Telugu Raghu vamshamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మహాకవి కాళదాసకృత జీ స నా ఈ . రెండవ వొాగము ఆలు లఘుజ్యాళాా్టనహితము వదినుండి పందొమ్మిది నర్షలు వ్యా ఖొి త కేశపపంతుల న్య సింటాకా స్త్రి మిద్వాన్‌, శితోకుతొక అఆజాళవాతీ సోస్స ఖత్‌ "వరిచయ శార్యక క్త ర వంక (వ్ర చుర లా ఆంధ్రప్రదెశ్‌ సాహీత్స అకాడమి కళాబనన్‌ .సైవాబాదు, హహెదరాబాదు.+

గిష౦గ౮ ౪4సీ514షగ!ీ- ౪011! (101018 58/083) శీ 54౧91011 0189810 507 గ8!16858 ౪1౧ "6910060 ౧౦౧౧౧౫౦౧8౯ ౫ 571 1630౪78౧08010618 [8/391గ)౧8 5380౫, గిం([1/6906 ర౧౯౦౦|8౧౧౧౧6 క%౫60641౪6, శ! 1౧618 ౧8౮౦, [1౪ 60673083ర6. అనిననినాననానాాా ననా ననిన ననన నకకననునూనానననననన నునా నలల ననననునన ననన భనకు ననన ననన. ఆంధృపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి 'ప్రైదరాబాదు = ర్‌00 00౦క్త (౧౧11-4౬ (ప్రచురణ : రికి? త్‌ (పథమ ముుదణ : 1982 స్స లోనే ్యో న్యా పతు 2,000 ౭ ఖో క (కులు: 8, జ గీ ల మె, (గ, /ద్రక- శ్మిపతులకు : ఖా ః ఆక్బర్థపద్యే, సాహిల్‌ అకాడమీ, లశ న సక ఈశ్నాష్మనన్‌ సైఫాఖాద్‌, రి హడరుభాధదుచవంం 004 ల ల ముుదణ; లక్ష్మీ శైలజ (పింటింగ్‌ (గన్‌, సోమాజిగూడ, హైదరాలాద్‌-500 489 అాణనకనినిననా ననన నా నననినిననకు నాతని ననినననాలనినునననా ననన ఖనన ధని నాల ననున నలల చాన చకకని నాననా నమొ కికంి6? ౪౩6౮6 101 1౧6 [11౧4౧9 01 1115 000% 88 ౧౧86౨ తళ8118019 0౪ 1౧6 60౪67౧00901,0% 1౧౮8 88 60౧౦౦8910౧81 816.

తొలి పలుకు

ఆం[ధభాషా సాహిత్యాల్లో సమ్మగమైన అభినివేశం సంపాచించుకోవల సినవారు సంస్కృత భాషతో కొంత్రైనా పరిచయం చేసుకోవలసిన ఆగత్యం ఉంటుంది. ఆంగధభాషలోని పదజాలం వ్యాకరణం సాహిత్మ్ప్మకియా సంపద సంస్కృృతంతో ముడివడి వున్నది. సాహిత్య అకొడమి [(పచురణ కార్యక మంలో సంస్కృతానికి సముచితమైన స్థానాన్ని కల్పించి పండితులకూ, పరిశోధ కులకూ, విద్యార్థులకూ ఉపయోగపడే. విధంగా సంస్కృత [గంథ్యప్రచురణ కొనసాగిస్తున్నది. కేవల షష బజ్రమాలేగాక సరళమైన తెలుగు వ్యాఖ్యా నాలతో కొన్ని బ్రోదాలన అర్భిడితదగలగిద్నో

సంక్ర్‌త్యగంధ(జీకురోటి: క్యి?కను ఆక్రుసరించి 1979లో కాళిదాసు తచించిన శ్షఘువంశాన్ని ఆలుగు వాళ్షఖ్యీతో.: [వేచురించ్చింది. అయితే ఆది మొదట్‌ 9 సర్గలున్నషి ౧ంపుటం. ఇప్పుడు మిగిలిన 10 నర్గలతో ఈ రెండవ సంపుటాన్ని రసజ్ఞుల) వాఖవుతికు అందిస్తున్నాము.

సంస్కృకాం[ రొసికిత్యాణతో గరీోయః [పతిభులై న శ్రీ కేశవపంతుల నరసింహశాస్త్రి, ఈ రఘువంళ మహాకావ్యానికి చక్కని తలుగు వ్యాఖ సమ కూర్చినారు. (పత్యేకింది ఈ రెండవ సంపుటంలో కొన్ని విశేషాలను గూడచేర్చి వ్యాఖ్యానం చేసినారు. వ్యాఖ్యాన రచనలోనూ (పచురణలోనూ అకాడమీతో సహకరించిన శ్రీ కేళవపంతుల నరసింహశాస్త్రిగారికి కృతజ్ఞతాథి వందనాలు సమర్చించుకుంటున్నాను.

పాద రాభాదు '-8.1902 ఇరి వెంటి కృషమూరి ణి అవానీ శార ఖ్‌ ద-ర్మి

విజ పి గ్‌ా

మహాకవి కాదాసు కవికులగుకువు, థారతదక సంస్కృతిని పపంచ మున కెర్రిచూపంగలిగిన కీక్రధ్వజము. ఆయగ రచనలు మమరాతిమధుర ముల్లె విశ్వవిభ్యాతి నార్జించిన విష్టుత్రకోటేగ్‌ద'దితముూజఖ్యవానిరో కఘువంళ మహాకావ్యము రసభరితమై త. తేయ్య్మనట్టిదగుటదేత సంస్కృతభాషాధ్యయనము ట్రీయువారికి శశీ పేకోటె + వార్యముగా " త్రరతరముల నుండి వింసిల్దుచున్నది. దీనిని తలుగుంలోనీకి పద్యకావ్యముగా నణీవదించిన వారును మొదటి అమిడు సర్గణకు మా్యతము పదవిభాగ, అన్నయ్య కీము, అర్థ, తాత్పర్య, సమాసవ్మ్నిగహ, ఆకాంశాది విఠషములతో వ్యాఖ్యేనమును రచించిన వారును, కొందణు విద్యార్థుల కవిసరడునీ తొబిస ,సర్ణలకు మ్నాతము (పతిపదార్థి తాత్చర్యాదులను రచించినవారును గలరు. కాని ఆ రచనలలో కొన్ని ఆలభ్యము లును, కొన్ని అసమ్మ్యగములునుగానున్నవి. రఘువంశళా వ్యమహ త్త్వమును, అండు కాళదాసు నిక్షి ప్రముగావించిన యుపదేశాడులను, అందలి రసఏ శేషములను దెలిసికొనదలచిన రసజ్ఞులకును, ఆధునిక విద్యావంతులకును, _ పూర్వరచన లంతగా నుపయోగపడుట లేదనియు, సమ్మగమైన _కావ్యార్థము తిలియటలేద నియ ఆంధ్మపదేశ సాహిత్య అకాడమీవారు గుర్తించి యీవిధమైన రచనతో రఘువంశమహాకావ్యమును _ (బకటించి లోకమునకందంజేయ( దలపెట్టుట హర్షింపందగిన సత్కార్యను.

ఆధునిక విద్యావంతులు రఘువంశ శావ్యమునందలి భావసౌందర్యమును తమంతటకాము ఊహించి ఆనందంపగల్లుటకు క్లోకములయందలి (పతిపదమున కును అర్థము తెలియవలయును. సముదాయవాక్యమునకు(_ దాత్పర్యము వోధ

౪ పడవలయును. మహాకవి కావ్యముద్వారా లోకమున కుపదేశింప6ందలంచిన సందేశ మర్థముకావలయును. ఆందులక్రై రఘువంశ మునందలి పందొమ్మిది సర్గలకును 1పతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషార్థములతో లఘువ్యాఖ్యను తినుగున రచించుటకు నన్ను అకాడమీ ఆదేశించినది. ఒక సంపుటముతో నీ [గంథము పూ ర్తికానందున రెండప సంపుటముతో పూ శ్రిచేయంబడినది. ఒకేయొక సంపుటమై యుండినచో చదువరు అకు సులభముగానుండి యుండును గాని యది సాధపడలేదు.

ఈ అఘువ్యాభ్యారచనయందు సంస్కృతళబ్ద స్వరూపములు చోధపడు టకై శ్లోకములందును, అర్థములు (వాయునప్పుడును విసంధులు వాటింపంబడి నవి. అర్థములు _వాయుటలో తాత్పర్యము సువోఛముగా నుంకుటక్లై రెంకు మూడు సంస్కృతపతముల కొకచోటనే తలుగర్థములు (వాయటణయు, దీర్చ సమాసములండ్లు (పతి పదమును విడదీసి కొన్నిచోట్లను, విడదీయకయే సముదా యమునకు _కొన్ని చోట్టను ఆక్టములు _వాయుట జరిగినది. (_పతిళైోకమునకును 1పతిపదాక్టము ముగిసిన వెంటనే క్తుప్రముగా రాత్పర్యమ్మువాసి, _ విపులముగా కవితామర్మముల నెలు(గు బాధ్యత చదువరులగు రసజ్ఞులకే, (గంథవి స్తరఖీతిచే, వదలిపెట్టంబడినది. విశేషములు, శబ్దవ్యుత్పత్తులు, ధాతుస్వరూపములు, అచ్చ టచ్చట( జేర్చబడీనఎ. ఇంతనాూ[తముగానే యీ లఘువ్యాఖ్యను రచించుటకు( గారణము చదువరులకు కోస్త్రసంబంధముగా మిక్కిలి (శమ గలుగరాదను భావనయే.

గురుముఖమున సర్వవి శేషములతో సంస్కృృతకావ్యపాఠమును జదువు కొనువారికిని, విశేషజ్జులయిన విద్వాంసులకును, ఆకాంవా శబ్దస్వరూపాది శాస్త్ర విషయముల నెటు/దలచిన విద్యార్థులకును, ఇంకనుపిపులముగా 1వాసియుండినచో దాగుండనే! యనిపించవచ్చును. కాని యట్టిపని పూర్వులు కొందబు చేయబూని కావ్యము నసమ్మగముగా లోకమున కందించిరి. కావున అకాడమీవారి యుధ్ధేశము ననుసరించి రచించిన యీ లఘువ్యాఖ్యను దిలకించి నన్ను క లక, బళ్యునింగా భావించుట కందటిని గోరుచున్నాను.

“లఘుమల్లినాథీయ” మని పేర్కొనందగిన ఈ తెలుంగు లఘువ్యాఖ్యను కాళిదాసు రఘువంశమహాకావ్యమునకు రచించు భాగ్యమును నాకు గల్గించిన ఆంధప్రదేశ్‌ సాహీత్మ ఆకాడమీవారికి నేను సర్వదా కృతజ్ఞుండనై యున్నా న్స

|

మొదటి తొమ్మిది సర్గలుగల [పథమసంపుటము 1879 జనవరి మాస్‌ మున రసజ్జులముందుంచుట జరిగినది. ఇప్పుడు పదినుండి పందొమ్మిదవ సర్ష వరకు గల ఈ ద్వితీయసంపుటమును మీకరకమలములం _ దుంచుచున్నాము. ఇంతటితో మహాకవి కాళిదాసు రచించిన రఘువంశ కావ్యము పూ_ైర్రునది, ఒక్కొక్క నాయకుని వర్డించునప్పు డొక్కొాక్క రసమునకు (ప్రాధాన్యము నిచ్చి, ఒక్కొక్క మసోపదేశమును లోకమునకందించి, రఘువంశ పురాజులకు (పజాపాలన వర్ణాాశమరక్షణ దేశసంగేమములే తమ జీవిత లక్ష్యములై యుండె ననియు, పజాపాలకు లామార్గమున నడచుట యు క్తమనియు కాళిదాసు సందేశమై యున్నట్లు ఈ కావ్యముడ్దోషించుచున్నది. సహృదయ లావి శేషములను (హింప(గలరని భావించుచున్నాను.

ఓం తత్సత్‌,

26/87, బర్క్భతపుర, విద్వద్విధేయుండు హైదరాబాదు. శేళవపంతుల నరసింవాశా (స్తీ.

విషయనూచిక సర్గ = విషయము || పుటల సంఖ్య కేం దశమసర్ల (10) దశరథుడు 1-45 పు తకామేన్టినారంభించుట, దేవ తలు విష్ణువును రావజవధార్థమై వేడుట, రామావతారము. 9. ఏకారళసర్గ (11) విశ్వామ్‌ 44-98 (తుని యాగరక్షణార్థమై రామ లక్ష్మణులువెళ్ళట, తాటొవథ, ఆవాల్బాశాప విమోచన, సీతా కళ్యాణ, పరశురామ గర్వ భ౨ఎగములు, ల్సి ద్వాదళనర్గ (19) కైక వర 99. 144 మ్‌ూలు, రాముని ఆరణ్యగమ నము, రాక్షసనిర్మూలనము, రావణవధ. 4. తయోదశసర్గ (18) సీకా 145-180 సమాగమము, సము దవర్ణ నము, దండకనుండి తిరిగి నచ్చి రాముండయోధ్న నుజేరుట. ర్‌, చతుర్దశసర్గ (14) ఫ్రురామ 191-240 పట్టాభిషేకము, లోక౯ాపవాద భీతుండైన రాముడు సీతను పరిత్యజించుట, శోకించుసీతను ఓదార్చి వాల్మీకి తనయ్యాళమ మున(జేర్చుకొనుట.

ళా] నర్గ-్‌మయము - వుటల నెంబరు 6. పంచదళసర్గ (15) -ళ్య్ళుఘ్న 241. 86 కృతలవణా సురడధ, కుళంవుల జన్మము, రామాళ్వమేధము, కుశఠలవకృత రామాయణగానము,. [1 షోడళసర్గ (16) కుశుంయు ౨87-885 రాణ్యాధినేతయగుటకు అయోధ్యా రాజ్యలమ్ష్మీ ఆ హ్వా నించుట, అతడు కులరాజధానికి వచ్చి దానిని సుందరముగా. చేర్చుట, సరయూఎహారము, కుముద్వతీ పరిణయము. ర న ప్రదళసర్ల్గ (17) కుళకుముద్వ ౨96.8? తులకు “అతిథి యసఘకువమూ రుడు పుట్టుట, ఆతనిపట్టాథి షేకము, ఎర్ధధరర్మళాన్తాాను గూలముగా అత ఎరాజ్యవాలనవబ, క అవాదకసర్గ (18) అతిథికి 870-404 నిషకఘండు, అతనికి నలుడు నలు'కి పుండరీకుడు, ఆ వకు నలో అగ్నివర్తుండుపుటువరకు( గల రఘువంశ పురాజుఎవంకాను _కమవర్ణనము. 10. ఏకోనవింశసర్గ (18) - ఆగ్ని "05-440 వర్తుని శ లంగార వర్షనము, ఆతండు క్షయవ్యాధకి గురెయె మరణించుట, గర్భవతిగానున్న అతని భార్యకుపట్టాఖి షకము.

(శ్రిః మహాకవి కాళిదాస కృత అగ రఘువంశవు దశ మసర్గ ము శ్లో. పృథివీం కాసత స్తస్య పాకగాసన లేజన: కిచి దూన మనూన గే: శరదా మయుతం యయౌ. కే వ్యాఖ్య: పృథివీం-భూమి”, శాసత౭-పాలించుచు న్నవాండును, పాకశాసన తేజసః-ఇవ్యదుని పరాకమ;ువంటి పర్మాకమము గలవాడును, అనూనర్ధేః (అనూన “ బుద్ధే) -అనల్పమైన సంపదగిల, తస్య-ఆ డళరథుికి, కించిదూనం (కించిత్‌ +- ఊనం)-కొంచెము తక్కు_వయైన, శరదాం-స :వత్సరములయొక్క, అ ముతం-సహ్మ సము, యయౌం-గడచి పోయెను. దేవేరునికింగల వై భవములతో సమానకుగు సకలవై భవములతోను, సర్వసంపదల సమృద్దితోను, రాజ్యపాలనము చేయుచున్న దశగథ మహారాజునకు, ముఎకాపానంతరము, తనకు తెలియకయే ఇంచుమించుగా వేయిసంనత్సరముల కాలము గడఎపోయె ననిభావము. “స్వాదృతావత్సరేళశరత్‌ ” ఆ]:ఏ అమరనిఘంటు వాక్యమువలక “శరత్‌” అనుపదమునకు బుళువు,సంవత్సరమురెండును ఆర్థములే. “వన్టీ ర్వర్షసవా్శసాణీ జాతస్య మమ కౌళ?క![ అను రానూోయణవచనమువలన దశరథుడు అరువది వేలయేండ్తకు పైన జీవించియుండినని తెలియుచున్నది. ట్లో, న చోవలేఖే పూర్వేపాం బుణ నిర్గోత సాధనమ్‌, సుతాభిధానం న జోసతిః సద్యః శోకతమో౭పహమ్‌. ౨ వ్యాఖ్య ౩; సః-ఆదళరథు(డు, పూర్వేషాం-తనకు పూర్వులగు పితృదేవతల యొక, బుణ నిర్మోక్ష సాధనం-బుణవిము క్రికకారణ మైనదియు, సద్యః-పుట్టిన వెంటనే, కోకతమో౭ఒపహం-దుఃఖమనెకు బీకటిని తొలగించునట్టిదియు, సుతాథి మా 2

ల రఘువంశము ధానం-కుమారుండు అనుపేడగల, జ్యోతిః-వెలుగుు, నవోపలేలే (న-[చ-|[. ఉపలేభే)-పొందనుగూడలేదు. ప్కుతసంతానము లేనివారికి పితృబుణము తీరక పోవుటయేకాక “పుత్‌” అనునరకము వచ్చును. “వషవా ఆవృ:కోయఃప్పుత్‌” అని వేదము. చెప్పుచున్నది. కనుక “పున్నా మ్నో సరకాత్మ్‌ తాయతఖతిప్కు తః” అని ప్కుతశబ్దప్యుత్ప త్తి. దశరథుని కెర్నిసంపదలున్నను, ఎంత యిందవై భవ మున్నను, పితూణమోక్షమునొనగి, శోకాంధకారమును దొలగించు జోతివంటి ప్కుతుండంత వంకు కలుగలేదని భావము. “గృహరత్నంచబాలకః” అన్నసామె తగా ప్యుతుండు లేని జీవితము ఆంధకారమనియు, పుట్టగానే ఆయంధకారమును తొలగింషగల జ్యోతి ప్కుతుండేయనియు సారాంశము. అలంకారము; రూపకము, ల్లో అతిష్టత్‌ (వత్యయా పేక సంతతి; న చిరం నృవః

(పాజంఛా దనభివ్య క్త రత్నోత్పత్తి రివార్లవః త్రి

వ్యాఖ్య ; ([పత్య యా పేకసంతతిః.. పత్యయ- ఒకానొకకారణమును, ఆపేష్ష_ కోరునట్టి, సంతతిః-సంకానముగం, సఃన్ఫపః-ఆదశరథమహారాజు, మంథాత్‌ | పాక్స్‌ ల మథీంచుటకు ముందు, ఆనథభివ్యు క్త రత్నోత్ప త్రిః-బయటపడని (శేష్టవస్తువు. యొక్క పుట్టుకగల, ఆర్జవఃఇవ-సము_దమువలె, చిరం అతిష్టత్‌-బహుకాలము ఊరకుండెను. దశరథునికి, తనకువద్చిన మునిశాపమువలన ప్యుతు,డు కల.గుననియు, ఆపు తుని వలన తనకు మరణము కలుగుననియు భయమున్నది. ప్కుతులు లేకపోయిరే అను దుఖ:ికూడ నున్నది. కాని దేవదానవులు మధించినప్పుడే సము[_దమునందున్న కల్పవృక్ష కామధేశు పభృతులై న ( శేష్థవస్తువులు బయల్బడినట్లు, తనలోనున్న సంతానోత్చాకకశక్తి తగినకారణ మున్నప్పుడే అభివ్య క్రము కాగందని యూర కుండెనేకాని గొడ్డుబోతుతనముచేతకాదు. “"పత్యయాపేక, ంత్నోత్పత పద ములు, కారణజన్ములై న ్రీరామాది పు తరత్నములు పుట్టనుండి రను భావమును సూచించును, అ్యపయత్నముగా దశరథుండు కాంముగడుపుచుండుట కారై వికమగ్య 'పీతువే కారణము. అలంకారము: ఉపమ. శో బుళ్యళృ్ళంగాదయ స్తస్య నంత నృంకానకాండిణ।ః

ఆరేభిశే యతాత్మానః పుతీయా మిష్టి మృత్విజః శీ

వ్యాఖ్య: బుళ్యశ్భంగాదయః -బుళ్యశృంగుడు మొదలయిన బుత్విజః- యజ్ఞముచేయింపగల యాజకులగు, సంతః -మహాత్ములు, యతాత్మానః-నియమ

దశమ నళ్ల్ళము త్రి నిష్టలుగలవారై , సంతానకాంక్షిణః-సంతతిని గోరుచున్న, తస్య- ఆదళరథునికి (అతనికౌరకె ), ప్యుతీయాం-పు్పతుడు కలుగుటకు కారణమైన, ఇస్టీం-యాగ మును, ఆరేథిరే-_పారంథభించిరి. బుశ్యశ్ళంగుండు, రోమపాదుని ప్యుతికయు, దశరథుని పెంపుడు కూతురునగు కాంతకు భర్త, మవి మసామోపేగుండైన తపస్వి. ఎంతకాలమునకు ఏ సంతతి కలుగక పోవుటచేత, దశరథుకు తన సంతాన వాంఛను తెలుపగా, బుళళృ్ళంగుడు తన ఆధ్వరంవమున దళరథునికె పుత కామేన్టిని చేయుటకు నియమనిష్టలతో నారంఖించె నని భావము, శ్లో. తస్మి న్నవసరే దేవాః పౌలప్యోవన్లుళా వారిమ్‌ అభిజగ్క్రు ర్ని దామార్తాః ఛాయావృత మిచాధ్వగాః ర్‌ వ్యాఖ్య ; తస్కిన్‌, ఆవసరే-ఆ పు తకామేస్టి నారంభించిన నమయమున రేవాః-దేవతలు, పౌలస్తోపప్లతాః (పాల స్త్వ-+- ఉపపుతాః)-రావణాసురునిచేత పీడింపబడిన వారగుచు, నిదాఘార్తాః-(గీష్మాతపముచేత వాధపడుచున్న, ఆధ్వగాః- బాటసారులు, ఛాయావృక్షం, ఇవ-మంచినీడగరి చెట్టునువలె, హరిం-విస్ణువును , ఆఖి జగ్భ్ము:-చేరిరి. దళరథుని-ప్కుతకామేషి ఆరంభమైన సమయమునందే దేవతలు చిరకాలమునుండి రావణుడు చేయు దుండగములు సెరింపలేక, ఎండకాలపు మండు 'చెండకు మాడుచున్న బాటసారులు చల్లని విశాలచ్భాయగల వృతృమును జేరినట్టు (శ్రీమవిోవిస్తువుడు రక్షింపుముని వేడుటకై. చేరిరి. "ఛాయా పధానోవృక్షః-ఛాయా వృక్షః” అని వ్నిగహము. ఇది శాకపార్థివాదులవంటి సమాసము. పౌల న్యః పుల స్తన్య గో తాపత్యం పుమాన్‌ పౌం స్త్యః రావణః (అ౫వ్వుత్చ త్రి) అలంకారము; ఉపమ. శో. శే చ 1పాపు రుదన్వంతం బుబుథే చాదిపూరుషః అవ్యా తేపో భవిష్యంత్యాః కారస్థసిద్ధేర్చ్మి లక్షణమ్‌ 6 వ్యాఖ్య : తేచ- ఆదేవతలు కూడా, ఉదన్వంతు-సము_దమును, _పాపుః- చేరిరి, ఆదిపూరుష: చ-విష్ణుమూ ర్తియు, మిబుధే-యోగన్నిదనుండి మేల్కొనెను, అవ్యా క్షేపః_కాలవిల బములేకపోవుట, భవిష్యంత్యాః-కా(దోవునట్టి, కార్యసిద్ధేః- కార్యసిద్ధియొక్క, లక్షణం, హి-ంక్షణఉనకదా! రావణభయార్తితులె న దేవతలు సముదమును జేరటయు, దవ్షశిక్షణషుక్యుక్తుడైన వివువు యోగని; దనుండి మేల్కానుటయు, దళరథుండు పు 'రంఖించుటయ న న (= ॥ థు పుుతకామేష్టి నారంథించుటయు నేకకాలమున జరిగినవి

జ్శీ రభువంశము కా[గలపనికి యెచ్చటను విలంబము జరుగక పోవుట లక్షణ మన్న అర్థాంతరన్యాస “ముతో నీవిషయము సమర్ధింపబడి నది కనుక ఆలంకారము: అర్థాంతరన్యాసము, శ్లో. భోగి భోగాననాసీనం దదృశు స్తం దివొౌకనః

తతృణా మండలొదర్భ్చిర్మణి ద్యోతిత విిగహమ్‌ ౯7

వ్యాఖ్య ; దివౌకసః-దేవతలు, భోగిభోగాసనాసీనం-ఆదిశేవుని శరీరమన, సింహాసనమున పై గూర్చున్నట్టివాడును, తతృణామండలోదర్శిర్మణిద్యోతిత విగహం-తత్‌-ఆయాదిశేవునియొక్క, ఫణామండల-పడగఅ సమూహమునందు, ఉదర్శ్భిర్మణి-మెలయాచున్న మణులచేత, దోతిత-పకాశింప( చేయబడిన, వ్మిగహం- దేహనుగలవాండునునగు, తం- ఆవిష్టుమూ రిని, దదృశుః-చూచిరి (దర్శ నము చేసికొనిరి, విష్ణుపు యోగన్మిదనుండి మేల్కొానగానే ఆదిశేమగు సింహాసముగా మారె ్ళనియు, ఆతని వేయిపడగలయందున్న మణులు కాంతులు వెదజల్టుచు విష్ణుదేవుని శరీరమును (పకాశింప జేయుచున్న సమయమున దేవతలు డ్‌ర్గనము చేసుకొని రరియు భావము. ఈ శ్లోకమునుండి. 8 శ్లోరములలో విష్ణుమూర్తి వర్ణ నము చేయుటకు( గారణము, ఈ మహనీయ తేజస్సు, దశరథుని సంతానముగా( బుట్టటోవుచున్నదని తెలుపుటకే యని మనము (గహింపవలెక. ళో, 'శియః పద్మనిషర్జాయాః 'తొమాంతరిత మేఖలే

అంశే ని&ి ప్రచరణ మా స్త్రీక్ష కరపల్ల వే, 8

వ్యాఖ్య : పద్మనిషణ్తాయాః-కమలమునందు కూర్చున్న, [శీయః-లక్ష్మీదేవి యొక్క, క్షామాంతరితమేఖలే- ష్షామ-పట్టుచీరచేత, ఆంతరిత.మరుగు పరుపబడిన, మేఖలే-మొలనూలు గందియు, ఆ స్తీర్ణకరపల్ల వే-ఆ సీర్ధ-పరువబడిన, కరపల్పవే- చిగురుటాకుల వంటి చేతులు గలదియునగు, అంకే-తొడమీద, నిక్ని పచరణం- ఉంచబడిన పాదములుగల (ఠం = ఆ విష్ణువును, దదృశుః- చూచిరి అని వెనుకటి శ్లోకముతో అన్వయము). సుకుమార శరీరముగల క్షి, మొలనూలి మణులు (గుచ్చుకొనకుండ తన పట్టు బీర చెరగును బరచి, దానిపై చిగురాకలవలె మెత్తగా నున్న తన యరచేతులను బెట్టి, వానిపై స్వామివాదములనుంచుకౌన్నది, అట్టు లన్మీ తొడపై పాదములుంచుకొనియున్న విష్ణువుకు దేఎతలు దర్శించుకొనిరని థావము.

దశమ సర్గము ర్‌ ళ్ణ, (వబుద్ధ పుండరికాకం బాలాతపవ నిభాంశుకమ్‌

దివనం శారద మివ [పారంభ నుఖదర్శునమ్‌. రి

వ్యాఖ్య : (ప్రబుద్ధ పుండరీకాక్షం - (పబుద్ధ = తెరువబడీన, పుండరీక - తెల్ల తామర కేకులవం*, అక్షం-కన్నులుగలవాడమును, వాలతపనిభాంశుకం- వాలాతప- లేయెండతో, నిథ-సమానమగు, అంపకం-పట్టుదోవతి కలవాడును (పీతాంబరధారి యనుట), పారంభ సుఖదర్శంం-|పారంభ-మహాయోగముగల మునులకు, సుఖ దర్శనం-సులభముగా దర్శన మొసగువాడును నగు (విష్ణువును), (ప్రబుద్ధ పుండరీ కాకం-విక సించిన తెల్ర దానురలేీ కన్నులుగా గలదియు, బాలాతపనిభాంశుకం- లేత యెండయకు వస్త్రము గలదియు, : హారంథ సుఖదర్శనం-ఆదిలో సుఖముగా జూచుటకు వీలుపడునదియు నగు, శారదం-శరదృతువు నందలిదియగు, దివసం, ఇవ-దినమునవలె, స్థితం-ఉండిన. తం-ఆ వష్ణువును, దదృశుః-చూచిరి,.

దివస శబ్దము పుంలింగ మగుటచేత శ్రిషాను _పాణీతమైన యీ ఉపమాలం కారము చక్కగా ఆతికికది. శరదృతువు విష్ణువు యోగన్నిదనుండి కేల్కొను సమయము కావున “కారదం” అ౫ చెప్పబడినది (ఆషాఢశుద్ధ యేకాదళి శయనైకొ దశిగాను, కా ర్రీకళుద్ధ ఎకాదశి ఉత్జానెందళగాను శాస్త్రములు చెప్పును. శరదృతువు వీరరసమునకు అనుకూలయబి గావున రావణ వధార్థము జన్మింప(టోవు ఏ్టు [పబోథమును దానితోంబోల్చుట మిక్కిలి సుందరముగా నున్నది. శ్లో... వభా నులిివ్త (శ్రీవత్సం లత విభమ దర్పణం

కొ స్తుభాఖ్య మపాం సారం బిభాణం బృవహతోరసా, 10

వ్యాఖ్య: _పభానులిప ్రీవత్సం-తన కాంథిచేత పూయబడిన విష్ణు వత స్థలముపై నున్న ్రీవత్సమను మచ్చగలదియును, లక్ష్మీ విభ మదర్పణం- లక్ష్మీదేవి తన విలాసములు చూచుకొకుటకు ( బఏికివచ్చు నద్దమువంటిదియు, కౌస్తు లాఖ్యం--కౌస్తుభము అనుపేరగల, ఆపాంసారం-సము[దజలముల సారభూతమైన మణిని, బృహతా--విశాలమైన, ఉరసా-వక్షస్థలముచేత, బ్మిభాణం-ర రించియున్న (తం-ఆ విష్ణువును, దద్భకుః-చూచిరి). కాంతిపుంజములతో ్రీవత్సమును రంజింపంజేయుచు, లక్ష్మికి విలాసదర్పణమైన కౌస్తుభమణిని ధరించిన విష్ణువును దేవతలు చూచిరి. “లక్ష్మీ విభమదర్పణ”మనుటచేత ్రీమవోలక్మి తనసోయగ మును విష్ణువక్షస్థం స్థిత కౌస్తుభ మణియందు చూచుకొనుచున్న సమయమునందు దేవతలు వెళ్ళుట, వారి కార్యసిద్ధికి సూచకము.

| రఘువంశము ఛో. బాహుకి ర్విీటపాకారై దివ్యాభరణ భూషి_తెః ళం

ఆవిర్భూత మపాం మధ్యే పారిజాత మివాపరమ్‌. 1]

వాఖ్య : విటపాకారే 8-శాభారూపములుగంవియు, దివ్యాభరణ భూవి ర్రెః- కొంతీమంతములగు కటకాంగదాది భూషణములనేత ఆంంకృతములై న, బాహుఖ్‌ః- చళుర్చాహువులచేత, అపొం-సము_దజలములయొక్క-, మధ్యె-నతుమ, ఆవి ర్ఫూతం-సాఇఖాత్కరించిన, ఆపరం- రెండవదియగు, పారివాతం ఇవ-కల్చ్పవృతము వలె, స్థీతం-ఉండిన, (తం-ఇఆ విష్ణువును, దదృశుఃచూచిరి.) సముదజల మధ్యమున దివ్భాకరణ భూవితములై న చతుర్చాహువులతో సాశ్షాత్కరించిన విష్ణువు, సము దమునందే వివిధ పుష్ప ఫలపల్లవములు గల శాఖలతో నావిర్భవించిన రెండవ పారిజాతవృష్షమా! యశ ఉ_త్పేక్షింపబడుట మిక్కిలి సమంజసము. గా న్నది. అలంకారము: ఉఊర్పేష. శో దై త్య స్త్రీ గండ లేభానాం మద రాగ విలోపిఖిః ళం మా

పహేతిఖి 'శ్చేతనావద్శి రుదీరిత జయ స్వనమ్‌. 2

వ్యాఖ ; వై త్యన్త్రీగండలేభానాం-దై త్యస్త్రి-రాత్షసన్త్రీఐ, గండలేఖానాం- చెక్కిళ్ళ ప్రైనుండు మకరికాది ప్యృతరచనలయొక్క, మద రాగ విలోపిఖిః-మదము వల్లు కలుగు న్నెరదనమును లోసింపజేయునవియు, చేతనావద్శిం-చై తన్యము గలవియు నగు, హేలిఫః -చ్యకాద్యాయుధములచేత, ఉదీరిత జయస్యనం-ఉద్హోషింప బడిన జయజయ ధ్యానములుగం, (తం-ఆవిష్ణువును, దదృశుః-చూచిరి.) దైత్య స్తీం గండస్థలముఅమీది మదరాగమును లోపింపజేయట యనగా వారి భర్తలను చంపి, వారిని విధవలనుగా జేయుట, అట్లు చేయగలిగి, చై తన్యవంతము లగుటదేత, దేవతలు వచ్చిన సమయముక, రా౭బోవు విజయమును ఊహించి, చ్మకాద్యాయర ములు జయజయ ధ్యానములు చేయుచుండగా సంతోషము నందుచున్న విష్తువుకు, రేవతలు దర్శించుకొనిరని భావము... విష్ణుమూర్తి పంచాయుభములు : పాంచ జన్మము (శంఖము), సుదర్శనము (చకము), కౌమోదకి (గద), నందకము (ఖడ్గము), కార్ణము (ధనువు) అనునవి. ఇవి సడేతనములు.

ళ్‌

శ్లో ముక్త శేష విరొభేన కులిళ [వణ లత్మశా

ఉపస్థితం (పాంజలినా వినీశేన గరుత్మతా. 18

దశమ సర్గము ౯7

వ్యాఖ్య :; ముక్త శేష విరోధెన-విడిచిపెట్టబడిన ఆదిశేషనితోడి విరోధము గలవాడును, కులిశ [వణ లక్ముణా-వ్యజాయుధముచేత కలిగిన గాయముల మచ్చలు గలవాడును, _పాంజలినా-దోయలించినవా(డును, వినీతేన-వినయముతో ( గూడినవాడును నగు, గరుత్యతా-గరుత్మంతునిచేత, ఉపస్థితం- సేవింపబడుచున్న (తం-అవిష్షువును దదృశః-చూచిరి). గరుత్మంతు/తు, సహజముగా నర్పవైరియె యున్నను విష్ణు కల్పమైయున్న శేషనితో మ్మాతము వైరమును విడిచి భగివత్సన్ని ధిలో వాహనమై యుండె నను భావమును “ముక్త శేషవిరోధేనొ అను సమాన పదము తెలుపును. అమృతమును దెచ్చునప్పుడిం_దునితో జరిగిన యుద్ధమునందలి వ[జాయుధపు దెబ్బలచే నేర )డిన (వణముల మచ్చలీనాటికిని గనపడుచుండుటను “కృులిశ_వణలక్మణా” ఆనునది తెలుపును. “వినీతేన” అనుపద మొక పూర్వ గాథను తెలియంజేయున్సు ఇందసారథియగు మాతలికి గరుడకేశ” ఆను ప్యతిక గలదు, ఆమె భర్త ఒక సర్పరాజు. గరుత్మంతుడా సర్పమును దినకుండునట్లు మాతలి శ్రీమహావిష్ణువును వరమువేడి అభయమును సంపాదించెను? తన శతువు నకు వరము నిచ్చుటవలన కోపించి, విస్ణువుతో నేను నిన్ను మోయుచున్నాను గనక నీకంటే నేనే బంవంతుడను. నీవెట్లా సర్పమును రక్షింపగలవో చూచెదనని గర్వోక్తులు పలికెను. ఆ మాటలువిన్న విష్ణువు నవ్వుచు తన యెడమచేతి చూపుడు (వేలితో గరుడుని వీపుపై నాొక్కెను గరుడు డాభారమును మోయలేక అణగి విలవిం లాకుచు గర్వభంగమును పొంది, శరణువేడి, నాటినుండి వినీతుండయ్యెను. అట్టివా(డగు గరుడుని చేత ఉపాసింపబడుచున్న విష్ణువును దేవతలు చూచి రని భావము. *వినీత' శబ్దమునకు వంచబడిన ఆనియు నర్థము. ఖో యోగ న్నిచాంత విశదై; పావ్వనె రవలోకనై ః

భృగ్వాదీ ననుగృ్భవ్హాంతం సౌఖశాయనికా నృషీన్‌. 14

వ్యాఖ్య :; యోగ న్నిదాంత విళదై ॥---యోగ న్మిదాంత-చి త్తము యొక్క ఏక్యాగతారూపమైన యోగమునెడు న్మిదయొక్క అవసానమునందు, విశదైః- (పసన్నములై నవియు, పావన్సై 8-ఎదటివారిని పవిితము చేయనవియు నగు, అవలోకనై ః-చూపులచేత, సౌఖశాయంికాన్‌ -సుఖముగా న్మిదించితిరా? యని అడుగుచున్న, భృగ్యాదీన్‌-భృగువు మొదలగు, బుషీన్‌-ముమలను, అను గృహ్హంతం- అను గహీంచుచున్న, (తం-ఆ విష్ణువును, దదృకః-చూచిరి), యోగ న్నిచా పరిసమా పి యందు పసన్నముల్తై న చూపులతో భృగ్వారులై న దేనర్షులను అన్నుగహించు విమ్ణువును దేవతలు చూచిరని భావము. “సుఖ శయనం పృచృంతీతి

8 రఘువంళను సౌఖళాయనకాః”. దీని ఏకవచనము “సౌఖ శామునికః” అగును. అనగా నుఖ ముగా శయ౦ించితివా? అనియశుగువాడు. అట్టే “సొస్తాతికః" అనియు సగును, చక్కగా స్నానము చేసితివా? యని ఆడుగువాటు అని దీనియర్ధము. ఈ రెండు శబ్దములును “పృచృతా సుస్నాతా దిళ్యః” ఆను వా ర్రికము వలన సిద్ధించుచున్నవి. శ్లో. వణిపత్య సురా _న్షన్మై శమయి,త్రే సురద్విషామ్‌

అశ్రైవం తుష్టువు స్తుత్య మవాజునస గోచ3మ్‌. 15

వాఖ్య : ఆథ -దర్శనానంతరము, సురాః-దేవంలు, సురద్వివాం-రాషసు లకు, శమయి తే-విశాశకుడగు, త స్మై-ఆవిష్ణువునకు, | పణిపత్య-నమస్కరించి, న్తుత్యం-స్తోతమున కర్ష్యండును, అవాబ్మనస గోచరం-వాక్కులకుప మనస్సు నకు: గోచరు(డూని, (ఈం-ఆవిక్షువును) ఏవం-ఈ కింది ఏధముగా, తుష్టువుః-స్తోతము చేసిరి. దర్శనానంతరము జేవత ల౭దరును సాష్టాంగ నమ స్కారములుదేసి అనంత కళ్యాణ గుణములు గల విష్ణుషును స్తుతించుట కారంభించి రని భావము. ఇందలి “సురద్విషాం శమయ్యితే” అనువిశే ణము సాభి పాయము. దేవతలు వచ్చినది రావణాది సురద్వేమలను చంపుకుని కోరుటకే కదా? “అవాజ్మనస గోచరం” అను విశేషణమ) లోని రహస్య మేమనగా, కా?దాసు, తన వాక్కులతో సాకారుండ్రై 5 విష్ణువును ఇంతవరకు వర్డీంచినాడు. ఇప్పుడు వాష్కలకు:న మన స్సునకుకు అందని విష్ణు త త్త్యమును దేవతలచేత పలికంచుటకు బూనుకొన్నాడు, ఇది ఆయ [(పోడతనము, శ్లో. నమో విశ్వసృజే పూర్వం విశ్వం తదను లి భళే

అథ విశ్వస్య సంహ త్తే) తుభ్యం (తేఠా స్థితాత్ధనే. 16.

వ్యాఖ్య : పూర్వం- మొదట, విశ్యసృజే- య్‌ పపంచముకు సృజించువాడవును, తదను-దాని తరువాత, విశ్వం-విశ్వమును, బి భరే-భరించువాండవును, అథ- ఆసిమ్మట, విశ్వస్య-విశ్వమునకు, సంహ ర్తే-సంవోరకుడవును, (ఏవం-ఇట్టు) (త్రేభా-మూడు విధములుగా, స్థితాత్మనే-ఉన్న స్వరూపముగల, తుళ్యం-నీ కొరకు (నీకు) నమః-నమస్కారము. సృష్టి స్థితి లయ కారకులయిన [బహ్మ విష్ణు శివా త్మకుండవగు నీకు నమస్కార మని భావము, క

దశమ నరము ల శ్లో, రసాంతరా జణ్వేకరనం యఖా దివ్యం పయోఒళ్ను తే

'చేశజాశ గుణేప్వేవ మవస్ధ్థ' _స్వ మవి[కియః.

వ్యాఖ్య ;- వకరసం-ఒకేమముర రసముగల, దివ్యంపయః- ఎ౨కాశమునుండి పుట్టినదగు జలము, దేశేదేశే-ఉప్పుమట్టిచోటు మొదలయిన పదేశములందు, రసహింతరాణి.లవణరసము మొదలగు ఇతర రసములమ, యథా-ఎవిధముగా, అవ్నతే-పొందునో, ఏవం-అట్లే అవ్నికియః-నిర్వికాపంచవై.:, త్వం-నీవు, గుణేషు-సత్వాది గుణముల౦దు, అవస్థాః- _బహ్మాది రూపభేదములను, అన్నషే-పొందుదువు. ఒకే మధురరసము గల జలము తాను పక్షుచోటు విశేషము వలన లవణత్వాదులను పొందునట్లు ఏ రూప ను తేని నీవు, సత్తరజ స్రమో గుణముల సంబంధమువల” విష్ణువుగాను, _బహ్మగాను, శంకరుండుగాను మారి ఆయా కార్యములు చేయుచున్నావని భావము. కారణ అలమునకు “శీతస్పర్శవత్యఆపః” అను అక్షణము వలన చల్లదనము మాతమే కాని మాధుర్భముగూడ స్వతస్పిద్రము కాదు, కనుక “దివ్యం” అను ఎశేషణము వేసి మాశుర్యగుణ యుక్తత్వమును జల:ునకు -త్షణముంగా వెప్పుట, నిర్వి కారుండమి? భగవంతుడు సదా మధుకానుభూతినిచ్చు “రసోవై సః” ఆను శతి గోచరుఃడని తెలుపుటకే యని [గహింపవలెను, శ్లో, అమేయో మితలోక _స్త్వ మనర్ధి (పార్గనావహః

అజితో జిష్ణు రత్యంత మవ్యకో వ్యక్త కారణమ్‌. 10

న్‌

వ్యాఖ్య : త్వం-నీవు, ఆమేయః-కౌలుచుటకు వీలులేని వా(డవు, ఇంత వా(€డవని యితరులచే జెప్పబడుటకు సాభ్యము కానివాడవు, మితలోకః-లోక మింతది యని నీవు చెప్పగంవాడవు, అనర్థి (న-- అరధ్థీ]-కోరికలేనివాడవు, పార్థ నావహః-ఇతరుల కోరకలను దీర్పంగలవా(డవు, అజిత: -ఇతరుసిచేత జయింపబడని వాడవు, జీష్ణుః-ఎవని నైనను జయించు స్వభావము గంవా(డవు, అత్యంతం, ఆవ్య క్తః-ఇం్యదియములకు గోచరింపని మిక్కిలి సూక్మరూపుడవు, వ్య క్తకారణం- కనపడుచున్న యీ స్టూల్వ్పపంచమునకు కారణభూతు(డవు, సవ, ఆచింత్యావు క్త స్వరూపుండవై న మవోనుభావుడ వని యర్థ:బి. శ్లో. _వ్ళాదయస్థ మనాసన్న మకామం త్వాం తపస్వినమ్‌

దయాలు మనఘసన్ప్యృష్టం పుంాణ మజరం విదుః 10

[0 రఘువంశము

వ్యాఖ్య ఏ హేదేవ!-ఓ మహనీయుడా! త్వాం-నిన్ను, హృదయస్థం- హృత్క మలము '“ందున్నవాడవై నను, ఆనాసన్న ౦- అగమ్యరూపుడ వగుటచేత దూరస్థుండవు గాను, ఆకామం-పరిపూర్ణకాముండ వగుటచేత కోరికలు లేనివాడవై యున్నను, తపస్వినం-ఒకానొక ఫలా పేక్షదేత ఊఉ తమకపస్సు చేయువాడవుగను, దయాలుం-దయగలవాడవయ్యును, అనఘస్పృష్టం- దుఃఖముచే స్పృశింపబడని వాడవుగను, పురాణం-చిరంతనుడవై నము, అజరం-ముదుసలితనము లేనివానిని గిను, ఏదుః-త త్వష్ఞైలెపవా రెకుగుదురు. హృదయము నందుండియు దూరస్థు(డుగా నుండుట ఇత్యాదులు పరస్పర విరుద్ధములు కోని _బహ్మత _త్వము నెజీ(గినవాలీకీ ఆవైరుధ్యఘు తొలగును కనుక మల్టినాథుండు తలచినట్టు ఇవి విరోధాభాస అలం కారమే. ఇచ్చటి “అనఘ” శబ్దములోని “అమ” శబ్దమునకు “అఘందురిత దుఃఖయోః” అను విశ్వనిఘంటువు వలన దుఃఖము అని యర్థము. దయాళువు దుఃఖముగలవా(డగునం మహాభారతము చెప్పుకున్నది. ళ్లు సర్వజ్ఞ _న్త్వ మవిజ్ఞాతః నర్వయోని _స్త్వ మాత్మభూః

సర్వ వభు రనీళ _స్వ చేక _శ్వ్వం నర్వరూవభాక్‌ లి0

వ్యాఖ) : హేదేవ-ఓ భగవానుడా! త్వం-నీవు, సర్వజ్ఞః-ఆనంత విశ్యము నందలి _పత్యణువును ఎజీి(గినవాడవు, అవి వాత -కాని యేయజ్ఞానిచేతను ఎరు(గ ఐడిగవాడవు రావు, త్వం-నీవు, సర్వ్యయోనిః-సకలవిశ్యమును పుట్టుటకు కారణ మైనవాడవు, అఆత్మభూః-కాని నీవు నీయంతట నీవే పుట్టినవాడవు, త్వం-నీవు, సర్వప్రభుః-అందరికిని అధిపతిఎ, అనీశఃంకాని, నీకేవ్యతును (పళువులేడు, త్చం-నీవు, ఏక 8 -ఒక,.డవే, సర్వరూపభాక్‌ -కాని, సర్వచేతనాచేతన నస్వరూపు( భువై, ఏకమై, యున్న:సు మాయ్యాపభావమువలన సోపారికమై సర్వ (పపంచ మున్ను తానే అయివున్నదని భావముం శ్లో నప్త సామోపగీతం త్వాం సప్తార్ధవ జ లేళయమ్‌

సప్తార్చి ర్యుఖ మాచఖ్యుః స్తలోవైక సంశయమ్‌ 91

వ్యాఖ్య : త్వాం-నిన్ను, సప్రసామోపగీతం.-స ప్రసామ-ఏడు విధములైన సామలడేశ, ఉపగీతం-గానముచేయబడుచున్న వానిని గాను, సప్తార్రవజలేశయలట సష్టార్తవ-ఏడుసముదముఎయొక్క, జలీశయం-నీటిపైన శయనించ్స్‌ వానినిగొను,

దళశమ నర్ష ము [11 సప్తార్చిర్ముఖం-ఏతు విధములగు జ్వాలలుగల అగ్నియే పషొఖముగా గలవానిని గాను, సప్త లోక్తెక సంశయం--స పళోక-ఏడులోకములకును, ఏకసం శయం-ఒకే ఆశయమైన వానినిగాను, ఆచఖ్యుః-త త్త్వవిదులు చెప్పిరి. సప్తసామము అనగా ఏడు సామవేద భాగములు. అవి, గాయ్యత, రథంతర, వామదేవ్య, బృహత్సామ, వైరూప వైరాజ, శక్వరీ సామలు. ఇవికాక పెక్కుసామలు గలవు. సస్తసాగ రఠరములు ; లవణ, ఇవు, సురా, సర్పిన్‌, దవ, శ్నీర, జలసాగరములు. సప్తార్చి యనగా ఏక్ను జ్వాలలు (జివ్వూలు) గల అగ్ని. ఆ జిహ్సలు, కరాళ, ధూమిస, శ్వేత, లోహిత, నీలలోహిత, సువర్ణ, పద్మరాగ అనునవి. సప్రలోకములు భూలోకము, భువర్ణోకము, సువర్లోకము,మహరోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సతృలోకము. సామగానలోలుడవై , సప్తార్ణవ జలమున శయనించువాడవై, సప్త జిహ్వ యగు అగ్నిద్వారా యజ్ఞహవిస్పును స్వీకరించుచు, సప్తలోక్కాశయుండ వై యున్న నిన్ము ధ్యానించుచున్నా మని భావము. శ్‌ చతుర్వర్షపలం క్షనం కాలావస్థా శృతుర్యుగాః చతుర్వర్ణమయో లోక _స్వత్తః నశ్వం చతురుుభాత్‌ . బలి వ్యాఖ్య ; చతుర్వర్గఫలం-నాలుగు పుముషార్థములు ఫలము గాగం, జ్జానం- జ్ఞానమున్ను, చతుక్యుగాః-నాలుగు యు “ములుగల, కాలావస్థాః-కాలపరిణామము లును, చతుర్వర్ణ్హమయః- నాలుగు వర్ణసులుగానున్న, లోకః-జనము, సర్వం-ఈ (పపంచమంతయు, చతుర్ముఖాత్‌ -నాలయగు ముఖములు గలవా(డవైన, త్వత్తః- నీ వలననే (| బహ్మవల్లనే) పుట్టినవి, రజోగుణ (_ప్రధానుండవై _బహ్మగా అవత రించిన నీవల్టనే యీ సృష్టి అంతయు జరిగినది అని భావము. చతుర్వర్గముఅనగా, ధర్మ, అర్ధ, కామ, మోవషముంనంబడు పురుషార్థములు, చళుర్యుగములు : కృత, (లేశాః ద్వాపర, కలియుగములు, చతుర్వర్ణములు ; (బాహ్మణ, కృతియ, వైళ్య, కద వర్ణములు, ల్లో, అభ్యాన నిగృహీతేన మనసా హృదయా(శ్రయమ్‌ జోస్ళతిర్మ్యయం విచిన్వంతి యోగిన స్వాం విముక్తయే ౨28 వ్యాఖ) : అభ్యాస నిశృహీతేన---అఆభ్యాస-యమ నియమాది యోగాంగ నుల అభ్యాసముచేత, సేళ్ఫహితేన-నిలకడగా నుంచబడిన, మనసా-మనస్సుతో, యోగినః-యోగొవ్యాస సిద్ధుల్తిన మునులు, హృదయ్యాశయం-హృదయము

12 రఘువంశము “ంరున్న, జ్యోతిర్మయం-జ్యోతిస్పరాపుడవై న, త్వాం-నిన్ను, విము క్తయే- మావముకొరకై , విచిన్వ:తి-అన్వేషంచును. హృదయి కమలమునందు జోతిగా (ప్రకాశించు నిన్ను యోగులు మోక్షస్టికె. వెదకుదు రని భావము. వ్యార్గతమై, అ పరబహ్మ రూపమై యున్న వెలుగు యోగాభ్యాస ముదేతనే దర్శింప వీలగునన్నది నారొంశసు. శ్లో... అజన్య గృమ్లాతో జగ్ము నిరివాన్య హతద్విపః స్వపతో జాగరూకన్య యాథార్థ్యఎ వేద క _స్తవం లకీ వ్యాఖ్య: ఆజస్య-జన్మించని వా/డవై నను, జన్మ - మశ్స్యాద్యవతార రూప మైన జన్మప, గృహ్హుతః-స్వీకరించు చున్నట్టియును, నిరీహస్య-చేష్టా రహితుండ వైనను, వాతద్విషః-చంపబకి ౫ శ_తువులు గలవాడవుసు, జాగరూకన-సర్వ సాక్షివై నిత్నప్రబున్తుడ వైనము, స్వపతః-యోగన్నిదను. అనుభవించు. నట్టినాడ వగు, తవ-ని యొక్క, యాఖార్థ్యం- -జస్వరూపమును, కః, వేద-ఎవడెరుగును? ఆయా సమయపంఎలందు లోకకళ్ళాణార్థ. విరుద్ధ వత్తనములు (పదర్శింషగల నీ సత్క న్యకూపమి నెరు/గగలవాతు లేడని భావము. శ్లో. శజ్టాదీల విషయాళా భోక్తుం చరితుం దుశ్చరం తవ! పర్శాప్తోఒసి పజాః పాతుం జొదాసీన్యేన వర్తితుమ్‌. 25 వ్యాఖ్య ౩ శద్దాదీల, విషయాళ-శబ్ద స్పర్శ రూప రన గంధాత్మకము లైన ముది యార్థములను, భోక్తుం- ౩౨యా యవతారము లందనుభవించుటకును, దుళ్ళరం-ఇతరులు చేయుటకు సాధ్యపడన్మి తపః-తపస్సును, చరితుం-కొన్ని యవతారములుదు చేయుటకును, [పజాః, పాతుం-దై త్యమర్దనముచేత పజలను రత్మించుటకును, బౌదాసీన్యేన-తటస్థ భావముతో, వ ర్తితుం-ఉండుటకును, పర్యా పః-సమర్థుండవు, అసి-ఆగుచున్నావు.. పరస్పర విుద్ధములైన లోగ తపస్సులను, పాలనౌదాసీన్యములను, ఆచరింపగల సమర్థుండు నీవు తప్ప మరి యొకడు లేడని భావము. ల్లో బహుఖా పాస్ట్రగ్యమై ర్భిన్నా; పంథానః సిద్ధి సేతవః త్వయ్యేవ నిపతం తోమా జావ్నావీయా ఇవార్డ వే. లిం

దశమ సర్గము 19

వ్యాఖ్య : ఆగమైైః-తమూ సా.ఖ' యోనాది దర్శనములకేత. బహుధా- అనేక ఎధములుగా, ఖిన్నాః,అపి-వేరువేరుగా ".న్నను, సిద్ధి హేతవః- పురుషార్థము వలించుటకు సాధనములై న, పంథావః-దర్శన మాముఎ, జాహ్నవీయాః-గంగా సంబంధములై న, ఓఘాః-_ పవాహములు (ఖిన్నగమనములతో పుణువల పాపికి కారణములై న గంగానది పాయలు) ఆర్డవే, ఇవ-సము దమువందు వలె, తస, ఏవ-నీయ:దే, నిపతంతి-చేరుమున్ను న అన్ని విళ-ఎల్లైన ఆస్తికి దర్శనఒలు శ... త్వ య్యాావేశిత చిళ్వానాం త్వత్సమర్చిళ కశ్హణ "మ్‌

గతి _న్వం వీశరాగాణాం అభూయ న్సన్నివృత్త న ౧

వ్యాఖ్య : త్వమి-నీ యం, ఆవశతచిత్తానాం-న బుపబడిన " మనన్ను గల వారున్ము త్వ్యక్సమర్సిత కర్మణాం-త్వత్‌-నీ క్రాంకే, సమర్చిళ- *ర్చింపబవిన, కర్మణాం-కర్మవలము గలవారు నగు, వితరాగాణాం-సంసారఎర క్త్‌లరు, అభూ నఃసన్నివృ త్తయే-శిరిగి సంసారమునకు రాకుండుటకు_ (మోత్షము కొజకు) త్వం-నీవే, గతిః-సాధనశము. “తమేవ విడిత్వా మతిమృత్యుమేతి” నాన్యః పంథా విద్యగే యనామ” ఇత్యాది ' శుతివాక్యముల వలనను, “మన్మనా భవ మద్శికో మర్గాకీ మాం నమస్సుర్తు మామేవై ష్యసి కౌంలేయి! _పతివానే పియోఒసిమేా అను గీతా వాకము వలనను విష్ణువు నందల్పింపబనిన చిత్త:ు, కర్మఫలము గల ఎరిక్తులకు పునర్షన్మలేని మోక్షపదవి నిచ్చు మహనీయువవు నీవేయిుని దేవతలు స్తుతించిరి. శ్లో. (వత్యవో ఒవ్ఫుపరిచ్చేద్యో మహాాది రగహిమా ఎవ

ఆ వ్రవా గనుమానాళ్యాం సాధ్యం క్వాం [వతికాకథా వ్‌

వా'ఖ్య : (పత్యక్షః, అపి-_ పత్యశ్షపమాణన:. చేత "లిసికొషటకు వీలై వదయును, మవ్యాచిః-భూమి, ఆకాశము మొదలయిన, తవ, మహిమా-నీ యొక్క గొప్పదనరు, ఆపరిచ్చేద॥-ఆపలిచి ఎన్ని మైనది (ఇంతడి అని నిరూపించు టడు వీలుపడనిద్రై యున్నది). ఆ ప్తవాగనుమానాలా-0---ఆ ప్రవాక్‌-వేదరూప మైన శబ్ద పమాణముచేతను, ఆశుమానాభాళం-అటమూన (పిమావముచేతన్కు సాధ్యం- తెలిసికోదగిన (ఉన్నాడని చెప్పరగి:) త్వాం, (పతి-నిన్ను గురించి, కా, కఖా-ఏమి చెప్పవలసి యున్నది! త్వకృతురాదులగు నిర్యడియములకు (పత్యవ

14 రఘువంశము ముగా 'ఏన్న భూ జల వాళ్య్వూది రూపమున ఎన్న నీ మహిమ, నీ వి సృతి, ఇంత ఉన్నది అని కొలుచుటకు ౪దా చెప్పుటకు రీల్పగానిడిగా గున్నప్పతు, “యతోవా ఇమాని భూతాని జాయందే” (ఏ పరమాత్మవలన ఈ భూతములన్నియు పుట్టుచున్నవో) ఆనువేదరూప, ఆ పూక్యమైన, శబ్ద (పమాణ చేతను, “క్షీతా డికం సకరృకం కార్యర్వాత్‌ ఘఓవత్‌” ప్యృథివ్యాదులు సక ర్భృశములు, ఘటమువలె కారంములుగనుక (ఒకనిశీ నిర్మింపబడి?వి) అస అనుమాన _పమా ఇము చేతను, తెలిసికోదగిన వాడవిగు. నివు ఆపరిచ్చిచ్నుండవు, ఇంతవాండవని చెప్పుటకు వీలుపడనివాడ వనటలో నాళ్చర? మేమున్నది? ఆవి భావము. వస్తు జ్ఞానము కలుగుటకు ఆంగీకరింపంబరిన _పమాణ':ల, అరుః “్నపత్యకము, అను మానము, ఉపమానము, శబ్దిము, ఆర్థాప త్తి అగపలబ్టి” అనునవి ఇచ్చట ఆర్థాపత్తి 'పమాణముచేత నేర్చడిన ఆర్థాప త్రి ఆఅలంయారిము ఒర ఎషయముదు చెప్పినప్పుడు దానికి సంబంధించిన రెండవ విషయము, దానియంతట ఆదే తెలియ టకు, అర్థాపత్తి అని పేరు. దీనికి “దండా. పూపికా న్యాయ” మనియు పేరు అనగా గారెలు (గుచ్చిన కరప ఎలుక లెత్తుక పో మనవి అగ చెప్పి నప్పుడు, ఎలుకలు గారెలు తిన్నఏ అసి చెప్ప నక,ర రేదుగదా; అఆథ్లే (నకృొతమున భగ వంతునిచే సృశింపంబడిన లేదా భగవంతు. యందు ఆరోపింపబకడిన మహాదులు అపరిళ్ళిన్నములైై యున్నప్పుడు, తత్కారణమైన పర్యబవ్మము అపరిచ్చిన్నాము అని చెప్పనర్కరలేదు ఆన తాత్పర్యము. ఇటిచోట కళలు *కా కథా, కమత” అను పదము లుపయోగించి అర్థాప త్రి అ :0౯రముకు సాదచింతురు.

అనేన వృత్తయ శ్శేషా నివేదిత ఫలా _న్త్వయి. 291

వ్యాఖ్య; స్మరణేశ-నిన్ను స్మరించుటచేతనే, కేవుం-సంపూర్ణముగా, పురుషం-మానవుని, పునాసి, యతః-పవ్నితుశగా జేయచున్నా వంటే, అనేం, ఏవ- ఈ న్మరణముచేతనే, త్వయి-నీ విషయమున శేషాః-మిగిలిన (తక్కిన), వృ తయః-దర్శన స్పర్శ నాదులె న వ్యాపారములు, నివేదిత ఫళాః-శలుపబడిన ఫఎములు గలవియై యున్నవి నీ స్మరణముదేతనే సంపూర్ణముగా మానవుండు పఏఎ తు! డగుచున్నప్పు చతండు*'యు దర్శనాదు. ఫంము ఇంతది అం నిళ్చ యి౨ప( జాలము. ఇప్పుడు మాకు కళిగిన దర్శ':ఫలము అనంతమై యుంగునని దేవత") పలికిరి, “కేవం;గ్ళత్న ఏకళ్చ” అన్‌ శాఖ్యత నిఘంటువు. కాగా ఇక్కడ శేవల శబ్దమునకు కృత్నము -సంపూర్ణము ఆ యర్థము చెప్పంబడినన్‌.

దశమ సర్గము ర్‌ శ్లో, ఉదధే రివ రత్నాని కేజాంసీవ వివస్వతః న్తుతిభ్యో వ్యతిరిచ్యంతే దూళాణి చరిళాని తే. £0 వ్యాఖ్య : ఉదధేః-నమ్ముదముయొక్క-, రర్నాని, ఇవ-రత్న ములు వలెను, వివస్వత:-సూర్యునియొక్కం, తేజాంపి, ఇవ-కిరణము' ౪ వలెశు, దూరాణి-దూరము లైన (అవాబ్మనస గోచరములై న), తే, చరికాని - నీపవ ర్తనములు, స్తుతిభ?:- స్రోళ్లతముకంటే, వంతిరిచ్యంతే-మిక్సిలి యెక్కువగా నున్నవి. నీ నడవడులను నిశ్శేషముగా స్తుతించుటకు ( పేర్కొనుటకు) సాధ్యము కాదని భావము. సము దము నందలి రత్నములను, సూర్యుని కిరణముల'ఏ లెక్కించుటకు వీలుగానట్టు నీఅనంత కళా?ణ గుణములు లెక్కకు మిక్కూట'సుగా నున్నవశంి వాత్పర్య చ. శ్లో, అనవా_ప్త నువాప్తవ్యంన తే కిచన విద్యతే లోశాను[గవా పవైకోహేతు న్తే జన్మకర్శణోః త వ్యాఖ) £ అనవా ప్తం- పొందబడనిదియు, ౨వా ప్తవ్యం-పొందవలనీ' నదియు, లే-సీష, కించన-ఏదియు, న, విద్తుతే-లేదు లోవ ష్యగహ:-| పజల యందలిదయ, ఏక ఏవ-ఒక్కటియే, తే-నీయొక్క-, జన్మకర్మణోః-జన్మ ౫ త్తుటకును, “యాకర్మ లను చేయుటకును, హేతుః-కారణ ౨. ఇంళవ”కు దేవతలు విష్ణువును స్తుతించి, ఇప్పడు తమకు కావలసియున్న ఆయన ఆవతార 'పసక్రిని దెచ్చి పలుకుచున్నారు. మవోనుభావా! సీవు పొందని కోరిక లేదు, పొందవలసినదియు లేదు, నీవు నిత్య పరిపూర్ణకాముడవు. మరి యవతారము. కెత్తి ఆయాపనుం నేల చేయుమన్నావనగా అది సరమకారుణికు(డవై న నీకు గల రోకాన్యుగహమే. లోకాన[గహవు తప్ప నీకు స్వార్ధము లేదు అని భావము. ల్లో. మహిమానం య దుతక్కీ ర్య తవ నంహైయతే వచః శమేణ త దళక్త్యా వాన గుణానా మియ త్త-మూ. వ్‌ వ్యాఖ్య ఏ తవ-నీయె.క్క , మహిమానం - ఆధిక్యమును, ఉత్కీ ర్య-ఉప వర్ణించి, వచః-మావాక్కు, నం్యహియతే, ఇతి,యశ్‌ - ఆపివేయబడుచున్నదనుట యేదికలదో, తత్‌ -అది (ఆట్లుచేయట), _శమేణ-ఇకమీవ పలుకుశ క్రి వాక్కునకు లేకపోవుట, ఆశక్తాా, వా-మాకు నీ సర్వగుణములము దోసికొనదగు శ క్రిలేక ఫోవుటగాని కారణము, గుణానాం-నీగుణములయొక్క ఇయ తయా-ఇన్నిఅన

16 రభఘువంళశమ. చెప్పదగిన పరిమాణము చేత మాళఠమున - కొదు. “యతో వాచో నివ ర్తంతే ఆ_పాష్య మనసా సహ” (మనస్సును, దారిని వివరించు వాక్కును, ఆద్వితీయ పక బహ్మను శేమటకుష్కు ఆనన. గురించి చెప్పుటకును, పయత్నించి, అది చేతగాక, వెచుకకు మరబుకున్నఎ) అను _కుక్తిపవార యి, అనంతకళ్ళాణ గుళీ పేతుండవైన నీగుణ మలము వర్ణించుటకు మావాక్కులుగాని మాసామర్థ్యముగాని బాలపు. కుక ఈ వూ తపు స్తుతచేత [ప(స్నడవై మాఎన్నపము నాలక్షింపు మని దేవతలు విష్ణువుప సుముఖ - జేసిశౌనుచు స్తోతమునా పిరని భావము. శ్లో. ఇతి _పసాదయామాసు స్తే నురా స్త మధోకజం (ళ్ళ

భూళార్గవ్యావా తి స్సాహిన సృతిః పరమేప్పిను, ౨8

వాఖ్య; ఇతీ- ఇట్లుపలికి, లేసురాః-ఆదేవతలు, తం, అధోక్షజ:-ఆవిమ్షువుప, “పసాదయామాసు:- పసన్నునిగా జేసిరి. హీ-ఎందువల?, పరమేస్థిన:- సర్వో సత్యవివయమును. చెప్పటయేకాని, స్తుతిః-లేనిది కల్పించి పొగడట, న-కాదో, గొప్పవారు, తమయందము తేనిగుణ యుల నారోపించిచేయ పొగ డలకు సంతోషింపకు కనుక దేవతలు తశయందున్న గుణములకే పలికినందున వెన్టుడేవుతు [పసర్ను, డయ్యెనని భావము అధోక్షజః-అకములనగా చక్షురావీం్యదియ'ఎలు, వాటినలక “జి పుట్టినది అక్షజం-ఇందియ గోచర ఎప పతంక్షాది స్థానము. “అధోభూతఎ ఆక్షజం యస్మి౯ సః ఆభోక్షజ” ఎవ్వనిని కనుగొపటకు ' పత౧మైచఎకమగు ఇం దియస్టానము చాలదో అతడు అభోక్షజుడు అనివు త్పత్తి (ఇం దియజ్ఞా మతంకుంటె కి-దంండుచని యము) పశమేష్థి _పకమే స్థానే తిష్టతీతి పరమేష్టీ అగ్యు త్తమ స్టాగమునం సంకువాడు. ఇది అలుక్సమాసము. ఉణాదిసూ సము చేత సిద్ధించిన ఇన్నంత శబ్దము, శో తై శ్రి కుళలసం[వళ్న వ్యంజిశ (వీత యే నురా

భయ మవళయోశ్వేలా దాచఖ్యుర్నైబుతోద ధేః$4

వ్యాఖ్య: సురా:-దేవతలు, కుళలనం పళ్న వృంజిత్మపీంయే - కళల సపశ్న న్‌ కుశంమేకరా! అ సపళ్ళించుటచే, వంజిత-సూచనచేయబడిన, పీతయే-.'పేమభావముగల, తస్మై- ఆవిష్ణవునకు, అవ ళయోద్వేలాత్‌- (అప

దళమ నర్గము 17 కయ -(- ఉద్వేలాత్‌) వళయ కాఎము కాకపోయిగప్పటికి?. పొంగులు వారుకున్న నై బుతోదధేః-నై బుత-రాక్షనసు(ఎగబడు, ఉదధే-సము, దమువల'(గలుగుబున్న) భయం-భయమనుకు గురించి, ఆచఖ్యుః -చెప్పర్‌ ఇచ్చట “సం, పళ్న” అను పదము న దలి 'సం ఆకు ఉపసర్గచేత (్రీమువోవిష్ణువు దయతో కళశంమా! ఆని యడుగుట చేత వ్యక్తమైన వీతిని ఆధారముగాంశేసికొని తమ పార్థప సవల మగునను ధ్లె ర్యమ.తో మనవిచేసుకొనిరన భావము నమ్నుడము పళయకాఐమున ఉప్తొం గును. రావణుండను సము దము పళయములేశయే. ఉప్పొంగుచుండుట వలన తమకు కలిగిన భమయాతిరేశమును దేవతలు చెప్పుటారలభించిరి. రావణుడు చేయ చున్నదుషా,రఎముఎన్న చెప్పిరి. నైబుతుం ఉకధిగా రూపణము చేయుటచే నిది రూపూలం రము, న్‌్‌ అథ, వేలా నమానన్న శైల రం[ధానునాదినా గ్యశలేణోవాచ భగవాన్‌ పరిభూతార్షవవ్వనిః తట్‌ వ్యాఖ్య : ఆఅథ-దెవతలు తమవష్టములను విన్న వించిన పిమ్మట, వేలాస మాసన్న శ్రైలరం ధానునాదినా-వేలా- విస్ట్రవు శయనించియన్న నమ్ముదిముయొక్క తీకమునంకు, సహాసన్న -నెలకానియున్న, ౩ ఎ-పర్వతములయొక,రం్యభ-గుహ లయందు, అమునాద్‌నా-, పతిధ్వరించుచున్న , స్వరేణ -కంఠ స్వరముతో, పరిభూతార్జ వధ్వ': -తికస్కరింపబడిన సమ్ముచమోష గల, భగవాన్‌ -శ్రీమహావిష్ణువు, ఉవాచ పలికెు. తానుపరుండి? సము దతీరము నం న్న పర్వత గుహలలో గంభీరముగా ్యపతివ్వంంచు కంకస్నరము, సమ్ముదమఘోషకంటే హెచ్చు స్థాయితో. నుండునట్లు భగవ:తుడు దేవతలతో భాషించెననిభావము. దేవశలు, రాక్షసుని నము దముతో పోల్చిచెప్పిరి గనుక, ! పనుశ సమ్ముగ ఘోషను అణచివినిపించుచున్న విష్ణువుకంఠ స్యశము, రానణాహంకార పళూ.కా. ముల నణచు నవషధై ర్యము దేవతలకు కలిగించిన దై వ్యంగ్యాభ్థ ము ఇచ్చటి భగవర్భబ్దసు సాళ్మిపాయను. అనగా,“ ఉత్ర్రత్సించ వి వాశంచ భూతారామా"త్రిం గతిమ్‌ వేతి విద్ధామ వివ్యాంచ స వాచ్యో భగవాన్‌ ఇకి "సర్వ వాణు౨ ఉత్పత్తి వచెనాక కాాణముల ఎ౨,ఆవి -పెచ్చటి పండి వచ్చి యెచ్చటికి వెష్టమన్నవి ౨మువిషయమును వివ అనగా శేది? ఆవిద్యఅన గానేమి?అరువాటిని యెరి, గినవాశుు “ోభగవార5 " ఆకంబకు సు జుట్టి భ గవచ్చ్భబ్దము మపమోగింది విష్ణువును చెప్పుట యెొతయో సందర్భమువకనుకూలముగా నున్నది ఇట్లు సాభల్నిపాయ విశేవ్య స.

18 రఘువంశము మున్నరచన “పరికరాంకురము” అనుఅలంకారముగా చెప్ప(ఐడును, “పరిభూతార్డ వర్వనిః” అనగా ్రీవిష్ణువుకంఠ స్వరము సమ్ముదథ్వనికంటే హెచ్చుగానుండి విన వచ్చుచుండె ననిభావము, శో పురాణన్య కవే _న్తన్య వర్ష స్థాన నమీరితా బభూవ కృతనంస్కారా చరిళాన్టైవ భారతీ. ఏ6 వ్యాఖ్యః- పురాణస్య-మిక్కిలి పురాతనుండైన, కవేః-కవియగు (సర్వ జ్ఞుండగు) తస్య-ఆవిక్షువుయొక్క, వర్ణస్థానసమీరితా-వర్ణ-ఆకారాది. కకారాంతము లైన అక్షరముల యొక్క, స్థాన-ఉత్చ త్రిస్థానములగు కంఠతాల్వాది స్థానముల యందు, సమీరితా-చక్కగా ఉచ్చరింపంబడినదియు, క, ఎతసంస్కారా-కృత-చేకూ రృబడిన, సంస్కారా-సౌధుత్వ స్పష్టోచ్చారణాది [పయత్నములు గలదియునగు భొరరీ-వాజీ, చరితార్థా-కృతార్జురాలు, బళూవ, వీవ-తప్పక అయియుండినది సుమా; ధ్వని, వర్ణ పద, వాక్యములయందు చక్కని సంస్కారమును పొంది, విష్ణుమూ ర్రియొక్క ధీర గంభీర కంఠమునందు సరస్వతి ధచ్యువాలై నదనిభావము, ఇందలి “ఏవ”కారము, విష్ణుకచనముల యర్థము తెలియకపోవుట, విపరీతముగా నర్థమగుట యనుదోషములులేక సుబోధముగా నుండె*ని కెలుపుచున్నది. “కవి” శబ్దమునకున్న మహ త్త్వమును స్పష్టపరచుట కాళిదాసు హృదయము, నో బభౌ సదళనజో్య్థత్స్నా సా విభోః వదనోద్గతా నిర్యాత శేషా చరణాత్‌ గం గేవోర్ట్వ్యవవర్సినీ, 8? వ్యాఖ్య : _విభోః-విష్షుమూ ర్రియొక్క, వద రోద్గతా-ముఖమునుండి బయటికివచ్చిన (నోటినుండి వెబవడిన), సదశనజ్యోత్స్న్నా-వెన్నెలవంటి దంత కాంతితో కూడిన, సా-ఆభారతి, చరణాత్‌ -పా కమునుండి, నిర్యాత శేషా-బయటికి వెళ్ళుచు మిగిలినదిమై, ఊర్హ్య' పవ ర్తినీ-విష్ణుళరీరోర్ట్రుభాగమునుండి (పవహించు చున్న, గంగేవ (గంగా + ఇవ)-గంగానదివలె, బభౌ-[పకాళించెను,. విష్ణుముఖము నుండి, ఆయన దంతవాంతులతోఎహ, బయటికి వచ్చిన భారతి ఒకపుడు పాదము నందు పుట్టి _పవహింపగామిగిలిన గంగ ఆయననోటినుండి ఊర్థ్యదిశగా వెడలు చున్నట్టు కనపడెను. విస్ణువు దంతకాంతులను జ్యోత్స్నగా చెప్పట శరదిందు వికాసయగు శారదధానళ్యము ఇనుమడించినదని తెలుపుటకే, అట్టి తెల్టిని సరస్వతి

దళమ సర్గము 19 (వాక్కు) ఆఇయననోటినుండి వెడలును, ఊర్థ్వగామి "యైన గంగయా! ఆనుకొను నట్టు (పకాశించె ననిభావము. గంగ, విష్ణుపాదమున పుళ్లీ ముల్లి'కములయందు తిపథగ అకుపేకున _పవహిందునరుట పురాణ _పసిద్ధము. అదిపూర్వవృ త్రము, అట్లు పాదమునుండి వెడలగా మిగియున్న గంగాజలము ఈనాడు విష్ణువునోటి నుండి ఊర్థ్వముగా వెడలచున్నదా యేమి! అనుభావమును ఆయశకశోటినుండి వెడ లిన భారతి కలిగించుచున్నట్టు ఊహించుటచేత ఇది ఉ_త్పేషాలంకారము- ఉఊ్యత్పేన యందు చేప్పిన యుపమానవస్తువు శేవలఘావారూపమే. కనుక విష్ణువునోటినుండి కూడ గంగపుట్టినదని మనమ్ముభమింపరాదు. వ్యాక్సృవాహమును వర్ణించుటకై కవి భారతికి ఈయుపమానమును. దంతకాంతు. సాహచర్యమును కల్పించెను. శు జానే వో రథసా [కాంతా వనుభానప రా కమౌ

అంగ్‌ నాం తమసేవోభా గుణా (వథమమధ్యమౌ. లై

వాఖ్య :- హేదేశాః-ఓదేవతలారా! వః-మీయొక్క_, ఆనుళావ పరా _కవౌ-మహిమయు,. పుకుషకారమును, రక్షసా-రాక్షసుండగు రావణునిచేత, ంగిరాం-దేహధారులగు మానవులయొక్క, _పథమమభథ్యమౌ-మొదటిదియు నడి మిదియ నగు, ఉభౌగుణొ-స త్త్వము రజస్సు నవబకు రెండుగుణములును, తమ సీక (తను సా+ ఇవ) తమోగుణముచేతవలె, ఆ కాంతొ-జ్మకమింప(బడియున్న వ9, జానే- ఎరుగుదును. ఇది విష్ణువు దేవతలతో నన్నమాట. ఓదేవతలారా! ఒక్కడేయైన రావణునిచేతి దిక్పాలకాదులగు మీయందరియొక్క యు. ' పభావసు, పుషష్మపయత్నమును సన్నగిల్లి పోవుట, అజ్ఞాన అంధకారాది రూపమైన తమో గుఖనుచేత , పథమ మధ్యమ గుజములగు స త్త్యరజస్సుల (పళావము తగ్గినట్లు న్నది. ఇది నేనెరుగుదును సత్త రజ స్త్రమో గుణములను వరుసలో సత్రము (పథమము, రజప్సు మధ్యమము అగును. చివరివియగు తమస్సు మొదటి రెంటిని పరాభవించుట ఆధముశు ఉతమ మధ్యమాధికారులను తిరస్కరించినట్లున్నది. ఇదిమీకు ఆత్యంతబాధాకరమైన విషయ మ? నేశెరు.గుదునని విష్ణువు పలికెను, అలంకారము ; ఉపమ, శ్లో... విదితం తవ్యమానం చ తేన మే ళుపన్మతయమ్‌ ౫

అకళామోపనతే నేవ సాధో ర్ల్భృాదయ మేనసా”"

ల రఘువంశము వ్యాఖ్య : కించ-మరియును, ఆకామోపనతేన-కొరకయే [పమాదము చేత వచ్చిపడిన, ఏనసా-పాపముచేత, సాధో ః-సజ్జనునియొక్క, హృదయం, ఇవ- మనస్సువలె, తేన-ఆరావణునిచేత, తప్యమానం-సంకాపమును పొందింపబడుచున్న, భువన్నతయంచ-ముల్లోకము సైతము, మే, విదితం-నాకు తెలియచునే యున్నది (నాదేత తెలియబడుచున్నది ఆని వాక్యమున కర్థము). సాధువు పాపము చేయంతు, కోరడు.కాని నిష్కారణముగా పాపము ఆతనిపై వచ్చిపడినప్పు డతని హృదయము మిక్కిలి బాధపడును. అళ్లే రావణుండు స్వార్థపరుండ్రై చేయుచున్న తపస్సును ఏమరుపాటున ఉపేష్షించిన యిం దాదులును, లోకములును ఈనాడతనిచేత బాధింప(బడుచున్న విషయమును నేను చూచుచునే యున్నానని విష్ణువనెను. అలం కారము ః; ఉపమ. ఖో. కార్యేషు చైకకార్యళ్వా దభ్యర్థ్యో౭స్మి న వజ్రిణా స్వయ మేవ హి వాతో ౬ న్నే స్సారథ్యం [పతిపద్యతే.40 వ్యాఖ్య : కీంచ-మరియు, ఏకకార్యత్వాత్‌-ఉభయులము ఒకేపని చేయ వలసినవార మగుటచేత, కార్యేషు-చేయదగిన పనులయందు, వజిణా-ఇందునిచేత, ఆభ్యర్థ్యః-“ఈపనిదేసి పెట్టుము” అని (పార్థింప(దగినవాడను, న, అస్మి-కాను, హి-ఆఅదిఅంబేకదా! వాతః-వాయువు, స్వయమేవ- తనకుళానే, ఆగ్నేః-అగ్నికి, సారధ్యం-సాహాయ్యమును, 1పతిపద్యతే- పొందుచున్నది (చేయును). కోరకయే వాయువు అగ్నికి సహాయముగా నుండునట్లు నేను ఇందునికి సవోయు(డనై యండుటక్షై యత,తు నన్ను (ప్రార్ధింప నక్కజలేదు. ఇద్దరికిని రావణవధరూప మైన కార్యము సమానమే. అని విష్ణువనెను, శ్లో. స్వానిధారా పరివృాతః కామం చ[కన్య శేన మే స్థాపితో దళమో మూర్చా లభ్యాంళ ఇవ రకసా, శ్రీ] వ్యాఖ్య : స్వాసిధారాపరిహృతః- స్వ-తనయొక్క_ (రావణునియొక్క) అసిర్ధార్హా-ఖర్గమయొకళ్థ అంచుచేత, పరిహృతః-వదలివేయబకిన, దళమః, _.యర్చ- పదియైవతల ,. కొహెళ్నప్తూ ర్తిగా, లభ్యాంశః; ఇవ-పొందదగిన భాగమో గో యనునట్టు, రేనరవృసా-ఆ రాళ్షీన్సునిచేత, స్థాపిత -నిలుపబడి యున్నది. పూర్వం రావణు(కు ప్‌రోక్సేశ్వరునిం దృ ప్రివకచి వరములను పొందుటకై ఒక్కొక్కసారి

దశమ సర్గము ౮! తనతలనాక్కొాక్కదానిని ఖండించి హోమము చేయుచుండగా పదియవతలను నరుకుకొన బోవునప్పుడు (బ్రహ్మ సాఇాత్కరించి యతనికి కోరినవరములన్నిటిని యిచ్చెను, దానిని విష్ణువు, రావణుడు తొమ్మిదితలలను తన చందహాసమను ఖడ్గ ముతోఛేదించుకొని, పదియవతలను విష్టుచ్యకమునకు భాగముగానుంచినట్టు ఊహించి పలికెను. ఆయూహ సత్యముకాదు కనుక ఇది ఉర్పేకాలంకారము, అనగా (శ్రీమవోవిష్ణువు రావణాసురుని. దప్పక వధించెద ననుఖావమును దేవతలకు సూచిం చెనని కాత్సర్యము. శ్లో. నహ్టు ర్వరాతిసర్గాత్తు మయా తస్య దురాత్మనః అత్యారూఢం రిపో స్ఫ్సోఢం చందనేనేవ భోగినః శ్వీవి

“వ్యాఖ్య 2 తు (కింతు)-కాని, _సన్హుః-[బహ్మయొక్క ,వరాతిసర్గాత్‌ (వర -( ఆతిసర్గాత్‌ ) -వరదానము వలపు మయా-నాచేత, తస్య దురాత్మనః -ఆదురాత్ము( డైన, రిపోః-శ్వతువుయొక్క, అత్యార్హూఢం (ఆతి -- ఆరూఢం; ఖావార్థక “క్త (పత్యయరూపం; -మిక్కిలిపైకెక్కుట, _అతివృద్ధి, భోగిన-సర్పముయొక్క, ఆళ్యారూఢం- అతివృద్ధి, చందనేన, ఇవ- శ్రీగంధపు చెట్టుచేత వలె, సోఢం-సహపింప బడినది. _బహ్మ యిచ్చిన వరమువల్ల రావణుండు మితిమీరిన వృద్ధిని పొంది అందరిపైకి నెక్కుచున్నాడు. ఆ వృద్ధిని నేను, చందనవృక్షము తన త్‌లపైకెక్కు చున్న సర్బవృద్ధిం వలె సహించుచున్నాను. విధి _వాలుగాని, విధివరముగాని అను శైంఘనీయము, కనుక రావణాత్యారూఢము సహింపబడుచున్నదని విష్ణువు చెప్పెను రావణుడు “వళ వ్‌స్పు” ఆను [(బహ్మకు ప్పుతుంయు పుల స్య(బహ్మకు పోఠతుండు; పులస్తుడు (బహ్మకు కుమారుండు. + శ్లో. ధఛాళారం తపసా (పీతం యయాచే న హి రావనః

దై వా త్సర్ణా దవధ్యత్వం మ _శ్త్యే ప్వూస్టా పరాబ్ముఖః ఉ8ి

వ్యాఖ్య : నః, రాక్షసః-ఆరావణాసురు(డు, తపసా-తన తపన్స్నుచేత, (వీశం-సంతోషించియున్న , ధాతారం-(బహ్మను, మ ర్యేషు-మానవుల విషయమున అస్థాపరాజ్ముఖః (సక) (శద్ధలేనివాడగుచు, దై వాత్‌- దేవతాసంబంధమైైన, సర్గాత్‌- సృష్టివలన, అవధ్యత్వం-తాను చంపబడకుండుటను, యృకోజీ బకొరోష్ముదెను సుమా! రావణుండు తపస్సుచేత బహ్మను తృ వీరిని పైటని క్‌లోని గర్చుడ,

(గ్రంథాలయం

లి రమఘువంళము గంధర్వి, కిన్నర, కింపురుష, సిద్ధ, సాధ్య, విద్యాధర యములనబడు నెనిమిది తిగలలో నెవ్వడును తను చంప జాలకుండునట్ట్లు పరముకు కోరెను. మానవులు తనకు లెక్కలోనివారు కానందున వారిసుండి అవధ్యత్వమును కోరలేదు. కాగా దేవతలు, దేవేం్యదుడు, దేవాధిదేవుండ్తైన విన్ణువు సైతము వానని చంపుటకు వీలులెదని చెప్పెను. శ్లో. సోఒహం దాశరథి ర్యూత్వా రణభూ మే రృలివమన్‌

కరిష్యామి శరై స్తీశ్లైః తచ్చిరః కమలోచ్చయమ్‌.. 44

మ్‌

వ్యాఖ్య: సోఒహం (సః + అహం). ఆనేను, దాశరథి: -దశరథపు, తుండుగా భూత్వా-అయి, తీన్హై:, శరై :-త్మీవములగు బాణములచేత, తచ్చిర:-కమలోచ్చయం (తత్‌ - 85 1. కమల (+ ఉచ్చయం)-ఆరావణునియొక్క శిరస్సులనెడి కమల ముల సమూహముకు, రణభూమే:-యుద్దభూమికి, బలిక్షమం-పూజకు తగిన దానినిగా, కరిష్యామి-చేయగలకు (వేసెదను). ఇంత వరకు _బహ్మవరవం కారణ ముగా నేను రావణుని గర్వాతిరేకమును సహించితిని. కాని ఇ(క గతియేమస మీరు వింతిపనక్కరలేదు. దశరథుండు మానవజాతిరాజు కనుక నేన ఆతనికి కుమారు(డన్సై పుట్టి, రావణుని తలలను తీకశరములచేత (తుంచి, కమలముల చేతవలె ఆ తలలచేత రణభూమికి పూజచేయుకును, అనగా రావణుని చంపివేయు కును ఛింతింపకుండని చెప్పెను. ఒక దేవతను పూజించు వస్తువులలో పుష్పములు ముఖ్యము, కనుక రణభూమి దేవతా పూజనమునప రావణుని తలలు పుష్పములుగా (శమలములుగా) చెప్పబడినవి. శ్లో, అచిరా ద్యజ్వభి ర్భాగం కల్పితం విధివ త్పునః

మాయావిఖి రనాలీఢ మాదాస్యభ్వే నిశాచరైః. శీర్‌

వ్యాఖ్య ; హేదేవాః-ఓదేవతలారా! యజ్యఖిః-యజ్ఞము చేయువారిచేత (యాక్టీకులచేత), విధివత్‌-ళాస్త్ర్మ్రపకారముగ కల్పితం-కల్పింపబడిన (మీకొజు కర్పింపబడీన), భాగం-హవిర్భాగమును, మాయావిఖిః - మాయలుచేయువారగు, నిశాచరై ;-రాక్షసులచేత, అనాలీఢం - అస్వాదింప(బడకుండునట్లుగా, ఆచిరాత్‌ - స్యల్బతాళములొన్స ఆదొన్యద్వే - _గహింప(గలరు. రావణుని సహాయము వలన రాక్షసులు వేవకలకొటకై యాగొక్షర్తలు కల్పించిన వావిర్భాగములను మాయలచేత

౪4 అభి న్ని

దళమ సర్గము 28 అపహరించుచుండిరి. దేవతలకు సోమపానము, హవిర్భాగములు కఅవై బవాం కాలము గడచినది. ఇక త్వరలోనే మీకు రాక్షసవాధథను తొలగించి, హవిర్భాగములు అందునట్లు చేయగలను అని విష్ణువు చెప్పెను. ్రీరాముడు తన ముప్పది యెనిమి దవ సంవత్సరమున రావణవధ చేయుకు గనుక గతకాలము అనగా రావణుని ఆయుష్యకాలము కంటే ఇది స్వల్చము కనుక “*అచిరాతో ఆఅ చెప్పెను, నే మీద రాక్షసులు హవిర్భాగ లకు రుచిచమూడజాలరు, అనగా వారిశెల్ల వధించెధనని భావము. - శ్లో, వై మౌానికాః సుణ్యకృత న్త్యజంతు మరుళతాం పథి పుష్పకాలోక సంజోభం మేఘావరణ తత్పరాః తం వ్యాఖ్య : మరుతాం-దేతలయొక్క, పథి-మార్గమునందు (ఆకాళమార్గమున) వై మానికాః-విమానముఐపై నెక్కి. తిరుగుదారై , మేమావరణతత్పరాః-రావణుని భయము వలన మేఘ ములవాటున వెళ ఛదలచుకొన్న +. పుణ్యక ఈ! - పుణ్యాత్ములగు వారు, పుష్చకాలోక సంక్షోళం---పుష్పకాలోక -యదృ్భచ సగా. రావణుని పుష్పక విమానము కనబడుటదేత కలుగు సంక్షోభం-భయముతో వణకుటను, త్యజంతు- ఇకమీద విడుతురుగాక. ఆకాశమార్గమున విమానములకై నెక్కి తిరుగు దేవతబు, యజ్ఞయాగములు చేసి పుణ్యాత్ముల్రన మానవులును, తమ విమానములు మేఘముల చొటున నడచునట్లు చేయుము, ఆకస్మికముగా రావణు? పుష్పక విమాన దర్శనుబు జరిగింప్పుడు భయచకితు లగుచున్నారు. ఇకమీద వారి కెట్టి భయముండటోదు, అనగా రావణుడు వధింపబక్షునని భావము, సం.కోళ మనగా భయముతో వణకుట. “సంష్షోభోళయచకితమ్‌” అని శబ్బార్హవ నిఘంటువు, శ్లో, మోత్యుధ్వే స్వర్షబందీనాం 'వేణీబంధా నదూషి ళాల శాప యంశత్రిత పౌలస్త్య బలాళక్కార కచ|గమైః 47 వ్యాఖ్య :; శాపయం్యతితపొల స్త్వ బలాత్కార కచ్నగహైః-ళాప-నలకూబ రుని శాపముచేత, యం,తిత-ఇపివేయబడిన, పొల స్య-రావణునియొక్క, ఐలా శ్కార -బలాళ్కారముచేతన్నై న, గశచగహైః - కేశాకర్షణములచేత, ఆదూషితాన్‌ - అనుపహతములుకాని (మలినములై తెగిపోని), స్వర్గబందీనాం = రావణునిచే నపహ రింపబకిన స్వర్గన్తీం యొక్క, వేణీబంధాన్‌ -_ కేశబంధములను (జట్టుముడులను) మోక్ష్యుధ్వే-విడువ గలుగుదురుగాక. స్వ్మవాసినుల్లై న స్త్రీలలోని యందగ తెల

లి రఘువంళము నందరిని అపహరించుకొనిపోయి రావణుడు లంకలో బందీలరుగా నుంచెను. కాని వారిని బలాత్కరించి చెరుపశాలక పోయె'స,. కారణ మేన. నొకప్పుడు రంభ ఆలంకరించుకాని తన్మపియుండగు నలకూబరుని వద్దికి వెళ్ళునుండగా దారిలో శారసిల్లిన రావణుండు ఆమెను బలాత్కరింని భోగించెను ఆ సంగతి తెలిసిన నలకూబరుడు, “ఇకమీద నీవు ఏ స్ర్రీనిగాని బలాత్కరించి భోగించినదో నీతల నూరువక్క-లై. చత్తువు” అని రావణునికి కాపము పెట్టెను అందువలన స్వర్శన్రీలను బందీలుగా నుంచెనే కాని, రావణుడు వారిలో నొకరినైనను భోగింపంజాలక పోయె ఇదే కారణముచేత సీశాదేఎి తన లంకలో నున్నను ఆమె ఆంగికారము నక్రై యర్ధించి, లోభపరచి, భయపెచ్రేనే కాని బలార్కారమునకు సిద్ధపడలేడు. ఈ విషయ... నెరుగని రామాయణ విమర్శకులు సీతా వెత్మివతంమును గూర్చి యనుమానము'స వెల్లడించి లోకమును మాసపుచ నంజాచుట దుస్సాహసము. శ్రీమహావిష్ణువు డేవతలతో అట్టి మీ స్వర్గస్త్రీల _ కేశబంధములు, ఆదూషిత:టిల్తై చిష్కమా[తనం పడియున్నవి. వాటీ సింక్‌ మీరు విప్పగలుగురురు. ఆనగా రావణవధా నంతరము పవ్నితలై యున్న మీ మీ భార్యలను మరు పొందెదరని చెప్పెను, శ్లో. రావనా వగవా క్లాంత మితి వాగమృతేన నః

అఖివర్ష స మరుత్సస్యం కృృవ్ల మేఘ _స్తిరోదభే శ్వీర్రి

వ్యాఖ్య : సః,కృష్ణమేఘః-ఆ విమ్ణువనెడి మేఘము (నీలమేమము), రావణావ (గహక్రాంతం-రావణ-రావణాసురుడను, అవ గహ- అనావృష్టిచేత, క్రాంతం-వాడీ పోయియున్న, మరుత్‌, సస్యం-దేవతలనెడు. పైరును, ఇతి-ఇట్లు (పూర్వము చెప్పిన రీతిగా), వాగమృతేన-వాక్కులను అనృుతముచేత (నీటిచేత) అభివర్ష్య- తడిపి (అభిషేకించి), తిరోదథే.-ఆంతర్జానమును. జెందెను.. వెనుక చెప్పిన మాట లతో వేవతలను తృ ప్రిపరచి విష్టమూర్తి అంతర్థానము చెందెనని భావము ఇచ్చట దేవతలను సస్యముగాను, రావణాసురుని అనావృవిగాను, విష్ణుమూర్తిని సీం మేఘముగాను రూపణము చేయుటచేత ఇది సావయవన రూపకాలంకారము ఈ యలంకారమువలన దేవతాసమూహము రావణ నిదాఘత్వ, అవ్యగహత్వముల చేత నస్యమువలె మాడీపోవుచుండగా నీలమేఘమైన విష్ణువు వర్షించి ఆపైరును పునరుణ్జీ వంప జేసె. నను భావము స్పష్టపడుచున్స్‌ది. ' రావణకబ్ద వ్యుత్పతి = “వ్యిశవసః ఆపత్యంపుమాన్‌' అను విగనాముచేత రావణః ఆను తద్ది

దశమ నర్గము బర్‌ తాంత శబ్దము ఏర్పడును. ఎట్టనగొ, వ్మిశవః శబ్దమునకు +వాదిల్యో౬బ్‌ ” ఆను స్తూతముచేత ఆపత్యార్థకమగు “అన్‌” _పత్యయమును చేర్చగా, “వ్నిశవసో విశవణ రవణౌ” అను ఆంతర్గణ స్యూతములేత వ్విశవః ఇబ్ధమునకు వృత్తి విషయ'సున “రవణ” అను ఆదేశము వచ్చు అఆ రవణ అఆమదానికి* ఆదివృద్ధి వచ్చి “రావణ” ఆశు శబ్దము సిద్ధిచు నని మల్లి నాథుడు వాాఖ్యానిందెను. ళ్లు. వురుహూత (వభృతయః నుర కార్యోద్యతం నురాః

అంశ రననుయయు ర్వెమ్హ ప్పుమ్పై శ్వాయుమివ 'ద్రుమాః49

వ్యాష్య : పుుహనూత _వభృతయః-ఇం( దుండు మొదలమున, సురాః- దేవతలు, సురకార్యోద్భృతం- దేవకార్యమైన రావణవధ యందు ఉద్యుక్తు(డైన, విష్ణుం-విష్టుమూ ర్రెని, అంతై:-తమ తమ అంకలదేత, _దుమాః-వృక్షుఎిు, పువ్పైెః-తమ శరీర భాగములగు ప్వువ్వులచేత, వాయు., ఇవ-వాయువు'ఎవలె, అ'పయయుః-అబటసరించి వరి. దేవకార-మగు రావణవధశై విష్ణువు దశరథుని సవారుండుగా పుట్టుటకు వెళ్ళగా, దేవతలు స్వరక్షమువకు తిరిగిపోయిరి. కొని వారీ యంశ'సులు న్నుగీవాది వానరరూపముల నెత్తి ఎషువుగవతారమగు రామననికి తోడ్పడుటక్రై భూలోళమున కేగెనని భావము, తామున్న చోటనే యుండి తమ యంశములు వెళ్ళునట్టు చేయుటలో వృక్షములు పుష్పరూపమున వాయివువెంట వెళ్ళుట నుపమానముగా( జెప్పట చా గొప్పగా నున్నది. అలంకారం ; ఉపమ. శో. అధ తన్య విశాం పత్యు రంతే శామ్యన్య కర్మణః

పురుషః 1పబభూవా గ్నే ర్విస్టయేన సవార్త్విజామ్‌ 50

వాఖ్య ; అధ-ఆటు తరువాత, తస్య, విశాంపత్యుః-ఆ దశరథమహారాజు యొక్క, కామ్యస్వ కర్మణః-పు శకామేష్షియొక్క, అంతే-ముగింపునందు, ఆగ్నేః-హోమాగ్నినుండి, ఒకానొక దివ్యపురుషుండు (1పాజాపత్య పురుషుండు), బుత్విణాం-యజ్ఞమును చేయించుచున్న (బాహ్మణులయొక్క, విస్మయేన, సహ- ఆశ ఏర్యముతోపాటు, (పబభూవ-పు చను దశరథుడు చేయుచున్న ప్యు తకామేన్టి ముగియుట, శ్షీరసాగరమున విష్ణువు ఆఅంతర్థానను నాందుట యేకకాలమున జకిగి నవి, విష్ణువు పాఠిలో (పవేశింవగా చరురూపమైన దానినితీసుకొని, (పాజాపత, పురుషుడు పొమాగ్వినుండి ఆవిర్భవించెను. బుత్విక్కుు లిట్టీవింత నెప్పుడును జూదియుండకపోవుటనేత వారికాళ్ళర్యము. కలీగినది. పురుషావిర్భావము, 'బుత్వి

లిడ్రి రఘువంళను జుల ఆశ్చర్యము, ఏకకాలమున సహభాననుతో పుట్టుటనేత ఇది సహో క్రి” అను ఆలం౫ారము కార్యరారణములకు పౌర్వాపర్యము లేక సహభావము రంజకముగా సుండుటరో సహో క్రి. శా శ్లో. హేమపొళత గతు దోర్ళ్యా మాదధానః పయళ్చరుమ్‌, అను పవేశా దాద్యస్య పుంస న్తేనాపి దుర్వవహమ్‌ ర్‌1 వ్యాఖ్య: ఆద్యస్య- సృష్టికి మొదటివా(డ్తై న పుంసః -పురువనియొక గ్రా (విష్ణువుయొక్కం), అన్య పవేళాల్‌ -అధిష్టానమువఎన _ (చేకుటవలన), తేన, అపి- అగ్ననుండి వచ్చిన ఆ (ప్రజాపత్యపురుషుని చీతకూడ, దుర్వహం- మోయశక్యము గాని హేమప్మ్నాతగతం-బంగారుగిన్నె యందున్న, పయశ్ళరుం-పాలతోవండిన ఎన్నమును (పాయసాన్నముషు), దోర్శ్యాం- రెండు చేతులతోను, అదధానః- ధరించుమున్నవాడగుచు (=గ్నినుండి పురుషు/డావిర్భవంచెనని వెనుకటి శ్లోకముతో అన్వయము) _ బహ్మాండ మంతయు తనయుదరముననసున్న విష్ణువు ప్రవేశించుట చేత పాయసాస్నము మిక్కి బరువుగా ను-ంఖుటచేత ఆ పురుడు మోయలేక మోయలేక దాసిని రెండుచేతులతో పట్టుకొని పైకివచ్చెనని భావము. చరువనగా వార్చకుండ యజ్ఞాగ్నిరో ఉశుకజేసీిన (మన్నము. అది నీళ్ళతోగాక పాలతోనే యుడికింప(బకుటచేత “పంపశ ఎరువు"గా( వెప్పబడినది, శ్లో, పాజాపత్యోపనీతం త దన్నం (వత్య్యగహీ నృపః వృేవ పయసాం సార మావిష్కృత ముదన్వళా ల్‌ వ్యాఖ్య :; నృపః-దశరథమహారాజు, పాజాపత్యోపనీతం- పజూపత్య- (పజాపతి (బహ్మ)కి సంబంధించిన పురుషునిచేత, ఉపనీతం-తనవద్దికి తీసుక రాబఐడిన, తదన్నం (తత్‌ -. అన్నం) ఆ పాయసాన్నమున, ఉదన్వతా-సము[దుని చేద, అవివ్కృృతం- వెలువరింపబడిన, పయశాం-పాలయొక్క, సారం-సారభూత మైన యమృతమును, వృషేవ (వృషా, ఇవ) ఇందు(దువలె, 1పత్యగహీత్‌ -స్వీక్‌ రించెను. శ్షీరసమ్ముదము బయల్పరచిన యమృతము నిందు(డు సంతోషముతో తీసుకొన్నట్లు దళరథు(జానందముతో (_పాజాపత్య పురుషు( డందిచ్చిచ ఆ పాయ సాన్నమును (పత్మిగహిందె నని భావము. అలంకాలను : ఉపమ “వాసవో, వృతవా, వృషాొ అని యిందుని పేర్గు. (ఆమరం)

దశమ నర్గము లి? శ్లో అనేన కథిళా రాజ్టో గుణా న్తస్యా న్యదుర్ల భాః (పనూతిం చక మే తస్మిన్‌ తై )౨లోక్యవభవోజఒపీ యత్‌ 53

వ్యాఖ] : తస్య-ఆ దళరథునియొక్క (సంబధించిన), అన్యదుర్ల భాః- ఇతరులకు లభ్యములువని, గుణాః-గుణములు, అనేన-ఈ చెప్పటోవు కారణము చేత, కథితాం-చెప్పబడినవి (వెల్లడియైకవి), యత్‌-ఎందువల్లనై తే, త్రి )లోర్య (ప్రభవః, అపి-తై లోక్య -తిలోకస ముదాయము కు, (ప్రభవః, అవి-జన్మ కారణ మగు విష్ణువుకూడ, తస్మిన్‌-ఆ దళరథునియుమ, (పనూతిం-ఉత్చ త్తిని, చళమే- శోరెనో. (తిభువవ జన్మ హేరువెన విష్ణువే ఆతనియందు జన్మింపంగోరుట దళ రథు౨ ఉత్కృష్టగుణములకు పరమావధియని “అనేనకథితాః?” అం కవి పయో గించెను, అలంకారము : వావ్యలింగము. శ్లో. న తేజో వైప్లవం పత్నో ర్విఖే జే చరుసం జైతమ్‌

ద్యావా పృథివోర్ధః _పత్యగ మవారృతి రివాతపమ్‌. 54

వాఖ్య : సః-ఆ దశరథఘఃడు, చరుసంస్థిత ౨-చరువను పేరుగల, వైష్టవం- విష్ణు సంబంధమగు, రేజః-తేజస్సును, పత్నో్యోః ఇద్దరు భార్యలకు (కౌసల్యకు, తె కే ముకి ద్యావా వృథివ్యోః-భూమికిన, ఆకాశయునరును, అహర్చతి;-సూరుండు (పత్యగం-నూతనమైన, ఆతపం, ఇవ-ఎండనువలి (లేత యెండనువలె) ఏభేబే- పంచి యిక్చెసు. చరుసంజ్ఞిత మైన పాయసాన్నము విమ్లు తేజోమయము. కనుక దా౨కి బాలాతపము ఊఉపమానముగా. జేస్పబడినది. దాని ననుసరించి దళరథునికి సూర్యోపమానము; కౌసల్యా కై కేయాలస ద్యాహా సృధువులు పోలికలుగా జెప 6 బడినవి, ఈపాయస విభాగమునందు వాల్మీకి రామాయణమునకు_ భిన్నముగా కారదాసు చెప్పుటలో/గల స్వారస్యము దశరథు-కి క్రైకమీదంగల అత్యంళాను రాగము, రామవనవాసాది భవిష్య దామాయణ కథలో త్రెకకు గల [ప్రాధానృము నని యూహింపవలసి యుంతుశు. రామాయణమున మొదట చరువు నందర్థభాగము కౌసల్యకు, మిగిలినదానిలో సళభాగము సుమి తకుగు, ఆ తరువాత మిగిలిన దానిలో సగము క్రైకకుుు ఇచ్చి, శేషించిన భాగమును మరల సుమ్మితకును ఇచ్చినట్టున్నది. కాని ఆ విభాగదానము, భరత జన్మ సందర్భమున “సాఇాద్విష్టో శృతుర్భాగః” అని చెప్పిన వాక్యముతో విరోధించుచున్నది. కనుక కాళిదాసు సవరించి, రసదృష్టితో సమ౭జసముగా. జెప్పెను. అలంకారము : ఉపమ,

అవతారిక : ముగ్గరు భార్శులుండగా నిద్దరికే పంచియిచ్చుటకు(గల రారణ మును ఇెప్పచున్నాడు= శ్లో... అర్భితా తస్య కౌసలొన్టి (పియా శీకయవంశజా అతః సంభావితాం కాభార్టం సుమి (తా మెచ్చ దీశ్వరః 5 చాాఖ్య తస్య-అ దశరథునికి, కౌసల్యా-కౌసల్య, అర్బిలా- పూజ్యురాలు. శ్రేకయవంళజా- కై కేయి, (పియా-ఇస్టురాలు. ఆత;-ఇందువలన, ఈశ్వర:-_పభు వగు దళరథుండు, సుమ్మితాం:-సుమ్మితను, కాభ్యాం-ఆ సల్యా కై శేయీలచేత, సంభావితాం-గొరవింపబడు దానినిగా, ఇచ్చత్‌ -కో రెను. దశరథు(డు దశ్నీణ నాయకంతు, కనుక పూజ్యురాల్షైన కౌసల్యరును, (పియరాల్సైన శ్రైకకును హైయసఠాగ:ఎ లిచ్చి వారిద్దరును తమ భాగములలో గొంత కొంత భాగమును సుమిత కిచ్చునట్టు కోరెను. దీనివంన దశరథునికి సుమి తపై గౌరవము, (పేమయు నున్నట్లు స్పష్టపతుటయేకాక సవరులకు పరస్పర సామరస్య మున్న ట్లును దెలియును. తానే ముగ్గరికిని పంచి బుచ్చినచో దశరథునియందుగల దక్షిణ నాయకత్వ కౌశలముగాని, కౌసల్భాదులకున్న పరస్పర [యేమానుకాగనులు గాని వ్యక్తము రావు. కనుక కాళిదాసు రామాయణమునుగాక నారసీంహాోది పురాణముల ననునరించి ఈ మార్చు చేసెనని తెలియవలెను. ళో. శే బహుక్ష్యన్య చిత్త్మకే వత్న్యా పత్యుర్మహీతీతః చరో రన్ధార్బ భాగాభాస్థ్రం తా మయోజతా ముఖీ. 56 వ్యాఖ్య : బహుజ్ఞ స్య-సర్వజ్ఞుండును, ఉచితజ్ఞుండునై నట్టియ, మహీిశ్షీతః- రాజును నగు, పత్యుః-భ ర్రయొక్క, చి త్రజ్ఞే-అభ్మిపాయము నెరి/గిన, తే, ఉభే, పత్న్యా-ఆ యిద్దరు భార్యలును (కౌసల్యయు, కైకయు), చరోః-పాయసాన్నము యొక్కా, ఆర్ధార్థ భాగాభ్యాం-తమ భాగములలోని సగములోని సగభాగములతో (అనగా మూడువంతులు తాముంచుకొని చతుర్ధభాగమునని యర్థము), తాం-ఆసు మ్నతన, అయోజయకాం-సంబంధము కలదానినిగాజేసీరి (ఆనగా సుమ్మిత కచ్చిరి. దశరథుని యథిిప్రాయము నెరిగియన్నవారు కనుక కౌసల్యయ, కైకయు, తమ భాగములలో( గొంతకొంత భాగమును సుమి_తకిచ్చి గౌరవించిరని భావము. “ఆర్ధార భాగాభ్యాంో ఆసువిభొగము వాల్మీకి సమ్మతము కాదు. అమినను శ్రరామునికిని భరతునకును, లక్ష్మణ శ్యతుఘ్నులకును గల సామ్బ

దశమ సర్గము లిం పుకు స్ఫురింపంజేయుటక్రై ఇట్టే ఎభాగమును కాళిదాను చెప్పెను. ధార్మీకత్వము నందు భరతుడు రామునికి( దీసిపోడన్నది ఆయన యఖిిపాయముగా నోపుసు. ఏమైనను ఈ పాయసాన్న విభజనమందు చాల్మీకి కొళిదాసులకు ఏకాభి పాయము లేటు వాఠి రచనలవలన( దెలియుచున్నది. శ్లో. సాపి పణయ వత్యాసీత్‌ నపత్నో్యో రుభయో రపి

మరీ వారణ స్యేవ మదనిమ్యంద లేఖయోః ర్‌

వ్యాఖ) సా, అపి-ఆసుమి[తయు, ఉభ మోః-ఇరువురై న, సపత్నో్యుః అపి-సవతులయందు కూడ, (భమరీ-ఆడుతుమ్మెద, వారణస్య-ఏనుగుయొక్క, మదనిషందరేఖయోరివ- మదనిష్యంద-మద(స్రావముచేత నేర్చడిన, " రేఖయోరివ- ఏనుగు గండస్థలముల పైని చారలమీద వలె, (పణయవకీ-. పేమగలది, అసీర్‌- ఆహ్యొను- ఆవిధముగా పాయసాన్నమును పంచియుచ్చిన సవతులిద్దరియందును సుమ్మిత, ఓక ఆడుతుమ్మెద గజగండ స్థలములపై (చెక్కిళ్ళపె' (సవించు మద ధారాఠేఖలమీవ వలె, మిక్కిలి _పేమగలవాయెకు. ఇచ్చటి సపత్న శబ్దము యొౌగి కార్థమునందు సాభ్ని పాయను. “సమానఃపతి: యయోః తే సపత్చా "తయోః సపత్నోళ" అను విగ్రహము నందుంగల సమాన శబ్ధము వలన దశరథుడు తన యందును, కౌసల్యా కైకల యందును సమాన (పేమ గలవాడే యనునర్థము సిద్ధించుట చేతశు, వారు పాయసమును బంచి యిచ్చుటచేతవ , ఆ ఇద్దరియ:దును సుమిత పణయవతియైనది. అట్టు సుమ్మితకు పాయస భక్షణానంతరమే కలిగిన (పణయము, తన కుమారులుగా! బుట్టటోవు లక్ష్మణ శ్యతుఘ్నులకు, రాముని యందును, భరతునియందును విశేష (భ్రాత్మక్రేమగా మారి రామలక్మణులు, భరత శ్యతుఘ్నులు అను జంటలుగా నేర ఎడుటకు వీజ్యపాయమని ధ్వనించు చున్నది. దళరథునికి కౌసల్యా కైకలపై కంటే సుమితపై తక్కువ (పేమ యు=డెనని భావింపకూడదు. ళో... తాభి ర్లర్భః (పజాభూత్ర్యై ద్యధే చేవాంళ సంభవః

సొరీభి రివ నాడీభి రమృళాఖ్యాభి రమ్మయః ర్‌

వాంఖ్య ఏ తాభిః-ఆ ముగ్గురు దశరథ భార్యలచేత, [_పజాభూత్ర్యై- _పజం యభ్యుదయము కొరకు, దేవాంళ సంభవః -దేవ- విమ్షుదేవుని యొక్క, ఆంశసంభవ: అంశలు కారణముగాగల, గర్భః-గర్భము (గర్భములని యర్థము, ఇది జాత్యేక

ఏ0 రఘువంశము వచనము), సౌరీలీ:-సూక్య సంబంధిసల/ఎ, అమృకాఖ్యాఖి:, నాడీఖి:-అమృతము లకు పేరుగల నాళ షమూలచేత (కిరణముల తృ, అనమ్ముయ: (అప్‌ + మయం) జల మయమైన, గర్భః ఇవ-గర్భమువలె, దృధే-ధరింపబడెప. కౌసల్బా క్రై కేయీ సుమ్మితలు గర్భవతుల రని భావము దేగాంశ సంభవము లైన వారి గర్హ్శములండు జనింపటోవు రామాదులవలన రఘువ.ళ విభూతియేకాః. (పవాభుదయము కూడ గలుగనున్నదని సూచిత మైనది. సూర్యకిరణముంలో గొన్నింటికి “అమృతము” లనిపేరు, ఆవి జలమయగర్భముము ధరించి వర్పముగురియును. సూర్కుచు సహ్మస కీరణుండం (పసిద్ధి, బంకులో “చతశ్శ 0 వృషివాహాస్తాస్సర్వా అమ్మతా: స్రీయః” ఆని చెప్పిన యాదవనిఘంటువు ననుసరి:చి నాలుగువందల కిరణము “లమృతవః” లనుపేసతో వర్షము సురిపిఐచుడు. ఇందలి “లమృకాఖ్యాభి:” అనుపదము, కాళిదాసుయొక్కు భౌతిక, జ్యోతిష, శాస్త్రపాండిత్యమును. వెల్లడించు చున్నది త్ల, నమ మావపశక్ననత్తా సై బభు రాపాండుర త్విమః అంతర్లతఫలారంభా నస్యానా మివ నంపదః వ్‌ఫీ వ్యాఖ్య : సమం-వకకాలమునం డా, ఆపనృ నత్వా:-గర్భవతులైై యున్నారు కనుక, ఆ పాండురత్విషః - కొంచము గల్దనికాంతిగల, తాః- ఆరాజు పత్నులు ముగ్గురును, ఆంతర్గత ఫలారంభాః -లోపలనున్న ఫలోత్పత్తి గల, సస్యా నాం-పెషులయొక్కం, సంపదః, ఇవ-సంపళ్తుంవలె, బభుః- పకాశించిర ఈనమో సిన పైరులు తెలుపురంగు తిరుగుట సహజము. ఆప్టే గర్భవతులైన రాజపత్నులు కొంచము తెల్లనికాంతి గలవారుగా మారిరని భావము. పూర్వశోకళు.నందు. జల గర్భమును వహించిన సూర్యనాములతోను, ఈళ్లోకము.: ఘనపదార్థముగా వూరు నఫ్యములతోను పోలిక చెప్పుటచేత వారిగర్భముు. పరిణామము తెలుపంబడినది. “ఆపన్నా :-గృహీతాః, సత్త్వాం-పాణినః, యాభిస్తాః ఆపన్న నత్వాః-గర్భిణ్య:” అని విగహము. “ఆపన్నసత్వా సా ద్దుష్వణ్యం తర్వకీ చ గర్భిణీ" ఆస్‌ యేమ రము. అలంకారము; ఉపమ. ] శ గువ్వం దద్భళు రాళ్ళ్మ్మానం సర్వా స్స్వ్నేమ వామనైః జలజానీ గదా ఖార్ణ చక లాంఛిత మూ ర్తిభిః 60

దశమ సర్ష ము వ్ర వ్యాఖ్య ; సర్వాః- ఆరొజపత్నులు ముగ్గురును, స్వప్నేష-స్త్వపష్నముల యందు, జలజ, సి, గదా, శార్ట, చృక, లాంఛిత, మూ ర్రిథి:-కంఖ, ఖడ్గ, గదా చాప, చ్మకములచేత చిహ్నితమ:ల్తై న శరీరములుగల, వామనైః-చిన్న పురుషుల చేత, గు పం-రక్షింపబడిన, ఆత్మానం-తమతమ రూపనులము, దద్భకుః-చూచిరి. వారందరును విష్ణ్రంశతో/గూడిశ పాయనమును భుజించియుండిరి కనిక అందరి స్వప్న ములందును శంఖచ[కాదులు ధరించిన బాలవిష్ణుమూర్తులు కన/(బడుచు తమను రశ్నించుచున్నిట్లు జూచుచుండిరని భావవా, శ్లో. హేమ వత (పభా జాలం గగనే చ వితన్వకా ఉవ్యాంతేస్మ సువశ్లేన 'వేగాకృష్ణ్ట పయోముచా. 61 వ్యాఖ్య ఏ చ(క్రించ)-మరియు, హేమపక్ష (పభళాజాలం--- హేనుపక్ష- బంగారుకాంతిగల రెక్కలయొకు, సభాజాలం-కాంతిపుంజమును, విత:షతా-వి స్త రింపంజేయుచున్నట్టియను, వేగాకృష్ణ పయోముదా-వేగ-తనగమనవేగముచేత, ఆకృష్ణ-లాగుకొనిపోబడుచున్న, పయోముచా-చుఘములు కలిగి ఎట్టి, సుపర్డేన- గరుత్మంతుని చేత, గగనే-ఆకాళమునందు, ఎహ్యంతేస్మ-మోసికొనిపోడు చుండిరి. ఇది మరియొక స్వప్నము, ఆకౌసల్యాదులు, బంగకు రెక్కల కాంతులను వి స్తరింపంజేయుచు, మహావేగ'సున వెళ్ళుచున్న గిరుత్మంతునిచేత గగన తలమున మోసికొనపోంబడుచున్నట్లు న్వపష్నములను గనిరి విష్ణువు గర్భమునందున్న ఆరా ణులు గరుడునిచే మోయంబడుచున్నట్లు రలలుగనుట సహజముగదా! ఆ విధముగా గరుత్మంతు(డు వారిసేవలను జేఎయుచుండెను. శ్లో. విభళ్యా కౌన్తుభన్యాసం న్తరాంతర విలంబినక్‌ పర్యుపాన్యంత లజ్మ్బ్యా చ వపద్మవ్యజన హా న్తయా. 62 వ్యాఖ్య ; చ-మరియును, స్తనాంతర విలందిశం- స్తనాఎశర - స్త మధ్య భాగమునంకు, వింందినం-| వేలాకుచున్న, కౌస్తుభన్సాను-భ ర్త తనవద్ద దాచి యుంవిన కౌస్తుభమణిని, బి భత్రా-ధరించుచున్నదియు, పద్మవ్యజ3 హ స్తయా- పద్మమనెడు వింజామరము హ స్తమునందు గలదియుశగు, లక్మ్యా-లక్ష్మీ దేవిచేత, పర్యుపాగృంత- సేవింపబడుచుండిరి, ఇది మరియొకకల, విమ్ణుపు భూ వోకమునకు వచ్చునపుడు తనవద్ద దాచియుంచిన కౌస్తుభ సుణి), ఆమయనవలెశే తాను వక్షస్థల మున ధరించి, తన భర్తయగు విష్ణువు గర్భమునందుగల కౌనల్యాదులను ఆత్తల

లిల్లి రఘువంశము 'పగ్గా భావించి, లక్ష్మీదేవి పద్మదామకముతో విససుకు, వారియలసఓను. దీద్న చుండెనని భావము. శ్‌. కృళాఖి పేక రివ్యాయాం తీపోతసి చ నప్త్పభిః

బవ్మార్సి భిః వరం బవ్మూ గృణద్భి రువతస్థిరే. 63

వాఖ్య : చ(కించ)-మరియుసు, దివాాయాం-స్వర్ల సు నందున్న, (తినో తసి- ఆకొళగ-గమయందు, కృతాభిషేకే:-చేయబడిన స్నానముగలవారును, పదం _బహ్మ-ఉత్కృష వేడరహస్య వచనములను, గృణద్భిః:-పఠించుచున్నవార గు, సప్తభిః, (బహ్మర్దిథి:-ఏకుగురగు కళ్యవాది (_బహ్మర్జులచేత, ఉపతస్థిరే.ఉపా సింప(బడుచుండిరి. ఇది చివర౦న్వప్నము, దళరథపత్నుల గర్భటుంందున్నాది ఉపనివ్యత్పతివాద్యమగు (బిహ్మ పదార్థి. కనుక స్ప్తబుషలు ఆకాశగంగా స్నానము చేసివచ్చి (బహ్మ పతిపాదక లగు ఉప వత్చాఠ ములను బలకుచ్చుు ఆరాఖులస: సేవించి రన భావము. మొకటి స్వప్నములుదు సగుణ (బహృవై థ్‌ వము చ్చిత్రింపబడ్‌.ది. ఈ స్పప్ననునందు గర్వస్థమై యున్నది నిర్గుణ (హ్మమగు పరమాత్మయ. సూచింపబడీనది, స సబుషులు: అతి, భృగువు, కుత్చుడు, కపిలుడు, గౌతముడు, కళ్యపుడు, అంగిరసుడు అనువారు కశ్యపుడు, అత్‌, భరద్వాజుడు, విశ్వామి తుటు, గౌతముడు, జమదగ్ని, వని ఘ్ర-తును “నప బువుల”ని మరియొక పరిగణననున్నది. శ అాభ్య _స్రథావిధాన్‌ స్వప్నాన్‌ (శుత్వా 'సీతోఒథ పార్థివః

నేనే పరార్థ్య్య మాళాగ్చానం గురు క్వేన జగద్గురో? 64

వ్యాఖ్య : అథ - అనంతరము, పార్థివః-రాజు (దశరథుః క, తాభ్యః- ఆ పళ్నుల వలన, తథావిధాన్‌-ఆ ఎభములైై న (వెఒుక వర్ణింపబడిన) స్వవ్నాన్‌ -స్వప్న వృత్తాంతములను, (శుక్వా-విని, (వీత: (సః |-సంతోమించిన వా,డగచు, ఆత్మానం-తనను, జగర్గురో:-లోకజగక్షుండై న విష్ణువునకు, గురుల్వేన- పితృత్వముచేత, పరార్థ్యం-సర్య్వోత్కృమనిగా, మేనేహి-తలంబెను సుమా! రాణులు చెప్పిన ఆన్వప్న వృత్తా. తముల వలన దళరథు(డు సంత షముతో నుప్పొంగుచు, లోక జనకుండై న విష్ణువునకు తాను జనకుడు కా(టోవుచున్నందులకు తనన ధన్యాతి ధన్యునిగా ఇావించుకొనెను.

దళమ సర్లిము ల8లి ట్లో. విభక్తాతా విభ స్తాసా మేకః కు&వమ్వు నేకధా

ఉవాస |(పతిమాచం[దః (వనన్నానా మపా మివ 65

వ్యాఖ్య : ఏకః- ఒకడేయై3 (ఆడ్వితీయు.డై న), విభుః విమ్ణవు, తాసాం- ఆ రాజపత్నులయొక్క_, కుక్షిమ-ఉదరముంందు, [_పసన్నానాం-నిర్మలములై న, ఆపాం-ఉదికములయొక, కుక్షిషు-అంతర్భాగములయ:దు, (పతిమాచం, దః, ఇవ-బిందిరూపనున నున్న చం_దునివలె, అనేకధా-పెకు.రీతుల (ఏకథిన్నం అనేకం కనుక నాలుగు విధములుగా), విళక్తాత్మా-విభజింప/బడిన యాత్మలు గలవాండై, ఉవాస- ౨వసించెను (గర్భస్థుండై యుండెను. “విభుః' అనగా సర్య వ్యాపకు(డు అనగా పర_బహ్మము. ఆది ఏకము. అయినప్పటికిని ఉపాధిగతమై (శరీరాదులగుపొంది)అచేకథా కనపడును. _పకృతమున ఒక ప్రాడేయైయున్న విష్ణువు ఉపాధి భూతముల్లై న నాలుగు పాయసళభాగములందు _పవేశించి రాణుం గర్భము లలో నివసించెను. ఇది ఒకే చం మండు భిన్న జలాశయములందు [పతిలింబ రూప మున పెక్సు. చం_దులుగా గనబపటతో! బోల్చుట మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. అద్వితీయ పర బహ్మ ము ఉపాధిగతమై నానావిధముల గోచరించునన్న వేదాంత సిద్ధాంత మీళ్లోకమున సూచింపంబడినది. శో అథా గగట్టిమహిషీ రాళ్ళ" (పనూతి నమయే సతీ

పుత్రం తమో౭పవాం లేభే నక్తం జ్యోతి రివౌషధిః, 66

వ్యాఖ్య : అథ-అనుంతరము, రాజ్ఞ:-వళరథునియొక్క, సకీ-పతి వత యగు భార్యయు, అ_గమహిషీ- పెద్దరాజియు. నగు కౌసల్య, (పసూతిసమయే- [పసవ కాలమునందు, ఓషధి:-ఒకానొక మొక్క, నక్తం-ర్మాతివేళయందు, తమోఒపహఎ-బీకటిరి తొలగి:మనబ్టి జ్యోతిః, ఇవ-జ్యోతిని వలె తమో౬ పహం-అజ్ఞానమను. వీకటిని తొలగించునట్టి, పు తం-కుమారుని, లేభే-పొండెను ((పసవించెను). దశమ మాసమున కౌసల్య, తమకు ౨పుతత్వ రూపము నున్న తమస్సును, లోకమునకు అఆజ్ఞానాంధకారరూపమగు తమన్స్నును, టోగొట్టునట్టి వెష్టవ తేజోరూపు(డగు కుమారు..(గనెనరి భావము. ఇది వాక్యార్థోపమ. ళో శామ ఇత్యభిరా మేణ వపుమో త్‌ చోదితః

నామధేయం గురు శృకే జగ్యత్పథమ మంగళమ్‌ 6/

న.

లశ రఘువంశము వ్యాఖ్య : అభిరామేణ-మునొాహరమైన, _ వపుషా-బాలుని శరీరముచేత, చోదితః - | 'పేరేపింపబడిన, గురుః-తం। డియగు దశరథుడు, తస్య-ఆశివవునకు, జగ(త్పథమమంగళం-లోకమునకు మొదటి శుభలక్షణమగు, రామ ఇతి-రాముడు అను, నామధేయం- పేరును (నామకరణమును), చ్మకే-చేసెను. పుట్టిన శిపవు ఆఖిరాము,డ్లై యుండుటచే తనే తర్మడి యతనికి రాముడు అని నామకరణము చేసెను. *రమంజే- యోగినః, (ప్రజాః, ప్కితాద్యాః ఆస్మి౯ ఇతి రామః అనగా నితనినిచూచి యోగులు, _పజలు, తల్లి దం్యడులును ఆనందపడుచుందురు కనుక *రాను' ఆనుపదము ఇతని యందు సార్థక నుగునని భావము. శ్లో. రఘువంళ 'వ్రదీపేన తేనా (వతిమ తేజసా రణాగ్భవా గళా దిపాః 'వళ్యాదిప్తా ఇవా భవళా 68 వ్యాఖ్య ; రఘువంశ పదీపేన-రమువంశమునకు దీపము వంటి వాతును (వంశమున కషారమైన కీర్తిని దచ్చునట్టివాండు), అృపతిమతేజసా-సాటిలేని తేజస్సు గల, తేన-శిశరూపమున నున్న రామునిచేత, ర షాగృహగతాః- సూతికాగ్భహము నందున్న, దీపాః-దీిపములు, , పత్యాదిష్టాః, ఇవ-తిరస్కరింపబడినవా (కాంతి హీనములు చేయబడినవా) యనునట్లు ఆభవన్‌-3:2ెకు. బహుకాలము సంతతిలేని దశరథుని వలన పేరుకెక్కని రము వంశము ్రీగముని జన్మము వలన మవీ కిర్తిని టొందుటవలన రాము/డు రఘువంశమునకు (పదీపము (గొప్పదీపము) వంటివాడు. అందు వలన పురిటింటిలోని దీపాలు వెలవెలదోయినవి, ఈ మహీ తేజస్సు ఆవతరించుట వలన రావణాదులును వెలవెలబోయిరని ధ్వని ఇది ఉ_త్చేక అలంకారము, కాని కాస్త్రదృష్టియందు సత్యమే. న్లో శయ్యాగతేన రామేణ మాతా కాతోదరీ బభా నై కళాంభోజ బలినా జావ్నావీవ శరత్క్బృళా. 69 వ్యాఖ్య : శాతోదరీ - గర్భమోచనమువల్ల _ పలుచబడిన యుదరముగల, మాళా-తల్లియగ కౌసల్య, శయ్యాగలేన-పడక పైనున్న, రామేణ-రామునిచేత, సైకతాంభోజబలినా- సైకత -ఇసుకతిన్నె మీద గున్న, అంభోజ-క మలమనెడి, జాహ్నవీ, ఇవ-గ౦గానదివల్కె బభౌ - [ప కాళి౦ంచెను.

దశమ సర్గము లిల్‌ శరదృతువున :పవాహయు తగ్గుట చే త గంగలో ఇసుకతిన్నె లేర్పడును. అప్పు డంవలి కమలమును గోసి గంగకు పూజచేయుట.. శిష్టాచారము అట్లు చేసిన ప్పుడు కృశించిన గంగ, దాఏ నానుకొని ఇసుకతిన్నె, దానిపై కమలము ఉండును. అథ్రే కృశించిన కౌసల్య (గర్భభారిము తగ్గినది కనుక), ఆమె (పక్కన న్వచ్ళ మెన పొత్తిలి గుడ్డల పకక్క దాసపై శ్‌శువగు రాముకు నున్నారు. కనుక ఇది కమల పుష్పోపహారము గల శరద్గంగోఒమానము గలన్లై యున్నది ఆంలోజమును పోలికగా-జెప్పటచేత రాము) సౌకుమార్యుము, జాహ్నవితో పోలిక చెప్పటచేతి కౌసల్య పవి తత్వము వక్తమగు చున్న. య కేచ్య్యూ సనవయో జజే భరతో నామ శకీలవా౯ ౧) న్‌ పాని ఖా

జనయి త్రీ మలంద( కే యః (పశయ ఇవ (శియమ్‌- 70

వ్యాఖ: క్రైకే" ఫి-క్రే కేయికి, భరతః, నామ-భరంతుడు అను, శీలవా౯-మంచినడవగిగల, తనయః-పు తుండు, జక్టే- జన్మించెను, యః-ఎవ్వంతు, పశయః- విశవవు, శియా, ఇవ-సంపచశువలిె, ఉనయత్రీం- తల్లిని, ఆలం చ క్రే-ఎలంకరి:చెనో; కె కేయికి సద్వ్భుత్తము నందు. సాటిలిని భరతుండను కుము రుండు పుట్టెను. ఇచి దశరథుడు పాయసాన్నముము పంచియిచ్చిన వరున లనే జరిగినది వాల్మీకియు శ్రాము) తగువాత భరతుంశు పుట్టినట్లు చెప్పెను. “కేకయస్స ఆపశ్యం స్త్రీ కైకేయీ” అ వ్యుతృ త్తి. “కేకయ” శబ్దములోని యకారాదిభాగమునకు *“ఇయి అ. =దేశమును మం ఆదివృద్ధియు, వచ్చి “కై కేయూ" శబ్దము నిష్పన్నమై':ది. సంపదకు వివయమువలె భరతుడు తల్లికి ఆల.కారముగా నుండినట ఆలంకాలము: ఉపమ. శ్లో... నుతౌ లమ్మణళతుఫఘ్నై నుమి[తా నుషువే యమౌ

సమ్యగారాధిళా విద్యా (వబోధ వినయా వివ 7/1

వ్యాఖ్య; సుఏ రా-నుమి త, లవ్మణ శ ఈుమ్నౌ -లక్ష్మణ శశుఘమ్ను లను పేర్దగల, యమౌ-కవలలమున, సుతౌ-కుమారులను, సమ్యగారాధితా-చర్కగా అభ)సింపబడిన, విద్భా-విద్య, | పనోధ వినయాౌ, వివ-త తజ్ఞానమును, కర్మదియ ఆయము ఏవలె, సుషువే-_పసవించెను... రెండు భాగములుగా స్వీకరింపంబడిన పాయసాన్నము వలన రెండు గర్భములు ధరించిన సుమ్మిత లక్మణ, శ్యతుఘ్ను

ఏ6 రఘువంశము లను కుమారులను గనెను. ఇది చక్కగా ఆభ్యసింపంబడిన విద్య వలన బుట్టు త త్త్వజ్ఞాన, ఇం్యదియ జయము లతో బోల్ప(బడినది. విద్యకు తత్వజ్ఞాన, ఇం్యదియ జయములు ఫలమని గహి కవలయును. శ్లో... నిరోష మభవ త్సర్వ మావిష్కృతగుణం జగత్‌ అన్వగా దివ హి న్వర్లో గాం గతం పురుపోత్తమమ్‌. "లి వ్యాఖ్య ఏ సర్వం, జగత్‌ -భూలోకమంతయు, నిర్జోషం-దుర్భిషాది దోష ములు లేనిదియు, ఆవిష్కృత గుణం-్యపకటింప బడిన ఆరోగ్యాది గుణములు గలదియు, అభవత్‌ -ఆయె .. (ఆదియంతము) గాం-భూలోకమును, గతం-చేరిన పురుషోత్తమం-శ్రీమహావిస్టువును, స్వర్గః-స్వర్గముగూడ, అన్వగాత్‌, ఇవ-ఆనుగ మించివచ్చెనా ఏమి? అన్నట్టుండెను. విష్ణ్ట్వంశములతో (శ్రీరామాదు లవతరింపగా జగత్తున దోషములు, అనగా దుర్భ్చిషము, రోగములు, రాగద్వేషాదులు, నశించి, సుఖిషము, ఆరోగ్యము, సంతోషము మొదలగు గుణములు నెలకొన్నవని భావము, _ స్వర్గమనగా నిర్జోషమై గుణములు గల (ప్రదేశమని ఆగమము. అయోధ్యా పాంత మంతయు స్వర్గతుల్యముగా మారినది. ళా, తస్యోదయే చతురూూూ శ్తేః పౌలస్త్య చకి లేళ్వరాః విరజనవై్క్కై- ర్నభన్వద్భి వ్రీో ఉచ్చ్వనీతా ఇవ. "ఓ వ్యాఖ్య ; చతుర్మూ శ్రేః-నాలుగు మూర్తులుగల (రామ లక్ష్మణ భరత శ్మశుఘ్నుల శరీరములతో) తస్య-అవిస్ణుమూ ర్తి యొక్క, ఉదయే (సత్రి-జన్మము కలుగగా, పౌలస్త్య చకితేశ్వరాః-రావణువి వలన భయపడిన తమ తమ అధిపతులు గలి, దిశః-నాలుగు దిక్కులును, విరజసై్రైః-ధూ? తొలగిన, నభస్వద్నిః- వాయువులతో, దచ్య్వనితాః, ఇవ-నిట్టూర్చును విడిచినవా యన్నట్లుండెను (పాళ్చళ్చిమ దక్షిణోత్తర దిళలు, రావణుఏ వలన ళయపడుచున్న తమ అధిపతు లకు (ఇంద వరుణ యమ కుబేరులకు) రామాది చతుర్మూర్తులతో అవతరించిన విష్ణువు వలన నిర్భయము, రక్షణను నేర్చడుటచేత ధూళచేత కలుషితములు గాని నిర్మల వాయురూపమున నిట్టూర్చులు విడిచినవి. చల్లని మెల్టని వాయువులు రామావతారము జరుగగానే వీచిన వని భావము. చతుర్మూర్తుల (పయోజనము చతుర్దిగిశ రక్షణము. “విరజస్క” పదము నిర్భ్వయసూచకము. "ఆలంకారము: ఉఊ్యర్బేవు

చళము సర్గము వ్ర శ్లో కృశాను రపధూమత్వ్వా (త్పనన్నత్వాత్‌ (పభాకర:ః

రతో విపక్ళతా వాస్తాం అవవిద్ధకుచా వివ. 4

వ్యాఖ్య : రో వి పకృతౌ-రాషసుండగు రావణునిచేత, పరాభవింపబడి తేజస్సును ర్త్య్పోలు యుండిన, కృళానుః-అగ్నియు, [పళాకరః- సూర్యు(తును, (వరుసగా) ఆపధూమత్వాత్‌-పొగ తొలంగిపోవుట వలనను, | పసన్నత్యాత్‌, చ-నిర్మలత్వము కలుగుట వలనను, ఆపవిద్ధకుచౌ, _ ఇవ-తొలంగిపోయిన శోకము గలవారో యన ఇటు! ఆస్తాం-ఆయిరి. మవిోరేజస్వు లయిన సూర్యు/డును, ఆగ్నియు. రావణుని వలన కలిగిన పరాభవము చేత దుఃభించుచుండిరి. అట్టి సూర్యాగ్నులు నేడు విష్ణువు దుష్టశిక్షణార్థమై రామావతారము నెత్తుటచేత నిర్భీకులై (పసన్నులై రి. అగ్నిశోకము తొలగుటకు ఆపధూమత్వము, సూర్యదుఃఖము వాయుటకు (పసన్నత్వము సూచకములుగా. జెప్పబడినవి. ఊలంకారము: ళ్ల+ దకానన కిరికేళ్య న్తత్హ ణం రాడన శ్రియః

మణివ్యా జేన పరిస్తాః పృథివ్యా ము బిందవః "5

వ్యాఖ్య : తర్‌ క్షణం-ల్రీరాము/ డవతలరింపగానే, రాష్షస శియః-రాతస రాజ్యలవ్ష్మీయొక్కం, అ_భలిందవః-కన్నీటి చుక్కలు, దళానన కిరీ టేభ్యః -రావ ణుని క్రీరీఓములనుండి, వణివ్వాజేన-రత్నముల మిషచేత, పృథివ్యాం-భూమిమీద, పర్యస్తాః-జారిపడినవి. శ్రీరాము డుదయింపంగానే, ఇక రావణవధ తథ్యము అని తెలిసికొన్న రాక్షస రాజ్యలక్ష్మి తనకన్నీటి చుక్కలను, రావణ కిరీటములనుండి కారణాంతరమున జారి నేలపైబడిన మణులను నెపమున రాల్చినది. రాముడు పుట్టగానే రావణునికి కిరీట రత్నములు [కిందరాలిపడుట యను నపళకునమైనదని భావము. అలంకారము: క్రై తవాపహ్నవము. ళం పుుతజన్న వ వేశ్యానాం తూళ్యాణాం తన్య పుతిణః

ఆరంభం (వథమం చక్రుః జేవదుందుభయో దివి. గ!

వ్యాఖ్య : ప్కుతిణః-పు తవంతు-డై న, తస్య-ఆ దశరథునియొక గ్రా? ప్కుత అన్మ (పవేశ్యానాంః-కుమార జన్మోత్సవమునందు ఏర్పాటు చేయదగిన, తూర్యా

లలి రఘువంశము జాం-నాగస్వరాది వాద్గములయొక గ్రాం ఆరంభం-ఉప్మ కమమును, (వథమం- మొడట, దివి-స్వర్గమున (ఆకాశముకందు) దేవముందుభయః -దేవతల వాద్యము లగు, దుందుభులు-చ[ కుః-చేసినవి. దశరథు:కు పు తజన్మోత్సవముకు (_పకటించు టకై యేర్చాటు చేసిన మంగళవాదు ములు (మోగకముందే లోకకళ్ళాణార్థ ముద యించిన రాముని యెడలగల తమ భక్తి౨, ఆనందముకు వెళ్పడించటత్రై స్వర్గము నుండి దేవతలు దుందుభులు | మోగించిరనియు, ఆ తరువాత అమయోధ్యానగరము మంగళవాద్యనాదములతో నిండిపోయె ననియు భావము. గామాదుల జన్మముచేత భూలోక స్వర్లోకము లానందపరవళము లయ్యె నన్నది సౌరాంశము. శ్లో. నంళానకమయీ వృష్టి రృవనే తస్య పేతుషీ సవుగళోపచారాణాం వై వాదిరచనా ఒభవత్‌ . 777 వ్యాఖ్య : తస్య-ఆ దశరథుని యొక్క, భవనే-మందిరమును సంతానక మయీ-కల్పవృక్ష కుసుమ మయమైన; వృష్టిః-వర్షయి, పేతుషీ-పడినరై , సెవ (సా ఏవ)-అఆదియే, సన్మంగళోపదారాణాం-ప్ముతజన్మగాల మందవసరమైన మంగళ వస్తూపబారములకు, ఆదిరచనా- పథమకార్యము, ఆభవత్‌ -ఆయినది. ప్ముతజన్మ సమయమున జొరకర్మ, నామకరణాది వైదిక్కకియా కలాపమునకు పువ్వులు, ఫంములు, రంభా స్త ౧భములు, మామిడియాకులు మొదలయినవి కూర్చు కొనుట యాచారము. దశరథుని భవనమునం దామంగళోపచారములను సేవకు లారంభించుటకంటే ముండే స్వర్గముమండి కల్పవృక్ష కుసుమ మయనుగు పుష్ప వృష్టి కురిసి, అదియే ముగళోపచారములలో మొదటి యుపచారమైనది. శ్రీరాముని యవతార సనుయమున మానవులకంటే ముందే దేవత లానందో త్సాహములను వెల్లడించుచుండి రని భావము*, “సంతానాః ఎవ సంతానకాః (స్వార్ధమున జ్‌క్రో 1_పత్యయము), సంతాగకానాం పుషా ఎణీ సంతానకాని, _ నంతానకానాం వికారః సంతానకమయీ” అని వ్మిగహము చెప్పుకొనవలెను. పేతుషీః. ఇది పతుల్‌ధాతు వునకు “క్వసు” _పత్యయము, జీప్‌ను చేర్చగా నేర్పడిన రూపము. “క్యసుశ్చ” అనుపాణిని స్తూతము భూతకాలమున దీని [(పయోగమును సమ్మతించుట చేత, పేతుషీ-పడినది, ఆని యర్థము చెప్పబడినది. (పడినదై , అనుట సులభ బోధకొజకు మా! తమే) ట్లో. కుమారాః కృతసంసా్క్కార? వ్లే ధాతీ స్తన్య పాయినః ఆనంబే నాగ) జే నేవ సమం వవృధిరే పితుః "70

దళమ సర్షము ఏ9

వ్యాఖ్య ; కృతసంస్కారాః-చేయబడిన జాతకర్మ, నామకరణములను సంస్కారములు గలవారును, ధ్నాతీ స్తన్యపాయి వః-ధ్యాతీ- దాదులయొక్క, స్తన్య-పాలను, పాయి నషత్రాగుచున్నవా రునునగు, తే, కుమారాః- ఆరాజకుమారులు, ఆ[గజేన్యుఇవ- తమక ౦ టేముందే పుట్టనట్టున్న, పితుః-తం[డియగు దశరథు వియొక్క, ఆనందేన, సమం-ఆనంద ముతోపాటుగా, వవృధిరే-వృద్ధి పొందిరి (పెరిగిరి). (పాజాపత్య పురువు/తు పాయసము నిచ్చినప్పుడే తనకు ప్యుతసంతానము కలుగు నన్నయానందము దళ రళథునికి కలిగెను. కనుక ప్యుతుంకంటే ఆనందము అ్యగజస్థానము న్మాకమించినది. ఇప్పుడు ప్యుతులు పుట్టి పెరుగుచు డగా ఆనందముతో సైతము 'పెరుగుచున్నది అట్టు దశరథుని ఆ న ౦దము తోపాటు కృతస౦స్కారులళైన రామాదులు, దాదుల పౌాల్ములాగుచు పెరుగుచుండిరనియు, దశరథుని యానందము ఇనుమడించుచుండె ననియు భావము. “అ గేజాతం అ(గజం” మొదటపుట్టినది శ్లో. _స్వాభావికం వినీతత్వం తేషాం వినయకరస్హణా

ముమూర్భ సవాజం తెజో హావిపేవ వావిర్భుజామ్‌ "70

వ్యాఖ్య : లేషాం-ఆరాజకుమారులయొక్క, స్వాభావికం-సహజమైని (పుట్టుకతోనే వచ్చిన), వినీతత్వం-చక్కని [పవ ర్తనము, వినయకర్మణా-[కమ శిషణాభ్యాసముచేత. హవిర్భుజాం-అగ్నులయొక్క, సహజం-స్వాభావికమైన, లేజః-లేజస్సు, హవిషాఇవ-ఆజ్యాది (దచవ్యముల చేతవలె, ముమూర్శ-వృద్ధిని పొందెను. విష్టంశసంభూతులై న ఆ కుమారులకు సహజముగానే యున్న వినయ సంపద గురువుల శిక్షణముచేత, సహజలేజస్సుగల అగ్నికి వోమ్మదవ్యములచేత తేజస్సు ఇనుమడించినట్టు వృద్ధిని పొందెను. హవిర్భుక్‌ శబ్దమును అగ్ని కుపయో గించుట యుక్రియ క్రముగా నున్నది. హవిస్సును తినువాండు_ ఆజ్యాది హవిస్సు భోజనముగా లభించినప్పుడు వృద్ధిని పొందుట సహజముగదా. “హవిర్భుజాం” అని బహువచనము నుపయోగించుట కుమారచతుష్టయమన కుపమానముగా నుండుటకే. ఉపమాలంకారము. ళో. పరన్పరా విరుర్రా న్సే తద9ఘో రనుం కులమ్‌

అల ముద్యోతయామాసు న్లేవారణ్య మివర్తవః 80

40 రఘువంశము వ్యాఖ్య : పరస్పరావిగుద్ధాః -ఒకరితోనొకరు కలహించుకొనినవారగు (స్రౌభ్నాశముగలవారగు), తే- కుమారులు, తత్‌- పసిద్ధమైన, రఘోః-రఘు మవారాజుయొక్క, కులం-వంశమును, బుతవ।-వసంతాది రుతువులు, దేవారణ్యం, ఇవ-నందనవనమునువలె ఆలం-మిక్కిలిగా, ఉద్యోతయామాసుః-| పకాశింప(చేసిరి. సవకితల్దుల కొడుకు లగుటచేతను, వాలు రగుటవేతను, పరస్పరము కలహించు కొనుట లోకాదారమై యున్నప్పటికిని, ఒకే విష్ణువు నలుగురుగా బుట్టుటచేత వారం దరును అన్ని విషయములందును ఏకాఖ్మిపాయము గలవారై స్నుపసిద్ధమైన రఘు వంళమునకు మిక్కిలి కీర్తిని దెచ్చిరి. ఆది బుతువులు పరస్పర విరుద్ధ స్వభావ ములు గలవియైనను స్వర్గము నందలి నందనోద్యాన విషయమున నన్నియు నేక విధముగా నుంతుటవలె నున్నదని చెప్పుట, బాలుర దివ్యత్వమునకును, రఘువంశ మునకు! గలిగిన దివ్యశోభకును సూచకము, అలంకారము ; ఉపమ. ఈ శ్లోకమునందలి “తత్‌” శబ్దమునకు “ఆది” యని యర్థముకాదు. (పసిద్ధము అని యర్థము. కనుకనే “య శ్రదోర్నిత్య సంబంధః ఆనున్యాయము ననుసరించి “యత్‌” శబ్దము వాడబడలేదు. (పసిద్దారకమగు “తత్‌” ఆనునది “యత్‌ "ను కోరదని ఆలంకారిక సిద్ధాంతము. “పసిద్ధ _ప్టకాం తానుళూతార్థక _ప్రచృద్దో యదుపాదానం నాపేకరే.” శ్లో... సమౌనే ఒపిచ సౌభాతే) యథోఖౌ రామలత్యణా తథా భరతళతు 9ఘ్నా పీ9ళ్యా ద్వంద్వం బభూవతుః 61 వ్వాఖ్య : చ (కించ)-మరియును, సౌ_భాతే-సోదరభావము, సమానే, ఆపి-సమా నమే ఆయినప్పటికిని, యభథా-ఎట్టు, రామలక్ష్మణౌ-రాసులక్ష్మణులు, ఉ భౌ- ఇద్దరును, [పీఠ్యా-పేసుచేత, ద్యంద్యం-జంటగా, బభూవతుః -ఏర్పడిరో, తథా-అఆచదీ, భరత శ_శుఘ్నొ -భరతశ తుఘ్నులు, ఉభౌ-ఇద్దరును, (వ్రీర్యా-, పేమచేత, ద్వంద్వం- జంటగా, బభూవతుః-ఏర్చడిరి రాను లవ్మణ భరత శ తుఘ్నులకు భాతృ పేమ సమానమే ఆయియున్నప్పటికిని [ 'పేమభావము (1 ర | యే యొక్క. అధిక్యముచేత రామ లక్ష్మణు లొక్క జంటగాను, భరతశతుఘ్ను లొక గ్రాజంటగాను ఏర డీ యొకరి నొకరు విశిచియండజాలని స్నేహముతో లోకము వారికి జంటలుగా నవివ్యక మైరీ కౌసల్య సుమ్మిత కిచ్చిన పాయస _ భాగమువలన లక్మణుతును, కైకేయి సుమ్మిత కిచ్చిన పాయస భాగము వలన +. తుఘ్ను/డును పుట్టి యుండుటడేత వారికట్టి ద్వంద్వభావము సహజమై యుండెను, స్నేహమునకు

దళమ నర్గము శ్రీ బావ్యానిమి త్రముండదు, ఆంతరమైన నిమి త్తమే దానికి కారణము. అనగా అట్టు జంటలుగా నేర్పడవలె సని వారనుకొనకయే జంటలుగా నేర్పడిరనియు, నలు గురియందును భాతృ పేముకు నూూతము కొదువ లేకుండె ననియు భావము. స్నాల్మాతం :- సు-- (భొతరః యేషాం తే స్నుభాతరః స్నుభాతాణాం భావః స్నౌభ్యాతమ్‌, అని వ్యుత్పత్తి యువాది గణపధిత మగుటచే “ఆత” పత్య యము వచ్చినరూపము. శో. తేషాంద్వయో ర్వ్వయో ర్రైక్యం విఖిదే న కదాచన యా వాయువిభావస్వో ర్యథా చంద 9సముద 9యోః రల వ్యాఖ్య : తేషాం-ఆ నలుగురిలో, ద్వ్యయోః, ద్వయోః-ఇద్దరిద్ధరికి (రామ లక్ష్మణులకు, భరత శృతుఘ్నులకు నని యర్థము), వాయు విభావస్వొః, యథా- పవశాగ్నులకు వలెను, చం్యదసము_చయోః, యభా-చం దసము_ దులకువలెన్ను, బక్యం-ఐకమత్కృము, కదాచన-ఎప్పుడును, నబిఖిదే-భేదించలేదు. (చెడలేదు), జంటలుగొనున్న రామలక్ష్మణ, భరత శ్యతుఘమ్నులకు ఎప్పుతును, వీవిషయమందును ఛేదభావములేక బకమత్యముతో నుండిరి. ఆది సహజము, _స్వతస్పిద్ధమునై యుండిను. అగ్నివాయివులయొక, శ్రాయు, చం[దసమ్ముదులయొక్కయు సంబంధము _ వలె సుఖదుఃఖములందు వీడని స్నేహమేర్చడి యుండెనని భావము. గాలి అగ్ని మండుటకు సహకరించటయు, చం్యదోదయమున సమ్మురు. డుప్పొాంగుటయ లోక పసిద్ధములుగదా! ఆలంకారము: ఉపమ. "శ ప౦)జానాం ప90జానాథా స్తేజసా పఏళంయేణచ మనో జహు)) ర్నిదాఘాంతే శ్యామాఖా) దివనా" ఇవ 88 వ్యాఖ్య : (పజాగాఖాః-పభువులై న, తే-ఆ రామాదులు, రేజసా-(పభావము చేతను, [ష్మశయేణ, చ-వినయము చేతను, నిదాఘాంతే (నిదాఘ-1- అంే)- (గీష్మర్తువు ముగియు కాలమునందు, క్యామా భాః-నల్లని మేఘములు గల, దివసాః ఇన-దినములువలె, (పజానాం-జనులయొక్క, మనః -మనస్సును, జ; వుః-హరిం చిరి (ఆకర్షించిరి). _పశానాథులై న ఆరాజకుమారులు పెరిగి ఇనులలోందిరుగుచు, |గీష్మాతపమువంటి తమ తేజస్సుచేతను, _ క్యామ్యాభదివసములవంటి వినయము చేతను, [పజలకు ఆనందమును జేకూర్చుడుండి రని భావము. క్యామాభదివస

42 రఘువంశము ములు ఎక్కువ ఉన్టముగాని, ఎక్కువ శ్రైత్యముగాని లేక వోయిని గూర్చునుగదా!. “నిదాఘాంత”* పదము రావణుని యవసానదళను, “శ్యామా, భదివసములు” రామాదుల చల్లదనమును వ్య క్తముచేయును. ఆలంకారను; ఉపమ. ళ్టై. స చతుర్ధా బభౌ వ్యస్తః వనమ పృథివీపతే?

ధర్మార్ధ కామ మోజాణాం అవతార ఇవాంగభాక్‌ రికీ

వ్యాఖ్య : సః-ఆ, చతుర్ధా-నాలుగు విధములుగా, వ్య స్తః- వేరువేరుగా నున్న, పృథివీపతేః:-దశరథమవారాజుయొక ప్రా (పసమ-సంతానము, ఆంగభాక్‌ - (పత్యేక శరీరములు ధరించిన, ఛర్మార్థకామమోఇాణాం-ధర్మము, అర్థము, కామము, మోక్షము ఆనుపురుషార్థములయొక్క, అవతారః, ఇవ-అవతారమువలె,. బభౌ- (ప్రకాళించెను, పురుషార్ధ చతుష్టయము వేరువేరు మూర్తులను ఠరించినట్టున్న ఆ నలుగురు కుమారులవలన దశరథునికి గలిగిన యానందము పురుషార్థ చతుష్టయ [ప్రాప్తి యేకకాలమునందు లథించినట్టుండె నని భావము. కుమారులు మూర్రీళ వించిన పురుషార్ధములా? అని యూహించుటచేత నిది య్యుత్పేఇాలంకారము. శ్లో, గుళై శారాధరయయామాసు స్తే గురుం గురువత్సలాః

త మేవ చతురంతేళశం రత్నై రివ మహోర్షవాః 8ల్‌

వ్యాఖ్య : గురువత్సలాః-తండిపైె భక్తిగల, రే-ఆ రామాదులు, గుణైః-వినయాది గుణములచేత, గురుం-తండియు, చతురంతేశం- నాలుగుదిక్కు.లకు (_పభువైనవాండు నగు,తం, ఏవ-ఆదళరథునినే, మహార్జవాః- నాలుగు మహానము[దములు, రత్నైః, ఇవ-తమయందున్న రత్నములచేత - వలె, ఆరాభయామాసుః-ఆరాధించిరి (సంతోవ పెట్టిరి. తం్యడిపై నత్యంత భక్తిగల ఆ నలుగురు కుమారులును తమ వినయాది గుణములచేత, నాలు(గు మవోసనమ్ముద ములు తమయందున్న రత్న ములచేత చతుర్దిగీన/డగు దశరథుని ఆరాధించు చున్నట్లు ఆతనినే సంతోష పెట్టిరి అనగా దళరథుంతు లాలన పోవణాదుల చేత కుమారులను సంతోష పెట్టుట కంటే యెక్కువగా కుమారులే తమ _ వినయాది గుణములచేత తండి నానందపరచి రని భావము. గుణవంతులగు కుమారులవలన తండి మిక్కిలి సంతసించు నన్నది పరమార్థము. సమ్ముదముల నుపమాన ములుగా( జెప్పటచేత రామాదుల ధీరత్వ గాంభీర్యములు _ వ్య క్తమగుచున్నవి. అలంకారము: ఉపమ.

దళమ నర్గము శీల శ్లో. నురగజ ఇవ దంత్రై రృగ్న దై త్యాసిధారై:;

నయ ఇవ పణబంధ వ్యక్రయో్యోగ్రై రుపామయెైః

వారి రివ యుగదీన్షై ర్లోర్భి రంవై న్తదిమయెః

పతి రవనివతీనాం త్రై శృకాశే చతుర్భిః 86

వ్యాఖ్య: భగ్నదై త్యాసిధారైః (భగ్న, దెత్య, అసిధారై ౪) మొక్కవోవు నట్టు చేయబడిన, రాక్షసులయొక్క, ఖగ్గముల యంచులుగల, దంత్రై :5-దంతము లతో, సురగజః, ఇవ-ఐరావతము వలెను, పణబంధ వ్యక్త యోగ్లైః-ఫలసిద్ధిచేత వ్య క్తములైన (ప్రయోగములు గల, ఉపామయెః-సామ, దాన, ఖేద దండము లన బడు చతురుపాయనులతో, నయః, ఇవ-రాజనీథివలెను, యుగకీర్లైః-బండికాడివలె పొడవై యున్న, దోర్భి:-బావువులతో, హరిః, ఇవ-విస్హువు వలెకు, తదీయై:- ఆవిక్టువునకు సంబంధించిన, ఆంశై ౪-అంశభూతులై న, చతుర్భిః త్రే:-నలుగురగు నా రాదూది కుమారులతో, ఆవనిపతీనాం-రాజులకు, పతిః- అధిపతియైన దళర థుడు చకాశే-_పకాశించెను. ఐరావతము దంతములు దాన శరీరభాగములే. ఆర్హే చతురు పాయములు నీత్యంశములే, విష్ణువు బాహువులు ఏిష్ణుళరీరభాగములని చెప్పనక్కర లేదు గదా! అబి ఆత్మావైప్తుతనామాసి అను (శులివాక్యము వలన దశరథు౨ యాత్మభొాగములే రామాదులు, వారు విన్ద్వంళ సంభూతులగుట మరియొక విశే వము. అట్టి కుమారులతో ఐరావతము వలెకు, నీతిశాస్త్రమువలెను, విష్ణువువలెను రాజాధిరాజగు దశరథుడు (పకాళించె నని రాత్పర్యము, మొదటి యుపమానము చేత రామాదుల కౌర్యపర్మాకమములు, రెండవ యుసమానము చేత వారి రాజనీతి చాతుర్యము, మూడవదియగు విష్ణుబాహాపమానముచేతి వారి లోకరక్షణ ధర్మాను ష్షాను మవోమహిమో పేతత్వములును ధ్వనించుచున్నవి, ఉపమానోపమేయములు నాలుగు సంఖ్యలోనే పుంలింగములుగానే యుండుట గమనింపవలెను.. పెక్కు ఉపమ లుందుటచేత ఇది మాలోపమాలంకారము.. సర్గాంతము రనుక వృత్రము మారినది* ఇది మాలినీవృ త్రము-

ఇది మవోకవి కాళిదాస కృత రఘువంశ కావ్యమున రామావతారమను దశమ సర్గమునకు కేశవ పంతుల నరసింహళాన్తి రచిత తెలు(గు లఘువ్యాఖ్య

శ్రీః మహాకవి కాళదొన కృత రఘువంశము ఏకాదశ సర్గ ము

శో, శౌశికేనస కిల ఊతీళ్వరో

రామ మధ్వరవిఘాతళాంత యే

శాక పమధర మేత్య యారితః

తేజసాంహిన వయః సమీత్యతే.

వ్యాఖ్య: కౌళికేన-విశ్వామి తునిచేత, ఏత్య-వచ్చి (అయోధ్యకువచ్చి) ను, వ్నితీళ్వరః -ఆదశరథ మహారాజు, ఆధ్వర _ విఘాతళాంతయే-యజ్ఞముయొక్క విఘ్నముల కాంతి కొలుకు, కాళపక్షధరం-బాలునికి తగినజుట్టుగల (వాలుడై యన్న), రామం-ఛ్రీరాముని, యాచితః, ఖలు-కోరబడెనుసుమా!, రేజసాం- తేజస్వులు, అనగా పర్యాకమ వంతులయొక్క.-వయః-బాల్యాది వయస్సు, న, సమీశ్యతే, హీ-చూడబకదు కదా! కుశికవంశజు(డగు విశ్వామి_ తుడు ఆయోధ్యకు వచ్చి తొను చేయుచున్న యజ్ఞమునకు రాక్షసులు కలిగించుచున్న ఆటంకములను తొలగించుటకై తనవెంట శ్రీరాముని బంపుషుని దశరథుని వేడెను బాలు:డేయై యున్నను రాము/తు మవోపరా కమవంతు(డ్రే యున్నందున _ అట్లుకోరెను. పర్గాకమవంతుల విషయమున ఇతండు బాలుడా? య క్రవయస్కుడా? వృద్ధుండా అని లోకము ఆలోచింపదుగదా! అందువలన విశ్వామితుని కోరిక నమంజసమైనవే యని భావము, బాలురజుట్టుకు “కాకపక్షము. అని పేరు. “బాలానాంతు €ఖా (ప్రోక్తా కాకపశః శిలండకఃో అని వాలాయర నిఘంటువు, ఈసర్గయందు రలోద్ధతావృ త్తము అనుసరింపంబడినది. “రాన్నరావిహ రథోద్ధతా లగా* అని లవణము. రగణ, నగణ, రగజములును, ఓకలఘువు, ఒక గురువు నుండును.

వపశాదళశ నర్షము తీర్‌ శ్లో. కృచృలబ్ధ మపి లబ్బవర్శభాక్‌

తం దిదేశ మునయే సలవ్యుణమ్‌

అవ్యను[వణయినాం రభఘోః కులే

న వ్యహాన్యత కచాచి దర్శిళా, లి

వ్యాఖ్య: లబ్ధివర్ణభాక్‌ ఎక పసిద్ధులగు విద్వాంసులను 'సేవించునట్టి యాదళర థుండు, కృ(చృలబ్ధిం, ఆపి- అతికష్టముచేత తనకు లభథించినవాడై నను, సలక్ష్మణం- లక్మణసపితుండగు, తం-ఆ రాముని, మునయే-విశ్వామ్మి తునికి దిదేశ-ఇచ్చెను. (ఆదియంతే) అస్సుపణయినాం, ఆపి-[ పాణములను కోరువారియొక్కయు, అర్థిరా= యాచన, రఘోః- రఘుమవారాజు యొక్క, కులే-వంశమునందు, కదాచిర్‌- ఎప్పుడును, న వ్యహన్యత-గిరాకరింపంబడలేదు (నివృలముగా( శేయబడలేదు.) అర్థికి _పాణములనై నను ఇచ్చునట్టి యావంశము. వారికి ప్యతత్యాగము ఆశ్చర్య కరముకాదు గనుక, అనేక (వతములు, యజ్ఞము చేసి కన్న ప్పుతుడై నను రాముని విశ్వామి_తుని కోరిక _పకారము దళరథు,డిచ్చివేసెనని భావము, లబ్ధవర్ణుండగాన పండితుడు. “లబ్ధివరో విచతణః” అనియమరము* శ్లో, యావ దాదిశతి పార్టిన న్తయో;

కావ దాశు విదభే మరుత్సఖై ౪

సా సపుష్పుజలవర్తి థి ర్పెః

వ్యాఖః పార్థివః -సృథ్రివీశ్వరు;డగు దశర/థుడు, తయోః- ఆయిద్ధజియొక్క (రామలక్మణులయొక్క), _ నిర్గమూయ-(పయాణము. కొరకు, పురమార్గ సంస్కియాం-నగరమార్గసంస్కా రమును (ధూశిసంమార్జన, గంభధోదక సేచన, పుష్ప సమర్పణాద్యలంకార (కీయలను), యావత్‌ -ఎంతలో, ఆదిళతి- ఆజ్ఞాపించెనో తావత్‌-అఆంత సమయములోనే, మరుత్సళల్లై ః=వాయుదేవుని మ్మ తులచేతన్సు

• సపువ్ప్చజలవర్షిథిః-పువ్వులతో కూడిన ఆజ-ంబిందువులను వర్షించునట్టీ, ఘనైః- మేఘములచేతను, సా-ఆ నగర సంస్కార్యకియ, ఆవ-కీఘముగా, విదఠే- చేయ! బడెను, దేవకార్యము నారంథింపనున్న (్రీనువివిష్లు నవతారమగు ఠతాముని

తీగ రఘువంశనము; (పయాణ సన్నాహనుకు దశరథుండాజ్ఞాపింప(గానే, దేవతలగు వాయనఖులు ధూళిసంమార్జనమును, మేఘములద్వారా ఇం_దుండు జల సేచన పువ్చవికీర్ణనాదులను వెంటనే నిర్వర్తించి రని భావము. శ్లో తౌ నిదేశ కరణోద్య తౌ పితు

రృన్వినౌ చరణ యో ర్ని పేతతు;

థి

భూవతే రపి తయోః [పవత్స్యతో:

నమ9యో రుపరి బాస్పబిందనః శీ

వ్యాఖ్య: నిదేశకరణోద్యతా-తండియాజ్ఞను నిర్వ ర్తించటకు సిద్ధపడిన వారును, ధన్వినా-ధనుస్సుంను ధరించిన వారును నగు, తౌంఆ రామలక్ష్మణు లిద్దజును, పితుః-తండియొక్క చరణయోః-పాదములపైన, నిపేతతుః-పడిరి. (నమస్కరించిరి) భూపతేః ఆపి-రాజుయొక్కయు, _ బాపష్పనిందవః-కర్నీటి చుక్కలు, (పవతృ్యతో:-పవాసమును చేయంచోవు వారును, న; మయోః-నమస్క రించుచున్నవారు:ప నగు రామ లక్ష్మణులయొక్క, ఉపరి-మైన, నిపేతుః-పడె, ఇచ్చటి కయ క రృృపదమగు బాస్పబిండువుల నపసరి-చి “నిపేతుః” అని బహువచనముగా మార్చబడినది. ప్నితాజ్ఞను మారుబల్కక యాచరించు రామ లక్ష్మణులు (ప్రయాణ సన్న ర్డులె తండి పాదములయందు శిరస్సులుంచి నమస్త రించుచుండగా నెంతదాతయైనకు దశరంథుడు ప్యుతవాత్సల్యమువేత (ప్రవాసము చేయబోవు వారిపై కన్నీళ్ళురాల్చె నని భావము, శ్లో. శౌ పితు ర్నృయనజేన వారిణా ఉం

కించి దుజిత +ఖండళకా వుభా

ధన్వినా త మృషి మన్యగచ, ఏతాం

పొరదృష్షి. కృత మార్గతోర ణా. ల్‌

€) గి

వ్యాఖ్య : ఏతుః-తం డియొక్క, నయనజే వ-కన్ను లనుండి రాలిన, వారిణా-బాష్పోదకముచేత, కించిదుక్షితశిఖండకౌ - కొంచము తడుపబడిన జుట్టులు కలవారును ధన్వినౌ- ధను ర్ధరులును నగు, తౌ, ఉభౌ-అయిదల్లు రామలశ్ముణు

దళము సర్గ ము శ్తీ లును, పొరదృన్టి కృెత మార్గతోరణౌ.....పొరదృష్టి-(పజాసమూహపు కన్నులదేత, కృత-కల్పింప(బడిన, మార్గతోరణా -దారీయందు కట్టబడిన కలువపూ-దోరణములు గలవారగుచు, తం, బుషిం-ఆవిశ్వామిి త బుషీని, అన్వగచ్చతాం-అనుసరించి వెళ్ళిరి. “శిళా చూడా శిఖండంస్వాల్‌ ” అనియమరము. శిఖండ _ శబ్దమునకు " “శేషాద్విలాషా” అనుస తమువలన *కో (పత్శయమువచ్చి “*ధఖ్రండక” అని మైనది, వాత్సల్య పూరితవ లైన తండి కన్నీళ్ళతో తడిసిన తలలుగల రామ లక్ష్మణులు థఛమర్థరులై, [పజలక నులే కలువదండలై మార్గము నలంకఠింపగా విశ్వా మ్మితుని వెనుక నడచిరని భావము, రాముడు మారువల్కక వెళ్ళట పి లాద్జాపరి పాలన దీక్షయొక్క పరాకాష్ట. శ్లో... లమ్మణాను చర "మేవ రాఘవం

"నేతకు మైచ్చ దృషీ రిత్యసౌ నృవః

ఆశిమం (పయుయు జే న వాహినీం

సా హి రతణవిధొా తయోః తమా. 6

వ్యాఖ్య ఏ: బుషిః-విళ్వామితుండ , లక్ష్మణానుచరం, ఏవ-లక్మణ మ్యాతానుచరుండుగానున్న, రొఘవం-రామున్సి నేతుం-తీసికొనీ వెళ్ళుటకు, బచ క్‌ శ ఇతి- కోరియున్నా “(డను కారణమువలన, ఆసొ, నృపః-ఈ దశరథుడు, ఆశివం- ఆశీస్సును, (పయుయుజే-చేసెను, వాహినీం. మైన్యమును, న (పయుయుజే-పంప లేదు. హి-ఏకారణమువలననై తే, సా-ఆయాశీస్సే, తయోః... ఆకుమారులయుక్క, రక్షణవిధౌ-కాపాశుటయందు, క్ష్షమా-సమర్థమైయున్నదో; పిశ్వామ్మితుని కోరిక ననుసరించి రామునివెంట ఒకలవ్మణుని మ్మా తమే. పంపుచు ఆశీర్వదించెను. వారికి సైన్యసహాయ మక్కరలేదనియు, తనయాశీర్చలమును, ముని యను[గహమును వారిని గొపాతునని దళశఠరథు. డేటుగునని భావము. శో నూతృవర్గ చరణనృ శా మునే

శా (వపద్య వదవీం మవొజనః

"కీజతు గ్లతివాత్‌ (వవర్తినా

భాస్కరన్య మధుమాధవా వివ, |

శీర మఘువంళము

వ్యాఖ్య ; మాతృవర్ల చరణసృృళౌ-తల్దుల పాదములను స్పృశించిన వార్రై (కౌసల్య, సుమ్మిత, క్రై కలను నమస్కరించినవారై ), తౌ-ఆరావలత్మ ణులు, మహౌజసః-మవోతేజస్వియగు, మునేః-విళశ్వామి_ తునియొక్క, పదవీం, (పపద్య-మార్గవును ఆనుసరించి, భాస్కరస్య- సూర్యునియొక్క, గతివళార్‌ _ మేషాదిరా+ సం కాంత్యనుసారముగి", (పవ ర్రినౌ-నడచునట్టి, మధు మాఠవెౌ, ఇవ-చై _తవై ళాఖ మాసములవలె, రేజతుః-.! పకాశించిరి- తల్దులకు నమస్కరించి మహాతేజస్వియగు విశ్వామి, తునివెంట నడచుచున్న రామలక్ష్మణులు, మేషాదిరాసు అను జేరు సూర్యగతిననునరించు చైై' ఈ, వైశాఖ మాసములవలె (పకాళించిరని భావము. ఇచ్చట విశ్వామి(తుండు సూర్యునివలెను, రామలమవ్యణులు, మధు. మాధవ మాసములవలెను ఉండిరని చెప్పటచేత నిది యుపమాలంకారము, చై[ఈ, వైశాఖ మాసములు ఎండవేడిమి కలవియైనను పువ్నవలభరితమగు [పకృతిని గలిగి యున్నట్టు రొమలక్మణు లాన్హాదకరమైన తేజస్సుగళిగియుండి రనియు, వీళాం మ్మితు(డు చండభానుతేజస్కు(డై యుండెననియు _గహింపవలెను. “స్వాచ్చె తే చై[తికో మధుః”, వైళాతే మాధవో రాధఃో ఆనియమరము, -ా శ్లో. వీచిలోల భుజయో స్తయో ర్గతం

ఎ”ళవా చృపల మప్యళోభథత

తోయచాగమ ఇవోద్ధ్యభిద్యయో

శ్నామధేయ సద్భళం విచేష్షితమ్‌. ర

వ్యాధి? ; వీచిలోల భుజయోః-తరంగములవలె చంచలములగు భుజములు గల, తయోః-ఆరామలక్ష్మణుల యొక్క, చపలం, అపి- బాపల్యముగలదై యున్నను, గతం-నిడక, తోయి దాగమే- వర్దాకాలమునందు, ఉద్ధ్యలిద్యయో:- ఉర్ధ్య విద్యము లకుకేర్గుగల నదములయొక్క. నామధేయ సద్భశం- శే రకు+దిగిన, విచేష్టి తం, ఇవ-వ్యాపారమువలె, శై శవాత్‌-వాల్యమువలన, అశోభత-ఆందముగానే కన పడిన . బల్యచాపల్య వశమున రావ లక్ష్యణులు చేతులను ఊపుకొనుచు నడచుట చూచుటకు ముచ్చటగా నుండె ననిభావము, ఉబ్బతి ఉదకం ఇతి ఉద్ధ్యః అనింషు, ఖినత్రి కూలం ఇళిభిద్యః అనియు నర్ధములు గల యా రెంటు శబ్దములును నడనుల పేర్ణయి యుండగా వానిని “ఫిద్యోద్యానదే” అని పాణిని నిపతించిి గెకవ్‌ (పత్మయాంతములుగా జెపె ను.

సశాదళ నర్గము శ్త్రి శో, శౌ బలాతిబలయోః; స$ిభావతో విద్య యో: పథి ముని (వదిన యో: మమతుర్న మణికుట్టిమోచితా మాతృపార్శ్వ పరివర్తనా వివ. రి వ్యాఖ : మణికుటిమోచితౌ-మణుల పరచిన నేలకై నతువందగిన, తౌ ఆళామలక్ష్మణులు, మున్మిపదిష్టయోః-విశ్వాము, తునిచే నవదేంప(/బడిన బలాతి బబయోః, విషవయోః- “బూ, అతిబల” ఆనుపేర్స(నం మం [తములయొక్క, [పభావతః- సామిర్థ మువలన, మాతృపార్శం పరివ రౌ, ఇవతలి పక్కన ఉన్న వారు వలె పథి-మార్గమునందు, నమష్షతుః-వాడిపోందః (ఆలసిపోలేదు). చలువ రాళ్ళు పరచిన నేఎపై డిరుగు సుకుమూర కమారులై నప్పటికిని రాడులక్మణులు విశ్యామి, తు డుపదేశి:చిక బలాతిబలా విద్ధాాపభావసువలన కఠి "భూములపై నడమటవేళగాని సకాల భోజనాదులు లేనంమవలనగాని ఆలతంఖె. దక త పక్కన నున్నట్లు నుఖముగొ నుండిరని భావము. ఈ సందర్భమునందలి రామాయణ శ్లోకము ఈ నిషయమును దృఢపరముచున్నది;:__ శ్లో, “థుక్చిపాసే న తే రామ! భవి ష్యేతే నరోత్తమ! బలా మతిబలాం వైవ పఠతః వథీ రాఘవ!” . మార్గమునందు బలా ఆత్తీబలా మంతముఎసు బతింయచో నీకు ఆకలి దప్పులు కలుగ(టోవు రావా! అని యర్ణి. ఈ వ్‌ద్యల _పభావమువలన రామున కరణ్యసంచారము మిక్కిలి సులభమైనది. శో పూర్వ వృత్త కథితై ; వ శావిద నాానుజః పితృనఖన్య రాఘవః ఉవా్యామాన ఇవ వాహానోపితః పాదణార మపిన వ్యభావయత్‌ , 10 వ్యాఖు ; వాహనోచితః-ఉ తమాళ్వరభాదులనెక్కీ [1పయాణము చేయం దగి, సానుజః, రాఘవః ఎత్ష్మణనహితు/డగు రాముయు,.. పురావిద-పురాణ కే గ్ర

50 రఘువంశము కథల నెరి(గినవా(డును, పితృసఖస్య-తనత,డికి మి. తుండును నగు విశ్వా మితునియొక్క, పూర్వవృ త్తకథిత్తై :-పూర్వకాలపు కథలకు చెప్పుమాటలదేత, ఉహ్యామానః, ఇవ- మోసికొనిపో/బడుచు న్నవాని వలే, పాదచారం, అపి-కాలినడ కను గూడ, నవుభావయత్‌ -మ కస్సున కెక్క్సించుకొనలేదు. మనస్సునకు నంశోష ముకు గలిగించు పూర్వకథలను విశ్వామి _తుంయ చెప్పుచు ఐడుటచేత ఆ సంతోష ములో తాను కాలి నడకన వెళ్ళుచుంటి నన్న తలుపే రాషుఏకి( గలుగళేదని భ్రానము, ఇది లోకానుభవసిద్ధము, మధుకు సంభాషణ పుకేయును మము నడ చుచో దారి యెంతదూరమైనను క్షేశముకు భాఎంపక వెళ్ళుయిము గదా! శ్లో తౌ సరాంసి రసవద్భెి రంబుఖిః ల. కూజితై ౪ శుఏలిసుఖై ౩ పత త్హి౦ణః చాయవః సురభిపుష్ప కేణుఖి శ్ళాయయా చ జలదాః సిపేవిశే వ్యాఖ్య : తౌ-ఆరామలక్ష్ముణులను, సరాంసి-సరస్సులు, రసవద్శిః- మధురములగు, అంబుఖిః జలములచేతను, పత త్రింణః-పత్షులు, శతిసుఖై :ః చెవుల కీంపైన, కూబిత్రె 1-ధ్యనులవేతను, వాయవః-వాయువులు, సురఖిపుష్పరేణుభిః- సువాసనగల పువ్వుల పుప్పాడులచేతను, జలదొం-మేఘములుు భాయ మా-నీడ దేతను, సిషేవికే- సేవించినవి. విశ్వామి_తునివెంట కథలువింటూ వెళ్ళుచున్న రామలక్ష్మణులకు దప్పియైనప్పుతు సరస్సులు మకరజలఅములను పతుఎ చెవుల కింపైన ధ్వనులను, గాడ్చులు పరిమళ వంతములగు పుప్పాతులను, ఎండత ుఐనీక మేఘములు నీడలను ఇచ్చి సేవించినవట. మవోవిమ్థుస్వరూపుడ గు రాముడు తమ వద్దికి రాగానే (పకృతియుంతయు పులకించిన దనియు, అవియన్నియు అట్లు సేవించి ధన్యములై న వనియు భావము. శ్లో. నాంభసాం కమలళోభినాం తథా శాఖనాంచన పర్మిశమచ్చిచామ్‌ దర్శ'నేన లఘునా యథా తయోః ప్రీతి మాపు రుభయో న్తపస్వినః. లి

పళాదళ సర్గము ధ్‌

వాంఖి ; తపస్వినః -మునులు, లఘు నా-తమకిష్టమైగ, తయోః ఉభ మో:-ఆరామలవ్ష్మణులిద్దరియొక్క, దర్శనేన-దర్శనముచేత, యఖభా-ఏవిధ ముగానై తే, 1 పీతి-ఆకంవమును, అపుః-పొండిరో, తభా-ఆవిధముగా, కమల కోభినాం-కమలములతో _పకాశించుచున్న, ఆంభసాం- ఉదక ములయొక్క, దర్శనేన-దర్శనముచేత గొని, పరి శమచ్చిదాం- అలసటను పోంగొట్టునట్టి, శాలి నాం-చెటయొక్క, దర్శనే ళచ-దర్శనముచేతగాని, న, ఆపు:- పొందలేకపోయిరి రామలక్ష్మణుల దర్శనము వనమార్షముండలి ముకులకన్నులకు హామిగానుండె నని భావము. ఇచ్చటి “లఘు ” శబ్దమువకు “ఇష్టమైన” అని యర్భము, “;తివ్విష్టేఒ ల్చేలమూ :£” ఆనియమగము

ర్‌ ల అచ ళ్‌

శ్లో... స్థాగ్గు దద్ధ వపుషు స్పృపోవనం

('పావ్య చాళరథి రా తృళార్యుక 8, *

విగపేణ మదనన్య చారుణా

సో2 భవత్‌ 'వతినిధి ర్న కర్మ నా 18

వ్యాఖ్య : సః-ఆ, ౨త్త వా య్మ్యుకం-పటుకొబడిన ధ'.స్నుగల, దాశరథీః- భీవాముండు, స్థాణు వద్ధవపుష:-+పునచేత దసహింపబడిన శరీరముగల, మదనస్య- మన్మథు) యొక్క, తపోవవం, (పాష్క-తపోవవముము. (పవేశించి, చారుణా- అందున, వి గహేణ-శరీరముకేత, పతినిధిః-(పతిరూపము గలవాడు, (సమా నుండు) ఆభవత్‌ -ఎర్యాసు రర్మణా-షున్మథుని చేతలతో మా_తము, న-కాదు. ధకుర్థరుండై యున్న రాముండు చేహమాత సామ్యవఎుచేత మదన నుందరు(డ్రై యుండ .నియు, మక్యథుండు చేయుము మనళ్చాలన రూపమైన తపోవిఘ్నమును చేయక, ముషుం కానందమురు గలిగించు చేహ సౌందర్యము గలవా(తుగా నుండె ననియు భావము. శో. శౌ నుకేతు సుతయా ఖిలీకృతే

ౌళిశా ద్వదిత శాపయా పథి

నిన్యతుః స్థలని వే? తాటనీ

లీలయే వ ధనుషీ అధిజ్యళామ్‌. 14

ల్‌ల్లి రఘువంశము వ్యాఖ్య ; కౌశికాత్‌-కథలు చెప్పుచున్న విశ్వామ్ని తునివలవ, విదిత

శాపయా-తెలియంబడిన శాపను గలదియగు. సుకేతు సుతయా-సుక్షేతు ప్కుతిక యగు తాటకచేత, భిలీకృతే-నడచుటకు వీలుపడనట్లు చెడగొట్ట/బడిన, పథి-మార్గము నందు, తౌ-ఆరానులత్ష్మణు లిద్దరును, స్థల: వేశి తాటనీ-స్థల నివేశత-ఉంచందగిన చోట నుంచ(బడిన, ఆటనీ-ధనుస్సుల చివరిభాగములు గలవారై, లీలయా, ఇవ- అతిసులభముగానే, ధనుషి-తను ధనుస్స్పులకు, అధిజ్యతాం-ఎక్కు_ పెట్టబడిన యల్సై[తాతు కలవానిని-నిన్యతుః-చేసిరి తేభనుషి ఆధిజ్యతాం నిష్యతుః” ఆ వాక్యము. ఇది ద్వికర్మక కర్తరి (పయోగయు. “నీ' ధాశువట్టిది కనుక. “విదితశాపయా” అను విశేషణము, తాడకరు అగస్సుని వలన గలిగిన భాపమును రాసులవ్మణులకు విళ్వామి. తుండు చెప్పెనని తెలుపును. “ఆగ స్త్యః పరమ (కద్ధ స్తాడకా మఖిశ ప్రవాన్‌, పురుషాదీ మహాయక్షీ వికృతా వికృతానవా, ఇదం రూప మపావహాయ దారుణం రూప మస్తు తే” అం రామాయణ వచనము, అట్టు తాడక భయుకర రూపముతో ఖిలమైయున్న ఆ మార్గమునందు మనుమ్యలను భక్షించునన్న సంగతిని విశ్వామితుండు చెప్పుటచేత రామలక్ష్కణులు- ధనుఃకోటులను నేలపైనుంచి, వంచి, యల్లైతాళ్ళను. బిగించి. తొడకావధార్థమై సిద్ధపడి రని భావము. “ఖి= ముపహతం స్థానమ్‌” అని హలాయుధ నిఘంటువు. ళో... జారి నినాద మథ గృవ్హాతీ తయోః

'పాదుళాస బవులతపా ఛవిః

తాడశా చలకపాలకుండలా

కాలికేవ నివిడా బలాకినీ. కేర్‌

వ్యాఖ్య : అథ-తరువాత (రామలక్ష్మణులు ధనుస్సు లెక్కపెట్టి మోగిం చిన పిమ్మట), తయోః -వారిద్ధరియొక్క,జ్యాని నాదం- ధనుష్టంకారమును, గృఫ్హతీ- ఎరిగినదియై (విన్నదియై), బహుల క్షపా ఛవిః-కృష్ణపక్ష ర్మాతి వర్ణముగలదియు, చల కపాల కుండలా-కదలుచున్న తలప్పుతెల కుండలములుగల, తాడకా-తాటక, నిబీణా- దట్టమైన శరీరము గలదియు, బలాకినీ-తనచుట్టు కొంగలు గలదియు నగుచు, కాలికా, ఇవ-మేఘ పంక్రి వలె, | పాదురాస- పత్యక్షమయ్యెను, రామ లక్ష్మణ ధనుష్టంకార ధ్వనులకు కోపించిన తాటక, నల్లని శరీరకాంతితో, తల ప్వురెల కుంగలములతో, భయంకర శరీరముతో, కొంగలు తనవద్దనున్న నర

ఏళకాదళ సర్గ ము రప మాంసమునకై చుట్టుకొనుచుండగా మేఘపంక్తివలె _పత్యక్షమయ్యె నని భావము, “కాలిక” యనగా ఘనావలియని విశ 8 నిఘంటు వచనము. ళ్లు తీవవేగ ధుత మార్గ్షవృ్యతయా

(వేత చీవరవసా స్వనోగయా

అభ్యభావి భరతా గజ స్తయా

చాత్యయేవ పితృ కాననోళ్ణయా 16

వ్యాఖ్య: తీవ వేగ ధుత మార్గవృక్షయా- ల త్యంతమైన గమన వేగముచేత ఊపివేయబడిన మార్గవృకములు గలదియు, (పేతలీవర వసా-పీనుగుల వస్త్రము లను ధరించినదాయు, స్వనోగయా- సింహనాదములచేత భయంకరమైన, తయా. ఆ తాటకచేర, పితృకానరోత్స యా -పితృకానన-కృళానమిు నుండీ, ఉళ్టయా-లేచిన 1 వాత్యయా, ఇవ-గాడ్పు గుంపుచేత వలె, భరతా గజః -ట్ర్రీరాము(డు, అభ్యభావి- తిరస్కరింపబడెను. అతి వేగముతో చెట్లను ఊపుచు, చింకిపాతలను లేపుచు, పెద్దధ ప్రనితోగూడిన శ్మశానమునందలి సుడిగాలి వలె తీవవేగాదులు గల తాటక రాయిని చుట్టుముట్ధి నని ఖొావము అలంకారము ; ఉపమ. త్‌ ఉద్యతై కభుజయప్ని మాయతీం ౧౧ నా. లు ల

(శోణిలంలి పురుషొం[త 'మేఖలామ్‌

తాం విలోక్య వనితావధే ఘృణాం

పవ్మతిణా నవా ముమోచ రాఘవః. 17

వ్యాఖ) ; ఉద్యతై కభుజయస్టీం-ఎ త్తబడెన దుడ్డుక్కరవంటి భుజముగలదియై, ఆయతీం-వచ్చుచున్నదియు, (శోజిలంబి పురుషాం[ తమేఖలాం---[శోణిలంబి- పిరుదులపై (వేలాడుచున్న, పురుషాం్యత-మనుమవ్యుల [ పేగులనెడు, మేఖలాం- మొలనూలు గ అదియున గు, తాం-ఆ తాటకను, విలోక్య-చూచి, రాఘవః- థ్రీరాముండు, వనితావధే- స్త్రీవదయందలి, ఘృణాం-దయను, లేదా ఆసహ్యభావ మును ప్మతిణా, సహ-బాణముతో(గూడ, ముమోచ-వదలెను. తనను జంపుటక్రై భుజమునెత్తి భయంకరముగా వచ్చుచున్న కాటకను, “స్తన జంపుట పాపము

ధ్‌ రఘువంశము అనుభావమును విడచి, శరముదేత గొను. ఇచ్చట నేక కాలమున రాముడు జాణముసు న్ర్రీయందలి కరుణతోపాటు విడివెనం చెప్పటక నిది “సహో క్రి” అలంకారము. న్త్రీవవ పాపకృత్య మముట నిరపరాధిని లేదా ఆతతామిని కానట్టి శ్రీవిషయము. ఆతకాయిత్వము (చంప(దలచుకొని వచ్చుట) గల శ్రీవిషయము కాదు. కనుక రామననికి స్త్రీవర పాతకము నంటంగట్టు విమర్శనము సరికాదు. మనువు అఆతతాయివధ దోషము కాదనీ ముట్లు చెప్పెను, ల్లో, “*ఆతతాయిన మాయాంత/౧ వహన్యాదేవావిదారయన్‌

జీఘాంసంతం జిఘాఎసీయాత్‌ న తేన (బహ్మవి భవేత్‌

నాతతామివదే దోషో హంతు ర్భవతి కశ నొ శ్లో, య చ్చృకార వివరం శిలాఘనే

శాడకోరసి స వామసా యక।

అ పవిష్ట విషయన్య రతసా:6 _

చ్వారళా మగమ దంతకన్య తత్‌. శేష్‌

వ్యాఖ్య : సఖ రామసాయక:- ఆరామునినాణము, శిలాఘనే-రాతివలె గట్టిరై యన్న, తాడకోరని-తాఓకయొక్క వషస్థలముగందు, యత్‌, వివరం-ఏ రళ్యధమును, చకార-చేసెరో, తత్‌ -ఆది, రక్షసాం-రాక్షనులయొక్క, , అపవిష్ట విషయస్య-,పవేశింప దేశముగల (ఇంతకుముందు (ప్రవేశింపని రాక్షనదేశ ముగల). ఆంతకస్య-యమధర్మ రాజు“కు, ద్వారతాం-ద్వారమగుటను, ఆగమత్‌ - పొందెను, థ్రీరాముండు తాటక వచషస్థలమున బాణముచేత చేసిన రంధము యనధర్మరాజు నకు రాశ్షసదేశ (ప్రవేశమునకు ద్వారముగా నేర్పడెను.. ఇది (పథమ రశ్షోమరణ మనియు, ఇ/కమీద చచ్చురాక్షసు బెందరోగలరనియు సూచన. తకాటకను శిలగా చెప్పుట ఉపనులో లింగస్వారస్యముకొజకు “తాడక్కా శిలా” శబ్దములు రెండును శ్రీలింగములే. పాషాణ ప స్తంాదులు పుంలింగములు కనుక వాటిని వాడలేదు. ల్లో, చాణలభిన్న హృదయా నిపేతుషీ

సా న్వశాననభువం న శేవలామ్‌,

విష్టష్ణతయ వరాజయ స్ట్‌రాం

'శావణశియ మపి వ్యకంపయత్‌ * 19

ఏకాదశ సర్గము ల్‌ల్‌ వ్యాఖ్య ; బాఇభిన్న హృదయా-రామబాణముచేత చీల్చబడిన వక్షస్థలము గలదియై, నిపేతుషీ-నేలపైంబడిన దగుచున్న, సా-ఆతాటక, కేవలాం-ఒక, స్వకా నవభివం-తన యరణ్యభూమిని మామే, నవ్యకంపయత్‌ -వజికింపలేదు, విష ప్యతయ పరాజయ స్థిరాం-విష్పష్టతయ-మూడు లోకముల యొక్క, పరాజయము-ఓటమిచేత, స్టిరాం య నిలువ దొక్కుకొని యన్న, రావణ శియం, _ అపి-రావణాసుకుని రాజ లక్ష్మిని సైతము, వ్యకంపయత్‌ - వణకించెను. రామబాణఅహతయై పడిన తాటకవలన ఆమెయున్న కానన (ప్రదేశము వణకిపోయెను, ఆమెయనుచరులు గూడ భయకంపితులై రి. ఆంతేకాక అాటకావభ (శవణముచేత రావణునికిగూడ భయముగలిగె నని భావము. కేవల శబ్దము “కేవ లం” ఆనినపుంసకలింగమునందు పయోగించినప్పుడు మ్మాతమే నిర్ణయము అను అర్థమును దెలపును. శో. శామమనుథ శరేణ ఆాడిళా దుఃస పేన వ్యృాదయే నిళాచరీ, గంధవ [దుధిరచంద నోమితా జీవి శేళశవసతిం జగామ సా, విం వ్యాఖ్య : సా, నిళాదరీ- ఆరాష్షసి (తాటక), దుస్సహేన-సహించుటకు శక్యముగాని, రామమన్మథళరేణ-మదన _సుందరు(డగు రామునిదాణముచేత, హృదయే-వక్షస్థలమునందు, తాడితా-కొట్టబడినరియై, గంధవ్య దుధిరచందనోక్షితా- దుర్గంధముగల ర క్తమను చందనముచేత పూయంబడినదియై, _ జీవితేశవసంతి-సర్య (పాణుల జీవితమున కధిపతియగు యమునియొక్క నివాసమునకు (నరక మునకు) జగామ-చేరెను. ఈ శ్లోకమునందలి విశేషణముల యర్థబంమున ఒక అలభిసారికా నాయికావృత్తాంతము గోచరించుచున్నది. ఎట్లనగా, నిశాచరీ-ర్మాతివేశ సంచారము చేయునట్టి యభిసారిక, దుస్సహేన -సహించుటకు శ క్యముగాని, రామ మన్మథశరేణ-అందగాడగు మన్మథుని బాణముచేత హృదయే - మనస్సు నందు, తాడికా-కొట్టబడినదియె, _ గంధవ్న దుధిరచందనోక్షితా- పరిమళముగల కుంకుమపూవు రసముచేతను, ్రీగలధము చేతను, పూయబకిన శరీరవు గలదయె జీవిరేశవసతిం-(పాణనాథుఏ మందిరమునకు, _ జగామ-వెళ్లిను ఆలంకొరము: (పక్కతా_పకృతశ్లేష, “హృదయం మన ఉరసోః” అను విశ్వనిఘంటు వచ నముదేత హృదయ శబ్దమునకు వక్షస్థలము, మనస్సు రెండును ఆర్థములే,

వ్‌ రఘువంశము “రుధిరం కుంకువూసృడోః” ఆఫేయు. పశ్య” ఘ-టువే కముక రువర శబ్దమునకు రక్తము ుంయముపు శ్వ నర్థములు. “జీవితే” శబ్దము యౌగికార్థమున యము, జెప్పుట చమక్కార' యం శ్లో, న్రైర్బుతక్ను మథ మ తవ నుసి నేః

(పాప దృన్ర మవదానతోషితాత్‌,

జోత రిధననివ=తి భాన్క రాత్‌

సూర్య కాంత ఇవ తాడకాంతక: |

వా ఖా ౩; ఆథ-తరువాత, తాడగాంతకః -రాముకు, అవదాళతోషితాత్‌-తన పక్యారమయిచేం పుతోషంచిప్క మునేః-విళ్వామి_లునివలన, నై ర్యతఘ్నం-రాష సును జ-పునట్టి, మంతవత్‌-సమంతకమ*, అశ్ర్రీం-దాణమును? సూర_కాంతః- ఘూర్యకాంతమణి, వాస్కాగాతి -సూర్తుంవలప, ఇంభనని పాతి -కజ్ఞలను దహించు నట్టి, జ్యోతిః, ఇన -ముఎటనువళె, ' పాఎత్‌-పౌొందె స, సూర్యకాంతమణి భాస్స-రుసి వలన తేజస్సు ఘవలె [పీకుండ్రై న వక్వామీ_ తునవలన రాక్షసఘ్న మైన అస్త్ర యు సము తకముగా రాముడు స్యీక రించి నష థావము. అ-౨కారము;ః ఉపమ, “*ఆఅవదాన”ొ మనగా పర్శారమము, “పరా క బూ౬వదాంంస్యాత్‌” అని భాగుర్‌ చెప్పెను. భాస పనితో విశ్వామ్మితు-కేన్‌, సూర్యకాంతవ ణితో రాముసికిని వోలిక చెప్పుటలో గుప+వషసంబంధము సహజమై రాముండు గర్వన్ముగహము నాకర్షీ ంచెనని సూచింప(బడసది. థో వామనా శమందు తతః పరం న.

పావనం కుత మృపే రుపేయివాన్‌,

ఉన్టనాః (ప్రథమజన్మ చప్టా

న్యస్మరన్నపి బభూవ రాఘవః. 22

వ్యాఖ్స ; తతఃపరం-ఆతరువాత, రాఘవః-శ్రీరాము(ండు, బుషేః- కథలు చెప్పచున్న విశ్వామ్మి తువవంన, [1శుతం-విన(ఐడివదియు, పావనం-పవి (తతను జేకూర్చునదియు నగు, వామన్నాశమపచం-తన పూర్వావతారమగు వామ

పళాదళ నర్గము వ! నునికి నివాసమై యుండిన ఆ్మశమస్థానమున, ఉ పేమివాన్‌ -చేరినవాడగుచు, పథమజస్మచేష్టితాని- పూర్యజన్మ కృతములగు విషయములను, అస్మరన్‌, అసి- న్మరించుకొనలేనివాండై నను, ఉన్మనాః-ఒక విధమగు జౌత్సుకము గలవా(డు, ఇఐభూవ-ఆయ్యెను. విశ్వామి తుని కథాకథన (పస క్రిలో వచ్చిన వామాన్న్మాశమును జేరినప్పుడు శ్రీరామునికి తన పూర్వజనృస్మృతి లేకపోయినను, ఆజ్ఞాతసంస్కార భావము. భారతీయ వేదాంతసిద్ధాంతము నమసరించి మానవునికి సంభవించు జన్మ పరంపరలో _పా్తనసంస్కార బలమువలన మశోవికారములు గలుగుచుండునని ఖావము. శ్లో. అనసాద ముని శాతగ్ణన స్తతః

శిష్యవ్నర్ష పరికల్పిళా ర్హ్హణమ్‌,

బన్ట పళ్లవపుటోంళోళి దుమం

దర్శనోన్ముఖ మృగం తపోవనమ్‌. వ్ర

వ్యాఖ్య : తతః-తరువాగ, ము9ః-విళ్వామి_ తుండు, శిష్యవర్ల పరికల్పితా ర్హణ:-శషవర్గ-శిష్యబృందముచేత, పరికల్పిత- సిద్ధ ముచేయంబడిన, ఆర్హ్హణం (అర్హణా అస్మిన్‌ ఆస్తి ఇతి ఆ ర్ల్షణం)-పూజాసొమ(గి గలదియు, బద్ధ పల్లవ పుటాంజలి దుమం-బద్ధ -జోడించుకున్న, పల్లవపుట-దౌన్నెలవలెనున్న _ చిగురా కులే, ఆంజలి-దో బుళ్ళుగాంగల, (దుషం-వృక్షములు గలదియు, దర్శనోన్ముఖ మృగం-విశ్వామి_తదర, నముకోసమై పైకిబాచిన ముఖములు గల ల్‌ళ ఛతోంగూడి నదియునగు, ఆత్మనః -తనయొక్క, తపోవనం-తపోవనమును, ఆససాద-చేరెను. ఆతిథిసత్కార, భ క్రి, వినయాదులను ఆ్మశమమునందలి శిష్యవర్గము, వృక్షములు, మృగములు స్రైతముపాటించు కాంతినిలయమగు తన య్యాశమమును రామలక్ష్మణ సఖీతండగు విశ్వామిఈుండు చేరెనని భావము. శ్లో తత దీకీత మృషిం రరథతు లం

ర్విఘ్నుతో దళర థాత్మకౌ శరైః

లోక మంధతమసాత్‌ (కమోదిళొ

రశఖిః శి దివాకళా వివ ల

పళ రఘువంళము వ్యాఖ్య : త్యత-ఆచ్చట (విశ్వామ్మితుని తపోవనమునందు), దళరఖా

త్మజౌ-దళశరథుని కుమారులిద్ద లును (రామలక్ష్మణులు) ,దీ్ష్షితం-యజ్ఞదీఇా సంస్కా రమును పొందిన,బుషిం-విశ్వామి_తుని, శరై 8-బాణములచేత,విఘ్నఈః -విఘమ్నముల నుండి, లే మోదితా-వరుసగా ఉదయించిన (ర్యాతియందును, పగటియందును) యీ! దివాకరౌ-చందు(డును, సూర్యుండును, రళ్ళిభిః- కిరణములచేత, ఆంధ తమసాత్‌- గాఢాంధకారమునుండి, లోకం, ఇవ-పాణిసమూహమును వలె రరక్ష తుః-రక్షణ చేయుటకు! బూనిఠి, ర్మాతియందు చం్యదుడును, పగటివేళ సూర్యుంతును వరుసగా లోకమును గాఢడాంధకారమునుండి కాపాడునట్టు, యజ్ఞదీక్షితుంర్తైన విశ్వామ్మితుని, తమశరములచేత రాక్షసులు చేయవిఘ్నముల నుండీ రక్షించుటకై , కరి తరువాత నొకరు జాగరూకులై యుండిరని భావము. ఆలంకారము:ఉపము, శ్లో, వీత్యు వేది మథ రక్తవిందుథి తాయ

రృంధుజీవ పృథుఖిః (పదూషిళాష్‌,

నంభమో ౬ఒథవ దపోఢక ర్మణాం

బుత్విజారి చ్యుత వికంకత (నుచామ్‌, విల్‌

వ్యాఖ్య ; ఆథ-ఆతరువాత, బంధుజీవ వృథుభిః-మంశెనపూలయంత పెద్ద వియగు, రక్త బీిందుఖిః- నెత్తురుచుక్కలచేత, (పదూషితాం-కలుషితముచేయంబడిన వేదింంయజ్ఞవేదికను, వీక్ష్య-చూచి, ఆపోఢకర్మణాం-వదలివేయంబడిన తమతమ పనులు గలిగినట్టియు,చ్యుత వికంకత (సుబాం-చేతులనుండిజాటీనపుల్ల వెలగక ఖ్జలతో చేసిన (సుక్కులుగలిగినట్టియు, బుత్విజాం-యజ్ఞమునందు నహకరించు బుత్వి జులయొక్క, సం భమః-సంచలనము, అభవత్‌ - జరిగెను. యజ్ఞ వేదికమీద పెద్ద పెద్ద నెత్తురుచుక్కలుపడి దూషితమైపోగా, దానిని చూచిన బుత్విజులకు భయము కళ€ిగి, వారిచేతులనుండి 1నుక్‌ (సువములు జారిపడెననియు,వారు తమపనులనుమాని కంగారుతో కలవరపాటు(జెంది రనియు భావము, హొమము చేయునప్పుతుపయో గించు గరీటెలపంటి కజ్ఞపనిముట్లకు (నుక్‌ (సువము లనిపేరు. వాటినిచం్యడ, ప్ప వెలగకజ్జలతో చేయవలెనని శాస్త్రముం ళా ఉన్నుఖః సపది లమ్ముణా [గజో

జాణ మాశయముఖా త సఎముద్ధరల

ఏకాదళ సర్గము ర్‌9

రతసాం బల మపళ్య దంబళరే

గృ(ధపతు పవనేరిత ధ్వజమ్‌. 26

వ్యాఖ్య : సపది-తక్షణమే, లక్కణ్మాగజః-రాము(గు, బాణం-బాణమును, ఆ శయముఖాత్‌ -అంబుల పొదినుండి, సముద్దరన్‌ - పైకిందీయుచున్న వాండగుచు, ఊర్థ్యముఖః -ఆకాశమువై పున కెత్తిన ముఖముగలవా.డై ఆంబరే- ఆహాశమునందు, గృగరపక్షపవనేరితధ్వజం -- గృ ధపక్ష-గద్దలరెక్కలయొక్క, పవన-గాలిచేత , ఈరిత -కదలింపబడీన, ధ్వజఎ- రథముల ఇండాలు గలదియగు, రక్షసాం-రాతసుం యొక్క-; బలం- సైన్యమును, అపశళ్యత్‌ -చూచెను. యజ్ఞ వేదిక రక్తమలినము కాగానే తూజీరమునుండి బాణమును దీయుచు, ఆకసమువై పుకు చూచిన రామునికి _గద్దల రెక్కలగాలిచే రెపరెప లాడుచున్న రథకేతనములు గల రాక్షసపసైన్యము కనపడె నని భావము. రొథభములపైన టద్దీలాడుట రాక్షసులకు దుళ్ళకునము. “ఆసన్నమృ త్యోర్నికటే చరంతి గృ ధాదయో మూర్ధ్ని గృవొర్భ 3లొగే” గద్దలు మొదలగుపములు మృత్యువుసమిపించిన వ్యక్తి తలపైనగాని, ఇంబీపైభాగమునందు గాని తిరుగును అని శకునార్ణవమునందుకలదు. శ్లో. తత యా వధిపతీ మఖద్విషాం

తా శరవ్య మకరో త్స నేతరా౯

కిం మహోరగ వినర్చి వికమో

'రాజీలేషు గరుడః వవర్శతే? ౮

వ్యాఖ్య : సః-ఆరాము(తు, త్యత- ఆరాక్షససైన్యమునందు, యౌ-ఏయి ద్ధజు, మఖడ్విషాం-రాక్షసులకు, అధిపతీ- ఆధిపతులై యున్నారో, తౌంఅయిద్దఅగు సుబాహు, మారీచులను, శరవ్యం-తనబాణమునకు లక్ష్యముగా, అకరోత్‌-చే సెను, ఇతరాన్‌ -ఇతరరాశసులను, న-కాదు; (తభాహి-అఆదియుక్త మే) మహోరగ విసర్పి వి, కమః-మహాసర్పముల పై-ఐకు పరా్శాకమముగల, గరుడః -గరుత్మంతు(డు రాజి లేషు-ఆల్బములగు జలజంతువులపైకి, పవర్త తేకిం!. వెళ్ళునాయేమి? వెళ్ళదు అని అర్థము. (శ్రీరాము( డారాక్షస సై న్యపతులగు నుబాహు మారీచుల పైకి దనబాణము అను వేయం బూనెను గాని యల్పులగు నితరరాక్షసుల పైకి గాదు గరుత్మంతుడు

60 రఘువంశము మహాసర్పముల మీదికి వెళ్ళునుగాని జలజంతువుల పైకి వెళ్ళండుగదా! అనితాత్చ ర్యము. ఆఎంకారము; అర్ధాంతరన్యాసము.”“ఆలగర్జో జలవ్యాలః సమౌరాజిలడుండుఖె" అనియమరము. శ్లో. సోజ౬షస్త్రు మ్య్ముగజవ మహన్త్రకోవిదః

సందధే ధనుషి వాయు దై వతమ్‌

"శన శె లగురు మపష్యపాతయత్‌

పాండు పత మీవ కాడకా సుతమ్‌. 26

వ్యాఖ్య: ఆస్త్రకోవిదః - బాణవిద్యాపండితు(డగు, సః-ఆరాముండు, ఉగ జవః -మిక్కీలివేగముగల, వాయుదై వతం-వాయువు దేవత(గాగలణ ఆస్త్రం-వాయ వ్యాస్త్రమును, ధనుషి-ధనుస్సునందు, సందధే- ఎక్కుపెటైను. తేన-ఆయస్త్రముచేత శై లగురుంఅపి- పర్వతమంతటియెత్తు, బరువునుగలవా.డ్రై నను, తాడకాసుతం-మారీ చని, పాంతుష్టతం, ఇవ-ఒక పండుటాకునువలె, అపాతయతి -పడ వేసెను. మహా - వేగముగల వాయవ్యాస్త్రముచేత ఫ్రీరాముండు పర్వతాకారముతో నున్న మారీచుని పండుటాకునువలె నెలపైంగూల్చె నని భావము. ఆస్త్రకోవిద శబ్దము (ట్రీరాముండెప్పు డైవ్వ.. మీద నెట్టి బాణమును (పయోగింపవలెనో యెజీగియుండె ననితెలుపు చున్నది. శ్లో. యః నువాహు రితి రాతసో౬ పరః

తత తత విససర్ప మాయయా

తం కుర్ర శకలీకృతం కృతీ

పత్తి 9శాం వ్యభజ డాశమాత్‌ బహిః లిం

వ్యాఖ ; సుబాహుః, ఇతి-సుబాహువనుపేరుగల, యః-ఏ, ఆపరః-నురి యొకండగు రాశసః-రాక్షసు-డు (గలడోవాండు) త్మతత్మత-ఆ శమ పాంతము నందచ్చటచ్చట, మాయయా-మాయచేత, విససర్స-సంచరించుచుండను.. వుర్మప శకలీకృతం-బాణ సులచే ముక్కముక్కలుగా. జేయంబడిన, తం-ఆసుబాహువును, కృతీ-నేర్చరియగు రాముండు, ఆథమాత్‌-ఆ[శమమునుండి, బహిః-వెలుపల,ష్మతి

పకాదళ నర్షము 61 ఇా-పమ్షుుకు, వ్యభజత్‌ -పంచి ముచ్చెను.రాముడు, రెండవరాక్షసుండగుపముబాహువు దొంగచాటుగా న్నాశమమం దచ్చటచ్చట తిపగుచుండగా వానిశరీరము' బాణము లచేత :ముక్కలుముక్కలుగా-జేసీ, ఆృశమానికి దూర్శ్యపటేశమున బతులకు పంచియిచ్చెనని భావము. ఇందలి “కృతీ శబ్దము, రాముండు సుబాహుని ముక్కులు చేయుటయేకాక ఆమాంసఖండము ల్యాశమమందుపడి కళ శ్రంముజేయనీయక బహ్‌ొః [వదేశమున.బడునట్టుచే సె నసు అర్థము'ఏ జెప్పు. “కృతీచకుశలఃస:వౌ” అని యమరము. శ్లో, ఇ త్యపా_్త మఖ విఘ్నయో న్రయోః

సాంయుగీన మభినంద్య వి[కమమ్‌

బుత్విజః కులవతే ర్య థాక్రమం

వాగ్యతస్థ నిరవర్తయ౯ [కియా। కం

వ్యాఖ్య : ఇతి- రపధముగా, అపాన్త మఖవిఘ్నయోః -తొలగింపబడిన యాగ విఘ్నములుగల, తయోః- ఆరామలక్ష్మణులయొక్క, సాంయుగీనం- యుద్ధమునందు చక్కగా_పకటింపంబడినకోవి కమం-పరా_కమముకు, అభినంద్య- మెచ్చుకొని, బుత్వి జః -బుత్విక్కులు, వాగ్యతసృ- మౌనదీక్షకు వహించిన, కులపరే:- మునిబృందాధిపు డగు విశ్వామి[తునియిక్కు, (కియా:-యజ్ఞకార్యఘులను, యధా. కమం-వరునగా నిరవర్మయన్‌ -పూరి చేసిరి. అట్లు రామలక్ష్మణులు మారీచసువాహ్ము పభృతి రాత సులను దొంగింపగా బుత్విజులు నిర్భయముగా యజక ఎత్వముల ఏ నిర్వర్తి లరీ,

ష్టత్య యి

న (వణామచల కాక పతకా వ.

(భాతరా వవభ్ళ థాప్లుతో మునిః

ఆశిషూ మనుపదం నమన్ప ఫ్ర్‌ల్‌

దర్భపాటిత తలేన పాణినా. త]

వ్యాఖ్య : ఆవభృథాప్తుతః -అవళృథ - యజ్ఞ దిశాంతమునందు, ఆప్లుతః- స్నానముచేసిన, మునిం-విశ్వామ్మితుండు, (పణామచల కాకపకకౌ-వంగి నమస్క రించుటచేత కదలుచున్న చిన్న జుట్లుగల, తౌ, (_భాతరౌ-ఆయిద్దరన్న _ దమ్ము

6లి రఘువంశము లను, ఆిషాం, అనుపధం- ఆశ్రీర్యచనముల వెంటనే దర్భ పాటిత తలీన-దర్భల చేత (గుచ్చబడిన అరచేయిగల, (పవ్నితముగల) పాణినా-హ స్త ముచేత, సమస్పృ శత్‌ -తాకెను (నిమిరెస్ర), యజ్ఞదీవాంతమున నదీస్నా నముచేసిన విశ్వామిశుని పాదములనంటి నమస్కరించుచున్న రామలక్ష్మణుల తలలపై పవ్వితసహితమగు హస్రముచేత [ పేమసంతోవములతో విశ్వామి. తుండు స్పృశించె నసిభావము. రామ లక్ష్మణుల పరా కమముచేత తన యజ్ఞము పరిసమా పి నొందుట విశ్వామ్మితున యాసందమునకు కారణమని భావము. “చలకాకపక్షకాొ అనుపదము రామలక్ష్మ ణల బాల్యమును దెలుపును శ్లో తం న్యమం[తయశ నంభృత [క్రతు లైశ్చథిలః స మిథిలాం [వజన్‌ వశీ రాఘవా పపి నినాయ బిభతా తద్ధనుః (శవణజం కుతూహాలమ్‌. లిల్లి వ్యాఖ్య : సంభృతకతుః- కూర్చుకోంబడిన సంభారములతో యజ్ఞమును జేయః దం పెట్టిన, మైథిలః-మిథిలానాథు(డగు జనకుండు, తం-ఆవిళ్వామి_తుని, న్యమం[తయత- మజ్ఞమునకాహ్వానించెను. వశీ-ఇం[దియని[గహ:.ఎగల, సఃంఆ విశ్వామి తుడ, మీథిలాం, (వజన్‌ -జనకరాజధానికి వెళ్ళుచు, తద్ధనుక్కశవణజం-ఆ జనకుని ధనుస్సును గురించి విచుటచేత( గలిగిన, కుళూహలం-దానిని చూచుట కుత్సాహమును, బి భతౌ-ధరి: ముచున్న (వాంఛగల) , రాఘవౌ, అపి-రఘువంళ దీపకులగు రామలక్ష్మణులను సైతము, నినాయ-తీసుక వెళ్ళెను. తానుచేయు యజ్ఞము పరిసమాాప్త మగుటచేత సంతుష్టుండ్రైయున్న . విశ్వామ్నితునికి జనకుండు తలపెట్టిన యజ్ఞమునకు రమ్మని యాహ్వానము విచ్చెను. లోక్మపసిద్ధమై జంరుని వద్దనున్న ధనుస్నుకు జూడవలెనను కుతూహలపడుచున్న రామలక్ష్మణులను సైతము వెళటంబెట్టుకొని విశ్వామి తుండు మిథీలకు వెళ్ళెనని భావము, శ్లో. త్రై: శివేషు వనతి ర్లళాధ్వలిః సాయ మాశ్రమతరు మ్వగ్భ వాత యేషు దీర తపనః పరిగవో వాసవ మణ కలతళాం యయౌ. వ!

ఏ కాదక నర్షము 68

వ్యాఖ్య ; గతాధ్వతిః-నడువబడినమార్ల ముగల (కొంతదూరమునడచిన) ర్రైః-ఆ ముగ్గురిచేత (విశ్వామి త రామ లక్ష్మణులదేత), సాయం-సాయంకాలము నందు, +ివేషు-రమృములగు, ఆ_శమతరుము-_శళమవృక్షముల్మక్రింద, వసతి:- నివాసము,ఆగ్భహ్యత - స్విక రింప(బడెను, యేమ-ఏవృక్షముల్మ క్రింద, దీర్చ తపస:ః- సురీర్హ ముగా తపస్సుచేయుచుండిన గౌతమునియొక్క,పర్మిగహః-భార్య (ఆహల్య), వాసవ షణ కళ తతాం-వాసవ-ఇం[దునికి, క్షణ-స్వల్పకాలము, కళ తతాం- భార్యగొనుండుటన, యయో-పొందెనో. మిథిలకు బయలుదేరిన విళ్వామ్మిత రామ లక్ష్మణులు, కొంతమార్గమునుదాటి సాయంకాలమునందు చల్పనినీడను, పరిమళ మును ఇచ్చు గౌతమా శమమునందలి వృషముల్మకింద బసచేసిరి, ఆచోటు ఇం్టదు(/డ హల్యాసంథోగమును జేసిన గౌతమ్మాళమ ప్రదేశము, “దీర తపసః” ఆను గొతమ విశేషణను, “శివేషో ఆ. వృక్షవిశేషణసును, కం దాహల్యల కలయికకు ఈ (పదేళ ము, ఆనుకూల్యమును గలిగించియుండెనని సూచించుచున్నవి. శ్లో, 'వత్య పద్యత చిరాయ యత్పున

శ్చారు గౌతమ వధూః శిలాములయటూ

న్వం వపుః స కిల కిల్చి మచ్చిదాం

రామపాద రజసామను (గవాః విత్త

వ్యాఖ్య : శిలొమ మా-భర్త శాసమువలన రాయిగా మారిన, గౌతమవధూః- గౌతము౨ిళార్య (ఆహల్య), చారు-అందమైన, స్వం-తనదియగు, వపుః-ళరీర మును, చిగాయ-బహుకాలమువకు, పున।-మరల, (పత్యపద్యత, యత్‌ -పొందెన నుట యేది కలదో, సః ఆది, కిల్చిషచ్చిదాం-పాపమును హరించునట్టి, రామవాద రజసాం-శ్రీరాముని పాదధూపల యొక్క, అను గహః, కిల-_పసాదమేకదా! పాషాణమై పడియున్న అహల్య సుందరమగు కనపూర్వరూపనును బహుకాలము తరువాత పొందుట రామపాదరజస్సుయొక్క అన్ముగహబలమే యని లోక ముచెప్పు నని భావము. యీలింగమగు శిలాళబ్దము అహల్యా (పతికూషముగా చెప్ప బ డుట యుక్తముగా నున్నది, శ్లో. ళాఘవాన్విత ముపస్టితం మునిం

తం నిశమ్య జనకో బినేశ్వరః,

64 రఘువంళము అర్థకామనహితం నపర్య్థ్యయా చేవాబద్ధ మీవ ధర్మ మభ్యగాత్‌. లల వ్యాఖ్య : కాఘవాన్వతం-ర మువంశమునందుపుట్టిన రామలక్ష్మణులకూతోడి నవాండైై, ఉపస్థితంఎవచ్చిం, తం, మునిం-అవిశ్వామి తుని (గురించి) జన క:- జనకు(డన పేరుగల, జనేశ్వరః-రజు, నిశమ్య-విని, ఆర్ధకామసహితం -అర్థ కామ పురుషార్థములతో( గూడినదియు, దేహబద్ధం-మూర్తీ భవించికదియు నగు, ధర్మం ఇవ. -ధర్మమునువలె, నపర్శయా- పూజావిధానముతో, అభ్యగాత్‌ -ఎదురేగి స్వాగ తముచెప్పెగు. అర్ధ కామసపొత ధర్య పుక.షార్థమువలెవచ్చిన రామలక్ష్మణ సహితు* డగు విశ్వామ్మి్య తుని జనకు(3ు భక్తి గౌరవ పురస్సర పూశావిధారవుతోనెదుర్కొ నెనని భావము. ట్లో. తౌ విదేపానగరీ నివాసినాం గాం గతా వివ దివః పునర్వమూ, మన్యతే నృ పిబతాల విలోచనై: పతుపాతశ మపి వంచనాం మనః. ఏ6 వ్యాఖ్య : దివః- కాశమునులిడి, గాం-భూమిని, గతొ-చేరిన, పునర్వసూ, ఇవ-పునర్వసునకత్యా ధి దేవతల వలెకండిన, తౌ- ఆరామలక్ముణులను,విలోలనై :- విప్పారి5 నే తములచేత,పిఐకాం- తాగుచుంగిన (రెప్పవాల్బక ఆసక్తితో చూచు చుండిన) విదేహనగరీ నివాసినాం-మిథిలానగర వాసుల యొక్క, మనః-మరనస్స్ను పకష్మపాతం, అపి- రెప్ప' వాలుటసైతము, వంచనాం- మోసమునుగా మన్యతేన్మ -తల చెను. “స్మ" అనది చేరినప్పుడు, భూతకాలిక మగు నర్ధముగల [క్రియకువర మాన (లట్‌) రూపముఎడును మహామంగళ్నపదడుగు పునర్వసూనడతమునకు అధిదే వత ఆదితి, ఆమె దేవమాత, ఆట్టిచలని నవ్యత్రము ఆకాశమునుండి నేఎపైకి వచ్చినట్లు కనంబగుచున్న రామంత్ష్మణుఎ సౌందర్యముకు జూచుచున్న మిథిలావాసుల మన స్సుకు రెప్పపాటుగూడ విఘ్నముగా దోచెనని భావము, శ్రీరాముండు పునర్వసూ నక్ష్యతమునందు జన్యించియుండుటయు. ఆనక్ష్యతజాతు,డు సత్యవాది, నుగుణుడు ఉర్చాహి, ల్యాగి, విభవసంపన్ను డు నగునని జ్యోతిశ్శాస్త్రము చెప్పటయు, సయ (ల్ఫేష్షకు(గా రణములై యుండును.

పళాదళ నర్గము 65 శో యూపవ త్యవసితే (కియావిభె ల్‌.

కాలపీత్‌ కుళికవంశ వర్ధనః,

రామ మివ్వనన దర్శనోత్సుకం

మెథీలాయ కథయాంబభూవ నః. ల

వ్యాఖ! ; యూపవతి.పశుబంధనస్త 0థము గలదియగు, 1కీయావిధా-కర్మా నుష్టానము, అవసితే సతి) -ముగిసి “దిగా గా(యిజ్ఞము పరిసమాప్తి ని చెందినదికాగా), కాలవిత్‌-సమయము నెజీ/గినవాండగు, కుశికవంళ వర్ధనః కుశికవంశము నున్నతస్థి తికిందెచ్చినవాండగు, సః-ఆవిశ్వామి తుండ , రామం-రాముని, ఇష్వసన దర్శనోత్చు కం-శివధనుస్సును చూచుకీయండలి కుతూహలము గలవానినిగా, మైశిలాయ-జన కునికొాలకు, కథయాంబభూవ-చెప్పె ను, జనకుండు యజ్ఞదీఇనిరతుండై యన్నప్పు డూరక యుండి, యజ్ఞము ముగియగానే విశ్వామ్మితు(డు జనకునికి రాముని ధనుర్జ ర్శన కుతూహల మును సమయము చూచుకొని చెప్పెనని భావము. “ఇవ్వసనం” అనగా _బాపము. అస్యతే ఆనేన ఇత్యసనం, ఇషూణాం అసనం ఇవ్వసనం అని వ్మిగహము. కో. తస్య వీష్య లలితం వపుః శిళోః

పార్థివః (పథితవంళ జన్మనః,

స్వం విచింత్య చ ధను ర్హురానమం

పీడితో దుహిత్స కుల్క సంస్థయా. తిరి

వ్యాఖ్య ; పార్థివః-జనకుండు, (వథితవంశ జన్మనః-_పథిత-స్ముపసిద్ధ మైన, వంశ-రలఘువంశమునందు, జన్మనః-పుట్టుకగల, 4శోః, తస్య-బాలుండై యున్న ఆ ్రీకాము యొక్క, లలితం, వపు-సుకుమార సుందరమై యన్న శరీరమునున్ను, నస్వం-తనదియు, దురానంఎం-వంచుట _ కశక్యమైనదియునగు, ధసుః చ-భనుస్సునున్ను, విచింత్య-ఆలోచించి, దుహితృ శుల్క సంస్థయా-తన కూతురగు సీతకు అల్లు డీయవలసిన కుచ్కమి (ఓలి ఆధనుల్భుంగ రూపమై

కారి

66 రఘువంశము యుండుటచేత, పీడితః-బాధింప(బడెను. ఉ త్తమవంశజుండు, సుకుమార సుందర శరీరుండగు రాము(డు తన కల్తుండ్రై నచో బాగుండు నను వాంఛగలిగిన జనక చక వర్తి రాముని శిశుత్వమును, శుల్కరూపమై వంచుటకు శక్యముగాని శివధనుస్నును చూచి, బాలుండగు రాము డీధనుస్సును వంచజాల!డే! యని మనస్సునందు. బాధ పడె నని భావము. “శుల్క” మనగా జామాత కన్యకై యీయవలసిన ఓలి. “సంస్థా” అనగా స్థితి యని నై ఘంటికార్థములు. ల్లో. అ బవీ చ్చ థగవ౯! మతంగ జై

ర దృృవాద్భి రపి కర్ర దుష్కురమ్‌,

తత నావా మనుమంతు ముత్స హే

మోఘవృ త్తి కలభస్య చేష్టితమ్‌. 89

వ్యాఖ్య: హే భగవన్‌ -వర్షుణిశ్వర్య సంపన్నుండవగు మునీందా! బృహద్మిః-గొప్పవియగు, మతంగజై రపి- ఏనుగులచేతనై ను, దుష్కరం-చేయు టకు సాధ్గపడని, యత్‌, కర్మ-ఏపనికలదో, త్మృత-ఆపనియందు, కలభస్య- ఏను(గుపిల్లయొక్క-, మోఘవృ త్రి-వ్యర్థవ్భాపారముగల, చేష్టితం-_పయత్నమును, ఆనుమంతుం-ఆంగీకరించుటకు, ఆహం-నేను, నోత్సహే (న ఉత్సహే) -ఇవ్ట పడను. అని, ఆబవీత్‌, చ-ఆనెను కూడ. పూజ్య విశ్వామ్మితమునీ! మహాగజముల చేతనే కాని పనికి ఒక బాలగజము పూనుకొనుటను నేను అంగీకరింప(జాల నని జనకు( డనెను, అనగా మహావీరులగు ధసుర్ధరు లెందరో ఈశివధనుస్సును గదిలింప లేకపోయిరి. బాలు,డగు ఈరాము! డెట్టు దీనిని వ చగలండు? అని జనకుని భావము, “ఉత్స త్రిం చ, వినాశం చ, భూకానా మాగతిం,గతిమ్‌, వే త్రి విద్యా మవి ద్యాంచస వాచో? భగవాన్‌ ఇతి” జగత్తులోని _పాణులన్నియు నెట్టు పుట్టుచున్నవి? ఎట్లు నశించుచున్నవి! ఎక్కడినుండి వచ్చుచున్నవి! ఎక్కడికి వెళ్ళుచున్నవి! విద్య యనగ నేది? ఆవిద్య అనగా నేది? అము విషయములు తెలిసిన మహాపురుషుని “*రగవన్‌!” అని పిలువవలెను. జనకుండు విక్వామ్మితుని నట్టు సంటోధించుటచే నత డట్టివాడని తెలియవలయును ళా . (హేపికా హి ఐవావో నరేశ్వరాః

'తేన కాత! ధనుషూ ధనుర్భృతః,

ఏపళకాదళ సర్గము 6

జాన్టి నిఘాత కఠిన త్వచో భుజా౯ా

స్వా౯ విధూయ ధిగితి (పతస్థిరే. శ్వ

వ్యాఖ్య: పీ తాత-టతం డీ! తేన,ధనుషా-ఆ దాపనువేత, బహవః-అనేకు అగు, ధనుర్భృతః-ధనుర్ధరులై న నరేశ్వరాః-రాజులు. _ హేపితా హింసిగ్గు పకుపబకిరి సుమూ, (వారు) జ్యా నిఘాత కఠిన త్వచః-అల్లె తాటి దెబ్బలచేత గట్టిపడిన చర్మములు గ్ర స్వాన్‌, భుజాొన్‌ =-శమభుజ'ములను, ధిగితి(ధిక్‌ (- ఇతి)- “లి యస, విధూయ-అవమానించకొన, (పతస్థిరేబయలుగేరి వెళ్ళిపోయిరి. ఓతం డీ! ఆశివధకుస్సుచేత సిగ్గుపరుపబడిన అనేకరాజులు, అంతకు పూర్వము వివిధ సందర్భములయందు తాము చేసిన ధనువ్షంకారములచేత అల్లెతాతు కాకి గరుసువారిన తమ భజముఐను, శివధసస్సును గదిళలింప(జాలనంద న “లో యని తిట్టుకొని తమదారిన తాము నిరాకతోం దిరిగి వెళ్ళిరని జనకుడు విశ్వామి_ తునికి: ఇప్పెను, కాగా ఈ బాలుడైన రాము! డెట్లు దాని నెత్త/గలం డని భావము. శ్లో... (పత్యువాచ త మృవి. ర్నిశమ్యతాం

సారతో ఒయ మథవా గరా కృృతన్‌,

చాప ఏవ భవతో భవివ్యతి

వ్య కళకి రశని రిరా వివ. త్త]

న క నా. “స

వ్యాఖు ; అయు-ఇతండు (రాముయి), సౌారతః - బలముచేత, నిశమ్య కాం-విన(బడుకుగాక; అథవా-ఇట్టుకాక, గిరా, కృతం-భనుస్సార వర్ణనమును చాలించుము. అశనిః-వ జాయుధము, గిరౌ, ఇవ-పర్వతమునంమవలె,. బాపే, ఏవ-ధకుస్సునందే, భవతః -నీకు, వ్య క్షళ క్రీః-స్పవముగా దెలిసిన బలముగల వాడు, భవిష్యతి-కా(/గలండు, ఇతి-ఇట్లని, బుషిః-విశ్వామి_ తముని, తం-ఆజన కుని గుబీంచి, _పక్కువాచ-బదులు పలికెను. ఈరాముని బలసొరముతో నితనిని గు ర్రింపుము, అంతేకాని యీఛనుర్ల్గుణ వర్ణినమువలన నేమి లాభము? వ్యృజాయుధ బలము పర్వతముపై” వలె నతనిబలము నిధనుస్పునందే కన(ఐడును. అని విళ్వా మ_తుండు జనకునికి బడులు చెప్పెను- " కృతం” అనునది బాలుుు అను అర్థము గల అవ్యయము.

686 రఘువంశము: శ్లో, పవ మౌవ్తవచనా త్స పౌరుషం

శాకపతకధళకే 2పి రాఘవే,

(శద్దథే (తిదళగోప మా(తకే

చాహశక్రి మివ కృవ్టవ_ర్హ్మని. శ్వీ2

వ్యాఖ్య : ఆప్త వచనాత్‌-ఆప్తుండగు విశ్వామి తునియొక్క మాటవలన, సః-ఆజనకు(డు, కాకపక్షకధరే, ఆపి-బాలు(డ్రై నప్పటికిని, రాఘవే-రాముని యందు, పొరువం-పర్మాకమమును, (తిదశగోప మాాతకే-ఆర్నుద పురుగంతగా నుండిన, కృష్ణవర్మ్మని-ఆగ్నియందు,దాహళకి ౦,ఇవ-దహించు శక్తినివలె, _శద్దధే- నమ్మెను, చెప్పినమాట ఆప్తు,డగు విశ్వామ్మి తుని దగుటవలన జవకు(డు బాలు? డై యున్నను రాముశయందలి పర్నాకమమును, చిన్న ఆరు దపురుగు (ప్రమాణము నందున్న ఆగ్నియందు దహింప(గలశక్తి ని వలె విశ్వసించె నని భావము. అప్పు డనగాయథార్థ వక్తయగు ఇష్టజనుండు. “కాకపతర , (తిదశగోపమ్మా| తకి శబ్దముల యందలి 'క' | పత్యయయిులు స్వార్థ మునం దుపయోగింప(బడినవి. సామాన్యవాచక మగు “_తిదళొ శబ్ధము, ఇంద అను విశేషార్థమునం దుపయక్తము, ఇం్యదుడు కూడ బేవతయే కదా! ఆలంకారము : ఉపమ, శ్లో వార్టిది దేశ గణళో ఒథ పార్శ్వగా౯

శార్కుశాఖిహరణాయ మైథిలః,

శై జనస్య ధనుషః (పవృత్తయే

శతోయచా నివ సహవ్మనలోచనః. శీలి

వ్యాఖ్య : అథ-పిమ్మట, మైథిలః-జనకుండు, పార్శ్యిగాన్‌ -పక్కలనున్న పురువులను, కార్ముకాథిహరణాయ--కార్ముక -భనుస్సును, అభిహరణాయ--ఎదు రుగా తెచ్చుటకు, సవ్మసలోచనః-ఇందుండు, తై జసస్య-రేజోమయమగు, ధనుషః-ఇం దరనుస్సుయొక్క, (పవృ త్తయే- ఆవిర్భావముకొఅకు, తోయదాకా, ఇవ-మేఘములనువలె, గణశః-బట్తు ఇట్టుగా, వ్యాదిదేళ - ఆజ్ఞాపించెను, విశ్వామ్మితుని మాట విన్న పిమ్మట జనకు(డు తన [పక్కలయందున్న "సేవకులను జట్టు జట్టుగా పిలిచి, ఇందుండు తేపోమయమగు నింద ధనుస్సు నావిర్భవింపజే యుటకు మేఘ

పకాదళ సర్గము 69 ముల నాదేశించినట్టు శివధనుస్సును బయటికి తెండు అని యాశ్చాపించెను.. ఒక రిద్దలు తెచ్చుటకు సాధ్యపడునది కాదు కనుక, జనకు(డు తన సేవకులను జట్లు జట్టుగా నొక్కొాక్క పార్శ్స్యృమున6 బట్టుకొని శివధనుస్సును వెలుపలికి దెచ్చి పెట్టు డని యాజ్ఞ యిచ్చెను. ఇం్యదరనుస్సువంటి సౌందర్య దార్థ్యములు గలది శివ ధనుస్సు ఆనియు, దానిదర్శన మానంద హేతు వనియు భావము. ళా... తత్‌ (పన్తువ్ల భుజగేంద ఫీమణం

వీక్యు చాశరథి రాదదే ధనుః,

విదుత (కతుమృగా నుసారిణం

యేన ఇాణ మన్ఫజత్‌ వృషధ్వజః. న!

వ్యాఖ్య దాశరథిః-రాముండు, _పసుప్త భుజగేర్యద భీషణం-ని దించిన నర్పరాజువలె భయంకరమైయున్న, తత్‌, ధకుః-ఆచాపమును, వీక్ష్య -బాగుగాం జూచి, ఆదదే-పట్టుకొనెను. వృషధ్వజః-9వు(డు, యేన-ఏరనుస్సు చేతనైతే, వ్విదుత (కశుమృగా నుసారిణం-వి_దుత-పారిపోవుచున్న, _కతుమృగ-యజ్మ మనెడు లేడిని, అనుసారిణం-ఆసుసరించి వెళ్ళునట్టీ, వాణం-బాణమును, అస్ఫజత్‌- విడిచెనో; ఏధనుస్సు చేతనై తే శివుడు మృగరూపమునం బరుగెత్రి పోవుచున్న యజ్ఞమును గొట్టుటకు బాణమును విడిచెనో అట్టి యా ధనుస్సును శ్రీరామం బాగా పరికించి చూచి చేతంబట్టుకొనె నని భావము. ఒకప్పుడు ఇం దాది దేవత లొక మహాయజ్ఞమును జేయుచు, తపోనిష్టుండై యున్న "పరమశివునికి యజ్ఞహ విర్భాగమును కల్పింపక పోయిరి. ఆప్పుడు శివుడు తపోమయమై, నుదీర్లమె సూర్యునివలె _పకాశించునట్టి యొకధనుస్సును సృజించి, దానికి శింజినీ [పముఖము లైన యంగములు కల్పించి, కోపానల జ్వాలలు (కక్కుచు నచ్చటికి వచ్చి యాయజ్జ మును ధ్వంసము చేయుటకు సిద్ధపడెను. అట్టి శివుని జూచి దేవతలు భయ[భ్రాంతీ లైరి. శివుండు కోపోద్దీపితుండై యజ్ఞనుపై బాణమును వేయగా నాబాణము దెబ్బకు బాజీపోయెకు. ఆ ధనువే యిది యని “కతుమృగానుసారిణం” అను పదము తెలుపుచున్నది. ఆ కథను ఇచ్చట ననుసంధించుకొనవలెను* ల్లో, ఆతతజ్య మకరో త్స సంనదా

విస్మయ స్తిమిత నేత మీకితః

క (4 రఘువుళము శై లసార మపి నాతియత్నతః పుష్పుచాప మివ “ేశలం సరః. వ్యాఖ) ; సః- ఆరాము(తు, సంనదా-సభచేత (సభాస్థజనుంచేత),ఎిస్మయ స్తిమితన్నేతం- ఆశ్చర్యముచేత కదలికలెని క" న్ను గంయసునట్టుగా, ఈశ్నితః- మాన బడుచున్నవాండగుచు, శై లసారం ఆపి-పర్వతముయొక్క_ గట్టితవము, బరువు గలదియై యున్నను, ధనుః- ఆ శివధనుస్సును, స్మరః-మన్మథుండు,. పేశలం- కోమలమైన, పుష్నవాపం, ఇవ-పూవిల్లునువలె, నాతియత్నతః-ఎకు._వ పయళ్నము లేకయే, ఆతతజ్యం-ఎక్కించబడిన మౌర్వి కలదానినిగా, ఆకరోత్‌ -చేసెకు. సభలో నున్న వారందఠటును ఆళ్చరంముచేత జెప్పలు వాల్చక చూచుచుండగా రాము/తు శై లసారమగు శవధనుస్సుడు, మన్మథుండు పుష్పచాపమును వలె నతి సులభముగా నెత్తి నారిని బిగించె నని భావము. శ్లో, భజ్యమాన మతిమా[త కరణాత్‌ ల. _ య తేన వ,జపరుషస్వనం ధనుః, భార్గవాయ ధృఢమన్య వే పునః మత ముద్యత మివ న్యవేదయత్‌. శీర వ్యాఖ్య ; తేన-ఆ రామునిచేత, అతిమాత కర్షణాత్‌ -ఎక్కువగా లాగుట వలన, భజ్బమానం-విరువబకుచున్న దగుటచేత, వృజపరుషస్వసం-పిడుగుయొక్క వలె కఠినమైన ధ్వనిగల, ధనుః-ఆ ధనుస్సు, దృఢమన్యవే-బఆగని కోపముగల, భార్గవాయ-పరకరామునికౌజకు, క్షతం-క్షతియవంశమును, _ పునః-మరల, ఉద్భతం-యుద్ధసన ధమై యున్నదానిని, న్యవేదయత్‌ శ ఇవ-విజ్ఞాపన జేసెనా యను నట్టుండెను. రాముడు నారిని గట్టి యొక్కువెట్టి శింబినిని బాగా లాగుటచేత విరిగి పోవుచున్న యా ధనుస్సుయొక్క పిడుగువంటీ ధ్వని, దృఢకోపుండైన పరశు రామునికి వృతియకులము మళ్ళీ లేచినది సుమా యని తెలిపినట్టుండే నని భావము అలంకారము ; ఉత్పేష్ష. శ్లో. _దృష్టసార మథ రు[దళార్ముశే వీర్యశుల్క మభినంద్య మెథిలః,

పఏళాదళ నర్గము 71

రాఘవాయ తనయా మయోనిజాం

రూపిణీం (శ్రియ మివ న్యవేదయత్‌ + ల!

వ్యాఖ్య : అథ-అట్టు ధనుస్సు విరిగిన పిమ్మట, మెథిలః-జనకు(డు, ర్ముదకార్ముకే-శివధనుస్సు విషయమున, దృష్టసారం-చూడబడిన స్థిరాంశముగల, వీర్యశుల్కం- కనుర్భంగ రూపమగు శౌర్యపల్కమును, అభినంద్య- మెచ్చుకొని, రాఘవాయ-రామునికొఅకు (రామునికి), ఆ మోనిజాం-అందజివలెగాక దేవయజ్ఞము నందు పుట్టిన, తనయాం-కూతురగు. సీతను, రూపిణీం-రూపమును ధరించిన, [శియం, ఇవ-లవ్మీనివలె (సాజుల్లమ్మినివలె) న్యవేదయత్‌ -ఆర్బించెను. శివధనుర్వి వయః.మున స్థిరపడిన శ క్రిగల రాముని శౌర్యశుబ్కముకు మెచ్చుకొని, అయోనిజ యైన తన కూతురు సీతను రాఘవునికి భార్యనుగా నిచ్చెదనని మాటచెప్పె నని భావము. ఖ్లో. మైథిలః నవది నత్యనంగరో రా ఓ...

రాఘవాయ తనయా మయోనిజామ్‌,

సన్నిధౌ ద్యుతిమత న్తపోనిధే

రగ్నిసాతీక ఇవా తిస్ఫష్టవా౯-. 48

వ్యాఖ్య : సత్యసంగరః-సత్యపతిజ్ఞుండగు, మైథిలః-జనకుండు, రాఘ వాయ-రామునికొఆకు, ఆయోనిజా౨-న్త్రీ గర్భజనిత కానట్టి, తనయాం-కూతురిని, ద్యుతిమతః-తేజస్వియగు, తపోనిధేః -విశ్వామ్మి తునియొక్క, సన్నిధౌ-సన్నిధి యందు, అగ్నిసావికః, ఇవ- ఆగ్ని సాషీగా. గలవా(తువలె, సపది-అప్పుడే, ఆతిసృష్టవాళ -ఇచ్చివేసినవా. డయ్యెను. సత్యమైన _పతిజ్ఞగల జనకుడు ఆయో నిజయై తనకూతురుగా భావింపంబడిన సీతను రామునికి మహాతేజస్వియగు విశ్వా మ్మితుని సన్నిధిలో (విశ్వామ్మ్‌తు(డే ఆగ్నియై సాక్షగా నున్న వానివలె) అప్పడే యిచ్చి వివాహము చేసెను. “సంగర” శబ్దమునకు పతిజ్ఞ, యుద్ధము, జ్ఞానము, ఆపద అర్ధములు. “అథ (పతిజ్ఞాజి సంవిదాపత్సు సంగరః” ఆని యమరము, ఇచ్చట రాళ్కాలికముగా జనకుడు, సీతచేత రాముని కంఠమునందు విజయమా లను విశ్వామి_తాగ్నిసామీకముగా వేయించెనని తల/పవలయును.

౯799 రఘువంశము శ్లో, పాహిణో చృ మహితం మవోద్యుతిః

కోసలాధిపత యే పుఠరోధవమ్‌,

భృత్యభావి దుహితు;ః పర్మిగహోత్‌

దిశ్యళాం కుల మిదం నిమే రితి. త్న

వ్యాఖ్య ; మహాద్యుతిః-గొప్ప కాంతిగల జనకు(డు, మహితం-పూజితు! డగు, పురోధసం-పురోహితుని, కోసలాధిపతయే-కోస ఎదేశ పాంకుండగు దశరథుని కొజకు (వరికి), ఇదం-ఈ, నిమేః కులం-నిమియొక్కు వంశ ము, దహితుః- కూతురగు సితయొక్క, పరి గవాత్‌ -కోడలుగా స్వీకరించుటవలన, భృత్యభావి- భృత్యత్వ్యము కలదిగా, దిశ 'తాం- అనుమతింపంబడు“ు గాక, ఇతి-ఇట్టు చెపంమని, (పాహిణోత్‌, చ-పంపెనుగూడ. జనకు( డొక పురోహితుని సత్కరించి, నీవు వెళ్ళి దశరథునితో నా కుమా ర్తెను కోడలుగా స్వీకరించి నిమివంళశముకు నీ సేవలోనికి దీసికొనుట కంగికరింపు మ చెప్పటక్తె పంపెను. ఇచ్చటి “మహవాద్యుతి:” అను పదము, శివధ నుర్భంగమును వేసిన యల్దుండు దొరకుటచేత జరకుంకి గలిగిన సంతోషమును, ముఖకాంతిని వెల్లడించుచున్నదిం ల్లో అన్వియేమ. సద్భశీం నచన్నుషాం

(పాప వైన మనుకూలవా దివి:

సద్య ఏవ నుక్ళళాం హి పచ్యతే

కల్పవృతఫల ధర్భి కాంమితమ్‌. ల్‌0

వ్యాఖర్థి 3 సు, చ-ఆదళరథుండుకూడ, సదృశం -రామునికిందగిన, స్నుషాం-కోడలి౨, అన్వియేవ- వెదకెను, ఆమకూల వాక్‌ -కోడలు లభించి 3దని చెప్పు వాక్కుగల, ద్విజః-బాహ్యణుంచు (జనకపురోహితుండు), చ-కూడ, ఏనం-ఈ దశరథుని, | పాప-చేరెను. హి-అది యంతే, కల్చ్పవృకఫలధర్మి-కల్చవృక్ష వలను వలె వెంటనే పంతు స్వభావముగల, సుక గాం-పుణ్యామునుజేసిన వారియొక్క, కాంకితం--మనోరథము, సద్యః, ఏవ-వెంటనే, పచ్యతే-ఫలించునుగదా! యుక్త వయస్సు వచ్చిన రామునికి( దగినభార్య యెచ్చట లభించునా యని దశరథు(డు వెదకుట కారంఖించిన వెంటనే జనకుి పురోహతుండు సీతను మీ

వళాదళ సర్షవం ౯/ల్రి కోడలినిగా స్వీకరింపు డనిచెప్పుట కతనివద్దికి వెళ్ళెను. పుణువంతులకోరిక కల్ప వృక్షము ఫలమువలె పుట్టుటయు ఫలింకుటయు వెంటనే జరుగునుగదా! దశరథునికి రామవివాహకాంక్ష కలుగుటకును, జనరమడు పంపిన వార్తకును వ్యవ ధానమే లేకుండ నని భావము. ఆలుకారము : ఆర్థాంతరన్నాసము. శ్లో, తస్య కల్పిత పురస్కి ౨యావి ధేః

శుకువా౯ వచన మగజన్మునః,

ఉచ్చచాల బలభిత్సఖో వళీ

చై న్యశేణు ముషికార్కదీధితిః. ర్‌ 11,

వ్యాఖ్య : లఎభిత్సఖ:-ఇం దసే హిశుండును, వశీ-స్వాయత్తుండు నగు దశరథుడు, కల్పితపురసి9యావిధేః- చేయంబడిన పూజావిధానము గల, తస, ఆఅ్యగజన్మనః-ఆ_బాహ్మణునియొక గ్రా? వచనం-జనకు(డు పంపిన సందేశవచన మును, శ్ముజువాన్‌-విన్నవాండై, సైన్యరేణు ముషితార్కదీధితి:- సైన్యరేణు- సైన్యముయొక్క నడకచేత రేగికదుమ్ముచేత, ముషిత-దొంగిలింపంబడిన (కప్పి వేయంబడిని), ఆర్కదీధితిః:- సూర్యకాంతిగలవా. డగుచు, ఉచ్చదాల-లేచెను/పయా జీంచెను), ఇం దసఖు.దై స్వతం్య తుండ్తై యున్నదశరథు(డు కృతాతిథిసత్కారు. డగు జగకపురొహితుండు చెప్పిన శుభసందేశమును విన్నవెంటనే సర్వసన్నద్ధమగు సై నృముతో మిత్సిలకు బయలుడదేరె నని భావము. బలభిత్సఖుండగుటదేత వివాహ సంభారములు క్షణములో సిద్ధమయ్యె ననియు, వశీ యనుటచేత ఇతరుల ఆలోచ నలు సంప్రదింపులు ఆక్కరలేకపోయెనసయు, “సైస్యరేణు ముషతార్కదీధితిః:” ఆమటచేత మహావై భవసమేతు(డై పయనించెననియు తాత్సర్యము. “ఉచ్చచాలొ అన్నుకియ “శుభస్య శ్నీఘం” అన్నట్టు కార్యత్వరను దెలుపుచున్నది. శో. ఆనసాద మిథిలాం స వేషయళ౯ా స! లు

పీడితోవవనపాదపాం బలై

(ప్రీతిరోధ మనహిస్ట సా పురీ

'స్రీవ శాంతపరిభోగ మాయతమ్‌. ర్‌ి

"త్మ రఘువంశము

వ్యాఖ్య : సః-ఆవిధముగా బయలుదేరిన దశరథుడు, బలై:-సైన్యముల చేత, పీడితోపవనపాదపాం.---పీడిత-బాధింప(బడిన, ఉపవన-ఉపవనమునందలి, పాదపాం-వృక్షములుగల, మిథీిలాం-మిథీలానగరమును, వేష్టయన్‌ -చుట్టును ఆక మించుచు, ఆససాద-చేరెను. సా, పురీ-ఆనగరముకూడ, న్త్రీ-యువతి, ఆయతం- విస్పృతమైన, కాంతపరిభోగం, ఇవ-పియసంభోగమునువలె, ,వీతిరోధం- _పేమ చేత జరిగిన అడ్డగింపును, అసహిష్ట-సహించెను. అట్టు బయలుదెరిన దళశరథుండు తన సైన్యములచేత అనగా ఏనుగులు, గుజ్జములు, రథములు, కాలిబంట్లచేత పీడింప బడిన ఉపవనవృక్షలతాదులుగల మిథీలను చుట్టును ఆవరించుచు( జేరెను. ఆమిథల, ఆయుపరోధమును,ఒక యువతి తన పియు/తు చేయుకచ కుచాకర్షణ దంఠతక్షత నఖ వతాది సహిత సంభోగాతశయమును వలె, ఆపీతిరోధమును, అనగా (పేషచేత జరిగిన అవరోధమును సహించెను. అదియే ద్వేషరోధమైనచో సహించెడిదికాదు. యువతియు ( పియుంతు చూపుధార్ష్యమును ఒయేమాధీనయై సహించునుగదా! అలం కొరము :; ఉపమ. ల శ్లో తా నమేత్య నమయే స్థితా వుభౌ

భూపతీ వరుణవాసనవోపమౌ,

కన్ట్ధకా తనయ కౌతుక కియాం

స్వ పభావనద్భశీం విలేనతుః. నిశి

వ్యాఖ్య : సమయే-ఆచారనునందు, స్థితా-ఉన్నట్టివారును, వరుణవాసవో పమౌ-వరుణునితోను ఇందునితోను సమానులగు, తౌ ఉభౌ, భూపతీ- ఆయిద్దఅురాజులగు జనకదశరథులు, సమేత్య-కలిసి, _ స్వ్యపభావసదృ్భశ్రీం-తమ గొప్పతనమునకు తగినట్టి, కన్యకా తనయ _ కౌతుక[కియాం-సీతాదికన్నకల యొక్కయు, రామాడి తనయులయొక్కయు, వివాహోత్సవమును, వితేనతుః-విస్తా రషుగా: చేసిరి. దేవశంలో వరుణుడు, ఇందుండును ఆత్యధికులు, వై దికకళ్మ నిష్టాపరులు; కనుక అట్టివారితో ( బోల్ప/బడిన జనక దశరథులు సయితము గమ యము అనగా ఆచారమునందు నిష్టలెయండుటచేత, తమ సంతానము యొక్క వివాహమంగళములను తమయైశ్వర్యమునకును, కాస్త్రవిధారమునకును _ దగినట్లు పెంచి నిర్వ రించి రని భావము, “సమయో శబ్దమునకు కపథము, ఆచారము, కాలము, సిద్ధాంతము, జ్ఞానము; అర్థములని యమరము.

పళాదళ సర్గము ద్‌ శ్లో, పార్టివీ ముదవవా [దఘూద్వవహో

లట్హిణ _స్తదనుజా మథోర్మిలామ్‌,

యొ తయో రవరజౌ వరౌజసొ

తౌ కుళధ్వజసుతే సుమధ్యమే. ర్‌శీ

వ్యాఖ్య : రఘాూద్వహః - శ్రీరాము(డు, పార్థివీం-పృథివీపు తికయగుసీతను, ఉదవహత్‌ -వివాహమాడిను; అథ-తరువాత, లక్మణః-లక్ష్మణు(డు, తదనుజాం- అమెకు చెల్లెలగు జనకుని యౌారసపు_తి యూర్మిళను, ఉదవహత్‌- పెండ్తి యాడెను. యౌ-ఏ, వరౌజసౌ-మంచి. పర్గాకమవంతులును, తయోః -ఆరొమలక్ష్ముణులకు, అవరజౌ-తరువాతపుట్టినవారున్తై యు్నూరో, తౌ-ఆభరత శతుఘ్నులు, నువు ధ్యమౌంచక._ని నకుములుగల, ఆందగ త్రెిలగు, కుళధ్వజసుతే-జనకుని తమ్ముడు కుశర్వజుని కూతురులగు మాండవీ (శుతకీర్తులదు, ఉదవహతాం-వివాహమాడిరి. రాముడు సీతను, లత్మణు(డు ఊర్మిళను, భరతు(తు మాండవిని, శ తుఘ్నుడు (వశకీ ర్రిని వివాహమాడిరని భావము. “అవరజా” అనుచోట రామస్య అవరజో భరతః, లక్మణసు అవరజః శ్మతుమఘ్న: అని యర్థము చేసికొనవలెను. శ్లో... లే చతుర్ధనహితా న్ర్రయో బభుః

నూనవో నవవధూపరి గవో;,

సామ చదానవిధి భేద విగవోః

సిద్దిమంత ఇవ తన్య భూపతే?, ర్‌5్‌

వ్యాఖ్య: లే-ఆ, చతుర్ధసహితాః-నాలుగవవాండగు శ్యతుఘ్నునితో(గూడిన, (తయః-ముగ్గురగు రామ భరత లవ్మణు లనఐడు, సూనవః-కుమారులు (ఆనలు గురు కుమారులునని యస్థము), నవవధూ పర్శిగహాః-నూతనకన్యలు భార్యలుగా. గలవారగుచు, సిద్ధిమంతః- ఫలసిద్ధితో(గూడినృుతస్య భూపతేః-ఆదశరథునియొక్క, సామ దానవిధి భేద వ్మిగహాః జఇవ-సామము, దానము, భేదము, దండముననెడి చతురుపాయములవలె, బభుః-పకాళించిరి. కుమారులు ఉపాయములతోను, వారి భార్యలు ఫలసిద్ధులతోను పోల్బబడుటదేత ఇదీ ఉపమాలంకారము. “చత్వారః” ఆనక చతుర్ధ సహితాః తయః” ఆన్సట కేవలము వృత్తానుసారియగు ఛందోవివషయ

|గ్ర అఘువంళము మని మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానించెను. అయినప్పటికిని, అందులో చతుర్ధమగు దండోపాయమును అవసరమగుచో నుపయోగింప గలవానికే సామాద్యుపాయ్మత యము ఫలించుననియు, దండసహా యము లేనివానికవి సిద్ధించుట దుర్లభమనియు మొదలగు భావములు స్ఫురించుటకే కాళిదాసట్లు రచించె వని భావించుట తప్పుగాదు. సిద్ధిమంతములగు చతురుపాయములవలె వివాహితులగు నలుగురు కుమారులను జూళి దశరథు( డానందమును బొందె నని శాత్పర్యము. న తా నరాధిపసుతా నృపాత్మవ్రైః

జేచ కాభి రగమన్‌ కృళార్చతామ్‌

సోఒభవ ద్వర వధూ నమాగమః

(వత్యయ (పకృతి యోగ నన్నిభః. ర్‌6

వ్యాఖ్య; తాః, నరాధిపసుతాః-౪ జనకకన్యలగు సిత్మా పభళ్ళతులు, నృపా తృతైః-దశరథ ప్కుతులగు రామాదులచేతను, తే-ఆ రామాదులును, తాలిః, చ- ఆ సీతా _పభృతులచేతను, కృవార్థతాం-కుల శీల వయో రూపాది సాఫల్యమును, ఆగమన్‌ -పొౌందీరి. సః వర వధూ సమాగమః-ఆ వరులయొక్కయు, వధువుల యొక్కయ చేరిక, (పత్మయ (పకృతి యోగసన్ని భఈః-_పత్యయములయొక్కయ, (వకృళులయొక్కయు చేరికవలె [_పకాశించునది, అభవత్‌ -అయ్యెను. శబ్దము లన్నియు (పకృతి _పత్యయ సంయోగము వలననే ఉద్దిస్టారముల నిచ్చును. ఉదాహరణమునకు:-భూ, కృళీ , మొదలగునవి (_పకృతులు, వాటికి థిజ్‌ _పత్య యములు చేర్చుట వలన “భవతి, కరోతి” అను రూపములు సిద్ధించి, ఉన్నది, ఉన్నాడు, చేయుచున్నది మొ. అర్థములు వచ్చును. అళ్లే సనాది [పత్యయములు చేర్చినప్పుడు “బుభూషలతి, చికీర్షతి” అను రూపము లేర్పడి ఉండదలచుకొన్నాడు, చేయ6దలచుకొన్నాతు అనునర్థములు సిద్ధించును. అట్లే ఆ వధూవరులు కృతార్ణులె పరస్పర సహకార్‌మును పొంది. జీవిత లక్ష్యములగు పురుషార్థములను సాధింప గలవారైైరి అని భావము. ఇది కొళిదాసునకుగల వ్యాకరణ ళా స్త రహస్యజ్ఞాన మును, ఆళా స్రముపైం/గల యభఖిమానమును వెల్పడించుచున్నది. శో... ఏవ మాత్తరతి రాతగ్టసంభవాన్‌

ఛాన్‌ నివేళ్య చతురోఒపి త్మ సః

ఏళాదళ సర్గము ౯777 అధ్వను (తిషు వినృష్టమెై థిలః స్వాం పురిం దశరథో న్యవర్తత. ర్‌? వ్యాఖ్య; ఏవ-.-ఈ పైని చెప్పిన రీతిగా, ఆ త్తరతిః- పొందిన యానందము గల, సః, దళరథః-ఆ దశరథుండు, చతురః, అపి-నలుగురునగు, ఆత్మసంభ వాన్‌ -కుమారులను, త్మ్యత-ఆ మిథిలానగరమునందు, నివేశ్య-వివాహితులన జేసి, (తిష, అధ్వసు-మూడు విడుదల (పయాణములందు, విసృష్ణమైథిలః (సన్స్‌- వెనుకకు పంపిన జనక చ. కవర్తి గల వా4డగుచు, స్వాం, పురీం-తన నగరమగు అయోధ్యను, నంవ ర్తత-తిరిగి చేరుటకు. బూనెను. 'నివేశ ఆనుపదమునకు వివాహి తులను జేసి యను అర్థము _పకరణానుసారముగా( జెప్ప(బడినది. దానికి, “నివేశః శివి రోద్వాహ విన్యాసేష [పకి ర్తితః” ఆను విశ్వనిఘంటువు శ్లోకము (పమాణము. పూర్వకాలమున ఆ ప్రబంధువులు సుదూర (పయాణమును దేయునప్పుడు సౌగనంపు వారు, మూడు మబిలీల వరకు వెళ్ళుట యాచారము. అట్లు వచ్చిన జనకుని మర్యాదతో వెనుకకుండునట్లుచేసిి తన _పయాణమును మ.ందునకు సాగించె నని తెల్పుటకే కవి “,తిమ ఆధ్వసు"” ఆని [పయోగించెను. కాగా సాగనంపవచ్చిన జనకుని ఆపి, దశరథుండు సప్వ్కుత స్నుషముగా ముందుకు వెళి నని భావము, శ్లో. తస్య జాతు మరుతః (పతీపగా వర్హ్యును ధ్వజతరు (వమాథినః చికి శు ర్భృశతయా వరూథినీం ఉత్తటా ఇవ నదీరయాః స్థలీమ్‌. ర్‌రి వ్యాఖ్య: జాతు-ఒకప్పుడు, వ _ర్మసు-మార్గములయందు, ధర్వజతరు [పమాథినః-ధ్యజములవలె యెత్తుగా నున్న చెట్లను ఊపీవేయునవియు, (_పతీపగాః- ఎదురుగా వీచునవియు నగు, మరుతః-వాయువులు, ఉ త్తటాః-తీరముంనెక్కి | పవహించునట్టి, నదీరయాః -నదులవేగములు, స్టీం, ఇవ-నేలనువలె, తస్య, వరూథినీం-ఆ దశరథునియొక్క సేనను, భృళశతయా-ఎప్కువగా, చిక్షికుః- క్లేశ పరచినవి. దశరథుని తిరుగు [_పయాణమునం దొక్కొాక్క-సారి మిక్కుటమైన యెదురు గాడ్పులు వీచుచు సైన్యమును బాధపెట్టిన వని భావము. (పయాణము నకు వెనుకనుండి వీచు అనుకూల వాయువులు శుభళకునము, ఎదురుగా వచ్చు

"78 రఘువంశము గాడ్పులు దుశ్ళకునము అనీ శకు5 శా స్త్తముశందు జెప్పంబడినది. “ధ్వజతరు" అనుచోట 'సేనారథముల కేతనములు సైతము ఊగిపోవుచుండెనాయు. భావము. శ్లో. లత్యతే స తదనంతరం రవి ర్బద్ధ భీమ పరివేవ మండల: వైనకేయ శమితన్య భోగినో భోగ వేష్టిత ఇవ చ్యుతో మణిః. ంలి వ్యాఖుః తదనంతరం--ఆ యెదురు గాడ్పులు ఏచిన పిమ్మట, బర్ధ ధీకు పరివేష మండలః -తనచుట్టును చుట్టిన భయంకర పరిచేష మండంముగల, రవిః- సూర్యుండు, వైనతేయ శమితస్య-గరుడునిచేత చంపబడిన, భోగి'-సర్పను యొక్క, ఖోగవేస్తితః .శరీరముచేత మ్నాతము చుట్టబడిన, చ్యుతః మణీః, ఇవ తలపైనుండి జారిపడిన మణివలె, లక్ష్యతే స్మ-కన(జడెను గరిత్మంతుడు చంపు. నప్పుడు శిరస్సునుండి రాలి పడిన మణి సర్పముయొక్క మృతదిహముతో చుట్ట బడినట్లు సూర్యవింబము తనచుట్టుకు ఒక పరివేషము గలదియె, పూర్వపు చెకురు గాలులు తగ్గిన వెంటనే దళరథాదులంకు కనపడె నని భావము. సూర్యుని చుట్టు "నిరదధ ఎన్సువలె చుట్టుకొన్న పరివేషము కనపడుట అకుభసూచకము. ఇట్టి దుళ్శకుశము దశరఖాదులకు( గలిగినది, ళో 'శ్యేనవవ వరిధూన రాలకాః సాంధ్య మేఘ రుధి కార వాననః, అంగనా ఇవ రజస్వలా దివ నో బభూవు రవలోకనకమాః. 60 వ్యాఖ్య: శ్యేనపక్ష పరిధూసరా కా; - శ్యేనపక-గద్దలతెక గ్రారినెడు, పరి భూసరాలకాః-దుమ్ము పట్టిన ముంగురులు గలవియు, సాంధ్యమేఘరుధిరార్డ 9వాససః- సౌంధ్యమేఘ-సంధ్యాసమయ మేఘము లనెకు, రుథిరార్డ “ర క్రముచేత తడిసిన, వాససః-వ స్తొములు గలవియు, రజస్వలాః-దుమ్ముతో(గూడిన, దిశఈః-దిక్కులు, రజస్వలొః-బుతుమతులగ్భు అంగనాః, ఇవ- స్త్రీలవలె, అవలోకనక్షమాః-చూచుట

పళాదళ నర ము ౯7ర్ర కర్షమైనవి, నో బభూవుః-కాకపోును. ఇచ్చట గద్ధతెక్కలే దిక్కులయొక్క మాసిన ముంగురులు, సౌంధ్యమేఘముకే ర క్తము చేత తడిసిన వస్తఎములు, అట్లుండి దుమ్మునిండిన దిక్కులు, తలలు మాసి, వలువలు రక్తొర్ప “ములై యున్న బుతుమతు లగు శ్రీలవలె దర్శన మయోగ్యములు కాలేదు. బుతుమతులైన స్త్రీలను జూడరాదని శాస్తము. దుమ్ముతో నిండిన దిక్కులు చూచుటకు వీలుపడవుగదా! అందు వలన యీపోలిక. ఇది శ్లేషాన్నుః పాణితమగు ఉపమాలంకారము. రూ? వ్యాపించుటచేత దిక్కులు కనపడలేదని భావము భూివర్షము ఉత్పాత హేతువగు నొక యప శకునము. శో. భాన్కర శ్చ దిశ మధ్యువాస యాం

తాం శ్రితాః పతిళభయం వవాసీశే,

తతళోణిత పితృ [క్రియోచితం

చోదయంత్య ఇవ భార్గవం ళివాః. 61

వ్యాఖ్య: భాస్కరః-సూర్యుంు, యాం, దిళశం-ఏ దిక్కునందు (ఇచ్చట న ప్రమ్యర్థమున ద్వితీయావిళ క్ర) ఆధ్యువాస, చ-ఎక్కియుండెనో, తాం, దిశం- ఆ దిక్కును [శితాః-ఆ శయించీయుండిన, శివాః-నక్కలు, చ్యతళోణిత పితృ కియోచితం-క్ష్యత-క్ష! తియులయొక్క_, శోజిత-ర క్తముచేనగు, పితృ్మకియా- ఈర్ప్చుణమునందు, ఉచితం-పరిచితు(డై న, భార్గవం-పరళురా ముని,చోదయంత్యః, ఇవ- (పోత్సహించుచున్నవివలె, ' పతిభయం-భయంకర ముగా, వవాసిరే-కూతలు పెట్టినవి. సూర్యు డేదిక్కున నున్నప్పు డచ్చటనున్న నక్కలు, క్ష్యతియర క్రముచేత పితృ తర్శణము/ జేయునట్టి పరశురాముని. (టోత్సహించయనవివలె భయంకరముగా గూతలుపెట్టినవి. నక్కల ఆరపులు అమంగళ సూచకదులు. "న్ర్రియాం శివా అనీ యమరము, కచుక ఇచ్చటి “నివా శబ్ధము స్రీలింగము. “*వవాసిరే”ఇది వాస్ఫృ- శబ్దే ఆను ధాతువునకు లిట్‌ బహువచనరూపము,. “తిరళ్ళాం వాసితం రుతమ్‌” ఆని యమరము. తిర్యగ్గంతువులధ్యని “వాసితం” అనబడుచున్నది. ల్లో. తతృ్రితీప వవనాది వై కృతం

(ేత్య శాంతి మధిక బత్‌ట్టి క్‌ ఫతివిక్‌ ॥

80 రఘ.వంళము అన్వయుం క్ష గురు మీళశ్వరః తే? స్వంత మి త్యలఘయ త్స తద్వ్వథామ. 8 వ్యాఖ్య; త్యత్పతీపపవనాది-౪ పతిహాలవాయువు మొదలగు, వైకృతం- దుర్నిమిత్త మును, ( పేక్య-చూచి, కృత్యవిత్‌ -కార్యజ్ఞు డగ, తీరే, ఈఊశ-ర:ం- భూపతియగు దశరథుడు, శాంతిం- అనర్థనివృ త్రిని, ఆధికృళ్య-ఉగ్దేశ, గురుం- కులగురువగు వసిష్ణువి, అన్వయుం క్రంబడిగెగు. సం-టవసిస్థుం (. సంంచం-శులో దర్భమే. (దీనిఫలితము. శవాంతమే యగునన్సి, ఉప భాం. ఆవశరథుం మనో బాధను, అలఘ చుత్‌ -తగ్గించెను. ఈ పతికూఎవాయువు మొదల": దళ్ళునములు వలింపకుండుటకై యేయే కాంతులు చేయవలయు న; వళరథు- శశుగగా వసిష్ట డాశకునఫలము శుళభముగానే పరిణమించు నని చేప్పి, మెగ వ శోవ్యవ తగునట్లు చేసె నని భావము. “అధికృత్స” ఆనునది ఉద్ధేఫంచి యశసనర్థము-. నృపమోగింప/ బడు లగబంతమగు నవ్యయము. “స్వంతం” అనగా ను ఆతం -శుభోదర _ మని యర్థము. థో. శేజనః నపది రాశి రుల్లితః 'ప్రాదుకాన కిల వాహినీముఖే, యః (పమృజ్య నయనాని వెనిక్లై ర్లడుణీయ పురుషూకృతి శ్చిరాత్‌. 63 వా?ఖ్యః సపది- వెంటనే (ఆట్టు వారు సంభాషించుచుండగనే), ఉత్ధితః- పైకి లేచిన, తేజసః, రాశః-తేజస్సుయొక్కు. పుంజము, వాహినీముఖే- సే యొక్క యెదుట, (పాదురాస, కిల- ఆవిర్భవించెను సువా! యః-ఏళేజోరాళి, సెనిత్రైః- సెనికులచేత, నయనాని-కన్నులను. [పమృజ్య-తుడుచుకొని, చిరాత్‌-చాఆకాలము నకు, లక్షణీయపురుషాకృతిః-చూడరగిన పురుషరూపము గలది, అభూత్‌- అయ్యెనో. అప్పుడు వెంటనే యొక తేజఃపుంజము నేలప్రైగుండి లేచి సేనయెదుట సాఇుత్కరించెను. సైనికుల కన్నులు మిలుమిట్టుగొలిపి చుడలకపోగా వారు నీటి తోను, (వేళ్ళతోను మాటిమాటికి కన్నుల దుడుచుకాని, చాలసేపటికి ఆతేజః పుంజ మొకపురుషాకృతిలో నున్నట్టు కనుగొని రని భావము.

ఏకాదశ సర్గము 61 శ్లో, వ్యిత్య మంశ ముపవీతలవణం ళు

మాతృకం చ ధను రూర్జితం దధత్‌ ,

యః నసోమ ఇవ ఘర్శడీధికిః

నద్విజిహ్వూ ఇవ చందన దుమః. 64

వ్యాఖ్య: ఉపవీతలడ ణం-యజ్ఞోప వీతము చిహ్నముగాగల, ప్మిత్యం, ఆంకం-తండి సంబ-ధమగు భాగమును, ధనురూర్జీశం ధనుస్నుచేత (ప్రకాశించు నట్టి. మాతృకం చ-తల్లి యంశము ఎ, దధత్‌-ధరింబుచున్న, యః-ఏభార్లవుండు, ససోమః-చం్యదునితోం గూడిన, ఘర్మనీధితిః, ఇవ-చండభాను(డగు సూర్యుని వలెను, సద్విజిహ్వః -సర్పముతో( గూడిన, చంకన_దుష॥, ఇవ-(స్రీగంధపు వృక్షము వలెను, స్థికః-ఉండెనో; బట్టి పరశురాముండు.. వారికి గనపడెను, పరశురాముని తండి జవ దగ్శి బాహ్మణుండు కావున నతని యంశమగు యజ్ఞోపవీతమును, తల్లి _పసేనజితుండను కాజుకూతురు. రేణుక యగుటచేత క్షృతియధర్మమగు ధనుస్సును ధరించిన పరకురాము:డు, చందునితో, గలసియున్న చండభానుండగు సూర్వున వలెకు, సర్వముతోం గూడియున్న చందగవృక్షము వలెను ఉండెనని భావము, అనగా చందచందన _ తుల్యమగు యజశ్ఞోపవీత లక్షణముచేత దయా దాక్షిణ్యాష్మగహాదరి [వావ్యణగుణ“ఎలును, చండభాను, సర్పస వృశమగు ధనుస్సును రరించుటచేత ఆవ కపరా_కమమును భాన్గవునియం దుండెనని తాత్పర్యము శ్‌ యేన రోషవరుషాత్మన; పితుః

శాసనే స్థితిఖిదో ఇపి తస్థుషా,

"వేపమాన జననీ శిక9 దా

(పా గజీయత ఘృణా తతో మహీ. 65

వ్యాఖ్య: రోషపరుషాత్మ'4-కోపముచేత కఠినమైన _ బుద్ధిగలవాండును, స్టితిఖిదః, ఆపి- లోకమరాంద'ఏ ఉలంఘించినవాడును ఆయినప్పటికిని, పితుః-తండి యొక్క, శాసనే_ఆజ్ఞయందు, తస్టుషా-నిలిచినవా(ర్తై, వేపమాన జననీ శిరళ్ళిదాం

క?

8లి రఘువంశము వేసమాన-భయముచేత వణకుచున్న, జననీ-తల్రియొక్క; శిరశ్ళిదా-తలను నరుకు చున్న, యేన-ఏభార్గవునిచేత, [పాక్‌ =ఎమొదట, ఘృణా-దయాభావము, తతః- తరువాత, మహీ-భూమండలమున్ను, ఆజీయత-జయింప( బడెనో, కోపముచేత కఠినత్వమునుపొందిన బుద్ధిగలవాడై లోకమర్యాద నుల్టంఘించిన తండియాజ్ఞ [పకారము, భయకంపితురాలగుచున్న తల్లి శిరస్సును ఛేదించి, తనలోని దయను, తరువాత సమ స్త ఠరాజమండల శిరశ్ళేదమున సకల స్మామాజ్యమును జయించిన పరశురాముని జూచిరని భావము. తలిని చంపుటలో పితృవాక్యపాలనము చేసిన భార్గవునికి దుష్టరాజలోక మును జంపుట యేపాటిగొప్ప! ఇచ్చది “ఆత్మన్‌” శబ్దము నకు “ఆత్మా జీవో ధృతి ర్బుద్దిః” అను నమరవాక్యముచేత “బుద్ధి” అని యర్థము. దయాదాక్షిణ్యములు ధర్మనిర్వహణమునందు అడ్డురావనియు, రాకూడ దనియు ఈ మాతృ శిరశ్ళేద కృత్యమున వెల్లడియగుచున్నది. పితృవాక్య పరి పాలనమే ఇచ్చట ధర్మము. ళో, అవవీజ వలయేన నిర్భభౌ

దవీ.ణళకవణ సంస్థ్రి తేన యః

ఊతియాంతక రై కవింళతేః

చ్యాజపూర్వ గణనా మి వోద్వవాన్‌. వ!

వ్యాఖ్య: యః-ఏభార్గవుండు, దవీణ శవణ సంస్థితేన-కుడిచెవి పెననుండిన, ఆశవీజవలయేన-రు దాష్షల మాలచేత, క్ష్మతియాంతక రే కవింశతేః-క్షతి యాంతక-మషతియులను జంపునట్టి, రణ-యుద్ధములయొక్క, ఏకవింశలేః-ఇరువది యొక్క సంఖ్యయొక్క, వ్యాజపూర్వగణనాం-జపమాలారూప మిషతో మొదటి నుండి చేయు లెక్కను, ఉద్వహన్‌, ఇవ-నిర్వ ర్రించుచున్నవా(డువలె, నిర్బ్భభౌ- అధికముగా (పకాళించుచుండెనో అట్టి భార్గవుని. జూచిరి. కుడివెవిపెన [వేలాతు చున్న జసమాలా గణనము తాను చేసిన క_తియవధాత్మక రణముల యేకవింశతి సంబ్థకు సూచకమా? యనునట్లు అక్షమాలాధరుండగు పరకరాము(డు వారి కా లేజఃపుంజమునందు సాఇాశ్కరించె నని భావము. ల్లో. తం పీతు ర్వధథవేన మన్యునా

రాజవంశ నిధనాయ దీఓతమ్‌,

పళాదళ సర్గము 88

బాలనూను రవలోక్య భార్గవం

స్వాం దళశాం చ విషసాద పార్గివః. 67

వ్యాఖ్య: పితుః-తన తండియగు జమదగ్నిముని యొక్క, వరభవేన- తృతియక రృృకమగు వధవలన పుట్టిన, మన్యునా-కోపముచేత, రాజవంశనిధనాయ- సర్వరాజవంశముల నాశమునత్రై , దీక్షితం-దీక్షవహించిన, తం, భార్గవం-ఆ పరజ రామునిని, స్వాం, దళాం చ-తనరీనదశ:ు, ఆవలోక్య-చూచి (ఆలోచించుకొని), బాలసూన ః-బాలురగు కుమారులుగల, పార్థివః-దశరథుండు, విషసాద-దుఃభించెను, ఓకప్పడు హైహయ క్షత వంకీయుండగు, కా ర్తపీర్యార్టును-గు, జమదగ్మ్ని మునీం (దుని య్యాశమమునకు ఆహారపానీయవాంఛతో వచ్చెను. జమదగ్ని యతనికి సగౌరవముగా నాహారపానీయము లిచ్చినప్పటికిన, హైహయుతు రాజ్యమదమున ముశులనందరి నవమానించి, జమదగ్ని హోమధేనువుయొక్క. వత్సము నెత్తుకొని పోయెను, వలసమిత్కు కాహరణమునక్రై వనమున కేగిన పరకురాముడు తిరిగి వచ్చి, తం[డివలన కార్తవీర్యుని దుండగము నెజింగ, సహింపలెక వెంటనే వెళ్ళి సహ్మ్ససబాహు,డగు వానిని, వాని సైన్యమును తనపరజుధారల కావాతి( జేసెను, అది తెలిసిన హైహయుని కుమారులు, లార్గవు(డు లేని సమయమున జమదగ్ని వద్ధికి వచ్చి యళనిని వధంచిరి. పరశురాముడు తిరిగి వచ్చి తల్లి దుఃఖమును, తండి మృతశరీరమును జూచి, విషయము నెజీగి, (కోధావిమ్లుడ్తె, దుర్శార్గులగు చ తియిలందటిని వధించి దేశమును అత తియముగా. జేసెదనని దీక్షవహించి యట్లచేసి, భూమండలమునంతటిని కాశ్యప మునీం[దునికి యజ్ఞదకిణగా నిచ్చి, తాను మహేం్యదపర్వతమునందు తపస్సు చేసుకొనుచుండెను ఆ భార్గవుం డప్పుడు శివధనుర్భంగ మొక క్షత్రియకుమారునిచేత జరుగుట తెలిసి వచ్చెను. అట్టు వచ్చిన క్ష: తియాంతకుడగు పరథరాముంజూచి అళక్తుండై న దళరథుండు బాలురగు తన కొడుకులును, తానును ఏమగుదుమో! యన్న భయముతో పారి పోవుటకు సిద్ధముగానుండె నని భావము, శ్లో నామ కామ ఇతి తుల్య మాత్ర జే

వర్తమాన మహితే చ చారుణే,

రక్త రఘువంశము

వ్యాద్య మన్య భయదాయి చా భవ

(దత్నజాత మివ హోరసరృయోః. 69

వ్యాఖ్య : ఆత్మజే-తన కుమారుని యందును, దారుజే-భయంకరుండగు, ఆహితే, చ-ళ్యతువునందును, తుల్యం-సమానముగా, వ ర్రమాగం-ఉంటూవున్న, *రామ” ఇతి, గామ-రాము(డు జనుకేరు, హారసర్పయోః- హారముశందును సర్బమునందును, వ ర్తమానం-ఉన్నట్టి, రత్నజాతం, ఇవ-రత్నజాతివలె, అస్య- ఈ దళశరథువికి, హృద్యం-హృదయమున జేరినట్టి, భయదాయి చ-భయమును గలి గించునదికూడ , అభవత్‌ -అయ్యును. ముతా 'లహారమునందును, సర్పము శిరస్సు పైనను, ఉండునది రత్నమే ఆమినప్పటికిని, రత్నశబ్దబచేత సర్పము స్ఫురణకు వచ్చినప్పుడు వలి దారుణ శతువగు భార్గవునికిని, తన కుచూసునికిని, నామ ధేయము “రామొ అని యుండుటచేత, “రామొ శబ్ద (శవశోచ్చారణములయందు భార్గవుండు స్కతిలో మెలంగి, దశరథుడు హృర్గత భయముచేత వణకిపోవుచుండె నని భావము, శ్లో “అర్హ్ట మర వ్‌ మితి వాదినం నృపం

సో౬న వేత్యు భరళ్మాగజో యతః

మత కోపదవా నార్చిషం తతః

సందభే దృశ ముద(గతార శామ్‌. 69

వ్యాఖ్య : నః-ఆ భార్గవుడు, అర్జ్హ్య్యం అర్హ్థం, ఇతి, వాదినం- “పూజా _దవ్యం పూశ్శాదవ్యంొ అని య చున్న, నృపం-దళరథుని, అనవేక్షం-చూడ కయే, యకతః-ఎచ్చట, భరతా గజః-(శ్రీరా ముండు కలయో, తతః-ఆ _పదేశము నందు, క్షత కోపదహనార్చిషం--క్ష_త-త తీయకుల విషమయమునగల, కోప దహన-కోపాగ్ని యొక్క, _అర్బిషం-జ్వాలవలె నున్నదియు, ఉద_గతారకాం- ఎత్రబడిన కనీనికలు గలదియునగు, దృళం-చూపును, సందధే-నిలిపెను. దళ రథుః “డర్హ్య మర్షం” మని యంటున్నప్పటికిని అతనివైపు చూడక, (భ్రీరాము( డెచ్చట నుండకో ఆ వైపునుక్కత కోపాగ్ని జ్వాలవంటి చూపును (గుడ్డు పైకెత్తి భార్గవుడు చూచెనని. భావము. ఇచ్చట “యతః తతొ అనునవి, సార్వ విభ క్తిక స్తసిః అను సం్రపదాయమున స ప్తమ్యర్థమిన ఉపయోగింపబడిన "కసిల్‌” (పత్యయాంతములగు నవ్యయములు.

ఏకాదళ సర్గము 65. శ్లో... తేన కార్యుక నిషక్త ముష్షినా ౧ వాల |

రాఘవో విగతభీః పురోగతః

అంగులీ వివర చారిణం శరం

కుర్వుళా నిజగదే యుయుక్సునా. 70

వ్యాఖు ౨ కార్ముక నిషక్త ముష్టినా-కార్ముక -ధనుస్సునందు, నిషక్త- గట్టిగా ఉంచబడిన, ముష్టినా-పిడికిలిగందాండు., శరం-బాణమును, ఆంగులీ వివర చారిణం- వేళ్ళ సందుూుయంమ. కదలుచున్న దానిని, కుర్వ్యతా-చేయ చున్నవాండున, యుయుత్సునా-యుద్ధము చేయం గోరుచున్నవాండును నగు, తేన-ఆ భాన్గవుఏచేత్య విగతలీః (సన్‌)-భయములీని వాండగుచు, పురోగతః?-_ ఎదుటికి వచ్చిన, రాఘవః-శ్రీశాముకు, నిజగదే-గట్టిగా చెప్పబడెను. -ధనుస్సుపై ముష్టిని ఉంచి, బాణమును సంధించుచు, యుద్ధము చేయం దలచుకున్న పరళు రాము?చేత భయములక యెదుట నిలుచున్న ్రీరాముంగు నుందు చెప్పంచోవు రీతిగా గట్టిగా. జెప్పంబడెను. ని-- జగదే-నిజగదే. “గద” ధాతువునకు కర్మణి లిట్‌. "నొ ఉపసర్గకు. శ్లో. వ్మతజాత మపకారవైైరి మే లి. స.

త న్నిహత్య బహుశః శమం గత;

ను_వ్రకర్ప ఇవ దండఘట్టనాత్‌

రోషితో ఒస్మి తవ వికమకవాత్‌. ః.

వాఖ్య : క్ష్మతజాతం-క్ష తియణాలి, మే-నాకు, అపకార వైరి-పితృవర రూపమయిశళ అపకారము చేయుటచేత శ తువు, తత్‌-ఆ క్షతియజాతిని, బహుశః- అనేక పర్యాయములు (ఇరువది యొక్క సార్దు, నిహత్య-చంపి, శమం-ళాంతిని, గతః (అస్మి)-పొందియున్నాను. (తభాపి-ఆట్లయినను) సు ప్రసర్పః-న్నిదించి యన్న వాము, దండ మఘ్య్టనాత్‌, ఇవ-కజ్ఞదెబ్న వలన వలె, తవ-నీ యొక్క, వ్మికమ _శవాత్‌-పర్నాకము [శవణమువలన, రోషితః-కోపము పొందింపబడిన వాడను, అస్మి-ఆగుదున్నాను. మా తండిని చంపుటయను అపకారము చేసి నందున వ్యతియులందరు నా శ_తువులే. కనుక వారిని ఇరువదియొక్క. పర్యాయ

06 రఘువంశము ములు భూ(పదక్షిణము చేయుచు చంపి శాంతించి యున్నాను. ఇప్పుడు నిదించిన పామును కజ్జతో బాడినట్లు సీ పర్మాకపు (శ్రవణము గలుగుటవంన కోపము గల వాండనైతి నని భార్గవరాముండు దశరథరామునితో ననెను, శ్లో. మైథిలస్య ధను రన్యపార్థివైః

త్వం కిలా నమితపూర్వ మవణోః

త న్నిళశమ్యు భవతా సమర్థయే

వీర్యళ్ళంగ మివ భగ్న మాతగ్ణనః. ౯౨

వ్యాఖ్య : అన్యపార్థివై :-ఇతర చ్యతియులచేత, తనమితపూర్వం- పూర్వము వంచబడనట్టి, మైఠిలన్య-జనకుని యొక్క, థనుః-థభనుస్నును, త్వం- నీవు, ఆక్షణోః కిల-విటిచితివటకదా! తత్‌-౪ ధనుర్భంగమును, నిశమ్మ-విని, భవతా-నీ చేత, ఆత్మనః-నా యొక్క, వీర్యశృంగం-శౌర్యమనెడు కొమ్ము, భగ్నం, ఇవ-విలువంబడినట్టు, సమర్థయే-తలచుచున్నాను. ఇతర డ్మతియు లెవు రును వంచనైనా వంచలేని జనకునింటిలోని శివధనుస్సును నీవు విజీఎవేసితివట కదా? ఆ వార్తను విని, నీచేత నా శౌర్యశ్ళంగము భగ్నము చేయ(బడినట్టు తల(చుచున్నానని భార్గవుండు రాఘవునితో ననెను. ల్లో, అన్యదా జగతి “రామ ఇతగ్టియం

శబ్ద ఉచ్సరిత ఏవ మా మగాత్‌

(వీడ మావవాతి మేస సంప్రతి

వ్య _స్తవృ త్తి రుదయోన్యుఖే త్వయి. 78

వ్యాఖ్య : అన్యదా-ఇతర కాలమునందు (ఇంతకు పూర్వము) జగతి-లోక మునందు, “రామొ ఇత్యయం, శబ్దః రాముడు ఆను ఈ శబ్దము, ఉచ్చరిగః, సన్‌ -పలుక-బడీనదగుచునే, మాం, ఏవ-నన్నే, అగాత్‌-పొందినది సంపతి- ఇప్పుడు, త్వయి-నీవు, ఉదయోన్ముఖే (సతి)-అభ్యుదయమును పొందుచున్నవా+డ వగుచుండగా, వ్యస్తవృ త్తిః-విపరీత వృత్తిగల (మరియొకనిని చెప్పునట్టి) సః ఆ రామ శబ్ధము, మే-నాకు, (వీడం-సిగ్గును, ఆవహతి-కళిగించుచున్నది. ఇంతకు

ఏశాదళ సర్గము 87 పూర్వము “రామ” శబ్దము అఖిధావృ తిచేత నన్నే టోధించుచుండెను. దానికి నేనే యర్థము ఇప్పు డభ్యుదయమును పొందుచున్న నిన్ను గూడ ఆ రామళబ్ధము టోధించుచున్నదగుటచేత విపరీతవృ తిగల యా శబ్దము నాకు సిగ్గును గూర్చు చున్నది. అని పరశురాముడు (శ్రీరామునితో ననెను. ఇచ్చటి వృత్తి శబ్దమునకు అర్థటోరకళ క్రి యని యర్థము- శ్లో. బీభతో 2ఒ/న్ర్ర)ు మచ లే ఒప్యకుంఠితం

ద్వా 85పూ మమ మళతొా సమాగసొా

భేనువత్సహారణా చ్చ హమైవహాయః

త్వం చ కీర్తి మపవార్తు ముద్యతః. గ్ర

వ్యాఖ్య ; ఆచలే, ఆపి-కౌంచము మొదలగు పర్వత ఉజొతియందును, ఆకుంలితం- మొక్క వోనిదగు, ఆస్త్రం-ఆయుధనును, వీళతః-ధరించుచున్న, మమం-నాకు, ద్వౌ-జద్ధలు, సమాగసౌ- తుల్యాపరాధనులుగల, రిపూ-ళ (తువులుగా మతౌ-తోచుచున్నారు.. (వారెవ్వ రన(గా) ధేనువత్స హరజణాత్‌-ధేను-మా తండి దగు వోోీమధేనువు యొక్క, వత్సహరణాత్‌ -దూడను ఎత్తుకపోవుట యను ఆస రాధమువలన, హైహయళ్చ-కా ర్తపర్యుడును, క్రీర్తిం-నా కీర్తిని ఆపహర్తుం- అపహరించుటకు, ఉద్యతః-సిద్ధపడిన, త్వం, చ-నీవున్నుం (కౌంచాచి. పర్వత లేదనమునం ద కుంఠితాస్త్రము గల నాకు, మా తండి పోమధేనువుదూడ నెత్తుక పోయిన కా_వీర్యార్టునుండును, నా కిర్తి నపహరించుటకు. బూనిన నీవును, తుల్యాపరాధ ముగల యిద్దఠే శ తువులుగా( గనపడుచున్నారని లార్గవు/తు రాము నితో ననెను. ట్లో. తమత్తిియాంత కరణో౭పి విక్రమ

న్తేన మా మవతి నాజితే త్వయి

పావకస్య మహిమా న గణ్యతే

కశవజ్ఞ్వలతి సాగరేఒపి యః. 7క్ర్‌

వ్యాఖ్య : తేన-ఆకారణముచేత (నీవు ముఖ్యశతుద్వయము నంశొకడ వగుటచేత), త్యతియాంత కరణ, అపి-సకలక్షతియ వినాశమునకు సారనమై

808 రఘువంశము యుండినప్పటికిని, వ్మికమః- నా పరాకమము, త్వయి-నీవు;, ఆజితే (సతి)- జయింప(బడ వాండవగుముండగా, మాం-నన్ను- నావతి (న-/- అవతి) -త్భ ఫిపర చుటలేదు. (తథాహి-ఆదియంతే) వావకన్య-ఆగ్నియొక వ చుహిమా-గొప్పతనము; సః-ఆదియే, గణ్యతే-లెక్సి ం౨ప(బకును, యః-వఏడి. కక్షవత్‌_.కసవు గడ్డి మె-దలగు దానియందు వలెనే, సాగరే, అపి-సము[చము న దుసైతము,' జ్వలతి-మండునో. కృుద షతియ వినాళశముళకు దోడ్పడిన నావికదము , నీవు జయింప(బడని కారణమున, నాకు సంతోషమును గలిగించుటలేదు. గడ్డిాదము నందువలెనే సము_దజలమునందును జ్వలించినప్పుడే కదా! అగ్నియొక్క మహిమ లెక్కరోనికి వచ్చుంది! అని జామడగ్న/రాముండు దళరథరామునితో ననెను. ఇచ్చట “అవతి” ఆముకియ యుపళూగింపంబకినది. డీఎకి రక్షణము అర్థము నావతి- “షింయమట ఏకు, అనగా నిక్ను జమిుుపక గో యినంకువలన నా శరీ రము బాధాయు క్తముగా నుండి సుతోషబుఎకున్నదన స్కురింపంజేయట యుద్దేశము శో. విది చాత్తబల మోజసా వాళీః యం ణు జాని ॥

ఐశ్వరం ధను రభాజి య_త్త్వయా

ఖాతమూల మనిలో నదిరయెః

పాతయత్యపి మృదు _న్త్లట్మదుమమ్‌. "76

వ్యాఖ్య : కీంచ-మరియును, ఐళశ్వరం-ఈశ్వరునికి సంబంధి చిన, దనుః- ధనుస్సు, హగేః-విష్ణువుయొక్క, ఓజసా-బలముచేత, ఆ త్తబలం, చ-హరింప(బడిన సౌరముగలడిగాను, విద్ధి.తెలసుకొనుము, యత్‌-ఏ ధనుస్సు, త్యయా-నీచేత, ఆభాజి-విువ/బిడినదో; (తభాహి-ఆది యజ్లే) నదీరయైః-నడీజల వేగములచేత, భాతమూలం- పెకలింప(బడిన (వేషగల, తట దుమం-ఒడ్డుపెనున్న వృషముకు, మృదుః, ఆపి -కొద్దిపాటిదేయైనను, అనిలః-వాయువు, పాతయతి-పడ వేయునుగదా! జనకునివద్దనున్న ఈశ్వరచాపము విష్ణులేజస్సుచేత హరింప(బడిన సారముగలడియై యున్నదనియు, అట్టిదానిని నీవు విజీఎతివని.యు తెలిసికొనుము. నదీవేగముచేత 'పెకలింపంబడిన (_వేళ్ళుగలదై యున్న తీరస్థవృ్యక్షమును సన్న పాటిగాలికూడ కూల (దోయునుగదా! కనుక చిన్నవా(డన్లై నను శివధనుస్సును భగ్నముగావించితి నని గర్వపడకుము. అని థార్గవుండు రాఘవుంతో ననెను,

ఏళాదచళ సర్ష ము రలి శో త న్మదీయ మిద మాయుధం జగనయా ౧ బి

సంగమయ్య సళరం విక టమ్యళామ్‌

తిష్టుతు 'వధన మేవ మప్యవాం

తుల్యబాముతరసా జిత స్త్వయా. 777

వ్యాఖ్య : తత్‌ - అందువలన, మదీయం-నాడియగు, ఇదం, ఆయుధం-ఈ ధపస్సు, జ్యయా-అల్లి తాటితో, సంగమయ్య-కూర్చి, సశరం-బాణయు క్రమగు నట్లుగా, త్వయా-నీచేత, వికృషంతాశి-లాగబ కునుగార , _పధనం-యుద్ధము, తిస్టతు- అట్టుండ విన్ము; ఏవం, ఆపి- శాధనువునట్లుచేయగలిగినప్పటికి?, అఆహం- ను, తు్యబాహతరసా-స మానబాహుబలముగల, త్వయా-నీదేత, టీత:ం-జయింప బడినవా:డడనె యగుదు'ఏ. కావున నాయీధ పస్సునకు నారి 3ంగూర్చి, యెక్కు- పెట్టి చూపుము. యుద్ధముమాట ఆట్లుండనీ, ఆవిధముగా ధనురాకర్షణమును చేయంగలి గితివేన,సమానఐబలముగం నీదేత నేశు ఓడిపోయినటట్లే యని భార్గవు( డనెను. థో, శాతరో ఒసి యది వోద్లళార్చిషా గా ళం

తర్జితః పరశుధారయా మమ

జ్యా నిఘూత కఠినాంగులి ర్వ్బృథా

బధ్యళా మభయ యాచనాంజలి;ః. "785

వాఖ్య : వా-లేక, ఉద్గతార్చిషా-జ్వూలలు గక్కుచున్న, మమ, పరశు . ధాఠరయా-నాయొక్క గొడ్డలియంచుచేత, తర్జితః-బెదిరింపబడినవా(డవై + కొతరః, అసి, యది-భీతిజెందినవా/డవగుచున్నచో, జ్యా నిఘాత కఠినాంగులిః - జ్యా అల్లెతాటి యొక్క, నిఘాత - లాగుటచే! గలుగు దెబ్బల వలన, కఠిన-మొద్దుబారిన, ఆంగులిః-| వేచ్ళుగలవా/డవగుట, వృథా-నివ్వంయోజ నము. అభయ యాచనాంజలిః- ఆభయమును యాచించుదోయిలి, బధ్యతాం- కూర్చ! ఐతునుగాక. మంటల్నుగక్కు నా పరళుధారచేత బెదిరింప(బడి, భయకంపితుండ వగుచున్నయొడల, నాథనస్సు నెక్కు పెట్టి నారిదెబ్బలతో [వే మొద్దువారజేసి కొనుట వృథఖ్యాపయత్నమే యగును. కనుక అభయమును యాచించుట కంజలిని ఐబంధీంపు మని యనెను (చంపవద్దని (ప్రార్థింపుమని భావము),

రి0 రఘువంశము శ్లో. ఏవ ముకక్తవతి ఖీమదర్శనే గా అజాఖి

భార్లవే స్మిత వికంపిళతాధరః

తద్ధినుర్గ 9వాణ మేవ రాఘవః

(వ్రత్యపద్యత సమర్థ ము త్తరమ్‌. 79

వ్యాఖ్య : భీమదర్శనే-భయఎకరు.డై కనబడుచున్న, భార్గవే-పరశురాము(డు ఏవం-ఈ పైన జెప్పినరీలిగా, ఉ క్రవతి-(సథి) పలికినవా(డగుచుండగా, రాఘమ- అ్రీరాము/గు, స్మితవికంపితాధరః (సన్‌)-చిజునగవుచేత కదల్బ:బడిన యథ రోష్టము గలవా+డగుచు, తద్ధనుర్గంహణం, ఏవ-ఆఖార్గవుని ధనుస్సును [గహించు టయే, సమర్థం-ఉచితమగు, ఉత్తరం-సమాధానమునుగా, (పత్యపద్యత-ఆంగీ కఠించెను. భయంకరరూపముగల భాగ్గవు( డట్లు చులకనచేసి పలుకగా రాఘవుడు చిలువవ్వుచేత కంపించుచున్న పెదవిగలవా(డగుచు నతనిధనువు నెక్కు పెట్టి నవాబు సంధానము చేయుటయే తగిన సమాధానమగునని యట్టు చేయంబూనెను. శో. వపూర్వజన్నధనుషా సమాగతః

సో 2తిమాత లఘుదర్శనో ఒభవత్‌

శేవలో ౬ఒపి నుభగో నవాంబుదః

కిం పున (యిదళచాప లాంఛిత. 80

వ్యాఖ్య :; పూర్వజన్మథనుషా- పూర్మ జన్మయగు నారాయణావతారము నందలి ధనుస్సుచేశ, సమాగతః-హడిను సు-ఆరాముండు, అతిమాత లమఘుదర్శనః- ఎక్కువగా (వియదర్శనుడు, అభవత్‌-అయ్యెను. (ఎట్లనగా) నవాంబుదః-తొ లకరిమేఘము, కేవలః, ఆపి-ఏవాంగులుకేక సామాన్యముగా నున్నప్పుడే, సుభగః -అందముగానుండును. (శిదశ చాపలాంఛితః -ఇం దధనుస్సుతో చిహ్నితమై యున్నప్పుడు, కిం పునః-ఏమి చెప్పవలెను? శ్రీరాముండు నారాయణావతారమున ధరించిన చాహమే యిప్పుడు శార్గవునివద్దనున్నది. కనుక ఆధనుస్సును పట్టుకొన్నరాఘవుంతు. మిక్కిలి _వీయ రర్శనుండై కన్పథైను. వర్షాకాల మేఘము వట్టిగానే యందమై యంతును. ఇక

వకాదళ న్‌్షము రై దానిపై నియదరనుస్సు చేరినప్పు డెంతయందముగానుంకునో చెప్పవలెనా! అభ్లే సహజసుందరుండగు రాఘవుడు వైష్ణవ థనుస్సును థరింపగానే మిక్కిలి దర్శ నీయ సౌందర్యముగలవా. డయ్యె నని భావము. లఘు శబ్దము సుందరార్థక ము, శ్లో. తేన భూమినిహిత్రైకకోటిత

ఆక్క్కార్కుకం చ బలినా ధికోపిశమ్‌

నిష్ప9ళ శ్చ రిపు శాస భూభ్ళళాం

ధూమ శేవ ఇవ ధూమళశేతనః. 81

వ్యాఖ్య : బలినా-బలవంతు(డగు, తేన-ఆవాఘవునిచేత, భూమి నిహితైక కోటి....భూమి-భూమిమీద, నిహిత-ఉంచ(బఐడిన, ఏకకోటి-ఒకచివరగల, తత్‌, కార్ముకం చ-ఆభార్గవుండిచ్చిన రనస్సుగూడ, ఆధిరోపీతం-అల్లె తాడుగూర్చి యెక్కు పెట్టబడిన దయ్యెను. భూభృతాం-రాజులకు, రిపుః,చ-ళ్నతువగు. భార్ల వుంయగూడ, ధూమశేషః-పొగతో మిగిలిన, ధూమకేతనః, ఇవ-ఆగ్నివలె, నివ్వ?) థః-ని స్తేస్కు(డు, ఆన-అయ్యెను. ఒక ధనుఃకోటిని నేలపైనుంచి, నారీని గూర్చి, రాఘవు/తు విల్లునెక్కు పెట్టుటను జూచిన భార్గవుడు, పొగమ్మాతము మిగిలిన యగ్నివలె ని స్తేజస్కు/డయ్యెను. ఆతనిమొగము పరాభవముచేశత కళా హీన మయ్యునని భావము. శ్లో ళావుభావపి పరస్పరస్థి తొ

వర్థమాన వరిహీన తేజసొ

వళ్యతి న జనతా దినాత్యయే

పార్వణె శశిదివాకరా వివ. - 882

వ్యాఖ్య : పరస్పరస్థితొ-ఒక రినొకరు ఎదుర్కొనియున్న వారును, వర్ధమాన పరిహిన తేజసౌ- పెరుగుచున్నదియు, తరుగుచున్నదియు. నగు తేజస్పులుగల, తా, ఉభౌ, అపి-ఆరాఘవ భార్గవులిద్దజను, దినాత్మయే-సాయంకాలమునందు, పార్వణౌ-పూర్ణీమయందుండిన, శశి దివాకరౌ, ఇవ-చం, దసూర్యులనువలె, జనతా- జనసమూహము, పళ్యతి, న్మ-చూచెను. అప్పుడు యోద్ధలై యొకరినాకరు ఎదు

02 రఘువంశము ర్కొనియున్న రామ భార్గవులలో రామునితేజస్సు ెరుగుచును, ఖార్గవుని తేజస్సు తరుగుచును ఉండగా, వారు జనసమూహమునకు పూర్ణిమనాటి సాయంకాలము నందలి చంద సూరులవలె(గనపడి రని భావము. ఇచ్చట రామునికి చం దుని తోను, భార్లవునికి సూర్యునితోను బొపమ్యముకు (గహింపవలెను.. “పార్వణౌ” ఆసగా పర్వమునందున్నవారని యర్థము. పూర్ణిమ పంచపర్వములలో నొకటి కావున సుందర్శ్భానుసార ముగా దానినే. గహింపవలెను. ఆనాడే సూర్యుండ స్తమించు చుండ(గాం జం దుండు తేజోరాశి యగుట కననగునుగదా। శ్లో. తం కృపామృదు రవేవ్యు భార్గవం

రాఘవః స్థలితవీర్య మాత్మని

న్వంచ నంహత మమోఘ మాళుగం

వ్యూజహోార హర నూనునన్నిభ:. 63

వ్యాఖ్య : హరసూనుసన్నిభ:ః -శివునికుమారు(డగు షణ్ముఖునితో సమాను డును, కృవామృదుః:-చయచేత మెత్తనివాశుగునగు, రాఘవః-ఛ్రీరాముండు, ఆత్మని-తనవిషయమున, స్థలితవీర్యం-కుంఠితశ క్రిగల, తం, భార్గవం-ఆపరళు రామునిని, స్వం-తనదియు, నసంహితం-సంధానము చేయ/బడినదియు, అమోఘం- వ్యర్థముకానిదియు నగు, ఆవగం, చ-బాణమునున్ను, అవేక్ష్య-చూచి, వ్యాజహార- పలికెను. కుమారస్వామివంటి పర్నాకమవంతుండై నప్పటికిని దయాళాలియగు రాముఃతు తనవిషయమున గళితశౌర్యు.డ్రై యున్న ఖార్గవుని దీనదశను, తానెక్కు వెట్టిన బాణము వృథగా(బోవునది గాకుండుటయు' దలచి పరకురామునితో “ముందు చెప్పంబోవురీతిని భాషించెను. ఖో. న (పవహార్తు మల మస్మి నిర్ణయం ఉం పాని యణ

విప ఇత్య భిభవత్యపి త్వయి

శంస కిం గతి మనేన పత్తింశా

వాన్ని లోక ముత తే మథఖార్జి తమ్‌? 84

వ్యాఖ్య : అభిభవతి ఆపి-నన్ను తిరస్కరించుచున్న వా(డవై నను, త్వయి-నీయందు, వ్శిపః, ఇతి-( బాహ్మణు(డవగుటచేత, నిర్ణయం-దయాహిన ముగా, (పహ ర్తుం-బాణమును వేయుటకు, ఆలం-శక్తుండను, న; అస్మి-కాలే

వ కాదళ సర్గము ర9ి కున్నాను. కాని, అనేన, ప తిణా- ఈబాణముచేత, తే-నీయొక్క, గతిం-గమన మును, హన్మీ, కిం-నశింప(జేయుదునా? ఉత-' ర, మథార్జితం- యజ్ఞాది లేత సంపాదింపంబడిన, లోకం-స్వర్గమును, హన్న్మి కిం-_నశింపంయేయుదునా! శంస- చెప్పుము. నీవు నన్ను తిరస్మరించుచున్నప్పటికిని, _బాహ్మణు+డవు కనుక, నీపై బాణనువేని, చంపి, _బహ్మహత్యాపాపము నొడిగట్టుకొనుటు. సిద్ధపడలేషు, కావున, అమోఘమైన నాయీబాణముచేత నీగమనము నాపివేయమందువా! లేక, నీవు తఫోయజ్ఞాదులనేత నార్జించిన స్వర్గ'ను ధ్వంసముచేయమందువా? చెప్పమని రామవుండు భార్గవుని నడిగెను, క్షం (పత్యువాచ త మృపి ర్న తతత;

తశత్వాంన వేద్శి పురువం పువా*?తనమ్‌

గాం గతస్య తవ ధామ వ్తెవ్లవం

కోపిత్రో వ్యాసి మయా దిదృతుణా. ర్‌ల్‌

వ్యాఖ్య : బువిః-భార్గవుండు, తం-అట్లుపలికిన రాఘుని గుజి:చి, [పళ్యు వాచ-బడదులుపలికెచు. (ఏమన?) త త్త్వతః-మయలార్థముగా, త్వాం-నిన్ను, పురాత నం, పురుషం-పురాణపుకరుషున, న వేద్మి న-ఎజుగననుటలేదు. కింతు-కాని గాం, గతసం-భూలొకమును జేరినబ్టి, తవ-నీయొక్క, _వైన్షవం-పెష్టుసంబంధమగు, ధామ-తేజస్సును, దిదృవుణా-చూడ(దలచుకొన్నట్టి, మియా-నాదేత, కోపితః, పొ-కోపమువచ్చినవాడవుగా. జేయంబిడినవాడవు, అసి-౨గుమన్నావు. అట్లు శరసంధానముచేసి పలికిన రాఘవు౨కి భార్గవు: డిట్లు బదులుపలికెస - మవోత్మా! నిజముగా నీవు పురాణపుకువుండవగు నారాయణు(డవని నేనెలు/గని విషయము కాడు. భూలోకమున దశరథసుతుండవుగా నవతరించిన నీయందు వైవ్లవతేజస్సు ఏ స్థితిలో నున్నదో చూడందలంయకొని యట్లు నీకు కోపమువచు బనట్టు చేసితినికాని వేళబకాదు. త్ల. భన్ధుసా త్క్బృతవతః వితృద్విషః

పాతసా చ్చ వసుధాం ససాగరాష్‌

రిక్త రఘువంశము

ఆహీతో జయవివర్యయో 2పి మే

శ్లాఘ్య ఏవ పరమేష్టిశా త్వయా. ౬6

వ్యాఖ్య ; పితృద్విష।-నా తండీ శతువులను, భస్మసాత్‌, కృతవతః - రస్మము చేసి వేసిశట్టియును, ససాగరాం-సమ్న్ముదములతో(గూడిన, వసుధాం- భూమిని, పాతసాచ్చ, కృతవతః-పత్సా తదానముగా నిచ్చివేసినట్టియుకు, మేం నాకు, పరమేష్టినా-పరమ పువముడవగు, త్వయా-నీచేత, ఆహితః -చేయంబడిన, జయవిపర్యయః, అపి-పరాజయను కూడ, శ్లాఘ)ః, ఏవ- అనంవముతో.గోం దగిన దియే- ఇంకను భార్యవు డిట్లనుచున్నాడు, నా పిశృవైరులగు కోపముచేత అస్మి భూతులను జేసినాను. నేను కృతియి జాతమును సంహరించి, స్వాధీనము చేసికొన్న నమ స భూమండలముషు, సత్పా తయగు కిశ్యపు)కి యజ్ఞ వషీణగా నిచ్చినాను. ఇట్లు కృతకృత్యు,డనైై యున్న నాకు, పురాణపురుమ(డవు, పరమేస్టివి ఆగునీ చేత గలుగు పరాజయముకూడ సంతోషముతో గోర(దగినదే కాని అన్యము కాదు. శ్లో, తత్‌ గతిం మతిమకా) వకేప్పిళాం

పుణ్యతీరగమనాయ కక మే

పీడయిమ్యతి నమాం ఖలీకృళతా

న్వర్గవస్థతి రభోగ లోలువమ్‌. న్‌

వా?ఖ? : ఈత్‌-అ కారణమునలన, హేమతిమతాంవర!-ఓ బుద్రిమంతులలో (శేష్ట/డా! పుణ్యరీర్థగమనాయ-పుణ) తీర్థములకు వెబృటకొజకు, ఈప్పిరా౨- ఇన్టముగల, మే-నా యొక-_,, గతిం-గమిన శక్తిని, రక్ష-కాపాడుము. ఖిలీకృతా- వెష్టటకు వీలుపడనట్టు చెలుప(బడిన వ్రైనమ, స్వర్షపద్ధతిః-స్వర్షదూర్గము, అతోగ లోలుపం-భోగములయందు నిసృహగల వా।ఃడనగు, మాం-నన్ను,న పీడయివ్యతి- బాధింప/జాలదు. ఓ ముతీమ.తు-నా! అనేక పుణ్యతీర్థముల కేగి యచ్చట తపో నిష్టలో నుండ(రలభిన నాకు కాళ్ళు చకుండ వేయకుము. ఇ5 నాకు స్వర్గసాఖా 'థి లావ లేదు కనుక, నేను వెళ్ళంవోవు స్వగమార్గమును నీవు దుర్గమముగాః జేసినప్ప టికిని నాకు బాధలేదు. స్వర్గమార్గమునే బాణమువేసి చెలుపుము అని కోరెను. ళ్లో (వశష్ధివద్యత తథేతి రాఘవః

పాబ్యుఖ శృ విననర్జ సాయకమష్‌

ఏశాదళ నర్గము 05 భార్గ వస్య నుక్ళతో 2ఒపి సో౭. భవఠ్‌ స్వర్గమార్ల పరిఘో దురతన్థయః. రర వ్యాఖ్య : రాఘవః-శ్రీరాము(కు, తిథేతి (తభా-- ఇతి)-సరే యని, పత్య పద్యత-ఆంగీకరించెను- [పాబ్ముఖః-తూర్పునకు మరలినవాండ్లై, సాయకం-ఎక్కు పెట్టిన బాణమును, విససర్జ, చ-విడువనుగూడ విడిచెను. సః-ఆ బాణము, సుకృతః, ఆపి-మంచిపనులు చేసిన పుణ్యాత్ముండే యైనప్పటికిని, లార్గవస్య - పరశురామునికి, దురత్యయః-ముందునకు వెళ్ళనీక ఆడ్డగించునట్టి, స్వర్గమార్గ పరిఘః-స్వర్గమార్గమనకు గడియగా, అభవత్‌-ఆయ్యెను.. ఖార్గవుండు. కోరిన కోరికను అంగీకరించి, రాఘవు/డు (పాజ్ముఖుండ్లై తాను సంధానము చేసిన బాణ మును వదలెను. ఆ బాణము, పుణ్యాత్ము.డే ఆయియున్నప్పటికిని, పరక్షురామునికి న్వర్గమార్గమును మూసివేసిన గడియగా మారెను అనగా భార్గవుండు స్వర్గమున కింక వెళ్ళుటకు వీలులేదని భావము, ళో రాఘవో ౬పి చరణా తపొోనిధేః తమ్యళతా మితి వదన్‌ సమన్పృశత్‌ నిర్జి శేషు తరసా తరన్వినాం శృతుమ [పణతి రేవ కీర్వయే. 869 వాఖ్య : రాఘవః, అపీ-రాము(తు కూడ, క్షమ్యరాం- క్షమింప.బఐతుదును గాక, ఇతి, వదన్‌-ఆనియకుచు, తపోనిధేః-భార్గవునియొక _, చరణొ- పాదములను, సమస్ప్ఫృశత్‌-పట్టుకొని నమస్కరించెను. తరస్వినాం-ఐలవంతులకు, తరసా-తమ " బలముడేత, నిర్జితేమ-ఓగింప-బడిన, శ తుషు-శ్చతువుల విషయమున, [పణతిః, ఏవ-నమస్కారమే, క్రీర్హయే-కీ ర్రిని/గలిగించునుగదా! అట్లు బార్గవుని స్వర్గ మార్గ మును ధ్వంసము చేసిన రాఘవుడు, “నేను కమింప(బకుదునుగాతొ. అం థార్ల వుని పాదములపై( ఐడి నమస-_రించెను.. పరా_కమవంతులకు, తమచే. నిర్జింప బడిన శ్మతువులను నమస్కాారాదులచేత. (బసన్నులను జేయుటయే మిక్కిలి యశన్కరము అని భావము. రాముడు లార్గవుని గర్వము నణచుట కట్లు చేసెనే కాని యతనియందు నంపూర్ణ వినయ గౌరవము లు-డినట్టు "తపోనిధ” “సమస శత్‌" పదములు దెలుపుచున్నవి.

06 రఘువంశము శ్లో, గాజనక్వ మవధూయ మాత్ళకం

పశ్య మై గమితః శమం యదా

న న్వనిందితపలో మమ త్వయా

నిగహో ఒపస్టయ మను(గహీకతః. 90

వ్యాఖ? :; నూత్యరం-తల్లిద్వారా సం_కమించిన, రాజసత్వం-రజోగుణ '“పధానత్యముక, అవధూయ-తొలగించివేసి, పి తృం-తర్మడిద్వారా సవకమించిన శమం-శాంతిన, యవా-ఎప్పుడైె తే, గమిత:-పొందింపంబడీన వాడను, _ అస్మ- అగుచున్నా నో, తదా-౪అప్పుడే, త్వయా-నీచేత, మమ-నాకు, అనిందితఫలః-ఇవ్ష మయిన స్వర్గవానివ ఫలముగా(గం, అయం, న్మిగహ:- ఈయపకారము, అన్నుగహీ కృతః, నను-ఉపకారముగా( చేయబడినది సుమా! రాఘవా! నేను, మహా తపస్వి యగు జమదగ్నికి క్షతియ కన్యయగు రేణుకయు దుదృవించుటచేత, మాతృక మగు రాజస గుణము, ష్మీతమగు శాంతగుణమును గలవాండనై యుఐటిని. నీవు నమ్ను రాజసగుణుల (శోవగర్వాదులు) నుండి దూరముచేసి, తపస్వికుండ వలసిన శాంతగుణ _వధామదింజేసితివి. స్పర్షఫాఖము నాకిష్టము కాంది, దానిని భంజించుబయనకు నీ నిగహము, నాకు ఆన్నుగహమే ర్లైనది- ఇంతకన్న నేమి యుపకారను రావలయుగు? అని పరశురాముడు రాఘస్సని న్లాఘించెను. ఆనాటి నుండి భార్షవుండు రాగద్వేష 'యిలులేని మహాముని యచ్యైను. శ్లో. సాధయా మ్యహ మవిఘ్నమస్తు "తే

'దేవకార్య మ పవాదయిమ్యతః

ఊచివా నితి వచః నలవణం

లమ్మణా్యగజ మృసి _న్తిరోదభే. ర్ట]

వాాఖణః అహం-నేను, సాధయామి-వెళ్ళుచున్నాన, డేవకార్యం-రావణ వధాది. దేవకార్యమును, ఉపపాదయిష! తః-సంపాడింపగలుగునట్టి, తే-నీకు, అవిఘ్నం-విఘ్నాభావము, ఆసు-ఆగునుగాక, సలక్మణం-లక్ష్మణునితో(గూడిన, లక్మణా్యాగజం- శ్రీరాముని గురించి, ఇతి-ఈ ఏధిమగు, వచః-మాటను, ఊచివాన్‌- పలికినట్టి, _ముషిః- భార్గవరాము.డు, లిరోడథే-అంతర్థానమును పొందెను. నేను

వకాదళ నర్ష ము 97 వెళ్ళుచున్నాను. దేవతలు | పార్థింపంగా రాముండవై పుట్టి, వారి కార్యమగు రావణ వధాదికమును ముందుచేయ"బోవునట్టి నీకు అవిఘ్నము అగుగాక, అన్నమాటను సలమ్మణుండగు రామునికి జెప్పి మహర్థియగు పరశుంాము. డంతర్జానమును బొందెను. ఇచ్చట “సలక్ష్రణ” అనుననె సాభ్నిపాయవిశేషణము, రాముడు అరణ్యవాస, రానణవధాదికమును లక్ష్మణనపాతుండై చేయ+బోవునుగదా! అందు వలన లక్ష్మణుడు సైతము వినునట్లు ఆశీర్వదించెను. ఆలంకారము: పరికరము. శో తస్మిన్‌ గతే విజయినం పరిరభ్య రామం

"స్నేహా దమన్యత పిళా పున -శీవ జూతమ్‌

తస్యా భవత్‌ వణకుచ; పరితోషలాభ;:

కళజూగ్నిలంఘితతరో రివ వృష్టిపాతః. 92

వ్యాఖ్య: తస్మిన్‌ -ఆభార్గవుండు, గతే (సత్సి- వెళ్ళిపోయినవా(తు కాగానే, విజమినం-విజయమును పొందిన, రామం-ఛశ్రీరాముని, పిళతా-ఛర్వడియగు దళరభు(తు, 'స్నేవాత్‌- వాత్సల్యమువలన, పరిరభ్య-ఆలింగనము చేసికొని, పునః, జాతం, ఏవ-మళ్ళీ పుజ్జీన వానినగానే, ఆమన్యత -తలంచుకొనెను. తణళుచః- త ఇకాలము దుఃఖమును పొందినట్లీ, తస్య-ఆ దశరథునికి, పరితోషలాభః-సంతోష (పాపి, కక్షాగ్ని లంఘితతరోః-కక్ష-ఎండిన వనము నందలి, ఆగ్ని-అగ్నిచేత (దావాగ్నిచేశ), లంమిత-చుట్టివేయంబడిన, తరోః-వృక్షమునకు, వృష్టిపాతః, ఇవ-వర్షపాత బివలె, అభవత్‌ - అయ్యెను. అట్టు ఆశీర్వదించి భార్గవుండు వెళ్ళిపో గానే, విజయమును పొందిన రాముని తం్యడియగు దళరథుండు గాఢాలింగనము చేసికొని, కొడుకు పైంగల 'స్నేహవాత్సర్పములదేత రాముడు పునర్జన్మ యె త్రిచట్లు భావించి, సంళషపడె:ఏ. క్షణమా_తదుఃఖము ననుభవించిన దశరథుని కాసంతో షము, దావాగ్నిచేత చుట్ట(బడిన వృతమునకు వర్షపాతమువలె నుండెను, ఇచ్చట “పునఠేవ జాతం” అనువాక్యము, భార్గవుండు, ఫ్రీరాము(డు పరాత్పరుడనియు, దేవకార్యమును సాధించుటకు అవతరించిన నారాయణండనియు. పలికిన పలుకులు విన్న దళరిథు/డు, మరుక్షణమునందే ప్వుతవాత్సల్యలోల పుండై రాముని మరల సామాన్యుండగు తనప్యుతుండే యని భావించెనన్న యర్థాంతరమును గూడ స్ఫురింప చేయుచున్నది. అలంకారము: ఉపమ.

8

98 రఘువంశము ళో. అథ పథి గమయిత్వా శుషర మోప కార్యే

కతిచి దవనిపాలః శర్వరీః శర్వకల్పః

పుర మవిశ దయోధ్యాం మైథిలీదర్శనీనాం

కువలయితగవాజాం లోచనై. రంగనానామ్‌. 08

వ్యాఖ్య; అథ-ఆపిమ్మట, శర్వకల్పః-ఇంచుమించుగా శంకరునియంత వాండగు, అవనిపాలః-దళరథుండు, క్షుప్తరమ్యోపకార్యే-ఆలంకరింపబడిన యంద మగుడేరాలు గల, పథి-మార్గమునందు, కతిచిత్‌, శర్వరీః-కొన్నిరా తులను, గమ యిక్వా-గడపి, మైథిలీదర్శనీనాం-సీతను జూడదలచిన, అంగనానాం- పురన్త్రీల యొక్క, లోచనైః-కన్నులచేత, కువలయితగవాషరిం- కువలమిత - కలువలుగలవిగా( జేయ(బడిన, గవాక్షాం-మేడల కిటికీలుగల, పురం, ఆయోధ్యాం-పట్టణమగు నయోధ్యను, ఆవిశత్‌-! పవేశించెను. ఆ తరువాత నచ్చటచ్చట యందమైన డేరాలతో నేర్పరుప(బడిన విడుదులయందు కొన్ని ర్మాతులు గడపిన దశరథు(డు, కోడం[డ తోను,కొడుకులతోను సీతనుజూచుటకై. యుత్సాహపకుచు న్న పురాంగనలకన్ను లచేత మేడల కిటికీ లన్నియి కలువలతో నిండినట్టు శోఖించుచున్న ఆయోధ్యానగరమును (పవేించెను. పరళువూమునికి కుమారస్వామి సహాధ్యాయి. అద్దీ రాముండు కుమారస్వామితో సమానుండై భార్గవుని నిర్జించుటవలన నట్ధీ కుమారుడు గల దళరథఃతు శర్వకల్పుడని కవి వర్ణించెను, కువలయితగవాఇం అనుచోట పురస్తీల కన్నులకును కలువలకును అభేవము చెప్పుటచేత రూపకాతిశయోక్కి అలంకారము ధ్యనించుచున్నది. ఇది సీతా వివావా _వర్ణనాత్మకఘగు నేకాదళ నర్గము.

ఇది మవోకవి కా?దాస కృత రఘువంళశకావ్యమున సీతా వివాహ వర్ణ్దనమను ఏకాదళ సర్గమునకు( కేశవపంతుల నరసింహళాన్త్రి రచిత దెలు(గు లఘువ్యాఖ్య-

శః మహాకవి కాళిదాస కృత అద రఘువంశము దా సదశ సరము €0

శ్లో. నిర్విష్ట£ిమయస్నేహాః స దశాంత ముపేయివాన్‌,

ఆసీ చానన్ననిర్వాణః (పదీపార్చి రివోమషసి. కి

వాఖ్య : నిర్విషవిషయ స్నేహః- నిర్విన్ట-ఉ పభు క్తములై న, విషయం భోగ్యవస్తువులనెడు, 'స్నేహః-వాంఛితములుగలవా(దును, దశాంతం-జీవనస్థి తి యొక్క అంతమును (వార్ధకమును), ఉ పేయివాన్‌ -పొందించున్నట్టి, సః-(ఆట్టు సీతాకల్యాణానంతరము స్నుషాప్కుతాదులతో అయోధ్యానగరమునకు. జేరిన) ఆ దశరథుడు, ఉవసి-ఉషఃకాలమునందు, (పదీపార్చిరివ ((పదీపార్చిః, ఇవ)-దీప జ్వాలవలె, ఆసన్న నిర్వాణః -సమీపించిన మోక్షము (మరణము) గలవా(దు,ఆసీడ్‌- అయ్యెను. దీపజ్వాలాపక్షమున నిర్విష్టిషయస్నేహః-నిర్విష్ట-నశించిన (తగ్గి పోయిన), విషయ-. పమిదయందలి, స్నేహః-నూనెగలది యనియు, దళశాంతం- వ త్రియొక్క చివరిభాగమనియు, అనన్ననిర్వాణః-సమీపించిన వినాశము గలది యనియు నర్థములు. జీవితకాలమున సర్వసుఖములు అనుభవించి చివరిదశకుజేరిన దశరథుడు, రాతివేళ చక్క-(గావెలిగి, తైలము తగ్గిపోయి నపిమ్మట, వ త్తిచివరికి వచ్చి చల్చారిపోవఎన్న దీపకశికవలె, మోక్షమునకై వేచియుండెనని భావము. దీపోపమానము, మానవు(డు తనయవసర మున్నంతవఅకే వెళిగి పిమ్మట నళించు నన్న తత్వమును దోధించుచున్నది. “స్నిహ్యంతి పురుషా యేమ ఇతి స్నేవాః- శద్దాదయః" అని స్నేహశబ్ద వ్యుత్పత్తి. నిర్వాణం నిర్చృతొ మోక వినాశే గజ మజ్జనో యని యాదవ నిఘంటువు. శు తం కర్ణమూల మాగత్య రామే (శీ 'రఈషప్రన్యకా "మితి,

శై కేయ్రాళంక యే వాహ పలితచ్భద్యునా జరా. లి

100 రఘువంశము వ్యాఖ్వ : జరా-వృద్ధత్యము, క్రై కేయీశంకయా, ఇవ- కై కయందలి ఆను మానముచేతశో యన్నట్టు, పలతచ్చద్మనా-నరసిన వెం్యడుకల మివనేత, కర్ణ మూలం-దళశరథుని చెవి సమీపమునకు, ఆగతా-చేరి, రామే-్రీకామునియందు, ్రీః-రాజ్యలక్ష్మి, న్యస్తతాం-ఉ=చ(బడునుగాక; ఇతి-ఇట్లని, తం- ఆతనిని (ఆ దళ రథునికి), ఆహ-చెప్పెను, వృద్ధర్వము (కర్త చెవులవద్గ తెల్లబడిన జుట్టు రూపమున, క్రి కేయి వినిపోవునోయేమొ! అను ననుమానముచేత, దశరథుని చెవి వద్దికి వచ్చి “రామునిపై రాజ్యలవ్మీ నంచుముో అని దశరథుంతో జెప్పెను. అన(గా దశరథుడు తాను వృద్ధు/డై పో బుగందున రామునికి యౌవరాజ్యపస్దాభి 'షేకము( జేయుటకు + దలపెట్టై నని భావము, ముదుసలితనమునకు( జెవులవద్ది వెం్యడుకలు కెల్పిఐబడుట మొదటి చిహ్నము గదా! శ్లో. సా పౌరాన్‌ పౌర కాంతస్య రామ స్యాభ్యుదయ[కుతి;, (పత్యేకం వోదయాంచ.[ కే కుల్యే వోద్యానపాదపాన్‌. 8 వ్యాఖ్య : సా-ఆ, పౌరకాంతస్య-పురజన.లకు మనోహరుడగు, రామస్య- రామునియొక్క-, అభ్యుదయ _శుతిః- పట్టాథి షెకరూపమగు నభ్యుదయవా ర్త,కుల్యా- కాలువ, ఉద్యానపాదపాన్‌, ఇవ-తోటయందలి చెట్టనువలె, పౌరాన్‌ -పురజనులను, (పత్వేకం-ఒక్కౌాక్కటినిగా, హ్లాద యాంచ_క్రే-ఆకందపరచెను. ఉద్యానవనము నందలి నీటీకాలువ యొక్కొ_క్కు చెట్టుపాదును జేరి యచ్చటి వృక్షము నానందపరచి నట్లు రామపట్టాభిషేకవార్త | పతి నగరవాసి నతృంతముగా సంతోషపరచె నని భావము “| హయతే” ఇతి శతీః-విన(బడునది కనుక వార్తకు “(శతిఃకో అని "పేరు. ఇది న్త్రీలింగము. “*కుల్యా” అనునదియు న్త్రీలంగమే, స్త్రీభాషణమువలె జల్లగా మెల్ల(గొ రామపట్టాలి షేకవా ర్త (పతి మనిషి చెవికిని జేరి యానంద పరచినదట! | క్లో, తసాంభి వేకనంభారం కల్పితం [కూరనిశ్చయా, దూవయామాన శై శేయీ ళోకో మై; పార్థివ్నాకుఖిః:, శీ మజా ఇిన్యాఖ్య -: (కూర గ్షశ్చయా-భయంకరమైన కార్గనిశ్చయముగల, కై కేయీ- కైక, తస్త్య-ఇ. రామునికి, కల్చితం-ఏర్పాటుచేయ(బడిన అలి షేకసంభారం-పట్టాలి

చ్వాదళ సర్గము 101 శేకమునకు గూర్చిన వస్తుజాతమును, ళోకోష్టేః:-దుఃఖముచేత వేడియెక్కిన, హెర్థివ్నాసభిః-రాజు కన్నీళ్ళచేత, దూవయామాసం-చెడిపోవునట్టు చేసెను. తన కార్యమును సాధించుకొనుటలో మొండిపట్టుదల గల క్రేశేయి రాముని పట్టాభిషేక వార్తచే నేడ్చుచు, తన్మూలక మైన దశరథ దుఃఖ్మావవులచేత అభిషేకసంభారము నంతటిని చెడంగొట్టెను, అనంగా దళరథుంతు తాకు కూర్చిన సంభారము నంతటిని వ్యర్థముగా. దలంచి దుఃభించెననియు, నావిధముగా క్షైక రామపట్టాభిషేకమును ఆపె ననియు భావము. ళ్లో,.. సా కిలాశ్వసితా చండీ భర్తా) తత్సం[కుతా వరౌ, ఉద్వవా మేంగదసిక్తా భూ ర్చిలమగ్న్నా వివోర గె. ర్‌ వ్యాఖ్య : చండీ-అతికోపముగల, సౌ-ఆ క్రేకేయి భర్తాా-థ ర్తచేత, ఆశ్వసితా (సతీ)-ఐకిమాలి యోదార్ప(బడినదగుచు, తత్సర్నకుతొ (తళ్‌ + సంకుతా)-ఆతనిచేత _పతిజ్ఞతములై న, వరౌ-రెండు వరములను, ఇం్మదసిక్తా- ఇర్యదునిచేత (మేఘముచేత) వర్షింప(బడిన, భూః-భూమి, వీలమగ్నా -బిల-పుట్టలు మొదలగునాని రంధములయందు, మగ్నా-దాగియున్న, ఉరగ, ఇవ-సర్బము లనువలె, ఉద్యవామ, కిల-బయటికి/ గక్కి.నది సుమా! దశరథుడు [బతిమాలు కొనంగా నోదార్పును ఇందినదగుచు, చండియైన కైక, భర్త పూర్వము తన కిచ్చెదనని చెప్పియున్న రెండు వరములను, మేఘముచేత వర్షింపంబడిన భూమి పుట్టలోనున్న పాములను పైకి విడిచినట్లు, వెడలగ్గగక్కె. నని భావము. ఉపమాన స్వారస్యముచేత్‌ పొము లెంత చెడ్డవో ఆ రెండు వరములు నంతచెడ్డవి యనీ తేలు చున్నది. క్రైక రెండు వరములను గోరెనని భావము ట్లో... తయో శ్చతుర్ద శై కేన "మం (పాధాజయ త్సమాః, 'ద్వెతీ యేన నుత మ్యాచు కైవధవ్యైకవలాం (శియమ్‌. 6 వ్యాఖ్య: (సాంఆకైకు తయోః-ఆరెండు వరములలో, ' 'ఏకేన-ఒకవరము చేత, రామం-రాము%ి, చతుర్దశ పదునాలుగు, సమాః-సంవత్సరములు, 'ప్యావా జయత్‌-అరణ్యమునకు( బంపునట్టు చేసెను. ద్వితీయేన- 3ండవ షరముచేత, సుతస్య-తన కుమారుల డగు భరతునిక్ని - చైధవై్యకష్ణ కం. మ్మాతమే ఫలము గాంగల,. [శియం-కాజ్యలమ్మిపి, - నో దకోలేరక్ర్‌ పేజ్ఞగ్సం స్‌ త రో జ ళీ ౧6 గకాలయం హం ఇ బోర

108 రఘువంళము వరములలో నొకదానిచేశ పదునాలుగు వత్సరములు రామవనవాసముకు, రెండవ దానిదేత భరతుని యౌవరాజ్య పట్టాభిషేకమును గోరెను. భరత పట్టాభిషేకము వలన నతనికి రాజ్యభోగములి లీకహోగా భర్త చనిపోవుటవలన( దనకు వైధ వ్యము కలుగుటయే ఫలమని కైక యెటుంగక మొండిపట్టువలతో వరములను గోరె నని భావము శ్లో... పితా దత్తాం రుదన్‌ రామః (పా జహీం (పత్యపద్యత, | త్త

పళ్ళా ద్వనాయ గచ్చేతి తదాజ్ఞాం ముదితో ఒ|గహీత్‌. '

వ్యాఖ్య: రామః -్రీరాముండు, (పాక్‌-మొదట, పి తా-తం డిచేత, దత్తాం- ఇయ్యంబడిన, మహీం-భూపరిపాలనమును, రుదన్‌-దుఃఖపడుచు, ' పత్యపద_త- అంగీకరించెను పళ్చాత్‌-తరువాత, వరాయ, గచ్చ, ఇతి-వవమునకు. వెళ్ళుము ఆనునట్టి, తదాజ్ఞాం-అ తం[డియొక, గ్రా ఆజ్ఞను ముదితఈ-సంతోషముగలవా?డై , అ గహీత్‌ -స్వీకరించెను. దశరథుండు మొదట రాజ్టభారమును వహింపుమన్న ప్పుడు దుఃఖముతో నొప్పుకొనుటకుం గారణము దశరంథుకు (బతికియుండ(గా నేను రాజ గుట యెందులకన్న భావము. రెండవ మాటగా వనమున కేగుటవలన పి తా్డా కరణ లాభము సంతోవము గలుగుటకు కారణము. రామావతారఫలఘు వనవాస రూపమగు నాజ్జ్ఞలో నుండుటచే నది రాముని కానందమును గలిగించెనన్నది నిగూఢ మైన భావము. శో. దధతో మంగళజౌమే వసానవ్య చ వల్కలే,

దద్భళు ర్విస్మితా స్తస్య ముఖరాగం సమం జనాః, ర

వ్యాఖ్య ; మంగళషొమే.వభసూచకములగు పట్టు వస్త్రములను, దధతః-_ కట్టుకొనుచున్నవాండును, వల్కలే-నార చీరలను, వసౌనస్య, చ-ధరించుచున్న వా(దును, అగు, తన్య-ఆ శ్రీరామునియొక్క, సమం-జకే విధమైన, ముఖరాగం- ముఖవర్ణమును, జనాః-_ పజలు, విస్మితాః-ఆళ్చర్యపడినవారై , దదృళుః-చూచిరి, తండియాజ్ఞచేత పట్టాభి షేకముకొఆకు పట్టు వస్త్రములు కట్టుకొనుచున్నప్పుడును, ఆది రగ్నమై.యరణ్యస్టునకు వెళ్ళుటకై. వర్కిలములు ధరించుచున్నప్పుడును

కదా (|

బ్రూమన్ని ముఖివట్టేక్లు పోక్కీల్లిరముగా “నుండుటను జూచి, జనులు ఆశళ్ళర్యపడిరి,

చ్వాదళ సర్గము 108 సుఖము వచ్చినప్పుకు ముఖము వికసీంచుటయు, దుఃఖము వచ్చినప్పుడు ముఖము ముకుచుకొనుటయు, సామాన్యుల లక్షణము. సుఖ దుుఖములయందు ముఖవర్ణము మారకుండుట ధీరుల లక్షణ మని భావము ళో... స నీతాలమ్మణసఖః సత్యా ద్గురు మలోవయన్‌, వివేశ దండకారణ్యం (ప్రత్యేకం చ సతాం మనః. రి వ్యాఖ్య : 'సః-అట్టి రాముడు, గురుం-తం'డిని, సత్యాత్‌-వరదాన రూప మైన సత్శమునుండి, అలోపయన్‌ -జారిపో నియ్య నివాండ గుచు ,సితాలక్మణసఖః - సీఠరా లమ్మణ సహితుడై, దండకారణ్యం-దండకారణ్యమును, సతాం-సత్పురుమల యొక్క, మనః, చ-మనస్సును, (_పత్యేకం-ఒక్కొాక్కదానినిగాను, వివేశ-పవేశిం చెను. శక్రైక కిచ్చిన వరదానసత్యము నుండి తండిని తప్పిపోనీయక, సీఠా లవ్మణ సహితుడై రాముడు దండకావనమును (ప్రవేశించెను. అట్లు చేసిన రాముని చర్య (పతి సత్పురుషని మనస్సు నానందపరతె నని భావము. “సీతాలక్కుణయోః సఖా” అని వ్మిగహము. అన(గా తమకు సర్వకాల సర్వావస్థలయందును ఆత్యంత స్నేవాప్తాశురై యన్న రాముని వితువలేక వాఠే యతనిని వెంబడించిరని సమా సార్థము తేలును. ఏకస్మిన్‌ ఏకస్మిన్‌-పత్యేకం- పతి దానియందు అని వ్విగహము, శ్లో శాజాఒపి తద్వియోగా_ర్తః స్మృత్వా ావం న్వకర్శజమ్‌, శరీర తా్టగమా (తేణ కుద్ధిలాథ మమన్యత. 10 వ్యాఖ్య ; తద్వియోగా ర్తః-వారియెడ(బాటుచేతి శోకార్తుండైన, రాజా, ఆపి-దశరథ మహారాజుకూడా, స్వకల్మజం-మునిపు_త వధరూపమైన తన పూర్వ కర్మచేత వచ్చిన, శాపం-పు తశోర మువలన తాను మరణించునట్టి శాపమును, స్మృత్వా-స్మరించుకొని, శరీరత్యాగమ్మా తేణ-దేహత్యాగముచేతనే, కుద్ధిలాభం- (పప్రాయ్కి త్తమును, అమన్యత-తలంచెను. పుతవియోగముచేత దుఃభితు(డై ఇక జీవింపలేనని యెంచిన దశరథుడు పూర్వము తన బాణముచేత పొరపాటున మర జించిన మునికుమారుని తండి యిచ్చిన కళాపము స్కృతికిరా.గా నాపాపమునకు( దన శరీరత్యాగమే [పాయశ్ళ్చి త్త మని యెజి/గి మరణించె నని భావము. (పాయ శ్చి తమన!గా చేసిన పాపమును దొల(గించుకొనుటకు. జేయు శుద్ధికర్మ. “పాయః

10% రఘువంశము పాపం విజానీ ౩ త్‌ చిత్తం తస్య విశోధనమ్‌” ఆని పాయశ్ళి తళబ్దసర్యచన ఎ. “శరీరత్యాగ మాతేణో అనుపదములోని “మావో +ిబ్దము ఏవ కొరార్థలము. శ్లో. విపపోషీతకుమారం త (దాజ్య మ న్తమి కేశ్వరమ్‌,

రంధా న్వేషణదణాణాు ద్విషా మామిషతాం యయా. 11

వ్యాఖ్య : వి పోషతకమారం-డూరముగావెళ్ళిపోయిన కుమారులుగలదియు, ఆ స్తమతేశ్వరం-చనిపో మిన రాజుగలదియు నగు, తత్‌, రాజ్య్భం-ఆ అయోధ్యా రాజము, రం ధాన్వేషణదచాణాం-రం ధ-లోపములను, అన్వేషణ- ఎదకుటయిందు, దఇాణాం-సమర్జులైన, ద్విషాం-శతువులకు, ఆమిషతాం-భోగ్యవస్తుత్వమును, యయౌ-పొందెను; రాముక్ష్మణు లరణ్యమునందును, భంతశళ్నతుఘ్నులు. మేన మాకఘయిటకు నుండుటచేత్‌ రాజకుమారులులేని యు, దళరథమరణముచేత రాజులేని దియు నగు నయోధ్యారాజ్యము రం ధాన్వేషణ తత్పరులైన శ్యతుకంాజుల వశ:;- కామండె నని భావము. ఆమిష మన+గా బాంసము, భోగ్యవస్తువు నర్థములు, శ్లో. అథానాథాః _పకృ్యతయో మాతృ బంధునివాసినమ,

మౌలై. రనాయయామాను ర్భరతం _న్తంభిత గశుల్లి-. బి

వ్యాఖ్య : అథ--ఆతరువాత, అనాథా:--. పభువు తేనివారగు, పకృతయః- అమాత్యులు, మాతృబంధునివాసినం--తల్లికి చుట్టములై న మేనమామ మొదలగు వారీతో నివసించుచున్న, భరతం--ళరతుని, స్తంథిరా। శుఖి?-విగబట్టుకోంబడిన కన్నీళ్ళుగల, .వౌలై:-ఆప్పులైన సచివులచేత, అఆనాయయామాసుః-రప్పించిరి. “పక తిః సహజే యోనా వరూత్యే పరమాత్మని” అను విళ స్రనిఘంటువు వలన [పకృతులన(గా అమాత్తులు. మేనమామ యింటిలో నుంటున్న భరతుని ఆప్తులగు ముఖ్య సచివులచేత రప్పించిరి. వెళ్ళినవారు దశరథమరణ, రామవనవాసవా రను జెప్పి శోకింపరొదనియు నాదేశించిరి. ఆ్యగజు(డగు రాము; డరణ్యమున *.ంచుట చేత, తదనుజు(డైన భరతుడు దశరథుని యంత్య, కియలు చేసి, రాజ్యపట్టాలి షేకము నొందవలసినవా/ డగుటచేత నతరిని రప్పించిరని భావము, - ళో, (శుళ్వా తథావిధం మృత్యుం వై కేయాతనయః పితుః,

మాతు ర్న కేవలం స్వస్యాః శియో౬

ప్యాసీత్‌ వరాబ్యుఖః. 18

చ్వాదళ సర్షవిు 105 వ్యాఖ్య: కై కేయీతన యః-భరతు(క:,పీతు:--తం: డియొక :... ,తభావిధం--ఆట్టిది యగు (రామవనవానయిను గోరిన తన తల్లియే కారణమైనది యగు), షృత్యుం- మరణమును,(కుత్వా-విని, స్వస్యాః,మాతుః, కేవలం, న-తన తల్లి కిమ్మాతమేకాకి , (శీియః, అపి -రాజ్యలక్మీకీ(గూడ, పరాజ్ముఖః- పెడ మొగము పెట్టినవాండు, అసీత్‌- అయ్యెను. అట్టు మాతులగృహమునుండి ఆయోధ్యకు వచ్చినపివ్మట పితృమ౫ణ, రామవనవాసములు కై కేయీమూలకములని యెజి,గిన భరతు,డు తన తల్లి ముఖమును జూచుటకును, రాజ్యలవ్న్మీ నంగీకరించుటకును ఏవగింపుగలవా(డ్లై బాధ పడెనని భానము. మిక్సిలి కోపము, దుఃఖము గలవాండయ్యెనుం శో. సివైన్య ఖ్చాన్వగా (చామం దర్శితా నాశమాలయొః, తస్య పళ్యన్‌ ససొమి(తే రుద్మశు ర్వసతి[దుమాన్‌ . కే వ్యాఖ్య: ససైన్యః- సైన్యసమేతుండై న భరళతుండు, ఆశమాలయై-జళ మములే యిండ్లుగా[గల వనవాసులచేత, దర్శితాన్‌-చూప(బడినట్టి, ససౌమితేః- లవ్వణసహితు:డగు, తస్య- ఇరామునియొక్క_, వసతి. దుమాన్‌- నివాసవృషములను, పశ్యన్‌-చూచుచు, ఉద_శుః-రన్నీరు గారుచు:న్న వాండగుచు, రామం-భ్రీరాముని, అన్నగాత్‌ -చేరెను (ఎన --అగాత్‌) సైన"నమేతుండ్రే భరతుడు, ఆశపవాసుల చేత “*ఆదిగో ఆవృక్షములు కింద నున్నాడు” అని చూప(బడిన రాముని నివాస వృక్షములను జూచి యేడ్చుచు రాముసి వద్దికి వెళ్ళిను. ఇచ్చట “ససైన్యః” అను విశేషణము భరతువి యాత్మరక్షణము కొజకు. గాదనియు, సీతారాముల కరణ్య మన నెట్టియాపదలు వచ్చెనో! వచ్చునో! యన్న భావముచేతనే యనియు (గ్రహింప చలయును. శ్లో. చ్మితకూట వనస్థం చ కథితస్వర్లతి ర్లురోః, లత్మ్మ్యా నిమం_తయాంచ్న కే త మనుచ్చిష్టనంపచా, 15 వ్యాఖ్య: చ్మితకూటవనస్థం-చి తకూట పర్యశారణ్య మందున్న, తం చ- ఆరామునిని, గురోః-ఠతమతం: డియైన దశరథునియొక్క, కథితస్వర్గతిః- చెప్ప బడీన మరణము కలవా. డగుచు (భరతుడు), ఆనుచ్చిష్టసంపదా- అనుభవింప బడని గుణోత్కర్పగల, లఖ్మ్యా-రాజలమ్మిచేత, నిమంతయాంచ, కే-ఆహ్వానిం చెను, అన్నయా! మనతండి మరణీంచినా.డు, నేనెతమ్మాతమును రాజ్యసుఖము

106 న ఘువంశము లను దాకలేదు, నీవా రాజ్యలక్ష్యిని( జేపట్టుటకు రమ్ము. అని భరతుడు చ్మిత కూటము5ందు వాన పస్థధర్మముగు నిర్వ ర్రించుచున్న రాముని వెనుకకు రమ్మని పిలిచెను. ఇచ్చటి “సంపత్‌” శబ్దమునకు గుణోత్కంర్ష యని అర్థము. “సంప ద్బూతౌ గుణోత్కక్షే” అని కేశవ నిఘంటువు. శ్లో, నహి (పథమశే తస్మి న్నకృత$)పర్మిగ పే,

• పరివేత్తార మాళ్యానాం మేనే స్వీకరణా ద్భువః,. 16

వ్యాఖ్య : సః, హ్‌- ఆ భరతు(డేమో, (పథమదే-ఆ్మగజుడై న, తస్మిన్‌ - ఆతండు (రాముకు), ఆకృత (శీపర్మ గ హే(సతి) - స్వికరిపంబడని రాజ్యథ్రీ పరి గహము గలవా! డగుచుండ(గా, భువః-భూమియొక్క_, స్వీకరణాత్‌ -స్వీకారము వలన, ఆత్మానం-తనను, పరివేత్తారం-పరివే త్రగుగా, మేనే-ఠల+చెను.. రాముంతు రాజ్యలశ్నీ పర్శిగహమును జేయకున్నప్పుడు తాను చేయుట, అన్నకు వివాహము కాకముందే తమ్ము/డు పేండ్రియాడుట వంటి దగునని భరతు(గు తలఃచెను, భూపర్మిగహము కూడ దార పర్మిగహము వంటిదే యశ యతని భావము- “పరి వేత” యనగా న్మగజునికంటే ముందు వివాహమును జేసుకొన్నవాండు. శ్లో. త మళక్య మపాకష్టుం నిదేశాత్‌ న్వర్లిణః పితుః,

యయాచే పాదుకే వళ్చాత్‌ కర్తుం శాజ్యాధిదేవతే. 17

వ్యాఖ్య 2 స్వర్లిణః-స్వర్గస్టుండై న, పితుః-తండియొక్క,' నిదేశాత్‌ - ఆజ్ఞ వలన, ఆప్వాకష్టుం-ఇంటికి మరల్చుటకు, ఆశక్యం- సాధ్యపడని, తం-ఆ రాముని, పళ్చాత్‌-ఎంతగానో (బతిమాలుకొన్న పిమ్మట, రాజ్యాధిదేవతే-రాజ్య_ ప్రభువుల నుగా, క ర్తుం-చేయుటకు, పాదుకే-రామపాదుకలను, యయాచే-యాచించెను, పి కాజ్ఞాపాలనమునందు దృఢ్మవతుండ్తై యున్న రాముని మరల్చుట సాధ్యపడక పోగా నతని పాదుకలను సింహాసనమున నుంచుట కమ్మని యాచించెనని భావము, ట్లో. న విన్ఫవ _న్తథేత్యుక్వా (భాశ్రా నై వావిశత్‌ పురీం,

నంద్మిగామగత _స్తన్య రాజ్యం న్యాన మివాభునక్‌. 18

వ్యాఖ్య : సః-భరతు(డు, (భ్మాకా-అన్నగారిచేత, తథా, ఇతి, ఎక్వొ- అధ్రే యగు(గాకశ యని బదులు పలికి, విసృష్టః (సన్‌)-వెనుకకు పంప'బడిన వా(డ్‌

చ్వాదళ సర్గ ము 10 గుచు, పురీం-ఆయో ధ్యానగరమును, నావిశదేవ (న ౨ ఆవిశత్‌ -- ఏవ) [పవేశింపనే లేదు. (కింతు-అమితే) నంద్మిగామగతః-నంది[గామమును జేరినవారై, తస్య, రాజ్బం-ఆ రామునియొక్క రాజ్యమును, న్యాసం, ఇవ-తన;ద్ద దాచిన వస్తువును వలె, ఆభునక్‌ -పాలించెను తాను రాజభోగముల సనుభవింపక మరల నప్పగింప వలసిన వస్తువునుగా భావించి రాజ్యపాంనముం జేసెను. న్యాసమన(గా నితరులు తనవద్ద దాచియుంచిన నిక్షేసము, “అభునక్‌ ” అను పరమ్మైపద్మికియ అట్టి యర్థ మును దోధించును. తా ననుళవింపబేదని భావము. ళా, దృఢభ క్రి రితి జ్య స్టే రాజ్యతృషస్టాపరాబ్మ్బుఖః,

మాతుః పావన్య భరతః [పాయళ్చిత్త మి వాకరోత్‌. 19

వ్యాఖ్య : వ్యేషే-అ_గజుండగు రామునియందు, దృఢభ క్రిః- అచంచలమైన భ క్రిగలవా(డును, రాజ్యతృష్టాపరాజ్ముఖః- రాజ్ఞ -రాజ్టుమునందలి, తృన్హా-ఆశకు, పరాబ్ముఖః-విముఖు/డగు, భరతః-భరతుండు, ఇతి-ఇట్టు _(పూరోక్త్షపవర్తనము చేత) మాతుః-తల్లి యొక్క, పాపన్య-పాపమునకు, [1పాయ్ళ్ళి త్తం-నివరన కర్మను అకరోత్‌, ఇవ-చేసెనో! యనునట్టుండెను. తనతల్లి చేసిన పాపమునకు (పాయ శ్చిత్తాచరణమా! యనునట్లు రాజ్యకాంక్షను వదలి భరతుండు నంది గామమున వసించెను. “దృఢభ కక్రిః” ఆఅనుచోట దృఢా భక్రి.యస్య సః అని వ్మిగహమును ఇప్పినచో “స్త్రియాః పుంవత్‌ "ఇత్యాదిస్తూ తమువలన “"ఆవియాదిషూో అని నిషేధ ముండుటచేత, పుంవద్భావము రా(జాల దనియు, దృఢం భక్రిరస్య అని నపుంసక పూర్వపద బహ్మువీపాని చెప్పినప్పుడే “దృఢ భక్తి” అన్నది. సాధు వగు ననియు మల్లినాథు,డు నిర్వచించెను. విస్తరభీతిచే నితరమగు చర్చ యుపేశ్షింహం బడినది శ్లో రామో౭ఒపి నవా వై చేవ్యూ వనే వన్యేన వర్తయన్‌,

చచార సానుజః భాంతో వృద్దేజ్వాక్కువతం యువా. £0

వ్యాఖ్య : సానుజః-తమ్ము(డగు లక్ష్మణునితో గూడినవా(డును, కాంతః- ఇం దియని[గహము గలవా(డునునగు, రామోఒపి (రామః, అపి)-రాముండును, వై దేవ్యో, సహ-సీతతో;గూడ, వనే-అఆరణ్యమునందు, వన్యేన-వనమునందు పుట్టిన కందమూలాదికి ముదేత, వర్తయన్‌ -జీవనమును నడపుచు, వృష్ధేజఖ్వాక్ళువతం-వృద్ధు

1086 రఘువంశము లగు ఇమ్వోకువంశ్రీయులు చేయు వాన్నపస్థ (వతమును, యువా-యువకుండయ్యు, చచార- ఆచరించెను రాముండు తనతోపాటు సీతాలక్మణులను సైతము కాషాయ వస్త్రధారణ, కందమూలఫలాశనములచేశ వాన! పస్థధర్మము నాచరింప(జేసెను. యువకు। డ్రై నను శాంతవర్తనము గలవాండయ్యె నని భావము. ళో, (వభావ_స్తంభితచ్భాయ మౌాశితః స వనస్పతిమ్‌,

కచాచఛి దంకే సీతాయాః శిశ్యే కించి దివ (శమాత్‌. 20 |

వ్యాఖ్య: నః-రాము(డు, కదాచిత్‌ -ఒకానొకప్పుడు, [పభావ స్తంభిత చ్భాయం..... పభావ-తనవి _నృతిచేత, స్తంభిత-ఆపి ముంచ(బడిన, భాయం-నీడ గలం, వనస్పతిం- ఒకమహావృక్షమును(, ఆత సన్‌ _ఆ్మశయించినవాండగుచు, కించిత్‌,[శళమాత్‌, ఇవ-కొంచె మలసటవల్టనో యేమొ, సీతాయాః -సీతాదేవియొక్క- ఆంకే-తొడ పైన, శిశే-న్నిదించెను ఒక్‌ మహావృక్షము తనవి సృతిచేత [పాక శ్చిమములనుండి నచ్చు నెండను మధ్యభాగమునకు సోకనీయక చల్లందనము నిచ్చు చుండగా, నొకప్పు డలసట( జెందిన రాముడు సీతతొడ పై6 దలనుంచి ని్యదించెను. [ప్రభావ మనగా నీత్త, స్థితి అని యర్థము. జ్లో ఐంధద్రః కిల నఖ్హై స్తస్యా విదదార న్తనౌ ద్వజః,

వియోగభోగచిహ్నేషు పౌరోభాగ్య మి వాచరన్‌,. 22

వాఖ్య : ఐందిః-ఇందప్పుతు(డగు, ద్విజః -పత్నీ (కాకము, తస్యాః- ఆసీతాదేవియొక్క, స్తనౌ స్తనములను, (పీయోపభోగచి హ్నే మ-పూర్వము రామునిచే నుంచ(ఐడిన నఖక్షతముల మచ్చలయందు, పొరోభాగ్యం-కఠినాలింగన దోష విఘాతమును, ఆచరన్‌, ఇవ-చేయుచున్నదివలె, నతై ః-కాలిగోళ్ళచేత, విద దార, కిల-దీల్చినదట. రాము డీసీత స్తనముల నింతగా యనుభవింపవలెనా? యను నసూయచేత కాకము వానిని జీల్చెనని భావము. అది దేనతావరమునొందిన దుష్ష కాకముగనుక నట్లు చేసెను. 8 ట్లో, తన్ని న్నాస్థ్ర దిపీకా_స్త0ం రామో రామావబోధిత;,

అళాగ్థనం ముముజే శస్మా 'చేక నేత్రవ్యయేన- నః, ల్‌

'చ్వాదశ సర్లము కేగ0

వ్యాఖ్య ; రామావచోధితః-సీశచేత మేల్కొల్ప(బడిన, రామః- (శ్రీరాముండు, తస్మిన్‌ -ఆకాకిపైన ఇష్షీకాస్త్రం- రెల్తుగడ్తి బాణమును, ఇస్థత్‌-పద వేసెను, సః-ఆకాకము, ఏకనే తవ్యయేన-ఒకకంటి వినాశముచేత, తస్మాత్‌ -ఆరెల్టు వాణమునుండి, ఆత్మానం-తనను, ముముచే-విడిపించుకొనెను. “ఆసఫ్థత్‌” ఇది “అసు క్షేపజే” యనుధాతువునకు లజ్‌ రూపము, సీతచే నిద మేల్కొల్పంబడిన రాముడు రెల్లుగడ్డిని బాణనముగా మంతించి కాకముపై వేయగా, నది తట్టుకొనలేక శరణు వేడ(గా బాణ్యపయోగము వృళాయగుటకు వీలులేనందున ఒకకంటిని మ్యాతము హరించి కాకమును విడిచె నని భావము రామా యనగా శ్రీ. “సుందరీ రమజీ రామూ” యని ఆమరము. ళ్లు రామ స్త్వానన్న శేశళ్వా ర్భృరతాగమనం పునః,

ఆళం కోస్ళత్సుక సాఠరంగాం చితకూటస్థలీం జవొ. బ్ర

వ్యాఖ్య ఏ రామః-భ్రీరాముడు, ఆసన్న దేళత్వాత్‌ -ఆయోధ్యకు నమీప [పదేశ మగుటవలన, పునః -మరల, భరతాగమనం-భరతునియొక్క రాకను, జశంక్య-అనుమానించి, ఉత్సుక సారంగాం-ఉత్క_.ం0థతములై 5 లేళ్ళుగల, చిత కూటస్థలీం-చ్చితకూటపర్వత (ప్రాంతమును, _ జహౌ-వదలివెళ్తెను తమనివాస మయోర:కు దగ్గరలోనుండుటచేత భరతు(శు మరలవచ్చి (బతిమాలుకొను నేమో! యను సంశయమువలన, అచ్చటిలేళ్ళు మచ్చికపడియున్నందున తమను విశువలేక వాధపడుచున్నప్పటికిని మిధితక చ్మితకూట _పాంతమును రాముడు విడిచివెక్తైనని ఖావము. శ్లో... 'వయయా చాతిఖేయేషు వసన్‌ బుషికులేషు సః,

దమిణాం దిశ మృజేషు వార్షి కే ష్విన భాన్కర:ః. వల్‌

వ్యాఖ్య : సః-ఆరాము(క్రు, ఆతిథేయేషు-చక గానిఅతిథసత్కారములు చేయ నట్టి, బుషికులేష-బుష్యా శమముఎందు, వార్షి కేవు -వర్షాకాలమునందలి,బు ష్నేమ- నక్ష! తములు, లేదా రాసులయందు, భాస్కరః ఇవ-సూర్యు,డువలె, వసన్‌ -నివ సించుచు. దక్షిణాం, దిశం-దక్షిణదిక్కును గుటించి (దక్షిణమునకు), [పయయౌ- వెళ్ళిపోయెను. భాస్కరు(డనఃగా వెల.తురునిచ్చు సూర్చుండు, వర్షాకొలమునందలి రాసుభలోనుండి జనుల కానందమును గూర్చుట దతిశాయనమున జరుంగును. అబ్టే

110 రఘువంశమ: రాము డా శమవాసులకు రాక్షసబాధకు దొల(గించుచు నానందమును గూర్చుచు దవ్షిణదిక్కునకు( బయాణము. సాగించెను. భాస్కరోపమాన మర్థవంతమై యున్నది శ్లో. బభౌ త మనుగచ్చ్భంతీ విదేవోధిపకేః సుతా, (పతిషిచ్చాపి కై కేయ్యా లథ్మీ రివ గుణోన్ముఖి. 26 వాఖ్య : తం- ఆరాముి, ఆనగచ్చంతీ- వెంబడించుచున్న, విదేవాధిపతే?, సుళా-విదేహ దేశాధిపతియగు జనకునియొక్క కూతురగు సీత, క్రై కేయ్యా-కై కేయ చేత, పతిషిద్దా, అపి-నివారింపబడినవై నను, గుణోన్ములీ (గుణ + ఉగ్ముఖీ)- సర్గుణములయం దఖిలా .గల, లక్ష్మీః, ఇవ-రాజ్యలక్ష్మీవలె, ఐభౌ-_పకాశించెను. రామునివెంట వెళ్ళుచున్న సీత, కైక వద్దని యక్తగించినను గుణానుర క్రయైన రాజృలమ్మీ రాము వెంటబడి వచ్చుచున్నదా! యనునట్లు భాసించె నని భావము శ్లో, అనమూయాతిసృ నేన పుణ్యగంధేన కాననమ్‌, సా శశారాంగిారా గేణ పుష్పోచ్చలిత షట్పదమ్‌. ల వ్యాఖ్య ; సా-ఆ సీత, అనసూ యాతిసృష్టేన--అనసూ యా-౪_తిమనని భార్యయగు ఆనసూయచేత, అతిసృష్టే -ఇమ్యు(బడిన, పుణ్యగంధేన-పవి తమైన సువాసనగల, అంగరాగేణ- మెపూతచేత, కాననం-ఆరణ్య మును, పుష్పోచ్చలిత వట్పదం.--పుష్ప-పువ్వులనుండి, ఉచ్చలిత- పైకిలేచిక, వషట్పదం-తుమ్మెదలు గల దానిని, చకార-చేసెను. సీతారామలక్ష్మణులు అఆతిమవోముని య్యాశమమునకు( జేర(గా నచ్చఓ వారికి జరిగిన యతిథిసత్కా రములో, ననసూయాడేవి సీతకిచ్చిన మంచి గంధము నామె శరీరముపై. బూసికొన(గా, నాపరిమళ ముచేత వనపుష్పముల పైనున్న తుమ్మెద లాకర్షింపంబకినవి. కాననమంతయు నాసుగంధముచే నిండి పోయినది. ముత్తే దువలకు, జేయుపూజ పసుపు, కుంకుమ, గంధములతోనే కనుక సీత ననసూయ అట్టు పూజించినదని భావము. ట్ల. సంధ్యా భకపిళ న్తస్య విరాధో నామ రాతసః, అతిష్టు న్యార్గ మావృత్య రామ స్యేందో రివ (గవాః. ౨8

'ద్వాదళ సర్గ ము శే] వ్యాఖ్య : సంధ్యా భక పిశః_- సంధ్యాక -సంధ్యాస మయమునంవలి మ్‌ఘ నువలె, కపిశః-నలుపును ఎఆుపును గలిసిన రంగుగలవా(డైై, విరాథః, నామ- విరాధుండని పేరువడసిన, రాక్షనః-రాషసుండు, _గహః-రాహ్ము! గహము, ఇందోః, ఇవ-చం[ దునియొక్కవలె, తస్య, రామస్య-ఆ రామునియొక్క, మార్గం-దారిని, ఆవృత్య - అడ్డగించి, అతిస్టత్‌ =నీలిచెరు. (గహణకాలమున రాహువు చందు? నడ్డగించినట్లు భయంకర స్వరూపుః డగు విరాధుండను రాక్షసుడు రాముని దారి నడ్డగించి నిలిచెను. శ్లో, న జవోర తయో ర్రుధ్యే మైథిలీం లోకళోషణః, నభోనభన్యయో ర్వృష్టి మవ్యగవా ఇవాంతరే. వ్ర వ్యాఖ్య : లోకళశోషణః-లోకమునకు బాధకు(డైన, సః-ఆ రాక్షసుడు, తయోః-వారిద్ద జీయొక్క (రామలక్ష్మణులయొక్క) మధ్మే-నడుమను న్న, మైథిలీం- సీఠను, నభోనభస్యయోః-_శావణ భాదపద దూసములయొక్క, అంతరే-మధ్య భాగమునందలి, వృష్టిం-వర్షమును, అఆవ_గహః, ఇవ-వర్షపతిబంధమువలె (కఅవు వలె), జహార-అపహరీించెను. వృష్టిళబ్దము శ్రీలింగము కావున సీత కుపమానముగా? జెప్పంక్షినది.[ కావణ భ్యాదపదముల మధ్యన తప్పకయుండు వృష్టిని అవ్యగహము అపహరించినట్లు రామలక్ష్యృణులమధ్య నున్న సీతను విరాధు. డెత్తుకపోయెను. (శావణవ్యా దపదముల లోకోపకారకత్వము, అవ్యగహముయొక్క లోకనిరోధిత్వము రామలక్ష్మణ విరారులకు సాధారణ ధర్మముగా స్వీకరించుటవలన ఉపమాలంకా రము బాగున్నది. “వృష్టి ర్వర్షం, తద్విఘాతే ఒవ్యగహావగహౌ సవౌ” అని యమరము, క్లో. తం వినిష్పివ్య కాక్సుళ్సౌ పురా దూమయతి స్థలీమ్‌, గంభే నాశుచినా చేతి వనుభాయాం నిచఖ్నరుః. 80 వ్యాఖ, కాకుత్టా-కకుత్టుని వంశమున బుట్టిన రామలక్ష్మణులు, తం-ఆ విరారుని, వినిష్పిష్య-పిండి చంపి, అళచినా-ఆపవి తమైన, గంధేన-వాసనచేత, ఫ్టలీం-అ_శమ భూమిని, పురా దూషయతి, ఇతి-తప్పక చెడంగొట్ట(గలంశని, వసు ధాశూం-భూమిలోపల, నిచఖ్నతుః, చ-్యతవ్వి పాతి పెట్టిరి కూడాను. మహావీరు లగు రామలక్ష్మణులు ఆ విరాధుని- బట్టి నలిపి, కొట్టి, చంపి వాని శరీర దుర్గం

112 , రఘువంశము ధముచేత ఆ_శమ పాంతము కళ్మలమైపోవుట తప్పదని తలంచి యా శరీరమును నే:లో పాతి పెట్టిరి “కరుత్ధృసం గో! రాపరేల పుమాంసౌ కాకుత్థ్సా” అని వ్యుత్చ త్రి. కకుత్ఫుని వంశమునందు! బుట్టిన పురుషుల? యర్థము. "పురా దూ పంపతి” దూషయిషతి అశు భవివదర్థక [కియకు బదులు “పురా అను నిపా తతో చేర్చిన వర్తమాశార్థక కీయ ఇది. తప్పక చెడంగొట్టగలదని యర్థము. “యావత్సురా నిపాతయోర్లట్‌” అని పాణిని స్యూతమువలన నీ _పయోగము సాధువు. ట్లో. పంచవటార్ధం తతో ఛామః శాసనా త్కుంభజన్మనః,

అనపోఢస్థితి నస్గా వింధ్యాదద్రః (వక్ళతా వివ. వ]

వ్యాఖ్య : తఠః-ఆ విరాధవధయైన పిద్యుట, రామః-రాము-డు, కుంభజ న్మనః-ఆగస్త్యునియొకు. , శాసనాత్‌ -ఐజ్జ్ఞవలన, పంచవట్యాం-పంచవటియ:దు, వింధ్యా! దిః-వింధ్య పర్వతము, 1 పకృతా, ఇవ-పూర్వస్థితియందివలె, " అనపోఢధ స్థితిః-అనతికాంత మర్గాదగలవాంగై , తస్థా నిలిచెను... ఆగ స్త్యము” వింధ్య పర్వతమునకు గురువు, రామునికి కులగురువు, కనుక నాముని యాజ్ఞ వలిన పూర్వము వి.భ్య కదలక నిలుగున్నట్లు కాఘుండు పంచవటికింజేరి యచ్చటిఏండి మరియొక య్యాశమమునకు. వెళ్ళక యచ్చటశే స్థిరనివాసమును బర్జకాలయం దేర్చరచుకొనెను. “పంచవటి” యనంగా న్వైదు మట్టిచెట్ల గుంపు. “పంచానాం వటా నాం గమాహారః-పంచవటీ” అని విగహము. ఇది ద్విగమాసము. “ద్విగోః” ఆను స్తూతముచేత “ఈ” కారమును, “ద్విగు రేకవచనమ్‌” ఆని యేకవచనమును వచ్చినవి “పంచవట్యాం” అనునది సప్తమీ క్‌భ కేక వచనాంతము. శ్లో, రావణావరజా తత రాఘవఎ మదనాతురా,

అబి పేదే నిడాఘార్తా వ్యాలీవ మలయ దుమహ్‌, లిపీ

వ్యాఖ్య ; త త-౪ పంచవటియందు, మదనాతురా-సంభోగ వాంఛ చేత త్వర పడుచున్న , రావణావరణా (రావణ -1 అవరజా)-రావణాసురుని చెల్లెలగు శూస్పణఖ, రాఘవం- శ్రీరాముని, నిదామార్తా-ఎండవేడిమికి. దట్టుకొనలని, వ్యాలీ- ఎడు సర్భము, మలయ[దమం, ఇవ-చందన వృక్షమునువలె, అఖికేదే-వచ్చి చేరెను. పంచవటియం దొకనా(డు రావణుని చెల్పెలగు శూర్చుణఖ మదనబాధతో రాముని(

ద్వాదశ సర్గము 113 జేరి “నన్ను భోగింపుమని కోరెసు. అడి యెట్ల్టున్న దన(గా నొక ఆడునా గుబాము వేసవిత్రాపమున నలిగి శ్రీగంధము. చెట్టు వద్దికి ఆలింగనమునక్రై వచ్చినట్టున్నదట. ఉపమాలంకారము. “వాలీ” ఆను నుపమానము శూర్చుణఖకు; మలయ దుమ మన్న యుపహషానము రామునికిని చాలా చక్క(గా నున్నవి. ఇట్లే [పతిచోటను గల యుపమాన స్వారస్యమును జదువరు లూహించుకొన్నచోం గాళిదాను [పతిభ బోధ పడ/గలదు. శో. సా సీతానన్నిధా వేవ తం వవే కథితాన్వయా, రు

అత్యారూఢో హి నారీశా మకాలజ్షో మనోభవః. లలి

వ్యాఖ ఏ సాం-ఆ కూగ్చుణఖి, స్‌ాాసన్ని ధా వఏవ-సితయొక్క్ల సమక్షము నందే, కథిఎ*-స్వయా-చెప్పోోబడిన తన వ.శము గలది యగుచు, తం-రాముని , వ్యవే-వరించనది. అక్యారూఢ: -మిక్కిలి హేచ్చిపోయిస, నారీణాం, మనోభవః- స్రీలయొక,_. కారు ఎకార. ౨, అాలజ్ఞః, హి-సమయము'స గుర్తిచునది కాదుగదా! కూర్సణఖ సీకయెదుటనే రాము) బలవంత పెట్టి తన పెండ్షాడు మన్నది స్రీలమ. నామవికారము. మక్తిలి పౌవ్చినప్పుడు. కాలము మెొక్కయ సలగో[తముల యొక _యు, వపసవావి యొక్కయు, బొచిత్వముకు గుర్తిపమగదా, లేనిచో సీశ యుష్నదం సిగ్గుపడక కూర్చణఖ కోసట యొట్టుః తార, చితాంగి మొద లమున వారీ తెశకు( జెందిన యాకఘ వారే కశుక కవి ముట్టి తోో క్తిని( గూర్చెను. అలంకారము ఆక్థా ఎతరన్యాసము శ్లో. కళ తవా నహం బాలే! కనీయాంసం భజవ్వ మే,

ఇతి రామో వృషస్యంతీం వృషస్కంధః శశాన తామ్‌. కి

వ్యాఖ వృషస్కంఫః -వృవషభ ముయోర్క్ల మూపురముువంటి భుజ శిరస్సులుగల, రామః-రానుండు, వృషన్యంతీం-కాముకియ గు, రాంంఆ కూర్చు ణఖరు హే బాలి!- అమ్మాయీ! ఆహం-నేసు, కళ్మతవాన్‌ -భార్యతో నున్నాను, మేం నాయొక__, కనీ యాంసం-కనీషస్టుండగు తమ్ముని, భజస్వ- సేవి పుము, ఇతి- ఇట్ల”, శళాస- ౪జ్ఞిపించెను. రాముండు, కాముకి యగు శూర్చణఖతో “అమ్మాయీ! నేను భార్యావంతు,డన్నై మున్నాను, నాకంటే భిన్నవాండగు నా తమ్ముని,

కా?

కే1ే4ీ రఘువంశము గామింపు మని చెప్పెరు. “వృష? స్యా ద్వాసవే ధర్మే సౌరభేయే చ శుకలే, పుం రాభేదయో: : శుంగాంం మూషక ్నశేష్టయో రపి" ఆను విశ్వనిఘంటుపు వలన నెచ్చట “వృషణ అనంగా సమర్థుండగు పురుషుడని యర్థము. “వృషం అత్మా రం ఇచ్చతీతో వృషస్యంకి అని ప్యుత్చృత్తి. “వృషస్యంతీ తు కాముకీ అని యమరము, ట్లో. జ్యేష్టాధిగమనాత్‌ పూర్వం తేనా ప్యనభినందితా, సాభూత్‌ రామాశయా భూయో నదీ వోళభయ కూలభాక్‌. లిల్‌ వ్యాఖ? : జేష్టాభిగమనాత్‌, పూర్వం- పెద్దవాండగు రాముని యొద్దికి వెళ్ళు టకు ముంద్వే తేన, అపి-ఆ లద్మణు”చేతంగూడ, అరభినందితా- మెప్పులెక నిరాక రింప(బడినడై , భూయః-మగల మరల, రాబ్య్నశయా-రాముని న్నాశ: ఎంచుచున్న, సా-ఆ కూర్చుణఖ, ఉభయకూ లభాక్‌ - 3ండు గట్టులను జే చున్న, “గ్షీవ-నదివలె, అఆభూత్‌-ఉండెఏ. రాముని వద్దికి వచ్చుటకు ముంచే లక్మణునిచేత నిరాకరింప(బడీ యుండుటచేత మిక్కిలి కరుణాళు:డ్రైన రాము౨నే యా శయించుచున్న హూర్చణఖ, ఇటుసంచి అటు, ఆటునుంచి ముటు? దిరుగుచు, | శమపడుచు, ఉభయతీరములను జేకుచు, నురుగులు [గప్కచున్న యొక నదివలె నుండెనట. శ్లో. నంరంభం మైథిలీహాసః మణసౌమ్యాం నినాయ తామ్‌, నివాత స్తిమితాం వేం౦ చం[దోదయ ఇవోదిభేః. 86 వ్యాఖ్య : మైథిలీహాసః - సీకాదేవి నవ్వు, క్షణసౌమ్యా----క్షణం-స్వల్ప కాలము, సౌమ్యాం-శాం తాకారముతో పండిన,తాం-ఆహర ఎ౯ఖ పు, నివాత స్తిమితాం- గాలికకపోవుటచేత నిశ్ళలముగానుండి, ఉదథధేః, వేలాం-సమ్ముదవుయొక్క తీరజలరేఖ' ఏ (చెల్లెలికట్టను), చందోదయః, ఇవ-చం దోదయమువలె సంరంథం- సంశోభమును, నినాయ-పొందించెను యాతాయాతములచేత రామలక్ష్మణులను (డ్రేమిఎపుడని _బతిమాలుచున్న శూర్చణఖను జూచి సీత నవ్వినది. ఆ నవ్వు, చం_దోదయము సమ్ను దతీరమునకు ఉల్లోలకల్లోలములు గాలివచ్చినప్పుతు గలి గించునట్టు, ఆ రాడసీకి క్షణకాంము కాంతచ్చైయున్న స్వాంతమున సంక్షోభమును కేపి కోపము. దెప్పించె నని భావము “మై థిలీవాసః తాం సంరంభం నినాయ” అని

చ్వాదళ నర్షము 115 ద్యికర్మకక ర్తర్మిపయోగము. ఉపమాంంకారము, కొళిదాసు ఉపమానములన్నియు ఉపమేయగుణాధిళ్యమును సంతరింపఎవే కనుక భావసౌందర్య మూహించుకొన వలయుఘ, ళో. ఫల మసో్యోపవోనన్య సద్యః (పావ్స్టిసి పళ్య మామ్‌, మృగాళ్చి పరిభవో వ్యాఘ్యా మిత్ధవేహి త్వయా కృతమ్‌, లి వ్యాఖ్య అస్య, ఉపవాసస్త-ఈ వెక్కిరింపునప్పునకు, వలం- ఫలమును, సడ్యః-ఇప్పుడే, పాష్ప్యసి- పొందం లవు, మాం, పశళ్య-నన్ను(జూడు, త్వయా- నీచేత, కృతం- చేయ(బడిన పనిని, వ్యాఘ్యాం-ఆడ.పులి వషయమాన, మృగ్యాః- ఆమలేడియొక్క (ఆమడ చేసినట్టి), పరిభవః, ఇతి-అవమాగమని, ఆవేపహా- తెలిసికొసముం [కోధఘూర్షిత యగు కూర్వూణఖ సీతను జూచి, నీవు చేసిన యుప వోసమునకు. దగినఫల మిష్పడే యనుభవింతువ్వు ఇది నేడి పులిని పరిహసించుట వంటిదని యెజు(గుము. అని, ళం ఇత్యుకైవ్వై మెథిలీం భర్తు రంశే నివిశతీం భయాత్‌, రూవం కూర్చుణఖా నామ్నః సధ్య్బళం (వత్యపద్యత. తరి వ్యాఖ? : భయాత్‌ -భయమువ .న, భర్తుః-భ ర్రయొక్క, ఆంశే-తొడమీద, నివిశతీం-కూర్చొనుచుచ్తా, .థిలీఎ-సీతను, ఇతి ఉక్తా-వెనుకయన్నట్టు పలికి, బెదిరించి, కూర్చుణభా-హర్చణఖ, నామ్న్మః-తన 'సేకుగకు, సద్భృశం-తగిన, రూపం-ఆకారముసు, _పత్యపద్యత-పొందెగు. (చూపెనని యర్థము) రాక్షసిపలుకు లకు బెడిరి సీత భర్త తొడపైని. జేుచుండగా నిదిగో! చుూడుమని కూర్చాణఖ తన *సేకళకు. దగిన రూపముకు _పదర్శించెను. అనగా చేటలంత గోళ్ళుగలడి యని “జూర్వజఖభా” శబ్దార్థము కచుక, అంతటి గోళ్ళ, వాటికిందగిన (వేష. చేతులు, కాళ్ళు, ముఖము మొదలగు నవయవములతో భయంకరాకారముకు జూపెనని భావము. హర్వ +- నఖ-హర్పణఖ “రషాభ్యాం నోణః సవానపదే” అనువాణిని సూ_తమువేత ఏకపదమునంమ రేఫషకారముల తరువాతనున్న “నొ కారమునకు “ఐ” కారము వచ్చినది. “ప” కారము మధ్యలోనున్నను వచ్చును.

116 రఘువంశము శ్లో లక్షణ? [వథమం [కుళ్వా కోకిలామంజువాదినీమ్‌,

శివాఘఫోరస్వనాం వళశ్చాత్‌ బుబుథే వికృళేతి తామ్‌. 39

వ్యాఖ్ల ; లక్మణ:-లవ్మణుండు, _పథమం- మొదటి, కోకీలామంజువాది సీం-కోకిలవలె మకోహరముగా( బలికి“దియు, పశ్చాత్‌ -పిమ్మట, శివాఘోర స్వనాం-నక్కవలె భయంకఠరమగు కంఠన్యర:సుగలదియు నగు, తాం-ఆ శూర్చు ఇఖను, _శర్వా-విని, వికృతా, ఇతి-మాయావిని య), బుబుధే-తెలిసికొనెను, మొదట మధురముగా! గోకింవిలె సంభాషించి పిమ్మట నక్కవలె కర్ణకఠోరముగా లొషించిన హర్చణఖ _ మాయావని యగు రాక్షసి యని లక్ష్మణుడు గుర్తించెను. శ్లో, పర్ణ్శశాలా మథ మ&ీప్రం వికృష్టాసిః (పవిశ్యపః,

వై రూప్యపౌనరు _క్త్యేన ఫీవణాం తా మయోజయత్‌. 40

వ్యాఖ్య ; అథ-ఆట్టు గు రించిన వెంటనే, సః-+ లక్ష్సుణుండు, వికృష్ణాసిః, సన్‌-జరనుండి లాగబడిన ఖడ్గము గలవాండగుచు, &&ీ పం-వేగయుగా, పర్షళాలాం, (పవిళ్య-పర్జశాంగు | పవేించి, ధీషణాం-భయంకర రూపముగల, రాం-ఆహర్చ ణఖను, వైరూప్యపౌరరు క్త్యేన-వై రూప్క-వికార రూపముయొక్క, పొగరు క్షేన- ద్యిగుణత్యముచేత, ఆయోజయత్‌ -కూర్యెను, సీతారాములకు. గొంచము దూరమున స ఎజిత్వ ఎ నున్న లక్ష్మణుడు తమ . పేమఖిష్షకై వచ్చిన స్రీ యొక నుందరాంగికాక మాయావిని యగు నొక రాక్షసియం స్యరమువేశ గుర్తించిన వెంటకే, రామ అక్మణుల కెట్టి కీశును జేయకరో! యన్న భావముచేత ఖడ్గపాజిమై, శీ ఘముగా విర్ణశాలను జేరి యకృట భయంకర రూపముతోనున్న శూర్పుణఖయొక్క ముక్కు, చెవులను, ఛేదించి, మొదటనే వికృతరూపముతోనున్న దాని నింకను వికృత రూపిణిగా. జేసెనని భావము. వై రూప్యపౌనరు క్త మనగా విరూపముయొక్కం పునరు క్రి, రెండుసార్లు వై రూపమును. (వైరూప్యము-1 వై రూప్యయు) ఇెందుట. లక్షణాళ క్సినేత దై వ్రైగుణ్యమని యర్థము. " శు సా వ్యకనఖధారిణ్యా 'వేణుకర్కళపర్వయా,

అంకు శాకార యాంగుల్యా తా వతర్ణయ దంబరే. శ్ర]

చ్వాదళ సర్గము 11 వ్యాఖ్య : సౌ-ఆ శూర్చుణఖ, వ్యకనఖధారిణ్యా-వంకరలు తిరిగిన గోటీని ధరించినదియు, వేబుుర్మ. శపిర్వయా- వేణు- వెదురుక జ్ఞవలె, కర్కశపర్వయా- కథినములగు గనుపులు కలదియు నగుఓచేతనే, ఆంకుళకాకారయా- ఆంకుశమను ఆయధమువంటి యాకారముగల, అంగుళ్యా-[వేలిచేత, తౌ-ఆ రామలక్ష్మణులను, అంబరే (స్థితా)-ఆకసమున నిల్చుని, అతర్జయత్‌-బెదిరింబెను.. లక్మణునిచేత ముక్కు-జెవులు కోయంబడిన శూర్చుణఖ [కుదుంాలై, వంకర తిరిగిన గోరు, కర్కళములైన గనుపులు గల తన తర్జని (వేలితో రాషలక్ష్ముణులను చూడండి! మమ్ము నేమిచేయుదునో! యని యాకసమున నిల్చి బెదిరించెను. శ్లో. పాష్య చాకు జనస్థానం ఖరాదిథ్య _స్తృథావిధం, రామాష్మకమ మాచఖ్యా రతఃవరిభవం నవమ్‌. శీలి వ్యాఖ్య : ఆక-వెంటనే, జనస్థాకం-రాష్షస జననవాసమును, (ప్రాష్య-చేరి, అరాదిభ్యం-ఖరాసురుడు మొదలగు వరికి, తభావిధం- 'ఆచ్చిది యగు (తన యవయవ ములను నరుకుట మంటి), రామోష్మకమం-రాముని దుష్కాార్యారంభమును, నవం- [కొత్తదియగు, రక్షఃపరిభవం-రాక్షసుల నవమానించుటను, ఆచఖ్యౌా, చ-చెప్పి వేసెనుగూడ. శూర్పణఖ వెంటనే జనన్థ'నమునకు( జేరి తన యవయవచ్చేదము జేయుటకు రానుడే పూనుకొనుట యనెడు నూతన రాక్షసౌావమానమును ఖరదూష అాదులకు! జెప్పి వారికీ. గోపము వచ్చునట్లు చేసినదని భావము, శ్లో. ముఖావయవలూనాం తాం నైైర్భళా యత్పురో దధుః, రామాఖియాయినాం తేషాం తదే వాభఖూ దమంగళమ్‌. 438 వ్యాఖ్య : నై రృతాః-రాక్షసులు, ముఖావయవలూనాం- ముభావయవములగు నాసికాకర్ణములయందు ఛేదింపంబడిన, తాం-ఆ హూర్చణఖను, పురః-ముందర, దరధుః ఇతి యత్‌-ఉంచుకొసి రనుట యేది కలదో, తదేవ (తత్‌ -. ఏవ)-ఆదియే, రామాభియాయునాం-రామునిపైకి యుద్ధముకు వెళ్ళుగట్టి, రేషాం-ఆ రాతసులకు, అమంగళం-అకుభము, అభూత్‌-అయ్యెను. ముక్కు చెవు*. తెగిని వనితను. ముందు పెట్టుకొని రామునిపైకి .మద్ధమునకువెళ్ళిన ఖరదూషణాదుల కదే యపళకునముగా పరిణమించెనని భావము.

118 రఘువంశము శ్లో. ఉదాయురా నావతత స్తాన్‌ దృప్తాన్‌ (పేవ్య రాఘవః,

నిదభీ విజయాళంసాం చాపే సీతాంచ లమ్మణే, శీ

వ్యాఖ్య : ఉదాయుధాన్‌-ఎ త్తబడిన మారణాయభధములు గలవారుప, ఆపతత:-తనపీదికి వమృచున్నవామము, దృష్తాన్‌ -గర్వతురై యున్న, తాన్‌ - ఖరదూషణాది రాతసులను, (పేక్య-పరించి చూచి రాఘవః -ల్రీరా:ఎడు, చాపే-ధనుస్సునందు, విజయాశంసాం-విజయ'ఎయొక్క్ల ఆశమ, లక్ష్యుణే- లక్ష్మణునియందు, సీతాం చ-సీతనున్ను, నిదిధే-ఉంచెను. గర్చిరులై తన క్రైకి వచ్చుచున్న రాక్షసులను జూచి, సీశారక్షణమునందు లక్ష్మణుని నియోగించి రాము(డ యుద్ధసన్నద్ధుం డయె"నని భావము.

0 ధ్‌

శ్లో. ఏకో దాళరథిః కామం యాతుధానాః సహ్మనళః,

శే తు యావంత ఏవాజౌ ఆావాంశ్చృ దద్భ శే న న. 45

వ్యాఖ్య; దాళరథి:-రాము(డు, ఏకః-ఒక(డే, యాతుధానాః-రాక్షనులు, కామం-మిక్కుటముగా, సహ సళః-వేలకువేలు, లై తు-ఆరాక్షసులచేతనై తే సః-ఆరాము(డు, అజౌ -యుద్ధమునందు, తే, యావంళః, ఏవ-ఆరాషసుల ఎంత సంఖ్యతో నుండిరో, తావాంశ్ళ (తావాన్‌ + చ)-అంతసంఖ్యగలవాయగా, దద్భశే- కన(బడెను. నిజమునకు రాము( డొకుడు, లాక్షసులు వేలకొలందిగాస నుండిరి. కాని రాక్షసులకు యుర్ధరంగమున తామెంద రుండిరో అంత సంఖ్యలో రామం కనంబడిరి అన(గా [పతిరాక్షసు౨తోను బాణ్బపతిబాణములు వేయుచు రాముడు యుస్థము చేసెనని భావము. ళా అనజ్జ నేన కాకుత్సృః [పయు క్త మథ దూషణమ్‌,

న చవమే శుభాచారః నదూషణ మి వాతన?, శీర

వ్యాఖ్య: అథ-తకువాత, శుభాదారః- యుద్ధమున నియమము తప్పనివాండై న (మంచినడవడికలవా(డని యర్థాంతరము), సః కాకుత్ధృః-కకుత్ధ్స వంశీయు.డగు ఆరాము(డు, ఆసజ్బనేన--దుర్జనుంగు రాష్షస జనముకేత, పయు క్రం-పంపంబడిన (ఉచ్చరింప(బడిన యని యర్థాంతరచ్పు) దూవణం-దూవణుండను రాక్షసుని ఆత్మనః -ఠతనయొక్క_, దూవణం, ఇవ-దోషవచమువలె, న చక్ష్షమే-నపాంప

చ్వాదళ నర్షము 110 మ లేదు సృత్చ్పవ ర్తనగల వ క్రి దుష్టజవముచేత నిందింపబడిన తన దోషమును వలె రాముడు రాక్షసజనముచేత తనపైకింబంపంబడిన దూషణుండను రాక్షసుని పతి ఘటనముఏ సహింపలఅదు, ఆనగా వానిని జంపుటకు. బూనెనని భావము. శ్లో, తం శ్నరైః వతిజగావా ఖం(తిశిరసా చ సః, 'క్రమళ స్తే పున స్తస్య చాపా త్సమ మివోద్యయు,. డ్తీ వాాఖ-: సః-రాము(డు, తం-ఆ దూవణుని, ఖర్మతిశిరసొ, చ-ఖరాసుర, తిశిరోఒసురులను సైతము, _పతిజ: గాహ-ఎదురుకొటైను. [1కమశః ((పయుక్రా ఆపి) -ఒకదా *వెనుక నొకటిగా పిడువబడినవే అయినప్పటికిని, తస్య-ఆరాముని యొక్క, కే, పునః-ఆబాజముశేమో, చాపాత్‌-రామ ఛనుస్సునుండి, సమం, ఇవ-ఏకకాలమునందు వలె, ఉద్యయుః-ఎగిరిపోయినవి. అనగా రాముడు వరుసగా దూషణ, ఖర, [తిశిరసులపైకి విడిచినప్పటికిని అబాణము లొకేసారి ధనుస్సునులిడి బయలుదేరినట్లు చూపరుల కగపడినవట! అట్టి హస్తలాఘవముతో రాముడా రాత్షసు లను ముగ్గురిని (పతిఘటించె నని భావము, శ్లో. తై (న్రుయాణాం శిత్తై ర్భాడై ర్యథాపూర్వవికుద్ధిథిః, ఆయు శ్లేవోతిగై1 పీత , రుధిరం తు పత త్తిభిః, 45 వ్యాఖ్య; దేవాతిగ్రైః-దేహము ఎకు భేదించి వెళ్ళినవియు, యళాపూర్వ విశ ద్ధిఖః -యభథాపూర్వ- పయోగించుటకుముందున్న ః విశుద్దిభి: -నై ర్మల్యముగల, శిర్రైః- తీష్షములై న, తః, దాడై:-ఆరామబాణములచేత, [త మాణాం- ముగ్గజియొక్క (అర, దూషణ, (తిశరోసునలయొక్క), ఆయుః-ఆయుష్యము, పీతం-తాగబడి నది. రుధిరం తు-ర క్రమేమా, పత త్రి'భిః-్యగద్దలు మొదలగు పమలచేత, పీతం- _రాగ-బకినది. రాముడు (పయోగించిన మూడుబాణములు, తీష్టములై వేగాతి శయముచేత ఆసుగ్గురు రాక్షసుల శరీరములు దూటి, మరల నెప్పటివలె ననంగా రక్తసి క్తములు గాక, వారి _పాణములను మాాతము హరించినవనియు, ఆరాక్షస దేహములనుండి కారుచున్న ర క్తముకు కాకులు గద్దలు మొదలగు పక్షులు తాగిన వనియు భావము. శ్లో. తస్మిన్‌ రామళరోత్కృ త్తే బలే మవాతి రకసామ్‌, ఉత్ధితం దద్భ శే2 న్యచ్చ కబం ధేభ్యో న కించిన, శ్ర

1లి0 రఘువంళము వ్యాఖ్య: తస్మిన్‌ -ఆ, రామళరోత్న్భృ రే-రా సబాణములవేత ఛేవింపంబడిన, మహతి -గొప్పడియగు, రక్షసాం, బకే-రాక్షసుఎయొక్కూ సైన్యమునందు, ఉద్ధికం-లేచింల్బున్నది, కబంధేళ్యః- మొండెములక ౦టె, అన్యచ్చ-వరియొకటి యైకది, కించర-ఏదియుకు, న దద్భశే-కనఃబడలేము. అట్టు రామవాణ హతమైన ఆరాతస స్రైన్యమనందు చచి నలు వి రాక్ష్షల మొండెములు తప్పి మరియే (ప్రాణులు లెకుండెను తండోపతండములుగా వచ్చిన రాక్షస సైన్యము రాము)కేత నిశ్శేషముగా( జంపంబడీనదని భావము, “కబంథ” మనఃగా । పాణముఎడీ తం తెగిన శరీరము. శో. సా బొణవి ౫౦ రాము ళయోవయిత్వా సురద్విపాం, ళం యె కే ణు అపబోధాయ నుష్యాప గష్మధచ్చాయే వరూథినీ . వ్‌0 వ్యాఖ్యః సా, సురద్విషాం, వహథిసి-ఆరాషబయొక్కు. సైెషృము, బాణ వర్షిణం -శరవర్షమును గురిపించు నట్టి, రామం-రామున్తి యోధ ముచ్వా-(యుద్ధము చేయించి, గ్మచ్చా చే గద్ధజెక్కల సీడయందు, అ పటోధాయ _- మరల మేల్కొానకుంకుటకై , సుష్వాప-ని దించెను (దీర ని: దవోయెను). అట్టు రావస సేన తాన్హై రామునికి/ గోపమును తెప్పించి యతని బాణ వర్షముచేత( [బాణములు గోల్పోయి _గద్దజెక్కల నీడలో. దీర్చ న్నిదపోయెను,. ఆనంగా మరణిందెనని భావము" ట్లో. శాఘవా,న్ర్రువిదీర్థానోం రావణు పతి రక్షసామ్‌, తేషూం కూర్పుణఖైై వైళా దుష్ప వృ త్తివారా ఒభవత్‌. 51 ద్యాఖ్య:ః ఏకా-ఒకజతెయగు, శూర్చుణవా, ఏవ-శూర్పుణఖమా తమే, రావణం, (పతి-రావణు) గురించి, రాఘవాస్త్ర విదీర్ణానాం-రామబాణ ములచేత లీల్చంబడీన (చచ్చిన), తేషాం, రక్షసాం-ఆఖరాదిరాక్షనుంయొక్క, దుష్నళవృ త్రిహరా- దుర్మరణవా ర్తను తీసుక వెళ్ళవలసిశది, అభవత్‌ -ఆర్యాను, ఖరదూషణాదిరాక్షసుల మరణవార్తను రావణునికి జేర్చుట కొక్క శూర్చుణఖ మ్మాతమే మిగిలియుండె ననియు రా్షసు లందరును రామబాణములనేత హతులైరనియు భావము. శూర ఏ శ్‌ నభా శూర్చుణథా “పూర్వపదాత్సఎజ్ఞాయాం” జను సూ_తమువేత “నఖ శబ్దము నందలి *ని కరమునకు *ణ”ొ కారము రాగా, “నఖముభాత్స.జ్ఞాయామ్‌” ఆను

చ్వాదళ సర్గము 191 స్వూతముచేత్‌ “జీప్‌” కుకిషేధ ముండటవలన, “"శూరణఖభీ యని ఈకారాం తము కొక “ఛార్పణఖా” యని ఆకారాంతళబమైనది హూర్పణఖ వెళ్ళి రావణునకి రాముడు తనకు! వేసిన మవమానముము, ఖరదుూషణాదుల మరణమును, జెప్పినదం (గ్రహింపవలయును. ళ్ద్‌ం న్మిగహో త్స్వను కాప్తానాం వధాచ్చు ధనదానుజః, రామేణ నిహితం మేనే పదం దళను మూర్ధను. ఫలి "జ్ఞా వ్యాఖ్యః నస్వసు: -చెల్లెలగు కూర్చుణఖయొక _ ,న్మిగవీత్‌ -కర్ష నాసికాచ్చేదము వల్రను, ఆఅవ్తానాం-బుధువులగు. ఖరదూషణాద్రులయొక్క, వధాచ్చ-వధవల్లను, ధనదానజః-కుబేరుని తమ్ముడగు రావణుండు, ర్థామేణ-గ్రీరామునిచేత, దశను, మూర్జసు-తన పది తలల మీదను, పదం-పాదమును, నహితం-ఉంచబడినదిగా, మేనే-తలచెను. తన చెల్లిలి ముక్కు. చెవులు కోయుటవల్స:?, తన బంధువులు ఖరాదులను జంపుటవల్ల'ఏ, రాముడు తన పది తలలపైన పాదమునుంచి యవ మోానించినట్టు భావించి _కుద్ధుండయె. నని భావము. రామాయణ కథాభాగమును సంగహించి (వాయుచున్న యీద్వాదశసర్గమునందు కాళిదాసు తనకు మహాకపు వాల్మీకిపై. గల ఏన్మమభక్తీభావము ఏ. (పెకటించుటకో! యనునట్లు కథను ఆతి క్షుపముగా సం_గిహించుటకు. బూనెనుగొని నేను సయితము రామకథను _వాయుదు ననికాని, వాల్మీకి కంటే ఆతిశయించి వాంముదు ననిగాని తలంచినట్టు లేదు. ఆందుకే ఆదిలోనే “మందః కవియళః పార్టీ గమిష్యా మ్యపవాస్యలామ్‌” అని యనెసు, ఇచ్చటి కవి శబ్దమునకు వాన్మీకియే యర్థము- మందు(డనైన నేను వాల్మీకి కీర్తిని! గోరినట్టముతే నలుగురు నవ్విపోవుదు రని యాళ్లోకభావము. కనుక రఘువంళవృక్ష చర్వితలో వచ్చుటచేత కాళిదాసు రాషకథను తాకెను గాని లేనిచో. దాకువా(డుగా(డని మనము (గహింపవలెను. ఆయనకు వాల్మీకీపై నపార మైన భ క్రియున్నది. వాల్మీకిని మించి రామకథను నడ.పంజాల నన్న భయము గూడ నున్నది- శ్లో. రతసొ మృగరూపేణ వంచయిత్వా స రాఘవౌ, జహోర సీతాం పథీం[ద్మపయానకణ విఘ్నిత!. ర్‌ి వ్యాఖ్య: సః-జుట్టు (కుద్ధండైన రావణుడు, మృగరూ పేణ-బంగారులేడి రూపమును ధరించిన, రక్షసా-మారీచునిచేత, రాఘవౌ-రామలత్యణులను, వంచ

129 రఘువంశము యిత్వా-మోసగించి, పక్షీంద | పయాస తక్షణ విఘ్న త౬--పక్షీర్య! ద-జజాయువు యొక్క, (పయాస- యుద్ధరూపమైన (శమచేత, క్షణ-కొలదికాలము, విఘ్నత:- విఘ్నముగలవా( డగును, సీతాం-సీతాదేవిని, జహార-అపహరించుకొని వెళ్ళెను. రామాయణకథా భాగసంగహరాపమై - యీక్లోకమునందు, శూర్చుణఖ రావణుని రెచ్చ/గొట్టుటచేత నతండు లగుగ్దుడె, మారీచుని తనవాక్సాతుర్య _తర్జనములచేత లొంగదీసి బంగరు డిని జేసుకొని, పంచవటికివచ్చి బంగరులడిపై సితకు అభి లాషను గలిగించి తన్మూూలముగా రామలక్ష్మణు-ను దూరముగొ( పంపి, (వాహ్మణ వేషమున ఖిక్షనుగోరి సమీపము”కు వచ్చిన సీతను పట్టుకొని వెళ్ళుచు దారిలో జటాయువు ఎదుర్కొనంగా నతని తెక్కలు ఛేదించి కొంచమాలస్యముగా సితను లంకకు! జేర్చుకొనె నన్న భావము వెల్లడియగుచున్నది. షీ ఓ లూనపవ మపళతామ్‌,

శ్లో తౌ సీతాన్వేపి ణా గ్బ్మర్గణ్ఞ ప, ్‌

వాత ర్చశరథపీతే రన్ఫణం కంఠవ_ర్తిఖిః. ర్‌

వాఖ్య: సీఠాన్వేషిణా -సీతను వెదకుచు వెళ్ళిన, తౌ-అ రామలక్పణులు, లూనపక్షం-చేదింప(బడిన జెక్యలుగలదియు, కంఠవ ర్తిథిః-కంఠమునందున్న , (పాజైః- పాణములచేత, దళరథ[ పీ ే:-దశరథ స్నేహమునకు, ఆనృణం-బుణము తీర్చుకొనినదియునగు, గృ్యధం-జటాయువను [గద్దను, ఆపశ్యతాం-చూచిరి. సీతక్రై యరణ్యమున వెదకుచు. చీరుగుచున్న రామలక్ష్మణులు, టెక్కులు తెగి, కంఠ మున! (బాణముల నిలుపుకొని, తదుకు సీతను రావణు. డెత్తుకొనిపోయిగవా ర్తను జెప్పి, దళరథుని సఖ్యమునకు బుణము. దీర్చుకొన్న జజాయువును జూచిరి. శ్లో. న రావణహృళాం తాభ్యాం వచసాఒ౭౬చ వ మెథిలీం, గా న్‌

అత్మనః సుమవాత్కరగ |వజై, శా వేద్య నంస్థితః. ల్‌ల్‌

వ్యాఖ్య: సః-అట్టు కంఠగత్మపాణుండై యన్న జజాయువు, రావణ వృతాం-రావణునిచేత ఆపహరింప(బడిన, మైథిలీం-సీతను గుజించి, ' తాభ్యాం- ఆ రామలష్మణులప (షష్టీ విభ క్యర్థమున చతుర్థీ విభ క్రి), వచసా-మాటచేత, ఆ చష్ట-చెప్పెను. ఆత్మనః-తనయొక)-, సుమహత్‌ మిక్కిలి గొప్పదియగు, కర్మ- యద్ధరూపమైక (ప్రయత్నమును, (వజైః-తన శరీరమునకు! దగీలిన గాయముల చేత, ఆవేద్య- తెలిపి, సంస్థిత? -మరణించెను,సీతను రావణు. డెత్తుకపోయిన వార్తను

చ్వాదళ సర్గము 1౬8 మాతము వాకు3_తో/ జెప్పి, తాను _పతిఘటించిన రావణయుద్ధ వివరములను జెప్పుటకు శ క్రిచాంక, గాయములచేతనే రామలక్ష్మణులు 1గహించునట్టు చేసి జటాయువు మరణి.చెనని భావము. సంస్థితః--”సమ్‌” అను ఉపసర్గతో జేరిన “స్థా” ధాతువునకు వరణము అర్థము కనుక ఆ యర్థిముననే “సంస్థిత” శబ్దమును _బయోగించెను. శ్లో. తయో _స్తన్మి న్నవీభూం పతృవ్యాప త్తి శోకయో,,

పితరీ వాగ్నినంస్కారాత్‌ వరా వవృతికే [కియాః. 56

వాఖ్య : నవీభూత పిళర్ళద్యాప త్రి శోక చూః--నవీభూత-మరల కొత్త దిగామ రిన, పితృవ్యాప త్తి-తండి మరణము వంనీ, శోకయో:- దుఃఖము గళిగిన, తయో:-ఆరామలక్షణులయొక్కు, తస్మిన్‌ -ఆజటాయువునందు, పితరి, ఇవ- తం డియండువలె, అగ్నిసంసా రాత్‌ -ఆగ్నిస -స్కారము' ఎండి, పరాగ క్రియ 8- ఉ త్తర_కియలు, వవృతిరే-జరిగినఎ అటు మరణించిన జటాయువును జూచి మరల పితృమరణదు:ఖము ననుభవించుచున్న రావలకృణులు ఆ జటాయువు నకు అగ్నిస:స్కారము మొదలు తర్చణాంతము అగు గ! దైహిక _కియ లస తమ తం్మడికి చేసినట్లు చేసిరని భావము. అనాఠ _పేత సంస్కారము కోటి యజ్ఞతుల్యము గనుక రాము డట్లు చేసెను, వ్యాప త్రి అనగా మరణము, శో. వధ నిర్ధాతశాపన్య కబంధ స్యోపదేశతః,

ముమూవ్ళ సంఖ్యం ఛామన్యు నమానవ్యసనే హరా. 57

వ్యాఖ్య : వధనిర్భూతకాపస్య-వధ -రామక లమెన వధచేత, నిర్ధాత- తొలంగింపంబకిన, శాపస్య-ళాపముగలిగి స్వర్గము'పజేరిన, కబంధసం-కబంధు-డను రాక్షనునియొక:_, ఉపదేశతః-ఉపదేశమువలన, రామస్య-రామునకి, సమాన వ్యసనే-తనకు సమానమైన ఆపదగల, వాఠౌ-కవియగు స్యుగీవునియందు, సఖ్యం- స్నేహము, ముమూర్శ్భ-వృద్ధిచెందెడు. కబంధరాక్షను,డు రామబాణ నిహతిచేత శాపముతొల(గి దేవత్వమును పొంది రామునికి సుుగీవునితో సఖ్యముంకజేసినచో నీ కార్యము సిద్ధించునని చెప్పె. ఆ రారణమువల్లనే రాముడు తనవలెనే భార్యను పోగొట్టుపన్న స్నుగీవునితో మతిని. బెంచుకొనెను. “ఉపదేశ” మనంగా తెలి యని విషయమును వెలుపుట (అజ్ఞాత క్టాపన ముపదేశః) “మూర్భా- మోహన

[9న రఘువంశము ముచ్భాయమయోః” అనుటవలన మూర్శధాతువునకు తెలినిలేక పడిపోవుటయు, అకభిషృద్ధియు నర్థములు. ఇచ్చట ఆభివృద్ధ్యర్థకము.. శీ... న వాత్వొ వాలినం వీరం నృత్పదే చిర కాంతి కే,

ధాతోః స్థాన ఇచా దేశం నుగీవం సంన్య వేశయత్‌ ॥ 58

వ్యాఖ్గ : వీరః-వీరుం్రైన, సఃం-ఆరాము(డు, వాలినం-వాలిని, హత్వా- చంపి, చిరకాంక్షితే-బహుకాలము పండి కోర(ఐడిన, తత్పదే-ఆవాలి స్థానమునందు, ధాతోః, స్టానే, ఆదేశం, ఇవ-ధాళువుయొక్క స్థానమున ఆదేశధాతువును వలి, సు గీవం-సు. గీవుని, సంన్యవేశయత్‌ -స్థాపించెను. హనుమద్దర్శన, స్ను గీవసఖ్య పభృతి కార్యములు జరిగి. పిమ్మట మహావీరుడైన రాముంతు _ వాలిని,జంపి యతని స్థానమున ఆన(గా కపిరాజ్య మునరదు సుగీవునిపట్టాభిషేకమును జరిపించె నని భావము. ఆది ధాతుస్థానమున వచ్చిన ఆదేశము (మరియొకధాతువు)వలెనున్న దట. అస్తే ర్ఫూః” అని అ స్తిధాతుస్థానమునం దాడేశముగా వచ్చిన “భూ” ధాతువు ఆసధాతుదూపమ.౪ నన్నిటిని పొందును. అశ్లే సుగీవుడు వాలి సర్వస్వమున కధిపతియై, తారాదిపరిి గహణము' జేసెనని వ్యంగ్యార్థము. శ్లో. ఇత న్తత శ్చ వైదేహీ మ స్వేష్టుం భ_ర్భృచోదిళాః,

కపయ శ్చేరు ధార్తన్య రామ స్యేవ మనోరథాః. రఫి

వ్యాఖ్య: వైదేహీం-సీతను, అన్వేష్టుం-వెదకుటకు, భ ర్భృచోదితాః-తమ (పళువైన స్నుగీవునిచేత _పోత్సహింపంబడిన, కపయః-హకుమంతుడు మొదలగు వానరులు, ఆ ర్తస్మ-సీతావరహాతుగుండగు, రామస్య-రాముఎయొక్క, మనోరభా:, ఇవ-కోరికలవలె, ఇతస్తతః-ఇటునటు నానావన్నపదేశములందు, చేరు, చ- తిరిగిరి (వెదకిరిగూడ). సీతావిరహబాధ నకుభవించు రాముని కోరికలవలె స్నుగీ వుని యాజ్ఞచేత హనుమదాది కపీశ్వరులు వన్మసదేశములం దంతటను సీతను వెదకుచు. దిరిగిరి, లో. (వవృత్తా వువలబ్యాయాం తస్యాః నంపాతిదర్శనాత్‌

నూరుతిః సాగరం తీర 8 నంసార మివ నిర్శ్హిమః. 60

'చ్వాదళ సర్గము 125

వ్యాఖ్య: సంపాళిదర్శనాత్‌ -సంపొతియొక్క_ దర్శనమువలన, తసా1-సీత యొక్క, _పవృతౌంవా ర్త, ఎపలద్ధాయాం-తెలి య(బడి :దికాగా, మారుతి:-హను మంతుడు, సాగరం-సము_ద'బును, నిర్శమః- మమకారము _నివా(కు, సంసారం, ఇవ- *ఎచ్కాబంభనముకువలె, తీర్ణు-దాటెను. సీతాన్వేషణము. (_శమపడచున్న వానరులకు జటాయువు సోదరు-ండగు సంపాతి కనంబడి, సీత లంకయందున్న విషయమును జెప్పంగా, ఆంజనేయుడు లంకను జేకుటకై సము దనును దాటెస. అది, ఆవిద్యారూపమై జనన మరణ క్రేళముతో( గూడిన సంసారసాగరము:ు నిర్మముండు మమ౫ారము లేనివా-డు, దాటిన ట్లుండెసటం అంత దుస్తరవ ని భావము, “నిర్మమ” శబ్దమునందలి మమ య'పనది మపతార్థకమగు అవ్యయము. “తీరా కర్తర్థక క్ష (ప్రతృయోంతము గోసుక దాటెను ఆన్ని యర్థము కార్మార్థక ్రైనప్పుడు దొటంబడిన యక నర్థమున నుండు, శే, దృష్టా విదిన్వతా "బేన లంకాయాు శావసీవృతా,

జానకీ విషవల్లీ ఖిః పరితేవ మహొవధిః. 681

వా౭ఖ? : లంకాయాం-లంకయందు, విచిస్యతా-వెదకుచుండిన, లేాఆ పూచుమంతుచేత, రాక్షసీవృతా-రాష్షన స్రీంవేత చుట్టబడి యుండిన, శానకీ=సీత, విషవల్లీభిః-విషపుంచీగం వేత, పరీతా-చుట్టుకొనబండిన, మహౌోవధిః, ఇవ-సంజీవి సీలతవలె, దృష్టా-చూడ/బడెను రావణ రాఎఛాాయంకు వెదకుచుగ్న హనమంతు నికి విషలంత చేత. జుట్టంబిడీన సుకీవినీముహొవషధివళె, రాక్షస స్త్రీలచేత చుట్టబడి యు:చిన జానకి కనబడెను. వ శ్లో తనె భర్తు రభిజ్ఞాన మంగుళలీయం దదౌ కపిః,

(వళ్యుద్లత మివాను మై _నదానంచా శుబిందుభిః. ఈ2ి

వాంఖ్య 2 కపిః-హనుమంతుండు, భర్తః-భర్తయగు రాసునియొక్క, అభిజ్ఞానం- ఆనవాలుూనుండిన, ఆంగుకీయం-ఉంగర ముస, తస్యై -ఆట్టుకన,బకిన సీతకు, దదౌ-ఇచ్చెను. (ఆ యుంగగము) ఆనుష్నైః-చల్లని, _ తదానంద్నాళు వీందుఖిః-ఆ సీఠాదేవయొక్క్సు, ఆనంవా_ శుబిందువులచేత, (పత్యుద్గతం, ఇవ- వొదు రొ;.నబకినట్తుండెను. ఆంజనేయుడు సీతకు ఇది నాభ ర్తదే యనిగు ర్తుపట్టుటకు వీఎగు రామాంగశీయకము నీయంగా నామె యానంద్యాజుబిందువులు రాల్బుచు

126 రఘువంశము సంతోషము 5 స్పీకరించెనని భావము. అభిజ్ఞాన మునంగా _పత్యలిజ్ఞానసావకము, ఆనవాలు అని యర్థము. శ్లో. నిర్వాష్య 'వియనందేకె 8 నీతా మవవధోద్ధత:, న దదావా వురిం లంకాం వతణసోఢారిని గహః. 68 వ్యాఖ్య : స-ఆ హసుమంతుండు, (పియసందేశై౭-భ ర్తయగు రాొమొని యొక్క సందేశవచన'సులచేత, సీతాం-సీతను, నిర్వాప్య-సంతోషపరచి, అతన ధోద్దతః-రావణ పమారుండు ఆ షయునియొక్స్ల వధకేత దర్చితుండసుచు, క్షణ సోఢారిని హ:---క ణరోఢ -క్షణణాలము సహిపంబకిర, ఆరిన గహః-ఇం్యద జిశ్క ర్భకమగు (బహ్మోస్త్రబంధరూపమైన జధగలవా/డై, లంకాం-ల౨కను, దదాహ-కాల్ఫివే సెచు. హసమంతు.డు రామసం దేశమును సీతకు. జేర్చి, ఆశోకవన భంజగ, అక్ష్కయకుమారవధలు చేస్తి ఇం దజిక్తు బహ్మా స్ర్రముచేత బంధింహాగా క్షణకాల మాబారరు సహించి పిమ్మట తన వాలము సంటించుటకు రాక్షసశృత మైన యగ్నిచేతనే రావణరాజధానియగు లంకను భస్మీపటలముగా( జేసెను. శ్లో... వత్యభిజ్ఞానరత్నం చ రామా రూదర్శుయత్‌ కృతీ, హ్యాదయం స్వయ మాయాతం చై దేవ్యో ఇవ మూర్తిమత్‌ . 64 వ్యాఖ్య : కృకీ-కృతకృతు.డై:. హకుముంతుండు, స్వయం, అయాతం- తనకుత్రానై వచ్చినవియ?ఎ, వైదేహా: సీతయొక్క, మూ ర్తిమత్‌-సాకార మైన, హృదయం, ఇవ-హృదయమును బ్‌'లియుంక్షిన్క _పత్యభిజ్ఞ నంత్నం, చ-సీతది యగు చూడారగ్నము ను సైతము, రామాయ-రామునికి, ఆదర్శయన్‌ -చూపెరు. అంకాదహనముచేత( బ్రలర్భత్యుండై న ఆంజనేయుండు ఒక వస్తుకూపమునుబొంది తానై వచ్చిన సీత హృదయమా? -మనందగిన చూశారత్నమును (పతిసందేశవాక్చు రస్సరముగా రాముని కిచ్చెను. శ్లో. న (పావ హృదయన్య న్నమణిస్పగ్థు నిమీలితం అపయోధర సంనగ్గాం [పియాలింగన నిర్వృతిమ్‌,. 65

చ్వాదళ సర్గము 12 వ్యాఖ్య : హృదయన్య స్త మణిస్నర్శ _ నిమలితః-హృవయన్య స్త-వక్ష స్థలమునం దుంయగుకో.బడిన, మణిస్పర్శ-ఆచూడారత్న ముయొక్క స ర్మిచేత, నిమీ లితః-ముకుళిత నే తములుగల., సః-ఆరాముడు, అపయోథర 3ఎసర్గాం- స్త'గృర్శ లేని, _ పియాలింగననిర్వృతిం-_పిఎసురాలి ఆలింగనమాచేత. గలుగుసుఖమును, [వాప-పొందెను. హమమంతుం డిచ్చి: సీకాచూడారత్న ను హృదయముకు హత్తుకొనుటచేత: గలిగిన మోదార్సుచేతం గన్నులు మూసీకొన్న రామచం్యదుండు స్త ఎసంబంధములీన. సీతాలింగనసంతోపమును బొందెచు. ఈ యాలింగనమునకు సీతా స్తశన్నర్భ్యబేకుండుటఏ “ఎపయోధరసంసర్థాంొ అనువిశేవణము(.. దెలుపు చున్నది. దీంవలన రామునికి వంవాసకాలముగ కామవాంచ లేకుండెస,. లేదా దుఃఖపరితప్తు.)గు నతనికి సీతాలిగశరము ఆమె పునర్దర్శశ భాగ్యానంవమ్మాత ఫలకము. లెదా రామవియోగముదేత సీఠక కృశంచి.మవన్నందయ:.. స్తనాభావము, మొదలగు నూహంను వ":గ 'భంగివేత ఈ ఎశేషణ' ము గిలిగి:చుచున్నదొః శ్లో... శుళ్వా రామః [పియోదుతం మేనే తత్సంగమోత్సుకః, మహార్మ్మవపరి జపం లంకాయాః వరిభాలఘుమ. 66 వ్యాఖ్య: | పియోదంతం (పియా + ఉదంతం) -[పి.మురాలియొక్కదా ర్తను 1శర్వా-విని, తత్సంగ వాడ్సున:-ఆచెయొక్క సమాగమమున:దు ఆతురతగల, రామః-రాసుండ-, లంకాయా.-లంకయొక్క, మహాన్థవపరిన్నేపం-మహాసమ్ముద పరివేషమును, పరిఖాలఘుఎ-చిన్నయగ డ్రచే చుట్టబడియుండుట*.గా, మేనే-తలం చెను. _పియురాలివార్త తెలియగానే యామెను కలసికానవలెును త్వరగల రాముడు లుంకాపట్టణము మహాసము నముచేత చుట్టబడియిన్న అది యొక చిన్న యగ డ్రగకును నున్నట్టు భావించెను. ఆనంగా మహాపరాకమవంత.,డెన రాము నికి సీతాదర్శనమునందలి యౌత్సుకళ్లిముచేత లంకకు(జేషట యుకగొప్పపని కాదని తోచి నని భావము, శ్లో... న పతస్థే ఒరినాాయ వారినై నై రనుదుతః, అం చ క న కేవలం భువః పృ నె వోగ్ధిమ్ని సంజాధవర్తి భిః. 67 వ్యాఖ్య : కేవలం-ఒక, భునః, పృష్టే-భూతలము పెననే, నంకాదు, చ్యోమ్ని-ఆకాశమున:దును, సందాధ వృర్తిభిః-చోటుబాలక యొకరినొకరు (తోసి

123 రఘువంశము కొని డదుమన్న, హరిసైన్యైః_వానర ఫై స్యములకేత, అన్నుడుతః-ఆనసరింప( బకునున్నవాండగు న, సఃంరాసుడు, అరింశాయంళ తునాశముచేయటకొరకు, (పత స్టె-బనుబుది రెను సీదకదణ దర్శవాది వ్య గమనస్కు(డైన రాముంతు శ రువినాశముకొజుకు బయఎిదేరగా నత) ఎంట కోట్టసంఖ్యగల సు గీవాదివాన రులు నేలయు *ంగి.యు( బటక యొకరినొకరు రాచుకొచును( బపగెత్తిరరి భావము, శ్లో. నివివ మువథేః హాలే తం 1వ వేచే విఖీమణః, వై 1. న్‌

న్నేసోత్‌ రాథసల కేవ బుద్ధి మౌపిళ్ల చోదితః. 68

వ్యాఖ్య $ ఉదధేః-సనము_ద మయొక., కూలే-తీరమునండు, నివిష్టం- కూర్చునయున్న, తంంజ రామున్ని, విభీషణః- విభీషణుడు, రాక్షసంఇ్మ్యా-రాక్షస రాజ్యలమ్ష్మీ చేత, సే. హోత్‌- సే హయువంన, బుద్ధిం-బుద్ధివి, అవిశ పవేళించి, చోదితః, ఇవ-, పేరిణచేయ/బకినవా+త. వలె, పపేదేంచేరెకు. సర్వవానర సైచ్య ముశో రాముయ. సము దశీరమును జేరి కూర్చుని కర్తవుము నాబోచించు సమ యమున రాక్షసరాజ్యఎక్షిచేత రాక్షసులయ: *లి | పేఘవలన _జోత్సపాింప( బక్షివవాండు వలె రాము? (హార్ధించుటకై.. విభీషణుడు... వినమ భాముతో రాము? సన్నెశికీ వచ్చెను “విశేషేణ భీషవతే శతూన్‌ ఇతి విభీషబు” అని విలీసణ శబ్ద వ్యుత్చ త్తి. శ కుకయుకరంయ అని యశ్థము. ళ్‌ తన్న నిశాచంరై శ్వగ్యం [పతికుశావ రాఘవః,

శాలే ఖలు సమారజ్టాా ఫలం బధ్నంతి నీత మః. 69

వ్యాఖ్య ; రాఘవః-రాముండు, తస్మై-ఆటు“చ్చి యా కమించిన విభీషణు నికి, నిశాచ రై శరం -రాక్షసరా వళ్ళి పత్యమును, (పతిస_ళావ- ఇచ్చెదనని

• పతిజ్ఞదేసెను (తభాహి- పడి ము క్తమే) పలే-సరిమ్తైన నమయమునంకు, "సమా రబ్ధాః-్న పారంభింపంబడిన, నీతయ:-యు క్తి పవ ర్తఎనులు, ఫలం. బన్నంకి ఇలు- ఫలముగు జేహప్పృగుగదా! థ్రీరాముంకు తన శ్యాశయింపవచ్చిన విభీషణునికి అక యము నిచ్చి ఐయాధివత్థము నొనఃగెవనని మాట యిచ్చెను. రాముంతు జయింరు నన్న నమ్మకంతో విధిషణు(డు " రావణకృతావమానమును భరింప౭క్‌ వచ్చి శరణువేశుటయు రాము డతనిని విశ్వసించి రాక్షసరాజ్యలవ్మి నొసంగెదనరి ( పతిష్ఞచేయుటయు జరిగెను. సకాలమునం జేనిన రాజనీథి ఉపయోగము తప్పక

చ్వాదళ సర్గము 129 ఫలించును గశుక ఇపతిజ్ఞవలన విభీషణుంతు రామభృత్యుండగుటయు నతనికి రాక్షసరాజ్యము లభ్రించుటయు జరిగినవని భావను, అలంకారము: ఆర్థాంతర నాసముం ల్లో. న సేతుం బంధయామాన పఫ్లవగ్రై ర్లవణాంభసి రసాతలా దివోనన్షిగ్నుం _ శేషం స్వపాాయ శార్జిణః, 70 వ్యాఖ్య: సః-రాముండు, లవణాంభసి-లవణసము_ దమునందు, ప్లవగై :- వానరులచేత, కార్జిణ? -విమ్ణువుయొక్క, స్నప్నాయ-ళశయనముకొటకు, రసాతలాత్‌ - పాతాళ మునుండి, ఉన్మగ్నం- పైకి/దేలిన, శేషం, ఇవ-ఇఆదిశేవనివలెనున్న, 'సీతుం-వంతెనను (వారధిని), బంధయామాస-కట్టించెను. రాముడు వాసరులజీం సమ్ముదముపై సేతువును గట్టించెను, అది విష్ణువు శయనించుటకై పాతాశమునుండి జలోపరిభాగమునకు వచ్చిన ఆదిశేషు(డా! యన్నట్టుండెనట. రాముందు విష్ణుమూర్తి యొక్క యవతారమేయగుటచేత సేతువునకు శేషోపమానము మిక్కిలి సమంజ సముగా నున్నది. ఆలంకారము: ఉత్ప్చేశ, శ్లో... శేనోత్తీర్య పథా లంకాం రోధయానూన పింగ₹ెః ద్వితీయం పేమ పాళారం కుర్వద్భి రిన వానరై ౪, 71 వ్యాఖ్య: రాము(డు, రేనపథా-ఆ సేతుమార్గముచేత, ఊఉ త్రీర్య-సౌగర మాను దాటి, పింగశై !-సువర్జవర్షముగలనారై :ందున, ద్వితీయం- రెండవదియగు, హేమ [ప్రాకారం-బంగారపుకోటను, కుర్వద్భిః, ఇవ-సిద్ధము చేయుచున్న వారివలెనున్న, వానరై ః-కపుఎచేత, లంకాం-లంకాపట్టణమును, రోధయామాస-చుట్టును ముట్టడి చేయించెను. రాముడు 'సేతుమూర్గమున సముుదమునుదాటి వానరసైన్మములతో లంకను ముట్టడించెను. వానరులు పింగళవర్ణ ముగలవారగుటవలన వారు చుట్టుగు అడ్డగింప(గా లంక తనకు మొదటనున్న సువర్డ పాకారవః తోపాటు రెండవ బంగారు కోటతో విలసిల్లినట్టు: డెనట. “హేమ్మపాకార" శబ్దమునందలి “మ” కారను కేవ సంయుకాషవరముకంటే. ముందున్నందున, లఘువేకాని గురువ్సకాదు. ఆలం: ఉత్చేంగుం 710

180 రఘువంశము ల్లో. రణ ప్రవవృతే తత భీమః ప్రవగరతసామ్‌ దిగ్విజ్బంభిత శాకుత్స్స పౌల_న్య్య జయభఘోవణః. 79 వ్యాఖ్య: ఈ ఈ ఆలంకయందు, ప్ల్రవగరక్షసాం-వానరులకును రాక్షసులకును, ఫీమః-భయంకరమైనదియు, దిగ్విజృంభిత కాకుత్సృపొల స్య జయ ఘోషణః--- దిగ్యిజృంథిత -దిక్కుల కెగ+ (బాకిన, కాకుత్త ఎపౌల _స్త్య-రామరావణులయొక్క జయమోషణః-జయ, జయో యను నినాదములుగల, రణః-యుద్ధము, (పవవృతే-జరిగెను. లంకయందు “రామజయ। రామజయ!” అని యొక్పక్కను, “"రావణజయ! రావణజయ” అని యొక్కపక్కను బయలు వెడలుచున్న రామ రావణ జయనినాద మోషణముల వలన దిక్కులు పిక గ్రాటిల్లి'గా వానర రాషసు లకు భయంకరమైన యుద్ధము జరీగెను. “సమర, అనీక, రణ, కలహ, వ్మిగహ” శబ్దములు పుంలింగములు. శ్లో పాదపావిద్ధపరిఘః శిలానిష్పిష్రముద్గరః అతిళ(స్త్రన ఖన్యాసః ఎైలరుగ్సమతంగజః. "78 వ్యాఖ్య: ఆరణము, పాదపావిద్ధపరిఘః -వృక్షములచేత విరుగ(గొట్టబడిన యినుపముఖాల గదలుగలదిగను, శిలానిమ్చిష్టముద్గరః-రాళ ఛచేత పిండిచేయ(బడిన (దుఘణములనబడు శూలములు గలదిగను, ఆతిశ స్రనఖన్యాసః-ఖగ్గములను మించిన గోటిబీల్పులు గలదిగను, శై లరుగ్గమతంగజః- కొండ బండలు మీద(బతుటచే చచ్చిన గజములు గలదిగను నుండెను, అనగా వానరులు వృషశిలానఖిపాషాణ ఘాతములచేత రాక్షసుల శస్తాంస్త్రములను (మంచి భయంకర యుద్ధమును గావించిరి. శ్లో అథ 'రామశిర శ్ళేద దరనో ద్భా9౦త చేతనామ్‌ సీళాం మాయేతి ళంనంతీ (త్రిజటా సమజీవయత్‌ "త్మ వ్యాఖ్య: అఆథ- అనంతరం, రామశిరశ్చేద దర్శనోద్భాంంత చేతనాం--- రామ-శ్రీశామునియొక్క-. శిర శృేద-నణుకబడినతలయొక్క , దర్శన -దర్శనముచేత, ఉద్భాాంతచేతనాం-ఎగిరిపోయిన చైతన్యముగలదియగు _ (మూర్చిల్చిన), సీతాం- సితను, _తిజటా-(తిజటయను పేరుగల రాక్షస వనిత, మాయా, ఇతి-ఇదిమా

చ్వాదళ నర్గము [త్రి] యాకల్పితమని, శంసంతీ-చెప్పుచున్న దియై, సమజీవయత్‌ -_బతికించెను. విద్యు జ్టిహ్వు+డను రాక్షసుండు సీతవద్దకివెళ్శి రాముంతు రావణునిచే/ జంపంబడెనని తన మాయచేత రాముని తలకు జూప(గా ఆరామశిరఃఖండమును జూచి సీత గత చేతనయై మూర్చిల్లినది. ఆప్పుడు (తిజట “ఇది మాయాకల్పితము నిజముకాదు” అని సీతకు( ఇప్పుచు, మూర్శందీర్చి (అతికించిన ద౧ భావము. శ్లో, శామం జీవతి మే నాథ ఇతి సా వివౌ ళశుచమ్‌ .. పాజ్బళ్వా సత్య మస్యాంతం జీవిళాన్యీతి లబ్జీితా. 75

వ్యాఖ్య: సా--అట్లు బతికిన సీ* మే, నాఠథః-నాళ రమైన రాము(డు, బీవతి, ఇతి-_బతికియేయున్నా( డను కాగణము వలన, కుచం-శోకమును, కామం, విజవౌొ-పూ ర్తిగా వదలి పె బైను. కొని, (పాక్‌ -పూర్వము, ఆస్య-ఆతనియొక్క-, ఆఅంతం-నాశమును, సత్యం, మత్వా-నిజమని తలచి, జీవితా, అస్మి, ఇతి- బతికిన దానన్నైతినే యని, లక్టీతా- సిగ్గుపడినది. _తిజటానవచనమువలన రాము,తు జీవిం చియేయున్నా(డని యెటింగి సీత దుఃఖమును పూర్తిగా విడచినది. కాని మొదట రాముడు సురణిందెనన్న వార్తను నమ్మి మరల (బతికితినేయని సిగ్గుపడెకు, ఆ మహావీరుని మరణమును నమ్ముటమయు, మరల (బదుకుటయు లజ్జకు(గారణ ములు. దుఃఖము కన్నను లజ్ఞాభరను దుస్సహమైన దని భావము. శ్లో... గరుడాపాత విశ్లిష్ణ మేఘనాచాస్త్ర బంధనః

చాశరథ్యోః కణ శ్లేళః స్వప్నవృ త్త ఇవాభవత్‌ . 76

వ్యాఖ్యః గరుడాపాత........ బంధ నః -గరుణాపాత -గరుత్మంతునియొక్క యాగమన ముచేత్క విశ్చిష్ట-విడిపోయిన, మేఘనాద-ఇం దబిత్తుయొక్క-, అన బంధనః-నాగాస్త్రబంద నముగల, క్షణశ్లేళః -స్వల్బకాలమునండలి బాధ, దాశరథ్యోః- దళరథ ప్రతులకు (రామలక్ష్మణులకు), స్వప్నవృ త్త, ఇవ-స్వప్నమునందు జరిగిపోయినది వలె, అభవత్‌ -ఉండెను. ఇందజిత్తు నాగా స్త్రముచేత రామలక్మ ణులను బంధింప(గా _ విష్ణువాహనమైన గరుత్మంతు-డచ్చటికి వచ్చి (వాలెను. ఆతనిని; జూచి నాగా స్త్రాము భయముచే సడలిపోయెను- క్షణకాలమున జరిగిన ఆవాధ రామలవ్మణులకు స్వప్ప వృత్తాంతమువలె నుండెనట. _ గరుత్మంతుడు వచ్చుటకు రాముడు శ్రీమహావిమ్ణని యవతారమై యుంకుటయే కారణమని భానము.

182 రఘువంశము బ్లో, తతో లిభేద పౌలన్తః శక్యా వకసి లకుణమ్‌ న 1 సె న రామ _స్త్వ్వనావాతొ ౬ప్యాసీత్‌ విదిర్ణవ్యాదయ: కుదా. 7 వ్యాఖ్యః తతః -ఆతరువాత, పొల స్త్యః-రావణుండు, శక్త్యా-శ క్రియను పేరు గల ఆయధముచేత లక్ష్మణం-లక్ష్మణుని, వక్షసి-వత్షస్థలమునందు, బీభేద-చీల్చెను. రామస్తు (రామః -- తు)-రాముడేమో, అవాహతః, అపి-కొట్ట(బడనివాండై నను, శుబా-శోకనుచేత, విదీర్ణహృదయః-బీల్చంబడిన హృదయము గంవాండు, అసీర్‌- అయ్యెను. అ తరువాత రావణుడు శక్యాయుధమును లక్ష్మణుని వక్షముపైవేసి యతనిని మూర్కిల్ప (జేయంగా నట్టియాపదవలం శోకముచేత రాము) హృదయము (బద్దలళయ్యెను. అనగా( రాముడు మిక్కిలి దుఃభించెనని భావము, శ్లో, న మారుతి నమానీత మవపౌొపషధి వాతవ్యథః లంకా(స్త్రీణాం పున శృశే విలాపాచార్యకం శనైః 78 వ్యాఖ్య; సః-ఆట్లుమూర్చిల్లిన లక్మణుండు మారుతి................వ్యథః- మారుతి-హనుమంతునిచేత, సమానీత-తీసుకరా(బడిన, మహౌవధి-సంజీవినీలత చేత, హతవ్యథః-తొల(గింప(బడిన బాధగలవాండగుచు, పునః-మరల, లంకా స్తీణాం- లంకాపట్టణమునందలి స్త్రీలకు, శరైః-బాణములచేత, విలాపాచార్యకం-కోకించుట యందు ఆదార్యత్వమును, చ కే-దేసెను, హనుమంతుడు తెచ్చిన సంజీవనీ (పభావముచేత మూర్చతొల!గిన లక్ష్మణ(తు మరకల శరములు ధరించి యుస్టము చేసెను. “విలాపాచార్యక” శబ్దము, తత్పూర్వము ళోకింయటయే యెకు/గని రాక్షసవనితలకు( : గొ త్తగా దుఃభింపవలనన గతిని (భర్తృపుతావి మరణముల వలన) లక్మణుండు పట్టించెనని తెలుపుచున్నది. శ్లో న నాదం 'మేఘనాదన్య ధను "శ్చే్య్రాయుధ్యవభమ్‌ మేఘ స్యేవ శరత్కాలో న కించిత్‌ పర్యశేషమయత్‌. "79 వ్యాఖ్య: సః-లక్ష్మణు(డు, శరత్కా.ల:-శరత్కాలము, మేఘస్య, ఇవ-మేఘము యొక్క వలె, మేఘనాదస్క-ఇం దజిత్తుయొక్క , నాదం-సింహనాదముచు, (మేఘ పతషమున గర్జితమును) ఇం_దాయుధ పభం-ఇందధనుస్సుకాంతివంటి కాంతిగల, ధనుళ్ళ-ధనుస్సునున్ను, కించిత్‌ -కొంచముగూడ, న, పర్యశేషయత్‌ -మిగుల్పలేదు.

చ్వాదళ సర్గము 188 ఆతనిని జంపెనని యర్శము. శరత్కాలము, మేఘముయొక్క. గర్జితములను తత్సంబంధముగల ఇం్యదధనుస్సును మిగుల్పనట్లు లక్ష్మణు డిం దజిత్తును సింహనాద ధనస్సహితముగా. జంపెనని భావము, అలంకారము : ఉపమ, ళ్‌... కుంభకర్ణ్యః కపీం(దేణ తులా్చివస్థః స్వసుః కృతః రురోధ రామం ళృంగీవ టంకచ్చిన్న మనఃశిలః. 80 వ్యాఖ్య : కపీందేణ-కపిరాజగు సుగీవునిచేత, స్వసుః-చెల్లెలికి (శూర్చ ణఇకు) తుల్మ్కావస్థః-సమానమగు స్థితిగలవాండుగా, కృతః-చేయ(బడిన, కుంభ కర్ణః -కుంభకర్ణుండయ, టంకచ్చిన్నమనఃశిల:-టంక-సమ్మాటచేత, ఛిన్న-విరుగగొట్ట బకిన, మనఃలః-ఎ్మరని ధాతువిశేషము (మణిశిల) గల, శృంగీ, ఇవ-పర్వతము వలె, రామం. రాముని, - రురోధ-అడ్డగించెను.. స్నుగీవునిచేత ముక్కుచెవులును గోయం.బకి తన చెల్లెలు కూర్చుణఖవంటి దుస్థితిని(టొందిన కుంభకర్ణుండు,. రాళ్ళను పగులంగొట్టు సమ్మటచేత భగ్నము చేయబడిన మణిశిలా ఫలకములుగల పర్వ తమువలె రాముని కడ్డముగావచ్చి నిల్చెను. ముక్కు చెవులుదెగి రక్తసి క్తములై న యవ యవములుగల కుంభకర్ణశు పగులంగొట్ట(బడిన మజణీశిలతో వ్యా పమైయున్న పర్వతముతో నుపమింపంబడుటడేత నిది యపమాలంకారము, వా(తు పర్వత మంతయుండెనట ! శ్లో. అకాలే బోధితో (ఫాతా (వియనస్వప్నో వృథా భవాన్‌ ళా మేషులి రితీ వాసొ దీరన్మిదాం (పవే?ితః, 81 (్రయస్యష్నః ఇన్టమెన న్నిదగల, భవాన్‌ -నీవు, వృభా-వ్యర్థ ముగ, (ధ్యారా- న్నయైన రావణునిచేత, అకాలే-ఆ సమయమునందు, టోధితః, ఇతి, ఇవ-మేలుకొలుప(బడితి వన్నట్టు, అకా-ఆ కుంభకర్ణుడు, రామేషభిః-రామబాణ ములచేత, దీర ని_దాం-దీర్హ న్మిదను (మరణమును), | పవేశితః- పొందింప(బడెను. అట్టు ఎదుర్కొన్న కుంభకర్దుని “అయ్యో! పాపం న్నిద అంటే యెంతో ఇష్టముగల నీవు మీయన చేత వృథాగా నిిదనుండి మేల్కొల్ప/(బడితివే!” అన్నభావము చేత వలె కుంభకర్ణుండు రాముబాణములచేత దీర్శ న్మిదను పొందింప(బడెను. అనగా మళీ మేల్కొనుటలేని న్మిదను పొందింప(బడెను, రామునిచేతిలో కుంభకర్దుండు చచ్చె నని భావము.

1లక రఘువంశము శ్లో. ఇతరాణ్యపి రజాంసి పేతు ర్వానరకోటిషు రజాంసి సమరోళ్థాని తచ్చోణిత నదీష్వివ. రిల వ్యాఖ్య ఇతరాణి, రఇుంసి, అపి-తక్కిన రాక్ష్షసులుసైతము, వానర కోటీవ-ఆసంఖ్యాకముల్తై యన్న _వానకులదండులో, సమరోర్ధాని-యుద్ధమునందు లేవిన రజాంసి-ధూళులు, తచ్చోజితనదీషు, ఇవ-ఆరాక్షసుల ర క్రనదులయందువలె పేతుః-పడి నశించిరి. కుంభకర్ణాదులుగాక మిగిలిన రాత్షసులందజు, యుద్ధభూమి నుండిలేచిన ధూకలు ఆచ్చటనే చచ్చినవాఠి రక్త్ష్మపవాహమున( బడినట్లు, రామ ఫైన్మములగు వానరులపైటడి యచ్చటనే నకించిపోయిరని భావము. అలంకారము ; ఉసమ. శో నిర్యయా వథ పౌల_స్త్యః పున ర్యుద్ధాయ మందిరాతఠ్‌ అరావణ మరామం వా జగ దచ్యేతి నిశ్చితః. 88 వ్యాఖ్య ; ఆథ-ఆపిమ్మట, పొల స్త్యః-రావణుండు, ఆద్య- ఈరోజున, జగర్‌-లోశకము, ఆరావణం-రావణు(డు లేనిదిగానో, ఆరామం-రాము(డు లేనిది ానో, ఇతి-అగునని, నిశక్సితః-నిర్ణయించుకున్నవాండై , పునః-మరల యుద్ధాయ- యద్ధముకొఅతై , నుందిరాత్‌-గృహమునుండి, నిర్యయౌ-బయలుదేరెను. కుంభ కర్ణాది రాష్షస వినాశమును విన్న రావణుడు (కుద్దుండై ఇ(5క (ప్రపంచము అరావ జం లేశ ఆరామం అయిపోవలె నన్న నిశ్చృయముతో విజయమును. లేదా వీరస్వర్ల మును తేపట్టందలంచి గృహమునుండి బయలుదేరెను. శ్లో రామం వపచాతి మాలోక లఅంశేశం చ వరూథినస్‌ హరియుగర్ధం రథం తనై్యై (పజిఘాయ వురందరః. _ రికీ వ్యాఖ్య : పదాతిం-పాదచారియైయున్న, రామం-రాముని, వరూఢథినం- రథమునందున్న, లంకేశం, చ-రావణాసురునిగూడ, ఆలోక్య-చూచి, పు౦ందరః- ఇం[దు(తు, హరీయుగ్యం-క పిలవర్హాశ $ములుగల, రథం-రథమును, తస్క్మై-రాముని కొకు, (పజిఘాయ-పంపెను.రాము/డు నేలపైనులడుటను, రావణుండు రథముపై నుంకుటను జూచిన యిందుకు, రామవిజయమును గోరినవాండగుటచేత కపిల వర్ణములగు నళ్వములుకట్టిన తనరథమును రామునిత్తై పంపెను. వరూథము గల

చ్వాదళ సర్గము 185 వాండు వరూడ్రీ అని తద్ధితాంతళబ్దము, నకారాంతము" రథగు ప్రిర్వరూథోనొయని అమరము. “రథమునందున్నవాండు అని యర్థము. “హరియుగృ"మన్నచోట/గల “వారో శబ్దమునకు కపిలవర్జమనియు, “యుగ శబ్దమునకు గుజ్జమ.లనియు నరములు. శ శ్లో, త మాధూతధ్వజవపటం వ్యోమగంగోర్మి వాయుఖిః 'దేవనూతభుజాలంలీ జత మధ్య్యా_న్త రాఘవః, 8ిల్‌ వ్యాఖ్య : రాఘవః-(శ్రీరాముంతు, వ్యోమగంగోర్మి వాయుఖిః-న్యోమ గంగా- ఆకాశగంగయొక్కం, ఊర్మివాయుభిః-తరంగముల పైనుండి వచ్చిన గాలులచేత ఆధూతధ్వజపటం-క దల్ప(ఐడిన జెండావస్త్రము గలదియు, క్రై తం-జయము( జేహర్చగల, తం-ఆరథమును, దేవసూతభుజాలంబీ--దేవసూత- దేవతలసారథి యగు మాతలియొక్క, భుజాలంబీ-భుజమును ఊత(గొంబట్టుకొన్న వాడగుచు, అధ్యా న్త-యెక్కి. కూర్చునెష, ఆకాశగంగామార్గంగా పిల్లవాయువుల చల్పదనమును సంతరించుకొని వచ్చిన జయశీలినుగు నిందరథమునందు మాతలి చేయూతగొని రాము(డెక్కి కూర్చునెను, శ్లో. మాతలి స్తన్య మాహేంద్ర మాముమోచ తనుచ్చ్భదమ్‌ యతో త్పలదల్నశ్రైబ్య మస్తా9ణ్యావుః నురద్విషామ్‌. 8 వ్యాఖ్య ; మాతలిః-ఇం[ దసారథి, మాహేల్యదం-ఇం[దు(కు పంపిన, తను చృదం-కవచమును, తస్య-ఆరామునికి, ఆముమోచ-ధరింప(జేసెను, య్యత- యేకవచముపై, సురద్విషాం- దేవశ (తువులగు రాక్షసులయొక్కం, ఆస్తాాణి-బాణ ములు, ఉత ఎఐదలక్రై బ్యం-కలువరేకులయొక్క మెత్తందనమును, ఆపుః-పొందెనో! మాతలి ఇందుండు పంపిన వ్యజకవచమును రామునికి. దొడిగింప(గా, రాక్షసులు రాముని పైవేసిన బాణములు కలువదళ ములవలె నాకవచమునకు(దాకి [కుచ్చుకొన లేక నిర్వీర్యముల్తై వృథా యయిపోయెనని భావము. బాణములకు రంగునందును ఆకారమునందును కలువదళముల పోలిక చక్కగా నున్నది. శ్లో. అన్యోన్య దర్శనపా ప్త వికమావసరం చిరాత్‌ రామరావణ యో ర్యుద్ధం చరితార్థ మివాభవత్‌. ర?

186 రఘువంశము

వ్యాఖ్య : చిరాత్‌-బహుకాలమునకు, అన్యోన్య. , ,సరం- అన్వోన్యదర్శన- ఒకరినొకరు చూచుటచేత, _పాప్త-లల్రించిన, వ్మికమావసరం-పరాాకమ సమయము గల, రామరావణయోః-రామరావణులయొక్క, యుద్ధం-యుద్ధము, చరితార్థం- సఫలమైనది, అభవదివ-ఆయినదా? యనువట్లుండెను. పూర్వము రావణుని శార్య మును రాముఃడును, రాముని శౌర్యమును రావణుండును వినుటయేకాని చూడలేదు. బహుకాలమున కిప్పడుభయులకును పర్మాకమ (పదర్శనావసరము లభించుటచేత వారియుద్ధము చరితార్థ మైనదిగా నుండెను, ఆలంకోరము : ఉ్యర్చేు. ళ్లో, భుజమూర్జోరుజబావుల్యా 'జేకోఒపి ధనదానుజః

దద్భుశే వ్యాయభాపూర్వో మాతృవంశో ఇవ స్థితః. 88

వ్యాఖ్య : అయభాపూర్వః- పూర్వమువలెలేనివా(డు గనుక (నిహతబంధువు( డయినందున రాత్షస పరివారములేనివాండని యర్థము), ఏకః, ఆపి-ఒక్కండేయై యున్నప్పటికిని, ధనదానుజః- రావణుడు, భుజమూర్జోరు బావహుల్యాత్‌ -భుజముల యొక్కయు, తలలయొక్కయు, పాదములయొక్కయు బాహుళ్యముపలన, మాతృ వంశే-తల్లికి సంబంధించిన వర్గమునందు, స్థితః ఇవ-ఉన్నవా+డువలెనే, దదృశే. హి-కన(బడెను సుమా! వి శనో బహ్మకు కుబేరు(క్రు, రావణుండును ప్యుళులు, కనుక రావణు(కు “ధనదానుజు(డు” కుబేరుని తమ్ముండని యర్థము. “దళాస్యో వింశతిభుజ శ ఏతుష్పా న్మాతృమందిఠే” యను యాదవ నిఘంటు వచనముచేత నళ/డు పదితలలు, ఇరువది భుజములు గలవా(గ్రే తల్లియింటియందును, తలంచు కొన్నప్పుకు మాయబేతను, గనపడునను నర్థము స్పష్టమగును. బంధున్సలందరును ఇచ్చి యొంటరీవా/డ్రి యున్నప్పటికి రావణుడు తన భుజకీర్ష పాదముల వాహుళ్య్ళషు చేత మాతృబంధువులగు రాక్షసు లనేకు లతనిచుట్టు నున్నట్టు గోచరించె నని భానము. రావణుని తం[డీ (ఎహ్మబువి, ళల్లి రాక్షసస్త్రీ యగుఎచే “మాళ్ళవంళ అ శబ్బముపయోగింపంబడినది. కాగా నతసికి “దళాస్యత్వము” స్థానమునుబట్టియు, ఆతని యుచ్భనుబట్టియ నుండు నని యర్థము, శ్లో, 'జేతారం లోకపాలానాం నస్వముఖై_.- రర్భి శేశ్వరమ్‌,

రామ న్తులితకై లాస మళాతిం బహ్వమన్యళ. 89

వ్యాఖ్య : లోక పాలానాం-జంర దాది లోకపొలురను (కర్మణి షష్టి), వేళారం-జయించినవా(తఈను, స్వముఖై ః- తన శిరస్సులచేత, ఆర్భితేళ ం-

చ్వాదళ నర్గము 1వ పూటింప(బడిన శంకరు-డు గలవాడును, తులితకై లాసం-ఎ త్తబడిన క్రైలాన పర్వతము గలవాడును నగు, ఆరాతిం-ళ_తువును, రామః-రాము(తు, బహ్వ మన్యత (బహు -1- ఆమన్యత ) -గౌరవముతో జూచెను. ఇం దాద్యన్ట దిక్పాలకులను జయించి, తన శిరస్పుల హోమముతో శివుని మెప్పించి, తన యిస్టసిద్ధిక్షే _కెలా సమునే చేతులతో నెత్తిన రావణాసురు(డు, తన వ్వికమమునకు( దగిన శతువై యుద్ధమునకు వచ్చెనని గుణ_గాహి యగు రాము౪తు తలంచి యతనిని గౌరవించె నని భావము. శ్లో, తన్య స్ఫురతి పౌొలన్త్యః సీళాసంగమళంసిని |

నిచఖా నాధిక|కోధ శరం నవ్యేతశే భుే. 90

వ్యాఖ్య : అధిక కోధః-బంధు వినాశముచేత మిక్కిలి కుద్ధుండై యున్న, పౌల స్త్యః-రావణు(డు, స్ఫురతి-ఆదరుచున్నదియు (అందువల్లనే), సీతాసంగమ శంసిని-సీతా సమావేశమును సూచించుచున్న, న్య--ఆ రామునియొక్క-, సవ్వే తరే, భుదే-దక్షణ (కుడి) భుజమునందు, శరం-బాణముట, నిచభాన-నాటెను. కోపావిష్టుండైన రావణు(డు రాముని కుడిభుజముమె బాణము నాటెను, కుడిచేతితోనే కదా! శరసంధానముచేసి బాణ్యపయోగమును జేయునది. అట్లు చేయుటకు వీలు పడనీయరాదని రావణు డాచేశిని విరుగ(గొట్టందలంచి యచ్చట బాణమును నాటె నని భానము. కొని ఆ భుజము ఆదరుచుండుట శుభళకునసు, ఆ కకునవల మనతికాలమున సీతాసమాగమును గలిగించుటయే,. “సవ్యః ఇతరొో యస్మాత్‌ సః సవ్యేతరః, తస్మిన్‌-సవ్యేతరే” అని బహ్మువీహి సమాసమును జెప్పవలెపు. అప్పుడు “నఐహు,వీవౌ” అను సూతముచేత “ఇతరో శబ్దమునకు సర్వనామ సంజ్ఞా _పతిషేధమువలన (పయోగము సాధువగును. లేనిచో “సవ్యేతరస్మిన్‌” అని అనిష్ట రూపము వచ్చును. సవ్యమన(గా ఎడమ్మపక్కం. శ్లో. రావణస్యాపి రామొస్తో భిళ్వా వృదయ మాళకుగః।

వివేశ భున మాఖ్యాతు ముర గేభ్య ఇవ (పియమ్‌. రై

వ్యాఖ్య :; రామాస్తః (రామ-[ఆ స్తః)-రామునిచే (బయోగింపంబడిప, _అపగ: -బాణము, రావణస్య, అపి-రావణునియొక గాయ, హృదయం-వషస్థలమును, థిర్యా-చీల్చి, ఉరగేభ్యః-పాతాళలోకము వారగు సర్బరాజులకు, _పియం-ఇష్ట

188 రఘువంశము మైన వార్తను, ఆఖ్యాతుం, ఇవ-చెప్పటకువలె, భువం-భూమిని, వివేశ-(పవే శించెను. రావణుడే ఆరంభించిన యుద్ధమునందు రాముండు వేసిన (పతి బాణము రావణుని వక్షమును జీల్చి పోయి. భూమిలోనికి వెళ్ళుటను కవి సర్పరాజులకీ వార్తను జెప్పటకు వెళ్ళినట్లు ఉత్చేంకించుటవలన రామబాణ సామర్థ్య వేగములు స్పష్టపతుచున్నవి, అలంకాలము । ఉత్చేంక. రావణ శబ్ద వ్యుత్పత్తి ఫి విశవసః అపత్యం పుమాన్‌ రావణః అని చెప్పవలెను. విశవః శబ్దమునకు ఆపత్యార్థమున “అజ్‌” [ప్రత్యయము రాగా “విశవసో వ్మిశవణరవణా” అని రవణాదేళము వచ్చును. అట్టు వచ్చిన “రవణ” శబ్దముపై “రావణః” అనురూపము సిద్ధి చును. భో, వచవైవ తయో ర్వాక్య మన్త్ర మన్త్రేణ నిఘ్నతోః అన్న్యోన్యజయసంరంభో వవృధే వాదినో రివ. రల వ్యాఖ్య ; వాక్యం-మాటను, వచసా, ఏవ-మాటతోనే, అస్త్రం-బాణమును, అస్తేేణ-ఆస్త్రముతోనే, నిఘ్నతోః--తిప్పికొట్టుచున్న, తయోః--ఆ రామరావణు లకు, వాదినోః, ఇవ-క లహించుచున్న వారీకివలె, ఆన్యోన్యజయసంరంభ:--ఒక క! నొకరు జయింపవలెనను నుత్సాహము, వవృధే-వృద్ధి,జెందెను- ఒక కాన్రీయ విషయముపై వాదోపవాదములకు( బూనిన వారికివలె మాటను నూటతో, అస్త్రము నస్త్రముతో! [దిప్పికొట్టుచున్న రామరావణులకు పరస్పర విజయ విజృంభణము 'పెరిగపోయెనని భావము, శ్లో. _ విక్రమవ్యతిహిరేణ సామాన్యాభూత్‌ ద్వయోరపి | జయశ్రీ రంతరా వేది ర్మత్తవారణయో రివ.. 08 వ్యాఖ్య : జయథ్రీః-జయలమ్మీ, వ్మికమ వ్యతివిరేణ-పరాకమము యొక్క పర్యాయ్యకమముచేత, ద్వయాః, ఆపి-ఆ రామరావణులిద్దజీయొక్కయు, అంతరా-నడుమ, వేదిః- వేదికగానున్న గోడ్క మ త్తవారణయోః, ఇవ-మదపు టేను€ గులు రెండింటికివలె, సామాన్య-సమానభావముగలది, అభూత్‌-ఆయ్యెను, రెండు గజములను పోరించునప్పుడు నడుమ అరుగువంటి యొక గోడ నుంచుట యాచారము. ఏ గజమైనను ఆ యరుగుపై దన ముందజీి కాళ్ళనుంచి పోరాడ వచ్చును కనుక దానిపై నుభయ గజములకును సమానమైన హక్కు. ఉందును. అ్లే _పస్తుతమున రాము(డొక్కసౌరియు రావణు(డొక్కసారియు. పర్మాకమము

చ్వాదళ నర్గము 189 నందు అలిక్యమును జూపుచుండుటచేత జయలక్ష్మి ఉభయ సాధారణమై ఎవరు జయింతురో! చెప్పుటకు వీలులేకుండెనట! అట్లు మహాపరా[కమముతో నుభయులును విజృంథించుచుండిరని భావము. శ్లో. కృత్మవతికృత పీత న్తయో ర్ముక్రాం నురానురై॥1 పరస్పరళర్యవాళాః పుష్పవృష్టిం న సేహిశే. రీ వ్యాఖ్య : కృత్య పతిక త(పీకై !-ఒకరు (వయోగించిన బాణములచేతను వాటికి. (బత్మిపయోగము. చేసిన బాణములచేతను సంతుష్లులైన, సురాసురైః- దేవతలచేతను, రాకసులచేతను, తయోః-ఆ రామరావణులపైన, ముక్తాం-వదల! బడిన, పుష్పవృస్టిం-పుష్పవర్ష మును, వరస్పరశర్మ వాతాః-ఒకరిపై నొకరు కురి పించుచున్న వాణ పరంపరలు, న సేహికే-సహింపలేకపోయినవి. రామరావణ బాణ్యపయోగములకు సంతసించిన జేవరాక్షసులు ఒకఠి పిమ్మట నొకరు గుజిపించిన పువ్పవృష్టిని, రామునిపై( గురియు పువ్పవృష్టిని రావణ బాణములు, రావణునిమై బడనున్న పుష్పవృ్టిని రాముని బాణములు అంతరాళమునందే అడ్డగించినవి. అనంగా వారి బాణ వర్షమంత దట్టమై పువ్పవృన్టిని వారిపై బడనీయలేదని భావసు, శ్లో. అయఃశంకుచిళాం రతః శతఘ్నీ మథ శతవే, వాళాం వైవస్వత స్యేవ కూటళాల్భులి మకి.పత్‌. రర వ్యాఖ్య: అథ-పిమ్మట, రష్షః-రావణుండు, ఆయః శంకుచితాం-ఇనుప మేకులు పొదుగ(బడిన, శతఘ్నం-గదాముఖముగల ఆయుధమును, హృతాం-తన విజయమునందపహరించి తెచ్చుకొన(బడిన, వై వస్వతన్య- యమునియొక్క, కూట శాల్మలిం, ఇవ-”కూటళాల్మలి" యను'పేరుగల ఆయుధమునువలె, శ్యతవే-శ్యతువు శొలకు (రామునిమైన), అవ్నిపత్‌-వేసెను (్యపయోగించెనుు. రావణుడు తన విజయ య్యాతలో యముని జయించి అపహరించుకొని వచ్చిన కూటళాల్మలి (యముని గదా దండము) యను నాయుధమాశ+ యనునట్టున్న _ ఇనుపసూదుల శతఘ్నని రామునిపై. (బయోగించె నని భావము. కూటకాల్మలి యనగా నొకే వేజు(తో నేలలోదిగి ముండ్లతో నుంతుదెట్టు. రావణుని శతఘ్న అయః శంకుకీలి తమై యున్నందున దాని సాదృళ్యము చెప్ప(బడినది.

140 రఘువంశము శ్లో. శాఘవో రథ మపాప్తాం తా మాశాంచ సురద్విషామ్‌, అర్థచందముఖై ర్భాతై శ్చిచ్చేద కదలీసుఖమ్‌. 06 వాఖ్య; రాఘవః-రాముండు, రథం-తన రథమును, అ పాహ్తాం-చేరకయే యుండిన, తాం-ఆశతఘ్నిని, సురర్విషాం-రాక్షసులయొక్క, ఆళాం, చ-విజయ తృష్టనుగూడ, అర్థచం[, దముఖై ॥- ఐర్థచం_దాకారముఖములుగల, దాజ్రై ః-బాణముల చేత, కదలీసుఖం-ఆరటి చెట్టునందువలె అక్షేశముగొ, _ చిచ్చేద-ముక్కలు ముక్కలుగా విరుగ(గొట్టెను. రావణు(డు _పయోగించిన శతమ్నని అర్ధచం_ద సుఖములుగల బాణములదేత అది తన రథము. వద్దికి రాకమునుపే (దారిలోనే) ముక్కలు ముక్కలుగా విరుగ(గొట్టి రాక్షసుల విజయతృష్టను వమ్ముచేసె నని భావను, ల్లో, అమోఘం సందధే చాన్మై ధను మ్యేకధనుర్ధరః, (వావ్మా ముస్త్రుం (పియాళోకళల్య నిమృర్ష ణాొషధమ్‌. 0? వ్యాఖ్య: ఏకరనుర్ధరః-అద్వితీయ ధనుర్ధారియగు. రాముడు. (పియాళోక శల్యనిష్కృర్షణొషధం-| పియా-సీతాదేవియొక్క, ళోకశల్య-దుఃఖమనెడు శల్య మును, నిష్కర్షణ-తొలగించునట్టి, జౌవధం-జౌషధమై, ఆమోఘం-వ్యర్థ ముకాని, (బాహ్మం-_బహ్మదేవతాకమగు, ఆస్రం-అభిమం,తితమైన బాణమును, అస్మై, చ-ఆ రావణుని కొలకుంగూడ (వానిని+ జంపుటకని యర్థము), ధనుషి-ధనుస్సు నందు, సందధే-ఎక్కుపె బ్టైను, _పపంచమునం దేశ్తైక ధనుర్థరుండ్తైన రాముంతు సీఠా దుఃఖశల్యమును దొలగించు మహౌషధమగు (_బహ్మాన్తమును రావణుని పై (బయోగించుట కెక్కు పెట్టెను. “అస్త్ర మన(/గా ఒక మం్యతముచేశ నభిమం (తించి వేయ(బకు బాణము. కస్త్రమన(గా మంతమక్కరలేని ఆయుధము, ట్లో తత్‌ వ్యోమ్ని శతధా భిన్నం దద్భ శే ది_ప్తిమన్ముఖమ్‌, వపు రగ్జహూరగ స్యేవ కళాలఫణమండలమ్‌. 08 వాఖ్య; న్యోమ్మి-ఆకాశమునందు, శతధా-అనేక రూపములతో, థిన్నం (పసరించినదియు,. దీ ప్తిమన్ముఖం (దీ ప్రిమత్‌ -1- ముఖం)-_పకాశించుచున్న ముఖ

చ్వాదళ సర్గము 1ేత్త] ములు గలదియునగు, తత్‌ -ఇబవ్మాస్త్రము, కరాళ ఫవణమండలం-౨భయంకరములగు వణముల సమూహముగల, మహోరగస్య-మవాసర్పమగు శేమనియొక్క, వపుః, ఇవ-దేహమువలె, దదృ్భశే-కన(బడెను. అట్టు సపయోగింపంబడిన రాముని (బవ్మీ స్రము నానారూపములతో దేదీస్యమానమై ఆకాశమున భయంకర వఫణామండల ముతో నాలుకలు చాచుచున్న మహాసర్పమువలెజూపణులకు( గనపడెను, శ్లో. _ 'శేన మంత పయు క్షేన నిమేషార్ధా దపాతయత్‌ ,

స రావణశిరః పంక్తి మజ్ఞూ తవణవేదనామ్‌. 9

వ్యాఖ్య: సః-రాము-డు,మం_త్మ్పపయు క్రేన-మం[తయు క్రముగా((బయోగిం చిన, తేన-ఆ (_ఐవిస్త్రముచేత, అజ్ఞాత వణవేదనాం-ఆతి వేగగమనముచేత రావణుని కెలుకపడని [వణబాధగల, రావణశిరః పంక్రిం-రావణునియొక్క- శిరముల వరుసను, నిమేషార్ధాత్‌-ఆరనిముషములో, అపాతయత్‌-నేలపై/ బడ/గొట్లైను, అట్టు మం తపూతమగు (బహ్మాస్త్రముదేత రాముండు రావణుని శిరస్సుల నన్నిం టిని ఆర్థనిముషములో నేలపై. గూల్చెను. ఆతివేగముతో ఛేదించుట వలన కంఠము లందు రావణు౨కి బాధయే కనపడలేదని భావము. నోం - జాలార్క్మవతిమే వాప్పు వీదిభిన్నా పతిష్యతః,

రరాజ రథః కాయస్థ కంఠ చృేదపరంవిరా. 100

వ్యాఖ్య: పతివ్యతః-నేల పై( బడంబోవుచున్న, రక్షఃకాయస్య-రావణుని కశేబరముయొక్క_, కంఠచ్చేద పరంపరా -కంఠ ఖండములయొక్క_ వరుస, వీచి ఖిన్నా-తరంగములచేత నానావిధములుగా విడంగొట్టండిన ఆప్పు-జలములయందలి, బాలార్క_పతిమా, ఇవ-బాలసూర్యుని [పతిబింబమువలె, రరాజ-(పకాశించెను. నేలపై. బడందోవు రావణ శరీరమునుండి రక్త్మసావయు క్తముగా. బకుచున్న యతని శిరః ఖండములు, మవోనదీ తటాకాదుల యందు (పతిఫలించు సూర్యబీం బమును తరంగము లొకదానివెంబడి మరియొకటి కొనిపోవుచు నెజ్జదనముతో నున్నట్లు _పకాళించెనని భావము. ఇచ్చట “*బాలార్హో యనుట యెజ్జ,దనము కొజకని యెరుగవలెను. ఆలంకారము; ఉపమ. ళో, మరుతాం పశ్యతాం తస్య కిరాంసి పతిళాన్యపి,

మనో నాతివిశశ్వాస పునఃనంధానళంకినామ్‌. 101

శీలి రఘువంశము వ్యాఖ్య : పతితాని-నేలపై (ఐడినట్టి, తస్య, శిరాంసి- అరావణునియొక్క తలలను, పళ్య్ళతాం, అపి-చూచుచున్నవారై నప్పటికిని, పునఃసంధానళంకినాం- మరల శశీరమున కంటుకొనునేమో! యని అనుమానపడుచున్న, మరుతా౨-దేవ తలయొక్క, మనః-మనస్సు, నాతివిశళ్వాస (న + అతి + విశశ్వాస)-అంతగా నమ్మలేదు. దేవత లింతకుపూర్వము రావణుని శిరస్సులు ఛేదించ/బడినను మరల మొలచుట నెటి/గియున్నారు. కనుక యిప్పుతు నేలపై/బడి యున్న యతనితలలను తాము _పత్యక్షముగాంజూచుచున్నను ఆవి మరల నతుకుకొనునేమో! యని యను మానపడుచుండిరి. కాని, రాముని 1(బహ్మాస్త్రము, అపునఃసంధానముగా రావణుని శిరస్సులను చేదించినదని భావము. ॥ శ్లో. అథ మదగురువతి ర్లోకపాలద్విపొనా మనుగత మలిబృందై. ర్లండభఖిత్రీ ర్వివోయ, ఉపనతమణిబంధే మూర్ణ్ని పౌల_స్త్యశ్యతోః నురభి సుఠవిము_క్తం పుష్పవర్ష౦ పపాత, 1092 వ్యాఖ్య : అథ-ఆపిమ్మట, మదగురుపక్షైః-మద-గజగండస్థల _ సంచా రముచేత అంటుకున్న మదముచేత, గరు-బరువెక్కిన, పతైః- రెక్కలుగల, అలి బృంగై ః-తుమ్మెదగుంపులచేత, లోక పాలద్విపానాం- ఆకసమునందున్న దిక్పాలక గజములయొక్క, గండఖి త్రీగండస్థలములను, విహాయ-వదలిపెట్టి, అనుగతం- వెంబడింప( ఐబడినదియు, సురఖి- పరిమళముగలదియు, సురవిము క్రం-దేవతలచేత( గుజిపింప(బడినదియునగు, పువ్చవర్షం-పువ్వులవాన, ఉపనతమణిబంధే-సమీప కాలమున జరుగ(బోవు రత్నకిరీటధారణముగల, పొల _స్తృశళతోః:--రావణళ (తువగు శ్రీరామునియొక్క, మూర్ణ్ని-తలపైన, పపాత-పడెను (కురిసెన్సు, అట్లు రావణ సంహారము జేసిన శ్రీరాముని శిరస్సుపైన ఆకసమునుండి చూచుచున్న యిందాది దేవతలు, మంచి పరిమళముగల పుష్పములను గురిపించి యనతికాలమున జరుగ బోవు రామపట్టాలిషేకమును సూచించిరని భావము, శ్లో యంతా హాశేః సపది సంవృత కార్ముకజ్య మాపష్ఫృచ్చళ్టి శాఘవన మనుష్టిత దేవళార్యమ్‌, నామాంక రావణ ళరాంకిత 'కేతుయష్టి మూర్ద్వం రథం వారిసహ్మాసయుజం నినాయ. 108

ద్వాదశ సర్గము 149

వ్యాఖ్య : హరేః-ఇం_దునియొక్క, యంతా-సారథీయగు మాతలి, నపది-ఆపుడే సంహృతకార్ముకజ్యం- ఊడ (దీయబడిన వింటినారి గలవాడును, ఆనుస్థితదేవకార్యం-పూ ర్తిచేయబడిన రావణవరరూసనుగు దేవకార్యము గలవా దును నగు రాఘవం-భ్రీరాముని, ఆపృచ, ఎ$- ఎమం_తణముదేసి (మంచిది, వెళ్ళి వచె దనని రాము*ికి/ జెప్పియని అర్థ ము, నామాంక రావణ శరాంకిత కేతుయ స్టిం-నామాంక- పేరును దెలుపు నక్షరముల గుర్తులుగల, రావణళర-రానణఎని బాణ ములచేత , ఆంకిత-చిహ్నితమైన, కేతుయష్టిం-ధ్వజదండముగలదియి, హరిసహ్మస యుజం-అనేకాశ్వములు గలదియునగు, రథం-ఇం దు(డుపంపిన రథమును, ఊర్చ్వం-ఫైకి _అనంగా _ స్వర్గలోకమునకు, నినాయ-తీసికొని వెళ్ళెను. దేవతలు పువ్చవృష్టిని గురిసినవెంటనే యిం్యదసారథియగు మాతలి, థ్రీరాముంతు రావణవధరూపమైన దేవకార్యమును బూ ర్రిచేసినందున ధనుర్చాణముల నుపసంహ రించియుండ.గా, “ వెళ్ళివచ్చెదను సెలవు!” అని రామునికి. జెప్పి( రావణనామా తరములు చెక్కినబాణములు ధ్వజదండమునకు( (గుచ్చుకొానియన్న యిం) దరథ మును స్వర్గమునకు( జేర్చెను. “హరో శబ్దమునకు యమ, అనిల, ఇంద, చంద, అర్క, విష్ణు, సింహ, అంశు, వాజి, శుక, ఆహి, కపి, భేకములు అర్థ మని యమరము శ్లో, రఘువతి రపి జాత వేదోవీశుర్దాం (పగృహ్యూ [పియాం

(వియనువ్చాది విఖీమణే సంగమయ్య [శ్రియరి _వె రిణః,

రవినుతనహితేన తేనానుయాతః నససౌమితిణా

భుజవిజిత విమానరత్నాధిరూఢః పతే పురీమ్‌, 104

వ్యాఖ్య : రఘుపతిః, అపి-శ్రీరాముండు(గూడ, జాతి వేదోవిశుద్ధాం- అగ్ని యందు (పవేశించుటచేత పరిశుద్దురాలెన, (పియాం-_పియురాలగు సితను, (పగ్భహ్య-స్వీకరించియు, _పియసుహృది-ఇష్టమ్మితమైన, విభీషణే-విభీషణుని యందు, వైరిణః-శ (తువగు రావణునియొక్క-, (శ్రియం-సంపదను (రాజ్యలమ్మ్మిని) సంగమయ్య-సంకమింప.జేసియు, రవిసుతసహితేన-సు గీవునితోంగూడిన వాడును, ససౌమి_తిణా-లక్మణసహితుతునునగు, తేన-ఆవిభీషణునిచేత, అను. యాతః- వెంబడింప(బడినవా(డగుచు, భుజవిబిత విమానరత్నాధిరూఢః- భుజవిబిత - తన పర్మ్నాకమముచేత గెల్చుకున్న, విమానరత్న -(శేష్టమైన విమానమగు పువ్ఫక మును, అధిరూఢః -ఎక్కినవాండ్రై, పురీం- ఆయోధ్యానగరమునుగుజించి, (పతస్టే-

[ఉత రఘువంశము బయలుదేరెను. శ్రీరాముండు రావణగృహనివాసముచేత( గలిగిన మాలిన్యము తొల. గుటక్రై యగ్ని పవేశము( జేయించిన సీతాదేవిని (బరీశుద్దనుగా లోకమునకు. దెలిపి యామెను స్వీకరించియు, తనను శరణువేడి వచ్చిన విభఖీషణునికి లంకారాజ్య పట్టా నీషేకము(జేయించియు లన్మణ స్నుగివ సహితు(డ్లై తనవెంటనడచుచున్న విలీ షణుని పువ్చకవిమానము నధిరోహించి సంతోషముతో ఆయోధ్యానగరము“కు బయలుదేరెను. ఇది మహాకవి కాళిదాస కృత రఘు వంశ కావ్యమున రావణవధయను ద్యాదళసర్గమునకు కే[వపంతుల నరసింహళాన్త రచిత తెలు(గు లఘువ్యాఖ్య,

(ఈ మహాకవి కాళదాన కృ'। అద , రఫఘువ౦శవు, తయోదశ సరము (4 గ్‌ ళో, అథా త్శనః శబ్దగుణం గుణజ్ఞః పదం విమానేన విగాపహామానః, రళ్నాకరం వీక్ష్య మిథః న జాయాం రామాఖిధానో వారి రిత్యు వాచ. ్ర్షే వ్యాఖ్యః అథ-అట్లు _పయాణము చేసీన పిమ్మట, గుణజ్ఞః-మాగ్గమునందలి ఆయావస్తువుల గుణముల నెజింగిన, సః, రామాఖభిధానః, హరిః-రాముండను పేరుగల యావిష్తువు, శబ్దగుణ: శబ్దము గుణము గ”( గల, ఆత్మనః, పదం-తనయొక్క- స్థానమును, అనగా విష్ణుపదం, ఆకాశమునని యర్థము. “వియద్విష్షుపదమ్‌” అనియమరము. విమానేన-పుష్పక విమానముచేత, విగాహమానః -చాచ్చుకొని పోవుచున్నవాండగుచు, రత్నాకరం-సమ్ము దమును, వీక్ష్య -చూచి, మిథః-రహస్య మున, జాయాం-వార్యము (సితనుగుటి:చి), ఇతి-ముందుచెప్ప/టోవు రీతిగా, ఉవాచ-పలికెను అట్లు పుష్పక విమానముపై నాకాశమున వెళ్ళుతు సమ్ముదమును జూచి సీతతో నెమ్మదిగా ముందు చెప్పంటోవుమూటలను పలికెనని భావము, భూమికి గంధము గుణము, జలమునకు శీతస్పర్శ గుణము, ఆకాశమునకు శబ్దము గుణము ఈ మొదలయిన నిర్ణయములు “గంధవతీపృథివీ, శబ్దగుణక మాకాళమ్‌” ఇత్యాది వాక్యములతో తార్కికులు చేసినారు. ఇక్కడ రాముఎ “హరి” యనుట అఆకండు నిరంకుశమహెము కలవాడని తెలుపుటకు, “*మిథఃకొ అను పదము నీతారాముల స్వేద్భాసంభాషణ మను కొజకు్క, అని గహింపవలయును, మా 11

1కి రఘువంశము ళో, వై చేహి! పశ్యామలయా ద్విభ_క్తం

మళ్సేతునా "ఫీనిల మంబురాళిమ్‌,

ఇకాయాప ఖేనేవ శరతృఏసన్న

మాకాళ మావిష్క్రృతచారుతారమ్‌. ల్లి

వ్యాఖ్య: హేవై దేహి-ఓసీఠా!, ఆ, మలయాత్‌-.మలయ పర్వతము వలకు, మర్సేతునా-నేనుకట్టించిన వం3ెనచేత, విభ క్రం- రెండుగా విళజింప(బకినదియు, 'ఫేనిలం-నురుగుకఆదియునగు, అంబురాశం-సము_ దమును, భాయాపథేన-భఛాయా పథముదేత, విభ క్తం-విభజింప:బడి నదియు, శర్మత్పసన్నఠ-శరదృతువునందు నిర్మలముగా నున్నదియు, అవిష్కృత చారుతారం-కన/బడునట్లు చేయబడి/న చక్కని చుక్కలుగలదియునగు, అకాశం, ఇవ-ఆకాశమునువలె (ఉన్నదానిని), పళ్య-చూడుము. సీతా! నేను కట్టించిన సేతువుచేత మలయపర్వతముదా క రెండుగా బీలి, బుడగలు బుడగంగానున్న నురుగుతో యీ సమ్ముదము, శర దృతువునందు భాయాపథముచేత రంతుభాగములు గలిగి, మెజయుచున్న సకల నశ్మతములతో! గనంబకునట్టి, యాకాశనమువలి, ముచ్చటంగొ.బ్బచున్న దిచూడు! అని రాముడు సీతతోననెను* “మత్సేతునా” ఇందలి మత్‌, ఆస్మచ్చబ్దము, నేను నీకొజకెంత యద్భుతకార్యమును జేసితినో! చూచితివా? యన్న భావముతో ఆత్మ సంతోషమును, సీత కూరడింపును స్క్ఫురిపజేయుచున్నది. “*ళాయాపథేనొ ఛాయాపథమన(గా ఆకాశమునందలి నక్ష తమండల మధ్యమున అడ్డముగా నేర్చ డియున్న దీర్చమగు ఆవకొశము (భాశీభాగము) అని యర్షము,

ఖు తి

శ్లో గురో ర్యియకోః కపిలేన మేభ్యే

రసాతలం సం[కమితే తురం గే,

తదర్థ ముర్వి మవదారయద్మిః

పూనర్వ్వైః కిలాయం పరివర్థితో న, 8

వ్యాఖ్య ; యియ.క్షోః-యజ్ఞముచేయందల పెట్టిన, గురోః-తం్టడియగు సగర చ కవ ర్రియొక్క, మేధ్యే-అశ్వమేధభమునక ర్లమగు, తురంగే- గుజ్జము, కపిలేన- కపిలమహర్షిచేత, రసాతలం-పారాళమును, సం_కమితే-చేర్ప్చంబడినదికా/గా, తద ర్థం- ఇగుజ్జ్ఞముకొలకై, ఉర్వీం-భూమిని, అవదారయద్భిః-, త వ్వుచున్న, నః,

(త యోదళ సర్గము 4? పూర్వైః-మాపూర్వులచేత (సగరప్పుతులచేత), అయం-ఈ నమ్ముదమ్ము పరి వర్ధితః, కిం-విశాలముగా(డేయ(బడినదని చెప్పుదురు సుమా! పూర్వము మాసూర్య వంశ్రీయు:డగు సగరచ్మకవ ర్తి ఆశ్య్వమేధయాగమునకైై విడిచిన గుజ్జమును, ఇం్యదు' డపహరించి కపిలమునివద్ద జేర్చగా, కపిలు-డే యపహరించినట్టు | భమపడిన సగరపుతులగు మా పెద్ద లాయశ్వమును దెచ్చుటక్లై భూమిని _దవ్వుటచేత యీ సముుద మింత వెడల్పయినదని యితిహాసము గలడు. కనుక నీ సాగరము మనకు" బూజ్యమైనది సుమా! యని రాముడు సీతకు. జెప్పెను. శ్లో, గర్భం దధ త్యర్కమరీచయో 2ఒస్మా

ద్వివృద్ధి మ తాళ్నువతే వనూని,

అబింధనం వహ్ని మసౌొ బిభర్తి

(పవ్లోదనం జో్య్గతి రజ న్యనేన.

వ్యాఖ్య : ఆర్శ్హూమరీచయః -సూర్యకిరణములు, ఆస్మాత్‌-ఈ సము_దము నుండి, గర్భం-జలమయ గర్భమును, దరధతి-ధరించును. అ్మత-ఈ సాగరము నందు, వసూని-ధనములు, వివృద్ధిం- అభివృద్ధిని అ్నవతే-కాంచుచున్నవి. అసౌ - ఈ యర్ణవము, అబింధనం (ఆప్‌ + ఇంధశం)-నీరు ఇంధనముగా(గల, వహ్నిం- బడబాగ్నిని (విద్యుత్తును), _ బిభదర్తి-భరిచును. అనేశ-ఈ జంనిధిచేత, (పహ్హాదనం- ఆందజికిని అహ్హాదముకు గలిగించు. జ్యోతిః-వెలుతురు (చం్యదు.డు), అఆజని-పుట్టింప(బడినది. రాము(డు సీతతో నింకను సమ్ముద మహిమ నిట్లు చెప్పు చున్నాడు, సీకా! సూర్యకిరణములలో కొన్ని యీ సము దమునుండి జలమయ మైన గర్భమును ధరించి వర్ణమును గురియుచున్నవి. కనుక ఇతడు లోకోపకారి యం యెజు/గము, ధనములు ఇతని యందున్న రత్నరాసులను జేర్చుళొనుచు వృద్ధిజెందును గనుక యితండు సంపన్ను(డనియేకాక (పజలను సంపన్నులను జేయువాండనియు. దెలిసికొనుము. నీళ్ళను ఇంధనముగా _గహించి మంతుచున్న బడబాగ్నిని (విదుత్తును భరించును గావున అపకారియైనము ఇశితుని దూరము చేయ వాండని గుర్తింపుము. సర్వ పాజి సమాహ్లాదరకుండైన చందుని యిశండే పుట్టించెన” _గహింపుము. (సూర్యకిరణములు జలగర్భమును ధరించు విషయము దశమసర్గ కతీవ క్లోకమున విపులముగా( జెప్పబడినది) ఇది, కాళిదాసు లౌతికళాస్త్ర విజ్ఞానము.

140 రఘువంశము ఛో, తాంళా మవసాం (వతిపద్యమానం గా లో స్థితం దళ వ్యాప్య దిశో మహిన్నూూ, విష్ణో రవా స్యానవధారణీయ మీద్భ్యక్ష్రయా రూప మియత్తయా చా, ర్‌ వ్యాఖ్య : తాం, తాం-ఆయా (అనేక విధములైన), అవస్థాం-ఆక్షోభాద్య వస్థను (విష్టపక్షమున సత్త్వ పధానాచ్యవస్థన్సు, [పతిపదమానం-పొందు చున్నట్టియ, మహిమ్నా-గొప్పందనముచేత (మహిమచేత, దళ, దిశః, వ్యాష్య- పది దిక్కులను వాాపించి (పది యవతారములను పొంద్సి, స్టితం-ఉన్న, విహ్టాః, ఇవ-విస్ణువుయొక్క వలె, అస్య-ఈ సమ్ముదముయొక్క_, రూపం-స్వరూపము, ఈద్భ క్తయా-ఈ _పకారమైనదనిగాని, ఇయత్తయా, వా-ఇంత పరిమాణము గలది యని కాని, అనవధారణీయం-తెలిసికొనుటకు సాభ్యముగానిది సుమా! ఒకప్పుడు స్తిమితముగాను, ఇకప్పుడుల్లోలకల్లోలయు క్రముగాను ఉండుచు దళ దిశలు వ్యాపించియున్న యీ స్టాగరము మవి మహమోపేతమై స త్వరజ సమో గుణములలో నన్యతమముతో వివిధావతారనులు దాల్చు విశ్వరూపుడు విష్ణువు యొక్క స్వరూపమువఖె ఇలట్టిదనికాని యింతదనికొని కెలీసి నిరూపించుటకు సాధ్య పడదని భావము “తాంతాం” వీప్సర్థపందు ద్విరుక్షి యని తెలియవలెను. ట్లో. నాభ్మిపరూ ఛాంబురుహోసనేన నంస్తూయమానః (వథమేన ధాతా, అముం యుగాంతోచిత యోగని దః సంవ్భాత్య లోకాన్‌ పురుషో ఒధిశేతే, 6 వ్యాఖ్య : యుగాంతోచితయోగని.€ దః యుగాంత - కల్పాంతమునందు, ఉచిత-పరిచితమైన, యోగ-ఆత్యనిష్టయే, న్నిద-నిిడగా.జెప్పంబడు నిదగల వాడై, పురువః-విష్ణువు, లోకొన్‌ -సమ స్తభువనములను, సంహృత్య-తనలో నుప సుహరించుకొని, నాఖ్మి పరూఢా. బుకుహాసనేన=-- నాభి-తన బొడ్డునందు, (పరూఢ-మొలచియున్న, అంబురుహ-కమలము, ఆసనేన-ఆ_శయముగా( గల వాడును, (పథమేన-దఇాదులలో మొదటివా(యతునుశగు, ధ్యాతా-సర్వసృష్టిక ర్త

త్రయోదళ నర్ష ము 140 యగు (బహ్మచేత, సంస్తూయమానః (సన్‌) -స్తుతింప(బడుతున్న వా(డగుచు, ఆముం, అధిశేతే-ఈ సమ్ముదమునందు శయనించును. ఇచ్చట, అధిపూర్వక శీజ్‌ ధాతువు సంబంధమువలన. ఆధారమునకు కర్మత్వము (న ప్రమికి బదులు ద్వితీయ) వచ్చి “అముంొ అనియైనది. సీతా! కల్పాంతమునందు ్రీమవోవిస్ణువు సర్వ భువ నములను ఉపసంహరించి యోగన్మిదతో (బవ్మాభివంద్యమానుడగుచు నీ సముదమునందు శయనించునవ, ఇది కల్చాంతమునందును ఉవతునట్టి ఖలరాళి సుమా! యని చెప్పెను. సర్వసృష్టికి ఆధారభూతమైనదనియు భావము. ల్లో... పవచ్చిదా గో[తఖిదా ౬ త్తగంధాః శరణ్య మేనం శతళో మహీ[భాః, నృపా ఇవోవవ్లవినః పరేభోో ధర్మో త్తరం మధ్యమ మాశయంతే. వ్యాఖ్య : పక్షచ్చిదా-జెక్కలు నణుకునట్టి, గో తథిదా- పర్వతములను గొట్టు ఇం్యదునిచేత, ఆ త్తగంధాః-హరింప(బడిన ఛర్వముగల(తిరస్కరింప(బడిన), మహ్మీధాః-పర్వతములు, శతశః-నూటికి నూరువంతులు, శరణ్యం-రచకుండై న, ఏనం-3 సమ్ముదని, పరేభ్యః-ళ(తుపులనలన, ఉపప్రవినః-భయకంపితులై న, నృపాః-రాజులు, ధర్మో త్తరం-ధర్మ_పధానుండగు, మధ్యమం, ఇవ-మధ్యస్థుండగు రాజునువలె, ఆ_శయంగే-ఆశయించుచున్నన్లి, ఇంటదునికి భయపడి గర్వమును విడిచిన పర్వతములన్ని ము నితండే శరణాగత రక్షకుడని యెజటీ(గ, శ్యతువుల వలన భయకంపితులగు రాజులు ధర్మమును బాటించు మధ్యవర్తి రాజునువలి నాశ బించుచున్నవి, అట్టితండు ఆర్తబంధువని యెజుంగుము అని భావము. శ్లో. రసాతలా చాదిభవేన వుంసా భువః |పయుకోద్వవాన[కియాయాః, అసొాచ్చ మంఖథః (వలయ పవృద్ధం ముహూ _ర్తవకా) భరణం బభూవ, వ్యాఖ్య : ఆదిభవేన, పుంసా-ఆదివరాహమూ ర్రిచేత, రసాతలార్‌- పాఠతాశముగుండి, (పయుక్షోద్వహన_కియాయాఒలాపయు _శ్త - చేయబడిన

150 రఘువంశము ఉద్యహనకియాయాః- ఉద్ధరణ (కీయగల, భవః--భూదేవికి, 1పలయ పవృద్ధం- (వశయకాలమునందు వృద్ధిచెందిన, అన్య, అచ్చం, అంభ:-ఈ సము_దముయెక్కు నిర్మలమైన జలయి, ముహూ ర్తవక్తాంభరణం -క్షణకాలము ముసుగుగా, బభూవ ఉండినది. పొరణ్యాఇాది గాక్షసులచేత భూమి ముంచంబడినప్పుడు ్రీమవోవిష్ణువు *దివరాహమై భూమి? ఉద్ధరించెను గదా! ఆప్పుడు ఆదివరావహామూరర్తికిని భూదేపి కిని జలిగిన వివాహమున:దు కణకాలము అన(గా ముహూర్త సమయమువరకు ఈ నము[దజలము కన్యాలజ్జావ గుంఠనముగా నండినదని భావము. అఆదికాలమునందే అట్టి పవ్నిశత గలది యీ సమ్ముదము, చి ఓ

ళో ముఖార్చణేషు ('వ్రక్ళతి (వగల్భాః

న్వయం తరంగాధర చానదతః,

అనన్యసామాన్య కళత వృత్తిః

సిబ త్యసౌ పాయయతే చ సింధూ;, ర్ట

వ్యాఖ్య ; అనన్య సొమాన్య కళ తవృత్తి:.--అనన్య సామాన్య-ఇతరో పురుషుల కెవ్యరికిని సాధారణముకాని, +కళ తవృ త్రిః--భార్యల విషయమునందలి లోగ్మ పవృ శ్రిగలవా.డై, తరంగాధర . దానదక్షః___తరంగాధర _-తరంగమనెతు అధరోన్టమును, దొన-ఇచ్చుటయందు, దక్షః-చతురుండై న, అసౌ-ఈసమ్ము దుండు, ముఖార్పణేష-ముఖముల నర్పించుటభందు, పక క్కి పగల్భాః-సహజముగా (ఫ్రొఠలైన, సింధూః-నదులను, (తరంగా ధరమును) స్వయం, పిబతింకాను పానము చేయును, పాయయతే, చ-నదులతో పానము! జేయించును. నఖుల [ఫేరణ లేకయే సహజ (పౌఢలైన నదీమతల్లికలు వచ్చి ముఖార్చణము చేసి నప్పుకు, తాను వారి తరంగారరపానము/ జేయుచు, వారికి తన తరంగాధర పానము గలిగించును. ఇట్లు దంపతుల కేకకాలమునంద! పరస్పరాధరపానమువేయ భాగ్య మీ సమ్ముదునికి,దప్ప _మరియొకనికి లేదని భావము: “నపాదమ్యాజ్‌” ఇత్యాది సూతము వలన నిచ్చట ణ్యంతమగు “పో ధాతువునకు పర స్మైపద నిషేరము కలిగి “సాయయతే” అని ఆత్మనేపది వచ్చినది. శ్లో న నత్త మాదాయ నదీముఖాంభః

నంమీలయంతో వివృళాననళ్వాత్‌, 10

(శయోదళ సిర్గము 151 అమీ శిరోభి _స్తిమయః సరంధ్రై 9 ఊర్ధ్వం వితన్వంతి జల|వవావోన్‌. వాాఖ్యః అమీ-ఈ, తిమయః-ఒకవిధమగు మత్స్యములు, వివృతాననకఠ్వార్‌ - తెరువ(బడిన నోళ్ళు గలవగుటవలన, సస త్త్వం-మత్సాది పాణులతో గూడిన, నరీముఖాంభః- నదీముఖజలమును, ఆదాయం-తీసికొని, సమ్మీలయంతః-ముక్కు పుటములకు నోటిని మూసికొనుచు, సరంధ్రై ౫॥-రం భములుగల, శిరోథిః:-శలలచేత జల్నపవాహాక-జల్యపవాహములను, ఊర్థ్వం- పెకి, వితన్వంతి-ఎగ(జిమ్మాూచున్నవి. “అ స్తే మత్స్య సిమిర్నామ శతయోజన మాయతః” ను వచన ప్రకారము నూరామడల పొడవును దానికిదగిన వెడల్పును గల “తిములు"అన/ఐడు నీమత్స్య ములు విళాలముగా( దెలువ(ఐడిన నోళ్ళుగలవి యగుటవలన చిన చేపలు మొదలగు । పాణులతో( గూడిన నదీముఖజలముకు, అనగా సము_దమునందప్పుడే వచ్చి పటు చున్న నీటిని (తాగి నోరుమూసికొన్నవియై తమ. శిరస్సులందున్న రం్యరముల ద్వారా జల పవాహములను ఆకాశ మునకు ఎగ(జిమ్ముచున్నవి! ఆదృళ్యము జల యంత (క్రీడవలెనున్నదికదూ! అని రాము(డు సీతకు. జూ పెను. ల్లో, మౌాతంగన క్రై 9౫ నవాసోత్ముతద్భిః భిన్నా౯ ద్విధా పశ్య సమ్మ ఫనాళా కపోలసంసర్చితయా య వషారి 'వ్రజంతి కర్ణమణచా మరత్వమ్‌. 1|| వ్యాఖ్య: సహసా- వేగముగా, ఉతృ్పతద్భిః:-ఎగిజిపడుచున్న, మాతంగ నక్రై౫;-గజాకారముగల మొసళ్ళ్యచేత, ద్విధా థిన్నాళా-రెండుగా. వేరుసరుపం ఐడిన, సమ్ముదఫే౮ాన్‌-సము[ దమువందలి నుణుగుఃను, పళ్య-చూతుము, యే- యేనుఆు/ఎలు, ఏషాం- ఈజలమాతంగన, కములకు, కపోలసంసర్పితయా-చెక్కి ళ్ళ యందు రాచుకొనుచున్న కారణముచేత, కర్ణష్షణ బామరత్వం- చెవులయందు క్షణ కాలము చామరములై యుండుటను, ,_వజంతి-పొందుచున్నవో! _ సీఠా! జలోపరి భాగమున కెగురుచున్న ఆజలగ జ న్మకములచేత రెండతుగా( జీల్ప(బడిన సముదపు నుజుగులు, ఆన్మకముల చెంపల నొరసికొ.నుచు, వాటికీ శతణకాలము చామరము లుగా గన్నట్టుచున్నవి చూడు! అన్నా(డు. రాచయేను(గులపై రాజులూకేగు

152 రఘువంశము నప్పుడు ఆ ఉేనుంగులకు(జేయ నలంకారములలో చెవులకు. జెంపలకు నతును తెల్టని చామరములు గట్టుదురు. అ్లే యీజఎగజము లనంబడు మొసళ్ళు సమ్ముదపు నురుగు రెండ్యుపక్కలందుండుఓదేత రాచయేసు(గులవలె:. గన(ఐడుచున్నవని శ్లో వేలానిలాయ (పస్ఫృతా భుజంగాః మవోోర్శి విన్ఫూర్జథు నిర్విశేషాః, సూర్యాంళు సనంపర భా నమృద్ధరాగ్రైః వ[ధజ[ంత ఏతే మణిభిః ఫణ సెః. 19 ఫో పై వ్యాఖ్య: వేలానిలాయ-సము_దతీరవాయువుకొఅకు _ (గాలిని-దినుటకు), (వసృతాః-నీటిపండి బయలుదేరిన వియు, మవోర్మి విస్ఫూర్దథు ని ర్వి శే షా మవోర్శి ఎ పెద్ద తరంగములయొక్క-, విస్పూర్జథు- విజృంభణముకంటే, నిర్విశేషాః-భేదముచేనివియునగు, ఏకే భుజం గాః- ఈజలసర్పములు, సూర్యాంశ సంపర్భ సమృద్ధరాగైైః... సూర్యాంశు-సూర్య కిరణములయొక్క, సంపర్క_-సంబంధముచేత, సమృద్ధరాగై :-_వృద్ధిచెందిన యెజ్ఞని కాంతులుగల, ఫణ సైః-వణముల పైనున్న ;' మణిఖి:- పద్మరాగమణులచేత, వ్యజ్యంలే- బా ళ్‌ ఊహింప(బడుచున్నవి. ఈపమ్ముడ,,ఠగములు ఎకత్తుగాలేచి తీరముక జేరుచున్నవి గదా! తీరమునందలిగాలిని 2 వీల్చుటక్తై యీతరంగములలో(గలిసి కిరమనకు కేరుచున్న సర్పములను, తెల్హినివగుటచేశను, వేగమున ఉవచ్చుచున్నవగుటచేతను, తరంగములకంటె థిన్నములై యన్నట్లు మనము గుద్రింపలేశ పోయినను తరంగ ములపై/ఐితుచున్న సూర్యకిరణములకాంతీ, సర్పముల శిరస్సులందరి మాణిక్యముల శొంథిని యినుమడింపంజేయుటచేత ఇవి సరృములు సుమా! అని యూహించుటకు పీలుకలిగినదని భావము. " ల్లో, తవాధరస్పర్థి షు విదుమెమో' పర్యన్త మేత త్సవాసోర్మి వేగాత్‌ , ఊర్హ్వాంకుర (పోతముఖం కథంచిత్‌ శా దపకామతి శంఖయూథమ్‌, 18

(తయోదళ సర్గము 158

వ్యాఖ్య: తవ, ఆభరస్పర్థిషు-నీయధరోన్టమును లోలియన్న, వ్నిడుమేవుం పగడములపైన, సహసా-హలఠాత్తుగా, ఊర్మివేగాత్‌-ఠరంగముల వేగమువలన, పర్య స్తం- పడ వేయంబడినదియు, ఊర్భాంకుర్న పోత ముఖం- ఊర్ట్వాంకుర- పైకివచ్చిన పగడపు మొలకలచేత, (పోత-: గుచ్చ(బడిన, ముఖం-ముఖభాగములు గలదియు నగు, ఏతత్‌-ఈ, శంఖయూథం-ళంఖముల మొత్తము, కథంచిత్‌ - ఎట్టకేలకు, క్లేశాత్‌...కష్టముగా, అప_కామతి-తొల+గి చనుచున్నది (ఆలస్యముగా శంఖములు దొరలిపోవుచున్నవని యర్థము). సీతా! నీయధరోష్టమును బోలియన్న పగడముల గుంపు పైన తరంగవేగముచేత! బడవేయ! బడిన శంఖముల మొత్తము అచ్చటి పగడపు మొక్కలు ముఖరం_ థములలో నిరుకుటచేత ఎట్లోతప్పించుకొని నిదాన ముగా కిందికీ దొరలిపోవుచున్నది చూడము! అన్నాడు. ఇచ్చట “తవాధరస్పర్ధిష” అన్నచోట ఉపమానమే ఉపమేయమును బోలియున్నట్టు చెప్పుటచేత వ్యతిరేకాలంకార మును, పగడములపై శంఖములు బకుట, ఆధరోష్టముపై చిలునగవు _పసరించుట వంటిదగుటచేత వస్తుధ్వని యు( గలన్న. టో. (వవృత్తమా[కేణ పయాంన్‌ వాతు

మావర్తవేగాత్‌ (శ్రదుళూ ఘనేన,

అభాతి భూయిస్ట మయం ఫ్రము]దః

(వమథ్యమానో గిరిణిన భూయః. [శ్రీ

వ్యాఖ్య: పయ్గాంసి- జలములను, పాత్తుర్మాతాగుటకు, (పవృ త్తమ్మారేణ- పూనుకొన్నవాండు మాతమే యబునవాండేను, ఆవ ర్తవేగాత్‌ -సము దమునందలి సుడుల వేగమువలన, (భమతా- గు డముగా దిరుగుచున్నవాండునునగు, ఘనేన- మేఘునిచేత, అయం, _ సమ్ముదః - ఈ నమ్ముదము, భూయః-మరల, గిరిణా-మందరపర్వతముచేత, [సమథ్యమానః,ఇవ- ఈజచ/బడుచున్నదివలె, భూయిష్టం-మిక్కిలి, అభాతి-పశాశించుచున్నది. మేఘము సము దజలమును [దాగుటక్రే. నీటి చెంతకు వచ్చినంతనే యచ్చటి సుడులవేగముదే ఉపహతమై యచ్చటనే వలయముగాదిరుగుచున్నది. దానిని. జూడగా, ఈసమ్ముదము వరల గూడ మందర్నాదిచేత మళఠింప(బడుచున్నదా! యన్నట్లు కన(బడుచున్నది సుమా! అలంకారము: వస్తూ త్సేష్ష.

15కీ రఘువంళము ళో, దూరా దయశ్చ కనిభస్య తన్వీ తమాల ళాలీవన. రాజి నీలా, అభాతి వేలా లవణాంబురాశే రాళా నిబదేవ కలంక రేఖా. ర్‌ ఠి లు వ్యాఖ్య: ఆయళ ఏ(కనిభస్వ-ఇనుపచ్మక ముతో సమానముగానున్న, లవణాం బురాశేః-లవణసము[ దమునకు, చూరాత్‌ -దూరముగా, తన్వీ- సూక్మముగా నున్నదియు, తమాల కాలీివన రాజినీలా---తమాల- |కొనుగుచెట్టయొక్కయు, తాలీవన-తాటితో పులయుక్కయు, రాబి-వరుసలచేత, నిలా-నల్లదనము కలదియు నగు, వేలా-సముదతీరము (చెల్లెలికట్ట), ధారానిబద్ధా-చ్చకము అంచుకు గట్టం బడిన, కలంకకఠేఖా, ఇవ-ఇనుపకమ్మియన(బడు మాలిన్యరేఖవలె, ఆభాలి- పకా శించుచున్నది. వర్తలముగానున్న సమ్ముదము చ్నకమువలె నుండ6గా దానిచుట్టును తమాలకాశీవన పంక్తులతో నల్ప్టగా( గనశణడుచున్న తీరఠేఖ బండిచ కముయొక్క యినుపకమ్మివలె గోచరించుచున్నదని భావము. అలంకారము : ఉపమ. శ్లో. వేలానిలః శేతక శేణిఖి స్తే సంభావయ తార్టదన-యాయళాతి.! మా మతమం మంతనకాలీవోనే లే "శ్వేత్తీవ వింబాధర బద్ధతృష్లమ్‌. రీ వ్యాఖ్య: హేఆయకా&-ఓవిళశాలనే తములుగలదానా! వేలానిలః-ఈసమ్మాద శీరవాయువు, కేతకరేణుఖిః - మొగలిపూల పుప్పొకులతో, కే.నీయొక్క, ఆననం- ముఖమును, సంభావయతి -ఆలంక రించుచున్నది?' బింభాధరబద్ధతృష్ణం- దొండపంతు వంటి నీయధరోష్టమునందు మిక్కిలియాశగల, మాం-నన్ను, మండనకాలవోనేః- అలంకరించుటచేతనగు కాలహభణమునకు, అఆత్షమం-సహింపలేనివానినిగా (తట్టుకో లేని వానినిగా) వే ర్రీవ (వేత్తి. ఇవ)-ఎటలు/గునా యేమి? సీతా! ఈసము[ ద తీరవాయువు ఆచ్చటనున్న మొగలిపూల పరాగమును దెచ్చి నీముఖమునకు పులిమి యలంకరించుచునృ దే! నీయరరోష్టపానమును త్షణమైనను విడువలేని నేను ఈయ అలంకార కాలయాపనమునకు తట్టుకోంశాలనని యెలు(గునాయేమి? నన్ను నీవిరవహ

తఈయోదళ నర్గము 155 ముతో నుడికించుటకా! యేమి యీవాయువిట్టు చేయుట? అని భావము. ఈఘట్టము చిరవిరహ దుఃభితులగు సీతారాములు రహస్యముగా విశంభాలాపములు చేయు నదియు, విశేషించి రాముడు సీతనోదార్చునదియు(గావున రాముండిట్లు పలికెను. శ్లో పఏకేవయం నైకతఖిన్న కుక్కి

పర్య స్తముక్రావపటలం వయో ధేః

'పాప్తా ముహూ శ్తేన విమానవేగాత్‌

కూలం ఫలావర్చితపూ గమాలమ్‌. 17

వ్యాఖ్య ; ఏతే, వయం-ఈమనము, సైకతభిన్నశు క్తి పర్య స్తషుక్తాపటలం- సైకత-ఇసుకదిబ్బలమిద, థిన్న-పగిలిన, శుక్తి-ము త్తెపుజిప్పలచేత, పర్యస్త- అంతటను చల్ల/బడిన, ముక్తాపటలం-ముత్యాల కుప్పలు గలధియు, ఫలావర్జితపూగ మాలం---ఫల-పండ్లచేత, అవర్జితవ్‌ంగనట్టు చేయంబడిన, పూగమాలం - పోకచెట్ల వరుసలు గలదొయునగు, పయోఛేః, కూలం=నీ ము. దముయొక్క తీరమును, విమాన వేగాత్‌-విమానముయొక్క వేగమువలన్క, ముహూర్తేన, (_పొప్తాః-ముహూలర్తకొాల మున(థేరితిమి (ముహూర్తమనణో+ తెండు గడియలు, క8 నిముషముల కాలము). సీఠా! ఇదుగో! మనము, ఇసుక నేలపై చీటిలిన ము త్రేపుంజిప్ప లిటునటు(జల్లిన ముత్యాలకుప్పలతోను, పండ్రగుత్తుల ఐరువుచే వంగిన ప్టోకచెట్ల బారులతోను రమ జఖీయముగానున్న సము_దతీరమును, వేగముగావచ్చిన విమానమువలన ముహూర్త కాలంలో చేరుకున్నాము సుమా! అన్నాండో. శ్లో. కురువ్వు ₹*వత్కరభోర్డు! పళ్చా

న్యానే మృగ(పేషిణి! దృష్టిపాతమ్‌,

ఏషా విదూరీభవత; సము దాత్‌

సకాననా నిష్పతతీవ భూమి, 18

వ్యాఖ్య : హేకరలోరు! కరభమువంటి తొడలుగలదానా! హేమృగ,పేషిణి!- ఓలేడి చూపులుగల సీతా! తావత్‌-పూ ర్రిగా, పళ్ళాన్మార్లే (పశ్చాత్‌ -- మార్గే) - మనము దాటివచ్చిన మార్గమునందు, దృష్టిపాతం, కురువ్వ-చూపును (పసరింప జేయుము (చూడుము), ఏషా-ఈ, సకాననా-అరణ్యసహితమగు, భూమిః -భూమి

106 రఘువశంము విదూరీభపతః-_ కమముగా దూరమగుచున్న, సమ్మ దాత్‌-సాగరమునుండి, నిష్ప ఈతి, ఇవ-నిష్క్ర9మించుచున్నదివలె నున్నది. సకాననయగు భూమి సము దము నుండి వెడలివచ్చుచున్నట్టు విమాన వేగమువలన మనకు గనంబడుచున్నదని భావము. ఇచ్చట కరభోరు! అన్నప్పుడు రాముండు ఇతర వస్తుదర్శన పారవళ్ళము నందున్న సీతను తొడతట్టి, (పస్తుత భూమిదర్శనమునకె మృగ పేక్షిణి! అని (పోత్సహించెనని ఈ సంబోధన పదద్వయ సార్థక్యము నూహింపవలయును. భావ వి శేషములందట్టి [కీయా విశేషములు సహజములు. శ్లో, క్వచిత్‌ పథా సంచరతే నుఠరాణాం క్వచిత్‌ ఘనానాం, పతతాం క్వచిచ్చ, యభథావిధో మే మనసో 2 భిలామః (వవ_ర్తతే పళ్య తథా వివూనమ్స్‌ 10 వ్యాఖ్య : హేదేవి!-ఓసీకా! విమౌనయెష్టవ్పళ విమానను, మే, మనసః- నా కునస్సుయొక్క, ఆథిలావ:ః-కోరిక, యథావిధఃణఏధవిముగా నున్నదో, తధా, అళ్లే, [ప్రవ ర్రతే-నడచుచున్నది, పళ్య-చూతుము, కలిక్‌_ ఒకచోట, సురాణాం- పభా-దేవతలయొక్క_ దారీవెంబడి, సంచరతే-నడుచుచున్నది. క్వచిత్‌-మరియొక చోట, ఘనానాం-మేఘముల యొక్కయి, క 3్రచిత్‌-ఇంకొకచోట, పతతాం, చ్‌- పవర యొక్కయును, పభా-మార్గముద్యారా, సంచరతే-వెళ్ళుచున్నది. సీతా! ఈ పున్నక విమానము నా మృనస్సులోని కోరిక నెట్టుగు ర్తించచున్నదో! నేను ఏ మార్గమును జూడందలంచితినోఆదీ' దేవ హూర్గ, మేఘమార్గ, పత్మిమార్గేములలో . నిది వెపచున్నది. ఇది అద్భుతము సుమా! “సంచరతే” సమ్‌ అను ఉపసర్గతోను, తృతీయాంతమగు “పథా” అను పధముతోను, చేరుటచేత “చర” ధాతువున కాత్మనే పది వచ్చినది. “సమ సృృతీయా యుక్తాత్‌” ఆన్ని స్నూతము. శో న్‌ టెం ఖలు అసౌ మ హేం[దద్వివ చానగంధిః (తిమార్ల గావీచి విమర్ద శీతః, అకాశవాయుర్చి నయౌవనోళ్ళా నాచామతి 'స్వేదలవాన్‌ ముఖే తే; వ0

(తయోదళ సర్గము 15 వ్యాఖ్య : మహేందద్విప దానగంధీః-మ హేం దద్విప-ఐరావతముయొక త్రై

దానగంధిః-మచపువాసనగలదియు, (త్రిమార్గగావీచి విమర్హశీతః--.తిమార్గగా-గంగ యొగ్క_, వీచివిమర్ద-తరంగముల సంబంధముచేత, శీతః-చల్ప (గానున్నదియునగు, అసౌ, ఆ కొశ వాయుః-ఈ యాకాశవాయువు, దినయౌవనోత్థాన్‌ -దిన యౌవన-మధ్యాహ్న కాలము చేత, ఉల్ధాన్‌-ఐ యలుదేరిన (కలిగిన), రే-నీయొక్క, ముజే-ముఖమునందలి, స్వేదలవాన్‌ - చెమటచుక్కలను, ఆచామతి- ఆచమనముచేయుబున్నది (తాలగించుచున్నది) సీకా! ఐరావతమదగంధ పరి మళముతోను, గంగాతరంగ సంపర్కమువలని చల్లదనముతోను వచ్చుచున్న యీ యాకాళపవనము, ఈ మధ్యాహ్నకాలమున సీ ముఖముపై( బొడమిన _ చెమట చుక్కలను దొలగించుచున్నది సుమా! ఇది, విమాననుయొక్క. సురపథ సంచార మని భావము. ఆకాశ, భూ, పాతాళమార్గమ్సులందు. (_బవహించుటచేత గంగ “లిమార్గగా” యనంబడుచున్నత్ణి. మృద్యామ్హ్నమును. “దినయొవన” మనుట చక్కన్ని పౌథ్గోిపయోగము- శో కేణ వాతాయనేకంబొతేన్థ

సృష్ట న్హ్వయా చండి! కుతూవాల్షిజ్ఞ్యా.

ఆముంచతీ వాభరణం ద్విత్మీయ

ముద్భిన్నవిద్యుద్వలయో ఘన _ఫ్రైశైౌ వే

వ్యాఖ్య : చండీ! -ఓకోపముగలదానా! కుతూహలిన్యా-వి.నో దార్జినివగు, త్వయా - నీచేత, వాతాయనలంభితేన - గవాక్షమునందు వార్చ(బడిన, కరేణ - చేతితో, స్పృష్ణః --తాక(బడినదగుటవలన, ఉద్భిన్నవిద్యుద్వ లయః-పైకెగిరినవలయావర విద్యుత్తుగల, ఘనః-మేఘము, ద్వ్యితయం, ఆభరణం- రెండవకంకణ మును ఆముంచతి, ఇవ-ఆర్చించుచున్నదివలెనున్నది. విమానగవా తృమునుండి (కిటికీవంటిది) జార్చిన చేతితో నీవు తాక(గా యెగిరిన విద్యుత్తుగల మేఘము నీచేతికి మరియొక మణి కంకణమును దోడుగుచున్నదా? యన్నట్టున్నడి సీఠా! అనెను. ఆలంకారము : ఉత్పేష. ఇచ్చటి “చండి అను శ్వము సీత యొక్క (పణయకోపమును దెలుపుస. ఇన్ని రోజులు నన్నే లయుపేక్షించితివని యలిగిన సితను రాముడు, చండి! అనిపిలిచి, యీ _ వినోదవాక్యముదేత నామె నోదార్చుచుస్నట్టు భావింపవలె,

158 రఘువంశము ల్లో అమీ జనస్యాన మపోఢవిఘ్నం

మళ్వా సమారజ్ధనవోట జాని,

అధ్యానతే చీరభృతో యళథాస్వం

చిరోర్టుకా నార్ట్మాశమ మండలాని. లలి

వ్యాఖ్య ; అమీ, చీరళృతః -ఈతపస్విజనులు, జనస్థానం-జనస్థానమును (పూర్వము రాక్షసపాలనమునందున్న [1పాంతము), _ అపోఢవిఘ్నం-తొల!గిన విఘ్నములుగలదానినిగా, మళఠ్వా-లెలిసికొని, సమారబ్ధనవోటజాని- ఆరంభింప(బడిన (కొ త్తపర్ణశాలలుగలవియు, చిరోక్టి తాని-రాక్ష్షసభయమువలన బొలకాలమ్ము కింద విడువ(బడినవియునగు, ఆ(శమమండలాని-ఆ శమభాగములను, యభాస్వం-తమ తమఖభాగముల [పకారము కట్టుకొని, అధ్యాసర్షే ఆధివసీంచుచున్నా రు. పూర్వము ఖరదూషణ తాటకాదులు చేయచుంక్షిస్‌ విఘ్నములవలన తమళపోయజ్ఞాదులను సీర్వ ర్తించుకొనుట కితర్య పాంతములకు వెళ్ళిపోయిన మునిజనులు, రావణవధవలన విఘ్నము లి/కమీడనుండవను భావముతో మరళ్క ఇనస్థానమునకు వచ్చి తమ పూర్వస్థలములందే పర్ణకుటీరములు గట్టుకొని నివసించుచున్నారు. చూతుము! ఇది జనస్థాన మని రాము(డు సీతకుందెలిపెను, కా

ట్‌

శ, నైైషపా స్థలీ యత్ర విచిన్వకా త్వాం

(భష్టం మయాాన్తూపుర మేక ముర్య్యామ్‌,

అద్భృశ్యత త్వచ్చరణారవింద

విశ్లేమ దుఃఖా దివ బద్ధమౌనమ్‌. లి

వ్యాఖ్య స్రైషా (సా-( ఏప్ర), స్థలీ-ఆదేయీచోటు; య్యత-యెచ్చట నైతే క్యాం-నిన్ను, విచిన్వతా- వెదకుచుండిన, మయా-నాచేత, త్వచ్చరణార వింద విశ్లేష దుఃఖాత్‌, ఇవ-త్వచ్చరణారవింద-నీపాదకమలముతో, విశ్హష-విడిపో వుటచేతన్లై న దుఃఖథాత్‌, ఇవ-దుఃలమువలననో యనునట్టు, బద్ధేమౌన, -చప్పుడు లేనిదై , ఊర్వాం-భూమిమీద, (భష్టం-జారిపడియుండిన, ఏక , నూపురం-ఒక కాలియందె, అదృశ[త-చూడ(/బడియుండెనో! సీతా! యెచ్చటనైైతే నిన్ను వెదకు చున్ననాకు, నీపాదవియోగదుఃఖమువలననో యనునట్లు నిళ బ్రముగా నేలపై/బడి యుండిన నీపాదమంజీరము కన(బడీనదో ఆచోటు ఇదేసుమా! మంజీరమౌనమునకు షాదవియోగదుఃఖము హేతువనుటచే నిది హేతూ రే ఇలంకారము.

తశతయోదళ నర ము 150 శ్లో, త్వం రతసా ఖీరు! యతో ౬వనీతా తం మార్గ మేళతాః కృపయా లతా మే, అదర్భ్యయన్‌ వక్తు మళశక్నువత్యః ఇాఖాభి 'రావర్టిత వల్ల వాభిః, ల వ్యాఖ్య : భీరు-భయస్యభావముగల ఓసీకా!, శ్వం-నీవు, రకసా-రావ సునిచేత (రావణునిచేత), యతః- యేమార్గముచేత (ద్యారా), అఆపనీతా- అపహ రింప(బడితినో, తం, మార్గం-అతోవను, వ కుం-చెప్పుటకు, ఆశకు వత్యః- రోరు లేనందున చేతంగానివై , ఏతాః, లతాః- ఈతీ(గలు, ఆవర్జితపల్లవాఖిః -నంచ(బడిన చిగురుటాకులుగల, శాఖాఖిః -కొమ్మలచేత, కృపయా-దయతో, మే ఆదర్శయన్‌ - నాకుంజూపినవి. సీతా! రావణు. డ్నేతోవ్నన నిన్నపహరించుకొని వెశ్లేనో ఆమార్గము నీలతలు అరచేతులవంటి చిగురాకులనువంచ్చితమ కొమ్మలనెడు బాహువులతో నాకు(జూపినవి. ఇవినోరులేనివగుటదేత దయతో నట్టు సంజ్ఞదేసి మార్గమును జూపినవని భావము* “భీరు!” శ్రునిపిలుచుట, ఇప్పటికిని ఆ సంఘటనము జ్ఞపికి వచ్చినచో సీత వణికిపోవుననియు, “రత్షసాోో యనుట దుష్టుండ్తైన రావణునిపేరు “ఉన్సచ్చరింపరాచనియు, సూచించును. లతలు క శపతో రామునికి. (దోవనుజూపుట క్రేవలతో మాలంకారికభానన యనుకొచుట తగదు. వృక్షలతాదులు మానవులవలెనే సుఖదుఃభాది భావములు గలిగి యున్నట్లు ఆధునిక విజ్ఞానళాస్త్రవే త్తలు, కీ. శే. జగ దీశచం_దబోసు మొదలగువారు, చెప్పువరకు మనమ్మ నమ్మలిదు, కాని, ఈవిషయ ము, “ఆఅంతఃసంజ్ఞా భవంతే)తే సుఖదుఃఖ సమన్వితాః” అని బహుపుాతన కాలమునందే మనువు చెప్పెను, శ్లో. _మృగ్యళ్చ దర్భాంకుర నిర్వ పేజా? తవాగతిజ్హం సమబోధయన్‌ మామ్‌, వ్యాపారయంతో్యో దిశి ద&ణస్యాం ఉత్పమ్మ రాజీని విలోచనాని. ల్‌ వ్యాఖ్య: దర్భాంకుర నిర్వ్య పేఇః -తినుచున్న దర్భ్శమొలకలపె నిస్పృహ గలవియగు, మృగ్యః, చ-ఆమలేచ్ళమైతము, ఉతృష్మిరాజీని-యెత్రిన టేప్పల బారులుగల, విలోచనాని-కన్నులను, దక్షిణస్యాం, దిశి-దక్నీణదిక్కునందు, వ్యాపా రయంత్యః-_పవ ర్రింప(జేయుచున్నవగుచు, తవ-నీయొక్క, ఆగతిజ్ఞం-గమన

160 రఘువంశము) మార్గము నెజు/గని, మాం-నన్ను-సమబోధయన్‌ -ఎఅుకగలవానిని జేసినవి, నీకు జరిగిన విపత్తునకు. జింతించుచున్న మృగాంగనలు దవషిణడిక్కువై పునకు జెప్ప లెత్రిచూచుచు నీవు కొనిపో(బడిన మార్గమును నాకుందెలిపిన వని భావము, వాని దృష్టిచేష్టద్యారా నాకు బోధించినవిసుమా! శో ఏత ద్గిరే గాస్ట్రల్యవతః పురస్తాత్‌ ఆవిర్భవ త్యంబర లేఖ శృంగమ్‌, నవం పయో యత ఘనైై ర్మయా చ త్వద్వి[ప్రయోగా శు సమం వినృవమ్‌. 26 వ్యాఖ్య : మాల్యవత:- మాళ్యవంతమను పేరుగల, గిరేః- పర్వత ముయొక్కం, అంబరలేలి- ఆకాశమును తాకుచున్న, శ్ళేంగం-?ఖరము, ఏతత్‌-ఇదియే, పురస్తాత్‌ - ఎదుట, ఆవిర వతి-కానవచ్చుచున్నది. యత -షీకిఖరి మున-దు, ఘన్తై 8-మేఘముల చేత, నవం, పయః-నూతనవర్షజలము, మయా-నాచేత, త్వద్వి_పయోగా_ శు త్వత్‌ -నీయొక్క, వి పయోగ-ఎడ(బాటుచేత, అకు, చ-కన్నీరున్ను, సన్టుం, విసృష్టం-ఏకకాలమునందు విడువంబడినదో! ఈ కనపడుచున్నది మాలివంతము యొక్క శిఖరము, అచ్చట వర్షబుతువునందు మేఘములు నూళనజలమునగు, నేను నీవియోగముచేతవచ్చిన కన్నీటిని, సమవబగా విడిచితిమి. వర్షబుతువు వియోగుల కెక్కువబాధాకర మని భావము, శ్లో, గంధళ్ళ ధాళావాత పల్వలానాం శాదంబ మర్తోదతకేనరం చ, థగ స్నిగ్దాశ్చ శేశాః శిఖనాం బభూవుః యస్మి న్నసవార్థని వినా త్వయా మే. ల వాఖ్య : యస్మిన్‌-ఏపర్వత శృంగమునందు, ధారాహత పల్వలానాం- ధారాహత-వర్షధారలచేత కూలంగొల్టబడిన యుడ్డులుగల, పల్వాలానాం-చిన్న చిన్న సరస్సులయొక్క, గంధః, చ-పరిమళ మున్ను, అర్టోధత కేసరం-సగముపైకీ వచ్చిన కింజిల్కములుగల, కాదంబం, చ-కడిమి పువ్వును, స్నిగ్ధాః-మధురములగు, శిథిన్నాల"

[ఇతయోదళ సర్గము 161 కేక, చ-నెముళ్ళయొక్క కేకలున్ను, త్వయా, వినా-నీవు లేనందుచేత, మే-నాకు ఆసహ్మాని-సహించుటకు వీలుగానివి, బభూవుః-ఆయినవి,. నీవు లేనప్పుకు నాకే భోగ్య వస్తువును సుఖమునియ్య లేదఏ భావము. “అసవహానిొ అనునది గంధ, కాదంబ. కేకలకు సొముదాయికమగు ఏకశేవ, “నపుంసక మనపుంసకేని అను న్యూతమచే సిద్ధించును. క్లో పూళ్వానుభూతం స్మరతా చ యత

కంపో త్తకం ఖీరు! తవోవగూఢస్‌,

గువోవిసారీ ణాతివాహీతాని

మయా కథందిత్‌ నునగర్జి తాని. 28

వ్యాఖ్ల : హేలీరు!-ఓ భయస్వభ్ళానము గలదానా! యృళ-యేళ్ళంగను నందు, పూర్వాకుభూతం-పూర్వ మ ఎభవిఎసబడివదియు, కంపోత్తరం-శరీర కంపమే ముఖ"ముగా(గలదియుకగు, తవ, ఉపగూఢలఅ-నీయాలింగన మును, స్మరతా- స్మరించుచున్న, మయా-గాచేత, గుహాఎసారీణి-గుహలయందు. వ్యావించుచుండిన, ఘ్రనగ్తర్జిఇావి-మే ఘ” ర్థనములు, కథంచిత్‌-అతికష్టముగా, ఆతిఐ హిలాని-గడుపం బడ్డవో! ఎచ్చట, మేమ్‌ గర్దనములు గుహలలోచూరి | పతిధ్వనించుటచేత, పూర్వాను భూతమైన నీ మాలింగనయును స్మరిఎచుచుండిన నాచేత నారోజులు శరీరకంప సహి ఈములై గడుపంబడిననో ఆ_పదెశమే మూగిరిశిభరము నుమా! యని చెప్పెను. నాటి మేఘగర్శనము. లుద్దీపకముల్హై శళ్చూర్వాలింగన స్మృతిని గలిగించినవని శ్లో. ఆసారని క్త &తిలావృ యోగాత్‌

మా మక4ణో ద్య త్‌ పిభిన్నకోతై ౩,

విడంబ్యమానా నవకందలై స్తే

చి ఎం

వివాహధూమారుణ లోచన శః. వి0ి

వ్యాఖ్య £ య త-ఏమాల్యవచ్చిఖరమునంద. , వీథిన్నకో శై ః-విచ్చినమొగ్గలు గల, నవకంఎలైః-_కొత్త నేలయక/టి పువ్వుఎచేత, ఆసారసి క్రవీతి వాషృయో

ష్‌ 12

162 రఘువంశము గాత్‌-.-ఆసాగ -ధారాస పాతు వర్షముచేత, సి క్ష-తడ పంబడిన, క్నితిబావ్ప-ధూకు వర్షముగల నేలయా రియొక్టె, యోగాత్‌-సంబ ధముకలు" టయను కారణము వలన, విడంబ్యమానా-అను! రి పంబ౫ చున్న, జే-' యొక్క, వివాహ ధూ వారణ లోచనథ్రీః-వివాహకాల హొ ధూఎసుచే3 నెజ్టబకిన నీకను!ల కా.తి (స్మరింపం బడినదగుచు) మాం, *క్షిణోత్‌ -నన్ను బాధించెనో! యెచ్చటనై తే వికసి.చిన నేల యర'టిమొగ్గలు వర్ష - తఘుచే బాష ము గ్మ్మున నేలపై జలబిందువులనుకాల్చుచు, వివాహధూమారుణమైన నీశేతశోభరు బోలుటకు యత్నించ్లుచుండెనో. +చ్చటి దృశ్యము నిన్నుస్మరిఐపంజేసి రొకు.వగా బాధించెను. అదియే యీ పర్వత శిఖరము. “ళోభా స-ప త్రిపద్మాను లక్షీ శ్రీ రీవకథ్యత” అను నిఘ టువువలన నిచ్చట శ్రీ శబ్దమునకు “కాంత” యని య్మము ళ్లు. ఉపాంత వానీ; వశోపగూఢాళో

న్యాలత్య పారిపవ సా సాని,

దూ ౮వకీర్లా పిఎలీవ ఖేదా

దమూని పంవానలిలాని దృష్టిః. ఏ0

ఇ

వ్యాఖ్య : ఉపాంత వాసర వకోవగూఢా)--ఉపాంత- పక్క ననున్న, వానీరవన-నీటి పబ్బలివనములదేశ, ఉపగూఢా౨-కప్పంబడినవియు, అలక్ష్య పారిప్ణవసారసాని--ఆలమ్య-కొంచెముకన(ఐడ నవియె, పారిప్పవ-కడి లుచున్న (ఈదు చున్న) సారసాని-చిన్న కొంగలు శలవియునగు, అమూ౫, పంపాసలిలాని -ఈపంపా సరోవల జలములను, డూరావతీర్ణా- -దూరాత్‌ -దూర మునుండి. అవలీర్జా-రిగినట్టి. దృష్టిః-నాచూపు, శ్రేంత్‌.-ఆంనటవ .న పిబతి, ఇవ- తాగుద.న్నదివలె న్య్నూది. మాల్యవత్పర్యత పాంతముగు దాటి విమానము పుఎపాసతో వర _పాంతముకకు వచ్చి నది. అప్పుడు రాముడు, సీరా! (పబ్బలివనములతో ( జుట్ట/బడి, కదలుచునీకు చున్న సారసములుగల యీ పంపా*లముఐను దూర (పయాణమువలన అలసిన నాదృష్ని కాగుచున్నట్లున్నదిసుమా! అన(గా నాకీచోటును విడుచుటకు బుద్ధిపుట్టుట లేదని భావము. శ్లో. అ;శ్రావియుక్రాని రథాంగనామ్నా

మన్య్యోన్భ దత్తోత్పల కేసరాణి,

(తశఈయోదళ సర్గము 168

ద్వంచ్వాని దూరాంతరవర్తినా తె

మయా (వియే! నన్ఫృవా మీకితాని. లి

వ్యాఖ్య : అ_త-ఈపంపా సరస్సువందు, అన్నోన్య దత్తోత్సల కేసరాణి అన్యోన్య-ఒకదానికొకటి, ద త్త-ఇయ్యంబడిన, ఉత్నలకేసరాజణి-కలువల _ కేసర మలు గలవియు, ఆవియు క్రాని.ఎడబాటులేగివియు నగు, రథాంగనామ్నాం-చ(క వాకములయొక్క_, ద్వంద్వాని-జఎటలు, తే-నీకు, దూరాంతరవ ర్రినా-దూరటేళ మునముండిన, మయా-నాచేత, [పియే-_పియురాలా! సస్ఫృహం-అఖిలాషపూర్వ ముగా, ఈవ్నీకాని -చూడంబకినవి. ఈ పంపాసరస్సునందలి చృకవాకమిథునములు కలువకింణల్కముల నందించకొనుచు, ఒళకానినాకటి యొరసికొనుచు నుండంగా జూచిన నాకు నీవు స్మృతికివన్భుటయు, ధూరవ ర్రికగుటచేత నిన్ను/గలిసికొవలేక పోయిళినే యని బాధపడుటయు జరిగి ఆజంటలనే సాభిలాషముగా. జూచు చుంటిని పియా! యని భావము. శ్లో, ఇమాశ4 తటాళోకలతాం చ తన్వీం

న్తీనాఖిరామ _న్తబకా భిన్నమామ్‌,

త్వ(త్చా ప్తిబుద్ధ్యా పరిరబ్ధు కామః

సౌమి తిణా సాళశురవాం నిషిద్ధః. ఖ్రబి

వ్యాఖ్న : మరియుగు, స్తరాభిరామ సబకాభిన మాం- సనాఖిరామ- సన ము౨వలె నందముగామున్న, _స్తబక-పూగుక్తులదేత, అభిన్నమాం-ఎగురుగావంగి నదియు, తన్యీం-సన్న గొనున్న, ఇమాఎ-ళఈ, తటాళోకలతొం-పంపాతటమున నున్న యళశోక ఎతను, త త్పా ప్రిబుద్ధ్యా-నీవు వచ్చితి వన్తుభమచేత, పరిరణ్ఞు కామః-ఆలి గశము చేసికొచముటకు( బూఎనట్టీ, ఆహం-నేను, సౌమి_తిణా-లక్ష్మ్యు మునిచేత, సాశుః-కన్నీరుంగార్భుచున్న వాండనై, నిషిద్ధః-తొలంగింపటడితిని, న్తనములవంటి రెడు పూగతులతో నెమరుగా వంగియుండిన యీ పంపాతటము నందలి యశోకలతను జూచి నీవే యచ్చట నిలువ(బడి.యుఐటివని యాలింగనము వేసికొనంబోగా లక్మణు(డు “ఇచ్చట సీతలేదు, ఇది యశోకలతొ యనిచెప్పి, నిజముశిలిసినమీవఐ( గన్నీరుంగార్భుచున్న నన్ను అచ్చటీనుండి తొలఃగించెను. అది, ఈయశోకళాఖ యని చెప్పెను.

164 రఘువళశంము శ్లో. అమూ ర్విమానాంతర లంబినీనాం శుళ్వా స్వనం ళశాంచనకింకిణీ నామ్‌, (వత్యు[ద్వజంతీవ ఖ ముత్పతంతో్యో గోదావరీ సారసపం క్రయ స్త్వామ్‌. తి వాాఖ్య ; విమానాంతరలంబినీనాం-విమానముయొక్క సందులలోనుండి (వేలాడుచున్న, కాంచనకింకిణీనాం-బంగార పుగజ్ఞాలయొక్కం స్వనం-చప్పుడును, (శుర్వా-విని, (తమజాతిగుంపు ధ్యని యక్నభమచేత) ఖం-ఆకాశ నును గుజించి, ఉత్పతంత్యః-ఎగురుచున్న, అమూః-ఈ, గోదావరీ సారసపం క్రయః-గోదావరీ నదియందలి బెగ్గుకు పక్షులు (కొంగలు, త్వాం, (పత్యు; ద్వజంతి, ఇవ-నిన్ను యెదుర్కొనుచున్నట్టు ఉన్నవి. మనవిమానము గోదావరీనది ,పాంతమునకు వచ్చినది యని చెప్పుటలో, సీతా! విమానపుసందులలో [వేలాడుచున్న సువర్డకింకి ణుల చప్పుడును తమజాతికొంగ 3నో యలికిడి చేయచున్నట్లు భావించి పైకెగురు చున్నయీ వెగ్గురుపములు నీకు స్వాగతమును జెప్పటకు వచ్చుచున్నట్టున్నవి సుమా! అన్నాడు. అలంకారము: ఉత్చేతు శి శో పషాత్వయా "పేశలమధ్యయా 2పి ఘటాంబు సంవ్య్చొత బాలచూతా, ఆనందయ త్యున్ముఖ కృవ్టసాళా దృష్టా చిళాత్‌ పంచవటి మనో మే. లకీ వ్యాఖ్య : 'పేశలమర్యయా, అపి-సుకుమారమైన నడుమ.గలదానవై నను, త్వయా-నీచేత. ఘటాంబు సంవర్థిత బాలచూతా-ఘటాంబు-కడవలనీటినేత, సంవ ర్థిల- పెంచబడిన, బారిచూతా-గుస్న మామిడి చెట్టుగలదియు, ఉన్ముఖక, ్రప్పసౌరా- మనవై పు మొగములె త్రిచూచు మగలేషృగలదియు, చిరాత్‌-బఐహుకాలము తర్వాత, రృష్టా-మనచేజూడ(బడినదియునగు, ఏషా, పంచవటీ- ఈపంచవటి, మే, మనః- నామనస్సును, అనందయతి-ఆహ్హాదపరచుచున్నది బరువును మోయంజాలని సుకు మారమళ్యము గలదానవై నను, కడవలతో గోదావరి జలమునుదెచ్చిపోసి, (ప్రేమతో! బెంచిన మామిడి మొక్కలు గలిగియుండినదియు, నీదే(వెంచ(బడిన కృష్ణసారములు మెగములె శ్రి మనవద్దికివద్చు సౌభాగ్యముగలదియు న్షై యుండిన యీపంచవటి నెంత

(త యోదళ సర్గము 165 కాలమునకు(జూచితిమి సీతా! ఇది నామనస్నునెంతగానో యాహ్ష్హాదపరచుచున్నది అని భావము, తోం అ,తానుగోదం మృగయానివృత్తః

తరింగచా తేన వినీత ఖేదః,

రవా _న్వ్వదుత్సంగ నిమణ్ల మూగ్ధా

న్మరామి వానీరగ్భ హేషు నువ్వః, లర్‌

వ్యాఖ్య : అ త-ఈపంచవటి మిందు, ఆనుగోదం-గోదావరిసమీ పమున, మృగయానివృ త్తః-వేఎచుండి మరలివచ్చినవా(డనై, తరంగవాదేన-గోదావరీ తరంగముల పైచుండివచ్చు గాలిచేత, వినీతఖేవః-తొలంగింప( బడిన యలసటగల వా(రనై, రహః-ఏకాంతమున, త్వదుత్పంగ నిష జ్ఞమూర్ధా-త్వదుత్సంగ- నీతొడ యందు, నిషణ్న-ఉంచంబడిన, మూర్చా-+రస్సుగలవాండనగుచు, వానీరగ్భృహేష- (పబ్బలిపొౌవలయందు, సుషపః-ని దించియుంటినని, స్మరామి-న్మరించుచున్నాను. ఈపంచవటివద్ది గోదావరియొడ్డుననున్న [పబ్బలిపొదలలౌ వే/టనుండివచ్చి, తరంగ వాయువులు హాయినీ( గూర్చుగా నీతొడపైందంనుంచి నేను నిదించిన విషయము జ్ఞాపకమునకు వవ్యుచున్నది సీతా! “గోదా” గోదావరికి పర్యాయపదము, ళో, భూభేవమా (కేణ వదా నృఘోనః

('వభంశయాం 'యో నహువమం చకార

తస్యా విలాంభఃపరికుద్ధి హేతోః

ఛామో మునేః స్థానపరి (గ్రహో ఒయమ్‌. 86

వ్యాఖ్య: యః-ఏముంి, (భూలేవమా_లేణ-కను బొమ్మలు చిట్టించినమా[ఈ ముజేత శే నహుషం-నహుషుఃడను రాజును, మఘోనః, పదాత్‌-శిం_ దునియొక్క పదవినుండి, పృభంశయాంచకార- భమ్ణనిగాంజేసెనో, ఆవిలాంభపరికుద్ధి పేతోః-ఆ విలాంభః--కలుషితమగు. జలముయొక ట్రా పరికుద్ధి హేతోః నిర్మ లత్వమున ప(గారణు,డమున, తస్య, మునేః - ఆయగ స్యమునియొక్క, భౌమిః-భూమియందలిదగు, స్థానపరి గహః-నివాస మోగ్యమగు నా[శమము, అయు-ఇది- ఏమునియొక్క (కోధదృషి నహువుని, బద్యభస్టుని(జేసినదో,

166 రఘువంశము నక్ష్మతరూపమున యేముని గగనమునందావిర్భవింప(గా శరదృతువున నదీతటా కొది జలములన్నియు. వర్షాకాలపు/గాలుష్యమును బాసి నిర్మలములగునో, ఆ యగ,స్త్యముని “లోకకళ్యాణమునకై భూమిపై నేర్పరచుకొన్న _ నివాసమగు ఆ్యళమము ఇది, అని చెప్పెను ఇం్వదపదవీగర్వితుండి. మునులను, ఆగస్తుని నవమానించుటచే నహుషిని కగస్తుంయయ పద భష్టుండగునట్లు శాపము నిచ్చెను. ఆగ స్యనక। తోదయము శరదృతువున జరుగుటయు జలము స్వచ్చముగా మారు టయ నేటికిని లోకానుభవసిద్ధము, ళీ... శేళాగ్నిధూమా[గ మనింద్యకీ శ్తేః

త స్యేద మా[శాంతవిమానమార్షమ్‌,

(మాళ్వా వావిర్గంధి రజోవిము క్తః

నమళక్ను తే మే లఘిమాన మాతా. త్రి?

వ్యాఖ్య: అనింద్యకీ ర్రేః-ఉ త్రమకీ ర్తిగల, తస్య-ఆయగస్తునియొక్క, ఆ్మకొంతవిమానమార్గం-ఆకమింప(బడిన మనవిమానమార్గము గలదియు, హవి ర్గంధి-హుత్యద వ్యపరిమళము గలదియునగు, ,తేతాగ్నిధూమా గం-ఆగ్నిితయ ధూమముయొక్క శిఖాభాగ వైన, ఇదం-దీనిని, [ఘాత్వా-ఆ్యఘ్తాజించి, రజోవి ము క్రః-రజోగుణముచేతవదలంబకిన, మే, ఆత్మా-నాయంతఃకరణము లమి మానం-లఘుత్వగుణమును, సమవ్నతే-పొందుచున్నది. ఆయగస్తుని హోమ భూమము మనమార్గమున వ్యాపించుటచేత దాని నాఘాజించిన నామనస్సు రజో గుణవిము క్రమై తేలికపడినదని భావము. (తేశాయనంగా అగ్ని[తయము. “ఆగ్ని (ఈయమిదం (కేతా ఆని యమరము. ళో ఏత న్మునే క్యానిని! శాతక శ్రే; గు ణ

పంచాప్పరో నామ విహారవారి,

ఆభాతి పర్యంతవనం విదూరాశత్‌

మేఘాంతరాలత్య మి వేందుబింబమ్‌. లర

వ్యాఖ్య ; మానిని-ఓ సీఠా! శాతకర్ణేః-కాతకర్ణి యను మునికి సంబంధిం చిన, పంచాప్పరః, నామ-పంచాప్పర మని పేరుంబడసినదియు, పర్యంతననం-

తయోదళ సర్గము 167 న్‌ గ్‌ చుట్టును వనములు గలదియునగు, ఏతత్‌, వివారవారి-ఈ (కీడా సరస్ను విదూరాత్‌-ఎకువ దూరమునుండి, _మేఘాంతరాలక్ష్యం-మేఘముల నడుమ కొ.చముగా( గంబకునటి, ఇందుబింది౨, ఇవ-చం దబి.ఐబమువలె ఆఅభాతి- పకా శించు చున్నది. మేఘముల నడుమ నున్న చందబింబమువలె దూరమునుండి వన మధ్యమున కొద్దిగా గనంబడుచున్న యా వెలుంగు “పంచాప్పర” మను పేరుగల శాతకర్ణి మునయొక్క కీశా సరోవరము సీతా! య' చెప్పెను. "పంచ అప్ప రనః యస్మిన్‌ తత్‌ పంబాప్పరఃొ అని విగవాము చెప్పవలసిన ఐహు[వీవొ సమాస మిది, నో పుళా స దర్భాంకురమా తవృ త్రిః

చరన్‌ మృగైః సార్ధ మృషి ర్మఘోనా,

నమాధిఖీతేన కిలోపనీతః

పంచాప్సరోయౌొవనకూటబంధమ్‌. ల0

వ్యాఖ్య: పురా-పూర్వకాలమునందు, దర్భాంకురమ్మాత వృ త్రిః-దర్భ మొలకలు మ్మాతమే యాహారముగా గలవా+డై, మృగైైః సార్ధం-లేశ, తోంగూడి, చరన్‌ -తిరుగుచుండిన (లక దర్భను మేయుముండిన), నఃబుషిః-అ శాతక ర్లీముని, నమాధభీతేన-ళాతకర్షియొక్క తపస్పమాధివలన భయపడిన, మఘోనా-ఇం[దుని చేత, పంబాప్పరోయౌావనకూటబంధం---పంచాప్పరో-అయిదుగురు అప్పర న్తీల యొక్క, యౌవన-యౌవనమనెకు, కూటబంధం-కూటయం_తమును, ఉపనీతఈః, కిల-చేర్చ(బడెనని చెప్పుదురు. మహా తపస్వియగు శాత” ర్లి మృగరూపమునుదాల్చి మృగములతో( టిరుగుచు, దర్భాంకురనూత లోజనముగలవా(డి యుండగా నతని తపోనిస్టకు భయపడిన యిం్యదు(డు పంచాప్పర స్రీలను. ఆడులేళ్ళ రూపముతో బంపి మృగముగు బంధించినళ్రై యా బుషి - బంధించెనని ఐశివ్యాము గలదని చెప్పెను. ళ్లు. త స్యాయ మంత ర్హితసౌధభాజః

'వ్రనక్త నంగిత మృదంగ ఘోష:ః,

వియద్గతః ప్ల వృకచం ద్రశాలాః

చణం (వతిశున్ముఖరాః కరోతి, శ్స్త౦

168 రఘువంశము

వాఖ్య ; ఆంతర్జీ తసొౌధభాజః..ఆంతర్హిత-జలాంతర్గతమైన, సొధ- మేడను, భాజః-చేరియిన్న, తస్య-ఆ ళాతకర్ణియొక్క, అఆయం-ఈ, _పసక్త సంగిత షృుదంగ ఘోషంాల్చపస క్త-ఎడతెగని, సంగీత-సంగీతమునకు సంబం రించిన, మృదంగ ఘోష: -మృదంగ భ్వని, వియద్గతః (సన్‌ )- ఆకాశమున జేరిన దగుచు, పుస్పకచం_దశాలాః- ఈ పుష్పక విమానముయొక్క శిరోగ్భహములను, తకృణం-తణకాలము, [పతి పన్ముఖరాః.-పతి శుత్‌-_పతిధ్వనులచేత, ముఖరాః- ధ్వనించువానినిగా, కరోతి-చేయచున్నది. అప్పరసల చేతిలో జిక్కిన శాతకర్ణి జలాంతర్గత సౌధమున నివసించుచు నిరంతర సంగీతి లోలుపుండ్లై యుంతుటచేత నచ్చటి మృదంగ ధ్వన మన వినమూశ చం దళాలల యందు క్షణకాలము (పతిధ్య నించినది. “శణం” అని చెషట విమాన మొకచోట నిలుచునది కాదు గావున “చందశాలా శిరోగ్భహమ్‌” ఆని హలాయుధ నిఘంటువు, “స్త్రీ పల్మిషత్‌ (పతిధ్వానే” అని యనురము. శ్లో వావిర్భుజా మేధవతాం చతుర్షాం

మధ్యే లలాటంతపన _ప్తస ప్రి,

అసౌ తపన్య త్యపీఠర _నస్తపస్వీ

,నామ్నా నులీక్ష శృరికేన చాంతః. శ

వ్యాఖ్య 2 నామ్నా, సుఠీళ్షః- పేరుచేత సుఠీష్షుండనియ, చరిలేన,దాంతః - నడవడిచేత దాంతు(డనియు( (బసిద్ధుడ్రై న్య ఆసౌ-ఈ, ఆపరః,తపస్వీ, మరియొక ముని, ఏథధవతాం-ఇంధనవంతములగు, చతుర్ణాం, హవిర్భుజాం-నాలుగగ్నుల యొక్క, మధ్యే-నతుమనుండి, లలాటంతపస ప్రస పి£---లలాటంతప-ఫాల (పదే శమును మండించుచున్న, సప్తస ప్తిః-సూర్యుండుగలవా(డగుచు, తపస్యతి- తపస్సును జేయుచున్నా(డు. పేరు సుతీమ్తు:డ్తై నను _పఫవర్తనలో సౌమ్మ్యు/డైన యీ మరియొక బుషి ఆగ్ని చతుష్టయ మభ్యగతుండై చూపును తీక్ట రవిబింబము పై నిలిపి తపస్సును జేయుచున్నాండు. చూడుమని _ కాతకర్ణిని _ దాటివచ్చిన పిమ్మట జూపిన. “ఎరో శబ్దమునకు. కాన్వము, ఇంధనము అనునవి పర్యాయపదములు. “లలాటం తపతి ఇతి లలాటంతపః” అని వ్యిగహము. “ఖక్‌” _పత్యయాంత మగునీళబ్బమునకు “ఆరుర్ద్విషొ దిత్యాది స్యూతముచేత నుమాగమము వచ్చి" లలాటంతపఃగ* అనియైనది. లెనిచో “లలాట శప” అం కావలసియుండును. *సప్తస ప్రి అనంగా ఏడు గుజ్టములు (రథము

(తశఈయోదళ నర్గము 169 నకు) గలూండు, సూర్యు/డు అని యర్థము, "దాంతొ అనగా దమము (ఇంద్రియ వాంఛలనణచుట) గలవ్యాతు. శ్లో. అముం సవేస (వహిశేవణాని వ్యాజార్ధ నందరి్శిత మఖలాని, నాలం వికర్తుం జనితేం[దళంకం నురాంగనా విథమ చేష్టితాని, శీలి వ్యాఖ్య : జనిరేం దళశంకం-తపస్స్నుచేత సీందునికి సందేహమును బుట్టించిన, అముం- ఈసుంక్షమునిన, సవోస (పహితేకణాగి---సవీస-నవ్వులతో, (పహిత- పంప(బడిన, ఈష్షణాని- చూపులుగలవియు, వ్యాజార్ధసందర్శిత మేఖలాని...--వ్యాజ- ఏదేనొాకనేపముతో, ఆర్ధసందర్శిత-సగము చూపబడిన, మేఖలాని- మొలనూళ్ళు గలవియునగ్కు సురాంగనా విభమ చేస్టితాని-ఇర్మదు/డు పంపిన దేవాంగనలవిలాస చేష్టితములు, విక ర్తుం-వికారమునుజెందించుటకు, నాలం (న -1- ఆలం) -బాలలేదు. సుతీక్షముని తపస్సువలన తన యిర్యదపదవి కేమిముస్పవచ్చునోయని యిం్యదుండు పంపిన రంభాద్యప్పరసలు నవ్వులు, ఆనురాగవీక్ష్షణముణ, అర్భదర్శిత నాభ్మిపదే శములు గలళ బంగార విలాసముల నెన్నిటిని-జూపినప్పటికిని అవి యామునికి( జి త్తవికారమును గలిగింపలేకపోయెన్ను ఈముని చలింపలేదు. శ ఏషా ఒ౬తమాలావలయం మృగాణాం కండూయిళారం కుళనూచఛిలావమ్‌, నభాజనే మే భజ మూర్చ్వబావాుః నవ్యేతరం పాధ్వ మితః (వయుం శ్రే, శీలి వ్యాఖ్య : ఊర్ధ్యరాహుః-ఎ శ్రినబావువుగల, ఏవషః-ఈసుతీ స్టముని, అత మాలావలయం-జవపమాలయే కంకణముగాంగలదియు, మృగాణాం- లేళ +ను, కండూ మితారం -గోకునదియు, కుళసూచిలావం- దర్భాంకుర ములను గోయునదియు, సవ్యే తరం (సవ్య-(- ఇతరం) కుడిపక్క దియగు (సవ్యమనంగా నెడమ్మపక్క), భుజం- బాహువును, మే, సభాజనే-నాయొక్క సంమాసమునక్రై, ఇళ: పాధ్వం-ఇచ్చట నానుకూల్యముగా _ నున్నదని, (పయుం శ్రే-_పయోగించుచున్నాండు (చూపు

170 రఘువంశము చున్నాడు). ఊర్జ్వబాహువై కన(బడుచున్న యీసుతీక్షముని, తన జపశీలత్వ, భూతదయావత్వ, కర్మక్ష్షమళ్వ ద్యోతకమగు ద్ధషీణబాహువును, ఇచ్చట సక్కా రమును స్వీకరించి వెళ్ళవలసినదని నన్ను బలవంతపెట్టుచు(, జూపుచున్నా(డని కాత్చర్యము. “ పాధ్యం” ఇది యవ్యయము. అనుకూల్యార్థకం (_పాధ్య్వమ్‌ అని యమరము, ళ్లు. వారం యమత్వాత్‌ [పణతిం మమైమ

కంపేన కించిత్‌ పతిగృవ్యూ మూర్చ్నః,

దృష్టిం విమానవ్యవధాన ముక్తాం

పునః సవాసార్చిషి సంనిధ లే. క్త

వ్యాఖ్య ; ఏషః - ఈసుతీ క్షుడు, వాచంయమత్వాత్‌ - మౌన వతముగల వా(డగుటవలన, మమ, (పణతిం-నానమస్కారమును, కించిత్‌ -కొంచము మూర్చ న కంపేన-శ€రఃకంపముచేత, (పతిగ ఇవ్యా-స్వీక రించి విమానవ్యవధానముక్తాం-విమా నముయొక్క యడ్ణగింపువలన విడువబడిన, దృష్టిం-తన చూపును, పునః-మరల, సహ్మృస్రార్చిషి-సూర్యునియందు, సంనిథ ల్రే-చక్కగా నిలుపుచున్నాంశు ఈముని తౌన్నవతముగలవా(డ గుటవలన నానమస్కారమును కొంచముగా తలయూపి స్వీకరించి, తన దృవ్తికిని సూర్యునికిని మధ్యలో వచ్చిన మన విమానము ముందునకు సాగగానే మరలభాస్కరుని పై దనచూపును నిలిపెను సుమా। యళశ్శా (దు. “వాచం యచృతి ఇలివాచం యమః” అని విగ్రహము. ళ్లో, అద। శరణ్యం శరభంగనామ్న

_స్తపోవనం పావన మాహిళా గ్నేః,

చిరాయ సంతర్చగ్థి నమిద్శి రగ్నిం

యో మం(శపూళాం తను మవ్యహౌషీత్‌ ఎ శీర్‌

వ్యాఖ్య : శరణ్యం-ఆశయింస(దగినదియు, పావనం-పవి తతగలిగించు నదియు, అదః-ఈ (కనపతుచున్న), తపోవనం-తపోవనము, అహితాగ్నే 8- నిత్యాగ్నిహోత్రియగు, శరభ౦గనా మ్నః-శరభ౦గుండను పేరుగల మునికి సంబఐబ౦ధించినట్టిది యః-ఏశరభ౦ంగ మవాముని,

(తఈయోదళ నర్గము శే71 చిరాయ బహుకాలము, _ అఆగ్నిం-అగ్నిహో తుని, _ సమిద్భిః-సమిధలదేత, సంఠర్చ్య-తృ ప్తిపరచి, (పిమ్మట) మం, తపూతాఎ-మం తములచేత ఇుద్ధమైన, తనుం, ఆపి-తన శరీరమునుమైతము, ఆహౌషీత్‌-హోమముచేసెనో! చిరకాలము యజ్ఞ యాగ నిత్యాగ్ని కార్యములను సమిదాజ్యాది దవ్యములతో చేసి, యగ్నిని తృ ప్రిపరిచి, చివరికి తన దేహమునే యగ్నిహోతునికి సమర్పించిన శరభంగ మహర్షికి సంబంధించిన పుణ్యా_శమ మిది యని సీతకు. జూపెను. “ఆహౌషీత్‌” ఇది “హు.దానాదనయోః” అను ధాతువుయొక్క అజ్‌ రూపము. శ్లో ఇాయా వినీళాధ్వ వరిశమేష

భూయిస్టు నంభావ్య ఫలే వ్వమీషు,

తస్యాతిథీనా మధునా సపర్యా

స్థితా నువు. తేష్వివ పొద వేము. శం

వ్యాఖ్య; ఆధునా-ఇప్పుకు (శరభంగముని యనంతరమునం), తస్య-ఆ మునికి సంబంధించిన, అతిథీనాం, సపర్యా- అతిథులయొక్క సత్కారము, ఛాయా వినీతాధ్వపరి_ ళమేష-నిడలచేత( దొలఃగింపంబడిన మార్గ్యశమగలవియు, భూయిష్ణ సంభావ్య ఫలేష-ఆధికములై మెచ్చ/దగిన వలములుగలవియునగు, ఆమీష,పాద 'పేమ-ఈ య్యాళమ వృక్షములయందు, నుపుతేవు, ఇవ-సత్చుుతులయందువలె, స్థితా-ఉన్నది. ఆ శరభంగముని లేకపోయినను (పస్తుతశాలమున యిచ్చటికి వచ్చు నతిథులకు చల్టని నీడనిచ్చి మార్గాయాసమును దొలంగించుచును, వలసిన ఫలములు పుష్కలముగా నిచ్చుచును ఆశమ వృక్షములు ఆకిఢీ పూజను ఆ ముని సత్సుుతులవలె నెరవేర్చుచున్నవి. ఇప్పుడును అతిథులిచ్చటికి వచ్చుచుందురు. సత్నుుళులు తమ తండి చేయుచుండిన సత్కార్యములను విడువరు, శో. రధాళాస్వనోద్లారి దరీముఖో ౬సొ

శృంగాగ లగ్నాంబుద వప్రపంకః,

బధ్నాతి మే ఐంధురగాతి! చతు?

దృప్తః క కుద్యానివ చితకూటః. త్త

172 రఘువంశము

వ్యాఖ] : ధారాస్వనోద్దారి వరీముఖః---ధారా-జంధారలయ్కొ స్వకో బ్లొారి-ధ్వనిని వెలువరచుచున్న, _దరీముఖః-దరియే ముఖముగా. గలదియు, శ్ర బంగొగ లగ్నాంబుద వ్యపపంక ఒంక సంగ -శిఖరమనెడు కొమ్ముయొక్క, ఆ్యగ- చివరిభాగమునందు, లగ్న -చేరిన, ఆతబుదవ్న పపంకః-మేఘమనియెడు వ్యష్యక్రీడా కర్ణమము గలదియునై న, అసౌ, చ్మితకూటః-ఈచ్చితకూట పర్వతము, బంధుర గాత్రి!-ఎత్తును వంపును గలదేహముగలదానా! (లేక యౌవనముచేత దిట్టములగు నవయవములు గలదానా!) దృ ప్రః-మడించిన, కకుద్మాన్‌, ఇవ-వృషభమువలె, మే, చమః-నాచూపును, బధ్నాతి-5 ట్టివేయుచున్నది. ఎడతెగని జలధారాధ్యనిగల కంద రముతోను, శిఖరాాగముశందున్న మేఘముతోను యీచ్మితకూటము, అంకెలు వేయుచు, కొమ్ములకు కోరాడుటచేత అంటు౩ిన్న బురదగలిగి, మదించిన వృష భమువలె. గన్బట్టుచు, నాదృష్టిని/ జలింపనీయకున్నది సుమా! అనగా దానివైపు నక్తే చూడమనసగుమున్న దని భావము. “బంధురంతూన్నతానతమ్‌” అని యమర కోశము, శ్లో, పషా పనన్న స్తిమిత (వవావో

నరి ద్విదూరాంతరభావ తన్వీ,

మందాకినీ భాతి నగోవకం శే

ముక్ర్తావలీ కళఠగతేవ భూమేః. త్త

వ్యాఖ్య : [పసన్న స్తిమిత పవావో-నిర్మలమై నివృందమైన [పవాహము గలదియు, విదూరాంతరభావతన్వీ-దూరాన లోతుననుండుటదేత చిన్న దిగాం గాన నగు, మందాకినీ-మందాకిని పేరుతో చి తకూటమునంటి పాజువట్టి, ఏషా, సరిత్‌= ఈనది, నగోపకంకఠే-పర్వత| పాంతమునందు, భూమేః-భూడేవికి, కంఠగతా-మెడపై నున్న, ముక్తావ$ీ, ఇవ-ముత్యాలదండవలె, లాతి-_పకాశించుచున్నది. నెమ్మదిగా (పవహించుచు దూరమున నుండుటకేత చిన్నదిగా గనంబడు ఈ మందాకినినది చ్విఠకూట _పాంతమున భూదేవి మెడలోని ముత్యాలవోరమువలె నున్నది. ఇచ్చట చ్నితకూటమును భూదేవి శిరస్సునుగాను, త_త్పాంతమును కంఠమునుగాను భావింప వలయును. ఇది *ోమందాకినొ యనుపేరుగల యొక చిన్ననది,. అలంకారము:

తయోదళ నరము 170 (౮ గ ళ్లు. ఆయం సుజూతో ఒనుగిరం తమాలః

(పవాల మూదచాయ నుగంధి యవ్య,

యవాంకురాపాండు కపోలళోఖీ

మయా ఇవతంసః పరికల్పిత స్తే, త్త

వ్యాఖ్య : ఆనుగిరం-ఈచి తకూట పర్వత సమీపమున, నుజాతః- చక్క+గాపుట్టిన, తమాలః-(కాను(గచెట్టు (ఊలిమిరి, చీకటిమాను) ఆయం-ఇది. యస్య-ఏతమాలవృక్షముయొక్క, సుగంధి-మంచిపరిమళముగల, (పవాలం-చిగు రును, ఆదాయ-తీసికొని, మయా-నాచేత, తే-నీకు, యవాంకురాపాండు, కపోల శోభీ..యవాంకురమువలె తెల్లనిదగు నీకపోలమునందు [పకాశించునట్టి, అవ తంసః-కర్ణభూషణము, పరికల్పితః-కల్పింప(బడియుండెనో! పరిమళవంతమగు దేనిచిగురును దెచ్చి సీకపోలమునందు అవతంసముగా మునుపునేను అలంక రించితినో ఆశమాలవృక్షమే యీగిరి పక్కననున్నది. “కే సమీపే ఆనుగిరంొ గిరేళ్చ సేనకన్య అనుసూ_తముచేత సమాసాంతమున “"టడ్‌” _పత్యయను (అ) వచ్చి “అనుగిరం” ఆయినరి. శ్లో. అనిగవహాత్రాన వినీత నత్త్వ

మపుష్పులింగాత్‌ ఫలబంధివృతమ్‌,

వనం తవఃసాధన మేత ద(శేః

అఆవిష్కృూతోద్యగతర (పభావమ్‌. ర0

వ్యాఖ్య : ఆన్మిగహ[తాస వినీతస త్వం-అన్మిగహ్మతాస-దండభయము లేనివైనను, వినీత-వినయముగల (లొంగి కమశిక్షణమున మెల(గునట్టి) స త్యం- శార్దూలాది జంతువులుగలదియు, అపుష్పలింగాత్‌-పుష్పరూప నిమి తములేకయే, ఫలబంధివృక్షం-పండ్తుపండునట్టి వృశ్షములుగలదియు (కావుననే), అవిష్కృతోద (తర (పభొవం- ఆవిష్క్భృత - _పకటింపంబడిన, ఉద_గతర- అత్యున్నతమైన, (పభావం-మహిమగల, అ_తేః-అతీమవాముని యొక్క, తపసాధనం-తపస్సు నకుసాధనమగు, వనం-వనము, ఏతత్‌ -ఇది. కొట్టుట, కోపగించుట లేకయే వినయ విన్నమములై న మృగము. లిచ్చట సంచరించును. పూతపట్టకయే యిచ్చటి వృషముణు ఫలములనిచ్చును కనుక మహామహిమగలదియని (పసిద్ధిజెందిన యీ

శే/4 రఘువంశము వనము అతిమహామునియొక్క తపోవనము సుమా! యని రాముడు సీతకు ఇప్పెను. ళా అ్థా ఫిపషేశాయ తపోధనానాం స్తర్షి వాస్తోన్సుత పామపద్మామ్‌, 'వవర్తయామాన కిలా నుసూయా 'తిసోతసం (త్యంబక మౌలిమాలామ్‌. ర్‌] వ్యాఖ్య అ్యత-ఈ య్యత్రివనమునందు, అనుసూయా-ఆ(తిబార్యయగు అనుసూయాదేవి, స ప్తర్షి హస్తోద్ధృత హేమపద్మాం-స ప్రబుషుల చేతులతో గోయ/బడిన బంగారు తామరలు గలదియు, _త్యంబక ఎౌలిమాలాం-శివునితల పైని పూలదండయునగు, (త్మిసోతసం-గంగానదిని, తపోధనానాం-బుషలయొక్క, ఆభి షకాయ-స్నానముకొలక్రె , [పవ ర్తయామాస, కిల-_పవహింపజే సె నందురు. పూర్వము అనుసూ యాదేవి యతిథులుగా వచ్చిన బుమళలందజికిని స్నాన సాక ర్యార్థమై, స్వర్గవాహినియై సప్తగ్గలు స్వయ ముగా దెంపుకొను కనక కమలములు గలదియు, శివుని తలపై మల్లెదండగా మెజయునదియు. నగు గంగానదిని ఈ వనమునందు? క బవహించునట్లు చేసినదని పెద్దలు చెప్పుదురు. “శి సోతసంొ స్వర్గ మర్త్య పాఠాళ లోక ములందు (బవహించుటచేత గంగ (తిపథగా అని వ్యవహరింప(బఐడుచున్న దని యర్థము. అలీబి (సోతాంసీ యస్యాః సా (తి_స్మ్ఫోకాః, కాం (తిసోతసం* అని వ్యుత్పత్తి. శ్లో, వీఠానవై్వై క్ధాన్రనజుషా మృమీణా మమీ సమదధ్యాసిత 'వేదిమధ్య్యాః, నివాత నిష్కంపతయా విభాంతి యోగాధిరూఢా ఇవ శాఖనో2పి. 52 వ్యాఖ్య: వీరాసనై ః-వీరాసనములబేశ, ధ్యానజుషాం-ధ్యానమును పొందిన, బుషీణాం-బుషులయొక్క (వారికి సంబంధించిన), సమధ్యాసిత వేదిమధ్యాః - ధ్యానవేదికల నడుమనున్న, ఆమీ, శాథినః, అపి-ఈ వృక్షములుసైతము, నీవాత నిష్కంపతయా-గాలి లేనందున చలింపకుండుటచేత, యోగాధిరూఢాః, ఇవ-

తయోదళ సర్షము 175 ( గ ధ్యానముచేయుచున్నవివలె, విభాంతి-(పకాశించుచున్నవి. తమ్మకింద ధ్యానమగ్నులై యున్న బుషులకు సంబంధించిన వృక్షములు మెతము ఆ వేదికల పై( గదలిక లేక ధ్యాననిమగ్న ముల్లె యున్నట్లున్నవి. వీరాసన లక్షణమును “ఏకపాద మథై కస్మిన్‌ విన్యస్యోరుణి సంస్థితమ్‌, ఇతరస్యిన్‌ తభాచాన్యం వీఠాసన ముదాహృతమ్‌” అని వసిస్టుండు చెప్పెను స్పష్టము. శ్లో. త్వయా పురస్తా దుపయాచితో యః సోఒయం వట. శ్యామ ఇతి (వతీతః, రాళ రశణీనా మివ గారుడానాం స పద్మనాగః ఫలితో విభాతి. 5కి వ్యాఖ్య ; త్వయా-నీచేత, పురస్తాత్‌ -పూర్వము, యః-ఏది, ఉపయాచితః- (పార్టి =పంబబ*యుండెనో, శ్యామః, ఇతి, 1పతీతః-“ళ్యామొమని [పసిద్ధిని-జెందిన, సః, వటః, అయం-ఆ మజ్జీచెట్టేయిది, ఫలితఈః-పండ్లు కలదియగుచు సపద్మరాగః- పద్మరాగమణులతో(గూడిన (కెంపులతో), గారుడానాం-పచ్చలయొక్క, రాళిః, ఇన-కుప్పవలె, విభాతి-పకాశిచుచున్నది. నా యరణ్యవాసముయొక్క_ ఇరంభము నందు, మనము ఈన్య(గోధవృక్షము (మజ్జిచెట్టు) వద్దికి వచ్చినప్పుడు, నీ వీవన స్పతి౨, [వత పరిపాలనమును నాభర్త నిర్వహించునట్టను గహింపుమని కోరీ యుంటివే ఆన్యగోధమే యిదిం రామాయణకళ్లోకం: “న్య గోధం తముపస్థాయ వైదేహీ వాక్య మ్మబవీత్‌ నమ స్తేఒస్తు మహావృక్ష! పాలయె న్మేవతం పతిఃోం ఇప్పుడు పండ్తుకాచి, చూచుటకు పద్మరాగనుణులు కలిసిన గరుడపచ్చల రాశివలె/ గనపడుున్నది! అని రాముడు సీతకుంజెప్పెను అలంకారము ; ఉపమ. శ్లో, క్వుచి 'త్పభాలేపిఖి రిందనీతైై ర్ముక్తానముయూ యష్టిరి చాను విధా అన్య తమాలా సితపంకజానా మిందీవరై రుళ్ళదింళాత రేవ" 54 క్వచి ళ్ధగానాం (వియమానసానాం కాదంబనంనర్ల్గ వతీవ వంజక్తిః, అన్ఫ్మత కాలాగురుద త్తపళా భద్రి ర్భువ శ్చందన క ల్పిశేవ. ర్‌ల్‌

176 రఘువంశము

క్వచి [త్పభా చాం[దమసీ తమోభి శ్చాయావిలీనై ః

ళబలీక ఖేవ, అన్యత్‌ ళుభా శరద్యభలేభా రం భేష్వి వాలవ్యనథః

(వచేశా,. ల్‌6 క్వచిచ్చ కృష్ణోరగభూష ణేవ భసాంగరాగా తను రీశ్వరన్య,

పశ్యా నవద్యాంగి 1 విభాతి గంగా భిన్న[పవావో యమునాతరంగ్రై$. 57 వ్యాఖ్య : హే ఆనవద్యా-గి!-ఓ చక్కని దేహముగలదానా! యమునాత రంగైః-యమునానది తరంగములచేత, భిన్న పవావో-వివిధరీతుల కలసిపాలు చున్న, గంగా-ఈ గంగానది, క్రచిత్‌ -ఒకచోట, (పభాంపిభి:-కాంతిచేత యితర వస్తువును పూయన ట్టి ఇందశల్తై 1-ఇం[ ధనీలమణులచేత, ఆశసవిద్ధా- కలిపి కూర్చబడిన, ముక్తొామమూ, యష్టిః, ఇవ-ముత్యాలహార మువలెకు, అన్య త- మరియొకచోట, ఇందీవరై $- నల్టకలయవలచేత, ఉళ్ధచితాంతరా-[కుచ్చ(బడిన నడిమి భాగములుగల. సీతపంక జొనాం- కెల్లా మరపువ్వులయొక్క , మాలా, ఇవ-దండ వలెను, క్వచిత్‌ -మరియొకచోట, కాదంబసంసన్ల్గ వతీ-నీలవాంసల సంబంధముగల, [పియమానసానాం-[పయమైన మానస సరోవర ముగలవియగు, ఇగానాం, పం క్రి ఇవ-హంసలబారువలెను, అన్య_ఈ-ఇంకొక బ్రావోట, కాలాగురుద త్రష్మతా-అగురు చేత వాయంబడిన మకరికాదిస్టతరచనలుగం, భువఃంభూదేవియొక్క, చందన కల్పితా-'ఫ్రీగందముచేతంబూయంబడిన, భ క్రిః ఇవ-మైపూంతవలెకు, క్వచిత్‌-ఒక చోట, ఛాయావిలీనై 1-నీడలయందు దాగిన, తమోభిః-లీకట్టచేత, శబలీకృతాం బూడిదవర్ణముకలదిగా( దేయంబడిన, బాం చమసీ-చం దసంబంధినియగు, (పలా, ఇవ-కాంలివలెను (వెన్నెలవలెననియర్ధము), అన్య_త- మరియొకచక్కిన, రంధేఘ- రంధనులయందు, ఆలక్ష్యనభ॥ పదేళా-కన, బడు గగనఖండములుగల, శుభా, శరద భలెఖా, ఇవ- తెల్పి నిశరత్కా.లమేఘపం క్రివలెను, క్వచిత్‌ - ఇంకొక స్టలమున, కృష్ణోరగభూషణా-కృష్ణసర్పము భూషణముగాంగలిగి, భస్మాంగరాగా-భస్మమును మైపూంతగాంచేసికొన్న, ఈళ్వంన్య, తనుః, ఇవ-శివునిదేహమువలెను, విభాతి- ఎంతయోచక్క(/గా (ప్రకాశించుచున్నది, పశ్య-చూడుము. ఓసీలా! అటుచూడు, ఆ గంగానది యము రాతరంగమిళతయై యీ_పయాగతీర్థమునం.. దేంతమనోహర ముగా( [బవహించుచున్నదో! ఒకచోట, ఇం దనీలాలతో( గలిపి కుచి, లన ముత్యాల హారమువలెను, మరియొకచోట, నళ్హకలువలుచేర్చి కూర్చిన తెళ్లళ*మరలదండ

(తయోదళ సర్గము 17 వలెను, ఇంకొక (ప్రదేశమున కాదంబపక్షులతో (జేరిన రాజహంసల బారుల తీరునను, మరియొక్కచోట గంధజీపనము_ చేసిన భూదేవి శరీరముకై రచించిన కొలాగుకుష్టతరి చనల చోంలలియు, ఇంకొకరావున వృతకుడ్యాది ఛాయఐలో దాగిన భీకట్టతో. గూడిన వెన్నెలవలెను,. మరియొక్క- చోట రంధములందు. గన్పట్టు నాకాశభాగములుగల శరత్కాల మేఘపం కిని బోలియు, వేరొక్నచోట కృష్ణనర్న్వములను ధరించిన భస్మానులి ప్తశిళరీరము తీరునను గనంబడుచున్నదికదూ! అని గంగా యమునా సంగమ [పదేశముకు రాముఃడు వర్ణించి చెప్పెను. ఇట్లు నాలుగు శ్లోకములను ఒకే మవావాక్యముగా( గూర్చుటకు “కలాపకమ్‌” అని పేరు సర్వత ఉపమాలం కారములే యని యెలు/(గవలెను. శ్లో. _ నము[దవత్న్యో ర్షృలనంనిపాతే ౧ ” యా మ!

పూళాత్మనా మ కిలాభి పేకార్‌,

తత్త్వావచోధేన వినాపి భూయ

_న్తముతుజాం నాసస్తీ శరీరబంధః. 58

వ్యాఖ్య : ఆ_త-ఇచ్చట, సము దపత్నోళ-సముదుని భార్యలగు గంగా యమునలయొక్శ_, జఎసంంపాతే-జలసంగమమునందు, ల్సి షేకాత్‌ -స్నానము చేయుటవలన, పూతాత్మనాం-శుర్టమై - శరీరమానస సులు గలవారై, తనుత్శజాం- శరీర;మును విడిచిన పుముషులకు, తత్తావవ్‌'ధేన్క వినా, ఆపి-ఆత్మతత్త్వజ్ఞానము లేక పోయినను, భూయః-మరల (_పస్తుత ప్రారబ్ధ శరీరమును విడిచిన పిమ్మట్స, శరీరబంధః-శరీరము కలుగుట, నాస్తికి.-లేమసుమూ! ఈ గంగా యమునా సంగమ 1పదేశమున స్నానముకు జేఏనూరికి ఇత్మత త్వక్టానము లేకపోయినను పునన్షన్మగహితమగు మోక్ష లు లఫిచురు. “అన: త జావా కేవ ముక్తః, అ్యతతు స్నానాదేవ ముకి అని పెన్టల్చ యభిపాయ-ఎని భావము. శ్లో. పురం నిషాచాధిపతే రిదం తత్‌

య" సన్‌ మయా మౌలిమణిం విహాయ,

క్‌ 18

178 ౨ ఘువంశము

జటొసు బద్దా న్వరుద త్సుమం తః

“కై కేయి! కామాః ఫలితా నృవేతి.” ర్‌ర్రి

వ్యాఖ్య : నిషాదాధిపతేః-బొయలదొరయగు గుహు”యొక్క_, తత్‌,పురం- అప్పుడు మనము చూచిన పట్టజము ఇవం-ఇదియే. యస్మిన్‌ -దే .యందు, మయా- నాచేత, వౌలిమణిం, విహాయ -రాజచిహ్నమగు మణీ 'రీటనును దీసివేసి, జనాను, బద్ధాసు (సకీషు) -జడలు ధరిప(బకినవి కాంగా, సుమంతః-సుమం తుడు, “పే శై కేబి-ఓ కైకా! తవ, కామాః-నీ కోరికలు, వలితాః, ఇతి-సఫలములై న వనుచు, అరువత్‌-దు?ఖి చెనో! ఇది గుహుని. పక్కతణము, ఇచ్చటనే నేను రాజ చిహ్నమగు మజణికిరీటమును తృజి చి జటాధారి?కా.గా(. జూచి సుమంతుండు “కైకా! నీ దుష్టవాంధిత ఎలు ఫలిఎచిగవనుచు” నేడ్మెనుగదా! ట్లో, పయోధర్రైః పుణ్యజనాంగనానాం

నిర్వివ్న పామాంబుజ రేణు యస్యాః,

టావ్ము సరః కారణ మా_వ్రవాచో

బుచ్ధేరివాన్య క్త ముదావారంతి. 60

వ్యాఖ్య : పుణ్యజనాంగనానాం-యక్షన్తీలయొక [౪ బమాధరైః- సనముల చేశ, నిర్విష్ట 'హేమాంబుజరేణు----ఏర్పీన్హ -ఉపభోగింపంబకిన, హేమాంబుజ-బంగారు కమలములయొక్క_, రేణు-పరాగముగలదియగు, /. బాహ్మం, సరః-,బహ్మకు సంబం ధించిన మానససరోవరము, యౌః-ఏ సరయూనదికి, బుద్ధేః-మహ త్తత్వమునకు, ఆవ్యక్తం, ఇవ-(పధానము (పకృతి) వలె, కారణం-ఉఊత్ప త్తికి. గారణమని, ఆప్త వాచః-వేదవాక్కులు, లేదూ మునులు, ఉదాహరంతి- చెప్పుచున్నారో! అల్మకీడలాడు చున్న యజాంగనల స్రశముఐచేత నకసళవింపంబడు సువర్ణకమల వవాగముగల మానస సరోవరము సరయూవది పుట్టుకకు! గారణమనఎ మహామునులు చెప్పుదురు అది ఆవ్య క్త్షమువల్హ మహ త్త త్వము పుట్టునన చెప్పు సాంఖ్యదర్శన వచనములను విశ్వసించునట్లు, ఆ ప్రవాకు;లవలన, సరయూజన్మస మానస సరస్సు ఆంతర్గత, పరోక్షకారణమని నమ్మవలెనుగాని _పత్యషగోబరముకాదని భావము. శ్లో. జలాని యా తీరనిఖాశయూపా

వహ త్యయోధ్య్యా మను రాజధానీమ,

(త యోదళ సర్గము 170

తురంగ మేధా వృథా వరీరెః

ఇత్వూకుఖి; పుణ్యత రీకృళాని. 61

వ్యాఖ్య : తీరనిభాతయూపా.__తీకనిఖభాత-ఒడ్డునపాతబడిన, యూపా- మం_తసంస్తార యు క్త యజ్ఞపశుబంధన స్తంభములుగల, యా-ఏ సరయూనది, తురంగమేధావభ్ళ థావతీర్ణేః- శ్వమేధయాగములందు అవభృథస్నానార్థమై దిగినట్టి, ఇచ్వూకులిః-ఇఖ్వాకు. వకీయులగు మాపూక్వులచేత, పుణ్యతరీకృతాని-సవ్నిత తరములుగా. జే మంబడీన, జలాని-ఉదకముఐను, అయోధ్యాం, రాజధానీం, అను- అభయోధ్యాశగర సమీపమున, వహతి- పవహించునో! తీరమున యూప స్తంభములు గలిగి, ఆశంమేధయాగ సమయము లందవభృత స్నానార్థమై. దిగిన మాపూర్యుల చేత ద్విగుణీ శృత పవ్మితతను సంపాదించుకొన్న జలములను అయోధ్యా స పమున బాకునట్లు చేయువనున్న సరయూనది యిది య'9భావము ఇత్వూకురాజు లెవ్వరును జేయ-న్ని యశ్వమేథయాగములుచేసి రన టకీసరయూనది సాక్ష్యముగా నున్నదని యథి_పాయము- ళ్లు యాం నై కతోత్సంగనుఖోచితానాం

పాతి పయోళభిఃపరివర్టి తానామ్‌,

సామాన్యధా త్రీ మివ మానసం మే

సంభాొవయ తు త్తరకోసలానామ్‌. 69

వ్యాఖ్య ; యాం-ఏసరయూనదిని, మే, మానసం-నామనస్సు, _ సైక తోత్సంగ సుఖోఎితానాం- సైక తోత్సంగ-ఇసుకతిన్నె యను నొడియందలి, నుఖ- ఆనం *మునకు, ఉచితానాం-తగినవారును, (పాకె $- ఆధిక ములై న, పయోభఖిః- ఉదకములచేత (క్షీరములచేతనని యర్ధాంతరము), పరివర్థితానాం-పోషింప(బడిన వారునునగు, ఉ త్తర కోసలానాం-& తర కోసలదేశ ఉపభువులకు, సామాన్యధ్యాతీం, ఇవ- అందజికిని సమానయను పెంపుడు తల్లిని (దాదిని) వలె, సంభావయతి-గౌర వించునన్నది. దీని యిసుకతిన్నెలపై తల్లియొడిలోవలె సుఖపడుచు, క్షీరసదృళ మగు జలమున్కుతాగి, పుష్టినింబొందిన మాయు త్తరకోసలాధిపతులందజికిని యీ సరయువు దాది వంటిదన్న భావ తో నా మనస్పీనదిని గౌరవించుచున్నది సీతా!

180 రఘువుళము అన్నాండు. “ఊఉ త్తరశోస వానాంరాజానః ఉ త్తవకోసలాః” తదాజస్య “ఇత్యాది సూ తముకేత తద్దిక_ పత్యయముశకు లోపమువచ్చును. ధాత్రీశబ్ద' నకు “జరగని, ఆనులకీ, వసుమతీ, ఉపమాతా” అర్థములని విశకొశము. అలంకారముః ఉపమ. శ్లో. సేయు మదీయా జననీవ తేన

మాన్యేన రాకజ్టూ సరయూ వియ. క్రా,

దూశే వసంతం $8రానిల్లై రా

తరంగవా స్తైరుపగూహతీవ. 88

వ్యాఖ్య; మదనీమయా, జగనసీ, ఇవ-మాశలియనగు కౌసల-వలెకే, మాన్యేన- పూజ్యుడంగు, తేన, రాజ్ఞా-స్వర్గతుండై న యావళరథు”చేత, విముక్తా-విడువ(బకిన, సేయం (సా ఇయం్స, సరయూః-ఇఎంగవఅకు నాచేత నుక్చభింపంబడిన సరయూ నది, డూరే, వసంతం-దూర పదేశమునగుండిన మాం-పు తకూతుండనై న నన్న శ9రానిలై ః-చల్లనిగాలతో (గూడిన, తర-గహఘై: -తరంగములనెకి చేతులతో, ఉపగూహతి, ఇవ-ఆలీంగ” ము వేసికొడుచున్నడివలె నున్నది. మాతల్చి కౌసల్మవలెకే స్వర్గతు(ద్రైన మాతండిచేత వియుక్తుకాల్తైన యీ సరయూనది భర్య దుఃఖము చేతను, దూరస్థు(డన్తై యుండిన నావలని ప్పుతదుఃఇమువేతను బాధపడుచుండి నదియై ముప్పుడు తిరిగి వచ్చుచున్న నన్ను చల్లని తరంగ హ స్తసులతో దగ్గజి( జేర్చుకొనుచున్నట్ల్టున్నది. అలంకారము ; రూపూను _ప్రాజితఎుగు నుత్చేష. శ్లో. విర క్తసంధ్యాళపిశం పురస్తాత్‌

యతో రజః పార్థివ ముజ్జిహీ తే

శం కే వానూమక్కథిత పవృ త్తిః

'వ్రత్యున్గతో మాం భరతః స్తన్యం. 64

వ్యాఖ్య : విర క్తసంధ్యాకపిశంయ---విర క్త-తక్కు.వ యెజ్ఞ”దైన, సంధ్యాం సంధ్యారాగమువలె, కపిశం-ఎఆలుపు నలుపు కలిసిన వర్ణముల, వార్థివం, రజః- భూసంబంధమైన ధూళి పురస్తాత్‌ -మనయెదుట, యతః-ఏకారణమువలన, ఉట్టి హీరే-ఎగయుతున్నదో! (త ్మాల్‌- ఆకారణమువలన) హనూమత్క-ఢీత (పవృ త్తిః -హనుమంతునిచేత,జెప్పంబడిన మన యాగమనవా ర్తగల, భరతః-భరతుండు,

(తయోదళ నర్గము 18] సమైన్యః (నన్స్‌-సెన్య సపితు(డగుచు, మాం, (పత్యుద్గతః-నన్ను స్వాగతించు చుర్నాండని, శంకే-ఊహింముచున్నాను. ఎదురుగా _చిన ధూళవఐన, మనవు వచ్చు చున్నవా ర్తను ముందుగా నాచే/(ఐబిఎప(ఎకిశస హముమంతు(క చెప్ప6గా విన్న భర తుండు. సైన్మసమేతు(డ్తై మననెమర్కొలని తీసుక వెళ్ళుటకు వచ్చున్నాండని భావింతును. “హనూమాన్‌” హనసుః-౪స్య అస్తీతి హనూమాన్‌. అని విగహము. “*థరాదీనాంచ” అనుసూ తముచేత “హను” శబ్దము శరాది గణపఠితమగుటచేత దీర్చ ము వచ్చి “హనూ” ఆ-యైనది. “విర క్త సంధ్యాకవిశంం అనునది రజ స్ఫుప ధూ?) విశేషణము. “విరక్తా పదమునకు “అతిరక్రాయాసంధ్యా” అని మెల్లినాథుండు _వాయుబచేత నేను “తక్కువ యెజ్జ)దై నొ యని అర్థమును (వాసితి౨. “అతి కాంతా రక్త ఆని యప్పుడు వి గహము. “పకర్ణే లంఘనే ప్యతి” అని యమరము "అతి" కి లంఘనశార్థమును సైతము చెప్పెను. శ్లో అదా (శ్రియం పాలితసంగరాయ

(వత్యర్పయిమస్థి త్యనఘాం న సాధుః,

హత్వా నివృత్తాయ మృభే ఖరాగీన్‌

సంరమ&ీతాం త్వా మివ లమృణో మే. 65

వ్యాఖ్య $ సెరధుః, సః-సజ్జనుండ్రైన యాభరతు.-డు, పాలితసంగరాయ- నెఆవేర్చ:బడిన పితృ పతిజ్ఞగల మ--నాకొణకు, ఆనఘాం-దోషరహీతయై, సం రక్షివాం-కాపాడంబడిశదియగు, శియం-రాజ్యలష్మిని, మృథధే- యుద్ధమునందు, ఖరావీన్‌-ఖరదూషణాదులను, హత్వా-చంపి, _నివ్యత్తాయ-తిరిగివచ్చిన, మే- నాకొజకు, లక్క్యణః-లక్ష్మణుండు త్వాం, కఇవ-దోషకహితవైై, సంరక్షితవైన నిన్నువలె, ల్‌ పతర, ఎయివ్యతి-తిరిగి సమరి 0పయల/డు. అద్ధా-సత్యము(తప్పదు). సజ్టనుండ్రైన భరతుండు తానేమా_తమును ఆసుభవింపక కేవలము సంరక్షించిన రాజ్య లక్ష్మిని థండి ఎపతిజ్ఞను నెజవేర్చివన్చిన నాకు, పూర్వమరణ్యమున ఖరాదులను యుస్ధమున(జంపి తిరిగివచ్చిన నాకు లక్ష్మణుడు నిన్నుకాపాడి యప్పగించినట్టు, తప్పక సమర్ప్చింప(గలండని ఖావించుచున్నాను. “సంగరో మనగా 1పలిజ్ఞ, రాజ్యలమ్మీకి సీత నుపనూనముగాంజెప్పుట భరతు(కు రాజ్యసుఖ మిసుమంతయు ననుభవంపక రాముని రాజ్యమును రామునికే _పత్యర్పణము(జే యుననుటకే. అలంకారము: దృష్టాంతము. “త త్రేత్వద్ధా” ఆనియమరము. “"అద్ధా అనునది అవ్యయము.

182 రమువంళశము శ అసౌ పురస్కృత్య గురుం పదాతిః

పశ్ళా దనస్థాపితవాహినీక:,

వృద్ధై రమా తై్యైః సవా చీరవాసాః

మా మర్ధ్యపాణి ర్భృరతో ౬భ్యువైతి. 66

వ్యాఖ్య : అసౌ-ఇత(డే, పదాతిః-పాదచారియు, చీరవాసాః:-వల్కల వస్త్రముగలవాండునగు, భరతః-భరతు(డు, పళ్ళాత్‌ -గనవెనుక, అవస్థాపితవాహి సీకః-ఉంచుకోంబడిన సేనగలవా;డగుము, గురుం-మాకులగుకువగు వసిస్టుని, పుర స్కృృత్య-తనముందుంచుకొని(, వృద్ధెః, ఆమాతై (॥సహం- పెద్దలయిన మం్కతులతో పాటు, అర్హ్యపాణిఃసన్‌ -పూజా్నాదవ్యములను చేతులయం దుంచుకొన్నవా(డగుచు, పోం-నన్ను, అభ్యుపెతి-ఎదుర్కొన వష్పదున్నా(డు, వల్కాలధారియు. బాద జారియు నగుభరతుండు సైనమును చెనుకవనృుటకు నియోగించి వసిష్టమహర్షిని ముందుంచుకొని పూజా దవ్యములను మం్యతులయు క్తముగా (బుచ్చుకొని నాకు స్వాగతముంజెప్పుట కదిగో! వచ్చుచున్నాండు. చూడుము! అని సీతకు వెప్పేను. పూజావస్తువులను మంతులుసైతము పట్టుకొని యండిరని భావము. శ పిళా విసృష్టాం మద పేషకయా యః

(శీయం యువా ప్యంకగళా మభోక్రా,

ఇయంతి వర్షాణి తయా సవోగ

మభ్యస్యతీవ (వ్రత మాసిధారమ్‌. 67

వ్యాఖ్య ; యః--ఏభరతు,డు, పి కా-తం( డిచేత, విసృష్టాం-ఇయ్యంబడిన చియై, అంకగతాం, ఆపి-ఓడిని(జేరినదియైనను, (శియం-రాజ్యలకిని. యువా-ం యువకుండై కూడ, మదపేక్షయా-నాయందలిళ కిచేత, ఆభో క్తాసన్‌ _-ఆనుభఏవింపక యున్నవాండగుచు, ఇయంతి, వర్ష్పాణి--ఇన్ని సంవత్సరములు, తయాసహ- ఆరాజ్య లక్మితో/గూడ, ఉగం-కఠినమైన, అసిధారం-ఆసిధారమబుపేరుగల, (వతం- [(వతమును, అభ్యస్యతి, ఇవ-నడుపుచున్నాండువలెనున్నా(డో. తం్మడిదేత నీయ బడి తనవద్దికి వచ్చిన రాజ్యలమ్మీని యువకుంర్రెయుండడియ ఖభగతుంతు, తన తొడ పైకి వచ్చిన [పియురాలిని అనుభవింపందలపని యువకునివలె, నాయందలి

(త యోదళ నర్గము 188 భ_క్రిదేత భోగింపకయున్నా(డనగా నిత డిన్ని సంవత్సరాలామెతోంగలసి “అసిధా రావతము" నాచరించుచున్నట్టున్నది. “పి తావినృషాం” తం_డియిచ్చినదికనుక ధర్మవిరుద్ధముగాని, న్యాయవిరుద్రముగాని కాదని యిర్ధము. “ఆంకగతాం” స్వయ ముగా(బేమించినట్టిది. ఇబ్టీరాజ్యథ్రీని అనుభవించకుండుట “ఆసిధార్మావతము” కాదా? “యువా యవత్యాసార్ధంయత్‌ ముగ్గభ రృవ దాచరేత్‌,, అుతర్వీవృత్త సంగః స్యాత్‌ ఆసిధారావతం హి తత్‌” ఆని యాదవ నిఘంటువు నిర్వచించెను. శ్రీళోగము నెజు(గని మూర్ధనివలె “"నాతిగల (బహ్మచర్మమును బాటించుట యని యర్థము. అసిధారా-క _తియంచు.. దానిపై. నిడుచుటవంటి దగుఓచేత దీనిని

• ఆసిధారా వతం” అన్నారు, శ్లో. వతావ దుక్తవతి దాశరథె తదీయా

మిచ్భాం విమాన మధిదేవతయా విదిత్వా,

జో్యతిపష్ప థా దవతళార నవిస్ట్యయాభి

రుద్వీడీతం 1పకృతిభి ర్భృరతానుగాఖిః. 68

వ్యాఖ్య : దాశర థౌ-రాము.డు, ఏతావత్‌ -ఇంతమా,తము, ఉ క్రవతి-వచిం చినవా(తుకా(గానే, విమానం-పుష్పకము, తదీయాం, ఇబ్బా-రామునికోరికను, ఆధిదేవతయా--తనయరి దేవతచేత, విదిత్వా-తెలిసికొని, _ సవిస్మయీఖిః- ఆళ్ళ ర్యముగలవారై , భరతానుగాథిః-భరతునివెంటటవచ్చుచున్న, [పకృతిభిః-_ పజల చేత, ఉద్వీక్షిత (సత్‌ )-తలలె త్తి చూడ(ఐబడుచున్నదగువు, జ్య్కోతిష్పథాత్‌ -ఆకా శమునుండి, అవతతార-డిగెను. రాముడు తననెదిర్కొనుఓకు భరతు(డువచ్చు చున్నా,డని యనంగానే, రామునికోరికను త వయధిదేవత చేసిన సంజ్ఞద్వారా తెలిసి కొన్న పుష్చళవిమానము భరతునివెంట వచ్చిన అయోధ్యాపురజను లాళ్ళర్య ముతో( జూచుచుండంగా నేలపైకిదిగె నని భావము. “పహ్యోతివృథ” మనంగా నమ్యతమార్గ మ, ఆకాశమనియర్థ ము, ట్లో. తస్మా త్పురః సర విభీషణ దర్శితేన

"నీవావిచదణ హరీశ్వరద త్త వాస్తం,

యానా దవాతర దదూరమహీత లేన

మాగ్చేణ భంగిరచిత సృటికేన రామః. 69

154 రఘువంశము

వ్యాఖ్య : రామః-శ్రీరాము(డు, సేవావిచక్షణ _ హరీశ్వరద తహ స్తః- సేవావిచకణ- సేవించుటయందునేర్పరియగు, హరీశ్వర-కపిరాజైన స్నుగీవుని చేత, దత్తహ స్తః-ఇయ్యా(బడిన హస్తావంంబము గలవా(డగుదు, పురఃనర విలీ వణదర్శితేన-పురస్సర-ముందునడచుచున్న, _ విభీషణదర్శితే :-విభీషణునిచేత( జూపబడినదియు. అదూరమహీతలేన- ఆసన్న మైన భ్యూపదేశముగలదియు, భంగిర చితసృటికేన- మెట్టుగా(గట్టంబడిన సృటికళిలలు గలదడియునగు, మార్లేణ-సోపా నమార్గముద్యారా, తస్మాత్‌, యానాత్‌- ఆపుష్పకవి మానమునుండి, అవాతరత్‌- దిగెను. స్నుగీవునిచేతిని యవలంబముగా.బిట్టుకొని, విభీషణుండు. చూపుచున్న సృటికసోపాన మార్గముగుండా రాసు(డు పుష్పకవిమానమునుండి నేలపెకి దిగెనని భానము. “అవాతరత్‌” త్యా-స్తవనతరణయోః (తరగతి) అనుధాతువునకు “లజ్‌” రూపము. శ్లో. _ఇజ్వాకువంళశగురవే [వయతః [వణమ్య

స భాతరం భరత మర్హపరిగవింతే,

వరస్ధ్మకు రన్వజత మూర్ధని చోపజ[(ఘౌ

తద్భ క్ష్యపోఢ పితృరాజ్య మవాభిేశే. 70

వ్యాఖ్య: పయ3ః-ళాస్త్రవిధి ననుసరించిన, సః-ఆరాము(డు, ఇత్వాకు వంశగుర వే-ఇశ్వాకుల కుఅగురువగు వసిష్టనికొజకు (వసీష్టువికి), “పణమ్య- నమస్కరించి, అర్జ్యపర్శిగవోంతే-తాను అర్హ్యమును స్వీకరించిన పిమ్మట, పర్య శః-ఆనందబాష్పములు గలవాడగుచు, [భాతరం, భరతం-తమ్ముడగు భరతుని, అన్వజత్‌ -ఆలింగనముచేసికొనెను, తగ్భ క్తంపోఢ పితృరాజ్య మవాభిషేకే తళ్ళ క్తి-ఆరామునియందలి భఖ కిచేత, ఆపోఢ-పరిహరింపంబడిన, పితృరాజ్య- తం్మడిరాజ్యమునందలి, మహాభి షే కే-పట్టాభిషేకముగల, మూర్చని-శిరస్సునందు, ఉపజ, ఘౌచ-వాసనచూచెను (మూర్కొనెను) గూడ. అట్టు విమానము దిగిన రాముంకు, యఖాళాస్త్రముగా వసిష్టునికి నమస్కరించి, భరతుండిచ్చిన యక్ష్యమును స్వీకరించిన పిమ్మట, ఆనంద్యాశముఖుండ్రై. భరతుని(గౌంగిలించుకొని, తనయం దలి భ క్తిచేత పట్టాభి షేకమునొల్లని యతనితలను _పేమతో మూర్కొనె నని భావము,

(త్రయోదళ నర్షము 185 శ్లో శ్చ'కుపవృద్ధి జనితానన వి[క్రియాంశ్చ

ప్లతా౯ [పరోహజటిలానివ మం (తీవృద్ద్ధాన్‌

అన్వ(గహీత్‌ [పణమతః శుభదృృష్టిపాత్రైః

వార్తానుయోగ మధురాతరయా చ వాచా. "71

వ్యాఖ్య: శ్య: శుపవృద్ధి జనితానన విికియాకా, చ-మీసములు గడ్డముల యొక్క పెరుగుదలచేత కలిగిన ముఖవికారముగలవారై , _పరోహజటీలాల -ఊడల చేత జటాధారుల్తై యన్న, పజ, ఇవ (స్థితాళ౯)-వటవృషములవలె నుండినవారై , 1పణమతః-నమస్కరించుచున్న, మం, తివృద్దాకా, చ-వృద్ధమళ్నతులను సైతము, శభదృష్టిపాతైః -చల్చనిచూపులచేతను, వార్తానుయోగ మధురాక్ష్షరయా-కుశల (పశ్నములయందలి మధురాక్షరములు“ల, వాచా, చ-వాక్కుచేతను, అన్వ గహీత్‌- అను గహించెను. భరతుని(గా(గిలించుకాన్న పిమ్మట, రాముడు పెద్దలయిన వృద్దమం[ తులు నమస్కరింపంగా, వారిని (పేమార్ద్ర దృష్టిచేతను, కుశల _పళ్నల ఏద పంల గ్రా ద సై (క్న చేతను అన్నుగహించి గౌరవించెనని భావము. ఊడలు దిగిన మ్మరిచెట్లను మంతుల కుపమానముగా. జెప్పట వారియాకారముతో( వొటు లోకొనుఖథవ విశేషమును సైళము చెప్పటకేయని తెలియవలెను. ఆలంకారము: ఉపమ. శో. దురాతబంధు రయ మృతవారీశ్వరో చే ళా జె

పౌలస్త్య ఏమ నమశేషు పురః పహార్తా,

ఇళ్యాద్భ తేన కథితొ రఘునంద నేన

వ్యు(త్కమ్య లమ్మణ ముభౌ భరతో వవందే. 72

వ్యాఖ్య: ఆయం-ఇత(తు, మే-నాయొక్క, _ దుర్దారబంధుః- ఆపద్బాంధవు( డగు, బుక్షహరీశ్వరః-భర్దూకములకు వానరములకు _పభువైన స్ను గీవుండు, ఏవః-ఈత(డు, సమరేష-యుద్ధములయందు, పురఃపహర్హా-ముందుకు దూకునట్టీ (వీర్మాగజియగు), పొల స్యః-విరీషణుండు. ఇెరి-ఇట్టు, ఆదృరేన- ఆదరవంతుః డగు, రఘునందనేన-రామునిచేత, క థితౌ-దెప్ప(బడీన, ఉభౌంస్తుగివ విలీషణుల నిద్దజీ౨ి, లక్ష్మణ-తమ్ము(డై నను లక్ష్మణుని, వ్యుషత్కమ్య-దాటవేసి, థభరత॥- భరతు(డు,వవందే-నమస్కరించెను రాముని కాపద్చాంధవులై న సుగీవ విలీషణులకు భరతుడు తమ్ము(డైనను లిమవ్మణుని యాలింగనాదులకంటే వారిని నమస్కరించుట

166 రఘువంశము ముఖ్యమనియు నదికృతజ్ఞతా సూచకమనియు భావము, “దుర్దాతం వ్యసనం (ఫోక్తమ” అని విశ్వనిఘంటువు, వి--ఉఊ్యత్కమ్య-వ్యు_త్కమ్య-_కమమును దప్పించియని అర్థము. ళో, సౌమి (తిణా తదను సంనసృ జే నవచైన ముళ్ఞాయ న్మమశిరసం భృళ మాలిలింగ, రూజేం (దజ్మిత్చహారణ[వణ కర్క శేన క్లిశ్ళ న్నివాస్య భుజమధ్య మురః స్థలేన. 7 వ్యాఖ్య : తదను-సు[ గీవాదివందనానంతరము, సః-ఆభరతు(డతు, సౌొమి (శిణా-లమ్మణునితో, సంససృజే-కలుసుకొనెను. న_మశిరసం-(పణతుండ్తై న ఏనం- అతనిని, ఉల్జాయ-లేపి, రూడేం్యదజి (శ్సహరణ (వణ కర్క శేన-రూఢ - పైకి(గన బకుచున్న, ఇం్యదద్శిత్సృహర (వణ-ఇందజిత్తుకొట్టిన దెబ్బలవలని (వణముల చేత, కర్కళేన-కఠినమైన (నొప్పిని గలిగించు, ఉరఃస్థలేన-తనవషః స్థలముచేత, అస్య, భుజమధ్యం-ఆ లమ్మణుని వక్షమును, క్సిశ్యలా, ఇవ-నొప్పిం చుచున్నవాండువలె, భృళం-గాఢముగా, ఆలిలింగ, చ-ఆలింగనమును సైతము చేసికొనెను. భరతుండు సుగీవాదులకు నమస్కరించి, లక్ష్మణునివద్దికి వెళ్ళగా నతడువంగి నమస్కరించెననియు, నట్టుపాదపతితు(డై న సౌమితినిలేపి, ఇంద బీత్తు యుద్ధమునందలి (పవోరములచేత. గలిగిన (వణములతో(గనృట్టు లక్ష్మణుని వతమును నొప్పించునా! యనితోచునట్లు గాఢముగా నాలింగనముంజేసికొ నెననియు భావము. గాఢానురాగవాత్సల్యములు స్వల్పమగు శరీరబాభను లెక్కింపవుగదా! ళో, రామాజ్షియా వారిచమూపతయ న్తదానీం కృత్వా మనుష్యువవు రారురువు గ్యజేందా౯, తేషు తరత్సు బఐవుధా మదవారిధారాా శై లాధిరోహణనుఖా న్యువ లేఖిరే క. ౯7శ్ర వ్యాఖ్య: తదానీం-అప్పుడు, హరీచమూపతయః-వానరసేనాపతులు, రామాజ్ఞయా-రామునియొక్క ఆజ్ఞదేత, మనువ్యవపుః -మానవశశీరమును, కృత్వా- ధరించి, గజేందాకా-ఉత్రమగజములను, ఆరురువుః-ఎక్కిరి.. బవాధా విశేష

(తయోదళ నర్షము 167 ముగా, మదవారిధారాః-మదజలధారలను, కరత్సు-కురియుచున్న, తేషు-ఆగజముల యందు, తే-ఆకపిసైన్యనాథులు, శ్తై లాధిరీహణసుఖాని-పర్వతముల నెక్కుట యందలి సుఖములను, ఉపలేఖిరే-ఆనుభవించిరి. రాము(డు తనవెంట గౌరవముగా+ బురమును (పవేశించుటక్తై వానరపతులను మానవళరీరములను ధరింపుడని యాజష్టాపింపంగా, దేవాంశసంభూతులుగావున వారబ్లేమారి మత్తగజములపై నెక్కిరి, మదధారలను గురియుచున్న గజములపై నుండినవారు. సెలయేళ్యతోం గూడిన పర్వతములపై( గూర్చున్నప్పటి తమ సహజసంతోషమును పొందిరని భావము. అలంకారము: గమ్యోపమ, శో. సాొనుప్లవః (వళు రపి వణదాచరాణాం ల్‌. మ్‌.

భేజే రథాన్‌ దశరథ వళవానుళిష్టః,

మాయావికల్పరచితై. రపి యే తదీయై

ర్న న్యందనై_ న్తులితకృతిమభ క్తిళోభాః. ?ర్‌

వ్యాఖ్య: సానుప్పవః (స + అనుప్పవః)-ఆనుచరులతో(గూడిన, శణదాచ రాణాం, (పభుః, అపి-విభీషణు/తుగూడ, దళరథ్యపభవానుశిష్టః- దళరథ_పభవ- రాముశిచేత. అనుళిష్టః -అత్జుపింపంబడినవా(డగుచు, రభాన్‌ -రథములను, భేబే- ఎకెెను. యే-ఏరథములు, మాయావికల్పరచితైః, అపి-రాక్షసమాయదేత కల్పింప బడిన వైనప్పటికిని, తదీయైఃస్యందనై ః-ఆవిభీషణుని రథములతో, తులిత కృషి మభ క్రిళోభాః-పోల్చ్బంబడిన కృతిమభాగముల కొంతులుగలవి, న-కావో, రాముడు తెప్పించిన యే సహజ నిర్మాణముగల రథములు, రాషస మాయాకల్పితములై న విలిషణని రథములు కలిగియన్న కృతిమళోభను నిరాకరించుచున్నవో అట్టి రథములను విలీషణు-డు సపరివారముగా రామాజ్ఞచేత నెక్కెను. “అనుప్లవః” అనగా వెంటనచ్చువా(తు, “అభిసార స్వనుసరః సహాయోఒనుప్పనోఒనుగః” అని యాదవకోళము. "కణదా” యన(గార్మాతి, శతణదాచరులనగా రా_తించరులు- రావషసులని యర్థము, దశరథ పభవమః-దళరథు;దు తన పుట్టుటకు. గారణమైన వా/డు, రాముడని యర్థము (_పభవత్యస్మాదితి (పళవః-జనకః). ట్లో, భూయ న్తతో రఘుపతి ర్విలసత్పళాళం

అధ్య్యాస్త కామగతి పావరజో విమానమ్‌,

108 రఘువంశము

దోషాతనం బుధబృవాస్పతియోగ దృశ్య

స్తాళాపతి _న్తరలవిద్యు దివా భవృందమ్‌. "76

వ్యాఖ్య; తతః-పిమ్మట, రఘుపతిః-రాముండు, సావరజః-తమ్ములతో (భరతలక్మణులతో) గూడినవా(డగుచు, విలసత్పతాకం-_పకాశించుచున్న జెడాలు గలదియు, కామగతి-కోరినట్టు నడచునదియునగు, విమానం-పుష్పక విమానమును, భూయః-మరల(గూడ, బుధబృహస్పతియోగ దృశ్యః- బుధబృహస్పతి నక్ష్మతముల సంబంధముతో( జూడముచ్చటయైన, తారాపతిః-చం్యదు(డు, దోషాతనం-రా తి యందలిదియు, తరలవిద్యుత్‌ - మరయుచున్న మెలుపుగల, ఆఅ_భవృందం, ఇన- మేఘమండలమునువలె, అధ్యా స్త-ఎక్కెను. ఎవరెవ కేయే వాహనములపై నెక్కి రావలయురో నిర్ణయించి, భరతలక్ష్మణ సహితు(డ్తై రాము,డు మరల విమానము నెక్కెను. ఆద శమము లుధవృిహస్పరులతో గూడిన చందుండు, మెరుపుతో నుండిన మేఘము నెక్కినట్టు హృద్యవముగానుండెను, ఇచ్చట బుధబృ్బృహస్పళతులు భరత లక్మణులకును, చందు(డు రామునికీని, మేఘము పువ్చక మునకును, విద్యుత్తు విమానమునందేయుండిన సీతకును, ఉపమానములని [_గహింపవలెను. ఆలంకొారముః ఉపను, ష్‌ త శేశ్వరేణ జగతాం [పలయా దివోర్వీం

వర్దాత్యయేన రుచ మఘనా దివేందోః,

శామేణ మైథీలనుళాం దళకంఠక్ళ చ్భాత్‌

(పత్యుద్ధ్రృుళాం ధృతిమతీం భరతో వవందే. వః!

వ్యాఖ్య : తత-ఆవిమానమునందు; జగతాం, ఈశ్వరేణ-లోకములకు (పభువ్నైన అదివరాహమూ ర్తిచేత, (పలయాత్‌-జల [పళశయమునుండి, ఉర్వీం, ఇవ-భూదేవిని వలెను; వర్షాత్యయేన-శరదృతువుచేత వ్ర క్షముతువ యొక్క అవ సానము) అ(భఘనాత్‌ =మేఘ సంఘమునుండి, ఇందోః, రుచం, ఇవ-చం(దుని యొక్క కాంతినివలె (చందికనువలె), రామేణ-రామునిచేత, దశకంఠకృద్భాత్‌- రావణు(డను సంకటమునుండి, (పత్యుద్భతాం- ఉద్ధరింప(విడినదియై, ధృతీమతీం- సంతోషముతోనున్నదియగు, మైథిలసుతాం-సీతను, భరతః-భరతు(డు, వవందే- నమస్కరించెను. ఆదివరాహమూర్తిచేత( _ఐళయమునుండి భూటేవినివలెను, శర

(తఈయోదళ సర్గము 189 దృతువుచేత మేఘమండలమునుండి చం _దికనువలెను, రామునిచేత రావణునినుండి విడిపింపబడిన సీతాదేఏని భరతుండు నమస్కరించెను. అన(గా భరతుండతు _పళ్యు ద్గమనముచేత సత్కరించుటకు వచ్చినప్పుడు, రాముఃడును సుగివాదులును పువ్చ కమునుండి దిగిరనియు, సీత పుష్పకమునందే యుండెననియు, ఇప్పుడు రాముండు సానుజుండై మరల విమానము నెక్క(గా నచ్చటనున్న సీతకు భరతు/డు ఇప్పుడు నమస్కరించెననియు భావము. అరి సంప్రదాయమే కదా ! అలంకారము ; ఉపమ, ల్లో. లంకేశ్వర [పణతిభంగ దృఢ్మవతం త

ద్వంద్యం యుగం చరణయో ర్థనళాత్మజాయాః,

"వ్యేస్టానువృ త్సిజటిలం చ శిరోఒన్య సాధోః

అనో్య్ళోన్యపావన మఖా దుభయం సమేత, 78

వ్యాఖ్య : లంకేశ్వర పణతికంగ దృఢ వతం--లంక్రేశ ర-రావణుని యొక్క, _పణతి-నమస్కారములయొక గ్రా? భంగ-నిరసనముచేత, దృఢ్మవతం౦- చలింపనిపాతి.వతృ్యముగలది యగుటవలన, వంద్యం-నమస్కరింపదగినదగు, జన కార్మాజాయాః-సీతాదేవియొక్క, చరణయోః, యుగం-పాదములయొక్క జంటయు, చృేష్టానువృ త్తిజటిలం -జ్వేష్టానువృ త్రి- పెద్దవాండగు రామునియందలి భ క్రిచేత, జటి లం-జడలుదాల్చిన, సాధోః-సజ్జను:డగా, ఆస్య-ఈభరతునియొక,, శిరః, చ- శిరస్సును, ఉభయం- ఈ రెండును, సమేత్య-కలిసికొని, అన్యోన్యపావనం-ఒకదాని నొకటి పవ్మితము? జేయునది, అభూత్‌-అయ్యెను. రావణుని (పార్థనల నంగీక రింపక పాతి వత్యమును గాపొడుకొన్న సీతాపాదయుగ్మమును, అన్నకై రాజ్య మును వదలి జటాధారిమైన భరతుని శిరస్సును గలిసికొని, యొకదాని నొకటి పావ నము జేసెనని భావము, రెండును సమ్మ ప్రాధ్యాన్యముగల మహ త్తర కార్యము లగుటచే( గవి ఇట్లు వర్ణించెను, ల్లో. (కోళార్థం (వకృతిపురనరేణ గళ్వా,

శాకుత్సృః _స్తిమితజ వేన పుష్పు కేణ ,

శతుఘ్న (పతివిహితోపకార్య మార్యః

సాశేతోపవన ముచార మధ్యువాన గ

1900 రఘువంశము

వ్యాఖ్య 2 ఆర్యః-పూజ్యు.డ్రై న, కాకుత్సృః-రాము(డు, (పకృతిపురఃసరేజ- పురజనులు ముందు నడచునట్టిదై , స్తీమితజవేన-తగ్గినవేగముగల, పుష్పకేణం పుష్పక విమానముతో, (కోశార్థం- అజకోసుదూరము, గత్వా-వెళ్ళి, శ్ళుఘ్న (పతివిహితోపకార్యం-శ తుఘ్న -శతుమ్నునిగేత, (పతివిహిత-వేయింప(బడిన, ఉపకార్యం-పటకుటీరములు (కూల) గలదియు, ఉదారం-గొప్పదియునగు, సాకేతో పవనం-ఆయోధ్యానగరము యొక్క. ఉపవనమును, ఆధ్యువాస-అధివసించెను. అప్పుడు రాను(తు, జనులుముందు నడచుచుండగా విమానమును నెమ్మదిగా(బోవ నిచ్చి శ్యతుఘ్ను(తు ముందే సిద్ధపరచియుంచిన పటకుటీరములుగల ఆయోధ్యానగరో పవనమున విడిసెను. భరతుండు, నంద్నిగామమునందాను రాముని నెదర్కొని తెచ్చువలకు నుద్యానమున సవానర విఖీషణుండగు రామునికి దాత్కాలికవాసము నేర్పాటుచేయుమని శృతుమఘ్నునికి వార్తనంపియుండెననియు, ఆత(డా[ పదేశముననే యుండి యన్న యాజ్జను నిర్వ ర్రించెననియు భానము. మహొత్సవముతో రామని నగరమున/[బవేశించునట్లు చేయుటకీ యేర్చాట్టని తెలియవలయును.

ఇది మవోకవి కాళిదాసకృత రఘువంశ కావ్యమున( దండకా పత్యాగమన మను _తయోదశసర్గకు కేళవపంతుల నరసింహశాస్త్రి రచిత తెలుంగు లఘు వ్యాఖ్య

(శః మహాకవి కాళదాసకృత రఘువంశము చతురశసరము న! ళ్‌

శ్లో. భర్తు (పణాళా దథ ళోచనీయం

దశళాంతరం తత సమం (వపన్నే,

అవళ్యతాం చాశరథీ జనన్య్యా

ఛేచా దివోపఘ్నతరో ర్వ)త తా. ే

వ్యాఖ్య ; అథ-శ్రీరామాదు లుపవనమున విడిసిన పిమ్మట, దాశరథ్రీ- రామలక్ష్మణులు, ఉపఘ్నతరోః-ఆ|శయవృక్షముయొక్క_, చఛేదాత్‌-.నజుకుటవలన, [వతత్య్యా, ఇవ-లతలవలె, భర్తుః.భర్తయగు దశరథునియొక్క, (పణాకాత్‌- మరణమువలన, శోచనీయం-దుఃభింపందగిన, దళాంతరం-అవస్థాంతరమును, 1పపన్నే-పొందియుండిన, జనన్యౌ-తల్లులగు కౌసల్యాసుమి తలను, ర్మ్‌-ఆ సాకేతనగరోపవనమునందు, సమం-ఏకకాలమునందు, ఆపళ్యతాం-చూచిరి. తాము (పాకిన చెట్టును కొట్టివేయంగా నిరాలంబములై , వాడి కళాహీనములై న తీ(గలవలె దశరథ మరణమువలన సౌభాగ్యమునుగోలుపోయి శోచనీయ దశలోనున్న కౌసల్యా సుమి తలను రామలమత్మణు లేకకాలమునంజూచి బాభపడిరని భావము. ఆ్యశయను అను నర్ధమున “ఉపమఘ్న” శబ్దము వ్యాకరణమున “నిపాత' చేయంబడినది."దళా” శబ్దమునకు వస్త్రపుటంచు, అవస్థ అర్థములని విశ్వనిఘంటువు. “అపళ్యకామ్‌” దృశిర్‌ -(యేషణేధావునకు కర్త$ర్థమున లజ్‌ _పంపురువ ద్వి.వచనము, శ్లో. ఉభా వుభాభ్యాం (పణళౌా హళారీ

యథా[క్రమం వి[కమళోలినౌ తొ

1092 రఘువంశము

విస్పష్ట మ[సాంధతయా న ద్భృప్లా

ళ్లాతా సుతస్పర్థనుఖోపలంభాత్‌. లి

వ్యాఖ్య్గ ; యభ్నాకమం-వరుసతప్పనీయక (స్వస్వమాతృపూర్వక ముగా), (వణతౌ-నమస్కరించినవారును, హతారీ-చంపంబడిన శ తువులుగలవారును, మ్మకమకోభినౌ-శార్య ప్రకాశము గలవారునునగు, తౌ, 'ఉభౌ-ఆ రామలవ్మణు లిద్దణు, ఉభాభ్యాం-ఇద్దలు తల్లులచేత, ఆ సొాంధతయా-కన్నీటిచేత కలిగిన అంధత్వకారణమున, విస్పష్టం-స్పష్టముగా, న, దృష్టా-చూడబడలేదు. సుతస్పర్శ సుఖోపలంభాత్‌-సుతస్పర్శ-కుమారునిందాకుటచేత నగు, సుఖ-ఆనందముయొక్క_, ఉపలంభాత్‌-అనుభవమువలన,. జ్ఞాతౌ-తెలిసికొన(బడిరి. రామలక్ష్మణులు తన తన తల్లికి నమస్కరించినప్పుడు, కన్నీళ ఇతో నిండిన చూపులుగలవారగు కౌసల్యా సుమి_తలు కుమారులను స్పష్టముగా( గు ర్లింపలేకపోయిరి, కాని సుతదేహస్పర్శ వలని యనిర్వచనీయ సుఖమువలన నితడు నా కుమారుడే యని గు ర్తించిరని భావము. “*నమాతుఃపరదై వరమ్‌” ఆను శాస్త్ర[కమము నత్సికమింపక యెవరి తల్లికి వారు ముందుగా నమస్కరించిరి. సుతస్పర్శసుఖ మనుభవై క వేద్యముగాన వారు గుర్తింపఃగలిగిరి. “అస” శబ్దమునకు ర క్రము, కన్నీరు రెండును అర్థము లని యాదవకోశము. శ్లో. అనందజః ళోకజ మ్మశు బావ్చ

న్తయో రళీతం శిశిరో విభేద,

గంగానరయ్యో ర్లల ముప్త్వత పం

న! ళా

హీమా దినిష్యంద ఇవావతీర్ణ కిం త్రి

వ్యాఖ్య : తయోః-ఆ యిద్ధ్దలు ఠల్లులయొక్క, ఆనందజః-సంతోషము వలన బుట్టివ, శ్రిశీరః, బాష్పః-చల్లని కన్నీరు, శోకజం-దుఃఖమ వలన గలిగి నదియు, అశీతం-ఉష్టమైన, అ్యకు-కన్నీటిని, ఉష్జత ప్రం-సూర్యరశ్మిచేత వేడి యెక్కి.న, గంగాసరయ్యోః-గంగా సరయూనదులయొక్క, జలం-నీటిని,ఆవతీర్ణ కా కిందికి. _బవహించిన, హిమ్మా దినిష్యందః, ఇవ-హిమాలయ నిర్జరమువలె,బిభేద- వేరుపరదెను, రామలక్ష్మణుల దర్శ'శముచేత వారి యరణ్యవాస క్రేళస్మరణమున వేడికన్నీరుగార్చు కౌసల్యాసుమ్మితల న్నేతములనుండి సుతస్పర్శసుఖానుభూతిదేత

చతుర్షళ నర్గము 1908 దొరలివచ్చు చల్లని యానందబావృములు గురిసెననియు, అది (గీష్మమునందు గంగా సరయూనమల జలము ఉష్టమైయుండంగా హిమ్మాదినుండి దిగివచ్చిన హ్‌మ (ప్రవాహము దానిని చల్లంగొ మార్చినట్టుండెననియు, ఆ తల్లుల కన్నులనుండి యుబుకు శోకబావృముల యుష్హతను ఆనందబావ్ప త్త ్ళ్యము చల్ల(బరచె ననీయు భావము, దు?ఃఖబాష్పము లుష్ట.మిగానుండుటయు, ఆనందవావ్పములు చల్ల6గా నుండుటయు లోకానుభవసిద్ధముగదా। దుఃఖముపోయి. వారానందపడి రన్నది పర మార్థ ము, అలంకాలము:ఉపమ, బ్లో. తే ప్యుతయో క్నెర్భతళ్తుమాగ్లా

నార్దాశి నివాం గే నదయం స్పృళం తా, అపీప్సితం తమ తకులాంగనానాం న వీరనూళష్ద మకామయీళామ్‌. శీ వ్యాఖ్య : తే-ఆ తల్లులిద్దలు, పు త మోః-ఇద్దరు కుమూరులయొక్క, అంగే- శరీరమునుము, న్రైర్భత శన్హ వార్గాన్‌ -కాక్షసఖడ్గ _వణముఐను, ఆర్ధ్రాన్‌ ఇవం నక్షత పలాంగరారాం-ఊ త్తమ క్ష'తి మూంగనలకు, ఈప్పితం, ఆపి-ఇష్టమైనదే యెక్క, వీరసూశబ్లిం-కీరమాత యకుపేరుక్కు న, అకొామయేతాం-కోరుట తగదను కౌంరి.. రాక్షసుల స్త్రములచేత , వణితముఐగు రామలక్ష్మణుల శరీరములను నెమ్మదిగా నిమురుచున్న కౌసల్యాసుమి తలు “వీరమాత” యస బిరుదము కతి యాంగనలకు ఇష్టమేయైనను దుఃఖహేతువగుఓచేత నది కోరందగినదికాదని భావించి రని తాతృర్యము. “ఆామమేకాంో స్వార్థణిజంతమగు “కము-కాంతో ఆను ధాతువునకు ఆర్మశేపదింజ్‌ ద్వివచనము. ఇచ్చటి కాంతి శబ్దమునకు ఇచ అని యర్థము, శ్లో... శ్లేగావవోే భర్తు రలకణావాం సీతేతి నామ స్వ ముదీరయంతీ, స్వర్గ పతిష్టన్య గులో ర హిష్యూ వభ క్రి భేదేన వధూ ర్వవంచే. క్‌ 14

[1రిక్వ రఘువంశము

వ్యాఖ్య : భర్తః-భ ర్తకు-, శ్లేణవహా-కష్టములు గలిగించినదానను (కనుక) అలకషణా-పభలక్షణములుకేని, అహం-నేను, సీకా-సీతకు, ఇకి-లఅని, స్వం, నామ-తన పేరును, ఉదిరయంతీ-పలుకుచున్నదియగుచు, స్వర్గపతిష్టస్య-స్వర్గము నందున్న, గురోః-మామయగు దశరథునికి, మహిష్యా-రాణులగు కౌసల్యా సుమి (ళలను, వధూః-కోడలగు సీత, అభ క్రిభేదేన-భ క్రిలో భేదభావము లేక, వవందే- నమస్కరించెను. “*భ ర్తకుంగవ్టముబు గూర్చిన యవంక్షణుంలగు. సీతను” అని తనపేరు చెప్పుకొనుచు సీత అత్తలిదజీకి) సమాన భక్తితో నమస్కరించెను, పెద్దలకు నమస్కరించునప్పుడు తన పేరును జెవ్పకొనుట ధర్మశాస్త్రవిహితము, “స్వర్గ పతిష్టస్య” ఆను పదముకేత అ త్తలకు(గలిగిన వైధవ్వమునుు జూచి సీత దుఃభించెనని సూచితిము. “అలక్షణా” అనునదియు తనమూలమున వారికి/గలిగిన యాపదలను సూచించును, శ్లో, ఉతత్తిష వళ్సే నను సానుజో ఒసౌ

ఠి

వృ శ్తేన భర్తా శుచినా తవైవ,

కృచ్చ 9౧ మవా త్రీర్ణ ఇతి పియార్చ్యాం

తా మూచతు స్తే పియ మప్యమిళ్యా. ఢి

వ్యాఖ్య : నను, వత్సే-చూడు అమ్మామూీ! ఉ తిస్ట-లెమ్ము, ఆసౌ-ఈ, సానుజః-ఠమ్మునితోంగూడిన, భర్తా-నీభర్రయస. రాముడు, తవశ+-ఏవ-నీ యొక్కయే, పచిరా వృ తేన-పవ్మితమైన నిడవడిచేత, మహత్‌, కృ చృం-గొప్ప దుఃఖమును, తీర్ణః-దాటిన వాడయ్యెను. ఇతి-ఇట్లనుచు, (పియార్జాం, తాంట్చపియ వచనములకే తగిన ఆకోడలి9 గురించి, పియం, ఆపి-ఇష్టమైనరై నను, అమిఖథ్యా- సత్యమును, లే-ఆ యిద్దరత్తలు, ఊవతు:ః-పలికిరి. తమ పాదనుఎపై/బడిన సీతను అమ్మాయీ! లే, నీ నిర్మల _పవ ర్తనమువేతనే తమ్యునితో/గూడ యీనీ భర్త మహాదుఃఖముకు తరించెను. అని కౌసల్యా సుమి తలు [పియమైన సత్య మును బలికి సీను దేర్చిరని భావము. “*,పియార్హాంో అను విశేషణవ. సీత యొక్క మనఃసౌకుమార్యముకు, కష్టాసహనముకు దెలుపుచున్నది. “సితిం పులో వోరిచ దుర్లభం వచఃొ అనికదా అభియుక్తోకి, కాని బాకి ఆపవాదముగొ కౌసల్యా సుమ్మిళలు సీతకు మనోహరమైన సత్యబిను (హితమను) జెప్పిరి

చతుర్షళ సర్గము 195 లు లి

శ అభాఖి షేకం రమువంశశేతోః

(పారబ్ధ మానందజ లై ర్దననో్య్యోః:

నిర్వర్తమాయాసు రమాత్యవ్యృద్ధాః

తిరావ్భృాలై! ఇశాంచనకుంభతో యొ”. ౯7

వ్యాఖ్య : ఆథ-ఆతరువాత, జనన్యోః-యిద్దరు తల్దులయొక్క, ఆనంద జలై 1- ఆనందబాస్పములచేత, [ప్రారబ్ధ 4పారంభింపంబడిన, రమఘువంకకేతోః - రఘువంశ , శేస్టుండగు రామునయొక్క, అభిషేకం-పట్టాథిషేకమును, అమాత్య వృద్ధాః- పెద్దలైన మంతులు, త్రీర్థాహృతె 8-గంగాది పుణ,తీర్ధముల చుండి తేంబడిన, కొంచనకుంభ తోయెః- సువర్షకలశ ముఎయందలి జలములచేతే, నిర్వ ర్రయామాసుః- జరిపించిరి. తల్లులమిన శొ్‌సల్వా సుమి తల ఆనందబావృములచేత ఆరంలింప బడిన రామపట్టాభి షేకమును, వృద్ధులగు మం_శులు సువర్ణకలశనులయందు తీసి కొనిరాడిన గంగాది పుణ్యశకీర్ధజలములతో జరిపించిరి. తల్లుల సంతోషజలము లకేత(దడిసిన రామునితలపై గంగొదిజలములుంచి యకఖిషేకించిరని భావము-

అ కీ,

ల్లో. సరిత్సముద్రాన్‌ సరసిశ్చ గళ్వా

రతమఃకపీంద్రై ర రువపాదిళాని,

త స్యాపతన్‌ మూర్ధ్ని జలాని జిప్లోః

వింధ్యస్య మేఘ [పభవా ఇవొపః, 8

వ్యాఖ్య : రత్షఃక పీందై 9? -రావస్మశేస్టులచేతను, కషి శేస్టులచేతను,సరిత్స ము_దాన్‌ -౧౦గారినరులను, (పాక్నళ్శిమాది సమ్ముదిములను, సరిసీంచ-మానసాది సరస్సులన సైతము, గత్వా-చేరి, ఉపపాదితాని-తీసుకరా(బడిన, జలాని-నీరములు, బిహ్టోః, తస్య-జయిశ్రీలు/డగు ఆరాముని యొక్క, మూర్ధ్ని -శిరస్సుపైన, వింధ్యన్య- వింధ్యపర్నతముయొక్క, మూరి -తలపైన, మేఘ పభవాః-మేఘమునుండిపుట్టిన, ఆపః, ఇవ-జలములవలె, అవపతిన్‌-పడిశపి. కవిరాక్షసవీరులు సర్వ నడీసమ్ముద సరస్సులనుండి తచ్చిన తిర్భోదకములు. రాముని శిరస్సుపై వింధ్యాదిమీదవర్ష అల'మలవలె పడినవి. వింధ్యా దియొక్క ఉపమానము రాముని యౌన్నత్యమును, వర్షజలోప ఎనము, రాక్షసకపివీరులు _ తెచ్చిన అభిషేకజల బాహుళ్యమును

1906 రఘువ.శము సూచించుచున్నవి. కో జ్రిస్టోఃొ అను విశేషణము సందర్భ యుక్తముగా నున్నది, ఆల౦కారముఃఉపమ* శో, తపస్వివేష [కియయాపి తావత్‌ రా

యః (ేవణీయః సుతరాం బభూవ,

రా కేంద నేపథ్య విధానళోభా

త స్యోరి తాసీత్‌ పునరు కృదోషా. రి

వ్యాఖ్య : యః-ఏ రాము(డు, తపస్వివేషకియయా, ఆపి-మునివేషరచన చేతనే, సుతరాం-మిక్కిలి, (_పేక్షజీయః, తావత్‌-చూడనుచ్చృదైనవాడ.గా, బభూవ-ఉండెనో, తస్య-అ రామునికి, రాజేం దనేపథవిధానశోభా-రాజవేషరచన చేత గలిగిన కాంతి, ఉదితా-ఏర్పడినదియై, పునరు క్తదోషా-పువరు క్రదోషముగలది, ఆ సీత్‌-ఆయినది. తాపస వేషముచేతనే లెంతయో దర్శనీయశోభ గలిగియుండిన ్రీరామునికి. బట్టాలిషేక సమయమున! గూర్చిన మణికిరీటరత్న కంక ణాదికమగు రాజేఎ_దవేషను పునరు కదోషము గలదిగా నుండెను. అన(గా అందగా(డై యన్న వానిని మరల నందగానినిజేయ యత్నమువలె నిరుపయోగముగా నండెనని భ్రావము. కవితలో వేసినపదమునే వే.మట, చెపి న భావముశే చెప్పటవలె నుండె ననుట, జటావల్కలధారి యగు రాముంతు దర్శనీయతరళోభ గఅవాండని కవి హృదయము. శ్లో, స మౌలరజోవారిఖిః నవ్రైన్యః

తూరస్ధన్వనానందిత పౌొరవర్షః,

్ష

వివేశ సౌధోన్గత లాజవర్షా

ముత్తోరశా మన్వయశరాజధానీమ్‌. 10

వ్యాఖ్య ; సః-ఆ రాముడు, ససైన్యః- సెన్యముతో(గూడినవా(డును, శూర్యస్వనానందిత పొరవర్గః _--తూర్యస్వన-మంగళ వాద్యధ్వనులచేత, ఆనందిత- సంతోషమును పొందిన, పౌరవర్గః-పురజన సమూహము. గలవాండును నగుచు, మౌలరకోహరిభిః-.మంత్రి వృద్థులతోను, రొక్షనులతోను, కప్పిశేస్టులతోను, సౌధోద్గతలాజవర్షాం-మేడలనుండిపడు పేలాల వర్షము గలదియు, ఉతోరణాం-

చతుర్ష్లళ సరము 10 ద్‌ గ్గ

ఎత్తైనగవనివాకిండ్తు గలదియునగు, అన్యయరాజధానీం-తమ వంళపు రాజులకు నివాసమగు నయోధ్యానగరమును, వివేశ-_పవేశించెను, రాముండు సైన్యసమేతు(డై వృద్ధమం్యతులు, కపిరాక్షసవీరులు వెంటరాగా, మంగళ వాద్య పురజన కోలాహల మున, పుణ్యాంగనలు మేడల పైనుండి లాజవర్షము గురియుచుండ తమ వంళ రాజధాని యగు నయోధ్యను (బవేశించెను. “ము=ళేభవాఃవౌలాఃకొ ముఖ్యస్థానమున నుండువారు, వృద్దమంతుంని యర్థము, రాజులు నగరమున వెళ్ళునప్పుడు "పేలాలు చల్లుట యాబారము, ష్‌ సౌమితిణా సొవర జేన మంద

మాధూత వాలవ్యజనో ర థస్థః,

ధృతాతప్యతో భరశేన సాణా

దుపాయనసంఘాత ఇవ (వ్రవృద్ధః. శ

వ్యాఖ్య 2 సావరజేన (స-+ ఆవరజేన)-తమ్ముండగు శతుఘు నితోం గూడిన, సౌమితిణా-లక్ముణునిచేత, మందం-మల్ల(గా, ఆధూతవాలవ్యజనః- వీచ/ఐగిన చామరములు గలవాడును, రథస్థః-6 థమునందున్నవా(డును, భరశేన- భరతునిచేత, ధృతాతప్టతః -పట్టుకొన(బడిన ఛతముగలవాండును నగు రాముడు (పవృద్ధః -వ్యద్ధింజెందిన, సావాత్‌-ఎదుట(గన(బడు, ఉపాయసంఘాతః, ఇవ సాచూద్యుపాయ చతువయమువలె (నగరమును ,పవేశించెనని పూర్వళ్లోకముతో నన్వయము). అనుజసహీ.డ్రై న రాముండు మూర్తీభవించిన ఉఊపాయచతుష్టయము వలె నగరమునం [బవేశించెనని భావము. ఇది భావిరాజృపాలన చాతుర్య సూచకము. రవివర్మ [వాసిన రొమపట్టాభిషేక పటమున కిదిమూలమా? శోం (పాసాద కాలాగురు ధూమ'గాజిః

తస్యాః పురో వాయువశేన భిన్నా,

వనా న్నివృ -క్తేన రఘూ _త్తమేన

ముక్తా స్వయం వేణి గవావభాసే. 1లి

వ్యాఖ్య : వాయవశేన-గాలివచ్చుటడేత, థీన్నా -వేరుపడిన, (ప్రాసాద కొలాగురు ధూమరాజిః.-.- పాసాద-సౌధమునందలి, కాలాగురధూమ-ఆగురుపొగ

198 రఘువంశము యొక్క, రాజిః-రేఖ, వనాత్‌, నివృ త్రేన-ఆరణ్యమునుండి మరలివచ్చిన, రఘూ త్త మేనంరామునిచేత, స్వయం, ము క్రా-స్వంతముగా విడువండిన, తస్యాః, పురః-ఆ యయోధ్యారాజధానియొక్క, వేణిః, ఇవ-జడవలె, అవభాసే-_పకాశిం చెను. రాముడు [పవేశించునప్పుడు రాజ్య పాసాదముమీద గాలిచేదూరముగా సాగిన ఆగురుధూమరేఖ, అయోధ్యాపురి, తన పతియగు రాముడు (పవాసముననున్న కాలమున పాతి[వత్య ధర్మముననుసరించి విడువక ముడుచుకొన్న జడను, రామః డరణ్యముగుండి వచ్చి విస్పినట్టుండెనని భావము, “పురః” పూః అనురేఫాంత శ్రీలింగళబ్ద్ల షష్ట్యేక వళనము, భ ర్తపరదేశమున నుండగా భార్య తలదువ్వుకొన రాదనియు, జడను విడమువరాదనియు వారీతస్కృతి చెప్పుచున్నది. “న్నపోషితే తు సంస్కుర్యా న్నవేజీంచ (గ్రమోచయేత్‌” అలంకారము: ఉతే పా శ్లో. శ్వశూజనానుష్టిత ఛారువేషాం

కర్ణీరళస్థాం రఘువీర పత్నీం,

'పొాసాద వాళాయన దృళ్యబంధై

సొకేతనార్యో ౬ంజలిఖిః (వణేముః. 1ల

వ్యాఖ్య : శర్థాశూజనానుస్థిత చారువేషాం-అ త్తలచేత( జేయ/(బిడిన మంచి వస్తా౦లంకార వేషముగలదియు, కర్ణీరథస్థాం- న్మీలకు మోగ్యమగు చీన్నగథము నందు: గూర్చున్నదియునగు, రఘువీరపత్నిం-సీతను, సాకేతనార్యః -అయోధ్యా నగరస్త్రీలు, _పాసాదవాతాయన దృళ్యబంధె £.-_పాసాదవాతాయన- మేడల కిటికీ లలో, దృశ (బంధై 1-కనంబడు జోడింపులుగల, అంజలిఖిః-దోయిళ ఛలో, [పశేముః-నమస్కరించిరి. ఆరణ్యవాసవేషమును దొలఃగించి య త్రలు రాజమహిషి వేషమును ధరింపదేయంగా న్రీయోగ్యమగు చిన్న రథమునందు రాజ_పాసాదము నకు వెష్ళచున్న సీతను నగరస్తీలు మేడలపెనిల్చి కిటికీలగుండా. గనంబడుచున్న తమయంజలిపుటములతో నమస్కరించిరి. “కర్డీరథః (పవహణం డయనం రథ గర్భకే” అని యాదవనిఘంటువు= శ్లో. స్ఫుర్యతృభామండల మానుసూయం

సా లిభతీ శాశ్వత మంగరాగమ్‌,

చతుర్షశ నర్ష్వము 1909 ౧

రళాజ కుచ్టేతి పునః స్వపురై్య

సందర్శిళా వహ్నిగతేవ భర్తా 9. [శీ

వ్యాఖ్య : సుర తృ భామండంం- మెజయుచున్న కాంతిమండలము గల దియు, ఆనముసూయం-అనుసూ యాదేవచే నియ్య(బకినది ము, ళాళశ్వతం-చెదరక బహువాల ముండునది యునగు, ఆంగరాగం- ఎజ్జుఏమైపూతను, టబ్మీళతీ-ధరించినది యగు, సా-ఆసీత, భర్తా-భ ర్తచేత, స్వపుర్ర్యై-తన నగరముకొఅకు (ఆయోధ్యా నగరజనుల కని లక్షణావృ త్తిచేత నర్థము) శుద్ధా, ఇతి-పరిశుడురాలేయం, సంద ర్శితా-చూప'బడినదియై, పునః-మరల, వహ్నిగతా, ఇవ-అగ్నిని( (శివేశించినది వోలె, రరాజ-[ పకాశించెను. దారిలో అనుసూయారేవి యిచ్చిన యంగరాగము చెక్కుచెదరక యెజ్ఞనికాంతితోనుండగా సీత, భర్తచేత పురజనుల విశ్వాసము శొల క్రై మరల నగ్ని_ప్రవేశము/జేయించి, యీమె ల.కలోనుండి వచ్చినను పరిశద్ధు రాలే య] నిరూపింపంబకినట్టు _పకాళించెనని భావము. అలంకారము: _త్చేడ" శ్లో. వేశ్ళాని రామః పరిబర్హృవంతి

విశాణ్య సౌహార్దనిధిః నువ్భాద్భ్యః,

బాష్ఫాయమాణో బలిమ న్ని కేత

మా లేఖ్య శేమన్య పితు ర్వివేళ. కేర్‌

వ్యాఖ్య : సొవార్టంధిః -_ సొజన్యనిధియగు, రామః = రాముడు: సుహృదృ్యః- స్నేహితులగు స్నుగివాదులకు, పరిబర్హ వంతి. ఉపకరణములుగల, వేళ్ళాని-గృహనులను, విళశాణ్య-ఇచ్చి, ఆలిఖ్యశేషస్య-చిి తపటనుగానే మిగి లిన, పితుః-తండియొక్క, బఐలిమత్‌-పూశాయు క్రమగు, నికేతం-గృహమును, వొష్పాయమాణః-కన్నీరు(గార్చుచున్న వా,డగుచు, వివేశ-్యపవేశించెను. మంచితన మునకు(బెన్నిథియగు రాముడు స్తుగీవాది మి_తులకు సకలోపకరణశోభితము లగు గృవాములను వితుదులుగా(జేసి, _ చ్చితపటముగా బూజలందుకొనుచున్న తండి దశరథుని యింటిని పితృవియోగజనిత బావృములు గార్భుచున్నవా(డ గుచు (బవేశించెనని భానము, “వివేశ” విళశ-పవేశనేధాతువునకు లిట్‌ (ప. పు. ఏకవచనము. శ్లో. కృళాంజలి స్తత యదంబ! సత్యాక్‌

నాభళ్యత స్వర్షఫలాత్‌ గురు ర్నః,

200 రఘువంశము

తచ్చింత్యమానం సుకృతం తవేతి

జహార లజ్ఞాం భరతస్య మాతుః. [6

వ్యాఖ్య: ర్యఠ-అఆ సౌరమునందు, కృతాంజలిః-నమస_రించుచున్న వా(డగుచు, హేఆంబ-ఓ తల్లీ, నః, గురుః-మా తండి, స్పర్షఫలాత్‌ -స్వర్గము ఛలముగానున్న , సత్యాత్‌ -సత్యమునుండి, న, ఆ భశ్యత, ఇతియత్‌ -జారిపడ లేదను నది యేదికలదో, తత్‌-ఆయ[భంశనము, చింత్యమానం-విచారింప(బడినదగుచు, తవ-నీయొక్క, సుకృతం-మంచిపనియే యగుచున్నది. ఇతి-ఇట్లు పలికి, భరతస్య మాతుః-కై కేయియొక్క, లజ్జాం-రామునింజూడంజాలని. సిగ్గును, జహార-లొల గించెను. దశరథసౌధమునందు. జేరిన రాముడు బద్ధాంజలియై కై కనుజేరి, “అమ్మా! మాతండడి స్వర్గఫలమైన సత్యవాక $మునుండి దూరముకాకుండుటకు నీవు చేసిన మంచిపనియే, సుకృతమే, కారణము” అని పలుకుచు. దనను కన్నె త్తి చూచుటకు సిగ్గుపడుచున్న క్రై కేయి లజ్జను హరించి యామెకు మనః। పసాదమును గలిగించె... భరతశబ్హ పయోగము రామునికి భరతుని కన్నను త్రై కేయి ముఖ్యురా లను భావమును సూచించుటకు. శ్లో, తథైవ న్ముగీవ విఖీమణాది ,

నుపొచర త్క్బ]తిమ సంవిధాఖిః,

సంకల్పమా (తోదితసిద్ధయ స్తే

(శాంతా యథా చేతసి విస్మయేన. 17

వ్యాఖ్య : న్నుగీవవిభీషణాదీన్‌ - స్నుగీవవిభలీషణాదులను, _కృతిను సంవిధాఖిః-కల్పింప(బడిన భోగ్యవస్తువులచేత, తథై వ-అఆదేవిధముగా, ఉపాచరత్‌- గౌరవించెను. యథా-ఏవిధమున, సంకల్పమా(తోదిత సిద్ధయః-తల(చుకొనుటదేతనే చేకూరు కార్యములుగల, తే-ఆ స్నుగీవాదులు, చేతసి-మనస్సునందు, విస్మయేన- ఆశ్చర్యముతో, (కాంతాః-ఆకమింప(బడిరో, పిమ్మట నానావిధ వస్తుసామ గితో స్నుగీవాదులకు నివాస సొఠర్యమును గూర్పం/గా సంకల్పముచేతనే సర్వవస్తువులు సంపాదించుకో(గల న్ను గివాదులు రాముడు సమర్పించిన వస్తుజాతమును జూచి జౌరా! ఎంత మనోహరము లీవస్తువులని యాశ్చర్యపడిరని భావము.

చతుర్షశ నరము లీ01 న! గ.

షా సభాజనా యోపగళాన్‌ న దివ్యా౯ా

మునీన్‌ పురస్క్భృతస్టి వాతస్య శతోః,

శు[శావ తేభ్యః [పభవాది వృత్తం

న్వవి[క మే గౌరవ మారధానమ్‌. 18

వ్యాఖ్య ౩: సః-ఠాముండు, సభాజనాయ-తన నథినందించుటక , ఉపగతాన్‌- వచ్చినవారును, దివ్యాన్‌ -స్వర్గవాసులునగు, మునీన్‌ _అగస్త్యాదిమునులను, పుర స్కృత్య-పూబించి, హకస్య, ళ (ళోః-తనచే-జంప(బడిన శతువగు రావణుని యొక్క-, (పళవాది-పుట్టుక మొదలయినదియు, స్వమ్మికమే-తనకూరత్వమునందు, గౌరవం-గొప్పతనమును, ఆదధానం-నిలుపుచున్నదియు నగు, వృ త్తం-చరి తను, తేభ్యః-ఆ ముగులవలన, వ్మళావ-వినెను. రావణ వధనలన సంతసించిన ఆగస్యాది దేవమునులు రామునఖథినందించుటకు రా(గా వారిని గౌరవించి, సత్కరించి రాముడు వారివలన తాను వధించిన రావణుని చర్మితనంతయు వినెనని భావము, ఓడిపోయిన వాని గొప్పతనము గెలిచిన వీరుని శౌర్యము నినుమడింప.జేసి కీ రిదాయక మగును గదా! అంకులకే రామునికి మునులు రావణ జన్మాదిక వృత్తాంతమును జెప్పుట యని [గహింపవలెను, శో (వతి వయాతేమషు తపోధ నేమ

సుఖా దవిజ్ఞాత గళార్థమాసాన్‌ 9

సీళా న్వవాస్తోపవ్యాతాగ్య పూజాన్‌

రతఃకపీం దాన్‌ విసనర్జ రామః. 19

వ్యాఖ్య : తపోధనేవు-అగస్త్యాదిమునులు, (పత్మిపయాతేమ-తిరిగి వెళ్ళి పోయినవారుకా(గా (సతిస ప్తమి, సుఖాత్‌ -సుఖానుభవమువలన, అవిజ్ఞాతగతార్థ మాసాన్‌ _- ఆవిజ్ఞాత - తమకు/దెలియకయే, గత-కడచిపోయిన, అర్ధమాసాన్‌ -సగము నెలి గలవారును (కావున) సీఠాస్వహస్తోప మవృతా(గ్యపూజాన్‌---సీతాస్వహ స్తం సీతయొక్క వ స్తములచేత, ఉపహృత-తీసుకరా(ఐడిన, అ గ్యపూజాన్‌ -4ఉ త్తమ సత్కార వస్తువులుగలవారును నగు, రక్షః కపీంద్రాన్‌-రావసేర్యద కపీందులను, రామః-రాముండు, విససర్జ-పంపివే సెను. మునులు తమ నివాసములకు వెళ్ళిన

202 రఘువంశము పిమ్మట, సుఖముగా తామెన్ని రోజులనుండి యచ్చటనుండిరో గమనింపక హాయిగా పదునై దుదినములు గడపిన సు[గీవాది కపీం్యదులను, విలీషణొది రాక్ష సేం దులను సీఠఈ తన హ స్రములతో.దెచ్చిన యు త్తమవస్తభూషణాదులతో సత్కరించి, వారిని రాము(డు స్వ్రగహములకు(బంపె నని భావము. “గతార్థమాసా౯” చుట్టము, మ్మితు(డు పదునై దుదినములుండుట, ఉండవలెనని కోరుట, లోకమర్యాద యని సూచించుచున్నది. ళ్లు త చ్చాతసచింళానులభం విమావం

వాతం నుళాళేః నవా జీవితేన

తశైలాసనాధోద్వపహూానాయ భూయ,

పవువ్చం దివః పువ్చక మన్వమం న్త. లి0

వ్యాఖ్య: ఆత్మచింకాసులభం -- 'స్వేచ్బామా_తముచేత లథించునదడియు, సురారేః--దేవశతువగు రావణునియొక్క, జీవితేన, సహం- (పాణముతో(గూడ, హృతం-తనచే( దీసికొన(బడినదియు, దివః-ఆకాళమునకు, పువ్చం-పుష్పమువలె నాభరణ్మ పాయమైనదియు నగు, తచ్చ, పుష్పక 0, విమానం-ఆపుషవ్పకవిమానమును గూడ, భూయః-మరల, కై లాసనాథోద్యహనాయం-కై లాసనాథ-కుబేరుని, ఉద్వహనాయ-ఆకనముపై( దిప్పటకొఆకు, అన్వమం స-అనుమతించెను. అధిపతి ఈల(చినట్లు మెలంగునదియు, రావణుని! జంపినప్పుడు తనవశమైనదియు, ఆకాశ మునకు భూవణమైనట్టిదియు. నగు పువ్చకవిమానమును మరల గుబేరునివద్దికి వెళ్ళుటకు రాము;డనుమతించెను. “భూయః” ఆనుపదము పువక విమానము కుబేరునిదేయనియు, రావణు! డపహరించియుండి. ననియు సూచించుచున్నది. అను + అమం స్త-అన్వమం స్త “మన-అఆవవోధనే” ధాతువులుజ్‌ (ప.ఏ, శ్లో, పితు ర్నియోగా ద్వనవాన మేవం

ని స్తీ న్‌ "రామః (వతిపన్నరాజ్యః,

ధళ్మార్థళామేషు సమాం (వేదే

యథా తథ్రై వావర జేషు వృత్తిమ్‌. ల]

చతుర ళ్‌ సర్గము 208

వ్యాఖ్య: రామః-రాముండు, ఏవం-ఇట్లు, పితుః-తం[ డియొక గానియోగాత్‌- ఆజ్ఞనలన, వనవాసం-ఆరణ్యవాసమును, ని స్తీర్య-దాటి (పూరిచేసి), (పతిపన్న రాజ్యః - పొంద(ఐడినరాజ్యముగలవా/డ గుచు, ధర్మార్థ కామేషు-పురుషార్థ ములగు ధర్మార్థకామములందు, యభా-ఎల్లో, తత్రైవ-= ట్రే, ఆవరజేష-తమ్ములయందు, నమాం, వృ త్తిమ్‌-నమానమగు [పవృ త్తిన, పపేదే-పొందెను. తండి శాసనము వలన సుకీర్ధ మైన వనవానమును బూ రిచేసి పట్టాభిషిక్తుడైన రాముండు ధర్మార్థ కామములందువలె ముగ్గుకు తమ్ముల విషయమునము సమాన పేమగలవాంగ్రై యుండెను. ధర్మార్థకామపురుషార్థములను వై వమ్యములేక సేవించుచు, తమ్ములంద జీని సమానముగా జూచెనని భావము. శ్లో, నర్వాను మాతృవ్వపి వత్సలళ్యాత్‌

న నిర్విశేష[పతి[వ త్తి రానీత్‌,

వడాననాపీతప యోధరాను

నేళా చమూనా మివక లక్తికాను. లలి

వ్యాఖ్య ౩ స-రాము/తు, వత్సలర్వాత్‌ -సవాజ_ పేమ గలవాండగుటవలన, సర్వాను, మాతృము, ఆపి-తల్లులందజియందును, నిర్విశేష్మపతిప త్రః-సమానసత్కా రములు చేయువా(తు, చమూనాం, నేతా-దేవసైన్య్మములకు నాయకుడగు షణ్ము ఖు(డు, వడాననాపీతపయోధరాను-ఆరు మొగములచేతను (దాగంబడిన న్రన్యములుగల, కృ త్రీకాసు, ఇన-తల్లులెన వట్కృ త్రికలయందువలె, ఆసీత్‌ - అయ్యెను, షణ్ముఖు(డు ఆరు మొగములద్యారా ఆర్గరు తల్దుల పాలు (తొగి వారందజీయందును సమాన భభ _క్రీగలిగియున్నట్లు సవాజ వాత్సల్యపూర్ణుండగు రాముండు తల్గులందజి యందును శుల్యగౌరవము గలవాండ్రై యుండెనని భావము. మాతాప్కుత _పేమకు స్తన్యపానము పరాకాన్స యగుట వలన షడాననోపమాన మిచ్చట/ వెప్పంబడినది, శ్లో, 'కేనార్థవాన్‌ లోభపసరాబ్యుఖేన

"కేన ఘ్నళా విఘ్నభయం (్రియావాన్‌,

'శేనాన లోకః పితృమాన్‌ వినేశా

తైనైవ శళోశావనుదేన పులీ. లికి

204 రఘువంశము వ్యాఖ్య ; లోకః-జనము, లోభపరాజ్ముఖేన-లోభగుణమునకు విముఖు*డై న

(దాతయగు), తేన-ఆ రామునిచేత, ఆర్థవాన్‌-ధనముగలది, ఆస-అయినది, విఘ్నభయం-విమ్నములనలని భయసును, మఘమ్నకా-నశింప(జేయుచున్న, తేన- ఆళనిచేత, (కీయావాన్‌ _సత్కర్మానుహ్టానముగలది, అస-ఆయ్యెను, వినేకా- క ర్తవ్యమువై పున నడపునట్టి, తేన-అతనిచేత, పితృమాన్‌ -తం్యడిగలది, ఆస- ఆయ్యెను. కోశాపనుడేన-దు(ఖమును దొల(గించునట్టి, తేన, ఏవ-ఆ రామునిచేతనే, ప్యుతీ-కుమారులుగలది (ప్వుతః అస్య ఆస్తీతి ప్పుతీ అని వ్యిగహము). ఆస- ఆయ్యెను. రాముడు (పజంఎను దాతయై ధనవంతులనుజేయుచు, విఘ్నములను టొలఃగించి స_త్కర్మానుష్టానపరులను జేయుచు, సన్మార్గ నియామకు(డై తంకిగల వారినిగా జేయుచు, దుఃఖములు తొలగించి పుతవదానందమును గూర్చుచు( బరి పాలించెనని భావము, “ఆస” అనునది [కియవలె;గన(బడునట్టి ఆవ్యయము. ట్లో... న పౌరకార్యాణి సమీక్య కాలే

శీమే విదేవోధిపతే ర్దుహితా,

ఉపస్థిత శ్చారు వపు _స్తదీయం

శృత్వో వభోగోత్సుక యేవ లణ్మ్యా. వత్త

వ్యాఖ్య ; సః-రాము(డు, కాలే-సరియగునవసరమునందు, పౌరకార్యాణి- ఫొరులపనులను, సమీక్ష్య -విచారించి, విధేవాధిపడేః దుహ్మితా-జనకునియొక్క శూళురగు సీతతో, ఉపభోగోత్సుకయా -సౌఖ్యానుభవమునక్రై త్వరపడుచున్నది యగుటచేత, తదీయం, చారు, వపుః-సీతాదేవిదగు నందమైన దేహమును, కృత్వా- ధరించియన్నలష్మ్యా, ఇన-లక్ష్మీదేవిచేతవలె, ఉపస్థితిః (సన్‌) -కలిసికోంబడిన వాండగుచు, రేమే-(కీడించెను. సకాలమున( [(బజాహితకార్యములను సరిదిద్ది, సౌభ్యానుభవమునకు( ద్వరపడుచున్న లవ్మి యామెరూపమును ధరించెనా! యన్నట్టుండిన సీతాసుందరితో రాము! డిష్టసుఖముల ననుళవించె ననిభావము, “త్తపస్థానంతు సంగతిః” ఆనియాదవ నిఘంటువు, “రేమే' రము-కీడాయాం అను ధాతువునకు లిట్‌ (ప. పు, మ ళో తయో ర్యథా పార్టిత మిం1దియార్థా

నాసేదుపోః నద్ముసు చిత్రవత్సు,

చతుర్దళ సళ్గము 205

పాప్తాని దుఃఖాన్యపి దండ శేషము

నంచింత వ్రమౌనాని నుఖా న్యభూవన్‌. లిధ్‌

వ్యాఖ్య : చిితవత్సు-తమవనవాసచ్చితములు నిలిపిన, సద్మసు-భవనము లయంద, యథా పార్థితం- కోరికల పకారమగా, ఇం దియార్థాజ -బివ్వాదీందియ ములకు వలసిన రసాదులను, ఆసేదుషోః-ఆన భవించుచుండిన, తయోః-ఆసీతా రాముకు. దండక్రేమ-దండకారణ్య,ములయందు, ॥ (పాప్తాని- పొంద(బడినవి, దుఃఖాని, ఆపి-కష్టములేయైనను, సంచింత్యమానాని- ఇప్పుతు స్మరింప(బడుచున్న వగుచు, సుఖాని-సుఖములే, అభూవన్‌-అయినవి. రామవనవాస సంఘటనలను చ్మితపటములపై వేసి రాజభవనములందుంచ(గా సకలసౌఖ్యము లనుభవించు చున్న సీఠారాములు వి తపటదర్శనమున స్మృతికి వచ్చిన విరహవిలాపాది కష్ట ములను సుఖములుగానే భావించిరి. పూర్వకవ్టములు స్మరణసమయమున మధు రములగుట లోకసిద్ధముగదా! ఇం్యదియములు. “*త్వకృముః, శో తబివ్వా ఘాణ ములు. అర్థములనంగొ స్పర్శ రూప, ళబ్ద, రస, గంధములు; ఇవి వాంధితము లగుచో నానందము కల్లును. ళో, అభథా ధికస్నిగ్ధవిలోచ నేన

ముఖేన సీళా శరపాండురేణ,

ఆనందయి, తీ పరిణేతు రాసీ

దనతర వ్యంజితదోహాదేన. లి౦

వాఖ్య: అథ- ఆతరువాత, సీఠా-సితాడేవి, అధిక స్పిగ్ధవిలోచనేన-మిక్కిలి మసృణములగు కన్నులుగండియు, శరపాండురేణ- రెల్లుపువ్వువల తెల్లన నవియు, అనవ్షీర వృ:జికదోహదేన---అనక్షర వ్యంజిత-వాగ్వార....కము.. సూచింపం బడిన, దోహదేన-గర్భముగ లదియు నగు, ముఖేన. మొగరుచేత, పరిజేతుః-భ ర్తకు, ఆనందయి.తీ-సంతోషమును జేకూర్చునది, ఆసీర్‌-అయ్యెను. రాజ్యసుఖము నను భపించుచు సీఠారాములు కొంతకాలము(గడపిన పిమ్మట, ఎక్కువ జబిడ్డువారిన కన్నులతో జెల్లుపువ్వువలెందెల్లబడి గర్భచిహ్నములను సూచించు ముఖముచేత సీత రాముని కానందము(గలిగించె నని భావము. అనగా సీత గర్భవతి యలయ్యును.

206 రఘువంశము ళో, ఈశా మంక మారోప్య కృశాంగయప్టిం

వర్షాంతరా (క్రాంతపయెధరా(గ్రామ్‌,

విలజ్జమానాం రవిని (వలీతః

ప్మపచ రామాం రమణో 2భిలాషమ్‌. ల్లి

వ్యాఖ్య ; (పతీతః-గర్భమును, సీత మనసువు ఎజీ/గినట్టి, రమణః- (వియడగు రాముడు, క గొాంగయస్టిం-కృళించిన ముగలడియు, వర్ణాంతరా (కాంత పయోధరాగాం--వర్ణాంతరా_కాంత-నలుపువారిన, పయోధర్మాగాం- స్తనా [గములు (చూచుకములు) గలదియు, విలజ్జ్ఞమానాం-సిగ్గుపరుచున్నదియు నగు, తాం, రామాం-ఆ్మపియురాలిని (సీతను), రహసి-ఏకాంతమునందు, అంకం, ఆరోప్య-తొడనెక్కించుకొనిి అభిలాషం-మనోరథమును, పష్మపచ్చ-ఆడిగెను. శరీరము కృశించుట, చూచుకములు నల్సబడుట, ఆమె సిగ్గుపడుచుండుట మొదలగు లక్షణములతో సీతమనోగతము నెజి/గినరాము(డామెనేకాంతమున(దొడ పై నిడుకొని “సీ కోరికయేదో! తెలుప మని యడిగెను. “రమణ? రామాం అఫిలాషం ప్యపచ్భ” ఇది ద్వికర్మక కర్తరి పయోగను,. ఈ రామారమణ శద్దసులు సీతా రాముల యనురాగమును దెలుపుచున్నవి. రమయళీతి “వ ౪౩౪) వ్యుత్చ త్రి. ల్లో, సా దష్టనీవారబలీని హింనై 9

నంబద్ధ టై కాననకన్యకాని,

ఇయేషు భూయః కుళవంతి గంతుం

భాగీరథీ తీర తపోవనాని. 28

వ్యాఖ్య : హె-సీత, పాంసై9:-క్ఫూరమృగములచేత, దష్టనీవారబలీని- దష్ట-కొరుక(బిడిన, నీవార-నివ్యరిధాన్యములే, బలీని-దేవతా తిర్యగ్దంతువుల బలులు గలవియు, సంబద్ధవై ఖానసకన్యకాని-సంబద్ధ- స్నేహముగల, వై భానసకవ్యకాని- మునికన్యలుగలవియు, కుశవంతి-డర్భలుగలవియు నగు, భాగీరథీ తీర తపో వనాని-గంగాతీరమునందలి తపోవనములను గురించి, భూయః-మరల, గంళుం- వెళ్ళుటకు, ఇయేష-కోరెను. గడ్డిధాన్యములే పూజా దానములకు యోగ్యములై , తనతో సఖ్యముగలిగియున్న మునికన్యలు గలిగినవై, దర్భారణ్యములుగల గంగొ తీరస్థ తపోవనములకు మరల నొకపర్యాయము వెళ్ళినబాగుండు. నని సీత రాము నికియనయథఖిలాషను వెల్లడించెను. “ఇయేష” ఇష-ఇద్భాయాం అనుధాతువునకు లిట్‌ _ప.పు. ఏకవచనము.

చశుర్జశ నర్గము 1! శ్లో. తనె వతి[శ్రుత్య రఘు పవీర _స్తదీప్సితం పార్ట్వచళానుయాతః, ఆలోక యిష్యన్‌ ముదిళా మయోభ్యాం ('పాసాద మం లిహ మారురోపహా, లి వ్యాఖ్య: రఘ్వపవీరః-రాముండు. తమ్మై-సీతకొలకు, తదీప్సితం-ఆకోరి కను, (పత్మికత్య-తీర్చెదనని (పతిజ్ఞచేసి, పార్శ్వచరానుయాతః---పార్యచరం- అప్పు డచ్చటనుండిన, శివకజనముచేత, ఆనుయాతః - వెలబడింప(బడిన వా/డగుచు, ముదితాం-తమయునికివలన నానందమును జెందిన, అయోధ్యాం అయోధ్యానగరమును, ఆలోకయిష్యన్‌ -చూడ(బోవువా(డగుచు, ఆఅ_భంలిహం- ఆకాశమునుదాకుచున్న, [ప్రాసాదం-మేడను, ఆరురోహ-ఎక్కెను. గంగాతీరస్థ తపోవనములను మరల(జూడ(దలచిన సీత యొక్కకోరికను తప్పకతీర్చెదనని చెప్పి, రాముంతు తనరాజ్యపాలనమున అయోధ్యానగర మెట్టులానందించుచున్నదో చూడ(దలచినవాండై సేవకజన మనుసరించుచుండగా మవోన్నతమైనరాజభవ నముపైకి వెళ్లెను. అజ్‌ అను ఉపసర్గతోంగూడిన “రహో ధాతువును లిట్‌ (ప. పు. ఏ. (ఆ-+-రురోహ-ఆరురోవా). ఆరురోహ-ఎక్కెను, అవరురోహం- దిగెను. అని యర్థములు, శ్లో. బుస్ధాపణం రాజపథం న పళ్యన్‌ విగాహ్యామానాం నరయూంచ సౌాఖిః విలాసిలి కృాధ్యుషికాని పౌరైె! పూరోపకంఠోపవనాని "క ష.+ 80 దాాఖ్య 5 సం" ఎ/డు, బుద్ధాపణం-సమృర్ధిగా దుకొణమ శా "4, గజి పథం-పెర్దవిగి3, నఖిః-పడవలచేత, విగాహ,,వ3*: 30 లోనికి. _మంపబఊుచున్న సరయూం చ-సర' భూనదినిన్నీ, లాసిఖి.-విలాసాకిలాషగల, పౌరైః-నగర వాసులబేత, అధ్యుషికాని-కూర్చో/బడినవగు, పురోపకంతోపవనాని, చ-నగరసమీ పముననున్నతోటలను సైతము, పళ్యన్‌ -చూచుచున్నవా(డగుళు, శ్రేమే-ఆనందిం చెను- |; కయవి కయార్థమై వచ్చిన జనుల కలకలముతో వస్తుసమృద్ధిగలకొట్టతో ముచ్చటగొల్పు రాజవీథిని, వ్యాపారార్థమై సము దమువై పునకు వెళ్ళు నోడలచే(

908 రఘువంశము (బవేశింప(బడుచున్న సరయూనదిని, *నందోత్సాహవిలాసములు వెల్లి విరియ పుర జనులతోనిండిన నగరోద్యాన (పదేశములను జూచుచు రాము(డానందించెను, అలంకారములు: ఉదాత్తము, అన్నుపాసము. ల్లో, న కింవదంతీం వదతాం పురోగః

నస్వవృత్త ముద్దిశ్య విశుద్ధవృ త్తః,

నర్చాధిరాజోరుభుజో ఒపనర్పం

(వచచ్చ భద్రం విజిళారిభ( దః. ఖే

వ్యాఖ్య : వరగతాం,పురోగః -వాగ్మిజనపురోగామియు. విశుద్ధవృ తః._నిర్మ లమైన నడతగలవాండును, _సర్పాధిరాజోరుభుజః-ఆదిశేషునివలె. దీర్ధ ములగు బాహువులుగలవా(డును, విజితారిభ దః-విబిత-జయింప(బడీన, ఆరిభ్యదః-గొప్ప శ్యతువుగలవా(డును నగు, సః-ఆరాము(డు, స్వవృ ఈం, ఉద్దిశ-తననడవడిని గుటించి, భదం-భదుండను పేరుగల, అపసర ఎపాచారుని, కింవదంతీం-జనవాక్య మును, ప్యపచ్భ-అడిగెను. మాటలలో, నడవడిలో, సౌందరంములో, పర్మాకమము లోను ఏలోపములేనివా(డయినను రాముడు తననడవడిని గురించి (పజలేమను కొనుచున్నారో తెలుపమని భ్మదుండను బారుని (పశ్నించెను. “అపసర్ప శ్చరః స్పళః” అని, "కింవదంత్రీ జన్నశుతిః” ఆనియు నమరకోశము. ట్లో. నిర్బంధపృవ్నః న జగాద నర్వం

న్తువంతి పౌరా శ్చరితం త్వదీయమ్‌,

అన్య త రతోభవనోపి తాయా;

పరిగవా న్యానవదేవ! దేవ్యాః, శిల

వాఖ్య: నిర్భంధపృష్ణః-ఒ ల్రిడిచేసి యడుగంబడిన, సః-ఆచారు(గు. హేమానవదేవ-ట|పభూ! రశ్షోభవనోషితాయాః-ర షోభవన-రావణునియింటి యందు, ఉషిరాయాః-నివసించియుండిన, దేవ్యాః-సీకా ఏవియొక్క, పరి[గవాత్‌- స్వికరించుటకంటే, అన్య, త-ఇతరాంశ మునందలి (అది తప్పయని అర్థము), త్వడీయం-తమరికి సంబంధించిన, సర్వం, చరితం-నడవడినంతటిని, పొరాః-పుర జనులు, స్తువంలి-పొగతుచున్నారు, (ఆని) జగాద-చెప్పెను. రాముంతు మరివరీ

చతుర్షళ సర్షము వ09 ౦ "మ.

యొ త్తిడిచేసి యడుగ(బడీన భ్యదుఃకు “స్వామీ! రావణగృహనివాసముచేసిన సీబా దేఏని మీరు స్వీకరించి? విషయము తప్ప మిగిలిన మీ చరితమునంతటిని _పజలు మెచ్చుకొ ఏచున్నారో ఆని సృష్టిగా! జెప్పెను, “జగాద” గద-వ్యకాయాం వాచి అనుధాతువునకు లిట్‌ (ప. పు. ఏ. “పరిగహ”ొ శబ్దమునకు భార్య అర్భ మగుటచేత, మరఎ భార్యసుగా స్వీకరించుట పౌచల కసమ్మతముగా నున్నదని సూచింపంబడినది. శ్లో. కళ తనించాగురుణా కిల్లైవ

మభాగహాతం కీ ర్రివిపర్యయేణ,

అయోఘనే నాయ ఇవాభిత_స్తం

వై 'చహిబంధో ర్హ్ట్హ్భుదయం విద్శదే, విరి

వ్యాఖ) ; ఏవం,కిల- ఇట్తువబ్చన, కళ త ఎందాగురుణా-భార్యాదూషణము చేత మోయవాఐనిదగు, కీ ర్తివిపర్శ్యయేణ-అపకీ ర్తిచేతు అభ్యాహతం-పగుల(గొట్ట బడిన, వై దేహిబంధోః, హృదయం -సీవావల్లభు.డగు రాముంయొక్క హృద యము, అమోఘనశేన-స మ్మెటచేత, అభిత పం- ఆగ్ని లోకొల్బిన, అయః,ఇవ- ఇనుమువలె, విదదే-ముక,_లై పోయినది. భ_దుని వాక్యమువంన సీతాదేవికి వచ్చికనిందను తన్మూలముగా6ద :రువవ్చన యపకిర్రిని భరింపజాలం యా సీఠావల్లభుని హృదయము ఆగి తప్తమైన యినుము సమ్మెట. వేటుచేతవలె పగిలి ముక _లై నవని భావము. “కళ త” శళ్ళము, సిత ఆపరత్సంపదలయందు. దనసు "వీడ యమాయిసకాలంయు. “వై దేహిబంధు” శబ్ది, రాముడు సీతపై నవ్యా జొమరాగ ఘుగలవా(డ్రై యుండెననియు స్ఫురింష-జేయుచున్న వి. కీ [విపర్యయ” మనంగా కీ ర్రికి తల_క్రింయులుగానుంతుట "ఆపకీర్రొ యని ఆర్ధము. “వైదేహీ” శబ్దము “*ఈ” కారాతము. ౮౫ “వె దేహి” ఆని “ట్ల కారాంతముగా; బయో గింపంబకుట “జ్యొాపోః సంజ్ఞాఛందసో రృహులమ్‌” అను పాణి) స్యూతాంగీ కారవువలన నని _గహింపవలెఏ, ఇది కాళిదాసః, రేవతిపుతః మొదలయినవాని వలె సాధ్ముపయోగమే. శ్లో, కి మాత్యినిర్వాదక థా ముపేషే?

జాయా మదోషా ముత సంత్యజామి?

గ 15

210 రఘువంశము

జె 'శ్యేకపణ్నాశయ విక్స బత్వా

చాసీ తృ దోలాచల చిత్తవృ త్తిః. లెశ్తీ

వ్యాఖ్య: ఆత్మనిర్వాదకభాం-నాయపకీ రికథను, కిం,ఉపేనే-ఉపేష 'సేయదునా? (లెక్కచేయకుందునా?), ఊత-లేక, ఆదోషాం-ఏతప్పునుజేయని, జాయాం-భార్యను, సంత్యజామి - విడిచి పెట్టుదునా?, ఇతి-ఇట్లని, వకపష్యాశయ విక్ణబత్వాత్‌---ఏకపక్ష- రెండింటిలో నొకదానిని, ఆశయ-స్వీకరించటయందు, విక్టబత్వాత్‌ -ఆధీరుండ్రై నిర్ణయించుకో. జాలకపోవుటవలన, సః-రాము(డు, దోలా చలచి త్తవృ త్రిః-ఊయెలవలె నిలుకడలేని మనోవ్యాపారముగలవా-ము, ఆసీత్‌- అయ్యెను, తనపైవచ్చిన యపకీ రిని లెక్కచేయకుండుటయా? లేక యెట్టిదోష మునులేని భార్యను విడుచు టయా? అన్న రెండు పక్షములలో నొకదాని నాళ యింప(జాలక రాముడు సంశయ్యగ స్తమనన్కృండయ్యె నని భావము. అపకీర్తి మరణము కంటెను గొప్పది. పతివతయై తప్పుచేయని భార్యను విడుచుట పాప హేతువు కనుక రామునికట్టి స్థితి యేర్పడెను. “జాయా” శబ్దము, సంతాన్నపద త్వార్ధము గలదియు, “విక్టబ” శబ్దము, సర్వేం! దియవ్యాపార శూన్యత్వమును దెలుపునదియు నగుటచే సార్థకములు, ళో, నిశ్చిత్య చానన్యనివృ త్తి వాశ్యం

తాన్టగేన పళ్నారః పరిమార్డు మైచ్చత్‌,

ల

అపి న్వదేవోత్‌ కిము శేందదియార్థాత్‌

యళోధనానాం హి యళశో గరీయః- పో

వ్యాఖ్బ: చ-మరియు, వాచ్యం-అపకీ ర్రిని, ఆనన్యనివృ త్రి-మరియొక దానిచేత నివ ర్రింపని దానినిగా, నిశ్చిత్య-నిశ్చయించుకొని, పత్నా్య:ః-భార్యయొక్క క్యాగేన-త్యాగముచేత, పరిమార్దుం-తుడిచి వేయుటకు (పరిహరించుటకు) ఐచ్చత్‌- ఇష్టపడెను- హి-ఆదియు శ్రమే యశోధర నానాం-యశోధనులగు వారికి, స్వదేవాత్‌, ఆపి-తమళరీరముకంటెను, యశః -కీర్తి, గరీయః-గొప్పడ్తై యుండంగా, ఇంట్టది యార్జ్థాత్‌-సకృందన వనితాదిక మగు భోగ్యవన్తు జాతముకంటకే, గరీయః- గొప్పదని, కిముత-చెప్పవలసినదేమున్నది? ఈ వచ్చిన యపకీర్తికి సితాపరీత్యా

చతుర్షశ సర్గము వ] ౧ ల గముతప్ప మరియొక నివృ త్తిమార్గము. లేదని నిశ్చయించుకొని, భార్యను విడిచి పెట్టుటకే రాముడు ఇష్టపడెను. కారణమేమనగా యశోథకులకు కీర్తి తమ శరీరము కంటెను గొప్పదై యున్నప్పుడు శలీరోపభోగ్య వస్తుజాతము సంగతి చెప్పవలసిన దేమున్నది? పురుషునికి స్త్రీ ఉపభోగ్యయే కనుక రాము/డాత్మాపవాద వృత్తిక్తై సీతను వీడువ(దలచెనని భావము, పరి + మార్తుం-పరిమార్దుం. “మృజూ-శుద్ధా” ధాతువునకు “తము౯” (ప్రతృయాంతనుగు నవ్యయము. న టో ననంనిపా త్యావరజాన్‌ వాతౌజాః తద్వి కియా దర్శ్ధన లు_ప్రవార్షాన్‌, ాలీన మాళ్యాశయ మాచచ తే "తేభ్యః పున శ్చీద మువాచ వాక్యమ్‌. ఏ6 వ్యాఖ్య: హతౌజాః-నిస్తేస్కు, (డగు, సః-రాము-డు, తద్వి' కియా దర్శన లు ప్రహర్షాల -తత్‌ -ఆరామునియొక్క, వి కియాదర్శన-ముఖవికారదర్శనముచేత, లుప్త-లోపించిన, హర్తాన్‌-సంతోషనుగల, అవరజాళ-త మ్ములను, సంగిపాత్య- ఒక్క_బోటంజేర్చి, ఆక్కా_శయం-స్వవిషయకమగు, కౌలీనం-నిందను, రేభ్యః- వారికి, ఆచచ కే-చెప్పెను. పుశశ్చ-మరియును, ఇదం-ఇ5 చెప్ప(వోవు, వాక్యం- మాటను, ఉవాచ-పలికెను. కలిగిన యపకీ ర్తిచేత. దేజోహీవ.డ్తై యున్న రాముండు తన దర్శనముచేత సంతోషము నళించిన తమ్ములందజి నాక్కచోటంజేర్చి తనకు వచ్చిన రోకనిందను వివరించిచెప్పి మరియు నిట్టుపలికెరు. ఆ -|- చచషే-"అచచక్షేొ చక్నేజ్‌ -వ్యక్తాయాంవాచి అనుధాతువునకు ఆత్మనే పదిలిట్‌ _ప.పు.ఏ. శ్లో. రాజ ర్టివంళన్య రవిిపనూ తేః ఉపస్థిత: పశ్యత కీద్భళో ఒయమ్‌, మత్తః సదాచారశుచేః కలంకః పయోదవాళా దిన దర్పణస్య. 8 వ్యాఖ]: రవి పసూతేః-సోర్యునివలనంబుట్టిన, రాజర్దివంశస్య-ఇత్వాకు వంశమునకు, సదాబారశుచేః-సచ్బీలమువలన _కుద్రన్టైయున్న దానికి మత్తః-

12 రఘువంశము నానుండి, దర్పణస,-ఆద్దమునకు, పయోదవారాత్‌, ఇవ-మేఘయు క్త వాయువు వలనవలె, కీదృశః - ఎట్టి, ఆయ), కలంకః- ఈలోపము, ఉపస్థితః- పాపమై నదో, పళ్యత -చూడుడు. ఇంటీయందున్న అద్ద మునకు! జినుకులతోడిగాలి సోకి య్యపకాళ మును జేకూర్చినట్టు నావలన సూర్యసంజాతమై సదాచారయు క్ర మైయున్న యివ్వాకు వంశమున కెట్టికళంకము వచ్చినదో చూతు(డని శమ్ములతో ననెను పయోదవాత శబ్దమునకు జలకణయు క్త మేఘముతో! గూడినగాలి యర్థము= ల్లో, పౌ ేషు సో౭ఒవాం బహులీభవంత

మపాం తరంగే ష్వివ త్రై లవిందుమ్‌,

సోఢుం న తత్ప్చూర్వ మవర్శ మీశే

ఆలానికం స్థాణు మివ ద్విపేం్యదః. 88

థి

వ్యాఖ్య: సోఒహం (సః + ఆహం) - అట్టిస్థితిలోనున్ననేను, అపాం, తరం గేవ-జలతరంగములయందు, త్రైలవిందుం, ఇవ-నూనెచుక్కవలె, పౌరేవ-పురజ నులయందు, బహులీభవంతం - వ్యాపించి పో వునది యు, తత్పూర్వ్యం-ఆదియే మొద టిదియు నగు, అవర్జం-అపవాదమును, ద్విపేం, ద-ఉ త్తమగజము, ఆలానికం- కట్టుం/గొయ్యగానున్న, స్థాణుం, ఇవ- స్తంభముకువలె, సోఢుం-సహించుటకు, నేశే (న + ఈ శే) _శక్తుడనుగాలేకయున్నాను. తరంగములపై(బడిన నూనెదుక్కవలె పౌరులయం దొకరికుండి మరియొకరికిగ్యబాకి పెరుగుచున్న య్యీకా తయపకీ ర్తిని గజేం దము బంధన సంభముకువలె సహింపలేకున్నాను. తరంగోపమానము పొరు లకు( జెప్పుట చక్కగానున్నది. 'స్వేద్భావిఘాతుకమగు నాలానమున గజము బాధ పడినట్టు లీయపకీ రివలన నలుగురిలో. దలయెత్తుకొని తిరుగంజాలని బాధ పడు చున్నానని భావము శ్లో, తస్యా వనోచాయ ఫల (వవృత్తా

వుపస్టితాయా మపి నిర్వ పేతు

త్యజ్య్యూమి వై దేవానుళాం పురస్తాత్‌

సము[దనేమిం పితు రాజ్ఞ యేప. తలి

క్షా

వ్యాఖ్య: తస్య-ఆయపవాదముయొక్క, అపనోదాయ-తొల.(గింపు కొజకు,

ఫల్మపవృత్తౌ-సంతానోత్స త్రియందు (ఫలమునిచ్చుటయందు), ఉపస్థితాయాం,

చతుర్షళ సర్గము లి 0 లి ఆపి-సమీపించియన్న దై నప్పటికిని, నిర్వ పేషః(స౯) -నిస్ఫృహగలవాండనగుచు, వై దేహసుతాం-సీతను, పురస్తాత్‌-పూర్వము, పితుః, ఆజ్ఞయా-ఠండియొక,... ఆజ్జదేత; సము_దనేమిం, ఇవ-భూమినివలె, త్యఇ్యామి-విడిచెదను. వచ్చిన యప వాదమును. దొలగించుకొనుటకు సంతానవతికా. బోవుచున్నదై నను సీతను, పూర్వము తండియాజ్ఞచేత రాజ్యమును విగిచినట్లు, ఎట్టియాశయులేక విడువ: నున్నానని చెప్పెను. సమ్ముదః నేమిరీవ నేమి? యస్వాః సౌ-సము_దనేమిః* బండి చ్మకమునకు ఇనుపకమ్మివలె తనచుట్టు సమ్ముదము గలది, భూమి అని యర్థము, “త్య్యామి” తజధాతువునకు భవిష్యదర్ధకల్భుట్‌ . ఉంపు.ఏ. శ్లో. అవైమి చైనా మనఘేతి కింతు లోశావవాదో బలవాన్‌ మతో మే, ఛాయా హి భూమేః ఈనో మలత్వ నారోపిళా శుద్ధిమతః (వజాఖః. 40 వ్యాఖ్య: ఏనాం-సీతను, అనఘా, ఇలి, చ-దోవములేనిదని కూడా, అవైమి-ఎజుగుదును, కింతు-కాని, మే-నాకు, లోకాపవాదః-వచ్చిన లోకనింద, ఐబలవా£౯ా, మతః-గొప్పదని తల(చెదను. హి-ఏకొారణము వలన, (ప్రజాలిః- పజల చేత, భూమేః, ఛాయా-భూమియొక్క (ప్రతిబింబము, శుద్ధిమత: -నిర్మలుఃడై న, శశిం:-చందునికి, మలత్వేన-కళంకముగా, ఆరోపితా- అరోపింప(బడియున్నదో, అందువలన లోకాపవాదమే బలవ త్తరమని తల(చెదనని యర్థము. “పదుగురాడు మాట పాటియైధర+ జఇెల్లు“నన్నట్లు సత్యమునకు దూరమైనను, చం్యదునిలో( గన(ఐడు భూచ్భాయను కళంకముగా స్థిరపరచినట్టు నిష్క్మళంకయైన సీతను దోషయు క్రనుగాః జ్నితించచున్న (పజావాణిని నేను ఆనురింపక తప్పదని భ్రావము. ఆవ-1- ఏమి-అవై మి. ఇణ్‌ ధాతువునకు లట్‌. ఉత్తమ పురుష ఏకవచము శ్లో, రతోవధాంతోన చ మే పయాసో వ్యర్థం నవి ర(వతిమోచనాయ, థి టా | అమర్ష ణః శఛోణితకాందయా కిం పదా స్ప్ఫృళంతం దళతి ద్విజీవ్వూః. గ

ల14్న రఘువంశము

వ్యాఖ్య: కించ-మరియును, మే-నాయొక్క, ఈ కోవధాంతః-రావణునివధ వజకు నుండిన, (పయాసః -శమ, వ్యర్థః, న-(పయోజనములేనిదికాదు. కింు- మరియేనన(గ, వైర్యపతిమోచనాయ, సః-వైరనిర్మూలనముకొటి కేయది, తథాహి- ఆదియెట్టనగా, అమర్షణః -కీడును సహింప(జాలని, ద్విజిహ్వః-సర్పము, పదా- కాలితో, స్పృశంతం-తాకుచున్నవానిని, శోణితకాంగయా-నెత్తురు మీది. కోరిక చేతనే, దళతికిం?-కజచునా! గా, పయాసము రావణుని జంపుటతో ముగియరేరు. ఆవై రము, తన్మూలకమగు నపకే క సమూలముగా నశింప( జేయువజకు ఆది యాగదు- ఆవమానమును సహింపలేని సర్పము కాలితో త్మాక్కిన పురుషుని రక్తము కొజక్రి వానిని! గజచునా+ వానిపై/గల శ తుత్వమును దీర్చుకొనుటకే వానిని గజచును, అట్లే నాయీకష్టము రావణాపకారఫలస్పర్శ _ నశించువలకు నుండును, ఆది సీతా పరిత్యాగముతో(గాని యాగదని భావము. “దశతి” “దంశ- దళనేో ధాతువులట్‌ _ప.పు,ఏ. “*దశనోమన(గా దంష్టాా వ్యాపారము, శ్లో త దేమ నర్గః కరుణార్జ )చిత్తై

ర్న మే భవద్శ్భిః (వతి ేధనీయః,

యద్యర్థితా ని ర్హ్యతవాచ బ్రోల్యాన్‌

'పాణాన్‌ మయా ధారయితుం చిరం వః. డ్తీలి

వ్యాఖ్య: తర్‌ -అందువలన, ఏషః-ఈ, మే, సర్గః-నాయొక గ్రా నిశ్చయము, కరుణార్దచిత్రైః, భవద్భిః-దయార్దచిత్తులై న మిచేత, న, (పతిషేధనీయః-నివా రింప(దగినదికాదు. నిర్హ ఎల వాచ్యశల్యాళా -నిర్హ త-పూ ర్రిగా. దీసివేయంబడిన, వాచ్య-లోకనిందయనెడి, శల్యాల -శల్యనుగల, 'హేణాల! పాణములను, మయా నాచేత, చిరం, ధారయితుం-ఎక్కువకాలము భరింప. జేయుటకు, వః-మీకు, అర్థితా, యది-వాంఛ ఉన్నట్లయితే. వెనుక చెప్పిన కారణము వలన నా నిశ్చయ మును, నేను నిందొరహితు(డనై. కొంతకాలము జీీవింపవలె నన్న కోరిక మీపన్న ట్టయితే, దయాభావముతో నివారింపవద్దని రాముడు తమ్ములతో ననెను. “సర్గిః స్వభావనిర్కోక నిశ్చయాధ్యాయ సృన్టిమ” అని యమరము, ట్లో. ఇత్యు క్తవంతం జన శాత్సుజయాం

నిళాంతరూజాఖినివేశ మీశమ్‌,

చతుర్దళ నర్లము వ1ల్‌ లి

న కళ్చన (భ్రొత్ఫషు లేషు శకో

నివేద్ధు మాసీ దనుమోదితుం వా. ల!

వ్యాఖ్య: ఇతి, ఊఉ క్రవంతం-ఇట్లుపలికినవా(డును, జనాకొత్మణాయాం- సీతావిషయమున, _ నితాంతరూక్షాభినివేశం..---నితాంతరూక్ష-మిక్కిల్మి కూర మైన, అఖినివేళం-పట్టుదలగలిగియన్న, ఈశం-_పభువైన శ్రీరాముని, తేషు, (భాతృషు- ఆసోదరులయందు, కళ్ళన-ఎవ్వ(డుంగూడ,, నిషేద్ధుం-నివారించుటకు(గాని, ఆను మోదితుం, వా-సరేయని యంగీకరించుటకు(గాని, ళ క్తః-బాలినవా(డు, న,ఆసీత్‌- కాలేదు. అట్లు సీతావిషయమున కఠిన [పవృ త్రిని. జూప(దలంచుకొన్న రాముని వారించుటకు(గాని, అభ్లే (పవర్తింపుమని ఆమోదించుటకు(గాని, రెండుపతము లును _పబంముల్తై యున్నందున, తమ్ములలో నెవ్వరును సమర్థులుగాక మౌనము వహించిరని భావము. " న్లో స లమ్మణం లమ్మణపూర్వజన్నా

విలోక్య లోక్యత్రయగీతకీ ర్తిః,

సౌ మ్యేతి చాభామష్థ యథార్థభాపీ

స్థితం నిబేశే పృథగాదిదేళ. కత

థి

వ్యాఖ్య ; లోక (తయగితకీ _రిః-మూడులోకములవారిచేత కొనియాడ, బడిన కీ ర్తిగలవా(డును, యథార్థలాషీ-సత్యమును వచించువాండును, లక్ష్మణ పూర్వజన్మా-లవ్మణ్మాగజుడు(ను నగు, సు-రాముంతు, నిదేశే,స్థితం- ఆద్జొకారి యగు, లక్ష్మణం-లక్ష్మణుని, విలోక్య-చూఎ, హేసౌమ్య ఇలి, ఆభావ్య, చ- ఓసౌన్మ్యుండా! యని పలుకరించియు, పృథక్‌-భరతళతుఘ్నులు లేనిచోట, ఆది దేశ-ముందు(జెప్ప(బోవురీతి నాజ్ఞాపించెను. ఎవ్వరును పలుకక పో(గా తనయాజ్ఞను సర్వదా శిరసావపించు లక్ష్మణుని (పక్కకుంబిలిచి క్ర _ర్తవ్యము నాజ్ఞాపించెను, ల్లో. పజావతీ దోవాదళంసినీ తే

తపోవనేషు స్పృహాయాలు రేవ,

సత్వం రథీ త ద్వ్యపదేశనేయాం

(పాపయ్య వాల్యీకిపదం త్య-జై నామ్‌, శీర్‌

లీ 6 రఘువంశము

వ్యాఖ్య: దోహదళంసినీ-గర్భిణీ మనోరథమును జెప్పచున్న, తే (పజావతీ- మీవదినె, తపోవనేమ -తపోవన ములయందు, స్పృహయాలుః, ఏవ-కోరికగలఅదియే యైయున్నది. సః, త్వం-అట్లు ఇబ్బందిలని నీవు, రథ్రీ[సజా) -రథమును గట్టించు కొన్నవా(డవై, తద్వుపదేశనేయాం- ఆదోహదమివచేత తీసుకొనివె్ళటకు వీలైన, వనాం-ఆమెను (సీతను, వాల్మీకి పదం-వాల్మీకి తపోవనమును, _పాపయ్య-చేర్చి, త్యజ -విడువుము. గర్భిణి "నున్న మీవదినె తపోవనమును మరలం జూడవలెనన్నది కనుక ఆమిషతో నామెను రథమెక్కించుకొని వాల్మీకి తపోవరమున విడిచిరమ్మసి యాట్టాపించెను. “పజావతీ (భాతృజాయా” అని యమరము. “త్యజ” లోట్‌ మర్యమపురుష ఏ. శ్లో న కుకువాన్‌ మాతరి భార్గవేణ

పితు ర్నియోగాత్‌ (వవ్భాతం ద్విషద్వత్‌,

పత్య[గహీ ద(గజశాననం తత్‌

ఆజ్ఞా గూరూణాం వ్యావిచారణీయా.

వాఖ్య: పితుః-తం డియగు జమగ్నియొక్క. నియోగాత్‌-ళాసనము వలన, భార్గవేణ-పరశురామునిచేత, మాచరి-తల్లియందు, _ ద్విషద్వత్‌-ళ| తువునందువలె, 1పహృతం-చేయబడిన పరక్ముపహారమును, శుశువా౯-విియుండిన, సః-ఆలక్మ జు(డు, తద్మగజళాసనం-ఆయన్నగారి యాజ్ఞను, (పత్య గహీత్‌ -స్వీకరించెను. హి-ఏకారణము వలన, గుకూణాం-పెద్దఎయొక్క, ఆజ్ఞా-శాసనము, ఆవిచార జీయా-ముందు వెనుకలాలోచింప( దగినవిగాదో 1 పూర్వము జమదగ్ని యాజ్ఞ చేత తల్లితలను నజికిన పరశుశాముని చరి *ను విన్నవాండు గావున లక్ష్మణు-డన్న శాసనమును బడులాడక స్వీకరించెను, పెద్దలు చేయుమన్న పనిలో మంచిచెడ్డలు తానాలోచింపక చేయుటయే సోదర ప్పతాదుల ధర్మము. “పితృసమోజ్యేషం” అన్న ధర్మవచన (_పకారము లక్ష్మణునికి రాము(డు తం_డివంటివా(డు గదా! ష్‌ అథా నుకూల్మశవణ(పతీతా

మ(తస్నుఖి ర్యు_క్తధురం తురంగ్రైః,

రథం సుమంత పతిపన్నరశళ్శి

మారోప్య వై దేపాసుతాం (వతస్థే, ల!

చతుర్జళ సిర్గమి.. వ వ్యాఖ్య వ అథ-పిమ్మట, అక్యుణు/డు, అనుకూల్మశవణ_పతీతాం---అను కూల్నళవణ-ఇష్టమైన విషయమును వినుటచేత, _ పతీఠాం-సంతోషమునుజెంది., వై దేహసుకాం-సీతను, అ_తస్నుఖిః-బెదురులని, తురంగై ః-గుజ్జములచేత, యుక్త ధురం-కట్టఃబడిన భారముగలదియు , సుమం తపతిపన్నరళ్మిం- సువం_తసారథి చేత పట్టు;కోబడిన పగ్గములుగలదియువగు, రథం-రథమును, ఆరోప్ప-ఎక్కించు కొని, పత సే-బయలుడేరెను. అన్నయాజ్ఞకుబద్ధుండ్తై న లవ్మణుండు. సీతకోరిక (ప్రకారం తపోవనమునకు దేసికొని ఎశ్ళెదనని చెప్పి, గర్భిణీనస్త్రీలకు (శమకలు' గసిరీతిగా నదరు బెదరులేని గ్యురాలు కట్టి; రథముపై _ నామెనెక్కించుకొని పయాణమయ్యెను: అ_తన్నులిః (+ తనస్నులి;) ఉతసిధాతువునకు “క్ను” పత్యయాంతము. నా నీయమానా రుచిరాన్‌ (పెచెశాన్‌ 'పియంకరో మే పియ ఇత్యేనందచత్‌ , నాొబుద్ధ కల్చ్ప[దుమళాం విహాయ జాతం త మాత్మ న్యసిప తవృవమ్‌. 45 వాఖ్య : సా-ఆసీత, రుచిరాన్‌ -ఆందములై న, (పదేశాన్‌ -పదేశములను, నీయమానా-చేర్చ/బడినదగుచు, మే-నాయొక్క, (పయః -(పియుండగు భర్త, (పియంకరః, ఇతీ- ా:ఎష్టమును గూర్చువా+డనిి అ”ందత్‌- సంతోషించెను. తం-ఆతనిని, ఇత్సని-తనఎషయమున, కల్చ[,దుమతాం-కల్చ్పవృక్షత్వమును, విహాయ-పిడిచి ఆసిపతవృక్షం-ఖ డ్గాకారపృత ములుగ ల వివవృవ ముగా, జాతం-మారినవాని(గా, నాబుద్ధ (న + అబుద్ధ) -తెలిసీకా నలేక పోయెను, ఆట్తులవ్మణు:తు రమ్య పదేశములకు( దీసికొనివోవుచుండ(గా సీత తనభర్తను తవకు( ఇబియముల: గూర్చువానింగానే తలంచి యానందించెనుగాని, ఆతడు తనయభీష్టముఖను గూర్చుంగ కల్పవృక్షత్వమును వీడి యుక _ వివవృక్షముగా మారిన సంగతిని గుర్రింపలీకపోయెనని భావము. “అసిప త” మసంగాఖరగ్గకోకా కారముగల యాకులతో నుండు వృక్షమనియు, ఒక నరకమునసింబు విళ్వనిఘం టువు. “అనందత్‌” టునది-సమృడ్దాధాతువునకు లజ్‌; “ఆబుద్ధ” బుధ-ఆవగమనే ధాతువునకు లుజ్‌. పంపు. ఏ.

౨16 రఘువంశము శ... జగూహా తస్యాః పథి లదమ్భుణో యక్‌

సవ్యేత లేణ న్భురళా త దక్కా,

అభ్యాత మన్య గురు భావి దుఃఖం

అత్యంత లు_ఫ్ర (పియదర్శ నేన. శ్ర

వ్యాఖ్య: పథి-మార్గమునందు, లక్ష్మణః -లక్ష్మణుండు, యత్‌-ఏదుఃఖనును, తస్యాః-సీతాదేవినుండి, జుగూహ-దాచీియించెనో, తత్‌, గురు-ఆగొప్పదియగు, భావి, దుఃఖం-ముందుకలు(గబోవు దుఃఖము, ఆత్యంతలు ప్త [(పియదర్శనేన- మిక్కిలిలోపించిన అందమగుచూపు గలదియు; స్ఫురతా-ఆదరుచున్నదియు, సవ్యేతరేణ-కుడిదియునగు (ఆపసవ్యమైన), ఆజ్షా-కంటిచేత, ఆస్ర్యై-ఆమెకొటకు (ఆ పెక్కు ఆఖభ్యాతం-చెప్పంబడినది. లక్ష్మణఎ( డేదుఃఖమును సీతకు జప్పక దాచి యుంచెనో! మార్గమునందు, మాటిమాటికిని అఆదరుచున్న యామెకుడికంటిచేత భవిష్యత్తునగా(గల యామవా త్తర దుఃఖము చెప్పబడినది. న్రీంకు దక్షిణాక్షిసృుర ఐను అపళకున మగుటచేత సీత యేదియో యాపద రానున్నదని యూహించెనని భావము. “"జగూహ” గుహూ-సంవరణీ ధాతువునకు భూతకాలార్థలర లిట్‌ (పపు, ఏకవచనము. శో. సా దుర్నిమిత్లో పగళాత్‌ విషాదాత్‌

సద్యః పరిమ్లూనముఖారవించా,

రాజ్ఞః శివం సావరజన్య భూయాత్‌

ఇ కాశళం సే కరతై రజా హ్యైః. ర్‌0

వ్యాఖ్య: సా-ఆమె(సీత), దుర్నిమి త్తోపగతాత్‌ - దుళ్శకునమువలన గలిగిన, విషాదాత్‌-దుఃఖమునలన, సదః- అప్పుడే పరిమ్హానముఖారవిందా-వాడిన ముఖ కమలము గలదగుచు, సౌవరజస్య- అనుజసహితు(డ యిన, రాజ్జః-రాజునకు (రామునిక్రి శివం-శుళము, భూయాత్‌ -అగునుగాక, ఇతి-అని, అబా ప్యైః,కరడై:ః- ఆంతఈః కరణములచేత (మనస్సుచేత), ఆకళంసే-కోరెను. ఆ కలుగుచున్న దుఃశకునమువలని భయము వలన వాడి కళాహీనమగు ముఖముగలరై నసీత రామునికిని ఆయన తమ్ములకును శుభమగునుగాక యని మనస్సులో దీవించెను. “కరవై” బహువచనము మనోబుద్ధి హృదయములలో మాటిమాటికి అట్టుళోరె

చతుర్దశ సర్గము వబ ననియు, “ఆశశం సే” యనుఆత్మనే పద్నపయోగము సానుజు(డగు భర్తవ్మేమమే తనషేమమని యు. సూచించుచున్నవి “భూయాత్‌” (చార్జనార్థకమగు లిజ్‌ (పంపు ఏ. ఉత్తమ పతివత యెట్టి యాపవయందును ముందుగా(గోరునది భర్త న్మేమమేయని పరమార్థము. ల్లో. గురో ర్నియోగా ద్వని౪ా వనాంతే సాధ్వీం సుమి తాతనయో వివోస్యన్‌, అవార్య తే వోల్దితవీదివా స్తెః జహో్ను ర్టహ్‌ా స్టితయా పువస్తాత్‌. ప్‌ వ్యాఖ్య : గురోః - జ్యేష్టునియొక్క , నియోగాత్‌ - *జ్జవలన, _ సారధ్వీం, వని తాం-పతి వతయైైనన్త్రీని (సీతను), వరాంతే-అరణ్యమునందు, చవాస్యన్‌ -విడువ( చోవువా(డగు, సుమి రాతనయః -లక్ష్మణు(డు, పురిస్తాలి-ఎదుట, స్థితయా- ఉన్నదియగు, జహ్మోః, దుహ్నిర-జాహ్నవిచేత, ఉత్దితవీవిహ స్తైః- పెకిలచిన తరంగములనెడు చేతులతో, అవార్యత, ఇవ-నివారిపంబడెనా! యన్నట్టుండెను, అన్నయాజ్ఞవంన సాధ్వియైన సీతను ఆరణ్యమున ఎడిచిపెట్ట(దలచిన లక్ష్మణుడు, తమలుదుట ఇ(కదొటవలసినదిగానున్న గంగానదిదేత “వద్దు ఆకార్య మునుజేయవద్దు” అని తరంగహ స్తములె త్రి నివారింపబడుచున్నా(డా? యన్నట్లుండెను. లక్ష్మణుడు సీతాయుక్త రథముశతో గంగా జరముశకు(జీరళని ఛావము. అలంకారము; ఉత్సేతు. శ్లో, రథాత్స యుతా నిగృహీత వావోత్‌ తాం భాతృజా యాం పులినే ఒవతార్య, గంగాం నిషాదాహృతనా విశేవః తళొర సంధా మీవ సత్యసంధః. ర్‌ి వ్యాఖ్య : సః-ఆలవ్మణు/తు, . యన్తా-సారథిచేత! నిగ్భృహీతవాహాత్‌- ఆఅప(బడినగు జ్ఞములుగల, రథాత్‌-రథమునుండి, తాం, భాతృజా యాం-ఆవదినెను, పులినే-గంగయందలి యిసుకదిబ్బపె, అవతార్య-దింపి, నిషాదాహృతనౌవి శేషః - నిషాద-పల్పెవానిచేత, ఆహృత-తీసుకరా.బడిన, నౌవిశేషః-దృఢమైన మంచి పడవగలవా(డగుచు, గంగాం-గంగానదిని, సత్యసంధః- సత్యనిష్టగలవాండు, సంధాం, ఇవ-_పతిజ్ఞనువలె, తఠార-దాటెను, గంగాతీరమున సారథి రథము

220 రఘువంశము నాప.గా, సీళాదేవిని యిసుకదిబ్బపై దింపి నిషాదుండుతెచ్చిన మంచిపడవపై నెక్కించి ఆమెతో భాగీీర థినిదాబెను. అదాటుట ఓక సత్యసంధుకు తన పతిజ్ఞను ఇెల్టించుకొనునట్టుండెనట. అనగా నతికష్టనుపై తనకిషమున్ననులేకున్న ను నిర్వ హింపవఎసిన (పతిజ్ఞనుగా లక్మణుండు. మానసిక ్రేశముననుభవించుచు సీతా యుక్తముగా గంగనుదా టె నని భావము “సంధ్యా పతిజ్ఞామర్భాదా” అని యమ రము. ఆలంకారము: ఉపమ. శ్‌. అథ వ్యవస్థాపితవాక్‌ కథంచిత్‌

సౌమ్‌ తి రంతర్గత జాపషృకంఠః,

బెళ్చాతిక ౦ మేఘ ఇవాళివర్ష 0

మహీవతేః ఇాసన ముజ్జగార. లెలీ

వ్యాఖ?: అథ-గంగనుదాటిన పిమ్మట, కథంచిత్‌-అలికష్టముతో, వృవస్థాపి తవాక్‌ -స్వభొవముగా (సరిగా నుంచుకొన( బడిన వాక్కుగలిగినవా.డును, ఆంత ర్గత బావ్చక తః _ కంఠమునందు స్తంథించిన కన్నీరుగలవాండును నగు సౌమితిః:-లమ్మణు(చు, మహీపఠేః-రాజుయొక ఠా కాసనం-ఆజ్ఞను, మేఘః- మేఘము, బౌత్పాతికం-_పశయమునందు! గలిగిన, ఆళ్మవర్షం, ఇవ-శిలావర్దమును వలె, ఉజ్జగార - వెడల(గక్కెను (చెప్పెను). గంగన దాటిన పిమ్మట సీతకు. జెప్ప వలసినమాట దారుణము, ఆవాచ్యము నగుటచేత "నెట్లో వాక్కును స్థిరపరచుకొని, వచ్చుచున్న కన్నీటిచేత రుద్ధమైన కంఠముగల లక్ష్మణు(డు రాజళాసనమును, మేఘము ఉత్పాత సమయమున గురియు శిలావర్షమునువలె, వెలుపలికి (గక్కెను. అన(గా ఆత్యంత దుఃఖపరవళు(డై చెప్పెనని లావము. ఇచ్చట రాము(డనక “*పుహీపతి” యనుట రాజకొసన మయుల్పంఘనీయమని యు, “ఉజ్జగార” పదము తనయిష్టములేకయే వెలువరించెననియు, “భౌత్చాతిక "” పదము సీతకావాక్కు శిలా వర్షముపలె నుండెననియు స్ఫురింప- జేయును, “ఉజ్జగార” (ఉత్‌ + జగార) గాం నిగరణే, ధాతువునకు లిట్‌. ఆలంకారము, ఉపను శ్లో తతో ౬భిషంగానిల వి వవృద్ధా

(వభళ్యమా నాభరణ 'వనూనా,

స్వమూ ర్తిల"భపకృతిం ధరి(తీం

లశేవ సీతా నవాసా జగామ. ర్‌క్వీ

చతుర్షళశ సరము 2 | వ! ఓ.

వా?ఖ్య: తళత;-ఆండువలన, అభిషంగానిల విపవృద్ధా-పరాభవమనెడి వాయువుచేత, గొట్టంబడినదియు, _ప_భళ్యమానావభరణ [_పసూనా-వారిపడుచున్న పూలవంటి ఆభరణములు గందియు నగు, సీఠా-సీత, లతేవ-ఒకతీ/గవలె, సహసా-హకాత్తుగా, స్వమూ ర్రిలాభ పకృతిం-తనళరీరోత్ప త్తికి గారణమగు, ధర్మితీం-లూమిని, జగామ-చేరెను. పెద్దగాలిదెబ్బకు పువ్వులురాల్చుచు నేలపై/ఐకు తీ;గవలె సీతాదేవి, ఆయవమానమును సహింపలేనినై యాభరణములు జారిపడు చుండ తనజస్మకు కారణమైన భూమిపై మూర్చిల్లి హఠాత్తుగా'బకీపోయెను. త్తీలకు ఆపదయంకు తల్లి యొడిలోజేకుట సహజముగదా! ఆలంవారము( ఉపమ ట్లో. ఇజ్యూకువంశపభవః కథం త్వాం

త్య జే దకస్మా త్పతి రార్యవృ త్తం,

ఇతి &ఊతిః నంశయిలేవ తనై్య్య

దదౌ (వవేళం జననీ నళావత్‌. ర్‌ర్‌

వ్యాఖ్య: ఇవ్వాకువంళ; పభథవః -సు్కుపసీద్ధమగు ఇ్వాుకువంశమున:బుట్టే నవా(తును, ఆర్యవృ త్తః-సాధుచరితముగలవాండును నగు, పఃశిః-భర్త, జ్వాం- నిన్ను, ఆకస్మాత్‌ -ఆక౯కారణముా, కథం, తంజేత్‌ -ఎట్లువిడుచును? ఇతి-బట్టని, సంళయితా, ఇవ, తావత్‌-పూ ర్రిగా సందేహపడినది వలె, జననీ,&ితిః-తల్లియగు భూదేవి తసై?-ఆసీతస (శొబకు), పవేశముకు, న, దదౌ-ఇయ్యలేదు. రాముడు. సీతను విడుచుటకు(. గల కారణము శతెలియఏ భూదేవి. గొప్పవంళ మున-బుట్టి, ఆర్యవృ త్తము నముసరించుభ ర్త నివ్కారణముగా. నిన్నేలవిడుచును! అని సంశయించుచున్నదివలె సీతకుందనరో | పవేశమునియ్యలెద. మూర్చ్శతో సిశ యజ్లే నేలపై(ఐడియుండెననియు, త్యాగ హేతువు తెలియుటకు/ బూర్వ్యము_ భూదేవి యు పేక్షించినదనియు భావము. “త్యజేత్‌ ” త్వజధాతువునకు సంభావనార్థక లీజ్‌. శో సాలు వనంజూ న వివేద దుఃఖం గా జాన్‌ గా

(వత్యాగళానుః సమతప్య తాంతః,

తస్యాః నుమి (శాత జయత్న లబ్టో

మోవో దభూత్‌ కషతరః (వబోధః. ర్‌

వి92 రఘువశళంము వ్యాఖ్య: లు ప్రసంజ్ఞా-స్పృహతపిి నట్టి, సా-ఆసీక, దుఃఖము, న, వివేవ- తేలిసికొనశేదు. (_పర్యాగతాసు:-తిరిగి వచ్చిన (పహాణనుగలదియయి, అంశ:- మనస్సులో, సమతప్యత -తపించె(ను. తస్యాః:-ఆ మెకు, సుమి తాశ్యజయత్న లబ్ధిః-సుమి తాత్మజ- ఎక్ముణునియొక్కు యత్న-(పయత్న ములచేత, లబ్ధః- పొందంబడి”, 'పవోధ:-మెలంకువ, మాహాశ్‌ - మూర్చకంటే, కషతరః-ఎకు)..వ దుఃఖమును గలిగించుచున్నది, ఆభూత్‌-*ఆయెకు నష్టచేతనలైన సీత దుఃఖమును ఎజుగలేదుకాని, ' పాణములు వచ్చినరైై మనస్సులో ఉడికి చోయె” . లక్ష్మణ _పయత్నలబ్ధమైన మెలకువయే ఆమెకు మూర్చకం ది ఆధికళరబజాధను గలిగించె మూర్చలో బాధ తెలియదుగదా! “వివేద” విద-జ్ఞ-నేరాతువు నకు లిట్‌ (ప పుఏ. “ఆతపత” తప-సంతాపే రాతుపునకు లజ్‌ _ప.పుఏ. శ్లో న చావడదత్‌ భర్తు రవర్శ మాశ్యా నిరాకరిప్లో ర్వ్భృజినా దృతే ఇపి, ఆళాగ్దిన "మేవ స్థిరదుఃఖ భాజం పునఃపున ర్టుష్కృతినం నినింద. వా-ఖ్య ; ఆర్వా-సావయైనసీత, వృజినాత్‌, బుతే, అపి-పాపములే? పోబునను, నిరాకరిహ్టోః-నిరసించినట్టి, భ రుః-భ ర్రయొక్క, అఆపవాదం-లో5ాష వాదమును గుజించి. న, చ, ఆవదత్‌ -పలుకనెలే౨) స్థిర దుఃలభా టి: -ఎల్ల కాలమును దుఃఖమునకు గుజీయగుచున్న, దువ్మృతికం- వాఫమునె జేసినట్టి, అద్మానంవవ- తనను గురించియే, పునఃపునః-మాటిమూటికిని, సగందంనిందిఐచెను.. సార్వ గావు; సీత ఏపాపసమును జేయని తశసు నొాాకరించిన భ రయొక్క ఆపవాద్‌ సత్యాసత్యములను గురించి పలుకక శాశ్వతముగా దుఃఖమునే యనుఖవించు వాప మును జేసిన తనయాత్మనే పలుమారు పలువిభముల దూషించుకొనె గనీ భావము. అది పతి వతాలతణము. “కలుషం వృజినైనోఒఘమ్‌” అని యమరముః “అన దత్‌” వద-వ్య కాయాంవాచి అనుధాతువునకు లజ్‌; “నినిందో జీది-కుత్సాయాం ధాతువునకు లిట్‌. ల్లో అఫ్వాన్య రామావరజః నతీం ఆా మాఖా్యాతవాల్శీకి నికేతమార్ష కి నిఘ్నస్య మే భ_ర్భృనిజేశరౌక్యం దేవి! తమమస్వేతి బభూవ న'మః. న

చతురళనర్లము 228 ది "శ వ్వాఖ్య ౨ రామావరజః-రాముసితము, (డు (లక్మణుడు), సతీం-పాథ్వి యశ, తొం-ఆసీతను, ఆశ్వాస్య-ఊరడించి, ఆఖభ్బాతవాల్మీకి సికేతమార్గః-చెప్ప బడిన వాల్మీకి త్మ్యళమముయొక్క మార్గముగలవా:డగుచు, నిళ్ళుసృ-పరాధీనుండ నైన, మే-నాయొక్క, భర్శృనిదేశరౌమ్యం-పభువునాజ్ఞచేత. జూపిన పరుషత్వ మును, జేవి!-తల్లి! కమస్వ-క్షమింపుము, ఇతి-ఇట్లనుచు, నమః -వాదములపై/ బడినవా(తు, ఐబభూవ-అ మ్యును. రాముని తమ్ము/డ'గావున నతనియాజ్జను నెర వేర్చుటలో నేను చూపిన కాఠిన్యమును తమింవుము, నేను పరాధీను/డను అనుచు సీతకాళ్ళ పై/బడెను. వాల్మీకిమహర్షి... | శమమునకు వెళ్ళుదారిం:. జూపి యట్లు (బతిమాలెనని భావము. ళ్లు సీశాత ముళ్ళాష్య అగాద వాక్యం 'వీకాస్మి శ్రే సౌమ్య! చిరాయ జీవ, విడౌజసా విష్ణు వా! గజేన (భా(శా యదిత్ళ్థం పరవా నసి త్వమ్‌. లలి వ్కాఖ] ; సీఠా-సీరాదేవి, రం-లవ్మణుని, ఉర్ధాప్య-తనకాళ పైనుండి లేవి, వాక్యం-వః ందుదెప్ప/టో వువాకమును, జగాద- పలికెను. (కీమిఛి-ఏవమ నియన(గా) హేసౌము-ఓసజ్జపండా! తే, _ పీఠాస్మి-నీకొటకు సంతోష :చినదాననగుతున్నాను. చిరాయ. జీవ-చిరరాలము జీవింపుము. యత్‌-ఏకారణమువల్లనై తే, దిడౌజసా- ఇం(దునిచేత, విష్ణుఃఇవ-ఉ పే: దు/డువలె, అ_గకేన, _భ్యాతా- పెద్దవా-డైన అన్న చేత, త్వం-నీవు, ఇర్జం-ఇట్లు, పవవాన్‌-పరతం_తు-గవు, ఆసి-అం యున్నావో! పాదములమైనుండి లేపి సీత లక్కణునితో నిట్లనెమ, సౌమ్యు/డా! నీయందు నాకు కోపములేదు, చిరకాలము వర్ధల్తుము. ఇందునిచేత నుపేం్యదు-డువలె క్యెష్టుని యాజ్ఞకు బద్ధు(డవై ముట్టుదేసితివి, పరతంతు;డవైన నీయందు త ప్పేమియు౬దు. ఈ శ్వళూజనం సర్వ మను, క మేణ విజ్ఞాపయ (పొపిత మ, త్ప్చణామః, (పజానిమేకం మయి వర్తమానం నూనో రనుధ్యాయత చేత సేతి. 8

ఏిలిశ్మ రఘువంశము

వ్యాఖ? 1 సర్వం, శ్వ శూజ౫ం- అత్త ఎనందరి, ఆ-(కమేణ-కవ ము ననుసరించి, _పొపితమ_త్పణామఃసన్‌ చేర్చబడిన నా నమస్కారములు గల వాండవగుచు, విజాాయ-విన్న వింపుము (ఏమనియన-గా), మయి-నాయురు, వ_మానం-ఉన్నట్టి, సూనోః-మీకుమారువియొక్క, 1 పజాభిషేకం-సంలానని క్షేపమును (గర్భమును), చేతరా-మనస్సుచేత, అ'ధ్భాయత, ఇతింమంగళమగు( కాక యని స్మరింపుడు, అని. సీత మరియు ఎక్ష్మణునితో నాయత్రలందరికిని వరు సగా నా నమస్కారముఎందించి, గాగర్భసునందు న్న వారికుమూరుని సంకాననక్నే పమును దీవెంచుండని చెప్పు మని యనెను. నిషిచ్యత ఇతి నిషేకః-గర్భః అని యర్థము. “విజ్ఞాపయ” “వి” అను ఉపసర్గతో-గూడి : జ్ఞా-ఆవపోధనే ధాతువునకు [ పేరణార్థకమగు లోట్‌ మధ్యమపురుషైకవచవము. “అనుధ్యాయత” ఆనుపూర్వ' ధైై-చండానాం ధాతువునకు లోట్‌ మధ్యమ పురుష బహువచనము. శ వాచ్యు న్హ్వయా మద్వచనా త్స రాజూ

వహ్శొ్నొ విళుణ్హా మపి య త్సమతమ్‌

మాం లోకవాదశవణా దవోసీ;

(గుతన్య కింత త్సగ్భశం కులన్వ? 61

వ్యాఖ్య: సః, రాజా-ఆరాజు (రాముడు), త్వయా-నీచేత, మద్వచనాత్‌ - నామాటగా, వాచ్యః-చెప్ప/దగియున్నాడు, (ఏమ యందు వా) సమక్షం -నీకనుల యెదుట, వవ్నొా-ఆగ్నియందు విశద్ధాం ఆపి-పరిశుద్ధురాలనై యున్నప్పటికిని, మాం-నన్ను, లౌకవాద_శవణాత్‌ -_ పజలయసత్యవచనములు విన్నందున, అవోసీ. , ఇతియత్‌ -విడిచి పెట్టితివమునదియేదికలదొ 1 తత్‌-అది, [శుశస్య-. పఖ్యాలిని-జెం దిన, కులస-మీవంశమునకు, సద్భశంకిం ? _ తగియున్నదా ? *5 శతస్య-ళాస్త్ర ముపకుగాని, కులస్య - ఇశ్వుకు వంశమునకు(గాని, సద్భ= ంకిం-తగినట్టిదనా? నీకన్నులయెదుట నగ్ని_పవేశము॥కేసిన నన్ను దహింవక అగ్నిహ్పొతుండే ఫీవద్దకి,దెచ్చి “యీమెపరిశుద్ధురాలు” స్వీకరింపుమని నీకుంఖె ప్పెనుగదా! ఆట్టినన్ను లోకాపవాద్యశవణ మ్మాతముచేత విడిచితివి. ఇది శాస్త్రసమ్మతమా? లేక మీవంశవవ్‌ నకుచితమా? లేక కామచారివై నీయిష్టమువచ్చినట్టు చేసితివా?: యని రాత్షైనమీ యన్ననడుగుమని సీత దుఃభించును లక్ష్ముణునితోనశెనని భావము. “రాజా!” యనుట ఇదిరాజధర్మమా? యని యెత్తిపొడుచుటు “ఆహాసీ? ఓవోక్‌-త్యాగే ధాతువ్సనకు లజ్‌మధ్య పుఏ, _.

చతుర్తశ సర్షము 2£$్‌ ది "గ్గ

వో కల్యాణబుద్దే రథవా తవాయం గా (౨

న కామచారొ మయి శంకనీయః

మమైవ జనా్టాంతరపాత కానాం

విపాక విన్ఫూర్జథు ర (వనవ్యుః 62

వాఖ్య: అథవా-లేక, కలా ణ బుద్దే!- మంచిబుద్దిముంతుండవగు, తవ-నీకు, మయి-నావిష యమున -దు, ఆయం- ఈత్యాగము, కామబారః- స్వేచృతో జేసినట్టిదని, నళంకనీయః -అముమోనింపం గగినదికాదు. .. (క్రితు-ఆయితే) మమైవ. (మమ + ఏవ) -నాయొక్కయే, జగ్గాంతర పార వానాం- పూర్వజన్మ కృత పాపములయొక్క_; అ_పసహ్యః-సహించ.టకు శగ్యముగాని, విపాశవిస్ఫూర్జథుః -ఫలమేయగు పిడుగు పాటు. లేదా. ఇట్ల చేప్తుము, చక్కని శాస్త్రసంస్కారము, ధర్మశ్వరూపము నెజీ/(గిన బుద్ధిగలవాడవగు సీవు చేసిన యూదారత్యా" ము కానునారమని, అనగా శాస్త్ర ధర్మ స్‌ాత్రార విరుద్ధమగు స్వేచ్చా పవృత్తి యని యెట్లు ఊహించుటకు పీలున్నది? ఇది నేము పూర్వజన్మమువందు. జేసిన మహాపాపములకు ఫలమై నాపై/బడిన పికుగుపాటే యని తంంచుచున్నాను, దీనిని నేనుభరింప కున్నాను. “స్ఫూర్జథు ర్వ_జనిక్షోవః” ఆంయకరము. “కామచారో మనంగా శాస్త్రవిరుద్ధ ముగా నడచుట. ల్లో. ఉపస్థితాం పూర్వ మపాస్య లతం

వనం మయా సార్ట మసి (పపన్నః,

త చదాన్పదం (పాత తయాతిరోషాథ్‌

సోఢాస్మి న త్వద్భృవసే వంంతీ. 68

వాాఖు: పూర్వుం-మొ వట, ఉపస్థితొం-నష్నజేరిన, లక్ష్మీం-రాజ్యలమ్మ్మిని, అపాస్క-దూరముచేసి, మయా, సార్ధం-నాతో(గూడ, వంం-ఆరణ_మును, పపన్నః, ఆసి-చేరితివి, తత్‌-ఆందువలన, తయా-ఆలక్ష్మీచేత, ఆతిరోషాత్‌- మికి..లికోపమువలన, త్వద్భవనే-నీగృహము కందు, ఆస్పదం-నిలుకడను, (పాష్య-పొంది, వసంతీ-ఒవసించుదున్ననేసు, సోఢా-సహింప(బడిన దానను, న, అస్మి-కాకున్నాను. నేను వచ్చిన [కొ తలో నిన్నువరించిన రాజ్యలక్ష్మిని వదలివేసి

షా 168.

ల26 రఘువంశము నాయందలి యనురాగముచేత నన్ను:గొని యరణ్యమున కేగితివి. ఆకారణమువలన మిక్కిలి (కుద్ధురాలై యన్న యాలక్ష్మీ నేను మరల నీశ్చృహమందు స్థిరముగా నివసించినచో. దశ పై నీకనురాగము కలుగంబోవను నీర్ష్యచేత నన్నచ్చట నుండనీక గెంటివేసినదని భావించుచున్నాను. సవతిపోరులేకుండ జేసికొన్నదేమో! యని యృుత్చేక్క. “ఆస్పదం (పతిష్టాయామ్‌" ఇతినిపాతః. తిష్టవేయట అని యర్థము, శో, నిశాచరోపపుతభ ర ఫకాణాం రగా "పల న!

తపస్వినీనాం భవతః (పసాదాత్‌,

భూళ్వా శరణ్యా శర ణార్థ మన్యం

కథం (వవత్స్యే త్వయి దీప్యమా నే. రికీ

వ్యాఖ్య: నిశాచరోపప్పతభ ర్త బొణాం - నిళాచర-రాక్షసులచేత, ఉపప్లత- పీడింప(బడిన, భ ర్భృకాణాం-తమ భర్తలు గలవారగు, తపన్వినీనాం-మునిపత్ను లకు, భవతః -నీయొక్క_, (పసాదాత్‌ -ఆన్ము గహమువలన, శరణ్యా-రక్షణము నిచ్చినదానను, భూత్వా-ఆయియుండి, అద్య--ఇప్పుడు, త్వయి, దీష్యమానే-నీవు సర్వవిధముల (పకాశించుచున్నవాండవై యుండగానే, శరణార్థం-నన్ను రక్షించుట కొకు, అన్యం-మరియొక తపస్విని, _ కథం, _పపత్స్యే-ఎట్లు చేరంగలను? పూర్వము ముిపత్నులెందజో తమ భర్తలను రాక్షసులు పీడించుచుండంగా నీభార్య న్రైయుంతుటచేత నన్ను శరణువేడిరి. నీయన్నుగహమువలన వారికి రక్షణము నీయ(గల్లితిని, అట్టీనేను ఇప్పుడు నీవు విరాజఖమాను-డవై యుండ/గానే యరణ్య మున మరియొక తపస్విని యెట్టుశరణువేడ(గలను? రాక్షసభీరువగునాముని నన్నెట్లు కాపాడ/గలండు? అని భావము. విషమాలంకారము. శ్లో కించా తవా త్యంతవి యోగ మోఘే

కుర్యా మువపేజూం వాతజీవిళే ౬స్టైళా,

స్యా (దతణీయం యది మేన తేజ

_న్త్వదీయ మంతర్గత మంతరాయ: 6ల్‌

వ్యాఖ్య: కింవా-లేదా, తవ-నీయొక (= ఆత్యంతవియోగ మోఘే--.ఆర్యంత వియోగ-పునః[పా ప్రిరహితమగు వియోగముచేత, మోఘే-నివృలమైన, అస్మి౯,

చతుర్తశ సరము వల యంద "2

హ జీవితే-రఈతువృజీవితమునందు, ఉ పేఇాం-కౌదాసీన్యమును; రక్షణీయం-ఎట్టయి ననుగాపాడ(దగినదియు, ఆంతర్గతం-నాగర్భమునన.న్నదియు, త్వదీయం-ఓదియు నగు, తేజః-సంతానఫలకమగు రేజస్సు, మే-నాకు, అంతరాయః-విఘ్మము, న, స్యాత్‌, యది-ాకయుండినచో, కుర్యాం-చేసియేయుందును. నిశాశ్వత వియోగ మునే యనుభ.0పవంసి- యీతుచ్చ్శజీవితము:ప, నాలోగర్భరూపముననున్న సీతే*స్సు విఘ్నముగా నేర్పడకుండినచో, వదలివేసియే యుందును, అనగా గర్భ వతిని కకయు=డినచో నీవ్యర్థజీవితముగు తృజించియే యుందునని భావము, “కర్యామ్‌” తుకృణజ్‌ -కరణేవాతువునకు, “స్కాత్‌” “అసొధాతువునకును లిజ్‌ రూపములు. శ్లో సాహు తపః సూర్యనిపిష్ట దృష్టి

రూర్చంం 'పనూతే శ్చరితుం యతి పే,

భూయో యథా మే జననాంతరేఒపి

త్వ మేవభర్తాన చ విపయోగః. 66

వ్యాఖ్య : సాహం (సా ఆహం)-అట్టి నిశ్చాయముగలనేను, ' పసూతేః, ఊర్థ్వం- = సూతియొక్క యనంతరము, సూరనివిప్టదృషీః:-సూర్యమండలము పై నుంచంబడినచూపు గలదాననగుచు, తపః, చరితుం-తపస్సును జేయుటకు, యతిషే- పయత్నింప/గలము. యధా-వవిధమున, భూయః-మరం, మే-నాకు, జననాంతరే, సి-పునర్ధన్మయండును, త్వం,ఏవ-నీవే, భర్తా-భ ర్రవగుదువో, వ్మిపయోగః, న,చ-వియోగములేకుండునో. అట్టి తపస్సును జేయ/గలనని యర్థము. ఇప్పుడు నాగర్భమున నీవంశాంకుర ముంకుటదేత నాళరీరముపేషీంచు టకుంగాని తపః శ్రేశమునరుభవించుటకు(గాని యోగ్యముకాదు. _పసూతీయసంత రమున శరీరమును లెక్కుచేరాక మోరమైన తపస్సు... జేసి తతృలముగా రాఃబోవువాజన్మమున నీవే గాభ రవ్లై వియోగరహిత జీవనముస గడ.పుగట్టు చేయుదునని భావము. “యతిమ్యే” యతీల్యపయత్నేధాతువునకు ల్భ్యుట్‌. ఉ. వ్‌ “4 నృవస్ర వర";ళమపాలనం యత్‌ ౧౫ న య 1 ॥

న పవ ధర్మో మనునా (వణీతఈః,

)ల్రద్రి రఘువంశము నిర్వాసిళా స్యేవ మత స్త్వయా హాం తపస్విసామాన్య మవేశణశీయా. 687 వ్యాఖ్య : వర్ణాశమపాలనం, యత్‌-బాహ్మణాది వర్షధర్మముల మొక్కయు (ఐహ్మచరా; ద్యాశమఠర్మములయొక్క యు పాలనమేదికలదో, స, ఏవ-అదియే, నృపస్య-రాజుయొక్క, ధర్మః-ధర, శ్రముగా, మనునా, | పజీతఈః-మనువుచేత( జెప్పంబడినది. ఆతః--ఈకారణమువలన, ఏవం-ఇట్లు, క్వ్యయా--నీచేత, నిర్వాసికా, అపి-నెళ ఛగొట్టంబడినదాననై నను, అహం-నేను, తపస్విసౌమాన్యం - తపస్విజనులందజితో సమానమగురీతిని, అవేక్ష జీయా-చూడందగియున్నాను. లోకమునందలి వర్దాశమములకు,జెందిన పజలను దగినరీతిని పాలించుటయే రాజుకు ధర్మమని మనువుచెప్పియున్నాండు. కనుక నన్ను భార్యనుగా కాకపోయినను ఒకతాపసన్తీనిగా జూచి నాకు రక్షణను గల్సిం పుము, నిర్వాసితురాలుగదా! యని యుపే్షకసేయకు మని భావము. “యర్‌, సఏవొ ఇచ్చట తచ్చబ్దముయొక్క_ లింగభేదము విధేయనమగు “ధర్మః” అప శబ్దము ననుసరించి వచ్చినదని తెలియవలెను. శో తఖేతి తస్యాః (పతిగృవ్యూ వాచం రశామానుజే దృష్షివథం వ్యతీతే, సా ముక్షకంఠం వ్యసనాతిభారా చ్చ[కంద విగ్నా కురరీన భూయః. 66 వ్యాఖ్య: తథేతి (తభా +- ఇతి) -అబ్రేచె ప్పెదనని, తస్యాః, వాచం-ఆసీత యొక్క మాటను, పతిగ్భహ]-ఆఎగికరించి, రామానుడే-లక్ష్మణు(డు, దృష్టిపథం- చూపునక ందుమార్గ మును, వ్యతీతే (సతి)-దాటివెళ్ళినవాండుకా(గా, సా-సీతాదేవి, వ్యసనాతిభారాత్‌ -దుఃఖాతిరేక మువలన, ను క్తకంఠం- పెద్దగాకంఠము విడివడునట్టు, విగ్నా-భీతయై, కురరీవ- పెద్దగా ఆరచు అనాగరికన్త్రీవలె, భూయః -మాటిమాటికి, చకంద-ఏడ్చెను. వెనుక(జెప్పిన సీత పలుకులను (గహించి అళ్లే రానునికి విన్న వించెదనని లక్మణుండు తిరిగివెళ్ళుచు! గనుచూపు మేరను దాటగా సీతాదేవి దుఃఖ మును భరింపలేక భయకంపితురాలై మాటిమాటికిని పెద్దగా నేడ్చుచుండెను. "*కురశీివొ ఆను ఉపమానము సీత యడవిలో భయముచేత తన సౌకుమార్య

చతుర్షశ సర్గము 229 నాగరికత్వములను విడచి యేడ్చె ననుభావమును సూచించుచున్నది. “చ కందొ (కది.వై క్షబ్యేఅను ధాతువునకు పర స్మైపదిలిట్‌. ఆవకురాల్సై యేడ్చెనని యర్థము, శ్లో, నృత్యం మయుళాః కునుమాని వృణా ళం

దర్శా నుపాత్తాక విజహు ర్హ్ష్ధరిణ్యః,

తస్యాః పవన్నే సమదుఃఖభావ

మత్యంత మాసీత్‌ రుదితం ననేఒపి. 69

_. వాఖ్య; మయూరాః-నమళ్ళు, నృత్యం-నాట్యమును, నృషాః-వృతములు,

కుసుమాని-పువ్వులను, హరిణ్యః-ఆడులేళ్ళు, ఉపాత్తాళ,దర్భాళా -నోటియందుంచు కొన్న దర్శపరకలను, విజహుః-విడిచిపెట్టినవ. తస్వాః-ఆ.౨తకు;- సమదుఃఖ భావం-సమానమగు దుఃభానుభవమును, (_పపన్నే-పొందినట్టి వనే, ఆపి-వనము నందు(గూడ, అత్గంతం-అధికాధికమైన, రుదితం-ళోకము, అఆసీత్‌-నెలకొనెను. సీతళోకమును వినుచున్న నేమళ్ళు నృత్యమును చాలించెను, వృషములు కన్నీ/టి చుక్కలవలె పూలనురాల్చెను;ు లేళ్ళ నోటియందలి దర్భపరకలను న్లైలపైజార విడిచెను. ఇట్లు సీతతో సమదుఃఖము ననుభవించుచున్న వనమునందుసైతము అత్యంతమైన కోకము నిండిపోయెను. “వనేఒపి” ఇచ్చటి “ఆపి' శబ్దము వనము నందేకాక శోకము అయోధ్యయందును, రామునిమందిరమందును మిక్కుటమయ్యె నని సూచించును. ట్లో, కా మళ్యగచ్చత్‌ రుదితానుసారీ

కవిః కు శేధార్థహరణాయ యాత;ః,

నిషాద విద్ధాండజ దర్శనోత్ధః

శ్లోకత్వ మాపద్యత యన్య ళోకః. 70

వ్యాఖ్య : కు శేధ్యాహరణాయ-ధర్భలను సమిధలను దెచ్చుకొనుటకొజకు, యాతః-వెళ్ళినట్టి, కవిః-కవియగు వాల్మీకి, రుదితానుసారీ (సజ) -ఏత్పునువినుచు వచ్చునా.డై , తాం-ఆసీతను, అభ్యగచ్చత్‌ -చేరెను నిషాదవిద్ధాండజదర్శనోత్థః.... నిషాద-బటోయవానిచేత, విద్ధ-రాణముడే-[గుచ్చి చంపంబడిన, ఆండజ- కౌంచపవ్న యొక్క, దర్శనోత్థః-దర్శనముచేత ఉత్పన్నమైన, యస్య-ఏవాల్మీకియొక్క- ,

980 రఘువంశము శోకః-దుఃఖము, క్లోకత్వం-కోకరూపమును, ఆపద్యత-పొందెనో! నిత్యాగ్ని హో, తాదులకై స్వయముగా దర ఛరలిను, సమిధలను దెచ్చుకొనుటకు వచ్చినవాల్మీకి సీతయేడ్పును వినుచు నామెవద్దికివచ్చెను. కరుణాకుండ్రై నయేవాల్మీకి తమసాతీర మున వ్యాధునిచేత జంప/బడిన మగ _కౌంచపక్నని జూచుటచేత( దనలోనుబికి వచ్చిన శోకమునకు క్లోకత్వమును ఆన(గా, “మా నిషాద (ప్రళిష్టాం త్వ మగమః శాశ్వపీః సమాః, య్య త్కాంచమిథునా జేక మవధీః కామమోహితమ్స్‌” అను వ్యాగూపమును ఇచ్చియుండె కో! వాల్మీకి సీతవద్దికి/ జూడవచ్చుట ఆత డత్యంత దయాళువగుటచేతనే యనియు, పశుపత్యాదులయందే దయావంతుండ్ర యున్న యతడు సీతాశోకమును విని యచ్చటికివచ్చుటలో వింతలేదనియ (గహంపందగును. ఇచ్చట “కవిఃొ అని వాల్మీకిని గుజించి నిరుపపదముగా, గ€ దాసు చెప్పటలో నతని యుద్ధేశమున “కవి యనంగా వాల్మీకియనియు నత డొక్క (డే కవిళబ్దవాచ్యు/డనియు భావము. కాళిదాసునకు వాల్మీకీ పై( గలభక్తిని ఈ (పయోగము స్థిరపరచును. శ్లో, త ము నేతావరణం (వమృఖజ్య

సీళా విలాపా ద్విరతా వవందే,

తనై్య ముని ర్టోవాదలింగదర్శి

చాశ్వా౯ నుపు(తాశిష మిత్యువాచ. 10

వ్యాఖ్య ; సీఠా-సీతాదేవి, విలాపాత్‌-ఏడ్పునుండి, విరతా-విరమించినదై , న్నే తావరణం-చూపునకు( | బతిబఐంధకమగు, అ_కు-కన్నీటిని, (వమృజ్య-తుడుచు కొని, తం-ఆవాల్మీకిమునిని, వవందే-నమస్కరించెను. దోహదలింగదర్శీ. సీత యొక్క గర్భచిహ్నములను జూచుచున్న, మునిః-వాల్మీకి, తస్యై-ఆమెకు, సుపు (లౌశిషం-”సుపు తపా ప్రిరస్త ఆను నాశీర్వ్యచనమును, దాశ్వాక-ఇచ్చినవాండై , ఇతి-ముందు(జెప్పటోవురీతిగా, ఉవాచ-పలికెను. వాల్మీకి తనవర్దికిరాంగానే సీత పెద్దగానేడ్చుటను మాని, చూపునకడ్డముగానున్న కన్సీ టిని దుడుచుకొని, అతనికి నమస్కరించెను. వాల్మీకి యామె గర్భవతిగానున్న సంగతిని గు రించి “సుప్కుత (పా ప్రిరస్తు” అని దీవించి సీతతో నీరీతిగా (ముందువచ్చుశ్లోకములు) _ ననెను. “దాశ్వాకా” ఇది “దాణ్‌-దానే” ఆనుధాతువుపై 'క పసు" (పత్యయాంతము. దీనిని వైదిక్కష్మకియయందు పాణిని “దాశ్వా"నిత్యాదిస్నూతముచే నిపథించెను. దీనివలన _

చతుర్షళ సర్గము న. ఐం షి

కాళిచాసునకు(గల వై దికభాషా పరిచయము తెల్లమగుకు. “వవనందే వది-అభివాద నస్తుత్యోః ధాతువులిట్‌ రూపము. ల్లో. జానే విసృష్టాం (వణిధానత స్త్వాం

మి థ్యాపవాద తుభితేన భర్తా),

త న్మా-వ్యథిమ్టా వివషయాంతరస్థం

[పాప్తాసి వ్లై దేహి! పితు ర్ని కేతమ్‌. 792

వ్యాఖ: : త్వాం-నిన్ను, మిథ్యాపవాదమఖితేన-.. మిఖ్యాపవాద-ఆసత్య ముపై నాధారపడిన లోకనిందచేత, క్షుఖితేన-కలత(జెందిన, భర్తా-భ ర్రచేత, విసృష్టాం-విడిచి పెట్టబడిన దానినిగాా _పణిధానతః-సమాధి ద సచ్పిచేత, బానే- ఎలు(గుచున్నాను. హేవైదేహి-టసీతా! విషయాంతరస్థం-టబేశాంతరమునందున్న , పితుః, నికేతం-తం్యడియొక్క యింటినే, (పాప్తాసి (_పాప్తా+ అసి)-చేరితివి. తత్‌ -ఆఅందువలన, మావ్యథిష్టాః-దుఃభింపకుము. వాల్మీకి యిట్టనుచున్నా(డు, అసత్య విషయముపై నాధారపడిన లోకులనిందవలన భయపడినభ ర్తచేత నీవు విడువ(బడితివని ఆంతరదృష్టితో గనుగొనుచున్నాను. ఓవిదేహతసయా! నీవు మలి యొక (_పదేశమునందున్న మీతం్యడియింటినే చేరినావు కనుక దుఃభింపకుము. “పితుర్ని కేతం” తాకు జనకచకవ ర్రితో సమానుండననియు, తనయ్య్మాళమము సీతకుయిట్టిని్షనియు, భర్తచేవిశువంబడిన యిల్హాలు పుట్టినింటిలోనుండుట ధర్మ మనియు వాల్మీకిమునియభి పాయము. “జానే” జ్ఞా-ఆవబోధనే అనుధాతువునకు ఆత్మనేపది లట్‌ ఉత్తమపురుష. ఏ. “మా-వ్యథిష్టాఃొ వ్యథ-భయసంచ లనయోః అనుధాతువునకు ఆత్మనేపది లుజ్‌ మధ్య,పు, ఏ. “అవ్యథిష్టాః” అనునది నిజరూపము. ఇచ్చట “మాొ తో(/ జేరుటచేత "నమాజ్‌ యోగ” అనునిషేధమువలన “అ” లోపించి వ్యథిష్థాః ఆయినది. శ్లో. ఉత్థాతలోకతయకంటకే ౬పి

నత్య,పతిజ్లే ఒవ్యవికత్సనే ఒపి,

త్వాం (వత్యక సా తృలుష పవృళ్తా

వవ్వ్త్యేవ మన్యు రృరళా(గతే మే. గ్య

విల2 రఘువంళను

వ్యాఖ్య : ఉల్ధాతలోక (తయకంటకే, ఆపి-ఉర్థాత---తీసివేయ(బడిన, లోక (తియకంటకే, ముల్లోకనులకు కంటక పొాయు(డగు రావణుడు గలవాడు, అపిం ఐనను, సత్మపతిజ్ఞే, ఆపి-సత్యస:ధుండ్రై యున్నను, ఆవికళ్టనే, అపి-ఆత్మళ్ళాఘా పరాయణుతు గాకున్నను, త్వాం, పళి-నిన్నుగుటించి, అకస్మాత్‌ -అకారణముగా, కలుష్య పవృత్తౌ-గర్హిత పవ ర్తనముగల, భరతాాగజే-రాముసయందు, మే-నాకు, మన్యుః-కోపము, అస్తేవ (అస్తి/ఏవ) ఉండనేయున్నది. సీగా! ముల్లోకము లకు( గంటక(ప్రాయు(డగు రావణుని వరించి లోకోసకారమును- జేసినవాండును, సత్యసంధుడు, ఆత్మళ్తాఘాదూరు(డు నగుఒచేత స్నేహపాాతు-డై నప్పటికిని నీవిష యమున( గలుషవ ర్తనమునుజూపి ఆగుణములన్నిటిని మామించుదోషమును జేసిన భరతా గజు(డంటే నాకెంతో మంటగానున్నది సుమా! అన్నాండు వాల్మీకి. “భర త్మాగజ” శబ్దము “*నామాత్తిక ఎపణస్యచ” అసు ధగ్మవచన పూరము వాల్మికి “రామ” నామము నుచ్చరింపలేదని సీత్యగహించుటక్తై (పయోగింప(బడినది. వాల్మీకి చేసిన యీరామోపాలంభథము సీతను ఓదార్చుటకుద్దే?ంప( బడినదని మనము (గహింపవలయును, నిజముగా వాల్మీకికి రామునిపై. గోపము వచ్చుట యసంభవముగదా! శ్లో. తవోరుకీర్తిః శ్వశురః సఖా మే

నతాం భవోచ్చేదకరః పితా తే,

ధురి స్థితా త్వం పతిదేవళానాం

కిం తన్న యేనాసి మమానుకంపా్ధ! "క్క

వ్యాఖ్య : ఉరుకీ ర్తిః-నువాకీ ర్రిమంతుండగు, తవళ్యకురః- మీమామ, మేనభా-నాకుమి. తుండు; తేపితా-మీతర్యడియగు జనకచ[కవర్తి, సతాం-విద్వాం సులకు, లనోచ్చేదకరః -జ్ఞానోపదేశముచేత సంసారదుఃఖమును దొలఃగించు (బహ్మజ్ఞాని; త్వం-సీవు- పతిదేవకానాం-హతి వతలయొక్క, ధురి-ఆ_ గస్థానము నందు, స్థితా-ఉఊన్నట్టిదానవు; యేన- ఏకారణముచేత్య, మమ-నాకు, ఆనుకంప్యా- గౌరవముగా దయచూపందగినదానవు, నాసి (న- అసి)-కాకున్నావో!, తత్‌కిం- అదియేది? మీమామ నామి(తుండు, _బహ్మజ్ఞానియైన మితర్శడి నాకుపూజ్యుండు, నీవా పత్మివతలలో నుత్తమురాంవు. ఇ(క నిన్ను దయతో నాయ్మాళమమున నుంచుకొనకుండుటకు గారణమేమున్నది? ఏదియులేదు; నీవు సర్యధా నాకు ఆదర జీయురాంవని వాల్మీకి సీతతో ననెను,

చతుర్లళ సర్షము లిజ3 ది రి శ్లో. తపస్వి సంసర్ల్గవినీతస ్త్వే " తపోవనే వీతీభయా వసాస్మిళ, ఇతో భవిష్య త్యృనఘ[పనూతేః అపత్యసంనషరమయో విథి స్తే. 75 వాఖ్య: తపస్విసంసర్గవనీతస ర్వేంతపస్విసంసర్ల ఆ మునిజనులయొక్కం .క్నేహగచేత, వినీతసత్వి-ళశాంతములగు మృగములుగల, అస్మి౯, తపోవనే- ఈతపోవనముళందు, వితభమయా-భయిములనదానవగుచు, వస-నివసింపుము. ఇకః-ఈవనమునందే, అనఘ_పసూతేః-సుఖ_పసవము గలిగిన, తే-నీయొక్క, ఆపత్యసంస్కా రమయః-సంతానమునకు జాతక ర్నా దిరూపమగు, విధిః-ఆనుష్టానము భవిష్యతి- జరుగ(గలదు. మునుల సహవానముకేత (కౌర్యమును విడీచిఏ జంతువులు గల యీతపోవనమువందు నిర్భయముగా నివసింపుము. నీవు సుఖపుగా పసవిం చిన పిమ్మట నీస:తాన.ఎనకు జాతకర్మానకమగు అనుష్టానము ఇచ్చటనే జరుహం బశునని వాల్మీకి సీతకు,జెప్పెను. “ఇత” ఆస్నిశాషతః అనివ్మిగవహాము, “సార్వ విథ క్రిక స్తసిః” అను పమాణమువలన ఇదంళబ్దమునకు సప్రమ్యర్థమున వచ్చిన “తసిల్‌” పత్యయాంతమగు నవ్యయమ., ల్లో అళూస్యతీరాం మునవినంనివేశై తమోనిహాంతీం తమసాం వగాహ్యూ, తతై్స్సకతోత్సంగ బలి[కియాభఖిః సంపత్స్యతే 'శే మనసః (పసాదః. "76 వ్యాఖ్య : మునిసంనివేశ్లై;-మునులయొక్ళ. కుటీరములచేత, అకూనంతీరాం- నిండినయొడ్డులుగలదియు, తమోనిహం్యతీం-శోకమును, పాపమును దొలఃగించు నదియు నగు, తమసాం-తమసానడిని, వగావ్యా-పవేశించి (ఆనదిలో స్నానము చేసి యనియర్ధము), తళ్లైకతోత్సంగబలి కియాలి:-_. తత్రైక తోత్సంగ- అనది యిసుకదిబ్బంనడుము(జేయు, బలి క మౌ: -ఇష్టదేవడాపూబంలేర్‌, శ్రీ మనసః- సీమనస్నునకు, _పనాదః-న్రై ర్మల్యము (సంతోషము), సంపత్స్యతే-కలుగంగలదు, ఉభయతకీరములందును మునుల కుటీరములతో నిండిన తమసానదీ జలములందు స్నానము(జేసి, ఆనదియిసుకతిన్నెలపై యిష్టదేవతాపూజలు సలుపునప్పుడు

బ్ల్రై్యో రఘువంశము సీమనస్సు నిర్మలమై శోకము నశించు నమ్యా! యని వాల్మీకి పలికెను. “నం నివిళంతే యేషు ఇతి సంనివేశాః” అని విగహులు, “వగాహ్య”. ఆవగాహ్మకు రూపాంతరము. “సంపత్స్యతే, సమ్‌ అను ఉపసర్గతో(గూడిన ప * -గతౌధాతువునకు ల్భుట్‌ [ప.పు ఏ. (సంపత్స్రతే, సంపత్స్యేశే, సంపత్స్యంతే, ఇత్యాది), శ్లో... పుష్పం ఫలం చా ర్తవ మాహరంత్యో

పేజం చ బాలేయ మక్ళష్టరోహి,

వినోదయిష్యంతి నవాఖిషంగా

ముదారకచాచో మునికన్యకా స్త్వాష్‌్‌. ”7

వ్యాఖ్య ; ఆఅర్తవం-అయాబుతువునకు సంబంధించిన, పువ్పం-పూలను, ఫలంచ-పండ్లను సైతము, ఆకృష్టరోహి-దున్నక నాటకయే మొలచిన, బాలేయం- బలికీ (పూజకు) యోగ్యమగు, వీజం, చ-సివారాదిధాన్యమును గూడ, అహ రంత్యః- తెచ్చువారును, ఉదారవాచః-చక్క(గా చూట్టాడువారును నగు ముని కన్యకాః-తాపసక న్యలు, నవాథఖిషంగాం- నూతన దుఃఖముగల లేద్యాకొ త్తగాస్నేసితు రాలవైన, త్వాం-నిన్ను, వినోదబిష్యంతి-ఆనందపరుప(గలరు. సురఖిశము అగు పూలు, మధురములగు పండ్డు, పూజార్థమై దున్నకయే పండిన నీవారధాన్య మును నీకిచ్చుచు, చక్కఃగా భాషించుచు మునికన్యలు _ [కొత్రదానవై ననిన్ను సంతోషపరచుచు నీశోకమును దొల+గింతుకు. “పుష్పం, ఫలం, బీజం” జాత్యేక వచనములు. “"ఐలయే హితం బాలేయం” అని వ్మిగహము, శ్లో పయోఘయై రాశమబాలవృజా౯

సంవర్టయంతీ న్వబలానురూ వై ;,

అసంళయం [పాక్‌ తనయోపవ త్తే

_స్తనంధయ పీతి మవాష్స్యసి త్వమ్‌, "8

వ్యాఖ్య: స్వబలానురూపైః -నీళ క్రికిదగిన, పయోఘైః-జలకుంభములచేత, అ శమబాలనృషు౯ - ఆశమమునందలి చిన్న మొక్కులను, సంవర్థయంతీ- పెంచు చున్న, త్వం-సీవు, తగయోపప త్తేః-ప్పుతోత్చ త్రికి, | పాక్‌ _.ముందుగానే అసం యం-నిస్సంశయసుగా, స్తనంధయ, పీతిం-శశువిషయకమైన యానందమును, అవా

చతుర్షళ నర్షము లిక్‌ ప్ప్రసి- పొంద(గలవు నీళ క్రికిదగిన చిన్నకడవలతో సీరునుదిసుక వెళ్ళి చిన్నచిన్న య్యాశమవృకిక మంకు చోసి వాటీని! బెంచుచున్ననీవు, నీకు( బ్యుతోత్స త్రి కలు *కముందే తప్పక శిశుదర్శ: లాఎన పోషణామలవలన( గలుగ(బోవు వీతిని వొందంణగలవమ్మా! అన్నాడు “పయోఘటైః” సశ్యమునిచ్చుటను, నస్రనంధయ శబ్దము రాంబోవు శిశదర్శనమును ధ్వనింహ జేయుచున్నవి. స్త్రీలకు సంతానోత్పత్తి పోషణారులు సర్వదుఃఅములను విస్న రింప+జేయునన్నది ముఖ్య తాత్సర్యము, అందువలన నిట్లు ఓదార్చుట. శ్లో. ఆను[గవా (వత్యఖినందినీం తాం వాల్మీకి శాదాయ దయార్ద)చేళా, సాయు మృ్యగాధ్యాసిత వేది పా ర్ధ్వం స్వ మా[శమం ఇశాంతమృగం నినాయ,. 79 వ్యాఖ్య $ ద యార్దఏ దేరాః-కరుణామయచిత్తుండగు, వాల్మీకిః:-వాల్మీకి ఎని, అను గవా_పత్యభివందినీం-తానుచూపిన యన్నుగహమునుగిరించి యెంతోసంతో పతుచున్న, తాం-ఆసీఠాదేవిని, ఆదాయ-తీసికొని సాయం-సాయంకాలమున, మృగాధ్యాసితవే , పార్శ్య్యంా-మృగ - లిళ్ళచేత, అధ్యాసిత-కూర్చోంఐడిన, వేది పార్య్వం-యజ్ఞవేదిక (పక్క_చోటులుగలదియు, శాంత మృగం-శాంతస్వభావముతో నున్న కాష్హలాది మృగములు గలది యునగు, స్వం, ఆ శమం-తన యాశమమును, నిశాయ-చేర్చెగు. దయావంతుండగు వాల్మికి తానుచూపినయాదరమున కెంతగానో యానందించుచు( గృతజ్ఞురాలై. యున్న సీతను తనయా_శళమమునకు. దీసుకవెళ్ళిను. “సాయం” అనుట, సిత వాల్మీకివచనముల కంగీకరించుట కంత సేపుపట్టినదని యు, ఆశమము కాంతమృగముగా( గనపడుట కదేసమయమనియు మున్నగు భావములు స్పురింపంకేయుటకు. “వాల్మీకిః తాం ఆ_శమం నినాయొ ద్వికర్మకళ ర్తరి ప్రయోగము. శ్లో. తా మర్పయామాన చ శోకదీసాం తదాగమ్మపీతిషు ఆాపసీషు, నిర్విషసారాం పితృభి ర్చి మాంళో రంత్యాం కలాం దర్శ ఇవౌవషధీషు. 80

వళ రఘువంశము)

వ్యాఖ్య : శోకదీనాం,తాం-కోకముదేత దీనురాలై యున్న యాసీతను, తదాగమ్మ పీతిషు- ఆసీతరాకచేత సంతుమ్టురారడ గు, తాపసీవషు-మునిపళ్ను లయందు పిత (తిః - అగ్నిష్వాత్రాది పీతృదేవతలచేత, నిర్విష్షసారాం-భు _క్రమగుసారముగల, హిమాంకోః-చందునియొక్క , ఆంకత్యాం, కలాం-మిగిలిన చివరికళను, దర్శః- ఆమావాస్యాకాలము, ఓషధీషు, ఇవ-ఓషధులందువలె, ఆర ఎయామానచ-ఆర్పిం చెనుగూడ. వాల్మీకి తనవెంటందీసుకపోంబడ్‌, శోకార్తయెయున్న సీతను ముని పత్నులుచూచి సంతోషపడుచుండ వారికి సీతయాతిళ్యాదులను నిర్వర్తింపుండని యప్పగించెను. ఆయర ఏణము పితృదేవత*:) భుబింపంగా మిగిలిన చ దని చివరి కళను దర్శకాలము ఓ నధులకప్పగించినట్టుగా నుందెనట. సీత దుఃఖత ప్రయగుటచేత సర్వసౌందర్యమును గోయపోము కళాన్నూత పఠిశిన్షగానున్నను తాపసీజనమున కానందనునే యోషధీశునికళ యోషధులకువలె( గార్చెనట. “అమాయాంతు సదా సోమ ఓవధీః (పతిపద్యతే” అని వ్యాసవచనము. అలంకారము; ఉపను, శ్లో. తా ఇంగుదిస్నేహాకృ్ళత[పదీప

మా స్తీర్ణ మేధ్యాజినతల్ప మంతః,

నీలాద్రి

తనై్య సపళ్యానుపదం దినాంతే

నివానపాతో రుటజం విళేరుః. ర్‌!

వ్యాఖ్య : తాః-ఆతపస్వికాంతలు, తస్వై-సీతకొలకు, సపరా?న.పదం- పూజశానంతరము, దినాంతే-పాయంకాలమునందు, నివాసహేతోః-సీళానివాసము కొజకు, ఇంగుదీ స్నేహకృత। పదీపం---ఇంగుదీ స్నేహ-గారనూనెచేత, కృత వదీ పం-వెలిగింప(బడినరీపముగలదియు, అంతః-లోపల, ఆ సీ... “ల్పం-అ స్రీర్ణ-పరువః బడీవ, మేధ్యాజినతల్పం-పరిశుద్ధమైన క సస్తాజినమే పడకగా(గలదియునగు, ఉటజం- పర్ణశాలను, _ వితేరుః-ఇచ్చిరి. మునిపత్నులు సీతకు ఆశమవాసయోగ్యమైన, విడిది నిచ్చిరని భావము. “ఇంగుదీ తకాపససతరుః” ఆనియమరము. “"వితేరుఃోొవి అను ఉపసర్గతో(గూడిన త్య-ప్రవనతరణయోః అనుధాతువునకు ఇచ్చుట అఆనియర్ధము. శో. తా భిపేకవయళా వసంతీ

(పయు క్తవూజా విధినా తిథిభ్యః,

చతుర్గ్శళ సర్గము లలి ౧ (ఓ వన్యేన సా వల్కలినీ శరీరం వపత్యుః (పజాసంతతయే బభార. 62 వ్యాఖ్య : త్యత-ఆయా, శమమునందు, అభిషేక పయతా-స్నానముదేత నియమముగలది యగుచు, వసంతీ-నివసించుచున్నదియై, విధినా-ళాస్త్రవిధానము చేత, అతిథిభ్యః- ఆతిథులకు, _పయు క్రపూజా-దేయంబడిన సత్కారముగలదియై, వల్కలినీ-వల్క_లముధరించిన, సా-*సీత, పత్యుః-భ ర్తయొక్కి, 1పజాసంత తయే-సంతానము ముందుకు సాగుటకొఅక్రె, వన్యేన-కందమూల ఫళలాదిక ముచేత, శరీరం-శరీరమును, బభార-పోషించెను. స్నానము, ఆతిథపూజ, వల్కలధారణము మొదలయిన తాపసీవృ త్రిని అవలంబించిన సీత, భ_ర్రయొక్కసంతానము అవి చ్చిన్నముగా సాగవలెనను కోరికచే మృాతము ఆరణ్యలభ్యమగు కందమూలాది కముచేత శరీరమును పోషించుకొనెను. లేనిచో నుపవాసాదులు చేసి.ముండెడిదే యని భావపుం ళో. ఆపి (పభః సానుళ౪యో ౬ధునా సాల్‌ కి ముత్సుకః శకజీతో 2పి హవా, శకంస సీళాపరిదేవనాంత మనుప్టితం శాసన మ్మగజాయ. రీ వ్యాఖ్య: (వ పళుః-రాముండు, ఆధునా, ఆపి-ఇప్పటికై నము, సారుళశయః-సాను తాపముగలవా(డ్‌", స్యాత్‌ కిం-౪ యియుంత:నో (లిదో), అని ఉత్చుకః-త్వరపతు చున్న, శ. కజితః-ఇం డజబిత్తును (కర్మణిషష్టి) హన్తా, అపి-చంపిన లష్మణుండు సెతిసు, సీలాపరీదేవవాంత:-సీకావిలాపమే అంతముగా(గలదియై, అనష్టితం- తనచే నాచరింప(బడిన, శాసనం-ఆజ్జను, అ గజాయ-అన్నగారికి, శళంస-వివర ముగా జెప్పెప. లోకాపవాడభీతు/దై కాఠిన్యమునువహించి సీతను బంపవేసిన రాముండు అయ్యో! ఇట్టిపని చేయవలసివచ్చెనే! యని పళ్ళా త్రప్తుండయ్యెనో లెదో ఇంతలో త్వరత్వరగావచ్చిన లక్మణుంతు సీతశోకించువలకు/గల శాసనానుష్టాన నమును అన్నకు నివేదించెను. “శృకటితఃహన్తా యను విశేషణము లక్ష్మ్మణుండు మహాపరా[కమవంలుఃడై యున్నను రామళశాసనము ననుష్టించటయందు విధెయతగల వా(డని సూచించును.

వివర రఘువుళము శ్లో. బభూవ రామః సవాసా నజాష్పుః

తుషారవర్తివ సహాన్య చందః,

యొ

శాలీనఖీకేన గృవో న్నిరస్తా

న తేన వై దేహసుతా మన న్షః,. ర్రి4

వ్యాఖ ; సహ ”-లక్ష్యణుండు వెగ్నవించినవెంటనే, సబాష్య:-కన్నీ టితోంగూడిన, రామః-రాము(డు, తుచూరవర్డీ-మంచుచుక్కలనుగురియచున్న, సహస్యచందు, ఇవ-పౌషమాసచందుండువలె. బభూవ-అయ్యెను. కౌలీనధీతేన- లోకాపవాదమువలక భయపడిన, తేన-రామురిచేత, వై దేహసులా-సీతాడేఏ, గృవోళ్‌, నిరసా-ఇంటినుండి వెళ్ళ-గొట్ట(బడినదిగాని, మన న్తః-తనమనస్సునుండి, న-కాదు లత్కణుంతు సీతార్యాగిమును వివరింపగానే క ఒడ్డనుండి. య్యశువులు రాల్చుచున్న రాముడు తుషారముకువక్షించునట్టి పుషుమాసపుచర్మదునివలె నయ్యిను. తానై సీతను బంపినవానికాదళ యెట్టవచ్చెనన(గా లోకాపవాద భీతుండ్లై యింటినుండి బహి రించెకుగాని తమనస్సుకుండికాది.. మనస్సు సీతావిషయకమగుదుఃఖము కలిగియేయిన్నందున _ అట్టుకన్నీరురాల్చె నని భావము. ధీరుండ్రై నపురుషుండు తోరునయేడ్చుట తగదుకావున తుషారోపమానము కన్నీ టీకి;జెప్ప (బడినది, అలంకారముః ఉపమ. “మన స్తఃో పంచమ్మ్యర్థమున “తసిల్‌” పత్యయాంతమగు నవయము. శ్లో, నిగృవ్యూ శోకం స్వయ మేవ దీమా౯ా

వర్ణా[శమా వేకణజాగరూకః,

స (భాతృసాధారణభోగ మృ ద్ధం

రాజ్యం రజోరి క్తమనాః శగాన, టల్‌

వ్యాఖ్య : ధీమా౯ా -బుద్ధిమంతు డగు, సః-ఆరాము(డు, న్వయం, ఏవ- ఈనకుందానే, శోకం-సీతావియోగదుఃఖమును, నిగ్భవ్య- =పుకొని, వర్ణాశమా వేతణజాగరూక ౩౮౮వర్జాళకమ-_ వజలవర్జా శమ ధర్మాచరణమయొక్క , అవేక్షణ- పర్యవేశణమునందు, జాగరూక:-అ్యపమత్తుండై, రజోరి క్రమనాః-రజోగుణ (పయుక్తమగు భోగలాలసత్వము లేనిమనస్ఫుగలవాండ గుచు, 'భాసృాసాధారణ భోగం-సోదరులందరికిని సమానమగు సుఖానుభివముగల, బుద్ధం, రాజ్యం-సర్వ

చతుర్లళ సర్గము 299 ది గి సంపత్సమృద్ధమైన రాజ్యమును, శళాస-ఏలెను. ద్రైవికము కానందున ముతరు లోదార్చుటకు నలనుపడని సీతావియోగ దుఃఖమును తానే నిరోధించుకొని, వర్షా ఇళమధర్మానుసరణము _పజలకుముఖ్యముగావున _ వార్కి పవ ర్తనపర్యవేక్షణము నందు జాగరూకు(డై, సోదరులకంటే తనకు విశేషములేని భోగము నకుభవించచు సర్వసమృద్ధమైన ఆయోధ్యారాజ్యముకు రాముడుపాలించుచుండెనని భావము, “శళాస” కాసు-అనుళిహ్లై ధాతువునకు లిట్‌ [ప.పు ఏ, శో తా మేక భార్యాం పరివాదభీరోః సాధ్వీ మపి త్య కృవతో నృపస్య, వత స్థిసంఘట్లనుఖం వనంతీ "కేజీ నపత్నీరహితేవ లత! వ! వాల : పరివాదథీరోః - ఆపకీ ర్రికిటయపడువాండుగావున, ఏకభార్యాం, ఆపి-ఒక తె యేభార్యయైయున్నప్పటికిని, సాధ్వీ:, అపి-పత్మి వతయైయున్నప్పటి కిని, తాం..సీతాదేవిని, త్య క్రవతః-విడిచిపెట్టిన, నృపస-రాత్తై న రామునియొక్క, వషసి-వషస్థఎమునందు, ఆసంఘట్టసుఖం - ఆడ్తములేనిసుఖముగలుగునట్లుగా , వసంతీ-నివసించుచున్న, లక్ష్మీ:-రజ్యలడ్మి, సపత్నీరహితా, ఇవ-సవతిలేనిదివలె, రేజే-_పకాశించెను. లోకాపవాదలీరువ్నై ఉన్న ఒక్క భార్యను విడిచిపెట్టిన రాముని వవస్థలమున నెదురులేక నివాసముచేయచుగ్న రాజ్యలక్ష్మి సవతిపోరులేని దానివలె (ప్రకాళిచెను.. అన(గా మరల రాముండుమరియొకన్త్రీని. జేపట్టలేదిని భావము “గ్రేజ రాజ్భ-దీప్తొధాతువునకు ఎత్స్కనేపడిలిట్‌ [వప-పు.ఏ.. ఆలంకారమ: ఉ_ర్పేషు. శో. సీళాం హిళ్వా దశముఖరిపు ర్నోవయేమే యదన్యాం తస్యా ఏవ (పతికృతిసఖో యత్క తూ నాజహోర, వృళ్తాం తేన (శవణవిమయ[పాపిణ= తేన భర్తుః సా దుర్వారం కథమవి పరిళ్యాగదుఃఖం విమేహే. 57 వ్యాఖ్య ; దశముఖరిపుః-రాముంతు, సీతా హిత్వా-సీతనువిడిచి, ఆన్యాం-మ రియొకన్ట్రీని, నోపయేమే (న ఉపయేమే) ఇతియత్‌-వివాహముచేసి

లిశ0 రఘువంశము కొనలేదనునది యేడిళలదో, (కించ-మరియు) తస్యాః ఏవ-ఆసీతయొక్క యే, (పతికృతిసఖఃసళా-బంగారు. పతిమతో. గూడినవాండగుచు, (క్రతూఇ-యజ్ఞముల'ప, ఆజహార ఇతియత్‌-స్వీకరించెనన నది యేడిగలదో, తేన-అట్టి, (శ్రవణవిషయ పాపిణొ-చెవినిసోకినట్టి (వినవచ్చినట్టి), భ రుః, వృత్తాంతేన-భ ర్తకుసంబంధించి5 వార్తచేత, నా-ఆసీత, డుర్వారం-ళొలంగించుటకు సాధ్యపడని, పరిత్యాగదుఃఖం- తననువికుచుటచేత( గలుగుచున్నదుఃఖమును, కథమపి-ఎట్లో (అతికష్టముతో), విషేహే-సహించెను. రాముండయ తన ఏ విడిచిన పిమ్వుట మరియొకస్త్రీని వివాహ మాడలేదనియు, తనరూపముతోనే సువక్ష్మ్యపతిమను నిరించి, దానితో భారా" వంతుంగ్రై యజ్ఞములు చేయుచున్నాండనియు, వార్తలు వచ్చుచుంతుఒచేత భర యందు భ క్రిగలిగిన సీత దుర్వారమైన పరిహగదుఃఖను. నెట్లో భరింషుమండె నస్‌ భావము. “ఉపయేమే” “యు--ఉపరమే” అనధాతువు పరిస్పైపడదయైన. ఉపఅనునుపసర్శతో (గూడి వివావోర్టకనుగును. అప్పుడు “ఉపాద్యమ: స్వకరణే” అనుసూతమువంన ఆత్మ శేపదిగామానను. కాంగా నిది యమధాతువు:కాత నేప? లిట్‌ ప. పు. ఏ- “విషేహే” “వి పూర్వక వహం-మర్షణే ఛాతువునకు ఆత్మనే పడి లిట్‌ (ప. ప. ఇది మహాకవి ౫ళిదాసక ల్‌ రఘువంశకావ్యమునందలి సీవాపరిత్యాగమను చతుర్దశ సర్గమునకు క్షే(వసంతుం నరసింహళాన్త్రి రచిత తెలుంగు లమువ్యాఖ్య

మహాకవి కాళిదాస కృత అట్ల రఘువంశము పంచదశ సర్గ ము

శ్లో. కృతసీతా పరిత్యాగ స రత్నాకర మేఖలామ్‌, ల్‌ హ్‌

బుభు జే పృథివీపాలః పృథివీ మేవ కేవలామ్‌.

వ్యాఖః ; కృతసీకాపరిక్యాగః - చేయంబకడిన సీఠాపరిక్యాగముగల, సః పృథివీపాలః-భూపరివాలకు డైన యారాముండు, రత్నాకరమేఖలాం-సము_ దము మొలనూలుగా(/ గలదియు, కేవలాం-ఒక్క_తెయేయైన, పృథివీం, ఏవ-భూమిని మా తమే, బుభుజే-ఆనుభవించెను. సీతను విడిచినరాముండు నిర్వేదమును జెందక పృథివీపాలనము(జేసె నకుభావముగుు “రత్నా కరమేఖలాంొ ఆను పృథివీవిశేషణము తెల్పుచున్నది. “శ్తేవలాంొో అనువిశేషణము రాముడు మరియొకత్రీని వివాహమాడ లేదనియు, ఏకపత్నీ[వతఘ్థుండ్రైక యుండె ననియు. దెల్నుచున్నది. “సఃపృథివీం బుభుజే అన్నది వాక్యము. ఇతరములు వార్యస్థపదములకు సంబంభపడునవి. ఇది “సకర్మకక రరిపయోగము”" బుభుజే-*భుజ-పా లనాభ్యవహార యో౯ అన్ను ధాతువునకు లిట్‌ (ప.పు, ఏకవచనము, ల్‌ో. లవణేన విలు ప్తేజా స్తామిసే9ణ త మభ్యయుః,

మునయో యమునాభాజః శరణ్యం శరణార్థినః. వ

వ్యాఖ్య: లవణేన-లవణు(డనుపేరుగల, రామి సేణ య ర్యాతించరునిచేత, విలుప్తేకా:-లోపించినయాగ్న కి మలుగంవారై , శరణార్థి కః -రక్షణమునుగోరుచున , యమను రాభాజు-యమునాతీరవాసులగు, మునయః-బుషులు, శరణ్యం-రక్షణసమద్థ డగు, తం-ఆరాముం, ఆభ్యయుః?-చేరిరి, త మయజ్ఞకర్మలను లవణాసురుండు ధ్యం సముచేయుచుండగా యంపరాతీీరవాసుల్లై న ముకులు రక్షణమును గోరువారైై

వష 17

లకర రఘువంశము శ్రీరామునివద్దికి వచ్చిరనిభావనము, తమిసాయాం చకతీతి తామి సః అఆనివిగ వాము. ఇచ్చట “యమునా "శబ్దమునకు లక్షణావృ త్తిేత యమునాతీర” మని యర్థము. “మునయః తం అభ్యయుః” సకర్మకక ర్వరిపయో” ము “అభ్యయుః” (అభి + ఆయుః) యాచ్మాపాపణే. లజ్‌ [ప.పు.బహు. అయాత్‌, అశూతాం, ఆయుః. అని రూపములు శరణేసారుః శరణ్యః ఆనసివ్యుత్స త్తి. "ష్‌ అవేద్యు రామం తే తస్మిన్న (పజ హుః స్వతేజసా, (శాణాభావే హి ఇాపాస్తా9ః కుర్వతి తపసో వ్యయమ్‌. 8 వాఖ్య ; రే-ఆ మునులు, రామం-రక్షకుండగు రామున, అవేక్య-చూచు కొని, తస్మిళ౯-ఆలవణాసురుగియందు, స్వతేజసా-శాపరూపమైన తమ తపస్సుచేత న్నపజ్యహుః-వ్నికమింపక యుండిరి. హి-ఆదియు క్రమే _తాణాఖా.-రక్షకుడు లేనియప్పుడే, శాప్మాస్తాః-శాపమే. ఆయుధముగా. గలమునులు, తపసః-తపస్సు యొక్క, వ్యయం-వ్యయమును, కర్వంతి-చేయుచుందురు. శాపముఏచ్చుట వలన తపస్సు వ్యయనుగును గావున ఆ మునులు లవణా-రుని కాపదగ్దుని. జేయక, రక్షకుండై యున్న రాము లవణవాధను దొలగింపుముని వేడిరని భావము. “పజ్యహుః” ((ప-[జ హు) “పొ ఆను ఉపసర్గతోంగూడిన “హృ”ధాతువు నకు లిట్‌ _పపుబ జహార, జ_హతుః జృహుః, ఇవ “ప అముముపపర్గ్మతోం జేరినప్పుడు కొట్టుట అను నర్థము నిచ్చును. ళో... పతిశుకావ కాకుస్థ న్తేభ్యో విఘ్న(పతి కియామ్‌, ధరసిసంరతణాశ్టైన (ప్రవృత్తి ర్ఫువి శార్డిణః, శ్రీ వ్యాఖ్య : కాకుస్థః-రాముండు తేళ్యః-అ మునుల కౌఅకు, విఘ్న(పతి (క్రీయాం-లవణవధరూప మైన విఘ్న; పతీకారమును, _పతిశుళావ-తప్పక చేయుదు నని మాటయిచ్చెను. భువి-లోకముకందు, శార్జిణః-ధనుర్ధరుండగు క్షతియున యొక్క (విష్టువుయొక్క), | పవ్ఫ త్తిః- పవ ర్తనము (రాముఃకుగా నవతరింమట), ధర్మ సంరక్షణార్జా, ఏవ- ధర్మమును గాపాడుటకొణ కేకదా! రాజవర్మము. ధర్మ మును గాపాడుటయు, విష్ణువు రామావత్రారమును స్వీకరించటయు నందులకేగావున రాముడు తప్పక లవణాసురుని(జంపి మీయజ్ఞములకు విఘ్నములు గలుగనీయ నని _పతిజ్ఞ చేసెను. “పతికుకావ” _పతియను నుపస్షతోం జేరికప్పుడం: “కు-

పంచదళ సర్గము లిశ్క$ శ్రవణే” ఆనుధాతువునకు _పతిజ్ఞ అర్థము. ఇది లిట్‌ _ప-పు.ఏ. "కాకుస్టః విఘ్న (పతి కియాం (పతిశుకావ” సకర్మక కర్తరి పయోగము. కకుస్థస్య గో తాపత్వం పుమాజా కాకుస్థః అని విగహము. శ్లో, "తే రామాయ వధోపాయ మాచఖ్యు ర్విబుధద్వివ॥,

దుర్దయో లవణఃకూలీ విళకూలః | పార్ధ్యతా మితి, ర్‌

వా్యఖ : లే.మునులు, రామాయ-రాము"కి, విబుభద్విషః -దేవద్వేషియైన లవణునియొక్స్ల, వధోపాయం-చంపునపాయమును, అచఖ్యుః- చెప్పిరి (ఎట్లనగా) లవణః-లవణాసురు(డు, శూలీ-శూలమును ధరించినవాండయినప్పుతు, దుర్ణయః- జయించుటకు సాధ్యపడడు; విహలః-హూలరహిళు(డై నప్సడు, (పార్ధశతాం-ఎదు ర్కొానంబక్షునుగాక, ఇతి-ఇట్టని (చెప్పిరి) హలధారిటమైన లవణు! డజయ్యు.డనియు కూలధారి కాంప్పుడే యతని నెదుక్కొను చునియు మునులు రామునికి లవణవధీ పాయమును జెపి రి. “తే వధోపాయం ఆచఖ్యుః” సకర్మక కర్తరి _పయోగము. “ఆచఖ్యుః” ఆజ్‌ పూర్వక “భా--[పకథనే' ధాతువునకు లిట్‌ [ప.బ. “పార్థ్య తామ్‌ యాచ్చాయా మథియానేచ (పార్ధనా కథ్యతేబుభై! అను క్రే(వనిఘంటువు వలన ఆభియానము (ఎదుర్కొనుట్స అను నర్థమున' (బమోగింషంబడినది. శో ఆదిదేళాథ ళ్యతుఘ్నం 'తేపూం జఉమాయ రాఘవః,

కరిష్యన్నివ గామాన్య యళథార్థ మరినిగ్రహోత్‌. 6

వ్యాఖ్య : ఆథ-తరువాత, లేషాం-ఆ ముకులకు, కేమాయ-షేమమును కలిగించుటకొజకు, రాఘవః -రాగుండు, శ్యతుఘ్నం-ళ (తుఘ్నుని, అస్య-ఆతని యొక్క, నామ- పేరును, అరిన్నిగహాత్‌ -శ్యతుహనన కారణమువలన, యథార్థం- సార్థకమైన దానినగా, కరిష్య౯, ఇవ-చేయ/బోవువాడువలె, ఆదిదేశ- ఆజ్ఞాపించెను. శ తూ౯ హంతి ఇతి శతుఘ్నః ఆను వ్యుత్చ త్తిగల యతనిపేరును సార్థకము చేయదంచుచున్నవాండువలె రాముడు మునుల క్షేమపు కొజిక్రై వెళ్ళుమని శ్యతఘ్నుని యాజ్బపించె నని భావము. “ఆదిదేశ” అజ్‌ పూర్వక “దిశ - అతిసర్జనే” ధాతువుకు లిట్‌ ప పు.ఏ, ఆలంకారము : ఉర్చేష- శ్లో యః కళ్ళన రఘూనశాఎహి పరమేకః పరంతపః,

అపవాద ఇవోత్సర్గం వ్యాన_ర్తయితు మీశ్వరః. 7

ర! రఘువంశము వ్యాఖ్య ; హి-ఎందువలవనశ(గా పరంతపః-శ తువులను బాధింప(గల వా(డైన, రఘూణాం-రఘువంశీయుంలో, యఃకశ్చన-ఎవండో ఒకండగు, ఏకఃం ఒకపురువృ(డే, ఆపవాదః -విశేషకాస్త్రవ, ఉత్సర్గం-సామాన్యళాస్త్రమును, ఇవ-వరె పరం-శ తువును, వ్యావ ర్తయితుం-బాధించుటకు (మరల్బుటకు), ఈశ్వరః -సమ ర్థడు. ఆందువలన శ్యతుఘ్నుని నాజ్ఞాపించెనన పూర్వళ్లోకముతో సమన్వయము, వ్యాకీరణాది శాస్త్ర ములంవలి స్తూతములలో గొన్ని సామాన్య శాస్త్రములనియ (ఉత్సర్గములు), కొన్ని విశేషళాస్త్ర ములనియు (ఆపవాదములు) నుండును. (పస్తు తమున లవణు(డు శ_తుసామాన్యములోనివా(డు కావున ఉత్సర్గము రఘువంశీయు లగు రామ లక్ష్మణ భరత శతుఘ్నులలో నేయొక్కడైనను విశేషళాస్త్రమువలె (ఆపవాదము) ఆళనిని జయింప( గలడు కావున రాము-డు శ_తుఘ్నునిః బంపె నని భావము. “గిరిశః” (గిరి. ఈశః) అబునోట “ఇకోయణచి” అనుస్తూ తము చేత వచ్చు యణాదేశమును ఉత్సర్గముడేసి, “ఆకస్సవర్డేదీర్ధః” అనుసూ_తము ఆపవాదళాస్త్రమె సవర్దదీర్షము వచ్చునట్లు చేయట ఉత్సర్షాపవాద సంబంధమని యెరుగవలయమును. శ్లో, అగజేన పయుక్తాశీ నతో చాళంథీ రథి, యయౌ వనస్థలీః పళ్యకా పుష్పితాః నురఖి రఖీః. 8 వాఖ్య : తతః-పిమ్మట, అ్మగజేవ-అన్నగారివేత, [పయుక్తూ$ః-చేయ బడిన యాశ్రీర్యాదనుగలవా.డై , రథీ-- థముకధిస్టించినవాండై, అలీ:-భయరపి తుండై, దాశరథిః-దశరథున కుమారుండగు శ్నతుఘ్నుంకు, పుష్పితాః-పువ్వులు గలవియు, సురభీః-పరిమళవంత నులునగు, వనస్థః-వన్నపదేశములను, పశ్ళ౯- చూచుచు, యయౌ-వెళశ్ళిను. రామునిచేత నాశీర్యాదముబొంది, రథమునెక్కి నిర్భీ కు(డ్రై, పుష్పితవనములను జూచుచు శ్యతుఘ్నుండు లవణాసురవధకై సంతోష ముగా వెళ్ళేను. అత్మశార్యము, అన్నగారి యాశ్రీర్వాదము నిర్బ్వయానందములకు( గారణములు. “దాశరథి: యయౌ” అకర్మక కర్తరి పమోగము. “యయౌ” యా-[ప్రాపణే ధాతువునకు €ిట్‌ (పంపు ఏ. “దాశరథీ: ఢీ, సురలీకఖీ:” అనుచోట్ట ఛ్రేకాను పాసమనంబడు శబ్దాలంకారము. శ్లో. రామాదేశా దనుగళతా సేనా తస్యా ర్థసిద్ధయే, పక్ళా దధ్యయనార్థన్య ధాతో రధి రివాభవత్‌. 8

వంచదళనర్గము 24ల్‌ వ్యాఖ్య : రామాదేళాత్‌-రాముని జ్ఞవంన, అనుగతా- వెంటవచ్చిన, సేవా- సైన్యము, తన్య-ఆళ్యతుఘ్ను నికి అధ్యయ నార్థ స్య-చదువుట*ర్థముగానున్న ,ధాతోః- “బజ్‌ అధయనే” ఆను ధాతువునకు, పళ్ళాత్‌ -వెుుక్టపక్కన, అఆధిః, ఇవ-'అధి యను నుపసర్గవలె, అర్థసిద్ధయే-_పయోజనసారనము కొజకు (ఉపసర్గపక్షమున అర్థమును జెప్పుట కొఆకు), అభవత్‌ -ఆయె-ను. “న జీకౌ వధ్యుపసర్గం నవ్యలి చరతఃొ అను వై యాకరణన్యాయానుసారముగా “ఆధి' యను నుషసర్గము, స్వయ ముగానే ఆర్థసాధకమగు "ఇజ్‌ ” ధాతువునకు సంనిధిమా తముచేత నుపయోగించు నట్టు, సైన్యము శ్యృతుఘ్నునికి లవణవధయందు నామమా_తముగా నుండెనని భావము. ఆర్థశబ్ద్బమునకు అభిధేయము, ధనము, వస్తువు, (ప్రయోజనము, నివృత్తి ఆర్థములని యమరము “ఇజ్‌ -అధ్యయినే” నిత్యవధిపూర్వః అనిశాసనము. దీనిక్తి క రృరూపము: “అధీతే” అనియు, కర్మరూపము “ఆధీయతే” అనియు నుండును. [ పేరణార్థమున “ఆధ్యాపయతి” యనియు, కృదంతములు అధ్యేతుం, అధీతం, అధ్యయనం, ఆధీ మోనః ఇత్యాదిగాను నుండును, శ్లో. _ ఆదిష్టవర్తా మునిః స గచ్చ తవతాం వరః, విరరాజ రథ్మప షై ర్వాలఖిలై్యై రివాంకుమూాకా. 10 వ్యాఖ్య : రర। పష్టైః-రథముముందు నడచుచున్న, మునిఖిః-శరణమువేడిన మునులచేత, ఆదిష్టవర్మా-చు ప(బడిన మార్గముగలవా(డె, గచ్చకా-వెళ్ళుచున్న , తపతాం, వరః- దేదీస్యమానులలో ( శేష్టుండగు, సః-ఆళ_తుఘ్ను (డు వాలభిలై |౫- వాలభీల్యులను పేరుగిల మునులచేత, అంశుమాళా, ఇవ-సూర్యుడువలె, విరరాజ- మిక్కిలి _పకాశించెను. శరణాగతులై న యమునాతీరవాసి మునిజనులు తనరథము ముందు నడచుచు దారి౨ చూపగా వెళ్ళుచున్న శ్యతుఘ్నుండు, సూర్యరథము ముందు నడచు వాలభీల్యాదిమునులతో నేగు సూర్యభగవానునివలె, దేవీష్యమాను(డై (పకాళించెనని భావము. సూర్యరథభముశకుముందు వాలభిల్యులు నడతురని పురాణ (పసిద్ధము. "నః విరరాజుూ ఆకర్మక, కర్తరి (పయోగము. “విరజ విఉప సర్గతో గూడిన “రాజ్భ-దీప్తౌ” ధాతువునకు లిట్‌ ప పు.ఏ. “పప్టోఒ్యగగామిని" అని నిపాఠము. శో తస్య మార్గవశా దేశా బభూవ వనతి ర్యతః, రథస్వనోత్కంళమృ గే వాల్ళీకీయే తపోవనే. శే

విశ్తీరీ రఘమువళంము వ్యాఖ్య : యతః- వెచ్ళచున్న, తస్య-ఆశ_తుఘ్నునికి, మార్గవళాత్‌ -మార్గ వళ మువలన, రథస్వనోత_౦ఠమృగే---రథస్వన-రథధ్వనిని వినుటయ దు, ఉత్కంఠ--ఎ త్త(బడిన మెడలుగల, మృగే-లక్యుగలదియు, వాల్మీకీయే-వాల్మీి మునికి సంబంథించెనదియున గు, తవోవనే-తపోవనమునందు, ఏకా, వసతిః-ఒక ర్యాతి, బభూవ-నివాసముగా నయ్యెను. అట్టు వెళ్ళుచున్న శ్యతుఘ్నూండు మార్గ వశమున వాల్మీకి తపోవనమునం దొక ర్యాతి నివసించుట జరిగెను “యతః” ఇబ్‌ -గతౌధాతువునకు వర్తమానార్థకమగు శతృ పత్యయాంతము “యన్‌” అను శబ్దమునకు షష్టీవిభ క్రి యేకవచనము. “వసతీీరాత్రివేళ్ళనోః” అను నమరము వలన నిచ్చటి వసతి శబ్బమునకు ర్మాతి యని యర్థము. శ్లో, త మృపీః పూజయామాస కుమారం శాంత వావానమ్‌, తపః (పభావసిద్ధాఖి ర్విశేమ (పతిపత్తిభిః. కవి వ్యాఖ్య £ క్రాంతవాహనం-అలసిన గుజ్జములుగల, ఈం, కుమారం-ఆ శ్యతుమ్ముని. బుషిః-వాల్మీకి, తపః_పభావసిద్ధాభిః-తన తపళ్ళ క్రిచేత సృింపం బడిన, వి శవ్మపతిప త్తిభిః -ఉత్కృష్ట గౌరవమునకు దగిన వస్తువులచేత, పూజ యామాస-సత్కరించెను.. తన మానసిక సృష్టిదేత రాజభోగమునకు(దగిన యావారపానీయ వస్త్రాదులను కల్పించి వాల్మీకి శ్యతుఘు్నని సత్కరించెనని భావము. “*బుషిః కుమారం పూజయామాస సకర్మక కర్తరి [పయోగము. “పూజయామాస” పూజ-పూజూయాం ధాతువు లిట్‌, శో. తసౌర్టి మేవాన్య యామిన్యా మంతర్వత్నీ (వజావతీ, సుళా వనూత సంపన్నా కోశదండా వివ &తిః. 19 వ్యాఖ్య : తస్యాం, ఏవ, యామిన్యాం-ఆర్మాతియందే, ఆంతర్వత్నీ- గర్భిణియై యుండిన, అస్య, _పజావతీ-ళ్నతుఘ్నుని వదినెయైనసీత, క్షితిః-భూమి సంపన్నా-సమ్మగములగు, కోళదండౌ, ఇవ-భాండాగార రాజకాసనములను వలె, సుతౌ-ఇద్దజు కుమారులను, అసూత-కనెను. శ్యతుఘ్ను(డు వాల్మీక్యాశమ మున నివసించిన రాతియందే సీత యిద్దజు కుమారులను (పనవించెను. భూమి రాజ్యమునకు |పసాదించు కోశదండములవళలె నాకుమారులు పుట్టిరనియు, రాజ్యము నకు కోశదండములు ముఖ్యములై నట్టు వారు రఘువంశమునకు ముఖ్యులనియు

పంచదళ సర్గము లిత్త? భావము. “|పజావక్రి సుతౌ అసూత"” సకర్శక క రరి _పయోగము, "అసూత” ఘాజ్‌ -(పాణిగర్భవి మోచనే అను అత్మనెపడి ధాతువునకు లజ్‌ (వ.పు.ఏ. “ప్రజా వలీ భాతృశాయా” అని యమరము. ళ్లో. సంతాన శవడాత్‌ భాతుః సౌమి తిః సౌమనస్యవాన్‌, (ప్రాంజలి ర్యుని మామంత్య (పాత ర్యు కరథో యయా. 14 వ్యాఖ్య : (లాతుః-జ్వేన్టుండగు రామునియొక్క, సంఠాన_శవణాత్‌ -సంతా నోత ఎత? విన్న కారణమువలన, సౌమనస్యవాన్‌ -సంతోషమును బొందిన మనస్సు గలవా(డగు, సౌమి తిః-సుమి తానందను(డగు కళ తుఘ్ను(డు (పాతః-మరుసటి [పాతఃకాలమున్నయు కరథః-సిద్ధపరుపంబడిన రథముగలవాండగుచు, (పాంజలిః- చేతులు జోడించినవా.డై , మునిం-వాల్మీకిని, ఆమంత్య-ఆ మంతణముచేసి (మునికి వెళ్ళివచ్చెదనని చెప్పి), యయౌం-వెళ్ళిపోయెను. రాముండు సంతానవంతు( డైనట్లు విని, సంతోషభరితమగు మనస్సుతో నార్శాతి యచ్చటనుండి, మరునాటి యుదయమున వాల్మీకికి నమస్కరించి సెలవు తీసికొని వెగ్గిపోయెను. “సౌమి(తిః యయొ” ఆకర్మక కర్తరి _పయోగము. ళ్లు నచ [పాప మధూపఘ్నం కుంభీనస్యాళ్చ కుడిజః, వనాత్‌ కర మివాదాయ సదత్త్వ'రాశి ముపస్థితః. 15 వ్యాఖ్య: సః, చ-ళ్ళతుఘు ఎ డును, మరధూపఘ్న౦-మధూపఘ్నమను 'పేరగల లవణపురమును, (పాప-చేరెను. కు.భీనస్యాః-రావణుని చెల్లెలగు కుంలీ నసియొక్క కుక్నేజః, చ-కడ.పునంబుట్టిన లవణాసురు(డును, వనాత్‌- ఆరణ్యముమండి, కరం, ఇవ-పన్నునువలె, స _శ్వరాళశిం-జంతువులరాసిని, ఆదాయ-తీసీకొన్హి ఉపస్థితః-చేరెను.. శ_తుఘ్నుండు లవణపురమును జేరిన సమయముననే లవణు(డు తమ యావీరముకొఅకు మృగరాశిని వనమునుండి తోలు కొని యెదురుపడెను. “*కుంలీనసీ కుషిజొ శబ్దములు పూర్వవై రమును, లవణుని నిరర్థక జన్మను సూచించుచున్నవి. (పాప (పళ ఆప), “సః మధూసఘ్నం (పాపొ నకర్మక కర్తరి పయోగము. ఆవనము వాని రాజ్యమని “కర” శబ్దము సూచించును.

ల్తీర రఘువంళము ళో, ధూమధూ మో వసాగంధీ జ్వాలా బ(భుశిరోరువాః, (కవ్యాద్గణపరీవార శ్చితాగ్ని రివ జంగమ?, 16 వ్యాఖ్య : ధూమధ్యూమః-పొగవలె ' నలుపు ఎజుపు గలిసిన వర్జముగల వాడును, వసాగంధీ-హృదయ మేదో గంధము గలవా(డును, జ్వాలాబ్యభు$రో రుహః---జ్వాలా-మంటలవలె, బ్యభు-పసుపు నెలుపురంగుగల, శిరోరువః- కేళములుగలవా!/తును, (కవ్యాద్గణపరీవారః ఆల [కవ్యాత్‌-మాంసభక్షకులగు రాశసులయొక్క_, గణ-గుంపులే, పరీవారః-తనను సేవించు పరివారముగా( గల వాడును, జంగమః-నడచుచున్న, చికాగ్ని?ః, ఇవ-ళ్మళానాగ్నివలి, లవబణు(డు, శతుమ్నునికి/ గనిపించేను. (శ్మశానాగ్ని పక్షమున ధూమములచేత ధూ[మవర్డు, డనియు, జాాలలే శిరోజములనియు, (కవ్యాదులనంగా గద్దలు మొదలగు పక లనియు నర్థము). థావము స్పష్టము. (కవ్యం-మాంసం అఆదంతీతి కవ్యాదః అని వుత్పత్తి. “హృన్మేదస్తు వపా వసో ఆకసము నమరమువలన మేధస్సు అన(గా గుండె నుండీ కారు [దవము, దానిని వంటినిండ( బూసికొన్నవా(డని యర్థము ళో అపకూలం త మాసాద్య లవణం లమ్మణానుజః, రురోధ నంముఖినో హి జయో రంధ్మపవారిణామ్‌. 17 వ్యాఖ్య: లక్మణానుజః -శ్యతుఘ్ను డు, అపశూలం-శూలరహితు(డగు, తం, లవణం- ఆ లవణాసురుని, ఆసాద్య-చేరి, రురోర-అడ్డగించెను, రం్యధ్మపవారి ఇాం-ఎదటీవాని లోపమును గు ర్రించికొట్టు స్వభావముగలవారికి, జయః-విజయము, " సంముఖీనః, హి-ఎదురుగాంగనంపతునట్టిదిగదా! మునులు లవణాసురు(/డు హల హస్తు(డు కానియప్పుడే జయింప(బడునని చెప్పియండుటచేత శ్యతుఘ్నుండు శూర రహితుండ్తై యున్న లవణునింగని యెదురుగానేగి యడ్డగించెనని భావము. శ్యతువు రంథము (లోపము) తనకు విజయసాధనమగుట లోక (పసిద్ధము. ఇచ్చట లవణుని యపశూలతయే రంధము. “లవ్మణానుజః లవణం రురోఠరొ సకర్మక కర్తరి (ప్రయోగము, “రురోధో రుఠిర్‌ -ఆవరణే ధాతువునకు పరమైపది లిట్‌ “ప్ర.పుఏ. అలంకారము : ఆర్థాంతరన్యాసము. “సంముఖీనః” సర్వస్య ముఖస్య దర్శనః అను వ్మిగహముగల యీ శబ్దము “యథాము ఖేత్యాది సూ(తవిహిత “ఖ” పత్యయాంఠతము సృష్టముగాం/గనబడునది యని యర్థము.

పంచదళ సర్గము ఓ40 యుగ్గ్యుమ్‌ శ్లో. నాతివర్యాప్త మాలద్య మత్కు- ఓ. రద్య భోజనమ్‌, దిష్యూ త్వ మసి మే ధాథశ్రా భీతేనే వోపపాదితః. 15 ఇతి సంతర్థ్య శ్యతుఘ్నం రాతన స్తజ్టిఘాంసయా 'పాంళు ముళత్చాటయామాన మున్వ్వైన్తంబ మీవ [(దుమమ్‌ 19 వ్యాఖ : రాక్షసః-లవణుడు, ఆద్య- ఈరోజున, మత్కుమేః-నా కడ.పు నకు, భోజనం-మృగాదిభోజ్యపదార్భమును, నాతిపర్యా ప్తం-బాగుగా చాలనిదానినిగా, ఆలడ చూచి, భీలేన, ఇవ-భయపడినవాండగు ధాతా-బహ్మదేవునిచేత, దిష్టా-ఆదృష్టవశమున, మే-నాకొజకు, త్వం, ఉపపాదితః, ఆసి-నీవు కల్పింపబడ్డ వాడ వగుచున్నావు, ఇతి-ఇట్టిమాటంచేత, శ తుఘ్నం-ళతుఘ్నుని, "సంతర్హ్ధ- బెదిరించి, తబ్జిఘాంసయా-ఆతనిని, జంపుకోరికచేత, _ప్రాంశుం-ఉన్నతమైన, (చుమం చెట్టుకు, మిస్తాసంబ మివ-ళుంగగడ్డిపబక నువలె, ఉత్పాటయామాస- పెకిచెకలించుకొనెస. లవణాసురుండు ఓయీ! “యీనాడు నా కుక్షికి మృగాది భోజ్గపదార్థము చాలదసియి, నా కడుపునండకున్నచో నేనేమి చేయుదునో! యని భయపడియు _బహ్మ నాకొఆకు నిన్ను కల్పించినాడు” అని శ్యతఘ్నుని బెది రించుచు నొకమహావృక్షము'ప గడ్డిపజకనువలె సులభముగాబెకలించుకొని యతనిని జంపుట కుద్యుక్తుండయ్యె నని భావము. శ్లో. సౌమి[తే ర్నిశిత్తై ర్చాతై రంతరా శకలీకృతం, గా(తం పుష్పరజః (పాప న కాఖి న్లైర్భశేరితః, లం వ్యాఖ్య ౨ నై రృతేరితః-రాక్షసునిచే విసిరివేయంబడీన, శాలీ-వృక్షము, అంతరా-నడుమనే, నిశిత్తై ః-తీక్టములై న, బాడై :-శరములచేత, శకలీకృత; -చిన్న ముక్కలుగాంజేయంబడినదగుచు, సౌమి(తేః-శుశుఘ్నునియొక్క, గొాతం-శరీ రమును, నృపాప-చేరలేదు (కాని, పుష్పరజః-పుప్పొాడి (_పాప-చేరెను,. లవణా సురుండు విసరివేసిన మవావృక్షము శ్యతుఘ్నుంతు _పయోగించిన బాణములచేత దారిలోనే చూర్ణ్దమై యతని శరీరమును జేరలేకపోయెను గాని ఆ వృక్షపుష్నముల లోని రజముమ్మాతము శ్యతుఘ్నుని శరీరమును గప్పెను “కాలీ గ్యాతం న్మపాప' “పుష్పరజ; గ్యాతం (పాపొ అన్నవి సకర్పకళ వాక్యములు. అది శ తుఘ్నునికి విజయసూచకమని భావము

వగ్ర0 రఘువంశము శ్లో. వినాశా త్తన్య వృతస్య రక _స్నన్మె మహోపలమ్‌, (వజిఘాయ కృతాంతన్య ముష్టిం పృథ గివ స్థితమ్‌. ల వ్యాఖ్య : రక్షః-లవణాసురు(డు, లస్య, వృక్షస్య-ఆవృక్షముయొక, గాః వినాశాత్‌-.నశించిన కారణమువలన, మహోపలం-- పెద్దపాషాణమును, పృథక్‌ , స్థితం-విడిగానుండిన, కృతాంతస్య-యమునియొక్క, ముష్టిం, ఇవ-పిడికిలిన వలె, తస్కై-ళతుఘ్నునికొజుకు, పజిఘాయ-విసిరివేసెము. లవణాసురు(డు తానువేసిన మహావృవ్షము శ ళుఘ్నుని కాణములచేత చూర్చమెైపోగా ఒక _ పెద్దగుండును, యమునిదేహమునకు దూరముగానున్న యమముష్టినివలె శ్మతుఘ్నునిపై విసరెనని భావము, శ్లో. ఐంద మథన ముపాదాయ శతు ఘ్నేన న తాడిత, సికళాత్వా దపి పరాం (పవేదే వరమాణుళామ్‌. 22 వ్యాఖ్య : సః-ఆ మహోపలము, శ (తుమ్నేన-క తుమఘ్నునిచేత, ఐం్యదం- ఇం దదేవతాకమగు, అస్త్రం-బాణమును, ఉపాదాయ-తీసికొని, తాడితఈసన్‌- కొట్ట(బడినదగుచు, సికతాత్వాత్‌, ఆపి-సికతాభావముకం టెను (ఇసుకగా మారుట కంటెను), పరాం-ఎక్కువదియగు, పరమాణుతాం-పరమాణువుగా మారుటను, (పపేదే-పొందెను. లవణుండు విసరినగుండు ఇం్యదదేవతాకమగు ఆస్త్రమును దీసి కొని శృతుఘ్నునిచేత( గొట్టబడినద్దై యిసుకకేణువులకంటెను చిన్నవియగు పర మాణువులుగా చూర్ణమైపోయెనని భావము. పర్వతపాషాణాదులను .. భేదించు వాడిందు(డు గావున నిచ్చట మహాపాషాజమును జూర్ణము చేయటకు ఇందదేవతాకమగు నస్త్రముపయోగింపంబడినది. *యతః ఆణు ర్నాస్త స పరమాణుః (దేనికంటెను చిన్నదియగు ఆణవులేదో ఆది పరమాణువు) అని పర మాణుళబ్మారము. “సః పరమాణుతాం పపేదొ సకర్మక కర్తర్మిపయోముగ, (పపూర్వక పద-గతౌ ధాతువునకు లిట్‌ (ప. పు. వ, శ్లో, త ముపాద్రవ దుద్యమ్య దషణం దో ర్నిశాచరః, ఏక శాల ఇవోళ్చాతపవన వేరితో గిరిః లికి

పంచదశ నర్గము వీర్‌! వ్యాఖ్య : నిశాచరః-లవణాసురుండు, దవ్నిణం, దోః-కుడిభుజమును, ఉద్యమ్య-పైకె తి, ఏకతాలు-ఒకేతాటిచెట్టుగలదియు, ఉత్పాతపవన్న పేరితః- ఉత్పాత-భూకంపాద్యుప దవ సమయమునందలి, పవన-వాయువుచేత , (పేరితః- తోయబడిశ, గిరిః. ఇవ-పర్వతయివలె, -తం-ఆళ_తుఘ్నుని-ఉపా_దవత్‌-ఎదు ర్కొనెను. తాను విసరినగుంద. చూర్ణమైపోగా (కుద్దుండై న లవణాసురుండు దక్షిణ జాహువును పైకెత్తుకొని, ఒకేతాటి చెట్టుగల పర్వతము (ప్రళయకాల వాయువుచే నెగుకంగొట్టబడి వచ్చునట్లు; శ్యతుఘ్నునిపైకుజికె నని భావము: కవిపయోగము లందును, నిఘంటువులయందును “ దోళ్ళబ్దము” పులింగముగా (పవేప్టోదోః, చోవంతస్య అనురీతిగా), నున్నను ఇచ్చట నపుంసకలింగముగా. _బయోగింప(బడు టకు “కకుదోషణీ” యను వ్యాకరణమహాభా :.కారుని (పతంజలి) _వయోగము కారణమున యెకుగవలెను "ఉపా_దవత” (ఉప-[!-అ_దవత్‌) దు-గతౌ ధాతువు నకు భూతార్థకమగు లజ్‌. ప పు. ఏ. “ఉప” ఉపసర్గము. ళం శాస్టేన ప్యతిణా ళృతుః స భిన్నహృదయః పత౯, ఆఅనినాయ భువ' కంపు జహా రా శమవాసి నామ. వత్త వ్యాఖ్య : సః, క్యరమః-ఆ లవణాసురు(డు, కార్దేన-విష్ణుదేవతాకమగు, ప: తిణా-బాణముచేత, భిన్నహృదయః -బీల్చఐడిన వక్షస్థలముగలవాండై , పత౯- పడుచు, భువః-భూమికి-కంపం-చలనమును, ఆనినాయ-కలిగించెను ఆశమ వాసినాం-మునులయొక్క, కరంపం-భయమును, జహార-తొలఃగించెను. శతు ఖ్బ్నుండువేసిన వైష్ణవబాణముచేత వక్షము చీలి నేలపై/బడుచున్న లవణునివలన భూమి యతని దేహభారముచేత( గంపించెననియు మునులకు రాక్షసభయము తొల(గిపోయననియు భావము. క ఎప్పస్కషింయార్డం. ఇచ్చటికృష్ణ శబ్దమునకు “*విష్ణర్నారాయణః కృష్ణః” ఆను అమరమువలన విష్ణువనియు, వై మ్షవవాణమనంగా నారాయణాస్త్ర మనియు నర్థనులు “ఆనిశాయి నీజ్‌ _పాపణే ధాతువునకును, “ఇహారొ హృణ్‌ -హరణే ధాతువునకును లిట్‌ (ప. పు. ఏకవచనములు, ల్లోం వయసాం పం _క్ష్రయః వేతు రతస్యోపరి విద్విషః, తత్పతిద్వంద్వినో మూర్చి దివ్యాః కుసుమవృష్టయః. 25

లలి రఘువంశము

వ్యాఖ్య ; హతస్య-చంప(బడిన, విద్విషః--ళ (తువగులవణునియొక గాః ఉపరి-మీద్‌, వయసాం-పక్షు-యొక్క, పంక్రయః-బారులు, పేతుః-పడెను, తత్చతిద్వంద్వినః - వానితో యుద్ధముదేసిన శ_తుఘ్నునియొక్క, మూర్ధ్ని-శిరస్సు నందు, దివ్యాః, కుసుమవృష్టయః- దేవతలు కురిపించిన పూలవానలు, పేశుః-పడి నవి. చచ్చినేలపై(బడిన లవణాసురునిమీద కాకులు (గద్దలు మొదలగు పతులు [వాలెననియు, విజయమును పొందిన, శతుఘ్నుని తలపై దేవతలు పువ్చవృష్షిని( గురిపించిరనియు భావము. *పేతుః”. పపాత, పేతతుః, పేతుః...పత్స్‌-గతౌ ధాతువు లిట్‌. _ప. బ. “పేతుః” అన్నుకియ పషులపంక్తులకును, కుసుమవృష్టికిని అవృ త్రిని పొందటచేత నిది దీపకాలంంారము (శద్దావృత్తి దీపకము). శ్లో... స వాత్వా లవణం వీర స్తదా మేనే మవొజసు,

(థాతుః సోదర్య మాళ్ళాన మిం(దిజిద్వధళోభినః. వం

వ్యాఖ్య ; సః, వీరః-వీరుండగు శ్యతుఘ్నుతు, లవణం-లవణాసురుని, హత్వా-చంపి, తదా-అప్పుడు, ఆత్మానం-తనను, మహౌజసః -గొప ఏపరా_ కమ శాలియు, ఇం దబిద్వ్యధశోభినః-ఇం| దజిత్తు వధచేత (పకాశించువాండును నగు, (భాతుః-అన్నయగు లక్మణునియొక్క , సోదర్యం-ఏకోదరు(డగు తమ్మునిగా, మెనే-తల(చుకొనెను. మహావీరుండు భయంకరుడు నగు లవణాసురుని. జంపి, అప్పుడు, శ్యతుఘ్నుండు ఇంటదజిత్తును వధించి క్రీరిమంతుండగు తనయన్న లక్మణునికి( దగినసోదరుండనై తినని భావించి సంతసించెనని భావము. “*సమానో దరే శయితః సోదర్యః” అని విగ్రహము, “మేనో మను-అవబోధనే లిట్‌. (ప పు. ఏ. ళ్లు తస్య నంన్తూయమానస్య చరితాల్టై స్తపస్విఖిః,

శుకుఖే విక మోద(గం (వీడయా వనతం ళిర౪ః. లి

వ్యాఖ్య :; చరితారెః-కృతార్ణులెన, తపస్విభిః-మునులచేత, సంస్తూయ మానస్య-పొగడ(బడుచున్న, తస్య-ఆశ్యశుఘ్ననియొక్క, విికమోద(గం- పర్శాకమముచేత ఉన్నతమైనదియు, (వీడయా-మునులపొగ డ్తవలన గలిగిన సిగ్గు చేత, అవనతం-వంచ(బడినదియువగు, శిరః-9రస్సు, శకులే-, పకాళించెను. లవణ

పంచదళ సర్గము లలి వధరూపమైన తమ కార్యము సిద్ధించిన పిమ్మట మునులు పొగడుచుండగా విజయము కలిగినందున నె త్ర(బడినదియు, సమకమువ మునులు పొగడుచుండుట చేత సిగ్గున వంచంబడినదియు వగు శ్నతుమ్నుని శిరప్పు మికి?.లి పకాశించెషు. విజయము పొందినవానికి లజ్జమే భూషణమని భావము. “శుకుల శుభ-రీ పౌ అత్మనేపది లిట్‌ ప. పు. ఏ, “శరఃకుకుభే” అకర్మక కరి పయోగము. ళో, ఉపకూలం స కాలింద్యాః పురీం పౌరుపషభూషణః, నిర్మమే నిక్మమో ౬ న్టేషు మధురాం మదు రాకృతిః. లం వ్యాఖ్య : హైరుషభూషణః-పురుష పయత్నముభూవషణముగా(గలవాడును? అర్థేష-బోగవిషయములయందు, నిర్మమః - మ మకార ముచెని వాండును,మ ధురాకృతిః- దర్శశీయరూపముగలవాండును నగు, సః-ఆక్యతుమ్నుండు, కాలింద్యాః-యమునా నదియొక:-, ఉపకూలం-కీరమునందు, మధురాం, పురీం-వ ధురాశామకనగర మును, నిర్మమే-నిర్మించెను. కార్యకూరుండును, విషయలోలుపుండగాని వాడు నగు శ్యతుఘ్నుండు, యమునాతీరమునందు మరుర యను పట్టణమును తన పౌరుషచిహ్న మునుగా నిర్మించెను. “*నిర్మమే” నిర్‌ అను నుపసర్గతొ(గూడిన “మా-మానే” య... పఃమ్మైపది ధాతువునకు లిట్‌ _ప.పు. ఏ. శ్లో యా సౌొరాజ్యపకాాభి రృభౌ పౌరవిభూతిభిః, న్వర్గాభిష్యందవమనం కృతై్య వోపని వేశిళా. 29 వాఖ్య ౩; యా-ఏమధురాపురి, సౌరాజ[_పకాళాభిః-మంచిరాజు (శ్వతు ఘ్నుండు) కలిగియు౨డుటచేతి (వకాశమానము లగుమన్న, పౌరవిభూతిటభి: -పుర జనులయైశ్వర్యములచేత, స్వర్గాభిష్యందవమనం.--స్వర్గ-స్వర్గ మునకు, అభిష్యంద- ఎక్కువగానున్న జనముయొక్క, వమనం-ఇహరణనును, కృత్వా-దేసి, ఉపని వేశితా, ఇవ-స్థాపింప(బడినదివలె, బభౌ-_పకాశించెరో! అట్టి మధురానగరము నిర్మించెను. అట్లు యమునాతీరమున నిర్మింప(బడిన మధురాన గరము శ: తుఘ్నుని పాలనమున రాజన్వతియై తన్మూలములగు నై శ్వర్యములతో (ప్రజలు తులదూగునుండ(గా నానగరము, స్వర్గ ముపట్టక మిగిలిన స్వవాసి జనమును డెచ్చి నిర్మింపబడెనాయేమి! యనునట్లు దేదీస్యమానమై విలసిల్లుచుండెననియు, దానిని శ్యతుఘ్నుండు చక్కగా పరిపాలింగుచుండెననియు. భావము, “బభౌ” భా-దీప్తా

దిర్‌శ్తీ రఘువంశము ఆఅనుధొాతువునకు లిట్‌. (ప.పు.ఏ. ఇచ్చట కాళదాసుయొక్క అర్థశాస్త్ర విజ్ఞానము “స్వర్గాభిష్యందవమసం” మొదలగు పద (పయోగములవలన వ్య కమగుషున్నడి. కౌటిల్యార్థ కాస్త్రమునందు “జనపదనివేశః” అను శిర్షిక్కకింద నొకరాజు నూతన నగర నిర్మాణము నెట్లు చేయవళలిళో చెప్పెను. "భూతపూర్వ మభూత పూర్వంవా జనపదం పరదేశాపవాహనేన స్వదేశాభిష్యందవమనేన వా నివేశయేత్‌” ఆనగర మ-తకు ముందొకవిధముగా నున్నదికాని, లెక [కొ త్తదికాని కావచ్చును. అచ్చట నివసింపవలసిన జనమును పరదేశమునుండి తచ్చికాని, తనదేశనున మిగిలియున్న: ఆనగా గృహారామశ్నేతాదులులేని అయా వృత్తులవారిని, తెచ్చి యా నగరమున నిలపవలెను. ఆతరువాత దాని సీమలు, నచ్చట కల్పింపవంసిన సౌక ర్యములు, జనుల వృ త్రిభేదములు మొదలగునపె చేయవలెనని చెప్పె, పస్తుత మధురానగర మునకు శ్యతుఘ్నుడు స్వర్గమున మిగిలియున్న జనమును దెచ్చి నిలి 'పెనా? యను ఊఉ త్చేశాలంకొారముచేత నచ్చటిసౌకర్యములు, ఐళ్వర ములు నాణ క్యార్ధకాస్త్ర్ర పకారమున విరాజిల్లుచుండెనని తఆలియుచున్నది శ్లో... తత సౌధగతు పళన్‌ యమునాం చ[కవాకినీక్‌, పామభక్రిమతీం భూమే? (పవేణీ మివ పిపియే. త0 వ్యాఖ్య : తృత-ఆ మధురానగరమునందు, సౌధగతః-మేడమీదికెకి_న వాడై, స్క-ఆళ్యతుఘ్ను(డు, చ కవాకినిం-చకవాకపములుగలడియగు, యము నాం-యమునానదిని, హేమభ క్రీమతీం- బగారపు రేకుంతో, అభరణములతొన గూడిన, భూమేః-భూదేవియొక్క, _పవేజీం, ఇవ-పొడుగుగానున్న జడనువలె, పశ్యన్‌ -చూ చుచున్నవా.డై, ప్మిపియే- పీతినింజెందెనుు.. ఆ మధురానగరరాజధాని లోని మేడమిద నిల్చుని శ తుఘ్నుడు, చ్యకవాక పతక్షులతోనున్న యమునానది యందమును చూచుచు, పొడుగైై నజడలో సువర్ణాభరణములు పెట్టుకొని యున్న భూదేవి సౌందర్యమును భావించుచు అనందము(జెందుచుండి ననిభావము “పి పియే” (పీజ్‌ -పీణనే అనుధాతువునకు లిట్‌. (ప.పు.వ, ॥ శా. నభా దశరథస్యాపి జనకన్యచ మం(తకృత్‌ ॥ సంచస్కారో భయపీత్యా మైథిలేయా యళథావిధి. 81 వ్యాఖ్య: దశరథిస్య-దశరథునికి, జనకస్యచ -జనకమహారాజునకును, సభా- మ్మ్‌ుండగు, మంతక బ్రత్‌? అపి-మంత్మదష్టయగు వాల్మీకిగూడ, ఉభయ వీత్యా-

పంచదళ సర్గ ము లి5్‌5్‌ జనకదళరథు లిద్ధబియందునుగల స్నేహనుదేత, మైథీలేయౌ- మైథిలీతనయుల నిద్దణి౨, యథావిధి -ళాసాంనుసారముగా, సంచస్కార -జాతకర్మాదులతో సంస్క రించెను. దశరథు(డు, జనకుడు సైతము, తన మ్మితుల్తై నందన, వాల్మీకి ఆయుఖథ యులకును వంళవర్ధనులగు శిశువులు సంస్కారరహితులై యుండుట తగదుగనుక, స్వయముగా వేదవే తయెనందున బాలురిద్దజికి శాస్త్ర పకారము జాతకర్మాదిసంస్కా రములు జరిపెనని భావము. ఇచ్చట రామునిపేరెత్తక జనక దళరథులను జెప్పట వలన వాల్యీకికి రాము/డు లోకాపవాదభీతుండ్తై ధర్మదార పరిత్యాగము చేసెనన్న చిలుకోపముండినట్టు స్పురించుచున్నది. ద్విజళబ్ద వాచ్యులగు బహ్మ తక్ష్‌తియ వైచ్యలకు “నిషేకాది శ ్రళానాంతః అకు మనుస్మృతి వాక్యమువల* సమం్న త కములగు “గర్భాధాన పుంసవన సీమంతోన్న యన జాతకర్మాదులగు నలువది సంస్కారములు ధర్మశాస్త్రముచేత విహితముల్లై యున్నవి. అట్టి సంస్కారముల వలన ద్విజుడు పరిశుద్దుండగును. కావున వాల్మీకి ౪ శినవులకు సంస్కార లోప మును జకుగనీయరేదు. మిథిలానాం రాజూ మైథిః అనగాజనకు(డు, మైథీలన్య అపత్యంగ్తీ- మైథిలీ అనంగా సీత, మైథిల్వాః సుతౌ మైథిలేయ” ఇద్దరు సీశాసుతు లగు శిపవులు అని వ్యుత్పత్తి. “సంచస్కార”. “డు కృజ్‌-కరణో అను ధాతువు “నమ్‌” అను ఉపసర్గతోకూడినప్పుడు ధాతుమ్మాతమునకు "సుట్‌” అను ఆగమము వచ్చి “సంస్నరోతి” అని లట్‌ రూపము సిద్ధించును. [వస్తుత లిట్‌ రూపమునందు అభ్యాస “చ” కారముతో వ్యవఛానమున్నను సుడాగమమువచ్చి “సంచస్కార”ొ అని యగును. కాగాలిట్‌ _పపు ఏ. “మంతకృత్‌” అను శబ్దము “నుకర్మపాప మం' తపుణేమ కృణః” ఆను స్తూతమువంన క్విప్‌ పత యాంతవుగా/ బయు_క్తమైనది. ఇవి సుకృత్‌, కర్మకృత్‌, పాపకృత్‌, మంత కృత్‌, పుణ్యక ల్రత్‌- అనుతకారాంత శబ్దములుగా నుండును. ళో. స తా కుళలవోన్క్యుష్టగర్భక్రేదౌ తదాఖ్యయా,

కవిః కుళలవా వేవ చకార కిల నామతః, 82

వ్యాఖ్న : సఃకవిః-౪ వాల్మీకిముని, కుళశలవోన్మ్యుష్టగ౧ర్భ కిదౌ-కుశ- దర్శలచేతను, లవ-గో పుచ్చలో ఎముల చేతను, ఉన్మ్మృష్ట-*ఉపమార్దనముచేసి తొల గింపంబడిన, గర్భశ్రేదౌ-గర్భోప్టదవముగల, తౌ-ఆ కుమారులిద్రజిని, తదాఖ్యయా ఏవ-వాటి పేర్ణతొనె, నామతః- పేర్ణగునట్టు, కుశలవౌ, ఏవంకుశలవులు అనియే, చకార, కిల-నామకరణము చే సెనుసుమా. గర్భస్థశికువులకు లోన నెట్టి వాధయు.

లి56 రఘువంశము గలుగకుండునట్టు సమం_తకముగా దర్భలతోచు, గోవు తోకయందలి వెంటుకల తోను గర్భమునకు ఉపమూర్జనముచేయుట ఆచారమైయున్నందున అట్టి మార్దనము చేత సుఖముగా ఉద్భవించిన యాశశువులకు వాలీ/కి ఆ కుశలవముల పేళ్లీ పెద్రైనని భావము ఉపమార్జనమనగా కిందినుండి పైకి పోక్షించుట. “తైః ఉన్ముష్టః కుశ; లవైఃఉన్మ్నృష్టః లవః” అని వుత్పత్తి. “లవో లవణ కింజల్క పక్ష్మ గోపుచ్చలోమను” ఆని వైజయంతి నిఘంటువు. ళో. సాంగం చ వేద మధ్యాప్య కించిదుళ్కా )౨౦త శవా, హో అలి ఆలి జ్య అగ ళా దెల్స నస్వకృృతిం గాపయామాన కవి(పథమపద్ధతిమ్‌. పి వాఖ్య : కించిదుక్కా?0త 3 శవౌ-కొంచముగా గడచిపోయిన శికుత్యము గల యా బాలురను, సొంగంచ-అంగములతో/గూడినది యనగు, వేదం వేదమును, అధ్యాప్క- ఆధ్యయనముచే మంచి, కవి. పథమపద్ధతి: -కవులకు మేలుబంతి య గ్ముకవిలా రచనకు వీజభూత మైన) స్వకృతిం-తన కావ్యమగు రాహమాయణముకు,గాపయామ సం గానము చేయించెను. వాల్మీకి అ కుళలవులకు కొంతతై శముగడచి చెప్పెనచదువును పలుక(/గల బాల్యమురాగానే వేదమును, వేదాంగముల: నేర్చి పిమ్మట తాను రచించి నదియు, కవిత్వమునకు బీజభూతచ్తెనదియు నగు రాచూయణముకు గానముచేయు గాక శిక్ష, వాాకరణం చఛంవన్సు, నిరుక్తం, జోపిషమా, కల్పము అనువేదాంగము లను సెతము నేర్చెను. “గాపయామాస”గై _ళచ్చే ధాతువునకు ణిచ్‌లో (పేరణార్థ కము) లిట్‌. ,ప.పు ఏ. ఇచ్చటి “కవిపథమపర్ధతిమ్‌* అనునది రామాయణము యొక్క ఆదికావ్యత్వ కవిమార్గదర్శకత్వ ములను వెబ్పడించ చున్నది. శ్లో. రామస్య మధు5ం వృత్తం గాయంతొా మాతు ర్మగతః, తద్వియోగవ్యఖాం కించిత్‌ శిథిలీచ్చకతుః సుతా. వ్ర వాఖ్య: తొ సుతౌ-ఆ కుమారులిద్రజు, రామస్య - శ్రీరామునియొక్క , వృ త్తం-చరితను, మాతుః -తల్లి ముక్క, అ_గతః-ఎదుట, మెధుకణ-చునోహర ముగా, గాయంతౌ-గానముచేయుచు న్నవార గుచు, తద్య్వియోగవ్యభాయె సీతకు/గం రామవియోగవేదనను, కించిత్‌ -కొంచము, శీథిలీచ్చ క తుః-సడలించిరి _ అట్టు వాల్మీకి నేర్పిన రామాయణమువలన కుళలవులు రాముని జీవితవిశేషములను తల్లి మ౦ది+

వంచదళ సర్గము లిక్‌? గూర్చుని మధురముగా గానము(జేయుచు నామెకు రాముని యెడబాటువలన, గలిగిన దుఃఖములను కొంచము తగ్గించిరని భావము. మానవులకు దూరమైన కేమా స్పద వ్య కియొక్కగాని, వస్తువుయొక్కగాని గుణవర్షనము కొంత దుఃఖళాంతిని గలిగించునుగదా! ళ్లోః ఇత రే౬పి రఘో ర్వంజార్టి న్ర్రయ న్తేతాగ్ని తేజసః, తద్య్యోగా త్పతివత్నీ షుపత్నీ షప్వాన౯ా ద్వినూన వః. నే వాఖ్య : రమఘోః-రఘుమవారాజుయొక్క, వంళ్యాః-వంశీయులును, (లేకాగ్ని తేజసః -గార్హ పత్యము, దాక్షిణాగ్నియు, ఆహవనీయము, అను మూడు యజ్ఞాగ్ను లయొక్స,. తేజస్సువంటి తేజస్సుశల, ఇతరే, _తయః, ఆపి-రాముని కంటే యతరులగు భకతాదులు ముగ్గురునీ, తదోగాత్‌-వారివారి సంబంధమువలన, పతిపత్నీషు-పత్సివతలుగా _పఖ్యాతలై న, పత్నీషు-భార్యలయందు, ద్విసూనవః- ఇద్దటిద్దయ కుచూరులుకలవారు, ఆఫన్‌-ఆయిరి. పవిితమగు రఘువంశమునందు లేరాగ్నులవం.టి రేజస్సుగల భరత, లక్మణ, శృ్యతుఘ్నులు సైతము సత్మివత లైన తమ భార్యలయందు ఇద్దజీన్దయి కుమారులను బడసిరని భావము. “ద్వౌద్యా సూనూ యేషాంతే ద్విసూనవః” ఆని వ్నిగహము. “అంతర్వత్పతివతోర్నుక్‌ "ఆను స్తూతముదేత జీప్‌, నుగాగములు వచ్చి, ఆంతర్వత్నీ, పతివత్నీ ళబ్దములు సిద్ధిం చునుం అంతర్వత్ని యనంగొ గర్భిణియనియు, పతివత్ని యనగా జీవత్పతిక యశియు నర్థముము. కాని పస్తుత శ్లోకభావానుసారముగా పథి వతలుగా (పభ్యాత లైన అని యక్థ ము (వాయంబడినది. శ్లో. ళతుఘాతిని శతుఘ్నః సుబాహొ చ బహు[శుశే, మధురావిదిశే నూన ర్నిదభే పూర్వజోత్సుకః. &6 వాఖ్య : పూర్వజోత్సుకః - జే 'స్థుడగురాముని+ జూచుటయందు _పేమగల శ | రుఘ్నః-ళతుఘ్ను (తు, బహు_శురే-బహ్నుశుతుండనియు, శ శుఘాతిని-ళతు వులనుజంన;గల, సుబాహౌచ-సువిహు(డనియు( బేద్దగల, సూన్వోః-ఇద్దజణుకుమా రులయఃద , మధురావిదిశే_మధురా విదిశా నగరములను, నిదధే-ఉంచెను. మధురా నగరనిర్మాణొవంతరము కొంతకాల మచ్చటనుండిన శ్యతుఘ్నుం్షు, అ్యగజుండగు కా 16

2586 రఘువంశము రామునివద్దికేగుటయ:దు వాంఛగలవాండగుటచేత తనకుమారులగు బహు_శుత సుబాహుపుు య-కు ఎధుకానగర విదికాశగర పరివాలన బాధ్యతను ఉంచి, తాను ఆయోవ్యకు ఎళ్ళినం భావము “ందధె” ని ఆస ఉపసర్గతోంగూడిన (డు) ధాబ్‌ -ధారణపోషణమయోః అ:ప ధాతుఖనకు లిట్‌ పపు. ఏ శో భూయ _న్తపోవృయో మాభూత్‌ వాల్ళీశే రితి సో ఒత్యగాళఠ్‌,

మెథిలీతన యోర్లీత నిస్ప్ర “మృగ మా[శమమ్‌. త్రి?

వ్యాఖ్య ; సః-ఆళ తుఘ్నుంయ, రైఢీలీతఈకయోద్ల్గీతంఃసందమ్మగం-- మైథిలీతనయ-కుశలవుఎయొక్కు, ఉద్తీత- పెన్దగాదింంబడు గానముచేత్య విస్తంద- నిశ్ళలములగుచువిముచుగ్య, మృగం-లళ్ళుగల, వాల్మీకే శమం-వాల్మీకి యొక్క ఆశమముకుు భూయః-ములగూడ, తపోవ్య యః-తవకు ఆతిధ్యాదుల నేర్చరచుటకగు తపోహా, మాభూత్‌, ఇతి--+కు ండుగుగాకయంన, ఆతగాత్‌- దాటివెళ్ళెస. కుశలవులు చేయుకున్న కరావాయణ గాన ముగు విసుకు ౨ళ.ఎములె యున్న లేళ్ళతో [పశాంతముగా ముగ. వాల్మీకి తనోవనమునకు తన పవేశమువలన మరల నంతరాయము, తపొవ్వయి ముగలగుట తద భాపి చన శ తుఘ్ము( డందు(బవే?పక దాటిపశ్లేనని భావము మా-+---భూడ్‌--..భూత్‌ “నరూజ్‌ యోగే” ఆనుసూ త ఎువఐన “మాతోస బ-ధమున్న ధాతుసనస “అొ చేరకు. ఆతి -1- అగాత్‌ -ఆత్యగాత్‌, “తి ఉపనర్షతొలాడిన ",జ్‌-_గతా” ధాతువు రెండును భూతార్థకలుజే (పః పు, ఏకవచనస్సులు. శ్లో. వళ వివేశ చాయోనా ౨ రఖ్యాగ :స్కారళోఖినీము,

లవణస్య వధాత్‌ పౌరై రీషితో 2ఒత్య .త గౌరవమే, క8

వ్యాఖ్య: వశీ-ఇ?. "య ౧ దామయుగల శ తుమ్నుండు, లగణస్య-ఐవణా సురునియొక్క_, వధాత్‌-చంపుట - “ణము, హోర ం-పురజనులవేత, అత్యంత గొరవం-మిక్కిలిగారవ ము క్రముగా, క్షి కపకాంచూడంబడిచవాండ గుచు, రఖ్యాసంస్కారకోలినం-తొరణావ.. నంస్కారముతోగూకిన రాజమార్గముగల, ఆయోధ్యాం-అయోధ్నానగరముకు,. వివేశచ- పవేంచెనముగూడ. లవణాసుకుని అంపిన వీరుడని _పజలు గౌరవపుకస్సరముగా(జూచుచుండ శృతుఘ్ను( డలంక

పంచదళ నర్గము ల్ర్‌ర్రి రింపంఒడిన రాజమార్శములు, రచ్చలుగల అయోధ్యను జేరెను ఇందలి “వక ఆను విశేషణము శతువ్నుండు సీతా విషయమును రామునితోంజెప్పక మనస్సులోనే యుంచుకొన్న విషయము సూచించును, “వివేశ” విశ-పవేళనే ధాతువ్స్హనకు లిట్‌ ప.పు. ఏ. శ్లో... న దదర్శ నభామధ్యే సభానద్భి రుపస్థితమ్‌, రామం సీతాపరిత్యాగా దసామాన్సపతిం భువః. వ్‌ వాాఖః ; సః-ఆ శ్యతుఘ్ను (డు, సభామధ్యె-సభామధ్య పదేశమునందు, నభాసద్మిః-సభ్యులచేత, ఉపస్థిత '-_ సెవింపబడినవా( ను, సీతాపరివ్యాగాత్‌ =సీతను వరిర్యజించు:వంన, భువః-భూమికి, ఆఫ వాన్యపతిం-అనాధారణ భర్తయు నగు, రామం-రా”ఎని, దదర్శ-చూచెనా,. సభు లతో సనభావధంన:ఎన్న యసాధారణ భూభగ్త యగు రాముని శ_తుఘ్బుండు దర్శించెను. ఏ రాజ్రైనను భూమికీ సామాన్యి భ రయే అన౮గా భూడెవితోవాటు ఆతని పట్టపురాణియ నుండునుగావున ఆ రాజు వారిద్దరికి, లేక పెక్కాండపు సమానభో క్త్షగా నుండును. ఇచ్చట సీతా పలితా గమును. జేసినరాము. డొక _ భూడేఎకే భర్షగొవున ఆఅసామాన్యపతిగా( జెప్పటలో రాము(కు మరియొకస్త్రీ వివాహము జేసికొన “దని సూచితము. "దదర్శ" దృశిర్‌-_పేక్షణే ధాతువునకు లిట్‌ _ప. పు. ఏం శో త మభ్యనఎదత్‌ “పణతం లవ?70తక మ గజ, కాలనేమివధాత్‌ (పీత స్తుగాషా డివ ఇార్మిణమ్‌. త0 వ్యాఖ్య ; అ గజః-ఆన్నయగు రాముడు, లవణాంతకం- వణుఏ: జంపిన వా-డుపు, వణతం-తనకు నమస్కరించు వా+డ-ను"”గు, తం--ఎ శతుఘ్నుని, కాలనమివధాత్‌ -కాలనేమి యను రాషనుని( జంపుటవలన, | పీఠః-సంతుష్టుండ్రై న, తురాషాట్‌-ఇఎ దుండు, కార్డిణం, ఇవ-ఉ పేందుండగు విష్ణువునువలె, ఆభ్యనందత్‌ - అలీనంచించెను. కాంనేమి రాక్షసువి జంపన యుపేం్యదుని ఇందు(. డెంతగా మెచ్చుకొనెనో ఆంతగా రాముడు లవణ వధచేసివచ్శిన శ్యతుఘ్నుని మెచ్చు కొని సంతోషించె* . తురాం-వేగు సహతే ఇతి తురాచట్‌ అని వ్యుతృత్తి. ఆవి - ఆనందత్‌ -ఆభ్యనందత్‌. “అభ అను ఉపసర్గతో కూడిన “ట్సునది- సమృద్ధా” ధాతువునష లజ్‌. [ప పు,ఏ.

260 రఘువ.ళము శ్లో. సపృష్టః సర్వతో వార్త మాఖ్య ధాళ్జే న సంతతిమ్‌, (ప్రత్యర్పయిష్యతః శాలేకవే రాదస్థస్థ శావనాఠ్‌. శ్ర వ్యాఖ్య; సః-ళ్యతుఘు డు, పృషఃసన్‌ -అడ గయడినవా(డ గుచు, సర్వతః, వా రం-అఆంఛటనుగ ల కుశలమును రాజ్టే-రాజైన రామునికి, ఆఖ్యత్‌ -చెప్పెను, సంతతిం-కుళలవోత్స తి రూపమగు సంతాన విషయమును గుజించి మాతము, కాలే-సరియైన అవసరమున, పత్యర్పయిష్యశః-కాముని కష్పగింపటో వుటకు(దల పెట్టిన, ఆద్యస్య, కవేః-ఆదికచియగు వఐాల్మీకియొక్క, శాసనాత్‌ -ఆజ్ఞవలగ, న, అఖ్యర్‌-చెపలేదు. ,పభువ్నైన రాముత. , పశ్శింపగా ళ్యతుఘ్ను,డు సర్య విషయికమగు కుశ_.ముచు విస్నవెంచెనుగాని, వాల్మీకీ “సరిటైన సమయమున వేనే కుశలవులను రాముని కప్ప జెప్పువజ క్రీవషయమును దెలపవద్దని కాసించి యుండుటవలన స-తతి విషయమును జెప్పలేదని భావము. శిరివ కోకమున శతుఘ్నునకు “ఎక్‌ యని విశేషణమువేయుట యిందుఒకేయని గహింప వలయును. “అఖ్యత్‌” చక్షిజ్‌ -వంకా యాంవాచి అను ధాతువునకుగాని, లెకఖ్యా- (పకథనే అను ధాతువునపగాని లుజ్‌ (ప.పు ఏ శో. అథ జానపదో విప్రః శికు మపా_ప్తయొవనమ్‌, అవళతా రార్థంకళ మ్యూస్థం ద్వారి చ్మకంద భూవపతే,. 2 వ్యాఖ్య : అఆథ-ఆ పిమ్మట, జానపద।, విపః-దేశమునందలి యొకూనొక (వాహ్మణుండు, అపా పయొవనం-యువకుడుగానె మగని, శిశుం-మృతబాలుని, భూపతేః- రామునియొక్క.; ద్వారి-రాజభవన ద్వారము3ందు, ఆంకశ య్యాస్థం- తొడపై. బండుకొనునట్లుగా, అవతార్య-(కిందకు దింపి, చ్యకంద-రోదనము చేసెను. తరువాత నొకప్పుడు దేశముశందని యొక విపు-డు చనిపోయిన తన కుమారుని దెచ్చి రాజభవన ద్వార | పడేశమునందు తాక పైదలయుండునట్లు పండబెట్టుకొ ౨. పెద్దగా నేక్కుచుండెను “జనవ దేభవః జానపదః అని విగహము, “చకంద” [కది-రోదనే ధాతువు లీట్‌ _పపు.ఏ- టో. ళోచనీయా సి వసుధే! యా త్వం దశరథా చ్చ్యుతా, ామవహా_న్త మనుపాష్య కష్టాత్కష్టతరం గళా. (లి జాని టు లు

పంచదళ నర్గము 261 వ్యాఖ' : హేవసుధే-టభూదేఏ! శరభాక-దశరథునుండి, చ్యుతా-జారి పోయిన, యా, త్వ--ఏనీవు, రాషహనం-రామునిచేతిని, అన్ముపాష్య-చేరి, కష్టాత్‌కవతరం-మిక్కిలి కష్టనును, గతా (సతీ) -పొండినదానవగుచు, శోచనీయా, అస-శోచనీ యురాలవగుచున్నావు ఓభూదేవి! దారథువంబాసి రామునిచేతిలోపడ్డ నీవు మహాకషముంపాల్తె అయ్యో! అని దుఃభి.పబడుచున్నావ౨ి (బాహ్మణుకు రోదనముచేయుచు పలికెనని భావము. నీస్థితి మిక్కిలి హీనదళనుబొందినది, “అసి” అస-భువధాతువు లట్‌ మధ్య. పు.ఎ. శ్లో... (శుత్వా తిన్య కుచో పైతుం గోప్తా జ్యిపాయ రాఘవః, న ప్యాకాలభవో మృత్యు రిజ్వాకుపద మస్ప్యళత్‌. _ 44 వ్యాఖ్య : గోప్తా-రక్షకుండగు, రాఘమంరాముండు, తన్య-ఆవి పుని యొక్క, శచః-శోకిమునకు, హేతుం-కారణమును (పు తమరణమును), (శుత్వా- విం,జి హాయ-సిగ్గుపడెు. హి-ఎంగ-వల్లనై తే, అకాలభవః-అసమయమున గలిగెడు మృత్యుః -మరణము, ఇవ్వామపదం-ఇ్వుకుల రాష్ట్రమును, న, అస్పృసత్‌- స్పృశించియు డలేవో! పెద్దలు (బతికియుండ(గా చిన్నవారు చచ్చుట యెన్నఎిలేని యిక్యాకుల రాష్ట్రమువందు ఈఏ_పుని కుమారు(డు మరణించుట విన్న రాముసీకి అళ్చర్శలజ్టకలిగెనని భావము. “జివోయ” (హీ-లజ్ఞాయాం ధాతువునకు “లిట్‌ 1ప.పుఎ. జివోయ జి హియతుః, జీ హియుః. ఇత్యాదులుంతును, “అస్పృశత్‌” సృళ-సంస్పే ధాశువునకు లజ్‌._ప.పు ఏ. శ్లో న ముహూర్తు తమస్వేతి ద్విజ మాశళ్య్వాన్య దుఃఖితమ్‌, = యానం నస్మార కౌబేరం వై వస్వతజిగీష చూ, శీర్‌ వ్యాఖ్య : సః-రాము/డు. దుఃభితం, ద్విజం-దుఃఖపడుచుండిన వ్మిపుని, ముమూ ర్తం-శణకాఎము, క్షమస్వ-ఓర్బుకౌనుము, ఇతి-లని, ఆళ్వాస్య-ఊరడించి వై వస్వతజిగీష యా-యముగూడ జయించుకోరికచేత్క కౌబేరం-కబేరునిదగు, యానం-పుషృకవిమానమును, సస్మార-న్మరించెను. ఏడ్చుచున్న (బాహ్మణుని శక్షణగౌలము ఓక్కుకొనుమని యోదార్చీ రాము/ళు ఇట్లు చేసిన యమధర్మరాజు నైనను జమించి వి_పునికి మేలు వేయవలసినడే యన్న కోరికచేత నచ్చటికి శ్మీఘ గతిని వెళ్ళుటక్షై పుష్పకవిమానకును స్మరించెపు పుష్పకము అక్క అపడినప్పుతు

వ£62 రఘువంశము స్మరించినచో వచ్చె సేవించెదనశి చెప్పియుండిచగదా! “క్షమస్వ” శమూష్‌-సహశే ధాతువు అత్మనేపది. దానిలోట్‌. మధ్యమపురువ,ఏ. “సస్మార” స్మృ-చింతాయాం (పరమ్మైపది) ధారువునకు లిట్‌,ప.పు,ఏ. ళో ఆ త్తశస్తు స్త దధ్యాన్య (వస్థితః న రఘూద్వహాః,

ఉచ్చఛార పుర స్తస్య గూఢరూపా సరస్వతీ. తగ

వ్యాఖ్య: సః, రఘూద్వహః-అట్లుసిద్ధపడిన రాముకు, ఆత్తశస్త్రః-తీసికో; బడిన ఆయుధముగలవా(డగుచు, తత్‌ -ఆపుష్పకమును, అధ్యాస్య-ఎక్కీ, పస్థితః-బయలుదేరెను. తస్య, పురః-అతనియెదుట, గూఢరూపా, సంస్వతీ- ఆశరీరవాణి, ఉచ్చబార-పలకెను. రాముడు స్మరణమ్మాతమున తనవర్దికి వచ్చిన పుష్పక మును సాయుధుండ్రై యెక్కి బయలుదేరినవెంటనే ఒకయశరీరవాణి ముందు చెప్పటోవురీతిగా పలికెనని భావము. ఉచ్చభార (ఉత్‌ (చచార) “ఉత్‌” అను నుపసర్గతోంగూడిన చర-గతిభక్షణ మోః అను ధాతువునకు లిట్‌ _పపువ, శ్లో, శాజ౯! ప్రజాను తే కళ్ళి దపచారః పవ్నర్తతే,

త మన్విషు (వోమయే రృవితాసి తతః కృతీ. ల!

వ్యాఖై : హేరాజల-ఓరాజా! తే, _పజాసు-న్మీపజలయందు, కళ్ళిత్‌ - ఒకొనొక, ఇపచారః-వర్జధర్మవ్యతికేకము (పవ ర్తతే-జరుగుచున్నదిం తం-ఆయప చారమును, అన్విష్య-వెదకి, _పళశమయేః-శమింపజేయుము. తతః-దానివలన, కృతో.కృతకృత్యుడవు, భవితాసి-కాంగలవు. రాజా! న్నీపజలలో నొక వర్ణరర్మ విరుద్ధమగుపని జరుగుచున్నది, దానిని తొలగించితివేని నీవు కృతకృత్యుండవు కా(గలవని ఆయశరీరవాజి పలికెను, “పవర” _పపూర్వకవృతు-వ ర్తనే, ధాతువునకు లట్‌ (ప,పు.ఏ. “ోపశమయేః” _పపూర్వకశమ-ఉపశమేధాతువునకు విథిలిజ. మధ; పు.ఏ. “భవితాసిోో భూ-సత్తాయాం. ధాతువునకు భవివ్యదర్థక మగు లుట్‌. మధ్య,పు,ఏ. శ్లో. ఇళ్యా_ప్రవచనాత్‌ రామో వినేష్య౯ వర్ణవి[కియామ్‌,

దిశః పపాత ప్యళ్తేణ వేగనిష్కంప కేతునా. 46

పంచదశ నర్గను 265

వాఖ్య 2 ఇతి-ఈవిధము? వినంబబడిను ఆ ప్రవచగాత్‌ -ఆ ప్రవాక్యము వల*, రా:ఎ8-రాము! కు, వర్షవి కియాం-వర్దాపరార ఎను, వినేష్య౯ -తొలగింపగల వా-డగుకు, వేగగంష్కంపకేతునా-._. వేగ -గమనవేగముచేత, నిష్క్మంప-చలింపని, శేరుంా-జఇంచ+ా*ల. ప తేణ-వాహన'. 1 పుష్వశముచేత, విదడిశః, పపాత -దిక్కు లను జేరె. (పరుగె త్తేననయర్థకు) ఆపంచ మగు “ళరీరవాణిని విన్నరాముండు వర్ణధర్మవి సుద్ధకార్యము ఏ దొల%ంపందలవ, యతివేగముగా వెళ్ళు విమాాముచ్యారా ఆస్బదిక్కులకు. బకుగిడెనని భావము. “పూత” పళ్తంగతా ధాతువునకు లిట్‌ (పపు ఏ. ళ్లు అథ ధూమాభితా మాక: వృతశాఖావలంబినమ్‌,

దదరత్ష కంచి ద్రై జ్వూక _స్తవప్యంత మధోముఖమ్‌. శీ0

వ్యాఖ్య : ఐవ్యాకః-రాము. గ అథ -ఒక దిక్కును దేరినపిమ్మట, ధూమాథి త్మామాక్షం---ధూమ- పొగ్నతాగు* చేత, ఆభిత్నామ-అంత నెజ్టవారిస అక్షం- కన్నులుగంవా6డును, వృడళాఖావలందినం- చట్ట కొమ్మయందు (వేలాడుచున్న వాడును, అధోముఖం-నేలవై పున వుఖముగ వాడును, తపస్యంతం-తపస్సు చేయుచున్నవా+డునునగ్యు, కంచిత్‌-జఒకానాక పురుషుని, దదర్శ-చూచెను. అట్లు వెళ్ళి నరాము(డొకచోట ధూమపానముచేత నెజ్ఞబడిన కనులు గలిగి, అధోముఖి ముగా నొక చెట్టుకొమ్మకు (వేలాడుచు తపస్సు నాచరించుచున్న యొక అపరిచిత పురుషుని జూదెడు. ఇచ్వాకువంశేభవః ఐజ్యాకః, అని విగహము. అణ్‌_ పత్య యాంతమైన ఇవ్వాకుళబ్దము నందలి “త” కారమునకు లోపము జెప్పుటచేత “బశ్వాకః” అనియైనది. “దదర్శ” దృశిర్‌-_పేక్షణే ధాతువునకు లిట్‌ (ప,పు.ఏ ల్లో, పృష్టనామాన్వయో రాజ్ఞా న కిలాచష్ట ధూమపః.

ఆత్మానం శంబుకం నామ శూ దం నురపదార్థినమ్‌, ర్‌0

వ్యాఖ్య : రాజ్ఞా-రాజుచేత, పృష్టరామాన్వయః---పృష్ట -ఆరుగంబడిన, నామ- పేరును, అచస్యయః-వంళశముకు గలవాడును, భూవముపః-ధూమపాయియు నగు, స-ఆ పురుషుడు, ఆత్మానం-తనను, సురపదార్థి సం-స్వర్గమున గోరుచున్న, శ బుకం, నామ-ళంబుకుండన పేషగల, శూ దం-శూ రునిగా, అచషకిల-చెప్పెను సుమా! రాముండు నీపేరేమి? నీవంశమేది? ఎందులకీ తపస్సును బేయచున్నావు?

266 రఘువంశము ద్యాఖ్య ; కుంభయోనిః-ఆగస్తు(డు, పీరేన-త చే పానముచేయ/బకిన, సమ్ముడేణ-సమ్ముడునిచేత, ఆత్మనిష్క్రయం, ఇవ-తనసు విడుచుటక్తై యర్చిం చిన ఎలమువలె,. ద త్తం-ఇయ్యిబకిన, దివ్యపర్షి గహం-దివ్యపుముషులచేత స్వీక రింపందగి-ది యగు, అలంకారు-భూషణమునగు (రత్నకంకణమునుు, తస్మె- అట్లు కలిసికొన్న ఎ మునికి దదౌ-ఇచ్చె.ఎ. ఎగస్తుండు, సము_దము" దాగిన కాలకే.సులు బయల్బక...క్తై దేవతల _వార్థనపై సమ్శుదముము వానము,జేసెను. ఆ సమయమున దన'ఏ విడుచుటకు వెలగా సము./డిచ్చిన రత్నభూషణమును రాముకి బహుమూనముగా నగస్సు(డిచ్చేననయు, శంబూకవథ భర్యకార్యమేయని దేవర్థియగు నగిస్త్యు డభినందించె ననియు దాత్పర్యషు, “దదౌ” దాజ్‌ -దానే- బిట్‌. శ్లో... తం దధ నై్యైథిలీకంఠ నిర్వ్యాపా లేణ జాహునా, వశ్శా న్నివన్ఫతే రామః (పా క్చరాను ర్హ్విజాతుజః. ర్‌6ి వా'ఖ్య : మైథిలీరంళ సర్వ్యావా రేణ - సీతాకంథాలింగనములేని, బాహునా- బాహువుచెత, తం-ఆగస్తు,డిచ్చిన యావరణమును, దధన్‌-ధరించుచు, రామః- రాముడు; పళ్ళాళ్‌ - తరువాత , నివవృతే-తిరిగివె శ్ళెను. పరాసుః-మృత్వుడె న, ద్విజా త్య్కజః-_బాహ్మణకుమారుడు, (పాక్‌-రామండు వచ్చుటకు ముందే, నివవృతే- తిరిగి వచ్చెను (_బతికెను)ు. అగస్య్యుండిచ్చిన భూవణమును సీళావియోగముగల రాముడు ధరింపక చేతితో పట్టుకొని అయోధ్యకు దిరిగి వచ్చెనపయు, శాము(డు వచ్చుటకు ముందే విపకుమారుండు _బతికియుండె ననియు భావము. నివవృతే (ని-- వవృతే) “ని” ఉపసర్గతో(జేరిన వృతు-వ ర్తనె ధాతవు లిట్‌ (ప.పు.ఏం ళ్దో, తన్య పూర్వోదితాం నించాం ద్విజః పు_తసమాగతః, స్తుత్యా నివర్తయామాన (తాతు ర్వైవన్వతా దపి. 5 వ్యాఖ్య : ప్తుతసమాగతః-పు: తునితో(గలసికొన్న, ద్విజః-|బావ్మణు,డు, వైవస్వకాత్‌, ఆపి-యముని వద్దికుండిహూడ, (తాతుః-తెచ్చి రక్షింప(గల్లిన, తస్య- రామునియొక్క, పూర్వోదితాం-తనచే మొదట సలుక/బడిన, నిందాం-దూషణ మును, స్తుత్యా-అప్పుకు చేసిన స్తోతముచేత; నివ ర్తయామాస-తాలంగించెను. (బదికిన కొడుకును జూచుకొన గ వి పుండు మొదట తాను ఎరు/గకచేసిన రామ

పంచదళ సర్గము 267 నిందసు మరల ననేక ఎధములుగా స్తోత:ఎ/దేయుచుం దొలఃగించెను. తన థిర్మ పాలనమున యముడు సైతము విఘ్నము జేయ-జాల(డని రాముండు నిరూపించ నని ద్విజుడు మెచ్చుకొనెను భావు... “నివర్తయామాస” నిపూర్వక వృతు- వర్తనే ధాతువు “జణిచ్‌” (పేరణ:ఎన) లిట్‌. _ప,పు.ఏ. ఛో. త మధ్వరాయ ముక్తాశ్వం రిథకపిన రేళ్వరాః, రా

మేఘాః సస్య మివాంభోభి రభ్యవర్ష న్నుపాయనై*. 6

వ్యాఖ్య: అధ్వరాయ-యాగ మికొరకు, ముక్తాశ్వం- విడువఃబడీన గ్యురము గల, తం-౪ఆరాము.., రక్షఃకపినరేశ్వరాః-విలీవణ, స్నుగీవ (పభృతులును, దేశము నండలిరాజులును, మేఘాః-మేఘములు, అంభోఖిః-జలములచేత, సస్యం;, ఇవ- వెరునువలె, ఉపాయనై :-కాను3లచేత, అభ్యవర్షన్‌ -వర్షించిరి. రాముడు తన రాజ్యవాలనకాలము:. ఆశ్వమేధయాగమష'( జేయ(డలపెట్టి యళ్వమును విడువగానే విభీిషణాదులగు రాడ్షసరాజులు, స్నుగీవా మలగు వానరపతులు, ఎవిధ| వాలతవుల యందలి నరవాలురును, మేఘములు సస్యములపై వగ్షిమును గురిసినట్లు, పవిధము అగు ఉపాయనములు తెచ్చి రాముని ము-దు _కుష్పురి=చితి. రామాళశ్వమేధ పయ త్నము లోకము కాసందదాయక ముగా నుండెనని భావము. ఆభ్యవర్పన్‌ (అలి + అవర్షన్‌) “ఆలి” ఉపసర్శతో/గూడిన వృష- సేచనే ధాతువు లజ్‌. ప. బహు. “ఆవర్షత్‌ శ అవర్షతాం, ఆవర్ష ౯” ఇత్హాదిరూపములుండునుః ళ్లో. దిగ్భ్యో నిమంతిళా లైన మభిజగ్ము ర్మహర్షయః,

న భామాన్యేవ ధిష్ట్యాని హిత్వా జోస్టతిర్భయాన్యపి. 589

వ్యాఖ్య :; నిమం_తితాః-హూతులగు, మహర్షయఃచ -మహర్ష్చులందటు, భౌమానింభూమిపైనుండినవగు, ధిష్ట్యాని, ఏవ-నివానమ.లనే, న-కాదు, జ్యోతిర్మ యాా, ఆపి-నక్ష_తరూపస్థానములనుగూడ, హిత్వా-వదలి, దిగ్భ[ః- అన్నిదిక్కుల నుండి, ఏనం-రానుని, అభిజగ్ముః-చేరిరి. భూ నక్షత లోకముఐందున్న మహర్ష లందబును యజ్ఞము" కాహ్వానింపంబడి, తమ తనము నివాసములను వదలి, యన్ని దిక్కుఐనుండియు వచ్చి రామునింజేరిరి, “ధిష్టంం స్థానే గృహే భేఒగ్నా” అని యమరము. “ఆఖిజగ్ముక” (అభి - జగ్ముః) గమ్హ్‌-గతాధాతువునకు లిట్‌ ప. పు, బహు,

౨66 రఘువంశము ళో, ఉపళల్యనివిష్ట నై శృతుశ్ర్వారముఖి బభౌ,

అయోధ్యా సృష్టలోకేవ సద్యః వైళామహీ తనుః. 0

వ్యాఖ్య ; చతుర్ద్వ్యారములీ-నాలుగుద్వారములే ముఖ ములుగానున్న, ఆయోధ్యా-ఆయోధ్యానగరము, ఉపళల్యనివి షైః-ఉపశల్య- పొలిమేర పొంతముల యందు, నివిష్టైః-కూర్చొనియున్న, తై ॥-ఆమహర్షులచేత, సద్యః-అప్పుడే, సృష్ట లోకా-సృజింప(బడి నజనులుగల, పైతామహీ, తనుః, ఇవ-(బహ్మకుసంబంధించిన మూర్రివలె, బభౌ-్యపకాళించెను.. నాలుగు ద్వారములుగా ఆలంకరింప-బడిన అయోధ్య పొలిమేరలయందు నివసింప(జేయ(బడిన మునిజనుల వేదపఠనాదులచేత అప్పుడే నృష్టినిజేయుచున్న (బహ్మదేవునిమూ ర్రివలె _పశాశించెను, నాలుగుద్వారము లలో వేదోబ్బారణము, అసంభ్యాకజనోల్బణము, _అహ్మయొక్క సదణసృష్టిని దల పించుచుండెనని భావము. “ఐభా” భా-దీప్త ధాతువునకు లిట్‌ (పపు,వ, “బభౌ, బధశుః, బభుఃో ఇత్యాది. శ్లో. శ్రాఘ్య స్త్వ్యాగోఒపి వై దేవ్యోః వత్య్యుః, (పాగ్వంశవాసిని,

4

అనన్యజానేః వైవాసీ ద్యస్మా జాయా హిరణ్మయీ. 1

వ్యాఖ్య ; వై దేహ్యాః-సీతయొక్క, క్యాగః అపి-త్యాగముగూడ, ళ్లాఘ్యఃం మెచ్చుకొన(దగినట్టి 3. (కుతఈః-ఎందుకనగా) యస్మాత్‌ -ఏకారణమువలన, [పాగ్యం శవాసినః-పాలీనస్టూణ మనుకేరుగల యజ్ఞశాలయందున్నవా+డును, అనన్యవానేః- మరియొకభార్యలెనట్టి పత్యుః-పభువగు రామననికి, హిరణ్మయీ-సువర్డ ముతో నిర్మితయైన, సా, ఎవ, జాయా-అ సీఠయే భార్య, ఆసీత్‌-అయ్యెనో సీఠాపరి త్యాగముగూడ 'మెచ్చందగినడే, కారణమేమనగా యజ్ఞశాలయందు మరియొకభార్య లేనందున సువర్ణముతో సీతామూ ర్తిని నిర్మించి యామెనే ఖార్యనుగా స్వీకరించెను గనుక. అనగా రామునికి సీతపై ఆనన్య సామాన్యమగు (యేమ యుండుటచేతనే మరియొకజాయను చేపట్టక, సీతనే బంగారుబొమ్మనుగా నిర్మింపంకేసి, “ధర్మేచ, ఆర్థీద నాతిచరామి” యని పె-డ్రికాలమునంజేసిన (పతిజ్ఞను పాలించి, యజ్ఞవలభాగి నినిగా సహధర్మచారిణినే తన పక్కన నుంచుకొనుట కంటే రాముడు సీతపై/ జూపవలసిన (పేమగాని, సీత కింతకంటే కోరవలసిన భాగ్యముగాని రో ఎన్నది? కనుక సీతాపరిత్యాగముసైతము ఒకవిరముగా మెచ్చందగినదే యని కాళిదాసు హృదయము.

పంచదళ సర్గము 269 శ్లో, విధే రధికనంభార స్తతః (ప్రవవృతే మఖః,

అనన్‌ య్యత [కియావిఘ్నా రాతసా ఏవ రడిణ). 69

వ్యాఖ్య : తతః-అట్టు స్వర్ణసీతాదులతో సీద్రపరుపంబడిన పిమ్మట, విధేః- శాస్త్రనియమముకంటే, ఆధికసంభారః-మించిన పరిక రములుగల, మఖిః-యజ్ఞను, (పవవృతే- పారంభమయ్యెను. య। త-ఏయజ్ఞమునందు, (కియావిఘ్నాః -అనుష్టా నవిఘానకులై 5, రాక్షసాః, ఏవ-రాక్షసులే, రక్నిణ,-రక్షకులు, ఆసన్‌-అయి ముండీరో, సర్వత యజ్ఞములను ధ్వంసము(జేయువారు రాశ్షసులేయైనను, ఈ రావాశ్వమేధమునందు విభీషణాది రాక్షసులే రక్షకుల్తై యున్నందున, శాస్త్రపు భప్పిన దానికంటె నధికమగు సంభారము గూర్చ(బడిన యజ్ఞము _పారంభమయ్యె నని భావము, “సవవృతే” _పపూర్వక వృతు-వర్తనే, లిట్‌. క్ష శ్లో. అథ (ప్రాచేతసోపజ్షం రామాయణ మిత న్తతః,

మైథి లేయొ కుశలవౌ జగతు ర్లురుచోదితౌ. 6£

వ్యాఖ్య : అథ-అట్లుయజ్ఞము మొదలయిన పిమ్మట, మైథిశయౌ-సీఠా కుమారులగు, కుళలవౌ-కుశలవులు, గుకుచోగితా(సంతౌ) -గురువగు వాల్మీకిచేత (ధేరేపింప(బడినవారగుచు, (ప్రాచేతసోపజ్ఞ:-వాల్మీకిచేత మొదటిసారిగా రచింపః బడిన, రామాయణం-రామాయణమను కావ్యమును, ఇత సతః-ఇచ టను అచ్చ టను, జగతుః-గానముదచేసిరి, రాము( డళ్యమేధమును వేయుకాలమున కుళలవులు గుకువైన _ వాల్మీకిచేత _పోత్సపాంప(బడినవార్తై వాల్మీకి (కొత్తగా రచించిన రామాయణ కావ్యమును ఆయోధ్యానగరమునందు అచ్చటచ్చట గానముదేసీరి. సృొపచేతసు. ప్కుతః ప్రాచేతస” అని విగహము- వాల్మీకికి “బుతు” డని జన్మనాముము. “వై. తావరుణొ అని వంశనామము, “వాల్మీకి” విరుదనామము. ఇలతండు భృగువంశమువాండు. “ఉపజ్జ” యనంగా (వ_పథమున:దెలిసికానుట. “ఉపజ్డా జ్ఞానమాద్యంస్కాత్‌” అని యమరము. “ఆయ్యతే ఫ్టాయతే ఆనేన ఇత్గయనం చరితం, రామస్య అయనం రామాయణం (రామచరితిం) అని విగహము. “జగతుః” గ్రై-ళబ్దేధాతువునకు లిట్‌ (ప. పు, ద్వివచనము. జగొ, జగతుః, జగుః ఇర్యాది. శ్లో, వృత్తం రామస్య వాల్మీశేః కృతి స్తౌ కిన్నరస్వసౌ,

కింత ద్యేన మనో వార్తు మలం స్యాకాం న ళ్ళణ్వతామ్‌ 6%

లి70 రఘువంశము వ్యాఖ్య ; రామస్య, దృ త్తం-కావ.వసువు రామచరీకము; వాల్మీ కేః,కృతిః- రచన _ వాల్యీకికావము, తౌ-ఆ కుశంవులు, కిన్న రస్వశా-కిళ్నారకంఠుుగు గాయకులు, (పువః -మరి) తత్‌, కిం-ఆది యేమున్నది? యేన-ఏ కారణమువేత, తొ-ఆ కుశలవులు, శృణ్యతాం- వినుము న్నవారియొక ఫ్రా మనః-మనస్సును,హర్తుం- ఆకర్షించుటకు, ఆలం-సమర్థులు, న, సౌతాం-కాకపోవుదు రనుటకు, కా: గివస్తువు లోకో త్తర గుణో తరుండగు రామురి చరితము; గేయమగ కావా-మా ఆదికఎ వాల్మీకి కృతి గాయకులగు కుశలపులా? కింగగ కంఠస-రము*లవారు; ఇ(క నేూరణమున రీ రామాయణగానము (శోతలచి త్తమును రంజింపంతా .క హోయనని చెప్పంగంము? సర్వము సకనమే, అ-దజుుు ఆ రామాయ-ంగానముస ఆసకుల్టై వినునుండిరన భావము. “స్యాతాం” ఆస-భు? ధొతువునకు విధి లిజ్‌. (ప.పుడ్వి. స్యాత్‌, న్యాతావ, స్యుః, ఇచవ్యాదిమాపమయు లుండ.గు. శ్లో. రూసే గీతే చ మాధుర్యం తయో _స్తశ్లై ర్ని వేదితన్‌, చు... దదర్శ సానుజో రామః శు[శావచ కుతూహలీ 65్‌ వాఖ్య; తద్దె: - అభిజ్జులగు వారీవేత, నివేదితం-తెలుపంబడి”, తయాః-ఆ ఖా కుశలవుంయొక్క, రూపే-ఆకంారమునందునను, _ గీతేచ-గానమునండునను గల, మాధుగ్యం-రామణీయకమును, సాన జః-తమ్ములతో( గూడిన రామః-రాముచు, కుతూహరి- ఆనందముగలవా.డగుచు, దదర్శ-ళూచెను, శృుశావచ-వి నెనుగూడ కుశలపుల రూప టునందు, గానమున.మ౯ల నూధుర్యము నెజి(౧ి' "వారు చెప్పగా రాముడు సాసజుండ్రై వెళ్ళి చూచి, విని యానుడించను. “దదర్శ” దృశిర్‌ - (పేషణే, “కు కావి శ ఎాతవణె ధాతువుంకు లిట్‌ రూపములు, నో తర్గీత్మశవణె కాగా సంన ద్యకుముఖి బభౌ, హామనిష్యృందినీ పొత ర్నిఠ్వాతెవ వనస్లలీ, 66 | స ౧ వ్యాఖ్ధి ః తద్గీత (ళవతై క్యాగా-తత్‌- =కుశలవులయొన్వ,. గీత్యశవణం- గానమును వఏనుటయందు, ఎక్కాగా-నిశ్చలచి త్రముగలదియు, ఆ శుముఖీ- నంది జాష్పములుగల ముఖముగలడియు నగు, సంపత్‌-సభ, (పాత:-_౨ఈఃకాలముప, హిమనిష్యందినీ-మంచు నురాల్చునడియైై, నిర్వాతా-గాలిలేనిడియైయున్న, వనస్థలి,

వంచదళ సర్గము ల ఇన-వనభూమివలె, బభౌంల్యపకాశించెను. సాసమజుండగు రా'సునితోంగూకియున్న సభళయమింతయు నేక్మాగ చితమున వారా నము: నిచు, ఆన:దా శు లంలురాల్బుచు 1పొత:వ౨ాలమునందు నిష్కంపముగా హి.చిందువులు రాల్బు వ'.స్థఓవిలె శోభించె న; భావము, ఆలంకారము : ఉపుపం శ్లో. వయో వేషవికంవాది రామస్య చ తయో న్తదా,

జనతా (ేక్య సావ్యళ్యం నాతీకంవం వ్యతివ్షత. 67

వ్యాఖ 2 జ“తా-జనపమూహము, వరూవేషవసంవాడి....వయః -వయనస్సు చేత, వేషంవస్త్రధాకణ' చేత ౫ తమే, రసం వాది. నలక్షణమగు (వీరుగానడోన్సు, తదా-:ప్పుటి, శయో:-ఆ" శంవుం'యొక _కు, రామస-చ-రాము! యొక్కయు, సార్సశంం పోలిక, పేక్షం-5- 0, 7-క్షికంపం కప్పలు గదలింపక, వృరిష్టరం నిలిచి ముండెచు వమున్సు“ండు వస్త్రధారణమునందు మాతమే నేదను *న్నడు చున్న కుళలఫలా ను '౨౩కింగల రోం ళం జూచి యాళ్ళర్థపదుచున్న జఒను కగలప గించె చలనములేక "లిచియు-డెకనని భావము. వ్యతిస్థత (వి - అతిష్థత) సమ్‌, వ, ప్కువి ఆను ఉపపర్గలతోంజేరినప్ప.డు “ఫ్టా” ధాతువు ఆత్మనేపడిగా మానను. ఇఏి “ష్టాంగతి నవ లౌ” ఆప (ఫ్ర) వాతువునస ఆత్యనేపది లజ్‌. [ప. ఏ. ల్లో, ఉళభయో ర్న శథా లోకః [పావీణ్యేన విసిప్యియే,

నృవతే: 'పీతిదా నేషు వీగన్నృహతయా యథా. 665

వ్యాఖ్య : లోక్‌:-జనిము, ఉభయో:-కుశలపలయొక్క, [పావీజ్యీన-నై పు ఇ మచేత, తథఛా-ఎపవముగా, నవిసిష్వియి-లళ్ళర్యమునుపొందలేడు. యథభా-ఏ విధముగానైై తే, న్యృషతేః-కాజగురాముుయుక్క, (పీతిదానెషు- పేమ చేత జేయు బహుమానమ.లయిందు, వీతస్పృహతయా = అశంనివారిగుటచేత, విసిష్మియే-ఆఅశ్చర్యమును'. బొందెశో!. మధురగనమచేసిన.. కుళలవులను (పీలితో రాముండ. సత్కరి.ఐబోగా. వారు మాకెట్టదానముల ను. ఆక్కరలగని నిన్స్బృహను వెల్లడించిరి. ఆచ్భఖ్యమును జూచుచున్నజనము కశలవులగాన నైపు ణ్యమున కాళ్ళర్యపగినదానికంది (పతిఫలా పేక్షలే? వరినె స్మృహ్యమున కెక్కువగా నాళ్ళ్చర్యపడిరని భావము, “విసిమ్మియె” (వి +సిష్మియే) మ్మిజ్‌ -ఈవద్ధసనే

272 రఘువంశము (ఆత్మ నేపడి) ధాతువునకు “వి” అను ఉపసర్గతోంగూడి"లిట్‌ పపుఏ. విసిష్మయే, విసిష్మయాతే. విసిష్మియిరే. ఇక్యాది.. ఈవద్ధసనమనంగా.. బీలు వగవు. ల్లో. జీయే కోమ విచేశా వాం కస్య చేయు కృలిః కవేః, ఇతి రాక్టా సియం పృప్టా శా వాల్మీకి మళంనళామ్‌.. 69 వ్యాఖ్య 2 గేచే-సంగీకముకండు. కోను (ఈ, ను)-ఎవ్వంకు, దాం-మీ యిర్డజీకి. వినేకా-శిక్షకుండు? ఇయం. చ-ఖడియు,.. కస్త కవేః-ఏకవియొక్క, కృతిః-కావము? ఇతి-ఇటసి, రా-్ఞా-కాజుచేత, స్తయం, పు! మగా ఆకుగ(బరిన, తౌ-బకుశలపులు, వాల్మీకం, ఆశంనతాం-వెపి రి. రాము-డు సయ ముగా మీకు సంగీతమన నేర్తినవనరు? మీకు పడించిగ యీ కావ-ముగు కచించెన రెవక? ఆని యడుగగా కుశలప్యలు మాకుగానమ చేరి నవాండును, ఈ కావ్యమును రచించినవాండును వాల్మీకియే యని చెపి రి. “సంయం ఆఅువడము రాజైన రాముడు ఇతరులద్వారా పశ్నింపక వారియందు/గల శమగొారవములవలన స్వంతముగాం పశ్నించెగని సూచించుచున్నడి. “అశంసతామ్‌” శంసు-స్తుకా రాత వ్యనకు అజ్‌. యప ద్శి. ఆశంసత, ఆశంసతా:, శంసన్‌. ఇర్యాది- శ్లో. అథ సావరజో రామః (పాచేశన ముపేయివా౯, ణ్‌ కంచే 70 ఊరీకృ అతనో ఓేవాం రాజ్య మవైశై వ్యవేడయత్‌ . 70 వాల : అధ-పసిమ్య ఓ, సావరజః-ళమ్ములతో/గూడిన, రామ?- రాముడు, - వౌచేతస:-వాల్మీ'ని, ఉ'పేయివా౯ా-చేరినవా(ర గుచు, ఆత్మనః-తని యొక్క, దేహ:-శరీరముము, ఊరీక్కత్య-నిలపుకొన్నవారై రాజ్యం-ఘు స్రరాజ: మును ఆసై -వాల్మీకీకౌఆక్‌ , న్యవేడియత్‌-సమర్నించెను. వాల్మీకిసన్ని డికి సాను జా. డై వెళ్ళి రాము/డు తనదేహమును తప్పు సర్కరాజ్యమును ఆమహర్షికి అర్చించి నఫి భావు. . న్యవేదయత్‌ (ని అవేదయత్‌ । “నొ ఉపసర్గతో/గూడిన వి౭- జ్ఞానేధాతువునకు _పేరణార్థకము. లజ్‌ (ప.పు.ఏ. శ్లో న తా నాఖ్యాయ శామాయ మైథిలేయా తదాత్ధడె, కవిః కారుణికో వ(వే సీతాయాః సంపర్నిగహామ్‌. [7]

పంచదళ నర్గము 78 వ్యాఖ్య : కారుజీకః-దయాశువైన, సః కవిః-అవాల్మీకి, రామాయ-రాముని కొఆకు; తౌ, మైధిీయొ-ఆసీకాకుమారులను, తదాత్మజౌ-రామునికుమారులనుగా ఆభ్యాయ- వి వరించిచెప్పి, సీతాయాః -సీతయొక్క, సంపరి గహం-స్వీకారమును, వవే-కో 3ను. అట్లు వనయవినముండ్రై యున్న రామునికి ఈకుమారులు సీప్పుతు లేయని. వివరించిచెప్పి, కరుణాకుద్రైన వాల్మీకి సీతను మళ్ళీ స్వీకరింపు మని కోరెను. “వ వో వృజ్‌-వకణే (ఆత్మనేపది) ధాతువులిట్‌ పె.ఏ. “వృణుడే” అనిలట్‌; వ వే, వ్యవాతే, వరే. ఇరాంది లిట్‌ రూపములుండును. ల్లో... తాత! శుద్ధా సమక నః స్నుషా తే జాతవేవసి, దౌరాళాం (దవన స్తాంతు నాతత్యాః శన్దధుః (ప్రజాః. "ల్లి వార్థిఖ? ; హేశాత-తం' డీ! శ్రే-నీయొక్క, స్నుషా-కోడంగుసీత, నః-మా యొక్క. సుక్షం-కచ్నులయెదుట, జాతవేవసి -అగ్ని హో_తునియందు, శుద్ధా- శుద్ధినిపొందియున్నడి. తు-కాని, రక్షసః-రాక్షసుని యొక్క, దౌరాత్మ్యాత్‌ -డుర్భా వమువలశ, ఆ_శత్యాః-ఇచ్చటనున్న, (వజాః-జకులు, తాం-ఆమెను, నృశద్దరుః- సీకోడలమున సీత మాకండ్డయిదుట అగి లో పవే+ంచి పరిశుద్ధురాలై నది, అగ్ని ము నామెపవ్నితతను ధృవపరచెను, మాకు సంపూర్ణ విశ్వాసమున్నది, బని దురాత్ముండగు రావణునివర్డ నుండివచ్చుటచేత నయోధ్మ్శావాసులయన జనులు మాత మామెను నమ్మటలీదు, నేనేమి చేయగలము?” అని ఐదులుపలికె నని లావము “[ళద్దరుః” లిట్‌. పబ. శ్లో. తాః స్వచార్శిత ముద్దిళ్య పత్యాయయతు మెకిలీ, తతః పు తవతీ మేనాం (పతిపక్స్యే త్వదాక్షియా. 79 వ్యాఖ? : మైఠిలీ-సీత, స్యార్తి తం-రననడవడిని, ఉద్దిక-ఉద్దేశించి, ఠా:-౪ పజలను, _పవ్యాయయతు-నమ్మించు పగొక , తఠః-ఆట్టువేసిన పిమ్మట, పుతవతీఎ, ఏనాం-ప్పు తువంతురాలై సయీమెకు, త్వదాజ్ఞయా-నీయాజ్ఞదేత, (పతి పర్కే--స్వీకరిపంగలను మరియు, సీక తన నడవడిచేత తాసవోవరహితమైనబ్లు ౬7 19

చ. రఘువంశము (పజలను నమ్మించినట్టయితే పిమ్మట మీ యాజ్ఞ! వపకారము ప్కుతవతియగు నీమెను తప్పక స్వీక రింప(గలనని చెప్పెను, “పత్యాయయతు” (పతి-- ఆయయకు, (పతిపూర్వకమగు “ఆయ-గతౌ” అను ధాతువునకు (పేరణార్థమున (ణిజంతము) లోట్‌ _ప.పు.ఏ. “| పతిపత్స్యే” (పతిపూర్వక “పద-గతౌ” ధాతువునకు (ఆత్మనే శ్లో, ఇతి (పతికుతే రాజ్టా జానకీ మా(శమా న్యునిః,

శ్‌మ్యె రానయయామాన న్వసిద్ధిం నియమె రివ. "క్త

వ్యాఖ్య; రాజ్ఞా-రామునిచేత, ఇతి-ఇట్లు, (పతి_కురే-_పతిజ్ఞ చేయంబడంగా మునిః-వాల్మీకి, ఆ_ళమాత్‌-ఆశమముగుండి, జానకీం-సీతను, శి మ్యైః-శిమ్యలచేత, స్వసిద్ధిం-స్వార్థ సిద్ధిని, నియమైః, ఇవ-ళపోనియమములచేతవలె, ఆనయయాూసం- తీసుకరప్పించెను. రాము డట్టు (పతిజ్ఞ చేయ(గా వాల్మీకి శిమ్యలనుబంవి య్యాళ మమునుండి సీతను రప్పించెను. ఆ రప్పించుట వాల్మీకి తపస్సులచేత కార్యసిద్ధిని పొందినట్లుండెనట. అలంకారము: ఉపమ. “ఆనయయామాస”ొ ఆజ్‌ పూర్వక నీజ్‌ - |పాపణే ధాతువునకు జీజంతము, లిట్‌ (హపు.ఏ. శ్లో, అన్యేద్యు రథ కాకుత్స్సృః నంనిపాత్య పురౌకనః,

కవి మావ్వాయయామాన వ న్తుత్మపతివత్రయే,. [1

వ్యాఖ్య : అథ-పిమ్మట, కాకుత్సృః-రాముండు, అన్యేద్యుః-మరియొక దినమున, (పస్తుత (పతిప త్తయే-పస్తుతకార్యాను సంధానము కొజకు, పురౌక సః-నగరవాసులను, సంనిపాత్య-ఒకచోట,జేర్చి, కవిం-వాల్మీకిని, ఆహ్వాయయా మాస- ఆవ్వోనించెను. రాము(తు తన మాటకు వాల్క్మీకియు, సీతయు నంగికరిం ప౭గా అయోధ్యకు( దిరిగి వచ్చిన పిన్ముట ఒకరోజున (పస్తుతకార్యమును నిర్వ హించుటక్ర నగరవాసుల నందజిని నొకచోటంజేర్చి వాల్మీకి మునిని పిలిపించెను. “ఆహ్యయయామాసొ అజ్‌ పూర్వక “హ్వేఖ్‌ -స్పర్థాయాం శచ్దేచొ. అను ధాతువు నకు (పేరణార్థకము (జణిజంతము) లిట్‌. (ప,పు.ఏ. +. ల్లో. న్వర్‌ సంస్రాళ్ళ్‌ గవళ్యాక్ష వుళాళ్యా మథ సీతయా,

బుుశ్దే ఛోేవర్చిఘం నూర్యళ్ణి కామం ముని రుపస్థితః. _ 76

వంచదళ సర్గము ల్లగ

వ్యాఖ్య : అథ- ఆహ్వానమందిన పిమ్మట, స్వరనంస్కారవత్యా-స్వర- ఉదాళత్తాది స్వరములును, సంస్కారవత్యా-ళబ్దకుద్ధియు. గలిగిన, బుచా-సావితీ బుక్కుచేత (గాయత్రీ మంతము చేత), ఉదర్శ్భిషం, సూర్యం, ఇవ-ఉదయించు చున్న సూర్యునివలె, ప్పుతాభ్యాం-ఇర్దలు కుమారులతోనున్న, సీరయా-సీళొ జేవీతో, రామం-రాముని, ఆసౌ-ఆవాల్మీకి, ఉపస్థితః- సేవించెను. సర్వసంస్కార ములుగల గాయ్యతీ మంతముచేత సూరుని ఉపాసించినట్లు ప్యుతులతోడి సీఠతో/ గలిసి వాల్మీకి రాముని దర్శించె నని భావము. స్వరసంస్కారములు కుశలవుల కును, సావి తీబుక్కు సీతకును, సూర్యు.యి రొమననికిని ఉపమానములై. వారి పవి్నితతను, నితసంబంధమును వెల్లడించుచున్నవి. అలంకారము: ఉపమ, శో. శాపాయపవరివీశేన స్వపదార్పితచతుపా, గొ

అన్వమీయత శుద్ధేతి ₹*౦తేన వపుమైవ సా, 77

వాఖ్య : కాషాయపరివీతేన-కషాయవర్షముగల యు త్ర్తరీయము గలదియు, స్వపదార్నితచమషా-తనపాదములందుంచిన చూపు గలదియు, శాంకేన-_పసన్న మైన, వపుషా, ఏవ-దేహముడేతనే, సా-ఆ సీర, శుద్ధా-పవ్నితురాలు, ఇళి-లఅని, అన్వమీయత-ఊహ౨పంబడి వది. కషాయపురంగు వస్త్రమును గప్పుకొని, తనపాద ములందే చూపు నిలుపుకొని నడచుచు, _(పసన్నమగు దేహముతోనే సీత పరిశుద్ధు రాచేయని చూచుజను లూహించిరని భావము. “అన్వమీయత” అను ఉపసర్గతో గూడిన “మాజ్‌ -మానే” ధాతువునకు కర్మణి లజ్‌ _పపు.ఏ. శో జనా _నదాలోకపథా [త్పతినంహృతచడకుషః,

తస్థు వ్తే ఒవాబ్యుఖాః నశ్వే ఫలితా ఇవ ళాలయః. 78

వ్యాఖ? : తదాలోకపథార్‌ -ఆ సీతయొక్క దర్శశమార్గమునుండి, (పతి సంహృతచ వమష:ః -తొలగించుకొన్న చూపులుగలవారై ,తే, సర్వేజనాః -అజనులంవఖు ఫలితాః-పండిన, శాలయః ఇవ-వరిమొక్క_లవలె, అవాబ్ముభాః-నేలకు వంచిన ముఖములుగలవా రై, తస్థుః-నిలుచుండిరి. పండిన వరిమొక్కులవలె తలలువంచి సీఠనుజూచు మార్గమునుంచి చూపులు ,తిప్పకొని రలు బట్టను. వారట్టుచేయుటకు/ గారణము.. సీతను తన్నుశ్యటలమంయ్‌ట రప భావము. “తస్టుఃో ష్టా-గతినివృతౌ ధాతువున్మ లీజ్‌ _ప.వ్యగ ఆనంజడుషము, " న్న

జ గీ 0. న జ! స. ఇగ తీ

276 రఘువంశము శ్లో, తాం దృష్టివిషయే భర్తు ర్ముని ఆాస్టితవిష్టరః,

కురు ని;।నంశయం వళ్సే! స్వవృ శ్రే లోక మిత్యళాత్‌. 79

వ్యాఖ్య : ఆస్థీతివిష్టరః-పవి్శి తాసనము పై( గూర్చున్న, మునిః-వాల్మీకి, హేవత్సే!-ఓఅమ్మాయీ! (సిక భర్తుః-నీభ రయొక్క, దృష్టివిషయే-సమక్ష మున, స్వవృ త్తే-సినడవడివిషయమున, _ లోకం-జనమును, నిఃసంశయం-ఆను మానములేస్తదానినిగా, కురు-చేయుము, ఇతి-ఇట్ట౨ి, తాం-ఆసీతను-ఆళాత్‌ -ఆజ్ఞా పించెచు. రాముండు అయోధ్వాజనులు గల ఆసభామధ్యముశస పవి. తాసనముపై( గూర్చున్న వాల్మీకిముని సీతనుద్దేశంచి అమ్మాయీ! నీభ ర్తయెదుట నీజరులందజికిని నీనడతయ దుంగల సందేహమును దీర్పు మని శాసించెను. *ఆశాత్‌” శాసు-అను శిష్టా ధాతువునకు భూతార్థక లజ్‌, (ప, పు,ఏ. శ్లో, అథ వాల్మీకి శిమ్యేణ పుణ్య మావర్జితం పయః,

ఆచ మో్య్ళదిరయామాన సీతా సత్యాం నరస్వతీమ్‌. 80

వ్యాఖ్య ; ఆథ-అట్టు వాల్మీకి యాజ్ఞాపించిన పిమ్మట, వాల్మీకి శిష్యేణ- వాల్మీకియొక్క.. శిష్యునిచేత, ఆవర్జితం-చేతియందు వంచ(బడిన, పుణ్యం, పయః- పవ్మితమగు జలమును, ఆచమ్య-=*చమనముచేసి, సీతా-సీతాదేవి, సత్యాం-నిజ మైన, సరన్వతీం-వాక్కు'స, ఉదీరయ+మాస-పలికెను. వాల్మీకి శాసనమును పాటించినసీత మునిశిష్యుండు తన చేతిలో పోసిన పవ్నితజలముతో నాచమనము చేసి ముందు చెప్ప(బోవురీతిగా తన విషయమును దెలుపు సత్యవచనమును బలికె నని భావము. “ఉదీరయామాస” (ఉత్‌ -(- ఈరయామాస) ఉత్‌ ఉపసర్గతో(గూడిన ఈర-గతౌ, క్షేపేచ అను ధాతువునకు లిట్‌. _ప.పు.ఏ, (స్వార్ధణిజంతము), టో. వాజ్మనః కర్భభిః పత్యా వృభిచారో యళథాన మే,

శ వి,

తథా విశ్వంథశే బేవి! మా మంతర్థాతు మర్షసి. ర్ర్‌్షే

వ్యాఖ్య ; వాబ్మనః కర్మథీః-వాక్కుచేతగాని, మనస్స్నుచేతగాని, [క్రియచేత గాని, పత్యౌ-భ ర్తవిషయమున, మే-నాకు, వ్యఖిబారః-స్థాలిత్యము, నయథా-లేక యున్నచో, తథా-అట్లయినయెడల, హేవిశ్వంభరే, దేవి-ఓభూదేవీ! మాం-నన్ను, ఆంతర్జాతుం-సీగర్భమునందుంచుకొనుటకు, అర్హసి-తగుదవు. ఓ భూదేవీ! నేను

పంచదళ నర్గము ల్ల భ రవిషయమున వాజ్మనః కర్మలచేత అతి; కమణము శీవిదాననేని నన్ను నీలో. జేర్చుకొనుము" అని సీత పలికె నం భావము. “అర్హసి అర్హ-పూజాయాం ఆను ధాతువునకు లట్‌. మ.పు.ఏ. ట్లో, పవముక్తే తయా సాధ్వ్యా రంధ్రా త్సదో్యోభవా ద్భువః, *శాత[హద మివ జ్యోతిః పభామండల ముద్భయౌ. 82 వ్యాఖ? : సాధ్వ్యా-పతి, వతయగు, తయా-సీశాదేవిచేత, ఏవం-ఇట్లు, ఉ క్రే-పలుక(బడగా, సద్యోభవాత్‌-అప్పుడే కలిగిన, భువః, _ రంధ్రాత్‌-భూమి యొక్క- రం[ధముకుండి, శాత హదం-చెబుపునకు సంబంధించిన, జోతిః, ఇవ- తేజస్సువలె, (పభామండలం-కాంతిమండలను, ఉద్యయౌ- పెకిలేచెను. అట్టు పతి (వ్రతయగు సీత పలుకగానే అప్పుడే యేర్పడిన భూరంధమునుండి మెజుపువంటి యొక మండలాకారముగల కాంతిపుంజము పైకి వచ్చెనని భావము. “శత_హదాయాః ఇదం శాత్మహదం” అనివ్మిగహము “"ళంపా శత్హదా” ఆని యమరము, “ఉద్యయౌ” (ఉత్‌ (యయౌ) ఉత్‌వూర్యక యా-ప్రాపణే ధాతువునకు లిట్‌. పపు.ఏ. (పాపణమనంగా గమెినమని యర్థము, శ్లో. త్యత నాగఫణోళ్ణి ప్త సింవోసన నిషేదుషీ, నము[దరళనా సాఇు (త్చాదురాసీత్‌ వసుంధరా. 88 వ్యాఖ్య : తృత-ఆ పభామండలమునందు, నాగవణోక్రిప్త సింవాసన నిషే దుషీ-నాగవణా-ఆదిశేషని ఫణములచేత, ఉచ్లి ప-పెకియెత్తంబడిన, సింహాసన- సీంహచాసనమునందు, నిషేదుషీ -కూర్చునియున్నదియు, సము దరళనా-సాగరములు మొలనూలుగా( గలదియునగు, సాఇాత్‌ వసుంధరా-భూదేవియే, (పాదురాసీత్‌-= ఆవిర్భవించెను. అట్లు భూరం్యఛమునుండి పైకివచ్చిన కాంతినలయమునందు ఆది శీమండు తన ఫణములయందు నిల్చ్పుకొన్న సింహాసనపై( గూర్చున్న సాషాత్‌ భూదేవి ఆవిర్భవించి యందజికిని దర్శనమిచ్చె నని భావము. “(వాదురాసీత్‌.” ఓపాదుః అనునవృ్యయముతో!గూడిన అస-భువి అను ధాతువునకు లజ్‌ (_పంపు,ఏ, శ్లో, పా సీళా మంక మారోప్య భ_ర్భపణిహిలేదణాం, మామేతి వ్యావారత్యేవ తస్మిన్‌ పాతాల మభ్యగాత్‌, 84

ల78 రఘువంశము

వ్యాఖ్య : సా-అట్టు [పత్యక్షమైన భూదేవి భర్భ పణిహరేక్షణాం-భ ర్త యందుంచ(బడిన చూపులుగల, సీళాం-సీతను, అంకం, ఆరోష్య-తొడ పై నెక్కించు కొని, తస్మి౯-రాముండు, “మామా” ఇతివ్యాహరతి, (సతి) ఏవ-వద్దు వర్డు అని పలుకుచున్నవా(గై నప్పటికిని, పాతాలం-పాతాశలోకమును, అభ్యగాత్‌ -చేరెను, అట్లు ఆవిర్భవించిన భూదేవి, భర్తపై నుంచిన చూపులుగల సీతను తన తొడపై నెక్కించుకొని, రాము(డు “వద్దు వద్దు" అని మొరపెట్టుచున్నప్పటికిని, ఆతని మాటలను లెక్కచేయక పాతాళలోక మునకు వెళ్ళిపోయెనని భావము. "అభ్యగాత్‌” (ఆలి అగాత్‌) అలి పూర్వకమగు ఇన్‌ ధాతువునకు లుజ్‌. శ్లో. ధరాయాం తస్య సంరంభం సీళాాపత్యర్పరై పీణ:,

గురు ర్విధిబలాపేతీ శమయామాన ధన్వినః. ఈ్‌

వ్యాఖ్య : సీత్మాపత్యర్పజై షిణః-సీతను తనకు మరల నియ్యవలెనని కోరుచున్నట్టివా(డును, ధన్వినః-స్వీకరింపబడిన _ ధనుస్స్పుగలవాండును నగు, తస్య-ఆరామునియొక్క, ధరాయాం, సంరంభం-భూదేవి. విషయము నందలి య్యుదేకమును, విధిఐలాపే్షీ-దైవళ క్రిని గుర్తించిన, గురుః-వాల్మీకి, శమయా మాస-ళాంతింప(జేసెను. భూదేవి సీతను దీసికొనిపోవంగా రామునికి గోపము వచ్చి తనసీతను తనకు మరల నర్పించుమని _ధనుస్సునెక్కుపెట్టి బాణమును భూదేవిపై నేయుటకు సిద్ధపడ(గా వాల్మీకి విధివిలాసము అపరిహార్యమనియు, ఆది యే జరుగవలసి యున్నదనియు జెప్పి రాముని శాంతింపజేసెనని భావము* “ళమయామాసో శము-ఉపళమే ధాతువునకు 1 పేరణార్థకము (జిజంతము). లిట్‌ (ప.పు.ఏ, ట్లో, బుపీ౯ విసృజ్య యజ్ఞాంతే నువ్భూదశ్చ పురన్కృృళాళా,

రామః నీళాగమం స్నేహం నిదధే తదపత్మయోః 86

వ్యాఖ్య : రామః-రాము(తు, యశ్ఞాంతే-అశ్వమేధయాగము ముగింపునందు, పురస్కృతా౯-సక్కరింప బడిన, బుషీ౯-యజ్ఞ _కియను నిర్వహించిన మును లను, సుహృదః, చ-యజ్ఞదర్శనార్థమై వచ్చిన మితులను, విసృజ్య-పంపివేసి, సీఠాగమం-సీతయందుండిన, స్నేహం-తన్నపేమను, తదపత్యయోః-ఆమె కుమా రులయందు, నిదధే-ఉంచుకొనెను, యజ్ఞమున కావ్వోనింపంబడిన బుత్విజులను,

పంచదళ సర్గము తి/0 బంధుమి[తాదులను సత్కరించిపంపి, తనకు సీతయందుండిన _పేమగు కుమారు లగు కుశలవులయందు వాత్సల్యమునుగా మార్చుకొని యానందమును బొందుచు రాజ్యము నేలెనని భావము. “నిదధొ “ని” ఉపసర్గతో, గూడిన (డు) ధాజ్‌.- ధారణపోషణయో: (ఆత్మనేపది) ధాతువునకు లిట్‌. (ప,పు.ఏ. (శీభూఫలము కర్తను జెందుచున్నది గావున ఆత్మనేపదిగా ధాతువును పయోగించెను. ళ్లు యుధాజిత శ్చ నంచేశాత్‌ స దేశం సింధునామకమ్‌,

దదౌ దత్త్మపభావాయ భరళాయ భృత(వజః. 8%

వ్యాఖ్య : భృత్మపజః-భరింప(బడిన (పజలుగల, సః-రాము(డు, యుధా బీతః-భరతునిమేనమామయగు యుధాజిత్తుయొక్క, సందేళాత్‌ -సందేశమువలన, సింధునామకం-* సింధు” అనుపేరుగం, దేశం-దేశమును, ద త్మపభావాయ-రాజ్య పొలనమునకువలసిన యైశ ్యర్యమీయంబడిన, భరతాయ-భరశునికొఅకు, దదౌ- ఇచ్చెను. భరతుని మేనమామ యగుయుధాజిత్తు “భరతు"నికి (పత్యేక రాజ్యపాల నమునకు( గొంతదేశము నిమ్ము” ఆనీ రామునికీ సందేశమును బంపంగా రాముండు రాజ్యప్రాలనమున కవసరమగు వస్తువాహనార్ర్యైశ్వర్యముతో. సింధుదేశ మును భరతునికిచ్చెను. “దదౌ” దాజ్‌ -దానే ధాతువునకు లిట్‌. _ప,పు.ఏ, క్రైక యిష్టసిద్ధి కిది సూచకము. శో భరత నత గంధర్వా౯ యుధి నిర్జిత్య శీవలమ్‌,

ఆతోద్యం (గావాయామాస సమతాన్థియ చాయుధమ్‌. 88

వ్యాఖ్య : త| త-అసింధుదేశమునందు, భళరతః-భరతు(దు, యుధి- యుద్ధమునందు, గంధర్వాన్‌-గంధర్వులను, నిర్జిత్య-ఓడించి, _ క్రేవలం-ఒక,, ఆతోద్యం-వీణాదికమును, (గాహయామాస-పట్టుకొనునట్లుచేసెను. (పట్టించెను). ఆయుధం. ఆయుధమును, సమత్యాజయత్‌ -వితుచునట్టుచే సెను (విడిపించెను. భర తు(డు సపరివారముగా సింధుదేశమునకు వెళ్ళి, యచ్చట నివసించుచున్న గంధర్వ జాతివారు ఎచుర్కొన(గా, యుద్ధమునందు వారినోడించి, శాంతిని నెలకొల్పి వారి కిష్టమైన గాంధర్వకలా “| పావీఖ్యమునకు వీణలు” పట్టుకొనునట్లును, యుద్ధము లకై. ఆయుధములు పట్టకుండునట్టును చేసెను. ఆనాంతు సింధుదేశవాసులు గంధ ర్వులైయుండి రని భావము, “గాహయామాసొ (గవా-ఉపాదానే ధాతువునకు

లి80 రఘువంశము (శేరణార్థకము (జీజంతము) లిట్‌. : పంపు.ఏ. సమక్యాజయర్‌ (సమ్‌ +- అతా, జయత్‌) “సమ్‌ అను ఉపసర్గతోంగూడిన “త్యజ-హానౌ” ధాతువునకు (పేరణా ర్థకము (ణిజంతము) భూతార్థక లజ్‌. (ప.పు ఏ. శ్లో స తకపువ్కలౌ పు(తా రాజధాన్నో స్త దాఖ్యయోః, అభిషి చ్యాభి షేకార్తా 'రామాంతిక మగా త్పునః. 60 వ్యాళ :; సః-భరతు(డు, అఖిషేకార్తా ల రాజ్యాభిషేకమునకు(దగిన వయస్సు వచ్చిన, తక్షపుష్కలౌ-తకుండు, పుష్కలుందు అను పేరుగల, పుతొ- ఇద్దయికుమారులను, తదాఖ్యయో:-వారి పేర్లేయన్న , (తక్షశిం, పుష్కలావతి అనబడు), రాజధాన్యోః-నగరములయందు, అభిషిచ్య-పట్టాభిషేక ముచేసి నిలిపి, పునః-మరల, రామాంతికం-రాముని సమీపమును, అగాత్‌-చేరెను. సింధుదేశమున గంధర్వులను జయించి కొంతకొలముండి, తన కొడుకులు పెద్దవారైన ,.. పిమ్మట ముఖ్యపట్టణములగు తక్షశిలా పుష్కలావతుల యందు, వరుసగా తన కుమారు లగు తక్షుని, పుష్కలుని రాజ్యాధినేతలనుగా నథిషేకించి, రామభ క్రీధురంధ డగు భరతుడు తిరిగి అయోధ్యకు వచ్చి రాముని సేవించెనని భావము, “ఆగాత్‌ పూర్వమునచ్చిన (కీయ. శ్లో, అంగదం చందశకేతుం చ లవ్మణో ఇఒ పా్యాత్మసంభవౌ, శాసనా (దఘునాథన్య చ (గే కారావథేళ్వరౌ, 00 వ్యాఖ్య: లక్ష్మణః, ఆపి-లక్ష్మణుండు సైతము, రఘునాథస్య-రామచం (దునియొక్క, శాసనాత్‌ -ఆజ్ఞవలన, ఆంగదం, చర్యదకేతుం చ-అంగదు/డుః చం(దకేతువనియ! బేర్దుగల, ఆత్మసంభవౌ-తనకుమారులను, కారాపథేశ్వరా- కారాపథమనుదేశమునకు [ పభువులనుగా, చకే-చేసెను. రాముని యాజ్ఞవలన అన్మణు(గుగూడ తనకుమారులగు అంగదుని, చం్యదకేతువును, “కారాపథ "మను 'సేుగల దేశమునకు (పభువులనుగాంకే సెను. “చ క తు,ుక జ్‌ _కరణే (ఆత్మనే పది) ధాతువునకు లిట్‌. (పపు.వ, శ్వ ఆళ్యారోపితపు (తా స్తే జననీనాం జ'నేశ్వరాః, ఛ _ర్భృలోక[వవన్నానాం నివాపా౯ విదధుః (కమాళ్‌. 91

పంచదశ సర్గము వీబ బడిం కుమారులుగంల, తే, జనేశ్వరాః- ఆరాజులు, భ రృలోక్కపపన్నానాం-భ ర్త యున్న స్వర్గలోకమును జేరిన, జననీనాం-తల్లులకు, (కమాత్‌_-వరునగా, నివా పాన్‌ -శాద్దత ఎరణాదులను, విదధుః-చేసిరి. అట్లు తమకుమారులను రాజ్యసీంవో సఎములం దెక్కించిన రామలవష్మణభరతళ్న తుఘ్ములు స్వర్గముంజేరిన కౌసలా, సుమ్మిర్రాకైకలకు వరుసగా ,శార్థతర్పణా ద్యంత్యకియలను చక్కగా. నిర్వ రిం చిరి. “విదధుః” వి పూర్వక(డు) ధాజ్‌ -ధారణపోవణయోః ధాతువునకు లిట్‌ [ప-పు. బహువచనము. ళా ఉ పేత్య మునివేపో ఒథ కాలః (పోవాచ శాఘవమ్‌, రహాఃనంచాదినౌ ప దచావాయ స్తం తే రతి. 92 వ్యాఖ; ; అఆథ-ఆతరువాతికాలమున, కాలః-యముంతు, మునివేషఃసన్‌ చేళ్యముగలవా(డగుచు, ఉ పేత్య-వచ్చి, రాఘవం-రాముని గుజించి. (పోవాచ- “కశ్మట్రమనియన(గా), రహఃసంవాది క"-రహస్య్థముగామాట్లాడుచున్న, ఆవాం- ఇద్దజిని, యః--ఎవండు, పశ్యేత్‌-చూచునో, తం- +తనిని, త్యజేః-విడిచి పెట్టుము. ఇఢి-బట్లని. పుతతులకు రాజ్యములప్పగించి, తల్లులప అంత్య కియలు చేసీ, రామాదులు కొంతకాలమున్న పిమ్మట నొాకనా-డు యముడు మునివేషము నవచ్చి “మనరహస్య _ సంభావణమును_ విని యెవ్వండు. రహస్య భంగము చే:మునో వానిలి విడువుము" ఆని రామునితో. బలికెన ఏ" భావము. “పశ్యేత్‌” దృకిర్‌ _ పేవదే ధాతువునకు సంభావరాలిజ్‌, పపు,ఏ. “తటే”. త్యజంహానౌ ధాతువునకు విధిలిజ్‌. మధ్య.పు.ఏ. ళో త థేతి (పతిపన్నాయ వివృతాత్నా న్బ్‌పాయ నః, ఆచఖ్య్యా దివ మధ్యాస్వ కాసనాథ్‌ వర మేస్టినః, 08 వాఖ్య ; సః-ఆయము/డు, తథెతి (తఠా, ఇతీ)-ఆన్రేయని, [వతి పర్నాయ=ఆంగీకరించినట్టి, నృపాయ-రామునికొకు, వివృతాత్మా-' పకాశింపం బడిన నిజస్వరూపము గలవాండగుచు, పరమేష్టినః -(ఐహ్మయొక్క, శాసనాత్‌ _ఆబ పలిన, దివం. అధాాస్వ -స్వర్గమునందు నిలువుము. ఇతి-అని, ' ఆచఖ్యా.చెప్పెన. అంతకు(డుచెప్పిన నియమమును సతేయని యొప్పుకొన్న రామునికి తన నిజస్వ

ల8లి ఈఘువంశము రూపమునుజూపి, (అహ్మ నిన్ను స్వర్గమును జేరుమని యాజ్ఞాపించియున్నా (తు. కనుక ఆట్టుచేయుమని చెప్పెను. “దివమధ్యాస్వ” అధిపూర్వకమైన “ఆస” ధాతు వుతోజేరుటవలన “దివి” ఆని యుండవలసినది “దివం” అని సప్తమ్యర్థబిన ద్వితీయగా వచ్చినది. “ఆచఖ్యౌ” ఆజ్‌ పూర్వక ఖ్యా-_పకథనే ధాతువునకు లిట్‌ (ప-పు.ఏ. “ఆధ్యాస్వ (ఆది -/ ఆస్వ) అధిపూర్వక ఆస-ఉపవేశనే (ఆత్మనేపది) లోట్‌. మ.పు.ఏ. శ్లో. _విద్వానపి తయో ర్వ్వాస్టః సమయం లమ్మణో ఒఖినత్‌,

ఫీతో దుర్వానసః శాపా _దామనందర్శనార్థినః. ర

వ్యాఖ్య : ద్వాస్థః-ద్వారమునందున్న , లష్మచిః-లవ్కణు(డు, విద్వా౯ా, ఆపి-ఆవిషయము నెజీ(గినవా(డై నను, రామసందర్శనార్థినః-రాముని దర్శనమును గోరుచున్న, దుర్వాససః-దూర్వాసమునియొక్క, కాపార్‌-ళాపమువలన, లీక: సక౯-భయపడిన వా(డగుచు, తయోః-ఆకాలపురుష రాములయొక్క-, సమయం- సంవాద_పతిజ్ఞ,ఏ, అభినత్‌-భంగము చేసెను. యముడు రాముడును సంభాషంచు నప్పుడు లోనికెవ్వరిని రానీయవద్దని చెప్పి ద్వారమునందుంచంబడిన లమ్మణు/డు రామదర్శనమునకై వచ్చిన దూర్వాసుని విషయమును రామునికి. దెలుపకపోయినచో శాపము పెట్టునేమో యన్నభయమువలన లోనికి వెళ్ళి అంతకరాముల సంభాషణ నియమమునకు భంగము గలిగించెనని భావము. “అభఖినత్‌” భఖిదిర్‌-విదారజే ధాతువునకు లజ్‌ ప,పు.ఏ. శ్లో... స గళ్వా సరయూతీరం దేహళ్య్యాగేన యోగవిత్‌,

చళా రావితథాం భాతుః (పతిజ్ఞాం పూర్వజనునః. ర్టిల్‌

వ్యాఖ్య : యోగవిత్‌ -యోగమార్గము నెటి/గిన, సః-ఆలక్ముణుండు, సరయూ తీరం-సరయూనదియెడ్డును, గత్వా-చేరి, దేహళ్యాగేన-తన శరీరమును విడుచుట చేశ, పూర్వజన్మనః-తనకంటే ముందుజన్మించిన (జ్యేస్టుండైన), [భాతుః-అన్న యొక్క, _పతిజ్ఞాం-పతిజ్ఞను, అవితభాం-సత్యమైనదానిని, చకార-చేసెను. అట్టు నియమభంగము(జేసిన లక్ష్మణుడు యోగమార్గము ద్యారా సరయూనదీ తీరమున శరీరమును విడిచి, యమరామ సంభాషణమునకు విఘ్నము గలిగించిన వానిని రాము+డు విడివిపెట్టటలయు నన్న (పతిజ్ఞ ఆబద్ధముకానియట్టుచే సె నని భానమొ.

పంచదళ సర్గము ౨868 లవ్మణు(తు ఆదిశేవని యవతారమై యండుటచేతను, ఆదిశేమండు పతంజలియవ తారమున యోగసూ తములను రచించుటచేతను “*యోగవిత్‌ో ఆను విశషణము మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. క్లో. తస్మి న్నాత్మ్రచతుర్భా గే (పాజా్నాక మధితస్థుషి,

రాఘవః శిథిలం తస్థౌ భువి ధర్మ ('సీపొదివ. 06

వ్యాఖ్య ; అత్మచళుర్భాగే-తనయొక్క నాల్లవభాగమైన, తస్మి౯ -ఆంత్ష్మ ణుడు. పాక్‌ _ముందుగానే, నాకం-స్వర్గమును, ఆధతస్థుషి-చేరినవాండుకాగా, రాఘవః-రాము(డు, భువి-భూలోకమునందు. (తిపాద్‌ -మూడుపాదములేయున్న, ధర్మ:ఇవ-ధర్మమువలె, శిధిలం-ళిథిలముగా. తస్థా నిలిచెను, విష్ణువు నాలుగంళ ములుగా రామలక్ష్మణభరతళ తుఘ్నులుగా బుట్టియుండెనుగదా! అందులో నొక భాగమైన లక్మణు(డు ముందుగానే స్వర్గమునకు వెళ్ళగా, నాలుగుకాళ్ళలో నొకటి విరిగిన ధర్మదేవతవలె, రాముడు +థిఐభావముతో గిలిచెనని భావము. _తేతాయగ మున ధర్మము (త్రిపాత్‌గా నుండునన్నది దీనికీిమూలము. “చతుర్థఃభాగః చతు ర్భాగః” అనియు, “| తయఃపాదాాయస్యసఃతిపాత్‌” అనియు వ్యగహవాక్య ములు. “తస్టా” స్థాధాతువునకు లిట్‌.

(యుగ్మమ్‌)

ళా స నివేళ్య కుశావత్యాం రిపునాగాంకుళం కుఖమ్‌,

శరావత్యాం నతాం సూ క్రైర్దనితాకులవం లవమ్‌. రి

ఉదక్‌ (పతస్టే స్థిరధీ" సానుజో 2గ్నిపురన్సరః,

అన్వితః పతివాత్సల్యాత్‌ గృవహావర్చ మయోధ్యయా, 08

వ్యాఖ్య : స్థిరధీః -స్థిత్మపజ్ఞుండగు, సః-ఆరాముడు, రిపునాగాంకుళం- థ్‌ _తువులనెడు నేనుంగులకు అంకుళమువంటివా(డగు, కుళం-కుళకుమారుని, చేత, సకాం-సత్పురువులకు, జవిర్నా! కశులవం-కలిగింప(ఐడిన అనందా్శా శుకణములు గల, లవం-లవకుమారుని, శ రావత్యాం-ళరావతీపట్టణమునందు, నివేశ్య-ఉంచియి, సానుజః-తమ్ములతో(గూడినవాండై , అగ్ని పుఠరస్పరఃస౯ -'ఐగ్ని నితమముందుంచు కొన్నవాండగుచు, పథివాత్సల్యాత్‌ పత్యా-తమ్మ! పభువై నరామునియందలి. వాళ్ళ

వీర్రిత్తీ రఘువంశము ల్యాత్‌-, పేమవలన, గృహవర్ణం-ఇండ్రనుమా తం వదలివచ్చిన, అయోధ్యయా- ఆయోధ్యావాసి జనసమూహముచేత , అన్వితః- వెంబడింపబడినవా(డై, ఉదక్‌- ఊఉ త్తరదిశకు, (పతస్టే-బయలుదేరెను. స్థిత్వపజ్ఞుండ్రైన రాముంతు కుళుని కుళావతీ పట్టణమునకును, లవుని శరావతీపట్టణమునకును ఆధిపతులనుగానిలివపి, తమ్ము లతోను, తనయందలి పేమతో వెంటవచ్చు నయోధ్యాజనముతోను, అగ్నిని ముందు తీసుక పోవునట్లు నియమించి మవోోపస్థానమును ఉత్తరదిశగా జేసె ననిభావము. “గృవా౯వర్జయిత్వాగ్భహవర్దం” ఇండ్లను దీసికొనిపోవుటకు వీలులేనందున అవి తప్ప అందణుసు వెళ్ళరనియర్థసు, “పతసే” (పపూర్వకస్థాధాతువునకు (పయాణమర్థను. శే... జగ్భృహు స్తస్య చి త్తజ్ఞాః పదవీం వారిరాతసాః, కదంబముకుళస్థూలై రభివృష్టాం (పజ్మాశుధిః 00 వాాఖ] 2 చిత్తజ్ఞాః-రామునివిత్తము నెటి/గిన, వారిరాక్షసాః-కపిరావస వీరులు, కదంబముకుళస్థూలై ః-కడిమ్‌ మొగ్గలంత పెద్దవియగు, (_పజ్మాశథిః- (ప్రజల కన్నీళ్ళచేత, అభివృష్టాం-వర్షింప(బడిన (తడిసీన). తస్య-రామునియొక్క, పదవీం-మార్గమున్ను, జగ్భహుః-అనుసరించిరి. రాముని మనస్సు నెజింగిన కవీ రాక్షనవీరు లందలును, (ప్రజలు దుఃఖముచేత (గార్చుచున్న కన్నీటితో. దడిసిన రాముని మార్గమును బట్టీ యతనివెంట వెళ్ళిరి. కనీ ్నటీచుక్క-లు కదంబముకుళము లంత పెద్దగానుండుట దుఃఖసమయమునందే జరుగునన్నది. కాళిదాసుయొక్క లోక జ్ఞతకు మచ్చుతునక, “జగ్భహుః” (గహ-ఉపాదానే ధాతువునకు లిట్‌. _ప.పు.ఐ, ళా, ఉపస్థితవిమా నేన 'శేన భక్తానుకంపినా, చ(శ్రే 'త్రిదివని శేణిః సరయూ రనుయాయినామ్‌, 100 వ్యాఖ్య : ఉపస్థిత విమానేన-తనకై వచ్చిన - విమానముగలవా(డును, భక్తాను కంపినా-భక్తులను దయతో(జూచువాండును నగు, తేన-రామునిచేత, అనుయాయినాం-తనవెంట వచ్చువారికి, సరయూః-సరయూనది, (తిదివని! శేీః- స్వర్గమునకు నిచ్చెనగా, చ్మకే-చేయంబిడినది. తాను వెళ్ళుటకు విమానము వచ్చి యుండ+గా, భక్తులపై నత్యంశదయావంతుండై న రాముడు తనవెంట స్వర్గము నకు రా(దల(చిన వారందరికిని సరయూనదిని స్వర్గమునకు. జేర్చునట్టి నిచ్చెననుగొ(

పంచదళ నర్గము ల ఆర్‌ జేసెను. అన(గా నట్టివారందరికిని సరయూనదియందు శరీరత్యాగముచేసి స్వర్గ మును జేరుండని చెప్పెనని భావము. “చ్నకే” (డు) కృజ్‌-కరణే ధాతువునకు కర్మణి లిట్‌ [ప.పు.ఏ. “తేన సరయాః చ్నకే” ఇది కర్మార్థక వాక్యము, ళో, య ద్ష్లో|పతంకల్పో 2భూ త్సంమర్డ _న్త్యత మజ్జ్ఞతామ్‌, అత _స్తదాఖ్యయా తీర్ధం పావనం భువి ప్మవథే. 101 వ్యాఖ్య :; యత్‌-ఏకారణనువలన, త త-ఆసరయూనదియందు, మజ్జతాం-, ముకుగుచున్న వారియొక్క, నమ్మర్ధః-ఒరగసికొనుట, గో పతరకల్పః-ఆవులమంద [ప వేశమువ౦టిది, ఆభూర్‌-ఆయియు:డెనో, ఆతః-ఆ కారణమువలన, తదాఖ్యయా-అ గ్మోపతర మను పేరచేతనే, పావన౦-పవిత తను గలిగించునట్టి, తీర్ధం-పుణ తీర్ధము, భివి-లోశమునందు, పష్మపధే-_పసిద్ధిని బొందెను. రామునియాదేశముచేత కపి రాక్షస నరులందజును నొక్కపెరిగా సమ్మ ర్థమున గ్కోపతరమువలె ననగా నావులమందలు జలపానముకొఅకు నదిలో _పవే శించినట్టు _పవేశించుటవేత ఆపదేశము అదే పేరుతో సరయూ నరీతీరమునందలి పుణ్యతీర్థమగు గ్యోపతరము (గో_పతారము)గా నావిర్భ్శవించి _ పసిద్ధికెక్కినదని భావము, “ప పథేో ట్‌ పథ-_పఖ్యానే (అత్మనేపది, ఆకర్మకము) లిట్‌. ప.పు,ఏ. శ్లో. న విళు ర్విబుధాంశేషు (పతిపన్నాత్మమూ ర్తిషు, (తిదశీభూతపౌరాణాం స్వర్గాంతర మకల్పయత్‌ . 102 వ్యాఖ్య ; విభుః, సః-పళువైన రాముడు, విబుధాంశేషు-దేవా-ళలుగల స్కుగీవారులు, _పతిపన్నాత్మమూర్రిష (సర్సు)-పొందంబడిన తమ పూర్వ రూపములు గలవారుకా(గా, (తిదశీభూత పౌరాణాం-[! క్రొత్తగా దేవతలైన పురజను లకు, స్వర్గాంతరం-మరియొక స్వర్గమును, ఆకల్పయత్‌ -కల్పించెను. రామావతార సమయమునందు రాశ్షసవరకు దోడ్పడుటక్లై స్నుగీవాదులై పుట్టిన దేవతలంద ఖును వారి వారి పూర్వరూపములు రించి వెళ్ళిపోగా, రామాన్నుగహమున. (గొత్తగా దేవత్వమును బొందిన ఆయోధ్యానగర పౌరుఐత్రై 1పభువైన రాముండు ఒక నూతన స్వర్గమును కల్పించెనని భావము. “ఇద్భామాతం పభోః సృష్టిః” అనున్యాయమున నారాయణాంశగల రాముని (పభావమువంన నూతన స్వర్గము వెలయుటలో వింతలేదు. “ఆకల్పయత్‌” కృపూ-సామర్థ్యే ఆకు ధాతువునకు

286 రఘువంశము _పేరణార్థకము (ణిజంతము). లజ్‌ ప పు ఏ. ఈ ధాతుసంబంభమగు బుకారావయ రేఫమునకు “ల” కారము వచ్చుస. శ్లో, నిర్వర్ష్యైవం దశముఖశిర చ్చే దకార్యం నుళాణాం

విష్వ క్సేనః న్వతను మవిశ త్సర్వలోక (పతిష్టామ్‌,

లంకానాథం పవనతనయం చఛచోభయం స్థాపయిత్వా

కీ ర్హినంభద్వయ మివ గిరౌ దకిణీ నోత్తరే చ, 108

వ్యాఖ్య : వివ్యక్సేనః-విష్ణువు, ఏవం-ఈవిధముగా, సురాణాం-దేవతల యొక్క, దశ ముఖశిరచ్చేదకార్యం- రావణుని శిరస్సును చేదించుటయను కార్యమును, నిర్వ ర్య్య-పూ ర్తిచేసి,లంకానాథం -విభలీషణుని,పవనతనయం- హన మంతుని, ఉభయం చ-ఇద్దజినిగూడ, కీ ర్రీస్తంభద్వ్యయం-తనకీ ర్రి సంభములు రెండిటినివలె, దక్షి ఒగిరౌ- దక్షిణదిక్కునందలి చి,తకూట పర్వతమునందును, ఉ తరే, గిరొచ-ఉ త్రరదిక్కు నందలిహిమాలయమునందువు,స్థాప బమిత్వా-నిలిపి, సర్వలోక పతిష్టాం-సర్యలోకము లకును ఆధారమైన, స్వతనుం-తన మూ ర్తిని, అదిశత్‌ -_పవేశించెను. ఈవిధముగా దేవతల కోరికపై రామావతారమును పొందిన విష్ణుమూర్తి దేవకార్యమై. రావణ వధనుచేసి ఉ త్రరమున హిమగిరిపై విభీషణుని, దక్షిణమున చి(తకూటపర్వతముపై హనుమంతుని, తన కీర్తి భృజములవలె శాశ్వతముగా నిలిపి ఆభిల సృష్టికినిఆధార భూతమైన స్వస్వరూపము: మరల ధరించెనని భావము. విభీషణ హనుమంతులు చిరంజీవుల్లై నేటికిని య్నట్లు ఆస్తికులు విశ్వసించుచున్నారు. దక్షిణభారతమున హనుమదాలయములు ఎకు._వగా సిర్మింపంబడుట కిదియే కారణమేమో! “అవిశత్‌” విశ-[పవేశనే. ధాతువునకు లజ్‌. (ప. పు. ఏ.

ఇది మహాకవి కాళిదాస కృతరఘువంశ కావ్యమున శ్రీకామస్వర్గారోహణమను పంచదశసర్గకు కేభవపంతుల నరసింహశాస్త్రి రచిత తెలుంగు లఘువ్యాఖ్య-

మహాకవి కాళిదాన కృత అర రఘువంశము షోడశ నర్ష్గ ము

టో. అథేతరేస్పవ్ల రఘు (పవీరా 'జ్వేస్టం పురోజన్మతయా గుతైళ్చ,

చ॥కుః కుళం రత్నవి శేషభాజం సౌభాత్ర మేపాంహి కులానుసారి. 1 వ్యాఖ్య ; ఆథ-రామ౦ిర్వాణానంతరమున, ఇతరే సప్త-ఇతరులై న ఏతుగు రగు రఘు వవీరాః-రఘువంశపు వీరులు, పురోజన్మతయా- మొదట(బుట్టినవా( డగుటచేతను, గుబైః చ-సత్యళార్యాది గుణములచేతన , జ్యేష్టం- పెద్దవాండగు కుశం-కుకుని, రత్న విశేషభాజం-ఆ యా_శేష్ట వస్తువుల ననుభవించు వానినిగా, చృకుః-చేసిరి, హి-అది సరీయే, సౌ భా తం-మంచిసోదరభావము, ఏషాం- ఈకుశల వారులకు, కులానుసారి, హి-వంశ కమాను గతమైనది సుమా! రామాదడుల ప్వుతు లెనపుండుగురిలోను వయస్సు చేతను, సద్గుణములచేతను పెద్దవా-డ్రై ౧ఎన్న కుళునికి సర్వ శేష వస్తువులను జేహర్చి యితరులగు నేడ్డుకును అతనిని సేవించు చుండిరని భావము- అట్లు అన్న దమ్ములలో బొరపొచ్చములులేక సాభ్మాతమును నెరపుట రఘువంళశరాజులకు వంళ। కమాగతమైన యాచారము. "బాత జాతౌ యదగుత్కృష్టం తదత్న మఖిధరీయడే” అనియుంకుటవలన కుశునికి ఉత్తమోత్తమ

రథగశాశ్వ సౌధ రత్నాభరణాదులు చేకూర్చిరని తాత్పర్యము.

ల్లో, తే 'సేతువార్తాగజబంధముఖై ్య రభ్యుచ్భి)ళాః కరగభి ర వ్యవం ధై్యాః,

అన్యోన్య దేశ పవిభాగనీమాం వేలాం సముదా ఇవన వ్యతీయుః. ల

288 రఘువంశము వ్యాఖ) : సేతువార్తాగజబంధముఖై ,8-- 'సేకు - జంశయములుకట్టుట,

వార్తా-కృషిగోరక్షణాదులు, గజబంధ-ఏను(గులను పట్టుకొనుట, మ.త్ర్యైః-మొదు యిన, ఆవంధై్య॥-సఫలములగు, కర్మభిః-పనులచేత, ఆభ్యు_ చితా: అపి-సామ ర్ధ్యయుచేత నభు'దయము పొందినవారై యున్న ప్పటికిని, తే- ఆకుశలవాదుల, అన్యోన్యదేళ్ళపవిభాగసీమాం - అన్నోన్యుదేశ - ఒండొరులటేశముం యొక్క, (పవి భాగ-పరిధుల* సూచిఐచు (పదేశములయొక్క, సిమాం-హద్దును, వేలాం- చెలియలి కట్టను, సమ్ముదాః, ఇవ-సము దములువలె, నవత్రీయు:-అతి కమింపరై ర. “కృషి ర్వణిక్పతో దుర్గం 'సేపుః కుంజరబంధ ౦, ఖన్యాకరభనాదానం శూన్యానాంచ వేశనమ్‌, అష్షవర్గ మిమం సాధుః స్వయం వృద్ధోఒపి వర్ధయేత్‌” ఆనుకామందక రాజనీతివచనాఎసారముగ్యా రాజు సర్వ్యసంపదభివృద్ధిగలవా!గ్రై యున్నను, కృషి, వాణిజ్యాషు, దుర్గములు, జలాశయములు, 7 జసె సవృద్ధి, గగులనుండి ధనసంపాదనము, ఆకరములనుండి త త్తద్వస్తుసంపాదనము, శూన్య (ప్రదేశములను | గామములుగా మార్చుట, అను అష్టవర్గమును ఆభివృద్ధిపరచుచునే యుండవలయును. కాని కుశాదులు సేతువారాడుల సమృద్ధికలవారై నూతనాఖి వృద్ధిచేయుటకు సమర్థులెయన్నన, అట్టి యభివృద్దికై యొకరిదేశములం దొకరు పవెశింపక యన్యోన్మ ప్రేమతో సోదరభావనును నెజపుచుండిరని భావము.

శ్లో... చతుర్చుజాంశపభవమ స తేషాం చాన పవృ త్తే

రనుపార తానామ్‌, నురద్విపానా మిన సామయోని ర్భిన్నో ౬వ్టధా విపఫసార వంశః. వ్యాఖ్య : చతుర్భుజాంశ పభవః-విష్ణువుజన్మకారణమైనదియగు, చాన

(పవృ త్తేః-త్యాగ్య పవృ త్తి'ఎండి (గజపక్షమున మదోదకపవాహమునుండి) అను పారతానాం-విరమింపనట్టి, లేషాం- ఆకుశలవాదులయొక్క-, సః వంశః-ఆఅఆరము వంశము, సామయోనిః-సాషుజేదమునుండి పుజ్జినదియగు, సురద్విపానాం-దిగ్గజి ములయొక్క, వంశఃఇవ-వంశమువలె, ఆష్టధా-ఎనిమిడివిధములుగా, భిన్నః-వేరు పడినదగుచు, వ్నిపససారం-వి స్తరించెను. విష్టంశసంభూతులై న రామలక్ష్మణభరత శ్య్రుఘ్నుల ప్వుతులగు కుశలవామలెనమండుగురును మహాదాతలైై- నిరంళల్‌ర దానధారిలచేత ఎవ్నితముగావీంచిన తమవంళముకు, సామవేనమునుండి _ పుట్టీన దిగ్గజములు తమళ మువంశమునువలె ఏ స్తరింపంజేసిరని భావము. గజమునకు

పోడళ నర్గము 289 "*సెష్పజముో ఆను పేరువచ్చుటకు కారణము, “సూర్యస్యాండక పాఠ జే సమా నీయ _పజాపతిః, హస్తాభ్యాం పరిగృవో:థ సప్త సామా న్యగాయత, గాయతో (బహ్మణ స్తస్మా తృముక్చేతు ర్మతంగజాః” అను పాలకాపువచనము అనగా, (బహ్మ సూర్వగోళాండకపాలములను రెంటిని(టేర్చి చేతులలోపట్టుకొని సప్త్రసామ లకు గానముచేయుచుండగా నందులోనుండి మతంగజములు పుభైనట. అట్లు ఎన మండుగురి వంశములును ఆతిపవ్నితములు, ఉదా త్తములునుగా (శ్రమాభివృద్ధిని. జెందినవి. బ్లో. అథార్థరాాతే స్తిమిత్మపదీ పే శయ్యాగ్భృ హే ను_ప్తజనే (వబుద్ధు, కుళః (వవాసస్థకళ(త వేపూ మదృష్టపూగ్వాం * వనితా మపళ్యత్‌. శ్రీ _ వ్యాఖ్య : అథ-కుళాదు లెవరి రాజ్యమున ఎదు వారున్న పిమ్మట నొకరోజున ఆర్థవ్మాతే-నిశీథమునందు, సిమిత్మపదీపే-నిశ్నలమైన దీపంఎలుగలదియు, సుప్త జనేంని దించిన. జగులుగలదియు. నగు, శయ్యాగ్భృహే-పడకటింటియందు, (వబుద్ధః-మేల్కొానియుండిన, కుశః-కుశుడు, , పవాసస్థకళ, తవేషాం-దూరదేశము నందున్నవాని భార్యచేషముగలది యు (పోషిత భ ర్భృకావేషముగలది), అదృష్ట పూ... (0-అంతకుముం దెప్పుడును జూడబడనిదియునగు, వనితాం-ఒక స్త్రీని, ఆపళ్యత్‌-చూచను. ఒకనాటిర్మాతి శయ్యాగృహమున న్నిదపట్టక మేల్కొనియున్న కుళుండు _పోషితభర్సృక వేషమునందున్న యుకనొక న్త్రీ?/ జూచెనని భావము. శ్లో. సా సాధుసాధారణపార్జివన్టేః స్థిత్వా పురస్తాత్‌ పురుహూత భాసః, "జేతుః పఠేషాం జయళబ్దపూర్వం తస్యాంజలిం బం ధుమతో బబంధ. ్‌ వ్యాఖ్య: సా. ఇవంత, సాధుశాధారణ హెర్థివర్ధేః -సజ్జనులందజికిని సౌధార అముగాయండునట్టి రాజ్యలవ్మీ గలిగినట్టియ, పుువూతభాస:-ఇ దుని తేజస్సు వంటి. తేజస్సుగలిగినట్టియు, పరేషాం జేతుః-ళ్యతువులను జయించువా(డును, 720

290 రఘువంళము బంధునుతః-ఐంధు సంపదగలవా(డును నగు, తస్య-ఆ కుశనియొక్క, పురస్తాత్‌- ఎదుట, స్థిత్వా-నిలుచుని, జయళబ్ధపూర్వం-జయ 1! ఆనుళబ్దము మొదట నుండు నట్టుగా, అంజలిం, బబంధ-చేతులు టోడించెను* అట్టు కన(ఐడిన వనిత, రాజ్య లవ్ష్మీయుళుండై, ఇంద తేజస్సుగలవాండై, శ్యతువిజేతయై, బంధుయక్తు(డై యుండిన కుశుని యెదుట నిలుచుండి, చేతులు జోడించుకొని, "జయ! జయ! అని పలికెను* ళో అభా నపోఢార్గల మప్టగారం ఛాయా మిచాదర్శతలం (వని ప్రా్‌, సవిన్ఫయో చాళరథే _స్తనూజః |పోవాచ పూశ్వార్థ విసృష్టతల్పః. వ్యాఖ్య అథ-అట్టు “జయ” శబ్దము పలికినపిమ్మట, నవిస్మయః- ఆశ్చర్యయుక్తుడై, పూర్వార్థ విసృష్టతల్పః-శరీర పూర్వభాగముచేత విడువ(ఐడిన పడకగలవాండ్తే న, దాశరథేః, తనూజః-రామునిప్పు తుండగు కువుండు, అనపో ఢార్గలం, ఆపి-తొలగింప(ఐడని తలుపుగడియ గలదియైనను, అగారం-గృహమును, ఆదర్శతలం-ఆద్దములోని భాగమును, ( పవిష్టాం- పవేశించిన, ఛాయాం, ఇవ-పఠి బంబమునువలె, (పవిష్టాం-ఇంటిలోనికి (పవేశించిన, తాం-అ్ట్రీని (పోవాచ-ముందు చెప్పంబోవురీత్రిగా వివరములడిగెను. జయశబ్దమును విన్నకుక/డు, పరుపుమీద సగము లేచినవాండై, గడియవేసియున్న శయ్యాగృహములోనికి, ఆద్ధములోనికి ( పతిబింబము (పవేశించినట్టు, ఎట్టు వచ్చినదో! ఊహింపరాని ఆ వనితతో సంభాషించెను. ఆదర్శ చ్భాయా _పవేశోపమానము లోకో త్తరముగా నున్నది. కుకుండుపడక పై, యెదుట బద్ధాంజలియైన వనిత, శయ్యాగ్భవోము; ఇది చ్మితకారుని చితరచనకు అను కూలముగానున్న సన్నివేశము. ఆలంకారము : ఉపమ. (యుగ్మమ్‌) శ్లో. లభ్రాంతరా సావరణేఒపి గేహే యోగ్మ్యవభావో నచ వీభర్షి చాకార మనిర్వ్బృుతానాం మృణాళినీ మైమ మివోపరాగమ్‌.

ఫొడళ నర్గము వ! శా త్వం శుఖే! కస్య పరిగహోవా? కింవా మదభ్యాగమ శారణం తే? ఆచత్వ మళ్వా వినాం రఘూణాం మనః పరస్త్రీ విముఖ (వవృత్తి. 8 వ్యాఖ్య : సావరణే, అఆపి-ఆవరణముగలదై నను, గేహే-గృహమునందు, లబ్ధాంతరా-పొంద(ఐడిన యవకాశ ముగలదానవయితివి, యోగ్యపళావః, చ-యోగ శ క్రిగూడ, తే, న, లశ్యతే-నీకున్నట్ట్లు గనంబడదు. మృణా!నీ-తామరతీంగ, 'హైమం-మంచునలన వచ్చిన, ఉపరాగం, ఇవ-ఉప్మదవమునువలె, అనిర్బృతానాం- సుఖములేనివారియొక్క-, అకారం-రూపమును, బిళర్షి, చ-ధరించుచున్నావుగూడను, హేవధే-ఓ అమ్మాయీ! త్వం, కా-నీవు ఎవరు! కస్య, వా, పర్మిగహః-ఎవని యొక్క పత్నివి? తే-నీకు, మదభ్యాగమకారణం-నావద్దికి వచ్చుట యందలి కారణము, కింవా-ఏమైంరమున్నది! వళినాం-బితేరదియులగు, రఘూణాం-రఘు వంశపు రాజులయొక్క, మనః-మనస్సు, పరస్త్రీ విముఖ ( సవృ ల్లి.పరస్త్రీల విష యమున పెడమొగముపెట్టు నడవడిగలదానినిగా, మఠ్వా-తెలిసికొని, ఆచత్వ- చెప్పుము. ఓ జభాంగీ! తలుపులు మూసియున్న యూ గృహములోని కెట్లు వచ్చి తివి? సీలో యోగళ కి యున్నట్టును దోచుటలేదు, మంచుదెబ్బతిన్న తామరతీ/గ వలె దుఃభితమైన రూపముగలదానవై యున్నావు. నీ వెవరు? ఎవని భార్యవు? నా వద్దికి వచ్చుటకు(గారణమేమి? మా రఘువంశ్రీయుల మనస్సు పరన్తీ విముఖమైనట్టి దని తెలిసికొని, ఆలోచించుకొని, నీ విషయమును వివరముగా-జఇెప్పమని కుకుం శావనిత నడిగెనని భావము. శ్లో త మబవీ క్సా గురుణా నవద్యా యా నీతపౌళా ఆ స్వపదోన్ముఖేన, తస్యాః పురః సం (ప్రతి వీతనాథాం జానీహి రాజు న్నధిదేవతాం మామ్‌. రి వ్యాఖ్య 2 సా-ఆవ”త, తం-కుశునుడ్దే?ించి, ఆనవద్యా-ఎట్టిదోవమునులేని, యా-ఏపురము నస్వపదోన్ముఖేన-తనస్థానమగు వైకుంఠమునకు వెళ్ళుచున్న, గురుణా-మీతం(డిచేత, సితపౌరాఎతనవెంటందీసికొనిపోంబడిన వురజనులుగలద్దై

విరివి రఘువంశము యున్నదో! హేరాజ౯-ఓరాజా, మాం-నన్ను, సంపతి-ఇప్పుడు, వీతనాభాం-అనా థనైన, తస్తాః, పురః-అ ఆయోధ్యానగరముయొక్క_, అధిదేవతాం-అధిదేవతనుగా, జానీహి-ఎలుగుము, అని, అ్మబవీత్‌-పలికెను. ఆవనిత, మీతండి రాముడు తన నిర్వాణసమయమున జనులనందటీని వెంటబెట్టుకొని వైకుంఠమునకు వెళ్ళగా నిర్మానుష్యమైన ఆయోభ్యకు అధిదేవతన్నై అనాథన్లై యున్నానని కుశనికి జెప్పెను. ఇచ్చటి విశేషము రాము: డయోధ్యలోందనకు సమకాలికులై యుండిన వారినందజిీని వై కుంఠము(జేర్చి మోతమొస(గుట, “ఆ(బవీత్‌” [కియకు వాక్యా రము కర్మ. ఈ వస్వాకసాళా మలిభూయ సాహూం సౌరాజ్య బద్ధోత సవయా విభూళ్యా, సమ్మగళక్తా త్వయి నూర్యవం శ్యే సతి (పపన్నా కరుణా మనస్థామ్‌. 10 వ్యాఖ్య: సాహం _ (సా+అహం)- అయోధ్యాదిదేవళనై ననేను, సౌరాజ్యబద్ధోత్సవయా- మంచిరాజుపాలనముచేత ఉళ్స్ళవయు క్రమగు, విభూత్యా- సంపదచేత, వస్వొకసారాం-అలకాపురిని లేదా ఇందనగరమును, అభిభూయ- తిరస్కరించి, సమ్మ గళ క్రా-సంపూర్ణశ క్రిమంతు(డవగు, త్వయి-నీవు, సూర్య వంశే సతి-సూర్యవంశీయుండవై యున్నందున, కరుణాం, అఆవస్థాం-దీనడళను, య పపన్నా-పొందియున్నాను. మంచిరాజుగల అయోధ్యావిభూతిని మీతం్మడికాల మున అనుభవించుటచేత కుబేరనగరమగు ఆలకాపట్టణమునుగాని, _వస్వాకసార మను పేరుగల ఇం[దనగరమునుగాని లెక్కచేయనినేను సూర్ధువంశీయు(డ వే అయి, సమగళ _క్రిమంతు(డవైన సివుండియు నన్ను పరామర్శించుటలెదేయని దీనదళకు లోన్రైతి నని యావనిత కుకునితోననెను. రామరాజ్యము స్వర్గరాజ్యముకన్నను వై భవోపేతమై యుండినదని భావము. శ్లో. విశీర్ణతల్బ్చాట్టళతో నివేశః పర్య స్తశాలః (పభుణా వినా విడంబయ త్య_స్తనిమగ్న నూర్యం దినాంత ము[గానిలభిన్న మేఘన్‌. 11

షోడళ సర్గము వలల వ్యాఖ్య : విశీర్ణతల్పాట్టళతః-శథిలమైపోయిన అట్టాలికలయొక్కయ,. సౌధగృహములయొక్కుయు శతములుగలదియు, పర్య నశాలః -పడిపోయిన (పాకా రములు గలదియునగు, మేనివేశః-నానివేశనము, [పభుణావినా-స్వామిలెనిరై , అ స్రనిమగ్నసూర్యం-ఆ స్తపర్వతమున మునిగిన-సూర్యు(టుగలదియు, ఉగానిల ఫిన్నమేఘం-(పచండ వాయువు చేత ముక్కలు చేయబడిన మేఘములు గలదియు నగు, దినాంతం-సాయంకాలమును, విడంబయితి-పోలియున్నది. మేడలు, మేడల పైని అట్టాలకములు శిథిలములై , (ప్రాకారములు పడిపోయి, (పభువులేకయున్న నానివాసమగు నయోధ్యానగరము, ఆ స్తమించిన సూర్యు,డును పెనుగాడ్చులచేత చెదరి ముక్కలయిన మేఘములును గల సాయం సమయమును బోలుచు కళాహినమై యున్నదని చెప్పెను. ఇచ్చటి “ఈల్ప” శబ్దమునకు ఆట్టాలిక యని అర్థము. శ్లో, నిళశాను భాస్వత్కలనూపురాణాం యః సంచరోఒఖథూ దభిసారిళశాణామ్‌, నదళముఖోల్కావిచితామి షాఖిః న వావ్యూతే రాజవథః శివాఖిః. 12 వ్యాఖ్య : నిశాసు=ర్నా శతులయందు, భాస్వత్కలనూపురాణాం-[ పకాశించుచు అవ్య క్రమధురధ్వనులుచే యు కాళ్ళయందెలుగల, అభిసారికాణాం- అఖిసారికానాయి కలకు. యః-ఏరాజమార్గము, సంచరః-సంచారమార్గ మైయుండెనో, సః, రాజపథః-. ఆరాజవీధి, నదన్ముఖోల్కావిచితామిషాఖిః -నదన్ముఖ-ఆరచుటన్న నోశ్ళయందలి, ఉల్కా -మండుచున్న క్మళానపు కొజవులచేత, విచితామిషాభిః-వెదక బడుచున్న మాంసపుముక్కలుగల, శివాఖిః- అడునక్కలచేత, వాహ్యలే-నతువ(బడుచున్నది. రా్సాతులయందు శ బగారనాయికలగు అఖిసారికలు రత్న నూపురధ్వనులతో' (చియులవద్దికి వెళ్ళుట కుపయోగపడిన రాజమార్గము నేతు నోళ 7లో శ్మశానపు కొఅవులను బట్టుకొని కూశలుపెట్టుచు. మాంసములను_ వెదకుచున్న నక్కలు “శత దోర్భాగ్యమును పొందియున్నదని భావము. రశ్నకాంతులకు కొఅవి బలు, కలనాదములకు నక్కకూతలు సాముమును పొందియున్నవి- “సంచరంతి అనేన ఇతి సంచరః” గోచరసంచర ఇత్యాది సూతముదేత “ఘో (పత్యయాంత మగు నిపాతము, ఇట్లే గోచరః (దేశము), వహః (స్కంధము), వ్యజః (శాల వృంతమృు, ఆపణః (పణ్యస్థానము) ఇర్యాది శబ్దములు నిపఠింప(బడినవి,

294 రఘువంశము ల్లో. అస్ఫాలితం యత్‌ (పమదాకరాలై 9) ర్మ్ఫృదంగథధీర ధ్వని మన్వగచ్చక్‌, నన్న్యై రిచానీం మహి_మై _స్పదంభ; శృంగావాతం (కోళలి దీర్చి కాణామ్‌. 18 వ్యాఖ్య : యకళత్‌-ఏజలము, | పమదాకరాగై 9౪ -జల. కీడలాడున్తీలయొక్క హస్తములచేత, ఆస్ఫాలితం- కొట్టబడినదగుచు, మృదంగధీరధ్వనిం-మృదంగముల యొక్క గంభీరర్వసిని, ఆన్వగచ్చ్భత్‌ -ఆనుకరించియుండెనో, తత్‌-ఇట్టి, దీర్టి కాణాం-దిగుడుబావులయుక గాః అంభః-జలము,ఇదానీం-ఇప్పుడు, వన్వైఃమహిషై ః- ఆడవిదున్నలచేత, శృంగాహతం-కొమ్ములతో చెలగ(బడినదగుచు, _కోళతి-ఆరు చున్నది, పూర్వ మయోధర్యయందలి దిగుడుబావులలో జల్కకీడలు సలుపు (పమ దలు వాస్తములతో వాయింప(గా, మృదంగధ్వనివలె వినంబతుచుండిన నీటిచప్పుడు ఇప్పుడు ఆడవిదున్నల కౌమ్ములతో చెలగంబకుచు రోదనధ్వనితో హో రెత్తుచున్న చని భావము. ల్లో వృచేశయా యపష్టినివానథంగా నృదంగళపబ్టైాపగమా దలాస్యాః, (పాప్తా దవోల్కావాత శేమబర్హ్యాః (్రీడామయూళా శ్రీ వనబర్హిణత్వమ్‌. శే వ్యాఖ్య : యస్టినివాస భంగాత్‌-నివాసముగా కట్టిన కజ్ఞలు విరుగుటవలన, వృమేశయాః-చెట్టుపై నిదించుచున్న వగుచును, మృదంగళబ్దాపగమాత్‌ -మృదంగ నాదనులు లేనందువలన, ఆలాస్యాః-నృత్య శూన్యములగుచును, దనోల్కావాళ శేనబర్హాః.---దవోల్కా.-వనాగ్నియొక్క మిణుగురులచేత, హత శేష -కాలగామిగిలిన ఐర్హాః-పింఛములుగలవి యగుచును, [కీడామయూరాః-విలాసమయూరములు, వన బర్హీ ణత్వం-ఆడవి నెమళ్ళగుటను, (ప్రాప్తాః-పొందినవి. అయోధ్యయందలి క్రీడా మయూరములు, సొధములయందలి తమ నివాసయష్టులు విరిగిపోవుటచేత చెట్లపై న్నిదించుచు, ఎచ్చటను మృదంగనాదము విన(ఐడకుండుటచేత లాస్యమును విడిచి, ఆరణ్యముగా మారిన అయోధ్యలో నప్పుడప్పుడు రగుల్కొను వనాగ్ని మిణుగురులదే కాలాగా మిగిలిన పింఛములతో ఆడవి నెమళ్ళవలె దీనదశను పొందియున్నవి అని చెప్పెను. “వృకేశయాః” అలుక్సమాసము,

హోడళ సర్గము తల్‌ శో. పోపావమాళ్తేషు చ యేషు రామా నిఉ_ప్లవత్య శృరణాన్‌ నరాగాన్‌, నద్య్యో వాతన్యంకుఖి రసదిగ్ధం వ్యామై 9: వదం శేషు నిధీయళతే మే. 15 వ్యాఖ్య : యేమ, సోపానమార్లేషు-ఏ సోపాన మార్గములయండు, రామాః-_ స్రీలు సరాగాన్‌-లాఇార సముచేందడి సిన, చరణాన్‌-.పాదములన్స, నిష ప్రవత్యః-ఉంచుచుండిరో, తేషు, మే మార్గేవు-ఆనాసోపానమార్గములయందు, సద్యః-అప్పుడే, వాతన్యంకుథిః-చంపంబడిన యిజ్ఞులు గల, వ్యా ఘే -పులుల చేత్య అఆ(సదిగ్ధం-ర క్తముచే పూయంబడిన, పదం-ఆడుగు, నిధీయతే-ఉంచ(ఐతు చున్నది. మరియు సౌధాదులసోపానమార్గ ములందు పూర్వము విలాసవతులు లక్క పూతలతో(దడిసిన చరణము లుంచుచుండిరి. ఇప్పుడు. పులులు అప్పుడే చంపిన లేళ్ళ నెత్తుకుతోం. దడిసిన తమ యకుగుల నదేమెట్టపై నుంచుచున్నవని వాపోయెను, శ్లో, చితద్విపాః పద్ధువనావతీర్ణాః క'రేణుఖి రృత్తమృణాలభంగాః, నఖాంకుశాఘాతవిఖిన్న కుంభాః నంరభ్ధసింవా వహవ్చాతం వవాన్తి 16 వ్యాఖ్య : పద్మవనావతీర్ణాః-కనులవనమున చిగినవిగొను, కరేణుఖిః-ఆడ యేనుగులచేత, దడ త్తమృణాలభంగాః- ఈయ-/బడిన లామరకాడల ముక్కలు గలవి గాను (వాయంబడిన, చితద్విపాః-థి త్రిని తములయందలి యేను/గులు, నఖాంకుళా ఘాతవిఖిన్న కుంభాః-అంకుశములనంటి గోళ్ళ దెబ్బలచేత పగిలిన కుంభస్థలములు గలవి యగుచు, సంరబ్ధసింహ్మపహృతం-కోపించిన సింహముల (పవోరమును, వహంతి-భరించుచున్నవి. నగరసౌధములగోడల మై, కమలవనములోనికి దిగి ఆడ యేను/గు లందించు తామరతూండ్లను దినుచున్నట్టు, చ్యితింపంబడిన యేనుంగు బొమ్మలను, సత్యగజములని (ళమించి పాడువడిన యయోధ్యలోనికిం (టమేంచిన సింహా: తమ గోళ్ళతో నాయేను(గుల కుంభస్థణములను జీల్చి, కోపించి కొట్టు చున్నవని భావము, [భాంతిమదలంకారము వ్యంగ్యము.

296 రఘువంశము భ్లో. _న్తంభేము యోషిత్సఏతియాతనానా ముత్కా )౦తవర్ష కమ ధూసరాణామ్‌, న్తనో త్రరీయాణి భవంతి సంగా నిర్న్యోకపట్టాః ఫణిఖి ర్విముక్తాః. 17 వ్యాఖ్య; ఉత్కా9ంత వర్ణః కమ ధూసరాణాం..--ఉత్కాఏంత-వెలిసి పోయిన, వర్ణ, కమ- మొదటవేసిన రంగులుగలవగుటచేత, ధూసరాణాం- బూడిదరంగు గల, స్తంభేమ-కజ్ఞస్తంభములయందలి, యోషిత్పతియాతనానాం-శిల్పరూపమున నున్న స్త్రీమూర్తులకు, ఫణిథిః-సర్పములచేత, విముక్తాః-విడువ(బడిన, నిర్మోక పట్టాః-బప్టముక గ్రాలివంటికుబుసములు, సంగాత్‌ -త/ఏలుకొనియున్నందువలన, సనో శ్రరీయాణీ-స్త నాబ్భాదనవస్త్రములు, భవంతి--ఆగుచున్నవి,సౌధములలోని స్తంభము లపై స్రీీల్పములను జెక్కి వాటివస్తా9దులను 'పెక్కురంగులతో వేసిమయుండిరి. కాల [కమమున ఆరంగులు మాసిపోయినందున న్త్రీశల్పములకు నములు బయల్ప డ/గా నచ్చట సర్పములు విడిచిన కుబుసములు దగుల్కొని స్తనో త్తరీయములుగా నుండు దళవచ్చినదనిచెప్పెను. ఈ స్తనో త్రరీయములు ఊ త్తరదేశపు స్త్రీ వేసుకొను చిన్నపాటివని _గహింపవలెను. ఆయోధ్యానగర మంతపాడువడినదని భావము. శో శాలాంతరశ్యామనుధేషు నక్త మిత_న్తతో రూఢతృణాంకు లేము, త ఏవ ముక్తాగుణకుద్ధ2 యోపి వారేషు మూర్శంతి న చంద్రపాదాః 15 వ్యాఖ్య : కాలాంతరళ్యామసుధేమ _.- కాలాంతర - కాలవ్యవధానముచేత, శ్యామ-నల్త/బడిన, సుధేషు-సున్నపుపూతలుగలవియు, ఇత స్తతః-ఇచ్చటచ్చటి రూఠతృణాంకురేషు- మొలచినగడ్డిపరకలు గలవియునగు, మహర్మ్యేమ-గృహముల్త మీద, నక్తం-ర్మాతియందు, ముక్తాగుణశుద్ధ్దయః, _ ఆపి-ముక్యాలవారములవలె తెల్లనివై యున్నప్పటికిని, తే, ఏవ-ఇంతికుపూర్వము (పకాశించినవేయగు, చంద పాదాః-చందకిరణములు, న మూరృంకి-. పతిఫలించుటలేదు. పూర్వము ర్నాతి వేళలలో సౌధములయందు తళతళమని _పతిఫలించిన చం,దకిరణములే యిప్పుడు . మేడలన్నియు సున్నమువేయువారులేకయు, అచ్చటచ్చట గడ్డిమొలకలు మొల

పోడళ నర్గము వం చియం గళాహీనములై యున్నందున ఆహరర్ష్య్‌ములమీద చందకిరణములు (పతి ఫలించుటయే లేదట, ఖో ఆవర్జ్థ్య శాఖా సదయం చ యాసాం పుష్పాణ్యుపాత్తాని లు మై విలాసినీఖిః, " వన్న్యైః పులిందైరివ వాన్నరై స్తాః క్లి శన్టంత ఉద్యానలళా మదీయాః. 19 వ్యాఖ్య : విలాసినీభిః-ని కువూరయువతులచేత, సదయం-దయాపూర్య కముగా, కాఖాః-కొమ్మలను, ఆవర్జ్య-వంచి, యాసాం-ఏతీ/గలయొక్క, పుష్పాణి- పువ్వులు, ఉపాత్రాని-తెంపుకోంబడియుండెనో, తాః-అట్టి, మదీయాః, ఉద్యాన లతాః-నాయుద్యానలతలు, పులిందై =, ఇవ-ఆటవికజనులచేతవలె వన్వ్యైఃవానరై 1- ఆడవికోతులచేత, క్షి శ్యంతే-బాధింప(బకుచున్నవి. ఏనాయుద్యానలతలు పూర్వము విలాసినుంచేత దయతోవంచ(బడి పువ్వులుకోసుకో(ఐడుచుండెనో యవి నేడు కర్కళస్వభావముగలయాటవికులచేతవలె వనవానరములచేత నిర్భయముగా బాధింప( బతుచున్నవని చెప్పెను. నం రాళా వనావిష్క్టృతదీపభానః కాంళాముఖ(క్రీవియుతా దివాపిః తిరస్కి ౨యంతే కృమితంతుజాలై. ర్విచ్చిన్నధూమ[వనళా గవాతాః. బి0 | వా?ఖ్య ; రొ_తౌ-రా_తియందు, అనావిషృతదీపభాసః-కూన్యమైన దీప కాంతులు గలవి:మ్సు, దివా, , ఆపి-పగటియందును, కాంతాముఖశ్రీవియుతాః - స్త్రీల ఖకాంతిచేత చియుక్తములై ననియు, విచ్చిన్నధూమ్మపసరాః-నష్టమైన ధూమ (పసారముగలవియున గు, గవాషాః-గవాక్షములు, క ఎమితంతుజాలై ౩-సాలెపురుగుల దారాల వలలచేత, తిరస్కిఏయండే-మూయ/(బడుచున్నవి. నగరసౌధ గవాక్షములు ర్మాతివేళలో దీపకాంకులు లేనివగుచు, పగలు అప్పుడప్పుడు తొంగిచూచు స్త్రీల ముఖములులినివగుచును, లోపలమచుమ్యులులేనందున పొగవెజష్ళటలేనివగుచు, సాలెపురుగు లల్లిన దారములతో మూతపడుచున్నవి సుమా! అసి వాపోయను,

298 రఘువంశము ఈ గవాకషములు గోడలకే ఆవుకన్నులవంటి రంధములతో నిర్మింపబడిన నేటి కిటికీలవంటివి. శ్లో, బలి[క్రియావర్జితనై కళాని స్మ్నానీయనంనర్ష మనావ్నువంతి, ఉపాంతవానీరగృ్భవోణి దృష్ట్వా శూన్యాని దూయే సరయూజలాని. 21 వ్యాఖ్య : బల్మీ కియావర్జిత సైకతాని-బలి కీయా- పూజాకర్మలచేత, వర్జీత- వర్ణితముల్తై న, సైకతాని-ఇసుకతిన్నెలుగలవియ, స్నానీయసంసర్గం-స్నా నసార నములగు పిండి మొదలగు వానితో. గలియుటను, అనాప్పువంతి-పొందనివియ, ఉపాంతవానీరగ్భహాణి-సమీపమునందు నెలకొన్న (పబ్బలిపొదలు గలవియనగు, సరయూజలాని -సరయూనదీజలములనుు, శూన్యాని-నిర్మానువ్యములై న వానినిగా, దృష్ట్వా-చూచి, దూయే-పరితపించుచున్నాను. ఇ(క సరయూనదీ సైకతములందు పూజలు చేయువారులేరు, స్నానము చేయువారు శరీరమునకు రాచుకొను ఇప్ప, "సెనగ మొదంగు వాని చూర్ణములు నీటిలో. గలియుటలేదు, నదిలోనికి దిగు దారులన్నియు (పబ్బలిపొదలతో నిండియున్నవి, ఇట్లు శూన్యములై న సరయూ జలములను జూచినప్పుతు నామనస్సు చాలానొచ్చుచ్చున్నది అని యావనిత కుజుని యెదుట దురపిల్లైనని భావము. "బలిః పూజోపవోరః స్యాత్‌ అని శాశ్వతనిఘం టువు. స్నాంతి అనేన ఇతి “స్నానీయం” కరణార్థమున “ఆనీయర్‌ ” (పత్యయము, శ్లో... త దర్హోనీమాం వసతిం విసృజ్య మా మభ్యువై తుం కులరాజధానీమ్‌, హిళ్వా తనుం శారణమానుషీం తాం యళథా గురు వే పరమాత్మ-మూ శ్రీమన్‌. 2 వ్యాఖ్య : తత్‌-అందువలన, ఇమాం, వసతిం-ఈ నివాసమును (కుశావకీ పట్టణమును, విసృజ్య-వదలిపెట్టి, కులరాజధానీం-మీవంశ రాజధానినగు, మాం- నన్ను (ఆయోధ్యను), అభ్యుపైతుం- చేరుటకు, అర్హసి-తగియన్నావు. (ఎట్టనగా) తే.సీయొక ట్రా గురుః-తండియగు రాముడు, తాం, కారణమానుషిం, తనుం- కారణవళమున మానవరూపముగల యాశరీరమును, హిత్వా-వదలి, పరమాత్మ మూ శ్తిం-విమ్ణు శరీరమును, యఖా-ఎట్టుపొందెనో అట్టు, రావణవధరూప కొరక

పోడళ నర్షము 99 మున మానవరూపమును ధరించిన మీతండియగురాము/డు మరల విమ్షుమూ ర్తిగా వై కుంఠమునక్రు. వెళ్ళినట్టు నీవును శ్యతువిజయ చిహ్నముగా వసతిని -జేసికొన్న కుళావకీపట్టణమును వదలి కులరాజధానియైన ఆయోథ్యను జేరి నాదుఃఖమును దొల(గింపు మని కోరెనుం క్‌, ళో, తథేతి తస్యాః (ప్రణయం (వకీతః (వత్యగహీ 'శ్బ్చా(గగవాకో రఘూణామ్‌, పూ రప్యభివ్య_క్తముఖ్యపసాదా శరీరబంధేన తిరోబభూవ. 28 వ్యాఖ్య : రఘూజాం-రఘువంశీయులలో, [1పా_గవా6ిః-మిక్కిల్మిశిన్టుం కైన కుకండు, తస్యాః-ఆయయోధ్యాధిదేవతయొక్క, _పణయం-, పార్ధనమును, (పతీఈ (సన్‌)-సంతుష్టుడగుచు, తథెతి (తభా-- ఇతి)-అవ్రేయగుగాక యని, (పత్య గహీత్‌ -అంగీకరించెను. పూరపి (పూః -. అపి) -పురాధిదేవత సైతము, ఆలి వ్య క్షముఖ్యపసాదా-స్పష్టమైన ముఖనై రృల్యము గలదియగుచు, శరీరబంధేన-ళరీ రముతో, తిరోబభూవ- ఆంఠర్థానమును పొందెను. అట్టు ఆవ్వోనించిన ,పార్థనను రఘువీరు(డై న కుకుండంగీకరింప(గా నయోధ్యా నగరాధిదేవత ధరించిన శరీరమును విడిచి అంతర్థానమును పొందెను. అనంగా నావనిత కుకుని యెదుటినుండి మాయమై పోయెనని భావముః శ్లో. త దద్భుతం సంసది 'రాతివృ త్తం పాత ర్చ్విజేభ్యో నృపతిః శళంస, శుళ్వాత ఏనం కులరాజధా న్యాః సాతా త్పతిక్వ వృత మభ్యనందన్‌. 24 వ్యాఖ్య : నృపతిః-కుకు(డు, తదద్భుతం(తత్‌ -౯ అద్భుతం) ఆయాళ్ళర్య కరమైన, ర్యాతివ్య తం-ర్మాతియందలి వృత్తాంతమును, [పాతః-మరుసటి యుద యమున, సంసది-సభయండు, ద్విజేళ్యః-_బాహ్మణులకు, శళంస-చెప్పెను. దే.ఆ ాహ్మణులు, | శత్వా-విని, ఏనం-అతనిని, కులరాజధొన్వ్యాః -వంశరాజధానికి, సాఇుర్‌-స్వయముగా, పతిత్వే-భ ర్తయగుటయందు, వృతం-వరింప(బడినవానిని, అభ్యనందన్‌ - ఆశీర్వ్యచనములచేత అభినందించిరి. అట్టు పూర్వర్వా తియందు జరిగిన వృత్తాంతమును మరునాటి _పాఠఃకాలమున కుళు(డు (బాహ్మణులకు సభలో వివ

తి00 రఘువంశము రింప(గా వారు కులరాజధాని స్వయముగా భ ర్తగా వరించినందులకతని నాశీర్వదించి మచ్చుకొనిరని భావము, స్వప్నతుల్యమైన యీ సంఘటన విషయమున గార్గ్యుండను స్వప్నళాస్త్రవేత్త యిట్లు చెప్పెను. క్లో, “దృష్వా స్వప్నం శోభనం నై వసుష్యాత్‌ పళ్చాత్‌ హృష్టోయః సపొకంవిధ తే, శం సేదిష్టం తతసాధుర్విజేభ్యస్తే చాశీర్భిః 1పీణయేయ ర్నరేందమ్‌” అనగా మంచి స్వప్నము వచ్చినప్పుడు మేల్కొన్న రాజు ఆ స్వప్నవలము ననుభవింపదలంచుకొన్నచో మరల ని దింపరాదు. తరువాత (వాహ్మణులకు. జెప్పవలెను- వాగును “తభాస్తు" ఆని ఆశీర్వదించి యతని నానం చింప(జేయవలయునని యర్థము. శ్లో. కుఖావత్తీం శోియసా త్స కృళ్వా యా(కానుకూలే 2-వాని సొవరోధః, అన్నుదుతో వాయు రివ్యాభవృందై॥ నైనై్యై రయోభ్యాళి ముఖః [పతస్థే, 25 వ్యాఖ్య సః-కుశుండు, కుళావతీం-కుళావ్య నగరమును, [శ్నోతియ సాత్‌-వేదవేత్తల స్వాధీనమైనదానినిగాా క ఎత్వా-చేసి, య్మాతానుకూలే- [ప్రయాణ మునకు(దగిన, అహని-దినమునందు, సావరోధః సన్‌ - ఆంతః పురాంగనలతోగూడిన వాండగుచు, వాయుః-వాయువు, అ(భవృందై;, ఇవ-మేఘసమూహములతోవలె, సైనైః-సేనలతో, అన్నుదుతఃసన్‌ - వెంబడింప(విడినవా(డగుచు, అయోధ్యాలి ముఖః-ఆయోధ్యానగరమువై పు, (_పతసే్య్యపయాణముచేసెను. కుకావతీ పట్ట ఇమును వేదపండితులకు దానముచేసి, _పయాణమునకు యోగ్యమైన థిథివార నక్ష్మ్యతాదులుగల దినమునందు అంతఃపుర స్త్రీలతో అయోధ్యాభిముఖుడై కుశుండు (ప్రయాణముచేయంగా నతనివెంట సైన్మములు, వాయువువెంబడి మేఘబృందముల వలె, బయలుదేరెను. ఆలంకారముః ఉపమ. ళ్లాం సా శేతుమాలోపవనా బృవాద్భి ర్వివోరవై లానుగతేవ న్నాగెః, సేనా రథోచారగృవో (వయాణే తస్యాభవ జ్ఞంగమరాజధానీ, 26

హోడళ సర్గము ఫె0] వ్యాఖ్య : శేశుమాలోపవనా-కెంజాలవరుసలనెడి ఉపవనముగలదియు, బృహడ్చిః- పెద్దవియగు, నాగ్లై -ఏన్సులిచేత, వివార శ్తై లానుగతా-_ కీడాపర్వతము లతో( గూడినదివలెనున్నదియు రథో దారగృవా-రథనులను మంచిగృహ ములుగల దియునగు, సా, సేనా-ఆపైన్యము, తస్య, (సయాణే-ఆకుకున్నిపయాణమునందు, అంగమరాజధానీ. ఇన-నడచుచున్న సగరమువలె, అభవత్‌ - ఉండెను. రంగుకంగుల జెండాబట్టలు పువ్వులు, ఆకులు, కొమ్మలుగా. గన(బకుటచేత ఉపవనముగాను, ఎత్జైనయేనుంగులు (కీడాశై లములుగాను, ఠథములు ఆలంకరింప(బడి నయిండ్డు గాను గోచరించుటచేత ఆ సేనయంతయు! గుకుని పయాణమునందు నడచుచున్న రాజధానిగా( బకొళించెనని భావము. కేతుమాలామలయందు ఆరోపింప(ఐబడిన ఉప వనాదులు జంగమరాజధానిగా బరిణమించుట కుపయోగపడినందున పరిణామాలం కారము, “ఆరోప్యమాణస్య (పకృతోపయోగిత్వే పరిణామః” అని లక్షణము. ళో తేనాతపతామలమండ లేన 'ప్రస్థాపితః పూర 5నివానభూమిమ్‌, ఏఖౌ బలౌఘః శశినోదికేన వేలా ముదన్వానివ నీయమానః, ౨7 వ్యాఖ్య : అతప్మ తామలమండలేన-నిర్మలమండలాకారముగల ఛ్యకము గం, ఠేన-ఆకుకుంచేత, పూర్వనివాసభూమిం- మొదటినివాసమగు నయోర్యను గుజీంచి, [పస్థాపితః .(పయాణ ముచే మింపంబడిన, బలౌఘః- సైన్యసమూహము, ఆత ప్యతామలమండలేన-ఛ(తమువలె నిర్మలపూర్ణబింబముగలవా.డై , ఉదితేన-ఉద యించిన, శశినా-చం్యదునిచేత, వేలాం, సీయమాః -తీరమునుజేర్చఐడుచున్న ఉదన్వాన్‌, ఇవ-సము_దమువలెె బభౌ - పకాశించెన, శ్వేతచ్చ (తముగల కుకునిచేత నయోధ్యకు [పయాణను( జేయింప.బడిన, పైన సమూహము, పూర్ణిమాచంటదునిచేత! జెలియలికట్టకు( దీసికొనిపోంబడుచున్న జలనిధవలె (వికాశించెనని భావము. రూపకాను[పాజితమగు ఉపమాలంకారము. “ఉదకం అస్య అ స్తీతి ఉదన్వాన్‌” అని వ్మిగహము.

802 రఘువంశము శ్లో. తస్య పయాతస్య వరూథినీనాం పీడా మపర్యా ప్రవతీవ సోఢుమ్‌, వసుంధరా. విమ్ణుపదం ద్వితీయ మధ్యారురో హేవ రజళ్ళ స) లేన. ల వ్యాఖ్య : పయాతస్య- పమాణమైవెళ్ళుచున్న, తన్య-కుకుంయొక్క, వరూఢినీనాం- సేనలయొక్క, (ఆవి కలిగించునట్టి) పీడాం-బాధను, సోఢుం- సహించుటకు, అపర్యాప్రవతీ, ఇవ-ళ క్రీలేనిదివలెనుండిన, వసుంధరా-భూదేవి, రజశళ్ళలేన-దుమ్మునెపమున, ద్వితీయం- రెండవదియగు, _విస్సుపదం-అకాశమును, అధ్యారురోహ, ఇవ-ఎక్కినదా? యనునట్ట్లుండెను. కుశుని [పయాణమునందిలి సైన్యమువలని బరువును మోయలేక భూదేవి ధూ₹గామారి యాకాశమునెక్కెనా యేమి? అనీ తోచునట్టు ఆకాశము రజోమయమయె?నని భావము. “వరూఢినీనాం" కర్తరి షష్టి. అలంకారము ; ఉర్చేష. శ్లో, ఉద్యచ్భ్చమానా గమనాయ పళ్ళాత్‌ పురో నివేశే పథిచ 'వ్రజంతీ, సా య్యత నేనా దదృశే నృపస్య తతై 9వ సామ్యగ్యమతిం చకార. 29 వ్యాఖ్య ; గమనాయ-నడచుటకొజుకు, ఉద్యచ్చమానా-ము=దుకు వెళ్ళు చున్నదియై, పళ్ళ్చాత్‌-వెనుకభాగమునందును, పురః-ముందులాగమునందును, నివేశ-విడిదియందును, పథిందారియందు, _వజంతీచ- వెళ్ళుచున్నదియగుచును. నృపస్య-కుకునియొక్క, సా, సేనా-ఆసైన్యము, య్యత-ఎచ్చటెచ్చట, దద్భశే- చూడ(బడుచుండెనో, తతై ౧వ-అచ్చటచ్చటనే, సామ్య గ్యృమతిం-సంపూర్ణముగొ నున్నదను బుద్ధిని, చకార-కలిగించెన.. ఒక సైన్యము లేదా జవసమూహన- దారిలో నడచునప్పుడు ముందర వెనుక జనము పలుచగానుండి మధ్యలోకొం మెక్కువగా నుండుట సామాన్యము, కొని కుశుని సైన్యము వెనుక, ముందు, విడిదులలోను, దారి నడచునప్పుడును, ఎచ్చట చూచినను మిక్కుటమ గాన ౦డీ సమ్మగ సైన్య మిచ్చటనే యున్నదా? అను బుద్ధిని గగిగించుచు నేగెను... అసైన్య మంతయపరిమితముగా నుండెనని భావము, “ఉద్యఛ్ళమానాో యమ-ఉపరమే

పోడళ సర్గము 808 అనుపరస్మెపదిధాతువు “సముదాజ్‌ భ్యోతామోఒ[గంతె” అనుస్తూ తమువలన ఆత్మనేపదికా(గా “శాన్‌” (పత్యయమువచ్చిన రూపము, శ్లో తస్య ద్యిపానాం మదవారిసేకాత్‌ ఖురాభిఘాళాచ్చ తురంగమాణామ్‌, "శేణుః (వేదే పథి పంకభావం పంకో౭పి రేణుత్వ మియాయ 'నేశుః. 380 వ్యాఖ్య : నేతుః-.నాయకు(డగు, తస్య- ఆకుశునియొక్క, ద్విపానాం-ఏనుం గులయొక్క_, మదవారిసేకాత్‌-మదోదక సేచనము వలనను, _ తురంగమాణాం- గుజ్జములయొక్క, ఖురావిఘాలార్‌, చ-గిట్టల (తొక్కుడు వలనను, (యఠాసంఖ్య ముగా) పథి-మార్గమునందు, రేణుః-ధూ[, పంకభావం-బురదతనమును, (ప్రపేదే- పొందెను, పంకః, ఆపి-బురదకూడ, రేణుత్వం-ధూశియగుటను, ఇయాయ-పొండెను. అట్లు సైన్యమును దీసికొని పోవుచున్న కుళుని :౮ర్గమునం దతనియేను(గుల మదజలధారలచేత ధూళ€ బురదగాను, నేలపైనుండినబురద గ్యురాల (తొక్కిడి వలన ధూ₹ిగాను మారెనని భావము. అనగా పైన్యమునందన్ని యేను(గులు, అన్ని గుజ్జములు నుండెనన్నమాట. పంకఠము కేణువుగొను. రేణువు పంకముగాను మారుట అభిళయో క్రి ఆలంకారము. శ్లో, మా న్లైమిణీ సా కటళాంత కేషు వై౦ధ్యేషు సేనా బహుధా విఖిన్నా, చళశార కేవేవ మవోవిరావా బద్ధ పతి(కుంతి గుహాముఖాని. ! వ్యాఖ్య : వైంధ్యేమ-వింధ్యకు సంబంధించిన, కటకాంతరేషు -సర్వతమధ్య 1పకేశములయందు, మార్గిషిజీ-దారులు వెదకుచున్సది యగుటచే, బహుధా-అనేక విధములుగా, విథిన్నా -బీలినదియై, మహావిరావా- పెద్దగా కేకలువేయునున్న, సౌ, 'సేనా-అకుకునిసేన, రేవా, ఇవ-నర్మదానదివలెనే, గహానుఖాని-నోళ్ళవంటి వింధ్య గువూలను, బద్ధ_పత్సి శంతి-ఎడతెగని _పతిర్వనులు గలవానినగా, చకార-చే సెను. దారిలోవచ్చిన వింధ్యపర్వతముపై పెక్కుకొండదారు లుండుటచేత నేలభాగమెట్లు

త04 రఘువళంము నడచునో చూచుటలో నాసేన పెష్కరీతుల బీలిపోరొంను. అట్లు చీలిన సేన తమ గుర్రింపునక్షై పెద్దగా నరచుచుండ(గా నాభ్యనులు, నర్య్మదాశాఖల చప డల వంటివై, వింధ్యపర్వత గృహాముఖములను (పతీధ్వనింప!జే సెనని భావము. ఆలంకొరము; ఉపమ. ల్లో న ధాగు భే దారుణయాన నేమి। (వభుః (వయాణధ్వని మి (శతూర్య్యః, వ్యలంఘయ ద్వింధ్య ముపాయ వాని పళ్యళా పుళిందై రువపాదితాని, 2౨ వ్యాఖ్య : ధాతుభేదారుణ యానశేమిః -గై రీకాదిధాతువులచేత నెజ్ట/బడిన రథచ_కములయంభఛులు (కమ్ములు) గలవా(తును, [పయాణర్వని మ్మిశళూర్యః- _పయాణధ్యని-వయాణమునందలి రథధ్యని, గజఘీంకార, అశ్యహేషాదులతో, మ్మ శ-కలీసిన, తూర్యః -మంగళవాద్యధ్వచు లుగల, నః, (పభుః-ఆ కకుండు, పు€ందై ః-ఆటవికులచేత, ఉపపాడితాని-సమర్పింపంబడిన, ఉపాయ నాని-కానుకలను, పశ్యన్‌ -చూచుచు, వింధ్యం-వింధ్యపర్వతమును, వ్య్థాలంఘయత్‌ -దాటెను. వింధ్య పఠ్యతమునందలి రంగు రంగల ధాతువులు రథచ్వకధారల కంటుకొసచుండ/గొ, మైన్యర్వనులు, మంగళ ఘోషలు ఏక్రీభవింపగా, నేగుచున్న. కుకుం డచ్చటి పుళి-దులు కెచ్చిన కానుకలు చూచుచు ససైన్యముగా వింధ్యను దాటెను. కాగుకలు చూచుట రాజకీవి, వానిని వెంటనే పరిజనులు తీసికొనియుంచుట యాబారఃఎ. క్రోం. తీక్టే తదీయే గజసేతుబంధాత్‌ (పతీపగా ముత్తరతో ఒ౬స్య్ర గంగామ్‌, అయత్న వాలవ్యజనీ బభూవు ర్ష్హంసా నభోలంఘనలోల 'వజణాః. 8) వ్యాఖ్య : తదీయే-ఆ వింధ్యకు సంబంధించిన, తీర్టే.గంగలోని దిగు మార్గమునందు, గజ సేతుబంధాత్‌-ఏన గుల వంకెనకట్టుటవలన, | పతీపగాం- పళ్చిమవాహినియగు, గంగాం-గంగానదిని, ఉ తరతః-దాటుచున్న, అస్య-ఆ కుళునికి, నలోలంఘనలోలప ఇాః- ఆకాశు పై కెగురుటచేత( గదలుచున్న రెక్కలుగల,

పొడళ సర్గము తళ హంసాః-హంనలు, ఆయత్న వాలవ్యజనీఐభూవుః- పయత్న ములేక లభించిన వి.ంజా మరము అయ్యెను. వింధ్యనుండి గంగలోనికి దిగు మార్గమునుండి గంగ యవళతలి . యొడ్డువజకు వంతెనగా నిల్చిన గజముల్నపైనుండి పశ్చిమవాహినిగాః (టవహించు చున్న గంగానదిని దాటుచున్న కుళ మవాోరాజునకు పైభాగమున టెక్కలాడిం చుచు! చిరుగునట్టి హునలు అఆయత్న లబ్ధములై న వింజావ రములుగా( ( బకాళించు చుండెననియ నరణ్యమార్గమున సైతముతని రాచజికమునకు లోపము. లేకుండె ననియు భావసు. శ్లో న పూర్వజానాం కపిలేన రోషాత్‌ భస్మావశేషీకృత విిగహాణామ్‌, సురాలయ్యపాప్తి నిమిత్త మంభ నై 9సోతసం "'నొలులితం వవందే. లి4 వ్యాఖ్య : సః-కుశుండు కపిలేన-కపిలమువోమునిచేత, రోషాత్‌.తన నవమా నించిరస కోపమవలన, భస్మావశేషీకృతవి_గహాణాం-బూడిదగా మిగుల్ప'బడ్డ దేహములుగల, పూర్వజొనాం-తమ పెద్దలయిన సగరపు_తులకు, నురాలయ[ పాపి నిమి త్తం-స్థర్గమును జేరుటకు కారణ మెనదియు, కౌలులితం- నావలచేత గదిలింప/బడి “డియ్మ, తై” సోతసం-గంగాసంబ- భమైనదియు నగు, అంభః -జలమును, వవందే-నమస్థారించను కపిలకోపాగ్నిచేత దగ్దుల్తైన సగరచ కవ ర్లిప్కుళులు స్వర్గమునుజేపటక్రి భగీరథు శు గంగాజంముతో( దర్బ్భణ ళాద్ధములు చేసీ వారిక, ము క్తి ఒగలిగించెను వారు సూర్యవంశీయులగు, కుకుం పెద్దలు అట్టి పెద్దలకు స్వర్గ హేతువై +, నిరంారనొౌకాయీనములచేత( గదలు జలములుగం గంగకు భక్రితో/ గుకు-డ. నమన్కటరించెనని భావము. “తి సోతాః” అనగా స్వర్గ మ ర్త పాఠాళ లోకములంనదు మూడు 'సవాహములాగల గంగ గతి సోతసః ఇదం తం సోతసం గంగకు సంబంధించినది యని ఆర్థము. శ్లో. ఇత్యధ్యనః శ్రైర్చి దవోఖి రంతే కూలం సమాసాద్య కుళః నరయ్యాః, వేడ్కిసతిష్టాన్‌ వితళాధ్వరాణాం యూపా నపళ్య చృతళో రఘూణామ్‌. శిత క 21

806 రఘుచనంశము వ్యాఖ్య 2 ఇతి-ఇట్టు, క్రేశ్చిత్‌, అహో ఖిః-కొన్నిరోజులతో (ముగిసిన) ఆధ్వనః-నూర్గ ముయొక్క-, ఆంతే-అవసానమునందు, కుశః-కుశమహారాజు, సరయాా-సరయూనదియొక్క, కూలం-తీరమును, సమాసాద్య-చేరి, వితళాధ్య రాణాం-ఎన్నియో యజ్ఞములుచేసిన, రఘూణాం-రఘువంశపురాజులయొక గః వేది పతిస్టాల-యజ్ఞ వేదికలపై నిలుపంబడిన, యూపాళ-పశుభంధన స్తంభములను శతశః -నూర్లకొలందిగా, అపళ్యత్‌ -చూచెను. వెనుకంజెప్పినరీతిగా. గొన్నిరోజులి నడకతో మార్గముచివరగల సరయూనదీతీరమును జేరినకుళశుండు తనపూర్వులయిన రఘువంశపురాజులు ఎన్నోయజ్ఞములుచేసి నిలిపిన నూర్లకొలంది యూప స్తంభము లను సరయూతీరసమీపమున జూచెనని భావము. శ్లో. ఆధూయ శాఖాః కునుమదుమాణాం స్పృష్ట్యాచ శీతాన్‌ నరయూతరంగాళా, తం శ్రాంతనై న్యం కులరాజధాన్య్యాః [పత్యుజ్జగా మోపవనాంతవాయు। 6 వ్యాఖ్య ఏ కులరాజధాన్యాః -అయోధర్యయొక్కం_, ఉపవనాంతవాయుః-ఉద్యా నవనమారుతము, కుసుమ దుమాణాం-పూలచెటయొక్క, కాఖాః కొ మమ్మలను, అధూయ-కొంచ ముకదలించియ, శీతాన్‌ -చల్లని, సరయూతరంగాన్‌, చ-సరయూ నదియలలనుసైతము, స్పృష్ట్వా-తాకియు, కాంత సైన్యం-ఆలసిన సేనగల, తం-ఆ కుళుని, (పత్యుజ్జగామ -ఎదురుకొనెను, పూలచెట్లకొమ్ములు కొంచము కదలునట్లుగా సరయూతరంగములను దాకుచు,చల్దదనము పరిమళమునుగల అయోధ్యానగరోద్యా నవాయువు అలసిన సైనముతో వచ్చిన కుశరాజునకు స్వాగతము చెప్పెను, అన(గౌ వారికి హాయిని గలిగించెనని భావము. (_పత్యుజ్జగామ ( పతి-[ ఉత్‌ జగామ). శ్లో, అథోపళల్యే రిపుమగ్నళల్య- _స్తసాష్ధః పురః పౌరనఖః న రాజా, కులధ్వజ స్తాని చలధ్వజాని నివశయామాస బలీ బలాని. 8 వ్యాఖ్య : అథ-అట్టు సేదదీరిన పిమ్మట, రిపుమగ్నశల్యః -శ _తువులయందు నాటుకొన్న శరములు గలవాండును (యుద్ధ విజేతయని యర్థము), ఫౌరసఖః =

పోడళ సర్గము 807 (వజలకు మి్యళుండును, కులధ్వజః-వంళ మునకు పతాకవంటివా(డును, బలీ-ఐల వంతుడు నగు, సరాజా-ఆకుకు(డు, చలధ్వజాని-గాలికి రెపపలాడుచున్న జెండాలుగల, బలాని- సైన్యములను, తస్యాః, పురః- అయయో ధ్యానగరముయొక్క, ఉపళల్యే-(గామాంతమునందు, నివేశయామాస-విడిదిచే యించెను. మవోపర్శాకమ వంళు(డు, కులడిపము, _పజాబంధువు నగు కుళుండు సేదరీరి రెపరెప-౮-తు జెండాలతో గంభీరముగానున్న తన సైన్యమును ఆయోధ్యానగరముయొక్క వెలుపల నివసింపజేసెను. చో గామాంత ముపళల్యం స్యాత్‌” ఆని యమరము. “శల్యం శంకౌ కరే వంశే అనిఏళ్వనిమంటువు. పాతనగరము (పవేశయోగ్యముగా లేనందున నట్టు చేసెనని భావము. శ్లో తాం శిల్పిసంఘాః (వళుణా నియుక్తా స్రథాగళాం సంభృత సాధనళ్వాత్‌, పుకం నవీచ (కురపాం విసర్గాత్‌ మేఘా నిదాఘగ్రపిళా మివోర్వీమ్‌. 86 వ్యాఖ్య : [వభుణా-రాతైన కుళునిచేత, నియుక్తాః-నియోగింప(బడిన, శిల్చి సంఘాః-శిల్చుల సమూహములు,సంభృళత సాధనత్వాత్‌ -సమృద్ధిగా జేర్చినపరికరములు గలవారగుటవలవ, తథాగరార-ఆట్ట్లు కూన్యమైయుండిన, పురం-అయోధ్యను,మేఘాః- మేఘములు, అపాం, విసర్గాత్‌-జలనులు కురియుటవలన, నిధాఘగ్గపితాం-_గీమ్మ- త ప్రయైన, ఉర్వీం,ఇవ-భూమినివలె, నవీచ_కుః*కొ త్రదానినిగా(జేసిరి. సమృద్ధిగా( జేర్చిన పరికరములండుటచేత శిల్పులు, వ్యడంగులు మొదంగువారు పాశువడీ యున్న ఆయోధ్యానగరమును, ఎండకొాలమున వీటలువారీయున్న నేలను మేఘములు వర్షపాతముచేతవలె, శిధిలములు చక్క(బరచి [క శ్రపట్టణముగా తేసిం. అనగా నివాసయోగ్యముగా( జేసిరని భావము. ళో తతః నవర్య్యాం నవకూపపహో రాం వురః వరార్జ్య(ప్రతిమా గృహాయాః, ఉపోపిత్రై ర్వా న్తువిధాననిద్భి ర్నిర్వర్తయామాన రఘు (ప్రవీరః. 89

8086 రఘువంశము వ్యాఖ్య £ తతః-తరువాత, రఘు[పవీరః-కుళు:డు, పరార్థ్యపతిమా గృవి యాః---పరార్థ్య-మిక్కిలివెలగలిగి (పళ సముల్తైన, (పతిమాగ్భహాయాః-దేవతా మందిరములును, రామదశరథాది శిల్పములునుగల, పురః-నూతననగరమునకు, ఉహోషితై!-ఉపవాసము చేసిన, వాస్తువిధాన విద్భిః-వాస్తుకాస్త్ర విధానములెజి(గిన వారిచేత, సపపహపహారాం-పశుబలులతో(గూడిన, సపర్యాం-పూజను, నిర్వర్త యామాస -జరిపించెను. దేవాలయములతోను, నూతన గృహములశోను నిర్మిం బడిన అయో ధ్యానగరమునకు వాస్తువిధానము. నెజి/గిన శిల్పులు పురోహితులు మొదలగువారిచేత పశుబలియు క్తమైన నగర(పవేశ శాంతిపూజాదులను కుశుడు జరిపించెనని భానము. భఖాసుని (పతిమా నాటకమును గాదా సెజి/ి యుండెను గాన నిచ్చట్మిపతిమా శబ్దమునకు రఘుదిలీపాదుల, _ వ్మిగహములును అర్థము కావచ్చునని ఊహీంప (బడినది. భో తస్యాః స రాజోవపదం నిశాంతం కామీవ శాంతా హృదయం (ప్రవిశ్య, యథార్హ మన్వ్యై రనుజీవిలోకం నంభావయామాన యఖథా'వధానమ్‌. శ్త0 వ్యాఖ్య సః-కుకుండు, తస్యాః- ఆనగరము“కు (సంబంధించిన) రాజోప పదం-”రాజ"ఆనుపదము మొదటగల, నిశాంతం-భవ''మును (రాజభవనమునని యర్థము) కామీ-కొముకు(డు, కాంతాహృదయ, ఇవ-పియురాలి హృదయమును వలె, (పవిశ్యం్న। పవేశించి, అనై జ-ఇతరభవనములచేత, అనుజీవిలోకం-తన ననుస రించి జీవించు మంతులు మొదలగువారిని, యథా_పధానం-మాన్యత్వానుసారముగొ యథభార్జం-వారికి తగినరీతిగా సంభావయామాస-గొరవించెు, ఆనగరముయొక్క రాజథవనమునందు తాను మక్కువతో(బవేశించి, అమాత్యులు మొదలగు అను బ్లీనివర్గమును వారియుద్యోగములకుందగిన గృహములచేత సత్క-రించెను. “కామీవ కాంతాహృదయం య పవిశ్య” అనునది, అమయోధ్యానగరాధి దేవతకును కుళశునికిని గల పరస్పరానురాగమును దెలుపుచున్నది. “రాజోపపదం” రాజశబ్దము ముందున్న పద మని “రాజభవనొమని య గహింపవలెను. ళో సా మందుళాసం'శ్రయిఖి స్తురం_గైెః ఇ"లావిధి స్తంభగతై శ్చ నాగ్రైః,

షోడళ సర్గము 809 పూ రాబభాసే విపణిస్థపణ్యా సర్వాంగనద్ధా భర ణేవ

నారీ. కీ1

వ్యాఖ్య : విపజిస్థపణ్యా-విపణి వీధియందుంచ(బడిన సమ స కయ విక యార్త వస్తువృలుగలదియగు, సా, పూః -ఆయయోధ్యాన 1ర ము, మందురాసం శయిథిః- అళ్వశాుయం దుండుస్వభావముగల, శురంగై ః-గుజ్జము ౨చేతను, శాలావిభి స్తంభ గతై ॥-గజశాలలయందుంచిన స్తంభములకు( గట్టుబడిన, నాగ్రే శృ-ఏనుగులచేతను, సర్వాంగనద్ధాభరణా -సర్వావయవములందును అలంకరింప(బడిన భూషణములుగల, నారీవ-స్త్రీవలె, ఆబభాసే-_ పకాళంచెను. ఆంగడివీధిలోనమర్చిన ధాన్యములు, రత్నములు మొదలగు (కయవ్శికయార్హ వస్తువులచేతను, గుజ్జపుకాలలలోనున్న గుజ్జములచేతను, గజశాలలలో స్తంభములవద్ద నిలిచిన యేనుంగులచేతను. గూడి యన్న ఆయోరధ్యాపురి, సర్వాభారణ భూషితయగు స్రీవలె మిక్కిలి. రాణించెనని భ్రావవపి. “విపణిః పణ్యవీధికా” వాజిళాలాతు మందురా” అనియు నమరము.

శ్లో. వసన్‌ న తస్యాం వసతా రఘూణాం పురాణళోభా మధిరకోపితాయామ్‌, న మైథీలేయః నృవాయాంబభూవ భ త్ర్రదివో

నాప్టల శేశ్వరాయ. శ్వ

వ్యాఖ్య సః,మైథీలేయః-సీతాకుమారుండగు నాకుకు(డు, పురాణళోభాం- పూర్వపుటందమును, అధిరోపితాయాం- పొందించబడినట్టి. తస్యాం, రఘూ ణాం, వసతా-రఘువంశపురాజుల నివాసమగు నా ఆయోధ్యానగరమునందు, వసన్‌ -నివ సించుచున్నవా!డై; దివః-స్వర్గమునకు, ల ర్తే3-ఆధిపతియగు నిం్మదునిగాని, అలకేశ్వరాయ, ఆపి-ఆలకానాథు,డగు కుబేరుని/గాని , నస్ప్ఫృహయాంబభూవ- లెక్కింపలేదు. అట్టు పూర్వశోభను బొందిన ఆయోధ్యయందు నివాసమును జేయు చున్న కుశరాజు స్వర్గాధిపతియగు ఇంటదుని, అలకాధిపతియగు కుబేరుని లెక్క శేయకేరు. అనంగొ స్వర్గముకంటెను, ఆలకానగరముకంటెను, అఆయోరు సుందరముగా. తీర్చిదిద్ధబడినదని భానము. ఇచ్చట “భరే?, ఆలకేశ్వరాయ”అను చతుర్జీవిభ క్త్యంతములు స్పృహయాంబభూవ అను (క్రియతో సంబంధించియన్నం దున “సృ హేరీస్సిఈ” అను స్యూతముచేత సంప్రదానత్వమును, చతుర్థిని,

త్‌ [0 రఘువంశము బొందినవి. అర్థ బోధ సౌకర్యముకొలకు “ఇంరుని(గాని, కుబేరుని/గానిొ అని (వాయంబడినవి, కుళునికి కుముద్వతీలాభము శ్లో అధాస్య రత్న[గథితో త్రరీయ మేశాంతపాండు _న్తనలంలివోరమ్‌, నిశ్వాసహాళ్యాంకుక మాజగామ ఘర్మః (పియా వేష మివోపదేష్లుమ్‌, త్త

వ్యాఖ్య : ఆథ- ఇతరువాత, అస్క-కుశునికి, రత్న గథితో తరీయం- ముత ములచేత గూర్చబడిన యుపవస్త్రముగలదియు, ఏకాంతపాండు స్తన లంబివారిం- ఏకాంతపాండు-మిక్కీ-లితెల్ల గానున్న స్తన- స్తనములమీద, లంబీవోరం- వేలాడు ముత్యాలవారములు గలిగిన ట్టి యు, నిశ్వాసనోర్యాంకుకం---నిశ్వాసవార్య- నిశ్వాసవాయువులచేత( దొలగించుటకువీలగు, అంశుకం-వస్త్ర ములుగలదియు నగు, (వియావేషం -పియురాలివేషమును, ఉఊపటేస్టుం, ఇవ-ఉపదేశించుటకు వలె, ఘర్మః-_గీవ్మబుతువు, ఆజగామ-వచ్చెను ఇక న్నీపియురాలిని ముత్యాల అంచులుకుట్టిన యుపవస్త్రమును ధరింపజేయుము; తెల్లని స్తనముల పై (వేలాడు నట్లు ముత్తెపుసరులను ధరింపుమనుము, నీ నిట్టూార్పువాయువులకు. దొలఃగిపోవు పలుచని వస్త్రములు కట్టుకొనునట్టుచేయుము,. ఆటు ,పియావేషమును _మాల్చినగాని నీకు చల్చదనము సుఖము లభింపవు అని ౨ఘుపదేశించుటకువలె (గీవ్మ బుతువ్ప వచ్చెను. (గీష్మకొలమున నాయిక యిట్టివేషమును ధరించినగొని నాయకునికి సుఖము(గూర్చ(జాలదని భావము. శో అగ _స్తృచిహ్నా దయనా త్సమీపం దిగు త్తరా భాస్వతి

సంనివృ త్తే, ఆనందశీళా మివ బాస్పవృష్టిం హిమ (నుతిం హైమవతిం ససర్జ. 4

వ్యాఖ్య : ఆగ స్తృచివ్నాత్‌-ఆగ స్వనక్ష తోదయము గుర్తుగానున్న,

అయనాత్‌ -దకషీణాయనమార్గమునుండి, భొస్వతి-సూర్యుండు, సమీపం-తనసమీప

పోడళ సర్గము ల మును, సంనివృ తే (సతి)-బేరినవాండుకాగానే, ఉత్తరా, దిక్‌ ఉ తరదిక్కు, ఆనందశీతాం-సేంతోషమున చల్లబడిన, బావృవృష్టిం, ఇవ-కన్నీటిధారనువలె, హైమవతీం-హిమవత్పర్వత సంబంధమగు, హిమ సుతిం-మంచు పవాహమును, ససర్జ -సృజించెను. ఆగ న్యనక్మత సంబంధముగల దశ్షిణాయనమును ముగించు కాస్‌ సూర్యుండు త్రరదిక్కున, _పయాణముసలుపువజకు _ ఇంచుమించుగా (గీమ్మ మారంభమగును. అట్లు వఎియోగమును ముగించి తనవద్ధికి(జేరిన సూర్యుని జూచిన ఉ త్రరదిక్కు, [పోషితభ ర్రృకయగునాయిక [పియసమాగమమువలన( _ బొందు నానంచమును బొందుచు ఆనందబాష్పవృష్టినివలె, హపిమవత్పర్వతసంబంధమగు మంచుటేలుఎను సృజించే ననిభావము. (గీష్మమున మంచుకరగుట సహజముకదా! అలంకారము: సమాసో క్తి- శ్లో. వవృద్ధళాపో దివసోఒతిమాత్ర మత్యర్థ "మేవ తణచాచ తన్వీ, ఉభౌ విరోధకియయా విభిన్నా జాయావతీ సానుశయా వివాస్తామ్‌. కీ5 వ్యాఖ్య : ఆతిమాతం-మిక్కిలి ఎక్కువగా, (పవృద్ధతాపః -వృద్ధిచెందిన యెండ వేడిమిగల, దివసః-పగలును, ఆత్యర్థమేవ-ఆంతయెక్కువగానే, తస్వీ- కృళించిన (కుజచదియైన), ఇణదా, చ-ర్వాతియును, ఉభౌ-ఇద్దజును, విరోధ (కియయా-(ఒక రికిష్టముగాని పనిని మరియొకరు చేయుటవంటి) [(పణయకలవిది విరోధాచరణముచేత, విఖిన్నా -వేరుపడినవారై , సానుశయౌ-పళ్చాత్రాపముగ ల, జాయాపతీ, ఇవ-దంపతులవలె, ఆస్తాం-ఉండినవి. (గీష్మమున దీర్ధమై వేడి ఎక్కువగానుండిన పగటివేళయు, మిక్కిలి కుజుచయైన ర్యాఠివేశయు. నుండుట సహజము, దివస శబ్లము పుంలింగ మగుటయు, “క్షణదా” (రాతి) స్త్రీలింగ మగుటయు( గారణముగా వానిని భార్యాళ ర్తలుగా(బోల్చి, అవాయాపతులు కల హించుకొని, వేరుపడి, ఒకరిక్రైయొకరు తాపము.జెందుటయు, కృళించుటయు జరుగుచున్నట్లు వర్తించెను. దీర్హ మైన దివసము తాపముతో ర్యాతియెప్పుడువచ్చునా? యనియు, ర్మాతి దివసాగమమునకై, కృశిచుటయు. సమాన ధర్మములు. ఆలం కారము ; ఉపమ.

212 రఘువంశము శ్లూ. _ దినేదినే శ్రైవలవం శ్యధస్తాత్‌ సోపానపర్వాణి విముంచ దంథః, ఉద్దండపద్భుం గృవాదిర్ధికాణాం నారీనితంబద్వయసం బభూవ. 56 వ్యాఖ్య : దిశేదికే-దినవినమునందును, _ శై వలవంతి-నాచుకలవి యగుచు, ఆథస్తాత్‌-[కింద(కిందగానున్న, సోపానపర్వాణి-మెట్లవరుసలను, _ విముంచత్‌- విడుచుచున్నదియు, ఉద్దండ పద్మం- పైకివచ్చినకాడలు”ల కమలములు గలదియు నగు, గృహదీర్హి కాణాం, ఆ-భ?-ఇండ్డయందలి దిగుడువావులయొక్కు నీరు, నారీ నితంబద్వ్యయసం- స్త్రీల నిత ంబములవఅకువచ్చు లోతుగల?, బభూవ-ఆమిది. గృహదీర్హి కలలోని సీరు, దినదినము (క్రింద కింద నాచుతో(గూడిన మెట్లను విడు చుచు, స్త్రీలు డిగినచో వారినితంబములంతవఅకు వచ్చు లోతుగలదియై వారికీ జల విహార యోగ్యముగా మారిన ద సీ భావము. “పమాణేద్వయసజ్‌” ఇత్యాది సూూతమువలన ఈరుద్వయసం, వలెనే నితంబద్యయసం” సిద్ధించినది. ఊరువుల లోతు, నితంబములోతు అని యర్థము. శో వనేషు సాయంతన మల్లి కానాం విజ్బృంభణో ద్గంధిము కుట్టి లేమ్మ, ల్‌ ఇతే (వత్యేకనివి ప్తపదః సళబ్దం సంఖాన్టి మీవైషాం (భ్రమర శృకార. త్త వ్యాఖ్య ౨ వనేమ- ఉద్యానవనములయంఎదు, విజృంభణోద్ల్గ ంధిషు-వికసించుచు సొరభము నెగజల్ద్డునవియగు, సాయంతనమల్సి కానాం, కుట్మలేష-సాయంకాలపు మల్లెలయొక్క మొగ్గలయందు, సళబ్దం-రుంకారముతో గూడునట్టు, _పత్యేకనిమిప్త పదః-ఒక్కొాక్క-దానియందు ఉంచబడిన పాదములుగల, భమరిః-తుమ్మెద, ఏషాం-ఆ మొగ్గలయొక్క, సంఖ్యాం-గణనమును, చకార, ఇవ-చేసియున్న ట్రున్నది. పూందోటలయందు. వికసించునప్పుడు పరిమళముల నెగజల్లుచున్న సాయంకాలపు మల్రెమొగ్గలయందు (బొండుమల్లెలు) ఒక్కాక్కదానియందురుంకార యుక్తముగా మకరందపానముకొజకు( గాహ్టాన్ఫుచున్న [భమరము ఆ మొగ్గ

పోడళ సర్గము 818 లెన్నియన్నవో లెక్కించునట్ల్టు తిరుగుచున్నదని భావము. [గీష్మబుతుసాయంకాల మంతమ.నోహరముగా నుండినదని తాత్పర్యము. అలంకారము: ఉత్చేంక్ష. శ్లో. స్వేదానువిద్ధార్ద )నఖకళాం కే భూయిన్టసందన్టశి ఖం కపోలే, చ్యుతం న కర్హాదపి శామీనీనాం శిరీషపుష్పుం సవహాసా పపాత. 5 వ్యాఖ్య : స్వేదానువిద్ధార్ధంనఖవతాంకే.... స్వేదానువిద్ధ -చెమటతో (గలిసిన, ఆర్జరనఖక్షత- కొ త్తగోరుగిచ్చులు, ఆంకే-గుర్తులుగానుండిన, కామినీనాం,కపోలే- శ్రీలయొక్క. చెంపలయందు. (జాత్యేకవనచము), భూ మష్టసందష్టశిఖం-ఎక్కువగా విడిపోయిన కేసరములుగల, శిరీషపుష్ప:-దిరిసెనపువ్వు, కర్ణాత్‌-బెవినుండి, చ్యుతం, ఆపి-శారినదై నను, సహసా-వెంటనే, నపహెత-కిందపడలెదు కామినుల చెంపఎపై అప్పుడే యేరడిన నఖక్షతములలో _ రత్మిశమ, ఘర్మతాపాదులవలని చెమట కూడ కలియుటచేత, శయనసమ్మర్షమునందు. విడిపోయిన కేసరములుగల శిరీషపువ్నము, చెంపలపై( గొంచముగా నతుకుకొనియుండుటవలన చెవిసందునుండి జారినప్పటికిని త్వరగ్యాకింద(బడలేదు. ,గిష్మమున శిరీషములుపూయుట, వాటిని స్త్రీలు కర్ణావతంసములుగా ధరించుట యాచారము. జో శై. యృయ్యత॥/పవాహైః క€రై; పరీతాన్‌ రసేన థౌళాన్‌ మలయోద్భృవన్య, మో శిలావి శేమూ నధిశయ్య నిన్యుః ధాళాగ్భ పేష్వూతప మృద్ధిమంతః శం వ్యాఖ్గ:బుద్ధిమంతః -ధ కులు, ధారాగృ హేషు-యం తధారాగృహములయందు శిశిరై ;-చల్పనివియగు, యంత పవా హైః-యంతములద్వారా వచ్చుజలధారలచేత, పరీతాన్‌ -కూడినవియు, మలయోదృవస్య, ర సేన-చందనముయొక్క ఉడకముదేత, ధౌతాన్‌ _.కడుగ(బడి వవియునగు, శిలావిశేషాన్‌.మణిమయములగు తజాతికల్టడము లను,ఆధిశయ్య-ఎకి పండుకొని, ఆతపం-ఎండవేడిమిని, నిన్యుః-తొల(గించు కొనిరి, ధనికులు మజినిర్మితములైై న యరుగులను ఖ్రీగంధోదక ముతో(గడిగించి, వాటిపై చల్దని యం_తజలధారలు పడునట్టుచేసి, అచ్చట శయనించి యండవలన(గలిగిన తాపమును దగొలఃగించుకొనుచుండిరట,

తథ 5 మువంళము ఈ సొ నొర్ట ము కే కృనగుధూవవానం విన్య వ్రసాయంతన మల్లి శేషు, శామో ననంతాత్యయమందవీర్యః కే శేషు లేఖే అల మంగనాశామ్‌,. 540 వాఖ్య ; వకంతాత[యనుందవీర్యః ...వసంకాతయ-కనకు ససకారీ యగు కసంరు(కు. వెళ్ళిపోవుటతేత, మందనీర్యః-తగ్లి:కౌర్గమిుగల, కాను మన్మళు/తు, స్నా గార్థ్రము శేషు -స్నానముదేత దడిసినననులనలన ఉాజవిడువ టడీనవి ము, ఆనురూప నాశం-సుగలకపు(లౌగ వేసీన వెంటనే. పిక గసాయంతక మల్సీ కేవు-ఉండ(బడిన సాయంకాలపు ముల్లెపూవులు గలవియుకగ్త, అంగ నానాం, శేశేకు. గ్రీలయొక్క $కోఆలములయందు, అంం-బలమును, లేభీ-పొండెను. మకుతు, కనంతుకు వెళ్ళిలోవుటతేత బలహీనుడై యుత్న మక్మకుతు, సాయం శాల స్నా నమాలేతందడిస, భూపముకొరశైే. శారవితువయడికవియై, ఫొగనేసిన వెంటనే బొండనిర్లైల రండ అమర్న్చీన స్త్రీలతేకపాళములయందు. మరల జలమును క్రేక్తూర్చుకొశెను, అనంగా స్త్రీల యాకేశపాళములు మన్మధోర్టీపకములుగా నుంతే ననీయి, పురునులకు ౪ సకగార వానము:ఏ గలిగించెననియు వానను, వో, ఆపింటరా బర్జరజఃక ఇత్వాడ్‌ ముంజర్యుదాళ్తో కుకు ఖే౬ ర్టునసస, కగ్ధాాపీ శేతూం గీకిశేన రోపోఠ్‌ ఖండీకృళా క్ష్యేన మనోభవన్య, క్‌1 వ్యాఖ్య ' టర్ధరణకణత్యాక్‌ వ్యాపించిన పుప్పొడినేబువులు గలకగుట కేఠ, ఆపీంఆరా - తెలుపువనుపును గలిసీన కంగు గలదియు, ఉదారా-పొడకృగా ముకు, దగ్ధ్వా, అపింకాల్సియగూడ, రోషాక్‌ -శమిందనికోపమునలన, గిరిశేన-$వురిచేత,.. అండీళృతా-(తుంద(లడిన, మనోభకన్య -నున్య ునియొక్క. త్యేన (శ్వా + ఇవ్‌) -దౌర్వీనలె, కువభే-_పకాశింతెను, పుప్పొడి కేణవులురాలుదున్న మద్దిపూలగు త్రి మన్యథునిదహించియును కోపనుడల్లారక $వుంయ అతన్‌ ధగున్సున

హపోడళ సర్గము ల15 కున్న అల్లైతాటిని( దెంపినట్టు గన(ఐడుచుండె నని భానము. అలంకారము ; ళ్లో. మకోజ్ఞ గంధం సవాకారభంగం పుళాణకీధుం నవపాటలం చ, సంబధ్నళా కామిజనేషు దోపాః నక్వే నిదాఘావధినా (వమృష్టాః, ర్‌లి వ్యాఖ్య : మనోజ్ఞగంధం-ఇంపైన వాసనలుగల, సహకొరభంగం-మామిడి. చిగురు ముక్కను (అ తట జాత్యేక వచనము), పురాణశీధుం-పులియబెట్ట(బడిన చెఅకుమద్యమును, నవపాటలం, చ-|[కొత్త కలిగొట్టుపువ్వును, సంబధ్నతా-సమ కూర్చుచున్న, _ నిదాఘావధీనా- గీవ్మకాలముచేత, కామిజనేషు-కొమినీకాముకుల యందలి, సర్వే, దోషాః-తాపాదులగు దోషములన్నియు, (పమృష్టాః - తుడిచి వేయ బడినవి. మనోహరములగు పరిమళములు గల శియ్యమామిడిచిగుళ్ళ ముక్కలు, చక్కగా భావనచేయ/బడిన చెజకురసపుమద్యము, (కొత్తగాపూచిన కలిగొట్టు పూవులు సంతరించిన [(గీష్మవేళలచేత కాములకును కామినులకును గలుగుచుండిన నిదాఘతాప విరహవేదనాది బాధలన్నియు దుడిచివేయ(బడి వారి రపళిమిత సౌఖ్యమును- గలిగించుచుండినవని భావము. “శేరతే అనేన ఇతి శీధుః:” అను వ్యుత్ప త్తితో “శీజ్‌ స్వప్నే” ధాతువునకు “ధుక్‌” (పత్యయముచేర(గా నేర్పడిన శబ్దము “$ీధుఖొ అని తెలియవలెను శ్లో, జనస్య తస్మిన్‌ సమయే విగాఢే బభూవతు న్హ్వా నవిశేష శాంత, తాపాపశోదవమపాదసేవౌ న చోదయస్టా నృపతిః శశీచ. 58 వ్యాఖ్య : తస్మిన్‌, సమయే-ఆ్నగీమ్మకాలము, విగాడే (సతి)-కఠినమైన దిగానుండగా, జనస్య-జనమునకు, ద్వౌ-జద్దరే, సవిశేషకాంతా-మిక్కిలియిష్టమైన వారు, బభూవతుః-ఆయియుండిరీ. తాపాపనోదక్షమపాద సేవౌ.--తాపాపనోద- తాపమునుదొలంగించుటయందు, శతమ-సమర్థమెయున్న, పాదసేవౌ-పాదసేవ నముగలవారై (కుకని పక్షమున రాజసేవయు, చందుని పక్షమున

త 16 రఘువంశము కిరణకాంతి ననుభవించుట యు నర్థము), ఉదయస్థా-ఆభ్యుదయము నందున్న, స, చ, నృపతిః-ఆ రాజున్ను, శశీ, చ-చ౦[దు(డును, ఆతికఠినమైయున్న ఆ (గివ్మకాలమున (పజలకు మిక్కిలి యిమ్లలె య్యాశయింపం దగినవారు కుశుడు, చం్టదు(డును మా, ఈమే అయియుండిరి. అన(గా నుదయించు చున్న చం! దుని కిరణముల నాశయించి చల్ల:దనమును, అభ్యుదయమును బొందిన కుశుని సేవించి జీవనమున కవసరమగు ధాన్యములను, చలిపందిరులు మొదలగు సౌకర్యములను బొందుచుండిరని భావము- శ్లో, అథోర్మిలోలోన్మద రాజవాంసే రోధోలళాపున్వవహే . సరయ్యాః వివార్తు మిచ్చా వనిళాసఖన్య తస్యాంభని గీష్మునుఖే బభూవ. 4 వ్యాఖ్య : ఆథ-తరువాత, ఊర్మిలో లోన్మదరాజహంసే---ఊర్మి -తరంగ ములయందు, లోల-అభిలావగల, ఉన్మదరాజహం సే-మదించిన రాజహంసలు గలదియు, రోధోలతాపువ్వవహే..-రోధః -ఒడ్డునందలి, లత్రాపువ్న -త్రీగలపూలను, వ పా-చేర్చునదియు, (గివ్మసుఖే-|గీష్మబుతువునందు సుఖమునిచ్చునదియునగు, సరయ్యాః, ఆంభసి-సరయూనదియొక్క జలమునందు, తస్య-ఆ కుశునికి, వనితా సఖస్య-స్త్రీలతోసహ, విహర్తుం-విహరించుటకు, ఇచ్చా-కోరిక, బభూవ-కలిగెను. ఆ తరువాత తరంగములందు చెలరేగి తిరుగు రాజహంసలతోను, ఒడ్డునరాలి లోపల 1పవేశించిన పువ్వులతోను, వేసవిలో అనందమునుగూర్చు సరయూ జలమునందు సభీసమేతుడ్రై విహరించుటకు కుజునికి. గోరికకల్గెనని భావము. “లోల శృల సతృష్టయోః” ఆని ఆమరము. ళా. న తీరభూమౌ విహితోపకార్య్యా మానాయిఖి స్తా మపక ఎఫ్టన శామ్‌, విగాహితుం (శ్రీమహిమానురూపం (పచ [క్రమే చ కధర పభావః. ర్‌ల్‌ వ్యాఖ్య : చ్యకధర (పభావః-విష్ణుతేజస్సుగల, సః-ఆ కువండు, తీర భూ.వౌ-ఒద్డుననున్న భూమియంక్క, విహితోపకార్కాం-వేయించబడిన పటకుటీరము

మోడళ సర్గము వ్ర (డేరా) గలదియు, ఆనాంఎఖి!-జాలరులచేత, అపకృష్ణ్టన్మకాం-తౌల(గింపబడిన మొసబ్ళగలదియునగు, తాం-ఆ సరయూనదిని, ్రీమహిమానురూపం-తన సంపద కును గొప దనమునరును దగినట్టు, విగొహితుం- పవేశించుటకు, (పచ! కమే- మొదలిడెను క్లో, “పరిఠాపిషు వాసరేమ పశ్యన్‌ -తటలేఖాస్థిత దూ ప్తసైనృచకమ్‌, సువిశోధతన క మీనజాలం వ్యవగా హేతజలు సుహృత మేత :”అను కామందక *తిసార వచనమువలవ ఆ _గిష్మదినములలో సరయూనదియందలి మొసళ్ళను, చేపలన జాలరుల చేతఒడ్డునవేయించి తన సంపద్పై 3భవములకు( దగినరీతిగా స్రీలలోచుంమితులతోను గలిసి సరయూజలమునందు విహరించుటకు (పారంభించెను శ్లో. సా తీరసోపానపథావతారా దన్యోన్య కేయూరవిఘట్టినీభిః, ననూపురతోభవచాఖి రాసీ దుద్విగ్నవాంసా సరి దంగనాఖ్లి,. 56 వ్యాఖ్య : సా, సరిత్‌-ఆసరయూనది, తీరసో పాకపభావఠారాత్‌ -తీర సోపానపథ - ఒడ్డునుండి 1 ॥ మెట్ట తోవనుండి, ఆఅవతారాత్‌ -దిగుటవలన, అన్యోన్య శేయూరవివుట్టి నీలిః - అనోన- ఒకరినొకరు, కేయూరవిఘట్టి నీథిః- భుజభూవణముల చేత ఒరసికొనుచున్న బట్టియు, సనూపురక్షోభపదాఖిః - ఆందెల ఘలంఘలలతో( గూడిన పాదములుగల, అంగనాఖిః-స్త్రీంచేత. ఉద్విగ్న వాంసా-తయపడినహ:సలు గలది, అసీత్‌-అయ్యెను. మెట్లపైనుండి నదిలోనికి దిగునప్పుకు ఒకరిభుఇములతో మరియొకరి భుజములు రాచుకొన్నందునగలుగుచున్న భూషణధ్వనులతోను, కొళ్ళ యండెల ఘర్చలారావములతోను, పెక్సు_మంది స్త్రీలు సరయూనదిలోనికి వచ్చు చుండుట కారణముగా నచ్చటనున్న హంసలు బెదరిపోయె ననిభావము. అట్టు సరయూనది చూడముచ్చటగా గుండెను. ఈ పరన్పరాభ్యుతణతత్పరాణాం తాసాం నృపో మబ్దనరాగదగ్శి, సనా సనంశ్రయః పార్థ్వగళతాం కిళాతీ ముపా త్త వాలవ్య జనాం బభాపే. 57 వ్యాఖ్య: నౌ సంశయః -పడవలోనుండియు, పరస్పరాళ్యుక్షణతత్పరా జూం---పరప్పరాభ్యుషణ- ఒకరిపైనొకరు నీళ్ళు చల్దుకొనుటయందు, తత్పరాణాం-

818 రఘువంశము అస క్రిగల, తాసాం-ఆస్ర్రీలయొక్క, మజ్జనరాగదర్శీ-నీటమునుగుటయందలి యఖి లాషను జూచుచున్న, నృపః-కుశు(డు, పార్య్యగకాం-త వ్య పక్కననున్నదియు, ఉపా _శ్రవాలవ్యజనాం-చేత (బట్టుకొన్న వింజామరముగలదియు, కిరాతీం-కిరాతబాతి న్రీయగు చామర్శ గాహిజినిగురించి, ఐభాషే-పలికెను ఆజల్మకీడాసమయమున పడ వలో నెక్కియుండి, స్రీలు నీటిలోమునుగుటను, నొకరిపైనొకరు నీళ్ళు చల్లు కొనుట మొదలగు వినోదమును జూచుచున్న కుశుడు తన్మపక్కననుండిన బామర[గాహిణితో ముందు చెప్పంటోవురీతిగా( బలికెను. “కిరాత యనగా చామర (గౌహిజి మ్మాతమేయని కేశవరిఘంటు వర్థము చెప్పినది. ల్లో పశ్యావరో ధై ౪ శతశో మదీయొ ర్విగాహవ్యూమానో గలిళాంగంా గై ;, సంధో్యోదయః సాళ ఇవ్చైమవర్ణం పుష్య త్య నేకం సరయూ పవాహః. ర్‌ వ్యాఖ ; గలితాంగరాగై ః-రాలిన మైపూతలుగలవారును, శతళః-నూర్ల కొలదిగానున్న, మదీయైః -ఆవరోధై ౪. నాయంతఃపురన్త్రీలచేత, విగాహ్యమానః-మున కలదే జెదర (గొట్టబడుచున్న, ఏషః, సరయూ పవాహః-ఈ సరచూ పవా హము, స్నాభః-మేఘముతో(గూడిన, సంధ్యోదయః, ఇవ-సంధ్యాకాలోదగయము వలె, అనేకం- పెక్కువిధములగు, వర్ణం-ఎరుపు, పసుపు మొదలయిన రంగును, పుష్యతి-పోషించుచున్నది, పళ్య-చూడుము, తమ దేహములకు€౬ బూసికొన్న గందము పసుపు మొదలగు మైపూ(/తలు రాలునట్లు నూర్లకొల(దిగానున్న నాయంతః పురస్త్రీలు మునకలు వేయుటచేత ఈ సరయూ [1పవాహము, రక్త పీతాదివర్ణ ములు గలిగి మేఘముతోంగూడిన సాయంకాల పుటాకాశమువలె (పకాశించుచున్నది చూడు] అని కుశుడు చామర్యగాహిణితో ననెను, ళో విలువ మంత? పురనుందరీగాాం యదఆజనం నౌలులితాభి రద్భిః, త_దృధ్నతీభి ర్హదరాగళోభాం విలోచనేషు (వతిముక్త మాసామ్‌. €%

పోడళ సర్గము త్‌19 వాాఖ్య ః నొలులితాఖిః?-ఓడలచేత( జలింపజేయంబడిన, ఆద్భిః-జలముల చేత, ఆంతఃపురసుందరీణాం-రాణివాసపు న్ర్రీలయొక గ యత్‌, అంజనం-ఏకాటుక , విలు పం-పోంగొట్టంబడినదో, తత్‌-దానిని, విలోచనేషు-వారిక న్నులయందు, మద రాగశోభాం-మదముచేత(గలుగు నెజ్జినికాంతివంటి కాంతిని బధ, షరీలిః -కూర్చుచున్న, ఆక్భిః -జలములచేత, ఆసొం- ఈస్త్రీలకు, (పతిము క్తం-తిరిగి యియ్యంబడినది. ఓడల కదలికచేత( జలించుచున్న సరయూజలము, రాణివాసపు స్తీ కన్నులయందలి కజ్జలమును దడిచివేసినప్పటికిని, తన స్పర్శచేత న్నెరబారిన వారి కన్నులయందు మదమువల్పగలుగు నెజ్జనికాంతివంటి కాంతిని గలిగించి, వారి వస్తువునకు మరియొక వస్తువును బదులుగానిచ్చి యప్పు తీర్చుకొన్నట్టున్నది చూడుము! అని కుకండు చామర 1గాహిజీతో ననెను, “పలిము కొ మనగా /. పత్యర్పితం అని యర్థము. ళో ఏజా గురు[ళోణిపయోధరళ్వా చాళ్యాన ముద్వోఢు మళక్నువత్యః, గాఢాంగదై. ర్చాముఖి రప్పు వాలాః శ్లేళోత్తరం రాగవళాత్‌ ప్లవంతే. 60 వ్యాఖ్య : గుర్ముశోణిపయోరరత్వాత్‌-- గుకు-బకువై న, [శోజిపయోధర ర్వాత్‌-పిలుమలును, స్తనములునుగలదియగుటవలన, ఆత్మానం-ళ రీరమును, ఉద్యోఢుం-మోయుటకు, అశక్ష్నువత్యః-శ క్రిదాలని, ఏలాః,బాలాః-ఈ స్త్రీలు, గాఢాంగదై ః-గట్టిగా కరచుకౌన్న భుజాఐలంకారములుగల, బాహుఖిః-బాహువులచేత, న్రేశో త్రరం-ఆతికష్టముగా, రాగవళాత్‌ -జల్యకీడయందలి , పేమాధిక్యమువలన, ప్లవంగే-ఈదుచున్నారు. ఈ యంగనలు బరువైన పిజుదులును, స్తనములును గల దేహములను నీటీపైకెత్రలేక భూవణభూషితములై వ త్రిడిగల బాహువులనిమ్మా తము నీటిపైకి వేయచు, బాలకష్టపడుచు, జల్మకీడయందలి యౌత్సుక్యముచేత నెట్లో ఈదు చున్నారు చూడుము! అనెను. శ్లో. అమీ 15వ వసవావతంసాః |పంశినో వారివివోరిణీనామ్‌, పారిప్తవాః (సోతసి నిమ్నగాయాః _శె వాలలోలాం శృలయంతి మీనాన్‌. 61

౭20 రఘువళశంము వ్యాఖ్య : వారివిహారిణీనాం-జలవి హారముచే యుచున్న యూ నస్ర్రీలయొక్క, (ప్మభంశినః -జారిపడినవియు, నిమ్నుగాయాః-నదియొక్క_, (సోతసి-పవాహము నందు, పారిప్పవాః-రేలియాడుచున్నవి యు నగు, ఆమీ-ఈ,3రీష పసవావతంసాః- దిరిసెనపూలనెకు కర్ణభూవలు, శై వాలలోలాన్‌ -నాచుపైనాశగల, మీనాన్‌ -చేపలను, ఛలయంతి- మోసగించుచున్నవి. జల్మకీడలాడుచున్న యీ న్ర్రీల చెవులనుండి జారి, నదీ, పవాహమునందు తేలియాడుచున్న, యీ డిరిసెనపూలు, నాచుపై మక్కుువగల చేపలను మోసగించి యవి నీటిపైకివచ్చి కనపడువట్టు చేయుచున్నవిసుమా! యని కుకుండు చామర గాహిణీతో( బలికెనని భావము. ట్లో. అసాం జలాస్స్ఫాలనతత్పరాణా- ముక్తాఫలన్బర్థిషు కీక రము, పయోధరోత్సర్చిషు శీర్యమాణ: సంలక్యుతే న ఛిదురోజఒపి హోరః 62 వ్యాఖ్య : జలాస్స్భాలనతత ఏరాణాం--జలాస్ఫాలన- నీటి ౨ చేతులతో (గొట్టుట యందు' తశ్చరాణాం-ఆస క్రలై యున్న, ఆసాం-ఈ శ్రీఎయొకగా, ముక్తాఫల స్పర్థిమ-ముత్యములకు బోలియున్నట్టియ పయోధరోత్సర్పిషమ- స్తనములపై నెగిరి పడుచున్నవి నగు, శ్రీక రేవు - తుంపురులయండు, శీర్యమాణః-జారుచున్న ,హారః- ముత్యాలదండ , ఛిదురః, అపి- తిగియున్న వై నను, నసంలక్షరే - న్తీలచేత చూచుకో/ బశుటలేదు.జల| కీడలయంద: అరచేతులతో నీటినిగొట్టుచు(తాళమువేయుచు) మైమరచి యున్న యీన్త్రీల సనములమీద ముత్యముంంతలావున(. ఐడుచున్న సీటిబిందు వ్పులం మధ్యన, తమమెడలయందున్న ముత్యాలహారము సీటికాకిడికి జారి తెగిపడిన వి,యమునుగూడ వీరుగు రింప/జాలకున్నారు. శీకర ములకును ముత్యములకును పోలికయున్నందున వారికి ము త్రెపుసరములు తెగినసంగతియే తెలియుటలేదని భావను. శ్లో. ఆవ ర్తళోభా నతనాభికాంతే రృంగో (కువాం ద్వంద్వచరా* న్తనాన-మ్‌, జూళొాని రూపొవయవోపమానా న వ్రదూరవ ర్తిని విలాసినీనామ్‌. ౪62

హోడళ సర్గము $ల1 వ్యాఖు : విలాసినీవామ్‌-ఈవిచంసవతులకు, రూపావయవోపమానాని- తమ చక్క ౨ యవయివములయొక్క ఉపమానము అన్ని యు, ఆదూరవ ర్రీని-.తమ వద్దికి వచ్చినవే. జాతాని-అయినవి. ఎట్లనగా, నతనాఖికాంతేః-లోతై న బొడ్డుచక్క దనమునకు, అవ రశోభా-సీటి సుడులకాంతియు, [భువాం-కనుబొమలకు, భంగః- తఠరంగములును (జాత్యేకవచనమ), ననానాం-చన్నుఐక్రు, ద్యంద్వచరాః -జంట లుగా(దిరుగు చ కవాక ములుస ఉపమానములైై యున్నవి. కవివాక్కల ద్వారా నెచ్చటనో లోక్ళపసిద్ధముల్లై యుండునట్టి ఉపమానవు అన్నియు సీ విలాసవతుల యవయవములగు ఉపమేయిముఎకు అతసమీపముననుంకి, నాఖికాంతికి ఆవ ర్త శోభయు, తన బొమలకు సరయూతరింగకులుప, స్త్రనములకు చకవాకముల జంటలును ద్విగుణసొందర్యమును నెలకొల్పుతున్నవి చూడును]! అనెను. శ్లో. తీరన్టలీబర్రిభి రుత్కలావెః | పసి ద్ధ్‌ కేతై రథినంద్యమానమ్‌, శో శేషు సంమూర్భతి రక్త మాసాం గీతానుగు వారిమృదంగవాద్యమ్‌. 64 వ్యాఖ్య : ఉత్కలాపైః-ఎత్తుకొన్న పింఛములుగలవియు, (పస్ని గ్గ కేకైశంమదురదుగు.. కేకలుగలపియు, తికస్థలీబ క్లిథిః-సరయూతీరమున ందుండి నవియు “గు నెమళ్ళచేత, ఈభినంద్య మానాం- అనందింప/౧బడుచున్నది. పు, ర క్తం- శావ్యమైనదయు, గీతానుగం- వాటనమసరించునదియిు. నగు, అఆసా:-ఈ శ్రీంలయొక్క, వారిమృదంగవాద్యం. నీరనెడు మృ దంగము యొక గ్రా వా ద్య ధ్ర ర (శో తేషు-చెవుంయుదు, సంమూర్చశి ఎ వ్యాపించుచున్నది ఈ స్త్రీల. గానము చేయుచు, దానికనుకూలముగా నీటినే మృదంగముగా భావించి కొట్టుచున్న వాద్శధ్యని, తీరమునందలి నెమళ్ళు సంతోషపడి, పింఛము లెత్తుకొని నృతిఃము చేయునట్టును, మధురముగా నణన నట్లును జేయును, వినువారి చెవు లలో నిండి యాన.దమును గలిగించుచున్నదని భావము. బ్లో. సందషవ నే) ష్వబలానితంబే ష్విందు (వకాళాంతరి తోడుతుల్యాః, అమీ జలాపూరిత నూ తమాగ్గా మౌనం భజంతే రశనాకలాపాః$. 65 మ్‌ 29

వలల రఘువంశము వ్యాఖ్య : సందస్టవస్తే౦షు- నీటిలో(దడిసి యున్నందున కజఅచుకపోయిన వస్ర్రములుగల, ఆబలానితంబేష- స్త్రీలయొక్క పిణుదుల ప్రైభాగములందు, ఇందు (పకాశాంతరితోదుతుల్యాః...ఇందు_పకాశ -వెన్నె లచేతు ఆంతరిత-మరుగుపడిన, ఉడు-నక్షతములతో, తుల్యాః-సమానములగు, అమీ-ఈ, జలాపూరిత సత మార్గాః-నీటితో నింపబడిన సూ తమార్గములుగల, రళనాకలాపాః- మొలనూలు భూవషలు, మౌనం-నిశ్శబ్దతను, భజంతే-పొందుచున్నవి. స్నానార్ట౦ వస్త్రములు గరచుకపోయియున్న నీల నితంబములమిద వెన్నెలచే మరుగుపడి స్వల్పకాంతిగల నవ్యతములతో సమానములగు ము త్రెములుగలిగియ, స్నూతమార్గము. నీటితో నిండియునున్న యీ మొలనూలు గజ్జెల భూషణము చప్పుడులేక నిశ్శబ్దముగానున్నడి సుమా! ఎప్పుడును గల్లుగల్దుమను నీభూషణము జల్యకీడాసమయమున నిట్ట నిశ్శవిముగానుండి చూతముచ్చటగా నున్నదని భావము. శ్లో. పళాః కరోల్పిడితవారిధారా దర్చా త్సఖిఖి ర్వద'నేషు సిక్తాః, వ్య శేతరా ౫ రలక్రై న్నరుణ్య ళ్చూర్ణ్దారుణళా వారిలవాకా వమంతి. 66 వ్యాఖ్య : దర్పాత్‌ = మదమువలన, కరోత్పీడితవారిధారాః-ఇతరస్ర్రీల పై చేతులతోనెగజల్స (ఐడిన వారిధారలుగలవారును, సభఖీఖిః-చెలులచేత, వదనేషు-తమ ముఖములపైన, సి క్రా-అద్లే జలధారలు చల్ల/బడినవారును నగు ఏరాః,తరుణ్యః- ఈయువఠులు, వ్య కేతరాగై 9:నీటిలోందడిసినందున వంకరలులేని, అలకై ః-ముంగు రులచేత, చూర్జారుణాన్‌_కుంకుమాదులచేత .నెజ్జబడిన, వారిలవాన్‌ -ఉదకబిందువు లను, వమంతి._వర్షించుచున్నారు. మదించి యొకరిపైనొకరు చల్దుకొన్న జలధారల వల్ల వంకరులు పోయి చక్కగాసాగిన ముంగురులద్వారా యువతులు కుంకుమ యుక్తములగు నీటిబొట్టులు గార్చు ముఖములతో నున్నారని భావము ట్లో. ఉదృంధశకేళ శ్చ్యుతప్మతలేఖో వి శ్లేషిముక్తాఫలవ్మత వేష్టః, మనోజ్ఞ ఏవ [పమదాముఖానా మంభోవివీోరాకులితోంపీ చేషవః.

పోడళ నర్గము 828 వ్యాఖ్య: ఉదృంధకేశః-విడిపోయిన శీరోజములుగలది యు, చ్యురపషత లేఖః-జారిపోయిన మకరీకాది ప్యతరచనలు గలదియు, విశ్లేషిము క్రావలస్మతవేష్టః- పడిపోయిన ముత్యాలతాటంకములు గలదియునై. అంభోవివోరాకులితః, అపి-జల వివోరముచేత చెదరిపోయిన రై నప్పటికిని, [పమదాముఖానాం-ఈ స్రీలముఖముల యొక్క, వేషః-నేపథ్యము, మనోజ్ఞః, ఏవ-మనోహరముగానే యున్నదిసుమా! ఈ న్రీల ముఖములు, విడిపోయిన శిఖలతోను, చెదరిపోయిన చెంపలపైని ప్యత రచనలతోను, ఊడిపోయిన ముత్యాలకమ్మలతోను, జలవివోరమూలమున చెదరిన వేషములుగలవి యైనప్పటికిని మనోహరములుగానే యున్నవి. చక్క/దనముగల వారికీ వేషవికారముసైతము | కొత్రకాంతిని జేళూర్చునుగదా! లో. న నౌ విమానా దవతీర్య "రేమే విలోలవోరఃనవాళాఖి రప్పు, న్కంధావలగ్నో ద్ధ్భ్రృత పద్మినీకః క-రేణుఖి ర్వన్య ఇవ ద్విపేందః. 68 వ్యాఖ్య ; నసః-అట్లు స్రీదర్శన చలితమనస్కు-డై న కుకు(తు, నౌవిమానాత్‌ - విమానమువంటి యోడనుండి, అవతీర్య-దిగి, విలోలహారః(సన్‌ )-చలించుచున్న ముత్యాలవోరములు గలవాండగుచు, లొఖీః, సవా-అస్త్ర్రీలతో(గూడ, కరేణుఖిః:-అఆడ యేను;గులతో/గూడ , స్కంధావలగ్నో ద్ధ్భృత పద్మి నీకః-- స్కంధావలగ్న -భుజము లపైందగుణకొన్న ,ఉద్ధృత పద్మినీకః (సన్‌)-తనచే పెరుకబడిన తామరతీగలుగలది యగుచున్న, వన్యః, ద్విపేం్యదః, ఇవ-వన గజేందమువలె, అప్పు-నీశ్ళయందు, రేమేంక్రీడించెను. వివిధ చేష్టలతో, మధురరూపములతో, జలవివారము చేయుచున్న సుందరాంగులను జూచుటచే ముగ్ధుడైన కుకుండు విమానమువలె నెత్తుగానుండిన యోడనుండి నీటిలోనికి దిగి, వక్షస్థలమునందున్న ముత్యాలహారములు చెదరు నట్టుగా చెలరేగి యాయువతులతోసహ జల్మకీడ సలిపెను, అది యొకయడవి యేను/గు తొమరతీగలతోంగూడిన దేహముతో నాడయేనుంగులనుగలసీ చెలఠేగి జల వివారము చేయుచున్నట్టుండెనని భావము. అలంకారము :; ఉపమ. శ్లో... తతో నృచేణానుగళాః (స్త్రియ స్తా లాజిమ్ధనా సాతిశయం విరేజుః, పా గేవ ముక్తా నయనాభిరామాః (పాపష్యేం(దనీలం కిము తోన్మయూఖమ్‌. 609

వవిక్కీ రఘువంశము వ్యాఖ్య : తతః-ఠరువాలో, ఛాజిమ్షునా-(పకాశించునట్టీ, నృపేణ-కున నితో, అనుగలాః-కలుసుకొన్న, తాః న్రీయః- ఆయువతులు, సాతిశయం- పూర్వము కంటేయెక్కువగా, వి రేజుః-(పకాశించిరి, (ప్రాక్‌,ఏవ- మొదటనే, ము క్రాః-ముత్య ములు, నయనాభిరామాః -క న్నులకిం పైనట్టివి. ఉన్మయూఖం -కాంతులువెద(జల్లు నట్టి, ఇం_దనీలం-ఇం. దనీలనజీన, 1? ప్రాప్య- పొందినతరువాత, క్రిముత -ఏమిచెప్ప వలెను? స్వయం పకాశశీలు(డై న కుశుని. గలిసికొన్నవారై అఆయువతులు ఆత్యం తము విరాజిల్లిరి. ముత్యములు అసలే కన్నులకింపుగా నుంతును. అవి కాంతులు విరజిమ్మునట్టి ఇం్యదనీలముజితో గలసియున్నప్పుడు మిక్కిలిమనోహరములుగా నుండునని చెప్పవలెనా కనుక సుందరాంగులయిన యాన్త్రీలు చక్కనివా(డైన కుశునితో (గలసి యెంతమో _పకాశించిరని భావము.కుకు(డు సీలవర్డుండు. ట్లో, వర్ణోదన్తైః కాంచనళ్ళంగముక్తై స్త మాయకాత్యుః వణయా దసించన్‌ , తథాగతః సో ఒతితరాం ఐభానే సధాతునిష్యంద ఇవా(దిరాజః. 70 చా?ఖ్య ఏ తం-కుకుని, ఆయతాక్యః-విళాలనే తలగు స్రీలు, కొంచన శృంగముకై ః-బంగరుకొన్ములచేత చల్లబడిన, వర్టోదకై 1-రంగులనీళ్ళబేత, (పణ యాళ్‌-( పేమవలన, అసించన్‌ -తడిపిరి. తభాగతః- అట్టుండిన, సః-అతండు, సధా తునిష్యందః -గ్రై రికాది (దవములుగారుచున్న 1, అ! దిరాజః,ఇవ-పర్వతరాజమువలె, ఆతితరాం-మిక్కిలలి, ఐభాసే-[పకాశించెను. ఆయువతులు బంగరుకొమ్ములనుండి కుంకుమాదివర్ణములుగల రంగులను (పేమాతిశ యమువలన కుకునిపై(జల్లిరి. అట్టు తడిసి శరీరమునుండి రంగులుగారుచున్న కుకు(డు గైరికాది ధాతుద్రవములు (సవించుచున్న యొకపర్వతరాజమువలె మిక్కిల్మి పకాశించెనని భావము, అలంకొ రముః ఉపమ. ట్లో. శేనా వరోధ్యపమదానఖేన విగావామా'నేన నరిద్వరాం తామ్‌, ఆకాళశగంగారతి రప్సరోఖి ర్యృృుతో మరుత్వా ననుయాతలీలః. 1

పోడళ సర్గము 82క్‌ వ్యాఖ్య : అవరోధ పమదాసతేన-ఆంతఃపురసుందరీ సహచరు-డును, తాం, సరిద్వరాం-ఆసరయూనదిని, _ విగావామానేన- ఈదుచున్న, శేన-ఆకుశునిచేత, ఆకాళగంగారతిః-ఆకాశగంగయందు( (గీడించుచున్న వాడును, అప్సరోఖిః, వృత।- ఆప్పరః స్రీలచేత చుట్టుకొన/బకినవా(డును నగు, మరుత్వాళ-ఇందుండు, అను యాతలీల:ః-అనుకరింప(బడిన విలాసముగల వాండయ్యెను. అంతఃపురన్త్రీలతో( గలిసి సరయూనదిలో జలకీడలు సలుపుచున్న కువండు, ఆకాశగంగలో నప్పరః స్రీలతో(గలిసి జఇలకములాడు నిం్యదరునిః బోలియుండెనని భావము+* అలంకారము ; ఉపమ. శ్లో యకఠ్‌ కుంభయోనే రభిగమ్య ఠామః కుళాయ రాజ్యేన నమం దిచేశ, త దన్య శత్రైళాళరణం వివార్తు రజ్ఞాతపాతం సలిలే మమజ. 792 న! వ్యాఖ్య: యత్‌-ఏయాభరణమును, రామః-రాము(డు కుంభయోనేః- ఆగస్తునినుండి, అధిగమ్మ్య- పొందియుండి, కుళాయ-కుళునికొఆకు, రాజ్యేన, సమం-రాజ్యముతోపాటు, దిదేశ-ఇచ్చెనో, సలిలే-నీటియందు, నిహర్తుః-విహరించు చున్న, అన- ఈకుశుని యొక్క, తత్‌ -అట్టి, జై రాభరణం-జయశీలమైన యాఖ రణము, అజ్ఞాతపాతం- తెలియకయే పడినదై, మమజ్ఞ-నీటిలో మునిగెపస. తనకు అన్నుగహపూర్వకముగా ఆగస్తు డిచ్చియండిన రత్నాభరణమును రాము+డు, కుళునికి రాజ్యముతోపాటు ఇచ్చియుండేను. అట్టి రాజ్యసమము, జయములనుజే కూర్చునదియు నగు ఆభరణను ఎట్టు పడినదో కుఖండు తెలిసికొనుటకు వీలు లేకయే జల్న్మకీడా సమయమున నీటిలో మునిగిపోయెను. ళో, స్నాళ్వా యథాళామ మసొ నచార _స్తీరోవశా'ర్యాం గతమా[త ఏవ, దివ్యేన శూన్యం వలయేన బావా మపోఢ నేవథ్య విథి ర్పదర్శ్థం "78 వ్యాఖ్య ః ఆసొ-కుకు(డు, సదారః -భార్యాసహితు(డగుచు, యఖాకామం- యశేచ్భగా, స్నాత్వా-స్నానముచేసి, తీరోపఠార్యాం-ఒడ్డునందలి పటకుటీరమును,

రకర రఘువంశము గతమ్మాతః, ఏవ-చేరినవా(డ్రై నంతనే, అపోఢనేపథ్య విధిః-చేసుకో/బడని (వసా ధనము గలవాండగుచునే, దివ్యేన, వలయేన-దై వళ క్తిగల కంకణముచేత, శూన్యం- కూన్యమైయున్న, బాహుం-తన _బాహువును, దదర్శ-చూచెను. భార్యతోను, అంతఃపుర యువతులతోను గలిసి యథేచృగా జల్నకీడ సలిపిన కుకుండు, తీరమున నున్న డేరాలోనికి వెళ్ళగానే, ఉతికిన వస్త్రములు కట్టుకొనకముందే తన బావావు నందు దిన్యక కణము లేకుంకుటను జూచెనని భావము. ల్లో, జయ,(క్రియ' నంవననం యత న్త చాము క్తపూర్వం గురుణాచ యస్మాళ్‌ శః సేపే ఇస్య న [భంళ మతోన లోభా త్స తుల్యపుష్పా భరణో హి ధీరః. 14 వాఖ్య : యతః-ఏకారణనువలన, “తత్‌-ఆయాభరణము, జయ్మశియః- జయరలమ్మికి, సంవననం-వశీకరణమో, యస్మాత్‌, చ-ఏకారణమువలననై తే, గురుఖా-తం, డిచేత, ఆము క్షపూర్వం- పూర్వము భరింప(బడియుండెనో, ఆత్క-ఈ కారణమువలన, ఆస్య-దానియొక్క, [_భంశం-నాశమును, నసేహే-సహింపలేక పోయెను. లోభాత్‌-పిసినిగొట్టుతనమునలన, న-కాదు, హి-ఎందువల్లనన(గా,ధీరః, సః-పరిస్థితులవలన( జిత్తవికారముపొందని యాకుకందు, తుల్యపుష్పాభరణః - పువ్వులతో సమానమైన అభరణములు గలవాడై యుండెనో! ఆ దివ్యా భరణము శ తువిజయమునకు వశీకరణ్నకియగాను, పూర్వము తనతం డిరాముండు ధరించినదిగాను ఉన్నందున అది పోయెనే! యని కుశు/డు బాధపడెనుగాని దాని యందలి లోభముచేతగాదు. థీరుండైన యతనికి సాధారణ సువర్ణాభరణములు పువ్వులతో సమానములు. అనగా నిర్మాల్యములయిన పుష్పములనువలెనే బంగారు సౌమ్ములనుగూడ లెక్కచేయక పారవేయునట్టివా(డే యని భావము, "వక్తి కియా సంవననం” అని యమరము, శ్లో. శతః సమాజ్ఞాపయ చాకు సర్వా నానాయిన _స్తద్విచయే నదీషాఫ్‌ , గి వంధ్య[శమా ్తే ససయూం విగావ్యూ త మూచు రమానముఖ[పసాదాః. 7/5

పోడళ సర్గము వల్లి? వ్యాఖ్య : తతః-పినమ్ముట, నదీష్టాన్‌-నదులయందు. దిగి వెదకునేర్పుగల, సర్వాన్‌, ఆనాయినః-జాలగులందజీని, తద్విచయే-ఆయాళరణమును వెదకుట యందు, ఆప-వెంటనే, సమాజ్ఞాషయత్‌ - ఆజ్ఞాపించెను, తే.ఆజాలరులు,సరయూం- సరయూంనదిని, విగావ్యా-విలోడనముచేసి (గాలించి: వంధ్య[ శమాః-విఫలమైన (పయాసగలవారై నను (ఆది యెచ్చటికింటోయినదో యెటి(గినవారగుటవలన), ఆమ్హానముఖ_పసాదాః-వాడిపోని ముఖకాంతిగలవారగుచు, తం, ఊచుః-ఆతని నుద్దేశించి పలికిరి. అప్పుడు నదిలోనికి దిగి వెదుకగల పల్లెవాం్యడనందణిని వెంటనే యాభరణమును వెదకు/డని ఆజ్ఞాపించెను. ఆ జాలరులు నదిని గాలించి విఫల 1పయత్నులై నప్పటికిని ఆభరణమున్నచోటు నెణి(గినవారు కావునవాడని ముఖములు గలవారై కుజునితో నిట్లు విన్నవించిరి. “నద్యాం స్నాంతి కౌశలేన ఇతి నదీష్టాళొ అని వ్మిగహము. శ కృతః (వయత్నో నచ దేవ! లబ్ధం మగ్నంనయ_ సార్టథరణో త్రమం కే, చాగేన లౌల్యా త్కుముదేన నూన ముపాత్త మంత్పర్మ 9దవాసినా శథ్‌. 6 వ్యాఖ్య : పేడేవ!-ఓ్మ పళూ, [పయత్నః, కృతః-_పయత్నము చేయ! బడినది. పయసి-నీటియందు, మగ్నం-మునిగిపోయిన, తే, ఆభరణణో త్తమం- సీయు త్తమాభరణము, న చలబ్ధం- దొరకలేదు, తఠ్‌-ఆయాభరణము, ఆంకర్ప రద్ద వాసినా-లోపలి మడుగులోనున్న, కుముదేన,నాగేన-కుముదు/డను 'పేరుగలసర్పము ఛేత, లౌల్యార్‌-లోభమువలన, ఉపాత్తం, నూనం-లీసికొన(బడియుండవచ్చును, [పభూ! ఎంతో వెదకితిమి, నీటిలోమునిగిన నీ యాభరణము తొరకలేదు, కాని ఆయాభరణమును నదిలోనిమతుగున నివాసముచేయుచున్న కుముదు/డను సర్ప రాజు లోభమువలన! దీసికొని యుండవచ్చునని యూహించుచున్నాము. అని జాల ళ్గో శతః న కృత్వా ధను రాశతజ్యం ధనుర్ధరః కోవపవిలోపహొితాతః, గారుత్ధతం తీరగత _స్తరస్వీ భుజంగనాశాయ నమాదదే ఒ(న్ర్రుమ్‌. ౯777

థై26 రఘువంశము

వ్యాఖ? : తతః-అప్పుడు, రనుర్ధరః=విల్లుకుబట్టినవాండును, కోపవిలోహి తాతః-కోపముచేత నెజుపెక్కిన కన్నులుగలవా,డు సు, తరస్యీ-ఐలవంతు/డును నగు, నః-ఆకుపండు, తీరగతః(సన్‌)-నదియొడ్డును జేరినవాండగుచు, ధనుః- విల్హును, అతతజ్యం-ఎక్కు. పెట్ట(బడిన యల్లైె తాడు కలదానినిగా, కృత్య్వా-చేసి, భుజంగనాశాయ-సర్పవినాళముకొజకు, గారుత్యతం, ఆస్త్రం-గరుత్మంతుడు దేవత గానున్న బాణమును, సమాదదే-తీసుకొనెను. అప్పుడు వీరుండును, కోపర క్తన్మేత ములుగలవా(డును, మవాబలవంతు,డునగు కుళుండు నదియొడ్డునకువెళ్ళి, భనుస్ను నకు నారినిగూర్చి, కుముద సర్పవినాశమును జేయ(దలచి గారుడాస్త్రమును చేతి కి/దీసిఠ*నె ననిభావము. శ్లో తస్మిన్‌ (వాద సంవాతమ్మాత్ర ఏవ టోభా

త్సమావిద్ధతరంగవా_ప్తః, రోధాంసి నిఘ్న న్నవపాతమగ్నః కరీవ వన్యః పరుషం రరాన. 756

వ్యాఖ్య : తస్కిన్‌ -ఆబాణము, సంహతమ్మాతే, ఏవ-సంధానముచేయ! బడురుండగానే, _హదః- మడుగు, క్షోభాత్‌-సంక్షోభమువషంన, సమావిద్ధ తరంగహ స్తః --- సమావిద్ధ-దగ్గటికి (జేర్చ/బడిన, తరంగహ సః-ఆలలనెతు చేతులు గందియైై, రోధాంసి-నదియొడ్డులను, నిఘ్నన్‌ -కూల! దోయుచు, ఆవ పాతే-ఏనుంగులను బట్టుకొను గుఠటయందు, మగ్నః-పడిన, వన్యః, కరీ ఇవ- అడవియేను(గువలె, పరువం- ఘోరముగా, రరాస-ధ్వనించెను. కుశుడు బాణము నెక్కు పెట్టినంతలోనే భయపడి కల(త(జెందిన యా _హదము తరంగములనెడు హస్తములను జోడించుకొని, జలవేగముచేత తీరమును గూలందోయుచు, గజ (గహణగ ర్తమునందు పడిన యడవి యేనుగువలె పెద్దగా మొ పెద్దెనని భావము, “= ఉఅవపాతొ మన(గా నేను/గులను బట్టుకొనుటకు గడ్డిమొదలయినవానితో (గప్పి యుంంచబడిన పెద్దగుంట. “ఆవపాతస్తు హ స్త్యర్థే గర్ర శృన్న సృణాదినా అని యాదవ నిఘంటువు.

పోడళ నర్షము లలల ళో తస్మా త్సము[ దా చివ మథ్యమానా దుద్వ్భృ శ్తనకా శ్సవా సోన్టమజ్ట, ల మేవ సార్టం నుర రాజవృవః కన్యాం పురన్కృృత్య భుజంగరాజః. '€ వ్యాఖ్య : మథ్యమానాత్‌ - మధింప(ఐకుచున్న, సమ్ముచాత్‌, ఇవ-సాగరము నుండివలె,ఉద్వు తన్మకాత్‌ -బయటికి తోయ(బడిన మొనక్ళుగల, తస్మాత్‌ -ఆమడుగు నుండి, లష్మా?, సార్థ: -లక్ష్మీ దేవితో (గూడ, సురరాజవృక్ష?, ఇవ-ఇందునిదగు పారిజాతవృక్షమువలె, కన్యాం-ఒక కన్య'ప, పురస్కృృత్య- ముందు పేట్టుకొని, భజంగరాజ:-సర్బరాతైన కుముదు,దు, నహసా-హఠాత్తుగా, ఉన్మమజ్ఞ - పెకి లేచెను. ఆ ధ్వని వెంటనే, మథింపబడుచున్న క్షీరసము_ దమునుండి లక్షి నియెత్తు తొని వచ్చిన పారిజాత వృక్షమువలె, న్యకాదులను దొలఃగించిన ఇహదముకుండి సర్పరాజైన కుముదు. డొక చక్కని కన్యను ముండు పెట్టుకుని హళాత్తుగా, ఆళ్చర్యము కలుగునట్లు, నీటిఫైకి. జేరెనని భావము. ల్లో. విళభూషణ్యపత్యువవోరహా_స్త మువస్థితం వీక్ట విశాం వతి న్తమ్‌, సౌపర్థ మ్త్రం (వతినంజవోర (ప హ్మాష్వనిర్భంధరుపో హి సంతః. 560 వ్యాఖ్య ; విళాం, పతిః -మనుజపతియైన కుకు(డు, విభూషణ (పత్యు పవోర హసస్తం-భూషణమును కానుకగానియ్యబోవు హ స్తములుగలవాంతును, ఉపస్థితం-సమీపమునకు వచ్చినవాండును నగు, తం-ఆకుముదుని, _ వీక్ష్య- చూచి, సౌపర్ణం-గరుత్మంతు: డధిదేవతగొా.గ ల, ఆస్త్రం-బాణమును, (పతిసంజహార- ఉపసంహరించెసు, హి-అదియంతే, సంతః-సజ్జనులు, _పహ్వేమ- న_ముల విషయమున (లౌంగిపోయినవారి విషయమున), అనిర్భంధరువః- పట్టుదల లేని కోపము గలవారై యుందుదగదా! అట్లు పైకి కన్యతోవచ్చిన కుముదుండు ఉపాయనహస్తు.డై వినయపూర్వకముగా సమీపించినందున కుశుడు [పయోగింహ దలపెట్టిన గారుణాస్త్రమును వెనుకకు ఉపసంహరించెను. సజ్జనులు లొంగిపోయిన

తి8ి0 రభఘువంళము వాలీ విషయమున కోపమును విడుచుట సహజముగదా! “ద్వావిళావై శ్యమనుజా” అని యమరము. అలంకారము; ఆర్ధాంతరన్యాసము. బ్లో... తై ఏలోక్యనాథ ప్రభవం (పభావా త్కుళం ద్విమో మంకుశ మశన్ర్రవిధ్వాన్‌ , మానోన్న తే నోప్యభివంద్య మూర్ధ్నా మూర్చాభిషి_క్తం కుమదో లభాపే.. వ్యాఖ్య : ఆస్త్రవిద్వాన్‌ - గారుడానస్ర్రమునెటి(గిన, కుముదః -కుముదు(డు, తై 9లోక్యనాథపభవం-విన్దువు ఆవతారమగు రాముడు తంగ డిగాగలిగినవాండును, (పభావాత్‌ -మహ త్ర్యమువలన, ద్విషాం-శ్యతువులకు, ఆంకుళం-అంకుశమునంటి వా(తును, మూర్జాభిషి క్తం-రాత్తై నవాండును నగు, కుళం-కుకుని, మానోన్నతలేన, ఆపి-ఆవిమానముచేత ఉన్నతమైనదయినప్పటికిని, మూర్ధ్నా -శీరస్సుచేత, అభివంధ్య- నమస్కరించి, బభాషే-పలికెను. గారజాస్త్రము సర్పజాతికి వినాళకరమని యెటి!గి యున్న కుముదు/డు, శ్రీరామునికుమారుండై, శ్యతునివారకుండై, రాత్తై యన్న కుకునకు, ఎవ్వనికీ తలవంచని అభిమానగర్వము గలవాడై (నను, తలవంచి నమన్క రించి ముందు చెప్పంటోవురీతిగా సంభాషించెనని భావము. “అనవిద్యాన్‌” అన్ర్రం వేత్తి ఇచి అని వ్మిగహము చెప్పవలెను. ద్వితీయాతత్పురుష సమాసము టో. అవైమి కాశ్యాంతర మానువన్య విమ్హోః నుతాఖ్యా మపరాం తనుం ఇ్వామ్‌, సోఒవాం కథంనామ తవాచశేయ మారాధనీయన్య ధృతకే ర్విఘాతమ్‌. ౭8 వ్యాఖ్య ; త్వాం-నిన్ను, కార్యాంతరమానుషస్య- దేవకార్యార్థ మై మానవాన కారమునెత్తిన, విష్టోః-విమ్సువుయొక గ్రా(రామునియొక థా):సుతాఖ్యాం- కుమారు(డను పేర్రగల, అపరాం, తనుం-మరియొక శరీరమునుగొ, అవైమి-ఎజు(గుదును. సోఒహం (సః ఆహం) అధ్రైటింగిన నేను, ఆరారనీయస్య- పూజింపందగినట్టే తవ-నీయొక్క, ధృతేః-_పీతికి, విఘాతం-విఘ్నమును, కథం, నామ-ఏవిధముగా ,

పోడళ సర్గము 881 ఆచరేయం-చేయుదును? నిన్ను దేవకార్యము కొజ కై రామావతారమునె త్రిన శ్రీమవి విస్టువుయొక్క పుుతరూపమగు మరియొకమూ ్రినిగా నెజింగిన నేను పూజనీయః డవగు నీసంతోషమునకు విఘ్నము నెట్టుకలిగించెదను! ఆది జరుగదు. అని కుము దు(దు కుకునితో సవినయముగా(బలికెను. “కార్యాంతర” ఈయంతరశబ్దమునకు “టదనాంతరఃతండులః” అన్న [_పయోగమునందువలె తాదర్థ్యము అర్థము. కా(గా కార్యార్థమని యర్థము, ళాళ $తనిఘంటువు “స్థానాత్మీయాన్యతాడర్థ్యరం( ధాంత ర్యేవు చాంతరమ్‌” అని ఆతరశబ్దమున కర్థములు చెప్పినది. “"ఆత్మావై పుతనా ఫోాసికో అన్నువతివలన కుకు;డు రాముని మరియొక శరీరమని చెప్పబడినది. శ “రృ-(వీతౌ” అనుధాతువునకు ” క్రిన్‌” _పత్యయాంతము, శ్లో. కరాఖిభాతోళ్ధితకందు కయ మాలోక్య ..... భాలాతికుతూహలేన, (వాచాత్‌ వత జ్యో రివాంతరిణూ దాదిత్త కై (తాభరణం త్వదీయమ్‌. 88 వ్యాఖ్య ; కరాఖిఘాతోట్ధితకందుకా-కరాథిఘాత--చేతివిసురుచేత, ఉత్ధిత కందుకా- పై కెగిరినబంతిగల, ఇయం, బాలా-ఈకన్య, అతికుళూహలేన-ఆత్యంత మగు ఉత్సాహముచేత, అంతరిఇర్‌ -ఆకాశమునుండి, జ్యోతిః, ఇవ-నమ్యతము వలె, (హదాత్‌-మడుగునుండి, పతత్‌-పడుచున్న, త్వదీయం-నీదియగు, త్మెతా భరణం-జయశీలమైన ఆభరణమును, ఆలోక్య-చూచి, ఆద త్త-తీసికొన్నది. ఈ బాలిక బంతిని పైకి విసిరివేసి దానివైపు చూచుచు మిక్కిలియుల్హాసముతో నున్న సమయమున ఆకాళమునుండి తేజస్వంతమగు నక్ష్మతమువలె మతుగుద్వారా (కీందికింబడుచుండినదియు, సీకు సంబంధించినదియు నగు త్యెళాభరణమును జూచి తాను తీసికొన్నడి. ఒక విచ్మితమైనవస్తువు దొరికినదికదా! యన్న ఆఅనందముచేత [గహింపంబడినదే. కాని నీదియని, నీపై తృజీకారభానముచేత తీసుకోంబడినది కాదని కుముదుండు గౌరవాదరములతో విన్నవించెనని భావము. “జ్యోతి రృద్యోత దృష్టివు" అని యమరము. ఖ శ్లో. తచేత డాజానువిలంచినా తే జ్యాఘాతరేఖాకిణ లాంఛనేన,

882 రఘువంశము భుబేన రజూపరిఘేణ భూమే రువైతు యోగం పున రంనలేన. 64 వ్యాఖ్య : తత్‌, ఏతత్‌-.అందువలన ఈ యాళరణము, ఆజాను విలంబీనా- మోకాటివరకు (వేలాశునదియు, శ్యాఘాతరేభాకిణలాంఛనేన...- జ్యాఘాతి-అల్లె తాటిదెబ్బలచేతనయిన, రేఖాకిణ-రేఖగా నేర్పడిన గనుపులు, లాంఛ నేన-చిహ్నముగా(గలదియు, భూమేః-నీచే పాలింప/బడుచున్న భూమికి, రఇ్షాపరి మేణ-రకణముకొఅక్రై న గడియవంటిదియు, అంసోన-బలిష్టమైనదియు - నగు, తే, భుజేన-నీ భుజముతో, పునః-మరల, యోగం-సంబంధమను, ఉపైతు- పొందునుగాక. అట్టు బాలికచేత వినోదార్థమై (గ్రహింపబడినదే కావున ఈ మీ జైతవిభూషణమును మరల స్వీకరించి దీర్హమై; జ్యాకిణాంకితమై, భూరకణ ధురీణమై, మాంసలమై యున్న మీభుజమున ధళింపుడని కుముదు(డు పలికెను. ఈ భుజవిశేషణములచేత కుళుని మవాభాగ్యశార్యధురంధరత్వబలవత్త్వాది గుణములు సూచి- పంబడుచున్నవి. శ్లో. ఇమాం స్వసారంచ యవీయసీం మే కుముద్వతీం నార్జ్హసి నానుమంతుమ్‌్‌ ఆళ్కాపరాధం నుదతీం చిరాయ ళశు[కూషయా పార్టివ! పాదయో స్తే. 85 వ్యాఖ్య; హేపార్థిన-ఓ రాజా! తే, పాదయోః-నీ పాదములయందు, చిరాయ- బవాకాలము, కు హూషయా-పరిచర్యచేత, ఆత్మాపరాధం-ఆభరణ[గవాణ రూపమైన యపరగాభమును నుదతీం-తొలగించుకొనుచున్న, ఇమాం-ఈ, మే, యవీసీం, స్వసారం-నా చెల్లెలిని, కుముద్వతీం-కుముద్వతి యను పేరుగల దానిని, అనుమంతుం-అనుమతించుటకు, _నార్హసీతిన (న+- అర్హసి -- ఇతి-న)- తగవు అనునదిలేదు. తగియే యున్నావని యర్థము. ఓ రాజా! నీ పాదసేవను యావజ్జీవముచేసి ఆభరణ[గహణరూపమగు అపరాధమును దొల6గింపందలచుకొను చున్న యీ నా చెల్లిలిని అనుమతించి స్వీకరింప నర్హుండవైయున్నావు. అనగా భ్రార్యనుగా ఈ కుముద్వతిని అంగీకరింపుమని కుముదు/దు కుళునితో విన్నవించె

హపోడళ నర్షము 89కి నని భావము. “చ కూషా [శోతుమిభ్భాయాం- పరిచరా పదానయోః” అని ఎశ్వ నిఘంటువు. "న అర్హసి ఇతి నొ అన్న నిషేధద్వయము “ఆర్హ్హ స్యేవ” అని ధృథ పరచుటకే యని _గహింపవలెను. శ్లో, ఇతూ్యూదివా నువవ్యాళాభరణ తీతీళం

శ్లాఘోో భవాన్‌ స్వజన ఇత్యనుభాపి కారమ్‌,

నంచయోజయాం విధివ దాన సమేతబంధుః

కన్యామయేన కుముదః కులభూపష ణేన. 86

వ్యాఖ్య : ఇతి. వెనకటిరీతిగా, ఊచివాన్‌-పలికినవా.డై, కుముదః-కుము దుండు, ఉపహృతాభరణః -సమర్చించిన ఆభరణము గలవా(డగుచు, భవాన్‌ -నీవు, లామ్యః- మెచ్చుకో(దగిన, స్వజనః-బంధువుడవు, ఇతి-ఇట్లని, అనుభాషితారం- ఐదులుపలికినట్టి, ్షితీశం-రాజై సకుశుని, సమేతబంధుః-బంధుసపొతు,డై, కన్యా మయేన-కన్యారూపమగు, కులభూషజేన-ఉభయకులభూవణముతో, విధివత్‌ -ళాస్త్ర (పకారముగా, సంయోజయామాస-సమకూర్చెను. భూషణము తమకు చేరిన రీతిని వివరించి చానిని (పత్యర్పణము శేయ/గా ఓకుముదా! నీవు మెచ్చుకోఃదగిన బంధువు,డవనని బదులుపలికిన కుకునికి బంధుపరివార్‌ సహిశు(డ్రి కుమరుండు ఉభయవంశములకును భూషణమయిన కన్యను, చెల్లెలి, నిచ్చి శాస్త్ర _పకారనుగా వివాహమును జరిపించెనని భావము, భో. తస్యాః స్పృన్షే మనుజపతినా సావాచర్యాయ హే

మొంగలోోన్తావలయిని పురః పావక సో్ళచ్చిఖన్య,

దివ్య స్తూర్యధ్వని రుదచర ద్వ్యక్నువానో దిగంళాన్‌

గంధోద(గం తదను వవృషుః పుష్ప మాళ్చర్య మేఘాః. 87

వ్యాఖ్య : మనుజపతినా-కుళునచేత, సాహచర్భాయ-సహధర్మాచరణము కొజుకు, మాంగల్యోర్హావలమిన-మంగళ్య ప్రదమైన, ఊర్జా-మేక వెం్యడుకలతో(జేసిన దారము,వల ముని. క ఆక ణ ముగా(గల,తి స్యాః-అకుముద్వతియొక్క,హస్తే- హస్తము ఉచ్చిలస్య-జ్వాలలతో/గూడిన, పావకస్య-ఆగ్నియొక్క, పురః-ఎదుట, సృష్టే

క! రఘువంశము (సతి)-పట్టుకోంబడినదికా(గా, దిగంఠాన్‌ -దిగంతములను,వ్యష్న వానః -వ్యాపించుచు, దివ్యః- ఆకాశ, మునందలి, తూర్యధ్వనిః -మంగళ, వాద్యములధ్వని; ఉదచరత్‌ -బయలు వేరెను.తదను-దాని వెంటనే, ఆశ్చర్యమేఘాః- అద్భుత ములగుమేమఘములు,గంభోద[గం- పరిమళమును వెద(జల్లు నట్టి, పుష్పం-పూలను, వవృషుఃవర్షించెను.రాజై నకుళునిచేశ సహధర్మచారిణి యగుటకొజుకు, మంగళయు_క్షమైన మేషలోమ సూత కంకణము గల కుముద్వతి హస్తము ఆగ్నిసాక్షికముగా. బట్టుకోంబడినది కా/గానే దిక్కులు పిక్కటిల్దునట్టు దేవతల మంగళ వాద్యధ్వనులు చెలరేగెననియు, ఆవెంటనే యద్భుక ముగా మేఘములు పువృవృష్టిని గురిసెననియు భావము. “పున్పంో. అన్నది జాత్యేకవచనము. మేఘవిశేషణనుగు“ ఆశ్చర్య “శబ్ధ మిచ్చటపుంలింగము. వై భవో 'పేతముగా కుశకుముద్వతులకు వివాహము జరిగెనని తొత్పర్యము. క్లో. ఇత్టం నొగ (స్ర్రిభువనగురో కౌరసం మైథిలేయం

లఫై బంధుంత మపి చ కుశః వంచమం తతక స్య,

పకః శంకాం పితృవధరిపో రత్యజ దై్య్సనతేయాక్‌,

శాంత వ్యాలా మవని మవరః పౌరశాంతః శాన. 88

వ్యాఖ్య : ఇర్ధం- ఈవిధముగా, నాగః-సర్పమెనకువదుండు, [తిభువన గురోః -విష్టంశసంభూతు(డగు రామునియొక్క-, జౌరసం-ధర్మపత్మ్నిప్పుతుండగు, మైథీిలియం-కుశుని, బంధుం-బంధువునుగా, లద్ధ్వా-పొందియ, కుళః, ఆపి, చ- కుశుడును, తశకస్య-తతకు(డను సర్పరాజయొక్క, పంచమం-అయిదవపు ఈ డైన, తం--ఆకుముదుని, బంధుం, లబ్ధ్వా-బంధువునుగా(బొందియు, ఏకః-వారి ద్దజిలో నాకండగుకుముదుండు, పితృవధరిపోః-తనతం డిని-జంపుటచేత శ్యతువై యున్న వై నతేయాత్‌ -గరుత్మంతునివలన, శంకాం-భయమును. అత్యజత్‌ -వదలి పెట్దైను. అపరః -ఇద్దరిలో రెండవవా(డై నకుశు(డు, శాంతవ్యాలాం-ళమించిన [కూర సర్పభయముగల, ఆవనిం-భూమిని, పొౌరకాంతః-_పజలకు (పియమైనవాండగుచు, శళాస-ఏలెను, ఈ విధముగా విష్ణమపిమగల రామునికి సీతాదేవియందు. కౌరస ప్యుతుండ్రై జన్మించిన కువని ఆత్మబంధువునుగా జేసుకొన్న కుముదుంతును అక్లే సర్పరాజులలో/(బసిద్ధు-డైన శషకునియొక్క. అయిదవకుమారుండగు కుముదుని శ్యాలకుని(గా/టొందిన కుళు(డును సలరుమ్షులయంకతుటయేకాక + కుముదు.తు ఈతనతంటడినిజంపుటదేత శ [తు చవైయు న్న గరుత్మంతుని

హోడళ నర్గము 880 వలని భయమును వైష్ణ్టవాంశగల కుశుని యాజ్ఞవలన గరుండుడు హాని చేయంతు గావున, విడిచిపెట్టిన. అట్టే కుముదుని యాజ్ఞవలన సర్పములేవియు. కుళపరి పాలితమయిన భూమియం దెవ్వరినిగొాటువేయనందున( (ఐజలు _పేమతో నారా భించుచున్న కుశుడు సుఖముగా రాజ్యమును పాలించెను. _కమాలంకారము, *ఈశయాణాం భవనానాం సమాహారః [శిభువనమ్‌” జని వ్మిగహము. “*టొరసో ధర్మపత్నీజః” అని యాజ్ఞవల్క్య్యమహర్షి చెప్పెను. ఇది నుహాకవి కాళదాసకృత రమువంశకావ్యమున కుముద్వలీపరిణయమను షోడళసర్గకు కేశవ పంతుల నరసింహశాస్త్రి రచిత తెలుగు లఘువ్యాఖ్య,

మహాకవి కాళిదాస కృత అత రఘువంశమవు స పదశనరము జావ ౧

ల్లో. అతిథం నామ కాసళ్ళా త్చుుతం ('పొప కు ముద్వతో,

పశ్చిమా చ్యామినీయామాత్‌ (పసాద మివ చేతనా.

వ్యాఖ్య ; కుముద్వతీ-కుముద్వతి, కాకుర్ధాత్‌ -కకుత్ధృవంకీయు(డగుకుళుని వలన, అతిధి, నామ-ఆతిథియనుపేరుగల, ప్యుతం-కుమారుని, చేతనా-బుద్ధి, పశ్చిమాత్‌-చివరిదియగు, యామినీయామాత్‌ -ర్మా తియొక్క జొమువలన, (_పసాదం ఇవ -నిర్మలత్వమునువలి, [1పాప-పొందెను. బుద్ధి ర్మాతియొక్క నాల్గవజాము వలన వై శద్యమును పొందినట్లు కుముద్వతి కుకునివలన “అతిథి” యను కుమారుని గనెనని భావము, (వాహ్మముహా ర మన,ఐడు రాతి చివరిజామున అందరికిని బుద్ధివై శద్యము కలుగునని (పసిద్ధి, ఆలంకారము :; ఉపమ శ్లో న పితుః పితృమాన్‌ వంశం మాతు శ్చానుపమ ద్యుతిః

అపునాత్‌ సవితే వోభౌ మార్గా వుత్తరదవిణా. లి

కు

వాఖ్య $ పితృమాన్‌ -మంచితం ఢిగలిగినట్టియి, ఆనుఫమద్యుతిః -సాటిలీని కాంతిగలవా(డునునగు (ఇద్‌ సవితకు(గూడ విశేషణము), సః-ఆ యతిథి, వితుః- తం్చడి యొక్కయు, మాతుః, చ-తల్లియొక్కయు, వంశం-వంశమును, సవితా- సూర్యు(డు, ఉత్తర దక్షిణొ-ఉ త్రర దిక్షిణములై న, ఉఖౌ, మార్గౌ, ఇవ-ఉభయ మార్గములనువలె, ఆపునాత్‌-పవ్మితము చేసెను. అసాధారణ తేజస్వియెన సూర్యుండు నడచునప్పు &ు త్తరదక్షిణ మార్గములను ,బకాశింపజేసినట్లు అతిథి తన సత్సవ ర్తనముచేత తలిదం డుల వంశములు రెంటిని పవ్మితముచేసి నుతి

నవ్వదళ సర్గము లశ కెక్కెనని భావము, “పితృమాన్‌” చక్కని శిషతో( గుమవూకుని( చీర్చిదిద్దగలిగిన తండి గలవా. డన్న యర్థమున నుపయోగింపంబడీన శబ్లము. అలంకారము; ఉపమ. శో తమాదౌ కులపి'చాన్ధినా మర మరవిదాం వరః, గా గ్‌ గ్‌ వళ్ళాత్‌ పార్శివకన్యానాం పాణి మగావాయత్‌ పితా. 3 వ్యాఖ్య : అర్థవిదాం-ళ వ్లారములను, అర్థ శా స్త్రవిషయములను నెజి/గిన దారిలో వరఃం్యశేస్టుండగు, పికా-తం్మడిమైన కుపండు, తం-ఆ యతిథిని, ఆదౌ-మొదట, కుంవిద్యానాం-ష్ష్యతియకులోచితములై న ఆన్వీషకీ తయీ వార్తా దండనీతి మొదలగు విద్యలయొక్క్ల, అర్థం-అర్థవిశేషమును, ల్మగాహయత్‌- చోధంచెను. పశ్చాణ్‌-ఆ పిమ్యుట, పాస్థవకన్యానాం-రాజకన్యలయొక్క., పాణిం- హస్తమును, అగాహయనగ్‌ -పట్టుకొనునట్లు చేసెను. అనంగా కుశుడు మొదట కుమారునికి క్ష్మతియకులోచితములళై న సకల ఎద్యలను నేర్పించి తరువాత వివా వాము జేసెనని భావము, (ప్రతిషశ క్రికి నతని కులవిద్య యవసరమనియు నది సమాజ శేయన్సుకు మూలమనియు కది యభ్మివాయము. ఖా జాతు _సేగాఖిజా తేన ఫూరి॥ + ర్యవళి = రిళు, అమన్య తెక మాజ్చన మనే: వ?౧ వన్‌ శీ వ్యాఖ్య ; జాత్యః-కులీనండును, నూరంటారుండును, చశీ-ఇం్యచియ న్మిగహనుగలవా+డునునగు, కుళఃంయకుండు, అభికాతేస-కులీసుండును, శార్యవతా-కౌరుముగలవాండును, వళినా-ఇం్యదియ స్యగవాముగలవాండునునగు, తేన-అతి; చేత, ఎకం, అక్మానం-ఒకండుగానున్న తను, అనేకం-ఎన్నోరూప ములు గలవానినింగా, అమన్యత-తలచెను.. “అభిగాతః కులీన స్యా” అస నమరమువేత ఉత్తమ వంశీయండైన కుజుడు తన కన్నెవివములం దగినవాండగు అతిఫ వలన తానొక శ్రాజే'యైనడు ఈన రూవాంతరయముగొ( గుమారుని ధావించెనరి తాత్పర్యము, ష్‌ 9

శకం రఘువుళము ట్లో, న కులోచిత మిందన్య సాహాయక ముపేయివాన్‌, జఘాన సమళశే ద్రైత్యం దుర్ణ్మయం తేన చావధి. ర్‌ వ్యాఖ్య: సః-ఆ కుశుడు, కులోచితం-తమ వంశమువారి కభ్య సమైన, ఇం దస్య-ఇందునికి, సాహాయకం-సహకారిత్వమును, ఉ పేయివాన్‌ -పౌొందిన వా(డగుచు, సమరే-యుద్ధమునందు, దుర్ణయం-జయింప సాధ్యముగాని దుర్ణయు! డను పేరుగల, దై త్యం-రాక్షసుని, జఘాన-చంపెను. లేన-ఆ డుర్ణయునిచేత, అవధిచ-చంప(బడెనుకూడ. తమ వనంశీయులకు యుద్ధములలో నిం్యదునికి( దోడ్పడుట యాచారమై యున్నందున కుకండును అట్లే దేవరాశ్షస యుద్ధమున ఇంగదునికి చనహాయముగావెళ్ళి, అచ్చట మహాపరాక మశాలియగు దుర్ణయుండను రాశసుని( జంపి, వానిచేతనే తానును జంపంబడెనని భావము. “వాన-హింసా గతో: అను థాతువునకు లిట్‌ జఘాన, కర్మణిలుజ్‌ అవధి అనునవి అగును. శ్లో ఈం పృసా నాగ రాజస్య కుముదస్ట్ర కుముద్వతీ, అన్వగాథ్‌ కుముదానందం శశాంక మిచ కౌముదీ. 6 వ్యాఖ్య ; కుముదస్య-కుముడు(డనంబడు, నాగరాజన్య-సర్పరాజు యొక్క, స్వసా-చెల్లెలయిన, కుముద్వతీ-కుముద్వతి (కుశనిభార్య), కుముదా వందం-కలువలకానందచమును గలిగించు, శళాంకం-చం[దుని, కౌమువీీ ఇవ- జ్యోత్సవలె, శం-మ్మతు(డ్రైన కుశుని, అన్వగాత్‌ -అనుసరించి. వెళ్ళేను. కుళుని పతమున “"కుముదానందం” అనుపదమునకు కుః-పృథివీ, తస్యాః ముఠ్‌-, పీలిః, సైవ ఆనందః యనస్యనసః అని వ్మిగహము భూ పజల సంతోషమే తన సంతోషముగా(గలవా(డని యర్థము. చం్యదునివెంట వెన్నెల వెళ్ళినట్లు, కుకునినెంట కుముద్వతి సహగమనముచేసి మృతిచెందెనని భావము. సహగమ నమున కింత చక్కని యుపమానమును ఇెప్పుట కాళ?దాసుకే సాధ్యము. ఉపమా లంకారము. ళో తయో ర్చివస్పతే రాసీ దేకః సింవోసనార్థభాక్‌ , ద్వితీయాపి సఖి శచ్చాః పారిజాళాంళభాగినీ.

నవ్రదళ నర్గము 90509 వ్యాఖ్య : తయోః-ఆ కుళకుముద్వతు లిదజిలో, ఏకః-ఒకడై న కుకుండు దివస్పడేః-ఇం[దునియొక్క, సింహాసనార్దభాక్‌ -సింహాసనమునందలి సగము [పరేశమును పొందినవాడు, అసీతీ -అయ్యెని . ద్వితీయా, అవి- రెండవది యగు కుముద్వతియు, శచ్యాః-ళదీదేవియొక్క, హెరిశాతాంళ ధాగినీ-పారిజాత పుష్పములయందడు. భాగమును పొందునట్టి, సఖీ- స్నేహితురాలు, ఆసీత్‌ అయ్యెను. మృతులై స్వర్గమును జేరిన కుళకుముద్వతలలో: గుకండింద మృతురై న్వర్గసింహాస నార్దభాగమును పొందెననియు, కుముద్వతి ళలీదేవికి (పాణ స్నేహితురాలయ్యెననియు భావము. “"తయోః-” (నచ, సాచ) ఏక శేష బచమాసము, “దివఃపతిః-దిదస్పతిః” క్‌ స్కాదిగణమాక సృతిగణమగుటచే సాధువు. శ్లో, తదాత్మనంభవం రాజ్యే మం।తివృద్ధాః నమాదధ్తుః, సరంత, వశ్చిమా మాజ్ఞాం భర్తుః నంగామయాయినః. న! వ్యాఖ్య : నంగామయాయినః-యుద్ధమునకు వెళ్ళంచోవుచుండిన, భర్తుః-పభువగు కుళునియొక్క-, పళ్చిమాం-చివరిదియగు, ఆజ్ఞాం- ఆజ్ఞను, స్మారం తః - స్మ రించుచు న్న, మంతి వృ ద్దాః-మం,తి [శేష్టులు, తదాళ్మస 9భ వ ౦-అతని కుమారండగు అఆతీఫని, రాజ్యే-రాజ్యమునండు, సమాదరుః-నిలిపిరి, యుద్ధమునకు వెళ్ళుచు విపర్యయ మేవైన జరిగినయెడల నాకుమారునికి రావ్యాభిషేకమును జేయుండని చెప్పిన కుశునియాజ్ఞను గు రుంచుకొన్న వృద్ధ్దమం్యతులు, కుకునినురణమును విన్న వెంటనే అతిథిని రాజుగా నిలిపిఠరని భావము, శూ తే తస్య కల్పయామాను రభిమేశాయ శిల్చిఖి., విమానం నవ ముద్వేది చతు స్తంభ పతిప్పితమ్‌. ఏ వ్యాఖ్య : తే-ఆమంతులు, తస్య-ఆయతిథయొక్క, ఆలిషకాయ-పట్టా భిషేకముకొఅకు, శిల్చిలిః-శల్పులచేత, ఉద్వెది-ఉన్నతమైన యరుగుగలదియు, చతు స్తంభ పతిన్టితం-నాలుగు స్తంభములపై _ నిలుపంబడినదియునగు, _ నవం, విమానం-| కొ త్తమండపమును, కల్పయామాసుః-కట్టించిరి. అతిథయొక్క- పట్టా భిషేకముకొజుక్తై యెత్తైన వేదిక, దానిపై నాలుగు స్తంభముల (కొ త్తవిమాసన

840 ర ఘివంశము మును మంతులు శిల్పులచేత నిర్మింపజేసి రనిభావము. ఈ విమానము దేవా లయముల పైభాగమువలె నుండుననియు, దానిని నాలుగు స్తంభములపై నిలుపుట అన్ని దిక్కులనుండియు( (బజలు చూచుటకనియు( దెలియవలయును. ళో, తై )నం పేమపంభేషు నంభ్ళతై. స్రీర్ణవారిఖిః, ఉపళస్థుః (ప్రక్ఫృతయో భదపీఠలోపవేశితమ్‌. 10 వ్యాఖ్య; త్మత-విమానమునండు, భ(దపీఠోపవేశితం---భ్మదపీఠ -మం గళపీఠమునందు, ఉప వేశితం-కూర్చోంబెట్టంబడిన, ఏనం-ఆతిథిని, హేచుకుం బేషు-బంగారుబిందెంయందు, సంభృజైః-౧౦పంబడిన, తీర్థవారిభిః-గంగాదితీర్ధ జలములతో, (పకృతయః-మంతులు, ఉపతస్థుః-సమీపించిరి. విమానమునందు భ[దపీఠముపై గూర్చోంబెట్టంబడిన అతిథిని అభిషేకించుటకు మంతులు సువర్ణ కలశములలో నింప(బడిన గంగాది పుణ్యతిర్థజలములతో సమీపించిరని భావము. శ్లో, నదద్శిః స్నిద్ధగంభీరం తూరై్యై రావహతపుష్కు రై8, అన్నమీయత కల్యాణం తస్యావిచ్చిన్న సంతతి. 11 వ్యాఖ్య : ఆహతపుష్క రై :-కొట్టబడిన ముఖ్యభాగములుగలవియు, స్నిగ్బ గంధీరం-మధురముగాను గంభీరముగాను, నదద్భిః-(_మోగుచున్న, రూర్యైః- మృదంగాది వాద్యములచేత, తస్య-ఆయతిథియొక్క, అవిచ్చిన్న సంతతి-ఆగి పోని పరంపరగల, కళ్యాణం-భవిష్యచ్చుభము, ఆన్వమీయత-ఊహింపంఐగను. “పుష్కరం కరిహస్తా గే వాద్యభాండముఖే2పిచ” ఆనియమరము, అసమ యమున [మోగింపంబడిన మృదంగ ఢక్కాది వాద్యముల మధుర గంభీరమైన ధ్వనుల యనురణనమువేత అతిథి రాజుయొక్క అవిచ్చిన్న జభ పరంపర ఊహింపంబడెనని భవము. . శ్లో. దూళ్య్వా యవాంకుర ప్రక క్వ గభిన్నపు టో త్తరాన్‌, క్ఞాలివృద్ధెః (వయుశక్షాన్‌ స ఖే జే నీరాజనావిధీస్‌ 12 వ్యాఖ్య: సః-అతిథ, దూర్వా. . రాన్‌---దూర్వా-గజిక పరకలును, యవాంకుశ-యవ్యగాసపు మొలకలును, ప్లషత్వక్‌ రావిచెట్టు చర్మమును,

న్ప్రదళ సర్గము న! అభిన్నపుట-పంచ పల్లవములన(బడు లేంతచిగుళ్లును, ఉ త్తరాన్‌ -_పధానములుగా గలవియు, జ్ఞాతివృ్టిః-బంధువులయందు వృష్ములిన వారిచేత, (పయుక్తాన్‌- చేయంజడినవియునగు, _ సీరాజనావిరీన్‌ -కాంతికర్మ విశేషములను, భేజే- వాందెను. “అభిన్న పుటము” లన(గా ఇప్పపువ్వులు అనికొందలును, కమ లములని మరికొందలును జెప్పుడురు. సీంహాసనముపై. గూర్చున్న అతిథికి కులవృద్దులు వివిధ మూలికలతో నీరాజన విధిని నిర్వ్రించిరని భావము. శ్లో. పురోహితపురోగా స్తం జిమ్ణుం జైత్రై 9 రథర్వఖిః, ఉపచ(కవి.నే పూర్వ మళభిమేక్తుం ద్విజాతయః, 18 వ్యాఖ్ణ; పురోహితపురోగాః-పురోహితుండు మొదలుగా(గల, ద్విజాత యః-[బాహ్మబులు, బెష్టం-జయశీలుండ్రై న, తం-ఆ యతిథని; డ్రైతై 8-జయ ముగుగూర్చగల, అథర్వభిః-అఫర్వ _ వేదమం[తములచేత, పూర్వం- మొదట, అభి షేక్తుం-అభిషేకముంజేయుటకు, ఉపచ్మకమిరే-_వారంభించిరి. పురో హితుండును అతనితోందాటు | బాహ్మణులును పట్టాభిషేక సమయ పఠనీయము లగు నిర్వ వేదమం[తములు జదువుచు మొదట నభిషేకించిరని భావము. “పురః హితం వక్ర ఇతి పురోహిఈ-రాంచోవు మేలునత్రై వైదిక జ్యాతిషాది శాస్త్రవిహిత కర్మలను జెప్పి చేయించువాండని యర్థము. టో. తస్యౌఘమవాతీ మూర్జ్ని నిపతంతీ వ్యరోచత, సళద్ది మభిమేక( శ్రీః గం గేవ తిపురద్విషః. కేశ వ్యాఖ్య ౨ తస్య-ఆయతిథియొక్క-, మూర్షి-తలపైన, నళబ్దం-ధ్వనితో గూడునట్లు, నిపతంతీ-పడుచున్నదియు, ఓఘమహతీ-_పవాహముచేత గొప్పంగా నున్నదియునగు, అభిషేక త్రీః-కాంతియు కమైన అఖభిషేకజలము, (త్రిపురద్విషః- +వునియెక్క, మూర్ధ్ని-తలపైన, నిపతంతీ-పడుచున్న, గంగా, ఇవ-గంగవలె, వ్యరోచత-మిక్కిలి (పకాశించెను. ధారాహతముగా ధ్వనించుచు, అతిథితలపైనం బడుచుండిన యభిషేకజలము శివుని తలపైంబడుచుండిన గంగవలే ళోభిల్లినని భావము. అలంకారము: ఉపమ “అభిషిచ్యతే అనేన ఇతి అభిషేకఃి అనగా జలమని యర్థము.

ప్ర42 రఘు వంశము ఖో. న్తూయమానః డణే తన్న న్నలమ్యుత స వందిభిః, (పవృద్ధ ఇవ వర్ణన్యః సారం్యగె రథినందితః. 15 వ్యాఖ్య : తస్మిన్‌, గణే-ఆయభి షేకకాలమునందు, వందిభిః- స్తుతిపాఠ పృర్ధినింజెందినద్లై, సారంగైై 1-దాతకపకులచేత, అభినందితః- మెచ్చుకొన(బడిన, పర్జన్యః, ఇవ-మెఘమువలె, అలక్యుత-కనంబడేను, ధారావాహిజలముతో. దడి యుచు, మాగధులచేత నుతింపంబడుచుండిన యతిథి, వృద్ధినింజెంది వర్షధారలు గురియుచు( జుట్టునుమూగిన చాతకపకషుల కిలకిలారావముల మెప్పులతో(గూడిన మేఘమువలె( జూచువారికి. గన(జడెనని భావము. అలంకారము; ఉపమ. శ్లో. తస్య సన్ముంత పూళాఖిః స్నాన మద్మిః (వతీచ్భతః, వవృధే వై ద్యుతస్యా న్నే ర్వ ఎపిసేశా దివ ద్యుతిః. 16 వ్యాఖ్య : సన్మం్యతపూలతా భిః-చక్క- గానుచ్చరింపంబడిన వేదమంతముల చేత పవిితములైన, అద్భిః-అభి షేక జలములచేత, స్నానం-స్నానమును, (పతీ చృతః-చేయుచుండిన, తస్య - అతిథికి, వృష్టి సేకాత్‌ -వర్షముపడుటవలన, వై ద్యుతస్య-విద్యుత్తుకు సంబంధించిన, అగ్నే ః$ఇవ-అగ్నికివలె, ద్యుతిః-కొంతి, వవృధే-వృద్ధినింజెందెను. వర్షధారాసారమువలన విద్యుత్తుకు సంబందించిన అగ్ని (బడబాగ్ని) దీ ప్రినింజెందినట్టు మం్యతపూతమైవ జలాభి షేకముచేత అతిధియొక్క శరీరకాంతి అభివృద్ధిని(జెందెనని భావము. ఉపమాలంకారము. ఇందులో కవి వేద మంత (పభావమును, విజ్ఞానళా స్త్ర్రరహస్యమును వెల్చ డించెనని బగహింపవలెకు. ళ్లు న తావ దఖి పషేళఛాంతే స్నాత శేభో్యో దదౌ వను, యావ త్రైషాం సమౌ ప్యేరన్‌ యజ్ఞాః పర్య్యావ్వదతిణాః.1/ వ్యాఖ్య : సః-ఆ విధముగా నధిషేకమును బొందిన యతిథి, అభిషేకాంచే- అభిషేకము ముగియంగానే, స్నాతకేభ్యః-గృహస్టులెయన్న [భాహ్మణులకు, ఆవత్‌-అఆంతపరిమాణముగల, వసు-ధనమును, దదౌ-ఇచ్చెను. యావతా-ఎంత పరిమాణముగల ధనముచేత, ఏషాం-ఈ గృహస్థులయొక్క, పర్యా ప్రదక్ష్షణా॥- బాలినదకిణలుగల, యజ్ఞాః-యజ్ఞములు, సమాప్యేరన్‌-పూ ర్రిేచేయంబడునో,

సవ్తదళ సర్గము ఫ్‌శ్తతీ పట్టాభిషేకము ముగియంగానే అతిథి, సభాసదులైన గృహస్థులకు వారు చేయవల సిన యజ్ఞములు సమగ దక్షిణలు గలవియై యెంత ధనముతో పరిసమా ప్రము లగునో అంత ధనమును ఒక్కొాక్కజికి దానము చేసెను, “యావత్తావచ్చ సాకల్యే” అను నిఘంటువు వలన “యావత్‌, తావత్‌, సంపూర్ణార్థకములు, శో... కే ప్రీతమనన న్తనై యా మూశిమ ముదై రయన్‌, సా తస కరసనిర్వ్భృ్తై రూరం వళ్చాత్కృళా ఫల్రైః 16 వ్యాఖ్య ; (పీతమనసః-సంతోషించిన మనస్సుగల, తే-ఆస్నాతకులు, తస్మై-అతిథి కౌలుకు, యాం, ఆవషం-ఏయాశీర్విచనమును, _ ఉదైరయన్‌- పలికిరో, సా-ఆ యాశీర్వచనము, తస్య-అతనికి, కర్మ విర్వుత్రః-పూర్వపుణ్యము చేత గలిగిన, ఫలై ॥-స్మామాజ్యాది ఫలములచేత, దూరం-ఎక్కువగా, పళ్చాత్క్భతా - వెనుక బడంగొట్టంబడినదయ్యెను, అట్లు గౌరవింపంబడిన సాాళ కులు తృప్తులై యతిథికిం జేసిన ఆశీర్వచనము అతని పూర్వపుణ్యవలములకేత మిక్కి-లి వెనుక వేయణబడినదయ్యెను. అనగా పూర్వజన్మకృత సుకృతవలముగా' ముందు రాజ్యాధికారాదులు వచ్చెననియు, ఆ తరువాత (బాహ్మణాశీర్వాదముళు ఫలించెననియు భావము. ల్లో. బంధచ్చేదం స బద్ధానాం వధాగ్చ్యాణా మవధ్యకామ్‌, ధుర్యాణాంచ ధురో మోవ ముదోవాం చాంళ ద్గవామ్‌. 19 వ్యాఖ్య : సః-అతిథి, బద్ధానాం-బంధింప(బడిన వారియొక్కా, బంధ చ్చేదం-బంధములు విడుచుటను, వధార్హాణాం-మరణ*క్ష వేయ(బడినవారి యొక గాః ఆఅవధ్యతాం-చంపదగకుండుటను, ధుర్యాణాం = బరువులు మోయువారికీ, ధరురః-బరువును౦డి, మౌోక౦-విడుదలను, గవాం-గోవులకుః అదోహ ౦చ -పాలుపితుక కుండుటకున్ను, ఆ దిళత్‌ -అజ్ఞా పించెను. పట్టాభిషేక సమయమున నందలును సంతోషమున్‌ నుండవలయునన్న యభ్మిపాయముచేత అతిథి కారాగారములందున్న వారిని విడిచి పెట్టుటకును, మరణదండన పడినవారిని. జంపకుండుటకును, బరువులుమోయుచున్న కూలీలు, వృవభములు ఆ పనిచేయుట విడువవలయుననియు, ఆ సమయమున్‌ దూడలు స్వేష్టపూ్రిగా క్షీరపానము చేయవలయునని గోవులను పాలుపిదుకరాదనియ రాజ్యమునందంతటను అక్టలు పంపెను.

ల్రీత్సతీ నరమువంళశము శో. (శీడాపతతిణో ఒపగ్గస వంజరసె*ః కుకాదయః, ౧ ( ( వ్‌ప్‌ ఖై

లబ్బమోతూ _న్తదాదేశా ధృధేష్త్టగతయో ఒభవన్‌. వగ

వ్యాఖ్య : పంజరస్థాః-పంజరములండుండి న, కుకాదయః-చిలుకలు ముద లయిన, అస్య, (కీడాపత్యతిణః, అపి-అతనియొక్క ఆటపకులు. సైతము, తదాదెశాత్‌ -ఆతిని యాజ్జవలన, లబ్ధబూఇుః-పౌందిన వదుదలగలవియగుచు, య థష్షగృతయః- స్వేచ్చాసంచారముగలవి, అభవన్‌-అయినవి. అతిథి యాజ్ఞ వలన పంజరములందలి శుకాద కీడాపయలుగూడ ఎడువంబడి స్వేచ్బావిహారిము గల పైనవన(గా నితరుల విషయము చెప్పవలసినదేమున్నది? అని భాచము. ల్లో తత, కజ్య్యూంతర న్య_స్తం గజదంతాసనం శుచి,

సో త్తంచ్భ్చద మధ్యాన్న నేపథ్యగహణాయ నః. |!

వ్యాఖ్య : తతః-అభి షేకానంతరము, సః-అతండు, నేపథ్య గహణాయ- రాజవేషమును స్వీకరించుటకు, కష్యుంతర న్య స్తం-మరియొక భవనపు అంగ ణమునండు, న్య స్తం-ఉంచంబడినదియు, శుచి-నిర్మలమైనదియు, సో త్తరచ్చదం- పైన వస్త్రము కప్పంబడినదియు నగు, గజదంతాసనం-ఏనుగు దంతములతో నిర్మించిన పీఠమును, అధ్యాస్త-ఎక్కెను (ఆచ్చటంగూర్చునెను). అభిషేక (ప్మకియ ముగిసిన తరువాత తడి వస్త్రములు విడిచి రొజోచిత వస్తాాలంకా రములు ఛరించుటకై మరియిక భవనాంగణమున నుంచంబడిన నిర్మలమైన గజ దంత పీఠముపై అతిథి కూర్చునెనని భావము. “సో త్తరచ్చదం” ఊ త్తరచృదెన సహితం సో త్తరచ్భదం అని వ్మిగిహము,. ఊ త్తరచ్భదమన-గా ఉ త్తరీయము- పైంగప్పుకొను వస్త్రము. . శ్లో. తం ధూవాశ్యానకేగాంతం తోయనిర్జి క్తపాణయః,

ఆకల్పసాధవై ప్రై వె రుపసేదుః [వసాధశాః. ఓం

వ్యాఖ్య : తోయనిర్హి క్రవాణయః-జలముతో కడుగుకోయలడిన చేతులుగల, (పసాధకాః-ఆలంక రించు సేవకులు, మహాపాళా సన కేకాంతం-దూప -గంధ్యదచ్య ములపొగచేత, ఆశ్యాన-తడి పో(గొట్టంబడిన, కేశాంతం-జుట్టుగల, తం-అతి,4ని, తైః, తైః-ఆయావిధములైన, ఆకల్పసాధినై ః-అలంకారసాధనములై న గంధ

న్నిప్తదశ సర్గము సథీ) మాల్యాదులచేత, ఉప సెదుః-చేరిరి (అంంకరింపమొదలిడిరి), రాజు నలంకంంచు నుద్యోగులు చేతులు వ్యధముగాం గడిగికొని, సుగంధథధూపములచేత నతని జుట్టును తడిలిని దానినింగావేసి, అలంకారసాధినములై న వివిధవస్తువులతో సరి అనెంజెరిరి. శ్లో. తే ఒన్య ముక్తాగుణోన్నద్ధం మౌలి మంతర్షత సైజస్‌, (వతుశ్యపుః పద్మిళా'గేణ పభాముడలళోభినా. లై వ్యాఖ్య : తే-జ్మపసాధరులు, ము క్తాగుబోన్నర్ధం ఆ ముక్తాగుణ- ము బపుసరులచేత, ఉన్నన్ధం-ఎ త్రికట్ట(బడినదియు, అంతర్గత్మసజం-లోననుంచ “డిన పూదండ గలదియునగు, అస్క-అతిఎయిక్క, మౌలిం-జుట్టును, (పల .శండలశో ఓనా-కాంతిమండలముచేత (పకాళంయచున్న, పద్మరాగేణ-వాణిక్యము "చేత, (పత్యూపుః-పొదిగిరి. అలంకార సేవకులు అడి, కేళబంధమునందు. పుష్ప మాలికనుంచి, ముత్యాలదండతో పెకింగట్టి, దానిపై మిక్కిలికాంతిగల మాణిక్య మును జెక్కి యలంకరించిరని భావము. శ్లో. చందనే నాంగళాగం-చ మృగనాఖి నుగ. ధినా, నమాపయ్య తత శ్యకుః వ్మతం విన్య _స్తరొచనమ. బ్ర ల వ్యాఖ్య ఏ మృగనాభిసుగంధినా-క స్తూరినిగ లుపుటచేతంబరి మంచు చున్న , చందనేన-(్రీగంధిముచేత, అంగరాగం-శరీరలేపనమును, నమాపయ్య-పూ ్రి చేసి, తతః-తరువాత, విన్యస్రరోచనం-కలుపంబడిన గోరోచనముగల, ష్మతం- మకరికాదిపతరచనను, చ్మకుః-చేసిరి. మరియు నా _పసాథకులు కస్తూరి కలి పిన శ్రీగంధముచేత నతని మైపూంతను ముగించి, దానిపై గోరోచనా మ్మిశిత రంజన [దవముచేత వివిధ చిితములుగల ష్మతరచనను చేసిరని భావము, శో. _ఆముక్తాభరణః [సగ్వీ వాంసదిహ్నాదుకూలవాన్‌ , వ్‌ తీ, ను ఖగ ఆసీ దతిశయ పేత్యుః న రాజ్యశ్రీ) వధూవరః. బ్‌ వ్యాఖ్య ౨ ఆముకాభరణః-ధరించినయాభరణములు గలవాడును, (న్‌గ్వీ- పుష్పమాలాథరుండును, హుసచిహ్నదుకూలవాన్‌ -హంసల అంచులుగల పట్టు

లి46౮ రఘువంశము వన్హ్రమును ధరించీనవాండును, రాజ్యశ్రీ వధూవరః-రాజ్యలక్షియనెండు పెండ్డి కూతురునకు వరుండును నగు, స్క-ఆయతిథ, _ ఆతిశయ్య పేక్ష్యః-ఆ యలంక రణములచేత మిక్కిలి చూడ6దగినవాండు, ఆసీత్‌ _-అయ్యెను. రాజ్యలక్ష్మీవరుం డుగా నలంకరింపంబడిన నాయతిథి చూపఅకు మిక్కిలి యందగాండుగా( గన బడెనని భావము. “హంసచిహ్న దురూలవాన్‌” హంసచిహ్నం యద్దుకూలం తద్వాన్‌” అని వ్మిగహముచెప్పి, నకర్మధారయాన్మత్వర్ధీయః (కర్మధారయ సమాసముపై మత్వర్థీయ (పత్యయము రాదు) అను సిద్ధాంతమునకు అపవాద ముగ్గ “సర్వధనీ” వలెనే ఇచ్చటను మత్వర్ధీయము వచ్చుట సాధువేయని మల్లినాధసూరి తెలిపెను. శ్లో, 'నేపథృదర్శిన శ్భ్చాయా తస్యాద కే హింణ్యయే,

విరరా జోదితే సూర్యే మేరా కల్పతరో రివ. ౭కి

వ్యాఖ్య : హరణ్మయే-బంగారనుతో' జేసిన, ఆదర్శే-అద్ధమునందు, నేపథ్మదర్శినః-తన వేషమును జూచుకొనుచున్న, తస్య-అతిథియొక్క, ఛాయా-పతిబింబము, ఉదితే-ఉదయించిన, సూర్యే-సూర్యునియందలి, మేరౌం మేరుపర్వతమునందు, కల్పతరోః-కల్పవృక్షముయొక్క_, ఛాయా, ఇవ- (పతిబింబమువలి, విరరాజ-మిక్కిలి (పకాశించెను. బంగారుటద్దమునందు చూచు కొనుచున్న అతిథి పతిబింబము సూర్యోదయ సమయమున మేరుపర్వతమునందు (పతిఫలించిన కల్చ్పవృక్షచ్చాయవలె నుండెను, వివిధ శాభాఫలపుష్ప సహితమైన కల్చవృషచ్చాయ అతిథి (పతిబింబమున కుపమానము, అలంకారము: ఉపమ. ళ్లో, స రాజ కకుద వ్యగపాణిిః పార్శ్వవ_రిఖిః,

యయా వుఏరితాలోకః నుధరార్జనవమాం నభామ్‌. ల్ల

వ్యాఖ్య : సః-ంతిఫ, రాజకకుద వ్య గపాణిభిః---రాజకకుద-రాజచిహ్న ములందు (ఛ్మ్యతచాఎరాదులయందు), వ్య్యగ-ఆస _క్షములై యన్న, పాజణిభిః- చేతులుగల, పార్శ్వవర్రిభిః - (పక్కన నడచుచున్న పరిజనులచేతః ఉదీరితాలోకః- పెద్దగా నుచ్చరింపంబడిన “బయ” శబ్దములు గలవా(డగుచు, సుధర్మానవమాం ((సుధర్మా, అనవమాం) -దేవసభకంటి తక్కువగాని, సభాం- ఆస్థానమును, యయౌం-చేరెను. రాజచిహ్నములగు ఛ్యతబామరాడులను బట్టు

స్పప్తదళ సర్గము సథ? కొన్న జనులచేత “జయ, జయ” అని సంచోధింపంబడుచున్న అతి, దేవసభను చోలిన తమ యాస్థానమండపమును బేరెనని థావము. 'కుకుద' శబ్దమునకు [పధానమైనది, రాజచహ్నము, ఎక్టుమూపురము, అని యర్థములుగలవు. *ఆ లోకో జయళబ్దఃస్యాత్‌, ఆని యమరము. ట్లో... విళాన సహితం తత భేజే వైతృక మాననమ్‌, చూడామణిభి రుష్ట్యష్రపానపీఠం మహీ ఆామ్‌. జ్‌ వ్యాఖ్య: త్మత-ఆ సభామండపమునంచు, వితానసహితం-ములుకట్టుచేత గూడినదియు, మహీక్షితాం-రాజులయిక్క-, చూడాదుణిభిః-శిరోరత్న ములచేత, ఉర్హృష్టవాదపీఠం-చెక్క-ంబడిన పాదపీఠముగలదియు, పైరృకంతంటేయగు కుశునికి సంబంధించినదియు. నగు, ఆసనం-సింహాసనమును, భేజే-పౌండెను (ఎక్కెన్సు, పైభాగమున మంచివస్త్రముచేత మేలుకట్టుకట్టంబడి, పరరాజుల శిరోరత్నములు పొదిగిన పాదపీఠముగలిగి, పూర్వము తంగడియైన కుకునిచేత నధిరోహింపంబడుచుండిన ఇత్వుకు రాజవంశ సింహాననమును అతిథ యెక్కి కూర్చునెనని భావము. వితానము, ఉల్లోచము, మేలుకట్టు సమానార్థకములు. '“పితుఃఇదం పైతృకమ్‌" అని వ్మిగహము, శ్లో. శుకుభే తేన చాకాంతం మంగలాయతనం మహత్‌ , (శ్రీ) వన్సలకణం వక కౌస్తుభేనేవ క్రై శవమ్‌, ల వ్యాఖ్య: తేన-అతిఫచేత, ఆ కాంతం-అడుగిడంబడినదియు, థ్రీవత్స లక్షణం-*శ్రీవత్స' మను గృహలక్షణములు గలదియు, మహశ్‌-విశాలముగా నుండినదియునగు, మంగళాయతనం-సభారూపముననున్న మంగళగృహము, కౌస్తు భేన, ఆ్మకాంతం-కౌస్తుభమణిచేత న్యాకమింపంబడినదియగు, _శ్రీవత్సలక్షణం- (్రీవత్సమను పుట్టుమచ్చగల, క్రై శవం, వక్షః, ఇవ-విష్ణువక్షస్థలమువలె, కుళుభే- (పకాళించెను. “శ్రీవత్సము, నంద్యాప ర్తము” మొదలగునవి నిర్మాణభేదములున్న గృహవిశేషములు, (భ్రీవత్సమని చెప్పందగిన యా సభాభవనమునందు భ్రీవత్స లాంఛనమైన విస్తువకస్థలమునండు కౌస్తుభమణివలె ఆతిథి (పకాశించెననిభావము, అలంకారము : శ్రేషాన్ముపాణితమగు ఉపమ.

పటన రఘువంశ. 11 శో. బభా భూయః కుమారళత్వా దాధిరాజ్బ మవాష్య సం, "కిభాఎ*వా దుపారూఢు సామగ్య పవ చంద్రమాః. గ వ్యాఖ్య: సః-ఆఅ యతిఖ, తమారత్వాతీ - బాల్యముపలన, భూయః-యౌప రాజ్యమును పొందియే మరం, ఆధిరాజ్యం- మహారాజ్యమును, ఆవాష్య-పొంది, రేఖాభావా ర్‌ -అకేందుత్వము నుండియే, సామ్మగ్యం-సంపూర్ణత్వమును, ఉపా రూథః-దొంచినట్టి, చం[దమాః, ఇవ-చం[డునివలె, బభౌ-|ప్రకాాంచెను. అతి, మిక్కిలి దాలుండుగా. నున్నందున నతనికి మొదట యువరాజ ధర్మములైన విద్యావినయ శౌార్యములు గలిగించి, తరువాత సమ్యగరాజ్యవాలన ఈూపమగు మహారాజ్యాధపత్యమును మతు అప్పగింపంగా, నతండు, రేథాఖాదము అనగా నర్హచందాకొరమునుండి పూర్ణత్వమును వొందిస పూర్ణచం్మడునివలె (కమాళి వృద్దిని బొండుచు (పకాశంచెనని భాపము, అతనిలో: [గమాభిషృద్దికి లోపము గలుగ లేదని యభి(వాయము. ఆధికో రాజా అధిరాజుః అధిరాజస్య భావః “ అధిరాజ్యం” అని వ్మగహము. ళా... ట్రసన్నముఖరాగం తం నస్టతపూ ర్వాభిభాపి ణమ్‌, మూర్తిమంత మమన్యంత పీశస్విస మనుజీవినః. వ] వ్యాఖ్య : (పసన్న ముఖరాగం-నిర్మలమైన ముఖకాంతి గలవాడును, స్మితపూర్వాభిభా షిణం-చిణునగ వుముండు కనపడుచుండగా( అక్కగా. భాష్‌ంచు వా[డును నగు, తం-ఆయతిధిని, అనుజీవినః-ఆశయించి జీవించ. మంగతిపురి హిత (ప్రభృతులు, మూ ర్రిమంతం శరీరమును ధరించిన, విశ్వాసం-నమ్మకము నుగా, అమన్యంత-తలంచిరి. ముఖములో నెట్టి దుర్భావములును లేక (ప్రసన్న మైన కాంతియు, ఇతరులతో సంభాషించ'నప్పుడు చిలునవ్వుతో(బలుకుటయు గల అతిథిని మంతులు, పురోహితులు, సేవకులు మొదలగువారు మూ ర్రీభ వించిన విశ్వాసము: 7” ధాఎంచిరి. నమ్మరని భావము. శ్లో. న పురం పురుహూత శః కల్పదుమనిభధ్వజామ్‌, (క్రమమాణ శ్చళార ద్యాం నా గే నై రావతౌజసా, ఓలి వ్యాఖ్య : పురుహూతశ్రీః-ఇంచవై భవముగల, సః-ఆతిథ, కల్ప ధుమ నిభధ్వణాం--క ల్ప (దు మ-కల్చవృక్షములకు, నిభ-స మానమగ్‌ు,

స_ప్తదళ నర్షము ప్రశ9 ధ్వ్రజాం- కేతనములుగల, పురం-అయోధ్యానగరమును, ఐరావతౌజసా-ఐరా వతముయొక్క బలమువంటి బలముగల, నాగేన-గజముతో, (క్రమమాణః-తిరుగు చున్నవాందై (ఊరేగుచున్నవాండై ), ద్యాం-స్వర్లమును, చకార-ఇ సెసు. ఇంద వై భవముగల యతి కల్చవృక్షములవలె వివిధరూపములతో నలంకరింపంిగిన జెండాలుగల అఆయోధ్యానగరమును, ఐరావతముపంటి యొక భ్మదగజము పైనెక్కి యూరేగుచు న్వర్గపట్టణముగా మార్చెనని భావము, ఇందుండు స్వర్గమునవలె నతథి ఆయోధ్యానగరమున _ పహ్ఞిథిషేకానంతర ఘూరుచెడలు నుత్సవమునం శ్లో త్యస్రృకసోోప్ఫతం ఛతం మూరి 'శేసామలత్విషా

పూ రాజె వియోగామ్మ్యం క్బ్‌త్సన్య జగతో

హ్బాతబయ. తెగి

ద్యాఖ్య : తస్య, ఏకనృ-ఆయొక్కనియొక్క, మూర్హ్న్మ-*రముపైన, ఛ్యతం-ఛభ్యతవ, ఉచ్చిశతం-ఎ త్రియంచంబడినది. ఆఅమిలత్వ్యిషా-నిర్మలకాంలి గల, తేన-అఛ్యతముచేత, కృత్స స్య-సంపూర్త మైన, జగతః-లోకముయిక్క, పూర్వరాజవియోగ ష్మ్యం----పూ కృరాజ- అంతకుముందు రాజుగొగుండిన కుళుని యుక్క, వియోగ-ఎడవాటువేతపై న, జౌష్మ్యం-సంతాపము, హృతం-హుంంప బడినది, ఆయతిఫలంర్కని శిరముపై మ్మాతమే భ్యతముంచంబడినది. కాని దాని చేత సత్యలోకమునకు నసంబంధించిసటి కుళవియోగజనిత సంతాపదంళయు. దొల(గింప(బడెనని భావము. ఇచ్చట ఛభ్యతము (కొ త్రగారాత్రైన అతి; పైనుం దగా (పజంకు తాపమువోమినట్లు చలించుట అసంగతమయు. కారణమొకచొటను రార్యయికచోటకు నుండుటయే అలంకార మైన ఆసంగతికి లక్షణము, “కార్యకారి ణయో ర్భెన్న లశ్యత్వే సత్యసంగతిః” కనుక ఇది అతి, రాజ్యసింహాసన న మును 3రింపగానె (ప్రజలకు అరాజకముషపంన వచు ఏ. దాొధలు రెలటలి యభూనంద మును బొంచిరను తాత్వర్యతున పర్శపసించుచున్నది. ఇది అసంగతి అలం కారము. శ ధూమా ద్న్నేః బిళ్లా, వళ్ళా దుదయా దుళవో రవే+,

సో2.తీత్య తేజసాం వృత్తిం నమ మువోత్తితో గుణై పీ

850 రఘువంశము వ్యాఖ్య : అగ్నేః-అగ్నికి, చహూమాత్‌, పశ్చాత్‌ -పొగకం టేతరువాత, శిభాః-జ్వాలలును, రవేః-సూర్యునికి, ఉదడయాత్‌, పక్చాత్‌ -ఉదయముకంటే తరువాత. అంశవః - కిరణములును (4 త్తిష్టంతే - లేచు చుండును), సః-అతిథ, తేజసాం-లేజస్వంతులగు అగ్భారడులయొక్క, వృ త్తిం-స్వధావ మును, అతీత్య-అతికమించి, గుణై 1-సర్గుణములతో , సమమేవ-సమానముగానే ఉతితః- పెరిగెను. లోకమునందు అగ్నికి మొదట ధూమము, పిమ్మట మంటలును వచ్చుటయు, సూర్యుని యుదయము ముండు తరువాత కిరణ|వసారము జరుగు టయు(జూతుము. కాని అతిథి వివిధ నద్గుణములతోపాటే "పెరుగుట జరిగినది. ఇది యపూర్వ మని భావము. [కచుముగాంగాక తేకకాలమునందడే యతండును నతని గుణములును వృద్ధిచెండుట చ్మెతము. | ణి శ్లో... తం ప్రీతివిళరైై 'క్నీతై ) రన్వయుః పౌరయోపషితః, శర్మత్పనవైన్నె ర్ల్యోతిర్భి ర్విభావర్శ ఇవ (దువమ్‌. తల్‌ వ్యాఖ్య : పౌరయోషితఈః-పురగ్తీలు, | పీతివికచై 8-( ప్రేమచేత నిర్మలము లైన నేత్రి 9ః-చూపులతో, తం-ఆ యతివని, అన్వయుః- వెంబడించిరి. శర్మత్న సనై్నైః-శ రదృతువునండు (పసన్నమ్మలెయున్న, జ్యోతిర్భిః-నమ్యతములలో, విభావర్శః-ర్మాతులు, (రువం, ఇవ-|ధువునినివలె (ధువదుండలమునువలె) నని యర్థము, అయోధ్యానగరస్త్రీలు అతిథిని (పీతిపూర్వకమగు దృష్టి (ప్రనారము శేత సనంగా దూరముగుండియే వఏీక్నించిరి. అది శరదృతువు నందతిస్వచృముగొ నున్న నక్ష తములతో ర్మాళులు [భువమండలమును జూచినట్టుండెనట. శర్మదా (తులు చేర్చ ముగా నుండునుగావున వీ యుపమానముచేత . వారు చాలసేపు అతనిని (పైమతో( జూచిరని భావము. నక్మతచ్మకము. (రుదపాళబద్ధయై యున్నదని జ్యోతిర్విదులు చెప్పుడురు. శ్లో. అయోధ్యాదేవతా శ్ర్రైనం (పశస్తాయత నార్చితాః, అనుదధ్యు రనుధ్యేయం సాన్నిధై్యైః (వతిమాగత్రే ః. తర వ్యాఖ్య: (పశస్తాయతనార్చితాః-పళ స-_శేష్టములగు, ఆయతన- దేవాలయములందు, అర్భితాః-పూజింపంబడిన, అయోధ్యా దెవకాః, చ-అయోర్యా నగరమునందలి దేవతలుగూడ, అనుధ్యేయం-అను[ గహింపందగిన, ఏనం-

న్నవ్తదళ సర్గము త్రిక! " ఈ అతిధిని, (పతిమాగతై ః-వ్యిగహములందు సం్యకమించియన్న, సాన్ని ధ్యైః-

సన్నిధానములచేత, అనుదధ్యుః-అన్ముగహించిరి. అయోధ్యానగరమునందలి దేవాలయస్థదేవతలు తమ తమ అర్భ్బామూర్తులందు ఆవేళింది నమస్కరించుచున్న అతిథిని అన్న్ముగహింఎరని భావము, ”"అనుధ్యాన మను[గహః అని యుత్పలమాల, శ్లో యావ న్నాక్యాయతే వేది రభి షేకజలావుతా,

తావ దేవాన్య వేళాంతం పతావః ప్రావ దున్సవాః. 8/

వ్యాఖ్య: అభి షేకజలాఫ్తుకా-పట్టాభి షేక జలముచేతందడుపంబడిన, వేదిః-అరుగు, యావత్‌-ఎంతకాలమున, న, ఆళ్యాయతే-ఎండలిదో, తావత్‌, ఏవ-అంతకాలముననే, ఆస్య-ఆ రాజుయొక్క, దున్సహః-నపించుటకు సాధ్య పడని, (పతాపః-శౌర్యము, వేలాంతం-సమ్ముదతీర పర్యంతమును, [పాప- వ్యాపించెను. అతికి పట్టాభిషేకము జరిగిన యరుగుమీది తడియైనను ఆరక ముందే యతగి (పతాపము సము(దతిరములవణకు వ్యాపించెగు. అనగా నతండు మహా పతాపవంతుండన్నవార్త నర్వ్యత వ్యాపించెనని థభావము* ళో, వసిష్టున్య గువోీ రత్హం[ తాః సాయకా _న్తస్య ధన్వినః,

కి తత్సాధ్యం యదుభణయే సాధ మయు ర్న నంగణ*్క, త

వ్యాఖ్య : గురోః-కులగురువగు, వసిష్టన-వసిష్టునియొక్క-, మంతాః- వేదమం[తములు, ధన్వినః,తస్క-ధనుర్ధారయగు నాయతిథఫయిక్క-, సాయకొః- బాణములు; ఉభయే-ఆ రెండును,సంగతాః-కలసికొన్న పగుచు, యత్‌,సాధ్యం- వసాధథ్యమును, న సౌధయేయుః-సాధంపలేకపోపునో, తల్‌ -ఇట్టి, సాధ్య౦- సాధింప;దగినకారము, _ కిం-ఏమున్నది! ఏదియులేదని యర్థము. మంత ములా! మహామహిమో 'పేతుండ్లై న వసిస్థునిచే నుచ్చరింపంబడుచున్నట్టివి. దాణ ములా? ఉత్తమ ధానుష్కుండ్తైన అతిఫచేత (ప్రయోగింపబడుచున్నట్టిఎ. ఇంక ఆరెండును గలిసి సాధింప(జాలనికార్వ మేమున్నది! ఏదియు ఇది, వానికనా ధ్యమే లెకుండె నని భావము. శ్లో స ధర్మైస్టనఖః శళ్వ దర్షి పత్యర్హి నాం స్వయ,

దదర్శ నంశయచ్చేచ్కాన్‌ వ్యవవోళరా నతందదితః. ఫ్‌

తలల రఘువంశము

వాఖ్య: ధర్మ్యస్థసఖః- ధర్మమునందు నొలుచువారు మ్నితులుగాంగల వాందున్తు ఆతం, దితః-ఆఅలసత్యములళేని వాండునునగు, సః-అఆరాజు, వళ్వరం (పతెదినమును, - అర్థిపత'ర్థినాం-ఒక (పెయోజనముగు గోరనట్టైయ దాన వృతిరేకించునట్టియ జనులయొక్తూూ నంళ యచ్ళెదా-న్‌.సంశయములను నిర్ణయించు నట్టి, పావహారంాన్‌.వివాదములన్న, సాయం-కాన్తే, దచర్శ- చూచెను. (పరెష్పురెంచెను).. తదుక శ్యతువులయిన వారి విషయము నగు మ్యతులైన. వారి. విషయమునష సమానముగా [వవ ద్రైంచునల్లి సభ్యులలోంగూడినవాండై, అలసతుములేక (పతిచినమును _ ధర్మాననమున గూర్పునె, ఒక కార్యమునక్తై వార పతివాదములు చేయనట్టైి అర్థ పత్యర్థల యొక్క వివాదమునందలి నాయనిర్ణయమును. తానే స్వయముగాయ్రీయుచుండె ననియు ఒక న్యాయాధకారిక్తే వృచహారములను.. వదిలిపెట్టక (ప్రజాపాలనమం పేయుచుండేననియభావమా. “రాజ్ఞా సభాసదః కార్యా రిపౌ మ్మ్‌తేచ యేసమా” అనియు, “వవహోరాన నహః పశేర్రై విద్వద్భిః బాహ్మదై సహ” అనియు? జెప్పిన ధర్మశాస్త్రమును అతి; తప్పక పాటించ పత హాతరహితముగా రాజము నేలు కుండెనని కాతృర్య్మయు. శ్లో. తశతఃవర మిటివ్య క్త సౌమన:/ నివేదితై ,

యు యో వాకాభివ. క్రై చ్యెఆగ్ళన్‌ పిజ్జావనాపఫిలై 8. త్న

వాఖ' : తత, పరం-పజా వంవహారదర్శనానంతరము, భృత్యాన్‌- తన సేవకులను, అభివ్వక్త సౌననన. నివేదిబ్రః---ఆభివ్న క్ష-ముఖరాగాదుల చలన స్నష్టపడిన, నామనస_-్యపనన్నతచేత, నివేదిల ః-సూచింపంబడినవియు, వాకాభిముటై ౪-ఫలోన్ముఖములై నవియు నగు, విజ్లాపనావలై ః-విజ్ఞప్తు లయొక్క- ఫలములతో, యయోజ-పంబంధిపరచు చుండెను, (పశావృవహారములు పరిష్క రెంచి వబ్చ, యాననమున (పసగ్నుండై కూర్చున్న తనవడ్దికించేరి తదు తదు రోరిక్షలు మనవిచేసుకొను పరిజనులకు వారివారి య్రేభీషములు ఎర్భుచుండెను, కా నియ కః కర్మనివృతా విజ్ఞహౌచ యద్యచ్చయా;" భృత్వాన్‌ ధ్‌నై ర్మాన యంస్తు నవోష్యకోళతాం (వ్రజేత్‌ ఒక పనియందు నియోగించిన రాజు “ఆ పనిని పూ్రచేసితిమ'ని వచ్చి చెప్పిన భృత్యుల విజ్ఞప్తికి ఫలముగా ధనముల నిద్చినయెడల నట్టిరాజు (కొత్తవారైనను. .కభోభలేక సుఖముగా నుండు నన్న బృహస్పతి నీతిసారదచనమును బాటించుచుఎడెనని భావము. ఇచ్చటి సౌమనన్మ

స్పెప్త్పదళ సర్గము న. (పుష్పములుగల), ఫలయోజన (పంగ్షనిచ్చుట) [పభృతులచేత అతంచాక ఫల వృషముగా నుండెనన్న థావము వ్యంగ్యము. శ్లో వజా వరుుుశా నద్య్యో నభసేవ వివర్చి ౪ః, 2. న తస్టింస్తు భూయసీ 5 వృద్ధి? నథభసే, తా ఇవాయయుః. 41 వ్యాఖ, : (పశాఃఎ్యపజలు, తద్దురుణా-అతని తర్మడియగు కుళునిచేత, నభసా - (గొవణమాసముచేత, నద్యః, ఇవ-నదులవలిె, వివర్థితాః ఇ వృద్దినింబొందింపబడి యుండిరి. తస్మిన్‌, తు-అతండు రాజుకాంగానే, నభ స్యే- ఖాదపదమాసమునండు, తాః, ఇవ-ఆనదులవలెనే, భూయసీం-అత్త్మంతమైన, వృద్ధిం- అభ్యుదయమునసు, ఆయయు;-పాందిరి. పజాపోషణమునంద ఆతిథీ తండిన మ్‌ంచెనని వావము. శ్లో, యదువావగ తనిగ్జిభాష్య యద్దదొ న జహార తత్‌, , ఖ్‌ జల్ల వాక్‌ అ సోఒభూద్భృగ్న [వత। శతూ నుద్ధ్భ్రృుత్య (పతి వయన్‌. వ్యాఖ్య : సః-అతిథ, యత్‌-దాన రకణాది వషయకముగు మును, “ఉవాచ-చెప్పెనే, తత్‌-అది, మిథాై, న-అసత్యముకాకుండెను. వీవస్తువును, దదౌ-ఇచె ఏలే, శత్‌-దానెని, న జహార-మరల_ వెనుకరు లేదు. (కింతు-కాని) శ్మతూస్‌ క తువులను, ఉద్భృతృ-ఉ న్మూలించి, యన్‌ -మరలస్థాపించుచు, భగ్న్మ్వవతః-భగ్న మైన సాయమము అభూత్‌-ఆయ్యెను. (పజాషేమమునక్తై యా డీ తప్పక, ఇచ్చినవస్తువును మఠల వెనుకకు చేసికొనక నియ చున్న యతండు, శ్మతువులను మాాతము మొదట స్థాన్మభ “దాసోఎపహూి మని లొంగినపిమ్మట మరల వారి స్థానముః భంగమును చేయుచుండెను. ఆనంగా నతని (పణావాలన శా స్రనమ్మతములై యుండె నని భావము. ళో. వయో భావ విభూశతీనా మేతకైకం

"ఆని తగన్‌ సమస్తాని న తస్నోతి,

క్ర్‌్రశీ రఘువంశము వ్యాఖ? వ వయోరూ పవిభూతీనాం-యౌవనము, సౌందర్హుము, బశ్వ రము ఆమ వానిలో, ఏకై కం-ఒక్కటొక్కటియే, మదకార ఇం-మదమునకు హేతువు, తాని-ఆ మదకారణములన్ని యు, తస్మిన్‌ -ఆతనియండు, సమస్తాని- చేరియన్నవి, (తథాపి-ఆట్టయినను, తస్య-ఆ య-ఒ%యొక_, మనః-మనస్సు, న, ఉత్పిషిచే-పైకి పొంగలేడు (గర్వపడలేదు). వయస్సు, రూపము, ఐళ్య రము అనునవి యొక్కటొక్కటియే. గర్వకారణములై నను, అన్నియంశేరిన యతని మనస్సున మదమురేకెత్ర లెడు. అన్ని యునున్నను వినయము వి వేకమును గలవాడై. యుండెనని భావము. గర్వశబ్దమును, “ఐశ్వర్య రూప తారుణ్య -కుల విద్యా బలై రపి, ఇన్టలాభాదినా హేషా మవజ్ఞా గర్వ ఈరితఈః” ఆనియు, మద శబ్దమును, “మద స్తానందసందోహః నంభేదో ముదిరాక్కతః” అనియు పెద్దలు నిర్వచించిరి. “ఉత్సెషిచే” ఉత్‌ అను నుపసర్గతోంజేరిన షిచ్చళ -క్షరజే ఆన ఆత్మనేపటి ధాతువునకు లిట్‌ పథమపురుష ఏకవచన రూపము. శ్లో ఇత్ధం జనితరాగాను పకృతి మ్వనువానరమ్‌, అతోభళ్యః స వవోవ్యాసీ ధ్ధ్భథమూల ఇవ (దుమః. థశీ వ్యాఖ్య : ఇళ్టేం-ఇట్లు, ఆనువాసరం-' పతిచినమును, [పకృతిషు-_పజలు, జనితరాగాసు (నత్చు)-కలిగింపంబిడిన (పేమగలవారగుచుండంగా, సః- ఆరొజు, నవ$, ఆపి-కొ త్తవాండై నను, దృఢమూలః-గట్టిగా నున్న (వేళ్ళుగల, (దుమః, ఇవ-వృక్షమువలె, అ.శోభ్యః-కడలించుటకు సాధ్యముగానివాండు, ఆసీక్‌-అయ్యెను. తన సర్షుణముంచేతను, గర్వములేని (పవ ర్రనముచేతను నిరంతరము (ప్రజలకు దనపై పీతిని గలిగించుకొనుచునున్న యారాజు గట్టిగా (వేష్మబారెన మహావృక్షమువలె గట్టిపడి కొత్తగా రాజ్యాధికారమును స్వీకరించి నను క్యశువులు మొదలగువారికి ఆ్యపధ్మమ్మండుగా నుండెను. శో... అనిక్యాః శ్యతవనో కావా విషపక్కష్తాశ్చ శే యతః, అతః సోఒభ్యంతరా న్నిత్యాన్‌ మట్‌ పూర్వ మజయ (ద్రిపూవ్‌ శీర్‌ వ్యాఖ్య 5 యతః।-ఏకొరణము వలన, బాహ్మాః- వెలుపలనున్న, శ్యతవః- (వత్యర్థులైన రాజులు మొదలగువారు, అనిత్యాః-నిత్యముగా ద్వేషించు వారు ర్తి

సప్తదశ నర్షము 855 కారో, తే-వారు, వ్మిపకృష్ణాః, చ-చూరముగాకుండువారో, అకతః-ఈబంరణము వలన, సః-అతండు, అభ్యంతరాన్‌ -లోపల నుండువారును, నిత్యాన్‌-ఎప్పుడును గన(ఐడువారును, షట్‌ -ఆర్గురునునగు, రిపూన్‌ -కామ్ముకోధాదులగు శ్ళ్యతువులను, పూర్వం-మొదట, అజయశ్‌ -జయించెను. వెలుపటనున్న శ్‌ (ఈురాజులు ఒకప్పుడు డ్వేషించుటయు ఒకప్పుడు స్నేహమును జూపుటయు. జరుగును. పపెగా వారు చూర్మపరేశములండుండురు. కనుక వారు అనిత్య ళతువులు. వారికంటే తనను విడువక లోపలంజేరి చెడ్డమార్గమును బల్టించు ఆంతశ్శతువులు అఆపాయమును గలిగింతురు. కనుక కామము, (కోధము, లోభము, మోహము, మదము, మాత్సర్యము . అనబడు నార్హురు శ్యతువుల నతడు మొదట జయించెను. అంత శృతుజయము గలిగినప్పుడు బాహ్యశ్యతుజయము డుర్గభము కాదని భావము. శ్లో. వసాచాభిముఖే తసిగ్జిన్‌ చపలాపి స్వభావత।,

నిక పే హేమశరేఖేవ (శీ శాసీ దనపాయినీ. 4కి

వ్యాఖ్య : న్వభావతః-|పకృతిపిద్ధముగా, చపలా, అపి-చంచలురాలై నను, శ్రీః-రాజ్యలమ్మె. (పసాదాభిముఖే-నిర్మలమైన దర్శనముగల, తస్మిన్‌ -ఆ రాజు నందు, నిక షే-ఒరజాతియందలి, హేమరేభా, ఇవ-బంగారపు గీతవలె, అనపా లయుసీ-తొల/(గిపోనీది (స్థిరమైనది), ఆసీత్‌ -అయ్యెను. లక్ష్మీ స్వభావముచేత చపలయే యైనను (పగన్నముఖ(పైన యతిథియందు నికపోపలముపెని సువర్ణ కేఖవలె స్థిరముగా గుండెను. (పనన్నముఖు,డగుటవేత నతనివద్దికి వచ్చిన వారెవ్వరును ద్వేషమును, అన తృ ప్తిని. బొందజు కనుక వ్యవహారములుచెడక రాబ్యలమష్మీ స్థిరపడీయుండెనని భావము. ల్లో కాతర్యం శేవలా నీతి; శౌరష్టిల ఇ₹శ్వాపద చేసితమ్‌,

అతః నిద్ధిం ఎమేళాఖ్యా ముభా్యా మన్వియేష నః. న!

వ్యాఖ్య : క్రేవలా-ళౌర్యవక్షతమై ఒకటియేదైన, సీతిః- నితిపయోగము, కాతర్యం-పిజికితనము, కేవలం, శౌర్యం-నీతివర్జితమైన శౌర్య ప్రయోగము, ఛ్యాపదచేష్టీత : -(కూరమ్మగచేషితము. అతః-ఇందువలగ, స్క-అతండు, సమే తాభ్యా:-కలసికొన్నట్టి, ఉభాభ్యాం-సీతిశౌర్యములు రెండింటిచెతను, సిద్ధిం-జయ (వాపప్రని, అన్వియేష-వెదకుచుండెను. శౌర్యములేక కేనలము నీతికౌశ లముచేత

356 రమువంశము ఎత్తులకు పైయెత్తులువేయట పిజికితనమునకు లక్షణము. అద్లే నీతిశాస్త్రము నెలుంగక కేవలము శార్యముతో శ్మతువుమీదికి దుముకుట వ్యాఘాదుల (కూర కృత్యము వంటిది. కనుక ఆతిథి తన విజయ్మప్రాప్రి కెల్పప్పుడును నీతిశౌార్యము లను జోడించి (పవ ర్రించుచుండెనని భావము, “వ్యా ఘాదయో వనచరాః పళవః శ్వాపదా మతాః” అని హలాయుధ నిఘంటువు. శ్లో న తస్య మండలే రాజ్లో న్య_న్తపణిధిదీధితేః, జి టో

అద్భృష్రమభవత్‌ కించిత్‌ వ్య్యభ స్యేవ వివన్వతః. తీరి

వ్యాఖ్య : న్య స్త్మపజిధిగీధితేః.న్య స్త అన్ని దిక్కులకుంబంపంబడిన, (పణిధి-చారులే, దీధితేః-కిరణములుగాంగల, తస్య, రాజ్ఞః-అఆ రాజునకు, వ్య భన్య-మేఘములులేని, వివస్వతః, ఇచ-సూర్యునికివలె, మండలే-తన దేశము నందు, కించిత్‌ -కొంచముగూడ, అదృష్టం-చూడ(బడనిది ( తెలిసికొనబడనిది), న అభవత్‌-లేకుండెగు. మేఘరహితమగు నాకాశమున కిరణ పసారముగల సూర్యునికివలె నంతటను చారులనుంచిన యతనికి తన రాష్ట్రమునందలి చిన్న వస్తువు సహితము తెలియనిదిలేకుండెను. చారచక్షువై సర్గమును దెలిసికొను చుండెనని భావము, శ్లో. రా్కతిందిన వీబా గేషము యదాదిష్టం మహీకిఆాస్‌,

త త్సిపేవే నియో 'గేన స వికల్పపరాబ్యుఖః. త్తం

వ్యాఖ్య : రాతిందివవిభా గేషు-రా తియొక్కయు పగటియొక్కయు జాములరూపములగు విభాగములయందు, మహీక్షితాం-రాజులకు, యత్‌-=ఏది,. ఆదిష్టం-ఈ సమయమున వీని నాచరింపవలెనని మనువు మొదలగు వారిచేత ఉపదేశింపంబడియున్నదో, తత్‌ -దానిని, సః-ఆతండు, వికల్పపరాజ్ముఖః(సన్‌ )- సంశయములేనివాండగుచు, నియోగేన-నిశ్చయముతో, సిషేవే-సే వించెను (అనుష్టించెనని యర్థము). మనువు, గౌతముండు మొదలగు ధర్మశా స్త్రజ్జులు రాజ్రైనవాండు ఏయే సమయములం దేయేకార్యము లాచరింపవలెనో ఉపదేశించి యున్నారు. ఆ యుపదేశములను ర్మాతిందిన విధాగములందు నిశ్చయముతో, అనుమానింపక, వికల్పములమేని కలవేమోచూడక [శద్ధతో చత(డాచరిందు చుండెనని భావము. కౌటిల్యుండు ఆర్థకాస్త్రమునందు కార్యములకు నియోగ

స్పెప్పదళ సర్గము నలి వికల్పసముచ్చయము లుండుననిచెప్పి వాని నిట్టు వివరించెను. “అనేనై వోపా యేన నాన్యేనేతి నియోగః, అనేన వాక్యేన వేతి వికల్పః, అనేన చేతి సము చృయః”. శో మంతః (ప్రతిదినం తస్య బభూవ సవా మంశత్రిఖిః,

న జాతు 'సేవ్యమానో2పి గువ్రద్వాకొ న నూచ్యతే. 50

వ్యాఖ్య : తస్య-అతనికి, (వతిదినం-(పతిరోజును, మం్మతిభిః, సహ- మంగతులతోంగూడ, మం్యఈ-రాజ్యతం[త విచారము, బభూవ-జరుగుచుండెను. సః-అది, సేవ్యమానః, అపి-నిరంతరము ఆవ ర్తింపబడుచున్నప్పటికిని, గుప్త ద్వారః-గోప్యముగా నుంచబడిన _పకటన మార్గములు గలదియగుచ్చుు. జాతు- ఒకప్పుడుసైతము, నసూచ్యతే- వెల్లడింపంబడకుండెను. అతిథి మంతులతోంగలిసి (పతిదినమును రాజ్యతం్యత విచారమును జేయుచుండెను, కాని ఆ రహస్యమును అభ్మిపాయముద్వారాగాని, ముఖలక్ష్షణములచేతగాని, మాటలద్వారాగాని ఎవ్వ రును వెల్లడించుటకు వీలులేని పద్ధతులను గల్పించెనని భావము. శ్లో... వలే స్వేషుచ & వై ౧విజ్ఞాతవరస్పరై,

పోఒపస్మర్న్చి ఢ్థ జాగారం యథాకాలం న్వపన్నప. ర్‌!

వ్కాఖ్య : యథాకాలం-కొలాతి కమణములేక, స్వపన్‌, అపి-నిదించు చున్నవాండైనను, సః-అతండు, పకీమ-శ[శువుల విషయమునను, స్వేషు, తనవారి విషయమునను, షమ్రైః-నియమింపంబడినవారును, అవిజ్ఞాతపరన్ప రై ;- ఒకరినొకరు గు ర్తింపలేనివారును నగు, అపనర్హైః-చారులచేత, జజాగార- మెల్కొనియుండెను. (పతిదినము కాలము నత్మికమింపక న్నిదించువాండై నను ఆరాజు, శ్యతువుల రహస్యములను, స్వీయజనుల రహస్యమును సైతము తెలిసి కొనుటకు నియమింప(బడిన గూఢచారులు, తమలో(దాముగూడ నొకరినొకరు గు శ్రంపజాలనివారగుచు, ' వారివారి నియమితకాలములందు వచ్చి తెలుపు చుండగా సర్వమును ర్యాతివేళలయందు మేల్కొని తెలిసికొనుచుండెననిభావము. ఈ విషయమున కామందక నితిసారమిట్లువెప్పినది, “చారా న్విచారయే శీర్ధ ష్వాత్మనశ్చ పరస్యచ! హాషండ్యాదీ నవిజ్ఞాతా నన్యోన్య మితరైరపి” తీర్ధేషుం సహాయులయండ. అని యర్థము.

కి58 రమువంళము ల్లో... దుర్గాణి దుర్గ )హోణ్యాసన్‌ తన్య రోద్దు5పి ద్విషామ్‌, నహి సింవో గజాస్కందీ భయా: ద్లిరిగుపోశయ,. ర్‌లి వ్యాఖ్య : ద్విషాం, రోద్ధు, ఆపి-శ్యతువులను ఆడ్డగించునట్టివా(డై యన్నషప్పటికిని, తస్య-ఆరాజునకు, దుర్గంహాణి-పరులు పట్టుకొనుటకు సాధ్య పడని, దుర్గాణి-కోటలు, ఆసన్‌ -ఉండినవి. గజాస్కందీ-ఏను(గులను జంపునల్టి సింహః-సింహము, భయాత్‌ -భయకారణమువలన, గిరుగుహాశయః-కొండగుహల యందు పండుకొనునది, నహి-కాదుగడా! ఏనుంగులనే చంపంగలిగిన సింహము భయమువలనకాదుగదా! కొండగుహలలో పండుకొనునది. ఆది దాని స్వభావము. అచ్లే సర్వృశతువులను నిర్జించువాండై నను ఆతనికి శ్యతుదుర్భేద్యములై న మహీ డుర్గాడులై న కోటలు ఉండెనని భావము. ఈ విషయమున మనువు “"ధన్వ దుర్గం మహీదుర్గ మభ్రుర్గం వార్జ్యమేవవా! నృదుర్గం గిరదుర్గంవా సమ్మాశిత్య వసే ద్చుధఃొ అని చెప్పెను, ఆలంకారము: అర్థాంతరన్యాసము. లో. భవ్యముఖ్య్యాః సమారంభాః (వత్యవేజ్యా నిరత్భయాః, గర్భశాలిపధర్యాణ _న్తన్య గూఢం వి వేచిశే. ళల వ్యాఖ్య : భవ్యముఖ్యాః-శుభమే [పధానముగా(గలవియు, పత్య వేత్యుః- కార్య కమపర్యవేక్షుణము గలవియు, నిరత్యయాః-నిర్బాధములును, గర్భళాలి సధర్మాణః - పైరుపొట్టలలోనే ఫలించు వరిధాన్యమునకు సమా నములును నగు, తస్య - అతనియొక్క-, సమారంభా।-కర్మల వారంభములు, గూఢం-రహస్యముగా, విపేచిరే-ఫలించినవి. అతండు [ప్రజలకు మేలునే కలి గించు పనులను ఆరంభించుననియు, ఆరంభించినవి చక్కని పర్యవేషణఘుగలిగి విఘ్నములు పొందక నిర్భాధముగా సాగుచు, పొట్టలోనే కంకులేర్చడి పండు వరిధాన్యమువలె నిగూఢముగా. పూర్తియై వాంధిత ఫలము లిచ్చుచుండెననియు భావము. ఒక కార్యము నారంభింపనున్నప్పుడే దీనివలన సీలాభముగలదు; ఆ లాభముగలదు, అని (పగల్భములు పలికి తుదకా పనిని విఘ్నములపాలుచేయు నసమర్థ పాలకునివలె(గాళ “*ఫలానుమేయాః [పారంభాః” అను రాజనీతి ననుస ధించి (పజాహితకార్యములు చేయచుండెనని తాత్పర్యము,

స్పప్తదళ నర్షవు త్‌5్‌9 శ్లో. అపథేన (పవనృ్ఫతే న జాతూపచితోఒపి సః, వృద్ధై" నదీముఖేనై వ (పస్థానం లవణాంభసః. గ్‌కీ వ్యాఖ్య : సః-అతిథి, ఉపచితఈ, అపి-వృద్ధిని ఫొందియన్నృవా, నను, జాతు-ఒకప్పుడుగూడ, అపథేన-చెడ్డమార్గముద్వారా, న (పవవృతే-పవర్తింప తెదు. లవణాంభసః-లవణ సమ్ముదమునకు, వృద్దా-ఉ ప్పౌంగుటయందును, నదీ ముఖేన, ఏవ-నదీ। ప వేశమార్గముద్వారానే,పస్థానం-_పయాణము (నిన్సరణము) గదా! అత(డెంతగానో యభివృద్ధినింజెందియున్నను ధన రూప శౌర్య గర్వముల చేత చెడ్డమార్గమున( (బవర్తింపకుండెను. సమ్ముద ముప్పొంగునప్పుడును నదీ (ప్రవేశ మార్గములనుండియే బయలునకు వచ్చును. అస్లే అతిథి న్యాయమార్గ మున రాజ్యవాలనము(జేయు చుండెనని భావము. ఆలంకారము:దృష్టాంతము, శ్లో, శామం (పకృతివై రాగ్యం నద్యః శమయితుం తమః, యస్య కార్యః (పతీకారః న త నై్నైవోదపాదయత్‌. ₹5 వ్యాఖ్య: (పకృతి వై రాగ్యం-దై వికముగా (పజలయందుంగలుగు వైరా గ్యమును లెదా ఆపరాగమును, సద్యః-వెంటనే, కొమం-చక్కగా లేక స్వేచ్చగా ఫమయితుం౦-ళమింప(జేయుటకు, కృమః-ళక్తుండై యున్న, సః-ఆరాజు, యస్య- ఏవిరాగమునకు, [పతీకారః-|పతీకారము, కార్యః-చేయవలసియుండునో, తత్‌- ఆవీరాగమును, నైవ, ఉదపాదయత్‌-కలిగింపకయే యుండెను. దైవికములగు వర్షాభావ దార్మిద్యాదుల వలన (బతుకుపై నిరాశ, _పభువునండు [పేమరాహిత్య మును పొందిన _పజలయొక్క అపరాగమును (దవ్యదాన కారుణ్యాదులచేత వెంటనే తొలగించుటకు శక్తు;ండైనయతళతండు, అట్లు చేయుటకుంబూనుకొనక, రాజనీతిరహస్యము నెజీ/గినవా(డై ఎట్టి యనం నీయకుండెను. ఉత్పన్న (పతీకారముకంటే అనుక్పాదనము మెలుగదా! యన్న భావముతో నట్టు మెలంగుచుండెను. [పజల అననుర క్రి విషయమున కౌటిల్యు( డర్ధకాస్త్రమునం దిట్లు వచించెను. “శ్షీణాః _పకృతయో లోభం లుబ్ధా యాంతి విరాగతామ్‌! విరక్తా యాంత్యమి_తంవా భర్తారం ఘ్నృంతివా స్వయమ్‌” రాజ పోషణములేక శ్షీటించిన (పజలు లోభ గుణమును పొందుదురు. లుబ్బులెనవారు విరాగమును పొందుదురు, విరక్తులైన [ప్రజలు తమ రాజుయొక్క శ (తువు

లెం0 రఘువంళను:) నైనను జేరుడురు. లేదా తమ రాజునే చంపుడురు అని శ్లోకార్థము. కావున నీ రహస్యమునెజి(గి యతిథి [పజానురాగమును గోలుపోక రాజ్యము నేలుచుండెనని భావము, శ్లో. శక్యేప్వే వాభవత్‌ యా్రా తస్య శ_క్తిమతః సతః,

సమీరణ సహోయో౭౬పి నాంభః పార్టీ దవానలః, 56

వ్యాఖ్య : శ క్రిమతః, సతః-ళ క్రిసంపన్ను (డై యుంటున్నను, తస్య-ఆ రాజుయొక్క, శక్యేషు, ఏవ-తన శ కక్రికి లొంగిపోవు ళ్యతువుల విషయముననే, య్యాతా-దండయా[త, అభవత్‌ -జరుగుచుండెను. నేమీరణనహాయః, అపి- వాయువు సుతుండుగానున్నవాడ్షై నను, దవానలః-అరణ్యాగ్ని, అంభఃపార్ట్‌- కాల్చుటకు జలమును వెదరువాండు, న-కాండుగదా! దవానలము, తనకువాయువు సవాయుండై యున్నను కాల్చుటకు జలమును వెడుకక తృణకాహ్టాదులనే చూచు కొనునట్లు, శ_క్రిమంతుండై యన్నను అతిథి, తనకంటే తక్కువ బలముగల శ్మశువులపైననే దండయా(తలు సాగించుచుండెననియు, సమానులు, అధికులు నగు రాజులతో సంధిచేసికొనుచుండెననియుభావము. ఇది, “సమజ్యాయోభ్యాం సంద ధీత హీనేన విగృహ్రీయాత్‌”-సమానునితోను, గొప్పవానితోను, సంధిచేసికొన వలెను, తక్కువ ఐలముగలవానితో యుద్ధము చేయవలెను. ఆని చెప్పిన కౌటిల్య నీతియొక్కు. అనుసరణము. శ్లో న ధరస్హ మర్ధకామాభ్యాం బవాభేనచ తేన తె,

నార్జం కామేన కామం వా సోజఒన్టేన సద్భృళ ,స్త్రిషు. ల్‌

వ్యాఖ్య : సః-అతండు, అర్థ్ధకామాభ్యాం-అర్థకా మములచేత, ధర్మం- ధర్మమును, నబబాధే-న శింపంజేయలేరు. తేనచ-ఆ ఛర్మముచేతను, తౌ-ఆయర్థకామములను, న-బాధీంప లేదు. అర్థం- అర్థమును, కామేన-కామముచేతను, కామంవా-కామమునుగూడ, అర్ధేన-అర్ధముజేతను, "నబబాధే-బాథింపలేదు. (తిష- ధర్మార్థకామములు మూడింటియందును, సదృశః-సమాన పప్ప త్తి గలవాండ య్యెను. “ధర్మార్థకొమాః సదుమేవ సేవ్యాః యోహ్యేకన క్రః సన్ఫపో జఘన్యః” అను నీతివచనానుసారముగా ఒక్క పురుషార్థమునందే విశేషముగా ఆసక్తుండుకాక, ఒకదానినే మైమరచి సేవింపక, దర్మార్థకామ పురుషార్థములు మూడింటిని శాస్త్ర సమ్మతముగా నారాధించెనని భావము.

స్పవ్తదళ సర్గము 61 శ్లో... హీనా న్యమపక ర్త్యాణి (పవృద్ధాని వికుర్వతే,

"కేన మధ్యమశ కీని మితాణి స్థాపతాన్యతః. 58

వ్యాఖ్య : మ్మితాణి-మ్మితులు, హీనాని-మిక్కిలి తక్కు-వస్థితియందున్న వారై నచో, అనుపక రూజి-ఉపకారము చేయంజాలరు. (_పవృద్ధాని-మిక్కిలి యున్నతస్థితియందున్నవారై నచో, _కుర్థలే-విడుర్గ పవ ర్తనులై యపకారమును జేయుడురు. అతః-ఈకారణమువలన, తేన-ఆతిథిచేత, మధ్యిమళ క్రీని-అతిక్షీ ణులు ఆత్మి పవృద్దులును కాని మ్మితులు, స్థాపితాని-ఆయాకార్యము లందుంచం బడిరి. అక్షేహినలేతోను అత్యున్నతులతోను మై్యతిచేయట నికుపయోగముకనుక తనకు సములగు మ్మితులతో మెటతిచేసి వారినితగినస్థానములందుంచెననిభా వము. మిత శబ్దము నపుంసకలింగమైనచో స్నేహితుండనియు, _ పుంలింగమైనబో సూర్యుండనియు నర్థములు, “మి తంసుహృది మ్మతోజర్కే”. అని వశ్వనిఘం టుపు. క ళో. పరాత్మనోః పరిచ్చిద్య శక్య్యాదీసాం బలాబలమ్‌,

యయా వేఖి రృలిష్పశ్చ త్పంస్మా దాస్త సోఒన్యధా. 5౪

వ్యాఖ్య: స।-ఆయతిథి, పరాత్మనోః-శళతువుయుక్కయు, తన యుక్కయు, *ళ క్రాదీనాం-ళ కి దేశకాలములు మొదలయినవాటియొక్క-, బలా బలం-బఐలిదౌర్భల్యములను, పరిచ్చిద్య-నిర్ణయించి, ఏభిః-ఆళ క్యాడులచేత, పర స్మాత్‌ -శ తువుకంటెను, బలిష్టః,చేత్‌ -తానుఎక్కువఐలము గలవా(డ్రైయున్న చో యయౌ - దండయా త చేసెను, అన్యథా - అట్టుగాక శ్యతువే మిన్నయైనచో, ఆస్త -నిలిచిపోయెను. “యదా మన్యేత భావేన హృష్టం పుష్టం బలం స్వకమ్‌, పరస్య విప రీత ౦ చేత్తదా యాయా దరీన్‌ పతి యదాతు సాత్‌ పరిశ్షేణో వాహనేన బలేనచ తదా సీత (పయత్నేన శనకైః సౌంత్వయన్నరీన్‌” అని మనువు చెప్పినమార్గము ననుసరించి తనబలము సంతోషముతో దృఢముగానుండి శ్యతువు తగ్గుదళలో నున్నప్పుడు యుద్ధము చేయుచును, తానే తక్కుప దళలో నున్నట్లు తోచి నప్పుడు బలిమ్హుడెైన శతువును మంచి మాటలతో ననుకూలపరచుచు స్వస్థానము నుండి కదలకయు రాజ్యమును నిర్వహించెనని భావము, ఈ శ్లోకము 56 వ శ్లోక మునకు భూషణ (సాయము.

త్‌6చి రఘువంశము శ్లో... కోశేనాశయణీయత్వ మితి తస్యార్థనం[గవహాః, అంబుగర్యో. హి జీమూత శ్చాతక్రై రభినంద్యతే. 60 వ్యాఖ్య : కోశేన_ధనమును గూర్చుటచేత, ఆ్మశయజీయత్వం-ఉపజీవి జనముచేత ఆశయింప(దగియుండుట, (భవతి-జరుగును) ఇతి-ఇట్లని, తస్య- ఆతనియొక్క, అర్థసం్యగహః-ధనమును జేర్చియుంచుట. అంబుగర్భః-జలము గర్భమునందుగల, జీమూతః-మేఘము, చాతకై ॥-చాతక పక్షులచేత, అభినందృతే, హి -మెచ్చుకొనంబడుచున్నదిగదా ( సేవింప:బిడుచున్నదిగదా). “ధర్మ హేతో సశార్థాయ భృత్యానాం రకష్షణాయచ ఆపదర్థంచ సంరక్యః కోళో ధర్మవతా సదా” -ధర్మాచరణము కొజకును, అర్థ్ధసంపదను పెంచుటకొజఅకును, భృత్ముల రక్షణముకొజకును, ఆపదలు నివారించుట కొఅకును, ధర్మాత్ము(డగురాజుచేత ధనాగారము రషింపందగియుండును. అను కామందక నీతి వచనానుసారముగను, లోకమున జలగర్భములై న మేఘములనే _ చాతకములు సేవించుచుండునను దృషాంతము నెజీ/గియున్నందునను, బహుజనా శయణీయత్వమును బొందుటకే యతండు కోశమును పెంచుచుండెనుగాని లోభముచేత మ్మాతము కాదని భావము. శ్లో. పరకర్శాపహి: సోఒ౬భూ దుద్యతః "స్వేషు కర్మను, అవృణో చాత్మనో రం[ధం రం్రేషు (ఫవార£ రిపూజణ. 61 వ్యాఖ్య: సః-అతడు, పరకర్మాపహః---పర-ళ్యతువులయొక్క, కర్మ- సేతునిర్మాణ వార్తాపచారాది క ర్మ ల ను, అపహః-నశింపంజేయువాండగుచు స్య్వేమ-తనవియగు, కర్మసు-నిర్మాణకర్మలయందు, ఉద్యతః-ఉద్యుక్తుండు, అభూశ్‌_అయ్యెను. రిపూన్‌ -శ్యతువులను, రంధేషు-వారి కష్ట నమయముల యందు, (పహాంన-కౌట్టుచు, ఆత్మనః-తనయొక్క-, రంగ ధం-వ్యస నాదిశమును ఆవృణోత్‌ -దాచియుంచెను. “నాస్యచ్చ్మిదం పరో విద్యా ద్విద్యాచ్చిిదం పర సతు; గూహేళ్కూర్మ ఇవాంగాని రష్నేధ్వివర మాత్మనః” అని చెప్పిన మనువు వచనము ననుసరించి తన లోపముల నెజటుకవడనీయక, పరులను వారి కష్టసమయములందు జయించుచు, వారి యలభివృద్ధికి నాటంకముల సృజించుచు తన దేశపు నిర్మాణకార్య కమములను సాగించుచుండెను,

న్నవ్లదళ సర్గము లి6ికి శ్లో పతా సంవర్టితో నిత్యం కృళ*స్త్ర)ః సాఎవరాయికః,

తన్య దండవతో దండః న్వదేహాన్న వ్యశిమ్యత. 62

వాఖ్య : దండవతః-దమనము నెజి(గిన లేదా మంచినూల బలముగల వాఃడైన, తస్స-ఆ రాజునకు, ప్మితా-తంగడిచేత, నిత్య్మం-[పతిరోజును, సంప శ్థైతః-పోషింపంబడినదియు, కృతా స్త్రః-నేర్ప(బడిన య స్త్ర్మ్మ్రపయోగములుగల దచియు, సాంపరాయిక॥-యుద్ధమునం డుపయోగించునదియు నగు, దండః- పెైన్మము,స్వదేవాత్‌-తన శరీరము కంటే, న, వృశివ్యత-లిన్నముగా లేకుండెని, తండియైన కుళునిచేత తానెట్లు నిత్యసంవర్ధితుండై, కృతాస్తుండై, నాంపరాయి కుండై. యుండునట్లు పెంచంబడెనో, అట్లే నిత్యమును పోషించి, అస్త్ర [ప్రయోగములునేర్చి, యుద్ధమున కర్ష్యమగునట్లు చేయంబడిన మోలఐలమును అతిథి తనదేహమునువలె కాపాడుకొనుకుండెనని భావము. “యుద్ధాయత్యోః సంపరాయః” అని యమరము, “దండో యమే మానభేదే లగుడే దమ సైన్యయోః” అని విశ్వనిఘంటువు. శ్లో. సర్పస్యేవ శిరోరత్నం నాస్య శక్త్మితయం వరః,

స చకర్ష పరస్మ్రత్త దయస్కాంత ఇవాయసమ్‌. 68

వ్యాఖ : సర్పస్మ-వాముయుక్క-, శిరోరత్నం, ఇవ-తల పైనున్న రత్నమునువలె, ఆస్య -ఈరాజుయొక్క-, శక్రితయం-శ క్రి తయమును, పరః- శతువు, న చకర్ష-లాగలేకపోయెను. సః-అతండుమ్మాతము, పరస్మాఠ్‌- శ్మశువునుండి, తలత్‌-ఆ శక్ర (తయమును, అయన్కాంతః = సూదంటు జొయిి .ఆయస౦, ఇన - ఇనుప ముక్కనువలె, చకర్ష = లాగి వేసెను. సర్బము ఈల పైనున్న మణిని యెవ్వడును లాగలనట్టు, అతనికీంగల శ క్రి తయమును, అనంగా [పభుశ క్రి, మం[ళళ క్రి, ఉత్సాహళ క్రి అనువానిలో దేనినిగూాడ _ భగ్నపరుపలేకపోయెననియ నతండుమాతమా శ క్రి(తయమును శ్యతుపునుండి ఆయిస్కాంతము ఇనుపముక్కనువలె లాగివే సె ననియు భావము. అతనిముందు శ్మతువులు శ క్రిహీనులై రని యర్థము: ఉపమా లంకారము.

ఫర్ర4 ర ఘువుళము శ్లో. చాపీష్వివ (సవంతీషు, వనేషూపవనేష్వివ,

సార్టాః వ్వైరం స్వకీయుషు చేరు శ్వేశ్హస్వివ్యాదిషు. 64

వ్యాఖ్య : (సవంతీమ-నదులయందు, వాపీషు, ఇవ-దిగుడుబావుల యందువలెను, వనేష-అరణ్యములయందు, ఉపవనేషు, ఇవ-ఉద్యానపనములందు వలెను, అ(దిషు-పర్వతములయండు, స్వకియేషు, వేళ్ళసు, ఇవ-స్వంతములై న యిండ్లయందువలెను, సార్థ్ధాః-వై శ్యలుమొదలగు వర్తకులు, స్వైరం- స్వేచ్చగా, చేరుః-తిరుగుచుండిరి. అతని రాజ్యమునండు వాణిజ్యమును జేయువారు నదీ వన పర్వత 1వాంతములందు దొంగలభయముగాని [గూరమృగముల థయముగాని లేక 'స్వేచ గౌ తమ గృహములందువలె. దిరుగుచు వాణిజ్యమును సాగించుచుండి రని భావము. శ్లో. తపో రవన్‌ న విఘ్నేభ్య న్త్రస్కళ్యళ్చ సంపదః,

యథాస్వ మాళమె శ్చ వన్షైరపి పషడంళభాక్‌. 665

వ్యాఖ్య : వి ఘ్నేభ్యః-విఘ్నములనుండి, తపః-తపస్సును, రక్షన్‌- రక్షించుచున్నవాండును, తస్క-రేభ్యః-దొంగలనుండి, సంపదః, చ-నంపదలను 'సెతము, రక్షన్‌ -రక్షించుచున్నవాండును నగు, సః-ఆతిథి, ఆ_+మైః-(బహ్మ చర్యాద్యాా శమముల ద్వారాను, ' వర్ధిః, అపి-(బాహ్మణాదివర్ణముల ద్వారాను, యథాస్వం-వారివారి యూదాయము నత్మికమింపక, షడంశభాక్‌ - ఆణవభాగమును పన్ను గా(బొందువానినిగా, చ్మకే-చేసికొనెను.. (బాహ్మణాదివర్ణములాచరించు తపస్సులకు విఘ్నములు వాటిల్సనీయక, వై క్యాడుల సంపదలకు దౌంగలభయ మును బాపి, వారు ' వారార్జించిన ధనతపోరాసుల [(పమాణమునకు. దగిన యాజవభాగములను పన్నుగా (గహించుచుండెను. అట్టు రక్షణముచేయగల్లి నప్పుడే రాజు పన్నులను ఏసికొనుట కర్షు;డగునని భావము. శ్లో. ఖనిఖిః నుషువే రత్నం వతై; సస్యం వన్వై ర్షజాన్‌,

దిబెశ వేతనం తై త ంతానద్భృశ మేవభూ,. 66

వ్యాఖ్య : భూః-భూదేవి, తస్మై-అతని కొణకు, రజుసదృశం, ఏవ- రషణకు తగినట్టుగానే, వేతనం-భృతిని, దిదేశ-ఇచ్చెను. (కఠం-ఎట్టనగా)

న_వ్రదళ సర్గము కక్‌ ఈ ఖనిభిః-గనుల ద్వారా, రత్నం-మాణిక్యాది రత్నములను (జాత్యేక వచనము), మేత 9ః-పొలములద్వారా, సన్యం- పైరును, వనై &-అరణ్యములద్వారా, గణాన్‌ - ఏనుంగులను, సుషవే-కనెను. అతండు భూపరిపాలనమును చక్క-గాం జీయు చుండుటచేత భూదేవి సంతసించి యతనికి. దగిన వేతనముగా గనులనుండి రత్నాలను న్మేతములనుండి పైరు పంటలను, వనములనుండి గజములను సమృద్ధిగా నిచ్చుచు ౦డెను. ళం న గుణానాం ఐ*లనాంచ షమణ్జ్ణాం పలుస్టఖపి కమ", బభూవ క్‌ నియోగజ్ఞః సాధనీయేషు. వస్తృష-, 67 వ్యాఖ్బ : షణ్ముఖవి(కమః-కుమారస్వామియొక్క పరాకముమువంటి పరా్శాకమముగల, సః-ఆరాజు, షణ్గాం-ఆరై న, గుణానాం-సంధివ్మి గహాచి గుణములయొక్కయు, బలానాం, చ-మూలభ్యత్యాది బలములయుక్క_యు, సాధనీయేషు-తాను సాధంపందగినట్టి, వస్తుషు-అర్థ్ధములయండు, వినియోగజ్ఞః- ఉపయోగింపవలసిన పద్పతి నెజింగినవాండు, బభూప-అయియుండెను. 1. సంధి (పరరాజుతోనేకీభవించుట), 2. వ్యిగహము (శ తుమండలముతో యుద్ధము చెయట), 8, యానము (తాను ఎక్కువ బలదంతు(డుగా..ే లీక ళ్యతువునకు భ్మ్‌దము కలిగియన్నప్పుశో యుద్ధమునకు గదలిహోవుట), 4. ఆసనము (దేశకాలముల ననుసరించి దుర్గములండుచేరి కదలకుండుట), 5. వైైధభావము (తనపై కిద్దజు శ్మతువులు వచ్చినప్పుడు, ఒకనితో మైతిచేసికొని రెండప వానితో విరోధించుట) 6. సమ్మాశయము (కాను శక్రిహీనుండై నప్పుడు ఐల వంతు(డగువాని న్నాశయించుట) అనుషడ్డుణములయుక్కయు, రథబల, గజబల, అళ్వబల, పదాతిఐల, మూలబల, నెబలములనంబడు షడృలములయొక్కయు వినియోగమెట్టు చేయవలె. యెజింగి సాధింపదగిన (పయోజనముల నారాజు సాధంచుచుండెనని భావము. ళో ఇతి 'కమాళత్‌ (వ ముంజానో రాజనీతిం చతుర్పిధామి, ఆకతీర్ధా దడ ప్రతీఘాతం న తస్మ్కాః ఫల మొన శ 6? వ్యాఖ్య ; ఇతి-ఇట్లు, చతుర్వెధాం- సామాడ్యుపాయములచే నాల్గువిధము లైన, రాజనీతిం-దండసీతిని, (కమాత్‌-సామ, దాన, భేద దండముల _కమము వలననే, [వయుంణానః-పయోగించుచున్న, సః-ఆత,డు, ఆతీర్జార్‌ -దుంతి

866 రఘువంశము మొదలయిన అష్టాదళ నహాయపురుషులనుండి, తస్సాః- ఆరాజనీతియొక్క, ఫలం-ఫలితమును, అపతీఘాతం-అ | పతిబవధముగో, ఆనశే-పొందెను, తన చతుర్విధరాజనీతిని మొదట సామము, తరువాత దానము, పిన్ముటభేదము, ఆ పిమ్మట దండము అనువరునలోనే చుం్యతి మొదలగు తీర్థములయందు (సహాయ లపైన) ఎవరికిదయగినయుపాయమును వారిపై [పయోగించుచు దానికిందగిన నతృలితములను పొందెనని భావము. “యోనౌ జలావతారేచ మంత్యాదుష్టా దడళస్వపి పుణ్యచ్నేకే తకాప్మాతే తీర్థం స్యాత్‌" అని హలాయధ నిఘంటువు తిర్థళబ్బమున కర్థములు చెప్పినది. తీర్ధశబ్బమునకు రాజులు సుస్థిరపరిపాలనమునకై యేర్పరశుకొన్న ఆధికారివర్గమని యర్థము, వారు మం్యత్యాద్యష్టాదళ నంఖ్యా కులు; మర్యతులు, పురోహితులు, యువరాజు, సేనాపతి, డొవారికులు, అంత ర్వేశికులు, కారాగారాధికారులు, కోళాధ్యక్షులు, కార్యనియోజకులు, (పాడ్వి వాకులు, సేనానాయకులు, నగరాధ్యక్షులు, కర్మాంతికులు, సభాధికృతులు, ధర్మాధికారులు, దండపాలురు (పోలీసులు), దుర్గపాలురు, రాస్ట్రాంత పాలకులు. అని పరునెనిమిది ఎధములు. పీరందలును అతనికి లాొంగియు౦ండిరని లౌత్పర్శము. శా కూటను ద్లవిధి బేఐ పీ తనిగ్దిన్‌ సెన్యార్ష యోధిని,

భజ = భిసారికా వృత్తిం జయశ్రీ ర్విరగామినీ. 69

వ్యాఖ్య : కూటయుర్ధ విధిజ్ఞే, అపి-కపట యుద్ధముయొక్క విధానమును ఎటి/గియున్నవాండై నను, నన్మార్గ యోధిని-ధర్మపరద్దతియందు యుద్ధము చేయ నట్టి, తస్మిన్‌ -ఆయతిథి విషయమున, వీరగామి నీ-_వీరులనుజేరు స్వభావముగల, జయ ్రీః-జయలక్ష్మి, అభిసారికావృ తిం-అభిసారికానాయికయొక్క పద్దతిని, భేజే-ఆవలంబించెను. ఆనేకవిధములగు కపటోపాయములతో యుద్ధమునుజేయు రీతుల నెజీ(గినవాండైనను ధర శ్రమును విడువక చక్కనిమార్గమున యుద్ధము( జేయుచుండిన యారాజును వీరులవద్దతే చేరునట్టి జయలక్ష్మి అభిసారికవలె వెదకికొని వచ్చి చెరెననియు, సర్వత జయ మతనిదేయనియు భావము. “కాం తార్థినీతు యా యాతి సంకేతం సెభీసాంకా అని అభిసారికా లక్షణము. శా... పాయః (పళాపభగ్నళత్వా 6రీణాం తన్య దుర్లభ,

రణో గంధద్విప'న్మేవ గంధభిన్నాన్యదంతినః. 70

నవ్తదళ సర్గము 867

వ్యాఖ్య: ఆరీణాం-ళతువులందలును, [పళాపభిన్నత్వాత్‌ - అతని [పతాపముచేతనే చెదిరిపోయియుండుటవలన, _ తస్మ-అతిథికి, గంధిభిన్నాన్న దంతినః---గంధ-తన మదవాసనచేతనే, భిన్న -పారిపోయిన, అన్యదంతినః - ఇతర గజములుగల, గంధద్విపస[, ఇవ-మడపు టేనుంగునకువలె, (పాయః- సాధారణముగా, రణః-యుద్దము, దుర్ణభః-లభింపనివ్లై యుండెను. మదపు 'పేనుం/గుయొక్క మదవాసనచేతనే దూరము డాటిపోవు సామాన. గజములుగల గంధగజమునకుడలె, తన [పతాపముచేతనే భగ్నులగుదున్న శ తునమూహము గల అతిథికి యుద్ధమే చుర్లభముగా నుండెను, అనంగా నత డంత్మపళాపదం తు(డై యుండెననయు, ఎవ్వరును అతనితో యుద్ధమునకు దిగకుండిరనియు భావము. త్ల, (వవృద్ధ హియతే చంద. సము దోజఒసి త థావిధః,

న తు తత్సమవృద్ధిళ్స న చాభూత్తావివ తయీ. 71

వ్యాఖ్య : (పవృదర్ధా (సతాం) -అభివృద్ధి పూ క్రైకాగానే చం్యదః- చం్యదుండు, హీయతే-తగ్గిపోవును, నముుచః, అపి-సము దుండుగూడ, తళా విధః-అట్టివాండే, నః, తు-ఆరాజన్ననో, తత్సమవృద్ధిళృ-ఆచం[డ సము డుల వృద్ధి వంటి యథివృద్ధిగలవాండయ్యెను, ావివ (తౌ ఇవ) - వాజిద్దరివలె, కయీ-నశంచువాండు మా తము నచాభూత్‌-కాలేదు. అత్యంతమైన అభివృద్ధి జరిగి నపిమ్మట చుం చుండును, సమ్ముడుండును తగ్గిపోవుడురు, అతిఫ వారివల పూర్ణప్పృద్ధిని మ్మాతము పొందెనుగాని, వారివలె మఠం తగ్గిపోలేదు. వృద్ధితప్ప నతనికి క్షయము లేకుండెనని భావము. వ్యతిరేకాలంకారము గమ్మము. శ్లో. నంత న్తస్యాభిగమనా దతృర్థం మహతః కృళెః,

ఉదధే 8వ జీమూతాః [పావు ర్లాతృత్వ మగ్గిన. "7౨9

వ్యాఖ్య : అత్కర్థం-మికి,_లి, కృళాః-చర్మిదులై, అస్టనః-యాచకులై న, సంఈ-విద్వాంసులు, మహతః-గొప్పవాండైన, తస్య- ఆ రాజుయొక్క, అభిగమనాత్‌ -సన్ని ధిని జేరు ఓట వలన, ఉదధేః - సమ్ముదనుయొక్క, అభిగమనాల్‌ - సమీపమునకు వెప్ళటవలన, జీమూతాః, ఇవ - మెఘములుపలె, దాతృత్వం = దానము చేయగల్లుటను, [వపాపుః-పొందిరి.

ఠం రఘువంశము మిక్కిలి దరిిదులైయండుటచేత యాచకులుగా మారిన విద్వాంసులు ఆరాజు నాశయించుటవలన, సమ్ముదము న్మాశయించిన మేఘములు మొదట కృశించి యున్నను సము. దోదకలబ్ధిచేత దాతృళ్వమును పొందినట్లు, తామును ఇతరులకు దానముంజేయ(గలవారుగా హారిరి. ఆన(గా నారాజు విద్వాంసులకు దానమున కును, భోగమునకును, సరిపోవునంతటి ధనము నిచ్చుచుండెనని భావము. శ్లో. న్తూయకూనః। స జ్నిహాయ స్తుత్య మేవ సమాచరణా (౮. జాతీ ప్రేమ. 4. న! ర్‌ గక శ లీ తథాపి వవృధే తన్య తత్కారిద్వేషిణో యళః. 7౮ వ్యాఖ్య : సః-ఆరాజు, స్తుత్యం, చవ-స్తో తముచేయందగిన కార శాతమునే, సమాచరన్‌-చేయుచున్నవా. డగుచున్నందున, _స్తూయమానః- స్తోతముచేయంబడుచున్నవాండగుచు, జ్మిహాయ-సిగ్గుపడెను. తథాపి-అట్టుసీగ్గు పడువా6డై నను, తత్కారిద్వేషిణణ--తత్‌ -ఆస్తో తములను, కారి-చేయుచున్న వారిని, ద్వేషణః-అసహ్యించుకొనుచున్న, తస్య-ఆయతిథియొక్క-, యకః- క్రీర, వవృధే-వృద్ధినిజెందెను. అతిథి ప్రజలకు మేలుకలిగించు మంచిపనుల నెన్నింటినో చేయుచుండెను. కాని యాపనుఐను పురన్మరించుకొని తన నిత రులు స్తోతనుచేయునప్పుడు సిగ్గపడుచుండెను. అట్టు సిగ్గుపడుచు స్తోత ములుచేయువారిని అసహ్మించుకొనుచున్నను ఆతనికీర్రి వృద్రిచెంది దిక్కులకు వ్యాపించెను. గుణాఢ్యునికి తనస్తుతియండు లజ్జక లుగుటయే భూషణమనియు, మంచిపనులు చేయుటవలన కీ ర్రివచ్చునుగాని “మంచివాండు, గొప్పవాండు అని పొౌగడించుకొనుటవలన రాదనియు భాషమము.. శ్లో, దురికం జర్భనేన ఘ్నజా తత్త్వార్రేన నువ౯ా తమః, (ప్రజా న్వతంత యాంచ తే శ్వ త్య్భూవ౧ ఇవోదతః. "త్మ వ్యాఖ్య :; సః-అత(డు, ఉదితః-ఉదయించిన. సూర్యః, ఇవ-సూర్వ్యు-డు వలె, చర్శనేన-తనను జూచుటచేత, డురితం-పాపమును, ఘ్నన్‌ _నశింపం జేయచున్నవాండగుచు, తత్త్వార్థేన - _వస్తుతత్వముయొక్క సమర్థనముచేత, తమః-అజ్ఞానమును (చీకటిని), నుదన్‌ -తొలంగించుచును, శశ్వత్‌ -నిరంత రము, (పజాః-జనులను, స్వతం[తయాంచ్య కే జా స్వా ధీ నులనుగా+ శేసి కొ నెను అభుదయమునుపొందిన అతిథి, ఉదయించిన

నవ్తదళ సర్గము 869 సూర్యునివలె, తన దర్శనముచేత పాషమమును దొలగించుచు,

యాథార్థవస్తు పకటనముచేత అజ్ఞానాంధకారమును. నివర్తించుచు, నిత్యము (పజలను స్వాతంతృ విలసితులను జేయుచుండెను. సూర్యదర్శనమువలెనే రాజ దర్శనము పాపమును దొలఃగించునని మనువు చెప్పెను. “అగ్నిచి తృపిలా న్త్రి రొజా ఖితు ర్మవోదధిః। దృష్టమా[తా పునంత్యేతే తస్మా త్పశ్యేళ నిత్యశః” సూర్యుండంధకారమును. దొలంగించి సర్వవస్తువులు గోచరము చేయుచున్న ట్లతండును సత్యములను (బకటించుచు (పజలయజ్ఞానమును దొల(గించి వారిని స్వారీనపరచుకొనుచుండె నని భావము. శ్లో, ఇందో రగతయః పద్దే నూర్యస్య కుముబే౭ళవః,

గుణా _న్తన్య వివతే౬ఒపి గుణినో లేభిరేఒంతరమ్‌, 77వ

వ్యాఖ్య : ఇందో॥ః-చండునియొక్క_, అంశవః-కిరణములు ,"పద్మే-కమల మునందు, ఆగతయః-(ప్రవేళములేనివి. సూర్యసు-సూర్యునియొక్క, అంశవః- కిరణములు, కుముదే-కలువయందు, ఆగతయః-(పవేళములేనివి. గుణినః- గణవంతుండగు, తస్య-అతనియొక్క, గుణాః-సరగ్గుణములై తే, విపవ్నే, ఆపి- శ్యతువునందును, ఆంతరం-,ప వేశావకాళమును లేభిరే-పొందినవి. చందకిరణ ములు శకతువై న పద్మమునండు (పవేశించవు, ఆబ్లే సూర్యకిరణములు కలువ యందు (బివేశంపవు. శొని యతని సద్గుణములు శ్మళువునందును (చివేశించును అన(గా నారాజు శ్యతువులకును అపకారము చేయకుండెననియు, శ్యతువులును అతనిని పొగడుచుండిరనియు భావము. శో. వళాభిసంధానవరం యద్యప్యన్య విచేపితమ్‌,

జిగిపో రళ్వమేధాయ ధర్మ మేవ బభూవ తత్‌. 78

వ్యాఖ్య ; ఆశ్వ మేధాయ- అశ్వమేధయాగము కొటకు. జిగషోః_శ్యళువు లను జయింపందలచిన, ఆస్య-అతిథియిక్క-, విచేష్టితం-చిగ్విజయరూపమగు కృత్యము, ఇయద్యపి-విచారింపగా, పరాభిసంధానపరం----పర-ళ (తువులయొక్క, ఆలిసంధానపరం-వంచనా[ వధానమే, తథాపి-ఆట్లయ్యును. తత్‌-అది, ధర్మం, ఏవ-ధర్మయు క్త మె, ఐభూవ-అయియుండేను.. అళ గమేధయాగాంగముగా చిగ్వి

ష్‌ 26

8/0 రఘువంశము జయమును జేయందలచిన యతని [వవ ర్రనము ఆలోచింపగా శ తువంచనమే. కాని అదియును ధర్మమునకు దూరముగాలేకుండేను. అనగా దనసర్వాధిక్య మును పరరాజులచేత అంగీకరింప(జేయు [పయత్న మేకాని వారి సంపదలు కొల్ల గొట్టి వారికి కష్టములు గలిగించుట లేకుండెను. “మంత పభావోత్సాహళ క్రిభిః పరాన్‌ సందధ్యాత్‌” అను కౌటిల్యార్థకా స్త్ర వచనానుసరణమేకాని శ (తువినా శము చేయదలంపలేదని భావము. శ్లో ఏవ ముదగ్ధిళ (వభావేణ శా్రునిర్దిషవ_ర్మనా, వృ సేవ దేవో దేవానాం రాజ్ఞాం రాజా బభూవనః. 7 వ్యాఖ్య : ఏవం-ఇట్లు, శా స్త్రనిర్దిష్టవర్మనా-శాస్త్రముచేత ఉపదేశింప( బడిన పద్ధతిగల, (పభావేణ-కోశదండములవలన( గలిగిన తేజస్సుచేత, ఉద్యన్‌- అభివృద్ధినింజెందుచున్న , సః-ఆయతిథి, వృషా-ఇందుండు, దేవానాం-దేవత లకు, దేవః, ఇవ-దేవు(డువలె, రాజ్ఞాం-రాజులకు, రాజా-రాజు, బభూవ- అయ్యెను. పూర్వో క్షరీతిగా అతండు శాస్త్రముపదేశించిన మార్గమును తప్పని (పభావముచేత నభ్యున్నతిని, జెందుచు ఇం్మదుండు దేవదేవుండై నట్టు తాను రాజ రాజు (సార్వభౌముండు ) అయ్యెననిభావము. “స్యపతాపః (పభావళ్చ య త్తేజః కోశదండజమ్‌” అనియనురము. కోశము, రాజ్యపాలనపద్ధతి, పెరుగుటయే తేజము, [పభావము, [పతాపము అనంబడునని యర్థము. ళ్హో వంచమం లోకపాలానా మూచుః సాధరస్ట్య్రయోగతః, భూళానాం మవాతాం షన్ట మష్టమం కులభూభృళామ్‌. 778 వ్యాఖ్య :; తం-అఆతనిని, సాధర్మ్య్యయోగతః-సమానధర్మసంబంధము వలన (వరుసగా లోకసంరకణ, పరోపకార, భూభరణరూపములగు సమానగుజణ ముల పోలికవలన అని యర్థము), లోకపాలానాం-లోకపాలురైన ఇంద యమ, వరుణ, కుబేరులకు, పంచమం-ఆయిదవవానినిగను, మహతాం-గొప్పవి యగు, భూతానాం-సృథివి, జలము, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము, అనంబడు పంచభూతములకు, షష్టం-ఆఅవవానినిగాను, కులభూభృతాం-మ హేం దము, మలయము, సహ్యము, క క్రిమంతము, బుక్షపర్వతము, వింధ్యము,_ పారియా (తము, అనుస _ప్రకులపర్వతములకు, ఆష్టమం-ఎనిమిదవవానినిగను, ఊచు$-

స్పప్తదళ సర్గము 871 పెద్దలు చెప్పిరి యనియర్థము. అతిథి, యిం్థదాదులవలె లోకసంరడజము చేయుచు, పంచభూతములవలె పరోపకారమునుజేయుచు, కులపర్వతములవలె భూథారమును వహించుచు రాజ్యపాలనము(జేయుచుండెనని భావము, ళో. దూళావవర్ణితన్భ (తె _స్తస్యాజ్ఞాం శాననార్చిళామ్‌

దధుః శిరొభి ర్భూపాలా జేచాః పొరందరీ మివ. "79

వ్యాఖ] :; భూపాలాః-రాజులందలును, శాసనార్చితాం--కానన -అధి కారప్మతములండు, ఆర్బితాం-ఉంచ(బడిన(చెప్పండిన), తస్య- అఆతనియొక్క, ఆజ్ఞాం- ఆజ్జను, దేవాః-దేవతలు, పొరలదరీం, ఇవ-ఇం[దుని యాజ్ఞనువలె, దూరా పవర్ణితచ్చ త్రై ౨ః-డూరమున(దాజ వేయబడిన ఛ్మతములుగల, శిరోభిః-శిరస్స్పుల చేత, దధుః-ధరించిరి. దెవతలు ఇండునియాజ్ఞను తలధరించినట్టు ఆతడు శాసనప్యతములందు చేసిన యానతని రాజులందఖణును శిరసావహించిరి. *దూరా పవర్షితచ్చ తై 1 అనుటవలన రాజులందజును తమతమ ఆతపతములను దూరముపెట్టి అతిథియొక్క. యేకచ్చతాధిపత్యము నంగీకరించి యతనికాస నానువర్తు లై యుండిరని భావము. "పురందరస్య ఇయం పౌరందరీ” అని విగ హము. శో. బుత్విజః స తథానర్భ దడిణాభి ర్హవోకళె

యభళభా సాధారిణీభూతం నామాస్య ధనదన్య చ. ర్‌0

వ్యాఖ: స।-ఆరాజు, మహా కతౌ-ఆళశ్వమేధయాగమునందు, బుత్యిజః- యజ్జముచేయించినవారిని, దక్షిణాధిః-దక్నిణలచేత, తథా-ఆవిధముగా, ఆనర్చ- పూజించెను. య$ఖా-ఏవిధరముగా, అస్య-ఈ రాజుయిక్కయు, ధనదస్య, చ- కుబేరునియొక్కయును, నామ-పేరు, సాధారజీభూతం-సమానమైనడో (ఏక్తీభ వించినదో). ఆశ్వమేధ యాగమునందడు పౌరోహిత్యమును నెబపిన బుత్విజులకు ఆ రాజు భూరిదక్షిణలిచ్చి నత్కరించెను. అట్లు ఐహళధనము నిచ్చుట వలన నతనిని జనులు “వనదుండు, రనడుండు” అని పాొగడుటచేత “ధనదొ నామ థేయ మతనికిని కుబేరునికిని ఒకటిగానే మారినదని భావము, కుబేరుని పేరై నప్పుడు “ధనద” శబ్దమునకు “ధనం దయతే-రక్షతి ఇతి ధనదః” అనియు, అతిథి 'పేరై నప్పుడు “ధనం దదాతి ఇతి ధనదః” అనియు వ్యుత్పత్తులు గమ

తి72 రఘువంశము నింపవలెనని చార్మితవర్టనుండను రఘువంశ వ్యాఖ్యాత (వ్రాసినది మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. శ్లో. ఇందా దక్భృష్షి ర్నియమిత గదో దేకవృత్సి ర్యమో౬భూ

ద్య్యాదో నాథః శివజలపథ;? కరుణే నౌెచరాణ"్‌,

పూర్వాపేడీ తదను విదధే కోళవృద్ధిం కుబేర

వ్రన్మి౯ణ దండోపనతచరితం భేజిలే లోకపాలాః. 81

వ్యాఖ్య : ఇం్యదాత్‌ -ఇందునివలన, వృష్టిః-వర్షము, అభూత్‌-కురి సెను, యమః-యమధర్మరాజు, నియమితగదో, దేకవృత్తిఒ-- నియమిత - ఆపివేయ బడిన; గద-రోగములయొక్క-, ఉదేక-అతిశయముశందలి, వృ _తః-వ్యాపారము గలవాండు అభూత్‌ -అయ్యెను. యాదోనాథః- జలజంతువుల కధిపతియగు వరుణుడు, నౌచరాణాం-ఓడలయందు తిరుగువారియుక్క, కర్మణే-సంచారము కొణకు, శివజలవథః-భ్యదతగల జలమార్గము లేర్పరచినవాండు, అభూత్‌- అయ్యెను. తదను-వారిననుసరించి, పూర్వా'పేక్షీ-పూర్వులగు రఘువు, రాముండు మొదలగువారియండు భక్రిగల, కుబేరః-కుచేరుండు, కోళవృద్ధిం-ధనసంచయాభి వృద్ధిని, విదధే-చే సెను. (ఇతం-ఇట్లు) లోకపాలాః-లోకపాలురై న యిర్యదా దులు, తస్మిన్‌-ఆ రాజు విషయమున, దండోపనతచరితం---దండో పనత-ళరణా గతునియొక్క-, చరితం-నడవడిని, _భేజిరే-పౌందిరి. “దుర్భలో ఐలవత్సేవీ విరుద్ధా చృంకితాదిలిః, వ_ర్రేత దండోపనతో భర్రర్యేవ మవస్థితః” అను కౌటిల్య సీతి ననుసరించి దుర్చలుండ్రై నరాజు బలవంతుని సేవించునట్లు దండోపనతులై న దిక్సాలురలో ఇందుండు వర్షములు గురిపించుచును, యముండు (పజలకు రోగ బాధను తగ్గించుచును, కుబేరుండు రాజునకు ధనరాసులు గూర్చుచును అతిథి యొక్క రాజ్యపాలనమున తమంతటతామే సహాయపడుచు వళవర్తులై యుండి రని భావము.

ఇది మవోకవి కాళిదాస కృత రఘువంశ కావ్యమునందలి అతిథివర్దనమను స ప్తదళసర్లకు క్రేశవపంతుల సరసింహళాన్త్ర రచిత తెలుంగు లఘు వ్యాఖ్య,

మహారవి కొళిదొస కృత రఘువంశము అషాదశసరము న! న!

ఖో. న న్నైషధస్యార్థపళః సుళాయా

వుళృాదయామాన నీపి వళ: తు,

అసూనసార౩* నివధా న్న ేేంాత్‌

పుతం య మామా ర్నివధాఖ్య మేవ.

వ్యాఖ్య ౨ నిషద్దశఈుః-నివారింప(బడిన శ్యతువులుగల, సః-అయుతిథి రాజు నైైషథన్య-నిషధదెళమున కథిపతియగు, అర్ధపతేః-అర్థపతి యు పేరుగల రాజుయొక్క., సుతాయాం-కుమాత్రెయందు, నిషధాత్‌ నగేం్య్యదాత-నిషథిమను పేరుగల పత్వతరాజముకంటే, అనూనసారం-తక్కు-వకాని బలముగల, ప్వ్కుతం- కుషారుని, ఉత్పాదయామాస-క నెను, యం-ఏ సమారుని, నిషధాఖ్యం, ఏవ- నిషధుండు ఆనుపేరు గలవానినిగానే, ఆహుః-ఆందలును పిలిచిరో. వీరుడైన యతివ నిషధిదెశాధిపతియగు అర్థపతి కూతురును వివాహమాడి యామెయందు నిషభుండను కుమారుని గనెనని భావము, “నిషధ” 'పర్వతము, మేరువునకు తూర్చుదక్షిణభాగములందున్న పర్వత [శేజియనియు, నిషధిదేళ రాజధాని మొదట ఆ (పాంతమునండున్న “అలకాపట్టణ” మనియు, నలునికాలమున వారు భారతదేశ పుమధ్య భాగమునకు వచ్చిరనియు పాళ్చాత్యవిమర్శకులయలి, వాయము. “నై షధస్య” కురునాదిల్యోణ్యః అనుపాణిని స్యూతముచేత నైషథ్యః” అని కావలసియున్నను, శేషవివకషయండ “నై షధః” అను అణ్‌ [పత్యయాంత రూపము సాధువే యనివ్యాక ర్తలు నిర్ణయించిరి.

క్‌74 రఘువంశము శ్లో. శేనోరువీర్యేణ పిళా [వజాయమొ (౧ (యన

కల్పివ్యమాణేన ననంద యూనా,

సువృష్టి యోగాదివ జీవలోకః

సస్యేన సంప త్రిఫలోన్ముఖేన. లి

వ్యాఖ్య : ఉరువీర్యేణ-గొప్పపరా_కమముగల వా(డగుటచేత, (పజాయె- [పదారవషణము కొఅకు, కల్పిష్యమాణేన-సమర్థుండు కా/గలవాడగు, తేన, యూనా-ఆ యవకుండగు నిషధునిచేత, పితా-తం్యడియైన అతిథి, నువృష్టీ యోగాత్‌ -మంచివర్షములు గురియుటవలన, సంప త్తిఫలోన్ముఖేన-పండుటకు సిద్మముగానున్న, స స్యేన-పైరుచేత, జీవలోకః, _ ఇవ-వాణిసమూహమువలె, ననంద-సంతోషించెను. పర్మాకమనంతు(డై యువకుడైన కుమారుడు నిషధుడు (పజాపాలనమ జేయంగలవాండగునని అతిథి, సువృష్టియోగమున ఫలోన్ముఖమైన పైరునుజూచిన జీవలోకమువలె హర్షమును జెందెనని భావము. ఆలంకారము : ఉపమ. ళ్లో, శద్దాది నిర్విశ్య సుఖం చిరాయ

తసి౯ా (వతిష్టాపితరాజళబ్దః, ,

శౌాముచ్వతేయః కుముదావదాత్రైః

చారి మార్టితాం కరి రారురోవొ, ప్రి

న!

వ్యాఖ్య : కౌముద్వతేయః-ఆతిథి, శబ్దాది-ళబ్దస్పర్శాదికమగు, సుఖం- సుఖసాధనమైన లోగ్యవస్తువర్గమును, నిర్విశ్య-అనుభవించి, చిరాయ-బహు కాలముపిమ్మట, తస్మిన్‌ -ఆనిషధుండను పుుతునియండు, (పలిష్టైపితరాజళబ్దః- నిలుపంబడిన రాజళబ్దముగలవాండగుచు, కుముదావదాత్తి ॥-నిర్మలములై న (జెల్స కలువలవలె స్వచ్చమైన యని (పతిపదార్థము), కర్మభిః-అళ్వమేధాది. పుణ్య కర్మలచేక, ఆర్జితాం-సంపాదింపంబడిన, ద్యాం-స్వర్గమును, ఆరురోహ-ఎక్కెను. అతిథిరాజబు బహుకాలము రాజ్యసుఖముల ననుభవించి, కుమారుండగు నిషనని తాజునుగాజేసి, తానానర్చిన పుణ్యకర్మలఫలమగు స్వర్గమును జేరెను,

అహాదళ నరము 875 [న్‌] గ. థో పౌతఈః కుళస్యాపి కు శశయావః ళు

ససాగరాం సాగరధీరచేతాః,

పళశాతప[త్రాం భువ మేకవీరః

పురార్ల్గ లాదీర్షభుజో బుభోజ. శ్రీ

వ్యాఖ్య : కు శశయాషః-కమలదళములవంటి కన్నులుగలవాండును, సాగరధీరచేతాః-సముు దమువలె గంభీరమైన చిత్తముగలవాండును, ఏకవీరః- ఆసహాయశూరుండును, పురార్గళాదీర్చ భుజః---పురార్గళా-నగరముయొక్క_ గవని వాకిటిగడియవంటి, దీర్చ భుజః-పొడవై న చేతులుగలవాడును, కుకస్య, ప్మౌతఈః అపి-కుళకునియొక్క. మనుమ,డగు నిషధుండుసైతము, ససాగరాం-నముుదము అతోంగూడినదియు, ఏకాతప్మతాం-ఠతనయొక్కని ఛ్యతమేకలదియు నగు, భువం-భూమిని, బుభోజ-పరిపాలించెను. అందమైన కన్నులుగలవా,డు, లోత్రైన మనన్నుగలవాండు, అసహాయఖారు(డు, ఆజానుబాహువు, కుకునిప్కౌతుండు నగు నిషరుండు నర్వభూమిని ఏకచ్చ_తాధిపత్యముగా పాలించెనని భావము. “ళతప్యతం కుశేశయమ్‌, తద్విష్కంభో౭ర్గలంననా” అని యమరము. "వర్షా వృ _ఫఃపదేషుచ” అను కావ్యాదర్శవచనానుసారముగా _ నిచ్చటను, ఈ సర్గయం దంతటను “అన్ముపాస' మనంబడు శబ్దాలంకారము. శ్లో తస్య్యానలౌజా _స్తనయ స్తదలతే

వంశ[(శయం [పాప నలాభిధానః,

యో నడ్వలానీవ గజః పరేషాం

బలాన్యమృచద్నా న్నలినాభవ్యక్త9ః. ర్‌

వ్యాఖ్య: అనలౌో జాః-ఆగ్నివంటి తేజస్సుగలవాడును, నలాలి ధానః- నలుండ ను పేరుగలవాండును అగు, తస్య, తనయః-ఆనిషధునియొక్క కుమా రుండు తదంతీ-ఆనిషధునియనంతరమున, వంళ [శీయం-వంశముయొక గ్రా రాజ్య లమ్మ్మిని, (పాప-పొందెను. నలినాభవ క్ర9ః-కమలమువంటి ముఖముగల, యః_ ఏనలుండు, గజః-ఏనుంగు, నడ్వలాని, ఇవ-కిక్కసగడ్డి నేలలనువలె, పరేషాం

876 రఘువంశము శ్మళువులయొక్క, బలాని- సైన్యములను, ఆమృద్నాత్‌-_తొక్కినలిపివే సెనో (మృద-వ్షోదే, పరమ్మైపది. 'శ్నా' వికరణిధాతువునకు “ల్‌ ' (ప.పు.ఏ,), ఘమదగజము జమ్ముగరడ్జి నేలలను (దొకి(౧వై చినట్టు శ్మతు సైన్యములను నలిపివేసిన పీరుండు, నలుడనురాజు, తం్మడియగు నిషధునియనంతరమున రఘువంళ రాజ్యలక్ష్మిని( జేపట్రైనని భావము- ఆలంకారము : ఉపమ, అన్ముపాసము. శ్లో, నభళ్చరై గీతయశాః స అేభే

నథ న్తలశ్యామతనుం తనూజమ్‌,

ఖాస్ఫాతం నభఃశబ్దమయేన నొమ్మూ

కాంతం నఖోమాస మిప (పజానామ్‌. 6

వ్యాఖ్య : నభళ్చ్ళరై ః-ఆకాశమున సంచరించు గంధర్వాదులచేత, గీత యశాః-గానము. చేయంబడిన కీర్తిగల, సః-ఆనలుండు, నథ స్తలశ్యా మతనుం-ఆకాశతలమువంటి శ్యామలదేహము _ గలవాండును, నభశ్శబ్దమయేన- నభః అనుళబ్దముతో(గూడిన, నామ్మా- పేరుతో, ఖ్యాతం-(పసిద్ధుండును, నభో మాసం, ఇవ-[శావణ మాసమువలె, (పశానాం-| పజలకు, కొంతం-| పియుండై న తనూజం-పుతుని, లేఖే-పొందెను. గొప్పకీర్తిగల నలరాజు నీలమేఘశ్యాము( డగు నభసుండను కుమారుని గనెననియు, ఆకుమారుడు ప్రజలకు (శావణ మాసమువలె [పియండయ్యెననియు భావము. శ్యామలదేహము రామునికాలము నుండి యూ వంశమువారికి (పియము, [_శావణము సస్యాదులతోను, పండుగల తోను ఉండునుగనుక (ప జలకు (పియము. అలంకారము : ఉపమాను [పాసములు. టో శై విసృజ్యో త్తరకోసలానాం

ధర్మో త్త _న్మత్పళ వే (వభుత్వమ్‌,

మృగ రిజర టైం జర సోవదిష్ట,

మచేహాబంధాయ పున రృబంధ. //

వ్యాఖ్య: ధర్మో త్తరః-ధర్మ (పధానుండగు నా నలుడు, 1పథవే- సమర్థుడైన, కస్మై-ఆ నభసునికొజకు (నభసునికి), తత్‌-ఆ, ఉ త్తరకోసలా

అష్టైదళ సె్గము వ్ర? నాం, (పభుత్వం-ఉ త్రరకోసలదేశాధి పత్యమును, విసృజ్య-వదలి పెట్టి (ఇచ్చి), జరసా-ముదుసలితనముచేత, ఉపదిష్టం-ఉ పదేశింపంబడిన, మృగ్లైః, అజర్యం- మృగములతో;గలసియుండు స్నేహమును, పునః-మరల, అదేహబంధాయ- జేవాబంధము లేకుండుటకొఅజకు (జన్మరాహిత్యముకొజకు), బబంధి-క సైను, నభసుండు పెరిగి పెద్దవాడై సమర్థుడైన పిమ్మట రాణ్యాధికారమును అతని కిచ్చి, ధర్మపరాయణుండగు నలుండు వార్థక మునందాచరింపవలసిన వాన్మపస్థ జీవితమును ఆరణ్యకమృగములతో నే స్తముకట్టి గడుపుటకు, మోక్షసాధనము నక్షై వనమునకు వెళ్ళెినని భావము. “అజర్యం" అనగా మతి. “ఆజర్యం సంగతమ్‌” అని పాణిని నివాతము చేసెను. ఆలం ; అను(వాసము. శ్లో... శేన ద్విపానా మివ పుండరీకో

రాజ్ఞా మజయో్యో్యో౭జని పుండరీక 8,

శాంతే పిత ర్యాహృృతపుండరీకా

యం పుండరీకావ మివ తా శః ర్‌

వ్యాఖ్య వ తేన-ఆ నభనసునిచేత, ద్వివానాం-ఏనుంగులకు, పుండరికః ఇపి-పుండరీకమను. పేరుగల దిగ్గజమువలె, రాజ్ఞాం-రాజులకు, అజయ్యః-, జయించుటకు శక్కుడుగాని, పుండరీక ః- పుండరకుండను పుతుండు, అజనీ- జనితుండయ్యెను, పితరి-తం[డియగు నభసు(డు, కాంతే-స్వర్లముంజేరగానే, ఆహృతపుండరీకా-తీసికొనంబడిన శ్వేతపద్మముగల, '్రః-లడ్ష్మి, యం-ఏ పుండ రీకుని, పుండరీకాక్షం, ఇవ-విష్ణుమూ ్రినివలె, (*శతా-ఆ్యశయించినదయ్యెనో. నభసునికి పుండరీకుండను పు్కుతుండు పుభైిననియు, అతండు సామాన్య గజము లకు దిగ్గజమగు పుండరీకమువలె రాజులకు ఆజయ్యు(డ్రై యుండిననియు! నభ సుండు దివంగతు(డుకాంగానే రాజ్యలవ్మి పుండరీకాతప్యతయై పుండరీకుని(జేరె ననియు భావము, పుండరీకము శ్వేతచ ఛ(శమును సూచించును. విష్ణునామ్యము నా విస్దుః పృథవీపతిః” అను వాక్యమును సూచించును. అలంకారము :; ఉపమ అన్మువాసము.

8/8 రఘువంశము ట్లో. న జేమధన్వాన మమోఘధన్వా

పతం (వజా తేమ విధానదతమ్స్‌,

జాం లంభయిత్వా తమయోసవన్నం

వనే తపః జూంతతర శృచార. రి

వ్యాఖ్య : అఆమోఘధన్వా-సఫలమైన ధనుస్స్పుగల, సః-ఆ పుండరీకుండు, [పజానేమ విధానదకం-పజాక్షేమమును జేయటయందు సమర్థుండును, క్షమయా-శాంతగుణముచేత, ఉపపన్నం-కూడినవాడును నగు, క్షేమధన్వానం- నేమధన్వు(డను పేరుగల, ప్కుతం-కుమారుని, ' ఇ్మాం-భూరాజ్యమును, లంభ యిత్వా-పొందునట్టుచేసి, వాంతతరః-మిక్కిలి శాంతగుణము కలవాడగుచు, వనే-ఆరణ్యమునండు, తపః-తపస్సును, చచార-ఆచరించెను. పేరెక్కిన విలు కౌండ్రై కొంతకాలము శ్యతువులనణంది, (పజాపాలన సమర్థుండును, శాంతిపరు( డును ఆగు శేమధన్వుండు అనుకుమారునికి రాజ్యమును అప్పగించి పుండరీకుండు శాంతంత్తుండ్రై వాన్మపన్థాాశమమును నిర్వహించుటకు వనమునంజేరెను.. "నః పుుతం మ్మాం లంభయిత్వా” లభధాతువు గత్యర్థకమగుటచేత ద్వికర్మక త్వము. ఆలంకారము : అను. వాసము, స్‌ అనీకినీనాం సమళే౬ఒ (గయాయీ

తస్యాపి చేవ పతిమః సుతో౬ఒభూత్‌,

వృ్య[శూయ తానీకపచావసొనం

దేవాది నామ (తిదివేఒపి యస్య. 10

వ్యాఖ్య : తసం, ఆపి-ఆషేమధన్వునికిగూడ, సమరే-యుద్ధమునందు, అనికినీనాం- సైన్యప .. ఎక్క, అ్యగయాయీ-ముందరనడచువాండును, దేవ (పళిమః-ఇం(దాది తలతో సమాను(డును అగు, సుతః-కుమారు(డు, అభూత్‌ -ఉండెను (పుష్టెను). అనీకపదావసానం-“అనీక” యనుపదము చివర గలదియు, దేవాది-”దేవ” శబ్దము మొదట6గలదియునగు, _ యన్య, నామ- ఎవనియొక్క పేరు, (“దేవానీక” యనుపేరు) తిదివే, అపి-స్వర్గమున సైతము, వ్య్యహయత-విశుతమయ్యెనో, ఆ శేమధన్వునికి యుద్ధవీరుండు, దై వగుణములు

అషాదళ సర్గము 8/9 ఉట గలవాడు నగు "దేవానీకుండ”ను కుమారుండు పుట్టి, యకండు భూలోకస్వర్గ తోకములందు మిక్కి-లి (పసిద్ధుం డయ్యెనని ఖావము. ల్లో. పిఠా సమారాధనతత్పరేణ పు[కేణ ప్యుతీ న యథైవ కేన, వుుత స్తృథై వాతగ్తజవత్స లేన న తేన పితా పితృమా౯ బభూవ. 11 వ్యాఖ” : సః, పికా-తం[డియయిన ఆవేమధన్వుండు, సమారాథన తత్పరేణ-పితృ సేవయండు శర్ధగలవా+డైన, తేన, ప్కుతేణ-కుమారుండై న యాదేవాసీకునిచేత, యై వి-వ్యిపకారముగాసై తే, ప్యుతి-ప్కుతవంతుడు, వత్ప్సలేన-కమమారునిపై వాత్సల్యముగల, తేన, వ్మితా-ఆ తం్యడిచేత, పితృ మాన్‌ _-మంచి తండిగలవాండు, బభూవ-అయియుండెను. వ్నేమధన్వు(డు పిత 'సేవాపరాయణుండగు ప్యుతునిచేత నేవిధముగానై తే తనకు సత్పుుకుండుగల;డని మురియకుండెనో అశ్లే దెవానికుండు పుుతవాత్సల్యపరుండై న తం్యడిచేత తనకు మంచి పితృదేవుండు గలండని గర్వపడుచుండెను. పితాప్కుళ థావము వారి కున్న ట్లు మరియెప్వరికిని లెకుండెనని (ప్రజలు తలంచుచుండిరని భావము. [౧] శ్లో పూర్వన్తయో రాత్మనమే చిరోథాం ఆతో శ్రైద్భువే వర్ణ చతుష్టయన్య, ధురం నిధామయెకనిధి ర్లుజానాం జగామ యజ్వా యజమాన లోకమ్‌. 2 వ్యాఖ్య : గుణానాం-సన్షుణములకు, ఏకనిధిః -ముఖ్యస్థానమై, యజ్వా- యాగక రృయైన, తయోః, పూర్వః-ఆయిద్దటిలో మొదటివాండగు తం్మడీ (నేమ ధన్వుడు), అత్మసమే-తనకు సమానుండగు, ఆత్మోదృవే-కుమారునియందు (దేవానీకుని పైన), చిరోఢాల-బహుకాలము తనచేత భరింపంజడిన, వర్ణచతుష్ట యస్య, ధురం-(వాహ్మణాతి వర్ణములు నాలుగింటియిక్కు రజాభారమును

పం0 రఘువంశము నిధాయ-ఉంచి, యజమానలోకం-యజ్ఞములు చేయువారు చేరునట్టి స్వర్గలోక మును, జగామ-చేరెను. తం[డి కొడుకులగు శేమధన్వ దేవానీకులలో మొదటి వాండ్రైన కేమధన్వుండు తనవలెనే గుణనిధియగు కుమారునిపైన రాజ్యపాలన వర్ణధర్మ రక్షణాడుల భారమునుంచి విధి విధానమున యజ్ఞములు చేయువారు పొందునట్టి స్వర్గలోకమును జేరెనని భావము. అలంకారము : అన్ముపాసము. ళో. వశీ సుత _్తన్య వశంవదళత్వాత్‌

"స్వేషా మివాసీత్‌ ద్విషతా మపీన్లః,

సక్ళత్‌ వివిగ్నానపి హి (వ్రయు క్షం

మాధుర్య మీస్టే వారిశా౯- (గ్రహీతుమ్‌. 19

వా్యాఖ్య : తస్య-ఆ దేవానీకునియొక్క, వశీ-సమర్జుడగు, సుతః- కుమారుండు, (ముందు చెప్పంబోవు “అహీనగు'(డనువాండు) వళంవదత్వాత్‌ - (పియభాషయగుటవలన, _ స్వేషాం, ఇవ-తనవారికివలెనే, ద్విషతాం, అపి- శ తువులకుంగూడ, ఇష్టః-(పియమైనవాండు, ఆసీత్‌ -అయ్యెను, హి-అదియ ర్ల, (పయు క్రం-_పయోగింపంబడిన (పలుకంబడిన ), మాధుర్యం-వాడ్మాధుర్యము, సకృతి-ఒకసారి, వివిగ్నాన్‌, అపి-భయపడినవై నను, హంణా అలేళ్ళను, (గహితుం-వళపరచుకొనుటకు, ఈష్టే-చాలినద్నై యండును. డేవానీకుని కుమా రుండగు అహీనగువు మధురభాషియగుటవలన ఆత్మీయులకువలెనే శ్నతుపులకును [వపియుడ్లై యుండెను. మధురమైన పలుకు ఒకసారి బెదరినవై నను లేళ్ళను పట్టుకొనుటకు ఉపయోగించును. అట్లే దేవానీకుని కాలమున భయపడియున్న శ తువులందణును అతని కొడుకునకు మాటనేర్చరితనముచేత | పియమ్మ(తులై పోయిరని భావము. ఆలంకారములు ; ఆర్థాంతరన్యాసము, అను పాసము, శ్లో. అహీనగు ర్నామ స గాం నమగ్రా

మహినశా హబ్య వవిణః జఫ

యోషహీ సంసర్ల పరాబ్యుఖళ్వాత్‌

యువావ్యన శై ర్వ్యస వ్వ ర్విహీనః. 1శ్మీ

వ్యాఖ్య: అహీనవాహ్మ దవిణః-తక్కు.వగాని భుజపరా్శాకమము గలవా డును, హీనసంసర్గ పరాజ్ముఖత్వాత -నీచుల సహవాసమునకు _ విముఖుండగుట

అమాదళ నరము వ! లు ల

వలన, యువా, అపి-యువకుండ్రై యున్నను, అనర్థెః-అనర్థ ములను గలిగించు నట్టి, వ్యసనై1-పానద్యూకాదులచేత, విహినః-రహితుడునునగు, యః,అహినగుః నామ-ఏ యహీనగుంతు పూర్వము చెప్పంబడెనో, సః-ఆ దేవానీకనుకుండు, నమ్మ గాం-సంపూర్ణ మైన, గొం-భూమిని, శశాస-ఏలేను. గొప్ప భుజపర్మ్శాకమము గలిగి, నీచుల స్నేహము లేనందున వ్యసనదూరుండై, అనర్థములకు లోనుగాక యుండిన దేవానీకనుతుండగు అఆహీనగుండు రాజ్యము. నేలెను, “దవిణం కాంచనం వ్‌త్తం (దవిణంచ పర్మాకమః” అని విశ్వనిఘంటువు, కనుక ఇచ్చట (దవిణ శబ్దమునకు పర్మాకమ మని యర్థము. ళో గురోః స చానంతర మంతర ఖః

పుంసాం పుమానాద్య ఇవావతీర్ష

ఉప, కమె రన్జలిత్ర శృతుర్భిః

చతుర్జిగీశ శృతురో బళూవ, ల్‌

వ్యాఖ్య : పుంసాం-పురుషులయొక్క_, అంతరజ్ఞః-తారతమ్యము నెజింగిన వాడును, చతురః-నిపుణుండునుగుఅ, సః,చ-ఆ యహీనగుడును, గురోః- తం్భడియొక్క, అన:తరం-తరువాత, అవతీర్ణః-ఆవతారమును పొందిన, ఆద్యః, పుమాన్‌, ఇవి-ఆదిపురుషుండగు.. విన్లువువలె, అస్థలితై ః-అపతిహతములగు, చతుచ్భః, ఉప్మక మైః-నాలుగు ఉ పాయములచేత, చతుర్దిగిశః-నాలుగు చిక్కుల కును అధిపతి, బభూవ-ఆయ్యెను. పురుమలయంతరమునెటింగి, నిపుణుండై యన్న ఆ యహీనగుండు తండి పిమ్మట భూలోకమునందవతరించిన మహావిష్ణువువలె అ పతిహతములగు సామాడి చతురుపాయముల [పయోగముచేత సర్వశ్మతువు లను జయించి నేల నొలుగు చెరగులండును తన యాధిపత్యమును నెజపేనని ధాషము. "సొమాదిభి రుప్మకమైః” అను మనువచనమువలన ఉపకమ మనంగా ఉపాయము. అలంకారములు ; ఉపమ, అనుుపాసము, శో తస్మి౯ా (| వయాశతే పరలోకయా (శాం

"కేతర్యరీణాం తనయం తదీయమ్‌,

ఉదచ్వ్రైః శికస్త్వా జ్ఞీతపారియా[ తం

లమ్మీః సిషే వేకిల పారియా[తమ్‌, శర

882 రఘావంశము వ్యాఖ్య : ఆరీణాం-ళతువులకు, దేతరి-విడేతయగు, తస్మిన్‌ -ఆహీన

గుండు, పరలోకయా| తొం-స్వర్గమును, [ప్రయాతే (సతి) చేరినవాండుకాంగా, ఉచైైఃశీరస్తాత్‌-ఉన్నత శిరస్కు(డగుటవలన (గొప్పవాండయినందున), జిత పారియా[తం-జయింపంబడిన పారియ్యాతమను కుల పర్వతముగల, పారి యాతం-పారియా, కుండను పేరుగల, తదీయం, తనయం-ఆయహీనగుని పు తుని లక్ష్మీః -రాజ్యలక్ష్మి, సిషేవేకిల- సేవించినదిసుమా! వీరుడైన యహీనగుండు దివంగతు.డుకాగా అంతకంటబిను ఉన్నతు(డైన యతనిపు తుండు పారియ్యాతుని రాజ్యలవ్ష్మీ 'సేవించెను. అనగా నతండు రాజయ్యెనని భావము. హిమవంతము, గంధమాదనము, నిషధము, వింధ్య, మాల్యవంతము, పారియ్యాతము, హేమ కూటము. ఇవి యేడు కులపర్వతములు. అలం ; యమకము, న తస్య్యాభవ త్భూను రుదారశీలః

లిలః శిలాపట్రవిశాలవతాః,

జితారిపటో2.పి శిలీముక్షై. ర్యః

భాలీనళా మ్మవజ దిడ్యమానః. 17

వ్యాఖ్య : తస్య-ఆపారియా[ తునికి, ఉ దారశీలః - మంచిస్వభావముగలవా? డును, శిలాపట్టవిశాలనమాః-దాతిపలక వలె ఏశాలమైన వక్షస్థలముగలవా(డునగు, శీలః-శిలాఖ్యు(డను, సూనుః-కుమారు.డు, అభవత్‌ -ఉండెను. (పుటైను). యః-ఎవండు, శిలీముఖై ః-బాణములచేత, బితారిపషః, అపి-జయింపంబడిన శతు పక్షము గలవా(డై నను, ఈడ్యమానః-ఆవిషయమున పొగడంబడుచు, కాలీనతాం- లజ్జను, అవజత్‌ -పొందెనో. పారియ్మా తునికి ఉదారశీలు(డు, విశాలవక్షనస్కు-(డు నగు శిలాఖ్యుండను కుమారు(డు పుట్దెననియు, ఆ కుమారుండు శ తుజయమును జేసినను తనవిజయమును పొగగునప్పుడు సిగ్గుపడుచు వినయవంతుడ్రై యుండె ననియు భావము. శాలీనుండనంగా గర్వములేనివాండనియు నర్థము. “న్యాద ర్భృష్టేతు శాలీనః” అని యమరము. అలంకారము : అను[పాసము.

అహాదళ సర్షము 988 న. 5 శో. త మాత్మసంపన్న మనిందిళాళాస్తై కృత్వా యుచానం యువరాజ మేవ, సుఖాని సోఒభుం క్త నుఖోపరోధి వృత్తం హీ రాజ్ఞా ముపరుద్గవ) త్రమ్‌. 18 వ్యాఖ్య అనింది తాత్మా-గర్హింపంణడని స్వభావముగల, సః-ఆపారి య్మాతుండు, ఆత్మసంపన్నం-బుద్ధిసంపదగల, యువానం, తం-యువకుండగు శిలాఖ్యుని, యువరాజం, కృత్వా, ఏవ-యువరాజునుగా నభిషేకించియే, సుఖాని- ఇష్టసుఖములను, అభుం క్త-అనుభవించెను. హి-ఎందువలన ననగా, రాజ్ఞాం- రాజులయొక్క-, వృ త్తం-(పజాపాలనాదిరూపమైన నడవడి, సుఖొపరోధి-కార్య బాహుళ్యమువలన సుఖము నడ్డగించునది కనుక, ఉపరుద్ధవృ త్తం- ఆడ్డంకులుగల జీవనపథము గలదియే. వారియాాత మహారాజు బుద్ధిమంతు;డగు కుమారునికి యౌవరాజ్య పట్టాభి షేకమును జేసియే తాను ఇష్టసుఖముల ననుఖవించెను. రాజు ల నిత్యవ ర్తనము సుభానుభవమునకుచోటీయని కొరావాసమువంటిటిక నుక కుమా రుండగ శిలాఖ్యునికి (పజాపాలనభారమును. వదలి తాను స్వేచృగానుండెనని భావము. ఇచ్చట “ఆత్మన్‌” శబ్దము, స్వభావము, బుద్ధి అను రెండర్థములు గలదిగా సపభయోగింపంబడిననది. ఆత్మా యత్నో ధృతి ర్భుద్ధిః స్వభావో (బ్రహ్మ వర్ష్మచ” అనియమరము, ఆలంకొరములు: అర్థాంతరన్యాసము, అను శ్లో. తం రాగబంధి ష్వవితృ _వ్తమేవ భో గేషు సౌభాగ్యవి శేమభోగ్యమ్‌, విలాసినీనా మరతితమాపి జరా వృథా మత్సరిణీ జహార. 19 వ్యాఖ్య : రాగబంధిషు-అనుర క్రికింగారజనులగు, బోగేష-(సకృందన వనితాడులగు విషయములయందు, అవితృ_ఫ్రం, ఏవ-తృ పీపడనివాడై యుండ గనే, విలాసినీనాం-వలాసవతులకు, సౌభాగ్యవి శేషభోగ్యం -సౌందర్యాతిశయము గలవాడగుటచేత భోగించుటకర్షుండై యున్న, తం-ఆపారియ్యాతుని, _ ఆరతి

త్‌ రఘువంశము తమా, అపి-సంలోగించుటకర్హ మైనది రాకున్నను, పృథా-వ్యర్థముగా, మత్చ రిజీ- ఓర్పులేనిదై న, జరా-వృద్ధత, జహార-వళపరచుకొనెను. పారియాాతుండు శ్రీ సంభోగాది సుభానుభవములండు పూ రర్షిగాం దృ ప్తిని. జెందకముందే, విలాన వతులకు( గోరందగిన చక్కందనముగల యతనిని వశపరచుటకొనుటలో రతి యెగ్యలై న విలాసవతులపై మాత్సర్యమునుబూని, తొనుమ్మాత మేలభోగింపరా దని భోగమున కర్షురాలు కాకున్నను జర. (వార్ధక్యము) వృథాగా, అఆళనిని వళపరచుకొనెను, అనంగా చక్కనివాండై న పారియ్యాతునికి ఎషయసుఖతృప్లి కలుగకముందే ముసలితనము వచ్చెననియు, శెలాఖ్యు(డు రాజ్యసుఖములనుభ వించెననియు భాపము. “జరా” శబ్దము. స్త్రీలింగమగుటచేత ఈకల్పనచమత్కార ముగానున్నది. శ్లో. ఉన్నాభళ ఇత్యుద్గతనామ ధేయః

తస్యాయథార్లోన్నత నాభిరం [ధః

నుతో2 భవత్‌ పంక జనాభకల్పః

కృత్స్నన్య నాభి ర్నృపమండలన్య. లం

వ్యాఖ్య : తస్య-ఆశిలాఖ్యునికి, ఉన్నాభ3, ఇళి-ఉన్నాభు(డని, జ! తనామధేయః -| పసిద్ధి కెక్కిన పేరుగలవా(డును, ఆయథార్థోన్నతనాభిరం[ ధా ఆయథార్జోన్న త-అఆసాధారణముగా పెకిగనంబడునట్టి, నాభిరం ధః-నాలిరం (భధముగలవాండును (గంభీరమగు నాభి గలవాడని యర్థము). పంకజనాభ కల్పః-విష్ణువుతో సమాను౪డును, కృత్న్నస్య-సమ స్తమైన, నృపమండలస్య- తనరాజ్యముచుట్టును _ చ(కాకారముగానుండిన రాజసమూహమునకు, నాభిః- (పధానుండై నవాండును నగు, సుతః-కుమారుంకు, అభవత్‌ -ఉండెను (పుసైను). గంభీరమైననాభిగలిగినందునపద్మనాభునితో సమానుండై ,రాజమండలమునకు చ్యక వర్తిర్రు, కీ ర్తిమంతుండై న ఉన్నాభుండనువాండు శిలాఖ్యుని ప్కుతుండై రఘు వంశమున బుట్టి యుండెనని ధావము. ఆలంకారము ; _అన్ముపాసము. “చ్మక వర్తి యనంగా తన రాజ్యముచుట్టునుగల డేశాధిపతులపై. దనపలుకుంబడియు, ఆధిక్యమును వారు లొంగియుండుటయు. మొదలగు విశేషములు గలవాండుగా నున్న రాజేకాని సర్వభూమండలమునకును అధిపతికాదని చాణక్యార్థళాస్తు: కామందకనీతిసా రాటి (గంథములవలన' దెలియుచున్నవి.

అమషోదళ నరము 885 ఓ గ్‌ శ్లో... తతఃపరం వ(జధర (ప్రభావ _న్తదాత్ముజః నంయతి వజంమోనః, ఒభూవ వజా%కరభూనవణాయా। పతిః పృథివ్యాః కిల వజ?ణాభ.. వ్ల వ్యాఖ్య ; తతః, పరం-ఆతరువాత, వ్యజధర_పభావః-ఇం దునివంటి లేజస్సుగలవాండును, సంయతి-యుద్ధమునందు, వ్యజఘోషః-పిడుగువలె సింహనాదము చేయువాండును, వ్యజణాభః-వ జనాభుండను 'పేరుగలవాండును నగు, తదాత్మజుః-౨ ఉన్నాభుని కుమారుడు, వ్యజాకరభూషణాయాః--- వ్యకాకర-వ్యజములగనులు, భూషణాయాః-అలంకారములుగాంగల, పృథివ్యాః- భూమికి, పతిః-అధిపతి, బభూవకిల- అయ్యెనట, ఉన్నాభుని యనంతరమున ఇం్యికునివంటి (పభావముగలిగి, యుద్రములందు మహావీరండై, అతని కుమారు (నో వ్యజనాభుండు భూమండలమున కధిపతి యయ్యునని భావము. వజ శబ్దము నకు ఇండునియాయుధము, శస్త్రము, మణులకు రం్యధమునువేయసాధనము, వ్యజము, పిడుగు, వ్యణజాసనము అనునర్థములు గలవని కేశవ నిఘంటువు చెప్పుచున్నది. “వ్యజణాభః” అని “ణ” కారయు క్రముగా (వాయుటకు ఇది నామవాచకము కనుక ఏకపదముగా భావించుటయే కారణము. “రషాభ్యాం నోణః సమానపదచేౌ" అని వాణిని స్మూతము. తెలు(గు సాహిత్యమునందు 'ద్యజనాభుండనియే వాడిరి. అలంకొరము ; అన్మువాసము. శో. తసిగ్‌ గతే చ్యాం సుకృతోపలథ్దాం తతృంభవం శంఖణ మర్గ వాంతా, ఉళ్ణై*త శతు?ం వసుధోవపత స్టే రత్నోపవేరై రుద్న్‌తై ౩ ఖనిభ్యః. వివి వ్యాఖ్య : తన్మిన్‌-అవ్యజణాభుండు, సుకృతోపలబ్దాం-తనపుణ్యకర్మఫల ముగా లభించిన, ద్యాం-న్వర్గమును, గతే (నతి) -చేరినవాండుకాంగా, ఉర్భాత శ్యతుం-నిర్మూలింప(బడిన ₹ (తువులుగలవాండును, కంఖణం-ళంఖణుండను పేరు క్‌ 26

966 రఘువంశము గల, తత్పంభవం-ఆతనికుమారుని, ఆర్జవాంతా-సము[దము లంచులుగా( గల ఉత్కన్టవస్తువుల కానుకలచేత, ఉపత ప్టే- సేవించెను. వ్యజణాభుండు సుకృత ఫవలమగు స్వర్గమును జేరంగా నతని కుమారుండు శంఖణుండనురాజు శతు నిర్మూలనముశచేసి రత్నగర్భయగు భూమిని వాలించెనని భావము. అలంకారము : రూపక భేదము. శ్లో తస్యావసానే వారిదశ్వఢామా ప్మ్‌త్యం (వపేడే పద మశ్విరూపః, 'వేలాశతశు మూషిత నై నికాశ్వం పుళావిదో యం వ్యుషికాశ్వ మావాుః. ల్లి వ్యాఖ్య : తస్య-ఆశంఖణునియొక్క, అవసానే-అంతమునండు, హరి దశ్వధామా.--వారిదశ్వ-సూర్యునియొక్క, _ ధామా-తేజస్సుతో సమానమగు చేజముగలవాండును. ఆశ్విరూపః-ఆశ్వెవీదేవతలవంటి చక్క_6దనముగలవా+డును నగు ఆతని ప్కుతుండు, ష్మిత్తం, పదం-తంగడిది యగు స్థానమును, [పపేదే- పొందెను. వేలా దేమ-సమ్ము దతీరములండు, ఊపమిత సైనికాశ్వం-ఉంచంబడిన సెనికులును, ఆశ్వములునుగల, యం-ఏకుమారుని, పురావిదః- పెద్దలు, వ్యుషి తాళ్వం-వ్యుషతాశ్వు(డని, ఆహుః-పిలిచెదరో. శంఖణరాజు మరణానంతరము సూర్య తేజస్సు, ఆ్వేనీదేవతల చక్క-(దనము గల యతనికుమారుండు వ్యుష తాజ్వ(డను రాజు రఘువంశ రాజయ్యను. సము దతీరమువజకు నతని సెన్స ములు గ్యురములు వెళ్ళినిలుచుటచేత నతనికి వ్యుషితాశ్వుండు (వి-+-ఉషిరా శ్వుండు) అను నామము సార్థకనామధేయమయ్యెనని యందలును గొనియాడిరని భావము. అలంకారము : అన్మవాసము, వ్యంగ్యోపమ- శ్వ ఆరాథ్య విశ్వేశ్వర మీశ్వరేణ తేన &తే ర్విశ్వసవో ఏిజ శే, ఖా పాతుం సవో విశ్వనఖః సమగాం విశ్వంభళా మాతశ్మజమూ ర్తి రాళ్ళా. వశీ

వ్యాఖ]ై వ రేన, కషితే?, ఈశంరేణ-డితీశంరుంచైన అవు-షిఠాశ్తునిచేత విళేంశ్వరం-కాకీవాసు(/డయిన శివుని, ఆరాధు-ఉఊపాసించి, విశ్వసహః-విశ్వ నహండను పేరుగలవాండును, విశాసఖః-అందజికిని మి్యతుండైనవాంయయను, సమః గౌం, విశ-ంభరాం-సమ సమైనభూమిని, పాతుం-కక్షించుటకు, సహః- నదుద్టైంయగువాండును, అత్మజమూ ప్రః-కుమారరూపము గలవాండునగు, ఆత్మా- తానె (ప్ముతుండని యర్థము), విజడ్జే-ఉదయించుటి జంగకు. వుషికాజ్వండు కాశీనాఘుండగు శివుని నారాధించి “ఆత్మావై. పుతనామాసి” అను _ శుతివచన పకారము తానే “విశ్వసహు,డొను పేరుగలిగి, సర్వమ్నితుంత్రై. నర్వంనవాను హౌలింపంగల ప్యుతుంతై. జన్మించెను. వ్యుషితాళ్వునికి. విష్విసహంండను. కుమా రండు పుచైనన భావము. “ని పూర్వకమగి. “జనీ-| పాజీగర్భవిమోచనే ఛాతువునకును సహజార్లము మారకుండుటకు “సమాం సనమాం విజాయతే"యను హైజిన సూతము (| పమాణమని మల్తినాఘండు రచించెను. “విష యనునది ధాచ్యేపయోగ ము. ళం అంశే హిరణాావరిపోః న జాతే

హిరణ- భే తనయే నయక్షి,

ద్చిషో మనవా *'ః నుతళాం శకూణాం

హిరణ్య కేతా ఇవ సానిలోఒ భూత్‌. ల్‌

వ్యాఖ్య: నయజ్ఞః-నీలిజ్ఞ (డగు, సః-అవిశ్వనహుండు, హిరణ్యామషరిపోః- వివువుయొక్య, అంశే-ఆంశయండు, హిరణ్యునాభే-హిరణ్యనాళుండను పేరుగల, తనయే-షమారుండ్రు, జాజే(నతి) పుట్రినవాండుకాంగా, తరూణాం-వృవషములకు, నానలః-వాయువుతోంగాడిన, హిరణ్య తాః, ఇన-అగ్నివలె, ద్విషాం-శ్యతువు లకు, సుతరాం-మికి.లి, అసవ్యాః-నపాంచుటకు శక్యముగానివాండు, ఆళభూత్‌- అయ్యెను. ఎళ_నసహగెకి విష్పుంళతో హిరణనాభిండను ప్యుతుండు పద్ద ననియు, అతండు పెద్దవాంత్తై తం్నడికి తోడ డంగా, వాయుడెవునితోంగూడిన అగ్నికి వృషములు తట్టుకొనలెనయట్లు, తండి కొడుకుల (పతాపమునకు శ్మతువులు తట్టుకౌనలేకవోయినియు భావము... అలంకారము : అన్ను పాసము, ఉపమ,

880 రఘువంశము శ్లో. పితా పిత్తూణా మనృణ స్త మంతే

వయన్ఫనంతాని న్గుఖాని లిప్పుః,

రాజాన మాజానువిలంబీ బావుం

కృత్వా కృతీ వల్కలవాన్‌ బభూవ. ర్డిగ

వ్యాఖ్య : పిత్యణాం-పితృదేవతలకు, అన్ఫణః-బుణములేనివాండై , కృతీ-కృతకృత్యుండై న, పితా-తం్మడియగు విశ్వసహుఃడు, అంతే, వయసీ- చివరివయస్సునందు, అనంతాని-వినాశములేని, సుకాని-సుఖములను, లిప్పుః- పొంద(దలంచినవాడై , ఆజానువిలంచిబాహుం-దీర్హ బాహువులుగల నయయదృష్టవంతు( డగు, తం-ఆ హిరణ్యనాభుని, రాజానం, క ఎత్వా-రాజునుజేసి, వల్కలవాన్‌- నొర చీరలను ధరించినవాండు, బభూవ-అయ్యెను. “|"పజయాపితృభళ్యః” అను (శతివాక్యముననుసరించి యుత్తమ పుతుండుగలుగుటవలన పితృబుణవిము క్తు(డై వార్థకమునందు మోక్షము నొంద(దలంచినవాండగుచు, భాగ్యవంతుండు పర్శాకమవంతుండునగు హిరణ్యనాభు;డను కుమారునికి రాజ్యపట్టాభి షేకముం జేసి తాను వల్కలధారియై వాన్మపస్థాాశ మమును స్వీకరించి యరణ్యమును టేరెనని భావము. ల్లో, కౌసల్య ఇత్యు త్తర కోనలానాం

వత్యుః పతంగాన్వయ భూవణన్య,

తస్వ్యారసః సోమసుతః సుతోఒభూత్‌

న్మేతోత్సవః సోమ ఇవ ద్వితీయః, డక

వ్యాఖ్య : ఉఊ త్తరకోసలానాం-ఊ త్తరకో సలదేశమునకు, పఠత్యుః-పళు వై నవాండును, పతంగాన్వయభూవణస్య - సూర్యవంశమున కలంకార [పాయుః డును, సోమసుతః-యజ్ఞములుచేసినవా(డునునగు, తస్య-ఆ హిరణ్యనాభునికి, ద్వితియః, సోమః, ఇవ- రెండవ చందునివలె, న్మేతోత్సవః-నయనానందకరు( డగు, కౌసల్యః, ఇతి-కౌసల్యుడను పేరున (పసిద్యండైన, బౌరసః, సుతఈః-ధర్మ పత్నికింబుట్టిన కుమారుడు, అభూత్‌-ఉండెను. 4ఉ& తరకోసలదేళాధిపతియై సూర్యవంశభూవణమై యజ్ఞయాగములు నిర్వర్తించిన ఆ హిరణ్యనాభునికి ధర్మ

అమాదళ సర్గము 3509 ల గ. పత్నియందు [పజలకుందనకును చందునివలె కన్నులపండువు గాఏంచు కుమారు(డుపుట్టి యతండు కౌసల్యుండను 'పేళునం (బసిద్ధడయ్యెనని భావము. “కోసలానాం రాజా కౌసల్యః” ఆనియు, "సోమం సునోతి ఇతి సోమసుశ్‌ తస్య సోమసుతః” అనియు వ్మిగహవాక ములు. ళో, యశళకోఖి రా లహ్మైసభం (వకాళః న (బహ భూయం గతి మాజగామ, (బహ్మ్‌ప్ణ మాధాయ నిజే ఒధికారే (బహ్మిస్ట మేవ స్వతను[పసూతమ్‌. బరి వ్యాఖ్య: ఆ (బహ్మసభం-(బహ్మనివాసమగు సత్యలోక పర్యంతము, యశోభిః-మంచి కీర్తులచేత, (పకాశః-్యపసిద్ధుండగు, సః-ఆ కౌసల్యుండు, (బహ్మిష్టం-_బహ్మవే త్తయగు, (బహ్మిష్టం-(బహ్మిష్టుండను పేరుగల, స్వతను పసూతం, ఏవ-తనకుమారునే, నిజే-తనదియగు, అధికారే-_ప్రజాపాలనాధి గశారమునందు, ఆధాయ-ఉంచి, (ఐహ్మభూయం-(_బహ్మత్వమనెడి, గతిం-గమన మును, ఆజగామ-పౌందెను (ముక్తుండయ్యెనని యర్థము). భూలోక స్వర్గలోక ఫత్యలోకములం దంతటను వ్యాపించినకీ ర్రగల _యాకౌనల్యుండు ఆత్మతత్త్వ వేత్తయు, (బహ్మాష్టండను పేర్రుగలవాండునునగు తన కుమారుని రాజ్యాధికారము కందుంచి తాను మోక్షమును పొందెనని భావము. రఘువంశ కమమునందు కౌసల్యుని పిమ్మట (బహ్మాస్టుండు రాజయ్యెనని తాత్పర్యము. అలంకారము : యమకము. హేమా్యది యను రఘువంశ వ్యాఖ్యాత “బహ్మిష్ట" శబ్దమునకు శ్లో. తస్మి౯ కులాపిీడనిఖే' విపీడం సమ్య జశహీం శాసతి శాననాంకామ్‌, (ప్రజా శ్చిరం న్ముపజసి (వజేశే ననందు రానందజలావిలాత్యః. 20 వ్యాఖ్య : కులాపీడనిభే-వంశమునకు శిరోభూషణము వంటివా(డును, సు పజసి-సత్సంతానవంతుండునగు, తస్మిన్‌, (పకేశేపజానాధుడయిన

లిం0 రఘువంశము ఆ (_బహ్మిస్టరాజు, శాసనాంకాం-రాజశాసన చిహ్నములుగల, మహీం-భూమిని, వీపీడం-బాధారహీతముగా, నమ్యక్‌ -చక్క-గా, శాసతి (సతి)- హెలించుుండగా, ఆనందజలావిలాక్ష్యః-ఆనందా శువులతో చెదరిన కన్నులుగల, పజాః-పజలు, చిరం-ఐహుకాలము, ననందుః-సంతోషించిరి. రఘహేంళమనళే తలమానికమై సత్సంతానవంతుండై దేశమున రాజశాసనములను విరివిగా నిలుపుచు రాజ్యము నేలుచుండిన ఆ (_బహ్మెస్టుని రాజ్యమునందలి (పజలు ఆనందా, శుపూరితన్నేతులై బహుకాలము సంతోషపడిరని భావము. కుల-|- ఆపీడ-కులాపీడ. ఆపీడమనగా శిరోభూషణ మని యర్థము. ట్లో. పాష్రీక ఫతాతాత్హి గురుసేవనేన

స్పష్టాకృతిః ప్మతర ఖేందదశేతోః,

తం పుతిణాం పుష్కురప్మత న్మేతః

పుత్రః సమారోవయ ద్యగనంఖ్యామ్‌. త్‌0

వ్యాఖ్య : _ గురు సేవనేన- పెద్దల సేవచేత, పాతీకృతాత్మా-యోగ్యముగా. వేయబడిన ఆత్మగలవా(డును, స్యతర ఖేర్యదకేతోః..--స్మతర ఖే ద-గరుత్మం తుండు, కేతోః-ధ్వజముగాంగల విష్ణవుయొక్క, స్పష్టాకృతిః-స్పష్టమైనదేహము గలవాడును, పుష్కరప్మతనే ఈ-కమలదళములవంటి కన్నులుగలవాండు నగు ప్కుతః-ప్పుతుండను పేరుగల కుమారుండు, తం-ఆ్మబహ్మిష్టరాజును, పతి ణాం-పు[తవంతులయొక్క-, అ్మగసంభ్యాం- మొదటిసంఖ్యను, నమారోపయత్‌- ఎక్కించెను. (ఆగగణ్యునిగాం జేసెనని యర్థము). తండి మొదలగువారి శ్మకూషచేత మంచియోగ్యుం డన్న పేరుమ పొంది, ఆకారనునందు కేవలము విష్ణువుగా: గనంబడుచు, విశాలన్మేతములు గల ప్వుతుండను రాజు (బహ్మిష్టు నికింగలిగి, తం్యడిని ప్యుతవంతులలో అ్యగగణ్యునిగా. జేసెనని భావము. “యోగ్యభాజనయోఃపా [ఈమ్‌” అని యమరము. ఆక అతిః కథితా రూపే సౌమాన్యవపుషోరపి" అని విశ్వనిఘంటువు. “ప్కతః” అన్న "పేరును లేకలేక కలిగి “పుత్‌” ఆను నరకమునుండి రక్షించువాడు కనుక ఆ విధముగా నామ కరణము చేసియుందురని యూపొంపవలెను. శ్లో. వంశస్థితిం వంశక రేణ "కేన

సంభావ్య భావీ స నఖా మఘమోన,,

అపషాదళ సరము త్ర91 ల మ.

ఉవస్పృళళణ న్పర్శనివృ త్ర లౌల్య

(సీఫుష్యశేషు (తిదళత్వ మాప. త

వ్యాఖ్య : స్పర్శనివృ త్తలౌల్యః ఆ స్పర్శ - లోగ్య వస్తువులనుండి, నివృ త్త-మరలిన, లౌల్యః-లోలత్వముగలవాడు (గనుక), మఘోనః-ఇందు నికి, సభా-మ్మితుండు, భావీ-కాందలంచినవాండై, స్క-ఆ (హ్మిస్టుడు, వంళ కరేణ-వంశమును సాగించువాండగు, తేన-ఆప్పుతునిచేత, వంళస్థితిం-కుల్మ పతి ష్టను, సంభావ్య-సంపాదించి, (తిపుష్కరేమ-మూడు పుణ్యతీర్ధములందు, ఉప నృృళన్‌ -స్నానముచేయుచు, (తిదళత్వం- దేవత్వమును, ఆప-పొందెను ఆ (బహ్మామ్టండు వై రాగ్యముకలిగి, స్వర్గమును జేరందలంచి తనకుమారునివలన వంశము ఉద్ధరింప(బడు నన్న నమ్మకము గలవాడై [శిపుష్కరములందు (మూడు గంగా పుష్కరములందు)స్నాతుండై దేవత్వమును బౌందెనని భావము. ళో, తస్య (పభానిర్జితపువ్పరాగం

పౌష్యూం తథా పుష్ట మనూత పత్నీ,

తసి న్నపుష్య న్నుదితే సమ్మగాం

పుష్టిం జనాః పుష్య ఇవ ద్వితీయే. తలి

వ్యాఖ్య : తప్య-ఆపు తాఖ్యనియొక్క-, పత్నీ-భార్య, పౌష్యాం-పువ్య మీనక్ష్మతయు క్తమగు, _తిథౌ-పూర్ణిమాతిథియందు, [వభానిర్జితపుష్పరాగం- కొంతిచేత జయింపంబడిన పువ్యరాగమణిగల, పువ్యం-పుష్యాఖ్యుండను కుమారుని అసూత-కనెను. ద్వితీయే- రెండవదియగు, పుష్యే, ఇవ-పువ్యమీనక్షతమునందు వలె, తస్మిన్‌-ఆ శళువు, ఉదితే (నతి)-పుట్టినవాండు కాంగానే, జనాః-_పజలు, సమ్మగాం-సంపూర్ణమగు, పున్టిం-సమృద్ధిని, అపువ్యన్‌ -పోషించు కొనిరి, పుతాఖ్యరాజు ధర్మపత్ని పుష్యమాన పూర్ణిమనాడు పుష్యరాగమణి కాంతులు గల పుష్యుండను శికవును [పసవించెననియు, అతండు పుట్టగానే (ప్రజలు పువ్యనష్మత కృతకార్యములు సిద్ధించినట్లు సర్వసమృద్ధిని. బొందిరనియు భావము, “ఫుష్యః పరకృతం హంతి నతు పుష్యకృతం పరః ఆపిద్వాదళగే చందే పువ్యః సర్వార్థసాధక 8” అని జ్యోతిః శాస్త్రము.

802 రఘువంశము శో. మహీం మహపేచ్చః పరికీర్య నూనౌ క. మనీషి జే జైమినయే ఒర్చితా తాన్టి, తస్మా త్సయోగా దధిగమ్య యాగ మజన్మనే ౬కల్పత జన్మభీరుః. వ్రిత్రి వ్యాఖ్య : మ హేచ్చః-గొప్పఆశయముగలవాండును, జన్మభీరుః-సంసార ,భయముగలవా(డునుఅగు, చనః-ఆ ప్కుతాఖ్యుడు, సూనౌ-కుమారునియందు, మహీం-భూమిని, పరికీర్శ-వదిలి పెట్టి, మనీషిణే-(బహ్మవిద్యావే త్తయగు, జైమి నయే-జైమిని మహర్షికి _ అర్పితాత్మా-అర్బింపంబడిన దేహేం్యదియాత్మలు గలవాడై (శీష్యుండై ), సయోగాత్‌-యోగనిస్థుండైన, తస్మాత్‌ -ఆజై మినినుండి, యోగం-యోగవిద్యను, అధిగమ్య-- నేర్చుకొని, అజన్మనే-జన్మరాహిత్యము కొఆకు, అకల్పత-పూనుకొ నెను, పుకాఖ్యండు సంసారభఖీరువై కుమారుని.పై రాజ్యభారమునుంచి జై మినిమహక్షికి శిష్యుండై యోగవిద్య నభ్యసించి జన్మరాహి త్యమునుబొంది ముక్తుండయ్యెనని భావము. హెమ్మాది యనువ్యాఖ్యాత డైమి నయే మనీషిజే” అనగా యాజ్ఞ్యవల్కు్యండని అర్థమ్మువాసి వాయుపురాణమును (పమాణముగాంజూ పెను. శ్రైమిని పూర్వమీ మాంస్మాపన ర్తకుండేకాని (బహ్మ వీదా?, పవ రకుడుగాడన్న | పసిద్దియే యీ యనుమానమునకు( గారణము. శిలా మ టంక శ్లో తతః పరం తత్పఏభవ' (వపేదే (ధువోపమేయో (రువనంధి రుర్వీమ్‌, యస్మి న్నభూ జ్ఞ్యాయసి సత్యనంధే సంధి ర్థుంవః నంనమళా మరీణామ్‌. వ్రత వ్యాఖ్య : తతః, పరం-ఆ తరువాత, త్యత్పభవః-ఆ పుష్యాఖ్యని కుమారుడును, (ధువోపమేయః-జొత్తానపాదియగు (ధువునితో సమానుండును నగు, (ధువసంధిః;- ధువసంథి ,యయనురాజు, ఊర్వీం-భూపరిపాలనమును, (పపేదే-పొందెను. జ్యాయసి-గొప్పవాండును, సత్యసంధే-సత్యమైన (పతిజ్ఞలు గలవాండును నగు, యస్మిన్‌-ఎవనియండు, నంనమతాం-లొంగిపోయిన,

అమ్లైదళ సర్గము 893. ఆరీణాం-ళ (తురాజులయిక్క, సందిః;-సంధి, (యవః-స్థిర మైనది, అభూత్‌- అయ్యెనో* పువ్యాఖ్యుని పిమ్మట అతని కమారుండును (రువునివంటి సద్గుణ ములు గలవాడును అగు “తువసంధి” యనురాజు రఘువంశమున వెలసెను. గొప్పవాండును నత్యసంధుండునగు ఆరువసంధి శ (తురాజులు లొంగిపోయి శాశ్వతముగా మ్మితత్వసంధినిం జేసికొనుటచేత సార్ధకనామధేయండయ్యెనని భావము. శో నుతే శిళాచేవ నుదర్శునాఖ్యే

ధళ్య్ళాత్యయేందుపి్యయదర్శునే నః,

మృగాయళాతో మృగయావివోరీ

సింహో దచావప ద్విషిదం నృసింహః. లర్‌

వ్యాఖ్య : మృగాయతాక్షః-లేడి కన్నులవంటి విశాల న్మేతములు గలవా డును, నృసింహః-పురుష శేన్ధుండును నగు, సః-ఆ్‌ధువసంధి, దర్శాత్యయేందు (పియదర్శనే---దర్శాత్యయ-అమావాస్యముగింపునందలి, ఇందు-చందునివలె, (ప్రియదర్శ నే-చూడముచ్చటయైనవా(డగు, సుదర్శనాఖ్యే-సుదర్శనుండను పేరుగల సుకే-కుమారుండు, శౌ, ఏవ-పసివా!డై యుండగానే, మృగయావిహారీ (సన్‌ )- వేటకై వెుచున్నవాండగుచు, సింవోత్‌-సింహామువలన, విపదం- మరణమును, అవాపత-పొందెను. చక్యనివాండు పీకుడు నగు (రువసంధి, (పళపచ్చం్మదునివలె దర్శనీయండై యున్న సుదర్శనుండగు తన కునూరుండు మిక్కిలి పసివాడ్ర యుండగానే, మృగ యావ్యసనమునందు. దగిలి యరణ్యము లలోం దిరుగుచు సింహముచేతం జంపంబడెనని భావము. వ్యసనాస క్రి యెన్నడును అనర్థావహమేకదా! ల్లో స్వర్షామ్‌న _న్తన్భ త మైకమళాా

దమాత్యువర్గః కులతంతు మేళమ్‌,

ఆఅనాథదీనాః (వక తీ ర వేత్యు

సాకేతనాథం విధివ చ్చృకార. 86

వ్యాఖ్య : స్వర్గామినః-స్వర్గమును జేరిన, తస్య-ఆధువసంధియిక్క, అ మాత్యవర్గః-మంతిమండలి, అనాథదీనాః-(పభురహితులై నందునళోచనీయులై

ప్‌ై రఘువంశము యున్న, [పకృతిః-_ పజలను, అవేక్ష్య-చూచి, కులతంతుం-వంశా వలంబనమై, ఏకం-ఒక్కడుగానే యున్న, తం-ఆసుదర్శనుండను బాలుని, ఐకమత్యాగ్‌-_ ఏకాభ్మి పాయమువలన, విధివత్‌ -శా స్త్ర ప్రకారముగా, సాకేత నాథం-ఆయోధ్యాధి పతిని, చకార-చేసెను. (ధువసంధి మరణింపగానే అతిని మంతులు, అరాజక మైన దేశమునందలి (పజల దీనావస్థనుజూచి, ఏక్రైక వంశాంకురమైయున్న సుద ర్శనుండనువాలుని శాస్త్ర పకారము సాక్రేతనాథునిగా నభ్రిషేకించి, యమైకమళ్య ముతో తాము రాజ్యపాలనమును సొగించిరని భావము. శ్లో. నవేందునా త న్నభసోపమేయం

+శాటై కసింహేన చ కాననేన,

రఘోః కులం కుట్టీలపుమ్క్మ రేణ

తోయేన చాపౌంఢ నశేంద మాసీత్‌. త్ర

వ్యాఖ్య : అ పౌఢనరేం దం-వయసువచ్చినరాజులేని, తత్‌, రఘోః కులం-ఆరఘువంశము, నవేందునా-బాలచం[ దుండుగల, నభసా-ఆకాశముతోను, శాబై కసీం హేన-ఒకేపిల్లసింహముగల, కాననేనచ -అరణ్యముతోను, కుట్మల పుష్కరేణ-మొగ్గగానున్న యొక్కకమలముగల, తోయేనచ-జలముతోను, ఉపమేయం-పోల్చుటకు(దగినదిగా, ఆసీత్‌-ఉండెను. పెద్దలులేక ఒకేయిక జాలునితో నున యారఘురాజులవంశమప్పుడు వాలచం[ దునితోనున్న యాకొ శముతోను, ఒకెసింహపుపిల్లగల యరణ్యముతోను, ఒక్క- తామరమొగ్గతోనున్న సరోవరముతోను చోల్చందగియుండెినట. బాలచర్యద సింహశాబక కుట్మలపుష్క రోపమానములచేత సుదర్శనవాలుండు పర్టిన్ణువు, శౌర్యవంతుండు, ్రీమంతు, డును గాంబోవుచున్నాడను భావము వ్యంగ్యము. ఆలంకారము: ఉపమాభేదము, ట్లో లో శీన భావీ పితుకేవ తుల్యః

సంభావితో మెలిపరిగంవో తృః,

దృషప్రో హి వృణ్వన్‌ కలభపిమాణో

౬పా్టశాః పురోచాత మవాష్య మేఘః. లలి

వ్యాఖ్య : సః-ఆఅఆ బాలుడు, మౌలిపరిగహాత్‌ -కిరీటస్వికారమువలన, పితుః-తం్మడికి, తుల్యః, ఏవ-సమానుజే, భావీ-కా(/గలడని, లోకేన-జనముచేత,

అష్టావళ నర్గము 895 సంథావితః-ఊహింపంబడెను, (ఆచి యుక్తమే), కలభపమాఐః, అపి-ఏనుంగు పిల్లంతదిగానున్నను, మేఘః-మేఘము, పురోవాతం-ముందుకునడపుగాలిని, అవాష్య-పొంది, ఆశాః-దిక్కులను, వృణ్వన్‌ -ఆవరించుచు, దృష్టః, హీ-చూడం బడుచున్నది గదా! కిరీటము ధరించి రాజ్యసింహాసనము నెక్కిన యాబాలుండు తం్మడికి సమానుడు కాంగలండనియె లోకము భావించెను. మొదట నేనుంగుపిల్ల వలె చిన్నగానున్నను ముందుకునడుపు వాయువుతో సంబంధమును బొందిన మేఘము అన్ని దిక్కులకును వ్యాపించుట చూచుచున్నాముగదా! అట్లే రాజ్యాధి కార మంతి సహాయములతో నీతండును వృద్ధింజెంచుననుటలో సంశయములేదని భావము. అలంకారము : దృష్టాంతము. ళో తం రాజవీథ్యా మధివాస్ని యాంత

మాధోరణాలంవీత మగ) వేషమ్‌,

షఢ్వర్ష దేశీయ మవి పిభుళ్వాత్‌

వై ఏమంత పౌశరాః పితృ గౌర వేణ. 89

వ్యాఖ్య : రాజవీథ్యాం-రాజమార్గమునందు, ఆధిహ స్తీ-ఏనుంగుమీద, యాంతం-ఎక్కి- వెళ్ళుచున్న వాడును, ఆధోరణాలంబితం-మావటివానిచేతంబట్టు కొనంబడినవాండును, అగ్యవేషం-ఉదారమైన రాజవేషముగలవాడును, వడ్వర్ష దేశీయం, అపి-ఇంచుమించుగా నాలుసంవత్నరముల బాలుండై యన్నను, తం- ఆ సుడర్శనుని, పౌరాః-పురజనులు, (పభుత్వాత్‌ - పభువై యన్నందువలన, పితృగౌరచేణ-తం[డియందెట్టిగౌరవము గలిగియుండిరో అట్టి గౌరీవముతోనే, [మైషంశ-చూచిరి.. రాజవీథీలో. నేనుంగుమీద మావటివానికీ/. బట్టుకొనంబడి, మనోహరమైన వేషముగలిగి వెళ్ళుచున్న సుదర్శనుండను ఆరేండ్లబాలుని పౌరులు [పభుగౌరవముతో( జూచిరని భావము. 'అధిహస్తి' విభ క్ష్యర్థమున అవ్యయీ భావము. “షడ్వర్షదేశీయం” ఈ వదసమా ప్రియందు వచ్చిన 'దేశీయర్‌'" [వత్య యాంతము, ట్లో శామం న సోఒకల్పత వె తృకన్య

సింవాననస్య పంతిపూరణాయ,

"శేజోమహిమ్నా పున రావృతాళాా

తద్వ్యాప చామీకరపింజరేణ. 40

ఫఏ్‌06 రఘువంశము. వ్యాఖ్య : సః-ఆసుదర్శనబాలు(డు, పెతృకస్య-తండిదియగు, సింహాస

నస్య-సింహాసనమునకు, కామం-సరిగా, పతిపూరణాయ-నింపుటకొఅకు, న, అకల్పత-చాలినవాండు కాలేదు. చామీకర పీంజరేణ-బంగారపుకాంతిగల, తేజో మహిమ్నా, పునః-తేజస్సంపదచేతనై తే, ఆవృతాత్మా-ఆవరించిన దేహముగల వాండగుచు, తత్‌-ఆసింహాసనమును, వ్యాప-వ్యాపించెను. ఆసుదర్శనుండు పసివాండగుట వలన తనతండీ గూర్చొను _సింహాసనమునండు శరీరముచేత నిండుగా. గూర్చొనలేకపోయెను గాని అతని చుట్టును వ్యాపించిన ఇంగారు ఛాయగల తేజస్సంపదచేత మ్మాతము పితృసింహాసనమును పూర్తిగా వ్యాపించె నని భావము, రాజునకు శరీరముకంటే తేజస్సు ముఖ్యమను విషయము సూచితము. థో తస్మా దధః కించి దివావతీరా ౧౧ ణి

వసంస్పృశం తా తపనీయపీఠమ్‌,

సాల క్తకా భూపతయః పిసిద్ధె

ర్వవందిరే మౌలిఖి రన్య పాచౌ. 41

వ్యాఖ్య : తస్మాత్‌ -ఆసింహాసనమునుండి. అధః-(కిందికి, కించిదివ- కొంచముగా, అవతీర్ణా-( వేలాడుచున్నవియు, తపనీయపీఠం-బంగారపు పాద పీఠమును, అసంస్పృళంతా -చిన్న గానున్నండున తాకనివియు, సాల క్రకౌ-పారాణి పూయంబడినవయునగు, అస్య-సుదర్శనునియొక్క, పాదౌ-అడుగులను, భూప తయః-సామంతరాజులు, (పసిద్ధః-జొన్నత్యముగల, మౌలభిః-కిరీటములచేత, వవందిరే-నమస్కరించిరి. అట్లు సింహాసనమునందు కూర్చున్న సుదర్శనుని పాదములు కిందికి _వేలాడుచు, పాదపీఠమును స్పృశింపలేనివై యున్నను లాక్షా తాము రఘువంశ చ్యకవర్తులకు విధేయులై యున్నందున పాదపీఠముఫైవంగి యొత్తుగానున్న త: కిరీటములచేత నాపాదములను దాకుచు నమస్కలరించిరని భావము, శ్లో మణా “మహానీలి ఇతి పిభావాత్‌

అల్బపఎమాణే2పి యళథాన మిఖ్యా,

కమ్టైదళ నర్షము ల్‌ం?

శబ్లో “'మవోరాజ' ఇతి పితీతః

ళ్‌

తథైవ తస్కి౯ యుయు జీ ఒర్భు కేజపి, శ్తీలి

వ్యాఖ్య : అల్ప పమాణే, అపి-మిక్కి-లి చిన్నదిగా నున్నప్పటికిని, మణౌ-ఇం్యదనీలమణి విషయమున, 1పభావాత్‌ -కాంతిమంతమై యుండుటవలన, మవాోనీలః, ఇతి- “మహానీల'”" మను శబ్దము, యథా-ఏవిధముగా, మిథ్యా- అసత్యము (అర్థరహితము), న-కాదో, తథై.వ (తథా +-ఏవ)-అట్రే, అర్భకే, అపి-బాలు(డై యున్నను, తస్మిన్‌ -ఆసుదర్శనునియందు, (పతీతఈః-(పసిద్ధమైన, మహారాజః, ఇతి- “పషహారాజొ అను శబ్దము, నమిథ్యా-అసత్యముకానివై, యుయుజే-సంబంధముకలదియై యుండెను. ఎంతచిన్న (పమాణముగలదై నను ఇంగదనీలమణిని “ముహానీల” మని లోకము వ్యవహరించుచున్నట్టు అర్భకు(డై యున్నను సుదర్శనుని “మహారాజు” అని జనులు, సామంతరాజాలు పిలుచు చుండిరనియు, అతని తేజస్సు, వంశ్యపతిష్ట దానికిందగియు౦ డె ననియు భావము. మహత్వము గుణాధనముగాని శరీరాధీనము కాదుగదా, త్తం వర్యంత నంచారిత చామరన్య

కపోలలోలోళభయ కాకవజాత్‌,

శస్యాననా దుచ్చరితో నిచాదః

చస్పాల వేలాన్వపి నార్లవానామ్‌. శతి

ఖ్‌ ఇ

వ్యాఖ్య : పర్గుంత సంచారిత చామరస్య---పర్శంత-ఇరు పక్కల యందును, సంచారిత-పవీవయబడుచుండిన, చామరనస-చామరములుగల, తస్య-ఆ బాలునియొక్క-, కపోల లోలోభయ కాకపక్షార్‌--కపోల-చెంపలయ ౦డు, లోల-కదలుచున్న +ఉభయకాక పవ్నాత్‌ - రెండు చిన్నజుట్టుగల, ఆననాత్‌ -ముఖము నుండి, ఉచ్చరితః-పలుకంబడిన, వివాదడః-ఆజ్ఞారూపమ్రన వచనము, అర్జవానాం- సముుదములయొక్క-, వేలాసు, అపి-తీరములందు. సైతము, నచస్థాల-చలింప లేదు. ఉభయ పహార్య్యములందలి చామరముల గాలికి( గదలుచున్న పిల్లజుట్టుగల చెంపలు గలయతని నోటినుండి వెలువడిన యాజ్ఞారూపమైన వచనము చతు సృము[దతీరములందుంగూడ తొ్కొటుపడక యందజిచేతను శిరసావహింపంబడు చుండెను. చపల సంసర్గమున్నను మహాత్ములమాటకు స్థలన ముండదనిభావము,

$98 రమువంశము ఇందలి చామర, లోలకాకపక్ష, వేలాదులు చాపల్యసూచకములేకదా, “లిశేషో వాదః వివాదః” అని వ్మిగహము. ముఖ్యవచనము అని యర్థము. శ్లో. నిర్వృ త్త జాంబూనద పట్టళో ఖే న్య స్తం లలాక్షే లిలకం దధానః, తేనెవ శూన్యాన్సరినుందరీణాం ముఖానిన "స్మేరముఖ శృళకార, తీ వ్యాఖ్య ౨ నిర్వ _త్రజాంబూనదపట్టళో ఛే న నిర్చృుత య కట్టంబడీన, జాంబూనదపట్ట-బంగారు రేకు యొక్క, శోఛే-కాంతిగల, లలాపే-నొసటిమీద, న్య స్తం-ఊంచంబడిన, తిలకం-బొట్టును, దధానః-ధరించినవా(.డును, స్మేర ముఖః-చిరునగవుతో(గూడిన ముఖముగల, సః-ఆరాజు, అరిసుందరీణాం-ళ [తు స్రీలయొక్క, ముఖాని-మొగములను, తేనై వ-ఆ తిలకముతోనే, కూన్యాని- శూన్యములై నవానిని, చకార-చే సెను. కనకపట్టముచేత నలంకరింప(బడిన లలాటమునం దుంచంబడిన తిలకముతోను, చిరునగవుగల ముఖముతోను శోభిల్లు నారాజు అక్షేశముగా నే (తువధచేసి వారిభార్యలముఖములను తిలకహన్యములుగా గావించెనని భావము, ముఖముమీది తిలకము చెడకుండుటయు, చిరునగపుతరుగ కుండుటయు నతని పరాకమ విశేషమును సూచించును. శ్లో, "శిరీషపుప్పొధిక సౌకుమార్యః ఖేదం స యాయాదపి భూవణేన, నిళాంతగుర్వీ మపి సోఒనుభావా ద్ధురం ధరిళా౫ విభరాంబభూవ. 45 వ్యాఖ్య : శిరీషపుష్పాధికసొకుమార్యః -దిరి సెనపువ్వునుమించిన సుకు మారత్వ్యముగలవాండు (కనుకు, సః-ఆత(గం, ధూషజేన, అపి-ఆలంకారము చేత సైతము, ఖేదం-[శమను, యాయాత్‌ -పొందువా(డగునేమొ! సః-అట్టివా( డైన యతడు, నితాంతగుర్వీం, అపి-మిక్కిలిబరువుగలదైై నను ధర్నిగ్యాః, ధురం-భూమియొక్కభారమును, అనుభావాశ్‌ -(పభావమువలన, బిభరాంబభూవ-

అష్రాదళ నర్ష ము ఏ99 భరించెను. శిరీషపుష్పముకంటెను సుకుమారమైన మేనుగలయారాజు భూషణ ములచేతనే యలసటజెండును. అట్టివాండయినను శౌర శ్రిసామర్థ్యములచేత ఎంతో బరువై న భూభారమును వహించెననంగా నది యాళ్చర్యమని భావము. ఖో న్యస్తాతరా మతరభూమి కాయాం గు నూ.

ళా ర్సేషన్టన గృవ్లోతి లిపిం న యావత్‌,

సర్వాణి తావత్‌ కు )తవృద్ధయోగాత్‌

ఫలాన్యుపాయుం క్త న దండనీళేః. , శ్రి

వ్యాఖ్య : అక్షరభూమికాయాం-అక్షరలేఖనఫలకమునందు, నసౌక్షరాం- ఉంచబడిన అక్షరరేఖలుగల, లిపిం-పంచాశద్వర్ద్హములుగల మాతృకను, కా ర్హ్మ్యీన-సంపూర్ణముగా, యావత్‌ -ఎంతకాలమున, న గృటప్లోతి-_గహీంపలేదో, సః-ఆ సుదర్శనుడు, తావత్‌-అంతకాలనులోనే, (శుతవృద్ధయోగాళ్‌ -విద్యా వంతులగు పెద్దల సంబంధమువలన, సర్వాణి-సమ స్తములై న, దండనీతేః-దండ నీతి కా స్త్రముయొక్క-, ఫలాని-ఉ దాహరణరూపములై న ఫలితములను, ఉపా యుం క్త-ఆనుభవమువలన నుపయోగించెను. సుదర్శనుండు పంచాళద్వర్హరూపమైన లివి జ్ఞానమును బొందకపూర్వమే విద్యావంతులగు పెద్దల సంసర్గమువలన, వారు చెప్పు దోధలవలన సకల దండనీతి రహస్యములను ఎటిగి యపయోగింపగలిగె ననియు, లిపిని నేర్చుకొని (గంథములను జడువునప్పుడు ఓవో! ఇవి నాకు దెలిసిన విషయములెనే! యని భావించుచు దోల్చుకొనుటకుమా తము [గ్రంథము లుపయోగపడుచుండెననియు భావము. టో ఉరన్యపకఠ్య్యా_ప్త నివేశభాగా ౧ త బావి

పౌ”డిభవిన్యంత ముదీతమాణా,

నంజూతల శ్లేవ త మాతపత'!

చ్భాయాచ్చలే నోవజుగూవా లత. 4

వ్యాఖ్య : ఉరసి-సుదర్శనుని వక్షస్థలమునండు, అపర్యా ప్తనివేశభాగా- చాలని నివాసావకాశముగలది గొవున, [పౌఢీభవిష్యంతం-వర్థిష్యమాణుండగు

400 రఘువంశము చున్న యతనిని, ఉదీక్షమాణా-ఎదురుచూచుచున్న, లక్ష్మీః-రాజ్యలక్న్మి, సంజాత లజ్జా, ఇవ-ఆలింగనముచేసికొనుటకు సిగ్గుపడుచున్నదివలె! తం-ఆ సుదర్శనుని, గూహ- ఆలింగనము చేసికొనెను. చిన్నవాడైన యతని వక్షస్థలము నాలింగనము చేసికొనుట సిగ్గుచేటు గనుక సుదర్శనుండెప్పుడు పెద్దవాండగునా? యని యెదురు చూచుచున్న రాజ్యలక్ష్మి శ్వేతచ్చ(తచ్చాయామిషచేత నప్పటికతని నాలింగనము చేసికొనెను. ఛ్మతచ్భాయ లక్ష్మేరూపమని (ప్రసిద్ధి. [పొఢాంగన బాలుని నాలింగనము చేసుకొన్నచ6 జూచినవారు నవ్వపోదురని లక్మి సిగ్గుపడి యట్లు చేసినదని భావము. త్ల అనళ్ను వా నేన యుగోపమాన

మబన్ధమౌర్వీకిణలాంఛ నేన,

అన్నృష్షఖడ్లత్సరుణాసి చాసీత్‌

రజావతీ తన్గు భుజేన భూమిః. 4రీ

వోఖ, : యుగోపమానం-బండికాడిపోలికను, అనక్నువానేన-పొందని రైనప్పటికిని, అబద్ధ మి "ర్వీకిణలాంఛ నేన---అబర్ధ-ఏర్పడని, మౌర్వీకిణ-అల్లె (శాటిదెబ్బలవలన నేర్పడు (గంథులనెడు, లాంఛనేన-చిచ్నాములుగలదై నను, అస్పృష్టఖగ్గత్సరుణా, అపి---ఆస్పృష్ట-తాక ఐడని, ఖగ్గత్సరుణా, అపి-ఖర్ల్గము యొక్క పిడికలది యైనప్పటికిని, తస్య-సుదర్శనునియొక్క, _భుజేన-భుజము చేత, భూమిః-భూమి, రశువతీ-రక్షణముగలది, ఆసీత్‌-అయ్యెను. సుదర్శనుని భుజము,కాడివలె పెజిగి దృఢముగాలకపోయినను, అల్లె[తాటిదెబ్బలవలన కనుపు లేర్పడినది కాకపోయినను, ఖడ్గమున్షిని పట్టుకొన్నదిగాకున్నను, అతని తేజస్సు వలననే భూమిని రక్షింపంగలిగెను. శిశువుగానున్నను మహాతేజస్వియైన యతని (పభావము వలన శ్మతుచోర దుమ్టల బాధలెక (ప్రజలు సుఖముగా నుండిరని థఖావము. ఖో. న కేవలం గచ్చతి తస్యకా లే

యయుః శరీరావనయచా వివృద్ధిమ్‌,

అహష్తాదళ సర్గము తృ01 వం7"స గుణాః ఖల్వపి లోకకాంళాః పాతరంభసూ జ్యూ! పిథిమాన మొసపుఃః 49 వ్యాఖ్య : కాలే, గచ్చతి (సత్రి-కాలము గడచుచుండంగా, తస్య-ఆసు దర్శనునియొక్క, కేవలం, శరీరావయవాః-ఒక శరీరభాగములు మ్మాతమే, వివృద్ధిం- అభివృద్ధిని, న, యయుః-పొందలేదు (కింతు-మరియేమనగా), వంశ్యా।-వంశముననున్నవియు, లోకకాంతాః-జనపియములై నవియు, (ప్రారంభ సూమ్మాః-ఆదిలో: గొంచముగా. గనపడినవియు నగు, తస్య-అతనియొక్క-, గుణాః, అపి-బదార్య శౌర్య థై ర్యాదిసద్దుణములు సెతము, (పథిమానం-వి సృ తిని, ఆపుః, ఖలు-పౌందినవిసుమా! కాలము గడచినకొలంది యతని వ బీబాహు (పభ్యతులైన యవయవములు పెరిగినట్లే పంశకమాగతములై ఆరంభమున సూక్మముగా నుండిన శౌర్యము, హొదార్యము మొదలయిన సన్గుణములుగూడ చాలా విస్తారముగా. బెజిగినవని భావము. శా న పూర్యుజనాాంతరదృష్టపాళాః స్మర న్నివాశ్రేశకరో గురూతామ్‌, తిన” (స్త్రివర్షాధిగమన్య మూలం జగా” హ విద్య్యాః పికృతీళ్చ పితాం్యఃం ర్‌0 వ్యాఖ్య : సః-సుదర్శనుండు, పూర్వజన్మాంతరదృష్ట పాఠాః--పూర్వ- పూర్వపుడైన? జన్మాంతర-మరియొక జన్మముఎందు, దృష్టపారాః-చూడంబడిన యంతములుగలవానినే, స్మరన్‌, ఇవ-న్మరించుచున్న వా(రువలె, గురూణాం- గురువులకు, ఆ క్రేశకరః (సన్‌ )-శ్రమనుగలిగింపనివాండగుచు, (తివర్గాధి గమసం-ధరా,రకామములనెడు | తివర్గము యొక్క హై పికి, మూలం-కారణ జ త; (౮ ౧ (| శి మగు, త్మిసః-మూడైన, విద్శాః-తమూ, వార్తా, దండనీతి యనువిద్యలను, ప్మిత్యాః-తండీకి సంబంధంచిన, (పకృతి చ-(పజలనుగూడ, జ్మగొహ- స్వాధీనము వేసికొనెను. సుదర్శనుడు పూర్వజన్మములందు( జదీవిన విద్య లను స్మరించుచున్నట్లు గురువులకు (శమను గలిగింపక ధర్మార్థకామపురుషార్థ ములకు మూలమైన (తయి, వా ర్త, దండనీతి యను మూడు విద్యలను, తండి ష్‌ 27

శ్తీ09 రఘువంశము యందు భక్రిగల [పజల యుక్తముగా స్వాధీనము చేసికొనెను. చాణక్యార్థ శాస్త్రము “ధర్మాధర్మ్మాతయ్యాం అర్థానర్థా వార్తాయాం నయానయా దండ నీత్సాం” అని (తయ్యాది విద్యలకు (తివర్గమూలత్వమును జెప్పినది, ల్లో... వ్య్యూవ్యా స్థితః కించిదివో త్తరార్ధ

మున్న గ్ధచూడో 2ఒ౦చితనవ్యజానుః,

ఆకర్ష మాక్ళష్టనవాణధన్వా

వ్యరోచతాడ్నే)షు వినియమానః, ఠ్‌1

వ్యాఖ? : అస్తే.షు-ధనుర్విద్యయందు, వినీయమానః-శిక్షను పొందింప బడుచున్నవాండగుచు, ఉ త్తరార్థం-పూర్వదేహమును, కించిదివ-కొంచముగా, వ్యూహ్య-వి స్రరింపండేసి, స్థితఈ-నిలిచినవాండై , అంచిత సవ్యజానుః-వంచ( బడిన యెడమ మోకాలుగలవా!రై, ఆకర్ణం-చెవివణకు, ఆకృష్ణ సబాణధన్వా- లాగ(బడిన బాణయుక్తమగు ధనుస్సుగల వాండగుచు, వ్యరోచత-|పకాశించెన . ధనుర్వీద్యాభ్యాస సమయమునందలి యతని వేషము, శరీరమునుంచిన స్ధితి, బాణమును విడుచురీతి మొదలయిన యాకార విశేషము చూడముచ్చటగా నుండె నని భావము. | శ్లో. అథ మధు వనితానాం నేతిని క్వేళ నీయం

మనసిజతరుపువ్పం శాగ బంధపఏ)వాలమ్‌,

అకృతక విధి నర్వాంగీణ మాకల్పజాతం

విలసితపద మాద్యం యౌవనం న (ప్రపేరే. ర్‌లి

వ్యాఖ్య: అథ-అటు తరువాత, సః-ఆ సుదర్శనుండు, వనితొనాం- స్రీలకు, నేత నిర్వేశనీయం-నే తములచేత భోగింపందగినదియగు (న్మేతపేయ మని యర్థము), మరు-తేనెవంటిదియ, రాగబంధ[ పవాలం-అనురాగధార యనెడు చిగుళ్ళుగల, మనసిజతరుపుష్పం-మన్మథు(డను వృక్షముయొక్క- పుష్పమైనదియు ,అకృతక విధి-అకృతిమసంపాదనమై; నర్వాంగీణం-సర్వావయ వములందును వ్యాపించిన, ఆకల్చ్పజాతం-ఆభరణసమూహమైనదియు, ఆద్యం-

అప్పాదశ నర్గ్శము 408 మొట్ట మొదటిదగు, విలసితపదం-విలాసస్థానమైన, యొవనం-యౌవనమును, (ప పేదే-పొందెను. అటుతరువాత యువతులకు న్మేతపేయమైన మరువుగాను, అనురాగపరంపరా (పవాళములతో గూడిన మన్మథతరుపుష్పముగాను, [పకృతి సిద్ధమై సర్వావయవములందును నెలకొన్న భూషణజాతముగాను, (ప్యపథమ విలాసస్థానముగాను బేరొ శ్రాన(దగిన యౌవనము నా సుదర నుండు పొందెనని భావము. ఆయావిశేణములతో(గూడిన మధు, పుష్ప, ఆకల్పజాత, విలాసపద ములతో నభేదరూపమున యొవనము నాల్గుఏథములుగా( జేప్పంబడుటచేత నిది మాలారూపకమును అలంకారము. ఈ కాకము అభిక్ఞానళాకుంతలమునందలి “అనా [ఘాతంపుష్పమ్‌” అగు శ్లోకమును చోలియున్నది. ళ్లు... వితికృతి రచనాబ్యో దూతి సందర్భితాభః సమధికశర రూపాః శుద్ధసంతానక్షామెః, అధిపివిదు రమాత్రై్యె రాహృాళా స్తస్య యూనః పశ)థమపరిగృహితే శీంభువౌ రాజక న్య్యాః. ర్‌లీ వ్యాఖ్య వ డూతిసందర్శితాభ్యః---క న్యాపరీక్షణముకొటకై ఆయాదేశము లకు. బంపంబడిన డూతికలచేత చూ పంబడినట్టి, (పతికృతిరచనాభ్యః-చి త్తరువుల యందు రచింపబడిన కన్యాపతిమలనుండి, సమధికతరరూపాః-ఎక్కువసౌంద ర్యముగలవారును, శుద్ధసంతానకా మైః-రాజునకు మంచి సంతానము గలుగవలెనను కోరికగల, అమాత్ర్య॥-మం్యతులచేత, ఆహృలాః- తీసుకరాబడిన, రాజక న్యాః-రాజక న్యలను, యూనః, తస్య-యువకు(డై న ఆ సుదర్శగునియొక్క [పథమపరిగృహీతే-మొడట పరి గహింపంబడిన, ఫ్రీభువౌ- రాజ్యలష్మేభూదెవులు, అధివివిడుః-సవతులను(గా చేసికొనిరి. యువకదళ వచ్చు టకు ముందే సుదర్శనునికి రాజ్యలమ్మితోను, భూదగెవితోను పాణ్మిగహణము జరిగి యుండుటచేత అనగా రాజ్యాధికారము సం[కమించియండుటచేత వారిద్దజును అతనికి పత్నులుగా వర్ణింపంణుడిర. యౌవనదళ వచ్చినపిమ్మట దేశ విదేశము లకు డూతికలను బంపీ చక్కని రాజకన్యలను వెదకి వారి చ్మిళములు తెండని నియాగించికి. అట్లు వారు తెచ్చిన రాజక న్యా చ్మితములలో మిక్కిలిరూపవతులై , జాతకచ్యక సామ్ముదిక లక్షణములు రఘుపంళ (పతిష్టకును, సత్సంతానముగలు గుటకును యోగ్యతగలవై యున్న రాజకన్యలను మంతులుతీసికొనిరాగా అట్టిరాజ

శృ౦04 రఘువంశము కన్తలను శ్రీభూదేవులు తమ సవతులనుగా జేసికౌనిరి, అనంగా నా రాజకన్య లతో సుదర్శన రాజునకు వివాహమంగళము నిర్వ ర్రింపంబడెనని భావము. అధి వేదనమనగా భార్యయుండ(గా మరియొక భార్యను జేసికొనుట. “అధివిన్నా" యనగా స్‌వతిగల భార్య, “కృతసాపత్నికా అధ్యూఢా అధివిన్నా” అని యమరము. ఇది మహాకవి కాళిదాస కృత రఘువంళ కావ్యమున వంశాను[క మమను అష్టాదశ స ర్ష కుకేశవపం౦తుల నరసింహశాస్త్రి రచిత తెలుంగు లఘువాఖ్య

మహాకవి కొళదాన కృత ఇ రఘువంశము ఏకోనఏంశ సర్గము.

శ్లో, అగ్ని వర్ధ మభిపిచ్య రాఘవః

స్వీ పదే తనయ మగ్ని కేజనమ్‌,

శియే (శుతవళా మపళశ్చిమః

వళ్చిమే వయసి నైమిళం వళీ.

వ్యాఖ్య వ (శుతవతాం-కాస్త్ర సంపన్నులలో, అపళ్చిమః-(పథముండును, వశీ-జితేం్యదియుండునగు, రాఘవః-రఘువ-శీయండ్రైన సుదర్శనుడు, పళ్ళ్చిమే, వయసి-వార్థకమునందు, స్వే-తనదియగు, పదే-స్థానమునుడు, అగ్ని తేజసం-అగ్నియొక్క తేజస్సువంటి రేజముగల, తనయం, అగ్ని వర్ణం -కుమారు డ్రైన అగ్నివర్డుని, అభిషిచ్య-పట్టాభిషేకముజేసి యుంచి, నై మిశం-నై మిశారణ్య మును, శ[శియే-ఆ(శయించెను.. పాండిత్యము, శమదమములునుగల సుదర్శ నుండు తన ముడుసలితనమునందు ఆగ్నివర్డుండను సేరుగల కుమారుని తన సింహాసనమునందఖిషేకించి తాను నైమిశారణ్యమునకు వాన్మపస్థమును నిర్వ ర్హించుటకు వెళ్ళినని భావము. అలంకారము ; యమకము, ళో, తత తీర్ధసలి లేన దిర్హి కాః

తల్ప మంతరిత భూమిఖి, కుళెః,

సొధవాస ముట కేన విస్మృతః

నంచికాయ ఫలనినృవా _న్తహః. లి

వ్యాఖ్య : త్యత-ఆ న్లై మిశమునందు, తీర్ధసలిలేన = నదీజలముదేత, దీర్హికాః-విహారయోగ్యములై న దిగుడుబావులను, అంతరితభూమిభిః-కప్పంబిడిన వేలగల, కుైై॥-దర్భలచేత, తల్పం-హంసతూలికాతల్పమును, ఉటజేన-పర్ణశాల

406 రఘువంశము చేత, సౌధవాసం-మేడలలోనుండుటను, విస్మ్కృతః-మరచిన సుదర్శనుడు, ఫల నిస్పృహః-స్వర్గాదివలమునందు కోరికలేనివాండగుచు, తపః-తపస్సును, సంచి కాయ-చేకూర్చుకొనెను. నదీస్నానములచేత ధీర్జికావిహారములను, _ నేలపైంబరచు కొన్న దర్భలకేత శయ్యాసౌఖ్యమును, పర్ణశాలలోనుండుటచేత సౌధనివాసమును మరచిన సుదర్శనుడు నిష్కామతపస్సును జేయుచుండెనని భావము. “సంచి కాయ” సమ్‌ అను ఉపసర్గతోంగూడిన చిఖ్‌-చయనే, అను ళబ్వికరణిధాతువు నకు లిట్‌లో “విభాషాచేః' అనుసూతమువలన ఆభ్యాసకుపరమైన చ కారము నకు కుత్వమువచ్చినరూపము, శో. లబ్రపాలనవిధా న తత్సుతః ౧ న్‌

ఖీద మాప గురుణా హి మేదినీ,

భోక్తు మేప భుజనిర్జితద్విపా

న (వసాధయితు మన్య కల్పిళా. ఫి

వ్యాఖ్య : తత్సుతః-ఆసుదర్శనపుతు(డైన యగ్నివర్గుండు, లబ్బపాలన విధౌ-లభించినరాజ్యమును పాలించుటయందు, ఖేదం-క్రేశమును. న, ఆప-పొంద లేదు. హి-ఎందువలననై తే, భుజనిర్దితద్విషా-పరా కమముచేత నోడింపంబడిన శ్యతువులుగల, గురుణా-తండిచేత, మేదినీ-భూమి, అస్య-ఈయగ్ని వర్దునికి, భోక్తుం, ఏవ-అనుభవించుటకుమా[ తమే, కల్పితా-ఏర్పాటుచేయంబడినదో. (పసాధయితుం-కంటక శోధనము చేయుటకు, న-కాదో. త్య్యడియగు. సుదర్శ నుండు శ్మతువిజయముచేసి, యన్ని సౌకర్యములును జేకూర్చి యిచ్చిన రాజ్య మును పాలించుటలో అగ్నివర్దునికి లేశముగూడ శ్రేశముగలుగలేడు. కారణము ఆత(డు సరిదిద్దవలసినదేదియు లేకుండుటయే. కనుక రాజ్యమును సుఖముగా నేలెను. ఇచ్చటి “ వసాధయితుం” అనుపదము అఆలంకరణమును _ ధ్వనించు చున్నది. కాంగా, సర్వాలంకారశో వితయైన యువతిని అనుభవించుటయేకాని ఆమె (పసాధనచింత యువకునికుండనట్లు అగ్నివర్డునకు రాజ్యసుఖానుభవమేకాని కంటకళశోధన మక్కఅలేకపోయెనని భావము. ల్లో సోఒధిశార మభికః కులోచితం

శాశ్ళన స్వయ మవ _రయత్‌ సమాః,

పకోనవింశ సర్గము 407

సంని వేశ్య సచివే మ్వతః వరం

(సీవిఛధేయనవయౌవనో 2_భవత్‌ . శీ

వ్యాఖ్య : అభికః-కాముకు(డగు, సః-అఆగ్నివర్జండు, కులోచితం- వంశమునకు;దగిన, అధికారం-_పజాపాలనమును, కాళ్ళన, సమాః-కొన్నిసంవ త్సరములు, స్వయం-తానే, అవ_ర్హయత్‌-నడిపెను. అతపరం-ఆతరువాత, సచివేషము-మంతులయందు, సంనివేశ్య-ఉంచి, న్రీవిధేయనవయొవనః..-స్త్రీ విధేయ-స్త్రీలకు అధీనమైన, నవయౌవనః-నూతనయౌవనముగలవాండు, అభ వత్‌-అయ్యెను. కాముకుండ్రైన యగ్నివర్డండు వంశ్మకమాగతము. కులోచితము నైన _ప్రజాపాలనాధీకారమును కొన్ని సంవత్సరములు మ్య్మాతము స్వయముగా చేపట్టి యాతరువాత మంతులకు పాలనాధికారము " నప్పగించి కాను శ్రీలోలుండ్రై స్రీలకధీనుండై యండెనని భావము. “క్యమః కమయికా౭ లీకః కమనః కామనో2భికః” అని యమరము, శ్లో. కామినీనపహాచరన్య శామినః

తన్య వేళ్ళను మృదంగనాదిషు,

బుద్ధిమంత మధికళ్టి రు_త్తరః

ఫూర్వ ముత్సవ మపోవా దుత్సవః, ల్‌

వ్యాఖ్య: కామినీ సహచరన్య- స్త్రీమ్మితసహచరుండగు, కామినః, ఈస్య- కాముకుండగు నాయగ్నివర్జునియొక్క, మృదంగనాదిషు-మృదంగనాదములుగల, వేళ్ళసు-భవనములయందు, అధికర్థిః-పూర్వపు దానికంటే యెక్కువ సంభారము గల, ఉ త్తరః-తరువాతిదియగు నుత్సవము, బుద్ధిమంతం-గీతవాద్యాది సాధన నంపన్నమై, పూర్వం-మొదట జరిగిన, ఉత్సవం-వెడుకను, అపోహగ్‌-(తోసి వేసెను. (దానిని మించిన వై భవముతోనుండె ననియర్థము. ) కామినులై న యవ తులతోనుండు కాముకుండగు నగ్నివర్దునియొక్క. నిరంతరగీత నృత్త వాద్య మృదంగ ధ్వనులుగల రాజ పాసాదములయందు పూర్వపూర్వములగు వేడుకల కంటె నుత్తరో త్తరములగు వేడుకలు అధికతరగొన నృత్య మృదంగ యవతి యు క్తములై మొదట జరిగిన వానిని మరపించుచుండెననియు, అట్ల్టుత్సవ పరం వర సాగుచుండెననియు రాజకార్యములు విడిచి శ్రీలోలుండయ్యె ననియుభావము,

$08 రమువంశము శ ఇం[దియార్థ పరిళూన్య మతమః

సోఢు మేక మపి న మణాంతరఘష్‌,

అంత కేవ ఏిహారన్‌ దివానిశం

నవ్యవై తత నముత్సుకాః (ప్రజాః, 6

వ్యాఖ్య: ఇంచియార్థ పరిళూన్వం షం దియార్థ య [భవణాచేం్యదియ శ్రోగ్యములై న మధుర శద్దాది విషయములచేత, పరికూన్యం-హాన్యమైన (అవి రీనట్టి) ఏకం, అపి, కషణొంతర:-ఒకక్షణవాలమునుగూడ, సోఢుం-సహించుటకు కతమః-అశకు(డైన, సః-అగ్నిపర్డుండు, దివానిశం-పగష్మర్యాతులును, అంతః, ఎవ-అంతఃపురమునందే, విహరన్‌-విహరించుచు, సముతు కాః-తనదర్శనము 5ందు కోరికగల, 1పజాః-జనులను, నవ్య మైషత-చూడదంపనేలేదు, (పతిక్షణము కందును ఇం[దియార్థములై న (సకృందనవనితాగీత నృత్యాదులు లేకున్నచో కాన్యమైన ఆక్షణమును సహింపంజాలక అంతఃపుకమునందే దివారాాతులు కోగలాలసుండై. కాలముగడపుచున్న యగ్నివర్డుని దర్శనార్ధమై (పజలెంత పతూహలముతో వచ్చినను వారి నతడు కంటితో౦గూడ చూచుటలేదని భావము. టో గారచాద్ధదపి జాతు మం తిణాం ౧౧

దర్శనం (పకృతికాంమితం దదౌ,

తద్గవాత వఏివరావలంవీనా

శీవలేన చరణేన కల్పితమ్‌. ౯7

వ్యాఖ్య : జాతు-ఎప్పుడో ఒకసారి, మంతిణాం-మం[తులయొక్క, గొరవాత -గురుభావమువలన (వారు చెప్పినందువలన), (పకృతికాంవీతం- (పజలచేత(గోర(ఐడిన, యదపిదర్శనం-ఏదో యొకదర్శనమును, దదౌ-ఇచ్చెనా! తత్‌ -అదికూడ, గవాక్షవివరావలంబినా-గవాక్షరం[ధమునుండి , వేలాడుచున్న, జేవలేన, చరణేన-ఒక పాదముచేతమాతము, కల్పితమ్‌-ఇయ్య(బడినది, (ప్రజలు నిరీక్షించుచుండగా మం్యతులువచ్చి (వితిమాలుటవలన నామం్యతులమాటను దీసి వేయలేక యెప్పుడో ఒకసారి తన దర్శనము [ప్రజలకు లభించునట్టుచేసెనా! అప్పుడుగూడ గవాక్షరం ధమునుండి యొకపాదమును వారు చూచునట్టు బైటికి,

ఏకోనపింళ సర్గము 409 వెట్టి, ముఖదర్శనముగూడ లేక పాదమును జూచితిరిగదా! ఇక వెళ్ళవచ్చు నను చుండెనని భావము. లో. తం కృత్మపణతయో ౬నుజీవినః కోమలాత్మనఖరాగ రూపితమ్‌, భీవఏే నవదిచవాకరాతవ స్పృష్టపంకజ శతులాధిగొహణమ్‌. రి వ్యాఖ్య : కోమదాత్మనఖరాగరూషితం---కోమల-మృదుంమైన, ఆత్మ నఖరాగ-తనగోళ్ళయె[రదనముచేత, రూషితం-వ్యాపించినదియు, నవ దివాకరా తప స్పృష్టపంకజ తులాధిరో హణ:---నవదివాక రాత ప -తొలిసూర్యిరళ్మి చేత, స్పృష్ట-తాక బడిన, పంకజ-కమంముయుక్కం-, తులా-పోలికను, అధరోహణం- హౌందినట్టి, తం-అట్లు గవావమునుండ్తి వెలుపటికుంచ(బడిన యతని చరణమును, అనుజీవినః-ఆ_శతులగ్యు పజలు, కృత్మపణతయః-చేసిననమస్కా-రములు గం వారగుచు, భజిరే-సేఐంచిరి. కోమలమైన గోళ్ళకాంతులచేత గప్పంబడి యున్నందున (వాతఃకాలమునందు బాలసూర్యుని కింణములంచేగప్పబడిన పంక జమువలె నుండినదియు, గవాక్షరం[ ధమునుండి వెలుపలికుంచ(బడినదియు నగు ఆయగ్నివర్జుని చరణమును నమస్కరించి _పజలు సేవించిరని భావము. “కోమ లాత్మనఖరాగరూషితమ్‌” అనుదానిని “కోమలాంశునఖరాగభూషితం” అని ఇతర వ్యాఖ్యాతలు పఠించిరి. పెశ్లోకమునందలిది మల్చి నాథునిపాఠము. ఇతరులపాఠమే శోం యౌవనోన్నత విలాసినీ స్తన తోభలోల కమలాళ్ళ దీర్చి కా. గూఢ మోవానగ్భవహో _న్తదంబుఖిః స వ్యగావొాత విగాఢమన్యుథః. ట్ర వాఇఖ? : విగాఢమన్నథః- పైఢమన్మఠుండుగల, లేక హృడయమునందు ర్ట్‌ళ్య ్రైలకి-( స్థిరముగానిల్చిన మన్మథు,డుగల, సః-జయగ్నివర్దండు, యౌవనోన్నత. =... కమలాః---యౌవన-తొలివయసుచేత, ఉన్నత- పెటిగి నిక్కపొడచిన, విలాసి

410 రఘువంశము నీ స్తన-విలాసవతుల స్రనములయొక్క-, శోభ-సంచలనముచేత, లోల-కదలు చున్న, కమలాః- పద్మములుగలవియు, తదంబుభిః-ఆబావుల నీటిచేత, గూఢ మోహనగ్భహాః, చ-కప్పంబడిన సురతభవనములు గలవియునగు, దీర్ధి కాః- దిగుడు బావులను (కోనేరులను), వ్యగాహత- ప వేశించి కలియంబెటైను. (ప్రగాఢ మైన మన్మథో దేకముగల అగ్నిపర్డుండు కఠినోన్నతములై న మదవతుల స్తనముల యొక్క ఆఘాతములచేత(. జెదరి కదలుచున్న పద్మములతోను, జలాంతర్గత సురతగృహములతోను విరాజిల్దుచున్న _దీర్చికలయందు విలాసవతులను గలిసి విహరించెనని భావము. “మోహనగృహ” మనగా జలాంతర్గతముగా సురతము ననుభవించు టకు ( గట్టిన చిన్నగది. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు త్రీ మర్మావయవ ములనియు నభ్మివాయపడిరి, శ్లో, త్మ 'సేకహృుత లోచనాంజనై,

ధౌతశరాగ పరిపాటలాధ్వరె ;,

అంగనా _స్త మధికం వ్యలోభయ

న్నర్పిత (వకృతికాంతిభి ర్ముకై ౩. 10

వ్యాఖ్య : త్మత-ఆదిగుడుబావులయందలి, అంగనాః- స్త్రీలు, సేక్రహృత లోచనాంజనై &- సేక -జల సేచనముచేత, హృత-తొలగింపంబడీన, లోచనాంజనై £- కన్నులకాటుకగలవియు, ధౌతరాగపరిపాటలాధ రై ః-ధౌత-జలముచేత తుడుచుక పోయిన, రాగ-లావాది రంజన(దవ్యముయొక్క-, పరిపాటల-యెజ్జదనముతోడి, అధరై ।- పెదవులుగలవియు, (కనుకనే) అర్పిత ద్ద కాంతిభిః-వ్య క్రము చేయంబడిన సహజకాంతులుగల, ముఖైః-ముఖములచేత, తం-ఆయగ్నివర్దుని, అధకం-పూర్వముకంటె నెక్కువగా, వ్యలోభయన్‌-(పలోభపరచిరి. అట్టు జల్మక్రీడలు సలుపుచున్న అగ్నివర్డుని నచ్చట నుండిన స్త్రీలు జలావసేచనముదేత తొల(గిన కండ్డకాటుకలును, తుడుచుకపోయిన పెదవుల రంజన శ్ర దవ్యమలును గలగినవగుటచేత సమాజసాండర్యమును వెదజల్టుచున్న ముఖములచేత పూర్వము కంటె నెక్కువగా _-హపరచిరనియు, కృ(తిమళోఠకంటే సవజళోభ మిన్న యనియు భావము. అవ సేచనమనగా నొకరిపైనొకరు నీరు చల్చుట. శ్లో, (ఘ్రూణళాంత మధుగంధ కర్షి ణీః

పానభూమ్‌ రచ నాః (వీయానఖః,

ఏకోనవింశ సర్గము శ్రీ11

అభ్యపద్యత న వాసితాసఖః

పుష్పిళ*ః కమలీనీరివ ద్విపః.

వ్యాఖ్య: (వియాసఖః-(పియాజనమ్మితుండై న, సః-అగ్నివర్డుడు, (మూణ.. కర్షిజీః--|ఘాణకాంత-నాసికామనోహరమగు, మధుగంధ-మద్యపు వాసనచేత, కర్షిజీః-అకర్షించు చున్న, పానభూమిరచనాః- మద్యపానగృహములను, వాసితాసఖః- ఆడయేను(గులతో(గూడిన, ద్విపః-గజము, పుష్పతాః-పువ్వులు పూచిన, కమలినీః-ఇవ-పద్మలతలనువలె, అభ్యపద్యత-చేరెను. | పియాసహితు( డైన యగ్నివర్జుండు మధుర పరిమళముచేత ఆకర్షించుచున్న మద్యపానకాలలను ఆగ యేనుగులతోంగలిసిన మదగజము కమల యుక్తములగు తామర తీగలను ఆస _క్రితోందేరునట్లు, ఉల్లాసమునం జేరెనని భావము. అలంకారము ; ఉపమ. “వాసితా స్త్రీ కరిశ్యోళ్ళ” అను నమరమువలన “వాసితా” శబ్దమునకు న్త్రీ యనియు, ఆడయేనుంగనియు నర్ధములు, ట్లో, సాతికేక మద కారణం రవాః

కేన దత్త మఖిలేషు రంగనాః,

కాభి రప్యుపహ్శృాతం ముఖా $3వం

సోఒపిబ ద్వకులతుల్భు దోహదః. లి

వ్యాఖ్య : అంగనాః-స్త్రీలు, రహాః-ఏకాంశమున, సాతి. ..రణం--సాొతి రేక -అత్యంతమైన, మద-మైమరపునకు, కారణం- హేతువై నదియై, తేన-అగ్ని వర్ణునిచేత, ద త్తం-ఇయ్యబడు ముఖాసవమును, అభిలేషః-అభిలషించిరి. వకుల తుల్యదోహదః-పొగడ చెట్టుతో సమానమగు దోహదముగల, సో%పి (సః ఆపి) -అత(గు సైతము, తాభిః-౪ఆ యంగనలచేత, ఉపపహృతం-ఇయ్య(బడిన, ముఖాసవం-కొంచము తాగి, లేక ఒక (పక్కన [తాగుచు నిచ్చిన మద్యమును అపిబత్‌-పానము చేసెను. కొందరు విలాసవతులు రహస్య ప్రదేశమున యగ్ని వర్డనిచే నీయబడిన ముఖాసవమును గోరిరనియు, పొగడచెట్టు స్రీ ముభాసవమును దోహదముగా( గొనునట్లు వారు (తాగిన లేక పానప్మాతయం దొకపక్కనం [దాగుచున్న స్రీముభాసవమునం దభిలాషగలవాండై అతడు పానముచే సెననియు భావము. అట్లు స్త్రీ సహితముగా నతని మద్యపానకే? జరిగెను.

412 రఘువంశము శ్లో. అంక మంకపరివర్తనోచితే తన్య నిన్యతు రళూన్యతా ముఖే, వల్లకీచ వ్యాదయంగమ స్వనా రా వల్లువాగపి చ వామలోచనా., 18 వ్యాఖ్య : అంకపరివ ర్రనోచితే = అంక-తొడలపైన, పరవర్తన- హెర్టుటకు (ఏిహరించుటకు), ఉచితే-తగిన, ఉభే-ఇద్దలును, తస్య-ఆయగ్ని వర్జునియొక్క-, అంకం-ఒడిని, అహన్యతా౭-పూర్ణత్వమును, నిన్యతుః-పొందిం చిరి. (ఆయిద్దలు ఎవరనగా) హృదయంగమన్వనా-మనోహరనాదముగల, వల్దకీ, చ-వీణయును, వల్లువాక్‌ -మధురభాషిశియగు, వామలోచనాపి, చ-కామి నియును, అగ్నివర్జుండు తొడలపై మనోహరనాదముగలవీణను, మధుకరకంఠము గం (పియురాలిని అధివసింప(జేసికొని, వారి వాద్యధ్వని మధురగానములతో( (గీడించుచు నానందపరవళుండయ్యెను. “పరివర్తని శబ్దము వీణమార్చులను, (పియురాలిశయనమును సూచించును. వామలోచన యనగా చక్కని కన్నులు గం ఆ శ్లో, స స్వయల (పహత పుమ్కరః కృతీ లోల మాల్య వలయో వారన్‌ మనః, నదర్తకీ రథినయాతిలంఘినీ* పార్మ్వవర్తిషు గురు ష్వలజ్జయత్‌ . [4 చిన షుష్టెల మొదలగువాని ముఖములుగలవా(డును, లోలమాలవలయః-కదలు చున్న పూలవారములు కడియములును గలవాడునై , మనః-న ర్రకీజనమనస్సును, హరన్‌ -ఆకర్షించుచున్న, సః-అయగ్నివర్థండు, అభినయాతిలంఘి నీః-ఆభినయ ములందు( దొాటుపడ మన్న, న ర్తకిః-విలాసినులగు నట్టువక త్తిలను, గురుము- నాట్యాచార్యులు, పార్య్వవర్తిషు (సళ్చు)-_పక్కలనున్న వారగుచుండగానే, అలజ్జ్ఞయత్‌ -సిగ్గపడునట్టుచే సెను. వాద్యవాదన శ శ్రంగారలీలల యందునేర్చరి యైన అగ్నివర్జుండు మెడలోని పూలదండలు, చేతులకడియములును జలించునట్టు మృదంగాదులను వాయించుచు న్నర్తకీజనుల మనస్సును హరించుచుండగా

వకోనవింళ స్‌్గము శీ 19 నతినిపైంగల ధ్యానముచేత నర్తనగతులు తప్పుచున్న యా నట్టువక త్రిలు తమ నాట్యాచార్యులు (పక్కలనేయున్నందున వారినిజూచి తమ మనళ్చాంచల్య్యన్న న ర్తనగళులకు సిగ్గుపడుచుండిరని భావము. లో. చారు నృత్యవిగమే చ తన్య్రుఖం

"స్వేదభిన్నతిలకం పరిిశమాత్‌,

(ైమద _త్తవదనానిలః పిబ౯

అత్యజీవ దిమరాలకేశ్వ రౌ, 15

వ్యాఖ్య : చారు-ఆందమైనదియు, నృత_విగమే-నాట్యావసానమునండు, పర్మిశమాత్‌-నర్తన [ప్రయాసమువలన, 'స్వేదలిన్నతిలకం-చెమటచేత. చెడి పోయిన తిలకముగలదియునగు, తన్ముఖం-ఆన ర్రకి ముఖమును, [పేమదత్త వదనానిలః---| పేమ-అనురాగముచేత, ద త్త-పనరింపంజేయంబడిన, వదనా నిల॥-ముఖమారుతముగలవా,డై , పిబన్‌-్యత్రాగుచు (ముక్షు పెట్టుకొనుచు) అమరాలకేశ్వరౌ -దేవతల కధిపతియగు నిర్మదుని, అలకాధిపతియగు కుబేరుని, ఆత్యజీవత్‌ -మించి జీఏంచెను. నృత్యము ముగిసిన విమ్మట న ర్తన్మ కమచేతం గలిగిన చెమటచే తుడుచుకపోయిన తిలకముగలిగి, ముద్దులొలుకుచున్న యా నట్టువక త్త ముఖమును [పేమ (పసారితమైన తన ముఖమారుత యుక్తముగా ముద్దుగొనుమున్న యగ్నివర్షుండు దేవాంగనాళోగము లనుభవించునిం దునికిని, యడకాంతాసుఖము ననుభవించు కుబేరునికిని లభింపని సౌఖ్యము ననుభవించెగు. దేవజాతికిలేని స్వేద మీ నర్తకికి గలుగుటవలన నిట్టిసుఖము ఇంద కుబేరులకు లేదనియు నందువలన నగ్నివర్దుండు వారి నతి కమించి జీవించెననియు భావము. ఖో, తన్య సావంణ దృష్ట సంధయః

శామ్యవన్తుషు నవేషు సంగినః,

వల్లి భాభి రుపస్ఫత్య చకిరే

సామిభు క్త విమయాః నమాగమాః. 16

వ్యాఖ్య : నవేమ-నూతనములై న, కామ్యవస్తుషు-లోగ్యవస్తువులయండు, సంగిన-ఆసక్తుండై న, తస్య-అగ్ని వర్దనియొక్క, సావరణదృష్ట నంధయః---

సావరణ-(పచ్చన్న ములును, దృష్ట-(ప కొళములునున గు, సంధయః- సాధనములుగల, సమాగమాః-నూతన శ్రీ సంగముములు, వల్ప ధాలిః-రాణులచేత, లేక పూర్వభుక్త విలా సినులచేత, ఉపనృర్య అతని నూతన సంకేత స్థలములకువెళ్ళ, సామిభు క్త విషయాః-- సామిళు మ్త్‌ం సగమేెయ ననుభవించి న, విషయాః-వనితాసంభోగ (నకృందనాడులు గలవిగా, చకిరే-చే యబడిన వి. నిత్యనూతన కామ్య వస్తువులందు ఆసకుండైన యగ్నివర్జుండు లిక్షుక్యాడులద్వారా (పచ్చన్నముగాను, ఒకప్పడు తానే స్వయుముగాను సంధానములు కుదిరించుకొని (కొత్తజవరాండతో సలుపు చున్న సంభోగాదులను అతని రాణులు, లేదా పూర్వాపరిచతలై న విలాసినులు ఆనూతన సఎకేతములకు వెళ్ళి విఘ్నపరవఎ అతని భోగములను అర్జోప భుక్తము లుగా మార్చుచుండిరని భావము. కారణమేమనంగా వారివద్ద సంపూర్ణసౌఖ్యము ననుభవించినచో పూర్వ్మపియలై న తమను కన్నె త్తి చూడడేమో యన్నభయమే. ఇచ్చట గోనర్టయుండను కామకాస్త్రవేత్తవచన మనుసంధానము చేయందగి యున్నది. “సంధిర్ద్వివిధః, సావరణః (పకాశశ్చ, సావరణోభిక్షుక్యాదినా, (పకాళః స్వయము పేత్యకేనాపి” అని. శో, _అంగులీ కినలయా గ తరనం గా (ఆ జ

(భూవిభంగ కుటిలం చ వీకితమ్‌,

మేఖలాభి రనకృచ్చ బంధనం

వంచయన్‌ (వణయినీ రవాప నః. 17

వ్యాఖ్య :; సః-అగ్నివర్డుండు, [పణయినీః- పేయసులను, దంచయన్‌ - మోసగించు చుండుటచేత, అంగులీకి నలయా[గతర్జనం-చిగురాకులవంటి చూపుడు వేళ్ళ బెదిరింపును, భూవిభ:ంగకు టిలం-కనుబొమలు చైట్టించుటచేత కుటిలమైన, పీక్షితం, చ-(పియురార్యడచూపును, మేఖలాభిః -వారి మొలనూళ్ళ చేత, అసకృత్‌ - అనేక పర్యాయములు, బంధనం, చ-కట్టివేయుటను, అవాప-పొందెను. ఇతగ్‌ నూతన నాయికల వద్దికి వెష్ళృచు మోసగించుచున్న యయగ్నివర్దున్ని (ప్రేయసీ జనము వేళ్ళుచూపి బెదిరించుచును, బొమలు చిట్లించి కోపముతో. జూచుచును, తమ మొలనూళ్ళతో బంధించుచును దండించిరని భావము. అపరాధము దండనము రెండును సరసములే.

ణి అగ ఏకోనవింళ నర్గము 415 శ్లో. శేన దూతివిదితం నిషేదుషా " పృన్టత: సురతవార రా,తిషు,

శుకువే ('వియజన స్య కాతరం

వి్శిపలంభ పరిశంకినో వచః. 18

వ్యాఖ్య : సురతవారర్శాతిషు-సంభోగచినములయొక్క ర్మాశులయందు, దూతివిదితం-దూతికలకు మాతము తెలియనట్లుగా, పృష్టతః-| పియురాండ యొక్క- వెనుక భాగమునందు, నిషేదుషా-కూర్చొనియున్న, _ తేన-అగ్నివర్గని చేత, వ్మిపలంభపరిశంకినః-తమ వియోగమును అనుమానించుచున్న, పియ జనస్య-[ పేయసీజనముయొక్క-, కాతరం-భయముతో(గూడిన, వచః-వచనము, శ్కుకువే-వినంబడుచుండినది. ఒక్కొక్క (పియురాలివద్ది కొక్కొాక్కర్యాతి వెళ్ళి యచ్చటి దూతికకుమ్మాతము తనరాక తెలియనట్టుగా [పియురాలివెనుక చాటున. గూర్చొనుచున్న యగ్నివర్దుండు ఆ (పియురాలికి దనయందు/గల * [పేమాతిశయమును ఆమె తన డూతికతో సంభాషించు వచనములవలనం దెలిసి కొనుచుండెననియు, అపియురాలు తనరాక ఆలస్యమైనది, తాను వచ్చునా లేదా? తనను విడుచునా! యేమి యని భయపడుచు, ఎద్లెనను పియని రప్పింపవే! యని దూతికతోంబలుకు భయవచములను విని యానందించుచుండెిననియు భావము. 'సురతవారరా | తిష అన్నపదము ఒక్కొక్క- నాయికకు ఒక్కవారము సోమ, మంగళ ఇత్యాదులు, ఏర్పరఒ విహరించు చుండెనన్న భావమును సూచిం చును. “రూతివిదితంి అన్న పదము, లంచములు పొందుచున్న దూతికలు అగ్ని వర్ణుని వ్యవహారము తెలిసియు దమయజమానురాం్మడగు _ నాయికలవద్ద తెలియ నట్లు నటించుచుండిరని సూచించును. ళ్లు శాల్య మేత్య గృహిణీపరిగవోత్‌

న_ర్తకీ ష్వనులభాను తద్వపుః,

వర్తతేన్న న కథంచి చాలిఖ

న్నంగులీకరణ నన్నవర్తికః. 19

వ్యాఖ] : గృహీణీపర్యిగహాత్‌ -భార్యల నిర్భంధ సమాగమమువలన, న ర్తకీషమ- వేశ్యలు, అసులభాసు (నతీమ) _లభింపనివారలగుచుండ(గా, లౌల 0-

416 రఘువంశము వారిని గలిసికొనవలయునను తొందఠపాటును, ఏత్య-పౌంది, అంగులీక్షరణ సన్నవ ర్రికఃంాఅంగులీ-వేళ్ళయొక్క, క్షరణ-చెమటచేత, సన్న -జారిన, వ_ర్షికః-కుంచెగలవా(డై న, సః-అగ్నివర్డుండు, తద్బపుః-ఆ వేశ్యలయొక్క శరీరమును, ఆలిఖన్‌ -చితించుచు, కథంచత్‌-ఎట్లో, వర్తతే, స్మ-ఉండెను. గృహిజీజనము బలవంతముగా. దమవద్దనుంచుకొన్నందున ఎలాసినులను గలిసి కొనుట దుర్గభముకా(గా మనస్సు _స్తిమితపడక, ఆ వేశ్యలనే మనస్సునందలచు కొనుచు, వారి రూపములను జ్మితించి య్యాపతికృతుల దర్శనముచేత ఎనోడ మును బొంద6దలంభెను. కాని చ్మితరచన చెయ్యంబోగా సా _త్రికభావో[ దేకమున చేత్మి వేళ్ళు చెమర్చి కుంచె జారిపోవుచుండ నెట్లో _వాయుచు నతికష్టముగా( గాలము(గడపుచుండెనని భాచము. శ్లో, 'పేమగర్విత వివక మత్సరా

దచాయళా"చ్చు మదనా న్మహీతితమే,

నిన్యు రుత్సవవిధిచ్చ లేన తం

'దేవ్య ఉద్హీతరున.॥ కృతార్థతామ్‌. లిం

వ్యాఖ్య: ( పేమగ....రాత్‌ అలా [పేమ - తమపై (వియనికిర్యబేమ గలదను కారణముచేత, గర్విత-గర్వమెక్కిన, విపక్ష-(పతిపక్షమైన సపత్నీ జనమునందలి, మత్సరాత్‌ -వై రనువల్లను, ఆయకాత్‌-తమలో [_పవృద్ధమైన, మదనాచ్చ (మదనాత్‌ -- చ)-మన్మథవదాధవల్లను, దేవ్యః-రాణులు, ఉక్షీత రుషః-విడిచి పెట్టిన కోపముగలవారలగుచు, తం, మహీక్షితం - ఆయగ్నివర్త రాజును, ఉఊత్సవవిధిచ్చచేన-మదనమహోత్సవమును నడుపు నెపముచేత, కృతార్థతాం-కృతార్ధత్వమును, నిన్యుః-పౌందించిరి. అగ్భివర్దుండు తమను (బేమించు టలేదన్నకోపము గలవారేభైనను, మాయందే (్రైమగలిగియున్నా( డని గర్వపడుళున్న సవతులమీది వై రమువల్లను, పతియొక్క- చిరవియోగము సహింపంశాలని తమ మన్మథో | దేకమువల్దను రాణులు కోపమును విడిచి, మదన మహోత్సవవిధానమును నిర్వర్తించుట కన్ననెపమున నతనిని బిలుచుకవెళ్ళి తమ కోర్కెలను దిర్చుకొని కృతార్థలరై యతనినింగృతార్థుని-చేసిరని భావము. ళ్లు. పాత ేత్య పరిభోగళోభిరా

దర్శ'నేన కృతఖండనవ్యథాః,

పకోనవింశ సర్గము 417 (పాంజలిః (పణయినీః (వసాదయ౯ా సో౬దునోత్‌ ('వణయమంథరః పునః లి] వ్యాఖ్య: నః - ఆయగ్నివర్దండు, [ప్రాతః - మరుసటియుదయమున, ఏత్య-వచ్చి, పరిభోగళోోనా.సంభోగానుభవముచే [వకాశించుచున్న, వర్శనేన - తననుజూపుటచేత, కృతఖండనవ్యథాః--కృత = కలిగింపంబడన, ఖండన-ఇతర త్రీసంభో గమువలని, వ్యథాః-మనో వేదనగం, 1పణయినీఃపీయు రాం్యడను, _ప్రాంజలిః-దోసిలొగ్గినవాండై, [పసాదయన్‌-ఊరడించువాండగుచు న్నను, _పణయమంథరః-న ర్తక్మీ పజయంబ్ధి లేనివాడగుచు, పునః-మరల, ఆదు నోత్‌-పరితాపమునుజెందెను. రాణుల బలవంతపు సంభోగము ననుభవించిన యగ్నివర్డుం డాచిహ్నములతో మరుచాటి (వాతఃకాలమున వచ్చిదర్శనము నీయంగా విలాసినులకు మనోవ్కృథయే కలిగెననియు, దానిని; దొలంగించుట కతండు 1పాంజలిచై (బతిమాలినను వారికతని పె( (బఐణయము గలుగనందుల కతనికీ మరల మనోవ్యథయే కలిగెననియు భావము. ఇచ్చట విలాసీనులు ఖండి తానాయికలుగా సూచింపంబడుచున్నారు “థా లే ఒ న్యాసంగవికృతే ఖండితేర్ష్యా కషాయితా” అని లతణము, శ్లో, స్వప్నకీ ర్హితవిపక మంగనాః (వత్యభైశ్సు రవదంత్య ఏవ తమ్‌. (పచ్భచాంత ఇలిళా కు వీిందుఖిః (కోధఖిన షఇవలయొ ర్వివర్తనై ః. లివి వ్యాఖ్య: న్వప్నకీ ర్రితవిపకం---స్వప్న -స్వప్నములందు, కీరిత 'పేర్కొనంబడిన, విపక్షం-పరత్త్రీలుగల, తం-అగ్నివర్జుని అంగనాః-విలా సినులు, ఆవదంత్యః, ఏవ-ఏమియు ననకయే, (పచ్చ... .భిః--(పచ్చదాంత- పరుపునడ్తుమ, గలిత-జారిన, అ కుబిందుభిః-కన్నిటిచుక్కలు గలవియు, (ోరలిన్నవలయెః-కోపముచేతో పగిలిన గాజులు గలవియునగు, వివర్తనై।- పక్కపై దొరలుటలచేత, (పత్యభై త్చుః-్యపత్మికియ చేసీరి (బెదిరిరీచిరని యర్థము). తమ్మపక్కన శయనించి స్వప్నమున గో[తస్థలనము అనంగా క్‌ 98

శీ185 రమువంశము మరియొక నాయికపేరు నుచ్చరించిన యగ్నివర్దునిపై. గోపగించుకొన్న విలాసినులు అతనిని గుటించి యేమియుననకయే పడక పై;గన్నీటి చుక్కలు రాల్చుచు, కోపవళమున గాజులు చిట్టించుకొనుచు, పరుపున దొద్దచు (పతీ కారము చేయుచు. దిరస్కరించిరని భావము, ల్లో క్లుప్తపుమ్పుశళయనాన్‌ లళాగ్భవో 'నేత్య దూతికృతమార్షదర్శనః, అన్వభూ త్పరిజనాంగనారతం సో ఒ౬వరోధభయవేపథూ _త్తరమ్‌. లి వ్యాఖ్య : సః-అగ్నివర్డుడు, దూతికృత మార్గదర్శన। (సన్‌ )-దూతికల చేత దెలుపంబడిన దారిగలవాండగుచు, క్ల ప్తపువ్వ్చశయనాన్‌-పరువడిన . పూ సెజ్జలుగల, లతాగ్భహాన్‌ -లతామండపమును, ఏత్య-చేరి, అవరోధభయవేప ధూ_త్రరం---అవరోధ-అంతః పురాంగనలవలని, భయ-భయముచేతనై న, వేపథు- కంపము, ఊత్తరం-_పధానముగా. గనంబడుచుండంగా, పరిజనాంగ నారతం- దాసీసంభోగమును, అన్వభూత్‌-ఆనుభవించెను. దూతికలు మార్గమును జూపు చుండ పూలపాన్సులతో సిద్ధపరచిన పొదరింటినిజేరి రాణులకు దెలిసిన(జిక్కు వచ్చునను భయముచేతనే ఆ దాసీల పొందును వణకుచు ననుభవించెనని భావము. “దూతికృత” అనుచోట “దూతీకృత” అనియుండవలసియుండగా (హస్వ్మపయో గము ఛండోభంగభయముచేత కవి చేసినట్లు మల్లినాథుండభి పాయపడెను. “ఆపి మాషం మషం కుర్యాత్‌ ఛంధోభంగం త్యజేత్‌ గిరామ్‌" అన్నలోకో క్రిని సైత ముదాహరించెను. కాని ఈసర్గ 18, 88 శ్లోకాలలోను అట్టే యున్నది. ఇకారాంత దూతి శబ్ధ్దముకూడం గలదు. కాళిదాసుకు ఛందోభంగ భయమా? “గృహ” శబ్దము పుంలింగ బహువచనము. శ్లో నామ వల్లి భజనన్య శే మయా (ప్రావ్య భాగ్యు మపి తస్య శాండ్య్‌తే, లోలుపం నను మనో మమేతితం గో త్రవిస్థలిత మూచు రంగనా?ః, దీ

ఏకోనవింళ సర్గము 419

వ్యాఖ్య : మయా-నాచేత, తే, వల్లభజనస్య-న్మీ పియురాలియొక్క నామ- పేరును, (పాష్య- పెట్టుకొని, తస్య-ఆవల్లభజనముయొక్క-, థాగ్యం, అపి- ఆదృష్టముకూడ, కాంక్యతే-కోరంబడుచున్నది. నను-ఓహో! మమ, మనః- నాయొక్క_మనస్సు, లోలుపం-ఎంతయాళశకలది! ఇతి-ఇట్టనుచు, అంగనా॥- అతనీ పియరాం్యడు, గ్మోతవిస్థలితం-న్నిదలో( గలువరింంన (కొ త్తనాయిక "పేరుగల, తం-అగ్నివర్డునుదైశించి, ఊఈచుః-పలికిరి, అగ్నివర్జుండు స్వప్నము నందు. (గొత్తనాయిక పేరు. నుచ్చరించిన పిమ్మట నతని [పియరాండు ఒక్కొక్కరుగా, నేను నీస్వప్నసుందరి పేరు పెట్టుకొని ఆమె భాగ్యము పొంద వలెనని నామనస్సు కోరుచున్నది. ఈమనస్సున కెంళయాళ ఉన్నది! అని యె శ్రిపొడుపు మాటలతో నగ్నివర్డుని దిరస్కరించిరని భావము, “ఆమెభాగ్య” మనగా నగుబాటు పాలగు నపకీ ర్రియని సూచన. శ్లో. చూర్షబభు లులితసగాకులం

ఛిన్న మేఖల మల క్షకాంకితమ్‌,

ఉల్టితస్య శయనం ఏిలాసినః

తస్య ప భమరళా న్యపావృణోత్‌ . లర్‌

వ్యాఖ్య : చూర్ణబ్యభు-రాలిన కుంకుమాది చూర్ణములదేత పింగళవర్ణము గలదియు, లులిత్యసగాకులం-నలిగిన పూలదండలచేత చేదిరినదియు, ధిన్న మేఖలం-తెగి జారిపడిన మొలనూలు గలదియు, అలక్రాంకితం-పాదలాఇార సముదలు గలదియునగు, శయనం-పరుపు, ఉత్ధిత స్య-పడక పైనుండి లేచినట్టి, విలాసినః-భోగపరాయణుండగు, తనస్య-అగ్నివర్గునియొక్క, వ్మిభమరతాని- బంధయు క్తములైన లీలాసురత విశేషములను, అపావృణోత్‌ -నృష్టముగా వెళ్లడించను. భోగలాలసుండై న్మిదనుండి లేచిన యగ్నివర్దుని శయనము, “వ్యాన “తటంధ” రతిలో ఆధోముఖగానుండిన నాయికముంగురులనుండి రాలిన కుంకు మాదులచేత పింగళవర్తముగలదియై, “కరిపద” బంధరతియందు. నాయిక భూమిపైనుంచిన తలగలదియగుటచేత కిందపడి నలిగిన పూలదండలు గలదియై, "హరివ్మికమబంధ” రతి సమయముననాయిక ఒకకాలును పైకినెత్తుటచేత జారిపడి తెగినమేఖలగలదియు,' ధై నుకబంధ 'రతివేళనాయిక తనవాదములనుపడక పైనుంచి నిలువ(బడి వంగుటచేత పాడలాఇారసమ్ము ధలు గలచియునగుచు, నతని వ్మిభ రతములను ఆనగా వివిధ రతిబంధయు క్త సురతవిశేషములను స్పష్టముగా వెల్ల

ఉవి0 రఘువంశము డించెనని భావము. “రతిరహస్య“” మనుకామళాస్త్ర[గంథము ఈ బంధముల నిట్లు వివరించినది: శ్లో. “వ్యానతం” రతమిదం _పియాయది స్యాదథోముఖ చతుష్ప దాకృతిః; తత్కటిం సమధిరుహ్యవల్రభః స్యాత్‌ వృషాదిపశు సంస్థితస్థితిః1 భూగత స్తన భుజాస్యమ స్తకా మున్నతస్పిచ మథోముఖీం న్రియమ్‌! [కామకి స్వకరకృష్ణమేహనే వల్పభే “కరిపదం” తదుచ్యతే, “యోషిదేకచరణజే సము్థితే జూాయతేహి “వారివి కమా”హ్వయః।। న్య స్తహ_స్రయుగలా నిజేపదే యోష్షి దేతి కటిరూఢవల్పభా। అ(గతోయది శనై రధోముఖీ “ధైనుకం” వృషవదు న్నే (వియే!! శ్లో న న్వయం చరణరాగ మాదభే

యాపిళాంన చ తథా సమాహితః,

లోథ్యమా ననయన।ః శ్లథాంశు క్రై

"కెఖలాగుణపదై. ర్నితంబిఖి?. విం

వ్యాఖ్య : సః-అగ్నివర్జండు, స్వయం-తానే, యోషితాం-యువతులకు, చరణరాగం-పాదములయందు లాకారనమును, ఆదదే-పూయమొదలిడెను. కాని శ్వృథాంచుకై ః-జారిన చీరలుగలవియు, నితంబిభిః-నితంబములతో. గూడినవియ నగు, మేఖలాగుణపదై ॥౪-మొలనూలిదారములకు నివాసములగు జఘనముల చేత, లోభ్యమాననయనః -లోభ పెట్టంబడుచు న్న కన్ను లుగలవాండగుచు, తథా-ఆవిధ ముగానే, సమాహితః-నిశ్చలమనస్కు-డై, న చ ఆదధే-పూయలేదు. అగ్ని వర్షుండు యువతులపాదములకు లాఇారసమును తానే పూయుటకు సిద్ధపడెను. కాని తనస్పర్శవలన వస్త్రములు జారి నితంబసపితముగొ బయటపడిన జఘన ములచేత ఆకగ్షింప(బడిన దృష్టిగలవాండగుటచేత ఎట్టు (శ్రద్ధతో పూయవలెనో అట్లు అవహితుండ్రై వారికీ. జరణరాగమును చక్కగా సమర్పింపలేకపోయెనని భావము. స్త్రీయొక్క కటిపశ్చాత్‌భాగమునకు 'నితంబి మనియు, పూర్వభాగము నకు “జఘన” మనియుంబేర్దు, “పళ్చాన్నితంబః శ్రీకట్యాః క్రీబేతు జఘనం పుర” అని యమరము. శ్లో చుంబనే విపరివ ర్తి తాఢధరం

వాన్నరోధి రళనావిఘట్టినే,

ఏకోనవింళ సర్గము శీలి!

విఘ్న శేచ్చ మపి తన్య సర్వతో

మన్మథేంధన మభూ ద్వధూరతమ్‌, ల్లో

వ్యాఖ్య : చుంబనే-ముద్దుగొనుట నారంభింప(గానే, విపరివ ర్రితాధరం- (పక్కకు తిప్పిన పెదవిగలదియు, రశనావిమట్టనే-చీరముడితో మొలనూలిని తొలగించుటకు. బూన;గనే, హ స్తరోధి-చేతినడ్డగించునదియు, సర్వతః-ఆంతట, విఘి రేచ్చ్ళం, ఆపి-ఆటంక పరుపంబడిన ఇచ్చగలదియైనను, వధూరతం-యువతీ సంటోగమి' తస్య-ఆగ్ని వర్జునికి, మన్మథేంధనం-కామో[ దేకము(గలిగించు నదే, అభూత్‌-అయ్యెను. చుంబనమున మొగ్యత్రిప్పినను, పోకముడి విడువ(టోగా చేతినిగ్యదోసి చేసినను, (పత్మిపయత్నమును అట్లు విఘ్నపరచుచున్నను ఆగి. వర్డునికి ఆవియన్నియు. గామోద్దీపనేములేయై ఆ యవతి సంథోగవపిను ఇవ పంతముగా లోబరచుకొని యనుభవించెనని భావము. శ్లో, దర్చ్పణేషు పరిభోగదర్శినీః

నర్మపూర్వ మనువృష్ణనంస్థితః,

భాయయా స్మితమనోజ్ఞ యా వధూః

(హీనిమాలితముఖీ శృశార సః. 28

వ్యాఖ్య: సః-అతండు, దర్చణేష-అద్దములయందు, పరిటోగదర్శినీః- సంభోగ చిహ్నములను జూచుకొనుచున్న, వధూః-స్ర్రీలను, నర్మపూర్వం-పరి హాసపూర్వకముగా, అనుషృష్ణ సంస్థితః (సన్‌ )-వారివెనుకభాగమున _ నిలువం ఐడినవాండగుచు, స్మిత మనోజ్ఞయా-చిరునగవుచేనందమైయున్న, భఛాయయా- దర్భణమునంగనపడు తన _ (పతిబింబముచేత, హీనిమీలితములీః-సిగ్గుదేత మూసుకొన్న ముఖములుగలవారినిగ చకార-చేసెను. తనచే ర్యాతులయందు ఉపభోగింప6బడిన యువతులు పగటివేళలలో అద్దములందు తమ ముఖ స్తనాదు లపై నేర్చడిన నఖక్షతాది చిహ్నములను జూచుకొనుచుండగా వారివెనుక నిలిచి చిరునవ్వుతో మనోహరమై ఆద్దమునందు(గనంబడు తన (పతిబింబముచేత నౌ యువతులను సిగ్గుపడునట్టును, సిగ్గుచేత ముఖములను చేతులతో మూనసుకొను నట్లును జేయుచు తనవిలాస జీవనమును గడపుచుండెననియు భావము,

శృల్రివి రఘువంశము ళో, కంఠస కృ మృదు శావుబంధనం

న్య నృపాదతల మ్మగపాదయోః,

'పార్ట్యయంత శయనోత్థితం (వియాః

తం నిశాత్యయ వ్‌సర్ష చుంబనమ్‌. వ్ర

వ్యాఖ్య : [పియా।-ఆతని (పియరాండు, శయనోళ్థితం-పడకనుండి లేచినట్టి, తం-ఆయగ్నివర్లుని, కంఠస క్త మృదు బాహబంధనం-తమ కంఠము అందుంచబడిన సుకుమారమైన యాలింగనము గలదియు, అ్మగపాదయోః-తమ పాదముల పైభాగములయండు, న్య స్తపాదతలం-ఉంచంబడిన యతనీ యడుగులు గలదియునగు, నిశాత్యయ విసర్గచుంబనమ్‌---నిశాత్యయ-రా తియొక్క అవ సౌనమునందు, విసర్గ-విడిచివెళ్ళు సమయమునందలి, చుంబనం-ముద్దును, (పార్థ్భయంత-యాచించిరి. శయనమునుండి లేచిన అగ్నివర్డుని నతని పియ రాం్యడు బాహుబంధనయు క్తమై తమపాదములపై నతని పాదములుంచి చేయు నట్టి నిశావసానగమనమునందలి చుంబనము. జేసి వెళ్ళుమని కోరిరి. అట్టు చేయట మన్మథ నివాసమునకు హేతువని గోనర్జీయండు చెప్పెను. “రతావ సానే యది చుందనాది (పయజ్య యాయాన్మదనో%స్య వాసః” ల్లో శేత్య దర్పణతలస్థ మాత్యనో

రాజవేష మతిశ్మక ళోభినమ్‌,

“పిపియే న స తథాయథాయువా

వ్య కలత పరిభోగమండనమ్‌. త్ర

వ్యాఖ్య : యువా, సః-యువకుండై న ఆయగ్నివర్దుడు, ఆతిశ్మకళోభినం- ఇం్యడుని మించిన యందము కలదియైై, దర్పణతలస్థం-అద్దమునందు(గనబడు చున్నది యగు, ఆత్మనః-తనయొక్క, రాజవేషం-రాజోచిత వస్తా9లంకార వేషమును, (పేక్య-చూచి, తథా-ఆవిధముగ, నప్మిపియే-సంతోషపడలేదు. యథా-యేవిధముగానై తే, వ్య కలక్మ-స్పష్టముగా. గనపడుచున్న చిహ్నములు గల, పరిభోగమండనం-యువతీ సంభోగముల వలన _ గలిగిన సౌగనును, (పేక్య-చూచి, ష్మిపియే-సంతోషపడెనో! యువకుడైన అగ్ని వర్దుండు కవచ

పకోనవింశ సర్గము శీలత కుండల కంకణ కిరీట ధారణముచేత ఇళ దునిమించిన శోభగల తన రాజవేషమును అద్దమున. జూచుకొన్నప్పటికంటెను యువతి సంభోగజనితములైన నఖమషత దంతక్షతములు, అలసినముఖము, జారినవస్త్రములు మొదలగు చిహ్నములను దర్పణమున( జూచుకొన్నప్పుడే యెక్కువ సంతోషపడెను. రాజ్యసుఖముకంటె నతనికి రమణీసుఖమే అధికమైన యానందమును గూర్చుచుండెనని భావము. శో. మి (తకృత్య మపదిళ్య పారస్థ్వతః

(వస్థితం త మనవస్థితం 'పియాః,

పిద్ధు హేశఠ! పలాయనచ్చలా

న్యంజ నేతి రురుధుః కచ(గమైః, లై

వ్యాఖ్య: మి([తకృత్యం-సుహృత్కార్యమును, అపదిశ్య-నెపముగా. జెప్పి, పార్శ్గతః-మరియొకచోటికి, (పస్థితం- వెళ్ళుటకు బయలుదేరిన వాడై, అనవస్థితం-నిలుకడలేకయున్న, తం-అఆగ్నివర్లుని, (పియాః-విలా సినులు, హేశఠ-ఓమోసగాడా!, పలాయనచ్చలాని-నివు పారిపోవుటకు. జేప్ప మోసములను, అంజసా-యథార్థముగా, విద్మ-ఎఆజు(గుదుము, ఇతలి-ఇట్టనుచు, కచ్మ గహైః-కేశాకర్షణములచేత, రురుధుః-అడ్డగించిరి. విలాసినులవద్దనుండిన యగ్నివర్లు,డు “నాక్రొకమి[తకార్యమున్నది” అనీ చెప్పి (పక్యాకు వెళ్ళం బోవుచు కాలు నిలుపలేని స్థితిలోనుండగా ఆ విలాసినులు “ఓ శఠు(డా! నీవు పారిపోవుటకు. జెప్పిన అపదేశవాక్యములత త్త్వము మాకు(దెలియునులే” యనుకు నతనిజుట్టు వెర్యటుకలను పట్టి లాగి వెళ్ళుకుండునట్టుచేసిరని భావము. వారొంగనలు విటులను మి(తకార్యమున్నప్పుడు విడుచుట కొమళాస్త్ర ధర్మము, కనుక అగ్నివర్డుండు మితకార్యమిషచే వెళ్ళదలంచుట, ఆది యబద్ధమని తెలిసిన [పియరాం్యడు అతనిని వెళ్ళనీయకపోవుట ఇచ్చట వర్డింపంబడినది. ఈ సంద రృమున గోనర్జీయుండు “బుతుస్నాతాభిగమనే, మ్యితకార్యే, తథాపది! (తిప్వే తేషు పియతమః షంతవ్యో వారగమ్యయా” అనవా సెను. వారగమ్యా- వారస్త్రీ. ట్లో, తస్య నిర్ణయరతి | ళమాలసాః

కంఠసూ [త మపదిశ్య యోపితః,

శ్తీవ్రగ్య రఘువంశము

అధ్య శేరత బృవహా ద్భుజాంతరం

పీవక న నవిలు వ చందనమ్‌. య!

వ్యాఖ్య: నిర్ణయరత్కి శమాలసాః న నిర్ణయరతి _- ఆతడు సలిపిన ఉత్కటసరీలోగమువంని, (శమ-ఆయాసముచేత, అలసాః-సడలిన యవయవ ములుగల, యోషితః-యువకతులు, కంఠసూూతం-“కంఠసూ[ తమను పేరుగల అలింగనవి శేషమును, _ అపదిళ్య-వ్యాజముగాంజెప్పీ _ పీవర స్తనవిలు ప్త్రచంద నం- పెద్దవియగు స్తనములచేత తుడిచి వేయంబడిన గంధపుపూతగలది యగు, తస్య-అగ్ని వర్ణునియొక్క, బృహత్‌ + _భుజాంతరం-విశాలమైన వక్షస్థలమును (వకస్థలమునందు), అధ్య శేరత-శయనించిరి. బలిష్టండు, యువకుడునగు, అగ్నివర్డుండు నిర్ణయముగాంజేసిన సంభోగమువలన అలసి, ఆవయవములు సడలి, పునారళతికి సిద్ధపడజాలని కొందరు యువళులు, ఆతనిని తృ ప్రిపరచుటక్షై ఇప్పుడు “కంఠస్తూత” మనునాలింగనమును జేయుడు మన్న నెపముతో తమ పీవర సనముల రాపిడిచేత మైపూతగానున్న గంధము తుడుచుక పోవునట్లు అతని విశాల వక్షస్థలమునందు శయనించి రని భావము, “యత్‌ కుర్వతే వక్షసి వల్ల భస్య స్తనాభిఘాతం నిబిడోపగూహాత్‌, పర్మిళమార్థం శనకై ర్విదగ్ధా స్తత్‌ “కంఠసూతం” (పవదంతి సంతః” అని కంఠసూ[(త లక్షణము. ఇదియే రతి రహస్యమునందు “ స్తనాలింగన” మని చెప్పంబడినది. “ఉరసి కమితు రుచ్చై రాదిళంతీ వరాంగీ స్తన యుగ ముపధత్తే యగ్‌ స్తనాలింగనం తత్‌” అని దాని లషణము. ట్లో నంగమాయ నిళి గూఢచారిణం

ఇారదూతికథితం పురోగళతాః,

వంచయిష్యుని కుత స్త మోవృతః

కాముశేతి చక్ళషు సృమంగనాః. ప!

వ్యాఖ్య: సంగమాయ-అన్యన్త్రీ సురతముకొటకు, నిశి-ర్మాతివేళ, గూఢ చారిణం-రహస్యముగా వెళ్ళుచున్నవాండును, చారదూతికధితిం-గూఢచారిణు లగు దూతికలచేత రాణులకు తెలుపంబడిన వాండునునగు, తం-ఆ యగ్నివర్దని, అంగనాః-అతని (పియరాండడు, పురోగతాః (సత్యః )-ముందుగానే వెళ్ళి దారి

ఏకోనవింళ సర్గము శీవిప్ర్‌ నర్జగించినవారై , 'హేకాముక !-ఓకొముకు(డా!1 తమోవృతః-చీకటిచేత దాచ(బడిన వాడవగుచు, కుతః-ఎందువలన, వంచయిష్యసి-మోసగించుచున్నావు! అని ఉపాలంభనము చేసిరి, ర్నాతివేళలో పరస్త్రీ సంగమము కోసము చీకటిలో వెళ్ళుచున్న అగ్ని వరుని చర్యను ముందే గూఠచారిణులగు దూతికలద్వారా తెలుసు కున్నరాణులు అతనిదారికి అడ్డముగా వెళ్ళి కొముకు(డా! నీకటిలోదాగి ఎందుకు మోసగించుచున్నావు? అని తృణీకరించి పలికిరనియు, వెనుకకు తీసుకవెళ్ళి రనియు భావము. శ్లో. యోపిళా ముడుపళకే రివార్చిషాం

స్పర్శనిర్వ లలి మసా వవాప్పువళా,

ఆరురోవా కుముదాకరోపవమాం

ఛాతిజాగరవరో దివాశయః. ర్క

వ్యాఖ్య : ఉడుపతేః-చం[దునియొక గ౩ ఆఅర్చిషాం, ఇవ-కాంతులయొక్క_ వలె, యోషితాం- స్ర్రీలయొక్క-, స్పర్శనిర్వ్చృతిం-స్పర్శసుఖమును, అవాప్పువన్‌- పొందుచును, రా(తిజాగరపరః-రా(తులయందు నిద్రమేల్కానుటయం దాని కలవా(డై , దివశయః-పగళ్ళు నిదించుచున్నవా! డై, అసౌొ-ఈ అగ్నివర్డుండు, కుముదాక రోపమాం-కలువలకొలనుయొక్క- పోలికను, ఆరురోహ-పొందెను. స్రీస్పర్శసుఖము ననుభవించుచు ర్మాతిష్న మేల్కొని పగళ్ళుని దపోవునట్టి అగ్ని వర్దుఃడు, చందకిరణస్పర్శచేత వికసించి పగలు ముడుచుకొనిపోవు కలువలుగల కాసారమువలె నుండెనని భావము. అలంకారము : ఉపమ. శ్వ 'వేణునా దళనపీడి కాధరా

వీణయా నఖపచదాంకితోరవః,

శిల్ప కార్య ఉభయేన 'వేజిళా

_న్తం విజిహ్య్తినయనా వ్యలోభయళా. కిర్‌

వ్యాఖ్య : దళనపీడితాధరాః-దంతములచేత( గొజుకబడిన (క్రీంబెదవులు గలవారును, నఖపదాంకితోరవః-నఖక్షతముల గొయములతోడీ తొడలుగలవారును,

తీరగ రఘువంశము) అయినప్పటికిని, వేణునా-మురళియు, వీణయా-వీణయునను, ఉభయేన- రెండిటి చేతను, వేజితాః-పీడితలై న, శిల్చకార్యః-గాయికలు, తం-అతనిని, విజిహ్మన యనాః-కుటిలవీక్షణములు గలవారగుచు, వ్యలోభయన్‌ -లోభముగలవానినింగా, జేసిరి. కళా్శాపవీణలయిన గాయనీమణులన్ను సురతములందు అధరోష్టములను చంతములచే య వణములుగాను, తొడలను నఖక్షతములచేత (వణములుగాను చూర్చుటయేకాక, మరుసటి దినమున వేణువాదనముచేయువారిని వేణుగానము చినిపించుండని, వీణావాదనముచేయువారిని వీణ వాయింపుడనియు నిర సంధ పరచిన యతని యెదుట నట్రేచేయుచు వేణువీణలచేత దాధీంపంబడుచున్నట్టివారు, తానుచేసీన పని నెజీగియు తమ నిట్టుబాధించుచున్నాడని సాభ్మిపాయముగా చూచుచుండగా నా కుటిలదృష్టులను జూచి యగ్శి వర్జుండు సంతోషపడుచు వారిపై నింకను ఎక్కువగా _పలోభపడుచుండెను. వారికిగలుగుచున్న వీణా వేణు స్పర్శలవలని పీడ చిలిపితనముగల అగ్నివర్డునికి ఆనంద హేతువయ్యెనని భావము. ళో, అంగన త్త్వవచనా శయం మీథః

సుష నృత్య ముపధాయ దర్శయః,

స (ప్రయోగనిపురై (పయోక్ష్యృఖిః

సంజఘర్ష సవా మి తనన్నిధా. విరి

వ్యాఖ్య ౨ అంగహ .స్రవచన్మాశయం---అంగ-పతాకాది హ స్తవిశేషములు స త్త్వ-అంతఃకరణవృత్తులై న అశపాతాదులు, వచన-గేయములు, ఆ్మశయం- కారణములుగానున్న, నృత్యం-ఆంగిక సాత్త్విక వాచిక రూపమైన అభినయ మును, మిథః-రహస్యస్థలమునండు, న్ర్రివ-నట్టువక త్తలయందు, ఉపధాయ- ఉంచి, దచర్శయన్‌ -_పదర్శనము సలుపుచున్న, సః-ఆయగ్నివర్డుండు, మ్మిత సన్నిధా-మి_తులముదుట, (పయోగనిపుణై ॥-అభినయశా స్త్రమునందు నేర్చరు లైన, [పయోక్షృథిః సహ-అభినయార్థ పకాశకులై న నాట్యాచార్యులతో గూడ, సంజఘర్ష-ఘర్షణపడెను. ఏకాంతస్థలమున అందగ తైలగు న _రకీజనమును, నాట్యాచార్యులను _ బిలిపించి, మ్మిిత్రసహితుండ్రై చూచుచు, ఆనట్టువక_జ్రైలను అభినయింపంజేయుచు వారి (పయోగములందు గల దోషములనుజూపు నెపమున త్రీలహ స్త పొద స్తనాదులను దాకుచు నాట్యాచార్యులతో గలహించెను. అనగా

ఏకోనవింళ సర్గము శ్రీవ నతండభినయళా స్త్రవే త్తమైన స్తీలోలుండుగా నచ్చట( గనబడెనని ఫొవము,. “సామాన్యాథినయో నామ ద్జేయో వాగంగనసత్త్వజః” అని భరత నాట్య శాస్త్రము. శో, అంసలంబి కుటజార్లున, నజ గా ళు

తన్య నీపరజసాంగరాగిణః,

పి. | పమదబర్తి పషఇథభూ

(పావృషి స్త రిలే వ్‌ థ్‌

కృాషతిమాదిషు వివారవి[భమ:. ల

వ్యాఖ్య: (పావృషి = వర్దాకాలమునందు, అంసలంబికుటజార్డున సజజ-- ఆంస-భుజములయందు, లంబి- (వేలాడుతున్న , కుటజ-కొండమల్లెపూల యొక్కయు, అర్జున -మద్దిపూలయొక్కయు, (సజః-మాలిక లుగలవా,డును, నీపరజసాం-కడిపూల పుప్పొాడులయొక గ్రా అంగరాగిణః- మెైపూతగలవాండునగు తస్య-ఆయగ్నివర్డునికి, (పమదబర్జిజేవమ-మదించిననెమచ్ళుగల, కృతిమ్మాదిమ- కల్పితములైన గిరి నదీ సరస్సులయందు, విహారవ్మిభమః-విహరించుటయను విలాసము, అభూత్‌-జరిగెను. కల్పితములై న వర్షాచిహ్నాములతో నతడు వర్ష కొల విహారములను సలిపెనని భావము. ళో, వ్మగవోచ్చయనే వరాబ్యుఖీః

నానునేతు మబలాః స తత్వరే,

ఆచ కాంత ఘనళద్దవిక్ల బాః

తా వవృత విశతీ రృుజాంతరమ్‌. 88

వ్యాఖ్య : (ఆ వర్షాకాలమునందు) సః-అగ్నివద్టండు, వ్మిగహాత్‌_ [1పణజయకలహమువలన, శయనే-పరుపుమీద, పరాజ్మథీః-_పక్క-కుమళ్ళిపండు కున్న, అబలాః-స్త్రీలను, ఆనునేతుం-బతిమాలుటకు, నతత్వరే-త్వరపడలేదు. ఘనశబ్దవిక్టబాః-మేఘగర్జనములచేత భయపడినవారై , వివృత్య-తవవై పునకుం దిరిగి, భుజాంతరం-వక్షస్థలమును, విశతీః-ప వేశించుచున్న, లాః-వారిని, ఆచ కాంత-అఖిలషించేను. తన్‌ (పక్కన శయనించిన యువతులు _పణయకలవాము

48 - రఘువంశము వలన కుపితలై , పెడమొగముపెట్టి పండుకొన(గా ఆగ్నివర్డుండు "త్వరపడి వారిని (బతిమాలుకొనుటకు పూనుకొనలేదు, కారణమేమనంగా కృతిమమేఘ గర్జనములవలన భయపడిన ఆయువతులు తమంతటతామే తనవైపు తిరిగి వక్ష స్థలమునండు దూరిగాఢాలింగనము( జేసికొందురులెమ్మని యుపేక్షించెనని భావము. _ శ్లో. క్నార్తకషు సవితానహరస్యభాక్‌

యామినీషు లలితాంగనాసఖః,

అన్వఖుం క్త సురత [శమావవోం

మేఘము కృవిశదాం స చం దికామ్‌,. త్రి

వ్యాఖ్య : కార్షికీషు-కార్రికమాసమునకు సంబంధించిన, యామినీష- ఠ్మాతులయందు (శర్మ ద్యాతులయందని అర్థము), సవితానహర్మ్యభాక్‌ ఎస్‌వి తాన-మేలుక ట్టువస్త్రములతో(గూడిన, హర్మ్య-మేడలను, భాక్‌ -చేరినవాండై అలలితాంగనాసఖః-సుందరాంగులతో(గూడిన, సః-ఆగ్నివర్దుండు, సురత! శమా పహాం-సంభోగమువలనియలసటను దొలంగించునట్టిదియగు, మేఘము క్రవిశదాం- మేఘములచే విడువంబడి స్వచ్చమైన, చందికాం-వెన్నెలను, అన్వభుంక్త - ఆనుథవించెను. శరత్కాలమున మంచు పడకుండుటక్రై వస్త్రములను పైభాగ మున(గట్టించి వాన్మికింద ని్యదించుట పూర్వులయలవాటు. అట్టుచేయించిన మేడ లపై సుకుమారాంగులతో సురతము ననుభవించిన యగ్నివర్డుండు శరత్కాలమున మెఘములుతొల;గి తెల్లగా చల్పగానుండిన వెన్నెలలలో సంభోగ్మశమను దొలః గించుకొనుచుండె నని భావము. శ్లో నైకతం చ సరయూం వివృణ్వతీం ఉం ౧...

'శోణిలింబ మివ వాంసమేఖలమ్‌,

న్వపియా విలసితాను కారిణీం

సౌొధజాలవివరై ర చక్రలోక యత్‌. 40

వ్యాఖ్య : హంసమేఖలర-హంసలబారనెడు మొలనూలితోనున్న, సైకతం- ఇసుక తిన్నెను, (శోజిబింబం, ఇవ-కటిపళ్చాద్భాగమునువలె, వివృజ్వతీం-

పకోనవింశ సర్గము 4ల0 కనంబరచుచున్నట్టిరి కనుక, స్వ్మపియా విలసిశానుకారిజీం-తన (పియురాతి విలాసమును అనుకరించుచున్న; సరయూం, చ-సరయూనదినిగూండ, సౌధజాల వివరై 1-మేడయొక్క- గవాక్షరంధములద్వారా, వ్యలోకయత్‌-ఆస క్రితో( జూచెను. సొధమునందు (పియా సమాగమ సుఖము ననుభవించుచున్న అగ్ని వర్షుండు, హంసల బారుతోంజుట్ట(బడీన యిసుకదిబ్బను మొలనూలుతో నుండిన నితంబమునువలె. గన(బరచుచున్న సరయూనరి తనపక్కన నగ్నయె యన్న (పియరాలిని చోలియుండుటచేత గవాక్షరం్యధములద్వారా ఆస కితోంజూచెను, కాముకునికి పరకామిని వివస్త్రగానుండినప్పుడు చూచుటయు, ఆదియు(దన (పియురాలిని బోలియండుటయు, మిక్కిలి (పలోభమునకు(గారణమని భావము, ల్లో. మరగ్చర్రై రగురుధూపగంధిభి

ర్వ కృహేమరళశనై. స్ప "మేకతః,

జహు ర్మాగథన మోతలోలుపం

హేమనైై ర్నివననైః సుమధ్యమాః. శ]

వ్యాఖ్య : మర్మరై ః-సంస్కార విశేషమువల్ల ధ్వనించుచున్నవియు, ఆగురుధూప గంధిభిః-అగురుధూపములవాసన గలవియు, వ్య క్రహేమరశనైః- వెలుపటికివచ్చిన బంగారుమొలనూలు గలవియు, హైమనై॥- హమంతబుతువున ధరించినవియునగు, నివననై 1-వ స్త్రములచేత, సుమధ్యమాః -స్ర్రీలు, ఏకతః- నితంబముయొక్క. ఒకపక్కన, ఆ(గథనమోక లోలుపం---ఆ|గథన-సోక ముడియొక్క, మోక-ఊడందీయుటయందు, లోలుపం-ఆస క్తు(డైన, తఈం-ఆగ్ని వర్జుని, జహుః-ఆకర్షించిరి. చలికాలమునందు తాముధరించిన వస్త్రములు గంజి పెట్టినవగుటచేత చప్పుడు చేయుచు, అగురుధూపవాసనలుగలవై , వదలిబయటికి జారిన బంగారు మొలనూశళ్ళుగలవియై, నితంబముల నొక పక్క-న( గన(టరచు చుండుడచేత చీరముడిని ఊడదీయుటకు. ద్వరపడుచున్న అగ్నివర్తుని నిదించు చున్న స్త్రీలు ఆకర్షించిరని భావము. అట్టి స్థితిలో న్కిదించు సుముధ్యల నతడు రమించుటకుష్మకమించెను. మర్మరమనగా వస్త్రములయొక్కయు ధూషణముల యొక్కయు చిజచప్పుడు. శ్లో. అర్చిత స్తిమిత దీప దృష్టయో

గర్భ వేళ్ళను నివాతకుశీషు,

శతీఫి0 రఘువంళము

తస్య సర్వ సురళాంతర తమాః

సాకజిళాం శశిరరా[తయో యయు।. త్తి

వ్యాఖ్య : నివాతకుక్షిషు.-గాలిలేని లోనిభాగములుగల, గర్భ వేళ్ళసు- సౌధముయొక్క. గదులయందు, అర్పిత స్తిమితదీపదృష్టయః--అర్చిత-ఉంచం బడీ, స్తిమిత-కదలికలేని, దీప-దీపములనెడు, దృష్టయః-చూపులుగలవియు, సర్వసురతాంతరక్షమా॥---సర్వ-అన్నివిధములై న, “సురతాంతర-రతిబంధము లకు, కమాః-తగినవియునగు, శిశిరర్మా తయః-శ9రర్తుర్మాతులు, తస్య-ఆ యగ్ని వర్జునియొక్క, సాక్షితాం-సాక్షిత్వమును, యయుః-పొందినవి. సౌధాంతరము నందలి గర్భగ్భృహములు గొలిలేనివగుటచేత అచ్చటనుంచిన నిశ ఏలదీపములే చూపులుగాంగలిగి, చెమటపట్టుటలేక దీర్ధములై యున్నందున అన్ని విధములైన శృంగారచేష్టాసురతబంధముల కనుకూలమైన శిశిరర్మాతులు అగ్నివర్డుని సంభోగ విలాసములను ఖెప్పలార్చక చూచి యాళ్ళర్యపడు సొకులవలి నుండెనని భావము. శో ద&ిణేన పవనేన సంభృతం ళం

(ేత్యు చూతకుసుమం నవల్ల వమ్‌,

అన్వనైషు రవధూత విగవో

నృం దురుత్సపావియోగ మంగనాః. క!

వ్యాఖ్య : ఆంగనాా-యువళులు, దక్షిభేన, పవనేన-మయమారుతము చేత, సంభృతం-కూర్చ(బడిన, సపల్టవం-చిగురాకులతోడి, చూతకుసుమం- మామిడిపూ(తను, _పేక్య-చూచి, అవధూతవ్మిగహాఃతోసివేసిన (పణయ కలహములుగలవారగుచు, దడురుత్సహవియోగం-దుస్సహమైన వియోగముగల, తం-అతనిని, అన్వనై షః-అనునయించిరి, మలయానిలమువీచుట, మామిళ్ళు చిగుళ్ళతో పూతలతో [పత్యక్షమగుట మొదలయిన చిహ్నములుగల వసంత బుతువును దర్శించిన యువతులు, అంతకుముందు తమకు అగ్నివర్డునికి జరిగిన [(వణయకలహములవలని వియోగ మనుభవించుచుండినను బుతు పభావముచేత కామోద్దీపితలై మిరహమును సహింప/శాలక తామే యగ్నివర్లుని [బిత్తిమాలు కొనుచు. (బఐణయకలహములు మానిరని భావము.

పకోనవింళ నర్గము శీవై1 లో. తాః స్వ మంక మధిరోప్య దోలయా "పీంఖయః౯ా పరిజనాపవిదయా,

( ధ్‌

ము_క్తరజ్జు నివిడం భయచ్చ్భలాత్‌

కంఠబంధన మవావ అకావుఖిః. త్వీగ్మీ

వ్యాఖ్య : తాః-ఆస్ర్రీలను, స్వం, అంకం-తన తొడను (తొడలమీద) ఆధిరోప్య-ఎక్కించుకొని, _ పరిజనాపవిద్దయా- సేవకజనముచేత ఊపంబడిన, దోలయా-ఉ య్యాలచేత, ము క్రరజ్ఞు-విడువంబడిన ఊయెల్మ తాళ్ళు గలగునట్టు, ( పేంఖయన్‌ -ఎగిరిపడంజేయచు, భయచ్చలాల్‌ -భయమనుమిషవలన,బాహుభిః- ఆంగనాభుజముల చేత, నివిడం-గాథఢమైన, కంఠబంధనం-కంఠాలింగనమును, ఆవాప-పొందెను. అట్టు (బతిమాలుకొనవచ్చిన యువతులను అగ్నివర్డుంయు తన యొడిలో నెక్కించుకొని, ఊయెలలో! గూర్చుని, దాసీజనముచేత ఉయ్యాల నూపించుచు, (తాచు విడువమని పరిజనముతో. జెప్పగా వారు విడిచీరి. అప్పడి ఎకను క చలనము గలుగుటచేత నాపడుచులు భయపడి గట్టిగా నతని కంఠమును బాహువులచేత ఆలింగనము. జేసికొనిరి. అట్టు వనసంతర్హువున అగ్నివర్తుండు శ్రీం స్వయం గాహాలింగన సౌఖ్యము ననుభవించెనని భావము. థో, తం పయోధర నిపి క్రచందనె? గా క నాన్‌ ఈ

వొక్తిక (గథిత వారుభూమవణః.

(షి వేపవిధిఖిః సిపేవిశే

శోణిలంబి మణిమేఖలై ? (వీయాః. 45

వ్యాఖ్య : [పియాః-అతని (పేయసులు, పయోధర నిషి క్ష్రచందపై 1--- పయోధర-తమ స్తనములయండు, నిషి క్త-తడియుండునట్లు చల్లుకోంబడిన, చందనై ॥-శ్రిగంధజలములు గలవియు, మె" క్రికగథిత చారుభూషటై ॥-ముత్యా లతో గూర్చిన అందమగు భూషణములు గలవియు, (శోణిలంబి మణిమేఖలైః- (శోణి-పిలుదులమీద, లంబి-(వేలాడుచున్న, మణీ-పచ్చలు మొదలగు రత్న ములతో( గూర్చిన, మేఖలై 1-కటిసూ తములుగలవయునగు, (గీష్మ వేషవిధిధిః- ఉవకాలమునకు దగిన వేషవిధానములచేత, తం-అగ్ని వరుని, సీషేవిరే- సేవిం

ణు

తవైవ రఘువంశము చిరి. ఎండ వేడిమి గల [గీష్మబుతువు రాగానే శీతలోపచారములు చేయందలః చిన (పియరాం[డు తమ స్తనములను గంధజలముతో.( దడుపుకొనియ, తమ భూ షణములన్ని;టిని ముత్యాలమయములుగా. జేసికొనియు, పచ్చలు మొదలగు రత్నములతో. గూర్చిన కటిస్తూతములు నితంబములపై ,వేలాడునట్లు జేసి కొనియు అగ్నివర్గుని సేవలోనుండిరి. చందన, మౌక్తిక, గారుత్మతములు శీతలములై యతనికి సౌఖ్యము గలిగించెనని భావము. శ్లో యత్స లగ్నసహకార మానవం

రక్త పాటలసనమాగమం పపౌొ,

తేన తన్య మధునిర్గమాథఠ్‌ కృళః

చిత్త యోని రభవత్‌ వునర్నవః. శరీ

వ్యాఖ్య: సః-అగ్నివర్డండు, లగ్న సహకారం -మామిడి చిగురంటుకొన్న దీయు, రక్తపాటల 'సమాగమం-ఎరని కలిగొట్టు పువ్వు కలిసినదియునగు, ఆసవం-మద్యమును, పపౌొ ఇతియత్‌ -|(తాగెననునది యేదికలదో, తేన-ఆయాసవ పానముచేత, మధునిర్గమాత్‌ -వసంతము వెళ్ళిపోవుటవలన, కృళః-బలహీను(డైన తస్య, చి త్తయోనిః-అగ్నివర్డునికి సంబంధించిన మన్మథుడు, పునక్నవః-మరల (కొ త్రవాండు ((ప్రబలుండు) అభవత్‌-అయ్యెను. వగరుక్రే మామిడి చిగురు, పరిమళమునకశై కలిగొట్టు పువ్వు కలిపిన మద్యమును (రాగుటచేత, వసంతము వెళ్ళ్గిపోవుటవలన నీరసపడియన్న ఆగ్ని వర్జనిలో మరల కామోద్దీపనము గలిగె నని భావము. మన్మథుడు తన మితుండగు వసంతుండు వెళ్ళిపోగా మిత వియోగమున నీరసపడియున్నను అగ్నివర్జుని యాసవ పానమువలన( బుంజు కొనెనని తాత్సర్యము. “ళోకాన్ము కః పునర్నవః” అని నిఘంటువు. ల్లో. పవ మిందద్రియనుఖాని నిర్విళ

న్నన్యశార్యవిముఖ। న పార్థివః,

వకోనవింళ సర్గము 4ీఫ$ి ఆత్భలతణని వేదిళా నృతూ నతస్ధ్థవావాయ దనంగవాహితః. న! వ్యాఖ్య : ఏవం-ఇట్లు, అనంగవాహితః-కామ[ పేరితుండై , అన్యకార్య విముఖః-ఇతర కార్యముల: దిష్టములేనివాడై న, సః, పార్థివః-ఆ రొజు, ఇం్యదియ సుఖొని-ఇం[దియములకు సుఖకరములై న శద్ధాది విషయములను, నిర్విశన్‌- ఆనుభవించుచు, ఆత్మలక్షణ నివేదితాన్‌ -తమ చిహ్నములగు గిరిమల్లికాదులచేత తెల్పుకొనుచున్న, బుతూన్‌ -వర్షాచి బుతువులను, అత్యవాహయత్‌ -గడ పెను. వెనుక వర్ణి చినట్లు కామ పేరితుండ్రై, పరిపాలనాది కృతములందు. విముఖుంగై యన్న ఆ యగ్నివర్గండు ఆయా చిహ్నములను జూచి ఆయా బుతువు వచ్చి నట్టు గుర్తించి తదనుకూలమైన సౌకర్యములు గలిగించుకొనుచు పియురాండను సైతమట్లే మార్చుచు ఇం్యదియ సుఖములతో కాలము(/గడ పెనని భావము= శ్లో. తం (వమత్త నుపి న | వణావతః శేకు రా, కమితు మన్యపార్థి వాః, ఆఅమయనస్తు రతిరాగసంభవో దకళావ ఇవ చంద మఉిణోర్‌. 48 వ్యాఖ్య : (పమ త్తం, అపి-వుసనములచేత మత్తు(డై నను, తం-ఆయగ్ని వర్డుని, [పభావతః-కోశదండాదుల [ప్రభావము వలన, అన్యపార్థివాః-ఇతర రాజులు, ఆకమితు:-లో(బరచుకొనుటకు, నశేకుః-సమర్థులు గాలేకపోయిరి. రతిరాగసంభవః-సంభోగాన క్రి వలనం గలిగిన, ఆమయః, తు-వ్యాధిమా తము (కయరోగము), దక్షశాపః-దక్ష్మపజాపతియొక్కు శాపము, చందం, ఇవ- చంగదునినివలె, ఆక్షీణోత్‌ -శీణింపంజే సెను. అగ్నివర్డు డట్లు స్రామద్యపానాది న్యసనములకులోనై (పమత్తుడై యన్నప్పటికిని, ఆనువంికము, కోశదండ గ్‌ క0

శ్రీర్రీక్ష రఘువంశము (పభావజము నగు రఘువంశ [పభావము వలన పరరాజులుమ్శాత మతని రాజ్యము న్మాకమింప(జాలకపోయిరి. కాని నిరంతర రతిరాగముచేతం గలిగిన క్షయవ్యాధి, దక్షుని శాపము చందునిని వలె, దినదినము నతనిని శ్షీజింపజే సెను. ఇతర ప్కుతికలను ఉపేక్షించి ఒక్కరోహణియందే ( పేమాధిక్యమునుంజూపు చుండిన చం్మడుని దక్షుండు ళపించెననియు, అందువల్లనే చం్మడునికి నేటికిని కృష్ణపక్షమున శ్షీణత్వము గలుగుచున్నదనియు ఉపాఖ్యానము గలదు. శ్లో. _దృష్టదోష మపి తన్న సోఒత్యజత్‌

సంగవ స్తు భివజా మనా[ళవః,

స్వాదుఖిస్తు ఏవమయై ర్హ్భృత నృతో

దుఃఖ మిందియగణో నివార్యతే. శప

వ్యాఖ్య : భిషజాం-వై ద్యులయొక్క, అన్నాశవః-మాటలను విననట్టి, సః-ఆగ్నివర్దండు, దృష్టదోషం, అపి-దోషము గలదియని తెలిసినదై నను, తఈళ్‌, సంగవస్తు-స్త్రీ మద్యరూపమై సంగజనకమగునా వస్తుజాతమును, న ఆత్యజత్‌ -విడువకపోయెను. ఇర్మిదియగణః-ఇందియ సమూహము, స్వాదుభిః- రుచికరములగు, విషయైః-భోగ్యవస్తువులచేత, వృతః, తు-ఆకర్షింపబడిన చో, ఈతః-ఆవస్తువులనుండి, _దుఃఖం-అతికష్టముగా, నివార్యతే-మరలింపంబడును, వై ద్యులమాటను పెడచెవినిబెట్టిన యగ్నివర్డుండు తనకు మితస్త్రీ సమావేశము లతో ఆనందమును గలిగించు. న్త్రీ మద్యరూపమైన సంగవస్తువులను విడువక పోయెను. ఆది యవ్రే జరుగును, కారణ మేమనగా ఇందియగణము రుచికరము లైన భోగ్యవస్తువులకు అలవాటు పడెనా? ఆ వస్తువులనుండి ఇందియములు మరలవు, అనగా వానిని విడువవు. ఒకవేళ విడిపించినా అతికష్టముచేత మ్మాతమే విడిపించుటకు వీలగునని భావము. “అశవః” అన(గా చెప్పినమాట వినువాడు, “అన్మాశవః” విననివాడు,. “వచనే స్థిత అ్మశవః” అని యమరము, ల్లో, తన్య పాండువదనాల్పభూపషణా

సావలంబగమనా మృదున్వనా,

ఏకోనవింళ సర్గము కీసిప్ట్‌

రాజయమ్మపరివోని రాయయొ

కామయాన సమవస్థయా శులామ్‌. క్‌

వ్యాఖ్య : తస్య-ఆ యగ్నివర్హుని యొక్క, పాండువదనా-తెల్లబురిన ముఖముగలదియు, అల్బభూషణా-స్వల్పముగా ధరించిన అలంకారములుగలదియు, సావలంబగమనా-ఇతరుల సహాయముతో(గూడిన నడకగలదియు, మృదుస్వనా- హీనమైన కంఠస్వరము గలదియునగు, రాజయక్ష్మ పరిహానిః-షయవ్యారి చేత. గలిగిన శ్షీణదళ, కామయాన నమవస్థయా-కాముకునియొక్క స్థితితో, తులాం- పోలికను, ఆయయౌ-ఎక్కువగాంటబౌందెను, ఆగ్నివర్డుండు మొగము తెల్టంబడీ, బరువు మోయలేక ఆభరణములు తగ్గించుకొని, సేవకుల భుజములపై చేతులు వేసి కొని నడచుచు, హీనమైనకంఠస్వరముతో ననుభవించుచున్న చృయరోగము, ఓక కాముకుని విరహావస్థతో సమానముగా నుండెనని భావము. “కామయాన"” శబ్దము “కము” ధాతువునకు ణింజతము_పై శానచ్‌ (పత్యయాంత రూపము “కామయమానః” అని కావలసియుండంగా “అనిత్యమాగమ శాసనమ్‌” అను పరి భాషచే “ముమాగమము” అనిత్యమై “కామయాన” అనియే నిల్చినది. దీనిని వామనుండు కావ్యాలంకార న్యూతములందు “కామయాన శబ్దః సిద్దో2 నొదిళ ఎ” అని సమర్థించెను. మొగమున కళలేకుండుట, అల్పభూవణాదులు, కాముకలక్షణ ములుగదా!

శ

శ్లో. _వోగ్గమ పళ్చిమకలాన్థితేందు వా

పంక శేమ మివ ఘరస్దపల వలమ్‌,

రాజ్టీ తత్కుల మభూత్‌ కయాళశుకే

వామనార్భి 68వ దీపభాజనమ్‌. క్‌

వ్యాఖ్య: రాజ్ఞి-రాజ్రైన అఆ గ్నివర్డుండు, తృయాతురే (నతి)-కయల్యాధి పీడితుండై యుండంగా, తత్కులం-ఆరఘువంశము, పశ్చిమ కళా స్థితేందు- చివరికళయందున్న చం్యదుండు గలదియగు, వ్యోమ, వా-ఆకాశమువలెను, పంక శేషం-బురదతో మిగిలిన, ఘర్మపల్వలం, ఇవ- వేసవియందలి చిన్నచెలువు

4986 రఘువంళము వలెను, వామనార్చిః-చిన్న వెలుగుగల, దీపభాజనం, ఇవ-దీపపు (పమిదవలెను, అభాత్‌ -అయ్యెను, రాజైన యగ్నివర్దుండు క్షయవ్యాధి. ఫీడితుండై. కృళించిపో గానే రఘువంశము, తన్నివాసమైన రాజమందిరమున్ను చిట్టచివరికళతో మిగిలిన చం దబింబముగల ఆకాశమునలెను, బురదన్శూ తము మిగిలిన చిన్నసరస్సువలెను, మినుకు మినుకు మనుచు చల్లారుటకు సిద్ధముగానున్న దీపశిఖతోడి (ప్రమిద వలెను కళాహీనమై కన్పఫైనని భావము. “వా” అను నవ్యయము ఇనార్థకము. “ఇన వత్‌ వా యథా కట్టా” అని దండి వచించెను. శో వాఢ మేష దివసేషు పార్టి వః

కర సాధయతి పుతజన్మనే,

ఇత్యదర్శితరుజో 2.స్యమం (తిణః

శళ్వ దూచు రఘళంకినీః (ప్రజాః, క్‌ఏ

వ్యాఖ్య : వాఢం-సత్యముగా, ఏషః పార్థివః. ఈయగ్నివర్డుండ్రు, టివ సేషమ-పగటి వేళలయందు, పు తజన్మనే-పు[తుండు పుట్టుట కొలకు, కర్మ్శ-జపాది వైదిక కర్మను, సాధయతి-ఆచరించుచున్నాండు ఇలి-ఇట్టని, అదర్శితరుజః- దాచిన క్షయరోగము గలవారగుచు, అస్య, మం్మతిణః-అగ్ని వద్దని మంతులు, అఘశంకినీ!-రాజు మరణమును అనుమానించుచున్న, (పజాః-్యపజలనుద్ధేశించి, శశ్వత్‌ ఎప్పుడును, ఊచుః-చెప్పుచుండిరి. రోగ్యగస్తుండై సగటివేళలలో దర్శనమీయకుండిన యగ్ని వరుని గుజించి పజలు, ఏదియో యనర్థము దాస రించునేమో! యని సంళయపడుచు (పశ్నింపంగా నతని మంతులు “రాజు ప్కుతోత్స త్రికై యంతంపురమున జప్రహోమాద్యనుష్టానుములు చేయచున్నందున వెలుపటికి వచ్చుటలేదు.” అని యతనిరోగము సంగతిని జెప్పక దాచి, అడిగి నప్పుడెల్లను కెప్పుచుండిరని భావము. రాజవ్యసనము ముందుగా వెల్లడియగుట రాజ్య సైర్యమునకు భంగమనియు, శ్యతువులకు రం్యధ్యపాయమనియు, ఖావించి మంగతులట్టు చెప్పచుండిరని తాత్పర్య ము,

ఏకో వవింళశ సర్షము ఉలి శో. న త్వనేకవనితలానఖో 2పి న౯ా పావనీ మనవలోక్య సంతవిమ్‌, వై ర్యయశ్నపరిఖాపినం గదం న (వదీవ ఇవ చాయు మత్యగాళ్‌ ం ర్‌లి వ్యాఖ్య: సః, తు-ఆయగ్ని వర్దుండేమో, అనేకవనికాసఖః - పెక్కు. థార్యలు గలవా(ఈ, సన్‌, అపి-అగుచుండియ, పావనీం-సవిఈమైన అనగా పిళృబుణవిమోచనము(జేయునట్టి, సంతతిం-సంతానమును, అనవలోక్య- చూడక, వై ద్యయత్నపరిభావినం-వై ద్యుల్యపయత్నమును తిరస్కరించునట్టి, గదళ-రోగమును, [పదీపః-దీపము, వాయుం, ఇవ-గాడ్పునువలె, న ఆత్య గాగ్‌-అత్మికమింపలేకపోయెను (మరణించెనని యర్థము). .-ఆగ్నివర్దండు పెక్కం్మడు భార్యలు గలవా(డయినను పితృబుణవిమోచనముంజేయంగల పత సంతానమును జూడకయే వైద్యులెంత్యపయత్నించినను తగ్గక, దీపము తనను బాధించువాయువునువలె కయరోగమును ఎదుర్కొ న(జాలక పోయెను, మరణించెనని ఖావము. ప్యుశనంతానమువల్ల పితృబుణము తీరునని ధర్మళాస్త్రము. శ్లో తం గృవోవవన వవ సంగళాః పళ్చిమ[కతువిదా వురోధసా, రోగళొంతి మపదిళ్య మం తిణః నంభృతే శిఖని గూఢ మాదధుః. ర్‌డ్తీ వ్యాఖ్య : పశ్చిమ కతువిదా-ఆంత్యేష్టివిధానమునెజి/గిన, పురోధసా- పురోహితునితో, సంగతాః-కూడిన, మం్మతిణః-మం[ళులు, గృహోపవనే, ఏవ-ఇంటియుద్యానమునందే, రోగళాంతిం-షయరోగళాంతిని, ఆపదిశ్య-నెప ముగాజెప్పి, తం-ఆగ్నివర్డుని, సంభృతే-మండుచున్న. శలిని-ఆగ్నియందు, గూఢం-రహస్యముగా, అదధుః-ఉంచిరి. రాజఖమరణమును వెల్లడిచేయరాదను

488 రఘువంశము తలంపుగలమంతులు అంత్యేష్టీని జరుపుపద్ధతి నెజీ(గిన పురోహితునింగలిసి రాజ భవనముయొక్క- ఉద్యానమునందే చితినింబేర్చి, రోగశాంతికై యేదోవై దికకర్మను జరుపుచున్నట్టు ఇతరులకు. జెప్పి, మండుచున్న అగ్నిహోతమునందు అగ్ని వర్దునిదేహము నుంచిదహింప( జేసిరని భావము. అట్టు చేయటకు. గారణము సంకానహీనుండగు నగ్ని వరుని రాజ్యమును దాయాదులు, శ్మతురాజులు, ఆక మింపకుండుటకే యని తెలియవలయును. ళం తె? కృత పకృతి ముఖ్ధినం[గ పౌ రాశు తన్య సహధర్మచారిణీ, సాధు ద్భష్టశుభగర్భలతణా (వత్యపద్యత నరాధివ్మశియమ్‌, ర్‌ర్‌ వాఖ్య : ఆశ-శీ ఘముగా, కృత (పకృతి ముఖ్య సంగ హైః---కృత- చేయంబడిన, (పకృతి ముఖ్య-పౌరులలో ముఖ్యులగు వారియొక్క, సం్యగహైః, త్రైశ-సమూహము గలవార్రైన ఆ మం్మతులచేత, సారు-నిపుణముగా, దృష్ట శభ గర్భలక్షణా-పరీక్షింపయుడిన గర్భచిహ్న ములుగల, తస్య-ఆయగ్ని వర్జునియొక్క సహధర్మచారిణీ-పట్టపురాణి, నరాధిష్మశియం-రాజలక్ష్మిని, (పత్యపద్యత- ఫొందెను. వెంటనే మం్యతులు పౌరులలో పెద్దలగువారిని రప్పించి. సభచేసి, చక్కగాంబరీక్షింప(బడిన గర్భలక్షణములుగల అగ్నివర్డుని పట్టపురాణినింజూపి, గర్భస్థశికు యుక్తురాలైన ఆమె రాజ్యూధికారిణియైనట్టు [పకటించిరని భావము. ళో. తసార్టి స్త థావిద నశేం[ద వివ శ్తిళోళాత్‌ ఉనై. ర్విల *చనజ లై _వథమాభిత ప్షః, నిర్వాపితః కనళ కుంభముఖోక్డ తేన వంశాభి షేక ఏధినా శికొలీణ- నర్భః. ను!

వకొనవింళ నరము 4ీలీ9

వ్యాఖ్య వ తథావిధ నరేయ్యద విప త్తిశోకార్‌ ..తథావిధ-ఆట్లు జరిగిన, నరేర్యద విప త్తి-అగ్నివర్డుని మరణము చేతంగలిగిన, ళోకాత్‌-దుఃఖమువలన, ఉ వైః-వేడియెన, విలోచనజలై 1-కన్నీళ్శిచేత, (పథమాభిత పః-మొదట తడుపః బడిన, తస్యాః, గర్భః-ఆ పట్టపురాణి యొక్క గర్భము, కొనకకుంభ ముఖో క్షిలేన-బంగారు కలశములద్వారా పోయంబడినదియు, శరేణ-చల్లనిదియ నగు, వంశాభిషేక విధినా-రఘువంళ పట్టాభిషేక విధానముతోంగూడిన జలధారలచేత, నిర్వాపితః-చల్పపరుపంబడిను. సింహాసనముపై నాసీనురాలైన ఆ రాణి తనకు సంభవించిన భర్ర్యృమరణ దుఃఖముచేత వేడి కన్నీటితో గర్భమును మొదట -చడుపంగా నుష్తమైన ఆ గర్భము మంతి పురోహితాదులచే జరుపబడిన పట్టాలి షేక _ప్యకియయండు సువర్ణకలళములతో నభిషేకించిన చల్లని జలధారలచేత జల్లబడి రఘువంశ (ప్రతస్టాపకమైన రాజ్యాధికార మంగళమును పొందెనని ఖాదము. ల్లో, తం భావార్థం (వసవనమయాశాంవిణీనాం (వజానా

మంతర్లూఢం ఊతిరివ నభోలీజమువ్లిం దధానా,

మౌలై. ఃసార్థం స్థవిరనచివై ః! పేమసింహాననస్థా

రాజ్జీ రాజ్యం విధివ దశినత్‌ భర్తు ర వ్యావాళాజ్ఞా. 5?

వ్యాఖ్య: [(పసవసమయాకాంక్షి జీనాం-- [పసవసనమయ = గర్భమోచన నమయమును (ఫలించుకాలమును), ఆకాండిణీనాం-కోరుచున్నట్టి, (పజానాం- (వజలయొక్క, భావార్థరి-భావముకొలకు (నంపదకొలకు), &ీతిః-భూమి, అంతర్హూఢం-లోపలదాగియున్న , నభోబీజముష్టిం, ఇవ---నభః-(శావణమాసము నందు నాటంబడిన, బీజమున్షీం, ' ఇవ-వి త్తనములనువలె, తం-అంతర్గతమైన ఆగర్భమును, _ దధానా-ధరించుచున్నదియ, హేమసింహాసనస్థా-బంగారు రాచగద్దెపైనున్నదియు, అవ్యాహతాజ్ఞా-ఎదురులేని శాసనము గలదియునగు, రాజ్డీ-రాణి, మౌలైః-ఆ ప్రముఖ్యుకైన, స్థవిరనచివైః, _ సార్థం-వృద్ధామాత్యు లతో(గూడ, భర్తుః-భ ర్షయగు నగ్ని వర్ణనియొక్క, రాజ్యం-రాజ్యమును, విధివత్‌-ళా స్త్ర పకారముగ, “*ఆశివణ్‌-పాలించెను. (శావణమానమున విత్తిన బీజముల ఫలితమును వలె అంతర్గూఢమైన _రాజ్జీగర్భముయొక్క _పసవమును గోరుచున ష్‌ [పజల మేలుకొజుకు బీజమువ్లిని భూమివలె గర్భమును ధరించిన

శీత 0 రభువంళము ఆగ్నివర్డుని ధర్మపత్ని సింహాసనస్థురాలై ముఖ్యలైన వృద్ధమంతులద్వారా అ_సతిహతమైన యాజ్ఞకలదగుచు అయోధ్యానగరమున రఘువంశీయుల రాజ్య మును పరిపాలించెనని భావము. “పనవళబ్దము” నకు గర్భమోచనము, ఫలము అర్థములు. “భావ” శబ్దమునకు అభి పాయము, సంపద మొదలమున అర్థ్ధములను యాదవ నిఘంటువు చెప్పెను. ఇచి మహాకవి కళిదాసక వే రఘువంశ కావ్యమునందలి ఆగ్నివర్ష్డుని శృంగారమను పందొమ్మిదవ సర్గమునక్తు మహామహోపాధ్యాయ కోలచల మల్లినాథసూరి సంజీవినీ వ్యాఖ్యాను సారముగా రామలక్ష్మ్య్యంబా తిప్పాజోస్యుల తనూజు(డు కేశవపంతుల నరసింహళాన్త రచిత తెలుంగు లఘువ్యాఖ్య నర్వము సంపూర్ణము. కూ. “ ను... ఎే " ళా కు / వ శ ల్‌ | | శ ౪