Telugu Raguvamsham - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

॥ శి ” నా ను క్‌ నానా ॥ * | గే గ గా ల రచియిత. | వ. ( గి వ "ఆ. /0. వాపా. | | ॥ జో / 11 ఇ ల . ట్‌ శకట భం కట, + .శోోటీ ల. యయ... న్‌! తీ ళల ళీ | (ట్రై చా ల (2 గా | . ౬ చస (మ. 1 తా అనో | క క శ ద ర్‌ నం. (| స /. క నో ్‌ నా జం న. 1 ల ౮ కా ల. సక. ,

మ లీ స్వా శ సకరించిన సనన స్న స స! ల మనసుపడి మక్కువతో సేకరిం జ ప ను ళ్ళ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి వలన వ. ఏ ౮ ' |. ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. నం

చ న్‌్‌ న - మల్లెమాల కుటుంబం . క అం ము గ స స! /" 2 జ్‌ జ. లు ఖే క క్ట యట న ల త్‌ నన. శ్‌ క న. / టయ హన. టు ఆీఖీ న కీ ద నా! న ల్‌ స వ. సముద్రాల లక్ష్మణయ్య

అట్‌ రఘువంశం (మహాకవి కాళిదాస కృతికి భావానువాదం) అనువాదకులు సాహిత్య శిరోమణి సముద్రాల లక్షణ్రయ్య, ఎం. ఏఐ. తిరుపతి 2002

రఘువంశం

(మహాకవి కాళిదాసకృతికి భావానువో దం)

సర్వస్వామ్య సంకలితం

లో ప్రతులు - 1000 లక్ష్మ ళ్ళ రట. 6౧ ద్తీద

వెల- 50 రూ॥లు

'ప్రాప్తిస్టానం :

వెలుగోటి అంజనమ్మ

18-1-84, కపిలతీర్దం రోడ్‌ (

తిరుపతి - 517 507 ర్ట

ఫోన్‌: 30679 1

(/

డి.టి.పి.

అన్నపూర్లా గ్రాఫిక్స్‌ మ. తిరుపతి, ఫోన్‌: 35006 ద న్‌

౨కరైర్‌ర్హ 0) జ న్‌ గి €.౫0..242444422200 శే స! క్యా శూ

ముద్రణ లి హైదరాటొ (శ్రీసారాశర్య ముద్రణాలయం శ్రీవ్యాసాశ్రమం, చిత్తూరు జిల్లా.

నివేదన అది 1970వ సంవత్సరం. వ్యాసాశ్రమంలో బాల్యంలో విద్యనభ్యసించిన మేము కొందరం శ్రీమలయాళ సద్గురు స్వాములవారి భక్తులు మరికొందరు కలిసి తిరుపతిలో ' 'శ్రీ మలయాళసద్లురు సేవసమాజుం'' అన్న పేరుతో ఒక సమాజాన్ని నెలకొల్పడం జరిగింది. అప్పు్లో తిరుపతిలోనే ఉన్న ఆశ్రమ పూర్వ విద్యార్ధి శ్రీ, బ్రహ్మచారి గోపాలొరి ( ఇప్పటి శ్రీకాళహస్తి- శుక బ్రహ్మాశ్రమాధిపతులు, పూజ్యశ్రీ విద్యాస్వరూపానందగిరి స్వాములవారు) నేతృత్వములో సమాజం ఏర్పాటయింది. తిరుపతి [ప్రాచ్యకళాశాలలో అధ్యాపకుడుగా పనిచేస్తున్న నన్ను సమాజానికి కార్యదర్శిగా ఎన్నుకొన్నారు. శ్రీ మలయాళ సద్గురుదేవుల ఉదాత్తాశయాలను ప్రచారం చేయడం, అందుకై ఒక పత్రిక ప్రారంభించడం, సంస్కృత పాఠశాలను స్టాపించడం, గీతాజయంతి ఇత్యాది ఉత్సవాలు నిర్వహించి పిల్లలకు గీతలో పోటీ పరీక్షలు జరపడం - ఇలాంటి లత్యాలతో సై సమాజం ఏర్పాటయింది. 1973లో సంస్కృత ప్రాథమిక పాఠశాలను నెలకొల్పడం జరిగింది. 1979 ఏప్రిల్‌లో 'సద్దురువాణి" అన్న పేరుతో ఒక (తైమౌసిక పత్రికను కూడ (ప్రారంభించాం. శ్రీ, గోపాల్‌గారు దానికి మేనేజింగ్‌ ఎడిటర్‌గా ఉండగా, సంపాదక వర్గంలో నేను ఒకడుగా ఉండేవాళ్లి. ఇతర కార్యక్రమాలు గూడ గురుకృపచే విజయవంతంగా సమాజం ద్వారా నిర్భహించగలిగాం. ఆత్మోన్నతి కలిగించే ఆధ్యాత్మిక విషయాలతోపాటు ఉదాత్తమైన సారస్వతాన్ని కూడా పతత్రికద్వారా (ప్రచారం చేయాలని సంకల్పించాం. ఏదైనా కథారూపంలో ఉన్న ఒక ప్రాచీన సంస్కృత కావ్యాన్ని అనువదించి ధారావాహికగా 'ప్రచురించుమని శ్రీగోపాల్‌ారు నాకు సలహా ఇచ్చారు. సంస్కృత కావ్యాలలో నాటికీ, నేటికీ అగ్రతాంబూలం మహాకవి కాళిదాసు రచించిన రఘువంశానిదే. సంస్కృతం అభ్యసించేవారు రఘువంశంతో తమ అధ్యయనం ప్రారంభించడం అనూచానంగా వస్తున్న సంప్రదాయం. పైగా

అందుకో పురుషోత్తముడైన శ్రీరామచలుద్రుని చరిత్రకాడా ఒక ఖాగం వ్యాసనాల్మీకుల తర్వాత కవి గణనా ప్రసంగంలో కాళిదాసునిదే ఆ గ్రస్హానం అయితే ఆ మహాకవి రచనలలో రఘువంశానిదే మొదటి పీట. అందుచేత రఘునంశాన్ని జ్టవ్యావహారిక భాషలో అనువదించటానిక్షి పఫూనుకున్నాను. పద్యరూపంగానూ, గద్యరూపంగానూ ఈ మహాకావ్యాన్ని ముందే కొందరనువదించి ఉన్నారు.

సద్గురువాణి 1979 జులై సంచికలో నా అనువాద (ప్రచురణ (ప్రారంభమైంది. 1991 జులైతో సమౌాస్తవుయింది. ఈ వుధ్యకాలంలో సమయానికి పత్రికకు రచన అందేటట్టు కొంచెం కొంచెంగా రచన కావిస్తూ వచ్చాను. అభిజ్ఞులైన పాఠకులు నాకృషీని అభినందించారు.

1999లో తిరుమల తిరుపతి దేవస్టానంవారు ధర్మప్రచార పరిషత్తు ఆధ్వర్యవంలో తిరుమలలో ఒక వేదసదస్సు నిర్వహించారు. ఆ పరిషత్తుకు నేనపుడు కార్యదర్శిగా ఉండినాను. సదస్సుకు శ్రీ కంచికామకోటి పీఠాధిపతులు పూజ్య జయేంద్రసరస్వతీ స్వాములవారు, పూజ్యశ్రీ, శ్రీశంకరవిజయేంద్ర సరస్వతీ స్వాములవారు మున్నగు మహనీయులు విచ్చేశారు.

పూజ్యపాదులు శ్రీ శంకరవిజయేంద్ర సరస్వతీ స్వాములూరు ధర్మప్రచార విషయమై కొన్ని సూచన లిస్తూ ఏవైనా రచనలు కావించావా' అని నన్ను అడిగారు. అప్పటికి నేను రచించి (ప్రచురించిన శ్రీచములయాళస్వామి జీవితచరిత్ర , యోగవాసిష్టం, అన్నమాచార్య సంకీర్తనామృతం మొదలగు కొన్ని రదనలను గూర్చి శ్రీ స్వామివారికి తెలియజేశాను. రఘువంశాన్ని కూడా అనువదించానని చెప్పాను. అది విని శ్రీ స్వామివారు అనువాదం (పతి ఒకటి కంచికి సంపమన్నారు. అది గ్రంథరూపంళో రాలేదనీ, పత్రికలో ప్రచురణ అయిందనీ అన్నాను. దానినే జిరాక్స్‌ చేసి పంపమని శ్రీ స్వామివారు ఆదేశించారు. న టె.టె.డిలో అటవీశాఖాధిపత్రిగా ప్పన్సిచ్చస్ప ఉండిన ఆత్మీయులు (అవ.యసు. శంకర రెడ్డిగారు నారధనక్సు రెండ్రు జిరాక్స్‌ ప్రతులను సిద్దం చేశారు. ఒక (పతి కంచికి పంపాను. శ్రీస్వామివారి సూచన (గ్రంథరూపంలో దీన్ని

త్ర

ముద్రించడానికి నాకు ప్రేరకమైంది.

దీని ప్రచురణకు ప్రారంభించిన సందర్భంలోనే శ్రీవ్యాసాశమానికి వజ్రోత్సవాలు నిర్వహించవలసిన సమయం ఆసన్నమైంది. ఈ సందర్భంలో మహర్షి - సద్దురు- శ్రీ మలయాళ స్వాములవారు రచించిన 57 గ్రంథాలకు సంపాదకత్వం వహించి, 10,000 పుటలకు విస్తరించిన 20 సంపుటాలుగా క్రోడీకరించి ' శ్రీమలయాళసద్లురు గ్రంథావళి" అన్న పేరుతో (పచురించవలసిన బాధ్యత శ్రీ వ్యాసాశ్రము వ్యాసపీఠాధిపతులు పూజ్యశ్రీ విద్యానందగిరి స్వాములవారు నాకప్పగించారు. * ప్రథమం గురు కార్యం చ అన్న శ్రీ సద్గురు సూక్తిని శిరసా వహించి ఆ పవిత్ర కార్యక్రమాన్ని రెండు సంవత్సరాల కాలం పరి శ్రమించి గురుకరుణతో విజయవంతంగా నిర్వహించడమైంది. 20 సంపుటాల ('ప్రథమముద్రణ 'ప్రతులన్నీ అనతికాలంలో చెల్లిపోయాయి. ఇటీవల ద్వితీయ ముద్రణ కూడ పూర్తి అయింది.

శ్రీ మలయాళ సద్గురు గ్రంథావళి ప్రచురణ ' పూర్తి కాగానే రఘువంశ

ముద్రణపై దృష్టి సారించాను. పూర్వం సద్గురువాణిలో వెలువడిన అనువాదంలో కొంత అసమగ్రత గమనించాను. ఆలోపం సరిచేయడానికి ఒక నెలరోజులు 'శ్రమించాను. ఈ పనిలో నాకు బాల్యమిత్రులు, ఆత్మీయులు, ప్రొద్దుటూరు శ్రీవులయాళస్వామి సంస్కృత కళాశాల రిటైర్డ్‌ (ప్రిన్సిపాల్‌ శ్రీ ఎస్‌. పాండురంగయ్యగారు ఎంతగానో సహకరించారు. వారికి నా హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతలు.

ఈ అనువాద రచనకు (ప్రేరకులైన పూజ్యశ్రీ విద్యాస్వరూపానందగిరి స్వాములవారికీ, గ్రంథరూపంలో ప్రచురణకు స్పూర్తిని ప్రసాదించిన పూజ్యశ్రీ, శంకర విజయేంద్ర సరస్వతీ స్వాములవారికీ నా ప్రణామాంజలులు,

ప్రముఖ విద్వత్కవులు శ్రీమాన్‌ ముదివర్తి కొండమూచార్యులవారు ఫైనల్‌ ప్రూఫ్‌ చూచి కొన్ని సవరణలు ్రతిపాదిస్తూ ' అతినునోజ్ఞమైన రచన అని నన్ను అభినందించారు. వారికి నా కృతజ్ఞతాభివందనాలు.

లా

ప్రూపులు చూడడంలో సహకరించిన ఆత్మీయులు శ్రీనయనారు అప్పాస్వామిగారికీ, చి॥ సముద్రాల దశరథకుూ కృతజ్ఞుణ్లి.

ఈ (గ్రంథ ము(ద్రణకు సికింద్రాబాదు శ్రీశివానందాశ్రమాధిపతులు పూజ్యశ్రీ సత్యవ్రతానంద స్వాములవారు రూ-2100/- ఇచ్చి నన్ను (ప్రోత్సహించారు. వారికినా కృతజ్ఞతాపూర్వక నమస్సులు.

అలాగే తిరుపతి బాలాజీ సత్సంగ సభ్యులు శ్రీ పి. మళ్లికార్డున శెట్టిగారు రూ-1000/- సమర్పించారు. నా యోగవాసిష్టముద్రణకు కూడ గతంలో వీరు రూ- 5116/- సమర్పించి ఉన్నారు. వీరికి నా ధన్యవాదాలు.

అందంగా డి. టి.పి. చేసి ఇచ్చిన అన్నపూర్ణా గ్రాఫిక్స్‌ అధినేత శ్రీ శర్మగారికీ ముచ్చటగా ముద్రించి ఇచ్చిన శ్రీ పారాశర్య ముద్రణాలయ పర్యవేక్షకులు శ్రీశివరామానంద బ్రహ్మచారిగారిక్షీ ముద్రణాలయ సిబ్బందికీ నా కృతజ్ఞతలు.

శ్రీ వ్యాసాశ్రవు స్టాపకులు, శుష్కవేదాంత తవోభాస్తురులు,

న అ యై | యోగవాసిష్టాది బహుగ్రంథ (ప్రకాశకులు, సంస్కృత భాషా ప్రచారకులు, (బ్రహ్మవిద్యాప్రచోధకులు, చరాచర సుఖాభిలాషి అయిన అస్మద్గురుదేవులు మహర్షి సద్గురు శ్రీ మలయాళ స్వాములవారి దివ్యచరణారవిందములవద్ల పూజాపుష్పంగా ఈ రఘువంశానువాదాన్ని భక్తితో సమర్పించుకొంటున్నాను. ఈ గ్రంథాన్ని ప్రేమతోనూ, సహృదయతతోనూ ఆదరించనున్న పాఠకలోకానికి నా అభివందనాలు. శరణము సద్దురుదేవుడు శరణము సర్వాత్మభావసంపన్ను డిలన్‌ శరణ మసంగమునీం (ద్రుడు చరాచర సుఖాభిలాషి శరణము మనక్సున్‌ తిరుపతి, 10-4-2002 - నముద్రాల లక్షుణయ్య

విషయ సూచిక [1] 1... అవతారిక ం | 2... దిలీపుడు . 2 [2] 3. నందినీ పరిచర్య న. కే] 4... భక్తిపరీక్ష . 13 [3] వ్‌, రఈఘు జననం ం 21 [4] 6. రఘుమహారాజు అభ్యుదయం లం 28 క. దిగిజయయాత్ర . 30 [5] 8. _ రఘుమహారాజు బొదార్యం న. 36 9. _ అజమహారాజు ఎం తం 10. ప్రియంవద శాపవిమోచనం . 41 [6] 11, _ ఇందుమతీ స్వయంవరం . తేర [0] 12. ఇందుమతి పెండ్లి ంం వ్‌6 [8] 13. అజుని పట్టాభిషేకం . 64 14. ఇందుమతి మరణం లం 6౮7 15. అజవిలాపం . 68 16 వసిష్టుని సందేశం న. 7] 17 _ అజమహారాజు అస్తమయం . 72 [9] 18. దశరథ మహారాజు న. 74 19. వసంత వర్ణన ంంం 77 20. దశరథుడు వేటాడుట . 709 21. శాపప్రాప్తి ం. 82

ఓ [10]

22. మహావిష్టు స్తుతి జం శ్రి5్‌
23. శ్రీరామాదుల జననం . 89 [11]

24... విశ్వామిత్ర యాగ సంరక్షణ ఎల. 92 25. సీతాకల్యాణం . థ్‌ 26. పరశురామ నిగ్రహం . థి [12]

27. శ్రీరామ వనగమనం . “102

28. సీతాపహరణం . 106

29. రామరావణ సంగ్రామం ల, 108

30. రావణవధ . 110 413] 3కే. అయోధ్యకు పయనం ం 112 [14]

31. శ్రీరామ పట్టాభిషేకం . 120

32. సీతాపరిత్యాగం ంం గ2ం [15]

33. లవణాసుర సంహారం . 120 36, శ్రీరామావతార సమాప్తి . 137 [16]

34. అయోధ్యకు క్షుశుని రాక్ష ఎం [4]

35. జలక్రీడ | 145

36. కుముద్వతీ పరిణయం ఉల, 148 [17]

37. అతిథి రాజ్యపాలన [18] 41 నిషధాది మహారాజులు / . 15 42 [19 ] .. అగ్నివర్డుని చరిత్ర గ్గు (ట్ర వ. 162

11 [నో సయ లాలా శా || సు. న యం రాం నం నం సక టట మలల ఆలం క రస న! టం ల త వస క. ట్ర న. న న. | ల న. | హాలు /. | మ | ॥ 1 | , | 1. న అ . . 1 1 వ. /. ల ॥ శః (న. న. న న గ. 1 ఉట. 0. న. న. వ... నం. క న. / న న్‌ క ర్మ వ స శా ల ప మ్య. ల. ల ం 4! రై 1 య్‌ లు ర సం సం ట్రా / . లో ర్త! (111 న త హం. .. న. పై మ! స) న! న | క, 11111 న్‌ టా | ( రీ ప (టి ,.111101.1:1.... చ || స గ్‌ భే నం ఆ టు ల న న! న గ 0! టి రం పం వా ను ఎ ల | మ! క. ట్‌ స లు చటం ఖ; పమ ీ నా వణ లు యు కాం “ య... నిం నీ. ! స ॥ గ. ప. చల వానలు స లకంలంల్‌ “గా ఆ నమో నలాయాలో మహార్నిసీద్లుప్‌ శ్రీమీలయా హార్నినీడ్డుకు శ్రీములయాళస్నాములవారు

జగ్‌ రఘువంశం వాగర్జానివ సంప్టుక్తా వాగర్ధ ప్రతిపత్తయే | జగతః పితరౌ వందే పార్వతీ పరమేశ్వరౌ ॥ శబ్దార్దాలవలె నిత్యమూ కలిసి వున్నవారూ, లోకానికి తల్లిదండ్రులూ అయిన పార్వతీ పరమేశ్వరులకు"శబ్దార్దాల పరిజ్ఞానం బాగా కలగడానికై 'ప్రణమిల్టుతున్నాను. [10] అవతారిక సూర్యమూలకమైన ఆ రఘువంశమెక్కడ ? అల్ప్బవిషయ పరిజ్ఞానం కల నాబుద్ర్లి ఎక్కడ ? తరింపనలవిగాని సముద్రాన్ని అజ్ఞానంవల్ల చిన్న తెప్పతో దాట గోరుతున్నాను. మందుడనై యుండీ కవికీర్తి నభిలషించిన నేను పాడగరి కందుబాటులో వుండే ఫలంకొరకై లోభంతో చేయి పైకెత్తిన పాట్టివానిలా నగుబాటు పాలవుతానేమో ! ఐనప్పటికీ నజ్రపు సూదితో బెజ్జం వేసిన మణిలో దూరే దారానికి లాగా

2 రమువంచం పూర్వకవులు తిర్చిని వా్రూపమైన ద్యారం కఠ ఈ వంశంలో నాకూ (్రవేశం లేకపోదు.

ఆ రఘువంశంలోనివారు పుట్టిన నాటినుండీ సమస్తసంస్కారాలచేతా పనిత్రులయ్యేవారు. తలపెట్టిన ఏపనైనా తుదముట్టా నెరవేర్చకుండా వదితే స్వభావం వారికి లేదు. వారి సామ్రూజ్యం సము(ద్రంవరకూ విస్తరించి ఉండేది. వారి రథాలు నాకలోకానికి రాకపోకలు సాగించేవి.

శా(స్త్రవిధి ననుసరించి ఆ నరపతులు హోమాలు చేసేవారు. యాచకులకు తనివితీరా దానం చేసేవారు. తప్పునకు తగిన దండన పిధించేనారు. చేయవలసిన

ఖ్టై

పనులు ఎప్పటికప్పుడు ఏమాత్రం ఏమరకుండా చేసేవారు. పొత్రులకు దానం చేయటానికే వాళ్ళు ధనాన్ని ఆర్జెంచేవారు. ప్రాభవం (ప్రకటించడానికి గాక సత్యపాలనకొరకై మితంగా మాట్టాడేవారు. అర్జార్హనదృష్టితో కాక కీర్తికొఆకే పరరాజులపై దండయాత్రలు సాగించేవారు. భోగదృప్టితో కాక సంతాన కాంక్షతోనే వివాహం చేసికొనేవారు. బాల్యంలో చదువుకొనేవారు. యౌవనంలో విషయసుఖ వనుభవించేవారు. వార్టకంలో మునివృత్తి నాశ్రయించేవారు. కడపట పరమాత్మధ్యానంతో శరీరాన్ని త్యజించేవారు. అలాంటి ఆ రఘువంశరాజుల గుణాలు నాచెవికి వచ్చాయికాన, నావ్వైభవం స్వల్పమే అయినా చాపల్యప్రేరితుడనై వారి వంశచరి(త్రను 'ప్రబంధంగా వర్షిస్తాను.

ఈ (ప్రబంధాన్ని గుణదోష్ణాల్ప తెలిసిన సహృదయులు ఆలకింప దగియున్నారు. బంగారమందలి మేలివ్సి, శ్ర కల్తీ అగ్నిలోవే కదా స్పష్టమయ్యేది.

వేదా

( లకు ఓంకారంలాగా రాజులందరికీ మొదటి వాడు వైవస్వతమనువు. నిద్యాంసులందరూ ఆ నరపాలుళ్లి ఘనంగా పూజించేవారు

దిలీపుడు

పరిశుద్దమయిన ఆ మనువ

ఇంకా పరిశు వ్‌ *దిలీన ంళంలా పాలసముద్రంలో చం(ద్రుడులాగా

ద్రుడైన 'దిలీఫుడు' అనే రాజచంద్రుడు ఉద వక్షసలమూ ఏ క యించాడు. విశాలమైన

• ఎడుపులైన బాహృవన్చులూ

గిల్లి సాలవృక్షమువలె సాడవైన అతని శరీరం స్వధర్మనిర్వహణై రూపొందిన ౫ త్రధర్మంలాగా ఎంతో హుందాగా ఉండేది. బలంలోనూ, తేజస్సులోనూ, జాన్నత్యంఠోనూ సాటిలేనిదై విశాలభూవలయాన్ని ఆక్రమించిన అతని నిండైన విగ్రహం మేరుపర్వతాన్ని పోలి ఉండేది.

ఆ దిలీపుడు ఆకారానికి ఆగిన తెలినీ, తెలివికి తగిన శాస్తజ్ఞానమూ, జ్ఞానానికి తగిన పనులూ, పనులకు తగిన ఫలసిద్దీ కలిగి ఉండేవాడు. జలజంతువులకు నిలయమైన సాగరాన్ని చేరడానికి ప్రజలు భయపడతారు. కాని, అందలి రత్నాలను ఆశించి చరిజేరుతారు. ఆ రీతిగానే ఆ భూపాలుని తేజస్సు, (ప్రతాపం మొదలైన రాజలక్షణాలు చూచి దగ్గరికి పోవటానికి ప్రజలు జంకేవారు. అయినా అతని కులశీల దాక్షిణ్యాది గుణాలను చూచి దగ్గణ చేరేవారు.

కుశలుడైన సారథి నడుపుతుండగా ఒకింతైనా గాడితప్పని రథచక్రాలవలె దిలీపుడు పాఠిస్తుండగా (ప్రజలు అనూచానమైన వునుధర్మవూర్షాన్ని అణుమా(త్రమైనా అతి(క్రమించేవారు కారు. సూర్యుడు వేయిరెట్టు తిరిగి వర్షించటానికే భూమినుండి జలం పీల్చినట్టు ఆ రాజు వురలా (ప్రజల అభివృద్దికొరకే వాళ్లనుండి పన్నులు కట్టించుకొనేవాడు. ఆ రాజుకు చతురంగ బలం ఉపకరణం మాత్రమే. అతని అర్హసిద్రికి శాస్త్రాలలో మొక్కవోని బుద్దీ, ధనువునం దారోపించిన అళ్లెత్రాడు - అనే రెండే సాధనా లయ్యాయి. అకారాన్నీ, మనోభావాన్నీ వెలుపలికి పాక్కనీక అతడు మంత్రగోపనం చేసేవాడు. అతని కార్యారంభాలన్నీ పూర్వజన్మవాసనలవలె ఫలాలచేతనే ఊహింపతగి యుండేవి. ఆ నరపాలుడు భీతి లేకనే శరీరాన్ని రక్షించుకొనేవాడు. రోగపీడ లేకనే సుకృతం ఆర్జించేవాడు. లోభం లేకనే ధనం సంపాదించేవాడు. లంపటుడు కాకనే సుఖమనుభవించేవాడు.

ఇతరుల వృత్తాంతం తనకు తెలిసినా ఆ దిలీప మహారాజు వెలిపుచ్చేవాడు కాడు. అపకారికి ప్రతీకారం చేసే సామర్ట్యమున్నా ఓర్పుతో ఉండేవాడు. ఇచ్చి పాగడుకొనే స్వభావ మాయనకు లేదు. ఈ రీతిగా అన్యోన్య విరుద్రగుణాలు సైతం అతనిపట్లు తోబుబ్టువుల్లా మెలిగాయి. విషయసుఖాలపై విరక్తీ, సమస్తవిద్యలలో

శ రమఘునంచం -సంపూర్ణపాండిత్యమూ, ధర్మం మీద ఆసక్తీ కలిగి ఉండటం మూలాన వయోనవృద్దుడు కాకపోయినా ఆయన జ్ఞానవృద్దుడై భాసించేవాడు. శిక్షకుడూ, రక్షకుడూ, పోషకుడుగా ఉంటూ ప్రజల నందరినీ అతడు తం(్రిలాగా కాపాడేవాడు. కాగా వారిని కన్నతం(డ్రులు కేవలం కన్నతం(డ్రులుగానే మిగిలిపోయేవారు. లోకస్రతిష్టె అతడు దండింపదగిన వారిని దండించాడు. సంతానాపేక్షతో పరిణయమాడాడు. అలా అర్హకామాలను గూడా అతడు ధర్మాభివృద్దికే వినియోగించేవాడు. ఆ రాజు యజ్ఞాలు నిర్వహించడానిక్రై పన్నులద్వారా భూసారాన్ని పిండాడు. ఇంద్రుడు సస్యపోషణై వర్దాలరూపంలో దేవలోకసారాన్ని పిండాడు ఇలా వారిరువురూ పరస్పరం సంపదల మార్చిడిచే ఉభయలోకాలనూ పోషీంచారు. (ప్రజలను భయంనుండి రక్షించే ఆ దిలీపుని కీర్తిని ఇతర రాజులెవ్వరూ అనుకరించలేక పోయారు. ఎందుకంటే అతని పరిపాలనలో దొంగతనవున్నది పరధనాలపట్టుగాక వూటలో మాతత్రవేం నిలిచిపోయింది.

తనకు శత్రువైనా యోగ్యుడైనవాళ్లి ఆ దిలీపుడు రోగి జాషధాన్ని సమ్మతించినట్టు సమ్మతించేవాడు. ఇష్టుడైనా దుష్టుడైనవాణ్ణి పాముకాటుకు గురియైన (్రేలినివలె పరిత్యబించేవాడు. (బ్రహ్మదేవుడు పంచమహాభూతాల ఎమగైత్‌ ఆ సంవ ైనారు ఇది నిజం. అందుకే అతని గుణాలన్నీ కోటగోడూనూ, నిగాల్‌ జ జనంలోనే పర్యవసించాయి. చెలియలికట్టు ఒకే ఒక్త నగరాన్నిలాగ్గా ఎదురుళకదో, న్‌ భూమండలాన్ని అతడు

డా పాలిస్తూ వచ్చాడు. రద్యుజ్నం ప నేప సననాచు యజ్ఞ గగలాగాల దిలీపుని అంతఃపుర కాంతలెందరున్నా మనే దాక్షిణ్యగుణం నిండుగా ఉండేది. మాత్రమే తాను కళత్రవంతుట్రనట భల: రాజ్యలక్షిదేతా ఆలు అతడు భావించాడు. ఆ రాజు అన్వివి తనకు తగిన ఆమెయందు సంతానం ప్రా ॥ రాలా ందొలని ఆశించాడు కాని ఆయన కోరి

నెరవేరలేదు. ఇలా చాలాకాలం గడచిపోర్పుంద్రి ర్స

రఘమువంచం క్‌ తుదకు సంతానప్రాప్తికి తగిన వ్రతం అనుష్టించాలని రాజుకు సంకల్పం కల్గింది. వెంటనే అతడు మహారాజ్యభారాన్ని మం(త్రులకు అప్పుగించాడు. పత్నీసమేతుడై బ్రహ్మను ఫూబించాడు. సిమ్మట సంతానకాంక్షతో వ్రతానుష్పానాన్లొ ఆ రాజదంపతులు కులగురువైన వసిష్టుని ఆశ్రమానికి పయన మయ్యారు. వారు వర్హాకాలపు వేఘము నధిష్టించిన నిద్యుత్తు, ఐరావతములవలె వుధుర గంభీరనాదంతో సాగిపోయే ఒకే రథాన్ని అధిరోహించారు. ఆశ్రమౌనికి ఏ విధమైన ఇబ్బందీ కలుగకూడదన్న దృష్టితో చాలా స్వల్పమైన పరివారంతోనే వాళ్ళు వెళ్ళారు. ఐనా తేజో విశేషంవల్ల చూచేవారికి పెద్ద సైన్యంతో కూడి పోతున్నట్టుగా కనిపించారు. వుద్దిచెట్ల సానల వాసనలు గలవీ, పుప్పాడులు వెదజల్లేవీ, అడవి చెట్టునించుక కదిలించేవీ అయిన చల్లని గాడ్పులు మెల్లగా వీస్తూ వారికి ఆహ్లాదం కల్షించాయి. ర థచ॥క్రాలధ్వనిని ఉజువునుకొన్న నెమళ్లు దారి పొడుగునా మనోహరంగా కేకారవాలు చేశాయి. రెండురకాలైన షడ్డస్వరాలను పోలినవై వీనుల విందుగా వినిపించే ఆ కేకారవాలు వింటూ వారు ముందుకు సాగారు. చేరువలో దారినుండి తొలగిన జింకలజంటలు రథంవైపు చూస్తూ ఉంటే వాటి కళ్లతో పరస్పరం తమకళ్లపోలిక చూచుకొాంటూ ఆ రాజదంపతులు ముందుకు సాగారు. స్తంభాలు లేని తోరణంలాగా ఆకసంలో బారులుదీరి పయనిస్తున్న సారసపక్షులు మధురధ్వనితో వాళ్లదృష్టిని తమవైపు ఆకర్షించాయి. అనుకూలవాయువు వాళ్ళిప్రయాణం శుభప్రద మవుతుందని సూచిస్తూ ముందుకు పయనించింది. అందువలనే గుర్రపుగిట్టుల తాకిడికి సైెగసిన దుమ్ము సుదక్షిణాదేవి ముంగురులకు గానీ, దిలీపుని తలపాగాకు గానీ సోకలేదు. తామరల పరిమళాన్ని వెదజల్టుతూ కదిలే అలలుగల మడుగులనుండి వీస్తూ తవు నిశ్చ్యాసాన్ని అనుకరిస్తున్న చల్లని గాలి నాఘాణీస్తూ వాళ్ళు పయనించారు. తావు దానంచేసినవీ, యూపచిహ్నాలుగలవీ అయిన అగ్రహారాలలోని సోమయాజులు అర్ష్య(ప్రదానం కావించి వారికి అమోఘమైన ఆశీర్వాదాలు అందజేశారు. గొల్లపల్రెలలోని పెద్దలెదురువచ్చి వాళ్లకు కొంగ్రొత్త

6 రఘువంశం నేతిని కానుకగా సమర్పించారు. రాజ దంపతులు వారిని పరామర్శించి దారిలోని చెట్లుపేర్టు వారినడిగి తెలుసుకున్నారు. ఉజ్జ్వలమైన వేషంతో పయనిస్తున్న ఆ సతీపతులు మంచు తెరలు తొలగిన చైత్రపూర్ణిమనాటి చిత్రా (నక్షత్రం) చం(ద్రుల్లాగా శోభిల్లారు. ప్రియదర్శనుడూ, బుధునితో సమానుడూ అయిన ఆ దిలీపుడు దారిలోని ఆయా విశేషాలను ప్రియపత్నికి తెలుపుతూ కడచివచ్చిన దారి ఎంత దూరమో గమనించలేదు.

ఇతళుల కందరాని కీర్తిగలవాడూ, ధర్మపత్నీ సమేతుడూ అయిన ఆ నరేంద్రుని రథం అలసిన గుర్రాలతో సాయంకాలానికి వసిస్టమునీంద్రుని ఆశ్రమం చేరుకొన్నది.

ఆ సమయంలో సమీప వన (ప్రదేశాలనుండి సమిధలు, దర్భలు, పండ్డు తీసికొని తపస్వులు అక్కడికి చేరుకుంటూ ఉన్నారు. అపుడు అదృశ్యమైన హోమాగ్నులు వారికి ప్రత్యుత్చానం చేశాయి. నివ్వరిధాన్యం మేతకు అలవాటు పడ్డ లేళ్ళు మునిపత్నులను బిడ్డలలాగా సమీపించి పర్షశాలల వాకిళ్లను అడ్డగిస్తున్నాయి. పాదులలో అప్పుడే పోసిన నీళ్ళు త్రాగటానికి వచ్చిన పక్షులు బెదరిపోకుండా ఉండటానికి మునికన్యలు వెంటనే చెట్లకు దూరంగా పోతూ ఉన్నారు. ఆరబోసిన నివ్వరిధాన్యాలను ఎండ తగ్గిపోగానే మునికన్వలు పర్ణశాలల ముంగిళ్ళలో రాసులు పోశారు. ఇంతలో జింకలక్కడకు వచ్చి పరుండి నెవురువమేయసాగాయి. హోవుకుండాలలో 'ప్రజ్వలించే అగ్నులనుండి ఆహుతిగంధంతో కూడి గాలికి వ్యాపిస్తున్న పొగలు ఆశ్రమానికి వచ్చే అతిథులకు పవిత్రత చేకూరుస్తూ ఉన్నాయి.

రథల నిలవగావే దిలీపుడు గుజ్ఞాల అలసట తీర్చమని సారథ నాజ్ఞాపించి సుదక్షిణాదేవిని రథంనుండి దింపి తాన్తూ దిగాడు. వెంటనే అక్కడి సదస్యులూ, నియతేం(ద్రియులూ అయిన మునులు శా(స్త్రవక్సువూ, లోకరక్షకుడూ, సతీసమేతుడూ అయిన ఆ మహారాజునకు యథో చితమైైన మర్యాదలు చేశారు.

రాజు ఆశ్రమం చేరిన సమయానికి వసిష్టమహర్షి సాయం కాలానువ్వెనంలో ఉన్నాడు. ఆయన అనుపష్వానం ముగిసేవరకూ రాజు కాచుకొని ఉండినాడు.

రమునంశం 7 పీమ్మట స్వాహాదేవితో కూడి ఉన్న అగ్నిదేవునిలాగా అరుంధతీ దేవితో కలిసి ఉన్న మునీంద్రుని సందర్శించాడు. రాజ దంసతులు మునిదంసతుల పొదాలంటి (ప్రణామం చేశారు. మునిదంపతులు వారిని ప్రీతితో ఆశీర్వదించాళు. పారికి వసిస్పుడు 'ప్రయాణశ్రమ తీరేటట్టుగా ఆతిథ్య మిచ్చాడు. పిమ్మట రాజ్యాశ్రమ ముని అయిన దిలీఫపునితో రాజ్యవిషయమై కుశల ప్రశ్న చేశాడు.

ఆపై శత్రువిజేత, వక్తలలో శ్రేష్టుడు అయితే ఆ రాజ్యాధిపతి అధర్వవేదనిధి అయిన వసిష్టమునీం(ద్రుని సమక్షములో అర్ధవంతమైన మాటలతో ఇలా విన్నవించాడు -

““గురుదేవా! దైవికంగా గానీ, లేక మనుష్యులవల్ల గానీ, నాకు కళిగీ ఉప'ద్రవా లన్నింటినీ మీరు నివారిస్తున్నారు. అందువల్ల సమస్త రాజ్యాంగాలలోనూ నాకు కుశలమే. మీరు మంత్రకర్తలు. పరోక్షంగా మీమం(త్రప్రభావం వల్లనే నాశత్రువు లందరూ కూలిపోయారు. ప్రత్యక్షంగా నాబాణాలు వారిని భేదిస్తున్నా మీమంత్రాలముందు అవి కొరగానివే. మీరిక్కడ హోమాలుచేస్తున్నారు. మీరు విధిప్రకారం అగ్నులలో విడిచిన హవిస్పే వణపులకు ఎండిపోయిన పైరులకు వర్షంగా పరిణమిస్తున్నది. నాప్రజలు ఈతిబాధలకు లోనుగాకుండా నిర్భయంగా నూరేండ్లూ జీవిస్తున్నారంటే దానికి కారణం మీ (బ్రహ్మవర్చస్సే. మీరు (బహ్మపు(త్రులు. వరాకు గురువులు, సదా వరా తటోూగక్షేవూలు చూచుకొంటున్నారు. మీదయవల్ల నాకు ఏ విధమైన ఆపదలూ లేవు. సంపదలకు ఏమాత్రం లోటూ లేదు.

సప్తద్వీపాలతోకూడిన ఈ భూవలయం నాకు సమస్త రత్నాలనూ 'ప్రసాదిస్తూనే ఉన్నది. అయినా ఈ మీకోడలు సుదక్షిణకు తగిన సంళతి కలుగక పోవడంచేత ఈ రాజ్యంవల్ల నాకు సంతోషం లేకుండా పోతున్నది. నా తర్వాత తమకు పిండంపెట్టేవారు లేరు అన్న విచారంతో నేను పెట్టే పిండాలను గూడా పితృభోజ్య తత్పరులైన నాపితృదేవతలు తృప్తిగా భుజించడం లేదు. ఇది

ముమ్మాటికీ నిజం. అంతేకాదు. ఇక మీదట తమకు తిలోదకాలిచ్చే దిక్కుకూడా లేదని నిట్టూరుస్తూ ఆ నిట్టూర్పులతో నులివెచ్చనయిన నేనిచ్చే తిలోదికాలను వాళ్ళు త్రాగుతున్నారు.

న రఘువంశం నేతిని కానుకగా సమర్పించారు. రాజ దంపతులు వారిని పరామర్శించి దారిలోని వెట్లపేర్టు వారినడిగి తెలుసుకున్నారు. ఉజ్జ్వలమైన వేషంతో పయనిస్తున్న ఆ సతీపతులు మంచు తెరలు తొలగిన వైత్రపూర్షి నునాటి చిత్రా (నక్షత్రం) చంద్రుల్లాగా శోభిల్లారు. ప్రియదర్శనుడూ, బుధునితో సమానుడూ అయిన ఆ దిలీపుడు దారిలోని ఆయా విశేషాలను ప్రియపల్నికి తెలుపుతూ కడచివచ్చిన దారి ఎంత దూరమో గమనించలేదు.

ఇతుల కందరాని కీర్తిగలవాడూ, ధర్మపత్నీ సమేతుడూ అయిన ఆ నరేంద్రుని రథం అలసిన గు(ర్రాలతో సాయంకాలానికి వసిస్ట మునీంద్రుని ఆశ్రమం చేరుకొన్నది.

ఆ సమయంలో సమీప వన ప్రదేశాలనుండి సమిధలు, దర్చలు, పండ్డు తీసికొని తపస్వులు అక్కడికి చేరుకుంటూ ఉన్నారు. అపుడు అదృశ్యమైన హోమాగ్నులు వారికి (ప్రత్యుత్చానం చేశాయి. నివ్వరిధాన్యం మేతకు అలవాటు పడ్డ లేళ్ళు మునిపత్నులను బిడ్డలలాగా సమీపించి పర్ణశాలల వాకి ఖ్తను అడ్డగిస్తున్నాయి. పాదులలో అప్పుడే పోస్ట్‌ నీళ్ళు త్రాగటానికి వచ్చిన పక్తులు బెదరిపోకుండా ఉండటానికి మునికన్యలు వెంటనే చెట్టకు దూరంగా పోతూ ఉన్నారు. ఆరబోసిన నివ్వరిధాన్యాలను ఎండ తగ్గిపోగానే మునికన్యలు ప్రర్ధశాలల ముంగిళ్ళలో రాసులు పోశారు. ఇంతలో బింకలక్కడక్తు వచ్చి పరుండి నెవురువేయసాగాయి. హోవుకుండాలలో (ప్రజ్వలించే అగ్నులనుండి ఆహుతిగంధంతో కూడి గ్లాల్రిక్ష వ్యాపిస్తున్న పొగలు ఆశ్రమానికి వచ్చే అతిథులకు పవిత్రత చేకూరుస్తూ ఉన్నాయి. నియతే | గాడు. వెంటనే అక్కడి సదస్యులూ,

0(ద్రియులూ అయిన న సతీసమేతుడూ అయిన వ సరు శా ర్తవక్షువూ, ల్‌ కరక్షకుడూ,

ఆ మహారాజునకు యథోచితమ్టైన మర్యాదలు చేశారు.

రాజు ఆశ్రమం చేరిన స త ఉన్నాడు, అ అనుక్యనం' క. స్రసయం కాలానుస్తానంలో

రాజు కామకొని ఉండినాడు.

రమఘునంళం 7 పిమ్మట స్వాహాదేవితో కూడి ఉన్న అగ్నిదేవునిలాగా అరుంధతీ దేవితో కలిసి ఉన్న నునీంద్రుని సందర్శించాడు. రాజ దంసతులు మునిదంసతుల పాదాలంటి ప్రణామం చేశారు మునిదంపతులు వారిని ప్రీతితో ఆశీర్వదించ్వాళు. పారికి వసిసుడు ప్రయాణశ్రమ తీరేటట్టుగా ఆతిథ్య మిచ్చాడు. పిమ్మట రాజ్యాశ్రమ ముని అయిన దిలీపునితో రాజ్యవిషయమై కుశల ప్రశ్న చేశాడు.

ఆపై శత్రువిజేత, వక్తలలో శ్రేష్టుడు అయిన ఆ రాజ్యాధిపతి అధర్వవేదనిధి అయిన వసిష్టమునీంద్రుని సమక్షములో అర్ధవంతమైన మాటలతో ఇలా విన్నవించాడు -

““గురుదేవా! దైవికంగా గానీ, లేక మనుష్యులవల్ల గానీ, నాకు కలో ఉపద్రవా అన్నింటినీ మీరు నివారిస్తున్నారు. అందువల్ల సమస్త రాజ్యాంగాలలోనూ నాకు కుశలమే. మీరు మంత్రకర్తలు, పరోక్షంగా మీమంత్ర'ప్రభావం వల్లనే నాశత్రువు లందరూ కూలిపోయారు. (ప్రత్యక్షంగా నాబాణాలు వారిని భేదిస్తున్నా మీమం(త్రాలముందు అవి కొరగానివే. మీరిక్కడ హోమాలు చేస్తున్నారు. మీరు విధిప్రకారం అగ్నులలో విడిచిన హవిస్సే వజపులకు ఎండిపోయిన పైరులకు వర్షంగా పరిణమిస్తున్నది. నాప్రజలు ఈతిబాధలకు లోనుగాకుండా నిర్భయంగా నూరేండ్లూ జీవిస్తున్నారంటే దానికి కారణం మీ (బ్రహ్మవర్భస్సే. మీరు (బహ్మపు(తులు. వూకు గురువులు, సదా వరా యోగక్షేవూలు చూచుకొంటున్నారు. మీదయవల్ల నాకు ఏ విధమైన ఆపదలూ లేవు. సంపదలకు ఏమాత్రం లోటూ లేదు.

సప్తద్వీపాలతోకూడిన ఈ భూవలయం నాకు సవుస్త రత్నాలనూ 'ప్రసాదిస్తూనే ఉన్నది. అయినా ఈ మీకోడలు సుదక్షిణకు తగిన సంతతి కలుగక పోవడంచేత ఈ రాజ్యంవల్ల నాకు సంతోషం లేకుండా పోతున్నది. నా తర్వాత తమకు పిండంపెట్టేవారు లేరు అన్న విచారంతో నేను పెట్టే పిండాలను గూడా పితృభోజ్య తత్పరులైన నాపితృదేవతలు తృప్తిగా భుజించడం లేదు. ఇది ముమ్మాటికీ నిజం. అంతేకాదు. ఇక మీదట తమకు తిలోదకాలిచ్చే దిక్కుకూడా లేదని నిట్టూరుస్తూ ఆ నిట్టూర్పులతో నులివెచ్చనయిన నేనిచ్చే తిలోదకాలను

వాళ్ళు త్రాగుతున్నారు.

8 రఘువంశం

యజ్ఞానుష్పానంతో నేను పరిశుద్దుడ నయ్యాను.కాని సంతాన లోపంవళ్లి పరితప్పుడ నవుతున్నాను. ఇలా ఒకవంశ వెలుగూ, మరొక వంక చీకటీ ఆవరించిన లోకాలోకపర్వతం లాగా ఉన్నాను. తపస్సువల్టా, దానంవల్లా కలిగే పుణ్యం పరలోకంలో మాత్రమే సుఖం కలిగిస్తుంది. కాని విశుద్రవంశమైన సత్సంతానం ఇహపర సుఖాలు రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుంది కదా 1

ఆశ్రమంలో మీరు స్వయంగా పెంచిన చెట్టు ఫలించకపోతే మీకు విచారం కలుగదా ? అలాగే సంతాన హీనుడనైన నన్ను చూస్తే మీకు సంతాపం కలగడం లేదా ? ఓ బగవానుడా ! బిడ్డలు లేని కారణాన పీత్తాణం తీర్చలేకపోతున్నాననే బాధ స్నానం లేని మదగజానికి వుర్మచ్చేదకమైన కట్టుకంబంలాగా నాకు భరింపరానిదిగా ఉన్నది. తండ్రీ! అందువల్ల ఈ బుణబాధనుండి నాక్తు విముక్తి మీరే కలిగించాలి. ఇత్ష్వాకువంశస్టులకు అసాధ్యాలైన 'ప్రయోజూల నన్నింటినీ సమకూర్చి పెట్టేవారు తమరే కదా 1**

దిలీపుని విన్నపం విని వసిష్టమునీంద్రుడు ధ్యానంతో నిశ్చలనే క్రుడ్జై క్షణకాలం చేపలు ని(ద్రిస్తున్న మడుగులా ఉండిపోయాడు. రాజుకు సంతానం కలుగక పోవటానికి కారణం ఆయన యోగద్భష్టికి గోచరించింది. పిమ్మట మహర్షి రాజుతో ఇలా అన్నాడు -

'“రాజా| పూర్వం ఒకప్పుడు నీవు ఇంద్రుణ్ణి సేవించడాన్గై స్వర్గలోకానికి వెళ్ళావు. తిరిగి భూలోకానికి వస్తున్నప్పుడు దారిలో కల్పవృక్షం క్రింద కామధేనువు ఉండింది. నీధర్మపత్ని బుతుస్నాతర్చా ఉన్నకాల మది. ఆమెను సమయానికి అభిగమింపకపోతే ధర్మలోపం కల్గుతుందన్న భయంతో ఆమెనే స్మరిస్తూ క! సాధి వర్కారం చేయకనే నీవు వెళ్ళావు. తన్ను ఆదరించకుండా

ల ఛింది. అందువల్ల “నన్ను తిరస్కరించావు కాన ఘీంకరిస్తూ ఉండడం వల్ల ఆ శాపం వీ * “సాల మదించిన దిగ్గజం ట్‌ ని ఆ శాపం నీకూ, నీసారధ్ధిక్రీ వినబడలేదు. నీకు సతతి కలుగకపోవడానికి కారణం ఇదే. పూజ్యులను పూజించక పోతే (జేయ ఆటంకం కలగడం సహజమే కదా / 'శ్రైయస్సుకు

9 రఘువంశం

ఇప్పుడు ఆ కామధేనువు వరుణుడు చేస్తున్న ద్వీర్సకాలిక యాగానికి ఆజ్యం మొదలైన హవిస్సును చేకూర్చడానై పాతాళానికి పోయి ఉన్నది. పాతాళద్వాంం మహాసర్పాలతో నిరోధింపబడి ఉన్నది. అక్కడికి పోవడం సాధ్యం కాని పని. ఆ కామధేనువు పుత్రిక ఇక్కడనే ఉన్నది. దానికి మారుగా దీనిని నీవు శుచివై, ధర్మపత్నితోగూడి భక్తి శ్రద్దలతో పూజించు. ఇది సంతసించినా నీకోరిక నెరవేరుతుంది.

ఇలా వసీష్టమహర్షి చెబుతూ ఉండగానే ఆయనకు హవిస్సు సమకూర్చే (హ్రస్తమైన నందినీధేనువు అడవినుండి తిరిగి వచ్చింది. చిగురుటాకులాగా ఎ(ర్రగా ఉన్నదది. దాని నొసటిపై వంకరతిరిగి ఉన్న తెల్లని మచ్చ సంధ్యాదేవి మొగంపై ఉన్న నెలవంకలాగా చూడ ముచ్చటగొల్పుతూ ఉన్నది. దానిది కుండంత పొదుగు. దూడను చూడగానే దాని పాదుగునుండి పాలు కారుతున్నాయి. నుళలివెచ్చనివీ అవభృథస్నానంకంటె కూడ పవిత్రమైనవీ అయిన ఆ పాలు ఆశ్రమభూమిని తడుపుతున్నాయి. దాని గిట్టులనుండి రేగిన ధూళి సోక్షూనే చెంతనే ఉన్న దిలీపునిక్సి గంగాదితిర్టస్నానం చేసినంత పవిత్రత చేకూరింది. తాను దాని విషయం (ప్రస్తావించే సమయంలోనే దానిరాక శుభప్రదమని శకునజ్ఞుడైన వసిష్టుడు భావించాడు. రాజుకోరిక తప్పక నెరవేరుతుం దనుకొని అతనితో మన్ల్షీ ఇలా అన్నాడు -

““రాజా |! ఈ ధేనువు మంగళమూర్తి. దీన్ని మనం పేర్కొన్న వెంటనే ఇక్కడికి వచ్చింది. అందువల్ల నీఅభిలాష త్వరలో ఫలిస్తుందని తెలుసుకో | అభ్యాసంతో విద్యను వశం చేసికొన్నట్టు ఫలమూలాదులే ఆహారంగా స్వీకరిస్తూ నవు ఈ గతం విడువక చరించి దీనిని ప్రసన్నం చేసికో. ఇది నదిస్టే స

| లబడాలి, కూర్చుంటే కూర్‌షీవాలి, సీర్రు త్రాగితే నీరు

(త్రాగాలి. నీభార్య గూడా దీన్ని భక్తితో ప్రతిదినమూ గంధమూల్యాదులతో పూజించాలి. ఉదయం ధేనువు అడవిక్తి వెళ్ళేటప్పుడు ఆశ్రమం సరిహద్దు ఎఠకూ వెళ్ళాలి. సాయంకాలం మళ్లీ ఎదురుగా పోయి తీసుకురావాలి. ఈ విధంగా నందినికి అనుగ్రహం కలిే వరకూ మీరు దినిని సేవించండి. నీ(వ్రతం నిర్విఘ్నంగా నెరవేరు గాక 1 నీతండ్రిలాగే నీవుకూడ సత్పుత్రులుగలవారిలో అగ్రేసరుడ వగుదున్సుగాక్ష 1:

10 రఘునంశం దేశకాలాలు తెలిసినవాడూ, వసిష్టని శిష్యుడూ, ధర్మపత్నీ సహితుడూ అయిన దిలీపుడు ఆచార్యుడు చెప్పిన (వ్రతక్రమాన్ని శ్రద్దతో విని సంతోషించి ““అలాగే చేస్తాను” అని అంగీకరించాడు. పిమ్మట విద్వాంసుడూ, సత్యప్రియవచనుడూ, ('బ్రహ్మపుత్రుడూ అయిన వసిష్టమునీంద్రుడు మహాభాగ్యవంతుడైన దిలీపుని ఆ రాత్రికి నిద్రించమని చెప్పి అవసరమైన ఏర్పాట్లు చేశాడు. ఆయనకు తపళ్ళక్తితో దిలీపునికి సమస్త రాజభోగాలూ కల్పించగల సామర్థ శం ఉన్నది. ఐనా (వ్రతవిధిజ్ఞుడు గాబట్టి రాజు ఆనాటినుండే (వ్రతచర్యను పాటించడం మంచిదన్న ఉద్దేశంతో ఆయనకు అడవిలో లభించే ఫలమూలాదులు, కుశాస్తరణాదులతోనే సత్కారం ఏర్పాటు చేశాడు. రాజు కులపతి చూపిన పర్ణశాలలో పత్నీసమేతంగా ్రవేశించాడు. దర్భశయనంలో నిద్రించి ఆ రాత్రి గడిపాడు మరునాటి వేకువజామున ముని శిష్యుల వేదనాదంతో మేల్కొన్నాడు. షస స్య

రమువంళం శ్ర [2] నందినీ పరిచర్య

పిమ్మట యశోధనుడూ, ప్రజాధిపుడూ అయిన దిలీపుడు సుదక్షిణాదేవి చేత వసిష్టుని హోమధేనువైన నందినికి పూజ చేయించాడు. దూడను పాలు గుడిపించి కట్టివేశాడు. తరువాత ఆవును అడవికి వదిలాడు.

సతీరత్నమైన నరేంద్రుని ధర్మపత్ని దాని గిట్టలవలని ధూళిచే పవిత్రమైన గోమార్గమును (శ్రుత్యర్జాన్ని అనుసరించిన స్మృతిలాగా అనుగమించింది. కీర్తిమంతుడైన రాజు ఆమెను వెనుకకు మరలించి నాల్గు సముద్రాలూ నాల్లు చన్నులుగా రూపొందిన భూదేవిలాగా ఉన్న ఆ ధేనువును (శ్రద్దతో కాపాడుతూ అడవికి వెళ్ళాడు. (వ్రతాచరణకై తన వెంట ఇతర పరిచారకుల నెవ్వరినీ అతడు తీసుకుపోలేదు. తమ పరాక్రమంతోనే తమ్ము రక్షించుకోగల మనువంశస్టులకు ఇతరులనుండి రక్షణ అవసరం లేదు గదా |

ఆ మహారాజు నందినికి రుచికరమైన పచ్చిగడ్డి కబళాలు అందిస్తూ, దాని

ఒడలు గోకుతూ, ఈగలు వాలకుండా నివారిస్తూ, అది పోయిన దారినే పోనిస్తూ భక్తితో ఉపచర్యలు చేశాడు. అది నిలుచుంటే తానూ నిలబడేవాడు; అది నడిస్తే తానూ నడిచేవాడు; అది కూర్చుంటే తానూ కూర్చునేవాడు; అది నీళ్చు త్రాగితే తానూ నీళ్లు త్రాగేవాడు. ఇలా నీడలాగా ఆ ధేనువును అనుసరించాడు.

ఆ సనుయంలో అతడికి ఛత్రచామరాది రాజచిహ్నాలు లేవు. అయినా తన తేజో విశేషంవల్ల చూచేవాళ్ల కతడు మహారాజులాగానే కనిపించాడు. అతడప్పుడు ముదజలరేఖలు పైకి పాడచూసక లోనణగిన మదావస్ట్రగల గజేంద్రునిలాగా భాసించాడు. అతడు తీగలతో సిగను ఎగగట్టుకొని విల్లు ఎక్కుపెట్టుకొని హోమధేనువును కాపాడే నెపంతో ఆడవిలోని దుష్ణజంతువులను శిక్షించేవాడిలా తిరిగాడు అక్కడి చెట్టు నుత్తెక్కిన పక్షుల రొదలతో వరుణసద్చశుడైన రాజుగారి

2 రమువంళం అనుచరులకు బదులు తామే ''చూడండి! చూడండి?” అనే శబ్బాన్ని పలుకుతున్నట్టు తోచాయి. పౌరకన్యలు పేలాలు చల్లినట్లు గాలికి ఊగుతున్న లేతతీగలు అగ్నిలా భాసిస్తూ తన చెంత నడయాడుతున్న ఆ రాజుపై పువ్వులు చల్జాయి. ధనుర్దారి అయివున్నా అతళ్లీ దయామయుడని నమ్మి పెంటిబజింకలు ఏమా(త్రం బెదురు లేకుండా అతనివైపు చూస్తూ వెడదకనులు కలిగియున్నందుకు తగిన ఫలం పొందాయి. బొంగువెదుళ్లలో దూరిన గాలి పిల్లనగ్రోవి మైతలా సహకరిస్తూ ఉండగా వనదేవతలు పాడుతూ వున్న తన కీర్తిని వింటూ దిలీపుడు ఆవు వెంట సాగిపోయాడు. గొడుగు లేకపోవడంవల్ల ఎండలో బడలిపోయి ఆచారంతో పవిదత్రుడైన ఆ మహారాజును గాలి సెలయేళ్లనుండి చల్లగా ప్రసరిస్తూ పూవులతావి వెదజల్టుతూ సేవించింది. లోకరక్షకుడైన అతడు అడవిలో (ప్రవేశించగానే కార్చిచ్చు వాన లేకనే చల్చారింది. చెట్టపూతా, కాపూ అధికమయ్యాయి. పులివంటి క్రూరజంతువులు లేడిలాంటి దుర్చల జంతువులను హింసించడం మానివేశాయి. దిగంతాలు పవిత్ర మయ్యేటట్టు ఆ రోజంతా తిరిగి తిరిగి సాయంకాలం కాగానే చివ్రరుటాకులాగా ఎ గ్రవైన సూర్యకాంతి అస్తమించటానికీ, హోమధేనువు ఆ(శ్రముం చేరడానిక్తీ (ప్రయాణ వుయ్యాయి. సురలకూ, పితరులకూ అతిథులక్తూ టప క వ రులకూ ఉపయోగపడే ఆ గోవువెంట మధ్యమలోక పాలకుడైన దిలీపుడు ప ట్ర స్యాన్యుడైన నృపునితో చనుదెంచే ధేనువుకూడ సదనుష్థానంతో వము! డ్డ వ ల చింది. ఆ సమయంలో చిన్న చిన్న నీటి గుంటలనుండి యును ప ల్ని నమమ స పందులవల్లాా తమ నివాస వృక్షాల వైపుగా పయనిస్తున్న న లా పచ్చిక మైదానాలలో కదుపులు గట్లున్న జింకలవల్లా అడవులనీీ నల్హబడినట్లు కనిప ప ం! స అదనుల్ను న్రుబటనట్టు కనిపించాయి. మనోహరమైన ఆ సంధ్యాసమయ (పక 7 దిరిపు వువెంట వెళ్ళాడు. తొలి ఈతదైన నందినీ మై వ్‌ ధేనువు బరువైన పొదుగును మోసుకొంటూ 'ల్లగౌ నడిచింది. ఆజానుబాహృడైన రాజుక్టూ ॥ డ్రై డా శరీర గౌరవంవల్ల తాపీగా

రమఘువనంళం 13 నడిచాడు. అందమైన వారి నడకలు తపోవనానికి = ళ్ళేదారికంతో శోభ చేకూర్చాయి. అడనినుండి ధేనువు వెంట తిరిగివస్తున్న ౮ 'జును సుదక్తిణాదేవి మిక్కిలి తమితో రెప్ప వాల్చకుండా ఉపవసించినవా అన్నట్టున్న కనులతో చూస్తూ ఎదురుగా పోయింది. అప్పుడు దారిలో ముందు రాణికీ , వెనుక రాజుకూ నుధ్యలో ఉన్న నందినీ ధేనువు పగటికీ, రాత్రికీ మధ్యలో ఉన్న సంధ్య లాగా ప్రకాశించింది. పయస్విని యైన గోవు ఆశ్రమం చేరగానే అక్షతల గిన్నె చేతబట్టుకొని సుదక్షిణాదేవి దానికి (ప్రదశ్నిణం చేసింది. 'ప్రణమిల్లింది. తర్వాత అర్రసిద్దికి ద్వారంలా ఉన్న దానికొమ్ముల నడిమిచోటును పూజించింది. దూడకు పాలఠివ్వాలనే తవముకంలో ఉండి కూడా ధేనువు నిళ్ళలంగా నిలిచి పూజను స్వీకరించినందుకు సుదక్షిణా దిలీపులు ఎంతో సంతోషించారు. భక్తులపట్లు అలాంటి మహనీయుల అను(గ్రహచిహ్నాలు సత్వరఫలసిద్దిని సూచించేవికదా !' పిదప శత్రువిజేత అయిన దిలీపుడు అరుంధతీవసిష్టులకు నమస్కరించి సాయంకాలానుష్టానం తీర్చుకొన్నాడు. పాలు పీదకటం పూర్తికాగానే విశ్రమించిన గోవును సేవించటానికి మళ్ళీ వెళ్ళాడు. దాని చెంత ఉపహారాలూ, దీపాలూ పెట్టి భార్యతో సహా కూర్చున్నాడు. అది నిద్రించగానే తానూ నిద్రించాడు. మరునాటి ప్రాతఃకాలాన అది మేల్కొ నగానే తానూ మేల్కొన్నాడు. ఇలా సంతానం కోరి అంచిత కీర్తిమంతుడూ, దీనజనోద్దారకుడూ అయిన దిలీపుడు ధర్మపత్నితో కూడ క్రమం తప్పక వ్రతం అనుష్టించాడు. ఆ వ్రతం ఇరవైయొక్క దినాలు నిర్విఘ్నంగా కొనసాగింది. భక్తి పరీక్ష తన్ను సేవిస్తున్న దిలీపుని భక్తిని పరీక్షించగోరి మునీంద్రుని హోమధేనువు ఆ మరునాడు గంగా ప్రవాహం చెంత లేతపచ్చిక దట్టుంగా పెరిగివున్న హిమాలయ గుహలో ప్రవేశించింది. (క్రూరమృగాలు ఆ గోవుపట్లు మనసులో కూడ కీడు తలపెట్టువన్న నమ్మకంతో రాజు ఒక క్షణకాలం అక్కడి ప్రకృతిదృశ్యంవైపు చూపు

12 రఘువంశం అనుచరులకు బదులు తావే. “చూడండి! చూడండి” అనే శబ్దాన్ని పలుకుతున్నట్టు తోచాయి. పౌరకన్యలు పేలాలు చల్లినట్లు గాలికి ఊగుతున్న లేతతీగలు అగ్నిలా భాసిస్తూ తన చెంత నడయాడుతున్న ఆ రాజుపై పువ్వులు చల్జాయి. ధనుర్జ్హారి అయివున్నా అతబ్లో దయామయుడని నమ్మి పెంటిజింకలు ఏమాత్రం బెదురు లేకుండా అతనివైపు చూస్తూ వెడదకనులు కలిగియున్నందుకు తగిన ఫలం పొందాయి.

బొంగువెదుళ్తలో దూరిన గాలి పిల్లనగ్రోవి మైతలా సహకరిస్తూ ఉండగా వనదేవతలు పాడుతూ వున్న తన కీర్తిని వింటూ దిలీపుడు ఆవు వెంట సాగిపోయాడు. గొడుగు లేకపోవడంవల్ల ఎండలో బడలిపోయి ఆచారంతో పవి(త్రుడైన ఆ మహారాజును గాలి సెలయేళ్లనుండి చల్లగా ప్రసరిస్తూ పూవులతావి వెదజల్లుతూ సేవించింది.

లోకరక్షకుడైన అతడు అడవిలో (ప్రవేశించగానే కార్చిచ్చు వాన లేకనే చల్లారింది. చెట్టపూతా, కాపూ అధికమయ్యాయి. పులివంటి క్రూరజంతువులు లేడీలాంటి దుర్భల జంతువులను హింసించడం మానివేశాయి.

దిగంతాలు పవిత్ర మయ్యేటట్లు ఆ రోజంతా తిరిగి తిరిగి సాయంకాలం కాగానే చివురుటాకులాగా ఎగ్రనైన సూర్యకాంతి అస్తమించటానికీ, హోమధేనువు ఆ(శ్రవుం చేరడానికీ ప్రయాణ వుయ్యాయి. సురలకూ, పితరులకూ, అతిథులకూ ఉపయోగపడే ఆ గోవువెంట మధ్యమలోక పాలకుడైన దిలీపుడు నడిచాడు. సజ్జన సమ్మాన్యుడైన నృపునితో చనుదెంచే ధేనువుకూడ సదనుష్థానంతో కూడీన [్రద్రవలె భాసించింది. ఆ సమయంలో చిన్న చిన్న నీటి గుంటలనుండి వెలుపలికి వస్తున్న పందులవల్లా, తమ నివాస వృత్తాల వైపుగా పయనిస్తున్న నెమళ్హవల్దా, పచ్చిక మైదానాలలో కదుపులు గట్లున్న జింకలవల్లా అడవులన్నీ నల్లిబడినట్టు కనిపించాయి. మనోహరమైన ఆ సంధ్యాసమయ ప్రకృతిదృశ్యాన్ని చూస్తూ దిలీపుడు ధేనువువెంట వెళ్ళాడు.

తాలి ఈతదైన నందినీ ధేనువు బరువైన పొదుగును మోసుకొంటూ మెల్లగా నడిచింది. ఆజానుబాహుడైన రాజుకూడా శరీర గౌరవంవల్ల తాపీగా

రఘునంళం 13 నడిచాడు. అందమైన వారి నడకలు తపోననానికి *ళ్ళేదారకంతో శోభ చేకూర్ప్వాయి. అడనినుండి ధేనువు వెంట తిరిగివస్తున్న ౮ జును సుదక్తిణాదేవి మిక్కిలి తమితో రెప్ప వాల్చకుండా ఉపవసించినవా అన్నల్టున్న కనులతో చూస్తూ ఎదురుగా పోయింది. అప్పుడు దారిలో ముందు రాణికీ , వెనుక రాజుకూ నుధ్యలో ఉన్న నందినీ ధేనువు పగటికీ, రాత్రికీ మధ్యలో ఉన్న సంధ్య లాగా ప్రకాశించింది. పయస్విని డైన గోవు ఆశ్రమం చేరగానే అక్షతల గిన్ని చేతబట్టుకొని సుదక్షిణాదేవి దానికి ప్రదక్షిణం చేసేంది. ప్రణమిల్లింది. తర్వాత అర్లసిద్లికి ద్వారంలా ఉన్న దానికొమ్ముల నడిమిచోటును పూజించింది. దూడకు పాలివ్వాలనే తమకంలో ఉండి కూడా ధేనువు నిళ్ళిలంగా నిలిచి పూజను స్వీకరించినందుకు సుదక్షిణా దిలీపులు ఎంతో సంతోషించారు. భక్తులపట్టు అలాంటి మహనీయుల అనుగ్రహచిహ్నాలు సత్వరఫలసిద్దిని సూచించేవికదా !' పిదప శత్రువిజేత అయిన దిలీపుడు అరుంధతీవసిష్టులకు నమస్కరించి సాయంకాలానుష్పానం తీర్చుకొన్నాడు. పాలు పిదకటం పూర్తికాగానే విశ్రమించిన గోవును సేవించటానికి మళ్ళీ వెళ్ళాడు. దాని చెంత ఉపహారాలూ, దీపాలూ పెట్టి భార్యతో సహా కూర్చున్నాడు. అది నిద్రించగానే తానూ ని(ద్రించాడు. మరునాటి (ప్రాతకాలాన అది మేల్కొ నగానే తానూ మేల్కొన్నాడు. ఇలా సంతానం కోరి అంచిత కీర్తిమంతుడూ, దీనజనోద్దారకుడూ అయిన దిలీపుడు ధర్మపత్నితో కూడ క్రమం తప్పక వ్రతం అనుష్టించాడు. ఆ వ్రతం ఇరవైయొక్క దినాలు నిర్విఘ్నంగా కొనసాగింది. భక్తి పరీక్ష తన్ను సేవిస్తున్న దిలీపుని భక్తిని పరీక్షించగోరి మునీంద్రుని హోమధేనువు ఆ మరునాడు గంగా ప్రవాహం చెంత తేతపచ్చిక దట్టంగా పెరిగివున్న హిమాలయ గుహలో ప్రవేశించింది. క్రూరమృగాలు ఆ గోవుపట్లు మనసులో కూడ కీడు తలపెట్టువన్న నమ్మకంతో రాజు ఒక క్షణకాలం అక్కడి ప్రకృతిదృశ్యంవైపు చూపు

తీ రఘువంశం మళ్ళించాడు. ఇంతలో అతని కనుగప్పి ఒక సింహం హఠాత్తుగా అక్కడికి లంఘించి ఆవును బట్టి బలవంతంగా ఈడ్వసాగింది. నందిని ఆర్తనాదం చేసింది. దాని అజపు అక్కడి గుహలలో మారుమోగింది. ఆ శబ్దం వింటూనే దీనరక్షకుడైన రాజు తటాలున పగ్గంతో లాగినట్టు తన చూపును కొండవైపునుండి ఆవువైపు మరలించాడు. గైరికాదిధాతుమయ మైన కొండపై పూచిన లొద్దుగు చెళ్టర్త లాగా ఎజ్జుని నందినీ ధేనువుపై తెల్లని జూలుగల సింహం ఆ విలుకానికి కనిపించింది. సెంహగవునుడూ, ఆర్తరక్షకుడూ, శ(త్రుసంహారకుడూ అయిన దిఠలీపవహారాజు తన ఏవురుపాటుకు అవవూనపడ్డాడు. వెనువెంటనే అపరాధిర్టైన సింహాన్ని చంపటానికై బాణం తీసికోవాలని అమ్ములపాదిలోకి కుడిచేయి పోనిచ్చాడు. గోటికాంతులు (ప్రసరించిన కంకపత్రాలు కల బాణపుపీడి కంటుకొని చేయి చిత్రంలో గీసిన బొమ్మలాగా కదలకుండా అలాగే స్తంభించి పోయింది. చెయ్యి కొయ్యబారిపోవటంతో రాజుకు కోపం ఇనుమడించింది. అయినా అతడు ఏమీ చెయ్యలేని అసహాయ స్థితిలో ఉండిపోయాడు. మం(త్రౌషధాలతో కట్టుబడ్డ పాములాగా, ప్రక్కనే వున్న అపరాధిని అంటజాలని తన తేజస్సులతో తనలో తానే ఆ నరపాలుడు కుమిలి పోయాడు. ఆర్యజనపక్షపాతీ, మనువంశకేతనుడూ, సింహపరాక్రముడూ, తన బాహువు అలా స్తంభించిపోయినందుకు ఆళ్ళర్యపడుతున్నవాడూ అయిన ఆ భూపాొలుణ్ణీ వురింత ఆళ్ళర్యపరుస్తూ గోవృను నిగ్రహించిన సింహం మనుష్యవాక్కులతో ఇలా అన్నది -

'““రాజూ ! ఎందుకు వృథాగా (భ్రవుపడ తావ్చ? నీఅస్తం నాపైన (ప్రయోగించినా వ్యర్టమే అవుతుంది. గాలి వేగం చెట్లను పెళ్ళగించగలదు గాని కొండను కదిలించ గలుగుతుందా? ఇంతకూ నన్ను ఎవరనుకున్నావు? నేను శివుని కింకరుళ్లే, నికుంభుడితో సమానుళ్లి. నాపేరు కుంభోదరుడ్డు వెండికొండవంటి వృషభవాహనం అధిష్టించేటప్పుడు పరమేశ్వరుడు నామూప్రుమీదనే కాలూని నిన్ను పని(త్రుణ్లే చేస్తుంటాడు. ఇదిగో, ఈ ఎదురుగా ఉండే దేవదారు వృక్షాన్ని చూడు, దీన్ని శంకరుడు పుత్రునిలా 'పెంచుకొన్నాడు. పార్వతీదేవి స్తన్యపుచ్చి

రఘువంశం 15 కుమారస్వామిని పెంచినట్లే బంగారుకుండలతో నీళ్లుపోసి ఈచెట్టునుకూడా పెంచింది. ఒకసారి ఒక అడవియేనుగు కపోలంమీది దురద తీర్చుకోవటాన్లైై ఈ చెట్టును ఒరసికొన్నది. అందువల్ల దీని పట్టు కాస్తా వూడిపోయింది. అదిచూచి పార్వతి రక్కసుల ఆయుధాలతో దెబ్బతిన్న కుమారుణ్ణి చూచి ఏడ్చినట్టు ఏడ్చింది. ఆనాటినుండి అడవి ఏనుగులకు భయం కల్లడానికై శూలపాణి నన్ను సింహరూపంతో ఈ కొండగుహలో కాపలా వుంచాడు. చెంతకు వచ్చిన జంతువులనే నాకు ఆహారంగా ఏర్పాటు చేశాడు. సరిగా నాభోజనవేళకే శివుని ప్రేరణతో ఈ యావు ఇక్కడికి వచ్చింది. రాహువునకు చంద్రుని అమృతం లాగా ఆకలిగొన్న నాకు గోరూపంలో వున్న రక్తభోజనం తృప్తి కల్గిస్తుంది. ఈ విషయంలో సిగ్గుపడకుండా నీదారిన నీవు తిరిగిపో, గురువుపట్టు నీవు శిష్యభక్తీని లెస్సగా నిరూపించుకొన్నావు. శస్త్రబలంతో కాపాడటానికి వీలుగాని దానిని కాపాడలేక పోవడంవళ్ల శస్త్రధారుల కీర్తికి ఎంతమా(త్రం లోపం లేదు”. మృగరాజు పల్కిన ప్రాఢమైన ఈ వవాటలు దిలీప మహారాజు విన్నాడు. తన అస్త్రబలం కుంటువడటానికి శివుని ప్రభావం కారణమని గ్రహించాడు. దానితో అతనిలోని అవమానభావం సడలిపోయింది. రాజుకు తన బాణ ప్రయోగ (ప్రయత్నం విఫలం కావడం అదే మొదటిసారి. పూర్వం వజ్రాయుధ ప్రయోగానికి పూనుకొని ముక్కంటి కంటిచూపుతో స్తంభించిపోయిన ఇం'ద్రునిలా ఉన్నవాడై అతడు సింహంతో ఇలా బదులు చెప్పాడు -

““మృగరాజా ! ఏమీ చేయలేని నిస్సహాయస్టితిలో వున్న నేను ఇప్పుడు ఏమి చెప్పినా అది హాస్యాస్పదమే. అయినా నీకు జీవుల మనోభావాలు తెలుసు కాబట్టి నీతో నాఅభి[ప్రాయం చెబుతాను. సకల చరాచర ప్రాణికోట్టు సృష్టిస్టితి- లయాలకు కర్త అయిన ఆ పరవేశ్వరుడు నాకు పూజ్యుడే. అయినా నాగురువుగారికి అగ్నిహోత్ర సాధనమైన గోవు నా ముందే నశిస్తుండగా చూస్తూ ఊరకుండడం నాకు ఎంతమాత్రం తగదు. నీవు నాశరీరాన్ని ఆహారంగా స్వీకరించి నీ ఆకలి తీర్చుకో. సాయంకాలం కాగానే దీని లేగదూడ అంగలారుస్తూ

16 రఘువంళం ఉంటుంది. అంతేకాక ఇది వసిష్టమహర్షి ధేనువు, కాబట్టే దయచేసి దీనిని నదలెపట్టు"”. అది విని సింహరూపుడైైన శీవసేవకుడు దంతకాంతులతో కొండ గుహలలోని చీకట్టు పటాపంచలయ్యేటట్టుగా ఇంచుక నవ్వి రాజుతో మరలా ఇలా అన్నాడు - '“మహారాజా ! ఈ లోకంలో నీ దొరతనం తిరుగులేనిది. వయస్సు 'క్రొంగ్రొత్తది. శరీరం ఎంతో అందమైైనది. ఇంచుక ఫలం ఆశించి ఇదంతా వదలుకోవాలనుకొంటున్నావు. నీవు కార్యాకార్య పర్యాలోచన లేని మూఢునిలా నాకు తోస్తున్నావు. 'ప్రజానాథా ! నీకు జీవులమీద అంత దయ ఉంటే ఇది ఆలోచించుకో. నీశరీరాన్ని నాకర్పిస్తే ఈ అవు ఒక్కటే జేమంగా ఉంటుంది. కాని నీవు బ్రదికి ఉంటే ఎందరో (ప్రజలను తండ్రిలా కష్టాలనుండి కాపాడగలవు. ఒకవేళ నీగురువు తనకున్న ఒకే ఒక్క గోవును పోగొట్టావని నిప్పులా మండిపడి శపిస్తాడని భయపడుతున్నావేమో | అలా భయపడవద్దు దీనికి బదులు కోట్లకొలది కుండపాదుగు గోవులను సమర్పించి ఆయన కోపం తొలగించవచ్చు. కాబట్టి నామాట విను. కల్యాణ పరంపరను అనుభవించే బలిష్టమైన నీశరీరాన్ని కాపాడుకో. ఈ అవును ఉపేతీ స్వర్గానికి దూరమై పోతానేమో అనే చింతకూడా నీకు నధ్దు. సకల సంపదలతో కూడిన నీరాజ్యం సామాన్య మైనది కాదుసుమూ! అది నేలపై నెలకొన్న స్వర్గమే*”. ఇలా చెప్పి సింహం వౌనం వహించింది. గుహనుండి వెలువడిన దానిమాటల ప్రతిధ్వని హిమవంతుడుగూడా (ప్రేమతో దిలీపునికి మళ్ళీ అదే ఉపదేశం చేశాడా అన్నట్టు వినిపించింది. రాజు శివానుచరున్సి మాటలు విని భయపడిన కండతో తన్ను చూస్తున్న గోవుపై చాలా కనికరం చూపుతూ మళ్ళీ సింహంతో ఇలా అన్నాడు - '“మృగరాజా | క్షతమునుండి (నాశము నుండి) రక్షించేవాడు అన్న 'ల్ఫల్చత్తిని బట్టే రాజులకు శ్రేష్టమైన క్షత్రనామం 'ప్రసిద్దమయింది. ఆపేరుకు తగిన విధంగా నడచుకోలేన్సివాన్సికి రాజ్య వెందుకు? లోక దూషణతో

రఘువంశం 17 నులినమైపోయిన (ప్రాణాలవల్ల ప్రయోజన మేమున్నది? ఈ గోవుకు బదులు వేచే పాడి ఆనుల నిచ్చి నుహర్షిని సమాధానపెట్టుడం ఎలా సాధ్యం ? ఇది కాముధేనువుకంటే తక్కువయింది కాదుసుమా ! నీవు దీన్ని కొల్టుగలిగావంటే దానికి కారణం శివుని ప్రభావమే గాని నీశక్తి గాదు . అందువల్ల నాశరీరాన్ని మూల్యంగా అర్పించి నీ బారినుండి గోవును రక్షించడం యుక్తమే. అలా చేస్తే నీభుక్తికీ లోటుండదు. మహర్షి హోమ కార్యమూ లోపం లేకుండా నెరవేరుతుంది.

నీవూ ఒక ప్రభువు కొలువులో ఉండేవాడివే కాబట్టి నీకీవిషయం తెలియనిది కాదు. ఈదేవదారు వృక్షాన్ని నీవు ఎంతో ప్రయత్నంతో కాపాడుతున్నావు కదా ! కాపాడవలసిన దాన్ని నశింపజేసే తనకు ఏమాత్రం దెబ్బ లేకుండా (ప్రభువు ముందర సేవకుడు ఎలా నిలబడగలడు? కాబట్టి ప్రాణాలైనా ఇచ్చి మాగురువుగారి ధేనువును కాపాడడమే నాధర్మం. నన్ను చంపగూడదని నీవు భావిస్తున్నావా ? ఐతే ఈభౌతిక కాయాన్ని భోజనంగా స్వీకరించి నాకీర్తికాయంపై దయజాూపి కాపాడు. ఈభౌతిక శరీరాలు ఎలాగూ నళించేవే కాబట్టి మాబోటివారికి వీటిపై అపేక్షఉండదు. పరస్పరం మాటలాడుకోవడమే స్నేహానికి కారణ మంటారు. మనకిద్రరికీ ఈఅడవిలో స్నేహం కుదిరింది. ఓ శివసేవకుడా ! మిత్రుడనైన నాకోరికను భంగపరచడం నీకు తగదు.

దిలీపుని వూటలకు సమ్మతించి సింహం నందినీ ధేనువును వదిలిపెట్టింది. వెంటనే అంతవరకూ స్తంభించివున్న భూపాలుని భుజం మళ్ళీ అతనికి స్వాధీన మయింది. అతడు ఆయుధాలు వదలి తన శరీరాన్ని మాంసపు ముద్దలాగా సింవాని కర్పించాడు. అధోముఖుడై పడివున్న తనపై మహోగ్రంగా సింహం దూకుతుందని ఎదురు చూస్తూ ఉన్న నరపాలుని మీద విద్యాధరులు పూలవాన కురిపించారు.

అపుడు రాజుకు “బాబూ ! లే” అన్న అమృత ప్రాయమైన వాక్కు

వినిపించింది. అతడు లేచి చూచేసరికి ఎదుట తల్లిలాగా పాలు చేపుతూ వున్న నందినీధేనువు కనిపించిందే కాని సింహం కనిపించలేదు. ఆద్బశ్యం చూచి అతడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు. అప్పుడు గోవు ఇలొ చెప్పింది -

18 రఘువంళం

“ఓ సద్గుణ శాలీ! నిన్ను పరీక్షించడానికే నేను ఈ మాయ కల్సించాను. బుషి (ప్రభావం వల్ల యముడు గూడా నాజోలికి రాలేడు. ఇక ఇతర క్రూరమృగాల మాట చెప్పాలా ? వత్సా! నీ గురుభక్తికీ, నాపై నీవు చూపిన దయకూ నేనెంతో సంతోషించాను. వరం కోరుకో, ఇస్తాను. నన్ను పాలుమా(్రం పీదికే ఆవుగా భావించవద్దు. అనుగ్రహం కల్షితే కోరిన కోర్కలను అన్నింటినీ ఇస్తానని తెలుసుకో!”

“పిమ్మట మహాదాతగానూ, మహావీరుడుగానూ ప్రసిద్ది కెక్కిన దిలీప మహారాజు భక్తితో చేతులు జోడించుకొని శాశ్వతకీర్తి గల్లి వంశం నిల్చే కొడుకు సుదక్షిణకు కలేటట్టు అనుగ్రహించమని ధేనువును వేడుకున్నాడు. సంతానార్ది అయిన అతడు కోరిన వరం (ప్రసాదించి ఆ గోవు '*“వత్సా ! నాపాలను ఆకుదొప్పులో పిదికి త్రాగు అని అతళ్లో ఆదేశించింది.

“అమ్మా! దూడ త్రాగిన పిమ్మట హోమానికి వినియోగపడి మిగిలిన పాలునా ఏలుబడిలోనున్న భూమండలినుండి ఆరవ భాగమునువలె గురువుగారి సెలవుతో స్వీకరించ గోరుతున్నాను'” అని రాజు విన్నవించుకొన్నాడు. ఆ విన్నపానికి నందిని చాలా సంతసించింది. అది రాజుతోగూడా హిమా(ద్రిగుహనుండి బయలుదేరి అనాయాసంగా తిరిగి ఆశ్రమం చేరుకొన్నది.

(ప్రహర్ష చిహ్నంతో ముందుగనే ఊహించబడిన నందినీ ధేనువుయొక్క అను[గ్రహవృత్తాంతమును ప్రసన్న వదనుడైన భూపాలుడు పునరుక్తం గావించాడాఅన్నట్టు గురువునకు ముందు విన్నవించి పిదప సుదక్షిణాదేవిక్తి తెలియబేశాడు. తర్వాత సాధువత్సలుడూ, పవిత్రచిత్తుడూ అయిన ఆ నరపాలుడు వసిష్టమునీంద్రుని అనువుతితో దూడకూ, హోవూనిక్తీ ఉపయోగపడి మిగిలిన నందినీ క్షీరాన్ని రూపుదాల్చిన తన తెల్లని కీర్తిని (త్రాగుతున్నాడా అన్నట్టు మిక్కిలి ఆశతో త్రాగాడు. |

ఆ మరునాబి ఉదయం గోసేవా వ్రతపారణ పూర్తి కాగానే బితేంద్రియుడైన వసిష్ట మహర్షి రాజదంపతులను ప్రయాణోచిత రీతిగా ఆశీర్వదించి రాజధానికి

రఘువంశం 19 సాగనంపాడు. భూపాలుడు హవిస్సుతో వెలుగుతున్న అగ్నినీ, వసిష్టుణ్లో, అరుంధతీదేవినీ, దూడతో సహా నందినీ ధేనువునూ వరుసగా పప్రదక్షిణీకరించి మంగళాచరణంతో అతిశయించిన ప్రభావం కలవాడై బయలుదేరాడు. రథం చెవుల కింపుగా ధ్వనిస్తూ ఉండగా ధర్మపత్నితో గూడి సహనశీలుడైన ఆ రాజు ఒడుదొడుకులు లేని త్రోవలో సంపూర్ణమనోరథుడై హాయిగా ప్రయాణం కొనసాగించాడు.

చిరకాలం ప్రవాసంలో ఉండి వ్రతానుష్థానంవల్ల కృశించిన శరీరంతో మళ్ళీ నగరానికి తిరిగి వస్తున్న రాజును ప్రజలు అప్పుడే ఉదయించిన విదియనాటి చంద్రునిలా తనివిదీరని చూపులతో చూచారు. ఇం ద్రునిలా ఐశ్చర్యసంపన్నుడైన అతళ్ల వాళ్ళు వేనోళ్లకొనియాడారు. ఎగురుతున్న జెండాలతో కళకళలాడే నగరం (ప్రవేశించి దిలీషమహారాజు ఆదిశేషునిలా బలసంపన్నమైన తన భుజంపై మళ్ళీ రాజ్యభారాన్ని వహించాడు.

తర్వాత ఆకసం అ(త్రిమహర్షినేత్ర సంభూతమైన జ్యోతినీ, (చంద్రుణ్లీ), గంగానది అగ్ని విసర్టించిన ఈశ్వరతేజాన్నీ ( కుమారస్వామినీ) ధరించిన విధంగా సుదక్షిణాదేవి దిలీపుని వంశానికి ఐశ్వర్యం పెంపొందేటట్టుగా, అష్టదిక్సాలకుల అంశాలతో కూడిన గర్భాన్ని ధరించింది.

షి ఖః (ఓ

20 రఘువంశం [3] దిలీపుని చిరకాల వాంఛితం నెరవేరుస్తూ ఇత్చ్వాకు వంశాన్ని నిలబెట్టే గర్బచిహ్నాలు సుదక్షిణాదేవిలో పాడసూపాయి. వెన్నెలలా కన్నులకు పండువుచేస్తున్న ఆ చిన్నెలను చూచి ఆమె సఖథీమణులు సంతోషించారు. మేను సన్నగిల్లడంవల్ల పరిమితమైన నగలు ధరించి లొద్దుగ పువ్వులా పాలిపోయిన మొగంతో వున్న సుదక్షిణాదేవి ప్రభాతసమయంలో కొద్దిపాటి చుక్కలతోనూ, కాంతి తగ్గిన చంద్రునితోనూ గూడిన రాత్రిలాగా రాణాంచింది వేసవిచివర తాలిచినుకులతో తడిసిన అడవిలోని పడియను మూర్కొన్న ఏనుగులాగా మన్నుదిన్న ఆమె ముఖాన్ని ఏకాంతంలో ఎంతగా మూర్కొన్నా దిలీఫుడికి తనివి తీరలేదు. ఇంద్రుడు స్వర్గం పాఠించినట్టు తన కుమారుడు భూతలాన్ని ఎదురు లేకుండా ఏలనున్నాడని సూచించటానికి గాబోలు ఆమె రుచికరమైన ఇతర పదార్దాలు వదలిపెట్టి వట్టి మట్టి తినాలని అభిలషించింది. మహారాజు మాటిమాటికీ ఆమె చెలికత్తెలతో '' మీచెలి తనకేమి కావాలో సిగ్గువల్ల నాతో చెప్పలేకపోతున్నది.' ఆమెకు కావలసిన వస్తువేదో మీరే చెప్పండి. తెప్పిస్తాను” అని మిక్కిలి ఆదరంతో అడుగుతూ వుండేవాడు. అది స్వర్గంలో వున్నా సరే మహాళూరుడైన ఆ భూపాలుడు కోరితే దొరకని వస్తువంటూ ఏదీ లేదు. అంచేత వేవిళ్ళతో వున్న సుదక్షిణాదేని ఏమేమి కోరేదో, అదంతా క్షణంలో ఆమె ఎదుట ప్రత్యక్ష మయ్యేది. పిమ్మట కొన్నాళ్లకు ఆమెకు వేవిళ్రబాధ తీరిపోయింది. అవయవాలు పుష్టి చేకూర్చుకున్నాయి. అప్పుడామె పండుటాకులు రాలి క్రొత్తగా చిగిర్భిన తీవలా తేజరిల్లింది. రోజులు గడుస్తుండగా మొనలు నల్లబడి బలిసిన ఆమె కుచద్వయం

రమఘునంశం 2] తుమ్మెదలు పైన వాలిన తామరమొగ్గల కాంతి నతిశయించింది. నరపాలుడు గర్భిణియైన తన పట్టుమహిషిని రత్నగర్భ అయిన భూమిలాగాన్తూ అగ్నిగర్భ అయిన జమ్మిచెట్టు లాగానూ, అంతర్వాహిని అయిన సరస్వతీ నదిలాగానూ భావించాడు. అమెపై తనకున్న ప్రేమకూ, జౌదార్యానికీ, ఐశ్వర్యానికీ, పుత్రుడు కలుగనున్నాడన్న సంతోషానికీ తగ్గట్టు మహావైభవంతో పుంసవనాది కర్మలు క్రమంగా జరిపించాడు. అతడు తనయింటికి వచ్చినప్పుడు ఆమె లోకపాలుర అంశాలు (ప్రవేశించివున్న గర్భభారంవల్ల చాలా ఆయాసంతో ఆసనంనుండి లేచేది. ఉపచారాంజలి కావిస్తున్నప్పుడు ఆమె చేతులు అలసిపోయేవి. ఆ చంచలాక్షీని జూచి రాజు ఎంతగానో సంతసించేవాడు. బాలచికిత్సలో నేర్సరులైన ఆప్తవైద్యులు రాణీని కాపాడుతూ వచ్చారు. మబ్బులు (గగ్రమ్మి వర్షింపనున్న ఆకసంలాగా నెలలు నిండి ప్రసవానికి సిద్దంగా ఉన్న భార్యను రాజు సంతుష్టిగా చూచాడు. రఘుజననం

పిమ్మట ఐదుగ్రహాలూ అస్తమించక తమ తమ ఉచ్చస్టానంలోవుండి జాతకుడు వమహాభాగ్యశాలి అని సూచించే ఒక శుభలగ్నంలో శచీదేవితో సమానురాలైన సుదక్షిణాదేవి, సాధనత్రయంతో కూడిన శక్తి అకయమైన అర్జాన్ని ప్రసవించినట్లు పుదత్రుణ్లీ ప్రసవించింది. పిల్లవాడు పుట్టుగానే దిక్కులన్నీ (ప్రసన్నమయ్యాయి. గాలి హాయిగా వీచింది. అగ్ని ('ప్రదక్షిణజ్వాలతో హవిస్సును స్వీకరించింది. సమస్తమూ మంగళ ప్రదంగా పరిణమించింది. మహా పురుషుల పుట్టుక లోకానికి శుభప్రదం కదా! ఆ బాలకుని దివ్యతేజం పురిటి పాన్పుచుట్టూ ప్రసరించింది. ఆ వెలుగుముందు రాత్రి దీపాలన్టీ చిత్రంలోని దివ్వెలలా వెల్వెల బోయాయి. అంతఃపుర పరిజనులు వెళ్ళి రాజుకు ''“కొడుకు పుట్టాడు అన్న శుభవార్త అందబేశారు. ఆ మాట వింటూనే ఆనందాతిశయంతో భూపాలుడు ఛత్రచామరాలు తప్ప చేతికందిన వస్తువుల నెల్దా వారికి కానుకగా ఇచ్చివేశాడు. గాలి తగలని పద్మంలా నిశ్చలమైన నేత్రంతో మనోజ్ఞమైన పుత్రముఖం చూస్తూ చం(ద్రుణ్ణో చూచి సవుద్రం పాంగినట్టు దిలీపుడు ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయాడు.

22 రఘువంళం తపోవనంనుండి వచ్చి వసిష్టమహర్షి బిడ్డకు జాతకర్మలన్నీ నిర్వర్తించాడు. సానబట్టిన మణిలాగా సంస్కారంవల్ల అర్భకుడు అధికతేజంతో ప్రకాశించాడు. వేశ్యల నృత్యాలతో సహా మంగళవాద్య ధ్వనులు వీనులవిందుగా రాజమందిరంలో విస్తరిల్లాయి. గగనంలో గూడా అప్పరసల నృత్యాలూ, దేవదుందుభుల ('మైైతలూ విజృంభించాయి. ఆ సంతోష సమయంలో ఖైదునుండి విడిపించడానికి దిలీపుని రాజ్యంలో ఒక్కఖైదీ గూడా లేడు. అందుచేత అతడు పిత్తాణమనే ఖైదునుండి తన్ను తానే విడిపించుకొన్నాడు. అటు శాస్త్రంలోనూ. ఇటు శత్రువిజయంలోనూ తుదముట్టుగలడని “రఘ గతా” అనే ధాతువు ననుసరించి కుమారుడికి దిలీపుడు '“రఘువు' అనే అన్వర్హమైన నామకరణం చేశాడు. సూర్యకిరణాలు సోకిన బాలచం(ద్రునిలా అన్నివిధాలా సంపన్నుడైన తండ్రి (ప్రయత్నంవల్ల మనోజ్జమయిన అవయవాలతో బాలుడు దినదిన ప్రవర్ధ్రమాను డయ్యాడు. కుమారస్వామిని చూచుకొని పార్వతీ పరమేశ్వరులూ, జయంతుళ్లో చూచుకొని శదీ దేవేంద్రులూ ఆనందించినట్ట్లే రఘువును చూచుకొని సుదక్షిణా దిలీపులు సంతసించారు. జక్క వకవలాగా హృదయావర్రకమైన అన్యోన్యానురాగం కల రాజదంపతుల (ప్రేమను ష్టైక సుతుడు పంచుకొన్నాడు. అయినా వారి అనురాగం దినదినానికీ పెరిగిందేకాని తరగలేదు. దాది పలికిన మాటలు పలకడం, ఆమె చేయి పట్టుకొని నడవడం, ఆమె నేర్చినట్టు నమస్కరించడం లాంటి పనులు చేస్తున్న కొడుకును చూచి తండ్రి పరమానందభరితు డయ్యాడు. వాళ్లో తొడపై కూచోబెట్టుకొని అమృతం లాంటి ఆ స్పర్శతో మైవుజచి అర్జనిమీలిత నేత్రండై దిలీపుడు చిరకాలానికి సుతస్పర్శసుఖం అనుభవించాడు. బ్రహ్మ సత్త్వగుణ విశిష్టుడైన విష్టునివల్ల తన స్పష్టికి నిలకడ కలిగిందని తలంచినట్లే దిలీపుడు సద్దుణవంతుడైన కుమారుని వల్లి తన వంశం నిలబడిందని భావించాడు. చూడాకర్మ ముగిసిన పిదప రాకుమారుడు తన యీడు వారైన మంత్రికుమారులతో గూడి ఏటిగుండా నుకరాదులు సముద్రంలో పప్రవేశించినల్టు లిపిద్వారా సమస్త సారస్వతాన్సు

రఘువంశం 23 సాధించాడు. తండ్రి కుమారుడికి శా(స్తవిధి ననుసరించి ఉపనయనం కావించాడు. పాండిత్యంలో ఆరితేరిన గురువులు అతడికి విద్యలన్నీ నేర్పారు. ఆ చదువులన్నీ అతడికి చక్కగా పట్టుపడ్డాయి. తగినవోట చేసిన ప్రయత్నం ఫలించక పోతుందా? సూర్యుడు వడిగల గుజ్ఞాలతో దిక్కులను దాటినట్టు మహాబుద్రిమంతుడైన రాజకుమారుడు వాయువేగాన్ని మించిన బుద్దిగుణాలతో చతుస్సము(ద్రాలను పోలిన ఆన్వీకకి మొదలైన విద్యలు నాళ్గింటినీ దాటాడు. పవిత్రమైన దుప్పిచర్మం ధరించి అతడు తం(డ్రినుండే సమం త్రకంగా ఆగ్నోయాద్య స్త్రాలను నేర్చుకొన్నాడు. అతని తండ్రీ రాజత్వంలోనే కాక ధనుర్విద్యలోకూడా సాటిలేని వాడే. కోడె మహావృషభ మైనట్టూ, గున్నయేనుగు మదపుటేనుగుగా మారినట్టూ, రఘువు (క్రవుంగా బాల్యావస్ట గడచి యువకు డయ్యాడు. అప్పు డతని శరీరం గాంభీర్యంచేత మనోహరమై విలసిల్లింది. దిలీపుడు పుత్రునికి కేశఖండన కర్మ పూర్తిచేసి వివాహం చేశాడు. దక్షుని పు(త్రికలు చం(ద్రుణ్లి చేరి ప్రకాశించినట్టు రాజకన్యకలు ఆ రాకుమారుణి మగనిగా పొంది శోభిల్దారు. పాడవైన భుజాలూ, కండగల మూపులూ, విశాలమైన వక్షమూ, విపులమైన మెడా కలిగి రఘువు దేహసౌభాగ్యంలో తండ్రిని మించిపోయాడు. కాని వినయాతిశయంలో జనకుని చెంత స్వల్పుడుగానే కనిపించాడు. పిమ్మట దిలీపమహారాజు బహుకాలంనుండీ తాను మోస్తూ వుండిన రాజ్యభారం తగ్గించుకోదలచి స్వభావంతోనూ, సంస్కారంతోనూ అణకువ గల్గివున్న కుమారుణో యువరాజుగా చేశాడు. సౌరభాది గుణాలను కోరే లత్మీ కవములంనుండి (క్రొత్తగా విరిసిన కలువలోనికి కొంతభాగం (ప్రవేశించినట్లే, వినయాది గుణాలను కోరే రాజ్యలవ్న్మీ దిలీపమహార్రాజునుండి కొంతభాగం 'క్రాంగ్రొత్త యువరాజుపై ప్రసరించింది. గాలితో గం*డిన నిప్పులాగానూ, శరదృతువుతో చేరిన సూర్యుని మాదిరిగానూ, మదజలంతో కూడిన ఏనుగు 'రిత్రిగానూ, రఘువుతో గూడిన దిలీప మహారాజు సుదుస్సహమైన తేజంతో దీపించాడు.

24 రవపవనంళం తరువాత కొందరు రాకుమారులను తోడుగా ఇచ్చి ధనుర్దారియ్రైన యువరాజును హోవూశ్వాలకు రక్షకునిగా నియమించి వుహారాజు తొంబైతొమ్మిది యాగాలు నిరాటంకంగా పూర్తి చేశాడు. ఆపై నూరవ యాగం తలపెట్టి అశ్వాన్ని వదిలాడు. విలుకాం(డైన కాపరులు చూస్తూ వుండగానే ఇంద్రుడు అదృశ్యరూపుడై వచ్చి స్వేచ్చగా విహరిస్తున్న గుజ్ఞాన్ని అపహరించాడు. అది చూచి రక్షకభటులు దిగులుపడి ఏమిచేయాలో దిక్కుతోచక ఆశ్చర్యచకితు అయ్యారు. ఇంతలో ప్రసీద్రప్రభావం గల నందినీ ధేనువు హఠాత్తుగా వారియెదుట సాక్షాత్కరించింది.

సజ్జన . శ్రేష్టడైన రఘువు పవిత్రమైన నందినీ మూత్రంతో కన్నులు కడుగుకొని తేరిపార జూచాడు. అప్పుడతనికి ఇం(ద్రియాతీతమైన పదార్దాలుగూడా స్పష్టంగా కనిపించాయి. తప్పించుకు పోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న హవనాశ్వాన్ని మాతలి (ఇంద్రునిసారథి) రథానికి కట్టివయడమూ, అలా కట్టివేసిన దాన్ని ఇంద్రుడు తూర్పు దిక్కుకు మళ్ళించుకు పోవడమూ రఘువు కంటబడింది. ఉప్పపాటులేని వందల కొలది నేత్రాలూ, పచ్చని గుజ్టాలూ_కల్గివున్న అశ్వాపహర్తను అతడు ఇం(ద్రుడని గుర్తించాడు. అతళణ్లి వెనక్కు మళ్ళించువానిలా మిన్నుముట్లే ధీరస్వరంతో ఇలా హెచ్చరించాడు-

“దేవేంద్రా! యజ్ఞభాగం చేపట్టేవారిలో నిన్నే మొదటి వానిగా పెద్దలు చెబుతారు. అలాంటి నీవే యజ్ఞదీక్షితుడైన మాతం డ్రియజ్ఞం చెడగొట్టడానికెలా పూనుకొన్నావు? త్రిలోకాధిపతివైన నీవు యజ్ఞ ద్రోహులను దివ్యదృష్టితో కనిపెట్టి దండింపవలసిన వాడవు కదా! అట్టి నీవే ధర్మకర్మలకు అంతరాయం కలిగించ బూనుకొంటే ఇక సత్కార్యాలన్నీ అంతరించినట్లే. మఘవన్‌! అశ్వమేధానికి ముఖ్యసాధనమైన మాగుళ్టాన్ని మాక్తు వదలిపెట్టుడం న్యాయం. ఇతరులకు మంచి నడవడి చూపించవలసిన పెద్దలు స్వయంగా చెడుత్రోవను అవలంబింపరు సుమా!”

ఇలా ప్రగల్బంగా పలికిన రఘువు మాట విని ఆళ్చర్యపడి దేవేంద్రుడు రథం మళ్ళించి అతని కిలా సమాధానం చెప్పాడు -

చమువంళం బక్‌ '““రాజకుమారా ! నీవు చెప్పినమాట నిజమే. అయినా కీర్తిమంతులు ఇతరులవల్ల తమ కీర్తికి హాని లేకుండా చూచుకోవాలి. జగ (త్ర్రసిద్దమైన నాయశళస్సును ఈ యాగంతో అపహరించబానికి మీ తండ్రి పూనుకొన్నాడు. విష్ణువు కొక్కడికి పురుషోత్తముడని (ప్రసిద్ది. (త్రిలోచనుడికి మూ(త్రవే మహేశ్చరుడని పేరు గాని మరొకరికి లేదు. అలాగే మునీంద్రులు నన్నాక్కళ్లే ““శతాశ్వమేధకర్త ' అంటున్నారు. ఈపేరు ఇంకొకరికి రావటానికి వీలులేదు. అందువల్ల నేనీ గుజ్ఞాన్ని అపహరించాను. దీని జోలికి నీవు రావద్దు. వచ్చావంటే పూర్వం కపీలమహామునివల్ల సగరుని కొడుకులకు పట్టిన గతే నీకూ పట్టుంది. ఆ మాటకు రఘువు నవ్వి నిర్భ్థయంగా మళ్ళీ యిలా అన్నాడు - ““దేవేంద్రా! ఇదే నీనిళ్చయమైతే శస్త్రం చేతికి తీసుకో. రఘువును జయించకుండా నీవు కృతకృత్యుడవు కాలేవు సుమా!: మొగమెత్తి అలా ఇంద్రునితో పలికి రాజకుమారుడు వింట బాణం సంధించడానిక్షై కుడికాలు వలటందుబొట్టి ఎడవుకాలు కుంచించుకొని శరీరౌన్నత్యంతో పరమేశ్వరుళ్లీ అనుకరిస్తూ నిలబడ్డాడు. అతడు పలికిన తిరస్కారవచనం బాణంలా వచ్చి ఇంద్రుని గుండెల్లో (గ్రుచ్చుకొన్నది. స్వర్గాధిపతి మిక్కిలి రోషించి క్రొత్త మబ్బులకు క్షణకాలం అలంకారమైన తన వింట అమోఘమైన శరం సంధించాడు. రక్కసుల నెత్తురు త్రావటాని కలవాటుపడ్డ ఆ బాణం దిలీపకుమూరుని వక్షష్టలం ప్రవేశించి మునుపెన్నడూ తాను చవిచూడని మానవరక్తం ఎలా ఉంటుందో చూడాలన్న కోరికతో గాబోలు, అతడి రక్తం (త్రాగింది. ఐరావతాన్ని తాటించడంవల్ల బిరుసెక్కిన ద్రేళ్లు గల్ళి శచీదేవికి సత్రవిశేపక్రాలు రచించటాని కలవాటుపడిన మహేంద్రుని భుజంమీద పరా క్రమంలో కుమారస్వామికి దీటైన రఘువు కూడా తన పేరు చెక్కిన బాణం నాటాడు. వెంటనే నెమలి రెక్కలు గట్టిన మరొక నాడిశంం ప్రయోగించి దేవేంద్రుని పిడుగుటెక్కెం విరగగొట్టాడు. బెక్కెం విరగడం తన రాజ్యలక్ష్మీకి తలవెం డ్రుకలు గొరగడంగా భావించి సురలోకాధిపతి కోపంతో మండిపడ్డాడు.

26 రఘువంశం అలా జయాభిలాషతో పోరాటానికి సిద్దమైన వారిరువురికీ సంకుల సమరం జరిగింది. రెక్కలతోడి సర్పాల లాగా ఇంద్రుని బాణాలు క్రిందిక్తీ రఘువు బాణాలు మీదికీ మహాభయంక్షరంగా ప్రసరించాయి. ఆకసాన సిద్దులూ; నేలపై సైనికులూ విస్మయావహమైన ఆ దృశ్యం చూస్తూ తటస్టంగా వుండిపోయారు. ఇంద్రుడు రఘువుపై ఎడతెరపి లేకుండా అస్త్రవృష్టి కురిపించాడు. ఐనా తనలోనుండే పుట్టిన పిడుగును మబ్బు ఆర్పజాలనట్టు తన అంశమునుండే జనించీ దుస్సహమైన తేజంతో వెలిగిపోతున్న రాజపుత్రుళ్లీ తెగటార్భలేకపోయాడు. షిమ్మట మథించేటప్పుడు సముద్ర [మోగినట్ట్లు హరిచందనాంకితమైన ఇంద్రుని ముంజేతిపై మోగుతున్న అళ్లెత్రాటిని రఘువు అర్హచంద్రబాణంతో తెగనరికాడు. దానితో దేవేంద్రుని కోపం మేరమీరింది. అతడు (ప్రబల శత్రువును హతమార్చడానికి నిశ్చయించుకొని చేతనున్న విల్లు వదలి కొండల ఉెక్కిలను తెగనరకడాని కుపయోగించే కాంతిమంతమైన వజాయుధం చేబూని అతని వకంపై గుటీచూచి కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో యువరాజు నేలగూలాడు. అతని సైనికులు భోరున ఏడువసాగారు. క్షటంలో రఘువు నొప్పి దులుపుకొని పైకి లేచాడు. సైనికులు ఆవ్లీదంతో సింహనాటాలు చేశారు వ(జ్రాయుధపు దెబ్బకు సైతం తట్టుకొని తీవ్ర వైరంతో మళ్ళీ పోరాటానికి తలపడ్డ రాజపుతత్రుని పరాక్రమానికి ఇంద్రుడు మెచ్చుకొన్నాడు. పగవారైతేమాత్రం గుణవంతులను మెచ్చుకోకుండా వుంటారా? ఆపై దేవేంద్రుడు రఘువును చూచి “కొండలను నరకడంలో గూడా అద్దులేనిది ఈ నా వజ్రాయుధం. నీవు దప్ప మరిన్వడూ దీన్ని ఓర్చుకొన్నవాడు లేడు. నీ విక్రమాతిశయానికి నేనెంతో మెచ్చుకొన్నాను. ఈ గుజ్జుం తప్ప మరేమి అడుగుతావో, అడుగు. ఇస్తాను” అని స్పష్టంగా చెప్పాడు. ఇంద్రు డలా ప్రియంగా పలికిన నూట విని అప్పుడే సొదినుండి పైళత్తుతూ వుండిన బంగరు పిడికాంతులొలికించే శరాన్ని మళ్ళీ పాదిలోనే పెట్టే రఘువు ఆయనతో ప్రీతిగా ఇలా అన్నాడు “'ప్రభూ |! గుజ్టాన్ని వదలడం వీలగాన్సి పక్షరలో ఆనవరత యాగ

లమునవంళం 27 దీక్షితుడైన నూతం డ్రికి ఈ యాగం గూడా యథావిధిగా పూర్తి అయితే ఏ ఫలం కలుగుతుందో ఆ ఫలం (ప్రసాదించండి ! ఈ సంగతి ఇంటనున్న మానాన్నగారికి మీదూతద్వారానే తెలియ జేయండి ! యజ్ఞదీక్షితుడై ముక్కంటి మూర్తి నిశేషకైూ వున్న ఆయన చెంతకు ఈ స్టీతిలో నేను పోవడం వీలు గాదు”! అతని అభ్యర్థన అంగీకరిస్తూ ' “అలాగే చేస్తాను?” అని చెప్పి ఇంద్రుడు వచ్చినదారినే తిరిగివెళ్ళాడు. తన కోరిక నెరవేరినా గుజ్టాన్ని పోగొట్టుకొన్నానన్న చింతతో ఎక్కువ సంతోషం లేకుండానే రఘువు తండ్రివద్దకు తిరిగివచ్చాడు. అతడు సభామండపం చేరక ముందే ఇంద్రుని దూతద్వారా దిలీపషమహారాజు జరిగిన సంగతి తెలుసుకొన్నాడు. కుమవూరుడు సమీపించగానే వజాయుధపు దెబ్బతిని వున్న అతని దేహాన్ని చల్లని చేతితో మెల్లగా నిమురుతూ బుజ్జగించాడు. ఇలా దిలీపుడు దేహపాతానంతరం స్వరానికి వెళ్ళటానికి వెట్టు కట్టుకొన్నాడా అన్నట్టు తొంభై తొమ్మిది అశ్వమేధయాగాలు పూర్తిచేశాడు. పిమ్మట అతడు విషయభోగాలపై విరక్తి చెంది రాజ్యభారం పూర్తిగా కుమారుడి కప్పగించి వాన(ప్రస్త వృత్తి నవలంబించి సుదక్షిణాదేవితో సహా తపోవనంలో నివసించాడు. వయసు చెల్లిన ఇతూకు వంశస్టులకు అలా చేయడం కులవ్రతమే కదా | అతిథి

చఘువంళం 26 [4] రఘుమహారాజు అభ్యుదయం తండ్రి యిచ్చిన రాజ్యం స్వీకరించి సాయం సమయంలో సూర్యుడినుండి తేజస్సు గ్రహించిన అగ్నిలాగా రఘుమహారాజు జాజ్వల్యమానుడై (ప్రకాశించాడు. దిలీపుడి కాలంలో శత్రురాజుల గుండెల్లో కుములుతూ వుండిన సంతాపాగ్ని రఘువు రాజైనాడని వినగానే మంటలు (గ్రక్కుతూ పహైకెగసింది. జాతరలో నిలబెట్టిన ఇం(ద్రధ్వజాన్ని చూచినట్లు క్రొత్తగా రాజ్యంలో (ప్రతిష్పితుడైన రఘుమహారాజు అభ్యుదయం కళ్ళారా చూచి బిడ్డలతో సహా ప్రజలందరూ ఎంతో సంతోషించారు. గజగమనుడైన రఘువు తండడ్రినుండి సంక్రమించిన సింహాసనంతో పాటు శత్రుమండలాన్ని గూడా ఆక్రమించాడు. అప్పుడు రాజ్యలక్ష్మీ తాను కంటికి కనబడకనే తామరగొడుగు పట్టి అతళ్ణో సేవిస్తున్నదా అన్నట్టు అతనిలో ఒక వింత ఛాయ గోచరించింది. సరస్వతి స్తుతిపాఠకులలో నెలకొని ఉచితకాలాలలో స్తవనీయుడైన అతళ్లి అర్ధవంతమైన స్తుతులతో పూజించింది. మనువు మొదలైన మహారాజు లెందరో పూర్వం భూమిని అనుభవించారు. అయినా రఘువును ఆమె మొట్టమొదటి పతిలాగా ప్రేమించింది. ఎక్కువ చలీ, ఎక్కువ వేడీ లేని మలయమారుతం లాగా, అతడు మిక్కిలి తీక్షమూ, మిక్కిలి వ్చ్చుదువ్రూ కాని యుక్తదండం౦ విధించడంవ బ్ర అందరి వునసులూ ఆకట్టుకిన్నాడు. కాపు కనిపించిన తర్వాత మామిడి పూతమీద కౌత్సుక్యం తగ్గినట్లే గుణాధికుడైన రఘువు పరిపాలన చవిచూచిన తర్వాత ప్రజలకు అతని తండ్రిమీద

రఘువంశం 29 జౌత్సుక్యం తగ్గిపోయింది. నీతివేత్తలైన అమాత్యులు అతనికి ధర్మయుద్రం మొదలైన సత్పక్షాన్నీ, కొూటయుద్ర్దం మొదలైన అసత్సక్షాన్నీ రెండింటినీ బోధించారు. అందులో అతడు సత్పక్షాన్నే సదా అవలంబించేవాడు. అతని పరిపాలనలో పృథివి మొదలైన పంచభూతాలు మహోత్కృష్టంగా తమగుణాలను పెంపొందించు కొన్నాయి. రాజు (క్రొత్తవాడయ్యే సరికి ఆ రాజ్యంలో ప్రతిదీ 'క్రొత్తిదిగానే గోచరించింది. (ప్రజలను ఆహ్లాదపరచేవాడు కాబట్టి ' చంద్రుడు! అనే పేరు చంద్రుడికీ, తపింప జేసేవాడు కాబట్టి 'తపనుడు' అనే పేరు సూర్యుడికీ సార్ధకమైనట్లే (ప్రజలను రంజింపజేయటంవల్ల రఘువుకు “రాజు' అనే పేరు సార్ధకమైంది. చెవులవరకూ వ్యాపించిన సువిశాలమైన నేత్రాలున్నా సూక్ష్మాతి సూక్ష్మమైన కార్యమార్గాలను గమనించే శా స్తదృష్టే అతనికి ముఖ్యదృష్టిగా వుండేది.

అతడు రాజ్యంలో చక్కగా కుదురుకునే సరికి రెండవ రాజ్యలత్మీలాగా పద్మచిహ్నాలతో శరదృతువు సం ప్రాప్తమైంది. వానకారు మబ్బులు అకసంనుండి తొలగిపోగానే సూర్యప్రతాపంతో సహా జ్ఞాత్రయాత్రకు బయలుదేరిన రఘుమహారాజు ప్రతాపం కూడా సహింప రానిదై దిక్కు లన్నిటా వ్యాపించింది. ఇంద్రుడు వర్షం కల్షించే తన ధనువు దించగానే రఘువు జయసాధనమైన తన ధనుస్సు పైకెత్తాడు. ఇద్దరూ (ప్రజాజేమంకొరకు ధనుస్సులను ధరించేవారే కదా!

తెల్లదామర గొడుగుతోనూ, రెల్టుపూల వింజామరలతోనూ శరదృతువు రఘుమహారాజును అనుకరించిందే కాని అతని కాంతిని పొందలేకపోయింది. ప్రసన్న ముఖుడైన రఘువునూ, నిర్మలకాంతిగల చం(ద్రుణ్ణో ప్రజలు సమానానురక్తితో చూచి ఆనందించారు. రఘువుకీర్తి తమపై వ్యాపించినందువల్ల కాబోలు హంసలూ, నక్షత్రాలూ, తెల్లగలువలతోడి నీళ్ళూ- తెల్లతెల్లగా 'ప్రకాశించాయి. పైరుకాపరి పడతులు చెటకుతోటల నీడల్లో కూర్చొని రఘుమహారాజు బాల్యమాదిగా చేసిన ఇంద్రవిజయాది వీరకృత్యాలను పాటలుగా పాడారు. మహాతేజస్వి అగస్త్రుడు నక్షత్రరూపంలో ఉదయించగానే నీరు తేటపడింది. మహాపరా([క్రమశాలి రఘువు అభ్యుదయం పొందగానే శత్రురాజుల మనస్సు కలత జెందింది. గొప్పు మూపురాలుగలిగి ఏటిగట్టులు గోరాడే మదించిన

30 రఘువంశం ఆబోళులు ఆజానుబాహవై శత్రువులను వీల్ళిచెండాడే రఘుమహారాజు పరాక్రమ విలాసాన్ని అనుకరించాయి. మదజల వాసనగల ఏడాకుల అరటిచెట్ట ఫూల తాకిడికి అసూయపడ్డాయా అన్నట్టు అతని ఏనుగులు తమ శరీరంలో ఏడు చోట్టునుండి మదజలం కారాయి. దిగిజయ యాత్ర శరదృతువు రాగానే నదుల్లో లోతు తగ్గిపోయింది. దారిలో బురద ఎండిపోయింది. అంచేత రఘుమహారాజు దిగ్విజయ యాత్రకు సిద్రమయ్యాడు. అతడు గుట్టాల శాంతి కై హోమం చేయించాడు. అప్పుడు అగ్నిదేవుడు తన చేతిమీదుగా అతనికి విజయం అందిస్తున్నాడా అన్నట్టుగా ప్రదక్షిణజ్వాలతో వెళిగాడు. యాత్రారంభంలో రఘువు పూజాదికాలు నిర్వర్తించాడు. రాజధానిక్తీ కోటకూ గట్టి కాపలా వుంచాడు. ఆరు రకాల దండుతో జైత్రయాత్రకు బయలుదేరాడు. అప్పుడు నగరంలోని పెద్ద ముత్తైదువలు శుభసూచకంగా అతనిపై లాజలు చల్లారు. ఆ దృశ్యం మంథరాద్రిచే పాలసము(ద్రం చిలికినప్పుడు అందలి అలలు మహావిష్టువుపై పాలతుంపరలు చల్లిన దృశ్యాన్ని స్మరింపజేసింది. ఇంద్ర సమానుడైన ఆ రాజు అనుకూలమైన గాడ్పునకు రెహపెపలాడుతున్న జెండాలతో శత్రువులను బెదిరిస్తున్నడా అన్నట్టు ముందు తూర్పుదిశగా పయనించాడు. అప్పుడు రథం రేపిన దుమ్ముతో నిండిన ఆక్రసం భూతలంగానూ, మేఘాలవంటి ఏనుగులతో నిండిన భూతలం ఆకాళశంలాగానూ కనిపించాయి. ముందు ప్రతాపమూ, తర్వాత దండుకలకలమూ, ఆ తర్వాత ధూళీ దానితర్వాత రధగజాదులూ- ఈ విధంగా నాల్గు వ్యూవోలతో ఆ సైన్యం సాగిపోయి నట్టుండింది. మహాసమర్జుడైన రఘువు (ప్రయాణానికి అనుకూలంగా ఎడారులలో నీటి వసతి ఏర్పాటుచేశాడు. పడవలపై దొాటవలసిన మహానదులను సులభంగా దాచే వీలు కలిగించాడు. అడవులు కొట్టించి బయళ్లు చేశాడు. తూర్పుసముద్రంవైపు పయసిస్తున్న మహాసేనను నడ్పించుక్తు పోతున్న ఆ రాజు శివుని జడనుండి జారిన

రఘువంశం 831 గంగను వెంటబెట్టుకొని పోతున్న భగీరథునిలా భాసించాడు. మదపుటేనుగు దారిలో కొన్ని చెట్లు కాయలు రాలుస్తూ, కొన్నింటిని పెకలిస్తూ, కొన్నింటి కొమ్మలు విరుస్తూ ఎలా సాగిపోతుందో, అలాగే రఘువు కొందరు రాజులనుండి లాభాలు స్వీకరిస్తూ, కొందరిని రాజ్యంనుండి తొలగిస్తూ, మరికొందరి ఓడిస్తూ నిరాటంకంగా ముందుకు సాగిపోయాడు.

ఈ విధంగా తూర్పు రాజ్యాలను ఆ(క్రమించి జయుశీలుడైన రఘుమహారాజు తాటితోపులతో నగా వున్న సము(ద్రతీరం చేరాడు. వంగనిచెట్టును పెకలిస్తూ, వస్తున్న ఏటి (ప్రవాహానికి తలవంచి (ప్రబ్బలిచెట్టు ఆత్మరక్షణ చేసుకొంటాయి. అలాగే అడ్డుతిగిలిన వారందరినీ హతమారుస్తూ వస్తున్న రఘువుకు లొంగిపోయి సుహ్మదేశస్టులు తమ్ము తాము కాపాడుకొన్నారు. ఓడలపై వచ్చి తనతో తలపడ్డ వంగదేశపు రాజులను ఓడించి రఘువు గంగలోని లంకలలో జయస్తంభాలను నాటాడు. ఓడినవాళ్లు అతని పాదాలకు తలలానించి నమస్కారాలు చేశారు. అప్పుడతడు మళ్ళీ వాళ్ళను తమ తమ స్ట్రానాలలోనే నిలిపాడు. పెరికీ నాటిన పైర్దులాగా వాళ్ళు అతనికి ధనరూపమైన ఫలసమ్చుద్రిని గల్గించారు.

తర్వాత అతడు ఏనుగులను వంతెనగా నిల్పి దాని మీదుగా దండుతో కపిశానది దాటి ఓధ్రరాజులు చూపిన దారిలో కళింగదేశం చేరాడు. గంభీరవేది అనే మదపుటేనుగు తలపై మావటీడు చురుకైన అంకుశం నాటినట్టు, రఘువు మహేం(దద్రపర్వత శిఖరంమీద తీక్షమైన (ప్రతాపం (ప్రదర్శించాడు. ఊక్కలు నరకటానికి ఉద్యుక్తుడైన ఇం(ద్రుణ్లీ రాళ్ళవానతో కొండ ఎదుర్కొన్నట్లు, ఏనుగుదండు మెండుగా వున్న కళింగరాజు అస్త్రప్రయోగంతో అతళ్లో ఎదుర్కొన్నాడు. శత్రువులనుండీ వచ్చే శరవర్షానికి ఓర్చ్భుకొని రఘువు మంగళాఖభిషిక్తుడైన వానిలా జయలక్మీని చేకొన్నాడు మహేంద్రాద్రిలో అతని సైనికులు పానగోఫ్టికి తగినచోట్లు ఏర్పాటు చేసుకొని తములపాకు దొన్నెలలో శత్రువుల కీర్తిని పోలిన టెంకాయకల్లు త్రాగారు. ధర్మం పాటించే రఘుమహారాజు కళింగరాజునోడించి పట్టుకొని మళ్ళీ వదిలేశాడు. అతడి సంపదను హరించాడే కాని భూమిని హరించలేదు.

32 రఘువంశం తూర్పుదిక్కును జయించిన తర్వాత అతడు ఫలించిన పోకతోటలతో విలసిల్టుతున్న సముద్రతీరం వెంబడే నడిచి అప్రయత్నంగా విజయం పొందుతూ దక్షిణదిక్కుకు వెళ్లాడు. అతని సైన్యాలూ, గజాలూ అక్కడ కావేరీ నదిలో స్నానం చేసి అంగరాగాలతోనూ, మదజలంతోనూ కలుషితమైన ఆ నదిమీద సముద్రుడికి సందేహం కలోట్టు చేశాయి. తర్వాత జయేచ్చతో ముందుకు సాగుతున్న రఘుమహారాజు సైన్యాలు ఇంక కొంత ముందుకువెళ్ళి మలయపర్వతం చెంత విడిశాయి. ఆ అలజడికి బెదిరి అక్కడి మిరియపుతోటల నుండి హారీత పక్షులు పైకెగిరిపోయాయి. అక్కడ గుజ్టాల తొక్కిడికి నలిగిన ఏలకికాయలపొడి పైకెగిరి ఆలాంటి వాసనే కల మదపుటేనుగుల గండస్టలాలపై రాలింది. పాములు చుట్టుకోవటంవల్ల ఏర్పడ్డ చందనవృక్షాల నజదలలో మెడ గొలుసులను తగిలించి మదగజాలను కట్టివేశారు. కాలి గొలుసులను సైతం తెంపుకొనే ఆ యేనుగు లెంత లాగినా ఆ మెడకట్టులు సడలలేదు. పాండ్యరాజులుండే దక్షీణదిక్కుకు పోంనప్పుడు సూర్యుని తేజస్సుగూడా తగ్గిపోతుంది. ఆ దిక్కులోనే పాండ్యులు రఘుమహారాజు (ప్రతాపం ముందర నిలబడలేక పోయారు. వాళ్లు అతనికి శరణాగతు లయ్యారు. ఎంతోకాలంనుండి తా(మ్రషర్షీ సాగరసంగవుస్టలంలోతావు సంపాదించి కూడబెట్టుకొన్న ముత్యాలరాశిని కీర్తిరాశిని సమర్పించినట్లు రఘువుకు సమర్పించారు. చం...నవ్యాష్తాలై దక్షిణదిక్కు అనే అంగనకు పాలిండ్లులా వున్న మలయదర్దుర పర్వతాలను రఘుమహారాజు యథేచ్చగా అనుభనించాడు. తర్వాత దుస్సహపరా[క్రముడై అతడు వలువ తొలగిన భూదేవి నితంబంలా సముద్రానికి దూరంగా వున్న సహ్యాద్రిని దాటి వెళ్ళాడు. అతని సైన్యాలు పడమటిదిక్కుగా వెళ్తూ సహ్యపర్వతానికీ సముద్రానికీ మధ్య నడుస్తున్నప్పుడు సహ్యాద్రి పూర్వం పరళురామునిచే దూరీకరించబడిన సాగరంతో వుళ్లీ సంగమించినట్సు కనిపించింది. మహోద్దతంగా వస్తున్న ఆ సైన్యాలను చూచి భయపడి కేరళ స్త్రీలు ఆభరణాలు త్యజించి పారిపోయారు. ఐనా సేవల ధూళి వాళ్ళ ముంగురులపై బడి కుంకుమాలంకార శోభను కలిగించింది. మురిళీనదినుండి వచ్చే గాలికి రేగిన

చమఘువంళం 33 మొగలి పూలధుూ-ళి సైనికుల కవచాలపై బడి ఆప్రయత్నంగా కల్గిన బుక్కాగా శోభిల్లింది. సాగిపోతున్న గుజ్జు పుదళాల కవచధ్వని అక్కడగాలికి కదిలే తాటిచెల్లు చస్తుడును మించిపోయింది.

దండు విడిసినవోట ఏనుగులను చిట్టీతచెట్లుకు కట్టివేశారు. వెంటనే తుమ్మెదలు పాన్నపూలపైనుండీ ఎగిరివచ్చి వముదజలం కారుతున్న వాటి గండస్టలాలపై (వ్రాలాయి. పూర్వం యాచిస్తే పరశురాముడికి సముద్రుడు చోటిచ్చాడు కాని రఘువుకుమాత్రం పడమటిరాజుల నెపంతో కిమ్మనకుండా కప్పుం చెల్లించుకొన్నాడు. దండులోని ఏనుగులు త్రికూటపర్వతం మీద దంతాలతో గీసిన గీరలు రఘుపరాక్రమాన్ని (ప్రకటించే అక్షరాలుగానూ, ఆ పర్వతం జయస్తంభంగానూ ఉపయోగపడ్డాయి.

తర్వాత ఇం(ద్రియాలనే శత్రువులను జయించడానికి యోగి తత్త్వజ్ఞానమార్గం అనుసరించినట్టు పారశీకులను జయించడానికి రఘుమహారాజు నేలబాటను అనుసరించాడు. అకాలంలోవచ్చిన వేఘం తావురలమీది లేతయెండను తాలగించినట్లే అతడు యవనులతో కయ్యానికి తలపడి వాళ్ళ వనితల ముఖాలనుండి మధుమదాన్ని తొలగించాడు. మెండైన గుజ్జుపుదండుగల ఆ పడమటి దేశపురాజులతో పోరు ఘోరంగా జరిగింది. అప్పుడు రేగిన దుమ్ములో ఎదుటి శత్రువు లెవరికీ కనిపించ లేదు. ధనుష్టంకారాల వినికిడినిబట్టి ఒకరిపై నొకరు బాణాలు ప్రయోగించుకొన్నారు. గడ్డాలూ, మీసాలూ దట్టంగా ఎదిగివున్న వారి తలలను రఘువు బళ్రేలతో తెగవేశాడు. తెగి క్రిందపడ్డ ఆ తలలు తేనెటీగలు క్రమ్మిన తేనెపట్టుల్లా భూమిని క్రమ్మివేశాయి. చావు దప్పించుకొన్న మిగిలిన యవనులు శిర(స్తాణాలను తొలగించుకొని ఆ మహారాజును శరణు జొచ్చారు. అతడు వాళ్లను వున్నించాడు. పెద్దల కోపం నవుస్కారంతో శాంతిస్తుంది కదా!

రఘుమహారాజు సైనికులు అక్కడి ద్రాక్షతోటలో మేలైన చర్మాసనాలపై కూర్చొని నుద్యం సేవిస్తూ అలసట తీర్చుకొన్నారు. తర్వాత సూర్యుడు కిరణాలతో నీరు పీల్చినట్లు బాణాలతో ఉత్తరదిక్కు రాజులను నిర్మూలిస్తూ

పశ రఘువంశం రఘుమహారాజు పయనం సాగించాడు. అతని అశ్వాలు సింధునదీతీరంలో పారలాడీ మార్గాయాసం తీర్చుకొన్నాయి. పారలాడేటప్పుడు స్కంధాల కంటుకొన్న కుంకుమపూరేకులను అవి వొళ్లు దులుపుకొని రాల్ఫివేశాయి. అక్కడ హూణదేశపు రాజులు అతనితో సమరానికి తలపడ్డారు. ఆతడు అవ[క్రవిక్రమంతో వాళ్లను తెగటార్పాడు. వారి అంతఃపుర స్త్రీలు మొగాలు ఎరుపెక్కేటట్టు బాదుకొంటూ రోదించారు. కాంభోజ రాజులు రఘువు పరాక్రవూనికి తట్టుకోలేక అతని యేనుగుల కాలికట్ల లాగుడుకు వంగిన ఊడుగుచెట్లులాగా వంగిపోయారు. వాళ్ళతనికి మేలైన గుజ్ట్రాలతో సహా ఎత్తైన బంగారురాసులను కానుకగా ఇచ్చారు. అయినా అత డందుకు గర్వపడలేదు. తర్వాత అతడు అశ్వసహాయంతో హిమవత్పర్వతం ఎక్కాడు. అక్కడ గుత్జాలు లేపిన గైరికాది ధాతువుల ధూళి ఆ కొండశిఖరాలు పైజెగురుతున్నాయా అన్న భ్రమను కల్గించింది. సైన్యం పెద్ద కలకలంతో ప్రక్కన వెళ్తున్నా గుహలలో పడుకొన్న సింహాలు బెదరకుండా మెడలు త్రిప్పి వెనక్కు చూచి సైనికులతో సమానమైన బలం తమకున్నదని వ్యక్తం చేశాయి. మిన్నేటి తుంపురులతో చల్లబడీ మెల్లగా వీస్తున్న అక్కడి గాలి భూర్త వృక్షాలలో మర్మరధ్వనినీ, బొంగువెదుళ్ళలో చంధురగానాన్నీ వెలయిస్తూ రఘువుహారాజును సువించింది. సైనికులు సురపాన్నల క్రింద పడుకొన్న కస్తూరీమృగాల కస్తూరితో గుబాళించే శిలాతలాలపై విశ్రమించారు. రా త్రివేళల్లో సరళవృజాలకు కళ్టివేసిన ఏనుగుల మెడ గాలుసులలో (ప్రతిబింబించిన జ్యోతిష్మతీలతలు నూనెతో పనిలేని దీపాల్లా ఉపయోగపడ్డాయి. సైన్యం అక్కడినుండి వెళ్ళిన తర్వాత ఏనుగుల మెడ గొలుసుల రాపిడితో ఎత్తున గుర్తులుపడ్డ దేవదారు వృక్షాలనుచూచి బోయవాళ్ళు ఆ గజాల దేహ'ప్రమాణం ఊహించుకొని ఆశ్చర్యపడ్డారు. అక్కడ రఘుమహారాజుకూ, ఉత్సవ సంకేతు అనబడే కొండరాజులకూ ఘోరమైన పోరాటం జరిగింది. అప్పుడు బాణాలూ, విసరివేసిన గుదియలూ, రాళ్ళూ - వీబి రాపిడికి నిప్పులు కురిశాయి. చివరికి రఘువు శరపరంపర (ప్రయోగించి వాళ్ళను జయించాడు. కిన్నరులు ఆతని విజయాన్ని (ప్రశంసిస్తూ పాటలు పాడారు. ఆ పర్వతనాసులు అతినికి వెలలేని కానుక లర్పించారు. అప్పుడు

రఘువంశం 235 మహాబలవంతులైన వాళ్లను ఓడించిన రఘుమహారాజు సారం హీమవంతుడిక్తీ, అట్లే కానుకలకు నెలవైన హిమనంతుడిసారం రిఘుమహారాజుకీ బోధపడింది. దిలీపసుతుడు అనంతమైన తన కీర్తిని హీమాద్రిపై ప్రతిష్టించాడు. పూర్వం రావణుడు ఉర్రూత లూగించిన కైలాసంపై మళ్ళీ తాను దాడి జరపడం తగదని కాబోలు కైలాసాన్ని సిగ్గుపడజేసేవానిలా అక్కడినుండి క్రిందికి దిగివచ్చాడు.

తర్వాత అతడు లౌహిత్యానదిని దాటాడు. అప్పుడతని గజాలను కట్టివేసిన నల్ల అగరువెట్టు వణికినట్లే ప్రాగ్హ్యాతిష రాజు గడగడ వణకిపోయాడు. సూర్యుణ్లో కనిపించనీకుండా మేఘంలాగా ఆకసమంతా క్రమ్ముకొన్న రఘువు రథాల ధూళిని చూచే అతడు భయపడ్డాడు. ఇక సైన్యాన్ని చూస్తే ఏమయ్యాడో వేతో చెప్పాలా? కామురూపదేశపురాజు ఇతర రాజులను జయించడంలో తనకు ముఖ్యంగా ఉపయోగపడే మదగజాలను ఇం(ద్రవిజత అయిన రఘుమహారాజుకు కానుకగా సమర్పించుకొని శరణాగతి చెందాడు. బంగరుపీటమీద నెలకొన్న అతని పాదకాంతిని దేవతను పూజించినట్టు రత్నాలతో పూజించాడు,

ఇలా జయశీలుడైన రఘువుహారాజు నలుదిక్కులనూ జయించి ఛత్రశూన్యమైన నరపతుల సిగలలో రథాల ధూళిని విశ్రమింపజేస్తూ రాజధానికి తిరిగివచ్చాడు. ఆపైన సర్వస్వాన్నీ దక్షిణగా సమర్పించే విశ్చజిద్యాగం చేశాడు. మేఘాలలాగా సజ్జనులు పుచ్చుకోవడ మనేది సత్సా త్రులకు ఇచ్చుకోవడానికే కదా!

యాగం పూర్తి కాగానే యుద్దంలో ఓడి తన వెంబడి వచ్చిన రాజుల నందరినీ గొప్పు సత్కారాలు చేసి సంతోషపెట్టాడు. ఆపై వాళ్ళ అంతఃపురకాంతల చిరవిరహం తీరేటట్టు వాళ్లు తవుతవను నగరాలకు తిరిగి పోవటానికి అనుమతించాడు. రేఖాధ్వజాది సార్వభౌమ చిహ్నాలతో విలసిల్లే రఘుమహారాజు పాదయిగళానికి సగపూదండలు సోకేటట్టుగా మొక్కి ఆ 6-జులందరూ తమ తమి పట్టుణాలకు తరలి వెళ్చారు.

ఖమ వ్ల

36 ఎమఘానంళం [5] రఘుమహారాజు బొదార్యం

రఘుమహారాజు విశ్వజిద్యాగం నిర్వహించి అందులో తనకున్న సమస్త ధనరాసులూ దానంచేసి ధనహీనుడయ్యాడు. అప్పుడు వరతంతుముని వద్ద సర్వవిద్యలూ అభ్యసించిన కౌత్సుడనే శిష్యుడు గురువుకు సమర్పించవలసిన దక్షిణ యాచించడానై రాజు దగ్గజకు వచ్చాడు.

అతిథి సేవాపరాయణుడూ, కీర్తిమంతుడూ, సచ్చీలుడూ అయిన రఘువు తనవద్ద బంగారు పాత్రలు లేకపోవడంవల్ల మట్టిపా(త్రలోనే పూజాద్రవ్యాలు పెట్టుకొని విద్యావంతుడైన అతిథికి ఎదురుగా వెళ్ళాడు. శాస్త్రజ్జుడూ, మానధనులలో మొదటివాడూ, సత్కార విధానం చక్కగా తెలిసినవాడూ అయిన ఆ నరేంద్రుడు కౌత్సుణ్ణి ఉచితాసనంపై కూర్చోబెట్టి శాస్త్రవిధి ప్రకారం పూజించాడు.

తరువాత అతని చెంత చేతులను జోడించుకొని ఇలా అన్నాడు-

“ ఓకుశాగ్రమతీ ! లోకానికి చైతన్యం కలిగించే సూర్యునిలాగా నీకు సమస్త జ్ఞానమూ కలిగించినవాడూ, మంత్రద్రష్టలైన బుషులలో (శ్రష్ణుడూ అయిన మీగుర్పువుకు కుశలమేనా ? ఇంద్రుడు భయపడేటట్టుగా మనోవాక్కాయాలచే సదా మీగురువు ఆచరిస్తున్న త్రివిధ తపస్సులకూ ఎట్టి అంతరాయాల వల్ల నష్టం వాటిల్లడం లేదు గదా ! పాదులు చేసి, నీళ్ళుపోసి కన్నబిడ్డల లాగా ప్రేమతో మీరు పెంచగా పెరిగి మీశ్రమ పోగొడ్డున్న ఆ(శ్రమనృక్షాలకు గాలి మొదలైన వాటివల్ల ఎట్టి ఉపద్రవమూ లేదుగదా! ( రాజుకివ్వవలసిన) ఆరవపాలి పరిగధాన్యపు రాసుల గుర్తులు గల ఇసుకదిబ్బలచెంత వీనిత్యస్నానాలకూ, పితృతర్చణాలకూ

రమువంచం 37 ఉపయోగపడుతూ వున్న తీర్చజలాలకు లోటేమీ లేదుగదా!

(ప్రేమాతిశయంతో మునులు అడ్డగించక పోవడంవల్ల వాళ్ళ అనుష్టానాని కుపయోగపడే దర్భలు మేసేవీ, ప్రసవానంతరం ప్రమాదనివారణజై బొడ్డుచేరులు ఊడిపడేవరకూ వాళ్ల ఒడిలోనే పెరిగేవీ అయిన జింకసిల్లలకు క్షేమమే గదా |! అతిథులకు పెట్టుడానిక్సీ మీసొంత జీవనానికీ ఉపయోగపడే అడవి నివ్వరిధాన్యాలు మొదలైనవాటిని. చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలనుండి వచ్చే పశువులు మేసిపోవటం లేదుగదా |!

ఇతరాశ్రమాల కన్నిటికీ ఉపకరించే గృహస్ట్రాశ్రమంలో ప్రవేశించటానికి నీకిది తగిన సమయం కదా ! ప్రసన్న చిత్తంతో వరతంతు మహాముని నీకు విద్యలన్నీ నేర్చి ప్రస్తుతం గృహస్ట్రాశ్రమ స్వీకారానికి అనుమతి యిచ్చాడా ? పూజ్యుడవైన నీవు నాచెంతకు వచ్చినంతమాట్రాన నాకు తృప్తి లేదు. నీ ఆదేశం నెరవేర్చటానికి నావునస్సు ఉబలాటపడుతున్నది. అడవినుండి నన్ను గౌరవించడానికి ఇక్కడికి నీవు మీగురువు గారి ఆజ్ఞ ననుసరించి వచ్చోవా? లేక నీఅంతట నీవే వచ్చావా?”

మిక్కిలి ఉదారంగా '“నీ ఆజ్ఞ నెరవేరుస్తాను”' అన్న రఘువు మాట విని కూడ మట్టిపాత్రను చూచి అతడు త్యాగంవల్ల రిక్తుడై వున్నాడని గ్రహించిన కాత్సుడు తన కోరిక నెరవేరుతుందనే ఆశ వదలుకొని అతనితో ఇలా అన్నాడు-

““ర్రాజా ! మాకన్నివిధాలా క్షేమమే. నీ పరిపాలనలో ప్రజలకు కీడు ఎలా కల్గుతుంది ? సూర్యుడు (ప్రకాశిస్తూ వుండగా జనుల చూపును చీకట్టెలా ఆవరిస్తాయి ? ఓ సార్వభౌముడా 1 పెద్దలపట్స భక్తి చూపడం మీకు కులక్రమాగతమైన సంప్రదాయం. ఈ విషయంలో నీవు నీపూర్వులను సైతం మించిపోయానవు. ఐనా నేను కాలం మించిన తర్వాత యాచించటానికి వచ్చానే అని చింతిస్తున్నాను.

నరేంద్రా! అడవిలో మునులు మొదలైన వాళ్లు ఫలం పరి గ్రహించిన పిమ్మట దంటు మాత్రం మిగిలిన నివ్వరిసస్యంఠాగా పాత్రులైన వాళ్ళకు ధనమంతా సమర్పించి నీవిప్పుడు శరీర మా త్రావశిష్టుడవై ప్రకాశిస్తున్నావు. భూమండలానికి ఏకచ్చటత్రాధిపతివైన నీకు యాగంవల్ల కల్గిన ఈ పేదరికం యుక్తమే. వరుసగా

38 రఘువంశం దేవతలు అమృతపానం చేయడంవల్ల చంద్రుడి కళలు తరిగిపోవడ మనేది అవి పెరగడం కంచే కూడా ఎక్కువ శ్ఞాఘనీయం గదా ।! అందువళ్ల గురుదక్షిణకోరి వచ్చిన నేను మరొక దాత నాశ్రయించి ఆ ధనం సంపాదించటానికి ప్రయత్నిస్తాను. నీకు శుభమగుగాక ! కురిసి కురిసి వట్టిపోయిన శరత్కాలపు వుబ్బును చాతకపక్షికూడా యాచించదుగదా 1"!

ఇలా చెప్పే అక్కడనుండి బయలుదేరడానికి సిద్దమవుతున్న కౌత్సుళ్లో రఘుమహారాజు ఆపీ “ ఓ విద్వాంసుడా ! నీవు గురువుకు సమర్పించవలసిన వస్తువు ఏది ? అది ఏపాటిది?! అని ప్రశ్నించాడు.

అంతట విధ్యుక్త విధానంతో యాగాలు నిర్వహించినవాడూ, గర్వరహితుడూ, వర్ణాశ్రమ ధర్మపరిపాలకుడూ అయిన రఘుమహారాజుతో విద్వాంసుడైన ఆ (బ్రహ్మచారి ఇలా చెప్పాడు -

'“మహర్షివల్ల చదువులన్నీ నేర్చుకోవటం పూర్తికాగానే నేను ఆయన చెంతకు వెళ్లి గురుదక్షిణగా ఏమైనా స్వీకరించమని వేడుకొన్నాను. ఆయనపట్ల నేను చూపిన దుష్కరమైన భక్తినే గురుదక్షిణగా భావించిన ఆ మహనీయుడు ఛనకు ఇంకేమీ దక్షిణ ఇవ్వనక్కరలేదని చెప్పాడు.

నేను అంతటితో ఊరకుండక తప్పుక ఏదైనా గురుదక్షిణ స్వీకరించి తీరవలసిందే అని మొండిపట్టు పట్టాను. దానితో గురువు కోపించి నేను దరి ద్రుడనన్న సంగతి ఆలోచించకుండా తాను నేర్చిన పద్నాలుగు విద్యలకు గానూ పదునాలుగుకోట్ట్లు ధనం దక్షిణగా తెచ్చి యిమ్మని ఆజ్ఞాపించాడు. అందువల్ల నేను నిన్ను ఆశ్రయించడానికి వచ్చాను. నీవు నాకు మట్టి పాత్రతో లర్ర్యమివ్వడం చూచి ధనమంతా దానం చేసే పేరుకుమాద్రం ప్రభువుగా మిగిలివున్నావని గ్రహించాను. నేను వెల్లించవలసిన గురుదక్షిణ కొద్దిపాటిది కాదు. అందుచేత ఈ స్రీతిలో నున్న నిన్ను ఇబ్బంది పెట్టుడం నాకిష్టం లేదు.”

వేదజ్ఞులలో శ్రేషడైన కౌత్సుడు అలా చెప్పేసరికి చంద్రునివంటి కాంతిగలవాడూ, కాలుష్యం అంటనివాడూ, జగదేక(ప్రభువూ అయిన రఘుమహారాజు మళ్ళీ అతనితో ఇలా అన్నాడు.

రఘునంశం 39 ““సకల శాస్త్రపారంగతు డొకడు గురుదక్షిణ కోరి రఘువు దగ్గరకు రావడమూ, అక్కడ తన కోరిక తీరక మరొక దాతను ఆశ్రయించడమూ అనే యింతకు మునుపు ఎన్నడూ లేని యీ అపవాదు నాకు కలుగకుండుగాక ! నీవు పవిత్రమూ, (ప్రసిదమూ అయిన నా అగ్నిశాలలో డత్రేతాగ్నులతో పాటు నాల్లవ అగ్నిలాగా వెలుగుతూ రెండు మూడు దినాలు ఓపికపట్టు. అంతలో నీపని నెరవేరుస్తాను.?' అమోఘమైన ఆయన ్రతిజ్ఞకు సంతోషించి (బ్రాహ్మణుడు సరే ఆని అంగీకరించాడు. భూలోకంలోని ధనసంపదనంతా అంతకుముందే రాబట్టుక్ఞ్సా వుండడంవల్ల రఘువు కాత్సుడికి కావలసిన ధనం కుబోరుని వద్దనుంచి తీసుకురావాలనుకున్నాడు. వసిష్టమహర్షి చల్లిన వుం(త్రజల (ప్రభావంవల్ల రఘుమహారాజు రథానికి గాలి చెలికాడైన మేఘునికి లాగా సము(ద్రంలోగాని, ఆకాళంలోగాని, పర్వతాలలోగాని గవునాటంకం లేదుగదా | తర్వాత పరిశుద్దుడూ, మహాధీరుడూ ఐన రఘువు కుబేరుళ్లి ఒక రాజమాత్రునిగా భావించి పరాక్రమంతో జయించాలనుకున్నాడు. అస్త్రాలతో రథం సిద్దంగా వుంచుకొని ప్రదోషసమయాన అందే శయనించాడు. మరునాటి వేకువ రఘుమహారాజు సంగ్రామానికి బయలుదేరబోయే సమయంలో ఆశ్చర్యచకితులైన కోశాధికారులు వచ్చి రాత్రి ఆకాశంనుంచి కురిసిన బంగారు వానకు ధనాగారం నిండిపోయిందని తెలియజేశారు. తన పైకి దండెత్తనున్న రఘువుకోసమే కుబేరు డీకనకవర్షం కురిపించాడు. వజ్రాయుధపు వేటుకు చీలికూలిన మేరుగిరిశిఖరం మాదిరి గుట్టుగా పడివున్న హేమరాశి నంతటినీ స్వీకరింపుమని రాజనగా గురుదక్షిణగా సమర్పింపవలసిన విత్తంకంటె కించిత్తు కూడా పెచ్చు వద్దని కౌత్సుడన్నాడు. అడిగినదానికంటే అధికంగా ఇస్తున్న దాతనూ, అవసరమైనదానికంచే ఎక్కువ వద్దంటున్న అర్టినీ అయోధ్యాపుర వాసులందరూ ఎంతగానో అభినందించారు. ఈ విధంగా సవార్పించిన ధనాన్ని నూర్ణకొలది ఒంటెలమీదా, గోడిగలమీదా ఎక్కించి రఘువు మునిముందర న(మ్రుడై నిలిచాడు అందుకు

40 రఘువంభం ప్రీతిచెందిన కౌత్సుడు రాజును చేతితో నిమురుతూ ఇలా అన్నాడు -

““రాజా !. నీవు రాచనడవడిని క్రమం తప్పక అనుసరిస్తున్నావు. అంచేత నీవు కోరిన అర్జాన్ని భూమి ప్రసవించడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఆకసంగూడా నీ యిష్టైర్దాన్ని పిదుకుతున్నదంటచే నీ ప్రభావం ఊహించడానికే వీలు కావడం లేదు. సకల శ్రేయస్సంపన్నుడవైన నీకు మరొక శుభం చేకూరవలెనని ఆశీర్వదించడం అనవసరం. స్తవనీయుడవైన నిన్ను నీ తండ్రి కన్నట్లే నీవూ అనురూపుడూ, గుణవంతుడూ అయిన కుమారుణ్ణి పొందుదువుగాక 1)"

అజమహారాజు ఇలా కౌత్భుడు రఘువును ఆశీర్వదించి గురుని చెంతకు వెళ్లాడు. జీవలోకం సూర్యునినుండి వెలుగును పొందినట్లే రాజుకూడా అతని దీవనవల్ల శీఘ్రంగా సుపుత్రుణ్ణే కన్నాడు. ఒకనాటి (బ్రహ్మముహూర్తాన పట్టపురాణి కుమారస్వామితో సమానుడైన కుమారుణి కనింది. అందుచేత రఘుమహారాజు (బ్రహ్మకు మారుపేరైన అజశబ్బంతోనే కుమారుళ్లో పిలిచాడు. దీపమునుండి పుట్టిన దీపం అన్నివిధాలా ఆ దీపాన్నే పోలివున్నట్టు కుమారుడు తేజోవంతమైన రూపంలో గాని, శార్యంలోగాని, సహజౌన్నత్యంలోగాని పూర్తిగా తండ్రినే పోలినాడు. గురువుల వద్ద సకల విద్యలూ నేర్చి యౌెవనోదయంలో ఎంతో “మనోహరుడైన అజునిపై తనకు కోరికవున్నా రాజ్యలక్ష్మి అతళ్ల చేపట్టుడానికి ధీరురాలైన కన్య తండ్రి అనుమత్తిక్రై (ప్రతీక్షించినల్టు రఘుమహారాజు అనుణకై వేచివుండింది. ఇది ఇలా వుండగా విదర్భరాజపైన భోజుడు తన చెల్లెలు ఇందుమతికి స్వయంవరం ప్రకటించి అజుణ్ఞో రప్పించడానిక్లై ఆప్పుడ్డైన దూతను రఘుమహారాజువద్దకు పంపాడు, భోజరాజుతో తనకు వియ్యం అపేక్షణీయమనీ, కుమారునకు పెండ్లి యీడు వచ్చిందనీ భావించిన రఘుమహారాజు అజుళ్లో సైన్యసమేతంగా సకలైశ్వర్య సంపన్నమైన విదర్భరాజధానికి పంపాడు.

రఘునంళం త్న్రే

అజమహారాజుకు మార్గమంతటా సకలోపచారాలతో కూడిన విడుదులు ఏర్పాటయ్యాయి. అక్కడ జానపదు లాయనకు పెక్కు కానుకలు సమర్పించారు అంచేత అరణ్యంలో కూడా ఆయన బస చేసిన చోట్లు ఉద్యాన వివోర స్టానాలుగానే ఉండినాయి. ఆయన చాలా దూరం పయనించేసరికి సైన్యం బాగా అలసిపోయింది. జెండాలన్నీ ధూళిధూసరితా లయ్యాయి. ఇంతలో నర్మదానది వారి కెదురయింది. నీటితుంపురులతో చల్లగా వీస్తున్న పిల్లగాలులు సోకి ఆ నదీతీరంలోని కానుగ చెట్టు నాట్యం చేస్తున్నట్టు కనిపించాయి. ఆ చోట అజుడు సైన్యాన్ని విడిది చేయించాడు.

ప్రియంవద శాపవిమోచనం

ఆ నదిలో ఒకచోట నీటిపై తుమ్మెదలు గుంపుగా తిరుగాడుతున్నాయి. అందువల్ల ఆ నీళ్లలో ఒక మదగజం మునిగి వున్నదని తెలియవచ్చింది. పిమ్మట నీళ్లు మదజలాన్ని కడిగివేయటంవల్లి శుభ్రపడిన గోడలవంటి చెక్కిళ్లతో అడవియేనుగు నదిలోనుండి పైకి లేచింది. అది బుక్షవత్చర్వతతటాలలో వ ప్రశ్రీడ సలుపగా కోఅలపై ఏర్పడిన గైరికాది ధాతువుల గుర్తులు నీటి తాకిడికి కరిగిపోయాయి. అయినా ఆ కొండరాళ్ల తాకిడికి మొక్కపోయిన దంతాలూ, వాటిపై ఏర్పడ్డ నల్లని నిలువు గీతలూ దాని క్రీడను వ్యక్తం చేస్తూ వుండినాయి.

గజబంధన స్టానంలోని గడియ(మ్రాకులను విరుస్తున్నదా అన్నట్టు మహావేగంగా తొండం ముడుచుకొంటూ, చాచుకొంటూ పెద్దపెద్ద అలలను సశబ్రంగా షగులగొట్లూ ఆ యేనుగు నదీతీరంవైపు పయనించింది. అలా వస్తున్న కొండవంటి దాని శరీర వేగానికి ఏటిలోని నీళ్ళు ఉరవడిగా గట్టెక్కాయి. అంతట నాచుతీగల గుబుర్లను ఈడ్పుకొంటు" ఆ మత్తేభం తీరం చేరింది.

నీటిలో మునగడంవళ్ల క్షణకాలం మదజలం ఆగిపోయిన ఆ ఏకాకి వనగజానికి అజుని సైన్యంలోని గ్రామ్యగజూలను చూడగానే మళ్ళీ గండస్టలంనుండి మదజలం ్రవించసాగింది. ఏడాకుల అరటిపాలవలె గుబాలిస్తున్న ఆ గజమదం సైన్యంలోని ఏనుగులకు సహింపరాని దయింది. ఆ మదం ఆ(ఘ్రౌణించి అవి

తం రఘిువదిచది మావటీం(డ్ర అదుపుతప్పి పెడమొగం పెట్టాయి. ఆ వనగజం ధాటికి తట్టుకోలేక గుజ్టాలు కట్టు (త్రెంచుకొని పారిపోయాయి. ఇరుసులు విరిణి రథాలు నేలగూలాయి. యోధులందరూ స్త్రీలను కాపాడటానికి తత్తరపడ్డారు; ఇలా సేనా నివేశమంతా క్షణంలో అల్లకల్లోల మయింది.

అడవి యేనుగును చంపరాదన్న శాస్త్రవచనానుసారం మీదికి వస్తున్న గజాన్ని మరల్చటానికి అజమహారాజు అల్లెత్రాటిని మితంగా లాగి బాణంతో దాని కుంభస్టలాన్ని కొట్టాడు. దెబ్బ తగులగానే అది గజదేహం వదలి సైనికులు విస్తుపోయి చూస్తుండగా ధగధగలాడుతున్న కాంతిపుంజంతో ఆకాశగమనం కల మనోజ్ఞమైన దివ్యశరీరం ధరించింది. ఆపై తన ప్రభావంవల్ల ప్రాప్తించిన కల్పతరు కుసుమాలను రాకుమారునిపై చల్లి దంతకాంతులతో ఎదలోని ముక్తాహారాల కాంతి నినుముడింప జేస్తూ మాట నేర్పరి అయిన ఆ దివ్యపురుషుడు ఇలా అన్నాడు -

'“నేను ప్రియదర్శనుడనే గంధర్వరాజు కుమారుణ్లి. నన్ను ప్రియంవదు డంటారు. నాగర్వానికి కోపించి మతంగమహర్షి ఏనుగవు కమ్మని నన్ను శపించాడు. పిమ్మట నేను ప్రణమిల్లి వేడుకోగా శాంతించి ఆ మహర్షి నాపై సహజమైన కనికరం చూపాడు. నీటికి నిప్పువల్లా, ఎండవల్లా వేడి కలుగుతుంది. అసలు దాని సహజస్వభావం చల్టదనమే కదా !

““ఇత్చాకు వంశజుడైన అజుడు బాణంతో ఎప్పుడు నీ కుంభస్టలాన్ని చీలుస్తాడో, అప్పుడు ప్రభావ సంపన్నమైన నీశరీరం నీకు తిరిగి వస్తుంది" అని చెప్పి ఆ తపోనిధి నన్ను అనుగ్రహించాడు. నేను చిరకాలం నుండి నీదర్గనంకోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. సత్త్వసంపన్నుడవైన నీవు ఇప్పుడు నన్ను శాపంనుండి విముక్తుణి చేశావు. ఇందుకు తగిన (ప్రత్యుపకారం నేను నీకు చేయకపోతే పూర్వస్థితి నాకు లభించడం వ్య ర్హమే కదా |

మిత్రమా! నావద్ద 'సమ్మోహనం' అనే గంధర్వదేవతాకమైన అస్త్రం ఉంది. దాన్ని ప్రయోగించడానికీ, ఉపసంహరించడానికీ వినియోగ పడే మంత్రాలున్నాయి. అది ప్రయోగించే వాడికి శత్రుహింస కలుగదు సరికదా,

రఘువంశం ఉర విజయం హస్తగితమై తీగ్రుతుంద్రి. అది నీకిస్తాను. పరిగ్రహించు, నన్న కొట్టైనందుకు నీవు సిగ్గుపడవద్దు. కొడుతూ గూడా నాపై ఒకించుక దయి చూపావు. నీదెబ్బవల్ల నాకు మహోపకారమే జరిగింది. అందుచే నా ప్రార్ధనను తిరస్కరించే పారుష్యం చూపవద్దు.

ఆస్త్రజ్ఞుడూ, పురుషశ్రేష్టడూ అయిన అజమహారాజు అందుకంగీకరించి పవిత్రమైన నర్మదా జలంతో ఆచమనం చేశాడు. పిమ్మట ఉత్తరాభిముఖుడై శాపవిముక్తుడైన గంధర్వుని వలన సవ్మూహనా'స్తాన్ని సవుం(త్రకంగా స్వీకరించాడు. ఇలా దైవయోగాన దారిలో వారిద్దరికీ కారణ మూహీంపరాని చెలిమి కలిగింది. పేమ్మట వారిలో ఒకడు కుబేరుని ఉద్యానమైన చై(త్రరథానికి పోయాడు. మరొకడు మంచిరాజు ఏలుబడితో మనోజ్ఞమైన విదర్భదేశానికి వెళ్ళాడు.

అజమహారాజు నగరం పొలిమేరలో వచ్చి నిలువగానే అతని రాకకు ఎంతో హర్షించిన విదర్భరాజు అలలతో ఉప్పొంగే సముద్రుడు చంద్రుడి కెదురేగినట్టు అతని కెదురుగా వెళ్ళాడు. అలా వెళ్ళి వినయపూర్వకంగా అజళ్లో ఆహ్వానించి తొను ముందు నడుస్తూ పుర ప్రవేశం చేయించాడు. అతనికి పలు కానుక లర్పించి. వివిధోపచారాలు చేశాడు. పట్టుణం చేరిన జనులు ఆ ఉపచార పద్రతులన్నీ చూచి అజుడే ఇంటి యజమానుడనీ, భోజుడే అతిథి అనీ భావించారు.

విదర్స్భరాజు నియోగించిన అధికారులు రఘుమహారాజుతో సమానుడైన అజమహారాజుకు నమస్కరించి తూర్పువాకిటి అరుగు మీద మంగళప్వూర్ణకలళం నిలిపిన విడిది యిల్లు చూపారు. మదనుడు యౌవనాన్ని ప్రాప్తించినట్లు అజుడు మనోజ్ఞమైన ఆ రాజభవనాన్ని అధిష్టించాడు.

అనేక దేశాలనుండి పలువురు రాజులు ఇందువుతీ స్వయంవరంలో పాల్తానడాని కరుదెంచారు. అజుడు కమనీయమైన ఆ కన్యారత్నాన్ని తనదానిగా చేసుకోగోరి ఆ తలంపులతోనే ఆ రాత్రి శయనించాడు. ప్రియుని తమకం తెలియనేరని ప్రేయసిలాగా చాలా సేపటికి గాని అతని కంటికి నిద్ర రాలేదు. బలిసివున్న అతని అంసతలంమీద తెల్లవారేసరికి కర్ధకుండలాలు ఒత్తుకొన్న గుర్తు

తడ రఘువంశం లేర్చడ్డాయి. పాన్సుమీది వలువ ఒరపిడికి మైపూత చాలావరకూ రాలిపోయింది. ఆ ప్రజ్ఞావంతుళ్లో ఉషుకాలంలో సమవయస్కులూ, 'ప్రాఢధవచస్కులూ అయిన వైతాళికులు ఈ విధమైన స్తుతిపాఠాలతో మేల్కొలిపారు.

““బుద్దిమంతులలో (శ్రేష్పుడవైన ఓ అజమహారాజా ! ఇదిగో తెల్లవారింది. పొన్సునుండి లెమ్ము 1 (బ్రహ్మదేవుడు భూభారాన్ని మీ యిరువురికొరై రెండు సమభాగాలుగా విభజించాడు. అందులో ఒకభాగాన్ని మీ తండ్రి జాగరూకుడై వహిస్తున్నాడు. తక్కిన భాగాన్ని నీవు మోయవలసీ వుంది. కాబట్టి మేలుకో | నీవు నిద్రాదేవి కధీనుడవు కావడంవల్ల లక్మి నీపై యీసు వహించింది. ఖండిత నాయికలాగా ఆమె నీమీద అనురక్తి నుపేక్షించి నీవదనంతో పోలికగల చంద్రుడితోకూడి ఇప్పటిదాకా వీనోదించింది. ఇప్పు డాచంద్రుడు కూడా పడమటి దిక్కుచేరి నీముఖ కాంతిని కోల్పోయాడు.

ఇప్పుడే తమ్మిలోపల తుమ్మెద కదలుతాున్నది. నీకంటిలోని కనుగ్రుడ్డుకూడా చలిస్తున్నది. ఇవిరిండూ ఒకేసారి వికాసం పొంది పరస్పర సామ్యానికి సమగ్రతను సమకూర్చుకొనుగాక। సహజసిద్రమైన నీనిట్టూర్పు తావిని తాను కృత్రిమంగా ఇతర పదార్జాలనుండి సంపాదించుకొన గోరినదా అన్నట్టు (ప్రభాతవాయువు చెట్టు తొడివులనుండి సడలిన పూలను హరిస్తున్నది. ప్రాద్దుపాడుపున వికసించిన పద్మాలతో కలుస్తున్నది. పులు కడిగిన ముత్తెప్పు పూసలలాగా స్వచ్చమైన మంచునీరు చెట్టు చివుళ్ల ఎజుపైన లోపలిభాగంలోపడి ఉత్కర్ణ పొంది దంతకాంతితో కూడి నీకమ్మోవిపై నెలకొన్న చిరునవ్వులా విలసిల్ల్టుతున్నది.

తేజోనిధి అయిన సూర్యుడు ఉదయించక ముందే అనూరుడు చీకటి తొలగించాడు. కదనరంగంలో వీరుడవైన నీవు ముందుకు వెళ్ళుతూ వుంటే శత్రువులను మీతం'డ్రి తానుగా హతమారుస్తాడా ? ఇరువైపులా సరుండి రాత్రి నిద్ర తీర్చుకొన్న నీయేనుగులు గలగలమనే గొలుసుల నీడ్చుకొంటూ పడక విడుస్తున్నాయి. బాలభానుని ఎల్టని కాంతి సోకిన వాటికోఆమొగ్గలు మనళ్ళిలాది ధాతువులతోడి కొండగట్లుతో గోరోడినవిలా ప్రకాశిస్తున్నాయి.

రఘువంశం నో

'“పద్మాక్షుడా ! పొడవైన గుడారపు సాలల్టో కట్టివేసిన వనాయుదేశపు గుజ్ఞాలు నిద్రవీడి తమముందున్న సైంధవలవణ శకలాలను నోటి వేడితో మలినం చేస్తున్నాయి. పూలు వాడిపోవడంవల్ల పూజామాలల కూర్పు సడలిపోయింది. దీపాలు (క్రమంగా వెలవెల బారుతున్నాయి. నిన్ను మేల్కొల్పడానికై మేము పాడుతున్న పాటలను మధురస్వరంతో "ఈ నీ పంజరపు చిలక మోతో కలిసి పాడుతున్నది.'*

పైవిధంగా వైతాళికులు కావించిన స్తుతులకు వెంటనే నిద్ర వేల్కొని రాయంచల మదమధుర కూజితాలకు మేల్కొని సుప్రతీకమనే దిగ్గజం గోంగసైకత వేదికను వదలినట్టు రాకుమారుడు పాన్పు వదిలాడు. తర్వాత, శా స్తోక్తమైన ప్రాతణాలానుష్టానం పూర్తిచేసుకొని నేర్పరులు కావించిన అనుకూలవేషంతో స్వయంవర మండపంలో ఉన్న రాజసమాజం చెంతకు వెళ్ళాడు.

ళతిళి

4 రఘువంశం [6] ఇందువుతీ స్వయంవరం

అజుడు స్వయంవర వుండపానికి వచ్చేసరికి భూవుండలంలోని రాజులందరూ అక్కడ చేరివున్నారు. అందంగా అలంకరించుకొని సవుస్త రాజోపచారా అందుకొంటూ విహాయసంలో వివూనాలపై సంచరించే దేవతలలాగా మంచెలమీది గద్దెలపై కూర్చొని వున్న ఆ భూపాలకుల నందరినీ అతడు చూచాడు.

రతీదేవిమొలణు ఆలకించి శివుడు మళ్ళీ మన్మథుడికి శరీరాన్ని ప్రసాదించాడా అన్నట్టు (ప్రకాశిస్తున్న అజమహారాజును అవలోకించగానే ఆ రాకుమారులు ఇందువుతిపై ఆశ వదలుకొన్నారు. రాళ్తమీదుగా గిరిశిఖరమెక్కే సింగపు కొదమలాగా అజుడు మెట్లమీదుగా భోజరాజు చూపిన మంచె నధిష్టించాడు అక్కడ రంగురంగుల కంబళ్లు పజుచివున్న రత్నఖచిత సింహాసనంపై కూర్చున్నప్పుడు అతడు నెమలి వీపువీద నెలకొన్న కుమారస్వావిలాగా వెలిగాడు.

బారులు తీరివున్న భూపాల పుత్రులలో వేఘసంక్తులలోని మెటు పుతీవలాగా వెయివిధాలుగ సం(్రమంచిన కాంతి కళ్లకు మిరుమిట్లు గాలుపుతూ చూడ శక్యంగాని విధంగా (ప్రకాశించింది. ఉజ్జ్వలంగొ అలంకరించుకొని మేఠి గద్రైలపై ఆసీనులైన నపనందనుల నడువు కల్పనృ్ఫక్షాలమధ్య పారిజాతం నూదిరి అజు డొక్కడే వునోతేస్సుతో వె లిగిపోయాడు. 'సూలచెట్లను నదలి' తుమ్మెదలు మదించిన వనగజం మీద వాలినచ్లే జనుల చూపులన్నీ ఆ రాజపుత్రులను వదలి అతనిపై వాత్తాయి.

రియమువుంంం 47

ఆస్పుడు స్తుతిపాఠకులు సూర్యచంద్ర వంశజులైన మహీపతుల నందరినీ స్తుతించారు అగరుధూపం అంతటా వ్యాపించి చినరికి పతాకల మీదికి గూడా ఎగ(బ్రా'కింది శంఖనాదాలూ, మంగళవాద్యాల మైైతలూ మిన్నుముట్టాయి ఆ ధ్యని ఎన్న నగ రోద్యాన ౦లోని నెవుళ్లు ఉజునుఎలన్న (భవుతో నాట్యమాడసాగాయి

ఇంతలో ఇందునుతి పెండ్రికూతురు వేషంతో పల్రికినెక్కి వచ్చి పరిజనులు వెంట రాగా నుంచెల మధ్యనున్న రాజవీథిని ప్రవేశించింది.

(బ్రహ్మసృష్టిలో 'అపూర్వమై కనులపండువు గావిస్తున్న ఆ కన్యమీదనే రాజులందరి మనసులూ (వ్రాలాయి. వాళ్ల శరీరాలు మాత్రమే ఆసనాలపై చుండిపోయాయి. ఇందుమతిపై అభిలాషగల ఆ రాజఫుత్రులకు చెట్టుకు చివుళ్లు అంకురించినట్టు ప్రణయదూతికలను బోలిన పెక్కు శృంగారచేష్టలు కలిగాయి.

ఒక భూపాలుడు లీలాకమలనాళం చేతులతో పట్టుకొని ఆ తమ్మిరేకులు తుమ్మెదలకు తగిలేటట్టుగానూ, పుప్పాడి గుడికట్టేటట్టు గానూ గిరగిర త్రిప్పాడు. మరొక విలాసశాలి భుజంపైనుండి జారి రత్నాలు చెక్కిన భుజకీర్తి కొనక్రు తగులుకొన్న వారాన్ని ముఖం అడ్డంగా (త్రిప్పుతూ సవరించుకొన్నాడు. ఇంకొకడు చూపు కాస్తా క్రిందికి వాల్చి నఖికాంతులు (ప్రసరిస్తుండగా వంచిన కాలి కొన ద్రేళ్ళతో బంగారుపీఠాన్ని గీరాడు. మరొకడు గద్దెపై ఒక ప్రక్క ఎడమ భుజం

శూనుకొని ఎగుభుజం కలవాడై వెన్నుపై కంఠ హారం జీరాడుతూ వుండగా ప్రక్కనే వున్న మిత్రుడితో ముచ్చట లాడసాగాడు. మరొక యువకుడు విలాసినులు చెనికమ్మగా ధరించే తెల్లని మొగలిరేకును కాంతానితంబాలపై అలవాటుపడ్డ తన కొనగోస్టుత్రో చీల్చాడు. మరొకడు ధ్వజరేఖలు గల్లి నూరులేకుల తామరలాగా ఎజ్జునైన అరచేతితో రత్చపుయింగరాల కాంతి ప్రసరిస్తుండగా పాచికలను విలాసంగా ఎత్తివేశాడు,. ఇంకొకడు తన తలమీది రత్నకిరీటం సరిగానే వున్నా జారిపోయినదాన్ని సవరించుకొన్నట్టుగా మణీకాంతులు 'దేళ్ల మధ్య ప్రసరిస్తుండగా చేతితో సవరించుకొన్నాడు

48 రఘువంశం

పిమ్మట ఆ రాజుల చరి(తలూ, వంశక్రమమూ తెలుసుకొన్నదీ, మాటి నేర్చరీ అయిన సునంద *నే ద్వారపాలిక ఇందుమతిని మొదట మగధరాజు వద్దకు తీసుకువెళ్లి మగవానిలా గంభీరంగా ఇలా చెప్పింది-

“ఈ రాజు శరణు జొచ్చిన వాళ్లను కాపాడటంలో నిపుణుడు, మహా గంభీరస్వభావుడు, వుగధదేశానికి అధిపతి, (ప్రజలను రంజింప జేసి కీర్తిమంతుడైనాడు, శత్రువులను మాడ్చి వేయడంవల్ల ' పరంతపు' డనే ఇతని పేరు సార్ధకమయింది.

లోకంలో ఎంతమంది రాజులుంటేనేమి ? ఈయన ఒక్కడివల్లనే భూమికి 'రాజన్వతి”* (మంచిరాజు ఏలుబడిలో నున్నది) అనే పేరు వచ్చింది. వేలకొలది నత్యత్ర తారాగ్రహాలున్నా చంద్రు డొక్కడివల్లనే కదా రాత్రి ' జ్యోతిష్మతి అవుతున్నది! ఈమహారాజు ఎప్పుడూ యజ్ఞాలు చేస్తూ దేవేంద్రుళ్ణి ఆహ్వానిస్తూ వుంటాడు అందువల్ల స్వర్గలోకంలోని శవీదేవికి చిరకాలం భర్త్రృవిరహబాధ తప్పడం లేదు. వరణీయుడైన ఈనరవరుణి నీవు వరించావంటే పాటలీఫురంలోని రాజభవనాల కిటికీలనుండి అంగనామణు అందరూ నిన్ను కన్నులపండునుగా కాంచి ఆనందిస్తారు. !!

సునంద ఇలా చెప్పేసరికి చేతిలోని పూలమాల కొంచెం జారుతూ వుండగా ఇందువుతి ఆ రాజుకు మౌనంగా వట్టి నమస్కారం చేసి అత్తో పరిహరించింది ఆమె అభిప్రాయం గ్రహించిన సునంద గాలికి రేగిన అలల వరుస మానస సరస్సులోని రాజహంసిని మరొక పద్మం వద్దకు చేర్చినట్లు ఇంకొక రాజువద్రకు తీసుకుపోయింది

ఆమె మళ్లీ ఇందుమతితో ఇలా అన్నది -

“ఈయన అంగదేశపురాజు ఇంద్రుడికి సహాయపడిటానికి స్వర్గలోకానికి నెళ్లినప్పుడు అక్కడి అప్సరసలు ఈయన జవ్వనపు సొంపు చూచి మరులు గొన్నారు గజశాస్త్ర కారులయిన సురమసార్హులే ఇతని యేనుగులకు శిక్షణ యిచ్చేవారు ఇలా ఊవుహారాజు భూలోకంలో వున్నా ఇం (దై శ్వర్యం

అనుభవిస్తున్నాడు ఎగతభిర్తృుక లయిన ఇతని శ(తుభార్యలు జలువార్చిన

రఘువంశం శం ముత్యాలవంటి పెద్ద పెద్ద కన్నీటిబొట్టు వాళ్ళ ఉరోజూలపై దారాలులేని హారాలా అన్నట్టు భాసించాయి. సహజంగా ఒకచోట కలిసి ఉండని లక్ష్మీసరస్వతు లిద్దరూ ఈ అంగరాజువద్ద విరోధం మాని ఏకంగా వున్నారు. కల్యాణీ! అందంతో అటు లక్ష్మికీ , సత్యవచనంతో ఇటు శారదకూ తగిన నెచ్చెలివైన నీవే ఈ నృపుని వద్ద మూడవ దానివిగా ఉండటానికి యోగ్యురాలవు.”' అంతట ఇందువుతి అంగరాజునుండి చూపు వురల్ళి సునందను

ముందుకు సాగమని హెచ్చరించింది. అతడు వరణీయుడు కాకపోలేదు. ఆమె వివేకదృష్టి. లేనిదీ కాదు అయినా లోకుల అభిరుచులు భిన్నాభిన్నంగా వుంటాయి కదా!

పివ్ముటు సునంద శ(త్రవులకు సహింప రానివాడూ, మిక్కిలి దర్శనీయుడూ అయిన మరొక రాజును అప్పుడే ఉదయిస్తున్న చంద్రునిలా ఇందుమతికి చూపుతూ ఈ విధంగా చెప్పింది -

““నిడుదలైన చేతులూ, వెడదజామ్మూ, సన్నపాటి గుండ్రని నడుమూ కల యీతడు అవంతి దేశానికి భర్త. విశ్వకర్మచే సానబెట్టుబడిన సూర్యునిలా ఇతడు ప్రకాశిస్తున్నాడు. సమగ్రశక్తి సంపన్నుడైన ఈన్ఫపాలుడు బైత్రయాత్రలు చేసేటప్పుడు సేనకు ముందు నడిచే గుర్రాలు రేపిన ధూళి శత్రురాజుల సిగలోని మాణిక్యాల వెలుగును అస్తమింపజేస్తుంది.

ఈ అవంతిదేశాధీశుడు మహాకాళక్షేత్రంలో నివసించే చంద్రమౌళికి సమీపంలోనే వున్నాడు. కనుక కృష్ణపక్షంలో గూడా ఇతడు కాంతాసమేతుడై

ను అనుభివిసూ వుంటాడు. సుందరీ ! యువకుడైన ఈరాజుతో వెన్నెలరేల భవిస్తూవు య గూడి శిప్రానది అలలమీది గాలికి కదిలే ఉద్యానవన శ్రేణులలో విహరించాలని అభిలయిస్తున్నావా?”' తామరలను వికసింప జోసీవాడూ, బురదను శుష్కింప జేసీవాడూ అయిన సూర్యునిపై తెల్లగలువతీగకు అభిలాష కలుగన ట్లే మిత్రరంజకుడూ, శత్రుభంజకుడూ అయిన అవంతిరాజుపై ఆ కోమలాంగికి మనసు పోలేదు.

50 రఘునంళం

కమలోదరకాంతివంటి కాంతి గలదీ, రూపశీలాది గుణసంపన్నురాలూ, విధాతృని సుందరసృష్టీ అయిన ఆ సుదతీమణిని అనూపరాజు ముందట నిలిపి సునంద ఇలా అన్నది -

'“'“యుద్రంలో వేయిచేతులతో విజ్బంభించేవాడూ, పదునెనిమిది దీవులలో యాగాలు చేసినవాడూ, సకలప్రాణులను రంజింపజేయడంవల్లనే ఇతరుల కన్వయించని రాజశబ్రం పొందినవాడూ, (బ్రహ్మవిద్యా సంపన్నుడూ అయిన కార్తవీర్యుడు అనే భూపాలుడు ఉండేవాడు గదా ! ప్రజల్లో ఎవరైనా తప్పుచేయాలి అని అనుకొంటే చాలు. వెంటనే ఆ మీపతి వాళ్ళ కట్టైదుట ధనుర్జారిర్చై సాకాళ్కరించి వారి తలంపులను రూపుమాపేవాడు. ఇం(ద్రవిజేత అయిన రావణాసురుణ్లి.ఆ కార్తవీర్యుడు అల్లెత్రాటితో పెడరెక్కలు విరిచికట్టి చెరసాలలో పడవేశాడు. పదితలలతో బుసకొడుతూ లంకేశ్వరుడు ఆ రాజుకు అనుగ్రహం కలేేటంతవరకూ అక్కడే పడివుండినాడు.

ఈ రాజు ఆ కార్తవీర్యార్డునుని వంశంలో పుట్టాడు. ఈయనపేరు 'ప్రతీపుడు. శాస్త్రవేత్తలయిన పెద్దలను ఇతడు సేవిస్తూ వుంటాడు. ఏ విధమైన దుర్వ్యసనాలూ ఇతనికి లేవు. అందువల్ల సిరి ఇతళ్లి ఎప్పుడూ ఎడబాయక సేవిస్తూ 'సహజచపల' అనే అపకీర్తిని పోగొట్టుకొన్నది. యుద్ధంలో అగ్నిదేవుడు ఈ ప్రతీప మహారాజుకు తోడ్పడి విరోధులను దహించివేస్తాడు. అంచేత వాడియ్టైన పరళురాముని కుఠారధారను ఇతడు కలువరేకులా పేలవమైనదిగా భావిస్తాడు, మొహిష్మతీనగరం ఈ రాజశేఖరునికి రాజధాని. ఆ పురలక్ష్మీయొక్క పప్రాకారమనే నితంబానికి ఒడ్డాణంలా రేవానది చెంతనే ప్రవహిస్తూ వుంటుంది అక్కడి మేడల

గవాక్షాల నుండీ ఆ నదీ(ప్రవాహాన్ని చూడాలని నీక్సు కోరిక వుందో ఆజానుబాహుడైన ఈ భూవల్లభుని వరించు.””* శరదృతువులో మేఘావరణం తొలగిన ప్యూర్ణవంద్రుడు తొామరత్తీగక్సు నచ్చని విధంగానే ఎంతో అందగాడైనా ఆనరపాలుడు ఇందుమతికి నచ్చలేదు. లోకాంతరాలకు వ్యాపించిన కీర్తిగలవాడూ, ఆచారంతో పవిత్రమైన ఉభయవంశాలనూ దీపింపజేసినవాడూ, శూరసేన దేశానికి అధిపతీ అయిన

తిఘువంశిం 5్‌1 సుషేణుడనే రాజును ఆ సిదప ఇందుమతికి చూపి ద్వారపాలిక ఇలా పలికింది - “ఈ రాజు నీస వంశంలో జన్మించాడు విధ్యుక్తంగా ఎన్నో యజ్ఞాలు చేశాడు అన్యోన్యవిరోధులైన జంతువులు ప్రశాంతమైన తపోనిధుల ఆశ్రమంలో వైరం మాని ఒద్దికగా వున్నట్లే జ్ఞానం మౌనం మొదలైన పరస్పర విరుద్రగుణాలు ఇతళ్లో ఆశ్రయించి తమ సహజవిద్వేషం వదలిపెళ్టుయి. ఈ భూపాలుని శోభ తనవారికీ చంద్రకాంతిలాగా కన్నులపండువు కాగా, ప్రచండమైన ఈతని పరాక్రమం శత్రురాజుల శూన్యనగరాలలో భరింపరానిదై మండుచున్నది. ఇతడు జలక్రీడ లాడేటప్పుడు అంతపురకాంతల స్తనచందనం కరిగి నీటిలో కలిసిపోవడంవల్ల తెల్లబడిన యమునానది మధురానగరంలోనే గంగానదితో సంగమించిందా అన్నట్టు కనిపిస్తుంది. పూర్వం గరుత్మంతుడికి భయపడి పారిపోయిన కాళియుడు మధురాపుర పాలకుల అనుమతితో యమునా ప్రవాహంలో తలదాచుకొన్నాడు. అభయ మిచ్చిన ఈతని పూర్వూలకు కృతజ్ఞతా సూచకంగా ఒక వుణిని అతడు సమర్స్పించుకొన్నాడు. మహోేజ్ఞ్వలమై వక్షష్టలంలో కాంతు లీనుతున్న ఆమణిని ధరించిన ఈ సుషేణుడు కౌస్తుభధారి అయిన కృష్ణమూర్తిని సిగ్గిలజేయు నట్టున్నాడు. సుందరీ | ఎల'ప్రాయంలోవున్న ఈ రాజును చేపట్టి కుబేరుని ఉద్యానంతో దీటైన బృందావనంలో మెత్తని చివుళ్ళు పరచిన పూబాన్పుమీద యౌవన ఫలాన్ని అనుభవించు. అంతేకాదు. వర్షాకాలంలో నీటిచుక్కలు పడటంవల్ల శిలాబిత్తు తావి యీనుతున్న రాతిబండపై కూర్‌ఇని అందమైన గోవర్రనగిరి గుహల్లో నృత్యం చేసే నెమళ్ళను చూడు :' సముద్రంవైపు పయనించే నది మార్గమధ్యంలో వచ్చిన కొండను ఎలా తప్పుకొని పోతుందో, అలాగే నీటి సుడిలా అందమైన పొక్కిలి గల యిందుమతి మరొకని భార్య కానున్నదై ఆ సుషేణమహారాజును దాటుకొని వెళ్లింది. పిమ్మట సునంద కేయూరాలు ధరించినవాడూ, శత్రువులను నురుమూడినవాడూ, కళింగదేశాధీశ్వరుడూ అయిన హేనూంగదుడనే కితిపతిని సమీపించిన ఆ పూర్ణచంద్రముఖితో ఇలా అన్నడ్డిల్నంన్యమ. 2 మ |. లలి మె యాం

52 రఘువంశం

“'ఈ రాజు మహేంద్రగిరితో సమానమైన బలం కలవాడు. ఇతనికి మహేం(ద్రమే గిరిదుర్గం; మహాసము(ద్రమే జలదుర్గం. ఇతడు జైత్రయాత్రలు చేసేటప్పుడు ముందు నడిచే సేనాగజ సమూహాన్ని చూస్తై మహేంద్రపర్వతమే ముందు నడుస్తున్నదా అనిపిస్తుంది విలుకాండ్రలో ్రేష్పడయిన ఈ బాహుశాలి సవ్యసాచి, అందువల్ల ఈయన రెండు బాహువులమీద ఏర్పడ్డ అళల్లెత్రాటిదెబ్బల నల్లగీరలు ఇతడు బలాత్కరించి బందీలుగా పట్టుకొని తెచ్చిన శత్రులక్ష్ముల కాటుక కన్నీటిదారులా అన్నట్టున్నాయి. ఈభూపాలుని గృహగవాక్షాలనుండి అలలు కనిపించు నంతటి చేరువలోనే సాగరు డున్నాడు. అతడు గంభీరమైన తరంగ ఘోషలతో జాముజూమునా మోగే తూర్యధ్వనులతో పనిలేకుండా ఆయనను అనునిత్యవమా నిద్రనుండి వేల్కొౌలుపుతూ వుంటాడు ద్వీపాంతరాలనుండి లవంగ కుసుమాలను మోసుకు వచ్చే తెమ్మెరలతో నీచెమట తడి ఆర్బుకొంటూ తాటితోపుల వుర్మరధ్వనితో గూడిన అక్కడి సము(ద్రతీరాలలో ఈ రాకుమారునితో కలిసి హాయిగా విహరించు:

అందాన్ని అభినందించే ఇందుమతి సునంద అలా తన్ను ప్రోత్సహించి నప్పుటికీ (ప్రయత్నంతో దవ్వులనుండి కొనివచ్చిన సిరి పుణ్యహీనుడికి దూరమైనట్టు ఆ హేమాంగదుణ్లి వరించకనే ఆవలికి వెళ్ళిపోయింది.

పిమ్మట సునంద దేవసమానుడైన నాగపురాధీశ్వరుణ్లి సమీపించి ““చకోరాక్షీ ! ఇటు చూడు” మంటూ ఇందువుతిని హెచ్చరించి ఇలా నుడివింది-

'“అంసతలంనుండి హారాలు (వేలాడుతూ వుండగా హరిచందనం అంగరాగంగా అలదుకొన్న ఈ పాండ్యరాజు లేత యెండతో ఎ(ర్రబడ్డ చరియలు గలిగి సెలయేళ్ళ జాలులతో విలసిల్లే పర్వతరాజంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. వింధ్యమహాపర్వతాన్ని స్తంభింపజేసిననాడూ, సముద్రపు నీటీనంతా త్రాగి ఉమిసినవాడూ ఐన అగస్త్యనుహర్షి అశ్యమేధావభ్బధం పూ ర్తి కాగానే ఈ నరపాలుళ్లి నీకు సుఖంగా స్నానం అయినదా ! ఆని (ప్రశ్నిస్తూ వుంటాడు

పూర్వం ఇం(ద్రుణ్లో జయించాలన్న ఉద్దేశంతో స్వర్గంమీదికి దండెత్తిన

రమఘువంళం 53 రావణాసురుడు దుర్లభమైన బ్రహ్మశిరో నామకా స్తాన్ని శివునినుండి పొందిన ఈ పాండ్యరాజు ఎక్కడ జనస్టానాన్ని ఆ(క్రమిస్తాడో అని జంకి ఇతనితో సంధి చేసుకొన్నాడు. రాకుమారీ ! మేటివంశానికి చెందిన ఈ మహారాజును యథావిధిగా పెండ్లాడి నీవు గొప్పదయిన భూదేవిలాగా రత్నాకరవే ఒడ్డాణముగా గల దక్షిణదిక్కుకు సవతివి కమ్ము. తములపు తీగలు చుబ్టుకొన్న పోకచెట్టు, ఏలకి తీగ లల్టుకొన్న గంధపుమ్రూకులు, తమాలపత్రపు పఅపులు గల అక్కడి మలయపర్వత స్థలాలలో తఅుచుగా క్రీడించటానికి సమ్మతించు ఈ రాజు నల్లగలువవలె చామనచాయవాడు. నీవు గోరోచనంలా పచ్చనిదానవు. మీయిరువురి కలంయక వేంఘవం, వెజుపు కలయిక లాగా పరస్పరశో భను ఇనుమడింపజేస్తుంది. '

సూర్యదర్శనం లేకపోవడంవల్ల ముడుచుకొన్న పద్మంలోకి చం ద్రకిరణం (ప్రవేశించనట్లే సునంద చేసిన ఉపదేశం ఇందుమతి మనస్సులో దూరలేదు.

దీపజ్వాల రాజవీథిలో ముందుకు సాగిపోతున్నప్పుడు వెనుకబడిన కోటబురుజు వీకటిలో మునిగినట్లే స్వయంవర మండపంలో ఇందువుతి ఏయేరాజును దాటివెళ్లిందో ఆ రాజు తన ముఖవికాసం కోల్పోయాడు.

అజవుహారాజు కూడా ఇందువుతి తన చెంతకు రాగానే తన్నావె వరిస్తుందో లేదో అని సంశయించాడు, ఇంతలో శుభసూచకంగా కేయూరబంధానికి నెలవైన కుడిభుజం అదిరేసరికి ఆయన సంశయం తొలగిపోయింది

సర్వానయఎ శోభితు డయిన అజుణ్లి సమీపించి ఇందునుతి మరొకని పధద్దకు వెళ్చాలనే తలంపు వదలుకొన్నది. నిండారా వికసించిన తియ్య మామిడిచెట్టును చేరిన తుమ్మెదలబారు మరొక చెట్టును కోరదుగదా ! చంద్రుని వంటి కాంతిగలదీ, అజునిపై మనసుంచినదీ అయిన ఇందుమతిని చూచి సోటల సాందిక తెలిసిన సునంద ఇలా అన్నది -

“పూర్వం ఇక్షాకువంశంలో

క్‌ రఘువంిభిం అనే రాజ ్రేష్టుడొక డుండేవాడు. ఆయన సంతతికి చెందిన ఉత్తర కోసల రాజులందరూ కౌన్నత్యం కోరి సుప్రసిద్ధమైన కాకుజ్హ్రనామం ఎహిస్తున్నారు. నందివాహను డయిన శీవునిలా ఆ కకుళత్చుడు ఆబోతురూపం దాల్చిన వహేం(ద్రుణ్ణి అధిష్టించి శరప్రయోగంతో అసురాంగనల చెక్కిళ్ళమీది మకరికాపదత్రాలను చెజిపివేశాడు. అంతేకాదు. ఆయన ఐరావత గజాస్పాలనం వల్ల సడలిన బాహుపురి గలవాడూ, నిజరూపధారీ అయిన దేవేం(ద్రుని బాహుపురితో తన బాహుఫురిని ఒరసికొంటూ అతని అర్జాసనం అధిష్టించాడు. ఆ కకుళ్టునివంశంలో గొప్పు కీర్తిమంతుడూ, కులదీపకుడూ అయిన దిలీఫుడనే మహారాజు జన్మించాడు. ఆ నరేంద్రుడు తాంబైతొమ్మిది యాగాలు చేసి నూరవ యాగాన్ని ఇంద్రుని ప్రీతికొజకై మానివేశాడు. ఆ ధర్మాత్ముని పరిపాలనలో విహారార్రం వెళుతూ నడిదారిలో కైపెక్కి నిద్రించిన చెలువల వలువలను గాలికూడా కదిలించేది కాదు. ఇక అతని యేలుబడిలో దొంగతనానికి పాల్పడేవా డెవడు? ఇప్పుడు ఆ దిలీపుని రాజ్యాన్ని అతని కుమారుడయిన రఘుమహారాజు ఏలుతున్నాడు. నేలనాలుగు చెరగులనుండీ తెచ్చిన ధనరాసులన్నీ ఆయన విశ్వజిద్యాగంలో దక్షిణగా సమర్పించి మట్టిముంతతో మిగిలిపోయాడు. అనంతమయిన ఆ రఘుమహారాజు కీర్తి కొండలెక్కింది సముద్రాలు దాటింది. పాతాళం ప్రవేశించింది. ఊర్హ్వలోకాలకు ఎగబ్రాకింది. అది యీపాటిదని చెప్ప శక్యం కాదు. దేవేంద్రునికి జయంతునిలా ఆ రఘుమహారాజుకు ఈ అజమహారాజనే కుమారుడు జన్మించాడు. ఈయన ఇంకా శిక్షణ అందుకొనే దశలోనే ఉన్నా తండ్రితోపాటు తానుగూడా మహాభూభారం వహిస్తున్నాడు. కులం, రూపం, నవయౌవనం, వినయాది సకలగుణాలు, ఇన్నిటితో నీకు అన్ని విధాలా తగిన ఈ రాకుమారుళ్లి వరించు. రత్నం సువ్గంతో జతగూడీి వెలుగొందు గాక 1”: సునంద మాటలు పూర్తి కాగానే ఇందుమతి సిగ్గు కొంచెం తొలగించుకొని

అఘువింళం వ్‌5్‌ స్వయంవర మాలికతోవలె ప్రసాదనిర్మలమైన దృష్టితో ఆ రాకువూరుణ్లి అంగీకరించింది. ఆమె ఆ తరుణునిపై తనకు గల అనురాగాన్ని దిల్టు కానందువల్ల చెప్పలేక పోయింది. అయినా ఆ ప్రేవు పులకలమిషతో ఆ కుటిలకుంతల శరీరంనుండి వెలికి వచ్చింది.

ఇందుమతి అలా అయ్యేసరికి ఆమె వాలకం గమనించిన సునంద ఎగతాళిగా “అమ్మా ! మరొక రాజుచెంతకు పోదాం, పది' అని అన్నది. అందుకామె సునందను అసూయతో కుటిలంగా చూచింది. పిమ్మట రాకుమూరి కుంకుమపొడితో ఎ(్రనైన సంవరణమాలికను మూర్తీభవించిన అనురాగాన్ని వలె సునందచేతుల మీదుగా రఘునందనుని కంఠానికి తగిలింపజేసింది.

తన వెడదజొమ్మున ద్రేలాడే ఆ మంగళ పుష్పమాలికను చూచుకొని వరణీయుడయిన అజమహారాజు ఇందుమతి బాహుపాశాలతో తన మెడను కౌగిలించికొని వ్రేలాడుత్నుట్టుగా భావించాడు వారిద్దరి కలయికకూ మెచ్చిన పురజనులు ““వెన్నెల మబ్బు విడిచిన శరచ్చంద్రుణ్లి పొందింది., గంగానది అనురూపుడయిన సము ద్రుణి చేరింది'' అని ఒకేమాటగా అన్నారు. ఆ మాట ఇతరరాజుల చెవులకు చేదుగా వుండింది.

ఒకప్రక్క వరుని పక్షానికి చెందిన రాజలోకం ఎంతో సంతోషిస్సు, మరో ప్రక్క తక్కిన రాజవర్గవుంతా ముఖం ముడుచుకుంది. ఆ దృశ్యం ఉషుకాలంలో ఒకప్రక్క వికసించిన పద్మాలతోనూ, మరొకప్రక్క ముకుళించిన కలువలతోనూ కూడిన మడువులా కనిపించింది.

56 రఘువంశం [71 ఇందుమతి సెండ్రి అన్ని విధాలా తనకు తగిన వరుడు లభించడంవల్ల ఇందువుతి కుమారస్వావితో కూడిన దేవసేన లాగా శోభిల్లింది. ఆ వధూవరులను వెంటబెట్టుకొని భోజమహారాజు నగర ప్రవేశం చేయటానికి ఉద్యుక్తు డయ్యాడు. ఆ భోజమహారాజుయొక్క చెల్లెలిపట్ట నిరాశులైన నరాధిపులు తమ రూపాన్నీ, వేషాన్నీ నిందించుకున్నారు (ప్రాతఃకాలంలోని గ్రహాలలాగా వెలవెలపోయిన ఆ రాజులందరూ తవుతవు శిబిరాలకు తరలిపోయారు. అజునిపట్టు వారందరికీ మాత్సర్యం సెల్టుబికింది. అయినా సన్నిధిలో ఇంద్రాణి వుండడంవల్ల వాళ్ళు స్వయంవరానికి విఘ్నం కలిగించలేకపోయారు. (శచీదేవి చెంత అంతరాయం కలిగించేవారు వినాశానికి గురి అవుతారని శాస్త్రం, అందుకే వివాహంలో శచిని పూజించాలని పెద్దల నిర్ణయం.) వధూసమేతుడైన అజమహారాజు రాజమాౌర్ల్గర ప్రవేశించాడు మార్గమంతా పూలతోనూ, చిగురుటాకులతోనూ అలంకృత మయింది. అందలి శోరణాలు ఇం(ద్రధనుస్సు ల్లాగా వివిధకాంతులతో విరాజిల్లాయి. దట్టమైన పతాకల నీడలు సోకి దారి చల్లబడింది. బంగరు కిటికీల మేడలలోన సుందిరీవుణులు అన్ని పనులూ మానుకొని అజవుహారాజును దర్శించాలని ఉబలాటపడ్డారు. రాజదర్శనానికై ఒకతె పరుగిడుతూ వచ్చింది. ఆ తొందరలో ఆమె కొప్పు కాస్తా సడలి పూలు జారినాయ్యూయి. ీడీన కొప్పు చేతపుచ్చుకొని అలాగే వచ్చింది. కాని దాన్ని ముడివేసుకోనాలన్న భావం ఆమెకు కలగనే లేము బత్తుక అద్దుతున్న చెలికత్తెనుండి

రఘువంశం ర్‌7 తటాలున తన కాలు లాక్కొని అడుగుమోపిన చోట గుర్తులేర్చడుతూ వుండగా మరొకతె జాలకం చెంతకు చెకచెక్రా నడీచింది. ఇంకొకతె కుడికంటికి కాటుక పెట్టుకొని ఎడమకంటికి పెట్టుకోకుండానే కాటుకపుల్ల చేతబట్టి అలాగే కిటికీ చెంతకు పరుగుతీసింది. -వేరొకతె తొందరనడకవల్ల జారిపోయిన పోకముడి బిగించకనే కరకంకణ కాంతులు బొడ్డును క్రమ్ముకోగా చీర చేతబట్టి గవాక్షం నుంచి వెలుపలికి చూస్తూ నిలిచిపోయింది. ఒకానొకతె సగం మాత్రమే మణులు గ్రుచ్చిన మొలనూలు కేలనుంచుకొని చివాలున సౌధవాతాయనం వద్దకు నడిచింది. అంతవరకూ గ్రుచ్చిన మణులన్నీ అడుగడుగునా జారిపోగా చివరి కామె చేత దారం మాత్రమే మిగిలింది. రాజసందర్శనానికై ఎంతో ఉబలాట పడుతున్న ఆ కోమలాంగులు భవనవాతాయనాల వద్ద నిలబడి అదేపనిగా చూడసాగారు. ఆసవ గంధంతోనూ, కదలే కన్నులనే తుమ్మెదలతోనూ కూడిన ఆ వనితల వదనాలు గవాత్ష్తాల నలంకరించే కమలాల లాగా కనిపించాయి. రాకుమారుళి నిలువెల్లా కనులై తదేక దృష్టితో చూస్తున్న ఆ సుదతీ లలావులు ఇతర విషయాలను పూర్తిగా నిస్మరించారు. తక్కిన ఇం(ద్రియ వ్యాపారాలన్నీ అప్పుడు వారి చక్షురింద్రియాన్నే ప్రనేశించినట్లయింది “'పరోక్షంగా ఎందరో రాకుమారులు ఇందుమతిని అర్జించారు అయినా ఆమె స్వయంనరమే మేలని భావించింది. అది యుక్తమే. అలా కాకపోతే రమాదేవి మాధవుని పొందినట్టు ఆమె తన కనురూపుడైన పతినెలా పాందగలిగేది ? (బ్రహ్మ దేవుడు అందాలరాశరైన ఈ జంటనిలా కూర్చి ఉండకపోతే అతని ఈ సౌందర్య సృష్టిప్రయాస వ్యర్హమై వుండేది. రతిమన్మథులే ఇలా దంపతులై అవతరించారు. ఇందులో సందేహం లేదు వేలకొలది రాజపుత్రులలో ఈః చిన్నది తనతో సమౌనుడైన ఇతల్లో వరించింది. మనస్సు జన్మాంతర సంగతిని (గ్రహిస్తుంది కదా!” ఇలా పౌంకా0తలు వీనుల కింపుగా చవూట్లాడుకోవడం వింటూ రాజకునూరుడు మంగళ సంపన్నమై శోభిల్లుతున్న భోజమహీపతి గృహం చేరుకున్నాడు. ఏనుగు ఫైనుండి దిగి కామర్తూప.భూపాలుడు తనచేయి పట్టుకొని

58 రఘువంశం నడిపిస్తుండగా భోజుడు చూపిన విడిదిలో చెలువల చిత్తాలలోకి ప్రవేశించినట్లు అజుడు ప్రవేశించాడు. అక్కడ మహోన్నతమైన సింహాసనం అధిష్టించాడు. భోజవిభుడు రత్నాలతోనూ, వుధుపర్కంతోనూ కూడిన అర్ష్యవలూ, పట్టువ(స్తాలూ సమర్పించి అతళణ్లి పూజించాడు. ఆభూపాలు డిచ్చిన గౌరవాన్ని కాంతాకటాక్షాలతో సహా అజుడు పరిగ్రహించాడు. నురుగులు గ్రక్కుతున్న సాగరుళ్లీ చంద్రమయూఖాలు తీరభూమిచెంతకు తీసుకపోయినట్టు అంతః ఫురాధికారులు దుకూల వస్త్రధారిరయ్టైన అజుళ్లి వధువు పొంతకు కొనిపోయారు. అక్కడ అగ్నీతుల్యుడైన భోజుని పురోహితుడు నేయి మొదలైన (ద్రవ్యాలతో హోమం పూర్తిచేసి అగ్నిసాక్షికంగా ఆ వధూవరు లిరువురినీ కలిపాడు. వరుడు, వధువు హస్తాన్ని తన హస్తంతో పరిగ్రహించి అశోక అతాపల్లవాన్ని తన పల్లవంతో స్పృశించిన గంన్నవూవిండీ చెట్టులాగా భాసించాడు. అతని ముంజేయి గగుర్పాటు చెందింది. ఆమె (వ్రేళ్లు చెమటతో చెమ్మగిల్లాయి. అప్పుడు మన్మథుడు వధూవరు లిరువురిలోనూ అనురాగస్థితిని సమంగా విభజించాడా అన్నట్లు గోచరించింది. పరస్పర సందర్భ్శనాభిలాషతో వధూవరులు కడగంటి చూపులను ప్రసరింప జేశారు. ఇరువురి చూపులూ కలిసిపోగానే సిగ్గు అడ్డుదగిలి వాటిని వెనక్కు మళ్ళించింది. ఉజ్జ్వలమైన అగ్నికి ప్రదక్షిణంగా నడుస్తున్నప్పుడు ఆ దంపతులు మేరుపర్వతం చుట్టూ జంటగా పరిభ్రమించే రేపవళ్ళలాగా ప్రకాశించారు. విపులమైన పిరుదులూ, వుత్తచకోరాల వంటి నేత్రాలూ కల ఆ' లజ్ఞావతి ఇందుమతి బ్రహ్మతుల్యుడైన గురుని ప్రేరణతో హోమాన్నియందు లాజలను విసర్జించింది. హవిస్సు, జమ్మిచివుళ్ళు, లాజలు - వీటిగంధంతో నిండి పవిత్రమైన హోమధూమం హైకెగసింది. అది ఇందుమతి చెక్కిళ్ళపై ప్రసరించి నపుడు క్షణకాలం ఆమెకు కర్టోత్పలమై విలసిల్లింది. ఆ హోవుధూమం 'క్రమ్ముకోవడంవల్ల ఆమె కాటుకకళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. కర్ధపూరమైన యవాంకురం వాడబారింది. కపోలాలు ఎరుపెక్కాయి. స్నాతకులూ, బంధుసమేతుడైన భోజరాజూ, సుమంగళులైన ఫపురస్త్రీలూ వరుసూ బంగారు పీటలమీద కూర్చున్న ఆ వధూవరులపై ఆ(్రాక్షతలు చల్దారు.

రఘువంళం 59 ఈ రీతిగా భోజవుహారాజు చెల్లెలి పెళ్ళి పూర్తిచేశాడు ఆపైన

రాజులందరినీ వేర్వేరుగా సత్కరించవలసిందని అధికారుల నాదేశించాడు. కానుకల నెపంతో భోజుడు కావించిన సత్కారాలకు బదులు సమర్పించుకుని తెచ్చుకోలు సంతసంతో తము మానసిక వికారాన్ని కప్పిపుచ్చుకాని లోపల మొసళ్ళతో నిండి పైకి నిర్మలంగా కనిపించే మడుగుల్ట్లాగా వున్న ఆ నరపతులు ఆయనతో వెళ్ళివస్తా మనిచెప్పి కదిలారు. ఆ రాజులందరూ ఎలాగయినా సమయం చూచి, ఇందుమతిని హరించాలని ముందుగానే సంకేతం చేసుకొన్నారు: అందుల కనుగుణంగా అజుడు తిరిగిపోవలసిన మార్గానికి అడ్డంగా నిలబడ్దోరు.

భోజరాజు చెల్లెలిపెళ్ళి పూర్తిచేసి ఆమెకు తగిన అరణం సమర్పించాడు. వధూసమేతంగా అల్లుళ్ల సాగనంపుతూ తానూ అతనివెంట నడిచాడు. అలా మార్గంలో మూడు రాత్రులు లోకవిఖ్యాతుడైన అజునితో ఉండి పున్నమ పోగానే చంద్రుడు సూర్యుణ్ణి వదలినట్టు అతళ్లి వదలి కుండిన నగరానికి మరలాడు.

దిగ్విజయకాలంలో తవు సంపదలు కొల్లగొట్టాడన్న కారణంగా రాజులంతా ముందే రఘుమహారాజు మీద మిక్కిలి కినుక వహించి ఉండినారు. అందువల్లనే అతని కువూరుడు స్త్రీరత్నాన్ని చేజిక్కించుకోవడం వాళ్ళు సహించలేక పోయారు. పూర్వం బలిచక్రవర్తి సమర్పించిన సిరిని స్వీకరిస్తున్న త్రివిక్రముని పాదాన్ని ప్రహ్లాదుడు నిరోధించి నటుల ఇందుమతిని గైకొని విళుతూన్న అజుల్లో ఆ రాజవర్గం నిరోధించింది. అప్పుడు రాకుమారుడు వధూరక్షణణై పెక్కుమంది భటులతో కూడిన ఆప్తసచ్చివుళ్లీ నియోగించాడు. గంగా ప్రవాహాన్ని ఎగసిపడే అలలుగల శోణనదం ఎదుర్కొన్నట్లు ఆ రాజుల సేనను తాను ఎదుర్కొన్నాడు.

ఇంతలో ఇరు సైన్యాలలోనూ కారిబంటు కాలిబంటుతోనూ, రధికుడు రథికుడితోనూ, రౌతు రౌతుతోనూ, గజస్టుడు గజస్టుడితోనూ తలపడినారు. ఇభా సమస్కంధులతో (ప్రారంభమయిన పోరు ఘోరంగా కొనసాగింది. తూర్యాల రవళిలో ఒకరిమాట ఒకరికి వినిపించ లేదు అందుచేత సైనికులు తవు కులనామాలను పేర్కొనకుండా సంకుల సమరం సాగించారు. అయినా, ఆ

60 రఘునంశం విలుకాం'(డ్రు పరస్పరం ప్రయోగించుకున్న బాణాలమీది నామాక్షరాలే వారివారి పేరు ప్రఖ్యాతులు చాటినాయి. గుజ్జుపు గిట్టుల తాకిడికీ పైజగసిన ధూళి రథచక్రాల సంచలనంతో మరీ దట్టుమయింది. ఏనుగు చెవుల గాలికి అది మరీ విస్తరించి వస్త్రంలాగా సూర్యుణ్లో కప్పివేసింది. ఆ సేనాపరాగాన్ని గాలికి విచ్చుకున్న నోళ్ళతో గ్రహిస్తున్న మత్స్యధ్వజాలు కలుషిత జలాలను త్రాగే అచ్చమైన చేపల్లాగా భాసిల్లినాయి. దుమ్ముదట్ట్రంగా క్రమ్ముకోవడంవల్ల కంటికి ఏమీ కనిపించలేదు. అప్పుడు చక్రాల సవ్వడి తో-రథాలనూ, ఘంటానినాదాలతో కరులనూ అలాగే స్వావి నామోచ్చారణను బట్టి తమవారినీ, పెరవారినీ సైనికులు గుర్తించి కయ్యం కొనసాగించగలిగారు. అలా యుద్రభూమిలో కంటి చూపును నిరోధిస్తూ పరాగమనే చీకటి విజృంభించింది. ఆ పైన శ(స్రాల దెబ్బలకు గురైన గుజ్టాలు, ఏనుగులు, సైనికులనుంచి ప్రవహించిన రక్తం ఆ చీకటి పాలిటికి బాలభాను డయింది. నెత్తురు పారఢంవల నేలతో సంబంధం గోల్పోయిన ధూళి గాలికి పైకెగిరింది. అప్పుడది నిప్పు కణికలు మౌ్రమే నిలిచి అంతకు మునుపే హైగసిన పొగలాగా భాసించింది. దెబ్బతిని మూర్చిల్లిన రథికులు మూర్చనుండి తేరుకోగానే రథాలను శత్రువుల బారినుండి తొలగించిన సారథులను అధికేపించారు పిమ్మట తాల్లిటి ధ్వజ చిహ్నాలతో గుర్తించి తమ్ము కొట్టిన వారి మీదనే మళ్ళీ శరప్రయోగం చేశారు. నిపుణులైన విలుకాండ్రు (ప్రయోగించిన బాణాలు వూర్గవుధ్యంలో శత్రుబాణాలకు తగిలి నడిమికి విరిగిపోయాయి. అయినా, వాటి పూర్వభాగాలు మాత్రం వేగాతిశయంతో ముందుకు దూసుకుపోయి లత్ష్యాలను భేదించాయి. గజయుద్ర్దంలో త్మీక్ట చక్రప్రయోగంతో ఖండింపబడ్డ గజారోహకుల శిరస్సులు డేగల గోళ్ళలో తలవెం[డ్రుకలు తగులు కోవడంవల్ల చాలాసేపటికి గాని నేల బడలేదు. దెబ్బతిని మూర్చిల్లి గుజ్జం మూపుపై ఒరిగిన శత్రువు మీద అతడు తేరుకుని తిరిగి తనతో తలపడే వరకూ మొదటివాడు శస్త్రపప్రయోగం చేయనే లేదు. కవచధారులైన సైనికులు శరీరాలపై మమకారం వదలి ఒరనుండి పెరికిన ఖడ్గాలతో గజాల పెనుదంతాలపై తీవ్రంగా ప్రహరించారు. ఆ దెబ్బకు భయపడ్డ ఏనుగులు తొండాలనుంచి చిమ్మిన నీటి తుంపరలు ఆ సంఘర్షణవల్ల జనించిన అగ్నిని ఆర్చివేశాయి.

రమఘువంళం 61

శరాలతో ఛేదింపబడి నేలవ్రాలిన శిరస్సులనే ఫలాలతోనూ, శిర(స్రాణాలనే పానపాత్రలతోనూ, నెత్తురనే మద్య ప్రవాహంతోనూ నిండిన కదనభూమి వృత్యుదేవతయొక్క పానభూమిలా (ప్రకాశించింది. పక్షులు ఇరువైపులా పీక్కుతింటున్న ఒక భుజఖండాన్ని నక్క బలవంతంగా లాక్కున్నది. కాని బాహుపురుల కొనలు తగిలి దవడలు గాయమయ్యే సరికి మాంసంమీద ప్రీతి ఉన్నప్పటికీ అది దాన్ని వదిలేసింది. శత్రు ఖడ్గప్రహారాలతో తలతెగిన ఒక వీరుడు వెంటనే సురలోకంలో విమాన (ప్రభువు అయ్యాడు. అక్కడ ఎడమ తొడపై సురాంగనను కూచోబెట్టుకొని విహరిస్తూ రణరంగంలో నృత్యం సల్పుతున్న తన మొండెమును చూచాడు.

ఇరువురు రథికులు ఒండొారులతో తలపడినారు. సారథులు నిహతులు కాగా, తామే రథాలు నడుపుకుంటూ సమరం సాగించారు. గుట్టాలుకూడా చచ్చేసరికి గదాయుద్దానికి ఉపక్రమించారు. గదలు సైతం విరిగిపోయాయి. ఆపై బాహుయుద్దానికి ఉద్యమించారు. ఇరువురు భటులు ఒకరితో నొకరు తీవ్రంగా పోరాడి ఒకే క్షణంలో అసువులు వీడి దేవత్వాన్ని పొందినారు. దేవలోకంలో కూడా ఒకే అప్సరసను అభిలషించిన వారిరువురికీ వివాదం తప్పలేదు. ఈ విధంగా ఇరుపక్షాల సేనలు క్రమంగా వెనుకకూ, ముందుకూ వీచే గాడ్పులకు చెలరేగిన రెండు మహాసము(ద్రపుటలల చందంగా అవ్యవస్రితమైన జయాపజయాలు పొందినాయి.

చివరకు శత్రుబూల తాకిడికి అజుడి సైన్యం చెల్లాచెదరైపోయింది. అయినా వుహాపరా(క్రవుశాలి అయిన ఆ రాజపుత్రుడు తానొక్కడే రిపుపైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు గాలికి పాగ వెనక్కు మళ్ళినా అగ్నిమాత్రం గడ్డికుప్పవైపే ప్రసరిస్తుంది కదా ! కవచాన్నీ, ధనుర్చాణాలనూ ధరించి రథస్టుడైన ఆ అసహాయశూరుడు రణగర్వితుడై ముందు కురికాడు. కల్పాంతంలో ఆదివరాహం ఉద్వేలమైన సము(ద్రజలాన్ని కలచివేసినట్టు రాజవర్గాన్ని కలచివేశాడు. సంగ్రామరంగంలో అతడు కుడిచేతిని గానీ, ఎడమచేతినిగానీ అమ్ములపొదిలో ప్రవేశింపజేసిన దృశ్యం కనిపించనే లేదు ఆ మహాయోధుడు ఒక్కసారి ఆకర్ణాంతం

62 రఘువంశం లాగిన అల్లెత్రాడు శత్రువులను నురుమాడే శరపరంపరను తనకు తానే సృష్టించిందా అన్నట్టు గోచరించింది. అజుని శర('ప్రహారంతో కంరాలనుండి తెగిపడ్డ శత్రుశీరస్సులు రోషంతో కొజకడంవల్ల మిక్కిలిగా ఎజ్జవారిన పెదవులతోనూ, స్పష్టంగా కనిపించే ఊర్హ్వరేఖలు గల బొౌమముడులతోనూ, హుంకారాలతోనూ ఒప్పారి రణక్షోణి నంతా క్రప్పివేశాయి. అప్పు డాశత్రువు అందరూ కూడుకొని రధగజతురగాది 'సకలేినాంగాలతోనూ, కవచాలను చీల్చివేసే సవుస్తాయుధాలతోనూ, సర్వప్రయత్నాలతోనూ ఒక్కుమ్మడిగా అజుళ్లి ప్రహరించటానికి పూనుకొన్నారు విరోధులు ప్రయోగించిన బాణాలు అజుని అరదాన్ని కప్పివేశాయి. అంతటా మంచు (క్రమ్ముకొన్నప్పుడు కొద్దిపాటి వెలుగులు విరజిమ్మే ప్రభాకరునివలై 'ప్రాతఃకాలాన్ని గుర్తించినట్టు కేవలం ధ్వజాగ్రాన్నిబట్టి అజుడి ఉనికి గుర్తింపబడింది. అప్పుడు వూరసుందరుడరూ, వుహాజాగరళూకుడూ అయిన అజమహారాజు ప్రియంవదు డిచ్చిన ప్రస్వాపన మనే గాంధర్వాసస్తాన్ని షగతురపై ప్రయోగించాడు. ఆ అస్త్ర(ప్రభావంవల్ల వాళ్ళి హస్తాలు ధనురాకర్షణ చేయజాలక స్తంభించిపోయాయి. శిర(స్తాణాలు ఒకప్రక్క, భుజంవైపుగా ఒరిగిపోయాయి. దేహాలు ధ్వజస్తంభాలకు చేరగిలబడ్డాయి. అలా శాత్రవసైన్యమంతా గాఢని(ద్రలో మునిగిపోయింది. పిమ్మట అజుడు తన విజయం సూచిస్తూ శంఖం పూరించాడు. ఇందువుతి చవిచచాచిన అతని [క్రింది పెదవివడ్డ నిల్సిన ఆ శంఖాన్ని అవలోకించినప్పుడు ఆ మహావీరుడు స్వహస్తాలతో ఆర్ల్హించిన మూర్తిమంతమైన కీర్తిని పానం చేస్తున్నాడా అనిపించింది. భండనభూమినుండి పరుగిడిపోయిన అతని సైనికులు శంఖారావం గుర్తించి తిరిగివచ్చారు. ముకుళించుకొన్న పద్మాల నడుమ భాసిళ్లే ప్రతిబింబ చంద్రుని లాగా ని(ద్రించే శత్రువులమధ్య వున్న తమ ప్రభువును వారు తిలకించారు. ““ఇప్పుడు రాఘవుడు మీకీర్తినే హరించాడు గాని కృపతో మీజీవితాన్ని

రఘువంశం 63 హరించలేదు!” అన్న వాక్యాన్ని అజుడు రక్తసిక్తమైన బాణాగ్రాలతో ఆ నరపతుల ధ్వజాలపై (వ్రాయించాడు పిదప శిరస్త్రాణం తొలగించడంవల్ల సడలిన కేశబంధంతోనూ, నుదుట (గ్రమ్మిన చెమట బొట్టుతోనూ చెలువారుతూ ఆ రాకుమారుడు భీతిల్లిన ఇందుమతి చెంతకు జేరి వింటికొప్పున ఒక చేయి నిల్సి ఇలా అన్నాడు -

4+వైదర్భీ ! ఇదుగో అనుమతి నిస్తున్నాను ఈ వైరి నరపతులను చూడు. ఇప్పుడు వీరినుంచి అర్చకులు సైతం ఆయుధాలను లాగివేయవచ్చు. ఈ పాటి యుద్రచేష్టతో వీరు నా చేతినుండి నిన్ను అపహరించుకుపోవాలని ఆశించారు."

(ప్రత్యర్ల్హుల భయంవల్ల కల్లిన విషాదం వీడి పోగానే ఆమె నెమ్మోము నిట్యూర్సుల ఆవిరి తొలగి సహజ నైర్మల్యం సంతరించుకొన్న అద్దంలాగా అలరారింది. ఆమె ప్రియుని పౌరుషానికి ఎంతో సంతోషించింది. అయినా సిగ్గువల్ల తనకు తానే పతిని అభినందించలేకపోయింది. తొలకరి చినుకులకు తడిసిన నేల నెమలికేకలతో మేఘబ్బందాన్ని అభినందించినట్టు ఆమె చెలికత్తెల పలుకులతో ప్రాణప్రియుడికి అభినందన అందించింది.

ఇలా నిర్జోషుడైన అజన్ఫపాలుడు రాజుల శిరస్సుపై ఎడమ పాదముంచి అనవద్య చరిత్రఅయిన ఇందువుతిని పరిగ్రహించాడు. రథాశ్వాలు రేపిన ధరాధూళితో ముంగురులు బిరుసెక్కిన ఆ వధూమణి మూర్తీభవించిన సమర విజయలక్ష్మీ అయింది.

అజుడు రాకముందే రఘుమహారాజు కుమారుని విజయవార్త విన్నాడు. తగిన పత్నితో కూడి పురానికి తిరిగివచ్చిన పుత్రుణ్ణి అభినందించాడు. సంసారభారాన్ని అతని కప్ప్రగించాడు. శాంతిమార్గంలో జౌత్సుక్యం వహించాడు. అది యుక్తవేం. కులధురంధరుడు ఉండగా రవివంళజులైన రాజులు, గృహాస్తా శ్రమంలో కొనసాగరు కదా 1.

ఫశ న్యం

64 రమువంళిం [8] అజుని పట్టాభిషేకం

పిమ్మట రఘుమహారాజు ఇంకా వైవాహిక కౌతుకం వదలని అజుడికి మరొక ఇందువుతిని సమకూర్చాడా అన్నట్టు రాజ్యలత్మినిగూడా సవుర్చించాడు. సాధారణంగా రాజపుత్రులు దుష్కృతాలైనా చేసి రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవాలని (ప్రయత్నిస్తారు. కాని అప్రయత్నంగా లభించిన ఆ రాజ్యాన్ని అజుడు తండ్రి ఆనతి

రజన. రు న! జడి ఆడి కల

అన్న భావంతో స్వికరించాడే కాని'భోగత్నపష్టతో పరిగ్రహించలేదు. వసిష్టమహర్షి పోసిన జలాలతో అజునితో పాటు అభిషేకింపబడ్డ భూకాంత విశదమైన ఉచ్చ్వాసంద్వారా (తెల్లటి ఆవిరి ద్వారా్రా తన కృతార్హతను (ప్రకటించిందా అన్నట్టయింది.

అథర్వవేదాభిజ్ఞుడైన వసిష్టవుహర్షి అజుడికి అభిషేక సంస్కారం నిర్వర్తించాడు. ఆ తేజోమహీమవల్ల అరివీరు అతనిని తేరిపార జూడలేకపోయారు. (బ్రహ్మక్షత్ర తేజస్సుల కలయిక పవనాగ్నుల కలయిక వంటిదిగదా ! నూతనంగా పట్టాభిషిక్తుడైన అజుళ్లీ ప్రజలు మళ్ళీ యౌవనం పొందిన రఘుమహారాజే అని భావించారు. తండ్రినుంచి రాజ్యసంపదను మౌ(త్రమే కాక ఆతడు గుణాల నన్నింటినీ పుణికి పుచ్చుకొన్నాడు. జనకునుండి సంక్రమించిన రాజ్యం అజుని వల్గా, అజుని నవయౌవనం వినయంవల్లా - ఇలా ఈ రెంటివల్లా ఆ రెండూ ఎంతగానో శోభిల్లాయి. అప్పుడే చేతికి వచ్చిన రాజ్యరమను బలాత్కరిస్తే ఉద్వేగం పొందుతుందని ఆ మహాభుజుడు నవవధువు ననుభవించినట్టు మృదువుగా అనుభవించాడు.

తన చెంతకు వచ్చే వందలకొలది నదుల్లో ఏ నదినీ సముద్రుడు

రఘువంశం 65 అవమానించడు అలాగే అజమహారాజు తన రాజ్యంలో ఎవరినీ తిరస్కరించ లేదు. అందువల్ల ప్రజలలో ప్రతివాడూ “ఈ రాజుకు నేనంటేనే ఇష్టం” అని భావించేవాడు అతడు పరిపాలనలో మరీ కఠినంగానూ, మరీ మెత్తగానూ ప్రవర్తించలేదు. మధ్యమ పద్దతి నవలంబించి గాలి చెట్టును 'పెళ్ళగించకుండానే వంచినట్లు విరోధులను నిర్మూలించకనే లోగొనేవాడు. సత్త్వబలంతో పుత్రుడు ప్రజల్లో దృఢంగా పాతుకోవడం రఘుమహారాజు గమనించాడు. ఇక లౌకిక లా సుఖాలపైనే కాక అశాశ్వతాలైన స్వర్గసుఖాలపై కూడా ఆయనకు కోరిక లేకుండా పోయింది. దిలీఫుని వంశంలోని వారందరూ వార్దకంలో గుణవంతులైన కుమారులకు రాజ్య మప్పుగించి నియమవంతులై నారచీరలు దాల్చిన మౌనుల మార్గాన్నే అనుసరించేవారు. రఘుమహారాజు ఆ పద్రతిలోనే నడవాలనుకొన్నాడు. అడవికి, వళ్ళడోనికి సిద్దమవుతున్న తండ్రి పాదాలకు ఉష్పీషంతో ఒప్పారే శిరస్సుతో ప్రణమిల్లి అజుడు తన్ను వదలిపోవద్రని ప్రార్దించాడు. కంట తడిపెట్టిన కుమారుని కోరికను పుత్రప్రీతిగల తండ్రి కాదనలేకపోయాడు. కాని విడిచిన కుబుసాన్ని పాము రి మూ” తిరిగి ధరించనట్టు వదలిన సిరిని మౌ్రం అతడు మళ్ళీ తన దరికి చేరసీర్పశే ఆ రఘుమహారాజు సన్న్యాసం న్వకరించి నగరానిక్తి వెలుసల సిని ంచాడ్చు కుమూరు డనుభివిస్తున్న రాజ్యలక్ష్మీ ఆ మహామ్సవ * చేసింది “లాగా శుత్రూష్న ముందటిరాజు ్రశాంతస్థితిలో వున్నాడు. క్రొత్తరాజు అభ్యుదయ పథంలో పురోగమిస్తున్నాడు. అప్పు డారాజకులం అస్తమించే ఎందుడూ, ఉదియించే సూర్యుడూ కల అంబరంతో సామ్యం వహించింది. రఘువు క చెయాదులనూ, అజుడు ఛ(త్రచావురాదులనూ ధరించారు. సినర్తకమ్పైెన మోతిర్ముమూ, ద్రుత అభ్యుదయ ధర్మమూ అల తమత్రవు అంశాలతో ఆఅవసీమండలంల్‌ ఆనతరించాయా అన్నలు ప్రజలు నారిరువుర్రస మాచ అజుడు ఓటమీలేని పదని నధిష్టించడాన్లైా ము రు, న మై ౦త్రులతో కూడాడు రఘువ 'మోక్ష(ప్రాషైై ఆప్పులైన యోగులతో చే ్న వు (రై యు అ్వువ (1౨ రదు తరుణ నృపతి 'ప్రజాపరింషణై

64 రఘువంశం [8] అజుని పట్టాభిషేకం

పిమ్మట రఘుమహారాజు ఇంకా వైవాహిక కౌతుకం వదలని అజుడికి మరొక ఇందువుతిని సమకూర్చాడా అన్నట్టు రాజ్యలత్మీనిగూడా సమర్చించాడు. సాధారణంగా రాజపుత్రులు దుష్కృతాలైనా చేసి రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవాలని ('ప్రయత్నిస్తారు.కాని అప్రయత్నంగా లభించిన ఆ రాజ్యాన్ని అజుడు తండ్రి ఆనతి అన్న భావంతో స్వీకరించాడే కాని భోగత్నపష్ణతో పరిగ్రహించలేదు. వసిష్టమహర్షి పోసిన జలాలతో అజునితో పాటు అభిపేకింపబడ్డ భూకాంత విశదమైన ఉచ్చ్వాసంద్వారా (తెల్లటి ఆవిరి ద్వారాా తన కృతార్హతను ్రకటించిందా అన్నట్టుయింది.

అథర్వవేదాభిజ్ఞుడైన వసిష్టవుహర్షి అజుడికి అభిషేక సంస్కారం నిర్వర్తించాడు. ఆ తేజో మహీమవళ్హి అరివీరు అతనిని తేరిపార జూడలేకపోయారు. (బ్రహ్మక్షత్ర తేజస్సుల కలయిక పవనాగ్నుల కలయిక వంటిదిగదా ! నూతనంగా పట్టాభిషిక్తుడైన అజుళ్లీ ప్రజలు మళ్ళీ యౌవనం పొందిన రఘుమహారాజే అని భావించారు. తం(డ్రినుంచి రాజ్యసంపదను మాత్రమే కాక అతడు గుణాల నన్నింటినీ పుణికి పుచ్చుకొన్నాడు. జనకునుండి సంక్రమించిన రాజ్యం అజుని వల్దా, అజుని ననయౌవనం పినయంవల్లా - ఇలా + రెంచివల్లా ఆ రెండూ ఎంతగానో శోభిల్లాయి. అప్పుడే చేతికి వచ్చిన రాజ్యరమను బలాత్కరిస్తే ఉద్వేగం పాందుతుందని ఆ మహాభుజుడు నవవధువు ననుభవించినట్టు మృదువుగా అనుభవించాడు.

తన చెంతకు వచ్చే వందలకొలది నదుల్లో ఏ నదినీ సముద్రుడు

రఘువంళం 65 అవమానించడు అలాగే అజమహారాజు తన రాజ్యంలో ఎవరినీ తిరస్కరించ లేదు అందువల్ల ప్రజలలో (ప్రతివాడూ 'ఈ రాజుకు నేనంటేనే ఇష్టం! అని భావించేవాడు అతడు పరిపాలనలో మరీ కరినంగానూ, మరీ మెత్తగానూ ప్రవర్తించలేదు మధ్యమ పద్దతి నవలంబించి గాలి చెట్లను పెళ్ళగించకుండానే వంచినట్టు విరోధులను నిర్మూలించకనే లోగొానేవాడు సత్త్వబలంతో పుత్రుడు ప్రజల్లో దృఢంగా పాతుకోవడం రఘుమహారాజు గమనించాడు. ఇక లౌకిక సుఖాలపైనే కాక అశాశ్వతాలైన స్వర్గసుఖాలపై కూడా ఆయనకు కోరిక లేకుండా పోయింది

దిఠీపుని వంశంలోని వారందరూ వార్హకంలో గుణవంతులైన కుమారులకు రాజ్య మప్పుగించి నియమవంతులై నారచీరలు దాల్చిన మౌనుల మార్గాన్నే అనుసరించేవారు రఘుమహారాజు ఆ పద్దతిలోనే నడవాలనుకొన్నాడు. అడవికి వెళ్ళడోనికి సిద్దమవుతున్న తండ్రి పాదాలకు ఉప్పీషంతో ఒప్పారే శిరస్సుతో ప్రణమిల్లి అజుడు తన్ను వదలిపోవద్రని ప్రార్దించాడు. కంట తడిపెట్టిన కుమారుని కోరికను పుత్రప్రీతిగల తం డ్రి కాదనలేకపోయాడు కాని విడిచిన కుబుసాన్ని పాము తిరిగి ధరించనట్టు వదలిన సిరిని మాత్రం అతడు మళ్ళీ తన దరికి చేరనీయలేదు అ రఘుమహారాజు సన్న్యాసం స్వీకరించి నగరానికి వెలుపల నివసించాడు కుమూరు డనుభవిస్తున్న రాజ్యలక్ష్మి ఆ మహామహునికి కోడలులాగా శుశ్రూష చేసింది

ముందటిరాజు 'ప్రశాంతస్రితిలో నున్నాడు కొత్తరాజు అభ్యుదయ సధింలో పురోగమిస్తున్నాడు అప్పు డారాజకులం అస్తమించే చంద్రుడూ, ఉదయించే సూర్యుడూ కల అంబరంతో సామ్యం వహించింది రఘువు కమాయాదులనూ, అజుడు ఛత్రచావమరాదులనూ ధరించారు నివర్తకమైన మోక్షధర్మమూ, ్రవర్తకమైన అభ్యుదయ ధర్మమూ అలా తమతమ అంశాలతో అవనీనుండలంలో అనతరించాయా అన్నట్టు ప్రజలు వారిరువురిసీ చూచారు అజుడు ఓటమీలేని పదని నధిస్టించడానికై మంత్రులతో కూడాడు రఘువు మోత(ప్రోహై ఆస్పులైన యోగులతో చేరాడు. తరుణ నృపతి ప్రజాపరిరక్షణకై

66 ముూమంళం ధర్మాసనం అధిష్టించాడు. వృద్రనృపతి చిత్తెకాగ్రతకై ఏకాంతంలో దర్భాసనం స్వీకరించాడు ఒకడు ప్రక్కరాజులను (ప్రభు*క్తితో స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. మరొకడు సమాధి యోగంతో శరీరంలోని (ప్రాణాది పంచనాయిువులను వశపరచుకొన్నాడు.

అజుడు శత్రువుల ప్రయత్నాలను ఫలితాలతో సహో బుగ్గి చేశాడు రఘువు జ్ఞానాగ్నితో తన కర్మలను భస్మీకరించటానికి ఉద్యుక్తు డయ్యాడు. రాఘవుడు సలవంతా లర్వ్యోటట్టుగా ఆలోచించి సంధి వెలుదలైన షడ్గుణాలను ప్రయోగించాడు. మట్టినీ, బంగారాన్నీ తుల్యంగా భావించే రఘువు సత్తాది (త్రిగుళూలను వికారానికి లోనుగాకుండా నిగ్రహించాడు. కర్మనిష్టుడైన నూతన (ప్రభువు ఫలసిద్రి కలిగే వరకూ కర్మనుండి విరమించ లేదు. స్టీరబుద్ది అయిన వృద్దభూపతి పరమాత్మ సాక్షాత్కరించేవరకూ యోగానుసంధానం వదలలేదు. ఇలా జాగరూకుడై శత్రువుల నరికట్టి అజుడు అభ్యుదయ రూపమైన సిద్దిని పొందాడు. అప్రమత్తుడై ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి రఘువు మోక్షరూపమైన ఫలాన్ని చూరగొన్నాడు.

సమదృష్టి సంపన్నుడైన రఘుమహారాజు అజుని కోరికమేరకు కొన్ని సంవత్సరాలు అక్కడే గడిపాడు. ఆపై యోగసమాధితో మాయ కతీతుడైన పరమాత్మను చేరుకొన్నాడు. తండ్రి దేహత్యాగం చేశాడని విని అజుడు చిరకాలం కన్నీరు కార్చాడు. పరి'న్రాజకులతో కూడి తండ్రికి అగ్నిసంస్కార రహితమైన అంత్యకర్మ నిర్వర్తించాడు. శ్రాద్రవిధిని చక్కగా గ్రహించిన అజమహారాజు కేవలం పితృభక్తితోనే జనకుని శ్రాద్రకర్మ అనుష్టించాడు. యోగమార్షంలో శరీరం త్యజించినవారు తనయులిచ్చే పిండాన్ని కోరరుగదా |

““మీతండ్రి ముక్తిపొందాడు, అతనికై శొకింపవద్దు' అన్న తత్త్వజ్జుల ఉపదేశంతో [క్రమంగా అజుని మనోవ్యథ శాంతించింది అతడు ధనువు చేపట్టి ఏమాత్రం ఎదురు లేకుండా రాజ్యపాలన కొనసాగించాడు.

మసాపరాక్రమశాలి అయిన అజమహారాజుకు క్షితి, ఇందుమతి అనే ఇరువురూ దేవేరు లయ్యారు. నారిలో క్షితి అనేక రత్నాలను (ప్రసనించగా,

తఘిువంశిల “67 ఇందువుతి వీరుడైన కువూరుణ్ణో కనింది. ఆ యిందువుతీ సుతుడే సూర్యసమతేజుడూ', దోళదిశలా యశిము గాలించిన వాడూ, రానుచంద్రుని జనకుడూ అయిన దిశంధ కనోరాజుగా తరునాత ప్రశస్తి వహించాడు.

అధ్యయినంతో బుషీబుణాన్నీ, యజ్ఞాలతో దేవబుణాన్నీ, సంతానంతో పిత్ధూణాన్నీ తీర్చుకొని అజుడు పరివేష నిముక్తుడైన భానునిలా భాసించాడు. అతని బలం ఆర్హుల భయాన్ని తొాలగించడానికీ, చదువు నిద్వాంసుల సత్కారానికీ వినియోగపడింది. అలా ఆ నరపాలుని ధనమే కాక గుణంకూడా పరుల కెంతగానో ఉపకరించింది.

'ప్రజారక్షణలో ఏనూత్రం ఏమరుపాటు చూపని ఆ భూపాలుడు ఒకనాడు ఇందునుతితో పాటు నగరోద్యానంలో శవీసమేతుడై నందనవనంలో విహరించే దేవేంద్రునిలాగా వాహ్యాళి సలుపసాగాడు. దక్షిణసాగర తీరంలోని గోకర్ణ తేత్రాన్ని అధిష్టించి వున్న పరమశివుని చెంత వీణాగానం చేయడాన్‌ై నారదుడు అదే సమయంలో ఆకాశమార్గాన సయనించాడు ఆ దేవముని వీణాశిరస్సునందు అలంకరించివున్ను దివ్యకుసుమమాల పరిమళాలు విరజిమ్ముతూ వున్నది. ఆ నాసన మీది అభిలాషతో కాబోలు అమితవేగంగా వీస్తూ వచ్చినగాలి ఆ విరిదండను కాస్తా అపహరించుకు పోయింది. ఆ పువ్వుల వెంట పయనిస్తున్న తుమ్మెదలు వీణను వదలి తామూ క్రిందికి దిగాయి. పవనుని అధిజేపానికి గురి అయిన వీణ కాటుకతో కలుషితమైన కన్నీరు కారుస్తున్నదో అన్నట్టు ఆ తుమ్మెదలబారు అగుపించింది.

ఇందునుతి మరణం

ఆ దివ్యమాల నుకరందంతోనూ, సౌరభంతోనూ నేలమీది తీగల మధుగంధసంపదను పరాభవిస్తూ దిగివచ్చి ఇందువుతీదేవి చనుమొనలపై 'వ్రాలింది అలొ క్షణకాలం అందమైన తన స్తనాలతో చెలిమిచేసిన ఆ మొలను చూడగానే ఇందుమతి వివశురాలై రాహువు (గ్రసించిన వంద్రుని వెన్నెలలాగా ఆసువులు బాసింది. ఇం(ద్రియ శూన్యమైన శరీరంతో నేల వ్రాలుతూ ఆమె తనతోపాటు తనభర్తినుగూడా నేల వ్రాల్ఫింది. దీపజ్వాల త్రైెలబిందువును వదలి తానొక్కటే నేలసై జారిపడదుగదా !

68 రఘువంశం

అపు డాదంపతుల పరిజనులు దుఃఖార్తులై బిగ్గరగా ఆ(క్రందినం చేశారు. ఆ ధ్వనికి కలవరపడిన అక్కడి మడుగులోని సక్షులు తామూ నారి ఖేదంలో పాలుపంచుకొన్నవా అన్నట్టు ఆక్రోశించాయి. అజుడు వీజనాది పరిచర్యలవల్ల మూర్చనుండి తేరుకొన్నాడు. కాని ఇందుమతి మా(త్రం అలాగే వుండిపోయింది. ఆయుస్సు మిగిలి వుంటేగదా చికిత్స ఫలించేది ! అసువులు వీడడంవల్ల తంత్రులు తెగిన వీణలాగా మూగవోయిన ఇందువుతిని ప్రేమమూర్తి అయిన అజుడు ఒడిలోకి తీసుకొన్నాడు: ఇంద్రియాలు తొలగిపోవడంవల్ల కాంతి గోల్పడిన కాంతను తొడపై నిడుకొన్న అజుడు ఉషు కాలంలో మలినమైన మృగరేఖను దాల్ళిన చంద్రునిలా కనిపించాడు.

అజవిలాపం

అతడు సహజథైర్యాన్ని సైతం కోల్పోయి కన్నీరు విడుస్తూ గద్గదకంఠుడై విలపించాడు. తాపానికి లోనైనప్పుడు ఇనుమైనా మెత్తబడుతుంది. ఇక శరీరధారులను గురించి చెప్పేదేముంది ?

““జొరా 1 పూలు గూడా ఒడలంటగానే ఆయుస్సును హరిస్తాయా ? అయితే ప్రాణాలు తీయదలచుకొన్న విధికి మణేది సాధనం కాదు? ఒకవేళ. కాలుడు వశృిదువస్తువును వృదువస్తువుతోనే హతవూర్చడానికి పూనుకుంటాడేమో 1! ఇందుకు 'ప్రధమోదాహరణం వుంచుబిందువుతో విపత్తినొందే తామరత్‌గే. ఈ దండ అసువులు హరించేదే అయితే నాయెదపై వుంచుకొన్నప్పుడు నన్నెందుకు చంపదు ? ఈశ్వరేచ్చవల్ల ఒకచోట విషం అమృతంగానూ, అమృతం విషంగానూ పరిణమిస్తాయి. నాదురదృష్టం నల్ల విధాత ఈ. పిడుగుపాటును కల్పించాడు ఇది చెట్టును పడగొట్టుక దానికొమ్మనా(శశ్రయించిన తీగను ధ్వంసం చేసింది.

ప్రేయసీ ! నే నెన్ని తప్పులు చేసినా నన్నెప్పుడూ నీవు తిరస్కరించి యెరుగవు గదా ! ఇప్పుడు నిరపరాధి నయిననన్ను పలకరించ గూడదని ఎందుకు భావిస్తున్నావు ? నిజంగా నీవు నన్న కపట(ప్రేమికుడ నీ, శరుడనీ అనుకొంటున్నావు. లేకపోతే ఇక్కడేనుంచి నాతో చెప్పకనే తిరిగిరాని పరలోకానికి

రమఘువంినాం 69 వెళతావా ? ఈ నా పాడుటబ్రతుకు నిజంగా నీవెంబడి వచ్చే వుంటే నిన్ను వదలి మళ్లీ ఎలా తిరిగివస్తుంది ? తాను చేసిన తప్పుకు తగిన ప్రతిఫలం ఇప్పుడది అనుభవించనీ !

సురత (శ్రమవల్ల కలిగిన చెమటబొట్టు ఇంకా నీముఖంలో ఆరిపోనే లేదు. ఇంతలో. నీవు అంతరించిపోయావు. ఛీ ! ఏమి ఈదేహధారుల అస్టిరత్వం? మనస్సులోకూడా నీకు ఎప్పుడూ అప్రియం చేసి ఎరుగనే ! మరి నన్ను ఎందుకు వదలి వెళ్ళావు ? పేరుకు నేను క్షితిపతినే కాని నా పంచ'్రాణాలూ నీ అధీనాలే కదా! సుందరీ | విరులు చెరివిన తుమ్మెదలవంటిే నీకుటిలాలకాలను కదిలిస్తున్న ఈ గాలి నీన్లు మళ్ళీ తిరిగి వస్తావేమో అన్న ఆశను నాలో రేకెత్తిస్తున్నది. (ప్రియురాలా! జ్యోతిర్ణత రాత్రివేళ వెలుగుతో హిమాద్రిగుహలోని చీకటిని పోగొట్టినట్టు వెంటనే మేల్కొని వాలోని విషాదం తొలగించు. ముంగురులు చలిస్తున్నా మూగవోయిన నీమోము రొదలేని తుమ్మెదతో గూడిన ముకుళిత పద్మంలాగా నన్ను బాధిస్తున్నది.

ఎడబాటు ఏర్పడినా, నిశికీ శశికీ మళ్ళీ సంయోగం కల్గుతుంది. చక్రవాకి చ|క్రవాకముతో విడివడినా మళ్ళీ దాన్ని చేరుకొంటుంది. అందువల్లనే చంద్రుడూ, చ(క్రవాకమూ విరహావధిని ఓర్చుకొంటాయి. కానీ నిన్ను మళ్ళీ. కలుసుకొనే అవకాశం నాకు లేదు. నావ్యథ తీరేదెలా ? కోమలమైన నీ శరీరం క్రొంగ్రాత్త చివుళ్ల పడకవీదకూడా పరితాపానికి పాత్రవంయేది. అలాంటిది కాప్టాధిరోహణాన్ని ఏలా సహించగలదో చెప్పు. నీ మొదటి ఏకాంత సఖి అయిన మొలనూలు గమనవిలాసం లేకపోవడంవల్ల మూగవోయినదై దీర్టనిద్ర చెందిన నీతో అనుమరణం పొందినట్టు గ్రుపిస్తున్నది. స్వర్గానికి వెళుతూ నేను నీవిరహం సహించలేనని భావించి నీవు కోకిలళ్లో నీకలభాషణాన్నీ, కలహంసల్లో అలస గమనాన్నీ, జింకలలో బిత్తరచూపులనూ, గాలికి కదిలే తీవల్గో విలాసాన్నీ - ఇలా ఆయా గుణాలను ఆయా చోట్లు వుంచి వెళ్ళిపోయావు. ఇది నిజం. అయినా నీవియోగంతో వేగిసోతున్న నన్ను ఇవేవీ ఓదార్చలేకున్నాయి.

'ప్రేయంగులతకూ, సహకార వృక్షానికీ నీవు జంట కలిపావు వీటికి పెళ్ళి

70 రఘువంశం చేయకుండానే వెళ్ళడం నీకు తగునా ? నీవు పోషించిన అశోక తరువు పూచే పుష్పం ఇంతవరకూ నీకు అలకాభరణం అర్వ్యోది. దానినిప్పుడు నేనెలా నివాపమాల్యంగా వాడేది ? సుగాత్రీ ! అన్యదుర్లభమైన అందైల్‌ రవ లితోటి నీపాదతాడనాన్ని తలపునకు తెచ్చుకొని కాబోలు ఈ అశోకవృక్షం కుసుమాశ్రువులు రాలుస్తూ శోకిస్తున్నది. ఓ కిన్నరకంఠీ ! నీ నిట్టూర్పువంటి వాసనగల పాగడపూలతో నేను సగం గ్రుచ్చిన ఈ విలాస మేఖల పూర్తికాక ముందే ఇలా ని(ద్రించడం నీకు తగునా?

ఈ చెలికత్తెలు నీ సుఖదుఃఖాలలో పాలు పంచుకొన్నవారు. ఈపిల్లవాడు పాడ్యమి నాటీ చందమామలా వున్నాడు. నేను సమానురాగం కలవాడిని, అయినా నీవు మమ్మల్ని ఎందుకు వదలిపోయావో ఊహకు అందడం లేదు. నేడు నాధృతి నశించింది. నా ఆట ఆగిపోయింది. పాట మూగవోయింది. బుతువు వేడుక లేనిదయింది. ఆభరణాల అక్కర తొలగింది. పాను శూన్యమయింది. నాకు గృహిణీ, మంత్రీ, నర్మసచివుడూ, లలితకళా ప్రయోగంలో ప్రేయశిష్యురాలూ అంతా నీవే కదా |! ఇలాంటి నిన్నే హరించిన నిరయమైన మృత్యువు ఇక నాకు మిగిలించిం దేమున్నది ?

మదిరాక్షీ ! నోటితో నే నందించే రసవత్తరమైన మధువు గ్రోలడాని కలవాటుపడ్డ నీవు ఇప్పుడు పరలోకానికి పంపిన ' అ(శ్రుకలుషీతమైన జలాంజలి నెలా త్రాగగలవు? ఎంత ఐశ్వర్యమున్నా న్లీవు లేనప్పుడు అజుడనుభవించదగ్గ _.సుఖమంటూ ఇకనేమీ లేదు. నాసర్వస్త్వమూ నీవే. వేతే విషయసుఖాలు నన్ను లోగానలేవు?'

కోసలాధిపుడిలా కరుణార్ధ గర్భితంగా ఇందుమతి నుద్దేశించి విలపించాడు. అది విని అక్కడ ఉన్న చెట్టు కూడా మకరంద బాష్టాలు వదిలాయి. పిమ్మట బంధుజనులు అతని ఒడినుండి కష్టంమీద ఆమెను తొలగించారు. ఆ దివ్యసుమమాలే చివరి అలంకారమైన ఆ సుందరిని అగురుచందన కాష్టాలతో ప్రజ్వరిల్లే చితిపై చేర్చారు. రాజై యుండికూడా శోక(గ్రస్తుడై ఆడుదానితో అనుమరణం చెందాడన్న అపవాదు కల్గుతుందని అతడు ఆమెతో అగ్నిప్రవేశం చేయలేదే కాని జీవితేచ్చతో మాత్రం కాదు.

మువంశది ర ఆపై దశాహం తర్వాత అజుడు గుణశేషురాల్టైన. దేవి నుద్దేశించి చేయవలసిన విధులన్నింటినీ ఉద్యానవనంలోనే సమగ్రంగా చేశాడు. పిమ్మట పొరకాంతల కన్నీచి జూలులో తన దుఃఖ(ప్రవాహాన్ని మొస్తున్నాడా అన్నట్టు ఇందునుతి చెంత లేకుండా పట్టుణం ప్రవేశిస్తున్న భూపాలుడు రేయి కడచన్న చం[(ద్రుసిలా కనిపించాడు. వసిష్టుని సందేశం

యాగదీక్షితుడైన వసిష్టమహర్షి తన ఆశ్రమంలో వుంటూనే ధ్యానదృష్టితో రాజు దుఃఖమోహితు డయ్యూడని గ్రహించాడు. శిష్యుని ద్వారా ఈ (క్రిందివిధంగా అతనికి సందేశం పంపాడు.

“రాజూ! నీదుఖ కారణం వసిష్టమునీంద్రులకు తెలుసు. అయినా వారి (క్రతువు పూర్తికాలేదు కాబట్టి నిన్ను ఓదార్చటానికి స్వయంగా రాలేకపోయారు. సదాచార సంపన్నుడా | నాద్వారా వారు కొన్ని సందేశవమూలు పంపారు. ధీరూ స్తీ! గురువుగాచి సందేశాన్ని సావధానంగా విని హృదయంలో నిల్పుకో 1 'త్రిలోకాలలోనూ భూతభవిష్యద్వర్హమానాలను వసిష్టమునీంద్రులు ప్రతిబంధ చహితమైన జ్ఞూనదృష్టితో చూడగలరు.

పూర్వం తృణబిందువనే మహర్షి తివ్రతపస్సుకు పూనుకొన్నాడు. అందుకు భయపడి ఇంద్రుడు ఆయన తపస్సును వెరచడానికై హారిణి అనే అప్సరసను పంపొడు. ఆమె అతని యెదుట హావ భానాది విలాసాలను (ప్రదర్శించింది. తపోవిఘ్నుం జరిగినందుకు మునీం(ద్రుడు శాంతి కోల్సొాయి ఆగ్రహోదగ్రు డయ్యాడు. భూలోకంలో' మనుష్యష్తీగా పుజ్తుమని హారిణిని శపీంచాడు,

,. భగవన్‌, నేను పరాధినురాలిని. నాతప్పు దయతో మన్నించండి! అంటూ ఆమె ఆయన్ను శరణు వేడింది. మునీంద్రుడు దివ్యపుప్పు దర్మనా న్ని ఆమెకు శాసాంతంగా అనుగ్రహించాడు. ఆ చేవవనిత (క్రథకైళిక వంశంలో జన్మించి నీకు పట్టమహిషి అయింది. బహుకాలొనికి శాపం తొ లగించే పూనూలను చూ

72 రఘువంశం అసువులు వీడింది. ఆమె మృతికి చింతించవద్దు. పుట్టిన వారు గిట్టక తప్పదు. ఈ వసుంధరను చక్కగా ఏలుకో. రాజులకు నిక్కమైన కళత్రం వసుమతే కదా ! ఎంత అభ్యుదయం కల్లినా నీవు పూర్వం మదమత్తచిత్తుడవు కాలేదు. వికారానికి లోను కాకుండా మనస్తు నిగ్రహించుకొని నీ శా స్తజ్ఞతను 'ప్రకటించావు. మనోజ్వరం కలిగిన ఈ సందర్భంలో కూడా కాతరుడివి కాకుండా ఆ విజ్ఞానాన్నే ప్రదర్శించు. నీవు అనువురణం చెందినా ఇపుడు నీకావె లభించదు. వురి ఏడిస్తే చేబిక్కుతుందా? పరలోకం చేరిన ప్రాణుల గతులు వారివారి కర్మననుసరించి భిన్న భిన్నంగానే వుంటాయి. శోకం మాని పిండోదకాదులతో నీధర్మపత్నికి తృప్తి కలిగించు. ఎడతెగని బంధువుల కన్నీరు ్రేతాన్ని కాల్చివేస్తుందని పెద్ద లంటారు. శరీర ధారులకు మరణం స్వభావం. జీవితం యాదృచ్చికమని బుధు లంటారు. అందువల్ల (ప్రాణి కకాలం పాటు జీవించినా లాభమే. మూఢుడు (ప్రియనాశాన్ని ఎదలో (గ్రుచ్చిన శల్యంగా భావిస్తాడు. బుద్దిమంతుడు అది మోక్షోపాయం కావడంవల్ల దాన్నే పెరికి వైచిన శల్యంగా తలపోస్తాడు. తన దేహాత్మలకే సంయోగ వియోగాలు తప్పువని గ్రహించిన పండితుబ్లో పుత్రకళత్రాదులతోడి వియోగం బాధిస్తుందా ? జితేంద్రియులలో (శ్రేష్టుడవైన అజమహారాజా! పామరునిలా నీవు శోకించవద్దు. గాలి వీచినపుడుచెట్టతో పాటు కొండలుకూడా చలిస్తే ఇక వాటికీ వీటికీ తేడ్రా ఏముంది ?! అజుడు ఉదారమతిత్హైన వసిష్టుని వచనాన్ని అలాగే అని అంగీకరించి ఆయన శిష్యుణ్ణో పంపివేశాడు. కానీ ఆ ఉపదేశం దుఃఖసాంద్రమైన అతని హృదయంలో ్రనేశించ లేక ఆ గురువు చెంతక్తే తిరిగి వెళ్ళింది కాబోలు ! అజమహారాజు అస్తమయం తన పుత్రుడింకా రాజ్యపాలన నె మర్యం చాలని బాలుడు 5 వడంక్లి ఆజుడు ఆతనిలో ఇందుమతీ సామ్యాన్నీ, ఆమె చిత్రా న్నీ చూసూ. స్యవ్నిలలో ఆమెతోడి క్షణిక సమాగమాలవల్ల ఆనందిస్తూ, ఎలాగో కం మీద ఎని ముదేండ్లి గడిపాడు. జున్వివొంలక సౌధతలాన్న భేదించనట్టు శోక శంకువు అతిని

రమువంళం 73 హృదయాన్ని బలాత్కారంగా భేదించింది. వైద్యుల కసాధ్యమై వరణ కారణమైనప్పటికీ, ఆ శోకశిల్యాన్ని అతడు ప్రియురాలిని త్వరగా కలుసుకోవాలన్న బొత్సుక్యంవల్ర లాభంగానే భావించాడు.

ఆపై ఆ భూపాలుడు సంస్కారవినీతుడూ, కవచధారణకు తగిన ప్రాయం కలవాడూ అయిన కువూరుజ్ణో శాస్త్రినిధి ననుసరించి (పజారక్షణకై నియోగించాడు. రోగపీడితమైన శరీరం వదలదలచుకొని ప్రాయోపవేశానికి పూనుకున్నాడు.

అలా అతడు గంగాసరయూ- సంగమతీీర్ధంలో దేహం త్యజించాడు. వెంటనే దేవతలలో ఒకడై స్వర్గం చేరుకున్నాడు. అక్కడ మునుపటికంటె ఎక్కువ అందంతో మెరసిపోతున్న తన కాంతను కలుసుకున్నాడు. నందనవనంలోని (శ్రీడాగారాలలో ఆమెతోకూడి మళ్ళీ క్రీడించాడు.

ఖ్‌ జ

74 రఘువంచం [9] దశరథమహారాజు మహారథుడైన దశరథుడు సరయనుంతో ఇం(ద్రియాలను జయించి అటు మునులలోనూ, ఇటు క్షత్రియులలోనూ అగ్రేసరు డయ్యాడు. తండ్రి తర్వాత అతడు ఉత్తర కోసల దేశానికి ఆధిపత్యం వహించాడు. ఆ మహారాజు పరంపరా 'ప్రాప్తమైన పౌరజానపద (ప్రజానీకాన్ని శాస్త్రవిధి ననుసరించి పరిపాలించాడు. అందువల్ల పరాక్రమంలో క్రౌంచపర్వతాన్ని భేదించిన కుమారస్వామిని పోలిన అతనిపట్లు (ప్రజలు మిక్కిలి అనురక్తు లయ్యారు. తగు సమయంలో జలాన్నీ, ధనాన్నీ వర్షించి కర్మకారుల శ్రమను పోగొట్టే వారు ఇం(ద్రదశరథు లిరువురే అని నాటి పండితులు ప్రశంసించేవారు. శాంతిపరుడూ, దివ్యతేజస్వీ అయిన అజుని కుమారుడు రాజ్యం పాలిస్తూ ఉండగా భూమి ఫలవంత మయింది. దేశంలో వ్యాధి ఎక్కడా అడుగు మోపనే లేదు. ఇక విరోధుల దురాక్రమణకు తావేది ? దశదిశలూ జయించిన రఘువుహారాజూ, అతని పు(్యతుడైన అజమహారాజూ ఏలే సమయంలో లాగానే మహాపరాక్రమవంతుడైన దశరథుని పరిపాలన కాలంలోగూడా భూమి సిరిసంపదలకు నెల్పై శోభిల్లింది. ఆ నరాధిపుడు సవుత్వంలో యవనుధర్మరాజునూ, ధనవృష్టిలో క్పుబేరుళ్లో, దుష్టనిగ్రహంలో వరుణుణ్ణీ, తేజస్సులో సూర్యుణ్ణీ అనుకరించాడు. అభ్యుదయాస్త్రై పాటుపడుతున్న దశరథుడు వేట, జూదం, పానం, త్త అనే వ్యసనాలకు లోబడలేదు. ప్రభువైన ఇంద్రుని చెంతకూడా అతడు దీనమైన పలుకు పలకలేదు. పరివాస ప్రసంగంలో కూడా అతని నోట వ్యర్ధమైన మాట వెలువడలేదు. రోషళూన్యుడైన ఆ భూపాలుడు శత్రువులపట్టకూడా పరుష వచనాలు పలీకినవాడు కాడు.

చువింికిం 75 ౮జు అతనినుండి నృద్దీ 3నాశాలను రెండింటినీ ఎవిచూచారు. అతడు తనము ల సెటించేన రి సట్టు మేద్రుడుగా, తిరస్కరించే వారిసట్టు కఠినుడుగా ప్రతర్తించాడు ధనువు చేసట్టి రథి నుధిస్టించిన ఆ భూపతి తానొక్కడే సముద్ర సర్యంతన్రైన భూవలయిన్ని జయించాడు గజతురగయుక్తమైన అతని సేన కేవల మూతని విజయాన్ని మూత్రిను ఘోషించింది. సంసదలో కుభునితో సమానుడూ, సురక్షితమైన ఏకరథంతో భూమిని జయించినవాడూ, ధనుర్జారీ అయిన ఆ దశరథునికి సముద్రఘోాషలే విజయ దుందుభుల 'మైతలయ్యాయి. ఇంద్రుడు వజ్రాయిధంతో పర్వతపక్ష బలాన్ని రూపుమూపాడు. అభినవ కమలాననుదైన దశరథుడు ధ్వనిస్తూ శరాలను వర్షించే ధనుస్సుతో శత్రుపక్షబలాన్ని శమింపజేశాడు. దేవతలు దేవేంద్రుని పాదాలకు ('ప్రణమిల్లినట్లే పృథివీపతులు వమహాపొరుషవంతుడైన ఆ దళరథుని చరణాలకు తన్నఖకాంతితో వర్దిల్లిన మకుటమాణిక్య కాంతులు గల తమ శిరస్సులతో మోకరిల్లారు. రణ నిహతులైన శత్రురాజుల కళత్రాల ప్రేరణతో వారి మంత్రులు బాలురైన రాజపుత్రులచేత దశరథమహారాజుకు అంజలి ఘటింపజేశారు. అలక సంస్కారానికి నోచుకోని ఆ నృపసతుల పట్ల దయబూని అతడు సముద్రతీరం నుండి అలకానగరం వంటి అయోధ్యానగరానికి మరలి వచ్చాడు. దశరథునిలా శ్వేతచ్చత్రం ధరించగల మహీపతి మరొకడు లేడు. అగ్ని చంద్రులతో సమాన తేజం కల్గిన ఆ ధరిత్రీపతి ద్వాదశ రాజమండలానికి ('ప్రధానుడై చక్రవర్తి పదాన్ని అధిష్టించాడు. అయినా ఇంకా జయించవలసిన నుహీవుండలం ఉన్నదో అన్నట్టు అత డెంతో జాగరూ"కుడై మెలిగాడు. యాచకుల మనోరథాలను పూరించేవాడూ, కకుత్త్రకులోద్భవుడూ అయిన దశంథినుహారాజునూ మహాశిష్టువునూ తప్పు పతివ్రత అయిన కమలాదేవి మరొక్ష భూపతిని సేవించి యెరుగదు. పర్వతాలనుండి 'ప్రభివంచిన నదులు సాగరం చేరినల్టు సతివ్రతలైన మగధ కోసల కేకయ రాజపుత్రికలు అమిత్రులను నగ్రహించిన దళరథుణ్ణే భర్తగా బడసీనారు. అరాతులను హతమార్చే

76 అఖఘువంశిం ఉపాయాలలో దిల్టు అయిన ఆ భూపాలుడు మువ్వురు దేవేరులతో కూడుకొని 'ప్రజాపాలనాభిలాషతో నమూడు శక్తులతో గూడీ అవని కవతరించిన అమరేంద్రునిలా భాసించాడు. ఆ మహారథుడు సంగ్రామరంగంలో ఇంద్రునికి సాయపడ్డాడు. అతని బాణాలవల్ల భయరహితలైన సురవనితలు (స్రకృష్ణమైన అతని భుజపరా[క్రవరాన్ని గానం చేశారు. బాహుబలంతో దిగంతసంపద లాన్హించినవాడూ, తమోగుణ రహితుడూ అయిన ఆ ధరావల్లభుడు తలనుండి కిరీటం దించి యాగదీక్షితుడై ఎన్నో అశ్వమేధా లాచరించాడు. అతడు నాటించిన కనక యూపాల కాంతులతో తమసా సరయూ నదుల తటాలు ఎంతగానో శోభిల్లాయి.

కృష్ణాజినం, దండం, దర్భవేఖల ధరించి జింకకొమ్ము చేపట్టి మౌన(వ్రతంతో దశరథుడు అధ్వరదీక్ష వహించాడు. అప్పుడతని శరీరం అనుపమ కాంతితో విరాజిల్లింది. ఆ తనువు నధిష్టించి సరమేశ్వరుడు దాన్ని ఇంకా ఎంతో దీస్తిమంతం చేశాడు. అవభృథస్నానం చేత పవిత్రుడూ, ఇంద్రియవిజేతా, దేవ సభను అధిష్టించే యోగ్యత గలవాడూ అయిన ఆ నరపాలుడు సమున్నతమైన తన మస్తకాన్ని జలాన్ని వర్షించే పురుహూతుని యెదుట తప్పు మరొకరి చెంత వంచినవాడు కాడు. ఏకరథుడూ, బలవంతుడూ, ధానుష్కుడూ అయిన దశరథుడు పలుసార్లు కదనభూమిలో పురందరునికి ముందు పయనించేవాడు, అప్పుడతడు సూర్యుని కభిముఖంగా లేచిన ధూళిని రక్కసుల రక్తధారలతో నివారించేనాడు, స్వే

ఇంతలో తన దక్షిణయాగ్ర పూర్తిచేసుకాన్న సూర్యుడు ఉత్తం దిశకు పయనించదలచి సారథిచేత సష్తాశ్వాలను నుళ్లింపజేశాడు. మంచును తొలగించ ప్రభాతనేళంను పరిశుభ్రం చేస్తూ మలయ" పలా న్ని పరత్యజించాడు. యను కుబే క్‌ . థిని సంంచడా నీకో అన్నల్టు కొంగ్ర త్తి కుసుమాలు చేతపట్టుకొని వసంతుడు వచ్చేశాడు.

మునంశం ళ్‌ వసంతవర్షన మంచుతో మలినమైన చందనపు చిన్లుళ్లతో నిండిననులయాదద్రిని వదిలి దినకరుడు రాత్రినిరహంతో వేగే చక్రవాకాలమీద దయగొన్నాడా అన్నట్టు ఉత్తరాభిముఖుడై మెల్లగా పయనం సాగించాడు, మొగ్గలు తొడగడం, చివురించడం, తుమ్మెదలరొద, కోయిల కూతలు - ఇలా క్రమసరిణామం గల పాదపాలతో నిండిన ననస్టలి కవతరించి వసంతుడు నిండురూపంతో కన్నులపండువుగా (ప్రత్యక్షమయ్యాడు. నీతితోనూ, శార్యాదిగుణాలతోనూ వరిల్లి సజ్జనులకు ఉపకరించే, దశరథుని సంపదకై అర్హులు అరుదెంచినట్లే వైత్రుని రాకతో నృద్రిబొందిన సరోవరాలలోని సరోజినకై షట్పదాలు, జలవిహంగాలూ వచ్చి చేరాయి. బుతుధర్మానుసారం అప్పుడే కుసుమించిన అశోక పుష్పమే కాక చెలునలు చెవిలో చెరివిన చివుళ్తుగూడా కాముకులకు కామోద్దీపకా లయ్యాయి. వసంతుడు ఉద్యానవనలక్షీకి కావించిన కొంగ్రొత్త ప త్రరచనల్లా వున్న గోరంటలు కొదమతుమ్మెదలకు తనివిదీరా మకరందపు విందులు పెట్టి వాటిచేత రుంకారం చేయించాయి. కాంతలు తమ ముఖనుద్యంతో వకుళవృక్షానికి దోహదం కల్పించారు. మద్యసదృశమైన సుగంధం వెదజల్టుతూ ఆ చెట్టు పూతపూసింది. మధువు నాశించి వచ్చి తండోపతండాలుగా మూగిన మధుకర[్రేణులు ఆ మ్రూకును చీకాకుసరవాయి. వసంతలక్ష్మి మోదుగుపై వెలయించిన మొగ్గలు మదాతిరేకంతో సిగ్గు నిడిచిన ప్రేయసి ప్రియునిపై తీర్చిన దంతక్షతాలంకరణాల్లాగా విలసిల్లాయి. దంతత్షతాలవల్ల దుర్భరమైన అధరాలతో మగువలు నుంచును సహించలేక పోయారు. చలినల్ల జఘనస్టలాలనుండీ వేఖలలు గూడా తొలగించారు. సూర్యుడు ఆ సీవోరాన్ని కాస్తా తగ్గించగలిగాడే గాని బొత్తిగా తొలగించలేక పోయాడు. మొగ తొడిగిన చూతలత నులయమారుతానికి తన చివుళ్లు కదులుతూ వుందగా అభినయం అభ్యసించే నర్తకిలా రాగద్వేషాలు జయించిన యోగుల విత్తాలను గూడా మదింప జేసింది పు "లతో నండి పరినుళం వెదజల్లే ఆ రనసంక్తులలో మొదటిసారిగా సకములు ఆలపించిన పరిమీతా లొవాలు విరళ

78 రముఎంశం విరళ మైన ముగుదల పలుకుల్లా వినిపించాయి. వీనులవిందు గొల్బే మధుకరాల రుంకారాలనే పాటలతోనూ, కుసుమూలనే కోములరదన కాంతులతోనూ ఒప్పారిన ఉద్యానలతలు గాలితాకిడికి అభినయంతో కదిలే చిగురుటాకులనే చేతులతో వెలుగొౌందాయి. వకుళసారభాన్ని మించిన సౌరభం కల్లి లలితవిలాసాలకు కారణమై మదనోద్దీజళనున వుధువును వుగలతో పాటు వుగువలు అనురాగంతో ఆస్వాదించారు. విప్పారిన పద్మాలతోనూ, మదించి మధుర ధ్వనులు గావించే హంసాది శకుంతాలతోనూ సాబగారే నడబావులు చిరునవ్వులతో అందాలు చిందే 'వరూములు, ముఖరించే మొలనూళ్లుగల రవుణులలాగా రాజిల్జ్లాయి. ఆ మధుమాసంలో జాబిల్లితో శోభిల్లే రాత్రి అలసులయిన బాటసారులు హాయిగా ప్రాద్దుపుచ్చలేరని వారిపై దయగొన్నదో అన్నట్టు కుంచించుకుపోయింది. వసంతుని వల్ల కురుచబారి చంద్రోదయంతో తెల్లబోయినకాంతిగల రజనీ వధువు 'ప్రియసమాగమ సుఖం కరువైన ప్రేయసి మాదిరి కృశించిపోయింది. తిలకవృక్షాల ఉపరితలాలనే ఉప్పరిగల మీద కూర్చుండి, పూదేనెలతోడి సంపర్కంతో సౌరభాలు వెదజల్టుతూ, మదనావేశానికి లోనైన మధుపాలనే పెక్కుమంది విలాసవంతులు తమతమ విలాసినులతో గూడి మధురంగా గానం చేశారు. మంచు విరిసి పోవడం వల్ల విమలకాంతు లీనుతూ సురతశ్రమ నివారించే తనకిరణాలతో చం(ద్రుడు మకరధ్వజం హైెగుర వేసిన మన్మథుళణ్లి ఉద్దీపింప జేశాడు. కలకూజితం కావించే కోయిలతో కూడినదై కమలధూళితో నిండిన గాలికి కదలుతూ, పువ్వుల బరువుతో వంగిన అశోకలత వేదనతో పరితపిస్తున్న విరహిణుల చిత్తాన్ని అగ్ని కథీనం చేసింది. నిర్మలమైన శశికి రణాలు, సుఖావహమైనవాయువు, పూచిన చెట్టు, మదించిన కోకిలలు _ వీటితో నిండి భోగప్రచురమైన ఆ వసంతబుతువు అమృత ('ప్రాయమై అలరారింది. ఆజ్యంతో (ప్రజ్వరిల్లే. అనలంవంటి కాంతికలిగి వనేందిరకు కనకాభరణ (ప్రతినిధియ్పై, అతిసుకువూరమైన రేక్సులు, కింజల్కాలతో విలసిల్లే కొండగోగు పూలను వల్లభులు అందీయగా కాంతలు కుంతలాలలో ధరించారు. .కాటుక చుక్కల్లా

రఘువంళం 78 కమనీయాలైై, పూగుత్తులపై ద్రాలే తుమ్మెదలతో గూడిన తిలకవృక్షం వనితకు తిలకంలాగా ఆ వనస్టలిక్షిశోభ సవుకూర్చింది. వృత్షమనే పురుషునికి సుందరియైన నవమాలికావల్లిక మభుగంధంతో కూడి చివురుటధరంమీద వ్యాపించిన కుసుమ సంభృతమైన చిరునవుతో చూపరుల చిత్తాన్ని మత్తిల్లజేసింది. అరుణూగాన్ని పోలిన అంళుకాలు, చెవికక్కిన యవాంకురాలు, కోకిలాలాపాలు - అనే మన్మథ సైన్యాలు విలాసవంతులను అబలలకు అధీనం చేశాయి. ధవళపరాగాలతో పరిపుష్ణమై (భ్రమర నికరాలతో గూడిన తిలక మంజరి నీలాలకలలోని ముక్తాజాలకంలా భాసిల్లీంది. ధనుర్దారి అయిన మదనునికి పతాకయైనదీ, వసంతలత్మీకి ముఖాలంకార ఛూూర్లమైనదీ, గాలికి కదిలే ఉద్యానవనంనుండి పైకెగిరినదీ అయిన ప్రసవరాగం వెంట తుమ్మెద బారులు పరుగులు దీశాయి. ఉవిదలు నవవసంతోత్సవంలో ఊయెల లూగుత్తూ తమకు నైపుణ్యమున్నా ప్రియులకంఠం కాగిలింఛుకోవాలన్న కాంక్షతో ఊయెలడ్రాడు పట్టు సడలించారు.

““ఓ అతివలారా! ఆగ్రహం మానండి. పగ విడవండి. గతించిన జవ్వనం తిరిగిరాదు” అని కోయిలలు మదనుని మతాన్ని ప్రచారం చేసేసరికి వధూటులు ప్రణయకలహం మాని రమణులతో రమింప సాగారు.

విష్ణువుతోనూ, వసంతునితోనూో. మన్మథునితోనూ సమానుడ్దేన ఆ దశరథమహారాజు విలాసవతులతో కూడి వసంతోత్సవంాఅనుభవించ్నాడు. పిమ్మట వేటకు వెళ్ళాలనుకున్నాడు. వేటవల్ల కదిలే లశ్యాన్ని పడగొట్టడంలో

నేర్చు అలవడుతుంది. భయ[్రోధాలకు గురిఅయిన మృగాల చిత్తవికారం అవగత

మవుతుంది. (శ్రమను జయించడంవల్ల శరీరానికి లాఘవం కలుగుతుంది.

అందుచేత అమాత్యుల అనుమతితో అతడు వేటకు బయలుదేరాడు. దశరథుడు వేటాడుట

ఆ పురుష శ్రేష్టుడు అడవిలో సంచరించడానికి తగిన వేషం ధరించాడు.

వెడదమెడపై శరాసనం తగిలించుకొన్నాడు. గుజ్జపుగిట్టరి ధూళితో ఆకసానికి

80 రఘువంశం మేలుకట్టు అమర్చాడు. వనమాల సిగకు చుట్టుకున్నాడు. ఆకుపచ్చని కవచం తొడిగాడు. గుజ్జుపు దౌడువల్ల కుండలాలు కదలుతూ వుండగా మృగాలు సంచరించే భూముల్జొ అతడు విహరించాడు. సుందరనయనుడూ, నీతివైభవంతో కోసల దేశాన్ని సంతోష పఅచినవాడూ అయిన ఆ నరపాలుడు దారిలో పయనిస్తుండూ అతాశరీరలైన వనదేవతలు తుమ్మెదలనే చూపులతో అతళ్లో తిలకించారు. జాగిలపు వేటగాండ్యూ, వలల వేటగాండ్లూ ముందుగానే అడవిలో ప్రవేశించారు. అక్కడ కార్చిచ్చు, దొంగల బెడద లేకుండా చేశారు. అశ్వసంచార యోగ్యమై, ఎడనెడా జలాశయాలు కలిగి 'మెకాలు, పిట్టులు, గురుపోతులూ గుంపులు గుంపులుగా వున్న కాననంలో దశరథుడు ప్రవేశించాడు. భాద్రపదం వెజపుతో గూడిన ఇం(ద్రచాపాన్ని పూనినట్టు మనోవ్యథారహితుడైన ఆ రాజు కనకవర్ధమైన అల్లెత్రాడుగల ధనుస్సు చేపట్టాడు. అతని ధనుష్టంకారధ్వని విని సింహాలు కినుక వహించాయి. ఆ నరపాలుని ముందట దర్భలు నమలుతూ ఒక్ష పెద్ద జింకలమంద పొడకట్టింది. మదించిన ఒక నల్ల యి(ర్రి ఆ మందముందు నడుస్తున్నది. పాలకోసం తహతహలాడుతున్న జింకషిల్లలు మాటిమాటికీ తల్టుల నడకను నిరోధిస్తుండగా ఆ మంద మందంగా ముందుకు సాగిపోతున్నది. వడిగల వారువాన్ని అధిష్టించిన రాజు పాదినుండి బాణం చేబూని లేళ్ళ గుంపుకు ఎదురుగా వెళ్ళేసరికి అది చెల్టావెద రయింది. కన్నీట తడిసిన ఆ జింకల బెదరుచూపులు గాలికి చెదరిన కలువరేకుల్చాగా అడవి నంతటినీ నలుపు చేశాయి. వెన్నునిలా విక్రవువంతుడైన ఆ విలుకాడు ఒక కురంగాన్ని గులీపెట్టి కొట్టబోయాడు. ఇంతలో ఆడులేడి తన సహచరున కద్డుగా నిలవడం చూచాడు. తానూ కాముకుడే కాన కరుణా(ర్షచిత్తుడై చెవివయకూ లాగిన బాణాన్ని ఉపసంహరించుకొన్నాడు. ఇతర మృగాలపై శరసంధానం చేసినప్పుడు కూడా భయచంచలమైన వాటికళ్ళు చతురకామినుల చంచల నయన విలాసాలను గురుకు దెచ్చే సరికి అతడు బిగించిన పిడికిలి సడలించక తప్పులేదు. +

రఘువంశం 81

పిమ్మట బురద గుంటనుండి లేచి సగం నమలిన తుంగముస్తైలను జారవిడుస్తూ అప్పుడే పరువిడిపోయిన పందులమంద జాడవెంట ఆ దశరథుడు పయనించాడు. గుజ్జుంపైనుండి కొంచెం ముందుకు వంగి తమ్ము కొట్టబోతున్న రాజును మార్కొని ఆ పందులు ఎదురుదెబ్బ తీయాలనుకొన్నాయి. కాని అంతలో అలుగులు [గ్రుచ్చుకొన్న తవం శరీరాలు ఆధారవృక్షాలకు అతుక్కుపోవడాన్ని అవి గుర్తించలేక పోయాయి.

పైబడటానికి ఉద్యమిస్తున్న ఒక *డవిదున్న కంటిని గురిచేసి దశరథుడు బాణం లాగి వదిలాడు. ఆ బాణం పిడికి నెళ్తు రంటకుండానే దాని దేహంలోంచి ముందుకు దూసుకు వెళ్ళి మహిషాన్ని ముందు నేలకూల్చి, తర్వాత తాను క్రింద పడింది. అతడు వాడి అయిన అద్ర చంద్రబాణాలతో ఇడ్గమృగాలకు శృంగభంగం కలిగించి వాటితల బరువు దించివేశాడు. దుష్టనిగ్రహ ప్రవీణుడైన ఆ నృపాలుడు శత్రువుల తలబిరుసుతనాన్ని సహించలేదే గాని వాళ్ళ ద్వీర్రజీవితంపట్టు అతనికి సహనం లేకపోలేదు. గాలికి విరిగి పైబడు పూచిన వేగిస కొమ్మలవలె ఆకస్మికంగా గుహలనుండి పైకి దుముక వచ్చిన పులుల నోట అదరుబెదరు లేక అతడు అభ్యాసబలంతో క్షణంలో శరపరంపరను గుప్పించి వాటిని అమ్ముల పాదులుగా మార్చి వేశాడు.

“మృగరాజ' నామంలో పరాక్రమ సూచకమైన రాజళబ్దంపట్ట అతడు అసూయ వహించాడు కాబోలు ! అందుకే పాదలలో దాగివున్న సింహాలను చంపదలచి పీడుగుపాటును బోలిన ధనుష్టంకారంతో వాటిని కలతబెట్టాడు. ఏనుగుల యెడ ఎడతెగని వైరం పూని వాటి కుంభస్టలాలను చీల్చి చెండాడే సింగాలను చంపి అతడు రణరంగంలో తన కెంతో సాయపడే గజాల బుణాన్ని తీర్చుకొన్నట్టు భావించాడు.

మరొకచో చమర వ్యుగాల చుట్టూ అశ్వాన్ని దౌడు దీయించాడు. వెవివరకూ లాగిన శరాలను వర్ణించాడు. నరపతులకు చేసినట్లే ఆ మృగాలకు కూడా ధవళచామరాలు లేకుండా చేసివేసి శాంతించాడు. దశరథుని సైంధవానికి చేరువలోనే ఒక నెమలి ఎగురుతూ వెళ్ళింది. అందమ్రైన దాని ఫురిని చూడగానే

82 రఘమువంచం అతడికి చిత్రమాల్యాలంకృతమై రతివేళలో ముడీవీడిన తన ప్రేయసి కేశపాశం గుర్తుకు వచ్చింది. అందుకే అత డామయూరంపై సాయకం ప్రయోగించ లేకపోయాడు. తీవ్రంగా (శ్రవుపడటంవల్ల అతని ముఖాన చెవుట బిందువులు పాటమరించాయి. చివురు దొన్నాలు చీల్చుకుంటూ మంచు తుంపరలతో గూడి వచ్చిన అడవిగాలి ఆ స్వేదకణాలను హరించింది. అలా ఆ భూపాలుడు తక్కిన పనులన్నీ మరచి రాజ్యభారం మంత్రులపై వుంచి వేటపై తరగని అనురక్తి పెంచుకొన్నాడు. గడుసరి పడుచులాగా వేటకూడా అతణ్నీ తన వశం చేసుకొన్నది. ఓషధులనే దీపాలు వెలుగుతుండగా, అందమైన పూలూ, చివుళ్లూ అమర్చిన పాన్సుపై ఆ నరపతి పరిజనులను దూరంగా వుంచి రాత్రులు గడిపేవాడు. (ప్రాతఃకాలంలో పటహ శబ్దాన్ని పోలిన గజముల కర్ణతాళధ్వనికి నిద్రనుండి మేల్కొనేవాడు. మధురమైన పక్షుల కిలకిలారావమనే వందిమాగధ మంగళ గీతాలు వింటూ ఆనందించేవాడు. శాపస్రాప్తి అతడొ"కనాడు అడవిలో ఒకదుప్పిని వెంబడించాడు. సేవకజనం కంటపడకుండా నురుగులు (గ్రక్కుతున్న గుజ్జంపై దౌడుతీసి మునిజనులు సేవించే తమసానదిని చేరుకొన్నాడు. ఆ నదిలో కుండను ముంచుతున్న ఒక పెద్ర బుడబుడశబ్దం వినిపించింది. అది గజబృ్బంహితం అనుకొని అతడు ఆ వైపు శబ్బవేధి శరాన్ని ప్రయోగించాడు. నిజానికి ఆ పని రాజు చేయవలసింది కాదు. (యుద్దంలో తప్ప గజవధ చేయకూడదు) అయినా దశరథుడు మర్యాద మీరి ప్రవర్తించాడు. పండితులు సైతం రజోగుణం పైకొన్నప్పుడు తప్పుదారిలో అడుగుపెడతారు గదా | వెంటనే '“హా నాన్నా!” అనే ఆ క్రందనం వినిపించింది. రాజు విషాదగ్రస్తుడై 'ప్రబ్బలి తీవపాదలమాటుననుండి వచ్చిన ఆ శబ్దానికి కారణం అన్వేషిస్తూ వెళ్ళాడు. అక్కడ కుండ చేపట్టి బాణవిద్దుడై పడివున్న ఒక మునికుమారుళ్లో

రఘువంళం 83 చూచాడు. దుఃఖంవల్ల ఆ భూపాలుడు కూడా శల్యం (గ్రుచ్చుకొన్న వానిలా అయిపోయాడు. ఆ దశరథుడు గుజుంనుండి దిగి అతళ్లో ' నువ్వు ఎవరివాడవు' అని ప్రశ్నించాడు. జలకుంభంపై శరీరం ఊనుకొనివున్న ఆ మునిసుతుడు తొ(టట్రుపడుతున్న మాటలతో తాను ద్విజేతరుడైన ఒక తపస్వి కుమారుడనని చెప్పాడు. తండ్రివద్దకు తన్ను చేర్చమని అతడు రాజును అర్జించాడు. బాణం తీసి వేయకుండానే నృపుడు అతజణ్ఞో అంధులైన తల్లిదంద్రులవద్దకు తీసుకుపోయాడు. వారి ష్రైక పుత్రునిపట్లు గజ(భ్రాంతితో తాను కావించిన తప్పిదాన్ని తెలియపరిచాడు. ఆ వృద్దదంపతులు ఎంతగానో విలపించారు. వారి

అనుమతితో రాజు ఆమునిపుత్రుని దయంనుండి వాడి ములికి వెలికి తీశాడు. వెంటనే ఆ బిడ్డ చనిపోయాడు...

ఆ వృద్దతపస్వి చేతపట్టిన కన్నీటితోనే '' ఓరాజూ! నీవుకూడా నామాదిరే వార్దకంలో పుత్రశోకంతో మరణిస్తావు”' అని దశరథుళ్లి శపించాడు. తోకద్రొక్కిన పిదప కాటువేసిన కాలసర్పంలా వున్న ఆ జడదారితో (ప్రథమాపరాధి అయిన దళశరథుడిలా అన్నాడు -

“భగవన్‌ ! పుత్రముఖపద్మ దర్శనానికి నోచుకోని నాకు మీరిచ్చిన ఈ శాపం ఒక విధంగా వరమే. రగులుతున్న అగ్ని దున్నవలసిన పొలాన్ని కాల్ఫినా, విత్తనాలు మొలకెత్తడానికి అనువుగా చేస్తుందికదా ! నిరయుడూ, వధార్డుడూ అయిన వీడు ఇక ఇప్పుడేమి చెయ్యాలో సెలవివ్వండి 1”

ఆ వృద్దముని మరణించిన పుత్రునితో భార్యాసమేతంగా అనుమరణం చెందడానికి నిశ్చయించుకొన్నాడు. రగిలే చితిని ఏర్పాటు చేయుమని రాజు నడిగాడు. ఇంతలో అక్కడికి చేరిన అనుచరులద్వారా వెంటనే దశరథుడు ఆ పని నెరవేర్చాడు. చేసేన పాపంవల్ల అతడు చింతతో ఉత్సాహం కోల్పోయాడు. బడబాగ్నిని దాల్చిన సాగరంలాగా ఆత్మనినాశ కారణమైన శాపం వహించినవాడై అతడు పురికి మరలివచ్చాడు.

రశ రఘునంచం [10] ఇంద్రతేజుడూ, మహైశ్చర్యవంతుడూ అయిన దశరథుడు పిమ్మట కొంచెం తక్కువా పదివేల సంవత్సరాలు రాజ్యపాలన కావించాడు. పిత్తాణాన్ని తీర్చి పితృశోక తమస్సును వెంటనే తొలగించగల సుతుడనే జ్యోతి అతనికి లభించ లేదు. మథనానికి ముందు రత్నాలు పొడసూపని సముద్రుని లాగా ఉత్పత్తి కారణాన్ని అపేక్షిస్తున్న సంతతికై (ప్రతీక్షిస్తూ కొంతకాలం అతడు అలాగే ఉండిపోయాడు. సంతాన మభిలషిస్తున్న ఆ రాజుకొరకు బుష్య శృంగాదులైన బుత్విజులు నియతాత్ములై పుత్రకామేష్టిని ప్రారంభించారు. అదే సమయంలో రావణుని పీడకు గురిఅయిన దేవతలు వేసవిలో ఆతురులైన బాటసారులు ఛాయావృళ్షాన్ని ఆశ్రయించినట్టు శ్రీమవావిష్టువు నాశ్రయించారు. సరిగా వాళ్ళు సముద్రం చేరిన సమయానికే పురాణ పురుషుడు యోగనిద్రను త్యజించాడు. పెద్దల ఆభిముఖ్యం కలుగనున్న కార్యసిద్దికి సూచకం కదా! అప్పుడు శ్రీహరి ఆదిశేషుని శరీరంపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు. శేషుని ఫణామండల మందలి మణికాంతులతో తన శరీరం ప్రకాశిస్తూ వుండగా ఆయన దేవతలకు కనిపించాడు. పద్మంపై కూర్చున్న శ్రీదేవి ఒడి మీది ఒడ్డాణాన్ని దుకూలంతో కప్పి అందుపై చివుళ్ళ వంటి చేతులు చాచింది. వాటిమీద భగవానుడు తన చరణాలు చాపి వున్నాడు. ఆయన కన్నులు వికసించిన తెల్లతామరల్లా వున్నాయి. అలంకరించిన పీతాంబరం బాలాతపాన్ని పోలి వున్నది. యోగులకు సులభదర్శనుడైన ఆ దేవుడు పద్మనేత్రాలతో, బాలాతసవస్త్రంతో ఉదయవేళ దర్శనీయమైన శరదృతువులోని దివసంలాగా వున్నాడు. ఆయన

రఘువంశం 8ిక్‌ విశాల వక్షఃస్టలంలో ధరించిన కౌస్తు భవుణి శ్రీవత్సలాంచఛనాన్ని తనకాంతిపుంజంతో అనురంజితం కావిస్తూ లక్ష్మీదేవికి విలాసదర్చణమై విలసిల్లింది. దివ్యాలంకార శోభితాలై కొమ్ముల బోలిన బాహువులతో ఆయన జలమధ్యంలో, ఆవిర్సవించిన అపరపారిజాతం లాగా వున్నాడు. అసురాంగనల చెక్కిళ్ళపై గల వుదరాగాన్ని వూయుం చేసే సజీవమైన ఆయుధాలు జయఘోషలతో ఆయనను ఉపాసిస్తున్నాయి. వజ్రాయుధపు దెబ్బల గుర్తులు గల గరుడుడు శేషునితో వైరం విడనాడి అంజలి ఘటించి వినీతుడై ఆ దేవుని భజిస్తున్నాడు. ఆ యోగనిద్రావసాన కాలంలో భృగువు మొదలైన మహర్షులు '“సుఖంగా శయనించారా?”* అని ఆ పరమాత్ముని అడిగారు. 'ప్రసన్నపావనాళైన చూడ్కులతో ఆయన వారిని అనుగ్రహించాడు. అసుర వినాశకుడైన ఆ మహావిష్ణువు ముందట దేవతలు మోకరిల్లారు. స్తవనీయుడూ, అవాజ్మనస గోచరుడూ అయిన ఆ మాధవుని వారు ఇలా స్తుతించారు - మహానవిష్టుస్తుతి '“ఆదిలో విశ్వాన్ని సృష్టించి, పిదప పోషించి, కడపట సంహరిస్తూ సృష్టి స్టితిలయకర్తగా మూడు మూర్తులతో ప్రకాశిస్తున్న ఓ దేవా! నీకు ప్రణామాలు. సహజంగా మధురమైన వర్గోదకం ఆయా్రదేశాలలో పడి వేరువేరు రసాలను పొందుతుంది. అలాగే నిర్వికారుడవైన నీవు సత్త్వాదులైన ఉపాధులతో కూడి సృష్టికర్తృత్వం మొదలైన అవస్థలను పొందుతున్నావు. జపాకుసుమం మున్నగు రాగద్రవ్యాలతోది కలయికవల్ల స్పటికం నానావర్షాలు పొందుతుంది, అదేరీతిగా ఉపాధిసంయోగం వల్ల ఏకరూపుడవైన నీవు వివిధావస్టలు పొందుతున్నావు. దేవా! నీవు అపరిచ్చిన్నుడవు, పరిచ్చిన్న లోకుడవు. కోరికలు లేనివాడవు, కోరికలు తీర్చువాడవు. జయింపబడరానివాడవు, జయశీలుడవు, సూత్మరూపుడవు, స్టూలజగత్తుకు కారణమైన వాడవు.

86 రఘువంశ భగవన్‌ 1 నీవు హృదయగచుడవైనా దూరస్టుడవు, నిష్కాముడనైనా తపష్ణోనిష్టుడవు, దయా? మయుడవైనా దుఃఖరహితుడవు. పురాణపురుషుడ వైనా అక్షరుడవు. నీవు సర్వం తెలిసినవాడనవు, నిన్ను తెలిసిన వారెవ్వరూ లేరు. సర్వానికి కారణం నీవు. నీకు కారణమేదీ లేదు. నీవు సర్వప్రభుడవు. నీకు (ప్రభు వెవ్వడూ లేడు. నీవు ఒక్కడవు. సమస్త రూపాలతో వెలుగొందేదీ నీవే. దేవా ! సప్తసావుములు నిన్ను స్తుతిస్తున్నాయి. సప్తసము(ద్రాలలో శయనించేది నీవే. సప్తజిహ్వుడే నీముఖం. సప్తలోకాలకు ఆధారం నీవే. నాలుగు పురుషార్జాలను (ప్రసాదించే జ్ఞానం, నాలుగు యుగాలతో గూడీన కాలపరిణామం, నాలుగు వర్ణాలతో కూడిన లోకం - ఇదంతా నాలుగు వముఖాలు గల (బ్రహ్మరూపుడవైన నీనుండే ఉద్భవించింది. వోక్షాసేక్షగల యోగులు అభ్యాసంతో మనెస్సును నిగ్రహించి హృదయగతుడవు, జ్యోతిర్మయుడవైన నిన్ను ధ్యానిస్తారు. నీవు జన్మరహితుడవైనా జన్మిస్తున్నావు. నిరీహుడవైనా శత్రువులను చంపుతున్నావు. జాగరూకుడవై యుండీ నిద్రిస్తున్నావు. ఇలాంటి నీతత్త్వం తెలిసినవా డెవడు ? నీవు శబ్బాది విషయాలను అనుభవించగలవు. ఘోరమైన తపస్సు చేయగలవు. ప్రజలను పాలించటానికీ సమర్దుడవు. తటస్టంగానూ ఉండగలవు. పలురకాలైన గంగా ప్రవాహాలు చివరికి సింధువునే చేరుతాయి. అలాగే ఆయా దర్శనాలు ప్రతిపాదించే భిన్నభిన్న సాధనవూర్లాలు తుదకు నీలోనే పర్యవసిస్తున్నాయి. నీయందే చిత్తం నిలిపి నీకే కర్మలు సమర్పించిన విరక్తులకు మోక్షం (ప్రసాదించేవాడవు నీవే.. ప్రత్యక్షప్రమాణానికి గోచరించే ఈ పృథివ్యాదికమైన నీయ్టైశ్వర్యమే ఇంతింతదని కొలవటానికి సాధ్యం కాకుండా వుంది. ఇక వేదవచనాలతోన్నూ, అనుమాన ప్రమాణంతోనూ మాత్రమే సాధించదగిన నిన్ను గూర్చి ఏమని చెప్పేది? స్మరణ మాటత్రంతో నీవు జీవుణ్లో పవి'త్రుణ్లి చేస్తున్నావు. ఇక నీదర్శన స్పర్శనాదులవల్ల కలిగే (ప్రయోజనాన్ని గూర్చి వేరేచెప్పాలా ! సాగరంలోని రత్నాల కాంతులలాగా, సూర్యుని తేజస్సులలాగా ఆగోచరాలై నీ చరిత్రలు స్తుతింప శక్యం

రమువంళం 87 కాకుండా ఉన్నాయి. నీవు పొందనిది గానీ, ఇక పాందవలసినది గానీ ఏది లేదు. అయినా లోకానుగ్రహకొంక్షతోనే జన్మలెత్తి కర్మలు చేస్తున్నావు. ప్రభూ! నీ మహిమను కీర్తించి ఇంతటితో నిరమించడం (శ్రమవలన, లేదా సంకీర్తన సాధ్యం కాకపోవడం వల్లనే గాని ' నీగుణాలు ఇంతే' అన్నభావంతో మాత్రం కాదు.!: ఈ రీతిగా వినుతించి దేవతలు విష్ణువును ప్రసన్నుణి చేసుకొన్నారు.

సర్వోత్తముడైన ఆ దేవుని ఉద్దేశించి వారు చెప్పినది యథార్రవచనమే కాని (ప్రశంస కాదు. ఆయన కుశల ్రశ్చీ చేసి వారిపట్టు తన ప్రీతిని ప్రకటించాడు. అప్పుడు సురలు ప్రళయవేళ కాకున్నా మేరమీరి ప్రవర్తిస్తున్న రాక్షసుడనే సమ్నుద్రంనుండి తమకు కల్గిన భయాన్ని వెన్నునితో విన్నవించుకొన్నారు.

పిదప సముద్రతీరంలోని పర్వత గహ్వరాలలో ప్రతిధ్వనిస్తూ సాగర ఘోషను మించిపోయిన స్వరంతో భగవాను డీవిధంగా చెప్పాడు. పురాణకవిత్లైన ఆ పరమాత్ముని వర్ణస్త్రానాల నుండి వెలువడి సంస్కారం సంపాదించుకొన్న భారతి నిజంగా చరితార్థ అయింది. ఆయన వదనంనుండి దంతకాంతులతో సవీ వెలువడిన ఆ వాణి పూర్వం ఆయన చరణంనుండి (ప్రవహింషగా మిగీలి పైకి (ప్రసరించిన గంగలాగా భాసించింది.

*“దేవతలారా ! ప్రాణుల సత్త్వరజోగుణాలను తమోగుణం పైకొన్నట్టు వీ (ప్రభావ పరాక్రవూలను రావణు డా(క్రమించాడని ఎజుగుదును. ప్రమాదవశాత్తు కలిగిన పాపంతో సజ్జనుని హృదయం తపించినట్లే ఆ రావణునిచే లోకత్రయం తపిస్తున్నదని కూడా నాకు తెలుసు. మేము ఏక కార్యార్డులమే కాబట్టి ఈ విషయంలో ఇం(ద్రుడు నన్ను ్రార్రించవలసిన పనిలేదు. అగ్ని తనకు తోడ్చడుమని గాలిని ప్రార్దించదు గదా ! తన కత్తి కెరచేయక దళమ మస్తకాన్ని నాచక్రం పాలి భాగంగా ఆ రక్కసుడు నిలిపివున్నాడు. (బ్రహ్మ ప్రసాదించిన వరదానంవల్ల దురాత్ముడైన ఆ రావణుని జొద్దత్యాన్ని సర్పారోహణాన్ని చందనవృక్షం సహించినట్టు సహించాను. వాడు మానవుల పట్లు అనాదరభావంతో దేవతలనుండి మాత్రం మరణం సంభవించకుండా తపస్సంతుష్టుడైన బ్రహ్మను ప్రార్ధించి వరం పాందినున్నాడు. అందునల్ల నేను' దశరథపుత్రుడుగా జన్మించి

08 రముఎం+ిం వాడిములుకులతో వాని శిరస్సులనే పద్మరాశిని యుద్రభూమికి పూజ్ఞార్హంగా చేస్తాను. విధ్యుక్త విధానంతో యజ్వలు కల్పించిన, మాయావులైన నిశాచరులు ముట్టుని హవిర్భాగాన్ని మీరు మళ్ళీ త్వరలో స్వీకరింప గలరు. వినునీథిలో రావణభయంతో మేఘాలలో దాక్కుంటున్న సుకృతులైన వైమానికులు ఇకపై పుష్పక దర్శన సంక్షోభం పొందకుందురుగాక ! నిర్హరులారా ! నలకూబరుని శాపం కారణంగా రావణుడు కావించే బలాత్కార కచగ్రహాలు సోకని చెరలోని అమరాంగనల వేణీబంధాలను మీరు అచిరకాలంలోనే విడిపించగలరు. '

రావణుడనే వజపులో వాడిపోయిన దేవతలనే పైరును ఈ విధైన వాగ్వర్హంతో తడిపి ఆ కృష్ణమేఘం అంతర్జాన మయింది. చెట్టు తమ పుష్పాలతో వాయువు ననుసరించినట్టు ఇంద్రాదిదేవతలు దేవకార్యార్హమై ఉప(క్రమించిన విష్ణువును తమతమ అంశాలతో అనుగమించారు.

ఆపై ౮జు కావించిన పుత్రకామేష్టి పూర్తి కాగానే బుత్విజులకు కూడా విస్మయం కలిగిస్తూ ఒక దివ్యపురుషుడు అగ్నినుండి ('ప్రభవించాడు. ఆదిపురుషుడు అధిస్పించి వుండడంవల్ల తనకు గూడా వూయంరాని పాయసాన్నంతో నిండిన ఒక హేమపాత్రను రెండుచేతులా పట్టుకొని ఆ పురుషుడు (ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

సము(ద్రుడు ఆవిష్కరించిన అవుతాన్ని వాసవు డందుకొన్నట్సు ప్రాజాపత్యు డందించిన పాయసాన్నాన్ని దశరథుడు స్వీకరించాడు. ముల్గొకాలకూ మూలకారణమైన దేవుడే ఆ రాజుకు పుత్రుడుగా పుట్టునెంచాడు. దీనివల్ల అసాధారణమైన ఆ నరేంద్రుని గుణాలు లోకానికి వెల్లడయ్యాయి. సూర్యుడు లేతయెండను దివికీ, భువికీ విభజించి యిచ్చినట్టు, చరునామకమైన విష్ణుతేజాన్ని రాజు కౌసల్యకూ, కైకేయికీ పంచియిచ్చాడు. కౌసల్య జ్యేష్టపత్ని కావటంవల్ల మహీపతికి మాన్యురాలు, వైకేయి ఇష్టురాలు. అందువల్ల వాళ్ళిద్దరూ సుమి(త్రను భాగదానంతో గౌరవించడం వుంచిదని రాజు భావించాడు. ఉచితజ్ఞుడైన నరేంద్రుని అభిప్రాయం గుర్తిరిగిన పత్నులిద్దరూ తవుతవు భాగాలనుండి సగం సగం పాయసాన్నం తీసి సుమిత్ర కిచ్చారు. గజకపోలాల నుండీ

అఎమువంశం 89 (స్రవించే మదరేఖలసట్లు భృంగాంగన అనురక్తి కలిగివుండినట్టు సవతు లీరువురిపట్టా సుమిత్ర 'ప్రణయంతో మెలగింది.

అమృత నానుకాలైన సౌరనాడులు జలమయ గర్బం ధరించినట్టు రాణులు

మువ్వురూ ప్రజాభ్యుదయానిక్రై దేవాంశ సంభూతమైన గర్భం ధరించారు. ఒకేసారి గర్భవతులైన ఆ రాజపత్స్నులు పాట్టుకు వచ్చిన సస్యసంపదల్గ్లాగా కొంచెం వెల్లబారిన శరీరాలతో విరాజిల్లారు. దేవేరులందరూ శంఖ చక్ర గదా శార్‌జ్ల ఖడ్గ లాంఛనాలతో ఒప్పారే వామన పురుషులు తమ్ము కాపాడుతున్నట్టు కలలు గన్నారు. బంగారు రెక్కల కాంతిపుంజాన్ని వెదజల్టుతూ వేగంతో మేఘాలను ఆకర్షిస్తున్న గరుత్మంతుడు గగనవీథిలో తమ్ము మోసుకు పోతున్నట్టు వారికి స్వప్నం వచ్చింది.

ఉరోజాల నడుమ (వ్రేలాడేటట్టు పతి ఉంచిన కౌస్తుభాన్ని ధరించి పద్మాన్నే వీవనగా చేపట్టిన లక్ష్మీదేవి తమ్ము సేవిస్తున్నట్టు వాళ్ళు కలలో చూచారు.

ఆకాశగంగలో స్నానంచేసి వేదమంత్రాలను ఉచ్చరిస్తున్న సప్తబుషులు తమ్ము ఉపాసిస్తున్న దృశ్యం వారికి స్వప్నంలో సాక్షాత్కరించింది.

ఆ విధంగా తాము కన్న కలలను రాణులు రాజుకు నివేదించారు. అది విని సంతసించిన దశరథుడు జగత్సితకు జనకుడు కాగలిగినందున తాను సర్యోత్తముడనని భావించాడు. ఏకరూపుడైన విష్ణుడు ఆ రాజపత్సుల గర్భాలలో అనేక రూపాలతో విడిపోయి గాలికి కదిలే నిర్మల జలాలలో (ప్రతిమా చంద్రునిలాగా నివసించాడు.

(శ్రీరానూదుల జననం పిదప ప్రసవసమయం రాగానే కౌసల్యాదేవి రాత్రివేళ ఓషధి జ్యోతిని (ప్రసరింప జేసినట్టు తమో నాళకుడైన పుత్రుని ప్రసవించింది. మనోహరమైన తనయుని ఆకారం చూచి ప్రేరణ పొందిన దళరథు డాబిడ్డకు జగత్ర్రథవ మంగళమైన రాముడనే పేరు బెట్టాడు. సాటిలేని తేజంతో వెలుగుతున్న రఘువంశ ('పదీపుడైన రావుని ముందు రక్షాగ్సహవాుంద లి దీపాలన్నీ వెలవెల పోయినట్లయ్యాయి. రాముని పడకపై పడుకోబెట్టుకొన్న కృళోదరి కౌసల్య

90 రఘువంశం ఇసుకతిన్నెపై పద్మోపహారం కల్లి శరదృతువులో కృశించిన గంగానదిలాగా భాసించింది.

కైకేయికి భరతుడనే శీలవంతుడయిన కుమారుడు కలిగాడు. వినయం సంపదను అలంకరించినట్టు అతడు తల్లిని శోభిల్లబేశాడు. చక్కగా అభ్యసించిన విద్య 'ప్రబోధవినయాలను ప్రసవించినట్టు సుమిత్ర లక్మణ శత్రుఘ్నులనే కవల పిల్లలను కన్నది. భువిపై అవతరించిన పురుష్లోత్తముని స్వర్గం కూడా అనుగమించిందా అన్నట్టు వారి పుట్టుకతో జగవుంతా దోషరహితమైై, గుణోజ్జ్ఞ్బ్యలమై ప్రకాశించింది.

రావణ భీతితో అలజడి చెందిన సాల్లుదిక్కులు నాలుగు రూపులతో హరి అవతరించగానే ధూళిలేని వాయువులతో ఉచ్చ్వసించినట్టయ్యాయి. అంతవరకు రాకసపీడకు లోనయిన అగ్ని ధూమరహితు డయ్యాడు. సూర్యుడు ప్రసన్నత పాందాడు. వారి దుఃఖం నాటితో తొలగిపోయింది. శ్రీరాము డవతరించగానే రాక్షస లక్ష్మియొక్క అశ్రుబిందువులు రావణుని కిరీటం నుండి మణివ్యాజంతో నేల రాలాయి.

దశరథు డిప్పుడు పుత్రవంతుడు. రాజపుత్ర జననవేళ (మైోగించవలసిన వాద్యాలు దేవదుందుభులతోనే (ప్రారంభవుయ్యాయి. సురలోకంలోని కల్పవృక్షాలు రాజభవనంలో కసుమాలను కురిశాయి. ఆ పుష్పువర్షమే సజ్జను అప్పుడు చేయవలసిన వుంగళోపచారాలకు అంకురార్పణ వుయింది. కుమారులకు జాతకర్మాది సంస్కారాలు ఫూర్తి అయ్యాయి. దాదుల స్తన్యం (త్రాగుతూ జ్యోష్ట సోదరుని పోలిన పేత్రానందంతోసహా వారు దినదినాభివృద్ధి పొందారు. సహజంగానే వారు వినీతులు. స్వాభావికమైన అగ్నుల తేజం ఆజ్యాదులతో ఇంకా వృద్ది పొందినట్టు వారి వినయం శిక్షణతో వురీ యినుమడించింది.

నసంతాది బుతువులు నందనవనాన్ని విలసిల్లజేసినల్టు అన్యోన్యనిరోధం లేని ఆ నలుగురు సోదరులూ పావనమైన రఘుకులాన్ని ప్రకాశింపజేశారు

రఘునంళం 91 నల్నురిలోనూ సౌభ్రాత్రం సమంగా వున్నా, రామలక్మణుల్లాగానే భరతశత్రుఘ్నులు గూడా ప్రీతి విశేషంవల్ల జంటగా ఏర్పడ్డారు. అగ్నివాయువుల్లాగా, చంద్రసముద్రులలాగా ఆ రెండు జంటలూ ఎన్నడూ విడిపోకుండా కలిసే వుండేవి.

ఆ రాకుమూరు లందరూ వేసవి చివర మబ్బులు పట్టిన దినాల్లాగా తేజస్సుచేతా, వినయంచేతా (ప్రజల చిత్తాలను చూరగొన్నారు. నాల్గు రూపులతో వెలుగొందిన ధర్మార్టకామ మోక్షాల అవతారం లాగా ఆ భూపతిసంతతి నాలుగు విధాల విభక్తమై భాసిల్లింది. పితృభక్తి సంపన్నులైన ఆ రాజపుత్రులు సాగరాలు రత్నాలతో సంతసింప జేసినట్టు మహీపతిని వినయాది గుణాలతో ఆనందింప జేశారు.

రక్కసుల అసిధారలను మొక్కవోజీసిన దంతాలతో ఐరావతం భాసిస్తుంది. ఫలసిద్దితో ప్రారంభాన్ని ఊహింపజేసే సామాద్యుపాయాలతో రాజనీతి రాజిల్టుతుంది. కాడీివూనులవలె పాడవైన భుజాలతో విష్ణువు విలసిల్టుతాడు. అలాగే విష్ణ్వంశ సంభూతులైన ఆ నల్గురు పుత్రులతో రాజాధిరాజగు దశరథుడు ప్రకాశించాడు.

రై రఘువంశం [11] నీశ్వామిత్ర యాగసంరక్షణ ఒకసారి విశ్వామిత్రుడు దశరథుని చెంతకు వచ్చాడు. తన యజ్ఞానికి కలగే విఘ్నాలు నివారించడానికి రాముని తనతో పంపుమని ఆ శతీశ్వరుణ్లో అరించాడు. రాము డప్పటికి పిబ్రజుట్టు దాలుస్తున్న బాలుడే. ఐనా తేజోవంతుల విషయంలో వయస్సును లెక్కింపరు కదా | విద్వజ్ఞనారాధకుడైన నరేంద్రుడు లేకలేక కల్తిగిన రాముణ్లీ లవత్మణునితో సహా మునివెంట పంపుట కంగీకరించాడు. అడిగిన వారికి అసువులు సైతం సమర్పించడానికి రఘువంశరాజులు ఎన్నడూ వెనుకాడినవారు కారు. భూపాలుడు రాకుమారుల ప్రయాణ సమయంలో పురమార్గాలను అలంకరించవలసిందిగా అనుచరులను ఆదేశించాడు. ఇంతలో గాలి నెచ్చెలులైన మేఘాలు పూలతో కూడిన వానజల్టులతో పట్టణవీథులను సంస్కరించాయి. ధనుర్జారులైన సోదరులు పి త్రాజ్ఞను పరిపాలించడానికై పయన మవుతూ తండ్రిపాదాలపై వ్రాలారు. దశరథుని కనులనుండి జారిన బాష్పుబిందువులు కూడా అప్పుడే వారిపై రాలాయి. జనక్తున్సి కన్నీటితో కొద్దిగా తడిసిన శిఖలు గల ఆ ధానుష్కు లిరువురూ పురజనుల చూపులే దారిళో కలువతోరణాలు కాగా మునివెంట నడిచారు. విశ్వామిత్ర మహర్షి ఒక్కలక్ష్మణుని మాత్రమే రామునికి అనుచరునిగా తీసుకుపోగోరాడు. అందువల్ల రాజు సైన్యాన్ని వారికి తోడుగా పంపక ఆశీస్సునే అండగా పంపాడు. వార్‌ రక్షణకు చాలినది తండ్రీ ఆశీర్వాదమే కదా! రామలత్మణులు,తల్చుల చరిణాలకు ప్రణమిల్లారు. పిదప నువాతేజస్వి అయిన ముసీం(ద్రుని/అడుగుజాడలలో పయనిస్తూ భాస్కరుని గతి ననుసరించే

రఘువంశం 93 వైత్రవైశాఖాలలాగా భాసిల్టారు. అలల్జాగా చలించే బాహువులు గల వారి నడక చంచలమైనా శైవం కారణంగా శో భిల్లినదై వర్షాకాలంలో పేరుకు త్మోట్టు గట్టుమీద (ప్రవహించే ఉద్ద్యనదం లాగానూ, గట్టులు తెగి పారే భిద్యనదం లాగానూ పొడకట్టింది. సహజంగా ఆ రాజకుమారులు రాజసొధాలలో మణికుట్టిమ ప్రదేశాలలో నడయాడేవారు. విశ్వామిదత్రుడు వారికి దారిలో బల, అతిబల అనే విద్యల నుపదేశించాడు. ఆ విద్యా ప్రభావంవల్ల ఎంత దూరం నడచినా 'ప్రయాసకు లోనుగాకుండా తల్టుల వద్ద ఉన్నట్లే వారు హాయిగా వుండిపోయారు. వాహనాలపై (ప్రయాణానికి అలవాటుపడిన ఆ సోదరులు తండ్రికి ప్రియసఖుడూ, పూర్వకథావిజ్ఞుడూ అయిన మునీంద్రుడు చెప్పే ఎన్నో పూర్వగాథలు వింటూ నడక సోగించారు. ఆ కథలే వారిని మోసుకుపోతున్నవా అన్నట్టు తమ కాలినడక వారికి స్పురించనేలేదు. అలా సాగిపోతున్న రాజపుత్రులను మడుగులు మధుర జలాలతోనూ, విహంగాలు విన సొంపైన కూజితాలతోనూ, గాలులు కమ్మని వాసన లీనే పుషప్పాడితోనూ, నీలివేఘాలు నీడలతోనూ సేవించాయి. ఇష్టమైన రామలక్ష్మణుల సందర్భునంతో అక్కడి తపోధనులకు కలిగినంత ప్రీతి తామరలతో శోభిల్లే జలాలనుగానీ, శ్రమతాలగించే చెట్లను గానీ చూచినప్పుడు కలుగలేదు. ధనుర్జారియ్టైన దశరథ పుదత్రుడు ముక్కంటి కంటిమంటలలో కాలిపోయిన కందర్పుని తపోవనం చేరుకున్నాడు. అతడక్కడ అందమైన మేనితో అనంగునికి ప్రతినిధి అయినాడే గాని చేష్టతో ప్రతినిధి కాలేదు. తాటకకు శాపం సంభనించిన_ వృత్తాంతం కౌశికుడు రామలత్మణులకు వివరించాడు. ఆ రక్కసి చెడగొట్టిన వన మార్గంలో వారు వింటి కోపులు నేలమోపి అవలీలగా అళల్లెత్రాళ్ళు బిగించారు. వాళ్ళు ధనుష్టంకారం చెవి సోకగానే కృష్ణపక్ష రాత్రిలాగా నల్లని మేను గల తాటక, చలించే కపాలాలనే కుండలాలు దాళల్ళి కొంగల బారుతో కూడిన దిట్టమైన నేఘనూలికలాగా, నారి ముందట పాడసూపింది. మితి మీరిన వేగంతో దారిలోని చెట్లను కదిపివేస్తూ, పీనుగులకు జుట్టిన

రశ అమఘువంళం పేలికలు చీరగా ధరించి పెడబొబ్బలు పెడుతూ ఆ రాక్షసి శృశానక్షితిలో రేగిన సుడిగాలిలాగా వచ్చి రాముణ్ణి చుట్టుముట్టింది. పురుషుల '్రేవులు పీరుదులసై మొలనూలుగా (వ్రేలాడుతుండగా, ఒక భుజాన్ని దండంలా పైకత్తుకొని తన పైకి దూకుతున్న తాటకను రాముడు చూచాడు. వెంటనే అతడు బాణంతో సాటు స్త్రీవధ విషయకమైన దయను కూడా వదలి పెట్టాడు.

రాముని బాణం బండలాగా కఠినమైన దాని వక్షష్టలంలో రంధ్రం కొవించింది. అంతవరకూ రాక్షస దేశాలను ప్రవేశించని యమునికి ఆ రం(ధ్రమే (ప్రవేశద్వార మయింది. బాణం హ్పదిని భేదించగానే తాటక నేలగూలింది. కూలుతూ తన కానన భూమినే కాక త్రిలోకాలను జయించడం వల్లి స్టిరపడివున్న రావణాసురుని రాజ్యలక్ష్మిని గూడా కంపింప జేసింది. రాముడనే మన్మథుడు *ఫ్రయోగించిన దుస్సహమైన శరం హృదయంలో ప్రవేశించగానే ఆ నిశాచరి గంధవంతమైన రక్తచందనం మైపూతగా పూసుకొని జీవితేశ్వరుని నివాసం చేరుకున్నది.

పిదప సూర్యకాంతమణి సూర్యునినుండి కట్టెలను గాల్ఫు జ్యోతిని గ్రహించినరీతిగా రాముడు తన విక్రమం చూచి సంతసించిన విశ్వామిత్ర మునినుండి రక్కసులను నేలగూల్బగల వుం(త్ర యుక్తమైన అ(స్తాన్ని పరిగ్రహించాడు. తరువాత అతడు మునీంద్రుడు నిడ్దేశించిన పావనమైన వామనాగ్రమం ప్రవేశించాడు. పూర్వజన్మ వృత్తాంతం గుర్తుకు రాకున్నా అతడి కక్కడ ఏదో వింత అనుభూతి కలిగింది.

అటుపిమ్మట విశ్వామిత్రుడు పూజాసావు।[గి సిద్దం చేసుకొన్న శిష్యులతోనూ, పల్లవపుటాలనే అంజలి బంధాలతో నిల్చిన చెట్లతోనూ, 'మోరలెత్తి చూచే మృగాలతోనూ కన్నులపండువైన తన ఆశ్రమం చేరుకున్నాడు. పర్యాయ(క్రమంగా ఉదయించే సూర్యచంద్రులు కిరణాలతో పెనుచీకటినుండి లోకాన్ని రక్షించినట్టు అక్కడ రామలక్ష్మణులు యాగదీక్షితుడెన బుషిని శరాలతో విఘ్నాలనుండిీ రక్షించటాని కుప(క్రమించారు. శ

ఇంతలో యజ్ఞవేదిక మంకెన పువ్వులంతేసి రక్తబిందువులతో కలుషిత మయింది. అది చూచి బుత్విక్కులు (స్రుక్‌'స్రువాదులు చేతినుండి జారిపోగా

తఘువంళం 95 చేసే పనులు వదలి కలతచెందారు. వెంటనే రాముడు అమ్ముల పాదినుండి బాణం నెలికి తీసి మొగమెత్తి పైకి చూచాడు. గ్రద్రజెక్కల గాలికి చలించే టెక్కెములుగల రక్కసుల సైన్యం అతని కంటబడింది. ఇతరుల జోలికి పోకుండా ఆ సేనకు నాయకులైన సుబాహు మారీచుల నిద్రరినే రాముడు తన శరములకు గురిచేశాడు. మహోరగాలపై విక్రమించే గరుత్మంతుడు నీటిపాములపై ఉద్యమించడు గదా | అస్త్రవిశారదుడైన రాముడు మవావేగం కల వాయవ్యాస్తాన్ని వింట సంధించాడు. దాని తాకిడికి పెనుగొండను పోలిన మారీచుడు పండుటాకులాగా నేలగూలాడు. మాయ పన్ని ఇటు అటూ సంచరిస్తున్న సుబాహుళి నేర్పరిడైన రాముడు అద్రచం(ద్ర శరప్రయోగంతో కండలుగా దెగనరికి ఆశ్రమం వెలుపల కాకులకూ, [గ్రద్దలకూ వేశాడు. ఆ రీతిగా యాగవిఘ్నం తొలగించిన రాకుమారుల యుద్ర శూరతను అభినందించి బుత్విక్కులు మౌనవ్రతంలోవున్న మునీం(ద్రుని క్రతుక్రియలను క్రమం తప్పక పూర్తిచేశారు. అవభృథస్నానం కావించిన విశ్వామిత్రుడు ముంగురులు కదలాడుతుండగా తనకు ('ప్రణమిల్లిన ఆ సోదరులను ఆశీర్వదించి దర్భస్పర్శతో పవిత్రమైన హస్తతలంతో నిమిరాడు. ఇంతలో మిథిలాధిపతిరయ్టైన జనకుడు తన యాగానికి రావలసిందిగా విశ్వామిత్రుళ్లీ ఆహ్వానించాడు. మిథిలకు పయనమనవుతూ మునీం(ద్రుడు జనకుని ధనువును గూర్చి విని దానిపట్ల కుతూహలం కలిగివున్న దశరథ కుమారులను గూడా తనవెంట తీసుకుపోయాడు. సుదూరం నడచి సాయంసమయా నికి వారొక ఆశ్రమం చేరి అక్కడ విశ్రమించారు. మనోజ్ఞమైన తరువుల కిరవైన ఆశ్రమ మది. పూర్వం గౌతమపత్ని దేవేంద్రునికి క్షణకళత్రమైన దక్కడనే. అక్కడ రాయిగా పడివుండిన అహల్య చిరకాలానికి మళ్ళీ సుందరమైన తన ఫూర్వరూపం పొందింది. అందుకు కారణం పాపపరిహారకమైన రాముని పాదపరాగపు టనుగ్రహమే. సీతాకల్యాణం అర్రకామాలతోకూడి రూపు దాల్చి వచ్చిన ధర్మమా అన్నట్టు రామలక్ష్మణ

96 రఘువంళం సమేతుడై మునీంద్రుడు మిథిలా నగరానికి వచ్చినాడని విని జనక భూపతి ఆయనకు ఎదురుగా వెళ్ళి ఉచితవుర్యాదలతో సపర్యలు చేశాడు. ఆ రాకువూరులు దివినుండి భువికి దిగివచ్చిన పునర్వసు నక్షత్రాల లాగా విరాజిల్లారు. కన్నుల కణవు దీరా వారిని చూస్తున్న విదేహనగర జనులు మధ్యలో రెప్పపాటును గూడా సహించలేకపోయారు.

క్రతువు సమాప్తం కాగానే సమయజ్ఞుడైన విశ్వామిత్రుడు శివధనుస్సును చూడాలని రాముడు సంబరపడుతున్నాడని జనకునకు తెలియబరచాడు. జనకుడు సుప్రసిద్ద వంశజుడైన ఆ బాలుని కోమల శరీరం చూచాడు. ఎవరికీ వంచ వీలుగాని తన ధనువునుగూర్చి చింతించాడు. ధనుర్చంగమనే కన్యాశుల్కం బాలరామునికి దుష్కరం కాదా అని దుఃఖించాడు.

అతడు విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నాడు - “' భగవన్‌! మహామదగజాలకే దుష్కరమైన కార్యమిది. ఇందులో ఏనుగుగున్న చేసే వ్యర్హ ప్రయత్నాన్ని నే నంగీకరింపలేను. ధనుర్దారులైన ఎందరో నరేశ్వరులు ఆ వింటివల్ల సిగ్గుపడి అల్లెత్రాటి తాకిడికి కాయలు గాచిన తమ భుజాలను ' వీ యని నిందించుకుంటూ వెనుదిరిగిపోయారు.??

అప్పుడు జనకునితో విశ్వామిత్రుడు ““నరేంద్రా । మాటలెందుకు ? రావుని బలం ఎలాంటిదో చూచి నీవే (గ్రహిస్తావు. పర్వతం పైన వ(జ్రాయుధంలాగా నీ చాపం మీదనే రాముడు తన శక్తిని వ్యక్తం చేస్తాడు'' అని చెప్పాడు. ఇంద్రగోపమంతటి నిప్పురవ్వలో దాహశక్తిని విశ్చసించినట్టు ఆప్తుడైన ముసీంద్రుని మాటనుబట్టి జనకుడు బాలరామునిి పరాక్రమాన్ని విశ్వసించాడు.

సహ స్రనేత్రుడు ఇంద్రధనుస్సును ఆవిర్భవీంప జేయటానికి మేఘాలను పురికొల్సినట్టు మిథిలాధిపతి శవ ధనుస్సును తేశటానికి పార్శ్వచరుల నాదేశించాడు. వెంటనే వారు వింటిని సభాస్టలికి మోసుకొని వచ్చారు. పూర్వం శంకరుడు పరుగిడుతున్న యజ్ఞమృగాన్ని కొల్టుడానక్సి బాణం సంధించిన విల్టు అదె. నిద్రిస్తున్న మహాభుజంగంలా భీకిరన్టైన ఆవంటిని రాముడు చేతికి

రఘువంశం 97 తీసుకున్నాడు. సభాసదులు ఆళ్చ్ళర్యచకితులై చూస్తుండగా మదనుడు మృదువైన కుసుమచాపమును సంధించినట్టు అత డాకొండవంటి వింటి నవలీలగా వంచి అల్లెత్రాటిని సంధించాడు. అమితంగా లాగడంవల్ల ఆవిల్టు పిడుగుపాటువంటి ధ్వనితో విరిగిపోయింది. ఆ ధ్వని మళ్ళీ క్షత్రియకులం విజృంభిస్తున్నదని కృ(తత్రియులపై గౌఢకోపం కల పరశురామునికి నివేదించిందా అన్నట్టు వినిపించింది. శివధనుర్భంగంతో తన బలం ప్రదర్శించి శుల్కం చెల్లించిన రాముని జనకమహారాజు అభినందించాడు. రూపుదాళ్ళిన లక్ష్మిలా వున్న అయోనిజర్టైన తన పుత్రికను అతని కర్పించాడు. పావకుని సమక్షంలోలాగా తేజస్వి, తపోనిధి అయిన విశ్వామిత్రుని సమక్షంలో సత్య ప్రతిజ్ఞుడైన జనకుడు రామునికి సీతను (ప్రదానం చేశాడు. తన కొమార్తెను కోడలుగా సరిగ్రహించి నిమివంశాన్ని భృత్యభావంతో అనుగ్రహించమంటూ మిథిలేశ్చరుడు కోసలేశ్వరుని చెంతకు పురోహితునిద్వారా సందేశం పంపాడు. అప్పుడు దశరథుడు తగిన కోడట్లై అన్వేషిస్తున్నాడు. ఇంతలో అనుకూలవార్తతో ఈవిప్రు డానరేంద్రుణ్ణో సమీపించాడు. పుణ్యాత్ముల అభీష్టం కల్పవృకఫల తుల్యమై వెంటనే ఫలిస్తుంది కదా ! ఇంద్రి సఖుడూ, ఇం(ద్రియ నిగ్రహసరుడూ అయిన దశరథుడు జనక పురోహితుళ్లి యథోచితంగా సత్కరించాడు. ఆ భూసురుని ద్వారా మిథిలాధిపతి సందేశం విన్నాడు. వెంటనే సైన్యధూళి సూర్యబింబాన్ని క్రమ్ముకొంటూండగా మిథిలానగరానికి బయలుదేరాడు. దశరధుని సేనలు విదేహ రాజధాని చుట్టూ విడిసీ అందలి ఉద్యాన వుత్షాలకు సీడ కలిగించాయి. ఉద్దతమైన ప్రియుని సంభోగాన్ని సహించే (ప్రేయసిలాగా ఆనగరలక్ష్మీ ప్రీతితో ఏర్పడిన ఆ ఒత్తిడిని సహించింది. ఆచార నిష్టులూ, వరుణవాసవులతో సమానులూ అయిన ఆ యిరువురు భూపతులూ తనుతమ వైభవాలకు తగినట్టు యథావిధిగా పుత్రీపుత్రుల వివహమహోత్సవం నిర్యహించారు. రాముడు సీతనూ, లక్ష్మణుడు ఆమె సోదరియ్టైన ఊర్మిళనూ, భిరతశర్రుఘ్నులు కుళశధ్వజుని పు త్రికలైన మాండనీ శ్రుతకీర్తులనూ పరిణయ పూడారు.

రం రఘువంశం నవవధువులను పరిగ్రహించిన ఆ నలువురు రాకుమారులు ఫలసిద్దితో కూడిన దశరథుని సామ దాన భేద దండాలనే చతురుపాయాల లాగా భాసిల్లారు. వధూవరులందరూ తమతమ కులశీల వయోరూపొదులు అలా సఫలం కావటంతో పరస్పరం కృతార్జులైనారు. వారి కలయిక (ప్రకృతి ప్రత్యయాల సమాగమంలాగా ప్రకాశించింది. ఈ విధంగా దశరథుడు నలుగురు సుతులకు అక్కడ వివాహ[్రియ నిర్వర్తించి ఆపైన సంతోషముతో తన నగరికి బయలుదేరాడు. జనకుడు మూడు మజిలీల వరకూ వారితో నడచి పిదప వెనుకకు మరలాడు; గట్టు తెంచుకొని పొంగి ప్రవహిస్తూ, చెట్లను కూలుస్తూ, పాలాలను ముం్రివేసే నదీ ప్రవాహాలలాగా దారిలో ఒక చోట ధ్వజాలను పడగొడుతూ మహావేగంతో వీచిన యెదురుగాడ్పులు దశరథుని సేనను చీకాకు పరచాయి. పిమ్మట సూర్యునిచుట్టూ భీకరమైన పరివేషమండలం పొడకట్టింది. మండల మధ్యగతుడైన భానుడు గరుడుడు పరిమార్చిన పాముపడగనుండి జారిపడి ఆ సర్బ శరీరంచే చుట్టబడ్డ మణిలాగా కనిపించాడు. డేగరెక్షలు అనే ధూసరితమైన ముంగురులతోనూ, సంజమబ్బులనే వెత్తుట దడిసిన చీరలతోనూ కూడిన దిక్కులు రజస్వలలైన అంగనలూగా చూడదగినవి కాకపోయాయి. సూర్యుడున్న దిక్కుకు జేరిన నక్కల కూతలు రాజుల రక్తంతో పితృతర్చణం కావించిన పరళురాముళి పురికొల్చుతున్నవా అన్నట్టు భయంకరంగా వినిపించాయి. ప్రతికూల వాయువులు మున్నగు దుర్షిమిత్తాలు చూచి కార్యజ్ఞుడైన దశరథుడు 'ఈ అనర్జం ఎలా శమిస్తుంది?* అని వసిష్ట మహర్షిని అడిగాడు. అది సుఖాంత మవుతుందని చెప్పి మహర్షి నరేంద్రుని మనోవ్యథను తేలికపరచాడు. పరశురామ నిగ్రహం ఇంతలో సేన ఎదుట ఒక్ష మహాతేజోగ్రాశ్చి ప్రాదుర్భవించింది. సైనికులు కళ్ళు తుడుచుకొని తేరిపార జూచి అది ఒక పురుషాకారమని గుర్తించారు. ఆ పురుషుడు తం(డ్రి అంశమైన జందెమూ, తల్లి అంశమైన విల్లూ దాల్ఫి సోమునితో గూడిన సూర్యుని లాగా, సర్పంతో కూడిన చందనతరువు రీతిగా భాసించాడు.

రఘమువనంళం రం తండ్రి రోషపూరితాత్ముడై మేరమీరినా అతని ఆజ్ఞను కాదనలేక భయంతో వణకుతున్న తల్లి తలను తెగనరికి ముందు దయనూ, పిదప భూవలయాన్నీ జయించిన వాడతడే. ఇరవైయొక్క సార్గు తాను క్షత్రియులను హతమార్చిన లెక్కను తెలపడానికి కాబోలు అతడు ఇరవైయొక్క రుద్రాక్షలు గల జపమాలను కుడిచెవిపై ధరించి వున్నాడు.

జనకుని చంపినారన్న కోపంతో రాజుల నందరినీ పరిమార్చటానికి

ప్రతినబూని వున్న భార్గవరాముళ్లి దశర థుడు చూచాడు. బాలురైన తన పుదత్రుల్ననూ, అప్పటి తన దుర్చలస్టితినీ తలచుకొని అతడు విషాదం పొందాడు. ఇటు ఫుత్రునిలోనూ, అటు ఘోరశత్రువులోనూ తుల్యంగా వున్న రామనామం వారంలోనూ, సర్పంలోనూ సమంగా వుండే రత్నంలాగా రాజుకు ప్రీతినీ, భీతినీ కలిగించింది.

' అర్హ్యమర్ష్య' మని అంటున్న ఆ నరపాలుని వైపు చూడకనే భార్గవరాముడు క్షత్రియులపట్సు కోపాగ్ని జ్వాలను పోలిన పైకెత్తిన కనుగ్రుడ్డు కల తన చూపును శ్రీరామునివైపు ప్రసఠింపజేశాడు. వింటిని పిడికిట బట్టుకొని వురొక చేతివేళ్ళ సందులలో బాణం త్రిప్పుతూ యుద్ద సన్నద్దుడైన జామదగ్న్యుడు నిర్భయంగా ఎదుట నిలిచి వున్న శ్రీరామునితో ఇలా అన్నాడు-

“ఓయీ ! తీరని అపకారం చేసి క్షత్రియజాతి నాకు శత్రు వయింది. ఆ జాతిని అనేక పర్యాయాలు హతమార్చి శాంతించాను. ని(ద్రించే సర్పం క(ర్రదెబ్బకు లేచినట్టు ఇప్పుడు నీ పరాక్రమం విని మళ్ళీ రోషావిష్టుడనయ్యాను. జనకుని ధనువును ఇంతకు మునుపు ఇతర నరపతు లెవ్వరూ వంచలేకపోయారు. నీవు దాన్ని భ్జం చేశావట గదా ! అది విని నీవల్ల నావీర్యమనే శృంగం భస్తమ్టైనట్టు భావిస్తున్నాను. ఇప్పటిదాకా ఈ లోకంలో రాముడనే పేరు నాకొక్కడికే

చెల్టుబాటయింది. ఇప్పుడు నీవు ఎదిగి వచ్చేసరికి మరొకళ్లి చెందిన ఆ రామశబ్దం నాకు సిగ్గు కలిగిస్తున్నది.

కొండలను సైతం పిండి చేసే అస్త్రం చేపట్టిన నాకు సమంగా కీడుచేసిన శత్రువు లిద్దరే కనిపిస్తున్నారు. అందులో హోమధేనువు దూడ నపహరించిన కార్తవీర్యుడు మొదటివాడు. నా కీర్తి నపహరింప బూనిన నీవు రెండవవాడవు.

100 రఘువంశం అందువల్ల నాపరా[క్రమం క్షత్రియులను తెగటార్చినదే అయినా నిన్ను జయించక పోతే నాకు (ప్రీతి కలిగించదు. గడ్డివామిలో వచెలరేగినట్టు సముద్రంలో గూడా మండినపుడే గదా అగ్నిమహిమ 'ప్రశంసింపబడుతుంది | పైగా నీవు విరిచిన ఆ శివధనుస్సు ముందే విష్ణుతేజంవల్ల బలహీనం చేయబడిందని తెలుసుకో | నదీ ప్రవాహంతో (వ్రేళ్లు కదిలిన చెట్టును పిల్లగాలి గూడా పడగాట్లేస్తుంది. అంచేత ఈ నాధనుస్సును అందుకో ! దీనిని అక్రెత్రాటితో దగిలించి శరసంధానం చేసి లాగు ! యుద్దం అట్లా ఉండనీ ! నా వింటిని వంచ గలిగితే నీవు నాతో సమబలుడవే. అప్పుడు నీవు నన్ను జయించినట్లే భావిస్తాను. అలా కాక మంట త్లాజొమ్మే నా పరశుధారకు భయపడితివా ? వ్యర్ధంగా అల్లెత్రాటిని లాగి దాని తాకిడితో బిరుసెక్కిన నీచేతి(ర్రళ్ళతో అభయప్రార్ధన కావిస్తూ అంజలి ఘటించు 1: భీకరుడైన భార్గవరాముడు ఈ విధంగా చెప్పేసరికి చిరునవ్వుతో కదలాడే పెదవి గల శ్రీరాముడు అతని ధనుస్సును అందుకోవడమే అందుకు తగిన సమాధానంగా భావించి అందుకున్నాడు. పూర్వం నారాయణావతారంలో చేపట్టిన ధనుస్సు మళ్ళీ చేతికి వచ్చేసరికి రాముడు ఎంతో రమణీయంగా కనిపించాడు. క్రొంగ్రొత్త మబ్బు ఒక్కటే వున్నా అందంగా వుంటుంది. ఇక ఇంద్ర ధనుస్సుతో కూడినప్పుడు దీని సొగసు చెప్పాలా ? వెనువెంటనే బలవంతుడైన శ్రీరాముడు ఒక కోప్టునునేలపె మోపి చాపాన్ని అధిరోపించాడు. క్షత్రియాంతకు డయిన భార్గవుడు పాగ మిగిలిన నిప్పులాగౌ తేజోరహితు డయ్యాడు. పెరుగుతూ, తరుగుత్తూ వున్న తేజస్సులతో పరస్పరం ఎదురెదురుగా నిలుచుకొన్న వారిద్దరూ పున్నమనాటి సాయంసమయమందలి చంద్ర సూర్యులలాగ్గా (ప్రజలకు కనిపించారు. పరా[క్రమంలో కుమార సన్నిభుడైనా దయతో మెతబడిన రఘురాముడు తనపట్ల శ్తీ వుడిగివున్న భార్గవుల్లీ తాను సంధించిన ఆమోఘమెన శరాన్నీ చూచి ఇలా అన్నాడు. న ““భార్గవా ! నీవు నన్ను తూలనాడినా విఫ్రుడవన్న కారణంతో నిర్ణయుడనై నిన్ను కొట్టలేకున్నాను. ఈ బాణంతో నీగమనాన్ని హరించమంటావా ? లేక యాగార్జిత మయిన స్వర్గాన్ని హరించమంటావా ? చెప్పు [=

రఘువంశం 101 అందుకు పరశురాముడిలా సమాధానం చెప్పాడు - '““పరమపురుష్ణా | నీవు పురాణ పురుషుడవని ఎరుగనివాడను కాను. భువి కవతరించిన నీ వైష్పవ తేజం చూడాలన్నకాంక్షతోనే నీ కిలా కోపం కలిగించాను. పితృద్వేషుల నందరినీ భస్మీకరించి సముద్ర పర్యంతమైన భూమిని పాత్రులకు దానం చేసి కృతకృత్యుడ నయ్యాను. ఇట్టి నాకు పరము పురుషుడవైన నీవల్ల పరాజయం కల్లటుం శ్లాఘనీయమే. మతిమంతుల్లో (్రేష్టుడవైన ఓ రామా ! పుణ్యతీర్హ గమనాన్నై అవసరమైన నాగవునాన్ని కాపాడు ! నాకు భోగకాంక్ష లేడు. అందువల్ల స్వర్గమారాన్ని అరికట్టినా నేను బాధపడను.' అందుకు రాఘవుడు 'సరే' అని అంగీకరించాడు. వెంటనే తూర్పువైపుగా వళ్ళి శరాన్ని ప్రయోగించాడు. సుకృతం చేసిన వాడైనా భార్గవరాముని స్వర్గవూర్గాని కా బాణం (ప్రతిబంధక వుయింది. పిమ్మట రాఘవుడు “క్షమించండి అంటూ ఆతపోనిధి పాదాలు స్పృశించాడు. పరాజితులైన శత్రువుల (మైల ప్రణమిల్లడమే బలవంతులకు కీర్తికర మవుతుంది కదా | తదుపరి భార్గవరాముడు రఘురాముని చూచి ''తల్లి నుండి నాకు సం(క్రమించిన రాజస ప్రవృత్తిని తొలగించావు. తండ్రినుండి వచ్చిన శమ ప్రవృత్తిలో నన్ను ప్రతిస్టించావు. నీకోరిక మేరకు స్వర్గహాని కలిగిస్తూ నీవు చూపిన ఈ నిగ్రహం నిజంగా నాపాలిటికి అనుగ్రహమే | ఇక నేను వెళ్ళివస్తాను. దేవకార్యం నిర్వహింప నున్న నీకు అవిఘ్న మగుగాక ! అని చెప్పి అంతర్జానమైపోయాడు. అతడు వెళ్ళగానే దశరథుడు విజయశాలి అయిన శ్రీరాముణ్ణో స్నేహాతిశయంతో కౌగిలించుకొన్నాడు. తన కుమారుడు పునర్హన్మ పొందినట్లుగా భావించి సంతసించాడు. దావానలం చుట్టుముట్టిన చెట్టుపై కురిసిన వానలాగా క్షణకాలం దుఃఖానికి గురైన అతని కెంతో సంతోషం కలిగింది. తరువాత శివసదృశుడైన దశరథ మహారాజు దారిలో ఏర్పాటైన అందమైన పటకుటీరాలలో కొన్ని రాత్రులు గడపీ అయోధ్యానగరం చేరుకున్నాడు. మిథిలానగర రాజ కన్యకలను చూడగోరిన సాకేతపురకాంతల కన్నులు భవన గవాక్షాలకు కలువతోరణా లయ్యాయి. ఖ్‌ క

రమఘువంళం 102 [12]

తృప్తిగా విషయభోగాల ననుభవించిన దశరథుడు వార్దకం సైకొనగొనే ఉషకాలంలో తైలముడిగి వత్తి కొసకంటిన దీపజ్వాలలాగా నిర్వాణప్రితికి చేరువైనాడు. కైకేయిని శంకించి కాబోలు నెరసిన వెండ్రుకల నెపంతో వార్హకం అతని చెవి చెంతకు వచ్చి శ్రీరామునికి రాజ్యలత్మీని అప్పగించమని చెప్పింది. పురజనులకు ప్రీతిపాత్రుడైన రాముడికి పట్టాభిషేకం జరుగనున్నదన్న వార్త కాలువనీరు ఉద్యానంలోని ప్రతివెట్టునూ సంతోషపెట్టినట్టు పౌరులలో ప్రతి ఒక్కరినీ ఆవ్హాదపరచింది. కాని క్రూర నిశ్చయురాలైన కైకేయి శోకతప్తుడైన దశరథుని వేడికన్నీటిచే రాముని అభిషేక సంభారాలను తడిపి చెడగొట్టింది.

అతిగా కోపించిన కైకేయిని భర్త అనునయింపబోయాడు. అప్పుడామె అతడు పూర్వం తనకు ఇస్తానని అంగీకరించి వుండిన రెండు వరాలను వర్షంతో తడిసిన నేల కలుగులో దాగిన పాములను వెలిగ్రక్కినట్టు బయలుపరచింది. పదునాల్లు సంవత్సరాలపాటు రాముని అరణ్యవాసాన్ని ఒక వరంగానూ, తనకు వైధవ్యం కలిగించనున్న భరతుని పట్టాభిషేకాన్ని మరొక వరంగానూ ఆమె కోరింది.

(శ్రీరామ వనగమనం

తొలుత తండ్రి తనకు (ప్రసాదించిన రాజ్యలత్ష్మీని రాముడు దుఃఖిస్తూ అంగీకరించాడు. ఆపైన అడవికి పోవలసిందన్న ఆజ్ఞను సంతోషంతో శిరసా వహించాడు. పట్టుపీతాంబరాలు ధరించే టప్పుడు గానీ, నారబీరలు కట్టుకొనే సమయంలో గానీ అతని ముఖవర్ధంలో ఏమాత్రం మార్పులేక పోవడాన్ని చూచి పౌరులు ఆళ్ళర్యపడ్డారు.

తమునంళం 103 తండ్రికి సత్యవాక్య పరిపాలనా భంగం కలగకూడదని సీతాలక్ష్మణ సమేతుడై రాముడు దండకారణ్యం (ప్రవేశిస్తూ సజ్జనుల హృదయాలలో కూడా (ప్రవేశించాడు. రాముని వియోగంతో దుఃఖితుడైన దశరథుడు తన కర్మఫలమైన శాపాన్ని స్మరించుకొని దేహత్యాగమే దానికి (ప్రాయశ్చిత్తంగా భావించి ప్రాణాలు వదిలాడు. రాజకువూరుల (ప్రవాసంవల్టా, రాజవమరణం వల్లా దిక్కులేనిదైన కోసలరాజ్యం రం(ధ్రాన్వేషణ సమర్జులైన శత్రువులకు భోగ్యవస్తు వయింది. అనాథులైన అమాత్యులు కన్నీటిని నిగ్రహించుకోగల ఆప్తసచివులను పంపి మేనమామ యింట వున్న భరతుళ్లి పిలిపించారు. కోయి కొడుకు తల్లివల్ల తండ్రికి వాటిల్లిన దారుణమరణాన్ని గురించి విని తల్లిపట్టునే కాక రాజ్యలత్న్మి పట్టగూడా విముఖు డయ్యాడు. అశ్రమవాసులు చూపగా రామలక్మణులు విడిది చేసిన చెట్లను చూస్తూ కంట తడిపెట్టిన భరతుడు సైన్యంతో సవా రాముని జాడను అనుసరించి అడవికి వెళ్ళాడు. చిత్రకూటవనంలో వున్న రాముడికి తం డ్రి స్వర్గస్తుడైన వార్తను తెలిపి అయోధ్యకు తిరిగివచ్చి అనుభవింప బడని గుణాతిశయం కల రాజ్యశ్రీని చేపట్టువుని (ప్రార్దించాడు. అగ్రజుడు సిరిని పరి'గ్రహించనప్పుడు తాను దానిని స్వీకరించి పరివేత్త (అన్నకంటె ముందు పెండ్లి చేసుకొన్నవాడు) కావడం అనుచితమని అతడు భావించాడు. స్వర్గస్తుడైన తండ్రి ఆజ్జనుండి రాముని మరలించలేక కడకు అతని పాదుకలనే రాజ్యాధిదేనతలుగా (ప్రసాదించమని అర్జించాడు. రాముడందు కంగీరించాడు. అక్కడినుండి మరలిన భరతుడు అయోధ్యను (ప్రవేశించకనే నంది(గ్రావుంలో వుంటూ రాముడు ఇల్లడ యిచ్చిన దానిలా రాజ్యాన్ని పరిరక్మించాడు. అన్నపై దృఢభిక్తీ గలిగి రాజ్యత్నష్ణకు విముఖుడైన భరతుడు పైరీతిగా తల్లీచేసిన పాపానికి తాను (ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరిస్తున్నాడా అన్నట్లు రాజ్యపాలన గావించాడు. సీతాలక్మణులతో కూడి శాంతచిత్తుడ్డైన రాముడు అడవిలోని

104 రఘువంశం కందమూలాదులను ఆహారంగా స్వీకరిస్తూ యయ _ ఎవకుడై ఉండి కూడా వృద్ధులైన ఇడ్వాకులు పాటించ వలసిన వనవాసవ్రతం పాటించాడు. ఒకనాడు కొంచెం బడలిక చెందిన వానిలా వున్న రాముడు తన మహిమతో నీడను కదలకుండా జేసిన ఒక చెట్టుక్రింద సీత ఒడిలో శిరముంచి నిద్రించాడు. అప్పుడు ఇం(ద్రసంతానమైన కాకి ఒకటి ప్రియుని ఉపభోగపు గుర్తులో దోపైక దృష్టితో ఘాతం కావిస్తున్నదా అన్నట్టు జానకి పాలిండ్లను గోటితో గాయపరచింది. వెంటనే సీళ మేల్కొల్పగా లేచిన దాశరథి కాకిపై టెల్టు పుల్లను అభిమంత్రించి ప్రయోగించాడు. ఫలితంగా ఒక కన్ను పోగొట్టుకొని ఆ కాకి తుదకు (ప్రాణరక్షణ కావించుకొన్నది. అది దగ్గరి ప్రదేశం గాబట్టి భరతుడు మళ్ళీ వస్తాడేమో అని శంకించి రాముడు తమ ఎడబాటును సహించలేక తహతహ లాడుతున్న లేళ్ళతో నిండిన చిత్రకూటాన్ని వదలి దూరంగా వెళ్ళాడు. ఆతిథ్యం సవుకూరుస్తున్న బుష్యాశ్రమాలలో వార్షిక నక్షత్రాలలో సూర్యునిలాగా నివసిస్తూ అతడు (క్రమంగా దక్షిణదిశకు పయనించాడు. అతని వెంట నడుస్తున్న జానకి కైకేయి కాదన్నా గుణాలపై జొతుక్యంతో అనుసరించే రాజ్యలక్ష్మీలాగా రాజిల్లింది. అనసూయ సీతకు పూసిన పుణ్యగంధమైన మైపూత తావికి ఆకర్షింపబడి తుమ్మెదలన్నీ అడవిపూలు వదలి ఆమె చెంతకు వచ్చాయి. రాహువు చం (ద్రుళ్లో నిరోధించినట్టు సంజమబ్బులాగా పసుపు మీరిన ఎటువు వర్ణం కల విరాధుడనే రాక్షసుడు రాముని త్రోవకు అద్దు తగిలాడు. లోక్త శోషకుడైన ఆ దనుజుడు రామలక్ష్మణుల మధ్యనున్న జానకిని శ్రావణ భాద్రపదాల నడుమ వర్షాన్ని వణపు హరించినట్టు హరించాడు. రామలక్ష్మణులు ఆ దైత్యుణ్లీ సంహరించి దుర్గంధంతో ఆశ్రమప్రదేశం చెడిపోకుండా భూమిలో పాతిపెట్టారు. పిదప రాముడు అగస్త్యుని ఆనతి మేరకు పూర్వస్టితిని పొందిన పెంధ్యాద్రి లాగా హద్దు మీరక పంచవటిలో వుండిపోయాడు. లా అక్కడ రావణుని చెల్లెలైన శూర్పణఖ కాను పీడితురాలె ఎండచేడిమికి గురి అయిన భుజంగి చందన తరువును ఆశ్రియించినల్టు ర యిని చెంతకు

రఘువంశం 105 వచ్చింది. సీతసన్నిధిలోనే తన వంశాన్ని పేర్కొని ఆవిడ రామునిపై తనకు గల వలపు ప్రకబించింది. మేరమీరిన కామినుల కామం సమయాసమయాలను పరిగణించదుగదా ! వృషస్కంధుడైన రాముడు ఆ కాముకిని *“'బాలా ! నాకు భార్య వున్నది. నాతమ్ముని చెంతకు వెళ్ళు'” అని ఆజ్ఞాపించాడు. ముందు పెద్దవాని చెంతకు పోవడం వల్ల లక్ష్మణుడు కూడా ఆమెను నిరాకరించాడు. ఇరు దరులను ఒరసి పారే నదిలాగా మళ్ళీ ఆ రాక్షసి రాముని చెంతకే వచ్చింది. ఆమె దుఃస్థితిని చూచి సీత నవ్వింది. గాలి లేకపోవడంవల్ల నిశ్చలమైన సముద్రజలాలను చంద్రోదయం కలత పరచినట్టు అంతవరకూ సౌమ్యాకృతితో వున్న శూర్చుణఖలో ఆ నవ్వు సంక్షోభం కలిగించింది.

“ఈ పరిహాసానికి ఫలం వెంటనే అనుభవిస్తావు. ఇదిగో నన్ను చూడు । నీవు చేసిన పని పులిని లేడి అవమానించి నట్టున్నది సుమా !** అని భర్త ఒడిలో భయంతో ఒదిగివున్న సీత నుద్దేశించి పలికి ఆ శూర్చణఖ తనపేరుకు తగిన రూపం ప్రదర్శించింది. మొదట కోకిల లాగా మధురంగా పలికి పిదప నక్కలాగా "ఘోరంగా అరుస్తున్న ఆ రక్కసి మాట విని లక్మణుడు అది 'మాయావిని! అని గ్రహించాడు. వెంటనే అతడు పర్ణశాల ప్రవేశించి ఒజనుండి కత్తి తీసి దాని ముక్కు చెవులు గోసి ముందే భీకరంగా వున్న దాని వైరూప్యానికి పునరుక్తి కలిగించాడు. అంతట ఆకసాని కెగసిన ఆ రక్కసి వంకరగోళ్లు గలిగి వెదురు

బొంగువలె కర్కశళమైన గణుపులతో గూడి అంకుశంలాగా వున్న (వ్రేలు చూపి రామలక్ష్మణులను బెదిరించింది.

ఆ దురాళ్ళురాలు జనస్టానానికి వడిగా నెళ్ళి రాముడి వల్ల మొదటిసారిగా రాక్షసులకు కల్గిన పరాభవాన్ని ఖరుడు మొదలగు నిశాచరులకు విశదపరచింది. వెంటనే ఆ దనుజులు రాముని మీదికి దండెత్తారు. ముక్కుచెవులు తెగిన రక్కసిని ముందు సెట్టుక్‌ నడమే ఆ రాక్షస సైన్యానికి అమంగిళ మైనది.

ఆయుధాలు ధ్రరించి గర్వతులై పైకి దూకుతున్న శత్రువులను చూచి

106 రఘువంశం రాముడు సీతారక్షణభారాన్ని లక్మణునికీ, విజయసాధన భారాన్ని చాపానికీ అప్పుగించాడు. రొముడు ఒక్కడే. రాక్షసులు వేలకొలది ప్రోగయ్యారు. కానీ రణరంగంలో ఎంతమంది రాక్షసులు ఉన్నారో, అంతమందికి అన్ని రూపులుగా రాముడు గోచరించాడు.

సజ్జనుడు దుక్హనులు కావించే దూషణను సహించనట్లే సదాచార సంపన్నుడైన రాముడు దుష్టనిశాచరులు ముందుకు పంపిన దూషణుడనే రాతసుని సహించని వాడయ్యాడు. ఖరుడు, దూషణుడు, త్రిశిరుడు అనే ముగ్గురినీ దళరథసుతుడు శరప్రయోగంతో నిగ్రహించాడు. అతడు వారిపై క్రమంగా ప్రయోగించినప్పుటికీ, ఆ బాణాలు ధనుస్సునుండి ఒక్కుమ్మడిగా పైకెగిరినట్టు పాడసూపాయి. రక్తసిక్తం కాకుండానే దేహాల ఆవలికి దూసుకు వెళ్ళిన వాడీ ములుకులు ఆ మువ్వురు రక్కసుల ఆయువునూ త్రాగి వేయగా, వారి రక్తాన్టి పక్షులు త్రాగాయి. విశాలమైన రాక్షస బలాన్ని రాముని శరాలు తరిగి వేశాయి. భండన భూమి వట్టి మొండాలతో నిండిపోయింది. (బ్రతికి బయటబడిన వాడు ఒక్కడూ లేడు.

సీతాపహరణం

రాక్షస వాహిని బాణాలను వర్షంలా కురియిస్తున్న రాముడిచేత యుద్రం చేయించి తుదకు గద్దల నీడలో శాశ్వతంగా కన్ను మూసింది. దాశరథి బాణాలతో దానవులు హతులైనారన్న దుర్వార్తను రావణునికి చేరవేయడానికి ఒక శూర్చుణఖి మౌటత్రమే మిగిలింది. చెళ్లెలిని నిగ్రహించి, ఆప్టబంధువులను హతమార్చడంతో రాముడు తన పది తలలమీద పాదం మోపినబ్టు రావణుడు భావించాడు. అతడు మృగరూపుడైన దానవునితో రామలక్మణులను వంచింపజేసి జటాయువుతో కణకాలం పోరాడి సీతను ఆపహరించుకుపోయాడు. ॥ సీతను అన్వేషిస్తూ రామలక్మణులు దశరథుని మ్రైత్రీబుణం నుండి

ణి ణు డఉపహరించాడిన్న వార్తినా

రఘునంభం 107 వాక్కుతోనూ, తన వీరోచిత కృత్యాన్ని గాయాలతోనూ వారికి తెలియజెప్పే కన్నువమాశాడు. అతని వురణంతో సితృవియోగళోకం (క్రొత్తది కాగా రామలక్మణులు తండ్రికి చేసినట్టు అతనికి అన్ని సంస్కారాది (క్రియలన్నీ నిర్వర్తించారు. పిదప రాముడు వధించిన కబంధుడనే దైత్యుడు శాపవిముక్తు డయ్యాడు. అతని ఉపదేశంమేరకు రాముడు తనవలె పత్నీవియోగంతో విపన్నుడై వున్న సు(గీవునితో సఖ్యం పెంపాందించుకొన్నాడు. వీరుడైన రాముడు వాలిని వధించాడు. చిరకాంక్షిత మైన అతని స్థానంలో ఒక ధాతువుయొక్క స్టానంలో ఆదేశమైన మరొక ధాతువును నిల్పినట్టు సు(గీవుణ్లి నెలకొల్పాడు. సుగ్రీవుని ఆదేశంతో సీతాన్వేషణై బయలుదేరిన వానరులు వియోగార్తుడైన రాముని కోరికలలాగా నలుదిక్కులా పరి(భ్రమించారు. సంపాతి దర్శనంతో వారికి జానకి వార్త తెలియవచ్చింది. వెంటనే నిస్సృహుడు సంసారాన్ని తరించినట్టు హనుమంతుడు సాగరాన్ని దాటాడు. అతడు లంకాపురం ప్రవేశించి వెదకుతూ విషలతల నడుమ వున్న సంజీవని లాగా రాక్షస (స్త్రీల మధ్య వున్న జానకిని చూచాడు. రాముడు అభిజ్ఞానం కొజ్టై యిచ్చిన ఉంగరాన్ని అతడు సీతకు సమర్పించాడు. దాన్ని చూడగానే ఆమె కన్నులనుండి చల్లని ఆనందా(శ్రుబిందువులు జాలువారాయి. ఆంజనేయుడు రాముని సందేశవచనాలతో సీతకు ఉపశవునం కలిగించాడు. ఆపై రావణపుత్రుణైన అక్షుళ్లో సంహరించాడు. బ్రహ్మాస్త్ర ప్రయోగంతో ఇంద్రజిత్తు కలిగించిన బాధను క్షణకాలం సహించాడు. పిదప అంకానగరాన్ని తగులబెట్టాడు. ఈ రీతిగా కృతకృత్యుడై అతడు రూపు దాల్చి స్వయంగా నచ్చిన నైదేహి హృదయనూ అన్నట్టున్న ఆ దేవి యిచ్చిన ప్రత్యభిజ్డూన రత్నాన్ని రాముని కందిజేశాడు ఎదపై ఉంచుకొన్న ఆ చూడామణి స్పర్శతో నిమీలితనేత్రుడై ఆనందించిన రాముడు స్తన స్పర్శరహితమైన 1ప్రియాలింగన సౌఖ్యాన్ని చూరగొన్నాడు. సీత్ర నృత్తాంతం విని ఆమెను చేరుకోనాలన్న జొత్సుక్యంతో అతడు లంకను

106 రమువంళం పరివేష్టించి వున్న మహాసముద్రాన్ని అగడ్తలా తేలికగా భావించాడు. ఒక్క భూతలం మీదే కాక ఆకసానకూడా ్రిక్కిరిసి తన్ను అనుసరించిన వానరసైన్యాలతో రాముడు శత్రు నిర్మూలనాన్లై బయలుదేరాడు. స్నేహవశాన బుద్రీ గుహలో (ప్రవేశించి రాక్షసరాజ్యలక్ష్మి చేసిన ప్రేరణచే గాబోలు విభీషణుడు సాగరతీరం చేరిన రాముళ్లో శరణు జొచ్చాడు. రాము డాతనికి రాక్షసాధిపత్యం కట్టుబెడతానని ప్రతిన చేశాడు. సమయం చూచి ప్రయోగించిన నీతులు ఫల్రదాలు కాకపోతాయా ?

రాముడు వానరులచే లవణసాగరంపై వంతెన నిర్మింపజేశాడు. మహానిష్టువు శయనించడాన్దై సాగరంనుండి పైకి దేలిన శేషునిలాగా ఆ సేతువు పొడచూపింది. ఆ సేతుమూర్లాన సాగరం దాటి రాముడు వానరబృ్బందంతోకూడా లంక చేరుకొన్నాడు. ఆ నగరాన్ని చుట్టుముట్టిన సువ్యర్థ వ్యర్ధం కల కపిసేన దానికి రెండవ స్వర్ణ (ప్రాకారమా అన్నట్టు భాసించింది.

రామరావణ సంగ్రామం

లంకలో రాక్షసులకూ, వానరులకూ భీకరంగా పోరాటం చెలరేగింది. రామరావణ జయశబ్టాలు దిక్కులు పిక్కటిల్లేటట్టు వినిపించాయి. వృక్ష ప్రయోగాలతో పరిఘలు విరిగిపోయాయి. శిలల తాకిడికి ముద్గరాలు పొడి అయ్యాయి. వాడి గోళ్ళ విన్యాసాలు శస్రాల నతిక్రమించాయి. కొండలు గజాలను హతమార్చాయి.

పిదప రాక్షస మాయానిర్మితమైన రాముని శిరఖండం చూచి సీత వమార్భపోయింది. అది వూయా 'ప్రభావవుని చెప్పి (త్రిజట ఆవెంను తేరుకొనజేసింది. ''నా నాథుడు జీవించే వున్నాడు*' అని సీత శోకం తరించింది. కాని '“ముందు రాముడు నిజంగా మరణించాడని నమ్మి జీవంతో వుంటినే'' అని ఎంతో సిగ్గుపడింది.

ఇం(ద్రజిత్తు నాగా ప్ర ప్రయోగంతో రావలక్ష్మణులను బంధించాడు. గరుడుని రాకతో ఆ ఆఅస్త్రబంధం విడిసోయింగి. క్షణకాలం వారనుభవించిన

రమువంశం 109 శ్లేళం స్వప్న సంఘటనలాగా తోచింది. పిదప రావణుడు శక్తిని ప్రయోగించి లక్ష్మణుని వక్షస్థలాన్ని భేదించాడు. ఆ దెబ్బ రామునికి తగలక పోయినా శోకంతో అతని హృదయం భిన్నమైంది. ఆంజనేయుడు తెచ్చిన సంజీవనీ మహొషధితో అక్మణుడు తేరుకొన్నాడు. మళ్ళీ అతడు శరప్రయోగంతో లంకలోని ్రీల యేడుపులకు ఆచార్యకం వహించాడు. శరత్కాలం వేఘగర్జితాన్నీ, ఇం(ద్రధనుస్సునూ రూపుమాపినట్లే లక్ష్మణుడు మేఘనాథుని సింహనాదాన్నీ, ఇంద్రాయుధతుల్యమైన ధనుస్సునూ నిశ్ళేషం కావించాడు. సు(గీవుడు వుక్కు చెవులు గోయగా శూర్ప్చణఖతో పోలిక సంతరించుకొన్న కుంభకర్లుడు సమ్మెట దెబ్బలకు తెగిపడిన మనళ్ళిలలు గల పర్వతంలాగా వచ్చి రాముని నిరోధించాడు. "నిద్రా ప్రియుడవైన నిన్ను అకాలంలో వ్యర్థంగా మీ అన్న మేలు కొలిపాడు* అని చెప్పి కాబోలు రామబాణాలు అతకళ్లో ద్నీర్టనిద్రకు గురిచేశాయి. సమరభూమిలో రేగిన పరాగం రాక్షసుల రక్తప్రవాహంలో పడినట్లే ఇతర రాక్షసులు గూడా వానరానీకం పై బడీ అణగారిపోయారు. పిదప రావణాసురుడు “నేడు జగత్తు అరావణమో, అరామమో కాక తప్పదు” అంటూ ఇల్టు వెడలి యుద్దానికి నడిచాడు. పాదచారియ్టైన రాముణ్లో, రథస్టుడైన రావణుల్లీ చూచి ఇంద్రుడు కపిల వర్ణం కల గుజ్టాలు పూంచిన రథాన్ని రాముస్దో పంపాడు. వియదంగా తరంగాల గాలికి రెపరెపలాడే జెండా గలిగి జయశీలమైన ఆ రథాన్ని రాముడు మాతలిచేతి నూతగా గొని అధిరోహించాడు. రాక్షసుల అస్త్రాలను కలువదళాల వలె నిరర్ధకం చేయగల మహేం(ద్రుని కవచాన్ని మాతలి రాముడి మేన ధరింపజేశాడు. బహుకాలానికి అన్యోన్య దర్శనంతో పరా క్రమించడానికి అనువుగా ఏర్పడ్డ నాటి రామరావణుల పోరాటం చరితార్ధమైన దానివలె ఒప్పారింది. బంధుజనులు మరణించడంతో పరిచారక శూన్యుడైన రానణుడు తాను ఒక్కడే ఉన్నా సెక్కు చేతులు, పెక్కు తలలు, పెక్కు కాళ్ళు వుండడంనల్ల మాతృవంశస్టులైన ఆనేక రాక్షసులతో కూడినవానిలా

110 రఘువంశం తోచాడు. లోకపాలురను జయించిన వాడూ, తన శిరస్సులతో శివుని అర్చించినవాడూ, కైలాసాన్ని పైకెత్తిన వాడూ అయిన పగతుళి దాశరథి గొ ప్పగానే సంభావించాడు. సీశ్రాసంగమ సూచకంగా చలిస్తున్న రాముని కుడి భుజంపై మహాకోపి అయిన దశకంఠుడు వాడి శరం నాటాడు. రాముడు (ప్రయోగించిన బాణం అతని హృదయాన్ని భేదించి పాతాళవాసులైన ఉరగులకు ప్రియం చెప్పడానికో అన్నట్లు భూమిలో ప్రవేశించింది. మాటతో మాటను ఖండించే వాది ప్రతివాదులకు లాగానే అస్త్రంతో అస్త్రాన్ని భేదించే వారిరువురి పరస్పర జయసంరంభం అంతకంతకూ పెరిగిపోయింది. పోరాడే రెండు మదగజాల మధ్య వేదికలాగా పర్యాయ[క్రమంతో విక్రమం ప్రదర్శించే వారిరువురి నడుమ జయలక్ష్మీ సమాన ప్రీతి వహించింది. ప్రయోగానికీ, ప్రతిప్రయోగానికీ హర్షించిన సురాసురులు వారిపై వర్షించిన పుష్పు వృష్టైని పరస్పర శరజాలం సహించలేక మధ్యలోనే నిరోధించింది. విజయ లబ్రమైన కూటశాల్మలి నామకమగు యముని గదలాగా వున్న ఇనుప చీలలు కీలించిన శతఘ్నిని రావణుడు రామునిపై ప్రయోగించాడు. తన రథాన్ని సమీపించక ముందే రాక్షసుల ఆశతో పాటు ఆ శతఘ్నిని రాముడు అర్షచం(ద్ర ముఖళరాలతో అరటి మ్రూక్తును నరకినట్టు నరకివేశాడు. రావణవధ సాటేలేని మేటి విలుకాడైన రాముడు సీతా శోకళల్యాన్ని తొలగించే మహౌొషధమైన అమోఘమగు (బ్రహ్మాస్త్రాన్ని వింట సంధించి ప్రయోగించాడు. ఆ అస్త్రం మింట దేదీష్యమానమైన నూరు ముఖాలతో వ్యాపించి భీకరమైన పడగలు గల శేషుని శరీరంలాగా తోచింది. మంత్ర ప్రయుక్తమైన ఆ బ్రహ్మాస్త్రంతో రాముడు నొప్పి తెలియని రీతిగా త్రుటిలో రావణుని శిర్రేణిని నేలగూల్చాడు. అలా తెగి పడిన రాక్షసేశ్వరుని పదితలలు నీటిలో అలలచే పెక్కురూపులుగొ

రఘువంళం 111 విడిపోయిన బాలసూర్యుని (ప్రతిమలలాగా కనిపించాయి. దళముఖుని తలలు నేలరాలినప్పుటికీ మళ్ళీ అతని. శరీరానికవి అంటుకుంటాయేమో అన్న సందేహంతో దేవతలు పూర్తిగా నమ్మలేకపోయారు. ఆపై త్వరలో రాజ్యాభిషేకం పాందనున్న రాముని శిరస్సుపై దేవతలు పుష్పువృష్టి కురియించారు. మదధార౭చే తడిసి బరువెక్కిన రెక్కలు గల తుమ్మెదలు ఆ పుష్పు సౌరభంతో ఆకర్షింపబడీ ఐరావతాది మదగజాల గండభాగాలను వదలి భువికి వచ్చాయి. దేవకార్యం తీర్చి నారి సడలించిన రామునివద్ద మాతలి సెలవు గైకొన్నాడు. పేరు చెక్కిన రావణుని బాణాలు నాటిన ధ్వజదండం గలిగి, వేయి గుజ్టాలు బూన్చిన ఆ దివ్య రథాన్ని వెంటనే మాతలి ఊర్ద్వలోకానికి తరలించుకు పోయాడు. పిమ్మట రఘుపతి అగ్ని శుద్దురాలైన సీతను పరిగ్రహించాడు. అనుగు చెలికాడైన విభీషణునికి రావణ రాజ్యలథ్మీని కట్టుబెట్టాడు. సు(గీవ విభీషణ లత్మణాదులు వెంటరాగా పరాక్రమ విజితమైన పుష్పుక విమానం అధిరోహించి అయోధ్యకు పయన మయ్యాడు. ఇఆభఖిఖి

112 రఘువంశం [13] అయోధ్యకు పయనం

పిదప గుణజ్జుడూ, హరి యవతారమూ అయిన శ్రీరాముడు పుష్పుక విమానమెక్కి శబ్దగుణకమయిన ఆకసంలో పయనిస్తూ సముద్రం వైపు చూచి సీతతో ఏకాంతంలో ఇలా అన్నాడు -

“వైదేహీ ! నేను నిర్మించిన సేతువుచే మలయాద్రి వరకూ రెండుగా విభజింపబడి నురుగులు (గ్రక్కుతున్న ఈ సాగరాన్ని చూడు. ఇది చక్కని చుక్కలతో విరాజిల్హుతూ, ఛాయామార్ష్శంచే రెండుగా విభజింపబడీన శరత్కాలంలోని ఆకసంలాగా ఉన్నది.

సగర చక్రవర్తి యాగం చేస్తూ వుండగా యాగాశ్వాన్ని ఇంద్రుడు పాతాళానికి తీసుకువెళ్ళి కసిలమునివద్ద ఉంచాడు. దాన్ని అన్వేషిస్తూ భూమిని త్రవ్వన మా పూర్వులవల్లనే ఈ సాగరం ఇంతగా పెరిగిందట ! సూర్యకిరణాలు ఈ సము(ద్రంవల్లనే జలమయ గర్భం ధరిస్తున్నాయి. ధనసంపదలు కూడా ఇందులోనే వృద్ది పొందుతున్నాయి. జలాన్ని దహించే బడబాగ్నినిగూడా ఈ సాగరమే భరిస్తున్నది. చంద్రుని పుట్టిల్లు గూడా యిదే.

విష్ణుని రూపంలాగానే వివిధావస్టలు పొందుతూ దశదిశలా వ్యాపించిన ఈ సముద్రుని రూసం ఇట్టిదనిగానీ, ఇంతటిదనిగానీ న్ధిర్ణయింప వీలుగానిదై వున్నది. లోకాలన్నింటినీ సంహరించి కల్పాంతకాలంలో యోగని(ద్రా ము గ్రితుడైన విష్ణుడు నాభికమలంలో వున్న తొలి విధాత తన్ను స్తుతిస్తూ వుండగా ఈ సము(ద్రంమీదనే శయనిస్తాడు.

శత్రువులకు భయపడిన నరపతులు ధర్మ(ప్రధానుడైన మధ్యమభూపతి నాశ్రయించినట్లు ఇంద్రునిచే ఆ'క్రమంపబడ్తిన అద్రులు వందలాదిగా వచ్చి ఈ సొగరుళ్లే శరణు పొందుతున్నాయి. రసాత:*ంనుండి ఆదివరాహం భూదేవిని

రఘువంళం 113 ఉద్వహించినపుడు ఆ ప్రళయంలో పొంగిన స్వచ్చమైన సముద్ర జలమే ఆమెకు చయహూర్త కాలం నుఖావకుంఠన నుయింది. అనితర సాధారణమైన భోగసామర్ధ్యం కల ఈ సముద్రుడు తన తరంగాధరాన్ని నేర్చుతో నదులచే 'త్రాగిస్తూ, అదే సమయంలో ఆ నదు అందిస్తున్న తరంగాధరాన్ని తాను త్రాగుతూ వుంటాడు.

ఈ తిములు (పెద్దజాతి చేపలు) నోరు దెరచి జలజంతువులతో సహా నదీముఖజలాన్ని (త్రాగి నోరు వమూసుకొని తలపైగల రం(ధ్రాలనుండి జల(ప్రవాహము పైకగజిమ్ముతున్నాయి చూడు! వేగంగా పైకెగిరే మాతంగాలవంటి మొసళ్ళవల్ల సముద్రంలోని నురుగులు రెండుగా చీలిపోతున్నాయి. ఆ నురుగులు వాటి కపోల భాగాలపై బడి క్షణకాలం వాటికి కర్ణచామరాలలాగా భాసిస్తున్నాయి. గట్టున వున్న గాలికారక్రై వెలికివచ్చిన పాములు పెద్రపెద్ద అలలను పోలివున్నాయి. అవి సూర్యకాంతిచే ప్రతిఫలించే పడగలమీది మణుల వల్లనే అలలనుండి వేరుగా గుర్తించ వీలవుతున్నాయి. అలల తాకిడికి శంఖాలు నీపెదవితో పోటీపడుతున్న షగడాలపై ఎగసిపడుతున్నాయి. హైగబ్రాకే విద్రుమాంకురాలతో తమ ముఖం కుట్టివేయబడగా ఆ శంఖాలు అతికష్టంతో అక్కడనుండి తొలగిపోతున్నాయి.

నీరు త్రావబోయి సుడితాకిడికి గిర్రున దిరుగుతున్న మబ్బును చూస్తే మళ్ళీ ఈ కడలిని మందరాద్రి మథిస్తున్నదా అనిపిస్తున్నది. అయళ్ళక్రాన్ని పోలిన లవణసాగరం చుట్టూ చీకటి చెట్లచేత నల్లబడి దూరానికి సన్నగా కన్పిస్తున్న తీరభూమి చక్రాని కంటించిన మాలిన్యరేఖలాగా భాసిస్తున్నది. విశాలాక్షీ | తీరప్రాంతవాయువు కేతక రేణువులతో నీముఖాన్ని అలంకరిస్తున్నది. నీపెదహ్హై ఆశపడి అలంకరణ క్రియలో ఆలస్యాన్ని సహించలేని నన్నది పసిగట్టినదేమో ! ఇసుకలో విప్పారిన ముత్తెపు చిప్పలు విరజిమ్మిన ముత్యాలతోనూ, పండ బరువుకు వంగిన పోకచెబ్లతోనూ కూడిన యీ సముద్రతీరాన్ని విమానవేగంవల్ల మనం ముహూర్తంలో చేరుకున్నాము.

హరిణటప్రేకిణీ । ఇప్పుడు మనం దాటివచ్చిన (త్రోవపై ఒకసారి చూపు సారించు. దూరమై పోతున్న సముద్రం నుండి అడవితోకూడిననేల వెలికి పరుగిడి వస్తున్నట్టున్నది. ఈ* విమానం ఒకచోట దేవతా మార్గంలోనూ, మరొకవోట ఉ 'పైకెల్తనప్రుదు, “ంధ్ధాడినిపుడు ఆ = ధ్వన

114 రఘువంశం మేఘమార్గంలోనూ, ఇంకొకవోట పక్షుల మార్గంలోనూ పయనిస్తున్నది. నేను మనస్సులో ఎలా అనుకుంటే అలా అది పోతున్నది, చూడు. ఐరావత మదగంధంతో కూడి గంగాతరంగ సంగంతో చల్లనైన ఆకాశవాయువు ఈ మధ్యాహ్న సమయంలో నీముఖంపై పాటమరించే చెమట బొట్టును హరిస్తున్నది. చండీ ! కుతూహలంతో నీవు చేయి గవాక్షలనుండి వెలికి చాచి తాకేసరికి మెజఅపు వలయాన్ని సృష్టించిన మేఘం నీకు రెండవ కంకణం సవుకూర్చి పెట్టినట్టున్నది. ఈ తాపసులు జనస్ట్రానంలో ఇక బెడద లేదని గ్రహించి చిరకాలం క్రిందట వదలిపోయిన తమతమ ఆశ్రమాలకు తిరిగి వచ్చి క్రొత్తగా పర్ధశాలలను నిర్మించుకొంటున్నారు. నీవు జారవిడువగా నీయడుగు దామరల ఎడబాటుతో దురపిల్లినదా అన్నట్టు మూగవోయి నేలపై బడివున్న నూపురాన్ని నిన్ను వెదకుతూ వచ్చి చూచినది ఇక్కడనే. ఓభీరూ 1 నిన్న రక్కసుడం ఏదారిలో అపహరించుకుపోయాడో, ఆ దారిని మాటలతో చెప్పలేక దయతో ఈ తీగలు వంగిన చివుళ్ళు గల రెమ్మలతో నాకు చూపాయి. దర్భమొలకలపై ఆశ వీడి ఆడు లేళ్ళు రెప్పలు వాల్చని కళ్ళతో దక్షిణంవైపు చూస్తూ నిన్నన్వేషిస్తున్న నాకు నీవు పోయిన (త్రోవ తెలిపాయి. శ్‌ ఇదిగో | ఆకసముంటే ఈ వమూల్యవత్పర్వత శిఖరం ముందువైపు పాడసూపుతున్నది, చూడు. ఈ శిఖరం మీదనే మబ్బులు క్రొత్త నీళ్ళనూ, నేను నీ వియోగాశ్రవులనూ ఒకేసారి వదలడం జరిగింది. ఇక్కడే వర్షధారలతో తడిసిన మడుగుల గంధాలు, అరవిరిసిన కడిమిపూలు, మధుర మైన నెమళ్ళ కేకలు నీకు దూరమైన నాకు సహించరానీ వయ్యాయి. / ఓ భీరూ |! చలికి వడవడ వడకుతూ పూర్వం నీ వానర్చిన గాఢాలింగనాన్ని స్మరిస్తూ నేను ఇందలి గుహల్లో ప్రతిధ్వనించిన వేఘగర్హనలను ఎలాగో సహంచగలిగాను, పూచిన నేలయరటిపూలు ఎడతెరపి లేని వానకు నేలనుండి కే య! ప్ర ససోనైట్టూడు పోమధూమం సోకిఎట్జవారిన సికభ్ళను కొంచెం కనిపించే చ పష క్‌ ంరివనాలత్‌ కప్పుల ౦చలమైన సారసపక్షులతో గూడిన ఈ పంపా సరోవరంలోని జలాలను దూరంనుండి దిగిన నాదృష్టి అలసటతో త్రాగి వేస్తున్నట్టున్నది. (ఆయురాలా! నీక్సు దూరమైపోయిన నేను ఇక్కడ పరస్పరం కలువకేసరా

తఘువంళం 115 లందించుకొంటూ కలసి మెలసి విహరించే చక్రవాకాల జంటలను ఎంతో అభిలాషతో చూచాను. ఈ సరస్తీరంలో రమణీయాలైన పూగుత్తులతో వంగిన యీ సన్నని అశోకలతను చూచి నీవే అని భ్రమించి'కౌగిలించుకోబోయాను. ఇంతలో లక్మణుడు నివారించగా కన్నీరు గారుస్తూ వుండిపోయాను. విమానపు టంచులలో (వ్రేలాడగట్టిన బంగరుగజ్జాల సవ్వడి విని సజాతీయ పక్షుల శబ్దమని (భ్రమపడి పైళగసే యీగోదావరిలోని సారసపక్షులు నీకు ఎదురుకోలివ్వడానికి వస్తున్నట్టున్నాయి. ఇదిగో ! ఈ పంచవటి వైపు చూడు. నీవు నీసన్నని నడుముతో కడవలలో నీళ్ళు మోసి ఇక్కడి లేతమామిడి చెట్లను పెంచావు. నీవు పోషించిన ఆ లేళ్ళు 'మోరలెత్తుకొని మనవైపే చూస్తున్నాయి. చిరకాలానికి కనిపించిన ఈ చోటు నాహృదయానికెంతో ఆనందం కలిగిస్తున్నది. వేటనుండి తిరిగివచ్చి ఈ గోదావరీ తీరంలో అలలపై నుండి వీచే చల్లని షిల్లగాలులచే (శ్రమదీర్భుకొని ఏకాంతంలో నీ ఒడిలో శిరసు పెట్టుకొని ఇచ్చటి ప్రబ్బలి పొదరిండ్రలో నిద్రించిన సంగతి యిప్పుడు గుర్తుకు వస్తున్నది. పూర్వం బభ్రూభంగమాద్రంతో నహుషుళ్లి ఇం(ద్రపదవినుండి చ్యుతుళ్లి చేసినవాడూ, బురదనీటిని పరిశుద్రం చేసేవాడూ అయిన అగస్త్యమునీంద్రుని భూలోకగతమైన ఆశ్రమమిది. విమల యశస్కుడైన ఆ మహాముని వేల్చే శ్రీతాగ్నుల నుండి హవిర్గంధంతో కూడి పైకి లేస్తున్న ధూమం మన విమాన మార్గాన్ని ఆక్రమిస్తున్నది. ఆ ధూమాన్ని ఆ ఘాణించడంవల్ల రజోగుణ విముక్తమైన నా

• అంతఃకరణం తేలిక పడుతున్నది. మానినీ ! ఇది శాతకర్ణి మహర్షి క్రీడాసరస్సు. దీన్ని '“పంచాప్సుర” మని అంటారు. చుట్టూ అడవులతో కూడిన ఈ మడుగు మబ్బులనడుమ కనిపించే చంద్రబింబంలా వున్నది. పూర్వం ఆ మహర్షి దర్భాంకురాలు మాత్రమే తింటూ మృగాలతో సమంగా తిరుగుతుండేవాడు. అతని తపస్సుకు భయపడి ఇంద్రుడు ఐదుగురు అప్సరసలను పంపి వారి యౌవనమనే బోనులో అతళ్లి బంధించాడట! ఆ మునీశ్వరుని నిరంతర సంగీత మృదంగ శబ్దం మడుగు నీటిలోపలి మేడనుండి వెలికివస్తున్నది. అది ఆకాశమంటి ఈ పుష్పుక విమానం లోని చంద్రశాలను క్షణకాలం ్రతిధ్వనింప జేస్తున్నది.

116 రఘువంశం అడుగో వురొక తపోధనుడు ! పేరుకు సుతీక్షుడయినా అతడు స్వభావంతో సౌమ్యుడు. సూర్యుడు అలాటాన్ని తపింపజీస్తుండగా ఇంధనాలతో 'ప్రజ్వరిల్లే చతురగ్నుల మధ్యనుండి అతడు తపస్సు చేస్తున్నాడు. అతని తపస్సుకు గూడా భీతిజెంది ఇంద్రుడు దేవాంగనలను అతనిపైకి పురికొల్సాడు. కాని వారి నవ్వులొలికే చూపులు, వ్యాజంతో సగం కనిపించేట్టు ప్రదర్శించిన మేఖలలు గల విలాస చేష్టలు ఆ తపస్వికి తపోభంగం కలిగించలేక పోయాయి. ఊర్హ్వబాహుడయిన ఆ సుతీళ్లుడు జపమాలే వలయంగా కలదీ, మృగాల దురద తీర్చేదీ, దర్భపోచలను త్రుంచేదీ అయిన తన కుడిచేతిని నన్ను సంభావించడానై ఇటు వైపు చూపుతున్నాడు. ఈ మౌనీంద్రుడు మౌనవ్రతం దాల్చివున్నాడు. అందువల్ల నాప్రణామాన్ని కొద్దిపాటి శిరఃకంపంతోనే స్వీకరించి వివూన వ్యవధ్యానంతో విడిపోయిన చూపును మళ్ళీ సహ(స్రకరునిపై లగ్నం చేస్తున్నాడు. శరణ్యమూ, పావనమూ అయిన ఈ తపోవనం ఆహితాన్ని అయిన శరభంగ మునీంద్రునిది. అతడు బహుకాలం సమిధలతో అగ్నికి తృప్తి చేకూర్చి పిదప మం త్రపూత మయిన తన శరీరాన్ని కూడా అగ్నిలో వేల్చాడు. ఈ ఆశ్రమంలోని వృక్షాలు ఇప్పటికీ తమ నీడలతో మార్గాయాసం పోగొడుతున్నాయి. దండిగా పండిన మేలైన పంద్లతో బాటసారులకు ఆ మహర్షి పుత్రులలాగా అతిథి సపర్య చేస్తున్నాయి. సుందరాంగీ ! దరీముఖం నుండి థారాశబాన్ని కలిగిస్తూ శృంగం చివర తగులుకొన్న మబ్బుతో కూడిన శ్ర చిత్రకూటాద్రి మదించి ఆంకెవేస్తూ గోరాడగా కొమ్ము చివర మట్టి దగులుకొన్న వృషభంలాగా నాచూపును * ఆకట్టుకొంటున్నది. ఆ కొండ చెంతనే నిర్మలవూ, నిశ్చలవమూ అయిన (ప్రవాహంతో కూడి సుదూరంలో ఉండడంవల్ల సన్నగా కనిపిస్తున్న ఈ మందాకినీ బట. యవాంకురంలాగా తెల్లనయిన నీకపోలంలో శోభిల్లేటట్టు మంచి పరినుళం వెదజల్లే ఆ చెట్టు చివుళ్యనే నీక నేను అవతంసంగా అలంకరించాను. లు నినయంతో 'ప్రవర్తిస్తియి ఫపూయకనే

రఘమునంళం 11/7 చెట్టు ఫలిస్తాయి. ఎక్కడ సప్తర్నలు స్వహస్తాలతో స్వర్శకవులాలను కోసుకొంటారో, ఏది శివుని శిరస్సులో మాలగా రూపొందిందో అట్టి భాగీరథిని తపోధనుల స్నానాలకై పూర్వం అనసూయాదేవి ఈ తపోవనంలో (ప్రవహింపజేసింది. తమ నీడల్లో వీరాసనస్టులై బుషులు ధ్యానం చేస్తుండగా ఇక్కడి వృక్షాలు గూడా వేదికల మధ్యభాగాల నధిష్టించి గాలి లేకపోవడంవల్ల కదలిక లేనివై యోగసమాధిలో వున్నట్లున్నాయి. అదిగో ! నీవు పూర్వం పూజించిన వటవృక్షమే అది. దానిని '“శ్యామ' మంటారు. ఇప్పుడది దండిగా ఫలించి పద్మరాగాలతో కూడిన గరుడ పచ్చల రాశిలా భాసిస్తున్నది.

సుందరాంగీ ! ఇదిగో ఈ గంగానది వైపు చూడు. యమునా తరంగాలతో దీని ప్రవాహం కలిసిపోవటంవల్ల ఈ భాగీరథి ఒకవోట ఉజ్జ్వలకాంతులు వెదజల్లే ఇంద్రనీల మణులతో కలిపి గ్రుచ్చిన ముత్యాల వారంలాగానూ, మరొకచోట ఎడనెడా నల్లగలువలు కూర్చిన తెల్లతామరమాల మాదిరిగానూ, ఇంకొకచోట నల్ల హంసలతో చేరిన రాజహంసల పంక్తి రీతిగానూ, వేరొకచోట కాలాగురు విరచిత మకరికా పత్రాలు గల చందన చర్చితమైన భూభాగం చందాననూ, ఒకదోట నీడలలో నెలకొన్న చీకట్లుతో శబ లీకృతమైన వెన్నెలవలెనూ, మరొకచోట మధ్యరం'(ధ్రాలలో కనిపించే ఆకాశం కల శరత్కాల మందలి ధవళ మేఘమాలిక విధాననూ, ఇంకొకచోట నల్ల త్రాచులచే అలంకరింపబడి బూది ఫపూతగల శివుని శరీరంలాగానూ ప్రకాశిస్తున్నది.

ఈ గంగాయమునా సంగమంలో స్నానం చేసి పవిత్రాత్ము లైనవారు తత్త్వజ్ఞులు కాకపోయినా శరీరత్యాగానంతరం మళ్ళీ జన్మించరు. ఇది గుహుని నెలవైన శృంగిబేరపురం. ఇక్కడ నేను శిరోభూషలను వదలి జడలు దాల్చినప్పుడు సుమంతుడు ''కైకేయీ ! నీకోరికలు ఫలించాయి గదా !** అని యేడ్చాడు. ఇది బ్రహ్మసరస్సు. ఇక్కడ యక్షవనితలు స్వర్ణ పద్మపరాగాలు పయోధరాల కంటుతుండిగా స్నానం చేస్తారు. బుద్దికి అవ్యక్తంలాగా సరయూనదికి ఈ సరస్సే 'ప్రధానకారణమని నుహర్షులు చెబుతారు. ఈ సరయూనది యూసపస్తంభాలు నాటిన తీంంతో ఒప్పారుతున్నది. అశ్వమేధ యాగాంతంలో అవభ్బథిన్నానం కొరకై దిగిన ఇడ్యుకు రాజులచే పావనతరం కా వింపబడిన జలాలను అయోధ్యా నరం చెంచ ప్రవహింప జీస్తున్నది ఇసుక తిన్నెలనే ఉత్సంగంపై సుఖాసీనులను

118 రఘువంశం గావించి (ప్రభూత పయోధారలతో ఉత్తర కోసలేశ్చురులను పోషించే తల్లి అని నామనస్సు సరయూనదిని సంభావిస్తున్నది. నా తల్లి కాసల్యలాగానే మాన్యుడైన ఆ మహారాజుతో వియోగం పొందిన ఈ నదీమతల్లి చిరకాలానికి తిరిగివచ్చిన నన్ను చల్లని గాలితో కూడిన తరంగాలనే హస్తాలతో కౌగిలించుకొంటున్నాది.

అదిగో ! అరుణ సంధ్యాసమమైన భూపరాగం ఎదుట పైకి లేస్తున్నది. హనుమంతుని ద్వారా మన వార్త తెలుసుకొని భరతుడు 'సైన్యసమేతంగా సహా నాకు ఎదురు వస్తున్నాడనుకొంటాను. యుద్దంలో ఖూది రాక్షసులను పరిమార్చి తిరిగి వచ్చిన నాకు నిన్ను భద్రంగా కాపాడి లక్ష్మణుడు సమర్పించాడు. అట్లే పెత్రాజ్ఞను పరిపాలించి నచ్చిన నాకు సచ్చరి(త్రుడైన భరతుడు సురక్షితమయిన పానన రాజ్యలక్ష్మిని అప్పగిస్తాడు. ఇది నిజం. అడుగో ! నారచీరలు గట్టి సైన్యం వెనుక రాగా వసిష్టుళ్లి ముందుంచుకొని వృద్దులైన అమాత్యులతో కూడీ అర్హ్యం చేతబూని పాదచారియ్రై భరతుడు నాకు అభిముఖంగా వస్తున్నాడు. ఇతడు తండ్రి యిచ్చిన రాజ్యలక్ష్మి తన అంకం చేరినా, తాను యువకుడై వుండికూడా, నామీది భక్తిచేత ఆమె ననుభవించక ఇన్ని సంవత్సరాలూ ఆమెతో కూడ కఠోరమైన అసిధారావ్రతం పాటించాడు.

సీతతో రాము డలా చెప్పేసరికి పుష్పక విమానం అతని తలంపును అధిదేవత ద్వారా గ్రహించి భరతునితోడి ప్రజలు ఆశ్చర్యంతో పైకి చూస్తుండగా ఆకసంనుండి క్రిందికి దిగింది. అప్పుడు సేవానిపుణుడయిన సు(గ్రివుడు రామునికి హస్తావలంబం ఇచ్చాడు. విభీషణుడు ముందు నడుస్తూ దారిచూపాడు. నేలకు దగ్గర అయిన స్పటికసోప్ర మార్గాన్ని అనుసరించి రాముడు విమానంనుండి (క్రిందికి దిగాడు.

పిదప రాఘవుడు ఇ్వాకు వంశానికి గురువయిన వసిష్టునికి ప్రణమిల్దాడు. అర్జ్యాన్ని స్వీకరించి బాప్పు నేత్రుడై భరత్సుని కౌగిలించుకున్నాడు. తనమీది భక్తీ కారణంగా పితృరాజ్యాభిపేకాన్ని పరిహరించిన అతని శరసు మూర్కొన్నాడు. ఊడలు పెరిగిన మజ్ఞీచెట్టు లాగొ మీసాలు, గడ్డాలు పెరగడంవల్ల ఎకృతమయిన వదనాలుగల మంత్రి వృద్దులు రామునిక్రి 'ప్రణమిల్లారు. నారినతడు కృపార్రమయిన చూపులతోనూ, క్రుళ్య 'ప్రశ్నలతోడి మధుర వచనాలతోనూ అనుగ్రహించాడు.

అమువనంశం 119 “ఈ కపీశ్ళరుడు నాకు ఆపదలో బంధువు, ఈ పౌలస్తుడు సంగరములో నాకంటె ముందే శత్రువులతో తలపడతాడు' ' అని ఆదరంతో రాముడు సు(గీవుళ్లీ విభీషణుల్లే భరతునికి పరిచయం చేశాడు. అంతట భరతుడు లక్మణుళ్ల సంభావించక ముందే వా రిరువురికీ నమస్కరించాడు. తర్వాత సౌమితత్రిని కలుసుకొని నమ్రశిరస్కుడైన అతళ్లి లేవనెత్తి ఇం ద్రజిత్తు దెబ్బలచే కాయలు గాచిన అతని వక్షఃస్థలంతో తన భుజవుధ్యం రాపిడి పాందేటట్ను గాఢంగా హత్తుకొన్నాడు. రాముని ఆదేశాన్ని అనుసరించి కపేసేనా నాయకులు మానవ శరీరధారులై గజీంద్రాలను అధిష్టించారు. అవి నిండుగా మదధారలను వర్షిస్తుండగా వారు పర్వతాధిరోహణ సుఖాన్ని అనుభవించారు. రాక్షసరాజయిన విభీషణుడు కూడా రాముని ఆనతితో అనుచరసహితంగా రథాలను అధిరోహించాడు. మాయా వికల్పంతో నిర్మించబడిన లంకేశ్వరుని రథాలకంటే శిల్బ్చచాతుర్యంలో ఈ రధాలే పిమ్మట బుధగురులతో సహా మెరుపుతో కూడిన మేఘబృందాన్ని అధిష్టించిన చం(ద్రునిలాగా రాముడు భరత లక్మణ సమేతుడై పతాకతో శోభిల్లుతూ ఇచ్చానుసారం చరించే పుష్పుకాన్ని మళ్ళీ అధిష్టించాడు. ఆదివరాహం (ప్రళయంనుండి భూదేవిన్మీ శరదాగమం మేఘ సంఘాతంనుండి వెన్నెలనూ ఉద్రరించిన రీతిగా రావణుడనే సంకటంనుండి రాముడు కాపాడగా సంతసించిన జానకీదేవికి ఆ విమానంలో భరతుడు మోకరిల్టాడు. లంకేశ్వరుని ప్రణామాలను త్రోసిపుచ్చి దృఢవ్రతం పూనిన జనకసుతా చరణద్వయం వందనీయ మయింది. అ(గ్రజుళ్లీ అనుసరించడంవల్ల సచ్చరిత్రుడైన భరతుని శిరస్సు జడలు గట్టింది. ఇప్పుడు అని రెండూ పరస్సర స్పర్భుచే పవిత్రతను సంతరించుక్‌న్నాయి. ప్రజలు ముందు నడుస్తుండగా విమానం మెల్లగా పయనిస్తూ అరకోసు దూరం వెళ్ళింది. అక్కడ శత్రుఘ్నుడు ఏర్పాటు. చేసిన పబభవనాలు గల అయో ధ్యానగర ముహోద్యానంలో రాముడు విడిది చేశాడు. అతలిఠలి

రఘువంళం 120 [14] ఆధారవృక్షం కూలిపోగా వసివాడిన తీగల్దాగా భర్త మరణించడంతో శోచనీయ దశను పాందివున్న తల్టులను రామలక్మణు లిరువురూ కలిసి వెళ్ళి సందర్శించారు. శత్రువులను నురుమాడి విక్రమంతో (ప్రకాశించే ఆ సోదరులు (క్రమంగా తమ తల్టులకు 'ప్రణమిల్దారు. కన్నీరు (క్రమ్మడంవల్ర కౌసల్యా సుమిత్రలు తమ పుత్రులను స్పష్టంగా చూడలేకపోయారు. అయినా గాధత్రస్పర్శ సుఖంతో వారిని తెలుసుకోగలిగారు.

వేసవిలో ఉష్ణతప్తమైన గంగా సరయూనదుల జలాన్ని హిమాద్రినుండీ దిగిన సెలయేరు చల్లబరచినట్టు దుఃఖంతో పొంగి వచ్చిన వారి వేడికన్నీటిని ఆనందబాష్టాలు చల్లబరిచాయి. ఆ తల్టులు తమ కుమారుల శరీరాలపై రక్కసుల శస్త్రప్రహారాలచే ఏర్పడిన మచ్చలను పచ్చిపుండ్లనువలె దయతో తడవుతూ క(త్రియ వనితలు సహజంగా ఇష్టపడే వీరమాతృత్వం పట్టు వైవయమఖ్యం ప్రదర్శించారు.

““భర్త కష్టాలకు కారణమైన దౌర్భాగ్యవతిని, నాపేరు సీత? అని తన్ను పేర్కొంటూ జానకి విగత భర్హృకలైన అత్త లిరువురికీ సమాన భక్తితో నమస్కరించింది “*బిడ్డా! నీభర్త సోదరునితో సహా నీ పవిత్రమైన శీలంవల్లనే పెద్దపెద్ద కష్టైలను అతి[క్రమించ గలిగాడమ్మా 1'' అని ఆ కోడలిని అత్త లిద్దరూ 'ప్రేయమైన సత్యవాక్కులతో ఊరడిస్తూ లేవనెతారు.

(శ్రీరామ పట్టాభిషేకం

చ్‌ల్టుల ఆనందబాష్టాలతో అలా 'ప్రారంభమైన శ్రీరాముని పత్యాభేకం

ఆపై అమాత్యవృద్దులు కావించిన కనక్ష కలశాలలో ప పావన తీర్చ జలా ల

దమువంచోం 121 అభిషేకంతో సమాస్తమయింది. మేఘజలాలు వింధ్యాద్రి శిఖరంపై పడినట్టు నదులకూ, సము(ద్రాలకూ, సరస్సులకూ వెళ్ళి రక్కసులూ, వానరులూ తెచ్చిన పవిత్రజలాలు జయశీలుడైన రాముని శిరస్సుపై పడ్డాయి. తాపసవేషంతో ఉన్నప్పుడే రావుడు ఎంతో అందంగా కనిపించాడు. ఇప్పు డతనిక్సి రాజవేషరచనలవల్ల కలిగిన శోభ ద్విగుణీకృతమై భాసించింది. అతడు సైన్యసమేతుడై తూర్యనాదాలతో పురజనులను ఆనందింపజేస్తూ, మంత్రి వృద్దులూ, రాక్షసులూ, వానరులూ తనతో నడువగా? పురకాంతలు మేడలనుండి లాజలు వర్షిస్తుండగా ఉన్నత తోరణాలతో విరాజిళ్లే అయోధ్యానగరం (ప్రవేశించాడు. అప్పుడు రథస్టుడైన రాముడికి లకత్మణుడూ, శత్రుఘ్నుడూ మెల్లగా వింజామరలు విసిరారు. భరతుడు ఛత్రం పట్టాడు. సోదరసహితుడై శోభిల్డుతూ వృద్ది బొందిన సామాద్యుపాయ సంఘాతంలాగా రాముడు అయోధ్యలో (ప్రవేశించాడు. అప్పుడు మేడలనుండి వెలువడే కాలాగురు ధూమపంక్తి గాలికి చెదరినదై అడవినుండి తిరిగి వచ్చిన రాఘవుడు విడదీసిన అయోధ్యా పురలక్ష్మీయొక్క జడలాగా విరాజిల్లింది. సీత్రాదేవిని అత్తలు చక్కగా అలంకరించారు. ఆమె చిన్న రథాన్ని అధిష్టించింది. సోకేత పురకాంతలు మేడల కిటికీల చెంత నిలిచి ఆమెకు అంజలి బంధాలతో (ప్రణామాలు చేశారు. అనసూయ ్రసాదించిన శాశ్వతమయిన అంగరాగంతో ధగధగ మెరసిపోతున్న సీత రాముని ఆనతిచే మళ్లీ అయోధ్యానగర వాసులు చూచేటట్టు అగ్ని ప్రవేశం చేసే తన పరిశుద్రతను (ప్రకటిస్తున్నదా అన్నట్టు శోభిల్లింది. సౌజన్యనిధియైన రాముడు సు(గ్రీవుడు మొదలయిన మిత్రులకు సకలోపకరణ సన్బుద్దిగల గృహాలలో విడిది యేర్పాబు చేశాడు. ఆపై జనకుని చిబ్రపటంతో అలంకృతమైన పూజా గృహాన్ని కన్నీరు కారుస్తూ ప్రవేశించాడు. అక్కడ అతడు లజ్జతోనూ, దుఖంతోనూ క్రుంగిపోయిన కైకేయికి అంజలి ఘటిస్తూ ''అమ్మా ! మాతండ్రి స్వర్గఫలాన్ని ప్రసాదించే సత్యంనుండి జారకుండా నున్నాడంటే ఆది మీ సుకృతిం వల్లనే కదా 1 అంటూ ఓదార్చు మాటలతో ఆమె సిగ్గును తొలగించాడు.

122 రఘునంళం

సుగ్రీవ విభీషణాదులకు రాముడు ఆయా కల్పిత భోగ్యవస్తువులతో సకలోపచారాలు చేశాడు సంకల్చమా త్రంతో సకలసిద్దులూ పొందగలవారు అది చూచి ఆళ్చ్ళర్యచకితు అయ్యారు. అప్పుడు రాముణ్లీ అభినందించటానికి దివ్యమునులు అక్కడికి విచ్చేశారు. తన వి(క్రమానికి వన్నె కలిగించే రావణుని జన్మాదికమైన వృత్తాంతాన్ని అతడు వారినుండి విన్నాడు. ఆపై తపోధనులు వారివారి స్థానాలకు తిరిగివెళ్ళారు. రక్షోనాథులు, కపీంద్రులు ఆనందపరవళులై సమయం తెలియకనే పక్షం రోజులు అక్కడ గడిపివేశారు. సీతాదేవి తన చేతిమీదుగా వారికి తగిన సత్కారాలు అందజేసింది. సిమ్మట రాముడు వారిని తమతమ దేశాలకు సాగనంపాడు. సంకల్పమా[్రంతో దరికి జేరేదీ, రావణుని జీవితంతో సహా తాను గ్రైకొన్నదీ, దివికి పుష్ప మనదగినదీ అయిన పుష్పుక విమానాన్ని రాముడు మళ్ళీ కుబేరుని సేవై పంపివేశాడు.

ఈ రీతిగా రాముడు పితృశాసనాన్ని అనుసరించి వనవాసం ముగించిన పెదప రాజ్యాధికారం చేపట్టాడు. ధర్మార్ధ కావాల పట్టలాగానే అతడు సోదరులపట్టగూడా సమ(ప్రపత్తి గలి? మెలిగాడు. ఆరు ముఖాలతోనూ స్తన్యం గ్రోలి షణ్ముఖుడు కృత్తిక లందరినీ సమంగా ఆదరించినట్లే స్నేహశీలి కనుక అతడు తల్టులందరి యెడలా సమాన గౌరవాన్నే ప్రదర్శించాడు.

అతడు మహావదాన్యుడు కానటంవల్లనే లోకం ధనవంత మయింది. అతడు విఘ్నుభయం నివారించడంవల్లనే లోకం (క్రీయావంత మయింది. అతడు నియామకుడు కావడంవల్రనే లోకం పితృమంత మయింది. అతడు శోకాన్ని దూరీకరించడంవలనే అది పుత్రవంత మయింది. అతడు సమయానుసారంగా పౌరకార్యాలు చక్కదిద్దాడు. ఉపభోగ్యాత్సుక్యంతో సుందరమైన రూపుదాల్చిన రాజ్యలక్ష్మియా అన్నట్టున్న జానకితో కూడి రమించాడు. తవు వనవాస వృత్తాంతాలు ప్రదర్శించే చిత్రాలు గల ప్రాసాదాలలో వారిద్దరూ యఖథేష్టంగా విషయుసుఖా అనుభవించారు. చిత్రదర్శనంతో స్మరణకు వచ్చిన దండకారణ్యవాసం నాటి కష్టాలన్నీ అప్పుడు వారికి సుఖాలుగానే తోచాయి.

పేదప యెజుపెక్కిన కన్నులతోనూ, రెల్లుపువ్వులా తెల్లబడిన

ముఖంతోనూ పీత తన గర్చధారణను చెప్పుక చెపింది. విషయం (గహించిన

రఘువంభం 123 రాముడు ఆనంద పరవళు డయ్యాడు. అతడు నల్హబడిన చనుమొనలు గల్లి సిగ్గుసడుతున్న ఆ కృశాంగిని ఏకాంతంలో ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని కోరిక యేమిటో చెప్పమన్నాడు. ఆమె నెవ్వరిబలులను భుజించే 'క్రూరమృగాలకూ, తొల్లి తనతో చెలివి నెజపిన వైఖానస కన్యలకూ, దర్భలకూ నెలవైన గంగాతీరమందలి తపోవనాలను మళ్ళీ సందర్శించాలని కోరింది. రాఘవుడు ఆమె కోరిక తీరుస్తానని వాట యిచ్చాడు, పిమ్మలు అయోధ్యాపుర శోభ చూడగోరి సేవకులు వెంట రాగా ఆకసవుంటే సమున్నతసౌధం అధిష్టించాడు. అతడు వస్తుసమృద్దిగల అంగళ్ళతో కళకళలాడే రాజమార్లాన్నీ, నాకలతో శోభిల్లే సరయూనదినీ, విలాసవంతులు విహరించే నగరోద్యానాలనూ చూస్తూ ఆనందించాడు. పిదప వాగ్మిశ్రేష్పుడూ, పవిదత్రవర్తనుడూ, శేషుని పోలిన ఊరువులు, భుజాలు కలవాడూ, శత్రువిజేతా అయిన శ్రీరాముడు తన్ను గురించి ప్రజలు ఏమనుకుంటున్నారో చెప్పమని భద్రుడనే గూఢచారిని ప్రల్నించాడు. రాజు నిర్బంధించి అడిగేసరికి ఆ గూఢచారి '“మానవ దేవా! రాక్షస గృహంలోవున్న దేవిని పరిగ్రహించడం తప్ప తక్కిన అన్ని విషయాలలోనూ పౌరులు తమ చరిత్రను ఎంతగానో ప్రశంసిస్తున్నారు" అని చెప్పాడు. సీతాపరిత్యాగం ఈ రీతిగా కళత్రనిందతో భరింపరానిదైన అపకీర్తి సోకి జానకీ వల్లభుని హృదయం సమ్మెట (వేటుకు గురై ఎజ్జగా కాలిన యినుము లాగా వ్రయ్యలయింది. “ఈ నా అపవాదును ఉపేక్షింతునా ? లేక దొసగులేని సతిని పరిత్యజింతునా ?' అనుకొంటూ ఒకనిిర్ణయానికి రాలేక రాముడు డోలాయమాన మానసు డయ్యాడు. తుదకు జనాపవాదం త్యాగంతో తప్పు మరొక విధంగా తొలగదని నిశ్చయించుకున్నాడు. పత్నీ పరిత్యాగంతోనే దాన్ని రూపుమాప దలచుకున్నాడు. యశోధనులైన వారికి తమ దేహంకంటే యళస్సే గొప్పది. ఇక ఇం(ద్రియసుఖం కంచే అది గొప్పుదని చెప్పాలా? తేజస్సు గోల్పడిన రామచంద్రుడు వెంటనే సోదరు అందరినీ తన వద్దకు రమ్మన్నాడు. అతని వికృతాకృతి చూచి నారు సంతోష హీనులయ్యారు. తనపై

124 రఘువనంళం బడిన నిందను వారికి తెలియజేసి రాముడు మళ్ళీ వారితో ఇలా అన్నాడు -

““మబ్బు గాలివల్ల అద్దానికి మాలిన్యం సోకి నట్టు సదాచార పరిశుద్దుడనైన నావల్ల సూర్యసంభవమైన రాజర్షి వంశానికి ఎలాంటి కళంకం వచ్చిందో చూడండి! మన కులానికి వచ్చిన మొట్టమొదటి అపవాదు ఇదే. నీటి అలలలో నూనె బొట్టులాగా పురజనులలో ఇది వ్యాపిస్తున్నది. గజేంద్రుడు కట్టుకంబాన్ని సహించనట్లే నేను దీన్ని సహించలేకున్నాను. పూర్వం పిత్రాజ్ఞను శిరసా వహించి రాజ్యలత్మీని పరిత్యజించాను. అలాగే ఇప్పుడు ఈ అపవాదం తొాలగించుకోవడానికి సంతానాపేక్ష వదలిపెట్టి నిండు చూలాలైన జానకిని పరిత్యజిస్తాను. ఈమె సాధ్వి అని నాకు తెలుసు. అయినా లోకాపవాదమే బలమైనదిగా నాకు తోస్తున్నది. నిర్మలుడైన చంద్రునిపై బడిన భూమి నీడనేకదా లోకులు కళంకమని ఆరోపణ చేశారు !

అయితే రాక్షసవధతో ముగిసిన నా ప్రయత్నం సీతా పరిత్యాగంతో నిరుపయోగం కాదు. అది పగ తీర్చుకోవటానికి ఉపయోగపడింది. కాలదన్నిన వాళి రోషించి సర్పం కాటువేసేది షో తీర్చుకో వడానికేగాని రక్తసిపాసతో కాదుగదా! అందువల్ల నిందాశల్యం తొలగించుకొని నేనింకా కొంతకాలం జీవించాలని మీకు కోరిక వుంచే కరుణాడద్ర చిత్తులైన మీరు ఈ నాన్మిర్భయాన్ని కాదనకూడదు.?:

ఈ రీతిగా జానకి విషయంలో మిక్కిలి (క్రూరమైన ఆవేశంతో పలికిన (ప్రభువును ఆ సోదరులలో ఒక్కడైనా కాదనటానికిగానీ, జొననటానికి గానీ సాహసించలేకపోయాడు. అంతట ముల్లోకాలలో పాగడ్తకక్కిన వాడూ, సత్యవచనుడూ అయిన శ్రీరాముడు ఆజ్ఞానువర్తి అయిన లక్ష్మణుని '' సౌమ్యా! అని సంబోధించి ఏకాంతంలో ఇలా అతణ్ని ఆదేశించాడు - '“గర్భిణీ మనోరథం ప్రకటిస్తూ మీ వదిన తపోవనాలను సందర్శించాలని నాతో చెప్పింది. ఆ కోరిక తీర్చే నెపంతో నీ వామెను రథం మీద వాల్మీకి ఆశ్రమానికి తీసుకుపోయి అక్కడ వదలి పెట్టు.”

తండ్రి ఆనతి మేరకు తల్లిని శత్రువువలె ప్రహరించిన సరశుర ముళ్లో గూర్చి వినియుండిన సౌమిత్రి అగ్రజుని ఆజ్ఞను శిరసా వహించాడు. గురువుల ఆజ్ఞ ఎచారింసక తలదాల్బి దగినదే కదా !

రఘువంశం 1256

ఇష్టమైన మాట విని సీత సంతుష్టి చెందింది. లక్ష్మణుడు ఆమెను బెదరు పాటులేని గుజ్టాలు పూన్చిన రథం ఎక్కించాడు. సుమం(త్రుడు సారథ్యం చేస్తుండగా రథం బయలుదేరింది. తాను చూడగోరిన (ప్రదేశాలకు పయనిస్తూ సీత్ర '*నాప్రియుడు ప్రియంకరుడు”' అని సంతసించింది. కాని అతడు తనసట్టు కల్పవృక్షత్వాన్ని పరిత్యజించి అసిప(త్రవృక్షంగా మూరిపోయాడని ఆమె గ్రహించలేకపోయింది.

దారిలో సౌమిత్రి ఆమెకు తెలియకుండా దాచినప్పటికీ ప్రియదర్శనానికి దూరమై అదరుపాటు చెందిన ఆమె కుడికన్నే రానున్న మహాదుఃఖాన్ని ఆమెకు ఎలుక పరచింది. ఆ దుళ్ళకునంతో ఆమె వోషాదం పొందింది. ఆమె ముఖపద్మం వాడిపోయింది. ''సోదర సమేతుడైన రాముడికి శుభముగుగాక 1** అని మాటిమాటికీ మనసులో ఆమె భావించింది. అన్న ఆనతితో ఆ సాధ్వీమతల్లిని అడవిలో విడిచిపెట్టునున్న లత్మణుళ్లో ఎదుట వున్న గంగ పైకి లేచిన అలలనే చేతులతో నివారిస్తున్నదా అన్నట్టు తోచింది.

సారథి గంగాతీరంలో రథం నిలిపాడు. సౌమిత్రి సీతను ఇసుక తిన్నెపై దించాడు. ఇంతలో నిషాదుడు పడవ తీసుకువచ్చాడు. సీతతో సహా దానినధిస్టించి చేసిన ప్రతిజ్ఞను సత్యసంధుడు దాటినట్టు అతడు భాగీరథిని దాటాడు.

పిదప లక్మణుడు ఎట్టో మాట చిక్కబట్టుకొని కన్నీటిచే కంఠం స్తంభితం కాగా ఉత్సాతకాలంలో వేఘుడు శిలావర్దాన్ని వర్షించినట్టు రాజశాసనాన్ని వెల్లడించాడు. అది విన్నంతనే పరాభవమనే గాలి తాకిడికి సొామ్ములనే-పూలు రాలిపోగా వాడిన తీగలాగా సీత క్షణంలో 'తల్లి అయిన భూదేవి ఒడిలో ఒరిగిపోయింది. ' ' ఇచ్వాకునంశభవుడూ, సాధువర్తనుడూ అయిన భర్త నిన్ను కారణం లేకుండా ఎందుకు వదిలేస్తాడు'' అని సంశయించిందా అన్నట్టు భూమాత అప్పుడామెను తనలో ఐక్యం చేసుకోలేదు.

అంతట మూర్చిల్లిన సీతకు దుఃఖం తెలియలేదు. మూర్చనుండి తేరుకోగానే ఆమె దుఃఖంతో పరితపించింది. లక్మణుని ప్రయత్నంతో కలిగిన ప్రబోధమే ఆమెకు మూర్చకంటే ఎక్కువ ్లేశం కలిగించింది. ఆ సాధ్వీ శిరోమణి ఏ పాపం లేకున్నా తన్ను నిరాకరించిన భర్తను తాను ఏమాత్రం తూలనాడలేదు.

126 రఘువంశం “ఎడతెగని కష్టాలు అనుభవించడానికే పుట్టిన దౌర్చాగ్యవతిని' అని తన్ను తానే మాటిమాటికీ నిందించుకొన్నది. లక్మణుడు ఆమెను ఊరడించాడు. ఆమెకు వాల్మీకి ఆశ్రమానికి మార్గం చూపాడు. *''దేవీ | నేను పరాధీనుడను. ప్రభుని ఆనతిని పాటింపక తప్పలేదు. నాక్రార్యాన్ని క్షమించు” అని ఆమెకు మోకరిల్దాడు.

జానకి అతళ్లో లేవనెత్తి ఇలా అన్నది '' సౌమ్యా ! ఉపేంద్రుడు ఇంద్రుడికి అధీనుడైనట్టు నీవు మీ అన్నకు అధీనుడవై వున్నావు. నీపట్టు నేను ప్రీతి చెందాను. నీవు చిరకాలం జీవించు. అత్తల కందరికీ (క్రమంగా నా నమస్కారాలు చెప్పు. “నాలో వున్న మీపుత్రుని గర్బానికి శుభం కలిగేటట్టు చిత్తంలో ధ్యానించండి!' అని నావిన్నపంగా వారికి విన్నవించు. ఆ రాజుతో నామాటగా ఇలా చెప్పు. కంటి ఎదుట అగ్నిశుద్దురాలనైన నన్ను లోకాపవాదం విని విడిచినావే. ఇది ప్రఖ్యాత మైన మీకులానిక్షీ విజతకూ తగిన పనియా ? అయినా నీవు కల్యాణమతివి. నావిషయంలో కావాలని నీవిలా చేశావని నేననుకోను. నేను పూర్వజన్మలలో చేసిన పాపాల ఫలమే నాపట్లు ఇలా సహింపరాని పిడుగుపాటయింది. చెంత జేరిన లక్ష్మిని త్రోసిపుచ్చి పూర్వం నీవు నాతో కూడా అడవికి పయనించావు. అంచేత మిక్కిలి రోషించిన లక్ష్మి యిపుడు నీ యింట కాలుమోపిన నన్ను సహించలేక పోయింది.

రక్కసుల దాడికి భయపడిన తాపస స్త్రీలకు నాడు నీ అనుగ్రహంవల్ల నేను రక్షణ కల్పించగలిగాను. ఆలాంటి నేను ఇప్పుడు నీవు ప్రభుడవై యుండగానే మరొక తపస్వి నెలా శరణు పొందగలను ? నాగర్భంలో రక్షింపదగి వున్న నీ తేజస్సు అడ్డు పడక్తపోతే నీ శొశ్వత వియోగంతో నిష్ఫలమై దిక్కులేనిదైన ఈ నాజీవితాన్ని ఈ క్షణంలోనే త్యజించి ఉండేదాన్ని.

(ప్రసవానంతరం సూర్వునిపై దృష్టి వుంచి నా మరుజన్మలో కూడా నీవే భర్తవు కావాలనీ, అయితే వియోగం మాత్రం కలగరాదనీ ప్రార్ధిస్తూ తపస్సు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తాను. వర్ణాశ్రమ పరిపాలనమే రాజులకు ధర్మంగా మనువ్న విధించాడు. అందువల్ల విడిచి పుచ్చినా నన్ను నీవు ఇతర తపస్వులతో సమంగానైనా చూడవలసి వుంటుంది.”

లక్ష్మణుడు ఆ మాటలను ''అలాగే' అని అంగీకరించి ఆమె దృష్టి పథం నుండి దూరమయ్యాడు. అంతట సీత దుఃఖాతిరేకంతో భీతిల్లిన లకుముక్మీ

రఘువంశం 127 పి్టులాగా ఎంతగానో ఆ|క్రందించింది. ఆమె ఏడుపు విని నెమళ్ళు నృత్యాన్నీ, చెట్టు పుష్టాలనూ, జింకలు నోట గజచుకొన్న దర్భలనూ వదలిపెట్టాయి. ఈ రీతిగా సీతతో సమమైన దుఃఖానికి గురైన అడవిలో సైతం అంతటా ఏడ్చులే వినిపించాయి.

బోయవాని దెబ్బకు నేల (వ్రాలిన పక్షిని చూడగా ఎవని శోకం శ్లోకంగా పరిణమించిందో ఆ వాల్మీకి మహర్షి దర్భలూ, సమిధలూ తేవడానికి వచ్చి సీత ఏడుపు విని ఆమె చెంతకు వచ్చాడు. ఆమె ఏడుపు మాని చూపు నడ్డుకొంటున్న కన్నీరు తుడుచుకొని ఆ మునీంద్రునికి వందనం చేసింది. ఆమె గర్భచిహ్నాలు చూచి ఆయన *'“సుపఫుత్ర ప్రాప్తిరస్తు అని ఆశీర్వదించి ఇలా అన్నాడు -

“వైదేహీ 1మిథ్యాపవాదంతో క్షోభపడి నీ భర్త నిన్ను పరిత్యజించినాడని యోగదృష్టితో గ్రహించాను. నీ విప్పుడు దేశాంతరంలోవున్న నీపుట్టిల్లే చేరుకున్నావు. అందువల్ల దుఃఖించవద్దు. రాముడు ముల్టోకాలలోని కంటకాలను తొలగించినవాడే, సత్యసంధుడే, ఆత్మశ్ఞాఘ లేనివాడే అయినా అకారణంగా నీ పట్లు అనుచితంగా ్రవర్తించినందుకు నాకతనిపై కోపం కలిగింది. మహాకీర్తి మంతుడైన మీమామ నాకు మిత్రుడు. మీ తండ్రి జ్ఞానోపదేశంతో సజ్జనుల సంసారదుఃఖం తొలగించే మహానుభావుడు. నీవు పతివ్రతలలో అ గ్ర॥ణ్యురాలవు. ఇక నీ యెడల నాకు దయ కలగకుండా ,ఎలా ఉంటుంధి ?

తాపసుల సంసర్గం వల్ల వైరం వదలిన జంతువులు చరించే ఈ తపోవనంలో భయం లేకుండా వుండు. ఇక్కడ సుఖప్రసవం కాగానే నీ బిడ్డలకు జాతకర్మాది సంస్కారాలు జరిపిస్తాను. ఈ తమసానది పాపహారిణి. దీని గట్టున పర్ణశాల లున్నాయి. ఈ నదిలో స్నానం చేసి ఇసుక తిన్నె మీద యిష్టదేవతలకు పూజలు నిర్వర్తించు. అందువలన నీకు మనశ్శాంతి కలుగుతుంది. కాల ప్రాస్తాలైన పూలూ, పండ్లూ, పూజాయోగ్యమై దున్నకనే షండే ధాన్య విశేషాలూ తెచ్చి నీకందిస్తూ ఇక్కడి మునికన్యలు ఉదారమ్రైన మాటలతో నీదుఃఖం తొలగించి నిన్ను వినోదింపజేస్తారు. నీవు మోయటానికి వీలైన కడవలతో ఈ ఆ(శమంలోని లేత చెట్లకు నీరు పోసి పెంచుతూ బిడ్డలు కలగకముందే నిజంగా శిశు ప్రీతిని పాొందుతావు.'”'

128 రఘువంళం ఈ విధంగా చెప్పి తన అను(గ్రహాన్ని ప్రదర్శించిన మునిని సీత అభినందించింది. దయా (ర్రహృదయుడైన ఆ మునీంద్రుడు సాయం సమయంలో వేదికల చెంత విశ్రమించిన శాంత మృగాలు కల తన ఆశ్రమానికి ఆమెను తోడ్కొని పోయాడు. పితరు అనుభనించగా చివరికి మిగిలిన ఒకే ఒక చం(ద్రకళను అమావాస్యా కాలం ఓషధుల్యకందించినట్టు శోకదీన యయిన సీతను ఆమె రాకకు ట్రీతినాందిన తాపస స్రీలకు వాల్మీకి మహర్షి అప్పగించాడు. సపర్య పూర్తి కాగానే తాపసాంగనలు సాయంకాలంలో సీత నివసించటాని కొక పర్హశాలను ఇచ్చారు. అందులో ఇంగుదీ తైలంతో వెలో దీపం పెట్టారు. పవిత్రమైన అజినం పరచి శయ్య ఏర్పాటు చేశారు.

ఆ తపోవనంలో స్నానాది నియమాలు పాటిస్తూ, శాస్త్రవిధి ప్రకారం అతిథులను సత్కరిస్తూ, నారవీర ధరించినదై సీత పతియొక్క సంతతి విచ్చిన్నం కాకుండా వుండడాన్దై కందమూలాదులతో శరీరాన్ని నిలబెట్టుకొన్నది.

అక్కడ లక్ష్మణుడు '' ఇప్పుటైైనా ప్రభువు పశ్చాత్తాపం కలిగి వుంటాడా”! అన్న 'కౌత్సుక్యంతో ఆదేశం పాటించిన తీరును సీతావిలాపం వరకూ అన్నకు విన్నవించాడు. అంతట రాముడు మంచును వర్షించే పుష్యమాసపు చం(ద్రునిలాగా కన్నీరు గార్బాడు. జనాపవాదానికి భయపడి అతడు సీతను గృహంనుండి దూరం చేశాడే కొని తన మనస్సునుండి మాత్రం దూరం చేయలేదు.

ధీమంతుడూ, వర్ణాశ్రమ రక్షణలో జాగరూకుడూ, రజోగుణశూన్యుడూ అయిన రామచంద్రుడు తనలో తానే శోకం నిగ్రహించుకొని సోదరసాధారణ భోగ్యంగా రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు. లోకనిందకు భయపడి సాధ్విర్లైన వ్టైక పతిని త్యజించిన ఆ నరాధిపుని వక్షష్టలంలో అవధి లేని సుఖాలను అనుభవిస్తూ రాజ్యలక్ష్మీ సవతిలేని వనిత లాగా భాసించింది. సీతను వదలి రాముడు మరొక కాంతను చేపట్టు లేదు. అంతేకాదు. ఆమె ప్రతిమనే ప్రక్కన పెట్టుకొని యజ్ఞాలు నిర్వర్తించాడు. ఈ వృత్తాంతం మైథిలి చెవిలో పడింది. అందువలన ఆమె దుర్వారమైన ఆ పరిత్యాగ దుఃఖాన్ని ఎలాగో సహించగలిగింది.

సస స

రఘువంశం 129 [15] జానకిని పరిత్యజించిన పిమ్మట రాముడు రత్నాకరమేఖల అయిన ఒక్క వసుంధరను మాత్రమే అనుభవించాడు. లవణాసుర సంహారం

లవణుడనే రక్కసుడు యమునా తీరవాసులైన మునుల యాగ(క్రియలకు విఘ్నం కలిగించాడు. వాడి బాధ భరించలేక వాళ్ళు రక్షణ సమర్దుడయిన రాముని శరణుజొచ్చారు. రాముడు తమ్ము రక్షించగలడన్న భావంతోనే వాళ్ళు తమ తేజంతో ఆ దానవుళ్లే సంహరించకుండా వదలివేశారు. శాపమే అస్త్రంగా కల మహాత్ములు తపోవ్యయం చేసేది రక్షకు లెవరూ లేనప్పుడే కదా | రాముడు లవణాసురుని సంహరిస్తానని మౌనులకు మాట యిచ్చాడు. ఆశార్‌జ్ఞధరుని అవతారం ధర్మరక్షణకొటుకే గదా ! '““ళూలం చేత వున్నంత వరకూ లవణుళి ఎవరూ జయించలేరు. శూలం లేనప్పుడు లవబుని సై దాడికి వెడల*' మని

మునులు రామునితో లవణాసుర సంహారోపాయం కూడా వివరించారు. అంతట మునుల క్షేమ మపేక్షించి రాఘవుడు శత్రుఘ్నుణ్లి పిలిచి అతని పేరు సార్హకం చేయటానికో అన్నట్టు లవణాసురుళ్లి సంహరించవలసిందిగా ఆదేశించాడు. విశేషశాస్త్రం సామాన్య శాస్త్రాన్ని బాధించినట్టు శత్రువును హతమార్చటానికి రఘువంశస్టులలో ఏ ఒక్కడైనా సమర్దుడే. శత్రుఘ్నుడు అన్న ఆశీర్వాదం అందుకొన్నాడు. రథం అధిష్టించి నిర్భయంగా వైరి మీదికి దాడి వెడలాడు. కుసుమ క్యాసనలతో గుబాళించే వనస్టలాలు చూస్తూ ముందుకు

+! సాగిపోయాడు.

130 రఘువంశం

స్వయంగానే అధ్యయన్నార్ధం బోధించే ' ఇజ్‌' ధాతువును ' అధి" అనే ఉపసర్ల అనుసరించినట్లే ఒంటరి గానే శత్రువులను నురుమాడగల శత్రుఘ్నుల్లో రాముని ఆజ్ఞమేరకు సేన ఊరక అనుసరించింది. రథం ముందుభాగంలో కూర్చున్న మునులు దారి చూపుతుండగా వారి ననుసరించి సాగిపోతూ తేజస్వి శ్రష్టాడయిన శత్రుఘ్నుడు వాలఖిల్యుల ననుసరించే సూర్యునిలా భాసించాడు. అలా పయనిస్తూ అతడు మార్గమధ్యంలో రథశబ్దం విని మెడలు నిక్కించి చూస్తున్న మృగాలతో మనోజ్ఞంగా వున్న వాల్మీకి తపోవనంలో ఒక రాత్రి విశ్రమించాడు.,

అలసిపోయిన గుజ్టాలతో విశ్రాంతి గ్రైకొన్న ఆ రాకువూరుణి వాల్మీకి మునీంద్రుడు తపప్రభావంతో సిద్దించిన విశేష మర్యాదలతో సత్కరించాడు. ఆ రాత్రే అక్కడ గర్భిణి అయిన సీత సమగ్రమైన కోశదండాలను వసుధ 'ప్రసవించినట్టు ఇద్దరు పుత్రులను ప్రసవించింది. అన్నకు సంతానం కల్లినందుకు శత్రుఘ్ను డెంతో సంతోషించాడు. తెల్లవారగానే రథం సన్నద్దం చేసుకొని మునికో నమస్కరించి ఆయన వద్ద సెలవు గైకొని పయనం కొనసాగించాడు.

అలా పయనించి చివరికి శత్రుఘ్నుడు మధూపఘ్న మనే లవణాసురుని పట్టణం చేరుకొన్నాడు. ఆ సమయానికే కుంభీనసి కొడుకైన లవణుడు కాననంనుండి కప్పం తెచ్చాడా అన్నట్టు జంతురాళశిని తీసుకొని తిరిగి తన నగరానికి వచ్చాడు. వాడు ధూ(మ్రవర్థం కలిగివున్నాడు. వానిశరీరం నుండి వసాగంధం వెలువడుతున్నది. వాడు అగ్నిజ్వాలల్టూగా ఎజ్జనైన వెండ్రుకలతోనూ, మౌంసభోజనుల పరివారంతోనూ కూడి నడయాడే చితాగ్నిలాగా భీకరంగా వున్నాడు.

లక్మణానుజుడు శూలం చేతలేని సవయంలో ఆ అవణాసురుణ్ణి నిరోధించాడు. అవకాశం చూచి దెబ్బ కొట్లే వారిని విజయం వరిస్తుంది కదా | ““నాపొట్టుకు నేడు చాలినంత తిండిలేదని గవునించి భయపడి కాబోలు భాగ్యవశాత్తు బ్రహ్మ నిన్ను నావద్దకు పంపాడు" అని బెదరిస్తూ శత్రుఘ్నుణ్లి చంపదలచి ఆ రాకసుడు ఎత్తెన చెట్టును తుంగపోచను పెకలించినట్టు పెకలించి అతనిపై విసరివేశాడు. ఆ చెట్టు సుమిత్రా పుత్రుని వాడి ములుకులకు మధ్యలోనే

రమఘునంభం 131 ముక్కలు ముక్కలైపడిపోయింది. దాని ఫుప్పాడి మాత్రమే అతని గాత్రం సోకింది. కాని చెట్టు తాకలేదు. వృక్షప్రయోగం వ్యర్ధం కావడంతో అగ్రహోదగ్రు డయిన లవణుడు వేరుపడిన యముని పిడికిలిలా వున్న ఒక పెద్దబండను ్రత్యర్హిపై ప్రయోగించాడు. శత్రుఘ్నుడు ఐంద్రాస్త్రం ప్రయోగించే సరికి ఆ బండ ఇసుకరేణువుల కంటే చిన్నచిన్న పరమాణువులుగా మారిపోయింది. అంతట ఉత్సాతవాయు ప్రేరితమైన ఒంటి తాటిచెట్టు గల కొండలాగా కుడిభుజం పైకి లేపి రాత్రించరుడు శత్రుఘ్నుని పై కురికాడు. సౌమిత్రి వానిపైకి వైష్ణవబాణం సంధించి వదిలాడు. ఆ బాణం హృదయాన్ని భేదించి లవణాసురుళ్ల నేల గూల్చింది. వా డలా కూలినప్పుడు భూమికి కంపం కలిగింది, ఆ(శశ్రమవాసుల కంపం తొలగింది. అలా పడిపోయిన దానవుని శరీరంపై గ్రద్దలు మొదలైన పక్షులు (వాలాయి. అతణ్ణి పడగొట్టిన శత్రువు తలపై అదే సమయంలో దివినుండి కుసుమ వృష్టి కురిసింది. ఆ రీతిగా లవణాసురుళ్లై వధించి ఆ వీరుడు మహాబలవంతుడూ, ఇం ద్రజిత్తును హతమార్చి ప్రశస్తి పాందినవాడూ అయిన లక్ష్మణునికి తాను తగిన సోదరుడనని అప్పుడు భావించాడు. కృతార్డులైన తపోధనులు శత్రుఘ్నుళ్లో ఎంతగానో స్తుతించారు. పరాక్రమంతో ఉన్నతమైనా, వాళ్ళి స్తుతులవల్ల అతని శిరస్సు లజ్జచే అవవతమై శోభిల్రింది. పిమ్మట పౌరుమాలంకారుడూ, విషయసుఖాలపై స్పృహ లేనివాడూ, సౌమ్యరూపుడూ అయిన ఆ శత్రుఘ్నుడు కాళిందీ తీరంలో మధురానగరాన్ని నిర్మించాడు. స్వర్గంనుండి వలసవచ్చిన వారికి ఆ నగరంలో నివాసం ఏర్పాటు చేయబడిందా అన్నట్టు అతని దేలుబడిలో అందలి జనులందరూ సకలైశ్వర్యాలతో విలసిల్లారు. ఆ పట్టుణంలోని సమున్నతహర్మ్యం అధిష్టించి శత్రుఘ్నుడు సువ్ధరచనతో కూడిన భూదేవి జడలాగా చక్రవాకాలతో కూడివున్న యమునానదిని వీక్షిస్తూ ప్రీతి పొందాడు. అటు దశరథునిక్సీ ఇటు జనమహారాజుకి మిత్రుడూ, మంత్రద్రష్టై అయిన వాల్మీకి ఉభయుల మీదా వున్న ్రీతివల్ల సీతాఫుత్రులకు యథావిధిగా జాతకర్మాది

132 రఘువంశం సంస్కారాలు నిర్వర్తించాడు. ఆ మునీంద్రుడు ఒకబిడ్డకు కుశలతో ( దర్భలతో) గర్పోపద్రవం తొలగించి కుళుడనీ, మరొక బిడ్డకు లవాలతో (గోవుతోక మెలికలతో) గర్భక్షేశం తొలగించి లవుడనీ నామకరణం చేశాడు. పిమ్మట ఆ మహర్షి కొంతబాల్యం గడవగానే వారిచే సాంగంగా వేదం చదివించాడు. ఆపై కవుల కవితలకు మార్గదర్శుకమైన తన రామాయణ కావ్యాన్ని గానం చేయించాడు. వారు తల్లియెదుట రాముని మధుర గాథను గానం చేస్తూ ఆమె భర్త్రవియోగ వ్యథను కొంతవరకూ సడలించారు.

త్రేతాగ్ని తేజస్కులైన భరత లత్మణ శత్రుఘ్నులు కూడా వారివారి ధర్మపత్నుల ద్వారా యిద్లరేసి కుమారులను కన్నారు. శత్రుఘ్నుడు శత్రుఘాతి, సుబాహుడు అనే తన పుత్రుల నిరువురినీ క్రమంగా మధురా విదిశా నగరాలకు అధిపతులను చేసి భ్రాతృప్రేమతో అయోధ్యకు తిరిగి పయనమయ్యాడు. దారిలో మళ్ళీ వాల్మీకికి తపోవిఘ్నం కలిగించ గూడదని నిశ్చలంగా కుశలవుల ,రామ కథాగానం వింటున్న మృగాలతో కూడిన వాల్మీక్యాశ్రమం ప్రవేశించకుండా దాటిపోయాడు. లవణాసురుళ్లి వధించడంవల్ల పురజనులు అతనిని మిక్కిలి గౌరవంతో చూస్తుండగా శత్రుఘ్నుడు తోరణాదులతో అలంకరింపబడిన అయోధ్యను ప్రవేశించాడు.

సీతను పరిత్యజించడం వల్ల భూమికి అసామాన్య భర్తయై సభలో సభాసదులచే సేవింపబడుతున్న రాముళ్లో అతడు సందర్శించాడు. కాలనేమి వధచే ప్రీతినాందిన ఇంద్రుడు ఉపేంద్రుని అభినందించినట్టు రాముడు తనకు 'ప్రణమిల్లిన లవణాంతకుని అభినందించాడు. రాముడు అడిగే సరికి జరిగిన వృత్తాంతాన్ని శత్రుఘ్నుడు అతనికి వివరించాడు. కాని సమయ (ప్రతీక్షకావిస్తున్న వాల్మీకి ఆనతి మేరకు కుశలవుల జన్మవృత్తాంతం మాత్రం నివేదించ లేదు.

శంబూక వృత్తాంతం

ఆపై ఒకనాడు జనపదానికి చెందిన బ్రాహ్మణుడొాకడు యౌవనం

పాడసూపకముందే మరణానికి గురియైన తన శిశువును ఒడిలో పెల్టుకొని

రఘువంశం 133 రాజద్వారం ముందు '“ఓ భూదేవీ ! దశరథ మహారాజుకు దూరమైపోయిన నీవు రామునిచేత జిక్కీ కష్టం మీద కష్టం అనుభవిస్తూ శోచనీయురాలి వయ్యావు కదే 1" అని ఆక్రోళించాడు.

(ప్రజారక్షకుడైన రాముడు ఆ విప్రుని దుఃఖానికి కారణం (గ్రహించి ఎంతో సిగ్గుపడ్డాడు. ఇత్వాకుల రాజ్యంలో అంతకుముందెన్నడూ అకాల మరణం అన్నది లేదు కదా! దుఃఖిస్తున్న ఆ విఫ్రుళ్లీ 'ఒక క్షణకాలం ఓపిక పట్టు' అని ఓదార్చి యమునిపై దాడివెడలగోరి రాముడు ఫుష్టుకవిమానాన్ని స్మరించాడు. తలంచగానే (ప్రత్యకమైన పుష్పుకం అధిష్టించి శస్తాస్రాలు చేబూని బయలుదేరాడు. ఇంతలో “రాజూ 1! నీ ష్రజలలోనే ఒక అపచారం జరుగుతున్నది. దానిని అన్వేషించి శమింపజేశావంటే కృతకృత్యుడ వవుతావు*' అన్న అశరీరవాణి వినిపించింది.

ఆ ఆప్తవాక్యం ఆలకించి తన రాజ్యంలో ఏర్పడిన వర్ణాపచారం తొలగించడానికి నిశ్చయించుకొని రాముడు వేగాతశయంవల్ల కదలికలేని ధ్వజంతో విలసిల్లే పుప్పుకవిమానంమీద వెళ్ళి దిక్కులన్నీ అన్వేషించాడు. అలా అన్వేపిస్తూ పోయి ఒకచోట అధోముఖుడై చెట్టుకొమ్మకు వేలాడుతూ పౌగసోకి ఎర్రబారిన కళ్ళతో తపస్సు చేస్తున్న ధూమపాయి అయిన ఒక మనుజుళ్లి చూచాడు. 4 న్రీప్టేరేమి? నీ కులమేది ? ఎందుకిలా తపస్సు చేస్తున్నావు ?** అని అతళ్ణో ప్రల్నించాడు.

“నేను శంబూకుడనే శూద్రుణ, స్వర్గప్రాప్తికోరి తపస్సు చేస్తున్నాను” అని అతడు బదులు చెప్పాడు. తపస్సు చేసే అధికారం అతనికి లేదు కాబట్టి తన దుళ్ళీర్యతో ప్రజలకు దుఃఖం కలిగిస్తున్న ఆ శూద్రుని తల తెగవేయాలని నిశ్చయించుకొని రాముడు శస్త్రం పైకెత్తాడు. మంచుకు దెబ్బతిన్న కేసరాలు గల పద్మంలాగా నిప్పురన్వల తాకిడికి కమలిపోయిన మీసాలుకల అతని ముఖాన్ని కంఠనాళంనుండి క్రిందికి పడగొట్టాడు. అలా రాజదండనకు గురికావడంవల్ల ఆ శూద్రుడు తనకు తగని తసస్సుతో పాందజాలని ఉత్తమగతిని పొందగలిగాడు.

రాముడు తెరిగివస్తూ శరత్కాలం.చంద్రునితో కలిసినట్టు మహాతేజస్వి అయిన అగస్త్యుళ్లీ కలుసుకున్నాడు. తన్ను పానం చేసి మరల తనకు విడుదల

134 రమువంశం కల్షించినందుకు చెల్లించిన మూల్యమా అన్నట్టు సముద్రుడు పూర్వం తనకిచ్చిన ఒక దివ్యాభరణాన్ని ఆ మునీంద్రుడు రామునికి సమర్పించాడు. సీతకంఠాలింగనం లేని తన భుజాన్ని ఆ ఆభరణంతో అలంకరించుకొని రాముడు అయోధ్యకు మరలివచ్చాడు. అతడక్కడికి రాకముందే విప్రబాలకుడు పునర్రీవితు డయ్యాడు. పుత్రుడు తిరిగి బ్రతకగానే ఆనందించిన బ్రాహ్మణుడు వృత్యువు బారినుండికూడా రక్షించగల రాముళి ఎంతగానో స్తుతించి మునుపు తాను చేసిన నిందను సమసిపోజూడు.

పిదప రాముడు అశ్వమేధయాగం చేయటానికి సంకల్పించి అశ్వాన్ని విడిచిపుచ్చాడు. అప్పుడు సు(గ్‌వుడు, విభీషణుడు, ఇంకా పెక్కువుంది నరపాలురు మేఘాలు పైఠులకు నీరు వర్షించినట్టు రామునికి పలురకాల కానుకలు వర్షించారు. యాగానికి రావలసిందిగా ఆహ్వాన మందుకొని నలుదెసలనుండి భూలోకవాసులైన మునులే కాక నక్షత్ర మండలస్టులయిన మహర్షులు కూడా రాముని చెంతకు వచ్చారు.

నాలుగు గవనులతోడి అయోధ్య తనముట్యు విడిది చేసిన ఆ మహర్షులతో అప్పుడే లోకాలను సృష్టించిన చతుర్ముఖుని మూర్తిల్తాగా భాసించింది. ఏకపత్నీ (వ్రతుడయిన రాముడికి సీతయొక్క బంగారు ప్రతిమే యజ్ఞశాలలో ధర్మపత్నిగా రూపొందింది. అందువల్ల సీతకు తన పరిత్యాగం సయితం శ్చాఘనీయమే అయింది. శాస్త్రవిహిత మయిన సంభారాలకంటే ఎక్కువైన సంభారాలతో యజ్ఞం ప్రారంభమయింది.-అనుష్టానానికి విఘ్నం కలిగిఠచే రాక్షసులే ఆ యజ్ఞానికి రకకులైనారు.

పిదప సీతా సుతులయిన కుశలవులు గురు (ప్రేరితులై అయోధ్యకు వచ్చి వాల్మీకి (ప్రోక్తవుయిన రావాయణాన్ని అక్కడక్కడా గానం చేయడం (ప్రారంభించారు. అసలే అది రాముని చరిత్ర ! పైగా కృతికర్త వాల్మీకి మహర్షి ! కిన్నర కంఠం కల కుశలవులు గాయకులు | ఇక వినేవారు ఆనందించకుండా ఎలా వుండగలరు ?

ఆ గొనం విని సంతసించిన వారు కుశలవులను గూర్చి రామునికి

అమువంళం 135 నివేదించారు. అతడు సోదరసమేతుడై నిండు సభలో మిక్కిలి కుతూహలంతో ఆబాలకుల అందచందాలను చూచాడు. గానమును ఆలపించాడు. ఏకాగ్రచిత్తంతో వారి పాట వింటూ ఆనందాశ్రువులు రాలుస్తున్న ఆ సభ గాలి లేని వేకువవేళ మంచుబిందువులు జాలువార్చే వనస్టలిలాగా శోభిల్లింది.

వయస్సులోనూ, వేషంలోనూ తప్ప తక్కిన అన్ని అంశాలలోనూ ఆ బాలకులు అచ్చంగా రాముని పోలి వుండటాన్ని (ప్రజలు రెప్పవాల్బకుండా అప్పెరువుతో చూడసాగారు. ఆ కుశలవుల ప్రావీణ్యం పట్ట చూపిన విస్మయం కంటె రాముడిచ్చిన కానుకల పట్టు వారి నిస్పృహ చూచి జనులు ఎక్కువ విస్మయం ప్రకటించారు.

“మీకీ పాట నేర్పినవా రెవరు”' ఈ కృతి రచించిన కవి ఎవరు?” అని రాజు తానే ఆ బాలకులను (ప్రశ్నించాడు. అందుకు వారు “* వాల్మీకి మహర్షి అని సమాధానం చెప్పారు.

పిమ్ముట సోదరసమేతంగా రాముడు వాల్మీకి చెంతకు వెళ్ళాడు. తనశరీరం మాత్రం నిల్పుకొని రాజ్యాన్ని ఆ మహర్డిక్షి సమర్పించాడు. దయామయుడైన ఆదికవి ఆ బాలకు లిరువురూ సీతాగర్స్భ సంజాతులైన నీ పుత్రులే అని తెలిపి సీత్రను పరిగ్రహింప వలసిందిగా ఆర్రించాడు.

అప్పుడు రాముడు *““తండ్రీ ! నీ కోడలు మాయెదుటనే అగ్ని ప్రవేశం చేసి తన పవిత్రతను ప్రకటించింది. కాని, రాక్షసుని దౌష్ట్యం కారణంగా ఇక్కడి ప్రజలామెను విశ్వసించలేదు. జానకి తన శీలం విషయంలో ప్రజలకు విశ్వాసం కలిగించాలి. అలా చేస్తే మీ ఆనతితో ఈ పుత్రవతిని నేను పరిగ్రహిస్తాను' అబ

చెప్పాడు. రాముడలా అనగానే మునీంద్రుడు తపస్సులతో అర్టసిద్దిని తెప్పించినట్టు శిష్యులద్వారా ఆ(శ్రమంనుండి సీతను రప్పించాడు.

ఆ మరునాడు రానుచంద్రుడు (ప్రకృత కార్యపరిపూర్తికై (ప్రజలందరినీ సమావేశపరచి వాల్మీకిని సీలిసించాడు. స్వరసంస్కారాలు గల వేదబుక్కుతో సూర్యుని సమీపించినల్టు పుత్రసమేత అయిన సీతతో సహా ముని రాముని

136 రఘునంళం సమీపించాడు కాషాయ వస్త్రం దాల్చి తన పాదాలపై చూపు సారిస్తూ వచ్చిన ఆ దేవియొక్క ప్రసన్న శరీరమే '' ఆమె సాధ్వి" అని చెప్పకచెప్పింది అక్కడ చేరిన (ప్రజలందరూ ఆమెనుండి చూపు మరళ్ళి పండిన పైరులాగా తలలు వాళ్ళి ఉండిపోయారు

అప్పుడు ఉచితాసన మధిష్టించిన మునీపుంగవుడు ఆమెను చూచి '' బిడ్డా! నీపతి ముందట నీశీలం విషయంలో లోకానికున్న సంశయం తొలగించు" అని ఆనతిచ్చాడు. అంతట వాల్మీకిశిష్యు డొసంగిన పవిత్ర జలాలు ఆచమించి సీత ఇలా సత్యవచనాలు పలికింది. ““దేవీ 1 విశ్వంభరా 1! మనోవాక్కాయాలతో నేను నా పతివిషయంలో స్టాలిత్యం లేని దాననయితే నన్ను నీ గర్భంలో లీనం చేసుకో 1?

ఆ సాధ్వీమణి అలా అనగానే భూమిలో ఒక రంధ్రం ఏర్పడింది. అందుండి విద్యుత్కాంతి వంటి ఒక (ప్రభామండలం ఉదయించింది. ఆ కాంతి పుంజంలో పాము పడగలపై నిల్చిన సింహాసనంపై కూర్చున్నదై సాగర మేఖల అయిన భూదేవి పాడసూపింది ఆమె భర్త వైపు చూపు సారించి వున్న సీతను తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టు కొని రాముడు ''వద్దు వద్దు'” అని వారిస్తూ వుండగానే పాతాళానికి వెళ్లిపోయింది రాముడు ధనుర్దారియైై సీతను తిరిగి తనకప్పుగించ గోరుతూ భూదేవిపట్ల సంరంభం (ప్రదర్శించాడు దైవశక్తిని గుర్తించిన గురుడు రాముని ఆగ్రహాన్ని ఉపశమింప జేశాడు

పిదప యజ్ఞం పూర్తి కాగానే రాముడు బుషులను, మి(త్రులనూ యధోచితంగా పూజించి వారివారి స్టానాలకు వారిని సాగనంపాడు సీతపై తనకు గల (ప్రేమను ఆమె బిడ్డలపై నిల్చుకున్నాడు (ప్రజాపోషనుడయిన ఆ రాజేంద్రుడు యుధాజిత్తు సందేశాన్ని అనుసరించి సింధుదేశాన్ని భరతుని కప్పుగించాడు భరతు డక్కడ యుద్దంలో గంధర్వుల నోడించాడు వారు ఆయుధాలు విడిచి వీణను మాత్రమే గ్రహించేటట్టు చేశాడు

పిమ్మట భరతుడు తక్షుడు, పుష్కలుడు అనే తన కుమూరులను తక్షశిలా ,

రఘువంశం 137 పుష్కలావతీ పట్టుణాలకు పరిపాలకులుగా నియమించాడు తరువాత రాముని వద్రకు తిరిగి వచ్చాడు లక్ష్మణుడు కూడా రాముని శాసనాన్ని అనుసరించి అంగద చందద్రకేతులనే తన కొడుకులను కారాపధ దేశానికి అధీశ్వరులుగా నియమించాడు (శ్రీ/రామావతార పరిసమాప్తి

ఈ రీతిగా కొడుకులను రాజ్యాధిపతులను గావించి ఆ జనాధిపతులు భర్తృలోకాలకు పయనించిన తల్టులకు [క్రమంగా శ్రాద్దాది విధులు నిర్వర్తించారు

ఆపై ఒకనాడు కాలుడు మునివేషంతో రాముని చెంతకు వచ్చి ““రామా! ఏకాంతంలో నీతో మాట్లాడవలసి ఉంది మనం మాట్లాడుతుండగా ఎవ్వరూ రాకూడదు అలా వచ్చిన వారిని నీవు పరిత్యజించాలి' అని చెప్పాడు రాము డందుకంగీరించాడు. అంతట కాలుడు నిజస్వరూపం (ప్రదర్శించి .“'రామా! బ్రహ్మదేవుని ఆనతి ప్రకారం ఇక నీ వీ యవతారం చాలించి మరల వైకుంరం అధిస్టించు' అని విన్నవించాడు

ఆ సందర్భంలో లక్ష్మణుడు ద్వారదేశంలో కాపుగా నియోగింపబడి

వున్నాడు అతడికి రహస్యభంగం చేయరాదన్న సంగతి కూడా తెలుసు అయినా వెంటనే రామసందర్శనం కోరి వచ్చిన దుర్వాసుని శాపానికి భయపడి సౌమిత్రి వారి రహస్య సమావేశానికి భంగం కలిగించాడు యోగవేత్త అయిన సుమి(త్రాపుత్రుడు సరయూనదీ తీరం చేరి దేహం పరిత్యజించి అన్న ప్రతినను నిలబెట్టాడు తనలో నాల్గవ అంశమైన లక్ష్మణుడు ముందుగా నాకలోకం చేరేసరికి, రాముడు మూడు పాదాలతోడి ధర్మదేవతలాగా కుదురుపాటు లేని వాడయ్యాడు

స్రిత ప్రజ్ఞుడైన శ్రీరాముడు శత్రుగజముల పాలిటి అంకుశమైన కుశుణ్లి కుశావతీ నగరానికి అధిపతిగా చేశాడు వుంచి వూటలతో సజ్జనులకు అ(శ్రులవాలను ఆపాదింప జేసే లవుణ్లీ శరావతీ పట్టణానికి పరిపాలకుడుగా నియమించాడు పిదస అనుజులతో సహా అగ్ని పురస్సరంగా ఉత్తరాభిముఖుడై ప్టిరచిత్తంతో పయనించాడు అయోధ్యానగర జనులందరూ అనురాగంతో అతళ్లి అనుసరించి నడిచారు

138 రథువంళం

రాముని చిత్త మెరిగిన కపులూ, రాక్షసులు * కడిమి మొగ్గల్లాగా సూలమైన (ప్రజల కన్నీటి చుక్కలతో తడిసిన రాముని మార్గాన్ని అనుగమించారు ఇంతలో దివ్య విమానం రాముళ్లి సమీసించింది భక్తానుగ్రహ తత్పరుడయిన రాముడు తన్ననుసరించిన ప్రజానీక్షం స్వతానికి వెళ్ళడానికి సరయూనదినే నిష్చానా చేశాడు ఆ నదిలో యనిో ప్రజల సమ్మర్దం గోవు లేరు దాటునట్టు పొడకట్టింది తందువల్లనే అక్కడి తీర్దం గోప్రతరణ మనే పేరుతో భూలోకంలో తరువాత ('హాస్తి వహించింది

దేవతాంశలో జన్మించిన సు[గీవాదులు స్వస్వరూపాలు పొందారు దేవలోకం చేరిన అయోధ్యా పౌరులకు రాముడు నూతనంగా శ్రక స్వర్గోకాన్ని కల్పించాడు. ఈ రీతిగా మహావిష్టువు దేవతల కొరకై రావణ సంహారకృత్యం నిర్వర్తంచాడు.“లింకాధీశుడైన విభీషణుళ్లి దక్షిణాన చిత్రకూటంలోనూ, "హనుమంతుణ్ణి ఉత్తరాన హీమాద్రిలోనూ - ఇరువురినీ రెండు కీర్తి స్తంభాలుగా ఇరువైపులా స్ట్రాపించాడు తరువాత లోకాలన్నిటికీ ఆధారమైన నిజస్వరూపం దాల్చి వెలుగొందాడు.

పుళ్లు క

రఘువంశం 139 [16]

శ్రీరాముడలా నిర్వాణం పొందిన తర్వాత లవుడు మొదలైన రఘువీరులు ఏడుగురూ పుట్టుకతోనే గాక.గుణాలతో గూడా జ్యేష్టుడైన కుళుడికి (్రేష్ట వస్తువులను కానుకలుగా సమర్పించారు సౌభ్రాత్రం వాళ్ళకు వంశానుగతమే కదా" -ఆనకట్టులు కట్టుడం,. కృపిగోరక్షణాలు నిర్వహించడం, ఏనుగులను బంధించడం మొదలగు ఫల(ప్రదమైన పనుల్లో ఆరితేరి వాళ్ళందరూ ఎంతో అభ్యుదయం సాధించారు అంత సమర్దులై వుండి కూడా. సముద్రాలు చెలియలి కట్టులను దాటనట్టు వాళ్ళు అన్యోన్య దేశవిభాగాల సరిహద్దులను వరొ(త్రం అతి'క్రమించలేదు. విష్ణ్ర్రంశ సంభూతమై దాన(ప్రవృత్తి వదలని ఆ వంళం సావువేదంనుండి ప్రభవించిన దిగ్గజాల వంశంలాగా ఎనిమిది పాయలుగా విస్తరిల్లీంది.

అది ఒకనాటి అర్రరాత్రి. అందరూ ని(ద్రిస్తున్నారు. దీపాలు స్తిమితంగా = వెల్లుతున్నాయి శయ్యాగ్భహంలో అప్పుడే మెలకువ గాంచిన కుశుడు తానంతకు ముందు ఎన్నడూ చూడని ప్రోషితభర్తృకావేషంలో వున్న ఒక వనితను చూచాడు సజ్జన సాధారణమైన రాజ్యసంపదతోనూ, ఇం(ద్రుని వంటి తేజంతోనూ విరాబిల్రేవాడూ, శత్రువిజేతా, ప్రశస్తబాంధవ సమేతుడూ అయిన ఆ కుశుని ముందు ఆమె “'జయో౭౬స్తు తే* అంటూ చేతులు మోడ్చి నిలబడింది

వేసిన గడియ వేసినట్లే వుండగా అద్దంలో ప్రవేశించిన నీడ లాగా గదిలోకి 'ప్రనేశించిన ఆ కాంతను చూచి కుశుడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు తల్పంనుండి సగం శరీరంతో పైకిలేచి అత డొమెతో ఇలా అన్నాడు -

“ “కల్యాణీ! ఆవరణంతో కూడిన ఈ గృహం లోనికి నీవెలా ప్రవేశించావు?

140 రఘమునంళం నీలో యోగ ప్రభావం కూడా కనిపించడం లేదు మంచు గప్పిన తామరలా వున్న నిన్ను చూస్తుంటే ఏదో బాధతో వున్నట్టున్నావు ఎవరు నీవు ! నీపతి యెవరు ! నావద్దకిప్పుడు ఇలా ఎందుకు వచ్నాన్లు ౨ జిత్రేంద్రియులైన రఘువంశజుల చిత్తం పరస్త్రీ విముఖమన్న సంగతి గ్రహించొనీ అభిమత మేమిటో చెప్పు

అంతట ఆమె అతనితో ఇలా అన్నది - '“'“రాజా! మీతండ్రి స్వస్టానానికి పయనమై పోతూ పవిత్రమైన ఏనగరంనుండి పౌరులను సయితం తనతో తీసుకువెళ్ళాడో, ఆ అయోధ్యానగరానికి అధిదేవతను నేను. ఇప్పుడు అనాధ నైపోయాను. మహామహులైన రాజాధిరాజుల ఏలుబడిలో సకలైశ్వర్యాలతో 'తంలదళాగుతూ పూర్వం అలకాపురిని సైతం తిరస్కరించిన నేను 'సూర్యవంశజుడవూ, సమగ్ర శక్తి సంపన్నుడవూ ఐన నీవు ఉండగానే ఈ దీన్నావస్టకు లోనయ్యాను పాడుపడిన వందలకొలది అట్టుళ్ళు, ఇళ్ళు, పడిపోయిన “ప్రాకారాలతో కూడి ప్రభువు లేని న్నా నగరమిప్పుడు సూర్యు డస్తమించగానే రుంరూనిలపు తాకిడికి చెదరిపోయిన మబ్బులతో కూడిన సాయంసమయంలా వున్నది.

పూర్వం మెరుగులీనే కాలియందెల గల్బల ధ్వనులతో అభిసారికలు సంచరించిన రాజవీధిలో ఇప్పుడు ఉల్కలెగసిపడే ముఖాలతో కర్ధకరోరంగా అరుస్తూ నక్కలు మాంసం కొరై అన్వేషిస్తున్నాయి. జలక్రీడా సమయంలో జలజాక్షుల అరచేతి దెబ్బలతో నాడు మృదంగ ధ్వని నమకరించిన నడబావులలోని నీరు నేడు అడవిదున్నల కొమ్ములపోట్లుతో ఆక్రోశిస్తున్నది క్రీడామయూరాలు ఆధారస్తంభాలు విరిగి పోవడంవల్ల చెట్లపై వాలుతున్నాయి మృదంగధ్వనులు లేకపోవడంవల్ల నృత్యం మానుకొన్నాయి దావానల స్పులింగాలచే కాలి మిగిలిన పింఛాలతో అవి అడవినెవుళై పోయాయి. ఏ సోపాన మార్గాలలో తాల్లి రమణీమణులు అత్తుకరసం జొత్తిల్లే తమ పాదాలు మోపే వారో, అక్కడ నేదు అప్పుడే మృగాలను హతవూర్చిన పులులు రక్తసిక్తవైన కాళ్ళతో తిరుగులాడుతున్నాయి

రఘువంళతం 141

పంటి యేనుగులనుండి తామరతూడు లందుకొంటూ కొలనులో ప్రవేశించినట్లు గోడలపై చి'త్రించబడ్డ మదగజాల కుంభస్టలాలను కోపించిన సింహాలు నఖాంకుశాలతో చీల్ళివేస్తున్నాయి కొయ్యకంబాలపై రంగు వెలిసి పోయి దుమ్ముకొట్టుకొన్న స్త్రీప్రతిమలు పాములు విడిచిన కుబుసాలనే పైటలుగా ధరిస్తున్నాయి సున్నపు పూతలు కాల(క్రమంలో నల్లబడి పోగా, అక్కడక్కడా గడ్డి వెలలచిన వేడలలో పూర్వంలాగా ముత్తెపు సరాలవలె స్వచ్చమైన చం(ద్రకిరణాలు ఇప్పుడు ప్రతిఫలించడం లేదు పూర్వం విలాసినులు ఏతీ వల కొమ్మలను దయతో మెల్లగా వంచి పూలు కోసుకొనే వారో, ఆ నా ఉద్యానలతలు ఇప్పుడు కోతులచేత్క అడవి చెంచులచేత వలె చీకాకుపడుతున్నాయి

ఆనగర పప్రాసాదాల గవాతాలనుంది ఇప్పుడు రాత్రివళలలందు దీపకాంతులు ప్రసరించడం లేదు. పగలు గూడా అక్కడ కాంతల ముఖకాంతులు కనిపించవు అగరుధూపాల ప్రసారం ఎన్నడో విచ్చిన్న మయింది ఇప్పు డాగవాఇులన్నింటినీ సాలీళ్ళు తమ గూళ్ళతో కప్పివేశాయి పూజోపహారాది (క్రియలు లోపించిన స్పెకతస్టలాలు గలవీ, స్నానసాధనాలతో సంబంధం లేనివీ, ప్రబలిన ప్రబ్బలి పొదరిళ్లుగలవీ, జనసంచారము లేనివీ అయిన సరయూ జలాలను చూచి నేనెంతో పరితపించి పోతున్నాను అందువల్ల మీ తండ్రి కారణ మనుష్యమూర్తిని వీడి పరమాత్మ మూర్తిని పొందినట్లే నీవు ఈ కుశావతిని వదలి కులరాజధానికి తిరిగె చేరవలసిందిగా ప్రార్ధిస్తున్నాను *'

అయోధ్యకు కుశుని రాక

అంతట రఘుప్రవరుడైన కుళుడు ఆమె 'ప్రార్షనను “అలాగే అని అంగీకరించాడు ఆమె ప్రసన్న వదనడ్డై అక్కడనుండి అంతర్జానమయింది

మరునాటి వేకునన రాత్రి జరిగిన ఆశ్చర్యావహమైన వృత్తాంతాన్ని రాజు ద్విజులకు తెలియబరచాడు కులరాజధాని స్వయంగా వచ్చి వరించిన కుళుళ్లో వార్తు అభినందించారు అతడు కుశావతీ నగరాన్ని శ్రో త్రియులకు దానం చేశాడు ప్రయాణానుకూలమైన దినాన అంతఃపురజనులతో కూడి అయోధ్యాభిముఖంగా

142 రఘువంశం పయన మయ్యాడు మేఘాలు వాయువు ననుసరించినట్టు సైన్యాలు అతణ్ణి అనుసరించాయి. ఆ నరపాలుడు పయనమై పోతుండగా కేతనాలు ఉద్యానాలను అనుకరించాయి "గజాలు ్రీడాశైలాల వలె భాసించాయి. రధాలు సనున్నత సౌధాలకు దీటయ్యాయి ఇలా అతని సేన కదలిపోతున్న రాజధానిలా భాసించింది

నిర్మలమైన ఆతపదత్ర మండలంతో శోభిల్లే ఆ కుశుడు అయోధ్యవైపు నడిపిస్తున్న సేనాసన్నివేశం విమల మండలుడై ఉదయించిన చంద్రుడు తీరంవైపు నడిపిస్తున్న సముద్రంలాగా విరాజిల్లింది నేల దద్దరిళ్లేటట్టు నడుస్తున్న ఆ సేనల తాకిడిని తట్టుకోలేక కాబోలు వసుంధర రజోవ్యాజంతో ఆకసాన్ని అధిరోహింవ బోయినట్టు తోచింది కుశావతినుండి మున్ముందుకు సాగుతూ అయోధ్యా నగరం వైపుగా కదలిపోతున్న ఆ మహాసేన దారిలో వెనుక గాని, ముందుగాని, మధ్యలోగాని ఎక్కడచూస్తే అక్కడ అపరిమితమై కనిపించింది దారిలో ఆ భూపాలుని గజాలనుండి ్రవించిన మదజలంవల్ర దుమ్ము బురదగానూ, గుర్రపు గిట్టల తాకిడికి బురద దుమ్ముగానూ మారింది

వింధ్యగిరుల కటకాలలో నర్మదానదిలాగా దారి వెతుక్కుంటూ పలుపాయలుగా చీలి రాద చేసుకుంటూ సాగుతున్న ఆ సేన గుహాముఖాలను 'ప్రతిధ్వనింప జేసింది గైరికాది ధాతువుల స్పర్శతో రధచ(క్రపుటంచులు ఎరుపెక్కగ్రా, గజతురగాదుల సవ్వడితో తూర్యధ్వనులు కలిసిపోగా ఆ ప్రభువు కిరాతులు సమర్పించే కానుకలవైపు చూపు సారిస్తూ వింధ్యాద్రి దాటి ముందుకు పోయాడు గజుక్రేణితో సేతు బంధనం కావించి పడమర వైపు ప్రవహించే గంగానదిని దాటుతున్న కుళునికి రెక్కలల్లారుస్తూ ఎగిరే హంసలు అయత్న సిద్దమైన వింజామర లయ్యాయి

కపీల మునీం(ద్రుని రోషంతో భస్మావశిష్ట శరీరులైన తమ పూర్వుల స్వర్లప్రాప్తికి హేతువులూ, పడవలకు కదిలేవీ అయిన గంగాజలౌలకు అతడు మోకరిల్దాడు అకా కొన్ని దినాలు పయనం.కొనసాగించి అతడు సరయూ నద్రీతీరంశేరుడు అక్కడ పూర్వం రఘువంశరాజులు యజ్ఞవేదికలపై నెలకాల్సిన

ఎమువంళం 143 వందలకొలది యూప స్తంభాలను చూచాడు అయోధ్యలోని ఉద్యానవనాలనుండి వీచినగాలి పూరెమ్మలను కదిలించి, సరయూ తరంగాలను స్పృశించినదై బడలిన సైన్యంతో నిచ్చేసిన భూపాలునికి ఎదురు వచ్చింది

శత్రువులను శరజాలం పాలుచేసినవాడూ, పౌరులచెలికాడూ, కులానికి ధ్వజ(ప్రాయ మైనవాడూ, బలవంతుడ్రూ అయిన కుశుడు కదలాడే పతాకలతో విలసిభ్రే సైన్యాలను పట్టణ పరిసరంలో విడియించాడు. (గ్రీష్మతప్తమయిన భూమికి తొలకరి చినుకు, మబ్బులు శోభ చేకూర్చినట్టే నృపుడు నియోగించిన శిల్పులు తగిన పరికరాలతో అయోధ్యానగగ్థికిక్ష్రాత్త చెలువు గొలిగింధారు. పిదస ప్రశస్త దేవతా మందిరాలతో ఒప్పారే నగరాన్నిశి రఘువీరుడు ఉపవాసదవ్రత ఎప్పులయిన వాస్తు శాస్త్రవేత్తలచే పశుబలిపూర్వకంగొ సపర్యలు చేయించాడు ఆపై కాంతా హృదయంలో ప్రవేశించే కాముకునిలాగా అతడు రాజభవనం (ప్రవేశించాడు అమాత్యులు మొదలైన పరివారానికి కూడా వారి వారికి తగినట్టు ఇతర గృహాలలో (ప్రవేశం కలిగించాడు

నగరంలోని అంగళ్లు క్రయ విక్రయాలకు తగిన వస్తువులతో నిండిపోయాయి అశ్వాలు అశ్చశాలలను, గజాలు గజశాలలను ఆశ్రయించాయి. సర్వాంగీణంగా అలంకరింప బడిన నారీమణిలాగా అయోధ్యానగరి శోభిల్లింది. అలా పూర్వశోభను' పుణికి పుచ్చుకొన్న కులరాజధానిలో నివసిస్తూ కుశుడు అమరలోకాధిపతిని గానీ, అలకాధిపతిని గానీ లెక్కింపని వాడయ్యాడు.

అంతట రత్నాలు తాపిన ఉత్తరీయ్రశాలూ, తెల్లని స్తనాలపై వ్రేలాడే వారాలూ, నిట్టూర్పు గాడ్పులకు.చెదరిపోయే జిలుగుపైటలూ గల శీతల ప్రాయమైన వేషాన్ని కుశుని ప్రియురాండ్రకు ఉపదేశించటానికా అన్నట్టు వేసవి సమయం వచ్చింది దక్షిణ దిశనుండి సూర్యుడు తన చెంతకు రాగానే ఉత్తరదిశ జాలువార్చిన ఆనంద శీతలమైన బాప్టు వృష్టియా అన్నట్టు హిమవంతంనుండి మంచు నీరు స్రవించింది అధికతాపంతో తసించే పవలు, మిక్కిలిగా కృశంచిన రేయి- ప్రణయకలహంతో వేరుపడి పశ్యాత్తాపానికి గురి అయిన దంపతులతో పోలిక పొందాయి విచిబట్టేన క్రిందిమెట్టను ఒకటొకటిగా నానాటికీ విడుస్తూ

144 రఘువంశం క్రిందికి పోతున్న నడబావులలోని నీరు పైకి నిక్కిన నాళాలతోడి పద్మాలతో కూడినదై కాంతల సిరుదులబంటి లోతు గలదయింది. ఉద్యానాలలో సాయంవేళ సువాసనలు వెదజల్టుతూ- విచ్చిన మళ్లెమొగ్గల పై రుంకరిస్తూ ఒండొంటి మీదుగా కాలుమోపిన తుమ్మెద ఆ వెలుగ్గలను లెక్కిస్తున్నదా అన్నట్టు గోచరించింది కామినుల కర్ణావతంసమైన దిరొసెన పువ్వు చెమర్భిన వారి నఖకతాంకిత కపోలతలంలో కేసరాలు అతుక్కుపోవటంవల్ల చెవినుండి జారినా వెంటనే క్రింద పడలేదు. ఆ మండు వేసవిలో సంపన్నులు యం'త్రధారా గృహాలలో చల్లని జలధారల మధ్య చందనోదకంతో ఇ్షాళితమైన మణిమయశిలల నధిష్టించి ఎండవేడిమి' తప్పించుకొన్నారు. వసంతుడు వెళ్ళి పోవడంతో బలహీనుడైన మన్మధుడు సాయంవేళళ్లో స్నానమాడి ధూపంతో తడీయార్చుకొని మల్లెలు తురిమిన మగువల కేశపాశాల సాయంతో మళ్ళీ బలం పుంజుకొన్నాడు పుప్పొడి క్రమ్మిన పొడవైన ఏరుమద్రి పూరెమ్మ మన్మథుని శరీరాన్ని దహించి కూడా తీరని రోషంతో శివుడు ఖండించిన అతని అల్లిత్రాడులాగా శోభిల్లింది. వేసవికాలం మామిడి చివుళ్ళనూ, మాగిన కల్టునూ, అప్పుడే పూచిన కలిగొట్టు ఫూలనూ మనోజ్ఞమైన గంధంతో సింపి కాముకులలోని తాపాదిదోవి లన్నింటినీ తొలగించింది. ఎండలు మండిపోతున్న ఆ సమయంలో అభ్యుదయ పధంలో సాగుతూ, తమ పాదసేవతో తాపం తొలగింప గల రాజూ, రేరాజూ - వీరిరువురే (ప్రజానీకానికి ప్రీతిపాత్రులయ్యారు. వీచికలపై తేలియాడే వుదించిన రాయంచలూ, గట్టున పూలు రాళ్ళే తీనలూ కల్లి (గ్రీష్మంలో సుఖమయమైన సరయూ నదీజలాలలో జలజనేత్రలతో కూడి జల క్రీడ లాడ్డాలనే కోరిక రాజుకు కలిగింది నెంటనే ఆ నదీతీరంలో డేరాలు ఏర్పాటయ్యాయి జాలరులు నీళ్ళల్లోని మొసళ్లను తొలగించారు విష్ణుతేజుడైన కుశుడు తన సంపదకూ, ప్రభావానికీ తగినట్లుగా నదిలో జల|క్రీడలకు ఉద్యమించాడు.

రమువంశొం 145 జలక్రీడ

మెట్ట దారిలో దిగుతున్న సడతుల బాహుపురులు 'పరస్పురం ఒరసుకోవడంనల్ల కల్గిన శబ్టానికీ, వారికాలియందెల రవళికీ నదిలోని హంసలు బౌదరిపోయాయి.' ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్చుకుంటున్న అంగనల పల క్రీడాభిలాషను చూడగోరి రాజు ఒక పడవపై ఎక్కాడు. తన్న ప్రక్కనే వున్న చామర గ్రాహిణి అయిన బోయెతతో అతడిలా అన్నాడు -

'“వందలకొలది నాఅంతఃపురకాంతలు మైపూతలు కర్సిగిపోయేటట్టు జలక్రీడ లాడుతున్నారు. అంధ్రువ్షల్ల మబ్బులతో కూడిన షంధ్యోదయం లాగా యీిసరయూ ప్రవాహం నానావ్మర్ధ సమన్వితమై కన్పిస్తున్నది. చూడు. పడవలతో కల్గోలితమైన నదీజలాలు ఈ కాంతిల కనులలోని కాటుకను కడిగ్‌ వైచి దానికి బదులు మదరాగ శోభను కల్గిస్తున్నాయి. బరువైన పిరుదులు, పాలిండ్రతోడి శరీరాలను వెయులేక ఈ అబలలు కేయలోరాలతోడి- భుజూలతో (క్రీడాభినివేశంవల్లి క్షేశాన్ని పరిగణించకుండా ఈదులాడుతున్నారు. జల క్రీడలాడే చెలువల చెవులనుండి జారిపడి ప్రవాహంలో చలిస్తున్న శిరీషప్రసవాలు నాచుపై . (ప్రీతిగల చేపలను మోసగిస్తున్నాయి. 'చుత్యాలవంటి జలబిందువులు పాలిండ్రనుండి జారుతుండగా పోటీపడి జల్టులాడుకుంటున్న ఈ -వనితలు,ఆ సందడిలో తెగిపోతున్న' హారాలను గూడా గుర్తించడం లేదు. విలాసినుల పాక్కిళ్ళకు, కనుబొమ్మలకు, పాలిండ్రకు క్రమంగా ఉపమానాలుగా పేరు పొందిన సుడులు, అలలు, చ(క్రవాకాలు ఇప్పుడు తవుతవు ఉపవేయాలకు చేరువయ్యాయి.

నదీతీరంలోని మయూరాలు పురులు విప్పి నాట్యమాడుతూ మధుర కేకారరాలతో అభినందిస్తున్న పాటకు తగిన వీరి జలవృదంగ వాద్యం వీనులవిందుగా ఉన్నది. తరుణీమణుల నితంబాలకు అతుక్కుపోయిన తడిబట్టులణ చాయిన నుండి వెన్నెలలో లీనమైన చుక్కలను పోలినవై ముత్యాల మొలనూళ్ళు ఆధారసూత్రం తడిసి పోవటంవల్ల కదలలేక మూగవోయాయి. ఒండొారుల

146 అమువంచం 'మొగాలపై పంతంతో నీరు చల్టుక్‌ అచున్న-ఈ౭ మానినులు వంకరలు లేని తమ ముంగురుల నుండి కుంకుమూది చూర్ణాలతో ఎర్రబడిన జలబిందువులను జారుస్తున్నారు. వీరి జడముడులు విడిపోయాయి. పత్రరచనలు కరిగిపోయాయి. ముత్యాల -చెవికమ్మలు జారాయి. ఈ రీతిగా జలవిహోరంలో చెదిరిపోయినా వారి ముఖవేషం మనోజ్జంగానే వున్నది.

అలా ఆ యంగనల అందచందాల నభివర్షిస్తూ కుశుడు విమానంవంటి సెడననుండి దిగాడు. పెకలించిన తామురతూళ్లు స్కంధంపై తగులువడగా కరేణువులతో ్రీడించే కరీంద్రునిలాగా అతడు .హారాలు తూగాడుతుండగా కాంతలతో కూడి.జల్రీడ లాడాడు. (ప్రకాశమానుడైన నరపతితో కూడిన ఆ స్త్రీలు ఎంతో -శోభిల్హారు.- సహజంగానే కంటి కింపైనవి ముత్యాలు. కాంతు లగజ్‌మ్మే ఇంద్ర.నీలమణితో చేరినప్పుడు ఇక వాటి శోభనేమని చెప్పాలి ? ఆ విశాల్రాక్షుల్లు రాజుపై బంగారు విమ్మన (గ్రోవులనుండి అనురాగంతో రంగునీళ్లు చిమ్మారు. అలా తడిసిన భూపాలుడు గైరికాది (ద్రవ్యరస రంజితమైన పర్వత రాజులా భాసిల్టాడు. అంతఃపుర వనితలతో నదిలో ఆరీతిగా ్రీడించే కుశుడు ఆకాశగంగలో అప్చురలతో కూడి విహరించే, అమరేంద్రునిలా (ప్రకాశించాడు.

పూర్వం శ్రీరాముడు అగస్త్య మహర్షినుండి తాను స్వీకరించిన ఒక ఆభరణాన్ని గాజ్యంతో సహోక్షుశుని కప్పగించి వుండినాడు. జయశీలమైన ఆ ఆభరణం జల్రీడల్లో రాజుకు తెలియకుండానే జారిపడి నీట మునిగిపోయింది. అతడు యథేచ్చగా వనితలతో సహా స్నానమాడి గట్టున వున్న గుడారం చేరుకున్నాడు. అక్కడ అలంకరణ చేసుకొనే సమయంలో దివ్యాభరణ శూన్యమై వున్న తన బాహువును చూచుకొన్నాడు. ఆ ఆభరణం జయలక్ష్మికి వశీకరణ మైనది. పైగా తన తండ్రి ధరించినది. అంచేత అతడది జారిపోనడాన్ని సహించలేక పోయాడే గాని లోభంతో కాదు ఆ ధీరుడు పూలనూ, ఆభరణాలనూ సమదృష్టితో చూచేవాడు గదా 1

పిదప ఈతలో నిపుణులైన జూలరుల నందరినీ ఆభరణాన్ని అన్వేషించ వలసినదిగా రాజు ఆదేశించాడు. వాళ్ళు నదిని కలయ వెదకి వెదకి వ్యర్రప్రయత్ను

రఘునంచం 147 అయ్యరు. ఐనా ఆభరణం జాడి తెలియడం వల్ల నాడని మెా"నములతో వచ్చి కుశునిత ఇలా అన్నారు -

“దేవా ! ప్రయత్నంతో అంతటా వెదికాము. కాని నునిగిపోయిన ఆభంణం ఎక్కడా దొరకలేదు. కాని మడుగులో వుండే కుముదుడనే నాగరాజు లోభంతో దాన్ని తీసుకొని వుంటాడని మేము భానిస్తున్నాము.

అది విని కోపంతో కనులెర్రవారగా బలవంతుడయిన కుశుడు ధనుర్దారి యయ్యాడు. నదిగట్టున నిల్చి కుముదుని హతమార్చడాన్లై గారుడాస్తం వింట సంధించాడు. అపుడానది క్షోభపడి తరంగహస్తాలతో గట్టులను పడగొడుతూ గర్తంలో పడ్త వనగజంలాగా భయంకర మయిన ధ్వని గావించింది.

అంతట మథ్యమానమైన సము ద్రంనుండి లక్మీసహితమైన పారిజాతవృక్షం ఉదయించినట్టు క్షోభ చెందిన మొసళ్ళు గల ఆ మడుగునుండి ఒక కన్యను ముందు బెట్టుకుని భుజంగరాజు వెంటనే పైకి వచ్చాడు. ఆభరణం తిరిగి అప్పగించడానికి వచ్చిన కుముదుళ్లి చూచి కుశుడు గారుడా(స్తం ఉపసంహరించుకొన్నాడు. వినమ్రుల పట్లు సజ్జనులు కోపం చూపరు కదా ।

గారుడాస్త్ర మహిమ తెలిసిన కుముదుడు త్రిలోకనాథుడైన రాముని కుమారుడూ, శత్రునిగ్రహ నిపుణుడూ, మూర్జాభిషేక్తుడూ అయిన కుశుని యెదుట మహోన్నతమైన తన శిరసు వంచి వందనం చేసి యిలా విన్నవించాడు-

“*నరేంద్రా! కార్యార్టమై మనుజుడుగా అవతరించిన రామచంద్రుని యొక్క పుత్రుడవే నీవు. నిన్ను ఆ రాముని మారురూపంగానే భావిస్తున్నాను. అలాంటి నేను ఆరాధనీయుడవైన సీ ప్రీతకెలా విఘాతం కలిగిస్తాను? చేతిదెబ్బకు సైకెగిరిన బంతివైపు చూస్తూ ఈ బాలిక ఆకసంనుండి'పడే చుక్కలాగా మడుగునుండి పడుతున్న మీ ఆభరణాన్ని చూచి మిక్కిలి కుతూహలంతో పట్టుకొన్నది. మోకారి వరకూ వ్రేలాడుతూ, అల్లెత్రాబి దెబ్బల గుర్తులు కల్లి భూవలయ రక్షణలో పరిఘవలె విలసిల్లే బలిష్టమైన నీభుజంతో ఈ ఆభరణం మళ్ళీ

148 రఘువంశం సంయోగం పొందుగాక! రాజూ! ఈమె నా కనిషస్టసోదరి. ఈమె పేరు కుముద్వతి. చిరకాలం తమ పాదసేవ చేస్తూ తన అపరాధాన్ని తొలగించుకోవాలని ఈమె అభిలషిస్తున్నది. ఈ బాలిక కోరికను మన్నింప వేడికోలుు,

కుముద్వతీ పరిణయం

అలా విన్నవిస్తూ ఆభరణం సమర్పించిన కుముదుళ్లి చూచి కుశుడు “నీవు మాకు శ్ఞాఘ్యబంధుడవు?' అని ప్రశంసించాడు. తర్వాత బంధుసమేతుడై కుముదుడు కన్యారూపమైన కులభూషణాన్ని కూడా అతనికి శా(స్తోక్త విధి ననుసరించి సమర్పించాడు. మంగళార్ధమైన మేషరోవము సూత్రం చుట్టిన కుముద్వతీ హస్తాన్ని మనుజేం(ద్రుడు సహధర్మాచరణై అగ్ని సాక్షికంగా చేపట్టాడు. అప్పుడు దివ్య తూర్యధ్వనులు దిగంతాలలో మారు (మోగాయి. ఆశ్చర్యంగా మేఘాలు సుగంధ బంధురమైన పుష్పాలను వర్షించాయి.

ఈ రీతిగా నాగరాజు శ్రీరాముని జారసపుత్రుడైన కుశునితోనూ, కుశుడు తక్షకునికైదవతరం వాడైన కుముదునితోనూ బంధుత్వం పొందారు. అందువల్ల కుముదునికి గరుడభయం తొలగిపోయింది. కుశుని రాజ్యంలో సర్పభయం సమసిపోయిందధి. పురజనుల ప్రీతికి పాత్రుడై కుశుడు చక్కగా రాజ్యం పాలించాడు.

తితిళ

రఘువంశం 149 [17]

రాత్రి నాల్లవ జామువళ్ల బుద్ది వైళద్యం పొందినట్లు కుముద్వతి కుశుని వలన అతిథి అనే పుత్రుణ్ణి పొందింది. సాటిలేని తేజస్వి అయిన ఆ బాలుడు తండడ్రిచే సుశిక్షితుడై సూర్యుడు ఉత్తర దక్షిణ మార్గాలను పవిత్రం చేసినట్లే. మాతృపీతృ వంశాలను రెండింటినీ పావనం చేశాడు.

అర్టవిదులలో అ(గ్రగణ్యుడయిన కుశుడు మొదట అతిథిచే కులవిద్యలను గ్రహింప చేశాడు. తర్వాత రాజకన్యలతో అతనికి పాణిగ్రహణం చేయించాడు. కుఠీనుడూ, శూరుడూ, నిగ్రహపరుడూ అయిన ఆ భూపాలుడు కులీనుడూ, శూరుడూ, నిగ్రహపరుడూ అయిన ఆ కుమారుని వలన్న ఒకడుగా ఉండే తాను ఇద్దరుగా మౌరధినట్టు భావించాడు.

ఒకసారి తన కులాని కనుగుణంగా ఇంద్రునికి సహాయం చేయడానికి వెళ్ళి కుశుడు సమరంలో దుర్హయుడనే దైత్యుళ్లో సంహరించాడు. ఆ రక్కసునిచేత తానుగూడా అసువులు గోల్పోయాడు. కుముదానంద కరుడయిన చం(ద్రుణ్లీ వన్నెల అనుగమించినట్టు నాగరాజగు కుముదుని సోదరి అయిన కుముద్వతి పతితో సహగమనం చేసింది. ఆ రీతిగా నాకలోకానికి వెళ్ళిన వారిరువురిలో కుశుడు ఇంద్రుని సింహాసనంలో అర్రభాగానికి అధిపతి అయ్యాడు. కుముద్వతి ఇంద్రాణికి నెచ్చెలియై పారిజాతాంశంలో భాగం స్వీకరించింది.

అతిథి రాజ్యపాలన

యుద్దానికి వెళ్ళుతూ కుశుడు కానించిన చివరి ఆదేశాన్ని స్మరిస్తూ మంత్రి వృద్దులు అతని కుమూరుళ్లి రాజ్యాధిపతిని చేశారు. వారు అతక్షో అభిపేకించడానై శిల్పులచే ఉన్నత మైన వేదికగల, నాలుగు స్తంభాల తోడి ఒక నూతన మండపం

150 రమఘువంపిం నిర్మింపజేశారు ఆ మండపంలో భద్రాసనం మీద అతిధిని కూర్చోబెట్టి తీర్ణజలాలతో నిండిన స్వర్దకుంభాలతో ఆ మంత్రులు అతళ్లి సమీసించారు అప్పుడు వుధురంగానూ, గం భీరంగానూ నినదించే తూర్యధ్వని ఆ రాకుమారునికి కలుగనున్న అవిచ్చిన్న' మయిన కల్యాణ పరంపరను సూచించింది దూర్వాంకురాలు, యవాంకురాలు, జువ్విపట్టులు, లేజివుళ్ళు మొదలయిన మంగళ ద్రవ్యాలతో జ్ఞాతివృద్దులు అతనికి నీరాజన విధులు నిర్వర్తించారు

పురోహిత (ప్రముఖులైన (బ్రాహ్మణులు జయశీలుడైన అతిధిని జయశీల్జాలైన అధర్వమంత్రాలతో మొదట అభిషేకించడానికి పూనుకున్నారు శబ్దం చేస్తూ అతని శిరస్సుపై పడిన అభిషేకజుల ప్రవాహం శివుని శిరస్సు పైకి దూకిన గంగా (ప్రవాహంలాగా భాసించింది అభిషేక సమయంలో వందిజనుల స్తుతు లందుకొని వర్లైల్లిన రాజపుత్రుడు చాతక పక్షుల అభినందన లందుకొన్న నిండు మేఘునిలా కనిపించాడు. మంత్రపూతాలయిన శుద్రజలాలలో స్నానం చేస్తున్న అతని కాంతి వర్షజలంతో తడిసిన వైద్యుతాగ్ని కాంతిలాగా వృద్ది పొందింది

అభిషేకం పూర్తికాగానే స్నాతకులకు అతడు వెండుగా ధనం సమర్పించాడు ఆ ధనంతో సమగ్రమైన దక్షిణలిచ్చి వాళ్ళు స్వయంగా యజ్ఞాలు పూర్తి చేసుకోగలిగినంత సంపన్నులయ్యారు ఆ స్నాతకులు ప్రీతచిత్తులై అతనికి ఆశీస్సు లిచ్చారు పూర్వ పుణ్యంచేత కల్గిన సామాజ్యాదిఫలం వాళ్లు ఆశీర్వదించక ముందే అతనికి లభించింది

పట్టాభిషిక్తుడైన వెంటనే ఆ రాజు కారాగార బద్దులను వదలి వేయమన్నాడు వధార్దులను వధింపరాదనీ శాసించాడు బరువులు మోసే ప్రాణులచే బరువులు మోయించరాదన్నాడు గోవుల పాలు పితుక రాదనీ ఆదేశించాడు చిలుకలు మొదలైన పంజర విహంగాలు కూడా అతని ఆజ్ఞతో విడుదల పొంది యధేచ్చగా ఎగురుతూ వెళ్లాయి

తర్వాత అలంకరణకై అతడు భవన (ప్రకోష్టంలో ఆస్తరణం కప్పిన నిర్మలమైన గజదంతాసనం అధిష్టించాడు అలంకరణ నిపుణులు చేతులు శుభ్రంగా కడుక్కొని ధూపంతో కేశాలను ఆరబెట్టి ఆయా అలంకరణ సాధనాలతో రాజును

రమువందిం 151 చక్కగా అలంకరించారు. అతని కురులు దువ్వ ముత్యాలసరంతో ఎత్తికట్లి పూదండిలు చుళ్లీ ధన్మిల్లంలో పద్మరాగనుణి అమర్చారు. కస్తూరి వాసనలు విరజిమ్మే చందనంతో మై పూత పూశారు. ఆ సిన్ముట గోరోజనంతో సదత్రరచన చేశారు. ఆభరణాలు ధరించి, పుష్పుమాలా సమన్వితుడై, హంసచిహ్నం కల దుకూలం కట్టి రాజ్యలక్ష్మీ వధూవరు డయిన ఆ అతిథి వుహారాజు కనులపండువుగౌ కన్పించాడు. బంగారపుటడ్దంళలో తన అందం చూచు కొంటున్న భూపాలుని ప్రతిబింబం సూర్యోదయ సమయంలో మేరుపర్వత శిఖరంలో ్రతిఫలించిన కల్పవృక ప్రతిబింబంలాగా విరాజిల్లింది. ఛత్రచామరాది రాజచిహ్నాలు చేపట్టిన పరిజనులు జయ జయ ధ్యానం చేస్తుండగా అతడు దేవేంద్రుని సుధర్మను పోలిన ఆస్ట్రానానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ మేలుకట్టుతోనూ, నరపతుల శిరోరత్నాలను ఒరసుకొన్న పాదపీఠంతోనూ విరాజిల్లే సైతృకమైన సింహాసనంపై ఆసీను డయ్యాడు. అత డా|క్రమించిన ' శ్రీవత్స! మనే మంగళగృహం కౌాస్తుభమణితో కూడిన శ్రీవత్సాంకమైన విష్ణు వకస్టలంలాగా శోభిల్లింది. కుమారుడై వుండి కూడా మహారాజపదవిని అధిష్టించిన ఆ నరపాలుడు రేఖాభావం నుండి హఠాత్తుగా సమగ్రస్టేతి నందుకొన్న చంద్రునిలా భాసించాడు. (ప్రసన్నమయిన ముఖశోభతో ఒప్పారి చిరునవ్వు అఠొలికించి వూటలాడుతున్న అతిథిని సేవకులు మూర్తీభవించిన విశ్వాసంగా భావించారు. దేవేంద్రునిలా శోభిల్లే ఆ మహీపాలుడు కల్పతరుల వంటి ధ్వజాలతో విలసిల్లే అయోధ్యానగరంలో ఐరావతాన్ని పోలిన గజాన్ని అధిష్టించి సంచరిస్తూ ఆ పట్టుణాన్ని స్వర్గతుల్యం చేశాడు. ఒక్కడైన అతని శిరస్సుపై ఎత్తి పట్టుకోబడ్డ ధవళాతప(త్రం లోకాని కంతటికీ కుశుని “వియోగంతో కలిగిన తాపాన్ని పరిహరించింది. అగ్నినుండి ముందు పాగ, తర్వాత జ్వాలలు ఉదయిస్తాయి. సూర్యుడుదయించిన పీమ్మటే అతని కిరణాలు వ్యాపిస్తాయి. కాని పై తేజస్వుల స్వభావాన్ని అతి(క్రమించి ఆ రాజు ఏక కాలంలోనే శౌర్యాదిగుణాలతో పాటు ఉదయించాడు. రాత్రులు శరత్కాలంలో ప్రసన్నమైన నక్షత్రాలతో (ధ్రువుళ్లీ అనుసరించినట్టు పుర స్త్రీలు అనురక్తి నిండిన చూపులతో

152 రఘువంళం ఆ నరపతి ననుసరించారు. అయోధ్యలోని (ప్రశస్తమైన ఆలయాలలో అతడు దేవతల నర్చించాడు. ఆ దేవతలు ప్రతిమల్లో నిలిచి అనుగ్రహార్డుడయిన అతణ్ణి అను[గ్రహించారు.

అభిషేక జలంతో తడిసిన మండపవేది తడి ఆరకముందే ఆ భూపాలుని దుస్సహమయిన ప్రతాపం సాగరతీరం వరకూ వ్యాపించింది. వసిష్టగురుని మందత్రబలమూ, ఆ ధానుష్కుని శరబలమూ - సరస్పరం కలిసినప్పుడు సాధింప రాని దేవలుుంటుంది ? నిత్యవతూ ధర్మాధికారులతో చేరి ఆ రాజు 'పరిష్కరింపదగిన అర్ధిప్రత్యర్హుల వ్యవహారాలను అలసత వీడి స్వయంగా పరిశీలించి పరిష్కరించేవాడు. ఆ పిమ్మట భృత్యుల విన్నపాలను సౌమనస్యంతో ఆలకించి వారి అభీస్ట్రాలను నెరవేర్చేవాడు. (శ్రావణమాసంలో నదులు వద్దిల్లినట్టు అతని తం(డ్రికాలంలో ప్రజలు వద్రిల్లారు. అతని కాలంలో భా ద్రపదమాసంలోని నదుల్లా వారు ఇంకా ఎక్కువ. అభివృద్ది సాధించారు.

అతని మాట ఎన్నడూ అసత్యం కాలేదు. ఇచ్చిన వస్తువు నత డేనాడూ తిరిగి పుచ్చుకోలేదు. కాని శత్రువులను ముందు ఉన్మూలించి తర్వాత నిలబెట్టడం వల్ల '* అతడు చేసిన దానికి తిరుగు లేదు” అన్న (వ్రతం మాత్రం భగ్నమైంది. యౌవనం, అందం; ఐశ్వర్యం - ఇందులో ఏ ఒక్కటి ఉన్నా గర్వం కల్లిస్తుంది. ఆతనిలో'ఈ మూడూ కలిసే వున్నాయి. అయినా అతడు గర్వించలేదు. _ నిత్యమూ ప్రజలు అతనిపై అనురక్తి కలవా రయ్యారు. ఈ రీతిగా అతడు రాజ్యానికి క్రాత్తవాడైనా దిట్టంగా ్రేళ్ళూనిన వృక్షంలాగా స్టిరపడిపోయాడు. బాహ్యశ(త్రువులు నిత్య శత్రువులు కారు. పైగా వారు దూరంగా వుంటారు. అందువల్ల అతడు నిత్యులూ, ఆంతరంగికులూ అయిన ఆరుగురు శత్రువులను (కామ॥్రోధదాదులను) ముందు జయించాడు. సహజంగా చపల అయిన లక్ష్మీ 'ప్రసన్నుడయిన ఆ రాజుచెంత ఒరపిడి రాయిమీద బంగారు రేఖ లాగా కదలకుండా ఉండిపోయింది.

శార్యంలేని వట్టి నీతి పిరికితనమే. నీతి లేని శార్యం (క్రూరమృగ చేష్టే అవుతుంది. అంచేత అతడు నీతి శౌర్యాలు రెండింటితోనూ కార్యసాధనకై ఉప(క్రమించాడు. అతడు చారులనే వెలుగును నలదెసలా “'ప్రయోగించాడు.

రఘువంచం 153 వషయమంటూ ఏదీ లేకపోయింది. రాజులకు రేయుంబనళ్ళు ఏ సమయంతో ఎది తర్య్భలెగా దాలంతడ్దు 0చూత్రం లోటు లోకుంటా రిం అనుష్టించేవాడు. అతడు మంత్రులతో రోజూ నుంతనం చేసే వాడు. నక ద్వారాలూ నిరోధించడం వలన అతని మంతనాలు ఎప్టుడూ వెలికి పొళ్టే. ౨౫తో ఆ రాజు శాత్రవుల పట్టా, తన వారిపట్టా ఒకరికొకరు తైలియకుండా గూఢచారులను ప్రయోగించేవాడు. అందువలన కాలానుగుణంగా నిద్రిస్తూ వున్నై అత డెప్పుడూ జాగరూకుడుగానే వుండేవాడు.

అతడు ఎల్లవేళలా అరివర్గాలను నిరోధించే వాడే కాని వారిచేత నిరో ధింప బడేవాడు కాడు. అయినా శత్రుదుర్భేద్యాలయిన మవాదుర్గాలలోనే అత డుండేవాడు. ఏనుగులను హతమార్చే 'సింహం' సహజంగానే పర్వత గుహల్లో వుంటుంది కాని భయంతో కాదుగదా | ఆటంకరహితాలు, ళశుభప్రదాలు, నిత్యవిచారణీయాలూ అయిన అతని (ప్రయత్నాలు వరిపైరుల్లాగా లో లోననే గూఢంగా ఫలించేవి. అతడు వృద్ది పొందినా ఎప్పుడూ అపమార్గంలో ప్రవర్తించ లేదు. లవణ సముద్రం ఎరిత పాంగినా నదీ ముఖంగానే ప్రనరిస్తుంది కదా! ప్రజల్లో తన పట్ల ఏర్పడిన వైముఖ్యాన్ని వెనువెంటనే శమింపజేసే శ్తీ అతనికి ఉండేది. అయినా వారిలో వైముఖ్యం ఏర్పడకుండా అతడు ముందే జాగరూకత వహించేవాడు. అతడు శక్తి సంపన్నుడైనా తనకు లోబడిన వారిమీదనే దండయో'్రీ చేసేవాడు గాని తన శక్తికి మించిన వారిపై దాడికి వెడలేవాడు కాడు. గాలి తనకు తోడుగా ఉన్నా దావాగ్ని నీటి మీద 'ప్రసరించదు గదా |

ఆ రాజు అర్జకావూలతో ధర్మాన్నీ, ధర్మంతో అర్ధకామాలనూో

బాధించలేదు. కావుంతో అర్జాన్నీ, అర్ధంతో కామాన్నీ బాధించలేదు- ఆ మూడింటి పట్టా సమానంగానే ప్రవర్తించాడు. మిత్రులు మరీ హీనులైతే ఉహారం చేయలేరు. ఎక్కువగా వృద్ది పొందితే అపకారం చేస్తారు. అంచేత అతిథి మహా రా తన మిత్రులను మధ్యమస్టితిలోనే వుంచాడు. అతడు తన శక్తిని శత్రువుల బలల చక్కగా సరిపోల్చుకొని వారి కంటే తాను బలవంతు డయినప్పుడే వారిలై కయ్యానికి కాలు దద్రవ్వేవాడు. బలహీను డయినప్పుడు ఊరకే వుండేవాడు.

తాను అర్టవంతు డైనప్పుడే జనులు తనను ఆ(శ్రయిస్తారన్న భావంతోనే

154" రఘువంశం అతడు ధనం అన్చించేవాడు. మేఘునిలో జల మున్నప్పుడే గదా చాతకాలు ఆతిళ్లి కేవీంచేది ! ఆ నరసాలుడు ఇతర నరపతుల కార్యాలు చెడగొడుతూ తన సనులు సాధించేనాడు. శత్రువులను వారు తప్పు చేసినప్పుడు పైకొంలబూ తన తప్పిదా అను వారికి తెలియనీకుండా కప్పేపుచ్చుకొనేవాడు. దండవంతుడియిన ఆతని సైన్యం తన దేహంలాగానే తండ్రిచే వృద్ది పొందింది. అస్త్ర, ప్రయోగంలో ఆరితేరింది. యుద్దానికి సన్నద్దంగా ఉంది. అట్టిసైన్యాన్ని అతడు తన శరీరాన్ని కాసాడినట్లే కాపాడేవాడు. పాము తలమీది రత్నాన్ని ఎవరూ లాగివేయలేరు, అట్లే ఆ నరపాలుని శక్తిత్రయాన్ని విరోధు లెవరూ ఆకర్షించలేకపోయారు. అయస్కాంతం ఇనుపుముక్క నాకర్షించినట్లే అతడు విరోధుల శక్తిత్రయాన్ని తనవైపు లాక్కున్నాడు.

అతని యేలుబడిలో స్నార్ర్వహులు మొదలయినవారు నదుల్లో నడబావుళ్లో లాగానూ, అరణ్యాల్భో ఉద్యానాలలోలాగానూ, కొండలలో సాంత యిండ్రలో లాగానూ స్వేచ్చగా చరించేవారు. విఘ్నాలనుండి తపస్సునూ, దొంగలనుండి సంపదనూ ఆ మహీపాలుడు రక్షించాడు, ఆశ్రమాలు తమ తపస్సులోనూ, వర్ణాలు తమ సంపదలోనూ అతనికి ఆరవ భాగాన్ని పన్నుగా సమకూర్చి పెట్టాయి. గనులనుండి రత్నాలనూ, పాలాలనుండి పంటనూ, అడవులనుండి గజాలనూ తన రక్షణకు తగిన వేతనంగా భూమి ఆ భూమీశునికి సమర్పించింది. షణ్ముఖుని వంటి పరాక్రమం కల ఆ జనపాలుడు షడ్గుణాలనూ, షద్దృలాలనూ సాధ్యవస్తువుల సిద్దకై ఎలా వినియోగించాలో చక్కగా గ్రహించి అలా వినియోగించాడు.

ఈ రీతిగా నాలుగు విధాలైన రాజనీతిని సామాది(క్రమంలో అమ్టాదశ తీర్చాల్లోనూ (మంత్రి, పురోహితుడు మొదలైన వారిలో) ప్రయోగిస్తూ అందుకు తగిన ఫలాన్ని అతడు అప్రతిహతంగా సాధించాడు. కూటయుద్ర పద్రతి తెలిసి కూడా ధర్మయుద్ద పద్దతినే అనుసరించే ఆ అతిథి మహారాజు నిషయంలో వీరులను వరించే జయలక్ష్మీ అభిసారికా వృత్తిని స్వీకరించింది. మదగంధంతొనే ఇతరగజాలను తరిమి వేయగల గంధగజానికి లాగానే ప్రతాపంతోనే శత్రువులను పరాజితులను చేసే ఆ భూపాలునికి రణమే దుర్లభ మయింది. చం(ద్రుడూ, సముద్రుడూ వృద్ది పాందిన తర్వాత క్షీణిస్తారు. ఆ రాజు చంద్ర సము(ద్రులతో సమానమైన వృద్దినే పొందాడు. కాని వారిలాగా క్షయం మాత్రం పొందలేదు.

రఘువంశం 155. కలికి పేదరికంతో యూచకులైన నిద్వాంసులు ఆ మహారాజు చెంతకు వెళ్ళి సముద్రాన్ని ఆశ్రయించిన మబ్బుల నూదిరిగా ఆమే యోచకుల కోర్కెలు తీర్చే దాత అయ్యారు,

స్తోత్రార్హమ్రైన పనులు చేస్తూ కూడా అతడు తన స్తుతి విన్నప్పుడు స్పిన్గుపడేవాడు. స్తోత్రకర్తలమీది వైముఖ్యం వల్ల ఆతని కీర్తి యితో౭_ధికంగా న్యాసించింది. అతడు ఉదయించిన సూర్యునిలాగా దర్శనంతో పాపం నివారిస్తూ, తత్త్వార్ధింతో తమస్సును తొలగిస్తూ ప్రజలను శాశ్వతంగా స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. చంద్రకిరణాలు పద్మంలో ప్రవేశించవు. సూర్యకిరణాలు కలువలో ప్రసరించవు. గుణవంతుడైన ఆ నరపతి గుణాలు మాత్రం మిత్రులతో పాటు శత్రువుల హృదయాలలో కూడా ప్రవేశించాయి. అశ్వమేధ నిర్వహణకై జయాభిలాషతో అతడు దిగ్విజయం కావించాడు. అది శత్రువంచనతో కూడిన, దైనప్పటికీ ధర్మబద్ద్డవే అయింది. ఈ విధంగా శాస్త నిర్దిష్షవూర్షం అనుసరిస్తూ తేజో౭౬భ్యూదయం పొంది దేనతలకు దేవేంద్రునిలాగా రాజులకతడు రారాజయ్యాడు. .

లోకరక్షణాది గుణాలలో పోలికను బట్టి ఆ రాజును ప్రజలు ఐదవ లోకపాలుడనీ, ఆరవ మహాభూతమనీ, ఎనిమిదవ కులపర్వతమనీ (ప్రశంసించారు. దేవతలు ఇంద్రుని ఆజ్ఞను శిరసా వహించినట్లే శాసనప త్రాలలో నిక్లేశించిన అతిథి ఆజ్ఞను ఇతర రాజులు గొడుగులు తొలగిన తలలపై ధరించారు. అతడ ఎ అశ్వమేధయాగం నిర్వహించి బుత్విజులను భూరిదక్షిణలతో చాలా గొప్పుగా సన్మానించాడు. అందువల్ల కుబేరునిలాగా తాను గూడా ధనదుడనే ప్రసిద్ది కెక్కాడు.

ఇం(ద్రుడు సమయ వర్షాలను కురిపించాడు. యముడు రోగాలను నివారించాడు. వరుణుడు నావికుల సంచారాన్ద్రై జలమార్గాలను అనుకూలం చేశాడు. అతని పూర్వుల నుహిమను గుర్తించిన కుబేరుడు అతనికి కోశవృద్ది కథిగించాడు. ఇలా ఆతిథి ఫషయింలో దిక్పాలకులు శరణాగతుల లాగా ప్రవర్తించారు.

ఖ్‌ వ క

156 అమునంళం [18]

శత్రునివారకుడైన అతిథి మహారాజు నిషధదేశాన్ని పాలించే అర్ధపతి అనే భూపాలుని కుమార్తెను ధర్మపళ్నిగా స్వీకరించాడు. అతని కొక కుమారుడు కలిగాడు. నిషధ పర్వతంతో సమానమైన బలం కల ఆబాలునికి 'నిషధుడు! అని పేరు పెట్టారు. మంచి వర్ణయోగంతో ఫలించిన పైరును చూచి జీవలోకం హర్షిస్తుంది. అలాగే మహాపరాక్రమంతో లోక రక్షణ దత్తుడుగా రూపొందిన ఆ పుత్రుని చూచి తండ్రి ఎంతో సంతోషించాడు. కుముద్వతీసుతుడు చాలాకాలం విషయుసుఖాలు అనుభవించాడు. పీమ్మాట కువూరునికి రాజ్యభారం అప్పగించాడు. కడపట నిర్మలమైన పుణ్యకర్మలతో సంపాదించుకొన్న స్వర్గలోకం చేరుకున్నాడు.

నిషధాది మహారాజులు

పద్మనే(తుడూ, సాగర ధీరుడూ, అసహాయ శూరుడూ, అర్షళదీర్తభుజుడూ అయిన నిషధుడు సాగరం వరకూ వ్యాపీించివున్న భూవలయాన్ని ఏకాతపదత్రంగా పరిపాలించాడు.

అతని తర్వాత అనలతేజుడైన నలుడనే అతని పుత్రుడు రాజ్యలక్షికి నాథుడయ్యాడు. కసనవుతో గూడిన నేలలను ఏనుగు వుద్రించినల్ట్లు అతడు శత్రుబలాలను మద్రించాడు గంధర్వాదు లయిన ఖేచరులు అతని కీర్తిని గానం చశారు.

ఆ నలుడు నభుడనే కుమారుని కన్నాడు. ఆ కుమారుడు ఆకాశంలాగా సీలమైన శరీరంతో ఒప్పారుతూ శ్రావణ మాసంలాగా ప్రజలకు ప్రీతి కల్గించాడు. ధర్మ(ప్రధానుడైన నలనుహారాజు ఉత్తం కోసం రాజ్యాన్ని పుత్రుని కప్పుగించి వార్దకంలో మోక్షోుక్షతో మృగాలతో నిండిన వనానికి వెళ్ళాడు.

తఘువంచం 157

నభునికి పుండరీకుడనే తనయుడు జన్మించాడు. గజాలకు జయింపరాని సుండరీకమనే దిగ్గజంలాగా పుండరీకుడు రాజులకు జయింపరాని వాడయ్యాడు తండ్రి స్వర్గస్టుడు కాగానే శ్చేతపద్మం చేపట్టిన లక్ష్మీ సుండరీకాక్షుని చేరినట్టు రాజ్యలక్ష్మీ పుండరీకుని చేరింది.

ఆమోఘ ధన్యుడయిన పుండరీకునికి వేమ ధన్వుడనే సుతుడు కలిగాడు (ప్రజలకు జేవుం కఠిగించడంలో దక్షుడూ, తకనూవంతుడూ అయిన శ్షేమధన్వునికి సింహాసనం అప్పగించి పుండరీకుడు తపోనిష్టు డయ్యాడు.

ఆ జ్షేమధన్వునికి యుద్దంలో సేనలకు ముందు ముందు నడచేవాడూ, ఇంద్రాది దేవతలతో సమానుడూ అయిన దేవానీకుడనే కుమారుడు జన్మించాడు. అతని పేరు స్వర్గంలో గూడా ప్రసిద్రికెక్కింది. దేవానీకుడు చక్కని శుత్రూషతో తండ్రికి సంతసం కలించి అతళ్లీ పుత్రవంతుళి చేశాడు. తాను కూడా తనపట్ల తండ్రి చూపీన వాత్సల్యంతో పిత్చమంతు డయ్యాడు. గుణనిధి యాగకర్త అయిన క్షేమధన్వుడు తనతో సమానుడైన కుమారునిపై రాజ్యరఖ్షాభారం నిల్పి తాను యాగఫలం అనుభవించడానికై నాకలోకం చేరుకున్నాడు.

ఆ దేవానీకుని పుత్రుని పేరు అహీనగుడు. ఆ కుమారుడు సమర్దుడూ, వుధురవచనుడూ కావడం వల్ల మిత్రులకు లాగానే శత్రువులకు సైతం ప్రియమైనవాడైనాడు. ఒకసారి బెదరిపోయిన జింకలను కూడా మధురనాదం వశీకరించుకొంటుంది కదా! మొక్కవో ని భుజపరాక్రమం కల ఆ రాజసుతుడు కీనులతో చెలివి చేయలేదు. కాబట్టి యౌవనంలో కూడా ఎలాంటి దుర్వ్యసనాలూ లేకుండా విలసిల్లి భూమినంతా పాలించాడు. పురుషులలోని తారతమ్యం చక్కగా గుర్తించిన అహీనగుడు తండ్రి తరువాత పుడమిపై అవతరించిన పురుషోత్తమునిలాగా ప్రకాశించాడు. చాతుర్యం కలిగి సడలని సామాది చతురుపాయాలతో చతుర్లిశలకూ పాలకుడైనాడు.

శత్రువిజేత అయిన ఆ భూపాలుడు సరలోకం చేరగానే జాన్నత్యంతో పారియాత్ర శైలాన్ని జయించిన పారియాత్రుడని అతని పుత్రుళ్శీ రాజ్యలవ్మీ సేనించింది. ఆ పారియా(త్రునికి ఉదారచరిత్రుడూ, శిలాపట్టుంలాగి విశాలమైన ఎక్షం కలనాదూ ఆయిన శలుడదనే సుతుడు ఉదయించాడు అతడు

158 అఘువంళం శరప్రయోగంతో శత్రువులను చీల్చి చెండాడే పీరుడైనా, తన పరా[్రిమ టైశంస నినడానికి సిగ్గుపడేవాడు అనఘాత్ముడైన సారియా(త్రుడు బుద్రిసంసన్నుదైన శీలుళ్లీ యువరాజుగా చేసి ఆ పిమ్మటో యథేచ్చగా సుఖాలనుభివించాడు సుఖ (ప్రతిబంధకమైన రాచరికం కారాగారంలాగా బంధకమే కదా ! భోగాసక్తుడైన అతనితో చేరి సుఖిస్తున్న విలాసవతుల మీది మాత్సర్యంతో జర తనకు రతి సామర్ధ్యం లేకున్నా వ్యర్దంగా అతణ్ణి వశీకరించుకున్నది.

ఆ శిలునికి గంభీరనాభి అయిన ఉన్నాభుడనే పుత్రుడు జన్మించాడు. విష్ణుసన్నిభుడైన ఆ రాకుమారుడు సమస్త రాజమండలానికీ ప్రధానుడైనాడు.

ఉన్నాభునికి ఇం'ద్ర సవుతేజుడూ, యుద్ద భూవిలో వజంలా "ఘోషించేవాడూ అయిన వజ్రణాభుడనే తనయుడు ఉదయించాడు. అతడు వజ్రపు గనులనే భూషణాలుగా దాల్చిన 'వసుంధరకు పతి అయ్యాడు. ఆ వజ్రణాభుడు కొంత కాలానికి సుకృత ఫలమైన స్వర్గం చేరుకొన్నాడు. శత్రుంజయుడైన శంఖణుడనే అతని కుమారుడు ఆ పిమ్మట సింహాసనం అధిష్టించాడు. గనుల నుండి పాడమిన రత్నాలు కానుకలుగా సమర్చించి సాగర పర్యంతం విస్తరించిన పృథివి అతళ్లో సేవించింది.

ఆ తరువాత సూర్య సమతేజుడూ, అశ్వినీ దేవతలను పోలిన అందగాడూ అయిన వ్యుషితాశ్వుడనే శంఖణుని కుమారుడు రాజ్యపదవి నధిష్టించాడు. అతని సైనికులూ, గుర్రాలూ సముద్రతీరాలలో నివేశనం పొందడం వలన అతడు సార్టకనాము డయ్యాడు. ఆ క్షితీశ్వరుడు విశ్వేశ్వరుణ్లి సేవించి ఆ దేవుని అనుగ్రహంతో సమస్త విశ్వాన్నీ పాలించడానికి సమర్దుడూ, విశ్వసఖుడూ అయిన విశ్చసహుడనే పుత్రుళ్లో కన్నాడు.

నీతి కుశలుడైన ఆ విశ్వసహునికి వెన్నుని అంశంతో హిరణ్యనాభుడనే ఆత్మజుడు ప్రభవించాడు. గాలితో కూడిన అగ్ని చెట్లకు సహింపరానిదైనట్లే హిరణ్యనాభ సమేతుడైన విశ్వసహుడు శాత్రవులకు సహింపరాని వాడయ్యాడు. సిత్తూణం తీర్చుకొని కృతకృత్యుడైన విశ్వసహుడు వార్హకంలో మోక్షసుఖం అపేక్షించాడు. ఆజానుబాహుడైన హిరణ్యనాభుణ్లి రాజ్యాభిషిక్తుళ్లి చేసి తాను అడవికి వెళ్తాడు

తఘువంశిం 159 సూర్యవంశిభివుడైన హిరణ్యనాభుడు ఉత్తర కోసల దేశానికి ప్రభువై సోమయీగం నిర్వహించాడు అతనికి రెండవ సోముని లాగా కనుల పండువైన కౌసల్యుడనే సుతుడు ఉదయించాడు. అతడు (బ్రహ్మలోకం వరకూ తన కీర్తిని వ్యాపింపజేశాడు. అతని కువూరుని పేరు బ్రహ్మిష్పుడు. బహ్మజ్జుడైన (బ్రహ్మిష్టునకు రాజ్యాధికారం కట్టుబెట్టి కాసల్యుడు బబ్రహ్మసాయుజ్యం పొందాడు. కులశేఖరుడైన బ్రహ్మాష్టనుహారాజు సత్సంతానవంతు డయ్యాడు. ప్రజలకు ఎట్టి బాధలూ లేకుండా రాజ్యపరిపాలన కావించాడు. అతని కాలంలో ప్రజలు కనులనుండి ఆనందబాష్పాలు రాలుస్తూ వ్చిల్లారు. గురుసేవచే పాత్రత పాందినవాడూ, విష్ణుతుల్యాకారుడూ, పద్మపత్రనేత్రుడూ అయిన 'పుత్రుడు' అనే పుత్రుడు జన్మించడం వల్ల ఆ బ్రహ్మిష్టుడు పుత్రవంతులలో అగ్రగణ్యు డయ్యాడు. అతడు విషయాభిలాషను పరిత్యజించాడు. వంశ(ప్రవర్తకుడైన కొడుకువల్ల వంశప్రతిష్ట కావించాడు. ఇంద్రునితో మైత్రిని కాంక్ష్నించాడు. (త్రిపుష్కరాలలో స్నానం చేస్తూ చివరికి దేవలోకానికి పోయి దేవత్వం పొందాడు. పుత్రమహీపాలుని ధర్మపత్ని పుష్య నక్షత్రంతో కూడిన పున్నమనాడు పుష్యరాగ ద్యుతిని తలదన్నే కాంతిగల పుష్యుడనే సుతుళ్లి ప్రసవించింది. రెనడవ పుష్యనక్షత్రంలా విలసిల్లే ఆ రాకుమారుడు పాడమగానే ప్రజలు సర్వతోముఖంగా వృద్ది పొందారు. పిమ్మట మహాశయుడైన పుత్రభూపాలుడు సంసారవిరక్తు డయ్యాడు కుమారునికి రాజ్యం అప్పగించాడు. బబ్రహ్మజ్ఞుడైన జైమినిమునికి శిష్యత్వం వహించాడు. అతనినుండి యోగవిద్య నభ్యసించి జన్మరహిత స్రితిని పొందాడు. పుష్యుని తర్వాత ధ్రువసమానుడైన అతని కునూరుడు ద్రువసంధి అన్న శ్పర్రుతో (ప్రసిడ్దిపాంది సింహాసనాధిస్పితు డయ్యాడు గుణగరిష్టుడూ, సత్యసంధుడూ అయిన అతనితో అనుద్దతులైన శత్రురాజులు సంధిని 'ధ్రువపరచుకొన్నారు విశాలనేత్రుడూ, పురుష్రేష్టుడూ అయిన ఆ (ధ్రువసంధి ఒకనాడు వేటకు వెళ్ళాడు. అక్కడ ఒక సింహం ఆతని ప్రాణాలు హరించింది పాడ్యమినాటి చంద్రుని నంటి సుదర్శనుడనే అతిని కుమారుడు అప్పుటి కింకా శైశవదశల్‌నే ఉండినాడు.

160 రఘువంశం

స్వర్గస్టుడైన భూపాలుని మంత్రులు ఆకక్లిష్ణదళశలో అనాథులై దీనులై వున్న ప్రజలను చూచారు ఐకమత్యంతో రాజకులానికి ఒకే పట్టుగొమ్మగా వున్న ఆ సుదర్శునుణ్ణ యథావిధిగా సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. బాలచం(ద్రునితో కూడిన ఆకాశంలాగా, ఏకసీంహ శిశువుతో విలసిల్లే విపినం మాదిరిగానూ, ఒంటి తామరమొగ్గతో ఒప్పారే మడుగు మాదిరిగానూ ఆ బాలనరపాలునివలన రఘుకులం రాబిల్లింది. కిరీట ధారణం చేసిన ఆ బాలుళ్లి లోకం అతని తండ్రితో సమానంగానే సంభావించింది. గున్నయేనుగంతటి చిన్న మేఘమైనా గాలి తోడైనప్పుడు దిక్కులకు ప్రాకడం కనిపిస్తుంది గదా ! ఆరేండ్ల ప్రాయంవాడైన సుదర్శనుడు ఉజ్జ్వలవేషం ధరించి మావటి సాయంతో ఏనుగునెక్కాడు. అతడు రాజవీథిలో పోతుండగా ప్రభువు కాబట్టి ప్రజలతళ్లీ ధ్రువసంధిని గౌరవించినట్లే గొరవించారు.

అతడు బాలుడు కాబట్టే సైతృకమైన సింహాసనాన్ని నిండుగా ఆక్రమించలేకపోయాడు. కాని తన శరీరాన్ని ఆవరించిన బంగారు కాంతిని బోలిన తేజస్సంపదతో ఆ ఆసనాన్ని సమగ్రంగా ఆక్రమించ గలిగాడు. ఆ సింహాసనం నుండి కొంచెం క్రిందికి వచ్చి స్వర్హ పీఠాన్ని స్పృశింపకనే (వేలాడుతున్న లాక్షారసరంజితములైన అతని పాదాల ముందట నరపాలకు లందరూ తలలు వంచి మోకరిల్లారు. ఇంద్ర నీలమణి చిన్నదైనా తేజః ప్రభావం వలన దానికి “మహానీలం' అన్న పేరు నిరర్ధకం కాలేదుగదా ! అదేరీతిగా సుదర్శనుడు చిరు(ప్రాయుం వాడ్డెనా అతని పట్టు (ప్రసిద్దమైన 'వుహారాజు శబ్దం 'ప్రభావాతిశయంవలన సార్టకమే అయింది.

ఇరుప్రక్కలా చలించే చామరాల గాలికి తన ఉభయకపోలాలపై వెండ్రుకలు కదలుతుండగా, ఆ బాలుడు జారీ చేసిన ఆదేశాలు సాగర తీరాలలో సైతం ఆ(ప్రతిహతంగా చెల్టబాటయ్యాయి. కనక పట్టుంతో శోభిల్లే లలాటంతో తిలకధారణం చేసి చిరునవ్వులు చిందించే ఆ రాకువూరుడు శత్రు, స్త్రీల వదనాలమీది ఆ తిలకాన్నే రూపుమాపాడు.

దిరిసెన పూవుకంటే సుకుమూరుడైన ఆ నృపకుమారుడు భూషణాలను గూడా ధరించేవాడు కాడు. అట్టైకూడా మిక్కిలి బరువైన భూభారాన్నిమాత్రం

రఘువంశం 161 అతడే సవముర్దతతో భరించాడు. పలకపై అత్షరాలు పూర్తిగా వ్రాయిడానికి నేర్చుకోకముందే ఆతడు విద్యావంతులైన పెద్దల సాయింతో దండనీతి నల్హ కలిగే ఫలాల నన్నింటినీ అనుభివించాడు. అతని ఎక్షుస్టలంపై నివసించడ నకి రిమకు చోటు చాలలేదు. అందువల్ల అతడు ఎప్పుడు ప్రాధనయిస్కుడివుతాడా అని యెదురు చూస్తూనే ఆమె బాలుడన్న సిగ్గుతో గాబోలు ఛత్రచ్రాయా వ్యాజంతో అతళ్లో కాగిలించుకొన్నది.

ఆ సుదర్శనుని భుజం ఇంకా కాడివూనుతో సామ్యం పొందలేదు. అళల్లెత్రాటి దెబ్బల మచ్చలు గూడా దానిపై ఏర్పడలేదు. అది కత్తిపిడిని కూడా స్ప గశీంచలేదు. అయినా దానినుండి ధరణికి చక్కని రక్షణ సమకూరింది. కాల(క్రమంలో అతని శరీరావయవాలతో పాటు జనప్రియమైన శౌార్యాది గుణాలు గూడా అభివృద్ది పొందాయి. ఆ సుదర్శనుడు పూర్వజన్మలోనే సమగ్రంగా నేర్చుకొన్నవాటిని ఇప్పుడు స్మరిస్తున్నాడా అన్నట్టు గురువులకు క్లేశం కలిగించకనే (త్రివర్గానికి మూలమైన మూడు విద్యలనూ, వాటితో పాటు తండ్రి పాలించిన (ప్రజలనూ స్వాధీనం చేసుకొన్నాడు. ధనుర్విద్య నభ్యసించేటప్పుడు సుదర్శనుడు పూర్వశరీరాన్ని కొంచెం చాచి నిలబడ్డాడు. కేశపాశాన్ని ఎగగట్టుకొన్నాడు. ఎడమ మోకాలు ముడుచుకొని బాణం సంధించిన కార్ముకాన్ని కర్ణాంతంవరకూ లాగినవాడై శోభిల్దాడు.

అంతట సుదర్శనునిలో అనురాగబంధానికి పల్లవమైన యౌవనం పాటమరించింది. ఆ యౌవనం స్త్రీలకు నేత్రపేయమైన మధువుగా, మదనవృక్షం పూచిన పూవుగా, సర్వాంగాలకూ సహజమైన ఆభరణంగా, విలాసాలకెల్లా మొదటిదిగా విరాజిల్లింది. రాజసంతతి వర్రిల్దాలన్న కోరికతో వుం(త్రులు దూతికలు చూసిన చిత్రపటాలలో కంచే అందగత్తెలైన రాజకన్యలను తీసుకువచ్చి ఆతనితో పరిణయం కావించారు. ఆ యువకు దంతకు మునుసే చేపట్టివున్న అక్మీకీ, వసునుతికీ ఈ రాజకన్యలు సవతు లయ్యారు.

భభ ఖ

162 రఘువంశం [19]

విద్యావంతులలో అగ్రగణ్యుడూ, జితేంద్రియుడూ అయిన సుదర్శనుడు వార్రకంలో అగ్నితేజుడైన తన కుమారుడు అగ్నివర్డుణి పట్టాభిషిక్తుళ్లి చేశాడు. తాను తపస్సు చేయటానకై నైమిశారణ్యానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ మునివృత్తిలో వుంటూ తీరజలాలతో విహారపు నడబావులనూ, నేల నావరించిన దర్భలతో హంస తూలికా తల్పాలనూ, ప్యర్థశాలతో సమున్నత సౌధాలనూ విస్మరించాడు. స్వర్గాది సుఖాలపై కోరిక లేకుండా తపస్సు కొనసాగించాడు.

అగన్నివర్డుని చరిత్ర

అగ్నివర్డుడు తనకు సంక్రమించిన రాజ్యాన్ని ఏమాత్రం శ్రమ లేకుండా పరిపాలించాడు. ఎందుకంటే సుదర్శన మహారాజు శత్రువుల నందరినీ భుజబలంతో జయించాడు. మళ్ళీ చక్కదిధ్దుకోనవసరం లేకుండా భూమి నతనికి అనుభవించడానికి మాత్రమే అప్పగించి వెళ్ళాడు.

అగ్నివర్డుడు మహా కాముకుడు. కొన్ని సంవత్సరాలు స్వయంగానే కులోచిశమైన (ప్రజాపాలనకార్యం నిర్వర్తించాడు ఆ పిమ్మట మంత్రులకు రాజ్యభారం అప్పగించి తన నవయౌవనాన్ని పూర్తిగా అంగనలకు అధీనం కావించాడు.

కామినీ సహచరుడైన ఆ కాముకుని సౌధాలలో సదా మృదంగ ధ్వనులు వినిపించేవి. దినదినానికీ పెచ్చుపెరిగిన సమృద్దితో అక్కడ ఉత్సన పరంపరలు కొనస్తగేవి విషయ సుఖాలతో ఒక్కక్షణం కూడా ఎడబాటు సహించలేని ఆ భూపాలుడు రేయుంబవళ్ళు అంతఃపురంలోనే విహరిస్తూ వుండేవాడు తన

రఘువంశం 163 దర్శనంకోరి వచ్చే 'ప్రజలసట్లు బొత్తిగా ఉపేక్ష వహించేనాడు ఎస్పుడైనా సచివుల మాటు కాదనలేక వారికి దర్శనం ఇచ్చినా, ఆ దర్శనం గవాష్షిరంధ్రం గుండా వెలికి జాచిన అతని చరణానికి మా(త్రనే సరిమిత వముయ్యేది వృుదువైన ఎజ్ఞని గోళ్ళకాంతి కలిగి లేత యెండచే విప్పారిన తమ్మిపువ్వుతో దీటునచ్చే ఆ చరణానికే అనుచరులు ప్రణామాలు సంఘటించేవారు.

మన్మధ (ప్రకోపం మితిమించిన ఆ రాజు 'ప్రాఢధయివతుల స్తనాల తాకిడితో చలించే కమలాలు కలవీ, వారి కటిప్టలాలను (సురత భవనాలను) తమ జలాల మాటున దాచేవీ అయిన డిగియలలో జలక్రీడ లాడేవాడు. ఆసమయంలో కంటి కాటుక్క పెదవుల మీది రాగద్రవ్యం నీటివల్ల చెజిగి పోగా సహజ కాంతులతో ఒప్పారిన వదనాలతో వనితలు అగ్నివరుళ్లి మిక్కిలి ప్రలోభానికి గురిచేసేవారు.

కరిణీ సమేతుడైన కరీం ద్రుడు వికసించిన తామర కొలనిలో 'ప్రవేశించినట్లే నెచ్చెలులతో కూడి ఆ నృపుడు మధుగంధంతో మనోజ్ఞమైన పానభూమిలో (ప్రవేశించేవాడు. అంగనలు ఏకాంతంలో ఎక్కువ మత్తుగొలిపే అగ్నివర్డు డిచ్చిన ముఖాసవం అభిలషించేవారు అతడు కూడా వకుళ వృక్షంలాగా మగుద లిచ్చిన ముఖమద్యాన్ని అభిలాషతో ఆస్వాదించేవాడు.

మనో జ్రమైన ధ్వనిగల వీణ, లేదా మంజుభాషిణి అయిన మానిని అతని ఉత్సంగంతో ఎన్నడూ ఎడబాటు పొందలేదు. వాద్యకుశలుడైన ఆ క్షితిపాలుడు కంఠహారాలు, కంకణాలు కదలుతుండగా స్వయంగా వాద్యాలు వాయిస్తూ నర్తకీమణుల చిత్తాలను హరించేవాడు. ఆ పారవశ్యంతో తప్పటడుగులు వేసే నట్టువకత్తెలను నాట్యాచార్యుల చెంతనే సిగ్గు పడేలల్టు చేసేవాడు. నృత్యం పూర్తి కాగానే అలసట వల్ర చెమర్భుటచే తిలకం చెజుగిపోయి ఆందం చిందే వారి వదనమందలి స్వేదబిందువులను ముఖమారుతంతో తొలగిస్తూ, అధరసుధ లాస్వాదిస్తూ ఇంద్ర కుబేరులను మించిన సౌభాగ్యంతో శభిల్లేవాడు.

నిత్యమూ అతనికి నూతనమైన క మ్యవస్తువుంపై ఆసక్తి ఉందేది. దూతిని సంపికాని, స్వయంగా అభిసరించి ౩ సి కలిసికొని తమపై న్యామోహం అగ్గకుండా

164 రఘువంశం ఉండడానికి ప్రియురాండ్రు సమాగమ సమయాలలో అతనికి సగం తృప్తి మా త్రమే కలిగించేవారు. అతడు తన (ప్రణయినులను తరచు వంచించేవాడు. అందుకై వారతళ్లి చివురుకొనల బోలిన వ్రేళ్లతో తర్చించేవారు బొమముడితోడి చూపులతో చురచుర చూచేవారు. మాటిమాటికీ మొలనూళ్లతో బంధించేవారు. తమవంతుకు వచ్చిన రాత్రులలో తనకై ఎదురుచూచే తరుణుల వెనుక దూతికి తెలిసేటట్టు ప్రచ్చన్నంగా ఉండి విరహార్తితో వారు ''దూతీ! ప్రియుణ్లి తీసుకువచ్చి నన్ను కాపాడవే 1'* అని చెప్పే దీనాలాపాలను అలకించేవాడు. రాణులతో కలసివున్నప్పుడు అతనికి వారవనితలతో పాత్తు దుర్రభమయ్యేది. అపు డతడు జౌత్సుక్యంతో చెమట తడికి (వ్రేళ్ళనుండి కుంచె జారిపోతుండగా వారి శరీరసొంద ర్యాన్ని ఎలాగో శ్రవుపడి చిత్రిస్తూ కాలం గడిపేవాడు. 'ప్రియానురాగంతో గర్వించిన సవతులపై మచ్చరంవల్డా, వలపు మేర మీరడంవల్లా రాణులు రోషం వీడి అతల్లి మదన మహోత్సవ మనే నెపంతో తీసుకుపోయి తవు కోరికలు నెరవేర్చుకొనేవారు. రాత్రి ఎక్కడో గడపి తెల్లవారగనే పరిభోగచిహ్నాలతోవచ్చి కనిపించగానే ప్రణయినులు అతని పట్టు కోపగించేవారు. ఆ ఖండితలకు అంజలి ఘటించి వారిని శమింపజేయభోతూ కూడా ఆ నట్టువకత్తెలమీది ప్రేమతో పారపాటుచేసి వారికి ఎక్కువ తాషం కలిగించేవాడు. అతడు కలలో సవతులను కలవరించగా కోపించిన సతులు 'అలా చేశా" వని అతనితో చెప్పకనే పాన్పుమీది వలువను కన్నీళ్లతో తడిపేవారు. చేత్రిగాజులు పగిలేటట్టు పెడమోముగా తిరిగి పవ్వళించి అతణ్ణి తిరస్కరించేవారు. దూతికలు దారి చూషూ ఫపుష్పళశయ్యలతో గూడిన లతాగ్భహాలకు వెళ్లి అంతఃపుర కాంతలవలన భయంతో వణకుతూనే అతడు దాసీజనులతో రమించేవాడు. సవతుల సేరుతో తమ్ము పేర్కొన్నపుడు *' నీప్రియురాలి పేరు మాకు వచ్చింది ఆమె భాగ్యం కూడా మా మనస్సు ఆశిస్తున్నది. దాని ఆశకు మితి లేదు కదా 1 అని వనితలు అతళ్లో ఎత్తిపాడినేవారు. కుంకుమూది చూర్ణాల మరకలు, అత్తుకరసపు గుర్తులు గల్లి జారిపడిన ఫూలమాలలతోనూ, తెగిపడిన మొలనూళ్లతోనూ ఆకులమైన అతని పాన్సు

రఘువంశం 165 అటనుండి లేచిన ఆ విలాసవంతుని లీలారత (ప్రక్రియలను సూచించేది. అతడు స్వయంగా స్త్రీల చరణాలకు లత్తుక పూసేవాడు. అలా పూసేటప్పుడు బిగింపువీడిన వలువలు గల వారి జఘనాలవైపే చూపు నిల్పడంవల్ల రాగరచన రమ్యంగా చేయగలిగేవాడు కాదు. చుంబనానికి పూనుకున్నప్పుడు పెదవి త్రిప్పడం, పోకముడి విడదీయటానికి ఉద్యమించినపుడు చేతు లడ్డుపెట్టడం - ఇలా అంతటా తన కోరికకు అంతరాయం ఏర్పడిన ఆ వధూరతం అగ్నివర్డునికి కావెళాద్దీపకవే. అయింది. వనితలు అద్దాలలో తవు భోగచిహ్నాలు చూచుకొంటున్నప్పుడు అతడు పరిహాస పూర్వకంగా వారి వెనుక నిలబడేవాడు. చిరునవ్వుతో మనోజ్ఞంగా కనిపించే అతని ప్రతిబింబాన్ని చూచి వారు సిగ్గుతో తల వంచుకునేవారు. నిశావసాన వేళలో పాన్పునుండి లేచి తమ్ము వీడిపోతున్నప్పుడు తన మృదుబాహుపాశాన్ని తమ కంఠంపై తగిలించి, తమకాలి ముని వేళ్లపై తన కాళ్ళుమోపి తమ్ము చుంబించవలసినదిగా అతివ లతణి (ప్రార్ధించేవారు. ప్రియాపరిభోగ లక్షణాలతో కూడిన తన స్వరూపాన్ని అడ్డవలులో చూచుకున్నప్పుడు కలిగినంత ప్రీతి ఇం ద్రుల్లే మించిన శోభకల తన రాజవేషాన్ని అందులో చూచుకున్నప్పుడు కూడా అతనికి కలిగేది కాదు. అతడు మి(త్రకార్యం అన్న నెపంతో మరొకచోటికి పయనించటానికి ఉప[క్రమించేవాడు. అపుడు ప్రేయురాం(డ్రు “ఓ శథుడా | నీ వెందుకిలా పారిపోతున్నావో మాకు తెలుసులే? అంటూ అతని కేశపాశాలు పట్టుకొని అడుగు సాగనీకుండా అడ్డుకునేవారు. ప్రగాఢమైన రతి(శ్రమతో అలసిపోయిన అంగనలు అలింగన విశేషవ్యాజంతో ఘనస్తన విలుప్త చందనమైన అతని విశాల వక్షస్థలంపై నిశ్రమించేవారు. అతడు సంగనూపేక్షతో రాత్రివేళ తన కిష్టమైన ఇంటికి పయనిస్తూ ఉండేవాడు గూఢధచారిణులయిన దూతికలద్వారా ఆ సంగతి గ్రహించిన వనితలు ఆతని మార్గం అడ్డుకొని ' ఓయి కాముకుడా ! చీకటిలో ఎందుకిలా మమ్మల్ని మోసగిస్తావు'' అని చెస్పి తమ ఇంటికి లాక్కువెళ్ళేవారు. చంద్రకిరణ స్పర్శను

166 అటఘువంచిం బోలిన వనితల స్పర్శచే సుఖిస్తూ, రాత్రివేళ మేల్కొని పగచిపూట నిద్రిస్తూ అగ్నివర్లుడు కలువ మడుగుతో సామ్యం వహించాడు. పెదవులపై దంతాలతో నూ, తొడలపై నఖాలతోనూ క్షతి నొంది కూడా వేణువీణలచే మరలా బాధికు గురి అయిన గాయనులు సాభి'ప్రాయమైన కుటిల వీక్షణాలతో అతని వైపు చూస్తూ అతనికి ప్రలోభం కలిగించేవారు.

ఆంగిక, సాత్త్విక, వాచిక రూపాలతో మూడురకాలైన అభినయాన్ని ఏకాంతంలో నర్తకీమణులకు నేర్చి మిత్రుల సమక్షంలో వారి నాట్య కౌశలాన్ని (ప్రదర్శింపజేస్తూ అతడు (ప్రయోగ నిపుణులైన నాట్యాచార్యులతో ఘర్షణ పడేవాడు. అతడు వర్దాకాలంలో కొండమళల్లె మాలలు, ఏరుమద్దిదండలు మెడలో వేసుకొని, కడిమి పుప్పాడి మైపూతగా పూసుకొని మదించిన నెమళ్ళు మిక్కుటంగా కల కృ(త్రిమ శ్రైలాలలో విలాసంగా విహరించేవాడు.

ప్రణయ కలహంతో పడకలో పరాజ్ముఖంగా శయనించిన అబలలను అనునయించడాని కతడు త్వరపడేవాడు కాదు. ఉరుములకు భయపడివారు తమకు తాముగా తనవైపు మళ్లి తన్ను కౌగిలించుకోవడాన్ని అతడు కోరుకునేవాడు. శరద్రాత్రులలో లలితవనితలతో సహా చాందినీలు కట్టిన సౌధాలలో ప్రవేశించి మబ్బు విడిచిన వెన్నెలలో సురతశ్రమ తొలగించుకొనేవాడు. హంసలు అనే మొలనూలుతో కూడిన ఇసుకదిబ్బలు అనే నితంబాలను (ప్రకటిస్తూ తన ప్రేయసీ విలాసాలను అనుకరిస్తున్న సరయూనదిని అతడు వేడల కిటికీలనుండి చూచేవాడు. పెళపెళలాడేవీ, అగురుధూపాల వాసన కలవీ, బంగరు మొలనూళ్లను వ్యక్తంచేసేవీ అయిన వనితల హేమంత వస్త్రాలు నీవిని బంధించడంలోనూ, విడిపించడంలోనూ ఆసక్తుడైన అతళ్లీ ఎంతగానో ఆకర్షించేవి. గాలి దూరని లోపలి యిండ్రలోని నిశ్చలమైన దీపాలనే చూపులతో కూడిన శిశిర రాత్రులు సుఖావహాలై అతని సమస్త సురత ్రక్రియలకూ సాకులయ్యాయి. మలయానిలం వీవగానే చివురుతో గూడిన వమూవమిడిపూతను చూచి చిగురుబోండ్డు పాలయలుకలు వీడీ వియోగం సహించలేని అగ్నివర్డుళ్లో అనునయించేవారు.

పరిజనులు ఊపే ఊయులలో ఉవిదలను తన ఉత్సంగంపై

రిఘువంళం 16/7 కూర్చుండ పెట్టుకొని అతడు ఊగేవాడు. (త్రాడు నదిలి పెట్టి ఊగుతూ పడిపోతామేమోనన్ను భయంతో ఆ పడతులు తన్ను బాహులతలతో పెనవేసి పట్టుకోగా వారి స్వయం గ్రహాలింగన సౌఖ్యం అనుభవించేవాడు. పయోధరాలపై చందన చర్చ గావించుకొని, ముత్యాల ఆభంణాలు ధరించి, పిరుదులపై వముణివేఖలలు (వ్రేలాడుతుండగా (గీష్మర్తువునకు తగిన అలంకరణలతో ప్రేయురాండ్రు అతణ్ణి సేవించేనారు. అతడు మామిడీ చివురుతోనూ, పాటల పుష్పాలతోనూ, కూడిన మద్యం పానం చేయడంవల్ల వసంతం గడచిపోవడంతో దుర్చలుడైన మదనుడు మళ్ళీ బలం పుంజుకొన్నాడు.

ఇలా కామప్రేరితుడై ఆ రాజు ఇతర కార్యాలన్నీ విడిచి ఇంద్రియసుఖాలు అనుభవించాడు. ప్రియురాండ్రు ధరించిన ఆయా పుష్టాద్యలంకరణ చిహ్నాలను చూచినప్పుడుమాత్రమే ఆ యా బుతువుల కాలమది యని గుర్తించేవాడు.

అత డారీతిగా వ్యసనాసక్తుడై వుండినాడు. అయినా ('ప్రభావాతిశయంవల్ల ఇతర నరపతు అతళణ్లీ ఆ(క్రమించలేకపోయారు. కాని దక్షుని శాపం చం(ద్రుళ్లో పైకొన్నట్టు రతిరాగాతిశయం వల్ల కల్గిన క్షయరోగం వూ(త్రం అతల్ణో. (కుంగదీసింది వైద్యుల మాట పెడచెవిని బెట్టి అతడు దోషహేతువులని తెలిసికూడా స్త్రీ పానాది వ్యసనాలను వదలలేక పోయాడు. మధుర విషయాలను రుచి మరిగిన ఇం(ద్రియానీకాన్ని వాటినుండి మరల్చడం తేలిక పనికాదు గదా ! అతని ముఖం పాలిపోయింది. నగలు ధరించడానికి గూడా అతడు శక్తిలేనివా డయ్యాడు. పరిజనుల చేతి ఊతతో మాత్రమే నడవగలిగేవాడు. స్వరం హీనమయింది ఇలా త్షయరోగం వల్ల అతనికి కల్గిన దురవస్ట కాముకావస్టనే పోలివుండింది.

రాజు క్షయరోగగ్రస్తు డయ్యేసరికి ఆ రఘుకులం కళామాత్రావశిష్టుడైన చంద్రునితో గూడీన ఆకసంలాగానూ, బురద మాత్రం మిగిలిన వేసవి మడుగురీతిగానూ, అల్ప్బజ్వాలావశిష్టమైన దీపపాత్ర చందాననూ శోభా విహీన మయింది (ప్రజలు నృపుని వ్యసనాన్ని శంకించారు మంత్రులు “ఇప్పుడు మన రాజు పుత్రప్రాప్తికొరక్రై జపాద్యనుష్టానాలు చేస్తున్నాడు ' అని పలుసార్లు అతని

168 రముఎంళం రోగాన్ని కప్పి పుచ్చారు. అగ్నివర్టుడు అనేక పత్నులు గలవాడై కూడా పితాణంనుండి తన్ను విడిపించగల సంతతిని చూడలేకపోయాడు. పెనుగాలి దీపాన్ని ఆర్పివేసినట్లే వైద్యుల ప్రయత్నాలను వమ్ము చేసిన రోగం అతని జీవితాన్ని హరించి వేసింది. అంతల అంత్యేష్టి విధానం తెలిసిన పురోహితునితో కూడి వుం(త్రులు గృహోద్యానంలోనే రోగశాంతి వ్యాజంతో రహస్యంగా అతని శరీరాన్ని అగ్ని కాహుతి గావించారు. వెంటనే పౌరజానపదులలోని ప్రధానులను సమావేశపరచి అమాత్యులు గర్భవతి అయిన అగ్నివర్డుని సహధర్మచారిణికి పట్టాభిషేకం చేశారు. నరేంద్రునికి కల్లిన ఆపదచే శోకిస్తున్న రాణియొక్క వెచ్చని కన్నీటిే తపించిన గర్భం హీవుకుంభాలనుండీ జారిన చల్లని అభిషేక జలాలతో చల్లబడింది. (ప్రసవసమయాన్ని స్రతీక్షించే ప్రజల సంపదకై శ్రావణ మాసంలో విత్తిన విత్తనాలను ధరించే భూమి లాగా గర్భం ధరించిన రాణి కనక సింహాసనం అధిష్టించి ఆఫ్తులయిన వృద్దామాత్యుల సాయంతో భర్తృ రాజ్యాన్ని చక్కగా పాలించింది. = రఘువంశం సమాప్తం - గ్రంధాల భమ య్‌ న్యా / లా గి 0స0ంలాలా ఫి , మా

అననన స సునత ల. చయ తట

• (|. మాజేళషదల | | .. .. న. . తిరుమల, తిరుపతి దేషన్తశము య. | ..._ - అమరవాణి (ఖండకావం: క్రీ మలయాళ నద్దుక్షు చ ం] . శ్రీ మలయాళ సద్దురు స్తుతి: శ్రీ.మల్లా సుబ్రహత్తశన | ( సుప్రభాతం; శ్రీ తమ్మమాంబా'సుప్రభాతం; భారతీయ: కల్మాజ్ష్య న. శ్రీ ప్రసన్న బండ్లమాంటా ప్రశస్తి. ౧౨౨.౨౨ స్‌ ఎస స. జీవిత చరిత్రలు. ;. శ్రీ మలయాళ స్వామి జీవిత చరిత్ర శ్రీ విద్మాప్రకాశానంద్న న. స | స్వామి జీవిత చరిత్ర శ్రీ కారుజ్యానంద స్వామి జీవిత "చరిత్రని న న వ్యాఖ్యానాలు : _ అన్నమాచార్మ సంకీర్తనామృత్తం - ప్రథమ ద్వితీయ భాగాలు; వీకక్షేత్త న " . _ మావోత్ష్యం: ఆంధ్ర మవోభారత శాంతిపర్వం - పంచమాశ్నాస వ్యాఖ్య నై అనువాదాలు. - : _యోగనవాసిష్టం - ప్రథమ ద్వితీయ తృతీయ ప్రకరణాలు: రఘువంశం; :: ... న పోతన భాగవతం - ద్వితీయ 'స్కంధర: భర్త్రహరి నీతి వైరాగ్య శతకాలు: |: “ హిందూత్వం (శ్రీ అరవిందుల “హిందూయిజం” అను అంగ్ల గ్రంథానికి... |. బాలసాహిత్యం : హిందూ ధర్మ పరిచయం: నావిత్రి: మదాలస వామదేవుడు: ” =. ల . చ ఇతరములు :.. శ్రీ వ్యాసాశ్రమ స్వర్ణోత్సవ సమీక్ష శ్రీ మలయాళ స్వామి... న . ౨. ౨. శతజయంత్కుత్సవ సమీక్ష పలు గ్రంథాలకు పీఠికలు, సమీక్షలు. ౫ (స ఆధ్యాత్మిక సాహిత్య వ్యాసాలు (యథార్థ భారతి, సప్తగిరి వగైరా - . న. పత్రికలలో మరియు ఆధ్యాత్మిక సాహిత్య ప్రసంగాలు. _ -. ననా అధ్యక్షత :.. శ్రీ మహర్షి - సద్దురు మలయాళ స్వాములవారు స్థాపించిన. ౧. (స సనాతన వేదాంత జ్ఞాన సభలకు 1996 నుండి. _ న సంపాదకత్వం : యథార్థ భారతి, వేదాంత భేరి, సద్దుకూ భారతి. మాసపత్రికలకు న ( స గౌరవ సంపాదకుడు; సద్దురువాణి త్రైమాసిక పత్రికకు మరియు. |:

• శ్రీ మలయాళ సద్గురు గ్రంథావళికి (20 సంపుటాలు) సంపాదకుడు. ../ పురన్నోరాలు ... : సంస్పృత భాషా ప్రచారిణీ సథ: రాఫ్ట్రియ సంస్వత విధ్యావలం. (౧ . ..... అకాడమీ ఆఫ్‌ ఫైన్‌ ఆర్ట్స్‌, తిరుపతి - ఇత్మాది సంస్థలచే పలు .. పురస్కారాలు; హైదరాబాద్‌ శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు .. , విశ్వవిద్యాలయం వారి నుండి 1999వ సంవళ్ళరానికి ఉత్తమ _ |, సంస్కృత పండిత పురస్కారం. ౧ + 1 |