Telugu Rammurthi Smruthulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

2" కలే ఎరల ౯ వ. అను =. “జస క గా వ స మళ వో / మ - మ నావం శ ల ఈషా ఇ మ పశ లు టె [జ మాయు అ! ॥ స నా కాం! _ త కేం న టల. కారా శ 1], | శ గ్‌ ఖే క న ల న్ష ॥ (| భం వ ల ర న. [ న పున య న | 5 - | ] నా లు క్‌ వ (న? టి శీ భక [లై సరా స యం. వనర మ. ప! వ. న్‌ చాసో వ్‌ డు నల తట వ ల గా శ నర్‌ సే జ యల కావ | | అలన త ప డోమునా నాంజటును వం ననన హా సు నమా రా. పం మ లన వాచాజట క స ప న ర రం లం ళు న! క్‌ జ న నా వం చా నె | రం. ॥ నంకలన కర్త: టొ మ ల టా. వం మన్ని వాపీ ఆ | శ్‌ న సా . ” " లాం లా లా ” క ం మ్‌ | =. న. . వ. న. ర టం . జన్‌ ల ల అ ఈ న క జు న. మ క

చహ్వూండనవడవటుడానడడడాాడూనాడడా దర యమక నడలమటయతానడలచావు వడం సమాపాంటందతయడయయునంతడంతయలంయాయంచనహాదను నడడడడడరడలననయానలననడననయయయావుు వాలము ల రయాడనుటానో ో క్‌ అంటాడో రో చం హాటా" ఎలా య న్యు ఉం రంబ్యతమ యం అ్యాస్యాకనోతో. ” ఇ యర లా. చధారు య ర యో ః యాచన దవా ద చమ నుని | క: హంసను పయంచడమ న నావ వవ శ యన నా ననన డమ నా యాత ॥| యా గ లు అ వ్యరు ఉం లలల అ వ్యతం య ంన్యుల యా బో వన్చట. . నం టరు వరయ దనరు దయం య దే న. నల డా | . మను దడావ చావడం ందన నానడు న ( / రాం రతన అననన ర యు య కో గ ళ్‌ కన నడా న నం దల లాటా లి ం నన పప య న కారకా ం వ. లం ల డా ల! 7 జా ళా ్ట నద్ర రప డయా. | ళ్‌ నచారలడా యయ యనా ాడ ౧ | "జా | లో తా యుత చాయా లా చ్చారు మ అజ్యసళ్యాణోటో ళ్‌ న న! యాం మాదాల వై స టీ రను. క నాం ను డా మ శ ర సద త క క లం! ల (0. భ్‌ ఉప శీఖీ దాను య యా క త జ వచ మోవడావవమమడాన నచ పనన మడడ వన అ | . ఈ [్‌ ఖే న్‌ | నన య హర న జట. |. + గ్‌ స ప టో! త్త రా య ర యా రి ప! క ళీ న ని స దచడరడ మనత డడ నడ డడ ర యాన లో. వ స ల్‌ ఓ తవ ట్ర | గ్గ తనలనడరమారయ యా వమన న్‌ | +. పట్ర రయ ర్త న. ( షల పనన నమన. 1 న ఖా స దల క అం. న జ్ర న్‌ అాాంాంాాాంానానను దపా య య ర. వాటాకు యాత క క. డున నయ దడ రాచయయానా మమ్‌ మెము వమనడారనచాన మడడ ననన మడు ఇ , యమన ల లం లలయయుయముయుా వ గోల రాడం లా. ( (= శ్‌ టో జ్జ ఫై యర నండా దానవ కాయడం యర్‌ నాడా | ట్ర పావడ త న నా గ్‌ | ఛా నరంయుదనచడనరనననన య రాడడుడనడడడడ ం ఇ న్ష ర డయడనడా చ డడ రవల డడం న ఫా న్నీ | మన మయా య న ం స ॥ నన స ర ర ర ర ం మ సం... ల్‌ యం రా య య స్త ॥ టే... ర ప ష్య య ర క య కట్‌ కాంశతసయూననకటి! ॥ గళ స? ఇ వ వాం క కరర నలక కానన కా నా. జ్‌ స ॥ ఫెట్టీ న. శ చడాడ నన మావాడిని పనడా న టీ న జ్‌ 1 టి గ్‌ ఎహజాఅవొర్ద.సకరిస్తూూ | నో న ల = న రక దద న డమ వ. వ ఖీ . ములు. న చమటలు రం నాయం ర ల నం. ః కా న్‌ న | డమునచం చచ ననలాడయు నయన దయాం కే య. స 2 చయముడననన్తతడడు నాం సతో ఛ ల్‌ నే. | చచచానడా తడమ ాన నాడా న దడ యాడ డడ న వ గ్‌ రడ ద నాల తనళండాడవడ న మక య గవత. శ 1 నాట గ నా రూ క క శ మాదాందంావలడంలడమసంలలాల ందనలకలల నలల లలల ర నం 2 హ్‌ నయన నద ూరయనమ యయ మారయ న వ నామనమదయటనడనవవదనన డ్‌ (3 రూ వ రక యా తను ననన కూరా లో శా రల రరర ల న ల... జ | | " య నన వవననననర నాయ. నవని "7? గా /. భాచడావాు చనం యా రా అనాం వ (1 కా క స న పా. న ప. . క ల వ 1 , - న సు వదా సం ణా ( టా. న్‌ ప్ర స క ష్‌ శ య నయన వా. స్ట | లంత కల ను “నిట్‌ ల గ ము టం జ త స పనా చాన + య. య. రై మనవ స్ట 2 శి చన? = ముం స గీ తయా ట్రా

మ మ న ను రంవని జ సను ల ఖ్‌ న్‌ చం దంచమొమవ ము కలేనా మ ంననిననన నః గ మ శ నరక న య కక యా మనను టం సు ద స న య న క వవ వు క కనక. "పోరాటాల్లో. వాయకుడి - న త లా! భద నరవ చనన నం వ టతపదా లము నానన తనము. నా నా స్‌ యా న యపనా. యా య న న జ 1. యా న ననన మసన య య య... మ రయన నందన చనన చన వో న యయ మావయయ వయా చావదు నను నడక నుడాన ల డా సర. యయా య నమా దుష నయా నడంనడడయయానననామనవయాయమామాన 9 వ్‌ ఎబహిరం న యులను నానో. కా క క లో ప్రఖ్యా న నాయ యస న ర ర. వహ సలా కా య కాయ టే ప. కప డో డా యనం నరం కరం... వనన ననన చనన వన లన కు వనన తయన ననన వమన న నవాని వలా వ మంటలను ననన వత మన నటనని నమ నడకలు డు న నో నహ లు. య లు న కలన య రన ర ర యా | ంనునననంపదానడడనతం చమన నక వయ ననరలడాటుా నడచు డడ చద వనన నాలక

జారి రామ్మూర్తి స్పృ్రతులు సంకలనకర్త : లి మబ్లాది సుబ్బమ్మ మల్లాది పబ్లికేషన్స్‌ వుహిళాభ్యుదయ సంస్ధ, మెహిదీపట్నం, స్తాదరాబాదు - 500 028.

రామ్మూర్తి స్మృతులు ప్రచురణ సంఖ్య : 25 గ్ర రి ప్రచురణ లేదీ ; నవంబరు 1099 న. ప్రచురణ ;మల్లాది పబ్లికేషన్స్‌ మహిళాభ్యుదయ సంస్థ ప్రతులకు : వికాసం, 9, ఎం.ఐ.బిపాన్‌ కాలనీ * మెహిదీపట్నం, హైదరాబాదు - 28. ఫోన్‌ : 3530929 ద్ధందరతశ (గా దాలలై తొ ౫. లా 6 2). 6/0 న? వెల:రూ. 50-00 (గ్ర నే ముద్రణ: . లక్ష్మీ ప్రింట్స్‌, 11-6-8568, రెష్‌హెల్స్‌ రోడ్‌, లకిడీకపూల్‌, హైదరాబాదు - 4.

శ్రీ ఎం.వి. రామ్మూర్థి నర్హంతి నభ, “రామ్మూర్ది న్ముతులు”” ఆనిన్కరగ తేది 24-9-99 శుక్రవారం సా॥/ 6.00 గం//5ు ట్రైన్హబ్‌ బమీమూగ్‌, హైదరాబాదు. బవాముఖ బ్రజ్ఞాశాలి, ద్రముఖ వళ్యూమనిష్టు, రేషనలు్టు, ప్రజూస్తామికవాది, రృాప్హ్ర పౌయొక్కుల ఉద్యమ వ్యవస్థాపకులు, కుల నిర్మూ లనోద్యామ సారధి మద్యనిన్నేధ తార్చకర్హు మవొలోధ్యమ వాది రామ్మూర్తిగాడు. 6 దళాబ్దాల జీవిత నమరంలో అనే ఉద్యమాలలో పాల్గొని వందల మందిని తయారు చేసేన మేటి మునుడు. వారి ముద్ర బ్రతి ఉద్యమంలో న్న్హంగా కనిప్తస్తుంది. జన జీమూర్షి ద్రభానితం చేసి ద్రతి ఉద్యమంలో ముందున్దు రామ్మూర్ధిగారి ప్రథమ వర్థంతి నలో పాల్గొనమని అభ్బిర్హిన్తున్నాం. అధ్యక్షులు 2 లోకాయుక్త శ్రీ ఆవుల పొంబశళివరావు గారు ముఖ్యాఅతిధి :ల్రీ డా4సి. వాంయణరెడ్డే, జ్ఞానసీర్‌ అవార్డు భూత ఉమనానకులు _ : శ్రీ కె. ద్రతావరెడ్డే గార్కు మ్రముఖ వ్యాయూది శ్రీ పోలు నత్యనారంాయణ, డ్రైర్టైర్‌ ఇందిరాగాంధి నేషనల్‌ యూనిర్ది౬ ఛీ ట్రావెనర్‌ సి. లక్మున్ను, శ్రీమతి డా/ వాసిరెడ్డీ పీతాదోవి, ముఖ రయుత్రి, శ్రీడాశ రావ్టారి భరద్వాజ, బవాంగ్రంధ కర్త శ్రీమతి డా పదా (మల్లాది) విజయలతయ్మీ, శ్రీ పిరాట్లు వెంకటోేళ్పుర్డు , ఎడిటరు, క్రీష్టా వల్రిక్క శ్రీ కె. ఆర్‌. మర్హాది, బక్షీ వ్వూవిష్కరణలు : “రామ్మూర్తి న్భ్రతంలు?”? రుయిత , ఎం.వి. రామ్మూర్తి * మహిళలు-శాననవరమైన వాక్కులు (తెలుగు అకాడమి) రదయిత : మల్దాది నుబ్బుమ్ము - “నవాజీనం _ నన్జివొతల్పంల (తెలుగు అకాడమి) మహిళకు నన్మానం : నన్మానితురాలు శ్రీమతి వాసీరెడ్డ్‌ కాళీరత్హం, ద్రయముఖ నంభునేవకురాలు విద్వార్థిచులకు స్కాలర్‌షెన్సులు ॥ ఆవార్డులు. ట్రీలు : శ్రీ పోలు పత్యావారయణ, శ్రీ కె.ఆర్‌. మల్దాదె, మల్లాది మబ్దుమ్మ, మనేజింగు ట్ర శ్రీ వెంళట్‌ముల్డాది, ౯2 స సై క్ష న్‌ డా వరా విజయలత్మై, ముర్జాది నుబ్బామ్మ ట్ట డా4 మల్దాది వత్వాకళ్వాణీ పోను : 530524

రామ్మూర్దిన్భుతులు 1980 లో లోక్‌సభకు నేను పోటీ చేసినప్పుడు మల్దాది సుబ్బమ్మ ఓడిపోతుంది కాని మేధావుల అండదండలను మాత్రం పొందుతుంది అని పత్రికలు ద్రాశాయి. అలాగే రామ్మూర్తిగారు కేవలం మేధావుల వర్గంలో మిగిలిపాయ్యారు. అన్ని కోణాలనుండి తరవిచూస్తే, రామ్మూర్తిగారాక సవ్యసాచిలా జీవితాన్ని గడిపారు. చుట్టూ స్టాపించిన సంస్థలు, కార్యక్రమూలతో కార్యభారం మోశారు. అడ్డంకులను అధిగమించారు. చెక్కుచెదరని రైర్యంతో కడదాకా చేస్తూనే తనువు చాలించారు. ఆయన స్కృతులను రచించటం నా ప్రధమ కర్తవ్యంగా భావించాను. ఆయన వనావై చూపీన కౌదార్యానికి కృతజ్ఞతగా ఈ మాత్రమైనా చెయ్యటం నా కర్తవ్యం.

అందువల్ల రామ్మూర్తిగారు 80 ఏళ్ళ జీవితంలో చేసిందేమిటి? సాధించిందేమిటి? తన కృషి ఫలించిందా అంటే అది మాటలతో వర్ణించేది కాదు. సమాజంలో మంచీ చెడూ, రెండూ నడుస్తూనే వుంటాయి. దేని ప్రభావం దానిదే. అలాగే మా జీవిత విధానంవళ్త, ప్రచారంవభి ఏ ఒక్కరూ మార్పు చెందలేదంచే అది అపహాన్య మవుతుంది. మాతో తమ బాధలు చెప్పుకునేవారు వందల్లో వస్తారు. ద్రతి సమస్యకూ సాల్యూషన్‌ వుంటుంది. మానవ జీవితమే సమస్యల వలయం. ఆ సమస్యలోనే సమాధానం ఇమిడి వుంటుందనేది నిజం. రకరకాల సమస్యలుండబట్లే ఇన్ని తరహాల సంస్థలు, మరెన్నో ఉద్యమాలు, సాహిత్యం నిర్వహిస్తున్నాం. వరకట్నం, భార్యలపై హింస, కుటుంబ విచ్చేదనం, రాజకీయాల కల్లోలం, ఆర్జిక ఇబ్బందులు, కులహత్యలు, మత విద్వేషాలు, తీ పురుష తేడాలు ఇంకెన్నో మరెన్నో- వ్యాధి, వార్ధక్యం, మరణం వీటికి మానవుడు దుఃఖితుడు కాకూడదనే మార్గాన్వేషణకోసమే గౌతమ బుద్దుడు సర్వసంగపరిత్యాగం చేశాడు. అలాగే రామ్మూర్తిగారి గురించి చెప్పినప్పుడు ఆయన హ్యూమన్‌ రైట్సు కోసం వ్యక్తి స్వేచ్చకోసం, కులాతీత సమాజంకోసం, మత రహిత రాజ్యంకోసం, మచ్చలేని పరిపాలకులకోసం, మధ్యనిషేధం కోసం, మహిళాభ్యుదయంకోసం ఎలా పరితపించారో మనకు తెలుసు. ఆఖరికి జీవనాధారమైన వృత్తినికూడా పరిత్యజించి అశేష త్యాగంతో 60 ఏళ్ళు సమాజ సేవ చేసారనేది లోకవిదితమే. ఎమర్హస్టీలో బైలు జీవితం అనుభవించారు. ఆ బాటలో మనంకూడా కొంతయినా పయనించగలిగితే మనకే తృప్తి. “జాతస్య మరణం ధృవం” అన్నట్లు అందరం పొయ్యే వాళ్ళమే కాని జీవిత కాలంలో ఎంతో అంత పరహితార్థం కొరకు పయనించిన కందుకూరి, గురజాడ్హ గాంధీ, లెనిన్‌ కెనడీ, అబ్రహాంలింకన్‌ల లాగా చచ్చి బ్రత్‌కే వారివల్ల లోకం పునీత మవుతుంది. కనుక మంచిని వెంచటం, చెడును చంపటం మాత్రం మానవుడే చెయ్యగలడు. అందుకే ఎంతో అంత

గ్‌

రామ్మూతర్తిన్థతులు చాతవయినంత చిరుదీపాన్ని వెలిగించినవారిలో రామ్మూర్తిగారు లేకపోలేదు. అందుకే రామ్మూర్తిగారి మీద ఇంతమందికి ఇంత సదభిప్రాయం వుండటంవల్ల వారిని గురించి వ్రాయటం నాకు సంతోషంగాను, గర్వంగాను వుంది. పేరు పేరునా చెప్పలేను వారికి నా ధన్యవాదాలు. వారిసానుభూతి గౌరవాలవల్లనే రామ్మూర్తి గారి మెమోరియల్‌ వాల్యూమ్‌ ముద్రించటం జరిగింది.

ఈ (గ్రంధంలో అనేకమంది హితులను, స్నేహితులను, ఉద్యమాభిమానులను స్పృశించి వుండకపోవచ్చు. రామ్మూర్తిగారి ఉన్నతిని పూర్తిగా వ్రాయకపోవచ్చు. ఇంకెన్నో ఉద్యమాలు నడిపారు. వర్కుపేపర్డు, పుస్తకాలు, సాహిత్యం సృష్టి చేశారు. వాటిలో కొన్ని విస్మరించవచ్చు. ఎంతని గ్రంధస్తం చేస్తాం. వారిలో కొన్ని లోపాలు కూడా వుండవచ్చు. చిరుకోపం, చికాకు, సంపాధనాలేమి, ఒక రూపాయి చందా అడగలేని అసమర్ధత వుంది. ఎన్ని ఉద్యమాల్లో ఎంత పనిచేసినా మందీ మార్చలాలను వెంచుకోలేని లోపాలు కొన్ని వున్నాయి. అయినా దురాశ, దుర్మార్గపు కుట్ర, స్వార్ధం, పేరాశ, పేరుకోసం తపన లాంటివి చేతకావు. అందువల్ల 90 శాతం ఉన్నత వ్యక్తిగా చలామణి అయ్యారు.

గ్రంధంలో న్రాసినవారంతా ఆయనతో సొన్నిహిత్యం వున్నవారు, స్నేహం చేసినవారు. ఆయన్ని బాగా స్పడీ చేసి న్రాశినవారే) ఆయన బాటలో నడిచి వెప్పినవారే. వారందరికీ నా ధన్యవాదాలు తెలుపుతున్నాను. అసలు రామ్మూర్తిగారు “ఏడు పదులు” అనుభవాలు, జ్ఞాపకాలు అనే తన ఆత్మకధలో ఎన్నో విషయాలు ఉటంకించారు అయినా ఇంకెంతో మిగిలిపోయింది. తన అనుభవాలు, జ్ఞాపకాలు సామాన్యులకే అంతుపట్టుదు. ఇక విధి విశ్రాంతిలేని కర్మ జీవుల సంగతి ఏమని చెప్పాలి? ఎలా వర్ణించాలి? ఈ (గ్రంధాన్ని వారు పోగానే ముద్రించాలని భావించినా తటస్థ పడలేదు. ఇండియాలో, ఇతర దేశాలలో వున్న వారి సహచరులు, సన్నిహితులతో చాలామందికి తెలుగు రాదు. అందువల్ల వీలయితే ఇంగ్లీషులో మరో పుస్తకానికి సన్నాహాలు జరుగుతున్నాయి. అందుకోసం అనేకమంది దేశ విదేశస్తులను సంస్రదించడమైనది. సంవత్సర వర్దంతికి తేవాలనే ఆకాంక్షతో తెలుగులోనే తేగలిగాను. ఈ అసంపూర్తి గ్రంధానికి చదువరులు మన్నించాలి. ఇందులో కొన్ని చేపులో నుండి తేవడంవల్ల దోషాలుండవచ్చు. ఎన్ని లోపాలున్నా ఈ మాత్రం తేగలిగినందువర్ల తృప్తిగా వుంది. నేను అమెరికా వెళ్ళిరావడంవల్ల (గ్రంధం టైముకు త్వరగా తేవడం వల్ల పటిష్టంగా తేలేకపోయినందుకు బాధపడుతున్నాను. చదువరులు నాయీ

అసమర్థతను మన్నించమని కోరుతున్నాను. ర్‌

రామ్మూర్దిన్భతులు ఈ సంచికలో ఇదీ వరున మానవహక్కుల కోసం నిరంతరం పోరాడిన విళ్ణు వ్యక్తి మల్దాది సుబ్బమ్మ 3 ర్యాడికల్‌ హ్యూమనిజం ఒక చారిత్రక పరిణామం ఆవుల సాంబశివరావు 7 మానవోధ్యమ సారథి డా॥ సినారె 12 14 ౪౧. 50014 & గిం102! 0౧582667 ౪4. 2౧6౮4౧౮6 [5 ఎం.వి.ఆర్‌.నా మిత్రులు, సహచరులు ప్రొఫెసర్‌ సి. లవ్మన్న 17 మానవతా మూర్తి మన రామ్మూర్తి గారు వాసిరెడ్డి సీతాదేవి 20 రామ్మూర్తి గారు ఒక ఎన్‌స్టైకోపీడియా డా| ఎస్‌. ఎల్‌. తులసమ్మ 22 06 50160066 0 ౧61౦1౦౧ రిషం! గంగ2 23 సహజీవన యాత్రలో నేనూ నా సహచరుడు మల్దాది సుబ్బమ్మ 30 మిత్రులు ఎమ్‌.వి. రామ్మూర్తి ఎన్‌. ఇన్నయ్య 41 నవ్యమానవతా ఉద్యమకారుడు రామ్మూర్తి ఎన్‌. కె. ఆచార్య తర్‌ మహామనీషి మా నాన్నగారు కె ఆర్‌. మల్దాది శం మహోన్నత వ్యక్తి మచ్చలేని మరపురాని మహామనీషి డా॥ మల్దాది సత్యకళ్యాని వ్‌2ై నావై విస్తరించిన మా నాన్నగారి వ్యక్తిత్వ విశ్షుత వెంకట్‌ మల్దాది క్‌క్‌ నాన్నగారితో వా ఆమబంధం డా॥ పర్భా (మల్చాది)విజయలక్న్మి 64 ర్యాడికల్‌హ్యూమన్మ ు, రేనలిస్టు, నెక్యులరిస్టు శ్రీ ఎంవి రామ్మూర్తి డా॥ పోలు సత్యనారాయణ 70 మహిళా వైతన్యానికి మార్గదర్శి ఎం.వి.రామ్మూర్తి సోమంచి పద్మావతి 73 రామ్మూర్తి గారి లు్యులు. ఆదర్శాలు మనమద్యనే జీవించి ఉంటాయి. పిరాళ్లు వెంకటేశ్వర్టు 77 పౌరహక్కుల సంస్థ నిర్మాత మన రామ్మూర్తి శ్రీకె.జి కన్నాభిరాన్‌ 79 చరిత్రపుటల్లో నిలిచే రామ్మూర్తి శ్రాఘనీయుడే శ్రీ నాయని నర్ఫియారెడ్డి 80 వేను వెళ్ళిపోతే నువ్వు - నువ్వువెళ్ళిపోతే నేనూ శ్రీకె. ప్రతాపరెడ్డి (అడ్వాకేటు). 81 మధ్యనిషేధో ద్యమంలో మల్టాది దంపతుల పాత్ర _ శ్రీమతి సంధ్యావందనం లక్ష్మీదేవి 83 కులనిర్మూలనో ధ్యమంలో డి జి. రామారావు 86 పార్టీ రహిత ద్రజాస్వామిక వాది రామ్మూర్తి లవణం 88 మాటలు కాదు, చేతలు కవాలి: ఆచరించి చూసిన రామ్మూర్తి కె స్రతాప రెడ్డి (సిపి.ఐ.) 89 చహిళకొరకు పుట్టే - మవ మల్హాది పాడేటి జూన్సన్‌ 9 నాలోని శక్తియుక్తులను వెంకి తెచ్చిన మా రామ్మూర్తిగారు.. వసంతా కన్నాభిరాన్‌ 101 ఉద్యోగాలు, పదవులను ఆంచని స్టీతబ్రజ్ఞుడు ఎం.వి.ఆర్‌ యలమంచలి కవాజి 102 ఎమర్హన్సీలో రామ్మూర్తిగారు, నేను డా॥॥వై. రాధాక్నష్ణమూర్తి (సిపి.ఎం)107 సర్వతో ముఖ ద్రజ్ఞాశాలి.మహామనీష్ని ఆవుల సాంబశివరావు 108 శీ 7001 0 ౪/0గ6౧' కగ4౧6104%0౧ [62667 1.౧.౫.4., కెంగారిఇ౫/ [11 పజల మనిషి ఎం.వి.రామ్య్మూర్తిగారు జయ వింధ్యాల "గ్ర శీ 8109౧20౧02] 51600 ౮50౧ * ౪ ౫. స12|1261 56004౧౧004 100 0

రామ్మూర్హి న్భుతులు ర్యాడికల్‌ హ్యూమనిజం ఒకచారి త్రిక పరిణామము

ఆవుల సాంబళివరావు మిత్రుడు యం.వి.రామ్మూర్తి సంస్మరణ సంచికకు ఏ అంశంపై రాయడం ఉచితం? నిస్సందేహంగా రాడికల్‌ హ్యూమనిజూన్నిగురించి ఒక అంశంపై రాయడం ఆయన స్మృతికి సరైన నివాళి. రాడికల్‌ హ్యూమనిజం ఒక సమగ్ర మానవ తాత్విక చింతన. అందులో అనేక భాగాలు ఇమిడీ ఉన్నాయి. ఈ చిన్నివ్యాసంలో దాని పుట్టుక రీతిని గురించి అవసరాన్ని గురించి మాత్రమే న్రాస్తాను. + రామ్మూర్తి బావుకుడు, మేధావి, సత్యాన్వేషి, జిజ్ఞాసాపరుడు. ఈ లక్మణాలతో సాగిన రామ్మూర్తి బీవితయాత్ర అనేక మబీలీలు జేరుకున్నది. ముందుగా జాతీయోద్యమంలో పాలుపంచుకున్నాడు.. _ అందులో సాంఘీక గమ్యాలు నిర్దారించబడలేదని మార్కిజం వైపుకు మొగ్గాడు. వ్యక్తి స్వేచ్చ, భావనా స్వేచ్చ సన్నగిలిన మార్క్స్చిష్టు భావజాలంతో అసంతృప్తి చెందాడు. దేనిని గురించి ఆలోచించినా, ఏపని చేసినా రామ్మూర్తిలో చిత్తశుద్ది స్రతిబింబించేది. తన ఆలోచనా సరళిలో దాగుడు మూతలులేవు. రాజీలు లేవు. మానవాళికి, భారతజాతికి ఏమార్గం శ్రేయోదాయకమో అటువంటి బాటవై, అటువంటి మార్గంకొరకు నిరంతరం అన్వేపిస్తూనే ఉండేవాడు. ఆఅన్వేషణలో చివరిమజిలీ మానవేంద్ర నాధరాయ్‌ స్రవచించిన రాడికల్‌ హ్యూమనిజం సిద్దాంతం. అది 22 సూత్రాలతో 1948 లో పూర్తిరూపం దిద్దుకొన్నది. రామ్మూర్తికి ఆయన వ్మోషణకు అది నచ్చింది. అయితే చివరి నిముషందాకా అందులో కొన్నిమార్చులకొరకై సూచనలు చేస్తూనే ఉన్నాడు. ఆయన జిజ్ఞాస అటువంటిది. దేనిని గుడ్డిగా నమ్మేవాడు కాదు. అయితే ఏమిటిరాడికల్‌ హ్యూమనిజం? అని ఒక సమగ్ర తాత్విక ప్రణాళిక అనివైనచెప్పుకున్నాం. వాటిముఖ్యసూ త్రాలను ఇక్కడ బహు క్లుప్తంగా ఉటంకిస్తాను ;- మానవుడు తన జీవితానికి తానే కర్త. అందులో ఆలౌక్య శక్తులకు తావు లేదు. తనసమాజాన్ని తానే నిర్మించుకుంటాడు. దానికి రూపురేఖలు తానే దిద్దు కుంటాడు. కాలక్రమేణా అవుసరమైనప్పుడల్లా సమాజపునడకతీరును. కూడా తానేమార్చు కుంటాడు. అలాగే తన రాజ్యాన్ని తానే సృష్టించు కుంటాడు. దానివ్యవస్తను తానే ౧7

౮ామ్మూర్ధిన్భుతులు

నిర్చారించుకుంటాడు. మార్పు అవుసరమైనప్పుడల్లా ఆవ్యవస్థను తానే మార్చుకుంటాడు, తాను ఏర్పాటు చేసుకున్న సమాజానికి, రాజ్యానికి, మనిషే మూలకేంద్రం. తానే అధిపతికూడా. అయితే తానే ఏర్పాటు చేసుకున్న సమాజానికి, రాజ్యానికి అవసర భాద్యతానిర్వహణ కారుడుగా నిర్వహిస్తాడు. అది బలవంతంగా కాదు. స్వేచ్చా పూరితమైన భాద్యతా యుతమైన తన పాత్రను నిర్వహిస్తాడు. అయితే అందులో అతని వ్యక్తి స్వేచ్చకు ఎట్టి భంగము ఉండకూడదు. తన భావనా స్వేచ్చకు వాక్‌స్వాతం త్ర్యాన్ని, కార్యనిర్వహణను తానే నిర్మించుకున్న సూత్రావళిని బట్టి సమాజకళ్యాణాన్ని రాజ్య.... భాగ్యాన్ని వెంపాందించుకొనే కృషి చేస్తాడు. ఆర్థిక జీవితంలో తను తీర్చి దిద్దుకునే సామాజిక రాజకీయ వ్యవస్తలో ఒక వ్యక్తిని మరొకవ్యక్తి, ఒకవర్షాన్ని మరొక వర్గం పీడించడానికి గాని దోచుకోవడానికి గాని అవకాశం ఉండదు. ఒకరి కష్ట ఫలితాన్ని నురొకరు అనుభవించే అవకాశమే ఉండదు. ప్రారులందరికి జీవిత సౌరఖ్యానికి వ్యక్తీవికాసానికి అవకాశాలు ఉండితీరాలి. ్రతివ్యక్తి కులమత పేద ధనిక వత్యాసాలు ఏమీలేకుండా తన శక్తీ సామర్ద్యాలు ఎంత వరకు ఉపకరిస్తాయో స్రతివ్యక్తీ తన వ్యక్తిత్వాన్ని వికసింపచేసుకోవడానికి పూర్తి అవకాళం వ్యవస్తలో ఉండాలి. సామాజికంగాగాని, ఆర్థికంగాగాని, రాజకీయంగా గాని, వ్యక్తి వికాసానికి ఎట్టి ఆటంకాలు ఉండరాదు. ఒకరి నొకరు ఆర్దికంగా దోచుకోవడానికి వీలులేని పద్దతిలో సహకారవ్యవస్త పెరగాలి. ప్రతిఒక్కరూ అందరికొరకు, అంతే ముఖ్యం. అందరూ స్రతి వ్యక్తి శ్రేయస్సుకు కృషినేసే అర్థిక, రాజకీయవ్యవస్త్ర ఉండితీరాలి. శాస్త్రీయ విజ్ఞానం, శాస్త్రీయదృక్సుధం స్రతీమనిషిలోను. వికసించాలి. _ విజ్ఞానం అందరికీ అందుబాటులో ఉండాలి. రాజకీయాల్లో పార్టీ పద్దతి ఉండకూడదు. ప్రజా సంఘాలను ఏర్పరచుకొని వారు ఎంపిక చేసిన వారు మండల, జిల్లా రాష్ట్ర, కేంద్ర స్థాయిలలో రాజకీయవ్యవస్తను నిర్వహిస్తారు. ఈ విధంగా ప్రజాగ్రేయన్సే ద్రధాన ధ్యేయంగా సమాజం, రాజ్యం నడుస్తాయి. ఈ నడకకు, ఈ ప్రవర్తనకు వ్యక్తిగత మానవుడు మూల బిందువు. అతనే సూత్రధారి. టూకీగా చెప్పుకుంటే రాడికల్‌ హ్యూమనిజం ప్రధానసారాంశమిది.

1948 లో హ్యూమనిష్టు సిద్దాంతం రూపొందింది. అది అకస్మాత్తుగా, నిష్కారణంగా పుట్టుకు వచ్చినది కాదు. నడచిన మానవ చరిత్రను పరిశీలిస్తే అది ఒక క్రమ పద్దతిలో వచ్చిన మానవ భావపరిణామ మని మనం (గ్రహించవచ్చు.

జనం వెరిగిన కొద్ది మనుష్యులు కలసి ఉండవలసిన అవసరం ఉన్నది గనక ఒక

రామ్మూర్ధిన్ధృతులు సమాజాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. దానివ్యవహారాలను నిర్వర్తించడానికి ఒక వ్యవస్థను నిర్మించు కున్నారు. స్రపంచంలో అన్నిప్రాంతాలలోనూ కొన్ని తేడాలతో ముందువెనక కలగా సమాజం రాజ్యంపుట్టాయి. జంతువులను చంపి వాటి మాంసంతో కొంత కాలం జీవించారు. క్రమంగా ఆహారం అందరికీ చాలక స్రకృతిలోని వృక్షసంపదనుండి దుంపలు, కాయలు పండ్డు తినే స్తితికి మారారు. జన సమ్మర్దం పెరిగిన కొద్దీ ఈ పండ్లు ఫలాల ఆహారంచాలలేదు. మానవుడు ఎల్లప్పుడు సుఖజీవనం కోసమై తాపత్రయ పడుతూనే ఉంటాడు. సుఖజీవనం అంచేఒక్క ఆర్థిక సొలభ్యమేకాదు. అతని మనస్సు బుద్దికి వికాసంకూడా ఉండాలి. ఈ రెండుభాగాలు ఉంటేనే జీవితం సుఖమయమనవుతుంది. ఆ సుఖాన్వేషణలో విస్తారంగా ఉన్న భూమిని ఆక్రమించుకుని సాగుచేయడం ఆరంభించారు. తన మేధాసంపదలతో దానికి అవుసరమైన పనిముట్లును, సాగునీరు సదుపాయాన్ని త్రాగేనీటి సౌకర్యాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు. ఎక్కువ భూమిని ఆక్రమించుకున్నవారు. భూస్వాములైనారు.. తక్కినవారు. చిన్నచిన్నకమతాల తో సరివెట్టుకో వలసివచ్చింది. ఈ విధంగా భూస్వామ్య వ్యవస్థ అవతరించింది. వెద్ద భూస్వాములు మిగతావారి మీద వెత్తనం చేయడం మొదలు వెట్టారు. జమిందారీ వ్యవస్థ ఆవిర్భవించింది. అందులో నుండి రాజరికంపుట్టింది. భూస్వాముల సహకారంతో రాజులు బలవంతులైనారు. ఇతర్హ మీద వెత్తనం చేయడం ఆరంభమైంది. ఇతరుల శ్రమను దోచుకోవడం కూడా అప్పుడే మొదలైంది. రాజులు జమీందారులు భూస్వామ్య వ్యవస్థలో గొప్పధనవంతులైనారు మిగతావారు పేదవారైనారు.

ఈ పరిస్థితులలో మనిషిలో అశాంతి వెరిగింది. దీనికి తరుణోపాయం ఏమిటినేజిజ్ఞాస. మనుష్యులలో హెచ్చింది. దానిఫలితంగా శాస్త్రీయ పరిజ్ఞానం అంచెలంచెలుగా కల్పించబడ్డది. ఆ శాస్త్రీయపరిజ్ఞానం నుండి యాంత్రికయుగం పుట్టుకొచ్చింది. ఆ యాంత్రిక పర్యవసానంనుండి పరిశ్రమలు పుట్టాయి. అవిరితో నడిచే ఓడలు, రైళ్ళు మొదలైన వన్నీ తయారుయినాయి.. అవిఅన్నీ పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులకు, వ్యాపారానికి ఉపకరించే సాధనాలు. ముందుగా పారిజ్రామిక పరిణామంవచ్చిన దేశాలవారు అవసరమైన ముడిసరుకులను తయారైన వస్తువులను అమ్మడానికి అవకాశాలు అవసరం అయ్యాయి. అందుకని ఇతర దేశాలను జయించి వాటిని ఆక్రమించుకొని వాటిని తమ అధీనంలో వెట్టుకోసాగారు.. ఈ విధంగా సామ్రాజ్యాలు వెరిగాయి.

రి

రామ్మూర్తిన్భుతులు

పరిశ్రమలను నడపడానికి వాటి ఉత్పత్తులతో వ్యాపారం జరపడానికి, పెట్టుబడిదారులు తయారయినారు. ఆ పరిశ్రమలలో "నుండి వచ్చిన లాభాలతో వారు మరిన్ని పరిశ్రమలు పెట్టుసాగారు. పరిశ్రమకు అవసరమైన ముడిసరుకులను, వాటి ఉత్పత్తులకార్యక్రమంలో పాల్గొనే కార్మికులను అన్యాయం చేసి పెట్టుబడి దారులే సర్వసౌఖ్యాలు సర్వభోగాలను అనుభవించడం జరిగింది. ఇందు మూలంగా వలస రాజ్యాలలో పరిస్తితి, కార్మికుల కర్ణకుల పరిస్తితి క్షిస్తమైపోయింది.

ఈ వెట్టుబడిదారీ, సామ్రూజ్యవిధానాలు జరుగుతున్న అన్యాయాలు సగటుమానవుల శ్రమకు తగిన పరిహారం లేకపోవడం ఆలోచించే మనుష్యులు నందరినీ బాధ పెట్టింది. ఈ ఘోర పరిస్థితికి విరుగుడు ఏమిటి అన్న సవాలు మనిషిని ఎదుర్కొన్నది. దానికి పరిష్కారంగా అనేక యోజనలొచ్చాయి. అందులో ముఖ్యమైనది మార్కు. ప్రభోధించిన మార్క్సిస్టు సిద్దాంతం. దాని సిద్దాంతం ప్రకారం ఈ వెట్టుబడిదారివిధానంనుండి అది స్నష్పించిన అసమానసమా జాన్నుండి మానవులువిముక్తి పాందాలంటే సాయుధ విప్లవం ఒకటే మార్గం. ఈ సాయుధ విప్లవాన్ని ప్రాలిటేరియల్‌ అనే నామకరణం చేసిన సమాజంలో నిరాధారంగా కటిక పేదరికంలో ప్రజలు మాత్రమే ఈ సాయుధ విప్లవాన్ని నడపగలరు. దానిని విజయవంతం చేయగలరు. కమ్యూనిష్టు వ్యవస్త నేర్పరచగలరు. ఆ కమ్యూనిష్టు వ్యవస్థలో ఒకరి నొకరు దోచుకునే పద్దతిలేదు. ఎవరికీ స్వంత ఆస్తులు లేవు. భూమి దగ్గరనుండీ పరిశ్రమలవరకు అన్ని రాజ్యవ్యవస్టకు చెందినవే. అట్టివ్యవస్ట్థను నెలకొల్పడానికి ముందుగా పోలిటేరియట్‌ విప్టవం తప్పనిసరి. వారే కొత్తవ్యవస్తను స్తాపించారు గనక దానిని కొంతకాలం వారి నియంతృత్వత పాలనలోనే నిర్వహించాలి. కొంత కాలానికి రాజ్యవ్యవస్తే అంతరించిపోతుంది,

ఈ వ్యవస్త, ఈ విప్లవం ముందు రష్యాలో జరిగింది. నియంతృత్వం ఏర్పడ్డది. 'క్రమంగా రష్యన్‌ రాజ్యం లో చుట్టు స్రక్కన నున్న రాజ్యాలన్నిటినీ కలుపుకున్నారు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ అనిదానికి పేరు వెట్టారు. జీవితం సౌలభ్యం ఎలా ఉన్నా ఆయుధ పరికరాల రీత్యా ఆ యూనియిన్‌ చాలా శ్తి వంతమైంది. కొంత కాలానికి వైనాలో కూడా కొన్ని తేడాలతో ఇటువంటి విఫ్లవమే జరిగింది. అప్పటినుండి మార్క్సిజం లదిచూపెట్టిన కమ్యూనిజం వెట్టుబడిదారి విదానానికి ప్రత్యామ్నాలయినాయి. రష్యన్‌ విప్లవం జరిగిన 1917 నుండి 1950 లో జరిగిన వైనా విప్లవం నుండి కమ్యూనిష్టు ఆచరణ, రాజ్యపాలన, సమాజ ప్రవర్తనకొన్నివిప్త్రవాత్మకమైన మార్పులు వచ్చాయి... అందులో

రామ్మూర్దిన్ధతులు రాజ్యవ్యవస్థ ఏకఛత్రాధిపత్యం అయిపోయింది. వ్యక్తిగతమైన మానవునకు ఏరకమైన స్వేచ్చా లేదు. బిడ్డల చదువుల స్రాయంనుండి కమ్యూనిజం యొక్క గొప్పతనాన్ని నూరిపోయడమే కాక ఇతర ఆలోచనలువారికి అందుబాటులో లేకుండా ఆరాజ్యాన్ని చేసారు. దానితో కమ్యూనిష్టు రాజ్యంలోని మనిషికి వ్యక్తి స్వేచ్చ సంపూర్తిగా నశించింది. భావనా స్వేచ్చలేదు. వాక్‌స్వాతంత్ర్యం లేదు తనకు నచ్చిన జీవితవిధానాన్ని నడుపుకునే హక్కులేదు. కార్మిక కర్లకులందరూ రాజ్యానికి చెందిన పనివారు. వెట్టుబడీ దారీవిదానంలో వెట్టుబడిదారునకు వారు బానిసలైనట్లు, కమ్యూనిష్టు వ్యవస్థలో రాజ్యవ్యవస్తకు బానిసలైనారు. మాన వికాసం కమ్యూనిష్టు దేశాలలో చాలా తరిగి పోయింది వ్యక్తిగత మానవునకు :,.వ్యవస్తలో ఏవిధమైన గుర్తింపూ పోయింది. అటు భూస్వామ్యవ్యవస్టలోగానీ, తరువాత వచ్చిన పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్తలో గానీ, దానికి ప్రత్యామ్నాయంగా వచ్చిన కమ్యూనిష్టు వ్యవస్తలో గాని తేవ్రమైన లోటు పాట్లు బయటపడ్డాయి... ్రతిపొరునకు, వ్యక్తికీ స్వేచ్చ ఉన్నప్పుడే మానవవికాసం, సమాజకళ్యాణం సాధ్య మవుతుందనే సత్యం బయటబడ్డది. సుడిగుండంలో నుండి బయట బడేమార్గం కోసం మనిషి అన్వేషించాడు. రెండవయుద్దం అయిపోయినప్పటి నుండి శాస్త్రీయ విజ్ఞానం విపరీతంగా విస్తరించింది. మానవుని ఉపజ్ఞవల్లనే ఈ విజ్ఞానం వెరిగిపోవడానికి కారణం. - ఆకలిమంటలు మనిషిలో ఎంతకోపాన్ని తెచ్చివెట్టినా అది ఎంతబలవంతమైన శక్తీ అయినా అంతకు తక్కువ గాని శక్తివంతమైనది అతనిలోని ఆలోచనాళ్తి. అతనిలో ఉద్భవిస్తున్న భావాల బల. మనిషిలోని ఈ భావ + లాన్ని వాటిబలాన్ని విస్మరించింది కమ్యూనిజం. ఇటువంటి. సంకట పరిస్తితులలో నుండి పుట్టుకు వచ్చినదే రాడికల్‌ హ్యూమనిజం. అన్నిటికీ ఈ కేంద్రబిందువుగా, మానవుని గుర్తించి అతను స్వేచ్చాయుతుడైనప్పుడు, అతనిలో నుండి పొంగి వచ్చే భావజాలానికి విలువనిచ్చి నిర్మాణమైన రాడికల్‌ హ్యూమనిజం వ్యవస్థలో ఎవరినీ ఎవరూ ఏ విధంగాను దోచుకోడానికి వీలులేదు. కనక లోగడవచ్చిన ప్యూడలిజం, కాపిటలిజం, కమ్యూనిజం లనుండి వాటికీ ప్రత్యామ్నాయంగా హేతుబద్దమైన పర్యవసానంగా రూపాందిందే రాడికల్‌ హ్యూమనిజం. ఆ సిద్దాంతానికి అంకితమై తన జీవితవిధానంలో ఆచరించి ఆదిశలో పయవించిన పక్కాహ్యూమన్న్హే మన రామ్మూర్తిగారు. 11

రామ్మూర్తి న్భుతులు మానవోద్యమ సారధి -డొ//నీ, నారాయణరెక్తే ఇటు అవనినీ, అటు ఆకాశాన్ని అనుసంధించే మహత్తర శక్తిపరుడు మానవుడు. భూన్యూకాశాల కంటే మనిషి ఆలస్యంగా పుట్టినా ఆ రెంటిని అదుపులో పెట్టుకుంటున్నాడు. ఇది మానవమూర్తికి సంబంధించిన ఒక పార్భం. మరో పార్ట్వం అతిలోక శక్తులవైన అహేతుక విశ్వాసం. అసలైన హేతువాది అంధవిశ్వాసాలను నిరసిస్తాడు. ద్రత్యక్ష స్రమాణాలనే కొలమానాలుగా (గ్రహిస్తాడు. శ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తి హేతువాదశస్త్రంతో అర్థరహిత. విశ్వాసాలను ఛేదించిన యోధుడు. హేతువాద మానవోద్యమాల నిర్వహణలో , పౌరహక్కుల పరిరక్షణలో నిరంతర భాగస్వామిగా నిలిచి సమకాలీన సమాజాన్ని పారలు కమ్మని సత్యం వైపు నడిపించిన నిరంతన సేవా జీవనుడు శ్రీ రామమూర్తి. శ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తిగారి వ్యక్తిత్వాన్ని ఆయన జీవిత విశేషాలను, ఆయన సేవ, అనుబంధ కార్యక్రమాలను స్మరించుకొని అంతటితో ఆగక ఆ సంస్మరణ తదనంతరం సాధించి రణానికి ఉపయోగపడాలి. సంస్మరణలోనే 'ర6ణం' ఉంది. ఆ సంస్మరణం తదనంతరం సాధించి ఒక ప్రయోజనాత్మకమైన కార్యక్రమాలకు సంబంధించిన రణానికి ఉద్యమానికి చేయూత నీయాలి. అవి ఆధారభ్బతిగా ఉండాలి అని రక్వెస్ట్రు చేస్తున్నాను. అందవల్ల రామ్మూర్తిగారి గురించి దుఃఖం బ్రకటించవలసిన అవసరం లేదు. ఆయన నమ్మింది మనిషిని. చాలా గొప్ప విషయం. ఆరోజుల్లో అంటే వాళ్ళ సంప్రదాయాలు లోకాతీత శక్తుల మీద బాగా స్రగాఢంగా కల్లి ఉన్న రోజుల్లో లోకాతీత శక్తులు కాదు హేతువుకు అందే శక్తీ నిజమైన శక్తీ. ప్రామాణాలకు అందని శక్తి కేవలం అభూత కల్పన అని విశ్చిసించినారు. ఒక శో శ్రీయ కుటుంబం నుంచి పరమ శో త్రీయ కుటుంబంలోనుంచి వచ్చిన ఒక వ్యక్తి వాటిని విస్మరించి ఆధునిక పధాన వయనించడం వాటీని జీవితాంతం విస్మరించడం అనేది గొప్పు విషయం. మరి మల్లాది సుబ్బమ్మగారు వెళ్ళి అయిన తరువాత సుబ్బమ్మగారు ఏరకమైన శో త్రీయమైన వాతావరణంలో జన్మించారు, పెరిగారు. తరువాత ఒక మాణిక్యంలాగా సుబ్బమ్మ గారు మారారు. ఈ రోజు ఇలా ఉన్నారు. అంచే ఒక రకంగా ఆ రోజుల్లో అమె ఒక అజ్ఞాని. రామ్మూర్తిగారి కళ, స్పర్శ లేకపోతే ఒక సామాన్యమైన మగువలాగా ఉండేది. అలాంటి రామ్మూర్తిగారు తాను ఒక ఉద్యమశీలి 12

రామ్మూర్తి న్థృతులు మాత్రమే కాకుండా సుబ్బమ్మగారిలో స్రచ్చన్నంగా ఉన్న ఒక మానవీయ మూల్యాలను గమనించి ఎప్పటికయినా మహిళాజాతి పునరుద్టోరణ మహోద్యమంలో ఒక భాగస్వామిగా కాగలదని విశ్వసించారు. అర్జాంగినిగా విశ్వసించి ఆవిడను ఎలా తీర్చిదిద్దారో నాకుకూడ తెలుసు. ప్రపంచంలో ముందు భూమి, ఆకాశం పుట్టినది. మనిషీ తర్వాత పుభ్హాడు. సృష్టీకి పాగరునా తర్వాతనే కదా ఈ బిడ్డడు పుట్టాడు. ఆకాశానికి అహంకారము నా తర్వాతే. తాను నిలబడ్డ నేలను నమ్ముకొని అంతటితోనే ఆగక ఎక్కడో ఆకాశంలో ఉన్న (గ్రహాలను పరిశోధించి దైవ నమానంగా చూసే చంద్రబింబంలో అడుగువెట్టి తొక్కి, నడిచి చంద్రబింబములో ఉన్న మట్టి గడ్డలను, రాళ్ళను తీసుకొని వచ్చి యిక్కడ అద్దాల్లో పొదిగి లోకానికి చూపించాడు. ఒక్క సూర్యగ్రూూం తప్పు మిగతా ([గ్రహాలన్నింటిని కొంతవరకు జయించాడు. మిగతావాటిని జయించే దిశలో స్రయాణిస్తున్నాడు. కనుక మానవుడు మహాశ్తీ కేంద్ర బిందువు. మనిషి అనేవాడు ఒక పల్లవి సృష్టి గీతానికి అలాంటి మనిషిని విశ్వసించినవారు కొందరు ఉన్నారు మానవతావాదులు, హేతువాదులు. అలాంటి వారిలో రామ్మూర్తిగారు ఒకరు. ఆ రోజుల్లో ఆవుల సాంబశివరావుగారు, ఆవుల గోపాలకృష్ణమూర్తి తెనాలి నుంచి వచ్చారు. నేను చూశాను వాళ్ళను 50 సం॥|ల క్రితం కలిసి మాట్టాడాను. ఆవుల సాంబశివరావుగారు కాదు అలాగే జి.వి. కృష్ణారావుగారు కూడ మానవతావాది, హేతువాది. ఆ తరంలో వున్న వాళ్ళు ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ ప్రభావంతో మానవతావాదమును విశ్వసించి, రాడికలిజూన్ని విశ్వసించి గౌరవించి ఆచరించినవారు. ఆయన పుట్టివెరిగిన వాతావరణంలో అవి ఒక రాజకీయ నాయకుని ఉద్యమంలో ఒక మితవాద కుటుంబంలో నుంచి వామపక్ష ఉద్యమంలో పాల్గొని ముందుకు సాగిపోవచ్చుకాని ఒక శోత్రియ కుటుంబంలో పరమ విరుద్దమైన దిశలో ప్రయాణించడం అన్నది సామాన్యం కాదు. అడుగడుగున అవమానాలు, అడుగడుగున అవరోధాలు, ఆటంకం కలిగించాయి. అలా రామ్మూర్తిగారు కాలాన్నే జయించి ఒక రకంగా పడవ ఏటికి ఎదురు ఈదినట్లుగా తన జీవిత ప్రస్థానాన్ని సాగించి ఈ మానవవాద ఉద్యమాన్ని, హేతువాద ఉద్యమాన్ని కొనసాగించాడు. ఆయన భావాలను “ఆలోచనా తరంగాలు”, “బావ వీచికలు” అనే రెండు హేతువాద పుస్తకాల ద్వారా తమ వ్యాసాలను ప్రచురించాడు. అలాంటి రామ్మూర్తిగారు వాటిలో జీవిస్తున్నారు. ఆయన న్యాయవాదిగా వుంటూ హేతువాత పశ్షాన్ని ఎలా వహించాడు? మానవతావాదానికి ఏరకంగా మన్ననగా 13

రామ్యూర్ది న్భ్రుతులు నిలిచాడు? ఆయన లిఖించిన “ఏడుపదులు”' అనే జీవిత చరిత్రను నేను ఆవిష్కరించి చదివాను. అందులో వైవిధ్యం కల ఉద్యమాలను సృష్టించడం, కార్యక్రమాలను చేపట్టడం, రాజకీయ, సాంఘిక సమస్యలను సంస్కరించడమే కాక 70 ఏళ్ళ సామాజిక చరిత్రలోని ఆటుపోట్టును రచించిన ఉత్తమ(గ్రంధం అది. మల్చాది సుబ్బమ్మగారిని ఏ విధంగా సమగ్ర వ్యక్తిగా మలిచాడు? ఒక మహిళను అసామాన్య వ్యక్తిగా ఆదరణమూర్తిగా ఎలా మలిచి నిలిపి మనకు మిగిల్సిపోయాడు. రామ్మూర్తిగారి రచనలు వారి జీవిత కాలంలో చూసిన ఉద్యమాల సంబంధమైన కృషి చిరుకాలం జీవించి వుంటాయి. వారు వర్ధించే మేఘాలు. అంటే మానవతావాదం, సేవాభావానికి నిదర్శనం. ఇద్దరికీ కొన్ని విశ్వాసాలు ఉన్నాయి. హేతుబద్దమయిన విశ్వాసం ఆచరణీయం; అభినందనీయం. విశ్వాసంగా ఉండటం మంచిది. అంధవిశ్వాసం ఆదరణీయం కాదు. హేతురహితమయిన విశ్వాసం అంధ విశ్వాసంగా మారుతుంది. సగటు జీవితం అంధ విశ్వాసాల పుట్టుగా వుంది. ఎక్కడ హేతువు నిలిచిపోతుందో ఎక్కడ ఆలోచన ఆగిపోతుందో అక్కడ అంధ విశ్వాసం మొలకెత్తుతుంది. అంధ విశ్వాసాలను పారద్రోలుతాం. సేవాభావం - మహిళాసేవ, మద్యనిషేధోద్యమంలో, న్యాయవాద, మానవవాద, హేతువాద ఉద్యమాలలో మల్గాది దంపతులు శ్రమించారు. కడదాకా పోరాడుతూనే కన్నుమూశాడాయన.

పరులకు చేసే సేవను మించిన పరమార్థమేది కనుగొంటే పాడెను మోసే భుజాలు గొప్పవి ప్రార్ధన చేసే వెదవులకంటే'* అలా ఆయన మనకు సాక్షాత్కరిస్తూనే వుంటాడు. అంటే బాహ్యంగా మరణించినా ఆయన రచించిన సాహిత్యంలో, చేపట్టిన కార్యక్రమాలలో, స్నష్టించిన సంస్థలో రామ్మూర్తిగారు. ప్రతిఫలిస్తూనే వుంటారు. మహిళాభ్యుదయ రంగంలో గణనీయ కృషినేసిన మల్లాది సుబ్బమ్మ అన్ని విధాల తనయోగ్య సహచరిగా ప్రయోగాత్మక జీవితాన్ని గడిపిన ఎం.వి. రామమూర్తి ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే మనిషిని ఎక్కువెట్టిన మనీషి అవైతన్య మూర్తి జూగ్బష్ట్రీకి నా అక్షరాంజలి. 14

రామ్మూర్ధిన్గు తులు సీ. ౧4గ|ఉగీలగ[* 500146 & గ౦౬|104౬ ౦౧౮54౦౬౧ =౪గీ!. 7264౧ ౮6- 1113 & గ౫గ6 0 ర660 606691 241 2 ౪6౧/ ౧0౧1౧6౧1 [26104] ౧౮౧౧18 ౪౧౧౦ *ఈ25 & 10౧౧౧6 ౧6916601 0 1౧16 1౧౮14౧ ౧4౦౮1౦4! [10౧4౧151 గ55001210౧0 ౧49౩66 24/4౪ 1౧ [౪౮361౧2046 0౧ ౪6 గంగ౧౫|౧౦ 0 56016౧06 24, 1998. 11౪4 ౧4౧౭౧౮౫౫ ౪46 00/౧ 1౧ 9804112 01 6 6౮౧|౬౧91510101 గగ౧6014 ౧46650 0౧ ఉంం్రం81 12, 1918. 6౮/౧౮ 1౧15 80406౧5 రేజ/3 ౧6 ౪/49 &౧ 206౪1910! ౧6 51466013 గ౧౧౦౪౭౧౧౭౧1 ౦ 26 00గ౧౮౧|౩| ౧4౧4 16 ]101%66 116 ౧4౮|౦4| 6గా౦౦|4110 ౧4౧)/ 1౧ తీలం్రం51 1942 ఇగ6/౯ ౧1౩ 0౧4664610౧ 1 ఉగం &౧6 1౧ ఓ&4 ౧6 ౧/40110666 &5 & 14౪4౧/6/ (0౧) 1947 064102౪6 ౪౧ 16021! ౧౧౦6106 1౧ 1970 1౧ ౦066 10 6౮016 ౧1౧౧౨61 10 106 ౪౦౫% ౦ 16 ౧101041 ౧6౧4౧151 ౧0౪6౧6౧1 “0100 ౧6 ౧4౮6 |010606] 1[0గ 19 600గ౧౫౧౧౦౧౦6౧౭౧1. ౧6 *48 &190 &గ &0176 ౧6౧౫౦6౭౯ ౦1 16 01126౧9 10! 06౧౦6!46/ &౧6 ౪డ5 66141౧66 64/౧౩ ౧6 6౧606౧6 (00౧ ౮౪౧6 26, 1975 10 &0/| 8, 1976. 061646౯ 1౧ ౧2గ0/655 66౧౧౦౦160౫ ౧6 00౧1685166 &9 4౧ 1౧౮6౧6౧౮6౧ 02౧౮616416 10! 116 ౬౦0% 520%4 ౧ 0౧౫౦16 00౧91106౧0 1౧ 1967. (16 ౪49 6 66౧6141 560/614%/ 01 6 1౧612౧ ౧4౦1౦౭1 గంగా ౭౧|91 తీ55001400౧170గ) 1979 10 1981. [6 ౪/29 19 ౧|౪౨౩16౮6౧(1/0గ) 198310 1986. స గి2గ2గ0006గ/ ౪45 1016165186 1౧ 6064024100 29 ౪6|| &8 1౧ 6 ౧200041191 110౪6గ6౧౬ ౧6 ౪49 & గంగా౨6! ౦0 6 ఉ౧౮౧4 అగ౧౫/6/51/ 56౧416 &౧6 ౪45 & 106౧66 ౧౧౭౧౦6౭! ౦ &౧ ౬6604110౧4! 500160/ ౪౧100 912గ166 & 0011606 &1 840814 16 ౧4౧౦1౧4166 1౧ 1౧6 గాం౪6గ౭౧110/ 1౧16804516 2౧౮ [౧16/-/61101063 గొడగ065 &౧౮ ౦010141696 21866121 ౧4గ|:౮6౦ ౦0 19 ౧౧౧౦. &ీ! 6 1౧9 01 ౧15 66400, ౧6 ౪83 [౧6516060౧6 0 116 1౧614౧ [10౧41151 గీం900140%, 16౧6141! 56016140/ 0 16 ఉగిర౮[౧!4 [/260650 15

రామ్మూర్ధి న్భ్రుతులు

01410౧00 01౪116 ౧౭౦౧6 ౮౧1౦౧ 10? 01౫/1 ౬1068గ16౩ 4౧6 ౪106-౧౪9166౧1 0౫106 ఉంగ/4ర0జ/2 ౪1౪204 ౪6614 (009గ౦౧౦|114౧ [1471206 84640). " గ గెడగిడగాంగ0/ ౪28 16 ౬6110! 01 & 79100౮౪ గంగ “44527” 0౧) 1974 10 1989 86516069 ౪/1౧ గా౭౧/ &10169 1౧ 61684 &౧౮ ౬౧౩1190 ౧6 ౪//0168 866/4! 0008 1౧ 6106004 ౪42౧914166 “౪౦00018 014.01. [౦/ “59/0౧6౮ 00౧౯౮౧౫౯" ఉ౧౦౮ 94 ౮౮గా2౧౧గా" &గిరే 1180 ౪/06 ౧19 0౪/౧ 116౧౦15 “58౪6౧ 06౦42౮65".

గడగ౭గంగు/ ౪86 16 ౧౮9౦2౧౮6 16౧6 &ఇ౧6 060॥162906 01 [14111201 56002గ0గ4, ౪/౧౦ 15 & [600160 1౪0౮ ౪164౧౮ & 1640660 *0గ౧౧6గ౧'౩ ౧౦౪౪౧6౧ 106 00౮౪౧16 6512015060 & ౧౮౫౦6౦ *౪౦గా౭౧' “611/9 50016169 &౧౮ 1౧901410౧9 గి4గ౭గాంగ/ (2౧912186 1౧10 ౬౧౦౩||9౧ ౧౬౧౫ 01౧6 1616906 &గ10165 &౧౮ 00013 ౦01 56002గగ4.

1 115104౧610 6౧0౪ ౮ గిడగాడగాటగ/ 25 & ౫౦౪౧౦ ౧౪౧౨6౯౦1 16 ౧461౦౭! 08౧౦౦౬1౦ ద2గ/ 1౧ 1944. [6 ౪25 4 ని౭౧౩౦౧ 000౮6206 ౬౧౮ 6616701౧4[0౧ &౧6 ౪౭9 రఆ/౦166 10 6 02456 0 66౧౦౦810 +6600గ. ౧15 ౧459100 242౫ 15 & 9౯౧6941 1053 10 106 1౧6140 గ4౮1౦4! +14గా2౧|51గ౦౮౮6౧౪౧ఓ [4 [౧4౧2౧ంగ0/ 449 ౪/0 6 గి4ర|0215' గ ₹0గ 16 19409. &ి8/5 2౧ 101/6 ౪౦౧66౯1౧ 06 04056 01 106గ/ ౧6 ౪89 66121౧66 6౪౧౧౦౩ 16 1౧11గ౧౦౮౩ ౬౧౧6|౩6౧౦/ 0 1975-77. 1169 ౪/29 [6916060016 గ౭౦౧౦|6'9 ౮౧|౦౧ 10/0%/ [1౧౧ &౧6 490 ౧95166౧1 0126 1౧614౧ గ౭6౦౧౬||31 4580011800. ౪8 ౪49 &౧ &ర౪00416 1౧౮ 1౧ 0064౧9 ౧6 20064160 66 10/౪056 ౪౧౦ 1060౧10 69660గ). 16 ౪48 8 ౦౦౮6, 51౧066 906416౯ ఇ౧6 ౪016 1౧ 2౧ 6గ601౪60%/ ౧0౦౧౫౧౫ ౮౧|౦2౪/9 ౪౭ ౧౩ 19 ౧4౧౧6౧ $12461 54002గొగొడ ౪45 & 9౯౪41 5860000గ [0 ౧1౧) 1౧ 4 ౧19 204/11169. న2గ4గ4100 1౧ 7౧, ౪౬5 &|590 01 641 ౧61౧ 10 50002గగ4& 1౧ ౧6? గా౮|2గ౧౦౬8 201౪711165 860% &9 16గ|౧|84 50012] ౪౦గ(6౯4౧6 ౪16౧ ౧6 ని401041| ౧౮౧౭౧1౩! 12౧1 ౧౬5 86%16/696 & 0641 1059. 0౪? 9/7౧41165 54610% ౦0౪10 5640024గగ4 1౧ ౧6౯ 06/9౪/6౧6౧

లామ్యూ్దిన్థుతులు

ఎం.వి.ఆర్‌ నామిత్రులు, సహచరులు, సహకార్యకర్తలు

ప్రాెనర్‌సి, లష్బున్లు చాలా మంది మిత్రులు ఆయన పోయినందుకు తమ సంతాపం తెలియజేశారు. కాని ఆయన సామాన్య మౌనవుడు కాదు అంతటి మి'ర్రుడు పోయాడు ఆంటే దుఃఖము లేదు అని అనలేము. నాకు తెరిసినంతివరకు ఆయన సహ్బదయిుడు, స్నేహశీలి నాకు ఎం.వి.ఆర్‌. గారు దాదాపు 6! నుంచి తెలుసు. ఎన్నో మ్వాపద్యాలయాల్లో కొత్తగా ఉపన్యాస పరిశీలికునిగా ఉన్నాను. నేను తిరిగి వస్తూ వస్తూ విజయవాదలో మిద్రుడు కిషన్‌ రావుగార్ని కలుసుకోవడం జరిగింది. వారు అన్నారు. “మళ్ళీ హ్యూమన్‌ రాడికరిజమ్‌ సభ్యులు కలుసుకుంచే బాగుంటుంది” అని. అప్పుడు నేను తెనాఠి వెళ్ళి ఆవుల గొపాలక్రిష్షమూర్తి గారిని, బాపట్లు వెళ్ళి రామ్యూర్తిగారిని కలుసుకోవడం జరిగింది. అది 1961 అనుకుంటాను. రామ్యూర్తిగారు ఎంతో ఆత్మీయులుగా కన్పించారు. తార్వాత మూడు సం॥కు పైదరాబాదు వచ్చాను. ఆ తర్వాత వారుకూడా వైదరాబాదు వచ్చారు. నారు హైదరాబాదు నచ్చిన తరునాత సుబ్బమ్మ గారితో నేను, మమత చాలా అనుబంధం ఏర్పరచుకున్నాము. వారు ఏర్పాటు చేసిన బహు సంస్థల్లో మొదట్లో నాకూ భాగస్వామ్యం ఇచ్చారు. దానికి నిదిర్భనంగా ఒక చిన్న విషయం చెప్పదల్పుకున్నాను. రామ్యూర్తీగారికి వ్యక్తి స్వేచ్చ అంటే చాలా అభిమానము. వ్యక్తికి వివాహ విషంయలో కూడ స్వేచ్చ యివ్వారి. యిద్దరు వ్యక్తులు తమ తమ స్వేచ్చతో వెండ్లి చేసుకుంచే వారు ఏ ఛాయ, ఏ కులం అయినా కూడా మనం అడ్డు చెప్పకూడదు అని చెస్పారు. అది ఏ సందర్భం అంటే ఆ గుడి దగ్గర వివాహా వేదిక వేసే సమయం అన్నమూట. వారు ఏ యిద్దరు వ్యక్తుల మధ్య అయిన వెళ్ళికి అవసరం యితే ఒక వేదిక ఏర్పాటు చేస్తే బాగుంటుంది అని అది మన కర్తవ్యం అని చెప్పారు. కానినేను అన్నాను - ఒక అభ్యుదయ వివాహ వేదిక లవ్వాలి అంటే ఒక కండిషన్‌ ఉంటే నేను దానితో ఒప్పుకుంటాను అది ఏమిటంటే విభిన్న కులాల మధ్య వివాహం చేసుకుంటే మనం దానికి (ప్రోత్సాహం ఇవ్వాలి అని చెప్పాను. అలాంటిది మాత్రమే అభ్యుదయ వివాహము అని వెచ్చించాలి అవి చెప్పాను. దాని గురించి ఒక వారము మా ఇంట్దా, వాళ్ళి ఇంచ్దో చర్చలు జరిగాయి. ఎందుకోసం చెప్పాను అంటే రామ్మూర్తిగారికి తన మీద, తన అభిస్రాయాల మీద విశ్వాసం ఉన్నాకూడ ఇతరులు చెప్పే విషయం చర్చించటానికి తయారుగా ఉండేనారు అన్నమాట. అది వారికి వున్న ప్రజాస్వామక ద్లక్సధిము. అలా ఎర్పొంచిన తదుపరివారు ఒప్పుకున్నారు సరే అభ్యుదయ వవావావేదిక

వెడదాము అంచే అందులో యిలా వెళ్ళి చేసుకునేవారు రెండు కులాలుగా ఉంచాలి అని ఒక కండిషన్‌ వెడదామన్నారు. అశిధంగానే అభ్యుదయి వినాహ వేదికను ఏర్పాటు చేశాము. కాబట్టి యిందులో లెండు విషయాలు తెలుస్తున్నాయి. ఒకచి న్యకిస్వేచ్చమీద ఉన్నటువంటి ధ్యఢమైన నమ్మకం. వ్యక్తి చెప్పే విషయాన్ని కూలంకషంగా చర్చించి కాని ఒక నిర్ణయానికి రాకూడదు అన్న దృక్సధము ఇంకొకటి. ఈ అభ్యుదయ నివాహ వేదిక అటువంచి మహత్తరమైన అతని లక్షణాలకు, ఆతని బుద్దికి ఒక నిదర్శనం అన్నమాట. ఆరోజుల్లానే 1970లో అన్నవూట.. ఒకప్పుడు ఏదో విషయంలో “మనం ఆడనాళ్ళకు కూడ గౌరనం ఇస్తే తప్పు లాభం లేదు” అన్నారు. ఈ నిషయింరో కొంత చర్చ, కొంత పరిశోధన జరగాలి కదా అనుకున్నపుడు '“'మహిళాభ్యుదియి సంస్ద?” ఏర్పాటు చేయడం జర్‌గింది. ఆ సంస్థలో మొదట నేను మెంబరుగా ఉన్నాను. కాని మొదట్జో రామ్మూర్తిగారు ఉసాధ్యక్షులుగాను, తర్వాత స్రస్తుతం సుబ్బమ్మగారు అధ్యక్షులుగా ఉన్నారు. అప్పుటినుండి కూడ అంచే 1970లో త్తీకి గౌరవం ఇన్వడం అనేదిమొదటి దశ. వారికి స్వేచ్చ సమానత్వాలు ఇవ్వడం రెండవదశ అన్నమాలు. మల్లాది సుబ్బమ్మ గారిని మునకు ఒక సంస్థగా తయోరువేసి యిచ్చారు. లది వేరే నషయం. కాని ఆయన ఏమనుకునూడు అంచే సమాజంలో (తి వ్యక్తిలోను మల్గాది సుజ్బుమ్మగారికి ఉన్న లక్షణాలు ఉన్నాయి. అందరికీ అవకాశం వస్తే అందరూ మల్లాది సుబ్బమ్మలే తయారయితే ఈనాడు సమాజాన్ని పీడిస్తున్న కొన్ని సమస్యఐకు నినారణ కల్షించే అవకాశం ఉంది అని వారు నమ్మారు. అందుకనే సుబ్బమ్మగారితో, యింకా మిగతా వ్యక్తులతోను చర్చించి మహిళాభ్యుదయి సంస్థను ఏర్పాయి చేశారు. దానిక్రింద చాలా కొార్యక్రమూలను చేసట్టారు. ట్రయినింగు ప్రోగ్రాము, నెమినార్డు అన్ని వేశారు. వీటన్నటిన్నికి కూడా రామ్మూర్తిగారిలో ఉన్న గొప్ప గుణం ఏమిచీ అంచే నెమినారుకో ఒక మూలగా కూర్చుని ఎప్పుడైనా తప్పుదోవ పట్తున్నపుడు తప్పు యితరులతోనే చర్చింప చేయగళల్లిన ఒక గుణం ఉండేది వారిలో . కాబట్టి ఎన్నో నెమినార్భులో కూలంకషంగా పూర్తిగా సెమినార్‌ అంతటిని కూడా 'ర్రాసుకునేవారు. ఆ వ్రాసుకున్నదాన్ని ఒక భావంగా తీసుకొనిరావటానికి ప్రయత్నం చేసేవారు. ఏ నెమినారు కాన్ని తర్వాత మనం ఒక రిపోర్టు తయారు చేద్దానున్నా, ఒక విషయం చెప్తామున్న నూకు ఏమి బాధ ఉండేది కాదు. ఎందుకు అంచే ఎం.వి.ఆర్‌ గారి దగ్గర అన్ని విషయాలు లిఖింపబడి వుంటాయన్నమాట. 18

రామ్మూ్తి న్థ్యతులు రామ్మూర్తిగారు ఎమర్హన్సీ గురించి చెప్పారు. ఎనుర్హన్సీ గురించి వ్యతిరేకంగా ఎంవవి.ఆర్‌ గారు, సుబ్బమ్మగారు, నేను ఇంక మిగత సభ్యులు సంతకాలు 'దేశాము. ఎం.వి.ఆర్‌ అంటూవుండేవారు 'ఈదేశానికి, ఈ సమాజానికి ఏదైనా విపత్కర పరిస్టితి కొన్ని వేల సంలు వచ్చింది అంచే అది ఎమర్హన్సీ అని చెప్పుగలమని. ఎందుకు అంచే ఎమర్షన్సీ వ్యక్తి స్వేచ్చను హరింపచేసింది. సామాజిక న్యాయాన్ని హరించింది. కాబట్టి ఆయనకు ఇష్టమైన వ్యక్తిస్వేచ్చ, సామాజిక న్యాయాన్ని హరించే ఒక దుష్ట ప్రక్రియ కాబట్టి ఎమర్హన్సీ అంచే చాలా అట్టుడిగి పోయారు. ఆ తర్వాత ప్రైలుకు పోవడం, జైలునుంచి వచ్చిన తర్వాత కూడ దానిమీద పరిచయం చేశారు. ఈ విధంగా ఆ 61 సంవత్సరం మొదట్లోను, 72, 73 తరువాత నెలకు ఒకసారి రెండు సార్డు కలుసుకొని చర్చించేవాళ్ళం. వారికి నాకు దూరం ఉండడం వల్ల సిటీలోనే దూరంగా వుండేవాళ్ళం కాబ్ట్టి మేము కలవలేకపోయేవాళ్ళం. ఫోనుకాల్సుకి పరిమితమైపోయాం దానితో 4 సంలు మేము ఇక్కడ _ లేకపోవడంవల్ల కూడ ముందు. కలుసుకున్నతంగా ఎక్కువ కలుసుకోలేకపోయాము. అయినా కూడ మాకు ఏ సమస్యలున్న, కుటుంబపు సమస్యలు ఉన్నా కూడ వారిని అడిగేవాళ్ళం. ఈ మధ్యనే మా కుటుంబంలో ఒక చిన్న సమస్య వస్తే దానికి కూడ నివారణ వారినే అడిగాను. దానికి ఒక చక్కటి సమాధానము చెప్పారు. దానికి మేము తృప్తిపొందాము. ఆ విధంగానే మా అమ్మాయి పెళ్లి అపుడు కూడ వారినే వెళ్ళి చేయమని అంటే “మాకు ఏమీ అభ్యంతరం లేదు కాకపోతే ఆ రెండో పార్టీ దానికి ఒప్పుకుంటుందో లేదో కనుక్కొని చెప్పుండి'' అన్నారు. అమ్మాయి అబ్బాయి కూడ ఒప్పుకున్నారు. అది వేరే విషయం. నాకు వ్యక్తిగతంగా యిటువంటి పరిచయం ఉండటం ఆ పరియం మా ఉన్నతికి కూడా చాలా ఉపయోగపడింది. నేను రాజ్యసభ మెంబరుగా ఉన్నపుడు మిత్రులలో మొట్టమొదటి ఫోన్‌కాల్‌ వారిదే. ఫోనుకాల్‌ చేయడమే కాకుండా మేము ఒక అభినందన సభ ఏర్పాటు చేశాము మీరు దానికి వెంటనే ఒప్పుకోవాలి అని అడిగారు. అలాగే నండి నాన్నగారు అనేవాడిని. వారు మాట తప్పేవారు కాదు. ఈ విధంగా ఎన్నో విషయాల్లో నాకు వారితో అనుబంధం వుంది. ఇదంతా చెప్పుకొని, నాకు వారి మీద ఉన్న ప్రేమ, అభిమానము, గౌరవము, భక్తి శ్రద్దలు చెప్పుకోవటానికి వ్రాయటానికి నాకు అవకాశం యిచ్చారు. దానికి నేను ఎంతో బుణపడి వున్నాను. ఆయనకు సగాఢ నివాళులు అర్చ్పించుకుంటున్నాను. 19

రామ్మూర్తి న్భాతులు మానవతామూర్తి మన రామమూర్తిగారు

= డా4 వాసిరెక్రే నీతాదేవి అది 1977 అనుకుంటా ఒకరోజు ఎం.వి. రామమూర్తిగారు, సుబ్బమ్మగారు వారి చిన్నబ్బాయి వివాహానికి ఆహ్వానించడానికి మా ఆఫీసుకు వచ్చారు. తమను నాకు పరిచయం చేసుకున్నారు. అంతవరకు వారి గురించి నాకు తెలియదు. (నా అజ్ఞానాన్ని మన్నించాలి) ప్రథమ పరిచయంలోనే నాకు ఎంతో ఆత్మీయులుగా అన్సించారు. చిరకాల ఆత్మబంధువులను కలిసిన అనుభూతి కలిగింది. సాధారణంగా దగ్గరివారి ఇళ్ళల్లో వెళ్ళిళ్ళకు కూడా వెళ్ళని నేను ఆ పెళ్ళికి వెళ్ళకుండా వుండలేకపోయాను. అనాడు ఆ విధంగా ఏర్పడిన పరిచయం, వారి కుటుంబానికి నన్ను సన్నిహితురాలిగా చేసింది. ఆదంపతులనుంచి. నేను ఎంతో ఆత్మీయతను, ఆదరణనూ, స్నేహ సౌరభాన్ని

పాందగలిగాను. అది నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. మూర్తీభవించిన మానవత్వం రామమూర్తిగారు. ఆయన మేధావి; విజ్ఞాన ఖని. అన్నింటిని మించి మహోన్నత మానవుడు; మానవతావాది. ఆయన తన గురించి తప్పు, అందిరి గురించీ ఆలోచించిన మానవుడు. ఆయన ఒక ఉద్యమం, ఒక సంస్థ. జీవిత మార్గంలో నడిచినడిచి అలసిపోయిన బాటసారికి నీడనిచ్చి సేదతీర్చే ఒక వట వృక్షం. ఎంతమంది దగా పడిన చెల్లెళ్ళు ఆ దంపతుల స్నేహ స్పర్శలో ఊరట చెందేవారో నాకు తెలుసు. రామమూర్తిగారు ఈ ్రపంచంనుంచి నిష్క్రమించడానికి కొన్ని గంటలముందు కూడా ఒక అభాగ్యురాలి సమస్యల్ని విని, అవసరమైన డాక్యుమెంటు ద్ట్తోట్‌చేసి టైపు చేయించారు. నాకు ఏదైనా సమస్య వచ్చినప్పుడూ, మోరల్‌ సపోర్టు కావాలనిపించినప్పుడూ ముందుగా గూర్తొచ్చేది రామ్మూర్తిగారే. ఎందరో మహిళలు సలహాలకొరకు ఆయనవద్దకు వచ్చేవారు. కష్టంలో వున్న మహిళలకు ముందుగా గుర్దొచ్చేది మల్దాది సుబ్బమ్మగారు.

వారి ఇల్లే అలసిపోయిన మహిళలకు ఒక చలివేంద్రం. సంప్రదాయాల విషవలయంలో, మూఢవిశ్వాసాల ముసుగుల్లో - పసితనంలోనే సంసార భారాన్ని భుజాలమీదకు ఎత్తుకొని, అదే లోకంగా భావిస్తున్న తన సహధర్మచారిణి సుబ్బమ్మగారిని - చెయ్యిపట్టుకొని, గోడల బయటికి తీసుకొచ్చి “ఇదుగో - ఇదీ స్రసంచం ఇక్కడ నువ్వు చెయ్యాల్నింది చాలా వుంది. పద** అంటూ ఉద్యమ బాటలో తనతో పాటి నడిపించిన ఆదర్శ సహచరుడు రామ్మూర్తిగారు. ఉద్యమ స్పూర్తితో చైతన్య

రామ్మూ్య్తిన్ముతులు మూర్తిగా రామ్మూర్తిగారు వెనుక నీడగా నిలబడగా - మహిళా విముక్తి మార్గంలో అడుగువెళ్హైన సుబ్బమ్మగారు మహిళా ఉద్యమాలకే స్పూర్తిదాయకం అయ్యారు. ఆదంపతులను చూస్తూ 'ధన్య జీవులు! అని మనసులోనే అనుకునేదాన్ని. తన వెనుకనే నీడలా. అనుసరిస్తూ ఎప్పటికప్పుడు అవసరమైన సహకారాన్ని అందిస్తూ సుబ్బమ్మగారు చేపట్టిన మహిళా విముక్తి ఉద్యమానికి అండగా వుంటూ ఒక్కసారిగా ఆగిపోయారు రామ్యూర్తిగారు. అయినా డెబ్బయి ఐదేళ్ళ వయసులో ఆ వైతన్యమూర్తి - ఆ మహిళోధ్యమ నాయకురాలు - రచయిత్రి శ్రీమతి సుబ్బమ్మగారు తను ఎంచుకున్న బాటలో - ఉద్యమ స్పూర్తితో - దగాపడిన వెల్లెళ్ళికోసం ముందుకు సాగిపోతూనే వున్నారు. ఆమె ఒంటరి కాదు. ఆమె వెనుక మాలాంటివాళ్లం ఎందరమో వున్నాం, వుంటాం. రామ్మూర్తిగారు ఎదుటి వ్యక్తి గురించి ఎంతగా ఆలోచించేవారో - ఆయన ఎంత మహోన్నత మానవుడో చెప్పడానికి ఒక సంఘటన చెప్పక తప్పదు. వారి రెండో కుమారుడు (డ్షాక్షరు) గోపాలకృష్ణమూర్తి 8-2-86న అల్టీరియాలో యాక్సిడెంటులో మరణీంచాడనే వార్త అందింది. ఆ వార్త వినిఎందరో వారింటికీ పరుగులు తీశారు. నేను వెంటనే వెళ్ళాను. కొండంత దుఃఖాన్ని గుండెలమీద పెట్టుకొని, వైకి ఏమాత్రం ఆ బరువు బాధను కన్పించనీయకుండా నిబ్బరంగా వుండడమేకాక - బ్యాధపడ్డున్నవారికి ఓదార్పు అందిస్తున్న ఆ దంపతులకు మనసులోనే నమస్కృదించాను. డెడ్‌బాడీ వారం తర్వాతగాని రాదని చెప్పారు. ఆరోజు వచ్చింది. నేను ఆఫీసునుంచి బయలుదేరుతున్న సమయంలో రామ్మూర్తిగారి నుంచి ఫోన్‌ వచ్చింది. '“అమ్మా! మీరు రావద్దు. మీరు డెడ్‌ బాడీని చూడలేరు. సాయంత్రం ఆరు తర్వాత రండి” అని చెప్పారు. నేను అవాక్కయ్యాను. ఒక వ్యక్తి - మామూలు మనిషి - చెట్టంత కొడుకు కూలిపోతే - ఆ దుఃఖంలో మరొకరిని గురించి ఆలోచించగలడా? పుత్రశోకంలో మునిగివుండే - ఆయన మరొకరి మానసిక స్థితి గురించి ఆలోచించారంచే - ఆయనలోని మానవత్వాన్ని ఎలా వర్ణించాలి? నాకు వచ్చిన భాష చాలదు. నేను ఊహ తెలిసినప్పట్నుంచీ జీవన్మరణాల గురించిన ప్రశ్నలతో మానసిక అలజడికి గురి అవుతూ వుండేదాన్లా. చిన్నతనంలోనే, జీవితంపట్టు ఒక వైరాగ్యం నాలో చోటుచేసుకుంది. ముఖ్యంగా అలాంటి దృశ్యాలు చూసినప్పుడు చాలారో జులు నేను మానసిక అలజడికి లోనవుతాను. అది ఎలా (గ్రహించారో - అందుకే ఆ సమయంలో నన్ను రావద్దని పొచ్చరించారు. 21

రామ్మూర్ధిన్ధృతులు రామ్మూర్తిగారు ఎప్పుడూ ““సమాజానికి మేము చేసింది చాలా తక్కువ. సమాజం నుంచి మేము పొందినదే ఎక్కువ'' అంటూ వుండేవారు. రామ్మూర్తిగారు మన మధ్య మంచి వెళ్ళిపోయి సంవత్సరం పూర్తి అయింది. ఈ సందర్భంగా ఆ మానవతా "మూర్తికి తలవంచి నీరాజనాలు అర్చిస్తున్నాను. శ్రీమతి సుబ్బమ్మగారు ఆత్మవిశ్వాసంతో , నిబ్బరంగా తాము చేపట్టిన ఉద్యమ మార్గంలో ముందుకు సాగిపోతూనే వున్నారు. దగాపడిన చెల్లెళ్ళకు తన స్నేహ హస్తాన్ని అందిస్తూనే వున్నారు. రామ్మూర్తిగారి కోరిక అదే! ఆజికడడిడ

రామ్మూర్తిగారు ఒక ఎన్‌నైహ్లోపీడియా నేను గురువుగార్ని స్మరించుకోడానికి యింతకంచే గొప్పు సందళ్ళం రాదు. ఆయన మొత్తానికి రేషనిలిజం అంచే ఏమిటి? రాడికల్‌ హ్యూమనిజం అంటే ఏమిటి క్లుప్తంగా చెప్పండి అంచే చదువుకునే పుస్తకాలు వున్నాయి అనేవారు. అడ్రస్‌లు యిచ్చి గంటల తరబడి చెప్పేవారు. అమ్మా! యీ విధంగా వుంటుందని చెప్పేవారు. నిజంగా వారిని చూస్తుంటే వారు ఒక “ఎన్‌నైక్షోపీడియా' అన్సించేవారు. ఆయన చెప్పిన తర్వాత ఏ అనుమానం వచ్చేది కాదు. అంతకుముందు అనేదాన్ని ప్రొహిబిషన్‌ ఎందుకండి సుబ్బమ్మగారు అని. శక్తి అంతా వృధా చేస్తున్నారు అని. నన్ను కూడ స్రాహిబిషన్‌లో దిగమన్నారు. అంటే నేను రాను అన్నాను. చిన్నప్పటి నుంచి న్రాసుకుంటున్నాను మద్యపాన నిషేధం అవసరమా? కాదా? అని. అది ఇంప్లిమెంట్‌ చేయలేరు. ఇది సరియైన టైంకాదు అని. యింకా ఎన్నో సమస్యలు ఉన్నాయి. వాటికోసం పనిచేయమని నా అభిప్రాయం ఎంచో చెప్పాను. ఎంతో బోధించారు సుబ్బమ్మగారు. నీ అభిప్రాయం నీది నా అభిప్రాయం నాది అన్నారు. వారిద్దరి మధ్య ఒక చిన్న సిల్లలాగా, కుటుంబంలో 'మెంబరులాగా కలిసి వుండేదాన్ని. వారితోచర్చిస్తుంచే ఆ వాతావరణం కూడ ఎంతో ప్రశాంతంగా ఉండేది. వేరు వేరు అభిప్రాయాలు ఉన్నా కూడ చాలా సామీపష్యంగా ఉండేదాన్ని. ారువ్‌ది అయితే అనుకున్నారో దాన్ని సాధించటానికి సుబ్బమ్మ గారికి

నేను సర్వదా తోడుగా ఉంటాను అని హామీ యిస్తూ విరమిస్తున్నాను. = డా/స్‌. ఎల్‌. తులామ్ము

7౧౬ 5015౬5110౬ 0౧ ౧౬౬1610] : ౪/0౪ 00 ౧౭౦౧16 586116౪6 ౦0 19061166 ? = ్ర/ ని౭ట! గంగం (8506//0౧/౧-6|౧/6|౧ ౧౧66 /౧0౮/౧/ గా౭ం౭2/౧6 0/ 64 10/0)

1 2౧ ౧1645606 10 600౧౪1006416 10 ౧6 800% ౧౮౦|164010% 1౧ [౧౦౧౦ 01 14.౪. [౧2గ౭గ౮గ౧ ౪౧096 6ఈ010% 10 ౧౦౧౫౬౧|5 64౮656 -+ 18 ౪/6॥ (౧౦౪/౧ ౧049006116 ౪౦గ౮.

0౧6 04౧ 295 16 ౧౮6510౧, ౪/౧1 159 16 81410౧5౧19 0614660 6018౧09 4౧6 ౧611091009 7069 26౪0021635 ౦0+ 9011021510 ౧611900 0180 గ4|౧12|౧ 11241 16.10౧ అ([659569 & గంరం ౦01 ౪4) 4115 1౧౮౭౦౧౭౧౮6౧1 0 50160616 ౧౦౪16606, &౧6 1241 16191069 అ6౧16౧06 ౧656౧15 & 107% 41౧14400 0౧౧౦౪1౧0 1౧41 (64900 ౦04౧౧౦ ౦0౦గ౫౧౧౭౧6౧౮. ౧6 6141౧ 41౪10616 [3 ౧౦ 0౦౧101 06[466౧ ౪656 140 60గ౧౭|౧౩ 2౧౮ 141 ఏ6 ౧౦౧౧6౧౫6౭౧ 620౧ ౦౪6౧ 040౧ 80160౧06 అం!410 (61191045 090౧4౪4006!10 ౧414౬11540 16గ%9? 04౧ 1౧66 06 & 8016౧06 0 (611910౧? 50160౧1515 2[16గ౧౬1(0 &ఇం006౧110/౪&గ౧౦౪౩ 10౧౧౫౩ 0౧6౧౧౭౧ 0604౪106: 6ఆ౦0౧౦గ|౦, ౧౦౪021, 0101001014, ౧9/౦౧౦1౦01021. 1 ౪6 04౧ 141% 20001 ౧01102] 5016౧06, 0/600౧0౧౧|౦ 5016౧06, 02౧ ౪6 &1580 121% 400౪1 16 5018౧06 081010౧?

06 42౧546౧ 10 115 ౧౮68140౧, |! 860/1 5 1౧ ౪6 ౭గ౧౧2౧౪6, &1 168511౧ ౧౧౧౦1౧16. 1౧౮666, & 9621 ౮64] 0 80160110 6౧619౫ [౧9 ౬1646) 066౧ అ౧6౧౮66 10 ఇం00౪6౧110/ 0602406 1141 15 6౮69071066 29 “81110657 ౧19102౧9 4246౧1 10 6౮68006 116 ౧1510౧౦౬! ౧9101 ౯611910095 1౧౩1140005; 5006101091515 566% 10 అ|41౧ 617 800124! 56401468 &౧6 14గ౧౦010గ9; &౧/0౧01101515 6641 ౪10% 61191005 1౧ న1011/6 0614169; ౧౪9/౦౧01001519 0 ౧61010౧ 5666 €0 2000611 10 “6118106039 అ(6/16౧06” 116 [౧016 01 ౧4/6౯ 4౧6 (048%, 1౧ ౧౮గ౫౭౧ 090౧4౪1065 7౧6/6 &/6 2౧౫ ౧4౮౧౧౯౦౭౯౦ 3000140/.4౧6 5016౧11110 [8163 1౧416641 ౪11 16 ౧1510౧1021 2౧౮ &[0%0461001041 ౦0౧169)69 1౧ ౪100 0 ౪1౧69 540196 1అగం ౪68 */౧1గ160 2౧౮6 / ౦౯ 6౧౫౬౮6 1౧ 9౧110100102] &౧6 ౧౦౧౧౭౬౯476 2౧౭1౫963. 7౧6 ౧౭౧౫156 01 &| ౪౭56 5146189 19 122.౪6 5౧00616 16241 1౧6 ౪4౧61169 0 ౧611310645 06౧4౪10! &25 ౪6 ౪౦616 2౧౪

రామ్మోర్ది న్ధతులు-

"06/'0గ౧5 ౦ ౧౮౧౫౬౧ 06%జ4064/; 4115, 200/0400 6౧ 0060౪6) &గ6 6150425610041[6%/ 2గ6౧౧౧౪౧౦ 10 ఆ౧౮6[౧914౧6 *గ౧&1 15 ౦1౧౮ 0౧ 100౮6120 2 ౧గ౧౦గ| అ/2|1620౪6 0119.

1 ౪౧9౧ 1౧ 19 ౧౭౧6౯10 [0065 0౧ ౦0౧|/ 0౧6 02510 ౧౮6910౧: 4/10 60 ౧60౧16 061 6/6 (౧ [61191069 600611౧639, 1.6., *౧౫/ 60 ₹6/ ఇ006౧1 6 16౧619 0 & ౧611910౧ 4౧౮ ౧4౧1౦10416 1౧ 19 ౧౧౦11069 2౧౮6 1002192 00౦౧౪౭౧561 *6 గ౧2/ 23%, ౧౫ ౮0 $0౧6 ౧6౦౯6 6195061166 1౧ 6 16౧6౪3 01 6811010౧ 42౧౮ / 0? (8166 19 ౧౧4౦౪౧౦658? 71౧15 ౧25 566/౧ 06 100100 4% ౦0౧౫౦1౧౦ ?6962[00 ౧౧౦6౦1 41 ౪6 06౧౭౯101 1౧౧౮౧/ ౧౭౩ ఆగిరంగడ2కంగ ౮6౭౯46 764౧5. [66 1౧౦౮1౧/ ౪5 106౧౮66 ౪0 66062666 &0౦ 10౦0౧6౧ [6110910౧ 10 ౧౭6101 ౧౧౧౦౩! 4౧౫౧4౪౦౧, 44 [౧౧6 ఈ06గ 1౪5 ౧౦౧౨౩1౮666 6౫ గా౭గ్గ/ 10 06 1౧౧౦116, ౧౪౧౧౭౧5 ఆ/౭౧ ॥6ర్ర%గా4[6 0౯ ౧9౧/౭౧౩6, 10 ఆ౧౮6గ2%6 5600 9106615. [61౩1౦౧ 15 0౧6 ౦0% 116 1౦61 ౧౭౧/౧2౩౧/6 4౧6 6౧౮౮౧౧౦ 0౧414016గ96005 0 ౧౮౧౧౫౧ ౧౮1౪6. ల?6౦య0౮60౧3 0౪ 8061600315 &౧౮ [౧280౧21515 4 6 6౧౮ ౦0 16 61౧169౧౪ 8౧6 ౧1౧6166౧ 66౧౧గ6౪ 8041 61910౧ ౪౦౮16 ఆఈ౭౧141%/ 1580౧64! 5066/ ౪68 06౧౧206, 0602056 259 ౪6 420౧070400 €6 6౧౮ ౦ ౪6 ౪6౧1060 66౧(౧/ | (6౧౫41౧5 &5 5000 29 ఆ6౧

0/66 రే:41గ4౪0 (81101065 ఆ6౧5 1050216 16 66౧౧14! ౦౪6 01 ౯681101009 1210 1౧ ౧౮గా౭౧ 0411768. 16 ₹5 15 6 ౧౮౦6 2౧౧౮4 &856౧01/ ౦0% 1912గ-10 ౧9౧౧౧8 6744౧ 10 16002 6౪6౧ ౪61౧ న౧౦100'40౧5 0 2౧ 6596౧౧౭186 4:66 గ౧౧||||౦౧ ర౮ఆ౦1669 *౧౦ *౪6౧8 1౧ స!60642 1౧ ౧906౧1 ౧|0గ౧గ౧2౦65 5౧0౪ 941 “6 ౧౪6 ౦౦గ6 గంగి &| ౪146 01116 2౧6 0గ) 2 0125565. ౧6 9600౧6 1గ౧655|౧/6 2౧౧౮౫ ఆ/6౧| 2౧8 16 గ౧౧||||౦౧8 ౦1 ౪౫౮౮9 (౧ 1౧614 *౪౧౦-౦౦౧౩౭౩416 21 €6 2౧065 [౧౫/౪౯ 1౧ 2000164006 ౪10 4౧౦16౧1 6%0010065 గ1415. గి 006 ౧౧౦౩1 [60651 ఈఆ6౧ 8౧ 650౧4166 +6% ౧౫||౦౧ నిం0౧16 20౧౧6496 21 9 గంగారగ2 1614 *19904/2! ౯ 6 9గ4|| ౧౧/౦1 11644! 107 ౧౧౫/౭? &౧౮ ౧౮గ|౦౫60౧. ఉ౧౮ 16 ౪1116 13 16 (8-అ(10110౧ 414 49662 1౧ గగ ౮486 90౧006 40౮6506 *5 286066/ ౪74౦౧౮66 ౯ 2౧౮ 06౧66. తీ ౧౮౮౪ 70౧0 0౪151065 ౧8౪6 ౧౦గ6 10౧) 4|| ౮౪ఈ కం ంగ౮ 10 ₹6 ₹6 5౧౧0౪6 017౧.

5%600021 6౦౪565 62౧ $478%/ 06 ౯21566 &00౮61 6 014గ [41 &

న11091౧౧౭౮6 10 146062 ౪/11 ౮౭౧42౧1686 [1091౫ 06116/6/5 6౧1౯1౧౦6 10 ౧62౪6౧ 2౧౮ /0/₹1)41 040100 1౧ 6 64౧06౩ [౧౫౭౯౪ 06510౪4 506౦121 90౫౧౭! 06౧611. ౧656 &౧6 5%66 ౮15 6 1) ౮2౪47౧0 ౮౧౦౧ 4౧౦18౧1 126110౧5 1 5806౧16 86621109 *ం౪|6 గాడ|౧(41౧ ౧౩౪6 11116 04519 1 ఆగ౧||౦| 1206 70616 15 ౧౦ అఈ/66౧౦౭ 1౧21 6 ౧6గ౦గా&౧౦6 01 ౧641500 269 0 90171621 ౧00౧(గ౧౦౮(౦౧, 6106! 0౪ ౪511౧0 06 గడ402& 1౧ [416064 ౧౮ 6౧౦1701103 1 ౧66 ళగా69, 0౯౦౪ 0401౧00 1౧ 6 ౪416౯0 6 62౧౩6౩, ౪|| 200166 2 0165566 51216 01 ౧4౧26156 10% సీం911గ5 0౯గ(౯౬౧ 107 ౧1౧౮౮౩. 10 ౧౦1౧110 ౪06 ర6ఆ/౦౮1 6150610169 01 ౪656 140 2గ018౧(61191009 ౪౬1 6 ౧8ం00గాగాంగ౧రే66 గ163 &౧68 ౧౦౧౯౭ర61600/ 0? 4౪6 ౧౦ 02515 10 120106౧౧ "41౪ 1211 0౧ 6641 62గ. 951గ|14గ౫ 10/౪6 50౧0౮66 01 160౧౧, *౧10%, &ఇం0016100 10 16 0651 2౪41142019 5016౧౪0 ఆ66౧06, ౪23 2 10౧06౧ గొడ౮6 1౧ ౬16 ౯4౧౦6, 1౧ 6 106గ66౧ఈ0 ౧8౧4౧౧ 1౧16850001, 1 *25 ౧౦౧౮6గ౧ఆ6 25 3600 21 9241 ౪౧6 0౪ ౪26 913000 1౧ ₹6 4౧684, 10 | ౪డ3 ౪౮౩66 10 ర౭061/6 గం౪ల5డగ౧659 0 ॥07౧గ౫9 966100 ౧69 10% 61 11౧6౦565. ౪/26 10080౧6, 16 ౧౦166 ౧౧౧౦౩౦౦౧15 ౧2౩ 9[0౪7 1241 16 [66 ౧౦100౧ [06 5%0/0౪6 ౪25 ౧0 ౧౮౧౫౫4౧ 010063, 0061 [66 000/8 4౧౮6 ౪6౧౫1౦౧ 13గాంం[8 ౧41౧౬ ౮౦6 [10661 ౧4౩ ౮/6౧ రంగాంగం€౭4196 041 | 3 ౧౦:06 10 ౧౦ర౮66 & 51౧0012 1౧౫౫6 ౦౧ 010 5౫ 2 ౧001౧9 +9య౧1006, ౮౩/౧౫ 6 *6గ౧౫1||౦౧ &౧౮ 00౧8 ౧1౩౧౫౪౧6 008 *66 2౪౭8112016 &1 ౪41 ౪౧౧6 1౧ [520౧066. 11066046 ౧౦గం౧ ౮6 5౧౧0066 ౪6౯8 ౭గ00౧-1 4 62166 0/06 1౧౮౭౨౨౪౧౮6౧11400/2106639, 4|| 6 *౧ంగా '900గ66 141 1 ౪83 ౧౦1 ౧1౧౪166౧ ౧౮౧౮66 ౪62౯5 016, 0౮61 ౧౧౦90401 12002166 &00౯051గ)416%/ 700 ౪62655 200. 0656 ౧6౧౦13 ౪66 ౧౮౨1150౧66 1౧ 16 5016౧0%0 1169౧20116 2౧6 ౧6061496 ౪౧6౮690626 &1గ160౧[0౧ 1౧ 6 ౧౯౪55; &గరే 3660%021 866౧093 2౧౧1426666 46 106౧90 ఆఅ|రం౧౦9, అం ౮6౭గ/ 512(96 921 66 1౧౭౮6 ౦౧ 106 50006 ౪29 ౧౮ 666 10 & గ౫1౯2౦౮6, 6460౮16 0% 0౫/6౧ & ౧౭౧౦౯23560 ౧2౮92! 6౮12౧2౧౦0౧. "ఈ గాంయ్‌ 10 ₹6 56గ౧౧96 01 9%6003, *గం ఛం0ం0౧1 41 ఈల ౧46 66015160/ ౧6%166 16 ౧౦౧౦౧౭౧1 6౮ ₹6 121), ౪6 5070066 1౧6౮50/ ౧28 ౧6104గ6౮6 *10౧ 1% 10౧06 2౧6 ౪190౯ 2921౧ 2౧౮ 18 ఫ/00121గ70 ఈ₹041 9క600646 ౪6168 ౧ 6౧౫౦౧ 861/6 గొడ1౧148౧ 41 25

రామూర్ధి న్ధ్రుతులు 6౧6 ౪616 4116066 114249 1౧ 1౧6 642గ౧000-14 ౧౧౦౦653 - &|| (210౧4220౧9 1౧ 106 ౪16౪౫ ౦ [60109 = &గ౧6 141 06 90గ0066 ౪29 1౧6 006014] 2౧౫6౧0 ౮65౮5 0౧9 ౪/0 ౮0 ౧60౧16 066 1౧ 1౧6 200౪76 1611810069 6141009? 13 ॥1 06026056 1౧6౫ ౧4౪6 ౧౦౬ 066౧ అ౧౦966 10 610619౧9? గీ!091 01 ౧6 01551041 18101065 0611615 6౧౧6౩6౮ 1౧ & ౧|6-59016[011/16 6/2 610/6 ౪6 2000210౧ ౦1 1౧6 గ౧6౪౧౦ర5 0 9016౧06. ఆ౧1౦గ౧౮౧416/ 16 ౦0191౧3 01౧6 ౪6౧64166 2౧౦16౧1 [81101009 &6 0%16౧ 060166 0౪ 116 94౧౮9 "1 ౧191064041 ౪౧16 = 1060౧ 81010241 071109 ౧4౪6 6౧౮6౭4౪౦66 10 ౧600౧56601 1౧6 106౧౮410౧5 ౦01 11656 81191009 0౫ ౪౩1౧౦ 106 0651 50001217 &2౧౫ 90160440 గా౭[ంర9 01006104 1119 0/60 6441064110 6౧౭౩6 1౧ 1౧౧౬౧41 90౧014// 0 8016౧40 1౧౦1౧/ 1౧10 1౧6 0 1౧9 ౦1 "61191069 60011069, ౧4&౧1౦612గ)/ ౪౧6౧ 1056 0గ1021/ అ౭గ౧|౧|౧0 ౧6 106౧6210౧9 01 1౧6 [ఈ/6/66 ౪41౧9 2/6 0గ6౧ 14666 1౧ 602/6) 0౫ 61 80016169. 81011041 0౧1018” 1౧ 16 ౪/65187౧ *౪౦గ6 ౧4౩ 0౧1౫ (612ఈ౪761/ [606౧1)/ 0660 116606 (0౧ ౧౧0౧101౧00 06౧9౦౧9౧19 &౧౮ / 0 06 ౧౦౪6౦1 1౧91410౧24] 94౧౦00౧5. 1౪/6 41/6 10 2౧౪౪6౯16 ౧౮65(0౧, ౧/౮౦ ౧6౦౧16 06116ఈ/6?, ౪6 ౧66౮6 218010 &5% /౧౪ 60 50౧6 [౮గ౫౬గ౧5 61506186/8?- 10౯౪౧66 15 & ౧|౧౦|గ/౦| ౧6౦౧18 *౦ [80%0410 ౮౧౦6||ఈ6/5, 29౧౦౩409, ౦౧4౧6159. 1౧8/9 4/6 ౧౮౧౧౦6౧౦ 1౧౧౧౦గ౭౧1 (6964౯౧ ౧౧0601 411 1౧% 80౧00616 06 ౪౧౮6గ౭6౧. 0 &806గ14|౧ ॥ 1616 1$ & 06౧౪110 16౧౮66౧0 - ౦? 140% 01 | - ౪8 9౧00౪|6 9146)/ 1౧6 12గ1)/ 7665 01 001) 0610/8/5 2౧౮ ౪౧06165. సీంం0౧ 6 542008 25 ౪6 02౧ 11406 ౪116 ౧౧౫౩1౦౭! 0౧4/2016గ5109, 860% 49 6/6 0! ౧41 ౦౦104 9[0/110 14|| 5121476, &౧6 ఆఈ8౧ 96౧6110 61964563 1౧ 80౧6 11౧1|)/ 9100%3, 50 ౪/6 9౧00416 06 2018 10 ౪406 1౧6 ౧6811910510/ (2010% 650606121౪ ౧ 1౧9 2౧6/0 581011౧095 ౪౧0 42/6 (8466 202గ 1౪6 04౧ ౧649౩66 గ౫౮51౦౬| 1216౧1 (140) 0 1౧161106౧06 (10), 6౧ ౧6౧14౧09 ౪6 02% &1$0 ౧౧౪456౧9 116 81181065 6౧౮౦1601 (౧౦). 91%॥1460% ౪/6 ౧66౮6 10 1406 106 12గ౧|/ ₹€665 0 ఆ౧౦6|॥ఆఈ/(5 2౧౮ &9%, 19 6 96౧610 12010౯ 2056౧1 &౧౮6 50 10 ౪41. అగంగ14౧6 ౪/7? | ౧౫౪/౪ ౧౧౪౬ 676 గంగార౨ి6౯ 64 ౮6౧౦616615 0౪6! 6 ౪62౧9 */౧౦ వె

ఛామ్మ్మూర్ధి న్భుతులు

168 గాం 041 16ఈ/ ౧2౪9 066౧ &2006151(5 10! &5 10౧0 48 16/ 0064106 '%౧6౧౦6౧ 41 16/ ౧6౪6 060౪616 ఇం0601 6 60గ|౧౭౧౬ ౧611910069 6666, ఆ/6౧ 11౧060౧ గొడగ/ ౪66 1౧రయ౦011౧2166 1౧10 1 +0గ) 6 64౧169 0164గ/ ౪6 ౧౪6౮ 10 ౦ 0ఈ0౧6 2౧౭౦6౦14! &6100100/401102]) &0006౧౩ 10 9/56/8416 5146169 0 ౧౦౪ 4౧౮6 ౪/౧౪ ౧6౦౧6 0600గ6 61590616౪6. 20౪ 20౧61519, ౦౧ 116 006౧4౧6, ౧2౪6 (౧141606 141 61౧ 6౧౦61161 ౪/26 & ౧85610 & 5!0౪/ 00౧౫౧1౪6 ౧౯౦౦65౩ 01 0గ11041 ఆ16040గ.

87006 ౧41౧9౦61౩6 &1౧౮ 800 118౧696 1౧ 2% |1గ౧౦గ4౧1 58166) 2౪76 216గ౧166 10 00411)0౧68 6 ౧౧౦౦6౩69 01 00౧౪౭౧౪|౦గ &గ౧౮ ర6౭౦౦౧౪౭౧౩|౦౧ 1౧ 846068౧ ౧4206౫ 5046166 1౧ ౮౧౧/౭౧5|185 1౧ 02౧౭46౬. ఓరయ426 8401౧5%)/ ౧4౩ నం0/19066 &26100100/10%1041 &ఇం00648 ౦01 ౪౪ ౧60016 204౧60౧661 1161/6811010510/ 4/6 ౧66౮ 10 5166)/ 16 ౧౧౦౦౪95689 06600౧౪6910గ 10! ౧౦591016 6౧6౪౦ అ(౦142౧4౪౦౧8: ౪/౧౪ 6౦0 ౧6౦౧16 ౪/౧౦ ౪66 1611910451 1౧౮౦౦1(౧౧4(66 [6166 1161 06169, ౧౦౪ [20161/ 6164౪26 60 90, 2౧౮ 10౪/౧ [68290౧09 0౧౦46869? ౦౦౧౪6౧561/ *౧41 న[00635369 4/68 1౧౪౦౪66 1౧ ౧0౪1౧౦ 1[౧0గ) 4 51419 0 ౪౧౦6161 10 6118100605 00౧౪1010౧0? 10 రం౪01 11618 4౧6 గొడగ ౦4౮84! 1201078 41 - ౪07; ౪6 ౧66౮ 10 910/ 6౧ ౦61. ౪౮౧9౦616 &౧౮ గీ|16గ6/6 ౧4౪6 5080999166 1౧ 1౧617 51467 01 51466019 41 16 ౧౧౦౦88౩ 01 ర౭00గ౧౫౭౧5|0౧ ౪౬9 ౧౧౭ర౦గ౧|౧4౧(6%/ & 510౪, ౦03౧1౧6 ౧౦౦659; &౧6 ఓ2[000౧/౪6౧5100 & (2(67/౧4016 6౧౦౪౦౧4! ౪౯4&౧౩|[0గ౭(౦గ.

శీ ౧౮౧౫౦౪ ౦0 1గ౧౧౦గ4౧1 8001010010! 5146163 &150 ౧66౮6 10 06 ఆ౮౧ర6గేడక6గ. 1/6 ౧666 10 ఆ4౧001౧6 126 80010-004114181 ౧౦౧16౫9 1౧ ౪10% ౧8111005 16629 20౧9౭! &౧6 61920062! ౪/6 ౧4౪6 &౧ 6౦616౧1 6414 ౧001 106/౧ [౧౮5514 2౧౮ ౬4916౧) ౬6౧0౧6 ౪౧68 28619౧) ౪83 6 0గ102! 6001౧6 ౦01 16 51416. గ168 6౧౦౧౫౦౮ 6013 ౪66 ఆగంంగిరంర 101 50 (0 75 ౪646 10 ౧౮౧౪౮6 ౧౦౪౧04! ౧౦|101693 01 1౧6౮౦01/1౧4౪0౧ 2౧6 ౧౧౦౧౭౮౧౮, 66519౧66 10 6196064106 61101068 0616 2౧౮ 6౧౦౦౮106 200615గ. 6 గాడ 23%, ౧21 ౧89 ౧౬౧౧6౧6౮ 1౧ 696 00౪౮౧163 51006 16 00114096 0 00గగ౫౮౧19గ౫? 16 ౪106 ౧51 ని0111011-500141 1౧గ౮6౧౦6 0 20615గా ఆగిరేంగగిం, 162౪100 & ౧౦గ౫౬౧6౧+ "951646, 0౯15 1 6199102400?

రామ్యూర్ధి న్భుతులు 51౧7॥14గ0౫/ ౧౧౧౫ ౪/6516గ) ౬6౧౦౧6౭౧ 006౧1౧6౩ ౧౪/౪ 566౧ & 2066 "2016 660106 1౧ 74010౧41 1611310౧ 1౧ 6 ౦98౪/0౧6 ౪/౯ || ౧6/౦౮, 6906014117 ౪౧౮6 16 1౧146౧09 01 1106415౧ .2౧6 [౧౮గ౫౧|5గా. [౧౦౯ ఆక౭00౧016, 1౧ 1౧6 11606గ/2069 06106 126 ౪/4౯ &200[046గ4(6/ ౧4 01 106 ౧0౧౮141౧ 1606౧41136 ౪11౧ గింగాజ౧ 064101165౧ &౧6 ౧౭ ౪11 [౧౯౧౦1౪౩120%50), ౪0) & 9౧|| ౧60౦6౧1206 0౮45 4౧౮6 016 గ౫|౧౦గ6౦. 015 ౧౬౩ ౦0౧4౧౫౪౮ 91౧06 ౪/0/6 ౪/2 1 ౪౧6౯6 1616 1$ ౧౦౪ & ౧1౧6౯. ౧606౧196 0 ౧౮౧౧4౧155 ౧6౧ 9116! ౯౯౦1651201 0౧ 04101169. 811114 ౧౧౦౦6౪5565 ౧2/8 066౧ 0056౧/66 1౧ గీింగ/జ/ ౬౧01400, ౯4౧౦6, &౧6 6156౪40619. €/0/ ౧49 1౧19 ౧2౧౧౦౧6౦? [6 16 20119 612016? 0౪/గ౦౪491% 0౧|/ 51% 10 61301 ౧6౧౦6౧1 0 6 ఉగాలా!ం8౧ ౧0౧౪12100౧ గొజ/ 06 6145910606 829 ౪౧౦6|ఆ6౧5. 04౧ ౪8 91/6 2౧ &000౪౧1 0౪/0౪ 115 19 80 2౧౮ ౪౫౫ ఉగాంగంఇగ౧ 500160/ 566౧18 10 06 2౧౦గ౫4|౦౮3౩, &1 16251 1౧ ౦0౧౫౧౬౧౩౦౧ ౪/10 69167 ౬౮౧౦౧6? 1౧19690004 $80౧౧6 60 ౧6౧౦6౧1 0 ఉీగాంగండ౧ 5018౧05159, 20006100 10 2 (60601 ౧౦||, &/6 6018931166 25 ౪౧౦6||ఈ6౧5; 2౧౮ 93 ౧6/06౧1 0 80- 41166 61118 50160౧1918. ౪/౧ 6౮069 1౧15 ౧4౦౧6౧? 46 1676 ౦0౧౦౧1౪౪ (1010 ౧౧౧౫4౧౫ &2[*ంగ౧ 0 4/6 61506163 &2౧౦గ౧౫౬|౦౪౯- 142010౧0 1౧6 06౧6110 0615009110. 01 0౧ 16 60౧(4౧/ 60 16/ [607656౧1 &౧ &6౪4౧౦66 10/౫ ౦ 16 అఆం!410౧ 0౧ 16 5080169? శీ 6౫ 11010! ౧ 6 0౧0౪411 01 "611010౧ ౦? 20615౧) ౧౮౦౮౨1861౫ 158140010౧ 016 90010-601104/4! 1౧66౧౦6౩ 1౬ 0ఈ/4|. ౧1910గ024|% ౧60710060౫ (611910౧5 ౧4౪6 5060౧110 ౧౪౧|౩౧ ౧6/౪5 0 0125006౧0)/ " 29 గ౧|౩౧ ౦/౧౧6౩. 1౧౮615 ౧౫/౩ ౦౧6౧ 066౧ అం౦గాగా౭౧102166 0 00౧౨౩ &[06 512464. 1118 0౧/ 1 (606౧1 ౪౧69 ఓ€21 6౮౭౧౦౦౯480 90018168 ౧౭౪6 ౧6000౧1266, 161 20౧6 న6/౧01166 0౯ 6౧౦౦౪౧106౮ "6110100609 61536౧16౧3 10 106౧50౧. 0౧౪ గ|౩౧౧౭౩%, 1 6 00౧౮110౧ ౦1 (916/1౧066, 1౧౦666 6౧౦౦౮|496గ౧౧6౧1 *6/6 10 ౧౪౪/&|, 10 ౪౧41 అగం౧ ౪౦౮16 "61101065 0611615 ౪4౧6 0706 211666? ౧౦౪ 02% 15 06 ౮6/610౧6౮? ౪/౧4 4/9 116 6౧౪1౦౧౧౧6౧! ౦00౧6110౧9 9 ౪౧10౧ &615గ) 04౧ 06 1౧౮౮౦60? ౪/41 6౧౮6 01 ఆరేం౦01[0౧4| 06గ|౦6414 ౪౦016 గాం9! 111(613/ 51/౮౪1416 ౮౧౦6161? 28

శి గ6/ 199646 1౧4104౧ 09 (1196061 00౧౧౭౧౧౩ 1౧6 6 “66౧౦6 061466౧ 16 00౧19౧0601 60౦68 06! 615 &౧౮ ౧౯4౦1065 0 611010౧ &౧౮ 16 146౧0100 01 ౧6 0611619 &౧6 ౧401065. 106 00౧16౧ గ౧౫౫/ 0౧4౧౫6 0౪8 1౧6, 42౧౮ 1616 ౧4౫ 06 &౧ 6/09 0౧ ౦1 ౪46 10౧4 061 615 &౧6 +061గ౦౮|1046(100 6648 10 000౧ 1౪76 0/10 9౧౩; 0641 &|161౧411/6 61666- 0[420110695 గడ ఆగ౭౧౩6, $468/1౧0 81గ|॥4&౧ ౧9౦౧౦-0101001021- 390010100104! ౧66౮69 &౧౮6 11౧010౧9. 1% 119 ౧60416, |! [61161816, ౪6 &/6 ౧౦16621100 ౪1 6 606 01 168119100౧ 1౧416౧5513 0 26 9141649 01 119 640 0141008 - ౪౧100 గొడ/ 06 1616201107 గ4&౧౪ 06116౧ - 06౪/2 ౧౧6 ౧౦౪6౯౦ (6811910645 9/గ౧౦౦19 &౧౮ 1౧81410౧09 10 ౧౧౦౪6౮6 51700146 2౧6 0/68 &౧6 10 0౪6 ౧64౧౧౦56 1౧ 2౧ 0106౧౫1596 ౧6౬౧1౧౦౭95 &౧౮ నింగి 16గ|౧/౧9 ౪6౧౧/6౧56.

15016౧06 00౧1110౧09 1౧6 ౧౫/౧౦1౧6౩19 281 ౪1౧6౧69 2/8 6౮660 680010- 0101001062] 10069 (6500౧91016, &1 16851 1౧ ౧౬౧, 10! 6110105 ఈ 1౧ 406 5060165, 6౧ ౪6 ౧66౮ 10 45, ౧40280౧ ౪6 60 &100641 |, | 20101007 0౦00౧1౪151 ౪||! 520/ 0౧21 ౪6 54 9౧0616 6౧౦౧5140౧1/ 511/6 10 6౧౫౭౮6 1౧ 0౧1615గ 00౪1406069 6006110695. శీ! 116 *6౧/ 16491019 ౪|| ౧6౧ 10 (85141౧0 &౧౮ 169౧౧9! (81180649 12౧461019౧, ౧౧౦1601 126 గ౩౧(5 01 ౪౧౦61ఆఈ/6౧, 2౧౮ ౧6గ౦4౧5 ర౪/6100 &౧ 6010 0101614౧06. 1 (61101090/ ౪|| ౧౦౪11461)/ 96 ౪/0) (౩ [౧ 0౧6 10/౧౫ ౦౧౭౧౦౪6౧1౧ 16 10/65664016 [0046, 04౧ ౪6 6౮౪/6100 56006414 &౧౮ ౧411411980 5605114169 0 ౧౧0౫] 60౮61/216౧43 10 116 ౧49910౧416 [0౧01౧0 10? ౧౧౪౭౧1౧౮? 0౭౧ ౪6 56౧/6 ౪౧ 34గ1016౧1 041గ) 10 500106 అగ5160౧121! *౪611500గ౭౯?” 04౧ ౪6 రఆ610౧ ౧అ౪ 9/౧౦౦18 10 1౧90116 ౧6౭౧1౧౮ 2౧౮6 ౧౦౧౪? 04౧ ౪6 6౧96౧౮61౧6 0061806 10 06 2౧౮ 10 600/6? 1౧ 0126 ౪౦౯౦౮౩, ౧2౧ గ(4౧4115600 ౧౮గడ౧|౩గ) ౦6! &2 గొం55406 &8 ౧౦16౧1 45 10615110 గ(౧౦1007 656 46 106 1౧65 0 ౧౮6500౧9 ౪100, ౧౦౧6౬||౫ 6 5016౧060 ౧619100 ౪|| ౧61౧ ౮8 [0 901/6. 901 1ఏ6/ 46 ౧౭౮6104166 0౧ 0౪ ౪౧౮6౧514౧౮61౧9 ౧౦౪ &౧౮ ౪౧౪ ౧60016 061166 0 61506166 1౧ & ౧౪1101౦౧.

లామూర్ధి న్భుతులు సహజీవన యాత్రలో నేనూ నా సహచరుడు -చుల్లాదినుబ్బున్ము అది నిన్నటిదా మొన్నటిదా 63 ఏళ్ళ అనుబంధం! మా సహజీవన సన్నిహితత్వం. మరుపురాని మధుర స్పృతులెన్నో! మరెన్ని ఒడిదుడుకులో! ఇంకెన్ని సరససౌరభాలో! మా ఇద్దరిని విడతీయలేని భవబంధం అదే. అది 1935 సం॥॥మే 3వ తేది నా మెడలో సూత్రం) పడ్డరో జు. మొదటిసారిగా మా ఇద్దరి చూపులు కలిసిన వేళ. అదే ఆమొదటి చూపులోనే ఒండోరుల ఆత్మీయతలు, అభిమానాలు, అన్యోన్యతలు ఉప్పాంగిన రోజు అదే. ఎన్నో రోజులు వస్తాయి పోతాయి కాని ఆ శుభదినాన్ని, సన్నివేశాన్ని మాత్రం మరచిపోలేని అనుభూతి ఆరోజులోనే ' వుంది: ఆ క్షణంలోనే మా స్రేమాభిమానాలు ఉప్పాంగిపోయాయి. తదాది 1998 నెవెంబరు 24 వరకు ఒకేమాట. ఒకే బాట, ఒకే లక్ష్యంతో జీవించాం. ఒకరికి ఒకరు తోడునీడగా బాటలు వేసుకున్నాం. విడతీయరాని అనుబంధమేదో మమ్ము కట్టి పడేసింది. మానవ జీవితంలో ఆటుపోట్లు, చిరు జల్లులు, ఉరుములు, మెరుపులు, గాలివానలు జాలువారినా అవి తృటిలోనే అంతరించగల ్రేమ, త్యాగము, ఆత్మీయత, అనురాగం మాలో నిండి నిబిడీకృతమై వుండటంవళ్లే ఆగిల్లికజ్ఞ్టాలు గాలి బుడగల్లా తేలిపోయేవి; ఆ పేచీలు సముద్రపు అలలుగా జారిపోయేవి. అసలింతకూ రామ్మూర్తిగారిని స్రేమించి వెళ్ళాడావా? వెళ్ళాడి ప్రేమించావా? ఆయన విద్వత్తు, మేదస్సులను అర్థం చేసుకొని ఆయనతో జీవిత రధాన్ని నడుపుకోగల స్తోమత నీకెలా వచ్చింది? అని వ్రళ్ళించిన పృచ్చకులకు నా జీవిత చరిత్రీ సమాధానం. ఆయన నాకు ఒక సారథిగా, మంచి స్నేహితుడుగా, సహచరుడుగా, కార్యకర్తగా,

కార్రేడుగా, తోడునీడగా, శ్రేయోభిలాషిగా నిలిచి నాలోని అజ్ఞానాన్ని తృంచి కాంతిపుంజూలు వెదజల్లిన మహోన్నత మూర్తి. ఆయన సర్వతోముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. సంఘ సంస్కర్తగా, రాజకీయవేత్తగా, సాంస్కృతిక పురోగామిగా, నిస్వార్ధ సేవాపరాయణుడిగా నమ్మిన సత్యాన్ని త్రికరణ శుద్దిగా అచంచల విశ్వాసంతో తన జీవిత రధాన్ని నడిపిన కర్మయోగి. స్త్రీ జనోద్దరణ ఆయన ముఖ్యభూమిక. అందువల్లే ఆయనెప్పుడూ నన్ను ఒక భార్య (భరింపబడేది) అనే భావంతోకాక సహకార్యకర్తగా భావించి ఆ లక్ష్యంతోనే నన్ను ఒక మహిళోధ్యమ రథసారథిగా తీర్చిదిద్దారు. మేమిద్దరం కలిసి మెలసి 63 ఏళ్ళు 30

రామ్మూూర్టి న్థ్యతులు ఎలా పరిభ్రమించామో వివరించేముందు మా పూర్వ గాధ కొంత చెప్పక తప్పదు నా కప్పుడు 10 ఏళ్ళు రామ్మూర్తిగారికి 16 ఏళ్ళు. బాల్య వివాహ నిరోధ చట్టుం అమల్లో వున్న రోజుల్లో మాకు అతి బాల్య వివాహం జరిగింది. నాతండ్రి గొప్ప లాయరైనా, మామగారు గొప్పు ప్రభుత్వోద్యోగి (తాలూకా తహసిల్దారు) అయినా వారు బాల్యవివాహ నిరోధ చట్టాన్ని అధిగమించి చట్టుంలేని నైజాంలో మా వెళ్ళి జరిపారు. కారణం చట్టాలకంటే సాంస్రదాయాలకే విలువఇచ్చే రోజులవి. ఆ వారసత్వంలోనే మా వెళ్ళయింది. రామ్మూర్తిగారు కేవలం వాళ్ళ అమ్మ ప్రోద్బలం, పట్టుదలతో వెళ్ళాడవలసి వచ్చింది. ఆమెది, ఏకపుదత్ర విషయం కనుక.

రామ్మూర్తిగారికి రాజకీయాలన్నా, దేశమన్నా, సమాజ శ్రేయస్సున్నా 16 ఏళ్ళ నాటికే చాలా ఇష్టం. వెళ్ళికన్నా సమాజ శ్రేయస్సే మిన్న అన్న లక్ష్యంతో వివావోనికి ఇష్టం లేకపోయినా తప్పలేదు. అయినా ఒక విశుద్ధ ప్రవర్తనగల వ్యక్తిగా పరిఢవిల్లిన రామ్మూర్తిగారు నా వెళ్ళినాటికే ఒక హేతువాదిగా మారిన ఆయనకు జంర్వ్య్యుం లేదు... దేశ స్వాతం[త్రాభిలాషతో భగత్‌సింగ్‌ బొమ్మ వేసుకుని తిరిగే రోజులవి. చదువు లేదు; ఉద్యోగం లేదు. రాజకీయ సభలకు, సాంఘిక సమస్యలయిన కులనిర్మూలన, అంటరానితనం, స్త్రీ జనోద్దరణ, అవిద్య, అసమానత్వాలపై పోరాటాల్లో పాల్గానే వ్యక్తి. ఎక్కడ అన్యాయం జరిగినా అక్కడికెళ్ళి రిపోర్టులు ఇవ్వటం, పదిమందికీ చెప్పి కలిసి పోరాడటం ఆయన దిన చర్య. ఆ వరవడిలోనే బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వాన్ని పారత్రోలాలనే ధ్యేయంతో జాతీయవాదంలో కొన్నాళ్ళు కార్యకర్తగా పనిచేశారు. పోలీసులు పట్టుకొని మామగారిని తూలనాడితే ఆయన తన కొడుకుని బెనారస్‌ హిందూ యూనివర్సిటి దూరం కదా అని అక్కడయితే చదువుకుంటాడనే నెపంతో 'లా* చెయ్యమని పంపారు. అక్కడా అదే ధ్యేయంతో కమ్యూనిష్టు నాయకుడిగా పనిచేస్తున్నప్పుడు పోలీసులు రూము సోదాచేసేనప్పుడు పక్కా కమ్యూనిష్టులైన 13 పేర్ల లిస్టు తన వద్దవుంటే వెంటనే ఆ కాగితాన్ని నమిలి మింగి తోటి కాద్రుడ్సును కాపాడిన ధైర్యశాలి; జాతీయవాది.

ఆ తరువాత లాయరుగా బాపట్లలో వున్న 20 ఏళ్ళళల్లో వృత్తికంటే స్రవృత్తే ముఖ్యమని అక్కడ వివిధ సంస్థల్లో పాల్గొని సేవవేయటం అయనకు ఇష్టంగా వుండేది. అక్కడ రోటరీ క్షబ్బు స్థాపించి వివిధ సేవా కార్యక్రమాలద్వారా 20 ఏళ్ళు దానికి ఎనలేని

సేవచేశారు. కోపరేటివ్‌ బ్యాంకు దైర్హైరుగా కొత్త నిబంధనలను పనేశవెట్లి బ్యాంకును ఎంతో అభివుద్ది పరిచారు. 1905 స్థాపించిన అన్నవరపు వారి బాలికా పాఠశాలకు మేనేజరుగా సేవచేసి, సిలబస్‌ను, చీవ్హ బాధ్యతలు వెంచి, విరాళాలు స్రోగుచేసి భవనాన్ని విస్తరింపజేశారు. ఆస్కూల్లో మా అత్తగారు, నేను, నా కుమారుడు మూడ తరాలవాళ్లం చదివాము. బార్‌ అసోసియేషన్‌ గైసిడెంటుగా వుండి ప్రీడర్హ సంఘానికి, కోర్టుకు మధ్య సత్సంబంధాలు తేగలిగారు. బాపట్లు హైస్కూల్లో రామ్మూర్తిగారే కాక మా పిల్లలు ముగ్గురూ అక్కడే విద్యనార్హించారు. ఆ స్కూలు ఓల్డ్‌ బాయిన్‌ అసోసియేషన్‌కు నెక్రటరీగా వుండి అక్కడ చదినిన గొప్ప గొప్ప వారికి సత్కార సభలు వెట్టుటం, వారి ద్వారా స్కూలుకు నిధులిస్పేంచటం జరిగింది. ఇంకా టెన్నిస్‌ కోర్టు లైబ్రరీ, ఆట స్థలాలు కాక బాపట్లు ఆర్జ్హు అండ్‌ నైన్ను కాలేజీకి ఆ రో జుల్లో 5 వేల విరాళమిచ్చి కాలేజి వ్యవస్థాపకుల్లో ఒకరై ఎంతో అభివృద్ది పరిచారు. బాపట్ల గొప్ప రేవు ప్రాంతం. అందువల్ల అక్కడ సూర్యలంకలో పోర్టు కట్టించే ప్రయత్నాలు, కేంద్రంతో సంప్రదింపులూ జరిపారు; చాలా శ్రమ పడ్డారు,

ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ (గ్రాడ్యుఏట్సు యూనియన్‌ నుండి నెనేట్‌ మెంబరుగా (1944-47) 3 సం॥లు ఆపదవిని నిర్వహించటం చాలా గొప్ప అని చెప్పక తప్పుదు. 'కళావని" అనే సాంస్కృతిక సంప్టను మిత్రులతో స్టాపించి డా । గంగాధరరావు నాటకాలు ప్రదర్శించటం, రిహార్సల్సు వగైరాలు చేసి నాటక కళాపరిషత్తువారి అవార్డులు కూడా పాందారు. ఆ సంస్థ ద్వారా స్రతినెలా సాహిత్య సభలు, వక్సృత్వ పోటీలు వెట్టి విద్యార్థుల్లో సాహిత్య పిపాసను వెంచగలిగారు. తద్వారా అనేకమంది కవులుగా, రథయితలుగా వెలుగొందారు.

1967 పార్లమెంటు ఎలెక్షన్సలో రామ్మూర్తిగారు ఒంగోలు నియోజకవర్గం నుండి ఓటర్ల కౌన్సిలింగు తరపున పోటీ చేశారు. 4వేల ఖర్చుతో పది వేలు ఓట్టు వచ్చాయి. డిపాబిట్టు పోయినా భావస్రచారం బాగా జరిగిందని తృప్తి పడ్డారు. ఇలా ఆ 20 ఏళ్ళు స్తోసు చేస్తూ ఇటు స్వచ్చంద సేవలు, అటు పార్టీ లెస్‌ రాజకీయ సభలు, ఒక పాదం ఇంట్లో, ఒక పాదం బైటవెట్టి అహర్చిశలు రోజుకు 18 గంటలు పనిచేసేవారు. ఈలోగా ఉచిత సలహాలు, సహాయాలు చేస్తూ మిత్రులతో, వివిధ సంస్టలవారితో విధి విశ్రాంతి లేకుండా వర్కు చేసినా ఏనాడూ విసుగు, చికాకుపడటం అనేది ఆయన డిప్పరీలో

రామ్యూ్తిన్ధతు౬ లేనేలేదు. రామ్మూర్తిగారు నిర్వహించే ఫ్రతి రంగంలోనూ నేను ఎంతో అంత నా సహాయ సహకారాలను అందించేదాన్ని 1970 వఠకు. ఆ తర్వాత నా కార్యరంగ పరిధి వేరయింది అప్పుడు తాను నాకు కుడిభుజంగా నిలిచి నా సంస్థలకు యాభై (50) శాతం బాధ్యం వహీంచేవారు.

1967 లో చీరాలకు సబ్‌కోర్టు వెళ్ళినప్పుడు నూ మకాం బీరాలకు మార్చాం అక్కడ కూడా మా విధి నిర్వహణల్లో వుండగా “ఫ్రత్యేక ఆంధ్ర' కావాలనే ఉద్యమం ఉప్పెనలా వచ్చిపడింది. ఇద్దరం దూకి 2 సంవత్సరాలు పనిచేస్తూ విజయవాడ కేంద్రం కావచాన అక్కడికి ఇద్దరం వెళ్ళాం. మళ్ళా వేస్తున్న పవవ్ల రామ్మూర్తిగారు అంది! (గ్రౌండులో వుండేవారు. ఆసమయంలో నేను 8 సార్టు అరెస్టు అయి 5 రోజులు సజ జైల్లో వున్నా. “వికాసం! అనే పేరుతో మాస పత్రిక స్థాపించాం. రామ్మూర్తిగారు ఎడిటర. గాను, నేను మేనేజరు, పన్లిషరుగా వుండి 10 సం లు ఆ పత్రికను బ్రహ్మాండంగా నడిపాము, వెయ్యిమంది చండాలు కట్టేవారు. 1975 లో ఎమర్హన్సీ వచ్చినప్పుడు రామ్మూర్తిగారు అరెష్టయి ఒక సంవత్సరం జైల్లో వున్నారు. ఆసమయంలో ఒంటరిగానే వత్రిక నిర్వహించాను. 76లో మా అమ్మాయి డా| విజయలక్ష్మి వెళ్ళికి వెరోల్‌ మీద ఇంటికి వచ్చారు. ఆయన్నజైల్లో వున్నా ధైర్యం సడలలేదు. అదే ఉత్సాహం, అదే మాట అదే చురుకుత్మనం. మిత్రులను కలవడం చూస్తుంటే ఈయన ఒక యుగపురుషుడా! ఒక గాంధీయా। ఒక బుద్దుడి కోవకు చెందినవాడా? అని విస్తుపోతూ వుండేదాన్ని. వెరోలు 10 రోజులు గడిచిపోతుండగా మళ్ళా రాజమండ్రికి మూటాముళ్లే కడుతుండగా హైకోర్టులో గెలిచినట్లు ఆర్హరు వచ్చింది. ఆ మర్నాడే రిలీజయిన వాళ్ళను మళ్ళా అరెస్ట చేయ్యమనే ఆర్హ్‌నెన్సు జారీ అయింది. రాజమండ్రి జైలుకు నేను తరచూ వెళ్ళలేకపోయేదాన్ని అంతకు ముందే నాకు రెండుసార్లు మేజరు ఆపరేషన్లు అయినాయి అందువల్ల హైదరాబాదు జైలు అయితే చూచిరావడం చాలా తేలికని మా మకాం వైదరాబాదుకు' మార్చాం. అక్కడి కొన్చాక నేను మహిళోద్యమానికి పూర్తిగా అంకితమయి పాయ్యాను. ఇతరత్రా లోకల్‌ య్యాక్తివిటీస్‌లో ఇద్దరం పాల్గొనేవాళ్లం. 'స్త్రీ స్వేచ్చ పత్రికను స్థాపించి నేను ఎడిటరుగా, రామ్మూర్తిగారు సహాయకులుగా ఇప్పుటి!

నడుపుతూనే వున్నాను.

ఎమర్హస్సీకి పూర్వం వెంగల్రావు ప్రభుత్వం ' ముఖ్యమంత్రిగా 300 మంది

రామ్మూర్తి న్భుతులు నక్సలైట్లను ఎన్‌కొంటరు పేరుతో చెట్టుకు కట్టి కాల్చి చంపింది. అప్పుడు రామ్మూర్తిగారు స్పందించి ఒక లాయరుగా, మిత్రులు కన్నభిరాన్‌, ప్రతాపరెడ్డి తదితరుల సాయంతో జస్టిస్‌ తార్కుండే నాయకత్వాన ఒక కమిటీ ఏర్పాటు చేసి ఈ ఎన్‌కౌంలుర్లను అధికేసిస్తూ హైకోర్టు కెళ్ళారు. అప్పుడు ప్రభుత్వం భార్గవా కమిషన్‌ను వెట్టి ఈ చర్యలవై విచారణ జరిపించారు. అది చాలాకాలం పట్టింది కాని మాకు అనుకూలంగా న్యాయం జరగలేదు. ఆ సమయంలోనే పౌరహక్కులను కాపాడటానికి పి.యుసి.ఎల్‌ (సివిల్‌ లిబ్ర్రీస్‌) సంస్థ స్థాపించారు. అది ఆం(ధ్రఫ్రదేశ్‌ అంతా విస్తీర్ణపరిచి జిల్హా శాఖలను కూడా ఏర్పాటుచేసి ఆ సంస్థకు హెచ్చుకాలాన్ని వినియోగిస్తూ, ఎనలేని సేవచేశారు. అంటే ఏ వ్యక్తినీ సాక్ష్యం నిరూపణలు లేనిదే కట్టేసి చంపరాదని, అలా చంపితే విచారణ వెట్టాలనేదే రామ్మూర్తిగారి ధ్యేయం; లక్ష్యంకూడాను. అది మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన అవుతుందిని, అది చట్టానికి, రాజ్యానికి విరుద్దమని, వాటిని ఖండించకపోతే ఇలాంటి దారుణాలు, హత్యలు విజ్బంభిస్తాయని రామ్మూర్తిగారి వాదన. ఆ సంస్థకు దైసిడెంటుగా 1978 నుండీ కడదాకా సేవచేస్తూనే వున్నారు. తరువాత నేను మిత్రుల సహకారంతో 96 నుండి దైసిడెంటుగా వున్నాను. లోక్‌ నాయక్‌ జయస్రకాష్స్‌ నారాయణ దేశంలో ప్రజాస్వామికాన్ని నిలబెట్టి అవినీతిని ముఖ్యంగా విద్యార్గులలోని *“డౌరీ' లాంటి దుర్నీతిని ఇాళనం చెయ్యాలనే లక్ష్యంతో 1973లో జనతంత్ర సమాజ్‌ (సి.ఎఫ్‌.డి) స్థాపించి దేశమంతా పర్యటించిన సందర్భంలో రామ్మూర్తిగారిని దక్షిణ రాష్ట్రాలకు నెకైటరీగా నియమించటం జరిగింది. అప్పుడాయన శక్తికి మించి వర్కు చేయటం, జయస్రకాష్‌ నారాయణ్‌ని ఆంధ్రదేశానికి పిలిపించి ఉపన్యాసాలిప్పించి తాను తర్జుమా చేయటం జరిగేది. ఈ ప్రభుత్వ వ్యతిరేక చర్యలవల్ల ఎమర్హన్సీని ప్రకటించింది ఇందిరాగాంధీ 1976లో లక్షముందితోపాటు రామ్మూర్తిగారిని కూడా అరెస్టు చేయించింది. ఒక స్రముఖ నెక్యులరిష్టు అయిన రామ్మూర్తిగారు అఖిలభారత హ్యూమనిస్టు సంస్థ సైశిడెంటు తార్కుండేను, ఏ.బి.షా లను ఆహ్వానించి ఆలిండియా సెక్యూలరిస్టు సభలు నిర్వహించడం జరిగింది. దళిత మహాసభలను, ఎమర్హన్సీ వ్యతిరేక సభలను విజయవాడలో జరిపారు. ఇండియన్‌ రేషనలిస్టు సైసిడెంటుగా ఆలిండియా రేషనలిస్టు పడీ క్యాంపులను, రాష్ట్ర సభలను నోలుగు సార్టు జరిపారు. ఆలిండియా హ్యూమనిస్టు 34

రామ్మూర్తి న్మృతులు

'ప్రసిడెంటుగా రాష్ట్ర కేంద్ర సభలు, వర్కు షాపులు, స్టడీ క్యాంపులు లెక్కకు మిక్కుటంగా నిర్వహించారు. మరెంతో సాహిత్యాన్ని స్నష్టి చేయటం విస్మరించరాని విషయాలు.

రామ్మూర్తిగారి వ్యక్తిత్వాన్ని గురించి చెప్పాలంటే అదొక ఉద్గంధ మవుతుంది. ఆయన జీవితమే పోరాటాల కూటమి, బలిమి. ఆయన ఎక్కడ ఏ అన్యాయం జరిగినా దాన్ని ఆపటానికి ధైర్యంగా ముందుకొచ్చి ఒక సంఘాన్ని స్టాపించి తద్వారా సాధించటానికి విశ్వప్రయత్నం చేయటం మామూలే. 69లో ఆంధ్రులకు అన్యాయం జరుగుతోందని, వారికి ప్రత్యేక రాష్ట్రం కావాలనే వాంఛ ఆంధధ్రుల్గో కలిగింది. దానికోసం "ఆంధ్ర కేంద్ర కార్యాచరణ” సంఘాన్ని స్థాపించి తద్వారా 24 బిల్హాలు పర్యటించి సభలు వెట్టి ప్రచారం చేశారు. లాయరు సంఘం వెట్టి దానికి నైసిడెంటై ఎనలేని సేవ చేశారు. ఇంకా అది చాలక తన పదవి పబ్లిక్‌ ప్రాసిక్యూటర్‌ స్థానానికి రాజీనామా చేశారు. ఇంకా అండర్‌ గ్రౌండుకెళ్ళి రహస్య కార్యకలాపాలు సాగించారు. అదిచాలక ఇలాంటి సేవా కార్యకలాపాలలో పూర్తి కాలాన్ని వినియోగించటానికి న్యాయ వాద వృత్తినే త్యజించిన ధీరోధాత్త.

త్యాగంలో ఆయనకు ఆయనే సాటి. ఒకసారి నేను గత 40 ఏళ్ళుగా మనం సమాజం, మహిళలు అంటూ రాత్రింబవళ్ళు కష్టాలు పడ్డాం. మన జీవితాన్నే ధారపోశాం. సాహిత్యాన్ని స్నష్టించాం, సంస్థలు స్టాపించాం. అవార్డులు స్వీకరించాం, పదవులు చేపట్టాం కదా! చివరికి మన ఆస్తులు, డబ్బు, ఇల్లు, 10ఎకరాలు పాలం, బంగారం అంతా ఆ ఉద్యమాలకే ఇచ్చిపోదామా? లేకపోతే మనకు తృప్తి లేదన్నా. ఆ మాటకు ఆయన స్పందించి ఆ మర్నాడే ఒక రిజ్ట్హరు స్టాంపు తెచ్చి మా సర్వసాన్ని యావదాస్తీని 'మల్చాది సుబ్బమ్మ ట్రస్టు" ను స్టాపించి దానికి డావేట్‌చేసి ఆ పత్రాన్ని రిజ్బురు చేసిన త్యాగశీలి. నలుగురు పిల్లలు న్నారనే ఆలోచన, స్వార్ధ భావం ఆయనలో గోచరించలేదు.

రైర్యస్టయిర్యాలలో ఆయనలాంటిే స్టిరచిత్తుణ్ణి నేను చూడలేదంటే నమ్మండి. ఒకసారి 1983లో ఒక యాళక్సీడెంటులో తన కుడి కన్ను పోయింది. ఆ తర్వాత 16 సం॥లు ఆయన (బ్రతికారు. ఎంతో సారస్వతంస్నష్టించారు: మరెన్నో వర్కు వేపర్డు వ్రాశారు. చదవటం, ద్రాయటం ఏమాత్రం తగ్గలేదు. అయినా ఒక్కనాడు కూడానా కన్ను పోయిందే అని బాధపడటం నేను చూడలేదూ: వినలేదు. ఎంత నిబ్బరమో తలుచుకుంచే ఆశ్చర్యంగా వుంటుంది. అలాగే 1986లో మా బిడ్డ40 ఏళ్ళవాడు డ్యాక్షరు

రామ్యూర్జిన్భుతులు చదివి అక్రీరియాలో ఉద్యోగం చేస్తూ ఒక యాక్సిడెంటులో అక్కడ పోయాడు. వాడీ శవాన్ని చూచి నేను తల్లడిల్లిపాయ్యా: బెంబేలెత్తిపొాయ్యా. కాని ఆయన నిశ్చలంగా తదుపరి కార్యక్రమాలన్ని నిర్వహించగలిగారంటే మనస్సును కంద్ధరోలు చేసుకోగల స్టిరచిత్తం ఆయన సామ్ము అనక తప్పుదు.

రామ్మూర్తిగారు 1935 నుండి 60 వరకు దేశంకోసం అనేకచోట్ల తిరిగినా ఏనాడు నన్ను నిరాదరణ చెయ్యలేదు. కాకపోతే ఒక లోపం జరిగింది. అది నన్నుకూడా, ఉద్యమాలలోకి మొదట్దో రమ్మని ఆహ్వానించక పోవటమే. అంటే తనకే ఇంకా వైబిలిటి లేదినో, లేక సనాతనులైన తల్లిదండ్రుల వెదిరించలేకపోవటమో కావచ్చుననే ఊహ నన్నింక్షా వెంచాడుళూనే వుంది. నేనుగా ఆలోవించినా జీవిత లక్ష్యం, ఆదర్శం ఏమిటని పరితపించి విద్య కావాలని కాంక్షిస్తే నన్ను ఏనాడు వ్యతిరేకించకపోగా నా కన్ని విధాలా తోడ్పడిన మహోన్నత వ్యక్తి రామ్మూర్తిగారు. ఆతరువాతనా ఉద్యమాలలో తాను ప్రముఖ పాత్ర వహీంచి నేవ చేస్తున్నప్పుడూ. అనేకసార్హు పూర్వం నీకు ఆన్యాయం చేశాననే గిలీకాన్‌షస్‌తో నీకు నా టైమంతా వెచ్చించి సహాయం చేస్తున్నానని అనేవారు. అది ఆయన నిజాయితికి తార్కాణమే కాని నాకు తాను చెయ్యాలనే ఒడంబడిక లేదుకదా! అంతేకాక స్తీ ఉద్యమానికి స్త్రీలే సారధ్యం వహేస్తే, పురుషులు తమవంతు సహాయ సహకారాలందిస్తే ఆ ఉద్యమం ఫలించి సార్ధకత లభించటం తేలికని ఆయన వాదన.

ఎవాహం జరిగి, బిడ్డలు కలిగాక వారి వెంపకంలోకాని, విద్యా వివేకాలలోకాని రామ్మూర్తిగారు ఏనాడూ లోపం చెయ్యలేదు. మాది మధ్యతరగతి కుటుంబం. అయినా ఉన్నంతలో వారికి ఉన్నత విద్యలు నేర్పించారు. ఇద్దరు ఇంజనీర్లుగా, మరిద్దరు డ్బాక్టర్డు అయినారంటే అది పిల్లల స్వయంకృషి అనక తప్పుదు. మా అత్తమామల నడవడి, వారి జీవిత విధానం, సహృదయాలే మా కుటుంబానికి రక్ష అయినాయి. ఆ పరంపరలోనే మౌ బిడ్డలు సుశిక్షితులై ఈనాటికి మచ్చలేని జీవితాలు గడుపుతున్నారంటే అది వంశపారంపర్యంగా అబ్బిన పారసత్వం అనక తప్పదు.

అలాగే రామ్మూర్తిగారు. తల్లిదండ్రులను గౌరవించటం, అనాటి ఉమ్మడి కుటుంబ ఆచారాలను పాటించి వారికి శుష్రూష చేసి తమ చేతులమీదుగా దాటించి తల్లిదండ్రుల రుణం తీర్చుకొన్న ప్రైక పుత్రుడాయన. ఆ పుణ్యదంపతులు నైతం వేదవేదాంగ పారీణులు. ధర్మనిస్ట్రాగరిష్టులు, నిస్వార్ధ సేవపరాయణులు.. వారి

రామ్మూర్తి న్భృతులు మార్గాలు వేరయినా మమ్ముల్ని ఏనాడూ తూలనాడి ఎరుగరు. వారు దైవాన్ని నమ్మారు. మేము మానవ విలువలు నమ్మాము. రెండు తెగలవారం కూడా స్వార్ధరహితులమే. అందువళ్లే ఒకచోచే వుంటూ ఒకరి నొకరం గౌరవించుకోగల సహృదయాలున్నవారం. వారు మా ఇద్దరినీ, మా నలుగురి పిల్లల్ని ఎంతటి ్రేమతో చూచారో అది నామాటల కందనిది. అంతటి ఉదాత్తులు కనుకనే అంతకన్నా మహోన్నత వ్యక్తి వారి గర్భాన జన్మించారేమో అనిపిస్తుంది నాకు. తల్లిదండ్రుల కర్మకాండలు తాను చెయ్యనని మరో అబ్బాయి ద్వారా చేయించుకోమని చెప్పినప్పుడా దంపతులు ఏమాత్రం చలించకపోగా తనలాంటి నిజాయితీపరుడైన బిడ్డ కలిగినందుకు తాము గర్వపడుతున్నామని సంతోషంగా చెప్పారు. నీవు లోకహితార్హం కోసం సేవచేసేవాడివి మా సేవ చేసి మమ్మల్ని దాటిస్తావనే విశ్వాసం మాకు వుంది. ఇక కర్మకాండ నీ ఇష్టం అని వదిలేశారు. మామగారు పాయ్యేనాటికి అత్తగారు వుందికనుక ఒక బ్రాహ్మణుడి ద్వారా కర్మచేయించారు. అత్తగారికి సేవచేసి దాటించాం కాని ఉత్తర క్రియలు చెయ్యలేదు. ఇద్దరి వేర 2 లక్షలు డిపాజిట్‌ చేసి దాని వడ్డీ విద్యార్థినులకు స్కాలర్‌పెస్‌గా అందజేస్తున్నాం. అది మా విధ్యుక్త ధర్మం కనుక వారిని అలా దాటించగలిగాం. వాళ్ళిద్దరూ మమ్మల్నే నమ్ముకొని మా మంచితనాన్ని గౌరవించేవారు... “మీకు తిలోదకాలివ్వని వారి ఇంటిలో మీరెందుకుంటారు? అని తంపులు వెట్టేవారిని మా అత్తగారు వాళ్ళు కాకపోతే మీరు చేస్తారా” అని చివాట్లు వెట్టి పంపేది. అలా ఆ దంపతులు మావై మిక్కిలి ప్రేమతో అనురాగంతో వుండేవారు. కుమారునివై వారి అనురాగం, నమ్మకం మాటల కందని నిధి. భార్యకు భర్త, భర్తకు భార్య సహాయ సహకారాలందించటం సర్వసామాన్యమే. అదేమంత మానవాతీత మహాద్చుతం కాదు. కాని రామ్మూర్తిగారిలోని నిస్వార్ధ సేవ మాత్రం అద్వితీయం, అమోఘం అనక తప్పదు. తాను కీర్తి కాంక్షల కతీతంగా వుంటూ, నిస్వార్ధ పేవ చెయ్యటమంచే అంత సామాన్య విషయం కాదు. ఒక సభవెట్టాలన్నా, వర్కుషాపు జరపాలన్నా, రాష్ట్ర సదస్సు నిర్వహించాలన్నా కార్యక్రమ నిర్వహణలో సగంపైగా బాధ్యత స్వీకరించటం ఆయనకు ఎంతో ఇప్పం పైగా తనకెంతో శక్తీ సామర్జ్యాలు వున్న వ్యక్తి అయి కూడా తనపేరు. కీర్తి ప్రత్మిష్టలు ఆశించకుండా నిక్కచ్చిగా సేవ వెయ్యటం అసాధారణం: ఆలక్ష్యంతోనే ఎన్నో వార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూ వుండటం ఆయన నైజం. ఇక్కడే అసలు విషయం చెప్తున్నా - ఇన్ని పనులు చేసినా ఒక ఫొచోలో కాని ఒక న్యూసులోకాని 37

ఆయన ముందుకొచ్చేవారు కాడు. అంతా నాదేననే భావం బ్రజళ్లో కళిగించేవారు. అలా నా వెనకనుండి వన్ను ద్రైజిస్టోసి తాను నాపేరు ప్రఖ్యాతులు విని ఆనందించేవాడు. సహజంగా భార్యకాని, భర్తకాని ఒకరికొకరు తమ సహాయ సహకారాలను అందిస్తారు, ఆనందిస్తారు. కాని తమ సామర్థ్యంతో రెండోవారు తమను మించిపోతే సహించటుం అంత తేలికయిన విషయం కాదు. రొమ్మూర్తిగారి విషయంలో నేను తనను మించిపోతే గర్వవడేవారు: నాకు ఏ అవార్డు వచ్చినా అందరిక్తీ వెప్పి తానుమూ శ్రమే సంతోపిస్తే చాలక ఇతరులలో కలిసీ ఆనందించారు. అలా నివురుకప్పివ నిప్పులాంటి నన్ను ద్రజ్వర్వి్లడేపందా వారే వని నాక్షేకాధు ప్రపంచానికే తెలిసిన నన్టసత్యం. ముఖ్యంగా 1970 నుండి 1998 వరకు తన కాలాస్హా, ధవాస్ట్హా, ట్రైమును మహిళోద్యమానికే అంకింత చేశారు. మా ఇంటికొచ్చే కుటుంబ సలహా కేసులన్ని విచారించటం, లీగల్‌ ఎడ్వయిజు ఇవ్వటం, భార్యాభర్తలకు రాబీ కుదర్చులం, లేకపోతే హోముళల్లో, చేర్చటం, కాకపోతే విడాకులదాకా పోవటం, దావికట్యే వ్యయప్రయాపలు సమకూర్చటం లాంటేవన్నీ తానే స్వయంగా విర్వహించగల సామర్థ్యం, ఓర్పు, వేర్పు కల మహామనిషి ఆయన. ఇలా ఎంత కాలం చేస్తారండీ! అంచే శరీరంలో శ వున్లాన్నాళ్ళ చేస్తాననే ఉత్తమజాతి వ్యక్తి రామ్మూర్తిగారు. నిజంగా ఒక్క మాటలో చెప్పాలంచే నేను భార్యననే భావంతో వాకు ఆయన బాసటగా విలిచాడని చెప్పటం విజంగా పారపాతే. ఆయన భావంలో సగభాగమైన మహిళలు నూరినేనే వారిలో చ్తి సామర్థ్యాలు వెరిగితేే

సమాజంలో మార్చు వస్తుందనే భావంతో ఆ ఉద్యమూవికి తాము పేవ చేస్తున్నారని వాకు మార్రమే తెలుసు. ఆయన దృష్టిలో భార్య కోసం కావేకాడు. ఆయనొక శుల్‌ సమస్త" అంచే పరిపోతుంది. ప్రతి పని చాలా పట్టుదలతో, నిశిత దృస్తైితో పదిశీలించి చేయటం ఆయనకు అలవాటు... ఏపని చేసినా ఏ ఉద్యమాన్ని విర్వహించినా త్రికరణళుద్దినో పివెయ్యటం. ఆయన లక్ష్యం ధ్యేయం కూడాను. తానని ఆచరించేడే ఇతరులకు చెప్తారు: అదే ద్రాస్తారు.. వేను బాసిన మహిళా పాహిత్యం €0 పుస్తకాల్లో 20 దావా ఇర్టీషులోకి తర్జుమా చేశారు... అవేక వెమినార్త వర్కువేపత్తు పుస్తకాలుగా ముద్రించిన ఘనత వారిడ్మే స్త్రీలము గౌరవించని దేశం, వారి వ్వేచ్చాపమానత్వాలమన విస్మరించిన సంఘం ప్రగతిని పాధించలేవవి వారి దృఢ విశ్వాసం. స్రీ విముక్తి అంటే పురుషవిమోచన అవి చమ ఉపన్యాసాలలో వెప్తూ ఉంటారు. అందువళ్లే వారి పమస్యలకు స్పందిస్తూ ఉంటాడు. 3౫8

రామ్మూర్తి న్భృతులు ఎక్కడ ఏమంచి జరిగినా అక్కడ తాను వుండే రామ్మూర్తిగారు అనారోగ్యం వచ్చాక కూడా మద్యనిషేధంకోసం 1992 నుండి 1997 వరరు స్త్రీలు పోరాడిన ఉద్యమమైనా తానుకూడా రాష్ట్ర పంపూర్ణ నిమషడ సమితి స్టాపించిన వారిలో ముఖ్యులుగామ, (ద్రైెజరరుగా వుండి కడదాకా పోరాటాల్లో పాల్గొన్హా వితరణశీలి. వివరికి నిషేదాన్ని ఎత్తివేసినప్పుడు. ఒక ప్రీడరుగా మాచేత కోర్టులో రిట్టు వేయించిన ఘనత ఆయనదే. రిట్టులో మా సంస్థ ఓడిపోతే సుద్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయించి పట్టుదలతో వ్యమారం వడిపారు.. అది ఆయన నిజాయితీకి దర్దణం. ఇలా ఎన్నో మరెన్నో ఘనకార్యాలు జీవితాంతం సాగిత్తూనే వున్నారు. ఉపన్యాసాలు యివ్వుడంలోమూ, సాహిత్య స్నష్తైలోమ, ద్రచారంలోమ, తాముగా ఆచరించటం లోనూ ఆయనకు ఆయనే సాటి. రామ్యూర్తిగారిని గురించి ఎంత చెప్పినా చెప్పాల్సింది అవంతంగా వుంటుంది. ఈచాడు. అనేకమంది. మహిళలు వచ్చి నన్ను ఓదార్భటమే కాక వారికి వెద్ద దిడ్మా పోయిందని, సహాయం చేమూరు లేరని తము సమస్యలకు సలహా లందించేూరు కరువైవారని, అంతే చిత్తకుద్ది, సేవాభిలాష గలవారు లేరని, ఇక మాకు దొరకరని బాధపడుతున్నా రనడంలో అతిశయోక్తి లేడు. పరణామంలో మానవుడు. గతించక తప్పడు. కావి జీవిత కాలంలో కొంతరు దుస్టులుగాను, కొందరు. ఉత్తములుగాను బీవించలుం తధ్యం. మహామనిషిగా మనానలందుకున్హా రామ్మూత్తిగారు చివరి శ్వాయు వరకు పమేస్తూ తేది 24/9/98వ మరణించటం. ఒక అశనిఘాతచుయింది... అయినా అలాంటి ఉన్పతోనైరుడి భార్య కావటంచల్హ, ఆయవతో 63 ఏళ్ళ సహచర్యం చేయటం వను, ఎన్నీ కార్యరంగాళ్లో ఇద్దరం భాగస్వామ్యం వహించడంవళల్తను, ఎంలో విద్యా విజ్డావాలున్ల ఉన్బుతోన్చుతుడైన రామ్యూస్తిగారి భావాల వర్త ప్రీరణ పొందిన వేయు చారి మ్య త్యువ్పున్ను వేమ అణగారిపోదలచువోలేడు.. వారు చేర్చండి నాకు అది కాడు. నమ్మిన సత్యంకోపం జీవితాన్ని ధారపోద్యూలని.. ఆ పయనంలోనే నీవు కూడా తుడ్‌ శ్వాస విడవాలవి ఆయన నాకు బోధించారు. ఆడవపోపషల్‌ ఈటుల్టుతో ఎన్నో వల్లు చోరాజి వెళ్ళిపోడూరు... వేరూ మగిలివున్నా. ఇద్దరం కలిసి చేస్తున్న పయనంలో. ఒకళ్ళ జారిపోయినప్పుడు రెండోవాకు దామ పువరుద్దరించాలే తప్పు వెముకడుగు వేడురాదు అనేదే ఆయన వేర్పిన పాఠం. అ ద్నష్తీబోనే ఇర్డరం కొనసాన్తున్హు ఉద్యదూలయిన హ్య్యూయునిజం, రేషాలిజం, వెకులంరిజణం, ఫెమిజం, జర్జలిజం, బైజాస్తాన్యుం, షల్‌ 39

రామ్మూర్దిన్భుతులు లిబర్టీస్‌, కులనిర్మూలన లాంటి ఉద్యమాలలో స్టిరచిత్తంగా పాళ్గాంటూ వుంటానని, ఆ లక్ష్యసిద్దితోనే శరీరంలో శక్తి వున్నన్నాళ్ళు అదే బాటలో నడుస్తానని హామీ ఇస్తున్నాను. నాదొష్టైరో రామ్మూర్తిగారు మరణించలేదు. ఆయన శారీరకంగా, భౌతికంగా లే జ ఆయన సృష్టించిన సంస్థలున్నాయి. వారి ఆ భావాల స్రీరణ నాలో నిండి నిబిడీకృతమయి ఉంది. ఆయన మార్గాన్వేషణ బాట వుంది. వారి పోరాట పటిమ వుంది; భావోద్వేగం వుంది. అన్నింటిని మించిన మంచితనం వుంది. ఈ లక్షణాలన్ని పతినిత్యంనా కళ్ళకు దర్శనమిస్తున్నాయి. “నువ్వు ముందడుగు వెయ్యి” అని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాయి. ఎలా మరిచిపోగలను. విస్మరించటం నాచేత కావటం లేదు కనుకనే ఆ అడుగుజాడల్టో కార్యోన్ముఖురాలినై పరిగెత్తటం నా విధిగా భావించడమే నా ప్రథమ కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాను. ఆ ధ్యేయమే రామ్మూర్తిగారి పంథాను గౌరవించటం. అపుడే వారి రుణ విముక్తిరాలినిగా కాగలను. 63 ఏళ్ళ మా సహచర్యంలో ఫ్టీత ప్రజ్ఞతను పాటిస్తూ ముందుకాలాన్ని కూడా యథాస్రకారంగానే కొనసాగించగలననే విశ్వాసం నాకుంది. వారిబోధల వల్ల అలాంటి ధైర్యవంతురాలినయినందుకు వారికి నా జోహార్డు అర్హిస్తున్నాను. ఆజిశజికిణి రచయిత, సంఘనేవకుడు రామ్మూర్తి ప్రముఖ సంఘసేవకుడు, హేతువాద ఉద్యమ నాయకుడు ఎంవి. రామమూర్తి ద్రముఖ సంఘనేవకురాలు, రచయిత్రి మల్దాది సుబ్బమ్మ భర్త. బి.ఎ. ఎల్‌ల్‌బి వరకూ చదివిన రామమూర్తి కొన్నాళ్ళపాటు ష్లిక్‌ ప్రాసిక్యూటర్‌గా పనిచేశారు. 1992 సం॥॥ నుంచి తన భార్య మల్గాది సుబ్బమ్మతో కలిసి మద్యపాన నిషేధ ఉద్యమంలో పనిచేశారు. కొన్నాళ్ళపాటు ఈ ఉద్యమానికి టెజరర్‌గా కూడా వున్నారు. “హ్యామనిజం', “ఏడుపదులు” 'ఆలోజనా తరంగాలు”, 'భావవీచికలు", హేతువాదం” వంటి రచనలు చేశారు. = ఆంధ భూమి తం

రామ్మూర్తిన్భృతులు మిత్రులు ఎం.వి. రామమూర్తి

ఎన్‌, ఇన్చయ్య ఎం. వి. రామమూర్తి మానవవాదిగా 50 ఏళ్ళపాటు నిరంతర కృషి చేసిన వ్యక్తి. భారతదేశంలో మానవవాద, హేతువాద, సెక్యులర్‌ ఉద్యమాలతో సన్నిహిత సంబంధం గలవాడుగా ఆయన పేరు చరిత్రలో వుంటుంది. ఎం.వి. ఆర్‌గా హ్యూమనిస్టులకు సుపరిచితుడైన మల్లాది రామమూర్తి ఒక వైదిక సంప్రదాయ కుటుంబంలో పుట్టారు. గుంటూరులో మొదలుపెట్టి, బాపట్టులో, చీరాలలో, విజయవాడలలో వుండి, చివరకు హైదరాబాద్‌ లో స్థిరపడ్డారు. నృ క్తిరీత్యా న్యాయవాది. చిన్న పెద్ద కోర్టులలో పనిచేశారు. చిత్తశుద్దిగల, ముక్కు సూటిగా పోయే అడ్వకేట్‌ అనే పేరు తెచ్చుకున్నారు. అయినా

మరోవైపు మానవ వాద ఉద్యమానికి ఎప్పుడూ సమయంకేటాయిస్తూ వుండేవారు. రామమూర్తిగారి వివాహం సుబ్బమ్మతో జరిగిన తరువాత, వారికి ముగ్గురు అబ్బాయిలు, ఒక అమ్మాయి పుట్టారు. సుబ్బమ్మ కేవలం గృహిణిగా చాలాకాలం గడిపేన తరువాత రామమూర్తిగారు ఆమెను చదివించి, మానవవాదిగా వెంచగలిగారు. బాపట్టులో స్ర్యక్టీసు చేసిన రామమూర్తిగారు మానవవాదంలో కి రాకముందు చదువుకునే రో జులలో కొద్దికాలంపాటు కమ్యూనిస్టు ప్రభావంలో వున్నారు. అచిర కాలంలోనే ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌ ప్రభావం కిందకు వచ్చారు. 1940 స్రాంతాల నుండే రాడికల్‌ డమోక్రాట్‌గా మొదలై మళ్ళీ వెనక్కు చూడలేదు. మానవవాదిగా ఇంగ్లీషు, తెలుగు హ్యూమనిస్టు పత్రికలలో రాసేవారు. ప్రజా సమస్యలపై దిన పత్రికలలో నిరంతరం తన స్పందన సంపాదక లేఖల పూర్వకంగా వెల్ల డించారు. రామమూర్తి నిర్మొహమాటంగా రాసేవారు, చెప్పేవారు. ఇంగ్రీషులో

తెలుగులో ప్రసంగాలు చేసేవారు. స్షడీ క్యాంపులలో పాల్గొన్నారు, నిర్వహించారు. ఆవుల గోపాలకృష్ణనూర్తితో సన్నిహితంగా వుంటూ, అరమరికలు లేకుండా ఆయనకు ఉత్తరాలు రాసేవారు. ఒకసారి గోపాలక్నష్టమూర్తిని స్థానిక ఎన్నికలలో పోటీ చేయవద్దని ఉత్తరం రాసి, టెలిగ్రాం యిచ్చారు. అయినా ఎ.జికె పోటీ చేశారు. రామమూర్తి హుటాహుటిన తెనాలి వచ్చి, నా టెలిగ్రం ఖర్చులు యివ్వమని ఆయన వద్ద పట్టుబట్టారు. బాపట్టు పురపాలక జీవితంలో చాలాకాలం పెనవేసుకుపోయిన రామమూర్తి మానవవాద బైవారం చేశారు. కరపత్రాలువేసి నైకిల్‌ మీద స్వయంగా ఇళ్ళకువెళ్ళి

త]

రామ్మూర్తి న్భృతులు పంచేవారు. మనిషిని వెడితే సరిగా పంచుతాడో లేదో అనేవారు. మెబిస్టేట్లుకు నైతం రామమూర్తి స్వభావం అర్ధమైంది. కోర్టు గుమస్తాకు ఇచ్చిన డబ్బుకు నైతం రసీదులు యిప్పించేవారు. కీ1ే కోన ద్రభాకరరావు (మాజి స్పీకర్‌) తో దగ్గర మిత్రుడుగావున్నా ఎవరి రాజకీయాలు వారివే. నా ప్రోద్బలంతో “జిల్లెళ్ళమూడి అమ్మ” శీర్థికన ఒక మ్లోషణాత్మక పరిశీలన ప్రచురించారు. స్రసారిత పత్రికలో వేసి, ఆ తరువాత పుస్తకంగా వెలువరించాం. అందులో అమ్మ వాక్యం మాటకారితనం జనాన్ని ఆకట్టుకున్న తీరు ఎలా ఆమెకు వచ్చాయో వివరించి, మహత్తు ఏమీ లేదని తేల్చారు.

అఖిల భారత స్థాయిలో మానవవాద, హేతువాద, నెక్యులర్‌ ఉద్యమాలలో చాలా చురుకుగా రామమూర్తిగారు 1940 నుండే పాల్గొన్నారు. అనేక పదవులు, నిర్వహించారు. ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌, ఎలెన్‌, జి.డి. పరేఖ్‌, వి.బి. కార్షిక్‌ కెశె. స్ట, వి. ఎం.తార్కుండే, ఇందుమతి పరేఖ్‌, ఎ.బి.షా, శిబ్‌ నారాయణ్‌ రే ఎస్‌. కె, పూరి, ప్రేమనాథ్‌ బజాజ్‌, నిగం, పాల్‌ మొదలైన వారందరితో సన్నిహితంగా పనిచేశారు... ఇంచుమించు అన్ని ప్రీ కాంపులలో మహాసభలలో పాల్గొన్నారు. రామమూర్తిగారు ఉత్తరాలు రాయడం, జవాబు లివ్వడం చాలా చురుకుగా చేసేవారు. సమాచార సేకరణ కూడా బాగా చేసేవారు. 50 ఏళ్ళ ఉద్యమ పత్రికలు వ్యాసాలు, రచనలు ఆయన వద్ద కుప్పులుగా పడి వుండేవి. అంతర్జాతీయ పత్రికలు, పుస్తకాలు కూడా వుండేవి. విజయవాడలో కొన్నాళ్ళు 1970 స్రాంతాలలో వున్న రామమూర్తిగారు గోరా గారితో సన్నిహితంగా పని చేశారు. అభిప్రాయ భేదాలున్నా, మిత్రత్వం కొనసాగించారు. పార్టీ రహిత ఉద్యమ కారుడుగా రామమూర్తి పోటీచేసి ప్రజలకు ఉద్యమం గురించి తెలియజెప్పారు.

ప్రత్యేకాంధ్ర కావాలనే ఉద్యమంలో రామమూర్తిగారు స్రధాన పాత్ర వహించారు, జైలుకు వెళ్ళారు. రాజకీయవాదులతో సన్నిహితంగా పనిచేసి ఆ అనుభవాలన్నీ నా ప్రోత్సాహంతో (గ్రంధస్తం చేశారు. అవి ప్రసారిలో ప్రచురించి గ్రంథంగా వెలువరించాం. లచ్చన్న వంటి రాజకీయవాదులు తిమ్మారెడ్డి (వెద్దిరెడ్డీ) వంటి వారు అది రాసినందుకు రామమూర్తిని ఆక్షేపించారు కూడా. సమకాలీన చరిత్ర రాస్తే అలాంటి చిక్కులు వస్తాయి.

రామమూర్తి తన సుద్నీర్ణ ఉద్యమ జీవితంలో సిద్దాంత పరంగానూ, ఆచరణ కార్యక్రమాలలో ఎన్నో అవాంతరాలు, చిక్కులు ఎదుర్కొన్నారు. ఎందరితోనో ఘర్షణ

రామ్మూర్ధిన్భృతులు పడ్డారు. అందులో తనకు సన్నిహితులైనవారూ వున్నారు. కాని మిత్రత్వం వదలుకోలేదు. ఇంటికీ వెడితే ఆప్యాయంగా పలకరించి, ఆదరించి ఆతిథ్యం యివ్వడంలో ఎన్నడూ లోపం చేయలేదు. రామమూర్తి పేచీలు ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌ దగ్గర ఆరంభమై వి.ఎం. తార్కుండే, ఇందుమతి పరేఖ్‌, ఆవుల గోపాలకృష్ణమూర్తి ఎన్‌.వి. బ్రహ్మం న్రభ్నతులతో కొనసాగాయి. ప్రజాస్వామ్య ప్రచురణలు స్థాపించి, కోగంటి రాధాకృష్ణమూర్తితో ఒక సంపాదక వర్గం ఏర్పరచి, కొన్ని పుస్తకాలు వెలువరించారు. కాని రామమూర్తి సేల్ఫ్‌మన్‌ కాదు. బిజినెస్‌ రీత్యా ఆయన స్ఫూస్‌ కాలేదు. ఆ,లోపం గ్రహించి, ప్రచురణలు విరమించారు. “వికాసం” పత్రిక కొన్నేళ్ళు నడీపి ఉత్తమ వ్యాసాలు అందించి వ్యాపార సరళి లోపించగా ఆ మాసపత్రికనూ ఆపేశారు. తర్వాత స్త్రీస్వేచ్చ మాస పత్రిక దంపతులిద్దరూ కొనసాగిస్తున్నారు. మానవ హక్కుల ఉద్యమం పౌరహక్కుల పోరాటాలలో పాల్గొన్న రామమూర్తి ఇందిరాగాంధి పెట్టిన ఎమర్హన్ఫీకి వ్యతిరేకంగా ధైర్యంగా పోరాడి అజ్ఞాత జీవితం గడిపారు. ఆ తరువాత జయప్రకాశ్‌ పిలుపుకు స్పందించి వి.ఎం. తార్కుండేతో పాటుగా దేశం పర్యటించి సిటిజన్స్‌ ఫర్‌ డొమొ(గ్రసీలో పని చేశారు ఎన్‌కౌంటర్స్‌ పేరిట అతివాద కమ్యూనిష్ట్రులను చంపడాన్ని రామమూర్తి వ్యతిరేకించారు, ఆ సందర్భంగా కేంద్రం నియమించిన జ్హిస్‌ భార్గవా కమీషన్‌లో ఆయన, కన్నాబిరాన్స, ప్రతాపరెడ్డిలతో కలసి పని చేశారు. అయితే పౌరహక్కుల సంఘాలను కమ్యూనిస్టులు రాజకీయపరంగా తన పార్టీ ప్రయోజనాలకు వాడు కోవడాన్ని నిరసించి ,పయటకు వచ్చారు. తార్కుండేకు యీ విషయమై తరచు హెచ్చరిక చేశారు. అలాగే ముఫ్తిం హిందూమత ఛాందసులతో చేతులు కలపడంలో వున్న ప్రమాదం గురించి కూడా రామమూర్తి తరచు హెచ్చరిస్తూ పోయారు. ఈ విషయమై తార్కుండేతో విభేధించారు కూడా. హ్యూమనిస్టు 22 మౌలిక సిద్దాంతాలు చర్చించడానికి శాస్త్రీయ పరిశీలనకు గురి చేయడాతికే రామమూర్తి సంసిద్ధత వ్యక్త పరిచారు మొట్టమొదట ఎ.బి.షా యీ సిద్దాంత చర్చి లేపనెత్తినపుడు, నేనూ వాటిని హైదరాబాద్‌ హ్యూమనిస్టు సమావేశాలలో ప్రచురించగా (1972) రామమూర్తి సమర్థించారు. పెక్యులర్‌ ఉద్యమంలో అభ్యుదయ ముస్తింలను కలుపుకోడానికి కృషిచేసిన రామమూర్తి ఛాందస ముస్రింల ఆగ్రహానికి గురై నిలిచారు. 43

రామ్మూర్ధిన్భృతులు అలాగే హైందవ ఛాందసులను ఆయన ఎన్నడూ స్పేర్‌చేయలేదు. త్రీ స్వేచ్చకై జరిపిన పోరాటాలలో రామమూర్తి చాలా పాత్ర నిర్వహించారు. సుబ్బమ్మకు అండగా సాహిత్యం అందించడంలో, పత్రికా నిర్వహణలో గణనీయ పాత్ర వహించారు. మతాంతర, కులాంతర వివాహాలు అనేకం రామమూర్తి దంపతులు జరిపించారు. నెక్యులర్‌ పద్దతులలో వెళ్ళిళ్ళు గురించి రాశారు. రేడియో, టివి., పత్రికలు రామమూర్తికి కొట్టిన పిండి. మానవవాదం కోసం వీటిని బాగ్గా వాడారు సత్యామ్నూయ వైద్యం గురించి వచ్చిన వాదంలో శాస్త్రీయ పద్దతిని సమర్థించారు. పిహెచ్‌.డి. సిద్దాంతానికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో అరవిందుడి శిష్యుడైన వి. మధూసూదనరెడ్డి నా గైైడ్‌గా నిర్వహించిన ద్విపాత్రాభినయంలో రామమూర్తి నాకు అండగా నిలిచారు. అందులో నెగ్గిన తరువాత, నా కేసు సమీక్షించి రాశారు. అదీ పుస్తక రూపం ధరించింది. అలాగే అకడమిక్‌ లోకంలో జి.రాంరెడ్డి వైనా పోరాటంలో రామమూర్తి నన్ను సమర్ధించారు. హైదరాబాద్‌లో స్టలం నేకరించి, హ్యూమనిస్ట్‌ కేంద్రం ఏర్పరచుకొని రామమూర్తి, నేను ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ వైన్‌ ఛాన్సలర్‌ జి. రాంరెడ్డికి నివేదిక యిచ్చాం. ఆయన హామీ యిచ్చి, వెనక్కు పోవడంతో ఆ పధకం బయటకు రాలేదు. నెక్యులర్‌ వెళ్ళిళ్ళు చేయించే వారిని గుర్తించడానికి వీలుగా ఒక బిల్టు వెట్టించాలని, (డ్రాన్‌ రాసి రాష్ట్ర ప్రభుత్వ, హోంశాక కార్యదర్శికి రామమూర్తి, ఎన్‌:కె. ఆచార్య, నేను సమర్ప్సించాం. అలాగే నెక్యులర్‌ వెళ్ళిళ్ళకు ఒక నెల రోజుల నోటీస్‌ అవసరం లేదనే ప్రతిపాదనపెట్టాం. మద్యనిషేధం అమలుపరచాలని రామమూర్తి కోరారు. ఈ విషయమై సీద్దాంతపరంగా ఆయన హ్యామనిస్టులతో విభీధించారు. అ్రీల పుస్తకాలు, సినిమాల విషయమై ప్రభుత్వ ధోరణి నిరసిస్తూ ఏది ఇ్రీలం అనే చర్చ చేసి, ప్రభుత్వం నిర్ణేత కారాదని రామమూర్తి వాదించారు. హ్యూమనిస్టు ఉద్యమంలో సాంత ఖర్చులు పెట్టుకుంటూ రామమూర్తి దేశం పర్యటించారు. ఒకసారి యూరప్‌ కూడా వెళ్ళారు. దేశవిదేశ హ్యూమనిస్టులు ఆయన గృహంలో సాంత మనుషులవలె వుంటుండేవారు. ఉత్తరాదిలో పోస్ట్‌ గ్రాడ్యుయేషన్‌ కోర్సు చదివిన రామమూర్తికి హిందీ ఆవగాహన అయ్యేది. మేము యిరువురం అధ్యయన శిబిరాలకు డెహ్రడూన్‌, ఢిల్లీ, బొంబాయి, న!

రామ్మూర్తి న్భృతులు నాగపూర్‌ కలిసి వెళ్ళాం. రామమూర్తి చాలా సింవుల్‌గా జీవితం గడుపుతూ అందరితో కలసి మెలసి వుండేవారు. అదేమిచోగాని ప్రయాణాలలో మాత్రం ఎప్పుడూ హడావుడి పడుతూ చివరిక్షణం దాకా ఏదో సర్దుతూ ఆలశ్యం చేసేవారు. రైలు కదులుతుండగా వచ్చిన సందర్భాలు ఎన్నో! అలాగే రామమూర్తి గారి వద్ద సమాచారం నిండూగా దండిగా వుండేది. కాని ఏది డీగినా వెతకడానికి సమయం పట్టేది. ఏది పడేయకుండా అట్టి పెట్టినా అన్నీ క్రమపద్దతిలో అమర్చక పోవడం వలన చిక్కు వచ్చేది. ఒకసారి కి॥ శే। నార్హవెంకటేశ్వరరావు గారింటికి వచ్చి వెడుతూ హైదరాబాద్‌లోని బంజారాహిల్స్‌లో ఒక రాతికి తన మోవెడ్‌ ఢీ కొనగా పడిఒక కన్ను పోగొట్టుకున్న రామమూర్తి, ఏమీ జరగనట్లే జీవిత పారాటంసాగించారు. ఆంధ్రజ్యోతి అధిపతి కె.ఎల్‌. స్రసాద్‌కూ, సంపాదకుడు నార్హ వెంకటేశ్వరరావుకూ వచ్చిన పోరాటంలో రామమూర్తిగారు నార్హ పక్షాన నిలిచారు కోర్టులో కె.ఎల్‌. ఎన్‌ను గ్రాన్‌ పరీక్షలో కళ్ళనీళ్ళ పర్యంతం చేశారు. షేర్‌. హోల్డర్స్‌ పక్షాన రామమూర్తి వాదించి నెగ్గారు. మరో కేసులో ఆచార్య రంగాను కోర్టులో క్రాన్‌ పరీజ్న చేసిన ఇ రామమూర్తి హ్యూమనిస్టు గుత్తికొండ నరహరి పక్షాన వాదించారు. రంగా సమాధానాలు చెప్ప లేక యిబ్బంది పడినా విషయం నాకంటే మీకే తెలుసు అని రామమూర్తి వాద పటిమను అంగీకరించారు. సత్యసాయిబాబా బూటకాలవై రామమూర్తి వ్యతిరేకత చూపారు. డక్కన్‌ క్రానికల్‌లో ప్రచురితమైన బాబా బూటకాలు ఫోచోలకు అధారమైన కేనెట్‌ టేప్‌ సేకరించింది మొదట రామమూర్తిగారే. కొడ్‌మెల వేణు పత్రికా ప్రతినిధిని, కలసి చేప్‌ సేకరించినా, మంచి టేవ్‌ కోసం ప్రయత్నించి, లభించక వూరుకున్నారు. ఈ విషయమై తాలికృషి ఆయనదే. లోగడే అబ్రహం కోవూరుతో కలసి ఈ రంగంలో రామమూర్తిగారు కొంత కృషి చేశారు. హేతువాద, మానవవాద ఉద్యమాలలో ఏ విషయం చూచినా రామమూర్తి పాత్రలని రంగంలేదు. హేతువాద, మానమాద, సెక్యులర్‌ పత్రికలు “రాడికల% _ “రాడికల్‌ హ్యూమనిస్త్‌” సమీక్ష! అతో రామమూర్తికి సన్నిహితసంబంధంవుంది. హ్యూమనిస్టు మిత్రులకు కోర్టు పరంగా అవసరమైనప్పుడు రామమూర్తిగారు వృత్తిరీత్యా సహాయం చేశారు. జీవితమంతా హ్యూమనిస్టు ఉద్యమంతో వెనవేసుకపోయిన రామమూర్తి తన జీవిత విశేషాలు కృష్ణా పత్రికలో రాసి, ఏడు పదుల పేరుతో గ్రంథస్తం చేశారు. కాని ఇంక్తా - అన్ని విశేషాలతో సమగ్ర జీవిత (గ్రంధం రావలసివుంది. ఉర్‌

రామ్మూర్థిన్భుతులు “నవ్యమానవతా” ఉద్యమకారుడు రామమూర్తి = ఎన్‌.కె. ఆచార్వ ఒక గొప్ప రచయిత, ఉద్యమకారుడు ఎం.వి. రామమూర్తి. అధికార సోపానాలకు దూరంగా, నిరంతరం ప్రజాసేవకోసం పరితపించేవారు. బహు అరుదు. మూఢనమ్మకాలను దునుమాడిన, పౌరహక్కుల కోసం పోరాడిన ఈ నవ్యమానవతా ఉద్యమకారుడి మరణం అభిమానులను, ఆత్మీయులను విషాదంలో ముంచెత్తింది. ప్రజాసేవలో రో జుకు 24 కార్యక్రమాలను నిర్వహించగల సమర్దుడు ఎం. వి. రామమూర్తి . నిర్వహణా దక్షత, లక్ష్యసాధన ఆయన సొత్తు. శ్రీకాకుళం నుంచి ఆదిలాబాద్‌ వరకు ప్రత్యేకంగా స్త్రీలను పిలిపించి ఒక నెలపాటు రాజకీయ, సాంఘిక, ఆరోగ్య అంశాలనూ, పంచాయతీ విధానాలను నేర్చి వందలాది మందికి స్పూర్తిని కల్పించిన శక్తిమంతుడు రామమూర్తి. పండు వయసులో స్వచ్చమైన సేవలోనే సంతృప్తిని పాందుతూ ఇటీవల కనుమూసిన రామమూర్తి విజ్ఞాడు, ప్రతిభాశాలి. రామమూర్తిలో ఆలోచనకు, కార్యక్రమానికి మధ్య చేడా వుండదు. గత 60 సంవత్సరాలలో ఆంధ్రదేశంలో తలెత్తిన పలు ఉద్యమాలలో ఆయన పాలుపంచుకున్నారు. ఉప్పుసత్యాగ్రూం, ఆ తరువాత జాతీయ ఉద్యనూలతో ప్రభావితుడైన రామమూర్తి కమ్యూనిస్టు. సోషలిస్టు ఉద్యచూలలో పాల్గొన్నారు. ఆ తరువాత ఎమర్టన్సీ, ఆంధ్రోద్యమాలలో కూడా- పాల్గొన్నారు. ఎమ్‌. ఎన్‌. రాయ్‌ స్రతిసాదించిన 'న్యూ హ్యూమనిజమ్‌' తో రామమూర్తి తన ఇంటినే నూతన మానవతావాద శలమానిక కేంద్రంగా మార్చి అనేక ప్రజాహిత ఉద్యనూలకు స్రోత్భాహాన్ని, చేయూశను ఇచ్చారు. అన్నాయావ్ని తలచుకుంటూ. ్రోధావేశాలను వెందకొంటే, హింసాయుత్న విష్ణవాలు చెలరేగుతాయి... అందుచేత పౌరుడు పట్టుదలతో సంపూర్ణ సాంఘిక పునర్నిర్మాణం కోసం సాధన చేయాలి. ఇదే నూతన మానవతావాద స్రధాన సూత్రం. దొన్నే రామ్మూర్తి అనుసరించారు. నూతన మానవతా ఉద్యమంలో మొదటిది హేతువాదం, రెండవది ప్రజాస్వామ్య విధానం, మూడవది మానవ హక్కులకు సంబంధించిన మానవతావాదం. ఈ మూడింటిని సమన్వయ పరచిన భ్రభోధకునిగా, కర్‌

లామ్మూరినుతులు స్రచారకునిగా, కార్యకర్తగా గత 55 సంవత్సరాల పాటు అవిశ్రాంత కృషి సల్పిన డి.రామమూర్తి ఇక లేకపోవడం హ్యూమనిస్టులకు తీరని లోటు.

1918 ఆగస్టు 12వ తేదీన జన్మించిన రామమూర్తి వృత్తిపరంగా న్యాయనాది. అయితే మొదటినుంచి రచయిత, వ్యాసకర్త, ఉపన్యాసకర్తగా గుర్తింపుపాందారు. ప్రల ఉద్యమానికి ఒక పత్రిక అవసరం అని గుర్తించాడు రామమూర్తి. వికాసం' అనే పేరుతో ఓక వార్తా పత్రికను 15 సంవత్సరాలపాటు నడిపిన ఘనత కూడా ఆయనకు దక్కుతుంది. ప్రత్యేకాంద్రోద్యమ కాలంలో 'ప్రత్యేకాంద్రోద్యమం' అనే పుస్తకాన్నీ రచించారు. _ జిల్లెళ్ళమ్మ ప్రభావం మూఢత్వాన్ని పెంచుతున్న సమయంల్లో వారి కళ్ళు తెరిపించడానికి భావ వీచికలు, 'జిల్లెళ్ళమూడి అనే గగ్రంథాన్నీ వెలువరించారు. హేతువాద స్రచారంలో భాగంగా 'హేతువాదం అంటే” అనే పుస్తకాన్ని రవించారు. ఎమర్హన్సీల అవకతవకలను ఎత్తి చూపే నిమిత్తం “ఎమర్లైన్సీలో జైలు అనుభవాలు" అనే పుస్తకాన్ని రామమూర్తి రాశారు. ఎమ్‌.ఎన్‌.రాయ్‌ రచనలకు తెలుగు అనువాదం అవసరం అని గుర్తించిన రామమూర్తి 'నవ్యమానవవాదం' (హ్యూామనిజం), “కమ్యూనిజూనికి అవతల (బియాండ్‌ కమ్యూనిజం) అనే గ్రంధాలను అనువదించారు. చివరలో ఏడుపదులు లనే ఆత్మకధను కూడ రాశారు.

రామమూర్తి కృషి అంతా సంఘంలోని దుష్టస్రవృత్తులను సవరించడంలో స్థూలంగా కనబడుతుంది. కులనిర్మూలన కోసం ఆయన వందల కొలది కులాంతర వివాహాలను జరిపించారు. మత ఛాందసత్వంతో కూడిన వివాహ స్రక్రియను తోసిపుచ్చి స్వచ్చమైన తెలుగులో ప్రమాణాల ద్వారా వివాహాలను చేయించారు... కుటుంబ నియంత్రణా పద్దతిని మతమౌఢ్యంతో తిరస్కరించే వర్గాలను వైతం ఆయన సంస్కరింప యత్నించారు. స్త్రీ వమోచనోధ్యమంలోనూ ఆయన కీలక పాత్ర వహించారు. వరకల్న సమస్య, వరకట్న బాధితుల సమస్యలవల్ల వివహమాడలేకపోతున్న జంటలకు అండగా నిలివి వెళ్ళిచేశారు. “బాణామతి' పేర కష్టాలెదుర్కొంటున్న స్త్రీల విమోచనకోసం స్రణాళికను అందించిన ఘనత రామమూర్తికే దక్కుతుంది. రాజకీయాలలో రామమూర్తి పార్టీరహిత. రాజకీయ వ్యవస్థను ప్రోత్సహించాడు. యే పార్టీ రాజకీయాలలో అధికార దాహం ముఖ్యమో. దానితోపాటు అవినీతి వెరుగుతుంది. పార్టీ రహిత రాజకీయాలలో

రామ్మూర్తి న్భృతులు ప్రజల సమస్యలు బ్రధానం అవుతాయి అని విశ్వసించిన రామమూర్తి రాజకీయాలలోనేకాక ప్రజాహిత ైవేల్‌ సంస్థలలో కూడా నిర్ణయాలకు అందరి అంగీకారం అవసరం అని భావించేవాడు. అందుచేత ఆయన 'అఖిల భారత రాడికల్‌ హ్యూమనిస్త్‌' సంపాదకుడుగా వున్నా, అఖిలభారత సంఘ గౌరవాధ్యక్షడుగా వున్నా, 'పీపుల్స్‌ యూనియన్‌ ఫర్‌ సివిల్‌ లిబ్టీస్‌' ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ శాఖాధ్యతుడుగా వున్నా, బహుజనుల సమ్మళై ప్రయత్నించి కృ తకృత్యులయ్యారు. మానవ హక్కుల పరిరక్షణకు ఎమ్‌.వి. రామమూర్తి చేసిన కృషి అపారం. పోలీసు దౌర్జన్యాలను స్రతిఘటించడం వాటినన్నింటినీ నిష్కర్ణగా ఖండించడంలో ఆయన ఎన్నడూ వెనకాడలేదు. పోలీసు ఎన్‌కౌంటర్లవై దర్యాప్తకోసం ప్రభుత్వం నియమించిన “భాళ్లవ” కమిషన్‌ముందు. ప్రజల తరపున న్యాయవాదిగా రాత్రింబవళ్ళు కృషిచేసిన రామమూర్తి సేవలను ప్రజాస్వామ్య ప్రియులు మరువలేరు. ఎమ్‌.వి. రామమూర్తి వ్యక్తిగా ఉన్నతుడు, న్నేహాభిలాష్కి ఆప్యాయత ఆయన సహజ గుణం. స్త్రీవాదోద్యమకారిణి నుల్గాది సుబమ్మ, రామమూర్తులది ఆదర్భు దాంపత్యం. ఇరువురు కలిసి అడుగులేశారు. పలు ఉద్యమాలలో ఉరకలేశారు. ఎనలేని సేవలందించిన రామమూర్తి మరణం అఖిలాంధ్ర లోకానికే తీరని లోటు. కజికజిరణి రామమూర్తికి నివాళులు మహామేధావి, విజ్ఞుడు, సుప్రసిద్ద హేతువాది, ఆలోచనాళీలి, సంఘసంస్కర్త ఎం.విరామమూర్తి ఆయన మహిళాభ్యుదయ సంస్థకు వ్యవస్థాపకుడుగా, అభ్యుదయ వివాహ వేదికకు కార్యదర్శిగా, “స్త్రీ స్వేచ్చ షత్రికకు మేనేబింగు ఎడిటరుగా, హేతువాద ఉద్యమ కార్యకర్తగా అనేక రంగాలలో విజ్బు సేవ చేశారు. ప్రముఖ సంఘసేవకురాలు మల్గాది సుబ్బమ్మ వీరి సతీమణి. వారిద్దరు కలిసి స్త్రీవిముక్తికి సంఘసేవకు వారి జీవితాలను అంకితంచేశారు. " = “వార్ల వత్రిక 48

రామ్మూర్తి న్ధృతులు మహామనీషి - మా నాన్నగారు

కె ఆర్‌, మల్దాది

సర్వసాధారణంగా ్రతివ్యక్తీ తన తల్లి దండ్రుల గురించి గొప్పగా భావించటము సహజము. కారణమే మంటే వెంచి వెద్దచేసే బ్రక్రియలో తల్లి దండ్రులు సంతానానికి అనేక నూతన విషయాలు తెలియజేస్తారు. ఆ కారణంగా అందరూ వారి తల్లి దండ్రులంటే గౌరవము, అభిమానము కొన్ని సందర్భాలలో భయమూ భక్తీ ప్రదర్శిస్తారు. అది సర్వసామాన్యమైన విషయమైనా మాకు, అన్నదమ్ములకూ చెళ్లెలుకీ, మా తల్లి దండ్రులవైన “అపారమైన గౌరవమర్యాదలు చేకూరటము మా అద్రుష్టమే. అది వారు మావై చూపిన వాళ్సల్యం, జౌదార్యము, పెంచిన తీరూ, నేర్పిన క్రమశిక్షణలే కాక వారి ఉన్నత ప్రజ్ఞా,

ఉదాత్తత, నైతిక విలువలే.

మౌ నాన్నగారొక మహా వ్యక్తి ఆయన గురించి భ్రాయాలంచే ఛాల కష్టము.

ఆయన మాటల కందని మంచి మనిషి. హేతువాది అయినా నిష్కామకర్మమీద పూర్తిగా నమ్మకము ఉన్నవ్యక్తి ఆయన నమ్మింది పూర్తిగా ఆచరణలో వెట్టే ధైర్యశాలి. అనేకమంది, అనేకరకాలైన దానాలు, సహాయాలు చేస్తారు. వారు వాటికి ప్రతిఫలంగా ఏమీ కోరక పోవచ్చు కానీ, వాటివలన పేరు స్రఖ్యాతులు కీర్తి ప్రతిష్టలూ వస్తే సంతోషంగా స్వీకరిస్తారు, వాటికై అభిలపషిస్తారుకూడ. అలా స్రతిఫలము ఆశించకపోగా, కీర్తిని కూడ అభిలపష్షించని మహావ్యక్తి నాన్నగారు. మనుష్యులు అనేక రకాలైన దానాలు చేస్తారు డబ్బూ, బంగారము, పాలము,, ఇళ్ళు వగైరాలు, కాని కీర్తి దానము చేసేవారు అరుదు. అనేక సత్కార్యాలు ఆయన చేసీనా, ఫలితం యింకొకళ్ళకు వచ్చేలా చి త్రీకరించగల త్యాగ శీలుడు. ఆయనకు

అందులోనే తృష్తి, ఆదర్శాలకు అనుగుణంగా జీవన యాత్ర సాగించిన మహనీయుడు. మాతల్లిగారి వ్యక్తిత్వంలో ఒక మహత్తరమైన మార్పుకు దోహదము చేసిన కార్య నిరతుడు, ఆయన.. చిన్న వయసులోనే వివాహము అయి, త్వరగా మేమంతా పుట్టడమువలన విద్య, ఉన్నతులకు దూరమైన మా తల్లి గార్కి విద్య విజ్ఞానం ఆదర్భుములు, సంఘసీవా తత్సరతా చేకూర్చే కార్యక్రమాల్లో పూర్తిగా నిమగ్నమై, తనను వెనుకకు వేసుకొన్న త్యాగ మూర్తి. అస్పూర్తితో వైతన్యంతో ఒక అగ్నిపర్వతంలా బద్దలయిన అమ్మ శాఖోపశాఖలుగా . విస్తరించినప్పుడు అనతి కాలంలోనే తన ఆదర్శము ఫలించగా, మా తల్లి గారికి గం

రామ్మూర్ది న్భృతులు సహచరుడుగా తనను విశ్రీకరించుకొని, ఆమెకు అర్ధదుగు వెనుక నడవటమే కాకుండా, పూర్తిగా తెర వెనుకకు కూడ వెళ్ళిటానికి వెనుతీయని కర్మవీరుడు ఆదర్శ వాది, ఆయన. నాన్నగారు - ఒక ప్రత్యేక తరగతికి చెందిన ఉపాధ్యాయుడు. ఆయన ఎప్పుడు ఎవరికి ఏసమస్యకూ పరిష్కారము తనదిగా చెప్పేవారు కాదు. సమస్యను పలువిధాల చర్చించి, పరిష్కార మార్గాల మంచిచెడ్డలు, లాభనష్టాలు విశదీకరించి, నిర్ణయము సమస్య తెచ్చిన వారికి వదిలేసేవారు. ఆవిధంగా ఆయన మాకు వ్యక్తి త్వాన్ని చేకూర్చారు. మాలో ఆలోచనా చ్తీని వెంపాందించారు. ఇది మాకు ఆయన అందించిన అమూల్యమైన వారసత్వము. నాన్నగారు ఏవివాదాన్నయినా నిష్పక్షపాతంగా చూచేవారు. ఇదివారి న్యాయనాది

వృత్తి లక్షణానికి విభిన్నము అని అందరూ అనేవారు. కోర్టులో కేసులు వేసి నష్పపడవద్దనీ. రాజీదేసుకోమని క్షయింట్లుకు సలహాయిస్తుండేవారు. వారు రాజీకి స్థిరమైన పరిస్తులలో , తనక్షయింటుకు స్రత్యర్జ్హులే, రామ్మూర్తిగారి రాజీ షరతులకు ఒప్పుకుంటామని అనటము ఆయన నిప్పక్ష పాత వైఖరికి నిదర్శనము.

ఆయన ఆదర్శవాది. అనేక సిద్దాంతాలకు అనుగుణంగా ఆయన ఆచరించేవారు, వాటివై అధ్యాపకం నిర్వహించేవారు హేతునాదము, వ్యక్తివారము, మానవతావాదము వారికి ఆదర్శత్రయము. వాటి కనుగుణంగా విభిన్న ఉద్యమాలలో వారు స్రముఖ పాత్ర వహించారు - లౌకిక త త్వము, కులవిర్మూలనా, పౌరహక్కుల సంరక్షణా, మహిళాభ్యుదయమూ వగైరా. నాన్నాగారిలో గమనించ దగ్గ గొప్ప వ్యక్తత్వమేమిటంటే వారు ఎప్పుడూ ఎవరినీ తన ఆదర్శాలను పాటించమని నత్తిడి చేసేవారు కాదు. ఆలోచించమనేవారు, అంతే. వైగా తన కుమారులు గానీ సహచరులుగాని విభిన్న అభిసప్రాయములతో వ్యవహరిస్తున్నా, వారిని మార్చుకోమని చెప్పేవారు కాదు. అదివారి నిజమైన హ్యూమనిజం.

ఆయన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. క్రీడారంగంవై ఆయనకు చాల మక్కువ. ముఖ్యంగా టెన్నిస్‌, క్రికెట్‌. నైవేటు క్లబ్బులు వెట్టి వారిచేత చోర్న్షమెంటులు ఆడించి (క్రీడలను ప్రోత్సహించేవారు, మాకు ఆటలవై అభిలాష కల్గించింది ఆయనే. నాటకాలంచే ఆయనకు చాల ఉత్సాహం ఉండేది. నాటకసంస్థలను సమర్థించి, నాటక పోటీలు వెట్టించేవారు.. ఇవేకాక విద్యారంగంలోనూ, సమాజవికాస కార్య క్రమాల్లోను,

రాఘ్యూర్ధిన్భృతులు (గ్రంధరచనల్లోనూ ముఖ్యపా త్రలు వహించేవారు. నాన్నగారిలో పుస్తక పఠనాభిలాషచాల తక్కువ గా ఉండేది. అత్తిక్షిష్తమైన సిద్దాంత పాహిత్యంనుంచి, బాల సాహితి దాకా, అన్నిరకములైన పుస్తకాలు చదివేవారు. వైగా పుస్తకం చదవటము మొదలువెట్టితే పూర్తి అయినదాకా ఆగేవారు కాదు. ఆయన పుస్తకము చదివిన ఆనవాలు ఏమిటంచే, పుస్తకము ్రతి వేజీలోనూ, కొన్ని వాక్యాల క్రింద గీత గీసేవారు. అనేక అంశాలలో ప్రాగల్బ్యము సాధించేవారు. అటువంటి మహామనీషికి వెద్ద కుమారుడుగా జన్మించుట నా అద్నప్పము. సర్దిచెప్పి కుటుంబం ఆనందంగా ఉండేటట్లుగా రూపుదిద్దుతారు. నూ నాన్నగారు గొప్ప త్యాగమూర్తి. నాన్నగారిని మా హృదయంలో మా భావంలో మా యొక్క స్పూర్తిగా ఎప్పటికి మర్చిపోలేము. అయితే అమ్మగారు నాన్నగారు అనేక కార్యక్రమాల్లో పూర్తిగా నిమన్నొమై అవేక పరిస్థితుల్లో వారు యిద్దరూ ఒకే బాటలో నడుస్తున్నపుడు కుమారులమైన మేము, కూతురు కాని కోడళ్ళుకాని వారితో నడవతగ్గ సామర్థ్యంను వెంచుకోలేదు. కాని వారి యిద్దరిమీద మాకున్న గౌరవం కాని, అభిమానంకాని, గురుత్వం కాని మేము ఎప్పటికి మరువలేము. రెండు మూడు నెంలుగా వాన్నగారు అస్వస్థులుగా హాస్పటల్‌లో చేరడం, నేను అప్పుడుప్పుడు వెళ్ళటం జరిగింది. ఆ పరిస్టేతుల్లో ఆయన హాస్పటల్‌లో ఉన్నపుడు నాకు హాస్పటల్‌లో ఆయనతోపాటు నిద్రపోవటానికి, ప్రక్కన ఉండడానికి అవసరం వచ్చినపుడు ఆయనతో నేను విన్న వయస్సులో ఎలా వున్నానో మళ్లా ఆ విధంగా తల్లిదండ్రి వెనుక పిల్లలు ఎలా ఉంటారో ఆలాగ చాలా సన్నిహితం అయినాము. అనేక విషయాలు ఆయన మాట్లాడుతుండేవారు. అనేక విషయాల మీద ఆయనకు వున్న భావాలు చూస్తే అప్పుడు అది ఒక మహత్తరమైనటువంటి అనుభూతి కలిగేది ఒక ప్రతిష్ట నిండిపొయ్యేది. ఆయనలో ఉన్న గుణం, చైతన్య సామర్థ్యం చూసి నాకు చాలా ఆళ్చేర్యం అన్పించింది. వారు ఎవరికి ఎటువంటి కష్టం కలుగచేయకుండా చాలా సౌలభ్యంగా సంచరించేవారు ఆయన సునాయాస మరణానికి కూడ అన్నా రకాలుగా ఏవరికి స్రాబ్బం లేకుండా చేసుకున్నారు అంటే ఆయన జీవితకాలం క్రమశిక్షణ మరణంలోకూడా మౌ నాన్నగారు మ చిన్నప్పటినుంచి నాటకాలు వేస్తున్నప్పటి నుంచి చివరకు పాలిటిక్స్‌ ఎమర్హంసీ మౌనవవిలువలు, సోషలిజం వరకు మా నాన్నగారు మాకు ఒక ఎన్‌సైక్టోపీడియా లాగా ఉన్నారు. ఆటువంటి మహామనీషికి కుమారుడిగా జన్మించ్రట న స్‌ మ లం ల! 610 త్‌ . గె

రామ్మూర్తి నృృతుజు మహోన్నతవ్యక్తి మచ్చలేని మరుపురాని మహామనీషి = డా॥/ మల్లాది నత్యకల్వాణ్‌ ఎందరో పుడతారు, మరెందరో కార్యశూరులవుతారు, ఇంకెందరో క్రీర్తిశేముషీదురంధరులవుతారు. వారి వారి వ్యక్తిత్వాలమబట్టి ఈ భూమిపై పేరెన్నిక కంటారు. (బ్రతికి చస్తారు కొందరు. చచ్చి బ్రతుకుతారు మరి కొందరు. జీవచ్చవాల్లా బీవించేవారిని సమాజం తృణీకరిస్తుంది. జీవితంలో ఉచ్చదశను అనుభవించినవారికి మాత్రమే చరిత్రలో స్థానం వుంటుంది. వారే అసలైన జీవితతత్వం తెలిసినవారు. వారు మాత్రమే పరహితార్థం కొరకు జీవిస్తారు. ఎన్నేళ్ళు బ్రతికారు, ఎంత సంపాదించారు. ఎందరు పిల్లల్ని కన్నారనేది కాదు. బ్రతికివున్న రో జుల్లో ఏమి సాధించారు అనేది అసలైన పళ్ళ. ఆ దృష్టితో ఆలోచిస్తే మామామగారు పరిపూర్ణ మానవులు. 80 ఏళ్ళ జీవిత సమరంలో 60 ఏళ్ళ రాజకీయ సామాజిక స్రాయోజిక జీవితం గడిపారు. వృత్తిలోకాని ప్రవృత్తిలోకాని ఏనాడూ పరహితార్థాన్నే వాంధించే మహోన్నతుడాయన. ఏనాడూ ఎవ్వరిని తూలనాడటం, పొరుష వాక్కులతో బాధించని ఆదర్శవాది మామామగారు. రామ్మూర్తిగారి రెండో కోడల్ని అయిన నేను, నా భర్తా వృతిపరంగా సేవాదృక్చధాన్ని అలవర్చుకున్నామంచే అది మామగారి వారసత్వమే. మా అత్తమామలకు ముగ్గు రబ్బాయిలు, ఒక అమ్మాయి. అందులో ఇద్దరు డ్యాక్టర్గు గౌ ఇద్దరు ఇంజనీర్టు గా చదివించారు. వారు అంత చదివించినా ఒక్క వైసా కట్నం తీసుకోలేదంటే నమ్మండీ. ముగ్గురబ్భ్బాయిలకూ కట్నం పుచ్చుకోలేదు: అమ్మాయికి ఇవ్వలేదు. నా వెళ్ళి కూడా వారి ఇంట్లోనే వారి ఆధ్వర్యంలో జరిగింది. అంతటి వుదారులాయన. నా భర్త లక్షణాలన్ని తండ్రివే. అబద్దాలాడటం, మోసం చెయ్యటం, వృత్తిపరమైన స్వార్ధం, సిగరెట్లు, త్రాగుడు జోలికి పోని మహోన్నతుడు నా భర్త. ఆర్మీలో వున్నా నిస్వార్థమైన దేశ సేవ కోసం పనిచెయ్యటం తప్పు లౌక్యం ఎరుగని అలౌకికవాది. మూమవగారి తండ్రి, తాతలు కూడా పేరెన్నికగన్న వదాన్యులు. ఆ కుటుంబంలోకి కోడలిగా రావడం వల్లనే నేనాక పరిపూర్ణ మానసినయ్యానని మా అత్తగారు చెప్తుంటే నేనుకూడా అంతేకదా అని లోలోన తృ ప్రిపడేదాన్ని. మల్దాదివారు మహానిష్ట్రాగరిష్ట్రలేకాక అగ్రహారీకులుకూడా. అయినా గర్వం, హోదా, అతిశయాలు వారికి నూరామడల్థదూరంలో వుంటాయి. మాట తప్పటం 52

రామ్మూర్తిన్భుతులు అనేది మామగారి డి క్షనరీలోనే లేదు. ఇక్కడాక మాట చెప్పక తప్పుదు. మా వివాహ సమయింలో “నేను నా తల్టిదం(డ్రులకు కొంత ఆర్థిక సాయం చేస్తానని నూ మామగారితో చెప్పాను. ఆయన అదంతా నీ ఇష్టం. తప్పకుండా వెయ్యమ్మా! ఆడపిల్లలకు, మగసీల్లలకు తేడా లేదనేగదా మన సిద్దాంతం. వాళ్ళు నిస్నాంతదాన్ని చేస్తేనే కదా నీ౨ంత దానివయింది తల్లిడ్రుల రుణం తీరేది కాద్మూ! డబ్బుకోసం వృత్తి చెయ్యడం ధర్మమే కాని తల్లి దండ్రుల సేవ బాధ్యతగా భానించాలి. నునం పౌరులం స్రితి వ్యక్తికి ఎన్నా బాధ్యతలుంటాయి వాటిని విస్మరించటం నేరం కాకపోయినా మానవధర్మం అంటూ బోధించినా కర్తవ్యాన్ని వెంచారాయన. వారి బోధవల్ల కాని నా అభిమానంనళ్ల కాని నా తల్లిదండ్రులకు ఆర్థికంగాను, వైద్యపరంగానూ నా కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చాననే తృప్తి నాకు మిగిలింది. నా భర్తనైతం మాట ఇచ్చాం కనుక మనం మన మాట నిలుపుకోవాలని నన్ను స్రోత్సహించారే కాని ఏనాడూ కాదనలేదు. అది వారికి వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన నిద్య. అది నేర్పితే రాదు; పుట్టుకతో వస్తుంది కొంత; తల్లిదండ్రుల నడవడితో వెరుగుతుంది కొంత. అసలు పిల్లలు మంచిగాని, చెడుగాని నేర్చుకునేది కుటుంబం నుండే. తల్లి ప్రధమ గురువు. విద్యనేర్చేవారు రెండో గురువు. సమాజం మూడోది. ఇక పరిపాలకులు. అందువల్ల పిల్లల లోపాన్నికుటుంబం నుండే సంక్రమిస్తాయి. కనుకనే తల్లికి నిద్యా విజ్ఞానాలు, మానవ విలువలు ముందుగా వుండాలని; కావాలని వాదిస్తున్నాం. ఆమెద్వారానే మానవుడు విశ్చ్వమానవుడు కాగలడు. అందువల్ల మహిళలకు విజ్ఞానం అందించంటం మన ప్రథమ కర్తవ్యం అని నేను నా అనుభవ పూర్వకంగా [గ్రహించిన విద్య. ఇక్కడొక విషయం గమన్నార్లేం. మామగారు. తనా నున బేధాలు ఎరుగని నిష్కామ వాది. మా భార్యాభర్తలం తగవులాడుకున్నా, పేదీలొచ్చినా తీర్చుకి మామగార్ని ఆశించేవాళ్ళం. ఆయన హెచ్చుసార్లు కోడళ్ళ వైపే మొగ్గు చూపేవారు. సహజంగా ఆడవారే బాధితులని ఆయన భావం. కొడుకులు నైతం నాన్నగారి తీర్చును అంగీకరించేవారు. ఇంకా చెప్పాలంటే రామ్మూర్తిగారు నిష్కళంక ప్రీయుడు, నిరాడంబర జీని, నీతి నిజాయితీలను తన జీవితంలో ఆచరించి చూపిన న్యాయవాది. _ త్రికరణశుద్దికి మారుపేరు మామగారు. ఏనాడూ ఆయన ఎవ్వరినీ విసిగించి ఎరుగరు. ఇది చెయ్యండీ, అది వెట్టుండి అనికాని, ఆఖరికి గ్లాసుడు మంచినీళ్ళు కూడా అడగడం ఆయనకు 53

లామ్మూర్గిన్భృతులు

చేతకాదు. తానే వెళ్ళి తెచ్చుకోవటం అలవాటు. విసిగించటంకాని, అధిక్షేపించటం కాని, దుష్టప్రవృత్తిగాని ఆయన నడవడిలోనే లేదు. అఖరికి మరణంకూడా అలాగే సంభవించింది. మాట్లాడుతూనే, తిరుగుతూనే పాయ్యారు. ఇంట్టోగాని, బయటకాని, ప్రీడరీలోకాని, కుటుంబంలోకాని, ఎవ్వరినీ క్షష్టనెట్టలేదు; నష్టవెట్టలేదు; బాధించలేదు. సహాయం చెయ్యటమేకాని. సాధించటం చేతకాని నిష్కళంక బీవి ఆయన. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే మేము ఆయనకు రుణపడీవున్నాం కాని ఆయన మాకు సర్వవిధాలా తోద్చద్దారనేది నిజం. అలాంటి మహనీయునికి కోడలిగా రావడం ఒకవిధంగా నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. నాకు ఇతరత్రా ఏదైనా ఘాత కలిగిందంటే అది నా దురదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. మా మామగారు మరువలేని మహోన్నత వ్యక్తి. వారికి నా జోహార్గు అర్హిస్తున్నాను.

ఆజరజికణి మద్యనివేధోద్యమ కార్యకర్త ఎం.వి. రామ్మూర్తి గారికి నాకు జయస్రకాష్‌ నారాయణగారి సమక్షంలో మా

యిద్దరికి పరిచయం ఏర్పడింది. ఆ తర్వాత మధ్యనిషేధ ఉద్యమం సమయంలో సుబ్బమ్మగారితో పరియం ఏర్పడింది. దాదాపు రాష్ట్ర నాలుగు వైపుల వారు వేసిన కమిటీలో అధ్యక్షులుగా నన్ను కూడ వెట్టారు. అప్పటి నుంచి నేను ఒక ఫ్యామిలీ 'మెంబరుగా అయిపోయాను. వారు ఒక మహా సాప్రాతీ వేత్త, తర్వాత రచయిత, ఒక విధంగా ఆచార్యులు, మేధావులు. కాని వారు సుబ్బమ్మగారి వంటి వారిని తయారుచేసి, వారి ఆలోచనలను సుబ్బమ్మగారికి ప్రతీకగా తయారుచేశారు. అది గొప్పు విషయం. నేను ఊళ్ళో లేను. తీర్థయాత్రలకు వెళ్ళాను. అక్కడ చదివాను. కార్యేషు మంత్రి --- ఏదో చదివాను భార్య అలా ఉండాలి అని. కానివారు సుబ్బమ్మగారిని అధ్యక్షురాలిగా కుర్చీలో కూర్చోబెట్టి వారు సంతకాలు - హాజరయినవారివి ఒక కార్యర్తగా తీసుకునేవారు. విచిత్రంగా ఉంటుంది. ఆ విధంగా వారు గొప్ప మనస్సు, విశాల హృదయం, ఉద్దేశ్యం కలిగినవారు అని తెలుస్తుంది. వారు లేకపోయినా వారు మన మధ్య వున్నట్టు భావించి సుబ్బమ్మగారు మన అందరి సహకారాలతో సంస్థలను, ఆ కార్యక్రమాలను అమలులో వెడతారు అని దానికి నేను సిద్దంగా ఉన్నాను అని తెలియచేసుకుంటున్నాను.

బి. వెంకటామారావు 54

రామ్మూర్తి న్థృతులు నాపై విస్తరించిన మా నాన్నగారి వ్యక్తిత్వ విశ్శిష్ణత -_వెంకట్‌నుల్టాది “జాతస్య మరణం ధృవం” అన్నట్లు పుట్టిన ప్రతి వ్యక్తి గిల్టుక తప్పదు. అది స్రకృ తి లక్షణమే కాదు మానవ జీవిత పరిణామ దశ. ఈ దశకు మానవుడు భీతిల్లిపోతాడు, కృ ంగిపోతాడు. ఈ దుఃఖ నివారణకై గౌతమ బుద్దుడు సర్వసంగ పరిత్యాగంచేసి అమ్టాదళ సూత్రాలను సూత్రీకరించాడు. ఏదయినా, ఎంతటి మహిమాన్వితుదైనా మరణించక తప్పదు. ౦౬౫ 19 [1౧/048ఓ౬ ఆ విధి నిర్వహణ ప్రకారమే మహోన్నతులైన మౌ నాన్నగారు 24-9-99న మరణించారు. పుట్టుట గిట్టుట కొరకే అయినా వ్యక్తి తన జీవితకాలంలో - ఎలా జీవించాడు? ఏమి సాధించాడు? స్వార్ధంకోసం బ్రతికాడా? పరహితార్థం కొరకు జీవించాడా? అనేవి కొన్ని మౌలిక ప్రశ్నలున్నాయి. ఆ దృష్టితో ఆలోచిస్తే మా నాన్నగారి వ్యక్తిత్వం, జీవిత విధానం అసాధారణమైనవి. ఆయన తనకోసం బ్రతకలేదు. ఇతరులకు తాను బ్రతికినన్నాళ్ళు యధోచిత సేవ, సహాయం చేయటమే ఆయన నైజం. పటాచోపం, హంబన్‌, దుష్టప్రవృత్తి, మోసం, డాపు, దర్బం, ఆడంబరం లాంటి లక్షణాలు ఆయన డిక్ట్‌నరీలోనే లేవు. త్యాగం, సూటిగా మాట్లాడటం, సలహాలు చెప్పటం, ఇంటిదాకా వెళ్ళి సహయం చెయ్యటం లాంటివి నాన్నగారికి వెన్నతో పెట్టిన విద్యలు. వైవిధ్యంతోకూడిన నిపుణతకు ఆయన సిద్దహస్తులు. అంచే తల్లిదండ్రులయడ గౌరవం. భార్యయందు ప్రేమ, పిల్లలయెడ వాత్సల్యం, స్నేహితులతో స్నేహం, రాజకీయ చతురత, దళితుల యెడ సానుభూతి, నిమ్నజాతులవై కరుణ, సానుభూతి, స్త్రీలంటే మిక్కుటమైన గౌరవం, వారి పరిస్థితివై ఆలోచన, ఉద్వేగం కనిపిస్తాయి. ఆ ద్పప్టితో పరిశీలిస్తే ఆయన సర్వవిధాల సమర్దుడు. నాన్నగారు పిల్లలందరినీ సమానంగా చూచేవారు. ఆయన నడవడీతోనే మాకు క్రమశిక్షణ వచ్చేది. మమ్మల్ని ఆయన ఏనాడు కొట్టటం, తిట్టటం, కేకలేయ్యటం ఎరుగము. ఆయనలో కోపాన్ని నేనెప్పుడూ చూడలేదు. ఆయన నేతృత్వంలో వెరిగిన మమ్మల్ని ఆయన తన అనుంగు బిడ్డలుగానే వెంచి వెద్దవేశారు. ఆయన జీవితమే ఒక డిసిప్తిన్‌. అందువల్ల మాకు క్రమశిక్షణ నేర్పాల్సిన పని లేకుండా పోయింది. ద్రతి విషయాన్ని సూటిగా ఆలోచించటం నేను నాన్నగారివద్దనే క్‌5్‌

రామ్మూర్తి న్భృతులు నేర్చుకున్నా. ఏ సమస్యనయినా ఎలా సాల్వు చెయ్యాలో ఆయనకు బాగా తెలుసు. దాన్నే “1సగ6 04౧40|/ అంటారు. సమస్యకు తల్లడిల్లిపోకుండా ఆజక్థిన్‌గా మూదడటం. ఆ విషయం నేను చిన్నప్పుడే నేర్చుకోవటంవల్ల ఇప్పుడెన్ని ప్రాబ్బమ్సును ఎదుర్కొఐటున్నా వాటిలో మునిగిపోయి వివశుణ్ణి కాకుండా అలోచించి పరిష్కరించుకో గలుగుతున్నాను. నేను చిన్నప్పుడు చాలా అర్రరిచేసేనాణ్లి. అంటే వస్తువులు పగులగొట్టుడం,

మనుష్యులను కొట్టడం కాదు. పాటలు పాడటం, గోడలెక్కటం, చెట్టెక్కటం, డాన్సు చెయ్యటం, పిల్లిగంతులెయ్యటం చేస్తూ వుండేవాడీని. నిద్ర టైములో తప్పు నిలకడ వుండేదికాదు. తగని అల్లరివాణ్ణీ అయినా నాన్నగారు కోర్టునుండి వస్తున్నారని మూడగానే అల్లరి మాని వినమ్రుడిగా కూర్చుని చదువుకునేవాడిని. మా తాతగారంచే నాకు చాలా చనువుగా వుండేది. ఆయనతో చలాకీగా అంటే “ఎన్నేళ్ళు గవర్నమెంటు ఫెన్టన్‌ తింటావయ్యా!” అంటూ హాస్యోక్తులు విసిరేవాణ్ణి, చెట్టెక్కి రాళ్ళముక్కలు విసురుతూ రాళ్ల వర్గం అంటూ నీళ్లు చల్చుతూ అమృత వర్షం అంటూ తాతయ్యను తికమకవెట్లేనాణ్ణో, నా చెల్లెలు విజయను ఎప్పుడూ ఏడిపేస్తూ వుండేవాళ్లీ. కానీ నాన్నగారు ఇంచ్దూ వుంచే మాత్రం వడీచప్పుడూ లేకుండా చదువుతూ వుండేవాణ్ణి. నాన్నగారికి నా అల్లరంతా తెలుసుకానీ నేను క్లాసు ఫస్టు రావడంవళ్ల ఇతరత్రా ఎవరినీ నొప్పించను కనుక నావై మహాద్దేమగా వుండేవారు. ఆరోజుల్లో నాకు పాకెట్‌ మని నెలకు రూ.5 వుండేది. నేను తాత ద్వారా సిఫారసు చేయించి నెలకు 10 రూ.ల ప్రమోషన్‌ పొందాను. నా చదువు ఎలిమెంటరీ స్కూల్లో మొదలయి హైస్కూల్లో 7వ ఫాయ్‌ స్కూలు ఫష్టు వచ్చానని మా

అమ్మా నాన్న తాతా అవ్వలకు ఆనందానికి అవధులు లేవు అనాడు. నా లల్లరి భరించలేక కుదురుగా కూర్చొటానికి మా అమ్మ నాకు ట్యూషన్‌ వెట్టించింది. నేను నా శ్లాసు

పుస్తకాలన్నీ బైవోర్డు చేసేవాణ్ణి. ఆనాడు బట్టీపట్టటం, కాపీలు మాకు లేదు. సాంతంగా

చేయటంవజ్ఞనే నాకు ఫౌండేషన్‌ ఏర్పడి ఈ నాటికీసాంత ఆలోననలలో

పురో గమించగలుగుతున్నాను. ఇదంతానా తండ్రిగారి వారసత్వమని చెప్పుకోటానికి నేను

చాలా గర్వపడుతున్నాను. అలా తాతా అన్వలు అమ్మానాన్నల కనుసన్నల్లో వెరిగిన నేను

ఇంజన్‌రింగు విద్యకు బాపట్లునుండి అనంతపురం వెళ్ళక తప్పలేదు.

నాన్నగారు నన్ను అనంతపురం తీసుకెడుతుంటే మా ఇంట్లో నా వెళ్లి, తల్లి, తాత మామ్మ అందరూ న్నిశేస్టులై నిలబడి ఏడుస్తుంటే నాన్నగారు కోప్పుడుతుంటే ' వాణ్ణి విడిచి 5్‌6

నేను బ్రతకలేనండీ' అంటూ అమ్మ భళ్ళున ఏడ్చింది. నా చెల్లి బుజ్జీ! అంటూ కన్నార్చకుండా దిక్కుతోచని రీతిలో దిగాలుపడి కన్నీరు కారుస్తోంది.. ఆ తర్వాత నాన్నగారు. దారిపాడవునా నొకెన్నో వీతులు చెప్పారు... నీతిమంతుడివై వుండు, నిజాయితీగా బ్రతుకు, కష్టపడి చదువు, ముఖ్యంగా ఈ+ మూడు విషయాలు నేర్చుకో, అవి నీ భావిజీవితాన్నే మలుస్తాయి. వీ భవిష్యత్తు బంగారమనవుతుంది. ఈ లక్షణాలు ఇవి మౌనవుల్లి ఉన్నతోన్నతుడ్లో చేస్తాయి. నిన్ను అందరూ గౌరవిస్తారు. వీ జీవితం సంళ్చ ప్రీతో గడిచిపోతుంది. ఎవరినీ అప్పు అడుగకు, అప్పు ఇవ్వకు దీనివల్ల వాలా చికాకులొస్తాయి. చాతనయినంతవరకు ఇతరులకు తోద్దటం నేర్చుకో. ఎవరివైన పగ వద్దు, ఆగ్రహం వద్దు. పరువ వాక్యాలు పలకవడ్డు. అందరినీ సమద్హోతో చూడటం నేర్చుకో. కాపీలు కొట్టటం, విచ్చలవిడిగా తిరగటం, దుష్టులతో స్నేహం చెళ్యుటం నిషిద్దాలు కావాలి. వీకు విద్యనేర్చిన ఆచార్యులకు, విదానం చేసిన విశ్వవిద్యాలయానికి కీర్తి ప్రత్వ్హలు తేగలగాళలి. ఒక కౌరుడిగా సనూజంలో నీకు కొన్ని బాధ్యతరున్నాయి వాచిన ఏనాడూ విస్మరించకు. నీకు ఈ విద్యార్లత కరిగించిన ఈ ప్రభుత్వానికి నీవు రుకాపడి వుంటావని తెలుసుకో. నీ ఈ ఉన్నత విద్యను సమాజానికి ఉపయోగించి ధన్యత గడించటం ఉత్తమం, లేదా నీ కోసం వాడుకోవటం మధ్యమం, విరుపయోగపరవలం అధమం, దుర్చీతికి పాల్ట్చడటం అధమావధమం. నా ఉద్దేశ్యంలో నీవు ఉత్తమ స్థానాన్ని అలంకరించగలవనే విశ్వాసం నాకు వుంది.

“దుష్టాంగంబు ఖండించు పగిరి” స్వార్ధపరులక్కు, నీతి విహీనులకు, అరాచక శక్తులకు దూరం కావటం శ్రేయస్కరం. లేనివో నీ జీవితంలో శాంతి, సౌఖ్యము, అభివృ ద్లి.మృగ్యమయిపోతాయి. ఇలా చెప్పటం తండ్రిగా నావిద్యుక్త ధర్మం. నా మాటలు విశ్వశ్తే వీజన్మ ధన్యత గడిస్తుంది. నీవు చిత్తశుద్ది లేనివాడివని ఇలా వెప్పుటం లేదు. నీవు కొత్తగా ఇల్టు విడి బైచిద్రపంచంలోకి అడుగిడుతున్నావు. వీది ఇంకా ఉడుకురక్తం.. ఆ రక్తం కాగి చల్దారినవాళ్తం మేము. ఎన్నో ఒడుదుడుకులకు తలవొగ్గి ఈనాడు ఇంతమాత్రం విలబడ్డామంచే మా వెనుక ఎంతో చరిత్ర వుంది; కాది వడపోసిన జీవితం మాది. బ్రపంచ జ్ఞానం లేని అమాయక వ్యక్తివి నీవు. నీకెంతో భష్యత్తు వుంది. దానిని ఆనందమయం చేసుకోవటం నీ చేతుల్లోనే వున్నదనేది వగ్నసత్యం. “తన కోహమే తన శత్రువు, తన శాంతమే తనకు రక్ష” అనేది అత్షరాల నిజం. కనుక మనం ఎప్పుడూ

రామ్మూర్తి నూతులు ముళ్ళబాట మీద పయనించరాదు. చక్కని రాజమార్గంలోనే నడుద్దాం. ఈ"*"ఆర్యోక్తిని నీవు పాటించాలి. ఇది నా సందేశమే కాదు లోకహితమైన ఆర్యోక్తి కూడా!

నాయనా బుజ్జీ! నిన్ను విసిగిస్తున్నానుకోకు. నాకు తెలిసిన సార్వకాలిక సత్యాలు నీకు కొన్ని మాత్రమే చెప్పగలిగాను. ఒక తండ్రిగా ఇది నా విద్యుక్త ధర్మం. పుత్రుడు పేరుస్రతిష్టలు గడించినప్పుడు ఉన్నతోన్నతుడయినందుకు ప్రథమంగా గర్వపడేది, ఆనందపడేది ముఖ్యంగా తల్లిదండ్రులే. _ నీవు గవర్నరువైనా, దైసిడెంటువైనా- మాకుమాత్రం కన్నబిడ్డవే. ఆ స్టానం తల్పిదండ్రులకే దక్కుతుంది. మేమాశించేది నీధనం, సంపదా కానేకాదు. వీ వ్యక్తిత్వం, హోదా, ఆరోగ్యం నీతినిజాయితీలు మాత్రమేనని తెలుసుకోనాయనా! బుజ్జీ నీకు జన్మనిచ్చినందుకు మాకూ, మా గర్భాన పుట్టినందుకు నీకూ ఇద్దరికీపేరు స్రతిష్టలు తెచ్చి 'సుగుణ శీలుడు' అనే బిరుదు తెచ్చుకొంటే కన్నందుకు మేము చరితార్జులమౌతాము. ఇకముందు నీది మరో స్రపంచం. ఇదే నీకు జీవితబాటకు మొదటిమెట్టు. ఇక్కడ తొట్రుపాటు పనికిరాదు. వస్తే దీనిఫలితం వేరుగా వుంటుంది. మనం మానవులం కనుక పశుపక్ష్యాధులను అధిగమించి హ్యూమన్‌ వాల్యూస్‌ (మానవ విలువలు) దయ, కరుణ, ద్రేమ, త్యాగము, నిస్వార్థం, నిజాయితీలతో బ్రతికి జీవితాన్ని సార్ధకం చేసుకోవాలి. నీవై నాకా నమ్మకముంది. కనుక నిర్భయంగా, నిజాయితిగా కష్టపడి నీ జీవితానికి నీవే సంకెళ్ళు వేసుకోనాయనా! అవి నీ భావి జీవితానికి బంగారు సంకెళ్ళై ఆనందానుభూతిని కలిగిస్తాయి. బుజ్జీ! ఇక నేను వెళ్ళివస్తాను. జాగ్రత్తగా వుండు. ఉత్తరాలు రాస్తూవుండు. డబ్బుకోసం ఇబ్బంది పడకు. నీవు గొప్ప కీర్తి ప్రతిష్టలు గడిస్తావు అని నిన్ను మనసారా ఆశీర్వదిస్తున్నానని ఆ రాత్రి అంతా హాస్టలులో భోధించారుమా నాన్నగారు.

ఆ తర్వాత మా నాన్నగారు కొద్ది సంవత్సరాలకే తన స్రాక్టీసు వదిలేసి పూర్తికాలాన్ని సంఘనసేవకు వినియోగించారు. అంటే ప్లీడరు వృత్తిలో నైతం పార్టీలను పీడించటం, బాధించటం ఆయన నైజం కాదు. వారిమీద ఈయనకు ఎనలేని సానుభూతి వుండేది. ఇరుపక్షాల వారిని పిలిచి సగం కేసులు రాజీచేసి పంపేవారు. అదే ఆయనకు ఆత్మసంతృ ప్రిన్చేది. బీదవారు, అజ్ఞానులు, బొత్తిగా విద్యా విజ్ఞునాలు లేనివారిని పీడించి పుచ్చుకునే , డబ్బుకంచే పచ్చడి అన్నం తిని బ్రతకటమే మేలని తృప్తిపడేవారు. భార్యాభర్తలను కలపటం, అన్నతమ్ములను, తండ్రీ కొడుకులను తగాదాలనుండి విముక్తి చెయ్యటానికి,

రామ్మూర్తిన్ధతులు రాజీచెయ్యటానికి ఆయన ఎంతో శ్రమపడి ఆ కార్యాన్ని సాధించేవారు.. నాన్నగారి నిజాయితీ, శక్తిసామర్థ్యాలు చూచి జిల్లా జెడ్డి ఈయనకు పబ్లిక్‌ ప్రాసిక్యూటరు పదవినిచ్చి గౌరవించారు. కానీ నాన్నగారు అచిరకాలంలోనే ఆ పదవికి రాజీనామానిచ్చి ప్రజాసంక్షేమ కార్యక్రమాలలోకి దూకారు. ప్రజా ఉద్యమాలన్నా, సంఘనేవ అన్నా ఆయనకు పంచప్రాణాలు. ధనార్హనలో ఆయనకు తృప్తీలేదు. కేవలం నిజంగా చెప్పాలంచే వెళ్ళిచేసుకున్న వేరానికి అదైనా తల్లిదండ్రుల ప్రోద్దులంతో ఏక్ర పుత్ర విషయం కనుక వెళ్ళయింది. కానీ మనస్సంతా లోకహితం మీదనే. అయినా బిడ్డలమైన మా సంక్షేమం కోసం ఇరవై ఏళ్ళు స్రాక్లీసు చేసి మమ్మల్ని చదివించారు. నాన్నగారికి మేము నలుగురు సంతానం కలిగాము. అందులో ఇద్దరు డాక్టర్లు. ఇద్దరు ఇంజనీరము. మాది మధ్యతరగతి కుటుంబం. తాతగారు తాలూకా తహసిల్దారు చేసి రిటైరయినారు. ఆయన గొప్ప నీతిమంతుడు... వైసా కూడా లంచం ఎరుగుని ధీరోదాత్తుడు; మహనీయుడు; మాననీయ చరిత్రుడు కూడా. అందువల్ల ధనార్హన పెద్దగా లేవి కుటుంబ మాది. అయినా వున్నంతలో మా చదువులకు, వెళ్ళిళ్ళకు ఏ లోటూ రాకుండా చేశారు. మా తల్లిదండ్రులు కోడళ్ళను, కూతుర్ని ఒకే రకంగా గౌరవించటం వారి ప్రత్యేక విశ్రుత. వైసా కల్నం పుచ్చుకోని నిష్టాగరిష్టులు వారు, వెళ్ళయ్యాక 'వారి సుఖాలకు అటంకమౌతామేమోనని' మా పాటికి మమ్మల్ని విడిచి హైదరాబాదు వచ్చి అతి సామాన్యంగా నిరాడంబర జీవితాన్ని గడిపారు. ఇద్దరూ కలిసి స్త్రీవమోచన్దై రోజుకు 16 గంటలు పనిచేసి ఇంటినే ఆఫీసులుగా మలిచి దరిదాపు 10 సంస్థలు స్థాపించారు. ఉచితంగా స్త్రీలకు సలహాలివ్వడం, బాధితులైన భార్యాభర్తలను కలపడం చేసేవారు. నాన్నగారు లాయరు కనుక వారి గోడంతా విని, వారిద్దరినీ కలపటానికి శాయశక్తులా స్రయల్నించేవారు.. లేదా డైవర్సు ఇప్పించేవారు.. తన లాయరు ప్రావీణ్యతను బీదసాదలకు, స్త్రీ సంక్షేమానికి వినియోగించేవారు. నాన్నగారు తను నమ్మిన సిద్దాంతాల కొరకు ఎంత శ్రమపడేవారో మాకే తెలుసు. ఆయనకప్పటికి 10 ఏళ్ళువున్నాయి.. భగత్‌సెంగును ఉరి తీసినందుకు నిరసనగా భగత్‌సింగ్‌ బొమ్మ (బ్యాడ్లి) వెట్టుకొన్నాడని హెడ్‌మాస్టరు పావలా ఫైను వేస్తే - మా తాతగారు రెవెన్యూ ఆఫీసరు అంచే గవర్నమెంటు సర్వీసు కనుక ఆ పావలా ఫైను ఇవ్వనని నిరాకరిస్తే నాన్నగారు “ఈ బ్రిటీష్‌ బందీగా ఈ ఉద్యోగం మీరు కనుక చేస్తున్నారని' క్‌కి

నిరసనగా మాటాడిన దేశభక్తుడు నాన్నగారు. తర్వాత కమ్యూనిస్టుగా దేశ బానిసత్వ నిర్మూలనకోసం కొంతకాలం పనిచేశారు. ఆ సిద్దాంతం నచ్చక నవ్యమానవ వాదియ్రైన ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ ప్రభావంతో హ్యూమనిష్ట్రగా పరిఢన్వ్యు గరగారు. 1938 నుండి 1998 అంతిమ దశనరకి ఆయన పక్కా మానవవాదిగా జీ3ందారు. హ్య్యూమనిజంలో ఎన్నో ఎలకకలు భావాలు వున్నాయి. అంటే లందులో వ్యక్తిడే యవ వుంది కనుక వ్యక్తి వికాసం ముఖ్యం, మానవుడే కేంద్రమని, లతను సర్వలక్షణ సంపన్నుడని, తనకు సాంత ఆలోవన వుంది కనుక ఎవరో చెప్పారని, నేడాలు వెస్పాయని నమ్మాల్సిన పనిలేదు. ఫ్టలి విషయాన్ని పరిశోధించి చూచి తెలుసుకోనా లని వకా్య్టాణిస్తుంది హ్యూమునిజం. తన భవిష్యర్తువు తానే కర్తనంటుంది.. సున్హన్మ లేదని వాదిస్తుంది. ఈ జన్మలోనే సిక్సు మంచి చెడులను అనుభపిస్తావు.. నున పైన సరక్షజ్ఞుడైన నాడెవదూ లేదు కనుక మానవుడు హేతునాది అవంటుండి హ్యూమనజుం... ఇంకా సార్టీలు లేని (్రజాస్వార్యుం కావాలని ఆర్థికంగా వ ళ్‌ నన ప భే న వ ఖు. చ కంరేతిక్‌ వకానమీ కాశ ంనె, వ్తు పురుష బధ చనం హూమన్దై. సిద్దాంత సడెన్టురాన్లు. ఆచిద్యమానకి ఆయన శనలేన సేరడేశాము. అరండియా హ్యూమన్న్ట అసొసియేసన్‌కు గ్రసిడెంయిగ , శక్రలరీగా, కరుచీ మెంబరుగా అపారమైన సేనదేశారు. ఎన్నా రాష్ట్ర, కేంద్ర సభలు, క్యాంపులు వైరా నిర్వహించి తన ధనాన్ని, త్తెఎ ఉపయోగించారు. నాన్నగారికి వ్యక్తి స్వచ్చ మీద ఎనరేన నమ్మకం ఆంధ్రరో 1968 లో ౦0 మంది నక్టులైట్ణును వెట్టుకు కట్టేసి కాల్చి చంసింది ఆంధ్ర స్రభుత్వం. అందుకోసం నివారణ జరిపించమని కోర్టుకు అస్పీలుచేసి తార్కుండే కమెంీన స్థాపింవి, భార్గవ కమిషన్‌ ద్వారా వివారణ జరిపించారు. ఇందులో మరెందరో పనవేశారు. ఆనాడే సివిల్‌ లిజీ (స.యయుసి.నల్స్‌ ను స్టాసించి దానికి రా స్ర్రైధ్యక్షుడుగా 1970 నుండి 1990 వరకు వ౮ పనిచేశారు. తర్వాత తాను బ్రైెజరరుగా మారారు. శూ అమ్మ మళ్గాది సుబ్బమ్మ స్రస్తుం స.యుసి.ఎల్‌, (ఎపిఎరాస్ట్ర, దైసిడెంటుగా పనిచేసోంది. అవ లు, ఫి కాంగ్‌ ఖై అకు మళ వ్య ఎట్టు అదిల్‌ జయప్రకాష్‌ నారాయణ ఎనుర్షన్సీలో జనరంద్ర సమాజ్‌ స్థాపించి ్రజర్ధా, అను శ్శ షి ఖా చరా పె ముఖ్యంగా. విద్యార్థురో నలిని నింబెట్టాలని, అనినీరిని పారదర్రోలాలని సి.ఎఫ్‌డి కం న లా (కీ, జ్‌ ని (సితిజన్సు ఫర్‌ డెనూక్రనని) స్ట్రాపిస్తే ఆసంస్థ దక్షిణ రాష్ట్రైంకు మా నాన్నగారు ఆర్గవైజరుగా పనిచేశారు. 1975లో భారత ప్రభుత్వం ఎముర్షినిని విధించిన తొలిరో జునే మౌ నాన్నగారు అరెస్టయి 10 నెలలు శైలు జీవితం గడిసారు. ఆ కాలంలో బైలు 60

రామ్మూర్ధిన్థతులు అనుభవాలు అనే పుస్తకం న్రాశారు. విడుదల కాగానే మకాం వైదరాబాదుకు 1970లో మారింది. ఆరోజు నుండి నాన్నగారు నుహిళో ద్యమానికి ఎనలేని సేవవేశారు. అంతకు ముందుగానే మా అన్మును చదివించి గొప్ప వక్తగా, రచయితగా సంఘసంస్కర్తగా ఆమెను తయారుచేశారు. ఇక ఆమె విజ్బంభించి మహిళాభినృద్దికి మూ ఇళ్ళాక కేంద్రంగా తయారువేసింది. అక్కడే ఆమె స్త్రీ నమోచనకై 10 సంస్థలు స్టాసింఎ, "స్తీ స్వేచ్చ" అలనే పల్రికను స్టాసించి తన సునిశిత మేధాశక్తితో అనర్గళంగా ఉపన్యశిస్తూ ప్రజర్గు సంచలనం కలిగించగలిగిన ధీరోదాత్త అయింది మా అన్ము. దీనికంతకూ మూంం కూ నాన్నగారే అనేది పచ్చి నిజం. నేటి సమాజం అస్తవ్యస్తంగా వున్నదని ఈ సమాజాల్న మూర్పుగలిగే శ్ప్తో మహిళలకుందన నాన్నారి విశ్వాసం. స్త్రీకి స్వేన్నా సమానత్వాలు రావాలని అ) నచ్చిననాదే సమాజం సర్వతోముఖంగా ప్రజ్వరిల్హుతుందని, ఆ పనిమా అమ్మ ఏ౮గూ చేస్తోంది కనుక నేనూ మహిళేోద్యమంలో నా పాత్రను నర్వహిస్తానని ఒక నిష్కామ కర్మనాదిగా, ఒక కర్మవీరుడుగా ఎడతెరిపి లేకుండా 1977 నుంది 1998 సాయిందర్రం 6 ౧9|| వరకు అడే సేవలో నమనగ్నుడై ఆరో జునరెందుక్షేబులు మా ట్జాడీ రాజీచేసి 5 పేజీం ఏరు చారం ర్‌రోర్టు దాసి మా అన్మును పోలీసు స్టేషనుకు పంపి ఆ కేసును నిిపెంచి ౮6 ౩ పరాన్న న్‌సన ధన్యజీవి. ౨౮ త్రి 10 గం॥ హాస్పిజ్‌రో చేరి 1998 బాంబు 24న దదయం 6.00 గంటలకు మరణించిన కర్తన్యపరాయణుడు మూ నాన్నగారు. ఇం3 వెప్పాంంచే ఇలా ఇంకెన్నో ఘునకార్యాలు నిర్వహించిన నూ నాన్నగార్ని గురించి ఎంతం చెప్పేది; ఏమని చెప్పేది. ఇది కొంత మాత్రమే. 1965లో విద్యార్షిగా వెళ్ళిన నేను ఇంజనీరింగు పరీక్షలు పానై తర్వాత ఉద్యోగాన్వేపీగా బాంబే వెళ్ళి చిన్న చిన్న ఆటుపోట్హుతో విన్న ఉద్యోగివై తర్వాతమైదరా బాదులో ఇ.సి.ఐ.ఎల్‌. కంవెనీలో కొద్దికాలం ఉద్యోగం చేశాక నా భవిష్యత్తే మారిపోయింది... గల్బు దేశాలలో ఉద్యోగాలై. భారతీయులు వెళ్ళటం గమనించి 1977లో నేనూ అబూదబివెళ్ళి ఒక ఎన్న ఉద్యోగిగా చేరటం తలస్టించింది. అది 1978 జూన్‌లో లండన్‌లో బ్రపంచ హ్యూమనిస్టు సభలు జరుగుతున్నాయని, నాన్నగారికి అఫిలభారత హ్యూనునిస్టు సంస్థ తరపున డెలేల్‌గా రమ్మని ఆహ్వానం వచ్చింది. రార్కుండేకు స్రపంచ హ్యూమనిస్టు అవార్డు ఇస్తున్నల్లు మరో ఆహ్వానం కూడా వచ్చింది. మూ నాన్నగారికి ఆ సభలకు వెళ్ళాలని, యూరఫ్‌ చూడాలనే వాంఫ వుందని తెలిసింది. వాన్నగారిని ఆ సభలకు పంపే అవకాళం నాకు లభించింది. అప్పుడే 61

రామ్యూర్ధి న్భతులు గల్పు దేశంలో ఒక చిరు ఉద్యోగిగా వున్న నేను ధైర్యంచేసి ఎలాగోలా డాలర్లు సంపాదించి “నేను పంపుతా వెళ్ళమని” ఫోనుచేశా. అంతటితో ఆగక అమ్మ మళ్ళా ఎలాగూ ఒంటరిగా పోలేదు కనుక అమ్మనుకూడా తీసుకెళ్ళండి నేను ఆర్దికంగా సాయం చేస్తానని గట్టిగా చెప్పా. ఇదొక సదవకాశమని అమ్మకూడా నాన్నగారితో కలిసి వెళ్లింది. వారిద్దరూ యూరఫ్‌ పర్యటించి, ఆ మహాసభల్లో పాల్గొనే అవకాశం కలిగినందుకు నేనెంతో సంతృప్తి పడ్డాను. వారెంతో గర్వించి నాకొడుకు ఇలాంటి మహాదవకాశాన్ని కలిగించాడని ఇప్పటికీ చెప్పుకుంటూ వుంటారు.

అది 1995 మే 3వ తేది. అప్పటికి మా తల్లిదండ్రులు వెళ్ళియి 60 ఏళ్ళు నిండాయి. వారి సహజీవన స్ట్టిపూర్తి సభ ఏర్పాటులో నేనూ మా అన్నయ్యా మా చెల్లి డా; విజయలక్షీ ప్రముఖ పాదత్రవహించాము. నాన్నగారి ఆత్మకథ “ఏడు పదులు” ఆ సభలో ఆవిష్కరించబడ్డది. మూ అమ్మ రచించిన ఇంగ్రీషు, పుస్తకాలు రెండు “574౫05 0౯|01411౪/0౫4౯, “4౦04౯ 1౫ ౦0౧4౫6౮1౫6 90019” అనే గ్రంథాలు రీలీజు చేశారు. ఇంకా ఇద్దరు స్త్రీలకు సన్మానాలు జరిగాయి. అప్పుడు నాకొక ఆలోచననా స్మృతి పధంలో మెరిసింది. అమ్మా నాన్నలు ఇన్ని ఘనకార్యాలు చేశారు. వారికి నేను ఏ విధంగా తోద్చడగలను! వెంటనే 50 వేల రూపాయలిచ్చి పాలిటెక్టిక్‌ విద్యార్థినులకు స్కాలరు షిస్పులను ఇవ్వమని కోరాను. ఆ సభలో వారు అలా ప్రకటన చేశారు. అది నాకెంతో సంతోషాన్ని, ఆనందాన్ని కలుగబేసింది. ఈ మాత్రమైనా మంచి పనిచేశాననే తృప్తిడ్డాను.

నాన్నగారు 19క6 నుండి అస్వస్తులుగానే వుంటున్నారు. వారకి 83లో యాక్నీడెంటు అయి కన్ను పోయింది. అప్పుడు డ్యాక్తరు విపరీతంగా కాడ్డిజాన్‌ ఇంజక్షన్లు ఇవ్వడంతో దాని రియాక్షన్‌వల్ల డయాబిటీస్‌ వ్యాధి ముదిరి అప్పటినుండీ వారిని బాధిస్తూనే వుంది. అది ఇటీవల బాగా వెరిగింది. దానికి తోడు ఆస్త్మా వచ్చి మరీ బాధించేది. మళ్ళా దానికోసం కార్టీజాన్‌. ఇంకా రాను రాను విషమ స్థితి వచ్చి తేది 24/ 9/98న మరణించారు. వెంటనే నేను, నా భార్య మంజు ఇద్దరం హైదరాబాద్‌ వెళ్ళి అమ్మను ఓదార్చి దహన క్రియల్లో పాల్గొని తదుపరి అమ్మ ఏం చెయ్యాలి? అని మదనపడ్డాం. ఆమె చాలా కర్తవ్య పరాయణి కనుక నేనిక్కడే వుండి ఇద్దరం నిర్మించిన

రామ్మూర్తి న్థృతులు సంస్థలు, ఎడతెరిపి లేని కార్యక్రమాలు వున్నాయి వాటిని నిర్వహిస్తూ శేషజీవితం గడుపుతానని ధైర్యంతో చెప్పింది. ఆమెకు మా నాన్నగారు నేర్పిన వ్యక్తిత్వ, దక్షత, కార్యనిర్వహణా భాధ్యతలు - అలా నిర్వహిస్తాననడం మా అమ్మ బిడ్డలమైన మేము సంత్స ప్తీచెందాము. “ఎప్పుడు నీకు అవసరమైతే అప్పుడు మా వద్దకు రమ్మని, మేము ఉన్నామని? వీడ్కోలు చెప్పి నేనూ, నా భార్య మంజు అమెరికా చేరాం.

ఆ తర్వాత అమ్మను అమెరికా తేవాలనే వాంఛ నాలో బాగా పెరిగింది. నాన్నగారిని, అమ్మను గత 10 ఏళ్ళుగా మేమిద్దరం ఎన్నోసార్డు కోరినా వాళ్ళ ధోరణిలో వాళ్ళు వుండి టైము లేదు రాలేమన్నారు. తర్వాత నాన్నగారి వ్యాధి ముదిరి వారిని చాలా బలహీనపర్చింది. ఇప్పుడు ఒంటరిగా వున్న అమ్మ ఇక్కడికి వస్తే - ఆ ఇల్టు, జ్ఞాపకాలు మారితే ఆమెలో కొంత స్ట్థబ్దత ఏర్పడుతుందని ఈమాటు పట్హుబట్టి ఇండియా వెళ్ళి ఎలాగో తేగలిగాను. అదికాక అమెరికాలో తానా బ్రపంచ తెలుగు సభలు జరుగుతున్నాయి కనుక వస్తుందని ఆశించాము. తానా సభలలో అమ్మ పేరు స్త్రీవాద సాహిత్యంలో ముద్రించారు. అలా అమ్మ అమెరికా వచ్చి 2 నెలలవైనే వుంది. కొన్ని సాహిత్య సభలలో పాల్గానే అవకాశం కలిగింది. అమెరికా దేశంలో నయాగరా ఫాల్సు లాంటి ముఖ్యమైన కేంద్రాలన్ని చూపించగలిగాను. నాన్నగారు లేకుండా అమ్మ మాత్రమే రావటం బాధాకరమే అయినా అమ్మను బాధ్యతతో తెచ్చి నావద్ద వుంచుకొని పంపటం నొకెంతో ముదావహంగా వుంది. అది నా కర్తవ్యంగా భావించాను. ఎంతో కష్టపడి, విద్యాబుద్దులు చెప్పించి నాలో వివేకాన్ని, వినయాన్ని, సామాజిక దృక్సధాన్ని నెలకొల్పిన నా తల్లిదండ్రుల రుణం కొంతైనా తీర్చగలిగాననే సంతృప్తి మాత్రం మిగిలింది. ఎంతయినా అమ్మా నాన్నల అనుబంధం, వారి అనురాగం, త్యాగం ఏ ధనంతోనూ తీర్చలేము కదా! వారి కర్తవ్యతా పరాయణ, దీక్షాదక్షతలు, పట్టుదల, త్యాగం, నీతి నిజాయితీలవల్ల పిల్లలమైన మేము కొంతలో కొంత వేర్చుకోగలిగాము. అది వారి ప్రీరణవల్ల, నడవడీవల్ల మాకు అబ్బిందని సగర్వంగా చెప్పుకో గలుగుతున్నాను. అలాంటి తల్లిదండ్రుల కడుపున పుట్టినందుకు, మల్లాదివారి వంశాంకురమైన నేను నా శాయశక్తులా వారి అడుగు జాడల్లో పయనిస్తానని, కృషేవేస్తానని చెప్తున్నాను. మా నాన్నగారి మెమోరియల్‌ వాల్యూం అయిన “రామ్మూర్తి స్కృతులు' (గ్రంధానికొక చిరు కానుకగా ఈ భావాలను వెలిబుచ్చుతున్నాను.

నాన్నగారితో నా అనుబంధం

= డా4 వరా (మల్లాద్తి విజయలత్న్మి

“నాన్నగారి మీద అర్టికల్‌ రాసి దంచు. నేను రాగానే స్రింయి చేయడానకి

యిస్తాను" అని అమెరికా నుంచి అన్ము సోన్‌ చేసింది. నా బద్దకం, పని నర్తిడి తెలిసిన

అమ్మ ముందుగా చాలా రోజులుగా అలా చెప్తూనే వుంది. హృదయం స్పందిస్తే తప్పు

పెద్దగా రోయసి నేను నాన్నగారిమీద న్రాయటానకి సాహసం కావాలి. నాకు ఆయనమీద

ఇన్న స్రమాభిమానాలు, గౌరవమే వృత్తిపరంగా యాంధ్రికమ్టైన జీవతం గడిపే నాచేత ఈ

చిన్ని వ్యాసౌన్ని బ్రాియించంది. కాన నాన్నారిరో మూల్చాడిన, గడిపిన రోజులు మథుర

స్మ్వ్రతులు! నేను అమితంగా నుంచి, గౌరఎంచే అలి కొద్దిమందిలో మా నాన్నగారు 'మొదిచినారు.

నాన్నగారితో నా అనుబంధం ఏనునె న్రాయను? నలా నబ్రాయను? ఎక్కడ నుంది మొదలు పెట్టను? అది నలభ్రైసళ్ళ అనుబంధం నూనే కాదు, నన్ను తిర్పిదిద్దిన భనటంధం కూడా. ఎన్నో జ్ఞానకాలు! మరెన్న్న్‌ మధురస్మ్యృతులు! లవి గుండె లోతుల్లో దాచుకొన్న గుప్త నిధులు! సూర్యుడు అస్తమించే సాయంసంధ్యనేళ ఏటి. వద్దున కూర్చుంటే పక్షుల కిలకిలారావములతో పచ్చని వైరువై అలలు అలలుగా వచ్చే వీల్లగాలి గుండెను తాకే అనుభూతి ఆ అనుబంధం! ఆదొక మధురానుభూతి! మనస్సు పారళ్లో దాగివున్న జ్ఞాపకాలను బయటకు తీయడానికే ఈ ప్రయత్నం!

“ఉరిమి. ఉరిమి. నర్థించేది సుబ్బన్ముగారు. అయితే చల్లగా వర్ధించేది రామ్మూర్తిగారు”. “గలగలసారే నెలయేరు లాంటినారు. సుఖ్బమ్మగారు అయితే నిశ్చిలమైన తచాకము వంటివారు రామ్మూర్తిగారు*” అని డా! సి. నారాయణరెడ్డిగారు అమ్మానాన్నల సహజీవన షష్టిస్తూర్తి సభలో చెప్పారు. స్రక్పలిలో దేని అందం దానిదే కదా! నన్ను చూడగానే ఎప్పుడూ నవ్వుతూ వుండే ఆయన కళ్ళు మిలమిలా మెరిసేవి. స్రమతో, వాళ్సల్యంతో ఉండే ఆ కళ్ళలోని మెరుపు నాకు ఎపుడూ గుర్తే. నేను రాగానే “ఏమ్మా! ఎలా ఉన్నావు?” అని తలమీద చేయినేసి నిమిరి, తేరిపార చూసుకొని తరువాత తన పనిమీద వెళ్ళిపోయేవారు. ఆస్పర్థలో కోటి అనురాగ ఆత్మీయతలు, శతకోటి భాషలు! పరామర్శలు! ఓదార్పు! ప్రేమ, వాత్సల్యం అన్ని యిమిడి ఉండేవి. ఆయనొక్ష ప్రేమమూర్తి!

రామ్మూర్తి న్భృతులు

నీకోసం నేమ నలుగురు మగపిబ్లలను కన్నాను తెల్సా! నీవు ముందే పుట్టి ఉంచేక సం ల క్రిందటే ఆపరేషన్‌ చేయించుకునే వాళ్ళం. ఆయన '“'ఫ్యామిలీ ష్టానింగ్‌ అవసరాన్ని 50 ఏళ్ళనాడే గుర్తించారు. ఆయన గొప్పు స్త్రీ జనాభ్యుదయనవాది. దేశాన్ని దశాబ్దం తరునాత ఎలా ఉండాలో చూడగల దూరదృష్టి గం మహనీయిుడాయన. ఒక నెస్యాల్ధ శ్ర మోచన అభిమాని. సామాజక భ్యుదయానికి మహిళ భ్యుదయం అనసరం లనే ఎజ్ఞర ఆయనలో వుండబట్టే అహరహం మహిళా విముక్తి ఉద్యమానికి ఒక రధసారధి అయిన లు. “త 40 ఏళ్ళుగా ఆ ఉద్యమానికి ఎనలేని సేవచేశారు.

అది 1998 సం॥ నెన్టెంబరు నెల 24వ తేది ఉదయం 9 30 గం; అకు ఫోను అదేపనిగా మోగుతోంది. ప్రక్కన కూర్చున్న నాకు నినిసిస్తూనే ఉంది. ఆది ఒక నిషాద వార్త మోసుకొని వస్తోంది అని మనస్సుకు తెల్సు ఏమో ఫోను ఎత్తడానికి చాలాసేపు బద్దకించాను; బాధబడ్డాను. “హలో” ఈ సమయంలో అన్నయ్య నుం ఫోన్‌! గుండె దడదడరాడింది. “అమ్మాయి నీవు వెంంనే బయలుదేరు, హైదరాబాదు రావాలో, “ఏమయింది. నాన్నగారు ఏలా ఉన్నారు?”' ''నాన్నాగారు ఇక లేరు ఈరోజు చయం 6.20 గం[[9ు వెళ్ళిపోయారు. * .............. భయంకరమైన మౌనం, గొంతు మూగపోయింది. మౌనంలోనే ఒకరిని ఒకరం చాలాసేపు ఓదార్చుకున్నాం

“నీవూ రోజూ ఫోను చేసి నాన్నగారు ఎలా ఉన్నారు అని అడుగుతూ ఉండేదానివి కదా! యిక ఎవరికోసం అడుగుతావు” బావురుమంది అమ్మ. నాకు కన్నీళ్ళు జలజల రాలాయి. 80 సం[॥ల నిండాక ఆయన వెళ్ళిపోతే ఇంకొక్క 5 ఏళ్ళు బ్రలికితే బాగుండేది అని చాలాసార్హు అనుకొన్నాను. చివరిసారిగా ఆయనతో మాట్చాడీనప్పుడు - “ఎలా ఉన్నావు?” “1 ఇగ "626 10! ౧౫ 6౫౪౮” అన్నారు. “'ఎప్పుడూ మీరు అల మాట్లాడరు కదా! ఈ రోజు ఆమాట ఎందుకు వచ్చింది?” అడిగాను నేను.

నాకు డఉచా తెల్సిన నాటికే నాన్నమ్మ తాతయ్యలు ఒక్కగానొక్క కొడుకైన నాన్నగారి దగ్గర ఉండేవారు. నాన్నమ్మ న్నేహితురాళ్ళతో కలిసి వేదాంత వర్చలు చేసేది. శిష్యులను కూడగట్టి, పురాణగాధలు చెప్పేది. పూజలు చేసేది. ఆచారాలు పాటించేది. నాన్నగారు ఒక హ్యూమనిష్టుగా నాస్తిక సభలకు, హేతువాద సభలకు, తిరుగుతూ ఉండేవారు. పరస్పరమైన విరుద్ద అభిప్రాయాలతో ఉన్న నాన్నమ్మ నాన్నగారంచే

రామ్మూర్దిన్భుతులు విపరీతమైన స్రేమాభిమానాలతో కల్ఫిమెల్సి ఉండేవారు. ఆయనకు లలిత కళలవై మోజు ఎక్కువ. శ్రీ కొర్రపాటి గంగాధరరావు గారు న్రాసిన నాటకాలు రిహార్సులు చేయించేవారు. టౌను హాలులో “కృష్ణ రాయబారం”. “విరాటపర్వం”, “శ్రీకృష్ణ పాండవీయం”' స్టేజి పోటీలు జరిగేవి. ఉదయశంకర్‌ గారి 'షాడో షోలు", శ్రీ వేదాంతం సత్యనారాయణగారి ఆడపాత్రలు "ఉషా పరిణయం”, “భామా కలాపం" లాంటి నాటకాలు రాత్రి 1 గం । వరకు జరిగేవి. అమ్మానాన్నలతోపాటు నేనూ నిద్ర ఆపుకొని చూసేదాన్ని. రోటరీ క్లబ్బులో కూడా చాలా చురుకుగా పాల్గొనేవారు. ఎన్ని పనులలో ఉన్నా కుటుంబాన్ని అలక్ష్యం చేయలేదు. మా విద్యాబుద్దులలో గాని, పెంపకంలో గాని, క్రమశిక్షణలో గాని ఏమపరుపాటు వుండేది కాదు. విపరీతంగా అల్లరి చేసే అన్నలను కూడా ఏమీ అనేవారు కాదు. ఏనాడు ఒక్క దెబ్బ కొట్టిగాని, తిట్టిగాని ఎరుగరు. ఒకరిని పరుషంగా మాట్టాడిగాని, మనస్సు నొప్పించి గాని ఏరుగని పరమ సాత్వికుడాయన. మాకు ఏనాడైనా, మరే అవసరం కలిగినా వెంటనే అన్నీ వదిలేసి పరుగెత్తుకొని వచ్చేవారు. పిల్లలమైన మేము ఏకష్టం వచ్చినా ఆయన సలహాలు తీసుకొనేవాళ్ళం. సలహా యిచ్చి నిర్భయం మాకు వదిలేసీవారు. “మీ అందరికీ నాకంటే మీ నాన్నగారి మీదే ఎక్కువ యిష్టం*' అని అమ్మ ఎప్పుడూ ఉడుక్కుంటూ ఉండేది. ఆయన విజ్ఞాన ఖని. పుస్తక పఠనం ఆయనకు బాగా అలవాటు. రకరకాల పేపరు యింటికి వచ్చేవి, ఇంట్లో అన్ని రకాల పుస్తకాలు ఉండేవి. సాహిత్యం, నాట్యం, ఫిలాసఫి, రాజకీయ శాస్త్రాలు ఒకటేమిటి విజ్ఞాన భాండాగారం అంతా ఆయన కుక్షినిండా తాణికసలాడేది. వృత్తి విద్యలు చదివే మేము వాటిని చదవడానికి ఎక్కువ సమయం కేటాయించలేక పోయేవాళ్ళం. నాన్నగారు న్రాసిన “ఏడు పదులు” చదివితే భారతీయ కమ్యూనిష్టు పార్టీ పుట్టుక, పెరుగుదల గురించి వివరంగా తెలుస్తాయి. ఇంకా చెప్పాలంటే సోషలిస్టు పార్టీ స్థాపన, హ్యూమనిస్టు చరిత్ర, హేతువాద ఉద్యమం, పౌరహక్కుల కార్యకలాపాలు, లోక్‌సత్తా, మహిళోద్యమ చరిత్ర - దేశ చరిత్రలో ఆయన పాల్గొన్న ఉద్యమాలు, ముఖ్యంగా 1935 నుండి 1980 వరకు అన్ని వివరింగా రాశారు. దరిదాపు ఆయన పాల్గొనని ఉద్యమంకాని, కార్యక్రమాలు కాని లేవని చెప్పటానికి నేను సాహసిస్తున్నాను. ఆయనతో మాటాడలమే ఒక ఏడ్యుకేషన్‌. ఆయనతో మాట్టాడీతే 66

రామ్యూరి న్భ్యుతులు

ఎన్‌న్నీ విషయాలు తెలిసేవి. ఎక్కువసేపు మాట్లాడాలని, ఆయనతో గడపాలని నేను తహతహలాడేదాన్ని. నిగ్రూం ఆయన సాత్తు. 44సం 1ల కొడుకు స్వదేశానికి వస్తూ కారు ప్రమాదంలో చనిపోతే మనసులో బాధపడినా బయటకు విలపించలేదు. తనకు ప్రమాదం జరిగి ఒక కన్ను పోయినా 15 సం॥॥లు ఎన్నో పుస్తకాలు చదివారు. “ఏడు పదులు'' పుస్తకం కూడా వ్రాశారు. ఆయన కంట కన్నీరు చూడలేదు నేను. అంత నిగ్రూం ఆయనకు వున్నదని నాకేకాదు నాన్నగారితో పరిచయమున్న సర్వులకూ తెలుసు. చిన్న స్థాయి వాళ్ళునుంఒ చాలా పెద్ద నాయకులను కూడా సమానంగ గారవించగల చిత్తశుద్ది ఆయన రామ్మూర్తిగారి సానుభూతి అంతా స్రీలైనే. ఆయన మరణం గురించి తెల్సి ఎక్కువగా వచ్చింది స్తీలే. స్త్రీలు ఆయన నుంచి “మేము సలహాలు, సహాయం పాందామని'' చెప్పేవారే. ఆయనతో తమ కష్టాలను చెప్పుకొనే వారు. చిన్నవారిని, తక్కువ స్థాయి వారినికూడా సమానంగా గౌరవించటం, అభిమానించటం నాన్నగారి నైజం. నాన్నగాగ్‌ గురించి ఎవ్వరూ చెడుగా మాట్లాడటం నేను ఏనాడూ వినలేదు. నాన్నగారంచే అందిరికీ గౌరవం, మర్యాద. కీర్తి ధనం, పదవీవ వ్యామోహాలు ఆయనకు లేవు. ముఖర్టీతి మాటలు ఎయనకు రావు. నిస్పక్షపాతం, ముక్కుకు సూటిగా పోవటం ఆయనకు తెల్పు. *నీ తప్పొప్పులు నీ ముఖంమీదనే' చెప్పేవారు. ఆయన, కల్మషం లేని మాటలు, నిర్మాహమాటంగా చెప్పినా ఆయనగురించి తెల్ఫినారు. నొచ్చుకునేవారు. కాదు. ఇతరులతో “నేను 63 సం॥1లు ఒక నిప్పుతో కాపురం చేశాను” అని మా అమ్మ అందరితో అంటుండేది. అంత విక్కచ్చిమనిషీ. మానవ విలువలలో 90 శాతం నిత్య జీవిత విధానాలలో ఆచరిస్తున్న మహానీయుడు ఆయన అని అమ్మ తన 'ఆత్మకథ' లో రాసుకొన్నారు. ఆరు అడుగుల అందగాడు ఆయన. “అందం మనం చూసే దృష్టిలో ఉంటుందమ్మా”' అనేవారు నాతో. అలంకరణవై, దుస్తులవై అసలేమోజు లేదు. ఆయన మంచితనమే ఆయనకు అలంకరణం. ఎవ్వరిదగ్గర వైస కూడా తీసుకోడానికి ఆయన ఇప్పపడరు. చేతిలో చిల్లి గవ్వ లేకున్నా గుండెపై చేయి వేసుకొని హాయిగా నిద్రపోగలరు. నాన్నగారు ఆరోగ్యం సహకరిస్తే “ఎనిమిది పదులు” కూడా రాసేవారేమో! “ఏడు పదులు?” నాసిన తరువాత అనారోగ్యం ఆయనను కృంగదీసింది. ప్రతి మగవాడి విజయం వెనుక

రామ్మూర్ధి న్భుతులు ఒక మహిళ ఉన్నట్లు యిక్కడ విరుద్దంగా అమ్మ వెనుక నాన్నగారు ఉన్నారన్న విషయం జగమెరిగిన సవ్యం. "

అస్టైన్యస్టంగా ఉండే ఈ వ్యవస్త మారాలంచే సగభాగమైన స్త్రీకి అజ్ఞానం, అనిద్య ఎదిలి జాగ్భలి వైలన్యం కలగాలి. “మహిళాభ్యుదయానికి"” సుబ్బమ్మగారు తగిన కార్యకర్త అని నేను గ్రహించాను. అందుకే ప్రోర్సహించాను” అని ఆయన రాసుకున్నారు. వృత్తి, ఆదాయుం లెక్కచేయక కాలం, ధనం, శ్రమ సమాజసేవకే నినియోగించారు. మహిళల్లో చైతన్యం, వారిలో జాగృతి మానసికంగా రావాలని ఆయన ఆశించేవారు. “వ్యక్తి దశనుండి వ్యక్తిత్వ దళ వరకు సుబ్బమ్మగారు ఎదగడానికి రామమూర్తిగారు ఒక మంది మిర్రుడిగా, ఆదర్శవాదిగా, కార్యశీలిగా, నిర్మాణాత్మక పార్ర మించారు” అని జ్ఞానపీర్‌ అవార్డు (గ్రహీత డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి గారు సహజీవన పస్టిపూర్తి సభలో ప్రశంసించారు. తన నదఎడివ్వ, వైలక శక్తినల్ల, త్యాగంవల్ల స్రక్కనారిని స్రరిభారంకులుగా. మంవగల “ఎన్‌ బ్రసురో క్లైసుమేడో అని అదినినే”, ఇ్టరూ 33 క్ఞము వధకు కరసి వటినారు అన నవ్వారు. అలాంటి హాస్యప్రియులు ఆయన. అటువంతి మహా నీయునతో 63 సం॥1ఎ సహజీవనం వేసిన లన్ము నిరంతరం, షణం షణం ఆయనను తర్చుకవటంలో జౌవిత్యం ఏమాత్రం లేదు కదా!

అలాంటి వ్యక్తీ జీవితంలో అందుకోవలసిన స్థానాన్ని అందుకోలేదు. కేంబ్రిడ్డిలో గణిత శాస్త్రంలో విద్యాభ్యాసం చేయాలని తనకు వున్నా ఆనాటి విద్యావిధానం వ్ర నష్టపోయారు. సంసార యింరూటనం ఆయన సమయీన్ని హరించివేసింది. లేకుంటే ఆయన జీవనగమనం వేరే బాటవై పయనించి ఉందేద్‌. ఇంకా చాలామంచి ఉత్తేజితులై, ప్రతిభావంతులు కాగలిగేవారు. ఇయివంటి మహనీయులు స్త్రీ జనా భివృద్దికి, దేశపురో భివృ ద్దికి, సామాజికాభివృద్దికి, సజాస్రగతికి చాల అవసరం.

ఏది ఏమయినా ఆయనొక పరిపూర్ణమైన మానవుడు. వ్యక్తి స్వేచ్చను, సమానత్వాన్ని, హక్కులను గౌరవించే మహామహితాత్ముడు; మాననీయుడు. ఆయనతో కొంత సమయమైనా జీవితంలో గడిపినవారు, జీవితం పంచుకొన్నవారు చాలా ధన్యులు.

రామ్మూర్తిన్భృతులు ఆమాటే మా అమ్మ “నేను మల్గాది వారింట్లో అడుగువెట్టబచ్చే ఈనాడొక స్రతిభాశారిగా పేరుపొందాను. ముఖ్యంగా రామ్మూర్తిగారి సహచరి కావటంవల్ల ప్రయోగాత్మక ఉద్యమాల్టో పాల్గొానడంవల్ల ఎంతో అంత సేన వెయ్యటంవల్ల జీవతంలో ధన్యత గెడించాను; తృప్తిని సాందగలిగాను; నిరాడంబర జీఎగా కర్మష్క రహితంగా (బ్రతకటం నేర్చుకున్నాను. నా జన్మసార్థకనుయింది”' లని అనేక సభతో చెప్పటం నేను విన్నిను. మీరూ విన్నారు కదా! అలా మా అమ్మను స్రతభావంతురాలిని. చేసి తద్వారా మహిళోద్యమానికి మార్గదర్భుకురాలిని చేసిన ధన్యజీన మూ నాన్నగారు. జాతీయవాదిగా తరువాత మార్క్సిస్టుగా దరిమిలా హ్యూమనిస్ట్రుగా పరిధశిల్లిన నాన్నగారు సమ, దయ, కరుణ, సహనం, స్వేచ్చ, సత్యనిరతి, యితరులను తన ప్రయోజనాలకు వాడుకోకపోవటం లాంటి లక్షణాలు ఆయనకి వెట్టుని కోటలు. ఆయన తన జీఎతానికి “సప్త కొణాలు'' అనేవారు. నిద్య. బ్రభోదం, నూనరవాదం, హేరునాదిం, పారహక్కులు, ప్రజాస్వామ్యం, మహిళా స్వేన, సేవారంగం ఆయన పాళ్గొన్న, "ఎంచుకున్న రంగాలు; ఉద్యమాలు కూడా. “స్త్ర ఉద్యమాలు” మద్యపాన నిషేధం, కుఐ నిర్మూలన, నాస్తికత్వం, రాజకీయాలు, చొపే ఉద్యమం, పత్రికా ప్రమరణ, గ్రంథ ప్రచురణలు, పౌరహక్కుల సంఘం, సంఘసేవ ఒకటేమిటి! ఆయన చేసిన వాబికంచే చెయ్యనివి లెక్కచెప్పటం తేలిక. అన్ని ఉన్న నాన్నగారు ఆయన స్రతిభకు తగ్గ స్థాయికీ ఎదగలేదు. స్వార్థ పూరిత కలుషీత వాతావరణంలో ఆయన యిమడలేకసోవలమే; పదవీ వ్యామోహం లేకపోవడమే అందుకు కారణాలు అనినా అభిస్రాయం. నాన్నగారిని గురించి ఎంత చెప్పినా తక్కునే.. అది తనిని తీరదు. అటువంటి తండ్రిని పాందటం మౌ అదృష్టం. మేము చేసుకున్న పుణ్యం. నాన్నగారి జ్ఞాపవాలు, అనుభవాల పరిచయం ఈ మాత్రమైనా సంస్మరించటం నా ప్రథమ కర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాను. నన్నొక ఉత్తమ తరగతి పౌరురాలిగా మలిచి, ధన్యజీవిగా చేసి, నా జన్మ సార్ధకతకు బాటలు పరిచి బ్రజాసేవ వెయ్యమని నన్నొక డ్యాక్టరునుచేసి సామా జికాభివృద్దికి బాటసారిగా మలిచిన నాన్నగారికి ఆజన్మాంతం కృతజ్ఞురాలిగా వుంటానని సవినయంగా 69

రామ్మ్యూర్థిన్భుతులు రాడికల్‌ హ్యూమనిస్ట్‌, రేషనలిస్ట్‌, సెక్యులర్‌ శ్రీ ఎం.వి. రామ్మూర్తి -డా॥ పోలు నత్యనారాయణ మల్లాది రామమూర్తి, మల్లాది సుబ్బమ్మల జీవనం సమకాలీన తెలుగునాట జరిగిన, జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో అంతర్భాగం. నవ్యమానవ వాదం, హేతువాదం, లౌకికవాదం, పౌరహక్కుల వాదం, స్త్రీవాదం ఉద్యమాలతో వెనవేసుకుపోయిన జీవనం వారిది ఈ అయిదు ఉద్యమాలలో రామమూర్తిగారు కీలక పాత్ర వహించారు. కొన్నింటిని ఆయన ప్రారంభించారు. కొన్నిటిని ముందుకు తీసుకువెళ్ళారు. కొన్నింటిని సైద్దాంతిక భూమిక నిర్వహించారు. విద్యార్ది దశలోనే కమ్యూనిజానికి ప్రత్యామ్నాయం చూపిన ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ భావాలకు బ్రభావితుడై హ్యూమనిస్స్‌గా, జీవితాంతం అవిశ్రాంతంగా కృషిచేశారు. ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ వెట్టిన ఇండీవెండెంట్‌ ఇండి-యూ పత్రిక లీగ్‌ ఆఫ్‌ కాంగ్రెస్‌ రాడికల్స్‌ సంస్థ రామమూర్తిగారిని తొలి దినాల్లో బాగా ప్రభావితల చేశాయి. 1944-48 కాలంలో ఆంధ్ర రాడికల్‌ డెమో క్రటిక్‌ పార్టీ తరపున స్రైంచి విప్లవ నినాజులైన స్వేచ్చ, స్వాతంత్ర్యం, సౌభ్రాతృ త్వాల అర్జాలను, విలువలను ఆం(ధ్ర దేశమంతటా స్రచాళం చేసి భావ పునరుజ్జీవనానికి శొద్పడ్డారు. కార్మిక నియంతృత్వం కన్నా నజాస్వామిక విష్టవం ప్రాధాన్యతను, అవసరాన్ని వషెంచి వాడవాడలా స్టచారం చేశారు. ఎం.ఎన్‌.దాయ్‌ భావాలకు ఫ్రతీకమైన రాడికల్‌ అవరాన్ని మ్రోషించి వాడవాడలా స్రచారం చేశారు. ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ భావాలకు స్రతీకమైన “రాడికల్‌ హ్యూమనిజం', 'బియాండ్‌ కమ్యూనిజం” రచనలకు తొలి తెలుగు అనువాదాలు 'నవ్యమానవవాదం', “కమ్యూనిజానికి అవతల'* - రామమూర్తిగారు చేసినవే. పార్టీ రహీత ప్రజాస్వామ్యభావవ్యాస్తికై లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కూడా పోటీ చేశారు. ఆధునిక హేతువాద ఉద్యమానికి ఆంధ్రాలో గట్టి పునాది వేసింది రామమూర్తిగారే. అఖిల భారత హేతువాదుల మహాసభల ద్వారా, ఇండియన్‌ రేషనలిస్ట్‌లో రచనలద్వారొ హేతువాద ఉద్యమ వేగాన్ని, పరిధిని వెంచారు. లౌకికివాదానికి మతేతర అర్జాన్ని ఇచ్చి విశ్వమానవ హక్కుల సాధనకు అది ఎలా సాధనం కాగలదో వివరించారు. 1968 లో తొలిసారిగా రాష్ట్రస్ట్రాయి లౌకిక వాదుల నుహాసభ జ8ిపి తెలుగువారికి లౌకిక భావన ప్రయోజనాల పట్టు మక్కువను పెంచారు... కుల, మత, వర్గ, స్రాంతీయ, భాషా 78

రామ్యూర్తిన్భుతులు సంకుచితత్వాలకి విరుగుడు లౌకిక వాదమేనని రామమూర్తిగారు నమ్మి, చివరిదాకా లౌకీకవాదిగానే వ్యవహరించారు.

1975-77 ఎమర్దన్సీ కాలంలో ప్రభుత్వం జరిపీన ప్రజా వ్యతిరేక కార్యక్రమాలకు స్పందించి పౌరహక్కుల ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించిన ప్రముఖ వ్యక్తుల్లో రామమూర్తిగారు ఒకరు. నవ్యమానవవాద భూమికవై పౌరహక్కుల ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించింది రామమూర్తిగారే. _

1975లో స్త్రీవాద ఉద్యమం ప్రారంభం అయిన దగ్గరనుండి సుబ్బమ్మగారిని రకరకాల మహిళాభ్యుదయ కార్య క్రమాల్గో పాల్గొనటానికి స్టీరేపించింది, ప్రోత్సహించింది, రామమూర్తిగారే. ఈనాటి మహిళా ఉద్యమానికి మారుపేరు సుబ్బమ్మగారే. సుబ్బమ్మగారి రచనలను ఇం్ట్రీష్‌లోనికి అనువదించింది రామమూర్తిగారే. సుబ్బమ్మగారి సంపాదకత్వంలో 1989 నుండి వెలువడుతున్న స్త్రీస్వేచ్చలో రామమూర్తిగారు వ్యాసావళి ఫెమినిజంవై సమాజంలోని అన్ని వర్గాల వారికి కరదీపేక. సుబ్బమ్మగారు ప్రతిపాదించిన మానవ వాద స్త్రీ విమోచన సిద్దాంత (హ్యూమనిస్ట్‌ ఫెమినిజం) ఆవిర్చవానికి తాత్విక పునాది కల్పించిన వారిలో రామమూర్తిగారు ముఖ్యులు. లిబరల్‌ ఫెమినిజంలోని సైద్దాంతిక సమానత్వాన్ని, మార్కిస్త్‌ ఫెమినిజంలోని ఆర్థిక భద్రతని, సోషలిస్ట్‌ ఫెమినిజంలోని స్వయం ప్రతిప్రత్తిని, రాడికల్‌ ఫెమినిజంలోవి లైంగికస్వేచ్చని మేళవించి హ్యూమనిస్ట్‌ ఫెమినిజాన్ని రూపొందించిన ఘనత రామమూర్తి సుబ్బమ్మలజంటదే.

రామమూర్తిగారి జీవన విలువలు, పాటించిన సూత్రాలు ఆయన మాటల్లోనే “పేమ, కరుణ, సహనం, స్వేచ్చ, సత్యనిరతి, విశ్వాసం, మరొక వ్యక్తిని తన ధ్రయోజనాలకు సాధనంగా వాడుకోక పోవటం ఇవి ప్రధాన మానవ విలువలు వాటిని రంగరించుకోవటానికి నా జీవితకాలం ప్రయత్నించాను. శాస్త్రీయ దృష్తి శాస్త్రీయ భావన, శాస్త్రీయ వైఖరి అవళ్యకాలు, నా జీవితంలో నేను పాటించిన సూత్రాలు.”

రామ్మూర్తిగారిని జీవిత చిత్రణ బ్రాయమని పోరువెట్టినాను. ఆయన్ని బలవంతం పెట్టి 'ఏడుపదులు' పుస్తకం ద్రాయించాను. తర్వాత పుస్తకావిష్కరణ సభలో కూడ మౌట్టాడే అవకాశం నాకు కల్గింది. వారితో 30 సం(1గా అనుబంధం ఉంది. వారితోటి, సుబ్బమ్మగారితోటి ఎంతగానో అనుబంధం ఉంది. మొదటిసారిగా వెంపల్లిలో

లామూూూర్జి.స్ట్రషుము ఊం ధ్రద్రదేశ్‌ రాడికల్‌ హ్యాంఎెస్టై నభ జరుగుతువచే. ఒక్పడికిసోయి. రాడికన్‌ హా్యూమనిజాన్ని, రేషనలిజాన్ని, తెలఎనుకొనే అవకశం 6 మ్యూర్తిగారివ్ను నారు కంది అనాలి. సభాధ్యతులు అవుఎ. గోసాలకుష్టమూర్తిగారి ద్వారా మేమంచామాద వెంన్యవంతులమైనాము. అయివంది రామ్యూర్రిగారు. సుబ్వ్పమ్మం రిక్‌ పనవేస్‌ లమూశం నమ కల్గింది తర్వాత అభ్యుదయ ఎవాహశేదిక వెళ్త సభ్యుర్థానేము ఒకటిన. వేనంం ఈ నేదిక ద్వారా కులాంతర, నుళాంతర నినాహలకు స్రోవ్యాహాల యిచ్చారు. అన్ని రంగాల్లో ర మూర్తిగారు కృపివేశారు. నేను రెండు మూడు, రోజుళ్లో రాబోయే పల్రిక 'తెలుగు విద్యార్డి' పత్రికలో మొదటి వాక్యంలో ఏమి వ్రాశాను అంటే “ఆంధ్ర దేశంలో అన్ని రంగాల్లో అన్ని ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్న వ్యకులు రామమూర్తిగారు, మళ్లాది సుబ్బమ్మ గారు. వారిద్దరూ హ్టైక సంప్టగా నిలివి పనిచేశారు, నారి యిద్దరి కృషి ఎంతో ఉంది. కాని షపుడు. రామూర్తిగారు ఇకలేరు. సుఖ్బమ్మగారు కూర్రం మిగిలారు 66 స్య రామ్మూర్తిగరి స్ఫూర్తి తో మన సహాయ సహక ల౮ంరో క్షర్రవ్యనర్వహణతో ముందుకు సయినవచ 1లరనే నమ్మకము నిళారుము మునందిలకీ వుంది ననా. రాష్ట్రం ఒక మార్గదర్శకుణ కోల్పోయింది సంస్కరణవాది ఎం రామమూర్తి వలు సై, చ్‌ బాలను నిర్వహించలయే కాకుండా సారహక్కుల పరిరక్షణకోసం కృషిచేసిన మం సియుదిని బజ్‌ రాస్ట్రశాఖ ఒం స్రకణనలో బకటించింది. స్యవుందసంపయి, అభ్యుదయ సవస్టంఎ ౦ మముా్త ఘృతర ఒక గొప్ప మూర్గదర్శకుల్లి కోల్పోయీమని శ్రీ భనాని మహిశా మండలి అధ్యక్షురాలు మంత్రి కళావతి ఒక స్రకటనలో పేర్కొన్నారు. నిరంతరం పైజాసేశడేస్తూ అలుపెరుగని వ్యక్తి రామమూర్తి అని సి.పి.ఐ. రాష్ట్రశాఖ ఒక ప్రకటనలో పేర్కొంది. పార్తీ కార్యదర్శి సురవరం సుధాకర రెడ్డి, పార్టీ నాయకులుకె. స్రితాపరెడ్డి, వండ్ర రాజకుమారి తదితరులు శుల్లొది సుబ్బమ్మను పరామర్శించి సానుభూతిని తెలియజేశారు. ఎ చాడు 72

రామ్మూర్తి న్భృతులు త్తి నా మవాలళా చైతన్యానికి మార్గదర్శి ఎం.వి. రామూర్తిగారు షు ళ్‌ ఆఫీ _ సోమంచి నవ్నానతి

నా స్మృతి పదంలో నీ ఎంవి రామ్యూర్తి గారొక శునోమనిషి నహిం అభ్యుదయాన్ని కాంక్షించే క గొప్పు మేటినునషి. ఆయన పురుషుడై ఉండికూడ మహేళా చైతన్యానికి ఒక మార్గదర్శుకునిగా నిలివారు. ఆన సరీరుణి మల్దాది సుఖ్బమ్మగారి ద్వారా పది నుహిళా సంస్రలను స్టాసించి ఎంచరో మహిళామణుల జీ3తాలను లీర్చాదిద్ది వారిలో నంచో ధైర్య సాహసాలను చేపూర్చినలువం చి, మహోన్నత చరిర్రగల మహామనిషి శ్రీ ఎం.ని. రామ్మూర్తిగారు

ఆయన ఒక స్రముఖ హ్యూనునిస్టుగా, హేతునాదిగా, ఫమినిస్టుగా, సాంఘిక సంస్కర్తగా, వివిధ రంగాలలో వారి నిస్వార్ద సేన, సామాజిక స్పృహను నేను ఒక సాంఘికసేవా కార్యకర్రిగా అతి సామప్యంగా ఉండి అయిన నులగణాలను బాగా గుర్తించాను. ఆయన వాల నక్కువ్చుగా మూజ్యాదేంతు.. అయినయొక్క సంసా సంధ్రతెంపులతో అనేక ఉద్యమాలను మేము నజిసాము. ఆయిన ముఖ్యంగా సయ్రాన్లి మద్య నిషేధ సమలి ద్వరా సారా సషేధోద్యమంరోను, మవ్యపె న స్వోధోద్యమఐలోను ఎంతొ ఎలువైన వారి కృషిస్త్రంలో చైతన్ఫన్లి, ఒర్హేజ న్న, స్రుర్తన కంగించాయనేది పచ్చి నిజం... అనేక సంస్థలు తన సలీమణి శ్రీమతి మర్చాది సుబ్బమ్మగారి ద్వారా జీరం పోసుకునేలట్లు చేశారు. అవి-మహిళాభ్యుదయ సంస్థ, అభ్యుదయ వినాహ వేదిక, వరకల్ను హీంసల దర్యాప్తు సంఘం, మహిళా హక్కూల సంఘం, శ్రామిక మహిళా సేవ,

శి లు రాజ్‌ జయ ఇష ట్‌ వ్య గన్‌

మహిళాభ్యుదయ గ్రంథాలయం, సంపూర్హ మద్యి నిషేధ సమెలె, త్రీ స్వేవ్చు మేగన్‌, కుటుంబ సంహా కేంద్రం, సుబ్బమ్మ ష్మ్పర్‌, మల్టాది సుద్దామ్మ ట్రస్టు, నముహిళాభ్యుదయ టప్షు మొ ఎన్నో, మరెన్నో సంస్థలు స్టాపంపజు మకా స్వేవ్సా వాయువులను రక్షించినటువంటి అభ్యుదయవాది, అభిండ మేధాని శ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తిగారు. వారిని, వారి త్యాగనిరతిని, కృషి ఎంత శ్ఞాఘించినా తనివిరిరదు

ఆయన కుటుంబ సలహా కేంద్రావికి పద్దెనిమెట్వే మండి లీగల్‌ ఎడ్వయిజరుగా పనిచేసి బాఖాపు 2క వెయ్యి. కేసులకు వైగా పరిష్కరించారనేది నిజం. కల్నం బాధితురాళ్ళుకు తిరిగి ఇప్పించటం, జీవన భృతిగా భలణం ఇప్పేంచటం, భార్యాభర్తలను కూర్చోవెట్టి సమస్యను సానుకూలం చేయటం, ముఖ్యంగా ఆయన ఆడవాళ్ళేయందు

రామ్మూర్తి న్భాతులు గౌరవం చూపించటం మొ! వి ఎన్ను కోవలసిన విషయాలు. దీపాలుపోతే క్రావ్వొత్తులు వెట్టైనా వచ్చినవాళ్లకు సలహాచెప్పే, అర్ధరాత్రి అపరాత్రి అయినా వచ్చిన కేసులను ఆదరించి న్యాయ సలహాలు వెప్పి కొంతమందిని వృత్తి విద్యల్లో వెట్టించటం లాంటివి చేసేవారు. ఆయనకు సాహిత్యంమీద, సంస్కరణలమీద ఎక్కువ మక్కువ ఉండేది. ఎక్కడా తన పేరుకోసం పాటుపడలేదు. ఇతరుల సంక్షేమంకోసమే పాటుపడేవారు. నేను మలక్‌పేట మహిళా సమాజానికి ముఖ్య కార్యదర్శిగా ఎన్నో స్త్రీల సమస్యలపై ఆయన్ను సంప్రదించటం జరిగేది. మహిళా మండళ్ళు అనగానే అనేకమంది మహిళలు వారి కుటుంబ సమస్యలతో వరకట్న వేధింపులు, భర్తలచే హింసించబడటం మొదలైన సమస్యలతో ఏదారీతెన్నూ లేక దిక్కుతోచని పరిస్తితులలో మేము ఆదుకుంటామని మా దగ్గరకు వస్తే నేనూ మళల్లది సుబ్బమ్మగారి కుటుంబ సలహా కేంద్రానికి తీసుకెళ్ళడం అక్కడ రామూర్తిగాకారు న్యాయసలహాలు చక్కగా వెబుతూ కుటుంబ సభ్యులను పిలిపించి మాట్లాడి సమస్యలను అతి సునాయాసంగా సానుకూలపరిచి పరిష్కరించటం జరుగుతూండేది. రామ్మూర్తిగారు నిక్కచ్చిగా ఖరాఖండీగా మాట్టాడే మనిషి ఏ కేసు నిమిత్తమైనా ఎవరినైనా వారి దగ్గరకు తీసుకువెళితే బాధితురాలిని ముందుగా నువ్వు ఏమి చేయదలచుకున్నావ్‌? అని ఎదురు స్రశ్షవేసి ఆమెనుండి అభిప్రాయాన్ని సేకరించి కేసు కధాగమనాన్ని నడివేవారు. వైగా బాధితురాలికి ధైర్యం వచ్చేటట్టు చెప్పేవారు. “ఆడవాళ్ళు బాధలుపడ్డూ సర్దుకుపోతూ జీవించినన్నాళ్లు మా మగవాళ్షం ఇలాగే హీంస వెడ్తూ ఉంటాం. మీరు ఎదురు తిరిగితే మేం కొంచెం తగ్గి సుర్దబాటులో కొస్తాం” అని తననికూడ కలుపుకుంటూ సమస్య తీవ్రతలోనే ఛలోక్తులతో ధైర్యాన్ని చేకూర్చేవారు. ఒకసారి ఒక బాధితురాలిని మల్దాది సుబ్బమ్మగ్గారి కుటుంబ సలహా కేంద్రానికి తీసుకువెడితే ఆమె తన గోడునంతా చెప్పుకుంది. వెళ్ళైనప్పుటీనుండి భర్త కొట్టుడం, తిట్టడం, సరిగా చూడకపోవడం ఇలా సన్నివేశాలతో పాటు చెప్పింది. రామ్మూర్తిగారు ఆమెను ఎంతమంది పీల్లలమ్మా నీకు అని అడిగితే ముగ్గురు పిల్లలని వెళ్ళై 14 ఏళ్లు అయిందని చెప్పింది. అలాంటి భర్తతో ఇన్నాళ్ళు కాపురం చేస్తూ ముగ్గురు పిల్లల్ని కన్నావంచే నీ ఓర్చుకు జోహార్లమ్మా! అన్నారాయన. ఏమిలాభం ఇప్పటికీ ఆయనలో మార్పు రాలేదు. ఇంకనేను ఆ బాధలు సహించలేక మా అమ్మగారింటికొచ్చేశాను. నాకు 74

రామ్మూర్దిన్భృతులు ఏదైనా మార్గం చూపాలి అంది. ఈ పని ఇంతమంది పిల్లల్ని కనకముందే కొంచెం ధైర్యం చూపించి అతనికి బుద్దిచెప్పిస్తే ఈ పాటికి ఎంతో నిలబడివుండేదానివి. నోరులేని పిల్లల్ని బాధవెళ్టి ఉండేదానివి కావు అని సునిశితంగాను అందులో తీవ్ర మందలినుగాను తెలియజప్పీరు. *'బాధలుపడేవారుంచే ఎన్ని బాధలు వెట్టుడాన్టైనా వెనుకాడరు మగవాళ్ళు. అదే తెలివిగా, న్యాయంగా ఏదురుతిరిగి మాటాడితే నీ వ్యక్తిత్వం విలువ వాళ్ళికి తెలిసి మితిమీరకుండా వారి హద్దుల్లో వాళ్ళు ఉంటారు?” అనిచెప్పి ఆకేసును సానుకూలం చేసేరు. ఇలా చెప్పుకుపోతుంటే ఎన్నో సంఘటనలున్నాయి.

రామ్మూర్తిగారు వ్రాసిన “ఏడుపదులు' అనే గ్రంధంలో ఆయన ఆనుభవాలు, జ్ఞాపకాలు చదువుతుంటే ఆయన ఎంతటి గొప్ప వ్యక్షో అర్ధమవుతుంది. ఆయన తన స్వహస్తాలతో సోమంచి పద్మావతిగారికి గౌరవపురస్పురంగా అని సంతకంపెట్టి ఆ పుస్తకం నాకిచ్చేరు. ఇలాగే మల్గాది సుబ్బమ్మగారు కూడ తన జీవితచరిత్ర పుస్తకం ప్రేమానురాగాలతో ఇచ్చేరు. ఈ రెండు పుస్తకాలు భగవర్గీతకంటే ఎక్కవ మిన్నగా దాచుకున్నాను. వారి దృష్టిలో నేను ఉండటం నా అద్నష్టంగా భావిస్తున్నాను.

రామ్మూర్తిగారు వృత్తిరీత్యా న్యాయవాది అయినా ఆయన స్రవృత్తి ప్రజోద్యమాలలోను, సంఘసేవలోను, సాహిత్య సేవలోను చుర్జూన పాత్ర పోషించిన మహాఘనుడాయన. ఎందరో జన్మిస్తారు ఎందరో గతిస్తారు. కాని జీవితకాలాన్ని పదిమందికి ఉపయోగకరంగా కాలగమనాన్ని మలుచుకునే వ్యక్తులు అతి తక్కువ. వారిలో పేరెన్నికగన్న మనిషిగా రామ్మూర్తిగారిని ఎంచుకోవచ్చు. దంపతులైన మల్గాది సుబ్బమ్మ రామ్మూర్తిగార్లతో సన్నిహితంగా మెలిగే అవకాశం. నాకు కల్గినందుకు ఎంతో ఆనందపడ్డున్నాను. సంపూర్ణ మద్యనిషేధోద్యమంలో పాల్గొన్నప్పుడు రామ్మూర్తిగారు చురుకుగా మంచి కార్యాచరణను రూపొందించి మమ్ములను నడిపించిన స్పూర్తిదాయకుడాయన. ఒకేసారి ఫది సంఘాలలో ముఖ్య పాత్రలను పోషించిన మేటి ఘనుడాయన. "

24-9-1998 ఆయన పరమపదించారు. రామ్మూర్తిగారి మరణం మహిళాభ్యుదయాన్ని కాంక్షించే బ్రతివారికి తీరని లోచే. ఆరోజు సాయంత్రం 7గం॥ హైదరాబాదు దూరదర్శన్‌లో వార్తలు చూస్తుండగా ఎం.వి. రామ్మూర్తిగారు మరణించేరని ఆయన పాచో క్టోజప్‌లో చూపిస్తూ ప్రముఖ హ్యూమనిస్టు, హేతువాది అంటూ ఆయన

వివరాలు చెప్పేటప్పుటికి నిశ్చేస్టురాలినయ్యాను. ఎందుకో తెలియని బాధ కొన్ని నిమిషాలపాటు నా హృదయంలో సుడులు తిరిగింది. ఆయనమీద నాకు తెలియరాని భక్తి నన్నలాచేసిండేమో అనుకుంటున్నాను. ఇంటికీ వెడితే ఎంతో ఆప్యాయంగా పలకరించేనారు. సుబ్బమ్మగారు ఇంట్లో లేకసోయినా ఆ లోటు వెళ్ళినవారికి కనపదేది కాదు. చక్కగా నూట్తాడి పంపించేవారు. సార్టీవశరీరానికి పూలమాలవేసి శ్రద్దాంజలి ఘటించి వారి కుటుంబ సభ్యుంతొా బన్సీలాల్‌ పేటలోనున్న ఎలక్టికల్‌క్రియేఎన్‌ (గ్రాండుదాకా వారి లంలిమయా[ర్రలో పాలుసంచుకునే భాగ్యం నాకు కలిగినందుకు ఆనందసడ్డున్నాను.

సుబ్బమ్మగారు. రామ్మూర్తిగారు పరమపదించిన పదకరోజునే గాంధీజయంత సందర్భంగా సికింద్రాబాదులోని మహాత్మాగాంధికి పూలనూలవేసి నాంపర్టిలోనున్న కల్గ్షరాఫీసులో “మహైవా వేయూచ” అనే కార్యక్రమానికి రాకడం నన్నైంరో అశిర్య వకితురాలిన చేసింది... నేనుకూడ ఎప్పుదూ అమెరోసాటు ఆ గాంధీ వత్రహని పూలమాలనేయలుం ఎరిపాచి క౨ఈసారియు ఆ కార్యక్రమంలో పారా రేమో నన్న ఉద్దేశంతో. అనెంత్లి హోయ. దిగ్గిరనున్న గాందీ ఎ(గ్రహానక్షి పూఅమాలనేసి కత్తైెరేత్‌ కార్యక్రమానికి వచ్చేను. ఆహా! ఆ భార్యాభర్రలు ఎంతటి రాగద్వేషెలకు అరీరులో అర్జమైంది.. _ దఖంలో మునిగిపోకుండా. తన భాధ్యతలు శిస్మరింకుందా, మహిళాభ్యుదయానికి అంకితమై. భర్త అడుగుజాడల్లో ముందడుగునేస్తున్న అంత సుబమ్మగారు - అంతటి గొప్ప రామ్మూర్తిగారిమీద వ్యాసం వ్రాసి ఇమ్మన్నారంచే లంతా నా అద్నస్తం అనుకున్నాను. వారికి నామీదవున్న ్రేనూనురాగానికి కృతజ్ఞురాలిన. ఆ వాత్సల్యానిక కట్టుబడి ఆయనకు నా ఆత్వర పుష్ట్రమాలికలతో శ్రద్దాంజలి ఘటిస్తున్నాను. రామ్మూర్తిగారి సంస్మరణ సంచికకు నేను సన్నిహితంగా గుర్తించిన నా హృదయపూర్వక అనుభవాలు, అనుభూతులు ఆయనకబోని నొప్పతనాన్న, తెలియచ్చా సాహస (ప్రక్రియగా ఈ విన్న వ్యాసం అర్పిస్తున్నాను. ఈ వ్యాస రచనకు నన్ను పురికొల్పిన సుబ్బమ్మగారికి నా ధన్యవాదాలు అర్పిస్తున్నాను. రామ్మూర్తిగారి ఆత్మ సుబ్బమ్మగారిలోనే కాకుండా మా అందరిలోను ప్రవేశంచి భావితరాల మహేళాభివృద్దికి ఇంకా బ్రగతిబాట వేయాలని కాంక్షిస్తూ శ్రద్దాంజలి ఘటిస్తున్నాను. రామ్మూర్తిగారూ! మీరెక్కడున్నా ఇవే మా జోహార్డు. అందుకోండి పూర్ణమనస్కులై మా జోహార్డు!

రామ్మూర్తిన్బృతులు రామ్మూర్తిగారి లక్ష్యాలు : ఆదర్శాలు మనమధ్యనే జీవించి వుంటాయి

పిరాట్లు నెంటేష్టుర్డు

చాలా సందర్భాల్లో నేను, రామ్మూర్తిారిగ్‌ మూ వడిన ందిర్దంరో మాచి నేను రామ్మూర్తిగారి అభి ప్రాయాలన్నిందిరో నేను ఏకీవంంంలేము అయివేమా ఇక్హరికినలు పెద్దద్దారు. ఆయనతో నాకు ఉండే సన్నిహిత్యం పండేవి ఇదివ లా న్ను వయం, అరుదైన విషయం. కనుకనే ఆయనరో సాస్టాపెప్యం ౨వ అని పత్తునానుూరు నాలాంటివారు ఆంధ్రదేశంలో చాలానుంధి ఉల్నరు. 5రంవరి శునటురో వరి వ్యక్తిగతంగా కాకుండా ఆయవ సిద్దాంతాలు ఆయన బీశవంలో నిబన్దర ౬ వం మవ మనసుల్లో ఉండాలి అని అనుకునే విధంగా స్రవర్తన అనుక్షణం జీంచి ఒన్న తం సుబ్బన్ముగారి గురించి వచ్చినపుడు రామ్మూర్తిగారే సుబ్బమ్ముగ రు అవంంంలో సంచేసాం లెదు. రామ్మూర్తిగారు ఏ పనులు మేస్తున్నారో ౫ ఎ 5 ఇసాగింవలంలో ఎద్చిందుమైన స్రతిభకనపరుస్తూ వచారు. సుబ్తున్ముగారు ఎమెర్దు ద జుత్తు వచవద౮ా “వ టనకి జనాన్ని సమీకరించడవతో భాగంగా నేను, ఎం.ఎ ఆర్‌ జైకా ఎన్నప్పుటికి నబయనశాదరో ఒకసారి సుబ్బమ్మగారి యింటికి వెళ్ళి ఏమండి సత్యా్రహేర్ధు మహిచయ పాదా ఎక్కున పాల్తాంచే బాగుంటయింది అన్నాను. దానెకి సుబ్బిమ్ముగారు ఏమన్నారు అంటే అయిన కార్యక్రమాలు అన్ని కొనసాగించాలి అనె నేను అనుకుంటున్నాను లన్నారు. ఆయిన అభిప్రాయాలను నిర్వహించడంలో సుబ్బన్ముగారు ముందంజ వేయడంలో సందేహం లేదు. ఆయన అలభిస్రాయాలు, నిబద్దిం సమాజానికి మూలం. ఎయన న్యాజుం దా కాక, హేతువాది, ప్రజాస్వామ్య వాది. ఈనాడు అయన లేరులమకొరదం కాడు. వర్‌ _ అభిప్రాయాలు, సుబ్బమ్మ గారి ఆత్మకధ పునూ వష్మరణ సభలో “సరిద్దరిని చూస్తే వీరిద్దరి చేత సత్యనారాయణ వ్రతం చేయించాలి” అన్నాను సత్యనారాయణ ఫ్రతం ఒనరు చేయాలి? సత్యాన్ని ఎవరయితే నిశ్వసిస్తారో, ఎవరయితే ఆచరిస్తారో వారు చేయాలి. ౮ ఎధంగా రామమూర్తి దంపతులకంచే ఇంకొక దంపతులను మనం ఎందరిని మాడగలం? రామమూర్తిగారిని మీ జీవితకధ, ఆనుభవాలను రాయకూడదా అన్నాను మాటలలో (గ్రంధాల ప్రసక్తి వచ్చినపుడు. “నీ పుస్తకాలు, నా పుస్తకాలు ఎవరు కొని చదువుతారు” అన్నారు ఆయన. * చదివితే ఆలోచించాల్సి వుంటుంది. తలకాయ బ్రద్దలు

రామ్మూర్ధి న్భుతులు కొట్టుకోవాల్సి వస్తుంది. ఉద్యమాలలోకి దూకాల్సి వస్తుంది. ఇదంతా ఎవరికి కావాలి?” గత 50, 60 సం॥॥[లుగా ఆంధ్ర దేశంలో జరిగిన అనేక ఉద్యమాలలో రామమూర్తిగారి పాత్ర బహిరంగంగానో అంతర్జీనంగానో వుంది. రామమూర్తి జీవిత కధలను జదివితే అనేక సంఘటనలు అర్ధం చేసుకో డానికి ప్రయశ్శిస్తే కమ్యూనిష్టు ఉద్యమం కాని, ఎమర్జెన్సీ ఉద్యమం, మద్యనిషేధోద్యమంలో మమేకమై పనిచేసిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. ఏ సందర్భంలో యిలా ఎందుకు జరిగింది, ఒక సందర్భంగా ఎందుకు యిలా జరగలేదు అనేది తెలుస్తుంది. గత చరిత్రను విస్మరిస్తే వర్తమానాన్ని అర్ధం చేసుకోలేము. వర్తమానం లేకపోతే భవిష్యత్తును నిర్మాణం చేయలేము. గత చరిత్ర, గత పరంపర, గత సంస్ప్కృతి, గత ఐతిహాసికత్వం అర్జంచేసుకుంటే మొత్తం వర్తమానాన్ని నిర్మాణం చేసుకుంటాము. వారు అనేక ఉద్యమాలలో వారి పాత్రను గురించి రాయమమన్నాను. ఆత్మకథలు రాయటంలో ఇబ్బంది వుంది. తనను గురించి మంచిగా రాసుకుంటే “డబ్బా కొట్టుకున్నాడు” అంటారు. చరిత్రను సమీక్షించేటప్పుడు, ఉద్యమాన్ని విమర్శిస్తున్నపుడు తనను తాను మరిచిపోయి ఒక వ్యక్తిగా కాక ఒక ఉద్యమంగా చేయవలసి వుంటుంది. వారు “ఏడుపదులు” (గ్రంధంలో ఆ ప్రయత్నాన్ని పరిపూర్ణంగా నిర్వహించారు. తనను తాను వాటికి అతీతంగా అని బుజువు చేసుకున్నారు. పరిపూర్ణ మౌనవులు, త్రికరణళుద్ది, మంచిని వెంచటం, చెడును తృంచటం వారి ప్రధాన భూమిక వారు చిరస్మరణీయులు; మరువలేని మహోన్నతులు, వారికి మరోసారి నివాళులు అర్బెస్తున్నాను. తణకణికణి

అలాంటి చిత్తశుద్ది గలన్యాయవాదిని నేను చూడలేదు

రామమూర్తిగారు న్యాయవాదిగా నీతి నిజాయితీలతో వ్యవహరించి మంచి పేరు ప్రఖ్యాతులు గణించినారు. వేను వారి తో సన్నిహితంగా వున్ననన్ను మీకుటుంబలో ఒక సభ్యునిగా చూచినారు. వారు నాయందు ఎంతో దయగలిగి వుండేవారు. అలాంటి చిత్తశుద్ది గల న్యాయవాదిని నేను చూడలేదు. ఎంతో మందికి రాజీలు చేసేవారు మరెంతో మందికి ఉచితంగా చేసివెట్టేవారు వృత్తిలో స్నేహధర్మం, త్యాగం, నిస్వార్థం చూపటం ఆసాధ్యమైనా వారి పట్లు సాధ్యమైంది.

= పి.నీతానతి 78

రామ్మూర్ధి న్భతులు పౌరహక్కుల సంస్థ నిర్మాత మన రామ్మూర్తి

శ్రీ కెజి. కన్టభిరాన్‌, పియు.సి.ఎల్‌

ఎం.వి. రామ్మూర్తిగారితో నాకు ఎమర్హన్టీ నుంచి పరిచయం. వారు జైళ్లో నుంచి

రాగానే పియుసిఎల్‌ సంస్టను రిష్ట్పరు చేసి దాన్ని పౌరహక్కుల ఉపయోగంలోకి తెచ్చి తీర్చిదిద్దిన విషయం అందరికీ తెలుసు. నారాయణగూడలో ఒక మీటింగులో ఈ ఎన్‌కౌంటర్జు అనబడే హత్యలను ఆపాలి అనిచెప్పి ఒక డెమా క్రసి మీటింగులో మేము ఒక నిర్ణయం తీసుకోవడం జరిగింది. నన్ను కన్వీనరుగా అపాయింట్‌ చేస్తే నేను, రామ్మూర్తిగారు కలిసి దానిలో సభ్యులుగా ఎవరు వుండాలి అని చర్చించి సభ్యుల అనుమతి తీసుకొని ఢిల్లీకి వెళ్ళి ఆ కమిటీకి జయఫ్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ను గౌరవాధ్యక్షులుగా ఉండమని వారికి ఎక్స్‌ప్లేన్‌ చేస్తే ఆ కమిటి ఫాం అయిన తర్వాత నేను, రామ్మూర్తిగారు స్రతిరో జు (గ్రామాలు తిరిగ్వూళ్లము. అది అయిన తర్వాత “భార్గవ కమిషన్‌? ను నేను ఆయన కలిపి పనిచేసేవాళ్తము. భార్గవ కమిషన్‌లో పాల్గొనకూడదు అని నిర్ణయం తీసుకొనే విషయంలో నాకు ఆయన బాగా ప్రోత్సాహం ఇచ్చారు. యిదివరకు నాది, ఇకమీదట బాధ్యత నీమీద ఉంది. కాని రామ్మూర్తిగారు లేకుండా నేను ఏమి చేసి ఉండేవాణ్ణి కాదు. వారు చాలా చురుగ్గా. పాల్గొని పియుసిఎల్‌ పేరు, ప్రతిష్టలు నిలబెట్టేటట్లు ఉద్యమంలో పనివేస్తుండేవారు. ఒకటి ఏమిటి ఆయన పని పూర్తిచేసే వరకు నిద్రపోయేవారు కాదు. అసలు ఎవరిని నిద్రపోనిచ్చేవారు కాదు. నాకు, ఆయనకు తీద్రంగా వాదనలు జరిగాయి. అయినా కాని మా స్నేహం బైక్‌ కాలేదు ఇంత భేదం వున్నాకాని. మేము కలిసిపోయేవాళ్ళం. పనిచేసేవాళ్లం. చనిపోయే ముందు. ఎవరో. చెప్పారు గుండె ఆపరేషన్‌ 'చేయించుకుంటున్నారు అని. వెంటనే నేను ఫోను చేసీ ఈ విషయం అడిగితే హాస్పటల్‌లో కూడా చెప్పారు 40 సం॥ల కుగ్రాణ్ణి అయితే కాదు అని చెప్పారు. మరలా రెండు రో జుల తర్వాత ఫోను చేస్తే ఆపరేషను చేయించుకోను అని చెప్పారు. ఎందుకు అంచే ఆయన ఎక్కువ రోజులు ఉండరు కదా అని. ఆయన పోయినాడు అనేకమంది వచ్చివారివారి సంతాపాన్ని సుబ్బమ్మగారికి చెప్పటం నేను చూచాను. ఆయన పోయినాకాని ఆయన విలువల కోసము పోరాడుదాము అని తీర్మానించుకోవడానికి మనందరం సిద్దంగా వున్నాము. ఆయన ఏ సంస్టనిర్మించిన, ఏఉద్యమం స్టాపించినా పరుల శ్రేయస్సుకోసం చేసేవాడు ఎంతటి స్నేహితుడయిన, ఆత్మీయుడయినా ఆయన నిర్మొహమాటంగా

రామమ్మార్డిన్భుతులు మాట్లాడటం తప్పు భావాలలో రాజీరేని ధృడ నిశ్చియుడా యన ఒఎదువళ్లే ఆయన్ని తూలనాడే వాళ్ళే మళ్ళా గౌరంచేవారు. ఆయన ఒక స్రత్యేవ ఒర కం వ్యక్తి. ఆయనకు వూయనే సాటి. ఈనాడు ఆయన లేకనోయినా ఆయన స్టోంచిన సంస్టలున్నయి ఆయన స్రచారం చేసిన భానాలు వున్నాయి. నాటిళ్‌ కన్నా అయిన మనం న్నున సిద్దాంచాలను పాభించి ఆవరింప-:మే ఆయనకు నున మిచ్వే కుతజ్రదాంజలులు కజికణికగి చరిత్రపుటల్లో నిలిచే రామ్మూర్తి శ్లాఘనియుడే ఎం.వి. రామమూర్తి గారు ఒక విశ్వమైన వ్యకి ఒక విలక్షణమైన వ్యక్తి. వారి వభ్రైతాం్ని వారి సాండిత్వాన్నా ఆదీ౩రించి చప్ప సానుద్ద్యం ఉన్నరాల్లి కాదు. ౩కనోదే ౯9తో విన్న పర్సనల్‌ రచుగస్‌ ఎధారం చేసుకొన నాయగు మాలలు మాత్చాదువాను.

ఎబచటి పరివయం వదగో లకుకోకుందా. అకత్వారుగా చెళ్లు జరిగింది... -టి ఎమర్తనరో మొదంచనారా చేయు కలుసుకున్నాం... వమున్తన్న మూడ ఒక ఏండలమైన సుక్రియి. ఎందుకా అంటే అనా“ విాళ్ళుళ్లా లన్ని రాజకీయ అభిప్రాయాలు కంనాశు పునన్నారంతే ఆశ్చర్యం అన్ఫింవింం. ఆ సందర్బంగా శ్వేఘము కలిశాము. ఎంరమంది జైలుకు వెళ్ళారో నాకు చెలియుదు కాని నేను 5 సార్హు వైయికు సచ్చాను. రెండు మూడు సంవత్సరాలు జైళ్లో గడిపాను... వాలమందిని కలుస్తాము. వై్య్ళాలో కాని రైలులో స్రయాణంలాగానే ఉంటుంది... చాలా. కొద్దిమందిని మార్రమే శశ్వరంగ గుర్తువెట్తుకోనాలి లన్నస్తుంది అ౮ాంచివారిరో ౮ మ్యూర్తిగారు ఒకతు జైళ్లో అందర్నీ సమూనేశసర్తలుం, దేశ దేశాజంషణాలు, ఎనుర్హవి య పోటు, దెమాక్రసీ అత్యంై మా అందరితో చర్వలు జరిసేనా రు వాలా చురుకుగా హూష్పారుగా వుందేనారు. నెచ్తూల, నిరాడంబరత ఆయనలో మూర్తీ భనింవి వుందే మంచెస్నేహాసాదర్రుదేకాదు' లంచరిరో కలిసిమెలిసి వుంటూ హాస్యాన్వులు, చనుత్కారాయ సరుకుతూ సలి ఒక్పూరిలో ఆల్మవిశ్వసాన్ని, కలిగిస్తూ వ్రయవీఎరాన్ని నురపించగలశక్తి ఆయనలో తాణేకిసలాడుళో వుండేది. చరిత్రపుటల్లో నిలిచేరమమూర్తి గారు చిరస్మరణీయులు
నాయని నరళింనోరెక్రి 80

రామ్మూర్డ్‌న్ధ్యృయలు “4 నేను వెళ్ళిపోతే నువ్వు - నువ్వు వెళ్ళిపోతే నేనూ * నువ్వు ఫ్ర వనన

= కెప్రైతావవప్హై (బచొ(కేట్సు

యం.వి. రామ్మూరిగారు మానవతావాది, =నిరే అంచిరివి వ్వామిర్రుడు ఒ౩ బంధువుగా ఉండేవారు. 24-9-98న ౫౦ మరణం మనందరికి గొప్పు మెధిం. రు ఓక గొప్పు సంఘ సంస్కర్త, ఒక ప్రజ్ఞా నర్మాత, సాపతను, నొప్పి ర వయిం, ఉపన్యాసకర్తగా ఉండి గత ఆరు దిశ బ్జాలుగా ఆంధ్రిచేధంరోనే కాముందా దేశం అంతటా దేశానికి సంబంధించిన అన్ని ఉద్యమాలతో సంబంధిం కంగిన వ్యక్తి 1918లో సాంప్రదాయకరమైన కుటుంబంలో జన్మింవి కుల నిర్మూంన కరిగా రూపాంది సమాజూనికి అంటుకున్న అన్నా మూ భనన్ము౩ లను సపారర్రోలాలని కంకణం కుక న పోరాడీనారు.. వితంతు వవాహాలను, కులాంతర ఎవాహాలను కూడ ఆయన ఈ నుధ్య కంలో స్రోర్సపాంటరు. స్త్ర అష్టా అంగాత్థా - నెంఘివు ఉప్ప ఈ జకీయ, సాంస్వృ్రలికంగా సుం. "లత సాయ మాన్వైన హెవస్పు వుంద ఎల అద్వులా చు నడిపిన ఎషయం మనందింకి మురివవయే. స్రజాస్వామ్యు వ దింరో, సామా తం రంాడ్మా ఆర్జిక రంగాల్లో కూద స్త యమంచంజ అని పోరాడిన వ్యక్తి ఆయనము య్బ్యంని స్త్‌ “స్తీ. రాఘ్మూర్తిగారు మానవతావాది, రేనచస్తు?” కకుండా దేశి న్రుంగ పేరు సంది? గొప్పు ప్రీడరు.. అంతకుముందు. వమ్య్యున్ను అ చ్చముంల్‌ మాటి పనేనని పంగలు మ అందరికి వయసు నృాదునదిణి వం చితెట్తైత అరక క తెలియబెేస్తున్నాను. ౦ మ్మూర్తిగారు చిద్వమా ల్లా వాల్గానమండా ప్రచరునేము మ లో ఒకడిగా దండవువ నే ఎంధ్రి దేశంలో గొప్పు న్యాయి3 మలోమంలయ వుందేవం న! న్యాయవాదిగా సంసావని ఆయినకు యుమల ఎల ఆం. అచ్భ్బయిర్ష్యు పనిచేయటానికి ఇ్పైపత న్యాయశ ది వృత్రికి కడి లలోచికొలు యివ్వారు. 19700౮ జయస్టకాళ్‌ నారాయణ జరిపిన టోలల్‌ రివల్యూపన్‌ ఉద్యమంలొ. భాగస్వాముగా ఎనెచేశారు. తర్వాత ఎవమర్హన్టీలో అందరికంచే ముందు వుండి మా యింటికి ౮ వదం

యు హా జరిగంది. నన్ను ఎమర్హస్టీ వ్యతిరేక ఉద్యమంలో దింపినవారు వారే. డానె తర్వాత ఎన్న ఉద్యమాల్లో - స్త్రీ విమోచన, మహిళాభ్యుదయ సంస్థ, అభ్యుదయ వివానా నేదిక లాంచి సంస్థల్లో వన్ను వెంబడించి పనివేయించారు. యివాళ వారు పోవడంవల్ల మనకు విషాధం కల్పించారు అని చెప్పటంలో సందేహం లేదు. 81

అన్ని సంస్థలకంటే సుబ్బమ్మగారు అనే ఒక వెద్ద సంస్థను ఆయన తయారు చేసి నిర్వహించి ఇవాళ సుబ్బమ్మగార్ని ఒక వ్యక్తిగా కాకుండా ఒక సంస్థగా తయారుచేసినారు. మరి ఆయన ఊహించుకున్నాడేమో! '' నువ్వు వెళ్ళిపోతే నేను, నేను వెళ్ళిపోతే నీవు ” ఈ ఉద్యమం నడుపుకోవటానికి ఉండాలి అనే ఆలోచనతో వారు సుబ్బమ్మగార్ని వారితో సమానంగా తీర్చి దిద్దారు. ఇకముందు ఇద్దరూ కలిసి పాల్గొన్న ఉద్యమాలన్ని ఆమె నిర్వహించి కార్యోన్ముఖురాలు కాగలదనడం అతిశయోక్తి కాదు. వారు నిద్కమిస్తూ ఆమెను. సృష్టించి వెళ్ళారు. ఎవరు పోయినా పని ఆగిపోకూడదనే లక్ష్యం రామ్మూర్తిగారిది. ముఖ్యంగా రాష్ట్ర పీ.యు.సి.ఎల్‌ స్నష్టికర్త రామ్మూర్తిగారు. వ్యక్తి స్వేచ్చను తృంచి చెట్లకు కట్టేసి ' ఎన్‌కౌంటర్‌ పేరుతో 300 మంది నక్సలైట్లును కాళ్చిచంపింది రాష్ట్ర ప్రభుత్వం. ఇది భారత రాజ్యాంగానికే విరుద్దమంటూ దీనివై విచారణ జరగాలని ప్రప్రధమంగా వాదించింది రామ్మూర్తిగారే.. ఆ తరువాత మేము “భార్గవ కమీషన్‌” ద్వారా కేసులను విచారించాము. దాని ఫలితమేమయినా ఇప్పుటికీ ఆ పౌరహక్కుల సంఘం పనిచేస్తూనే వుంది. నక్సలైట్లును పోలీసులు చంపినా, పోలీసులను నక్సలైటు చంపినా నేరం ఒకటేనని మా వాదన. ఆయన జీవించినన్నాళ్ళు ఫౌరహక్కులకోసం, మహిళాభ్యుదయంకోసం, మానవ విలువలకోసం పోరాడుతూనే వున్నారు. ఈ రోజు పోయినా ఆయన ఆశించిన మానవ విలువలు మన ఎదుటనే వున్నాయి. వాటిని రక్షించుకోవటమే మన ముఖ్య కర్తవ్యం. అదే రామ్మూర్తిగారికి మనమిచ్చే నివాళులు. స్రస్తుతం పి.యుసి.ఎల్‌ (ఎపి.) కి సుబ్బమ్మగారు అధ్యక్షులు గౌ వున్నారు. వారు, మనము కలిసి మళ్ళీ ఉద్యమాన్ని పునరుద్దరించటమే రామ్మూర్తి గారిని గౌరవించడమనవుతుంది. కజికజకణి వృత్తిలో ప్రవృత్తిని జోడించిన ఒక ప్రవక్త వకీలుగా. కాక ఆత్మీయులుగా, మంచి స్నేహితులుగా, మానవోత్తముడైన రామ్మూర్తిగారు జీవితాంతం ఏ ప్రలోభాలకు, వత్తిడులకు లొంగక చాలా నిజాయితీగా 'బ్రతికీనారు. ఈ కాలములో అటువంటి వ్యక్తిని చూడలేము. మీరు మాకు చాలా ఆప్తులు. వారు చేసిన పనులు మాకు ఎప్పుడూ జ్ఞాపకం వస్తూ వుంటాయి. -గ్రంధి చెంచయ్యా 82

రామ్మూర్తి న్భుతులు మద్యనిషేధోద్యమంలో మల్లాది దంపతుల సాత్ర

శ్రీనుతి నంధ్వానందనం లీ దేవి ప్రజల జీవితాలను ప్రభావితం చేసే ప్రతి ఉద్యమంలోను, ప్రతి కార్యక్రమంలోను రామ్మూర్తిగారి పాత్ర ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఒక ప్రత్యేకమైన జీవన విధానంగా మలుచుకొని ఆచరించిన ప్రజ్ఞాశాలాయన. ముఖ్యంగా మహిళాభ్యుదయానికి సంబంధించిన స్రతి అంశంలో రామ్మూర్తిగారి స్పర్శ తప్పనిసరిగా కనిపిస్తుంది. సామాజికాభ్యుద యానికీ మహిళాభ్యుదయం అవసరం అనే ధ్యేయం ఆయనది. ఆయనను గురించి ఒక మాటలో చెప్పాలంటే 'నిస్వార్ధ స్త్రీ విమోచన అభిమాని" అని చెప్పక తప్పదు. షుమారు ఏభై ఏళ్ళుగా సంఘసేవే ఒక జీవన ప్రవృత్తిగా మార్చుకొన్న ఒక విఖ్ఞు, వ్యక్తి రామమూర్తిగారు. స్థానిక సంస్థల నుండి జాతీయ సంస్థ్టలవరకు అన్నింటా పదవులు స్వీకరించి కృషిచేసి, సునాయాసంగా పదవీ విరమణ చేసిన విశేష వ్యక్తాయన. విలక్షణమైన వ్యక్తిత్వంతో సూటిగా ఆలోచించగలిగే శక్తిగా ఆయనకు ఉద్యమాలలో మంచి పేరుంది. మూనవ విలువలపట్లు రామ్మూర్తిగారికీ అశేషగౌరవం. నీతిపట్లు అత్యంత ద్ద. వారి స్రవర్తన, నడవడి విశుద్ధ వర్తనాన్ని తలపింపచేసేదిగా వుండేది. అంతేకాదు సమాజంలో ఒక మౌలిక మార్పును ఆశించే వ్యక్తిగా తన కర్తవ్యాన్ని, బాధ్యతను ఎన్నడు విస్మరించి ఎరుగరాయన. సామాజికాభ్యుదయానికి, దేశప్రగతికి స్త్రీపురుషులిరువురూ సమానధర్మాన్ని పాలించాలనే ఆశయాన్ని దృష్టిలో వెట్టుకొని మద్యనిషేధ ఉద్యమంలో

కీలకమైన భూమికను పోషించిన వారిలో మల్దాది దంపతులు స్రసిద్దులు. ఆ దృష్టితోనే 12-9-92 మళ్దాది దంపతులు 40 మహిళా సంఘాల ఆధ్వర్యాన 1500 మంది జనంతో ప్రదర్శన నిర్వహించారు. ఉద్యమ భవిష్యత్‌వ్యూహాన్ని గూర్చి మహేళలందరూ కలిసి చర్చించారు. సారా నిషేధంవలన రాష్ట్ర ఖజానాకు 800 కోట్ల రూపాయలు నష్ట్రంవచ్చినట్లు స్రకటించి ఆంధ్ర రాష్ట్ర స్రభుత్వం ఆ లోటును భర్తీ చేసుకోవడానికి 630 కొత్త ఐ.ఎం.ఎఫ్‌.ఎల్‌. దుకాణాలకు అనుమతిచ్చింది. పూర్వం 10రూ. వెచ్చించేవాడు ఇప్పుడు 50 రూ.లు చవుకబారు మద్యానికి అలవాటుపడ్డాడు. దానివలన గృహిణుల కష్టాలు ఆర్థికంగా మరింతగా వెరిగాయి. ప్రభుత్వ విధానంలోని ఈ లోపాలను మల్గాది దంపతులు అత్యంత ధైర్యంగా ఫ్రభుత్వ దృష్టికి తీసుకురావడం, ఆ తరువాత సంపూర్ణ మద్య నిషేధ సమితిని స్టాపించటం జరిగింది. మద్యనిషేధ ఉద్యమ ప్రారంభం నుండి జరిగిన అనేక రాజకీయ పరిణామాలను దృష్టిలో వెట్టుకొని

మహాత్మాగాంధీ జన్మదినోత్సనం తేది 2-10-94 నాటికి రాష్ట్రంలో సంపూర్హ నుద్య నిషేధాన్ని ప్రభుత్వం స్రనేశవద్దాలని సంపూర్ల మద్య నిషేధ మహాసభ డిమాండ్‌ చేసింది. అందులో భాగంగానే ఒదృ్యమం యొక్క స్వరూప స్వభావాలను అంచనావేస్తూ ఉద్యమ అక్కిం, వ్యూహం, ధనం, కార్యక్రనుం నిర్ణయం చేయబడ్డాయి. ప్రజలకు, ప్రభుల్యనికి, ఇఎధి రాజకీయసార్షీంపు, డిమాండ్‌లు, హెచ్చరికలు వేయబడ్డాయి. నరసన ప్రదట్టనం, ధిర్నాలు, రాస్తారక లు, గోప్టుయు, వర్కషెపుయి, నెనినార్‌లు, ఘెరాన్‌ మొదర్టం క ర్యశ్రమాలతోసాలి మద్యనిస్తేధానకి మద్దరుగా ప్రిజాప్రలినధులు, రాజకీటు పార్టనాయికుల సంతకాల సేణమొడా చేయాంని సనులె నర్ణయించించి

సంపూర్ణ మద్వనిషేధంకాసం. జరిగే "క్షస్ని పోరాటం... దీరివాఠింమన లభిస్రాయపడుతూ , నాటి నషయంతో నిర్ణీత దశలలో స్నపష్తమయిన లక్ష్యాలతో దద్యమం పురోగమించాలని తీర్మానం చేసూ, శాంతియుత విధానాల ద్వారా, అహింసా విధానాన్ని వె సూ. లక్ష్వసేద్దికి వపేేయా అన ఈ సనురె భా3ంఎంది. మద్యాన్నా సంంఎదం, చ్రముహ్మ వము మయింట అప ఆతెక్తి చేవానికి న్వ్హదయుకం వనువ మద్య్వుసాని సై మానఎంసిందని ఆ దురంన యము లోనయిన ప్రజంను ఈ సమం కోరింది చికి అవసరమైన స్రభోదం, అునమాపాయాచు సూీయాకు. అందింవమనె పభువ్వాలైం 'స్రజంను కూడా ఈ సమరి అభ్యర్థించింది. మద్యం విషయింలో ఉత్చై సరరా, విల, అమ్ముదంు. వచంవు తు. ఛాససంపంటి సక్రియంరో సెవబరతునవం వరంరయిునింనే 5 ఒవీలు జ. సంర తిన అభ్యత్తులుగా ంసిక చేయర దిన స్రభుత్వనకి, న్రాజకీయి విర్రిందు తా సెలలి డీమాండ్‌ చేసింథి తాము అధికారంరోకి నస్తసల్యు ౪ ఎద్బనష్నటు న్న ఆంయయిలుస్తామున అము వెన్టంం సగాళికంలో స్టా్టాంగా స్రంటందాలం దానం ముస్తార.. చంపు వల శోంంది

రుద్వనధ ఉచ్వముంలో జరిగిన సనునూర్వుయ రాస స్రజంందిరిక్‌ యము. ఒక సాంఘిక, నైతిక ఉద్యూన్ని రాజకీయంచేసి మహిళ నునోభానాలను దెబ్బరీసే ఎధంగా న్యనహరించిన రాస్ట్ర ప్రభుత్వ విధానాలను ఇక్కడ స్త్రీలు మరచిపోలేదు; మరచిపోరు. రాజకీయాలకతీతంగా. సోరాటంచేసి నిలుపుకోలేక సోయినస్పటికీ నైలిక ఎజయ: ఉద్యమకారులదే. లాఠీ దెబ్బలు తిన్న స్త్రీలు పట్టుదలతో నిలివినప్పుడు ఎంరో 'ప్రోత్సానోనిచ్చి తగిన విధంగా ఎప్పటికప్పుడు సలహా సహకారాలనందించేనారు రామ్యూర్తిగారు. బ్రతి అంశంలోను ఆలోచించి ఆవితూచి జాగ్రత్తగా అడుగు

రామ్మూర్తి న్థృతులు వేయమనేవారు. ఉద్యమాలలోని ఆయన అనుభవాలు మాకు ఎంతో ఊపును, ఊరటను కలిగించాయి. ఉద్యమాలలో సహజంగా కలిగే నిరాశ నిస్సృహలను తొలగించే ప్రయత్నంలో ఎన్నో సంఘటనలను గూర్చి సందర్భానుసారంగా చెప్తూ మాకు ధైర్యాన్ని సమయస్సూర్తిని కలిగించేవారు.

ఈ విజయానికి 4 స్రవంతులుగా జరిగిన ఉద్యమం దోహదం చేసింది. సంపూర్ణ మద్య నిషేధ సమితి, మహిళా ఐక్య వేదిక, జనళ్త్తే, ప్రజా స్రతిఘటనలకు చెందిన మహిళలు, బలవంతంగా నిషేధం తేవాలని ప్రయత్నించిన పీపుల్స్‌ వార్‌ నక్సలైట్లు ఎవరికి తోచిన విధంగా వారు సహకరించారు... ఇన్ని సమస్యలు సంఘర్హణలమధ్య ఆటుపోట్లుకులోనై కొందరి స్వార్పపరుల కారణంగా నిర్వీర్యమైన ఉద్యమంయొక్క ధ్వని బాహ్యసమాజానికి వినిపించకపోయినా, మహిళల మనస్సులలో అంతర్లీనంగా వుంది. పరిస్థితుల బ్రభావంతో ఉద్యమరూపం ఉద్భుతమయ్యే అవకాశాలు కూడా వున్నాయి. ఈ మద్య నిషేధ ఉద్యమం రాష్ట్ర ప్రజలందరిది. ఇందులో అందరి భాగస్వామ్యం వుండాలి. మన మనస్సులలో నైతికపరమైన ఆలోచనలకు అవకాశం కల్గించి మనవంతు బాధ్యతను, కర్తవ్యాన్ని విస్మరించక పోరాటం చేస్తే ఈనాడు కాకపోయినా రేపైనా విజయం సాధిస్తాం. రాజకీయాలకతీతంగా అందరం కలిసి ఉద్యమిద్దాం. ఈ విజయ సారధులలో ఒకరైన రామ్మూర్తిగారి అండదండలు, _ సేవాతత్ప్సరత అమోఘం; అద్వితీయం వారి అడుగుజాడల్లో ఆలోచించి ప్రగతి బాటలు వేద్దాం. రేపటి రో జు మనదే.

కజికణికణ సహచర్యం వల్ల వారిస్టాయిని అందుకున్నారు

సమాజానికి న్యాయవ్యవస్తకు అనన్యసామాన్యమైైన రీతిలో బహుముఖింగా సేవలందించిన ఆదర్శమూర్తి శ్రీ రామ్మూర్తి గారి నిర్యాణ వార్త తెలుసుకొని ఎంతో దుఃఖిస్తున్నాం.. మీ సంతాపంలో పాలుపంచుకుంటూ మీకు మీ కుటుంబానికి మా 'సగాఢ సానుభూతి తెలియజేస్తున్నాం. ఆయన లేని లోటు ఎన్నటికీ తీరదు. ఆయన కీర్తి చిరస్మరణీయంగా నిలుస్తుంది. మీరు కూడా వారి సహచర్యంవల్ల ఆ స్థాయికి

చేరుకున్నారని మాకు తెలుసు. _జీ, రామళ్టీష్ణారావు

రామ్మూర్తి న్భుతులు కుల నిర్మూలనోద్యమంలో =టీ.జీ, రామారావు ఫ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తిగారు ఒక న్యాయవాది, మానవవాది, ప్రజాస్వామ్యవారి, హీతువాది మాత్రమేగాక బహుముఖ రంగాలలో ఎనలేని కృషినేసిన మహోన్నత వ్యక్తీ, (4 ఓ౭06౧6)ఎన్న్నో మూననలా సిద్దాందావను, వియువంను అనా హన దేసికాని ఆవరించిన మేధావి, కార్యకర్త, స్రవారకుడు, స్టభోధకుడు, రవయిత, సంఘసేనకుదు. ఆయన పాల్గొన్న ఎన్నో ఉద్యనూలలో 'కుల నిర్మూలన' ఒకటి కుల సంకేరమైన జంధ్యం, మత విశ్వాసాలతో కూడిన శ్రాద్ద, కర్మ, క్రతువులు ఎప్పుడో వదిలేశారు. కుల నిర్మూలన ఉద్యమం ఆవశ్యకత ఇంకా సమాజానికి ౯ వలసీవుంది; ఉద్యమానికి సిద్దాంత బలం వుంది; చిత్తశుద్ది, కార్యదీక్ష పట్టుదల గల నృక్తులు కులనిర్మూలన సంఘాన్న నడుపుతున్నారు గనుక కార్యక్రమాలు తృప్తి నిస్తున్నాయని రామమూర్తిగారు భావించేవారు. కులాంతర నివాహోలు, కులభానన ఎర్మ్యూంన, కులాంతర ఎవాహాలమ. బ్రభుత్వం, సమాజంచేత స్రోత్సాహోలు కల్పించటం ద్వారా ఆశయసాధనలో కృరవృతులమయ్యాం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కులనిర్మూలన సంఘం మొళ్టుమొదల రాష్ట్ర సదస్సు, తర్వాత జ్యా సదస్సులు, సంఘాలు నిర్వహింవింది. వం ప.రామ్మూర్తిగారు,. స్ర్రేమతి. మళల్దాది సుబ్బమ్మగారు. నుంయీరు బిల్లులో ఒక మంనర్మూలన సదస్సును దిగ్విజయంగా నెర్వహించారు.. అప్పుడే గుంటూరు జట్ల కుం నర్మూంన సంఘం ఏర్పడింది. రామమూర్తిగారు సభ్యులయ్యారు. తర్వాత హైదరాబాదులో నివాస మేర్చరచుకున్నా తర్వాత రాష్ట్ర కార్యవర్గ సభ్యులయ్యారు. వారి చ్చరియ పుర్రుడు డ్రీవెంకచేస్ట్టు ₹రికీ కులాంతరమైన ఆదర్శవివాహం జరిపారు. శ్రీ సి, నారాయణళడ్డి గారు ఆ వినానోనికీ ఆచార్యత్వం వహించారు. ఆ వివాహానికి కలాంతర వివాహమని, కాస్మోపాలిటన్‌క్నావివాహమని, మిశ్రమ వినాహమనె, అభ్యుదయ వవాహమని ఏ పేరు పెట్టలేదు. వర్గ పోరాటం, వర్ధపోరాటాలను రామమూర్తిగారు సునిశితంగా వ్షషించేవారు. అట్టుడుగు వర్గాలు వున్నాయి. అట్టుడుగు వర్ణాలు వున్నాయి. కేవలం వర్ల చైతన్యంవ సమాజాన్ని అభ్యుదయ మార్గంలో నడిపించగల మనుకుంచే పారపాటు. అలాగే కేవలం వర్హవైతన్యంవల్ల కులాలమధ్య పోరాటంతో సమాజాభివృద్ధి వస్తుందంటే సరికాదు. ఈ రెండు కోణాల్లో పోరాటాలు సమాంతరంగా నడపాల్సిందే. అప్పుడే వర్గ వర్ధ రహిత సమ సమాజం సాధ్యమవుతుంది. పార్టీలలో కులద్నష్టి జనంలో వున్న కులతత్వాన్ని వాడుకోవటాన్ని రామమూర్తిగారు నిరశించారు. వెనుకబడిన తనాన్ని నిర్దారించటానికి 86

రామ్మూర్తి న్భృతులు కులం గీటురాయిగా చేయటాన్ని గట్టిగా వ్యతిరేకించారు. కాకా కలేల్కెర్‌ కమీషన్‌, మండల్‌ కమీషన్‌ కుల ప్రాతిపదికవై వెనుకబడిన జాతులకు రిజర్వేషనులు కల్పించటంవళ్ల ఇది స్వస్రయోజన పరుల చేతిలో ఒక హక్కుగా మారే ప్రమాదం వుంది. తమ ఫ్రత్యేక హక్కల సాధనకోసం వెనుకబడిన తరగతుల సంఘాలు "ఏర్పడటం, 56 వెనుకబడిన కులాలను ముందు కలిపి, ఒక త్రాట్సికి తెచ్చి తద్వారా కులరహీత సమాజానికి బాటలు వేయగలమన్న వాదంతో రామమూర్తిగారు ఏకీభవించలేదు. ఈ విధంగా చేస్తే కుల వ్యవస్థ నశించకపోగా ఇంకా గట్టిపడుతుందన్నారు. " అగ్రవర్ణాల కులతత్వం హానికరమే, వెనుకబడిన తరగతుల విషయంలో అది స్రతిస్పందనగా మాత్రమే అర్ధం చేసుకోవాలని, ఇటువంటి. విషయాలు కొన్ని సూటిగా ఆలోచించేవారు. సాఘికంగాను, విద్యావిషయకంగాను వెనుకబడినవారికి రాజ్యాంగం కల్చించిన రక్షణలు. కులం ప్రాతిపదికగా కాకుండ గత మూడు తరాల్టుగా వార్‌ వృత్తి. విద్య స్థాయిల అధారంగా," కుటుంబాన్ని ప్రమాణంగా తీసికొని అందజేయాలని సూ క్రీకరించారు రామమూర్తిగారు. ఈ విషయాన్ని నేడు ఈ సమస్యను పరిశీలిస్తున్న రాష్ట్ర వెనుకబడీన తంగతుల కమీషన్‌ గమనించటం అవసరం.

1974 లో జరిగిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాడికల్‌ హ్యూమనిస్టు మహాసభలో కులాంతర మతాంతర వినాహములైన దంపతులకు సన్మానాల కార్యక్రమం ్రవేశవెట్టారు రామమూర్తిగారు. 1983లో అభ్యుదయ వాహ వేదికను శ్రీమలి మల్లాది సుబ్బమ్మగారి ఆధ్వర్యంలో నెలకొల్పి అప్పటినుంచీ కుల స్రసక్తిలేని, కట్న రహిత, మత తంతుకు ఆస్కారంలేని సంస్కరణ నివాహాలు ఆవేదిక ద్వారా ఆమె నిర్వహిస్తున్నారు. ఆ వెళ్ళిళ్ళు ఒక స్త్రీగా ఆమె చెయ్యటం చాలా విశ్ఞ్హ్రత అనక తప్పదు.

పెద్దలు నిర్ణయించే వివాహాలు కులపు గోడలను దాటలేక పోతున్నవి. ్రీమ వివాహాలు చేసుకోవటానికి యువతీ యువకులు ముందుకు రావాలి. ఏక కులంలో వివాహాలను నిషేధించాలనే వాదనను, వ్యక్తి స్వేద్దుకు భంగం వాటిల్లవచ్చు అనే కారణాన శ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తిగారు, శ్రీమతి మల్దాది సుబ్బమ్మగారు యిరువురు వ్యరిరేకిస్తారు.. "

ఇలీవలనే హైకోర్టులో ఒక వర్ణాంతర దంపతుల సంతానానికి తల్లి కులం వర్తించదు

_ అని వచ్చిన తీర్పుకు వ్యతిరేకంగా సమాజంలో “తండ్రీ కులమా, తల్లి కులమా, కుల రహీతమా”” అనే అంశంపై సంచలనం చెలరేగినప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కులనిర్మూలన సంఘ ఉపాధ్యక్షురాలైన సంఘసేవకురాలు శ్రీమతి మల్లాది సుబ్బమ్మ గారు రిట్టు వేసింది. ఆమె _ తరపున వకాలతు చేపట్టి రామమూర్తిగారు హైకోర్టులో అప్పీలు దాఖలు చేశారు. అదీ రామమూర్తిగారి దీక్ష అంకిత భావం. జ

లామ్మూర్దిన్భుతులు “ ఎం.వి.రామమూర్తిగారు చేపట్టిన ఉద్యమాలను కొనసాగించటంలో వారి సహచరి సుబ్బమ్మగారికి మనమందరం వ్యక్తిగతంగాను, సంఘపరంగాను ఎంతగానో తోడ్చడాలి. ఆమె ప్రస్తుతం రాష్ట్ర కుల నిర్మూలన సంఘానికి ఉపాధ్యక్షురాలిగా వుండి ఎనలేని సేవచేస్తున్నారు. వారికి మనసంఘతోడ్చాటు సర్వదావుంటుందని చెప్తూ రామ్మూర్తిగారికి నివాళులర్చిస్తున్నాను. కజికజికణి పార్టీరహిత ప్రజాస్వామికవాది రామ్మూర్తి రామ్మూర్తిగారితో గోరాగారి సన్నిహిత్వం 1960 నుండి. ఎధీస్టు నెంటరులో జరిగే నాస్తిక సభలకు, శిక్షణా శిబిరాలకు రామ్మూర్తిగారు హాజరుకావటం తరుచూ జరుగుతూ వుండేది. గోరాగారి ప్రథమ విదేశీ బోప్టన్‌ ప్రయాణానికి పర్యటనా కమిటీ సెక్రెటరీగా రామ్మూర్తిగారు కొంత ధనాన్ని సేకరించి పంపటం జరిగింది. నాస్తిక కేంద్రంలో ఆలిండియా పార్టీ రహిత ప్రజాస్వామ్మ సభకు రామ్మూర్తిగారిని నైశిడెంటుగా గోరా ఆహ్వానించారు. అది 1966లో జరిగింది దానికి రోమ్మూర్తిగారు అధ్యక్షులుగా వుండి ఆ మహాసభను నిర్వహించారు. తర్వాత జరిగిన ప్టడీ క్యాంపులకు, రాష్ట్ర సదస్సులకు, ఎధీష్టు కార్యక్రమాలకు మల్గాది దంపతులు రావటం సక్సుత్తుగా జరిగేది. 1967 పార్లమెంటు ఎన్నికలకు పార్టీలెస్‌ అభ్యర్ధిగా రామ్మూర్తిగారిని కాండిడేటుగా నిలబెల్టుటానికి ప్రోత్సహించింది గోరా గారే. నేను సప్రధమంగా అమెరికా వెళ్ళివచ్చినప్పుడు మౌ దంపతులను బాపట్టు పిలిచి వ్యవసాయ కళాశాలవారి ఆధ్వర్యంలో పెద్ద సభను ఏర్పాటుచేసి గౌరవించింది రామ్మూర్తిగారే. అలా వారి కుటుంబానికి మాకు బహుకాలం సన్నిహితత్వం వుండేది. ముఖ్యంగా పరమ శోత్రీయురాలైన సుబ్బమ్మగారు ఒక నాస్తేకురాలిగా మారటానికి కారణం గోరాగారేనని తన ఆత్మకధలో వ్రాశారు. సరస్వతీ గోరా అంచే మల్గాది దంపతులకు నాటికీ నేటికీ వల్లమాలిన గౌరవం. ఆమె ఆచరణవాది అని గోరాగారు అంత ప్రసిద్ది చెందటానికి కారణం ఆమేనని వారి వాదన. ఆలా ఎన్నో విషయాలలో భావసారూప్యంగల మా కుటుంబ సభ్యులంతా వారి మరణానికి బాధపడ్డాం; ఫోన్లు చేశాం. స్వయంగా వచ్చి చూచాం. సంతాప సభలో నేను పాల్గొన్నాను. వారు చిరస్మరణీయులు; ఆదర్భస్రాయులు వారికి నా నివాళులు అందిస్తున్నాను. = చివణం 88

రామ్మూర్తి న్భుతులు

మాటలు కాదు, చేతలు కావాలి: ఆచరించి చూపిన రామ్మూర్తి -కె. వ్రతానరెక్హే, నీపివఐం నాకు రామ్మూర్తిగారితో, సుబ్బమ్మ గారితో ఉన్నటువంటి మైత్రి ఈనాటిది కాధు_ ముందుగా వారికి మా కమ్యూనిష్టు పార్టీ తరపున నివాళులు అర్చిస్తూ సోదరి సుబ్బమ్మ గారికి. ప్రగాఢ సంతాపము తెలియబేస్తున్నాను. _ చాలామంది పెద్దలు చెప్పినట్ల రామ్మూర్తిగారు మానవతావాదిగా, హేతువాదిగా, న్యాయవాదిగా, తత్వవేత్తగా, గొప్ప సాహిత్యవేత్తగా, గొప్ప రచయితగా, సంఘసంస్కర్తగా నాలుగు దశాబ్దాలుగా ఎంళో కృషి చేశారు. భౌతికంగా వారు లేగు. సి. నారాయణరెడ్డిగారు చెప్పినట్లుగా విచారపడోల్సింది లేదు. వారు చేసిన సేవను, చూపిన మార్గాన్ని ఆచరించడం ద్వారా వారిని మన మనస్సుల్లో

చిరస్థాయిగా ఉంచుకోవాలి అని మనవి చేయడం జరిగింది. కమ్యూనిస్త్‌గా, భారతదేశ మొదటి కమ్యూనిస్ట్‌ ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌ శిష్యుడిగా వారు చేసినటువంటి సేవలు మన అందరికి తెలుసు. నేను చిన్నవాజ్ణ్ఞో అయినా నాకు దాదాపు 39 సం[॥ల నుంచి వారితో పరిచయం. సుబ్బమ్మగారి కంచే ముందుగా వారితో పరిచయం వుంది. 'హ్యూమనిస్స్‌' పత్రికలో వ్యాసం ద్రాస్తే వారితో చర్చించూణ్ణి విజయవాడలో అనాడు మా మధ్య చర్చలు జరుగుతూ వుండేవి. ఆ తర్వాత సుబ్బమ్మగారు చాలామంది అన్నట్లు ఒక వ్యక్తి గొప్పవాడు అయితే అతని వెనుక ఒక స్త్రీ అదృశ్య హస్తం వుంటుంది అంటాము. కాని రామ్మూర్తిగారు దనికి విరుద్ధంగా మార్చారు. స్త్రీ వంటింటికే కాదు ఒక స్త్రీ శక్తిగా ఎదగాలి అని సుబ్బమ్మగార్ని సనాతనవాది అయిన అత్తగారి నుంచి, సంఘ్‌ కట్టుబాట్టలోనుంచి బయటికి తీసుకొనివ్చి ఎలా తీర్చిదిద్దారో. నేను సుబ్బమ్మగార్ని చూశాను ఒక ట్రయినింగు కోర్సులో చేండానికి రామ్మూర్తిగారు సుబ్బమ్మగార్ని తీసుకొని వచ్చారు. 1962లో నేను అప్పుడు ఆ ఆఫీసులో పనిచేస్తుంటిని. సుబ్బమ్మగారికి మాటరాదు, తడబడుతుంది. ఆ ట్రయినింగు ఎ.ఎన్‌.ఎం. కోర్సు. నేను ఆఫీసులో మేనేజరుగా పనిచేస్తున్నాను. అందరిలోకి అంటే వరెస్ట్‌ మాటరాదు. అసలైన సిసలైన ఆంధ్ర స్త్రీగా తీసుకువచ్చారు. ఎందుకు సుబ్బమ్మ గారిని తీసుకొనివచ్చారు అంచే యింట్లో వుంటే అర్థం ఏముంది. జనంలోకి పోవాలి, సంఘసేవ చేయాలి. మాటలు చెప్పడం కాదు చేతలు చేసి చూవెట్టాలి అవ్నారు. _ఒకటిన్నర 89

రామ్మూర్జి న్భుతులు సంవత్సరం. శిక్షణ పొందిన తరునాత ఈ నాడు సుబ్బమ్మను చూస్తున్నాము. రామ్మూర్తిగారు సుబ్బమ్మగారిని ఒక స్త్రీ శక్తిగా చేసి ఈనాడు మన ముందు ఉంచి ఇది ఆదర్శం, ఇది మార్గం అని స్త్రీ జాతికి చూపినటువంటి, ఆచరణలో చూపినటువంటి మేధావి, సంఘ సంస్కర్త. వారు విశేషంగా సారస్వతాన్ని, సాహిత్యాన్ని బాగా చదివేవారు. మేము కమ్యూనిస్టు పార్టీ అయినప్పటికి, విభేదించనప్పుటికి ఆయన ఎప్పుడూ వచ్చేవారు, వారికి న్యకిగత ద్వేషము లేదు. రాజకీయాల యెడ రాజీ పడలేదు. పౌరహక్కుల సంఘములోను, సాహితీ సభళ్ట్లోను మాకు ఎన్‌న్నీనిషయాలు వెస్పేనారు. ఆఖరి సభలో కలుసుకున్నపుడు సుబ్బమ్మగారూ రామ్యూర్తిగారు యిద్దరూ వచ్చారు. నేను ఎప్పుడూ ఇన్విటేషన్‌ కార్లు యిద్దరిసేర్షమీద పంసేవాడిని ఒకసారి రామ్మూర్తిగారు 3ందుకూ రెండు కార్డులు ఒకటి చాలు అన్నారు. దానికి నేను 'మీరు అంటారు కదా! స్త్రీకి కూడ సమాన హక్కులు ఉన్నాయి అని" అంటే దానికి వారు “సుబ్బమ్మే నేను, నేనే సుబ్బమ్మ”” అన్నారు. అందుకోసమే నేను చివరగా ఒక ఇన్విచేషన్‌ ఆయిన చనిపోయిన రోజునే పోస్తు చేశాను. రామ్మూర్తిగారు లేరు. నేను ఒకదాన్నే ఉన్నాను ఏను చేయాలి అని సుబ్బమ్మగారు అంటే నేను 'ఆయన మీకు శక్తినిచ్చారు, మార్గం మౌపెట్లారు. మేమందరం మీ వెనుక వున్నాము. 24 గంటలు సంఘసేన చేయటానికి మేము మ వెనుకే ఉన్నాము, నేముందనం అండగా ఉంటాము” అని మరొకసారి విన్నవించుకుంటున్నాను. ఆదంసతులు వరిశ్రపుటళ్లో నిలుస్తారు సార్థక జీవులు. నీతికి న్యాయానికి నూరు పేరు వారు, పార్టీ రహితంగా వారు

వున్నా అన్ని పార్టీల వారి మన్ననలందుకుంటున్న ధన్యబీవులా దంపతులు, ఆణికణిరిణా వారిలోటును మనం పూర్షిచేద్దాం అ ఆ) రామ్మూర్తిగారి మరణంవల్ల వారులేని లోటు మరొకరు తీర్చలేరు. మానవతా నిలవలు, హేతువాదంపై పోరాటం సాగించినవారు ఒక్కొక్కరే కనునురుగైపోతున్నారు. మీ కుటుంబానికి సానుభూతి తెలుపుతున్నాను. భావ సామీప్యం వల్ల మనందరం ఒక నిర్జిస్టమైన, సహేతుకమైన రీతిలో వైనించి సమాజాన్ని తీర్చి దిద్దుదాం. వెలగా వంకటనుయ్య 90

రామ్మూర్తి న్భుతులు రామ్మూర్తిగారి లాంటివారు లక్షకొకరున్నాచాలు హేతువాదిగా పేరొందిన రామ్మూర్తిగారు మృతి చెందినారని తెలిసి “రాష్ట్ర దక్షిణ సరిహద్దులో” వున్న హేతువాదులైన మేమంతా వింతించినాము. కల్మషభూయిష్ట్రమైన ఈ సమాజంలో స్వచ్చంద హేతువాది, మానవవాది లయిన రామ్మూర్తి గారి లాంటే వారు లక్షకు ఒకరున్నా సమాజం బాగుపడుతుంది _సివ.నియోగి తణిళణికణి మృత్యువు ఏప్రాణికీ “స్పదు: విస్తుపోవడమెందుకు ? దుర్వార్త చాల బాధించింది, అయితే మనం నిస్టహాయులం పోగొట్టుకున్న దానికోసం వ్యధ, తిరిగి తెచ్చుకోలేం కదా 1 విశ్వాసాలు ఎలా వున్నా ఇది ఏ స్రాణికీ తప్పేది కాదు. మనకు ప్రకృతి రహస్యాలన్ని తెలుసు, మరణం అనివార్యం అని కూడా తెలుసు అన్నాతెలిసిన మనం విస్తూ పోవడం ఎందు 9? -దాళంథి రంగావార్జూ ఈణికణికణా స్థాపించిన సంస్టలలోవారు జీవించేవుంటారు అందరికి ఒక సోదరునిగా, ఆల్మీయుడుగా మన సంస్థకు వున్న వెద్ద అండను కోల్సయాము. రాన్యూర్తిగారు లేని లోటు తీరేది కాదు. వారోన్నో సంస్థలు స్థాపించారు మనందరిని ఉత్తేజితులను చేసారు, కార్యోన్ముఖులను చేసారు స్థాపించిన సంస్థలలో కార్యకర్తలమైన మనతో వారు బీనించి ఉంటారని మనకు తెలుసు. -వమలాదేవి చేబోలు కణికణకిణా అకాలమరణానికి సంతాపం ఆంద్రప్రదేశ్‌ హేతువాద సంఘం కార్యవర్ల సమావేశం 1/11/98 ఉదయం 10 గం1కు సంఘ ఉపాద్యక్షులు కరి హరిబాబుగారి అధ్యక్షతన చీరాల వివేక విద్యాలయంలో జరిగింది. ఈ సందర్భంగా ఈ క్రింది తీర్మానములు జరిగినవి : - హేతువాద మానవవాద 91

రామ్మూర్తి న్ధుతులు ఉద్యమకారుడు ఎం.వి. రామమూరర్తిగారి ౩ ల మరణానికి ఈ సమావేశం తన తీన్ర సంతాపాన్ని తెలియచేస్తున్నదని ఎ.పి. హేతువాద సంఘ కార్యవర్గం తీర్మానం చేసింది. -ఎంఎనత్పనారాయణ కణకజణికణి పాతువాద ఉద్యమం తీవ్రసంతాపాన్ని తెలిపింది ఆం(ధ్రస్టదేళ్‌ రాడికల్‌ హ్యూమనిస్టు అసోసియేషన్‌ కార్యవర్గ సమావేశం చీరాల వివేక విద్యాలయంలో సంఘ ఉపాధ్యక్షులు కరి హరిబాబు గారి అధ్యక్షతన జరిగింది. హేతువాద మానవవాద ఉద్యమకారుడు ఎం.వి. రామ్మూర్తిగారి అకాల మరణానికి ఈ సమావేశం తన తీవ్ర సంతాపాన్ని తెలియచేస్తున్నదని తీర్మానించింది. -యం. బనవపున్హారావు కపకణినణి పాతువాద వేగు చుక్క మనం ఒక ఉద్యమకారుని కోల్పోయాం కాని ఆయన భౌతికంగా మనముందు లేకపోయినా ఆయన భావాలు, ఆలోచనలు మనలను మరింతగా స్పూర్తితో నడిపిస్తాయి. ఆయన మృతిపట్ల మీకు, ఇతర కుటుంబ సభ్యులకు ౫ 'బ్రగాఢ సంతాపాన్ని తెలియచేస్తున్నాను. “హేతువాద ఉద్యమ వేగుచుక్క ఎం.వి.ఆర్‌ అమర్‌ రహే”. _టీ. శ్రీరామమూర- ఎపినిఎల్‌స్‌, ఆజణికణికిణి ఎం.వి. రామ్మూర్తిగారి మృతికి సంతాపం . ది 27-9-98 ఆదివారం సా॥ 6 గం[;లకు తెనాలిలో కవిరాజు త్రిపురనేని భవనంలో బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, అనేక ప్రజోద్యమాల రథసారథి మేధావి. మానవ విలువల సముద్దరణకు మానవ హక్కుల సాధనకు నడుం బిగించి శరంతరం శ్రమించిన కార్యకర్త ఎం.వి.రామ్మూర్తిగారి మృతికి సంతాపం తెలుపుతూ. సర్వశ్రీ డా1వెలగా వెంకటప్పయ్య, ఎం.బసవపున్నారావు, ఎ.ప్రపుల్లచంద్ర, అళ్ళి రాఘవయ్య, బి. కృష్ణంరాజు, పాలడుగు వెంకట్రామయ్య, ఎం. చంద్రశేఖర్‌ ప్రభృతులు ఘనంగా నివాళులర్చొస్తూ వారి కుటుంబ సభ్యులకు ప్రగాఢ సానుభూతిని తెలిసారు. . -పౌతువాది వత్రికో 92+

రామ్మూర్ధిన్ధుతులు ముందుగా కుటుంబన్యవస్థను ప్రజాస్వామ్యంగా మార్చాలి దేశంలొ ఎజాస్వామ్య ఎలువలు కావాలి లేదా ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతి కావాలి అనుకుంచే ఎన వ్యవస్థలో కుటుంబము, కుటుంబ వ్యవస్థను స్రజాస్వామ్యంగా తీర్చిదిద్దగలిగితే ప్రజాస్వామ్య సంస్కృతి సమౌఎంలో విస్తృత వ్యాప్తి చెందతుందని, నమ్మేవారిలో ఎమ్‌.వి,ఆర్‌. నేనూవున్నాం. ప్రజాస్వామ్యం కాని కుటుంబంలో అమాయకంగా 10 సం॥ల వయస్సులో వెళ్ళి జరిగిన సుబ్బమ్మగారు ఈనాడు ఒక మహావృక్షంగా ఆంధ్రదేశంలో ఒక శక్తిగా మిగిలింది అంటే కుటుంబాన్ని స్రజాస్వామ్యీకరించడంవల్ల మనిషిలో నిబిడీకృతమైన శక్తీ ఏవిధంగా వైకి వస్తుంది అనేది ఎం.వి. రామ్మూర్తి ఆచరణలో చూపించి కుటుంబాన్ని ప్రజాస్వామ్యికరించవలసిన అవసరం ఎందుకు ఉందో అని గొప్పు కార్యగ్రమాన్ని ఒక పెద్ద ఇమేజ్‌ను సమాజానికి వదిలివెట్టి పోయారు కనుక మనందరం దాన్ని ఆచరణలో చూపించాలి అని కోరుతూ వారి ఆదేశాలను లక్ష్యాలను పాచించటానికీ ప్రయత్నస్తానని చెప్తున్నాను -వారగోసాల్‌ కజశణికడ అభిప్రాయ తేడాలు వున్నా, వ్యక్తిగతంగా ఆప్యాయతలు పోలేదు ఎం వి.రామ్మూర్తిగారికి నాకు పరియం 40 సం1॥లు వైగా ఉంది. ఈ పరిచయం ఎలా ప్రారంభం అయింది అంటే నేను కలల్గోకి వెళ్ళలి. నేను విద్యార్థిగా ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌కి ఉత్తరాలు రాస్తుండేవాణ్ణి. ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ ఏమి చేశారు అంటే అయ్యా నీ ఉత్తరాలకు సమాధానంచెప్పలేను. మీ గుంటూరు జిల్లాలో ఉన్నటువంటి ఆవుల గోపాలకృష్ణమూర్తి, ఎంతి గాక్కూర్తి గారు ఉన్నారు. మీరు వారితో కలిసి చర్చిస్తే బావుంటుంది అని. ఇది నదిచస్‌చ్య వారితో గొడవపడటుం, వారు నాతో మౌట్లాడీన విషయం వ్యాసం రూతుంలోహ్టీయడరీవల్ల అలా వారితో నాకు పరిచయం ఏర్పడింది. చివరిదాకా అభిప్రాయ భేధాలు ఉంటూనే ఉండేవి. కాని వ్యక్తిగతంగా వారికి నాకు ఎంతో ఆప్యాయతలు ఉండేవి అలా మా స్నేహం కొనసాగుతూనే ఉంది. వారు పోవడం నాకు వ్యక్తిగతంగా చాలా బాధగా ఉంది. -లావెలసోమయ్యా 93

వీరేశలింగం దంపతుల తర్వాత వీరే రామ్యూర్తిగారు మనలను ఎడీవివెళ్ళిపో యారు. అర్ధ శంాబ్దకాలం ఆంధ్ర దేశంతో జరిగిన అర్థిక, సామాబక పరిణామాలకు ఆయన సాక్షిభారులు. అన్ని అభ్యువయ ఉద్యకూలలోను పాల్గొన్నారు. నారు నిర్వంచిన పార్ర మదియ్యు జేయడానికి మరి కొంతవాలంసదురుంది. ర మమూర్రారే సుబ్బమ్మగారు, సుబ్బమ్మగారే ౮ మ్యూరారు అన్న విధంగ అర్హశతాబ్దకాలం ఆం ద్రదేశంతో ముహిళాభ్యూదయానికి పాటుపడ్డారు రీరేశలింగం దంపతులు తర్వాత బహుశ ఆంధధ్రచేశంరో అంతగా అవినాభావ సంబంధి శో కృషపినేసిన ఆదర్శ దంపతులు నాకు వేరే కనబడటం లేదు. మనం హేరూూదుఐం శాస్త్రీయ నిజ్ఞాన దష్తిరో సంఘటనలను చూస్తాం. ఎతిత హేతునాచులం అయినప్పటికి సుదీర్ష సాహచర్యంవల్ల జనించిన మాననతాసంబంధాలను, ఆస్యాయచలఐను, అనుబంధాలను ఎలా మరిచిశోగలం? మానసిక వేదన, ఎడబాటు కొన్నాళ్ళు అనుభవించకుండా ఎలా ఉండగలం? మానవతా మూర్తి, సౌజన్యమూర్తి, స్‌గర్వి, నిరాడంబరుడు, నిస్యార్ద సవాపరాయణుడు, తన సర్వస్వం సుబ్బన్ములో నెక్షిప్రం చేసిన పురుష మహనయిడు రామమూర్తిగారు. ఆయిన స్మృతి - మహిళా నముక్తి పోర లు చరిర్రలో శాశ్వత, అజరామరం... వారు సార్దక జీవులు మన లాంచి వాళ్ళము ఆదర్శస్రాయముయ. వారు ఖొంకంగా పోయిన న్యెసంచిన సంస్థ్రలయన్నాయి. వారు రిదించచ సాహిత్యం ఉంది, సేవాకార్యక్రమాలు చన్నాయి.. ఆ స్పూర్తితో సుఖృమ్మూరు ముందడుగు వెయ్యగలరు. మననుంతా నారికి మన సహాయ సహాకారాలు ఇన్వగలం. సూర్యతేజస్సుకు వీకటి లేదు కదా? -వరూల వట్టాభిరామారావు, అవాల్యాచేవి గోవరా జా నీలాదేవి మ స గ అన్నిరంగాలలో రామ్మూర్తిగారొక “రిఫరెన్సు” అంచే తప్పా? రామమూర్తిగారు మౌనవనాద, హేతువాద, పునర్వికాస ఉద్యమాలలో అర్జశదాబ్దం వైగా నిర్విరాను కృషి చేసిన వ్యక్తి. ఆంధ్ర ఉద్యను చరిత్ర, బిళ్లృ్ళమూడి అన్ను వై నత మ్మోషణ నా కోరికనై రామ్మూర్తిగారు రాశారు. ఆయన మా లందరికి ఒక రిఫరెన్సు నలె వుండేవారు. ఆయన గారి మరణం మానవ ఉద్యమానికి తీర్చలేని వెలితి. అయినా రామ్మూర్తిగారి శిష్యరికం వల్ల మీరు మీ పాత్రలలో నిమగ్నమై ఉండగలరు. -బర్‌. ఇన్హయ్య, ఎన్‌. కోమలి రశ

రామ్మూర్ధి న్థృతులు వారు భార్యాభర్తలు కారు - గురు శిష్యులు జీవమున్న దెల్ల చావవలసినదే చావు జగతిగుండ పోవుద్రోవ మరణమందెగందు నున శాశ్చతత్వమ్ము తెరున్సులేదు ఇదియు ఎరుగకున్న - రామ్మూర్తిగారు, మీరు దేశసివలో సామాబికీ కార్యగ్రమాలలో బ్రతికే ౨౮౮రు వారు లేరు అది సహజం మీరు లన్నారు ఇది నిజం. నారు లేని రోయి మీరు లీర్చగంలు గురువును మించిన శష్యులెవరంటే మల్గాది సుబ్బమ్మ అంటాము నేము. | -మాదాను గ్రుం. విద్చయ్య) ఈజణికణిగణా రామ్మూర్తిగారి వ్యక్తిత్వం సాటిలేనిది ; మాకు ఆదర్శప్రాయం జీవితాన్ని అడుగడుగునా తరచి చూస్తూ, లోరుపాతుంను అవగాహన చేసుక, అధిగమిస్తూ, నస్తున్న సాహస మహిళ మీరు. ఆ ధీరళ్వంతొనే మరు ముండుకు సాగాలని అభిలపిస్తూ, ఆకాంక్షిస్తూ వున్నాను. రామ్మూర్తిగారి రవనిలు చదువుతున్నా స్రల్భషంగ కలిసి మాట్టూడినప్పుడు, నిశితమైన మేధాశ్తీ, నిశ్చలమైన ఒక తాల్మిక వైఫరీ నారు స్పంగా కనిపించాయి. చాలా అరుదుగా కనబడే ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వం రామ్మూర్తి గారిది అసలు సిసలైన కల్తీలేని, కర్మయోగి ఆయిన ఆడవారికి కల్పిన్పక్షం, అభాగినులకు కామదేనువు, మీకు మాకు ఒక స్రభేోదకులు. వారి మరణం గ్‌ డ్రక్‌ పట్టు. అయినా మనమున్నిం, ముందుకు సాగిపోదాం అడుగులు తడబడకుండా. _నరోజీని ద్రేమ్‌నంద్‌ తణకణికణా వారు అమరులు మీరిద్దరు దంపతులు, పరిపూర్ణ జీవితాలు గడిపిన ధన్యజీవిలు, ద్రపంచానెకే ఆదర్శప్రాయులు, స్త్రీ ఉద్యనూవికి బాసటగా నిలిచిన రామ్మూర్తిగారు పూ జనీయులు. వారి మరణం తీరని లోటు. అయినా పుట్టిన వారు గిట్టక మానరు కదా | పరిపూర్హ జీవితాన్ని గడించిన వారి మరణం ఆశనిఘాతం కాదు. ప్రకృతి రహస్యాలను నివేదిస్తుంది, _డా/ వామలతా దేవి 95

రామ్మూర్తి న్థృతులు జాతస్య మరణం ధృవంకదా! మీ ఉభయులది అన్నోన్న వాంబత్య సఫలం జీవితం. మీరు ఎన్నో కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. ఆపదలో, ఆర్తిలో నున్న మహిళలకు ఎన్నో సూచనలు, సలహాలు ఇచ్చి దరి జేరుస్తున్నారు.. వారి సమస్యలకి పరిష్కార మార్గాలు నిర్దేసిస్తున్నారు. ఈ సందర్భాలలో మాకు సోదరుడు రామ్మూర్తిగారు న్యాయసమ్మతమైన సలహాలు ఇచ్చి మీరు నడుపుతున్న ఉద్యమాల సాఫల్యానికి దోహద మిస్తున్నారు. “జాతస్య మరణం ధృవం” అని తెలిసినప్పటేకి మన ఆత్మీయులు మనను విడిచిపోతీ గుండెకోత తప్పదు అయినా మనం స్నష్టి రహస్యాన్ని థేదించ గలవారము కదా! మీరు నిశ్చల తత్వంతో నిలబడగలరనే విశ్వాసం నాకు వుంది. " -ఎక్‌, మనోయ

ఆగరణికణి మాకునేర్చిన విద్య అనన్యం ప్రముఖ సంఘసేవకులు, హేతువాద ఉద్యమ నాయకులు మాకు అత్యంత సన్నిహితులు, అప్పులు మీ భర్తగారైన శ్రీ రామ్మూర్తిగారి మరణవార్త విని చాలా విచారించినాము.. నివిధ రంగాలలో వారు మీరు సమాజమునకు అందించిన సేవలు మరువరానివి; ఒక కాలు బెణికినా మరో కాలుతో ముందడుగెయ్యమనే కదా రామ్మూర్తిగారు మీకు నేర్చిన విద్య. ఆ సాధనలో మీకు మీరే సాటి -కాఎం.మధుమూధన రావు ద్రీన్సిసాల్స్‌ శ్రీ రాము రూరల్‌ కాలేజి ఆఅణికణికణా మహానిష్టాపరుడు ఆయన మహా మనిషి నీతికి సత్ర్రవర్తనకు ఆయనకు ఆయనా సోటీ తను నమ్ముకొన్న ఆశయాన్ని నిర్చియంగా ఆచరించగల వ్యక్తులు కొద్దిమంట మాత్రమే వుంటారు. అందులో రామ్మూర్తిగారు ప్రధములు. ఆయన తన మంచి ప్రవర్తనతో అనేకమందిని 1౧66౧౧8 చేసినారు. అందులో నేనూ ఒకడిని. (వీరాల, బాపట్ల, పర్చూరు కోర్టుల్లో ఆయనకు రిఫరెన్సులు చెప్పుకొని శెలవు యిచ్చినారు) -ఛారా వంకట క్రిషమూర్ది 96

రామ్మూర్ధిన్ముతులు తన సర్వం మీలో నిక్షిస్తం చేసిన మాననీయుడు తమ జీవిత భాగస్వామి, విఖ్యాత హేతువాది, సంఘ సంస్కర్త శ్రీఎం.వి.రామ్మూర్తిగారు తాము చేపట్టిన బృహతా్కార్య సాధనలో వారు అవిశ్రాంతంగా కృ షి చేశారు. వారి మృతి మీకు, మీ కుటుంబానికే కాక, అభ్యుదయ దృక్సధంగల వారందరికీ తీరని లోటు. అయినా ఉద్యమాలు కార్యక్రమాలు మీ ఆద్వర్యంలో జరుగుతాయని మా సహకారాలుంటాయని వెప్పాల్సిన పని లేదు. _ జానమద్ది వానుమ్చూ్త్రీ, కజికణిరణి మీరు కార్యోన్ముఖులు కావాలి రామ్మూర్తి గారి ఉపన్యాసంలో భావస్తప్పత, వ్యక్తీకరణ నాకు ఎంతగానో నచ్చాయి. సంపాదన విషయంలో ఆయన ్రదర్శించిన మోహాతీతమైన నిరయం చాలా సాధారణంగా కన్పించినప్పటికీ లాభాలపట్లు నిరాసక్తత సకృత్తుగా గోచరించేది. పాతిద్రత్యం నుంచి. ఫెమినిజం దాకా ఆయనతో జీవితాన్ని పంచుకున్న మీకు రామ్మూర్తిగారి స్పృతులు జీవితాంతం వెన్నంటుతూనే ఉంటాయి. వారి భావాలలో స్పంధనలో పాలుపంచుకున్న మీరు అధ్వితీయులుకడా ! కార్యోన్ముకులు కాక తప్పుదు. =ఎన్‌. రాఘవరావు కజిశజడగ ఆదర్శమూర్తి శ్రీ రామమూర్తి తెలుగు అకాడమీ తరపున రామ్మూర్తిగారు ప్రచురించిన చివరి పుస్తకం కావచ్చు “మహిళలు - శాసనపరమైన హక్కులు”' అనే పుస్తకం ఆయన 'బ్రాశారు. ఆయన ద్రాసిన పుస్తకం ఏ విధంగా ఉంది అంటే ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికి ఉపయోగపడుతుంది. చదువుకోని వాళ్ళకు కూడ చదివి వినిపిస్తే అర్ధం అయ్యే రీతిగా ఉంది. విషయం మీద ఎంతో అధికారం ఉంటే గాని ఆ విధంగా బ్రాయలేరు అనేది అందరికి తెలుసు. తర్వాత రామ్మూర్తిగారు ఆచరించి చూపించిన వ్యక్తి. స్నేహం, ఆప్యాయత, సీమ యిటువంటి విషయాలకు చప్పున స్పందించే స్వభావం గలవారు. ముఖ్యంగావారు స్తీ జనో ద్దారకులు, పార్టీలెస్‌ డెమాక్రసీని ప్రతిపాదించిన పక్కా హ్యూమనిస్టు. ఆ భార్యా భర్తలిద్దరూ కలిసి చేసిన సేవలు అమోఘం వారిలాంటి దంపతులు లక్షకు ఒక్కరున్నా ఈనాటీ సమాజ రూపురేఖలే మారి సమసమాజం సిద్దిస్తుంది. రామ్మూర్తిగారికి నా నివాళులు అర్చిస్తున్నాను.

ఆవుల మంజులత- 97

రామ్యూర్దిన్భుతులు మీరిద్దరూ బాటసారులే 1 వారు లేరు మీరిప్పుడు తీరం చేరక తప్పుదు మూన్యమిద్రులు రామ్మూర్తిగారింక కనబదరనే వార్త తి.౨.లో మూచి చాల బాధ పడ్డను మా పరిచయం, స్నేహం మరునలేనది. మీరు కూడా రోదు నీడను కోల్పోయారు. వాల విచారకరం. మీకు నా సానుభూల అలుపు వమువయిన్నాను. మ్‌రు ఇద్దరు కార్య సాధనకు పయనిస్తున్న బాటసారులు. అ నేంవ్యంరో ఒకరు జూరిపోవే రెండవ వారి తీరం చేరక తప్పుదు కదా! మరి ముందడుగు వేస్తున్నారు కదా. -మపొథర రామమోవానరావు స ప. (య్‌ ప్రముఖ నవ్య మానవవాది ఎం.వి. రామ్మూర్తి అఖిం భారత రాడికల్‌ హ్యూమమ్మ్టు సంఘాధ్యతుదు, అఫిం భారత హేతువాద సవబు గౌరవాద్యతుదు పి యుసి.ఎ్‌. దక్షిణస్రాంత అర్ల్గవైజరు, ఆ౭ధ్రప్రదేశ్‌ శాఖ అభ్యకుడు, జనరంగ్ర సమాజ్‌ (సి.ఎఫ్‌.డి) దక్షిణస్రాంత ఆర్లవైజరు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ శాఖ కార్యదర్శి లాంటి అనేకానేక పదవులు నిర్వహించి రాష్ట్ర, జాలీయ స్థాయిలలో జాస్వామిక విప్లవం కోసం, మానవ విలువల పునరుద్దరణ కోసం లహరహం జ్రమిందిన వా ఫునరుద్ద అలువెరుగని శ్రామికుడు ఎం.ని.రామ్మూర్తిగారు. వారు గ్రంథ రచయిత, 'నికాసం' పత్రిక సంపాదకులు కమ్యూనిస్తు విద్యార్ధిగా, ఎం. ఎన్‌ రాయ్‌ అనుచరుడిగా ఆంధ్రాలో రాడికల్‌ హ్యూమనిస్తు ఉద్యమ సారధిగా వి.ఎ౦. తార్కుందే, ఆన్ఫఐ గోపాలకృష్ణమూర్తి, ఆవుల సాంబశివరావు. సహచరుడిగా. శ్రీమతి. నుల్లాది సుబ్బమ్మ జీవిత భాగస్వామిగా స్టత్యేకాంద్రోధ్యమం, హేరుళారోద్యకుం, పౌరహక్నూల ఉద్యమం, స్పనలినర్వికా సోద్యనుం వాంటి కస్ట స్రజోచ్యమాఐను నిర్మించ, నెర్వస్‌ 9వి స్ట్‌లను ఎర్పరది కార్యకర్తలను లీర్చిదిద్దిన కార్యశూరుడు రామ్మూర్తిగారు... 'ఏడు పదులు ఆత్మకధ న్రాస్‌ సుదీర్గ జీఏతాన్ని సామాజిక సాంస్కృతిక వికాసానికి, ప్రజాస్వామ్య = విష్ణవానికి అంకితంచేసేన రామ్మూర్తి గారి మరణానికి హేతువాది" ప్రగాఢ సంతాపాన్ని -వౌతువాది 98

రామ్మూర్ధి న్భృతులు మహిళ కొరకు వుట్టె - మన మల్లాది = పొడేత్‌ జాన్హున్‌ మహిళ కొరకు బుట్ట మల్దాది సుబ్బమ్మ

తనదు కీర్తి వెనుక ఘనుడు గలడు

మట్టి బిసికి బిసికి మునిగా జేసయు

చదనుపు సంధ్యల్‌ 'సగె హుదయురా జు.

నుహిళోద్యమ మహాశ్హ్తో, మద్యనషేధ రధసారధి, సంస్కారోద్యమ ౨లిధి కులనిర్మూలనో ద్యమ స్టష్త, మతాలకందని మానవతా మహా నిర్జే్త నూనవాళికే మాచ్చమూర్తి మన మల్దాది సుబ్బమ్మ అనాడు నాతో నా కాద్దుడ్‌, నా అమృుళమూర్తి నన్ను తనను మించిన మహోన్నతవ్యక్తిగా వీర్చిదిద్దాడని సాగిడిందా తర్‌. అవును ఆమె భర్త అందరి ప్రేమమూర్తి, మానవత్వం నిండిన పరిపూర్ణ మహామనష్కి ఎప్పన భావాలు నరనరాన జీర్లించుకొన్న వీరుడు. అభ్యుదయ భావాలు అణువణువునా నికందిన అమ్మ్బరమూక్తి ఎజమైైన నిస్వార్దపరుడు, చన్మయువ్యంతో తనను ఛానే మరవ సర్వం త్యాగం చేయనిం త్యాగమూర్తి. నిగ్రహం ఆయన సొత్తు.

ఆయన పేరు.మల్లాది వేంకట రామ్యూర్తిగారు. శ్రీనుతి మల్టాది సుబ్బమ్మ” 3 పేరు తెలిసినంతగా ఆయిన పేరు అందిరికీ తెలియదు. కాని ఆయిన లేనిదే ఆమె లేదన కొందరికే తెలుసు. సన్నెహితులకు మార్రమే ఆయన వ్యక్తిత్వం తెబుకు.

వెళ్ళినాచికామె చదింంది 5 క్లాసులు మౌత్రమే. నాది ఆమె సనాతన ఆవరాల నుండి నేటి హేతువాదం వరము, నాబి బూజుపల్టీన భావాలనుండి నేతి అభ్యువయు భావాలవరకు, నాటి బెరుకునుండి నేటి ఉరుకు వరకు ఇవన్నీ విన్న విషయాలు కావు. శీని వెనుక వెద్ద హస్తం ఉంది. అదే రామ్మూర్తిగారి ప్రోడ్ధులం. అలా మల్దాదిని తీర్పిదిద్దిన మహోన్నత వ్యక్తి మన రామ్మూర్తి.

50 ఏళ్ళ క్రితం బాపట్లలో లీడింగ్‌ లాయర్‌గా పనిచేస్తున్న రామ్యూర్తిగారు రాజీలకు వెట్టింది పేరు. '“'ఇల౮ అన్ని కేసులూ నాజీ చేస్తే మనమెలా (బ్రతుకుదామండి[' అని ఇంకా ఎదగని భార్య ప్రబ్లెస్తే చిరునవ్వే సమాధానంగా తన ప్రసన్న వదనం వికసించేది. పదవులకోసం ప్రాకులాడటం, కీర్తి, ధన, పదవీ వ్యామోహాలకు దూరంగా వుంటూ ముక్కుసూటిగా పోయేటి ఉక్కు మనిషి ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రాద్యమం, జెపి.

రామ్మూర్తిన్భుతులు ఉద్యమం, కుటుంబ నియంత్రణోద్యమం, మహిళోద్యమం, మధ్యనిషేథో ద్యమం యిలా పలురకాల ఉద్యమాల వెనుక తనపా త్ర విజ్టుమైనది. హేతువాదిగా, హ్యూమనిస్టుగా, పౌర హక్కుల. లీడరుగా, ప్రీడరుగా రామ్మూర్తిగారు. సంఘసేవ చేసి చేసి చరిత్రలో మిగిలిపోయారు... వారి సుగుణాలు - అన్నింటినీ మించి వినయం, మంచితనం, పరోపకారం మహోన్నతమయినవి. వారిని చూచి మనమెంతో నేర్చుకోవాలి. తన జీవితం మనందరికి మార్గదర్శకం కావాలి. ఉజడగశణికడ పడుగు పేకల్దాంటి మీ బంధం వీడిపోదు ఎంత సరివెట్టుకుందామనుకున్నా- మనసు ఆగటం లేదు. నా ఓదార్పు మాటలు అర్థశూన్యంగా అనిపించవచ్చు కాని జీవితాన్ని ఎదుర్కోక తప్పదు. సూర్యోదయ సూర్యస్తమయాలు ఆగవు. తెల్లవారుతుంది రాత్రి అవుతుంది. కాని మీ బాధ- మీ హృ దయం నిద్రపోవు నిద్రపో లేవు. “భార్యా భర్తలు ఇద్దరూ కలిసి రాలేదు?” అంటారా నిజమే. కాని అరవై ఏళ్ళు - ఆరు పదులు నిండి - పడుగు పేటల్లా కలిసిపోయిన మీ బంధం - విడిపోకుండా - కలిసీ నిష్కమ్రించివుంచే - ఎంత బాగుండేది! కాని అలా జరగుదు. జరగటం లేదు. రామ్మూర్తిగారి జ్ఞాపకాలను పుస్తక రూపంలో తీసుకురావటానికి ప్రయత్నాలు ప్రారంభించండి. ఆ కార్యసాధనలో నిమగ్నులై ఉంటే మీ బాధ తగ్గుతుంది. వారి జ్ఞాపకాలు, అనుభవాలు నేటి సమాజానికి జీవకర్రలై ప్రభావితం చేస్తాయి. -మాలతీ చందూర్‌ ఆఅజణికజికణి రామ్మూర్తిగారిచ్చిన స్థిత ప్రజ్ఞలే మీకాలంబనం పలకరింపులో ఆదరణ, అభిమానం నింపుకొన్న అసమాన విజ్ఞానవంతులు, పేద, ధనిక భేదం లేక సమానత పంచిన మహానుభవులు అలంటి మహనీయులకు మరణం లేదు. అరవై మూడేళ్ళ. వారి సహచర్యంలో వచ్చిన స్థితస్రజతను ముందుంచుకొనే ముందుకాలాన్ని యధాస్రకారంగానే కొనసాగించగలరని విశ్వసిస్తూ ఆశిస్తూన్న.... -వోడ్డాదులనుబ్బుమ్ము 100

రామ్మూర్తిన్భృతులు నాలోని శక్తియుక్తులను వెలికి తెచ్చిన మా రామ్మూర్తి గారు

మంతా క్టుభిరాన్‌ నేను ఉమెన్‌ ఇష్యూస్‌ గురించి మాట్టాడేటంత గొప్పదాన్ని కాదు. ఏదో మీటింగుల్లో ఇంగ్రీషులోనో తెలుగులోనో ఉపన్యాసాలు యిచ్చేదాన్ని. ఒకసారి రామ్మూర్తిగారు నా దగ్గరకు వచ్చి ఈ రోజు మీటింగులో ఉమెన్‌ ఇష్యూ గురించి మాట్లాడాలి అన్నారు. దానికి ఏమీ తెలియదండీ అన్నాను. దాన్నికి రామ్మూర్తిగారు వెంటనే యింటికి వెళ్లి 4,5 పుస్తకాలు తెచ్చి ముందు పడేశారు. యివన్నీ చదివి మౌట్టాడండి అని. అందరూ ఏదో ఒకటి మాట్టాడతారు మీరు కూడా ఏదో ఒకటి మాట్లాడండి అన్నారు. ఉమెన్‌ గురించి చాలా సీరియస్‌గా, సునిశితంగా గమనించడం అనేది చాలా గొప్ప విషయం. నేను ఉమెన్‌ గురించి చదవడం అప్పుడు మొదలువెట్టి ఇప్పటికి ఆపలేదు. చదువుతూనే ఉన్నారు. ఎందుకు ఎం.వి. ఆర్‌. గారు యిలా ఫోర్సు చేస్తున్నారు. వెద్దవారు షమనుకుంటారో అని ఆరోజు మీటింగులో మాట్లాడిన తర్వాత నా ఇంటరెస్టు యింకా వెరిగింది. అది ఆయన దగ్గరి నుంచి నేర్చుకున్న విషయం. ఏది ఆయితే మనలో లేదో దాన్ని ఆరోజే సంపాదించుకో, ఆరోజీ మొదలువెట్టు అనే విషయాన్ని నేర్చుకున్నాను. సుబ్బమ్మగారు నా ్రండ్‌, రామ్మూర్తిగారు చాలా యాకిన్‌ పర్సన్‌. ఒకసారి రామ్మూర్తిగారు మోవెడ్‌ మీద స్పీడ్‌గా వెళ్తున్నారు. ఏంటండి అంత స్పీడ్‌గా వెళుతున్నారు అంచే ఏమో అమ్మా 40 కి. మీ వెళుతుంది అంటారు. ఆయన యాటిట్యూడ్‌ అది. ఆయన పోయినందుకు నాకు దుఃఖంగా లేదు. అందులో మాట్లాడుతూ పోయినారు. మంచం పట్టకుండా సంతోషంగా వెళ్ళిపోయినారు అందరూ కాని వారు మాటల్లో కార్యక్రమాల్లో, ఉద్యమాలలో పౌరహక్కుల రక్షణలో, మండుతున్న మహిళల గుండెల్లో నేనున్నాను; నేను చావను, నాకు మరణంలేదు అని అనుక్షణం ఒక సినిమా రీలులా కనిపిస్తూనే వున్నారు. వారిది నిజంగా సార్టకజన్మ. అలాంటివ్యక్తులు అరుదుగా కనిపిస్తారు. కజకజణికణి మిమ్మల్ని ఓదార్చగలవారు లేరు సోదరీ సుబ్బమ్మ గొరూ! ఎంతచి బాధాపూరిత వార్త!! “ఈ సుఖదుఃఖ మిశ్రమ మహీవలయంబను సత్రశాలా మీ దుఃఖం మేమూ పంచుకుంటున్నాం. పురోగమించటమే స్రస్తుత మీ కర్తవ్యం" వ ఎదర ర! గం మో ధ్ర ॥ స

రామ్మూర్ధిన్భుతులు ఉద్యోగాలను, పదవులను ఆశించని స్థిత ప్రజ్ఞుడు ఎం.వి.ఆర్‌ _ యలమంచిలి శివాజి ఎమ్‌.సి, రామ్మూర్తిగారికి నాకు సుమారుగా 25 సంగా పరిచయం ఉంది. జయప్రకాశ్‌ నారాయణ ఉద్యమంలో మేము కలిసి పనిచేశాము. తర్వాత జైల్లో ఎం.వి.ఆర్‌ తో కలిసే అవకాశం నాకు కలిగింది. జైల్లో వుండగా మామూలుగా నాలుగు గో డలమధ్య ఉండాలి. నాలుగు గోడలమధ్య ఉండి జైల్లో జైలర్‌తో గొడవలు వెట్టుకునేవాళ్ళం. లేదా మజ్జిగలో ఉప్పువేయలేదనో, రసం వేయలేదనో ఏదో విధంగా గొడవలు చేసుకునేవాళ్ళం. కాని దానికి భిన్నంగా ఎం.వి.ఆర్‌ ఉండేవారు. వారు ఏది వెట్టినా తినేవారు. మేము హైకోర్టులో రిట్‌ వేశాము. అదృషస్తనశాత్తు జస్టిన్‌ ఆవుల సాంబశివరావు రావడం జరిగింది. బెయిలు అడిగాము. వారు ఇచ్చిన అభియోగాలు సరిపోతాయో సరిపోవో అని కోర్టు నమ్మాలి తప్ప ఏది నిజమో ఏది కాదో చెప్పే అధికారం కోర్టుకు లేదు. సాంబశివరావుగారు వారం రోజులు చూచారు. కోర్టుద్వారా రామ్మూర్తిగారిని, నన్ను జైలునుంచి విడుదల చేశారు. 12 మంది విడుదల అయినారు. మా 12 మందిని అరెస్టు చెయ్యాలి అని 100 మంది పోలీసులు మళ్ళీ వచ్చారు. ఈ 100 మంది పోలీస్‌లు నేను మెట్లు ఎక్కితే ఎక్కుతారు, దిగితే దిగుతారు. నేను ఎక్కడికిపోతే వారూ అక్కడికి వచ్చేవారు. ఈ బాధ అంతా పడలేక ఛాంబర్‌కు వెళ్ళి అయ్యా ఏంటి పరిస్థితి అంటే ఏమీ లేదు అరెస్ట్‌ చేస్తే తప్ప వేరే మార్గం లేదు అన్నారు. సరే ఇన్‌న్నెక్టరు ఏం చెప్పారంటే శివాజిగారు లాభం లేదు 12 మందిని విడుదల చెయ్యమని మళ్ళీ ఆ 12 మందిని అరెస్టు చెయ్యమని మాకు ఆర్హర్‌ ఉంది కనుక మిమ్ములను అరెస్టు చేయకపోవడం అనే సమస్యే లేదు అన్నారు. కాకపోతే టైము అయిపోతే మా బదులు యింకొక బ్యాచ్‌ వస్తుంది. మిమ్ములను విడుదల చేయరు. కోర్టులో మిమ్ములను అరెస్టు చేయరు. కోర్టు దిగిన తర్వాత అరెస్టు చేస్తాము. అప్పుడు మీరు జైలుకు పోలేరు మేము ఇంటికి పోలేము అన్నారు. సరే అప్పటికే నాకు చాలా విసుగు వచ్చేసింది. జేబుల్లో డబ్బులు లేవు కాఫీ, టీ త్రాగటానికి. అలా లైబ్రరీకి వెళ్ళి కూర్చున్నాము. అక్కడ ఒకరిద్దరు ఉండేవారు కాని మమ్ములను చూడంగానే కళ్ళు మూసుకొని నిద్రపోయారు. ఎందుకు బాబు మా నెత్తిమీదకు వస్తుంది అని చెప్పి. తర్వాత మమ్ములను ఒక వ్యానులో తీసుకెళ్ళి పడేశారు. అలా గడిచిపోయింది. మేమంత సత్యనారాయణగారి యింట్లో కొత్త కేసు వేస్తే పోలీసు డిపార్టుమెంటు మరో కొత్త కేసు వెట్టింది. ఏమిటి అంటే ఎం.వి.ఆర్‌ గారు, మేమంతా. ఇంకొకటి ఏమిటి లంచే జూన్‌ 102

రామ్మూ రి న్భుతులు 12, 1975 మళ్ళి అదే జడ్డ్‌మెంటు చేస్తున్నారు అని. ఎం వి.ఆర్‌ గారి ఇల్లు గాంధీనగర్‌లో ఉండేది. జడ్డిమెంటు రాగానే ఎం.వి.ఆర్‌ గారి ఇంటికి వెళ్ళి వారి కార్యక్రమాలను మీటింగు వెట్టండి యిందులో మా జడ్జీిమెంటు మీ ఇష్టప్రకారం నడవాలి అని, సరే సాయంత్రం మీటింగు వెట్టారు. ఇండియన్‌ ఎక్సునైస్‌ ప్రక్కన వెట్టాము.. దానికి సుబ్బమ్మగారు అధ్యక్షత వహించారు. ఒక అభియోగం ఏమిటి అంటే ఎందుకు మీరు మీటింగు వెళ్తారు ఆ తరువాత. ఆవాళ కోర్టులో రకరకాలు ముందు సక్యూరిటి మార్చారు. మెర్సి (గ్రవుండ్సులో వెట్టి 5 రోజులు డిమాండ్‌ చేశారు. డిమాండ్‌ చేసిన తర్వాత అప్పుడు మా చంద్రం గాడు కల్ట్షర్‌గా ఉన్నాడు. ఏమనుకున్నాడో ఏమో ఏ స్రమాదం వస్తుందో అని చెప్పి స్పెషల్‌ పోలీసులను వెట్టి పంపారు. ఎంవి. ఆర్‌.ను మమ్ములందర్ని పంపించారు. రాజమండ్రి వాలుకు తీసుకొస్తాము అని. అయిపోయిన తర్వాత జడ్జిమెంటు వచ్చి డిక్రీస్‌ ఆర్‌ రిలేజ్‌డ్‌ అని చెపితే ఆ ప్రమాదం ఎక్కడ వస్తుందో అని చెప్పే మళ్ళి అందరిని విడుదల చేసినట్హు మరలా అరెస్టు చేసినట్లు మా అందరిదగ్గర సంతకాలు తీసుకున్నారు. ఆవాళ భీమరాజుగారు పబ్లిక్‌ ప్రాసిక్యూటర్‌గా ఉండేవారు. వారి ఆర్నమెంటు ఏమిటి అంటే శివాజి, ఎం.వి.ఆర్‌ అందరూ కూడ కొత్త డిఫెన్స్‌ లా ప్రకారం అరెస్టు చేయబడ్డారు. దాని ఫ్రకారం వాళ్ళికు డిటర్మినేషన్‌ యివ్వాల్సిన పనిలేదు పొమ్మన్నారు. మేము చెప్పింది ఏమిటంటే ఎం.వి.ఆర్‌. గారు వెద్ద ప్రీడరు మాకు సహాయం చేసేది ఆయనే, మేము చెప్పింది ఏమిటి అంటే తెలిసో తెలియకో డిటరమెంట్‌ యిచ్చారు. అయితే మాకు యిచ్చిన దానిప్రకారం కాదు కొత్త ఆర్డరు స్రకారం అరెస్టు చేశామన్నారు. మేము చెప్పింది ఏమిటి అంటే కొత్త ఆర్హరు స్రకారం అయయ్టు చేసిన మేము తప్పు చేసినా అంతకు ముందు చేశాము కాని తర్వాత చేసి ఉండము అన్నాము. తర్వాత విడుదల చేశారు అది వేరే సంగతి. ఎం.వి.ఆర్‌ గార్డు చాలా స్థిత స్రజ్ఞతతో పనిచేశారు. తర్వాత మరి జయప్రకాశ్‌ కి చాలా దగ్గరగా ఉండేవారు. జనతా పార్టీని ఏర్పాటు చేసిన తర్వాత ఆయన ఈ పార్టీ నుంచి వచ్చి మాతోకూడా కలిసి పవిచేశారు. రాజకీయ ఉద్యోగాల కోసం పరిగెత్తే రో జుల్లో కూడ రామ్మూర్తిగారు సుబ్బమ్మగారు స్థిరంగా ఉండేవారు. ఈ వేళ ఆయన పోయినా కూడ ఆయన అభిప్రాయాలను, ఆయన ద్రారంబించిన పనులు జరగటానికి మా సహాయ సహకారాలు సుబ్బమ్మగారికి ఎప్పుడూ ఉంటాయి అని హామీ యిస్తున్నాను. 10

రామ్మూర్ది న్ధుతులు మాటలేకాదు, చేతల్లో చూపిన నిజాయితీపరుడు ఎం.వి. రామ్మూర్తి గారు ఎంతో ప్రజాస్వామిక వాది. ఈవేళ సభలో అన్ని రకాలయిన రాజకీయ దృక్సధం అనేటటువంటి వ్యక్తి అని తెలుస్తుంది. చాలామంది రాజకీయ రంగంలోనా లేకపోతే ఉపన్యాసాలలోనో , పుస్తకాలలోనో, ప్రజాస్వామ్యంగానో ఏదో ఒక దాంట్లోనో స్రవేశం కలిగివుంటారు. కాని రామ్మూర్తిగారు అన్ని విషయాల్లో ప్రావీణ్యం కళ్లి ఉండేవారు. ముఖ్యంగా మహిళలన్నా, వారి సమస్యలన్నా ఎంతో ఉత్సాహాన్ని తెచ్చుకొని రాత్రి అనక పగలు అనక తన కుమార్తెకు ఎలా చెప్తారో అలా బాధిత స్త్రీలకు సాల్యూషన్‌ చెప్పేవారు... చేసింది చెప్పటం, చెప్పింది వ్రాయటం, వ్రాసింది ఆచరించటంలో వారికి వారే సాటి. సుబ్బమ్మగారిని తన భావాల ప్రోదిగా, ఒక ఉద్యమ నాయకురాలిగా తయారు చేసి సమాజానికి మిగిల్చి వెళ్ళారు. ఆమె అసమాన ధైర్యసాహసాలతో తన కర్తవ్యతాపరాయణా భారాన్ని విస్మరించరనే నమ్మకం మహిళా కార్యకర్తలకు వుందనేది నిజం. జా వల్లా ఆఅజణికణిక॥ి రాజీలేని జీవితమే ఆయన ఆదర్భం పౌరహక్కుల సంఘం నాయకుడు, రాడికల్‌ హ్యూమనిస్టు సంఘం సభ్యుడు, వ్యాయవాదిగా దీర్హకాలం పనిచేసిన ఎం.వి.రామమూర్తి కొంతకాలం ఎమర్లెన్సీలో జైలు జీవితం కూడా గడిపారు. బాపట్ల కేంద్రంగా ఆయన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. జీవితాంతం నమ్మిన సిద్దాంతాల కోసం రాజీలేని పోరాటం సాగించిన రామమూర్తి తన భార్య మల్లాది సుబ్బమ్మతో కలిసి కునిర్మూలనా, స్త్రీజనోద్దరణ, వరకల్న వ్యతిరేక ఆందోళనలు సాగించారు. హైకోర్టులో న్యాయవాదిగా ప్రాక్టీసు చేస్తూనే ఆయన సంఘ సేవా కార్యక్రమాలలో, పౌరహక్కుల ఉద్యమాలలో చురుకుగా పాల్గొనేవారు. పి.యుసి.ఎల్‌.కు రాష్ట్రంలో ఆయన దీర్గకాలం నాయకత్వం వహేంచారు. ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌ అనుచరుడిగా ఆలోచనా ధోరణులకు అనుగుణంగా రాష్ట్రంలో రాడికల్‌ హ్యూమనిష్ణు కార్యకలాపాలను ఆయన నడిపించారు. = ఆంధ జ్యోతి 104

రామ్మూర్ధి న్థ్రతులు ప్రముఖ హ్యూమనిమ్టు, రేషనలిష్టు రామ్మూర్తి మరణం

నాస్తికమార్గం స్రముఖ హ్యూమనిస్టు, స్రజాస్వామ్యవాది, వివిధ ప్రజాఉద్యమాలలో తన పాత్రను నిర్వహించి శ్రీ ఎం.వి. రామమూర్తి స్ట్రైంబరు 24న హైదరాబాదులో మరణించారు. 1918 ఆగస్టు 12న జన్మించిన శ్రీ రామమూర్తి విద్యార్థి దశనుండి రాజకీయాలలో చురుకుగా పాల్గాంటూ, తొలుత జాతీయ ఉద్యమం, తదుపరి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం, అనంతరం యం.యన్‌. రాయ్‌ ప్రభావంతో. రాడికల్‌ హ్యూమనిజం, పార్రీరహితంవైపు పయనించి, వృద్దాప్యం మీదపడ్డా, పట్టుదలతో, దీక్షతో తన రచనావ్యాసంగాన్ని కొనసాగిస్తూ, తన జీవిత అనుభూలను “ఏడుపదులు” గా వెలువరించి, సమకాలీన ఉద్యమాలకు తాను ఏ విధంగా స్పందించిందీ భావితరాల ముందు వుంచారు. ఆయనే. న్రాసినట్టు ఆయన “వృత్తి రీత్యా న్యాయవాది, ప్రవృత్తిరీత్యా అధ్యాపకులు”. తనకు తెలిసింది తాను నమ్మింది యితరుల ముందు వుంచాలని, వారిని విద్యావంతులు, వైతన్యవంతులు చెయ్యాలన్న తపనతో కొనసాగిన జీవితం ఆయనది. మానవ హక్యూలు, మానవవిలువలు, హ్యూమనిస్టు భావాలు జన సామాన్యంలో వ్యాప్తి చెందాలని పరి'శ్రమించిన కార్యకర్త. ఎమర్రన్సీలో జైలులో వున్నారు. వివిధ ఉద్యమాలకు ఆయన స్పందించారు. వికాసం” పత్రికా సంపాదకునిగా, గగ్రంధకర్తగా, అనువాదకునిగా, ఉపన్యాసకునిగా ఆయన తనపాత్ర నిర్వహించారు. ఆంధ్రలో రాడికల్‌ హ్యూమనిస్టు ఉద్యమం రూపకల్పనలో స్రముఖ పౌత్ర వహించడమే కాక. అఖిలభారత రాడికల్‌ హ్యూమనిస్టు సంఘ అధ్యక్షులుగా పనిచేశారు. గోరాకు, నాస్తీకకేంద్రానికి సన్నిహిత మిత్రులయిన శ్రీ రామమూర్తి, పార్టీరహీత ప్రజాస్వామ్య అభ్యర్థిగా ఎన్నికలలో నిలబడి, ఆ భావవ్యాస్తికి దోహదం చేశారు. కులనిర్మూలన కొరకు, సెక్యులరిజం వ్యాప్తే చెందడానికి తన కృషి కొనసాగించారు. శ్రీమతి మల్లాది సుబ్బమ్మగారి కృషికి తన పూర్తి సహాయసహకారాలు అందజేసి శ్రీరామమూర్తి ఆదర్శ ప్రాయులయ్యారు. 105

రామ్మూర్థిన్భుతులు శ్రీ రామమూర్తి మరణవార్త తెలియగానే శ్రీమతి మల్దాది సుబ్బమ్మకు ఫోను ద్వారా శ్రీమతి సరస్వతీగోరా, డాక్టర్‌ సమరం, శ్రీమతి మై(త్రి, తమ ప్రగాఢ సంతాపం తెలియ బేశారు. డాక్టర్‌ విజయం శ్రీ వీరయ్య, శ్రీమతి చెన్నుపాటి విద్య, హైదరాబాదులో కుటుంబసభ్యులను కలిసి సంతాపం తెలిపారు. సంస్మరణ సభలో లవణం నివాళులర్పించారు. శణికణికిని అలువెరుగని కర్మవీరుడు రామ్మూర్తిగారు ఒక వ్యక్తి కాదు ఒక వ్యవస్థ, ఒక ఉద్యమం. ఆయన జీవితాంతము ఆయన నమ్మిన సిద్దాంతాలకోసం పోరాడారు. నమ్మినసిద్దాంతాన్ని జీవితంలో ఆచరించి చూపించిన వ్యక్తి. వెదవులకు. మనస్సుకు మాటలకు హృదయానికి పాంతన లేని సమాజంలో ఆచరించి చూపించారు. వారి మూడవ అబ్బాయి వెళ్ళిచేస్తున్న సందర్భంలో వెళ్ళాను. చాలా ఆదర్శవంతంగా వర్ణాంతర వెళ్ళి చేసుకున్నాడు. అలాగే ఆయన కర్మ కూడ ఊహించని రీతిగా చాలా సింపుల్‌గా చేశారు. ఇందాక ఒక మిత్రుడు చెప్పాడు ప్రతి పురుషుడి వెనుక ఒక స్త్రీ ఉంటుంది అని కాని దాన్ని రివర్సు చేసి సుబ్బమ్మ గార్ని ఏమీ చదువుకోని ఒక వ్యవస్థగా, ఆదర్శవంతమైన స్త్రీగా తయారుచేశారు. ఒక మీటింగులో మాట్లాడుతూ ఒక ఎం.వి.ఆర్‌ గా కాక సుబ్బమ్మ భర్తగా నాకు ఎక్కువ గౌరవం దొరుకుతుంది అన్నారు. వారి గురించి ఘనంగా చెప్పుకోవచ్చు ఎందుకంటే వారు ఆదర్శదంపతులు చెప్పింది ఆచరించి చూపించే వారు ఒక సమాజంలో దోపిడీ జరుగుతున్న స్త్రీలకు ఒక దారి చూపించడానికి ఒక ప్రయత్నం చేశారు. ఒక సభలో ఆయన అన్నారు సమాజంలో సగభాగము స్త్రీలు ఉన్నారు. కనుక అన్ని రాజకీయ పార్టీల్లో స్త్రీలకు సగభాగము సీట్లు యివ్వాలి అని. ఏమైనాఎం.వి.ఆర్‌. స్పూర్తి సుబ్బమ్మ గారిలో ఉంది. మా అందరికి కూడ ఆమె మాతృమూర్తితో సమానురాలు. వారి యింట్లో చూస్తే అనేకసంస్థలు వున్నాయి అది ఒక చిన్న మినీ ఇండియాలాగా ఉంది. ఆమె చేసే దానికంతటికి వ్యక్తిగతంగా సుబ్బమ్మగారికి పూర్తి సహకారాలు అందిస్తాను అని మనవి చేసుకుంటున్నాను. అది నాకర్తవ్యంగా భావిస్తున్నాను. -నాయిని నరసేంవోరెక్డే 106

రామ్మూర్ధిన్ధుతులు ఎమర్హన్సీలో రామమూర్తిగారు, నేను వై రాధాక్షష్టమూర్తి, ని.పియం. ఎం.వి. రామమూర్తి గార్లు ఒక విశ్ఞామైన వ్యక్తి, ఒక విలక్షణమైన వ్యక్తి. వారి వ్యక్తిత్వాన్ని, వారి పాండిత్యాన్ని విశదీకరించి చెప్పే సామర్థ్యం ఉన్నవాళణ్ణీ కాదు. కాకపోతే వారితో ఉన్న పర్సనల్‌ రిలేషన్‌షెస్‌ ఆధారం చేసుకొని నాలుగు మాటలు మాట్లాడుతాను. నా మొదటి పరిచయం వారితో అనుకోకుండా, అకస్మాత్తుగా బైళల్లో జరిగింది. అది ఎమర్హన్సీలో మొదటిసారిగా మేము కలుసుకున్నాం. ఎమర్రన్సీకూడ ఒక విలక్షణమైన పక్రియ. ఎందుకు అంటే అనాడు జైళ్ళలో అన్ని రాజకీయ అభిప్రాయాలు కలవాళ్ళు వుంటే ఆశ్చర్యం అన్పించింది. ఆ సందర్భంగా మేము కలిశాము. ఎంతమంది జైలుకు వెళ్ళరో నాకు తెలియదు కాని నేను 5 సార్లు జైలుకు వెళ్ళాను. రెండు మూడు సంవత్సరాలు జైలోల్లగడిపాను. చాలమందిని కలుస్తాము జైళ్ళలో కాని రైలులో పయాణంలాగానే ఉంటుంది. చాలా కొద్దిమందిని మాత్రమే శాశ్వతంగా గుర్తువెట్టుకోవాలని అన్పిస్తుంది. అలాంటివారిలో రామ్మూర్తిగారు ఒకరు, ఎప్పుడూ చలాకీగా తిరుగుతూ అందరితో కలిసిమెలిసి వుంటూ వుండేవారు. ఒకరాజకీయవేత్తగా, సాంఘికసంస్కర్తగా, భారత దేశరాజకీయాలే కాక్క స్రపంచ చరిత్రవై చర్చలు చేస్తూ వుండేవారు ఆయన. వారి (డడ్రాస్టింగు మాజ్వాల తారగా బ్రవహిస్తూ వుండేది. అందరం అంతో ఇంతో చదువుకున్నవాళ్ళం దేశసీవలో, సంఘసేవలో నిమగ్నమైన వాళ్ళమే దేశరాజకీయాలను విమర్శిస్తూ ఉద్యమాలు నిర్వహించటంవల్లనే ప్రభుత్వం మమ్మల్ని అరెస్టు చేసి మానోళ్ళు మూయించింది. మా కాళ్ళకు చేతులకు సంకెళ్ళు వేసింది. అయినా మామనస్సులను, భావాలను కట్టిపడచేయలేదు కదా! ఆ దోరణిలో మాకలయికలు, స్పందనలు, ఆప్యాయతలు, మమ్మల్ని ఏకం చేసింది. పార్రీలు వేరయినా మార్గాలు వేరయినా మాధ్యేయం, లక్ష్యం సోషలిజంమీద, స్రజాస్వామికం మీద. అప్పుడు వయసులో వెద్దయినా ఒక కుజ్జకారు వ్యక్తిగా మమ్మల్ని నవ్విస్తూ, కవ్విస్తూ కబుర్లు చెప్పే రామమూర్తిగారి మరణం నాకు భాదకలిగ్షించింది. ఒక తారరాలిపోయింది. ఆనాటి మా జైలు జీవితం నాకళ్ళల్యో ప్రతిఫలిస్తోంది, వారి ఆ కబుర్లు నా చెవుల్లో గింగురు మంటున్నాయి. రామూర్తిగారు మా కందరికి ఆదర్భస్రాయుడని, వారిని విస్మృరించలేమని మరోసారి మనవిచేస్తున్నాను. రా 1

రామ్మూర్ధి న్ధృుతులు సర్వతో ముఖ ప్రజ్ఞాశాలి ; మహామనీషి = ఆవ్చుల సాంబశివరావు అన్ని వర్గాల నుంచి, అన్ని రంగాల వారి నుంచి మన్నన పొందిన వ్యక్తీ రామ్మూర్తిగారు. 1918లో జన్మించారు. 1998లో చనిపోయారు. అంటే 80 సం॥లు జీవితం గమనిస్తే నా మటుకు నాకు ఆ గమనము మూడు భూమికలవై నడిచింది. అంచే (1) వ్యక్తి స్వేచ్చ (2) సమాజ కళ్యాణం (3) మానవ విలువలను గౌరవించటం. ఈ మూడు నా దృష్టిలోకాని, ఆయన దృష్టిలో కాని పరస్పరం వైవిధ్యం కల్గిన విషయాలు. వీటిని సమన్వయం చేసుకోగలిగిన ఒక పద్ధతి ఉంది. ఒక వ్యవస్థను మనం తేలిగ్గా ఊహించుకోగలము. ఈ మూడింటిని సాధించుకోవటానికీ ఏదో ఆకాశం లోనుంచి ఊడీపడేది కాదు. దైవ భక్తితో మనకు ప్రసాదంగా దొరికేది కాదు. మనం సాధించుకోవలసినవి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యాన్ని మనం ఎలా శ్రమించీ సాధించుకున్నామో ఆవిధంగా పోరాడి వ్యక్తి స్వేచ్చ, సామాజిక పురోగమనం సాధించుకోవాలి అంటే ప్రజలే కర్తలు కావాలి. ప్రజలు నుంచి ఉద్యమం రావాలి. స్రజలి నుంచీ ఆ పట్టుదల రావాలి. ప్రజల నుంచి ఆ పట్టుదల ఒక ఉద్యమ రూపంలో వచ్చీనపుడే అటు ప్రభుత్వం కాని, ప్రభుత్వంలో యిమిడివున్న ఈ రాజకీయ పార్టీలు కాని ప్రజాభీష్టానికి పనిచేయవు. ప్రజా 'శ్రేయస్సుకోసం కృషి చేయవు. వారి వారి పార్టీల సభ్యుల కోసం వారు కృషిదేస్తారు కాని మానవ స్వేచ్చ, వ్యక్తిగత స్వేచ్చ, సామాజిక కళ్యాణం కోసం చిత్తశుద్దితో పనిచెయ్యవు. వాటిని చేయించుకోవటానికి నిజమైన మార్పు ఆ కోణంలోనుంచే ఉద్యమం రావాలి. కాని దానికి ప్రత్యేకించిన మార్గం మూడు సూత్రాల మీద ఆయన నడిపినటువంటీ కార్యక్రమాలు అన్నీ సఫలం అయినాయి. ముందుగా వారు కాన్ని సుబ్బమ్మ గౌరు కాని శోత్రీయమైన కుటుంబంలో పుట్టినవారు. సనాతన సంస్రదాయ బద్దమైన సుఖ్బ్యమ్మగారి వెండ్రికూడా ఆ పద్దతిలోనే జరిగింది... ఆ తర్వాత ఆ సంప్రదాయాలనుంచి. విముక్తి తెచ్చుకున్నారు; సాధించుకున్నారు వారు యిద్దరు కూడ. సమాజము ఎంత శక్తివంతమైనదో ఎంత బలవంతమైనదో ప్రభుత్వం చాలదు ఆ క్తి కింద. చట్ట సభలు చాలవు. వాటికి వున్న శక్తే చాలదు. వురుషుల అందరి బలం కూడ చాలదు. ఆ యొక్క న్యాయవ్యవస్థ యొక్క తీర్చుకూడ చాలదు. అంతటే బలవంతమైన సంప్రదాయం. ఆ శక్తీలోనుంచి ముందు బయటపడేందుకు యిద్దరూ వక్తే మాట అనుకొని ఆ విషవలయంలో నుంచి 108

రామ్మూర్తి న్భృతులు బయటపడ్డారు. అది వారు సాధించినటువంటి మొదటి ఘనవిజయం. వారు ఈ సమాజాన్ని అందులో ఉన్న లొసుగులను ధిక్కరిస్తూ బయటికి వచ్చిననాడు అంటే 50 సం॥;లనాడు సమాజంలో ఉన్న సంప్రదాయానికి శక్తి ఏ రూపంలోవుందో వారికి తెలుసు. అని మొల్టు మొదట వారు సాధించిన హంసతూలికను కలిసి సా ధించినయివంటి నదీ తీరము. తర్వాత దేశ స్వతంద్ర్ర ఉద్యమంలో, రాజకీయ స్వంంద్ర్ర ఒద్యమంలో పాల్తాన్నారు. ఆ తర్వాత రామ్యూర్తిగారికి ఒక కొత్త ఆలోచన వచ్చింది. రాజకీయ స్వ్యతంత్ర్యంలో ప్రజలకు మంచి జీఎతం వుంటుందా? మంచి భష్యల్‌ వుంటుందా? దానికి సాంఘీకమైనటువంటి కార్యక్రమం ఉండాలి? లనే నిరయాఎకి వచ్చి ఆటువంటి కార్యక్రమాన్ని కమ్యూనిస్టుషాార్సీ అందిస్తుందనే ఆశతో ఆ పార్తీ. తరపున కొంతకాలం. పనిచేశారు... అయితే లక్కడ అతని అభిప్రాయం స్రకారం వ్యక్రిస్యేను తక్కువగా ఉండటంచేత ఆ కార్యక్రమం మూలంగా నిజమైన సంఘసేవ కాదు అని ఆయన భావించి ఆ పార్టీని వదిలి కొత్త మార్గాలకోసం, కొత్త పుంతలు కోసం వెదుకుతూ, అన్వేపిస్తూ ఉన్నాడు. ఎం.ఎన్‌. రాయ్‌కు వున్న భావాలు ఆయనకు నచ్చాయి. అసలు సిసలైన పక్కా హేతువాది. అప్పటికే ఈ యొక్క సామాజిక బంధాలనుంచి బయటపడిన వారు దంపతులు. అందుకే స్త్రీకి స్వేచ్చ, సామాజిక న్యాయం మొదలైనవన్ని ఆయనకు బాగా నచ్చాయి. అక్కడి నుంచి మానవతా వాదిగా కొనసాగుతున్నాడు. ఆయన న్యాయవాదిగా పనిచేసినపుడుకూడ యిబ్బందుల్లో ఉన్నటువంటి వారిక్తి, కార్మికులకోసం, కర్షకులకోసం పనిచేసినవ్యక్తి రామ్యూర్తిగారు వైదరాబాదుకు వచ్చిన తర్వాత కూడా బి.పాచ్‌. ఇ.ఎల్‌. కార్మికుల కోసం కానీయండి, మిగతా కార్మికులకేసం కానీయండి ఆయన చేసీన సేవకు దమ్మిడీ ఫీజు తీసుకోకుండా ఆయన వేసిన కార్యక్రమం ఆయనలో ఉన్న సేవాతత్పరతకు నిదర్శనం. పామ్హూజిక న్యాయం చేకూర్చాలనేటువంటి "ఆ పట్టుదల మనకు స్పష్తంగా కన్ఫిస్తుంది. ఇటువంటే మార్గాలు తన జీతానికి ఫుంతలుగా తీసుకొని ఆ పుంలలోనే ప్రయాణించినయనంటి వ్యక్తి మన రామ్మూర్తి గారు. ఆయన ఆ ప్రయత్నంలోనే, ఆ కృషిలోనే చివరకు కన్నుమూసారు. 80 సం॥లు అమితమైన కృషిచేశారు. ఆయన జీవితం సార్ధకం అయింది. చరితార్థం అయింది. శ్రళఖయనకు మనం అందరం నివాళులు అర్పిద్దాము. నివాళులు ఆర్చించినంతమా త్రాన “హాలదు ఆయన ఆలోచనలను జనానికి మనం అందించాలి. ఆయన ఆలోచనలను అందించడంలో, మనుషులకు స్పూర్తినివ్వడంలో మహా ఘటికుడు. ఆయన గ్‌ప్ప వక్త, గొప్పు రచయిత. ఆయన ఉపన్యాసాలు వినేవుంటారు. ఆయన ఉపన్యాసంలో అతి 109

లామ్మూర్దిన్భృతులు సుకువూరమైనటువంతి తెలుగులో వక్కని సునిశితమైన హాస్యాన్ని రంగరించి కూకమూలు పౌరులకు కూడా తను లందించాల్సినటినరటి ఆలోచనను సూ టిగా నారి మనస్సుంరోకి నెల్టుగలిగన వ్య్రి. రవనవులో మడి లంద. వంపపైన పదయ దల వపా వమస్తావ దీనకంచటికి ధ్యేయం నటచి అంచేసామూ న్య సౌరుంచు కొందెం అక్షర జ్ప నున్న సారుంకు మదా ఈ _లెవన అందుకోవాలేచే. అన జీంతానకి ఆనేవర 392 అనేటయవంకి సట్ట్టువం చ్నెయంగా స్హుక ల దున ఈ చద్యమూరునడిసైదు ఇ పద్దరలో, ఆ సంవలో మనం పయనస్తే ఎయినకు మనం నిజమైన నన చుము అర్చిందినల్లు అవుతుంది. క మాటలో ెా మెం ల లా న్‌ా టంట చలం లు ఒక్కు మౌలల౬ ఎప్పాంంచే రామ్మూర్తిగారి వంచమే ఆంధ్రుల సంస భన ఎకాసానికి స్రతబింబై నంవింది ప్రధానంగా నరు సమాజానికి చేసిన సే; దానికి నరు ఎండో తృప్తిచెందవము వారికి సమాజంలోని మనం కతిజ్ఞులమైవున్నాం బెట్రా ండ్‌ రస్సెల్‌ అంటాడు “ముడి వచ్చిన తరువాత ఒకసారి పునశ్చరణ చేసుకుంచే రప్పువేస్తే సిగ్గుపడాలి. చేయక్షసోచే చృషస్తి చెందాలి” కాక సరూజం యొక కేలు కొయిసైకు వైతాళికుల మయిత్తే గర్యంచాత.. అని శ్రీశ్రీ అంటాడు నేను పైవం సంంవాన్నికి బటధనవుతాను. ఈ మానవుకాసానికి వాంధరూ సమధలయి కూరూన రు; సబుధిలయి. ఫ్రజ్వరిష్హు లున్నారు. వారు సామ'జ్వ ప్రగతికి బాలయు శేయతగ్లి సామంతులు. ఈ నాడు సుబ్బమ్మగారు లైర్యంగా నిలిచి మనకోసర, మన ఉన్నతికోసం, మనసమాజంకసం, మన ఎకాసం కోసం మనస్న చత్సాహ పరిచి ప్రజ్వర్లు చేయాలని సుబ్బమ్మగారిన మలోపారి చొప్పయ్తున్నాను. ఆజికడిశడా తి రామమూర్తిగారు న్యయనాది, దేశభిక్తుదు, మూనవతానాది, పేమశాదిగ చేరు పాందారు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా తాను నమ్మిన సిద్దాంతానికి కల్టుబడి, సోరాడిన ఎట రి, క వ సు. ల కానన. మెనిషి. మీకు చేదోడు, వాదోడుగా వుండిన బుత్రుడు. వారు లేన లోపం కొంఠకాలం లుకు బాధగా వుంటుంది. అయినా ఆయన మీకు నేర్చిన నిద్య, స్థితి ప్రజ్ఞ దనితో మీరు ము మీ సేవాకార్యక్రమాలు నెంవేర్చ గలరనే విశ్వాసం మాకు ఉంది. మా సహకారం ఎల్లవేళలా ఉంటుంది. -ద్చస్తిన్‌ ఎ. గంగాధరూవు 110

రామ్మూర్తిన్భుతులు గీ 1౧|9౮|౬ 70 ౪/0115౬[5 60140110104110% ౬౬౯ ౨£గ| తీ! [11156 ౧౬౦|0 ౧౭6౭౪౧౮ ౧916 0౧ 0౦01006 17, 1998 ౬1 114౧1 850220౧ 46గ౦4)|, 6 [114౮౧౦4 01౧0063 0" 16 1౧౦ 2౧ ౧6౧419654౧06 1౧500418 (1౧0), 1౧౮౭౧ (1461041 గంగ ౬౧151 &830014[0% (1౧౧4), 0126౧5 [0/06గ006/10/ (90౧0), 2౧6 ౧౭౦౧16౩ ౧౦౧ ౧/0౪ ౬961 89 (౧౮౮1౪), 01206 0౧ [60016 1౧91 6౮66౧ $6౧056 0 061 2౧౮ 1059 41 1౧6 ౧2551౧3 24/2/ 0 5/1 11౮ ౧౭౧౭౧౧౪10౪ 48 ౧౫౮౭/౧2046 0౧ 56019గ09 24, 190908. 116౪29 4 116 ౪05166 01 1[౧| 2౧౮ & 100౧66! ౧౪౧౨౦6 ౦ &|| ౧6 ఇ900౪6 0/84౧154(10[09. గ౧4గాడగొ౮10౪7 ౪28 0౧9 01 1౧6 016691 ౧018828665 01 క4.1.౧0/ 2 ౧౪౧౭౦6 01 06 6/54/1116 గ౭౮102| 08౧౦౦౧1610 గగ (౧00) 10౧066 0౫ 6 1682966 01 గ&61౦4| 0౦౧౫౭౩95౧౧౪౧ ర4/109 6 ౪4” 1౧౫6 2౧6 ౧45( ౧69166౧1 ౨4116 1౧||. [16 5[2గ66 ౧15 02/66 45 & 1240/68 1౧ [౧19 ౧౭/6 104/౧ క40214& &౧6 1216౯ 50166 (0 ౪౪6౮6౧2026 ౧2౦1021 (61 ౧౧౩ ₹0గ) 18041 ౧౧40606 2౧6 6౪౪౦౪౧0 ౧1౧౫561 210౧9౪10 ౮6౫ 7850659 ౪ 18 [1211261 560002గగ2 10 ౧౧౦౧౩416 గి౭ర1021 గంగాడగ౧19గ౫ &౧6 ౧/౦166110గ &గిరే ని[౦0౧౧౫౦|॥౦౧ 0 ౧౮౧౫౭౧ 1'6650గ5, ౪౧||[౧౧౭౧1 ౦ ౪౦౧౧౪౧ &౧6 [౧౮౧౧౫౧ 19౧15. 116 ౪5 2150 2౧ 20/6 గ౧౭గా౦6 ౦ 6 1౧౮12౧ ౧4[0౧4| 51 గీ5న0014400. 1౧ ౧15 1418116 ౧6 2౧6 56004గ౧004& 6౧9౭966 ₹6గ౧561౪63 1౧ 2౦1౪ 169 0! 5006141 6౦/౫౫౭(10౧ 5600 25 6గ౧౦౦౮/291౧ 2౧6 22౧91౧9 1౧16/-7911910609 2౧6 1౧[6/౧-౦౩16 గొజగ1&2965 &ఇ౧64 ౪౦గ౧౭౧' 6౧౭౧|౦19410౧. 0౧౮౪౧6 26, 1975 ౪6౧ 6౧6/౩౪౧౦)/ ౪౬8 ర6012/60 . 60౫ 1105. 64౧౮౧1: గ౭గా౭గాంగ/ ౪48 ర6141086 ౪౧6౮౭ !/15డ. గీ5 & (120629 00గ౧౮౩ ౧౪100 ౪౭౩ 1గగా౮1216/ [166 ౧ 6 ౧19౧ ౦౦౪౧౦! గీ.£ ౧1౩ 16021 3616౧60౧ ౪౭౩ 561 25168 2౧6 ౧9 ౪25 ౧6162566 4210౧00 0610/6 116 560806 00౪౧ 6౭11౪8౭౧86 15 6152000 ౧౪౧౩ 6౮9౪౧౧౭౧! 0౧14154. ౪/8 2/8 00౧66౧1 50002గ0గ)4 & ౪6169120 [౭6౦41 గేంగా౭౧|౨1 1౧ ౧6౯౦౪౧ గం ౪1|| 0౧౫ 0౧ 061౪2౮8016 *0/% 1౧ 106 2098౧0౪ 0 ౧6౯ ౧౮౩4౧6. 0౮ ౧౭4116 00౧౮౦16౧౦6౭5 10 56002గగా& ఇగ 01161 గంగ౫౦6౧5 0(1016/12౧01౫ = శర/3౧ నొి౭ర/ం8/ గోటగా౭గ౧/56 తీ93900/200౧,/.2.బ.4ి.) 5ొంగాలీ20/ 111

రామ్మూర్తి న్భతులు 6౧౬౯4? ౬౦53 70 ౦0౮౧ 57%6//4౧౦5 0౧6 0/ 0౧6, ౪6 46 ౧౫151౧0 06౦10 81244169 1148 గ౬గ౧6, 2౧6 గ4గ౧4గ౧410/ 706 28 244/8 0 16 666౧0 26010౧ 0614669౧ [౪౦౦ ౦6. | 2౧) 96/6 ౪0౪ ౪|| 06 1801౧0 108 902100 ౪1౧ 0061886 &౧6 00౧1066 16 8౦౦06 ౪౦% 1081 001) 0౪006 ౧2౪/6 066౧ 601౧0 1౧ 1/66/2046 2౧6 4.౧ 540% &8 272౧0100 1౧16౧౦2518 గొడిగ[069. [19456 00౪6/ 0౪/ 00౧౮౦|6౧౦6౩9 &150 10 ౪౦6590౧ 2౧౮ ౦67 గా౭గా౦6/5 0 1౧6 12౧ 106 [౧౮1041 గ౧౮౧౧4౧|౩( 26 4190 గొంగారిం'9 01 ౪౦6 గా = గీ!.4. ౧2౧6 శణశణశడి ౯౬౯4౧౬౬535 గ||౦ ౯౬౯||4౦|77 ౧౯౫6౦ గ1౧౮|౫ 200606౧౫ ౧64౧1 191 00౧౮౦|6౧౦6౩. 50/1 గ4జగాడజగాంగ౫/ 912/66 &% [౫౧౦౧1౧1016 1౧ 06161౧0 6౦ 6 ౧౮౦౬ 2౧౮ 6 గొం౪౭గా౭౧| 10/0%/11ఓ06169 &౧౮ ౦౧౧౭౧ [౧1౧(5. ౪19 194/1655౧655 2౧౮ 16౧4010%/ " ౪|| 06 6గ6౧౧౦6౪6. 706 ౧౮౦౬ ౧9 506186 & ర/641 1055 1౧ ౧|$ 664012. |! 2౧) 966 ౪/00 ౪|| ౧2౪6 116 5760012 10 094 6 1053. = న 0౧/552౧ 66౧. 5607842౧ ని౮6ఓ. 08/0 ఈతశిరడకణి

120 90/10 ౧64? ౧6 ౧౪౪4౩ ౦0 $0666౧ 6౮6౧1౩6 ౦0 ౪70౪! 0610౪66 ౧౮౩౦8౧6 8గ [4.౮ గ2గాజగంగ/ం 1115 (641/ ౮౧|౦గ౮౧4|8 2౧6 |! 00416 1661 ౫/06/1059. | ౧|౫/ 60610 9/6 ౪౦౪ ౧౧౦౯౩ 86౧010 10 ౪10512౧6 1౧15 0412౧104 = జీ5॥/7/ ౨౮552 ౧20 ఈఆజణకిణిరణి 4/9 ౧౧౦౮౯౧ 1౧6 56666౧ ఇ౧6 526 66౧158 01 95/1. 1౪ గ2గ౭౧౦౮గ౧ 06౯౧6౭౧6 00౧౮౦|6౧౦6౩ 10 14/5. 50002గగ1. = న౮౮౬ 16756౧ 1/42/2202 ఉఅణిలదశణి | గ౭10౧౭| 6౦౧౮౦|8౧౦6౩ [07116 546 6౮6౧౧౫56. 1/6 ఇంగగ౧౦౪/! 60606 100౧15 ౧200౧21151 &౧౮ ౫౮౧౫౫4౧151 56౧/1065. = దగి దొగి4గటీ 112

రామ్మూర్దిన్భృతులు 54610 16827 2000614౧ ౧4౧౧గ౧ఆగ౧/౨ 6940. 6౧641 0%454661 0౧06౧౧౬౧ గం౧13 0౪! 066౭0౭91 00౧౮016౧66 10 16 18గ||/ &౧6 16౧౮౩. = $/0// ౧౮/2 (076౧6౧౬ 52౧౮౭2/౦/౭ ఉఅడశగశణి [1/ 0660651 00[౧6016౧069 0 5066066౧ 66౧౫56 0! గగ. ౧2గ౧౭గ ౮౧౧౫ = కీడ్ర7/269/ శణికడగళడ ౦౮|| గ|౬౯4గ౧? ౧౬౬? 6౧|౬౯ 70 ౪౦0౮౪ 06 [౧౭౮1౦41 [4౧౬౧౩3 01 ౪/651 86౧౩4! 2౧6 అగ9గ౧౧6౫ 916'3/109౧110[0064/ 116 ౨ 2౧౮6 90106 [౧4౧౧౭౧౧౮గగ/9 566066౧ ౮6౧156. 115 ౪0 & 56056 0 6౧౦౪౦౧౬1 &41400%60౧6 ౪6 ౧8001661 [౧15 ౪6౧౫ 01056 [6128000 ౪10 ౪5. ౪/6 6156౧00౫ ౧6గఈగ౧౧౨౪౯ ౧15 002/౧౧1౧౫ 6/50[04110/ 2౧౮ ౧8౧ 1౧161160 ౪౧6౧, 28 560/120/ 01 16 1౧౧4, ౧6 04%6 10 ౦౫|౦౪|14 10 506440౧ “౧౧౦౦8౧౧౩ ౦0 1౧౮614౧ ౨౭గా౦౦|6౦)/ (౧ 064/016౧౧|4| 0౦౧16౧6౧౦6 ౧౫ 021064[4. ౪/6 ౧4౮ 068౧ 6406గ/ ౪౭11౧ 10/ ౧15 09560౧06 1౧ 116 4|| 1౧614 51464౪ 04%), ౧616 1౧ 04100114 1౧ గిం/8౧౨6|/ 1997, 06106 00౪16 ౧౦1 4గ6౧౮ 16 04%), 0602656 01 ౧|౩ 506ర68% ॥1౧658. ౪/6 ౧641౫ 1681 ౪6౧/ 546 10 ౧15 56666౧ 1౧655. ౪/6 0౦0౧౪6/ ౦౪ ౧641-81 ౧6 10 ౪౦౮, &౧6 904/8 ౪౦౮౯ ౧41౧ 01 1015 1095. ౪/౧6౧ ౧6 16 ౧౦ ౧౧౦౧౪ ౪/0) ౮౩. ౪/6 ౧016141 1౧౪16 ౪౦౮6 [0 60౧6 10 0410664410 2416౧6 2౧౪ 0 0౪ ౧661౧౮9 ౦ 60౧186౧665 [౧ ౧౭౬ [104/6. ౫౦0౧6౪౦౮ 2/6 ౪6|| 2౧6 8౧41౧ &8 006/2060065 &39 ౪౦౮ &/6 ఆఈ౭౧ ౪1100641 01౧. . = [౧6/2౧ గ౭౮/02/ గోటగాణ౧/9/ తీం500/2000, 62/046గ8

ఆజకణకణి తగి 9110 0/610౧40/ 96౧674! 006౫7 గ౭౭౪౧౩ ౧616 &1 054! " వీ55001240౧, 8202414 0౧ 5-10-98. 1౧15 గీ55001410% 6౮6601/ 0/8౪/69 16 ౧౭౩౩1౧౦ 242 0% సల ౪ గ2గ౭గాలగ0. ౧019 285900141100 ఆ౧౬౧|౧౧౦౮9|)/ [6801౪769 10 600౧౮౦18.15 6620) 42౧౮6 26౧0౧965 6 560/8140/10 ౦౦0౧౪౪/ 10 6 గాంగాం౭ [5 0! ౧6 14౧1౫, ౮660 16811 90/౦౪ 01015 గి5506121[10౧ &౧౮ 10 $676 60౧౮౦8౧౮65 0 115 4580014100 10 ₹6 గాంగ ౦6౧౩ ౦ 12గా|%/ = దొడ్రగ డి 5500/200/7, 5204204 113

రామ్మూర్తి న్భుతులు | 2౫ 50/౫ 10 1640 20001 6 946 6641) ౫ ౪౦౮౪! 0610౪66 ౧౮6902౧6 1౧౦6 ౪6167౬ ౧౮గ౫ ౬౧1౨1 2గ4గ౮గ/ 204. 1౧ 1౮ ౧20, 16 4గాజగ!156 ఇ౧6 [1౯౦౧4] 51 గ౦౪౭గ6౧15 1౧ 1౧6 2౧6 గాలం ౧6681, 1౧ ౧4౧౦౮412! ౧*/ఆ 1051 4 0641164606 ౪౧౦56 1099 64౧106 80 2066 825% 11 13 1౧౦666 & 6645141009 004 10 [201 2 త౦0గ/౮ర2/౬ 52గ05004. |! &2గ 56/6 ౪0౪ ౪|| 00౧1౧౮6 106 *౦గ 1౧ 06 ౧౮569 6641 [0౧1౧౫౫ * 0 ౧806466 ౪ 06/1౧ ౧18 &096౧08 2౧06 1! ౪9 ౪౦౪ 2 6 065110 ౪౦౫? 6గ0గ9. | అ౦౧653 ౧౫ ౧౦౧౮౦|18౧౮6౩ 10 ౪౦౮ 12౧1 = (౧౭౦౧౭4౧౦౧౭ ఉగ2గా౭//2-65గీ స్ట పు (4/6 1గ2గజ౧౮610'9 60[06100610% (0! ౪౫/౦౧౫౭౧'5 ఆ౨|[౧6౧€ 1౧ 0౪? 5146 19 60గ౧6౧౦౮౬0౦16. ౪/6 204/2/5 ౧౧199 141౧౭౧౧౫౦౫ 4 12గ1/ 50141౧౧1౧౮ &880014110% 01 1౧014 ౪౧౦ 15 & ౬16 116౧06 ౦1 18 (1/06/2046 8/40౧0%. 70౧6 గఆగ౧౧౦615 1౧ 15 గొం61100 ౧616 0౧ 26-9- 1998. 1615 2౧ ఉీర/00416 0)/ ౧౧౦165910౧ 2౧6 8006141 ౪/౦0/680౪ 0౧0166, ౧6 [68౧66166 ౪60గ౧6౧ 86౧/1069 10! 16 646456 01 [౧౬గ||౫/ ౪/62, ఈ9౧80141౪ 10[౪/0గ౭౧'5 02686, 16 51418 01 4౧06౧౧2 ౧౧26౮69౧. గ6 9 ౬6 116౧0౦6 01 ౧౯|| గ౪౦౮౭౧2046 812౧0౧. 11౧౧౬౧౧౭౧౪ ౧౧౫ 00౧(1064666 ౧౮౦౧ 106 1౧6 0౧౦౪౧౧ ౦ గ/6౮6/1046 8౧40౧0౧. = గి౭గ్రాగ/ ద/2౧౧/౧౬ 25500/204/0౧ 0//౧౮/8 ఆఅణికణినణి ౧4౦046 [౧౮||4|51 ఓ౬40౬౧ 17౧4114010 [౧17 గి ౧2గ4గంగ & ౪61610 గంగ 4౧1౩1 16466% & 0౧౦5౬66 10 1౧6 04696 0 *౦గొ౭౧ 2౧6 0౫] 56౧165, 2౧6 2 ౧౧4గ౧౧|౦౧ ౦" ౧గ/655 6౭౧౧౦౦౦౫ గ|౧| +0గ ౧19 9046601 6౪4/5 [౧6 ౪29 20078 1౧ 1౧6 ౧4[౦౧౭||91 ౧౧౦౪౭౧౫6౧1 4౧6 ౪౬౩ 14267 ౧/46౧౦66 0౫ 14.1. [౦/5 (26102! ౧౮౧౧౬౧1౩౧౫. 16 రఆ౦166 ౧15 1గ6 &౧౮ 6౧6౧3165 10 ౧౧౦౧౭౦40౦౧ ౦1 "ఇ(0౧2|19గొ &౧౮ ౧౮౧౫౧౩౧౫. [0౧౦ ౪40) ౧౨ ౪/18 144401 500040౧2. ౧౦ 16 90641 క౧0౪/0 1౧ ౧౮౫4౧191 ౧౦౪౭౧౭౧౧ ౧6 04౧0104166 1౧ 1౧6 ౪/0గ౮6 గో౮గ2౧ 5100౧07959 1౧ [౬0౧60౧ 1౧ 1978. 116 ౧౧౭౩166౮ ||| 1౧0614 ౧4౧౦/659 0ంగు౦౦/10౪/ ౧66౪౧౩ 1౧ 1964. ౧6 ౪/25 & 12౫/6? 0౫ 0౯0185910౧ &౧6, & ౪/16 &౧౮ 506446! 0 ౦00౧౪౦1౪౦౧. ౧6 801186 '1నడండగ' ౧0౧౪౧4 ౧౮౦15066 & ౧6౧౦౪౧౯ ౦ 00015 2౧6 2 గ౧౦౪%0 ౧౮౧౬౧151 506466౯. ౧19 24(00103/2000/ “5664 ౧4౮61౮" (56౪6 ౭౦4665) 01/69 & 0౧956 02 5204 01 [౧15 1౧69 4౧౮ 5009163. ౧6 114

రామ్మూర్ధి న్భుతులు */19 0610561/ ఇ550012166 ౪ 6014 2౧6 (615106౧6. 4౧61506౧18 00౧60186 ౧9 66210 ౧804111౧00 ౧1౩ ౪60౧౧౬౧ $6౧/106 10 1౧6 ౧20656 01 ౧౮౧4౬౧15౧౧. శి 12౯96 ౧౮౧౦6 ౦ ౧6౦౧16 [0౧౫ ౪&గ౦౮9 ౪15% ౦01 16 ౧611414201 560002గగ4 &౧౮ 6065566 1౧16! 5/౧౧ = గీ/౧6/530-= అణినలికణి నిడగాజగాంగ00/ 2150 &౧ &01/6 90011 ౪౦46! (5 90౧//66 0) ౧18 ౪/16 సోష!!461 56002గగ8, 2౧6 1060%॥16/80. ౧16 100% 101/6 ౧4|| 1౧ 601/1 ౧9౧18 గం౪6గ౭౧11౧ 16 5146 4౧6 ౪/23 1౧6 ౧౧౩66౧01 126 ౧౭౦౧165 ౮౧౦౧ ౦ 01౪1 ౬1061169 (౧౮౦౦). గ8 ౪7016 56౪614! 000%5 &౧౮ &|90 !2౧ 2 7610004 గాంగ౧(౧/ 494గ)' 10! 15 ౫/64/౧3. ౧6 85 & ౧౧౧౨6౯౦1 16 గీగరగ!& ౮౧/6/౪10/ 5604 (౧0౧ 1944 10 1947, = 7౧౮ 1/౧౮౮ = శజశడడగి' ఓ196074[౧1411 1 గడి ంగ౧ ౧7 6౫॥ టం6గ4జగ౭౧ 2౧6 "240౧041151 14.౪ ౬౧4గ౭౧౧౮గ౫/ & 9౧6౮416 1౧ 144 ౧6 ౪6 2660014166 ౪/12 16 00గాగాం౧1 ?8గ౫/ 1౧ 19309 &౧6ే 1219౯96౧/66 16 1౧౮14౧ [460౧|151 &99001410% 1౧ ౪2గ౦౮5 6404011656 1౧01461౧00 119 ౧65166౧1 [9 ౪25 20/6౫ 1౧౪066 1౧ 6 01|| 11061169 గ౧౦౪౭గ౭౧| ౧౫/౧౦ 560/66 &5 51691660౧1 0 1౧6 51418 ౪౧1 0116 ౧౮.౦.౬ 1041050 కగ౭. ౧6 ౪5 1౧౧౧9౦౧66౮ [0౯ ౧6౬౫ & 7641 ర0గ౧9 116 కగాలం్రం౧ం.. ౧8 56[౧/86 &3 & గ౭గ౦6( 0 &గ6౧౯2 ౮౧౫/6/౧510/ 560416 1౧ 116 19409 ఇగరే ౪45 2550012136 ౪11౧ ౪2౧౦౮9 300141 [610/౯ 4204౪11185 1౧01606109 1౧18-0138 4౧౮ 1౧18౯-౯81191065 గ౫౬గ౭౦6౩ 2౧౮ 16 గ౫౮౪౭౧౧6౧(10౯ 1012! ౧70౧101800. 8651069 2400౧9 నీం0%క ౦౧ 96047116 ౧౮౧/2 గ౦౮౪౭౧౭౧1 ౧260౧౬||5గ) 2౧6 ౧౮గ౫౭౧|$౧), నిఇగిజగాంగు/ (6906120/ 00౧౯1౨౮166 10 ౪&గ౦౮5 ౧6౫5౧4౧6౯౩ ౦౧ ౪66 5640169063 01౧౮౦110 1౧+6/65ఓ = న్రా(/౧2 0౧౭౧౮౧8 ఉగ2గా2//4, ల5.గీ. = 115

ప్రజలమనిషియం-వి. రామ్మూర్తిగారు = జయ వింధ్యాలి యంవి. రామ్మూర్తిగారినె గురించి స్పష్టంగా తెలుసుమెన్నది - 1986లో శ్రీ పి.నారాయణస్వామి గారి ద్వారా తెలుసుకున్నాను. మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్టాలో అందరిన కలుపుకొనిపోయే ఒక పౌరహక్కుల సంఘం ఉండాలిపీ.యు సీ. ఎల్‌, తరప్పున చాలా దిళ్ళి నుండి రామ్మూర్తిగారు పనిచేస్తున్నారు శౌరహక్కుల గురించి. ప్రచారం చేస్తున్నారు మరీయు మన రాష్ట్రంలో తన ఆధ్వరంలో పి.యుసి.ఎల్‌. లనేది పనిచేస్తుంది అని. కాని మేమంత వేరొక పౌరహక్కుల సంఘానికి మద్దతిస్థుండటం వేత, మరొక పౌరహక్కుల సంఘం ఎందుకు అని ప్రశ్నే ఉత్పన్నమైంది. శ్రీమతి మల్గాది సుబ్బమ్మగారు నాకు 'విద్యార్థి' దశనుండి ౨ పరిచయం తనలో, మేము మహిళో సంఘం ద్వారా చాలా కార్యక్రమాలు తీసుకోవటం జరిగింది. కాని సుబ్బమ్మగారితో వున్నయునంచిచనువు మా మధ్య జరిగిన చర్తలు యం,.వి.రామమూర్తిగారిత్‌. 1995 వరమ వర్చించలేకపోయాను - ఈ రోజు యం.ఎ రామమూర్తిగారి “చర్చల. = ఆరోచనరు”' ఒక్కసారి మననం చేసుకుంచే - పె.యుసి.ఎల్‌ (600165 ౪౧1౦౧ 106 01/1 ౬1061165) యొక్క ప్రాధాన్యత ప్రజలకు ఎంత అవసరంవుందో అర్జనువుతుంది. మామూలు స్రజలు కొరకు పనిచేసే ఒక పౌరహక్కుల సంఘం అవసరం వుంది అని వారు చెప్పేవారు. స్రతి రాజకీయ పార్టీకి వారి వారి పౌరహక్కుల సంఘాలు వున్నాయి. కాని ఒక 00౧౧౧౫౦౧ ౧౪౦౧16 కొరవి 00౧౧౫౦౧ 04656 కొరకు పనిచేసే 'పౌరహక్కుల సంఘం కావాలి నీవు ఎందుకు సనిచేయకూడదు అనేవారు - వారి స్పూర్తే - వారి స్రొత్చాహమే ఈ రోజు నేను సి యు సి.ఎల్‌ లో పనిచేసేటందుకు పురికొల్పింది. మన రాష్ట్రంలో జంగం వెంగారావు బ్రభుత్వ హయాంలో 'నక్సలైణును' చకా కట్టి కాల్చి చంపలం ప్రజల్లో ముఖ్యంగా ఉత్తర తెలంగాణా స్టజలను భీతావహోనికి గురిచేసాడు. అప్పుడు యం.వి.రామ్మూరిగారి కృషితో తార్కుండే కమిటి "ఒకటి ఏర్పాటుచేసారు. మరియు బ్రభుత్వంవై ఇత్తిడి తీసుకువచ్చి 'భార్గవ కమీషన్‌ ఏర్పాటుకు కృషినేసారు. దేశమంతట పి.యు'సి.ఎల్‌. తరపున పర్యటించి తన వంతు కర్తవ్యాన్ని 116

రామ్మూర్ధిన్భృతులు నిర్వహించారు... తను రచించిన “ఏడు పదులు' పుస్తకం తనయొక్క నిరాడంబర జీవితానికి అద్దం పట్టింది. మరియు తను చెప్పాలనుకున్నది సూటిగా నిర్జయంగా ఎలాంచి దాపరికాలు లేని ఒక “'ట్రాన్స్‌రన్సీ?' జీఎతం కనిపిస్తుంది. ఒక 04౪456 కం0కు పనిచేసే వ్యక్తి ఎలా వుండాతి, ఎలావున్నా కూడా నిర్భయంగా వెప్పుకునేంందుకు “నిబ్బర ట్రే" వుండాలి అనేది '“నదుపదులు” పుస్రకంలో కనిపిస్తుంది నేను వాంద్‌ఖాన్‌, ౩ంసి 23-9-1998 స్రాద్దుల 11 గంటలనుండి మధ్యన్నాం 1.30 గంటల వరకు సమస్యం మీది పి.యు.సి ఎల్‌్‌ను ఎలా పనిచేయించాలి, జిల్లాల్స్‌ పి.యు.సి.ఎల్‌.ను ఎలా ఆర్లవైజ్‌ చేయాలి అని దాదాపుగా 2.30 గంటలు చర్చించామి. చాల్మ్హా ఉత్సాహంగా, త్తేజపూరితంగా. పనిచేసే విధానంలో వారు శ౮ంంటి ఒడుద్దుడుకులు ఎదుర్కొన్నారో చెపుచూ - ఈ రోజు మేము ఏం పనిచేయలేకపోతున్నాము అన్నారు. నేను 'ఆ' రోజుల్లో పౌరహక్కుల సంఘాలు ఎలా వుండాలనో చెప్పాను కాని 'ఆరోజుల్లో' వినలేదు ఈ రోజు అందరూ అచే మార్గంలొకి వస్తున్నారు. చాలా సంతోపకరమైన “దినాలు” కనిపిస్తున్నాయి. మనం 'సౌరుం ముప్పా హక్కులకు" ఎవ్వరైనా కాని భంగం కలిగిస్తే వారిని తప్పనిసరిగా ఖండించాలి గ్రైనేయు హింసవైఈ రోజు చాలా చర్చలు వస్తున్నాయి దీనైై మనమందరం ఒక 'సప్పైూవయ' వాతారణంలో కూర్చొని చర్చిద్దాము. మన మిత్రులందరికి కె జి కకభిరాస్‌ గారిలా . చర్తించి ఆహ్వానిద్దామన్నారు. కాని ఆరోజు సాయంగ్రమే తను స్వంతం? -ఫి ఆసుపల్రిలో చేరిక కావడం 24-9-98న స్రాద్దుటు లందరి మధ్యనుండి నెళ్ళివోవలం జరిగింది. తన ఆశయం - కోరిక లలాగే ఉండిపోయింది. ఈరోజుపియు సి ఎర ఓ మూలస్థంబాన్ని కోల్పోయింది లని భాఎస్తున్నాము. వ్యక్తిగతంగా నేను కొందంం అండను కోల్పోయాననే గిట్రి నమ్మకం ఎప్పుడైన ఫోను చేసి రామమూరిగారు శి+ పనివేస్తున్నాము, దానినుండి ఎలాంబీ సమస్యలు వస్తాయి అని లభిసప్రాయాన్నై అడిగితే వెనుకడుగు వేయకు, చేసిన పనికి ఆత్మవిమర్శ అవసరం కాని ఎందుకు చేసాను (ము) అని అనుకోవద్దు. పనిచేసే వారివైననే విమర్శలు వస్తాయి. ఇంట్లో కూర్చున్న వారిపై విమర్శలు వుండవు ఇది గుర్తుపెట్టుకో అనేవాళ్ళు, ఈ రోజు శ్రీ యం.వి. రామ్మూర్తి గారిని ఫిజికన్సీగా పి.యుసి.ఎల్‌. కోలోయిన, 'పౌరహక్కుల సంఘాలు” ఒకరికి పరిమితం కావు అని తను చెప్పిన "సత్యాన్ని? ముందుకు నడిపించాల్సిన అవసరం ఈనాడు మన అందరివైన వుంది. 117

4 అధ కౌ *ా పనిచే రసు పౌరహక్కుల సంఘాల ంగాగాంగి ౧8౦౧18 కొం పనిచేయాల్సిన అవసరాన్ని గురించివెప్పిన ఈ రో జుమునముందున్నాయి

చివరిగా యిం.ని.రామ్మూర్తిగారిని నుఠంఎ ఎంత పస్సినా తక్కునే శ్రీ౩ సల ప్‌రెడ్డి సకోర్హు సీయుర్‌ అద్వడే.క్‌ గ౦ మాలుర్జా వెన్పెంండే “యం. ర మ్యూర్తగారు ఒప స్యకికి సంబంధిఐవిన వ్యకివాదు" వను 'ప్రజం మునష ఇది సత్యం. ఉఅణశణికణి వ! జయ్‌ సింా? కొ సర్బల ముఖ ప్రజ్ఞాశాలి నే స్రముఖ జ్ఞాన పునర్వికాస ఉద్యమ ్రదారకులు, సార్హీ రహీత ప్రచార కార్యకర్త, స్రజోద్యశు సంచాలకులు, వికాసం పర్రా సంపాదకులు, పల్లిక్‌ స్రాసిక్యూటర్‌ ఎం ని రామ్మూర్రి గారు ఎమర్తైస్స్‌ ౯౮౩౭లో డిచెట్యాా చిన్నారి. భారత రాడికల్‌ హ్యూమమ్హై సంఘాధ్యతృునిగా, భాంతి హేతుం చి అధ్యక్షునిగా, జనతంత్రి సమౌజ్‌ జారియి సెరుతి సభ్యులుగా సౌరూమ్యున ప్రజాసమితి జాతీయ సమత సభ్యుయగా, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ నెనెక్‌ సభ్యులుగా, బాపు కళాశాల న్థాసకురుగా ఇంకా ఏనిధ స్వధుంచ సంస్థలలో అనేక పదవులు నిర్వహించారు. 1978లో ప్రపంచ హ్యూమము యల ఇ గ క్‌ వ్‌ సభకు అండన్‌, ఐరోపా దేశాల్లో పర్యచించారు.. మహిళా సాహిత్వాన్న ఇం్రీషులో మూ కీ “వాం _ చర్జుమూ చేశారు. తు*వై అచ్యాదారాల అముక్తీక్రె పోరాడిన మేల్‌ ఫెరున్టు. స్రముఖ సంఘసేఎక్క, మహిళోద్యకు నిర్వాహకురాలు మల్దాది సుబ్బమ్మగారి భర్తగా 63 సం॥లు సనాబీననం గడిసిన నిరడంఐరన నస్వార్ద జీ. కొంతకాంం క్రితం రామ్మూంిగరి అచ్మకథను 'ఏడుపదులు' శ్తకలో కృన్ణాసల్రైక ధారావాహికంగా ప్రచురించింది. వాలికి మా సంస్ట తరపున పత్రిక తరపున నివాళులర్పిస్తున్నాము. ెంవ'ఛికో -వ్రుళ్తావతిక 118

రామ్మూర్ధి న్భుతులు ఎందరినో ఓదార్చగల మిమ్మల్ని ఓదార్చే శక్తి ఎవరికుంటుంది! అత్యంత ఆప్తులు పరమ మిత్రులు అనేక విషయాల్లో నాకు స్పూర్తినిచ్చి సాంఘిక సేవా రంగంలో నిలవడానికి మార్గదర్శనం చేసిన మాననీయులు శ్రీ ఎం.ని రామ్మూర్తిగారు నిజమైన ప్రజాస్వామికవాది. నవ్యమానవుడుగా ఎదుగుతూ నిర్భయంగా తోటివారికి సాయపడుతూ సేవ చేయాలనే ఆసక్తి నావంటి వారిలో వెంచిన వ్యక్తి వారు. ఒక అపారమైన వెన్నిధిని మీరు పోగొట్టుకున్నారు. శ్రీకృష్ణుని నిర్యాణం గూర్చి అర్జునుడు ధర్మరాజుతో అన్నట్లుగా పోతన. వ్రాసిన విషయాలు రామ్మూర్తి గారిని గురించి చెప్పినట్టుగా భావ్వించవచ్చుననిపిస్తోంది. ఎంతమందినో ఓదార్చిన మిమ్మల్ని ఓద్నార్చగల శక్తీ సామర్థ్యాలు నాకు లేను. అందువల్ల మీరే స్థిత ప్రజ్ఞతతో ఇపుడెదురైన మీ లోటును పూరిందుకనే శక్తి సామర్థ్యాలు మీకు కలగాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాను. సమాజ సేవలో వారు లేని లోటును మీరు పూరించగలరనే విశ్వాసం ప్రజలకుంది. జైల్లో కాని, బైటకాని మౌ ఇద్దరి మధ్య వున్న స్నేహబంధాలు అద్వితీయం. అంతటి నిష్కల్మష హృదయుడు, నిస్వార్ధ జీవిని నేను చూడలేదు. రాజకీయంగా మౌ పంధాలు వేరయినా మా మధ్య అరమరికలు లేవు; దారులు వేరయినా మా గమ్యం ఒక్కటే. ఇద్దరం దేశం కోసం, అవినీతి నిర్మూలన కోసం పోరాడుతున్న వాళ్ళమే. మేమిద్దరం జైల్లో వున్నప్పుడు డీచిన్యూలు తను తను గోదులను ఆయనతో చెప్పుకునే వాళ్ళు. ఆయన ఓపిగ్గా ఆలోచించి తన బిద్దలకు వెప్పినట్లు సలహా చెప్పేవారు. కొన్ని సార్లు ఆ తీర్పులు చేదు నిజాలయినా దూరదృష్టితో ఆలోచిస్తే గొప్పగా ఉపయోగపడేవి. అంతల మహానీయుడు. మనమధ్య లేకపోవడం నిజంగా మన దురద్నష్టం. _ గొట్రిపాటి మురీమోనాన్‌ ఆణికజిగకణా అమర్హు్యుడాయన మానఎవాద, హేతువాద ఉద్యమాలకు రామ్మూర్తిగారు మూల స్థంభం. ఆయన మరణంవల్ల రాష్ట్ర హేతువాద ఉద్యమం వాలా నష్టపోయింది. ఆయినా ఆయన స్టాపిందిన రాష్ట్రహేతు వాద ఉద్యమంలో, ఆ సాహిత్యంలో జీవించ గల అమర్హ్యుడాయన. -జూన నాగేష్చరరావు 119

రామ్మూర్తిన్భృతులు శీ ప।0ం6॥8వి!18! 641 515౯611 ౦౯ 58151 గిరి ఆల బగిగిగగిగిగ్‌ ల 2

04601 811 వ 1200 4ఉింంయంంఓ 1918 ల130601 811 2: తషంగట[(4, 6౮||10౮౧ 0151. ౯40069 స2గ6 ఏ 446౬4౦! 501/41450[/04[40/ 11065 56600410౧4! ఏ 46644166 100గ 1426143 ౧౮౪4102100 అ౧౫/౭10/1౧ 1912 110026౯ ఏ ఓ604/0606 1౧ ౧౧|౦9౦౧౧౫ &౧౮6

1110604 ౧6||9|0643 ౧060౧4.. క640460గ ; () 6116446 1౧ శీగం ౦0ష౧06012 ౮౧౫69104 4/21 (0 (24 611644(6 0౪412049! [1౧౮౮ ౮౧౧/౧౭౧1%/ వ్‌ 5/0165510% : () [౧౧401966 12౪4 (0౧) 194310 1975 1౧ 5600761020 0౦౮గ9 1౧ 64౧౯91 (4.౧) (1) 12406౯41 10/66/2046 1% ౧౩౧ 00౪౧ 04.౧ 10౧ 197910 1983. 5660260౧41 5006౧6 : () 116౧9౦౭౯ ౦1 ౧౦6౧౧4 ౮౧౫/౭౧౩|9/ 5608416 616౧౫ 1944-1947. (1) [౧౦౮౧౮౭౯గ౧౭గ౦౪? ౦01 840214 5064021004] 500160/ ౪౧100 19 ౧౧౧1౧౩ 418 & 5016౧06 00! 606 4౧౮ ౬౧౦1౧66౧౧9 00॥1686. (10) ఉం[/6 16౧96! 01 16 ౬604076 00గాగా!166 10 (౪౦ 16/5 018 840414 660210౧4! 5001604 (౧౧ గ౦౧౦|4౧/ /2౧౬96| 04/01 ద౬6గా6౧120/ 50%00110/ 0119, 820812 (౧౦౪ & ౧౩౧ 50[00)) 6౦౦౧6౧2146 1076౧161౧1 : గఉంళ/8 0160101 10? 6 )/౪4|5 01 32041414 60006111 ఆగడం 84౧4 , గం120/ [0౪676౧ : (౧) ౪/౦గ6౮6 10 11 7౪415 1౧ గ౧౦1౧/ 01౪9 ౦! 320408 ౧౦161౧౮ ౪2౧౦౮౩ ౦11065 1౧౦1861౧00 ౧69166౧1 0% ౪6 0160. (1) 0౪767౧౦౧౫5 ౧౦౦౧ గిం౧/656౧120/6 (0 0౧6 18/౫ 1౧ 16 గ౧౦0140౧/ 0151100 గ౧౭(౦౧౭|15[ 10౪6౧6౧౬: 11616 ౪2గ౧౦౮౩ 01069 [౧ 1౧61౧ [౧4(10౧౬||51 గీ58001210౧ (1) ౪106 ౧|౪౩166౧1- 1975 10 1980 (0 6౭౧6/2! 560/8140/ = 1981 - 1983 (110 ౧౪౪106౧1 1౧4 - 1985 - 88 (౪) 0౧4౧660౧ 1990- 92 (౪) 2౯౭౧౦౦6 2౧౮ ౧౭70108166 1౧ 106 0 0 &.740/00॥ 1౧ (&.౯) 1౧ 1974 & 1976 (/) 00౧౪౭౧66 || 1౧42 ౧440౧౭3 41౧1౧0 0౫గ౧ 2౧/66/1040 1౧ 1976.

120

రామ్యూర్రిన్భుతులు 0౧-౧౭1 06౧౫౦౦1616 10౪౭౧6౧1 : () ౧6౩666 0౪6౭ ౧4గ౧)/|699 08గ౧౦౦|1(5' ౦౦౧18౭6౧౦6 &౪/1)జ/జ464 (4౧) 1౧ 1966. (1) ౦౦౧65166 2&5 డగ 1౧ర06౧6౧౮6౧1 04౧616౮416 10! ౬0% 54004 /0గ ౦౧౩౦16 (౧) £1/112%6౧142౧/ 0౦౧౩౪14606/ 1౧ 1967. (1 116006! 0 ౧4౮౦౭| 40౧4౧151 ీం౪6గ6౧1 ౪౧100 &ఇ6౪7004169 ౧౭గ)/|6959 094౧566 ర66గ౦౦|26/ (0౧) 1949 1|| 106%/ (4) 50000166 02౧6164106 ౦1 11201 54004గ%గ౧& 2౧ 1౧౮౭౧6౧౮6౧ ౦64౧616416 1౧ 68420212 44౧ 01041 6160410౧09 1౧ 1968. (౧) 034౧196710! 5001087౧ 514189 ౦01 0126౧9 10 06గా౦౦/460/ ₹0గా 1974 (10 1981. (౧ 50000గ166 04౧౦162165 1౧ 17/66/2026 &౧౮6 5606౧066[4086 ౧4౧14౧౧6౧14౧/ 0౦౧916౧01689 10 ౪0(615' ౦౦౪౧౦|15' 0౮౪౭౧6౧11౧ 1980. (౪/0 04౧౪495566 &౧6 90౧౧0186 1౧60606౧౮6౧104౧6164(83 [0 6 ఓ6015141౪/6 4556౧91౫ [0౧ 840414 00౧5110600/ 1౧ 1955 4206 1962. (౪1) 4౧౧656౧1 66౧614! 560/8120/ 0॥4.౧ 51418 01126౧5 10౯ 06౧౧౦౦౯4౮౫ 14గ8గ౧18 సంళ6గుంగ1: (౧౧) 00౧౪6౧6! 4౧౮6౧౧4 ౦౦౦౮61౧4110గ ౦0గ౧గ166 ఈ ౧461౦41 ౫౮౧౫4౧1515 1958 [0 1969. (1) 00౧౪6౭౧6౭6 20౧4 [10౧4౧151 00౧1986౧06 1౧ 1973 4. ౪1)2/2446&. (10 000౪6౧66 గి.౧ ౧౬61041 14గ4౧131 00౧168౧063 1౧ 1973 2౧6 1978 ౪4౧4462 2౧6 11/68/2026. (1) 60౧౪౭౧6౮ || 1౧64 0౦౧166౧౦69 ౦11౧614౧ [౧౭౮61౦4] 14౧4౧|56క550014100 4౪60611040 10 1972 2౧౮ 19806. (౮) 146గ౦6 011౧6 అ౦౦గ౧౫౧|1166 ౦1 1౧4 (0౧ 1969 ఆ౦60110/౦0౧6 19. (౪) 66౧౯21 5601611%/ ౦ 106120 గి26102| ౧౮గ౫&౧|9( తీ55001200% 60గ౧౩ ._ 197810 1980. (౪1) ౧691606౧10 2౫14 604౧౧౩ 1984-86. (౪10 146౧౧౦౪ 0180141601 0180106 01 1౧(6గ౧4|0౧4| [౧౭౧114౧6 ౬101021 ౪౧1౦౧ (1౧౯౮) 661౧0 1978-82. (0 4౬౧4౧౦66 గ.౧ ౧౮౧౬౧1౨1 9146౫/ 0౮2౧9౩ 1౧1973, 1974 & 1976. (00 $460006/01 1౧6 ౬4606646 00గ౧౧౧|166 01 1౧౮12౧ ౧46104! టోంగా 2౧15. 2530061860గ. 560౪11/1591 [10౪6౧6౧1 : (0) 00౧౪6౧66 గ.౧ 51116 560612/191 00౧1878౧06 2/12/2426 1౧ 1967-68. (1) &ఉం[1/6 ౧/0౦౧౬92౧౮|5[ 10% 560611గ9గ. ం. 01౪11 ౧1౩౧638 110౪69౧6౧1 (1౧ కి౮ం6) : (0) గొంంగి౮6! ౧౭౧౦6౯ ౦1 ౧60౧1౪౩ ౮౧౦౧ 0౯0౫1 బ౨6గ166 ౧౮౦1 (1976) ()) 66౧64 5607612410 01 &.2 8/1౧0% ౦ ౧౮౦౬ 66౧౩ 1976 ౧1 2౧6 1990 & 91. (1) ౧65166౧1 01 &.౧ 8/12౧0౧ ౦1 ౧౮౦౬ 661౧09 1986 & 87. (4) ౪106- 121

రామ్మూర్ధి న్భుతులు 65666౧0101 4.౧ 8/4%౧0% ౦౧౮౦౬ 6౮1౧౦ 1988 & 89 (౧ గ!6గా06౦! 621 1౧614 ౬66061౪6 ౦౧౧166 110౧ 1976 (౧) ఉంటం సంగ ౨౭/౦! 0.౧౦. 56050-00గ/గ౧1166 ౪౧100 0౦0౧౮౮౦166 ౧/౦98౭౦౮౪110౧ ౦1 06 ౦1066 0౧ 58%410 1౧6 ౧60016 09108 804244 ౦౦గాగా15510% 10? 15 గాంగ(౧9. (4/10) ని2గ౧౦౧2166 1౧ ౧6 00౧౧౧166 10 8౧౧౪1 1౧10 00గాగా౮౧4| 619510గ0010063 21 0/68/2046 1౧ 1980 ౪10% ౧౦౧౭66 & ౧6౧౦12౧౮ 0064013066 ॥. 01111621 [6౧4 ; () తంం౦0012196 ౪ 1 ౦౦౧౧౫౫౮౧1౩ ౧౬|౦/ 25 2౧ 20/51 01 116 514066౧ 110౪6౧౧6౧1 (0౧ 1938 10 1941. (1) ౮౦1౧66 గిష6'04! 0౪౧౦౦|౬10 గ౬గ/ 1౧ 266436 1942. 0106 5666612౧/ 0 4౧౮౧ ౧.0.౧ 1944-48. (1) ఉం[11/6 116గ౦6/౦01 4౧౦౮౧౧౩ 2౧4 5420౧04 ౪౧1౦0౧ 910౪6 104౧06౧4 514. (౫) ౦౦౦౧౫1౧౭౪౧ 560/614౧/ 0 ౧10౧-60౧౫ ౮4! జీ౧6౧/4 56047291 1410౪6౧౧6౧ 1972-73 4౧౮ న/౪౦|౮౧౦1 ౦ షీగ౧౦౧/4 (440/6 షఉీం[ం౧ ౦౦గాగ166. () 50000166 ౮4/4 ౧649 గీం/6౧౭౧1 (/) 0౪16౧౪ 10గ) 261 ౮౮౧6 75 10 8) తంగ! 76. 20011౫ ౯14౧౧1౧౮ : () ౧౧౦౧౭౦౫౧౮|5(10౯[౧4౧౧/ ౯14౧౧1౧౩. (1) ౬601161 ౬ ౦౮౧౭౧141౦౧ 741౧1౧౫ 04గ౧9. (1) ౬16 16౧౦6౯ ౦ 4.౧ ౧8౧11౫ ౧1౬౧౧1౧౦ 590012100౧ (1) ౪108-౧|95166౧1 - 840202 210% 4౧౧౫ ౧14౧౧1౧౩ తీ5క001410౧ (౧) ఉంళ451 1౧ 66౧44౯ 015. 51౧౧117 ౧14౧౧1౧౩ శీ580018[0౧. (౪1) [6౧౮౪౮6 ||| [౧014 న2౧౧||/ 514౧౧1౧౦ 0౦0౧186౧౦6 ౭ నిష! 014 10 1964. (౮/10) ౪0౧666 1౧ [2౧౦4 ౧6౮౮౫ 0151. (4.౯) (0 64౧1౫ ౧12౧౧100 5006౧069 0 142012 ఉ౦[0/౮౮2౫/2 52౧05104. 210117 ౧౦౪౧౩6111౧౮ : (0) 7166౧ ౮౧ 115 ౪౦గ4 01 ౦౦౪౧56||1౧౮ (0౧ 198010 1998 (1) ౬60౬! &ీర/150/10 నిడగా॥౪ 00౪౧96|1౧0 06౧16. 500121! [10౪76౧6౧15 : (0) 0110141696 &ఈ 88౪762! గడ౧౧|2999 (2౧806౧01౧0 00౧9106/2410౧౩ 0 02519, గొంగిల/ (౮60౪౧౧) ₹0గా 1973 101983. (1) 4550011166 ౪0) 89600414 ౧4౧౧౭౦69 /0గ 1983 (11 ౪106- ౧౪516౧61 0 &౦%/062/2 ౪2౧4 ౪60114 (6౦౩౧౦౧౦12౧ స42/1496 54/90) 51౧06 [౧౦౪౦౦౧ 1౧ 1983. (7) 116౧06? ౦1 16 6606076 ౦౦౧౧౧166 ౦614 ౫౪12౧ 5400౧27 (04516 1౦01110౧ 500690 10 2000616 ౪64/3 1౧ 6 61901615. (౪) గీ౦1/6%/ &550014166 ౪/1 : (4) 120౧114 ఉీరిగ్సి/రజణ/4 54గ904 (1౧౩1416 10? ఉం౪గ౧౦8[౧6౧|0౧౪|/౦గ౪౭౧) 51౧06 1980. (0) 4౧|| శీరిగి/4రజ& 6/4౧6౧2412౪/2౧ (4౫/౦గ౧౫౭౧'౩ [/౦౦/6531/6 [01100 9౧06 1980 (9 ౧2౧1/ ౧౦౪౧౩611౧0 4౧౮ 114గ1496 122

ర౮|64౧౦6 8064764064 51౧06 1984. (64) “5/66 ౪1గ౦౦౧౬౧4 (౧/౦గ౪౦౧'౩ [10614100 14101౧0 ౧౧౦౦౧8౧౧౫6) 91006 1986 (9) '51౧12 1120౧12 56/4 (094౧13410౧ 10/[౧&౧౦12| &2౧6 ఆం0గ౦గ౧౫|6 &16 10 1011౧0 ౪౦గ౧౪౧' 51౧06 1989 (౧ '06౧18 10౪/0గ6౧'౩ [౧|౩౧15' 51౧06 1991. (/) ఉం[/61/ ౪౦౧66 10౯0126! &599001410౧9: (2) 560/6140/ & ౧౪5166౧1 ఉీయ/004165' గీ550014110౧, 8420414, 660౧14౧ 0151. (4.౧) (0) ౧౪౩౮6౧1, 54! 8990014000, 0౧1214 (౧౧4%454గ) 051. (4.౯) (0) ౧౧౪916౮6౧1, 840414 గ౧౦గ౫ 0౪610౧౧౭౧1 ౦౦౧౧౫౫1166. (6) 560614౧4 8940444 ౪/61/2/6 50016 (6) 560614౧/ [0016 80/5' 990601260౧ 01 10౧10104! గ) 56100, 610484 100౧6 16/౫. (9 560/614౧//027691606101 ఉట ఉగ! = & 64౧౬౦ 25500120 & 8420812 [0/4 ౧61/06016 ౪/64/. (9) 146౧౧06 1౧-౦౧4౧96 0 ౬0/20/10౪7) ౧4|| 01040, 94041410! 200061 4 64౧3. (0) 18౧౧౦6౯ |1౧-౦౧4౧౩6 01 6౧౧15 56610౧ 01 0౪/7 114 0140 10! &900061 4 ౪62/5. (౪/1) ౦౦౧౪6౧66 506418 20౧6 00౧1816౧66 0౧ 1౧6 2[6గ౫4౮1 6/౦|0౧6 1౧ 1969. ఎ౦౪గ/౧81191 2 (0) ౪/౧016 16166 10 16 ౬6110/ (౧౪24౧401 ౧౧166 &5 [1511616౯01 ౪6 64) 1౧ 1౧612౧ ద(0/655' 10౧ 10౪48౧3 6౧10 1973. (1 50170గ% 01”/14294గ' (౧69౪౧౭౧౦౪6) & 781006 గొంగి[0/110గ 197410 1982. (10) ౧4౩ 0660 ౪౧౧౧౮ 4౧40169 1౧ 61604 2౧6 6౬౧9119౧ 1౧ ౧6౧౦౮1౦419 &౧6 641 ౧6౪౩౧౫౧6౧5. (1౪) శీం[౪/61/ 551500 ౧౮00210౧ 01 '57[౧౬౯౬౯ 5//5౯70౧4' (౧౫౪/౦గ౫౭౧'౪ [/66ర0గొ' & 1610006 గాంగ(౫/ 6౮ఆఈ౦166 10 ౪౦గ౧౫౭గ౧'9 6గ4౧౦|౧౬౪0౧ &౧6 26౪2౧06౧౪౧ &61166 &౧6 ౧0౮0115066 0౫ 1/9. 11411461 35000200గ4, & [600166 16౧1౧1౩1 &౧౮ 500141 ౧610/గ౪౧ 5/ ౭/64/1౧09 000%3 &౧౮6 00౧౪1961౧0 210169) (౪) ౧46 *గగం౧ &గం169 గా౭!౧%/ 1౧ గ౭61024! గంగా౭౧151, & 730006 10/10190౧6/ '54గ6650౧4' 61004 గొంగి[0. 06 [౧4౮6102 గంగొాడగ౧|90 ౬౧91190 [100౧0 " ౪/71167 2 (4) 80014 1౧ 1610006 - (1) 5609748 4౧0601 [110౪6గ౭౧1 (1) [1006౯ (ఉం6-/4/0గ౧౭౧) (1) / అధి6/6౧069 1౧ 12|| 64౧౧౩ ౬౯౧౧౭౧96౧౮ (౪) ₹/౧4౬19 గ2౪0౧౭|15గ౫? (1) 'ఉగ[00044సిన 11[గ406%460' (14/68 07100౧0 001160410౧ 0178100906 2110165 0 ౧౭౧౭౧౮౫౫ (1) '9గగ/గ 7౯౯011146౮ ((|౧౮౩ ౦1 160629) 0011601009 0 2106163 1౧ 61490 01 గిషగా౭గాంగ/ (0) 71౧5141003 [0గ౫ ౬౧91190 1౧10 1610006: (0 [1౫ 114గ4౧13గ) 5% 4.04.౧0౪ (1౧ ౧౭గ (1) కిలంగ౧6 €౦౧౧౧౪౮౧|౩గా 00 సగ. ౧౮౪ (9 800161 0% '60గాగాంగ౧ 01౪ 6౦౮౯ ౧౪౦119౧066 ౫ 1౧౮14౧ 123

౧౭|0౦౧2|151 455001460౧. (6) (౧) ౪/౧౦16 ౧౧౫ ౪0% ౧౧6/5 1౧ 6౧౩15౧

107 56౧01045 ౧61౮ () 0౫/ ౮౧౫6౧565 (గడగడ[/8 28 /2/2౧02], 0౩౧౭౧|& 28 [/0612026 ౭1 "1/66/2026 ౮౧౫6౧19౧ (0) ౪/06 *౦౫ ౧2౧6/5 1౧ 16816406 10/56/1౧౧5 ౧61౮ 0/౪౦16౧14౧/ 0౧౩4౧౩6౦౧౩ ౪12.

(2) డింగ/ంర2/2 ౪౧/2౧4 ౪6012 (0) [140114 త&ంగ/య604/2 542గ56002 ఇ౧౮

(0) 566 ౪1౫౧౦౦౧౭౧౭.

8: 1౧656 ౪౦౧౫ ౧4౦65 ౪/66 1౧౦14666 |౧ 0001%9 ౧౮౪౦115066 0 16

200౪6 084౧1594/10౧9 &9 00116010౧5 0 ౪౦౧౫ 5206 ౪12.

(1) 514149 01//0గ6౧ గ 980) (2) గ/201206 ₹06౪/ & [000౯0౦౪౫ (1 983)

(3) ౪/0గ౧౧౪౧'5 ౧౭9౮౫86౧౦6 (1/00 &౧౮ 6౬౧౧1౦౧6౧౦ (1985) (4) 18 | ౧4౯2౦6 ౧6౭౧1 101 ౧౧౦9౪౧౫ 0౧1/7 (1986 (5) ల౦౪౫౧/ (1987) (6) అ౦8౦6౧|/ & 1౧౧/౦౦/|60/ (1988) (7) ౧6౧౬6 58%064110/ 2౧౦౮ 5అ! ॥ ౯/6660౧ (1990) (8) 2౧1 ౮౦౮౧౩6|||౧౦ (1990) (9) [౬1612046 గ '/0౧౭౧, ౧61౦౧౫ & గ౧అ/౦|౪(1౦౧ (1993). జ్జ 12165 2౧౫౮6 50660%65 : (4) "266/6 : (1) 111670౧ ౧౭౮౦౦ (2) 121461౧ జీ 6150౪55100 (3) 74146 ౧ 5౧౧౦52 2౧6౮ 56౧౧4౧౩. (59) ౧౬౨||6 వ 5064%6/ : (1) 1౧ ౧౫|| ౧66౧౧౮౩ (2) 0641600! ౧౦110 ౧6960౧05. (0) న 01౧6010/01 5700165 (౯౭౦00౪118౧ 0౭గా౦9 ౦0 (65|| 5జ4/0౧6౫ 72101౧00 ల్‌ 10? 06౧౧౦౦౦౫ 90గ౦4౫ 1

౧౧౦౦౭! ఇ ౧౭౦౧౭౬1151 &౧౦ 4౧౭౧51 5[160%/ 02౧౧.

2౪61 : 00/66 81141౧ 2౧౮ 60౧006 న 1౧166515 : (1) /0౧౪౧'౩ 40౪9౧6౧1 (1) ౧౪౧౭|552౧౦6 ౧/0౪/6౧6౧ (ఓ (1) 50/946100 మీశ2/9౧౪56 2౧6 ౪౧91౧౩ 200/6 1౧16౧69517 ౧060110 4121౧. గ201110/:() 15 ౧౭౧|/ ౧౧౫౧౫౭౦ 10 గ45. 4126 560002గగ2 2 ౪౧16౧ | ౧/0౦0౬94౧0|51 10 ౪౦గ౧౧6౧'5 02౮656 ౧౦6 50614 &201/15ఓ (1) ౧౬5 0౧/66 'ఆ్ర 50౧5, 0౧౭ 6469౧16 2౧౦ 619019/2౧6 0౧॥6/6౧.

(16 6166 0౧ 24-9-98. ౫6 ౪25 8 0/౮5666 10! ౧౦౧౧4౧ [|౧5, ఆ|| /స్లా ౧9౧19 & /0గ౧6౧'5 ₹/7169. ౧15 ౧౭౧6 ౪|| 06 1 (1510౧/ & 50601) . "6౧6౧౧౦6౪6౮ 11056 ౪/౧౦ ౪౦౧౮6౮ ౪ ౧1౧. 66 15 & 8641 ౧౫౬౧. శై

బ్రందర నః! గం ధాల్యై -81%౬౬401 5088411144 ల ౮ |. ఇ; ఖా న్‌ న వ లా ॥ - ల ట్య ప న్‌ / స న [14 చం) |) చై ల శ వ్‌

|| టంలో క్త

యనక శ ఆవ 4 కి? (షీ శక అయత ్పకాఖ్య వ్యా శో కుటుంబ సభ్యులతో 50 ఎళ్ళ రామ్మూర్తి గౌరు క/ 1! స ం 80 ఏళ్ళ ఆఖరి దశలో వ

తిల 17 కుగటతి/ రం 29 6 80060 0746౯ ఓణి 6 డ7//౭7౭౫26౭ 6726 ౮౩౯౫౧072. 46 ౫648 ౧0౧ 6907766 /07 లే ౧/౦౬ 07 ంబిలా. కే%ం8ల07 0/06 46 శలడ 20 266 ట్‌ 60776౭ (0 ౧272 జగ8000/66. ౬౭ ౮ 200 272426 ల ౧౮

యా + 07 054/67బ ఊఉ ౭ 6 6 76బ60౧6౧/60 22 6680206 6 ౫47౫4౧౧౯ ౧0 కీ 6 ౧076 60466750 7 046/004, 6 డ౭౫౦౮౧౯ 7౫ లాంంద06, 46 /272772బాలీ ర ౧0౧౮౦౯౦౧, 46 806260 76077౭౭7 ర్వీ? గల౩౫68207, 6౧7 66406007 62౧6౮ 6047960407 ర్వీ 2గాంల76726౧6 67 66400666 0/౦౫ 7్రానిబి 6౫7 జంగ0/6067 0/ ౭౦౭/౯ 84గల౫66/ 6౧26౮ 8006768౧౧ఏ/ 276 6 70౧2-0౧67 బి' 0020000072. 5 6౮662066 0 ఓం 70200406 0౧ 6%266/

60౫డ4460 ౩ 607౧7౭౫౧౮౭ ౦.

6 4608 84266/0860/ 30006 ల్వా' 64 2076 70067౭౫ ద. 6 78 6 బ7౦ర6క్ర62డ0 (07 64 శ్రంండ ౧646860. 6 2 62 64టంగ 6౧౯4౧46467 707 6604ల 004767 6౫4 బజరి6 ౩66467. సై 06069207 (07 500/6/ 676 867667 ౫౪౩౧06 బ 27/2060048. 4 4670660802 22 బ4ల/00 072 64 60 06060 (౧07 (0060 0 22272620%260 బా బజిగంటంం/66 2% ౧ బ77౭0య046 0/6౦4205గ7 (07 ౭ క్రం06 0/౮౭ ౩90626బ. 59 60గాండ68207 /07 ఓ%6 ఉ07బాండోడ౭గు ౫బ వగ్గాంందోబు (07 ౭ 8407౯69866, ౧౮ 7౭౦౦877007 0/౭౦౫44/ 007% 6౫74 6/్రగద 0౧౧౧౮౮4466 68 (664 22౫2 60 046646 /07 6 007 6౫6 ఉబాా2%67042డ.

6 468 07క్ర6౧20066 ఉ౮6౫465207 త్రగంజ్నరం, 8046్వు/ 66729 తగారాంత0 6764 8౭7౫2౫౭647 ౮0౧౮౭౫౬౦౧8 626 607/2722063 0౫ 724౧044 8460. 6 త63 6066 ౧0 ౧66౧ 67౧ 22 గాంంంగా౭౧టి (07 6౭౫౦౧౬46” 6౫4 ౧44 7జ%ిబా. కోట్‌ లంగ 00 ౩07664 6 80007 బం 044004. ౧662076004 ఉదభ/జం4ద 502720 0/ 7౭౫౧6బ౩6౫౭౦6౯ 6౧64 4౧4746౧780 ౮0646 (07 25040 (0 ౫౭675 ౫68 త్రం22664 26 607౭6680౧2 0/ గ 6880006439, 007/20ప్రజలూ 6౧26 00777666౬౩.

తాం శి66 ౧06 3666 ౮ 76680750లీ20263 69 6 607౮౦౫౭౭ ౯202౮ ౧26౫. %ండక్రిం ౫6 ౫ 46 260007 ర్వ 70/70552072 ౫6 బా ర్వ ౧౧04700 6 జయయ%07 674 త్రం ఓ0 06/0. క్ర ౧(౧౫క్ర 0686ల 69 4 6626426008 22 ౭ ౨670676౧4౧ ౭660౧28 46 466 66౮0046266 67858 ఉ6గ౫0లే46 త్ర 5జంరింగటంత్రి 64%640646028 (07 ౮0025 0ంజగంగం కేశంంలాంంల నా ఓటి విడాగడగాలాల4గ/ రంగ౧ందంగల68 1౭ ఉడోంాంటుడో 2 రీళ్లటారం ౭ 74౬6 0౮ 06౧6464466 రఈంగాత్ర ఈ4ంజడే ల్వా 26 60024 2284264 0౫౭౦8౬౦6 474. తం 268 ండింజా? ర్వీ అంగంబం 8 గాండ8 0౧౯ ౦౦౧4౩౧౫౭ 6260600070. 2 6 ౧౭4% య టట్‌? 624 40గ700666 42౧౮7. ౯ రంటంల68 22 0౧౭౫౬౩ ౮౬46 శిజగాంల 7బటు ఊం బా 6 0030000062 శీింంగంసాటి 6 బా 6 ౦/4 అభం. 2౧ 0౫6 జండు స8 8 6 గిం గాడగ.

. న . - త్రాడా/ం7