల తెరవలె కాన్సించుచుండును అప్పుడప్పుడు నిన్ను నీరూపము పట్టి ఉంచలేక గజగజి వణకిపోవుచున్నట్లుండును.

చిశ్రాంగద 107

సర్వదా మెరయుచున్న చిరునవ్వుల ,(కీసీడలలో నిండుకన్నీరు వానముచేయుచు మధ్యమధ్య బునబున పొంగి ఒక్క నిముసమున గట్టుల (తెంచుకొని పొరలి పడుచున్న. ట్లుండును.

సాధనయొనర్చు యోగికి (సథమమున (థాంతి మనోహర మాయారూనముతో, కానించి, తదుపరి భూషణవిహీన దేహములో లోవలను బయటను దిప్యడీ ప్రిని (సనరింప జేయుచు సత్యమును దర్శనమొసగును. నీలో ఉన్న సత్యమును నాకు (ప్రసాదింపుము. నాతో ఏదైన సత్యమున్న దానివే నీవును (గహింపుము. (క్రాంతిపీనమగు అట్టి మేలనము శాళ్వత దినములది.

మనోహశీి, ఏల ఈ కన్నీరు? కరములచే ముఖమును కప్పి ఏల ఈ వ్యాకులత ? ప్రియతమా, వేదన కలుగచేసితినా ? అటులైన &ఊంకొనెదను. దాని సంగతి ఇక వద్దు, నా పుణ్యఫలముల మనోహరమూర్తీ ఈ యౌవన యమునయొక్క ఆవలిగట్టునుండి, వసంత సనమీరములలో, మధ్యమధ్య వినడు ఆ నంగీతమే నా పరమభాగ్యమని తలచు చున్నాను.

థ్రియూ, ఈ నా వేదనయే సుఖముఆకన్న అధిక సుఖము. ఆళలకన్న అధిక మగు ఆళ, హృదయముకన్న గుషతరమైనది అందుననే అది సృదయవ్యథగ తోచు చుండును,

౧౦౪ అది త నుదనుడు, వసంతుడు, చితాంగద ల

మదనుడు ; నేటిదే కడపటి రాతి. వసంకుడు 2 నేటిర్వాతి పూదర్తియగుసరికి, నీ అంగళోభ తిరిగి అశ్షయవనంత భాండార మునకు చేరుకొనును విజయుని చుంబనస్మృతి మరచి, సి ఓష్టరాగము ఒక కోమల లతను ఆశ్రయించి, ఠెండు నూతన కిసలయముల రూపమున నన లెత్తును. సీ అంగ వర్ణము శత శ్వేత _పసూనములలో నూతన తనువును తాల్చును; అది ఈ (కొత్త అన శారమున గతజన్మ విషయమును స్వప్నమునువళె వదలి'వేయుము

108 రవీం్యదుని నాటకాలు చిశ్రాంగద : అనంగదేవా, వసంతరాజా, ఆటులైన నేటిర్యాతి నా ఈ మరణోన్ముఖ మగు దూవము, రాతి ఆవసానమున (శాంత (పదీపపు అంతిమళిఖవలె ఒక్కసారిగ ఉజ్వలతమమై శోధిల్లనిండు.

మదనుడు ; అటులనే కాగలదు. మిత్రమా, కోమల మలయసమీరములు తమ పూర్తి మైన వడితో వీవనిమ్ము. యౌవనక్షాంత మంద్యస్రోతన్విని నవోల్లాసమున తిరిగి పొంగి ఆమె (పతి అంగమునందును లావణ్యమరీచివీచికల నృత్య మొనర్పవిమ్ము.

నేను నా వంచపుష్పళరములచే నిశీథపు ని,దాభంగమొనర్చి, భోగవిలాసముల (ఫ్రోతమును (స్రవహింపజేని, వాహుపాశములచే బద్దులగు ఇద్దరి (పేమికుల తనువుల, దాని ఉత్తుంగ తరంగముల ముంచుచు కేల్చుచుండెదను. ౧౦౧ కడపటి రాత్రి అరునుడు, చితాంగద జి లో చ్కిశ్రాంగద 2 (వళూ, కోరిక తీరినదా? ఈ సులలిత, నుఘటిత్క నవనీత కోనల సౌందర్యమనకు గల పరిమళముల, మధువుల ప్పూర్తిగ అనుభవించితివా? ఇంకను ఏమైన శేషించీయున్నదా ? ఇంకేమైన కోరుచున్నావా? నాకు గలదంతయు పూరియ పోయెనా ? పూర్తి కాలేదు. (వభూ. బాగున్నను లేకున్నను ఇంకను మిగిలియన్నదాసివి వేడు ఇవ్వగలను. ౫ ప్రాణవల్తభా, వీకు (పీతికరముగ నుండునని తలచియే, బహుసాధనలచే సంపా

దించి, నందన కాననమునుండి ఏరితెచ్చిన ఈ సౌందర్యమనెడి పుష్పరానిని సీ చరణ కశమలములకడ నివేదించితిని, పూజ సమాప్తియైన అనుమతి నొసగుము. ప్రభ్రూ పూదండలు లేని వశ్లిరములను మందిరపు వెలుపల పారవేయుదును. ఈసారి (వ్రనన్న నయనములతో ఈ దానురాలివైపు చూడుము,

చ్యీకాంగద 109

ఏ పుష్పములచే నేను పూజయొనర్భుచుంటినో, వాటివలె నేను సుమధురము, నుకోమలము, పూర్ణసుందరము ఐనదానను కాను. నాకు దోవము లున్నవి, గుణము లున్నవి, పాపపుణ్యము లున్నవి, ఎన్నియో వైన్యములున్నవి ; పుట్టుకనుండి ఎన్నియో అతృ్త తృవలును నన్ను ఆవరించియున్నని,

సంసారమార్ల పథికుడా, ధూళిబే మాలిన్యములు నావననములు ; గాయవడినవి చరణములు, నేను ఎచ్చటనుండి పొందగలను కుసుమలావణ్యమును, రెండు నిముసముల జీవిత ఆకళంక శోభను । కొని అకయము అమరమునగు ఒక రమజీ వ్యాదయము నాకడ నున్నది,

ధూళమయమగు ధరణియొక్క ఒడిలో శిశువులవలె నున్నవి దుఃఖములు, నుఖ ములు, ఆశలు, భయములు, లజ్జలు, దుర్చలతలు, వాటి ఎన్ని (ట్రాంతులు, ఎన్ని వ్యథలు, ఎన్ని _పేమలు ఒకటిగ' కలిని వ్యానించియున్నవి 1

ఒక అపరిమితమగు ఆనంపూర్ణతయు ఉన్నది. ఒక అనంత మహత్వమును ఉన్నది. కుసుమసౌరభమును వాటితో కలనియున్నయెడ, ఈ వర్యాయము ఆ జన్మ జన్మాంతరముల దానురాలివైపు చూడుము.

సూర్యోదయము (మేలి మునుగును తీని)

నేను చి(త్రాంగదను, రాజేంద్ర నందినిని. ఐహు ఆభరణములచే తన కుఠూప రూపమును నింపి, ఒక నారి ఆనాడు ఆ సరోవంతీరమున, శివాలయమున నీకు కాన్నించి నది నీకు విహుకా జ్ఞ ప్రియుండవచ్చును, నిగ్గులేని ఆ గయ్యాళి ఏమి వఫలిశెనో, పురుషా రాధన పురుషవద్దతిని చేయయత్నింప, నీవు ఆమెను తిరస్కరించితివి. నీవు చేనినది మంచిదే యామెను.

సామాన్యమగు ఆ నారీరూవమున ఆమెను నీవు చహించియుండిన, ఆమరణ కాలము అనుతావము ఆమె హృదయమును పొడుచుచు పీడించుచుండెడిది. (వళూ, నేనే ఆ నారిని; కాని ఆ నాలిని నేనుకాను సుమా. అదినా హీనఛద్మ వేషము మాత్రమేం తదుపరి వసంతుని వరమున ఒక వత్సరకొలము అపరూవ రూవమును నంపాదించితిని. అదియు నేను కాను.

నేను చ్మితాంగదను ; దేవిని కాను, సామాన్య రమణినికాను. పూజించి 6రమపై పెట్టుకొనుటకు వేనుశగను అలత్ష్యముగ నెట్టి వెనుక (తోనిపుచ్చుటకును నేను ఒప్పను,

110 రవీం్యదునీ నాటకౌలు

సంకటమార్లమున నన్ను పార్నమున ఉంచుకొనిన, దురూహ ఆలోచనలలో నాకును థాగ మొసగిన, నీ కఠిన వతములయందు సహాయ మొసర్చుటకు అనుమతి నాస గిన, నీ నుఖదుఃఖములయందు నన్ను నీ నహచరినిగ చేసికొనిన, అప్పుడే నా సరిచయ మును నీవు పొందగలవు.

ఏ సీ సంతానమును నా గర్భమున వహించియున్నానో, అది ప్యుకురైన ఆవైశవ వీరశితణ నొసగి ద్వితీయ అర్జినునిగ చేసి, అతనిని అతని జనరుని చరణములకడకు నేను వంవిన దినము, నన్ను నీవు తెలినికొనగలపు, (పియతమా,

నేడు సీ పాదములనద్ద ఇంతమాత్రిమే ని వేదించుచున్నాను, నేను చిశ్రాంగదను, రాజీ్యద నందినిని. అర్జునుడు : (సియా, నేడు నేను ధన్యుడు.

మహాచారినవితి శరా లు

పొ [త లు చం[దమాధవబాబు *.. కలకళత్తాలో వొక కాలేజీలో అధ్యాపకుడు, అహ్మచారి సమితి సభాపతి ్రీక్‌బాబు, విపిన్‌ బాబు | (బ్రహ్మచారి సమితిలో సభ్యులు పూర్ణవాబు అక్షయకుమార్‌ ఎ... జిగత్తారిణి పెద్ద అల్లుడు రనిక్‌ దాదా =. జిగిల్హారిణికి వరుసకు పినతం డడి గురుదాస్‌ 4... సంగీత విద్దాంసుడు వనమాలి =... పెళ్ళిసందింధాలు కుదిర్చే వ్యక్తి దారుశేళ్వర్‌ ల. కులీన యువకులు మృత్యుంజయ్‌ జగత్తారిణీ +, వపొందూ క్రటుంబములోని వితంళువు పురవాల +. జొగత్తారిజి పెద్దకూతురు, అకయకుమూరా భాధ్య శైలబాలి +. బెగర్తారిణి వితంకు ప్కుత్రిక ప్త, ఎలు. జగత్త్రారిణి అవివాహిత పత్రికలు నిర్మల =. చం్యద్రమాధవదాబు మేనకోడలు, అవివావ్హాత్ర

'ై థవమాంకం దృ వ 0౦౧ [అత్షయుని (డ్రాయింగ్‌ రూం--అతయుడు, పురబాల] పవురబాల: మీసొంత చెల్లెళ్ళే అయినట్లయితే 'మెదలకుండా యెలా కూర్చు నేవారో చూసే దాన్ని. యీపాటికి వొక్కొకళ్లకీ మూడేనీ-నాలుగేనీ సంబంధాలు తీసుకొచ్చేవారు కదూ. యింతకీ వాళ్ళు నా చెల్లెళ్లు కనుక--- అక్షయ్‌ ; మానవ న్వభావాన్నిగురించే నీకు తెలియనిదంటూ యేమీలేదు. తన చెల్లెళ్లకీ భార్య చెల్లెళ్లకీ యెంత వ్యశ్యానం వుంటుందో నువ్వీ చిన్నవయనులోనే చక్కగా తెల్లుకుకున్నావ్‌. యిదిగో మామగారి కూళుళ్లలో యేవొక్కరిసీ వరాయివాళ్ల చేతుల్లో అప్పగించటానికి మనసొవ్పటంలా. యీ విషయంలో నా కౌదార్యం లేదన్నమాట వొప్పుకుతీరాల్సిందే. పవ్పర : "చూడండే, మీతో నేనొక వొవ్చందం చేసుకోవాలి. అక్షయ్‌ : వొహ శాళ్యతమైన వొప్పందం --మంత్రపూర్వకంగా--మన 'పెళ్ళినాడే జరి గిందిగా ।; మళ్ళీ యింకొహటా ? పురః యేమండోయ్‌. రూదంత భయంకరమైంది కాదులెండి. బహుళ అంత సహించ రాని విషయంకూడా కాకపోవచ్చు. అక్షయ్‌ ; అయికే అదేమిటో విప్పిచెబుదూ. ఏమని లోలో తలపో వెదవో యమేనెరుగను మరి విష్పిచెస్పవో లలనా : కంటిసీటితో కళవళించు కన్నులలో యే లాటి భావములు శేలిపోవునో లలనా £ 68

క్షై14 రవీంద్రుని నాటకొలు వర: ఉదండులవారూ ; ఆగండి. అసలు నేనడగొచ్చిందీ--రోజు మొతంమీద యణ శ్చ టీ మీరు వరిహాసాలు కట్టిపెళ్స్లు నమయమేదో నెలవీయమని,, అవ్వుడు మీతో వొకటి రెండు ముఖ్యమైన సంగతులు మాట్లాడాలి. అత్త్సయ్‌ : 'పేదవాణ్ణి. భార్యకి మాట్లాడే అవకాళశాన్నివ్వటానికి ధైర్యం చాలదు. యే బొజూబందులయినా వో వేళడిగితే--- 2 మన నిమ్మనునేమో యని భయము భయముగా నుండును చూపులెచట చిక్కువడునొ యని కనులే యెత్తటోను పుర : అయితే వెళ్లండి. అక్షయ్‌ 2 అహంహ. వొద్దు. కోపం వొద్దు...సరే. నువ్వేం చెప్పదలచినా వరే చెప్పు. వింటాను. సీ *“ హాస్యనివారణ సమితి "లో సభ్యుజ్ఞవుతానని రానిసాను. నీమెదట యెలాంటి ఆఅవభ్యతనూ (వ్రదర్శించనవి., ఆం అన్నట్లు యేమిటీ మషం మాట్లాడుకున్నది ? మరదళ్ల పెళ్ళి పస్తావనకదూ ! మంచి (వస్తావన.., పుర: చూడండి. మా నాన్న లేరిప్పుడు, అమ్మ మీమీదే యెన్నో ఆళలు "పెటుక్షవి బ్‌ వుఎది. మీ మాటవినే యింకా ఆమె యీడుమించినా వాళ్లీకిద్దరికీ చదువు చెప్పి స్తోంది. యిష్పుడుకూడా మంచి సంబంధాలు రాకపోతే యెంత ఆఅన్యాయమవుకుందో ఆలోచించండి. “అక్షయ్‌: మరేమీ దిగులుపెట్లుకోవద్ల అక్ష మీ దిగులుపెట్టుకోవద్దని నే మొదట్లోనే నీతో చెప్పానుగా! వా తోడల్పుళు గోకులంలో 'పెరుగుళూనేవున్నారు. లల వర: యెక్కడ ఆ గోకులం? అక్షయ్‌; యీ అభాగ్యుడు యెక్కళణ్ణించి యీ కొట్టంలోకి వొచ్చిపడ్డాడో అప్ప మా _బహ్మచారి సమితి. పుర: (బహ్మ దేవుడితో పోరా డేవాళ్లుగా వాళ్ళందరూ ? అత్సయ్‌ దేవుడితో యేం పోండగలరు? ఆయన్ని కొంచెం రెచ్చగొట్లగలరు అందుచేతనే భగవంలుడెన | బహ చే వ్రగరరు, అంతే, వింలుద్రైన (బహ్మ ఉవుడికికూడా యీ సమితిషమీదనే వక్షపాతం యెక్కువ. మూతపెట్టిన చట్టిలో మాంసం వడికి వడికి 'మగ్గిపోయినట్లు... (వకిక్షాబద్ధులై అణిగివున్న సభ్యులుకూడా---యెముకలతోవైతం మె తదడిపోయి.

టహ్మచారి సమితి క్షే15 చక్కగా వివాహయోగ్యులయినారు---వడ్డించటమే తరవాయిగా. నేనూ నాహష్పుడు యా సమితికి సభాపతిగా వున్నవాణ్ణేగా పర; మీ పరిస్టితి యెలా తయీరయిందప్పుడు ? అక్షయ్‌. అదింకా యేం చెప్పను? “స్తీ” అన్నమాటనుకూడా పుచ్చరించనని ప్రతిజ్ఞ చేశాను. కావి చివరకు --శ్రీకృష్ణుడి పదహారువేల గోషికలు లభించటం సాధ్యం కాకపోయినా, కనీసం మహాకాళి అరవైనాబుగువేల యోగినుల జాడ తెలినినా తనివితీరా వాళ్ళతో వొక్కసారి సరసాలాడాలని అనిపించేది. సరీగ్గా ఆ సమ యంలో సొక్షాత్క్మరించావ్‌ నువ్వు యింశకేముంది పుర; ఆరవైనాలుగువేటమంది అసక్తి తీరిందా? అక్షయ్‌ * ఆదింక నీయెదట చెప్పను నీకు గర్వమెక్కుతుంది. నంకేతాలతోమ్యాతం చెన్పగలను. కాళీమాత ఆన్యుగ్రహించింది. అది మాతం నిజం, పుర అయితే నేనూ చెప్పగలను. భగవాన్‌ భోళాశంకరులకి నంది, భృంగీ లేక పోలేదు ఆయన నన్ను దయళతలచివుంటారు బహుశా, అక్షయ్‌" అయితే అయివుందగొచ్చు. అందుకనే కార్షికేయుణ్ణి పొందగలిగావ్‌ £ పుర. అదుగో మళ్లీ మొదలు యెగకాళ అక్షయ్‌ కార్షిశేయడంటే యెగతాళి కాబోలు ? ఫీమీద వొట్టువేసుకొని చెవ్వగలను. అది నా అంతరాంతరాల్లోని విశ్వానం ,, [శైలబాల ప్రవేశిస్తుంది] వ్రైలదాల. ముఖర్టీగారూ । యీసారి మీ మరదళ్ల నిద్దర్నీ కాపాడుకోండి అక్షయ్‌. వాకవేళ కట్టుతప్పిపోయేట్లయి తే ---నేనున్నాను లే. యింతకీ యేమిటి సంగతి? శైల... అమ్మ గద్దించటంతో రనిక్‌దాదా యెక్కణ్ణించో కులీనులైన యువకుల్నిద్దర్ని పట్టుకొచ్చాడు. తన కూతుళ్ల విద్దర్నీ వాళ్ళకిచ్చి చెయ్యటానికి అమ్మ నిళ్చ యించుకుంది. అశత్షయ ; అమ్మ బాబోయ్‌ ఏకంగా పెళ్ళిళ్ళ * ఎపిడెమి5్‌ ” 'ఫేగులాగ---నొకింట్లో వొక్కసారిగా యిద్దరమ్మాయిలకు సంకమించటం, ,, నాక్కూడా. యెక్కడ తగుళ్తుందో అని భయంవేస్తోంది.

116 రవీంద్రుని నాటకాలు మరీ యింత చేరువగా నునికి నాకు వెరపవుగొల్పు కంటిచూపు నోట్‌ మాట కలియబడియెనేని యింక నేమయినను గలదా మరి? శైల యిదా మీ నంగీకాలకి సమయం ? అక్షయ్‌: యేం చెయ్యను చెప్పు, సన్నాయి వాయించటం చేతకాదుకాని, చేతయితే వాయించేవాళ్ణే. యేమంటాన్‌ ? శుభకార్యం. యిద్దరు మరదళ్లకీ వివాహ బంధనం, ..కాని యంత తొంద రేమొచ్చిందీ అని 2ైల: వైళాఖమానం దాటితే యిహా యీ యేడాదంతా మంచిదికాదుట, పెళ్ళి ముహూర్తాల్లేవుటం వరః; మీరు ముందునుంచే బెంగెట్టుకోవడం దేనికి శ్రైలా? వరుల్ని చూడనియ్‌ ముందు. [జగర్తారిణి సవేశిస్తుంది] జగ: నాయనా అతయ అతయ్‌ : యేమిటి త్తగారూ జగ: వీమాట పట్టుకుని పిల్లల్నింకా ఆసివుంచలేను శైల; అడవిల్లల్ని ఆసివుంచలేమని--యెక్కడో అక్కడ వొదిలేస్తామా ? అమ్మా జగ; అదుగో అదె: నీమాటలు వింటూంపే నాకు వొళ్ళుమండుకొస్తుంది. నాయనా, అక్షయ్‌, శైల తలచెడ్డపిల్ల సరే దాన్నింత చదివించి, పరీకలు ప్యాసుచేయించి నందువల్ల వొచ్చే దేమిటి చెవ్వు ? దానికింశ చదువెందుకు ? అక్షయ. అత్తగారూ, శాస్త్రాల్లో రానీపెళ్టువుంది--ఆడదాని కేదోవాక ఉప్మద్రవం వుండితీరాలని, *భర్త-- లేదా విద్య. యివి రెండూ కాఠపోతే హిసీరియా లు చూడండి లత్మీకి విష్ణువు వున్నాడు. అందుకని ఆమెకింక విద్య అవసరం లేక పోయింది. కనుకనే యెప్పుడూ భర్తతో--యేవో వనుల్లో మృనిగిశేలుళూ వుంటుంది. యింక సరన్వతికంటారా ? భర్త లేడు. అంచేత యెప్పుడూ చదువుల్లో నతమతమవుతూంటుంది. క్ట

శిహ్మచారి నమితి కై?

జగ: ఆల నువ్వెన్నయినా చెవు అతయ్‌ : వొచ్చే వైశాఖంలో పిల్లలకిద్దరికీ పెళ్ళిళ్ళు చెయ్యకమానను,

వుర:ః అవునమ్మా 1 నా ఉద్దేళంకూడా అదే. ఆడపిల్లలకు వెందరాశే పెళ్ళిళ్లు బేవెయ్య టమే మంచిది,

అత్షయ్‌ : (జనాంతికంగ్భా అదీ నిజమే. ముఖ్యంగా--వొకరికంచె యెక్కునమంది భర్తల్ని శాస్త్రం విషేధించినప్పుడు--పెందరాశే "పెళ్ళిచేసుకుని, కాలాన్ని సద్వినియోగం చేసుకోవాల్సిందే,

పర. ఆ. యేమిటీ మాటలు? అమ్మ వింటుంది,

జగ 2 _రనిక్‌బావాయ్‌ యివాళ వరుల్ని చూపించటానికి వొస్తారు. రా అమ్మా పకి: వారికి ఫలహారాలవీ చేసి పెట్టాలి.

(జగత్తారిణి పురబాల వెళిపోతారు]

శైల: యింక ఆలస్యం ఇెయ్యటానికి వీళ్లేదు ముఖర్జీగారూ ! యిహ యీసారి మీరు మీ (బహ్మచారి సమితిలోవున్న విపిన్‌ బాబుని, శ్రీశ్‌ బాబుని కాస్త గట్టిగా వూదర పెట్టకపోతే వీల్లేదు. ఆహా కురాళ్లిద్దరూ అంచక్కా వుంటారు. మా “నేపూ” “పిరూ ' లకు సరీగ్గా తగినట్లుంటారు. మీరేమో చై్యైతమానం వెళ్లి పోయేలోగానే ఆఫ్‌ను జంజాటం నెత్తినేనుకుని నిన్లూ వెళ్ళిపోతారాయెను. అమ్మనింకళ మభ్య "పెట్టటం కష్టమెపోతుంది.

నే లల

అక్షయ్‌ : కాని అలా అని నమితిని హరాత్తుగా--అసమయంలో వొ త్తిడిచేస్తే వులిక్కి వడతారందరూ. కోడిగుడ్డుకి బెజ్జెంవేనిచూ స్తే లోవల్నుంచి అమాంతం కోడిపిల్ల బయటికిరాదు. సమయానుగుణంగా చెయ్యాలి. దానికి కొంచెం వ్యవధి యివ్వాలి

వైల: మంచిదే. అయితే ఆ యిచ్చేభారం నేను ప్రెనవేసుకుంటాను ముఖర్జీగారూ |

అతయ్‌ : యింకొంచెం విడమర్చి చెప్పాలి.

శైల: అదుగో ఆ వదో నెంబరు యింట్లోనేగా వాళ్ళ సమితి, మన డాదామీదినించి

• దెఖన్‌హాషి* (“చూడగానే నవ్వే % వాళ్లయింటిమీదుగా నరానరి అక్కడికి వెళ్ళొచ్చు, నేను పురుషవేషంతో ఆ సమితిలో నభ్యత్వాన్ని తీనుకుంటాను తర్వాత ఆ సమితి యింక యెన్నాళ్లు స్టిరంగా వుంటుందో--_అదీ చూస్తాను

అక్షయ్‌ : అయితే యింకో జన్మ మెత్తి మరోసారి సభ్యుజ్జపుళాను. వొకసారి మీఅక్క చేతులో పీటీ అఆయాను--యిీసారి పీచేతులో ,, (బహ్మచారి అవటంలో సుఖం అదే. కటాక్‌ బాణాలకు లత్యభేదంచేపే అవకాళాన్నినవ్వాచ్చు.

118 రవీండుని నాటకాలు

శైల: యేమిటి ముఖర్జీగారూ మీరు వెనక్కి వెడుతున్నారేమిటి? ఆ కటాకబాణాలూ అవీ యిప్పుడు చలామణీ అవుతాయా ? యుద్ధవిద్య యిప్పుడు చాలా మారిపోయింది,

[నృపబాల, సీరదాల (ప్రవేశిస్తారు. ..నృప కాంతంగా, న్నిగ్ధంగా

వుంటుంది నీర ఆమెకి విరుద్రం--- ఉల్లాసంగా చురుకుగా వుంటుంది]

సీర: (స్తైలను కాపలించుకొన్సి చిన్నక్కా ః యివాళ యెవరు వొస్తున్నారు చెప్పవూ?

నృప : ముభర్జీగారూ £ యివాళ మీ న్నేహితుల్నేమైనా విందుకు పిలిచారా? వలహోరా లవీ చేస్తున్నారెందుకు ?

అక్షయ్‌: అదే చదివి చదివి కళ్ళుపోగొట్టుకుని.._ భూమ్యాకర్షణవల్ల పిడుగు యెలా వడుకుందో---అలాంటి అకు రెండులక్షల కోసులదూరాల సంగతుల్ని తెలుసు కంటావు కాని, యిప్పుడు మధుమిస్త్రీ సందులో పద్దెనిమిదో నెంబరు యింటికి యే ఆకర్షణతో యెవరు వొచ్చిపెడేదీ--అదీమ్మాతం కనీనం ఊహించనెనా ఈఊహించలేవా ?

నీర: తెలినిండిలే చిన్నక్కా 1 సీ వరు డొస్తున్నాడు అందుకనే పొద్దున్నే నా యెడమ కన్ను అదిరింది.

నృప: నీక యెడమకన్నదిరితే నాకు వరుడు రావట మేమిటి ?

నీర: ఆల నా యెడమకన్ను నీ పరుడు వస్తున్నాడని అదిరింది--పోనీ అందుకు నేనేమీ విచారించటంలేదు కాని ముఖక్జీగారూ ఫలహారాలు యిద్దతికోనం యేర్చాటుచేస్తున్నట్లుంది. చిన్నక్క * స్వయంవర * మవుతుందా యేం?

అఆత్షయ్‌ : మా చిట్టి మరదలుకూడా వూరికే వుండిపోదు.

నీర: ఆహా! ముఖర్జీగారూ యెంత శుభవార్త చెప్పారు? మీశేం ఒహుమతి యిన్వను ? యిదిగో---తీసుకోండి నా రెండుచేతుల గాజులూ, నా మెక్ళ్‌ హారమూ

శైల: యెబ్బే చేతులు టోనిచేనుకోకు.

నీర: యివాళ మా వరుల గౌరవసూచకంగా మా చదువుకి నెలవివ్వాలి ముఖరీగారూ

ణు

నృవ : యేమిటిది వరవర అని వొకే అంటున్నావ్‌

ఆక్షయ్‌: అందుకే ఆమెకు బరబరా అని 'పేరుపెట్టాను. ఓ బర్చరా భగవంతుడు మీ అక్కచెల్లెళ్లు కందరికీ యీ వొక్క అకయమైన వరాన్ని యిచ్చాడు. యింకొ తృప్తిలేదూ ?

(హ్మచారి సమితి కేం సీర; అందుకనేగా లోభం పెరిగిపోయింది. గన్సుపబాల ఆమెని లాక్కుని 'వెడుళూంటుంది] నీర: (వెడుతూ, వెడుతూ) రాగానే కబురుచెయ్యండి ముఖర్జీగారూ టోకరా యివ్వ కండి. చూస్తున్నారుగా చిన్నక్క యెంత ఆత్రపడుతోందో 1 మాటమైన చెవ్పకయే దాటిపోవునేమో యని నిదురరాదు నా కనులకు అక్షయ్‌: భయం లేదు. భయం లేదు. వొకరుపోకే యింకొకరు వొస్తారు. అగ్నిని సృష్టించింది (బ్రహ్మ చేవుదే. అతడే శలభాన్నికూడా చేరుస్తాడు. ముందు పాట కానియ్‌,, సీర; అతనిచెంతనే యున్నను ఆత్మవ్యథభ తప్పదాయె అక్షయ్‌. నీరూ, యిది ఆగంతకుల నుభ్దేశించి తయారుచేనిందికాదు. చెంతనున్నవా రెవరో చెప్పు అయినా,,, సీర : దారితప్పి యే వథికుడు చేరె నొద్నుపాణ నదీ తీరభూమి నతడు మరల దారి తెలినికొని యేరహ దారులదడి పోవునా యని నిదురరాడు నా కనులకు అక్షయ్‌: యిది నాకు సరిగా అన్వయించింది. కాని నీరూ, తెలినీ తెలినీ దారి తప్పాను. యీ పొరపాటును సరిదిద్దుకునే అవకాశాన్ని వుంచుకోలేదు, నీర; ఆవరణము ఛేదించుక అఆరుగుదెంచినా డాతడు శెరచియున్న ద్వారమ్మున మరలి యళడు వెడలిపోవు పిచ్చికలల యలలులేచి హెచ్చెను హృదయోన్మ త్తత వేళకానివేళ యెంత

120 రవీందుని నాటకాలు వేడుకొన్న నేమాయను విందురెవ్వరీ వినతిని ? నిదురరాదు నా కనులకు అక్షయ్‌; పోనులే పోనులే పోను వగ మానుమింక మదిలోను రేయెల్లి గడచినా విడనాడిపోను పోయినా ఓకవేళ నేను ఫోయివత్తు నటంచు చెప్పిపోయేను వెలుగునీడల దారు లొలని తిరిగేను ఎడబాట్లు కలయికలు ఈ రెంటిలోను నా లలితహృదయ ముయ్యాల లూగేను ఈవు చలియింపవని యెరుగుడును నేను క్షణమా(తమీవు కన్మరగియుం పేను నిను పొందలేననుచు కనలిపోడును. వీరః నాకు విశ్చంత అయితే యిహ,,.విద్రపోగల్ను అక్షయ్‌; నిర్భయంగాం [నృవవాల, సీరదాల వెళిపోతారు] శైల: ముఖర్జీగారూ ! నేను వేశాకోళానికి అనటంలేదు--- (బ్రహ్మచారి పమితిలో సభ్యుణ్ణే అవుతాను. కాని నాకు వరిచయంవున్న వ్యక్తి యెవరయినా వొకరు కావాలి. మీరిహ సభ్యులయే యోగం లేదనుకుంటా. అక్షమ: లేదు. నేను పావంచేశాను మీ ఆక్క నా తవస్సును భంగపరిచి, నన్ను స్వర్గానికి దూరంచేనింది. శైల: అయితే రసిక్‌దాదాను వట్టుకోవాలి ఆయన యే సమితిలోనూ నభ్యుడు కాకుం డానే కాళ్వత (బ్రహ్మ చర్యనియమాన్ని కాపాడుకుంటున్నారు. అక్షమ్‌: పభ్యుడే అయికే యా మునలివయనులో (వతథంగం త'ప్పేదికాదు, * ఇలిస్‌” చేప చూడటానికి ఆంత నదరుగా వుంటుంది. పట్టుకోగానే చచ్చిపోళుంది. (వతిజ్ఞహడా ఆలాంటిదే, దాంతో కట్టుబడ్డవాళ్లకి సర్వనాళమే. [రనిక్‌ _వవేశిస్తాడు. రనిక్‌ తల ముందువైపు పూర్తిగా బట్టతల, గడ్డం నెరినివుంటుంది. పచ్చగా పొడుగ్గా వుంటాడు. ]]

శాహ్మవచారి సమితి క21 ఆశయ : యేమోయ పాషండ:। భండ: అకాల కూష్మాండ : రనీక్‌ : యెందుకోయ్‌ మతత్తమస్థర 1 కుంజికుంబిర ॥ పుంజి అంజనవర్ణ £ ఆశమ్‌ ; నువ్వు మా మరదళ్ళ పొదరిళ్ళలో దావానలం తెచ్చిపెడదామనుకుంటున్నానా ? వల: రనసిక్‌దాదా ? సీకమ్మాతం యేమిటి దానివల్ల లాభం? రనిక్‌ : అమ్మయ్యో నేనింక సహించలేకపోయాను. యేం చెయ్యను? నంవత్పరం సంవత్సరానికి మీ అక్కచెల్లెళ్లు వయన్సు 'పెరుగుతోందని-- మీ అమ్మ నన్ను తప్పువడుతుందెందుకు ౯ * రెండువూటలా వూరికే తిని కూచోకపోతే పిల్లల

• తెక్టడయినా యిద్దరు పరుల్ని చూడలేవ్లూ? ' అంటుంది సరేనమ్మా : పోనీ నేను తినటం మానేయటానికి వొప్పుకుంటాను. దానివల్ల పరులు దొరుకుతారా ? లేకపోతే సీ చెల్లెళ్లు వయసు తరుగుతుందా? ఇటు వాళ్లకీద్దరికీ వరులు దొరకలేదు- కాని వొళ్లమ్మాతం హాయిగా తింటున్నారు-తిరుగుతున్నారు. అమ్మాయ్‌: శైలా: ' క్రమారనంభవం చదివావుగదా ? జ్ఞావకం వుందా? స్వయం విశీర్ణదుమపర్ణవృ త్తితా పరాహికాష్టా శపనస్తయా పునః తదవ్యపాకీర్ణ్షమతః [సియంవదాం వదంత్యపర్తేతి చ తాం పురావిదః ॥ ఆ 'చేనమ్మాయ్‌ : దుర్గ తన వరుణ్ణి వెదుక్కోవటంలో తిండి.తివ్పలూ మానేసి తపస్సు చేసింది. కాని మనుమరాళ్లక వరులు దొరకటంలేదని, మువలివాణ్ణీ నేను తిండీఠిప్పలూ మానుకోనా? మీ అమ్మ యేమిటిలా అంటుంది. ఆహా: న్లైలా: అది జ్ఞాపఠంవ్పుందిగా 1 “ తదవ్యపాకీర్షమతః (స్రియంవదాం--” శైల; జ్లావకం పవృంది తాతయ్యా 1! కాని కాళిదాసు యిప్పుడంతగా నచ్చటంలాం రనీక్‌ : అయితే చాలా చెడ్డరోజు లనవలనించే శైల: అందుకనే సీ సలహా కావాలి. రసిక్‌ ః దానికి నేను సిద్ధమే సమ్మాయ్‌ : నువ్వు యెలాంటి సలహా అడిగితే అలాంటిదే యిస్తాను. వొక వేళ ఊం అనమంకే ఊ6 అంటాను. ఉహూ: అనమంటావ్‌ : అలాగే అంటాను. నాకో సద్గుణం వుంది. నేను అందరి అభిప్రాయాలతో ఏకీ థభవించిపోతుంటాను. కనుకనే అందరూ నన్ను యించుమించు తమలాగానే బుద్ధి మంతుణ్ణి ఆని అనుకుంటూపవుంటారు.

క్షేప2ై రవీంద్రుని నాటకాలు అక్షయ్‌ నువ్వు యెంతో నేర్పుగా నీ ఆధిక్యాన్ని కాపాడుకుంటున్నావ్‌ వాటిలో సీయీ బట్టతల వొకటి. రనిక్‌ : మరొకటికూడా వుంది --* యావత్‌ కించిన్నభాషతే అదే నేను బయటివాళ్లతో యెక్కువ మాట్లాడను. ఠి: దాన్ని మాదగ్గిర నిలబెట్టుకోవాలనుకుంటున్నావా ? రనిక్‌ = మీదగ్గిర పట్టుబడిపోయానుగా శైల" పట్టుబడిపోయినట్లయి తే -- పద -. నేను యేది చెబితే అది చెయ్యాలి. రనిక్‌ ; భయం లేదమ్మా £ నే నెలాంటి గొప్పయింటివాళ్ళను యిద్దర్నీ తీనుకొచ్చానవి 1 పెళ్ళికాని విల్లలభారం మొయ్యటమెంత కష్టమో అంతకన్న వెయ్యిరెట్లు కష్టం-ా వాళ్లనుచూచి నహించటం వాళ్ళని మీ అమ్మ కనుక చూనిందంటే--తన కూళుళ్లకోసం యీ యింట్లో * కాళ్వత (బ్రహ్మచారిణీ నమితి ' వొకటి స్టాపిస్తుంది వొస్తా ఆమె రమ్మని కణురుచేసింది. [వెళపోఠాడు] వల: ముఖర్దీగారూ £ అక్షయ్‌: చిత్తం. శైల: యీ గొప్పింటియవకుల్నిద్దర్నీ యేదోఒక సాకుతో సాగనంపాలి. అక్షయ్‌: అది యెలాగూ జరుగుకుంది. నీబెంత నింకివరు నిలువగలరో చూడు (పాణేళ్వరివి నీవు నాకొక్కదాన వే పార్శ్వవర్తిగ నిల్చువాడ నేనొకడనే శైల: (నవ్వి) ఏశేశ్వరినా ? అక్షయ్‌ ః: పోసీ వొక్క యీశ్వరికాదు. నలుగురు. కాస్త్రంలో నృంది-..* అధికంతు న దోషాయ.” లః అయికే మీరొక్కరే వుంటారా? అక్కడ బహుకా ' అధికంతు' అనేది చెల్ల

(బ్రహ్మచారి సమితి 123 అక్షయ్‌ ; అక్కడ శాస్త్రంలో వాక వవిత్రమైన [(వవచనం పుంది---* నసర్వమత్యంత గర్శితం " చ్‌ తైల; కాని ముఖక్జీగారూ ఆ పవ్విత (పనచనం యేమా(తం చెల్లుబడికాదు, యింకా చెలికాష్ల దొరుకుతారు, అక్షయ్‌: మీ యీవొక్కు బావస్టావంలో పదిమంది బావల యేర్చాటు జరిగి దా అప్పుడు మళ్లీ వొక కొత్త " కార్యవిధి చూడవలసిందే. అంతవరకూ కులీనుల యువకుల్ని గివకుల్ని దగ్గిరకు చేరసీయను [నొకరు ప్రవేశిస్తాడు] నౌకరు: యిద్దరు బాబులొచ్చారు. [వెళపోతాడు.] స్లైల ఏ యిద్దరూ వొచ్చారనుకుంటాను అమ్మా-అక్కా సామాన్లగదిలో హడావిడిగా వున్నారు. వాళ్ళకి తీరిక దొరికేలోగానే వీళ్ల నెలాగో అలా సాగనంపించండి. అతక్స్తయ్‌ : సాగనంపితే యేమిటి బహుమతి? .3ైల* మేము మీ మరదళ్లమందరం ( కాలి' అంపే వంగభాషలో మరదలు) కలినీ మీకు శాలివాహన మహారాజా అన్న దిరుదునిస్తాం. అక్షయ్‌; శాలివాహన్‌ ది నెకండా? శైల; 'నెకండ్‌ యెందుకవుతారు। ఆ శాలివాహనుడి పేరు చర్మితలోంచి పూర్తిగా విలుప్తమైపోతుంది మీరే కాలివాహన్‌ ది (గ్రేట్‌ అవుతారు. అక్షయ్‌. యేమన్నావ్‌? నా రాజ్యపరిపాలన కాలంనించీ (వ్రపంచంలో కొత్తళకం (పచారంలోకి వొస్తుందా ? నీ (వసన్నవీకతణముల రాజలాంఛనమ్ము గూర్చి నన్ను మహాపురుషునిగా చేయగలవు నుమా నీవు [స్తైలవాల వెళిపోతుంది]

124 రవీంద్రుని నాటకాలు మృత్యుంజయుడు, దారు కేశ్వరుడ. ప్రవేశిస్తారు] [వొకరు విపరీతమైన పొడవు-సన్నగా వుంటారు. బూట్లు, మేజోళ్ళు వేను కుని, చీలమండలదాకా ధోవతికట్టుకుని వున్నారు. కళ్లచుట్టూ కవ్పువేన్ని మలేరియా రోగి మొహంలా పుంటుంది. వయన్సు యిరవై రెండునించి ముష్ఫైరెండువరకూ యెంత్రైనా వుండొచ్చు మరొకరు బాగా పొట్టి. గడ్డం మీసం వొత్తుగా వుంటుంది, చట్టిముక్కు., మిట్టనుదురు---నన్లగా బొద్దుగా వుంటారు] అక్షయ్‌ : (ఆతిన్నేహభావంతో లేచి, ఆత్రంగా కరచాలనం చేన) రండి మిష్టర్‌ నెథా నియల్‌ రండి మిష్టర్‌ జెరిమియా 1! కూచోండి కూచోండి. అరేయ్‌ ఐన్‌ వాటర్‌ తీనుకురారా :, .హుక్కా యియ్‌, మృత్యు: (హరాత్తుగా విజాతీయ నంభాషణమూలంగా సంకుచితుడై నమ్రతతో ఆయ్యా నా "పేరు మృత్యుంజయ్‌ గంగూలి అంటారండి దారు; నా పేరు (శ్రీ దారుకేళ్వర్‌ ముఖోపాధ్యాయ్‌. అక్షయ్‌: యేమిటండీ యింకా ఆ పేర్లనే వ్యవహరిస్తున్నారా ? మీ క్రిష్టియన్‌ పేర్లు? ళా (ఆగంళతుకులు తెల్లబోయి నోరెత్తకపోవటం చూసి యింకా నామకరణలు జరగ లేదనుకుంటా. దానివల్ల వొచ్చే నష్షం యేంలేదులెండి కావలనినంత వ్యవధిపుంది [ఆఅకయుడు హుక్కా గొట్టం మృత్యుంజయుడికి అందిస్తాడు. అతడు తటవటాయించటం చూని] బావుంది. నాదగ్గిర యింకా నీగ్గా? యేదేళ్ళస్పటినించి చాటుగా పొగ తాగితాగి రాటుదేలాను పొగ రేగిరేగి బుద్ధి పొగచూరిపోయింది నిగ్గుపడాల్సివొచ్చేట్లయి. తే నేను గౌరవసమాజింలో ఆసలు తలయెత్తుకు తిరగటానికే వీలుండదు. [అప్పుడు సాహవీంచి దారుకేశ్వర్‌ మృత్యుంజయుడి చేతిలోంచి ఠపీమని హుక్కా లాక్కుని ఉఫ్‌ఉఫ్‌ అని గుక్కలు లాగటం మొదలెట్టాడు. ఆక్షయుడు పాశకెట్‌లోనించి దిర్మా చుట్ట పెకితీని మృళ్యుంజయునికిచ్చాడు. అతడీకి చుట్ట అలవాటయితే లేదు అయినా అతడు అన్పుడే చేసుకున్న న్నేహం కనుక మర్యాదకు (పాణాలమీది తీపి వదలుకుని, మెల్లిమెల్లిగా హుక్కా పీల్చటం మొదలెట్టాడ--- వస్తున్న దగ్గును యెలాగో అలా ఆపుకుంటూ] అక్షమ్‌ : ఇప్పుడీహ వ్యవహారంలోకి దిగుదాం, యేమంటారు ? [మృత్యుంజయ్‌ మాట్లాడక వూరుకుంటాడు, ]]

(బహ్మచారి నమితీ క్షే25 దారు: కాకపోతే యమిటి? శుభస్య శమం, అక్షయ : కోడి కొవాలా? మటనా?

[మృక్యుంజయ తెల్లబోయి. తలగోక్కోోవటం మొదలెడతాడు. దారుకేశ్వర్‌ యేమిటో ఆర్ధంచేనుకోలేక అపరిమితంగా నవ్వటం మొదలెడతాడు]

అఠెః బాబూ పేరు వినగానే నవ్వటమా? అలా అయితే వాసన తగిలేసరికి మతఠిపోగొట్టుకోవటం---యిహ విస్తట్లో వడిందంపే పాణారే యెగిరిపోతాయి. ఆ. యేదో మనను కుడుటపరచుకుని చెప్పండి. కోడా ? మటనా? [అప్పుడిహ భోజన (ప్రస్తావన అని యిద్దరూ (గ్రహిస్తారు. థీరువయిన మృత్యుంజయ మాట్లాడకుండా అఆలోచిస్తుంటాడు. దారుకేళ్వర్‌ నోరు వూరుతూవుండి, వొకసారి నాలుగు వైపులా చూస్తాడు] భయమెందుకండీ ? నాట్యం చెయ్యటానికొచ్చినవాళ్ళు మునుగేనుకుంటారా ? దారు: (రెండు చేతులతో రెండు కాళ్ళు అదిమివట్టుకుని నవ్వుతూ) కోడే బావుంటుంది. కట్‌లెట్‌ ,., యేమంటారు ? మృత్యు 2 (సాహసం తెచ్చుకుని) మటనయికేమాతం యేం తీనిపోతుందా ? అక్షయ్‌ " భయమెందుకు బాబూ రెండూ వుంటాయి. సంకోచిస్తూ తింకే తృ ప్తివుండదు. (నాకర్ని పిలిచి అరేయ్‌, వీధిచివరలో హోటల్‌ వృందే--అక్కజణ్ణించి ఇటర్‌ కలిమర్షిని పిలుచుకురా (బొటనవేలితో మృత్యుంజయ్‌ వీవుమీద పొడిచి వీరా? 'షెకీయా ? [మృత్యుంజయ్‌ లజ్జితుడ్తై ముఖం తివ్చుకుంటాడు] దారు; విస్కీ యేర్చాటులేదనుకుంటాను ? అతయ్‌ : (వీపు చరచి) లేకపోవటమేమిటి ? యెలా (ఐతికివున్నానని ? అభయమిస్తే చెబుతా (వతిమనినికీ ఒకవంతు సోడాలో రెండువంతులు విసికీ [దుర్చలుడైన మృత్యుంజయ్‌ గట్టిగా నవ్వటం అవసరమనుకుంటాడు, దారుకేశ్వర్‌ రపీమని నొక ప్పుస్తకం లాగి, దాన్ని టవటవ బాదటం మొదలెడతాడు]

126 రవీం్యడ్రున్‌ నాటకాలు దారు; (బదర్‌, అది పూర్తిచే నెయ-- అభయమిప్తే చెబుకా పళిమనిసికీ అక్షయ. (మృత్యుంజయుని తోన్రీ ఆందుకోవోయ్‌, నువ్వూ ఆందుకో. [లజ్షాశీలియెన మృళ్యుంజయ్‌ తన మర్యాద కాపాడుకోటానికి మెల్లిగా పాట అందుకుంటాడు. అతయుడు డెస్క్‌ దదిదబా వాయించటం మొదలెడతాడు. వోకచోట హరాత్తుగా ఆగి, గంభీరుడై ----] ఆల ఆణ అసలు సంగతి అడగనేందు. యిటు అంతా స్మకమంగానే వుంది, మీరు యెలా ఆయితే అంగీకరిస్తారు ? దారు. మమ్మల్ని నీమకి పంపాలి. అక్షయ్‌; అదెటూ జరుగుళుంది. తీగ కత్తిరించందే షాంపైన్‌ బిరడా వొస్తుందా? దేశంలొ మీలాంటివాళ్ల విద్యాబుద్ధులు అణగిమణగి వుంటున్నాయి. బంధాన్ని తెగ కొశ్తేనే వొక్కసారి ముక్కునా. నోటా కళ్ళలో పైకి చిమ్ముతాయి దారు. (వు్సి తవ్చీబ్బృయిపోతూ, అక్షయుడి చెయ్యి అదిమిపట్టుకుని భాయీ యిదంతా సీవల్లనే జరగాలి. తెలినిందా ? దారు: (నవ్వుతూ) అదేమిటి? అక్షయ్‌ . (గొంచెం విన్మయరావంతో) అదేమిటి? అనుకున్నదేగా ? రెవరెండ్‌ బిశ్వాస్‌ యివాళరా వొస్తున్నారు. దాన్టిజమ్‌ కాకపోతే కీన్షియన్‌ మతసం(ప్రదాయం (ప్రకారం వివాహం జరగటానికి వీలుండదు. మృత్యు. (హడలిపోతూ) (కీన్షియన్‌ మతసం్యపదాయం యేమిటండీ ? అక్షయ్‌ : మీశేమిటి తెల్లబోతున్నారే. అది వీళ్లేగు యెలా"యినా సరే యీరా(శ్రే బాష్టయిజ్‌ కావాలి. యేమయినా నరే విడిచి పెట్టను 6 మృత్యు “= మీరు (కిప్టియన్లా యేం? అక్షయ్‌ * యేమి అమాయకులండి యేదో యేమీ యెరగనట్లు పే మృత్యు : (మరీ భయపడిపోతూ) అయ్యా మేము హిందువులం. (బ్రాహ్మలం. మతం మార్చుకోలేం.

(దహ్మచారి సమితి 127

అక్షయ్‌ : (హాకాత్తుగా --ఆతిఉద్దత కంరన్వరంతో--) మతమేమిటండీ? యిటు కలిమర్దిచేతి కోడిని తినబోతున్నారు. సీమ తడుతున్నారు. యింకా మతమా?

మృత్యు; (యెంతో కంగారుగా మెల్లిగా మెల్లిగా యెక్కడినించైనా -- యెవరైనా వినగ్యలు

దారు: ఆవేళవడకండి. కొంచెం ఆలోచించి చూద్దాం మృళ్యుంజయ్‌ని కొంచెం చాటుకు తీను కెళ్ళి; నీమనించి వొచ్చినతర్వాత వొకసారి (ప్రాయశ్చిత్తం యెటూ చేసుకోవాలి, ఆప్పుడు డబుల్‌ [ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుని, ధర్మాన్ని అనుష్టించ వొచ్చు. యీ అదృష్టాన్ని జారవిడుచుకుంటే యింక సీమకు వెళ్ళటమే పడదు చూకావుగా. యే మామగారూ వొవ్వుకోలేదు. అరె (అదర్‌: కిస్టియన్‌ హుక్కా యెలాగూ తాగినవ్వుడు--ఇహ క్రిస్టియన్‌ అవటానికి యేం కొరత మిగిలింది? (అక్షయుడిదగ్గిరకు వచ్చి) సీమకు వెళ్లటం కచ్చితంగా కేళ్చినశ్లునా ? అలా అయితే క్రీన్టీయన్‌ అవటానికి వొవ్చుకుంటున్నాను

మృత్యు 2 కాని యివాళ ర్యాతికిమాతం అవండి.

దారు; అవాలిసీవొచ్చినప్పుడు---గబగది అయిపోయి, దాటిపోవటమే మంచిది. మొదటి నుంచీ చెప్తున్నా * కభన్య ళ్వీఘుం' అని.

[ఈలోగా చాటుగా శ్రీజనం వచ్చివుంటారు. రెండు నలో మీరాయి, పూరీ-ఫలహారాలు, ఐన్‌వాటరూ పెట్టుకుని సొఠరు (వవేళిస్తాడు]

దారు; యేవండోయ యీ అభాగ్యుడి అదృష్టంలో కోడి యెగిరిపోయినట్లుందే ? కట్‌ లెట్‌ యెక్కడ ?

ఆతయ్‌ : (మెల్లిగా) యివాల్టికి వీటితో కాపీండి.

దారు: అదేమిటండీ? ఆళ చూపించి నిరాళకల్గించటమా? మామగారింటికి వొచ్చి మటన్‌ చాప్‌ తింటానికి నోచుకోలేదూ ? అదీకొక, యీ ఐస్‌వాటర్‌ యేమిటండీ? నాది అనలు క్రైత్యంచేపే ప్రకృతి. సాదానీళ్ల సయించవు (రాగవరునన) అభయ మిన్తే చెబుతా

అక్షయ్‌ : (యృత్యుంజయుణ్ణి గిల్లి) అందుకోవేం--నువ్వూ అందుకో, ఊరుకుంటా వేం? (నంగీతో ద్వేగం తగ్గాక--ఫలహారపు వళ్ళాన్ని చూపిస్తూ) యిది అనలే వనికిరాదా ?

దారుః రాదండి. జబ్బుమనిషి పథ్యంలాంటివాటితొ యేం చెల్లదు! కోళ్ళను తినలేక పోదిళ్హు భారతవర్షం యిలా అయిపోయింది.

128 రవీంద్రుని నాటకాలు ఆక్షయ్‌ : (చెవిదగ్గిరకు వచ్చి--లక్నోచాణీలో పాట--) పప్పుకూడూ వథ్యమూ తిని భారతావని యెంతకాలం భరిస్తుందో చెన్ను చూతాం [దారుకేళ్వర్‌ మంచి ఉత్సాహంతో పాట ఆందుకుంటాడు,. మృత్యుం జయ్‌కూడా అక్షయుడి మోచేతిపోట్లతో---కొంచెం. నిగ్గుపడుతూ అందుకుంటాడు తర్వాత మెల్లిగా] అక్షయ్‌ . (మళ్లీ చెవిపట్టుకుని పాటకు ఉప్మకమిస్తూ) అన్నపానముల కటమటలాదే భారతీయులకు పంచిపెట్టవోయ్‌ సోడా విస్కీ కోడీ మట్టన్‌ [దారుకేళ్వర్‌. రెచ్చిసోయి, బిగ్గరగా ఆ పాట నందుకుంటాడు, అక్షయుడి మోచేతిపోట్ల ఉత్సాహంతో మెల్లిగా తానుకళొడా అందుకుంటాడు మృత్యుంజయ్‌] అక్షయ్‌: (మెల్లిగా) పిలక అఆడించుతూ బాపడా పోవయా గడ్డమాడించుతూ రా కాలిమర్షీమియా [పాట ఉత్సాహంగా జోరుగా సాగుఠతున్నకొద్రీ పరదా చాటునుంచి

• ఉస్‌ అబ్బబ్బ . ' అన్న మాటలు విన్పిస్తూవుటాయి. అక్ష యుడు అసలు యేమీ యెరగనట్లు నిరీహుదైన పెద్దమనిషిలాగా మధ్యమధ్య అటువైపు చూస్తూవుంటాడు. యీ సమయంలో మనిగుడ్డి వొకటి చేత్తోపుచ్చుకుని, కలిమర్షి వచ్చి నలాంచేని నిలబడాడు] దారు: (కలిమర్చితో) యిదుగో “చాచా! యివాళ వంట యేమేం చేశావో చెవ్చు. అకయబాబూ కరీయా కట్‌లెటా? అక్షయ్‌ : (పరదావైపుకి కన్నె త్తిచూని) మీకేది దాగుంటుందని అనిపిస్తే ఆదే దారు; నా ఉద్దేశం బ్రాహ్మణేభ్యో నమః ” అని, అన్నిటినీ ఆదరిస్తాను, అక్షయ్‌; అది నిజమే. వారందరూ పూజ్యులు [కలిమర్జి సలాంచేని వెళపోతాడు]

(హ్మాచారి నమిత 129

అక్షయ్‌ : (గొంతు కొంచెం హెచ్చించి) అయితే మీరు యీ ర్యాతే (కిస్షియన్లు అవాలని కోరుకుంటున్నారు.

దారు. నేను అంటూనేవున్నాగా పభన్య శీఘ్రం ' అని. యివాశే [క్రీస్తియన్‌ నవుతాను. యివ్పుడే అవుశాను, శ్రీస్టియన్‌ని ఆయినతర్వాతే తక్కినసన్నీ- యీ ఐచ్చలి కూర, పెనరవప్పు తిని బతకలేం. మీ ఫాదిరీని పిలుచుకురండి.

పీలక ఆడించుతూ దానడా పోవయా గడ్డమాడించుళూ రా కాలిమక్టిమియా భృత్యుడు * (అక్షయుడి ఇెవితో) అమ్మగారు పిలుస్తున్నారొక సారి [ఆక్షయుడు లేచి గుమ్మం అవతలికి వెళ్ళాళ---]

జగల్తారిణి ; యేమిటి? యేమిటీ గొడవ?

ఆత్షయ్‌ : _ (గంఖీరంగ్భా ఆదంకా తర్వాత చెపుతాలెండి యిప్పుడు వాళ్లు విస్కీ కావా అంటున్నారు యేం చెయ్యను? మీకాళ్లకు రాయటానికి మొన్న (బ్రాంది తీసు కొచ్చామే--అందులో యేషయినా మిగిలింది వృందా ?

జగ, (కెల్లిటోయి, యేమిటి నువ్వనేది * (బ్రాందీ యివ్వాలా తాగటానికి ?

అక్షయ్‌; యేం చేస్తామండీ విన్నారుగా. వొళ్లిద్దరిలో వొకడున్నాడు---ఆతడికి సళ్ళ తాగి వేనే వ్రైత్యం చేస్తుందిట మద్యం తాగకపోతే వొక్కమాటకూడా. పెకల్లా నోటంట.

జగ: కిరస్తానీల మవాలని అంటారేమిటి వాన్లు ?

అక్షయ్‌: హిందుపవ్పులవటంవల్ల తిండికి చాలా యిబ్బందిట వచ్చలికూర, “పెసరపప్పు తింయే వాళ్లకి జబ్బుచేన్తుందని అంటున్నారు. |

జగ: (విస్తుపోతూ) అలా అని వాళ్లకీర్వాతే కోడిని పెట్టించి, కిరస్తానిలను చెయ్యాలా యేం ?

అక్షయ్‌: అదేనండీ వాళ్లు వొకవేళ కోపం వొచ్చి వెళిపోయారంపే యిద్దరు నరులు యిప్పుడే చెయిజారిపోతారు.. అందుకని వాళ్ళు చెప్పినవన్నీ వినవలనివొస్తోంది, (పుఠబాలతో) నాచేతకూడా మద్యం తాగించేట్లున్నారు.

పుర: సాగనంపండి. సొగనంవండి యిప్పుడే సాగినంపండి, ఫ్ర

130 రివీం్యదుని నాటకాలు జగ: (తొటుపాటుతో, అబ్బాయ్‌! యిక్కడి కోళ్లగీళ్ల ఆడేం వీల్లేదు. నువ్వు వాళ్లను వెంటనే పంపించెయ్‌ రనిక్‌బాబాయిని సందింధాలు చూడమని పరమా యించటం పొరపాటయించ నాది ఆయనవల్ల వొక్కపని అవుతుందా యెస్పుడైనా [శ్రీలు వెళపోతారు] [ఆక్షయుడు గదిలోకొచ్చి చూనేసరికి-- మృత్యుంజయ్‌ పారిపోయే (నయత్నంలో వుంటాడు. దారుకేళ్వర్‌ అతణ్ణి చెయ్యిపుచ్చుకుని తాగుతూ ఆపటానికి (వనయత్నిస్తూంటాడు. అత్ష్తయుడు లేనినమ యంటో మృత్యుంజయ వెనకా ముందూ ఆలోచించి, భయపడి పోతుంటాడు] మృత్యు - (అకయుడితో-కోవంగ్రా లేదండీ, నేను కక్రిస్టియన్‌ను కాలేను, "పెళ్లి చేసు కోవాల్సిన అవసరంలేదు నాకు. అక్షయ; అదేమిటండీ । మిమ్మల్ని యెవరు కాళ్ళుపట్టుకుని (బతిమాలారు ? దారు: నేను సిద్దంగా వున్నానండీ చేసుకోటానికి అక్షయ్‌ ; సిద్దంగా వుంపే చర్చికి వెళ్లండి మా వెనకా సుందూ యేడుతరాలవా శెవరికీ కిరస్తానీలుగా మార్చే వృషత్తిలేదు. ళా దారు' మరి యేదో విశ్వాస్‌ సంగతి చెప్పారు--ా అక్షయ్‌. ఆయన మ్రైరిటి బజారులో వుంటాడు. ఆయన చిరునామా రానీసాను దారు: వివాహంమాట మరి? అక్షయ్‌. అదియీ వంళంలో కాదు. దారు. అయితే యింతవరకు సరిహాసంటండీ చేసింది? భోజనం మాచేమిటి, ఆతయ్‌ వ: అదీయీ యింట్లో వీళ్లేదు దారు: పోనీ హోటల్లో ? అక్షయ్‌: ఆలా అన్నావు --బావుంది [డబ్బు సంచిలోనించి కొంత డబ్బుతీని, వారిద్దరికీ యిచ్చి పంపిస్తాడు , నృపని చెయ్యిపట్టుకుని లాగుతూ నీరబాల వసంతకాలంలో హరాత్తుగా వొచ్చే గాలిదుమారంలా గదిలోకి (ప్రవేళిస్తుంది...]

(దిహ్మచారి సమితి కప1

సీరబాల: ముఖర్జీగారూ ఆక్కాకిమాాతం యిద్దరిలో యమెవర్నీ తప్పించటం యిష్టం లేదు

నృవ ; (మాట్లాడకుండా --చెక్కిలిమీద చిటికతో కొట్టి మళ్లీ అదిద్ధమాడుతున్నావ్‌-

ఆక్షయ్‌ ; కంగారువడకు--విజానిజాల తేడా కాస్త తెలునుకోగలను నేను,

నీర: అవును ముఖర్జీగారూ యిదంతా రనిక్‌దాదా చేసిన తమాషానా? లేళ మా అక్కకివున్న గండమా?

అక్షయ్‌: తుపాక్రిగుళ్లన్నీ గురితన్పకుండా తగుల్తాయా? (బ్రహ్మ టార్గెట్‌ ప్రాక్టీన్‌ చేస్తున్నాడు యీ రెండూ తప్పిపోయాయి. మొదల్లో కొన్ని యిలా జరుగుకూనే వుంటాయి యీ అధాగ్యుడు పట్టుబడకముందు---మీ అక్క గాలం కొన తగిలి చాలా జలచరాలు తప్పిపోయాయి నా నొష్టకువొచ్చి గట్టిగా తగిలిందిగాని గాలం.

[నుదురు కొట్టుకుంటాడు]

నృప; యికనించి రోజూ (బహ్మ (పాక్టీస్‌ కొనసాగుతూనే వుంటుందా? యేం ముఖర్జీ గారూ. అలా అయితే (చితకటం కష్టం

నీర: యెందుకక్కా- దిగులుపడకావ్‌ ? రోజూ గురితప్పుతుందా ? వొకరు కాకపోతే వొళరయినా సరీగ్గా వొచ్చివడతారు

[రనిక్‌ (సవేశిస్తాడు]

వీర; రనిక్‌దాదా! యిహనుంచి మేముకూడా నీకు వధువును వెళుకుకాం.

రస్‌క్‌ ఏ అది సంతోషకరమయిన సంగతి

నీర: ఆం ఆ సంతోషాన్ని చూపిస్తా. నువ్వు పూరింట్లో వుంటూ పక్కింటి చూరుకి నిప్పుపెట్టాలనుకుంటున్నావా ? మా చేతిలో లేదూ చెకుముకి రాయి? మాతో కనుక పెట్టుకుంటే --సీకు రెండు --రెండు పెళ్లిష్ణు చేసేస్తాం. నెత్తిన మిగిలివున్న నాలుగు వేంటటుకలుకూడా వుండవు

రనిక్‌ ఐ చూడమ్మాయ్‌ రెందు అచ్చమైన జంతువుల్ని పట్టుకొచ్చా కనుకనే బతికి పోయాం. మధ్యరకం ఆయినట్లయితే ముప్పు వొచ్చివడేది దేన్ని జంకువుగా గుర్తించటానికి వీలుండదో, అదే అన్నిటికం పె భయంకరమైన జంతువు

అకయ్‌ః; ఆమాట నిజమే నా మనస్సురో నాకూ వుంది భయం. కాని, వీపషమీద చెయ్యి వేని నిమిరేనరికి -- చటుక్కున తోకాడిస్తూ లేదాయి. కొని అత్తగారేమం టున్నారు ?

క్షం2 రవీం్యదుని నాటకాలు రనిక్‌ . ఆమె అన్నమాటలు నలుగుర్నీ పిలిచి వినిపించదగినవికొవు. వాటిని నేను మనప్సులోనే దాచుకున్నాను యేమయితే యేం ఆమె చివరికి కాశీలోవున్న తన చెల్లెలికొడుకుదగ్గిరకు వెళ్లటానికి నిర్ణయించుకుంది. అక్కడి కెళితే సంబంధాలూ దొరుకుతాయి. తీర్థయ్యాకాఫలితమూ దక్కుతుంది నీర ; యేమిటి నువ్వనేది తాతయ్యా ? అయితే మేమిహ యిక్కడ రోజురోజూ కొత్త నమూనాలను చూడాల్చిందేనా 2 నృప :; నీకింకా మనసుగా వృందాయేం ? సిర; మనసుగా వుందేదా యిది. యిది శ€9కణ. రోజురోజూ అనేక దృష్టాంతాలు చూస్తూంటే వస్తుస్వరూపం సులభంగా తెలిసిపోతుంది. తర్వాత "పెళ్ళిచేనుకునే (ప్రాణిని అర్థంచేనుకోవటం కష్టమవదు. నృవ: నీ ప్రాణిని నువ్వు అర్ధంచేశుకుందూ . నాకోసం నువ్వు దెగులుపడాల్చిన అవసరంలేదు. నీర అదేమంచిది. సీ సంగతి నువ్వు ఆలోచించుకో. నా నంగతి నేను ఆ “చించు కుంటా. రసిక్‌దాదా మా్యాతం మనకోసం ఆలోచించ నభ్కర్లేదు. [నృప, సీరభాలలు వెళిపోతారు. శైలబాల (ప్రచేిస్తుంది] శ్రైల: రనిక్‌దాదా. సీతో నేనో విషయం ఆలోచించాలి. అక్షయ; అఆ. వ్రైలాః అదన్నమాట యివాళ రనిక్‌తాత రాజమర్శకి అయినాడు నన్ను అ(ప్రయోజకుడికింద కట్టావ్‌. శైల; నవ్వి” మీతో నాకు ఆలోచనతో పనేమిటి ముఖక్టీగారూ ఆలోచననేది మువలి వాళ్లయితేనేకాని కుదరదు. అక్షయ్‌ అయితే రాజమంధత్రి పదవికోనం--నా దర్చారును యెత్తేస్తున్నాను, [హరాత్తుగా విగ్గరగా కాంభోజిరాగంలో] నీ కోమలహ స్త్పమ్ముల శే కోనీన పూలనుంతు మం కాలని తంథశ్రాలని మతపోయే వని నీయకు శైల. రసిక్‌దాదా ! మేము బహ్మచారి సమితి సభ్యులమవుతాం నువ్వు మాకు వాహనం కొవాలి

(టహ్మచారి సమితి 133

రనిక్‌ ; భగవంతుడు శ్రీహరి శ్రీవేషంతో పురుషుల్ని మోహపరంవకుల్ని చేకాడు. నువ్వు పురుషవేషంతోనే పురుషుల్ని _పలోభపరచేట్లయితే--హరిభ క్రి వదిలేనేసి సీ పూజతోనే యీ చరమవయస్సు వెళ్లబుచ్చుకాను కాని మరి మీ అమ్మకి కనుక తెలిపే,,,?

అ

శ్రైల: ముగ్గురు కూతుళ్ళు తలుపుకొ స్తే చాలు --అమ్మ మనన్సు యెంతో కలవరపడు తుంది. ఆమె యిహ వేరే మా విషయాలేవీ వట్టించుకోదు. దాన్నిగురించి బెంగ 'పెట్టుకోవార్టు.

రసిక్‌ : కాని సమితిలో యెలా సభ్యత్వం తీసుకోవటమో నాకేమీ తెలియటంలేదు

శైల: నరే అది నే చూసుకుంటాను దరఖాస్తు ప్యతంలో పదిరూపాయలు (ప్రవేశ రనుం వంపించి కూచున్నాను. తాతయ్యా నువ్వు అమ్మతో కాశీవెళ్ళేట్లయితే కుదరదు,

అక్షయ్‌. ఆమెతో కాళీవెళ్లటానికి నేను మనిషిని మాట్లాడతానివ్పుడే దాన్నిగురించి దిగులఖ్కశ్లేదు.

_ వ్రైల, ముఖర్జీగారూ మీరు వాళ్లని యెంత కోతుల్ని చేసివొదిలారు! చివరకు ఆ అమా | యకలమీద జాలేనీంది నారు.

అక్షయ్‌: వాళ్లని కోతుల్ని చే నెయ్యటం యెపరికీ సాధ్యంకాదు శైలా వాళ్ళ స్వభావమే వాళ్ల నలా చేనేసింది. భగవంతుడి అన్ముగహం విశేషంగా వుండాలిగాని---కవి కానటమెలాగో అలాగే-ాతోకబలమూ కవిత్వబలమూ అసలు లోవలంటూ వుండకపోతే వాటిని కదిలించి బైటికి తెప్పించట మెవరికీ సాధ్యంకాదు

[ప్పరబాల ప్రవేశిస్తుంది]

వర: ,కిరోనిన్‌ దీపాన్ని తీసుకుని కదిలించి చూస్తూ-_) పనిమనిషి యెలాంటీ దీవం పెట్టి వెగ్శాడుం మినుప మినుకుమంటుంది. వాడికి చెన్నటం నా తరంకాదు,

అక్షము; మనకు చీకటి అయితేనే చాలా బావుంటుందని వాడికి తెలుసు.

పుర: వెలుతురయితే నరిపడదా ? యేమి నియమనిష్ట యిదేదో కొత్తగా కనిపిస్తూందే

అక్షయ్‌ : నే నన్నదేమిటంకే ఆ పనిమనిషి నన్నుచూసి చందదూమనుకున్నాదు

పర: ఓ ఆయితే మంచిదే యిహనేం వాడిజీతం పెంచెయ్యండి కాని రనిక్‌దాదా యివాళ యేయే వ్యవహారం నడిపించాడు.

క్షఫ4 రవీం్యదుని నాటకాలు

రనిక్‌ . అమ్మాయ్‌। వరులు చాలామంది దొరుకుతారు కాని అందరూ వీవాహ యోగ్యులుకారు. దానికో సామాన్య ఉదాహరణ నివ్వటోయాను

పుర; ఆ ఉదాహరణ చూవించకుండా వొకరిద్దరు వివాహయోగ్యులయిన వరుల ఉడా హరణలు చూపించినట్లయితే బాగుందేదిగా ః

శైల. ఆ భారం నే తీసుకుంటున్నా అక్కా 1

పురః: ఆల నాకు తెలుసు- నువ్వూమీ ముఖర్షీగారూ కొన్నాళ్ళనించి చేస్తున్న ఆలో చనలు చూస్తూంటే యెదో కొండ జరుగుతుందని --

అక్షయ్‌ ; క్రిష్కింధాకాండ యివాళ జరి*పోయింది

రన్‌క్‌ : "లంకా కాండ" యేర్పాటు జరుగుతోంది (బహ్మచారి సమితి న్వర్హలంకకి నివ్వువెట్టటోతున్నారు.

పురః వాళ్లలో న్రైల ప్యాతేమిటి ?

రసిక్‌ ; హనుమంతుడు మ్యాత్రంకాదు.

అక్షయ, ఆమె అసలు నిప్పు

రనిక్‌ , వొక వ్యక్తి ఆమెని వెంటబెట్టుకుని తీసుకు వెళతాడు

పర; నాకేమీ అంతుపట్టకుండా వుంది తలా, నువ్వు ట్రహ్మచారి సమితికి వెళతావా యేం?

శైల: నేను నభ్యురాలుగా చేరుతాను.

పుర : నున్వనేదేం దాగా౭దు ఆడవాళ్లకూడా సభ్యులౌతారా యేం?

శైల; యీ రోజుల్లో ఆడవాట్ల సభ్యత నేర్చుకున్నారు. అందుకని నేను చీరెలు అవీ మానేని, అంగీ తొడుక్కోటానికి నిర్ణయించుకున్నాను.

పుర; అర్ధమయింది మారువేషంతో సభ్యురాలివవుతావన్నమాట, జుట్టు యిదివరశే కత్తిరించుకున్నావ్‌ అదీ తీరిపోయింది. మీయిస్టం యేమయినా చేనుకోండ నాకేం జోక్యం లేదిందులో.

అక్షయ్‌ ; వొద్దు వొద్దు నువ్వు యీ దళంలో కలవటోకు, యేవరెవరు పృరుషు అయిపోయినా పోనియ్‌ నువ్వుమ్మాతం నా అదృష్టంతో స్త్రీగానే వుండు. లేక పోతే _- “బ్రీచ్‌ ఆఫ్‌ కాంట్రాక్టు" అది భయంకరమైన దావా,,,

హ్మచారి నమితి క్షే35 ఓ పురాణ చంద్రకళా యీలాగే చిరకాలము నిలువుము నా సహచరివై నీ వరాణహానంతో నుధతో నా కుధనుజాపు నూత్న చకోరమ్మేదియ నీ యేమామృత న్యువసాద మాహరింపకుండదుగార ః (వురవాల వెళిపోతుంది] [3ైలబాలను వూరడిస్తూ] భయం లేదు. కోవం జారిపోగానే మనన్సు నిర్మలమవుతుంది. కొంచెం వళ్ళా వ్రాపంకూడా కలుగుతుంది అదే నంయోగానికి సమయం. రనిక్‌ : కోపోయ్యత (భుకుటీరచనా విగహోయ్యతమౌొనం యథశ్రాన్యోన్యన్మ తమనునయో య్యతదృష్టిః వసాదః శ్రైలః రనిక్‌దాదా । నువ్వు బాగా యేకరువు పెడుతున్నాన్‌ ళ్లోకాలు. కోపం అంటే యేమిటో ముఖర్జీగారికి వాగా అనుభవం, రనిక్‌ ; నా అఖ్నిపాయం మార్చుకోటానికి నిద్ధంగా వున్నాను ముఖక్జిగారే గనక శ్లోకా లేకరువుపెట్టినా లేదా వారి కోపం నామీదే వొచ్చివడినా-. యీ దురదృష్ట వంతుడు ఐంగారంలా వృండిపోకాడు. శల: ముఖర్జీగారూ అక్షయ్‌. అతివిచలితభావంతో) యింకొ ముఖర్జీగారా యీ వాలఖిల్య మునీళ్వరుల తపోళంగ (వయత్నంలో నే జోళ్యం పెట్టుకోను శైల. తపోభంగం మేంచేస్తాం మునికుమారుల్నిమాాతం యీ యింటికి తీనుకురావటం మీవొంకు అక్షయ; నభ సభంకా యిక్కడికి పెల్లగించి తీసుకురావాలా? దుస్పాధ్యమైన వను లన్నీయీ ముఖర్జీ వొక్కూడివొంతూనా ? శైల, నవ్వి) మహావీరుడు కావటంలోవున్న కష్టమే యిది. గంధమాదనంతో అన సరం వొచ్చినవ్నుదు నలుడు, నీలుడు, అంగదుడు వలీరెవరికీ లభ్యం కాలేదు.

136 రవీందుని నాటకాలు అత్సయ్‌:; ఓని అభాగ్యురాలా (కేతాయగంలోవున్న ఆభాగ్యులుతప్ప యింకో వువ మానం యేదీ సీకు తోచనేలేదా? యెంత (పేమ: వైల; అవునండీ అత్తయ్‌ : ఈ మందభాగ్యునకు నేవేళ మదిలోన ధాసీంచుచుండు హతభాగినీ ముఖములే ఈ విశాలజగాన నెంతగా వెదకీనా ఈ పాడుకందోయి శెవరు నచ్చరదేమొ । సరే, అలాగే. మిడఠలదండును మంటదాకా తరుముకొస్తాను అయితే నాకు చప్పున తాంబూలం తెచ్చియ్‌ నువ్వు సీచేత్తో మడిచింది కావాలి. తైల: యేఎ అక్క-చేత్తో --- అక్షయ్‌: అరె. అక్కంచేత్తో చెయికలుపుకున్నాను. లేకపోతే పాణిగ్రహణం యెందుకు చేనుకున్నట్లు ? యిస్పుడు యితర హస్తవద్మాలవైపుకి దృష్టిపోనిన్వటానికి అవ కాఠం దొరికింది శైల: సరేనండీ అయితే. వపద్మహన్తం మీ తమలపాకులకి సున్నంరానిచ్చిందంపే__ యీ పాడుముఖం మరింత పాడవుతుంది. అక్షట్‌; చావుమూడినవారు చచ్చుచుండురు నూరు సారులైనను గాని ఈ పాడుపురుగులె న్నెన్ని చచ్చినసరే మరల నెన్నోవచ్చి దొరలు మంటలలోన, తైల: ముఖర్జీగారూ యేమిటీ కాయితంవుండ ? వున్నాయి. చాకలివెధన వుతికి వొక్క అక్షరంకూడా పోల్చుకోటానికి వీళేనంతగా పాడుచేశాడు.. ఆ వెధవ ఐహుకా స్రీస్వాతంథత్యానికి ఘోరమైన. విరోధిలా వున్నాడు అందుకని నీయీ వ(కాన్ని సాంతం ధ్వంసంచేశాడు వ్రైల; తెలినీంది

ఆఅహ్మదారి సమితి శ్రే అక్షయ్‌; కాస్త అంటిపెట్టుకుని వుంది జ్ఞానకళక్తి, యింక మనన్సులో చొరని'స్తేనా దేన్నయినా £,.. నకలమ్మును మరచిన నా స్వాంతమేలొకో నేడీ చం్యద్రముఖిని మరువలేదు [32ల, రనిక్‌ నిష్క్ర్రిమిస్తారు. పురదాల (వ్రవేశిస్తుంది] అక్షయ్‌: భత్తే ఆడదానికి యేళ్తైక పుణ్యతీర్థం. వొవ్చుకుంటావా, లేదా? పుర: నేనేం పండికులదగ్గర శాస్తాాలడిగి తెలుసుకోటాని కొచ్చాననుకున్నారా ? నేను అమ్మతో యివాళ కాశీవెళతున్నాను--ఆ మాట చెప్పిపోవటానికొచ్చా. అక్షయ్‌: యిదో ఉభహార్తకాదు. వినగానే నీకు దుళ్ళాలువలు బహూకరించాలని బుద్ది పుట్టటం లేదు. పుర: ఉష్‌ పృాదయం విదీర్ణమవుతోందా ? అవునా! సహించ శక్యంకావటంలేదా ? అక్షయ్‌; నేనిప్పుడు కేవలం వియోగం సంగతే ఆలోచించటంలా యివ్వుడు నువ్వు నాలుగురోజులు లేకపోతే యింకా కొందరున్నారు. యేదోవిధంగా యీ అభాగ్యు డికి గడచిపోతుంది. కాని తరవాత జరిగేదేమిట్‌? చూడు. ధర్మంలో కర్మలో భర్తని దాటివెళ్లిపోకు. నువ్వు డబుల్‌ (ప్రమోవన్‌పొంది స్వర్గంలో వున్నప్పుడు నేను వెనకబడిపోతాను నిన్ను విష్ణుదూతలు రథమెక్కించుకుని తీసుకువెళి పోతారు యిహ నన్ను యమదూతలు చెవులుపట్టుకుని నడిపిస్తూ తరుముకు వెళతారు. శగనమ్మున తేలియాడ నెగురవేనికొనిపోదురు 'దేవలోకమునకు నిన్ను , సీవెనుకనె కుంటినడక ననుగమింతు నేనుకూడ ; ఆ దూతల న్తీగలబట్టి తలలు చితుకగొట్టివేయ తలవుబుట్టు నా మదిలో. పుర సరే కాస్త ఆగండి అక్షయ్‌; నేను ఆగితే? నువ్చొాక్కూతెవూమాతం వెళిపోతావా? యిదేనా పందొమ్మిదో శతాబ్దం వద్లతి ? వెళ్లటం థాయమేనా ? పుర, వెళతాను. అక్షయ్‌. నన్నెవరిచేతి కప్ఫగించిపోతావ్‌ ?

138 రవీంద్రుని నాటకాలు పుర; రనిక్‌దాదాకు. అక్షయ్‌ ; అడవాళ్లకి - మరొకరి కస్పగించే హక్కువుందేమో నాకు తెలియదు. యీ విరహావస్థ్రో ఉపయు క్రమైనచేతిని నేనే వెతుక్కుని, ఆత్మసమర్చణ చేసుకోవాలి. పవర: మీరంతగా వెకుక్కోనఖ్క ర్లేదు. అక్షయ్‌; ఆలా వీళ్లేదు ఎవరి వళమొనర్హును నా హృాదయవదమ్మన్న తలప్ప తలచి తలచి తలపుతోనె దాటిపోయినది కాలము కుడివైపున దృష్టినిలువ నెడమకు వీగును ప్రాణము ఎడమ్మ్యప్రక్క చూడబోవ కుడివెప్తనకే లాగును. నాకో రెండుమూడు మంచి ఉపాయాలున్నాయి, మరి నీకు? విరహయామిని నెట్లు వేగింపగా గలవా చిరవియోగవ్యధాభరముచే శయ్య మై దొరలుచును మన్మథుని దూషించెదవుగాక వుర : రక్షించండి--- ఆ యత్మిపానల్ని అక్కడితో అవండి, అక్షయ్‌ ; విచారసమయంలో నేను ఆవలేను కవిత్వం దానంతటది పొంగివొస్తోంది అంత్య్యపాన బావుండకపోతే అమ్మిశ్రాకర* వుంది. సువ్వు దూర దేశంతో వున్నప్పుడు నేను * ఆర్హనాదవధ " అని వొక కావ్యం రాసాను. సఫ్యవ్ఫీ దాని మొదలు విను --- అక్రుళకటము నెక్కి యలివేణి పురణాల కొకీపురీక్ష్మేత గమనాభిలాషతో సాగిపోనున్న యీ సాయంతనప్పువేళ శ్యాలీీతయీళాలి అకయుడు వరమాల్య మేవరాంగనకాన యిచ్చి వరించునో యేరీతి గడపునో యీ విరహమానమ్ము వచియింప్పమో అమృతభాషిణీ చేవి పర సగర్వంగా, నా (పొణాలు తినకండి యెగతాళికాదు మీరు నిజంగా కావ్యం రాయకండి

• ఒక ఛందస్సు "పేరు

(దిహ్మచారి సమితి 139 అక్షయ్‌ , పాణాలు తినకండి-- అనేట్లయికే... అవి అంత రుచికరమైనవాటిల్లోకి రావు-- యిహ కావ్యం రాయటం అంటావా? ఆ పవికూడా అంత తేలికయినదని తోచదు నా బ్యురలో యెక్కడో పగులుంది. కవిత్వం "పేరుకోదు. చరచరా బయటికిపోతుంది. పూవులే నా తరువు వూయుచుండునుగాని ఫలముబేతా ఫలింపవొ యెరుంగుదు వీవు పూయగానే తెచ్చి పొందువరతును పూల నన్నిటిని సీదు పాదాంభోజములచెంత కాని నే నడిగినదానికి సమాధానం రాలేదు కుతూహలంతో చచ్చిపోతున్నా. కాశీ వెచకున్నావే-. యెందుకంత ఉత్సాహం? ఆ విష్ణదూతలనంటే మనస్సులో క్షమించాను కాని భూతనాథుదైన భవాసీపతి అనుచరులమీద చాలా ఆమమానం కలుగుతోంది. నంది, భృంగి అనేక విషయాల్లో నన్నుకూడా జయించగలరని వినికిడి. తిరిగివచ్చాక యీ భృత్యుడు నచ్చకపోయినా పోవచ్చు పురః నేను కాళీ వెళ్లను. అక్షయ్‌; అదేం మాట? భూతపతి భృత్యులందరూ వొకసారి చచ్చిపోయి భూతాలయి నారు. వాబ్ళు మళ్లీ రెండోసారి చచ్చిపోతారు [రనిక్‌ _వవేళిస్తాడు] పుర. యివాళ రనీక్‌ దా ముఖం విచ్చిన పూవులా వుంది రసిక్‌ . అమ్మాయ సీ రనీక్‌దా ముథానికున్న యీ రోగం మ్యాతం పోవటంలా. లైనవాళ్లు చూని లోవల్లోవల కోపం తెచ్చుకుంటారు పుర: విన్నారా? వివాహితులైనవాళ్లట దీనికి తగిన నమాధానం చెప్పండి అక్షయ్‌ ; మన (పఫుల్లత సంగతి వృద్దుడికేం తెలుస్తుంది అది యెంత నిగూఢమయిన దం'పే--యీనాటివరకూ. దాన్ని యెవరూ కనిపెట్టలేకపోయారు. అది మనం చేతులతో తడిమినా అందదు అంత లోతయినది అసలు వుందా లేదా అని కూడా హరాత్తుగా సందేహం కలుగుతూవుంటుంది. పస్పర: తెలినింది లెండి! [కోపంతో వెళపోపటానికి ఉవ్యకమిస్తుంది]

140 రవీంయ్యుని నాటకాలు

అత్సయ్‌ : (ఆమెని వెనక్కి. రప్పించి) నీ పుణ్యముంటుంది యీ వ్య క్తిముందు మ్యాతం కోపం తెచ్చుకోకు. అలాచేన్తే అతడి అతిశయం మరీ మితిమీరుతుండి. దాంపత్య త_త్త్వ్వమెరుగని వృద్ధుడాః చూడు. మాఠకు కోసం వచ్చినప్పుడు నహజంగా మా కంఠస్వరం హెచ్చుతుంది. అదిమాథత్రం మీ చెవిని సడుతూంటుంది. అయికే అనురాగ సమయంలో మా కంరం రుద్దమవుశూవుంటుంది చెవిదగ్గర నోరుపెట్ట బోతే మాటిమాటికీ నోరు గురితప్పుతూంటుంద-- అప్పుడా వార్త మీకందదు

వర; అఆ వూరుకుందురూ :£

అక్షయ: నగల లెఖ్క తేర్చేటప్పుడు- అది యింట్లో నౌకర్లు దగ్గిర్నించి._.కంపాలి వరకూ-- యెవరికీ తెలియకుండా పుండదు కాని వనంతరాతతి వేళ యేచని.

పుర: ఆపండీ దొదూం

అక్షయ్‌; వనంతర్మాతివేళ (పేయని---

పుర: ఆం మీ పేలావనలో తీరూ తెన్నూ లేదు

అక్షయ్‌: వసంత నిశీథంలో (ేయని-ా' నేను రేపే పట్టింటికి వెళిపోతాను. నాకు వొక్క కతణంకూడా యిక్కడ వుండబుద్ధిపట్టటంలేదు నా యెముకలు విరిగి పోతున్నాయి--- అని గర్జించినవ్వుడు--

పురః యతేమండీ మీ (పేయన్‌ యెప్పుడు పుట్టింటికి వెళ్ళిపోతానని వసంతర్యాత్రివేళ గర్జించిందండీ శ

అక్షయ్‌ ; చరిత పరీక్ష కేపలం సంఘటనల్ని మతమే రాస్తే చాలదు వాటితోపాటు తేదీలు సంవత్సరాలతోనహో నోటితో చెప్పెయ్యాలి. నేను అంత 'వతిభిశాలినా ?

రనిక్‌ 2 (పురబాలతో) తెలినిందా అమ్మాయ్‌. సూటిగా నీకు చూట చెప్పలేదు అతడికి అంత వోపికలేదు,. అందుకని తప్పిచెవుతున్నాడు అపేక్ష చాలినంతగా లేనవ్చుడు--తిట్లతో చేర్చి అపేక వాలకబోస్తారు.

పురః నరేనండి మల్లినాథజీ మీరింక వ్యాఖ్యానం చెయ్యనఖ్క_ర్లేదు అమ్మ చ్రివరిక్తి నిన్నే కాశీ తీనుకువెళ్లటానికి నిశృయించుకుంది.

రనిక్‌ ; అది మంచిదేగా యిందులో దిగులుపడాల్సిందేముంది ? తీర్హయ్యాశలు చేసే వయన్సేమో వొచ్చింది యిష్పుడిహ మీ చంచల కటాషెలు యీ వృద్దుణి యేమీ

ఎణ

చెయ్యలేవు యిప్పుడు చిత్తం చం్యద్రచూడుడి చరణాలమీద---

శాహ్మచారి నమితి కడ] ముగ్గన్నిగ్దవిదగ్ధలుబ్ధి మధురై డ్లోలెః కటాకైరలం చేతస్సం్యవతి చం్యదచూడచరణధ్యానామృతే న ర్తతే, పుర; అది చాలా మంచిది. నీమీద యిహ కటాక్షలను దుర్వ్యయం చెయ్యదలుచుకో లేదు. చం్యదచూడచరణ సన్నిదికే వెళ్ళు అమ్మను పిలుస్తాను రనీక్‌ ; (చేతులు జోడించి) పెద్దమ్మామ్‌ మీ అమ్మ నన్ను సంస్కరించటావికి చాలా ప్రయత్నాలు చేసింది కాని, సమయంకాని నమయంలో (ప్రారంభించింది ఆ సంస్కరణ కార్యక్రమం --యిప్పుడామె కశాసనంపల్ల ప్రయోజన మేమీ వుండదు. పైగా యిన్పటికే చెడిపోటానికి తగిన వయస్సు వుంది. విధాత కృపవల్ల ఆ వయస్సు యెవ్చటికీ పుంటుంది. చంచల కటాజెలు అంతిమక్షణందాకా పనిచేస్తాయి. కాని బాగుపడే వయన్సు మ్యాతం లేదిహ. ఆమె యిప్పుడు కాశీ వెళుతోంది యీ వృద్ధుడి శిజ్యపవృత్తిని ఉన్నతిమార్గాన "పెట్టాలన్న దురాళను విడిచిపెట్టి అమెని పకాంతంగా వుండనియ్‌, మీరెందు కామెవి కష్టపెట్టటం? (జగత్తారిణి ప్రవేశిస్తుంది] జగ: నాయనాంనే పోయోస్తా. అక్షయ్‌ ; వెళుతున్నారా అత్తయ్యా రనిక్‌ దాదా యిష్పటివరకు విచారిస్తున్నాడు మీరు-- రసిక్‌ వ (వ్యాకుల భావంతో) చవాబు మాటలన్నీ వరిహాసాలే, అమ్మా, నాకేం విచారం లేదు యెందుకూ నేను విచారించటం ? అక్షయ్‌, “నీ ఆత్తగారొక్కతే కాళీ వెళళూంది నన్ను వెంటతీసు కెళ్లకుందా” ఆవి అనలేదూ ? రనిక్‌; ఆం. అది నరియైన మాపే మనస్సును వేధించేదే. అయినా అమ్మాయి వోవేళ వొర్కూతే -- జగ. వద్దు బాబూ: దూరదేశంలో మీ రనిక్‌దాను సంవాళించగలిగే దెవరు? ఆయన్ని వెంటబెట్టుకుని (పయాణం చెయ్యలేను. పుర ; యేమమ్మా! రనిక్‌ దాను తీసుఇళతే నిన్ను కనిపెట్టుకుని వుంటాడుగా 1 జగ; రక్షించారు. నన్నెవరూ కనిపెట్టుకునివుండాల్సిన అవనరంలేడు. మీ రనికొదా బుద్ధికుశలత యెంతటిదో నాకు బాగా తెలినింది. రనిక్‌ : (బట్టతల చేత్తో నిమురుకుంటూ) అవునమ్మా నాకున్న తెలివితేట లేవో చూపించుకుంటూనే వున్నా. వాటిని దాచివృంచుకునే యోగం లేదు, పట్టుదడాల్సిం దే.

శేశ2 రవీంగద్రువి నాటకొలు విరిగిన చక్రం అన్నిటికం' బగడబడమంటూవుంటుంది. అది విరిగిన చ్వృకమని వాడవాడకంతకీ తెలినిపోయిండి. అందుకనే నమ్మా మెదలకుండా కూచుందా మని వుంది. కాని నువ్వు వెంటతీను కెళ్లకుండానూ విడిచి పెట్టవు .. జగ వ నేను హారాన్‌ వాళ్ళింటికి వెబుతున్నానయితే. ఏకంగా వాళ్లతోపాటు వచ్చి రైలెక్కుూతాను తర్వాతయితే మళ్లీ మంచిదికాదు ,సయాశానికి పురో నీకు విధిముహూర్తాల పట్టింపు లేదుగా సరీగ్గా వేళకొచ్చే నెయ్‌ నేషన్‌. పుర; అమ్మా నేను కాశీ రానమ్మా । [హరాత్తుగా ఆమె అనమ్మ8ికి యిరకాటఎలో వడి, అల్లాడి కేన చూస్తుంది] అక్షయ్‌. _అత్తగారి మకోభావాన్ని (గ్రహించి అదెలా అవుకుంది? నువ్వు మీ అమ్మ గారితో వెళ్లకపోతే ఆమె యిబ్బందిసడకారు సరే ఆత్తయ్యగారూ ! మీరు ముందు పదండి. నేనీమెను సరీగ్గా వేళకి వ్రేషన్‌కి తీసుకొస్తాను. [జగత్తారిణి నిశ్చింతురాలై బయలు దేరుకుంది. రసిక్‌దాదా బట్టతల తడుముకుంటూ వీడ్కోలు సమయంలో తెచ్చిపెట్టుకునే విచారాన్ని తెచ్చుకోటావికి (వయత్నిస్తాడు. పురుషవేషధారిజియైన శైల (వవేశిస్తుంది] అక్షయ; ఎవరండీ? తమరు-- శ్రెలః చిత్తం తమ నహధర్మచారిణితో నాకు సన్నిహితమైన సందింధం వంది (అక్షయునితో కరచాలనం చేస్సి ముఖర్జీగారూ గుర్తువట్టనేలేకపోయారే పరః; నోట మాటరాకుండా చేశావ్‌ - నీగ్గెయ్యటంలా ? శ్రైలః అక్కా. నీగ్గు శ్రీలప భూషణం, పురుషవేషం వేకుకోటోయేటప్పుడు దాన్ని వరిత్యజించక తప్పుడు అలాగే ముఖక్టీగారు వొకవేళ స్త్రీవేషం ధరించాలిసా పే ఆయన న్‌గుతో తలెత్తలేరు రనీక్‌దాదా మాట్లాడరేం? సై రనికొః: అహా; శల కిశోరకందర్పుడులా వుంది సాక్షాత్తూ కుమారస్వామిలా భవాని వొళ్ళోంచి లేచివొచ్చినట్లుంది ఆమెను మొదట్నించి ౩లగానే చూసూ వొచ్చాను కళ్ళకుకూగా అలవాటైపోయింది ఆమె సుందరి, అసామాన్య రూపవతి అన్నమాట యెప్పుడూ మనస్సుకి తోచనేలేదు యివాళ ఆ రూపాన్ని మార్చుకోవటంవల్లనే మో ఆ అపురూసం తెలిసొచ్చింది పురో సిగ్గెయ్యటంలేదా అంటావేమిటి? నా కౌమెను దగ్గిరికి లాక్కుని శిరస్సు నిమిరి ఆశీర్వదించా అనిపిస్తోంది.

శహ్మచారి సమితి 143 అక్షయ, (న్నేహమ్మిశితమైన గాంభీర్యంతో ఛద్మ వేష్షణిని వొక్కకణం చూస్తూ ఆగి) నిజం చెప్పుశున్నా శ్రైలా నువ్వు నా మరదలివికాక్ర నా తమ్ముడివయినా నేను అభ్యంతరం చెప్పేవాణ్ణికాను. శ్రైల: (కొంచెం కళవళవడి) నేనూ అంతే ముఖర్జీగారూ పుర; (న్మైలను గుండెలకు వత్తుకున్సి యీ వేషంగో నువ్వు (బ్రహ్మచారి సమితిలో సభ్యత్వం నంపాయించటానికి వెళుతున్నావా? ఇల; మరొళఠ వేషంలో అయితే వ్యాకరణదోషం వచ్చివడుతుంది అక్కా యేమం టావ్‌ రనీక్‌దాదా ? రనిక్‌; ఆల అది నిజమే. వ్యాకరణాన్ని కాపాడుకుంటూ నడుచుకోవాలి. భగవాన్‌ పాణిని 2బోవదేవ్‌ వీళ్ళందరూ యెందుకు జన్మించారు మరి? కాని అమ్మాయ్‌ శ్రీమతి న్రైలదాలకు ఉత్తర చావకాన్‌ * (ప్రత్యయం చేరిస్తేనే --వ్యాకరణం రక్షీంవబడుతుందా ? అక్షయ; నూతన క ముగ్గబటోధ* రో ఆలాగే రాసివుంది. నేను రానివ్వగలను -- ద్రిహ్మచారి నమితిలోని ముగ్గులకు శ్రైల యెంత (వత్యయం చూపిస్తే వారంతగా ఆమెను విశ్వనిస్తారు- (బహ్మచారుల ధాతువు నాకు తెలుసు పుర (పెద్ద నిట్రూరు వొకటి విడిచి) మీ ముఖర్జీగారూ యీ వృద్దుడూ వీళ్ళతో కలిని సీ నాటకమేదో నువ్వు సాగించు నే నమ్మతో కాశీ వెళుతున్నాను [పురబాల సామానులు నర్జుకుంటుండగా, నృపబాల సీరబాల గదిలోకి వొచ్చి పారిపోటోతారు వెంటనే, సీరబాల తలుపుచాటునుంచి మరొకసారి బాగా వరిశీలనగా చూని చిన్నక్కా అంటూ వరుగెత్తుకొస్తుంది] పీర, చిన్నక్కా నిన్ను కావలించుకో బుద్ధిపుడుతోంది. కాని యీ చాప్‌కాన్‌ అడ్డు వొస్తోంది నువ్వు అద్భుతకథల్లోని రాజప్కుకుడివని, యెడారులన్నీ దాటి మమ్మల్ని ఉద్ధరించటానికి వచ్చానని అనిపిస్తోంది [సిరబాల బిగ్గరగా మాట్లాడింది విని, కొంతవరకు తేరుకుని నృవదాల గదిలోకి వొచ్చి ముగ్ధదృష్టితో చూస్తూవుంటుంది] “ నంన్క్యృత వ్యాకరణనన్ల 2 బెంగాలీ వ్యాకరణ రచయిత 8 “*చ్రాపకాన్‌ అంకే ఒకవిధమైన అంగీ వ్యాకరణంలో ్రత్యయవి శేషంరూడా శ ద్రోసదేవ విరచిత వ్యాకరణం * ముద్ధటోధ *

144 రవీచ్యదుని నాటకౌలు సీర: (ఆమెని చెయ్యిపుచ్చుకుని లాగి) యెంతాశే. అలా చూస్తావ్‌ దేనికి? నున్వను కున్న దుష్యంతుడుమా(తం కాదు. యితను--మన చిన్నక్క. రనిక్‌ : ** ఇయమధిక మనోజ్ఞా “ చాప్‌కనేనా 'పి తన్వీ కిమివహి మధురాణాం మండనం నాక్పతీనామ్‌ "” అక్షయ్‌; మూఢులారా మీరు వొర్ధి చాప్‌కాన్‌ మ్యాతమే చూసి ముస్దులౌతున్నారు. గిల్ట్‌ కింత ఆదరణా ? యిక్కడ మేలిమి బంగారం నిలబడి హోహాకారాలు చేస్తోంది సీర; యీరోజుల్లో మేలిమి బంగారం వెల చాలా యెక్కువ. మాకీ గిల్జే మంచిది. యేమంటావ్‌ చిన్నక్కా- [౩ల కృతిమ మీసాలను కొంచెం సవరించుకుంటుంది] రసిక్‌ ; (తనని చూపించుకుంటూ) యీ నిసలైన బంగారం చాలా చౌకగా పోతోందమా ; మ్‌ యింతవరకింకా యే టంకసాలలోనూ మహారాణి మొహరుకూడా పడలెదు. సీర: సరే. మంచిది. అక్కను దానం చేస్తున్నాను (రసిక్‌దా చెయ్యిపట్టుకుని నృపవాల చేతులో పెడుతుంది) ఇష్టమేగా అక్కా : ల నృప. ఆం ఇష్టమే నాకుం [0నిక్‌దాను వొక బల్లమీద కూచోబెట్టి, అతడి కల్లో తెల్ల వెం్యటుకలు వేరుచేస్తూవుంటుంది. నీరజాల ల కృతిమ మీసాలను పెకి మెలి తిప్పటానికి (పయత్నిస్తూంటుంది] శైల: ఆం యేమిటి చేస్తున్నావ్‌, నా మీసా లూడిపోతాయి. రనిక్‌; అదేం పవి? యిటు రారాదమ్మాయ్‌ యీ మీసాలు వూడిపోవు సీర: యింకానా మళ్లీ చిన్నక్క చేతులో అప్పగించింది మెందుకని? సరేక్రాన్సి రనికొదాదా నీ తలమీద అక్యడక్కడ యింకా నల్ల వెం్యటుకలున్నాయి. కాని మీసాలు సాంతం నెరినిపోయాయి యెందుకిని? రనిక్‌ ; కొంతకొంత మందికి తల పండటానికి ముందే ముఖం పండుతుంది. అక్షయ ; అయితే నేనూ నా బహ్మచారి సమితి తల నిమిరివస్తాను. సీర: జయరథ మధిరోహింపుము సాగింపుము విజయయా[త విజయమాల లల్లి దిశల వీకషీంతుము నికొరచై

(చిహ్మచారి సమితి క్షేఖీ5 వథధూపల నూడ్చి శభ్రవననమ్ములు పరచియుంచి వరియించుము విజయముతో శిరిగివచ్చువేళ నిన్ను. అక్షయ; రథం నిద్ధంగా వ్పంది యివ్వుడేది తీసుకురమ్మంటావో చెవ్పు నీర : సజిల దృగంచలములలో నంధింపుము హోనరేఖ శూన్యగృహమ్మున వనంతళోభను నెలకొల్పి పొమ్ము చీకటింట దీపళిఖను చేచ్చెర వెలిగించి పొమ్ము ర్యాతినొసట దిద్దిపొమ్ము రాకాళశి ఉలకమ్మును. అక్షయ; యిహ అన్నీ జాగానే వున్నాయి కాని నీ జావికాలోవున్న బంగారు (ప్రమిద మాతం దొరకదేమో. _సయత్నలోవం మా(క్రం వుండధు. సిఠ* అక్కా వాళ్ల నభ యే గదితో జరుగుళుంది ముఖర్జీగారూ £ అక్షయ్‌: నా సొంత గదిలో సిర. అయితే ఆ గది కాస్త సర్ది ఆమర్చనీయండి. అక్షయ్‌, నే నాగదిని ఉవయోగిస్తున్నన్నాళ్లు--వొక్క నాడూకూొడా సర్షి ఆమర్చటానికి బుద్ధిపుట్టలేదనుకుంటా. నీర. మీకు వూడ్చేవాళ్ల -నొకర్లూ యెందరున్నా యింకా ఆశతీరలేదనుకుంటా- [పరబాల (ప్రచేశిమ్తుంది] పుర: యేం చేస్తున్నారు మీరు? నీర; ముఖక్జీగారిదగ్గిర చదువుకోటానికొచ్చాను. వారి బయటివైపు గది బాగా తుడిచి అలంకరించనిదే వారు పారం చెవ్పరుట. అందుకని చిన్నక్కా నేనూ ఆ గది శుభంచెయ్యటానికి వెళుతున్నాం. రా అక్కా నృప. నీకంత కోరికగావుంయే నువ్వు వెళ్ళి గది అలంకరించు నే రాను. నీర. ఆః నే నొక్క-తెనూ వెళ్లి కష్టపడితే నువ్వుమాతం ఆ ఫలితాన్ని అనుభవిద్దువు గాని--అఆలా వీళ్లేదు [నృవను పట్టుకుని తీసుకుని వెళపోతుంది సీర] వర అన్నీ సర్దుకున్నాను మ్రైనుకి వెళ్లటానికింకా శ్రైముందనుకుంటాను. ఆక్షయ; మిస్‌ చెయ్యాలనుకుంటే మాతం కావలనీనంత మైముంది 10

ద్వితీయాంకం దృ వ్య ౦౧ [చం్యదబాబు యిల్లు. (బహ్మచారి సమితి గది. శ్రీళుడు - విపినుడు] శ్రీల. నువ్వేమయినా అను అత్షయబాబు మన సమితిలో వృున్నవ్వుడు మన (బహ్మ చారి సమితి మాంచి కలిసికట్టుగా పుండేది. మన సభావతి చం(ద్రదాబు కొంచెం కరుకు మనిషి విపిన్‌. అత నున్నప్పుడు సారస్యం బాగా యెక్కుసగా వుండేది. కాని శాశ్వత '(హ్మచర్య (నళానికి ఆ రసాధిక్యం అంత మంచిదికాదని నా అభిప్రాయం, థ్రీ ; నా అభ్లిపాయం పూర్తిగా విరుద్దం మన (వతం కరినమైనది కనకనే సారన్యం యెక్కువ అవసరం. విటలువారిన భూమితో పంట పండించాలంటచే సీరుపెటి సరంకదా. జీవి ప స య తడపసటం అవనసరంకదా తాంతం వివాహంచేసుకోమన్న (వళిక్ఞే చాలు. అలా అని అన్నివిధాలా యెండి చావనలనిం దేనా ? విపిన్‌ - యేమయినా అను, హరాత్తుగా (హ్మచారి సమితిని వదిలేసి, వివాహం చేసు కుని అక్షయవబాబు మన సమితిని వేరుచేనిపోయాడనుకో. లోకులందంరి యెదటా మన (న్రతిజ్ఞాబలం సన్నగిల్లిపోతోంది. శ్రీశ: అదేమీ లేదు. నా సంగతిమాతం నే చెప్పగలను. ప ఆ (తం ప్పగల నా ప్రకిజ్ష్ఞాబలం హెచ్చింది అందరూ సులభంగా అనుష్టించగలిగిన (తమ్మీద యెవరికి గౌరవం వుండదు విపిన్‌ ఏ వొళ మంచివ్నార్త చెబుతా విను శ్రీశ్‌, నీకు పెళిసంబంధం యేమన్నా వచ్చిందా? విపిన్‌, రాకేం? సీ మనుమరాలితో---వేళాకోళానికేంగాని, పూర్ణదాబు నిన్న (బ్రహ్మచారి నమితి సభ్యుడయాడు, థ్రీ: పూర్ణా? నిజంగా వ ? అయితే రాయి నీళ్లమీద తేలిందన్నమాట విసిన్‌ * శల దానంత టది తేలిపోలేదు దాన్ని మరొక కేదో అవాంతరం వొచ్చి పైకి తేల్చింది

(హ్మచారి సమితి 147

థ్రీ" యుదిగో విపిన్‌; పూర్ణ హరాత్తుగా (బ్రహ్మచారి సమితి సభ్యుడవటానికి కారణమేమిటో అర్ధంకావటంలేదు యీ సమితికి 3ళకాకర్షణ, మాధ్యాకర్షణ, చుంఐకాకర్షణ మొదలైన యే ఆకర్షణలూ లేవే

విపిన్‌ 2 యెవరన్నారు లేవని. ఫర్హా చాటుగా వున్నాయి

శ్రీః: యింకొంచెం విడమర్చి చెప్పు. నీ తెలివి యెంతదూరం పోయిందో చూస్తా.

విపిన్‌ : పూర్ణబాబు యీ సమితిలో నభ్యుడయినదగ్గిర్నుంచీ గమనిన్తూన్నా-- అతడి కళ్ళురెడూ ఆ గుమ్మంవైపు పరదా రహస్యాన్ని భేదించటానికి అక్కడే లగ్న మయివుండటం కారణం వెతకబోయేసరికి పరదాకింది థాఖలోంచి రెండు పొదాలు కన్పించాయి. ఆవి కన్పంచగానే-- యెవరి మనస్సు ఆ పాదాలచెంత వరిభ్రమి స్తుందో వాళ్ళు బహ్మచర్య (వతాన్ని పాలించాలనుకుంపే తప్పకుండా (వతభంగా నికి లొనవుళా రనిపించింది

శ్రీల: ఆ చరణయుగళంలో వున్న చరమతత్త్వాన్ని కనిపెట్టగలిగావా ? దాన్ని కొంచెం కొంచెం తెలునుకుంపేనే మనస్సు ఉత్కంరితమవుతుంది. చాలా సమయాల్లో--- చాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంపే మనస్సుకి శాంతి లభిస్తుంది ఆ పాదాలు రెండూ యెవరివి చెప్పు...

వివిన్‌ అయితే ఆ గాథ చెబుకా విను పూర్ణ సాయంకాలం చం్మదదాబుదగ్గీర * నోట్సు" తీుకోటానికి వెళుతూంటాడు తెలుసుగా ఆరోజున నేనూ, పూర్ణా కలిని కొంచెం పెందరాళే చంద్రదాబు యింటికి వెళ్ళాం ఆయన వొక మీటింగ్‌ నించి అప్పుడే వొచ్చారు నొకరొచ్చి కిరోనిన్‌ దడీవం వెలిగించి వెళ్ళాడు. పూర్ణ పుస్తకంతో పేజీలు తిరగేస్తున్నాడు. యీ సమయంలో--యేం చెవ్చనింక భాయీ! బంకిం బాబు రాయని నవలలోంచి వొచ్చిందొక యువతి_ వెనకాల జడని అల్లల్లాడించు కుంటూ.

థ్‌. యేమిటీ ? యేమన్నావ్‌ ?

విపిన్‌ ; చంథద్రదాబుకోసం వొకచేత్తో _ప్రేట్‌లో ఫలహారం, వొకచేత్తో గ్లాసులో మంచి సీ తీనుకుని హరాత్తుగా గదిలో కొచ్చిందామె మమ్మల్నిచూని గతుక్కుమని, ముడుచుకుపోయింది. విగ్గుతో ముఖం య్యరబడింది. రెందు చేతుల్లోనూ రెండూ వున్నాయి. మేలిముసుగు సరిగ్గా తీసుకోటానికి వీల్లేదు కంగారుగా పేవిల్‌మీద ఫలహారం, మంచినీళ్ళ పెస్టేని పరిగెత్తింది పూర్ణను చూడగానే-- అతడి

" మనస్సు -_ అల్లల్లాడుతున్న ఆమె జిడ వెనకాలే వరిగెత్తినట్లు తెలినిపోయింది.

(బ్రాహ్మయువతే. కాని ముఫ్ఫైమూడుకోట్ల దేవతలతోపాటు లజ్జనుకూడా విసర్జించ

148 రవీం్యదుని నాటకాలు ' లేదు. అంతేకాదు నిజం చెబుతున్నా తన లావణ్యాన్నికూడా భ్యదంగా వుంచు కొన్నది .

శ్రీ: యేమిటి విపిన్‌? చూపులకు బాగుంటుం దనుకుంటా.

విపిన్‌ ; అద్భుతంగా వుంటుంది హరాత్తుగా మెరుపులాగా వచ్చి, చదువుసంధ్యలమీద విడుగు పడేనీపోయింది.

థీళ₹: మేది నే నొక్కరోజునా చూడలేదే ఆ అమ్మాయి ఎవరోయ్‌?

విపిన్‌ ; మన సభాపతిగారి మేనకోడలు, 'పేరు నిర్మల.

శ్రీశ్‌: మేనకోడలా ? కొంవ మునిగింది యిక్కడే వుంటుందా ?

విపిన్‌ : సందేహ మేమీలేదు స-పతిగారు స్వయంగా రోగరహితులేగాన్మి గ్రోగ వీజాల్ని అంటిపెట్టుకుని తిరుగుతూంటారు.

థ్రీ. కాని మేనకోడలి భర్త అనే అమంగళం యేమీ లేదనుకుంటా.

విపిన్‌: ఆ అమంగళం అవరిణీత ఆకారంలో (బ్రహ్మచారి సమితిలో (ప్రవేశించింది పూర్తభాబు రెక్కలొచ్చి బైటబడే వేళకు ప్రజాపతి ఆ గూడును కాసా చించి పారేస్తాడు నై

థ్రీ౯. అయితే ఆమె కుమారి అన్నమాట

విపిన్‌ . కాకపోతే? (బహ్మచోరిగణం పాలిటి మహామారి. యీ సంఘటన జరిగిన మర్నాడే పూర్ణ హఠాత్తుగా మన (బహ్మచారి సమితిలో పేరు నమోదు చేయించు కున్నాడు.

శ్రీల: పూడారివేషం వేనుకుని దేవుజ్లే దొంగిలిద్దామనే యెత్తు. మనంకొడా యీ వ్యవ హారాన్ని కని పెట్టివుండాలి.

విపిన్‌ స్రీతత్వ పరిశోధన అంత ఆరోగ్యకరమైనది కాఠకపోవొచ్చు.

'అ్రిక్‌ 2 నీ ఆరోగ్యం దెబ్బతినకుండా కనక వున్నట్లయిలే--నా ఆరోగ్యావికీ__

విపిన్‌ ; మొదట్లో రోగ్యపవేళం అంతు చిక్కదు. కాని _బహ్మచారి కుమారుల్లోని మారుడు యెస్పుడై తే లొవల్నించి వెలికివొస్తాడో. అప్పుడిహ అశ్వినికుమారుల క్కూడా సాధ్యంకాదు రక్షించటం. మొదట్లోనే జ్యాగత్తపడటం మంచిది

(బ్రహ్మచారి సమితి క్షేశ9 [ఒక (పొఢవ్యక్తి (వవేళిస్తాడు] విపిన్‌ ; యేమండీ యెవరు మీరు? (ప్రొడవ్య క్తి: చిత్తం. నా పేరు శ్రీ వనమాలి భట్టాచార్య. మా తండ్రిారి పేరు రామకమల న్యాయచకు. నివానం--- శ్రీల: ఆ వివరాలమీద మాకు ఆంత మరీ ఆసక్తిలేదు లెండి. కాని యివ్పుడేం వని మీద వచ్చారో అది--- వనమాలి ; పనేమీ ₹దండి. మీరు పెద్దమనుషులు, మీతో వరిచయం అదీ, ఫ్రీగ: వని మీకు లేకపోతే లేకపోవాచ్చు-- మాకుంది యిప్పుడు వేరే పెద్దమనుషు లెవరితోనయినా వరిచయం చేసుకోటానికి వెళ్లేట్లయి ే-...మాకు వన అఆయికే వొచ్చిన పని విషయం చెప్పేస్తాను. ఛ్రీక్‌:; అదే మేలు, వన: “కుమార్‌టులి”* నీల మాధవచౌధురిగారికి-- అపురూపసుందరులై న అమ్మాయి లిద్దరున్నారు వారికి పెళ్ళయీడు వొచ్చింది. థ్రీ: వొస్తే వొచ్చింది, మాతో వారికేమిటి సంబంధం? వన:ః సంబంధం-- మీరు కాస్త మననుంచితే యేర్పడుతుంది కష్టమేముంది నేను అన్నీ సరిజేసుకుంటాను. విపిక్‌ ; మీ దయంకా అప్మాతులమీద అపవ్యయం చేస్తున్నారు వన 2 అప్మాతులా ? యెంతమాట: మీలాంటి సత్చాాతులు యెక్కడ దొరుకుతారు ? మీ వినయానికి మరీ ముగ్గుజ్ణయాను. థ్రీ. యీ ముగ్గథావాన్ని నిలపుకోవాలనుకుం టే యిప్పుడే తప్పుకుని అవతల పడండి వినయగుణం మరీ యెక్కువగా సాగదిస్తే నిలవదు. వన. కన్యాదాత కావలనినంత డబ్బు యివ్వటానికి సిద్ధంగా వున్నారు శ్రీల: పట్నంలో బిచ్చగాళ్ళకు లోటులేదు. యేయ్‌ విషిన్‌ నీకు వినోదంగా వున్నట్లుంది. కౌని యిలాంటి ముఖ(ప్రీటి మాటలు నాకు బాగుండవు విపిన్‌ : యెక్కడికి పారిపోను భగవంతు డితడిక్కూడా వొక జతే పొతుగాటి కాళ్ళిచ్చాడు

కేం రవీంథదుని నాటకాలు థ్రీ౯ వాంవేళ వెంటవడేట్లయితకే -భగవంతు డిచ్చిన ఆ వొక్కజతనూ మనుషుల చేతుల్లో పోగొట్టుకోవలనివొస్తుంది. వన; నేనే వెళుతున్నానండి వెళిపోకాడు] [చరయ్యదమాధవదాబు (పవే+ిస్తాడు] చంద: పూర్చాః ఫశ్రీః:ః చిత్తం నేను శ్రీని చంద్ర; మన యీ నమిజి సభ్యులసంభఖ్య చిన్నదైపోయిందని యెవరూ నిరుక్సాహవడ వలనిన దేమీలేదు, శ్రీ : నిరుత్సాహమా? అదే అసలు మన సమితికి గౌరవం యూ సమితి మహత్తర ఆదర్శం, కరిన విధానాలు సర్వసాధారణుల కనువుగా వుంటాయా మన సమితి కొద్దిమంది సభ్యుల సమితి. చంద. (సమితి కార్యకలాపాలను నమోదుచేసే పుస్తకాన్ని శెరిచిచూస్త్రూ). మన ఆడర్శుం ఉన్నతమైనదీ మన విధానం కరినమైనదీ కనుకశే వినయాన్ని క్రాప్రాడు కోవటం మన కర్తవ్యం మనం మన సంకల్పసాధనళు యోగ్యులంకాకిపోయినా కాకపోవొచ్చు అనేది నర్వదా జ్ఞాపకంపెట్టుకోవటం ఉచితం అలొచించి చూడు. పూర్వం మన సమితిలో ఐహుశా మనకంట అన్నివిధాలా ఉ తములెన సభ్యు అెందరో వుండివుండొచ్చు. కాని వారు తమ నుథానికీ సాంసారికమైన ఆకరణ! లోనై వొక్కరొక్కరే లక్య్యభష్టులయినారు మనలో మరికొందరి జీవితవధాలో కూడా యీ (సబలమైన అకర్షణ యెక్కడ పొంచివుందో-_ ఆది యెవరూ చెప్ప న్‌, ఇ లేరు అంచాత మనం దంభాన్ని పరిత్యజిస్తాం అంతటితో వూరుక్రోక యే (ప్రతిజ్ఞ లకీ కట్టుబడి వుండటాని కిష్టపడం నా అభ్యిపాయ మేమిటంటే యెప్పుడో వొకప్పుడు మహత్కార్యసాధనకోనం (పయత్నంచెయ్యకుండా వుండటంకం'వె ప్రయత్నించి వైఫల్యాన్ని పొందటమే మేలు + [వక్క గదిలో కొంచెం తెరిచివున్న తలుపుచాటున వొక శోఆ యీ మాటలకు కొంచెం విచలితురాలవుతుంది ఆమె కొంగున ముడి వేనివున్న తాళాలగుత్తిలో కొన్ని కొద్దిధ్వవి కలిగిస్తాయి. దాన్ని పూర్ణతబ్బ యెవరూ గమనించలేకపోతారు ] చంద్ర: మన నమితిని చాలామంది పరిహాసం చేస్తూంటారు యెంతోమంది * మీడ దేశోపకారం చేయటంకోసం _బహ్మ చర్య(వతాన్ని అవలంబించారు కాని అందరూ

టిహ్మచారి సమితి శే] యీ మహత్తర (ఎతిడ్డాబిద్దులే కనుక అయితే యాభై నంవత్సరాల అనంతరం--- (చజలకోనం యేమంఎనా చేన్నటానికి-.. ఆసలలాంటి (చజిలింక యేంవుంటారు ? అని అడుగుతూంటారు. నేను తరుచు వినమతతో నిరుత్తరిణ్ణై యిలాంటి పరి హాసాలన్నిటినీ భరిన్తూంటాను కాని దీనికేం సమాధానం లేదూ? [అని అతడు తన ముగ్గురు సభ్యుల కేని చూస్తాడు] పూర్ణ. తెరచాటున వున్నా మెను గుర్తుకుతెచ్చుకుని ఉత్సాహంతో) యెందుకు లేదు? అన్ని దేశాల్లోనూ వొకవర్గం మనుషులున్నారు - సంసారులు కావటానికని జన్మిం చనివాళ్లు. వాళ్ళనంభ్య స్వల్పం ఆ కొద్దిమందినీ ఆకర్షించి, వొకే ఆదర్శబద్ధుల్ని చెయ్యటానికే యూ సమితి. (వపంచంతలో వున్నవారందర్నీ (చిహ్మ చర్యవత దీకీతుల్ని చేయటానికికాదు మన యీ వ్యామోహం చాలమందికి వట్టుకుంటుంది కాని యెక్కూవమంది పరిత్యజిస్తారు. చివరకు దీర్హకాలవరీకినంతరం అయిదారు గురుమా్య(తం మిగులుతారు ఆ అయిదారుగురు మీరేనా? అని యెవరైనా వొక వేళ అడిగిలే---వట్టుదలతో అవునని యెవరు చెన్సగలరు? ఆ. మనం ఆ జాలానికి అకృష్టులమయినాం అంతే. కాని పరీక్షలో చివరివరకు చలించ కుండా వుండగలమో లేమో ఆది అంతర్యామికే తెలియాలి కాని మనం చలించ కండా వుండగలిగినా, వుండలేకపోయినా, మనం వొక్కొాక్కరమే జారిపోసీ._ జారిపోకపోనీ-.. అలా అని మన యీ నమితిని పరిహనీంచే అధికారం యెవరికీ లేదు. వొకవేళశ కేవలం మన నభావతిగారొకరే వుండేట్లయికే మనం విడిచి పెట్టీన యీ సమితిరంగం ఆ ఏకైక తనన్వి తవణ్యపభావంతో వవ్మితమూ ఉజ్వ్యలమూ అయి నిలుస్తుంది. వారి చిరజీవన తపఃఫలం దేశానికి యెన్నటికీ వ్యర్థంకాబోదుం [కుంరికుడై న సభాపతి మళ్లీ ఆ పున్తకాన్ని ముథానికి మరింత దగ్గి రగా పెట్టుకుని, వరధ్యానంగా యేదో చూస్తూంటాడు. కాని పూర్ణ యీ ఉపన్యాసం --యథాసమయంలో యథాస్థానానికి పోయి చేరు కుంటుంది చంద్రమాధవబాబు ఏకైక తపన్వీ అన్నమాటలకి ఆమె కళ్లల్లో నీళ్లు తిరుగుతాయి. విచలితమైన ఆ యువతి చెంగునవున్న తాళాలగుత్తి నవ్వడి--ఉత్కర్షుడెవున్న పూర్ణను సన్గానితుని చేస్తుంది] విపిన్‌ ; మనం యీ సమితికి యోగ్యులమో అయోగ్యులమో కాలమే వ్యక్తంచేస్తుంది. కాని, పనిచెయ్యటంకూడా మన సమితి ఆళయమయితే --దాన్ని యేదో సమయంలో ప్రారంథించటం ఉచితం నా (పళ్న యిదిలాయేం చెయ్యాలి అవి? చంద: (ఉత్సాహితుడై) యీ (పళ్నకోసమే మనం యిన్నాళ్లు యెదురుచూశాం. యేం చెద్యూలి? యీ (ప్న మనలో పతివొక్కర్నీ వాధిస్తూ, ఆందోళన కలిగిస్తోంది

శేక2ై రవీం[దుని నాటకాలు యేం చెయ్యాలి? మ్యతులారా వని నొక్కాకే మనందర్నీ యేకంగా బంధించ గల్గింది. యెవర్తైతే కలిసీకట్టుగా పనిచేస్తారో వారందరూ వొకటి. యీ సమితి లోని మనమందరం కలినీ వొకపనిలో నిమగ్నులం కానంతవరకు మనం నిజంగా వొకటికాలేం. అందుకనే విపిన్‌ బాబు ఈ (వ్రశ్న వేశారు... యేం చెయ్యాలి ? యీ _సళ్నను యెగరగొజైైయ్యటానికి వీల్లేదు సభ్యమహాళయులారా । సమాధానం చెప్పండి మీరు యేం చెయ్యాలి మనం?

థ్రీల్‌ :. (కళవళవడుత్తూ యేం చెయ్యాలి ? అని నన్నుగనక అడిగేట్లయితే- మనం అందరం సన్యాసులమై డేళ నేవకు కంకణం కట్టుకుని, భారతదేళంలోని (పతి రాష్ట్రంలోనూ (ప్రత్మిగామంళలోనూ పర్యటించాలి. మన సమితిని వరిపుష్టం చెయ్యాలి. మన నమితికీ సూక్మసూ శ్రాల్ని రూపొందించి వాటితో సమన భారత వర్షాన్నీ బంధించాలి-- అంటాను

విపిన్‌ ; నవ్వి దానికింకా చాలా వ్యవధి వుంది రేపే [పారంభించదగిన పని యేదెనా చెప్పు. * భళ్లూకాన్ని కొట్టాలి భాండారాన్ని దోచాలి* అని డీకపటి కనక

నే కూచుంటే భళల్లూకమూ వుండిపోతుంది భాండారమూ వుండిపో కంది యిష్పుడెంత హాయిగా వున్నావో అంత హాయిగా నువ్వూ వుండిపోతావు నేనొక సూచన న క్కొక ఇ

చేస్తున్నా మనం వొక్కొక్కురం యిద్దరేని వి దేశీవిద్యార్థుల్ని పోషిద్దాం.. వారి చదువు-నంధ్యలూ శరీరం-మనస్సుల సంరకణభారం యావతూ మనమీద వుంటుంది. బా

శ్రీశ్‌" యిదా నీ పని యిందుకా మనం సనవ్యాసధర్మం న్వీకరించింది ౪ చివరకు పిల్లలకు చదువుచెప్పటమే ఆయితే మనదేశీయుల విల్లలేం అవరాధం చేశారు

విపిన్‌ 2 (చిరాకు తెచ్చుకుని ఆలా గనక అనేట్లయితే సన్యాసికి అసలు వనేలేద్ప భిక మెత్తటం--తిరగటం -- ఆడంబరాలకు పోవటమే వృన్నపని,

థ్రీ (కోపంతో) నేనూ చూన్తూన్నాగా ! మన సమితిలో కొంతమంది వున్నారు యీ నమతి మహత్తరాళయాలం'పే యేమా్యత్రం (శద్ధానక్తులు లేనివాళ్ళు వాళ్ళు యెంత త్వరగా యీ సమితిని వొదిలి పెట్టి, పిల్లల్ని కనటంర౮ో నిమగ్నులయితే ఆంత మేలు మనకు.

విపిన్‌ = (ముఖం కందగడ్డలా చేసుకుని) నా విషయం చెప్పటం నాకేమీ యిష్టంలేదు. కొని యీ సమితికో యిలాంటివాళ్లు కొందరున్నారు - సన్యాస స్వీకారంతోని కారిన్యానికీ---సంతానపోషణలోని త్యాగన్వీకారానికీ రెండింటికీ అయోగ్యులయిన వాళ్ళ వాళ్ళకీి--

(బహ్మచారి నమితి క్షే చర్మద ; (ముఖం ముందునించి నమితి కార్యకలాపాల పుస్తకాన్ని తప్పించి) (ప్రస్తుతం పైకివొచ్చిన (వ్రస్తావన విషయంలో పూర్ణబాబు అభిప్రాయం తెలుసుకోగలిగిలే--- నా అభిిపాయం వ్య క్తంచెయ్యటానికి అవకాశం దొరుకుకుంది. పూర్ణ. యివాళ (ప్రత్యేకంగా సమితి ఐకమత్యంకోనం వొక పనిని పారంభించాలన్న పస్తావన వొచ్చింది కాని ఆ కార్యాచరణ (వస్తావనలో ఐక్యలక్షణాలు యెంత (వన్ఫుటమయినాయో -- దాన్ని మయెవరికీ యిహ వేలెత్తి చూపాల్సిన అవసరం లేదు యీలోగా నేనింకో మూడో అభ్మిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చానంపే విరోధాగ్నికి మూడో అహతి నిన్వటం అవుతుంది అందువల్ల నా సూచన మేమిట-పే - నభా వతిగారు మనకొక పనినిగనక అఆ దేశించినట్లయితే --దాన్ని శిరసావహించి, యింకేమీ ఆలోచించకుండానే నిర్వహిస్తాం కార్యసాధనమే ఐక్యసాధనకి ఏకైక మార్గం , య్‌ గ్‌ [పక్కగదిలో వ్యక్తి మళ్లీ వొఠసారి అటూఇటూ కదిలి కూర్చుం టారు ఆ వ్యక్తి తాకాలరింగు ధన్‌మని చవ్చుగవుతుంది] చంద మన (ప్రథమ కర్తవ్యం భారతదేశ దార్యిద్యవిమోచనం ఆ దారిద్యానికి శిభు నివారణోపాయం వాణిజ్యం. మనం కొద్దిమందిమి 'పెద్దవ్యాపారాన్ని సాగించలేం. దానికి పునాదులు వేయగలం మనం అందరం అగ్గిపుల్లలమీద పరిళోధన (పారంభించా మనుకోండి తేలికగా మండేది--త్వరగా ఆరిపోనిది - దేశంలో యెక్క-డవడి తే అక్కడ విస్తారంగా దొరికేది... అలాంటిదాన్ని కనక కనిపెట్టా మంటే --అప్పుడిహ దేళంలో చవకగా అగ్గిపెళైలు తయారుచేయటానికి ఆవరోధా లేమీ వుండవు. అయితే కేవలం వస్తువును తయారుచేసే (వ్రణాళకను తెలును కుంటే యేం లాభంలేదనుకుంటాను నేను. మనదేశంలో యొన్నిరకాల పుల్లలు దొరుకుతాయో ---వాటీల్లో అన్నిటికంటె దేనికి యెక్కువ దహనళ క్తి వుందో-- దాన్ని కని పెట్టాలంటాను విపిన్‌ 2: దహన తత్వవిషయంలో పూర్ణబాబుకి కొంత అనుభవం వృందనుకుంటాను. చంద అలాగా యేం పూర్ణ నువ్వు దహిానవదా పరిశోధన చేశావా యేం? పూర్ణ * పూచికప్పల్లి చవక అనినా ఉద్దేశం అదీకాక -_ విపెన్‌ , ఆ అగీకాక అడి కేలికగా ముడుతుంది కా హ్మచారి సమికిలో దాని పరిశోధన తేలికకాదు. పూర్ణ. మన దేశంలో దహన పదార్థాల వవలనినన్ని వున్నాయి. వాటితో దహింన దగినవాటి కీ కొరతిలేదు. కాని పరిశోధన చాలా సమర్థంగా జరగాలి,

కే54 రవీం్యదుని నాటకాలు చంద్రః సరంిదైనమాట అన్నారు, యెన్నోరకాల పుల్లలున్నాయి. మెంత త్వరగా మండుకతాయో ఆంత త్వరగా కాలి నునిఅయిపోయేవి విపిన్‌ ; యెందుకు లేవు. చంద్ర; త్వరగా మండాలి. కాన్తకాస్తే బాలానసేపటివరకు చివరిదాకా కాలేవి కావాలి. వెతికితే దారక్కపోతాయా ? "లై = చాలా దొరుకుతాయి. చేతిదగ్గిరే వున్నట్లు గమనించగలరనుకుంటా బహుళౌ, పూర్ణ: రకరకాల పుల్లలు తీనుకుని త్వరలోనే పరిశోధన చేని చూస్తాను. శ్రీ? ముఖం పక్కకు తిసి నవ్వుతాడు అక్షయుడు (ప్రవేశిస్తాడు) అక్షయ: లోవలికి రావచ్చునా మహాశయా 2 [చూపు మందగించిన చంద్రబాబు హరాత్తుగా గుర్తుపట్టలేక, కనుబొమలు చిట్లించి చూస్తూవుండిపోతాడు] అశ్షయ్‌ : భయపడకండి మహాశయా అలా కనుబొమలు చిట్లించి నన్నూ భయపెట కండి. నేను అభూతపూర్వుణ్ణి కాను అంతే కాదు - నేను భూతపూరంత్రి పష నాపేరు--- చంద్ర + యింక పేరు చెప్పఖ్కన్లేదు. రండి రండి అకయవబాబూ [ముగ్గుడ యవకసభ్యులూ అక్షయకి నమస్కారం చేస్తారు. విపిన్‌ __ ఫ్రీ౯--అప్పుడే తగాదావడి వున్నందువల్ల గంభీరంగా కూర్చుంటారు] పూర్ణ, మహాోఃయా అభూతపూడ్వలకం బె భూతపూర్వుల కే యెక్కువ భయపడాలి అక్షయ్‌: పూర్ణదాబూ యెంతో తెలివిగా మాట్లాడారు _పపంచంలో భూతాలంపే భయం ఆనవాయితీగా వుంది తాను భూతమయిన వానికి తక్కిన లోకులజీవిత షొఖ్యం వాంఛనీయం కాజాలదని అనుకుని, మానవులు భూతాన్ని భయంకరంగా ఊహించుకుుటారు. కనక సభాపతి మహాశయా _బహ్మచారి నమితిలోని యీ “భూతాన్ని సమితినించి వెళ్లగొడళారా ? లేక పూర్వసంపర్థ వు మమకారంతో వొక కుర్చీవేయిస్తారా ? యిప్పుడే చెప్పండి. చం్యద* కుర్చీవేయటమే నిశ్చయం. [అని వొక కుర్చీని ముందుకు తోస్తాడు]

(హ్మచారి సమితి క్షే55్‌ అక్షయ్‌ * అందరి సమ్మతి ననుసరించి ఆసనాన్ని న్వీకరిస్తున్నాను మీరందరూ నన్నెంతో గౌరవంగా కూర్చోమన్నారు కదా అని అమర్యాదగా అలాగే కూర్చుండి పోయేటంత అసభ్యుణ్ణిగా భావించకండి నన్ను. ముఖ్యంగా తకాంబూలం, తంబాకు, తరుణ్‌ తమ నమితి నియమాలకు విరుద్ధాలు. యీ మూడు దురభ్యాసాలూ నన్ను భష్షుజ్జిచేవేశాయి. కనుక చవ్వున వచ్చిన ననేమిటో ముచ్చటించి, ంఐంటికి తిరుగుముఖం పడతాను చంద్ర" (నవ్వి) మీరు సమితిసభ్యులు కారుగనక-- సమితి నియమాలు మీకు వర్తిం చవు తమలపాకు, తంబాకు యేర్చాటుచెయ్యగలవే మోకాని, మీ మూడో అల వాటుని-- అక్షయ్‌ దాన్ని యిక్కడికు తీసుకువొచ్చే (సయత్నం చెయ్యకండి నాకది బాహాట మయిన అలవాటు కాదు [చంద్రదాబు తమలపాకు. పొగాకుకోనం నొకర్ని-- సనాతనుణ్ణి--- వీలవబోతాడు పూర్ణ * నే పిలుచుకువాస్తాను " అని లేస్తాడు. పక్క గదిలో తాకాలూ-- గాజులూ వాక్కూసారే వలాయనం చిత్తగించిన ధ్వనులు విన్నిస్తాయి] అక్షయ్‌ ; *యన్మిన్‌ దేశే యదాచారః " నేనిక్కడ వున్నంత సేపూ నాకూ-- యిక్కడి (బహ్మచారులకూ యేమీ (పఖేదం వుండదు యింక నా (ప్రస్తావనను వినండి [చందవాబు 'పేవిల్‌మీది వమితి పుస్తకంమీదికి వొంగి (శద్ధగా వినటం మొదలెడతాడు] అక్షయ్‌; నా మితుడయిన వొక పళ్లెటూరి ధవికుడు తన యేకైక సంతానాన్ని తమ (టిహ్మచారి నమితితో నభ్యుడుగా చేయాలని వాంఛిస్తున్నారుం చంద్ర: (విన్మితుడై) తండి కొడుక్కి వివిహం చేయదలచటంభలేదా ? అక్షయ్‌; మీఠా విషయంతో నిళ్చింతులుగా వుండండి. అతడు యేమయివా సే వివాహం చేనుకోడు-- దానికి నేను జామినుంటాను అతడికి అన్నగారి వరు సయిన మరొళరుకూడా సభ్యులవుతారు. ఆయన విషయంలోకూడా మీరు నిశ్చింతగా వుండొచ్చు. మెంచేతనంపటే ఆయన మీ అందరి ఆంత సుకుమారుడు కొక పోవొచ్చు---కాని, మీ అందరికం'జకూడా కచ్చితమైన “కుమారుడు " (బ్రహ్మ చారి ఆయన వయన్సు అరవై దాటింది. కనక ఆయనకి నందేవించదగిన వయస్సులేదు. అదృష్టవశాత్తూ మీ అందరికీ వుంది ఆలాంటి వయస్సు. చంద్ర: సభ్యత్వాన్ని అర్థిస్తున్నవారి "పీరు వూద, వివరాలు---

కే56 రవీర్యదుని నాటకాలు అక్షయ్‌; వారి వూరు పేరు, వినవరాలున్నాయనుకోండి. సమితిని ఆ వివరాలనుంచి వంచించబోము. వారు సభ్యులయాక వారి వూరు, "పేరు, తక్కిన వివరాలూ తప్పక తెలునుకోగలుగుతారు. కాని కింద అంతస్థులో చిత్తడిగావుండే గది ఆరోగ్యాని కంత మంచిదికాదు. మీయీ కొద్దిమంది కాశ్నత (బహ్మచర్యం తరిగి పోకుండా యెలా వుంటుందో దాన్నికూడా గమనిస్తూవుండాలి. చంద్ర: (కొంచెం లజ్జీకుడై పుస్తకాన్ని కొంచెం పైకి యెతత్తిపట్టుకుని అకతయబాబూ మీప తెలును మా ఆదాయం-ా- అతయ్‌; ఆదాయం సంగతి చైటపసెట్టకండి ఆ ఆలోచన అంతగా వుల్లాసం గలిగిం చేదికాదని నాకు తెలుసు. మంచి యిల్లు నిద్ధంచేసివుంది. దానికోసం మీరు మీ కోళాధ్యకుణ్ణి స్మరించుకోనక్కన్లేదు.. రండి, యివాశే మీకు అన్నీ చూపించి తీసుకువొస్తాను. [దిగాలుపడివున్న ఫ్రీ? వివినుల ముఖాలు కళకళలాడ్రాయి. సభాపతి కూడా యెంతో సంతోషించి, జుట్టులో వేళ్లను జొనుపుకుంటూ జుట్టు రేగిపోయేట్లు చేసుకుంటాడు వొక్క పూర్ణమ్మాకం కుంగిపోతాడు] పూర్ణ; సమితి స్థానాన్ని మార్చటానికి వీల్లేదు. అక్షయ్‌. మేం? యెందుకని? యీ యింటినించి ఆ యింటికి మారగానే మీ శాఖ్యం్ర (బహ్మచర్యజ్యోతి కాస్తా గాలికొట్టి ఆరిపోతుందా ? వ్‌ పూర్ణః యీ యిల్లు మాకు పనికిరానిదిగా తోచటంలేదు అక్షయ: వనికిరానిది కాకపోవొచ్చు. కాని యింతకంట మంచి యిళ్లా నగరంతో దొరకటం కష్టంకాదుగా £ పూర్ణ. విలాసాలమీదికి మనస్సును సోనీయకండా కొంచెం కష్టసహిష్టుతను అలవాటు చేనుకోవటం మంచిది థ్రీ₹్‌. దాన్ని సమితి సమావేశాల్లోకాక, వెలుసల చేనుకోవచ్చు విపిన్‌ ; వొక పనిలో (సవృత్తులంకాగానే కొంత కష్టాన్ని సహించాల్సిన అపసరం వొన్తుంది. అకారణంగా బలాన్ని వృధాచేసుకోవటం మూర్జత్వం. అక్షయ్‌, మ్మిళులారా నానలహా వినండి. సమితి గృహంలోవుృన్న అంధకారంతో శాళ్ళుత బహ్మ చర్యపు అంధకారాన్ని యెక్కువచెయ్యకండి వెలుతురు, గాలి శ్రీజాతీయాలు కావు కనక సమితిలోకి ఆ కెండింటినీ తీసుకురావటానికి అభ్యం

హ్మచారి సమితి 157 తరం చేవ్పకండి. అదీకాక బాగా ఆలోచించిచూడండి యీ (ప్రదేశం చాలా నంనమైనది మీ దీక్ష దీనికి అనువయినది కాదు గాలి పోగుచేస్తే చెయ్యండి కాని గాలినిగురించి మాట్లాడొద్దు అది మీ _వతిజ్ఞలో భాగంకాదు యేమంటావ్‌ నై 7? విపిన్‌బాబు వుధ్ధేళం యేమిటి ?

ఛ్రీ!్‌, విపిన్‌. నరైన మాట యిల్లోసారి చూసొప్తే సరి.

[పూర్త చిన్నబుచ్చుకుని మాట్లాడకూరుకూంటాడు. వక్కగదిలోకూడా కాళాలు ధన్‌మన్నా యొకసారి కాని అతి ఆ(వనసన్నంగా ] అక్షయ్‌ చంద్రబాబూ 1 యిస్పుడే రారాదూ చూపించొస్తాను.

చంద్ర : వదండి

[చంద్రబాబు, ఆక్షయ్‌ వెళ్ళిపోతారు]

విపిన్‌ ; చూడు పూర్ణవాబూ నిజం చెబుతున్నా. నీకు (బహ్మచారి నమితి ఫాంటియర్‌ పాలసీలో మేము “వరదా” వద్ధతిని ఆమోదించం అందులోవింబే శ్మతువు (ప్రవేశించే మార్గం.

పూర్ణ : అం'పే యేమిటో?

వసిన్‌ 2 వర్దాలా యెగిరిపోయే వస్తువు కాస్త గాలికల్లా అటూఇటూ కదిలిపోతుంది (టహ్మవచారి సమితికి ఆది యోగ్యంకాదు.

శ్రీ యిక్కడి సరిహద్దుల్ని కాపాడటానికి గట్టి యిటికగోడలాంటి ఆచలమైనది కావాలి. ఆ పర్దా వుండటం బావుండలేదు

పూర్ణ : మీ మాటల్లో యేదో రహస్యం ధ్వనిస్తోంది

విపిన్‌ : ఆమాట నిజం రహన్యమైన పదార్థమే సర్వనాళనానికి దారితీస్తుంది (బ్రహ్మ చారి సమితి కన్నిటికంచ (_పబలళత్త్రు వేదై తేవుందో దానికి పరదాలమర్యనే నివాసం

శ్రీల్‌ : పరదాను ఆ్యకమించటం, దాన్ని చించిపారెయ్యటం మా దీక వరదా నీడలో తిరిగే మాయామృ! - వెలుతురు పడగానే -- మరీచికలా మాయమైపోతుంది

పూర్ణ - థ్ర్రీళబాబూ మరీచిక మాయమైపోవచ్చు. కాని తృష్టమాాతం మాయంకాదు

థ్రీ” యెందుకవాలి? అది వుండాల్సిందే తృష్ణ లేకపోతే జీవయాత్ర సాగట మెలా ? అయితే ఆ యా యేమార్షాన సాగితే ఫలితం దక్కుతుందనే దే తెలుసుకోవటం అవసరం

కే58ి రవీం డక్రుని నాటకొలు [ నేపథ్యంలో--] ఎవ్వరావలి దరికి చేరదలచినవారొ రారండు .... విపిన్‌ 2 కొంచెం మెల్లిగా, పాట వినపడటంలా. దివ్యమయిన పాట నిజంగా, పూర్ణ: ఆ పాటమ్యాతం సరదాకాదూ దానిచాటున మే రహస్యం నక్కివుందో ; దానికికూడా దారులవెంట పుంతల వెంట యాత సాగించే నేర్పువుంది. విపిన్‌ ఆగు సోదరా తత్త్వవిషయాన్ని (ప్రస్తుతానికి కట్టుపెట్టు కొంచెం విననియ్‌, దాలా దగ్గిరయింట్లోనించే పాట వినవస్తోంది అక్షయచాబు యిల్లు అక్కడే అని వినికిడి. థీ. పాటలోని మాటలు స్పష్టంగా విన్పిస్తున్నాయి. [నేసథ్యంలో పాట] ఎవ్వరావలి దరికి చేరదలచినవారా రారండు వేగమే రండు రారండోయి వేచియుంటిని నదీతీరాన నావతో ఆవలి తీరాన ఎన్నెన్ని యుపవనా లెన్నియాటలుపాట లెందరెందరు (ఏజిలు ఈవలి తీరాన జిలకూన్యవాలుకామయ కుష్కమరుభూమి ఎంత తీరికయున్నదో చూడుడీ వేళ నేడేల వృళసేయ? రేపు వగవగనేల? రొదలంచినవారు రండు రారండోయి అస్తాచలము డాయనాయె దినకరుడు మందమందములాయె మలయపవనములు చీక్రటులు (కమ్మెనా పడవ నడువగరాదు రాదలంచినవారు రండు వేవేగ ఖీ: పాటచూస్తే బ్రహ్మచారి సమితిని భయపెట్టటానికేలాగా వుంది. నావ బండ్‌ అయిపోకే కష్టం విసిన్‌ ; అదుగో వినపడటంలా పూర్ణ. అయితే యింక ఆలస్యమెందుకు? అనలివొడ్డుకి చేరుకోటానికి యేర్చాట చెయ్యి

(్రహ్మచారి నమితి క్షే శ్రీః ఆ గొంతునిబన్తు తెలుస్తోంది. అవతలి వౌడ్డుకు తీసు వెళ్లరు. అగాధంలో ముంచేస్తారు ,. దృ వ్య 0౦౨ శ్‌ యిల్లు [శ్రీ౯ తన యింట్లో దక్షిణవుృవైపు వరండాలో పెద్దచేతులున్న పడక కుర్చీలో కాళ్లు వారజాపుకుని నిగరెట్‌ కాల్చుకుంటూ కూర్చునివుంటాడు-- వొక భక్షవక్షపు సాయం[త్రంవేళ. వక్కన టీపాయమీద వాక ఫేట్‌లో ఐన్‌ వేనిన లెమనెడ్‌ గ్లాను, కుప్పగా పెట్టిన మళల్లెవూలదండ వుంటాయి వివిన్‌ (వవేళిస్తాడు] విపిన్‌ * యేమండీ వరివ్రాజకాచార్యులవారూ 1 థ్రీశ్‌ : (లేచి కూర్చుని, బిగ్గరగా నవ్వి) యింకా ఆ తగాదా మరిచిపోలేదులా వుంది సరేకాని సోదరా : శికుపాలకా। నువ్వు నేను సన్యానీని కాలేనని నిజంగా అను కుంటున్నావా ? విపిన్‌ యెందుకు కాలేవు? కాని వెనకాల బరువుమో'నే శిష్యులు చాలామంది వుండాలి శ్రీల. ఆంశే డాని కాత్సర్యం యిదీ--యెవరైనా నాకు మన్లిపూలదండలు కిట్టియిస్తూ వుండాలి యెవరైనా ఐజారునించి లెమనెడ్‌, వస్‌ భీక్షతెచ్చిపెళ్తువాళ్లండాలి-- అంతేగా దానివల్ల నష్టమేముంది? మనల్లిపూలదండలమీదా, లెమనెడ్‌ మీదా విరక్రిగావుండే సన్యావధర్మ మే చాలా ఉన్నతస్థాయి సన్యాసమా ? విసిన్‌ , సామాన్య వరిభాషలో సన్యాసధర్మమం'టే అదేనవి అనిపిస్తుంది థ్‌. యిదుగో చూడు --యేమనుకుంటున్నావ్‌ నువ్వు? భాషలో వొక మాటకు మరొక అర్హంవుండదనా 2 సన్యానీ అన్న మాటకు వొకరికి వొక అర్థమయికతే _ మరొకరికి కూడా అడే అర్థమవాలా ? ఆలా అయికే యహ మనన్సు అనే స్వతంత్ర వదార్థ మంటూ యెందుకు? విపిన్‌ : సన్యాని అన్న పదానికి నీ మనస్సుళోవున్న అర్థం యేమిటో వినాలని కుతూ హలంగా వుంది,

160 రవీర్యదుని నాటకాలు శ్రీల: నే ననుకునే సన్యానిరూపం యిది --మెళ్ళ్‌ పూలదండ, వొంటినిండా చందనం, చెవులకు కుండలాలు, ముఖంలో చిరునవ్వు నా సన్యానీ ఇయ్యాల్సిన వని -_- మనుషుల మనన్స్నులను ఆకర్షించటం చక్యాని ముఖం, తియ్యని కంఠం, మాట నేర్చు--యివన్నీ లేకపోతే సన్యాని అయినందువల్ల ఆశించిన ఫలితం లభించదు అభిరుచి, బుద్ది, కాఠ్యకుళలత, (పసన్నత-- అన్ని విషయాల్లోనూ నా సన్యాసి సం(ప్రదాయాలు గృహస్థులకు ఆదర్శ,పాయాలు కావాలి. విపిన్‌ ఏ: అంళశే వొక కొర్తికేయలదళాన్ని మయూరాలమీద యెక్కించి వీధులవెంట దియకేరదీయా లన్నమాట : యలు థ్‌ ; మయూరాలు లేకపోతే (టటాములున్నాయి. కాలినడకయినా నాకేం అభ్యంతరం లేదు. (టబహ్మాచారుల సమితి ఆంటీనే కార్తికేయుల సమితి కాని కార్తికేయుదు శవలం సుపురువుడు మా(తమే కాదే. ఆతడు స్వర్గ నేనాధివతికూడాను విషిన్‌ : యుద్ధంచెయ్యటానికి మాత్రం రెండేచేతు అతడ్‌కి. కాని మాట్లాడటానికి మాత్రం మూడుజతల ముఖాలు నే శ దీన్నిబట్టి మన తాతముత్తాతలు ---బాహుబలంకం మె వాక్యబలానికి మూడు నెటు ళం యెక్కువ (ప్రాధాన్యం యిచ్చారని వ్యక్తమవుతూంది వస్తాదును వీరత్వానికి ఆదర్శంగా నేనూ అంగీకరించను విపిన్‌ ; యీ మాట బహుళకా నన్నుగురించి అయివృంటుంది. శ్రీల: అదుగో చూడు. మనిషిని అహంకారం యెలా పాడుచేస్తుందో. వస్తాదు ఖంకే నిన్నేనవి నువ్వు దూఢిచేసుకున్నావు నువ్వు కలియుగ భీమ'సేనుడివి సర్తే రా “యుద్ధం దేహి " వొకసారి వీరత్వపరీతకూడా తేలిపోతుంది [అని రెండుచేతుల్నీ కా వేపు తమాషాకి సారించటం మొదలెడతాడు వివిన్‌ హరాత్తుగా “యిహ భఖీమనేనుడు పతనమైనాడు " అంటూ రప్సీ మని ్రీళ్‌ వడళళకుర్చీ ఆక్రమించుకుని దానిమీద కాచ్ళరెండూ యెత్రి "పెట్టుకుంటాడు. “అబ్బ దున్నహమైన దాహం”* అంటూ లెమనెడ్‌ గ్లాను వొక్కాగుక్కలో థాళీచేస్తాడు. అవ్పుడు శ్రీ! చబుక్కున మళ్లి పూలదండ తీనేసుకుని * కాని విజయమాల మాత్రం నాదే ' అంటూ తల మీద పెట్టుకుని, అక్కడ వేనివున్న * సూడా" మీద చతికిలబడతాడు] థ్రీ: అవ్వనుగాని సోదరా నిజం చెప్పు, కొంతమంది శికీతులయిన యువకులు-- లులా సంసారాన్ని వరిత్యజించి చక్కూనివేషంతో (ప్రసన్న (పఫుల్లముభాలతో

(బహ్మచారి సమితి శేర1 పాటలతో, ఉపన్యాసాలతో, భారత దేశం నలువైపులా ఉపదేశాన్ని (వ్రచారంచేస్తూ పర్యటిస్తే దానివళ్లి ఉపకారం వుంటుందా ? వుండదా?

విపిన్‌ ; ఐడియా మ్మాతం బాానే వుంది.

శ్రీ: అంటే వినటానికి బావుంది--కాని ఆచరణ అసాధ్యం అనా? నేను చెబుతు న్నాను. అసాధ్యం కాదు. నేను దృష్టాంతాలతో నిరూపిస్తాను భారతదేశంలో సన్యానధర్మ మనే వొక (వచండమైన శోక్తివుంది ఆ సాధువుల వొంటిమీది బూడిద దులిపేని, చేతి జోలెలు లాగేనీ, వాళ్లు జడలు కత్తిరించేన, వాళ్లని సుందరా కారుల్నిగా చేని కర్మనిష్ట్యావతిష్టుతుల్ని చేయటమే (బ్రహ్మచారి నమితి ఏవైక అత్యం పిల్లిలకి చదువుచెప్పటానికి, అగ్గిపుల్లలు తయారుచేయటానికి కాదు మన లాంటి వాళ్లందరూ శాశ్వత (బహ్మచర్యదీకశ నవలంవించింది 1 చెప్పు విపిన్‌ : నువ్వు నా అభ్యిపాయంతో ఏకీభవిస్తావా ? లేదా?

విపిన్‌: నీ నన్యానికి యెలాంటి రూసం, వేషభాషలు, హంగులు అవసరమో--ఇలాం టివి నాకేమీ లేవు అయి తే--పకీభవించి బరువు మోయటానికి నీవెంట రావటానికి మాత్రం తయారు ఇవులకు కుండలాలు---లేదా కనీనం కళ్ళుకు బంగారు యేం కళ్లద్దాలు వేసుకుని, నువ్వు యెక్కడెక్కడ తిరిగినా, వెంట వొక కావలాదారుం డటం అవసరం. ఆ వని నావల్ల కొంతవరకు నెరవేరుతుంది.

ఛ్రీగ్‌ః మళ్లీ వేకాకోళం మొదలెట్టావ్‌.

విపిన్‌ ; కాదోయ వేకాకోళం కాదు, నిజం చెదుతున్నా. నీ ఆశయాన్ని ఆచరణలో "పెట్టగలిగితే చాలా మేలే జరుగుతుంది. అయితే యిలాంటి సంప్రదాయంలో అందరి వనీ వొకకే కాజాలదు. యెవరికెంఈ సహజమైన శక్తిసామర్థ్యాలుం టాయో --వాటికనుగుణంగా ఆఅంతవర'శ్తే వా రాగలుగుతారు.

థ్రీ: ఆమాట నిజమే కేవలం వొక్క విషయంలోమా[(తం మనం దృఢనంకల్పులం కావాలి. స్రీడాతితో మనం యెలాంటి సంవర్కాన్నీ పెట్టుకోకూడదు.

విపిన్‌ ; పూలు, చందనం, అంగద-కుండలాలు అన్నీ వుంచుకోదలిచినప్పుడు -_ కేవలం ఆవొక్యా విషయంలోమా(తం యెందుకూ పట్టింపు ?

శ్రీశ్‌ , వీటినన్నిటిసీ వుంచుకుంటున్నాం కనకనే అదొక్క పట్టింపూ. చ్రైతన్యు డిందుకే తన అనుచరులను స్త్రీల సంవర్కానికి దూరంగా వుండమని కరినంగా ఆదేశించింది. ఆయన ధర్మం --అనురాగం--సౌందర్య ధర్మాలు. అందుచేతనే వారికి _స్రలోభావకొశాలు యెన్నో వుంటాయి. క్షే

162 రపేర్యదుని నాటకాలు విసిన్‌ ; అలా అయితే భయంకూడా పడాల్సిందే. థ్రీగ్‌:ః నాగురించిమ్యాతం లవలేళంకూడా భయంలేదు. నేను నా మనన్సును (నవం చంలోవున్న విచ్శితసొందర్యమం దంతటిలోనూ లీనంచేసుకోగల్ను నన్ను వట్టు కని యేదో వలలో పడెయ్యటం యెవరికి సాధ్యం? కాని మీరు రాత్రింబవళ్ళు ఫుట్‌బాల్‌, (క కట్‌, టెన్నిన్‌లలో మునిగితేలుతూంటారు. మీఠొకసారి విళ్లంకోడు ఆడిశే యముకలు విరిగి పడిపోతారు. విపిన్‌; నరే నమయం వొచ్చినప్పుడు చూద్దాంలే. థ్రీ": ఆ మాట పరికొదు. సమయమనేది రాదు సమయాన్ని రానివ్వను. నమయ మనేది రథమెక్కి. రాదు --మనం దాన్ని బుజాలమీదెక్కించుకుని తీసుకొస్తాం నువ్వు యేదో సమయమన్నావ్‌--అది వాహనం లేకపోవటంవల్ల వెనక్కి ఉరిగి పోవాల్సిందే. [పూర్ణ బాబు (వవేశిస్తాడు] ఉభయులు: రండి పూర్ణదాబూ 1 [విపిన్‌ అతడికి కుర్చీవదలి తాను కుర్చీపీట తెచ్చుకుని వేనుకు కూచుంటాడు] అ న్‌ పూర్ణ: మీయీ వరండాలో వెన్నెల చక్కగా పడింది. మధ్యమధ్య _నృంభాలసీడలు వ్యాపించి మరీ బాగుంది. శ్హీక్రా ; వరండాలో వెన్నెల చళ్యాగా వడేట్లుచేసుకోవట, ౮ చత. సెదలెన కొన్ని అత్యాళ్చర్య కరమైన శక్సులు నాకు పుట్టుకముందునించే వున్నాయి కాని చూడు ప ర ఆ అగ్గిపుల్లలూ ఆనీ చేవే వనులు నాకు నచ్చలేదు నజ్మదాదూ! పూర్ణ: (పూలదండకేని చూని)ి సన్యానధర్మంమీద సీకు అసాధారణమైన అధికార వున్నట్లుందే 6 థ్రీ౯ఐ ఆ (వన్తే జరుగుతోంది. మీరు దేన్ని సన్యానధర్మం అంటారు? పూర్ణ: చాకలి, మంగలి, దర్జీల సహాయాన్ని అ పేకీంచని ధర్మాన్ని సాళ ల్ని సాంతం నిర్లక్ష్యం చెయ్యొచ్చు పియడ్స సోప్‌ (పకటనని కన్నెత్తి చూడనక్కర్లేదు.. థ్రీ. అరె ఛా ఆ నన్యాసధర్మం యెప్పుడో ముసలిదై చచ్చిపోయింది. యివ్చుడు ననీన నన్యానుల నం్యపదాయం అంటూ వొకదాన్ని నెలకొల్పాలి.

హ్మచారి నమితి కేర3 పూర్ణ * విద్యానుందర నాటకంలోని “నవీన నన్యావి " వరిమైన ఉదాహరణం కాకపోదు. కాని అతడి (బహ్మచారి నమితి నియమాల్మవకారం నడుచుకో లేదు. శ్రీశ్‌; నడుచుకున్నట్లయితే అతడే నరియైన దృష్టాంతం అయేవాడు --వేషంలో, రూవంలో, మాటకో, ఆచరణలో సుందరుడు సునివృణుడు ఆయితీరాలి. పూర్ణ. కేవలం రాజకన్యవైపునించి మాతం దృష్టీ మరల్చుకోవాలి అంతేగా ? దారం లేని దండని (గుచ్చాలి. కాని ఆ దండను వెయ్యటం యెవరి మెడలో? థ్రీ; స్వదేశం మెడలో. యీమాట కాస్త పైస్టాయికి వెళ్ళింది. యేం చెయ్యను చెన్సు. *మాలిని, రాజకుమారి పూర్తిగా వనికిరారు. కాని వేళాకోళం కాడు పూర్ణదాబూ పూర్ణ; వేళాకోళంగా తోచటమేలేదు. చాలా ఖండితమైన మాట, "ఫెళ ఫెళలాడు తున్నట్లుంయే థ్రీ: మన (బహ్మదారి నమితినించి వొక నన్యాన సం్యవదాయాన్ని నెలకొల్పాలి. వాట్‌ ఆఖీరుచిలో, ₹కణలో, కార్యాచరణలో గృహస్థులందరికీ ఆదర్శపా(తులు కావాలి. వారు సంగీతం మొదలైన లలితకళలలో అద్వితీయులు కావాలి. మళ్ళీ కరసాముళో, కత్తిసాములో, గురవుస్వారిలో తుపాకి వట్టటింలోనూ అసమానులు కావాలి--- పూర్ణ ః అంపే మనస్సును హరించటం-(ప్రాజున్ని హరించటం రెండింటిళోనూ గట్టి వాళ్లు కావాలి. మగ దేవీచౌధురాణీల దళం అని చెన్పు. శ్రీ”: బంకీంబాబు నా ఐడియాని ముందుగానే కాపీకొళ్సేశారు. కాని, దాన్ని ఆచరణలో సెట్టి సౌంళం చేసుకోవాలి, పూర్ణ. వభాపతిగారేమంటారు ? థ్రీ : అయనకు కొన్నాళ్ళు నచ్చకెన్పి చెన్న, ఆయన్ని మనవర్గంలోకి లాక్కున్నాను. కాని ఆయన తన అగ్గిపుల్లల వ్యవహారం విడిచిపెట్టలేదు * నన్యాసులు కృషి తత్వాన్నీ, వస్తుతశ్వాల్నీ మొదలైనవి నేర్చుకుని, వూరూరూ తిరిగి రైతులకు నేర్చాలి. వొక్కొక్క రూపాయి వాటాలతో బ్యాంకి నెలకొల్పాలి. పెద్దపెద్ద

• భారల్‌ చంద్రరాయ్‌ రచించిన * విద్యాసుందర్‌ * అనే సువసిద్ధ కావ్యంలోని పాతల పిర్లు యతీంద్రమోవాన్‌ రాకూళి యీ కావ్యాన్ని నాటకరూవంగా రచించారు శ బంకించంద్ర చట్టోపాధ్యాయ రచించిన నవల డేవీచాధురాణి ఆ నవలలోని నాయిక జేవీ చౌధురాణి వీరనారీమణి

164 రవీంద్రుని నాటకాలు (గ్రామాల్లో కొత్తవద్ధతిని వొక్కొాక్క దుకాణం పెట్టాలి. భారతదేశంలో నలు వైపులా వాణిజ్బాన్ని వి_స్తరింపజెయ్యాలి'---అంటూ ఆయన వువ్విళ్లూరిపోతున్నారు.

పూర్ణః. విపిన్‌ బాబు వుథ్రేశం యేమిటి ?

విపిన్‌ ; నేను (శ్రీశ్‌ నవీన సన్యాసి సం్యపదాయానికి ఆదర్శపురుషుణ్ణి అని అనుకోను. అయినాగాని, దళాన్ని కనక నిర్మించేట్లయితే--- నేనుకూడా సన్యాని కొవటానికి అంగీకరిస్తాను.

వూర్ణ; కావి సన్యాసి కావటానికి చాలా ఖర్చయేట్లుందండి, కేవలం కౌపీనం వొక్క'పే కాదుగా : కేయూర, కుండలాలూ, ఆభరణులూ, అత్తరువులూ.

థ్రీ౯్‌: పూర్ణవాబూ: వేళాకోళం చెయ్యి, యేమయినా చెయ్యి --(బహ్మచారి నమితి

నన్యానుల సమితి అయితీరుతుంది. మేము వొకవైపున కష్టసాధ్యమయిన ఆత్మ శ్యాగాన్నీ చేస్తాం: మరొకవైవున మనిషికి కావలనిన ఉపకరణాలనూ దూరంచేస్తు కోము. మేము కరినమైన శౌర్యాన్నీ లలితమైన సౌందర్యాన్నీ రెండింటినీ సమా నాదరంతో వరిస్తాం. ఊహాతీఠమైన ఆ సాధనతో ధారతదేళంలో నవయుగం ఆవిర్సవిస్తుంది,., పూర్ణ: అర్ధమయింది (శ్రీశ్‌ బాబూ , కాని శ్రీ మానవుడి కతిముఖ్యమైన ఉపకరణాల అక్కలోకి రాదా: మరి స్త్రీని ఉపేక్ష స్తే లలితసౌందర్యంపట్ల సమానమైన ఆదరణ చూవినట్లవుతుందా ? దానికేం వపాయం చూళారు 2 త్రి 2 ఊళలోవన్న దోషం--పురుషజాతిని లతలాగా అల్లుకుని వశంచేనుకోటం శ్రీవల్లి ఆ భయం కనక లేకపోశే._. ఆమెతో వుంటూకూడా స్వాతంక్యాన్ని గనక కాప్రాికోగలిగిే అన్పుడిహ చెప్పాలినిందేమీ లేదు. కార్యసాధనకు జీవితాన్ని ఆంకితం చేయాలిసొచ్చినప్పుడు __ కార్యపాధనకు గల అవరోధాలనన్ని టిసీ దూరంచేనుకోవాలి. పాజ్యిగహణం చేసుకునేట్లయికే __ తవ పాణినికూడా క 'స్టేసుకోవాలిసొస్తుంది. అలా జరగటానికి వీల్లేదు పూర్ణబాబూ పూర్ణః ఆతపడకు. నేను నా వివాహానికి మిమ్మల్ని ఆహ్వానించటానికని రాలేదు కాని ఆలోచించి చూడు. మళ్లీ మనుష్యజన్మ యొత్తుకామో లేదో సంచేహం కాని హృదయాన్ని జీవితాంతంవరకూ తన దస్పితీర్చే జలాన్నించి దూరంబేన్తున్నాం గదా ఆ లోటును భర్తీదెయ్యటానికి యెక్కడయినా యేదయినా దొరుకుతుందా? క త ళి ది ముసల్మానుల స్వర్గం. హరీ " లుంటారు. హిందువుల స్వర్గంలోకూడ్రా అప్ప రసలకు కొదవలేదు. (బహ్మచారుల స్వర్గంలో-.సభాపతి, సభ్యమహాశయుల కంఇ మనోహరమయిన దేదైనా లభిస్తుందా ?

(ిహ్మబారి నమితి క్‌ర5్‌

శ్రీల; పూర్ణవాబూ: యేమిటి నువ్వనేది? నువ్వు---

వూర్ణ:; భయంలేదు సోదరా యింకా చావుదాకా రాలేదులే. నీయీ పరండానిండా వెన్నెలా, యీ పూలవరిమళం---(బహ్మచారుల దీక్షను కాపాడకోటావికి సాయ వడేందుశకేనా సృష్టించింది ? మనన్సులో మధ్యమధ్య గూడుక స్టే ఆవిరిని పెకి వదిలేయటమే మంచిదనుకుంటా. దాన్ని అణిచిపెట్టి తన్నుతాను మరిచిపోతే యెప్పుడో వోరోజున (బ్రహ్మచారి సమితి బాయిలర్‌ కాస్తా (బద్ధలైపోతుందిం యేమయినా కానియ్‌ నన్యావ్‌ కావటానిశే నిర్ణయించుకుంపే-. నేనుకూడా కలుస్తాను. కాని (వస్తుతం సమితిని కాపాడుకోవాలి.

ఛ్రీఐ యేం? యేమయింది?

పూర్ణ; అత్తయబాబు మన నమితిని మరోచోటికి మార్చటానికి యేర్చాట్లు చెయ్యటం నాకేం బావుండ లేదు

థ్రీళ్‌ : నందేహమనే వదార్ధం-- న్నాన్తికత్వానికి ఛభాయ-- బంహీనమవుతుందె. పాడై పోతుంది సాంతం రూపుమానిపోతుంది. యిలాంటి ఆలోచనలను తమేనాడూ నేను నా మనస్సులోకి రానీయను, మేలే జిరుగుఠుంది. జరుగుతున్నదంతా మంచికే. (బ్రహ్మచారి సమితి ఉజ్వ్యలభవివ్యత్తు నాకు కళ్లకు కట్టినట్లు కన్పిస్తోంది, అక్షయబాబు యీ సమితిని వొక యింటినించి మరోయింటికి చూర్చిస్తే దానికేం అనిష్టాన్ని తెచ్చిపెట్టగలడు ౩ కేవలం యీ వీధిలో యింటినించి మరోయింటికి మార్చటం కొదు మనం యింటింటికీ వీధివీధికీ వర్యటిన్తూ తిదగాలి. భయనం దేపోో ద్వేగాలను మననుతోంచి దూరంచేసుకో పూర్ణబాబూ ః విశ్వానం అనందం లేక పోతే యే మహాకార్యమూ జరగదు.

విపిన్‌ ; అవును కొన్నాళ్లపాటు చూద్దాం. వోవేళ యేదయినా అసౌకర్యానికి కారణం కన్పి స్తే అప్పుడు స్వస్థానానికి తిరిగి వొచ్చేయొచ్చు. మన ఆంధకార గహ్వూరాన్ని--- యెవరూ వొచ్చి లాక్కుపోరు,

[హారాత్తుగా చం్యదచాబు ఆదరా బాదరా (వ్రవేశిస్తాడు. ముగ్గురు సభ్యులూ సగౌరవంగా లేచి నిలబడతారు]

చంద. చూడు. నేనా నంగతి ఆలోచించాను,

థ్రీ: కూర్చోండి.

చంద: అహంహం. కూర్చోను. వెకకున్నా నేను. నన్యాసదీకకోనం మనం యిప్పట్నించీ సంసిద్ధులమై వుండాలంటున్నాను. హరాత్తుగా యేదైనా ్యవ్రమాదం జిరిగినా-ాలేదా మామూలు శ్వరమే వచ్చినా యేం చికిత్స చెయ్యాలో దానికి మనం

166 రవీం్యదుని నాటకాలు శిక్షణ పొందాలి. డాక్టర్‌ రామ్‌రతన్‌ బాబు ఆదివారాల్లో. (ఫీ. మనకు రెండు గంటలు ఉపన్యాసాలివ్వటానికి యేర్పాటుచేసొచ్చాను.

ఫ్రీ: కాని దానివల్ల చాలా అలన్యం జరగదూ ?

చర్మద: ఆలస్యం అనేది జరగక తప్పడు, అఆ పని అంత సులభమైనదికాదు. కేవలం అచేకాదు. మనం కొంచెం కొంచెం *లా”' చదనటంకూడా అవనరం అన్యా యాలనుంచి, అత్యాచారాలనుంచి కాపాడటం---యెపరికి యెంతవరకూ హక్కులవీ వుంటాయో ర్రైతులకీ వాళ్లకీ తెలియజెవ్సటం మన కర్తవ్యం.

శ్రీల; హర్చోండి--

చంద్ర: అహం (భ్రీ₹్‌దాబూ కూర్చోను నాక్కొంచెం వనుంది. యింకోటికూడా ఇెయ్యాలి మనం--యెడ్లబళ్లు, వడ్ల తిరగళ్లు నేతమగ్గాలు మొదలైన అత్యావళ్యక మైన దేశియ సాధనసామ[గిలో కొన్ని మార్చులుచేసి వాటిని చౌకగా గిట్టు

లి

బాటయేట్లు, యెక్కువకాలం వనిచేవేట్లు, గట్టిగా వుండేట్లు చెయ్యటానికి తగిన (సయశ్నాలుకూడా చెయ్యాలి మనం. ఈసారి వేసవినెలవుల్లో కేదారజి బుగారి కార్డానా కెళ్ళి రోజూ మనం కొన్నిటిని వరిశీలిస్తూవుండాలి

ఫ్రీక్‌: చర్మదబాబూ, చాలా నేపట్నించీ నించునే వున్నారు-.

[కుర్చీ ముందుకు తోస్తాడు]

చర్మద: వొద్దొద్దు. నేనిప్పుడే వెళపోతున్నా. చూడు. నా అభిప్రాయం యిది _. (శ్రామాళ్లో సర్వసాధారణంగా వుషయోగవడే యీ వస్తువులను కొంత మెర్పగు పరచగలిగామం దా లంగా రైళుల హృదయాల్లో యెంత వ శ్రేజం కలుగుతుందని £ "పెద్ద పెద్ద సంస్కరణలవల్లకూడా. అంత వు శ్తేజం కలగదు. వారు అనాదినించీ వుపయోగిన్తున్న యా తిరగళ్లు నాగళ్లలో కొంచెం మార్పులు తీసుకురాగలిగామం కే. వాళ్ల హృదయాల్లో యెంతో చైతన్యం రేకెత్తుతుంది. వ్రవంచం వొక్కచో కే నిలిచిపోలేదన్న సంగతి వారు గహించగలుగుతారు

య్ర్‌; చంద్రబాబూ | కూర్చోరన్నమా పేనా ?

చంద్రః అహం. వొద్దు వొక్కసారి ఆలోచించిచూడు, మనం యింతకాలంనించీ పొందుకొవొచ్చిన శిక్షణవృందే--.అది తిరగళ్లు నాగళ్లదగ్గర్నించి తెలుసుకోటం మొదలెడితే వుచితంగా వృందేది. పెద్దపెద్ద యంతాగారాల సంగతి అలా దూరంగా వుంచండి మన దృష్టి యిళ్లలోనే పడలేదు సరిగా. మనచేతికిందే వున్నవాటి వేపైనా మనం బాగా చూడలేదు. వాటినిగురించి ఆలోచించనూలేదు యెలా

(శహ్మచారి సమితి 167 వున్నవి ఆలాగే వుండిపోయాయి. మానవుడు ముందుకుపోతున్నాడు. అతడి వస్తు సామ్మగి వెనకబడేవుంది, అలా యెన్నటికీ జరగటావికి వీల్లేదు. మనం పతితు అమైవున్నాం. యింగ్లీషు మనల్ని బుజానవేనుకుని లాక్కుపోతోంది దీన్ని ముందుకు వెళ్లట మనలేం మన సామాన్య (గామీణజీవనయా[త వల్లెనీమ బురద దారులమధ్య యిరుక్కుపోయిపుంది. మన నన్యాన నంప్రదాయం ఆ యెద్దుబండి చకాల్ని బురదలోంచి పైకి లాగాలి, యంకవాహనాలకు చోదకులం కావాలన్న దురాశ యిన్బుడు వొద్దు. ట్రైమెంతయింది? (్రీక్‌బాబూ:

శ్రీ: యొనిమిదిన్నరయింది.

చంద్ర; అయితే యిహ నే వెళతాను. కాని యా మాటమ్యాతం ఖాయం. మనం యింక తక్కిన ఆలోచనలన్నీ కట్టిపెట్టి, నియమంగా శికణకార్య్యక్రమంలో మునిగి పోవాలి.

పూర్ణ: మీరు కనక కానేపు కూర్చుంకే చంద్రదాబూ : మీతో వొకటి రెండు చేప్పాలి నీనవున్నాయి.

చం్యద : అహ. యివాళిహ తీరికలేదు.

పూర్ణ: యెక్కు వేమీ అఖ్కర్లేదు. నేననేదేమిటంపే__ మన సమితి.

చంద్ర: ఆ సంగతి రేవు మాట్లాడుకుందాం పూర్ణబాబు-ా--

పూర్ణః కాని రేపేగా నభ జరగబోతోంది ;

చంద్ర: పరే, అయితే యెల్లుండి. నాకు మైంలేదు.

పూర్ణ: చూడండి. అక్షయబాబు---

చం(ద్ర. పూర్ణబాబు! జేమించాలి నన్ను యివాళ ఆలన్యమయిపోయింది. కాని చూడు నాకో అవోచన తోసోంది__వాకఠవేళ (బహ్మచారి సమితి (క్రమంగా విస్పృతమయేట్రయితే అప్పుడు మన నభ్యులందరూ సన్యామలై వర్యటించలేరు గనక --యిందురో రెండు విభాగాలుండటం అవవరమవృతుంది.

పూర్ణ: స్ట్థావరవిభాగం --జింగమ విభాగమూనా

చంద; యే సేర్లయినా పెట్టు, అదీకాక, ఆనాడు అకయదాబు అన్నాడు చూడు-ా అదీ యేమంత అసంగతంగా లేదు, (బహ్మచారి సమితితోపాటు దానికి అను బంధంగా మరో సమితి---వివాహితులయినవారిని, వివాహం చేసుకుందామనుకునే వారిని చేర్చుకోడానికి వీలుగావుంపే వావృంటుందన్లి అన్నా డకయవాబు. గృహస్థు

168 రవీం(దుని నాటకాలు అయినవారిక్కూడా దేశాన్నిగురించి చేయాల్సిందుంది. అందరూకూడా శమ సాధ్యాసాధ్యాల కనుగుణంగా యేడో (వయోజనకరమైన పనిలో నిమగ్నులయి వుండాలి --యిది సామాన్యమయిన దీక్ష మనతో కొందరు వొక జట్టుగా (దిహ్మ చర్యదీక్ష వహించి. దేళచేకాలూ వర్యటిస్తారు. మరోజట్టు (దిహ్మచర్యదీక వహించి వొక్కచోటనే స్థిరంగా కూర్చుని వనిచెయ్యటం ఆరంభిస్తారు యింకో గృహస్థుల జిట్టు తమ అభిరుచులకు తగినట్లు --తమతమ శ క్యనుసారం యేదో వొక (వయోజనకరమైన వని పెట్టుకుని దేశంకోసం తము కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు కుంటారు. పర్యటనకు అంగీకరించి ఉప్మకమించేవారు---మ్యాస్‌లు నిద్ధంచేసు కోవటం--భూమి సర్వే చెయ్యటం --భూతత్వ విద్య (660108), వృషళాస్ర్రం గం), జంకుశాస్తం (2001083) మొదథైనవి నేర్చుకోవాలి. వారు యేయే దేశాల శ39తే, ఆయా దేశాల్లోని వాన్తవికాంళాల నన్నిటినీ తరచి తరచి 'సేక రిస్తారు. అలా అయితేనే భారతదేశీయులద్వారా. భారత దేశపు యదార్థ “వివరణ లను (గథనం చేయటానికి పునాదులు యేర్పడతాయి ---హంటల్‌ దొరగారిమీద ఆధారపడి గడపాల్పిన అవసరం వుండదు

వూర్ణ: చంద్రదాబూ £ మీరు కనక కూర్చుంటే---వొక్కమాట.

చంద్ర: అహం. నేను చేప్పేదేమిటంపే --యెక్కడి కెక్కడి కయితే. వైళతామో ఆక్కడక్కడ చార్మితకమైన జన్మకుతులను, (ప్రాచీన గ్రంథాలను సేకరించటం మన కర్తవ్యం. శిలాశాననాలను, తామశాన నాల నుకూడా పరిళోధించాలి. అందుకని ప్రాచీన లివి పరిచయాన్నికూడా మనం కొన్నాళ్ళు అభ్యసించటం అవసరం

పూర్ణ : అవన్నీ తర్వాత సంగకులు ముందు--

చంద: అహహ అందరూ అన్నివిద్యలూ నేర్నుకొనివుండాలని అనటంలేదు నేను అలా అయితే యెన్నేళ్ళయినా పూర్తిఅవటం అంటూ వుండదు అభిరుచుల్నిబట్టి మనలో కొందరం కొందరం ---రెండేసి మూడేని నేర్చుకుంటాం, ,, ౯

థ్రీ": కాని అలా అయినాకూడా--

చంద్ర: అయిదేళ్ళు వడుతుందనుకో. అయిదు సంవత్సరాలకు మనం సంనిద్దులమై బయజ్టేరగలం. జీవితాంతంవరకూ దీక్షవహించేవారికి-. అయి దేళ్ళం'ే వోలెక్క. లోడి కాదు అదీకాక యీ అయి దేళ్ళూ మనకు పరీక్షికాలం అవుతుంది. అంత వరకు యెవరు ఆంటి పెట్టుకుని వుండగలుగుతారో.--వారినిగురించి యిహ యెలాంటి సందేహాలూ వుండవు.

పూర్ణవ కౌని చూడండి. మన సమితిని మరొక చోటికి సూరుస్తున్నా రే.

(దిహ్మచారి నమితి 169

చం[ద్రవ కాదు పూర్ణభాబూ! యినాశింకేమి వీలళ్లేగు. నాకు చాలా తొందరపనులున్నాయి. పూర్ణబాబూ నే చెప్పిన మాటలు బాగా ఆలోచించుకునిచూడు _. మొదట్లో అసాధ్య మేమో అనే అనిపిస్తుంది కాని కాదు. దుస్సాధ్యమన్నది నిజమే. ఆం మంచి వని అనేదే దుస్పాధ్యం మనం అయిదుగురం దృఢజ్ఞాపతిఐద్దులం కలి పేట్లయికే మనం చెయ్యటోయే వనివుందే--అది చాలాకాలంవరకు భారతదేశమంతటా వ్యావించగలుగుళుంది.

థ్రీ: కాని మీరు బండిచ(క్రాలు మొదలైన "వే వేవో చిన్నచిన్న వస్తవు లన్నారు--- _

చర్మద: నిజమే నేను వాటిని చిన్నవిలే అని నిర్ల్గక్యంచెయ్యను. అళాగే పెద్దపనిని కూడా అసాధ్యంగా థావించి భయపడను.

పూర్ణ * కాని సమితి సమావేశం విషయంలోకూడా---

చంద్ర. ఆ విషయాలన్నీ రేపు మాట్లాడుకుందాం పూర్ణబాబూ 1 యివాల్ది కింక వెళశాను.

[వెళ్ళిపోళాడు]

విపిన్‌ ; సోదరా శ్రీశ్‌ ! మాట్లాడకుండా వూరుకున్నావేం? వాక తాగుబోతు పేలావన చూ నేసరికి మరొక తాగుబోతు మత్తు కాపా యెగిరిపోతుంది. చంద్రబాబు ఉత్సాహం నిన్ను చాలా డీలా చేవేనింది.

థ్రీ వ కాదోయ్‌: చాలా ఆలోచించాల్సిన విషయాలు. ఉత్సాహమనేది యెప్పుడూ వాగుడుగా నే వుంటుందా ? ఒక్కొక్కప్పుడు కేవలం ప్తబ్దంగా వుంటుంది. అదే అపాయకరమైన స్థితి.

విపిన్‌ ; పూర్ణబాబూ । చటుక్కున పలాయనం చేస్తున్నారే 1

పూర్ణ; సభావతిగారిని వీధులో పట్టుకోటానికి వెటతున్నా. దారే వెళుతూ వెళళూ అదృష్టముంటే నా మాటలు వొకటి రెండు చెవిని వేనుకోవొచ్చు.

విపిన్‌ *- అప్పుడు సరీగ్గా తారుమారవుతుంది. తక్కిన మీరు చెవృదలచిన మాటలు వింటూ వింటూ---ఆయన తాను యెొక్కడికి వెళ్ళాల్చిందికూడా మరిచిపోతారు.

[వనమాలి (వవే+స్తాడు]

వన; కులాసాగా వున్నారా (శ్రీక్‌బాబూ విపిన్‌ బాబూ బాగున్నారా? అరే పూర్ణ బాబూకూడా వున్నట్లుందే సరే మంచ్లీదే నేను నానాఅవస్థా వడి ' కమాల్‌ టుఠీ * వధువు ల్నిద్దర్నీ ఆపివుంచాను.

170 రన్‌ీంథదుని నాటకాలు శ్రీశ్‌ : కాని మమ్మల్నింక మభ్య పెట్టివుంచబేరు. మేమేదోవొక అభూయిత్యం జే సేస్తాం. పూర్ణ: మేరు కూర్చోండి (శ్రీక్‌బాబూ : నాకో పనివుంది. విపిన్‌ ; అంతకం మీరు కూర్చోండి పూర్ణదాబూ ! మీ వనిని మేమిద్దరం కలిసి పూర్తిచేని వొస్తాం. పూర్ణ; అంతకంె ముగ్గురం కలిని పూర్తిచేన్తే మంచిది. వన : మీరు తొందరలో వున్నట్లున్నారు చూస్తే. సరే మరోసారి వొస్తాను దృ శ్య 03 చంద్రబాబు యిల్లు ళం (చంథద్రదాణు-- నిర్మల) చంద్ర: నిర్మల్‌ : విర్మల:; ఏవిటి మావయ్యా । చంద: నిర్మల్‌ । నా చొక్కాగుండీలు కనదిడటంలేదే ॥ విర్మల: ఐహుకా ఆక్కడే యెక్కడో పుంటాయి. చంటద్ర; (నిశ్చింతగా) వాకసారి వెతికిచూడు. నిర్మల: నువ్వేదెక్కడ పారేసుకున్నా వాటినన్నిటినీ వెతికి పెట్టటం నా చాతవుతుందా ? చంద్రః; (మనస్సులో యెదోకొంచెం సందేహం రేకెత్తటంతో న్నిగ్ధకంరంతో) సీచాతనే అవ్వకతుంది నిర్మల్‌ 1 నా పొరదాట్లన్నిటి విషయంలో యింత వోపిక యింశెవరి కుంటుంది ? [నిర్మలలోని అణచుకున్న అభిమానం చం్మద్రబాబు వాత్సల్యపూరిత కంరన్వరంతో అ(క్రుధారగా వెలికి రాబోతుంది. తనను తమాయించు కోటావికి[ప్రయత్నించబోతుంది ఆమె మాట్లాడకుండా వూరుకోటం చూన, చం్యద్రమాధనబాబు అమెదగ్గిర కొస్తాడు నిర్మల ముఖాన్ని థెండువేళ్ళుతో కొంచెం కెత్తి వొళ్ళాకణం చూస్తాడు]

(చిహ్మచారి వమితి ర! (కొంచెం పరిహానంగా) నిర్మలాకాశంలో యేదోకా స్త మాలిన్యం కవిపిస్తున్నట్లుందే ః యేం జరిగిందో చెవు అయినా.

నిర్మల : (కబ్దస్వరంతో) యింతకాలానికి నన్ను యీ (బ్రహ్మచారి సమితినించి తొల గిస్తున్నారెందుకని ? నేనేం చేశాను?

చంద్ర: (ఆశ్చర్యపోకూ' (బహ్మచారి సమితినించి నిన్ను తొలగించటమా ? ఆ సమితికీ

సీకు యేమిటి సంబంధం ?

విర్మల ; గుమ్మంచాటున వున్నంతమ్మాకాన సంబంధం వృుండదాయేం ? కనీసం అ వున్న కాస్త నంబంధమయినా యెందుకు పోగొట్టాలి ?

చంద్ర: నిర్మల్‌, నువ్వీ సమితి కార్యకలాపాలేమీ చెయ్యొద్దు, చేవేవాళ్ళ సొళర్యాలవీ కాస్త కని పెట్టివుంటే---

నిర్మల : యెందుకనో? నీకు మేనల్లుణ్ణికాక మేనకోడలినై పుట్టానుకదా అని, మీ మంచి వనుల్లో పాళ్లొనకూడదేం? ఆయితే మరి నా కిన్నాళ్ళు శిక్షణ యెందుకిచ్చినట్లు ? సీ అంతట నువ్వు నా మనస్సును అన్నివిధాలా (ప్రోత్సహించి తీరా ఆచరణమార్షా నికి అవరోధం కల్లిస్తా వేమిటి ?

చంద: విర్మల్‌ । యొవ్చటికైనా వీవాహంచేనుకుని, నువ్వు సంసారధర్మాన్ని నిర్వర్తిం చాలి--(విహ్మచారి సమితి కార్యకలాపాలు---

నిర్మల: నే వివాహం చేనుకోను.

చంద్ర: ఆయితే యేం చేస్తావో చెప్పు.

నిర్మల ; _ దేళ సేవా కార్యకలాపాల్లో నీకు సాయంచేస్తాను.

చంద్ర. మేము సన్యాసదీకను న్వీకరించటానికి సంనిద్ధులమై వున్నాం.

నిర్మల : భారతదేశంలో యెన్నడూ యెవరూ సన్యాసినులు కాలేదా?

[చం్యదమాధవబాబు నిరుత్తరుడై చూస్తూ నుంచుంటాడు] మామయ్యా ః యే యువతి ఆయినా కనక మీదీక్సను స్వీకరించటానికి మనస్పూర్తిగా సంవిద్ధురాలై వున్నవ్వుడు బాహాటంగా ఆమెని మీ సమితిలో యెందుకు చేర్చుకోరు ? నేను మీ (బ్రహ్మచారి సమితిలో యెందుకు సభ్యురాల్ని కాకూడదు ?

చంద: అ సభలో సళ్యులుగా వృన్నవాళ్ళు--

[72 రవీందుని నాటకాలు నిర్మల: ఆ సభ్యులుగా పున్నవాళ్ళూ, థారతవర్షాన్ని ఉద్భరించటానికి పూనుకున్నవాళ్ళూ, సన్యాసధర్మాన్ని న్వీకరించబోయేవాళ్ళూ-- వీరందరూ తమ (వకాన్ని పాలించ దలిచే వొకశ్తీని మనస్సులో యే సంకోచమూ లేకుండా, తమవర్గంలో చేర్చుకో లేరేం? అలాగే అయినట్లయితే వాళ్ళందరూ గృహస్థులయిపోయి తమతమ యిళ్ళ లోనే వుండిపోవటం మేలు. అలాంటివాళ్ళవళ్ల యేపనీ నెరవేరదు. [చందమాధవదాబు ఆయిదు వేళ్ళను జుట్టులో జొనుపుకుని, జుట్టంతా రేవుకుంటాడు ఈసమయంలో హరాక్తుగా ఆతడి చొక్కామడతలో వున్న గుండీ కిందవడిపోతుంది. నిర్మల నవ్వుతూ ఆ గుండితీసి, అతడిచొక్కా- మెడకు పెడుతుంది. చంద్రబాబు అదేమీ గమ వించడు. తలలో వేళ్ళు దూర్చుకుంటూ, మవ్తిష్కంలోవి ఆలోచన లతో కిందుమీదవుతూంటాడు, నిర్మల వెళిపోతుంది] [పూర్ణబాబు వ్రవేశిస్తాడు] పూర్ణః; చం్యదదాబూ: ఆ సంగతి యేమాలోచించారు * నున నమితిని మరోచోటికి మార్చటం నా బుద్ధికిమాత్రం బాగుండలేదు. చంద్రః యివాళ మరో (ప్రస్తావన వొచ్చింది దాన్ని నీతో పూర్తిగా నం(ప్రదించాలని వుంది పూర్ణవాబూ నాకో మేనకోడలుంది. తెలుసుననుకుంటా, పూర్ణ; (విరీహుని లాగా) మీ మేనకోడలా ? చంద్రః; ఊ౦ ఆమె పేరు నిర్మల. మన (బహ్మచారి సమితిలో ఆమె హృదయానికి గట్టి నంబంధం వృంది. పూర్ణ: _ (విస్మితభావంతో) యేమన్నారు ? చందః ఆమె ఆనక్తిగాని, ఉళత్చాహంగాని మనలో యెవరికి పున్నవాటికంపే తక్కువవి కావని నా విశ్వాసం పూర్ణ: (ఉశ్రేజితుడవుకూ) యీ మాట వింటుంటే నా వృశ్చాహం వురకలు "పెడుతోంది. అమె స్త్రీ అయివుంది--- చంద్ర: నేనూ అదే ఆలోచిస్తున్నాను. సరళమైన శ్రీవుక్సాహం పురుషుని వృత్సాహానికి వొక కొత్త త్తేజం కలిగించగలదు-- అన్నదివాళ నాకు అనుభవంలో కొచ్చింది, పూర్ణ: (ఆవేగంతో) నేనది బాగా వూహించుకోగలను చంద్రః పూర్ణబాబూ మీ వుధ్ధేళంకూడా అదేనా?

(ఎహ్మచారి సమితి శి

పూర్ణ: యే వుద్ధళం మాట అడుగుతున్నారు ?

చంద్ర : అంపే నిజమైన ఆసక్తిగల శ్రీలు మన కరిన కర్తవ్యానికి అడ్డుతగలకుండా విజంగా సాయవడగలరని---

పూర్ణ ః _ (నేవథ్యంవేపుకి చూస్తూ, బిగ్గరగా యీ విషయంలో నాజు అవలేశమైనా సందేహంలేదు. న్రీణాతి వుత్చాహమే పురుషుల వుత్సాహోనికి ఆలందినం. వారి వుశ్చాహమే మనకు వుద్దీవన. పురుషుడి వుత్సాహాన్ని నవజాత +శికువునులా పెంచి పోషించగలిగినది కేవలం స్త్రీల వుత్సాహమే

[థ్రీ?, విసినా (వవేశిస్తారు]

థ్రీ: అంతే అయివుండొచ్చు పూర్ణదాబూ ! కాని ఆ ఉత్సాహం లేకపోవటం మూలంగానేనా యేం--యివాళ సమీతికి రావటానికి యింత ఆలన్యంచేస్తున్నది ?

చం్యద్ర: కాదు కాదు. అలస్యం అవటానికి కారణం నా చొక్కా గుండీ యెంత వెతికినా కనవడకపోవటం---

థ్రీశ్‌:ః అదుగో గుండీపెట్టుకున్నట్లు కన్పిస్తోందే యింకోటి అవసరమేముంది ? వొక వేళ వుందనుకున్నా, యింకో బెజ్జం యెక్కూజ్జించొస్తుంది ?

చంద్ర: (మెడ ఠడుముకుంటూ) అవును నిజమే. మనం అందరం నమావేశమైనాం. యిప్పుడు ఆ విషయాన్ని ఆవోచించేప్తే మంచిది. యేమంటావ్‌ పూర్ణబాబూ :

పూర్త" అది మంచిమాపేకొని మరి ఆలన్యం అయిపోదూ ?

న!

చంద అహ కాదు. యింకా వ్యవధివుంది. శ్రీక్‌బాబూ ; మీరు కొంచెం కూర్చో రాదూ? యీ విషయం కొంచెం న్ట్‌రంగా కూర్చుని ఆలోచించదగింది. నాకు వొక మేనకోడలుంది. అమె పేరు నిర్మల.

[పూర్ణదాబు హరాత్తుగా దగ్గి కందిపోతాడు] మన (బహ్మవచారి సమితి ఆళశయాలన్నిటితో ఆమె మనస్సు బాగా హత్తుకు పోయింది [్రీ? విపిన్‌లు అవిచలితులై నిరుత్చాహభావంతో వింటూవుంటారు.]

యీ మాటమాత్రం నేను కచ్చితంగా చెవ్చగలను__ ఆమె వుశ్చాహం మన యెవరి వుక్చాహానికి తీవిపోయేది కాదు.

క్షై/4 రవీం్యడ్రుని నాటకాలు

[(శ్రీక్‌-విపినుల దగ్గర్నించి యెలాంటి ప్రక్యుత్తరం రాకపోవటంతో--- చంద్రబాబు లోవల్లోవల కొంచెం వు శ్రేజితుడవుతాడు]

యీ విషయాన్ని నేను కుజ్జంగా ఆలోచించి నిర్ణయానికొచ్చాను స్త్రీల వుత్స్చాహమే పురుషుల మహతార్యాలన్నింటికీ గొవ్వ్చ ఆలందినం, యేమంటావ్‌ పూర్ణబాబూ £

పూర్ణ వి (నిరుద్విగ్నభావంతో) అది నిజమే

చం్మద : (హరాత్తుగా--ఆ్యకంగా). నిర్మల కనక వొకవేళ (బహ్మచారి సమితిలో సభ్యత్వాన్ని ఆరిస్తే--. ఆమెకు మనం సభ్యత్వం యెందుకివ్వకూడదు ?

పూర్ణ : యేమంటున్నారూ ?

థ్‌: యే శ్రీ అయినా సరే మన సమితిలో సభ్యత్వం కావాలనే కాండ వ్యక్తం చేస్తుందేమో అన్నది మనం యెన్నడూ ఊహించలేదు. కనక దానికి సంబం ధించిన నియమమేమీ లేదు

విపిన్‌ ; విషేధమూ లేదు

శ్రీల: స్పష్టంగా నిషేధం లేకపోవొచ్చు. కాని మన సమితి ఆళయాలేవికూడా శ్రీల ద్వారా సాధించేవి కౌవు.

విపిన్‌ ; మన నమితి ఆశయాలు సంకుచితాలు కావు కాని మహతర ఆశయాల్ని సాధించబోయేట్లయి తే నానావర్గాలకి చెందిన నానావిధవ్యక్తుల వివిధ్యవయశ్నాలతో (చవృక్తులం కావాలిసుంటుంది. స్వదేశానికి మేలు---స్త్రీ చెయ్యగలిగినంత నువ్వు చెయ్యలేవు. అలాగే నువ్వు చెయ్యగలిగింది స్రీ చెయ్యలేదు. కనక సమితి అళ యాలను నర్వాంగ సంపూర్ణంగా సాధించదలచేట్లయితే మీరంతా యెంతవనరమో శ్తీ సభ్యురాండ్రుకూడా ఆంత ఆవసరం,

శ్రీశ్‌: వనిచేయాలని అనుకొని వాళ్ళు అళయాల్ని యెక్కువగా పెంచుకుంటారు నిజంగా వనిచేయటో కే---లవ్యెన్ని పరిమితం చేనుకోటం ఆవసరం, మన సమితి ఆశయాలు మహత్తరమైనవనుకుని నువ్వు నిశ్చింతగా వుంటావు. నేను వాటిని ఆంత గొప్పవిగా భావించను.

విసిన్‌ ఏ: మన సమితి కార్యక్షేతంలో కనీసం వొక మహదాశయం సీఠు నచ్చిందికదా అని నాకు నచ్చకపోదు. అలాగే నన్నాకక్షించిందికదా అని నిన్నాకగ్షించకపోదు, నీకూ, నాకూ మన వుభయులకూ కనక అక్కడ స్థానంవుండే, అక్కడ మనం వుళయులమూ వుండటం అవసంమూ వుపయోగమూ అయితే, భిన్న కృతికి చెందిన మరొకరిక్కూడా అక్కడ స్థానం యివ్వటం యేమంత కష్టం?

(ిహ్మచారి నమితి క్షే5

థ్రీశ్‌ : బొదార్యం బాలా వుత్తమమైనదే ఆ సంగతి నేను సీతిశాస్రంలో చదివాను. నేను నీ బొదార్యాన్ని నష్టవరచదలచుకోలేదు. విభజించదలచుకున్నా నంతే. శ్రీలే యే కార్యాన్ని సాధించగలరో దానికోసం వారు వేరే పత్యేక సమిచిని స్ట్థాపంచుకోవొచ్చు. మనం ఆ సమితిళో సభ్యత్వాన్ని అర్థించం మన సమితిని మనకి పృండనియ్‌, లేకపొతే మనం వరస్పరం వొకరిపనుల కొకరం అడ్డం తగులుతూ వుంటాం. మెదడుని ఆలోచనలతో మునిగికేలసీ కడువును జీర్ణం చేనుకుంటూ వుండనీ. జీర్ణకోళాన్ని తలలోకీ మెదడును సొట్టలోకీ మాద్చే వభుత్నం చెయ్యకుండావుంచే చాలు

వివిన్‌ : కాని అలా అని మెదడును వేరుచేని వాకచోటా జీర్ణకోళాస్ని మరోచోటా వుంచినా పని జరగదు.

థ్రీ? : (ఆతిచిరాకుతో) వుపషమానం యుక్తికాదు. దాన్ని ఖండిస్తే నేననేదంతా ఖండించి నట్లవుతుందా ? వువమానం కొంతదూరంవరశే వువమయోగిస్తుంది

విపిన్‌ ; అంశే -- యెంతవరకూ నీ యుకక్తకి వుషయోగిన్తుందో అంతవరకే నన్నమాట.

పూర్ణ: (బాలా విచారిస్తూ) విసినదాబూ నా అభిప్రాయం యిది-- మన యీ కార్య కలాపాలన్నిటిలో ఆడవాళ్ళు ముందుకొ స్తే దానినల్ల వాళ్ళలో వున్న నమధురభావం లుప్తమైపోతుంది.

చంద్ర: (వొకపు స్తకాన్ని కళ్ళకి చాలాదగ్గరగా పెట్టుకుని) మహత్కా-ర్యాల్లో యే మాధుర్య మైజే నష్టమవుతుందో ఆలాటి మాధుర్యం అంత జాగ్రత్తగా పదిలపరచటానికి యోగ్యమైంది కాదు.

్రీగ్‌ * కాదు చంద్రబాబూ ! ఆ సౌందర్యమాధుర్యాల పసకి నేనేమీ తీసుకురావటం లేదు. సైనికుల మాదిరిగా మనం వొక అడుగుమీద నడవాలి. అభ్యాసలోపం వల్లకాసీ, సహజమైన దౌర్బల్యంవల్లకాసీ యెవరైనా వెనకదిడకారేమో అన్న సందేహం వున్నప్పుడు వాళ్ళనుగురించి భాధపడుతూంటే మన వనులస్నీ వ్యర్థ నముయిపోతాయి.

[యీ సమయంలో నిర్మల సంకోచించకుండా మర్యాదగా గదిలోకి వొచ్చి నమస్కరించి నిలబడుతుంది, హరాత్తుగా అందరూ నిర్దాంత పోతారు. ఆమె కంరం గద్గదంగా వుంటుంది]

నిర్మల: మీ ఆళయాలేమిటో-_.మీరు 'దేళ సేవావరాయణత్వంలో యెంతదూరం పోవ

టానికి గిద్ధంగా వృన్నారో--అవి నాకేమీ తెలియవ్ప, కాని నాకు మా మామయ్య

176 రవీర్యదుని నాటకాలు సంగతి తెలను ఆయన యే దారిని వెళుతున్నాడో, ఆ దారినే ననూ ఆయన్ని అనునరించకుండా మీరెందు కడ్డుపడుతున్నారు ?

[శ్రీల నిరుత్తరుడవుతాడు. పూర్ణ అనుతప్తుడవుకాడు. విపిన్‌ వళాంత గంభీరుడవుతాడు. చంద్రబాబు అతిగంఖీరంగా ఆలోచనామగ్నుడవుతాడు]

నిర్మల : (శ్రీ -పూర్తల కేని ఆ(కపూరితమైన దృక్కులను ట్రనరింపజేన్సి నేను వవి చెళ్యూలనుకుంటున్నానంటే---దానికంతటికీ అయనే నాకు చిన్నప్పట్నించీ గురువు. మృక్యువర్యంతం సత్కార్యాల్లో ఆయన్ని అనుసరించాలనుకుంటున్నాను. మీరు కేవలం తర్క-ంలో నా అయోగ్యతని నిరూపించాలని వ్రయత్నిస్తారెందుకని ? నా సంగతి మీకేం తెలుసు?

[అ _స్తభ్లుదౌతాడు. పూర్ణకి ముచ్చెమటలు పోస్తాయి] విర్మల : నేను మీ (బహ్మచారి సమితినొాని మరో సమితినిగావి యేమీ యెరగను. కాని బహ్మచారి సమితిని ఆధారంగా చేసుకొని, తమ జీవితళయాల్ని సాధించు కోటాని కుద్యక్తులయిన వ్య క్తిశక్షణలోనే "పెరిగాను అలా౭టప్పుడా బ్రహ్మచారి సమిశినించి మీరు నన్ను దూరంగా వుంచలేరు. (చర్యదదాబువైవు తిరిగి) నేను మీ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనటానికి అర్షురాల్నికానని నువ్వు కనక అనేట్లయతే నేను వెళ్ళిపోతాను, కాని వీళ్ళ కేంకెలును నా సంగతి ? వీళ్ళందరూ నన్ను సీనించి విచ్చిన్నంచెయ్యటానికే వాదోపవాదాలు చేస్తున్నారు శ్రీల: (వినీత మృదుకంరంతో) క్షమించండి నేను మీ విషయంలో యేమీ వాదించ లేదు. నేను స్థూలంగా న్రీజాతినిగురించే ప్రస్తావించాను. కరణ నాకు తెలును. యమెవరి వున్నతదృష్టాంతాన్ని ఆశయించుక్షుని (బకుకు తున్నానో వారీ అంతఃకరణకూడా నాకు తెలుసు. కౌర్యరంగంలో (వవృత్తురాల్ని కావటాని కింతకంచ యెక్కుటేమీ కెలునుకోవాల్సిన అవసరంలేదు. [చంద్రబాబు తన కుడిఆరచేతిని కళ్ళకి దగ్గిరగా పెట్టుకుని పరిశీల నగా చూసుకుంటూవుంటాడు. పూర్ణ చమత్కారంగా యేదో మాట్టాడబోకాడు కాని అతడి నోట్లోంచి వొక్కమాటా పైకిరాదు.]

పూర్ణ. (మనస్సులో చాలాసార్లు ఆవృ త్తిచేసుకుని) దేవీ! యీ వంకిలమైన (పావంచిక

వ్యవహారాల్లో మీ రెందుకు జోళ్యం చేనుకోవాలను కుంటున్నారు ఇ

్రహ్మచారి సమితి క్షే77 [ఆ మాట మనస్సుకు యెంతబాగుందో ఆంతవాగా నినిసించదు పైకి --అన్నమాట పూర్ణ వెంటనే (గ్రహిస్తాడు. ఆ మాట గద్య మధ్య వద్యంలాగ ఆడంబరంగా వుంటుంది. న్‌గ్గుతో అతడి చేవులు యెరుపెక్కుతాయి] విపిన్‌ : (స్వాభావికమైన గంఖీర కాంతస్వరంతో) ్రవంచం యెంత వంకిలమో, ఆ (పవంచాన్ని సంన్యరించే కార్యం ఆంత సన్మితం. థ్రీ: సమితి సమావేళంలో శ్తీలను చేద్చుకొనే విషయం ఆలోచించి యే నిర్ణయం చేస్తారో ఆది మీక తెలియజేస్తాను [నిర్మల వొక్క కణంకూడా ఆగకుండా నిళ్శబ్ధంగా వెళి పోవటానికి (్రయత్నిస్తుంది] చంద; (హరాత్తుగాా నా మెడగుండీ -- నిర్మల. (నగ్గువడుతూ వొచ్చి, మెల్లిగా) మెడనే వుంది, చంద * (మెడ తడుముపుని) ఆం, ఆం, వుంది నిజిమే [ముగ్గురు శిమ్యులకేసిచూని నవ్వుఠాడు] దృ నే విం "ళో అతుయుడి యిలు ళం [నృషచాల-సీరవాల] నృప : యాీసుధ్య నువ్వు అడపాదడపా అంత గంభీరంగా వుంటున్నా వెందుకు నీరూ: సిర. మన యింటి గాంభీర్యమంతా నీవొక్కతెకేనాయేం ఆక్కాడికి. నా యిష్టం. శే గంఫీరంగా వుంటాను. నృప , సీ ఆలోచనలేమిటో నాకు బాగా తెలుసు, సీర: నువ్వంతగా ఊహించాలినిన అవసర మేమొచ్చింది ? యిప్పుడిహ నీ విషయం నువ్వు ఆలోచించుకునే సమయం వొచ్చింది. కే2

178 రవీంద్రుని వాటకాలు

నృవ ; (నీరూ మెడ వాటేసుకుని నువ్వు బెంగెట్టుకున్నానా ? అమ్మో మనమంత పనికిరానివాళ్ళ మయినామా? మనల్ని సాగనంపటానికికూడా యింత అలోచనా, యింత విచారమూనా?

సీర : మనంకూడా అంత వినిరి పారెయ్యటానికి వీలైన వస్తువులం కాదు--పారేని వూరుకోటానికి మనకోసమని యింత హంగామా జరుగుతోందంపే-ాలఅది గౌరవ (్రదమైన విషయం. కుమారసంభవం చదివావుగా గౌరి వివాహంకోనం దేవతల్లో వొకరు కాలి బూడిదయిపోయారు. వొకవెళ యే కవి చెవినయినా పడితే-- మనల్నిగురించికూడా ఓ వర్ణన తయారవుతుంది

నృవ; కాదు చెల్లీ: నాకు చాలా సిగ్గేస్తోంది.

సీర: అయిజే నాకుమ్మాత్రం నిగ్గెయ్యటంలేదూ ? నేనక్కడికి నిగ్గులేనిదాన్నన్నమాట కాని యేంచెయ్యను చెవు. స్కూల్లో ఆనాడు ప్రైజ్‌ తీనుకోటానికి వెళ్ళినప్పుడు సిగ్గుపడ్డాను మళ్ళీ ఆతర్వాత సంవత్సరంకూడా _ప్రజ్‌ సంపాయించటానికి రా(క్రుళ్ళు మేల్కొని, పాఠాలు బట్టీపట్టాను. సిగ్గూ వేస్తుంది, ప్రజూ వొద్గులు కోలేను. అది నా స్వభావం

నృప: సరేకాని వీరూ! యీసారి ప్రైజ్‌ పంగతేదో అనుకుంటున్నారే దోనికోసం కూడా నువ్వు ఆ(తపడుళున్నావా యేం?

సీర: యేదో చెప్పు అయినా (బహ్మచారి సమితిలో వున్న సభ్యులిద్దరి సంగతేనా ?

నృవ. యేదయితే యేం. నువ్వు కనుక్కున్నావ్‌గా

సీర: అవును. నిజం చెప్పనా? (నృసమెడ కావిలించుకుని, చెవితో బ్రహ్మచారి సమితిలోని ఆ సభ్యులిద్దరికీ చాలా న్నేహమట మనం యిద్దరం ఆ యిద్దరిచేతు ల్లోనూ వడితే పెళ్ళయినా వొకర్నొకిరం విడిచిపెట్టిపోవాలినిన అవసరం వృండదు లేకపోకజే మనం యెవరం యెక్కడి కెళ్ళి పడతామో తెలియదు అందుకనే ఆ దేవ తల జంటకోసం యింత పూజ్యాసయత్నం చేస్తున్నాను. * _బవ్మాచారి నమితితో పున్న వో అశ్వీనీకుమారయుగళమూర్తులారా మా అక్కచెల్లెళ్ళ నిద్దర్నీ వొక రెన్ములోవున్న రెండు వువ్వుల్లాగా మీరిద్దరూ వొక్కసారే పర్శిగహించండి ” అని చేతులు జోడించి మనసులో మననులో పార్టిస్తున్నా.

[విరహభావన సూచితంకావటంతో అక్కచెల్లెళ్ళు వాక ర్నొకరు కావిలించుకుంటారు. నృపదాల కళ్ళలో నిలచిన నీటిని యెంత (ప్రయత్నించినా ఆపుకో లేకపోతుంది]

(హ్మచోరి నమితీ కే70

నృవ: అవ్ఫనుగాని నీరూ : చిన్నక్కని యెలా విడిచిపెట్టివెళ్ళ్గటం పెన్పు మనం యిద్దరం వెళ్ళిపోతే ఆమె కెవరుంటా రింకా ?

నీర; ఆ సంగతి చాలాదూరం అలోచించా. వుంగడనిచ్చేట్లయితే అనలు విడిచివెళ తానూ? ఆమెకి భర్తలేడు. పోనీ మనకీ లేడు అనే అనుకుందాం--చిన్నక్క కన్నా మనకి యేం నుఖంకావాలి ?

[పురుషవేషధారిజి ఆయిన న్హైలబాల (వ్రవేశిస్తుంది]

సిర. (పేవిల్‌మీద వస్నైంలోవున్న వాక పూలదండ తీని శైలబాల మెడతో వేని)

మేమిద్దరం స్వయంవర వద్ధతిలో నిన్ను మా పతిగా వరించాం [ైలవాలవ నమస్కలరిస్తుంది]

౩ల. మళ్ళీ యిదేమిట్‌ ?

నీర: మరేం భయంబలేదులే మా సవతుల మిద్దరం నీమూలాన తగవులాడుకోం. వొకవేళ తశవులాడినా నృప నాతో నెగలేదు నేనొక్కతెనే సర్దుకుపోగలను. నువ్వేమీ కష్టపడక్కార్లేదు.. అక్కా 1 నిజం చెబుతున్నా చిన్నక్కా : నీదగ్గర 'మేమెంత చనువుగా వుండగలుగుతున్నామో, అలాటి చనువు మాకు మరెక్కడ దొరుకుతుంది? ఆలాంటస్పుడు మమ్మల్ని పరాయివాళ్ళ కంటగట్టాలనుకోట మెందుకు ?

[నృప కళ్ళనించి జలజల కన్నీళ్ళు (న్రవిష్తాయి]

శైల, (ఆమెకచ్ళు తుడుస్తూ అదేమిటి నృపా ఛా మీ నుఖమేమిటో మీశేం తెలును? నావల్ల మీ జీవితాలు సార్ధకమయేట్లయితే మరొకరి చేతుల్లో అప్పగించ గలనా అసలు మిమ్మల్ని ?

[రనిక్‌ _వవేశిస్తాడు]

రినిక్‌ ; అమ్మాయిలూ. నాలాంటి అసభ్యుణ్ణి మీరు సభ్యుణ్ణిచేశారు. యివాళ సమితి యిక్కడే సమావేశమవుకుంది, యెలా నడుచుకోవాలో నేర్పండి

నీర. మళ్ళీ ఆ పాత వేళాకోళమేనా? యీ సభ్య-అసభ్య విషయాన్నిగురించి మూడు రోజుల్నుంచీ మాట్లాడుతున్నావ్‌ నువ్వు

రనిక్‌ : _కన్నబిడ్డమీద ఆమాత్రం మమకారం వుృండదూ ? వొక్కసారి వేళాకోళం నోటినించి వైకిరాగానే--రాజప్యత కన్యలాగా దాన్నింక పీఠ నులిమి పారెయ్యా ల్సిందేనా ? అప్పుడే యేమయింది ? [(బహ్మవారి సమితి నిలిచిపుం డేంతవరకు యీ పరిహాసాన్ని మీరు రెండుపూటలా వినాలినీందే.

180 రవీంద్రుని నాటకాలు సీర: అయితే వీలైనంత పెందరాశే దాని కుద్వాసన చెప్పాలి. చిన్నకౌా్యా- ౩ యింక దయాలేదు గియాలేదు. రవికొదా రనికత్వాన్ని మానిపోనీయం, పమితిలో (బ్రహ్మ చర్యాన్ని త్వరలోనే రూవుమాపుతాం. అప్పుడే విశ్వవిజయిసీ శ్రీ అన్న మనపేరు సార్ధకమవుతుంది యేవిధంగా దండయా[త సాగించాలో దానికేదయినా వథక౦ తయారుచేశావా? శ్రాల: యేమీలేదు. రంగంలో నిలబడ్డాక యెలా తోస్తే ఆలా చెయ్యటమే. నీర; నా అవసరం వొచ్చినప్పుడు రణభేరి మోగిన్తే చాలు నేను హాజరవుతాను. నేను 1వ్రిహ్మచారి సమితికి భయపడతానా ౩ మృణాల మృదుభుజాల్లో ఐలంలేదూ ? [అక్షయ్‌ (వవేశిస్తాడు] అక్షయ్‌: యీనాటి సభలో విదుషిమణులకు నొక ఐతిహానీక (స్రళ్నీ వేయాలనిపిస్తోంది. చెల ౩ సిద్దంగా వున్నాను. అక్షయ్‌: రెండు కొమ్మలమీద కాళ్ళువేని, ఆ రెండు కొమ్మలనే నరకాలని _వయత్నం చిందెవరు ? నృస ౩? నాకు తెలుసు ముఖక్డీగారూ : కాళిదాను.., అక్షయ్‌: కాదు కాదు. మరొక మహనీయుడు. అకయకుమార ముఖోపాధ్యాయ్‌. సీర: రెండు కొమ్మ లెవరు? అక్షయ్‌. (యెడమనవైపుకి నీరను లాక్కుని) యిది వొకటి (కుడివైప్పుకి నృవను లాక్కుని) యిది వొకటి. సీర. పోఠే కురారం యివాళ వొస్తుందనుకుంటా--- ఆత్షయ్‌ ; వొస్తుందేమిటి ? వొచ్చేసింది అన్నా అత్యు క్తికాదు అదుగో మెట్లమీద ఆడ గుల సవ్వడి విన్పిస్తోంది (వొకే వరుగు--శ్రైల పారిపోయేప్పుడు రసిక్‌దానిలాక్కుని వెళపోతుంది. గాజుల గలగలలు భయంతో పరుగెడుతున్న కొన్ని అడుగుల నవ్వదిలు పూర్తిగా ఆగిపోకముందే---(శ్రీశ్‌, విషిన్‌ (వవేశిస్తార] అక్షయ్‌ ; పూర్షబాబు రాలేదేం:।

బహ్మచారి సమితి 181 శ్రీ? : చందవాబు యింటిదగ్గర ఆతణ్ణి కలుసుకున్నాం. కాని హారాత్తుగా అతడికీ అన్వస్థత కలగటంవల్ల యివాళ యిక్కడికి రాలేకపోయాడు, ఆతయ్‌ ; (దారివైపు చూస్తూ) కొంచెంనేవు కూర్చోండి. నేను చం్యదబాబు రాకకోనం యెదురుచూస్తూ గుమ్మంలోకి పోయి నిలబడతాను వారి కళ్ళు మనక, యెక్కడికి వెళ్లటోయి యెక్కడికి వెళతారో యేం చెవ్చగలం ? దగ్గిరలో యిలాంటి (వ్రదేశం కూడా వుంది. (బ్రహ్మా చారి సమితి సమావేశం కావటానికి యేవిధంగానూ కాంక్షీంచ దగనిది, [ఆక్షయ్‌ వెళపోఠతాడు. అక్షయ్‌ వెళిపోయాక శశ్రీక్‌, గదినంకా వరి శీలనగా చూస్తాడు. గదిలో రెండు డీపాలు వెలుగుతూంటాయి. ఆ రెండింటికీ రేతగులావిరంగు అవగుంరనాలుంటాయి. ఆ ఆవర ణను ఖేదించుకుంటూ కాంతి కొంచెం మనకగానూ, రంగుగానూ వ్యాపిస్తుంటుంది గది ఆంకా. "పేవిల్‌మీద వూలదానుళలో పూలు 'పెట్టీవుంటాయి] వివిన్‌ : (కొంచెం నవ్వి) యీమయినా అను సోదరా; యీ యిల్లు (బ్రహ్మచారి నమితి కువయోగించేది కాదు. ఫ్రీ: (చకికుడై) యెందుక్కాదు ? విసిన్‌ 2 యింట్లో అలంకరణ అంకా మీ నవీన నన్యానులక్కొాగా కొంచెం యెక్కువని పిస్తుంది. థ్రీ: మూ సన్యాసధర్మ విషయంలో యెక్కువంటూ యేదీ లేదు. విపిన్‌ ; వొక్క శ్రీ శప్పం థ్రీక్‌: అవును ఆ వొక్కటి మటుకే. [ళక్కిన రోజుల్లోలాగ ఆ మాటలో వూతం రాడు] విపిన్‌ ; గోడనున్న పటాలు, తక్కిన రకరకాల అలంకరణలూ వున్న యీ గదిలో ఆ న్రీవాతి పరిచయమే యెక్కువగా కనీవిస్తున్నట్లుంది. థీళ:; (వంచంలో న్తీజొతి చిహ్నాలు సర్వత్రా వున్నాయి. విపిన్‌ ; అది నిజమే కవుల మాటలు విశ్వనించేట్లయితే చందుడిలో, పూలలో, అతలతో, ఆకులలో మెక్కడ్రైనా సరే న్ర్రీజాతి చిహ్నాలనించి అభాగ్యుడుా పురుషుడు తప్పించుకో లేడు,

162 రవీంగదుని నాటకాలు శ్రీ: (నవ్వి చంద్రబాబు యింట్లో ఆ మొదటి అంతస్తు గదిలో స్త్రీల కెలాంటి సంబంధంబేదని మ్యాతమే అనుకుంటూవొచ్చాను. యివాళ ఆ భమ కాస్తా హరా త్తుగా తొలగిపోంబంది. ఆహ. వాళ్ళు పప్రపంచమంకా విన్తరించుకున్నారు. విపిన్‌ ; పావం. యీ కొద్దిమంది _బహ్మచారిగాళ్ళకోసం యెక్కడా కాస్త సందుంచ బేదు---సమితి సమావేశమయే.ందుకు చోటు దొరకటమే కష్టం. అ: అదిగో చూడు--- [మూలనున్న టీపాయ్‌మీడినించి రెండు జడసూదులుతీని చూపిస్తాడు] విపిన్‌ : (సూదులు రెండూ తీసుకుని పరిక్షగా చూని) యిడుగో సోదరా ! యీ (ప్రదేశం (టహ్మచారులకు నిష్కంటకం కాదు. ట్రీశ్‌ : పూలూ వున్నాయి. ముళ్ళూ వున్నాయి. విపిన్‌ : అదే కదా (ప్రమాదం 1 కేవలం ముళ్ళేవుంపే తప్పించుకుపోవొచ్చు. [థీ* ఆవతలవైపున వున్న చిన్న పుస్తకాల షెల్ళులోంచిపు సకాలు " తీసి చూడటం మొదలుపెడతాడు కొన్ని నవలలూ, కొన్ని అంగ్ర కావ్య్యగంథాలు. షాల్య్‌గేవ్‌ కావ్యపరిచయ స్వర్ణభాండారాన్ని (2197427౯౧౩ 6౦౪01 గండకి). తెరిచి చూసుంటాడు. మార్టిన్‌లో శ్రీ దస్తూరితో నోట్సు రానివుంటుంది. అప్పుడు మొదటి పేజీ తిప్పిచూస్తాడు-- చూని నొకసారి పుస్తకాన్ని అటూ యిటూ తిరగేనీ విపిన్‌కి యెదురుగా వట్టాకుంటాడు] విపిన్‌ ; నృవబాల. యిది పురుషుని పేరయివుండదని నా విశ్వాసం సీకేమనిపిస్తూంది థ్రీ: నా విశ్వాసమూ అదే యీ పేరుకూడా అన్యజాతీయంలాగానే తోసోొందోయ్‌,. [మరొక పుస్తకం చూపిస్తాడు] విపిన్‌ ; నీంబాల. యీ పేరు కావ్యగంథాల్లో చెల్లుబాటవుతుంది. కాని (బహ్మచారి సమితిలో శ్రీః: (బ్రహ్మచారి పమితిరోళ్టూడా యీ పేరుగలవాళ్ళు గనక చొరబడివొచ్చేట్లయితే--- ద్వారానికి అడ్డంగా నిలబడి అవగలిగిన ఐలవంతుడెవడూ మన సమితిలో కని పించడు, విపిన్‌ : పూర్ణ వొక్క దెబ్బతోనే పడిపోయాడు. కోలుకుంటాడో లేదో సందేహం,

టిహ్మచారి నమితి 183 శ్రీ": యేమిటది? విపిన్‌ ; నరీగ్గా గమనించలేదనుకుంటా నువ్వు £ థీ: అహఃంహణ అది నీ అనుమూనం. విపిన్‌ ఐ హృదయం అనుమానించాల్సిన వస్తువే చూడటానికి వీళ్లేనిది పట్టుకోటానికి వీళ్లేనిది. శ్రీ": పూర్ణ అస్వస్థత--అయితే చైద్యశాస్తాాంతర్గతమయినది కాదా ? విపిన్‌ ఏ కాదు యిలాంటి వ్యాధులకు నంఖఇంధించిన లెక్చర్లు యేవీ వుండవు మెడికల్‌ కాలేజీల్లో, ఫ్రీగ్‌.. యీ యింట్లో గుమ్మంలో అడుగుపెట్టగానే వరిచయమైన రనిక్‌ చ్యక్రవర్తి అనే వృద్ధయువకుడు (బిహ్మచారి సమితి ద్వారపాలకుడి కనువైనవాడుగా తోచదు. వివిన్‌ : శివుడి కపోవనాన్ని కావలికాయటానికి మన్మథుడే నందిరూపంలో రావటం గుర్తకొస్తోంది. అతడు విశ్వాసయోగ్యుడుగా తోచటంగేదు. [చంద్రబాబు (వవేంస్తాడు] చంద యివాళ వాదవివాదాల ఉక్రేజనమూలంగా పూర్ణబాబు హరాత్తుగా ఆన్వస్థు డవటం చూని, నేనతన్ని యింటికి పంపించెయ్యటం వుచితమనుకున్నాను. వివిన్‌ : _పూర్ణదాబు (వస్తుతపు దుర్చలస్థితిని చూస్తే-__.అతడు ముందునింబే జాగ్రత్త పడివుండటం భావ్యమనిపించింది, చంద పూర్ణబాబు అంత ఆడాగగత్తగా వున్నాడని అనుకోను. [ఆక్షయ్‌...రనిక్‌ ప్రవేశిస్తారు] అక్షయ్‌, క్షమించండి, యీ నవీన సభ్యుణ్ణి మీకు అవ్చగించేని నేను వెళిపోతాను. రనిక్‌ = (నవ్వుతూ) నా ననీనత వైకి అంత (చత్యతంగా కన్చించేదికాదు. ఆక్షయ్‌ : అతివినయంమూలంగా దాన్ని పెకి పాచీనతతో కప్పిపృచ్చుకున్నారు (కమ (క్రమంగా తెలిసిపోతుంది యీయనే సార్థకనామధేయుడదై న రసీకచ్యకవర్హి. రనిక్‌ * నాతండ్రి నారనీకత్వాన్నిగురించి తెలునుకోకముంచే రసిక్‌ అని "పేరుపెట్టారు. యిప్పుడిహ పితృవాక్యపరిపాలనకోసం నేను రనికత్వపు (పయత్నం చేయాలి సొస్తోంది. యింక తర్చాతా -- యత్మేకృ్ళకేయది న నిధ్యతి కోజ్యతదోషః

184 రపీందుని నాటకౌలు [అక్షయ్‌ వెళిపోతాడు, పురుషవేషధారిణి శైల (పవేశిస్తుంది. శైల వొచ్చి అందరికీ ననుస్కరిస్తుంది. దృష్టిలోపంగల చంద్రబాబు మసకచూపుతో చూస్తాడామెని. వివిన్‌--(శ్రీ!్‌ ఆమెకేసి చూస్తూం టారు శ్రైలవెనక యిద్దరు భృత్యులు భోజనప్వాతలు పట్టుకొస్తారు. శైల చిన్నచిన్న వెండి ప్రేట్లు తీసుకుని, చలవరాతి కేవిల్‌మీద అమరుస్తూవుంటుంది] రనిక్‌ : వీరు తమ సమితిలో మరో నవీన సభ్యులు. వీరి నవీనతనుగురించి యెలాంటి సంశయమూలేదు. సరీగ్గా నాకు విరుద్ధం. వీరి బుద్ధికౌళలాన్ని పైపై నవీనతతో దాచుకున్నారు. మీరు కొంచెం విన్మ్‌తులయినట్లు కన్పిస్తోంది. ఆది సహజమే, యితణ్ణి చూస్తే బాలకుడనిపిస్తుంది కాని నేను మీకు హామీ యివ్వగలను-- యితడు బాలకుడు కాడు, చంద్ర: వీరి చేరు? రసిక్‌ ; అబఐలాకాంత చట్టోపాధ్యాయ్‌. థీ = అదిలాకాంతా? రనిక్‌ : పేరు మన సమితిలో చెలామణీ ఆయేందుకనువుగా లేదు. అది వొవ్వుకుం టాను. పేరునుగురించి నాకూ మమకారం లేదు. వొకవేళ మార్చి, విక్రమ వింహుడు, లేదా ఖీమ వేనుడనికాని మరింకేదై నా వువయోగకరమయిన సేఠుసెటినా అతడు. ఆభ్యంతరం. చెప్పడు. అయితే--- న్వనామా వృరుషోధన్యః... అని శాస్త్రంలో వుంది. నిజమే కాని ఆతడు అఐలాకాంత పేరుతోనే వ్రవంచంలో పురుషత్వాన్ని ఆర్జించుకోవాలని ఆ్యతపడటంలేదు. థ్రీక్‌ : యేమిటిండీ మీరనేది? పేరనేది చీటికిమాటికి మార్చుకోటానికి వెన వేనుకానే వుత్తరీయం కాదు. లనిక్‌ అది మీవొక్కరి అభ్నిపాయం శ్రీ! బాబూ రును పూర్వులు దుస్తుల్లాంటి దానికిందనే పరిగణించారు. అదంతా యెందుకు చూడండి--. అర్హునుడిక పితృ వ దత్తమైన నామధేయమేదో చెప్పటం కష్టం పార్థం ధనంజయ, సవ్యసాచి__ లోకులు నోటికొచ్చిన పేరుతో పిలిచేవారు యిదుగో 'పేరును మీరు తిరుగులేని సత్యంగా భావించకండి అతణ్ణి మీరు మరచిపోయి అబలాకాంత్‌ని కాదన్నా ఆతడేం వరువునప్పం దావా తీసుకురాడు. థ్రీ: (నవ్వి) మీరింతగా అభయం యెటూ యిచ్చారుగనక నేను చాలా నిళ్చింతగా వున్నాను. వారి కమాగుణాన్ని తెలుసుకోవాల్సిన అగత్యం రాదు. పేరు మరచి ఫోను లెండి,

(శుహ్మచారి సమితి 185 రనిక్‌ : మీరు పోకపోవొచ్చుగాని నేను పోతానండీ. అతడు నాకు వరుసకు మనుమ డవుకాడు. ఆంచేత ఆతడి విషయంలో నాకు కాన్త నోరు జారుతూంటుంది. యెవ్వుడైనా వొకవేశ వాకటి అనబోయి మరొకటి అంశే దాన్ని క్షమిన్తూండండి. శ్రీక్‌ * ఆబలాకాంతబాబూ మీరేమిటీ యేర్పాట్లన్ని చేస్తున్నారు? మా సభాకార్య (మంలో మధురాహార సేవన లేద్తు, రనిక్‌ ; (లేచి) ఆ లోపాన్ని సవరిస్తున్నవారికి నమితి తరపున ధన్యవాదాలర్చిస్తున్నాను. శైల: (ఫేట్లు అమరుస్తూ,) (శ్రీక్‌బాబూ : అహారంకూడా మీ నియమాలకు విరుద్దమా ? థ్రీ: (స్థూలకాయుడైన విపిన్‌ ని దగ్గిరికి లాక్కుని యీ సభ్యుని ఆకృతిని వరిశీ లించిచూవ్తే ఆ విషయంలో సంళయమేమీ వుండదు. విపిన్‌ , వియమాల విషయమే గనక చెవితే అబలాకాంతబాబూ : యీ (వవంచంలో వుత్తమ్మశీణికిచెందిన దేదయినానరే తన నియమాలు కానే సృష్టించుకుంటుంది సమర్డుడైన రచయిత కానేర్పరుచుకున్న నియమాల్నే పాటిప్తాడు. వుత్తమ కావ్యం విమర్శకుల నియమాల్ని పాటించదు యీ మధురాహారనేనన విషయంలోకూడా యే సమితీ నియమాలూ చెళ్లుజాటుకావు. దీని యేక్రైకనియమం -- కూర్చుని సళ్ళే వంగా భుజించటమే. యివి యిక్కడ వృన్నంత నేపూ చ్రనంచంలో వున్న తక్కిన వియమాలస్ని గుమ్మం వెలువల వేచివుండాలినిందే. థ్రీశ్‌* నువ్వు యిల్లా అయినావేమిటి విపిన్‌ ? నువ్వు తినటం మాటత్రమే చూశానుగాని, వొక్క గుక్కలో యిన్ని మాటలు మాట్లాడటం యెప్పుడూ వినలేదే £ విసిన్‌ : రనన ఉశ్రేజళమయింది. యిప్పుడు సరకంగా మాట్లాడటం నాకు దాలా శేలికయింది. నా జీవితచర్శిక రానేవాడెవడో యెక్కడ వున్నాడో యిప్పుడు: రవిక్‌ : (బట్టతల నిమురుకుంటూ) నాద్వారా ఆ (వ్రయత్నం జరుగుతుందని యెదురు చూచకండి. నేనంత దీర్హకాలంవరకూ నిలిచివుండలేను [విలానభరితమైన నూతన గృహానికి రావటంతో చంద్రమాధవబాబు మనస్సు ఇెదరిపోయివుంటుంది. ఆతడి వుళ్స్చాహవాహిని యథా (్రకారంగా (పవహిస్తూవుండదు. అతడు కణక్షణానికీ సమితి కార్యకలాపాల పువన్తకౌన్ని, మధ్యమధ్య తన అరచేతిని చూసు కుంటూ వుంటాడు] శైల: (చంద్రబాబు దగ్గిరగా వెళ్ళి సభాకార్య్యకమానికి వొకవేళ యేదయినా కొంచెం అంతరాయం కలిగితే షీమించండి చర్యదమాధవబాబూ కొంచెం ఫలహాథం---

186 శవీంద్రుని నాటకాలు

చంద్ర; యిలాంటి సామాజిక ఆచారాలు సభాకార్యక్రమానికి విఘాతం కలిగిస్తాయి, ఆందులో సందేహం లేదు.

రనిక్‌: సరే. వరీకీంచి చూడండి. మధురాహారం సమితి కార్య్యకమానికి ఆటంక మయితే---

వినిన్‌ : మెల్లిగ్సా అలా అయితే ముందు సభను కట్టిపెట్టి, మధురాహారమే నేవిస్తే సరి;

ఫ్రీ. రండి రనిక్‌బాబూ 1 మీరేమీ తీనుకోటమే లేదేమిటి ?

రసిక్‌ ; రోఖజురోజూ కావాలని అడిగి, అప్పుడప్పుడు లాక్కుని తింటూవుంటాను యివాళ బహ్మచారి సమతి సభ్యుణ్ణగా-- మీ సంసర్కగారవంవల్ల కాస్త బలవంతం చేయించుకుందామని చూస్తున్నాను. కౌవి-

శైల: కాని యేమిటి మళ్ళీ రనిక్‌దాదా నువ్వు ఆదివారాలుంటావగా యివాళ యేమీ తినవుగా :

రనిక్‌ ; చూశారా మహాశయా యింశెవరికీ వర్తించవుట నియమాలు-- వొక్క రనీక్‌ దాదాకే. ఉహు. *ఐలం బలం వొహుబలం. ,బతిమాలించుకోవాలనీ, ఐలవంతం చేయించుకోవాలవీ చూడకూడదు.

విపిన్‌ 2: (నాలుగు భోజనప్వాతలే వుండటం చూని మీరు మాతోపాటు కుర్చోరా?

శైల: ఉహుం నేను వడ్డనచేస్తాను.

శీల వి అదెలా కుదురుతుంది

త్తైలవ. నన్ను వడ్డన చేయనీయండి భోజనం చేయటంలోకంయె వడ్డన చేయటంలో నా కెక్కువ ఆనందం.

శ్రీల: రనికొబాబూ యిదేమయినా బాగుందా ?

రనిక్‌ ఏ. “భిన్నరుచిర్హిలోకః ” వారికి వడ్డనబేయటంతో ఆనందం మనకు భోజనం చెయ్యటంలో అనందం. యిలాంటి రుచిఖేదంలో బహుశా కొంచెం వరన్పర సౌకర్యం వుంటుందవి తోస్తూంది.

[అందరూ థోజనం చేస్తుంటారు]

శైల: చంద్రదాబూ అది తీపి. అది ముందు తినకండి, యిటు పక్కన కూరలూ

ఇవీ వున్నాయి. మంచినీళ్ళ గ్లానుకి వెరుక్కుంటున్నారా ? -- యిదిగో గ్లాను

(బ్రహ్మచారి నమితి 187 [చం్యదబాబు ప్లేట్లో మామిడినండు వుంటుంది దాన్ని అతడు సరిగ్గా తినటానికి వీలుకాక తటపటాయిస్తుంటాడు జాలివడి శైల దాన్ని చటుక్కున ముక్కలుకోని, అతడు సులువుగా తినటానికి వీలయేట్లు చేస్తుంది యే నమయానికి యేవికావాలో వాటినన్నిటినీ కొంచెం దగ్గరకు జరిపి అందిన్తూ-- అతడి భోజనం నిర్విఘ్నంగా జరిగేట్లు

చేస్తుంటుంది]

చం్యద : ్రీశ్‌వాబూ : వ్రీసభ్యుల్ని చేర్చుకోటం విషయంలో మీరేమయినా ఆలో

చించారా?

శ్రీ”: ఆలోచించిచూస్తే దాని కభ్యంతరం చెప్పటానికి 'పెద్దకారణమేమీ కన్ఫించదు.

కేవలం నంఘం చెప్పే అభ్యంతరం నంగతకే ఆలోచిస్తున్నా.

విపిన్‌ : నంఘాన్ని అనేక సమయాల్లో శిశువులా పరిగణించటం వుచితం. శికువు చెప్పే

అభ్యంతరాలనన్నిటినీ పాటించుకుంటూపో కే-- దానివల్ల శిశువు వృద్ధిలోకి రాదు. సంఘానిక్క్కూడా ఆ మాట వర్తిస్తుంది

శ్రీ మన దేశంలో యిన్ని సభలూ, సమితులూ వున్నా, వాటి (ప్రయత్నాలు కార్య

కలాపాలు అకాలంలో వ్యర్థమైపోవటానికి (ధాన కారణం--- వాటన్నిటిలోనూ శ్రీలు లేకపోవటమే అని నా ఆభ్మిప్రాయం, యేమంటారు రనిక్‌బాబూ ?

రనిక్‌ . స్టితిగతుల్నిబట్టి నాకు శ్రీడాతితో యెక్కువ సంబంధం అయితే లేదనుకోండి.

ఆయినా యింతవరకుమ్మాతం తెలుసుకున్నాను. స్త్రీజాతి సహకరిన్తుండి--- లేదా అడ్డుతగుల్తుంది. ఆయితే సృష్టీ ₹కపోతే _ఫశయం. కనుక వారిని నమితిలో చేర్చుకోటంవల్ల యితర సౌకర్యాలేమీ లేకపోతే లేకపోవచ్చు---కాని వాళ్ళు అడ్డు తగలకుండా మాత్రం చెయ్యొచ్చు ఆలోచించిచూడండి. _బహ్మచారి సమితిలోకి మీరు కనక న్తీలను తీసుకొనేట్లయితే--చాటుచాటున యీ సమితిని విచ్చిన్నం చెయ్యాలనే వారి ఉత్సాహం యెగిరిపోతుంది. . కాని (వ్రస్తుత పరిస్థితిలో

శైల" టిహ్మచారి నమితిమీద న్త్రీజాతిక్‌ ఆ(కోళం వున్నదన్న వార్త రసిక్‌ దాదాకి

యెక్క-ణ్ణీంచి వొచ్చింది.

రనిక్‌ ; (థ్రమాదం వొస్తున్నదన్న కబురు తెలియకపోయినా జాగ్రత్తగా వుండకూడదా

యేం? వొంటికన్ను లేడికి యేవైపు కన్ను గుడ్డో ఆ వైపునుంచే వొచ్చి తగిలిం దిట బాణం. (ఇిహ్మాచారి సమితి స్త్రీజాతినట్ల గుడ్గిదయితే అటువైపునుంచే హరా త్తుగా దెబ్బ తగలొచ్చు.

188 రవీర్యదుని నాటకాలు

థ్రీ[్‌: (వివిన్‌తో మెల్లిగా వొంటికన్ను లేడికివాళ వో బాణంవొచ్చి తగిలింది. వొళ సభ్యుడు ధూళిపాలయినాడు.

చంద్ర: కేవలం పురుషులతోనే సమాజానికి మేలు జచేయాలనుకునేవాళ్ళ--వొంటి కాలితో నడవాలనుకునేవాళ్ళే అంచేతనే వాళ్ళు కొంతదూరం వెళ్ళాక చతికిల వడాలిసౌస్తుంది. గొవ్పగొవ్ప (ప్రయత్నాలన్నిటికీ స్త్రీలను దూరంగా వుంచుళూ వుండటంవల్లనే మన దేశోవకార్యపసయత్నాల్లో చైతన్యం శూన్యమవుతోంది. మన హృదయాలు, మన కృత్యాలు, మన ఆళలు--లోవల వొకటి పైకి వొకటిగా వేరైపోయాయి. అంచేతనే మనం దియటికి వెళ్ళి వుపన్యాసాలిస్తాం. యింట్లో కొచ్చి మరిచిపోకాం చూడు అబఐలాకాంతబాబూ ! యింకా చిన్నవయసు సీది. యీ మాటలు బాగా జ్ఞాపకముంచుకో. న్రీజాతిని ఆవహేళశన చెయ్యకు. న్రీజాతిని కనక మనం కిందనే వుంచికే వాళ్ళూ మనల్ని కిందివైవుకే లాగుతారు. అలాం టప్పుడు వాళ్ళభారంవల్ల మనం ఉన్నతపవథాన నడవటం అసాధ్యమవుతుంది. రెండు అడుగులు వెళ్ళి మళ్ళీ యింట్లో మూలకొచ్చిపడతాం. వాళ్ళుని కనక ఉన్నత స్టానంలో వుంచికే---అప్పుడు యింట్లోకి వొచ్చినా మన ఆదర్శాన్ని కించపరుచుకో టావికి నిగ్గుపడతాం. మనదేశంలో బయట సిగ్గు అయితే పుందికాని, యింట్లో ఆ సిగ్గులేదు. అంచేతనే మన ఉన్నతి కేవలం బాహ్యాడంబరంగా పరిణమించింది.

శ్రైలవ మీ పుపదేళం వ్యర్థంకాకుండేట్లు, నన్ను మీ ఆదర్శానికి వుషయోగవడేట్లు ఆశీర్వ దించండి.

చంద్ర: నా మేనకోడలు నిర్మలను బ్రహ్మచారి సమితిలో చేర్చుకోటానికి మీకేమీ ఆభ్యం తరంలేదుగా ?

రనిక్‌ 2 యింకేమీ అభ్యంతరంలేదు. కేసలం చిన్న వ్యాకరణనంజంధమైవన అభ్యం తరం తప్ప. యీ కుమారసమితిలోకి యెవరైనా కుమారీవేషంతో (ప్రవేశిస్తే *ట్రోవ దేవుని అభిశావం,,. చా

శ్రైల:ః టోనదేవుని శాపం యీ కాలంలో వర్తించదు.

రనీక్‌; సరే, కనీనం *'లోహారామ్‌” నయినా తప్పించుకుని తిరగాలి. నాకేమనిపిసుం దంటే --స్త్రీలు పురుషసభ్యులకు తెలియకుండా వేషం--పేరు మార్చుకునివొచ్చే ట్లయికే నులభంగా వరిష్క్యారనమవుతుందనుకుంటా.

థ్రీ! : ఆలా ఆయికే వొక తమాషా అవుశుంది యెవరు స్రీయో, యెవరు పృరుషుడో అనే సందేహం రేశెత్తుతుంది.

• వంగభాషలో ముగ్ధటోధ * అనే వ్యాకరణ (గ్రంధాన్ని రచించీన (ప్రారీన పండికుడు,

(బహ్మచారి నమితి 189 విపిన్‌; నేను బహుశా యీ సందేహాన్ని తీర్చుకోగలననుకుంటా . రన్‌క్‌ : నన్నుకూడా యెవరూ హరాత్తుగా నా మనుమరాల్నిగా ళంకించరనుకుంటా. థ్రీ”. కాని అబలాకాంతవాబు విషయంలో నందేహం వుంటుంది తైల దగ్గరలో టీపాయ మీదవున్న వలాహారపు వళ్ళెం తీసుకురావటానికి వెళుతుంది] చంద్ర: చూడండి రసీకవాబూ భాషాతత్వంలో కన్చిస్తూంటుంది--వ్యవహారంలోకి రాగా రాగా వొక్కొక్క మాటకు ఆసలు అర్థం లుప్తమైపోయి, వివరీతార్థం యేర్చడుతూవుండటం, న్త్రీనభ్యుల్ని న్వీకరిస్తే బ్రహ్మచారి నమితి అర్థం వొక వేళ మారిపోతే దానివల్ల నష్షమేమిటి ? రనిక్‌ . యేమీలేదము. నేను వరివర్తనకు విరోధినికాను 'పేరుమార్చు కానీండి, వేషం మార్చు కానీయండి, యేదైనా నరే. యొవ్వుదేది జరిగినా విరోధించకుండా న్వీక రిస్తా కనళనే నా మనస్సు నవీనంగా వుంటుంది. (ఆహార సేవన పూర్తి అవుతుంది న్రీనభ్యుల్ని చేర్చుకునే విషయంలో యెవరికీ అభ్యంతరం వుండదు] రన్‌క్‌ : సభాకార్య్యకమానికి యేమీ విఘాతం కలగలేదని ఆ+ిస్తాను. థ్రీ? : యేమీరేదు. తక్కినరోజుల్లో నోటితోనే సవిజరిగేది యివాళ కుడిచేతిక్కూడా పని తగిలింది. విసిన్‌ . దానివల్ల ఆంతరంగిక నంతృప్తి కొంచెం అధికమయింది. అయితే యివాళ యింతటితోనే నభచాలిద్దాంం యెంచేతనంపే యిహపైన యే ఆలోచవా రాడు. యిటు మ్రైంకూడా చాలా ఆయిపోయింది, (ఆందరూ నిష్క్ర9మిస్తారు)

త క్‌ తీయాంకం దృ న్‌ ౦౧ అతయుడి యిల్లు [ఆక్షయ, సీర, న్స] వీర: పోనిమ్ము పోనిమ్ము పోవువారందరిని పోటోకుమా నీవుమా(త్ర మిటనుండి. ముగియనేలేదు వర్షాకాల గానమ్ము మూసియున్నవి కుటీందయుల ద్వారములెల్ల వీరవనిశీథభమున చీకటులు నిండినవి చంచలములైనవి వనాంచలములెల్లి నిశగోల్పోయినవి వ్యాకుల సమీరములు అక్షయ్‌ ; యేమయిందో చెప్పు అయినా. యిన్నాళ్ళూ సవివాళ్ళు చీపుళ్ళతో తుడవటంతో యీ యిల్లు నిర్మలంగా వుంటూవొచ్చింది. అలాంటియింట్లో గాలి యిప్పుడు రెండు పూటలా మీ అక్కచెల్లెళ్ళ పైటచెంగు విసురులతో చంచల మవుతోంచేమిటి ? వీర : అక్కలేదు నువ్వు వొక్కడివీ వుంటున్నావని దయతలచి మధ్య మధ్య వొచ్చి చూనిపోతున్నాం దానిక్తిపెగా సంజాయిషీ కూడానా మళ్ళీ? అక్షయు; అమ్ము దొంగా: దయామయివా? శూన్యహృదయాన్ని దొంగిలించటానికి శూన్యగృహంలోకి చొరబడటమ్తా 2? ఆంతర్యం యేమిటో బోధపడటంలేదే. ద-హమయీ చోర+వామణీ : యెంత దయ నాపై దయతో మాయాపాళము తగిలింపుము నాదు మెడను దయతోనా కూన్యహృదయధనము నపహరించిసొమ్ము సీర: మేమంత వెర్రిబాగులదొంగల మనుకోవొద్దు దొంగిలించటానిక ఆసలు హృదయమంటూ మెక్కడుందని ? అక్షయ్‌; సరీగ్గాచెప్పు అయిరే-యూ అభాగ్యుడి హృదయం యెంతదూరం ఫోయిందో ?

(టవ్యాచారి సమితి కేరి నృప. నాకు తెలును ముఖర్జీ మహిశయా చెప్పనా? నాలుగువందల డేవ్ఫైఅయిదు మెళ్ళు, సీర: అక్కా. తెల్లటోయేట్లు చేశావే! నువ్వు ముఖర్జీగారి హృదయం వెనకా లే! మైళ్ళు లెక్కపెడుతూ పరుగెత్తావా యేం? నృప. లేదు చెల్లీ ఆక్క. కాళీ వెళ్ళేప్పుడు _చెంపేవిలాలో మైల చూళా. అక్షయు, నిరాధమనులను రక్తము చిందులాడ నల్లదిగో పారుబోతు హృదయము తా వరుగుతీసి పోవుచుండ వేగవేగ పరువులెత్తు వెనుక వెన్సగా భామిని వాయు వేగభరమున తన పైటచెంగు తేలియాడు ముడివీడిన శిరోజములు విడివిడిగా చెదరిపోవు ఏమీ యీ అనందము ఏమీ యీ నాట్యభంగి ఈ కఠురంగగామినీ వలాయనమ్మి దేమి నీర. కవివర్యా బాగు బాగు కాని మీ రచనలో యెవరో ఆధునిక కవిఛాయలు కన్సి స్తున్నాయ్‌ అక్షయ్‌. దానికి కారణం---నేనూ ఆత్యంత ఆధునికుణ్ణి. మీరేమనుకుంటున్నారు-- మీ ముఖర్జీ మహాశయుడు *కృత్తివాస ఓరూ తమ్ముడనా ? భూగోళంరో మెబ్ళు లెక్క 'పెడతావొ గదా చర్వికలో తేదీలు మరిచిపోవటమా ? ఆలా అయితే విదుష్నీ మణుకైన మరదళ్ళు వుండి యేమిటి ప్రయోజనం? యింత గొవ్చ ఆధునికుణ్ణి చూని మీరు ప్రాచీనుడని (బ్రాంతివడ్డారు నీర ముఖర్జీ మహాశయా : శివుడు వివాహమండపంలోకి: వెళ్ళినస్పుడుక్తూడో ఆయన మరదళ్ళు యిలాగే . (భాంతిపడ్డారు. కాని ఉమ.కళ్ళకిమా(తం... మరోవిధంగా కిన్చించాడాయన _ మీకెందుకు దిగులు. అక్క. మిమ్మల్ని ఆధునికుడిగానే యెరుగును. అక్షయ్‌ , _ బుద్దిహీనలారా : శివునికి మరదశ్లే కనక వుంక్సే ఆయనకి ధ్యానథంగం కలి గించటానికి మన్మధుడి అవసరం వొచ్చేదా? నాతో ఆయనకు పోలికా 2 నృవ ; _అవునుకాని ముఖర్జీ మహాశయా మీరు యింత నేపటినుంచీ కూర్చుని యేమిటి చేస్తున్నారు ? అక్షయ్‌; మీ గొల్లమనిషి పొాలలెక్క రాస్తున్నా, హ్‌ వంగభాషలో సుుపసిద్ధ మైన కృత్తివాస రామాయణ ” (గ్రంధకర్త

102 రవీంగడ్రుని నాటకాలు సీర: (డెన్కమీదినుంచి అసంపూర్తిగావున్న వుత్తరం తీసుకుని యిదేనా పాల లెక్క? లెక్కలో పాలు వెన్నల పథ్దే యెక్కువే £ అక్షయ; (కంగారువడుతూ) అహంహ6 దాన్నితీసు కెళ్ళి గొడవచెయ్యకు. అబ్బ !,., యిచ్చి వెళ్ళు. నృస: వీరూ : వేధించకు, వుత్తరాన్ని ఆయనకి తిరిగి యిచ్చే సెయ్‌. అక్కడమాత్రం మరదళ్ళ ఆగడం నహించరేరు. కాని ముఖర్జీ మహాళయా 1 మీరు వుత్తరంలో అక్కను యేమని నంబోధిస్తారో చెవ్పండి ॥ అక్షయ్‌; రోజూ వొళఠ కొత్త నంటోధన చేస్తూవుంటా. నృప: యివాళ యేమనిచేశారో చెప్పండయినా. అక్షయ్‌ ; వింటారా? అయితేసఫీ విను. చంచలచకిత చి తచకోరచోరచంచుచుంవిత దారుచంద్రికా రుచిరుచిరచిరచం(దమా ః వీర; చమత్కారంగా వుంది చాటుచాతుర్యం. అక్షయ్‌ ; యిందులో చౌర్యంలేదు చర్వితచర్వణమూ లేదు. నృవ: (విస్మయంతో) అవును ముఖర్జీ మహాశయా రోజురోజూ మీరింత పొడుగోటీ సంజోధనలు రాస్తూంటటారన్నమాట. అందుకనే ఆక్కాకి వుతరాలు రాయటం యింత ఆలస్యం అవుతూపుంటుందనుకుంటాను. సై ఆక్షయ్‌ ; అందుకనేగా నృపదగ్గిర నా ఆఐద్దాలు సాగవ్‌ । భగవంతుడు నాకు అప్పట్‌ కష్పుడు గద్యను రచించగల అసాధారణమైన (ప్రతిభను (వసాదించాడు.. దాన్ని వుశయోగించుకోనీయటంలేదు యీమె. భగిసీపతిమాట వేదవాక్యంగా విశ్వనించా లని దు మనునంహితలో రాసివుంది చెవ్చుం వీరవ కోవం తెచ్చుకోకండిం శాంళించండి ముఖర్జీ మహాశయా । శాంతించండి నృప ఆక. వాట వదిలెయ్యండి. కాని ఆలోచించిచూడండి. నేను మీమాటల్లో సగం కాదు వాడికవరకళూడా విశ్వనించను. దీనివళ్లా మీరు సాంత్వన పొందరా ? నృన: అదిసరేకాని ముఖర్జీ మహాశయా నిజం చెప్పండి. అక్కమీద మీరెన్సుకైనా కవిత్వం దాశారా? అక్షయ్‌; వొకసారి ఆమె మరింత కోపంతెచ్చుకున్నస్పుడు ఆమె స్తోతం -రచించి గానంచేశాను.

(శ్రహ్మచారి సమితి క్ర న్ఫృవ : తర్వాత ? ఎత్తయ్‌ ; తర్వాతచూన్తే అనుకున్నదానికి విరుద్ధఫలితమే యెదురయింది. వాయవు తోడయితే అగ్ని యెలా భగ్గమంటుందో అలా ఆయింది. అవ్బటినించీ స్తోత రచన వొదిలేశాను నృస. వొదిలేన కేవలం గొల్లమనిషి లెక్కలు రాస్తున్నారా ? మీరేం స్తోత్రం రచిం చారో ముఖర్జీ మహాశయా మాకు వినిపించరాదూ అక్షయ్‌; ధైర్యం చాలటంలేదు. చివరికి నాపై వారిదగ్గర రిపోర్టుచేస్తారు : నృవ: ఉహూ. మేం అక్కతో చెప్పం, అక్షయ ; అయితే అఆవధరించండి-- మనోమందిరనుందరీ బ్ధలదంచలా చలచంచలా అయి మంజులామంజరీ రోషారుణరాగరంజితా గోవనవాన్య-- కుటిల-ఆన్య- శతవటకలహాగంజణితా సంకోచనత-ఆంగిపీ చకితచసల-- నవకురంగ-- యొవనవనరంగి పీ అయిఖలచ్చలగుంఠితా లుబ్ధపతన కుజ్ఞలోభన మల్లికా అవలుంధఠితా చుంబనధనవంబినీ రుద్ధకోరక సంచితమధు కథిన కనకళంజిసి యింక్రేంలేదు. మీరు వెళ్లండి. సీర: యెందుకని? యెందుకింత అవమానం? అక్కచేతులో చివాట్లుతిని ఆ అక్క సంఠా మామీద వెళ్లగక్కౌాలా ? అక్షయ్‌; వీళృచూ స్తే అంతఃపురాన్ని యిహ వవ్వితంగా వుండనిచ్చేట్లులేరు. ఆన్‌ | దుష్టురాలా । అందరూ వొచ్చేవేళయింది. క్షే

104 రవీం్యదుని నాటకాలు నృప; అంతకంటె అక్క వుత్తరం ప్పూర్తిచెయ్యాలని చెప్పరాదూ సీర: అయితే మేము వుంపేమ్మాతమేం ? నువ్వుత్తరం రానుకోరాదూ? సీ కలం నోల్లోనుంచొచ్చే మాటల్ని మేమేం యెత్తుకుపోతామా యేం। అక్షయ్‌: మీరు దగ్గరుంటే మనస్సు యిక్క-డే తిరుగుతోంటుంది. దూరాన వున్నవాళ్ల దాకా పోదు. అహం యెొగశాళి కాదు. వెళ్ళిపొండి. యిప్పుడే వొచ్చేస్తారు వాళ్లందరూ..,యీవొక్క గుమ్మంతన్ప్న యింకోటి లేదు. పారిపోవటానికి వీలుండదు. నృవ; యీ సంజెవేళ సీదగ్గిరకొచ్చే దెవరు ? అక్షయ: యొనర్ని ధ్యానిస్తున్నానో వారుమాత్రం కాదు. సీర: యెవర్నిగురించి ధ్యానంచేస్తారో వారెప్పుడూ రారు. ఆ సంగతి యీపాటికి వాగా (గ్రహించివుంటా రనుకుంటాను ముఖర్జీ మహాశయా ; దేవతల్ని ధ్యానంచేస్తే వుపదేవతల వువద్రవం వొచ్చినడుతుంది. సీవే నా ధ్యానధనము నీ యెదలో సందడించు నిక్కము నగవులు వగప్పలు వసంతమ్ము చేరవచ్చె వకుళససవములు విచ్చే పూవుటీరములను నిండె పున్నమిచందురుని నవ్వు ఎందెందున వెదకిరేని పొందలరు వారునిన్ను అంతరంగమంది యుందు వతిగుుప్తన్వస్నముగా అక్షయ్‌ : యెక్కడినుంచి సం్యగ్రహించింది ? నీర; మీ శ్రీముఖంనించే 1 అక్షయ్‌ ; చివరకు విరహంలో వున్నప్పుడు నా శ్రీహృదయం మీదనే దాడి చెయ్య వొచ్చావా? సరే. ఆయితే యింక దయ తలచవొద్దు. సాంతం పూద్వ్తికానియ్‌, నీర, కనులకింక భమనుగొల్చి చనియెద విది యేటివరున వాష్నసలిల నేచనమున పరిళుద్ధము చేయరాదొ పరిమళములెకాని విరుతసరులెచ్చట కానరావు అడుగుల $వ్వడులెగాని నడువతెవరు దారిలోన పూలన్నియు వాడిపోయి, కాల మెల్ల గడచిపోవ అనాథయై దిక్కుమాలి యశ్థానిలిచె నా భవనము

(ిహ్మచారి నమితి శి95 [నేపధ్యంలో]

• అబలాకాంళబాది పున్నారా ౩” [చటుక్కున శ్రీ? _సవేళిస్తాడు. “క్షమించండి” అని పార పోబోకాడు. నృప, నీర కంగారుగా వెళపోతారు] అక్షయ్‌; రండి, రండి (శ్రీక్‌వాబూ ఫ్రీ: (నిగ్గుపడుతూ) క్షమించండి. అక్షయ్‌; సరే, అలాగే, కాని ఆవరాధమేమిటో ముందు చెవ్సండి. థ్‌ ముందుగా తెలియజెయ్యకుండా నే--- అక్షయ్‌: మీ స్వాగతంకోనం మునినిపాలిటీనించి విఖైట్‌ కాంక్షన్‌ కావలనిన అవనరం యెటూ లేనవ్వ్పుడు--ముందు తెలియ తెయ్యకుండానే రావొచ్చు (శ్రీ బాబూ శ్ర: యిక్కడికి నే రానటం అనధికారంగా అసనమయంలో (వవేళంచటంకిందికి రాదని మీరంజపే చొాలు--- అక్షయ్‌ : అలాగే అంటాను. మీలెవ్చుదొనస్తే అదే సునమయం. మీరెక్కడ అడుగు "పెడితే అక్కదే మీకు ఆధికొరం ---(శ్రీ!్‌ వాబూ ॥ న్వయంగా విధాతే మీకు అన్ని చోట్లకు పాన్‌పోర్టు యిచ్చేశాడు కావ కూర్చోండి, అబలాకాంతదాబుకి కబురు పంపుతాను (న్వగతంలో) పారిపోతేనేగాని వుత్తరం పూర్తికొదు [ వెళ్ళిపోతాడు] ఛశ్రీక్‌ : కళ్ళయెదట్నించి రెండు మాయబంగారులేళ్లు వరుగెత్తాయి. నోరి నిరస్త్రవ్యాధుడా £ సీకు వెంబడించే సమర్థత లేదు గీటురాయిమీద ఐంగారుగితలాగ, చూపవు దృష్టి నథంమీదనే అంకితం అయిపోయినట్లుంది. [రసిక్‌ వ్రవేశసాడు] థఛ్రీ౯్‌. నంజెవేళవొచ్చి మీకు చిరాకు కలిగించ వేదుగదా రనీక్‌బాబూ ః రనిక్‌ : ఖితుకుడికి వగేనీన చెరుకుముక్క రసవిహినమప్పుతుందా ? ఛ్రీక్‌వాబూ 1 మిమ్మల్నిచూని చిరాకునడేటంత అభాగ్యుల్తా? థ్రీ: అబలాకాంతబాబు యింట్లోవ్పున్నారా ? రనీక్‌ ; లేకేం: రమ్మని చెప్పనా ?

1906 రవీందుని నాటకౌలు ్రీ౯: వొద్దు, వొద్దు. వొకవేళ యేదైనా వనిలోవుంపే వారిని తొందరపెట్టి (పయో జనంలేదు. నేను సోమరిపోతుని. పనిలేనివాళ్ళకోసం వెతుక్కుంటూ. తిరుగు తుంటాను. రనీక్‌ : ,వనంచంలో అందరూ సోమరులే అసలు పనిలేనివాశ్ళే ధన్యులు. వుభయులూ కనక కలిస్తే ఆది మణికాంచనసంయోగమే. యిలా సోమరిపోతులూ, నిరుద్యో గులూ కలుసుకోటానికేగా సంధ్యాసమయాన్ని సృష్టించింది. యోగులకోనం పాతకాలం. రోగులకోసం రాత్రిసమయం. పనివున్నవారికోనం. పదినుంచి నాలుగువరకూ మధ్యసమయం. యిహ సంధ్యాసమయం -- నిజం చెబుతున్నా-ా బ్రహ్మచారి సమితి సమా వేశంకావటానికేగా చతుర్ముఖుడు సృష్టించింది? యేమం టారు (శ్రీశ్‌ బాబూ . శ్రీశ్‌; ఆ మాట అంగీకరించకుండా వుంటామా సంధ్యాసమయం బహ్మాచారి సమికికీ చాలాపూర్వమే సృష్టింపదడ్డది. అది మన సభావతి చందాదాబు నియమాల్ని పాటించదు. రనిక్‌ : చంద్రుడి నియమాల్ని పాటించేవారి నియమమే వేరు. మీదగ్గిర స్పష్టంగా చేణు కాన్నాను, నవ్వకండి శ్రీక్‌బాబూ. కింది అంతస్టుకో నా గదితోక్రి కన్టవడి వో కిటికీలోంచి కాస్త వెన్నల (చవే?స్తుంటుంది. శుక్షపతంలో సందెవేళ స్వచ్చ మైన వెన్నెలకాంతి నా హృదయంమీదికి వడుతున్నప్పుడు యెవరు నాదగ్గిరకీ యే నందేశం పంపారా అనిపిస్తుంటుంది. తెల్లని వొక హంనదూత యే విరపొజీ వతెనో యీ శాళ్వతవిరహి చెవుల్లో యిలా చెబుళున్నట్లుంటుంది- అలిందే కొలిందీ కమలనురభౌ కుంజవసతేః వసంతీం వానంతీ నవపరిమళోద్లారచికురాం త్వదుత్సంగే లీనాం మదముకులితాకీం పృనరిమాం కదాహం 'నేవిష్యే కసలయకలాన వ్యజనిసీమ్‌ య్ర్‌ ః; వాహ్‌! వాహ్‌. రనీకీబాబూ . చమత్యారంగా వుంది, ఛందస్సులోంచి దాని రసం జోధపడుళలోందనుకోండి. కాని అనుస్వారవిసర్గలతో యెంగిలికాపియ ఈ౦0ది - రనిక్‌ ; వెక తర్జుషాకాడా చేశాను. సంపాదకులకు తెలిన్తే చుట్టూ మెక్కూడ తిరుగ్ప తారో అని దాచివుందాను, థ్రీ; వాహ్‌ వాహి రనీక్‌ బాబూ! మీలో యింత యిదివుందని నాకు తెలియనే కెలియదు :

(చిహ్మవచారి నమితి కం?

రనిక్‌ : యెలా తెలుస్తుంది చెప్పండి. కావ్యలక్న్మీ తన వద్మవనంలోంచి అవ్పుడన్పుడు యీ బట్టతలమీదికి ఆరుబయలు గాలికోసం వొస్తూవుంటుందని యెవరూ సం 'దేహిం చనే నందేహించరు. (చేత్తో నిమురుకుని) యిలాంటి థాశీజాగా యిం కెక్కుడాలేదు.

థ్రీ: అహ్హళ్హ రనిక్‌జాబూ : యమునాతీరంలో చక్కటి వరాండావున్న ఆ కుంజి కుటీరం నాకు యెంతో బాగుంది. ' పయనీర్‌” వత్రికలో అది * వేలం వేయ ఐడును” అని (పకటన కనక వొచ్చేట్లయితే దాన్ని కొనేనేస్తాను.

రసిక్‌ ; అదేమిటి (శ్రీశ్‌ బాబూ 1 కేవలం వరాండాను యేంజేసుఇఖంటారు? అ మద ముకుళితాక్షి సంగతి ఆలోచించాలి. ఆమెని వేలంలో పొందటం కష్టం,

థ్రీ; యెవరి రుమాల యిక్కడ వడిపోయింది?

రనిక్‌ : తేదీ! చూడసీండి : అదా ! దుర్లభమైన వస్తువు మీచేతికి చిక్కి నట్లు తోస్తుంది. వాహ్‌ ।; యెంత చక్కటి వానన । ళ్లోకంలో వంక్తి మార్చివెయ్యాలి మహాళయా । ఛందోభంగ మయితేఅవుతుంది. ' వానంతీ నవవరిమకోద్గ్దార రుమాలాం." శ్రీ? బాబూ యీ రుమాలను మన (బహ్మాచారి సమితి పతాకగా చేసుకోటానికి వీలు వడదు. చూశారా. వొకమూల “న అన్న అక్షరం కుట్టివుంది.

శ్రీశ్‌: యేమిపేరయివంటుందో చెప్పండి అయినా నలినీ? అహ౯ అది చాలామందికి వుండే పేరే. నీలాంబుజా? చాలా మోటు. నీహారికా? మఠీ అతిశయోక్తి! చెప్పండి రనిక్‌బాబూ 1 మీకేమనిపిన్తుంది ?

రనిక్‌ : పేరు తోచటం*దు శ్రీశ్‌ బాబూ : నాకు మనస్సులో భావాలుమా[తం పేరు కుంటున్నాయి. నిఘంటువులో *'న”తో వున్న పదాలన్నీ బ్యురలో పోగవు తున్నాయి. “న' అతో మాలొకటికి కూర్చి సీలోత్పలనయన మెడలో వేయాలని ఫిస్తోంది. ' నిర్మలనవనీనందితనవీన ' చెప్పండి శ్రీక్‌బాబూ 1 పూర్తిచెయ్యండి.

ట్రిక్‌ ఏ నవమల్లికా.

రసిక్‌ ; వాహ్‌ వాహ్‌. సిర్మలనవనీనందిత నవీననవమల్లికా, గీతగోవిందం మట్టిలో కలిసిపోయింది. యింకా యెన్నేన్నో మంచి మంచి*న"లు బ్యురలో హాహాకారాలు చేస్తూ పరుగులిడుతున్నాయి. సరిగా కూర్చో లేకపోతున్నాను మహాశయా : నిభృత నికుంజనిలయ --నిపుణనూప్పరనిక్వణనివిడవీరదనిర్ము క్త_ అక్షయబాబు వున్న ట్రయితే ఆలోచించాలిసొచ్చేదికాదు. మేష్టార్ని చూడగానే పిల్లలందరూ తమతమ బెంచీలమీదికిపోయి వరసగా యెలా కూర్చుంటారో _ అతయబాబు అలికిడి కాగానే మాటలన్నీ వరుగెత్తుకెళ్ళి ్యకమసద్దతినిపోయి. కూడుకుంటాయి. ముసలివాళ్ణి చంచించి రువూల కాస్తా చాటుగా జేబులో పెట్టుకోకండి.

108 రవీంద్రుని నాటకాలు శ్రీక్‌: ఆవిష్కారకర్త అధికారం అందరికంకె పెది--- రనిక్‌ : నాకా రుమాలతో కొంచెం ప్రయోజనంవుంది శ్రీశ్‌ బాబూ : మీకు చెప్పానుగా-- నా నిర్ణనగృహంలోని వొక్కగానొక్క కిటికీలోంచి రవంత వెన్నెలమాత్రం సడుతూంటుంది. నాకో కవిత జ్ఞాపకం వొస్తూంటుంది. వీథీషు వీథీషు విలానిసీనాం ముఖాని సంవీత్యు ళచిన్మితాని జాలేషు జాలేషు కరంస్రసార్య లావణ్యభిష్‌ మటతీవచంద్రః అభాగ్యుడయిన భికుకుడు నా గవాకుంచెంతకు వొచ్చినప్పుడు యేమిచ్చి మురిపించను చెవ్చండి. కావ్యశాస్త్రాల్లోని రసవత్తరఘట్టాలన్నీ గుర్తుకొచ్చి అన్నీ అవృళ్త మొతూంటాయి. కాని సమన్వంయం కావు, ఆ దుర్చిక సమయాల్లో యా రుమాళీ చాలా వుపయోగిన్తుంది అందులో లావణ్యనంవర్కం చాలావుంది. శ్రీల: ఆ లావణ్యాన్ని దైవికంగా యెప్పురైనా చూళారా రనిక్‌ బాబూ? రనిక్‌ ; చూడకపోవటమేమిటి? లేకపోతే యీ రుమాలకోసం యింత యుద్ధంచేస్తానా శి యివ్పటికీ యింకా నా తలలో తుమ్మెదలా జుమ్మని తిరుగుతున్న *న' అనే అక్ష రొని౩3దురుగా కమలవనవిహారిణి ఆయిన వొక మానసమూరి లేదూమరి ? శ్రీ: రనిక్‌బాబూ! మీ మస్తిష్కం వుందే అది వొక తేనెతున్హైలాంటిది.. దాని రం్యధ్రాల్లోంచి (సవించే కవితామధువు నాక్కూడా మత్తెక్కిస్తోంది. [పెద్ద నిట్టూర్పు విడుస్తాడు] (పుడషవేషధారిణి శైలబాల (ప్రవేశిస్తుంది) తైల: నేను రావటం చాలా ఆలస్యమయిపోయింది. క్షమించండి శ్రీగ్‌బాబూ ఛ్రీ[్‌: నేనూ యీ సంజివేళ మీవని కడ్డంవొచ్చాను. మీరుకూడా క్షమించాలి అబలా కాంతబాబూ : తైల ఏ రోజూ సాయంసనమయాల్లో యిలాగనక అడ్డ మొస్తూవుందేట్లయి తే తమిస్తాన్స, లేకపోతే లేదు. శ్రీ: సరే, వొవ్చుకుంటున్నాను. కాని తర్వాత మీరు వస్తాయంచవలసౌస్తే మాత్రం యా (సతిజ్ఞ జాసకం వుంచుకోవాలి.

(ఇహ్మచారి సమితి శ్రం9

శ్లైల : నన్నుగురించి దిగులుపెట్టుకోకండి. కాని మీరకనక వళ్చాత్తావవడాలిసొస్తే మీకు నివ్క్బతి కల్లిస్తాను.

శ్రీశ్‌: ఆ నమ్మకంమీద కనక మీరు వృందేట్లయికే అంతులేకుండా వేచివుండాలి,

స్రైలః రనిక్‌దాదా: నువ్వు శ్రీ! బాబు పాకెట్‌ కేని చెయ్యిచాస్తున్నావ్‌ దేనికి? యీ ముసలితనంలో జేబులు కత్తిరించే వృత్తి మొదలెడతావా =

రనిక్‌ ; కాదుభాయీ : ఆ వృత్తి మీవయసులోనే ళోభగా వుంటుంది. వొక రుమాల గురించి శ్రీశ్‌ బాబుకూ నాకూ తగాదా వొచ్చివడింది, దాన్ని నువ్వు వరిష్కారం ఇతచయ్యాలి.

తైల: అదెలా?

రనిక్‌ : (పేమఐజార్లో 'పెద్ద వడ్డీన్యాపారం సాగించటావికి నాకు మూలధనం లేదు, నాది చిన్నచిన్న వస్తువుల వ్యాపారం. రుమాళ్ళు, తలవెంటటుకలు, చిన్నచిన్న కాయితాలమీద నాలుగయిదు స్వదస్తూరితో రానిన అక్షరాలు-- యిలాంటివాటే నన్నిటినీ సమకూర్చుకునే సంతృప్తిసడాలి, శ్రీశ్‌ బాబు తమకున్న మూలధనంతో దిడొరంతా చిల్లరధరశే కొనెయ్యగలరు. రమాలెందుకు-- నీలాచలమంతటిలో నగంవనరకూ తమ అధికారాన్ని చలాయించగలరు. మనం తలవెంటుకల్ని తాడు చేన్‌ దాన్ని కంఠానికి వృరిపెట్టుకుందామనుకునేచోట వారు ఆగుల్భలంబితవరిమళ భరిత కేళశజాలమనే అంధకారంలో సంపూర్ణంగా మునిగి అదృళ్యం అవగలరు. వారు ఉంఛవృత్తి చెయ్యటాని కెందుకొస్తారు ?

శ్రీ! : అబలాకాంతదాబూ । మీరు నివ్నక్షపాతవ్యక్తులు. రుమాల (ప్రస్తుతం మీదగ్గరే వుంచండి. యిరువకిల వాదాలూ పూర్తిఅయినతర్వాత విదారణలో యెవరివట్‌ మయితే వారికివ్వొచ్చు.

శైలి: (రుమాల జేబులో పెట్టుకొని) నన్ను మీరు నిష్పక్షపాతవ్యక్తిగా థావించారను కుంటా. యీామూల “న” అనే అక్షరం యెగర్రదారంతో కుట్టీవన్నశే-ా నా హృదయంలో వొక మూల ఆ*న' అక్షరమే రక్తంతో లిఖితమైెవున్నట్లు వెతికితే కన్పిస్తుంది మీకు. యీ రుమాల మీయిద్దరిలో యెవరికీ యివ్వను నేను.

థ్రీ: రనీక్‌బాబూ :! యిుదేమిటీ జిబర్దన్తీ ।: అనలు “న* అక్షరంకూడా చాలా భయం కరమైన అక్షరం.

రసిక్‌ ; నే విన్న దేమిటంటే విదేశీశాస్త్రంలో న్యాయధర్మం గుడ్డిది. యిద్దరు గుడ్డివాన్ళ గనక పోట్లాడితే యెవరికి బలమెక్కువుంపే వాళ్ళు గెలుస్తారు,

200 రవీం[ద్రువి నాటకాలు శైల; ఛశ్రీక్‌బాబూ : యిది యెవరి రుమాలో వారిని మీరు చూడలేదు. అయినా యెందుకు వూరికే వూహలమీద ఆధారనడి జగడమాడతారు. థ్రీళ్‌ : చూడలేద నెవరన్నారు ? శైల: చూశారా? యనర్ని చూళారు? “న”లు యిద్దరున్నారు. ఫ్రీ: యిద్దర్నీ చూకాను. యీరుమాల అ యిద్దరిలో యెవరిదయినాకానీ నా హక్కును నేను వొదులుకోలేను. రనిక్‌ ౩ శ్రీక్‌బాబూ వృద్దుడి సలహా వినండి. హృదయాకాళం'వై యిద్దరు చం్యదుల్ని నిలుపుకోకండి. *' ఏకళ్చ్ళండద్ర స్త మోహనన్తి"--- [నౌకరు పవేశిస్తాడు)] నౌకరు; (శ్రీ౯తో) చంద్రబాబు వుత్తరం తీసుకుని వొకరు మీయింటికి వెతుక్కుంటూ వెళ్ళి, చివరి కక్కడికొచ్చారు. ఖ్‌ వ (వుత్తరం చదువుకుని కొంచెం 'నేపుంటారా ? చంద్రబాబు యిల్లు దగ్గిరే నేను చప్పున వెళ్ళిచూసొస్తాను. శైల: పారిపోరు కదా: థ్రీ ; ఉహూ. నా రుమాల తాకట్టు వుంచుతున్నాను. దాన్ని విడిపించుకోకుండా వెళ్ళిపోనుం [వెళ్ళిపోతాడు] రన్‌క్‌ : అమ్మాయ్‌ శ్లైలా ! (బ్రహ్మచారి సమితిలోని సభ్యులు యెంత భయంకర మెన (దిహ్మచారులో అనుకున్నా, కాని అలాంటివాళ్ళేంకాడు. వీళ్ళ తవస్సు భగ్నం చెయ్యటానికి మేనకా, రంభా, మన్మథుడూ, వసంరుడూ---యెవరూ అఖ్కశ్లేద్స యీ ముసలికాత రనిక్‌ చెయ్యగలడు. [ శైల; అలాగే తోస్తోంది. రనిక్‌ : అసలు సంగతేమిటో తెలుసా ? డార్జిలింగ్‌లో వుండేవాళ్ళు మలేరియాప్రాంతంలో ఆడుగు పెట్టారంటే చాలు -- వాళ్ళనా రోగం పట్టుకుంటుంది, వీగిన్నాళ్ళూ చంద ధాబు యింట్లో మంచి ఆరోగ్యకరమైన (ప్రదేశంలో వున్నారు. యీ యిలు రోగాణువులతో. నిండిన యిల్లు, యిక్కడి రుమాబ్ళు, పుస్తకాలు, కుర్చీలు 'పేబుల్స్‌--వేటిని ముట్టుకుంటే వాటిలోంచే వొక్కసారిగా ముక్కుకా, నోటా రోగం అ్మక్రమించేస్తుంది. పావం శ్రీశ్‌ బాబు వెళ్ళారు

(శిహ్మచారి సమితి 201 శైల: రనిక్‌దాదా: నీకు బహుశా రోగవీణాలు ఆలవాటయిపోయాయనుకుంటా, రనిక్‌ ; నా నంగతి వొదిలెయ్‌. ఉదరశ్షేశా లేవేవివున్నాయో అన్నీ వొచ్చేశాయి నాకు. [నీరబాల (వవేశిస్తుంది] సీర: మేం పక్క గదిలోనే వున్నాం. రనిక్‌ ; జొలర్లు వల లటూలుటూ లాక్కోం లేక చస్తున్నారు. గద్దమాగతం పైన నీద్ధంగా వుంది నెత్తిన తన్నటానికి. నీర ; నృవ రుమాల తీనుకుని (శ్రీశ్‌ దాబు యెంత హంగామా చేశారు! నృప నిగ్గుతో కందిపోయి పారిపోయింది. నేనింత అమాయకురాల్ని-- పొరపాటునయినా యేమీ పారేయకుండాపోయాను. పన్నెండు రుమాళ్ళు తీసుకొచ్చాను. యీసారి గదినిండా రుమాళ్ళు వొదిలేనీ పోదామనుకుంటున్నా. వైలవి నీ చేతిలో అదేం వుస్తకం నీరా । నీర: నాకు నచ్చిన పాటలన్నీ యిందులో రానుకుని పెట్టుకున్నాను అక్కా ః రనిక్‌ ; వీరాః యివ్పుడు నీకెలాంటి పారమార్థికమైన పాటలు నచ్చుతున్నాయో -- వాటిల్లో వొకటి రండు మచ్చుతునకలు చూడొచ్చునా సిర : (చికుకంతయు గడచిపోయె ఆవలితీరమ్ము జేర్చు నావ అల్లదే । పిలువుము : ఇచ్చిపుచ్చుకోళ్లుగాగ -- లెక్కలెల్ల ముగియింపుము రనీక్‌ : నువ్వు చాలా తొందరపడుతున్నావ్‌ సీరా । దాటించటానికి నావికుణ్ణీ యిప్పుడే సిలిపిస్తాను. యిచ్చిపుచ్చుకోటాలు యేవో ఖరారుచేని తీసుకో. సీర: అంధకారమున దీపము వెలుగుటలేదనియా నే నెంతపిలిచినా యులుకవు పలుకవు? సుఖమున దుఃఖమ్మున నా యెదలో నీ మురళి _మోగు నిన్నుజేరు దారి తెలియ కున్నవారి నేడ్చింతువు 1 నింగివైపు చూడిబనిలివి

202 రవీందుని నాటకాలు నిలిచియుందు నే సీయెడ నాదు మనో వేదనచే నాకృష్ణుడవై వాకిలి చెంత చేరగలవటంచు అనుక్షణము నా యెదలో ఆశయెదో పొడముచుండు [నేవథ్యంలో]

• అదిలాకాంతవాబు వున్నారా ౩” (విపిన్‌ గదిలోకి వొచ్చి, గతుక్కుమని విలబడిపోతాడు. సీరబాల వొక్కతణం తెల్లిదోయి, గదిగబా బయటికి వెళ్ళిపోతుంది] శలవు రండి. విపిన్‌ బాబూ: విపిన్‌ ; కచ్చితంగా చెప్పండి. రావొచ్చునా ॥ నేను రావటంమూలంగా మీకెలాంటి నష్టమూ లేదుగదా : రసిక్‌ ; కొంత నష్టవడందే లాభం రాదు విసిన్‌ బాబూ 1 అదే వ్యాపారసరళి. పోయిన దానికి రెట్టింపు రాబట్టుకోవచ్చు. యేమంటాన్‌ అబలాకాంత్‌ ? శైల: రనిక్‌దాదా రనికత యీమధ్య కాస్త గట్టిపడుతోంది. రనీక్‌ : చెరుకుపాకం గట్టివడి బెల్లమయినట్లు, కాని విపిన్‌ బాబూ ! మీరేం ఆలోచిను న్నారో చెప్పండి 1 విపిన్‌ : యే నెపంతో బయటపడితే_..నన్ను వదిలెయ్యటానికి మీ గౌరవానికి భంగం రాకుండా వుంటు౦దా అని ఆలోచిస్తున్నా, శైల: స్నేహానికి భంగం కలిగితే ? విపిన్‌ ; అలా ఆయితే నెపం వెతకాల్సిన అవసరమే లేదు. వ్రైల;. అయితే యిహ ఆ వెతకటం వొదిరేని, సరీగ్గా కూర్చోండి. రనిక్‌ ; ముఖం (ప్రసన్నం చేనుకోండి విపిన్‌ బాబూ . నన్నుగురించి యీర్ట్యపడకండి. నేను వృద్ధుణ్జీ. యువకులు యీర్ర్యవడటానికి అర్హణ్జికాను. యిహ మా సుకుమార మూర్తి అబలాకాంతబాబుని యే న్త్రీకూడా ప్పరుషుణ్ణిగా భావించనే బావించదు. మిమ్మల్నిచూని కనక యే నుందరయువతి అయినా బెదరిన లేడిలాగ పారిపోయిం

ఆహ్మచారి నమితి 209 దంకే....ఆమె మిమ్మల్ని పురుషుణ్ణిగా యెంతో గౌరవిస్తున్నదవీ మనస్సుని సమా ధానవరచుకోండి. అయ్యో! వోరి అభాగ్యుడైన రనికా। నిన్నుచూని యే తరుణీ నిగ్గువడి పారిపోనుకూడా పారిపోదుగదా :

విపిన్‌ : రనిక్‌బాబు మిమ్మల్నికూడా యీ జట్టులోకి లాగుతున్నారు ఆబలాకాంతబాబూ 1 యిదేమిటి ?

న్లైల: నాకేం తెలుసు విపినొబాబూ!: నాయీ అబలాకోంతదాబు అన్న పేరే మిథ్య--- యే అబలకూడా యింతవరకూ నన్ను కాంతుణ్ణిగా వరించలేదు.

విపిన్‌ ; నిరాశపడకండి. యింకా సమయం మించిపోలేదు,

శైల: అ ఆళ, ఆ నమయమూ కనక వృంపే బ్రహ్మచారి సమితిలో పేరు చేర్చించుకో టానికి సిద్దపడేవాణ్తే కాను.

యం [నే

విపిన్‌ : (స్వగతంగా యితడి మననులో యేదో వేదన కనిపిస్తుంది. చేకపోజే యింత పిన్నవయనులో, యా లేతముభంలో న్నిగ్గకోమలకరుణభానం వుండేదికాదు. యిదేం పుస్తకం! పాటలు రానివున్నట్లు కన్పిస్తోంది. * నీరబాలా దేవి...”

[చదువుతూంటాడు]

శైల; యేమిటి చదువుకున్నారు విపిన్‌ బాబూ :

విపిన్‌ ; యెవరో వాక అవరిచితురాలికి అపరాధంచేశాను. ఐహుశా అమెదగ్గిర కమాపణకోరుకునే అవకాళాన్ని పొందలేనేమో : ఐహంకా ఆమెబేతులో కక పొందే భాగ్యంకూడా రాదేమో! కాని యీపొటలు రత్నాలు- యీ చన్తూరి ముత్యాలు. వొక వేళ లోఖపడి దొంగిలించేట్లయి తే దండదాత అయిన నీధాత కమిస్తాడనుకుంటా.

మైల. విధాత కమించొచ్చు. కాని నేనుమాతం డమించను. ఆ స్తస్తకంమీద నాకు లోభంవుంది విపిన్‌బాబూ :

రనిక్‌ ; అయితే నేనేనా లోభం మోహం అన్ని జయించి కూర్చున్నవాణ్ణీ? ఆహా: దన్తూరిలాంటి నన్తువు మరోటుందా? మనన్సులో భావాలు రూపుదిద్దుకుని, వేళ్ళ చివర్నించి ఐబయట్‌కొస్తూవుంటాయి, అక్షరాలమీదికి చూపు వ్రసరించగా నే-- హృదయం కళ్ళళోకివొచ్చి నిలుస్తున్నట్లనివిస్తుంది. అబలాకాంత్‌ యా పుస్తకాన్ని విడిచిపెట్తవొద్దు. చంచల అయిన మీ సీరవాలాదేవి కౌతుక్యసవంతిలాగా ర్యాత్రిం

యణ

ఐవళ్ళు పరవళ్ళు తొక్కుతూంటుంది, ఆమెని పట్టువని ఆపలేం. యీ పుస్తకం పుటలు ఆమె గండూషంతోనే నిండివున్నాయి. యీ వస్తువుకి విలువ వృంది---

204 రవీం్యద్రుని నాటకాలు విపిన్‌ బాబూ : మీరు సీరబాలను యెరుగనైనా యెరుగరు. మీరీ పున్తకం తీసుకుని యేంజేసుకుంటారు ?

విపిన్‌ : మీరు స్వయంగా ఆమెనే యెరుగుదురు. యహ పుస్తకంతో మీకేమిటి (వయోజనం? యీ పు్పస్తకంనించి నేను యే పరిచయాన్నయిజే యెదురచూనస్తు న్నానో దానిమీదికి మీదృష్టి పోనీయటం దేనికి ?

[శ్రీ వవేశస్తాడు]

శ్రీళ్‌ : జ్ఞావకమొచ్చింది మహాశయా : ఆనాడిక్కదే పుస్తకాలమీద పేర్లు చూశాను. నృవదాల, నీరబాల --యిదేమిటీ ? విషినా? నువ్విక్కడికి హరాత్తుగా--- 2

విపిన్‌ ; నీవిషయంలోకూడా సరీగ్గా అదే నళ్న అడగొచ్చు.

శ్రీ": నేను మన నన్యానీ నసర్యవదాయం సంగతి అబలాకాంతదాబుతో సంపతించ టానికొచ్చాను. ఆ ముఖం, ఆ కంరస్వర౦, ముఖంలో భావం-_వారు సరిగ్గా మన సన్యానులకు ఆదర్శంగా వుండగలరు. వారుకనక తమ చందద్రరేఖలాంటి నుదుట చందనం దిద్దుకుని, మెడలో దండవేసుకుని, చేత్తో వీణ వొకటి పట్టుకుని, పొద్దున్నే యే పూళ్లోనయినా అడుగుపెట్టారంకే-- యే గృహస్తు హృదయం (దవించకుండా వుంటుంది ?

రనిక్‌ : అర్థంకావటంలేదు మహాశయా । హృదయం [(దవింపజెయ్యటాని కంత అవసర మేమొచ్చింది?

థ్రీళ్‌: టబహ్మచారి సమితి --హృదయాన్ని (ద్రవింపచే నే సమితి.

రనిక్‌ ; యేమన్నారు ఆయితే నావల్ల మీకేమిటీ ఉపయోగం?

థ్రీ! : మీకో యెంత ఉత్తాపం వున్నదంటే.. మీరుకనక ఉత్తర మేరువృమీదికి వెళిత్ర అక్కడవున్న మంచునంతట్న్‌ కరిగించి యేరుగా (వవహింవజెయ్యగల ర్వ, విపిన్‌ ; లేస్తున్నావా యేం?

విపిన్‌ ; వెళళాను. ర్యాతిళ్లు నేను కొంచెం చదువుకోవాలి.

రన్‌క్‌ : (జినాంతికంగ్రా అబలాకాంత్‌ అడుగుతున్నాడు చదవటం అయిపోయాక ఆ పుస్తకం తిరిగివస్తుందా ?

విసిన్‌ : (జనాంతికంగాా చదవటం అయిపోయాక దాన్నిగూర్చి ఆలోచించటం జరుగు తుంది. యివ్వాల్దికి పోసీండి,

(ఇహ్మచారి సమితి 205 త్రైల: (మెల్లగా) శశ్రీక్‌ బాబూ ! తటవటాయిస్తున్నారేమిటి ? మీదేమయినా పారేను కన్నారా యేం ? ్రీక్‌ : (మెల్లగా యివాళకాదు. మరోరోజున వెతికిచూసుకుంటాను. [ఆ్రీ? విపిన్‌ వెళ్ళిపోతారు] సీర: (గదిగబా వొచ్చి) యిదేం బందిపోటుతనం అక్కా: నా పాటలవున్తకం తీసు శెళ్ళిపోయారు. నాకు భలే (రాగం) కోవం వాస్తోంది. రనీక్‌ ; రాగళద్దానికి నానార్ధ్థాలున్నాయి నిఘంటువులో. సీర: నరే వండితమహాళయా | నీ నిఘంటువును పైకితీయనక్కలర్లేదు. నా వున్తకాన్ని తిరిగి తీసుకురా. రనిక్‌ 2 పోలీశులకు కబురుచెయ్యిసీరా 1 దొంగల్ని వట్టుకోటం నా వృత్తికాదు. సీర: నా పుస్తకాన్ని నువ్వెందుకు తీను కెళ్లనిచ్చావ్‌ అక్కా £ వ్రైలవ యింత అమూల్యధనాన్ని నువ్వు పారేనుకుని యెందుకు వెళ్ళావ్‌ ? సీర: నేనేం బుద్ధిపూర్వకంగా వొదిలే నెళ్లానా యేం? నిక్‌; లతోకు లావిధంగానే కంకిస్తారు. ఫర; వూరుకో రవిక్‌దాడా : నీ వేకాకోళం నాకేం బావుండలేదు, రపిక్‌ 2 అయితే భయానకమైన దున్ధితి. [సిరవాల కోపంతో వెళపోతుంది] [నిగ్గవడుతూ నృవవాల (స్రవేశిస్తుంది] రనిక్‌ . యేమిటి నృపా పోగొట్టుకున్న ధనానినై వెతుక్కుంటూ తిరుగుతున్నావా ? నృప: అహం నాదేమీ పోబేదు. రనిక్‌ ; అది చాలా సంతోషకిరమైన వాళ్తే. లా ఆయితే యింకెందుకు? రుమాల యజమాని యెప్పుడయితే కన్పించటంలేదో అప్పుగిహ కన్పించిన వ్య క్తీకిచ్చే సెయ్‌ (శైల చేతులోంచి రుమాల తీసుకుని యీ వనస్తువెవరిది నృపా = నృప: వో। అది నాదికాదు. [పారిపోబోతుంది]

206 రవీం్యదుని నాటకాలు

రనిక్‌ : (నృవను పట్టుకుని యే వమ్తువయితే వొదిలేసుకున్నానో దానిమీద యింక యెలాంటి హక్కు వుంచుకోకూడదు.

నవ: రనక్‌దాదా విడిచిపెట్టు : నాకు పనుందిం

దృ థ్య 09౨

• గోల్‌ పీఘి * చారి [్రీళా-విపిన్‌ )

శ్రీల: యేమోయ్‌ పైన్‌; యివాళ మాఘమాసం చివరలో తొలి వసంతప్పగాలి సాగింది. వెన్నెలకూడా కన్నులపండువుగా వుంది. యివాళ గనక యిష్పుడే పడుకువి న్నిదపోర్బున్నా పారాలు వల్లెవేయటోయినా దేవతలు చిన్నచూపుచూస్తారు.

విపిన్‌ : దేవతల యీస్తడ్తింపులను సహించటం సహజమేకాని రోగం వొచ్చివడినా, లేక -_

శ్రీల: చూడు. అందృశే వీత్తో 'పేలీవొచ్చేది నాకు మలయసమీరానికి సీ మనస్సూ చలిస్తుందని నాక బాగా త్రెలును. కాని నువ్వు కవివై పోతున్నావని యెక్కడెవరు యేం అవవాదువేస్తారో అన్న భయంతో--మలయసమీరానికి,, స్థానాన్ని యివ్వ తండా వుండాలనుకుంటున్నావ్‌. లుందులో సీ గొప్పతనం యేముందని అడుగు తున్నా. యిపాళ న్గన్స సీదగ్గిర ముక్తకంరంతో వొప్పుకుంటున్నా. నాకు పృవ్వులూ బాగుంటున్నాయి. వెన్నెలా బాగుంటోంది--

విపిన్‌ ; యింకా-ా?

థ్రీక్‌: బాగుండేట్లున్న వస్తువులన్నీకూడా బాగున్నై,

విపిన్‌ : (బహ్మ దేవుడు నిన్ను భలే ఆశ్చర్యకరమైన అచ్చురో పోతపోనినట్లు కన బడుతుంది.

శ్రీశ్‌: నిన్ను పోకపోనిన అచ్చు మళీ ఆళ్చర్యకరం ; నేనన్నవన్నీ నీకూ బాగుంటాయి నిజానికి, వాని వైకిమా్యాతం మరోరకంగా మాట్లాడతావ్‌---నా పడకగడిలోని గడియార .౯గా. ఆది నడవటం సరీగ్గానే నడుస్తుంది. కాని గంటలు తన్ను కొడుతుం స,

(హచారి సమితి 207

వినిన్‌ : కాని శ్రీశ్‌: సీకు కనళ మనోరంణకమైన వస్తువులన్నీ మనోహరంగా వుండటం మొదలెట్టాయం కే---వివత్తు రాబోతోందన్నమాపే,

థ్రీశఐ నే నేమ్మాకం వివత్తుగా భావించటంలేదు.

విపిన్‌: ఆ లక్షణమే అన్నిటికంటె చెడ్డది. రోగం వొచ్చినవ్చుడు దాని బాధకూడా తెలియకుండాపోయిందం కే --దానికింక చికిత్సామార్గమే వుండదు. న్తీజాతికి వొక విధమైన ఆకర్షణవుంది అని నేను న్పష్టంగా వొవ్చుకుంటా సోదరా ; (బ్రహ్మాచారి సమితి ఆ ఆకర్షణనించి తప్పించుకోవాలంటే వాళ్ళకు దూరదూరంగా వుండాలి.

థ్రీ”: పొరపాటు, పొరపాటు : పెద్ద పొరపాటు. నువ్వు దూరంగావుంపే మీోమవు తుంది. మరి వాళ్లు దూరంగా వృుండరుగా. [(ప్రసంచాన్ని రక్షించటంకోనం (బహ్మ యింతమంది స్త్రీలను నృష్టించినప్పుడు---వారిని తప్పించుకు తిరగటం అనంభవం. అందుచేత (బహ్మచర్యాన్ని గనక కాపాడుకోదలచుకుం కే---కా న్తకాస్త స్రీజాతిని వైరిస్తూపోతూవుండాలి. అదే స్రీసభ్యుల్నికూడా చేర్చుకోవాలని నియమం వొచ్చిం దిగా: యిన్నాళ్లకి (బహ్మచారి సమితి చిరస్థాయిగా వుండటాని కీ వుపాయాన్ని అవలంవించింది. కాని వొక్కూ స్త్రీమ్మాతమే అయితే కుదరదు విసినా. చాలా మంది శ్రీలు నమితిలో చేరాలి. మూనివున్న గదిలో వొక్క కిటికీతలుపులే ఆరిచినవ్చుడు చలిగాలికి త్యంచేస్తుంది. ఆరుబయలు గాలిలోనే వుంపే ఆ వివత్తు రాదు.

విపిన్‌ ; నాకు నీయీ ఆరుబయలు గాలి, మూనినగదిలో గాలి యీ సంగకులే తెలియివు. వస్తుతః జలుబుచేనే తత్వమయినవ్చుడు వాళ్లను ఆ జలుబునించి దేవతలైనా మనుషలైనా యెవరూ కౌషపాడలేరు.

థ్‌ 2 నీ తత్వం యెలాంటి దంటావ్‌ ?

విపిన్‌ : ఆ నంగతి విడమరచిచెవికే--సి తత్వంతో దానికి చాలా సామ్యం వుందని (గహించగలవు నాడిమ్మాతం అన్నిసమయాల్లోనూ సరిగ్గా బ్రహ్మచారుల నాడి లాగానే కొట్టుకుంటూవుంటుందని గుండెమీద చెయ్యివేనుకుని చెవ్సలేను.

థ్రిల్‌: అదే నీలోవున్న మరొక పొరబాటు. (నిహ్మచారుల నాడిమీద నలఖై తొమ్మిది గాడ్చులు వొచ్చి నాట్యంచెయ్యనియ--యేం భయంలేదు. అణిచి పెట్టనూ వొద్దు. అరికట్టనూవొద్దు. మనలాగా కరోరదీకపూనినవారి హృదయాన్ని మాయపృచ్చి, ముడిచిపెట్టి వుంచగలవా 1 దాన్ని అశ్వమేధయాగంలో అళ్వంలాగా వొదిలెయ్‌, దాన్ని యెవరు కట్టి వెయ్యబోతారో వారితో యుద్ధంచెయ్‌,

208 ఠవీంద్రుని నాటకాలు

విపిన్‌ 2 యెవరది? పూర్ణలాగా వున్నాడు ! ఆ అమాయకుడిహ యీ వీధిలోంచి వెళ్ల టానికి ఆస్కారంలేదు.. ఆ వీరపురుషుడి అశ్వమేధాశ్వం తెగకుంటుతోంది. అతజ్ఞ్హొకసారి పిలవనా?

శ్రీ: పిలు. కాని అతడు మన యిద్దరికోసమే సందులూ, గొందులూ వెళుకుతూ తిరుగుతున్నాడని మాతం తోచదు.

విపిన్‌ : పూర్ణదాబూ. యేమిటి సంగతులు.

[పూర్త వ్రవేశప్తాడు]

పూర్ణ: చాలా పాతసంగళులే. నిన్నా మొన్నా యే సంగతులున్నాయో యివాళా అవే సంగతులు,

ఖ్రీశ్‌ 2 నిన్నా మొన్నా శీతగాలి కొడుతూపుంది. యివాళ వసంతనమీరం సాగింది, యిందులో రెండుమూడు కొత్తవార్తల్ని ఆళించొచ్చు.

పూర్ణ: మలయమారుకంవల్ల పుశ్లు వార్తలకి (బ్రహ్మచారి సమితి వార్తావతికలో స్టానం తీసుకుని కాళిదాసు కుమారసంభవ కావ్యాన్ని రచించాడు, మన దురదృస్షవళాత్తు __ వసంతవాయువుతో కుమార-అనంభవ కావ్యం తయారవుతుంది.

విపిన్‌ ఏ: అయితే ఆవనసీయండి పూర్ణదాబూ । ఆ కావ్యంలో దగ్గమైపోయిన దేవతను యీ కావ్యంలో పునర్జీవితుణ్ణి చెయ్యొచ్చు ం

పూర్ణ: యీ కావ్యంలో (బహ్మచారి సమితే దగ్గమయిపోతుంది. ఆ దగ్ధమైపోయిన దేవతే దీన్ని దగ్ధంచేస్తాడు. అహం నేను వేళాకోళం చెయ్యటంబేదు థీ? బాబూ : మన (బ్రహ్మచారి సమితివుందే -యిదొక పెద్ద లక్కయిల్లు, నిష్పంటు కున్నదంపే అదీహ ఆగదు. అంతకంటె వివాహితుల సమితి సావించండి

ఫ్‌ *

స్తీజాతి విషయంలో నిరపాయంగా వుంటుంది ఆమలో కాలిన యిటికలతోనే యిల్లుకడి తే మళ్ళీ తగలదబిడుతుందనే భయం వృండదు.

శ్రీశ్‌: యెనడువడితే వాడు వివాహంచేనుకోవటంతో వివాహం అనేది ధ్వంసం అయి పోయింది పూర్ణబాబూ : అందుకనే యీ _బహ్మచారి సమితి స్థాపించింది. నేను (బికికివుం డేంతవరకు యీ సమితిళో పజొపతి (వేశం నిషిద్ధం,

విపిన్‌ : మన్మధుడో 1

శ్రీశ్‌: రానీ అతణ్ణి, వొక్కసారి అతడితో బాగా పరిచయమయిందంపే దాలు. యిక భయంలేదు.

(హ్మచారి నమీతి 20 పూర్ణ: చూడు శ్రీ!బాబూ: థ్రీ: యేం చూసేది? అతణ్ణి వెకుకుతూ తిరుగుతున్నాను. వొకసారి దీర్హంగా నిట్టూరుస్తాను. కవిత్వాన్ని ఆలాపిస్తాను. కనక్రవలయ్యభంళ రిక్త్యవకోన్టుణ్ణవు తాను. అప్పుడే సరియైన సన్యానిని కాగలుగుతాను. మన కవేమన్నారు -- రేయిగడచి పోకమును పె నీగువలపు దీపికతో దీపము వెలిగించిపో (ప్రియా దారివెంట మునుముందుగ దీప్తశిథా ధారిణివై యెప్పగువత్తువా యటంచు వేచయున్నవాడనో [పియా | సీరవముగ నాయెడంద తనచీకటి యింటితలోన (యగ్గిపోవనెంచునో (నియా : రేయిగడచి పోకమునుపె సీదువలవు దీపికతో చీవము వెలిగంచిపో వయా! పూర్ణ: వాహా: (భ్రీశ్‌వాబూ 1 నీకవి మాదాగా రాకాడు. రేయిగడచి పోఠకమునుపె దీపము వెలిగించిపో,.. గృహం అలంకరించి వుంది. పన్లైెంళలో మాల, మంచంమీద పూలపాన్ను. జీవన దీపంమాతం వెలగటంలేదు. సంజె మెల్లమెల్లగా ర్యాతి ఆయిపోతోంది. వాహ్‌ | అద్భుతంగా రాశాడు. యే పుస్తకంలో వుందో కాన్తదెప్సు. థ్రీ పుస్తకం పేరు * ఆవాహన. పూర్ణ: పేరుకూడా యెంచియెంచి మంచిదే పెట్టాడు, (తనలో తాను [రేయిగడచి పోకము ఏపె, సీదువల ౩ దీపిక్రకో,._ [రంగ నిట్టూరుస్తాడు] మీరు యింటి శెకుతున్నారా ? ఫ్రీ: యిళ్లు యెటువైపో మరిచిపోయాను సోదరా ; శశీ

210 రపేంద్రుని నాటకాలు పూర్ణ: దారి మరిచిపోయేలాగానే వుంది యీ ర్మాతి. యేమంటావ్‌ విసిన్‌ బాబూ : థ్‌: విపిన్‌వాబు యిల్లాంటివిషయాల్లో యేమీ మాట్లాడ్డు--తన మనస్సులో కవిత్వం యెక్కడ ఐయటపడుకుందోనని. లోథి యెప్పుడూ దేన్నయితే మరింత భద్రం చేసుకుందాహమనుకుంటాడో దాన్ని నేలకింద పూడ్చి పెడతాడు. విపిన్‌ : కానిచోట వృథాగా ఖర్చు పేట్టాలనుకోను సోదరా : స్టానాన్ని వెతుక్కుంటూ తిరుగుళున్నా. చావాలి సేవొ స్తే యేకంగా గంగాతీరాని కెళ్ళి చావటమే మేలు. పూర్ణ: అది ఉత్తమమైన మాట, శాస్త్రసంగతమైనదికూడాను. విపిన్‌ బాబు అవసాన దళదాకా కవిత్వాన్ని దాచిపెట్టుకుంటున్నాడు. యెపరేం మాట్లాడినా యెప్పుడూ అతడు నిరుత్తరుడుగా వుంటాడు. యితరుల మాటలన్ని మధుపూరితాలయి వుండాలని ఆశీర్వదిస్తున్నాను. ఫ్రీ: దానితోపాటు కొంచెం మసాళాకూడగా వుండాలి. విపిన్‌ : కేవలం మాటలవర్షంతోనే కర్తవ్యం నిశ్శేషంకాకుండా వుండాలి. పూర్ణ : వాక్యాల్లో విరామస్థానాలే వాక్యాలకంచ మధురంగా వృండిపోతాయి. శ్రీ : ఆనాడు నిదే రాకుండా వుండాలి. పూర్ణ ; రాతి తెల్లవారనేకూడదు. విపిన్‌ : చంద్రుడు పూర్ణచంగద్రుడుగా వుండాలి. పూర్ణ: విషినొ వనంతరుసుమాలతో వనసన్నుడై పోతాడు. శ్రీశ్‌: ఆభాగ్యుడైన శ్రీశ్‌ కుంజద్వారంచెంతజేరి తొంగితొంగి చూడకుండా వృండాలి. పూర్ణ: పోవీండి శ్రీళ₹బాబూ. మీ ఆ అవాహననుంచి యింకోపేదైనా చదవండి. చాలా చక్కగా రాశారు. 'రేయిగడచి పోకమునుపె సీదువలపు దీపికతో చీపమువెలిగించిపో (వయా . ఆహా: వొక బీవనదీపళిఖ మరొక జీవనదీపం దగ్గిరగా కొంచెం అలా రాసుకుంజే చాలు, అంతే. యింకేమీ అఖ్యర్లా సన్నటి రెండు వేళ్ళతో దీపాన్ని కొంచెం కదిలించి, తాకించటం,. తర్వాత కణంలో ఆంకా నొకకే వెలుగు (శఈనలో) [శేయిగడచి పోకమునుపె...

(శ్రిహ్మవచారి నమితి 211 శ్రీశ్‌; పూర్ణబాబూ : యొక్కెడి కెళుకున్నారు ? పూర్ణ: చంద్రదాబుగారింట్లో వో ప్పస్తకం వడేసొచ్చాను. అది వెళుక్కోటానికి వెళుతున్నా. విపిన్‌ ; వెతికినా దొరుకుతుందా ? చం దబాబుగారింట్లో అంతా అస్తవ్యస్తం. అక్క డేది పోగొట్టుకున్నా మళ్లీ దొరకదు. [పూర్ణ వెళ్ళిఫోతాడు] ఛీ? [పెద్దనిట్టూర్పు విడిచి] పూర్ణ దిట్టంగా వున్నాడేమిటోయ్‌ విపిన్‌. విపిన్‌ 2 లోవల అణిగివున్న ఆవిరితో. అతడి తల సోడానీసా మూతలాగా టప్‌మని యెగిరిపోకుండా వంచపేగద. థ్రీ? : పోళశేపోనియ. యెలాగో అలా యినపబిడ్దీ విగించి మన్తిష్కాన్ని కదలనీకుండా, వాకేచోట బిగించివుంచటమే పురుషార్థమా యేమిటి? మధ్యమధ్య అటూయిటూ కాకుండావుండే.--రాాతింబగళ్ళు కూలివాడు బరువు మోనినట్లు__ దాన్ని మోయటం వల్ల యేమిట్‌ _పయోజనం? తెంచేనెయ్‌ దారాన్ని, యెగరనియ్‌ నొకసారి. ఆరోజున నీకు వినిపించాను. సావధానుండవై సాగిపోయే వథిక మరచితివి సీదారి తిరిగిరావోయి 1 తెరచిన కనుంగవకు దొరలు న్మశువులతో గుడ్డితనమును 'తెచ్చుకొంటిని గదోయి మరచిపోయిన దారిమధ్య వడిపోయినది పోగొట్టుకొన్న సి ముగ్ధహృదయాంబుజము రాలివడినది కంటకారామనీములో రాగారుణ(ప్రనవ రమ్యగుకచ్చమ్ము ఆ నదీతీరాన నన్ని వేళలయందు "పెరిగి విరిగెడు(క్రీడ వెలయుచునుండు సావధానుండవై సాగిపోయే వథిక మరచితివి సీదారి ౫రిగిరావోయి : విపిన్‌ : యీమధ్య నువ్వు దాగా కవిత్వం చదవటం మొదలెట్టావ్‌ త్వరలో చిక్కుల్లో పదేట్లున్నావ్‌ చూసే. య్ర్‌: బుద్ధిపూర్వకంగా చిక్కులకోసం వెతుక్కుంటూ నడి వేవార్తికోనం దిగులు పెట్టుకోనఖ్క-దుగ్లే. చిక్కుల్ని తప్పించుకు తప్పించుకుపోతూ హరాళత్తుగా చిక్కుల్లో

212 రవీంద్రుని నాటకాలు అడుగుపెడితేనే (ప్రమాదం. రండి రండి రనిక్‌బాబూ ! ర్యాతివేళ బయటికి బయలు దేరారేమిటి ?

[[రవిక్‌ ప్రవేశిస్తాడు] రనిక్‌; నాకు రా(కేమిటి, వగలేమిటి? వరమసౌొ దివసో నపునర్నిశా నను నిశ్రైవవరం నపునర్షినమ్‌ ఉభయ మేతదుపైత్య ధవాకేయం '(ఏియజినేన యత్ర సమాగమః రనిక్‌ ; యెన్నో ర్యాతుళ్లూ. పగళ్లూ రానూవొచ్చాయి, పోనూపోయినాయి. యింతవరకు (వియజనంమాథ్రం రాలేదు, అందుకని పగటిమీదగాని ర్మాతిమీదగాని దేనిమీదా నాకేమ్యాతం ఆనక్తిలేదు. శ్రీ: సరేగాని రసికొదాబూ ; వొక వేళ (వియజనం హఠాత్తుగా యిప్పుడే చొచ్చి వడితే? రసిక్‌ : వొస్తే నావంక చూడనేచూడరు. మీయిద్దరిలో యెవరికో వొకరికే అ చూవు దక్కుతుంది. శ్రీ! : అయితే కణంలో అరనికవ్యక్తులకిందే జమ అయిపోతారు. రనిక్‌ : కాని మరుక్షణంనించి వరమానందంగా కాలం గడుప్పతారుకూడా నేను వొస్తున్నవారిని నేను మీకు అర్చించేస్తాను. దేవి: వరమాలను కటుడుని రము, నేడీ వసంత శుక్లవక్షర్యాతివేళ అభిసారిక వై రమ్ము దేవీ 1 మందం నిధేహి చరణా పరిదేహి సీలం వాసః షిధేహ్‌ వలయావలిమంచలేన మాజల్బ్పసాహవీని శారదచం ద్రకాంత దండాంశవ స్తవ తమాంవి సమావయంతి శ్రీ[్‌: రనిక్‌బాబూ మీసంచి బాగా నిండుగా వున్నట్లుంది. యిలా యొన్ని రానిపెట్టు కున్నారు? రనిక్‌ ; అంతులేనన్ని,. అష్మీమ్యాతం రాలేదు. కేవలం వాజణితోశే కాఆతేపం

శహ్మచారి నమితి 213

శ్రీశ్‌: యేమోయ్‌ విపిన్‌! యీ అభిసరణ-- వ్యవహారం వూహించుకుంటే గాలా బావుంటోందోయు,

విపిన్‌ ; అయితే దీన్ని మళ్లీ (ప్రయోగించటానికి బహ్మచారి సమితిలో యీ (వస్తావన తీసుకురారాదూ ?

థ్రీశ్‌ : తలుచుకుంటేనే నుందరంగా వుండే వదార్థాలెన్నో వున్నాయి. అ అయిడియా అన్ని ఆచరణలో పెట్టాలంపే ధైర్యం దాలదగు. యేవీథివెంట అభిసారికలు వొస్తారో, యే కామినులమెళ్లో హారాలు పెరిగి ముత్యాలు దారిపొడుగునా వడు తూంటాయో ఆ వీధిపేరు సీ *పటల్‌డాంగా న్లీీట్‌ " అనుకున్నావా? ఆ వీధి (వపంచంలో యెక్కడా లేదు. విరహిణీహృదయనీలాందరాన్ని ఆశ్రయించి మనోరాజ్యపథంలో అలా బయలుదేరుతీంది. తన వక్షస్ణ్రలంమీదినించి ముత్యాలు చెదరిపడిపోతున్నా చూడనుకూడా చూసుకోదు. నిజమైన ముత్యాలే అయితే యేరుకుని తీసుకుంటుంది. యేమంటారు రనిక్‌వాబూ :

రసిక్‌ ; యీ మాట అంగికరించాల్సిందే. అభినరణం వూహోవథంలోనే బావుంటుంది. గు్యరాలూ, బళ్ళూ తిరిగే మార్గాన బావుండదు. యీ వసంతణ్యోత్సా్నా ర్యాతివేళ యే గవాకుంనుంచో._ వో రమణీమణి వ్యాకులహృదయం మీయింటివైవుగా అలి సరించి రావాలని ఆశీర్వదిస్తున్నాను శ్రీళ్‌బాబూ 1...

శ్రీ: ఆ ఆశీస్సు తవ్పక ఫలిస్తుంది రసిక్‌బాబూ : యివాళ్టీ మలయనమీరంద్వారా ఆ వార్త నామనస్సు కందుతున్నక్షే వుంది. బందిపోటుదొంగ ముందుగానే వార్త పంపి, దోపిడీకొచ్చినట్లు, నా అజ్ఞాత అభిసారికకూడా అలాగే ముందుగానే శానొస్తున్నట్లు వార్త వంపిందిం

విపిన్‌ ; నీ డావామీది వరాండా అలంకరించి విద్ధంచేనీ వుంచుకో.

ఫ్రీ: నా దక్షిణపు వరాండాలో వొక కుర్చీలో నేను కూర్చుంటాను. మరొక కుర్చీ ఆలఅంకరించివృుంటుంది.

విపిన్‌ ; దానిమీద నేనొచ్చి కూర్చుంటాను.

శ్రీశ్‌ * మధ్వభావే గుడం దద్యాత్‌ ” మధువు లేకపోతే బెల్లం--- అభావవక్షంలో పీతోనే సరిపెట్టుకుంటాను.

విపిన్‌ : మధుమయి వొచ్చినప్పుడు యీ అభాగ్యుడిమొహాన * లగుడం దద్యాత్‌ ' చేతి క(ర్ర విసరటమే.

రనిక్‌ ; జనాంతికంగా, థ్రిల్‌ వాబూ. మీ దకీణంవైపు డాబా (వ్రక్యేకతకు చిహ్నంగా చొక జెండా యెగర వేయటం ఆవసరం -- దాన్ని పా రేసుకొచ్చారు.

డత రవీందుని నాటకాలు

థఫ్రీశ్‌; ఆ రుమాల _సయత్నిస్తే దొరుకుతుందా యిప్పుడు?

రనిక్‌ : (వయత్నిస్తే తప్పేముంది?

శ్రీశ్‌; విపిన్‌, నువ్వు రనిక్‌బాబుతో మాట్టాడుతూవుండు. నేనిప్పుడే వొచ్చేస్తాను.

(వెళ్ళిపోతాడు]

విపిన్‌ ; అవునుగాని రసీక్‌ బాబూ! కోపం తచ్చుకోవొద్దు..

రనిక్‌ ; అథవా తెచ్చుకున్నా మీరు భయవడాల్సిన పనేమీలేదు. నేను చాలా దుర్చలుణ్ణి.

విపిన్‌ ; వొకటిరెండు (పశ్నలడుగుతాను. విసుక్కోవాొద్దు,

రవిక్‌ ; నా వయస్సునిగురించి _పశ్నేమీ కాదుకదా,

విపిన్‌: కాదు

రసిక్‌ ; అయితే అడగండి. సరియైన నమాధానం పొందుతారు.

విపిన్‌ ; ఆనాడొక మహిళను చూళానే ఆమె---

రనిక్‌ : ఆమె ఆలోచించదగినదే. మీరు సంకోచించకండి విషినొదాబూ 1 ఆమెని గురించి మీరు మధ్యమధ్య ఆలోచించినా చర్చించినా దానివల్ల మీ అసాధారణ (వర్తన యేమీ వ్యక్తంకాదు. మేమూ సరిగ్గా అలాంటి వనే చేస్తూవుంటాం.

విపిన్‌ ; అబలాకాంతబాబనుకుంటాను--

రనిక్‌ ; ఆతడి సంగతి చేస్పకండి. అతడి నోట మరోమాపే లేదు,

విపిన్‌ ; అతడేమిటి---

రనిక్‌: ఆం. అది నిజమే. అయితే యేమయింది? అతడు నృపదాల, నీరబాల యిద్దరిలో యెవర్ని యెక్కువగా _సేమిస్తున్నది నిర్ణయించుకో లేకపోత్రన్నా డు, అత డిద్దరిమధ్య యెస్పుడూ వూగులాడుతూంటాడు.

విపిన్‌ ; కొని వారిలో యెవరైనా అతడిమీద---

రనిక్‌: లేదు. అతళణ్ణ్‌ వివాహంచేసుకుంటారన్న వుద్దేశంలేదు. అలా అయితే యే చికూ వుంచే దేకాదు. ల

విపిన్‌ ; అందుకనే అనుకుంటా అబలాకాంతదాబు కొంచెం---

(బహ్మచారి సమితి 215

రనిక్‌ : కొంచెం చింతాాకాంతు డై వుంటాడు.

విసిన్‌ : (శ్రీమతి సీరబాలకి సంగీతమం పే యిష్టమనుకుంటాను,

రసిక ; యిష్ణంలే కేం? మీ జేబుతలోనే వుందిగా దానికి నిదర్శనం :

విపిన్‌ : (జేబుకోంచి సంగీతం ప్వన్తకం బయటికి తీని నేను దీన్ని తీసుకురావటం చాలా అసభ్యంగా వుంది.

రనీక్‌ ; అలా మీరు చెయ్యకపోతే మాలో యెనరో వాకరం చేసేవాళ్ళం.

విపిన్‌ 2 మీరుచేస్తే ఆమె కమిస్తారు. కాని నేను---నిజింగా అనుచితమైన ననే, కాని యివ్వుడు తిరిగి యిచ్చేట్లయి రే---

రనిక్‌ : ఆ అనుచితకార్యం అలాగే వుండిపోతుంది.

విపిన్‌ ; ఆందుకని-ా

రనిక్‌ ; హరించటంవల్ల కలిగిన దోషం ఆ హరించిన వస్తువును రక్షించుకోటంవల్ల మహా అయికే యింకొంచెం యెక్కునవుతుంది.

విపిన్‌ ; పుస్తకం విషయం ఆమె మీతో యేనుయినా చెప్పారా?

రనిక్‌ : చెప్పింది తక్కువేకాని---చెవ్పనిది చాలా యెక్కువ.

విపిన్‌ ; అదేమిటి?

రనిక్‌ ; న్‌గ్గుతో చాలా కందిపోయింది.

విపిన్‌ : యెబ్చే! ఆ సిగ్గువడాల్సింది నేను.

రసిక్‌ : మీ నిగ్గు ఆమె సగం వంచుకుంది -- అరుజిడి లజ్జతో ఉషస్సు రంజితమయినట్లు.

విపిన్‌ : మీరు నన్ను మరీ వెరివాణ్ణి చెయ్యకండి.

రనీక్‌;: మా సంయ్యవదాయంలో కలువుకుంటున్నాను మహాశయా

విపిన్‌ పుస్తకాన్ని మళ్లీ జేబులో పెట్టుకుని తప్పుచెయ్యటం మానవధర్మం-- కమిం చటం దేవతల ధర్మం అంటారు యింగ్రీషమలో.

రనిక్‌ ; అయితే మీరు మానవధర్మాన్ని కచ్చితంగా పాలించారు.

విపిన్‌ ; అయితే దేవతాధర్యాన్ని పాలిస్తారామె,

8216 రవీందుని నాటకాలు [థీళ౯ (వవే+స్తాడు] థ్రీళ్‌: అబలాకాంతబాబుని కలునుకోవటం జరగలేదు. రనిక్‌ ; నువ్వు ర్యాతికి ర్మాతే అతణ్హి సన్న్యానిని చేయాలనుకుంట న్నావా యేం? (శ్రీల: యేమయితే యేం--అక్షయజాబుదగ్గిర వీడ్కోలు తీసుకొచ్చాను. విసిన్‌ : అవునవును---వారికి చెప్పిరావటం మరిచిపోయాను-.. వొక్కసారి వెళ్ళి వారిని కలునుకొస్తాను. రనీక్‌ : (జినాంతికంగా మళ్లీ యింకేదో సంగ్రహించే (వయత్నంలో వున్నట్లున్నారు చూస్తే. మానవధర్మం (క్రమంగా మిమ్మల్ని నొక్కి వశ్షేనింది. [విపిన్‌ వెళ్ళిపోతాడు] థ్రీ? : రపిక్‌బాబూ ః నేను మీదగ్గిర వో సలహా తీనుకోదలిచాను. రనిక్‌ ; సలహా యివ్వటానికి తగిన వయన్సే వుంది. తెలివిలేకపోవొచ్చుగాని. థీ గ మీయింటిదగ్గిర ఆ రోజున యిద్దరు మహిళల్ని చూశాను, వాళిదరూ సుందఠీ మణులనే తోచింది నాకు, గబ రనిక్‌ ; మీ(గ్రహణశక్తిని తప్పువట్టటానికి వీల్లేదు. అందరూ అదేమాట అంటున్నారు. ఫ్రీ: వాళ్లనుగురించి వొకవేళ మధ్యమధ్య మీతో సంప్రతించటం మీకేమీ రనిక్‌: సంపతిస్తే చాలా సంతోషిస్తా నేను. మీకూ అది బాగానే వుండొచ్చు, వాళ్లకూ పెద్దనష్టమేమీ వుండబోదు--- థ్రీల్‌: యేమ్మాతం వుండదు. మిణుగురు స్పరుగు నత్యతాన్నిగురించి వాగటం మొద లెడికే-- రనిక్‌ : దానివల్ల నక్షశాని కేమీ నిద్రాభంగం కాదు. శ్రీక్‌: మిణుగురుపురుక్కే. నిద్రలేనిరోగం వట్టుకోవొచ్చు. దానివల్ల నాకే అభ్యంత రమూ లేదు, రనిక్‌ : యివాళ అలాగే తోస్తోంది. ్రీక్‌: యీ పట్టుకొచ్చిన రుమాల యెవరిదో ఆమె పేరు చెప్పాలి. రనిక్‌ ఏ ఆమె సేరు నృవవాల.

హ్మచారి సమితి ర? శ్రీశ్‌; ఆ యిద్దరిలో యెవరామె? రనిక్‌ ; మీరే ఊహించి చెప్పండయినా. శ్రీః: ఆ య్మెరరంగు నిల్కుబీర కట్టుకుందే __ రనిక్‌ : ఊ(. చెప్పండింకా. ఫ్రీ? : నిగ్గుతో పారిపోదా మనుకుండీ --కాని పారిపోవటానికికూడా. నిగ్లేనిందీ -- అందుకనే వొక్కుక్షణం హరాత్తుగా భీతహరిణిలాగా గళుక్కుమని నిలబడి పోయిందీ -- నుదుటిమీద కొన్ని ముంగురులు యించుమించు కళ్లమీదకొచ్చి వడ్డాయ-- తాళాలగుత్తి కట్టుకున్న వమిటిచెంగు జారిపోశూం'టే యెడంచేత్తో పట్టు కుని, గబగబా వెళిపోయిందీ. అప్పుడామె వీసీల దీర్ధకుంతలాలు నా దృష్టివథం ముందు నల్లటి కాంతిరేఖలాగా నాట్యమాడుతూ భ్యరున సాగిపోయినట్లుకూడా అయిందీ--- రనిక్‌; ఆ ఆమె నృవవబాలే. నిజమే. పాదాలు రెండూ లజ్షావరిమితాలయినాయి. చేతులు రెండూ సంకోచ్యగస్తాలయినాయి.. న్యేశ్రాలు రెండూ భయ్యభ్రాంకాలయి నాయి. కుంతలాలు కుంచికాలయినాయి.. విచారకరమైన విషయం యేమిటంటే హృదయం కనవఐడలేదు. అది యేదో పువ్వులోవల దాగివుండే మధువులాగా మధుర మైనడి మంచులాగా చల్లనై నదీ. య్ర్‌; రనిక్‌బాబూ : మీ హృదయంలో యెంత కవితారనం నంచితమైవుందో, అది యేవైవుగా (చనరిస్తున్నదో యివ్చుడు బాగా శెలునుకోగలిగాను. రనిక్‌ : వట్టువడ్డాను శ్రీకొదాబూ : కవీం్యదాణాం చేతః కమలవన మాలాతవరుచిం భజిన్తేయే నన్తః కతిచిదరుణామేవ భవతీం విరిణ్చి (ప్రేయస్యాస్తరణతర శృబ్లారలహరీం గభఖీరాభిర్వాగ్భిర్విదధతి నభారంజన మయీమ్‌ ॥ నువ్వు కవీర్యదుల చిత్తకమలవనమాలాకిరణ రేఖవు. నిన్ను లేళమ్యాతమయినా భజించేవారు గథీరవాక్యాలద్వారా నభారంజనమయిమైన సరన్వతి తరుణలీలా లహరిని వ్య క్రంచెయ్యగలుగుతారు. నేను ఆ కవి చిత్తకమలవన కిరణ రేభావరిచ యాన్ని పొందగలిగాను. శ్రీల; నేనూ కొద్దిరోజులయింది ఆ పరిచయాన్ని పొంది. అన్సటినుంచే కవిత్వం నాకు చాలా సులథభమయింది.

218 రవీండదుని నాటకాలు [ఆక్షయ్‌ (వవేశిస్తాడు] అక్షయ్‌ ; స్వగతం, ఊహూ ! యిద్దరు నవయువకులు కలిని నన్ను యింట్లో నిలవ నిచ్చేట్లులేరు చూస్తే, వొకడొచ్చి దొంగలాగా నా గదిలో తడమటం మొదలెట్టాడు. పట్టుబడి సరైన సంజాయిష్‌ యివ్వలేకపోయాడు. చివరికి నన్ను వట్టుకున్నాడు. తర్వాత కా నేపటికి చూన్తే రెండోవ్యక్తి వొచ్చి నా గదిలో పుస్తకాలన్నీ అటుతిప్పి యిటుతిప్పి చూడటం మొదలెట్టాడు. దూరాన్నుంచే చూని పారిపోయొచ్చేకాను. చక్కగా నా మననుకు నచ్చిన వుత్తరం రాద్దామనుకున్నా ---కాని వీళ్ళ రాయ సీయటం లేదు. అహా; చక్కటి వెన్నెలొచ్చింది. థ్‌ ; అరె: ఆతమయవబాబే ఆత్షయ: యేం బాబూ! వొక దొంగ గదిలోనూ, యింకోరు దారిలోనూ పి వియే: నీ ధ్యానంనుంచి నాకు భంగం కలిగిస్తున్నారు--రంభా, ఊర్వశి, మేనకలయితే నాకే విదారమూ వుండేదికాదు. మనస్సుకు నచ్చిన ధ్యానభంగం అతయ్‌ అదృష్టంలో లేదు. కలికాలంలో ఇంద్రుడికి వయనుమీరటంతో అరనికుడై పోయాడు. [విపిన్‌ _పవేళిస్తాడు] విపిన్‌ యిదిగో ఆక్షయవాబూ . మీకోనమే వెతుకుతున్నా. అక్షయ; ఓయి అభాగ్యుడా యిలాంటి రాత్రిని సృష్టించింది నన్ను వెతకటానిశేనా? గ 9800 2 280 29 ఓపీ, అ ఓం ౫691 ఇసుడీ రర 80001" 1633 ర6 1663 ఉంరే ర్వా య16 02100 0 110136, 0 90% 2 మై 001003 మంటు! 0000064. కం కొంంయణ ౪2115 తయరే 581266. 113 50౪1 $0౪864. 6 616011 శీలం, 10006 6656 12 6 981౬ శ్రీశ్‌ ఏ మ 900% & 118% మీరేం చేయటానికి బయలుదేరారు అకయదాబూ। రసిక్‌ : అపనరతి న చకుషో మృగాక్నీ రజనిరియం చ నయాతి నైతిన్నిద్రా -- కనులయెదుటనుండి కదలిపోదు మృగాక్షి రాతి గడచిపోదు రాదు న్మిద ఆత్షయబాబు అవస్థ నాకు తెలుసు మహాశయా । ఇత్తయ్‌ ; యెనరయ్యా నువ్వు.

(వ్మాచారి నమితి 219

నీరక్‌ 2 నేను రనికొచంద్రుణ్ణి. యిరువైపులా యిద్దరు యువకుల్ని ఆసరా చేనుకుని యౌవనసాగరంలో తేలిపోతున్నా.

అక్షయ్‌; యీ వయసులో యౌవనం సహ్యంకాదు రనిక్‌దాదా :

రనిక్‌ ; యౌవనం యే వయనుళో నహ్యుమవుతుందో తెలియదు నాకు. అది అనహ్య వ్యవహారం, శ్రీశ్‌ బాబూ మీకేమని అనిపిస్తుంది?

థ్రీ; యింకా పూర్తిగా తెలుసుకో లేకుండా వున్నా.

రసిక్‌ ; నాలాగా పరిణత వయస్స్నుకోసం వకీషిస్తున్నట్లున్నారు. ఆక్షయదా : యివాళ నువ్వు చాలా అన్యమన స్కంగా వున్నట్లున్నావ్‌ 1

అత్షయ్‌ : సీకు ఆన్యమనస్కంగానే కనబడతాను. మనన్సు సరీగ్గా నీవైవు లేదు... విపినొబాబూ : నువ్వు నాకోనం వెతుకుతున్నానన్నావ్‌ నిజమే కాని అంత అత్యంతవసరమైన వ్యవహారమని నాకనివించటం లేదు. కనుక నేనిప్పుడు నెలవు తీసుకుంటున్నాను. వొక ముఖ్యమైన వనివుంది

[ వెళిపోతాడు]

రనిక్‌ ; విరహి వుత్తరం రాయటాని కెళ్ళాడు.

శ్రీ": అక్షయబాబుకేం హాయిగా వున్నారు. రనిక్‌బాబూ ॥ వారి భార్యే పెద్దసోదరి ఆనుకుంటా. ఆమె సేరు?

రసిక్‌ : పురబాల.

విపిన్‌ (దగ్గరకొచ్చి) యేం పేరన్నారు ?

రన్‌క్‌ : పురవాల.

విపిన్‌ ;: ఆమే అందరిలోనూ పెద్దదేమో ?

రనిక్‌ ;: అవును,

విపిన్‌ ; అందరిలోనూ చిన్నామె పేరు?

రనిక్‌ : నీరబాల.

థ్రీ మరి నృవనాల యెన్నో ఆమె?

రనిక్‌ ;: ఆమె నీరనాలకంపె పెద్లది.

220 కవీంగదుని నాటకాలు

(శ్రీశ? : అయికే నృవదాలే రెండో ఆమె.

విపిన్‌ : నీరబాల ఆందరికంకె చిన్నది.

(శ్రీశ్‌ 2. పురబాలకంశు చిన్నది నృపదాల.

విపిన్‌ ; ఆమెకం టె చిన్నది నీరబాల.

రపిక్‌ ; (స్వగతం) వీళ్ల నామజపం చెయ్యటం మొదలెట్టారు. నాకు చెడ్డ బెడదయింది. యింక యీ మంచు దుస్పహంగా వుంది పారిపోయే వపాయం చూనుకోవాలి.

". [దనమాలి ప్రవేశిస్తాడు]

వనమాలి : యిదిగో : మీరిక్కడున్నారు: నేను మీయిళ్ల కెళ్ళాను,

థ్రీ ఇ అయితే మీరిష్పుడీహా యిక్యడుండండి. మేం యిళ్లకి వెళతాం.

వన: మీరెప్పుడూ తొందరలో వున్న ప్లే కన్పిస్తారు.

విసిక్‌ : అవును మిమ్మల్నిచూన్తే యింకొంచెం యెక్కువ తొందరలో పడతాం,

వన: అయిదు నిమిషాలు ఆగారంటే --

(శ్రీశ్‌ : రసిక్‌దాబూ ః కొంచెం చలివేస్తున్నట్లులేదూ !

రనీక్‌ 2 _మీకిప్పటికి తెలుస్తోంది. నాకు యెప్పుడనగానో తెరినింది.

వన; పదండి. యింటీకే వదండి--

శ్రీశ్‌: మహాశయా ! యింతర్వాతివేళ మా యింట్లోకి కనక వొచ్చిపడ్డారం మే.

వన: చిత్తం. మీరు కొంచెం తొందరలో వృన్నట్లున్నారు. అయితేపోనీ మరోసాశెప్ప దైనా కలుసుకుందాం.

చతు ర్థ్‌ ౦50 దృ వ్య 0౦౧ అత్షయుని యిల్లు ళం [రనిక్‌. _నైలదాల] రసిక్స్‌ , అమ్మాయ శైలా। శ్రైల: యేమిటి రనికొదాదా. రసిక్‌ ; యిది నొ వనా? మహాదేవుడి తపోభంగానికి న్వయంగా కందర్ప దేవుడుండనే వున్నాడు. నేను మునలివాణ్ణి శైల. నువ్వు వృద్దుడివే--ఆ యువకులిద్దరూ మహాదేన ద్వయంకారు. సిక్‌: ఆహం. కారు. నేనది పూర్తిగా కనిపెస్రేశాను. అందుకనే మరి నిర్భయంగా వొచ్చాను. కాని వాళ్లతోపాటు వీధిమధ్య మంచులో నిలవిడి, అర్ధరాత్రివరకు రనీకసంభాషణ చేయదగినంత వేడిలేదు నావొంట్లో. శైల... వాతి సావానంతో ఆ వేడి కావాల్సినంత తెచ్చుకోవొచ్చు. రనిక్‌ ; బతికున్న చెట్టు యెండవేడికి చిగిర్చి పూస్తుంది. యెండిపోయిన చెట్టు ఆ వేడికే పగులు చూప్పళుంది. యౌవనంలో వుండే వేడి ముసలివాళ్ల విషయంలో అంత వుపయోగకర మైనదిగా తోచదు. వెల: యేదీ నిన్నుచూస్తే యెక్కడా వగిలిపోయినట్లు కనిపించదే ? రసిక్‌ ; పృాదయాన్ని చూస్తే తెలునుకోగలపు శైలా : శైల: యేమిటి రనీకొదాదా నువ్వనేది? నీదే యివ్పు డందరికంపె యే చిక్కూలేని వయన్సు. యౌవనతావం నిన్నేం చేస్తుంది ? రనిక్‌; ఉచ్క్కస్థనే వహ్నిరుపైతి వృద్ధి. యౌవనశ్వాల వృద్ధుడికి తగిలికే భగభగ మని మండిపోతుంది. అందుకనే ' వృద్దన్య తరుజణీభార్యా” విపక్తుకు కారణ మన్నారు యింకేం చెన్నను?

222 రవీర్మడుని నాటకాలు (నీరదాల (నవేశిస్తుంది]

రనిక్‌ : ఆగచ్చ వరదే దేవీ! కాని నువ్వు నాకు వరమిస్తావో లేదో తెలియదు నేను మాత్రం నీకు వరుణ్రీ యిన్వటంకోనం చచ్చి నున్నమవుతున్నా. ళివుడుమ్మాతం యేమీచేయటంలేదు. కొని నీ పూజనుమా(తం పొందుతున్నాడు. ఈ వృద్దుడు (శోమపడుకున్నాడు. (వతివలమ్మా (తం లేదు.

సీర : శివుడికి పూలూ నీకు ఫలమూనూ. నీకే వేస్తాను రనిక్‌ దాదా వరమాల

రనికొ్‌ ; రాతిదేవుడికి నై వేద్యం “పెడితే సుభవిదే. దాన్ని మళ్లీ సంపూర్ణంగా తీసుకో వొచ్చు. అలాగే నాక్కూడా నిర్భయంగా వరమాల వెయ్యనూ గలవు. యెన్చు డవసరమయి'జే అవ్వుడు మళ్లీ దాన్ని తీనుకోనూగలవు. అంతకంటె నీరా! నాకో మెడకు చుట్టుకొనేది (౧౫6) అల్లియిద్దూ. వరమాలకం-బ ముసలివాడి కది చాలా వుపయోగంగా వుంటుంది.

• శ్రీ చరణాల్ని' ఆలంకరిస్తాయి.

రసిక్‌ : ఆహా; దీన్నే కృతజ్ఞత అంటారు. కాని సీరూ : నాకుమట్టుకు మెడక్రు చుట్టు కునేది చాలు, ఆపాదమస్తకం అన్నీ యెందుకులే. దానికి తగినవ్య క్రి దొరుకు తాడు. జోద్ళు ఆతనికోనం కట్టిపెట్టు. న

హ్‌

సీర: సరే, వీ ధోరణికూడా నువ్వు కట్టిపెట్టు.

రనిక్‌ ఏ: చూళావా క్రైలా. యిటీవల నీరూకూడా నిగ్గు వాలికిస్తున్నది. ఆన్హే మంచి లక్షణంకాదు.

శైల; వీరూ; యేమిటిది? మళ్లీ యూ యింటికొచ్చారేమిటి ? యివాళ మా సభ జరుగు తుందిక్కడ. యిచ్చుడే వొస్తారెనరైనా. చిక్కులో నడకావ్‌,

రసిక్‌ ; ఆ విపత్తు రుచికూడా వొకసారి చూశావ్‌. యిప్పుడు మాటిమాటికీ వివతుతో చిక్కుకోటానికి ఆత్రంగా తిరుగుతున్నావ్‌. చా

ఛి

నీర; చూడు రనీకొదాదా: నువ్వు కనక నన్ను చిరా కెచ్తించావంటే మెడ అల్లికరాదు సీకు చెప్పుకున్నా ..యిదుగో చూడు అక్కా : నువ్వుకూడా రనిక్‌దాదా మాటలకు నవ్వటం మొదలెడితే ఆయన అతిశయం సెచ్చుమీరిపోతుంది.

రనీక్‌ఐు చూళావా శెైలా। నీర యీమధ్య పరిహాసాన్నికూడా సహించలేకపోతోంది. మనన్సు యింత దుర్చ్భలమయిపోయింది. నీరూ £ కొన్నికొన్ని సమయాల్లో కోయిల

బ్రహ్మచారి నమితి 223 కూతకూడా చెవికి ఇెడ్డకటువుగా విన్నిస్తుందని శాస్త్రంలో వుంది. సీ రనీక్‌దాదా వరిహానంకూడా యిప్పుడు నీకు ఆ కుహూరవం అని (భమ కలుగుతోంది.

నీర: అందుకనే నీ కంఠాన్ని అల్లికతో బిగిద్దామనుకుంటున్నా. నస్వరమయినా కాస్త తగ్గుతుంది.

వైల: నీరూ. యింక జగడం పెట్టుకోకు. రా. యిప్పుడే అందరూ వొచ్చివగతారు.

(నీర, ల వెళ్ళిపోతారు] [పూర్ణ (ప్రవేశస్తాడు] రసిక్‌ : రండి పూర్ణబాబూ పూర్ణ వి యింకా యెవరూ రనిక్‌ : మీరు బహుశా యీ వృద్ధుణి వొక్కజ్డేచూని నిరాశవడివుంటారనుకుంటాను. రాకేం అందరూ వొస్తారు--పూర్ణదాబూ : పూర్ణ ఏ నిరాశ౫ందుకు పడటం: రనిక్‌ ; ఆది యెలా చెవ్పను చెవ్పండి, కాని యింళ్లో (వవే+?ంచగానే మీ రెండుకళ్ల కేని చూనేనరికి, అవి యెవరికోనం వెతుకుతూ తిరుగుతున్నాయో----ఆ వ్యక్తిని నేనుమూ(తం కాదు - ఆని తోచింది. పూర్ణ. చక్షుతత్వంమీద యింతదూరం అధికార మెలావొచ్చింది మీళు ? రనిక్‌ ; నావంక యెవ్వరూ యెన్నడూ చూడలేదు పూర్ణబాబూ ! అంచేత యీ మునలి తనంపరకు యితరుల చక్షువులను పరిశీలనగా చూడటానికి కావాల్సినంత అవకాళం దొరికింది. మీలాగా అదృష్టం కలిసొచ్చినట్లయి తే దృష్టితత్వాన్ని ఆర్జించకుండానే అనేకదృష్టుల్ని పొందగలి గేవాళ్లి కాని యేమయినా అనండి వూర్తదాబూ : కళ్లు రెండిటిలాంటి అద్భుతమైన నృష్టి మరొకటి జరగలేదు. శరీరంలో మనస్సు యెక్కడై నా (ప్రత్యక్షంగా నివనిన్తుండి అంచే-._అది ఆ కళ్లలోనే పూర్ణ: (ఉత్సాహంతో) సరీగ్గా చెప్పారు రనిక్‌బాబూ ! అల్పమైన శరీరంలో-- యే అవయవంతోనై నా అనంళాకాళాన్నీ అగాధసము(దాన్నీ పోల్చవొచ్చుననుకుంటే ఆ కళ్లతోనే. రనిక్‌ : నిస్సీమళోభా సౌభాగ్యం నతాంగ్యా నయనద్వయమ్‌ అన్యోన్యాలోక నానంద విరహాదివ చంచలమ్‌ తలినీందా పూర్ణబాబూ ॥

224 రపీం్యదుని నాటకొలు పూర్ణ: లేదు. కొని కెలుసుకోవొలనే వాంఛ వుంది. రసిక్‌ : అనంతళోభా సుభగమ్మానతాంగి నయనయుగము అన్వోన్యాలోకనజనితానంద వియోగముచే చంచలములు కానోపును పూర్ణ: కాదు రన్‌క్‌బాబూ! అదీ సరిగ్గాలేదు. ఆది కేవలం వాక్చాతుర్యం. రెండు నేేకాలు పరస్పరం చూనుకోవాలని వాంఛించవు. రనిక్‌ ; మరొక రెండు నేశ్రాలని చూడాలని కాంకీస్తాయికదా ఆ అర్థమే. తీనుకో రాదా; చివరి రెండు సంక్షులూ మార్చేస్తే సరి-- పూర్ణ: చాలా చమత్కారంగా వుంది రసిక్‌బాబూ : కాని పాపం నిస్సహాయుడైన ఆ ఐంది --వంజరంలో పక్షీలాగా కంగారుగా ఆటూయిటూ తిరుగుతాడు. (ప్రియ చటువు లున్నచోటికి రెక్కలు వివ్చుకొని యెగిలిపోలేడు. రసిక్‌ : మళ్లీ పరన్పరావలోకన వ్యవహారంకూడా యెంత దారుణ మైనదో అదీ కాన్త్రంలో రాసివుంది. హళ్వాలోచన విశిఖైర్గత్వా కతిచిత్‌ పదాని పద్మాకీ జీవతియువా నవా కిం భూయోభూయో విలోకయతి చూపుతూపులతోడ నుందరుని హతమార్చి కొన్ని యదుగులు నడచి కువలయాకష యొకింత వెనుదిరిగి యతడు జీవించియుండెనా లెదా యనుచు పదేపదే కనులార తిలకించు పూర్ణ : రవీక్‌దాబూ ; మళ్లీమళ్లీ చూడాలని వాంఛించేది శేపలం కావ్యాల్లో నే ల్లోనే. రసిక్‌ స దానికీ కారణం, ఇ సం తిరిగిచూడటానికి యెలాంటి అసికర్యమూ

• (పపం స | స్‌ వ? న ఆ సలో కనక తయారయినట్లయి తే యిక్కడ పు దొచ్చు. యిక్కడ మనస్సు తిరిగిచూడాలనుకుంటుంది. చూప్పలు తిరిగిరావు, పూర్ణ : (నిట్టూరుస్తూ) యీ (ప్రపంచం చాలా చెడ్డది రసిక్‌బాబూ ః మీరు దాగాచెప్పారు-- రనిక్‌: ఆహా! పూర్ణవోబూ 1 న్మేశాల సక్షికనక వొస్తే యిహ ముగించ బుద పుట్టదు. న రోచనే హరిణగిర్వమోచనే మావిదూషయ నతాంగి కజ్జలైః

(హ్మచారి నమితి 225 సాయకః సపది జీవహారక;। కిం పృనర్హి గరలేన లేపితః 1 హరిణగర్వ మోచనములలోచనముల కాటుకపై పూతయేలనే నతాంగి ః పాణహరణమునకు బాణ మొకటి చాలదా మరింక దాని వెన విషపుపూత యేల పూర్ణ: ఆగండిం రనీక్‌వాబూ 1; అడుగో యెవరో వొన్తున్నట్లున్నారు, [చం్యద్రబాబు, నిర్మల (వవేశిప్తారు] చంద్ర: ఆరె. ఆక్తయబొాదా। రనిక్‌ ; నాకూ అతయదాబుకీ షోలికలున్నాయని వింటే అతడూ అతడి ఆత్మీయులూ కూడా విచారిస్తారు. నేను రనికొని. చం్యద; క్షమించండి రసిక్‌చాబూ హరాత్తుగా భమించానుం రనిక్‌ ; కృమించటాని కేం జరిగింది మవిశయా । నన్ను అక్షయబాబుగా (భమవడి కొంచెంకూడా అగౌరవనరచలేదు. క్షమావణ వారిదగ్గిర కోరండి, పూర్ణవాబుతో యింతవరకూ నేను విజ్షానచర్చ చేస్తున్నాను చం(ద్రవాబూ : చళ్ళద్ర ; మన (బిహ్మవచారి సమితిలో నెలకోరోజు విక్షానచర్చకోనం నిర్ణయించాలని అనుకున్నాను. యివాళ యే విషయాన్నిగురించి చర్చిస్తున్నారు పూర్ణబాబూ : పూర్ణ; ఆహః:. అదేమీలేదు చంద్రబాబూ : రనిక్‌ : కళ్లచూప్పల్నిగురించి నాలుగయిదు మాటలు వొకరితో వొకరం మాట్లాడుకోవటం జరిగింది. చంద్ర: దృష్టిరహస్యం చాలా క్లిష్టమైనది రసిక్‌వాబూ : రవిక్‌ : క్లిష్టమయిందికా కేం ? పూర్ణబాబు ఇఅధిప్రాయంకూగా అదే, చండ; సమస్తవస్తువుల ఛాయే మన దృష్టిపటలంమీద వతిఫళలితనువుసుంది. దాన్ని మనం యెలా నూటిగా చూడటమన్న విషయమై యే అభిపానుమూ నాకు నంతోష జనకంగా తోచదు. రసికొ్‌; నంతోవజనక మెలా అవుతుంది? నూటిగా చూడటం, వంకరగా చూడటం --- మొదలైనవాటితో మానవ్వడికి తలతిరిగిపోతుంది, చాలా చిక్కైన విషయమే. శే

226 రవీం్శదుని నాటకాలు చంద్ర : నిర్మలతో రనిక్‌బాబుకి పరిచయంకాలేదు. యీమే మన బహ్మచారి సమితిలో (ప్రథమ న్రీసభ్యురాలు. రనిక్‌ : (నమన్కరించి) వీరు మన నమితికి నధాలక్ష్మీ. తమ సౌజన్యంవల్ల మూ సమితికి తెలివికేటల వెలితి తీరిపోయింది. వీరు మాకు ' శ్రీ” సివ్వటానికొచ్చారు. చంద్ర: కేవలం శశ్రీకాదు. కళకి. రనిక్‌ : రెండూ వొకపే చంద్రబాబూ ! శక్తి యెప్పుడైతే శశ్రీగా ఆవిర్భవిన్తుందో అప్పుడే ఆ మెళ క్తికి పరిమితిఅంటూ వుండదు. యేనుంటారు పూర్ణబాబూ : (పురుషవేషంతో శ్రైలదాల (నవేళిస్తుంది] శైల: క్షమించండి చందబాబూ. నేను రావటం ఆలస్యమయిందా యేం? చంద్ర; (గడియారం చూన్స) లేదు. యింకా వేళకాలేదు.. అబలాకాంతబాబూ 1 నా మేనకోడలు నిర్మల యివాళ మన సమితిలో సభ్యురాలయింది. వ్రైల:. (నిర్మలదగ్గిర కూర్చుని) చూడంది. ప్పరుషులు స్వార్ధవరులు, అడపొక్టీప్‌ ముఖ్యంగా తమకి "సేవచేయటానికే బంధించివుంచా లనుకుంటారు. చం్యద్రబామి మిమ్మల్ని మా సమితి శేయస్సుకోసం నియోగించారంపే_ అందులో వారి మహత్వం వ్యక్తమవుతోంది. నిర్మల ః మా మామయ్యకు దేళశ్యశేయస్సు, తన (శ్రేయస్సు రెండూ వాకక్సే. నేను మీ సమితికి యేద్లైనా వుపకారం గనక చేయగలిగానంకే దానివల వారికీ సేవ చేసినట్రవుళుంది. ల జం శైల: మీరు అదృష్టవశాత్తు చంద్రబాబుని బాగా అర్థంచేసుక్సునే యోగ్యతను పాొందగలి గారు. మీ జీవితం ధన్యం= నిర్మల: ఆయన్నినే నర్థంచేనుకోకపోతీ యెవరు చేసుకుంటారు. శ్రైల: ఆత్మీయులు సాధారణంగా ఆత్మీయుల్ని అర్ధంచేనుకోరు. ఆత్మీయతతో కొద్ది వాళ్లను గొప్పవాళ్లను చేని యెక్తేస్తారు. అలాగే గొప్పవాళ్లనుకూడా కొద్దివాళ్లని ళా ౧ ౮౪౧ జీని దించేస్తారు. చర్యద్రదాబుని మీరు యథాతథంగా అర్థంచేనుకున్నారంకే--- దానివల్ల మీ సొమర్థ్యం వ్య క్రమవుతోంది. నిర్మశ: కొని మా మామయ్యని యధాతథంగా అర్థంచేసుకోవటం. చాలా తేరిక. ఆయనలో ఆలాంటి స్వచృత్వం వుంది.

(తిహ్మచారి సమితి 227

వల; చూడండి. ఆందుకనే వారిని సరీగ్గా తెలునుకోగలగటం కస్టం. దుర్యోధనుడు సృటికకుడ్యాన్ని కుడ్యంగా చూడ లేకపోయీడు. సరళ--స్వచ్చతలో మహాత్న్వాన్ని అందరూ (గహించగలుగుతారా । దాన్ని అవహేళనచేస్తారు. ఆడంబఐరమే లోకుల దృష్టివి ఆకర్షిస్తుంది.

నిర్మల: మీరు యధార్ధ్హం మాట్లాడారు. బయటివాబ్ళ యెవరూ మా మామయ్యని యెరగనే యెరగరు. ఇయటివాళ్లలో యిన్నాళ్లకు మీదగ్గిర మామయ్య నంగతి వినటం నా౩ంత ఆనందంగా వుందో యేం చెప్పను ?

శ్రైల; మీ భక్తికూడా నరీగ్గా నా కలాంటి ఆనందాన్నే కల్గిస్తోంది.

చంద్ర; వుభయులదగ్గిరకీ వొచ్చి) ఆబలాకాంతదాబూ 1 మీకో పుస్తకం యిచ్చానే-- ఆది చదివారా ?

వ్రైల;. చదివాను. అందులోంచి నోట్స్‌ అంతా తీసుకుని, మీ వువయోగానికి నిద్ధంచేని వుందాను.

చంద్ర; నాకు చాలా వుపవకరిస్తుంది, చాలా సంతోషం అబలాకాంశహీమో : వూర్ణ స్వయంగా నాదగ్గిర్నించి ఆ పుస్తకాన్ని అడిగితీసుకుని వెళ్ళాడు. కాని అతడికి వొంట్లో బొగుండకపోనటంవల్ల యేమీ చేయలేకపోయాడు. పృన్తకం మీదగ్గిరుండా ?

చైల ఏ తీనుకొచ్చిస్తాను.

( వెళ్ళిపోతుంది]

రనిక్‌ ; పూర్ణదాబూ ః మీరేదో డీలావడినట్లు కన్పిస్తున్నారు. ను న్రీచేనిందా యేం?

పూర్ణ: లేదు, యేమీలేదు, రనిక్‌బాబూ । యివ్వుడు వెళ్ళాడే అతడి సేరేనా అబలా కాంతబాబు?

రనిక్‌ ; అవును.

పూర్ణ: ఆతడి వ్యవహారం నాకంత బాగాలేదు.

రనిక్‌ : చిన్నవయసుకదా---అందుకని -.-

పూర్ణ: త్తీలతో యెలా (నవ్వర్తించటం నముచితమో--.ఆ శిక్షణ అతడికి చాలా అవసరం,

రనిక్‌ ; నేనూ ఆది గమనించిచూకాను. ఆడవాళ్లతో అతడికి సృరుషోచితంగా (వవర్తిం చటం తెలియదు. యేమిటో రాసుకుతిరిగే న్వభావం. అది బహుశా విన్నపయను ధర్మ మైవుంటుంది.

228 రవీంద్రుని నాటకాలు పూర్ణ: మాకయినా వయన్సేమీ మదిరిపోలేదు. కాని మేము -- రనిక్‌ఐ అది చూశానుగా మీరు బాగా దూరదూరంగానే వున్నారు. కాని ఆమె ఐహంకా దాన్ని కేవలం మర్యాదగానే (గహించివుండదు. మీరామెని నిర్లత్యుం చేసినట్లు ఆమె బహుశా (భమించివుంటుండి. పూర్ణ ; యేమంటున్నారు రసిక్‌ బాబూ. యేం చెయ్యను చెప్పండి. ఆమెదగ్గిరకి వెళ్ళి యేం మాట్లాడట మో నాకు యెంత ఆలోచించినా తోచనేలేదు. రపిక్‌; ఆలోచిస్తే తోచదు. ఆలోచించకుండానే ముందుకు వెళ్ళాలి. అతర్వాత మాటలు వాటంతటవే వొస్తాయి. పూర్ణః కాదు రసిక్‌బాబూ 1: నాకు వొక్కమాటకూడా రాలేదు. యేం మాటాడమంటారో మీరే చెప్పండి- రసిక; సృష్టి తలకిందులయిపోయేవిధంగా దేమీ మాట్లాడన క్కన్లేదు.. * యీమధ్య యెండలెంత యిదిగా వున్నాయి ' ఆంటూ మాట్లాడండి. పూర్ణ : * అవును. యెండలెక్కూవగానే వున్నాయి " అని అంటుందనుకోండి తర్వాత యింశ్రేం మాట్లాడను 7 [విసిన్‌, శ్రీక్‌ ప్రవేశిస్తారు] శ్రీ: (చంద్రబాబుకి, నిర్మలకి నమస్క-రించి-నిర్మలతో, మీ ఉత్సాహం గడియారం కంట వడిగా ముందుకిపోతోంది. యిదుగో చూడండి యింకా ఆరున్నర కాలేదు నిర్మల: తమ సమితిలో నాకివాళ మొదటిరోజు. అందుకని నభ (పారంభంకాక మునుపే వొచ్చేశాను. ప్రధమంగా సభ్యత్వం పొందటంలో సంకోచం తొలిగిపోవ టానికి కొంచెం వ్యవధి ఆవసరం. విపిన్‌; కాని మీకో చిన్న మనవి యేమిటంపే -మాదగ్గిరేమీ సంవొచంతో వ్యవహ రంచొద్దు. యివాళ్నించీ మీరు మా భారాన్ని స్వీకరించారు. దురదృష్తవంఠులైన న లి నం. పుళుషనభ్యుల్ని దయతో కనిపెట్టివుండండి. ఆదేశిస్తూ నడిపించండి. రనిక్‌ వ వెళ్ళండి పూర్తబాబూ . మీరుకూడా వొకమాట మాట్లాడండి. పూర్ణ; యేం మాట్లాడను ? నిర్మల: నడిపించగల సొమర్థ్యంలేదు నారుం థ్రీ: మీర మమ్మల్నందర్నీ ఆఅచలాలకింద జమక స్లేళారా ?

ఆఉహ్మచారి సమితి 229

విపిన్‌ : లోహంకం కు అచంమయిన వస్తువేముంది ? కాని అగ్ని లోవోన్ని నడిపిస్తుంది. మాలాంటి భారీవస్తువుల్ని కదిలించేందుకు తమలాంటి థీప్తి అవసరం.

రనిక్‌ : విన్నారా పూర్ణదాబూ :

పూర్ణ : నేనేం మాట్లాడనో చెవ్చండి.

రసిక్‌ ; మాట్లాడండి. లోహాన్ని చలింవజేయాలన్నా అగ్ని కావాలి. కరిగించాలన్నా ఆగ్ని కావాలవి ఆనండి.

విపిన్‌ : యేమిటి పూర్ణబాబూ : రనిక్‌ బాబుతో పరిచయమయిందా ?

పూర్ణ; ఆం

విపిన్‌ ; మీవొంట్లో బాగుందా యివాళ?

పూర్ణ శి ఆం

విపిన్‌ : వొచ్చి చాలానేపయిందా?

పూర్ణ ః లేదు.

విపిన్‌ ; చూళారా యీసారి శీతువు గుురవ్చందాలలో గ్యురంలాగా రివ్వున వరిగెత్తుతూ మాఘమాసం నుధ్యదాకా వొచ్చి ఆగింది.

పూర్ణ: ఆ

ఫ్రీగ: యిదిగో పూర్ణబాబూ : పోయినసారి మీవొంట్లో బాగాలేదు. యీసారి దాగా కులాసాగా వున్నశ్లునా *

పూర్ణ. ఆ

ఛశ్రీళ: యున్నాళ్ళూ (ఐహ్మవారి సమితిలో యే వెలితి ఆయితే వుండేదో దాన్ని యివాళ యిక్కడికి రాగానే గ్రహించాను. బంగారు ఆభరణంలో వాక వ్యజిం పొదగ కుండా వుండటమే ఆ వెలితి. దాన్ని యివాళ పాొదగటమయింది యేమంటారు పూర్ణబాదూ 1

పూర్ణ : మీలాగా అంత కవీకాశక్తి నాకు లేదు. నేను ఆంత మాటల్ని యేర్చికూర్చి మాట్లాడ లేను--ముఖ్యంగా స్రీలనుద్దేశించి,

శ్రీల; మీ అవమర్థత తెలునుకుని చాలా వీచారిస్తున్నాను పూర్ణాబూ ! క్రమ్మక్రమంగా సమర్థులు కాగలరన్ని ఆశిస్తాను,

230 రవీందుని నాటకాలు విపిన్‌ ; (రవిక్‌ను చాటుగా లాగి, జనాంతికంగా, యిద్దరు వీరపురుషుల మధ్య యుద్ధం జరగసీయండి. యింక రండి రసిక్‌బాబూ : మీతో వొకటిరెండు సంగతులు మాట్లాడాలి. చూడండి, ఆ పుస్తకం మూట యేమయినా వొచ్చిందా మళ్లీ? రనిక్‌ ఏ: అపరాధం చెయ్యటం మానవధర్శం. క్షమించటమేమో దేవధర్మం. అ మాపే (వసంగవళాత్తూ తిచ్చాను. విపిన్‌ ; దానికేమన్నారు? రనీక్‌ ;: యేమీ అనకుండా మెరుపులా వెళ్ళిపోయారు. విపిన్‌ : వెళిపోయారా? రనిక్‌: కాని ఆ మెరుపులో పిడుగు లేదు. వివిన్‌ ; పురములు? రసిక్‌ ; అవీ బేవు. విపిన్‌; మరి? రసిక్‌ : వొక ప్రాంఠంలో లేదా మరో (ప్రాంతంలోనో బహుళా కొంచెం వర్షం ఆభాన వుందేమో. విపిన్‌ ; దాని అర్ధం? రనీక్‌ : యేం తెలుసు మహాశయా. అర్థమూ వుండొచ్చు అనర్థమూ వుండొచ్చు. వివిన్‌ : రనిక్‌వాబూ: మీరు చెప్పేదేమిటో నాకేమీ అర్థంకావటంలేదు రనిక్‌; యెలా ఆర్థంచేసుకుంటారు ?--చాలా కరిన విషయం, వివిన్‌ : (దగ్గిరగా వొచ్చి) యేది కరిన విషయం మహాశయా ? రనీక్‌ఐ: యీ వృష్టి, వ(జి, విద్యుత్తుల విషయం, థ్రీక్‌ : యేమోయ్‌ విపిన్‌ । అంతకం కె కతినమైనది వినదలచుకుంపే పూర్ణదగ్గీరి కెళ్ళు అం శ విపిన్‌ : కఠినమైననాటినిగురించి నాకంత ఆనసక్షిలేదు సోదరా : శ్రీల: యుద్ధంచేయటంకం'ట సంధిచేనుకునే విద్యే యెక్కువ కష్టమైనది. అది నీకు వొచ్చు. నీకో నమస్కారం, పూర్ణను కొంచెం చల్లబరిచి రా. నేనీలోగా రనిక్‌ వాబుతో వృష్టి, వజ్ర, విద్యుత్తులనుగురించి ఆలోచిస్తూవుంటా. (విపిన్‌ వెళ్ళిపోతాడు]

(హ్మాచారి-నమితి ల! రనిక్‌బాబూ ః ఆదే మీరా రోజున నృవదాలని చెప్పారే--ఆమె-..ఆమెనిగురించి కొంచెం వివరంగా చెప్పండి. ఆరోజున రెవృపాటునేపు ఆమె ముభథంలో చూనిన న్నిగ్ధతనుగురించిన కుళూహలాన్ని ఆణచుకో లేకుండావున్నాను.

రనిక్‌ : వివరంగా చెబితే కుతూహలం మరింత యెక్కువపుతుంది. యిలాంటి కుతూ హలం “ హవిషా కృష్ణనర్త్మేవ భూయఏవాఖి వర్ధతే ""___ నేనింత నేపూ ఆమెను తెలుసుకునేవొచ్చాను. కాని ఆ కోమలహృదయంలోని న్నీగ్ధమధురభావం నాకు మా(క్రం “ డజేకణే తన్నపతాము పైతి ”....

థ్రీ: నరే. ఆమె--నేను ఆడుగుతున్నది ఆ నృసదాల సంగతి.

రనిక్‌ ; నేనది అప్పుడే (గ్రహించాను.

య్ర్‌ ఆ ఆమె--యింకా యేమడగను? ఆమెనిగురించి యేదయినానరే కొంచెం చెన్పండి--నిన్న యేమన్నారు ? యివాళ పొద్దున యేంచేశారు ? యెంత సామాన్య మయిన నంగతయినానరే మీరు పెవ్పండి, నే వింటాను.

రనిక్‌ ; (శ్రీ. చెయ్యిపట్టువి) చాలా సంతోవం శ్రీక్‌బాబూ 1 మీరు నిజమైన భావుకులు. నిజమే. మీరామెను శెప్పపాటునేపు చూసి, మీరు తెలుసుకోకుండా విడిచిపెట్టింది రవంతకూడా లేదు. ఆమెకనక “రనిక్‌దా ! ఆ కిరోనీన్‌ దీవం కౌ స్త్‌ యెక్కించు ” అని అన్నదంటే-ానాకది యేదో ఆదికవినుండి అనుష్టువ్‌ ఛందస్సు వినవొచ్చినట్లు కొత్తగా వుంటుంది. యేం జెవ్చను శ్రీశబాబూ : మీరు వింపే బహుశా నవ్వుతా శీమా 1 ఆరోజున యింట్లోకి వొచ్చి చూసేనలికి నృవదాల నూదిలో దారం యెక్కిపోంది.. వొళ్లో దిండుగలీబు వడివుంది. నాకది వొక అద్భుతదృశ్యంగా తోచింది. యెన్నిసార్ల యెంతమంది దర్హీలకొట్లముందునించి వెళ్లాను; యెన్చుడూ తలెత్తికూడా చూడలేదు. కౌని---

థ్రీ! ; అవును రనిక్‌వాబూ : ఆమే స్వయంగా యింటివనులన్నీ చేస్తారా ?

[3ైలబాల (వవేళిస్తుంది] శిల; రనీక్‌దాదాతో యేమిటి ఆలోచిస్తున్నారు ? రనిక్‌ : అతిసామాన్య విషయాలమీదనే మా ఆలోచన సాగుతోంది. వీల్లైనంత మరీ స్వల్చ్పవిషయాలమీద. చంద; సభ్యాపారంభ సమయమయింది. యింక ఆలన్యంచేయటం వుచితంకాదు పూర్ణవాబూ వ్యవసాయ విద్యాలయాన్ని గురించి మీరివాళ వొక (పకిపాదన తీను కొస్తానన్నారు ; [పారంఖ్లించండి.

త్రం .రవీం్యదువి నాటకౌలు పూర్ణ : ,విటారుగా నిలబడి గడియారం చైన్‌ సవరించుకుంటూ) నేడు-..నేడు--- రసిక్‌ ; (పక్కన కూర్చుని మెల్లిగా, నేడు యీ నభ-- పూర్ణ : నేడుయీి సభంా రనిక్‌ ; యే నూతన సౌందర్యాన్ని, గౌరవాన్ని సంపాదించుకో "లిగిందో-- పూర్ణ; యే నూతన సౌందర్యాన్ని, గౌరవాన్ని నంపాదించుకోగ లిగిందో_ రనిక్‌ 2: ముందుగా దాన్ని అభినందించకుండా వుండ 2కపోతున్నాను. పూర్ణ; ముందుగా దాన్ని అభినందించకుండా వుండలేకపోతున్నాను. రనిక్‌ : (మెల్లిగా) చెవ్పుకుంటూ పొండి పూర్ణదాబూ 1 పూర్ణ : అభినందించకుండా వుండ బేకపోతున్నాను. రసిక్‌ ; భయమేమిటి పూర్ణబాబూ । చెప్పండి. పూర్ణ : యే నూతన సౌందర్యం ---గౌరవం---(దగ్గు యే నూతన సౌందర్యం (మకీ దగ్గు, అభినందించకుండా--- గ రనిక్‌ (లేచి సభాధ్యక్షె । నాదో మనవి. నేడు పూర్ణబాబు సభ్యులందరికం-పె ముందు వభకు హోజరయినారు వారు చాలా అస్వస్థులుగా వున్నారు. అయినా వుత్చాహాన్ని అణుచుకోలేకపోయారు. నేడు మన సమితికి శథమ అరుణోదయం. దాని చూడటానికి వథులు, _(పళ్యూషంలో నే తమతమ గూళ్లు వొదిలిపెటి బయలు చేరాయి. చ గా టబ న కాని కరీరం రోగ్యగన్తం. అంచేత పూర్తదాబుకు హృదయంలో ఆవేశావి కంరంటో వ్యక్తీకరించే శక్తిలేదు. కనక వారికివాళ మనం నిష్కృతి (ప్రసాద చాలి. నేడు నవపభాతంలో యే అరుణకాంతిని స్తుతించటానికి వారు బేచారో ఆ అవరుద్ధకంఠంతోవున్న _భక్తునితరఫపున నేను కమావణకోరుకుంటున్నాను. పూర్ణబాబూ నేడసలు మన సభాకార్య(కమాన్ని నిలిపి వేయటంకూడా మంచిది అయినా (వన్తుతపరిస్థితిలో నేటికి మిమ్నుల్నిలాంటి (ప్రస్తావనను తీసుకురానీయ లేను. సభాపతి మహాశయులు తకమించాలి. మన సభ్యులకు తమ (పళిభద్వారా సార్థక్యాన్ని _పసాదించటానికి విచ్చేసిన కరుణాహృదయులకు వీరిని క్షమించట మనేది న్వజాతినులభమైన సహజధర్మ౦.,, చంద్ర: నాకు తెలుసు, పూర్ణదాబు కొద్దిరోజుల్నెంచి కులాసాగా లేరు యీ నీతిలో వారికి (శ్రమయివ్వ లేం మనం. విశేషించి అబలాకాంతబాబు తమయింటో శం కూర్చునే మన సమితి కార్యకలాపాల్లో చాలా ముందుకుపోయారు. యింతవరక్ష

(బహ్మచారి నమితి 233 భారతదేశపు వ్యవసాయాన్నిగురించి గవర్న మెంటు యెన్ని తిపోర్టులనయి తే వెలువ శించిందో వాటినన్నిటినీ నేను వారికిచ్చాను. వాటన్నిటిలోనించి వారు-- భూమికీ యెరువువేయటాన్నిగురించిన అంళాన్ని (కోడీకరించి'పెట్టారు. వాటి ఆధారంతో అందరికి సులభంగా అర్ధమయ్యే భాషలో వోచిన్నపు స్తకాన్ని తయారుచేయటాని క్కూడా సంనద్దులెవున్నారు. యింత నేర్పుతో, సామర్భ్యంతో సమితి కార్యకలా పాల్లో నహకరిస్తూన్నందుకు వారికి ధన్యవాదాలర్పించటం నముచితం. విపిన్‌ బాణు యూరపులోని విద్యాలయాలన్నిటి నియమావళిని, కార్య్యనణాళికలను సమకూర్చి యిబ్బే భారాన్ని న్వీకరించారు. యిహా ్రీక్‌ బాబు న్వంతఖర్చుతో లండన్‌ మహో నగరంలో (వజోవయోగకరములైన విశిష్టనంస్థ లేవయి కేవున్నాయో వాటిజొవీతా చేఠకరించటంతోపాటు, వొక వ్యాసావ్నికూడా రాసియివ్వటానికి వాగానంచేశారు. అది యింకా పూర్తిచేయలేకపోయారనుకుంటా, నేను వొళఠ నరికోధనలో నిమగ్ను డనైవున్నాను. అందరికీ తెలుసు. మనదేశంలో యెడ్లబండ్లు యెలా నిర్మించా రంపే-- వాటికి వెనక బరుపువడగానే బోల్తావడతాయి. యెడ్ల మెడలకు తాళ్ళు వురికాళ్ళలా. వీగుప్తాయి. మళ్లీ యే కారణంనల్లనైనా యొద్దుకనళ వడిందం'పే బరువుతోనహా మళ్లీ బండి దానిమెడమీద వడుతుంది. దీన్ని శప్పించటానికి వుపాయాన్ని అన్వేషించటంలో మునిగివున్నాను. కృతకృత్యుజ్జి కాగలనని ఆంిస్తు న్నాను. మనం గోజాతినిగురించి వెకి దయాదాక్షీణ్యాలను వ్యక్తంచేస్తాం. కొని (వతినిత్యం అనవసరంగా అవి వడే కష్టాన్నిగురించి వుదాసీనభానంతో చూస్తూ వూరుకుంటున్నా౦. నా దృష్టిలో యులాంటి మిథ్యాభాపుకతకం లజ్ఞాకర మైనది నృష్టిలో మరొకటి లేనేలేదు. మన నమితివించి దీనికేదైనా (ప్రతివిధానం కనక చేయగలిగేట్లయి తే-- అపుడే మన సమికి ధన్యమవుతుంది. నేను ర్యాతిపూట ఐండ్లవాళ్ల వాడకీ వెళ్ళి గోడాతి పరిన్థితినిగూర్చి వరిశిలించాను. గోజాతిమీద అనర్థ్హఠ మెన అత్యాదారం--- స్వార్ధానికీ ధర్మానికీ శెండింటిక్‌ విరుద్ధమైనది--దాన్ని పొందువులైన దింగ్లవాక్లకు నచ్చచెవ్పటం అంత కష్టమని అనుకోను. దీన్ని గురించి నేను ఐండ్లవాళ్లతో వొళ పంచాయతీ యేర్చాటుచేసే ఛయత్నంలో వున్నాను. శ్రీమతి నిర్మల ఆకన్మిక [నమాదాలకి వెంటనే చేయాల్సిన చికిత్సా నద్ధతుల్నీ, రోగుల్నీగురించి డాక్టర్‌ రామరతన్‌ మహాళశయులవద్దనుంచి నియమంగా సలహాలు తీసుకుంటూంది. గౌరవకుటుందాల్లో ఆ శిక్షణను (వచారంచెయ్యటానికి ఆమె కొంతమంది గొరవనీయుల గృవాలకి వెళ్లి శకణయిన్వటానిక్కో-డా పూను కుంది. యీవిధంగా (సతివొక్క సభ్యుడి (వ్రత్యేక కృష్యివయక్నాలవల్ల మన యీ చిన్న (బహ్మాచారి సమితి సామాన్యులకు తెలియకుండా (_కమంగా అద్భుత మైన సాఫల్యాన్ని పొందగలుగుకుంది---యీవిషయంలో నా కెలాంటి సందేహమూ లేదుం

థ్రీ: యేమోయ్‌ విసిన్‌ £ నా వని నేను మొదలు పెట్టనుకూడా లేదోయ్‌,

234 రవీం్యదువి నాటకొలు విపిన్‌ ; నాన్సితీ నరీగ్గా ఆంతే. ఉ ళ శ్రీ? : కాని చెయ్యాలి. విపిన్‌ ; నేనూ చెయ్యాలి. థ్రీ: కొన్నాళ్లపాటు తక్కిన ఆలోచనలన్నీ కట్టిపెడికేనేగాని సా గేట్టులేదు. విపిన్‌; నేనూ అదే ఆలోచిస్తున్నా. ఫ్రీ: కాని అబలాకాంతబాబుని ధన్యులనే చేప్పాలి. ఆయన తన పని యెప్పుడు చేసుకుపోతుంటాకో తెలియదు. విపిన్‌ : అదే పెద్ద ఆశ్చర్యం. కాని ఆయన అన్యమనస్కుడవటానికి విశేషకారణం వుండివుండదని తోస్తుంది. శ్రీ. : వెళతాను. వొకసారి వారితో మాట్లాడొస్తానోయ్‌. [2లకు దగ్గిరగా వొస్తాడు] పూర్ణ ; రనసీక్‌బాబూ : మీకు యేమనిచెన్పను ధన్యవాదాలు 2 రనిక్‌ : మీరేమీ చెప్పొద్దు. నేను సుజభవుగా (గ్రహించగలను. కౌని అందరూ నాలాగా కాదు పూర్ణబాబూ : వుక్ఞాయింపుగా (గహించలేరు. వారికి చెప్పటం అవసరం. పూర్ణ; మీరునా ఆంతర్యంలో సంగతిని (గహించారు రనీక్‌బాబూ 1 మిమ్మద్ని పొంద టంతో నేను (విశికిపోయాను. నాకు యేదోవొకటి నోటితో పుచ్చరించటానిక్కూడా సంకోచం కలుగుతూంటుంది. నేనేం చెయ్యాలో మీరు నలహి యివ్వండి. రనిక్‌ ; ముందు మీరామెదగ్గిరకు వెళ్ళి యేదోవాకటి మాట్లాడటం మొదలెట్లండి. నే పూర్త : అదుగో చూశారా ? ఆబలాకాంతబాబు మళ్లీ ఆ మెదగ్గిర కెళ్ళి కూర్చున్నారు. రనీక్‌ : కూచోనీయండి. అతడామెని నాలుగువైపులా చుట్టి కూర్చోళేదుగా ! అబలా కాంతదాబుని మీరు వ్యూహంలా _ఛేదించుకునిపోనక్కర్లేదు. మీరుకూడా వోపక్కన పోయినుంచోరాదూ | పూర్ణ: సరే, చూస్తాను, శ్లైల: నిర్మలతో, నాకింతగా చెప్పనక్కగ్లేదు. మీరు నాకం'ె చాలాయెక్కున పవి చేశారు కాని పావం పూర్ణవాబునిగురించి నాకు చాలా నిచారమేస్తుంది. మీరొస్తా ధనే ఆయన యివాళ యెంతో యెక్కువ వుక్సాహంతో వొచ్చారు కాని ఆ నంగ

(దిహ్మచారి సమితి 235 తిని వ్య క్తంచెయ్యలేకపోయినందుకు బహుశా ఆయన చాలా చిన్నబుచ్చుకుని వుంటారు. మీరుకనక వారిని---

నిర్మల : మీ తక్కినసభ్యులకంజ నన్ను కొంచెం యెక్కువగా వేరుచేనిచూడటం నాకు చాలా సంకోచంగా వుంది. నన్ను నభ్యురాలినిగా మీతోపాటు పరిగణించండి, మహిళనుగదా అని వేరుచేయకండి.

శైల: మీరు మహిళగా జన్మించటంలో వున్న సదుపాయాన్ని మా సభ్యులు పోగొట్టకో లేరు. మీరు మాతోపాపే అయితే యెంతనని జరుగుతుందో, మాకన్న ఖిన్నంగా వుంపే అంతకంటె యెక్కువ వని జరుగుతుంది. సడవను తాటితో ముందుకు లాగేవాళ్ళు దానికి కొంతదూరంగానే వుండాలి. చంద్రబాబు చుక్కాని వట్టు కున్నారు. వారూ మాకు కొంచెందూరంగా యెగువనే వున్నారు, మీరుకూడా తాటితో లాగుతూండాలి. కనక వేరుగా వుండాల్పిందే. మేమందరం కెడ్లువేనే వాళ్లు జిట్టులో కూర్చున్నాం.

నిర్మల: మీరుకూడా. ఆచరణలో ఆలోచనలో వీరందరికంచె. వేరుగా వున్నను తోస్తుంది. వొక్కరోజు చూడగానే యీ సమితిలో మీరు (వధాన నహాయకలు కాగలరని నాకు దృఢవిశ్వాసం యేర్చడింది.

శాల: అది నా అదృష్టం. యిదిగో రండి పూర్ణదాబూ 1 మేం మీ సంగతే మాట్లాడు

లా కుంటున్నాం- కూర్చోండి.

థ్రీ; అబిలాకాంతదాబూ : రండి. మీతో చాలా విషయాలు మాట్లాడాల్సినవున్నాయి (జనాంతికంగా తీసు కెళ్ళి యివాళ సమితి వురాతన సభ్యులు ముగ్గురిలో యిద్దర్ని నిగ్గువ దేట్లుచేశారు. అది మంచిదే అయింది. పురాతనత్వంలో చైతన్యం తీసుకు రావటానికేగా నూతనత్వం అవసరం,

శైల: మరికొత్త క జ్టెపుల్లల్లో నిష్దురగల్బటానికి పాతక'ప్టై అవననరంకదా.

థ్రీ; సరే, ఆ చర్చ తర్వాత కానిద్దాం. కాని నా రుమాలకానిదే దాన్ని అవహరించి వరాన్ని పోగొట్టుకున్నాను. యిహ రుమాలనుకూడా పోగొట్టుకోలేను. (జేబు లోంచి పైకితీస్సి యివిగో నేను డజను నిల్కురుమాళ్ళు తీసుకొచ్చాను. దీనికి ఐదులు వీటీని తీసుకోవాలి. యివి డానికి తగిన మూల్యమని నేను జెవ్చటంలేదు. తగినమూల్య మివ్వాలంపే చైనా జపానుల్ని కొల్లగొట్టాలి.

శైల; మహాశయా యూ వ్యాజాన్ని తెలుసుకోటానికి తగిన తెలివి భగవంతు డిచ్చాడు నాకు, కనక నాకోసం తీసుకురాలేదు, యెవరి రుమాల అనహరించారో వారికి నాద్వారా---వీటిని---

236 రవీర్యదుని నాటకాలు శ్రీ: ఆబలాకాంతబాబూ ! భగవంతుడు మీకు కావాల్సినంత తెలివియిచ్చినట్లు కన్ని స్తూనేవుంది. కాని దయమ్మాతం కాస్త తక్కువని తోస్తుంది. యీ అథాగ్యుడికి రమాల తిరిగి యిచ్చేశారంపే ఆ కళంకం సాంతం తొలగిపోతుంది. శ్రైల: సరే. నేను దయను వ్యక్తంచేసుకుంటున్నాను --కాని మీరు సమితికి యే వ్యాసా న్నిస్తానని వాగ్దానంచేశారో దాన్ని రానియివ్వాలని కోరుతున్నా. థ్రీ: తవ్పకుండా యిస్తా. రుమాలు తిరిగి యివ్వగానే పనిమీదికి మనస్సు పోనివ్వ గలను, అవ్వుడిహ తక్కిన అన్వేషణలన్నీ మాని, సత్యాన్వేషణే చేస్తూవుంటా. [గదిలో మరొకచోట --] విపిన్‌ : (గ్రహించారా రసిక్‌బాబూ నేను ఆమె పాటల * నెలక్షన్‌ ' చూని ఆళ్చర్య పోయాను. పాటను యెవరు తయారుచేశారో వారి కవిత్వం వుండొచ్చు. కాని యీ పాటల యెన్నికలో యే కవిత్వమయితే వ్య క్తమవుతోండో ఆందులో చాలా హెక్షమార్యం వుంది. రనీక్‌ : సరీగ్గా చెప్పారు--..యెన్నిళ సామర్థ్యమే సామర్థ్యం. లతని పూలు వాటంతటవే పూస్తాయి. కాని వాటిని యెవరు మాలగుచ్చుతారో-__ అందం, నైపుణ్యం వారిదే. విపిన్‌ :; మీకాపాట జ్ఞాపకం వుందా ? ఏ శ+ిలలదాకెనో యేమోహఠాత్తుగా నానావ యిట మునిగిపోనున్న దీనాడు కొంగగొ త్తదీనావ తొాల్మివయాణమ్మి దే ఈ యగాధజలమ్ము తరియింవగా లేక ఆటలాడువిధాన ఆతీర మీతీర్ల మందుకొన నడయాడు నానావ యిట మునిగిపోనున్నదీనాడు. నీలి 3రటాలపై తేలిపోయీ పడవ చుక్కొని చేబూని యొక్కాడనె యున్నాను మలయమారుతములో చలియించు తెరచావ

(హ్మచారి నమితి 2? ఆకాళవీథి మేఘావృతముకాదు ఆనందమయము నా అంతరంగమ్ము ఈనావ కుసుమితోద్యానమ్ము చెంత చేరునను నాస నా చిత్తమ్మువిడదు నానావ యిట మువిగిపోనున్నదీనాడు. రనిక్‌ ; పోనీండి మునిగి. యేమంటారు విపిన్‌ బాబూ ? విపిన్‌ ; పోనీండి. కాని యెక్కడ మునిగిందీ ఆ చిరునామా వుంచుకోవాలి కాస్త నరే రనిక్‌జాబూ ! యీ పాటను ఆమె యెందుకు పుస్తకంలో రాని పెట్టుకున్నారు ? రనిక్‌ ; ఉహృూదయ రహస్యాలను విధాతే తెలుసుకోలేడు అని లోకోక్తి. యీ రనిక్‌ బాబు అల్బుడు. శ్రీ: దగ్గిరకొచ్చి) విపిన్‌ నువ్వు చం్యద్రకాంతదాబు దగ్గిరికోసారి వెళుదూ. నిడావికి మన కర్తవ్యాన్ని మనం నిర్లక్యుంచేకాం ఆయనతో కాన్త సంవ్రతిస్తే-- ఆయన నంతోషిస్తాడు. విపిన్‌ వ సరే | వెళ్ళిపోతాడు] థ్రీ: ఆల మీరు ఆ కుట్టుపని నంగతి చెప్పారే :--ఆమె బహుశా న్వయంగానే యింటివనులన్నీ చేసుకుంటారనుకుంటాను రనికొ: అన్నీ! థి 2 మీరీనాడు వెళ్ళి చూశారనుకుంటా --ఆమెవొళ్ళో దిండుగలీబు వడిప్పంది. ఆమె - రసిక్‌ : తలొంచుకొని సూదిలో దారం గుచ్చుతోంది, థ్రీ. సూదిలో దారం గుచ్చుతున్నారు. అవ్వుడే స్నానంచేళొచ్చి వుంటారనుకుంటా, రనిక్‌ : అవ్పుడు మూడుగంటలయింది. ఫ్రీగ: మూడు గంటలు ? అమె ఐహుకా తన మంచంమీద కూర్చుని -- రనిక్‌ ; అహ. మంచంమీద కొదు. వరాండాలో చాపేసుకుని-- థ్రీ: వరాండాలో చాపేసుకు కూచుని సూదిలో దారం యెక్కిస్తున్నారు- రసిక: ఆల సూదిలో దారం యెక్కిస్తున్నారు (వ్వగతం) యిహ భరించలేను,

2398 రవీంద్రుని నాటకాలు ట్రక్‌: చిత్తరువులోలాగా స్పష్టంగా చూడగలుగుతున్నా.. కాళ్ళు చాచుకునివున్నాయి. తల వొంగివుంది. చెదిరినజుట్టు ముఖమ్మీది కొచ్చిపడుతోంది. సాయంకాలపు యెండ --- విపిన్‌: దగ్గిరగా వొచ్చి; చం్యద్రదాబు నీతో ఆ వ్యాసాన్నిగురించి మాట్లాడాలనుకుం టున్నారు. [అ వెళ్ళిపోతాడు] రసిక్‌ ; యింకా యెంతని వొగను? [మరొక వైపున] నిర్మల : (పూర్ణతో, మీవొంట్లో యివాళ అంత బాగాలేదనుకుంటా, పూర్ణ : అహం బాగానే వుంది. ఆ. కొంచెం యిదయింది విజమే-యెకు వేం లేదు. అయినా ఆంత బాగాలాదగ్గు) మీవొంట్లో బాగా కులాసాగా వుందా ౯ నిర్మల: ఆ పూర్ణ ; మీరు--ఆదే అడుగుకున్నా---మీరు---మీరు---మీకది యెలావుంది ఖా లేదూ మిల్టన్‌ “ యెరియో పెజీటికా ' అది మా ఎమ్‌.ఏ. కోర్సులో అది ల వుందిగా ? అది మీకు చాలా యిదిగా వున్నట్లసిపించలా ? శ నిర్మల : నేనది చదవనేలేదు పూర్ణ చదనళేదూ 1 (ని్తబ్ధుడపుకాడ్సు మీరు--యీయేడు. యెండలెంత వోసారి రనిక్‌దాబు---రనిక్‌ ర యిదిగా వున్నాయి దాబు---రనికిదాబుతో నాకు కొంచెం పనుంది [నిర్మలదగ్గిరనించి వెళ్ళిపోతాడు] [మరొకచోట] విపిన్‌; నరేకాని రసిక్‌బాబూ : మీకేమనిపిస్తుంది -. బా పిస్తుంది-.. ఆ పాట ఆమె ప్రత్యేకంగా థావించి మరీ వుంటుంది. రనిక్‌ ; ఆయినా అయ్యుండొచ్చు, మీరు నాకు భలే తోకరా యిచ్చారే. మొద, నేనలా వూహించలేదు. ట్లో విషిక్‌ ; ఏశిలల దాకెనో యేమో హరాత్తుగా నానావ యిట మునిగిపోనున్నదీనాడు ఆవునుగాని రనిక్‌బాబూ 1 యిక్కడ నావ అంపే సరీగ్గా యేం ధ్వనిస్తోంది ?

'రిహ్మదారి సమితి 239 రనిక్‌ ; హృదయమని ఆర్థమవుతోంది-...అందులో యేం నందేహంలేదు. అయికే ఆ రాయి యెక్కడో, ఆ పాషాణం యెవరో ఆదే ఆలోచించదగ్గ విషయం. పూర్ణ: (దగ్గిరగా వొచ్చి) విపిన్‌ బాబూ! క్షమించండి. రనిక్‌బాబుతో వేకా వ్త

మాట్లాడాలి --- విపిన్‌ : మంచిది. మాట్లాడండి. నే వెబతున్నా. (రనక్‌దగ్గిర్నించి వెళ్ళిపోతాడు] పూర : నాఅంత మూఢుడు (వవంచంలో లేడు రనిక్‌బాబూ : ణ రనిక్‌ : మీకంజల మరీ మూఢులున్నారు --తముకితాము తెలివిగలవాళ్ళ మనుకు నేవాళ్ళు. వుదాహారణకి నేను. పూర్త: కొంచెం యేకాంతం చిక్కితే మీతో యెన్నో నంగతులు మాట్లాడాల్సినవున్నాయి. ౯ సథ అయిపోయాక రాతి కొంచెం తీరికచేనుకోగలరా ? రనిక్‌ : మంచిది. పూర్త: యివాళ మంచి వెన్నెలగా వుంది. “గోల్‌దీఘి” వక్క ,,.యేమంటారు లు రనిక్‌ ఏ (వ్వగతం, చచ్చాం- శ్రీః (దగ్గిరగా వొచ్చి) వో : పూర్ణవాబు మాట్లాడుతున్నట్లున్నారు. సరే. యివ్వు కొంచెం తీరిక చికు డొద్దు. రాత్రి మీకు కొంచెం బ్రాతుందా రనిక్‌ బాబూ? రసిక: చిక్కొాచ్చుం థ్రీ: అయితే నిన్నటిలాగా--యేమంటారు ? నిన్న చూశారుగా యింట్లోకం'కె వీధిలో మంచి వట్టుగావుంటుంది. రినిక్‌ ;. వట్టుగా వుండ కేం : (స్వగతం) బీలుబు వట్టుకుంటుంది. దగ్గు పట్టుకుంటుంది కంఠ స్వరం--గడ్డ పెరుగులా విగునుకుపోతుంది,,, [్రీ! వెళ్ళిపోతాడు] పూర్ణ: నరే రసిక్‌వాబూ. మీరయినట్లయితే యెలా మాట్లాడటం మొదలెడళారు ? రనిక్‌:, బహుశా అడి గేవాజ్జీ--ఆరోజున బెలూన్‌ యెగిరిందే---మీ డావామీదినుంచి కనిపీంచిందా ? పూర్ణ: ఆమెకనక ' ఆ” అని అంపేాా

240 రవీంద్రుని నాటకొలు రనిక్‌ ; నే ననేవాళ్ణి. మనస్సుకు యెగిరే అధికారం యిచ్చాడు కనకనే యీళ్వరుడు మానవళరీరానికి రెక్కలివ్వలేదు. శరీరాన్ని అలావుంచి విధాత మనస్సు ఆధిక్యాన్ని హెచ్చించాడు అనేవాభ్రి. పూర్మవ (గహిందాను రనిక్‌బాబూ ః! చమత్కారంగా వుంది, దీనిమీద యెన్నోమాటలు సృష్టించొచ్చు. విపినా* దగ్గిరగా వొచ్చి పూర్ణబాబుతో మాట్లాడుతున్నారా ? యిప్పుడొద్దు, అయిజే. మనం యీర్యాత్రి కలుసుకుందా మనుకున్నాంగా : యేమంటారు? రన్‌క్‌ : అదే మంచిది. విపిన్‌ ౫ వెన్నెల్లో వీధులవెంట పొయిగా తిరుగుతూ.___యేమంటారు ? రనిక్‌ ; చాలా హాయిగా --(న్వగతం) కాని ఆతర్వాత అనారోగ్యం. [మరొకచోట] త్రైల: నిర్మలతో, అయికే మంచిది. మీరుకనక కో రేట్లయితే నేనుకూడా ఆ విషయాన్ని ఆవోచించిచూస్తాను నేను డాక్టరీ కొంతకొంత చదివాను. ఆప్త లేదనుకోండి కౌని నేను మీతో కలిని పనిచెయ్యటం మీకుత్పాహంగా వుంటుందంటే, అందుకు నే నిద్దమే. చ శార్ష వ. దగ్గిరగా వొచ్చి) ఆరోజున బెలూన్‌ యెగిరిందే డాబామీదినించి మీక్కంని పించిందా? నిర్మల: బెలూనా: పూర్ణ: ఆల అదే. కెలూన్‌ (అందరూ నిరుత్తరులవుతారు రనిక్‌దాబు చెప్పారు మీరు బహుశా చూనివుంటారని. నన్ను క్షమించండి. మీ ఆలోచనకు భంగం కలిగిందాను. నేను చాలా అభాగ్యుణ్ణి..,

అద జ పంచమాంకం దృ వ్య 0౦౧ అత్షయుని యిల్లు ళు [ఆక్షయ్‌-వృరబాల] అక్షయ్‌ : దేవీ: అభయమిచ్చేట్లయితే వొక్క (వళ్న- పుఠ:ః యేమిటది? అక్షయ్‌: నీ శ్రీదేహంతో కృళించిన లక్షణాలేవీ కన్చించటంలేదే 1 పుర: థీదేహం కృశింపజేసుకోటాని కేమీ వెళ్ళలేదు నేను పళ్చ్నిమానికి, అక్షయ్‌ :; అయితే యేమిటి విరహవేదన అనే వదార్థం మహాకవి కాళదానుతోనే నహ గమనం చేనుకుందాయేం ? ప్పఠ : దానికి దృష్టాంతం మీరే. మీ ఆరోగ్యంకూడా యేమీ చెక్కుచెదిరినట్లు కన్చిం చటంలే దే. ఆత్షయ్‌ ; యెక్కడ చెదరనిచ్చారు? వీ ముగ్గురు చెల్లెట్ళా కలిని, నా కృళత్వాన్ని నివా రించివుంచారు. విరహమంకే యేమిటో అసలు యేవిధంగానూ తెలియనీయలేడు. విరహవేదనతోడ మరణింతు ననుచు నే (వతినబూనితిగదా ! బాహువుల బంధించి వారించినారెవరు మీరు? బొష్పాంబురాళిలో ఐడి మున్లిపోనెంచు నన్నెవరు బంగారునావలో నెక్కించి తిన్నగా దరిచేర్చినారు ? (ప్రియే, కాశీక్షేతంలో బహుళా పంచళరుడు క్రిలోచనుడిభయంతో ఆడుగు ముందుకు వెయ్య లేకపోయాడనుకుంటాను. పురః అయితే కావొచ్చు. కాని కలకత్తాలో మరి ఆతడి రాకపోకలున్నాయిగా 1 కే

242 రవీంద్రుని నాటకాలు అక్షయ్‌: ఆం వున్నాయ్‌ --కుంవిణీ కాననాన్ని అతడు మన్నించడు. దానికి నిదర్శ నాలు లభించాయి నాకు [నృవదాల, నీరబాల (వవేశస్తారు] పర: అకా: అక్షయ్‌ ; ఎప్పుడు “అక్కా” తవృ వమరోమాటలేదు. ఆకృతజ్ఞురాలా . ఆక్క విరహ తాపంలో అంతకంతకీ తప్తకాంచనంలాగా వన్నె తేలుకున్నప్పుడు --మిమ్మల్ని చల్లిగా వుంచిం దెవఠళు ? సీర : విన్నావా అక్కా: అన్నీ వొర్జి అబద్ధాలు. నువ్వు లేనన్నాళ్లు మమ్మల్ని నొక్క సొరయినా పిలిచి ఆడగలేదు. యెప్పుడూ వుత్తరం రాస్తూనో, 'రెండుకాళ్ళూ పేవిల్‌ మీదపెట్టి, చేత్తో పుస్తకం పట్టుకుని చదువుకుంబూనో కూచునేవాడు. నువ్విహ వొచ్చావ్‌ గనక మమ్మల్ని పట్టుకుని పాటలు పాడరాడు, 'వేశాకోళరాలాడతాడు. చూపస్తాడింకా- -- నృప: నువ్వయినా యిన్నాష్గ మాకొక వుత్తరమలయినా రాయనేలేదుగా అక్కా £ పుర: నాకు తీరికపుంఘేనా చెల్లీ! అమ్మతో ర్యాత్రింబగళ్లు హడావిడిగా వుండాలిసొచ్చె. అక్షయ్‌; య్‌ం “మీ బావగారిధ్యానంలో నిమగ్నురాలినయివున్నాన ” ని అంపే__తోకం నిందిన్తుందాయేం ? వీర: అలా ఆయితే బావగారి అతిశయం యింకా సెచ్చుమీరిపోతుంది. ముఖర్తీగారూ ; న! మీరు మీ బయటిగదెలోకి వెళ్లరాదూ :; అక్క యిన్నాళ్ళకొచ్చింది. మవ్మల్ని ఆమెతో కావేపు మాట్లాడుకోనీయరాదా ? అక్షయ్‌ : నృళంనురాలా : విరహదావదగ్ధ అయిన మీ ఆక్కూను మళ్ళీ విరహంతో బాధించాలనుకుంటున్నారా ? మీ జువగారు అనే నల్లటి కారుమబ్బు సంయోగరూవ మయిన ముసలధారావర్షంద్వారా ప్రియురాలి చేతోరూపసమయిన అడానికుంజంలో ఆనందరూనమయిన కిసలయాలను చిగురెత్తించి, (పేమరూసవర్షంలో కటాక్షరూవ విద్యుత్తు --- సిర: వదరుబోతులనే కప్పల బెకబెకలు--- [2లబాల (ప్రవేశస్తుంది] ఆక్షయ్‌: రా, రా. వుత్తమాధమమధ్యమలయిన యీ ముగ్గురు మరదళ్ళు లేకపోయి నట్లయితే నాకు

(దిహ్మచారి నమితి న!

సీర: ఉత్తమ మధ్యమలు కారా?

శల: నృప, నీరలతో) మీరు కొంచెం అటు వెళతారా? మేం కాస్త మాట్లాడుకోవాలి.

అత్షయే: ఆ మాటలేమిటో (గ్రహించావా నీరూ? హరినామన్మరణమాశం కాదు.

వీర: సరే. మీరింక వాగనవసరంలేదు.

[నృవ, వీర వెళ్ళిపోతారు]

త్రైల: , అక్కా నృవ, నీరలకోనం అమ్మ రెండు నందంధాలను నిళ్ళయించిందా అయిజే-ా

పురవ ఆ(. మాటలు వొకరకంగా నిశృయమయిపోయాయి. ఆ తశ్యరవాళ్లిద్దరూ కూడా అయోగ్యులేంకారని విన్నాను. వాళ్ళు పిల్లలను చూని, యిష్టవడగానే పూర్తిగా నిళ్చృయాలు జరిగిపోతాయి.

శ్రైల: వొకవేళ నచ్చకపోతే. ?

వర; అలాఅయితే ఆది వాళ్ల దురదృష్టమనుకోవాలి.

అక్షయ్‌ ; అయితే నా మరదళ్ల యిద్దరి అదృష్టం నుంచిదన్నమాటి.

శైలవఐ నృవ వీరలకు నచ్చకపోతే ?

అక్షయ: అయితే అప్పుడు వాళ్ల అభిరుచులను మెచ్చుకుంటాను.

పుర; నచ్చకపోవటమేమిటి ? మీవన్నీ మరీ బడాయిలు 1 న్వయంవరాల రోజులు వెళ్ళి పోయాయి. ఆడపిల్లలకు నచ్చాలి అన్న అవసరంలేదు భర్త అనగానే _పేమించ గలరు

అక్షయ్‌ ; లేకపోతే య్యావస్తుతం మీ అక్కభర్తతు యెంళ దుర్దశ సంభవించేది శైలా 1

[జగత్తారిజి (వవేశిస్తుంది]

జిగః నాయనా! అక్షయ। క్యురవాళ్లకిద్దరికీ అయితే కబురువంపాలి. వాళ్లకి మన యింటి జాడ తెలియదు.

ఆతయ్‌ ; మంచిదే అత్తగారూ రనిక్‌దాదాను పంపిస్తే నరి.

జగ : అయ్యో రాత। మీ రసిక్‌దాదాది యేం తెలివని; ఆయన యెవర్ని తీసుకురావోయి యెవర్ని తీసుకొస్తాడో యేం చెప్పగలం 1

డే రవీందుని నాటకాలు "పుర: అయితే అమ్మా నువ్వేం బెంగెట్టుకోవొద్దు. కుురవాళ్ల నిద్దర్నీ తీనుకొచ్చే యేర్చాటుచేస్తాను జగఏ అఆమ్మాప్పరీః: నువ్వు కొస్త (శద్ధతీసుకోకపోతే కాదు. యీకాలపు కురాళ్ళు వాళ్ళతో యెలా స్యవహరించాలో--యెలా వ్యవహరించకూడదో నా కేమీ తెలియదు అక్షయ్‌ ; (జనాంతికంగా) పురీ హస్తరాని మంచిదంటారు. పురీ వన తల్లికి యెలాంటీ అల్లాణీ సంపాయించి పెట్టిందని. దాంతో భథ్యాతి పెరిగిపోయింది. యీకాలవు కురవాళ్లను యెలా వళంచేసుకోవాలో---ఆ విద్యలో--- పుర: (జనాంతికంగా) తమరు యీకాలపువాశ్లే కాబోలు. జిగ ఏ: అమ్మా । మీరు నసం్యపతించుకుంటూవుండండి. శక్రాయస్థులావిడ వొచ్చి కూర్చు న్నారు. నేనామెని పంపించొస్తాను. శైల: అమ్మా : సువ్వు కొంచెం దాగా ఆలోచించుకో. క్ముర్రవాళ్ళనిద్దర్నీ యింతవరకూో మీరవరూ చూడనేలేదు. హరాత్తుగా--- జగ; ఆలోచించి ఆలోచించి నా ఆయుర్షాయమంతా గడిచిపోయింది. యిహా ఆలోచించ లేను. అక్షయ్‌; ఆలోచన వీలునుబట్టి తర్వాత చేసుకోవొచ్చు. యిప్పుడు ముందు వనికావాలి* జగ: చెప్పు నాయనా । శ్రైలకు దాగా అరమయీట్లు చెప్పు. వ! ళల [వెళ్లిపోతుంది] పుఠ: నువ్వు లేనిపోని అలోచనలు పెట్టుకుంటున్నావు కెలా £ అమ్మ మనస్సులో నిళ్ళ యించుకున్నాక ఆమెనింక యెవరూ ఆ నిశ్చయాన్నించి కదిలించలేరు. విధివిధో నాన్ని నేను వొవ్చుకుంటాను చెల్లీ । మైవరికి యెవరితో ముడివడవలనుందో__ వెయ్యి ఆలోచనలతో సతమకమయివా....వాళ్లతో వారికి ముడిపడితీరుతుంది. అక్షయ్‌: అది నర్తైనమాట. కాకపోతే__యెవరికి యెవరితో ముడివడాల్పివుందో వారికి వారితో ముడిపడక మరొకరితో ముడివడుతుందా ? వర; మీ తర్కమేమిటో--మీ మాటలు సగం అర్ధమేకావు, అత్షయ్‌ ; దానికి కారణం నేను జ్ఞానం లేనివాణ్ణి అవటం. షర; వెళ్లండి. యిహ స్నానానికి వెళ్లండి. బ్ముర చల్లిబర్జీతర్వాత రండి. | వెళ్ళిపోతుంది] శో వంగ దేశంలోని వొక జాతి కాయస్టులు చ్మితగుప్త వంఠీయులని చారిత్రక (ప్రతీచి

(శుహ్మూదారి నమితి 2తప్ర [[రనిక్‌ వ వే+ిస్తాడు] శైల: రసిక్‌దాదా :ః విన్నావుగా అంతా: చిక్కులో వడ్డాం. రసిక్‌ : చిక్కేముంది! కుమార పమితి కౌమార్యం అలాగే వుండిపోయింది. నృవ సిరుకూడా వొడ్డెక్కారు. అన్నివైవులా నురక్షీితాలయినాయి. వ్రైల; యేవైపూ నురకీతంకాలేదు. రనిక్‌ ; కసీనసం యీ వృద్దుడివైవు నురకీతమయింది. యిద్దరు అర్వాచీనులతో కలినీ, నేను రాత్రిళ్ళు వీథిలో నిలబడి ల్లోకాలు యేకరువుపెట్టక్కగ్లేదు. వ్రైల: ముఖక్తీగారూ : మీఠళుతప్ప రసిక్‌దాదాను యెవరూ అదువులో పెట్టలేరు-- ఆయన నామాట మన్నించడు. అక్షయ్‌ : యేవయసులో మీ మాటను వేదవాళ్యంగా థావించాలో ఆ వయసు దాటి ఫోయిందికదా [ అంచేత ఆయన తిరగబడటానికి సాహనిస్తున్నాడు. నరే. నేను చక్కాబెగతాను. వద, రసిక్‌దాః నా బయటగదిలో కూచుని ధూనుపానం చేనుకోవచ్చు. దృ శ్య 0౨౨ విపిన్‌ యిలు ళం [విపిన్‌--గురుదాన్‌] [తంబురా తీనుకుని విపిన్‌ సరిగమలు కరోరంగా అవస్వరాల్లో సాధనచేస్తుంటాడు...] విపిన్‌ : భాయీ గురుదాస్‌ నువ్వు విద్వాంనుడివి. నాకీ వుపకారం చెయ్యకతప్పదు. యూ పుస్తకంలో రానిన పాటలకన్నిటికీ స్వరం వేని పెట్టాలి. నువు పాడింది చాలా గొవ్పగావుంది. నీకు శమ అనుకోకపోతే... మరోసారి....మొదట యీ పాటల్లో మాటలు చూడగానే యిరకాటంలో పడ్డాను. యిప్పుడు చూశన్తే "యీ మాటలు మూనససరోవరంలో పద్మాలు, వాటికి గానంకూడా జోడిస్తే వీణాపాణి స్వయంగా వాటిమీద అధివషించినశ్లువుంది. భాయీ, యేదీ యింకోసారి--

416 రవీంద్రుని నాటకాలు గురు; నీకోఫమె దారిలోన నిలిలియుంటి సుందరుడా హృదయవీ౫ శ(4రఅపై గదినె ధూళి సుందరుడా చిన్సమ . =లర మాల్యగుచ్చుకెట్లు సుందరుడా వీ "లపై +థగీతి (మోగునదే సుందరుడా దూరమ్ము నుండి యంధకారములో వినగలవది దినములొక్కటొక ప కడచిపోవునోయి మందరుడా యేపిపాసన జినియించనా హృదయము తపియించిపోవు ఏమి వేయనోపుదునిక నీళూన్యనథమ్మునందు కావిరంగు తెరచావల నావయమెపుడు తిరిగినచ్చు చేరుబన్నడో సుధాబ్టితీరమ్మును సుందరుడా : [భృత్యుడు వ్రవేశిస్తాడు] భృక్యుడు : వొక బాబొచ్చొరు. విపిన్‌ ; బాణా ! యెలాంటీ బాబురా? భృత్యుడు : ముసలాయన. వివ్‌న్‌ : బట్టతలుందా ? భృత్వ్యుడు : వుంది. విపిన్‌ : (తంబురా పెళ్లున్సి తీసుకురా. వెంటనే తీనుకురా. వాశేయ్‌। వారేయ్‌ తమాకిచ్చివెళ్ళు. పనిమని "షెక్కడి కెళ్ళాడు ? పంకాలాగమని చెవ్పురేయ్‌ ॥ చూడు చప్పునపోయి కానిని కిళ్లీ లు కొనుక్కురా. ఆలన్యం చెయ్యకు. అన్నట్లు నో అర శేరు---ఐన్‌కూడా తీసుకురా. తెలిసిందా. న [భృత్యుడు వెళ్ళిపోతాడు] (అడుగుల సవ్వడి విని) రనీక్‌బాబూ 1 రండి. [వనమాలి (వవేశస్తాడు] విపిన్‌ ; రనిక్‌బాబూ 1--ఆరె వనమాలి : వృద్దుడు : చిత్తం, నాపేరు శ్రీ వనమాలి భట్టాచార్య. జ! విపిన్‌ ; ఆ పరిచయం అనవసరం. నేను కొంచెం ముఖ్యమైన వనిలో వున్నాను. వన: విళ్లల్నిద్దర్నీ యహ ఆవటానికి వీల్లేదు సంబంధాలుకూడా చాలా వొన్లున్నాయి.

సో జ [1 న్‌ ట్స ళ్‌: న్స, ను నా క. 17 టం నో సు లంట | రయ సలి ళ్‌ గ నీ న టా న స... టల మప లలో (య ౩ తా ( యమన లర నుల తరలి రాళ రానే ఇ స్ల్టభ! వళ న న్‌ లో బక 7౧ / ఏవ భ ష్య లో టు న్‌ త నగ టం ళో పల ల్తో చలా ఫా రసంలో వ టా ఇస వ. కల ల న. స తరు టట? గలు కస్త క గా రట మర టక. సరం గ త్య స న (సా రజి స స మం |. టీ న! అగ ల. 0 గం ట్లు) 4 వం మ సు మ్య ఉత్‌) కేరళ మన ్‌ న 1. నాసా సం ర. న! (1! ల సగ స్తాన న్‌ (వ య క కీ ౫ భయా కం శల య ఖై లన ఇక; ల. గా. లు న్‌ ॥ శా్యుటీ రి థ శ క్ష గ (శై న్స లం . యే న చ యా స తనేశ! యం. స్టో లే 11 రం న. యో నన