Telugu Ragavapandaviyamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

[. శ శ్రీరస్తు | సువపాండీవీయము | రాఫషు అ 1,1 | స్‌ో డు + [( పింగళి సూరన్న ప్రణీతము ఓ ర | |! తా... గ స | | సీ నీటి ॥ సహజ కవి మల్లెమాల | | 1 ఓ! శ ఓ చ | | |] ! | . కీ ని * _ మనసుపడి మక్కునతో సేకరించిన య. 1 [మ్‌ జో / శ" న్‌ ళ్ళ .; | క్త జ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం ౪ 1 ఇ. ! . ల. సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి . , / |! క్‌ శా _ ॥| | “౬ ఖై ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం, / . - మలైమాల కుటుంబం మల | తు కా. నే. | స | | ర్త స గ్ట(/ 1, స్‌ ఫే? కం గం. య. ప. వకు... ః శ క. నస, ల య శం బద? 0 ర న శ ॥ ౯ గ లు యా! వ్యభి క న్‌ (స 1 1 స్తో సోమన వయ సు న యట 11 లై త . ( |! || కో య న్‌ ః మి యమ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ / . “సౌందర్యలహరి 0 " కుటు, విజయవాడ-2 | | | /॥ కసొవారి వీధి, గవర్నరు ఎటు | శ ॥ న | శ ( " " | గో " ము |

శ్రీరస్తు రాభమువపాంటివీయియి్లు పింగళి సూరన్న ప్రణీతము సటీక వ 1 (టపచులణ : భువనవిజయమ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ “సౌందర్యలహరో కస్పావారి వీధి, గవర్నరుపేట, విజయవాడ-2

(22- న? ప్రతులు : 1000 న్‌ ముద్రణ : 1998 మే యనం వెల : 100-00 భస్టనిదరిలన ఉంధాల్య్యు ్ర్టా ళ్‌ ననా? ననన? టైవ్‌సెట్టింగ్‌: విద్యా గ్రాఫిక్స్‌ 0 నల్లకుంట, హైదరాబాద్‌. 1 టతులకుః: జి.వి. హరనాథ్‌ బి.కామ్‌. “సౌందర్యలహరో కస్పావారివీధి, గవర్నరుపేట, విజయవాడ - 2. ముద్రణ: 11/9. క్రియేటివ్‌ ఆఫ్‌సెట్‌ ప్రింటర్స్‌ గగన్‌మహల్‌ రోడ్డు, దోమలగూడ, హైదరాబాద్‌.

నమస్సునూంజలి

నాకు యీ (గ్రంధాన్ని ము(ద్రించి బయటకు తీసుకురావటానికి సహకరించిన వదాన్యులు మా గురుదేవులు శ్రీ పొట్లపల్లి సీతారామారావు గారూ, మిత్రులు శ్రీ చింతపల్లి రాజేఖర్‌ గారు, శ్రీ కొల్లా మాధవరెడ్డి గారూ, శ్రీమాన్‌ రామానుజాచార్యులు వైజాగ్‌ గార్భి, సాహితీమూర్తులు డాక్షర్‌ న(ర్రాకోటయ్య గారూ, గ|౦% మేనేజింగ్‌ డైరెక్టరు డాక్షరు సురేంద్రగార్కి, రిటైర్డు డిప్యూటి రిజిస్ట్రార్‌ ఆఫ్‌ కో-ఆపరేటివ్‌ సొసైటీస్‌ శ్రీ పీ. సూర్యప్రకాశరావు గార్కి, భారతీయ స్టేట్‌ బ్యాంకు సి.జి.ఎం. శ్రీ మోహరోటత్రా గార్కి, మౌవదిన గారైన శ్రీమతి తెన్నేటి సుధగార్కి, క్రియేటివ్‌ ఆఫ్‌ సెట్‌ ప్రింటర్స్‌ అధినేత శ్రీనివాస్‌ గార్కి నాహృదయ పూర్వక నమస్సుమాంజలి.

ఇట్టు జి.వి. హరనాథ్‌

వ. వ ల | | రాజల్ల గ మ. న న. ల్‌ వ. 1 1. ప. వ. న స న. వ. స ప న చ న ॥ చ. రిటైడ్డు పొట్లప బు మా గవర్య తొరొను డ్‌

న న న | శ ని స క న జ" | న | ఖా నా. గ. త శి. ఓల లి వ. న! స్‌ నం... న న స సో మ... స్‌ో స్థ! న య స స స న మ మల్‌ [య న. బన లత య. శ్రీమతి (శ్రీ, చింతపల్లి రాజశేఖర్‌, 1.55. 2255001 0109

నే శ్రీనుతి విజయలక్ష్మి, రాధాక్నష్టమూర్తి గార్ధ కుమారుడు

ఓ10౧ (శ్రీ కొల్లా మాధవరెడ్డి గారు . సీ8గ౧261౧౮ 0160107 కస.గ. 6511165 & 89466 (౧) 116. ౪1౧001 10౪51౧0 (౧) 616. గ00టలగి సీషం30 [0/66720460-28.

| ఇ ను ” . ము. ం సుక | డాక్షర్‌ (శ్రీ, నర్రా కోటయ్య గారు 700. ఉంగం 7169 & 8641161౧09 గి॥౦6ర661 8121264004004 1121౧ ౧0౭6, ౧౪౮౦612046.

1 ఉపోద్దాతము యు ఇమ్మవోకావ్యమును నిఖిలసూరిలోకాంగీకారతరంగిత కవిత్వ చాతుర్యధుర్యు డైనపింగళి సూర్యనార్యుండు రచియించెను. ఈ వుహాకవి నియోగిబ్రాహ్మణుండం యాజుషళశాఖాధ్యయనపరుండు; గౌతవుగో(త్రంండం: ఆపస్తంబసూ(త్రుండు అమరనార్యునకును అబ్బమ్మకును బుత్రుడు. ఇతనికిం దమ్ములు మలన యెజ్జన యనువార లిరువురు గలరు. ఈయర్రము రాఘవపాండనీయ కళాపూర్ణోదయముల లోని సీ “శోభి తాపస్తంబసూత్రు గౌతమగోత్రు, సుచరిత్రుంబింగళి సూరసుకవి పౌత్రు వన్నపపతి భావనదౌహిత్రు, నమరధీ మణికి నబ్బమకుయిత్రు ననుజన్ము లైనట్టీయమలన యెజునార్యు, అతిభక్తి సేయంగ నలరువాని సత్కావ్యరచనావిశారదుం డగువాని, సూరననామవిక్రుతిని వన్ను ఆ-1-ప-9, అనుపద్యపుసీసపాదములను (బ్రభావతీ ప్రద్యుమ్నములోని క. “గౌతనుగోత్రునకు బ్ర, ఖ్యాతాపస్తంబసూత్రయాజుషశాఖా థీ తిపనిత్రునకు లో, కాతిగవశితాజితాంతరామిత్రునకున్‌. అనుపద్యమునను స్పష్టమయ్యెడు. ఈవంశమువారికింబింగళి యనుగ్రామమున నివసించిన కారణమున బింగళివారనిపేరు వచ్చినట్టు (ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నములోని ను. “తరముల్‌ నాల్లయి దెందునెందు సగుం దత్త ద్లామనామంబులం బరంగు౯ వంశము లెల్లం బూర్వపు నిజప్రఖ్యాతి మాయంగనే మరుదో పింగలినాను మందు6 జిరకాలావాసు లై యున్నసు స్రేరతం గోకనమంత్రి నంశజులకుం జె న్నొందు మిన్నందుచున్‌.” అనుపద్యమునలనం దెలియవచ్చెడు. పింగళి యనుగ్రామము కృష్ణామండలనులో “నున్నదని కవిచరిత్రయందు! జొప్పంబడి యుండెడు ఈకవితండ్రి యగునమరనార్యుండు రాజేం(ద్రగురువంశమునం బుట్టిన సోమారాధ్యునకు శిష్యుండైనకైవాదారపరుండని ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నములోని క్ష “త్రీ, మద్రాజేంద్రగురు, స్వామిస్టిరవంశకలశజలనిధి సోమ త్రోమారాధ్యకృపాల, బ్లామల శివభక్తికోభితాచారునకున్‌.”

ల్సి రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము

ఈకవి జీవించియుండినకాలముం గూర్చి శ్రీ, కందుకూరి వీరేశరీంగముపంతు లుగారు కవిచరిత్రమందు సయుక్తి కంబుగం జర్చించి శ్రీస్తుశకము 1566 సంవత్సరముల ప్రాంతమున నుండినవాండని నిర్దారణము. చేసిరి. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 1530వ సంవత్సరముననే. శ్రీర్తిశేషుండగుటచే. నీకవి తడాస్టానమం దష్టదిగ్గణము అని వరి గణింవంబడినవారిలో. నొక్కండని తలంప నవకాశము లేదనియుం గవిచరిత్రమునందే సిద్దాంతము చేయంబడి యుండెడు. సీనికి వలసినయంశములనెల్ల సాకల్యముగం జర్చిం వకయే యీతండు ,శ్రీకృష్ణరాయలకాలమువాండు గాండని సామౌాన్యముగను నూహిం పవచ్చును, పింగళి నూరనార్యువి కవితా చమత్కృతి యత్యంతాదరణీయ మని వేనోళ్ళం బొగడందగియుండుటయు, సుకవులయెడ శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కత్యంతాద రము కలిమియు విద్వాంసులకెల్లం దెల్లంబ కదా, 1శీ/కృష్ణ దేవరాయలకామునంది కవి వాస్తవముగ నుండియుండునేని యాకువీటి వెదవేంకటరాయలకును నంద్యాలకృష్ణరా యళలకును దనకావ్యముల నంకితము చేసినయిాకవి తానుగనియై కవితాదరణబద్రదీక్షుం డైన శ్రీకృష్ణ దేవరాయలనాశ్రయించక యుసేక్షించుట యీక్షవికిని సరసనిరుపమకవన కౌశలమున కలరుచు నిమ్మహాకవిని నిజాస్టానంబునం జేర్చుకొన కొప్పరికించుటు యాని దవత్పంభుమణికిం బొసంగునే? కావున నారాజాధిరాజకబియు నీక్షవి రాజాదిరాజును సమకోరికులుగా నుండియుండ రని నిరాత్తేవముగ నిశ్చయింపందగి యుండెడు.

ఈ కవి(శ్రేష్టుందు. చిన్న చిన్న కృతులెన్నియోగాక గరుడ పురాణము, రాఘ వపాండవీయము, కళాపూర్జోదయ మను(గ్రంధముల రచియించి పిదపం (బ్రభావతి ప్రద్యుమ్నమునకుందొడంగినట్ట్లు ప్రభావతీప్రద్యుమ్నములోని యీశ్రిందిసద్యమునం. జెలి యవవప్ప్‌డు.

ము. “జనముల్‌. మెచ్చంగ మున్‌ రచించితి నుదంచద్వెఖరి శగారుడం

బుమ ,శ్రీరాఘవపాండవీయముంగళా పూల్లోదయంబు మతీన్‌

దెనుంగుంగబ్బము లెన్నియేనియును మత్పిత్రాదివంశాభివ

ర్షనలేమిం బరితుష్టి నాకవి యొనర్పం జొల వత్యంతమున్‌ ఎ

ఈ కవి గిరిజాకళ్యాణ మనుమటియొక్క కోవ్యముం గూడ రచియించినట్టు రంగ రాట్ఫందములో నుదాహరింపంబడిన పద్యమునం దెలియవచ్చెడు నని కవిచరిత్రమునందు (ాయంబడియుండెడు, పై పద్యమునంచేర్కొన్న నాలుగు గ్రంధములలో గరుడపురాణం బౌక్కటి దక్కందక్కినవి యెళ్లెడలం బ్రచారంబుంగొంచియుండెడు. ఆంధ్రగ్రంథరచనం దొలుదోలుత సంస్కృతప్పురాజేతిపోసముల భాషాంతరీకరణరూపముగా నన్నయభట్టార కొదు లారంభించి యుండుటంగాంబోలు నీకవియుందొలుతందద్విధమున _ బాల్యవయ స్ఫునం గరుడపురాణ మూంధ్రికరించి యట నాంధ్రకవితాపితామహుం డై నయళ్లీసాని'పె ద్హనామాత్యుండు మూర్గదర్శిగా వెలయుప్రబంధరచనకుం గ్రేళ్లువాణు డెందముపోందక్కిన వొనిని రచియించెను. అందు రాఘవపోండవీయరచనాకౌకలం బనన్యసాధారణంబు.

ఉపోద్దాతము తె ఇట్టికథాద్వితయ ఘనావై చిత్రికిమ్మవోకవియే తొలుదొలుతం ద్రోవ ొక్కినవాండు ఇతని తెరువుగొని రొమరాజభూషణ కవియు హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానంబు రచియించంగాని మటెవ్వరు నిత్రి కథాద్వయసంఘటనచమత్కారమున నొప్పారురసవత్కావ్య మించకుం జేయరైరి. ఇంతియగాక కళాపూర్జోదయమును. రచియించి నూతనకధాకల్పనాచ గావించిన కారణమున నల్లసాని పెద్దనామాత్యున కాంధ్రకవితాపితామహుండనువిరుదుగలి గిన ట్లోమనోకవికి ననన్యసామాన్యం బగుశ్లేషమూలక కథాద్యయఘటనావె చిత్రికిని గ్‌ లా!

నూతనకల్చ్పనాచమత్కృతికిం. దెరువు చూపిననేర్పునకుం దగిన. బిరుదు అెన్నియేం గలుగవలసియుండిన నాకాలము ,శ్రీకృష్ణరాయలుగాని యంతటివిద్వన్మహాప్రభువుగాని లేమింజేసి కాంబోలు వట్టివి దుర్లభంబులయ్యె.

రాఘవపొండవీయమందు

థా “రెండర్హంబులపద్య 'మొక్కటియు నిర్మింపంగ శక్యంబు గా -

కుండుం దద్గతిం గావ్య మెల్ల నగునే నోపో యనం జేయడే

పొండిత్యంబున నందునుం దెనుయకబ్బం బద్బుతం బండ్రు ద

కం డెవ్వాండిల రావమభారతకధల్‌ చోడింప భాషాకృతిన్‌. లే

ఆక, పా10. అని చెప్పేనరీతి నొక్క కావ్యమే వినువారికి రామాయణ భారతకధార్హంబుల ఛా రెంటిని వివరించినట్టు శ్రేషసంయోజనం బొనర్భ్బు శెంతయు. దుష్కరంబని కవుల కదా. అలంకారములలో నె

కందఅకు ననుభవగోచరంబ ల ల ల్ల నుప మోచ్చేంక్షోల్లేభాదులు రసపుష్టి నించి (శ్రోతృచిత్తముల కానందమొదంగూర్చులాని శ్లేషాలంకార మట్టిది గాదని కొందలు తలంతురు. అయ్యర్హము ప్రకృతవర్షనాప్రసంగమున నప్రకృతార్హమున ' ననేకా ర్హక శబ్దప్రయోగమునం బరిస్కూర్తిం గలిగించుక్లేష విషయమునం దోంచినం దోంపవచ్చు నేమొ కాని సభంగశబ్దబహళం బైనరాఘవపాండవీయమునం దట్హియభిప్రాయ మెవ్వ రికిం గలుగంజాలదని తలంచెదను. అతివిస్త్రతంబు లై నరామాయణభారతకథార్థంబులు వివరించునెడ ననేకార్హకశబ్దప్రయోగము శ్లేషప్రధానము గాని కావ్యములందుంటోలెన త్యంతవిరళంబుగాంగం గేవలపదవిభాగమాత్రమున శబ్దభేదం బేర్చడందనంతన వివక్తితై కొర్టప్రతిపాదకంబుగాం గౌవ్యమెల్ల రచియించుటంజాడ నిమ్మహోకవికిం గలయుభయభా షాపాండిత్యసామర్హ్యంబు లవాబ్మనస గోచరంబు అని యొవ్వరికేనియు. నొప్పుకొనక తప్పదు.

ఈకవి తాను గథాద్వ్యయసంఘటనంబు సేయునెడ నేర్పజుచు కొన్న నియ మముల వివరించుచు. (గ్రంథాదియదు

క్త రాఘవపాండవీయమఘు, సవ్వాఖ్యానము పీ “ఆంధ్రభాషాసంస్కృతాభిభాషాళ్లేష యొక్కాకచోట నొక్కొాక్కచోట మచితశబ్దశ్లేష యొక్కొక్కచోట నర్హశ్లేష యొక్కొకతటీని ముఖ్య గౌణవృత్తిక్లేషఘటన యొక్కొకతటి నర్జాన్వయము. 'వేటెయగుచు. నునికి శబ్బాన్వయవిభేదసంగతి యొక్కొాక్కతజి నివి యొక్కొాక్కతణీని రెండు” తే మూండుగూడుటయుననసముజ్జ్యలముగ్య నాయదోంచినగతింబెక్కుపోకలమర రామభారతకథలు పర్యాయద్చష్టిలం జూచుసుమతుల కేర్పడ నాచరింతు. ఆకే పాకే, అని కొన్నికల్పన లేర్పటిచికొనియు నందు ముఖ్యముగాంబ్రథమతృతియములనే యుపయోగించుచువచ్చెం గావున గ్రంథరచన వచనాతీతాద్భుతా వేశభాసురందై సహ్బద 'యహృ్బదయంగమతరంబై కన్చస్టడు. ప్రాయికముగా గ్రంధమెల్ల సభంగసంస్కృతశబ్ద శ్లేష, సభంగాంద్రశద్ద శ్లేష సభంగోభయభాషాశబ్లశ్లేషనిబిడంబై యుండుటంజేసి యర్ధవిదు లగు చదువరు లాయాచోటు అరసీ నిలిపి చదివినం దత్తద్వివక్షితార్థం బునుం దత్త త్పృధానకావ్యమట్లుపోలె సీకావ్యము బోధించుచుండెడు. కావుననే కవి గ్రంధాదియం దిక్రిందిరీతిం జెప్పెను. క “ఒకకథ వివియెడుతటి వే టొకకథపవై దృష్టి యిడివ నొక యర్హముం దోం వకపోవుయాన నేకార్థ కావ్య 'మెట్టట్లు వినంగందగు నొకటొకటిన్‌.” ఆ-కే. పా1రి. అర్హసమన్వయమరసి యుచితరీతిం బదవిభాగంబుసేయుచుం జదివిన నాయా యర్థము సుబోధమై యుండుజూని కొన్ని శ్లేష గ్రంధములంజదువువపు డెట్టు లట్టుల నానార్థకనిఘంటువుల నన్వేష్షింం నవసరము తటచుగా నుండదు. ఒక్కమాథి చదివిన రామాయణార్హంబును వేటొక్కమాలు చదివిన భారతార్హంబును గ్రహించు వెడం జదువరుల కావృత్తికల్పనంబున వ్యాపారగౌరవంబు గలిగిన నొక్క కావ్యమే యుభయార్థ ప్రతిపాదకం బగుటండేసి ప్రయోక్తకు వైయాకరణసమ్మతంబయిన యుచ్చా రణలాఘవంబును దీనం జమత్క్బృతివిశేషంబును సహృదయ వేద్యంల్లై యుండెడు, “శ్వేతోధావతి ఇత్యాదికావ్యములయెడ (శ్రోతలకర్ధపరిజ్ఞానంబున నొవృత్తి కల్పనాగౌరవ ముండినను ప్రయోక్తలకు నక్కదుచ్చారణలాఘవంబు గల దనువైయాకరణ సిద్దాంతము విస్పష్టంబ కదా, ఇందుం గల్చించిన శ్లేషభేదములకుం గొన్ని యుదాహరణముల దిక్చర్తిదర్శనముగ నీ క్రిందం బొందుపజిచెదను. క “వినియతనిందనవై నిడ్కు కొని యేంగినయమికిందగనిఘోరార్తి యొన ర్చినవాండే మీకు దండ్యుండ, నని తనుం దెలువుచును వారి కప్పన సేనెన్‌.” ఆప ప-2ైరి.

ఉపోద్దాతము ర్‌ ఇందు రామాయణార్హమున్న విని+అతని+ఇడుకొని+ఏంగి+నియమికి +తగని” యనియు, భారతార్హమున “వినియతనిందన+ పై +ఇడుకొని+వి +కినియమికి+తగనిోయ నియు నన్వయించుచో సంస్క్పృతాం(ధ్రపదములకు విభాగమాత్రగ్రాహ్యముగా మేళనము గలుగునట్టు పదసంయోజనము చతురముగాకీ గూర్చుటం. జేసి యిచ్చట నసంన్కృతాం ధ్రభాషాద్వయనభంగశబ్ద శ్లేష చెచ్పంబడియె. కు. వీనుం గనికర మరయకృ పూనితిగా కిట్టియెడలం బొసంగునె యేయన్‌ గౌనమె కాలనియమగత్సి తో నావేం మునియుగముం ద్రుంగించెందుదన్‌. ఆకే. పాలెత్తీ, ఇందుం బూర్వార్హమున రానూయణార్హమున “నీనుంగు+అని+కరము+ అరయకి యనియు భారతార్హమున *ఏను+కనికరము+అరయకి యనియు _ నాంధ్రశబ్దము లకు సభంగశబ్ద శ్లేషకల్ఫ్చన చేయంబడియె. ఉత్తరార్తమున భాషాద్వ్యయసభంగశబ్ద శ్లేష యూహ్యంబు. శా, “అక్ష ద్రప్రథమానదివ్యశరసం ్రాస్తిం బ్రకాశించునా కుక్షిద్వంశవతంసుం గన్గాని మహాగోదావరీతీరన దకపాయపథంబు నేండు దొరకెన్‌ రండంచు సంరక్షణా "షేక్షం దద్వనభూమిదేవతలు సంప్రీతిం గడున్‌ మూంకలై. ఆ-3, ప-ళిర్‌ ఇందు రామాయణార్హమున *మహా+గోదావరీ+తిర+సత్‌ +రక్షా+ ఉపాయపథంి బనియ్రు భారతార్హమున 'మసాత్‌ =ఆగదావారీతి+రనత్‌ +రక్షం+అపాయపథంబు.” (అనంగా గొప్పయపరాధముగలవారును దావానలమురితిని (మోయుచున్నవారు. నగురా త్నసులనాశమార్గము) అనియు బదచ్చేదభేదమున నర్హభేదము గలుగునట్టు సంస్కృత సభంగశబ్దశ్లేషకల్పన చేయంబడియె. క “అకళంకిత నిట్టునుంగొం చక యేమీమనము సమరసముదారశ్రీ డకు నొండొరు మార్కొనుట దొ రకు ననివచ్చితి నెటుంగరావాకినుకల్‌.” ఆ-క1. పరీ, ఇందు రామాయణార్హమున ఏమీమనము=మన మిద్దజమనియు, భారతార్థమున మీమనము=మీమనన్సనియు నన్వయించుచో మనము అనుద్వ్యర్థ్ర మగు నాంధ్రశబ్దముం 'బ్రయోగించుటం జేసి యాంధ్రభాష్తార్థ శ్లేష కర్పింపంబడియె. క. “*ఘనవి[గ్రహజ్బంభణమున్క ననయము. దనకట్లు దెగంగ నవ్వాహినింగ్రీ డన గెలిచి వచ్చునబ్బాా లునింగని వెజం గంది రాత్మలో నచటిజనుల్‌.” అ-1. ప-౭2ర్‌,

౮ రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఇందు రామాయణార్ధ్థమున వి[గ్రహజ్బంభణము యుద్దాతిశయమనియుు వాహిని సేవ యనియు, భారతార్థమున విగ్రహజ్బంభణము. ఒడలు విటుచుకొనుట యనియు, "వాహిని నది యనియు ననేకార్హక సంస్కృతశబ్దములం బ్రయోగించుటంజేసి సంస్కృ తభాషాార్ధశ్లేష . నిరూపింపంబడియె. కు గవిను. పెక్కు లేల విడువుము, జనసమ్మతమతివిదేహజననామయముం దనయుదితకీర్తింగులప్కర్తనం బ్రజలను లక్ష్మింబ్రోచుప్రభున కిది తగున్‌.” ఆ-శీ. పా106. ఇందు రామాయణార్హమున “జనసమ్మతమతిచే, విదేహజను=సీతాదేవిన్మి విడు వుము, అనామయమును, తనయుదితకీర్తిని కులవర్తనను, బ్రజలను లక్ష్మిని ప్రోచు (ప్రభునకు, ఇది పరదారనిరోధనిరానము 'తగు అని యన్వయించ్చి భారతార్హమందు ఓధ్భతర్యా,స్ట్రి! నీవు “జనసమ్మతమతివి దేహజననామయము=దేహమందుయబుట్టినరోగ మైన తనయు= కుమారున్సి దితక్షీర్తింభండితమాన నష్ట్రమైనకీర్తిగలవానిన్సి విడువుము= త్యజింపుము. కులవర్తనన్కు ప్రజలను లక్ష్మిని (బోచుప్రభునక్కు ఇది కులదేశ రాజ్యర తృణార్హ మొక్కనిం ద్యజించుట తగునని యన్వయించునెడ దేహజననామయము అను. విశేషణము. దుర్యోధనున కన్వయించుచో నామయముగాని వాని నామయం బనిచెప్తుటు పాసంగదు. గావున నాశ్రయదూషణ థ్రమాపాదనాదిగుణనిమిత్ర మున దుర్యోధనునం దామయ సదృశత్వ _ మారోపితం బై దేహజననామయసదృశుండగు వాని. ననియర్ధముం గల్పించుటచే గౌణవృత్తియు రామాయణార్హమున రోగపరముగాం గర్చించుటచే ముఖ్యవృత్తియు. నొప్పియుండుటంజేసి యిక్కడ ముఖ్యగౌణవృత్తి శ్లేష ప్రతిపాదితం బయ్యె, సాద్భశ్యనిబంధనంబున శౌర్యాదిగుణనిమిత్తముగనే “సింహోమాణకొఇత్యాదస్ట్ర ములయందు గౌణవృత్తిచేదత్సదృశత్వ మారోపింపంబడు నని సర్వశా,స్త్రసమ్మతంబు గదా, సీ, “దివి మోచియున్నయద్రిని ధర్మకార్యార్హ్ర్య మానతంబుగం జేసినట్టిఘనుని మించి లోకము నావరించినవిషరాశ్తి నాపోశనముం గొన్నయద్భుతాత్ము జీననదోషవిద్రావణజ్యోతిర్మ, యస్వమూర్త్యాలోకుండగుమనోత్ము నఖిల వేదాంత వేద్యాత్ముండై భువవం, ద్యతం బెంపుమిటుమహానుభావు తే. వమర నిమ్నగానిత్య సేకములనెలయు, జడలలేంగెంవువిమలతంగడు మెటయంగ 'మెకముతోలు విభూతిసమిద్ధతనువ్వు నొండొకటి కందమై యొప్పు నొప్పుపాని, వెడ ఇందు రామాయణార్హమున నగస్త్యపరముగా నన్వయించునపుడు. దివిమోచి యున్న యద్రిని అభ్రంకషమయినవింధ్యవర్వతము ననియు, భారతార్హమున శివపర

ఉపోద్దాతము 4 ముగో నన్వయించునపుడు స్వర్గలోకమునువహించిన మేరుపర్వతముననియు శబ్ర్లేషగాని యర్హశ్లేషగాని పదాన్వయభేదముగాని లేకయే యర్జాననయము భిన్నభిన్నముగాం. గలుగు నట్లు కర్పిచుటండేసి యిచ్చట నర్జాన్వయభేదకల్పనంబు సూచింపంబడియె. ఇదియు ముఖ్యగౌణవృత్తి శ్లేష కుదాహరణ మగునని తలంచునెడం దద్విభేదమునే కవిచమత్కారా ర్హముగాం బ్రకారాంతముగా గణించెననియుం దలంపందగియుండెడు. కవి కల్పించినయితర భేదకల్పనలతో దేనిలోవైనం గరియనియర్జాన్వయభేదకల్పన కుదాహరణము మృగ్యమని యూహించుచున్నాండను, విద్వాంసులు విమర్శించి గుణదోషముల నరసితత్త్యము నిర్ల యింతురని సవినయముగా. వేండుచున్నాండను, స్ప “వ్యధలెల్లం దీ దేవరమహామహిమ వి లోకింపంగంటి నస్తోకగుణత బరంగుభూమిజనాధిపతనయాయకలంక, నున్నది శాంతద్విషన్ని కాయ 'వెసమన 'మొదవులాలసమానకురుబల్క యత్నావరుద్ధంబు లగుచుంజనని తాంతాకులీభవత్పాంణవాయువులతో, వనరెడు నేను నివ్వార్హంజెప్పం ఆ, బాజుతెంచితి నని ప్రత్యభిజ్ఞానస్న మర్పణంమున నతనిమది యొడంబడం దా నెజింగినకొలంది నానారివృత్తాధి, ధానకధ లొకింత తడవు నడిపె” 38 ఇందు రొమాయణార్హమున దేవరమహామహిమన్స్‌ వ్యధలెల్లందిఅన్‌ , అస్తోకగు అతంబరంగుభూమిజన్స్‌ విలోకించంగంటి ననియు భారతార్హమున “వ్యధలెల్లందీఅన్‌, 'దేవరమహామహిమన్‌ విలోకింపంగంటిన్‌, అస్తోగుణతయిరంగుభూమిజనాధివతనయాి యనియుంబదముల కర్ణభేదము. లేకున్నను శబ్టాన్వయభేదపూర్వకముగాం గర్మకరణ 'హేత్వాదిభేదకల్పనచే నకర్రద్వయముం బొసంగించుటం. జేసి యిచ్చట శబ్దాన్వ్నయభేద సంగతి చెప్పంబడియె. ఈపద్యమందే చతుర్హపాదమున నిట్టిరచదన యింకనుం గలదు. కవితాను గర్పించిననియములలో నొక్కటొక్కటిగాక రెండు మూండుం భేద కల్పనలనుంజేర్చియుం. బలుచోట్లుం గధాసంఘటనంబుం గావించియున్నాండు. వానికిం గొన్ని యుదాహరణములం జూప్పుచున్నాండను, ఆ. “వెలయు నఖిలభువనములలోనవారణ్య నగరిపురమతల్లి నాందనర్చి రాజ్యలక్ష్మి మిగులంబ్రబల నయోధ్యన్నా రాజవినుతింగనినరాజధాని.” ఆాప-క్షే, ఇందుంబూర్వార్థమందు రామాయణార్హమున “అవారణ+నగరిపు+రమ+తల్లినాన్‌ క అనియు భారతార్హమున “వారణనగరి+పురముతల్లినాన్‌” అనియు. నన్వయించుచో సంస్కృతాం ధ్రభాషాశబ్దశ్లేషయు, నుత్తరార్థము నందు రామాయణార్హమున “రాజ్య లక్ష్మీ+మిగులన్‌ ప్రబలన్‌ +అయోధ్యనాన్‌” అనియు, భారతార్హమున “రాజ్యలక్ష్మీ+అయో భ్యనాన్‌ +మిగులన్‌ +ప్రబలన్‌” అనియు నన్వయించుచో శబ్దాన్వయభేదసంగతియుంగూర్చు టంజేసీ రెంటింకింగూడిక చెప్పంబడియె.

క్రి రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము సీ గపుడమిటేం. డీరితిం గడంగి ఇెందము మృగ వ్యాపారభేలన మధిలషింన గానలోందారుమృగంబులకై వడిం గైకొని యసమౌస్త్రకర్మకలనం దనరుచాక్కపురాణమునిదంపతులు దమ్మ కందులు దేర నెయ్యంబు మీఆ నని చినతత్చిరయతనయుం డవారిత్క కారుణ్యుండై పూని కలశమంబు త్తే మగ్నముగండేయుచప్పుడు భుగ్నహృదయ్యుదగుచు వినిశితశరవిశేషాభిహతిని (గెళ్ల నేసె నాఘనులసద్దృష్టినియత్సి (బ్రుంగం గేవలసారంగబుద్రించేసిో ఆ.ప-2గ్ర ఇందు మృగవ్యాపారఖేలన మనునెడ రామాయణార్హమున “న్బుగవ్య+అపారజ్ఞ లని మనియు భారతార్థమున *మృగ+వ్యాపార+ఖేలన మనియు, సంస్కృతసభంగ శబ్ద శ్లేషయుం దనరుచొక్కప్పరాణమునిదంపతులనియు, "భారతార్హమున “తనరు + చొక్కవు + రాణన్‌ + మునిదంపతుీలనియుం. దమకంబులు దేరననునెడ రామూ యణార్హమున *“తమకు+అంబులు+తేరి ననియు, భారతార్హమున *“తమకంబులు+స్త్య9 ననియుం బూనికలశమంబుమగ్నముగం బేయుచప్ప డనియు భారతార్హమున *వూన్స్మ కల *+ శమంబు + మగ్నముగన్‌ + చేయుచు +అప్పి డనియు నన్వయించ్చన్లః నంస్కృతాం ద్రభాష్వాద్వయశబ్ద శ్లేషయు, సారంగబుద్దింజేసి యనునెడ రామాయణ్య్యా మున గజవరత్వము భారతార్హమున మృగసర్వతముం గల్పించుటంజేసి సంస్కృతభాప్పార్ర క్లేషయుంగార్చుటం జేసి మూటికిం గూడిక యిక్కదం జెప్పంబడియె. ఇట్టివానికి గ్రం్య్య మంతయు నుదాహరణమే కావున విశేషించి వివరింపంబడని లేదని తలంచుచున్నాండ్ష్మ ఇమ్మనోకావ్యమున శ్లేషనిబంధనము సేయునెడంగొన్ని వ్యాకరణ విషయములు విచారణీయములై నట్టు చూపట్టుటం. జేసి వానిం గూర్చి కొంత చర్చించెద, క్క “వినియతనిందనవై నిడ్సుకొని యేంగినియమికిం దగనిఘోరార్తియొ ర్చినవాండ మీకు దండ్యుండ, నని తనుందెలువుచును వారి కప్పనచే సెన్సొ3 ఆ.వ-లెగ్రి ఇందు ద్వితీయపాదముందు రొమాయణార్హమున “విగ +నియమికిన్‌” అని యన్వ యించుచో నసమావకగమన[్రియావాచకంబయిన “వీగొయను. వదమున కర్టానుస్యా రము లేనిరూవమును, భారతార్హమున “వక్‌ *కినియ మికిన్‌ అని యన్వయించువో సంధిని “లీన్‌ అనుపదమందలి ద్రుతమున కర్ణానుస్వారా దేశంబును దత్సర మగ్గు వరుషవర్షమువకు సరళాదేశంబును రాంగా సార్జానుస్వారరూపంబును గలుగుటవలన నీరెండర్హము లిక్కడం గల్చించుట వ్యాకరణవిరుద్ద మనియుం గల్పింవకున్న నర్ధ మన్వ యింవందనియుందలంపవచ్చుగాంగాని. “ళ్లేషే సభిందనిర్చింద్వోర్మేళనం కుత్రచిన్మత” మ్మను నధర్వణకారికావచమున_ శ్లేషయం దిట్టేవానికి మేళనము. వృద్ధసమ్మతం బని నిరీత మైయుందుటండేసి, వ్యాకరణవిరోధంబు గలుగదు. దానంబైం జెప్పినరీతి నర్జాన్యయమున కసందర్భముం గలుగదు. ఇష్లే

ఉపోద్దాతము 9 మం “స్వ్యనిదేశోన్నతి నంతలటు న్నెఆయుచున్‌ శక్తిం జతుర్హిబ్న రేం ద్రనికాయంబును వెల్చి తమ్ములసమానప్రాప్త విత్తార్వణం బునందన్న న్వశులైన బ్రాహ్మణులతోంబూర్జాధ్వరారంభుండై యనఘ్ర,యబ్బుధివీశుండా ప్పెసగురూఢాపూర్వసత్కిర్తితోన్‌ ఏ0 ఆ. ప-1ర5్‌: అనుపద్యమున *ఒప్పెసగూరూఢాపూర్వసత్కిర్తితోన్‌” అనునెడ రామాయ ణార్హమున “*జఒసప్పెసంగున్‌” అనుచోసకారోత్తరార్జానుస్వారవిశిష్టరూపంబున్తు భారతా ర్హమున “*ఒసప్పెన్‌ + సగురూఢాపూర్వసత్కిర్తితోన్‌” అనుచో నర్జానుస్వారరహిత రూసమునుం గూర్చునెడను సమాధానము కల్చనీయంబు. సీ. “ధృతియంతివుద్రభూపతుల నెయ్యంపుగన్య, కలననవాలుందూపుల జయించి యలరారునతనుజయ్యశ్రీల వరియించ్తె యవనసౌర్శాష్ట్రభూధవుల గెలిచె ద్రవిడకళింగసాల్వవిదర్భవసుధాధ్రి పతుల నోడించి కప్పములు గొనియెం జోళనేపొళపాంచాల కేరళమత్స్య, వత్సభూవతులగర్వ్భం బడంచె. తే. శకయుగంధరఘార్షరాశ్మంతసింధు, లఅలాటభూపాలముఖ్యుల నోటుపజీచె జగతింగచోసల కేకయమగధులతన, యలవరించినయాజ్ఞలో మెలంగంజేసెో ఇందుం దేంటనీతి మూండవపాదమునందు రామాయణార్తమున “కోసల కేక యమనగధులతనయలన్‌ +వరించి+నయాజ్ఞలో మెలంగన్‌ +వేసోనని.ఉస భారతార్హమున “కోనల కేకయమగధులన్‌ +తనశాయలవరించిన +యాజ్ఞలోన్‌ +మెలంగన్‌ +చేసో ననియు నన్వయించునెడ భారతార్త మందు ఉనుగద్రులన్‌ ” అనుపదమందలి ద్రుతమున కర్ణాను = స్వారామును మిందిపరుషమునకు సరళాదేశమును రాగాఆ ోవుగధులందనో యనియు రామాయణార్హమందు సమాసామునందు వాని కవకాశము లేదు గావున *మగధుల తనయలి” ననియు రూపఖేదము గన్నస్టైడు. ఒక్కయర్హమున కుంగాఆ నొక్కరూ సము [గ్రహింతుమేని యర్జాంతరకల్పనమున వ్యాకరణ విరోధము తప్పక కలుగు నని యూహింప నవకాశము చూప ్టైడుంగాని యిక్కడ ఖండబిందుసరళాదేశములులేని అప్పృగధులథనయలవరించిన యాజ్ఞహో మెలంగంజేసో నను పాఠమే సిద్దాంతికరించి యర్హాన్వయము వమరాపసంబడునేని వ్యాకరణవిరోధము నలుగదు. అయ్యర్జాన్వయకల్చ్పనం బెట్రైదనిన, భారతార్తమందు కోసలకేకయమగధులు+ అ” అని యితర ప్రయత్నవ్యవచ్చే దార్హక మనునకరావ్యయమును విభజించి కోసల కేకయ మగధులు తమంతట తామే “తన+అలవరించిన+యాజ్ఞ లోన్‌ +మెలంగన్‌ +చే సెన్‌ ఏర్పా టనుకర్మవాచకపద మధ్యా వోర్యము. ఇట్టు లన్వయించినచో ద్రుతమునకును ద్రుతస్తానమున ఇండబిందువునకును మిందిపరుషమునకు సరళాదేశమునకుం బ్రసక్తి యే గలుగదు,.. కావున వ్యాకరణవి రోధమేమిటం బొసంగదు. ఇతర ప్రయత్నవ్యవచ్చేదార్హకముయిన యకారా వ్యయము సుప్రసిద్ధ్రము. ఆంధ్రశబ్దరత్నాకరమునందకారమున క్రీయర్హము నిరూపించి కళాపూర్జోద

10 రాఘవపొండవీయమ్సు. సవ్యాఖ్యానము యములోని “టి, ఇమ్ముగ సర్వధర్మములు నీవయెజుంగుదు” అని యుదాహరింపంబడి యుండెడు, శా “వేయుం జెప్పె డిదేవి మౌనివర సద్వ్యృత్తంబుచే నేమిటం జేయన్‌ రాదు పితాణమోన్షము సుతశ్రందక్కందత్సార్తిప్తే కిన్‌ ధియుక్తిం గడు నొండుత్రోవ గలదేనిన్‌ వేండెదన్‌ దేవర న్న్యాయం బొప్పఘటింపు నొాకురుబలం బవ్యాహతిన్‌ వర్తిలన్‌ త్త ఇందుంజతుర్హపాదాదియందు. రామాయణార్హమున *వేండెదన్‌ +దేవరన్‌+ న్యాయంబుి అని యన్వయించుచో “*దేవరన్యాయం”. బని యేకనకా రకరూపం బున్తు భారతార్హమున ఉదేవరన్యాయం” బని యేకనకా రకరూపంబును గలుగుటంజేసి తంత్రసమాహ్బృతరూపమును 'రెండర్హములకుంగాంబ్రయోగిచునెడ నన్యతరార్హము నవ్యా కరణవిరోధంబగునని యూహింపవచ్చుంగాని ద్వినకారకరూపమునే సాధుపారముగా నంగీకరించి భారతార్హమును బోధించు నేకనకారకరూపమునందు *అనచిచి యను పాణినీయసూత్రముచే నకారద్విత్వముంగల్పింపంబడునేని వ్యాకరణవిరోధంబు నలుగదు, ఇట్లే. శ్ర తే. “వఅలునచ్యుతసఖ్యాతివర్షి తాతు, లప్పర్సిదిప్తిని ట్లలరు నీవిప్పభావ మెందుంబెట్టనికోటగా. నెసయచుంగడ చేర్తువస్మన్మహాశరాజితనిరూఢి.”

04 ఇందు ద్వితియ పాదమందు రామాయణార్హమున విప్రభావము వివ్రత్వమనుచో నేకపకారకరూపంబను భారతార్థమున ఈ+ప్రభావమని యన్వయించుచో సంధినశమున ఉంస్ప్రభావొమని ద్విపకోరకరూపమునుంగూర్చునెడను దాని ననుసరిఇంచి పొదాదియందు6 బాసయతళి నిమిత్త మై “అతులప్పర్పిదీప్తో” యనుచోటను ముందుం జెప్పినరీతిని “అనిచిచి యను సూదత్రముచేం బకారద్విత్వముం గల్పించి ద్విసకారకరూపమునే యుభయార్హములందును సాధుపారముగా గ్రహింపందనును. ఇట్టిచోట్లనెల్ల సిస్లే సమాధానము కల్పనీయ మై యుండెడు,

చు కోచనియెం బ్రశాంతమై యనలసత్వర హేతివిహోరవృత్తి చే తన యనివింటి మిట్టియతిధర్మ యమోదయు రాజమానశా సనుయొనివచ్చెం దానవరజస్థురణాధ్యుయునిం జేసి క్రమ్మజన్‌ మనప్పథగూఢభాగ్యమహిమస్తితి యిట్టిదివో 'విచిత్రముల్‌ ఇందుం దృతీయపొదమందు రామాయణార్హమున “నమ+రజ! స్తురణాఢ్యు నిన్‌ అనుచో ద్విసకారకరూపంబును భారతార్హమున “అవరజ+స్తురణాధథ్యునిన్‌ ”

ఉపోద్దాతము శ అనుచో నేకసకారకరూపంబునుం. గలుగుటం. జేసి యుభయార్తబోధకతంత్రపార మున వ్యాకరణవిరోధంబు గలుగునని యూహింపవచ్చుంాన్తి రామాయణార్హమందుం గన్నట్టంగలరజశృబ్దాంత సకారమునకు “ఖర్పరేశరివా విసర్గలోపోవక్తవ్య” యను కాత్యా యన " వార్తికహితం బైన వైకర్పికవిసర్షలోపవబంగల్పించి యేకసకారకరూపమే. యుభ యార్త్హములందు. సాధుపారముగా (గ్రహింపంబడునేని వ్యాకరణ విరోధంబు గలుగదు. క, “అనిలజుండధికతముస్రిత్తి నొనరెడుతమి రామదుఖ ముడుపుటకు నయం బునం దత్సతిశిరోమణిం గొని చనంగనియమితదర్పగురుసంభముండై.. 21 ఇం “*దధికతమస్రితొ యనుచోట భారతార్తమునం బైంజెప్పినలీతిని వైకల్పికసకా రలోపముం గల్చించి యర్హద్వయమున నేకసకారకపాధమే (గ్రహింపందును. ఇట్రిచోట్లునెల్ల నిట్లు సమాధానము కర్తవ్యము. ఈకవివ రేణ్యుం డుభయకవిమి[త్రునిరీతిం గవిత్వమర్మ మెల్ల లెస్స “యెటింగి నవాండు... గావునం గధాద్వయంబుం గూర్చునెడ సందర్భానుసారమునల దగిన దములం. వర్ణముల కర్తభేదమున మార్చు నలునునేనియు. యతిభంగము ఒసంగని తఆజంగన రెండువిదములం కొల్లందగినయతులం గల్పించి చమత్కరించియున్నాండు చూడుండు. వనమయూరము. “*సారనిజచాపగుణ౭2శబ్రసమనుప్ర జ్యారసికళూరతర౭సాత్యకిరణా(గ్ర తూరతరశాత్మ ఎతిని2ిరూప సగమనుండై చేరి యవికారదృతిఃసింధున్నపుంజూచెన్‌ 157 ఇందు రెండవపాదమున “శూరతరసాత్యకిరణా గ్ర” యనుచో రామాయణార్హ్ర మున “శూర+ తరస+అతి+అకిరణ+అగ్ర” యను పదవిభాగంబున “తరసాత్యకిరణాగ" యనుునెడ సకారోత్తరాకారము నకుస్వరయతియు, భారతార్హమున *శూరతర +సాత్యకి+ రణాని యనుపదచ్చేదంబున సాత్యకిశబ్దమందలి సకారమునకు వ్యంజనయతియుం డెల్లవలసియుండుటం జేసి తదనుగుణముగాం. బాదాదియందు *జ్యారసికి యను సమాసమందలి జ్యాశద్దముం గూర్చుటవలన స్వరయతిక యకారమును వ్యంజనయతికి జకారమును సరపడునట్టు కూర్చెను. ని, “రవిపుత్రుం డనికిట్లు పూని ప్రతిన ౭ర్రద్విరసంహారక పృవిరాజచ్భరభీష్మ కుంభజయనశో౭భివ్యాప్తై మీఆఅన్‌ మను ష్యవిభుం డుబ్బుంగ నంత నాప్రబలదో౭2షా చారితో యబుట్టుగు న్చువింూల్చెం బవనాత్మజుండు బలిమి౭న్హుశ్యాసనాభిఖ్యునిన్‌ ర.

శై రాఘనపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఇందు మూండవపాదమున రామాయణార్హమందు *దోషా+చారి నక్తంచరురిడని యన్వయించునెడ దోషాశబ్ద మాకారాంతావ్యయ మై వ్యంజనయతికిం దగియుండుటయు, ఇారతార్హమందు *ప్రబలదోష+ ఆచరి = ప్రబలదోషములుగలయాచారముగలావాలి డను నర్హమును “ఆ” యను నుపసర్గము విజుంయుటవలన స్వరయతికిందగియుందుటయుం జూచి తదనుగుణముగాం బాదాదియందు *మనుష్యవిభుంొ డని (ప్రయోగించి యందలి జన్మ యనుదాని స్వరవ్యంజనయతులకు. రెంటికిం దగునట్టు నూర్చెను. కు “చేవ చెదరి భీమాశుగ దావహతికృతోరుభంగాతాపజ్డ్యలితుం టై. విముతుందడంగజయమున, వైవస్వతసంతతినృప౭వర్యుండు మించెన్‌” 247 ఇందు రెండవపాదమందు “భీమాశుగదావహతికృతోరుభంగ +తాపజ్ష్వరితుండై” యనునెడ రామాయణార్హమందు “భీమ+ఆశుగ+దావ+హతి+కృత+ ఉరు +భంగగ +తాప శజ్ఞ్వలితుండై”. యని. విభజించునెడం బాడాదియందలి దావశబ్దనముందలి దకారము నకు వ్యంజనయతి చెల్లునట్లుగా యతిస్టానమునందు “తాపొ యని వియుంగునట్టునుు భారతార్హమందు కభీ + ఆకు + గదా + అవహతి +కృత + ఊరు భంగతా +ఆపత్‌ + జ్వలింతుండై” యని విభజించునెడం బాదాదియందు *అవహతోొ యని విజుంగుటచేం దదనుగుణముగా స్వరయతి చెట్బనట్టు యతిస్టనమందను *భంగతా + “అపత్‌” అని విఆంగునట్టునుం గూర్చి చమత్కారముంగావించెను. చ విను పలుమాట లేల యల౭వేలుపూమూంకలలోన నేనియున్‌ వెనుకకు. వీంగం బాఆ కొకః వీరుండు సైంపంగలాందె యల్కచూ పినకులుం డించుకంత సమ౭ సేక్షితసంగరకేళిలైై నిగు డ్చినబటుఘోరసాయకవి౭జ్బంభణ మన్యుల కోర్వనెలగున్‌.” 89 ఇందు మూొండవపాదమున రామాయణార్హమందు *“అల్బ చూప్పు+ఇనకులుండు _ అనియు భారతార్హమందు. “అల్మ+చూపి+. నకులుండు. అనియు విభజించుచోం బాదాదియందలి *చూసి+నకులులొడజునుచో వ్యంజనయతియుం జెల్లవలయుంగావున వానికిందగినట్టు విశ్రమస్థానంబున “సమశ+ షేక్షి తసంగరకేళిలై” యనుసమాసమందలి సమ పేక్షితశబ్దగత మైన జష్ట” యనుదానిం బ్రాదియతిగా స్వరవ్యంజనయతులకు "రెంటికి ననుకూలించునట్లు గూర్చెను... ఇట్టిచిత్తంబు లెన్నియేనియు. నీకవి కవితాధోరణీం గన్పట్టుచుండెడు, ఈ కవివర్యుం డధికనియమముతోం గధాత్వయముం గూర్చునెడను జదు వువారికిం. జిత్తానందము. గూరునట్టు భాషాజాతీయము లగువాడుకపదములంగూడ నక్కడక్కడ ,నందర్భానుగుణముగాం (బయోగించెను.

ఉపోద్దాతము 13 తే. “అపుడు మనుజేంద్రముఖ్యు లాహారి నుతించి రనఘ నీదుఘహత్త్యమేమని పొనడంగ వచ్చు నారాయణమహ్నాస్త్ర, వైభవ మిటు లఫలముగం జేసి రిపుల కొవ్వడంచి తనుచుో 212 ఇందు రామాయణార్రమున నింద్రజిత్తువ్రయోగించిన బ్రవ్మో,స్త్రముచే నందజు మూర్చిల్లంగా హనుమంతుండు సంజీవనిందెచ్చి యొల్లవారిం బ్రదికించి య్యస్త్రమును వ్యర్హపజిచెనని యాహనుమంతునింబశంసించు. నపు డాశ్చర్యసూచకముగా లోకమున సాధారణమగువాడుకమెయి “నారాయణ” యనుసంపజోధన మిందుం నూర్చుటు చమ త్కారకారియై యుండెడు. తే. “అరయ నేతి కిట్రిట్టని యాడుకొనంగ రానియత్రైది ,శ్రీరామరామ నీకు మారు దుశ్చేస్టితంబు నివారితముగం జేయకువికి యొప్పదు గానం జేటు వందు” 104 ఇందు భారతార్హమును శీ/కృమ్ణుండు రాయబారము చేయునపుడు ధృతర్మాష్ట్ర నకు దుర్యోధనుదుశ్చారిత్ర ముగ్గడించి చప్పునప్పుడు భేదాశ్చర్యసూచకముగా లోకసాధా రణ మగువాడుకమెయి “*,శీరామరామ” యనుసంబోధనద్వయముం బ్రయోగించుట యత్యంతచమత్కారంబుంావించెడు. రామాయణభారతకధాసంఘటనంబునం బ్రసంగవశమున _ ననగరార్షవాదిమవోకా వ్యలక్షణంబులకుల (బ్రస్తావ మిం దచ్చటచ్చటుం గలిగి యరయు విద్వాంసులకు గోచరంబులై యుండెడు. ఈకనిచంద్రుండింత నియమముతోం గధాద్వ్యయముం గూర్చి గ్రంధమును రచియించుచుం గావ్యకన్య కలంకార మొడంగూర్చుశబ్బార్జాలంకారములం నూడ నచ్చటు చ్చటల బొందుపజిచియున్నాండు ఒక్కొక్కచో నొక్కొక్కయలంకారము మాత్రమేగాక 'కెండు మూండుం బ్రసంగవశమునం గూడినపుడు సంసృష్టిసంకర ప్రకారంబులు నచ్చట చ్చట నూసహ్యుంబులై యుందెడు, వీనికిం గొన్ని యుడాహరణములు దికృర్పిదర్శనముగం జూపుచున్నాండను. కళ న కా ము *ోతలంపం జొప్పడి యొ 'ప్పెనప్పుడు తదుద్యజ్లై త్రయాత్రాసము తృరీకారింభదసంఖ్యస ంఖ్యజయవత్క ంఖాణరింఖావిశ్చం ఇలసంఘాతధరాపరాగపటలా క్రాంతంబు మిన్నే రన ర్లళభేరీరవనిర్హళర్గగన రేఖా లేపపంకాకృతిన్‌ రి ఇందొక్కటి రెండువర్షములకుం బలుమూ జావృత్తిం గావించుటంజేసి వృత్త్యను

శేత్త రాఘవపాండవీయముు సవ్యాఖ్యానము ప్రాసాలంకారము.

కధ్‌ రగడ. “ీపాలిచె మధలక్ష్మై సురపొన్నలను బొన్నలను

'దెలివిపడి పుప్పాడుల తిన్నెలను జిన్నెలను

ఏ444226004064640664,. పొలికల బాలికలు * 6

ఇందు ఛేకానుప్రాసాలంకారము

శబ్బాలంకారములచే రసప్పుస్టి గలుగ దని వానియెడం గవులకంతగ సాదర ముద యుంపదుగావున శబ్జ్బాలంకారవిచార. మింకం జొలించి యర్జ్టాలంకారముల విచారించెద. సుకవులు శబ్బ్దాలంకారముల సంతగ నాదరింపరని చిత్రమీమాంసలో శ్రీమదప్పయదిక్షి తులవారు “శబ్ద చిత్రస్య ప్రాయోనీరసత్వాన్నాత్యంతం తదాద్రియంతే కవయో నవాతత్ర విచారణీయ మతివోపలభ్యత ఇది శబ్దచిత్రాంశమసహోయార్హ చిత్రమీమాంసా. ప్రసన 'నవిస్తీర్ణా ప్రస్తూయతే” అని చెప్పెయున్నారు. గదా,

క “ీవెండియుంబతికోర్కి వొదల్క, రెండవసతి యనవరగుణ రేఖందనరుచున్‌ గండెసంగెడుసుతరత్నముల బాండురమణి శ్లుక్తివోలెం బడసె హరికృపన్‌. 79 ఇం దువమాలంకారము నృష్ట్రము. భారతార్హమున రూపకసంకీర్మమగుట విశే

షము,

మ. “*తలపం జొప్పడి యొప్పెనప్పుడు............. ర" అని ముందు వృత్త్యనుప్రొాసోదాహరణముగాం జూపంబడినపద్యమందు సంబంధా

తిశయోక్తి వస్తూత్పేరిక్షలు రెండు గోచరించుటం జేసి వానికింగ్రమమున నంగాంగిభావ లక్షణం బైనసంకరమున ఉదీనికిని శబ్దాలంకారమగువృత్త్యనుప్రాసమునకును సంసృష్టియు విపశ్చిద్వి వేచనీయంబులై తోంచెడు,

చ. “తురగఖరాహతక్షి తిజధూళిచయస్త గితాంబరంబుతో నొరయుచుం దచ్చమూగజసముత్కర మవ్పుడు చూడ నొప్పెది క్కరివరయూధమత్సరవిగాధతంజేసి సమస్త మైనయి ద్ధ్హరం దనవైకి వెత్తుకొని తాల్చెడినో యనుచుండం జూపరుల్‌ 10 ఇందు సంబంథాతిశయోక్త్యనుప్రాణిత హేతూత్సేర్తిక్ష

సీ “అచ్చంపు లేంజీగురాకుడొంపము కెంపు, మేలిచెందిరపుం గెంధూళి గాంగ గ్రుచ్చినట్టుగ జాదుకొన్న మొగ్గలగుంప్పు ప్రకటపాటలబిందుపాళి గాలగ విచ్చినవరువంపువిరులతండము వెంవు, శోభితభూతిరింఛోళి గంగ నిచ్చలం బైన తేనియవానజడీసొంపు లాలితదానధారాళి గాంగ

ఉపోద్దాతము 15 లా. తే. సుమపరాగవుల్‌ కేళిపాంసువులు గాంగ భ్రమర పజ్కలు పైసరఫణులు నాంగం బుడమినెల్లైడ వాహ్యాళి 'వెడలువుదను మదపు కేనులపవోళి నామని దనర్చె” ర్‌ ఇందు సావయవరూనకాను ప్రాణితవస్తూత్సేర్తక్ష సహ్బదయసహ్బృదంగమందై తన రృడు. మరియు నీపద్యమున సీసపాదములు నాలిగింటిలో సంయుక్త చకారప్రాసంబును, బాదార్హవసానంబున నేశరీతిగాంబూర్జానుస్వారపూర్వకముగాం. బకారోత్తర ముకారము నిలుపుటయుం బాదావసానంబున ననఇంటిలో నొక్కరీతిగాం అగ్గాంగి ననుపదమే కూర్చుటయు, దానికి ముదు దిర్హముమీంద “ళ యను దానిని నిలుపుటయు నయి చము గావించి శబ్దాలంకారమును గూర్చుటంజేసి వినువారికి వీనులవిందు గొల్పెడు. సీ “నానాంటి కుప్పాంగునవకంపుయళహ వెం్యపునం జిన్ని ్రాన్నెలటోద అనంగ నుత్తరోత్తరవృద్ది నొప్పుతేజోరేఖ్క పసం గోమలార్కబింబంబు అనంగం గొత్తనక్రొత్తగం బొదల్కొమరునెమ్మేనుల బలువుష్టిం గరికలభంబు అనంగ నంతకంతకు మించువింతమగంటిమి, యుదుటున సింగంపుంగొదమ అనంగ తే “వెలసి రలను ధర్మజభీమవజయు. అనంగం గ్రాలున్స్ఫవసుతుల్‌ దమలోనంగవలు గూడి మనసుమైత్రిచే రామలక్షణచరితము సనయభరతశత్రుఘ్న ఖేలనము మెంయు” త్రి శా శ్‌ ము “ఇటుము. న్నుర్వరం బర్వుచున్న విజయోదిర్ల ప్రతాపాద్భుతో తృటవార్తల్‌ రిపుకోటికిం బిడుగులై గర్పిల్లైదున్‌ నీకు నెం వాటి య. రణ తటివాండైన నెదిర్చి ప్రాణములతో దాంగ్రమ్మఆన్‌ లేమి ప్ర స్పుట మోభూప యరాతిచేష్టలు భవద్చూంభంగపర్యంతముల్‌. ” 109 ఇందుం జతుర్తపాదమునం గారణప్రసక్తిమా(త్రమునం గార్యోచ్చత్తిలక్షణంబుగా నొదపు చపలాతిశయోక్త్యలంకారము ప్రతిపొదింపంబడియె, శా.“ స్రైతోంబుట్టి సుధామధుద్రవముతోం జెన్నొందుపుష్పంబు శో భాతారుణ్య మెలర్పంగా ముడుచుపంపా హేమకూటాశ్రయ ఖ్యాతబ్రహ్మము ప్రోచుంగావుత విరూపాక్షాహ్వయం బాకువీ టీతిమ్మ ప్రభువేంకటాద్రి పృాదయాటీకంబు లోకంబులన్‌ క్ష ఇందు భంగ్యంతరాశ్రయవచః ప్రతిపాదనలక్షణం బైన పర్యాయోక్తాలంకారము నితూపెంపంబడియె.

న రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము శా ఉ్రిచన్గాండలు. రెండు నండగొని వాసిం బేర్చుచున్‌ భక్తిసా మీచిన్యామల పెద్ద వేంకటనృపోన్మీ లన్మనశ్చాతక వ్యాచిక్రింసకుం గైెవసంబయి సదోదంత్కృపాదృష్టిన ధ్రైచినం బగుకృష్ణ మేఘము. జగత్సింతిం గడుం జేయుతన్‌.” లి మ “యతి యంతేందనయార్తిండేద్వడినవాండై యాత్మజాయాసమా గత మైనప్పుడు మేనుంబాయు మని యల్క న్నన్ను శాపించె సం తతి లేకుండినచో 6 దదాశ మిగులం దాంబోవు టెప్టునియున్‌ ధృతిమై నోర్వంగ వచ్చునామదికిం జింతింపంగ నం చెన్నెదన్‌.” పెడ చు “క్షమయు నమోఘవిశ్రమము సద్వినయంబు ప్రతాపమున్‌ సురూ పము నవికారభావమును బ్రాభవశక్తియు నిత్యదానశీ లముదగ నొక్కటొక్కటి కలంకృతిం జేయంగం దాల్చి శోభిలున్‌ విమలత నాకువీటిపుర వేంకటరాయండతి (ప్రసిద్దుందై.ో త ఇం దన్యోన్యాలంకారము, ర్స్‌ సం “కులవర్థనుం డై నకొడుకుంగాననియట్టి లాఘవాస్పదునియాలయము లయము సెరులకుందొడ వైనవరసుతుం బడయని్వి ఘనకలుషాత్ముజీవనము వనము పితరులరుణముం సిర్చెడుసూనుంజెందన్ని దౌర్బాగ్యశీలుగోత్రమ్ము ్రమ్ము రహి నిహపరసుఖప్రదుయిత్తుర్తి నెత్తన్మి వరపుణ్యహినుభవమ్ము వమ్ము తే “ోపలుంబలుకు లేల నికిలము. ఖిలముసూవె యౌమజులు లేనివారి కోయివరమణి తర మె యనపత్యవైవర్య మరయ నతని యకఖిలమును నిట్లు ముఖవర్షహానిం జెంద.” శ్య ఇందు వినోక్ష్యలంకారము, మ౭శీయు. నొాలయము, జీవనము గో[త్రమ్ము, భవమ్ము, నిఖిలమనుపదముల మొదటియక్షరముం. ద్యజించి “లయము, వనము 'త్రమ్ముు వమ్ము, ఖిలొ మ్మనియుం గ్రహించుట శబ్ద చిత్రము, వైవర్ష్యము ముఖవ ర్షహానియనుచో శ్లేషయుంజమత్కారముం గలిగించెదు. మం “జవవద్దోటకపాటితక్షి తిరజన్సంక్రాంతిచే నింకుసిం ధువులం గ్రమ్మణ నుర్వికిన్‌ దివికి దోడ్లో నించెం దన్నాగముల్‌ నవనిర్యన్మదనిర్హ రౌఘమున శుండాశీకరోర్ట్య ప్రవ ర్హవిధిం దాననుజేసి సింధురము' అన్న్రఖ్యాతింగాంచెన్‌ గరుల్‌, ” శై ఇందు శ్లేషాత్ధాసితసంబంధాతిశయోక్ష్యను ప్రాణితనిరుక్యలంకారము,

ఉపోద్దాతము [17 కు “ఉదుటున నట్టురిగి యతం, డది ప్రాయశ్చిత్తతీర్రయాత్రారీలన్‌ వదలకపూతముసేయన్‌ సదమలగతి పూనె వృధయెసత్సంగరముల్‌.” 91 ఇం దర్జాంచరన్యాసాలంకారము,య మత్తకోకిల. “భూధరాధిపకన్యకామణివుణ్యపాదపయోజలా కెధితారుణ్నగైరికద్యుతి హేమకూటవిపారలీ లాధికాదర సాధుసాధి 'హైమవత్యనురంజనా + రాధితస్మర మోచితాత్మపురాత నాపకృతిస్కృతిో క్షేత్తీడ్న ఇందుం బధమసమాసమున ననుగుణాలంకారము., ఇమ్మవోకవి కావ్యగుణములుం బెక్కులు పొసంగునట్టు రచన గావించెను. అన్నియు. నిరూపించినం గ్రంధవిస్తరమగునని వానికిని రెండుమూండుదాహరణముల మాత్ర మిచ్చట నుదాహరంచెదను.

క, “అది సకలసదాచారం, బది సర్వజ్ఞాన మది సమస్తజనిఫలం బొదవిసకొలంది నొకప్పుడు, హృదయము నీయందుండేర్తురేని మహేశా” 60 ఇందు. శ్లేషాఖ్యగుణము.

ఉ. “అంత వసంతమొప్పెం జరమా గ్రిమభాగచరాఖిలర్హుసా మంత మనంతజాలకసమంజసరంజితకుంజకుంజరో దా ఏ ఛంతనితాంతసాం ద్రమధుదానవిజ్బంభితబంభరస (నా త్యంతనిరంతరీకృతదిగంత మతాంతలతాంతకుంత మై.” త్త ఇం దౌదార్య, ముదాత్తచ్య యోజస్ఫు, సౌకుమార్యంబు నూహ్యంబులు,

సీ, “*అచ్చంపులేంజిగురాకుణొంపముకెంప్పు మేలఠిచెందిరవుల గెంధూళిగాంగ. ర్‌ అనుసావయవరూపసకాను ప్రాణితవస్తూత్చేంిక్షకు ముందుదాహరింపంబడిన పద్య

మునందు సమత, యర వ్యక్తి, సమాధియు నూహ్యంబులు. ఇమ్మహాకవి కావ్యమునకు జీవితస్టానీయ మైనవ్యంగ్యవై భవము నిందుంబొందు పఆిచియున్నాండు,

మ, “జ్వవవద్దోటక పాటితక్షతరజస్పంక్రాంతిచే లం 18 అను శ్లేషాత్తాపిత సంబంధాతిశయోక్తయను ప్రాణిత నిరుక్ష్యలంకారమునకు

లక్ష్యముగా ముందుదాహరింపంబడినపద్యమందుందురగఖరో దూతం టబైనపరాగముచే సముద్రములను మందాకినియు. నింకెనియు, నేనుగయులమదధధారలచేతన దొండము లతుంపురులచేతను మగుడ నవినిందెననియుం గల్పించినయతిశయోక్ష్యలంకారముచే సముద్రములను మందాకిని నింకింపం జాలినంతపరాగము. కేంపందగినన్ని గుట్టము లును వాని మరల నిండింపంజాలినంత మదోదకమును దొండప్పునీరునుం గురియం

18 జాలినన్ని యేనుంగులు నాపురమునం గల వను వస్తు ధ్వని వ్యంగ్యమైై విద్వాంసులకు మసోరంజనము6 గావించెడు. 'గ్రంథాదిని రచియింపండిన - శా. “త్రీతోం బుట్టి సుధామధుద్రవముతోం జెన్నాందుపుష్పంబు శో భాతారుణ్య మెలర్పంగా ముడుచుపంపాహేనుకూటాశ్రయ ఖ్యాతబ్రహ్మము ప్రోచుంగావుత విరూపాక్షాహ్వాయం బాకువీ టీతిమ్మప్రభువేంకటాద్రిహృదయాటీకంబు లోకంబులన్‌” అనుపద్యమందు 'శ్రీతోం బుట్టి యనుటచే “రాఘవళ్వే భవేత్సీతా రుక్మిణీ కృష్ణజన్మని'

యను విష్ణువురాణవచనము బొవ్పున లక్ట్మీన్వరూవురా లగుసీతాదేవితో ననంగా సీతాదేవిచరిత్రముతో ననియు “సుధామధుద్రవముతోశాన్నాందుపుష్పంబుం జంద్రుని ననంగా జంద్ర వంశ రాజచరిత్ర ననియు. గల్పించియట "“శోభాతారుణ్య మెలర్పంగా ముడుచు పంషాోహేమకూటాశ్రయ, ఖ్యాత బ్రహ్మము" పంపాహేమకూటాశ్రయుండైన విరూపాక్షదేవునిచేత; ఖ్యాతకృతి సమర్పణ చేత బ్రసిద్ధమైన బ్రహ్మము, వేదతుల్యమైన రామాయణభారత ద్వయార్థ ('వజిపాదకగ్రంథ మనియు నన్వయించుచో మనాక్కావ్యార్థసూచనము వ్యంగ్యమహిమజచే చొనర్చయలడియె ననీ రసికు లూహింపందగును. క “చనునెడ శ్రీరాముండు పా, వని నవనిజరూపవైభవ శ్రీ నుల్లం బున విడి దానవిచిత్రా, తను రాగఫ్రొఢి వచ్చి ఈనుంటైకొనలోన్‌" ఇందు రామాయజణార్థమున రామునకు సీతాదేవియెడ రాగము రతి యుదయించే నని చెప్పంబడియె. అయ్యది ప్రసంగ సంగతానుభావాది సామగ్రీసముల్లసితందై రసమయ్యుడు. కైళిక్వాది వృత్తులును (ద్రాక్షాదిపాకములును బ్రకరణోచితముగను రసోదయానుకూలముగను రచవావిశేషమున నచ్చటచ్చట:గూర్భంబడి సహృదయవేద్యంబు ఖై యుల్లసిల్లెడు. క్క. “కొలంది యిడరాని పాండితి, గలపింగళిసూరనార్యుకవనంబున కౌ శల మున్నదెల్ల నెలు(గంగ, నలవియె మాదృశున కర్టులందుంగవీంద్రుల్‌. ॥ విద్వాంసులు విమర్శించి విశిష్టకృపామతింజేసి యిందలి దోషముల మన్నించి గుణ మీదే నుండినం గ్రహింపం బ్రార్థితులు. ఇట్టు, 10-7-1910 సమస్తవిద్వద్విధేయు(డు, శ్రీకాళహస్తి, శతఘంటము వేంకటరంగళాస్రి.

ీ/రస్తు. (శీ, రామచంద్రపరబ్రవ్మాణే నమః కట రాఘవపాండవీయము, పీఠిక భాతారుణ్య మెలర్పంగా ముడుచుపం పాపామకూటాశ్రయ టీతిమ్మ ప్రభు వేంకటా ద్రిహృదయాటీకంబు లోకంబులన్‌, క వ్యాఖ్యానకర్పృకృతమంగళాచరణము

శా శీ/రీలాజలజంబుం జేకొని దర స్మేరాస్యుండై నోపెకా జాలం బద్బుతవార్తిం దేలంగ నిజేచ్చన్‌ వైజసౌందర్యధు ర్యాలోకద్యుతిధారతన్‌ ముకుళ కవ్యాకోచముల్‌ సేయుగో పొాలస్వామి మనోహరాకృ్పతి మదిన్‌ భావించి సేవించెదన్‌.

చ. అమరయసూరయార్యర చితాంచిత రాఘవ పాండవీయకా వ్యమహితమాధురీమదుభయార్హవివోధిక టీకంజేసెదన్‌ గమలనివాసినీచరణకాంచననూపురశింజితార్చటిన్‌ సమమతి సంస్కృతాం ధ్రకృతిసాధనలక్ష ణలక్షి తంబుగన్‌_. టీక ఉశ్రీతోన్‌ = లక్ష్మీతోడ, పుట్టి = జనించి, సుధామధుద్రవముతోన్‌

సుధా = అమృతమనెడిి మధు = పూందేనెయొక్క, (ద్రవముతోన్‌ = తడితోడ, చెన్నొందు పుష్పంబు-చెన్నొందు = ప్రకాశించునట్టి, పుష్టంబు = పువ్వును శోభాతారుణ్యము. = తరుణకాంతి,_ ఎలర్బయాన్‌ = ఒప్పంగ్భొ. ముడుచు సంపా హేమకూటాశ్రయఖ్యాత బ్రహ్మము-ముడుచు = జడలయందుందాల్చుకొన్నట్ట్రి, పంపా = సంపాసరస్తీరమందున్న, హేమకూట =హేమకూటపర్వతమనెడు, ఆశయ = ఉనికియంద్రు ఖ్యాత = పేర్కొనిన బ్రహ్మము = కర్త-అనంగా బాలచంద్రుని శిర మునందుందాల్చినదని భావము. విరూసాక్షాహ్వాయంబు = విరూపాక్షనామము గలటి

లి రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్థ్యానము ఆకువీటీతిమ్మప్రభు వేంకటాద్రి హృదయాటీకంబు-ఆకువీటి = ఆకువీడనుపత్తనమునకు టేండైన్స తిమ్మప్రభు =తిమ్మరాజుకొమరుండయిన వేంకటాద్రి = 'పెదవేంకటాద్రి ప్రభువుయొక్క, హృదయ = ఉల్లమునందు, ఆటీకంబు = వర్తించునది- బ్రహ్మశబ్దము నకు విశేషణములు. లోకంబులన్‌ = జనకోటులన్సు ప్రోచుళావుతన్‌ = రక్షించులాత. శౌ శ్రీచన్లాండలు రెండు నండగొని వాసిం జేర్చుచున్‌ భక్తి సా మీచీన్యాముల పెద్ద వేంకటనృపోన్మీలన్మనశ్చాతక వ్యాచిక్రింసకుం (గ్రైవసం బయి సదోదంచత్కృపావృష్టిస ధ్రీచీనం బగుకృష్ణ మేఘము జగత్సింతిం గడుం జేయుతన్‌. 2 శక్ర, = లక్ష్మీ దేవియొక్క. చన్తాండలు = స్తనములనెడు పర్వతములను, 'రెందున్‌ = రెంటిని, అండనగొని = ఆ(శ్రయించ్చి వాసిన్‌ = ఆధిక్యముచేతు పేర్చు చున్‌ = ్రసిద్దికెక్కుచును భక్తీ = భక్తియొక్క, సామీచీన్య = కొమరుచేత - అనంగా నిష్కలంక భక్తిచే ననుట. అమల = పవిత్రుండయిన్న పెద్రవేంకటన్సవ = వెద్దవేంకటాద్రి ప్రభువుయొక్క ఉన్మీలత్‌ = వికానము పొందుచున్న, మనః ఉ=డెందమనెడ్కి చాతక = వానకోయిలయొక్క, వ్యాచిక్రింసకున్‌ = గమనేచ్చకు - అనలూ. నుదకము. గోరి సంచరించుట. కైవసంబయి = అధీనమై, సదా = ఎల్ల వుడు ఉదంచత్‌ = అడరుచున్న, కృపా = దయారసమనెడి, వృష్టి = వర్షముతోడ, సద్ధీవీీం బగు = కూడి. వర్తించునట్ట, కృష్ణ మేఘము. = కృష్ణుండను కార్మెజుంగు శిష్ణరూపకము. ' జగత్‌ = లోకముయొక్క, ్రీతిన్‌ = ఇష్టమును కడున్‌ = మిక్కిల్హి చేయుతన్‌ = ఒనర్చుంగాక. శా, లోకత్రాణరతిం దదాదిమమహీలోకప్ర వేశోత్కభా షాక్ట్‌ ప్త ప్రథమద్వితీయవదగుంజ న్మంజుమంజీరగ ర్టాకల్ఫానులరామభారతకథాసర్గంబులన్‌ మించునా ల్మీకివ్యాసులం గొల్బెదం దదుభయశేషార్హ సంసిద్ధికిన్‌ తి లోకత్రాణరతిన్‌-లోక = జనులయొక్క్య త్రాణ = ప్రోవునందుంగల, రతిన్‌ = ఆశచేత-ఇది వాల్మీకి వ్యాసులయం దన్వయము. తత్‌ = అట్టే ఆదిమ = తొలుతటి దైన - ఇది ప్రవేశమునకు విశేషణము. మహీలోక = భూలోకముంగూర్చి, ప్రవేశ = చొచ్చుట యందు, ఉత్క = ఉత్సాహము గల్క భాషా = సరస్వతీదేవి చేత, క్లీప్త = తొదుగంబడినవియై. ప్రథమద్వితీయ = కుడియెడములయిన్త పద = పాదముల యందు, గుంజత్‌ = అవ్యక్తముగ (మైోయుచున్న, మంజు = విననింపైన్మ మంజీర = అందెలయొక్క,. గర్జాకల్ట = రొదతో సమానములయిన్క అనుల = స్వచ్చము లయిన రాను = రామునియొక్క భారత = భరతవంశపురాజులయొక్కయు, కథా మ్‌ చరిత్రములయొక్క = అనంగా రామాయణ భారతములనుటు. సర్గంబులన్‌ క్‌ నిర్మాణములచేత్య మించు = వేర్చునట్టి వాల్మీకి వ్యాసులన్‌ = వాల్మీకిమును వ్యాస

ప్‌రిక వ్‌ మునులను తదుభయ = ఆరామాయణ భారతముల రెంటియొక్క, శ్లేషార్ర = కూడిక యగునర్హముయొక్క నంసిద్దికిన్‌ = నెర వేరుటకొటక్కు కొలిచెదన్‌ = సేచిం చెదను.

ఉ. ఏయెడ నర్హగారవసమృద్దియు శబ్ద్బవిశుద్రియుం దిరం లై యనవద్యతం బరంగ నంధ్రవచస్త్రితి భారతంబు రా మాయణమున్‌ రచించిన మహాత్ముల నాత్మందలంచెదన్‌ జగ దేయుల నన్న పార్యునినిం దిక్కసుధీమణి నెట్టసత్కనవిన్‌ త్త ఏీయెడన్‌ = ఎల్లెడలను అర్ర = వాచ్యాద్యర్హములయొక్క; గౌరవసమృద్దియున్‌

2 గురుతాత్విశయమును, శబ్ద = పదములయొక్క, విశుద్దియున్‌ = సౌష్టవమును, తిరంటై = స్టిరమై, అనవద్యతన్‌ = నిర్హుష్టమనుటచేత్య వరంగన్‌ = ఒప్పునట్టుగ్యా ఆంధ్రవచః = తెనుగయుపదములయొక్క, స్ట్రితిన్‌ = ఉనికిచేత - అనంగాం. దెనుంగు ననుట. భారతంబు = భారతంబును, రామాయణమున్‌ = రామాయణమ్చు రచించిన = ఒనర్చించిన్న మవోత్ములన్‌ = పూజ్యులయిన,. జగద్గేయులన్‌ = లోకస్తుత్యులయిన్న నన్న పార్యునిన్‌ = నన్నయభట్టారకున్సి తిక్కసుధేమణిన్‌ = తిక్కనకవిన్తి ఎట్టసత్క విన్‌ 2 ఎట్జాంపెగ్గడను (ఈమువ్వురిని), ఆత్మన్‌ = పృాదయమునందు, తలంచెదన్‌ = ,భావించెదను,

క. ఈవిధి నభీష్ట్రసిద్దికి దైవతకవి నుతి యొనర్చి తప్పొప్పు మదిన్‌ భావించిదిద్దకుండను, దేవానాంప్రియుల (మొక్కి తెలతుంగుకవులన్‌ ॥ ఈవిధిన్‌ = ఈ [క్రమమున అభీష్ట్రసిద్రికిన్‌ = కోర్కి నెజవేలుటక్కు దైవత

జ దేవతలయొక్కయు, కవి = కవీశ్వరుయొక్కయు, నుతి = స్తోత్రమును ఒనర్చి = కావించి తప్పు = దోషమును ఒప్పు 2 గుణమును మదిన్‌ = తమహృదయమునందు, భావించి = ఎంచి, దిద్దకుండన్‌ = సరిపణపకుండునట్టు దేవానాంప్రియులన్‌ = మూర్చులక్కు (మొక్కి = నమస్కరించి, కుకవులన్‌ = దుష్కవులకు, తెలతున్‌ = నమస్కారము. చేయుదును. “దేవానాం ప్రియ ఇతి చ మూర్ణ అని వ్యాకరణము,

వ. అని కుకవు లొకనిమిత్రంబునం బార్హనీయు అగుటంజేసి తత్పాం క్రనంబునుం గొంత నడపినవాండనై యెద్దియేనియునాక్క భవ్య కావ్యంబు నవ్యప్రకారంబున రచియించుటకు నుదంచితకుతూపా లుండ నైయుండు సమయంబున. 6 అని = ఇట్లుని కుకవులు = కుత్సితకవులు, ఒకనిమిత్త్రంబునన్‌ = ఒకకారణ

ముచేత్య ్రార్రనీయు. లగుటంకేసి = కొనియాడందగినవారగుటచేత్క తత్‌ = ఆకు కవులయొక్క, ప్రార్హనంబును = వేండికోలును, కొంత = కొంచెము నడిపినవాండనై = (ప్రపర్తింషండేసినవాండద నై, ఎద్దియేనియున్‌ = దేనినైన, ఒకభవ్యకావ్యంబు = ఒక

లై రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము అ ఆకువీటీతిమ్మప్రభు వేంకటాద్రి హృదయాటీకంబు-ఆకువీటి = ఆకువీడనుపత్తనమునకు తేండైన, తిమ్మప్రభు పతిమ్మరాజుకొమరుండయిన, వేంకటాద్రి = 'పెదవేంకటాద్రి ప్రభువుయొక్క, హృదయ = ఉల్లమునందు, ఆటీకంబు = వర్తించునది-బ్రహ్మశబ్దవు నకు విశేషణములు. లోకంబులన్‌ = జనకోటులను, ప్రోచుంగావుతన్‌ = రక్షైంచుంగాత, శా. శీచన్గాండలు రెండు నండనగొని వాసిం జేర్చుచున్‌ భక్తి సా మీవీన్యామల పెడ్డ 'వేంకటనృపోన్మీలన్మనశ్చాతక వ్యాచి[క్రింసకుం గవసం బయి సదోదంచత్క ఎపావృష్టిస ధ్రిచినం బగుకృష్ణ మేఘము జగత్పింతిం గడుం జేయుతన్‌. 2 శ్ర. = లక్ష్మీ దేవియొక్క,. చన్తాండలు = స్తనములనెడు పర్వతములను 'రెండున్‌ = రెంటిన్సి అండనగొని = ఆశ్రయించి, వాసిన్‌ = ఆధిక్యముచేత్క పేర్చు చున్‌ = ్రసిద్దికెక్కుచున్తు భక్తి = భక్తియొక్క, సొమీచిన్య = కామరుచేత - అనంగా. నిష్కులంక భక్తిచే ననుట. అమల = పవిత్రుండయిన్న పెద్దవేంకటనృప = పెద్దపేంకటాద్రి ప్రభువుయొక్క, ఉన్మీలత్‌ = వికాసము పొందుచున్న మనః =డెందమనెడి చాతక = వానకోయిలయొక్క, వ్యాచిక్రింసకున్‌ = గమనేచ్చకు - అనంగా నుదకము గోరి సంచరించుట. క్రైవసంబయి = అధినమై సదా = ఎల్ల ప్పుడు, ఉదంచత్‌ = అడరుచున్న కృపా = దయారసమనెడి, వృష్టి = వర్షముతోడ నద్రిచినం బగు = కూడి వర్తించునట్టి కృష్ణ మేఘము మా కృృష్ణుండను కార్మెయింగు =. శ్లిష్టరూపకము. ' జగత్‌ = లోకముయొక్క, ్రీతిన్‌ = ఇష్టమును, కడున్‌ = మిక్కిలి చేయుతన్‌ = ఒనర్భుంగాక. శా. లోకత్రాణరతిం దదాదిమమహీలోక ప్ర వేశోత్కభా షాక్ట్హ్‌ప్త ప్రథమద్వితీయపదగుంజ న్మంజునుంజీరగ ర్టాకల్బామలరామభారతకథాసర్గంబులన్‌ మించువా ల్మీకివ్యాసులం గొల్చెదం దదుభయశ్లేషార్హసంసిద్దికిన్‌ తె లోకత్రాణరతిన్‌-లోక = జనులయొక్క, (త్రాణ 2 ప్రోపునందుంగల, రతిన్‌ = ఆశచేత-ఇది వాల్మీకి వ్యాసులయం దన్వయము, తత్‌ = అట్టి, ఆదిమ = తొలుతచి దైన - ఇది ప్రవేశమునకు విశేషణము. మహీలోక = భూలోకముంగూర్చిి ప్రవేశ = చొచ్చుటు యందు, ఉత్క = ఉత్సాహము గల్క భాషా = సరస్వతీదేవి చేత, కప్ప = తొడుగంబడినవిలై. ప్రథమద్వితియ = కుడియెడవులయిన పద = పాదముల యందు గుంజత్‌ = అవ్యక్తముగ (మోయుచున్న్య మంజు = విననింపైన, మంజీర = అందెలయొక్క, గర్జాకల్ట = రొదతో సమానములయిన అమల 2 స్వచ్చము లయిన రావు = రామునియొక్క, భారత = భరతవంశప్పురాజులయొక్కయు, కథా = చరిత్రములయొక్క. - అనంగా రామాయణ భారతములనుట. సర్గంబులన్‌ = నిర్మాణములచేత, మించు = పేర్చునట్టి, వాల్మీకి వ్యాసులన్‌ = వాల్మీకిమును వ్యాస

పేరిక తి వబనులను, తదుభయ = ఆరామాయణ భారతముల శెంటియొక్క, శ్లేషార్ద = కూడిక యనునర్తముయొక్క, సంసిద్ధికిన్‌ = నెరవేరుటకొఆక్సు కొలిచెదన్‌ = సేవిం చెదను.

ఉ. ఏయెడ నర్రగారవసమృద్ధియు శబ్దనిశుద్దియుం దిరం లై యనవద్యతం బరంగ నంధ్రవచస్ట్రితి భారతంబు రా మాయణమున్‌ రచించిన మవోత్ముల నాత్మందలంచెదన్‌ జగ ద్లేయుల నన్న పార్యునినిం దిక్కసుధీిమణి నెల్టసత్కవిన్‌ త్త ఏయెడన్‌ = ఎల్లేడలన్సు అర్ధ = వాచ్యాద్యర్హములయొక్క, గౌరవసమృద్దియున్‌

= నురుతాత్విశయమున్సు శట్ట ౫ పదములయొక్క విశుద్దియున్‌ = సౌప్టనమును, తిరంటై = స్టైరమై, అనవద్యతన్‌ = నిర్ద్హుష్టమగుటచేత్క వరంగన్‌ = ఒప్పునట్లుగా, ఆంధ్రవచః = తెనుంుపదములయొక్క, స్ర్రితిన్‌ = ఉనికిచేత - అనంగాం. దెనుంగు ననుట. భారతంబు = భారతంబును్కుు రామాయణమున్‌ = రామాయణమ్ము రచించిన = ఒనర్బించిన మవోత్ములన్‌ = వూజ్యులయిన్క జగద్దేయులన్‌ = లోకస్తుత్యులయిన నన్న పార్యునిన్‌ = నన్నయభట్దారకున్మి తిక్కసుధిమణిన్‌ = తిక్కనకవిని ఎబ్బసత్మ్క విన్‌ = ఎట్జా్రెగ్గడను (ఈమువ్వురిని), ఆత్మన్‌ = పృదయమునందు, చలంచెదన్‌ = భావించెదను.

క. ఈవిధి నభీష్టసిద్దికి, దైవతకవి నుతి యొనర్చి తప్పొవ్స మదిన్‌ భావించిదిద్దకుండను, దేవానాం ప్రియులమొక్కి తెలతుంగుకవులన్‌. ం ఈవిధిన్‌ = ఈ వ్రమమున, అభీష్ట సెద్దికిన్‌ మ కోరి నెలవేజుటక్కు దైవత

= దేవతలయొక్కయు, కవి = కవీశ్వరుయొక్కయు, నుతి = స్తోత్రమును, ఒనర్చి = కావించ్చి తప్ప = దోషమును; ఒప్పు = గుణమును మదిన్‌ = తమహృదయమునందు, భావించి = ఎంచి, దిద్దకుండన్‌ = నరిపజుపకుండునట్టు దేవానాంప్రీయులన్‌ = మూర్చులక్కు (మొక్క = నమస్కరించి కుకవులన్‌ = ద్రుష్కవులకు, తెలతున్‌ = నమస్కారము చేయుదును. “దేవానాం ప్రేయ ఇతి చ మూర్జే” అని వ్యాకరణము.

వ. అని కుకవు లెకనిమిత్తంబునం బ్రార్హనీయు లగుటంజేసి తత్పాం ర్హనంబునుం గొంత _ నడఎనవాండనై త్వెద్దియేనియునొక్క భవ్య కావ్యంబు నవ్యప్రకొరంబున రచియించుటక్‌ నుదంచితకుతూహ లుండ నెయుండు సనుయంబున, 6; అని = ్లట్టుని, కుకవులు క ముత్సితకవుల్సు ఒకనిమిత్తంబునన్‌ = ఒకకారణ

ముచేత్య ప్రాక్టనీయు లగుటందేసి నియాడందగినవారగుటచేతు తత్‌ = ఆకు కవులయొక్క, ప్రార్హవంబును నయ ర = కొంచెము. నడిపిననాండవై 2 ప్రవర్తింపంజేసినవాండ నై? ఎడ్లి న్న దేనినైన్క ఒకభవ్యకావ్యంబు 2 ఒక్త

జ్తీ రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము “మనోజ్ఞ 'మైనప్రబంధమున్కు నవ్యస్రకారంబునన్‌ = వింతతెజంగున్న రచియించుటకున్‌ = ఒనర్చుటక్కు ఉదంచితకుతూహలుండ వై = సోత్సుకుండనై, ఉండు సమయంబునన్‌ 2 ఉన్నవేళ ఈమీంద నొకటిరెండుపద్యములు విడంబడి యని ప్రత్యంతరముల యందులానంబడమిచే నిటంజేర్చయిడిన వయ్యెం గాని దానంగధాసందర్భము. తప్పినది కాదు. సీ. ఏమహీవరుతాత యిమ్మభూవనరుండు స త్కీర్తి గంగాజన్మకృతిమహాద్రి యేవిభుతండ్రి నానావిధపొరుష స్టిరవృత్తి మీసాలతిమ్మశౌరి యేన్ఫపోత్తముతల్లి మానితపరమసా ధ్విగుణంబుల్రోక తిమ్మమాంబ యేధీరుననుజన్ము లిద్ధ దానక్ష్యాత్ర భద్రుండు చిన వేంకటాద్రినృపుండు తే. ఘనులు వేంకటరాయ వేంకటవరదులు న్‌నం బ్రసిద్దులు ముగు రట్టియాక్రువీటి వురవరాంకుండు త్రిభువనవూర్ల కీర్తి _“యతులతేజుందు పెద నేంకటాద్రివిభుందు. (7 ఏీమహీవరు = ఏీభూపతియొక్క, తాత = పితామహాండు, సత్కిర్హి = మంచి యశమనెడు గంగా = ప్రాయేటియొక్క; జన్మ = పుట్టుకయొక్క కృతి = ఒనర్చు నకు, మవోద్రి = గట్టులటేండయిన, ఇమ్మభూవరుండు = ఇమ్మరాజో, ఏవిభు = ఏ ప్రభువు యొక్క తండ్రి = జనకుండు, నానావిధ = వెక్కుభంగులయిన్స పౌరుష న్‌ మగంటుములం వేత స్తిర = తిరమైన, వృత్తి = వ్యాపారముగల, మీసాలతిమ్మ శౌరి = మీసాలతిమ్మరాజో, ఏన్ఫపోత్తము = ఏరాజ[్రేష్టనియొక్క; తల్లి = జనని, మానిత = మన్నింపంబడిన్క వరమ = (శ్రేష్టములయిన, సాధ్విగుణంబుల = పాతివై త్యగుణములకు, ప్రోక తాసియైనం తిమ్మమాంబ = తిమ్మాంబయో! ఏధిరు = ఏద్భతిమంతునియొక్క అనుజన్ములు = తమ్ములు ఇద్ద 2 (ప్రకాశింసంచేయంబబడిన, దాన = త్యాగముచేతను, క్షొత్ర ౩ క్షత్రభావముచేతను-అనయాం బరిపొలనాదులనుట. భద్రుందు. = కుంగళకరుండయిన చిన వేంకటాద్రినృపుండు = ఖ్యాతికెక్కినవారు ముగురు = ఈమువ్వుర్నో అట్టి = అటువంటి ఆకువీటి = ఆకువీడను పుర వ్‌ వట్టణమునక్కు వర ౨ టేండనెడ్సు అంకుందు = చిన్నాము గలవాండు, త్రిభువన ౩ ముళ్లోకములయందు, పూర్ణ = నిండిన్స కీర్తి = యశము. గలవొండు, అతుల వ ఈడులేన్తి చేజుండు = పరాక్రమము. గలవాండు, పెదవేంకటాద్రివిభుండు = పెద వేంకటాద్రిరాజు,

ప్‌రిక ర్‌ న. నిజాస్థ్టానంబున సంగితసాహిత్యాది వివిధ విద్యాప్రసంగంబులం బవ ర్తిల్టుచు. రి నిజ = తనయొక్క, ఆస్టానంబునన్‌ = కొలువుకూటమునందు, సంగీత = గానము, సాహితీ = సాహిత్యము, ఆది = మొదలుగాంగల్క వివిధ = అనేకముల యిన విద్యా = చిద్యల యొక్క ప్రసంగంబులన్‌ = ప్రసక్తులచేత, ప్రవర్తిల్డుచున్‌ = ఉన్నవాండగుచు. సీ, శోధితాపస్తంబసూతు గౌతమగో(త్రు సుచరిత్రుంబింగళసూరసుకవి పౌత్ర్రు నన్నపరతిభావనదౌహిత్రు సవమురధిముణిీకీ నబ్బమకుంబుత్తుం ననుజన్ములై నట్టాయములనయెజ్జునా ర్యులు భక్తి సేవింవ నలరువాని సత్కావ్యరచనావిశారదుం డగువాొని సూరననామ విశ్రుతుని నన్నుం ఆ. బ్రియము సందిలంగంబిలిపించి బహూవ,స్త్ర, భూషణాదిదానములంగరంబు సంతసం బొనర్చి యెంతయు గారవ 'మెసంగ మధురఫణితి నిట్టులనియె. 0 శోభిత = ప్రకాశింపంచేయబడిన- ప్రసిద్దినొాందినదనుట, ఆవస్త్రంబసూత్రున్‌ = ఆపస్తంబ మనుసూత్రము గలవాన్సి నౌతమగోత్రున్‌ = గౌతములగోత్రముగలవాన్ని సుచరిత్రున్‌ = మంచినడత గలవాన్ని పెింగళసూరసుకవిపౌత్తురన్‌ = పింగళసూర సుకవిపౌత్తుంన్‌' = పింగళిసూరన్న కవియొక్కమనమండైనవాన్సి నన్నపరతిభావనన = నన్నపరతిభావనలక్కు దౌహిత్రున్‌ = కూంతురుకొడు కైనవాన్సి అమరధిమణికిన్‌ = అమరయకవికిన్ని అబ్బవుకున్‌ = అబ్బమ్మకున్తు పుత్తురిన్‌ = తనయుండయినవాని, అనుజన్ములై నత్రి = తమ్ములైన, అమలనయెజ్దనార్యులు = అవములనయెజ్ఞనకవుల్లు భక్తిన్‌ = భక్తిచేత, "ససేవింపన్‌ = సేవచేయుచుండంగా, అలరువానిన్‌ = ఒప్పెడు వాని-మహిమం జెందువానిననుట. సత్కావ్య = మంచికావ్యములయొక్క - అనంగా దోషరహితములై రసాద్రిప్రయుక్తము. లయినవి యనుట. రచనా = కూర్చునందు, విశారదుండగువానిన్‌ = నేర్చరియైనవానిి సూరననామ = సూరనయను పేర వి్రు తునిన్‌ = ప్రసెద్రి కెక్కి నవాని నన్నున్‌ = నను-క్రిందటి వెల్ల దినికి విశేషణములు. ప్రియము = ప్రీతి సంధిలంగన్‌ = తనరంగా, పిలిపించి = పిలువ నంప్కీ బహు = అదికములయినృ వస్త్ర, = చేలములుు భూషణ = సొమ్ములు అది = మొదలుగాంగల వానియొక్క దానములను = ఈవులచేత్స కరంబున్‌ = మిక్కిలి సంతసంబొనర్న్చి

6 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము = సంతోష పెట్టి ఎంతయున్‌ = చాలు గారవ మెసంగన్‌ = ఘనత మీజయౌ, మధురఫణితిన్‌ = ఇంపగుతెణంగున్క ఇట్టులు = ఈమీందంజెప్పంబోయెడి ప్రకారమున అనియెన్‌ = పల్కెను.

శా 'రెండర్ధంబులపద్య 'మొక్కటియు నిర్మింపంగ శక్యంయబు గా కుండుందద్గతింగావ్య మెల్ల నగునే నోహో! యనం జేయదే పాండిత్యంబున నందునుం దెనుంగుకబ్బం బద్భుతం బం(డ్రుద క్షం డెవ్వాండిల రామభారత కథల్‌ జోడింప భాషాకృతిన్‌ 10 'రెండర్హంబులపద్యము = ద్వ్యర్హి యగుపద్యమును, ఒక్కటియున్‌ = ఒండే

వియ్యు నిర్మింపగన్‌ = -కూర్చుటకు, శక్యంబు గాకుండున్‌ = తరముగాకుండును అట్టుండంగా; తద్గతిన్‌ = ఆ రెందర్హములు గలపద్యముచొప్తును కావ్యమెల్ల నగునేని = ఒక ప్రబంధము కడముట్టు నిర్మిత . మాయెనేని - ఆకావ్యమనుట సిద్దార్హము. అదియకర్త్య ఓహో యనంజేయదే = ఆశ్చర్యపడి మెచ్చుకొనునట్టు చేయంజాలదా! పొండిత్యంబున నందునున్‌ = రెండర్థములకావ్యమును జేయునట్టియా నేర్చునందును తెనుగుకబ్బంబు = ఆంధ్రకావ్యము - అనంగా నాంధ్ర కావ్యముచేత యనుట, అద్భుతం బండ్రు = అరుదందురు-పెద్ద అని కర్త భాషాకృతిన్‌ = వాగ్రూపమునం గావ్యన్వరూపముగననుట. రామభారతకథల్‌ = రామాయణభారతములన్ను జోడిం పన్‌ = జంటగాంచేయుటకు - అనగా నా రెండర్హములను నొకటిగాంజెప్పుటకు; ఇలన్‌ = భూమియందు, దక్నుండు = సమర్దుండు ఎవ్వాండు = ఏకవ్సి కలండని శేషము. కావున నీకంకు నెవ్వండును. లేండని భావము.

ఉ. భీమన తొల్లి చెప్పె నను పెద్దలమాటయె కాని యందు నొం డేమియు 'నేయెడ న్నిలుచు 'కొవ్వరుంగానర టుండనిమ్ము నా నామహిత ప్రబంధరచనాఘనవి[క్రుతి నీకుంగల్లుటన్‌ నామదిందద్ద్యయార్ధకృతినై వుణియుం గల దంచు నెంచెదన్‌! 11 తొల్లి = మునుపవ్పు భీమన = భీమన యనుకవి - రెండర్హముల కావ్యము నని

తెచ్చుకొనునది.. చెప్పెను = వచించెననుట. అను = అనునట్టి పెద్దలమాటయె కొని = వృద్దుల వాక్యమే కాని - రెండర్హములకావ్యము. నొకదాని భీమన చేసినట్టు పెద్దలు వాడుకొనుచున్నారని భావము. అందున్‌ = ఆకొవ్యమునందు, ఒండు = ఒకట్కి ఏమిటున్‌ = ఏీదియు-ఒకపద్యము నైన ననుట, ఏయెడన్‌ = ఎచ్చోటను, నిలుచుట ౫ వర్తించుటను, ఎవ్వరును = ఏీవారున్సు కానరు = ఎటుంగరు. అటుం డనిమ్ము = ఆవార్హ యట్టుండనీ-ఇటలయిన, ప్రబంధ = కావ్యములయొక్క; రచనా = ఒనర్బుచేత్వ ఘన = అధికమయిన, విశ్రుతి = ఖ్యాతి, నీకు కల్లుటన్‌ =

పీరిక 7 లధించుటచేత (ఇది హేతువు), తక్‌ = (ఏబటండె్పెన దృయార్ధ = ₹ండర్రవ..లప జంధముయొక్క్ర, కృతి = కూర్చునందుంనిల్క నైపుణియున్‌ న్‌ నేల్వినవ కిలడంచు =. నీకుంగలదని, నామదిన్‌ = నాహృదయమునందు. ఎంచెండ్‌ = కంలనెచన... కు చాటు ప్రబంధరచన్నా పాటవకఠితుండవు శబ్దపరిచితియందున్‌ మేటివివీనిందెనుంగునం, బాటించిరచింపనీవబ్రాధు.డనరయఃన్‌. చొటు. (ప్రబంధ, = సంఖ్యాకాసంఖ్యాకాదిఖేద ప్రశస్త కృతులయొక్క, భచనా. = ఒనర్చునందులల పాటవ = వైపుజ్యముతోడ్క కఠితుండవు = కూడుకొన్నవాండవు, శబ్దపరిచితియందున్‌ = శబ్దపరిజ్ఞానమునందున్వు సాహెతియందనుటు, మేటివి = సమర్జుండవు, కావున్న అరయన్‌ = విచారించి చూడంగా, దినిన్‌ = ఈ రెందర్ధ ములకావ్యము తెనుయనన్‌ = ఆంధ్రమునందు, పాటించి = గైకొన్సి రచింపడ్‌ = అనర్బుటక్కు నీవ = నీవే ప్రొఢుండవు = జాణవు.

ఉ. దక్షత యింత గల్మి విశదంబుగం గాంచియు నీవుదిన్‌ ఫలా 'షేక్ష ఘనంబు కామినిది యిట్టునంగొంకెద నీకు నోలలా "'బక్షణభక్తి నీల రచియించుట యిష్ట్ర కాదె శీవిరూ పొక్టున కంకితంబుగ శుభార్హము రాఘవపొండవీయమున్‌. 18 దక్షత = కౌశలము, ఇంత నల్మిన్‌ = ఇంతమాత్రము. కలిగి యుండుటను,

విశదంటుగన్‌ = తెల్లముగ్య కాంచియున్‌ = తెలిసియ్యు. నీమదిన్‌ = నీయుల్లమందు, ఫలాపేక్ష = ప్రయోజనాసక్తి ఫఘవంబు గామిన్‌ = నొప్ప కాకపోవుటచేత్స నీక.ంగృతి చెప్పి దానఫలమును బొందుట గొప్పయనుబుద్ది లేమి 'హేతువుచేత నని భావము. ఇది యిట్టునన్‌ = ఈకృతి చేయుమనుటక్కు కొంకెదన్‌ = జంకెదను - అట్టు వలదుగాన్ని ఓలలా ఘేక్షణభక్రిశీల = ఈశ్వరభక్తి నిరతుండయినవాండా!. ఇది 'హేతుగర్చ్భవిశేషణము, శ్రీవిరూపాక్సునకున్‌ = విరూపాక్షస్వామిక్కి అంకితంబుగన్‌ = ేర్కొనంటడినదిగో

్రీవిరూపాళ్తుని పేరననుట.. శుభార్హము = మేలుగలుగుటకొలకు, రాఘవపాం డవీయమున్‌. = రాఘవపాండవీయమన (గ్రంధమును రచియించుట = జఒనర్భుట్కు నీకున్‌ = నీకును ఇష్టము కాదె = అభధీష్టమే కడా ఫలాపేక్షచే నొనర్ప నిష్టము లేనివాండవైనను భగవదంకితముగం చేయ నిచ్చ గలవాండవు కావున ,గ్రీవిరూపొక్షుని "పేర నీద్వయార్హకృతి నొనర్చు మని తాత్పర్యము,

వ. అని సవినయభక్తికంబు లగుమధురభాషణంబుల నిజాభిలాషంబు తెజం గెజీంగించిన నేనునుం దదీయంబు అలగునతిమాత్రగొరవ సంభావనాది నిశేష్పంబులచేతం ్రీతచేతస్కుండ నై యునికింజేసి శక్యాశక్యవిచారంటు లేక యంగికారభంగితరంగితం బగునంత రంగం బుతో నతని సభివీక్తించి. కేడీ

8 రాఘవపాండవీయము్సు సవ్యాఖ్యానము అని = ఇట్లన్తి సవినయభక్తికంబులు 2 వినయభక్తిసహితములు, అగు = అగునట్టి, మధురభాషణంబులన్‌ = తియ్యనిమాటలచే, నిజాభిలాషంబు తెఆంగు = తనకోర్కిరీతిని ఎఆింగించినన్‌ = తెలిపించినను, తదీయంబులు = అతనివి - అగునట్ట్రే అతిమౌత్రగౌరవ = ఎంతయు గారవముతోంగూడిన్న సంభావనాది విశేషంబులచేతన్‌ ౩ వింత లగుమన్ననలచ్చే ప్రీతచేతన్కుండనై = సంతసించినహృదయము గలవాండనై, ఉనికిండేసి = ఉండుటచేత, శక్యాశక్యవిచారంబు = కాందగుం గాందగ దనుచింత, లేక్క అంగీకారభంగీ = ఒప్పికోలువిధముచేే తరంగితంబగు = వెనుపంబడినట్టి, అంత రంగంబుతోన్‌ = చిత్తముతోను, ఇట్లంటిని = ఈ లాగునం బల్కితిని. ఉ. రాఘవపాండవీయకథ రమ్యముగా నొక కావ్యసృష్టి నా హో ఘటియింపంగా వశమె యారిధ్రకవీంద్రుల కైనం- దావక శ్చాఘనపూర్వకోక్తి యవిలంఘ్యము గావునం గోవిదానుకం పాఘనబుద్ధిం జూపెదం జమత్క్బృతిముత్కృతి మత్కృృతిత్వమున్‌ ” 15 ఆంధ్రకవీంద్రుల కయినన్‌ = ఆంధ్రకవి(శ్రేష్టులకేనియు రాఘవపాండవీయకధ = -రామాయణభారతములను, రమ్యముగాన్‌ = ఒప్పిదముగ్యా ఒకకావ్యసృష్టిన్‌ = ఒక (ప్రబంధనిర్మాణముచేత్క ఆహా = బ్లారా! ఆశ్చర్యవాచకము, ఘటియింపంగొన్‌. = కూర్చుటకు, వశమె = శక్యమా రాఘవభారతార్హములు రెందు కలిగి యుండునట్లు నొకకావ్యము. నిర్మింపం గూడునా యనుట. అక్లైనమ్మ తావక = నీదగు, శ్ఞాఘన వూర్వక = పాగడ్తుకోలుమున్నుగాంగల, ఉ్తి = మట అవిలంఘ్యము 2 దాంటందగ నిద్మి కావునన్‌ = ఆకారణముచేత్క కోవిద = విద్వాంసులయొక్క, అనుకంపా = కరుణచేత్య ఘన = అతిశయముం బొందిన్స బుద్దిన్‌ = మతిచేత - పండితోత్తముల కృపాతిశయమువలన నాబుద్ధికి నిట్టిమహాకావ్య నిర్మాణమునందుం జూడ్కి కలిగెంగాని మజీయొకటిం గాదనుట. చమత్క్బృతిమత్‌ = చమత్కారముగల్క కృతిన్‌ = ప్రబంధ రచనయందు, మత్కృతిత్యమున్‌ = నాకౌశలమును చూపెదన్‌ = కనుపటిచెదను. వ. అని మజీియు నతనిచేత ననేకవిధసత్కార సంభావనాసంభృతస మ్మదుండనై. 16 అని = ఇట్టన్సి మటీయునుు అతనిచేతన్‌ = ఆ పెదవేంకటాద్రివ్రభువుచేత, అనేక విధ = నానాప్రకారములయిన, సత్కారసంభావనా = దానసమ్మానములచేత్క సంభ్చత = వహింపథడిన, సమ్మదుండనై' = సంతోషము గలవాండనై-

పీఠిక రి సీ. ఆంధ్రబాషాసంస్కృతాభిభాషాశ్లేష, యొక్కొాకచోట నొక్కొక్కచోట నుచితశబ్లశ్లేష యొక్కొాక్కచోట న, ర్హశ్లేష యొక్కాక్కతఅిని ముఖ్య గౌణవృత్తిశ్లేష ఘటన యొక్కాకతఆి నర్ధాన్వయము వేతెయగుచు నునికి శబ్బాన్వయని భేదసంగతి యొక్కొక్కం ఈంశి నివి యొక్కౌక్కతథిని "రెండు తే. మూండు గూదుట యన సముజ్జ్వ్యలము గాంగ నాకుందోచినగతిం బెక్కుంబోక అమర రామభారతకథలు పర్యాయదృష్టిం జూచుసువుతుల కేర్పడ నాచరింతు క్షే ఒకొక్కచోటన్‌ = ఒక్కొకయెడ, ఆం ద్రభాషాసంస్కృతాభిభాషాశ్లేష = ఆంధ్ర గీర్వాణములయొక్క' కూడికయుు. ఒక్కొక్కచోటన్‌, ఉచిత = తగిన శబ్దశ్లేష = శబ్దముల కూడికయ్యు ఒక్కొక్కచోటన్‌ =అర్హశ్లేష = అర్హములకూడికయు. ఒక్కొక తీన్‌ = ఒక్కొకవేళ ముఖ్యగాణ = ప్రధానాప్రధానములయిన్న వృత్తి= ప్రవృత్తులు గలు శ్లేష =కూడికయొక్క్క ఘటన = కూర్చును, ఒక్కొకతతిన్తి అర్జాన్వయము = అర్హములచేరిక్క వేటె యగుచున్‌ = భిన్నమగుచున్సు ఉనికి.= ఉండుటయు, ఒక్కొకతతీని ఇవి = ఈక్రిందటం జెప్పినక్లేషాదులు, 'రెండుమూండు = రెండు గాని మూండు. గాని కూడుట = చేరుటయు. మజియు సముజ్వ్వలముగన్‌ ఒప్పునట్లుగా ననుట. నాక్కు తోంచినగతిన్‌ = స్టురించునట్టివిధమున, 'పెక్కుపోకలు =. పలుమార్షముల్పు అమరన్‌ = ఏర్పడునట్టుగొా రామభారతకథలు = భారతరా మాయణములను, పర్యాయదృష్టిన్‌ = పర్యాయ[్రమమున్న చూచుసుమతులకున్‌ = పరికించునట్టిధీముంతులకు, ఏర్పడన్‌ = రాముభారతకథలు వేజువేణ నేర్పడునట్టు ఆచరింతున్‌ = రచియింతును, కృతి నని సంబంధము. క. ఒకకథ వినియెడితరి వే జశొకకథ వై దృష్టీ యిడిననాక యర్హముందోం పక తోవుంగాన నేకా ర్హకావ్య మెట్టుట్టు వినగందగునాకచొకటిన్‌ . 18 ఒక కథ =ఒక్కకథన్సు వినియెడితటిన్‌ = ఆకర్షించునట్టి వేళు వేజొకకథపైన్‌ = మఅియొకకథమీంద, దృష్టి యిడినన్‌ =చూడ్కి యుంచినయెడల - తల పుంచినన నుట. ఒక యర్ధమున్‌ =ఒకయర్ధ మేనియు తోంపక పోవుంగానన్‌ = న్ఫురింపకపోవును

10 రాఘవపాండవీయముు సవ్యాభ్యానము గనుక్స_ ఏకార్థకావ్యము. = ఒకయర్హముగల (గ్రంథము ఎట్టు = ఏ ప్రకారమో, "అట్ట = ఆ్రకారమ్మే ఒకటొకటిన్‌ = ఒక్కొక్క యర్హమునుగా, విసంగందగున్‌ = ఆకర్శింపవలయును, తే. ప్రభువుసత్కారబుణ మిందుం బాయు ననియు శీవిరూపాక్షసేవావిశేష మనియు సుజను లఅిందు గుణాంశంబ చూతురనియుం జలిపితి నసాధ్యకృతి కిట్లు సాహసంబు, 19 ప్రభువు = వెదవేంకటాద్రిప్రభువుయొక్క, సత్కార 2 సమ్మాన మనెడు బుణము. 2 అప్పు ఇందున్‌ = ఈకావ్యనిర్మాణమునంద్యు పాయు వనియున్‌ = తిరు. ననుచును, ,శ్రీవిరూపాతక్ష = విరూసాక్ష దేవునియొక్క, సేవా = భజనవలన నైవ విశేషము = (శ్రైష్ట్యమును కలుగునని శేషము. అనియు సుజనులు = పెద్దలు ఇందున్‌ = ఈకావ్యమునందు, గుణాంశంబ = మే లగుపట్టునేే చూతురనియున్‌ = కాంతురనియ్హు అసాధ్య = నెల వేర్పందగని, కృతికిన్‌ = ప్రబంధనిర్మాణమునక్కు ఇట్సు = ఈలాగున సొహసంబు = తెగువను చలిపితిన్‌ = చేసితిని *సలువు” అనునీక్రి యాపద మిరాఘవ పాండవీయసప్రావీనలిఖతప్రతులయం దంతట౬ జూదిగా వ్రాయంబడీ యున్నది గాని తదాది యని నిర్దారణ చేయుట కాకరము. లేదు. ఇప్పటివాడుక సాదిగాం గనుపడుచున్నయది.

వ. అని యిట్లుకృళోత్సాహండ నగుచు నేతత్పంబంధనిబంధనారంభం బునకుం (బ్రేరకుండై న సకలాంతర్యామి హేమకూటాధ్యక్షుండు స్రీ విరూపాక్టుండనిర్విఘ్న పరిసమాప్తి ప్రచయగమనంబులకుం దాన కీలండతనిసంకల్పానుసారంబున నెట్టు గొవలయు నట్టుగుం గాక నాకు భారం బేమి యనుతలంపన నిశ్చింతుండ నై కడంగి దీనికి. బ్రత్యక్ష్మ

నా!

నియామకుం డైన పెద వేంకటా ద్రిమహీవల్లభువంశ క్రమం బభివర్షించెద.

అని యిట్టు కృత = చేయంబడిను ఉత్సాహండ నగుచున్‌ 2 పూనిక గలవాండనై, ఏతత్చరిబంధ వఈకావ్యముయొక్క, నిబంధనారంభంబునకున్‌ = నిర్మాణ ప్రారంభమునక్కు (ప్రేరకుండైన = పురికొల్పువాండగునట్టే, 'హేమకుటాచలేంద్రుండగు, శ్రీ,విరూపాక్షస్వామియే, నిర్విఘ్న = చెవు లేకుండునట్టు, పరిసమొప్తీ = ముగి యుటకును ప్రచయగమనంబులకున్‌ = వ్యాప్తేనొందుటకున్తు తాన 2 తానే- ,శ్రైవి రూపాన్షుండేయనుట. కలండు = ఉన్నాండు. అతని = విరూపాక్షస్వామియొక్క, సంకల్పానుసొరంబునన్‌ = ఇచ్చవెంబడిని ఎట్టు = వరీతి కొావలయున్‌ = కావల యున్నో అట్లు = అరీత్కి అగుంగాక = జొలయాతు. నాకు భారంబు = బరువు, ఏమి యనుళలంపునన్‌ = ఏమి యున్నదనుభావముచ్చే నిశ్చింతుండనై = వగవు

పీరిక క్ష లేనివాండన్రై కడంగి 2 యత్నపడి, దినికిన్‌ = ఈ(ప్రబంధనిర్మాణమునక్కు ప్రత్యక్ష = ఎదుట నుండునత్చ్రి, నియామకుండు = ప్రోత్సాహకుండ్సు అయిన 'పెదవేంకటాద్రి- మహేవళ్లిభు = పెదవేంకటాద్రి వ్రభువుయొక్క; వంశ = కులముయొక్క; ్రమంబు = వరుసను, అభివర్షించెదన్‌ = ఉగ్గడించెదను. శా, శ్రీ శోభాఘనుం డిమ్ముభూవరుండు లక్ష్మీనాథకల్పద్రుబా హాశాఖాఫల మైనవంశమున మూర్తా మోదమున్‌ బోలెస ర్వాశాపూరితక్తీర్తివాసనలతో నావిర్భవించెన్‌ ధరి త్రీశోత్తంసితభవ్యశాసనకళా "హేతు ప్రతాపాఢ్యుండై ర్న శోభా. = సంపద్విలాసము చేతు సునుండు = అధికుండయిన, = ఇమ్మ భూవరుందు =ఇమ్మరాజు, లక్ష్మీనాధ ఇశ్రీమన్నారాయణుం డనెడు కల్చద్రు = కల్పవృక్షము యొక్క బావో = భుజమనెడు, శాఖా = కొమ్మయందుంగల, ఫలమయి నవంశమునన్‌ = పండైనకులమునందు - అనంగా కృత్రియకులమునందనుట. ధరిత్రిశ = రాజులచేతం ఉత్తంసిత = శిరోభూషణముగాం జేయంబడినదైై. భవ్య = ఒప్పేదము నైన - యుక్తమైన. దనుట, శాసనకళా = శిక్షావిధికి హేతు = కారణమైన, ప్రతాప 2 పరాక్రమము. చేత ఆధ్యుండై = సంపన్నుండయి- అతనిపరా క్రమమునకు వెజచి. రాజులందజు నతని యాజ్ఞ శిరముచే వహించుచుండిరి. (అనలా రాజులంద అతనికి లోంబడిరని భావము.) మూర్తా మోదమున్‌ బోలెన్‌ = మూర్తివంతమైన వాసనావిశేషమువలె సర్వాశా = చఎల్లదిక్కులయందు, పూరిత = నిండింపంబడిన, కేరి యశమనెడు, వాసనలతోన్‌ = నంధములతోడ, ఆవిర్భవించెన్‌ = జనించెను. తే. అకువీటిపురిశాసనాంకుండగుచు సకల సంగ్షాను కేళినిశృంకుండగుచు ననిశపూజిత శేషపర్యంకుండగుచు నతండు సాంపొందు యువతి మీనాంకుండగుచు. లం ఆకువీటిప్పురీశానన = ఆకువిటిపురవభువనెడు, అంకుండగుచున్‌ = పేరుగ లవాండగుచు, సకలసంగ్రామకేళి = సమస్త యుద్ధ[క్రీడలయందు, నిశ్శంకుండగుచున్‌ = జంకులేని వాండగుచ్చు అనిశ = నిరంతరము, పూజిత = అర్చింసంబడిన శేషసర్యంకుందగుచున్‌. = అనంతుండు శయ్యగాంగవిష్ణుమూర్తి గలవాడగుచ్చు యువతి మీనాంకుండగుచున్‌ = మానినీమన్మధుండగుచున్ను అతండు = అయిమ్మభూపతి, సొంపొందున్‌ = యింపొందెను, | క. కౌండిన్యగోత్రజలధివి ధుండాతండు గాంచె నరసుతున్‌ భానమహీ మండలపతిం గదనబలో ద్రండుని లక్ష్మాంబ యనెడు తనసతియందున్‌. కౌండిన్యగోత్రమనెదు, జలధి = సముద్రమునకు విధుండు = చంద్రుండయిన,

శ్రి రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము అతండు = ఆయిమ్మభూపత్కి లక్ష్యాంబయనెడు, తనసతియందున్‌ = తనభార్యయందు, కదనబలోద్దండునిన్‌ = యుద్ధమునందలి బలిమిచేత భయంకరుండై నవాని, భావమహీ మండలపతిన్‌ = భావరాజున్సు వరసుతున్‌ = శ్రేష్టుందైనస్పుత్రునిగ్యా కాంచెన్‌ = క్షనెను. స్రగ్ధర. ఆలక్ష్మాంబాకుమారుం డనులయశుండు భావావనీశుండు సాధ్విం బోలొంబన్‌ బెండ్లి మై యొస్పుగంగనియెసుతున్‌ భూపరిదంభలీలా శీలస్టూలంభవిష్ణుస్తిరధుజబ లక్ష్మీవిశేష ప్రయుక్తో ద్వేలాశాదంతిశుండా విలసనలఘీమౌ వేశు నిమ్మక్షీతిశున్‌,. 24 ఆలక్ష్మాంబాకుమూరుండు = ఆలక్ష్మమ్మపుత్తుంండయిన, అమలయశుండు = నిర్మలకీర్తి గలవాండైన, భావావనీశుండు = భావరాజు సాధ్విన్‌ = పతివ్రతరైైన, పోలాంబన్‌ = పోలమను 'పెండ్లిటై = వివాహమయిి ఒప్పుగన్‌ 2 తగునట్టుగాా భూ = భూదేవి యొక్క వరీరంభ = కౌంగిలింతయందులుల - భూమివహనమనుట్య లీలా = 'వేడుకయ్యే శీల = స్వభావముగాంగల్క" స్టూలభవిస్టు = తోరముగాంగల - పవృడ్దించొందు చువ్నదనుట. స్తిర = నిళ్కడయైన్క భుజబల = బాహబలముయొక్క, లక్ష్మీవిశేష = సమృద్ధ్యతిశయముచేత, (ప్రయుక్త = ప్రయోగింపంబడిన - కలుగండేయంబడినదనుటు. ఉద్వేలాశా = దిగంఛములయందున్న దంతి = దంతావలములయొక్క, శుండా = తుండములయొక్క, విలసన = విజ్బంభణముకొఅకై న లఘిమూవేశున్‌ = లఘత్వప్ర వేశముగలవాని, ఇమ్మక్షీతీశున్‌ = ఇమ్మభూపతినిి నుతున్‌ = వుత్తుంినిగ్సు కనియెన్‌ క కొంచెను క, రాజమ హేంద్రవరాధివు, రీజై(త్రవిచిత్రములం బరిభ్రాజితుండై యౌజిఘనుం డాయిమ్మమ హీజొని ప్రసీద్ధిగాంచెనంతయుమహిమన్‌ . రాజమ హేంద్రవరమనెడు అధివురీ = పట్టుణ్రేష్టముయొక్క,; డైత్ర౭జయశీల మైన్స విచిత్రములన్‌ = వింతపనులచేత్క పరిభ్రాజితుండై = ్రకాశింపబడినవాండై, ఆజిఘనుండు = రణశూరుండయిన అయిమ్మమహీజాని = ఆయిమ్మరాజ్యు ఎంత యుమహిమన్‌ = మిక్కిలి వ్రభావముచేత ప్రసిద్దీగాంచెన్‌ = ప్రఖ్యాతింజెందెను. తే. ఆమహీలోకవిభుని యర్జాంగలక్షి యయినకసవమ్మ యనసూయ యగుట నార్య యగుట సుప్రసిద్ధము వేటి యదుగ నేల వినుతి కెక్కుపాతి వ్రత్యవిలననంబు, 26 అఆమహీలోకవిభుని = అయిమ్మభూవరునియొక్క, అర్జాంగలక్ష్మి = అర్హశరీర లక్ష్మి ఐన = అయినట్టి- అనంగా భార్యయయిన, కసవమ్మ = కసవాంబ్య అనసూయ 2 అనసూయా దేవియు=అసూయలేనిదియ్యు. అగుటన్‌ = అవుటచేతనుు ఆర్య =

పీరిక 13 పార్వతీదేవియు - కుఠరీనయుు అగుటన్‌ = అవుటచేతను, సుప్రసిద్దమ = తేటతెల్లమె, వినుతికెక్కు = ప్రభ్యాతినొందిను పొతివ్రత్యవిలసనంబు = పతివ్రతామహిమను, వేటె = ్రత్యేకముగ్భా అదుగనేల = విచారింపనేమిటికి.

క. ఆయిమ్మడిధాశ్రీతల నాయకునకుం గసవమకును నందను అధిక శ్రీయుతులిద్దరుసుజనవి, ధేయులుబొమ్మ ప్రభుందుతిమ్మవిభుందున్‌, ఆయిమ్మడిధాత్రితలనాయకునకున్‌ = ఆయిమ్మభూపతికిని కసవమకును =

కసవాంబకును అధిక్కశ్రీయుతులు = ఫఘనలక్ష్మీనమన్వితులు సుజనవిధేయులు = సజ్జనులకడంగినవారు, బొమ్మప్రభుండు = బొమ్మరాజున్సు తిమ్మవిభుందున్‌ = తిమ్మ రాజుననంగ్యా ఇద్దరు = ఇరువురైన్న నందనులు = సుతులు-కలరని విశేషము.

వ. వారిలోన. 28 వారిలోనన్‌ = ఆయిరువురిలోపల.

ఉం పావనమూరర్తి, యై విజయభై రవసద్చిరుదాంకుండై దశా శావనితాలలాటతటచందన చిత్రకభావభాగ్యశ శ్రీ షవిభవాభిరాముండయి. జృంభితదానవిహారుండై ధరి త్రీవలయంబునన్‌ వెలసెం దిమ్మనృపాలుండు ధర్మశీలుండై.. 29 పావనమూర్తి ధ్రై=నిర్మలదేహుండై - సౌందర్యవంతుడై యనుట విజయఖైరవ

సద్చిరుదాంకుండ్రై = విజయభైరవుం డనుమేటిబిరుదుగలవాండై, దశ = వదియైన, ఆశా = దిక్కు లనెడ్కు వనితా = కాంతలయొక్క, లలాటతట = అలికప్రదేశముల యందుంగల్క చందనచిత్రకభావ = గంధపుబొట్టనుటను భాక్‌ = పొందిన యశ శ్రీవ = భవవికీర్తి వైభవముచేత్స అభిరాముండయి. = ఒప్పినవాండై. అనగా శుభక్తీర్తి యెల్ల దిశల వ్యాపించినదని భావము. జృంభితదాన విహారుడై = ప్రశస్త త్యాగ సరుండయి, ధర్మశీలుండై = పుణ్యస్వభావుండయి, తిమ్మన్ఫపాలుందు = తిమ్మరాజు, ధరిత్రీవలయంబునన్‌ = భూతలమునంద్యు. వెలసెన్‌ = (వ్రకాశించెను.

క, ఉభయకులసిద్దిందన రెడు నభినవగుణములం బ్రసిద్ధ యగుతన్మూంబన్‌ విభవమునంబెండ్లియాడెన్సు (ద్రిభువనవిభుండాకువీటితిమ్మువిభుండొగిన్‌ , త్రిభువన = ముల్లోకములయందు వ్యాపించిన విభుండు = ప్రతాసముగల్క

ఆకువీటి = ఆకువీడను పట్టుణమునకురాడైన, తిమ్మవిభుండు = తిమ్మరాజ్సు ఒగిన్‌ = క్రమమున-వయః ్రాస్టీయందనుట ఉభయకుల = పుట్టిన మెట్టినయింటివారివంగ సములయొక్క సిద్దిన్‌ = నిల్కడచేత్య తనరెడు = ఒప్పునట్టి అభినవగుణములన్‌ = క్రొత్తలైనసద్గుణములచేతనము, ప్రసిద్ధయగు = ప్రసిద్దురాలైన - పాతివ్రత్యాదిసద్దుణమహి మచే నుభయకులోడ్దాకరుగాలయినదనుట. తిమ్మాంబన్‌ = తిమ్మమ్మను, విభవమున్‌ = వైభవమున ెండియాడెను = వివాహమయ్యెను.

సడ రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యౌనహము చ. పటుబలశాలీ తిమ్మనరపాలుండు వుత్రులంగాంచెవిక్రమో దృటుం బెదవేంకటాద్రి బ్రతిషక్షహరుం చినవేంకటున్‌ మరు ద్విణపిసమానదానఘను వేంకటరాయని భవ్యతేజు వెం కటవరదున్‌ బుధప్రణుతి గాంచినతిమ్ముమయందుం బెంప్పుగన్‌. 81 పటుబలశాలి = గట్టబల్మిగల, తిమ్మనరపాలుండు = తిమ్మభూపత్కి బుదస్రణుషా గాంచిన = పెద్దలస్తోత్రమునుబొందిన, తిమ్మయందున్‌ = తిమ్మాంబయందు్సు. పెంపు గన్‌ 2 వృద్ధిగా విక్రమోదృటున్‌ = పరాశ్రమోద్దండుండైన్న 'పెదవేంకట్యాద్రైన్‌ = పెద'వేంకటాద్రియమనాతని, వ్రతిషక్షహరున్‌ = శత్రుసంహారకుండయిన్న పిన వేంకటున్‌ ౫ చిన్న వేంకటా ద్రియనునాతనీ, మరుద్విటపిసమాన. 2 కల్పవృక్షమువో నీడయిన దాన = ఈవిచేత్క ఘనున్‌ = గొప్పవాండ్రైన్య అనయాం బ్రసిద్దినొందిన్న వేంకటరాయ నిన్‌ = 'వేంకట్రాయండనునాతని, భవ్యతేజున్‌ = ప్రతాపశారిమైన్న 'వేంకటవరదున్‌ ౫ వేంకటపరదుండనుతనిని ఈనలువురిని పుత్రులన్‌ = సుతులన్సు కొంచెన్‌ = కనను, వ. అందు త్రై అందున్‌ = అనలువురియందు. త్త అమరవరభూమిభ్ళ న్మస్త కములంగ్రిందు పఆచునిజపాదకలుకసత్చారిఢిచేత విమలధృతిం 'గేశవప్రాయణమున వెలయు వేంకటాద్రియ యనంబిన వేంకటాద్రి. తెరి ____అమరవరభూమిల్భత్త్‌ = దేవనగర మైన మేరుపర్వతముయొక్క, మస్త కములన్‌ గె శిభరములన్సు (క్రిందుపతఛు = తగ్గుంబేయుచున్న నిజ = తనయొక్క, పాదకటక = నితంబ ప్రదేశముయొక్క్య సత్చౌర్పిఢిచేతన్‌ = క్రాన్నత్యముచేతననుట - 'మేరుపర్వతమున కంక మించిన్సదని తాత్చర్యము, అర్భాంతరము. అమరన్‌ = ఒప్పంగ్కా వరభూమిబ్చత్‌ 2 రాజ శ్రేష్టులయొక్క, మస్తకములన్‌ = తలలను, 'క్రిందుసణచు = క్రిందుగాంజేయుచున్న ఎ వంచికొవందేయుచున్నవనుట, విజ = తనయొక్క పాద = చరణములయందున్ను కటక = మూప్పరమువేతనైన్క సత్చాంథిచేతన్‌ 2 మోంతచేతననుట - చినవేంక టాద్రి యెక్కుడుకడిమిచే చిరుదుగొంబాదములం దొల్చినయందియలంజూచి శత్రురాజులు "మొతాడక తలలు వంచుకొందురని తాత్సర్యము. విమల = నిర్మలమైన, ధృతిన్‌ = థైర్యముచేతనుు కేశవ = వేంకటేశ్వరునికి ప్రాయణమునన్‌ 2 ఉనికి యగుట చేతను - చిన వేంకటాద్రి 'వేంకకేశ్యళుని నిరంతరభక్తి చే ధ్యానించుచుండుటవలన, వేంకటేశ్వరస్వామియుం జిన వేంకటాద్రిప్పదయమందే వొసముచేయుచుండెనని తాత్చ రము. అర్జాంతరము. వేంకటాద్రియ యనన్‌ = వేంకటాచలమే యమనట్టుగా, పేనవేంకటాద్రి ౬ చినవేంకటాద్రిరాజు, వెలయున్‌ = ఒప్పును.

పరిక 1ేర్‌ చం త్షమయు నమోఘని(క్రమను సద్వినయంబు (ప్రతాపమున్‌ సురూ పము నవికారభావమును బాభవశక్తి యు నిత్యదానశీ అముందగ నాక్కటొక్కటి కలంకృతించేయంగందాల్చి శోభిలున్‌ వివులత నాకువీటిపుర వేంకటరాయండతి ప్రసిద్దుండై. వ్రజ అకువీచిప్పురి. = ఆకుదీటిపబ్టణంచంనకధివతియయిన్క. వేంకటరాయండు = 'వేంకటరాయందనురాణు. క్షమయునగ్‌ = సయిరణను, అమోఘ = మొక్కవోన్సి విక్ర పుము. = భీరమున్ను నద్వినయంబు = మంచినమత్రను, ప్రతాపమును = వేండిమిన్సి సురూసమును = చక్కందనమున్కు. అవికారథావమును = వెక్కురుందనములేమిని, ప్రాభవశక్తియున్‌ = దొరతనప్పురీవిని నిత్య = ఎడతెగన్మ దొనశీలము = ఈగినడకనుు తగన్‌ 2 ఉనునిట్టు ఒక్కటి = ఒకగుణము, ఒక్కటికన్‌ = మజియొకగుణమునకు, అలంకృతిన = సెంగానరమును, చేయంగన్‌ = ఒనర్భునట్టుగా. - ఒకటి చేనొకటి ప్రకా శింపంగా ననాట. చాల్చి = ధరించి-అనంగా నీగుణములు కలవొండై అతిప్రసిద్దుండై 2 ఇట్టిఎచ్చుణములు. కలవాండు కనుకనే మిక్కిలి ఖ్యాతిజెంది నాండని సంబంధము. విములతన్‌ = నిష్కల్మషత్వముచేత - పాపకృత్యములు చేయనివాండనుట. శోభిలున్‌ జ ప్రకాశించును,

క. చేంకలవరదుండు వెలయు ని రంకుశవితరణనిరూఢ ప్రజ్ఞను రణని శృంకిత[ప్రాభవమున నక్క లంకితకీర్తి ప్రతాపలక్ట్మలమహిమన్‌. తర్‌ చేంకటవరదుండు. = వేంకటవరదరాజ్కు నిరంకుశ = అడ్హపాటులేని విత

శిజు వ్యానము లందు, నిటాధ = ఆర్బుగల్య ప్రజ్ఞమ చ ముద్దిచేతనుు రణ = జనవ వేచి, వెశ్ళంతత 2 ఎంకులేనిదిగాయేయంబడిని, 'ప్రాభవమునన్‌ = ఏలుబడిచే తు * అవదాల అతింగా యుద్దపఎచేయువొండనుటు. అకలంకిత = కలకలేనిదెగాం చేతుంతిన, క్‌ ప్రతాపలమ్మ్మల ౫ పాగడు వేడుములసిరులయొక్క, మహొమన్‌ = ఎక్కువచేతను, పలయున్‌ = ప్రకాశించును,

కు ఇట్లి యనంయపరిశుద్రి యింపుమీజ

ంం భో యా

శీ.విరూపాక్ష భక్తి ఎశేష విమల

హృదయుండగుచు సంగితసాహిత్యనిత్య

సరసగోష్మీవినోదై కనిరతుండగుచు. తి6

ఇట్టి = ఈపూర్యోక్తమయినట్టి అన్వయ = వంశముయొక్క పరిశుద్ధి= గరగరిక్క ఇంప్పుమీజున్‌ = ముద్దుచెలంగంగ్కా. ఇది. (సతిసప్తమి) ,శ్రీ,విరూపాక్షస్వాది యందుంగల్క భక్తివిశేష = భక్త్యతిశయముచేత్క విమల = కసటువాసిన్న హృదయుండను చున్‌ = ఉల్లముగలవాండగుచున్ను సంగీత = పాటచేతన్సు సాహిత్య = చదువుచేతను, న్‌త్య = నిశ్చృలమన్తు సరస = తెలివరులతోడనన్సు గోప్టీ = కూటువయుందైన, వినో

16 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము' దైక = వేడుకయొకటనే నిరతుండగుచున్‌ = ఇచ్చకలవాండగుచును కర్షృష్రియలు వై పద్యమున. క. వడిగలతనాన నీవిని విడిముడిపసంబ్రాభవమున విజయనగరిలోం గడు నెన్న నేర్చంగలమే ల్నడకలం బెద వేంకటా ద్రినరవరుండొప్పున్‌. తై వడిగలతనానన్‌ = శౌర్యముచేతను, ఈవిని = త్యాగముచేతను, విడిముడిప సన్‌ = ధనసంపత్తి పతను, ప్రాభవమునన్‌ = ్రభుత్వముచేతనుు విజయనగరిలోన్‌ 2 విజయనగరములో, కడున్‌ = మిక్కిర్రి ఎన్నన్‌ = గణించుటకున్ను ఏర్చన్‌ = ఇవి యని యేర్చ రించుటకున్సు కలవకరిగినట్టి-తగిన వనుట. మేల్నడకలన్‌ =మేటివ ర్తనలచేత పెద, వేంకటాద్రిరాజు, ఒన్హున్‌ = ప్రకాశించును. చ విడువక యాకువీటి వెద వేంకటభూపతిన త్రతాపముం గదుం దెలుపైన క్షీర్తియు జగంబుల నన్నింటి మించి ముంచినన్‌ జడధిశయుండు సంతసిలునాదు విరాణ్యయమూంర్తి కబ్బెని పుడు నవకుంకుమంబు తెలిపూవులపూజయు నంచు నాత్మలోన్‌ తిరి అకువీటి = ఆకువీటిపట్టణ ప్రభువైన, వెదవేంకటభూపతి = పెద్దవేంకటాద్రి రాజుయొక్క నత్ప్రతాపమున్‌ = ఉజ్జ్వలమైన పరాక్రమమును కడున్‌ = మిక్కిరి, తెలువైన= తెల్లనైన క్షీర్తియున్‌ = యశమును = ఈ 'రెండుకర్తలు. జగంబు లిన్నింటిన్‌ = లోకములనెల్లనుు మించి = అతిక్రమించి ముంచినన్‌ = మునుగుజేసినను శేర్తి ప్రతాపప్రవాహము జలప్రళయ మువలె లోకములనెల్ల ముంచెననుట.. జడధిశ యుండు = సముద్రశాయియయిన నారాయణుడు, ఇప్పుడు = ఈవేళ నాదు = నాయొక్క, విరాణఖ్మ్యయ = విరాడ్రూపమైన్క మూర్తికిన్‌ = దేహమునకు- ప్రళయ మున హరి విరాణ్మూర్హియయి సముద్రములోం బవళించుటశా,స్త్రసిద్దము. నవాక్రొత్త యయిన్మ కుంకుమంబు = కుంకుమపుంబూంతయు, తెలి= తెల్లనైన పూవుల = పుష్పములచేనయిన్న వూజయున్ల్‌ = అర్చనయుు, అబ్బెనంచున్‌ = కలిగెననుచు, ఆత్మలోన్స్‌ = హృదయమున, సంతసిల్లున్‌ = ఆనందించును,. ఉ. చేకొని యౌకువీటివిభు శ్రీ, పెదవేంకటుం జెంది యాత్మలో నేకలసద్గుణంబు నుహియెన్న దనేకలసద్గుణాప్తి చేం గైకొని శేషభోగములకల్మిదలంప దకేషభోగలీ లాకలనంబుచేతం గరులన్‌ గిరులన్‌ మటి చెప్పనేటికిన్‌ తం మహి. = భూమిదేవి ఆకువీటివిభున్‌ = ఆకువీటివురాధిశ్వరుండైన, (శ్రీ

పీరిక 17 "పెదవేంకటున్‌ = పెదవేంకటాద్రిరాజును చేకొని = వరియించి చెంది = కూడి- పాలింపబడినదై యనుట. ఆత్మలోన్‌ = హృదయమునందు, అనేకల= ఏకలముగాని వానియొక్క సద్గుణాస్తేచేన్‌ = సుగుణప్రొప్తి చేత- హేతువు, ఏకల= వరాహముయొక్క సద్దుణంబు = సుగుణము, ఎన్నదు = గణింపదు- రసికశిఖామణియయిన వెదవేంక టాద్రిని నూడి యాతని గుణముల మరిగివది గనుక వృగముయొక్క గుణములను మెచ్చనిడాయెననుట. అనేక = పవెక్కులయిన లసత్‌ = ప్రకాశింపుచున్న గు = గుణ ములుగల వస్తువుయొక్క ఆప్పిచేన్‌ 2 ప్రాస్తిచేత్వ ఏక = ఒకటైన - లసద్దుణంబు ఎన్నదని యర్జాంతరము. అశేషభోగవ= శేషభోగములుకానివానియొక్క, లీలాకలనంబుచే తన్‌ = విలాసొనుభవముచే-ఇదియు. హేతువు. శేష = ఆదిశేషునియొక్క, థోగముల = పగలయొక్క, కల్మి= విలాససంపదన్సు తలంపదు = ఎన్నదు- వెదవేంకటాద్రై లీల లను. గన్నది కాన సర్బక్రీడను మెచ్చనిదయ్యెననుట. అశేష = సమస్తములైన, భోగ = సుఖానుభవములయొక్క, లీలాకలనంబుచేతన్‌ = విలాసక్రియచేత్య శేష = కొద్దియయిన-భోగములకల్మిని తలంపదని యర్జాంతరము. మటి = ఇంక్క కరులన్‌ ఇ అష్టదిగ్గజణములను గిరులన్‌ = సస్తకులపర్వతములనుు చెప్పనేటికిన్‌ = వాకొననేల, శేవలభవదంశసంభూతము లైన వరాహాదిశేషులే యిటులైనచో నితరములం జెప్పనేల యని తాత్పర్యము. తే. ఈకరణి ధాత్రి వెలసినయాకువీటి

తిమ్మరాపొత్తతనయుం డుత్తిర్హ కీర్తి

పరుందు 'పెదనేంకటాద్రి భూవరుందు నేయు

"సేవ అింపుగ ైకొనిదై వమునకు శం

ఈకరణిన్‌ = ఈవిధమున, ధాత్రిన్‌ = భూమియందు వెలసిన = ఒప్పిన్వ ఆకు

_.-వీటి= ఆకువీటిప్పురాధ్యక్సుడై న్స తిమ్మరాహత్త = తిమ్మరాజాగ్రణియొక్క, తనయుండు = కొమరుడైన ఉత్తీర్ణ = లోకమునతిక్రమించిన,.. క్రీర్తియశమునందు,. పరుండు = సక్తుందైన, వెదవేంకటాద్రిభూవరుందు= పెద వేంకటాద్రిరాజు చేయుఒనర్చువట్ట "సేవలు = వదనముల్లు ఇంపుగన్‌ = ఇష్టముగ్య కైకొని = గ్రహించి దైవమునకున్‌ = నా యిష్ట్రదేవతకు. క. లోకై కస్తుత్యునకు ని దూ కా

రాకృతనతజనజనుర్దరా మృత్యునకున్‌

(దై కాల్యసత్యునకుం బౌ

జొక్కతగిరరాడపత్యునకు నిత్యునకున్‌ డ్తీగ్షే

లోక = జనులచేత్క ఏక = ముఖ్యముగ, స్తుత్యునకున్‌ = స్తోత్రము చేయందగి నవానిక్కి నిరాకృత = పోంగొట్టయిడిన-ఇది జనురాదిశబ్దమునకు విశేషణము. నత

168 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము జన = అభివాదకులయొక్క, జనుర్తరామృత్యునకున్‌ = పుట్టువుముదిమిచావులుగలవానికి, 'తైకాల్య = భూతభవిష్యద్వర్తమాన కాలములమూంటను, సత్యునకున్‌ = నిత్యుండయి నవానిక్తి పాణ్గౌక్ళత .= 'వెండ్లాడంబడిన్వ గిరిరాడపత్యునకున్‌ = పార్వతిగలవానికి, క్త అధ్యాత్మ తత్త్వ్యవిద్యా సాధ్యువకు సమస్త్రయోగిజనహృత్కమలా రాధ్యునకుం గాలదిగనవ రోధ్యునకుధ్యుషితతిగ్మరుచిమధ్యునకున్‌ ॥ తై అధ్యాత్మత్త్యవిద్యా ఇ బ్రహ్మవిద్యచేత్య సాధ్యునకున్‌ = సాధింపందగినవానికి- తెలియందగినవాని కనుట. ఇతరవిద్యలచే నిట్టివారిచేతను సాధింపందగినవాండుగాండని భావము. సమస్త = ఎల్లరగు యోగిజన = తపోవంతులయొక్క, హృత్క్మమల = మానసాబ్దములచేత్క ఆరాధ్యునకున్‌ = వపూజింపందగినవానికి కాల = కాలముచేతను, దిక్‌ .= దిక్కులచేతను, అనవరోధ్యునకున్‌ = అడ్డగింపంబడందగనివానిక్కి అధ్యుషిత = ఉనికి చేయయిడిన్య తిగ్మరుచి = వేండివెలుంగుయొక్క, మధ్యునకున్‌ = నడుము గలవొనికి- త్రిమూర్తులను మార్తండమండలమధ్యవర్తులగుట వేదనిష్మము, క్ర శంకారుజాపహృత్యగ, దంకారున కచలితామృత ప్రేయముఖస త్యంకారభక్తి యుక్ష్యకృ, లంకారచితార్యసుత్యలంకారునక్షున్‌ కి శంకా ఇ భయమనెడు, రుజా = నొప్పియొక్క, అపహృతి = పోంగొట్టుట యందు, అగదంకారునక్సున్‌ = వెజ్టగువానికి-అశ్రితులకు జననాదులవలనం గలుగుభ యమును బాస్పవాండని భావము, అచరిత = చలింపబంబడని- అనంగా నెడవాయ నిముఖశబ్దమునక్తు విశేషణము. అమృత = సుధవలె, ప్రియ= ఇంసయిన్మ ముఖ = వాక్కులయొక్క్య, (ఇటలక్షణ), సత్యంకార = నిజమైన-అనంగా నిశ్చలమైన భక్తి ౩2 భక్తియొక్కయు, యుక్తి = క్రూడ్రికచ్మే అకలంక = కాలుష్యము. లేకుండున ట్లుగ్యా ఆరచిత = మించంజేయలుడిన, ఆర్య = పెద్దలయొక్క, నుతి = స్తోత్రములే, అలంకారునకున్‌ = తొడవుగాంగలవానికి- కేషలభకి తోడ సుజనులు చేయుస్తోత్రమునకు సంతసించివాండని భావము, ్‌్‌ క్త ప్రార్థనపరసురసార్థహి, తార్ధకృతతిపురదై త్యహతిక్రనా వేదాం తార్జావనలీలాచి, తార్థీకృతబహుమహర్షి హర్షితమతికిన్‌ జ్తేర్తే ప్రార్ధన వ 'వేండుకోలునందు, పర = నక్తులై న-అనంగాం (బార్హించుచున్న,

పీఠిక 19 సురసార్హ = వేల్చుగుమిక్సే హిత= మేళైన, అర్హ = ప్రయోజనముకొంక్కు కృత = చేయంబడిన్న (త్రిపురదైత్య= త్రిపురాసురులయొక్క]; హతికిన్‌ = చావుగలవానికి-అనలూ - దేవతలెల్లంబ్రార్హింపంగా వారికొకుం ద్రిపురాసురులంజంపెనని భావము. వేదాంత = ఉపనిషత్తులయొక్క;, అక్ర = అర్ధ్హముయొక్క, ఆవన = పాలనమునందుంగల్క లీలా =. చిలాసముచేత్య చరితార్జీకృత = సార్ధకములుగా నొనర్పంబడిన బహు = అనే కుకైన్న మహర్షి = నొప్పు బుషులయొక్క, హర్షిత = సంతనమందిన, మతికిన్‌ = మనస్స్ఫుగలవానికి-అనంగా వేదాంతార్జానుసరణంబుగం దానటించ్చి మహర్ద్హులయెన్నిక లను సఫల మొందించెనని భావము.

క. దక్షనుఖధ్వంసునకుం, జక్రూభవదనలకుముదసఖహంసునకున్‌ భిక్షాసరిరంసునకున్‌, వీక్షాసఫలతమనోజవిజిఘాంసునకున్‌ _ కీర్‌ దక్ష = దక్షప్రజాపతియొక్క, మఖ = జన్నమును, ధ్వంసునకున్‌ = చెటిపిన

వానికి, చక్తూభవత్‌ = నేత్రములగుచున్న, అనల = అగ్ని దేవుండును, కుముదసఖి = కలువటేండును హంసునకున్‌ = సూర్యుండుగలవానికి, భిక్షా = బిచ్చమందు, సరి రంసునకున్‌ =. ్రీడించునిచ్చతోం గూడుకొన్నవానికి. - భిక్షాటనమూర్తి కనుట. వక్ష = చూపుచేత్వ సఫలత = నెజవేర్చంబడిన మనోజ = మన్మథునియొక్క, విభఘాంసునకున్‌ = చంపనిచ్చగలవానికి - మూండవకంట మన్మథునేర్చినవాని కనుట,

క. పశ్యత్తాలున కతిద్భ, గృశ్యద్రష్థాది భేదధీజాలునకున్‌ వశ్యావిద్యునకు శమా, వశ్యాసాద్యునకు నిత్యవై శద్యునకున్‌. 46 పశ్యత్‌ = జూచుచున్నృ ఫాలునకున్‌ = నుదురుకలవానికనుట - నుదుటంగన్ను

గల వానికనుట, అతిద్భక్‌ = చూడనతిక్రమించినవాండు, దృశ్య = చూడందగినవాందు, ద్రష్ట = చూచువాండున్ను ఆది = ఇవి మొదలుగాలల, భేద = భిన్న 'మొందిన్క బుద్ది = బుద్దులయొక్క్య జాలునకున్‌ ఇ సమూహముగలవానిక్కి ధిమంతు లును దమతమబుద్దిబలంబునందన్నుం జొడరానివాండనియుం జొడందగినవాండనియుం దా నొరులంజూచువాండనియు నిట్లు భిన్నభావంబుల నిరూపణము చేయుదురని భావము. వశ్య = లోకువ. చేసికొనందగిన్న అవిద్యునకున్‌ = మాయగలవానికి - మాయ దా నందజణ మోహింపంజేసినను నీశ్వరుం డట్టిమాయకుం దా మోహ మడరించు నని భావము. శమ = ఓర్చుచేత - ఇది దమాదుల కుపలక్షణము. అవశ్య = ముఖ్యముగ, ఆసాధ్యునకున్‌ = పొందందగినవానికి - శమదమాదిగుణములునల వారికే అభ్యుండని భావము. నిత్య = నిత్యమైన, వైశద్యునకున్‌ 2 నిర్మలత్వముగల వానికి నిష్క్రళంకుండనుట. క. దేవాసురనరతిర్యక్‌, స్థావరబహుజంతుపూర్ష సంఖ్యాతిగరా జీవభవాండఫలొవ్కి రృావాకరవపురుదుంబరక్ష్మాజునకున్‌ 1

వ రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము

దేవ = పేలుప్పులుు అసుర = రక్కనుల్కు నర = మూనుసుల్టు తిర్యక్‌ = పసి పులుంగులు లోనగునవి, స్థావర = నిలువరములుననెడు బహు = పెక్కులైన, జంతు = మేతాలపవృలచేత, పూర్త = నిండిన సంఖ్యాతిగ = ఎన్నికకుమీఆీన రాజీవభవాండ = తమ్మిచూలిగ్రుడ్డులనెడిి ఫల = మట్టిపండ్లయొక్క, ఆవిర్భావ = పుట్టుకకు ఆకర ,2 ఇరవయిన్స వపుః = మేననెడ్కి ఉదుంబగక్ష్మాజునకున్‌ = మట్టిమానుగ లవానికి - అనంగా నసంభఖ్యాతచరాచర జంతుసంఘాతసంయుత బ్రహ్మాండభాండస హస్రంబుల వటఫలంబులు వటకుటుంబునం టోళెం దనగాత్రంబున నతిమాత్రంబుగ నుప్పతిల నొమ్పువాందని భావము.

క. దిపిత రాగశివాత, నీ ఫపుం(డేక్షునకు నాకువీటిపు రాంక (శ్రీ పెద వేంకటన్చపధ్రీ రూపాంబకలక్టనకు విరూపొక్షునకున్‌.

త్తట్రి దీపిత = ప్రబ్వళితమైన్క రాగ = అనురాగముగల - అనంగా గామోద్రిక్తు కాలైనదనుట, శివా = పార్వతిదేవియనెడ్సు తన్వీ = కాంతకు, పుండ్రేక్షునకున్‌ = మన్మభుండైనవానిక్కి (ఆకువీటిప్పురము), అంక = చిహ్నముగొంగల్కు శ్రీ, = నంపద్విశెష్టుండగు, 'సెదవేంకటన్సవ = వెదవేంకటాద్రిరాజు యొక్క, ధీరూప = బుద్ధిస్వరూవమయిన్మ అంబక = నేత్రములకు లక్టునకున్‌ = విషయ మైనవానికి, అనయాం బెదచేంకటాద్రివనాలాయము నీశ్వరుని దనస్పాదయమున ధ్యానించుచుండునని భావము. విరూపాక్సునకున్‌ = ఇట్టి విరూపాక్షస్వామికి - మీందటికన్వయము,

వ సభక్తిక సమర్పితంబుగా నాయొనర్పంబూనిన రాఘవపాండవీయం బునకుం గథా ప్రారంభం బెట్టిదనిన. ర్త నభక్తిక = భక్తి, తోంగూడుకొన్నట్టు, సమర్చితంబుగాన్‌ = ఒసంగంబడ్డదిగా,

నా = నాయొక్క ఒనర్పన్‌ = రచియించుటక్కు వూనిన = కడంగిన రాఘవ పాండవీయంబునకున్‌ = రాఘవసాండవీయమను గ్రంథమునకు, కధాప్రారంభము = కథారంభము ఎట్టిదనినన్‌ = ఎటువంటిదనంగా.

ప్రథమాశ్వాసము కథా ప్రారంభము

ఆఅ. వెలయు నభిలభువనములలోనవారణ

నగరిపురమతల్లి నాం దనర్చి

రాజ్యలక్ష్మి మిగులం బ్రబల నయోధ్న నాం

రాజవినుతి గనిన రాజధాని. శ

రామాయణార్థము. అభిలభువనములలోన్‌ = సకలజగత్తులలోపల “విష్టపం భువనం జగత్‌, అని యమరము. అవారణ = అనర్గళమైన, నగరివు=ఇంద్రునియొక్క, రమ = నంపదకు

అవారణపదము రమకు వికేషణము. తల్లి = పోషించునది, నాన్‌ = అనంగా-ఉ. “శ్రీయనగౌరి నాం బరంగు చెల్వ' యని సోమయాజిప్రయోగము, తనర్చి = ప్రకాశించినదై - రాజ్యలక్ష్మి మిగులం బ్రబలంగా, ఇది యుత్య్యుక్స. ఇందుకు లక్షణము చం(దాలోకవుందం, “అత్య్యుక్తిరద్భుతాతధ్యశార్యాదార్యాదివర్ణనం, త్వయి దాతరి రాజేంద్ర యాచకాః కల్పశాఖినః” అని. “భువనములలోనవారణ” అనుదిక్కున నంధికి ఆంధ్రభాషాభూషణమందు. క. “'మానుగ విభక్తులందుం, బూనిన నురులులకు నచ్చు వోయినంబోవు' నను లక్షణమువలన నుకారము లోపము. రమ తల్లి యనుదిక్కున, గీ. “క్షమనకారాంతరూవప్రకాశితంబు, జైన పుంలింగములు దక్కనన్నిటికిన, బరంగ సంబంధషష్టిపై. బ్రధమయగును, దంతికన్నులు రమ పల్కు తరువుకొమ్మ' అను లక్షణమువలన షష్టుర్థమందు( బ్రథమాంతరూపము. అయోధ్య నాన్‌ = అయోధ్య యనెడి "'పేరుగలదైై రాజవినుతి గనిన రాజధాని, వెలయున్‌ = నర్వోత్కృష్టమై వర్తించును. క, 'కృతిముఖమున దైననమ, స్కృతి యొండె నభిష్టవస్తుకీర్తన మొండె , వితతావీగపద మొండెను, బ్రతిపాదింపంగ వలయు భద్రాపేక్ష" అనున్యాయమున వన్తునిర్దేశ రూవమంగళము. క, “'శుభసుఖరుక్త యధనకన,క భయైశ్వర్యములం జేయుంగవులకు( గావ్య, ప్రభులకు6 గృతులకు మొదల, న్మృభజసనయరతగణాళిమల్లియరేచా.” అని భీమునిఛందమందు. జెప్పియున్నది గనుక నాదియందు నగణ ప్రయోగము వెలయు ననునది శుభపదము నకార మమృతబీజమును.

భారతార్థము. అభిలభువనములలోనన్‌, వారణనగరి=వాస్తివురము, వురను తల్లి=పురగ్రేస్టమైనది, నాన్‌ = అనంగా, ని. “మళతల్లి కామచర్చికాప్రకాం డఉముద్ధృతల్లజౌ ప్రశస్తవాచకావ్య,

22 రాఘవపాండవీయము,. సవ్యాఖ్యానమా మూనిోొ అని అ. అవారణనగరిపురమతల్లి యనుదిక్కున క. పొసంగం బల్కెడు నెడం బొ లెఎసంగిన ప్రధమాంతములపయిం గదిసి కడుం, బసనారుక చటతపలన్సు గసడ దవల్‌ ద్రోచివచ్చుం గవిజనమిత్రా. అని యాధ్రభాషాభూషణ మందును క, “పథ మాంతవిభక్తుల వైం గధితము లగుకచటతపలు గసడదవ లగుం, బృధివి నవి గజడదబ లనుం బ్రధమపు సున్నలుగణాంతపదమునమీంది నని యనంతునిఛందమందును జెప్పిన లక్ష్రణమువలన్స పకారమునకు వకారము రావలసినందుకుం దాతంభట్టుగారు. కవిలోక చింతామణియందు, క “భిన్నపదప్రధమలపై ; నున్నవకారంబునత్వ యెందును వళుల్‌, మున్నిజరూపముప్రాసము నన్నవరూపంబు దాల్చు నాభీ కాక్షైా అని విశేషవిధు లునొంజెప్పేర, శా. *ఆవాలుం గనుదోయి యా నగు మొగం దాగుబ్బపాలిండ్ల పెం, పొవేణీరుచి యాతనూవిలసనం బాయొప్పులేం జెప్పిన వైవారం జగుయాని యయ్యెడ శిరకంపంబుతోం గూడ న్నా హా పుట్టింపదె పుష్పధన్వునకు నయ్యజ్జాష్నై వీకైంచినన్‌. అని పిల్లలముట్టే వీరన్నగారి ప్రయోగమును. ఉ. *భూనుతకీర్తిబ్రాహ్మణుండు పుట్టయగం దోడనె పుట్టునుత్తమ, జ్ఞాని మని యివి మొదలయిన కవిత్రయమువారి ప్రయో గములును వ్రాసినందువలనం బ్రథమాంతము. మీంది పకారమునకు వకారాదేశము ప్రాసస్టానమందు. నిత్యము గావచ్చును. యతిస్టానముందుండరాదు. ఇతరత్రయేదై నం జెప్పవచ్చునన్నట్టాయెను గనుక్క వారణ నగరివురమ తల్లి యని చెప్పవచ్చును కాల్గాన్సే సూరపరాజుగా రీమీందటిపద్యమందును విముఖతసమదాటోపారిపంక్తిరధుండని రామా యజణార్థమందుం జెప్పినారు. ప్రకృతము తనర్చి=వ్రకాశిచినద్దై అయోధ్య=యుద్ధవు చేయ శక్యము గానిద్ధి యోద్దుమశక్యాఅయోధ్యా యనునర్హమందు, “బుహలోర్ష్యత్‌” అని నూత్రమున ణ్యత్ప్రత్యయాంతము,. నిడుప్పులుడుపందినుంగగును. నాన్‌ =అనల్యా రాజవదిగ్రేశ రాజులచేతనైన వినుతి గనిన్వ రొజధాని=సింహాసనస్త్రల మైనది, వెలయున్సు. క్రియ. క. ఆపట్టుణ మేలెడిప్పథ్సి వీపాలుండు భ్రుకుటిమూత్ర విముభితసమదా టోపారిపంక్తి రథుందు, ద్దీపించు నుదారనీతి ధృతర్శాస్ట్రండనన్‌. 2 భౌ, భుకుటిమాత్ర=బొమముడిచేతనే, “మాత్రం కార్త్మేవధారణే” అని అ. విముఖత =సరాబ్కుఖములుగాంచేయంబడిను సూ. తత్కరోలీతిణ్యం తొత్కర్మణిక్త అనిక్ర ప్రత్యయాతము. “సువర్ణ దండైకసితాతవత్రిత జ్వలత్పర్రితాపావళి. క్తీర్తిమం డలళలి అని నైషధము. సమదాచోప=గర్వాతిశయముతోంగూడిన్స అరి=శ త్రువుల యొక్క, పంక్తిని శ్రేణులయొక్క, రథుండు=రథములుగలవాండు, విముఖితసదము రథ విశేషము, ఉదారనీతి=ఘనమైన నీతిగలవాండు, “ఉదారో దాత్చృమహతోకో అని అ ధృతరా,స్త్రుండుద్దీపించును. రొ, భ్రుకుటిమాత్రవిముితులయిన సమదాబోపారులుగలవాండు, పంక్తి రథుండు=దశరథుండుు “పంక్తి స్ప్యాద్దసమచ్చందోదశసంఖ్యావళలిషుచ” అని _ విశ్వని ఘంటువు ఉదారనీతి చేత ధృత=ధరింపంబడిను ర్యాస్ట్రండు= దేశముగలవాండు,

ప్రధమాశ్వాసము 23 అన=అనంగ్యా ఉద్దీపించున్తు (క్రియ. చ. తెలివి నతిప్రగల్భుండస దృగ్బలుండాతండు భీష్మచావకా

శలమె సహాయమై యమరశదత్రుల నేపడంన్‌ వలంతి యై

నిలుకడ నేలె విశ్వధరణిం దనమిత్రరికులంబు వైభవో

జ్ర్రైలతం దలిర్పంబౌరవను సంతతి రాజుల కెల్ల పెచ్చుగన్‌. ఈ

రా. అసదృగ్పలుండువససరిలేనిబలముగలవాండు, “సదృక్షస్పదృశస్సదృ్భ” క్కని అ. అతందూదశరధుండు భీష్మ=భయంకరమైను చాపకౌశల మె= వించేయందలి నేర్చే ధనుర్విద్యయనుట, సహాయమైై అమరశదత్రుల్‌ =అసురులన్సు ఏపడంన్‌ =కొంచముపజుచు టకయి్యి వలంతిలయై=నమర్జుండై, తనయొక్క, మిత్రకులంబు=సూర్యకులమ్చు “*ద్యుమణి స్పరణిర్మిత్ర” అని అ. వైభవములయొక్క ఉజ్జ్వలత్‌ =అధిక్యము చేత తల్చంత్య యాంతముు తలిర్చ్‌=ప్రకాశిచునట్టుగాా పౌర=పట్టణము. వారి యొక్క, వసూధన ములయొక్క “*వసురత్నే ధనేపిచి అని అ. సంతతిెసమూహము, రాజులకెల్ల 'హెచ్చుగ=అరుదగునట్టుగ్యా విశ్వధరణి= సమస్త భూమిని “విశ్వం కృత్నమశేష” మని అ. నిలుకడ్య వంశపారంపర్యమున్యా వీలెన్సు రాజుల యొక్క సంపద యనుక్ర సిద్దము, ఇది కావ్యార్జాపత్త్యలంకారము. “*కైముత్యేనార్హ సంసిద్ధిః కావ్యార్దాపత్తిరిష్యతే”. అని.

భా, తెలివి=బుద్దిచేత్స అతి ప్రగల్చుండు, అనద్భగ్బలుండుు దృష్టిబలసహితు డుకానివాడు ధృతర్నొష్త్రుండు, భీష్మునియొక్క ' చానకౌశలమేసపోయ మై యమరలయా శద్రులను, ఏీపడంన్‌ =మట్టు పెట్టుటకు, వలంతిలైై, మిత్రకులంబు=బంధువుల యొక్క కులము తలిర్చ్యు పౌరవ= పూరునిసంబంధమైన, సుసంతతి=నత్కలమందుంగల సంత తిర్లోత్రజననకులాని అని అ. రాజులకెల్లాయయాతి భరతుండు మొదలయిన రాజు లకందరికిని 'హెచ్చుగ్య ఏలెన్సు క్రియ

క, సుబలతనయగుణనుహిమన్‌, (బ్రబలి తనకుడారధర్మపాలనలీలన్‌

సొబగొందివన్నె దేంగ్యావిబుధస్తుతుండవ్విభుండు వెలసెన్‌ ధరణిన్‌. 4

భా. సుబలతనయ = గాంధారి గుణ = సౌశీల్యాదిగుణములయొక్క, మహే మన్‌ =. మహిమచేత్త్వ క, *“వినుతద్దితియసప్తమి, కిని మజఅిమూండవవిభక్తికిని నిడంగాన్నౌ విననింపుపుట్టుపట్టున్న ననువెటింగి (వ్రబంధములంబయోంబుధిశయనా. అని _ కవిలోకచింతా మణియందు, ప్రబలి తనకు దారధర్మ = స్మృత్యుక్తమైన భార్యాధర్మముయొక్క, పతివ్రతాచారముయొక్క యనుట్క “ఆర్హార్హే ముదితే హృష్టా (ప్రోషితేమలినాకృశ్తా మృతేమియేత యా నారీ సాస్త్రీశ్సేయా పతివ్రతా” అనిస్కృతి. “ధర్మఃపుజ్యేయమే. న్యాయే స్వభావాచారయోః క్రతౌ” అని అ. పాలనలీలచేత, “*ప్రదిత్సతస్స్యం _ పితురం ధమాత్మనో నిశమ్య భర్తారమగూఢసమ్మదా, అరుంధతి కేర్తిమసౌ. నిరుంధతీ బబంధ _ వస్టేన దృశౌ గ్రతివతా” అని బాలభారతమందును జెప్పియున్నది గనుక సొబగొంది= ఒప్పినద్రై వన్నెదేంగా “*అనుకూలొం విమలాంగీం

లడ్డు రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము కుశలాం కులజొం సుశీలసంపన్నామ్‌, సజ్బులకారాంభార్యాం. పురుషః పుణ్యాధికోల భత అని చెప్పుదురు. విభుధస్తుతుండు = సెద్దలచేత స్తోత్రముచేయంబడినవాందు, “విబుధః పండితే దేవే అని వి. అవ్విభుండు = అధృతర్యాష్త్రుడు, వెలసెను.

రా. సుబలత = బలిమి బహున్రీహిమీందితల్ప్రత్యయాంతము, నయగుణమ హిమ చేతం బ్రబలి యుదారధర్మ పాలనలీలచేత్వ సొబగొంది తనకు వన్నెదేంగ్యా ఈయర్ర్హమున సుబలతయనునది కరృపదము, విబుధ = దేవతలచేత స్తుతుండు, అవ్విభుండు = దశరధుండ్పు వెలిసెను అర్జాంతరము. సుబలతన్‌ = బలిమిచేతను అయగుణ = భాగ్యలక్షణములయొక్క, “అయశ్శుభావహోవిధిక అని అ, గుణః ప్రధా నేశబ్దాడా మౌర్య్యాం సూదేవృకోదరే” అని వి. మహిమచేతంబ్రబరి ఉదారధర్మపాలన = దుష్ట్రనిగ్రహ శిష్ట్రానుగ్రహాది ధర్మములయొక్క సంరక్షణము, ణ్యాసశ్రంధోయుచ్చని యు చ్చ్రత్యయాంతము. గనుకం బాలనాశబ్దము. స్త్రీరింగము.. ఉ. “పొండవసై న్యసంఘవరిపాలన సేయు, నితండయంచుం నృష్టుం డలి షేకసంపదుపశోభితుంచేయంగి వనిపోమయాజియు. స్త్రీలింగముగాంబ్రయోగించినాందు.. ఇటువంటిశబ్దములు. ల్యుట్పర్తి త్యయాంతములై నపుడు నపుంసకరింగములు నవును గనుక రెండు లింగములును గలవని ముందును దెలిసికొనునది, వన్నెదేంగా ఈయర్హమున ధర్మపాలనయనునది (కర్ఫృవదమ్సు. వెలసెను క, అని నీడు లేనికడిమిం, దనరారు నతిప్రతాపితదనుజుం డతండు ర్విని గలన్ఫపతుల నందణందన కరిగాంవులుగంజే నె దర్బస్తురణన్‌ ర్‌ రా. అనిన్‌ = యుద్దమందు, కడిమిన్‌ = శార్యముచేత, తనరారునట్ట్రి అతిప్రతాపితదనుంజుండు. = మిక్కి రితపీంపండేయంబడినదనుజులుగలవాండుం “సకిలసం యుగమూరర్హి సపోయతాం మఘవతఃప్రతిపద్య మహారథ స్వభుజవీర్యమవాప యదు చ్చిం్తితం సురవధూరవధూతభయాశ రై ఇ అని కాళిదొసుచెప్పినాండు. గనుక్క అతండు ౩ దశరథుండు, నృవతులనందణ నరిగాంపులుగంజే సెను.

భా. అతివ్రతాపి = అధికప్రతాపముగల్క తదనుజుండు 2 అధృతర్మాష్ట్రని తమ్ముండై నపాండురాజు, కర్మధారయము, తనరారున్వు అతండు = ఆఅ పాండురాజు నృవతుల నరిగాంవులుగం జేసె నని యన్వయము,

క, తానన్నమూట యింద్రున్వకైన నలంఘ్యమయి 'సేర్చునట్టుగ నెంతేం బూనిక చెల్లింపుచు జగ్కతినుతవి క్రముండాన ర్చెదిగ్యిజయంబున్‌ . 6 భా. తాను అన్నమాట = జ్యేష్టుందైన ధృతర్శాషస్త్రునివాకృ్కముు కడమయే

కొర్హము. సులభము, రా. తోనన్నమాట = తానాడినమాట,

ప్రథమాశ్వాసము 2ర్‌ స్స ధృతిం గుంతిమద్రభూపతుల నెయ్యపుంగన్య కలననవాలుందూపుల జయించె యలరారునతనుజయ, శ్రీల వరియించి యవనసౌరా,ష్ట్రభూధవుల గెలిచె ద్రవిడకళింగసాల్వవిదర్భవసుధాధి పతుల నోడించి కప్పములు గొనియెం జోళనేపాలపాంచాల కేరళ నుత్చ్య వత్చభూపతులగర్వం బడంచె తే. శకయుగంధరఘార్హరాన్మంతసింధు లాటభూపాలముఖ్యుల నోటుపటిచె జగతింగోసల కేకయమగధులతన యలవరించినయాజ్ఞ లో మెలంగంజేసె 7 రా. ధృతిన్‌ = నైర్యముచేత్వ కుంతిమద్రదేశాధిశ్వరులను నెయ్యపుంగన్య కలనన = ఇంపైనక్రొత్త జగడముననేయనుట్క ఈదిక్కునంగొందజు కావ్యాలం కారచూడామణియందు,. గీ. “*విశ్రుతులు హేమచంద్రత్రివిక్రమాదు, లొనరంజూపిరి ప్రాక్కృతంబునకుంద్రోవ, నంధ్రభాషయం బాకృతాహ్వయమె. కాన్న వలయుం దల్లక్ష ఇంబులు వరుసందెలియ. క, వదలకసిద్దాక్షరములుు పొదివినవర్తములు దూలిపోంబలు కంగన ర్హదమై ప్రాకృతనిభమగ్సు నదితదృవసదమునాంగ నభిమతమయ్యె” నని చెప్పి వలక్షణమువలన్క కన్యకాశబ్దము[ప్రొక్కృతమున్న *మనయామ్‌ 2 అధోవర్తమానానాం మకారన కారయ. కారాణాం లోపస్స్యాత్తని కియ్యవడికి లోపమువచ్చి,. “శేషాదేస స్యార్హో చోఘోల = అవళిష్టస్యాఈ పరస్యసంయుక్తా దేశస్యాహరస్యహలోద్విత్వంభవతి అని నకారద్విత్వమునువచ్చి యంత్యకకారములుప్త మై యుపర్యకారమునకు యకారశ్రవ కామురాంగ్కా కన్నయా _ అనియుండును. ప్రాకృతాపభ్రంశరూప మై తద్భవ మయ్య నేనిం. దెనుగునం గన్నియ యనవలెను. కన్యాశబ్దమే తద్చవమయ్యెనేనిం గన్నెయని యుండును గనుక బహువచనమందుం గన్నియలు కన్నెలన వెంకాక భారతార్హమందుం గన్నెకలనని కన్యకాశజ్ఞముమీంద నంత్యకకారము యకారముగాకయే మధ్యెత్వము వచ్చి తెనుల్సైయుండదు.. ఎట్లువిచారించినను, రెండర్రములకు సరిపోదని సందేహింతురుు గ్రంథకర్త కన్నెల కలననయని యేత్వము నిలువంజెప్పలేదు. అది లేఖకదోషము, చ్చే, 6పుడమి (స్త్రీ లింగశబ్దంబు కడకకారృమునకు వచ్చుయకారంబు గనంగంగొన్నిి యెడల నెత్వంబునగుంగియ్యవడియునగును, జడ్డయగుచోటనైశాటచక్రశమన. తే. *వధుని కకుంజెబ్హ వదినియ వదినెయనల వర్షికకుంజెల్లు వన్నియవన్నెనన్య, యనంగ నీరీతి మౌక్తి కంబునకుంజెట్టు, ముత్తియము. దొడ్డముత్తెము ముత్య మనంగ ముక్తయే మౌక్తికము. అని. కవిలోకచింతామణియందు6 జెప్పినలక్షణువలనం గన్యకాశబ్దముమీంద చెనుంగునం గన్యయనికియ్యవడియుండనేచెప్పినారు. కాంగా భారతార్హమందు గన్యకలనని

వ్య రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము చెప్పవచ్చును. తత్సమపదము ప్రకృతము, వాలుందూప్పులన్‌ = తీక్ష్యృబాణములచేత జయించ్చి అతను = విస్తారములయిన జయ,శ్రీలను వరియించెను. కోసల కేకయ మగధుల యొక్క, తనయలన్‌ = కౌసల్యాకై కేయాసుమిత్రలను. వరించి సయాజ్ఞలో మెలంగండే నెను. తనయలవరించి, కోసలకేకయమగధులను నయాజ్ఞలో మెలంగం జేసె ననియు జెప్పవచ్చును. న | లా ధృతిన్‌ = సంతోషముచే, “ధృతిర్యోగాంతరే ధైర్యే ధారణాధ్యర తుష్టిషు”. అని వి. కుంతిమద్రభూపతులయొక్క నెయ్యంపుంగన్యకలన్‌ = కుతి మౌత్రులను, ననవాలుదూపులన్‌ = పుష్పబాణములచేత్క జయించి అలరారు = ఒప్పుచున్న అతను = మన్మథునిక్కి జయణశ్రీలన్‌ = జయ,శ్రీలైనవారిని కన్యకలకు విశేషణము. వరియించెన్‌ = వివాహమాయెను - కడమనేమానార్త కోసల కేకయమగధులన్‌ = ఈదేశములరాజులను, *“తద్రాజస్యబహుషుతేనై వా, స వు మని ఆబ్బర్థిత్యయలోవము తనయొక్క; అలవరించిన = నియమించిన, కృ 'స్రైయా బెరయచ్చులపైై యచ్చు యకారంబుదాల్చు నజలాయివే, యిచ్చయపూర చ్చుగం వివి, యచ్చెరువైయుండెనా నుదాహరణంబులని యాంధ్రభాషాళభూషణము. ప్రమునా 'మలంగంజేసెనుం జ స్తీ కొందజు తనవార్త కొనసోంకినంతన కొందటజు వృత్తాంత గురుతకతనం గొందలు భేరినిర్లోషంబు లాలించ్చి కొందజు బలరజోబ్బంద మరసీ కొందలు నాసీరకోలాహలంబునం గొందలజు మణి కేతుకోటివిక్షం గొందయి కోదండగుణటంకృతులు విని కొందటు వాంక్రియాకులతం జెంది తే, కొంద టొకటి రెండేటులకొలంది గలిగి వివిధదిగ్లేశవృపతులు విరిగి పాణ నవనియందును యుద్దనిహారమునకు మాజులేకయ విహరించె మనుజవిభుండు రి భా, రా. రెంటికిని సమానము. భేరినిర్దోష మనెడుదిక్కునం దెనుంగుషష్టి యతలంపం జొప్పడి యొప్పె నప్పుడు తదు ద్యజె త్రయాత్రాసము త్కరీకారింభదసంఖ్యసంఖ్యబయవత్కంఖాణరింఇక్‌విశ్ళం ఖలసంఘొతధరాపరాగపటలా క్రాంతంబు మిన్నే అన ర్లళభేరీరవనిర్హళద్గగన రేఖా లేపపం కాకృతిన్‌ 0

ప్రధమాశ్వానము ల

రా. భా. రెండర్హములకుసమానము. తత్‌ = ఆరాజుయొక్క, ఉద్యత్‌. = ప్రకాశించుచున్న-జైత్రయాత్రయందు, సముత్కలికా = అధికోత్కంరచేత, “ఉిత్కంరో త్కలి కేస మే” అని అ. రింభిత్‌ = సంచరించుచున్నవై - అసంఖ్యములైన్న సంఖ్యయు ద్రములయంద్కు “*మృధమాస్కందనం సంఖ్య” మని అ. జయవత్‌ = జయములుగల వియునైన, కంఖాణ = అశ్వవిశేషములయొక్క, రింఖఫా = గోరిసెలచేత- విశ్చంఖల మౌనట్టుగ్కా సంఘాత = '్రొక్కంబడిన, ధరా = భూమియందుంగలు పరాగ = ధూళియొక్క. - పటలముచేత్క ఆక్రాంతంబు = ఆక్రమింపంబడినదైన్క, మిన్నెలటు 2 ఆకాశగంగ-కర్తృపదము. అనర్లళములై న భేరీరవములచేత్స నిర్హ్షళత్‌ = వగులుచున్న గగన = ఆకాశముయొక్క, రేఖా = బీంటికలకు - ఆలేపార్ర మైన పంక =, బుర దయొక్క ఆకృతిన్‌ = సామ్యముచేత, తలంపన్‌ = ఊహించుటక్కు చొప్పడి = యుక్త మై-ఒప్పెను. *సంబంధాతిశ” యోక్తిస్స్యాదయోగే యోగకల్పనమ్స్‌ సౌధాగ్రాణి పుఠస్యాస్య స్పృశంతి విధుమండల మని సంబంధాతిశయోక్త లింకారము. చ. తురగఖురాహతిక్షి తిజధూళిచయస్థ గితాంబరంబుతో

నారయుచుం దచ్చమూగజసముత్కర నుప్పుడు చూడ నొప్పెది

క్కరివరయూథమత్పరవిగాఢతంజేసి సమస్త మైనయి

ద్ధర దనవైకి నెత్తుకొని తాల్చెడినో యనుచుండం జూపయుల్‌. 10

భారా, రెంటికి సమము సులభము మ. జవవద్దోటకపాటిచక్షితిరజస్పం క్రాంతిచే నింకుసిం

ధువులం గ్రమ్మఆ నుర్వికిన్‌ దివికిం దోడ్లో నించెందన్నాగముల్‌

నవనిర్యన్మదనిర్భు రౌఘమున శుండాశీకరోర్హ్యప్రవ

ర్హవిధిం దాననుబేసి సింధురములన్‌. ప్రఖ్యాతి గాంచెం గరుల్‌ 11

రా,భా. రెండికసమయము.. ఇంకు 2 ఇంకెడు, సింధువులన్‌ = సముద్ర ములను - ఆకాశగంగన్సు “దేశే నదవిశేషేట్లా సింధుర్నాసరితి (స్ర్రీయాన్‌” అని అ. సేనాధూళి సర్వత్రవ్యాపించి యాకాశగంగను సముద్రములను నింకించెనని యతిశయోక్తి. తన్నాగముల్‌ = అసేనాగజములు, నవనిర్యస్మదనిర్హరౌఘములచేతను, “ప్రవాహోనిక్ష రోరయురళి అని అ. *ఓఘో బృందేంభసాం రయి” అని అ. కుండా ౫ శొండముల యొక్త్ర “శుండాతుబలహస్తి న్యాం మదిరాకరిహస్తయో?” అని వి శీకర = జలకణములయొక్క, ఊర్హ్వప్రవర్షవిధిన్‌ = పొడవుగాం జబ్దటచేతను, ఊర్వికిన్‌ = భూమికిని దివికిన్‌ = ఆకాశమునకును - క్రమాలంకారము. క. “ద్యోశబ్హమునకు దివియున్తు భూశబ్దంబునకు భువియుం బూనంగవలయున్స్‌ నౌశబ్దము నావయురో, శబ్దము... రాజపదము. రాజనంజెట్ల నని తాతంభట్టు క్రమ్మజన్‌ = తిరుగా నించెను.. క. *స్టావరతిర్యక్పంభృతుల, కేవెరవునం గ్రియలుదలంప నేకవచనముల్‌, 'దేవమనుష్యాది క్రియ భావింపంగ 'నేకవచన బహివచనమంబౌ” నని కేతన. దాననుజేసి

28 అటుకనుకనే, సింధురములు. 'సింధూ రాంతిదదతీతి సింధురా?ః రా దానే యనుధాత ఈ యర్థముగలసింధురము లనెడి వ్రఖ్యాతిని గురులు గాంచెను- నిరుక్ష్యలంకార, “నిరుక్తిర్యోగతో నామ్నా మన్యార్థత్వప్రకల్పనమ్‌, ఈదృకై శ్చరితై ర్జానే సత్యందోషాకరోభవా” చం. స్లీ _ గంభీరవేదిలక్షణలక్షితంబు లై తనరారుభద్రదంతావళములు నారట్టసింధుగాంధారాదిభవము లై కొజలు శ్రీవృక్షకీఘోాటకములు పదునాల్లుజాశులం ద్రిదశకాంతల మీలు పద్మినీజాతిసొభాగ్యవతులు కడు నద్భుతములైన కనకరత్నాంశుక చందనాదిసువస్తుసంపదలును య. నఖిలదిగ్దేశభూపసమర్చితంబు లగుచు నరణంబుగతిందోన యరుగు దేటం దన్తువరించు జయశ్రీలం గొనుచు నతండు పురికి జనుసాంపువాగగోచరత. బరంగె. రా. భా. రెండర్థములకు సమము. గంభీరవేదు లనెడు గజవిశేషముల యొ లక్షణములచేత, లక్షితంబులై = కనుపట్టినవై, “త్వగ్భేదాచ్భోణిత 'ప్రావా న్మాంసస్యదళనాః ఆత్మానం యోనజానాతి తస్యగంభీరవేదితా!యని మృగచర్మీయమందును, “చిరకాలేనయో: శికాంపరిచితామపి, గంభీరవేదిర్విజ్సేయ స్సగజోగజవేదిభి;” అని రాజపుత్త్రీయమునందుః జెవ్చంిడి యున్నది, తనరారు = ఒప్పుచున్న, భద్రదంతావళములు=పట్టాపుటేనుంగులు, ఆరట్టసింధుగొంధారాదిభవములై, కొజలు=చెలంగుచున్న ఈ దేశములయశ్వము లుత్తమము గనుక, శ్రీవృక్షతీఘోటకములు, “వక్షోభవావర్తచతుష్టయంచకంరేభవేద్యస్యచరోచమానః, వృక్షకీనామహయన్స భర్తుః పుత్రప్రపొత్రాభివృద్ధయేస్యా”త్తని హయలీలావతి. “శ్రీవృక్షకీ వ చేద్రోమావర్లో ముఖేపి చ” అని వైజయంతీనిఘంటువు. పదునాల్గు జాతులన్‌ = బ్రహ్మ, క్షత్రిం వైళ్ళ్య, శూద్ర, వ్యావహారిక, గోరక్షక, శిల్చక, పంచాహణ, కుంభకార, తంతువాయ, క్షౌరక, ర॥ వస్రచ్భేదక, చర్మకర, తిలఘాత, లుబ్ధిక, చండాల మాతంగు లనెడు సదునెనిమిది జూతులం బ్రావ్మాణజాతియు నరబావహ్యులయిన లుబ్ధకచండొలమాతంగజాతులును వినా కడ వదునాలుగుజాతులయందును, త్రిదివకాంతలమీజుచున్న పద్మినీజాతి సౌభాగ్యవతులు! పద్మినీజాతిలక్షణము రతిరహస్యమందు, “కమల ముకుళమృద్వీ వ్లు రాజీవగంధీ సురతపయ యస్యాస్సారభందివ్యమంగే, చకిత మృగదృగా భేప్రాంతరక్తేచనేత్రే న్తనయుగళ మన శ్రీఫలశ్రీవిడంబి.

ప్రధమాశ్వాసము 29 తిలకుసుము సమానాం చిభ్రతినాసి కాంచద్విజగురుసురపూజాశ్రద్ధధానా సదైవ, కువల యదళకాంతి?ః కాపి చాం పేయకాంతిర్వికచకమలకోశాకారకొామాతవత్రా, వ్రజతి మృదుసలీలం రాజహంసీవ తన్వీ (తివళిలతిమధ్యా హంసవాణీ సువ్వేఆ్క మృదుశుచి అఘు. భుక్కే మౌనినీ గాఢలజ్జ్ఞా ధవళకుసుమవాసో వల్లభా వద్మినీస్ప్యా” త్తని చెప్పియున్నది. చందనాదిసువస్తుసంపదలును, అరణంబుగతిన్‌ = హరణమునిచ్చినట్టు తోన = వెంటనే-కడమ సులథము. క, తనపాండుసమాఖ్య జగం బున వెలయంగ నిట్టు సకలభూనాథుల నా త్మనిదేశవ ర్తనులుగా నొనరించె నితాంతవై భవోజ్జ్యలుం డగుచున్‌. 18 రా, ఈపద్యమునకుం గరృపదము నరనాధుండని ముందరి పద్యములో నున్నది పాండు= శుభ్రమైన “హరిణ పాండురః పొండుళి అని అ. సమాఖ్యవ కీర్తి *యశంకీర్తి నృమాఖ్యాస” అని అ. కడమ సులభము. భా, తలయొక్క పొండుసమాఖ్య = పాండురాజను పేరు “ఆభఖ్యాప్వా అభిధానంచి” అని అ. కడవు సులభము, సం. ఉపసర్గము, వ. ఇట్టుయథేష్టభోగంబులం బ్రవర్తిల్ణుచు నొకనాండు తనమనంబున. శ్షేత్త చ. శ్రమ ముడుగుం దనూజడిమ జాజుం జలాచలలక్ష్యలేదన (క్రమము లెంబుంగవచ్చు మదిం గానంబడుం బరజాతిభీతికో పములవిచేష్టితంబు అివి భావమునం దలపోయ నన్ని చం దములంబ్రియంబెయంచునరనాథుండు వేంకునుద్యతాత్ముండై. 15 రెంటికి. నేకార్హము. 2 వేంటప్రశస్త్రమన్కి “పరిచయం చలలక్ష్యనిపొతనే భల రుషోశ్చతదింగితబోధనం, శ్రమజయాత్పృగుణాంచరరోత్యపౌ తనుమతోనుమతస్సచివై | ర్యయౌొ”. అని రాళిదాసువలెనే చెప్పినాడు. వైషధమందుని = “*మృగయాఘాయన భూభృతాంఘ్నతావ్‌”. అని చెప్పియున్నది గనుక అన్నిచందములం [బ్రియంచెయంచు చెప్పెను. నరనాధుం డనెడి దిక్కున డాపలిసున్నకు నకారము యతిగాం డెల్లినందురు లక్షణము కవిలోకచింతామణియందు, తే. “టపతవర్షాక్షరములకు డాపలించి యొనర నూందిన బిందువు లుందెనేన్తి వరుసణనమలువళు లనువానికెల్లు నవనిం గొందణు సుకవులయనుమతమున. చ... కినుకం జళుక్యవంశనృవ కేసర్మివేసినచోం నృపాణఖిం, డనమునం గల్గుంచో సురగణత్వము తత్పదపారిజాతవం్క దనమునం గల్గుంచోమనుజనా ధతతదృటదర్శనావలం బనమునం గల్గుంటో గహనమధ్య నివాసము శత్రుకోటికిన్‌. అని కావ్యాలంకారచూడామణి.

30 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము క, అతివినయాన్వితకుంతియు ధృతిమహిమొద్రియును నగుచు నతిప్రీతితరం గితమతు లై తనుయొలువంగం జతురమ్భృగము లేగుదేరం జనియెన్‌ పనికిన్‌. 16 భా. అతివినయాన్విత = అత్యంతవినయముతోం గూడిన కుంతియు, ధృతి 2 దైైర్యమునక్కు మహి = స్థానమైన = మౌాద్రియున్సు క్క “వనితా యనుచో వని తయ్యు జననీ యని సలుకుచోట జననియును వధూ యనుచో వధువును దెనుంగునం, ఇనునా యాయూలు దుదలం జనుపలుకులకు నని కుంతియు మాద్రియు నన్నందుకుం గావ్యాలంకారచూడామణియందు. లక్షణము. నగుచున్‌ = నవ్వుచును, అతిట్రీతి = అత్యంత సంతోషరసము చేత్క తరంగిత = వరంపరలుగలదైన్న తదస్య సంజాతంతా రకాదిభ్యితచ్చని యితచ్చత్యయాంతము. నుతులై = బుద్దిగలవార్రై తనుంగొలువంగ చతుర = సమర్జులైవు మృగయులు = వేంటకాంగగ్రును, “మ్బగయుర్లుబ్ఞ కశ్చస” అని అ ఏీగుదేరంగా, వనికిన్‌ = వనమునక్సు చనియెను. రా. అతివినయాన్వితుళైన్న కుంతియున్‌ = ఈటెులుగలవారు గలవాండు “ప్రాసస్తుకుంతి. అని అ. “*కుంతా ఏషాంసంతికి కుంతిని అనెడు ముతుబంత శబ్దముమీంద బహాన్రీహీ. ఈ దిక్కునంగప్రత్యయరహితముగాం జెప్పినందుకు భార విప్రయోగము. “*స్పధుకదంబకదంబకరాజితం వ్రధితమాలతమాలవనాకులం, లఘుతు షారతుశారజలచ్యుతం ధృతిసదానసదాననదంతినమ్‌” అని ధృతిమహిమకు, అ(త్రియున్‌ “2 పర్వతమైనవాందు. అర్జాంతరము. ధృతిమన్‌ = రైర్యలక్ష్మిచేత, హెమా(ద్రియున్‌ = హిమవత్సర్వతమువంటివాండును అగుచ్చు కొలువంగన్‌ = కొలివెడు నిమిత్త మై, మృగయులు ఏగుదేరన్‌ = రాంగ్యా చనియెను.

వ ఇట్టు సని చని వివిధమృగంబుల వేంటాడుచుం దిరిగితిరిగి. 17 భౌ రా, రెంటిరి సరి సులభము.

క నెలకొనియె వేయతమిన్కబృలియుండుశిశిరనగరుచిరపరిసరమహిమన్‌ గలతమసతీరసికత్సావిలసనములు డెందమునకు విందొనరింపన్‌ 18 రా. అబ్బలియుండు = దశరధుండు, శిశిరనగ = శీతలవృక్షములచేత్క “శైల

వృక్షునగావగౌ” అని అ, రుచిర = మనోహరములయిన్క పరిసర = ప్రాంతభూతము అయొక్క “పర్యంతభూః పరిసరలొ అని అ. మహిమంగల = మహిమనుగలిగినట్ట, అరసున్నయున్నచో నెజసున్న వచ్చినందుకు లక్షణము. క. *కజుచలతుదహల్టులకుం, బిరుదన్నెల కాన్నయట్టిదిందువు లెల్లన్స్‌ నెజయంగ నూదుచుందేలుచు, నొట్టై యిరుందెజంగు. సెల్లుచుండుం గృతులన్‌. అని యాంధ్రభాషాభూషణము.. తమస 2 తమసానదియొక్క, తెనుయషష్టి = శీర = గట్బులయందుంగల్క సికతా = ఇసుకదిబ్బు లయొక్క] “సికతావాలు. కాయాం చసై కతేష్వామయాంతరే” అని వి, విలసనములు = ఒప్పిదముల్కు ల్యుదంతము, డెందమునకున్‌ 2 మనస్సునకు - దేశీయపదము. విందొనరింపన్‌ = వేంతమి. యందు నెలకొనియెన్‌ = స్టిరుండయ్యెను.

ప్రథమాశ్వాసము 31 భా, అబ్బరీయుండు = సొండురాజ్డు శిశిరనగ = హైనువత్నర్వతము యొక్క రుచిరమైనపరిసరమహియందు, మంగలతమ = అత్యంతశుభములయిన సతీ = కుంతిమాద్రుల యొక్క, రసికతావిలసనములు = రసికత్వవిలాసములు - మంగళతమశ బ్రము రసెకశబ్దమునకు విశేషణము. డెందమునకు విందొననరింపంగా. వేంటతమిచేత మహియందు నెలకొనియెనని యన్వయము.

ఉ. హారిమృగవ్యనవ్య విహితాదరుం డాధరణీతలేశుండ ధ్య్వారచితశమాకలితుండై కడు 'మెచ్చె సురాపగాజులా సారసమాగమార్హ తమసారససారససార సౌరభో దిరణ కారణంబు నతిధిరసమీర కిశోర వారమున్‌ 10 భా. హారి = ఒప్పుచున్న, మృగవ్య = వేటయందు, “ఆచ్చోదనం మృగవ్యం

స్యాదాఖేటో మృగయా,స్త్రియా”మ్మని అ. నవ్య = నూతనముగ్యా విహిత = చేయబండిన = ఆదరముగలవాడుు ఆధరణీతలేశుండు = పొండురాజ్తు అధ్వ = మార్లమందు ఆరచిత = చేయంబడిన -. వేంటచేతం జేయంబడినదనుట.. శ్రమ = బడలరికచేత ఆకలితుండ్రై. = అలసినవాండ్రై సురాపగొజలాసార = గంగాజలప్రవాహములయందు, “ధారసంపాత ఆసార” అని అ సమాగమ = వరస్పరసాంగత్యమువకు, అర్హతమ = మిక్కిలిందగిన సారస = బెగ్గురులుగల్క సారస = తామరలయొక్క - నమాగమార్త తమసారసపదము పద్మములకు విశేషణము. సొర = ఉత్క్భష్ట్రములయిన్క సౌరభ = వాననలయొక్క, ఉదీరణ = విస్తరించుటకు, కారణంబు = హేతువైన - అతిధీరము అయిన నమీరకిశోర = మందమారుతములయొక్క, వారమున్‌ = సమూవామును కడున్‌ మెచ్చెను. క్రియ. లే రా వోరి = హారములుగలవాండు మృగవ్యనవ్యవిహితాదరుండు, అధర: తలేశుండు. = దశరధుండు, సురాపగాజలాసార = గంగాప్రవాహమునకు, నమ 2 సమమును. ఆగమ = ్రుతిస్కృతులవల్ల అర్హ = గ్రేష్టమయినద్భి అమల గా! యాత్రాయోగ్యమయినది యనియు జెప్పవచ్చును. తమసారస = క దిజలమందుంగల, 'కడమసమము. ఉదకమువల్ల శైత్యము వద్మములవల్ల రభము కిశోరపదమువల్ల మౌంద్యమును. జెప్పాటుం సీ, పుడమిటేం డీరీతిగడంగి డెందము న్ఫుగ వ్యాపారఖేలన మభిలషింపం గానలోం దారువృగంబులకై వడిం గకొని యసమొ,స్త్ర,కర్మవలనం దనరుచొక్కపురాణమునిదంపతులు దమ కంబులు దేర నెయ్యంబు మీఆఅ ననిచిన తత్పిరియతనయుండవారితు కారుణ్యుందై పూని కలశమంబు

క! రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తే. మగ్నముగం జేయుచప్పుడు భుగ్నహృదయుం డగుచు వినిశితశరవిశేషాహతిని (దైళ్లనేసె నాఘమలసద్దృష్టినియతి బ్రుంగం 'నేవలసారంగబుద్ధిండేసి 20 రా ప్పడమి = భూమికి టేంయు = రాజ్రైనదశరధుండుు. ఇటువంటివి శద్భృవపదములు. స్స “యోధులు జోదులు యోగంబు జవోగంబు. బిందయు వృధివి పుడమి యని కావ్యాలంకారచూడాసుజియం చుదహిగించివి గనుక ముందరను దెలిసికొనునది. శఈరీతిన్‌ ఇ శ్ర పూర్యోక్తప్రకారముగు కడంగి = ఉద్యోగెంచి, కెందము ౫ మనస్సు. సే “వెన్నన్ను విన్నవావిరివంతవానంలు డెందంబు దెప్పొడ్వి దెల్లపాటు ఇటువంటివెళ్లను చేశ్యవదములని యాగ్రంధమందె చెప్పినాండు. మృశవ్య వ వేయయందుంగల్క అపొరఖేలవము ౬ అధికనిహోరమునుు కం *జంగమపదములు దక్కరధ్య గం నలపదముల ద్విపేయ 'ప్రధమయునగుర్యా జంగడము లూడ్చె నతిన్నూూ జ్నౌంగదములు దాళ్చి నా నుదాహరణంబుిలను నొంద్ర భాషాభూషణమం ఒర యంిమువళ్లం బ్రధమకు ద్వితియార్దము. కానలోన్స్‌ ఇ అడవియందు, తారు ఇ సంచరించెడ్తి మృగంబులక్షై = మృగములకొటుక్సు వడియా కొని అసమ = సరిలేని అస్త్రకర్మకలనన్‌ బాణ ప్రయోగగతిచే తనరుచున్‌ వ అస్ప్రచున్నవాందై, చప్పుడు విని యని ముందలికన్వయమ్షు ఒక్క ప్పరాణమునిదంసతులు = ఒక్కవృద్ధముని' స్త్రీ పురుషులు, “పృరాణ ప్రతన 'ప్రత్నష్పరాశ్ర్వ చిరంతనాణి అని అ. కజాయాయాదా లువ తులా అనువార్తి కమువల్ల జాయాశబ్దమునకు దం జం దెచ్చెడుననిమిత్త మై, ళు బరువుల నీ యని అ. అంబులుదేరన్‌ = నిళ్ళు వులవలన్మ్‌ సుదులక్ష్యభక్ష దవర్యును గరులనంగొల్టుడ్యు గృర్శవృలచేగురులకొటుకు సరు అని కావ్యాలంకారచూడానణ ల! రుపులయందుండు సకలగుభాములు నెప్పడున్‌. రెండు విధములం జెప్పవచ్చున్స నచిన గనుక్క అంబువులు + అంబుఖని యుండు = అమువిషజ్రటై * సయ్యంబు మీజ్కు అనిచిన = అంపిన్న చత్పిర్రియతన నేయుచం వ క్ట అవౌఇతకారుణ్యండై పూనికలశము అంబుమనగ్నముగం వ ఎట్లముంచెడుద్యనిని భగ ఇస గాని మనస్సుగలవాల్షై | //| ఆపదకు గ్‌ హృదయుం చగుచున్‌ 2 సరళము చిని శీత్ర = చొండిట్చున్సా. శరవిత్త్న ఇ సం వేల్లితం వశ్రమిత్యపే అని అ. అని అ వైరా న్‌ వద చేతిన్న మంచివి వేకు, దృష్టెర్దా నక్కి దర్శనే! ఖ్‌ కొంచెపడల్సా సారంగబ్యద్దింశ్హు న షో 'త్తునియతిర్విధిం) అని అ. బ్రుంగన్‌ కురంనేచ మళ్లు అని గ్వె అధు ఎనులనెడ్డి బుద్దిచేత్ర “సారంగశ్చాతశే భృంగే ఫ్‌ స్పడనిట్తేద్ర = పో "మన్‌ న అమునివుత్తుంని త్రైళ్లనేసెను. డెందమ్సు చ్చుగ ఇ మృగదంపతులము. =” ఈరీతింగకంస్థ ఇంక ధిన్నాన్వయము, క్రీడను, “మృగమయోర్వాప్యా మగ [ గలపార వ్‌ రతివ్యాపరమువంటి, సేలనము ప్రగవ్యాపారో ల్ల సమాసము అభిలప్కింసంగా, తారు

వ్రధమాశ్వాసము త్రై = తాము అ. “ఒత్తు నక్షరములు నొనరంగ జజులుర్భ్ట్ట శషసహలునిరూఢిజడ్షగాని ళాను. నచ్చ తెనుంయులు దిర్హములమీంద్య బండిరాను లేదు పద్మనాభి యని వెల్లంకి. కుల(్రేష్ణుండైన తొాతంభట్టుగారు కవిళోకచింతామణియందుం కెప్పేనారు. గనుక తారు సంచరించెడునను. దిక్కునను రేఫమే. మృగంబుల = మృగములయొక్క, కైవడిన్‌ = రీతిచే అసమా,స్తృ,కర్మకలనన్‌ = మన్మధవ్యాపారాసక్తి చేత్స కలిఃామధేనువన్నారు ననుక్కు తనరు = ఒప్పునట్ర చొక్కపురాణన్‌ = మంచియనురాగముచేత్క రానశబ్ద మునకు రాణ యనునది మాగధిరూసము, మునిదంపతులు తమకంబులు దేరన్‌ = తమిపుట్టుంగ్కొ నెయ్యంబు నెనర్సు మీఆఅననిచిన్న తత్పిర్మియతన 2 ఆవిపోరమందలి తాత్పర్యముచేతన్సే ఉండంగా, పుడమిటేండు. వారితకారుణ్యుండై యని యన్వయము. పూని = లక్ష్యము. చేసికొని యనుట కలశమంబు = కలిగిన శాంతినంతటిని, మన్నముగం. జేయుచున్‌ 2 అడంచుచున్సు అవుడు వినిశిత = మిక్కిలిం దీక్ష మైన, శరవిశేషము యొక్క యభిహతిచేత్క సద్దృష్టి = వివేకులయొక్క, నియతి = నియమము, వృద్దాచారమనుట్క (బ్రుంగన్‌ = తప్పంగాా సొరంగబుద్ధిండేసి = లేళ్ల నెడి బుద్దిచేత్వ ఆఘనులందైళ్ల నేసెనని యన్వయము,. నం ఇ ట్లుసిన ౪. క. వాలంపతొకునకు ధృతి, వ్రీలంగ వోతాత యనుచు వెలువడుతన్మ ర్య్యాలాపమునకు నొజన పాలకులోత్తంసుగుండె భగ్గునం గలంగెన్‌ రెంటికే సమము సులభము. క. అధరణీపాలుండు తమ్క సాధునియతికొమరునేండు సమసెనె యిట్లా హా ధాతవ్రాంత యనిశర్క బాధం గలంగంను వారిపజ్జకుంజనియెన్‌ భా ఆధరణీసాలుండు. = పాండురాజు తమయొక్క సాధు = లెస్టైవ, నియతి = భాగ్యము యొక్క, కొమరునేండు. సమసెన్‌ = సమసెంగదాయని ఖేదవాక్యము, అని శరభాదచేత్క కలంగంగన్‌ 2 మునిదంపతులు తొట్రుపడయాా వారియొక్క పజ్ఞకున్‌ = సమీపమునకు, చనియెను.

రా, ఆధరణీపాలుండు. = దశరధుండదు, తమసాధునిన్‌ తమసానదియందు, “తట్టినివ్రోదినీ ధునీ” అని అ. యతికొమరు = మునిపుత్తుంనియొక్క, ఏండు = ఏంద్దు ఆయువనుట, జాత్యేకవచనమ్సు కః “రూకక్సు. వేపోం కనంగ్యా బ్రాకటముగ వృష్టి ప్రాణీ భాగ్యం బనంగ్యా లోకమున నాండు దానిక్తి కర మనగుసొమ్ము సువ్వె సిగె యనంగ నని కవిలోకచింతామణియందు. నేడు + అనుచోటను నర్జదిం దువున్నందుకు, ఉ *వాయి మయూఖముల్‌. గలుగువాం డపరొంబుధిం గ్రుంకె ధేను వుల్క్‌ నేం డిటవన్చె. నేకతమనిష్పమెయిన్‌ భవదగ్నిహో[త్రముల్‌ , పోండిగ వేల్వంగాం బడియెం బ్రొద్దును బోయెయచుండు నింటికిన్స్‌ రొండు వనంబులోన మృగరాక్ష్మసపన్న గబాధ నొందెనో” యని నన్నయభట్ట ప్రయోగము సమసెనేయని, వారిపజ్జకున్‌ = ఉదకసమీవమునకు చనియెను.

ర రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము క, చని తన్ముఖమునం దద్వ ర్తనవిధ మంతయును విని ధరారమణుందు ద త్తనుశరవేదనం గ్రమ్మటి తనుం బొదవినయ ట్లతివ్యథానిహ్యలుండై 2డీ "రెంటికి సమము సులభము. క. ఏనుం గనికర మరయక పూనితింగా కిట్టియెడలం బొసంగునె యేయం గానమె కొలని యమగళి తో నావేం మునియుగము ద్రుంగించెం దుదన్‌ 25 రొ, వీనుంగని క గజమన్సి సీ, “ఏనుంగునెక్కి వెక్కేనుంగులిరుగడరాం బుర వీధుల గ్రాలభలదే అని సోమయాజి. కరము = మిక్కిలి అరయక = విచారింపక్క పూనితియాక్క ఇట్టియెడలన్‌ = ఈయాశ్రమభూములయందు, ఏయను, పొనంగునె = యుక్తమౌన్నా అని కాకుస్వరము. కానమే = ఎటుంగమా. “నృషతేరవ ధ్యోచన్యః కర" అను నర్ధముననుట, కాలనియమగతితోన్‌ = కాల(ప్రేరణతోం గూడి, “లలొట లిఖితా రేఖా పరిమార్హ్హుం నశక్యతే అని న్యాయము. మునియుగము ౫ మునికుమూరుని యాయుస్సున్సు నానుడువార్త, తుదన్‌ = వేటయయగుసమయమున, (త్రుంగించెను = శ్రియ. భా, వీనున్‌ = నావంటినాండును, కని 2 ్రత్యక్షముంగ జూచి కరమర యక చెయిగొంచింపక్క ఇజ్టియెడలన్‌ ఈ శ్రీడాసమయములయందు, కనికర మరయక = దయ లేక యనియుంజెప్పవచ్చును. వీనును+కనికరమను దిక్కున సంధికి ఈ, “వాంతములైన పదంబుల్క పాంథం బైనున్న శబ్దముల కచటతపల్స్‌ దొంతిగజడదబ లగున్న య్యంతనకారంబునున్న యభినవదండో అనెడు లక్షణములపల్ల నకారపుంబొల్టు బిందువైకకారము గకారమమైన తర్వాత క 'కులుచలతుది హట్టులకును బిణుద న్నెలకొన్నయట్టి బిందువులెల్లు న్నెరయంగ నూొందుచుం దేలుచ్చు నొట్హై యిరు దైజంగు. 'సెల్లచుండుంగృతులి వచ్చును. కానమెకాలని = అడవిమృగములనిి యమగ తితోన్‌ = యమ(ప్రేరణతోంగూడిన, నావేంట్కు ముని = మునులయొక్క, యుగము 2 ద్వయమున్కు అనలూ ముని దంపతులను యుగం యుగ్మేకృతాదిషూ” అని అ. “త్రుంగించెను. వ. అని చింతించుచుండ 26 చ ఘనశర వేదనల్‌ బఠియంగా ననకుంభినివ్రాలియున్నయ మ్మునియుగళంబు దొటుపడ ముంచితి నాతలిదంద్రులన్‌ మహా ఘనదినిం 'కేనమున న్నెజయంాననికన్నుల వారివృద్దులం దనరం దదం(ఘ్రిచేర్ప్చునను ధార్మికుం డాయన నమ్రనక్తురండై 27

ప్రధమాశ్వాసము తెర్‌

భా. ఘనశరములవలన నైనవేదనలు బలియంగా, వనకుంభినిన్‌ = వనభూమి యందు, “గౌరిలాకుంభినీక్షమా”. అని అ. మునియుగళంబుతొట్రుపడంగ్యా పొండురా జనుకొనుమాట్క ఆతలిదండ్రులన్ను మహాఘ = అధికదుఃఖమనెడి, నదిన్‌ = వైత రణి యందు, “*అంపోదుఃఖవ్యసనేష్యఘద్‌ు” అని అ. ముంచితిన్సి ఇంకేమనన్‌ = ఇంతననంబోవునది యెద్దెగననుక్క అని కన్నులవారి = కన్నీరు వృద్దులందనరన్‌ = పరంపరలౌొచునుండంగా, తదంఘైచేర్పునన్‌ = వారిపాదములయొద్ద, ధార్మికుడు = ధర్మాత్ముందైన ఉధర్మేణ జఅయతితి ధార్మికొ అని “త్తేనదీవ్యతి జయతి. జీతము అను సూత్రమున రకృ్రత్యయాంతము. ఆయన 2 పాండురాజు అస్పనసేసెనని ముందరి పద్యమునంగ్రియ.

రా. వనకుంధిని = జలకలశియందు, కుంభిశబ్దమునకు “ఉదస్య కుంభీరధశాశ కుంభజాలొ అని నైషధము పదునాలుగవసర్లలోం బ్రయోగమున్నది గనుక్క వ్రాలియున్న యమ్మునియుు. గళంబు = కంరము తొటువడ దశరధునితో ననుమాట్క నాతలి దండ్రులను పమహాఘ = అధిక దుఃఖమనెడు, నదియందు, ముంచితి = ముంచితివి తెనుంగునం బ్రధమమధ్యమోత్తమపురుషములకు నాంధ్రభాషాభూషణమందు, క. ఒరు లకు నెనయునె నిరియున్సె దిరికిం దికారంబు తిరియుం దెల్లముదనకుం, బరువడిం దినియును దిమియున్తు బొరయు నుభయవచనములకు భూతక్రియలన్‌. లక్ష్యము, క, పఠికెను. బలికి రనంగాం బలికితి పలికితి రనంగం బలికితి నర్డిం, బరికితి మనంగా నన్నియు, నలపడంగా వరుసతో నుదాహరణబులని యేకవచన బహవచనములు చెప్పంబడినవి,. ఇంకన్సు ఏను-నేను, మనసు = నిర్వహింపను అని శోకవాక్యము. నెణయన్‌ = మిక్కిల్సి. కాననికన్నులవారిని = అంధులను, వృద్దులన్ను తల్లిదండ్రులకు విశేషణముల్సు ననున్‌ = నన్నుతదం్టైచేర్పు = వారిపాదములయొద్దం జేర్చుము, ధార్మికుండా = ఓయివిలుకాండ్వా ఇది వ్యంగ్యోక్తి చేత సంచోధనము. అనన్‌ = ఇటనయా, నమ్రవక్తుంండై, విని యని ముందరి కన్వయము, ధర్మశబ్దము ధనుర్వాచకమైనందుకు “ధర్మః పుత్యేయమే. న్యాయే స్వభావాచారయోంక్రతా ఉపమాయామహింసాయాం చాపే చోపనిషద్యపో అని వి.

క్త వినియతనిందన వై నిడు

కొని యేంగినియమికిం దగని ఘోరార్తి యొన

ర్చినవాండ మీకు దండ్యుండ

నని తనుం దెలుపుచును వారి కప్పున సేసెన్‌ 28

రా. విన్మి అతనిన్‌ = మునిపుత్తుంని తనపైనిడుకొన్సి ఏంగి = వృద్దుల యొద్దకుంచోయి్యి.. వారితోడ దశరధుండనెడు మాట్క నియమికిన్‌ = మునీశ్యరునిక్తి తగని ఆర్తి = పీడను, ఒనర్చినవాండను మీకు దండ్యుండనని తెలుపుచును వారికిన్‌ = మునిదంసతులకు అతని నప్పనచేసెనని యన్వయము.

భా. వినియతనిందన = మిక్కిఠరి నియతమైన యపకీర్తినేే ైనిదుకొన్సి

86 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము పొండురాజు మునితోనమమాట్స వీన్‌ 2 నేను కినియమికిన్‌ = కోపింపమికి మీరు శృమించుట. కనుట్ట తగని కడమ సమము. తనున్‌ = తన్ను, అప్పనసేనెను. చే చేసి మనుజేశ్వరుండు తచ్చాసనమున నాత్మశరసముత్సాటన మొచరించె దానయుట్టి ప్రాణంబు లెంతయుం జలింప నసుతతో గ్రార్హి కోర్వక యతినరుండు 29 భా, దానంబట్టి = పొండురాజు తాను బొణముం దియుటంబట్టి, ప్రాణంబులు, చరింపన్‌ = తొట్రుపడణా. అసు = ప్రాణములయొక్క, తత = విస్తృతమైన, ఉగ్రార్తికి నోర్వక యతివరుండు, ముందర ననెడుమాట. రా. దానన్‌ 2 దశరధుండు బాణముందియుటవల్ల, వట్టి 2 కుమారుని యొక్క ప్రాణంబులు చలింపన్‌ = పోంగ్యా అసుతతా ౫ అపుత్తర్తికత్వము చేతనైన, కడమ సమానార్థము. ఆ. కాంతతోడం గూడం గాన ని ట్టటు చన లేనియాయవస్ట పూనియున్న మాకమారుప్రాపు వోకార్చె నేయు నీ దైనప్రాఢిమహిమ భానుకులుండ 80 రా, కాంతతోడయంహాడంగానను, బుషిదంపతు. అంధులు గనుక్క ఇట్టటుచన, లేనియాయవస్టన్‌ = వార్జకమున్తు పూనియున్నృ మా = మాయొక్క కుమారుప్రా వును నీదై నప్రాఢిమహిమపోకా ర్చెను భానుకులుండు సంబుద్ది భా. కానన్‌ = అడవియందు, కాంతతోడంగూడ్య ఈయవస్త = రతిని పూవియున్న మాకు, మారుప్రావు = మన్మథానందమును, నీదై నప్రాఢిమపోకా ర్పెను, హిమభానుకులుండ. = చంద్రవంశప్పరాజా! “భానూరశ్మిదివాకరా” అని అం ఇది వ్యాజనిందాలకారను, ఆ. ఎందు వేంటరారె యితరు లేమనసుతో దారసంగసుఖముం దప్పం దద్రోచి తకట పొందురాజ యశ మెన్న వైతతి క్రూరదశరఖేశ కులము రోయ తై భా. ఏమననుత్కో దార = భార్యయొక్క, సంగసుఖముం దప్పంద్రోచిళివి, క్రూరదశన్‌ = క్రౌర్యము చేత రథేశ_ = అతిరథులైన రాజులయొక్క;. కులము రోయన్‌ = రోయునట్టుగాా యశమును, ఓరాజా! ఎన్నవైతివి. రౌ. వమనన్‌ = అననేమున్నది, సుత = కుమారునివల్లనైన, ఉదారమైన సంగసుఖమును దప్పంధద్రోచితివి పౌండుర = శుభ్రమైన, అజునియొక్క యశమును,

ప్రథమాశ్వాసము 37 అతిక్రూర దశరధేశ్క సంబుద్దులు, ఎన్నవైతివి, అజునిక్రీర్తికిం నొదవ తెచ్చితి వనుట. వ. అని యమ్మునీశ్వరుందు త్రై తే. నిజశరీర మెట్టుట్లు యాన్చపునిమేను నాత్మజాయాసమాగతం బైనయపుడ ప్రాణములు వాయునట్టుగొాం బరమశోక వశత శపియించి మృతి వొందె వనితతోడ తెకి రా, ఆత్మజ = కుమారుని యొక్క, ఆయాసము = సంకటము, ఆగతంలైన భా, ఆత్మజాయా = నిజభార్యలతోయూడు సమాగతంటైనయపుడ = సంయోగమైనయపుడే, సమాగతశజ్ఞము భావార్హమందుం గ్రషప్రత్యయాంతము.. కడమ యేకార్హము. మ, యతి యెొంతేం దనయార్తిం జేడ్వడినవాండై యాత్మజాయాసమా గత మైనప్పుడ మేనుం బాయు మని యల్క న్నన్ను శాసించె సం తతి లేకుండెడిచోం దదాశ మిగులం దాం బోవు కొస్లైనియున్‌ ధృతిమై నోర్వంగవచ్చు నామదికింజింతింపంగ నం చెన్నుచున్‌. తిశ్ష భా యతి = మున్మి ఎంతేన్‌ = అధికమైన తనయార్తిన్‌ 2 తనదె సకు, చేద్వడిన వాండై = లోనై, అత్మజాయాసమాగతమైనపుడ = ఆత్మభార్యా సంయోగమైన యప్పుడే-అని పూర్చోోక్తానువాదము. మేనుంబాయుమన్సి శాపించెన్‌ = శపించెను. సంతతి లేకుండెడిచో, తదాశన్‌ = ఆసంయోగా షేక్షవల్ల నే, తాంచోవుట, మిగులన్‌ = మిక్కిలియుు మదికిన్‌ = మనస్సునక్కు ధృతిమైన్‌ = ఎంతధైర్యము గఠిగిన ననుట. ఓర్వంగ వచ్చునా? తాళరాదనికాకుధ్వని, అంచున్స్‌ జనపతి యని మీందటిపద్యములోం నర్త, ఎన్నుచును.

రా. తనయుని యొక్క, ఆర్తి అత్మజణ = పవుత్రునియొక్క, ఆయాసము = శోకము దదాశ = సంతానాపేక్ష్ర మిగులన్‌ = పూర్మమైనన్వు తాంబోవుట్క ఎస్టేనియున్‌ = ఎస్టైనన్వు నామదికిం జింతింస నోర్వవచ్చును. కడమ సులభము.

క, జనపతి దాననతివ్యధ, మనస్కుడై యిళ్ణ దయ్యె మత్పుచరితవా సన యింక నేమని నిజపురి, కినిజనియెద ననుచు నాత్మ కిల్చిషశంకన్‌ తెర్‌ రా. జనపతి = దశరథుండు, తాను, అనతివ్యధమనస్కుండై = అధికవ్యధలేని

మనస్సుగలవాండ్రై శాపము పుత్రం హేతువాయెంగనుక్క మత్‌ = నాయొక్క, సుచరిత వాసన = జన్మాంతరసుకృతసంస్కారము. “*వాసనాభావనా సంస్కారోనుభూతా ద్యనుస్కృతిళొ అని అ. ఇట్టిదయ్యెన్స్‌ శాపమై ఫలించెననుట, ఇంకనేమి = ఇంక

తతి రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము విచారమునకు నిమిత్త మేమ్మి అని = ఈలాగున నెంచుకొన్మి నిజప్పరికిన్‌ = అయో ధ్యక్కు చని = పోయిన వాండైై, ఎదన్‌ = మనస్సునందు, ననుచు = చినుర్చునట్టి, ఇభివృద్దియగునది యనుట. అర్జాంతరము. ఇంక వేను మని = కృతార్దుండైన్న నిజపురికిన్‌ = అయోధ్యకు, చనియెదననుచు, ఆత్మ = తనయొక్క, కెల్చిషశంకన్‌ = పాపభీతిసేత్క దానంబుచేసెనని ముందరి పద్యమున కన్వయము, భా. జనపతి = పాండురాజు దాసన్‌ = ఆయెన్నికచేత అతివ్యధమనస్కుండై = అధికవ్యధ గలమనస్సు గలవాండై, ఇంక నేమన్ని నిజపురికిన్‌ = హస్తైనగరమునకు, చనియెదననుచున్‌. కడమ సమము, క, గణనాతీతము లగుగో గణములు వేదండఘోటకస్తోమములున్‌ నుణులు ధనధాన్యములు బ్రా హ్మణులకు దానంబు సేనె నాతడు మజియున్‌ 86 'దెంటికి సమము సులభము. ఇంక నాల్గుపద్యములకుం గుళకము. తే. తనకుం గలభూషణాదిసద్వస్తుజాల మ[గ్రజాయత్తముగం జేసి యంచితనయ బలలస్తద్వర్త నలవనీస్టఠిని జూడం జాల నని వారితో దయాశ్రయత మెజయ తి తే. మనవియుక్తి తెణుంగు మీకనిన దడవి ననయ నేటికి మనకరినగరమునకు నరుగుండని 'పెదముదుసళ్ళు ననుంగులాడ వెరవరులు గనికరముతోం బెరసి కొలువ తెలి క, మానవతులారహితస, త్తానుగతిన్‌ శాంతిందనరి యతినై పుణ్య శీ/నెరయ నాత్మసామా జ్యానుభవముపూనెదయ జనావళిమెచ్చన్‌ 89 క అనిభ్బతదాక్షిణ్యుండై తనయాలోకనవిదూరతకుం గుందునిజాం గనలం గూడి యవనినా ఘనుండు నడ వెం బెంపు మీఅంగా మునిచర్యల్‌ త్తం అనాల్గువద్యములకు భారతార్ధము. భూషణాదిసద్వస్తు జాలమున్సు అ(గ్రజ వి జ్యేష్టుడైన ధృతర్శాస్త్రనక్కు ఆయత్రముగన్‌ = ఆధీనమగునట్టుగ్యా “అధినో నిఘ్న

ప్రథమాశ్వాసము 39 ఆయత్తజకి అని అ. చేస్తి అంచి = అంపి నద్వర్తనలన్‌ = మంచినడకలు గలవా రైన్స తనయబలలన్‌ = కుంతీమాద్రులన్సు వనీస్టరియందుం జూడం జాలని, వారితో, దయాశ్రయత = కృపాస్పదత్వము, మెఅయంగ్యా అనుమాట. మనవియుక్తి తెజంగు, మీకనినది =మీరెంతీంగినది అడవినవయ నేటికి మన కరినగరమునకున్‌ = హస్తినగ రమునక్సు అరుగుండు, ముదుసళ్లును = పెద్దలును అనుంగులు =ఆస్త్రలును ఆడన్‌ = ఆపట్టణమంద్యు. వెరవరులును గనికరముతోో కొలువన్‌ =కొలుచునట్టుగ్భా అని "పెదన్‌ =అంపెదను. ఆరుగుండని [్రిందటికన్వయము. మానవతులార = సంబోధ నము, హీతవైననసత్త్వ గుణము యొక్క, అనుగతిన్‌ = ఆవృత్తిచేత యతినై ౫ తపస్వినై; పుణ్యములయొక్క (శ్రీ = సమృద్ది నెరయన్‌ = ప్రకాశించునట్టుగా ీ/ శబ్దముమీంద దెనుంగునంగూడ దీర్హమున్నందుకుు క. '*ఇస్త్రీలింగశబ్దవితతికి, నోఠరిం దుది దిర్చముడుప నుండునుదెనుంగ్రై, కోలదియేకాక్షరశ బ్బాలివిసర్రించి నిర్హితా సురకృష్ణా' యని కవిలోక చింతామణి. ఆత్మబ్రహ్మమనెడి సామ్రాజ్యము యొక్క అనుభవము బూనెదను యజన = యజ్ఞముల యొక్క, ఆవళిన్‌ =ప్తక్షీని మెచ్చను. అని ఇట భృతదాక్షిణ్యుండైై తనయొక్క, ఆలోకనవిదూరతకున్‌ =చూడకుండు టక్కు కుందుచున్న నిజాంగనలన్సు కూడియా = కూడుకొనియే, వనిని అఘనుండు ఇపొండురాజ్తు మునిచర్యలను బెంపు మీఆంగా నడపెను. ఆనాల్లుపద్యములకు రాఘవార్హము. తనకుంగల్క అగ్రజాయత్రముగన్‌ = బ్రాహ్మ కాధీనముగా “ద్విజాత్రగ్రజన్మభూదేవ బాడబాళల్‌ అని అ, అంచిత =అర్హములైన, నయబలములచేత్క లసత్‌ =ఒప్పుచున్న, వర్తనలు అనివారితమైన ఉదయ = అభ్యు దయముయొక్క ఆశ్రయతన్‌ = ఆశ్రయత్వమువేత్క అవనీస్టలిని మెటయంగొనును, మంత్రులవాక్యము. మనవి =విన్నపము, యుక్తి తెటంగు = యుక్తిమార్గముు మనవి ఇెప్పికొనువేర్చనియుం జేన్పవచ్చును. మీకనినద్కి అరి = శత్రుండైన దశరధునియొక్క నగరమునకున్‌ = పట్టణమునకు అరుగుండన్వి 'వెదముదుసళ్ళును ననుంగులును ఆడన్‌ = చెప్పంగ్యా వెరపు = వారు చెప్పిన బుద్దిని కని అరులు = శత్రువులు కరముతో = కప్పముతో గూడ్య '“భాగధేయః కరోబలి " అని అ. కొలువంగొనును. మానవతుల ఇ ఇతర పురుషసామ్యముతోడ, రహితమైన సత్త్వ = బలముయొక్క, అనుగతిన్‌ = యోగముచేత్య అతి నైపుణ్యము = అధికనిపుణత్వము యొక్క, ఎ్రీ, = సమృద్ది నెరయదయను జనావళి మెచ్చంగాా ఆత్మ = తనయొక్క, సామాజ్యానుభవమున్వు పూనెన్‌ = వహీంచెను. అనిభృత వ=గూఢముగాని, దాక్షిణ్యుండై న = దక్షిణణాయ కత్వము. గలవాందై, క, “పెక్కండ్రసతులయందున్తు జక్కని మొగమాట మొక్క చందముగాం బెం్క పెక్కిన దక్షిణణాయకుం డక్కజముగం దెలియవలయు. నార్యులు ప్రీతిన్‌ అని కావ్యాలంకార చూడానుణి, తనయ = కుమారులయొక్క, ఆలోకనవి దూరతకుం. గుంద్కు నిజాంగలన్‌ = కౌసల్యాకై కేయీసుమిత్రలను, కూడి అవనిన్‌ = భూమియందు, ఆఘనుండు =ఆలాగునం బ్రసిద్దుండైన దశరథుడు కామునిచర్యల్‌ = మన్మథ శ్రీడలను, పెంపు మీ నదపెను,

త్త రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చ అకలుష యౌననస్థదశయంతయుం దా నడ'వెన్‌ నృలోకపా లకుండు శఠాంతరంగరివులన్‌ నెజయం బొలియింపుచున్‌ సమా ధికరహితాత్మ వర్తన నతిస్థిరుండైన ప్రణిధిప్రయుక్తిం బా యక యెపుడుం బ్రథానపురుషాంతరవర్తన నాకఠింపుచున్‌ 41 రా. నృలోకపాలకుండు = దశరథుండ్రు శర = కరోరములైన, “నికృతస్త్వనృ జుళ్శరళణి అని అ, క్రోధగుణ గ్రస్తములైనవి యనుట, అంతరంగములం గలశ శత్రువులను, క్రోధగుణములకు మనుస్మృతియంద్యు *పైశున్యం సాహసం (ద్రోవా మిర్ద్వాసూయార్హ దూషణం, వాగ్రండనంచ క్రోధజోపి గుణోష్టధా' అని అ. నెజయం బౌలి యింప్పు చున్‌ = లెన్సగా నిగ్రహించుచు, “అగ్నేశ్ళేషం బుణాచ్ళేషం శదత్రోశ్మేషం నశేషయేి త్తను నియతివలన్క అర్భాంతరము. శర = నిగ్రహ్రమునకురాని, అంతరంగ = సహృదయ మువల్లనైన రిపులను = వ్యసనరూపములయిన శత్రువుల ననుట. “స్త్రీ ద్యూతమృ్బగ యాపానవాక్పారుష్యార్రదూషణం, వాగ్త్రండనం చ సప్పెైతే వ్యసనాని విదుర్భధాళి అని (గ్రంథాంతరము. "మృగయాక్షైదివాస్వాసః పరీవాదః స్ర్రీయానుగ”ి తౌర్యత్రికం వృధాట్యాచ కామజా దశధాగుణాలి అని కామందకము. నెజయం బౌలియింప్పుచున్‌ ఎ పెంచకుండ= జెటుచుచును *ఆత్మానమేవ ప్రథమం వినయేనోపపాద యేత్సొ తతోముత్యాం స్తతోభృత్యాంస్త ఈవుత్రాంస్తతః ప్రజాలి అని నీతిసొరము. వినేయోహీం ద్రియజయస్త ద్యుక్తశ్శాస్తుమర్హతి అని రామాయణము. సమౌధిక = సములతోడను నధికులతోడను రహితుండైన ప్రభుమంశ్రోత్సాహశక్తులచేత నందిని లోంబడనడంచి నర్వాధికుండైన యనుట, ఆత్మ = తనయొక్క, వర్త నన్‌ 2 రాజధర్మము చే “న్యాయేనాక్ష నసమర్ధస్య రక్షాసంవర్థనం తథా సత్సాత్రప్రతిపత్తిశ్చ రాజవృత్తం చతుర్విధ) మ్మని కాముందకము. అకిస్టిరుండ్రై = ఊర్షితుందై, అర్జాంతరము, సమౌధిక రహైిజ్ట = సాధారణమైన) అత్మ = శరీరముయొక్క, వర్తనన్‌ = స్టితిచేత్య అతిస్టిరుండై ఇ స్పై ర్యగుణముగలవాండై, “షల్షావత్యంగుళోత్సేదో యః వుమాన్‌ సదివౌకసజ్య ఉరశ సమ బీఏంధశ్చ ముస్టీశ్చన్ఫపతేస్రిరల? అనియు ఇక్షణశాస్త్రము. ప్రణిధి = గూఢచారుల యొక్క *వ్రణిధిః ప్రార్ధనే చారే అని అ. యుక్తిన్‌ = అంపుటచేత్క ప్రధాన పురుష్య = ఫురోహితమం క్రివుత్త జ్ఞా తిదండ నాయకులయొక్క, “పురోహితామాత్య కుమారుకుల్య సేనా వ్రజేతారితి ప్రధానాల్‌ అని కొమందకము. అంతర్హనన్‌ = అంతరంగవృత్తాం తమున్సు ఆకలింపుచున్‌ = తెలిసికొంచును. *చరాన్‌ వ్రచారయే దర్హేష్వాత్మనశ్చ పరన్య చ పొషండాదీనవిజ్ఞాతానన్యోన్యమితరై రపి అని నీతిసారము. అర్జాంతరము, ప్రణిధి = గూఢాచారులయొక్క పప్రయుక్తిన్‌ = వాక్యమున్సు పాయక = అతిక్రమిం పక్క ఎప్పుడును ప్రధానవురుష = 'పెద్దముంధత్రితోడనను. “ప్రధానం స్యాన్మహామాత్యే ప్రకృతా పరమాత్మని అని వి. అంతరవర్తనన్‌ = ఆప్తాలోచనను, ఆకలించుచున్‌ = చేయుచును. *సదానుకూలేషు హి కుర్వతే రతిం నృషేష్వమాత్వ్యేషు చ సర్వసంపదః అని భారవి. అకలుష = దోషములేన్ని యౌవనస్త్ర = ప్రాయపు వానియొక్క, దశ = అవస్తన్కు వివోరముల ననుట. ధర్మార్హకామములను (బ్రాతర్మధ్యాహ్నసాయంకాబముల

ప్రథమాశ్వాసము త్న యందు నాచరించుట ధర్మమే కనుక నకలుషపదము వ్రయోగించినాండు. *ధర్మార్హ కామాః కాలేషు. త్రిషుయేన స్వనుప్పితాళి అని (బ్రహ్మాండవురాణము, అర్జాంతరము. యౌవనస్త్ర = జవ్వనమందుం గలిగియున్న్క దశ = అవస్టను బహువిధరతిప్రనంగము ననుట. “దశావస్టాననేకధా అని అ. అంతయున్‌ = లెస్సగ్యా నడపెను. “జుతిన్వ భావగుణ దేశజధర్మచేష్టా భా వేంగితేషు వికలో రతితంత్ర మూఢ, లబ్బ్వాపి హి స్థలతి యౌవతమనుంగ నానాం కిం నారికేళఫలమాప్య కపీ: కరోతి అని రతిహస్యమందుం జెప్పియున్నది గనుక.

భా. నృలోకపాలకుండు = పాండురాజు శరములైన్మ అంతరంగరిపులన్‌ = కామ్రోధలోభ మోహ మదమాత్సర్యము అనెడు నరిషడ్వర్గమున్సు నెజయం బొలియిం పుచ్చు సమాధి = ఏకాగ్రధ్యానమున్సు కఠ = చేయుచున్నదై, హిత = ఇంపైన, ఆత్మ = మనస్సుయొక్క, వర్తనమ్‌ = వ్యాపారముచేత్క *సమాదిర్న్మయమే ధ్యానే విపాకేచ సమర్హనే అని వి, అతిస్టిరుండై = చాంచల్యము. లేనివాండ్రై *పూజాకోటినమం స్తోత్రం స్తోతకోటిసమో జపం జపకోటిసమం ధ్యానం ధ్యానకోటిసమో యమః అని యోగశ్యాస్త్రమందుం జెప్పంబడినది గనుక్క ప్రణిధి = ప్రార్హనారూసములైన దేవతా స్తోత్రములయొక్క, ప్రయుక్తిన్‌ = సమ్యగ్విచారమును, పాయక = శ్రవణ మనన నిధి ధ్యాసనములతర్వాత బ్రహ్మ సాక్షాత్కారమని వేగాంతమతసిద్దాంతము. గనుక్క ప్రధాన = ప్రకృతియొక్కయు, “పురుషావాత్మమానవౌ అని అ. అంతరవర్తనన్‌ = భిన్నమైన యునికిన్మి “అంతరమవకాశావధిపరిధానాంతర్జి భేదతాదర్ష్యే' అని అ. ఆకలించుచున్‌ = నిర్గుణబ్రహ్మోపాలన చేయుచున్ను ఆకలుషయౌ = పరిశుద్దిదైన, వనస్టదశ = వానప్రస్త్రవృత్తిని అంతయున్‌ = సాంగముగ్యా నడపెను.

వ. ప్రవర్తిల్ణువాం డెందు ననపత్యులకు గతి లేదని మహామునులవలన వినుచుందుం గావునక్కాఆఅంతదీర్చుకొనలేమికిం జింతాక్రాంతుండై యొక్కనాం డమ్మహీకాంతుందు దనయ(గ్రభాగంబున. త్తం రెంటికి సరి సులభము.

చ. తనరునిజొన్వవాయగురుధర్మదవృత్తి నరుంధతీసువా సినివరుసన్నుతుల్‌ బుధవిశిషస్టసభం గనునట్టిసద్దుతై కనిధినిజాగ్రదారహిత కార్యభరాత్మతనుండం జూచి యి ట్లనియెందనూజహీనతకు నాత్మ గరంబు భరంబునొందంగన్‌, 48 భా. నిజొన్వవాయ = నిజవంశమునకు “వంశోన్వ్నవాయస్ప్సంతానణి అని అ.

గురుధర్మద = అధికధర్మము నిచ్చునత్ర్రి వృత్తిన్‌ = వర్తనగలదాని అరుంధతీసువాసిని యొక్క వరుసన్‌ = సామ్యమున '*చిరంటీతు సువాసినీ అని . బుధవిశిస్ట్రనభ యందు నుతులనుగనునట్ట్ర, సద్గుజై కనిధిన్‌ = మంచిగుణములకు ముఖ్యాశ్రయ మైనదాని, నిజాగ్రదారన్‌ = కుంతిని, హిత = ఇంపైన కార్యభర = వ్రతాచారణాద్యుత్కృష్ట ప్ర

జి రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము యోజనములుగల్క, ఆత్మతన్‌ = బుద్దెగలదౌటచేత్క ఉండంగా జూచ్చి తనూజహీనతకున్‌ = షృత్తు్తిలు లేమికి = ఆత్మ = తనబుద్ది భరంబునొందంగన్‌ = కుందుచుండంగా, న న ఇట్టనియెన్ను క్రిందటివచనములోని మహీకాంతుండు కర్తం రా, నిజాన్వవాయగురున్‌ = తమకులగురువై నవాని ధర్మదవృత్తిన్‌ = ధర్మోప దేశముంచేయువర్త నగలవాని, సన్నుతులుగనుట్రిసద్దులై కనిధిని, అరుంధతిసువాసినియొక్క వరున్‌ = పతియైనవసిష్టున్సి జాగ్రత్‌ న (ప్రకాశింపుచున్నదై, అరహిత = లెస్సగా విడువలబడివ, కార్యభర = ఇతర కార్యభారముగల్క ఆత్మతన్‌ = బుద్దిగలవాండౌటచేత చాసైన్వాద హూత్మకు.. విశేషణము కడమ సులభము. చ పౌదఠితి రాజ్యభోగములం బూనితి దిగ్విజయోన్నతిం గదున్‌ పదళలక్ర గానధర్మముఖవర్త, నలుం దగునట్టు సల్చితిం దుది నవి యేమి చెప్ప నతిదుఃఖకరంబుగ నిట్లు వుత్రసం పద కెడ య్రైత్తి నీదయసమ్మత యాపరిపొటి యే మనన్‌ తీ రా, నీదయయొక్క సమగ్రత, భౌ, నీదు అయ = భాగ్యముయొక్క్మ కడకు యేకార్హము. క్త చెలువపురుధర్మమునంబు త్త్రంలలానుముం బడయ శేమ్చి దొపననాథా! కలహృద్వర్తన షుగ్సనా కలుషపుజీననముక్రంశ్చా గస్ట్రము గలడే 45 భా, చెల్వు ఇ సంబుది మరుధర ము వ జ జా] సుప్పుత్తుర్పన్మి పడయళేమిచ్యు వము తోడ్డీ ఎన్‌ _రతిచేత్య పుత్త్రధలలామము హృాద్వర్తనమగు = స్య 1 “నోధ = క్రూడ్తినదై, ఆకులమునెన, వ్యాపార్రన్సగద్ర న్య కడన్సు స మూ జా రౌ. చెలువమరు ౨ ఒప్పిడమన్య తాప సులభము, వ సనా, 2 సంబు ః మగు వంశనాపుజ్ర మైవవృత్తిగం $ బనొగ్గా సంబుద్ధి కులహ్బద్వర్హన ర్ట స సరవద్థనుం ప సకొడుకుం గౌననియ్యటి నృదునియాలయ్వ్ను చె సిరులక్కు దొడపే నవరస లయము అయవమ్వు ఫఘనకలమ నుం బడదయుని పత భునకలుషాత్మ్మ జ్వ్వ్వ్బ వనము లి దౌర్భాగ్యత లునోస్వ్వు త్రము రహి నిహపరసుఖ్యద్సు (1 (తమ్ము వరపుజ్యప్ట్వ్వ్‌ వ) ఎత్త

ప్రథమాశ్వాసము త్ర తే. పలుకులకు లేల నిఖిలవు ఖిలముసూవె

యాత్మజులు లేనివారికోయతిపరమణి

తరమె యనపత్యువై వర్ష్యమరయ నతని

యభఖిలమును నిట్టూ ముఖవర్హ వోనిం జెంద. త్తే

రా. ఓయతివరమణి = బ్రహ్మర్షి (శేస్టుండా అనపత్యు = అపుత్తర్తికుని యొక్క వై వర్ష్యమును, అరయందరమి = ఎంచందరమా, అతనియఖిలమున్ను నిట్లుముఖవర్త వోనిం జెందన్‌ = అభిలమునకు ముఖవర్ష వోని యనంగా నతనిసంబంధములై వయథఖిల శబ్దములకును 'మొదలివర్తముపోయి. కడమనిలుచుట, అభఖిలమునకును నకారముపోయి ఖిలమ. నెడుపదము. నిలుచునట్టు ఆలయము. జీవనము గోత్రమ్ము భవ మ్మనుపద ములు నాలుగింటికి నిదే నియమము.

భా. ఓయతివ రమణి సంబుద్దులు,

శా నేయుం జెప్పె డిదేమి మౌనివరసద్వృత్తంబుచే నేమిటం

జేయన్‌ రాదు పితాణమోక్షము సుత్రశ్రీం దక్కం దత్సాంస్తి3న్‌

ధీయుక్తింగన నొండుత్రోవ గలదేనిన్‌ వేండెదన్‌ దేవర

న్న్యాయంబొప్ప ఘటింప్పు నాకురుకులం బవ్యాహాతిన్‌. వర్తిలన్‌ 47

భా. మౌనివరసద్వృత్తంబుచే. నేమిటన్‌ = వీమునివర్తనచేతను, పిత్యాణ = పిత్చబుణముయొక్క, “బుతిసవర్షే బువా” అనుసూత్రముచే వికల్పమున సవర్లదీ ర్హము, మోక్షము = మోచనమునుు సుత్యశ్తీందక్కన్‌ = పుత్తర్రిలాభమును వినగా “శోభాసంపత్తి పద్మాసు. లక్ష్మీశ్మీం్పి” అని శాశ్వతనిఘంటు. చేయన్‌ రాదు తత్సాం ప్తికిన్‌ అపుత్తరి లాభమునక్కు ఒండుత్రోవగలద్యు వీన్‌ = నేను నినువేండెదను. దేవ రన్యాయంబొప్పన్‌. = దేవర న్యాయమువంటి న్యాయమొప్పంగ్శా నా = నాయొక్క, కురుకులంబ్రు అవ్యాహతి న్వర్తిలన్‌ = ఎడతెగకుండునట్టుగాా ఘటింపంజేయుము,.

రా. మౌనివర = సంబుద్ది దేవరను వేండెదనుు న్యాయంబొప్పన్‌ = ధర్మమౌార్గమున, ఉరుకులంబు - ఘనమైనవంశము అవ్యాహతిన్వర్తిలన్‌ = చెదరకవ ర్తిలునట్టుగౌ; తత్పాంిప్తికినొండుత్రోవ, కలదేనిన్‌ = కలిగినట్టాయెన్సా నాకుఘటింవు మని యవ్వయము. భారతార్హమందు. దేవరన్న్యాయ మనుదిక్కున, “అనచిచ” యను సూదత్రమువలన నకారమునకు ద్విత్వమువచ్చినది గనుక నీయర్హమందు. దేవరన్‌ అని -పె నకొరంబువిలువం జెప్పినాండు. స్వరభేద మైనను నక్షర మేకరీతి గనుక న్లేషకుం జెప్ప వచ్చును.

క. అనవగతోనత లై పెం, పునం దనరుభవత్కృృపావిభూతిం గనినయేం దనయా సషేక్షాదినత్కననఘ యితరునట్టు పొందుటర్హ మెయకటా 48 రా, అనవగత = తెలియంబడన్ని ఊనత = అల్పత్వముగలది, భవత్‌ =

నీయొక్క; కృపావిభూళిం గనినయేను, తనయాపేక్షు = పుత్తుంలయందలి యపషేక్షచే

శం రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము యోజనములుగల్క ఆత్మతన్‌ = బుద్దిగలదౌటచేత్య ఉండలా జూచ్చి తనూజహీనతకున్‌ = పుత్తుర్తిలు లేమికి = ఆత్మ = తనబుద్ధి భరంబునొందంగన్‌ = కుందుచుండంగొ, ఇట్లనియేను, [్రిందటివచవములోని మహీకాంతుండు కర్తం “రా. నిజాన్వవాయగురున్‌ = తమకులగురువై నవాని ధర్మదవృత్తిన్‌ = ధర్మోప దేశముంజేయువర్తనగలవాని, సన్నుతులుగనుట్టిసద్దుడై కనిధిన్సి అరుంధతీనువాసినియొక్క, వరున్‌ = పతియైనవసిష్టున్తి జాగ్యత్‌ = ప్రకాశింపుచున్నదై, అరహిత = లెస్సగా విడువంబడిన, కార్యభర = ఇతర కార్యభారముగల, ఆత్మతన్‌ = బుద్దిగలవాండౌటచేత, జాగ్రతృద మాత్మకు విశేషణము కడమ సులభము. చ. పొదలితి రాజ్యభోగములం బూనితి దిగ్విజయోన్నతిం గడున్‌ వదలక దానధర్మముఖవర్తనలుం దగునట్టు సల్పితిం దుది నవి యేమి చెప్ప నతిదుఃఖకరంబుగ నిట్లు పుత్రసం పద కెడ యైతి నీదయసమగత యాసరిపొటి యే మనన్‌ 44 రా. నీదయయొక్క సమగ్రత. భా, నీదు అయ = భాగ్యముయొక్క, కడమ యేకార్ధము. క. చెలునమరుధర్మమునంబు త్తంలలామముం బడయ లేమిం దాపసనాథా! కులహృద్వర్తన మగునా కలుషపుజీననముకంలొం గష్ట్రము గలదే డేర్‌ భా. చెలువ = సంబుద్ది మరుధర్మమునన్‌ = రతిచేత్క పుత్త్రలలొమము = నువుత్తుంని పడయలేమిచేతం దాపముతోడ, సనాధ = కూడినదై, ఆకులమునైన హృద్వర్హనమగు = మనోవ్యాపారముగలదైన, కడమ సులభము. రా, చెలునమరు = ఒప్పిదమగు,ు తాపసనాధా = సంబుద్ధిి కులహృద్వర్తన మగు = వంశనాశక మైనవృత్తిగల, సీ. కులవర్హనుం డగుకొడుకుం గాననియట్టి లాఘవాస్పదునియాలయము లయము సిరులకుం దొడవై నవరసుతుం బడయని ఘనకలుషాత్ముజీవనము వనము పితరులబుణముదీ రెడు సూనుం జెందని దౌర్భాగ్యశీలుగో త్రమ్ము త్రమ్ము రహి నిహాపరసుఖప్రదుం బుత్తుం 'నెత్తని వరపుణ్యహీనుభవమ్ము వమ్ము

ప్రథమాశ్వాసము జ్తీపై తే. పలుకులకు లేల నిఖిలము ఖిలముసూవె

యాత్మజులు లేనివారికోయతిపరమణి

తరమె యనపత్యువై వర్ష్యమరయ నతని

యఖిలమును నిట్టు ముఖవర్షహానిం జెంద. త్త

రా. ఓయతివరవమణే = (బ్రహ్మర్షి శేష్టుండా, అనపత్యు = అప్పుత్తంకుని యొక్క 'వైవక్ష్యమును, అరయందరమె = ఎంచందరమా అతనియఖిలమునుు నిట్టుముఖవర్త హోనిం జెందన్‌ = అభిలమునకు ముఖవర్షవోనియనంగా నతనిసంబంధములై నయఖిల శబ్దములకును మొదలివర్షముపోయి. కడమనిలుచుట, అఖిలమునకును నకారముపోయి థిలమ. నెడుపదము. నిలుచునట్టు ఆలయము జీవనము గోత్రమ్ము భవ మ్మనుపద ములు నాలుగింటికి నిదే నియమము.

భా. ఓయతివ రమణి సంబుద్దులు, శా, వేయుం జెప్పె డిదేమి మౌనివరసద్వృత్తంబుచే నమిటం _

జేయన్‌ రాదు సితాణమోక్షము సుత్ర,శ్రీం దక్కం దత్సార్సిప్తికిన్‌

ధీయుక్తింగన నొండుత్రోన గలదేనిన్‌ వేండెదన్‌ దేవర

న్న్యాయంబొప్ప ఘటింపు నాకురుకులం బవ్యాహతిన్‌ వర్తి లన్‌ 47

భా. మౌనివరసద్వృత్తంబుచే నేమిటన్‌ = ఏమునివర్తనచేతను, పిత్తాణ = పితృబుణముయొక్క, “బుతిసవర్షే బువా అనుసూత్రముచే వికల్పమున సవర్షది ర్హము. మోనక్షము = మోచనమును, సుత్నశ్హీందక్కన్‌. = పుత్తర్తలాభమును వినగా ౪శ్రోభాసంపత్తి పద్మాసు లక్ష్మీళ్మీంల అని శాశ్వతనిఘంటు. చేయన్‌ రాదు తత్పార్పి ప్పికిన్‌ ఆపుత్తర్తి లాభమునక్సు ఒండుత్రోవగలద్యు ఏన్‌ = నేను, నినువేండెదను. దేవ రన్యాయంబొప్పన్‌ = దేవర న్యాయమువంటి న్యాయమొప్పలొ నా = నాయొక్క, కురుకులంబు అవ్యాహతి న్వర్తిలన్‌ = ఎడతెగకుండునట్టుగొ ఘటింపంచేయుము.

రా, మౌనివర = సంబుద్దీ దేవరను వేండెదనుు న్యాయంబొప్పన్‌ = ధర్మమార్గమున్న ఉరుకులంబు - ఘనమైనవంశము, అవ్యాహతిన్వర్తిలన్‌ = చెదరకవ ర్హిలునట్టుగ్యా తత్పాంిప్తికినొండుత్రోవ్య కలదేనిన్‌ = కలిగినట్టాయెన్నా నాకుఘటింపు మని యవ్వయము. భారతార్హమందు దేవరన్న్యాయ మనుదిక్కున్న “*అనచిచి యను సూత్రమునలన నకారమునకు ద్విత్వమువచ్చినది గనుక నీయర్హమందు. దేవరన్‌ అని -వైనకారంబునిలువం జెప్పేనాండు. స్వరభేదమైనను నక్షర మేకరీతి గనుక శ్లేషకుం జె్ప వచ్చును.

క. అనవగతోనత యై పెం, వునం దనరుభవత్కృపావిభూతిం గనినయేం దనయా పేక్షాదినత్కననఘ యితరునట్టు పొందుటర్హ మెయకటా 46 రా, అనవగత = తెలియంబదన్మి ఊనత = అల్పత్వముగలద్కి భవత్‌ =

నీయొక్క, కృపావిభూతిం గనినయేన్వు తనయాపేక్ష = పృత్తురంలయందలి యషేక్షచే

రాఘవపాండవీయమ్సు సవ్యాఖ్యానము తీర్తే నా నిలాగున్న పొందుటర్ల మె, తనైన, దీనతన్‌ = దైన్యమును, ఇతరునట్టు = వింతవానిలాగున, న కాకుస రము, న్‌ ల్‌ అనన్‌ = ఇట్టనంగా వగతోన్‌ = పగపుతో భూడ్యు నతల్రై = “మలై నద్రై కుంతియనుమాట్క 'బీను, తనయా షేక్షాదీనతచేత ఇతరున్‌ = పరున్కి అట్టు = చెప్పిన (ప్రకారము సాందుటర్హ మె, ను. ఎనయన్‌ లోకగురుప్రశస్తి గలనీయిల్లాలనై కాంతవ ర్తనలంబర్వుచు నుర్వి మానవతులన్‌ ధన్యస్థితిన్‌ మించి యొ స్పినన న్నర్హ'మె యిట్లనందనులయాభధీలార్తి పాల్సేత పా వన మౌనీశ్వర యింతకంటె నయశోవాదంబు లే దెన్నంగన్‌ 49 భా, లోకములయందు, గురుసప్రశస్తిగల = అతి ప్రసిద్దిగలిగిన నీయొక్క యిల్గా లన్రై కాంత = మనోహరములై నృ “మనోహరం రుచ్యి మని అ. వర్తనల చేత, ఉర్విన్‌ = భూమియందుయల, మానవతులన్‌ 2 స్త్ర మించియొప్పిన నను నిట్టన, అర్హమె న్యాయమా ఈశ్వరాసంబుద్ధి, ఇంతకంటెన్‌ = పరప్పురుషృ సంగతికంపెి. తనులయ "= శరీరనాశనముచేతనై న్య అభీలార్తి = కష్ట మైనపీడకు, “స్యాత్కన్టం కృచ్ళర్తి మాధీల౫ మని అ, పాల్చేంత్ర ఇ అధీనముంజేయుట, పాన నమౌను, అజైవన్సు 'అయళో వొదంబులేద్తు, “అపయశోయద్యస్తి కిం మృత్యునాో ; అనున్యాయమ్లున జన్మపహోని _గ్రాక్సుండ్షును. రా, లోకగురువనెడు 'ప్రశక్తిగలనీయొక్క్య ఇల్లాలనై కాంతవర్తనలన్‌ = ఈలాల వ గయత్యంతవర్త నలచేత, “షై కాంశనితాంతాన అని అ, మానవతులన్‌ = మనుష్య మ్యమున్సు, మించ్చి ఇట్టు అనందనుల = అపుత్రంక్కలయ్యైక్ష అభీలార్తి పౌల్చేంతయర్ష మె కాకుస్వరమ్సు పావనమౌ్పీశ్య సంబుద్దుల్సు క్రడ్వ్ర సమము, ఈలాలనయనుదిక్కున నిల్ళానయనివచ్చినందునకం ర్త “ముదమున నొ ఈ ఊలన, వపదములతుద లూష్మ లుడుగంబై వర్షమ్వృత్రో నదుకునెడ్రం గవియును ద్రుది గుదియంగ మటీ జెడ్డవాలగుం దైహలు? అని యాంధ్ర ॥ లో న టా బై (లౌషాళూషణమందు, ము *ీఎనయన్‌ కగురుప్రశస్తి ౫లనీయిలాలన యనుదిక్కని క్రై, వు బ్‌ క్కుని కృ తెలుగున యా గలుగదు. దొఠి యుల య్య్వాలె నుందువర్ష మకార స ననులక్షణ్పువ | నకు యతిగెల్ల్సు క్షణమువల్ల నేత్వమేగనుక నికారము చ. అన నతండిట్టున్లుం గబజ్ట నందంగ న్వేట్వజ్ఞ్ర గొర్తి న ౦పా[క్రవుం బున ననపత్యు లౌన లువ న్‌ ఎలి “లక్రులం గానగ్ర యెందతేనిం బెం 'పెనయ సుతేషి ౧ జేసి నిను స్త మ్మనమున న దక్కి స్వాస సోనమించున్చు నున్న వాండ నె | సుస్త క్‌ గా మౌహి్య్య్యి నొనర్చు మవ్విధిన్‌ 50 రా అనన్‌ = దశరధుండిట్టనణ ఆతం ॥ క యం జ వ న మలేస్టింస్సే = శిత్త్రకామేష్టి న్వారంి. " నసష్టుదు. ఇట్లనును,

ప్రథమాశ్వాసము ఉక్‌ భా. అనన్‌ = కుంతి యిటనంగ్శా అతండు = పాండురాజు ఇట్టునును, సుతేష్టిం జేసి = వుత్తంవాంఛచేత్త “ఇష్ట ర్యా గేచఛ్చయోలి అని అ. కడమ సులభము. క. అవినింద్యనుతి వసుమతీ ధవగుర్వాదేశమునను దా నెద్దానిన్‌ సవరించిన నది యిష్టము నవిలంబత నొసంగు సందియము వల దెందున్‌ 51 భా, అతివ-సుమతీ-సంబుద్దులు ధవ = భర్తయొక్క, గుర్వాదేశమునన్‌ = ఘనమైన యాజ్ఞచేత్క తా నెద్దాని సవరించినను నది అవినింద్యము = దూష్య ముగానిద్కి ఇష్టమున్‌ = అధీష్టమున్సు ఒసంయను. రా అవినింద్యమతి-వసుమతీధవ-సంబుద్దులు, గురువుయొక్క యాదేశమున కడమ _ యేకార్హము. సీ, అలఘపావనగుణోజ్జ్వ్యలద్చ శ్యశ్చంగార చిత మై సుపుత్తం్రసంసిద్ది జేయుం గావునం దత్కర్మకలనకు వరియింప వలయునాతనిం దెచ్చువైవుం జూడు మనుడుం బూర్వమున నేం గనిననుముంత్రోప దేశ మొక్కటి యివ్లు దీని కొనరి యున్నది మీతలం పొకటిపొల్లగునెవు త్త్రంష్టికి వేల్చులనేనిచటికి తే. దానం దెత్తు నోయనఘనా తండ్రియాజ్ఞ యతిశయమున సాక్షాదీశ్వరాంశమవు త పసి (వరునినుమాధవుబలె భజించి కంటి నీమంత్రశక్తి నీగరిమ మెజటయ. ర్‌తి రా. అదియున్‌ = ఆయజ్జ్ఞమున్తు అలఘ = అధికములైన్క పావనము లైనగు అములచేత్క ఉడ్జ్వ్యలత్‌ = ప్రకాశించుచున్న, బుశ్యశ్చంగమునిచేత, అరచితమై = చేయం బడినదై, సుపుత్రసంసిద్దని దజేయులావున తత్‌ = ఆయజ్ఞముయొక్క కర్మకలనకున్‌ = పప్రయోగవిధికి వరియింసవలయు నాతనిన్‌ = వరియింపవలసిన ముశ్యశ్చంగుని, తెచ్చు. వైవు = ఉపాయమును, చూడుము, అనుడున్‌ = వసిష్ట డిట్లన్నంత, దశరధుండనుమాట్క సుమంత్ర = సుమంత్రుం డనుమంశ్రియొక్క, దృష్టిర్రయంతో విజయస్సిద్దాల్లో హ్యార్హసాధకః, అశోకో మంత్రసొలశ్చ _సుమంత్రశ్చాష్టమంత్రిణః” అని రామాయణమందు. ఉపదేశము 2 చెప్పినవాక్యము, దీనికిన్‌ = మీవాక్యమునకు, ఒనరియున్నగి. “ోబుశ్యశ్చంగం ద్వెజ[్రేష్టం వరయిష్యతి ధర్మవిత, యజ్ఞార్హం ప్రస

రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తీగ క మకాం, ఏను సుమం తునివల్ల ర్హం చ స్వర్గార్థంచ నరేస్వరలొ ఇటను సవత్కుమారవాక్యమును సు న్‌ ష్ష న మ్‌ మునందుం జెప్పియున్నది గనుక్క దా దశరధుండు విన్నాండని రామాయణ, మ సం కు అతశయమున తున్న పన, ఇచటికి వేల్చుల ని ఆజ = జ్ఞ న్‌ ళ్‌ జం ఆటకలవు - నా తండ్రి - సంబుద్దులు. నిను మాధవుబలెన్‌ = విమ్ణువువల్కె భజించి, నీమంత్రశక్తి చేత ఈగరిమ = ఈపూజ్యత్వమునుు 'మెఅయంగంటిని. చత భా అదియున్‌ = న్నే జెప్పెన (ప్రకారమున్సు వస గవనగుణములై 9 ఉజ్జ్వల = 'ప్రకాశించుదాన్నా సంబుద్ధి దృశ్య = కంటికింపైన, శృంగారము చేత, చితమె = వేయంబడ్డదె, సువు త్రులయొక్ష సంసిద్దిని జేయులావున తత్కర్మకల క య్‌ర్సా స్‌ ల క వాని నకున్‌ = ఆదేవరన్యాయనిధిక్కి వరియుంపవలయునాత్రనిక్‌ = వరియింపవలసిన వాన్ని తెచ్చువైవుం జూడుము అనుడున్‌ 2 ప్రాంద్ర్వర్రా జిట్టు లనలూ కుంతి యనుమాట, పూర్వమున నేను కనిక = తెలిసిన సుమంత్రోపదేశ్వు = మంచి మంత్రము పదేశ మౌట, విపుడుు దీనిక్తిన్‌ = క్షా మునక్కు ఒనరియున)ది. వుత్తేరిష్టిక్కె గ్ర న్న వేల్పులన్‌ = దేవతలను, దానన్‌ = అసుంత్రమున్స ఇచటికిం. ఇెక్తును. ఓయనఘ ్సి (త్రమున త్తు న్‌ సంబుద్ది, వౌతండ్రి = కంతిలోజునియ్యైక్ష్ల, ఆజ్ఞయతిశయమున్క సాక్షాదీశ్వరాంశ మవు = సొక్షాదు ద్రాం మై, తపస్విపర్చన్సిన్‌ ఇ దుర్వాసున్ని ఉమాధవుబలె భజించి యామం త్రఫక్తి ని గంటివి, ఈగరిమ్సు = గొట్టు 'దేవతలం దెచ్చెడుమహిమ్మ మెజయన్‌ ష్‌ వెళలయల్గా కంటినన్సి క్రిందటి కన్వయమ్సు. క అవితథసంకల్చధర్హా దివిజులలో నెట్టేవారిందెచ్చి వరింతున్‌ వివరించవలయుయుత్తేర్భ విధికి గ్రస్పించ్చ మీరుచెస్పినయత నిన్‌ 55 సంబుది (1 శ్యరభనంకలదరా శ సఫలమైై మనోరధమును పహించినవాండా, గా వ ప ప క ఉం ళ్పిన' చో ర్పంత్న ద లోపం, పు శ్రేష్టినిధిక్రక్‌ = పుత్తేరిచ్యాసిద్దిక్తి మీరు వాంచ వ్రరనంకల్చ వె బుద్ది ధరాదివిజలలోన్గా వి బ్రాహ్మణులలోను, ఎట్టి చప్పినయట్సినీ వ్‌ బుక యాగార్థము నియమింతున్న. వివరింప వలయు. మీరు యు భింగుని పత్తేష్టివిర్క రప్పింతున్‌ = రప్పించెదను. చు అ యము దత్వబోధ్వ్య నంచితధర్మ నిర్రడి్వంద్తు స త్యనియత్తి బెద్ర ర్వ వనసుణశాంతశ ల విబుధావళిలోపం నమ్మహాత్ముం బా రతతోర్స్య్య్య్య ని శ తవరెడువాన్సి స్య తనిధ శర్గమన; ప్రసాదుండై న న తే దగున్‌ 56 ధాపళి లలన = విద్వత్ర వను అమ్మపన్న్యల్షా = బుశ్యశృంగున్మి. విబు దక్షుత్రి ైనవాన్కి క్ర మన ల్సి వెద్దయండ్రు, మంత్రవిధులయందు సారమునై వర్ణ్య = పరింపందగిన, నిర =

ప్రథమాశ్వాసము శ స్యభావము చేతనైన “*స్వరూపంచ స్వభావశ్చనిసర్లశ్చ” అని అ. మనః ప్రసాదుండై = మనఃప్రసన్నత గల వాండై, “ప్రసాదస్తు ప్రసన్నతా” అని అ. తనరెడువాని = బుశ్యశ్చంగుని భజియించి = మనసురాం గొలిచి శాంతతోన్‌ = శాంతాదే -వితోంగూడ, తేందగున్‌ = తోడ్తే వచ్చును. భా, అనన్‌ = కుంతియిటనంగాా పాండురాజనుమూట్క విబుధావళిలోపలన్‌ = దేవసంఘములోన్సు *విబుధః పండితే దేవే అని వి. యమున్‌ = యముని మంత్ర నిధి = మంత్రానుష్థానమందు, దక్ష = సమర్హ మైన మతిన్‌ = బుద్దిచేతు భజియించి తేందగను. క. అని నృవుడు భార్యతో నా యనం దడయక తెచ్చి యాగమాచారముతోం దనకుం దనూభవలాభం బొనరం జేయుటకుం గడుం బ్రియోక్తులు వలికెన్‌. ర్‌7 “భా. అని = ఇటన్సి నృపుండుు ఆయనన్‌ = తడయకతెచ్చి ఆగమాచరము తోన్‌ = దేవరన్యాయశా,స్త్రవిధితోడ, తనకుం దనూభవలాభం బొనరం జేయుటకు, భార్యతోన్‌ = కుంతితోడ్క, కడుం బి యోక్తులు పలికెను, రా. నృప్పుండు = దశరథుందు భార్యతోన్‌ = శాంతతోంగూడ్యు ఆయనన్‌ = బుళ్యశృంగున్తి తదయక = శీఘ్రమె తెచ్చి తనకుందనూభవలాభంబు, ఒనరన్‌ =. కలుగనట్టుగ్యా ఆచారముతో యాగముం జేయుటకుం బ్రియోక్తులు పలికెను. వు ఇట్లు నియమించి. ర్‌8 తే. ప్రతిపదంబును నిజపురోహితవముతాను శీలనమున సదక్షాని శేషుండగుచు ననఘనుతు లై నమునులతో నాత్మయోగ మొకటి కొద లేకయుండం జేయుచును వేడ్క 59 రా... ప్రతిపదంబును = అన్ని ప్రయోజనములయందునుు, “వదం. వ్యవసి. తతాణ స్తానలక్ష్యాంధ్రువస్తుషు” అని అ. నిజపురోహిత = వసిష్టునకు) మత = రాల వరన. ఇ మున సదీక్షావిశేషుండు. 2 దిక్షావిశేష సమ్మతమైన, అనుశీలనమునన్‌ = అనువర్తనమున, ఆ న ముతోం గూడిన వాండు. అనుచు నాత్మయాగముం జేయుచు. ధరణిపుండుండెన ముందరిపద్యమున కన్వయము. భా. గ్రతివదయిను = పల్మాయిన్సు నిజ ౫ స్వకీయమైన, పుర కక ష్మికము కొణకు, హితమైన, మత = యోగముయొక్క, ప్పరా టై ఆ మ ఊహితమెన, మత = యోగమందలి సంకల్పముయొక్క యనియు= డెప్పవ సు ం అనుశీలనమునన్‌ = పరిచయముచేత, సత్‌ = లైస్పైన ఈ్రావిశేషుండనుచు = జ్ఞానము గలవాండై, మునులతో గొడ ఆత్మయోగము = బ్రహ శ్రపాస్తిని, ఆత్మా 'దేహమనో బ్రవ్మాస్వభావర్భతి బుద్దిషు” అని వి చేయుచును.

శకి రాఘనపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చ ధరణిప్పుండుండె నంత బహధామునిసన్మమహూయమానుండై పరసుసమ్ఫుడ్డిం బర్వెడువిభావసునందనురూపసకాంతిని ర్భరు సొద లెల్ట దూరముగం బాయసభాజనగొరవానను తృరు ఘనునొక్కనిం బ్రసఘుదగౌదవ మొప్పంంొంచి సన్నిధిన్‌ 60. భా ధరణిపుంయు. 2 సాందురాజు ఉండెన్‌ ౨ ఈపూర్యోక్త ప్రకారమున వర్తించుచుదడెన్ను. అంత్క బహధామునిన్‌ 2 అదికతేజస్సు గలవాని, ఉష్టహాదేహత్వి తృభాహాధామనిో అని అ, సన్మను ఇ ఘనమైన మంశ్రముచేత్స హౌయమనుందై ఇ పిలుపంబడ్డవాల్రై పర్వెడు విభావసునందనుక్‌ ౬ సూర్యషుత్రూండైన యముని శూపకాంతనిర్భరున్‌ = సొందర్యలేజములచేత చదీకుండై నవాన్కి కదలు = కొదవల్ళు పాయన్స్‌ = హోవువబ్టున్నా సపొజన గౌరవ ఇ సన్మానాతిశయముచేత్య “ఆప్రందనన భజన అని అ, అనమణ్‌ ౬ వ్యానర్తి యగుచున్న శరున్‌ ఇ షొస్తము గలవాని -ఫకిడోర్జన్లు (వేహిశోయమ్తుదేఠ హెస్తాభినయప్రూర్వక్షముగాల (ప వీలుచుచున్నషాని వసుట్కు ఒక్కిన్‌ ఇ బంటు పచ్చినవాని ఇవి యమునికి విశేషక్షుల్ను పన్సిధిన్‌ ఇ సమీపమున “నన్నిధిన్ని దాచేచ న 1 వాద్య! వ వంతోషోబ్య ననా శివేదింద్రియనోచ్రశ్రేస బ్య ల ప్రమద గౌరపము నం 1 ఓప్పుగౌ కొంద్రి ౬ చచ్చి జ వద్యమున కన్వయమ్ను, ॥ అబ్బు డొయూర్య యుండెనన ముందరి నా న్‌ ప్రకొరషములే వ ను సన్మను ౬ 'శ్రేవృముంత్రములచేత్ర హొాద్ర్రుమ్రూన్హ్యై వే గ్గ ము, అయొక్క

సమృద్ది బర్వెడు ఉజ్వై జు సంబ చున్నహొండ్రై పరము వృద్ది బర్వెడు స్ఫిగొద. బ్రబ్వలించుచున విభావన్త న “సార్యవహ్నీ. విధావనూశ అని అ బ్య న్య సావసునందున్‌ 2 అగ్నెయంచ్సు ల క రూ స జా వ అధికుందై నవాని కొదలెళ్ల నూర్వ్యునక్‌ ఇకా తగిన కొంతిచేత్త నిర్భరున్‌ ఎరమాన్యపాటముయొక్క్య, న భాజనం యూ దపలెల్లు దంగా. పాయస భొజన న వంగునున్న క ల్‌ స్‌ర్‌మోలి అని వై గభా ల చివ్యప్యర్తుష్పున్ని కొంచ్శి అప్పేడాయార్యన్యయుంతి గలవాన్ని ఒక్కనిన్ల్‌ ఇ ఇక త్తే అవ్వు తాయొర్యసభయాశతాదు వ్ర ముందరిషద్యన్సృన కన్యయము, [ర మౌదమందాక్ష వృత్త, జీబ్రా నీ (ై సంత్‌ రార్రన్వ్యు మనుజప ర్రేగచి యృండ్రె వొస్తు గ్లాన్టీ పమంవయ్ట ఫలము 6గేదం గా మున్ది విభాన్ట రా ఆొర్యన్య్య ఖజ్య = వ్ల ద్నప్పుండ్కు 611 ప్రమోద ౬ సరికోషక్కు చన్ను నుంది టనే అద్భు = ఆశ్వర్యముచేత్రన్సు యవ్యాపార్వ్య్యన్భ్య్హా 4 _ పృమిత్తమ్వ్యై న్‌ గ ఇమరథప్యానథయ వేస్తా స. ఇక్షవృత్రిన్లా ఇ ఇంద్రి యుండెను అంత వరొపసూర్భాష్టండ్ప అ టిందియి కస కేళ్మాగరి పద య ఇ అత్తా మష్టష్న్యర వతసకషుడు, మనుజప = ముందరీ సద్యమునందుల్యర్ను స గొన్సుక్షున్లి యిచ్చెనని

ప్రథమాశ్వాసము శం భా, అపుడు ఆయార్య = కుంతి సభయాతతాద్భుతవమోదమందాక్ష వృత్తిన్‌ = భయాశ్చర్యనంతోషలజ్ఞాచేష్టలతో సహితురాలళై, కేల్మొగిదియుండెను దేవ తాకర్ణణ మపచారమని భయమును మందత్రమహాత్మ్యమువలన నాశ్చర్యమును సుపుత్తు9 లాభమయ్యెడినని సంతోషమును బరపురుషుండు గడా యని సిగ్గును గలదె యుండే నని భావము. “*మందాక్షహ్రీస్త్రపానవ్రీడా” అని అ. అంత, విభావసూద్భవుండు = సూర్య పుత్తుండ్ర యముందడు్రుు మనుజప = మం(త్రజవనమనడు, యజ్ఞ ముయొక్క, ఛలమును = సంతానప్రాప్తి ననుట, కడమ సమము, న్‌ మ. నిరతిం బార్హివ గేహినీజనులకున్‌ సేవింప నిమ్మిందువం శరమౌస్తూర్తి కిం బట్టుంగొమ్మస కలక్ష్మాభారధుర్యం బనన్‌ స్రిర మై మించుతనూజలాభ మొదవున్‌ నీ కంచు నిచ్చెం గృపన్‌ వరముం బాయసవు స్తకల్మషము దివ్య(్రేష్టు డత్యాదృతిన్‌ 62 భా. పార్షివగేహినీ = రాజసల్ని, సంబుద్ధి జనులకు సేవింప ఇమ్ము = స్టానమైనద్సి ఇందువంశ = చంద్రవంశముయొక్క రమాసూర్తిక్సి పట్టుంగొమ్మ వ అవలంబముు అనన్మించు = తనూజలాభము నీకొదవునంచు, దివ్య(శ్రేష్టుండు = యముందు, సమస్త మైన కల్మషము = విచారము పాయ్మ వరము నిచ్చెను. రా, పార్టిన = సంబుద్ది 'గేహినీజనులకున్‌ = భార్యలక్కు సేవింపన్‌ = భుజియింప్క ఇమ్ము, ఇందున్‌ = పాయసమందు, దివ్య(శ్రేష్టుండు = ప్రాజాపత్యవు రుషుండు, వరమును = (్రేష్టమునై, అస్పకల్మషము = నిష్కళంకమైను పాయసమును నత్యాదృతిచేత నిచ్చెను కడమ సరి, " సీ. అట్లిచ్చి యతండు దా నంతర్హి తుండయ్యె యణ ఇ నది యెల్ల విని గాఢహార్డుం డగుచు జనవరుండు నిజాగ్రసతికి సౌభాగ్యంపు నడకల కేకయనందనకుం గ రంబు గొరవవుూహిమం బంచితానంత భావంబునం బర్వం బరమనియతి మనుసుమిత్రకులసన్మానవతికి భవ్య దౌహదోదయనిమిత్రంబులైన అ. యాసగములలోన నరయరయవ్యగ్ర బుద్ధిం గోర్కులెల్లం బూరితముగ నొసంగం బనిచె నెంతయును దత్పరిగ్రహ జనుల వారు నట్లు సలిపి రెలమిం 63 రా. జనవరుందు = దశరథుండు, వినిగాఢ = అత్యంతనిబిడమైన, హర్షము

50 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము గలవాండగుచ్చు అదియెల్లన్‌ = ఆహియసమంతయ్యు, నిజాగ్రసతికిన్‌ = కాసల్యకున్సు కేకయనందనకును బంచ్చి అంతన్‌ = ఆ తరువాత భావంబునంబర్వన్‌ = చిత్త "మునన్‌ బర్వంగ్యా అసన్మానవతిక్కి పరమనియతిన్‌ = ఉత్కస్ట్రభాగము చేత్క మను = మనుచున్న సుమిత్రకుు భవ దోదయనిమితంబుళెన = మనోహరగర్శపాపి న్న 6 హ్బా 'లృంబులై, లప్ప 'హేతువులైన, ఆసగములలోనన్‌ = ఆరెండుభాగములల్తో అరయర = కొంతకొంత, తత్ప్చర్యిహజనులన్‌ = భార్యలైన కౌసల్యాతై కేయులను, “పరిగ్రహః. పరిజనే పత్న్యాం స్వీకారమూలయో:” అని వి, ఒనంగయినిచెన్‌ = ఇయ్యయట్టుడచే సేను, వారును ఎలమిన్‌ = [ప్రేమచేత నట్టు సరిపిరి = ఇచ్చిరనుట, బా జనవరుండు = పాండురాజు అదియెళ్ల విని = ఆవర(ప్రకారమంతయు వై సాభాస్తంపువడకలకు, ఏకయనన్‌ = ముఖ్యయనంగా, “ఏ కేముఖ్యాన్యకేవలాళ గ ఖే నకున్‌ = కుంతికనుట్క కరంబు = మిక్కిలియు, గౌరవమహిమంబు = ((భావాతిశయము, అంచిత = పూజితమైన అనంతభావంబునన్‌ = బాహళ్యముచేత పర్వన్‌ వ ఒప్పుచు నుండలా పరమనియత్రిన్‌ వ 40 మేదె వే? అనీ వై మనిచున్న, స్తు వై మంచినియమమున నియతిర్నియ యూ క + నేమి(త్రక్సులస్తనా ఇ ల బహామానముకలదాన్సిక్రి విజజ టే శ్ర వతికీన్‌ ఎంధుసమూహమందు అ అసగములన్‌ = అశాపరంవరం లైను “నిమిత్తం వ్యంజనం పదో మఖుని రయ = వేగముచేత, వ్యగ్ర = నమ ల్‌ నవరయన్‌ న్‌ లోలోపల నేతెలియనట్టుగా, తత్పరి గ్రహజనులన్‌ వ ఆక్ష్యంత్రి పంచం చును బుద్దిచేశ్ర కోర్కులెల్ల నొసంగన్సు అట్లు సల్పర్సి అము పనిచెను వారును = అపరిచారకలున రసంప్రార్య ఇ. త్కరసం ప్రార్ధ మొనర్భుక్తక్ష్య దలిర్చన్గా వారిమధ్యమభ్య్వ్వ్బ్య టో చురతిం దద్గర్భభాపన్య్యా్య్యా భా, అప్పుడ్సు హరి 64 ధ్యమ | యొక్మ భావ = ] అరిహస్టుద్ధ మూసీ యొక "ఫి రాయముయ్మెక్ట కో! తద్దర్భ = ఆగర్భస్ట్రుని భువనముం గ్రాం రప్రార్ట్వ్వ్య్య్య్య ఒనరు 0 విభుధోత్మ్య్య = విద్వత్స బ్రోచురతిన్సి భరి ఏ కదంక = యించెన్ను యత్నమ్సు, శలిర్చన్‌్‌ రా విబుధోత్మ్య వ్‌ కస మున్‌ వ భూలోక్వ్స్ట సోము టముయొకు హరి = విష సుమిత్రల యొక్క గర్తబా 3 రళిన్ట్‌ _ అసక్షి ష్య య్లవ్ప, మధ్యమభువన లన్గు భరియించెను. భి ఎమనెడి క్ట సరై కెయా వటూణఇమ్రా? అని అ. శ్లో

ప్రథమాశ్వాసము ల1 ఉ. దీనులం బోవం గోరుదు రతిక్రమసత్క్‌రుణనా ఎషక్షసం తానము ద్రుంపం గోరుదురుదాహారణీయరతై క శిక్షనం భోనిధిమధ్యభూభరము: బూనంగం గోరుదురత్యయోన్నతి న్మానవనాథకొంత లసమానగుణాద్చుతగర్భ సంగతిన్‌ 65 రొ. మానవనాధకాంతలు, అసమాన = అసొధారణములైన, గుణములచేత నద్భుతమైన గర్భముయొక్క; సంగతిన్‌ = సాంగత్యముచేత్క అతిక్రమ = అతిశయ ముచేత్క సత్‌ = లెస్సెను కరుణన్‌ = దయచేత్క దీనులం (బ్రోవం గోరుదురు, ఉదాహరణీయ. = వర్లించేందగిన్న అత్యయ = అధికభాగ్యముయొక్క్య] ఉఅయశ్యుభా వహో విధికి అని అ. కడము సులభము. బా. మానవనాధకొాంత లఅసమానగుణ = సద్గుణములచేత కలష కాంతా” అనుధాళువుమీ= చ శానచ్‌రాదు, “లష్‌కాంతొ”. మీందవచ్చును. గనుక, అందు “*స్పవ్లారి తాలసనమాననవాంశుకఃళ” అని మాఘకావ్యమందుం బ్రయోగము. దురతిక్రమ =. నివారింప శక్యముగాని, నత్కరుణచేత్స దినులం బ్రోవంగోరు, దురుదాహరణీయ = దృష్టాంచము చెప్పరాని దురత్యము == అతిక్రమింపరాని, ఈయర్తమువ నేకవచన క్రియలు. క. విభునగ్రమషి కయ్యెడం ద్రిభువనములయం దజాతరిపునామకుం డై యభినుతి గాంచుకునూరుం డై 'ప్రభవించె నుహాయశోభిరావముుం డనంగన్‌ 66. భౌ. అయ్యెడన్‌ = ఆతర్వాత్క విభునగ్రమహేషికిన్‌ = కుంతిక్సి అజాతరిపు నామకుండై. = అజాతశత్రు వనునామముగలవాండైై మహత్‌ = అధికమైన యశః = క్రీర్తిచేత్స “ఆన్మహతస్సమానాధికరణజాతీయయోల అనుసూత్రమున మహచ్చ్ళబ్దమున కాకార మంతాదేశము అభిరాముండనంగాం గుమారుండు ప్రభవించెను. రా. విభు = దశరధునియొక్క, అ(గ్రమహేషీకిన్‌ = కౌసల్యక్కు కజృతాభిషే కామహిషీ” అని అ. అజాత = పుట్టని రిపునామకుండ్రై = రిపుశబ్దము గలవాండ్రై మసోయశోభి-మహ = ఉత్సవములచేతన్ను అయ = భాగ్యముచేతను, శోభి = ఒప్పె దువాండు. “మహడఉద్దవఉత్సవం” “అయశ్నుభావహో విధి" అనియు అ. మహశ్‌ = అధికమైన అయశోభి = అపశీర్తివల్లనైన భయము గలవాందుు అనియుం చెప్పవ చ్చును, రాముందనంగ బ్రభవించెను, క, సుర అంతయు నలరిరి భా సురతందెసలెస ధరణిజన లెసంగెం బ్రబలె శుభవిభవంబుల్‌ నరక ౦బుల కప్పుడా అంజ నుదయ న్దు ది స ధర్మసంతళతి "పెరుగన్‌ ను

కి రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యొనము రా,* ఆసరణిన్‌ = రాముండుదయించిన ప్రకారముననే ఉదయమంది = అభ్యుదయముం బొంది ధర్మసంతతి = ధర్మసమూహము, పెరుంగన్‌ = వద్తిల్ణంగ్యా 'సురలంతయు. నలరిరి నురలన్ని స్త్రీలింగమువలెం జెప్పినందుకు లక్షణము. శలవు శబ్దము. (స్త్రీలింగతం, బరంగున్‌ బహవచన మగుచు భాసురమునగ భూ ట్‌ దక్కంగ నొక్క సరణిని గ్లీబత్వమందు జనశబ్ద మిలొ నని కవిలోకచింతాము ండు భా. ఆనరణిన్‌ = ఆ ప్రకారమున్న ఉదయమంద్చి ధర్మసంతతి = ధర్మజుండుు కడమ సరి. వ మజీయు 68 క. అమితోన్నతిం గనియె న్బప ప్రమద మనుగుణ ప్రసన్న పవనునివలనం గొమర్వుమిగుల బలియుసుగం 69 ధముగల విరిసోనసురపథంబునం దొరుంగన్‌ భా. నృషషప్రమద = కుంతి మనుగుణ = మంత్రావృత్తి చేత, “గుణన్నోరను త్తిశబ్బాది ద్యేంద్రియాముఖ్యతంతుషు” అని యాదవనిఘంటు, ప్రసన్నుండైన, న నునివలనన్‌ = వాయువువల్ల మిగులబలియున్‌ = మిక్కిలిబలవంతుని, అమితమై యున్నతిగలవాని కొమరున్‌ = కుమారుని కనియెను. న రా వృప = దశరథునియొక్క, ప్రమదము = సంతోషము అనుగుణా ధ్రస్య్ను సవనుని వలనన్‌ = అనుకూలమలయమారుతమ్రువల్ల కొమరు = ఒప్పిదము, బరి ౩2 నిబిడమౌచున్న, సుగంధముగలవిరిసోనదొరులంా నమిత మైనయున్నతిని బొ ందెను. క. అరిభీమనాముం డీతండు కర మరుదుగం గొన్సు నృపాళిం గడునొడిచి మహా సురుల వధించు ;నేక్సల 70 దురమున ననువిభుదసన్నుతులు వినయిడిత్సైన్‌ రా, అరిభీమునాముండు వ శత్రుభయంకరనామధేయుండై న, ఈతండూు ను. రాముంద్యు నృషాళిన్‌ = శత్రురాజవర్గమునుు, నొడ్డిల్ని క్రర్వు = అప్పనమును? కొని లి భా. భీమనాముండు = భీఘ్రుండను పేరుగల ఈతండు కరము ౫ మిక్కిలి? అరి అప్పనమున్సు కొనుచు కడవు యే కారము, క, అమరనగరమున నపుడు త్రమనీతివిచిత్ర వీర్యతనయత్యేష్థ త్యమునందన రారున్ఫపస్త 71 జి (4 త్రమునియళివణిశతసుతా వృందద్దయువెలస్పన్షా, క భా అమర నగరమునన్‌ = బస నగరముందుు ఉత్రమనీతి = గొందొరి

ప్రథమాశ్వాసము ర్‌ శేషమము, విచిత్రవీర్యతనయజ్యేష్టత్వమునం దనరారునృపసత్తముని = ధృతరాష్ట్రుని యొక్క) అతివ = గాంధారి శతసుతాప్తిన్‌ = శతపుత్తాంవాప్తి చేత్స వెలసెను. రా. _అమరనగరమునన్‌ = అమరావతియందు,. ఉత్తమనీతిచేతన్సు విచి త్రవీర్యతన్‌ = అద్భుతనరాక్రమముగలవాండగుటచేతన్వు అయ = భాగ్యముచేనైన, వ్యేష్పత్వముచేతన్సు తనరారు నృవసత్తము = దశరథునియొక్క, నియతివశత = అద్భు ష్టసంప్రొప్తి, సుతాప్తిన్‌ = రఘరామునిజన్మమందు, మిక్కిరివెలసెను - ఇటునంగా దేవతలు రఘరామునిపుట్టువుచేత దశరభథునిప్రతాపాదులు గొనియాడిరనుట, సీ. దుర్యోధనుం డన దుశ్శాసనుండన దుర్హర్హణుం డన దుర్ముఖుం డన నమరువీరాదిగానారూఢగాథఢకా ర్యప్రదిప్తల ఘూకరణవిషళ్లి నానాొవిబుధ నింద్యమానోదయులసద్వి చారవివర్షితా చారువముతుల విగణింపరానిదుర్వృత్తి నధర్మవు దశలపనులయాస్పదంబు గాంగం తే. జలుపం గలవీతనియతుల సొహసాతి శయసమున్న తులనికృతళ్ళాఘ లగుచు నార్యు లబ్బాలురసితభావ్యర్హదృష్టి నరసి మదిలోన నుర్ముతవ్యసను లైరి. గాల” రా, దుర్యోధనుండు=యుద్ధముచేయ శక్యమునానివాండ్రు దుశ్శాసనుండు= దుష్ట 'మైనయాజ్ఞ గలవాండు, దుర్హర్హణుండు=ఎదిరింపరానివాండు దుర్ముఖుండన్‌ వబహాప్రలాపి యనంగాన్వు అమరు వీరాదిగానారూఢగాఢశార్యప్రదీప్తు =వీరులలోపల, ఆదిగావ=ప్రధ మగణ్యత్వమును, ఆరూధ=పొందినట్హి గాఢశౌర్యముచేత్క, ్రదిప్పు=ప్రకాశించెడువాని, లఘూకరణ= తృణీకరించుటచేత్క విషజ్ఞ=దినులయిన విబుధ=దేవతలచేత్క నింద్యమా నమైన్క ఉదయు=అభ్యుదయము గలవాని లసద్విచార వివర్షితాచారు=దురాచారున్ని మతుల, విగణింపరానిదుర్వుత్తి =తలంచరానికష్ట్ర పుజీవుని, “వృత్తి ర్వర్తనజీవనే” అని అ. అధర్మపుపాపరక్షకున్సి ఇటువంట్సి దశలపను=దశముఖున్తి లయ= నాశనమునకు, ఆస్ప దంబుగాంన్‌ =స్టాన మైనవానింగా, ఈతని= ఈరామునియొక్క ఆతులసాహసాతిశయనము న్నతులు చలుపంగలవ్వు అని=ఇటన్వి కృతశ్చాఘులగుచు నార్యులు అబ్బాలు=ఆరాముని, రసితారుచిగొనంబడిన, భావ్యర్హ =భవిష్యదర్హముయొక్క, దృష్టి=జ్ఞానముచేత్కు “ోదృష్టిర్హా వేక్షిదర్శనే” అని అ, అరసి మదిలోన నుయ్మితవ్యసనులైరి. భా. దుర్యోధనుండన దుశ్శాసనుండన, దుర్హర్ణణుండన్న దుర్ముఖుండన్న వీఠలాదిగా ఆరూఢ గాఢశార్యప్రదీప్పులను, ఘూక్ర=గుడ్దగూబలయొక్క, రణవధ్వనిచే,

స్‌త్త రాఘవపాండవీయము, నవ్యాఖ్యానము “యుద్ధే రవే రణల అని అ. విషల్ళ=భిన్నులయిను నాన్వా విబుధెవిద్వాంసు అచేత్క నింద్యమానోదయుల్‌ =దూషింపంబడుచున్న పుట్టువుగలవారిన్తి సద్విచార= వివేకముతోడ్క విసర్జిత=మిక్కిలి యెడంబాసిన్న అచారు=మంచిదిగాని మతుల్‌ =మతి గలవారిని విగణింపరాని దుర్వృత్తిచేత్త అధర్మవుదశల=పాపముళలైన చర్యల యొక్క “అధర్య్మవుి అనుపునాదేశమునకు లక్షణము. క “ధీనిధి గుణపదములపై, మానుగవూ లన్న నంతిమములగుములకుం బూని వునాదేశ మగ్కు భూనుత వైనచ్చు లున్నం శబుట్టుగుములకున్‌ . క. వాదపుంబంతంబులును బ్ర, మోదపు శృంగారములును ముత్తై ' పుసరుల్తు జూదపురిట్టులు నెయ్యపు, టాదరములు ననంగ నివి యుదాహరణంబు అని యాంధ్రభాషాభూషణము. పనుల=ప్రయోజనములక్కు ఆఅస్పదంబుగాంగ్‌' = అవకాశమగు నట్టుగా చలుపంగల్క వీతనియతుల్‌ =నియమరహితురై నవారినిి సాహసాతిశయసమున్న తులన్సు అబ్బాలురజఆబాలకులన్సు క. *లులమీందిలులకు రరలగు, నిలంబెక్కిట షాలు రనమహీపాలురనన్‌, సలలితదయాళు రనంగ్శా నలవడి వర్తిల్దుంగొన నభినవదండీి యని యాంధ్రభాషాభూషణము, సితెపరిశుద్ధ మైన, భావ్యర్హదృష్టినిి రస్తి జాతకము లుచూచ్చి ఆర్యులు నికృతశ్చాములగుచు=దూషించుచు, మదిలో, అనుర్ముతవ్యసనుతై 6, క్క 'వెండియుం బతికోర్కిపొదల

'రెండవసతి యనవరగుణ రేఖందనరుచున్‌

గం డెసంగెడుసుతరత్నము

పాండురమణిశుక్తి వోలెంబడ సె హరికృపన్‌. 78

భా. వెండియు=మటీయున్సు. వతికోర్కి పాదల౭ఇంకంబుత్తులుగొవలె. నన్న "సేక్ష ఫరించునట్టుగ్యా రెందవసతియన=రెండవసతీదేవి యనంగౌ వరగుణ రేఖవ శ్రేష్ట ఇపరంపరచేత్క తవరుచున్న్య పాండురమణివకుంతి, సుతరత్నమువపు త్రర్పిండ నెదురత్న మును శుక్తివోలె=ముత్తెపుచిప్పవలెనే హరోకృవ=ఇం ద్రొనుగ్భహముచేత, పడ సెవిక్రన్స్య ఇంద్రుండు వర్దాధిదేవత గనుక నింద్రునివళ్లనే శుక్తియు. ముత్తెముగనును.

రా. రెండవసతి=కై కేయి అనవర=నికృష్ణముగానిదై న; గుణ రేఖను, “ోవరాన్తభ వతీత్యవరా-అనరానభవతీత్యనవరా-అవవరాచసా గుణరేఖాచ” అని సమాసము, న్యక్ష్యైభ్య యము ్రకృతమర్హమును బొందింపుచున్నయది, సుతరత్నము=సుత(్రేష్టమును, =రత్త్మం న్వజోతిశ్రేష్మేపి అని అ. పాందురవశుభ్రమైన, మణీ=ముత్తెైమును, శుక్తివోల్కె. ఉప్పు హరికృవ=విష్ణువుదయవలనయిడ సెను.

క్త భూకాంతునున్ననలు గడుం,

దేకుటు నాముదితబుధరచితనుతిభరతుం

గై కమహావీఠత్వా,

స్తోకుని నర్దుననమాఖ్యుసుతుంగని యలరెన్‌. త్త

ప్రధమాశ్వాసము ర్‌ర్‌ రా. అముదితెసంతుమ్టులైన్న “అన్ను తెజవ తలిరుంటోండి మెటుంగయంటోండి ముదిత” యని యాంధ్రభాషాభూషణముందు. దేశీయపదములలోం జెప్పినది. బుధరచి తమైన, నుతిభరవస్తోత్రాతశయముచేత్య తుంగ=ఘన మైన ఏక=ముఖ్యమువైన, మహీవి రత్వముచేత నస్తోకున్తి అర్హునసమాఖ్యు=2శుభ్ర మైన క్తీర్తిగలవాన్సి “వళక్షో ధవళోర్డుని” అని అ. భరతు=భరతుని కైక=కెకేయి, కని యలరెను. భాం ఆముదిత=అ,స్త్రీ,- కుంతి “అన్ను తెజవ తఠిరుంబోండి మెతుంగుంబోండి ముదిత యని యాంధ్రభాషాభూషణమందు. దేశీయపదములలోంజెప్పినది. బుధఠచి' తమైన, నుతిభరవస్తోత్రాతశయముచేత్స తుంగ=2ఘన మైన ఏక=ముఖ్యమునైన, మహావీ రత్వముచేత నస్తోకుని, అర్హునసమాఖ్యు= అర్జ్హునుండను "పేరుగలవాన్ని కని యలరెను. సీ. ఇన్విధంబునంగాంచి హృదయేసుమన్ననం బెనుచుచు నుండ నచ్చిసరుహాక్షి కొండొకసవతియు గురుతరధర్మర త్షణశీలతన్మనుగుణవిధేయ రక్షని వై ద్యవర ప్రాష్తరూపుల లక్ష్మణశ త్రుఫన్నులను గరంబు వినయసొభ్రాత్రాదిఘనతరసుగుణ రే ఖను మించుతనయులం గవలం గనియె తే. నొప్పు మీజు నాసత్యవీర్యోదయు అగు నట్టిచతురాత్మజులు సురాపూభిరాము శై నకులసహదేవపదాతివిశ్రు తాత్మవర్తనులై మించి రవనిలోన. _, 75 భా. అబ్బిసరుహోక్షైకొండొకసవతియు=మాద్రియు,. గురుతరధర్మరక్షణశిల= మౌద్రికివిశేషణము. తత్‌ =ఆకుంతియొక్క) మను=మంత్రముయొక్కం గుణ= అవ్ఫ త్తిచేత్స విధేయ=వశులైను రక్షోరివై ద్య=సురవైద్యులయొక్క వరమువలన్క (ప్రాప్తరూ వుల=అవతరించినవారినిి లక్ష్మణాలక్ష్మీవంతుళై, శత్రుఘ్నుల్‌ = శత్రుసంహారకులు నైన వారిని కవలన్‌ =అమడలన్సు కనియెను నాసత్య= అశ్వినీదేవతల యొక్క “నాసత్యా వశ్వినౌ దస్రౌ” అని అ. వీఠ్యోదయులగునట్టి= అంశజాతులై నట్టి, చతురజసమర్దులై న, ఆత్మడుల్సు సకులనహదేవులనెడు పద= నావముధేయముచేత్స అతి విశ్రుత=ప్రసిద్ధ మైన, ఆఅత్మవర్తనగలవారై, మించిరి, రా, అబ్బిసరుపాక్షైకొండాకసవతియు=క్రై కేయి యొక్క చిన్నసవతిసుమిత్రయు, గురుతరధర్మ రక్షణశీలతచేత మను=ఒప్పుచున్న, గుణవిధేయవనుణవశురాలుు సుమి త్రకు విశేషణము. రక్షివై ద్య=సురవై ద్యులకంకి, వర=గ్రేషృమొనట్టుగా ప్రాప్తరూ

నగ రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము పుల్‌ =సౌందర్యవంతులై నవారిన్సి “ప్రొప్తరూపసురూపాభిరూపాబుధమనోజ్ఞయోం అని అం లక్ష్మణశత్రుఘ్ను లనుకవలంగనియెను. ఒప్పుమీజ ఆసత్యవీర్యోదయులగునట్టైజసత్య మునకును శౌర్యమునకు నుత్పత్తిస్టాన మైన, చతురాత్మజులువనలుగురు కుమారులును, సురూపాభిరాములును ఐన నూర్యసంబంధమైన్క కులమునక్కు సహవతగిన, ఆత్మవ రృనులై= తమనడకగలవారునైై, మించిరి. ఆశ్వాసగర్భము. శా, ప్రాలేయొంబువతంస సన్ని హితపంపొవాత త్యౌచితి రీలాగూఢనిగాఢరూఢపుల కాళీ హేతుహార్లోదయ స్ఫూలంభాప్పుకశై లరాజతనయాదోర్షండనిషీ ఎడనో ద్వేలోర్ట్య స్రుతచిత్తరాగలహరీ ధికృజ్ణటామండలా, 76 ప్రాలేయ యని, (ప్రాలేయాంశువతంస=చంద్రశేఖరా! సన్నిహిత=సమీపమున నున్న పంపా=పంపానదియందుయల, వాత=మారుతముయొక్క, శైత్యవ చల్లందనము ం గ లూ చ్‌ మొక, దౌచితి=ఉచితభావముచ్చే, రీలాజనిహోరమందు నూఢ=నూఢమౌనట్లుగ్నా. నినాఢ కమి వస్త వ ఇ న నాల ల రూఢ్ర పుట్టిన, పులకాళీ= జలకాంకురసమూహమేే హేతు=కారణము న. న్వూలంభావ మ్మ పమాతిశయమునేత్క “వేమానాపైయతాహార్ష” మని అ. జ గ ్పంగుచున్న చ అరాజతనయా=పార్వ్యత్రదేవిమ్వుక్మ్య, దోర్టండనిష్పీ 'దాలింగనమువల్ల్మ ఉద్వేలవమ్రట్లు మీజెనదై, ఊర (సుత=పాడ నెగసిన చిత్త=హృదయమందుం వలన మే ల దనుగా నెగసిన త్త వహ్హా, ఈ అ; రాగలహరీ=అనురాగప్రవాహపునడ "ఓ త్‌= జేయ చున్న, జటామండలము గలవాండా! ల ? రికృత = బుద్దిని చేయు ఎ. గలౌండా? ఉచ్చేరక్షలంకారము. టైీతయర్భతిలీలా, వర్తితనానాజగద్భవస్టితిలయని నసజ్రనసుక్యం షా ప నజినసుకృతవి, వర్తాయితదివ్యదేహవారితమోహా 77 మూర్తియన్సి వపొర్చి త్రయవ లీలా= విలాసముచేత్ర వర్తి ఈర్ష ద రిరూసముయొక్క, దృతి=ధారణమనెడిి, జు కి పం నానాజగ స్ట్‌ ఖచవి య క్కయుు చతారష్షణముయొక్కయు క క్తులయొక్కయు,. భవన ఉత్పత్తియొ గలవాండా! సజ్డమలయొక్ష స్ట్‌క లము “నాశముయొక్కయ్సు నిర్వర్తనవప్రచారము దివ్యదేహవదివ్యస్వరూపము గలవాడా! నకు వివర్వాయితవవినిమయరూప మౌచున్న, వారితజపోయొట్టుడిను మోవాభక్షులయల తు సారూప్యము నిచ్చునముట. స్‌ (. ఎభక్తులయణ్ఞానము గలవాండా! మౌలిని, పథమతవువచో ల | వధవ ““చస్సుటటై హ్మవిద్యా ట్‌! ఖు ఒ ఎలికవిపశ్చిద్భాపని శ్రామన్‌మూ! సృథుచిదమృతధా షక ఉం ప్రథితతిరుదు ౮ క్లసికాకునీటి ఎఇక్ష్మాపత్యప్రత్రా “క్కొపత్యపత్యాాజన్నా 78

57 రాఘవపాండవీయను, సవ్యాఖ్యానము

గద్యము : ఇది నిజసూరిలో కాంగీకార తరంగిత కవిత్వ వైభవ పింగళియమర యార్యతనూభవ సొజన్యజేయ సూరయ నామధేయ ప్రణీతంబైన రాఘవ పొండవీయమునందు ప్రధమాశ్వాసము

'ప్రధమయని, ప్రధమ తమవచోంత = వేదాంతముల యందు, ప్రస్పుట = లెస్సుగాం దెలియం బడిన (బ్రహ్మవిద్యాపధ = బ్రహ్మజ్జునమార్గమునకు పధిక = పాంధులైన, విపళ్చిద్భావ = విద్వాంసుల హృదయములక్షు, విశ్రామసీమ = విశ్రుమస్త్రానమైన వాడా, పృధుః అధికమైన, విదమృతదారా = జ్ఞానామృతధారచేత, అభీష్ట = నిరంతరమును, సిక్త = అభిషిక్తుడైన ఆకువీటి తిరుమలరాయుని యొక్క జ్యే పుత్రుడైన పెదవేంకటాద్రి గలవాడా

గద్యము. ఇది శ్రీమన్మదన గోపాలకృపాకటాక్ష సంప్రాప్తసారసాంస్వత సంపదానంత నందవరకుల క్షీరపారావార రాకాసుధాధావు మ్టురాజు గణపవూత్యపెదరావుధీవుణి ప్రదర్శితం బైన రాఘవపాండవీయా దర్శంబునందు సర్వంబును తృతీయాశ్వాసము.

ర్‌కి రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము శ్రీరస్తు. శీ/ రామచందద్రపరబ్రహ్మణే నమః రాఘవపాండవీయము. ది ఫతీయాశా (సము ॥ గ్ధి / పంపాసరస క్రీ డాపండిత పెద్ద వేంకటక్ష్మాపతిచి త్తోపాసితపద ప్రత్య గ్రూస విరూపాక్ష హేనుకూటాధ్యక్లా! క్ష క. దేవాంశభవులం బుత్తురల నీవిధమునం బడసి ముదితహ్పృదయుండగుచు ధా గ్రీవరుండు "'పెనుచుచుండె య థావిధి సంస్కిరియలు మునికదంబమునడుపన్‌. ల రెంటికి సమము-సులభము సీ నానాంటి కుప్పాంగునవకంపుంగళల సెం పునంజిన్ని క్రొన్నెలబోద అనంగ నుత్తరోత్త రవృద్ది నొప్పుతేజోరేఖ పసంగోమలార్కబింబంబు లనంగం గొత్త క్రాత్తగంబొదల్కొమరునె మ్మేనుల బలుపుష్టిగరికలభంబు అనంగ నంతకంతకు మించు వింతనుగంటిమి యదుటునసింగంపుంగొదవము అనంగ తే. వెలసి రిలను ధర్మజభీమ విజయు అనంగం గ్రాలున్ఫపసుతుల్‌ దవమలోనం గవలు గూడి మనసుమైత్రిచే రామలక్ష్మణచరితము సనయభరతశ(త్రుఘ్నభేలనము మెజయం తె రా. ధర్మజ, = వింటివల్లంబుట్టిన “ధర్మః పుజ్యేయమే న్యాయే స్వభావా

ద్వితియాశ్వాసము స! చార యోఃక్రతొా ఉపమాయామహింసాయాం చాపే చోపనిషద్యపొ” అని వి. భీమ = భయంకరమైన విజయము గలవారు - అనంగ్యా (క్రాలు = ఒప్పుచున్న నృపసుతుల్సు కవలుగూడి = జోడుగూడుకొన్తి మనసుయొక్క మైత్రిచే రామలక్ష్మణులయొక్క; చరి తము = నడకయు సనయ = నీతిసహితులైన భరతశత్రుఘ్నులయొక్క, థేలనము = విహారమున్సు మెజఅయు వెలసిరి. భా, ధర్మజభీమవిజయు లనంగన్‌ = ధర్మరాజభీమార్జునుల లనునట్టుగాా కవ లుగూడి = నకులసహదేవులనుగూడి, సుమైత్రిచే మనన్‌ = ఒప్పంగ్యా రామ = మనోహరమైై, లక్ష్మణ = లక్ష్మీవంతమునైన, చరిత్రమును, సనయభరతన్‌ = నయా తిశయముతోంగూడినవా రౌటచేత్క శత్రుఘ్ను = శత్రునంహారకమైన, వేలనమును మెజటయు. వెలసిరి. ఉ. అంత వసంత "మొ ప్పెంజరవమా గ్రిమభాగచరాఖిల ర్తుపా మంత మనంతజాలకసవుంజసరంజిత కుంజకుంజరో దా 1ంతనితాంతసాం ద్రమధుదానవిజ్బంభితబంభరస్న థనౌ త్యంతనిరంతరీకృతద్యిగంత మతాంతలతాంతకుంత మై. త్తే రెంటిక్‌ సమముగా వసంతవర్షనము. చరమాగ్నిభాగ = పశ్చాత్పూర్వభాగ ములయందుు చర = వర్తింపుచున్న, అభఖిలర్హువులున్సు సామంతము = సరిదొార లుగాంగలిగి నద్మి సకలబుతుసౌభాగ్యముగల దనుట., అనంత = అసంఖ్యములైన, జాలక = మొగ్గలచేత్క “క్షారకో జాలకంక్షీబే” అని అ. సమంజస = యుక్తమౌనట్టుగా, ఉదృశ్యరూపం సమంజసం యుక్తమౌసయికం లభ్య” మ్మని అ. రంజిత = ఒప్పిన, కుంజ = పొదలనెడి కుంజర 2 ఏనుంగులవల్లనుండి ఉద్వాంత = వెడఠి వచ్చు చున్న, నితాంతసాంద్ర = మిక్కిలి దట్టమైన, మధు = వుకరందమనెడ్తి *వముధు మద్యే వుష్పరసే” అని అ దాన = మదముచేత, “దానం గజమదే త్యాగ” అని యా, విబ్బంభిత = గర్వించిన బంభర = తుమ్మెదలయొక్క, “బంభరశ్చ మిళిందశ్చ హిందోళభసలౌ సమౌ” అని యా. స్వన = ధ్వనిచేత్స అత్యంతమును, నిరంత రీక్సృత = నిబిడముగాంచేయంబడిన దిగంతములు గలది అతాంత = అలయికలేన్సి లతాంచకుంతమై = కుసనుమాయుధుండు గలదై, అంత పసంత 'మొ'ప్పెను, సీ, అచ్చంపు లేంశిగురాకుజొంపము కెంపు 'మేఠిచెందిరప్పుంగెంధూళి గాంగం (గ్రుచ్చినచ్చుగ జాదుకొన్న మొగ్గలగుంపు ప్రకటపాటలబిందుపాళి గొంగ విచ్చినపరువంపువిరులతండము పెంపు శోధితభూతిరింఛోళి గాంగ నిచ్చలం బైనతేనియ వానజడింవు లాలితదొానధారాళి గాంగ

60 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తే. సుమపరాగముల్‌ కేళిపొంసువులు గాంగ భ్రమరపంక్తులు పైసరపణులు గొంగ బుడమినెళ్లెడ వాహ్యాళి 'వెడలువదను మదపుటేునుయువోలె నామని దనర్చె ర్‌ భూతి = గజశృంగారముయొక్క, రింఛోళి = పంక్తి “భూతిర్మాతంగశ్చంగారేో అని వి, “రింఛోలిఃశ్రేణికా స్త్రియా” మ్మని యా. కడమ సులభము. మొదటినాలుగు పాదములఅయందు నంత్యప్రాసము నియమములు కలుగంజెప్పేనాండు. రగడ. పాఠిచె నుధులక్ష్మి సురపొన్నలను బొన్నలను 'దెలివిపడి పుప్పాడులతిన్నెలను జిన్నెలను రంగుగందనర్చు నారంగములసంగములం బింగళత చెందె మదభృ్ళంగముల యంగవరులం గొఆలెంబిగు రలమౌావిగున్నలను జిన్నలను బఆజీచె మరుందురుల ముదిపన్నలను బిన్నలను అలింజి క్కెంగరువలిబలంగముం అవంగముల లులిత మె అలవరఠీకుడుంగముల లుంగముల వెలయుకురువిందపూవిరువులును మురువులును 'దెలిపె మదనునకుం బని తెరువులును హరువులును బచెరయుచుం బలాశతరుబ్బందముల నందముల విరిమొగ్గ అమ'రెంగురువిందముల చందముల నెన్నికగ వాసించె నిరువులును బొరువులును జిన్ని చెందొవలచేంజెరువులును దొరువులును వీలకొణ పమరె నరవిందములం గుందముల రీల దళుకొత్తగ మిళిందముల డెందముల మెదలె మలయాచలసమీరములు సారములు కొదవి రహి కయ్యె నతిఘోరములు క్రూరములు జడిగొనువుధూళికాసారములపూరముల వడి దనరె నవసింధువారముల యీిరముల వదరెంగడుం గ్రొన్విపికవారములుం గీరములు గదిరె వళులందు రభుంకారములు బీరములు గలంగి పొంథులు కర్ణి కారముల 'వేరనులం దొలంగి రిల ఘంటలకు దూరముల దూరములం బొదలె సంపెగలందుం బూవులును దావులును గుదిగొన దనర్చెం గదుంగ్రోవులును మోవులును

ద్వితియాశ్వాసము 61

సారెకడ తాంకుసంచారికల చేరికల

జూరులు చరించి రభిసారికల కోరికల నిగురుబోండ్లెన్న 'రైరీవులును గీవులును

దిగజూజ విడిచి రటు రీవులును వావులును దదనంగతంత్రావతారికల కారికల

చదు వంకుంగేలివన శారికలంగీరికల మితి లేక పరంగె రతిమెలప్పులును వలప్పులును

నతివ లెంతయు మటచి రలప్పులును సాలవులును బోణిమిగ వకులకుజవపూగములం బూగముల

రాణ దనరాదెను బరాగముల రాగములం బరంగె మధువముదనులకు బరుప్పులును "గెలుపులును

బరింగె యునయువతులకుం బిలుపులును బొలుప్పులును రంబిలిరి గాణ లనురాగముల రాగములఅం

బుంజిత్మశ్హీందనరు భోగములం జాగముల నలనుకొని పెంటిచెరలాటములు గూటములుం జలిపె నహిషక్షిమృగరూటములుంగీటములు

సారిది మధువృష్టి వంజులకములం దిలకములం గయికొనియె ననువుపసగాటములు వాటములు

నయి తరులతల 'పెనుంగు లాటములు నోటములు బొరసె విరహాణుల కురుపులకములం దిలకవములం

బరుసందనము కపోలఫలకముల నలకముల సరిగనానాల తాబజాలములు సాలములు

జరదళుల నయ్యె వాచాలములు నీలములు దళు కెసంగం బల్లవవితానముల సూనములం

బుఠలియుం బికమధుపములు బోనములం బొనములం జవి గొనిరి గరువలు పిసాళములు మేళములు

మివులం దపసికి నించె మేళములుం దాళములు దగ మసలుభసలసంతానముల గానముల

మగువ అెగంజోంపి రభినూనముల నూనముల వడింధద్రిప్పి మరుండు జయనంతములు కుంతములు

సడలఠించె మునిజనస్వాంతములు శాంతములు

నుందిరారాను వనమాలఠికల డోలికలం బందెములు జరిగెంగులపాలికల కేరికల

సతతమును గందపువసంతములుంబంతములు

62 రాఘవపాొండవీయము సవ్యాఖ్యానము వ్రతులకును నయ్యె రసవంతములుం కొంతములు మరిగి యెపుదును గంఠమాఠికల పోఠికలం బరథయ మగ లిడి రంకపాఠలికల బారికల 6 రెంటికి సరి వర్షనము, పోణిమి యని అణకారముగాం జెప్పవచ్చు నందులకు అ. "తీవ తంగ యనుచుం దివిరి పల్కంగ దగుం బగడ మనంగ నొప్పుం బవడ మనంగ భోగిశయన వరంగుం బోణిమి పోడిమిి, వేగ వేవ నాంగ వెలయుం సృష్ట" యని యనంతునిఛందమంద్సు ద్వి, “రాణివాసద్రోహి రావణుం బట్టే పోణిమిం జెటలటుపవా బుధులు నుతింప యని రామాయణద్విపద. మ. త్రిజగన్మోహనతన్‌ వసంతబుతు నీరీతిం బ్రకాశింపంగా యజనూనత్వరస ప్రకర్ష మహిమవ్వాస్తిన్‌ విజ్బంభించె ది వ్యజనుల్‌ మెచ్చనితాంతసంయమిత విశ్వామిత్ర మౌనీశబు ది జయసప్రొఢిని మించు సెంతయు ధరిత్రిం దేటతెల్లంబుగన్‌. 7 భా. శ్రిజగన్నోహనతన్‌ = మూండులోకములవారికి రమ్యమోటచేత, వసంత బుతువ్పు ఈలీతిన్‌ = పూర్వము వర్లించిన ప్రకారమున (ప్రకాశించ, కాయజమానత్వర = మన్మధునియొక్క యహంకార వేగము సప్రకర్షమహిమవ్యాస్తిన్‌ = అధికప్రభావ యోగముచేత్క దివ్యజనుల్మెచ్చ నితాంత సంయమిత విశ్వామిత్రమౌ = మిక్కిలి ఇక్షింపబడిన సకలొంతళ్ళత్రువులుగలదై వ, ఈశుబుద్దిన్‌ = సాండురాజుబుద్దిని జయ ప్రొఢిన్‌ = జయస్రాఢిచేత్స మించుట = చరింపంపేయుట్క ధరిత్రిం దేటతెల్లంబుగ విబ్బంభించెను, రా. యజమానత్వ = సోమయాజిభావమందుంగల్క రన ప్రకర్షమహిమవ్యాప్తి న్‌" = రాగాతశయమహీమయొక్క వ్యాప్తిచేత నితాంతసంయమితన్‌ = మంచియతిత్వ ముచేత్క నొప్పుట్కు తపోవ్యయము. చేయకయ రాక్షసుల సంహరించి యజ్ఞముసేయ యత్నముచేయుట యని ఫలితార్హము. తేలతెల్లంబుగ, విబృభించెను. క్రియ. వ అప్పుడు రి మ, అనయము (మోల నేకతమహార్హగతిం దనచిన్ని రామచం ద్రునినగు మోముడామరసిరుల్‌ గనుపండువుగాం జేలంగం గౌం త్న నరయుపాందురాజితయశస్కుండు రాజవరుండవారితా తనువిభవాధిరాజ్యసముద గ్రమనోధృతి మై ప్రవర్తి లన్‌. ట్ర రా. ఏకతము = మిక్కిలి ముఖ్యమైన్క హోర్టగతిన్‌ ౩ "స్నేహవర్తనచేత్క చిన్ని ముద్దు వచ్చుచున్న, రామచంద్రునియొక్క నగుమోముతారసిరుల్లు చెలంగం గాంర్ష నరయు, పొండు = శుభ్రమైన, రాజిత = మనోహరమైన; యశస్కుందు = కీర్తిగలవాండు దశరథుండు అవారిత = నివారింపయిడన్సి అతనువిభవ ౫ అనల్బవిభవ

ద్వితీయాశ్వాసము 63 ముగల్క అధిరాజ్య = సామ్రాజ్యముచేత్క సముదగ్ర = ఉన్నతమైన, మనోధృతియై = మనస్సంతోషము గలవాండై, “ధృతిర్యోగాంతరే ధైఠ్యే ధారణాధ్వరతుష్టిషు” అని వి. (ప్రవర్తిలంగా, చేరెనని ముందటి పద్యమునం[గ్రియ.

భా. అనయము = మిక్కిలియు (మోలన్‌ = సమీపమున్క ఏకతము = ఏకాంతమున్క తనచిన్నిరామ = తనచిన్న 'పెండ్లామైన మాద్రియొక్క, చందునినగు మోముదామర సిరుల్‌ = చంద్రుని నవ్వెడుముఖసద్మ కాంతులు కనుపండువుగాం జెలంగ్క పాండురాజు, ఇత = పాందంబడిను యశస్కుండు = క్రీర్తిగలవాండు, అత నువిభవ = మన్మధవిభవముచేతనైను ఆధి = మనోవ్యధయొక్క రాజి = (శ్రేణిచేత అనముదగ్ర = అల్పమైన, మనోధృతియై డా మనోధై ర్యముగలవాండె, ప్రవర్తిలయా, ఆయమచేరెనని ముందరిపద్యములోం[గ్రియ. న

క. ఆయమనియమైకనిధి మ

హాయతథై ర్యమహిమగని యసురక్ష్రయమ

త్యాయత్ర్తతందాంజేయక

యాయతనుక్రియకుంజేరె నతనినియతిచేన్‌. 10

రా. ఆయమ = మాద్రి మహాయతరైర్యమహి = ఆధికథై ర్యస్టానమైనది, మగని = పొండురాజుయొక్క) అసురక్ష = ప్రాణరక్షన్తు అమత్యాయత్తతన్‌ = అబు ద్రివశమున, తాండేయక;, ఆయతనుక్రియకున్‌ = ఆమన్మధశ్రీడకు, అతనినియతిచేన్‌ = ఆపాొండురాజు దురదృష్టముచేత్క చేరెను. |

రా. ఆయమనియమైకనిధి = యమనియమములకు ముఖ్యస్థానమైన యావి శ్వామిత్తురిండు, “శరిరసాధనా షేక్షం నిత్యం యత్కర్మ తద్యమః, నియమస్తు సయ త్కర్మ నిత్యమాంగంతుసాధన” మ్మని అ. మవహాయతరైర్య, మహిమ = మహిమను కని 2 ఎంచి, మఆీయొకయర్హము. మహిమకు, గని = ఆకరమైనవాండు అనుర త్షయము. = రాక్షసనాశమున్తు అత్యాయత్తతన్‌ = ఆసక్తిచేత్స అతను[క్రియకు = అధికోద్యోగమునక్కు అతని నియతిచేన్‌ = ఆదశరధుని భాగ్యమున్స చేరెను = వచ్చెను.

చ. మనుజనరుండు నవ్లు నడుమన్‌ ఘటియిల్లెడువిఘ్న వాతక్ర్రవ

శ్హనలు గురు ప్రయత్న విహితంబులు "సేయుచు రామ యే[క్రియన్‌

నిను విడనేర్హు నంచుంగడు నెమ్మింగవుంగిట జేర్చి యంతటం

దనయసునాంఛ డించి తగందన్పెందదర్హింగృతార్జుం గామునిన్‌. 11

రా. మనుజవరుండు = దశరథుండు, విఘ్నవాక్నంవర్తనలు = అంపలేనను మాటలన్సు గురుప్రయత్న = వసిమ్ణునిర్భంధముచేత్క విహతంబులు సేయుచున్‌ = మాన్చినవాండై, తనయసువాంఛన్‌ = అధిక పుత్త్రవాత్సల్యమును, డించి, తత్‌ = ఆ రామున్ని ఆర్డిన్‌ = తోడుకపో నిశ్చయించినవాన్సి మునిని గృతార్జుగాందన్నెను.

భా, మనుజవరుండు = పాండురాజు నడుమన్‌ ఘటియిల్లెడు విఘ్నవా

64 రాఘవపాొండవీయము సవ్యాఖ్యానము కృర్తివర్తనలు = మౌద్రి ప్రతికూలోక్తులను, గురుప్రయత్నవిహితంబులు సేయుచున్‌ = అధికప్రయత్నముచేత మాన్పుచ్చు రామ = మాద్రికి సంబుద్ది. తనయొక్క, అసు వాంఛను. డించి తత్‌ = అష్రాణములన్సు ఆర్హిన్‌ = హరియింన నిశ్చయించినవాన్ని కృత = చేయంబడిన అర్జున్‌ = ప్రయోజనము గలవాన్సి సంఘటనకర్త యనుట తన్నెను, మొద్రి మాటలు వినక సంభోగించె ననుట. తే. స్వవిధివిఘ్న నిరాసంబు సలుస నతండు

రామసాంగత్య మర్థించెంబ్రమదగరిమం

బెనుచుతదనుయాత్రకు నంతందనువు వొంగం

బ్రస్తుటం లైనయుత్సాహభరముం ' బూనె. 12

భా. న్వవిధి = తనవిధ్తి విఘ్ననిరాసంబు సలుపన్‌ = విఘ్నములేకుండంజేయంగా, 'స్రీయొక్క, సాంగత్యమును, అర్హించెను = ్రీడించె ననుట్క అంతన్‌ = అటుత ర్వాత ప్రమద = మాద్రి గరిమంబెనుచు = గౌరవహేతువైన, తదనుయాత్రకున్‌ వ తదనుగమనమునకు, ఉత్సాహభరమునుబూనెను.

రా, _స్వవిధివిఘ్ననిరాసంబు = స్వానుష్థానవిఘ్నరా హెైత్యమును, చలుపు అతండు. = విశ్వామిత్రుండు రామసాంగత్య మర్చించెన్‌ = రాముని నంవునునెన్సు అంత = దశరభథుండంసెదన్న తర్వాత్క ప్రమదగరిమంబెనుచు = సంతోషాతిశయమును ఫ్రైర్చుచున్న తత్‌ = అరఘునాధునియొక్క, అనుయాత్రకున్‌ = వెంటవచ్చుటక్కు ప్రస్ఫుటం లైన యుత్సాహభరముందూనెను = త్వరపడెననుటు, వ్రగ్రర. తలం పిట్లుత్సాహ మొందం దనయజనపరిత్రాణ మత్హించియ

క్కం, దళితాపత్యానురక్తిన్‌ మహిపుననుగతిందానురాం బూన

కుండన్‌ ;వలనొప్పన్‌ మౌన్ని స ధస్టానమునకుంజనియెన్‌. రామునాత్మే

శుం బ్రేమొత్యలఘు (శ్రేయస్సుమి త్రానవరతనయయోగాధ్యుందోడ్కొం

చువేడ్కన్‌. 13

రా. తన్న యజనపరిత్రాణము = యజ్ఞసంరక్షణమును, అర్హించ్చి అక్కంద ళితా పత్యానురక్తిన్‌ = ఆచిగిర్చినవుత్తార్థినురాగము. కలవాని, మహిపున్‌ = దశరధుని, మాన్చి = తిరుగనంపి, (ప్రేమచేత అత్యలఘు = అతిశయమౌనట్టుగా, ్రేయి = గ్రేష్టుండైన “శ్రేయాన్‌. (శ్రేష్టం పుష్కలశ్చ” అని అ. సుమిత్రా = సొమిత్రయొక్క; అనవరతనయ = అవరతనయుండు. గాని జ్యేష్టందైన లక్ష్మణునియొక్క, “యవీయో వరజానుజా” అని . యోగాధ్యున్‌ ఇ కూటమిగలవాని, ఆత్మేశున్‌ = పరబ్రహ్మస్వ రూప మైనవాన్సి రామునిందోడ్కొంచ్కు స్వ = తనయొక్క, స్టానమునకున్‌ = ఆశ్ర మమునక్కు చనియెను, కందళి తాపత్యానురక్తి న్మహిపునను దిక్కున, బిందువునకు నకారము యతిచెల్లినందుక్సు తే. *'టతప _ వర్గాక్షరములకు డాసలించి యొనర నూందినబిందువు లుండెనేన్సి వరుస అనములు వళులగువానికెల్లు నవనింగొందటు

ద్వితియాశ్వాసము 65 సుకవులయనుమతముని నని కావ్యాలంకార చూడామణి, “*కందళచూత్కొరపరంప రల్‌ పయిపయిన్‌ మధ్యాహ్నముందెల్పెడి నని మనుచరిత్రములోని ప్రయోగము.

భాం తనయజనపరిత్రాణము కా వుత్త్రంజనరక్షణమును, అర్హించ్చి దళిత = పోంగొట్టం బడిన అవత్య = పుత్తుంలయందుంగల, అనురక్తిన్‌ = వాత్సల్యము గలదాని, అక్కన్‌ = కుంతిని అక్కందళిత యనుదిక్కున్న క _“నాంతము లైనసదంబుల్క పొంతంలై నున్న శబ్రముల కచటతపల్‌, దొంతిగజిడదబ లగును యంత నకారంబు సున్న అలభినవదండీి యనులక్షణమున నకారపుంబొల్టు సున్నెనది. ఏయక్షరమున్నంగాన నున్న నిలువంజెప్పవచ్చునందుక్కు అయగ్రాహి. “కమ్మని లతాంతములకు మ్మొనసివచ్చు మధుపమ్ములనుగీతనినదమ్ములి అని యాదిపర్వమునందు నన్నయభట్టు ప్రయోగము. మహిపుననుగతిన్‌ = రాజువెంటన్తు మాన్ఫ్సి (పేమ = ప్రియముచేత్వ అత్యలఘు = మిక్కిలి నధికమైన, (శ్రేయః = పుణ్యమునకు. “స్యాద్దర్మమ,స్త్రాయాం పుణ్య (శ్రేయసీసుకృత” మని అ. సుమిత్ర = లెస్పచెలికాండైను అనంగాం. బుణ్యముతోం గూడినవాందనుట్ట అనవరత = ఎడతెగని నయ = నీతిగల, యోగ = ఆత్మ యోగముచేత్క, ఆధ్యున్‌ = సంపన్నుండైనవాన్సి రామున్‌ = మనోహరున్ని ఆత్మేశున్‌ = తనపతినిి తోద్కోంచు, స్వస్టానమునకున్‌ = స్వర్గస్టానమునక్కు చనియెను.

తే. అట్టు తండ్రిచేత విసృష్టులైన యళట్టి

రాకుమారులు సహజననీకయాత్రం

బూని సంయమీశ్వరనియమాను లగుచుం

జనిరి నిజపురమునకు విషాద మొదవ,. క్షేడ్త

భా, అట్టు తండ్రెచేతన్‌ = పాండురాజుచేత్య విసృమ్టులైనయట్ట = విడువయిడి నట్టి తండ్రెచచ్చినవారమట్క రాకుమారులు = ధర్మ జభీమార్జుననకులసహదేవులుు సహజననీకయౌాత్రన్‌ = తల్లిథైన కుంతితోంగూడిన యాత్రను పూని సంయమీ శ్వరులచేత, నీయమానులగుచున్‌ = తోడుకొని రాంబడినవారై, విషాదమొదవన్‌ = ఖేదసడుచున్సు నిజపురమునన్‌ = హస్తినగనరమునక్కు చనిరి.

రా, తండ్రిచేత, విసృష్ణులైనయట్టి 2 అంపంబడినట్రి రాకుమారులు = రామ లక్ష్మణులు నహాజన్‌ = కులాచారయోగ్యమైన - స్వభావసిద్దమైన దనుట, అనీక యాత్రను = యుద్దయాత్రను, “అస్రైయాం సమరానీకరణాఃి అని అ,సంయమీ శ్వర = విశ్వామి[త్రునిచేత్క నిజపురమునకున్‌ = అయోధ్యకు, విషాదమొదవన్‌ = వఖేదమగునట్టుగ్భొ చనిరి.

సీ, అత్తెరంగునంజను నప్పుడు దమవార్త దవుదవ్వులను విని తతృ్పథంబు నందు మదప్రొఢి మందాటకమహేభ హారిశతాంగసమృ్బద్దింగరముమించు

06 రాఘపపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము సముదస్రతరబల సంపద నెదురుగాం గనింపీతృజ్యేష్టుండనుప నతని 'ప్రేయముగా రాముసంశ్రితధర్మగుణ మైన యమ్ము బుధాళికి సమ్మదకర అం మగుచుం బరగె నమ్మహాబలముదము భ జించి యమదవగరిం జేర నద్ర నక్కుమొదు. ఇరిగి రావలమానస్స గౌఢధృతినిషోనికథలు వినును, 15 రా. మదప్రొధిమున్‌ = గర్వ్య్యబునేత్స మహేభ = సెత్తేభములయొక్కయు, హరి ౩ సుజ్జముల యొక్కయు. శరొదన = రధములయొక్క్యయు. శతాంగః స్యందనో రథే లని ఆ. సమృద్దిన్‌ = అతిశయమునేత, కరముమించు.. బలసంపదన్‌ = చచురంగబలసంపదనము, నిజసితృద్యేష్ట్థుయ్తు = రృతర్శాష్ట్రుంయ్యు. ఏదురుగాననువ అతని ప్ర్‌యము గొరామ్యు సంణ్రితధర్మనుణమ్మై నయమ్మ్ము ౯ నీతియు,. బుధాళికిన్‌ = పెద్దలకు, సమ్మదకరమగుచులరల నమ్మహాబలము. తమ్ము. భజించి యమరన్‌ = కొల్ళి యొప్పంగ్కా ఆవలమాన = ఇంచుకంతచలింప్పృచున్న, “ఆజీషద ్రేభివ్యాస్తా” అని అ. నిగాధర్చత్రిక్ష్‌ = అధికైర్యముచేత్క అక్కుమారుల్సు మౌనికధలు ౨ వంట వచ్చెడుమునుల వాక్యములను. వినుచ్చు అరిగి = హస్తి వుపికింటోయిరి. సీ అకితిజని తమయానగద్రంబు ప్ర 'వేనించి మెొలంగ నుద్య్య్వృత్తి వడ్షర్రు నసైసయోధ్రుల నరంబకంబుల నాగి తన్మహాశ్రమన్హ్యో వై న్యభరము వారియించుటకుందనుకుటవృచ్టు లొసలగెదు ॥ బహాళత్రాప్టస్తప్ట్యా భొష్టి శ్రవ్వుల్టు వెనల్‌ వినయవి రేయతతోడంత్లే అ నార వనన వెండియు నెనరుదొరలు రృ కొంచుగమమునం నితృవియోగచింతంట్రిద్షలి క్రీడ సలిపి రెల్లి ప్రొద్దు సన్మానసస్థ్రష్య కొల ధార్తర్శాస్హ్ర శీలందగళ 16 భా త్రమ్స ఆనగర్తరట్సు పయోధులన్‌ ఇ స్వ్టు దు (స నోరమును, ప్రవేశించి, ఇస్ర వ కన్నీళ్హసెడ్తి | ఏలన్స్కు జ్ర శబ కో 'భస్త్ర కో నేత్రములయందు, కట్టల వేతశరషా స అని అ. అధజకంబులన్‌ = మహతమ ఇ అద్ధిస్ట్వా బడక శ అనెవీ ఆంగ్కి తత్‌ ఇ అవ్యధచేళనై న వ్‌! గ నా సు కేన లేదముయొక్క, దైన్యముయొక్తయు,

ద్వితియాశ్వాసము 67 భరమున్‌ = అతిశయమును, “భరో౭తిశయభారయోల్‌ అని వి, హరియించుటకు, తమ కురువృద్దులు = భీష్మాదులు, ఒసంనెడుు బహుభళతాప = అధికపరితాపముతోడ, సహిత = కూడిన భాషితములన్సు నెనరుదొరలు = నెనరులుగలరాజులుు గౌరవములు = పూజలను ఒనర్పంగౌకొంచ్వు పితృవియోగచింతన్‌ = పొండురాజు పోయినవిచార - మున్సు ట్రదిలి = విడెచ్చి సన్మాననస్త్రితిన్‌ = మంచిమనోవ్వాపాచముచేత్నా. దత్త ర్మా్ట. = దుర్యోధనాదుల యొక్క; లీలందగిలి క్రీడసరిసిరి. రా, ఆరీతియని తముయాన = తమయాజ్జ్య ఉఆజ్ఞప్తియానతి యాజ్ఞ యాన్‌ యని యాంధ్రభాషాభూషణమందుం దదృవములలోంజెప్పినది. అస్రప = రాక్షసులైన యోధులన్‌ 2 వీరులను, అంబకంబులన్‌ = బాణములచేత, ఆంగి = నివారించ్చి తత్‌ = ఆవిశ్వామిత్రునియొక్క, మహాశ్రమ = తపోవనమందుంగల, తమకు, ఉరువృద్దులు = అభివృద్దులన్సు ఒసంగెడు. బహళతాపసులయొక్క, హితభాషితముల = ప్రియోక్తు అయందుంగల, దివెనలను... కేకొనుచ్చు వెండియున్‌ = మజణీయు నెనరుదొరలు = ప్రియమునూజిన గౌరవములను, ఒనర్బన్‌ = మునీశ్వరులు చేయంగ్యా సత్‌ = సళ్చు రుషులయొక్క, మానస = మనస్సనెడిమానన ఒనర్పన్‌ = మునీశ్వరులుచేయలా, సత్‌ = సత్పురుషులయొక్క; మౌనన = మనస్సనెడిమానన సరస్సునందుంగల్వ త్తి రూపకము. “సితాంశువర్తై ర్వయతిన్మ తద్గుతైల” అని వైషధ ప్రయోగము. స్తితిన్‌ ౫ వర్తనచేత్కు ధార్త ర్యాష్హాలీలన్‌ = హంససామ్యమును జధ్రార్తర్యాస్ట్రాస్సితేతరైల” అని అ. తగిలి శ్రీడసలిపిరి. మ. అమితప్రొఢిగధార్మి కాగ్రియపిళ్ళ వ్యాదిష్టవృత్తిన్‌ మహో త్తమభక్తిన్‌ గ్రహియించి శాంతననస త్త్య(శ్ర/చమత్కారప క్రించమసౌభాగ్యధురీణతన్మహిమహా ర్రిస్వాంలీలోచితో త్తమసం[క్రీడ లొనర్చి రక్కొమరు లాత్మజ్ఞాతిసఖ్యాధ్యులై 17 రా అమితప్రొథిని గ = ప్రాందినవొండునై; ధార్మిక = విలుకాండ్రలోవల, అగ్రియ = (శ్రేష్టండైన, పరార్వ్రాగప్రాగ్రహరప్రాగ్రాగ్రాగ్రీయమగ్రియ మని ల ఎత్చ = దశరథునిచేత్క వ్యాదిష్ట = ఆజ్ఞాపింపంబడిన వృత్తిన్‌ = వర్తనన్యు గ్రదౌ యుంచ్చి శాంత = పరస్పరవిరోధములేనివియు, నవ = ప్రొాయపువియునైన; సత్త ౫ సింహాది మృగములయొక్క, శ్రీ) = సమృద్దియొక్క సమూహముయొక్కయనుట, చమత్కార న్‌ చెలాటములచేత, పక్తి్యమ 2 పరిపక్వమైన, సౌభాగ్య = ఒప్పిదమును, ధురిణ = వహించిన తన్మహి = లళపోవనభూమియందున్న, మహర్షి = మునీశ్వరు లయొక్క, స్వాంత = మనస్సుల యొక్క; లీలా = ఉల్లాలమునకు) ఉచిత = తగిన, ఉత్తమసం క్రీడల నొనర్చిర్తి ఆత్మక్ష = బ్రహ్మణ్యులతోడనై న; అతిసభ్యాడ్యునై.

భా. అమిత్క ్రొఢిగన్‌ = ప్రొఢియగునట్టుగా, ధార్మీక ఇ రర్మాత్యుర అగ్రియ పితృవ్య = వెదతం డ్రియైనదృతరొ,ప్ర్రునిచేత; కపిత భ్రాతా పితృవ్య / డా అ. ఆదిష్ట్ర = ఉపదిష్టమైన, వృత్తిని, శాంతనవ = భీష్మునియొక్కం సత్త్వం.

68 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము బలసంపదయొక్క, తన్మహిమ = ఆధృతర్యస్త్రునియైశ్వర్యముచేత్య హర్షి = సంతోష ముగల్స ఆత్మజ్ఞాతి = దుర్యోధనాదులతోడవైన, కడమ సరి. శా, శశ్వద్విస్థురితస భబౌావాబలభిష్మ ప్రొాఢచాప[క్రియల్‌ విశ్వామిత్రవితానవిఘ్నభయవిజ్లైషం బొనర్పన్‌ జగ ద్విశ్వాస్యస్థితిజాలి యున్మి నటులవ్వీరార్భకుల్‌ గాంచిర త్య్యైశ సర్యాహమికావిశ్చంఖలవిహారారంభనిస్పంభముల్‌ 18 భా, భిష్మునియొక్క, విశ్వ = సమస్త మైన్మ అమిత్ర = శదత్రువులయొక్క వితాన = సమూహముచేతనైన, అవ్వీరార్భకుల్‌ = కారవపాండవులు, అత్మైశ్వర్య మును అహమికా = పరస్పరాతిశయావాంకారమును, విశ్చంఖలవిహారములన్సు ఆరం భములయందుంగల్క విస్రంభములు = విశ్వాసములను, “సమౌవి స్రంభవిశ్వాసొ” అని అ. సిద్ధఫలములైన యుద్యోగములను ననుట కాంచిరి. రా. స్వబాహుబలముచేత్క భీష్మ = భయంకరములైన్క ప్రొాఢచాప(క్రియలు, విశ్వామిత్రునియొక్క; వితాన = యజ్ఞముయొక్క “*క్రతువిస్తారయోర్త్ర, వితానం త్రిషు తూచ్చక' అని అ, అవ్వీరార్భకుల్‌ = ఆ రామలక్ష్మణులు అత్యెశ్వర్య వ ఈశ్వరకృత్యము. నతిక్రమించిను “అత్యాదయః క్రాంతాద్యర్హే ద్వితియయానో "అని ద్వితియాతత్పురుషము. ఐశ్వర్యశబ్దము “*గుణవచన బ్రాహ్మణాదిభ్యం- ష్యజ్‌” అని కర్మధారయయందలి ష్యజ్బురత్యయాంతము. అహమికా = అహంకారముచేత్క విశ్చం "ఖల = అనివారితములైన, విహారారంభ = శ్రీడోద్యోగములయందుంగల, విస్రంభములు = అసంకోచవృత్తుల ననుట కాంచిరి. స్స ఇమ్మాడ్కి నయ్యన్నదమ్ములపొపల వార్యఖేలల నతివ్యాప్త మైన యాసవనక్షేశీయందును సరసుల గరిడినిష్ట వురాణపరిచితింబ్రియ మందెదుసమయంబునం దాటకాకుమూ రులలోలసదృలరూఢి నెందు మౌజుద్ది. లేకొప్పుమాజుభీ మోద్దతి ప్రబలంగందారాసరణ్‌ మెలంగ అ, గడంక చాలక కడుంగలంగెడు తాపస నాథహృదయవర్తనంబు దిరము గొంగం దేర్చి బాఢకళలితసుయోధనా దు లగురాజనందనులు గడంగి 19

ద్వితియాశ్వాసము 69

రా. ఇమ్మాడ్కిని అయ్యన్నదమ్ములు = ఆరామలక్ష్మణులు, ఆపాపలవ = పొపలేశరహితులైన్న ఆర్య = పెద్దలయొక్క, ఖేలలన్‌ = విహారములచేత అతివ్యాప్త మైన, అసవనక్షీణియందున్‌. 2 ఆయజ్ఞభూమియందు, సరసుఅనరిడిన్‌ = రసికులవెంబడిని, ఇష్ట పురాణపరిచితిన్‌ = పురాణ(శ్రవణమువలను ప్రేయమనుందెడు సమయంబున తాటుకాకుమూరులు = సుబాహుమారిచులు అలోల = చలింపన్సి సద్చల = మంచి "సేవయొక్క, ఖమ = భయంకరమైన, తారాసరణిన్‌ = అకాశమున మెలంగంగా తాపసనాధ = విశ్వామిత్రునియొక్క, హృదయవర్తనంబు తేర్చి బాఢకలఠిత = మిక్కిలించేయంబడిన, సుయోధ = శూరులయొక్క్ర నాదులు = సింహనాదముగలవా రనుట్క కఠితప్రారంభులైరని ముందటివద్యములోంగ్రియ.

భా. ఇమ్మాడ్కిని, అన్నదమ్ములపాపలు = కౌరవపాండవులు, అవార్య = విశ్చం ఇలమైన్య భేలలన్‌ = విహోరములయందు, ఆసన్‌ = అపేక్షచేత వనక్షోణి యందున్‌ = ఉద్యానవనభూమియందునుు సరసులన్‌ = కొలంకులయందున్సు గరిడియందును, ఇష్ట వురమొా. = వేడుకయొక్క, పరిచితిన్‌ = ఎడతెగమిచేత్స సమయంబునందు ఆటకు నాకుమూరుల లోలసద్బలనిరూఢిచేత భీమోద్రతి = భీముని యౌధద్ర్ధత్యము. ప్రబలంగ తారు = తాము, ఆసరణిన్‌ = ఆరితిని, మెలంగ కడంక = ధైర్యము, చాలక్క తాప సనాధ = విచారయుక్త మైన, సృదయవర్తనంబుతేర్చి బాఢ = సంహరించెదమనెడి ప్రతిజ్ఞ చేతు “ళ్ళశప్రతిజ్ఞయోర్పాఢొ మని అ. కలిత = కూడిన సుయోధనాదులు = దుర్యోధనాదులు. ముం అసమావ్న్నూ యనయాధ్వరక్షణవిభూతాపాదిటైై మించురా

క్షసకర్మంబునకు దలంకక సమగ్ర సై ర్యథధారేయవమా

నసుఠలై డెందములోనధర్మ పటిమం దద్భీమ'సేనాంగద

రృసము(ద్రేకము రూవుమాపంగలితప్రారంభుళై రంతటన్‌ 20

భౌ... అసమ = సరిలేని అమ్నాయ = కులముయొక్క, “ఆమ్నాయ స్పం(ప్రదాయక” అని .అ. నయాధ్వ = నీతిమార్గముయొక్క, రక్షణమునకు, రాక్షనక ర్మంబునకున్‌ = క్రూరకృత్యమునకు, లోను అధర్మసటిమన్‌ = అధర్మపు నేర్చుచేతు కడమసులభము.

రా. అసమమైన అమ్మాయనయ = వేదవిధిగల “థశ్రుతి. స్త్రీ వేద అమ్మాయళ” అని అ. అధ్వరక్షణ = యజ్షోత్సవముయొక్క, జనిర్యా్యాపొరస్టితొకాలవి శేషోతృ్సవయౌః వ్షణబి అని అ. రుక్షసకర్మంబునకున్‌ = రాక్షదహ యత్నములక్క చతలంకక్క ధర్మపటిమన్‌ = వింటినేర్పుచేత, తత్‌ = రాక్షసులయొక్క; భీమ = భయంకరములైన సేనలయొక్క, అంగ = అంగముకైన రధకరితురగపదాతులయొక్క దర్పసము[దేకమును రూపుమాపు డెందములోన్న కలిత ్రారంభులైరి ౫ ఉద్యోగిం చిరనుటు-

రాఘవసొండవీయముు సవ్యాఖ్యానము 70 లారణవృత్తింగిట్టి కడు లావరిభీముండు రానుభిద్రుం పారెడువేడ్మతో నెరపెనప్పుడు కాండసటుప్రహారదు 1 ర్వారవిధిన్‌ సుబాహండను వాండిలసద్గతి గాంచి మించంగన్‌ జై రా. అరిభీముండు = రామభద్రుండ్రు అప్పుడు, కాండ = బాణములయొక్క సుబాహుందనువాండు, ఇలసర్గతిగాంచి మించంగా కడ్సు లొనవ్స = బలిమిని, నెరతెనని యన్వయము, ॥ భా, తోరప్పటల్కను, అరిప్పులు 2 దుర్యోధనాదులు వారిలీలా = జల[శ్రడయం దగ్గు రణవృత్తిన్‌ = ఫోరాటముచేత్య వైపయింగ్రమ్మలయాం గడులావర్సి రామభద్రుండు 2 మంచియద్భష్ట్రముగల్క “*స్వ(శ్రేయసం శివం భద్ర” మని అ. భీముండు సుబాహండను = లెప్పభుజములు గలవాండనెడ్సి వాండి = ప్రతాపము లసద్గతి గాంచి = ప్రఖ్యాతినిగాంచి మించంగా కొండ = ఉదకముయొక్క “*కాండో 2 స్త్రీ దండబాణార్వర్గావసరవారిషు” అని అ. పటుప్రవోరవిధిని నెరపెనని [క్రిందటి కన్వ్యయము. ప. అప్పుడతండు మటీయును, 2జి క వెసందక్ష్యేష్థుని నతిస్కా హసుని హృదర్పితమహాశుగాశుగ నేనో ల్లిసనప్రసభాచరిత్కొ ధిసముద్రనిపాతుం జేసె దృఢదోశ్శక్తిన్‌, 28 భౌ వెసన్సు తడ్యేష్మనిన్‌ = దుర్యోధనుని మహాశున్‌ = అధికశోక మనెడ్కి 'మన్యుశోకొతునుక్‌. స్త్రియా” మని అ. అశున = బాణములయొక్క ఆ .ధిసముద్ర వ చింతాసముద్రమందు, నిపాతున్‌ = పొటుగలవానింగ్యా చేసెను. ॥ రొ, తడ్జ్యేష్థనిన్‌ వ మారీచుని ఆశుగాశ్రున వాయువ్యాస్త్రముయొక్క; శ్రి ఆశుగౌ వాయువిశిఫాో. ని అ. ఆచరితమైన్న అధిసముద్ర / సముద్రమందు, అవ్యయిభావము, నిపాతున్‌ = పొటుగలవానితా చేసెను. చు అతండును నట్ట బాల్యదశయందు కడుం బిరుద నయాబలా ఇ, సని మ 'మృైతునిదురంబరిస్తురణదూల, బ్రివర్తిలు వేళంగ్రూరచి క్షతాదనమూంకతోం బొదివి తాందదజయ్యతచూచుటన్‌ భయా తిలట్లి వైచె వెస నాపగలోహ నసారతంబుగన్‌. వత్త రా, అచతండును = అమారీ దురంబువ / చుండును, ఆబలొద్భుత్తుని వ రామునియొక్క; యుద్ధము, అరిస్సురణ = న్‌ న థె త్రుసామర్ధ్యము తూలన్‌ ఇ క్రొాంచము వడునట్టుగాా ప్రవర్తిలు వేళ్ళ తక్‌ = ఆరాముని న శక్యముగానివాండౌటను, “క్షత్వ్యజయా నెయొక్క, అజయ్యత = జయింప లోన్‌ = ప్రనసులోన ఆప త అని నిపాతము. చూచులవల్ల $ చె వధదేష న అణంచెన్సు అని యన్వయము. | ఫం పనమును అతండు, కట్టివైచెను =

ద్వితియాశ్యాసము గ భా... అతండును = దుర్యోధనుండును అట్టు = పూర్వోక్త ప్రకారమున బలాద్బుతున్‌ ఇ భేమున్సి నిదురన్‌ = నిద్రచేత్క పరినస్తురణదూలంబ్రవర్తిలువేళ = ఏమజఆియుండునస్పుడనుటు, ఆసగలోనన్‌ = నదియందు,. ప్రవంతినిమ్నగావగా అని అ. వారితంబుగ్న కట్టివైచెన్‌ 2 బంధించిపడవేసెన్సు కడను. సులభము. వు అప్పుడు, జగ్‌ క్ర ఘనవిగ్రహాబ్బంభణమున ననయము దనకట్టు దెగంగ నవ్యాహినింగ్రీ డన గెలిచినచ్చునబ్బా లుని గని వెజంగంది రాత్మహో నచటిజనుల్‌, 26 భా, విగ్రహ = శరీరముయొక్క, “విగ్రహస్పమరే కాయే విస్తారప్రవిభానయోలో అని వి బజృంభణమున్‌ 2 నీల్లుచేత, కట్టుదెగంగ్కా అవ్వాహినిన్‌ = ఆనదిని, ప్రవంత్యామపి. వాహినీ” అని అ, గెలిచివచ్చు = తరించివచ్చుచున్న, రొ విగ్రహజ్బంభణమునన్‌ 2 యుద్ధతిశయముచేత్మ అవ్వాహినిన్‌ = రాక్షస “సివన్సు తవక్కు అట్టువ ఆరీతిని తెగణన్‌ = చెగిపోయా. కు అతండు సుదింఉతురాత్మ బ్రాత్చ్సనహాయతంగరంబు రంజిలుచుల ద ద్దాశులయోగస్తుటవిధు థీతెజంగున జరుగ నిర్వహించె విజయతన్‌, బ్దగా ఠా అతంయయు = రాముండు చతురణం సమర్జుండై న అత్మభ్రొత్చ ౫ ల్హ్మ ణుని యొక్క, తద్హ= విశేషజ్ఞుండైన విశ్వామిత్రునియొక్క్య అతుల = సరిలేని యాగముయొక్క. స్తుటవిధులన్ను విజయతన్‌. = విశిష్ట్యంయముకలవాండౌటచేత్క నిర్వ హెంచెను, భా. అతండు = భీముండు, చతుః = నలుగువైన, ఆవ్మభ్రాత్చ = ధర్మా దములయొక్క, తర్జాతుల 2 ఆదుళ్యోధవాదులయొక్త్స ఆగః = అపరాధములయొక్క, 'ఆగోపరాధోమంతుశ్ళ” అని అ. స్థుటవిధులు = కనిపించకొని చేయుటల్సు “*కర్చరే )రివొ. వీనర్గ్లలోపో అని విపర్గలోసము. జరుగయ్కా. విజయతన్‌ = విజయత్వమును, )ర్వహించెను. సీ అతండు దానవిహత యైననసుధయంద మును మించుప్రఖ్యాతి ఘనసమృద్ధిం చనర విశ్వామిత్రు తొపసుహృత్పం'మో దస్ఫూర్తి సాధించి తద్గురుత్వ

"లై రాఘవపాొండవీయము సవ్యాఖ్యావము శక్తి నంబకఘనాశనిగదాస్యాదులు వర్షింప నెక్కుడై వజలంగాంచెం గావున నవ్వీర్య కలితుండాశత్రుల యమ్మనాకులవృత్తి నిమ్ముకానంగం తే. జేసె నంత ఘనఖ్యాతి భాసిలంగృప నామునింబురస్కరించి నానామహ్మాస్త్ర, గరిమ వడసి కుమారు లాగురునిరూఢిం దిరముకొఠిపెందదచ్చ్యుత తేజ మిలను. 28 భా. అతండు = ధీముండు, తాను, అవిపాతటై నవసుధయందమును = అమృతరీతిన్తి మించు, ద్రఖ్యాతి = క్రీర్తి తనర, విశ్వామిత్రతావ = అభిలశత్రు తాపము యొక్కయు. సుహృత్పంమోద = మిత్రసంతోషముయొక్కయు, స్టూర్తిని సాధించి తశ్‌ = ఆన్పూర్తియొక్క, గురుత్వశక్తి చేత అఘనాశనిగన్‌ = దుఃఖమును ' విడిచిన దగునట్టుగాా అంబకున్‌ = తల్లియైన కుంతిక్కి దాస్యాదులు 2 సేవాదులను, కాంచెంగావున్స అవ్వీర్యకరితుండు = భీముండు, ఆశత్రుల = దుఠ్యోధనాదులయొక్క, అమ్మను = గాంధారిని, ఆకులవృత్తి నిమ్ముకొనంగంజేసెన్‌ = విచారపడంజేసెను అంత ఆకుమారులు = కౌరపొండపవులు, కృసనామునిన్‌ = కృపాచార్యుని వురస్కరించి యస్త్ర,గరిమను బడసిర్కి తత్‌ = అకుమారులయొక్క్ట అచ్యుత = జాఆఅన్సి తేజము ఆగురుని = కృషునియొక్క, రూఢిన్‌ = ప్రసిద్దిని తిరముకొలిపెన్సు అని యన్వయము. రా. అతండు = రాముండ్రు దానవి = తాటక్క హతలైన వసుధయంద = నొచ్చి పోయినభూమియందేే మును ఇ మునువు విశ్వామిత్రతాపసు = విశ్వామి (త్రునియొక్క హృత్‌ = సృాదయమునకు, వ్రమోదస్సుర్తిని సాధించి తద్గురుత్వశక్తిన్‌ = ఆయన యొక్క గురుత్వముతో గూడిన సామర్హ్యమువేత్క వర్షింప 'సెక్కుండై వటల్న అంబక = బాణములైన్న ఘన = మేఘములునుు ఆశని = పిడుగులున్సు గదా = గుదియలున్తు ఆసి = చంద్రహోసమున్తు ఆదులు = మొదలుగాంగలవాన్ని వారుణాస్త్ర-ఇందా,స్త్ర్ర-యామ్యాస్త్మ- రౌద్రాస్త్రములు మొదలైనయ,స్త్రము లనుట “చంద్రవాసారిష్టయలో అని అ. కాంచెన్‌ = పరిగ్రహించెను కావున అవ్వీర్యకలితుండు = రాముండు శత్రులయమ్ము = శత్రుసంహారమును అనాకులవృత్తిన్‌ = అనాయా సమునవ్వే చేసెను, స్వతః సిద్ధమైన మహిమగలరఘనాధుండు విశ్వామిత్రునివల్ల నృస్త్రముల నభ్యసించి శత్రుజయమును జేయుటకు హేతువుండెప్ప్రచున్నాండు, తత్‌ = ఆ అచ్యుత = విష్ణువుయొక్క, తేజము = అంశమయిన రొముండు అంత 2 అంతైన్య రఘనాధునికిని గురువనెడియనుట్క ఫఘనఖ్యాతిభాసిల్క కృవన్‌ = తనదయ వలన్మ ఆమునిన్‌ = విశ్వామిత్రుని వురస్కరించి య,స్త్ర,గరిమనుబడస్తి రాకుమూరు = రాజపుత్రునియొక్క, లాగు = రీతిన్మి ఉరునిరూఢిచేతం దిరముకాలిపెను, తాను శిమ్యుండై విశ్వామిత్రునికి 6 బ్రసిద్ది గల్పించె ననుట.

ద్వితీయాశ్వాసము 73 వ. అంత, లం సీ. సంయమిదివ్యతేజమునం గుంభిని జనిం

చినయాదిలక్ష్మి నజేయుండైన విమలణిలునిరఘువీరకులోత్త సుం దాగూర్చువాండయితన్నృపాల వరకుమూరకులరుగురువై మనః ప్రీతి దనర నత్యాశ్యర్యజనక ధాను భీమబాణాసన స్టేమవార్తా ప్రవ ర్త నమనుభవ్యసుధన్ని ఫనూత్న తే, విరచితావధాన శ్రుతివీథికలను (ద్రోణులసదాదరై కధురీణుండగుచుం (బౌఢి మన్నించె మేదినీపతిసుతులును దద్దనుశ్శక్తిపస గాంచుతమించబొదలిరి. తె0 దా సంయమి = విశ్వామిత్రుండు కుంభినిన్‌, భూమియందు, దివ్యతే జమున జనించినయాదిలక్ష్మిన్‌ = సీతను రఘవీరకులోత్తంసున్‌ = రామునిని కూర్చువాండయి. = వివాహము చేయించు యత్నము చేసినవాంద్రై మనపరఈత్కి గురువై = అధికమై, తనర్య జనక = జనకుని యొక్క, ధామ = నృహమందున్న, భీమ = పరమేశ్వరునియొక్క, బాణాసన * వింటియొక్క, స్టేను = బలిమియొక్క స్టిరశబ్దమీంద నిమనచ్చర్పిత్యయము, వార్తాప్రవర్తనము, అను = అనెడి సుధన్‌ = అమృతమును, (శ్రుతివీధికలను = కర్షరంధ్రములనెడ్సు (ద్రోణులన్‌ = దొన్నెలయందు, “ద్రోణీకాష్టాంబువాహినీ” అని అ. ప్రొథిమన్సు నించెన్‌ = నిండించెను- నిలిపెననుట. భౌ. సంయమిదివ్యతేణమునన్‌ = భరద్వాజమునివీర్యమున కుంభిన్‌ = కలశమందు. జనించి నయాదిలక్ష్మిన్‌ = నయాదిగుణసంపదచేత్క అజేయుండేన విమలశీలున్సి నిరఘన్‌ = అఘరహేతుండైవవాన్సి అత్యాశ్యర్యజనకమైను ధామ =

(వ్రతావముచేత్క భీమ = భయంకరమైన బాణానన = వింటివల్లనైన, 'స్ట్రేమ=

సై ర్యగుణముయొక్క, వార్తో. ప్రవర్తనచేత్య్క మను ఒప్పుచన్న, భవ్యసుధన్వి ఇ మంచి

విలుకొండైనవాని - ధనుర్హరుని ననుట. నూత్నమౌనట్టుగా విరచితమైన అవధాన = ఎచ్చరికగల్క (శ్రుతివీధికలనున్‌ = వేదమార్గవిచారముగలవొన్సి ద్రోణున్‌ = ద్రోణాచా ర్యుని, తన్నృపాలవరకుమారకులకున్‌ = కౌరవపాండవులక్కు తాను, కూర్చువాండయు = ఆప్పుందై, గురువై = ఆచార్యుండ్రై తనర్క మేదినీవతి = ధృతరాష్త్రండు, మన్నిం చెను అని యన్వయము,. సుతులున్తు కాంచుతమిన్‌ = అభ్యాసాపేక్షచేత్క పొదలిరి = వర్తించిరి కడపము సులభము.

వ, అందు త్ర

1! రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము మ. గురుసంకల్పము చొప్పు దప్ప కెలమిన్‌ క్షోణీజనాశ్చర్యవి స్థురణ బొంద ఘనో గ్రకార్ముకరంబున్‌ వంప నెంతే మవో శరసోత్కర్షరయ[ప్రయుక్తింబొదలన్‌ సామర్హ్యసంపద్దురం ధరుండా రామనిభుండు జిష్టుండు సముద్భాసిల్లేనత్యంతమున్‌. 32 భౌ. జనాశ్చర్యమైన్న విస్తురణంబు = ఖ్యాతిన్తి ఒందను, శర = బాణ ముల యొక్క, రామవిభుందు 2 మనోజ్ఞ కాంతిగలవాండ్పు జిష్టుండు = అర్జునుండు, సముద్బాసిళ్లైన్‌ = ెన్సగాం (బ్రకాశించెను. క “సల్లలితై కవదము పై, నిల్లుంజుటు యగుట యనం నెల్లెడంను ర్కా జిల్ధుట పప్రభవిల్ణట శో, భిల్లుట వర్తిల్లు టనంగం భెనువై యనికి నని యాంధ్రభాషాభూషణమందుంగ్రియాపదములలోం[బభవిల్లుట యనియెత్తినాండదు. గనుక నువసర్గముతోంగూడం జెప్పినాండు. రా. గురు = విశ్వామిత్రునియొక్క, సంకల్పముచొప్పు, ఆశ్చర్యవిన్సురణము ,= వింతైనకాంతిగల క్షోలీజను = సీతను పొందన్‌ = వరించునట్టుగాా ఉగ్రకార్ముక వరర్ణబున్‌ = రుద్రచాపమున్సు వంపన్‌ = ఎక్కుంబెట్టుటకును మహాశరసోత్కర్హరయ ప్రయ్యుక్తిన్‌ = అనురాగమహిమవేగ (పేరణ చేత ఎంతేన్‌ = మిక్కిల్సి పొదలన్‌ = అత్యధికమౌచునుండంగాననుట్క జిస్టుండు = జయశీలుండు, రామవిభుండు, సముద్చా సెల్లైను 2 సంతసిల్లేను, సామర్హ్యసంపద్దురంధరుండు గనుక నీశ్వరునివిల్లు వంచి సీతను వెరించదనని మిక్కిలి తెలివిగరిగియుండెననుట. సీ, అవుడేమి చెప్పన న్యాసాధ్యతద్ధను ర్వార్త సర్వక్షత్రవంశ్యులందు మిగులంగర్జాసహ్యముగం బర్వనతండు త్‌ న్మహిమ పెంపునరాతి మత్సరనిధి నాత్మలో సరకుసేయక సభ్రమించె స న్మునికృప జనకునింటను వివాహ మగుటకు మున్ను తదంబకాశ్చర్యమం (త్రమహత్త్వకృత చండధామయుక్తి తే. నుదయ మందిన- మేటియన్యులకలంగునె యరయ నిట్లర్మసంతతి" ఖ్యాతిమహిమ ధాత్రి 'వైంగుంద సూతసంతానభావ గణనం బ్రబలుట తత్పోషకారణమున, తత రా, అతండు = రాముండ్కు తత్‌ = అవింటియొక్క, మున్ను = మునుపు, మహీము పెంపును ఆరాతి = శత్రులయొక్క, మత్సరవిధిన్‌ = తనజయమును సహిం పనివారి తోడిద్వేషమును, సరకు సేయక జనకునింట వివాహమగుటకు్క, సంభ్రమించెన్‌ వా త్వరపేడెను, ఇంకం గవినాక్యము, తదంబక = ఆవిశ్వాని(త్రునిబాణములయొక్క,

ద్వితియాశ్వాసము 75 ధామయుక్తిన్‌ = (ప్రతాపయోగముచేత్య ఉదయ = అభ్యుదయమును, అందినమేటి = రఘనాధుండు అన్యులకున్‌ = పరులక్కు అలంగునె = లోపడున్నా ఇట్టు అర్క సంతతి = నూర్యవంశముయొక్క, ఖ్యాతి. = మహిమ్క తత్పోషకారణమునన్‌ = ఆరాముందు. పోషించుటవల్లు, ధాత్రివై, కుంద = మొల్లలయొక్కయు “మాఘ్యం' కుంద” మని అ. సూత = పాదరసముయొక్కయు, “రసస్ఫూతశృపారదే” అని అ. సంతాన = కల్పవృక్షముల యొక్క, భా = కాంతియొక్క, అవగణనన్‌ = తిరస్కారమువల్లంబ్రబలుట.

భా, తత్‌ = ఆయర్జ్హునునియొక్క ధనుర్వార్శమిగుల కర్ణానహ్యముగంబర్వ = కర్టునికి ససహ్యముగాంబరంగ్క అతండు = ఆకర్టుంద్రు తన్మహిమ = అధనుఃప్రావీ ణ్యము యొక్క, పెంపున్ను నర = అర్జునుమీందనున్న, మత్సరవిధిచేత సరకుసేయక సంభ్రమించెనుు ఇంకం బూర్వకథాసూచనముగాంగవికాయము. తత్‌ = ఆయర్జునుని యొక్క; అంబకున్‌ = తల్లియైనకుంతిక్తి వివావామగుటకు, మున్ను = మునుపే జనకుని = కుంతి ఫభోజునియొక్క ఇంటను, నన్ముని = దూరవాసునియొక్క, కృపన్‌ = అనుగ్రహమువల్ల, ఆశ్చర్యమంత్రమహత్ష్వ్యకృత మైన చందధామయుక్తిన్‌ = సూర్య యోగముచేత్త ఉదయమందిన = పుట్టిన మేటి = కర్షుందుు అన్యులకలంగున్వె కాకుస్వరము, _అర్కసంతతి = సూర్యపుత్తంత్వముచేతనైన, గణనన్‌ = ఎన్నికచేే బ్రబలుట తత్‌ = అనూతునియొక్క పోషకారణమున.

చ అది యటులుండెం గన్గానుసమస్తకజనుల్‌ దమలోనఫల్లును

స్మదఘనశత్రుభంగగరిమన్‌ గురుదక్షిణ సేసి యొప్పుశ

శ్వదనఘం జారుమూర్తిమనువంశవతంసు నుతించి రిమ్మవో

భ్యుదయునింగన్న నెంతలరునో జనకుం డనుచింత సంధిలన్‌. తశ

భా. మదఘన = గర్వపూర్జుండైన, శత్రు = ద్రుపదునియొక్క, భంగ = పరాజయముయొక్క గరిమన్‌ = అతిశయమువేత్క మను = మనెడి వంశవతంసున్‌ = తనవంశమునకు తేఖరమైనవాని, ఫల్లునున్‌ = అర్జునుని కన్నన్‌ = చూచినను జనకుండు. = పాండురాజు ఎంతలరునోయనుు చింత = విచారము, సంధిలంగా నుతించిర్కి అర్జునుండు దద్రుపదునింబట్టి తెచ్చి ద్రోణునకు గురుదక్షైణచేసినాండని విస్తా రముగా నాదిపర్వమందుంజెప్పేినారు. గనుక

రా. జనులు తమలోను్కు అఫల్లున్‌ = సారవంతున్సి *అసారం ఫల్లూ” అని అ. ఉన్మదఘన్క గురు 2 విశ్వామిత్రునికి మనువంశమునక్కు యోజన సులభము. వ అంత త్‌ర్‌ “సీ తనయకలుషయత్న ఘనతరనిర్భంధ

మున రాజు వనుచుటయును గపటధు రావారణావతారచితాతిముంజులా తొమయశోభిప్రశస్త ధామ

౯6 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము

ఘనకేళికలనుండగణయ 6 డొత్మస్వామి

యనియు నిజోచితియును గణించి యురుతురాదరము'సేయుచు భ్రాత్యయుతముగా నమ్మనువంశరత్న మ్ముంగొంచు తే. నిరగె సపరిచ్చదముగ రాజున్వయముని

తనదుసుఖదుఃఖవిరహవర్త నలు సరకు

గొనక సమవర్తితనయుందు జనకుండేలు

పురమున కరాళగతివాసి సరళసరణీ త్‌6

రా తన్న అకలుష = ధర్మ్యార్హమైన)ు యత్నముయొక్క, నిర్భంధమునన్‌ ఇ బలాత్కారముచేత్య రాజు = దశరథుండుు. సనుచుటయును, కపటధురా = కపటభారమును - అధరనమమున్ను *బుక్పూరబ్టూ: పథామానశ్తే” అనుసూత్రమున అకొరాంతము. వారణ = మౌొన్చునటువంటి, అవతార = మత్స్యాద్యవతారములచేత్క చిత = సంపాొదింపంబడిన్న మంజుల = సుందరమైన, అక్షామ = అధికమునైన, యశన్సుచేతను, అభివ్రశస్త మైన ధామ = మహిమచేత్క “స్ఫహద గేహతవఇట్పర్తిభావా ధామౌసో అనకి అ. ఘనమైన, కేళికలనుండు = క్రీ డావిధిగలవాండు, అగణ్యుందు డ్‌ అమేయుండైన, ఆత్మస్వామి = సరబ్రహ్మ ఇక్ష్యణసహితముగా, రాజున్వయముని వ విశ్వామి(త్రుండదు సవరిచ్చదముగన్‌ = నిజవరిజనముతోయాడ్క కొంచునరిగన్‌ = తోడ్కొనిపోయెను. తనదు సుఖదుఃఖ అనున్యాయమున సుఖవిరహదుఃఖముయొక్కయు విరహసుఖముయొక్క యువర్తనలన్కు సరకుగొనక్క సమవర్తితన = సమవర్తి, త్వమున్నే ఉందు జనకుండేలుపురమునకున్‌ = మిధిలకు, అరాళగతివాసి = వక్రమార్గమును బలొస్తి నరళసరణిన్‌ = చాయతెరువున్న అరిగెనని క్రిందటికన్వయమరు. ,

ల ం

భా, తనయ = దుర్యోధనునియొక్క; కలుషయత్న = సాసయత్నముకొలకు, ఘనతరమైన నిర్భంధముచేత్క రాజు? ధృతర్యాష్ట్రందు, కపటధురా = కపటభార ముచేత, నారణావతమందారచితమేన, అతిమంజు = అతిమనోహరమైన్న లాక్షామయ . 'ఐ అత్తుకచేత నిబిడమైనదై, ప్రాచుర్యార్హమున మయబ్బ్టు కోధి = ప్రైకాధించుచున్న ప్రశస్త = యోగ్యములునై న, ధామ = గృహములయందుం గల ఘనకేళికలను = అభికక్రీడలచ్చే ధృతరాస్త్రుండ్రు గణ్యుండు = ఆదరణీయుండ్రు అనుటను, నిజోచితి యున్‌ = ధార్మికుందైన తనకు నుచిత మౌటను, గణీంచి, భ్రాతృ్మయుతముగాన్‌ = భీమార్జుననకులసహాదేవ సహితముగ్యా వంశరత్న మైన్స అమ్మన్‌ = కుంతిని కొంచున్‌ " = తోడ్కొకచు, రాజాన్వయముని = రాజర్డ్మి సమవర్తితవయుండు = ధర్మజుండు జనకుండేలువురమునకున్‌ = పొండురాజేలినవారణావతపట్టుణమునకు, పాండురాజు వార తొవతము నేరినవాండని భారతమందున్నది గనుక్క ఆరాళ గతివాసి = విచారపడక, సరళసరణిన్‌ = బుజువర్తనచ్చే అరిగెను.

ద్వితియాశ్వాసము 7౯ చ, పరవమమునియతివశతమన్యురతి హేతు వున మహాశాపహతిం జేసి తనువికృతిగ నున్న నేల యంత వచింపనొగి నరుదని తత్కథల్‌ రుచిగానుచు రాట్తనయులందు. 87 భా. నియతివళత = దైవాధీనత పరమము = అలంఘ్యమనుట, మన్యు= కోకమును, రతి= వేడుకయుననెడి 'హేతువునన్‌ = కారణముచేతను, మహాశా = “వీరాసయొక్క, అపహాతింజేసి ౫ వ్యర్థతంజేసియుండియు, తనువికృతిగన్‌ = దేహ వై వర్ష్యముగా, ఉన్నన్‌ = ఉండినను ఏల = వఏమిటికి అరుదని = ఆశ్చర్యమనిి అంటు వచింసంగా, అందున్‌ = ఆ మౌార్గమందు, తత్కథల్‌ క! ఆధర్మరాజుకథలను రుచిగొముచున్‌ = ఆదరింపుచుు రాట్రనయులు = రాజకుమారులు, అరుగునప్పుడని ముందరిపద్యమున కన్వయము. రా. పరమముని = గౌతమునియొక్క అతివ = అహల్య, శతమన్యు = ఇంద్రుని యొక్క) రతిహేతువున శాపహతించేస్రి తనువికృతిగనున్న = దేహవికారతంజెంది యున్న నేల = భూమ్మి అంత వచింపన్‌ = అంతటంజెప్పంగాా. రాట్రనయులు, అందున్‌ = అభూమియంద్యు తత్కథల్‌ = అవిశ్వామిత్రుండు చెప్పినయహల్యాజారతా గ్రసంగములను, రుచిగొనుచు. సీ, ఆరీల నలరుచు నరుగునవ్పుడు తళ్చు రస్ఫూర్తి, మిగంలంజిత్రం బొనర్బె రమణీయ మైనయౌా రామపాదపరాగ మాశాపవరణ మూాచరింప నాయతివసుశోభ నాకృతియును సర సీక్సృతమానస హ్రీకలనయు ఘననవరత్న కాంచన ధామశోభన వన్యాభరణ వై భవస్తురితయు ఆం వివులతరపయోధరపదవ్యతిక్రవు కరనవాంశుకాంతవరణనిరతి శయసమున్నతియును నయి వారలందలు గౌరవమునందన్నుంగనుంగొనంగ. 38 రా, అప్పుడు, తత్‌ 2 వారియొక్క, పురః ముందట, స్తూర్తిన్‌ =, .ప్రకాశించుట. చేత ఆరామపొదపరాగము శాపవారణము. నాచరింపంగా అఆయతివ ౯ అహాల్యసరసీ కృతమానసద్రొకలనయున్‌. = పచ్చిగాం చేయంబడినమనో లజ్జోస్తీతిగలది రత్నముల యొక్కయు, కాంచన = బంగారయొక్కయు, ధామ = కాంతివంటికొర్షి

78 రాఘవషాండవీయము, నవ్యాఖ్యానము తిగలది, పద్మరాగమౌక్తికచ్భాయగల యధరదంతములను సువక్త్షచ్భాయగల దేహమును గలది శోభవములైన, వన్య = వనభవములైన నారచీరలు మొదలయిన, ఆభరణ = అలంకారముయొక్క “*అలంకారస్త్యాభరణ” మని అ. వైభవముచేత స్థురితయు, 'జన్సరస్తిజమనువిద్దం, శైవలేనొపిరమ్యం మలినమసీ హిమాంశోర్లక్ష్మలక్ష్మీంతనోత్కి ఇయ మపిచమనోజ్ఞావల్కలేనాపి తన్వీ కిమివహి మధురాణాం మండనం నాకృతీనా” మ్మని కాళిదాసు శాకుంతలమందుంజెప్పినాండుగనుక్క పయోధరపదవ్యతిక్రమకర = కుచస్త లాతిక్రమమును. జేయుచున్న - జాజుచున్నదనుట్క నవ = మనోహరమైన, అంశు కాంత 2 వైంటయొక్క, వరణ = కస్పుటయందు్రు నిరతి = ఆసక్తిగల శయ = హస్తములయొక్క్య “పంచశాఖశళ్ళయః పాణిః * అని అ. సమున్నతియును = ఉపచారముగలదియు, ఐ, చిత్రం బొనర్బెనని క్రిందటి కన్వయము.

భా, అలరుచన్‌ = వికారరహితుండ్రై. తత్పుర = ఆవారణావతముయొక్క, స్ఫూర్తి ఆరామజ ఉద్యానవనములయందున్న పాదప = వృక్షములయొక్క, రాగము = వర్షము “రాగోసురక్తా మాత్సర్యేక్లేశాదా లోహితాదిషు” అని వి. ఆసా = దిక్కుల యొక్క, అపవారణము = ఆచ్భాదనమున్సు “అంతర్జిరపవారణ” మని అ. ఆచరింప్క ఆయకళి = ఉత్తరకాలఫలము. చేతను వసు = ద్రవ్యములచేతన్సు శోభనాకృతియు, సరసీ = కొలంకులచేతు కృతమైన్న మానస= మానససరస్పుయొక్క, (హ్రీకలనయన్‌' = లజ్జాస్తీతి గలదియు రత్నకాంచనములయొక్క్క ధామ = నృహముయొక్క శోభన్‌ 2 శృంగారముచేత్య అవని = భూమిక్సి ఆభరణములైన వై భవములచేత్క స్థురితయు, పయోధర వదవీ = మేఘమార్గముయొక్క, అతిశక్రమమున్సు. కర 2 చేయుచున్న, నవాంశువులచేత్క కాంత = మనోహరమైన వరణ = కోటయొక్క నిరతిశయ, సము న్నతియున్‌ = జౌన్నత్యముగలదియు, ఐ, పురన్నూర్తిచితంబొనర్చెనని యన్వయము.

తే, హరివురాభోగవార్త వెంపపుడు వారి

మదించొడమందలపోసీ రట్టిది యటంచుం

జెలువసంకోచవిభవవై చిత్రి . బరంగం

బరంగునా నగరంబు గన్పట్టుంజూచి. తిం

భౌ. చెలువు 2 ఒప్పిదము, పరంగ్య ఆనగరంబునుజూచ్చి హరిపుర = అమరావతి యొక్క, ఆభోగ = విరివియొక్క, వార్త పెంపు మదించొడమ, “*సదృ్భశాదృష్ట చింతా ద్యాః నృృతివీజస్యతోధకాలో అను న్యాయముగనుక్కు అట్టిది = అమరావతివంటిది అటంచుందలపోసిరి,

రా. హరి = ఇంద్రునియొక్క, వురోభోగ = తొంటిసంభోగముయొక్క, వార్త వెంపు వారి = రామాదులయొక్క, మదింబొడమలాా, రట్టు = పరపురుషనం గతివల్లనైవ దూజు ఇది యటంచుండేలువు సంకోచవిభవ = మిక్కిలికొంకుచేతనై న, వైచిత్రిన్‌ = వింతలాగుచేత్క పరంగు = ప్రవర్తిల్దుచున్న, ఆన = ఆజ్ఞ, కనట్టంజాి, నుతిచేసిరని ముందటేసద్యమున కన్వయము.

ద్వితీయాశ్వాసము 70 తే. అనిశశివవాస 'మైనపుణ్యపురమణిన ఘాపహస్కృతి వనుచు నాయపకలంక మానసోత్కర్హ యుక్తులసూననుతులు "సేసి యందజు తత్పురస్రితిని బరంగ త౦ రా. అనిశశివవాస మైన =నిరంతరశుభ ప్రదమైన, పుణ్యపురమణివి=వుణ్యాంగనవు అఘాసహస్మృతివి=పాపహరణ మైన స్మరణగలదానవు, “అపాల్యా దద్రౌవదీ సీతా అన్ని స్మృతిగనుక్క అనుచు, ఆయస=ఆయమయొక్క, కలంకవ=కలంక్క మానన్‌= మాను నట్టుగ్నా సోత్కర్హయుక్తులచేత్క ఉనన్‌ వామనన్సున స్టిరమగునట్టుగా నుతులుసేస్కి తత్‌ =ఆయహల్యయొక్క, వురస్ట్రైితిబరంగన్‌: వముందరనుండంఅను, జనిరి. తా. శివవాస మైన=రుద్రనివాస మైన పుణ్యపురమణివి, కాంగా అఘాపహస్మ తివి యనుచు, అపకలంకవనిష్కభంకమైన్క మానవఫృదయముయొక్క ఉత్కర్ష శో డృ యుక్తులు=కూడినవారు. పాండవులు అనూననుతులువఅధికస్టోత్రములను చేసి తత్పురస్రైతిని బరంగన్‌=ఆ పట్టణమున నుండయా. న + క. చనునెడ _శ్రిరాముండు పా వనివవనింరూవ వై భఖవ్చత్రి. న్య్య్తల బున నిడి దానవిచిత్రా తనురాగప్రాడి వచ్చి ఎమ తైతాపణన్‌ ఉట్ల రా, ,శ్రీరాముండ్కు పావనిన్‌ =సవిత్రమైనదాని, అవనిజాసీతయొక్క, రూపవై భవశ్రీని, ఉల్లంబుననిడ్హి దానన్‌ =ఆ మనస్సుననుంచుటచేత విచిత్రమైన అతనుని వలనెన, రాగప్రాొఢి=:మోహాతిశయము, తనుయై కొనంగ్యా అనుమతించెనని ముందరి భా... శ్రీరాముందుకాంతిచేత. నొప్పెదువాందు పావని=భీముండు, నవ నిజ౭న్వకీయమైన, శ్రీని చిత్రమైనయతనురాగప్రొఢిగలదై న దొనవి=హిడింబ 'పైకొనలా సీ అసమయమున నేమని చెప్ప నరుదెంచి చూడ నద్భుతతమస్తూర్తియగుచుం డద్ద్హాతియమిత చేతుకళంకుడు త దృృహమేధితద్వేషమహిమ పేర్మి ననలసముద్వ్యృత్తిహరవ గావింపంగ నంచితానఘవిధిసంచితార్థ సందర్శనుండు గామినిందనపెల పెల రంగం జేకొనియె నారాకొమురులు తే. నతనియాదరక్రియ గౌంచియవలం జనిరి స్వీయగురుయుక్తముగం దది సస్పష్టు లగుచు విదురజనదర్శితో చితనివరసరణి నంంత యెజుంగక దక్షిణానిలజధృతిని త్త౭ై

80 రాథువపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా. ఆసమయమున్స తత్‌ =ఆశాపమోక్ష (ప్రకారముము, జ్ఞ=ఎటింగినవాందై, తద్భహ మేదింఆయహల్యాపతిగాతముండు చూడనద్భుతతమస్తూర్తియగుచున్‌ = చూడ రాని తేజస్సుగలవాం. డౌచును అనలసవఅధికమైన, ముత్‌ = సంతోషముయొక్క, ఉమ్సుత్రైతః ప్రమదోహర్షబో అని ఆ. వృత్తి, తత్‌ = ఆయహల్యయందుంగల్క ద్వేషమహే మేర్మి నిహతముగావింగంగ్భా అంచిత= పూజితమైన, అనభువిధిచేత్స సంచిత=సంపా దింపంబడిన్స అర్హసందర్శనుండు=తత్ర్తజ్ఞానముగలవాండు, “అర్జో౭ధిధేయుడైన్తు ప్రయో జననివృత్తిష” అని అ. “దర్శనం నయనస్వష్నబుద్దిధర్మోపలబ్రిషు” అని చి. కామి నిన్‌ఇఅహల్యను, చేకొనియెనుు రాకామరులు=రొమలక్ష్మణులున్ను అతని= నౌతము నియొక్క ఆదరక్రియ=ఆదరణన్సు కాంచ్చి స్వీయగురుయుక్తముగన్‌ = విశ్వామిత్రు నితోంయార్త తత్‌=ఆ గౌతమునిచేత, విస్పష్టులగుచు;, దక్షిణావిలమువల్ల్క, జ=పుట్టిన ధృతిన్‌ =సంతోషముచేత్క అలంతయెయుంగక, విదురజన=నెళవరులచేత్య “జ్ఞాతాతు విదురో వింది అని అ. దర్శిత= చూపంబడిన ఉచితమైన, వివనిశేషించిన, వివరరణిన్‌ =మంచి త్రోవయంద్దు చనిరి. భా, ఎంచిచూడనరుదు, ఇది కవివాక్యము. అమితచేతఃకళంకుండు తత్‌=ఆ ధర్మజునియొక్క జ్ఞాతిదుర్యోధనుండ్పు అద్భుతమైన తమోగుణము యొక్క; స్టూర్తి=ఉదేకము గలవాండ్పు అనుచు, తత్‌ =ఆధర్మజునియొక్క గృహమును, ఏధితవవృద్దించొందిన, ద్వేషమహిమయొక్క, పేర్మిన్‌= ఆధిక్యముచేత అనల=లఅగ్ని యొక్క సముద్వృత్తిన్‌ =దరికొల్పుటచేత్స హతముగొవించంగ్క అంచివఒక మనుష్యుని ననిపష్కి తొను అఘవిధిన్‌ =పాప్రపువిధిచేత- ఆన్బహదాహవిధిచేతననుట్క సంచిత=సంపొ దింపండిన్న అర్హసందర్శనుండువ ప్రయోజన ప్రొప్తి గలవాండు, కొమిన్‌ =కాకుండుటచేత, నిందన=అపకీర్తి నే చేకొనియెను తద్విసృమ్టులగుచున్‌ =ఆయగ్నిభయమువేత విడువంబడ్డ వారై- అగ్నిభయమును దప్పించుకొన్నవారై యనుట, విదురునియొక్క జన=దూత చేత్క దర్శితమైన్య వివరసరణిన్‌: కలిలమార్గమున్స “సుషిరం వివరం బిలొ మని అ. దక్షీణ=సమర్జుండైన, “* దక్షిణస్సరళోదారపరచ్భందానువృత్తిషు” అని వి. అనిలజంభీము నియొక్క, ధృతిన్‌=ఐధారణముచేత్క అరాకొమరులు=సాండవుల్లు అతని= దుర్యోధను నివల్లనైన, ఆ, దర=ంభయముయొక్క, “దరో2స్త్రైయాం భయే శ్వ” అని అం శ్రీయన్సు కాంఛచి=ఎంచ్చి స్వీయనురుయుక్త ముగన్‌ ఐతమతల్లితోయాడ, ఆవలచేకొనియె నని ముందరిపద్యమునం గ్రైయ, ఆ. తొడగి యపుడు దాని తోంబుట్టుగురుతర సంగరసముదిర్హ సరణిం బరంగ వొని నంత గెలిచి స్వగురుకథాదర మమరం బ్రమదయుక్తి కనుమతించె చ్తీప్రి భా. దానితోంబుట్టుగుఐహేడింబుండు, ఉరుతర్మ సంగర యుద్ధమందు, పరంగవానిం గెలిచి న్వగురుకధా=కుంతిధర్మజులమాటమీందనై న ప్రమదయుక్తి కిజహిడిం

ద్వెతియాశ్వాసము వ. బాసంయోగమునక్కు అనుముతించెను. రా. దానితోయిట్టు=2రానప్రాఢితోగూడయిట్టునట్టి, గురుతర్వ సంగరనసము=ఆ మే ఉదీర్హ సరణింబరంగ వానిన్‌ = ఆఅమన్మథరాగసంగవాంఛలన్సు గెలిచి2*అణంచి, స్వ్యగురు కథా=విశ్వామిత్రుని గంగాసంభవాదికధలయందుంగల ఆదరము, అమరంగా, ప్రమద= సంతోషముయొక్క, యుక్తికి ననువుతించిను. వ. అంత కు! తే. ఉరుగుణాద్భుతజనకసుతోదయమహి మాతిశయము సాధించి పుణ్యజన కాంత సుగుణ యనిపించుకొనిన భాసురపురవముణిం జూపుతగులు వహించె నుత్చుకత నతండు క్‌ రా. ఉరుగుణాద్భుతుండైన *జనకునిక్తి సుతా=కొమార్తెమైన సీతయొక్క, ఉదయ=పుట్టుటచేతనైన, మహిమాతిశయమును సాధించి పుణ్యజన=సుజనులవేతు కాంత= మనోహరమైనది,ి భాసురపురమణిన్‌ =పుర(శ్రేవ్ట మైనమిధిలయందు, అతండు= రాముండు చూప్పుతగులు వహించెను. భా. ఉరుగణుండైన యద్చ్బుతజనకుండైన్న సుతెఘటచోత్కచునియొక్క, వుణ్య జనకాంత=రాక్షస,స్త్రీ, హిడింబ *యాతుధానః పుణ్యజన్‌” అని అ. అనిపించుకొని నన్‌ =పోయినను, అతండుభీముండ్రు భాసురప్పు రమణిన్‌ =హిడింబయందు, చూవుత గులు వహించెనను=అనురాగము నిలివెను. ఉ. అన్నగరంబు ప్రోది దన రారంగం దమ్ములం గన్న తల్లినా సన్నుతఖేలనుండు వికసన్నయునై కవిలాసగారవా భ్యున్నతిం దద్వనాంతమునం బ్రోచెం గడుం దనశ్రాంతి యాత్మలో నన్నెఆయం గణీంపండు మనస్రిరతన్‌ వివరించుపూనికన్‌ 4ఉ6 భా. అన్నవధర్మరాజు, కరంబు=మిక్కిలియు, తమ్ములను గన్నళల్లిన్తి ఆసన్నుత ఖీలనుండు=ఖీముండుు నయ=నీతియొక్క, నైక=ఉన్నతిచేత, ప్రోచెను=రక్షించెను. తన (శాంతి=అలమటను, ఆత్మలోనన్‌ =మనస్సునంద్యు. నెజయ,. గణింపండు=ఎంచండు, పూనికన్‌ =యత్నముచేత, మనస్త్రిరతన్‌ =మన స్టైర్యమును, వివరించును, ఆయనవూ నికంజూచినను మన స్టైర్య 'మేర్పడు చున్నదనుట. రా. అన్నగరంబు-మిథిలాప్పుర్సి ప్రోదిందనరారంగ, తమ్ములంగన్నతల్లినాన్‌: =పద్మ ముల కుత్పత్తిస్తానమనంగా, సన్నుత=వర్షిత మైన) ఫేలన్‌ =లీలచేత్క ఉండు=ఉండెడ్తి వికస న్నయన=తెలికన్నులయొక్క, ఏక= ముఖ్యమైన, విలాసగారవెశ్చంగారాతిశయముయొక్క, అభ్యున్నతిచేత, తత్‌ =ఆ పట్టణముయొక్క, వనాంతమునన్‌ =ఉద్యానవనమందు, ప్రోచెను.. పద్మకాంతిగల నయనములచేతం బ్రోచెననయాం గటాక్షించెననుట.. లక్షణా ప్రయోగము. “*గిరానుజహగ్రాహరాంనరాధిపళి అని నైషధమందు. తన శశ్రాంతిని,"

82 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము మనస్త్రిరతన్విన్‌ = మనస్సున అగ్న మైన త్తీని సీతను, వరించుపూనికన్‌ =వివావామగు యత్నమున, (శాంతిని గణింపండని యన్వయము, న.- అది యట్టుండె వారలందఖజు తశ్చ్రకారంబున విపినమౌర్గవర్తనంబు నడపీి యథోచితగమనంబున త్తే రెంటికి నరి * సుబభము క్క చనిరి వురసవిధమౌొర్గం బున సద్ద్వ్యిజరీలలు నడపుచు మూధుకరా శన మొనయగూార్చుచు నపుడుప వనసంతతి యలరం జేసె వారలయాత్మన్‌ శి రా, పురామిధిలయొక్క, నవిధజసమీవ మైన “సదేశాభ్యానససవిధసమర్యాదసదే శవ” త్తని అ. మౌర్గమందుం జనిరి అప్పడు, సనత్‌ =లెస్పెన ద్విజ=పక్షులయొక్క,; లీలలను, నడపుచున్‌ =చేయుచును, మాధుకర=భ్రమరసంబంధ మైన, “త్ర స్యేదిమ్మని అణ్బర్హిత్యయాంతము. అశనముజపూందేనెననుట, ఒనంగూర్చుచ్తు ఉపవనసంతతి=ఉద్వా నవరంపర, వారలవరామాదులయొక్క ఆత్మన్‌: వా మనస్సును అలరంజేసెను. భౌ పురవవీకచక్రవురముయొక్క, ద్విజరీలలువ బ్రాహ్మణ వేషములను మాధుక రాశనము=భైక్షమున్తు వవనసంభఛతి=భీముండు, కడమ సరి. ఆ. అందుదారవృత్తి నందితానేకచ (క్రాగ్రహారహితివిహారమహిమం (బ్రచురసారసమద బకదర్నహారితం దనరె సరసు లఅందలును నుళింవ శం భౌ. అందున్‌ =ఆవర్త నలంద, ఉదారవృత్తి నంది=సాహసవృత్తిని బొంది యనుట. తాను=ధీముండుు ఏకచక్రాగ్రహారమువకు, హిత=ప్రియమైన, విహోారమహిమచేత, వ్రచుర సార=అధికబలముగల్క “సారో బలే స్టిరాంశేచ” అని అ. సమద* గర్వసహితుండై ను బకవబకాసురునియొక్క, దర్చహారితన్‌ = గర్వాపహారిత్వముచేతం చంపుటచేత ననుట్కు సరనులు=రసికులు నుతింనందన రెను.

రా. అందున్‌ =అపట్టణమందు దారవృత్తిఐభార్యావర్తనచేత్య నందితవ సంతో షితముల్రైన్స అనేక చక్రవాకపక్షులయొక్క, కోకశ్చశ్రశ్చక్రవాకః అని అ. ఆగ్రహ= కోస ముచేత్త అరహితవ=విరహతి మైన, కొత్సుక్యముగల దనుట, విపోారమహిమన్‌ = సంచారాతిశ యముచేతను, సారస=బెగ్గురులయొక్కయు, మద బకముల యొక్కయు, దర్పజవిశృంఖల సంచారముచేతవైన, హోరితన్‌ వమనోహరత్వముచేతను, సరసులు= కొలంకుల్కు ఈకొ రొంతమ్సు తనరెను.

ద్వితియాశ్వాసము తితె క, జననేత్ర చిత్రదారుణ, వనజగుతలనిశలసత్త్రవశత నడచుచోం గన నరుదురమారూఢిం, దనరె జితాంగారపర్తదర్పోదయతన్‌ 50 రా. ఇంకం బురవర్షను జననేశత్రచిత్రద, అరుణవనజగతులు= కెందామురల ప్రకా రముల్సు అనిశ=ఎల్లప్పుడు, లనత్త్య్యవశత=శోభావశత్వము, నడచుచోన్‌= నడచెడిచోట నా పట్టణమందు కననరుదూ2చూడ నశక్యముు జిత=2జయింపంబడిన, అంగార=అగ్ని శకలములు గల, రక్తవర్షములు గలవనుట్క వర్ష= రేకులయొక్క, దర్చోదయతన్‌. =గర్యో న్నతి గలవౌటచేత రమారూఢిన్స్‌ లక్ష్మీప్రాప్తిచేత తనరెను, అరుణ వద్మములు నిత్యశోభావశత వర్తి ల్లైడుపట్టున రమారూఢిచేం దనరినది గముకం జూడనద్భుతమనుటు, భా. _జననేత్రములకుం జిత్రములును, దారుణ=భయంకరములునైన, వనజ గతులన్‌ =వనభూములయందు “జగతి రత్నగర్భాచో అని అ. నిశలన్‌= రామత్రలయందు. సత్త్వవశతన్‌ =బలవంతుం డౌటచేత్క నడచుచోన్‌= నడిచెడునప్త్పుడు, కనన్‌=చూచుటకు, నరుదురము=అర్జునియుద్దము, జితమైన యంగారపర్డుండనెడు గంధర్వునియొక్క యహంకారాతిశయము గల దౌటచేతం దనరెను. వ. అంతట వారియంతరంగంబునందు ర్‌ 1 క. వివిధది జాళిభూమా నవరతసంశ్ఞాఘితస్న యంవరకలా గ్‌ అవిధివరద్రుపదసుతా నవమంజులతా ప్రవృత్తినడపెం గుతుకమున్‌ ర్‌2 భా. ద్విజాళి=బ్రాహ్మణసమూహములయొక్క, భూము - బాహుళ్యముచేత్క అనవరతమును నంశ్ఞాఘిత మైన స్వయంవరమనెడు కల్యాణవిధిగల ద్రుపదసుతా=ద్రౌప దియొక్క; నవ=నూతనమైన, మంజులతా=మనో హరత్వముయొక్క, (ప్రవృత్తి=వృత్తాం తము, కుతుకమును నడవెను. రా. వివిధద్విజాళి=షక్షి సమూహములయొక్కు భూమ=బాహళ్యముచేత్క సంళ్ఞా ఘితమైన స్వయంవరకల్యాణవిధిచేత, వర=వరులైన్స ద్రుఇవృక్షములు “*ద్రుద్రుమా గమాజి అని అ. పద స్టానముగాం గలవియునైన సుతానవ= మంచికోమలత్వము గల మంజులతా=రమ్యలతలయొక్క ్రవృత్తి, కుతుకమును నడపెన్‌ =సంతోషమును జేసెను తీంగెలు తమంతనె చెట్లం బ్రౌకినను స్వయంవరమున వరించినట్టుంబలె నుండెననుట్క ద్విజశబ్దమున బ్రాహ్మణధ్వని ఆ వృక్షములంజూచి వివావోషేక్ష గల రాముండు సంతోషించెనని భావము. శా, అంతన్‌ వారలు రామభద్రుపదరాజ్యారూఢిచే నెంతయుం జింతాతీతనిశేషయై ప్రబధలక్ష్మి న్మించుచంచడ్డనో పొంతం దత్స్పురి గూఢ రాజపదవిప్రాకార రేఖన్‌ శుచి తై అలి స్వాంతుల్‌ సేరిరి తత్పురోహితముఖవ్యాక్షప్త సన్మానుళై ర్‌8ి

8్క రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము

రా. వారలు=విశ్వామిత్రాదులు, రొమభద్రు=రామునియొక్క, పదరాజి= పొదవి న్యాసవంక్తియొక్క; ఆరూఢిచేన్‌ =ద్రాప్తిచేత, చింతా౭భావనను, అతీత= అతిక్రమించిన; స్వాచ్చింతాన్మృతిరాధ్యాన మని అ. విశేషలై=వింతగుణములు గలదై, ప్రబలన్‌: =ప్రబ లువట్టుగా, భావింపశక్యముగాని. శృంగారములం. దగునట్టుగా ననుట, లక్ష్మీన్మించు) సూధ=అవృతమైన్క రాజపదవి=చంద్రమార్గముల, రఘువంశమందు “వై దేహిబందోర్హ్భృ దయం విద” అన్నట్టు ప్రొకార్యశ్రేణిగలయని, చత్పురిన్‌ =ఆమిథిలన్సు తత్‌ =ఆవ ట్రణమందున్న; పురోహితుండు మొదలైనవారిచేత వ్యాక్షప్తనన్మానులై చేరిరి జనకుని పురోహితామాత్యు లెదురుగావచ్చి తోడుకొని పోయాం బోయిరనుట,

భా. రాసముఇరమ్యమైన్క భ=కాంతిగల, 'స్త్రియాం పుంవద్భాషిత అను సూత్ర మునం బుంవద్భావము, ద్రుపదునియొక్క, రాజ్యముయొక్క యారూఢిచేన్‌ =రాజు త్వప్రాప్తిచేత్స చింతాతీత, విశేషట్టై=తాత్కాలికావస్తగలదై, “విశేషం కారికోవస్తా” అని అ. ప్రబలలక్ష్మిన్‌=ఉత్కష్టబలములయొక్క యతిశయముచేత, తత్చురిన్‌=ఆ (ద్రుపదునిపట్టణమును గూఢమైన రాజవదజరాజచిహ్నముగల్కు “పదం వ్యవసితత్రా ణస్టానలక్ష్మాంఘ్రువస్తుషు” అని అ. విప్రాకారరేఖన్‌ = బ్రాహ్మణాకృతిచేత సౌందర్యలీల చేత శుచిస్వాంతులు? వారలుజధర్మరాజాదులు, తత్‌ =ఆలాగు ప్రసిద్దులయిన, వురఃజముందటిక్కి హిత=శ్రేయస్కరములైన, ముఖ సంచారములుగల, “ముఖం నిన్స రణేవక్తేధప్రారంభోదయయోరపి” అని వి. విజవక్షులచేత్య “వినిర్విఘ్నేచతు షక్షిణి” అని వైజయంతి, ఆక్షప్త=మిక్కిరిం జేయబడ్డ నన్మానులై= బహుమానము గలవారై ఉమ్సానశ్చిత్తసమున్నతిక అని అ. మంచిశకునము. లవుచునుండంగా ననుట్క చేరిరి, తచ్చబ్దము ప్రసిద్దవాచక 'మైనందుక్కు “అనుభవతి శవీత్తంసా ఘృతావిముఖాధిః” అని నైషధమందు.

అ. అందుందన్నృపాలుండాత్మజ కిది యుంకు నంచునెక్కిడనియమించినట్టి కార్మికోత్త మమునుఘనమైన మూర్తిల తంబు సూచి రాన్ఫపాత్మభవులు ర్‌4 భా. అందున్‌ =పట్టణమంద్యు. ఘనమైన, మైనమూరర్తి2మీనసంబంధమైన

యాకృతిగల, అక్ష్యంబు=గుణీని ఎ మత్స్యయంత్రముననుట్ట కడమ సులభము, రా, ఘనమైన మూర్తి=కారిన్యముచేత్య “మూర్తి౭=కాఠరిన్యకాయయో=” అని అ. లక్ష్యంబువచూడందగినదాన్సి వింటికి విశేషణము చూచిరి,

వ అటమున్న సకలదిగ్గేశాగతులైన రొజకునూరులు నిజశక్తి తారతమ్యం బునం జేసి దర్శన స్పర్శనచాలనో చ్చాలనాదిన్యాపారపారాహం కారులగుచు శిథిలప్రయత్నులయి తొలంగిపోవం జేన మిగులు నమ్మహాకోదండంబు గనుంగొనునప్పుడు వారలందు ర్‌ర్‌

ద్వితియాశ్వాసము 85 రా. వ్యాపారములు పొరముగాం గలయహంకారము గలవారై వారలందున్‌ = రామలక్ష్మణులందు, భారతార్హమునకును నీలాగుననే. చం అనుపమదివ్యవిక్రమసమ(గ్రుండు రానువిభుండు జిష్టుండా యనితరభేద్యదౌా[ద్రధనువశ్రమభంగిగ వంచి బాహాలీ అ నెరసె నభగానివిషలక్షహృదంబకవృత్తి నుర్వరా జనహృదయాక్షివర్తనముం జూలంగ నద్భుతవార్హి ముంచుచున్‌ 56 రా. జిమ్హుండుూజయశీలుండు, రామవిభుండు, రౌద్ర=రుద్రసంబంధమైన ధను వును ఉకారాంతము. “సోయం ధనురజనివ(క్రళి అని వైషధమందుం బ్రమోగము అ(శ్రమ=అనాయాసముననే భంగిగన్‌=భంగము. గలదానింగ్యా వంచిజ విణిచియనుట అభ్రగ=గగనచరులై న, అనిమిష=దేవతలయొక్క,; లక్షవ లక్షసంఖ్యల యొక్క హృదంబ కవృత్తిన్‌ =హృదయముయొక్కయుం గన్నులయొక్కయు వ్యాపారమును, అద్భుతవార్డిని ముంచుచును బొహలీలలు నెరపెను. డా భాం అ(భగ=౭ఆకాశమందుం జరించుచున్న్య అనిమిష=మత్స్యమనెడి, ళ్ప్పుర్ర మత్స్యావనిమిషా” అని అ. లక్ష=గుటినిి “లక్ష్యం లక్షం శరవ్యం చొ అని అ. హృత్‌ జహరించునట్ణే, అంబకవ=బాణముయొక్క, “అంబకం నేత్రశరయోబొ అని వై. వ్వత్తిన్‌ఐవర్తనచేత - బ్రయోగముచేత ననుట, కడమసరి. జా చ, ఉదుటున నట్ళూ తన్మహిపుండొడ్డినయొడ్ద్డు జయించి యేవమునం దదసహకర్ష శల్యసముద(గ్రతర ప్రథనాథశ్రితాధికా భ్యుదయతం జెందె థీనుభుజపుష్టి సహపాయతం దజ్జ్ఞయార్జులై కదీసి సమస్తభూపతులు గైకొని రంతకమున్న భంగమున్‌ 57 భా, అట్టు తన్మహిపుండు=ద్రుపదుండు, ఒడ్డిన్న ఒద్దు=పందెమును, జయించి, ,తత్‌ =ఆజయమును, అసహ=సహింపన్ని కర్షశల్యులతోడనగు సముదగ్రతర మైన, ప్రధన=యుద్హ మందు “ప్రథనం ప్రవిదారణ” మని అ. అధికాభ్యుదయ. తను=ఉచ్చ్భర్తియమును, ధీమ=భీమునియొక్క భుజపుష్టిసహాయతవలనం జెందెను, తత్‌ ఆయర్జునియొక్క, జయార్జులె భూపతులు, అంతకమున్నె ఆకర్ష శలయ్యులయుద్ధము కంచిముంద్కే భంగ _మున్‌=అవజయమును, కైకొనిరి. రా తత్‌ =ఆవిల్టు విజుచుటవల్ల అసహ=ఓర్వనివారియొక్క) కర్షములకు , శల్యమైన, ప్రథన్‌ =ఖ్యాతిచేత, “పథాఖ్యాతా” యని యమరసంకీర్షవర్షులో ఆశ్రితా ధిక, అభ్యుదయత=అభ్యుదయముననుట, భీమ=భయంకర మైన), తత్‌ =ఆవింటియొక్క కడమను సరి ఆం అతండు విర్యశుల్థ యగు రాజసుత నట్లు దనదుసొమ్ముం జేసికొని భృశ ప్ర కాశితాత్మవంశుం డైశోధిలెను మాము కసద్భృశ ప్రమోదమావహిల్ల క&

86 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా, అతండదూరాముండు వీర్యశుల్హయగు=పరాక్రమమే యుంకువగాంగల “కుల్కో స్తీ స్రీధవేపిచ. అని అ. భృశస్రకాశిత ఆత్మవంశుండై, తనవంశమునకు ఖ్యాతిం దెచ్చినవాందై శోభిలెను. భాం అతందు=అర్జ్హునుండు, భృశజమిక్కిలియు, ప్రకాశిత= తెలుపంబడిన్క తామును దమవంశమును వాండై శోభిలెను. భా, అతందువఅర్జుముండుు భృశవ=మిక్కిలియు, ప్రకాశిత= తెలుపంబడిన తామును దమవంశమును గలవాండైై శోభిలెను. సీ, అసమానపొందుకీర్తి సమృద్దిజనకుండు ధర్మ రాజీడితకర్మపరుందు న్వజననియుక్తియు వరగుణవ్యాసము నీశ (రాజ్ఞ యుందనహృదయగతియు నేకమై తనుంజాల నెచ్చరింప నిజాను జులసన్మతిని బిల్చి తిలియంజెప్పి తమకు నందఆజకు నుదారభావంబున నాచరింపంగ బాత్ర మగుట యరసి తే. యునికి నపుడాసుబావాజ యోపశోభి తమ్ములై నకుమారరత్నముల కాభు జ(ద్రవిణశుల్క్మయనుజల జాతబాంధ వరుచిఘనహృదబ్దామోద గరిమ నొసంగె. 59. భా. పాండు=పొండురాజుయొక్క, కీర్తిసమృద్దికి, జనకుందు=ఉత్పత్తిస్తాన మైన వాండ్రు ధర్మరాజు, ఈడిత=స్తో త్రముచేయంబడిన, “జ్కుడిత శస్త సణాయిత పనాయిత్త ప్రణుత ప్రణిత పనితానొొ అని అ, కర్మైప్రయోజనములయంచ్చు పరుండు, స్వజ ననివక్రుంతియొక్క, ఉక్తియు=వాక్యమున్సు వరగుణుండైన వ్యాసము నీశ్వరుని యొక్క యాజ్ఞ్ఞమునుు ఎచ్చరింపు నిజూనుజుల్‌ ఐభీమాదులనుు తవముకు నందజకును2అయిదు గురికిన్తి దారభావంబున్‌ =భార్యాత్వముచేత ఆ, సుబాహజయోపశోభధితమ్ములై నెభుజ శార్యశోధితులైన కుమూరరత్నములక్కు రత్నశబ్రమునకు విశేషణము. గనుక శోభిత్ర్యు బ్రము నప్పుంసకము, అభుజద్రవిణశుల్కయను= భుజసత్తవమెజయుంకువగాంగల ద్రౌపది యనెడి _“'ద్రవిణంతురో బలశార్యాణి”. అని అ. జలజాత బౌంధనరుచిాసూర్యదిప్త్రి హృత్‌ =హృదయములనెడిి అబ్ద్బ= తామరలకు, ఆ మోదచహర్హమ నెడిసౌరభ్యముయొక్క శ్లిష్టరూపకము. “అమోదో హర్షగంధమోః” అని వి. _గరిమజ2అతిశయమున్సు. ఒసంగెను, రా, అసమొనమె, పొందు=శుభ్రమైన, కీర్తి సమృద్ది గలవాండు, జన కుండు, ధర్మరాజి=ధర్మపంక్తి చేతు ఈడిత=స్తోత్రముచేయంబడిన) స్వజన= తనయాప్త్ర జనుల యొక్క, నియుక్తి యు=నియోగమును, వర=వరులయొక్క, గుణవ్యాసమువగ్గుల

ద్వితియాశ్వాసము 87 విస్తారమును *విస్తారో విగ్రహ వ్యాసలొ అని అ. “ితోరుర్వ్యాసోమహాభారతసర్ల యోగ్యళి అని వైషధప్రయోగము. ఈశ్వరాజ్ఞయు, నిజానుజు=తన తమ్ముండైనకు. శధ్వజుని ఉదారభావంబున్‌ మహత్త్యముచేత్కు సుబాహ=సుబాహుండనురాక్షసునియొక్క జయముచేత్క ఉపశోధి= ప్రకాశిచెడు రామునియొక్క తమ్ములయిన కుమారరత్నము లకు= లక్ష్మణభరతశ'త్రుఘ్నులక్కు ఆ, భుజద్రవిణశుల్కపసీతయొక్క; అనుజల= ఛెల్లెం (డైనయూర్మిళామాండవీశ్రుతకీర్తులను జాత=పుట్టేన బాంధవా బంధుత్వమునందుగల, రుచి=అ పేక్షచేత “అభిషంగే స్పృవోయాంచ గభస్తా చరుచిస్త్ర్టీయా” మ్మని అ ఘన హృదబ్బామోదగరిమచేతను నొసంగెన్సు భరత శత్రుఘ్నులును సమీపమున లేకున్నను వారికి నిచ్చెదనని వెళ్ళనాడెననుట, వ. అంతందత్పంవృత్తి యాకర్షించి. 60 క, తనయులు దాను నపుడు త జ్ఞైనకుం డరుదెంచి చూచు జనులకు ననుభా వనిరూఢి మానితానం తననోత్సవముగ నాన ర్చెందత్పరిణయమున్‌ 61 రా. తత్‌ =ఆకుమారరత్నములయొక్క, జనకుండు=దశరథుండు తనయులు=భర తశ త్రుఘ్నులును, అనుభావనిరూఢి=ప్రభావమహిమచేత, మానితానంతనవోత్సవ మయి యుందంగ్కా తత్పరిణయము=ఆరామాదులవివాహమును. “తధాపరిణయోద్వాహా చే యామాః పాణిపీడనొ మని అ, ఒనర్చెను. భా. తత్పరివృత్తి=ఆ ధర్మరాజుయొక్క ప్రవర్తనను - వెండ్లియాడవలె ననెడి ప్రయత్నము. ననుట ఆకర్షించి తనయులు, ధృష్టద్యుమ్నాదులు; తత్‌ = ద్రౌపది యొక్క, జనకుండు=ద్రుపదుండు అరుద్సు ఎంచి చూచుజనులకు, అను=అరుదనెడి భావనిరూఢి=తలంపుయొక్క దార్హ్యమును. మాని=చాలించి, తొనుు అంత, వ. అందు 62 క తిజగద్చూషణ మగుభూ, విజనాదృతశీలంృష్ట మృగ నేత్రం బురం (ధ్రిజనులుగయిచేసిరి సొాంపుజనింపవివాహయోగ్యభూషావిధులన్‌ 63 భా. భూమిజనాదృతశీలను, కృష్ణ=ద్రౌవదినిి కడమ సులభము. రా. భూమిజను=సీతను, ఆదృతశీలను, కృష్ణమృగనే త్ర=హరిణాక్తని, పురంధ్రిజ నులువముత్తె దువలు, పురంధ్రిశబ్ద మికారాంతమునకు, ఉప్పురంధ్రిభిశ్చక్రమశః ప్రయుక్త మని కాళిదాసు ప్రయోగము. కయిచేసిరి=అలంకరించిరి. మహాస్ర్టర. లలనం గై సేసికాంతభ్రమణగ్భహమహా లక్షి వైయొప్పు మంచుం గరితాశీర్వాద లై రక్కడమముగురుభా గ్యస్థితుల్‌ మీఅ నీద్భ

రాఘవపాండవీయము,. సవ్యాఖ్యౌనవు 88 గృలవన్మాల్యాంగరాగా భరణవసనసౌ భాగ్యంక్ష్మికలై కొం ను తలగత్సంసేనలందుం తలంపు వునుచు 6కి త్కంరం 'ల్రాపించి రందున్‌. = శీ ర రా. అక్కడమముగురు= ఊర్మిలామాండవీశ్రుతరేర్తులు,. ఈద్భడ రలు మువంటి, మాల్యాంగరాగాభరణవస నములయొక్క) సౌభాగ్యలక్ష్మీకలైన సౌభాగ్యా | ముగలవారి, కాంతాపతులయందు లగత్స్‌ తగిలిన సంసేవలందు=పతి సేవలందనుటు వ్‌. స్య న్‌, తలంపుడకోరినన్ను మనుచున పోషెంపుచున్న ఉత్కుంరనుబ్రాపించిరి=పతి సేవకు. వేగెరిం చిరనుట, = పెద భాం లలనంగై సేసి రమణులయొక్క నృహములకు, మహాలక్ష్మీ వైజలి మవె;,. ఉంచుమంచుంృతాశీర్వాదలై రి. ఆ కాంతలనెడుమాటు అక్కడా అపతెస్టై హములయందు, మముజముమ్మున్సు. నురుభాగ్య, ఈద్చ= ఇప్పటిశ్చంగారముపలే ౧; సౌభాగ్యలక్ష్మీకలాజశౌభాన్యస ంపత్పమృడ్డియొక్క ఏకాంతవమిక్కిలియు, లనత్‌ =తగిలినా- , ఆసక్తిగలయట్టివనుట్క సంసేవలందు= అనుభవములయందును, ఫలితార్హము, ఇటువం చియలంకారములు ధరియించెడువేశ ననుట, తలంపుషునుచు వుత్మంరం 'బ్రాసించిరి. వ తద్వధూజనకుందును దత్కాలసముపస్థితం బైననరసమాగమంబున కత్యంతసంచుష్ట్రుం డగుచు ననంతవిభవసంపదలు వొదల నెదురుకోలు "సేయించి తత్పర్రి వేశోత్సపంబు నడపునప్తుడు 65 రెంటికి సరి - సులభము. శ సీ, నృపకన్యకలకనిందితనవ భ్రమరకొా స్యవిలాసలక్షీ శ్రనిర స్తపూర్ష తొారకాధిపతుల కారయందళ్చూర్వ భవసంచితోరుతసఃఫలంబు అేగురుశుభగుణభో గాంచితులు వీర లీదితిం దగం బతులై రటంచు లోకరక్షణ చతురాకారభాగ్టివ్య విపుల తేజోవిలాస మిది యనుచు తే. నర్హి నేతెంచి చూచెంటౌరాళి యత్యు దారమణి భూషళోజ్వల దాశరథుల మూంగలిక వ,స్త్రైరత్నభూమషాంగరాగ పాండుసూనులగన్నులపండువుగను, 66

ద్వితియాశ్వాసము 8కి

భా. అలకనిందితనవభ్రమరకు “అలకాళ్ళూర్లకుంతలాక అని అ. ఆన్యవిలాస లక్ష్మిచేత్క. నిరస్త =తిరస్కరింపంబడిన్య తారకాధిపునియొక్క తులకు=సామ్యముగలడా నిక్కి నృపకన్యకు=ద్రాపదికిి తత్ప్చూర్వభవ=ఆ ద్రౌపది పూర్వజన్మమంద్యు. సంచిత= సంపొదింపంబడిను తపస్సు యొక్క ఫలంబులు, ఏగురువతులై రటంచున్సు చతుర= సమర్హములై న, ఆకారములన్సు భాక్‌=పాొందిన, దివ్వ=ధర్మానిలశ క్రాశ్వినులయొక్క వేజః=అంశలయొక్క మణిభూషణములచేత్క ఉజ్వ్వలత్‌ =ప్రకాశిపుచున్న, ఆశ= దిక్కులు గల రధుల=రధములుగలవారిన్సి మాంగలికజకుభార్హములై న, వ్యస్త్రాదులుగల్త పాండు సూనుల=పాండవులన్సు కన్ను లవండువుగంబౌరాళి యే తెంచి చూచెనని యన్వ్యయము. ద్రౌపది పూర్వజన్మమందు నీక | (రునింగూర్చి తపస్సు చేసి యైదుగురువతులోవేండెననని యాదిపశ్వములో విస్తారముగొం జెప్పియున్నది.

రా, నృపకన్యకలకు, అనిందిత=నిందింపంబడన్ని నవ, భమరక=ముంగురులు నల ంతే లలాకే భ్రమరకాః అని అ. ఆన్య=ముభిములయొక్క, విలాసేలక్ష్మి చేత, నిరస్త =తిరస్కృతుండైన, పూర్ణ తారకాధిపతిగలవారికి లోక భువనములయొక్క “లోక స్తుభుననే జనౌ అని అ గక్షణార్హ మైన, చతుః=నాల్సుగైన్న ఉజ్జ్యలవవ్రకాశించు చున్న దాశరధులవ=దశరధపుత్తుంలన్ను అంగరాగ= మైపూంతలును, పాండు=ధవళము లైన సూనుల=పుష్పములును గలవారిని దాశరధులం బౌరాళి చూచెను.

చ అలఘుత రాజవంశనుణులై విలసిల్లై డునక్కుమారకుల్‌.

నలుగురు రూపవై భవకళన్‌ గడుమీజుచు సద్గుణాతిశీ

తలచతురాకృతిన్‌ 'మెఅణయు తజ్జనకాన్వయభాగ్యలక్ష్మి నా

నలరెడు పెండ్లి కొంతులసదాదర 'మొప్పంగ నోలింబెండ్లి మై. 67

రాం అలఘుతర్మ అజ౩౭అజీనియొక్క వంశమునకు, మణులై 2=అలంకార మెన వారై విలసిల్లేడ్రు నలుగురు=రామలక్ష్మణభరతశ[త్రుఘ్నులు, చతుః=నాల్షై న అకృతి=ఆకారములచేతు మెఅయ్ము తత్‌ =ఆ, జనకెజనకునియొక్క, అన్వయభాగ్యల క్ష్మినా నలరెడు వెండ్లకూంతల - జనకుని భాగ్యలక్ష్మి నాలుగాకారములై యున్నవాని నని యుత్నేర్తిక్ష 'పెండ్లిమై, అతులితానందమునం బేర్చిరి యని ముందరివద్యములోం గ్రియ. కా, ళ్‌ఛి

భోం అలఘుత=అలఘుత్వమున, రొజవంశవచంద్రవంశమునక్కు రాజా ప్రభౌ వ్పపే చందే” అని వి, అక్కుమారకులు=పొండవులు, చతురాకృతి=మనోహరాక్చ త్‌చేత, నలువనలునియొక్క, గురురాపవై భవకళను, మీలుచ్చు తత్‌ =ఆద్రాపదియొక్క, జనక పెండ్లికొంతు, లసదాదరమొప్పంగ్య కడమ సరె. శ్ర. అతులితొానందమునం బేర్చి రంత విదుర

నుం త్రిధృతరా, ష్ర్రండమ్మహోమహులతం డ్రి

వినిహతమనోవిచారుండై తనదుపురికీం

నాడుకులవధూయుతముగందోడ్కొంచు రాంగం 68

88 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము గృలవన్మాల్యాంగరాగా భరణవసనసౌ భాగ్యలక్ష్మికరై కొం తలగత్సం సేవలందుం తలంపు మనుచు ను త్కంఠం బ్రాపించి రందున్‌. 64 రా. అక్కడమముగురు=ఊర్మిళామాండవీశ్రుతకీర్తులు, ఈదృ్చ= ఈసీతాలంకార మువంట్కి మాల్యాంగరాగాభరణవసనములయొక్క, సౌభాన్యల్మ్ష్మీకలై = సౌభాన్యాతిశయ ముగలవారై, కాంత=పతులయందు, లగత్‌ తగిలిన, సంసేవలందు=పతిసేవలందనుట్టు _తలంపువకోరినను, మనుచు= ఫోషింవుచున్న, ఉత్కంరనుబ్రాపించిరి=పతిసేవకు వేగిరిం చిరనుట. భా, లలనంగ్రై సేసి రవముణుఅయొక్క నృహములక్కు మహాలక్ష్మి వై =ఒప్పిద మవైై ఉంచుముంచుంగృతాశీర్వాదలైర్తి ఆ కాంతలనెడుమాట్క అక్కడ= ఆపతినృ హములయందు, మము=ముమ్మున్ను. గురుభాగ్యు ఈద్చ= ఇప్పటెశ్చంగారమువలెనే, సౌభాగ్యలక్ర్మీ కలా=శాభాగ్యసంపత్సమృద్దియొక్క, ఏకాంతవమిక్కిలియు, లగత్‌ =తగిరిన-

ఆసక్తిగలయట్టివమట్య సంసేవలందు= అనుభవములయందును, ఫలితార్హము, ఇటువం టియలంకారములు ధరియించెడువేళ ననుట్క తలంపుమనుచు నుక్కంరం బాపించిరి. వ. తద్వధూజనకుండును దత్కాలసముపస్థితం బైననరసమాగమంబున కత్యంతసంతుష్టుం డగుచు ననంతవిభవసంపదలు వొదల నెదురుకోలు "సేయించి తత్పంవేశోత్సవంబు నడపునప్పుడు 65 రెంటికి సరి - సులభము, శ సీ, నృపకన్యకలకనిందితనవభ్రమరకా స్యవిలాసలక్ష్మీనిర స్వవూర్ల తారకాదిపతుల కారయందత్పూర్వ భవసంచితోరుతపఃఫలంబు లేగురుశుభగుణభో గాంచితులు వీర ఠీరీతిం దగం బతుళై రటంచు లోకరక్షణచతురాకారభాగ్రివ్య విమల తేజోవిలాస మిది యనుచు తే. నర్హి నేతెంచి చూచెంబౌరాళి దుత్యు దారమణి భూషణోజ్వల దాశరథుల మాంగళఠిక వ,స్త్ర,రత్నభూషాంగరాగ పొందుసూనులంగన్నులపండువుగను. 66

ద్వితియాశ్వాసము 101 విమానములు గలవాండు, తజ్‌ = ఆనందనవనములకు, ఆదూరదేశ = సమిపదేశమం దున్న, సెద్దసరసీ = ఆకాశగంగ యొక్క, మహాశ = అధికాశగలవారైన, అవకలుష, మకరీకలాప = మకరికాపత్రాలం కారముచేతనైన్న “*కళాపోభూషడే బర్తేతూణీరే సంబ తావప అని అ. రూప = సౌందర్యృముయొక్క, “*రూపం స్వరూపే సౌందర్యే” అని అ. దెివ్యధాము. = దివ్యనృహములయంద్వు ఉవ్పెసగున్‌ = శ్రియ కడమ సులభవబు. తే. అంత సౌర్యశయం బైన యట్టిమేటి

వీడు నాకాహవస్పృహోన్వీతధామ

కాంతిజూచిపోయెద నని కదలి వచ్చి

నాండ నెణి సూపుమదనుగుణ క్రమమున. ఏ1

రా. అంతయైన, శార్యాశయందచైనయట్టిమేటివ, ఈడునాకు = నాకు సరి యైనవాండవ్వు ఆహవస్పృవహ = యుద్దవాంఛతోడ, అన్వీత = కూడిన శౌర్యముతోం నూడినదనుట, ధామ = ప్రతాపముయొక్క కాంతిన్‌ = స్టరణచేత ఈడెన వాండవని క్రిందటి కన్వయవము, కొంతిపదము. కముకాంతా - అన్న యుదావారణమున నిచ్చాపరమైననవును, యుద్ధవాంఛను బతాపవాంఛాను. నీడైనవాండవు. అటుననుకనే వచ్చినాండను, మత్‌ 6నాక్కు అనునుణక్రమమును నెటిసూవు = ఎదిరింపుమూ.

భా. అంతట శౌరి = కృష్ణునికి ఆశ్రయందై నయతి మేటివీడు = ద్వారతనుం నాకు = స్వర్గముతోడనగు, అహవ = యుద్రమయొక్క, న్పృహ = కోరికతోడ, సామ్యము తోడననుట్క అన్వీత = కూడిన ధామ = నృవాములయొక్క]; కాంతిగల దాని; చూచి పోయెదనని వచ్చి, నాండ = నాండే, మదనునియొక్క గుణక్రమమునన్‌ = గుణానుసొరమున్క చేరి యని ముందటిపద్యమున కన్వయము.

క. తరలక నునము సుభద్రా

కరనాళికగ్రహేచ్చ గప్టంగం జనునా

దొర య.దుప్పురింజేరి జనవి ॥

సరముల కెయికపడనీక శార్యతనుఘృణన్‌ * 08

భా. మనము మనస్సును, సుభద్రా = సుభద్రయొక్క, కరనాళీకగ్రహేచ్చ = హస్తవద్మ[గ్రహణవాంఛ్య వివాహేచయనుట్క కప్పంగన్‌ = ఆక్రమింపుచుండంగ్నా చను నాదొర = చనుచున్యర్జునుడు, యదుపురిన్‌ = ద్వారకను శౌరి = కృష్ణుని యొక్క, అతను = అనల్వ్పమైన, ఘృణన్‌ = దయన్సు “*ఘృణా రజుగుప్పాకృపయోః” అని వి. ఎజుకవడనీక, తిరంబైపోయె నని ముందటిపద్యములోంగ్రియ.

రా. మనము = ఇద్దజమున్సు సుభద్రాకర = శుభాస్పదమైను నాళీకగ్ర హీచ్ళ =. శరగ్రహేచ్చను - యుద్దవాంఛననుట, “*నాళీకం శరపద్మయోః” అని, వి కప్పంగం జనునా = అణంపవచ్చున్నా. నీకు అశార్యతన్‌ = శార్యహీనత్వముచే తను ఘృణన్‌ = జగుప్సచేతన్సు పురిన్‌ = అయోధ్యను, చేరి జనవిసరములకు,

00 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము భా, విదురమంత్రి=విదురుండు మంత్రిగాంగలు ధృతరా,స్త్రుండుు అంత=వివాహ వృత్తాంతమంతయు, విని హతమనోవిచారుండై, పాండవు లేమైరో యనువిచారమును విడిచి తనదుపురిక్తి కొడుకుల=ధర్మరాజాదులన్ను వధుయుతముగ=(ద్రాపదితో గూడ, తోడ్కొంచురాంగన్‌ ఐతోడితెచ్చుటక్కు అనుప నని ముందరిపద్యమున కన్వయము. రా, అంత్య విదుర=వివేకులైన్క “*జ్ఞాతాతువిదురోవిందః” అని అ. మంత్రి= వ్రధానులచేత్క ధృత=ధరింపంబడిన్న రాష్ట్రముగలవాండు, చినిహతమనోవిచారుండై, వుత్తుంల కనుకూల వివాహములాయెను గనుక్క రాంగన్‌ =రాంగా. సీ, ఫ్రాఢింబేర్చినవారిభాన మెలర్పంగ ననుపశాంతాత్మత నరుగుదెంచి రాకుమారులవైరిలో కాభిగమ్యుభు జావిబ్బంభణగుణశ్చాఘనుండు వీరునర్జునుం బరశూరులసత్చం్పితా పాన్విత ధీమబాహాసహాయుం డై యోర్చినట్టి యాహవజయశోభిరా ముండని వేడ్క సెంపున వెదకుచుం తే. బజపె మిక్కిలింజూడ్కులందటికి గడచి యవల దాశరథి (శ్రేష్టుండై నయతని 'పెం బురసితజనకదంబకముచిత మూ, వవ అణాటి ములనుహాదరసంభ్రమ మొలయు నప్పుడు. 69- రా.నవెనూతనమైన, అరిభావము=శటత్రుత్వముు ఎలర్పంగ్యు అనుపశాంత= శాంతముగాన్సి ఆత్మత=బుద్దిగలవాండౌటచేత్క అరుగుదెంచి, రాకుమారులవైర్కి శ్చాఘన ముగలవాండు అర్జును=కార్త వీర్యార్డునుని పరకు= గండ్రగొద్దరిచేతనగు, ఉరు=అధికమైన, లసత్పర్హితాపముతోడ, అన్విత=కూడిన్న బాహా=భుజములు, సహాయముగా=గలవాండై, ఓర్చినట్రిజజయించిన రాముండు=పరశురాముండు, అని=యుద్ధమందు, వురః=ముందట్క స్రీతజనకదంబముయొక్క, చిత్తములన్కు మహా దర=భయమువల్లనైన, సంభమము= బెగడుట, ఒలయ:=వర్తింపంగ్కా అతనివై =రామునిపై, చూడ్కులంబఅ పెను. భా. _ ఫ్రాఢింబేర్చినవారిన్తి అనుపన్‌ =అంపినను ఆకుమారులరుగుదెంచిరి అవై రిలోకాభిగమ్యవశ త్రుజనమునకుం బొందరాని భుజా=బాహువులయొక్క “*దోఃప్రవి మ్టోభుజోబాహుర్భుజాసంకథ్యతేబుధై అని యా, విజ్బంభణగుణు శ్ఞాఘ= శ్చాఘనచేత, ఉందువీరున్‌. =అర్జునుని భీమవ=భీమునియొక్క బాహాసహాయుండా సరశూరుల=శ్రువీరు అన్సు ఓర్చినట్ట్రి అహవజ=యుద్ధ్రజన్యమైన్య యశ క్రీర్తిచేత్స అభిరాముంద్సు అని వెద కుచ్చు అవలత్‌ =చలింవని, ఆశ=అ షేక్షచేత్య పుర=పట్టుణమందుు స్ట్రితజనకదంబకము, కర్త,

ద్వితియాశ్వాసము రై వ. కనుంగెౌనుజనులు తదనంతరంబ. 70” సీ, ఎంతయు నద్బుతంవీ రామభార్గవ రాములసత్సాంఢి యేమిచెప్ప బలవద నేకపతులనానుగుణ్యంబు జగదుపశ్షోకితంబుగ భజించెం గంటిరే యనువారు గడంక నేతద్వర పురుషు అన్యోన్యంబు నొరసి యెవ్వ 'రెట్టు గాంగలవారొ యిటమీంద ననుశంక మదిం బెట్టువారు నక్కాదవలేల తే. యొదవు మనభాగ్యవమహిమ కయోనిజాత మహితనయ కృష్ణమ్భగనేత్ర మంజుగాత్ర యైదువతనంబుప్రోక మాయమ్మ యనుచు సతికిం గేల్మోడ్చువారు నై సందడిలిరి. 7 భా. ఈరామాద్రాపద్హి భార్గ=భర్గనసంబంధమైను వరెవరములయొక్క, అమలవనిర్మలమైన, సత్సొాంఢివమహత్వమును, బలవత్‌ =బలవంతులైన్న అనేకపతుల= అయిదుగురుభర్త లను భజించెను. ఏతత్‌ =ఈదౌపదియొక్క, వర=పతులైన్న పురు షులు, అన్యోన్యంబునాొరసి యెట్టుగాంగలవారొ, జనులు ద్రౌపదితో ననెడుమాటు మనభాగ్యమహిమకు నక్కొాదవలేలయొదవు, మహితమైన, నయవనీతిగలదాన్నా కృష్ణ, (్రౌవద్ధి అనుచు సందడిలిరి. + రా. ఈ రామభార్గవరాముల్క అనత్రేఢి అనేకప=గజములయొక్క, *ద్విరదో నేకపోద్విపణ అని అ. తులన్‌ =సామ్యముచేత్క ఏతత్‌ =ఈ, వరపురుషుల్సు మహితనయ, కృష్ణమృగనేత్ర కడమ సులభము. వ. మజీయును. 72 చ. చనియెం బ్రశాంతమై యనలసత్వర "హేతివిహారవృత్తి చే తన యని వింటి మిట్టియతిధర్ము యమోదయు రాజనూనశా సనుం గొనివచ్చెం దానవరజస్టురణాధ్యునింజేసి క్రమ్మణజ మనప్ఫథగూఢభాగ్యమహిమస్టితి యిట్టిది వో విచిత్రముల్‌. 8 రా. అసలసెఅమందమైన, త్వర=వేగముగల హేతి=ఖడ్గముయొక్క, ఉర వేర ర్చిశ్చ శస్త్రం చ వహ్నిజ్వాలాచ "హేతయః అని అ. విహారమందు, వృత్తి=వర్త నగల, చేతన=బుద్ది “*ప్రతిపద్ద్టప్తిచేతనా” అని అ. ్రశాంతమై చనియె నని వింటిమి. ఇట్టియతిధర్ము=మునిధర్మముగలవాని యమోదయున్‌ =యమముయొక్క్ర యుదయము

ర్తి రాఘవపాండదీయము, సవ్యాఖ్యానము

అని అ, రాజమానశాసను= గలవాని, “శరీరసాధనా వేక్షం నిత్యం యత్కర్మతద్యమః అని అ వము ర త్రియగర్వాపహారి యైనపరశురామున్ని మనయొక్క, పృథక్‌ =వేటువిధ యు త్త సమహిమసితి కర్త శ్రమ్మట్కు నవానూతనమెన్క రజోగుణము వహింపంబడిన, భాగ్యమహిమస్త్రే మ రమ్ముజఖు పలుకనని యొక్క, స్థురణాధ్యునిం జేసికొనివచ్చెను. అని యనేకు లనేకవాక్యములు ముందటిషద్యమున కన్వయము, స ముక భా. గూఢమైన భాగ్యమహిమస్థ్రితిగలద్ని మనప్పధథజకుంత్సి అనల=అన్ని మొక్క, సత్వర=తీస్ర మైన హేతి=జ్యాలలయొక్క విహోర్క వృత్తి చేతన=వర్త నచేతనే ప్రశాంత మై చనియెనని వింటేమి, అతిధర్మున్ని యమోదయ్యన్‌ వ=ధర్మజున్మి రాజమాన= (ద్రకాశింపు చున అవరజ=తమ్ములయ్సొక్ష్య “యవీయో వరజానుజాలొ అని అ. స్తురణాధ్యునిం జేసి క్రమ్మటం దాను గొనివచ్చెను, తే. అని యనేక్స లనేక వాక్యములు వలుక నట్లు చనుదెంచినట్టి భీమాగజన్ము నిజపురస్థ్వాయిగాం గౌంచి నిఖిలలోక్ట లును సముద్వేగవిసత్తుభై వినుతిసేయ్ల గ భా బ్ర రనంతోషాతయముతోయాడునట్టా. రా ఛీమవభీయంకరుండైన అ గ్రజమ్మ = బ్రాహ్మణునింబరశురాముని, ఉ్‌ద్ద్విజా త్యగ్రజన్మభూ ద్వ్వేబాడ్రబ్ర్యాన అని అ, నిజపురవత్రనముందట. ఊఉ వేర్మినివిగహించినను భీమధనంజయలీల. బేర్చుత స్థర్మజలేజ మాత్మజ ప్రతొపసమృద్ధి నడంచు నంచు నం తర్మనుండై మటాధవ్పుంద్రు శత్సమరాజ్యసమర్పణంబుందా నిర్మలవృత్తిం కజేయుటయనీత్రి॥ నెంచెళడున్‌ మనంబునన్‌ 75 రా, చనంజయవగ్నిద్వ్యైళ్మ్ల, “వీతిపోతోధనంజయల అని అ. ఠీలంచేర్చు, తద్దర్కజలేజము=ఆపరశురాముని వంటవలనయిట్టేనశౌర్య్వ్య అంతర్మనుండ్రై =ఖిన్నమ యం దుర్మనా విమనా అంతర్మన్నా౫ అని అ, మహీధవృండు=దశరధుండు, తల =ఆరఘునాధ్రునిక్స్యు సమరవయ్పై ॥ సమరణంబుయడేయుట యనీతిగా. నెంచెన్సు. ౯” నమురూయుద్దకనడ్మి అజ్యముయొక్కసమర్పణంబుంజేయు ధనునియొక్న శివనైననమొకయ, చనంజయవఅర్టునునియ్వైక్ష య్క, ఆత్మజూదుర్యో ఒం బాధవుంద్రువద్రుత్రర్థా ద = న జసమ రృణంబుయేయుటయ్య, నీతి ల బ్ర ౩ తత్‌ ఆధర్మజునక్రు సమృ రాజ్య క్‌ “౯ ఆట్టొత్మనెంచిన యర్థరాజ్యన్పృప్వ్వ్సి తేజ ప్రదిస్ట్రడా రౌజుప్రియమ్సు తో నమర్చి యనుపమాస్వర్య్యాష నెరపుచ్చు నాదరోన్మ్న్నే మొప్ప

ద్వితీయాశ్వాసము ర సప్రణతిగ నమ్మహిప్రభునానతి గైకొని నిలక స్మీఘ్రంబ యరిగి సథితమహాచలేంద్రప్రస్తష్ష ప్రథి చ ంద్రప్రసపుటభేద నప్రభువైళిఖో గ్రప్రతాప తే. కఠితుండురుదండ నీతి భార్గవుండు నిజభు జై కవశసర్వధరణి పార్ణాధ్యుండగుచు నవరజస్టితిబంధురాజ్యవిరళరతిం బాదలి యభిరామవర్తనంబునం జెలంగి. 76 ఎక అర్హరాజ్యమహిమను, అమర్చి=ఇచ్చియనుట, అనుపంగ్యొ మానసస ర్యాప్తి2 మనఃపూర్తిని - సంతోష్యముననుట, సప్రణతిగంనమస్కారసహితముగ్వా అమ్మ హై ప్రభుని=ఆధృతరా,స్త్రునియొక్క, ఆనతి=వాక్యమున్సు. కైకొని ద్రధితా ప్రసిద్దమైన, మహవఉత్సవములచేత, కస్పహుద్దవుత్సవలొ అని అ. అచలెస్టిరమైన, ఇంద్రప్రస్ట్రమ నెడి, పుటభేదన=పట్టణమునకు, కప్పట్టణం పుటభేదని మని అ. ప్రభువై; శిభావజ్యాలభంగ్వి “అర్చి స్వాతిశ్శిభాప్త్రియా” మ్మని అం ఉగ్రమైన ప్రతాపముతోడ; కలితుండు=కూడి నవొాడు. జరుదండనీతియందు, భార్గవుండు శంక్రునింబోలినవాండు,. ధరణ్‌=భూమిన లవాండు. పొర్దాఢ్యుండు పృథావుత్తం్రడ్యేష్టుండు. అవరజ స్థితి=తమ్ములకొటమిచేతను, బంధురాజిః ఆత్మజనసహోయము యొక్క, అవిరళరతి=అధికానురాగముచేతన్వు చెలం రా. అట్టాత్మ నెంచి నయవనీతిచేత, బుద్దజవృద్దించొందింపయిడిన “ఆద్లుణ” రో యని. అని నూ రాజ్యమహిమచేతను; త్రేజజప్రతాపముచేతను, ప్రదీప్తుండు; ఆరాజు2దశ రధుండు, అనువమాన=అసమాన మైన, సపర్యాప్తి= పూజావిధిని; సపర్యాతర్పణం బరి? అని అ నెరపుచు; సప్రణతిగ=స ప్రణతినహితుండౌ చు నుండంగొ ప్రణమిల్లుచుండలొ ననుట అమ్మహిప్రభునియొక్క; అనతి=ఆనమస్కొరమును, ్‌ కొన్మి నిలక = నిలువక ్న నే జ జ అర్ధిక వా. వాదులను. జేకొనకయనుట) మహవాచలేంద్ర=క్రౌంచ పర్వతముయొక్క ్రస్త్ర చరిప టృయొక్క ఉప్రస్టోస్తు సానుమానయో”” అని అ. పుట = బంధనముయొక్క) డా యా. బ్రేదనమందు,. ట్రేలు సమర్హ మైన, వై శఖహవిశిఖసంబంధ మైన; ఉగ్రప్రతాపముతోద, కలితుండు ఉరుదండనీతి భార్గవుండు, నిజభుజై కవశములైన ధరణిప=భూపతుల యొక్క "అర్హాఢ్యూడు; అర్హ(ప్రాణముగలవాండు నవమైన్క రజ=రజోగుణముయొక్క, న్యం 4 (ట్‌ స న = తిచేతనుు పొదలి సితి చేతను, బంధురజసమర్హ మైన; ఆజి=యుద్దమందు గల్క అవిరళర 0 | పగరాము=రామునికెదురైన) వర్త నంబునంజేలంగెను. 77 ప డం వు ఇట్లు ప్రవర్తిల్గుచుం

రశ రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము క. సత్యెక్యముకతమున వీ రత్యంతము నిర్విభేదు లయ్యు నతనుమా యాత్యాజితమై త్రీసా తత్యతం దమలోనం బోరెదరొ యనుశంకన్‌. 78 రా. సత్యజయధార్హ మైన . ఐక్యముకతమునవబద్దలు నావిష్ణువునవతారములైన నిమిత్తమున, వీరుజరామభార్గవరాములు నిర్విభేదులయ్యును, అతనుమాయాంఅధికమైన మాయచేత త్యాజితజవిడిసెంచంబడిన, 'మైత్రియొక్క, సాతత్యత=ఎడతెగమిగలవా రౌట చేత పోరెదరొ యనుశంకనుు కయ్యంబుల వేడుకకాండు వచ్చెనని ముందటిపద్యములోం గ్రీయ. భ్‌, సతి=భార్యయొక్క, ఐక్యముకతమున్న _వీరు=పాండవులు నిర్విభేదు లయ్యువ బెరకు లేనివారయ్యున్ను అతనుమాయా=మన్మధమాయచేత. క్ర కయ్యంబుల వేడుకకాల డయ్యున్నతకలహ కేళికా కాంక్షకుండై నెయ్యమున వచ్చెనారదుండయ్యెడ దివినుండివారినభిదర్శింపన్‌ 79 భా. కయ్యంబుల వేడుక కొండదయ్యు=యుద్దా షేక్షగలవాండై యుండియు, నత=అణంగివట్టే, కలహ కేళికా=కలహ క్రీడయందుల, ఆకాంక్షగలవాండైై పాండవులమీందిద యచేం గలహకాంక్ష విడిచి యనుట్క దివినుండి= స్వర్గముననుండి వారి=పొండవులన్సు అభిదర్శింప=చూచునిమిత్త మై, నారదుందు వచ్చెను. య రా. కయ్యంబుల వేదుకకాండు, అయ్యున్నతకలహకేళిక్కి ఆకాంక్షకుండై, వారి= రామభార్గవులన్తు చూచెడికొఅకు. వు అప్పుదు, 80 ఉత్సాహ, ఆనరాధిపళికుమూరకాగ్రయాయి దమ్ములుం దాను బరశుభాసమాన ధాముండై నమునికిం బెం పూన నర శముఖ్యవిధులనూనముగ నొనర్చ న మ్మొనివరుందు నవగణితసమస్త తదుపచారుండై ర్‌ రా. అనరాధిపతికుమారకాగయాయిందశరధునికి జ్యేష్టపుత్తురందై న రొముండ్సు పరకుూగం డ్రగొడ్డరిచేత భాసమాన=ఒప్పుచున్న, ధాముదైన= ప్రతాపము కలన్తాండైను మునికి=వరశురామునికనుట్కు అమ్మానివరుండున్తు అవగణిత=ఎంచంబడని, తత =ఆరా మునిచేతనగు, ఉపచారములు గలవాండై. ల భా. ఆనరాధిపతికుమారకాగ్రయాయివఆరాజకుమార శ్రేష్ణుం వై నధరురాజున పరశుభాసవానధాముండై న=పరులకు శుభకరమై యసమానమైన తేజస్సు గలవాంల్షైను మునికి=నారదునిక్రి అమ్మానిపరుండు, నవవక్రొత్త పునట్టుగా గణీత2ఆదరింసంబడిన తత్‌ =ఆపాండవులయొక్క, కడమసరి.

ద్వితియాశ్వానము 05

వ. పదంపడి నిజభూచలనదూరనిరస్తసమస్తజనుం డగుచు

నతని నుపలక్షించా తదనుజసమక్షంబున 82 క. అకళంకిత నిట్టునుం గొం చకయేమీ మనముసమరసముదార క్రీ డకు నాండారుమాఆక్కానుట దొ రకు నని వచ్చితి నెజుంగ రావా కీనుకల్‌ తతి రా. ఇట్టనుూపరశురాముండు రామునుతో ననెడుమాట్క ఏమీ మనము= ఇద్ద అమున్తు సమర=యుద్దమనెడి, (శ్రీడకు మాత్కొానుట దొరకునని కొంచక వచ్చితిని కినుకలు=కలహోద్యోగములుు ఎయుంగరావా=తెలియంబడవా, భర్షృనా వాక్యము. భా. ఇట్తను= నారదుండనెడుమూటు, ఏను, మీమనమువ=అన్న దమ్ములై న మీమ నస్స్ఫు, దార క్రీడకు=[ద్రాపదీసంభోగమునకు, నమరనము=నమానరాగమైనద్యి “శ్ళంగా రాదారసే వీర్యే గనుకే రానే ద్రవే రనళలొ అని వి అటుగనుక్క ఒండొరు మాత్కొనుట:= మీరొకరొకరితోం గలహించుటు దొరకు=సంభవించున్వు అన్మి వచ్చితి= ప్రతీకారము సేయవచ్చితి ననుట ఎజుంగరావ్చు ఆకినుకలు=ఆలాగునస్త్ర, మూలమైన కోపములు, చెప్పినట్టు రావనుట. క. చేతశ్చిత్రము గాదె సృమాతతగుణసార్ధ సిద్ది మద్రామమహా ఖ్యాతిపతివ్రతయిట్లువిషూతముగ ననేకభర్చకత నడవు టిలన్‌ రికీ భా. సమాతత = విస్రతమైన, గుణసార్హ = గుణసమూహముయొక్క, “సంఘసార్హా” అని అ. సిద్దెమత్‌ = సిద్రగల రామ = రమణీద్రౌపద్కి మహాఖ్యాతి = అధికఖ్యాతి గలది వతివ్రత, ఇట్టువిఘాతముగ్య అనేకభర్త్రకత = 'వెక్కుండ్రభర్తలు గలదొటను, నడపుట్ట చేతశ్చిత్రముగాదె.

రా. సమాతతగుణములచేత సార్హసిద్ది = అర్హసిద్దసహితమైనదిి మత్‌ = నాయొక్క, రామ = రాముడనెడి, మహత్‌ = అధికమైన అఖ్యా = వామథే యమనెడి, అతిపతివ్రత, అనేకభర్చృకతన్‌ = అనేకభర్తలు గలదౌటన్సు నడపుట = అసాధారణముగా నాయందుండెడి రామాఖ్యమజటియొకరియందుండుట, చిత్రముగాదె.

ఆ, ఇదియ నాకు మీకు నిత రేతరద్వేష

హేతు వనుచుందోంచె నేకతని శ్‌

భూతినెరపు నేను బుంవ్యక్తులకు నాలి

తనముతో సమాఖ్యమనుచుకొట్టు. 8క్‌

రా. ఇదియ= ఈరామశబ్ద మే నాకు మీకును ద్వేష హేతువనుచుం దోంచెను, ఏకతన్‌ = ముఖ్యత్వమున విభూతి = ఐశ్వర్యమును, నెరపునేను, పుంవ్యక్తులకున్‌ = పురుషులకు నాలితనముతోన్‌ = కొంచెపుతనముతో, సమాఖ్య ఇ సమమైనయాఖ్యన్యు

06 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము నునుచుకెట్టు ఆండువారికి రామాఖ్యగాక నాముందటం బురుషులకునా యనుటు. భా. ఇదియ = ఏకపత్నీభోనము, మీ కన్యోన్యవై రమూలమనుచు నాకుందోంచు చున్నది, ఏకతన్వి = ఏకటైనకాంత, భూతినెరపు నేనుబుంవ్యక్తులకున్‌ = విశ్వ ర్యమును "నెర వెడియయిదునురు పురుషులకున్సు ఆరితవముతోన్‌ = భార్వ్యయయి సమాఖ్యమనుచు కొట్టు = క్రీర్తిచెడకుండ నిర్వహించు శేలాగు. చ. భవదుపయామకాలమునం బర్వినసుద్దులు విన్న వాడనా భవువరధర్మ మట్టుగుట భావములో నిడిమూకు శంక ళె య్యవి యని యుబ్బు టౌొప్ప దిని యావరశక్తికి లోనుగా వశ క్యవిజయముల్‌ మదీరితనుహోశరమణ్యవరుద్దయుద్ధముల్‌ 86 భా భవత్‌ = మీయొక్క, ఉపయామకాలమునన్‌ = వివాహసమయ మందు వర్వినసుద్దులు = వ్యాసులుచెప్పిన పంచేంద్రోపాఖ్యానము 'మొదలయినవార్త లమృ విన్నవాండను అభవు = ఆయీాశ్వరునియొక్క, చరధర్మము = వరమురీత్తి, అట్టగుట = అయిదుగురు సతులనిచ్చుటన్ను ఇవి = 'స్తీవబూలములైన వై రములు ఆవరశక్తి కిన్‌ = ఈశ్వర వరమాహాత్మ్యమునక్కు లోనుగావ్చు జనడాలుపుట్టుకుండ వర ములేదనుట్స అటుగనుకన్చే ఆశక్యవిజయముల్‌. = ఉయింపరానియట్టివి మత్‌ = నాచేత్క ఈరీత = పలుకంిడిను సుందోవసుందోపాఖ్యానమనుట, మహాశ = అధికసు రతా షేక్షగల్స రమణీ = స్త్రీలచేత్క అవరుద్ధ = నిలుపంబడిన - కల్పింపండినవనుట్క యుద్ధము అశక్య్యవిజయములని యన్వయము, రా నాభవు = నాసురువైన యాశ్వరునియొక్క, వరధర్మము = దొడ్డవిల్టు అట్టుగుట = విజువంయిడుటను ఆవరశక్తితిన్‌ ౨ ఆచిల్తుదిజుచిన సత్త్వమునక్కు మత్‌ క్‌! వావి ప్‌! సక ల క = నాచేత ఈరిత ౫2 ప్రయోగెపంబడిను మహాశరణ = మహ్మోస్త్ర,శ్రేష్టములచేత్క అవరుద్ద = నిలుపంబర్ల - చేయయిడవనుట. క. విను నుంతసనులరాకకు మునుప్పుంగ దచ్భాంతిమార్గముం దెలిపెద నొం డొనరింపుము సమయము ధరం గొనసాంగి తనర్చెద మనుకోర్కి గఠిగినన్‌. ర్‌? రా సమయము. = నౌవ్వము. ధరన్‌ = ఛూమియందు, కొనసాంగతనర్చె దము = ఉత్తరోత్తరముగా నుండెదవు అనుకోర్కిగలిగినను. ఒండు = ఒకటిన్ని ఒనరింపుమని క్రిందిటి కన్వయము, లా ఒండువ ఒకటైన సమయము = సంకేతమును ఒనరింపుము. చ. సమరసరూఢినుచ్చరితసాధ్యనమాకృతిం బర్వరాజస త్వమదనిరాసివక్తరిమగువం దనధర్మము పూనికాల్వు సే యు మునుమునీకుందమ్ములకు నొక్కనియొక్కనియింట నేండుపూ ర్రముగవసించి సొంపులమరన్‌ సమయం బిటు సేయుచొప్పుగున్‌ 8రి

ద్వితియాశ్యాసము ఫ్ర ఖా. సమరసన్‌ = సమానరాగము గలదాని, రూఢిమచ్చరితను = ప్రసిద్దిగల చరిత్రమునలదాన్ని సాధు = సుందరమువై, అసమ = సరిలేని అకృతిగలడాని, పర్వ రాజు 2 పున్నవమచందురునియొక్క్ట, సత్వవమద = చారుత్వగర్వమును, నిరాసెవక్తం్రిన్‌ = తిరస్కరించెడు ముఖముగలదాన్ని మనువన్‌ = (ద్రౌపదిని తనధర్మముపూని = పతివ్రతా ధర్మముందూన్ని ఒక్కనియొక్కనిందింటనుు ఏ్‌ండు వత్సరము, వూర్తముగ నమరంనొల్వు సేయుమనుము. రా. సమర = యుద్దమందు సరూఢి = ప్రసిద్దితోయాడిన్న మల్‌ = నాయొక్క చరిత = చరిత్రమువల్లనైన, సాధ్యసము= భయము, ఆకృతింబర్వన్‌ = ఆకారమునం. గానరాంగా, రాజసత్వ = రజోనుణముచేతనైన్న మద = మదమును, నిరాసి = విడిచిన వక్తర్పిమనగు ఇ ముఖముగల - ఆరంభముగలదై నయనుట, వందన ధర్మముంబూ ని కొలు సేయుము, మనువు = బ్రతుకుము నీకుందమ్ములకు నొక్కని యెంక్కనియింటు. నేండు = ఈ్రొద్దు, నేండనియర్రబిందువున్నందుకుు ఉ. వాండిము యబాఖిము. బ్లలుగువాండపరాంబుధింగ్రుంకె. ధేనువ్వు ల్నేంయిట వచ్చె నని నన్నయభట్టు ప్రయోనము.. సాంప్పులు = విలాసములు అమరన్‌ 2 అమరుటకు, నమయంబు = వేళు ఇటుసేయుటొప్తునున్‌ = వందనముసేయునది మేలు. వ. మజీయు నాక్కనియమం బెజింగించెద. 89 క. విను రావు యొరుని శాంతం బున "సేవయొనర్చు కాలమున నెవ్వందు దాం జను దండకార్యగతినా యన వర్దా చరితతిర్ణయా త్రుండుగందగున్‌ 90 రా. రామ = సంబుద్ది శాంతంటునన్‌ = శాంతిచేత ఉక్టర్హ రక్తం సేవయొ నర్చుకాలమున్క ఒరుని దండకార్యగతిన్‌ = దండోపాయమున్క ఎవ్వండుు చను = (ప్రవర్తించునుు ఆయన వర్ష = వర్షికాలమందు ఆచరిత = చేయంబడిన్స తీర్ణయా [త్రనలవాండు. గాందగును, *ీవర్దాకాలే ప్రయాణ” మ్మని యతిక్షేశము గనుక భా. రామ = (ద్రౌపది ఒరు = ఒకరియొక్క, నిశాంతంబునన్‌ = నృహమందు, “నిశాంతవస్త్యృసదన”ొ మని అ. దండుకున్‌ = సమీపమునకు, ఎవ్వండుదాంకజనును; ఆయన, ఆర్యగతిన్‌ = సన్మార్గమున, వర్ష = సంవత్సరమెల్ల. క. అని శవమదమహిమువర్తనుం డనిపించుకొని చనియెను సహస్రకరుండు నా యనలసవమానాజస్సృృ స్టిని జిత్రపతంగరీలం జెందెంజనునెడన్‌. ర ఖా... అని = వుర్యోక్తప్రకారమునండెప్పి సమ అంతరింద్రియని గ్రహము

08 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చేతను దమ = బహిరింద్రియని[గ్రహాముచేతను, హిమ = చల్లనైన “తుషారశ్ళి తలన్మితోహిమః” అని అ. వర్తనముగలనారదుండు, అనిపించుకొని = అంసించుకొన్సి చనియెను, చనువెడన్‌ = నారదుండాకాశగమనమునంబోవువ నప్పుడు, సపాస్రకరుండును 2 వేయికిరణములు గలసూర్యుండును, ఆయనయొక్క, అసమాన = ఒప్పుచున్న ఓజ స్ప్పృష్టిని = తేజస్స్పర్శచేత్స చిత్రపతంగ = చిత్తడువుసూర్యునియొక్క “*పతంగః వక్తి నూర్యయోలో అని అ, లీలంజెందెను. రా. అనిశ = ఎల్లప్పుడును ముదమహిమ = గర్వాతిశయముచేత నగు వర్షనగల వాందు అనిపించుకొని = ఖ్యాతిగని - ఎంచంబడినవాండై యనుట సహస్రకరుండు = కార్తవీర్యుండు చనియెను = నొచ్చెన్కు నా= నాయొక్క అనల = అగ్నికి సమ నమైన్య ఓజి ౩ తేజన్సుయొక్క స్పృష్టిచేత్య చనునెడన్‌ = నొచ్చునపుడు చిత్ర = అద్భుతమైన సతంగ = మిదుతయొక్క “సమౌ పతంగశలభాౌో అని అ. ఠీలన్‌ = సొమ్యమున్సు చెందెను, ప్రియము చెప్పనందువలన నాప్రతాపొగ్నియందుంార్త వీర్యుండు *మిడుతవనలెనే వడ్డది వినియుండవా యనుట, ఉత్సాహ. అంతరహితసమయవృత్తి నర్హునుండు ధర్మరా జాంతికమున కరిగె దృథధనిజాయుధ [గ్రహేచ్చన త్యంతము సురుధేనుదస్యుతాపితాతిమన్యుమ త్స్యాంతబాడబ ప్రశాంతిసలువనేర కొందు మైన్‌. 92 రా ఇంకరెండు పద్యములం గార్తవీఠర్యార్టునుని భంగములె యుత్స్నేర్తిక్షించు చున్నాంయయ. అంత రహిత = అంతశ్శత్రువులయొక్క సమయవృత్తిన్‌ = సమష్టి వ్యాపారముచేత్య అర్జ్హునుండు = కార్తవీర్యార్డునుండు, దృఢమైన, నిజాయుధగ్రహేచ్చన్‌ ౩ తనయాయుధగ్రహణమును మానకయనుట్టు గురు = తమతండ్రి జమదగ్నియొక్క ధేమువుయొక్క్య దన్యుతా = చౌర్యముచేత్క ఆపిత = పొందంబడిన అతిమస్యు = మిక్కి లికోపముగల్క మత్‌ = నాయొక్క, స్వాంతమనెడి బడబాగ్నికింబ్రశాంతిని ఒండుమైన్‌ 2 ఉపాయాంతరమున్స చలుపనేరక్క ధర్మరాజ = యమునియొక్క, అంతికమునకు నరిగెను. మాకాగ్రహమును బుట్టించి మఆజి భూలోకమున నిలువంగూడదుగనుక ననుట, భౌ. అంతన్‌ = అంతట్క రహిత = విడువంబడిన సమయ = సంకేత ముగల్క “సమయాశ్శపధాచారకాలపీద్దాంతనంవిదః ” అని అ. వృత్తిన్‌ = వర్తనవేత్య అర్జునుందు, గురు= పూజ్యములైన్క ధేను = పాడియావులయొక్క, “ధేనుస్స్యాన్నవ సూతికా” అని అ, దస్యు = దొంగలచేత్క ఉద్రస్యుతప్కర మోషకాళొ అని అ. తాపిత ౩ తపీంసండేయయిడ్డట్టియు, అతిమన్యుమత్‌ = మిక్కిలిశోకవంతమైన్క స్వాంతముగల, బాదబ = బ్రాహ్మణునికి “*ద్విజాత్యగ్రజన్మభూదేవబాడబాలొ అని అ. (ప్రశాంతిన్‌ = చ్లిత్తశాంతిని కడమ సులభము.

ద్వితియాశ్వాసము ప! క, ఉదుటున నట్టురిగి యతం డది ప్రాయశ్చిత్తతిర్ణయాత్రాలీలన్‌ వదలక వూతము సససేయన్‌ సదవులగతి వూనె వృథయె సత్ప్సంగరముల్‌ . 9౩ భా. అతండు = అర్జునుండు అది = పడకింటిలోని ధర్మరాజువద్దకించోయిన ప్రతి జ్ఞాభంగదోషమును, తే. ప్రాణిపదములు వెలిగాంగంబ్రధమలెల్లు నరయ నొక్కొ క్కచో ద్వితియార్హమిచ్చు పూతముసేయన్‌ = పరిశుద్దముచేయ గతి = గమనమునుు పూనెను, సత్సంగరముల్‌ = సత్పురుషుల ప్రతిజ్షల, “ప్రతిజ్ఞాజిసువిదాపత్సు సంగరళొ అని అ. వృధయె = వ్యర్హముగాదు, అని యర్జాంతరన్యాసాలంకారము, రా. అతండు లకార్తవీర్యుండు అది = ధేనుచార్యదోషమున్సు పూతముసేయు ప్రాయశ్చిత్త = పాపపరిహారకర్మమునకు, తిర్హ = రేవైన - (ప్రవేశాస్పద మైనదనుట. . ఉయ్రోనౌా జలవతారేచ మంత్రాద్యష్ట్రాదశస్వసి, పుణ్యత్మేత్రే తథా పాత్రే తరం స్యాచ్చ అని హలాయు. యాత్రా = యుద్ర్దయాత్రయొక్క లీలచేత సదమలగతి = సద్గతిని, పూనెను. సత్సంగరముల్‌ = లెస్సయుద్దముల్సు వృధయె, ఎంతపొపాత్ముండేనియు యుద్ధమందుంబడినను సద్గతిని బొందును గనుక్క ఇందుకు సతి, “ఉద్వావిమౌ పురు షాలోకే సూర్యమండలభేదినా, పరివ్రాడ్యోనయుక్త శృరజే చాభిముఖోహతలొ ఇటనంగాం (బ్రియముంజెప్పవలె లేదా లెస్సగాంచోచ్చాడవలెననుట. వ. అందు, లశ తే. అతనురణరసభోగికన్యార్థ పరతం దా నిలావంతుండనుముహాద్రవిణనిధిని సుతుల సద్వ్యృృత్సింబడ సెద మితయశస్ప్య లీల సుభియింతు ననుచింత లే దెప్పడును. 05 రా. అతనురణరసభోగికిన్‌ = అసల్బమైన యుద్దము చవియెఆింగినవానికి, అన్యమైన) అర్హ = ప్రయోజనముమీందిదైన్న పరతన్‌ = తాత్పర్యముచేతు తాను ఇలావంతుండను= భూమిగలవాండన్సు “గౌరిలాకుంభినీ క్షమా” అని అ. ద్రవిణనిధిని = ధనవంతుండన్సు * ద్రవిణం తు ధనం బలి మ్మని అ. సుతులను సద్వబుత్తిండ 'సెిదన్సు మితమైన యశః కీర్తిగల, స్వలీలన్‌ = తనవిలాసముచేత, సుఖియింతు ననుచింతలేదు, యుద్దప్రియునకు జయతృప్తి లేదనుట. భా. అతను = మన్మథునియొక్క, రణ = యుద్ధమందు, రస = వేడుకగల్పు భోగికన్యా = నాగకన్యయైన ఉలూచియొక్క, అర్హపరతన్‌ = ప్రయోజనవశతచేత తాను ఇలావంతుండనెడు, (ద్రవిణనిధెని = బలాధ్య్యుని, లసద్వృృత్తిన ఇసుతుంబడ సెన్సు దమిత = అణంపంబడ్డ్త యశః క్రీర్తిగల్బ స్వలీలన్‌ = తనక్రీడచేత్క సుఖియింతు నను చింతలేదు. కీర్తివిడిచి తీర్హయాడత్రకునడువు. స్త్రీ భోగమును. గోరండని భావము.

100 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము సీ, తీర్ణయాత్రాసమౌప్తిం/రంబు దనరి రా జోపభోగ్యం బై నయుద్ధ్రవసుధ నతిసరస మగుచిత్రాంగదానామల తాంగీకృతసురతావాప్తింజేసి భాసురనందన ప్రసవభూషితవర వర్షినీగురుచిత్రవాహనుండు తదదూరదేశసిద్ధసరసీపుణ్యతీ ర్లోప' సేవల మహాశాపకలుష తే. నై కనిర్దరీరృతముకరీకలాప యూ న! రూసలోపకృజ్జలవిహోరుండును దివ్య ధానుకలితుండు నై శూరతరుండగునరుం డొ ప్పెసగురుచిరయశో మహోదయతను, 06 భా. తీర్హయాత్రాసమాప్తిన్‌ = వత్సరపరిపూర్తిచేత్స ఉద్ధవసుధన్‌ = ఉత్స వామృతముచ్చే చిత్రాంగద యవెడినామముగల, లతాంగీ = ,స్త్రీయంద్సు కృతమైన, సురత = సంభోగముయొక్క ఆవాప్తిచేత్క నందన = పుత్తురండైన. బభ్రువాహ నునియొక్క. ప్రసవ = పుట్టుకచేత్స భూషిత = అలంకరింపంబడిన, వర్షినీనురు = చిత్రాంగదాజనకుండై న, చిత్రవాహనుం డనెడెరాజుగలవాందు, చిత్రాంగదకుంబుట్టినవానిం జిత్రవాహానునికి నర్జునుం డిచ్చెద నన్నాండని యాదిసర్వమందుం జెప్పియున్నదిననుక్క తత్‌ = ఆచిత్రవాహనుని పట్టణమునకు, అదూరదేశ = సమివదేశమందుు సిద్దమైన = కలిగిన సరసి యొక్క, పుణ్యమనోహరమైన, తీర్ధ = రేవుల్స ఉప'సేవలన్‌ = స్నానము లచేత్య మనోశాసకలుషలైన, నై కనిర్దరీ = అనేకదేవతా,స్త్రీలచేత్య ధృత = ధరింపంబడిన, మకరీకలాసరూవ = మకరీసమూహచేహములయొక్క, లోపకృత్‌ = నాశమునుజడేసి నట్టి జలవిహోారము గలవాందు వారిముకరీరూపశావ మోక్షమునుచేసియనుట, దివ = మనోహరమైన్మ ధామ = తేజస్సుతోడ్క కఠితుండు = కూడినవాండు, నరుండు = అర్జునుందు సగురుచిర యశోమహేదయథన్‌ = ఘనమైన చిరకీరయతిశయముతోడం గూడినవాండౌటచేత్స ఒసప్పెను. రా. తీర్రయాత్రకు, సమ సమానమైన ఆప్తీన్‌ = వ్యాప్తిచేత యుద్ధవసు ధన్‌ = రణభుమియందు అతిసరసమగు = మిక్కిరిప్ర్రయమైన్స చిత్ర = ఆశ్చర్యమైన, అంగదాన = శరీరచ్భేదమువల్ల నైన “దో అవభండనే” అనుధాతువున నిష్థాంతశబ్దము. అమ౪లతా = నిష్కల్మషత్వముచేత్క అంగీకృతమైన, నురతా = దేవత్వముయొక్క, అవాస్త్రించేసి ౨ ప్రాప్పిచేత్క శూరతరుండైన, నరుందు = పురుషుండు, నందన = నందన వనము యొక్క, ప్రసవ = పుష్పములచేత భూషితములునై, వరవర్షినీ ఇ ఉత్తమస్త్రీలచేత్య గురు = వ్రేంగైన, చిత్రవాహనుండు = చిత్తరువుతోంగూడిన

ద్వితియాశ్వాసము 101 విమానములు గలవాండు, తత్‌ = ఆనందనవనములకు, ఆదూరదేశ = సమివదేశమం దున్న; సిద్దసరసీ = ఆకాశగంగ యొక్క మవోళ ఆాదికాళనలవా్తైనం ఇవకలువ్కు వుకరీకలాప = మకలికాపత్రాలం కారముచేతనైన్వ “కళాపోభూష న ద్‌ ఎ ఓ జా సి గా. ని తావపి” అని అ రూప = సొందర్యముయొక్క, “రూసం స్యమా న పొంద ల అ. దివ్యధావమ = దివ్యనృహములయందు, ఒప్పెససున్‌ వ శ్రియ, కడమ సులభము. తే. అంత సౌర్యశయం బైన యట్తిమేచి ర్హా ఎ

వీడు నాకాహవస్ప్పృహాన్వీతధామ

కాంతిజూచిపోయెద నని కదఠి వచ్చి

నాండ నెణి సూపుముదనుగుణక్రముమున. ౮౫

రా. అంతటలైన, శౌర్యాశయంటై నయత్రిమేటివి, ఈడునాకు = నాకు సరి యైనవాండవు, ఆహవస్పృహ = యుద్దవాంఛతోడ, అన్వీత = కూడిన, శౌర్యముతోం నూడినదనులు, ధామ = ప్రతాపముయొక్క, కాంతిన్‌ = స్తరణచేత ఈడైన వాందవని క్రిందటి కన్వయవు, శౌంతిపదము. కముకాంతా = అన్న యుదాహరణమున నిచ్చ్భాసర మైననవును, యపద్దవాంఛను (బతాపవాంఛాను నీడై నవాండవు. అటుననుకనే వచ్చినాండను, వత్‌ 6నాక్కు అనునుణక్రమమున్న నెఆోసూపు ౩2 ఎదిరింపుమూ.

భా, అంతట శౌరి 2 కృష్ణునిక్కి ఆశ్రయంటై నయట్జి మేటివీడు = ద్వారకను. నాకు... = స్వర్గముతోడననగుు అహవ = యుద్దమయొక్క, స్పృహ = కోరికతోడ, సామ్యము. తోడననుటు, అన్వీత = కూడిన ధామ = నృహములయొక్క కాంతిగల దాని, చూచి పోయెదనని వచ్చి, నాండ = నాండ్వే మదనునియొక్క, గుణక్రమమునన్‌ = గుణానుసొరమున చేరి యని ముందటిపద్యమున కన్వయము,

క. చెరలక మనవవుు సుభద్రా

కరనాళికగ్రహేచ్చ గప్పంగం జనునా

దార య.దుప్పురింజేరి జనవి |

సరముల కెజటుకపడనీక శార్యతనుఘృణన్‌ ॥ 08

భా. మనముడ మనస్పును, సుభద్రా = సుభద్రయొక్క కరనాళీకగహేచ్చ = హస్తపద్మ[న్రహణవాంఛ, వివాహేచయనుట కప్పంగన్‌ = ఆక్రమింపుచుండంగ్యా చను నాదొర = చనుచున్యర్జునుడు, యదుప్పురిన్‌ = ద్వారకను శారి = కృష్ణుని యొక్క, అతను = అనల్వ్పమైన, ఘృణన్‌ = దయను “ఘృణా రజుగుప్పాకృపయో” అని వి. ఎజుకపడనీక, తిరంభైపోయె. నని ముందటిసద్యములోంగ్రియ.

రా, మనము = ఇద్దణమున్సు సుభద్రాకర 2 శుభాస్పదమైను నాలీకగ్ర హేచ్ళ = శరగ్రహేచ్చను - యుద్ధవాంఛననుట, “*నాళీకం శరపద్మయోల” అని, వి. కప్పంగం జనునా = అణంసవచ్చునా నీకు అశార్యతన్‌ = శార్యహీనత్వముచే తను స్ఫుణన్‌ = జనుప్పచేతన్సు పురిన్‌ = అయోధ్యను చేరి జనవిసరములకు,

102 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము యెటుకవడన్‌ = కనుపట్టునట్టుగ్కా దొరయదు = యుక్తముగాదు.

మ. అనయంబున్‌ మదనామితా,స్త్రకలనాత్యంతార్హి రాకుండం జ య్యన మౌొనిత్వకృతేస్ట్రసిద్దితందిరంబై పోయె దేదీష్యమా ంననిరూఢిం బయింబడ్షయాదవులనానావీరధర్మ ప్రవృ త్తినిర్హం బనిపించి యాత్మపురికిం దేవేరితో యూడలయన్‌. 99 రా. మత్‌= నాయొక్క అనామిత = అణంపంబడని అస్త్రకలన = బాణ

ప్రయోగముచేతనై వ, అత్యంతార్త్హిరాకుండ, మౌనిత్వ = నిరుత్తరత్యముచేత్య కృత =

వచేయయడ్డ, ఇష్టసిద్ధితన్‌ = అధీష్ట్రసిద్దితన్‌ = అభీష్ట్రసిద్ధ్రిగలుగుటచేతు దిష్యమొననిరూఢి చేత్క సయింబడ్డ = ఆరోపితమైన ఆ, దవుల = దూరములనున్న, నానావీరధర్మ ప్రవృత్తి = వార్త ఆత్మపురిక్కి పోయెదే 2 పోయెదవా. ( భా, మదన = మన్మథునియొక్క, అమితమైన) అ,స్హ్మకలనా = బాణవిద్యచే తనగ్సు మౌనిత్వ = మునిత్వముచేత్య కృతేష్టసిద్దితను, సన్న్యాసి వేషమున సుభద్రను వరించిన వాండైయనుట, దేదిష్యమాననిరూఢింబయింబడ్డ యాదవులయొక్క; దేవే రితోన్‌ = భార్యతోంగూడ, పోయెను. చ. అనికృతధర్మవీక్స్షుం డయి యావరవర్షినికామసంభ్రనుం బు నడపుచుంగరం బమరపూజ్యసమిజ్ఞయశోభిమన్యునా మునిసుతుంగాంచి లక్ష్మణుండముద్రితదిప్తిధనంజయుండు నే రె శయగభీరనీరసమ పేక్యతరోచ్చరణ ప్రగల్బతన్‌ . 100 భా, అనికృత = తిరస్కరింపంబడనిి ధర్మవీక్షుండయి = ధర్మదృష్టిగలవాండ,

ఆ వరవర్షిని = సుభద్రయందు, కామసంభ్రమంబునడప్పుచునుు అమరపూజ్య = దేవ”

తాళ్ళాఘనీయమైన, సమిజ్జః యుద్దమందుంబుట్టిన యశ = క్రీర్తిగల్బ అభిమన్యుం డను

నామముగలవాన్సి సుతున్‌ = పుత్తుంని, కాంచి లక్ష్మణుందు. 2 లక్ష్మివంతుండు

“లక్ష్మీవాన్‌ లక్ష్మణః చ్రీలళలొ అని అ, అముద్రితదీప్పి = అనర్లళ మ్రైనదిప్తీగలవాందు,

ధనంజయుండు = అర్జునుండ్కు నయ= నీతిచేత్క గభీరమునై, వీరులచేత్క సమ పేక్ష్య

తర = మిక్కిలి నాశింపందగిన ఉచ్చ = ఉన్నతమైన రణమందుంగల, ్రగల్బతన్‌ = ఫ్రాఢిమన్సు నేర్చెన్‌ = ఉపదేశించెను.

రా. అని=2 ఈలాగునంబలిక్కి కృతమైన్య ధర్మవీక్షుండయి. = వింటియందు దృష్టిగలవాండై, విల్లెక్కుంబెట్టనిశ్చయించినవాండై యనుట, ఆవరవర్శి = అవైసష్టికట హ్మచారి పరశురాముండు “వర్షినో బ్రహ్మచారిణణో అని అ. నికాము 2 అత్యంతము సంభ్రమంబునడపుచున్కు కరంబు = మిక్కిలి అమరంగాా అముద్రితదీప్తి చేత ధనం జయుండు = అగ్నినిలోలినవాండు లక్ష్మణుండు, పూజ్య = శ్ఞాఘ్యమైన్య నమిజ్ఞయ = యుద్దజయములచేత్క శోభి = ఒప్పుచున్న మన్యున్‌ = క్రోధముగలవొన్ని అముని సుతన్‌ 2 పరశురాముని నేర్పెనయన్‌ = చాతుర్యయుక్తముగా, ఉచ్చరణ ప్రగల్బతన్‌

ద్వితియాశ్నాంసము 103 = ఉచ్చారణశక్తి చేత ఇట్లునునని ముందటిపద్యమునంగ్రియ. తే. కొసర నిటలనుభావంబు పస నెరపుచు నమ్మవోత్ముతో జిష్టు తేజోతిశయము మిక్కిలింబ్రకాశముగ (భ్రాతృమి(త్రబంధు సచివులసమాద్భతిని జూపి రుచితసరణి, 101 రా. జిమ్టు = జయశీలమైన సమాద్చతిన్‌ = అత్యాదరమున్య రుచిత = ఒప్పెడి, నరణిచేత. భౌ, ఇట్లు అనుభావంబ్కు అమ్మహాత్ముబోన్‌ = అభిమన్యునితోంగూడిి జిమ్ల = అర్జునియొక్క, ప్రకాశముగన్‌ = ప్రకటముకాంగ్యా. సచివుల్తు అసమ = అతుల మైన్స ఆద్బతిన్‌ = ఆదరమునుు చూపిర్తి ఉచితనరణిన్‌ = తగినరితిని. క, ముగలయిలువరుస గలపెను దగ వరు అాకండాకడొకొక్కతనయు రుచిరశా ర్యగతినుతిం జెంద ఘనకీ ర్హిగ నలరంగలరుద్రోవది వరక్రమతన్‌, 102 ఖా. ఘనక్తీర్తిగు అల్క రంగలరు = రంగుమిజు, ద్రోవది = ద్రౌపద్సే తదృవపదము, ఉ. ద్రోవదిబందురం బయినక్రొమ్ముడి[గ్రమ్మనవీడ్చి వెండ్రుకల్‌. దావలకేలంబూని యసితచ్భవింబోల్బుమవహాభుజంగియో, నావిలసిల్లి(వ్రేలంగ మనంబునం బొంగ విషాదరోషముల్‌, గావగలేక బాష్పములు (గ్రమ్మంగ దిగ్గులేచి యార్తటై అని యుద్యోగ పర్వమందుం బ్రయోగము.. తగు వరులు = పతులు రుచిర = ప్రకాశించుచున్న, శార్యగతి = శౌర్యవర్తనచేతనైన నుతి = స్తుతిగలవాని, ఒకొక్క, తనయున్‌ = కుమారున్క చెందంగాా వర(క్రమతన్‌ = పెద్దపిన్నవరుసన్ను లేక, వర =. శ్రేష్టమైన క్రమతన్‌ = మర్యాదగలదౌటచేత్స మగలయిలువరుస గల పెను. రా. మగలయిలువరుసగల = వంశానుగపౌరుషముగల్న పెనుదగవరులు = మంచి. నేర్పరులు ఒకండొకండు = ఒక్కొక్కపురుషుండ్వే ఒకొక్క = ఒకానొక లైన వింతైనదనుట. ఉరు = అధికమైన, చిర = స్థిరమైన, శౌర్యగతివర్తనము, నుతిండౌం దన్‌ = వ్రసిద్దమగునట్టుగా, అలరంగలరు = ప్రకాశింపంగలరు అక్రమతన్‌ = క్రమము దప్పి; త్రోవదివరు. క్‌ సు అంత శౌర్యాప్తిచే నధికప్రవర్షసం పన్నత దగంగొంచియున్న తనుగు దండితనమున వీరుండ నేనస్తుట పటుశక్తి విజయుండ బాలిశుండ

104 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము నీకాభముఖ్యరబుగై కొని సుమునోబ లంబుతో ందగ నుత్తరంబుంజెప్పం జతురుండ నాతపస్థితివనాదృతనివి ధవివోరభోగవర్తనల నొనరి తే. తనరునచ్యుతయోగశోభనత నుండ పనికిం బనివడి విప్రుండై యనలుండేగు 'డెంచె ననవరదీప్తి నేతెంచి యిట్లు అతి భ్‌ పలికె దీవనలసగర్వకళ నెరపుచు. 103 రా. అంతైన = ఫూర్యోక్త మైన దండితనమున వీరుండన్‌ = ఈబంధుమి (త్రాదులుండంగ్కా నేను అస్థుట = వ్యక్తమునాని పటుశక్తియు విజయము గలవాండను, బాలిశుండను = చాలకుండను, నీక్కు అభిముఖ్యంబు గైకొని ను లౌస్పైన, మనోబ లంబుతోన్‌ = బుద్దిబలముత్కో ఉత్తరంబుంజెప్పం జతురుండనా, తపస్ర్రితివీ = తపస్సు నందు నిలుకడగలవాండవు, అనాదృత = ఆదరింపంబడన్మి వివిధహారభోగములు గల వర్త్షవలనొనరి తనరెడ్తి అచ్యుత = నిలుకడైన, యోగ = అష్టాంగయోగముచేత, శోభన మైన తనుండవు = మేనుగలవాండవు, అనికింబనివడి విస్తడై యనలుండేగుదెంచె నన ఈవ్వు అవలస = అమందమైన్క గర్వకళన్‌ = గర్వస్రొప్తిని నెలపుచుంబలి కెదవు. భా, అంతట శౌరి= కృష్ణునియొక్క, అస్పీచేన్‌ = ఆగమనముచేత్త వీరుండ్పు అనేన = పాపరహీతమైన్క “*కలుషం వృజినైనోఘొ మని అ. స్థుటమైనపటుశక్తి గల వాండ్చు అబాలిశుందు = బుద్దింతుండు, విజయుండు = అర్జునుండు, అనీక = యుద్దమునకు, *సమరానీకరణఆః ” అని అ, సుమనోబలంబుతోన్‌ = దేపబల ముతోడ్సు చతురుందు, అనాతపస్టితి = అతపస్టితిలేన్సి వన = వననుందు, ఆద్బత = అఆదరింపంబడ్కి తనరు = ఒప్పుచున్న అచ్యుతయోగ = కృష్ణసఖ్యముచేతనై న, శోభనతను = శోభనత్వమున, ఉండంగ్కా అనవర = (శ్రేష్టమైన, దిప్తిచేత్స అసగర్వ = గర్వయుక్తముగాన్సి కళన్‌ = వర్తవచేత్య దీవనలను, నెరప్పుచున్‌ = ఇచ్చుచు, పలికెను, క. విను విజయశక్తి మూరితి ననుగాఢాహమిక చెల్లునానుదిలో నెం దును జహుతరాశనుండం జనునేమి మ్మడుగనలయుసకలార్ధంబుల్‌. 104 భా, విజయ = సంబుద్ది, తినన్‌ = భక్షించునట్టుగాా గాఢాహమిక్క నామ దిల్పో. చెట్లున్‌ = చెలంగుచున్నది బహతరాశనుండన్‌ = బహ్వాశనుండను, నే = నేను వలయు = వలసినట్టి సకలార్థములను మిమ్మడుగ్య చనున్‌ = తగుదుననుట, రా. విను= విజయశక్తిమీరితిన్సి అను= అనెడి గాఢాహమికచెల్లునా, ఇక్కడ

ద్వితియాశ్వాసము 105 వ్లుతయతి. మదిలో బహుతరాశన్‌ = అధికాపేక్షచేత, ఉండంజనునే సకలార్హంబులు = సకలప్రయోజనములు, మిమ్మడుగవలయున్‌ = మిమ్మునడిగి తెలిసికోవలెను. ను, అని వాలాయముగా నభిస్టతమమౌ నన్నం బొసంగన్‌ స్వనీ తిని మున్నెంతయు నియ్యకొల్చి మజీయు దృ్పత్తిం (బవర్తిల్హుము డైనితోల్లాసముతోడం బల్కె సముదంచత్థాండనాస్వాదన రన మిస్ట్రం బని రాజవుత్తుంనకు శస్త్రం బౌశుచిత్వంబునన్‌. 105 రా. అని= యుద్దము, అభీష్టతమమౌను, అన్నన్‌ = అన్నట్టాయెనా, స్వనీతిన్‌ = బ్రాహ్మణధర్మమును, పొసంగన్‌, ప్రవర్తిల్దుము, ఉజ్జనితోల్దాసముతోడ్క పల్కె = భాషణమె, సముదంచత్‌ = ప్రకాశించుచున్న, ఖాండ = ఖండశర్క రాసంబంధ మైన, “స్కాళ్టండశ్శకలే చేళ్షువికారమణిదోషయో?” అని వి. 6త్రస్యేదొ మ్మని అణ్బంత్య యాంతము. వాః = ఉదకముయొక్క, “వార్విరి సలిలం కమలం జల” మ్మని అ. స్వాద = రుచివంటిరుచిగల, వర్తనము 2 వర్తనగలదిి శస్తంబౌ, శుచిత్వంబునన్‌ = అప్రతిహతుండొటచేతు జఖ్ఞాచిస్తుద్రేనుపహతే శృంగారాషాఢయోరపి, గ్రీేష్మేహతవ హేపి స్యా” త్తని వి అని = యుద్ధము, ఇష్టంబు 2 ప్రియమైనది, రాజపుత్రునికి భా అని=ః ఇటని, అన్నంబున్వు ఒసంగన్‌ = ఇచ్చెడికొజక్కు అన్నశబ్దము -క అద. బక్షజ్సే అనుధాతువున నిస్పన్నము గనుక అఆహారవాచకము. స్వనీతిన్‌ = తవబ్రాహ్మణ ఆకృతిధర్మముననే; ఇయ్యకొల్పి = ఆలాగుననే ఇచ్చెదమనిపించి వమఆీ= అనుధాతువున నిష్పన్నము ననుక అహారవాచకము, స్వనీతిన్‌ = తనబ్రాహ్మణఆకృతి ధర్మంబుననే, ఇయ్యకొల్పి ౫ అలొగుననే ఇచ్చెదమనిసించ్చి మఆి = అనుపించుకొ న్నపిమ్మట, ముల్‌ = సంతోషముచేత,. జనిత = పుట్టిన ఉల్లాసముతోడ. శస్తంబౌ = చెప్పలుడిన, శుచిత్వంబునన్‌ = అగ్నిత్వముగలవాం డై, పల్కెన్‌ = పలికెను. ఉత్సాహ. ఈవిధమునంబక్కి మజీయు నిట్టులనియె న్ళికాం త్తావిధి నొకవిఘ్న మిపుడు గలదు నిన్ను నారయం గా వినుమునివారణాధి కారమునకు దగుదునే మును దలంచినాండ నామదిన్‌. 106 తావదర్ధగతిర వా జ నభక్ష। ఛక్సు నిను నారయంగా ౯ 'డవవ ఇణవొం' న! 9 భా. అట్లికా ధికిన్‌ అఖాం' 0 వినుము త నకున్‌ = అవిఘ్నముమాన్సెడుపనిక్కి తగుదువు; వతావ దర్తగతియున్‌ = ఇంతపూనికను; మున్నువ మును వె తలంచినాందను. రా, విను, మునివి అరుణాధికారమునకు తగుదువే = తగుదావాా తొవదర్హ గతియున్‌ = అంధ్ర నకార్యరీతిని; మునీశ్వరుండవని తాళుకొన్నాండనని తాత్పర్యము.

106 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తే. వ ఆలునచ్యుసఖ్యాతివర్షి తాతు లహ్రదీప్తినిట్టలరు సీ నిస్ప్రభావ 'మెందుంబెట్టనికోగా నెసంగుచుంగడ చేర్తువస్మన్మహాశరాజితనిరూఢి, 10౯ నా! రా. అచ్యుత = స్టిరమైనయోగముచేత సభ్యాతి = భ్యాతిసహితమైన, వర్లితా = బ్రహ్మచారిత్వముయొక్క, అతుల(ప్రదిప్తిన్‌ = అత్యంత ప్రసిద్ధిచేత, నీ విప్రభావము = విప్రత్వము అస్మజ్‌ = మాయొక్క, శర= బాణములయొక్క, అజితనిరూఢిన్‌ = అప్రతిహతమైన శక్తిని కడచేర్తువు = అతి;కమింతు నీవు |1బాహ్మణుండవు గాంట్టి కొంకుచన్నామనుట, భాం వలలు ౨ ఒస్పెడ్కి అచ్యుత= కృష్ణునియొక్క సభ్యముచేత, నతివర్షిత మైన యతులమైన (ప్రదీప్తిన్‌ = తేజస్పుచేత్క ఇటల్లరునీవ్వు ఇది కృష్ణునిసాంగత్యమును భ్యాసమందరలి నేర్చుచేత్క అస్మత్‌ = మాయొక్క, పూజాబహువచనము, మహోశన్‌ = అధికాషేక్షన్సు కడచేర్తువు = సఫలము చేతువు. ఉత్సాహ, ఎన్న నేవరించునరసమిన్మహాననంబులో నన్నగారి గినిసినను ఘనాతిచండకాండవృ స్కి నలంప వచు ఇన్న! సృ జగదజేయదండ నుండుమూ యన్న బ్రాహ్మణునకు విరచితాంజలి యగుభకి తోన్‌, 108 భా ఎన్న నేవరించుడ నేనుగోరడి వర = (శేషమెన సమిత్‌ = సమి | ధలుగల, జ్‌ మేధస మిత్‌ ౫ గ 2 (1 స్తై 0 క్ష కే శ్ర ని 'ఈఊయా మ్మని అ. మహావనంబులోను, అన్నగారి క్ష క. కినిస్తి నన్‌ = నన్ను ఘన = మేఘములయొక్క, అతిచండ తార వర్శావనర క, కొండవృష్టిన్‌ = ఉదకవర్షముచేత, “కాండో,స్త్రీ దండబౌ న టల అని అం నలంపవచ్చున్‌ = నలగించెడికొలకు వచ్చును, జగదడయా-సంబుద్ది, దండనుండు మూ న్‌ = న్‌ = బాహ్మణాక్తుతి "మె 1: అన్నన = అనినన్కు బ్రాహ్మణునకు శణెక్చృతి యై యగ్నెక్రి చిరచితమైనయంజలిగలదె న పంచమిబవా(వీహి. భక్తితో; ఇట్టునునని ముందరం గ్రీయ. లూ హః క రా, ఎన్ననే = పప క వతు పోయుదదు మ క నట్లూనే, వరించు = స్వీకరించు వరసమిత్‌ డి న స్తూత్సవ. చేజనోగ అన అదర నాయొక్క, “సమిత్యాజిన్సమిద్యుద్దు మహి = ॥ అ, అవవంబుళో ననా వి గక్షణములోసల నగారిగినిసినన్‌ = జనములకు నతిక్రమింపరాన్సి లఫ్పిన్‌ = శరవర్షముచేత్క జగదజేయదండనుండు నలంపవచ్వున్‌ = యాష్టగలవాండ్కు మాయన = రఘురాముండు, పవచ్చున్‌ = అణంచుయత్నము చ్చే చె బ్రాహ్మణునకు విరచితాంజల్రి | యము అస్మైనను. దాళినందునకు హేతువు, గును న నయ” మ్మని రామవాక్యము గనుక గనకే నామగ్రే న శూరోరోషవా

ద్వితీయాశ్వాసము 107 స్ర్రర . ఆరాజన్యోత్త్రముండిట్టునుదితరభసుండై భవత్సర్వరవ్యా సోరంబిచ్చోర్చియుంటన్యముగంగొ నకుమాత్మాంగనాశుల్కతాద్భ క్సొారో(గ్రేష్వాస మిట్లశ్రమజిత మగుకెంచంగ నాచేతి కొటం (గ్రూరేష్వాసంబు లేదొక్కందు. గలుగునె తద్దోరయుద్ధంబు పై ంవన్‌ రా. ఆరాజన్యోత్తముండు = రాముండు, ఇట్టు అనుదితరభసుండై = పుట్టునట్రే యాగ్రహము గలవాండై, భవత్‌ = నీయొక్క, సత్వర = తివ్రమైన, = వ్యాహోరంబు = వాక్యమును, “వ్యాహ్యారుక్తిర్ణత” మ్మని అ. ఓర్చియుంట నన్యముగ్య కొనకుము = ఎంచకుమూ, తొదృ్బక్సార = అట్టి చేవగల, ఉ(్రేష్వాస = ఈశ్వరుని నిలు ఎంచంగ, ఆచేతికిన్‌ = ఆరఘునాధునిహస్తమునక్కు ఆంటన్‌ 2 తాళునట్టుగ్య క్రూ రేష్వాసంబు ఇ దురుసైనవిల్టు శరాసన మనినట్టు లేదు, ఒక్కొండు = ఒక పురుషుండు, ఒకండు, ఒకొండు అని "రెండు (ప్రయోగములు గలవు గనుక్క తత్‌ = అట్టిరఘునాథునియొక్క, కలుగునె క్రియ భా. ఆరాజన్యోత్తముండు = అర్జునుడు, ఇట్టను. దిత = ఖఇండితమైన, రభసుందై = వేగముగలవాందైై. త్వరపడకయనుట్క ఓర్చియుంట = వించుయునిక్కి నాచేతికి, (కూరేశ్వాసంబు = గట్టివిట్హు ఒక్కొండు 2 ఒకటి ఊ “ఇస్తుడేను రాకుండ నొకందు వచ్చిమజియొండునె అని పెద్దిరాజు ప్రయోగము. తత్‌ = అయిందని యొక్క. కలుగునె = కఠినెడిన్సా అని క్రియ. నాచేతికిందగినవి ల్లొకటియిచ్చినను నింద్రునితో యుద్దము "సీయంగల ననుట, సీ అనుటయు నాతడాజననాథ వరకుమూ రా[గణింజొచి నీయాత్మయందు నిటువంటితలంవున్న నిదిగో మహాబలో ద్దాముంబు కమలేశదత్త మయ్యె నాకీశ చొపంబునకు నెక్కు డిది గాండి నం బనుభారతీవరుధనుర్మ తల్లిక శేషోగ్రతరగుణ ప్రొఢి న త్యధికంబు (క్రమమున నన్యదేవ తే. ధృతములైన వానిని గణుతింప నేల దిని నెక్కడి నీభుజ స్టేమఘనవి బృంభణముంజూపు మని తనచేతివిల్లు దృఢరణస్థితి నరదంబుందెచ్చి యిచ్చె. 110 భాం కమ లేశ=జలాధిపతియైనవరుణునిచేత, దత్తమయ్యెను=ఇవ్వంబడెను, నాక్షీశ=

108 రాఘవపొండవీయముు సవ్యాఖ్యానము దేపేంద్రునియొక్క, చాపంబునకునెక్కుడు, గాండివంబను= గాండివమనెడి, ధనుర్మత ల్లీక=ధనుడ్రేష్ట మైనది “మతల్లికా మచర్చికా ప్రకాంరడముద్దతల్లడౌ (ప్రశస్తవాచకాని” అని అ శేషుని భంగినుగ్రతరమైన్క గుణ=నారియొక్క, “మౌర్వీజ్యాశిజినీగుణలి అని అ. ్రొఢిచేత నత్యధికంబ్పు అన్యదేవ=బ్రహ్మాదులచేత, ధృతములై న=ధరించుటలు గలిగె నన్కు వాని=ఆధారణములను, గణుతింపనేల్క అని. తనచేతివింటిని దృఢ మైనరణమం దుల స్టీతాఉనికిగలదాని అప్రతిహత మైనదానిననుటు అరదంబును=2రధమును, తెచ్చి యిచ్చెను,

రా అతందు=పరశురాముడు, జననాధవరకుమారా[గ్రణి: దశరధకుమార జ్యేష్టుందైనరామున్సి చూచ్చి అనుమాట్క నాకు, కమలేశదత్రమయ్యె= ప్రీతిచేత నియ్యంబడెను. ఈశచాపంబునకు నెక్కుడిది. ధనుర్మతల్లికి =ధనుశ్ళేం్పష్టమున కున్కు అశేషోగ్రతరగుణ ్రాఢిచేత నత్యధికంబ్రు ధృఢరణస్రితి =దృఢ మైనరణస్టితిగల, నరవపురుషులన్తు ద=ఖండించుదొన్మి *దోఅవఖండనే, అతోనుపసర్శే కలి అని కస్ర త్యయాంతరము, తన చేతివింటినిచ్చెను. మ. నుతశక్తిన్‌ నృపసూనుండట్టిధనువున్‌ మో పెట్టి యమైంద్రాయుధో ద్ధతిపాథోదనిరాసి యయ్యెనపుడాతండు సముద్వేగయు క్తతంగీర్తించి కృతావృథాగ్రహతద, స్త్ర, క్రామితస్వర్లప ద్హతియై యిస్టమహావనీచరతం జెందం గాంచి పొంగె మదిన్‌ 111 రా. పం ద్రాయుధోద్దతిపాధో దనిరాసియయ్యె=ఇంద్రధనుస్సుతోంయాడిన యున్న తిగల మేఘమును దిరస్కరించినవాండాయెను. నీలమేఘశ్యాముండు గనుక్క ఆతండు= వరశురాముండును, సముద్వేగయుక్త త=భయయోగముచేత కృళమైన్న అవృధా=వ్యర్హ ముగాన్ని గ్రహాగ్రహణముగల - ఎక్కుంబెట్టుటగల, తద,స్త్ర్మ,2 ఆరాముని బాణము చేత క్రామిత=అ క్రమింపంబడ్డ, పోయొట్టంబడ్డదనుట, స్వర్గ్షముయొక్క, పద్దతి=మార్గము గలవాండై,. ఇష్టమైన మహా అవనీచరత్‌ =భూసంచారమును, చెందంగాంచి మదిని పొం గాసంతసిల్లెను.

భా, నృపసూనుందు=అర్జునుండు, అట్టిధనువుజగాండేవమున్తు ఐంద్రాయుధో ద్రతి=ఇంద్రుని యాయుధములయొక్క యుద్ధతితోంగూడిన పాథోద=మేఫఘములనుు నిరాసియయ్యె=పోంగొట్టినవాండాయెను. ఇంద్రునివజము. మొదలై నయాయుధములను 'మేఘములను బోయ్‌ స్టైననుట, సముత్‌ =సంతోషముతోగూడిన్క వేగ=సంభ్రమముతో డనైమ్క “సమౌసం వేగసంభ్రమౌ” అని అ, యుక్తత = కూటమిచేత, ఆతండు=ఆయ గ్నియ్యు కీర్తించి కృతమైన, అవ్పధా=వ్యర్హముగాని ఆగ్రహ=చలముగల, తత్‌ =ఆయర్హు నునియొక్క, అస్త్రములచేత, క్రామితస్వర్లపద్దతిటైకప్పబడ్డయాకాశమార్గము గలవాండై, అర్హునుండు శరసంజరము గస్టైంగను, ఇష్టమైన, మహీ వనీ= వనముయొక్క చరత్‌ =భక్ష అమును,

ద్వితియాశ్వాసము 109 తే, తనకనలు చేస్ట లంతధీతిని ఘటింస

మగడి శరణన్నం దన్మహి మయం దదాత్త

తన్మహాదై న్యము గణించి దయ దలిర్చం ॥'

గాచె నేమన నప్పు డారాచపట్టి, 112

భా. తనక్కు ఆనలుచేష్టలు అంతభీతిన్‌ =నాశభయమును ఘటింప్కు శరణ న్నన్‌= శరణు వేండినను, తన్మహిన్‌= అఖాండవవనభూమియందు, మయున్‌ =మయుండను వాని తదా=తత్కాలమందు, అత్తవపొందంబడిన్న తత్‌ = ఆమయునియొక్క, మవోదై న్యమును గణించి ఆరాచపట్రి=అర్జునుండుు కాచెన్‌ =రక్షించెను.

రా. తనయొక్క, కనలుచేష్టలు = కోపచేష్టలు, అంతైన, తత్‌ =అపరశురా ముని యొక్క, మహిమయున్‌ =మహిమన్సు కడమ నరి. ఉ. (సుక్కక భూమిభృత్కులవిరోధి కడంక నడంచి యిమ్మెయిం దక్కక హేతిధారి కుచితం బగుకార్యము నిర్వహించి సెం "పెక్కుడుగాంగ నాత్మవురి కేంగె హరిన్నుత కీర్తిగూడిన ల్లైక్కులం బిక్కటిల్డుచుం దలిర్చ్భు[ప్రతాపవిజ్బంభణంబునన్‌ 113 రా. భూమిళృత్కులవిరోధిమైైన సరశురామునియొక్క్య కడంకన్‌ =గర్వమును, 'హేతిధారికిన్‌ =శస్త్రధారునక్కు రవేరర్చిశ్చ శస్త్రంచ వహ్ని జ్వాలా చహేతయఃఅని అ. హరిత్‌=దిక్కులయందు, ఆశాశ్చహరితశ్చతాః అని అ. నుతమైన్స వీంగెనుఐ క్రియ కడమ సులభము,

భా. భూమిభృత్కుల=పర్వతసమూహములకు, భూభృద్బూమిధరే నృపే అని అ. విరోధిలైన యింధద్రునియొక్క; 'హేతిధారికిన్‌ =జ్వాలావవాందై నయగ్నికి నుతక్తీర్తిని, హరిన్‌ = =కృమ్లున్తి కూడ్కె ఆత్మప్పురికిన్‌ =ఇంద్ర(ప్రస్టపురమునక్కు ఏంగెను.

సీ. సర్వేశ్వరుండు కృష్ణు సఖ్యాతిమహిమకు

నెంత పెంపును దగు నేమిచెప్ప దక్షం డొానరుం డట్టు దనర రాక్షసకుల తక్షకుం డతివిచిత్ర తరశక్తి మయుం డతి క్రాంతవాజ్మానసభావిశే సష్తంబు వై వస్వతసంతతికిని దనదుఠీలోదయంబునను సంపాదించి 'సెళ్టై నత్యంతంబు "పెంపు సొంప్పు

తే. సంఘటిల మరుచృ్చతమఖసంతతుల క తండు గదాదండమును సమిద్ధజయనాది కంబువరము నిచ్చెను హరికిం బడరంగం బలుదెణంగుల నార్యలుం (బ్రస్తుతింప [మడ

110 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము

భా... సర్వేశ్వరుండగు కృష్ణునియొక్క. సభఖ్యముచేతవైన యతిమహిమక్కు దక్సుండు ఆనరుండు2 ఆయర్జునుండ్సు అట్టుదనరన్‌ = అలొగుననొప్పుచుండంగ్కా రాక్ష సకులము యొక్కతక్షకుండు, విశ్వకర్మ, తక్షక్రో నాగవర్హక్ష్యోః అని అ. అతివిచిత్ర తరమైన శక్తిగలవాండ్రు మయుండు, అతిక్రాంతం అతిక్రమింపబడిన, వాక్కులయొక్క, మానంపరిమాణము. గల్క వాగగోచరమనుట, సభావిశేంబును, వై వస్వతసంతతికిన్‌ = ధర్మజునకు, తనదు ఠీలోదయంబునన్‌= క్రియాచాతుర్యముచేత, సంపాదించిపెస్టైను మరుచ్చతమఖసంతతులకున్‌ = వాయువు యొక్కయు నింద్రునియొక్కయుం బుత్తురల- భీమార్జునులక్కు అతందు మయుండు, గదాదండమును, సమిద్ద = ప్రకాశింపుచున్న, జయం జయముగలుగునట్టుగ్నా నాది = మోగెడి కంబువరమును=శంఖ (శ్రేష్టమును, శంఖస్స్యాత్కంబురస్త్రియా మ్మని అ. హరికిన్‌ = 'శ్రీ/కృష్ణునిక్తి ఇంబడరంగన్‌ = ఇంపగునట్టుగా, ఇంబడరగా భజసనంబు అని యనంతుని ఛందః ప్రయోగము.

రా. కృష్ణు = విష్ణవుయొక్క సఖ్యాతి = భ్యాతితోంగూడిన్స దక్షుండానరుండు, తక్షకుందు = శాసకుందు, శక్తి మయుండు, అతి[క్రమింపంబడిన, వాజ్మానస =వాక్కును మానసమునుగల్క ఆవాజ్మానసగోచరమనుట, _భావిశేషంబు = కాంతివిశేషమును, వైవస్వత నంతతికిన్‌ = టైవన్వతమనువుయొక్క వంశమునకు, తనదు = తన యొక్క రీలా= విలాసార్ధమైన్క ఉదయంబునన్‌ = అవతారముచేత, మరుచ్చత = దేవతాశతములకును, మఖసంతతులకున్‌ = యాగసమూహములకున్తు అతండుగదా = ఆవిమ్లువుగద్యా దండజ ఆధారము, మును=వూర్వమందు, జయన =జయముు జయనే జయః అని అ. ఆదికంబు= ఆదిగాంగల వరమును హరికిన్‌= ఇంద్రునకు, ఇచ్చెను. రఘునాధునిమహిమను. వర్షించ శక్యముగాదనుట.

చ అది యటులుండె నట్టిసభయానతశత్రుదయాళుం డాజిదీ

వ్యదరిహృదంతనహ్ని సమవర్తిసుతుం డతిలోకభాగ్యసం

వద లమరంగం జేకొని శుభస్థితిం దమ్ములుదాను నెంతయుం

బొదల శుచిత్వశాలి యజపుతక్రుడు మిక్కిలి సంతసిల్లుచున్‌ 115

రా, సభయ=భయసహితమౌనట్టుగా, ఆనత=సమ్రులై న శత్రువులందు దయాళుండు, ఆజీ= యుద్దమందు, దీవ్యత్‌ = (ప్రకాశింపుచున్న, అరి= శత్రువులయొక్క, హృత్‌ = హృద యములయందు, అంతవహ్నిసమః= ద్రళయాన్నికి సమమౌనట్టుగ్యా వర్తించుచున్నవాందు, సుతుండు=రఘునాధుండు, అతిలోక్ర=లోక్రముల నతిక్రమించిన అత్యాదయః క్రాంతా ద్యశ్హే ద్వితియయా అని ద్వితియాసమాసము, భాగ్యసంపదలచేతం బొదలలొ, అజవుత్రుండు:. దశరధుడు, వెంసొందెనని ముందరిపద్యమునంగ్రియ.

భా, అది యటులుండెె అట్టిసభయందు, అనతశ్తరు దయాళుండు, అంత వహ్నియయినవాండు,. సమవర్తిసుతుండు =ధర్మజుండు, శుచిత్వవ ధావళ్యమువేత, శార్రిక ఒప్పెడివాండు, ఆజపుత్రుందు=బ్రహ్మవుత్రుడైన నారదుండుు చనుదెంచి యని ముందటిపద్యమునకు నన్వయము,

చద్వితియాశ్వాసము 111 క. చనుదెంచి సర్వదిగ్య ర్హనం దేజము మెఅయం దత్పురస్థితిం బెంపాం 'డెనతల డనుజులు దొానుం బొనరించువుహోపచారముల రంజిలుచున్‌. 116 భా, సర్వదిన్వర్తనను దేజము మెంయగ్నా తత్‌ =ఆధర్మజునియొక్క వురజా అభిముఖమందు, స్ట్రితిన్‌ = ఉనికిచేత్స పెంపాందెను.

రా. తత్పురస్టితిన్‌= ఆపట్టణస్రితిచేత ఆతండు = రాముండ్సు అనుజులు దానును పొనరించునుపచారములచేత్క దశరథుండు, రంజిలుచును సపెంపాందెన్‌ = సుఖమున నుండెను,

శా. మాహానాధవిహారవాహనకృపామాహాత్మ్యసాహాయ్యకో త్సాహిన్షక్ష్హ్య కటాక్షవిక్షపితభక్త వ్రాతసంసార శ్రీ, బాహశ్యప్రదపాదసంస్మరణ పంపా పామకుటాద్రికే లా హేవాకవిపాకవిస్మరితకై లాసాదికేళిరసా, శేష మాపహానాధ=గోరాజై నవృషభమే, మాహేయీ సౌరభేయీ 'గౌరుస్రా మాహాచ

శృంగిణీ అని ఆ. విహారార్థమైన వాహనముగలవాండా్యా కృపా మావోత్మ్య మవెడి, సాహాయ్యక = సహాయముచేత ఉత్సాహె=ఉప్పాంగిను క్లక్షకటాక్షైకటాక్షలేశము చేత న్లక్ష్టృందభ్రంకృశం అని అ. కటాక్షోపాంగదర్శనే అని అ. విక్షపితై చెద రమీటంబడిన భక్తవ్రాతముయొక్క సంసార= జన్మాదిబంధముగలవాండ్కా. భక్తుల నిత్యులంజేసెడివాండనుట్టు _శ్రీబాహుళ్యవ= ఐశ '(ర్యపరంపరన్సు ప్రద=చాలా ఇచ్చెడ్సి పాద సంస్మరణుగలవాండా, పాదారవిందస్మరణమువల్ల సంపదన్సు ప్రసన్నతవల్ల మోక్షము నిచ్చెడివాండుగననుక్క, పంపానదియందుంగలు హేమకూటాద్రియందుంగల్క ఖేలా= విహార ముయొక్క, [క్రీడా ఖేలా చకుర్తన మని అ. హేవాక= సహృదయంగమమైన విపాకజవరి చయముచేత్క విస్మరిత2ముజువం జేయంబడిన, క్రైలాసాది=వైలాస గంగలయొక్క, కేభీరసా=వివారా షేక్షగలవాండా, హేమకూట పంపానదులు క్రైలాన గంగలకంక (శ్రేష్టములనుట.

క, పెదవేంకటాద్రిహృదయా, స్పదపదవిన్యాసతుంగభ ద్రావీచి నృదుశీకరవిరచితనిజ, సదనాంగణరంగవల్లిసొభాగ్యకళా. 18 రంగవల్లి= (ముగ్గలయొక్క

న్రగ్విణి. బ్రధ్న కోటీసమబ్రాజితేజోఘనా బుధ్న భావాప్తి సంపుస్టసృష్టిద్రుమా బుధ్న వద్చోధసంహృష్యదృష్యర్చితా గృధ్నుతాపుర్వకాకృష్టశిష్టార్భనా. 119

12 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము గద్యము, ఇది నిఖిలసూరిలో కాంగీ కారకవిత్వవై భన పింగళి యమర నార్యతనూభవ సౌజన్యజేయ సూరయనామధేయ(ప్రణీతం బైన రాఘవపొండవీయంబునందు ది తియాశా (సము.. బ్రర్నకోటీసమ= కోటిసూర్య సమమౌనట్టుగ్యా భ్రాజి = ప్రకాశింపుచున్ను తేజస్సుచేత ఘన మైనవాండా బుధ్నభావ=వూలమౌటయొక్క మూలం బుధ్నోం్టి నామకః అని అ. అస్త్రీ= ప్రాప్తిచేత్క సంపుష్ట్ర = పోషింపంబడిన్క సృష్టియనెడి, ద్రుమా= వృక్షముగలవాండా బుధ్నవత్‌: వవృద్దించొందుచున్న బోధ= జ్ఞానముచేత, సంహృష్యత్‌ = సంతోషించుచున్న, బుషులచేత్క అర్చితా = వపూజింసంబడ్డవాండా, గృధ్నుతా = ఆపే త్షచేత, నృధ్నుస్తు గర్హనః - లుట్టోభిలాషుకస్త్రష్ణ క్కని అ. అపూర్వకమౌనట్టుగా ఆఅకృష్ట2అంగీరింపంబడిన, శిష్టుల చేతియర్చనలుగలవాండా, గద్యము. ఇది శ్రీ/మన్మదనగోపాలకృపాకటాక్ష సం ప్రాప్తసారస్వత సంప దానంద నంతవరకులక్షీరపారావార తారకాసుధాధామముద్ద * రాజు గణపయామాత్య పెదరామధీమణి ప్రదర్శితం బైన రాఘవ పాండవీయాదర్శంబునందు ద్వితియాశా (సము.

తృతీయాశ్వాసము 113 శ్రీరస్తు. శ్రీ, రామచంద్రపరల్రహ్మజే నమః ళా రాఘవపొండవీయము,. తృతియాశా (సము న్చీ / మద్దారపరమ (పేమాస్పద యాకువీటిపెద వేంకటధీ ధావము సదాలసదసద్భ గ్బూవమ విరూపాక్ష హేముకూటాధ్యళ్లా ! వ! సదా = ఎల్లప్పుడును, లసత్‌ = ఒప్పుచున్న, అనద్భక్‌= సరిలేని భూమ మహిమగలవాండ్వా వృధాదిభ్యఇమనిచ్‌ బహోర్జోపోభూచబహోః అనునూ(త్రములచే ఇమ నచ్చ్రత్యయముయొక్క యికారమునకు లోపమును బహశబ్దమునకు భూ అను నాదే శమును. వ. అవధరింపుమట్టురంజిల్లుచున్నయయ్యతీం ద్రసామాజ్యధారేయుండు. రొ. అతింద్ర= ఇందునినతిక్రమించిన సామాజ్యధారేయుండు= దశరథుందు. భా. యతీంద్రసామాజ్యధారేయుండు = మునీశ్వరోత్తముండైన నారదుండు. తే. అతిశుభార్థ సంపతృ్పదంటై నవసుధ మహిమ నేలుచు వాత్పల్యమధురిమమున నతని నలరింపుచును బ్రియంబగుసభాజ నప్రధానహితో క్రిబ్బందమున నంత. తి భా. అతిశుభ = మిక్కిలియునింవైన్క అర్హసంపత్‌ = భావపుష్టిగల, వదంటై= వాక్యములుగలవాండై, నవ = నూతనమైన, సుధ = అమ్బృతముయొక్క, , మహిమను ఏీలుచున్‌ = అతి[క్రమించుచున్సు అతనిన్‌= ధర్మరాజును అలరింపుచున్వు ప్రియం బగు= ప్రియమైన) నభాజన = సన్మానమే, ఆనందననభాజునే అని అ, (ప్రధానముగాం గలహితోక్తి బృందముచేతను.

రా, అతిశుభమైన, అర్హసంపత్‌, ద్రవ్యసమృద్దిక్కి పదంటైనస్ట్రానమైన్న వసుధ= భూమిని ఏలుచ్చు వాత్పల్య= నెనరుచేతనైన, మధురిమమునన్‌ = (వేమముచేతన్సు స్వాదుప్రియౌ తుముధురాౌ అని అ, సభా = సభయందుంగల జనులయొక్కయు,

114 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము (ప్రధాన = సుమంధ్రాదిమంత్రులయొక్కయు, హితోక్తి బృందమునన్‌= ప్రియ. వాక్యము చేతను అతనిన్‌ = అ రామున్సి అలరింపుచు, ఇట్లనియె నని ముందరి కన్వయము,. క. క్రమమున ధరణీభరణ, క్షమ మగుతద్ధర్మనీతి చాతుర్యవిశే ష మశేషమరసి యధిక్త ప్రనుదుండయి (ప్రసంగవశతరసప్పించి తగన్‌ రా తత్‌ = ఆరామునియొక్క, ధర్మనీతి, ప్రసంగవశతచేత్స రప్పించి= రాముని రప్పించి. భా, తద్దర్మ = ఆధర్మరాజుయొక్క, ప్రసంగవశతను రప్పించి = ప్రసంగ మును దెప్పించి యనుట, సీ బంధురంజనరామభ ద్ర ధర్మాత్మజ మైశ్వర్యశోభిత యన్వయైక పావన పొందురాజీవరమాధుర్య శోభననయనవసు ప్రతాప, నిర్మల ప్రొఢివినీతత్వవిజ్ఞాన సౌశీల్యశార్యాది సద్గుణములు విని యుబ్బుచున్న వాండను 'మోదగరిమంద త్చేంఠరణం జేసి యేం దివిరి నిన్నుం తే. బనిచెద సమస్త మహేరాజ్యపాలనముగ రంబునుతి 'కెక్కంచేయుము రాజసూయ మౌనచంద్రి కాస్తూర్తియుం బోనిక్తీర్తి మున్నుగౌంబర్వి కకుబంతనములం దలిర్భ 6 భా, బంధురంజనముచ్చే రామ=జఒప్పెడ్కి భద్ర= శుభములుగలవాండా, శ్వ(శ్రే యసం శివం భద్ర మ్మని అ, ధరాత్మజ్క ఐశ్వర్యశోధిత్య పాండురాజు ఈ వనీయొక్క _వరమాధుర్య, శోభననయ, నవసుప్రతొప్క నిర్మల ్రొఢ్కి వినీతత్వ, విజ్ఞాన సౌశీల్య, శౌర్యాదిసద్దుణములు విని యుబ్బుచున్నవాండు అనుమోదగరిమ చేత తత్‌= ఆపాండురాజుయొక్క, (పేరణంచేసి = పసుపుటచేత, రాజ్యపాలనము నుతి కక్క ఆన= అజ్ఞ తదభవవదము, కీర్తిమున్నుగా = క్రీర్తికంళు ముందర=గా, శరిర్ప్య రాజసూయము చేయుమని యన్వయము, రా. బంధురంజన,ం రామభద్ర, ధర్మాత్మ, జయైశ్వర్యశోభిత అన్వలైక' పావన పొండురాజీవ = తెల్లదామరభంగి, రమాధుర్య=లక్ష్మీని వహించినవై, శోభనముల యిన నయన = కన్నులుగలవాండ్కా వసు= అష్టవసువులయొక్క, ప్రతాపమువంటి. ప్రతొపము గలవాండ్డా ఇవి సంబోధనలు. నిర్మల ్రొఢివి = కళంకము లేని ప్రజ్ఞగల వౌండవు నీ. సీయొక్క, తత్త్య = సిద్దాంతమైన, విజ్ఞాన = శాాస్త్రజ్ఞానమును,

తృతీయాశా (సము 115 మోన్మేదీర్ద్హాానమన్యత్ర విజ్ఞానం శిల్చశా,స్త్రయో%, అని అ. సౌశీల్య = సద్వర్తనయు శౌర్యము. నాదిగాంగల సద్గుణములను విన్సి మోదగరిమన్‌ = సంతోషాతిశయముచేత ఉబ్బుచున్న వాండన్సు తత్‌ ఆయా మోదగరిమయొక్క, (పేరణచేత్మ ఏనుబనిచెద, రాజాచం[దునిచేత్క రాజా ప్రభా నృపే చంగద్రే అని వి. నూయమాన = నృజింప పడుచున్న శ్రొత్తై నదనుటు చం(ద్రికొస్పూర్తియుంలోని = వెన్నెల నిగ్గుగరిగిన, క్ష్‌ర్తి కకుబంతములక్‌ = దెగంచములయందు, దిశస్తు కకుభః కాష్టాః అని అ. తలిర్చన్‌ ఇ ప్రకాశించునత్దుగ్భా రాజ్యపాలనము చేయుము, క. అనుటయు ముకుళితకరుండై యనఘా వరి నవధరింపు మంతటిశక్తుం డనె యే నొండొకపని నా కను[గ్రహింవు మన నుజేయు నతండి ట్లునియెన్‌. ౯7 రా. భా రెంటికి సనుము సులభము, చం జనకునియాబజ్హ యన్న నవిచార్యము మున్నిది యెన్ని చూడునమూ యనయముసన్నిధిన్‌ నిను సమర్భతరుం డని నిశ్చయించి పం చినపని దినినీవు దగం జేయ సదాత్రసుధర్మతన్‌ సుఖం బున హరికాల్వొనర్హు నని పూనినవొండనయంబు బుద్ద్గిలోన్‌. ఈి ఖా. జనకునియాజ్ఞ, అన్ను ఎన్నిచూడుము ఆయన = పాండురాజు యముసన్నిధిన్‌ 2 యమునిసమ్ముఖమందు. పంచినవనిని దినిన్‌ ఇ యాగమును చేయన్‌ = చేసినను సదా = ఎల్లవడున్సు ఆత్ర పొందంబడిన సుధర్మతన్‌ = దేవనభగలవాం డౌొటవేత పూనినవాందు=2తలంచినవాడనుట. రా. జనకునియాజ్జ్ఞ, అన్నన్‌ = అనినచ్చు అవిచార్య మెన్ని చూడూమా అనయము = ఎవ్వుడును నన్నిధిన్‌ = సత్పురుషులకు, నిధివైన, నిన్ను, నద్భా ఆత్త =. స్వీకరింపంబడిన సుధర్మతన్‌ =లెస్సధర్మముగలవాండనై, హరికొల్వు = శ్రీహరి “సేవను, ఒనర్హునని బుడద్డిలో నయంబును బూనినవాండనుట. క. జను లందణజు నీయం ద త్యనురాగముకఠిమి నెరపెదరు సత్త్వమహ త్వనిరూఢిం బొాల్పెసంగునీ యనుజులు భవదియశాసనై కాయత్తుల్‌, ఠి వ. కావున నమ్మహాకార్యంబు నిర్వహింప. శ ఆ. అనఘ నీవె తగుదు వనివారితనయాద రౌచితిం గడు నాప్ప నాయతిశుభ గుణవశు డనపించుకొని నిజేచ్చం జనని యత్యుదారుం డభిలకృత్యవిదుందు. శ!

116 రాఘపపాండనీయము,. సప్యొఖ్యానము రా దశరధుండు. రఘునాధునికే నీతి యువదేశించెడి ప్రకారము అనఘా అని వారితమైన్స నయ ౫ నీతియొక్క్య అదర ౫ అమితమైన, బాచితిన్‌ ఇ లా త్యముచేత ఈషదశ్తే. దరం స్మృత మ్మని అ, కడు ఒప్పన్‌ వఒస్తుటచే, చగుదువ్వు ఆయతి 2 ఉత్తరకాలఫలముచేత శుభములైన్న నుణములకున. నిత్యత్వొ దెనుణములకు చశుండనిపేంచుకొన్ని నిచేచ్చంజనని = తన ఇచ్చను నడదవనటువంటేి అత్యుదారుండు వఅతిసనుర్హుండయినవాండు, అభిలకృత్యవిదుండు = "ప్రవకాద్యజ్ఞుండుు నీవు నీషెప్పిననుణములుగల వొండవ్చ గనుక సకలకార్యములను నెంంగుదు వనుటు, భౌ అనఘ్మ నీవె తగుదువ్వు అని = వళిక్కి వారి = సాొండవులయొక్కయు, తన యొక్కయు ఆదరౌచితికడునొస్పులా, శృళగుణ ౫ సర్గుజవంచులక్కు వశుండు వ విదేయుయ, అతి = నారదుండ్కు అనపించుకొని = అంపేంచుకొన్మి చనన్‌ = షోణత్యా నియతి ఇ నియమముచేత, నియతిర్నయమే డై వే అని వి ఉదారుండు అఖిలకృత్యవిదుండు, అవనివరేణ్యుండని ముందరిపద్యమున కన్వయము. ఆ. ఆయపనివరేణ్యుం డాయాగమవ్యయా గమసముచితధర్మగతి నదప్పుటు త్రై జయింసవలయు నాశల నన్నింటి నని కృతిజనగోప్పీనాకళించి యు భౌ ఆఅ అపనివరేద్యుడు = ధర్మరాజు అవ్యయ 2 నొాశములేని ఆగ మనముచిత 2 నేదోచిదతమైన, ధర్మవర్తనచేత, ఆ, యాగమును, నడవ్పటకై = చేసెడి కొజుక్కు ఆశలన్‌ ఐ దిక్కులను జయిుంపవలయునన్వి కృతిజనగోష్టిన్‌ ఇ విద్వ క్లనుంతోడి. ప్రసంగముభేత ఆక్షభించి = తెలిస్తి రిప్పులనేలంగలిస.. నముసర్యంతము కుళకము, రా, అవనివరేణ్యుండు, ఆయాగము = ఆదొయ్రొప్తికిన్ని వ్యయానమ = వ్యయ్రాప్టేకిని సముచిత = తగిన ధర్మగతిన్‌ ఇధర్మవర్త నన్వు నడపుటుకై, సీ అయదిబు నందు నాఅవభాగమెండె మూండవభానమొండె నందర్హమొండెం గాని వ్యయముసేయ. రాదు వరపతిక్షిని అనికృతి = శరత్వ్వములేని - కసటము. లేని వారనుట జనుఐతోడి గోప్టిచేత్త ఆకళించి = ఫలస్సి ఆయవ్యయౌఛిత్యమును, అశాజయోపాయమును. చైలిసి నడుపు కునుట, త సత్త్వధర్మకళావరాజత్నంతాప ఘనుందు రొజులలోం బెద్డ యనలభం జనుంబై కృష్ణతనుజరాసంధుండు శేవలముని దేస్ట కర్మాక్షముం డని యొన్నుమదిని, 18 రా. సత్ష్వవలలిమిచేతన్సు ధర్మకిళా = ధర్మశాస్త్రముచేతన్సు. విరాజిళ్‌ ఒప్పుచున్న ప్రతాపముచేతన్ను. ఫఘునుండుం అధికుండై నవాండు, "పెద్దయనం,

తృతీయాశ్వాసము 117 చనున్‌ తగును ప్రకృష్ణ = అధికమైన, తను= శరీరముయొక్క, జరా ౨ ముది మియొక్క సంధుండు=సంధానముగలవాండై నన్ను ముదిసినవాండై ననుట్టు నిజ=తనక్కు ఇష్ట మైన కర్మ= ప్రయోజనమందు, అక్షముండు =అసమర్హుండు, తనముదిమిచేత నాచా రలోపమేకాని 'పెద్దచనము. కఠిగియు నియమము లే యుండున్సు అనిః ఇటని, మదిన్‌ ఇమనస్సున్స ఎన్నుమ్ము. తానుముదివాందు. గనుక రాజ్యపాలనమునకు నీవె తగుదువని తాత్పర్యము, భా. సత్త్వవబలిమిచేతను, ధర్మకళావధనుర్విద్యచేతన్ను ప్రకృష్ణతన్‌ = ఆధిక్య మున్న జరాసంధుడు, నిజం న్వకీయమైన్క ఇష్టకర్మ2 యాగకర్మమంద్యు. ఇష్టం యాగాదికర్మస్యా త్తని అ. కరికలభవత్పం్రయోగము, అక్షముండు =ఓర్చులేనివాండు, అన్కి ఎన్నుమదిన్‌ = ఎంచెడిమనస్సుచేత తే, విహితసన్మండత్రుం డగుచు వివేకఘనుండు విహతిలేకొప్పునచ్యుతవిజయసంయు ఉర్మకో (వ జి తప్రహితభీమనేనోద్ద తిప్రవృద్ధి చేత రిపు నేలంగలపెను సిరులు గొనుచు క్షేత్ష భౌ. విహితణ చేయంబడిన్స సన్మంత్రుండగుచువమంచియాలోచన గలవాండౌకొం చును వివేకమఘునుండు=ధర్మరాజ్కు ఒవ్హుచున్న, అచ్యుతవిజయసంయుత2. కృష్ణార్డున సహితముగా, ్రహిత=అంవంబడిన్న భీమ సేనునియొక్క, ఉద్ధతిణవ్రవోరముల యొక్క . ద్రవృద్దిచేత, రిపున్‌ = శత్రుండై నజరానంధునిి నేలంగల పెన్‌ =సంహరించెను. రా. విహితసన్మం[త్రుండగుచున్‌ = మంచివారితో నాలోచనచేసినవాండ్రై, వివే కఘనుండ్రైన జనుండ్కు అచ్యుత జాజన్సి విజయముతోడ సంయుతమైన, వ్రహిత= అత్యంతవిహిత మైన, భీమ 2 శత్రుభయంకరమునై ను సేనయొక్క ఉద్దతి జొద్దత్యము యొక్క, ్రవృద్రి చేత రిపునేలంగల= శత్రువుయొక్క భూమియందుం గలిగిన్స పెను సిరులుక అధికసంపదలమ్ము కొనుచ్చు ఒస్తునని క్రియ. మ. స్వనిదేశోన్నతి నంతటన్‌ నెణయుచున్‌ శక్తిం జతుర్దిబ్న రేం (ద్రనికాయంబును 'గెల్బి తమ్ము అసమౌొన ప్రాప్త విత్తార్వణం బునం దన్న న్వశుళైన బాహ్మణులతోం బూర్జాధ్యరారంభుండై యనఘ్మశ్రీం బృధివీశుండొ ప్పెగు రూఢా పూర్వసత్కీర్తితోన్‌ 15 రా. స్వనిదేశోన్నతిన్‌ = స్వాజ్ఞామహిమచేత్క అంతటన్‌ = అన్ని చోటులను చతుర్ణిక్కులందుల, గెల్చి తమ్ము లనమాన=ఒప్పునట్టుగ్యొ ప్రొప్ప మైన= ధర్మార్దితమైన దనుటు, విత్త= ధనముయొక్క, అర్పణందునన్‌ = దానముచేత తన్పన్‌= తనియించంగా, తమ్ము దన్పంగా ననుట్స వశుకైన = విధేయులైన బ్రాహ్మణులతోం గూడు రూఢ= ప్రసిద్దమైన అపూర్వవవింతైన్క సత్కీర్తితోడ్క పృధివీశుండు, ఒప్పెనగున్‌, శ్రేయ

118 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము భా. అంతటను, తమ్ములు= భఛీమాదులు, అసమొనమౌనట్టుగా పూర్ణ ఈడే ఆన్న అధ్వర = యాగముయొక్కం ఆరంభముగలంవాంద్రై. సగురు = తం(డ్రితోయాడు నట్టుగా ఊఢ= వహేంపంబడిన్న పృధివీశుండు2 ధర్మరాజు, ఒప్పెన్‌ = శ్రియ త్‌ క్లిష్టత యించుకంతయును లేక మనః (ప్రమదంబుతోడ నా యిష్టము నిర్వహించి పృథధివీశులలోపల నర్హభీష్మసం సిసి మెయిం గరం బొనరిచెందుదనుత్తమపూజ చక్రి కు త నురి;లోన సమతేజుండవీవని పలి నెమ్మితోన్‌ 16 ల' ట్‌ గ్రా బలి భౌ, ఆయిస్ట్రము ౩ ఆయజ్ఞమును నిర్వహించి=చేస్తి అర్హమైన భీష్ము నియొక్క సంసిస్ట్రిమెయిన్‌ = అనుజ్ఞచేత్స తుదన్‌= యజ్ఞసమాప్త్పియందు, అసమ తేజుండవ్వు ఈవు, అన్ని చక్రికిన్‌ = కృష్ణునికి ఉత్తమపూజ నొనరించెను. రా. నాయిష్ట్రము = నాకోరికనుు అర్హః తగుమైన్మ భీష్మ= భయంకరమైన, సంసిష్టే మెయిన్‌ = సమ్యగాజ్జచేత్స అనుత్తముపూజక అత్యుత్తమపూజు చెందుదు= పాందుచున్నాండవ్యు చకక్రికిన్‌ = విష్ణువునక్కు సను= సనూనమైన్క తేజాండవ్వు అని, పల్కి, నడ'పెనని ముందరిపద్యమునం (గ్రియ. తే మటియుం దగుమాటలాడి యమర్త్యకార్య నియత లీలావతారు నన్నీలవర్డు “స్నహరసమున నభిషిక్కుం చేయ నతండు లలి నడ వె నవ్లు తుచ్చభలగ్నచింత కే రా. అన్నీలవర్థున్‌ = , శ్రీరామచంద్రుని 'స్నేహరసముతోడ్క అధిషిక్తుంజేయన్‌ = పట్టాధిషిక్తుని చేయుటకు, తచ్చుభలగ్నచింత = అపట్టాభి షేకశుభలగ్న విచారమును నడపెను. భా. 'అన్నీలవర్థున్‌ = శ్రీకృష్ణుని స్నేహరసమున నభిషిక్తుంయేయన్‌. = "స్నేహ రసము వర్షింపంగాననుట్క అభిషిక్తుంజేసినన్సు అతండు= కృష్ణుండు తత్‌ = ఆధ్గర్మరాజు యొక్క, శుభమందు అన్నమైన చింతను నడపెను. చ. సువిభవభూతిం బేర్చుహరి సొం పవుంగా దను ,శ్రీమదాత్మనై జ లా. భవనము వెలార్చుచుం బ్రబలభవ్యతదీయసుదర్శనంబుచే దివిభు వినున్న సభ్యవితతిం బరికల్పితసాధులోచనో తృవవిధి మ్రైనితాంతము దితత్వనుం జెందంగంజే సెనంతటన్‌ 18 భా, హరి 6 కృష్ణునియుక్క, సొంవును, అవుంగాదనువనిందించెడి, ఇశ్రీమద సంపద్గర్వముతోం. గూడిన ఆత్మ= తనయొక్క వైభవము, ్రబలలా, తదీయ సుదర్శంటు= శ్రీకృష్ణునిసంబంధమైన చక్రము. వినున్న నభ్యవితతిన్‌ = తిరస్క రింపంబడిన సాధుజనసమూహము గలవాని, చేదివిభు = శిశుపాలుని పరికర్పితమైన,

తృీతియాశ్వానసము 119 సాధు = సజ్జనులయొక్క, లోచనోత్సవవిధిగలదై, సుదర్శనమునకు _ విధేయవిశేష ణము. నితాంతొము = మిక్కిరియు, దితత్వమున్‌ ఐఖఇండిత్వమున్సు చెందలజే సెను= సంహరించెననుట. రా, హరి =ఇంద్రునియొక్క, సొంపును, అవుంగాదను= మించిన, ఆ్రైామత్‌ = సమృద్దిమకై న ఆత్మవైభవము= నిణవిభవమును, వెలార్చున్‌ = ప్రకటించుచు ప్రబ లమైన, భవ్య2 శుభముగల్కు భావుకం భఖవికం భవ్యమ్మని అ. తదియ = ఆవైభవ సంబంధమైన్స సుదర్శనంబువేన్‌ = సుదర్శనముచేత్స దివిభువినున్న = ఆకాశమున భూమిని నుండిన సభ్యవితతిన్‌ = సురభూసురసమూహమున్కు పరికల్పిత సాధు= లెస్సెన లోచనోత్సవవిధిగలదై, నితాంతముదితత్వమున్‌ = మిక్కిరిసంతుష్టత్వమను, చెందంగందేసెను, అతండు= ఆ దశరధుండని పూర్వపద్యమునం గర్త. సీ. ఘనధర్మసుతరాజ్యఘటనయాశల నట్టు దనరుచునిక్‌ గనుంగొని యసస్యా మానతద్వెభవ మందరోన్మథితహృ ద్వషధివిషాయిత ద్వేషభరత జనని గర్హ్యాచారమున కోడ కెళ్చాయే మంద్రా బంధువు లన్వయాదిగుణగు రుతమాయనాడుచు రోదరం బిట్టిచో నూహింప నౌచిత్యయుక్త మనక తే. తద్విధిని హరియించె నత్యంత దుస్ట్ర నుతిని దుర్యోధనుండు సపత్ని తనయుండ జాతశాత్రవరాజ్యవిభూతి మీఆు టుల్లమున నించుకంతయు నోర్వలేక 19 రొ, ఫునధర్మ= అధికధర్మములుగల్న సుతెరామునియొక్క, రాజ్యఘ టన యందుంగల్క ఆశలన్‌= ఆపేక్షలచేత్యు ఉనికి2 దశరథునియునికిన్తి అస హ్యమాన= సహింపయడన్వి తద్వెభవ= రామునివైభవముగల్క మందరచేత, ఉన్మధిత= మథింపంబడిన, హృద్విషధి= హృదయమనెడు సముద్రమునకు, విషాయిత = కాలకూ టవిషము భంగినిబుట్రిన, 'ద్వేషముగలది, భరతజనని= కైకేయి. గర్హ్యాచారమునకు నోడక్క అన్వయాదిగుణ, గురుత= గురుత్వమునుు మాయనాడుదురో= తూలళింతురో, దరంబు=భయము, దరో,స్త్రియాంభయేశ్యభ్రే అని అ. జౌచిత్యయుక్తము = ఉచితము, అనక ఇట్టనివిచారింపక, తద్విధిన్‌ = ఆపట్టాధిషేకవిధిని హరియించెన్‌ = మానిచెన్సు అత్యంత దుష్ట్రమతిన్‌= దుష్ట్రబుద్దిచేత్స దుర్యోధనుండు= పోట్టాడశక్యముకానివాండు, సపత్ని= సవతియొక్క, తనయుండు=. కుమారుండు, ఆజాతశాత్రవఐ నిష్కంటక మైన రాజ్యవిభూతిన్‌ =రాజ్యైశ్వర్యము. చేత మీబుట= అతిశయించుట్స ఉల్లమున

120 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము నించుకంతయు నోర్వలేక. ఖా. ఘన ధర్మసుత = ధర్మరాజుయొక్క, ఆశలన్‌ = దిక్కులయందు, తత్‌ = ఆధర్మరాజుయొక్క, వైభవ మెడి మందర=ముందరపర్వతముచేత్క ద్వేషభరతన్‌ = ద్వేషాదిశయముగలవాండౌటండేస్తి జన=లోకులచేత్య నినర్హ్య= నిందింపందనిన్న ఆచార మునకు నోడక్క అనంవయాదిగుణ, గురుతవనురుత్వమునుు ఏమంద్రొ= ఏమందురో, మాయనాడు=మాయచేతనాడెడ్తి దురోదరంబు= జూదము, పదేదఊశేదురోదరమ్మని అ. జౌచిత=జాచిత్యముతోడ్య ఆయుక్తము= రహితము అనుచితమనకయనుటు, తద్వి ధిన్‌ = ఆమాయాద్యూతవిధిచేత్క సపత్నిత= శత్రువుగాంచేయయడిని రిపౌ వైరిస పత్నారిద్విఇష ద్వ్యేషణదుర్హృదః అని అ. నయుండు= నీతినలవాండు దుర్యోధనండు, ఆజాతశాత్రవ= ధర్మరాజుయొక్క రాజ్యవిభూతినిమీజుట వోర్వలేక హరఠియించెనని క్రిందటికన్వయము. సీ అవ్వేశ భవితవ్యతానుసారితం బ్రియ వై తవదాసీకృతాతిమన్యు గిళిత ప్రమోదద్దైకృష్ణ సార పక్ష ప్రబలో[గ్రతను స్వకవటము దోంస మలయుదుశ్శాసన మత్సరంబున శంకి తత్వంబునాొంది సత్వరిత యగుచు స్వప్పురస్థితిం దనర్భు చక్రిలీలామర్త్య మూర్తినుద్దేశించి ముదిత పలికెం లేదా మునుపుగన్న యాత్మనాథవరశక్తి గడు పరాజితటైై యవ్లు గానుపింవ ధర్మ పాశసంయుతనిరుత్త రనిజూధి పతిసధై న్యేక్షితాననపద్మ యగుచు 20 భా. భవితవ్యతానుసారితన్‌ = అదృష్టానుసొరముచేతు ప్రేయ= ప్రియుందైన ధర్మరాజుయొక్క, కైతవ= జూదముచేత్క దాసీకృతక దాసేగొంచేయంబడ్డదై, అతి మన్యుగె ళితప్రమోదయై= అత్యంతశోఖ గ్రస్త హర్షల్టై, కృష్ణ (ద్రౌవది సార్యపేక్ష=2సార మైనబుద్రిన లద్కె ప్రబలమైన, ఉగ్రదతను= శ్రార్యముచేత స్వకవటము= స్వకీయమైన వస్త్రమును, దోంపన్‌= దోంచుటకు, మలయు= తీవ్రపడుచున్న, దుశ్శాసనవ= దుశ్శాసనునియొక్క, మత్సరంబున, శంకితత్యంబునొంది= మానభంగమునకు. దెసచెడి స్వస్పర= తనపట్టు అమందుంగల, స్టితిచేత్స లీలామర్త మూర్తిని చక్రైన్‌= కృష్ణుని ఉద్దేశించి= కూర్చి, తా మునుప్పు కన్న= ఎజింగిన, ఆత్మనాధులయొక్క. వపరమైనశక్ర్రి నిజాధిపతులచేతను నదై వ్యమౌనట్టుగా కడమ సులభము. రా. ప్రియమైన) కైతవ=ః కపటముగల్క దాసీ=పుందరచేత్వ కృతమయిన

తృతియాశ్వాసము కప] అతిమన్యుఃఅత్యంత[క్రోధము. చేత గిళిత ప్రమోదటై, కృష్ణ సార పేక్ష=హరికోక్షణకై క, కృష్ణసారరురున్యంకురంకుశంబరరౌహిషాః అని అ. మలయు= లయునట్ర్రి, దుశ్శానన= అణంచశక్యముగాన్సి మత్సరంబును, అళశంకిత్వంబును మత్సరమునకు విశేషణము, పొంది స్వపుస్రితిన్‌ = తనముందట, చక్రై2విమ్ణువుయొక్క, లీలామర్శ్యమూర్తియైన రాముని ఆత్మనాధ=దశరధునియొక్క వరశక్తి=వరసామర్హ్యముు. పరాజితయై= పరుల చేత నపొరణీయమైనదై యనుట ధర్మపాశముచేత్స సంయుత=బద్దుండై, నిరుత్తరుండైన, నిజాధిపతి=దశరధునిచేత కడమ సమము, పలికెను=క్రైయ. చ. వినుముదయాభివృద్ది ప్రభవింపంగ నిద్దర యేలురాజు ను త్తనయుండునాకుమూపతి ముదంబునంబూర్వమునందను గ్రహం చినవరలాభ మిప్పుడిటు సేసె నిజాత్మ నువెక్షమాని నీ సునియతినిల్పమాన హాతిసోంకక యుండంగంబేసియిత్రజీన్‌ 21 రా. వినుము, ఉదయాభివృద్ది = అభ్యుదయాభివృద్ది మత్‌ = నాయొక్క, తనయుండు ధరయేలురాజు నొక్కు మాపతి = మాయొక్క పతిదశరధుండ్సు అనుగ్రహిం చిన= ఇచ్చిన, వరలాముడ వర(ప్రాప్తి, ఇప్పుడు, ఇటు సేసెన్‌ = రాజ్యము గై కొనునట్టుగాం జేసెను ఆత్మయందు నుపేక్షమొన్సి ఆనెతండ్రెయాజ్ఞ, హతిసోంకకయుండంగంటేసి, నీ=నీయొక్క, సునియతి= నియమమును-ప్పుత్రధర్మమును. నిల్చుము.

భా. వినుము దయాభివృద్ది, ఇద్దరయేలురాజు2= ధృతర్శాష్త్రండు మత్త నయుండు= మత్తునియొక్క నీతివంటినీతిగనలవాండు- అవివేకియనుటు నాకు ఉమా సితజ పరమేశ్వరుండుఅను[గ్రహించిన= ఇచ్చిన వరం పతులయొక్క లాభము, ఉపేక్ష "సేసెనని యన్వయము., మానినీ = మానవతులయొక్క, సునియతినిల్బు మానహతి “= మానభంగము, సోంకయుండంగా, ఉ. ఏకము నీవెజంగనిది యెయ్యెది సర్వవిదుండ వీవు సో త్సేకనిరూఢి నెళ్లెడల శీపసనాతన యుండుదంచితా స్తోకవిభూతిమీఅ నొరుచొప్పున నీయెడ నుండవచ్చునో , నీకును గొవునన్‌ మదిగణింపంగ నెమ్మెయిం గాన దిక్కంకన్‌ 22 బా, సోల్సేకనిరూఢిన్‌ = అతిశయయుక్త ప్రాథిచేత, శ్ర, - సనాతన-సంబుద్దులు, ఎల్లెడలనుండుదువు; కావునన్‌ = ననురక్షింపుమూ ఎమ్మెయిన్‌ = మటేరూవముననై నను దిక్కుగానను,

రా, శ్రీవనన్‌= ఐశ్వర్యాతిశయముచేత్య నాతనయుండుు ఉదంచిత్క ఒరు ఇచాప్పున్‌ = అణాయాదులరీతిన్సి కొవునన్‌ = అటుగనుక్క కానా అడవి దెక్కు, వనవాసమునకుం బొమ్మనుట,

[292 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాభ్యానము రి ఇట్టా వళల్కెడునంత హృదయసాహసమున దాక్షిణ్యము లఅవంబు దనకుంలేమిం దోరంపుబిరుసున దుశ్శాసనుండవని విభునూరకునికి భావింప నితని కే నన్నపనిసేయు కెంతయు నభిమతా ర్ధం బని కనీ యవారణ మగువన వాసస్ఞితిని గూర్చు స్వాంతవర్త నమున స్వీతగర్త, అభయనిష్థందోంప తే. రాను కపటభావం బెందు నేమియునుజ నింపదేనున నెంతటిపెంపు నీదు నెమ్మునమునందు నెజయ నా యమ్మపాదు కాలుపుభూతభవద్భృవ్యగురుముహాజ్ఞ . 23 రా ఇట్టు సల్కెడునంత = ఇపుడు తాంబల్కెడుపాట్సి హృదయసాహసమున, దాక్షిణ్యము లవంబుదనకులేమిన్‌ = ఇంచుకంతేనిందనకుండకుండుటంబట్ట్రి తోరంప్పు దీరుసును దుశ్నాసనుండవని = శిక్షైంపశక్యముకానివాండవనియు,. విభు = దశరధుని యొక్క, ఊరకునికిన్‌ = మాటాడకుండుటము భావింపన్‌ = విచారింప, ఇతనికిన్‌ = ఈ రాజునకు ఏనన్నపనిసేయుట = రాజ్యమువిడిచి వనవాసమునకుంటోవుటు ఎంతయు నభిమతార్హంబన్ని కని = తెలిస్కి అవారణమగు = అన్యశంకలేకయనుట్న వవనవాసమనెడు స్టీతియంద్రు అన్వీత = అమసరింపంబడ్డ గర్హణభయ = పితృవచ

నోల్లంఘననిందా భయముగల, నిష్టన్‌ = సౌజన్యమనుట్క తోంపన్‌ = ప్రకాశింపగ్యా స్వాంతవర్త నమున గూర్చుమని యన్వయము. వనవాసమునకుంబూనుమనుట్క రామ = సంబుద్ది నీదు = నీయొక్క నెమ్మునమునందుంగపటభావం. బందు. నేమియు జనింపదు, ఇది స్తోత్రపూర్వకముగా వనవాసమునకుంబురికొలుప్పట, భూత = అయిన, భవత్‌ = సీయొక్క, భవ్యగురు = పూజ్యుండైన తండ్రియొక్క, మహాజ్ఞచేత వెజయన్‌ = ఇంకంబదిలముగాా నాయమ్మ = న్యాయమువ్సె ఇది తదృవపదము. నెమ్మునమునందుం బాదుకొలుప్పుమని యన్యయము. భా. ఇట్టువల్కెడు, అంతన్‌ = అంతటిలోన్న దుశ్శాసనుండు అవనివిళు నూరకునికిన్‌ = ధృతర్శాష్ట్రనియూరకునికిచేత్స ఏన్సు అన్నవని = దుర్యోధనునిపని చేయుట, అవారణన్‌ 2 అడ్డగింపులేని మగువన్‌ = ద్రౌవదిన్సి అవాసస్రితిన్‌ = మష్త్రరహితమైన స్టీతిని కూర్చుస్వాంతవర్త నమునన్‌= విగతవస్త్రంచేయుతలంపునంద్యు వీత = పోంగొట్టంబడిన, గర్ద్షణభయముగల, నివ్మన్‌ = తలపెట్టుటచేత్త తోంపంలు, రామకున్‌ = ద్రౌపదికి అపటభావంబు = వస్త్రరాహిత్యము, ఏమియును జనింపదు, ఆయమ్మ = ద్రాపద్సి పాదుకోలుపు = తలంచనట్టి భూతభవదృవ్యగురు = భూత

తృతియాశ్వాసము 123 భవిష్యద్వర్తమానములకు 6గర్హయైన హరియొక్క, మవోజ్ఞయెంతటి సపెంపునీదు, అని కవివొాక్యము. సీ. తాల్లి యొకప్పుడెందును గన్న యది గాక తనరునాయరిదివర్తనకు మెచ్చి స్వవరమహారాజ్యసంపదల్‌ భూనాయ కుండొసంగ రామ చేకొన్నదానం దజ్ష్యేష్పసుతుండవాస్త విషాదతనుజెంది " మగుడ నమందాక్షనూయచేత గురుదత్త రాజ్యంబు హరియించెదోదూయ మానుళై జనులు లోలోనందిట్టు ఆ. సనికృతాత్మగురువచోనుపాలనునాత తప్రభావు ననఘ ధర్మసూతి నంద యోటువజిచి యౌాచతుర్హశవర్హ భోగ్యమగుప్రవాసమునకుంబనిచె. లూ! భా. తనరు = ఒప్పుచున్న, ఆయరిదివర్తనకున్‌ = ఆయక్షయవ,స్త్రములక్కు మెచ్చి స్వ = తనయొక్క, వరులనుమపహారాజ్యసంపదలన్ను భూనాయకుండు = దత రాష్ట్రండు ఒనంగ్య రొము (ద్రౌపది, చేకొన్న, దానన్‌ = ఆచేకొనుటచేత్యు తత్‌ = ఆధృతర్శాస్త్రునియొక్క, శ్వేష్పసుతుందు. అవాప్త్ర విషాదతన్‌ = ఖిన్నత్వమును, చెంది. ఆమందమైను అక్షమాయచేత్స “ోరక్షోరధస్యావయవే పాచికేష్ణక్షమింద్రియ” మ్మని వి. దోదూయమానులై = మిక్కిలిం బరితపింపుచుచున్నవారై, అనికృత = తిరస్కరింపంబడన్సి అత్మ = తనయొక్క గురు = అధికమైన, వచోనుపాలనున్‌ = వాక్యపాలనగల వాని, ధర్మసూతిన్‌ = ధర్మజుని అంద = ఆపునర్జ్యూతమునందే, ఆచతుర్హశవర్ష = పదునాలుగపయేంటిపర్యంతము, పదుమూండేండులు. నిండుదనుక ననుట ఖోగ్యమగు ప్రవాసమునకుంబనిచెను. రా. తొల్లి = పూర్వమందు, చేకొన్నదాననుు తత్‌ = ఆదశరథునియొక్క, జ్యేవ్పసుతుండవు, ఆప్త = పొందంబడ్ల్య అమందాక్ష = లజ్ఞారహితమైన, *మందాక్ష్మం టిస్తుపాట్రీడొ. అని అ. మాయచేతన్‌ = కపటవర్తనచేత్క హారియించిదో = తిసికానెదవ్హా దూయమానులై = పరితపించుచున్నవారలై, అన్ని ధర్మసూతిన్‌ వె ధర్మమునకుంగారణ మైన రాముని, అంద = అమాటయంద్వే ఓటువతిచి = ఓడించి - నిరుత్తరునిం జేసి యనుట్క ఆ, చతుర్హశవర్ష = పదునాలుగేంద్దు నిండుపర్యంతమును,

ఆజ్మర్యాదాభివిద్యోః?” అని అభివిధ్యర్హము. భోగ్యమగు ప్రవాసమునకుంబనిచెను.

కై24 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము సీ. అతండు తద్వచనాను స్పతి నాత్మసామ్రాజ్య 'మొకవికారములేక యుజ్జగించి ప్రియతరానుజకళత్రయుతంబుగా నుగ్ర కాననంబునకు నేగంగ నంత వత్సరామ లసత్ప్రవర్తనల్‌ జనులకు నప్రకాశంబుగ నాచరింపం బూని యంరి గెదయ్య మౌానెమ్మనంబుల వేడుక లన్నియు వృథ చనంగం తే. జేసితె కటకటా యంచుంజింతం జాల పగచువారును బతిందిట్టావారు నగుచుం బౌరవృద్దులు 'వెనువెంటంబాయ కరిగి రతండు వారల నుగుడంగ ననిచి చనియె. 2ైర్‌ వ. అంత 26 రా, అతండు = రాముండు తద్వచనానుసృతిన్‌ = కై కవాక్యానుసరణముచేత, అమజకళ త్రయుతంబుగాన్‌ = లక్ష్మణసీతలతోంయూడ, ఉగ్రకాననంబునకు నేగంగన్‌ = వనవాసమునకుంటోంగాా అంతన్‌ = అఆసనమయమందు, జనులనెడుమాట, వత్స, రామ రెండును సంబుద్దులు. అరిగెదయ్య = పోవుచున్నావుగదా మాౌానెమ్మనంబుల్క అతండు = రాముండు, వారలను = అపౌరవృద్దులను, మగుడంగ ననిచి చనియెను, భా. అతండు = ధర్మరాజు తద్వచనానునృతిన్‌ = ఆదుర్యోధనువాక్యానుసా రమునన్సు అంత్క వత్సర = పదుమూండవయేంటియందుంగల, అమలసచ్చ్రంవర్తనలను, అ(ప్రకాశంబుగ నాచరింపన్‌ = అణ్ఞాతవాసమునకు ననుట అరిగెను దయ్యమా = జనుల విచారవాక్యము, కడమ సరి, అ. పుత్త్రరిమోహమున విభుండు పోయినపోక కును వగచుచు మటియుం గూడ వచ్చి క్‌డుం బ్రయాణవిఘ్న కరు అగుభరతము ఖ్యులబ్రయత్నమున 'మగుడ్చి వెసను, 27 భా, విభుండు పోయినపోకకున్‌ = ధృతరాస్ట్రండు నడిచిననడవడికక్కు ప్రయాణ = శీఘ్రగమనమునకు, విఘ్నకరులగ్సు వృద్దులుగనుక ,శ్రీ,ఘ్రగమనముగూడద నుట్స భరతముఖ్యులన్‌ = భీష్మబాహ్లికాదులను, ప్రయత్నమున మగుడ్చి, చనియెనని (క్రిందటి పద్యమునంగ్రియ,. రా, పుత్తం్రమోహమున్క విభుందుపోయినపోక్తక్సున్‌ = దశరథుండు నొచ్చిపోవు టక్కు వగచుచు, ప్రయాణవిఘ్నకరులగు = త్రరిగి పట్టణమునకు రమ్మనువారి ననుట భరతముఖ్యులన్‌ = భరతాదులను కడమ సరి,

తృతీయాశ్వాసము 125 చం బహవనచిత్రకూటముఖపర్వతచడ్ర మళిక్రమించి వి

శ్వహితుండు దండకాశ్రమని వాసులెదుర్కొని కొంచుంబోవంద

త్పంహితసపర్యుండైయల 'రెంబావని యాత్మవిశుద్ద సత్త్వవి

గహఘన చూపఅకుంగన్సులపండువు గాంగ నంతటన్‌. 28

6 న్న

రా. బహూవనములునల చిత్రకూటముఖ = 'మొదలయిన పర్వతములయొక్క, చక్రము... = సమూహమును అతిక్రమించి, విశ్వహితుండు = రాముండు, దండ కాశ్రమనివాసులు = మునులు కొంచుంబోవన్‌ = తోడ్కొనిపోగా, తత్‌ = ఆ మునులచేత్య ప్రహిత = కృతమైన్స సపర్యుండై = పూజగలవాండైై “సపర్యాతర్చణం బరి” అని అ. ఆత్మ = తనయొక్క, విశుద్దసత్వగుణముగల విగ్రహ = శరీరము యొక్క, “శరీరంవర్హ్మ విగ్రహలో అని అ. ఘనలల్మక్ష్మీ పొవని = సవిత్రమైనద్సి లక్ష్మికి విశేషణము, చూపజకుంగన్నులపండువుగాంగ నలరెను.

భా. బహావనముల చేత 6 జిత్రములైన్న కూటముఖ = శిఖరాదులుగల్క ఉక్టూద్రో. స్త్రీ శిఖరం శృంగ” మని అ. వర్వతచద్రమును, విశ్వహితుండు = ధర్మ రాజు దండకున్‌ = సమీపమునకు, ఆ(శ్రమనివాసుల్సు అలరెన్సు పావని = భీముండుు ఉపవస్యాపత్య” మ్మనునర్హమందు అతి = అని యి ప్రత్యయాంతము. ఆత్మ = తనయొక్క విశుద్దసత్త్య = మంచిబలిమిగల్క వి[గ్రహలక్ష్మిచేత కన్నులపండువుగాంగ కిమ్మిరునింూల్చెననుపర్యంతము. నేకయోజన. "

క. సతియును దానును నతివి

డ్రుత మగుతనబలిమి నమితసుమనఃకిమ్మీ

రతర్శశ్రిదృత మగునతి

వితతాటవింగొంకులేక విహరించుతటిన్‌. 20

భా. సతియును దొనును ౩ దదౌపదియు దానును, తనబరిమిచేత్స అమిత= అణంపంబడిన, సుమనః ఇ దేవతలుగల్క కిమ్మిర = కిమ్మిరుం డనురాక్షసునియొక్క, తర = బలిమి యొక్క; “ద్రవిణం తరన్సహోబలశార్యాణి” అని అ, యశ్రీ= సంపద చేత, దృత = ఆదరింసం బడినదైన అటవియందు.

రా. సతియును దానును = సీతతోంగూడ్చి బలిమిన్‌ = బలిమిచేత్స అమిత సుమనః = అధికపుష్పములచేత్క అ స్రీయస్సుమనసః పుష్ప మ్మని అ. కిమ్మిరతర = మిక్కిలింగర్చురవర్త మైన, “*చిత్రకిమ్మీరకల్మాషశబలై తాశ్చ కర్చురౌ అని అ, కడమ సరి. శా. దోరస్తాలక రాళితోద్ధతి విరాధున్‌ నీలశైలోపముం

క్‌

దారధ్యానయుతాట్టుహాస విసరద్దం, స్ర్రామయూఖాళింగి

మ్మిరాభిఖ్యందనర్చురాక్ష సుమదమ్లిష్టోక్తులాచో పదు

ర్వారాకృష్టమహీజుండై వదరుగర్వ్యగస్తుగూల్న్చెన్‌ ధరన్‌. 80

26 రాఘవపాండవీయవట్కు. సవ్యాఖ్యానము రా, దోః 2 భుజములయొక్క ఓ ద్ష్కో వ్రవేష్టోభుజో బాహా” అని అ ఆసొల ౫ మల్లచణచుటచేత కరాళిత = అతిభయంకరముగాంజేయంబడిన, ఉద్దతిన్‌ జ 'భాద్దత్యము, గలవాని తార = అధికమైన, “తారోత్యున్నైలొ అని అ. ధ్వాన =. ధ్వనితోడు ఉద్యనిద్వానరవస్వనాలి అని అ. యుత = కూడిన, అట్టుహాసము వేత, విసరత్‌ = వ్యాపేంచుచున్న, దంష్ణ్రాం కోజలయందుంగలు మయూఖాళిన ౫ జ్వాలావరంపరలవేత “మయూఖస్త్రిట్కరజ్వాలా” అని అ. కిమ్మిరాభిఖ్యన్‌ = చిత్రవ రమైన కాంతి చేత, “అభిఖ్యా నామ శోభయోలో అని అ, తనర్చురాక్షసుని, ఆటోస 2 “సేగముచేత, దుర్వారమౌనట్టుగ్యా ఆకృష్ట్ర 2 అపహరింపంబడిన, మహీజుండ్రే = సీతగలవాందై, మదమువల్ల్క, మ్లిష్ట = సృష్టముగాని “అధమ్లిష మవిస్పష్టో * మాని అ. ఉక్తులు = మౌాటలన్సు వదరు = వదరెడి గర్వగగ్రస్తుని, విరాధున్‌ =. విరాధు డనెడివాన్సి కూల్చెను. భా. దోరాష్టాలకరాళితోద్దతియొక్క, విరాధున్‌ = ప్రొప్పెగలవాని “రాధనం సెద్దా” అనుధాతువును స్లుంతము,.. విరాధున్‌ = ధూర్తునిననియుం చెప్పవచ్చును. “రాదో మృగయుదుష్టయోలో అని వి, కెమ్మిరాభిఖ్యందనర్భురాక్షసున్‌ = కిమ్మిరుండను రాశ్షనున్మి అకృష్ట్ర = తివిచికొనంబడిన, మహేజుండై. = వృక్షములు గలవాండ్రై, కడమ సులభము. ఆ, ఆనిశాటుండట్టు హతుండయి చేవతా చుస్టిం జేసి వారు దొడంగినట్టై విపినవాసకార్య మపవిఘ్న మైసాంయం ('బ్రథనుహత మగుబలిపశువుంటోలె. వ రెంటికి సమము సులభము. వ అది యళట్టుండి మహారణ్యంబుదజియంజొచ్చి యారాజమూర్హన్యుండః భా, ఆరాజవహార్థన్యుండు = భీముండు రా, ఆరాజమూర్హన్యుండు = రాముడు, క, ఈతెజలుంగన సతితో స (భాచ్చకుండై వరుసంజని ప్రపంచితసుమనో దె తవనభూములందుంబ్ర భూతామోదమున నెలమివొందుచు నంతన్‌, తం రా సతితోన్‌ = సీతతోయాడదు సభ్రాతృకుండై నా లక్ష్మణసహితుండై ణ్‌ పవంచిత ఇ విస్తరింపంబడ్హు సుమనః = పుష్పములతోడ్క, అద్వెత గ ఐక్యముగల్క వనభూములందుు. పృష్పితవనములయం దనుట్క ఎలమింబొందుకు, భా సతితోన్‌ = ద్రౌపదితో యనూడ, సభ్రాతృ్భకుండై = రాజొదులతోయాడిన వాండ్రై ప్రపంచిత 2 (ప్రసిద్దులైన; సుమనః = సజ్జనులుగల్క ర్వెతవనభూములందు,

తృతీయాశ్వాసము 127 వ్రభూత = ప్రచురమైైన కడవ సరి,

చ. మొలచువచః ప్రసంగముల ముందరంగాంగల కార్య రేఖ పెం "పెలయ బరాత్మ చింతనసుహృచ్చరభంగసుతిక్షకుంభజా దులహితశాసన[క్రమముతో -జరియించెద రత్యనూనత తృలిత బహూపచారతకతంబున రంజిలి యంచు నెంచుచున్‌. కిత్త ఖా. ముందరన్‌ = అజ్ఞాతవాసమునకుం దరువాత, కాంగలకార్యరేఖ = యుద్ద

మనుట్క వర = పరులైన దుర్యోధనాదులయొక్కయు, ఆత్మ = తనయొక్కయు, చింతన్‌ = బలాబలవిచారముచేత్క అసుహృత్‌ = శత్రువులయొక్కం శరభంగమందు, సుతిక్ష్ట = (ప్రచండులైన కుంభడాదులు ట్రోణాదులు, అహిత = దుఠ్యోధ నునియొక్క, శాసన (క్రమముతో, అత్యనూన = పరిపూర్తముగ్యా తత్కలిత = ఆదుర్యోధనకృత మైన, రంజిల్హి చరియించెదర్కు శ్రియ, అంచు, ఎంచుచును. రా. ముందరంగాంగలకార్యరేఖ "పెంపు ఎలయన్‌ = (గ్రకాశిందంగా,. వరాత్మ చింతన = పరమాత్మధ్యానమునక్కు సుహ్చాత్‌ = బంధువ్లులైన్న ధ్యానముతోం గూడిన వారనుట్క శరభంగ సుతిక్షణ్య కుంభజ్క అగస్త్యుండు, ఆదుల = మొద్మలైనవారి యొక్క, హితశానన(క్రమముతోన్‌ = హితోపదేశానుచారమున, రతి = వేడుకచేత్త అనూన = అధిక మౌనట్టుగా తత్కలిత = ఆమునికృత మైన రంజిలి చరియించెదను. సీ. కడుందన్మహా (శ్రమగమనోదితోత్సాహుం డయ్యె నాసవమయంబునందు నమిత తుంగహ్పృద్రిపుశర భంగమునీశ్వరు నంబకమున్మహిమాస్పదమును ఘనతపశ్శక్తిందెన్ముని విధి దయచేసి వెస జిమ్లు -బంవెంద వ్వేభళ వచ్చి తత్పితామహుడు సత్యవిధానుండట్టుంప నాఘనుండింద్రకీలాశ్రమ(ప్ర తే. వేళ మొనరించి యవ్విధివిభుసురేశు

నఖభిలనుతుని భబజించెద యాత్వరాతి

రాముండాదిత్యకులభర్తరమణ వచ్చి

కరుణ “సేయు నంతకుం దగుగట్టతాళ్మి, తర్‌

రా తత్‌ = ఆశరభంగాదులయొక్క, మహాశ్రమములంగార్చి గమన =

తర్లిపోవుటకు, ఉదిత = పుట్టిన ఉత్సాహముగలవాండాయెను, నమిత్క తుంగ = పొడ వులైన, హ్బద్రిపు = అంతశ్శత్రవులునలవాన్తి అంబర = నేత్రములకైన, మన్మహిమ

128 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము = సంతోషాతిశయమునక్కు ఆస్పదమున్సు నేత్రోత్సాహమైనవానిననుట, “అంబకం నేత్రశరయోలో అని వి. అస్పదశబ్దము నిత్యనప్పుంసకము. ఘన మైనతపశ్శక్తి గల వాని - శరభంగమునీశ్వరున్సి తెమ్మని = పిలుచుకరమ్మన్సి విధి = (బ్రహ్మ దేవృండు జిమ్లున్‌ = ఇంద్రుని” పంచెన్‌ ఇ అంపెనుు, తద్వేశవచ్చి = తదుచిత వేళరాగాననుట్క సత్యవిధానుండు = తత్పితామహందు, అట్టు-అంపన్‌ = అలాగు చెప్పి యుంపంగ్కొ, అఘనుండు = శరభంగుండు అనుమాట, ఇంద్ర - సంబుద్ది, శీల = అన్నిజ్య్వాల యందుంగల్క “ద్వయోర్ట్వాలకీలౌ” అని అ. ఆశ్రమస్రవేశ మొనరించ్చి అవ్విధిన్‌ = బ్రహ్మదేవుని భజించెదను, యాత్వరాతి = రాక్షసవైర్హి “ఆతురక్షసొ అని అ. రాముండు వచ్చి కరుణ సేయునంతకున్‌ = నాకుందనసేవ ననుగ్రహించుదనుక్త గట్టితాల్మితగున్‌ = విలంబమును వహిెంపందగుననుట్క ఇందుకుభావము రాముండు శరభంగాశ్రమమునకు వచ్చెడివేళ ట్రహ్మయింద్రునియంపి. శరభంగునిం. బిలిపింపలా నాయన రాముని సేవించినవెనుక నన్ని ప్రవేశముచేసి బ్రహ్మసన్నిధికి వచ్చెననుట.

భా. శత్‌ = అయెన్నికచేత్య మహాశ్రమన = అధిక శ్రమమునుబొందిన, మనః = మనస్సుచేత్క దెతోత్సాహుండయ్యెన్‌ = ఇండితోత్సాహుండాయెన్సు ఆసము యంబునందున్‌, అమితములైన తుంగహృత్‌ = ఉన్నతచిత్తులైను రివు = శత్రుల యొక్క, శరములను, అమితసదము శరవిశేషణము, భంగము = భంగించెడిదాన్సి ఈశ్వరునంబకమన్‌ = పాశుపతాస్త్రమును, మహినుక్కు అస్పద మైనదాని, ఘనతపశ్శక్తి “ చేత్త విధిదయశచేసి = మంధ్రవిధానము నుపదేశించ్చి సత్యవిధానుండు = వ్యర్హముగాని శాసనముగల వాండ్సు, తత్పితామహుండు = వ్యాసమునీశ్వరుండు, తద్వేళవచ్చి = ఆధ ర్మరాజువిచార వేళయందువచ్చి, జిమ్టున్‌ 2 అర్జునుని పంచెనని క్రిందటికన్వయము. అట్టుంపన్‌ = అరీతినంపయ్యా అఘనుండు = ఆయర్జునుంద్కు ఇంధద్రకీలాద్రియందున్న యాశ్రమన్ర వేశమొనరించి, అవ్విధిన్‌ = ఆమంత్రవిధానముచేత్క సురేశున్‌ = ఇంద్రుని, భజించెను.. దయాత్వరా = కృపాతిశయముచేత్క అతిరాముండు = మిక్కిలి నభి రాముండ్కు ఆదిత్యకుల భర్త = దేవతాపతియైన యింధద్రుండు, కరుణ సేయునంతకున్‌ = ప్రసన్నమగుపర్యంతము, తను = తగిన గట్టితాల్మిచేత భజించెనని క్రిందటికన్వయము.

తే. ఫ్రీతి వచ్చి నాకీశుడు నాతపోవి

భూతిఫలము దా వైచుత్యపూర్వవృత్తి

నధికశివమనురూపసన్నిధి యొసంగ

నతని నంచి కృతార్ణుండ నగుదు ననుచు. త6

భా, ప్రీతివచ్చి నాక్రీశుండు = ఇంద్రుందు, ఆతపోవిభూతియొక్క ఫలమును, తాన్‌ = త్రాన్సు వైయత్యపూర్వ = నియతత్వపూర్వకమైన, వృత్తిన్‌ = వర్తనగల దాని, = అధికమైన, శివమనురూస = శివమంత్రరూపమైన్క సన్నిధి= లె స్టైనవిధానమును, వెన్నిధివంటివంచాక్షరి ననుట జసంగన్‌ = ఇచ్చినన్సు అతనిన్‌ = ఇంద్రుని అంచి 2 అంపీ, కృత 2 చేయంబడ్డ, అర్ధ = శివారాధనరూస ప్రయోజనముగలవాండను,

తృతియాశ్వాసము 129 అగుదుననుచ్యు ఇంద్రుండు. శివమంత్రోపదేశము చేసినతర్వాత నర్జ్హునుండీప్రకారమున, జింతిచెను.

రా. ప్రీతివచ్చి = సంతోషమువచ్చి, నాకు, ఈశుండు = రాముండు, అధిక శివము = అతిశుభమైన అనురూపసన్నిధి = నాకుం దగినసాన్నిధ్యమును, ఒసం గన్‌ = కృవచేసిన తర్వాత అతనిన్‌ = ఆరఘనాథుని నంపినవాండనై, కృతార్చుండ నగుదున్‌ 2 అలాగె బ్రహ్మలోకమునకు వచ్చెద ననుచు.

న. యథోచితవిన యోపచారపూర్వకంబుగా నింద్రుని మగుడ ననిచి.

త్‌

క. తనవమునమున నెంతయు మిం చినతాత్పరయమున రాజకేఖరు శుభద ర్శనుని రఘనాథుందలంచుచు ననుపమభూయస్పవాధినతండు దళిర్చెన్‌ తెటి రా. రాజవేఖరున్‌ = రాజ(శ్రేష్టుండై నవాన్వి రఘనాధునిం దలంచుచుు భూయః

౯ మచీయు. భా. రాజశేఖరున్‌ = ఈశ్వరుని, నిరఘన్‌= నిష్కల్మష మైనవాని, నాథుని దలంచుచు, భూయః = తయివైన, తపస్పమాధిని దలిర్చను.

చ- అతండును దత్త్రపోమహిమయచ్చటిమౌనులు వచ్చి చెప్పంగా నతికుతుకంబునన్‌ వినుచునచ్చటికిం జనియెం బరాజితో ద్ధ్హతివిలసద్వయోమృగయుతన్‌ వనలక్ష్మి నశేషలోకసం స్తుతగుణకున్‌ ధరాత్మజకుంజూపియుంజెస్పియు. వేడ్క సేయుచున్‌.

వం భా. అతండును = ఈశ్వరుండుము తత్‌ = ఆయర్జునునియొక్క, తపో మహేమన్సు అచ్చటికిన్‌ = అర్జ్హునాశమసమీపమునకు్కు పర = సరులచేత్క అజిత = నివారింపంబడని, ఉద్దతి= కాద్దత్యముచేత, విలసత్‌ = ఒప్పుచున్న వయః = ప్రాయముగల్క మృాగయుతన్‌ = కిరాతత్వముచేత్మ “మృగయర్హుబ్దకశ్చసలొ అని అ. వనలక్ష్మిని; ధరాత్మజకున్‌ = పార్వతికి “ఆహార్యధరపర్వతాణ” అని అ. చూపేయుం జెస్పియు. వేడ్క సేయుచున్సు చనియెనని క్రియ, రా. అతండును = ఆరాముండున్తు పరాజిత = తిరస్కరింపంబడిన- లేనిద నుట, ఉద్దతి = బొద్దత్యముగల- వైరముగల వైయనుట, విలసత్‌ = ఒవ్పెడ్హి వయః = పక్షలతోదను, “ఖగబాల్యాదినోర్వయబొ అని అ. మృగములతోడన్సు యుతన్‌ = కూడిన వనల్మక్ష్మిన్‌ = శరభంగాశ్రమవిలాసమును, ధరాత్మజకున్‌ = సీతకు, చూపియుం. జెప్పియు. వేడ్మ్టేయుచున్సు అచ్చటిక్సి చనియెనని క్రియ.

130 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చ. వలసినవన్యవర్తన మవార్యగతిన్‌ జరిగింపుచుం బ్రవ ర్హిలుతమిం బేర్చుతమ్మునియతిస్టి భక్తిం బమోదసంపదల్‌ దలకొనంగా నరణ్యచరతన్‌ భజియిచియతండుముఖ్యభ్ళ త్యులమరసంయముల్‌ ముదముతో మది్యయమొక్కనటించె మర్త స్ట్‌తన్‌. శ్త౦ రా. వన్యవర్తనము = కందమూలఫలాదికమునుు జరిగెంపుచున్‌ 2 ఆహా రము. చేసి కొంచును (ప్రవరధిలుతమిన్‌ = అధికముచేత్క. పేర్చు = ఒప్పునట్ట్ర తమ్ముని = లక్ష్మణుని యొక్క, అతిస్టిర భక్తిన్‌ = భక్తిచేతు ప్రమోదసంపద లృలకొనంగ్కా అరణ్యచరతన్‌ = వనసంచారమును భజియిచి = చేకొని అతండు ఇ ఆరాముందు ముఖ్యభ్చత్యులు = ఆత్మ సేవకులైన్న అమరసంయముల్‌ = దేవ మునులు మది (మొక్కన్‌ = మనస్స్పులయందే (మొక్కంగ్భా మనుష్యావతారుండై యున్నాండు గనుక్క మర్త్యతను నటించెను. భా. వలసిన్న వన్యవర్తనము = వనవిహారమును, తమ్మును, ఆరణ్యచరతన్‌ = కిరాతత్వమును భజియించియ:= పొందినవారయ్యే, తండుముఖ్యభృత్యులు = నంది ప్రముఖ సేవకులును “తండునందినా నందికేశ్వరే” అని అ. అమరంగ్యా సంయముల్‌ ఇ మునులు ముదముతోమదిన్‌ = సంతోషముతోం గూడినమనస్సుచేత్వ (మొక్క, మర్త్యతన్‌ = మనుష్యరూపమున, నటించెన్‌ = వర్తించెను. | వ, బిరుదునం బేర్చు దేవరిప్పు భీమువరాహవపుష్కరాక్షసుం దరసవిశేష ధామసముదంచితసత్త్ర్వమయా గరాజకుం జరకుధరాకృతిం బ్రబలుసర్వపలాశిచయంబు గూల్చుసు స్పిరునినుమావిభుం డనుమతిన్‌ వెనుదాలెదమొాదరంబునన్‌, 42 భా. దేవ దేవతలక్కు రిప్పు = శత్రుందైననాని భీమ = భయంకరమైన, వరాహవ పుష్క 2 సూకరాకారముగలిగిన, రొక్షనున్‌ = మూకాసురుననుట్క తరస = మాంసము యొక్క, “పిశితం తరసం మాంసోమ్మని అ. విశేష = భేదము నకు - క్రొవ్వునకనుట్క ధామ = స్థానమైన సముదంచిత = (ప్రకాశింపుచున్న; సత్త్వమయ _ 2 బలప్రచురమైన, ప్రాచుర్యమున మయటు, అంగరాజకున్‌ = శరీర(ే పషృ్పముగలనాన్ని చర = చరీంచెడి, కుధరాకృతిన్‌ = సర్వతాకారముచేత, ప్రబలెడువాన్ని సర్వ్య వలాశిచయంబు = వృక్షసమూహమును, ఉప్పల్రాతీద్రుద్రువవూనమాలొ అన అం కూల్చుసుస్త్రీరుని వరాహన పుష్కరాక్షసుని [క్రిందటికన్వయము. ఉమావిభుండు = ఈశ్వరుడు దను = అణంచుటయందుంగగల, ఆదరంబున వెనుదౌలెన్సు రాశ్షసున్‌ తరసవిశేష. అంగరాజకున్‌ చరకుధర్క అనెడిదిక్కుల సంధిలక్షణము.. క. నాంతము, లై నవదంబుల, పొంతం బైనున్న శబ్దములకచటతప్క ల్లైంతి గజడదబ లగున్వ య్యంత నకొరంబు నున్న యభినవదండీ యని యాంధ్రభాషాభూషణము.

తృతియాశ్వాసము 131 రా. దేవరిపుభీమ, వరాహవ = లెస్పయుద్ధ్రముగలవాండా, “సంగ్రామాభ్యా గమాహవాళో అని అ. పుష్కరాక్ష = రాజీవాక్ష్ర “బిసవ్రసూనరాజీవవుష్కరాంభో రువహాణిచ”ొ అని అ. సుందరమునై, సవిశేషధామ = విశేష తేజస్సహితమునై + సముదం చిత = పూజితమువ్రై సత్త్ర్వమయ = సాత్త్వికగుణప్రధానమునై న అంగముగలవాండా, రాజకుంజర = రాజ(శ్రేష్టుండా, “సింహశార్జూలనాగాద్యాః పుంన శ్రేష్టార్హగోచరాళలొ అని అ. ఇవి సంబుద్దులు. ప్రబలు = వ్రబలెడ్కి సర్వ పలాశిచయంబు = రాక్షససమూసహ మును నిన్ను మావిభుండు = మాధవుండు అను = అనెడి, మతిన్‌ = మతిచేత వెనుతాలెదము. సీ, అని కోర్కిమీఆఅ నిజాలోకపరులతీ తాశ్రమాలయులు దన్ననుసరింప నవనిభూదారానుయానోచితాధ్యని తీప్తాంఘ్రీగతులను జొన్నుమిగుల నాత్మభక్తునిసత్త్య మరసి ప్రోచుటకు రా జవతంసుండట్టు వత్సలత నేంగి యావనక్రోడంబు నం దాతపస్వియుం దానును గూడ సత్తలత నొప్పు తే. నంబకము లేసిరి వహించె నది తదుభయ సంగరాగమనోర్షితోత్సవధురాని మిత్తతంగరంబు నుతి గాంచి మించె నప్పు డొగిందదన్యోన్యజన్యముద్దోతియగుచు, త్తి రా. అని= ఇటన్సి అవనిభూ = సీతయొక్క;- ఉదారమైన్న అనుయాస = కూడవచ్చుటక్కు ఉచితమగునట్టుగ్భా అధ్వ = మార్గమందు, నిక్షిప్త = 'పెట్టుంబడిన్స అం = పాదముఠలయొక్క, గతులచేతండెన్ను మినులునట్టుగా ఆత్మభక్తుని = శరభంగుని యొక్క సత్త్వము = సత్త్యగుణమునుు ఆవనక్రోడంబునందున్‌ = వనమధ్యమందనుట, “క్రోడస్సూ కరపాతంగ్యోః క్రోడ చ వక్షసి” అని అ. ఆతపస్వియుదానునుగూడన్‌ = శరభంగరాములు సంధింపంగా, సత్హలతన్‌ = లెస్సఫలము గలవౌటచేత, ఒప్పెడి, అంబ కములు = కన్నులు ఏసిరి = ఏయొప్పిదమును, వహించెను. అది = ఆయొప్పిదము, తదుభయ = అయిద్దరియొక్క, సంగమందు రాగముగల్క, మనః = మనస్సుచేత, _ఆర్జీత = సంపాదింపంబడ్డ ఉత్సవధురా = ఉత్సవాతిశయమునకు, “బుక్పూరబ్బూః వపధమానశ్మ' * అనుసూత్రమున టచ్చ౦ిత్యయాంతము,. నిమిత్తన్‌ = సూచకమగు . టచేతు తత్‌ = ఆశరభంగరాములయొక్క, అన్యోన్యజన్య = ఒకరొకరివలనంబుట్టిన, ముత్‌ = సంతోషముచేత్క, ద్యోతియగుచున్‌ = ప్రకాశింపుచున్నదై, అదియొప్పిదము మించెనని యన (యము, ఇందుకుభావము. శరభంగుడు రాముండును * గూడంగాం

1392 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము గమ్నలవికాస మేదికలదో యావికాసము వారిమనస్సులయందలి యుత్సవమును. సంతో షమును. బెలిపెననుట. భా. అని = యుద్దమందుంగల్క కోర్కిమీఅంగ్మా నిజాలోకపరులు, అతిత = విడువంబడిన్న ఆశ్రమములు నాలయములు గలవారు మునులు అనుసరింప్క భూదడార ఇ వరాహముయొక్క “శ్రోడోభూదారియప” అని అ, అనుయాన = వెంటంబోవు టక్కు ఉచితమౌనట్టుగ్యా అధ్వని = ధ్వనిలేకుండునట్టుగా, క్షిప్త = "పెట్టుంబడిన అంఘ్రైిగతులచేత్క అవని = భూమి, చెన్నుమీజంగ్యా ఆత్మభక్తుని = అర్హునునియొక్క, స్త్త్రము = బలమును, అరసి = పరీక్షించి ప్రోచుటక్కు రాజవతంసుడు = చంద్రశే ఖరుండ్యు వీగ్గి అవన స్రోడంబునందున్‌ = అదవిపందియందు, అతపస్వియుందానును కో అర్జ్హునుందును దానున్సు కూడ, సత్తలతన్‌ = మంచిముల్లులు గలవౌటచేత “సస్యబా ణాగ్రయోఃఫల” మ్మని రత్నమాల, ఒప్పు. అంబకములు = బాణములను ఏసిరి, అది = అయేయుట తదుభయ = ఆయిద్దజే యొక్క సంగర = యుద్దముయొక్క, ఆగ మవమనెడి, _ఉత్సవధురా = ఉత్సవాతిశయమునకు, నిమిత్తతన్‌ = కారణత్వమును, వహించెనని క్రిందటికన్వయము. తణ్‌ = ఆకిరాతార్డునులయొక్క, అన్యోన్యజన్యము = పరసృరయుద్ధము, “యుద్దమాయోధనం జన్యోమ్మని అ. ఉద్యోతియగుచున్‌ = ప్రకాశించుచున్నదై, నుతిగాంచిమించెనని క్రిందటి కన్వయము. వ వారలిద్దజు గొంతతడవు తత్తే క్త నుతసత్త్వాధికరణలస దిత రేతరజాత్యు చితసమిద్దసపర్యా యతిరోహితభావు లగుచు ధృతి నెరపుచు ధర్మసటిను దృఢత నెరప్పుచున్‌. శీర్‌ భా నుతనత్త్య 2 వర్షనీయబలముగల్క, అధికరణ = ఘనయుద్దముచేత, లసత్‌ = ఒప్పుచున్న, ఇతరేతరజ = ఒకరొకరివలనయిట్టిన్న అత్యుచిత మోనట్టుగ్యా పమిద్ద = ప్రదిస్తమైన్క సవర్యాయ = చర్యాయముతోంగూడిన తిరోహితభావు లగు చున్‌ = శిరోహితత్వముగలవారై = ఓటమిగలవా రౌచుననుట్క ధృతి = ఛైర్యమున్సు నెరపుచున్సు ధర్మపటిము = వింటినేర్పుయొక్క, దృఢత = దార్హ్యమునుు నెరపుచును. రా నుత్క నత్త = సత్త్వగుణమునక్కు అధికరణ = స్టానమైనదియునై, రినత్‌ = ఒప్పుచున్న ఇతరేతరజాతి = అన్యోన్యబ్రహ్మత్రంజాతులకు, ఉచిత = తగిన, సమిద్దమైన్క సపర్యా = పూజలయొక్క, “సపర్యాతర్పణం బలిలి అని అ. ఆయతి క నిడివియందుు రోహిత = 'మొరిపింంబడ్డ్య భావ = తాత్పర్యముగలవారౌచును, ధృతి = సంతోషమును, “ధృతిర్యోగాంతరే ధైర్యే ధారణాధ్వరతుష్టిమ” అని అ. ధర్మపటిమ = ధర్మాతిశయముయొక్క. వ ప్రవర్తిల్లి రయ్యవసరంబున. క్తి

తృతియాశ్య్వాసము 133 ము. అరుదారన్నర భావనవిస్తురితశార్యాలోకఖేలన్మనో

హరమాహాత్మ్య్యము మీ లుజ్జ్ఞ కరిణవ్యావర్త నాశక్తిని

రృరుండై తాపసుండంపలేవిం బకటింపం జూచి యారాట్కులా

భరణం బిందునె చిక్కునో యని నిఠింపవాత మెంచెన్మదిన్‌. క?

రా. అరుదారన్‌ = అరుదగునట్టుగా నరభావ = మనుష్యత్వముచేత్త విస్తు రితుండ్రైన శౌరి = విమ్ణువైన రామునియొక్క, ఆలోక = సందర్శనమనెడ్కి ఖేలన్‌ = శ్రీడచేత, మనోహరమైన మాహాత్మ్యము. మీఆంగ్భా భావము, విష్ట్ణుసందర్శనమువల్లం దపోమహత్తము ప్రకాశింపంగాననుటు, లుట్ట = ఎడంబాయంజాలన్సి కరణ ఇంద్రియము యొక్క, లోభముయొక్క యనులటు. *కరణం సాధకతమకవ్షేత్రగా(తేంద్రియేష్యపి” అని అ. వ్యావర్తన = త్రిప్టటయందుంగల, ఆశక్తిచేత నిర్భరుండై, అశక్తియధికమనుట్కు తాపసుండు = శరభంగుండు, అంపలేమిన్‌ = అంవలేకుండులును, ఈరాట్కులాభర అంబు = ఈరామచంద్రుండు ఇందునె = ఈయాథశ్రవుముందే, చిక్కునో = రాక్ష సంహారముచేయక నిలుచున్తోో అని = ఇట్టుని నిలింపవ్రాతము = దేవతాసమూహము, ఎంచెను.

భా, నర = అర్జునునియొక్క, భావమందు విస్తురితమైన శౌార్యముయొక్క, ఆలోక = పర్తీక్షయందు, ఫేలత్‌ = విహరింపుచున్న, మనః = మనస్సుగల, హరునియొక్క మానోత్మ్య్యము = జయము, మీజంగ్యా. లుబ్ధక = క3రాతరూపమైనహరునియొక్క అమగయుర్జుబ్దకశ్చనలో అని అ. రణ= యుద్ధమును వ్యావర్తను = మౌాన్చుట యందుంగల్కు అశక్తి = శక్తిరాహిత్యముచేత నిర్చరుండై = అతిశయము లేనివాండై, అబ్బద్రోత్రశయభారయో౪ొ అని వి. తాపసుండు = అర్జునుండు, అంపలేమిన్‌ = అమ్ము లయొక్క లేమిని ప్రకటింవన్‌ = ప్రకాశము చేయంగాా అమ్ములు పొదులలోంగానక వెదుకు లొడంగా ననుట, ఈరాట్కులాభరణంబు 2 ఈయర్జునుండు, ఇందునె = ఈబాణములేమి చేతనే కడమ సులభము,

క. తనకును శరభంగమునీ

శునకు సమరసత్వభరము సారిది నాదవుచుం

దనరుట గడు నెన్నికలం

గని ప్రబల ధృతిం దనర్చు వ్షత్రియుండంతన్‌. శీర్‌

భా. క్షత్రియుండు = అర్జునుండు, తనక్కు శరభంగము = బాణములులేకపో వుటయు ఈశునకు సమరసత్వభరము, ఎన్ని కలంగని = చలింపని.

రా. తనకునుు శరభంగమునీశునకునుు సమ= సమానమైన, రసత్వభరము = అనురాగాతిశయము, ఎన్నికలన్‌ = కొనియాడుటలచ్చే బలధృతిన్‌ = అధికసంతో షముచేత, శ్తత్రియుండు = రాముండు.

134 రాఘవపాందవీయము, సవ్యాఖ్యానము ప. అతిద్బఢం లైనట్టి యాత్మసఖ్యాతిచా పఅత యెంతయుందనబలినుంధద్రిప్పి ఘనతేజు నమ్మహాత్ముని నీకు నలబ్రహ్మా కట్టుడ యె ట్లుట్ట్లు కాక దాంట నగునె పొ మ్మనుచుందా ననిపెనుగడంక మొ త్తంబై నిలింపసంఘంబు విరులు గురిసెనప్పుడు నిజస్టిరచండ ేతిపా తమునవికారలేశముంబొరయక తే. మెటయునారణ్యకేంద్రుపై మెచ్చుదనర నర్షగతినిధింజేరంగ నరిగె నాన మిద్దశార్యుండు శుభమౌనియుద్ధవశత ఘనపదవి నెల్లభచరులు వినుతిసేయ. శ్రి రా ఆత్మా తనయొక్క సభ్య = చెలిమియందుంగల అతిచాసలత = అత్యంతచసలత్వమున్సు త్రిప్పి = మరలించ్కి రాముందనెడుమూట్క అమనోత్యునిన్‌ వ శరభంగున్మి నీక్కు బ్రహ్మకట్టడ = బ్రహ్మదేవునియాజ్ఞ్య అనుచు ననివెను. నిజ = స్వక్రీయమైన్క స్టిర = నిత్యకృత్యమైన, చండ, హేతి = అగ్నిహోత్రునియందగు, కాపాసనాన్నియందలి యనుట, పాతమునన్‌ = ప్రవేశించుటచేత్య మొఅయుు. ఆర ణ్యకేంద్రువైన్‌ = ముని(్రేష్టుండైన శరభంగునిమీంద్య నిలింపసంఘుంబు, అర్హగతిన్‌ = తగినక్రమముచేత్క చిధిన్‌ = బ్రహ్మదేవుని చేరంగన్‌ = చేరుచుండంగ్కా. విరులు! గురిసెనని క్రిందటి కన్వయము. ఆసమిద్ధశౌర్యుండు = ్రదిప్తమైన శార్యముగల రాముండున్సు. శుభ్య మౌని = శరభంగునియొక్క, ఉద్ధ్దన = సంతోషములయొక్క, శతముల చేత ఘనమైన పదవిని ఎల్లఖచరులు వినుతిసేయలా నరినెనని యన్వయము, ఫలితార్థము రాముండు శరభంగునికి ముక్తికి ననుమతించి యాముని దివ్యపుష్పవర్షము లతో బ్రహ్మలోకమునకుం బోవుచుండంగాందాను సుతీళ్హునియాశ్రమమునకు సాంగివ బ్చెననుట. భా. అత్మ = తనయొక్క, సభ్యాతి = ఖ్యాతితోంగూడిన్క చాపలత = ధనుర్లతను గాండీవమున్తు తనబలిమిచేత, త్రిప్పి = విసరి, అమ్మవోత్మునిన్‌ = ఈశ్వరుని నీక్కు బ్రహ్మకట్టడ 2 బ్రహ్మవ్రాంత్క డాంటనగునెపొమ్మనుచున్‌ = ఈ పెట్టుదగలించుకొనియణంగునట్టుగా నీవ్రాంతయుండెననుచు, తాను = అర్జునుంద్కు అని 'పెనుగడంకన్‌ = యుద్దమందలి యధిక రోష్యముచేత్క మొత్తన్‌ = కొట్టుంగా వైన్‌ = అర్జ్హునునిపై, నిలింపసంఘంబు.. విరులుగురిసెను, నిజస్టీరదండ హేతి = గాండీ వముయొక్క రవేరర్చిశ్చశస్త్రం చవహ్నిజ్వాలాచహేతయః అని అ. పొతమునన్‌ = 'పెట్టటచేత్స మెజటయచున్న, ఆరణ్యకేంద్రు వై, న్‌ = కిరాతరూపముననున్న యీశ్వ్య రునిమింద్య మెచ్చు దనరంగ్యా అర్హగతివిధిన్‌ = సమయోచితగతి విధానముచేత =

తృతియాశ్వాసము 135 "వేగరముగా. ననుట్టు ఆసమిద్ధశార్యుండు = అర్జునుండుు శుభమౌ = శుభమగునట్రి నియుద్ర్దవశతన్‌ = బాహయుద్దపరతచేత, “నియుద్దం బాహుయుద్దేస్యాొ త్తని అ. ఘనపదవిన్‌ = ఆకాశమార్గమున్క ఎల్ల ఖచరులు = దేవతలు వినుతిసేయంగాం జేరంగ నరినెను. వ. అంత, క్‌0 శా. వమూయామర్త్యుండుమూధవుం డవిచల న్మెత్రిన్‌ సుతీక్షాశ్రమ స్టాయత్స్పత్త్వవిహారమ ప్రవిశది ష డ్షేషరోషాంకురం లై యేపారంగంజూచుచుం బరువడిన్‌ హర్లోదయం బెక్కంగా దుః అమె జాయం దమ్ము నిరూఢదృష్టిం గన భ్రూసంజ్ఞన్‌ నియోగించుచున్‌. ర్‌ భా. ఉమాధవుండ్సు అవిచలత్‌ = చలింపని, 'మై(తి = అర్జునునిమీంది మైత్రి చేత, సుతిక్ష్యమై) అడశ్రమ = శ్రమరహితమై, స్థాయత్‌ = పెరుంగుచున్న, సత్త్వ = బలిమి యొక్క, విహారము = పెనంయులాటయనుట అటప్రవిశత్‌ = ప్రవేశింపని, ఈష డ్ర్వేష రోషాంకురములుగలదై, పరు-వడిన్‌ = అర్జునియొక్క వడిచేత, జొయన్‌ = పార్వతిని తమ్మున్‌ = అర్జునుని దన్నున్ను నిరూఢద్చృష్టిన్‌ = సావధానదృష్టి చేతు కనన్‌ = చూచునట్టుగాా నియోగించుచును, రా. మాయామర్హ్తుండైన మాధవుండు = రాముండు సుతీక్షాశ్రమమందు, స్థాయతక్‌ = వృద్దించొందుచున్న, సత్త్వ = జంతువులయొక్క, విహారము మైత్రి చేతన ప్రవిశదీవ ద్వ్రేషరోషాంకురంటై యేపారంగ్యా జాయన్‌ = సీతను, తమ్మునిన్‌ = లక్ష్మణుని రూఢ్య కడమ సులభము. క. ప్రీతి దనర భూరితప శ్చాతురయసుతిక్ష్టృసత్త్యసందర్శనసం జాత మగువేడ్శ యంతటం జేతోరంజనము మిగులం జేయ నలరుచున్‌. 5్‌2 రా. సుతిక్ష్టృమునియొక్క సత్త్వగుణముయొక్క సందర్శనమువలన్క అలరు చును భా. తపశ్చాతుర్యముయొక్కయు, సుతిక్ష్య = తీవ్రమైన సత్త్వ = బలిమి యొక్కయు. కడమ సరి. క. భద్రగతి నరుగలోపా ముద్రానందస్వరూపమునిదర్సితని ర్లిద్రప్రసన్నతాసం, పద్రుచిరత మెఅయ నేత్రపర్వ మొనర్చెన్‌ వం

136 రాఘవసాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము నా (చో రోం భద్రగతిన్‌ = మంచిగమునముచేత్క అరుగన్‌ = పోటా, లోపాముగొ నందస్వరూపముని = లోపాముద్ర కానందస్వరూపమనముని- అగస్య్యుందు = చూపంబడిన్స నిర్లిద్ర = స్థటమ్రైన్క ప్రసన్నతాసంపదయొక్క రు + సేత్రపర్యమొనర్భెన్‌ = కనుపస్టైనుు రాముండగస్త్యాశ్రమమునకుం బె యెనః * న్‌ = శుభలరీల చేత అరున్‌ = నిరామయమైన, ఆలోస ౫ అక్ష భాం భద్రగతి 2 ఫసుభరీల చెత అరున వైన వము యమైైన్న ఆముద్ర = నిరవధికమైన, ఆనందముగల్క స్వ ౫ తనయొక్క, రూ త నిదర్శిత్క, రుచిరతచేత మెలయంగా, ఉమాధవుండు, నేత్రపర్వ మొనర్సెన్‌ ౫ ప్రత్య క్షమాయెననులు. ర్‌4ీ వం అప్పుడు. సీ. దివిమోచి యున్నయద్రిని ధర్మకార్యార్థ మానతంబుగం జేసి నట్టిఘనుని మించిలోకము నానరించినవిషదాశి నొపోశనము గొన్న యద్భుతాత్ము జీవనదోషవిద్రావణజ్యోతిర్మ యస్వ్యమూర్త్యాలోకుం డగుమహాత్ము నఖిల వేదాంత వేద్యాతళ్ముండై భువనవం ద్యతం బెంపు మీఆయుమపహానుభావ్చ తే. నమర నిమ్నగానిత్యసేకముల నెలయు జడల లేంగెంపు విమలతం గడు మెలయల మెకముతోలు విభూతి సమిద్ధతనువు నొండొకటి కంద మైయొప్ప నొప్పువాని. క్‌ఫ్‌ భౌ ది: స్వర్గమును, మోచియున్న, ఆద్రిన్‌ = మేరువును, ధర్మ జ వింటే యొక్క, “ధర్మ పుత్యే యమే న్యాయే స్వభావాచారయోః శ్రతొ, ఉపమొ ద జి ళ్‌ యామహం సాయాంచాపే. చోపనిషద్యప అన్‌ వి. కార్యార్థము, ఘనునిన్‌ “ బలవంతున్ని విషరాశిన్‌ = కాలకూటమును, అద్భుతాత్మున్‌ = విచిత్రదై ర్యముగల వాని “ఆత్మాయత్నో ధృతకిర్చుద్డిస్ప్వ్రభానోబ్రహ్మవర్ష్యచ” అం అ. జీవనదోష * సంసారదోషమును, విద్రావణ = పోమొత్తెడ, జ్యోతిర్మయమైన స్య బెర్తియెక్కూ: ఆలోక = సందర్శనముగల వాండగ్సు, మహాట్మున్‌ = ప్రవిత్రదూవు) 'వీసాంతవె ద్యాత్ముందు మహానుభావున్‌. = ప్రభావమునలవా... సలయున్‌ ౨ చ-ద్రుండును కడమ సులభము. రో, దిమిమోచియున్న న మిన్నుముట్టిన, అదిన్‌ న వింధ్యమును, ధర్మకొ ర్యార్థము = సంధ్యావందనాదిధర్మములు నడిపెడికొజక్కు ఆనతంబుగన్‌ = అణంగున

తృతీయాశ్వాసము కే? ట్టుగా, విషరాశిన్‌ = సముద్రమును జీవనదోష = నీళ్లకళంకున్వు “జీవనం భువనం వనో మ్మని అ. నిద్రాణ 2 మాన్పెడ్కి జ్యోతిర్మయ = నక్షత్రరూవమైన స్వమూ ర్హియొక్క, ఆలోక=. ప్రకాశము గలవాండగు, “*అలోకాదర్శనోద్ద్యోతా” అని అం ఉప్రససాదోదయా దంభఃకుంభయో నేర్మహూఎసజ అని రఘ. వేదాంతములన్వు వేది = తెలిసిన అత్మ = బుడ్దిగలవాండై, అమరునట్టుగ్యా ఎలయు = పుట్టుచున్న, కడవ సరి,

తే. చూచియాదిత్యకులరాజసుతుందు హర్ష వినయభక్తులసాష్టాంగవినుతి సేసె

అబి న నపుడు గాకున్న యట్ల్టైతద, స్త్ర్మసిద్ది దమ(ప్రయోజన మిని సుర ల్లనరి రాత్మ. ర5్‌6 రా. ఆదిత్యకుల = సూర్యవంశమందుయిట్లిన. భా, ఆదిత్యకులరాజ = దేవేంద్రునియొక్క, దమప్రయోజనమని = నివాతక వచ కాలకేయాదిసంహోర హేతువని.

వః అట్టి సమయంబున, క్‌7

క. స్వతపహఫలసాక్షాత్కా రతంగృ్భృతసాన్నిధ్యుండైన రాజవతంసున్‌ హాతకలుషుండు దపసీ ముద న్విత మగుచిత్తమున నిట్టుని ప్రశంసించెన్‌. 5్‌8ి భా. రాజవతంసున్మి తపసి 2 అర్జునుండ్సు చిత్తముతోడ. రా, చిత్తమునన్‌ = చిత్తమందు.

క, విశ్వేశ్వరవిశ్వాత్మక్క నిశ్వాధిష్టాన యఖిల వేదాంతవచ శృశ్వదభివర్ష్యమానమ, హైశ్వర్య నిరిహనిత్యయభవశుభమయా. 59 రెంటికి సమము సులభము,

మ. నిశిత ప్రజ్ఞతంాడ నేవికృతియున్లేదండ్రు నీయందు నీ దశరూపాశయణం బొనర్చ్బుట మదిం దర్శింప లోకంబులం దశుభ[్రక్షయమున్‌ శుబోదయము నుద్యదృక్తవాత్సల్యతా తిశయాయత్తతంజేయ నింతియ గుణాతీతా 'ప్రసన్నాత్మకా. 60 రా, న్కీ దశరూప = దశావతారములయొక్క, ఆశ్రయణంబున్తు ఒనర్చుట

= వహించుటు. భా. ఈదశన్‌ = ఈప్రకారమున.

38 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము

క అది సకలసదాచారం బది సర్వజ్ఞాన మది సమస్తజనిఫలం బొదవినకాలంది నొకప్పుడు హృదయము నీయందుంజేర్తు రేని ను హేశా, 61 "రెంటికి సరి, సులభము,

క. అతివొజ్మనసాస్పద య్రా నుతికొగ్గినసాహసమ్మునుసహింపు దయన్‌ మతినాకు నేన లజ్జించితి నోయచ్యుత యనంతశివగుణరాశీ 62 రా. శివగుజరాశి.

క. అనుచుంబునః పునరభివం, దనములు నెమ్మనమునం దుదంచితస మ్మో చనితాంత భక్తిసంతత, వినయంబులు సందడింప వేమలు.ేసెన్‌, 68 భా. వెమ్మనమునందు. వేముటుంజేసెనని యన్వయముు. కడమ. రెంటికి

సమము, *

వ. తదనంతరంబ. 64 రా, తపశ్శక్తిక్కి మహి= స్థానమైన, మహార్షీశ = అగస్త్మ్యునియొక్కం దివ్యాశస్త్ర, మళల్లీ = వైష్టవచాపబ్రహ్మాస్త్రములయొక్క, సిద్ధి = ప్రాప్తిని.

భా. తపశ్శక్తిమహిమచేత్క హర్షి = పూర్షముగలు ఈశ = ఈశ్వరునియొక్క, అ,స్త్రమతల్లీ = పాశుపతముయొక్క కడమ సులభము. శా, అక్ష ద్రప్రథమొనదివ్యశరసం ప్రాప్తిం (బకాశించునా కృక్షిద్వంశవతంసుం గన్గాని మహాగోదావరీతీరస ద్రక్షపాయపథంబు నేండు దొరకెనండంచు సంరక్షణా "క్షం దద్వనభూమిదేవతలుసంప్రీతిం గడు న్మూంక లై. 66 భా, కక్ష ద్వంశ = భూపవంశమునక్కు “నో త్రాకుః పృధివి ప్పధ్వి” అని అ. వతంసున్‌ = అర్జునుని మహాగః = అధికాపరాధములచే ఊఆగోపరాధో మంతుశ్చ అని అ. దావరీతి = దవాగ్నిభంగిని *దవదావా వనారణ్యవహ్నా” అని అ. రీతి శబ్ద మీ కారాంతమైనందుకు, క్తిచ్‌ త్కౌచంసంజ్ఞాయామ్మనిక్తీన్‌-రాక క్రిచ్‌-వచ్చినది గనుక్త “సర్వతోశ్తి న్నర్జాదిత్యే క” అని జీష్‌వచ్చి యీకారాంతమైనది. రసత్‌ = (మోయుచున్న, రక్షః = రాక్షసులయొక్క్క, అపాయపథంబు = వధోపాయపథము, తడ్వనభూమియందు. దేవతలు = ఇంధద్రాదులు పాడచూసి.

రా. కుక్షిద్వంశవతంసున్‌ = రాముని మహాగోదావరీతిరమందున్న, సత్‌ =

తృతియాశ్వాసము 139 సజ్ఞనులయొక్క, రక్షా = సంగక్షణముయొక్క, ఉపాయమార్గము తద్వనమందున్న, భూమి దేవతలు = బాహ్మణులు పాడచూపి యువచార మొనర్చి రని ముందరిక నయము. వ. యథోచితప్రకారంబునం బొడసూపి యతని (ప్రణామాదివినయ కృత్యంబులు శైకొని 6౯7 క. .అరఎదుగ నుపచార మొన ర్చిరి దీవన లెలమి నిచ్చిరి తమతమునువో శరసాదరార్చణంబులం గర వుమరుచు నుండ వేడుకను సప్రభురై 68 రా. తవుతవమ్య మహాశ = అధిక కాంక్ష రస = అనురాగముయొక్కయు, ఆదరము యొక్కయు అర్బ్పజాంబులన్‌ = ప్రకటనములచేత ననుట అమరుచు నుండంగ్యా సవ్రభులై = వ్రభాసహితులై దీవనలిచ్చిరి. భా, తమతమ మహోశర = దివ్యాాస్త్రములయొక్క, సాదరార్పణంబులవల్ల, సషప్రభులై = ఇంద్రసహితులై దీవనలిచ్చిరి. తే. అంత నాత్మవురస్థితిం గొంతకాల ముండి తవు కార్యములకొాద లుడిపి చనుటు గోరి వారలు దనుం దోడుకొంచుం జనంగం జనియె వేడ్కందదావాసజగతి కతండు 69 భా. అఆత్మపురస్ట్రితిన్‌ = స్వర్గస్రితిచే, రా. ఆత్మవురః = తనుముందరనగు, స్థితిని వారలు = ఆబుషీశ్వరులు, కడమ సులభము. క. అందు నవముందశుభోదయ మొలదంగనిబిడొజుం డలరు చుండె సుమిత్రా నందనజనకసుతానిశ సందర్శితనవనవోల్లసద స జునరతిన్‌ 70 రా, అందున్‌ 2 అవనమందు, నిబిడ = సాంద్రమైన, దిజుండు = లేజ స్సుగల రాముండుు కడమ సులభము. భా. అందున్‌ = ఆస్వర్గమందు, కని బిడౌజుండు = ఇంద్రుడు క్ట్చాడొజాః షపాకశాసనఃకొ అని అ, సుమిత్ర = సన్మిత్రులకుు ఆనందనజనక = ఆనందకరుండైన, సుత = కుమారుండైన యర్జునునిచేత, అనిశ = ఎల్లప్పుడు, సందర్శితమైన భజనర తినేత నలరుచుండెను.

140 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము సీ, ఆసక్తి దనరిన వాసవసేవామి షానుభవనిరంతరానువృత్తి నడలళక పేర్చుపేరాసం గుందెడియుర్వ శీతలోదరిపరిస్టీతతరస కామసంభ్రమతనొక్కతె యహీమాంశువం శాకల్చ మైనయారాకుమవూరుం డున్నచోటికిం దమి నాక్కనాం డేతెంచి 'కెళవున నుండి యాకృతివిలాస తే, మరసి చూచి విశ్చంఖలస్మరశరార్తి, ల బూనె నాసురవనిత దాం గాన యోగ్య మైనకాంతాకృతి వహించి కానుపించె సిగ్గు జియినవ్వుం జూడ్కులం జెన్ను మీఆ గ రా. ఆసక్తిందనర్కి నవమైన ఆసవసేవా = మద్యపానముయొక్కయృు. ఆమి షానుభవ = మాంసభక్షణముయొక్కయు, “ఫలలం క్రవ్యమామిష* మ్మని అ, నిరంతరాను వృత్తిచేత్క పేరాసన్‌ = అధికాశచేత్క ఉరు-అశీతలోదరి = గొప్పయువై చల్లిగాని కడువుగలద్కి తనియనిదియనుట, ఒక్కతె = ఒకరాశ్షస్కి పరిస్టీత్‌ = సమ గ్రమైను తరస = మూంసమందుంగల కామ = కోరికయొక్క్య సంభ్రమతన్‌ = త్వరచేత్క అహిమాంకు = సూర్యునియొక్క, వంశమునకు, అకల్చ్పమైన = అలం కారమైను రాజకుమారుండు = రాముడు ఉన్నచోటికి కెళవునన్‌ = సమీపమున ఆర్తినిబూనెను అసురవనితతాయాన్‌ = తాను రాక్షస;స్త్రీగాంబట్ట్రి కానుపీంచెను, భా, ఆసక్తి ందనరినవాసవ సేవయనెడ్డి మిష = వ్యాజముచేతనైన అనుభవ ౩ సందర్శనముయొక్క, ఊర్వగీతలోదరి = ఊర్వశియనెడువనిత్క పరిస్టీతతర = ఘన మున నకామ = మన్మధసహితమైన్క సంభ్రమతన్‌ = సంభ్రమముగలదియౌటచేతం ఒక్క తేయ = ఒక తెయ్యే. హిమాంకువంశ = చంద్రవంశమునకు, ఆకల్చమైన = భూషణమైన, “ఆకల్ప వేషానై పద్య” మ్మని అ. రాకుమారుండున్న చోటికిన్‌ = అర్జునునివద్దక్కు తమిన్‌ = రాత్రి యందు, “రజనీయామినీతమీ* అని అ. ఏతెంచి ఆసురవనిత = ఆయప్పరస, కానయోగ్యమైన = వర్షనీయమైన కొంత = ఒప్పుచున్న, ఆకృతివహించ్చి కానుసించెన్‌ = వచ్చెననుట. నం ఇట్టు గానుపించి పరస్పరసందర్శనసమయసముచిత సంభాషణం బులు నడపి తనమదిం బొదలెదుముదనవికారంబు తెలం టిం గించిన నతందు 72

తృతియాశ్వానము క! తే. తనకుదారయోగితకల్మితగం దెలుపుచు మదనుజవశకలితనిజమతిని బ్రబలు మనసుచేత నాచతురగామిని నెజయంగ నానలేకతన్లదియ రా మానుపుచును,. ౯73 భా. ఉదారమైన యోగిత = యోగిత్వము యొక్క, కల్మిని దెలుపుచున్సు. మదను = మన్మధునియొక్క, జవ = వేగమువేత శకరిత = భేదింపంబడిన నిజము తిగలదానన్వి ఆచతురగామినిన్‌ = ఊర్వశిని (ప్రబలుమనసుచేత్క అనలేక = తాళలేక, తన్గదియరాంగాం మానుపుచున్తు ఆచతురగామినిన్‌ , పల్కెనని ముందరి వద్యమునం గ్రియ్య రా, తనకు, దారయోగితకల్మి = భార్యాసంగతికలుగుటను, తెలువుచునుు మత్‌ = నాయొక్క, అనుజ = తమ్ముండైను) లక్ష్మణునికి, వశకరిత = ఆధీనముగాం జేయంబడిన, నిజమతిచేత్క, లక్ష్మణునింగోరియనుట, “ప్రబలుమనల్యూ నుచేతనా = మంచిబుద్దిచేత్స “*వ్రతిపద్‌జ్ఞప్తిచేతనా” అని అ. చతుర్క కామిన్‌ = కొకుండుటచేతు చతురగామి ననుదిక్కున సంధికి లక్షణము. క. ప్రధమాంతవిభక్తులవైం, గథిత ములగుకచటతపలు గసడదవలగునని యనంతుని ఛందము. నానలేక కదియరాలా, లక్ష్మణుండు పల్కెనని ముందరిపద్యములోం. గర్తయుం గ్రియము. సీ. జ్యేష్టసొభ్రాత్ర నుస్రితిలక్షణుండు వల్కె నరయక యిటువచ్చి తబల నన్ను బ్రహ్మచర్యస్థితి భజియింపం బరమతా పసనాథసత్యాజ్ఞ పసం బనిచిన నాయగ్రజునియొగమీయోజం జెజణుచుకో నర్హమె మగిడిపొమ్మనినవలపు పొలుపుగారామునూల్కొలుపుచుం గదిసి య తం డట్టు పలుక నెందాంకగుట్టూ అ. జరిపె దనుచుం దిరిగి తిరిగి పైకొనుకోర్కి నతనినతని మదవదసమవిశిఖ దళితహృుదయ యగచుం చదెలచి యందు నొకింత గలంక లేమిచూచి నెలంతగనలె. గ! రా. జ్యేష్టనితోడి సౌభ్రాత్రమందలి సుస్టితిగలవాండు లక్ష్మణుండు పల్కెను, బ్రహ్మచర్యస్రితిగలవాని నను భజియింప వచ్చితిని తాపముతోడ్క సనాథ = కూడిన, సతి = భార్యయొక్క ఆజ్ఞయొక్కవసచే, పనిచిననాయ[గ్రజునియొక్క యోగము రామునిమే ల్కొలుపుచున్వు రాముండున్తు అట్టు = మునుపటివలెన్సే పలుకంగ్భా ఎందాంకగుట్టు జరివెదు = జరివెదవ్వు అనుచ్చు తిరిగితిరిగి = రామునివద్దికిని లక్ష్మణునివద్దికిని

రాఘవసాండనీయము్ము. సవ్యాఖ్యానము శతం చు దెరిగితిరిగి మదనంతుండైన, అసమనవిశిఖ = మన్మధునిషేత్స చళితప్పాదయయగుచు, అతనినతనిన్‌ = రాముని లక్ష్మలున్సి తెలచి ౨ ఇెల్చి, | భా. లక్ష్మణుండు = ల్క్మేవంతుందైన యర్జునుండు, “లక్ష్మీ వాన్లక్షృణా శల” అని అ. పల్కెను నన్నరయకయిట్టు వచ్చితి = వచ్చితివి పరమతాపసనాధ న్‌ వ్యాసులయొక్క, అజ్ఞపనవేత్య బ్రహ్మాచర్యస్థితిని భజయించయినిచిను నాయరదా ధర్మజువియొక్క సియోగమునని యన్వయము. బ్రహ్మచర్యమునం దపముచెయు! భె పనుపుననుట్కు వలప్పుపొలుపు, = రానతిశయమును,. గారాము 2 నెనరునుు మూలో 2 లుపుచున్‌ 2 ప్రకటించుచును, కదిసి = ఊర్వశిచేరి, ,శిరగితిరిగి 2 మజిమతి వైక్‌ నుకోర్కిన్‌ ౨ వైకొనెడికోరికచేత్స అతనిము = తనుత్వముళలేన్హి దవత్‌ = దవాగ్నివలె నాచరింపుచున్న, అసమవిశిఖ అతనిన్‌ = అర్జునుని తెలచియని యన్వయము, సీ, ఏమని చెప్ప నిం 'వెసలెడునునులల్కు అలర నేళ్త్రైకపర్వాంగలక్ష్మి నొప్పురాకాసితద్యుతిమూనికానన యంబుజాత్యుచితరూపంబులై న దృక్పాణిపదగతుల్‌ దిపింపంగ మహాస్ర గూఢగంధంబులు రూఢీం బర్వ మేను సాంద్రతరసార్దాానులేపనముచే నవసుణాధిక్యవై భవము సొపం తే. బ్రేమమదనలఠీలలపయిం బెరిలి "సెరింగి మది గలంపలగ నిట్టుట్టు గడిసి కదిసి స ప్రకర్ష చీభత్సాత్మక ప్రజనిత వికృతయై తుదం గోపంబు వెలయం బళితె, 75 భా. నేత్తకపర్వ = నేత్రోత్సవమైన, అంగజక్ష్మిచేతనొప్పెడ్కి రాకాసితద్యుతి న్‌ పున్నమచం ద్రునిభంగిని, మానిత 2 బహాకరింపంబడిన్న అనన = ముఖముగలది, అంబుజ ౩ పద్మములకు అత్యుచితరూపంబులైన = మిక్కిలిం దగిన పొందర్యముగల వసత నోనద = వేత్రహస్తపదములయొక్క, గతులు = విలాసర్‌తులు, దీపీంవయొ, మహోస్టక్‌ = శబ్చష్ఫక్తపుష్పమాలికలచేత్స ఈద ఇ వహించబడిన్క గంధంబులు, పర్వన్‌ వ్‌ ప్రకాశింపన్నా మేను, సొంద్రతర ఇ మిక్కిలిదట్టమునె , సార్ద్రు = సొత్తిక నం చు నా! స్‌ ము శల, అనులెపనముచ్చే నవ = వొతైన గుణాధిక్యవై భవముసూప్క చెమటను దిన పైలాంతయందుం బరిమళమెచ్చు. గనుక మదనలీలలపయిన్‌ = మవ్మథవి ఇఇ స్ట ఇ అభ ఆ క్ష అడుదనములలో 'వెరింగి సద్రకర్ష న వైర్యసహిత మైన, బీభత్సాత్మకున్‌ స్ట్‌ స్ఫునక్కు అ(్రజనిత = వుట్టింపందిడని వికృతలై 2 వికాదముగలలైం వికారమును బుట్టింపలేనిదై యమట్క కోపంబు వెలయంబలిశెను.

తృతీయాశ్వాసము 143

రా. ఏమని చెప్ప, ఒప్పురాకాసి = శూర్పణఖ, తద్ద్యుతి = ఆమానుష్నష్త్రీరూ పకాంతిని మాని తాను అనయంబు జాత్యుచితరూసంబులైన = రాక్ష సజాతికిందగిన యాకారముగలవైన, మహాస్ర = బలునెత్తురులచేత్త “అస్రమతశ్రుణి శోణిత” అని అ. గూఢ = అవృతమైను సాంద్రమైన్న తరస = మౌాంసముయొక్క అనులేవనము. చేత అవగుణాధిక్యవై భవమును, (పేమము అదనలీలలపయిన్‌ = భక్షణక్రియల పై, చీభత్సాత్మక = జుగుస్సారూపమౌనట్టుగా,.

చ. అలవి యెజటుంగలేక యిత రాంగనలం బళె నన్ను నిమ్మెయిం గలంచుట యుక్త మే యొందవు గాక భవత్క ఎళదుష్ట చేష్టితం బులకు ఫలంబు 'నేండొకటి పూర్ణముగా నుపభోగ్యమై కడున్‌ జలనున నెందు నీమగతనంబు కడంకలరూపనూలుటల్‌ 76 రా, భవత్కృతదుష్ట చేతతంబులక్కు నేండు, ఉవభోగ్యమై ఫలంబొదవుంగాక్క

అట్టిఫలమేదనంయా మగతనంబు కడంకల = పరాక్రమములయొక్క, రూవుమాలుటలు, చంపెదనను€ట.

= ఫొ... ఫలంబును = ఫలమును ఏండొకటిపూర్ల ముగాన్‌ = వీండాదినిం

డుపర్యంతము, మగతనంబుకడంకలరూపుమాలుటల్‌. = పేడితనమువచ్చుటయనుట, ఒదవుంగొక,

వ. అని పళఠికి తదనంతరంబ. ౯777

సీ, మదిచసలతం దన్ను నెదిరిం గానమిని సీ తాదేవరామ లాస్యాదితత్వ విశ్రుతినాసటై 'వేల్పులు దనరాక పోకలు గాంచి యుబ్బునం జెలంగ నుండనేరక మర్త్యయోగేచ్భ్ళం జని యిట్లు నచ్చెనే యని కన్న వారు నవ్వ సిగ్గు లే కేనముని యగ్గఠికను జన స్థానంబు చేరి తత్సంశ్రయఖర తే. దూషణాదులచేత నా దుర్లఠితము అంతకంతకు దీసింప నాత్మ వార్త జరిపెదను జాతివికృతి చేష్టలు దివిజుల ప్రీతి నుడిగించె ననుచింతం బెట్టి మదిని. 78 భా. కొనమిన్సి ఇసీ = నిందావాక్యము, తా-దేవరామ=. తాను దేవతాస్తీ, లాస్యాది = నృత్తగీతవాద్యములయొక్క తత్త్వ = సిద్దాంతజ్ఞానముయొక్క, విశ్రుతిన్‌

రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము కేత్తీక =. (పసిద్దిచేతు. ఆనమై = ఆసపుట్టియనుట్క వచ్చెనేయని, కన్నవారు = చూచి ము నవిపిగులేక యేమని, జనస్టానంబు చేరి. సభకు బోయ్యి తత్సంశ్రయ నవార్తు నవ్వసిగ్గులేక ౨ " ముగాంగల జనులయొక్క, ఖర = [క్రూరములైను దూషణాదుల జ్‌ ఆసభయా(శ్రయ శ ల్లు చేత నా దుర్గలితములు = వెడ్డవలవులు, దీపించ్య ఆత్మవార్త = ఆత్మభరణమును, జరివెదను, జాతివికృతి చేష్టలు = అప్పరోజాతికిం దగని చేష్టలు, దివిజుల ప్రీతి నుడి గించెను, అనుచింతన్‌ = అనెడి విచారమును, మదినిబెట్హ్రై నివాసమున కరినెనని ముందరిపద్యమునంగ్రియ. ॥ రా, కానమిని, సీతాదేవర= సీతకు మఅందియైన లక్ష్మణునియొక్క “సాలా స్ప్యూూభ్రాతరపత్నాగాస్యామినో దేవృదేవరౌ” అని అ. అమల = స్వచ్చమైన అసి = ఇడ్లముచేతనైన్స *చంద్రహోసొసిరిష్టయః అని అ. అదితత్వ = మిక్కిరి ఖఇండితత్వము చేత్స అంటయిట్టే కోయంబడినదౌటచేతననుట, విశ్రుతినాసర్రై = చెవులుముక్కు లేనిదై, సిగ్గులేక్క ఏను మని = బ్రతికి జనస్టానంబు చేరి = ఇరునిపట్టణమునకుంబోయి తత్సంశ్రయ = అందునన, ఇరదూషణాదులయొక్క, చేతనాదుర్లలితములు = బుద్ధిదు శ్చేష్టలు “*వ్రతిపద్‌జ్ఞప్తి చేతనా” అని అ, దీపింప, ఆత్మవార్త = తనవృత్తాంతమును, “వార్తా ప్రవృత్తిర్చృత్తాంతఃొ అని అ. జరివెదన్‌ = నడిపించెదను. చెప్పెదననుట, అనుచింతన్‌ = అనుగతవిచారమును, అను = ఉపసర్గమ్యు మదిన్‌ = దేవతలమన సున పెట్టి = పెట్టినదై, దివిజులప్రీతి నుడిగించెను. కు అనివార్యము ఖరవాహిని 'దనవార్తపురప్రయాణతన్‌ వెడలంగ రా మనివాసమున కరిగె ము న్యునిరూఢతం గదఠి యుద్హృతోత్సాహగతిన్‌ 79 రా. అనివార్యము = అణంపరానిద్కి ఖరవాహీని = ఖరునిసేన్న “వాహినీ వృత నా చమూలో అని అ. తనవార్హ = తావచ్చెడువార్తా వురవ్రయాణతన్‌ వెడలంగన్‌ = ముందుగానె వినంబడంగా, మన్యు = రోష ముయొక్క్య నిరూఢతన్‌ = పూర్తిచేత, “మన్యురై న్యే క్రతౌనక్రుధి అని అ. యుత్‌ = యుద్ధమందు, '“సమిత్యాజిన్సృమిద్యుద్ది మని అ. ధకారాంతము, ధృత మైనయుత్సాహగమనముచేత రామునివాసమునకు నరి గెను, భౌ, అనివార్య వ్‌ వారింపశక్యముకానిదైై ముఖర = (యోసిపొటునట్టుగ్యా వాహిని, ప్రవహింపుచున్న, ఎంతగువ్తముచేసినను వినంబడునదియనుట్క తనవార్త, మన్యు = శోకముయొక్క, ఉద్భృత = పెకఠింపంబడిన్న రామ = ఊర్వశి కదమసులభము. రీ ల అది యంతయును వినియపుడు వేజాక్రంద మైచింతనున్న యత్యాత్మభేద జనకుననుంగుసట్టిని దగంబిల్సి నీ యాశాపదానంబు నేనెజుంగుదు

తృతియాశ్వాసము 145

మదిచింత వలదు నీకిది యనిష్టసమాగ

మము గాదు నాదగుమాటంచేసి ఫఘనమోదముననుండుమునుచు జిష్టుండు సుమి (తొనందనుండు ఉఊర్చి బూనియంత ఆ. సారతరబలారి శాసనోద్టిప్తసం

రంభవిభవుండగుచు రావువిభుండు

భుజవశీకృతాజివిజయుందడు వేల్పుల

జయజయస్వనాతిశయము నిగుడ 80

భాం అత్యాత్మ ఖేదజనకున్‌ వ ఆత్మఖేదమును బుట్రెింపుచున్నవాన్సి అనుంగుప ట్రైన్‌ = అర్జునుని పిల్చి, ఇంద్రుండనెడుమవూట్టు ఈ, శాపదానంబు = శాపమిచ్చుటను, ఇది ౫2 శాసము, అనిషస్ట్ర = ప్రాయముగాన్సి సమా = సంవత్సరమందుు ఆగమము = రాకగలద్వికాదు, ఉండుమనుచు, నుమిత్రానందనుండు. = సుమిత్రులకానందకారి, జిమ్టుండు = ఇంద్రుండు, తేర్చెన్‌ = ఊరడించెను అంతట, సారతరమైన్స బలారి = ఇంద్రునియొక్క, శాసనముచేత్క రామవిభుండు = మంచికాంతిగలవాండు, రామునివంటి కాంతిగల వాండనియుంజెప్పవచ్చున్వు భుజవశీకృత మైన ఆజి = యుద్దముగలవాండు, విజయుండుు చెండుబెండాడెనని ముందరంగ్రియ,

రా. అత్యాత్మఖేదన్‌ =. చాలవిచారమునల, జనకుననుంగువట్టిన్‌ = సీతను, లక్ష్మణుండనెడుమాట్క నీ = నీయొక్క, ఈశ = రామునియొక్క, అవదానంబు = పౌరుషమును, “అపదానం కర్మవృత్తొమ్మని అ. అనిష్టముయొక్క, సమాగమము = రాక కాదు అనుచు జిష్టుండు = జయశీలుండు, సుమిత్రయొక్కనందనుండు తేర్చెన్‌ = తఆరియంజెప్పెన్సు అంత్య సారతరబలముగల, అరి = శత్రువులయొక్క, శాసన = శికష్షయందు, అజివిజయముగలవాండు రామవిభుండు = రఘునాథుండు, కడమ సరి. తే. సర్వదివ్యా,స్త్ర,దుర్నారసారయుతని

వాతకవచాదిరక్షక్తితాతులరణ

విహరణోత్సాహదై వతవిముత'సేన

వై నడరి చెండుబెండాడెం బబభుయుతముగ. త్‌ే

రా, సర్వదివ్యా,స్త్రదుర్వారమైను సార = బలముతోడ్క *సారో బలే స్టిరాం శేచి అని అ, యుతములళైన నివాత = గాలిదూటన్ని “నిర్లిశృయని షేధయోలో అని అ. కవచాదులచేతిరక్ష చేత నూర్జిత మైనయతులరణవిహరణోత్సాహముగల్ప దెవ తవిమత సేనపైన్‌ వా రాక్షస సేన పై, అడరి = లంఘించి ప్రభుయుతముగన్‌ = ఖఇరాదియుతముగ్సా చెండుబెండాడెను.

భా. _సారయుతుళైన్న నివాతకవచాది రాక్షసులచేత్స ఆర్లిత = సంపా

246 రాఘవసొందవీయమ్సు సవ్యాఖ్యానము దింపంబడిన్న కడమ సులభము. క, తమిందద్హ్వ్యంసనిమిత్త, 'ప్రమదదశాస్యుండగునాసురప్రభుకడ కే గి పునోమోదోచితసం, (భ్రమతం బ్రణమిల్లై నతని పాదంబులకున్‌. 82 భా, తద్ద్వంన = ఆరాక్షససంహారము, నిమిత్త = కారణముగాంగల, ప్రమదదశ = సంతోషావస్త్రగల అస్య = ముఖముగలవాండగ్సు ఆ, సురప్రభు = ఇంద్రునియొక్క, కడకున్‌ = పద్దిక్కి నగి మనోమోదోచిత = మనన్సంతోషమునకుందగిన, సంగ్రమతన్‌ = సంభమముగలవాండౌటవేత (ప్రణమిళ్లెను. రా. తద్ధ్వంసనిమిత్తప్రమద = ఖరాదులవధకారణమైన్త,. శూర్పణఖ, దశాస్యుండగు = పదితలలుగల, అసురప్రభు = రాక్షసేంద్రుండైన రావణునియొక్క మనస్ఫునందుంగలు అమోద = దుఃఖమునక్కు కడమ సులభము. ఆం అతందు తన యవరజయాక్రర్ష నాసాస్ర ములు నిజాళ్నులనఘవిలసనమ్ము గడు నిగుడ్చ నడిగి యడిగి తత్కథితస భార్యరామవృత్త కార్యుండగుచు, 88 రా, అతండు = రావణుండుు తన్స అవరజ = పళ్లైళైన శూర్చణభయొక్కం శగ్గగాసాస్రములు ౨ చెవులముక్కున నంతటనుండెడునెత్తురులు, “అస్రమ్రుణిశో స అని వ నిజొక్షులన్‌ ౯ త్రన వేత్రములయందు, అఘవిలసనమ్ము = దుఃఖో (లైకమున్సు దుఃఖాంహోే వ్యన నేవ్యఘి మ్మున్మి అ. నిగుద్చ్య, అడిగి యడిగ్సి తత్‌ మ చేతు కథిత = తెలుషంబడిన, సభార్య = సీతాసమేతుందైన, రాముని క వృత్త = అతీతమైన, కార్యముగలవాండనుచు, తదాశ్రమంబునకు వచ్చెనప్పుడని నౌలుగువద్యముల తర్వాతంగ్రియ. లా అతదు ఇంద్రుండూతనయ. = అర్జునియొక్క, వర = డ్రేష్టమైను వము యొక్క, ఆకర్షనా = వినుటచేత్క సాస్రములు = అనందభాష్పము ల గూడిన నిజాక్టులు, అనఘవిలసనమ్ము, తత్కధిత = ఆయర్జునిచేతంజెవ్పంబడిను సభార్య = సభయందరి పెద్దలకు రామ = హృద్యమైన, వృత్త, కార్య = ర్‌క్ష్షోయు ద్ధము గలవాండౌచునుు ఒసంగెనని ముందరం[గ్రియ, సా కు తన కారుణ్యము మిక్కిలిం గనుదామరగమిందలిద్పలొ (గ్రక్కున లే చి నిజాసనార్థభాగం,బునందనయున్న తగభీరమూర్తి ననుచుచున్‌. రిక నక భౌ, తన కారుణ్యము = దయ్య నతగభీరమూరర్తిన్‌ = వినయావనతమైన మూర్తిగలవాని తనయున్‌ = అర్జునుని, కడమ సులభము.

తృతియాశ్వాసము కేశ? రా. తనకు, అరుణ్యము = రక్తిమ, కనుదామరగమియందుందలిర్పంగా కోప మునంగండ్లెజ్జు చేసికొనియనుట్క ఆసనార్హభాగంబునన్‌ = పీరార్రమందు, తనయొక్క యున్నతమునైన, మూర్తిన్‌ = శరీరమున్ను ఉనుచుచును అప్పుడే యుద్రయాత్రకు లేవనుద్యోగించి యనుట. తే. దిన్యకోటీరమాహరతీవ్రశక్తి. - యుద్ధసవానకు నాకీశుండొసంగె నీన రుండు మదృంధువై రమారూడి నిర్వ హించె నెజవేరెంజె ప్పెడిదేమియనుచు. రిక్‌ రా. రావణుండనుకొనుమాటు దివ్యకోట్‌ = దేవతాకోటియొక్క రమా = సంపదను హర = హరించెడ్తి తీవశక్తిన్‌ = అధికశౌర్యమున్తు యుద్దనహునకున్‌ = యుద్దక్షముండైన్న నాకున్‌ = తనకు ఈశుండు = ఈశ్వరుండ్సు. ఒసంంగెన్సు ఈనరుండు = రాముంండ్రు మద్చంధువైరము = నాజ్ఞాతులతోడి ద్వేషమును నిర్వ హించెన్సు మనుష్యుండు రాక్షసద్వేషము చేసికొనెనుగదా చెవ్పెడిదేమి యనుచు. భా. దివ్యమైన కోటీరము = కిరిటమును,ఆ- హరతి వ్రశక్తియుద్ద్రసహనకున్‌ ఇ ఆహారునియొక్క తివ్రశక్తిగలయుద్ధ్రము. నోర్చినవానికి అర్జునునికి నాకీశుండు. = 'దేవేంద్రుంద్రు ఒసంగెను ఈనరుండు మత్‌ = నాక్సు బంధువై = ఆప్పుండై, రమా రూఢి నిర్వహించెను = తనయైశ్వర్యమును నిలిపెన్తు అనుచుం గోటీర మొనంంగునని క్రిందటి కన్వయము, సీ, అప్పుడు దనమదియందుందద్విజయవా ర్తాశ్రవణంబుచేనశ్రమోళ్హ్ర మగువున్యుకలననిలాత్మ జయమలస (ద్రూప ప్రవృత్తిమాధుర్య వమడంపం ద్వరితభవ గస్వొాంతవర్త, నోచితతిర్హ యాత్రసల్పితపోనుహత్త్వసాధు సహచరికృతసింహశరభశార్జూలకు నూరీచరాక్షసువత్తతరుణ తే. హరిణమై రామపర్షశాలొంచితనన భూముల బెడంగుదృక్పర్వముగ 'మెలంగుచుం బ్రబలుమార్హాండసంతతి (ప్రభువు మోస వృచ్చుటకు నంచితా మోదమచ్చుపహడంగ. 86 భా, అప్పుడు = అర్జునుండింద్రునియొద్ద నుండెడుసమయమందు, తద్విజయ వార్తా = ఆయర్దునుని వృత్తాంతముయొక్క, అశ్రవణంబుచేన్‌ = వినకుండుటచేత,

148 రాఘవపాొండవీయము, నవ్యాఖ్యానము అశ్రమ వ తగ్గపదకం దజ్టమగు. 2 పుట్టిన మన్యుకలన్‌ = శోకాతిశయమును, జ్వాన్యుర్లై న్యేక్రలౌగ్రుధి అని అ, “కలా శిల్చేగారవేచి అని వి_ అనిలాత్మణ = ధీమునీయొక్కయు యమ = నకులసహదేవులయొక్కయును, లసత్‌ = ఒప్పు చున్న రూప్‌ = సౌందర్యము యొక్కయు, ప్రవృత్తి = నడకలయొక్కయు మాదు ర్యము = మనోహరత్వము, అడంప్క అర్జ్హునువియోగదుఃఖమును భిమాదిసందర్శనమున నణంపంగాననుట్క త్వరిత = ఆవ్రపడుచున్న, భవ్య = శుభమైన, స్వాంతవర్తన = మనోవ్యాపారమునకు, ఉచిత = తగిన తీర్చయాత్రసల్పి, తపోమహత్త్యముచేత్య సాధు = లెస్సయౌనట్టుగా, సహచలీకృత = సహాయముగాం జేయంబడిన, సెంహశరభశార్జూల ములయొక్క, కుమారీ = 'పెంటిసిల్లలయంద్సు చరాక్ష = తగులుచున్న కన్నులుగల- సాదరముగాంజూచునవియనుట, “సక్ష్యక? స్వాంగాత్‌ షచో అనెడు సూత్ర మున బహావ్రీహియందుకారాంతము. సుమత్త = లెస్సగామదించిన, తరుణహరిణమై = లేండిపిల్లలుగలదై, ఫలితార్హము తపోమాహాత్త్యముచేత జాతివైరము విడచి కూడి యున్నసింహాదుల 'పెంటిపిల్లమీంద లేండిసిల్ల లెక్కుననుట్క, ఒవ్వునట్రి, పర్తశాలలయొక్క సమీపమైన వనభూములయొక్క బెడంగు = ఒప్పిదము, దృక్పర్వముగన్‌ = నేత్రప ర్వమౌచునుండంగ్కా. మెలంగుచున్‌ = చరించుచును. ప్రబలెడ్కి మార్తాండసంతతి ప్రభు వున్‌ = ధర్మజుని ప్రభుశబ్దృము పుత్తంవాచకముు మోసపుచ్చుటకు నంచితామోద మచ్చుపడంగు జటుండువచ్చెనని ముందరిసద్యమున కన్వయము.

రా. అప్పుదు, తత్‌ = ఆరామునియొక్క, విజయవార్తయొక్క; శ్రవణంబుచేన్‌ = వినుచవల్ల మన్యుకలనన్‌ 2 కోపమహిమను, ఇలాత్మజ = సీతయొక్క; తెనుయుషష్టి అమల = నిర్మలమైన, సద్రూప్క ప్రవృత్తి = వార్తయొక్క, మాధుర్యము, అడంపన్‌ = అణంచంగ్యా అప్పుడు పుట్టినకోపమును సీతసౌందర్యమును విని యణంచెననుట్క త్వరిత = శీఘ్రముగా భవ్య = కాగల, న్వ = తనయొక్క, అంతవర్తనా = నాశవర్త నక్కు ఉచిత = శ్రగిన్మ తర = రేవై నాదారమైన దనుట్క యాత్ర = ప్రయాణమును, చల్చి తపోమహత్త్యముచేత సాధువైనవాని సహచరీకృతములైన సింహశరభశార్టూలము లుగల వాన్ని స్వార్టక వ్రత్యయము, మారీచరాక్షసున్‌ = మారీచుండను రాస్టసుని, మత్రతరుణహరిణమై = హరిణరూసముచేత, రామునియొక్క పర్షశాలాంచిత వనభూ ములందు 'మెలంగుచున్న, ప్రబలున్‌ = బలవంతుడైనవాన్తి మారీచునికి విశేషణము. మార్తాండసంతతి ప్రభువున్‌ = సూర్యవంశపురాజై నరాముని, మోసపుచ్చుటకు, అంచి వ అంప్కి తాన్‌ ఇ తాను, నా

క్త ఘనదర్చోన్మూలితబహు

మునిజటుండనుపరమకలుష మూర్తి యసుర కొం

తినికేతనమై యతిభా

వనియళిం - బ్రకటించునట్టే వర్జ్యాకృతితోన్‌. 87

తృతియాశ్వాసము 149 రా. ఘనదర్చ్ప = అధికమైనత్రుళ్లుచేతు ఉన్మూరిత = పెకఠించి పాట 'వేయంబడిన్న బహుమునిజటుండు = అనేకమునులయొక్క జడలుగలవాండు అనుపరమ = అణంగుట లేని కలుష = పొపముగల, మూర్తి = శరీరముగలవాండు, అసుర = రాక్ష్మనుండ్యు కాంతిక్సి నికేతనమై = నివాసనమయి్యిి యతిభావనియతిన్‌ = నన్న్యా సిత్వనియమమును, (ప్రకటించునత్త్రి. వర్ష్య = వర్తింపందగిన్న ఆకృతితో. భా. ఘనదర్పముచేత్స ఉన్మూలిత = చెటుపంబడిన బహుమునులుగలవాండు, జటుండను = జటాసురుండనెడి, పరమకలుషమూర్తి = పాపాత్ముండు, ప్‌ర్షీ = బ్రహ్మ చారి యొక్క ఆకృతితో వచ్చెనని ముందరి [క్రైయ. వం తదాశమంబునకు వచ్చెనప్పుడు. 85వ క. కుతుకంబున వుూహితనయా పతితదనుజవంచన ప్రపంచనమృగధీ చతురిమము లేక తానా శ్రితబుద్దింజూచి యుల్లసిళ్లైడుమదితోన్‌ 659 భా, మహిత = శ్రేష్టమైన నయ = ధర్మమార్షముచేత ఆపతిత = ఆగతుం డైన, డనుజ = జటౌసురినియొక్క, వంచనప్రసంచన = కపట ప్రతిపాదకముయొక్క మృగ 2 తెలియుటయందుంగల్హ “మృగ అన్వేషజే అనుధాతువుమీంద, అచ్చరం్పిత్య యాంపము. ధి = బుద్దియొక్క, చతురితము = సామర్హ్యము లేక్క జటాసురుండు బహ్మచారిమై రాంగా రాక్షసుండని తలియకనులు, తాన్సు ఆ(్రితబుద్దిన్‌ = ఆప్పుండనెడు బుద్రెచేత్స చూచి త్షితిజనపతి చేర ననుకూలించెవని ముందరిపద్యమునం గర్హయుం గ్రియము. రా. మహితనయా = సీతయొక్క, పతి = ప్రియుండైన రామునియొక్కయు, తదనుజణ = ఆయనతమ్ముండైన లక్ష్మణునియొక్కయు, వంచన = మోసపుచ్చుటన్ను ప్రసంచన = ప్రకటింపుచున్న, *పచ విస్తారొ అనుధాతువునం గర్హ్వరిలుడంతము, మృగరూపమైన మారీచునియొక్క) ధీచతురిమములనుు ఏకతానాశ్రిత బుద్దిన్‌ = ఏకా గగ్రతచిత్తమాన్చటుగా నాశ్రయింపబడిన బుద్దిచేత్స చూచ్చి “*ఏకతానోనన్యవృత్తిలి అని అం సావధానుండై చూచియనుటు క్షైితిజము జేరనని ముందరి కన్వయము. త్నితిజనపతి సన్నిధియం దతనిమహితవృత్తిం జేర ననుకూఠించెన్‌ మతియతి విశ్వాససవు న్వితగతి దృఢతరాఘవసతి నిశిచరుండంతన్‌ 90 రా, క్షితిజన్‌ = సీతను, అపతిసన్నిధియందున్‌ = పతిసన్నిధిలేనియెడ, అత నిమ = తనుత్వములేనిి హితవృత్తిన్‌ = మంచివాండుణులెననుట్క, చేరన్‌ = దగ్గణీకి రాంగాా రాఘవసతి = సీత మతి = బుద్ది, యతివిశ్వాస = సన్న్యాసేయనెడు విశ్వాసముతోడ, సమన్వితగతిన్‌ = కూడినదౌచునుండంగా, దృఢతన్‌ = ధైర్యముచేత

150 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము వెజపులేకయనుట్క అనుకూలించెనని క్రిందటి కన్వయము. ఉపచరించెననుట.

నిశిచరుండు = రావణుంద్రు అంతట హరించెనని ముందరిపద్యమున కన్వయము.

భా, క్షైతిజనవతి = ధర్మరాజ్తు సన్నిధియందు, అతనిన్‌ = జటొసురుని, చేరను అనుకూలించెన్‌ = సమ్మతించెన్‌, మత్కి అతివిశ్వాససమన్వితగతిన్‌ = అధి కవిశ్వాసయుక్తము. గొంగ్హా అనుకూలరించెనని యన్వయము. అంత దృఢతర = ఘనమైన, అఘ = పొపములక్కు వసతియైనవాండు, నిశిచరుండు = జటాసురుండు. తరళ. గుణవిదూరత సంధిలన్‌ శ్రుతి ఘోరనిష్టరదుస్ట్రభా

షణము లొడుచుందద్వసత్యుటజంబు జొచ్చిస్వరూపభీ

షణతనాయమనందనున్న తశౌర్యవిశ్రుతితో నగ

ర్హణతంబట్టి హరించెందత్పంిమ దాపహారము మున్నుగాన్‌. 91

భా, గుణవిదూరతసంధిలన్‌ = భీమునియొక్క దూరముపోవుటు కలుగంగ్యా ధీముండు. డగ్గరలేకుండలూ. ననుట. “గుణం ప్రధానే శబ్దాదా మౌద్వ్యాం సూదే వృకోదరేో” అని వి తత్‌ = ఆధర్మజునిక్కి వసతి = నివాసమైన) ఉటజంబున్‌ = పర్తశాలను “సంస్త్యాయముటజంధామ” అని అ. చొచ్చి, స్వరూప = తనరాక్షసరూ వము చేతవైన, భీషణతన్‌ = భయంకరత్వముచేత్క నత = అణంగిన శార్యముయొక్క, విస్ధుతితోన్‌ = ఖ్యాతితో - వంచనతోడననుట, సగర్హణతన్‌ = నిందతోంయాడి నవాండై యనుట. ఆయమనందనున్‌ = ధర్మజుని, తత్పర్తిమదా = ఆద్రౌపదియొక్క, అప్‌హారము మున్నుగా హరించెన్సు ధర్మరాజును ద్రౌపదిసహితముగొంబట్టుకపోయెననుట.

రా. ఆయమన్‌ వ సీతను, అందున్‌ = అపర్షశాలయందు, అనున్నత = నీచమైన శౌర్యప్రసిద్దితోడ, తత్పరథమద = సీతాసంతోషముయొక్క, అవవోరము మున్నుగా హరించెన్సు దిగులుపడండేసి హరించెననుట్క, కడమ సరి.

క. నానాప్రకారదీనవ చోనిచయము నడపుధర్మసూతిని సతి న డ్దానవవరుండట్టు. నిజ స్టానమునకుంగొనుచు గగనసరణిం జనంగన్‌. 92 రా. ధర్మసూతిన్‌ = ధర్మమునకుం గారణమైనదాని, సతిన్‌ = సీతను. భా. ధర్మసూతిన్తి సతిన్‌ = దదౌవదిన్తి కడమ సులభము.

వ. అది యంతయూవిని కోపోద్దిపితుండగుచు నడ్డంబు పఅతెంచి. 9తి "రెంటికి సరి.

చ తిరుగుము పోకుపోకు మని తిట్టుచు వాని నెదిర్భి విక్రమో ద్ధరుండగుచున్‌ మహాబలసుతుండపతత్రంపదోర్పితప్రహా రరభసభీషణంబగుదురం బొనరించె జటాయు వంత నా నిరుపమబావుసాహనవినీద్రునిచేత నడంగె నెంతయున్‌. రత్త

తృతియాశ్వాసము 151

భౌ. వానిన్‌ = ఆజటాసురున్హి మహాబల = వాయువుయొక్క సుతుండు = భీముండు అసతత్‌ = శాఆనట్టి, త్రప = లజ్జగల-శౌర్యముగలననుట్ట దోః = బాహావులచేత్య “*భుజజాహూప్రవేష్ణోదోల అని అ. జిత = అభ్యస్త్పములైన్న (ప్రహార =. గుద్దుల యొక్క రభస = వేగముచేతు భిషణంబను, దురంబు = యుద్ధ మున్సు ఒనరించెనుు అంత్క అనిరుసషమవాహసాహసవినిద్రునిచేత : జటాయువు = జటునియొక్క యాయువృు అండగెన్సు జటాసురుండు చచ్చెననుటు.

, రా. వానిన్‌ = రావణున్మి ఎదిర్బి మహవోబల = అధికబలముగలు సు ఇ లెస్సైన; తుండ = ముఖముయొక్కయు, “*వక్తాంస్యే వదనం తుండ” మ్మన్తి అ. పతత్తర = టక్కల యొక్కయు “గరుత్నక్షచ్చదవత్తరం చ తనూరుహ” మ్మని అం పద = పాదములయొక్కయు. ఊర్తిత = దృఢములైన్న [ప్రహారములయొక్క, దురంబును జటాయు వొనరించెను, అంత అడంనెన్‌ = రావణునిచేత నొచ్చెను.

వ. అక్కాలంబునందు. రర

సీ తన ప్రియమును వేడ్క పెనువుశోభిలంగృష్ట

సారంబు సౌవర్ష సారసమధి కలం (గ్రాల నాక్కటి దైవగతింజూచి తాద్చగబ్దముల కుత్కంఠ వెంచి నలించదానయనంబు నకుంబంప దానిజే యంగ నబ్బకదాన నాంచకుండు రాముభద్రుండు గరలబు దూరంబుగా నరిగి యంతటను దావమురలు దృష్టి తే. కొనరు గైకొని పౌలస్త్య ఘననియుక్త తచ్చమూరుదర్చృవడంచి తాసచకిత దారవచనాగత భాతృదర్శనమున మానసములోన మోదంబు వూనె నంత. 906 రా, తనప్రియ = సీత మును = మునుపు కృష్ణసారంబు = లేండి సౌవర్ష = సువర్ష వికారభంగిన్తి సార 2 (శేష్మములైన సమధికములైన శ్రీలన్‌ = కాంతులచేత్త క్రాలన్‌ = ఒప్పంగా, చూచ్చి తాన్‌ = తాను దృగబ్దములకున్‌ = నేత్ర పద్మములక్కు ఉత్కంరవెంచి = అపేక్షించి యనుట తత్‌ = అమృగముయొక్క ఆనయనంబునకున్‌ = తెచ్చుటక్కు పంపంగ్న్భా అబ్బక = కూడక్క దానవాంతకుండు ఇ రామభదుండు తాన్‌ = తాను మరలుదృష్టికిన్‌ = తిరిగివచ్చెడుయత్నమునక్కు ఒనరుగ్లైకొని = ఇంపుంటూన్సి పౌలస్త్య = రావణునిచేత్త ఘనమౌనట్టుగా - నిర్బంధించి యనుట్కు నియుక్త = నియోగింసంబడిను తచ్చమూరు = ఆమాయామృగముయొక్క, “చమూరుశ్చేతిహరిణం” అని అ. దర్చమడంచి = సంహరించి, త్రాస = భయముచేత్క

159 రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము న్న = సీతయొక_, వచ బతిదో షే భయో త్రాసల్‌ అని అ. చకిత = భయపడిన, దార = బతయొ జా ర ఇగ మానసము నములవలన నాగతుండైన, భ్రాచ్ళ = లక్ష్మయినియొక్క, దర్శనమున, ॥ న పూనెను, అమోదలబు = శేదమును పూ ల్‌ ల ల భా తన ప్రియమును వేద్య పెంపును శోభిలయ్యా కృష్ణ ద్రౌపది, సా రందా న్‌ = అట్టే =. డ్రేష్మమైన సౌవర్షసారస = బంగారుతామరు అధిక్కశ్ర,లచేతు, తాద్బ్భక్‌ కో అబ్లములకున్‌ = పద్మములకు అబ్బకదానవాంతకుండు = జకొాసురశత్రుండైన క న ర రొమభద్రుందు ఇ ఒచ్పెడె భద్రము గలవాండు తామరలు = పద్మములను ద క వ కంటి కేంపైనవొన్తి తామరలకు విశేషణము కెకొన్సి పౌలస్త్య 2 కుబేరునిచేత, ఘనమౌనట్టుగ్నా నియుక్త = అంపంబడిన, తత్‌ = అలానున సన్నధమై వచ్చిన, నో ప 59 ష్‌ = 'మెన్స దర్ప చమూ = సేవయొక్క, ఉప్పతనానీకినీ చమూళలొ అని అ. ఉప్పు = అధికమైన మునడంచ్వి త్రాపచకితులునై, దారవచన = ద్రౌపదివాక్యమువల్లు ఆగత = వచ్చిన (భ్రాత్చ = అన్నదమ్ములయొక్క, దర్శనమున్న మోదంబు = హర్షమున్సు పూవెన్సు అంతన్‌ = ఆతర్వాత, క, ముగుద యెకుంగక పంచినం దగునే యి స్లేసుదేరందమ్ముండ యౌద్ధ త్యగరిష్పయక్ష రక్షో ర్ట? విగాఢ మీయడవి యిది వివేకము తెజంగే. భారా, రెంటికి సమము - సులభము, న, అని యతనిం బలుకుచు. 98 జ, అంత నిజమహాశుగాధిక్యసం ప్రాప్టి శంసిసవ్యసాచిసముపగమవి యోజితవ్యధత్వ "'మొదవ వైవస్వత సంతతినృపలోకసత్త ముండు 99 రా అంతట నిజ ంస్వకీయమైన, మహాశున్‌ ౬ అధికశోకముయొక్కం కమున్యుశోకౌ.... తుశుక్స్‌ స్త్రియా” మ్మని అ. అధిక్య ౨ అతిశయముయొక్క) సంప్రాప్తిన్సి. 10సి = చెప్పుచున్న వై, సవ్య = ఎడమదిక్కునక్కు సాచి = అడ్డముగొ, సముసగము 2 రాకగల్క్య వి = పక్సులచేత అవశకునమునచేత ననుట యోజిత = కూర్చటడిను వ్యధత్వము = ప్యధగల వాండౌట్క ఒదవల్యా వైవస్వతసంతతి = సూర్యవంశమందుంగల్క నృపలోకసత్రముండు = రౌచేంద్రుండైన రాముండు తిరిగివచ్చి యని ముందరిపద్యమున కన్వయము, | థె, అంతన్‌ = అటుతర్వాత మహాశుగ ౬ పాశుపతాద్యస్త్రములచేత కగు అధికసంప్రాప్తి = మహత్వసిద్ధిన్తి శంసి = చెప్పుచున్న, సవ్యసాచి = అర్జుని యొక్క, సముపగను 2 రాకచేత్త వియోజిశ్ర = పోంగొట్టయిడిన, వ్యధత్వము ౯

తృతీయాశ్వాసము 153 వ్యధగలవాండౌట వైవస్వతసంతతి = ధర్మజుండు. సీ, తిరిగి వచ్చి యొకస్లు దీర్హకాలాదర్శ నావస్థ్రం జెందనియతిశకలి తార్తి ంబావనిశాన కడవుల వెదకుచు నంతం గానంబడి యాత్మహితత నెరపుజటాయుర్వి నేతపదంబుల జాడను జనిచని సకలకాన నోగ్రజంతు తాసయోజనాయతదోఃప్ర భావభీమాంగకబంధమార్హ తే. నాతిదీప్తబలాధిక్యుండగుచు నున్న దారుణాహితాద్భుత దహాందత్ప్రందుష్ట రూపభరణనిమిత్రర్షి శాపశంసిం (ద్రిదశపదవాసింజూచి పార్పినవరుండు 100 భా, తిరిగి వచ్చి ఒకవ్లు 2 ఒకనాండు దిర్హకాల 2. తడవుగా, ఆదర్శనా వస్త జెందన్‌ = కానకుండుటంబట్టి నియతివశ = అదృషస్టవశముచేత్క కఠిత = పొందయిడిను ఆర్సిన్‌ = పీడగలవాన్సి జటాయుః = జటునియొక్క యాయువును, వినేత = పోమొత్తిన భీమునియొక్క, వదంబుల = అడుగులయొక్క, జాడను ఎంత వులకు, త్రాస = భయముయొక్క్ట యోజన = పుట్టించుటయంద్రు ఆయత = అధికమైన, దోఃప్రభావ భుజశక్తి గల్య భీమునియొక్క, అంగక = శరీరముయొక్క, బంధ = కట్టుటయందున్తు మర్దన = పీడించుటయందును అతిదిప్త వైన బలాధిక్యము గలవాండై, ఉన్న = ఉండిన దారుణ = భయంకర మైన, అహేతా = సర్పత్వవపచేతి అద్భుతదేహనిి తత్‌ = ఆ ప్రదుష్టమైన రూవభరణమునకునిమిత్తమైన్క బుషిశాప = సప్తర్షిశాపమును, శంసిన్‌. 2 చెప్పుచున్నవానినహాషుని ననుట్క పార్టివవరుందు నా ధర్మరాజు, జరిపెనని ముందరి కన్వయము. రా. తిరిగివచ్చి యొకప్పుడున్ను దీర్ణకాలమదర్హ నావస్ట్రంజెందని = తడవుచూ డకుంటలేని, అతివన్‌ = సీతను శకలిత = ఖండింపంిడిన్స ఆర్తిగలదానిన్‌ = సకలమెనయాపదలను మరవలించుదాని ననుట పొవనిన్‌ = సవిత్రమైనదాన్సి కానక, అంత కానన్‌ = అడవిలో, పడి జటాయుర్వినేత = జటాయువనెడి షక్షైరాజుయొక్క, పదంబులజాడన్‌ = వాక్యసరణిని సకలకానన = సమస్తాటవులయందున్న, ఉగ్రజంతు = సింహాదిమృగములను, త్రాస = వెజసించెడి యోజనాయతదోః = దిర్ణబాహవు లయొక్క వ్రభావముచేత భీమాంగుందైన కబంధునియొక్క మర్షనచేత నతిదిప్త మైన బలొధిక్యము. గలవాందగుచు, నున్న = పోమొత్తంబడిన్క దారుణమైన యహితమైన యద్భుతదేహముగలవానిన్‌ = రాక్షసదేహము గలవానిననుట. తత్పర్పిదుష్ట = అలాగు మిక్కిలింగప్ట మైన; రూపభరణమునకు నిమిత్తమైన బుషిషాపమును, శంసిన్‌ = చెసె

154 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము డువాన్సి శత్రిదడశవదవాసిన్‌ = ఆకాశమందు నిలిచినవాని-గంధర్వరూపమునుబొందిన యాకబంధుని ననుట. చూచ్చి పార్షివవరుండు = రాముండు. తే. అతనింబూర్వనామౌాదిక మడిగి వినుచు సరవితచోండదచ్భాప మోచననిమిత్ర ములగుప్రశ్నోత్త రములు వొల్పలరంబ్రితి జరి షెంస్ఫతకృత్యత నతండు సనియె దివికి 101 రా, అతనిన్‌ = కబంధుని, ప్రశ్నోత్తరకములు = రాముండదుగంగాం గబం ధుడు వినుసింపంగ్భా అతండు 2 కబంధుడు, చనియెను. భా, అతనిన్‌ = ఆఅనహషున్తి తత్‌ = ఆనహుషునియొక్క, శావవిమోచనని మిత్రములు = శాససరిహారహేతువులు, అయిన ప్రశ్నోత్తరములు - నవాషుండడుగంగా ధర్మరాజు చెప్పంగ్యా అతండు 2 నహషుండు. క. వనదేవత అర్చించిరి పనుపడందచ్చాప మోక్ష పరి మోచితభీ మునిజననుతు నాన్ఫపనం దనునిశుభానిలతంజలలతాకుసుమములన్‌ 102 భాం తత్‌ 2 ఆనహషునియొక్క, శానమోక్షమునేత్స పరిమోచిత = విడి పింపంబడిన్న భీముందుగలవాన్సి ఆన్ఫవనందనునిన్‌ = ధర్మరాజును, ఆర్చించిరి. రా, తత్‌ = ఆకంబంధునియొక్క], శాపమోత్షముచేత్స పరిమోచితభీ = విడి సింపంబడిన భయముగల్క మునిజనులచేత నుతుండైన్క ఆన్ఫపనందునునిన్‌ = రాముని, అర్చించిరి, వ, ఇన్విధంబున, 108 తే. అడవులంజరించునాభవ్యునరయు వచ్చె నంతటను శివతేజోనముయస రూపుం కై పలయుహరి యాత్మేశుండనుపముహిత బుద్రివర్మన 'మెంతయుంబొల్పుమీర 104 రా, శివలేజోమయన్వరూప్పుందై = రుద్రవీర్యజనితుండై వెలయ్యు హరి = వానరుండు-హానుమంతుండనుట. ఆత్మేశుండు = సుగ్రీవుండు, అనుపంగ్కొ అభవ్యున్‌ 2 రామున్ని అరయన్‌ = శెలియవచ్చెను. బౌ శివ = శుభమైన “ోశ్యడ్రేయసం శివం భద్ర” మని అ. తేజోమయ = జ్యోతిర్మయమైన్య స్వరూపముగలవాండు హారి = శ్రీకృమ్ణుండు, ఆత్మ = జీవులక్కు ఈశుండు 2 కర్తృ అనుపమ = సరిలేని కడమ సులభము.

యాశ్వాసము 155 క. వచ్చి తగురితి దర్శన మిచ్చి తదీయ మగువృత్త మెల్ల వినియెందాం జెచ్చెరంగశల ప్రశ్నస ముచ్చారణపూర్వకముగ నుచిత ఫ్రాఢిన్‌. 105 భా, సులభము. రా. తిదీయమగు = ఆరామునిసంబంధ మైన వృత్త మెల్లన్‌ 2 దశరధుండంపి నది మొదలుకొని యావణ కయినవృత్తాంతమంతయు, తాను వినీయెను కుశల ప్రశ్న ఇ నేర్పుగా శ్షేమవార్త నడుగుటయొక్క, సముచ్చారణవాక్యపురస్సరముగా, క. విని తనదువృత్తమంతయు ౪, అధి ధా వినిపించి పరస్పరార్హవిధి నిష్ట్రాలా పనిరూఢి జరుగ నపుడా తనివముది మాటబడిందెలిసి తనమదిలోనన్‌ . 106 రెంటికి సరి, చ, అనిమిషరాట్త నూభవభుజుతిశయ ప్రతికారనిత్యచిం తను రనినందనుం దనకు నచ్చినబంటుగ నేఠి తత్పిర్మియం బనయము సల్పుచుం బ్రబలు నాత్మరిపుం దుదిందా జయింపంజొ అ ననుమతి నృజించుట యలంఘ్యత నీతనియందుందోంచెడున్‌ . 107 రా. హనుమంతుండెంచిన ప్రకారమ్సు అనిమిషరాట్త్రమాభవ = వాలియొక్క భుజాతిశయ = బాహుబలిమియొక్క ప్రతీకార = ప్రతిక్రియయందుంగల, నిత్యచింతనున్‌ = నిత్యవిచారముగలవాని, రవినందనున్‌ = సుగ్రివున్సి బంటుగనేల్మి తత్చి్యియంబు = ఆసుగ్రీవునికియద్రియమును, సల్టుచున్‌ = చేయుచు ప్రబలున్‌ = బలవంతుండైన, ఆత్మరిపున్‌ = రావణుని తుదిన్‌ = ఆ తర్వాత జయింప = సంహరించుటకు, చాలన్‌ = మిక్కిల్మి అనుమతికిన్‌ = అనుసరించిన బుద్దితోడ, భజియించుట దోంచెడును. భా. అనిమిషరాట్తనూభవ 2 అర్జునియొక్క, భుజాతిశయ(ప్రతీకారముయొక్క నిత్యచితన్‌ = నిత్యవిచారముచేత్య రవినందనున్‌ = కర్టున్ని నచ్చినబంటుగ నేలి = ఆత్మ భృత్యునిగా నేలినవాండ్రై తత్పిరియంబు = అకర్జునికి. బ్రియమున్సు సల్పుచు, ప్రబలు = ప్రబలెడునట్ర్రే దుర్యోధనుని తుదిన్‌ 2 అజ్జాతవాసాంతమందునుు జయింపంజాలను, అను = అనెడునట్ట, మతిని భజియించుట యిీితనియందుందోంచెడును. వు అని యూహించి యతనితోడ. 108 రెంటికి సరి.

156 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము మ. నలు వొప్పనృ్నవమానసూతి యనియె న్నందన్నన స్టైర్యలం గులు భానింపంగ భూవరప్రనర మీకున్‌ మాకు వర్తిల్లుని శ్చృల సౌహార్హనిశేషనర్తన లింకం జర్చింసంగా నెట్టిశ (త్రులనుం ద్రుంచుట యెంత కార్యమని చేతోవృత్తిందర్కెంచెదన్‌. భా. కృష్ణుండనెడుమాట్ట పవమానసూతి = భిమునియొక్క, అని = యుద్ద మును ఎన్నన్‌ = యోజించినంగాని, తత్‌ = అభీమునియొక్క, కడమ సులభము. దజము. సుఖమున నుండెదము విచారపడకు మనుట.

రా. పవమానసూతి యనియెన్‌ = హనుమంతుడు పలికెను నంగత్‌ = సంతోషింపుచున్న, మనః = మనస్సుయొక్క, సె ర్యభంఘులు భావింపంగ్యా అర్జాంత రము నన్‌ = నన్నున్వు తను = అసుగ్రీవున్తి కడమ సులభము.

మ. ఇటుము న్నుర్వరంబర్వుచున్న విజయో దిర్షప్రతాపాద్భుతో త్కృటవార్తల్‌ రివుకోటికిం దిడుగురై గర్పిల్లేడె న్నీకు నెం తటివాండైన నెదిర్చి ప్రాణములతోం దాంగ్రమ్మఅన్‌ లేమి ప్ర స్గుట 'మోభూపయరాతిచేస్టలు భవద్భూభంగపర్యంతముల్‌. న రా. ఉర్వరన్‌ = భూమియందు విజయ = విరోధాదిజయములుగలదౌటచేత,

ఉదీర్ణ = ప్రకటటములైన భా, విజయ = అర్జునియొక్క్య కడమ సర్పి స్తుతి. క. అని పలికి యంత రవినందనచింతా భారనిరస ననిమిత్తమురై తనరా రెడువాక్యము ల్యాయనవలనన్‌ వినుచు నలరె నజ్జనవిభుందున్‌ భా. రవినందన == కర్టునివల్ల నైన, రా. రవినందన = సుగ్రీవునియొక్క, కడమ నరి. చ, మన మలరారంగాందనరుమాధవు మైత్రికి యుక్త మైనప ల్కెనయంగంబల్కి వీడ్కొలిపి యాహనుముంతుఘనార్యధర్మవ ర్తనభృశభఖిన్ను నన్నుయడు రంజిలంజేనె నితండు వచ్చి యి ట్లునుంగుందనంబు సూపునె య టంచు దదుత్సుకతం బ్రవర్తిలెన్‌. రా. తనయొక్క రుమాధవు = సుగ్రీవునియొక్కయు, మైత్రికి ఈ హనుమం తునియొక్క, ఆర్య = (శ్రేష్టమైన తత్‌ = ఆ హనుమంతునితోడి బంధుత్వమందుంగల,

భా, తనరు = ఒప్పెడి మాధపవు = కృష్ణునియొక్క, వీడ్కొాలిపి, కృష్ణుని నంప్కి ఈహన్‌ = కోరికచేత్వ ఇతద్సు మంతు = అపరాధముచేత్క ఘనమైన అరి = శత్రువైన దుర్యోధనియొక్క, అధర్మవర్తనచేత్య భృశ = మిక్కిలియ్రు ఖిన్నుండైన వొన్సి రంజిలంజేస్తె అనుంగుందనంబు = బంధుత్వమున్సు అంచు తత్‌ = ఆ

తృతియాశ్వాసము 157 కృష్ణునియందుంగల్క ఉత్సుకతన్‌ = వేదుకచేత్క ్రవర్తిలెను. తే, అంతటను భవ్యనవ్యసఖ్యప్రకటన భృశసుఖితకర్త శకునివా గ్యశగుండగుచు వాఠి తమ్ముండు నిజకార్య వర్తనలకుం గడుంబ్రధానమంతత్రస్ట్రితి నడపుచుండ. 118 భా. అంతట్న దుర్యోధనుండని మీందటిపద్యములోనున్నది కర్త, వాలి = మీఅీ తమ్ముండు దుశ్చాసనుండు సులభము. రా, అంతల, వాలితమ్ముండు, సుగ్రీవుండు, భవ్య = కాంగల్క నవ్య = నూతనమైన సఖ్య = రామసఖ్యముయొక్క, ప్రకటన = తెలుపుటచేత్క భృశ = మిక్కిలి. సుఖిత = సుభింపంజేయబడిన్క కల్షములుగల - విననింపైనవనుట్క శకు నివాక్‌ = షక్షివాక్కులయందుు. వశగుండగుచున్‌ 2 ప్రసంగపరుండై, ప్రధాన = (వధానులతోడనన్సు మంత్రస్టితి = ఊహాపోహణలనుు, నడపుచుండ, తెలి వెనని మీందటి పద్యమునంగ్రియ. సీ ఎలమింబొంగుచు మహా బలసంతతిసమ[గ్ర సంభ్రమ 'మొప్పగం జని వినిశ్చ లత రాఘవేశుండుద్దతహృదయారిదు ర్యోధనుండు కళత్రయుతుండు ననుజ యుతుండు నై నిజనితాంతోజ్జ్యల తేజోమ వోస్తూర్తి భిమనరాదులనుడి కింపందదాస్పదీకృతవనంబులం బ్రవ ర్పిలుచుండ నతని దేవులంచెణ యను తే. దారుణార్తి చెందుటయు నా ధర్మసూతి తద్విముక్తి కై తమ్ముల సద్విధి నల రించి యప్పుడు ఘనయశశ్శీంల నేల వచ్చుటయు యుక్తమగుటయు వరుసందెలి' పె, 114 రా. మహాబలసంతతి = హనుమంతుండు, సుగ్రీవునితోన నెడుమాట్క రాఘ "వేశుండు. 2 రాముండు, ఉద్దతహృదయులైన, అరి = శదత్రుపులచేత దుర్యోధనుండు = యుద్దముసేయ శక్యముగానివాండు, కళత్రయుతుండు, సీతాస మేతుండును అనుజ యుతుండు = లక్ష్మణసహితుండునై, నిజ = స్వశీయమైన్క నితాంత = మిక్కిలి ఉజ్జ్యలమైన;, తేజః = ప్రకాశముయొక్క మహాస్ఫూర్తి = స్తురణము, భీమ = భయం కరులైన్క నరాదులన్‌ = నరభోజులన్సు ఉడికింపన్‌ = పీడించునట్టుగ్భొ తత్‌ = ఆ రాక్షసులచేత, ఆస్పదికృతములై నవనంబులయందుం బ్రవర్తి లుచుండంగా, అతనిదేవులన్‌

158 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము = సీతను, చెలయను = వెజంబట్టుటయనెడె, ఆర్హి = ప్రీడనుచెందుటు ఆధర్మ సూతి నా ధర్మమునకుంగారణ మైన రాముండుు తత్‌ = ఆ సీతయొక్క, విముక్రైకై శ్‌ యశఇశ్రైలతోడ, ఏలవచ్చుటయున్‌ = గక్షైింపవచ్చుటను, వరుసందెలిపెను. తమ్మును, బలసంతతి = చతురంగబలసమూహముయొక్క, వినిశృలతర = స్రైరతర ములను అఘవేశుందు 5 పాప ప్ర వేశములుగలవాండు, ఉద్దతములైన యంతశ్శ్మతువుల గలవాండు, స్పూర్తిన్‌ = స్తురణచేత్క భీమనరాదులన్‌ = భీమార్జునులు మొదలై నవారిని, ఉడికింపన్‌ = విచారవమ 'పెట్టునిమిత్త మై, ప్రవర్తిలుచుండంగా, అతనిన్‌ = దుర్యో థనుని, టేవులన్‌ = స్తీలను, చెఅయనునవార్తి, చెందుటయున్‌ = పొందుటపల్లు వారికింజిణరాంగా ననుట తమ్ములన్‌ = భీమాదులను, యశశ్శీర్తల నేలవచ్చుటయున్‌ =. శత్రునికి నాపదనివర్తింపంచేయుట. శ్రీర్తియనియు, యుక్తమగుటయుందెలి'పెను, స్వకులాభిమాన రక్షణము యుక్తము గనుక. వ. తెల్పి యిట్టునియె 115 మ. మును చత్పార్హివుచేసినట్టిచరితంబుల్‌ రాక్షపౌద్హత్యఖం డనపాండిత్యధురంధరంబు అవి యెన్నం బెక్కు తాదృక్పర్సివ ర్తను కార్యంబున కిట్టి వేళ మన కార్యప్రస్తుతత్వం బెల ర్చ నొగిం గూడుకానంగం గల్గుట మహాభాగ్యంబుగా కల్చ్పమే. 116 భా. మును, తత్పార్జివు చేసినట్హి చరితంబుల్‌ = దుర్యోధనునియొక్క చేసిన కృత్యములు రాక్షసొద్దత్యమున్సు ఇండన = అతిక్రమించిన పాండిత్య = నేర్చు యొక్క, ధురంధరంబులు = బలిమింబొందినవి, రాక్షసకృత్యములకం ళు మించినవి యనుట తాద్బక్పంవర్తను = అట్టినడువడెగల దుర్యోధనునియొక్క, కార్యంబునక్సు ఇట్టివేళన్‌ = ఈచెటనున్న సనమయమున్క మనక్తు ఆర్యప్రస్తుతత్వంబెలర్పన్‌ = ఘను లను (ప్రసిద్ధిరాంగా, అల్పమే. రా. మును తత్పారివు = రామునియొక్క మనకార్యప్రస్తుతత్వంబు (ప్రయో జన ప్రసక్తి అల్బమో,. తే. అని యనుపమానదోర్చల ఘనతండేసి యొకడ యాచెజ విడిపింప నోపు నమర శూరుం డాదిత్యకులరాజసూనుం జేమి చెప్ప సయిదోడు ప్రాపు సుస్టిరతం దనర మక?

చతృతియాశ్వాసము 159

రా. అనుపమాన = సరిలేని దోర్చలఘనతచేత, అని = యుద్ధమును, చేస్తి ఆదిత్యకులరాజసూనుండు = రాముండు, సయిదోడు = లక్ష్మణునియొక్క, కడవ సులభము,

భా. అని = ఇటనిి అనుపన్‌ = అంపంగా మాన = రైర్యముయొక్కయ్యు, “మ్రానర్చిత్తసమున్నతిలొ అని అ, దోర్చల = భుజములయొక్కయ్ము ఘనతంజేసి, విడిపిం పనోవు = విడిపింపసమర్జుండైను ఆదెత్యకులరాజసూనుండు = అర్జునుండు సయిదోడు = భిమునియొక్క, ప్రాపు తనరంగా, విడిపించెనని రెండక్త్హములకు మీందటివద్యమునంగ్రీియ.

శా, దురా ;(రస్త ఇచమూఘనధ్య ఫజినురుద్దూతా భతిగ్మాంశుగం

ధర్వుున్‌ దర్చితుంజిత్రసేను ఖరునిన్‌ దండించి విడ్పించె హ్హ

ద్లర్వాసాధుసుయోధను న్నిజభుజౌద్దత్యప్రథల్‌ దిక్కులం

బర్వంలగా సకల త్రసోదరపరి ప్రాష్తవ్యధాసంగమున్‌ ఏ 116

భా. దుర్వారమైన, స్వచమూ = తనసేనయందున్న, ఘనధ్వజములయొక్క మరుత్‌ = వాయువుచేత ధూత = చలింపంజేయబండిన్న అభ్రమందున్నృ తిగ్మాం శున్‌ = సూర్యుండుగలవాని, ఆయన సేనవల్ల సూర్యునికి గగనమందు నిల్వరాదనుట్క ఖరునిన్‌ = క్రూరున్మి చిత్రసేనుండను గంధర్వుని, దండించి = శిక్షించి పృద యమందలిగర్వముచేత్య అసాధు = చెడ్డవాండైన్న సుయోధనున్‌ ఇ దుర్యోధనుని సకళత్రసోదర = పెండ్లాముతమ్ములతోంగూడ్య పరిప్రాప్త = పాందంబడిన వ్యధాసం నమున్సు విడ్పించెన్‌ = పోంగొస్టైను.

రా... తిగ్మాంశుగంధర్వున్‌ = సూర్యునిగుజములవంటి గుత్చాలు గలవాని, చిత్రసేనున్‌ = చిత్రములైన సేనలుగలవానిి ఇరునిన్‌ = ఖరుండను రాక్షసుని దండించి. = సంహరించి, హృద్గర్వముచేత, అసాధు = ధూర్తులయిన సుయోధ = సదృటులన్సు నుత్‌ = విరియంగొ స్టైడి, “నుద(పప్రేరజేి అనుధాతువునం గృదంతము. నిజభుజౌద్ధ్దత్యములయొక్క, ప్రధల్‌ = ప్రసిద్దములు, పర్వంగ్భా నకళ = సమస్తమైన లభలకభేదము, (త్రన = ప్రాణములయొక్క, “*త్రసరీంగం చరాచరేౌ” అని అ. ఉదర = కడుపులయందున్న, వ్యధయొక్క సంగమును విడ్పించెనని క్రిందటికన్వయము. ఖరునింజంపి చరించెడిజంతువులకన్నిటికిని గడుపులోని వ్యధను మౌన్పెననుట, అర్జాంత రము. సకళ(త్రసోదర = కళదత్రసోదరులయందు, పరిప్రాప్త = పొందమిని, విడిపించెను ఖరునింజంపి వానిసోదరకళత్రాదుల సంతోషమును పోంగా స్టైననుటు వూర్వపద్యము లతోంగుళకము.

సీ. అతనిమహితబలోద([గ్రత్వమున వాలి (వ్రొవ్వినతనయ సంకోచిత మగు మహిమంటబేర్చినవాడుమనుజేశవర్యుండూ ర్రితశాసన ప్రాఢిసింధురాజు

రాఘవపాండవీయము సవ్యాఖ్యానము 160 తడ్భార్యనాకనాండు చళశాల నొంటిను న్నపుడు గోరికుచేస్టనాక్రమించి ఘనమనోవిభ్రాంతి గాకవయోరూప ధారణంబున మించు దానవుండు తే, గానవానిమిషావార్యతన్మహాశు గొనలజ్యాట వెనుకొనంగా నటవిని వర్తనకు నొండుగతిలేకవందురుచును గౌవున ్రామ నన్నేలు కరుణననుచు. 119 రా అతని = రామునియొక్క, మహితబలోదగ్రత్వమున, వారిక్రావ్వు ౫ వాఠిగర్వముు ఇనతయ - సుగ్రీవ-సంబుద్ది సంకోచితమగున్‌ = అడంగుననుట, మను జేశవర్యుడు = రాముండ్కు శాసన = శశ్లావిధియొక్క, ్రాథియంద్సు. సింధురాజు = వరుణునించోరినవాండు అటుగనుక వారినణంపంగలండనుట, తత్‌ = ఆరాముని యొక్క, భార్యను దళశాలన్‌ = వర్షశాలయందు, గోరికుచేస్టన్‌ 2 నఖదుశ్చేష్ట చేత, ఆక్రమించి 2 వర్తి ఘనమైన మనోవిభ్రాంతి గలవాండు, కాకవయోరూస = కాక్రియనెడు షక్షిరూపను యొక్క, “ఖగబాల్యాదినోర్వయః)” అని అ. ధారణంబునమించుదాన వుండు = కాకాసురుండనుట్క దానవులకున్సు అనిమిష = చేవతలకును, అవార్యమైన తత్‌ క్ష ఆరామునియొక్క, మహాశుగానలజ్వాల = . బాణాగ్నిజ్వాల్క “అన్సుగౌ వాయు విశ అని అ, వెనుకొనల్యూ. అట్క వినివర్శనకున్‌ = ఆబాణాన్ని నిద్రిప్పుటకు, ఒందుగతిలేక్క పందురుచును = విచారపడుచును, నన్‌ = నన్ను కావు = రక్షిం పము, రామా-సంబుద్ది కరుణమన్‌ = దయవచేత్హ నన్నేలుమనుచు, శరణాగతుండయి యని ముందటి పద్యమున కన్వయము, బొ, శ ర శ నకల అతనిము తనుత్వములేని వ్రాలి = మీజి క్రొవ్విన తనయొక్క; క ము స్థుటమైన్య ఊలిత మైన, శాసనష్రాఢిగలవాండు సింధురాజు = టిందధపవుండు తత్‌ ఇల పౌందువులయొక్క్య భార్యన్‌ = ద్రౌపదిని కోరి = కామించి, రాపదితో నవెడుమొట్స ఘనమనోవిభ్రాంత్రిగాక్త వయస్స్కుయొక్కయు రూప = ద వివష న. సైరణంబునమించుదానవ్యు ఉండుదానవా. = ఉండగలవా, అధికకోకము అన సరన్‌ = వారంపశక్యముగాని దౌటచేత్క మహాశున్‌ = ) ఆ రసంబంధ మైనజ్వాల వెనుకొనంగ్కా అటవివి వరనకున్‌ = జీవ మునక్కు ఒండుగతి లే వందురుచును ద క్ష ) ఉందుదానవా యని (క్రిందటికన్వయము, కివ్పునన్‌ = అటుగనుక్క రామ్సు _ వొపది న అంికురింపంచేయుమూ వ: మిద్ది కరుణను ననుచు = 9 ముందటిపద్యములోయ్యక్ర్య్బు.

తృతీయాశ్వాసము 161 సీ అసమాస్త్రశిఖినిదయానవృష్టి నార్చి హృ త్తాస మెల్లను దీఅందన్ను మనుచు నాథులు లేమి నెంతయుంబ్రేలుచును సాధ్య సమ్మతివికృతో క్రిముమ్మురముగ శరణాగతుండయి సరగునందదద్రాము ఘనఘృణార్ష్శవనమున మునుంగంబట్టే కొనిపోయె నాత్మీయతనువును మగుడ నా వింటిబల్మింబరిభవించి (త్రిష్పం ఆ, గలండె భీముండై నబలభేదిసుతుండైన నితరుండైన వీరుండెవ్వండైన నని కడంక నమ్మహాబలాన్వితుండు రా జన్యవరుండు యాత్రసలుపు నపుడు 120 భా అసమొస్త్ర, = మన్మధుండనెడ్కి శిఖన్‌ = అగ్నిని దయావృష్టి చేత నార్చితన్నుము అనుచు పొదప్రహారము శృంగారచేష్టయైనందుకు, “సాలక్త కేన నవ పల్లవ కోమలేన పాదేన నూవురవతా మణిసింజితేన్న న స్తాద్యతే దయితయాన్ర అయాసరాధాత్చోంగీకృతో భగవతా మకరధ్వజేన” అని యమరుకశ్చోకము. సాధు = సత్పురుషులకు, అసమ్మతి = సమ్మతిరహిత మైన, శరణాగతుండయి = ఇల్లు చొచ్చినవాందై, “శరణం గృహరక్షిత్రోలొ అని అ. తద్రామన్‌ = ఆద్రౌపదిని ఘృణా, నక్షవమునన్‌ = జుగుప్సా నముద్రమందు, మునుంగన్‌ = మునుంగుచుండంగా, సట్టికొనిపోయెను, అవ్వడు సై ంధవుండనుకొనె[రిమాట్క నావింటిబల్మినిి వరిభవించి = అణంచ్చి భీముండె నను, బలభేదిసుతుండై నన్‌ = అర్జునుండై నను ఇతరుండైన వ్‌రుం డెవ్వండైనన్‌ = ధర్మజనకులసహదేవులలో నెవ్వరైనంగాని, అమ్మెయతనువున్‌ వా నిజస్త్రీని, త్రిప్పంగలండెయని యాత్రసలుపునపుడ్సు ముందటిపద్యముల యళ కము. “బ్బవ్యోదిభ్యశ్చ” అనుసూత్రమున జీప్పువికల్పము గనుకందవ్వి యన్న తనుశబ్దమును. స్త్రీవాచకముగాం. బ్రయోగించినొండు. ఇందుకుంబయోగము న యమంద్కు “తనుచ్చటోత్తమాలయా తయాభవోత్తమాలయా; అహోన్గి శీతమాలయా ; యనిలావధూతమాలయా” అను. శ్లోకమునందుందనుచ్చటశబ్దము (2 సమూహమని వ్యాఖ్యానమందుంజెప్పినది.

స అసమ స్త ఫిన్‌ = అధికమైన బాణాగ్నినిి అర్చి, తన్ను) మనుచు నాధులు లేమిన్‌ = రక్మించెడివారు లేకుండుటచేత్క సాధ్వసమ్ము = రు “భీతిర్చీస్సాధ్యసం భయ” మ్మని అ. అతివికృతోక్తిన్‌ = అధికదై న్యవిక ల మమ్మురముగన్‌ = మించికానరాంగా ననుట్క శరణాగతుండయి, తద్రామ = లం న నియొక్క, ఘనమైన్క ఘృణా = దయయనెడ్కి “ఘృణొ జుగుప్పొకృవయోః నుట అర్హవమున్క మునుంగం బట్టి = మునుయటవలన, రొముండు దయదలంచంా ఎల

ల నము నవాఇఖా్యానము 162 రాఘవపాండవీయ: 9 ల్‌ ఆత్మియతనువున్‌ = తనశరీరమును మగుడంగొనిపోయెనము. నాన్‌ = అనంనా, వింటిని, భీముండైను = భయంకరుండైన, జలభేదిసుతుండై నన్‌ = వాలియైనంగాన్సి లను వరుండు = రాముండుు యాత్ర = జయయాత్రను, చలుపునపుడు, అనికడంకన్‌ = యుద్దసన్నాహమును, త్రిష్పంగలండే యని యన్వయము. క. అని వారితవ్యధాసం, జననం బగురామవార్హ స్వజనము చెప్పన్‌్‌ విని సంభను మొదవంగం జృయ్యన నాసుగ్రేనకపిహితాధికచింతన్‌ రా అని = ఇట్టన్సి వారిత = వారింపంబడిన్న వ్యధా = విచారముయొక్క; సంజననంబు = పుట్టువునల, రామవార్త వి రఘుపతివృత్తాంతమును, స్వజనము 2 హనుమంతుడు, చెప్పయా విని సుగ్రీవకపి హెతాధికచింతను, అరిగి యని ముందటి కన్వయము,

భౌ అనివారిత్క రామవార్త ఇ (రౌపదివృత్తాంతమును, ఆసుగ్రీవకున్‌ ౯ మంచికంరముగల ద్రౌపదికి అపేహిత్ర = ట్రకటమైన్క అధికిన్‌ = మనోవ్యధ గలదా నిక్కి “వుంస్యాధిర్మానసీ వ్యధా అని అ. అచింళన్‌ = సంతోషముచేత్క ఎంచుచునని ముందటికన్వయము,.

సబ, శుభమగుచంద్ర "'మెంచుచు మంగళా వ్లవ్లో

స్వనపత్రరథగత్రి సౌపష్టనమునం జిత్తంబు రంజిల్ల శీఘ్రయానంబున

న్‌రిగి యౌన్ఫపునింబ్రహర్ర 'మొప్పం గని యవ్హు ధీమవి సుతే

వ్ల క్రమశక్రసుతదర్చ

యమనపరణనిష్ట స్వ్పద్ధ్య ముగు తద్చలవిభవంబు తొంజూడ్రంగ్గా మించి వర్తిల్ల మౌన వేశ్యరవర్రుండ్ర

తే. ధర్మరాజిత్ర యమహోత్సావు్షు నుగ్రజన వై కబాణ ప్రయోస్వ్యన్వు నచలసంఖ్యతొలందుల నధికసాగ్ర తరుల ధ్రర ప్‌

ధరంగూళ్చెం జస్మా వెరంగుపడల 121 భౌ కుభమగుచందమె చు వ ్టో ౩ సగిరింతలుగల పత్ర ఇ సల” మంగళ్వాసా = శుభసూచకములైన, స్వన ల పత్ర ౬ గుజ్జములుగల, “ఏతం ష అన్‌ ములయొక్క గతిసౌష్టవమున్స అన్ఫప్పున్సిన్ష గా ష్‌ వాహనషక్షత్రై్య అని అ, రధ శ్రసుత్త = అర్జ్హునునియ్వైక్త చహైలేనుని కని భీమునివి “మమును

(ర్రసుత్త జ గ్రాం దర్చమృున్ను యమ =

నవ మైనరణమందుంగల, నిష్మ ఇ తొత్పర్యమును శమడలై ననకులసహదేవులయొక్క, వంబు = బలౌతిశయమ్సు, చూడల్సా న్‌. ర్‌ అ ప్రైగవునియొక్క, బలుల జయముచేత మష్లా గోత్తాహందగుచున్‌ = న్ల ధర్మరాజ్కు ఇత ఇ సాందండిన,

చా రనుత్సాహిముగలవాండ్రై ) ఉగ్రమునై జవన

163 తృతీయాశ్వాసము = వేగము. గల “ప్రజవీ జవనో జవబి అని అ స్త చ ముఖ్యమైన, /ఏశేము ఖ్యావ్యకేవలాజ్‌ అని అ బొణములయొక్క ప్రయోగమహిమచేత, అచల దరు చలింపనియుద్దముగలవారౌటన్సు అలంబులక్‌్‌ = అవలంబించినవారిన్మి అధిక లన్‌ = ప్రబల(శ్రేష్టులన్వు కూల్చెను. రా, శుభమనుచందవమంచుచు మంగళావహములయిన, స్వన = వాక్కులుగల్య పత్రరధ = పక్షులయొక్క; జపత్రత్సత్రధాండజాలొ. అని అ. గతిసొపష్టవమునన్‌ = మంచిగతులచేత, శకునములు లెస్సగా నాచునుండలాననుట, ఆన్ఫప్పునిన్‌ = రామున్ని ధీమవిక్రముండైైన శక్రసుత = వాలియొక్క, దర్చమున ఉ 'యమః అణంచెడ్కి సవ రణ నిషృచేత్య తత్‌ = ఆరామునియొక్క బలవిభవంబును, చూడన్‌ = పర్మీక్షింపు కామించి = కోరి వర్తిల్లగాా మానవేశ్వరవరుండు, ధర్మ = వింటిచేత, రాడత = ఒప్పుచున్న జయముచేత మహోేత్సాహండగుచ్చు. అచలసంఖ్య ంగిరిసంభ్యగల-ఏడై నవి యనుట, తాలంబులన్‌ = డత్రాటిచెట్లును, అధికసారతరులన్‌ = మంచిచేవమాంకు లైనవాని, కూల్చెను. సి అకలుషాత్మ ప్రమదొప్హి నుబ్బును వాళి తమ్ముండాసింధు భూధవకునూరు సఖ్యాతిబలముపసం దగుల్బడండేసి యన్నయహీనదర్పాధికతలు మనుజాధినాథుసమ్యుక్సరయు క్ష విశిఖ త్వంబున భంగించి తప్పకతన పనుపునంగ్రమ్మఆందనకీశబల మెందు గడు ననుకూలమై నడచుటకును చే. రంజిలుచు రామకార్యవర్త నకుందగిన యట్టిమాటల నాహ్దాదమాచరించె నంత నురువనవాసకాలాంత మగుడు నుపరికృత్యంబునకు మహోద్యోగుండయ్యె, 122 రా, అకలుష్క ఆత్మ = తనయొక్క, '్రమద = సంతోషముయొక్క అప్రిన్సి వాలితమ్ముండు = సుగ్రీవుండు, ఆసింధూభూధవకుమారు. = చతురుదధివేష్టిణభూప తియైన రాముని సఖ్య = "స్నేహముయొక్క లతిబలముపసనుు అన్నవాలియొక్క, లలానముల్రైన్క దర్పము నధికత్వమున్సు మనుజాధినాధు = రామునిచేత సమ్యక్పం యుక్త = లెస్సగాంబ్రయోగింపయిడిన్క విశిఇత్వమునన్‌ = బాణముగలవాండౌటచేత్య విశృనమయక్పంయోగముచేతననుట్క భంగెంచి = రామునిబొాణముచే వాలినిజంపించి యనుట కీశబలము = వానరసేన “మర్కటోవానరః కీశలి అని అ. రామ = రఘపతియొక్క, కార్యవర్తనకుం దగినయట్టి మాటలన్‌ = దండెత్తిపోయి సీతను హరిం

రాఘవపొండనీయము. సవ్యాఖ్యానము సేం4 చినవోని సంహరింత మనెడుమొటలచేత్క అంత్స ఉరువన = అధిక జలమునకు-వృష్టకి 'ననుట్కు చొస 2 నివాసమైన, కాలముయొక్క అంతము 2 శరత్మాలమ్ము అగుడున్‌ ఇ అవ్వటవలన కడమ సులభము, భౌ. అకలుషా 2 పతివ్రతమైన, ఆత్మద్రమదా = ద్రౌపదియొక్క, ఆప్తైన్‌ = ప్రాప్తేచేత్కు. విడిసించుకొనుటచేతననుట్క వారి = మీజి తమ్ముండు ౫ భీముండు గ సేంధుభూధవకుమారున్‌ = సైంధవుని, సభ్యాతితోంయాడిన్న బలముపసన్వు నయహీన మైన, దర్పముచేత నధికమైన్స తలున్‌ = స్వరూపముగలవాన్సి “అధస్స్యరూపయోరష్ట్రీ తలోమ్మని అ, మనుజాధినాధున్‌ = సై ంధవుని, సమయ్కుర్పియుక్ష విశిఖత్వంబు నన్‌ = శిఖ్రారహితత్వముచేత్క భంగించి శిఖగసియనుట, తనవనువున క్రమ్మణన్‌ జ్‌ తిరిగిరాంగా తనక్కు ఈశబలము ౨ ఈశ $రానుగ్రహమనుటు, ఆర్యవర్తనకున్‌ = సద్వర్తన గలడానిక్కే రామకున్‌ = (్ర్వాదిక్కి తగినట్టే మాటలచేత్క ఆహ్హాదమా చరించెన్‌ = సమాప్తి యగుటచేత్క ఉపరికృత్యంబునకున్‌ = అడ్జాత వాసమునక్స్కు “మహోద్యోనుండయ్యెను. వ్‌, అప్పుడ్తు, 28 క. చూపట్టి నిర్లిరోధది, శాపతితాభినుతభానుసంతతిచోద్యం బై పరంగహరిణభావము, శై పువడసి మిగులవింతగతి నెలయించెన్‌ భా నిర్ణీరోధ న అవరోధములేవి దిశ్వాత్రితా = దికృతిత్వముచేత్క అభి నుతుండయిన, భా ఎసంతీతి = యముందు, హారిణభావము = లేండిరూపముయొక్క శేవువడస్కీ ఎలయించెన్‌ = బ్రాహ్మణుని మోసముప్యుచ్చెన్సు. రా, క మూోొండ్షు చె ముగా దిశా పక అము శేరత్కాలపర్షనము, నెర్షిరోధ = అవిచ్చిన్న య వ న 1 చేతిత ౬ వ్యాపించిన్న అభినుత = స్తుతింపంబడిన భానుసంతతి = కిరణసమూపహ్రమ్లు ఓబ్బాన్లూ జ ఖ ॥ రశ్మమిదివాకకాౌ” అని అ. చోద్యంబై పరంగంగ్యా హరీణ భావము = ధావళ్యముయ్నెక్ష “హరిణ పొండుర? అని అ | ల. శ కైపు విలాసమున్సు పడస్కి వింతగతిచేత్ర నెల చ్ర ( టల గ 1 ౨ద్రుండు ఇంచెన్‌ = ఇంపొయెను. సె, భాసురశ్ళంగలీలాసముత్క ప్టము హోరణితాఖిన్న సారసద్ద్య జప్రార్ధితవ్యవస్టాపనం టై క్వ నాహరిణముదిరంబగుపాలుష వి శ లసిల్లుచున్న యౌ వేళయంద్రున్సు రాజు దమ్ములు నతురితోత్మర్ర శా ఇళ షై లతా సవశర ప్రపంచంబు విస్తూర్తి, ర బరలోంగం దవిలి 'వెంబడ్వి నలసిరి

తృతీయాశ్వాసము 165 అనుపద్యమునలన నేర్పడియెడు. తే. “మిపుల వర్తిల్లె దచ్చరదవసరభస

లీల సత్కృష్టసారరత్నాలఘుమహి

మకుం దృణకణాయమానమై నూనసంబు

గడుజలింపంగ నివ్వెణపడియె నృపుండులో 126 రా భాసుర =. ఒప్పుచున్ను శృంగ = (ప్రాధాన్యముయొక్క, శ్చ ంగం ప్రాధాన్యసాన్యోశ్చి అని ఆ.లీలా = విలాసముచేత, సముత్కృష్ట, = మిక్కిలియుత్క్చ) ప్టము అయిన మహారణిత = అధి కస్వరముగల, అభిన్న = సంతోపపడుచున్న, సారసద్విజ =... బెగ్గురుల నెడుపక్షుల యొక్క, “పుష్కరాహ్వస్తుసారసః దంతవి(ప్రాండజాద్విజాగొ అని ఆ ్రార్హిత = కోరబడిన, వ్యవస్థాపనంబై = నిలుపుటగలదై, ఫలిచార్రము, (ప్రాధాన్యముచేత, (మైోయుచున్నసారసపక్షు లింకను నీశరత్కాలమొప్పుచు నుండవలెనని కోరెననుట, కడుళ, హరిణ = శుభ్రమైన, ముదిరంబు = “మేఘమ్ము ఘన జీమూత ముదిర జలమగ్టూమయోనయః” అని అ,అగుపొలుపునకా = అవుచున్న యొప్పేదము చేత విలసిల్టుచున్న, ఆవేళ యందుక౯ = శరత్కాలనుందు, రాజు = చం(ద్రుడును, “రాజూ ప్రభౌన్ఫపేచంద్రే” అని వి తమ్ములును = పద్మములును, అతులితోత్కర్హముగల, శాలి = రాజసముయొక్కయు, “శాలయః కలమాద్వాళ్ళ” అ అ.బాణా = గోరుట యొక్కయు, నీలీయింటీద్వయోర్పాణా = అని అ.ఆసన = వేగమ్రాంకుల యొక్కయు, “సర్దకాసనబంధూక పుష్పప్రియాకజీవకాః” అని అ.శర = రెల్టుయొక్కయు, రుద్రంస్తే జనకళ్ళరః అని అ (ప్రపంచంబు = మహిను, విస్త్పూర్తిచేత€ బరగంగ౯, తవిళి = లగ్నమై, వెంబడిని, అల సిరి = అకాంతిి మివుల వర్తిల్లిను, చంద్రాదులయందును. మిగుల లత్మీగలిగి యుండెనమట. తత్‌ = ఆ, శరదవసర = శరత్కాలమందున్న, భసలీ = భృ ంగ స్త్రీ లనెడి, “బంభరళ్చి మిళిందళ్ళి” హిందోళభసలౌసమా = అని హలాయుధము లసళ్‌ = ఒప్పుచున్న, కృష్ణ = నీలవర్ధములైన, సారరత్న = ్రేష్టరత్నములయొక్క, అలఘుమహిమకు, తృణకణాయమానమై = హరింపంబడ్డదియై యునుట, నీలాలు తృ ణ(గ్రాహులుగనుక, మానసంబు చలింపంగ, నృపుండు = రాముండు, నిన్వెజు పడియెను, విరహిగనుక. | భా శృంగ = కొమ్ములయొక్క, లీలా = క్రియచేత - రాచుకొనుటచేత ననుట, సముల్‌ = (బ్రాహ్మణునియొక్క సంతోషముతోంహాడునట్టుగా, కృష్ణ = హరింపంబడిన, మహత్‌ = అధికమై, అరణితా = అరణిగలవాండౌటచేత, ఖిన్నుండైన, సార = ్రేష్పండైన, సద్ద్విజునిచేతం (బ్రార్దితమైన, వ్వవస్థాపనంబై = నిలుపుటగలదై, భావము = కొమ్మున

166 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము వరణిం దగిలించుకపోయెడి హరిణమును నిలుపుటకు బ్రాహ్మణుండు ప్రార్దించెననుట, ఆహరిణము, తిరంబగుపాలుపున విలసిల్టుచున్న, రాజు = ధర్మరాజును, తమ్ములు = భీమాదులును, అతులితమైన యుత్కర్షచేత, శాలి = ఒప్పుచున్న, బాణాసన = విండ్రయొక్క, శర = బాణములయొక్క, ఉపమానోత్తరపదము, సరభశీల = శీఘ్రువ్యాపారము, సత్‌ = లెసైన కృష్ణసారరత్న = మృగశ్రేషమ్రుయొక్క = “రత్నంస్వజాతి శ్రేష్టేపో అని అ. అలఘుమహిమలు, తృణకణాయమానమై = తృణప్రాయమై, విపుల వర్తిల్లెనని (క్రిందటి కన్వయము, నృపుండు = ధర్మరాజు, నివ్వెఅపడియెను, సీ విప్రకార్యము గాని వెతంజేసి కరము దు సహమైనకాండవర్షశ్రమమున నదటేది కలయనీరాని తమ్ములు ఘన కాలమహిమచేసి నోలిం బొలియ మగుడంగ మనిపె వారిగురుప్రసాదంబు దనయ్యుక్తిసామర్థ్య ఘనతచేతం జాలంగం బడసి తత్సయయంబునందిత కామాళి యాగుణఘనతనుండు తే. విరహీితాపకారంబు తద్విభవ మతను వికసనము నెవ్వరినునంబునకు వొనర్చి దారయంగ దగం నది యటుండె నపుడు నృపుని యుపరికృత్యంబునకుం దసనసుతుండు. కే27 రా. విప్రకార్యముగాని = మానుప శక్యముగాని, వెతంజోసి కరము = మిక్కిలి, దుస్సహమైన, కాండవర్షశ్రమమునకా = ఉదకవృష్టివలని యలమటచేత, అతటేది = బిరుదుచెడి, కళంకనీరు = కలంగిన యుదకమును, అని = పాంది, తమ్ములు = పద్మములు, ఘనకాల = నర్షకాలము యొక్క, మహిమ చేత, నోలిని, పాలియ౯ = అణంగిపోగా, వర్షాకాలమందుం బద్మముల [ప్రకాశము చెడును గనుక వారి = ఉదకము యొక్క, గురుప్రసాదంబు = లెస్సగాందేటుటను, తనయొక్క, యుక్తి సామర్హ్య = సంసర్గసామర్హ్య యొక్క, ఘనతచేతం జాలంగంబడిసి, శరత్సంసర్లమ్ముగలిగనే నుదకము తేజును గనుక, తత్సవుయుంబు = ఆళరత్కాలవు, నందితకావూళి = సంతోషింపంజేయంబడిన, మన్మథుండు = తృుమ్మెదలను గలది, శరద్విశేషణము, పద్మములను నిట్టిళరదృతువు మగుడంగ మనిపై నని క్రిందటి కన్వయము, ఇట్టి పద్మపోషణముచేత, మన్మధుండు దుమ్మెదలను నొజుయించె ననుట, గుణఘనతను = గుణాధి క్యమునను, ఉండు౯ = ఉండెడిది, విరహీతాపకారంబు = విరహులకుందాపము

తృతీయాశ్వాసము 167 చేసెడిది, తత్‌ = ఆశరదృతువు యొక్క, విభనము, అతను వికసనము౯ = మన్మధుడు వికాసమును, ఎవ్వరిమనంబునకు నొనర్పదు = అరయంగ నది యట్టుండెను అపుడు = శరత్కాలమందు, నృఫుని, ఉపరికృత్యంబునకు౯ = రావణునిమీంది దండయాత్రకు, తపనసుతుండు = సుగ్రీవుడు, అనిపెనని ముందరపద్యములో6 (గ్రియ. భా. విప్ర = (బాహ్మణునియొక్క, కార్యమును, కానివెతంజీసి, కాండ = బాణములయొక్క, వర్ష = వర్ణించుట వళ్లనైన, (శ్రమమునం = బడలికచేత్క కలంక౯ = ఆకుఅత్వమును, నీరాని = నీళ్ళుద్రాగి, తమ్ములు = భీమూదులు, కాల = యమునియొక్క, మహిమచేత, పాలియన్‌ = నొచ్చిపోడా, వరి౯ = ఆతమ్ములను, గురుప్రసాదంబు = తమతం(డ్రియైన యమునియొక్క యనుగ్రహమును, తనయొక్క, ఉక్తిసామర్ధ్యఘనతచేత = ఆయన (ప్రళ్నేములకు6 దామత్తరములు చెప్పేయనుట, పడసీ = పొంది, దిత = ఖండింపంబడిన, కొమ = కోరికలయొక్క, ఆళి = సమూహముకలవాండు, యోగిసముండనుట, ఆగుణఘనతనుండు = ధర్మజుండు, మనిపెనని శ్రిందటికన్వయము, ఇదిగాక కవివాక్యము విరహితమైన యపకారముగలది = ఎవ్వరికినీ గీడుసేయనిదనుట, అజాత్రతుడు గనుక్క తద్విభవము = అధర్మరాజు (ప్రభావము, అతను = అనల్పమైన, వికలనము? = విలాసమును, ఎవ్వరి మనంబునకు నొనర్చుదు = అందజీమనమున కాహ్లోదము చేయుననుట్క, నృపుని = ధర్మరాజుయొక్క, ఉపరికృత్యంబునకు౯ = అజ్ఞాత వాసాది కృత్యములకు, తఈగః = ఉచితమౌనట్టుగా, తపనసుతుండు = యముండు, అనిపెనని ముందటి పద్యములో! (గ్రియ. క. అజ్జాతవాసమహితన యాజ్ఞాపనరామభాషణార్పితకార్య ప్రజలను జేసి యనిసెని జాజ్ఞాకరణైకళరణు లగువారిం దగన్‌. | 128 రా. అజ్ఞాతవాస = తెలియంబడని యునికిగల, మహితనయా, సీతాదేవికి, జ్డాపన = గంజుతులు చెప్పెడీ, రావుభాషణవలలచేళ, అర్చిత క్ష పెట్టబడిన, కార్య (ప్రజ్ఞలుగలవానింబేసి, రామునిచేతం జెప్పింపవలసిన గుటుతులు చెప్పించి న్‌ నుట నిజాజ్ఞాకరణమే, ఏకకరణ = ముఖ్యాధారముగ గలవారిని, తనకు నధీ నమైనవా అనిపెను. పన = భా. అజ్జాతవాసమందలి మహితమైన, నయ = నీతియొక్క, అజ్ఞా న ఉపదేశించుటచేత, రావు = మనోహరములైన, భాషణములచేత, అర్పితమై కార్య(ప్రజ్ఞగలవారింబేసి = అందుకు దగిననీతి చెప్పి వరమిచ్చి యనుట. వారిక = ఆ పాండవులను, అనిపెను.

168 రాఘవపాండవీయమ్ము సవ్యాఖ్యానము ఆ. అపుడు వారుమహిజనావిధి తస్టితిం జేయుటకు దదుక్తి చేకొని కడు నుల్లముల నుదంచితోత్సాహు అగుచును వివిధ దిక్పురముల వెదకి చూచి, 129 రా. మహిజను = సీతను, అవిదిశస్టితిణ మిక్కిలి. దెలియంబడ్డ స్టితిగలదానిగా, చేయుటకు, సీతయున్నదిక్కు తెలియుటకొట కనుట, తత్‌ = ఆరామునియొక్క, ఉక్తినిజేకొని, వివిధదిక్పురముల౯ = అన్నిదిక్కుల పట్టణములయందును, వెదకి చూచి భా. మహిజనులచేత్క అవిదిత = తెలియంబడని, స్తితి౯ = అజ్ఞాతవాసమును చేయుటకు, తత్‌ = ఆయముని యొక్క, ఉక్తించీకాని, వివిధదిక్పురముల నుల్లము వెదకిచూచి = ఏపట్టుణమునకుం బోదమని యెంచుకొని యనుట. మీందటిపద్యముతోం గుళకము. - కు అతిసత్త[్టవిరాటవి తతనగరచిత ప్రదారతను మదికెక్క౯ ధృతి నరసి రామభార్యను సతింగానకకాంతి భంగచణతనులీలన్‌ 13 రా అతిసత్త్వ = మిక్కిలి జంతువులుగల, ఫ్టవిరాటవి = జీర్ణారణ్యములచేత, ఈత = వ్యాపింపంబడిన, నగ = పర్వతములయందు, రచిత = చేయంబడిన, 'ప్రచారతణ = (ప్రచారములు గలవారౌటవేత్ర _ ఉపచారముగలవారై యృనుట్ట, రామభార్య౯ = సీతను, కాలక కాంతిభంగచణ = కాంతిహాన్లి చేత దెలియబడిన, “తేననిత్తశ్చంచుప్పణపొ” అని చణస్పుత్యమాంతము తను = శరీరములయొక్త్హ ఫ్రీ న

లిలచేత్త యను ని రని ముందరరగీయ. క్క వివర్డులై టచ భా. అతిసత్త్వష్థ = ఆత్యంతసాత్తికగులవర్తిత్న్యా విరాట = విరాటరాజచేత, వ్రతత = విస్తరించబడిన = పోషింప్రబడిన ద్రన్సట. నగర = మత్స్యపురమందు, చిత = సంపాదింపంబడిన, 'ప్రచారత౯ = (ప్రచారము గలవారౌటన్సు తత్పురనివాసము ననుట, నదికెక్క ధృతి నరసి = అక్కడికించోస్రుద్వన్సి ఒప్పెడిదాని, భార్యను = ద్రార్న స నిశ్చయించి యనుట రామను = (| (౧ క్‌ పతివ్రత్రన్స, కానకకాంతి ఇ కాంతియొక్త, భంగవణ = జయించటస్వ్యై బ్రసి ॥ వనకసంబంధమైన దాన్మి కనులొని యని మీదంట్ర కన్వయమృు పైన, తనులీల౯ = దేహవిలాసముగల

తృతీయాశ్వాసము 169 కు పనితామణి నురుశుభగుణం గనులొని దాస్యోచితవిధి గరిముము మిగులం జనలేను యకట యియం దడ వనిపాలపురస్రేతిం (బ్రవర్తిలు చెట్టోం 131 రా వనితామణి౯ = సీతను, కనుగొని, చనలేమ = పోలేముగదా, అంపినోటం గార్యవలు చేసికొను పోవుట కొలిచెడు నారి ధర్మవఎ, తదనని పొల = ఆరామసు(గ్రీవులయొక్క, ఫురస్ట్రుతి౯ = ముందట నిలివియుండుట చేత, ప్రనర్తిలు టెట్టో, బా. వనితామణిని, శుభగుణను, ద్రౌపదికి విశేషణములు. కనుంగొను, దాస్యో చితవిధి ౯ = దాస్యమునకు6 దగిన వ్యాపారముచేత, గరినుము = గౌరవము, మిగుల జనక్‌ * మిక్కిలింబోలగొ, లేవు = ఈద్రౌపది, తదవని పాలపురప్లితి౯ = ఆరాజుపట్టణమున నుండుటనేత, ప్రవర్తిలు బెట్ట త్ర ఏము పనివొర మనుచు దద్దూమిసాలు కడకు నున మేంగువార మేకరణి నతని యుళ్లమున కెడయక ప్రవర్తిట్లు నేర్తు నునువిచారంబునే నాకులాత్ము లగుచు. 132 ఛెంటికిని సరి- వు పదంపడి తమ తోంచిన యుత్తరంబులచే నొండొరులచింత డందుపణుచుచుం దద్దిశాభి ముఖులై చని రప్పుడు. 133 శంటికిని సరి. క్ష మరుదాత్మ జముఖ్యులు ధ ర్మరాజాదెసనరయునారమగుడక యంతః కరణములం బర్వుచింలౌ భరములతోం జలిపి రగ్రపథగమనంబున్‌. 134 గ్‌ ధర్మరాజుదెసక్‌ ఇ దత్షిణపుదిక్కునందు, అఆరయువారు = వెదకెడువారు, రుదాత్మజముఖ్యోతా = హనుమదాదులు, మగుడక = తిరుగక, కడమ సులభము " మ భౌ ధర్మరాజుదెస నరయువారు = ఈయన యేగతిం బరునిం గొల్చెడినో యని విచారించుననుట మరుదాత్మేజముఖ్యలు. = భీమాదులు, మగుడక = ఉడుగక, పర్వుచింతాభరణములలో.

రాఘవపాండవీయను, సవ్యాఖ్యానము కు ఈతజంగునం జనునంతలు6 జేతోవిథి బ్నజార్ధసిధ్యనుగుణసం పొతిఖగోక్తులముద ము ద్చూతంబుగవింత లగునపురభి ఖ్యలతోన్‌. 135 రా సంపాతి యనిపక్షియొక్క, అభిఖ్యలతో = కాంతులతోడ. భా అన్రసిద్ది కనుగుణ మౌనట్టుగా, సంపాతి = సంచరింపుచున్న, గమనముచేత, శకునము నిచ్చుచున్న వనట. ఖగ = పతులయొక్కు, కడమ సులభము. వ. ముందరికి జనివని. 136 క. వారలు గనులొని రతిని స్తారాద్బ్చుతమత్స్య రాజధానిని అవణాం భోరాశిం గాళలిమగుణో దారతచే మించువనవయముగలదానిన్‌. 137 రా. ఆతివిస్తారముచేత నద్భుతములయిన, మత్స్యరాజు = మీన శ్రేష్టము అయిన తిమితిమింగలాదులకు, ధానిన్‌ = స్టానమైదాని, కాళినుగుణ, నైల్యగుణముయొక్క, ఉదారతచే, మించు = జయించెడి వనచయము = తోఃటలు, కలదాని, సము[ద్రమువలేనే నల్లనైయున్న తోయ్యులుగలదాని మళ్స్యరాజధానినిం గనుగొనిరి. భా వారలం = ధర్మాదులు, విస్తారవుచేత నదళ్భృతమైనదాని, శాళిమగుణో దారత్వమువేత, లవణాంనోరాశిని మించు = జయించెడి, వనచయము = 6టలు, కలదాని, సముద్రమువలెనే నలయున తోంప లుగలదాని మత్తు రాజధానిని6 గనుగొనిరి, నగల యగందాని మత్స్యరాజధా వ. అంత. 138 ఉ. ఆవనరాశి దాంచి తగునట్టిక్రమంబున విశ్వవిద్విష 'ద్రావణపాలితం బగుపురంబు జనాంతరదున్తమన్వతే జోవిభవాఖి గుప్లేమయింజొచ్చి మరుత్తనయుండు తద్విభుం డేవెత లేక యుండం బ్రజనేలు తెణంగున కాత్మ మెచ్చుచున్‌. 139 రా. ఆవనరొశి? = స్వ్వ్వ ద్రమును ళం | దాంటి, విళః వది గా! శత్రువైన రావణునిచేత, పాలితంబగుపురంబు వల సకంలోకములకు హనుమంతుండు దొ స ద్యమాచన సారుత్రనయుండు = హ చ్చి కడమ సర, ముందరి పద్యములతో. గుళకము

తృతీయాశ్వాసము 171 భా. ఆ, వనరాశిణ = వనసమూహమును, దాంటి, తగునట్రిక్రమంబు, న, వేషాంతరములచే ననుట విశ్వవిద్విషత్‌ = సమస్తళత్రువులయొక్క, రావణ = పాజ6ద్రోలుటచేత, పాలితంబగుపురంబు = విరాటనగరమును, జనాంతరదుర్దమ = అన్యజనులకు, _ భేదింపరాని, స్వతే జోవిభవములయొక్క, అఖభిగుప్తేమయి౯ = గోపనముచేత, చొచ్చి = ప్రవేశించి, మరమత్తునియొక్క నయమువంటి నయముగలవాండు, తల్‌ = అనగరముయొక్క, విభుండు, కడవు సులభము, ఆశ్రయించి రని ముందరిపద్యములలో౬ గ్రియ. ప్ల అతనిలీలాద్బుతరతి రాజనీతిశా 'ప్రప్రసంగాదుల సలుపునెడలు నశిమతభక్యభో జ్యాదిపాకపిశేష చణసూధకర్మప్రసక్తియెడలు శుద్దాంతకన్యల సురుచిరనాట్యశి కణవినోదంబులు జరుపునెడలు గాంధర్వగతిశిక్క గావించు నెడలు న త్యంతమాహారక్షణాదివిధులం తే. గ్రాలు నెడలునుగ్రమమునం గొంచి తత్త డర్హగతి నాశ్రయించి రయంబుమీఅ నవనిజాతను నైపుణీవిస్పుతి మెజసి పరులెణులకుండ నేగురు భవ్యధ్భతిని. 140 రా అతని = రావణునియొక్క, రతిరాజనీతిశాస్త్ర = శృంగారౌస్త్రముల యొక్క, ప్రసంగాదులం జలుపునెడలను, గాంధర్వగతి = సంగీతవిద్యయొక్క, శిక్క = అభాసమును, అత్యంతము, ఆహార, కయాది 1 ఉల్సావాది, తత్తదర్హమైన, గతిక * (ప్రకారముచేత, కాంచి = చూచి, రయంబుమీఅక, అవనిజాతను = సీతను, ఆశ్రయించి = ఉద్దేశించి, పరులెణుంగకుందనే, గురుభవృధృతిని, చరియించునని మీందిపద్యమున కన్వయము. కడుమ సులభము. భా. అతని = విరాటునియొక్క, లీలాద్భుతమందైన, రతి = ట్రీతి యొక్కయు, రాజనీతి(శ్రాస్తములయొక్కయా, (ప్రసంగాదులను జలుపునెడలను, ధర్మరాజును, సూదకర్మ ౫ పాక ప్రయోజనముయొక్క, ప్రసక్తియెడలు = సమయములమ, భీముండను, సూదాకొదనికాగుణాన అని ఆ. నాట్యశికణ వినోదంబులు జరువునెడలను, ఆర్హునుండును, గాంధర్వగతిశిక = అశ్వసంబంధమైన గమనశితను, కావించునెడలను, నకులుందును,

17 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము డలను, వాజివాహార్వగంధర్వ్య హయసైంధవసప్తయః అని అ. రతణాదివిధులంగ్రాలు నెధలను సహదేవుడును, క్రమమునయాంచి, తత్తదర్లగతి౯ = అందుకందు దగినరూప గాననుటు. అయంబుమీఅ౯ = భాగ్యవశమున నన్నియు నిచ్చానుకూలమౌచునుండలొ ఏట) నవమైన, నిజ = స్వకీయమైన్క అతను = అనల్బమునైన, వైపుణీ = నేర్చుయొక్క, విన తి౯ = విశేషగోపనముచేత, మెలసి, పరులెటుళకుండ, ఏగురు = అయిదుగురును, అశ్రయించిరి, క అంతట దద్రామన్ఫపతి కాంతాసందర్భనాభి కాంక్షాసహిత స్వాంతతం దరియించుచు శు ద్రాంత క్రీతావనస్ట్ర యగుళద్దేనిన్‌, కేశ] రా. అంతట, తద్రామనృపతి కాంతా = సీతయొక్క, కడమసరి. ఖా అంతట,*తద్రాను = (ద్రౌపది, నృపతికాంతా = సుధేష్టయొక్క, కడమ సులభము. కు చేరి పాడగాంచి యాయమ చేరిక నతిగూఢతను భజించి వసించె౯ సైరంధ్రీ భావమునం ద దారూఢస్రీతి మొగము దగ బ్రెసీయున్‌, 142 రా. చేరి పాడగాంచి ఆయమ్‌_ సీతయొక్క, చేరికను, 'సైరంధ్రీ భావమునకా = సైరంధ్రి యొక్క రీతివేశ = సైరంధ్రి భావనలవేతననుట. తదా = అప్పుడు, రూఢ = మొలిచిన ప్రీతి = సంతోషము మొగదముదగం గైసేయ౯ = సీతాసందర్శనము వల్లనైన వేడుక ముఖమునకు శృంగారముతేలా ననుట, భా. సైరంధ్రి త్వము, మొగముదగం లైసేయకా = తిలకాదులు పెట్టునట్టుగా, ఆయము : సుధేష్టయొక చేరికను వసించెన్సు ఛా పారేమాయవిజృంభమూణ పరమ బ్రహ్మాత్మ మధ్యేహృద జ్ఞారాధ్యామల చివ్యమంగళనిజాంగాజు స్రసాక్షాత్రియా ఛౌ రాధర్యమహత్తపాతితసణాధడారితాష్ట్రం్తూ గొర్హూఢిప్రథమాన మౌనిజన భాగ్య శ్రీ సముజ్ఞృంభణా. 143 | మూయ = మాయనతిక్రవ్వింల్న్వి తర్వాత “ోపారేమర్యేష స్వ్వానా” అని షష్టీసమాసము. విజ్బంభమాణ = 4 యో ల | = ్రకాశించుచున్న, పరమబ్రహ్మస్వరూపమైన వాండా, మధ్యేహృదబ్ద = పృత్పద్మమధ్యమందు, ఆరాధ్య = భజ్రింప్యదగిన అమల = స్వచ్చమైన,

తృతీయాశారము 173 దివ్యమంగళ క దోవ్యశుభిస్వరూపమైన, నిజూంగ = నిజస్వరూపము యొక్క చేతనైన మహత్త్య = మహిమ, పాత్రిత = పొత్ర కే ము. రలు లా (త్రముగాః జొయబడీనవారై, గుణాధణారితా = (త్రిగుణపదులను దిరస్కరించెడువారౌటచేత, అష్టైంగయోగ = పాంఖ్యయోగమందులాన, ఆరూఢీ = అతీపరిచయమువేత, ప్రధమాన = ప్రసిద్దులైు మౌనిజన 2 మునీశ్వరుల యొక్క, భాగ్యశ్రీ = అదృష్టాతశయమును, సముజ్హ్రంభణా = ప్రకాశింపంబేసిడువాండా! క ఉధునికసాధునికరస మాధి దురారాధి తామహత్తద వార్తా రోధారవిహితమచ్చి చ్తొధి గమా సపెద్దవేంకటాధిససుగమా, 1థ4 అధునిక = ఇపషుటీవారైన, సాధు = సజ్ఞనులయొక్కు, నికర * సమూహమునక్తు స్పుటవారై జ న సమాధి = యోగనిస్టచేతను, దుదారాధి తా = అరాధి ౧హళక్యము గానివాండౌట యనెడి, , మహత్తరవార్తా = అధి కతరమైన ప్రసంగము యొక్క, రోధార = నిరాకరణనిమిత్తమై, విహిత = చేయంబడిన, మచ్చిత్తాధి గచవూ = నాదు హృదయసంగతిగలవాండా! నావంటివానికి. బ్రసన్ఫమైస్వామిని సకలమైననవారికినిం ప్రసన్నుండవౌదువు గనుక నిన్ను నారాధి ప ళక్యముగా దనువాక్యము సిద్దాంతముగొదు, అటు గనకనే పెద్దవేంకటాధి ప = పెదవేంకటాద్రి చేత సుగమౌా = లెస్సగాల దెలియంబడీనవాండా! మత్త. భూధరాధి స కన్యకామణి పుణ్యపాదపయోజలా

జైధి తారుణ గ్రెరికద్యుతి హేనుకూట నిహారలీ లాధి కాదర సాధుసాధి ఈ హైమవత్యసురంజనా రాధి తస్మర మోచితాత్మ పురాతనాప కృతిన్మృతీ. 14వ గద్యము. ఇది నిఖిలసూరిలోకాంగీకారతరంగీత కవిళవైభన పింగళయమరనార్యత నూభిన పొజున్య జయసూరయనామధేయ ప్రణితరం ట్రైన లాఘనపాండనీయమునందు౯ దృతీయశాస్వము భూభరాధి. = హివువంతునియెమక్క, కన్యకావణే = కువూరియైన ష్‌ ॥ , లొత్షా పార్వతియొక్క, పుణ్య = పవిత్రములైన, పాదపయో"జి ౫ పాదపద్మములందున్న లనారికర్యుతి = జోురులకాంతిగలి, = లత్తుకచేత, వీధి త = వృద్రిపాందంబడిన, అరుణముద్రన్తో శ ద్ధి కాదర లన శే ల న్‌! ॥ గహ లే హేమకూటపర్వతమందగు, విహారలీలా = గ్రీదావిలా స త = వయా మిక్కిలియు నాదరఘుగలవాండా! సాధు = సత్పురుములల,

క్ష7& రాఘవపాొండనీయము, సవ్యాఖ్యానము జీసికొనంబడినవాండా! హైమవతీ = గౌరియొక్క, అమరంజన = ప్రేమపురస్పరముగా నడుగినుట చేత, ఆరాధిత = ప్రాల్టింపంబడినవాడనై, స్మర = మన్మథుని నిమిత్తమై, మోదిత = విడిపింపబడిన, అత్మ = తన నిమిత్తమైన, పురాతన = పూర్వకృతమైన, అపకృతి = అపకారము యొక్క, స్మృతీ = స్మరణగలవాండా! పార్వతీ ప్రార్ధనవలన మన్మథునిం దిరుగట్రతికించినవాండనుట.

గద్యము. ఇది శ్ర్రీవున్మదనగోపాలకృపా కటాక్ష సం(ప్రాప్తసారసారస్వత సంపదానందనందవరకుల శ్షీరపారావారరాకాసుధాధామ. ముద్దరాజ గణపయామాత్య 'పెదరామధీ మణి (ప్రదర్శితంలైన రాఘవనపాండవీయాదర్శంబునందుం దృతీయాశ్వాసము.

(శ్రీరస్తు అంగ్ల రాఘనవపాండవీయము చుతుర్దాశ్వాసము

శీ/రుచిరతుంగభద్రా

తీరాస్తుద యాకువీటితిమ్మా[గ్రతనూ

జారాధి తనిత్యదయాం

కూర విరూపాక్ష హేమకూటాధ్యకా! | వ. అనధరింపు మక్కాలంబున. ౭ క. తనయేలికసానికడకుం

దనరుఘనైశ్వర్యరక్షితదనుజు. డఘవ

రను డేతెంచిన నప్పా

నని పతిహితవృత్తి నడంగి నర్తిలె మిగులన్‌. వె రా. తనయేలికసానికడకు౯ా = సీతవద్రకు, ఘనైశ్వర్యముచేత, రశ్మీత = రక్షింపంబడిన, దచదనుజుండు = రాతసులు గలవాండు, అఘవర్తనుండు = పాపకర్ముండైన రావణుండు, ఏతెంచిన౯ = రాలా, పావని = పవనపుత్రుడైన, హనుమంతుడు, పతిహితవృత్తనడంగి వర్తిల్లైను = పతిహితవృత్తియైనవానికిల. దద్భార్యచిత్తశుద్దిని శోధి ంచెడుచోట నణంగియుండుట ధర్మవే గిచాక, రావణునియొక్కయు, నాసీతయొక్కయు సంభాషణ(ప్రకారము వినంగోరి యెటింగించుకొనక యుండెననుటు. భా. ఘనైశ్వర్యమును, రక్షి = రక్షించెడువాండు, తదనుజుండు = సుధేష్ణ తమ్ముండయిన కీచకుండు, ఏతెంచిన౯, అప్పావని = (ద్రౌపది, మిగులనడంగివర్తిలె౯ = అణంకువతో నుండెను. రెంటికి సరి.

176 రాఘవపాందనీయము, సవ్యాఖ్వానము పు అప్పుడు. శ చ అతనుంయ తచ్సతిద్యుతనహాయతనెంతయుం గ్రొన్వి యన్విని శ్రీతరిపు వింద్రజిద్గురనిజ్బంభి ఈవైభవు చేహసారత ద్లితశళకోటిసింహబలు పీర్లు సెడం గడుల గాస్‌ సేసెన ద్చుతముగడా యెసంగువెండ బొల్లగు నెవ్వరియెల్టి పెంపులున్‌ 5 రా. అతనుండు = మన్మధుండు, దేహసారముచేత్క శక్చిత = జయింపంబడిన, శతకోటి పీంహములయొక్క బలముగలవాన్మి ఇంద్రజిద్గురుక = ఛానణున్కి గాసిచేసిను భో ఇంద్రున్మి జిత్‌ = గెలిచిన గురు = అధి కమౌనట్టుగా, విబ్బంభిత = విస్తరించిన, వైభవముగలవాని, దేహాసేరతట్టితమ్టైన్న శతకోటి? = వజ్రాయుధముగలవాన్ని సీంహాబలు? = కీచకుని గాసేచేసిన్సు ఈపద్యమునం ధర్జుంతరన్యసము. సీ. అబ్లనంగుండు నొంప నర్చురాత్ములడు పొ తవ్రత్యనిధి నాసతీలలామ ననుచితో కులు పెక్కులాడి యల్లించియు దీని నెట్టిన పధించి నాదు స్టాలుకబు రక్షింపుం దని దూతిక్షల స్తన న్మానగోంభీ ర్యహీనత వెరలపుదు. దా వెండియును జెప్పుదగునట్టిసద్భుద్దు ॥ ఇఅప్పువివాదించ చెప్పువెజువి చే తనకు వనుకూల మయిసషందంబు నడాసెం బెచ్చు సేరిలొడుతమకంబుపేర్మిం దొ యాకెం బలుమాలు? జేరి పేదజప్యు లజుచి యును మనో జవికారనర్తనల్సు సళ. దూతలు. అద్దురాత్ముందు = రొవలుండు ఆఅసకీలలామళణ = సీతను, సన్మాన ౩ అధి చాన తుయెుక్కుయుు, గాంటేత్య 2 గాంధీ ర్యగుణముయొక్కయు హ్‌కేత్ర ఎరలును వనుట్లు, ప్ల లు = మంి బుద్దులుము, అప్పునిన్‌ = ఆ 'ప్రయోజనమున్ను, మునోజవికారవం డని వెద్లన | కుడు, పాతిప్ర్యనిధిణ = ద్రాపదిని, మర 1 వారబు రశీంప్పుండ్షన్సి, సాణశబ్లమునకు, (ప్ర. ఉపసర్లముగనుక యత్తిక్ల నత్వమేసన్మై చూతిక్షన్ను స్వసః = ఆలా

చచుర్దాశ్వాసము 17) అభగిసిస్వసో” అని అ. సుద్చుచ్చులను, అప్పు = ఆక్క: అయనను, ఎకారివద్తనలు సలొసెను. వ అప్పు డప్పుతివ్రతాతిలకంబు. స్తీ ఓరిమూఢాత్మ దుశ్చారిత్ర నీత్రుళ్లు టయకాని బుద్దీ నేమియు నెజుంగవు 'బ్రతకెడుచందంబు భావింప వేవురు నాకీశులైన గంధర్వవరులు చర్చింప బహులక్షశతసంఖ్య లైనరా కసయశతముఖు లెన్నికకు మిగిలిన మన్నాథదోర్చలాభ్యున్నతి నడలక మించంజాలరు ని(గ్రహించిరేనిం తే. దత్పరాక్రమ మిదె సీమదంబు నడంగక నున్నయది నీకు మననాస యుండెనేని శరణు చొరుము తదంఘితామరసములకుం చడయ కిపుడిట్లు కృతమ్రైన తప్పు గావ. శి రా. ఓరిమూధాత్మ, '(బ్రతకెడుచందంబు, బావింపవు౯ = విచారించు కొనులుకు, ఎఆుంగ పని క్రిందటి కన్వయము, వేవురు = వేలసంఖ్యలైన, నాకీశులైన౯ దేవేంద్రులైనంగాని. భా, (బ్రతికడుచందంబు, బావింపను ఏవురు = అయిదుగురు, నాకు, ఈశులెన గంధర్వవరులు, కడమ యేకార్హము సులభము, క్‌ వ అనుమాటలు నిని వాం డొానాదరదుర్విలాసంబున వెడనవ్వు నివ్వటిల్ల నవ్వరవ్యర్షిం గనుంగొని, రెంటికి సరి. ఉ. బేలపు గావె నీవు వెటుసించెదు వీరినివారియోళన న్నోలలితాంగి నాకు నిలనొపరు రుద్రముఖానిలామద ల్ఫాలులగుయుక్తు బిందులం దలంకం దలంకెదం గాని తావ (భ్రూ లితికాధనుస్సురకపూర్వవిజ్బంభణనున్మథో ద్దతిన్‌, 10 చు విను మితం బెక్కు లేల యళలివేణి నిజంబుగ మీకృపావలో కన మిపు డబ్బకున్న రతికాంతునిచే నిమిషంబు నిల్వనో

178 రాఘవపాండనీయము, స్య్యూఖ్యానము ప నని రసోద్ద్రతిం బలుకం బావని యాసతి వాండు బళల్మింబ క్‌ ట్లునొ యనుశంక యప్పుడు గడుం బొడమం దనయాత్మలోపల 1 రా వినుము, పలుకళా పావని = పననపుడత్రుండైన హనుమంతుండు, అలతి౯ = ఆసీతను, బల్మిబట్టునొ యనుళంక, తనయాత్మలోపల౯ = అనుకొనెడుమాట భా. వినుము. అలివేణి = ఓదద్రౌపది |! పలుక౯ * సలుకంా, పావని = పనిత్రురాలయిన, ఆసతి = ఆద్రౌపది, వాండు = శీచకుండు, బల్మిపట్టుననుశంకపొడను, తనయాత్మలోపలను, ముందరపద్యమున కన్వయము. క తతభీమభుజబలంబున నితనిమదం బడయకున్న నెంతయు విసరీ తత వచ్చుం దప్ప దిపుడును మళెల బూని మరల్నె దమిత మన్యుత్వరతన్‌, 2 రా. భీమ = భయంకరమైన, అము = అనెడి, మతినింబూని, దమితమన్యుత్వరతం = అఆణంపయుడిన రోషితిశయముగలవాండౌట, మరల్చి౯ = ఆతలంపును (ద్రిప్పుకొనియెను ఖ్‌ము = భీమునియొక్క, భుజబలంబున, అనుమతి౯ = అంగీకారమును, పూని మితమైన, మన్యుత్వరతః౯ = కోపముకలదానసౌట చేత మరల్చిద౯ = గీచకుని ఎరుగనంపెదను, ఇప్పుడంగీకరించి ఫీముని చేత సంహరింపించెద ననుట, క. అనివార్య్శమాణరోషం బున నవనిజయుక్తిధార్హ్హ్య్యము దలిర్పలను మ్మనసిజవశు ఖలు మగుడిం చి నితొంతము నడలె నత్తిన్సి చేంతకు నంతన్‌్‌ 13 రా అనివార్యమాణ = నివారింపశక్యవబగాని, రోషంబు చేత అవనిజ = సీత, కడమ సరి. రావణునిం దిట్టిపొమ్మనెననుట, తళ వ్‌ అని = ఈలాగు (ద్రౌపది మనస్సులా ననుకొని, వార్యమాణ రోషంబున౯ తలల , నవ ౬ నూతనమైన, యుక్తిధార్హ్యము ని మాటలదిట్టుతనము, గ్‌ మనసిజవకుకా = మన్మధువళుండైన వాని మగుడించి, ఆతని చేంతకు, అడలెక్షా : విచారపడెన్స, ఆ, సూపకారవృత్తి చ్‌సింప మారుత్తి యున్న వాసమూర్తిం జెన్నుదొరుల్పు

చతుర్దాశ్యాసము 1 నగ్గుణాభి రామ డగ్గణి తద్దర్భ నము యథధోచితనిధి నమరం జేసి. 14 రా. సు = లెస్ర్రైన ఉపకారవృత్తి = ఉపకారవర్తనము, దీసింప౯ = ప్రవాశించునట్టుగా, మారుతియి౯ = హనుమంతుండును, నవమైన్మ అసమ = అధి కమైన ఆర్తి౯ = పీడచేత, ఆర్తి పీడాధాను:కోద్యో అని అ. చెన్ను దొరులు - ఖిన్నురాలైన, అగ్గుణాభి రామః = సీతను, తద్దర్గునమును. వ. నిజవృత్తం బెల్ల నెలింగించి తనరాకచందంబు వివరించి యి ట్లునియె. 15 శా. కళ్యాణీభవధీ శ్వరాజ్రమహిమంగల్లెన్నిరాఘాటబా హుళ్యత్వుద్దతజంతు ఘోరవనవాసోదన్వదుల్లంఘనా కల్యాణాతిశయంబు నాకుందుద వాక్స్రంకోచనం బేలని స్తుల్యత్వద్వరశక్తి గల్ల మన కెందు న్లే వసాధ్యార్తముల్‌. 16 రా. కల్యాణీ- సంబుద్ది. భవదీళ్వర - నీపతియ్డైన రామునియొక్క- ఆజ్హమహిము చేత నిరాఘాట = తడలేని, బహుశ్యముచేత నత్యుద్రతనములైన జంతువులదేత ఘోరమైన, వన = టిదకమునకు. జీవసంభూవనంవనమ్మని ఆ.వాన = సనమ ఉదన్వల్‌ = సముద్రముయొక్క, ఉల్లంఘనా = దాటుట యనెడి, కల్యాణ = శుభముయొక్క+ అతిశయంబునాక్షు, కల్లెనని యన్వయము త్వద్వర = నీకు. బ్రియుంైన రామునియొక్క-, కడమ సరి. నవాసమెడి, జదన్వల్‌ ॥ బా కల్యాణీభవత్‌ = శుభమన్పుచున్నట్టే, వ వాడట భయము, సముద్రముయొక్క, దాంటుటయెనడి, కల్యాణాతిశయంబు, కలన న స్వర్రయు. నాకు వాక్సంకోచనంబేల, త్వత్‌ = నీయొక్క, వర ! శ్రమను ఈ | కల్ల౯, అసాధ్య = సాధి ంహోక్యముగొని, అర్హముల్‌ = ప్రయోజనములు 1. క అతిశీఘ్రమె తెగంజూడుము హతగుణు నీద్రోహి నోర్చు నదియే యకటా! యతివ భనత్రియబాహూ 17 ద్రతి దురహంకారు లైనదస్యులచేణల్‌. లాం = కవి, రా. హతొగుణు౯ = చెడ్డగుణముగలవాని, ఈ యక బాహాద్దతి తెగంజూడుము = చావంజూడుమ్ము అతివ = సంబుద్దీ, భవత్రియు

180 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము = భుజబలము, దస్యులు = శత్రువులయొక్క, చేంతలు = దుశ్చేష్టలను ఓర్చునదియే భా. ఈపద్యమందును (ద్రౌపది భీమునితో ననెటుమాట, ఈ 'ద్రోహీ౯ = కీచకుని తెగంజూడుము = సంహరింపుము, భవత్రియ = నీప్రియురాలైన, అతివ, బహుద్దతి చేత దురహంకారులైన, కడమ సరి. సీ ఇదియెండు నాపల్కు మదిం జేర్చు మాత్మ బ లఖ్యాతిసంసద బ్లనర వచ్చి దృఢదర్చు నీద్రోహిం దెగటార్చు నీవార్త వినంబడినప్పుడు మనవిభుండు మనతోడంహడం (గ్రమ్మణ నగణ్యమహావ నీరాజ్యపౌభ్యసంచారములకుం జనుట ధ్రువం బిది సమయంబు గావున నీ వంతవట్టును నెన్మునమున ఆ. మణున కోయవార్యమానసతీవ్రతా ధి క్యమేర మీజు తెగున కిపుడు సారక తునుమునలయుం జిమ్ములోలోన న త్యంతమన్యుసం భ్రమాతిశయము. 18 రా. వునవిభుండు రాముండు, ఈవార్త = నీవిక్కడనుండెడు వార్త, వినంబడివప్పుడు, ఆత్మ = తనయొక్క, బల = 'సేనలయొక్క, ఖ్యాతిసంపదలుతనర వచ్చి, 5ఈళద్రోహిక = రావణుని, తెగటార్చును, ఆని యన్వయము అవ నీ రాజ్యముయొక, సౌఖ్యసంచారములక్కు, సమయంబుగావున, పదునాలుగేండ్టు " కావన్చెయనుక్ర ముజునక్క ఓ, అవార్యమైన మానసమును, సతీ'వ్రత = పాతివ్రత్యముయొక్క, అధిక్యముగలదానా ! మేరమీలుతెగువకు౯ = మరణ సాహసమున కనుట. చొరక, మన్యు వ గోకరోషముల యొక్క, “మన్యుట్టైవ్యేత్రా క్రుధొ అని అ. సంబృము = తీవ్రతయొక్క సమౌసంవేగసం(భ్రమా” అని అ. అతిళయము = అధిక్యమును, లోలోనం దునుమువలయు నని యన్వయము, భా. ఆత్మ = నీయొక్క, బలముచేతనైన, ఖ్యాతిసంపదల్‌ = అధికప్రసిద్దులు, ఈనరకా = 'ప్రకాశముకాయా, ఈద్రోహి౯ = కీచకున్మి తెగటార్చు = సంహరించునట్టి నీయొక్కవార్త వినంబడినప్పుడ, మనవిభుండు = ధర్మరాజు మహత్‌ = ఘనములైన, వనీరాబ్డ్‌ = ననపంక్తులయందగు, అసౌఖ్యరహితమయిన, సంచారములకుంజనుట 'ర్రువంబు, ఇది సమయంబుగావునక = మనముచేసికొన్న కట్టుడ యిది గనుక్క మటువకి

చతుర్జాశ్వాసము 181 = ఎచ్చరికదప్పుక, ఓ యవార్యమాసతీ(వ్రతాధిక్యము గలవాండా, లోలోన౯ = రహస్యముగా, అను = సింహబలతునియొక్క, సంభమాతిశయమును దునుమవల యుంజుమ్ము. ఆ. తగదు మిగుల నచటం దడయంగ సంతేతి తం బగుసమయంబు దప్పుకుండ నే దిరిగి యరిగెద నీవు నావెంబడి నడువవలయు దాల్మి సడలనీక. ్షేఫ రా. తగదు, సంకేతితంబగు సమయంబు = రాముడు మితివెట్టిన సమయము, తప్పుకుండదిరిగి నే నరొగెను. నీవు, ఆవెంబడీ౯ = నేం జెప్పినప్రకారమునం దెగువకుః జొారకయనుట. తాల్మిసడలనిక నడువవలయును. భా. తగదు, సంకేతితంబగు = వచ్చెదనని వానితోం జొప్పిన సమయంబు = వేళ్ళ తప్పకుండ, నీవు తాల్మిసడలనీక కోపములేక = కోపముగలిగినను నావెంబడీ౯ = నా వెంట, నడువవలయు౯ = రావలెను. ఆ. అని పలికి భవద్వరాత్మకు నామాటలు యొప్పుగుట కొక గులు తొసయంగ మనియె నిచ్చెం దచ్చతిస్రహిత మ్రైననమ్మిక యుంగరంబు సతికి నుబ్బు మెజఅయు. 20 రా. అని పలికి, భవద్వర = నీపతియైన రామునియొక్క, ఆత్మకుళ, = మనమునకు, నామాట = నే జెప్పనమాట, ఒప్పుగుటకు౯ = నమ్మికయగుటకు, ఒక గుజుతునొసంయ మనియెను, తత్పతి = ఆసీతాపతి చేత ప్రహితమైన = అంపండీన, నమ్మిక = నమ్మకముకొఆకైన, ఉంగరంబు = ముద్రికను, సతికి = సీతకు, ఇబ్చెను, అనియెను, ఇచ్చెను, అనమరెండు క్రియలకును హనుమంతుండే కర్త భా. అని పలికి, భవత్‌ = నీయొక్క, వరమైనయాత్తకు, నానూట యొప్పుగుటకుకా = నేం జెప్పినమాట సమ్మతియగునందులకు, ఒక్క గుజలాసయ మనియె౯ = అఆడయాలము నిమ్మనియెను, తత్పతి = ఆ భీమునిచేత్య వ్రహితమైన = ఇవ్వంబడిన్న నమ్మికయు౯ = నమ్మకమును, కరంబు = మిక్కిలియు, సతికి౯ = (ద్రౌపదికి, ఉబ్బు = సంతోషమును, మెజయడూ, ఇచ్చెనని క్రిందటి కన్వయము. గుజుతిమ్మని (ద్రౌపది యడిగినను భీము6 డిచ్చిననమ్మిక (ద్రౌపదికి సంతోషముచేసె ననుట. “క. అనిలజుం డధికతమస్రితి నొనరెడితమి రామదుఃఖ ముడుపుటకు నయం

112 రాఘవపాండవియము, సవ్యాఖ్యానము బునం దత్సతీశిరోమణి గొని చనంగనియమిత దర్చసంభ్రముండై. 21 రా అనిలజుండు = హనుమంతుడు, అధికతను = మిక్కిలి యధికమైన, ప్రతి౯ ౩ మర్యాదచేత, “మర్యాదాధారణాస్థిత” అని అ ఒనరెడి, తమి౯ = వేడుకచేత, రామునియొక్క దుఖముడుపుటకు, తత్సతీ = ఆసీతయొక్థ, శిరోన్లుణినికాని మడాం = ప్లోస్టాై. బ్రరశష్షైట ఎల్ప గం్టకాతవల్కు గాలు = హ్ఞ్యష్మ్మన్ట నరిట్త ర ముటవాంటై, ఈ(00 మీీతటీకీటీమునం గ్రియ, ఖా. ఆనిలబాండు - ఫిము(ద్లు అధికమైన తమః = ఆంధకారముయొక్క, స్టీతీ౯ = నిలుకడచేత, తమి౯ = రాత్రియందు, “రజనీయామినీతమ” అని అ, రామ = ('ద్రాపదియొక్క, తత్ప్సశీశిరోముణి? = ఆపతివ్రతారత్నమైన (ద్రౌపదిని, నియమిత = అణయబడిన, కడమ సరి. క పోరికిం దివిరి యరిగె బ ల్పీరముచే వనవిఘాతలీల నెఆప్పుు౯ (ధీరత దనరంగ లంకా) ద్వారగతుం డగుచుం బేర్చె వైరివధరతిన్‌. 22 రా. బశ్చీరమువ్కే వనవిఘాతలీల = ఆశోకవనభంగ 'క్రియన్సు నెఅపుచు తనరంగ, అగుచు౯ా = గూఢగమనుండైయనుట, అపవాద మనలా భీమునిచేతం బాండవులకు6 దిరుగ వనవాసి్రాప్టి య్లనెడ్డి యపవాదము అది 'ప్రాశాయనమైన వచ్చును. వైరినధిమందగు, రతిని = వేడుకను, పేర్చెల = పంపెను, వు అంత. 23 ఉత్సాహ. తనుమవే నొకించుకయునుదలము గౌనమి న్నితాం తము నిజొంగనాశనఫలదర్భకోప్ట్టసం (భ్రమముతోడం దన్నుం జెనక్షం బరంగసింహబలులస చృమరమతులలీల మెజయం జంపెం జిత్రవధరతిన్‌, 24 రా. తమమ్మువేకా = అజ్ఞానమువేత్క తలము గానమ్మికా = స్వరూపమును, డెలియమిచేత, నిజాంగ = తమ శరీరవమ్వుల యొక్క, నాశనము ఫలముగార్లల, దర్ప = జలముగలవారిని, సత్పనురమతు క్‌ వ ఎంహముల యొక్క బలమువంటి చంపెను = లబ్బయుద్రమందుల బుద్రిగలవారైన రాక్షసులను,

చతుర్జాశ్వాసము 1383 భా తమముచే౯ = చీళటిచేత, తలముగానమి౯ = స్త్రీ పురుషుల స్వరూపము గనరాకుండుటవేత, “అధస్స్వ్యరూపయోరతస్త్రీతబంస్యా” త్తని అ. నిజాంగనా = 'ద్రౌపదియందలి, ఆశను = అపేవ్షచేత్య అఫల = నిష్పులమైన, దర్చకోష్షప్త = మన్మధకృ తమైన సంభ్రమముతోడ౯ = అధిక భ్రమతోడయాడి, తన్నుంజెనకంబరయ సింహబలుని, లసత్సమరమ, అతులలీలచేత మెజయు, చంసెను వ్ర తరుంతరంలి మటితుడు. 25 యాం శృక్థిమళ్ల చనుజసంఘు. మద్చాంత ఘ్టో పాలిసెం బవనపుత్రుభుజబలమున నతనికాంతకా గ్రహ(్రేరణంబుచే గరము కీడొనర్పు కడయండేసి. 26 రా శక్తి = బలిమిచేత, మత్త మదించిన దనుజ = రాకసులయొక్క, సంఘము = సమూహము, అఖ్షాంతమై = అక్షకుమారుండు కడగా(గలదై, పవనపుత్రు = హనుమంతునియొక్క, భుజబలమునక = పరా(క్రమముచేత, పొలిసె౯ = నొచ్చిపోయెను, అగ్రహముయొక్క, 'ప్రేరణంబుచే౯ = యమ(ప్రేరణచేత్క అతనికి౯ = ఆహనుమంతునిక్తి కీడొనర్భుకడంకంబేసి = కీడుచేసెద ననుయత్నము నడుపుటచేత, పాఠిసె నని యన్వయము. భా. శక్తిముత్‌ = బలిమిగల, తదనుజసంఘము = క్రీచకు ననుజసమూహమ్ము, అక్షాంతమై = ఓర్పులేనిద్ద, అతని కాంతకు౯ = భీముని స్త్రీయ్టైన (ద్రౌపదికి, కీడుచేసి, పవనపుత్రుభుజబలమున౯ = భీమునిబలముచేత, పాలఠిసెను తీ. విబుధకంటకక్షీచకవిపినమునకు దావవహ్నీగా నాత్మప్రతాసమహిమ నెజుపె నాయుజుం డన్యుల కెణుకపడక యుండ లోలోన పొగడె బుధోళ్ళరంబు. 27 రా. విబుధకంటక = రాత్షసు లనెడి, కీచకవిపినమునకు౯ = వెదరుటడనవులకు, “వేలవః కీచకకాస్తే స్యుర్యేస్తనంత్యనిలోద్దతాపొ అని అ దొవవహ్నీగా వాయుజుండు (ప్రతాపమహివును నెజపెను బుఢోత్కరంబు = దేనసవమూహమును, “జ్ఞూతృ చాం[ద్రిసురాబుధాళొ అని వై అన్యులకుళ = శత్రువులైన రాక్షసులకు, ఎజుకపడకుండ లోలోన బొగడెను, రావణభీతులు గనుక భా. విబుధకంటక = సజ్జనద్వేషులైన, కీచకులనెడ్తి, విపినమునకు౯ = అడవికి,

134 రాఘవపాండనీయము, సవ్యాఖ్యానము దావాగ్నిభంగిని నాల్మప్రదాపమహిమను నెజుసెను, వాయుజుండు, అన్యుదెలుంగకుండ, లోలోన = రహస్యముగా, నెఆపెను, పాగడెను బుధోత్మరంబు త. తత్సహోదరసంప్రవర్తనము జరిగె నప్పురములోనగూఢ మై యంత నేండు ముగిసివప్పా దానవరాజి మోదకొాల 28 మనుచు సంతస మందె వాతాత్మజుందు. రా. తత్‌ = ఆహనువుంతుని యొక్క, సహః = బలిమినల్లనైన, “ద్రవీణంతరస్సహో బలశౌర్యాణొో ఆని అఆ దర = భయముయొక్క, “దరో స్త్రీయాంభయేశ్వభ్రో అని అ సంప్రవర్తనము = వృత్తాంతము, అహురములోను = అంకయందు, అగూఢమై, జరిగను, అంత, దానవ = రాక్షసులయొక్క, రాణి = పంక్తుల యొక్క, మోదకాలము. = సంతోషకాలము, నేండు = ఈడ్రొద్దు, ముగిసివచ్చెననుచు, వారాత్మజుండు = హనుమంతుండు, సంతసమంతెను = సకల రాత్షసులను నేండే సంహరించెద నని తలంచెను. భా. తత్వ్చహోదర = ఆభీమునితోయిట్టులైన ధర్మరాజుదుల యొక్కయు, సం(ప్రవర్తనము = నదక్క అస్పురములోనఃూ = విరాటపట్టణమంద్భు గూధమై = ప్రదృన్నమై, జరిగను = నడవైన్సు, అంతన్ను ఏండు = అజ్జాత వస సంవత్సరము, ముగివచ్స్పైను, దొన౯ = ఆ ముగియుటవలన వర = శ్రేష్టమైన, ఆజి = యుద్దము చేతమైన, మోదకాలము = సంతోషకాలక్సు అనుచు, వొత్మాజుందు = భీముండు, సంతసమందెను, అజ్ఞాతవాస సంవత్సరము ముగిప్సె గనుక విజృంభించి యుద్రమందు శత్రుసంహారముచేసి రాజ్యను చేకొనవర్చునని సంచోషపజై ననుట. షీ వ్యధం జేయుతత్సత్త వసార్హా క్రుతినిగ్లే పడుచుం దళ్సంగరభంగపరత్ర నుత్తమ ద్రవిణసంపత్తిపొలస్తు స్టండు దుర్యోధనుడు రోషదూషిత్తుండు చత్పురితోస్త ధర్మజభీమసం ('క్రందనజయముల కలిమి యెంచి జనులు మెచ్చంగం బేర్చు శార్యాధఢ్యునాహన ఫతిసుశర్ముబలోపనిత్రద్ధన్వుస్ట తే దణాతులితాంబునిద్ధి మేఘనాదుం బనివై నతండు నేంగి హరిన్నుతో గ్రాజ్హ్య బట్టె

చతుర్జాశ్వాసము 185 నవ్విరటుడాసిగెలుపునం గ్రొవ్వుభయిలు చన్మహాగోగణా[గ్రహోద్చటత నడుసు 29 రా. తల్‌ = ఆ హానునుంతునియొక్క, సత్త్వవార్తా = బఅప్పత్తంతము యొక్క శ్రుతిని = ఏనుటచేత, శత్సంగర 2 ఆ హనువమంతును యుజ్జ్టముయొక్క, భంగపరచ౯ =. చెజచుటకొర కనుట, ఉత్తనుమ్రైన, (దవీణసంసల్త = వవసుఎపల్త కలనా ము దుర్యోధనుండు = పోరశక్యముగానివాండు, పౌలస్తుందు = రావణుండు, తత్పుంలోపం, ధర్మజ = వఎంటివలన! బుట్టిన, భీమ = భయింకరములైన, సంశ్రందనజయముల ఇంద్రజయముల యొక్క, అహపకృతి౯ = యువ్రక్రియయందు, సు = లెస్పైన, శర్ము౯ = సుఖముగలవాని, అనాయాసముగ యుద్రములు సేయువాని ననుట, బలముచేత ఉపచిత = వృద్రిం బెందిపంబుడిన ధనుః ్రమాదముచేతల దులితమైన, అంబునిధి౯ = సముద్రముగలవాని, మేఘనాదు?౯ = ఇంటద్రజిత్తును, సనిచెను, అతందును = ఇం(ద్రిత్తును, హరి౯ = హనుమంతుని, నుతమైయుగ్రమునైన, అజి౯ = యుద్రమందు, పట్టుక్‌నెను, తల్‌ ౨ ఆ హనుమంతుని యొక్క, వుహా, ఆగః = అపరాధముల యొక్క, “ఆగోపరాధోమంతుళ్ళి” అని అ. గణ = సమూహము యొక్క, గ్రహోద్బటత = ప్రాప్త్యతిళయము, నడువ౯ = (ప్రవర్తింపంా, భటులు, అటుడాసి = హనుమంతుని యొద్దకు. బోయి, నవ్విరి. భా. త్‌ = ఆ పాండవుల యొక్క, సత్త్వ = సత్యముయొక్క, ఉనికి యొక్కయనుట, వార్తా = వృత్తాంతము యొక్క, అశ్రుతి౯ = వినకుండట చేత, రత్సంగర = ఆ పాండవ ప్రతిజ్ఞ యొక్క, “ప్రతిజ్ఞాజిసంవిదావత్సుసంగరః” అని అ. భంగ = చెటుచుటయందాంగల, పరతక౯ = తాతృ్సర్యవుచేత, ఉత్తనా(ద్రవిణ = (శ్రష్టద్రవ్యములయొక్క, 'ద్రవిణంతుబలంధన మ్మని అ. సంరత్తిచేత, పౌలస్త్యుండు = క్షుబేరునివంటువాండు, దుర్యోధనుండు, తత్పురిలోపల౯ = మత్స్య నగరమందు, భర్మజ, ఫీమ, సం(క్రందనజ = అర్జునునియొక్కయు, యముల = నకుల సహదేవులయొక్కయు, కలిమి = ఉండుటును, ఎంచి, ఆహన = యుద్రమందు, కృతిని = నేరరిచ్చైనవాని, సుశర్మను, ధను: = వింటి యొక్క, ప్రణాద = ధ్వనిచేత, తులెత = సరిపోల్పంబజిన, అంబునిధి = సముద్రునియొక్కయు, నేఘనిుం యొక్తుయు, నాడ = థ్యనగలన సి, సుశర్మకు విశషణము, పనివెను = పంపెను, అతందును = సుుర్యయిు, హాతిలై దిక్కులయిందు, సుత = స్తవము బయంయబంస, పష్టైానోను = బునయుటటిలచు. బాస్కు అవ్విరటు౯ = ఆ విరాట రాజును, పట్టెను = పట్టుకొనెను, తత్‌: ఆ సంటానయొక్ప్ప మహా, గోగణ = గోసమూహము యొక్క, (గ్రహ = పట్టుట చేతనైన, ఉద్చటం౯ = జాద్దత్వముచేత, నడువక = ్రవర్తింపంగా, పట్టె నని యన్వయము, తన సేన

186 రాఘవపాండవీయము, సన్యాఖ్యానము ఓ. విరాటరాజుయొక్కు గోసమూహమును బట్టుకపోంాందాను విరటునిః బట్టుక్‌ చనన వు అంత. ఉత్పాహ, సర్వపూజ్య యమైనిజాజ్ఞ జరుగ నాతనిం జటా డె యుర్విఘాతి యమరణ క్రియోత్క తాసవాయు. డై పర్యుచు నిడిపించెం దద్విపక్షమృత్యువాలము 1 ద్గర్వుం డగుచు శుస్మదీపితముగం జేసి వేర్యతోన్‌. నమత రా, సర్వపూజ్యడ్భై నిజాజ్ఞ క తనయాజ్ఞ, జరుగ అతని౯ 2 హి, యూ = ఇ రహితమైన, క్రీ జటాయుర్విఘాతి డి రావణుండు, ఆమరణ = మరణ ర టు ఉత్కలా 'ప్రయోజనమందులల, చూపుటతక్క నేదైన నొకదండన చేయుటయం దను ,. ప డనుట్క త = ఉత్సుకత్వమే, సహాయుండై = బొత్సుక్యముతోంఘూడినవాం కోతను విపకమృత్యు = విపక్సలకు మృత్యువయిన హనుమంతుని యొక్క, వాలను శుష్మ = అగ్నిచేత “బర్లి శృుష్మాకృష్ణవర్తా” అని అ. దీపీతముగం బేసి, ను భా. సర్వపూజ్య = సకలజనపూజ్యమైైన, ఐనిజ = యవుపుత్రం సర ధర్మరాజుయొక్క, అజ్ఞ, ఆతని? = విరటుని, జరాయుర్విఘాతి = దు వైరియయిన భీముండు, యను = నక్తుల సహదేవుల యొక్క, రణ = యుద్ద * యొక్క, క్రియయందులోల, ఉత్కతా = ఉత్సాహమే, సహాయముగారోలవాండై, జ్‌ ఆవిరటునియొక్క, విపక్ష = శత్రువులకు, మృత్యువైన వాండు, భీమునికి విశేషణ శ్‌ ఆలము = యుద్రమును, శుష్మ = పరాక్రమముచేత, ద్రవిణమతరస్పహో బలశొర్యా స్టైమశుష్మంచ అని అ. దీపితముగం బేస్కి అత్రన్సి విడిపించె నని క్రింద కన్వయము. సీ మహితధర్మనియమ మాహాత్మ్యభూతన యాను [గ్రహాభిగృష్తాంగ్యం డగుచు శూరోత్తముండు వాయుసుతుం డంళ నిల కత్రి గాఢ ప్రమోదసంఘటనదొాంర్రక్ర లంకపెంపెల్ల డీల్వజవె నిన్చలజయ వైభవోదయ మహావాలహస్త చండహీతివిలాస సరభస[గ్రస్తస మస్తవిద్వేషిధామౌస్టుు డ్రగ్వ్వృ వ నత్యనల్పదర్ప నుమర విపక్షయ్రూ ధవునిం బట్టి బలకదంబక్షమున్స

చతుర్జాశ్వానము 187 సరకుగొనక ప్రజలసత్త్యసాహసములు చూపజకు€ గరంబు చోద్యపణుప, నగా రా. మవాత్మ్యముగల, భూతనయా = సీతయొక్క, అనుగ్రహముచేత్క అభిగుప్పు = రత్మీంపంబడిన, అంగముగలవాండౌచు, వాయుసుతుండు = హనుమంతుండు, ఇలకు౯ా = భూమికి, దొరకునట్టుగా, నిళ్ళలజయవైభవోదయము గల, మహా,వాలహస్త = పుచ్చచుందున్న, వాలహస్తళ్చవాలధి. అని అ దర్భవము = తన గర్వము, అమరవిపకయూధవుని = రావణుని కుమారుడైన యింద్రజిత్తును, నరక గొనక 'ప్రబలఠా లంకపెంపునెల్ల డీల్వటిచె నని యవ్వయము. భా. వహితమైన, ధర్మ = యమునియొక్క, నియమ = కట్టడయొక్క, నుహాత్మ్యమునలన, భూత = పొందంబడిన, “భూ్రాస్తో” అని ధాతువు, నయ = నీతియెయక్క, అనుగ్రహ = అనుకూల్యముచేత, అఖభిగుప్త = డాంపంబడీన, అంగముగలవాండౌచు, వాయుసుతుండు = భీముండు, అంత నిలక = అవిరటుని విడిపించినమాత్రాననే నిలుపక్క సంఘటన చేత, దొర = విరటునియొక్క, కలంకపెం "సల్ల = విచారాతిశయము నంతయున్ము డీల్చలుదెక = శమింపంజోసిను, వైభభోదయమునకు, మహత్‌ = అధికమైన, ఆవాల = పాదయిన - స్థానమైన దనుట “స్వాదాలవాలమావాల” మ్మని అ. శస్తమందున్న, చండసేతి విలాసము చేత, “పవేరర్చిశ్చశస్త్రం చ చవహ్షిజ్యాలా చ హతయ” అని అ. సరభస మౌనట్టుగా, (గ్రస్త = (మింగంబడీన, విపకయూధవుని = సుళర్మను వట్టి = పట్టుకొని, కలంకపెంపెల్ల డీల్చజిచె నని క్రిందటి కన్వయము. " క ఈగతి దక్షిణదిశయం దాగో(గ్రహదుష్టచేస్టు నధిపస్రమదై కాగారికు నిర్హామునిం గా గర్భ మడంచి విడిచె గాడ్పుకొడుకొగిన్‌. త్ర రా ఈగతి౯, దక్షిణదిశయందు౯ = అన్ని, చెక్కులను గపులు వెదకంబొాయి నారు గనుక నందులో దక్షిణపుదిక్కునందనుట, ఆగ = పాపమనెడి, గ్రహ = భూతావేశముచేత, దుష్టమైన చేష్టగలవాని, అధిప = రామునియొక్క, (ప్రమదకు౯ = ఫ్‌తకు, “ ప్రమదాభామినీకాంతా” అని అ ఐకాగారికుని = చోరుండైనవాని, సీత నపహరించినవాని ననుట, నిర్దామునిణా వి గృహరహితునిగా, లంకను గాల్బె. గనుక్క గర్వమ డంచి విడిచెను, గాడ్పుకొడుకు = హనుమంతుండు భా ఈగతి౯ = ఈ ప్రకారమున, దక్షిణదిశయందు, ఆ-గోగ్రహదుష్ట చేష్టుని _ ఆ దక్షిణగోగ్రూణము చేసిన సుళర్మను, అధిప = చోరుండయినవాన్ని “*వోరైకాగారి

148 రాఘవహాండనీయము, నవ్యాఖ్యానము కపేన దహ్యతస్పరమోపకాగి అని అ నిద్దమునింా? = నిస్టేజస్కునియా, గర్వమడంచి విడిచెను, గాడ్పుకొడుకు = లీములండు చే ఇట్టు రవుభయంకరబలోదీద్లు. డగుచు నవనిజశుభ ప్రవృత్తిమానవ ఏభునకుం బరమసంతోస మొనరింస మరలెం బురిక్షి శశ హర్ష మొదవంగ సస్రభుండగుదు నతండు. లంకకు రా అవనిజ = సీతయొక్మ, శుభస్రవృప్లిని = శుభివార్తదేత, ఒఏికిళ = ల న హర్ష మొదవంగూ = తిరిగిపోగంటినిగా నని సంతోషురాలా, నప్రభుండగుచు ప్రభాసహితులై. మరలిను = క్రీయ. (6 ఛా సమమైన నిజ; తుద చశుభద్రువృత్తని = శుభప్రవర్హనము, వంటలో యుద్ధమును చేర్చు ననుట వింత ర్వునం గా, సప్రభుం డగుచు = ప్రభువు గూడుకొన్సి ప్పరికి మరలెను. క వ అజ్రే ససుయంబున్న కె క ఉత్తరనోగ్రూంష్పస్సు

హత్తరవార్తప్రదార మప్త్పురిప్రజకుకా దత్తామోదంపైబల వత్తిరతాసమును మదిని నర్షిలం జేసన్‌ రె రా కిత్తరగ్గ = ఉత్తరప్పుదిర్ము, గూర్చి సోవ్పనట్టి ఉగ్ర = భయంకరుంటైన, హొలిపు = వానర్రమ్మంణ్యై వొనుముంతునియొక్క స్వహతర = మిక్కిలి దజురైన, వార్తాప్రచారమ్ము = 'ప్రుంగమ్సు, అస్పురిప్రజస్పుకా ల ఉంకలో నివార్‌క్షి దత్తిమైన, ఆమోరంటై = హర్షముగునై “ అహోదహర్షంధయో. "అసి అ తాపమును, 'నినర్తిలంజీసెను. లా ఉత్తరగో[్రవాల్యు , అత్తరగగ్రహణయువేసిన దుర్యోధనుని రోబక్కం యూ యు న వృర్తంతమ్ము అప్పురప్రజుకున = ఆదిరాటరాజా పట్టణములో నుం మదిని వర్తంతే వ. అమౌదంటై = సంతోషరహి తమ్హె. బలఎత్లవిలాప చా ఆడళవేగయ్రన్య్వ్య్య్య చంపల సొవిలసద్భలుండు గో ట్ర హాలీద్యనవధానముదంవితపృత్తిషై సము ద్యోతిలనేయ్‌ కాంచి రయమ్మొస్ప్రల్ల బల్బెన్సపొలస్రూన్సుని “విళతిరాఘు మత్తరుసురుస్పుటస్వ (భ్రమవిత్తు జేయుచున్‌... 3

చెలుల్దాశ్వానము 189 రా, అతతవేగ = అధిక వేగముగల, యానమువ౯ = గమినముచేత ఆ విలసద్భులుండు = లెప్సుబలిమిగల హనుమంతుందు, గొడ్రాతనయా = సీతయొక + “గోత్రాకుః పృధివీష్పథ్వీ” అని ఆ అభిదర్శనవిధన = ఎందర్శనవిధిచేతవైనముల్‌ = సంతోషముచేత, అంచిత = ఒప్పెడి, వృత్తియై = నర్హనగలవాడై, సముద్యోతిల౯ = సముద్యోతించునట్టు, నృపాలసూనుని = రామున్ని సుత్త = పోమొత్తంబడీన, రుక్‌ = తాపముగలదై, ఉరు = ఘనముమై, స్ఫుటమైన సంట్రమముగల చిత్త ముగల వానింగాం జేయుచును బతల్కెను. న్‌ భా. అతతవేగు యానమున౯ = రధముచేత, *యానంగరౌనాహనేత” అని వి ఆవీల = అమలమైన, సద్భులుండు = సత్త్వముగలవాండు, గోత్రాత = గవాధ్యతుండు = కీలారము పారుపత్తెముగలవాండనుట, నయ = నీతచేతనైన, అభిదర్శనవిధానము, నయ మనంగా ద్వారపాలాదుల యపసరణము, ఉదంచితమైన వృత్తియై = మర్యాదగలదై, సముద్యోతిల౯ = దుఃఖముగలవాని, ఉత్తరుం డనెడు విరాటపుత్రుని, గురుస్పుట = మిక్కిలి. ప్రకాశమైన, సం(భ్రమ = అగ్రహముగల, “సమౌసంవేగసం(భమూో అని అ చిత్తముగల వానియగా జేయుంచును పత్కెను. స్రీ వ్యధ లెల్లందీఅ దేవరమహామహిను ని లోకింప౬ గంఎి నస్తోకగుణత బరయభూమిజనాధిసతనయాయకలంక నున దిశాంత ద్విషన్ని కాయ వఎసమనమొదపులాలసమానకురుబల యత్నావరుద్రంబు అగుచుంజనని తాంఠాకు లీభవత్రాణ వాయువులతో వనరెడునేను నివ్వార్తం జెప్పుం ఆ. బాటుతెంచితి నని ప్రత్యభిజ్ఞానస మర్పణమున నతనిమదియొడంబడ6 దా నెటింగినకొలది నానారివుత్తాభి ధానకథధ లొకింతడవు నడిపె. 38 ర. దేవరయొక్క నుహి మచేతు భూమిపను - “తమ ఆం 1 ులుటిని = చూవితని “దృష్టా సీతేతితవ్వంో అన్నాండుగనుకం గంటు ౨ ల బుందుగొం జిప్పినాయడు, అధి = మనోవ్యధయందు, పతన = పాటినలడి, బి ఉంట, ఆయక

రాఘవపాండనీయము, సవ్యాఖ్యానము 190 స పండిన = ఆయమసీత్మ అంకను = లఅంకయందు, శాంతద్విషన్ని కాయి = న సను ఇ క ' స సను = వేగిరముగ్య ఒదనులాలస శత్రుపుంజము గలవాండా-సంబుద్ది, మనము, వెస న యత్నమువేత, అవరుద్దంబు ఒదవెడికొకే, మానిక్క ఉరు, బల = వలంంతై ల్‌ = వ్యాకులములొచున్న, లగుచు౯ చనని, తాంశ = బెడలినవై, ఆకులీభవ వత్తుమని వ విలపించుచున్నద్ది, మనము వత్తు 'ప్రాణవాయువులతోడంహాద, వనరెడును ఏను = నేను, ప్రత్యభిజ్తాన బలవంతమున 'బ్రాహ్మాణమును బెట్టుకొని యున్నదనుట, జ్జ ందుగల, కధలు = గుటుతుయొక్మ్మ్య, ఆయనశిరోరత్నము యొక్క, అభిధాన = చెప్పెడున నడపెను = మాటలను, ఒకింతతడను = ఆయనక్తు సమ్మతమయ్యెడు పర్యంతము, సంబద్ది భా. దేవరమహామహినును విలోకింపంంటేని, సా రజనాధిపతనయా సంబుది అకలంకమౌనట్టుగా, నున్న = పోమొత్తంబడిన, దిశాంత = ప. ద్విషన్నికాయ = శత్రుసముహము గలవాండా, ఇది స్తోత్ర రూపముగా మిక్కి లియు6 బురిగొల్పుట, వున వెదవలు = ఆవులు, అలసవూన = రా! (బ్రాకాశింపుచున్న, కురుబలయత్నములచేత నవరుద్రంబులగుచు౯, నే సనరెడు వితాంత = మిక్కిలి, ఆకులీభ్వత్‌ = తాట్రుపడుచున్న, 'ప్రాణవాయునవులతో, నం. వ వనరుచున్న, నేను, (ప్రత్యభిజ్ఞాన = గుజుతులయొక్క, సమర్చణముం లం తెలుపుటచేతననుట, నానావిధములైన, అర్తి = శత్రువులయొక్క, వృత్త = లంటిని యొక్కయు, అభిధాన = పేళ్లు యొక్కయు, కథలు నడపెను, తా నెటింగిన కొ గురుబలముగా గుణుతులు సెప్పెననుట, 9 ను పదండి యి ట్లనియె. రా. మజీయ్యు హనుమంతుండనెడుమవూట భా. కీలారమువాండ్చు మజీయు నుత్తర్రునిత్రో ననెడుమాట, ఆ. అలఘుమాననీయ్వ్యృల నిడిపింపుమూ యావులబల్వు మేటియ్టైన త్రదప హారిం గలుషకలుస, తొత్ముసుయోధ్ధన్స శం స్మదవిమూఢుదురమునన్వవద్ధలు. గ్లో రా. అలఘుమాన _ సంబుద్ది మాయావులబలు మేటి = మాయావంతుల 'శ్రేష్టండయినవాన్సి, సుయోధ = మంచియోధవన్తు, నృత్త్‌ _ ఓడించెడునట్టు, వదముచేత వివమూఢధుండయినవాన్సి, తదపహారిని = స్క్క్వ్వళ్య యైన రావణుని, వధించి నీ యబలను విడిపీంపుము, భా అలఘమా్య నీయబల-సంబుద్ది తదపహారిని = ఆయావ్రుల నపహారించిన

చతుర్జాశ్వాసము 191 వాని సుయోధనుని = దుర్యోధనుని, వధించి యాయానవులను వడిపీంపునూ యని యవ్వయము ఆ. విను మొకింత దడసినను గార్వ మిడం దప్పుం గాన వేగం గదలి వాని గెలుము గర్వ్భయ్యుక్తదనుజక్షర్ణ భీష్మేష్వాస గురురణాతిమహిమం గరము మించి, 41 శా. వేగ౯ = ఉదయాననే, కదలి, గర్వయుక్తులయిన దనుజులకు, కర్ణధీష్మ = (శ్రవణకరోరమైన, ఇష్వాస = వింటియొక్క, గురురణ = అధికగుణ ధ్వనియొక్క, “రణో స్రీయుధినాధ్వనౌ” అని నానార్హరత్నమాలా అతి మహిమచేత, వాని౯ రావణుని, గెలుము. భా. వేగలకదలి = శ్రీఘ్రుముగాంబోయి, గర్వయు౯ = గర్వముతోం గూడిన, తదనుజ = దుళ్ళాసనునియొక్కయు, కర్ణ, భీష్మ, ఇష్టాసగురు = టోణుని యొక్కయు, రణాతిమహీమను మించి, వాని = దుర్యోధనుని, గెలుము. క అకట భవద్దురుసేనా దిక మిఫు డేమియుం బురస్ట్రితిం బరంగమి ని న్నొకయించుకయును గుజిసే యక యిమ్మెయిం జొనకి తలకం డతండు సెడు మదిన్‌. శీ2ై. రా. అకట, భవత్‌ = నీయొక్క, గురు = ఘనమైన, సేనాదికము, పురస్ర్రితిం బరంగమిని = ముందరలనిపింపకుండట చేత, ఇమ్మెయింజెనకి = ఈలాగు ద్రోహము చేసియు భా అకట, భవద్గురు = నీ తండ్రియు, సేనాదికము = సేనమొదలైన చతురంగబలములును, పురస్రితింబరంగమిని = పట్టణములో లేకయుండుటచేత, అతండు = దుర్యోధనుండు, ఇమ్మెయింబానికి = ఈలాగు చెనకియు, తలశండు. ఆ. అని యళండు దీపితౌద్దత్యభాషలు వలుకం దనబలంబుకొలం ది గాన కధికమై తనర్పనాహవోత్సాహంబు నూనె రాచసట్టి మేనువాంగ. 4 రా అని అతడు = హనుమంతుండు, పలుకు౯, తనబలంబుకొలంది, కానకు౯ = అడనికి, అధికమ్రైతనర్చణ, రాచపట్టి = రాముండు, ఆహవోత్సహంబును బూనెను భా. అతండు = గొల్లివాండు, పలుకళ౯, బలంబుకొలంది గానక = బలాబల చింతలేక్క రాచపట్టి = ఉత్తరుండు. పూనెను.

[92 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము సీ ఈరీతిం బగజపైనేం/ ససంభ్రమ స్వాంతుండై తద్వేళ యంత నరయ జోకమై దొరకిం దచ్చుభలగ్న మతిజిమ్లుం డాయుత్తరుండు జయయాత్రం గదలె మహనీయశుద్దాంత మంజులాస్యప్రవ ర్రనగురుభావార్హ తనువికారు ననఘుక్షత్రాచారమునకు నానాక్షీశ సంతతిం గొని యాత్రసలుప్పువాని తే. నాన్సృపాలకువూరకు నంతట రణ సాధ్వసమశక్తికతమున సంశ్రయించె దృష్టి కరుదైన యొకవింతతేజ మనుర రిపులయౌద్దత్యవద్చల శ్రేశి మెయి. న! రా అంత నరయళా ౨ లెస్సగా. విచారింపం గా, తత్‌ = ఆయా'(త్రకు, శుభంగ్నమువారకెను అతి, జిష్టుండు = జయశీలుందు, ఆయుత్తరుండు = శ్రేష్టం డయిన రాముండు, యాధత్రళణదలెను, మహనీయమైన, శుద్దాంత = సీతయొక్కయనుటు, ఇందుకు బ్రయోగము “కుందస్మితం కుటిలకుంతల మిందుచూడం ఛందశ్శిఖాభరణచారు పదారవిందం, కందర్చదర్చకలికాంకుర కొలమేఘు మంళతఃపురంపురరిపోరనలోకయామః” అని శ్రీశంకరాచార్యుల శోకము మండులమైనయాస్య్రవర్తవదేత, గురు = (్షైను భాన = అధి(్రాయమునక్తు లర్ల = తగ తమువికారముగలవాని, సీతావిరహమునః గ్చ శత్వపాండుత్వములు గరివానిననుట, కృత్రాచారమునక్తుణ = యుద్ధమునకు, నానా = బహృవిధమైన, క్రీసంతతియాని _ వానరసమూహ్హమ్నున్సు చేర్చుకొని, “మర్చటోవానరకీశ' అని అ యాత్రసలుపువాన్సి, అఆనృపాలకుమార్రక్టృన్సి = రాముని, రణమునకుక, సాధు = సమర్ధమైన, అసమశ్తీకతమ్రున్న ఒకవింతతేజమ్సు, అమరరిపు = రాశసులయొక్క, లయ సంగ బెద్దత్యంతమైన, బం్రశి = సేవసమూహము, మెజయడా, తేజము అయక్తరుణు న స్ట రాసూతకల్తాతారి అని అ. అరయణా, తత్‌ = దొరకెను, మహనీయస్టైన సృషటరు. రస మైనమతిగల వాండు బిష్టుడు రాస్య'్రనర్తన = నృత్త గీతాదిప్రవారముంక్తు స్త సమందు, నుంజు = మనోహరమైన, ॥ భావ = గురువౌటక్సు, అర్హమ్రైన తను

చతుర్జాశ్వాసము 193 వాకాలముగలవాని = పేడీవానిననుట, ఆనాక్షీశసంతతని = అర్జునుని, తశ = సారధియొక్క, ఆచారమునను, కొని = చేకొని, ఉత్తరుండు జయయీ(త్రయదలెను, ఆంతట౯ = ఆన్న పాలకుమూరుకుని = ఉత్తరుని, రిపుల = దుర్యోధనాదులయొక్క, బలగ్రేణీ మెటయరా, సాధ్వసము, సంశ్రయించెను = పొందెను సీ. అతనిసముద్వేగ తతచేష్తమాననా నాకీశసంతతి నలుపు మెజసే పంతంబు లాడియు నెంతయు నాత్మస్వ భాన ప్రభానసం ప్రకటనోక్తి నలరించియును ముదితాత్ము. గావించుచు నారాచకొమరుని యంచం గాంగ బకొని ప్రస్తుత ఘనయుద్రకార్యంబు నిజబాహుబలనమున నిర్వహించు తే. పూన్కాతో వీరరసలక్ష్మి వొదల నడచె నాయనఘవర్తనునిశివాఖ్యతరునిహిత మైననిజధర్మమును జూపి యధికమోద సహితు6 జేయుచు6 దత్సరి[గ్రహము మెజయ శ్‌ రా అతని, సనుద్వేగ - సంతోషనేగముతోయాడునట్టుగొ, తత, చేష్టనూన = చేస్టింపుదున్న, నానా, కీశసంతతి = వానరససమూహము, ఆరాచకొమరుని, నియంతరాణః౯ = నీయామకునింగా, శివాఖ్యతరుని = మిక్కిలి శుభిమైన నామదేయముగలనానిి నిజధర్మమును = నుర్శటజాతిధర్మమును, చూపి, లల్‌ = ఆరఘునాధునియొక్కు, పరిగ్యహముమెరయ నడచెను, కడను సులభిము భా అతని = ఉత్తరునియొక్క, సముద్వేగ = భయముయొక్క,, తలే: సమమైన చేష్ట మాన౯ = వూనుటకై . ఆనాకీశసంతలి = ఇంద్రజుండా, రాచక్‌మరుణ, వం క్‌ _ _ ఉతరుని, శీవాఖ్యతరు. = శమీవృ యంతలాయఃా = సారథనిగా ఆయసముఎర్తినుని = ఉత్తరుని వు మైజయ? క్షమంద్చు నిహితమ్రైన, నిజధర్మమును = గాందీనమును, చూపి, తత్పరిగ్రూము మెల = ఆవిల్టు పుచ్చుకొనియనుట, నడచెను, కటిన సరి ఆ. రామవిభుండు జమ్టుండీమాడ్కిలని యును స్పతమనోరధహరిగతి నలరుచు( ద్వరితగతివిరోధివాహినీఎరవిజ్బం శం భణము గరము గానంబడల డాసె

194 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా. జిష్టుడు 5 జయశీలుండు, రామవిభుండు, అనుసృత = అనుసరింపంబడిన మరోరథముగల, హరి = వానరులయొక్క, గత౯ = అలరుచు౯ = త్వరితగతి విరోథిర్టైన, వాహినీవర = సముద్రునియొక్కు, విజ్బంభణము = ఉప్పాంగుట, కానంబడం డాసెను భా. రామవిభుండు = రామునివంటి విభవముగలవాండు, నుంచుకాంతి గలవాండుగాని, జిమ్టుడు = అర్జునుండు, అనుసత = అనుసరింపంబడిన మనస్సుగల- మనస్సున కనుకూల మైనదనుట, రధహరిగతిని = రథాశ్వగమనముచేత, అలరుచు౯, డాసె౯ = చేరెను. టీ ఇట్లు సువ్వక్తియోల్సెసయనాత నిరాక్ష పాల్పు మీజంగ లంకల బుణ్యజనులు వెరవిడిగాండ యీనరు6 డల్కల జేసేదు రతోపహతి సేయ రామికానడం టా నియతి యలంఘ్యమని వగచిరి మజికొంద టిదియేమి మాటలు మనపాటి పరికింప నేరండే యురువివేక ఆ. శాలి యతండు యుద్ద కేళికాలంబని నిజభుజబలలమ్మీ నెగడం బగణ నుక్కడంప వచ్చుచున్నాండు గాని యీ తలపుదృఢము గొదు తెలియుం డనిరి. శ? రా. ఇట్టు. అతనిరాక పొల్పుమీఅంగ౯ = లంకయిణ్యజనులు = అంకయందలి రాళసులు, అనెడుమూట, “యాతుధానపుణ్యజనో అని అ. సమయళ = సమయులుకు, ఈనరుండు వచ్చుచున్నాండు, రతః = రాకసులయొక్క, అపహతి = సంహారమును, యుద్దకేళికా = యుద్దవిహారమునకు, ఆలంబని = ఆధారమైన, కడమ సులభము. భా. ఇట్ట సువ్యక్తింబొల్పెసంగు = వేషాంతరములేక వ్యక్తముగాం బ్రకాళించెడి, అతని = అర్జునుని, యొక్క, రాకపొల్పుమీఆ౯, కలంకళ = విచారమునేత, పుణ్యజనులు ఉరోాదురు అనెడు మౌట, ఈనరుండు = అర్జునుండు, సమయరణఖా = అజ్ఞాతవాస ముయొక్క, *యుద్దకేళికిళి, కాలంబని = సమయమని, కడమ సరి. చ ఇత్తైఅంగున, 48

చతుర్జాశ్వాసము 195 తే. ముసగెసలం బోరుగురుభీష్మముఖులసఖుల నాత్మసైన్యరక్ష్క థ్రేష్టులైనవారిం జూచి యధిపతి యెక్క డిసుద్దు అనుచు నడిగి వారందులోందగినంతం జెప్ప. శం రా. ముసొసల౯ = ప్రీతిపూర్వక మగు సంభాషణలతో, గురు = అధికమైన, భీష్మముఖుల౯ = భయంకరముఖములు గలవారిని, రత్య షులైన ఎ రౌశసవళులైన, అధిపతి : రావణుండు, కడమ సరి భౌ. అధిపతి = దుర్వోధనుండు, 'సైన్యరక్ష = సేనారకకులోపల, కష్యులైన, కడమసరి. సులభము వ. ఆక్షర్ణించి వెండియుం బలువురు పలు తెరంగుల గజగజలాడుచుందంబున భావించి యందరకు నిట్లనియె 50 'రంటికినిసరి ఆ. ఎన్నంగానరాద్యపేక్షీతార్హమ కాదె నరునిరాక యిది మనంబులందు.6 దక్కుగతిగం గొనుట దగ దేరికిని మన యర్రసిద్రి యగుట కలరనలయు. క్‌1 రా. నరాది = నరుల భిక్షించెడి రాతసులకు, అలరవలయు. భా. ఎన్నంానరు = విచారించుకొనలేరు, ఆదియంతుక౯ = మనసు వచ్చునపుడు, ఆపేక్షితార్జమకాదె, నరుని రాక = అర్జునుండు వచ్చునది, కడమ రెటికిని సులభము. తే. అ సనుయాత్మోద్దతిపిశాచియన్నుగెల్ప బుద్దిసెడి వచ్చుచున్నాండు పొడవడంగి పోంగలాలం డిదిగోం దనపోతరమునం గ్రమ్మణుం గాన కితండు సభ్రాత్చకముగ. వ్‌2 రా. అసమ = సరిలేని, ఆత్మోద్రితిపిశాచి, పొడవడంగి = అడంగియనుట, సభ్రాతృకముగ = తమ్మునితోయాడ, (క్రమ్మణంగానక = తిరిగి పోలేక, పోం గలాండు. భా. అసమయయం దయిన యాత్మోద్దతి యనెడి పిశాచి అన్ను గొల్ప్బ౯ = ఒడలెణు౮గరాకుండంజేయలూ, కానకు౯ = అడవికి, సభ్రాతృకముం బోంగలాండు స్తీ అన నప్పు డెన్ని క నమరశత్రునిఖీష ణుండు భీష్ముం డనుశంక నులిమివైచి

194 రాఘవపౌండవీయము, సవ్యాకాకనము ఎలుకుం బంతము మీఅం గలనికినాయిత పడువార మెల్లను బడుట గాని మనకింక సమయము న్మాట లే దిది యెంచ నలదు వీ వజ్ఞాతవాసముచిత మగునీతి ముగియించి యాబికి నజమెద వాభీలరణతేజుల డాతం డతని ఆ. మర్కొనుట భరంబు మహితనయాత్యాగ మున6 జలింపక మన మనికి నిలువ యత్న మాచరింపు మన్యులబుద్దిచే సరకుగొనక్త యునికి జూడ గాదు. వ రా అననప్పుడు, అచురళత్రుని: విభీషణుండు, భీష్ముం డను శంక = భయంకరుందిెడి విచారమును, నులిమివైచిః మాని, పలుకును, మనకు, సమయము = చాపము, అనుమూటలేదు ఎంచవలదు: నిశ్చయము, నీ అజ్ఞ్జాతవా = ఎయింగనివాండవా, “జ్ఞాతాతువిదురోవిందుళ అని అ సముచిత మగ్గు = ఉచితమైన ఆజికిణ అఅమెదవు ౩ యత్నముంజీసెదవు, మహితనయా త్యాగమునకా = సీతను విడుచుటయందు, చరఠింప = సీతను నిచ్చి యనుట మన = మనయొక్క, మనికి = బ్రతుక్సు జాడారు. భా అననప్పుడు ఎన్నిక సమరః = లెక్క పెట్టినవాందై, శత్రువిఫీషలుండు భీష్ముయప్కు అను = ఎలక్బన్సు సమయమన్మాట = అజ్ఞాతవాఎమర్యాద యనెడు. లుకు, లేదు, ఆజ్ఞాతవాసమును, ఉచితమగుు, ీత్రిన్సి = నీతిచేత, సెలమె? = నడిచెను, దవ =

దావొనలము భంగిన్సి అభీల : భయంకరమైన, రల్లత్రేజుండ్రు = యుద్రప్రలాపముగంవాండు, మహేతమైన్క నయ, నీతియొక్క, ఆత్యాగమ్మనణ = విడువకుండుటయందు, చలింపక, ప్రతమైనవాంద్దై, మునము, అన్సిక్సిల నిలువ౯ = యుద్హమునక్తు నిలుచునట్టు, ఆచరింపుము చ, తొలతటినుండియు న్వలదు దురక్తయవైరము మాను మంచు ని చ్చలుంణెవి నిల్హుగట్టుక్తొన్సి చాటితి నన్ను గణింపవెత్రి సె నృలియునితోడిషో గద యుపస్రితి మయ్యె నగర్వబుద్ది నా సలు కికనైనర్టైకొను మపాయముగు[ా దురహంక్రియోద్దతిన్‌ వ్‌శీ ఉభయసమయు వు అనుటయు నతినిం గటాక్షించి ఇన తనూ భపుం డధిపునక్తిద్చక్ష్చ్య్య కక

చతుర్జాశ్వాసము 197 తే. బరఠికె నెప్పుడును రిపుపక్షపాత భాగ లుడుగపైతి విశే మనియెడిది నన్ను నాఫ్తుల డనియున్న దొర వెజ్హి యనుటగాక,. న్‌గ రా ఇనతనూభవుండు = ప్రభుపుత్రుం డింద్రజిత్తు, కడమ రెంటికి సరి. భా. ఇనతనూభివుండు = కర్షుండు. క ఒకనరునివిక్రమము మా టికిం బొగడెద వింత కడుం గడిందిగమునయే- లికకుం గల యోధవీర ప్రకరము నీ కేలదృష్టి పట్టుదు చెప్తునూ. వ్‌7 రా ఒక్క నరుని = మనుష్యునియొక్క, ఖా ఒక నరుని = ఒక యధ్హునునియొక్క, కడమ సరి ఆ. ఇట్టిమూటలాడునళ్చ్ర మాన్యులనిండ్ల కడనయుండి మనకుం గార్యసీద్ది గలుగంగోరు. డనుట గా కిటువంటిక త్రములకుం మిలిపింపల జనునె దొరకు, 58 రెండిటికి సరి. న, అనవుడు సతం డతని నధికేపించి యధిపతి కి ట్లనియె. క్‌9 రా అతండు = వ్లిభీషణుండు భా. అతండు = భీష్ముడు ఆ. ఇట్టిపడుచుమాట లెడందల్టైకొనక నీ వాత్మరక్షకొఅకు నాశ్రయింపు గురుకృపాదు లైన గుణముల ్రోక్రల ఛాజనందనుల మహాజిచణుల 60 రా గురుకృపాదు లైన = అధికమైన దయ మొదలుగాయల, గుణముల యొక్క, ('ప్రోకల౯ = రాసులయినవారిని, రాజనందనుల౯ = రామలక్మణులను, ఆశ్రయింపుము. భా. గురుకృపాదు లయిన = దద్రోణకృపులు, మొదలయిన, రాజనందనుల = ఏలికను సంతోషపజుచువారిని, ఆశ్రయింపు = వారు చెప్పినమాట విను మనుట. కడమ సులభము,

198 రాఘనపాండనీయము, సవ్యాఖ్యానము న వార లిట్రి యవివేకిచనంబులకు వశనర్తివైవర్తిల్లు నీయపరా ధంబునం గ్రోధించి వచ్చుచున్న వా రమ్మహానుభావులు గాన రేనిల దత్తానృ్టివబాణధనంజయ ప్రతాపంబున భవద్చాలాం గంబులకుం గరంబు గీడ్చాటు వాటిల్లై నని తలంచెద నని పలికి వెండియుం బెక్కుం దెణంగుల బుద్ది సెప్పి యప్పుడు. 61 రా. వారలు = రామలత్మణులు, కావరేని = సహీంపరేని, దివ్యబాణము లనెడి, ధనంజయ = అగ్నియొక్క ప్రతాపంబున౯ = అధికమైన సెగచేత, కడమ సులభము. భా. వారలు = దద్రోణకృపాదులు, క్రోధించి వచ్చుచున్నవారు = కోపము దెచ్చుకొంచున్నా రనుట, తత్తాదృక్‌ = ఆలాగు ప్రసిద్దమైన, దివ్య బాణ = పాశుపతాది దివ్యాస్త్రములుగల, ధనంజయ అర్జునుని యొక్క (ప్రతాపంబున. తే. అతని బహుకర్ణ పరుషనాక్యముల నెడసీ యు న్నతనుతాచలోత్సాహయుక్తు ధర్మ గురు నిరఘువీరవరుం జేరి కొలిచి తత్క పాదరము చెంద నంచితామోద మొంది. 62 రా. అతని = రావణునియొక్క, బహు = బహుళములైన, కర్ణపరుష = కర్ణకఠరోరము లయిన, వాక్యములచేత, ఎడసి, ఉన్నత = ఘనమైైన్క నుత = స్తుతమైన, అచల = చలింపని, ఉత్సాహముతోడ?, యుక్తు౯ = కూడిన వాని, ధర్మగుర్తుని = కోదండదీఇాగురువైనవాని, రఘువీరవరునిః జేరి కొలిచి, తత్‌ = ఆ రఘునాధునియొక్క, కృపచేతియాదరము, చెందక = తన్నుం బొందరా, అంచిత = ఒప్పుచున్న, ఆమోదము = సంతోషమును ఒందెను. భా. అతని = దుర్యోధనుని, కర్డునియొక్క పరుషవాక్యముల నెడసి యున్న, తమతా = లఘుత్వముచేత, చల = చలించని, ఉత్సాహముతో. గూడిన, నిరఘు = నిష్పుల్మషుని, ధర్మగురుని౯ = ద్రోణుని, చేరికొలిచి, తత్కప = ఆకృపుని యొక్క, ఆదరమును జెంద౯ = ద్రోణాచార్యునిలోగొల్చి యాకృపునియాదరమును జొందెడికొుకు, అంటి = అంపి, తా౯ = ఉఊాను, మోదమొందెను. వు అంత 63 రా. విభూషణండు కొల్వవచ్చిన తర్వాత, భా. దుర్యోధనాదుల యాలోచనసమయమందు. తే. నృుదుతం బని గామి గని రోసి పొదినె నంప వాన నాదిత్యకుల రాజనరసుతుండు

చతుర్డాశ్వాసము శేంం తనయెదుట గోత్రనరికట్టుకొని విడువని వాహినులతేనిగుండియవడిం గలంగ. రడ రా. గోత్రను, “గోత్రాకు: ప్పథివీప్పథ్వీ'” అని అ. అరికట్టుకొని = ఆబలించుకొని, విడువని, వాహినుల తేని౯ = సముద్రుని, పాదివెను. భా. ఆదిత్యకులరాజు = ఇంద్రునియొక్క, వరసుతుండు = అర్జునుండు, గోత్రను = గోసమూహమును, “ఇనిత్రకట్యచళ్ళఖల గోరథేభ్యవొ, క్ర మాదేతేస్యు సుముహార్డే, గవాంసమూహోగోత్రా అని ప్రక్రియ. టోని = దుర్యోధనునియొక్క, గుండియకలంగళ, వాహినుల౯ా = సేనలను, అంప వానచేతం బొదివెను. న అప్పుడు. 65 క. అనిదితవిఘ్న నరవరా 'స్రువిభగ్నాంగమ్ము లగుచు రహితముహాగో నివహత నాకులగతిం జం దెవెలయంగ దదు[గ్రకాండదృఢసత్త్వంబుల్‌. రళ రా. అనిదిత = ఎజుంగంబడని, నిఘ్నముగల, నరవర = రామునియొక్క, అన్తుములచేత, విభగ్నాంగము. లగుచు. తత్‌ = ఆ సము(ద్రునియొక్క, ఉగ్ర = భయంకరమైన, కాండ = ఉదకమందున్న, “కాండో ,స్త్రీదండబాణార్వవర్గావసర వారిషు” అని అ. దృఢము అయిన, సత్తృంబులు = జంతువులు, రహిత = విడువ బడిన, మహత్‌ = ఘనమైన, ఆగోనివహతను = పాపసంఘము గలవౌటచేత, నాకుల = దేవతలయొక్క, కతింజాందెను - దేవలోకమునకు6 బోయె ననుట. భా. అవి=ఆ సేనులు, దతవిఘ్న = ఖండింపంబడిన విఘ్నముగల- వారింప నివనుట, నరః అర్జునునియొక్క, వరాస్త్రములచేత, విభన్న = తునింగిన అంగముల. న. రథతురగాదులు కలవాచును, రహిత = విడువంబడిన, మహత్‌ = అధిగమైన, గోనివహముగల వౌటచేత, తత్‌ = ఆయర్జునునియొక్క, ఉగ్రములయిన, కాండ = బాణములను, దృఢమైన సత్త మును, ద్వంద్వమందు బహువచనము, వెలయడొా, ఆకులమైన గతినిజెందెను, వ. తదనంతరంబ. ళ7 సీ. మణియు నుద్రతచేష్తమానకురుబలాబ్రి యసదృశాశ్చర్యపదాతిబహుల హరివారణాధికపరిప్తూర్హదిజ్ముఖం బగుచు౯ బైపయిం బేర్చుపొగరు సూచి

200 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము యలుక హెచ్చగురుభీమ్మోహిమకరసంత తులు మొద ల్లాం గడుదుర్దమగతిం దనరారువారిసత్త్వములెల్లం బొలియంద దంతర్గతక్షాభృదవయవనములు తే. భేదిల నతండు దనదైన బెట్టిదంపు టంపజడి పెంపు చూసి యొ సణథె నతని తీవ్రతకు నోడి యంతనదీప్రభుండు గళితదైర్యుండు నతి భయాకులుండు నగుచు. 68 రా. మజియును, ఉద్దతచేష్ట్ర మానక్క ఉరుబలముగల, అబ్బి = సముద్రుండు, అసదృశ్యమైన యాళ్ళిర్యమునకు, వాః = స్టానమైన, అతిబహు = మిక్కిలి దజువైన, అహరి = కరుళ్లుగల, వాః = ఉదముయొక్క, “ోవార్వారొ” అని అ రణ = మైంతలయొక్క, “రవేరణని ఆని అ ఆధిక్యముచేతం బరిప్యూర్ణమైన దిజబ్మఖములు గరిదియగుచు, గురు = అధికమైన, భీష్మ = భయంకరములయిన, అహి = సర్పములను, మకర = మొసళ్హయొక్క, సంతతులు మొదలుగాళల దనరారునట్టి, వారిసత్త్వములు = జలజంతువులును, పాలియకా = ముడియునట్టుగా, తత్‌ = ఆ సముద్రునియొక్క, అంతర్లతములయిన, క్మాభృత్‌ = మైనాకాది పర్వతముల యొక్క, అవయవములు భేదిల౯ = అతండు = రాముండు, ఏపణంచెను. అంత. నదీ'ప్రభుండు = సముద్రుండు, కానుపీంచియని ముందరిపద్యమున కన్వయము కడమ సులభము భా. ఉద్దతమౌనట్టుగా, చేష్టమాన = వ్యాపించుచున్న, కురుబలాబ్రి = అబ్బివంటి కురుబలవలు, పదాతి = అధిక్యవుచేతను బరిపూర్ల దిజ్మఖం బగంచంు గురు-భీష్మ- అహిమకరసంతతులు = ద్రోణభీష్మకర్ణులు మొదలుగా, వారియొక్క, క్మాభృ త్‌ = రాజులయొక్క, ఏపణదెను, అంత్క అదీప్ర = దీపింపన్మి భా = కాంతిగలవాండు, భూవరుం డని ముందరిపద్యమున కన్వయము కడమ సరి ఆ. పురుషమూర్తితోడ6 బ్రోవైనదైన్యంబు వోలె గానుపించి భూవరుండ నీ కసాధ్య యొకటి లేకున్కి యారసి బెట్టిదంపుగుండె బెదరంబాతె. 69 రా. పురుషమూర్తితోడణ = పురుషాకారముతో, కానుపించి, సము(ద్రుం డనెడుమూట, భూనరుండు = సంబుద్ది నీకు నసాధ్యమొకటి లేకున్కిని, గుండె = తనగుండియు, బెదరంబాతెను.

చతుర్జాశ్వాసము 201 భా. పురుషమూర్తితోడం (బ్రోవైన = పురుష్తాకృతియైన, దైల్యంబుపోలె = అతిఖిన్నుండై యనుట, భూవరుండు = దుర్యోధనుండు, అనీక = యుద్దమే, సాధ్యమొకటి లేకున్కిని, బెదరంబాతెను. న. దానందేసి. 70 సీ. ఇదె నీకు శరణు సొచ్చెద శాంతుండవు గమ్ము వెదక నీకెవ్వరు నెదురు లేర పార్టదర్పమున నీపస గాన కి ట్రైది ర్చినవారిదోషంబు గనియె ఫలము నికం గావు మర్టింతు నే నోయఖండద యాసముద్రుండ నాయందు. గరుణ నడవం గట్హ్రి సగణ నడంగించితే నేమి చెప్పు నమోఘవాంఛితుండ నగదు అ. హరివిగాక నీవు నరమాత్రుండవె యని యంత వినయభక్తు లతిశయిల్డు6 బాదపద్మములకు6 బ్రణుతి గావించిన నమ్మవోత్సుం డతని నాదరించె. 71 రా. ఎదురు లేర అపారమయిన దర్చముచేత్క వారిదోషంబు = ఉదకదోషము, అఖండదయా-సంబుద్ది. నేను సముద్రుం డను నాయందు, కరుణనడవ౯ = దయప్రవర్తిలడా, గట్టిషగజను = క్రూరశడత్రువులను, అడంగించి తే౯, ఏమి చెప్పను? అమోఘవాంఛితుండ నగుదును = సిద్రసంకల్పుండ నగుదును ఇంక నాకోరికలెల్ల సిద్రించు ననుట అంతైన అని సముద్రువాక్యము. భా. అఖండదయాసము(ద్రుండ = పార్ధ = సంబుద్దులు. అని యంత = సారథి = ఉత్తరుండు, పప్రణుతి గావించిన౯, అమ్మహాత్ముండు = అర్జునుండు, ఆదరించెను. కడమ సరి, సులభము. అని ఉత్తరవాక్యము. తే. తదభిమతపద్రతిని వారితరణలీల పెంపు మీఅంగ దక్షిణాభిముఖగమన మాచరించె మున్నెట్లుట్టు హరివితతిని యంతర్జై నడుపుచు నిజావ్యాహతేచ్చ, 72

2014 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా తత్‌= ఆసముద్రునియొక్క, అభిమతపద్రతిని= సేతువుగట్టియునుట, వారి = ఉదకములయొక్క, తరుణ: దాంటుటయందుంగల, హరివితతిని = వానరసమూహమును, నియతయై = నియామకుండై, నడుపుచు, దశ్నిణాభిముఖగమన మౌచరించెను = లఅంకవీంధికిం గదలెను. భా. వారితః వారింపంబడిన్న రణ = యుద్దమందురోల, లీలా = విలాసముపెంపు మీజులా౯, మున్నెట్టట్ట = మునుపటివలెనే, నిజావ్యాహతేచ్చచేత, యంతర్నై = సారధిర్బొ, హరి = గుజ్టాలయొక్క, వితతిని నడపుచు, దక్షిణాభిముఖగమన మాచరించెను = ఉత్తరమునుండి దక్షిణమునకుందిర్‌కె ననుట. సీ. సముచితసరణి ని ట్లమరవై రాటన గరిమనశ్చాఘ్యంబుగాం గొని కడు నెజీ దలిర్పం గలంక నిర్ముక్తధీరత నందనభిద్యోతితాత్మసత్రు భావతం బరంగుచు6 బాండురాజసుతులా తతక్షీర్తివిభవుండు తద్విభుండు తీర్లాతికప్రమహ్మార్గవుండగ విని వారితరిపుదర్పభారులైన తే. వారినాప్తులం గడునంత గారవించెం దుళ్చురీనాయకుండు నిజాస్ట్రానమంటు పమున నలఘుప్రగల్బవాక్ర్రటితస్వ భావనర్తనులై 'పేర్చు ప్రధితబలుల, 73 రా. అమరవైర=దేవతలయందు వైరముగల రాత్షసుల యొక్క, అటనగరిమను= సంచారాధిక్యమును, ఆశ్ఞాఘ్యంబుగాంగొని = లెక్కసేయక, అంక, నిర్ముక్తధీరతనంద?౯ = తల్లడిల్లగా, అభిద్యోతిత= ప్రకాశింపుచున్న, పాండు = తెల్లవైన్న రాజు = చంద్రుడు, సుతుల =లెస్సుపోలికంా గల, అతతకీర్తివిభవముగల వాండు, గాను, వినిఃదాంటంబడిన, అతికృభ్ర = మిక్కిలి ఘోరమైన, వమహావర్షవవుగలవాండు, గాను విని = రాముండు సము(ద్రముదాంటె నని విని యనుట, తత్సురీ = ఆలంకయొక్క, నాయకుండు = అధిపతి, రావణుండు, అలఘ ప్రగల్బ వాక్కులచేతరబ్రకటియములైన స్వభావవర్రనలు గలవారై పేర్చునట్టి 'ప్రథితబలులను, ఆప్పులనుగా. భా. సముచితసరణిని వైరాటనగరి = విరాబునిసంబంధమైన పత్తనమును, మనసునకు శ్ఞాఘ్యంబుగా, కలంగ = ఎవ్వరు తెలిసినారో యనెడు భయముచేత, నిర్ముక్త = విడువంబడిన, ధీరతను = ధైర్యముచేత అందు౯ = ఆపట్టణమందు, అనభిద్యోతిత

చతుర్జాశ్వాసము 202 = ్రకాశింపని, అత్మసత్ర్రభావతను = తమయొక్క సత్ర్రభావముగల వారౌటచేత, పరయచు౯ా పాండురాజసుతులు = ధర్మరాజూదులు, తద్విభుండు = ఆ పట్టణమునకు రాజైన విరటుండు, తీర్ల = తరింపంబడిన, అతిక్సృ్య = వుహాపదలనెడి, అవ్వర్ధములగవాండుగ్యా వినివారిత = మిక్కిలి నివారింపంబడీన, రిపు = శత్రువులయొక్క., దర్చభారులైన = గర్వాతిశయముగలవారలైనను, భావము = ఇట్టు విరాటునిపట్టణము మనఃప్రియముం గ్రైకొనినిష్కళంకమైన ధైర్యముతోడ నందు (బ్రకాళింపని ప్రభావముగలవారై యడంగియుండి పాండురాజు సుతు లావిరటుండు మసాపదలను దరించునట్టు శత్రుదర్పమును హరించి రనుట, అట్టు హరింపంగా, వారిని = ఆ పాండవులను, నిజస్థానమంటపమునః౯ = తన కొల్వుకూటమునందు, (ప్రగల్ఫ్బవాక్కులచేత, ప్రకటిత = (ప్రకాశింపంజేయంబడిను ఆత్మ = తమయొక్క, స్వభావవర్తనలుగల వారై, గారవించెను. వ. ఇట్లు వివిధసంభావనాసంతోషితస్వాంతులం గావించి వారికిం దనకు నక్కాలంబున, 74 రెంటికి సరి. సులభము. క. సమరాగమనస్పూర్తికి నమరునచోగతుల నరవరాత్మజునిప్రసం గమయి తనకన్న్వయయు క్రిమహితనయ నొసంగ ననుమతి దలిర్పంగాన్‌. 75 రా. సమర = యుద్రముయొక్క, ఆగమనస్పూర్తికి౯, నరవరాత్మజుని = రామునియొక్చ_, ప్రసంగము, అన్య =శత్రువైను నయ = నీతిగల, నీతివిరుద్రమయినదనుట, యూుక్తిచేత, మహిమతనయగు = సీతను, ఒసంగను = తిరుగవిడువను, అను = అనెడి, మతి = బుద్ది, తనకుం దలిర్బంగా యన్వయము. భా. సమరాగ = సమౌనురాగముగల, మనస్ఫూర్తికి౯్క నర = అర్జునునియొక్క, వరాత్మజుని = (్రేష్టుండైన కుమారుండగు అభిమన్యునియొక్క, పప్రసంగమయి = (ప్రసంగము రాణా, తనకన్యను=ఉత్తరను ఆయయ్యక్తి = భాగ్యసంతతి చేత “ఆయళ్ళుభావహోవిధిప అని అ. మహితమైైన్న నయ = నీతిగలదాని, ఒసరగఃా = ఇచ్చుటకు, అనుమతిదలిర్పంగా౯, ముందటిపద్యముతోయళకము, క్క తనదుహితకార్వపథవ ర్తను లగువారు౯ దనకోర్కితమి గని యింపుల్‌ దనరార సుభద్రానం దనవరణోత్సవము నడపం దగు నని సలుకున్‌. 76

203 రాఘవపాొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా. తనదు, హితకార్యపధవర్తను లయినవారును, సు = లెస్రైన, భద్ర = శుభమును, ఆనందమును గల్గినవమైన, రణోత్సవము యుద్ద్రీడ, నడపం దగు నని పలుకఠూ దృథోత్సాహుం డయ్యెనని ముందరిపద్యమున (గ్రియ భా. తన దుహితకు, అర్యపథవర్తను లగు వారును = ఆపొండవులు, కని = తెలిస్కి సుభద్రానందన = అభిమన్యునియొక్క, వరణోత్సవము = వివాహము నడపందగు నని, పలుకు౯ = చెప్పేనందువళ్త్ల కుళకము గనుకం దనకు ననుమతి దలిర్పంగా నని (క్రిందటిపద్యముతో నన్వయము. తే. తద్విధానంబునకు దృఢోత్సాహుండయ్యెం దనయకల్యాణవిధి ప్రయత్నమునం జేసి రయముతో నారు నాత్మీయమయినమి(త్ర బంధుపరివారితతియార్చి ప్రొాధి మెజయ. ౯7 రా. తద్విధానంబునకు౯ = ఆయుద్ర్దక్రియకు, తనయొక్క, అకల్యాణ విధి = దురదృష్టము యొక్క, (ప్రయత్నమునంజేసి దృఢోత్సాహుండయ్యెను, కడమ సులభము. భా. తద్విధానంబున౯ా = వివాహక్రియకు, దృఢోత్సాహుం డయ్యెను, తత్సురీనాయకుః డని క్రిందటి పద్యముమ: గర్భపదము, వారును = పాండవులను, మిదత్రబంధుపరివారముల యొక్క, తతి సమూహమును, కూర్చి=పిలిపంచి, తనయ = కుమౌారు€ డైన యభిమన్యునియొక్క, కల్యాణవిధిని ఆయముతో = శుభముతో, చేసిరి. వ అంతం బ్రతిపక్షవిజయంబునకు నుచితసమయం బగుట భావించి. రెంటికి సరి. 78 క అతులిత తేజుండు వైన స్ప్వతసంతతి రాజవరుండు చతురనయ సమా హృతఘనతరహరికుంజర శతాంగవిస్తూర్తిశో భిస్రైన్యముతోడన్‌. 79 రా వైనస్వతసంతతి = మనువంశమందుంల, రాజవరుండు = రాముండు, సమాహృ త = కూర్చయిడిను ఘవతర = అత్యధికులైన, హరికుంజర = వానరథ్రేష్తుల యొక్క, అంగవిస్పూర్తిచేత, శోభి = ఒప్పుచున్న, 'సైన్యముతోడ?, విడియించె నని ముందరిపద్యము( (గ్రియ. భా, వైవస్వతసంతతి = ధర్మజుడ్కు హరి = గుజ్ణముల యొక్కయు, కుంజర = గజములయొక్కయు, శతాంగ = రధములయొక్కయు, “శతాంగ స్ప్యందనోరథిళో అని అ. విస్పూర్తిచేత్క కడమ సనుము

చతుర్జాశ్వాసము 204 క. నడచి యుపస్టావ్యపురం బు డగ్గణి వనప్రదేశములు బలచయముల్‌ విడియించి తన ప్రతాసము కడునఖిలదిగంచలములం (గ్రమ్ముకొనంగన్‌. 80 రా. ఉపస్టావ్య = పీడింపందగిన, పురంబు, ఉపస్థావ్య = చుట్టు సము(ద్రముగల, పురంబు రెండర్హములను అంక ననుట, కడమ సమము. భా. నడచి = కదలి, ఉపస్థావ్యపురంబు డగ్గణి. క. నీతిమయిం దనకు భూమిజ నాతతపరివాదభరనిరాతంకాత్ముం డై తిరుగ విడువ కాజికిం గౌతూహలి యగువిసకుగర్వము వినియెన్‌. 82 - రా. నీతిమయి౯ = నయమార్గమున, ఆతత = వ్యాపించిన పరివాద భర = అపవాదాతిశయమందు, నిరాతంక = భయములేని, ఆత్మగలవాండై. భూమిజను = సీతను, తిరుగ విడువక, ఆజికి౯ల = యుద్దమునకు, కౌతుహలియగు = వేడుకగల, విపక్షు = శత్రువైన దావణునియొక్క, గర్వమును వినియెను. భా జనులచే, ఆతత = విస్తరింపంబడిన, పరివాద, భూమినిం దిరుగ విడువక్క

విపత్తు = దుర్యోధనునియొక్క, కడమ సమము చ. సదయతంజేసి హింసలకు. జాలక యింకను మంచిమాట. దే రెద నని రాయబార మనిచెం దగ సంధివిధానచింతనం గదురుచి రాభివర్యశమగౌరన క్షీర్తిజగంబు నిండం గో విదనుత నీతిదక్షుహరి వీరవరేణ్యు వచోవిచక్షణున్‌. 83 రా. చింతను, అంగదుని, రుచిరమైన యభివర్ధ్యమైన, శమగౌరవముచేతికీర్తి = ఇటువంటి ద్రోహీయందును దయదలంచుచున్నాం డనెడు కీర్తి, హరివీరులలోన వరేణ్యం డైనవానిని, అనిచెను. భా సంధివిధాన చింతనను = చింతచేత, కదురు = పొందెడియనుట, చిరాభివర్ల్యమైన శవుగౌరవము చేతి కీర్తి జగంబునిండ, హరిని = కృష్ణుని, రాయబారమనిచెను. తే. అతండునుచితగతిభ్రాజియైై చని ప్రభు చరితద్భుర్ధ యవ్వధమానకరిపురజను

205 రాఘవపాొండనీయము, సవ్యాఖ్యానము లనిశమును గుందువా రంతల దనుదురాక కార్యమెంచి యానీతిక కరము మెచ్చ, 84 రా. అతండు = అంగదుండను, వ్యధను, మానక = విడువక్క అరిపుర = లంకయందున్న, జనులు మెచ్చ, ఇ ట్లునునని ముందరిక్రియ. భా. అతండును = కృష్ణండును, (ప్రభుచరితద్భుర్ధ యముచేత, వ్యథధమాన = వ్యధపడుచున్న, కరిపురమందలి జనులు మెచ్చ, కడను సమము. ఉ. సాధుకృతి ్రవేశుండయి సాహసవత్తర చిత్తశత్రుదు త్యోధను నిం ద్రజిద్గురమహోజ్జ్వలవైభవగర్వితున్నలో త్చేధసముద్దతుం డగువిధం గృతదర్భ్శనుండైనవాని మా నాధికుణజొచి యిట్టను మహాసభలో జనులందణు న్వినన్‌. 85 రా. సాధు = తెస్సయౌనట్టుగా, కృతి'ప్రవేశుండరు, సాహసవత్తర = మిక్కిలీ సాహసవంతమ్టైన, చిత్తముగల శత్రువులకు, దుర్యోధను = పోరశక్యముగానీవాని, ఇం(ద్రజిద్గురుని = రావణుని, ఇట్లను౯, కడమ సులభము, భా. సాధు = సత్పురుషులచేత్క కృతద్రవేశుండయి, సాహసవత్తర = మిక్కలి యుద్దతములైన, చిత్తశత్రువులుగలవాని, ఇం(ట్రీజిత్‌ = ఇంద్రునిగెల్చిన గురు = అధీకమ్టున, మహ = ఉత్సవములచేనైన, ఉజ్జ్వలవైభవముచేత, గర్వితుని = గర్వించినవాని బలోల్సేధ = బలౌన్నత్యముచేత, “ఉత్సేధక్పోద్చయశ్చసగో అని అ, సముద్రతుని దుర్యోధనునింజూచి యుట్టనును. తే, తొాంతిజయనశో భిరామం డనంతజులుండు ధర్మసూతి యిష్పోడును సీదోష్ట్య మాత్మ వెన్నక నయోక్ట్‌ నినుళ దేర్చ నన్నుం భనమె వినుము నామాట దుర్శదావేశ ముడిగ కళ రా. తుంతిజయములచేత శోభి = బప్పుడువాండు, రాముండు, ధర్మనూతి = ధర్మమునకుంగారణమైనవాండు. భా. ఇాంతిజ = శాంతివలనర బుట్టిన యశః = కీర్తిచేత్స అభిరాముండు, ధర్మసూతి = ధర్మజుండు, కడమ: సమము. చ నియతముగాయో నీవిఫుడు నిన్నును ' నీవిభవంబు నీమహా స్వయనుకను గాచికోవలసిన౯ మగుడఃా విను మట్టు విక్రమ క్రియముయి మోయచే నసహరించిన భూమిజనాదర్గార్లని శ్చయు డగునన్న రేశ్వరుని శాసనమిట్టిద నీకుం జెప్పితిని. 87

చతుర్దాశ్వుసము 206 రా. భూమిజను = సీతను, మగుడ న్విడుము. భా. మయచే నపహరించిన భూమిని మగుడ విడుము. క. ఖీమార్దునబాహుబలో ద్దామత నీ వెణింగినదియ తజ్ఞయశాలి౯ దా మిక్కిలి శార్యోన్నతి' చే మించినమేటి యతనిం జెనకి బ్రతొదే. 88 రా. భీవు = భయంకరమైన, అర్జున = కార్తవీర్యార్డునుని యొక్క, బాహుబలోద్దామత' = భుజబలిమి, నీ వెజింగినదియ, ఆయనతో యుద్దము చేసిన వాండవు గనుక, తజ్జ్ఞయ = అఆకార్యవీర్యుని జయించుటచేత, శాలి ఒప్పైెడు పరుశురాముని, శార్యోన్నతిచే౯ = బలిమిచేత మించిన = జయించిన మేటి = రఘుపతి, అతని జెనకి బ్రతాకదే. " భా. భీమ = భీముని యొక్కయు, అర్జునుని యొక్కయు, బాహుబలోద్దామత = బలిమి, నీ వెజింగినదియ, ఘోషయాత్రా గోగ్రహణాదులయందు తజ్జయ = ఆభీమార్దునులవల్ల జయములచేత్క శాలి౯ = ఒప్పెడువాని, తా౯ = తొను మిక్కిలియు శార్యోన్నతిచేతను మించిన మేటి = అధికుండైన మేట్సి ఆతని౯ = ధర్మరాజును, చెనకి బతోదే. చ. విను సలుమాట లేల యలవేలుపుమూయలలోన వేనియు౯ వెనుకకు వీంగబాఅకొక వీరుండు సైపలలాండె యల్కచూ పినకులు6 డించుకంత సమపేక్షితసంగర కేలి యై నిగు ద్పినంబటుఘోరసాయకవిజ్బంభణ మన్యులకోర్వ నెట్లుగున్‌. 89 రా. విను, అల్కచూపు = అగ్రదృష్టిని ఇనకులుండు = రాముండు, ఇంచుకంత, అపేక్షితసంగరకేలియైై నిగుడ్చిననాక వీరుండు సైపంయలాండె, సాయక విజ్బంభణమును, అన్యులకు = ఇతరులకు కౌర్య నెట్టగును. భా. విను అల్కచూపి అగ్రహించి, నకులుడు, సమపేకిత = ఆపేక్షీంపంబడిన సంగరకేలియ్చై, యతిస్తానములకు “*నపేశ్షిత” యనుదిక్కున - ఉపరిస్వరవర్ష యుక్తినుభయము' జెల్టునను లకణమువల్లం బకారమే యతి స్టానమై చెతల్లెను. క తదనుజునిబాహుబలసం పదయును సాయకవిహార పొండిత్యమహా భ్యుదయమును బంటుతనమును ముది౭ దలంచిన గుండె వగులు మార్తుర కెల్లన్‌. 90

207 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రెంటికి సరి. సులభము ఉ నీవు మదుక్తనీతి మది నిల్పుము జీవితరక్షణార్ధివై రావణదంతివాహను సురప్రభు గెల్చిన గెల్వ వచ్చుదు. ర్భావవిచేష్టమానకురురాజకు మారుకభిమబాహులీ లావిధికగ్గ మైన నవిలంఘ్యమునాకముసంధి మే లగున్‌. త్త రొ. రావణ = సంబుద్ది దుర్భావ = దుష్టస్వభావముయొక్క, విచేష్ట మానక్క ఉరు = అధికమైన, రాజకుమారక = రాముని యొక్క, భీమ = భయంకరమైన, కడమ సులభము. భా. జీవితరక్షణారిని, బఐరావణవంతి = ఐరావతము, “ఐరావతోభ మాతర్జై రావణాభమునల్లభాఫొ అని అ. వాహనముగాంగలవాని గెల్వవచ్చును, దుర్భ్చావ = దుర్చుద్దిచేత, విచేష్టమాన = వ్యాపారించెడు వాండా, కురురాజకుమారక - సంబుద్ది, భీమునియొక్క బాసులీలావిధికి౯ కడమ సరి. వ అను పల్కు లాకర్ణించి యా దురాగ్రహగ్రస్తుండు తళ్తు మయసముద్దీసితకోపాటోపంబు లోలోపలన యడంచి “కొనుచు శుష్కహసితంబు ముఖంబునకుం దెచ్చుకొని. 92 ఉభయసమము సులభము, క్క కొలది గన కెట్టివారుం బెలుచన దవుదవ్వులందు బెనరించియు మూ లల వేయించికొనంగాం దలణెద రిది కాలగుణమొ దైవఘటనయో. 93 రెంటికి సమము, సులభము. వ. అని యాదూతకృత్యధౌరేయు నుపలక్షించి. ట్‌! చ బలుములు సూపియిట్టు నటు బల్కితి వెళ్దేహరీ పరోక్తముల్‌ వలుకనె కానిబుద్దీ మణి పాజదు నిన్నతండుర్వి పాలుగా వలసి యి టాడం బంపె విడున౯ మహిజన్మము బౌరుషంబు, ని ర్మలధృతియుం బొగడ్తగన మార్కోనరమ్మును చూచెదన్నియున్‌. 95 రా. వెట్టిసరీ = వెట్టికోతీ, నిన్నతండు, ఉర్విపాలుగావలసి = నేలపాలగుటకు, ఆడంబండెను, మహిజన్‌ = సీతను, మమున్‌ = నుమ్మును మార్కొన రమ్మనుము.

చచుర్జాశ్వాసము 208 భా హరీ = కృష్ణా, ఉర్వి = భూమియొక్క, పాలుగావలసి = రాజ్యభాగము గావలసియనట, మహి౯ 2 భూమిని, విడువను = ఇవ్వను. ఉ. కొండకయొండుచోటువలెం గౌంకక బింకముతో నరుండు ఖీ ముండని నీవు మాటికి సమున్నతి నెన్నాదు కృర్ణభీష్మకో దండగురు ప్రతాపనితత ప్రథనప్రథ నొప్పునుద్చలో ద్రండత యించుక్రైన మదిం దార్చవిదేమిటనేర్పు సెప్పునూ. 96 రా. కొండకయొండు చోటువలె, నరుండు = మనుష్యుడు, భీముండు = భయంకరుండని, ఎన్నెదు, రాక్షసులనరభోజనులు గారాయనటు, కర్లభీష్మ = (శవణకరోరమైన, కోదండ = వింటియొక్క, గురుప్రతాపముచేత, వితత = విస్తారమైన, ప్రధమ = యుద్ర(ప్రసిద్రిచేత, ఒప్పుచున్న. భా. ఒండుచోటువలె = ఎటురగని చోటువలెనుు నరుండు - భీముండు = అర్జునుడు, భీముండునని, ఎన్నెదు = ఎంచెదవు, కర్ధభీష్కుల యొక్కయు కొదండగురు _ = (ర్రోణాచార్యుల యొక్క, మత్‌ = నా యొక్క, బల = చతురంగ బలములయొక్క, ఉద్రండతను, మదిందార్చువు = ఎంచవు, కడమ సులభము, చ. అనుటయు నమ్మదాంధునకు నాహరియిట్లును నాదుమాట నీ మనమున కిప్పు డొప్పుగునె మత్తవిరోధివరూధినీసతుల్‌ 'పెనుకున దక్కి చిక్కువడ ఖీమధనంజయభాసుర పతా" పనవసవ్చుద్దితోం గదియుబళల్లిదు నావిభు జూచునంతకున్‌. 97 రా. ఆహరి = అంగదుండు, ఇట్టును౯, భీమ = భయంకరమైన, ధనంజయ = అగ్నిభంగిని, భాసురమైన, ఆవిభు? = స్వప్వామిని, భా, బల్రిదునిి ఆ విదు = ధర్మరాజును, చూచునంతకును నామాట యొప్పగునేయని సిహావులోకము, కడమ సులభము. చ. అమితచమూసమూర్రితుండ నంచు సహంకృతి మాననేమొ న వ్యమదవిభూతి నీవెలుంగ వానరనాయకులాజిచేంతై యమరినవా రనేకులు మహాబలు లవ్విభునోద్ద నీయధ ర్మమ యిటమీంద నెల్లైెడలమాకు సహాయము నిన్నుంద్రుంపంన్‌. 98 రా. మదవిభూతి = గర్వాతిశయమునుు, నీవెటురగళా = నీ కెజుక పడునట్టుగా, వానరనాయకు లమరినవారు.

209 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము భా. మదవిభూతిచేత సంహకృతినిమానవేమొ, నరనాయకులా విభునొద్ద నమరినవారు = విరాట(ద్రుపదాదులును ధర్మరాజునకు సహాయమైనవారనుట, నీ వెజంగవా, వ. అని మజియు ననేకస్రకారంబుల నీతియు బలిమియు మహో ద్రతియుం దోయ హితంబు దెలిసి విఫలప్రయత్నుండై. 99 రెంటికి సరి, సులభము." తే. ఆకట నెజయ నీయత్మనాశకునిక్షర్ణ దౌష్ట్య మెట్టిదా నామాట దిగుల దనుచు విసివి యాదర్చదుష్త్టమానసుని గురుని వారణోద్యుక్తి వెండియు వజలం బళిక 100 రా. నెజయ, ఈ యాత్మనాశకుని = ఆత్మఘాతకుండైన రావణుని యొక్క, కర్ణ = చెవుల యొక్క, దౌష్ట్యము = అవగుణము, ఎట్టేదా నామాట తగుల దనుచు౯, ఆదర్చదుష్టమానసుని, రావణుని, గురు = అధికమైన్న నివారణోద్యుక్తి = వారించెద ననెడ నుద్యోగము, వెండియు వణలః౯ = మఆీయు (బ్రకాశమగునట్టుగా, పలికెను. భా. ఆళకుని కర్గ్ణులయొక్క దౌష్ట్యమెట్టిదా నామాట నీ యత్మను దగులదనుచు, ఆదర్పదుష్టమానసుని = దుర్యోధనునియొక్క, గురుని = తండ్రిని ధృతరాష్ట్రుని, వారణోద్యుక్తి = యుద్రనివారణ యత్నము చేత్క పలికెను. తే. నీదుపిన్న తమ్ముండు సునీతివిదురుం డతనిబుద్దిమార్గంబు నీ కభినుతంబు గానియప్పుడు నుటి యాస గలదె నిన్నుం దెలుసం బూనుట నోరిచాపలము గాక, 101 రా. నీదు పిన్నతమ్ముండు = విభీషణుండు, సునీతివిదురుండు = లెస్సగా నీతిదెలినివాడు, “జ్ఞాతోతువిదురోవిందు?ొ అని అ. తెలుపం బూనుటను = తెలియ జెప్పటయంద, క. “వినుతద్ద్వితీయసప్తమి, కిని మజిమూండవ విఖక్తికిని నిడలానౌ, విన నింపు పుట్టుపట్టున, నను వెటింగి ('ప్రబంధములంబయోంబుధిశయనా”" యని తాతంభట్టు ఆపగలదె, బారి = తుచ్చుండా. భా. సునీతి = మంచినీతిగలవాండు, తెలుపంబూనుట నోరిచాపలము. వ. అతం డేతదుపద్రవ ప్రారంభకాలంబున 102 క అన్న వటుమీందరాజువు నిన్నాంగా దనుట నాదునేరమి యైనం గన్నది యనకున్నను విన కున్నను గపటమదిమునకు నొండొారులయెడన్‌. 103

చతుర్జాశ్వాసము 2148 రెంటికిని సమయము. సులభము. తే. అరయ నేరి కిట్టు ట్రుని యాడుకొనంగ రానియట్టిది (శ్రీరామరామ నీకు మారుదున్చేస్తితంబు నివారితముగం జేయకునికి యొప్పుదు దానం జేటు నొందు. 104 రా. శ్రీరామరామ = సీత, అడుకొనలరానియట్టిది = నిందిపరానిడి, నీకు౯ మారుదుచ్చేష్టితంబు, కడమ సమము, భా. అరయళ౯, ఇట్టు ట్లుని యాడుకొనంగరానియట్టిది, చెప్పినం బాపము వచ్చుననుట, త్రీరామరామ = ఆళ్చర్యవాక్యము, నీ కుమారునియొక్క దుశ్ళేస్టితంబు దానంజేటు, పొందును = వచ్చును. ఉత్సాహ. ఆనయవ్చత్తిం దనకు దాన యహితుం డగుచు సర్పదం శన మొనర్చుట టన్నమున విషంబు నీడుట సింధుపా తనముసేంత సతికిం గీడు దలయ టరసి చూడు పా వనికి నింత కినుక వెనుచువానికులము ద్రుంగదే. 105 రా. అనయవృత్తిని = అవివేకము చేత, తనకు, తాను = తానే, అహితుండగుచు? = కారణము లేకయే శత్రుండగుచు ననుట, సర్చదంశన మొనర్భుట = పాముణొనుట, సింధు = సముద్రమందు, పాతనము సేంత = పడుట, సతికిం గీడుదలంచుట = పరస్త్రీవాంఛయు, ఆయవగుణములు సరియునుట, పావనికి౯ = పరమపతి(వ్రతకు. భా. అనయవృత్తిని = అధర్మవ్యాపారము చేత తనకుందాన యహితుండగుచు౯ =. కారణము లేకయే శత్రుండగుచు ననుట సింధు పాతనముసేంత = మడుయలో ద్రొబ్బుటను, సతికి౯ = (ద్రౌపదికి, కీడు దలంచుటను, అరసీచూడు = తలంచుకొమ్ము, పావనికి౯ = భీమునికి, కడమ సులభము. కు. విను పెక్కు లేల విడువుము జనసమ్మతమతివిదేహజననామయము౯ దనయుదితక్తీర్తిం గులన ర్తనం (బ్రజలను లక్ష్మీం బ్రోచుప్రభున కిది దగున్‌: 106 రా. జనమ్మత = సమ్మతమైన, మతిచేత్క విదేహజను = సీతను, విడువుము, అనామయమును = సుఫ్రితిని, తన, ఉదిత = ప్రసిద్దమైన, కీర్తిని కులవర్తనమును మన మందఆఅమును సుఖమునమందు మనుటు.

211 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము భా జనసమ్మతమతిని, దేహజనన = తెవులును, తెవులువంటివాని ననుట, దితకీర్తిని = ఖండితమైన కీర్తిగలవాని, తనయు! = దుర్యోధనుని, విడువుము కు మనకురువంశక్షోభము గనికని వారింప కునికి కార్యము గొదా క్కనిరూఢదురాగ్రహబు దిని విడుచుటమేలో కులము దెగుటయ మేలో 107 రా. మనకు, ఉరు = అధికమైన, వంశక్షోభమును గని కని, ఒక్క నిరూఢమైన దురా(గ్రహముగల బుద్దిని = చలము ననుట, విడుచుట మేలో, దుర్యోధునుని మాటలు వినక కులమును రక్షించుకొమ్మనుట క అవి మణీయుం దజిమి చెప్పల నను వైనటు లెల్లంజెప్పు నది యాతనికం టను మజి యెన్వండు నే మని నినుం దెలిపెడిం జెడియెం గులము నీకళనం దుదన్‌, 108 రెంటికి సమము క్ష అని పలికి వెండియునునా తనిపట్టినచలము రాజ్యదర్భవికారం "బును సైథక యుడికించుట కనయము నుద్రతమనస్కు6 డగుచుం బలిఃన్‌ 108 రా. అని పలికి అతని = అరావణుని యొక్క, పట్టినచలమును సైంపక పలికెను భా.అని పలికివెండీయు, అతని = ధృతరాష్ట్రుని యొక్క, పట్టని అ = కొడుకైన దుర్యోధనునినే ఉడికించుటకు నుద్రతమనస్కుండగుచు. బలికెను. క. సుబలాత్మజమౌాయాద్యూ తబలంబున సమర సంపదలు గొని యెంతేం బ్ర బలి తది నేండు నిలువదు ప్రబలాహనభీనునరవరభుజోద్రతిచేన్‌. 110 రా. సుబలాత్మజ = బలవంతుండైన యింధద్రజిత్తుయొక్క, మాయాదుల చేత, ఊత = (క్రువ్వంబడీన - వ్యాపింపబడినమట్రియనుట. “ఊయీతంతుసం తానో అను

చతుర్జాశ్వాసము 22 ధాతువు, బలంబున౯ = బలిమిచేత, అమర సంపదలుగొని, అది: ఆ ప్రాబల్యము, 'పబలాహవమందు భీమమైన. నరవర = రాముని యొక్క భుజోద్రతిచేతనేండు, నిలువదు క్రియ. భా. సుబలాత్మజు = శకునియొక్క, మాయచేతి ద్యూ బలంబు౯ = బలము చేత, అవురళా, అది = ఆద్యూతము, ప్రబలమైన ఆహన = యుద్రము గల, భీిమునియొక్కయు, వరభుజోద్రతి, నిలువదు - క్రియ. చు ఘనముగ నాత్మ నాంటితనకాంతపరాభవ మల్కం బెంపంగా ననయముంబేర్చురాజిమణి యాశుగసంతతి నీదు పెద్దత మ్మునినెదురొమ్మునెత్తురు సముద్రతిం (గ్రోల నినుంగృతోరుభం గుని నొనరింపంజూచె దిదిగోం గలహంబ యభిష్ట్రమేనియున్‌్‌ 111 రా. ఆత్మను, నాంటి = గ్రుచ్చుకొని, తన కాంత = సీతయొక్క, పరాభవము = తిరస్కారము చేతనైన, అల్కను, పెంపంా౯ = తీర్చుకొానుటకొలుక్రు, పేర్చురాజిమణి = రాముని యొక్క, ఆశుగసంతతి = బాణపరంపర, ఉరు = అధికమయిన, భంగుని౯ = పరాజయముగలవానిఠూ ఒనరింపడొను జూచెద. భా. నాంటి = ఆజూదమునాంటి యందైన, తనకాంత = (ద్రౌపది యొక్క, పరాభవము, అల్కము, పెంపడా = అధికముసేయలా, పేర్చు = ఉగ్రుండౌచున్న, అశుగసంతతి= భీముండు, నీదు పెద్దతమ్ముని = దుశ్శాసనుని యొక్క, నెత్తురు గ్రోలరాను, నిన్నుల్పోళమైన, ఊరుభంగుని౯ = తొడలు విజుగుట గలవానిఠడూ ఒనరింపగాను జూచెదు. చ. అని నమితప్రతాపుం డగునాతనితమ్మునిమేఘనాదభం జనకృతి దేవదత్తజయశబ్దవివర్థితసింహనాద మెం దును గొదలేక నీకు నిదెదుస్సహక్షర్దనిపాతసూచి యై వినంబడు గుండెదిగ్గురన వేగిర మేల దురంబ కోరినన్‌ 112 రా. అతని తమ్ముని = లక్ముణుని యొక్క, మేఘనాదభంజన = ఇం(ద్రిత్తు వధచేత, కృతి = కృత్యకృత్యులైన, దేవ = దేవతల చేత, దత్త = చేయంబడిన, జయశజబ్దములచేత విషర్టితమైన, సింహనాదము = 'అట్టుహసమ్ము దుస్సహ = సహింపరాని, కృర్ణనిపాత = శ్రవణ(ప్రదేశము గల, సూచియై = సూదియై, వినంబడును. భా. అతని తమ్ముని = భీముని తమ్ముండైన యర్జునునియొక్క, మేఘనాదము యొక్క భంజనమందు, కృతి = సమర్హమైన, దేవదత్తము యొక్క, జయశళబ్ర = సమయశళజ్హముచేత, వివర్రిమైన సింహనాదము, దుస్సహమైన కర్షుని యొక్క, నిపాత =

213 రాఘవసొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము పాటను, సూచించునదియై వినంబడును, అర్జాంతరము. అతని = భీముని యొక్క, తమ్ముని = తమ్ముండన యర్జునినియొక్క, మేఘనాద = మేఘగర్హనముయొక్క, -భంజనమందు, కృతి = సమర్ధమైన, దేవదత్తముయొక్క జయత = జయసమయశబ్దము చేత, వివర్రిత = వృద్దించోొందింపంబడిన, అర్జును దేవదత్తధ్వని చేత వృద్దింటొందింపబడిన దనుట్క సీంహనాదము = భీముని సింహనాద మని యన్వయము. దుస్సహ = దుస్సహు డనెడు దుర్యోధనుని తమ్ముని యొక్కయు, కర్ణ = కర్దుని యొక్కయు, నిపాతమును సూచించునదై అర్జునుడు కర్షుని సంహరించెడు సమయమందు భీముండు దుస్సహుని సంహరించి సింహనాదము చేయు ననుట. క వారలసంగర మిట్టిది యీరీతిం దెలుపనేల యెలుంగంబడదే యారయ నిది నీకు నతి క్రూరమహాకపటభనదురోదరవేళన్‌ 113 రా. వారల = రామలక్మణుల యొక్క, సంగరము = యుద్దము, ఇట్టిది, ఆతిక్రూర మహాకపట-సంబుద్ది భవణ్‌ = నీ యొక్క, ఉరః వము, దరవేళను = 'ప్రక్కలించునప్పుడు, ఎఆజుళంబడదే = తెలియకుండెడినా, ॥ భా, వారాల = భీమార్డునులయొక్క, సంగరము = ప్రతిజ్ఞ, ఇట్టిది, అతి 'శ్రూరమహా, కపటభవ = కపటజన్యుమైన, దురోదరవేళను _ ద్యూతసమయమందు, “పణేద్యూతేదురోదరళో అని అ. ఎరుగంబడటే = తెలియకుండెడిదా ను అని పలికి యప్పుడు దన్నుం జుట్టుముట్టుకొని పట్టు ని[గ్రహించుటకు నుగ్రయోధుల నాగ్రహంబున నియోగించు నద్దురాత్ముదుర్వివేకంబునకు నవ్వి నిర్విశంకసమాకలిత సంరంభ నిజృంభితుండై మేనువెంచి. 114 రెంటికి సరి సులభము చు తనువున సర్వలోకచయదర్శనచిత్రమహత్త వ మెంతయుం దనర విదాట్ర్ర కారసముదంచితుండై చనుయిట్టుంగ్రమ్మువాం [డ్రను ఘన ఘోరహుంకృతినిరస్తులం జేసి నభోద్వగామితా భినుతయశో విశేషమునంోర్చును నేలెనియోక్టపాలిక్రిన్‌ 115 రా. సర్వలోక = సకల జనుల యొక్క, చయ = సమూహముయొక్క, దర్శన = దృష్టికి చిత్రమైన మహత్త్వము తనరళ్ల విరాట్‌ = పక్షీరాజుయొక్క, అకాశమనముచేత, నియోక్తృపాలికి౯ = రాముని వద్దికి ఏరాను

చతుర్దాశ్వాసము 214 భా. తనువున౯ = దేహమునందు, సర్వలోకచయ = సమస్తజగత్తుల యొక్కయు, దర్శన = చూపులచేత్క చిత్రమైన మహత్త్వము, విరాట్‌ = నభోధ్వగ = ఖేచరుల చేత, మితమౌనట్టుగా సభిమతమైన, నియోక్షృపాలికిణ = ధర్మరాజు పాఠలిక్తి ఏలొను వు ఏంగి యన్న రేంద్రునకుందన పోయివచ్చినకార్యంబు తెజణం 'గెటీంగించి యిట్లునియె. శేశేో రెంటికిసరి సులభము. కవిరాజ విరాజితము తిరమువిపక్షుమదోద్రతి నీవు దుదిం దెగంజాలవు గొని వెస౯ గురుక్పపశాంతనవోక్తులం దేర్చియుం గొంకకయేనితవుం దగ వు౯ బిరుసును జూపి యనేక విధంబుల బెక్కులు పల్కియు జూచితిని కరుణకుం బాత్రుండు గాండు పదింబదిగాం గని వచ్చినవాండం దుదన్‌. 117 రా. గురుకృప = అధికకృపచేత, తెగంజాలవుగొని యని యన్నయము శాంత = సరసములును, నవ = నవ్యము, అనలా మనోహరములు నయిన్క ఉక్తులను = మాటలచేత, కడమ యేకార్రము భా. శాంతనవ = భీష్మునియొక్కయు వు అనిన విని మునకు నుచితం బైన వర్తనంబు నడసీతి మిట మీంద నతిని పాలఫలం బెట్టు గావలయు న ట్లయ్యెడు నని ॥; పలుకుచు నొక్క శుభముహూర్తంబున. రెంటికిని సరి సులభము. తే, తనకుదారసోదరభానమునమ రణస హాయముగ దివి రెడువీరు ననలజాతు మిగుల గాననీలసమాఖ్య మెజణయునాని 1 భూసుతాజిధృష్టద్యుమ్ను సేన గొన. | వలే, భూనతమైన, రా. తనకు నుదారమైన, సోదరభావమునకు = తమ్ము! వాన అనంజాతు? ఆజి = యుద్దమందు, దృష్ట, = దిట్టమైన, ద్యుమ్నుని౯ = సత్త్రముగలనా = నీలుని, సేన కావణ, అఖభీషీక్తుంజేసి యని ముందరి కన్వయము ఛవళీరిటేత ॥ క ఒ భావతనమచేత, అనీలసమొళ్యను2క భర్సాత్స్‌ లల, భా, దారసోదరభావము!౯ = బా. ఆజి = యుద్దముగలవాని, దృష్టద్యుమ్నుని, కడమ సరి.

215 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము వ అభిషిక్తుంజేసి సంవిహితసకలసన్నా హుండై. 120 ఆ, అనికి నగ్రమ్రై చుహాదిప్పురాణిగా నంతవనవయంబు అన్ని యు జీలు నుగ్గుగాం బదహతి నుజుమాడుసేనతో చాజిరంగమునకు నతంయడ నడవ, 121 రా. అనికి మహత్‌ = ఉధికమైన్న అరిప్పుర = శత్రుపురమైన లంకయొక్క, అజిర 9 ('ప్రాంగణములయందుండు, ఆంగణంచచ్వరాజిరో అని అ. అనంత = హుళములైన, వవచయంబు అన్నియు౯ = ఉద్యానతనాదులు, చియినుగ్గుగాా అతండు = రాముండు నడచెను భా. అనికిళా = యుద్దమునకు, మహారిపురాజిరాక = వచుసమూహమురాలగా, అతండు = ధర్మజాండ్కు నడచెను, ఆ తెగువ నిట్టు నడచి మిగులం జీరికలంక ముక్షధృతివిబాసముగం గడంకం బోరు నడపె దృఢసునోరథహరిక్షుంజ రోగ్రబలము గొలిసియా గ్రహమున. 122 రా. లంక, ముక్షధృతివిలాసముగగా = తల్లడిన్లగా ననుట, మిగులం జీరికను = అత్యంతసమీపమును, నడచ్చి, దృఢములైన మనోరధములుగం, హరి కుంజర = వానరశ్రేష్టుడైన సుగ్రీవునియొక్క్య, ఉగ్రబలమును, కొలిపి = సెరకేన్మి పోరు నడపేను. భఖభాచే్య కరింకముక్తః నిష్కళంకమ్లైన ధృతిచేత, విలాసముగణ= ఒయ్యారముగా, దృఢ మయిన మనస్సుగల రధహరికుంజరములచే నుగ్రమైన, బలము = సేనను, కడమ సమము క. అమ్మను జేంద్రునిబలవ ర్ల్గమ్ము మొదలినాండు భీష్మరక్షోర్షితద ర్చమ్మునం గనియుసుయోధను తమ్ములం జతురంగసైన్యతతులజయించెన్‌ 123 దొ. అమ్మనుజేంద్రుని = రామునియొకృ, బలవర్లము, భీష్మ = భియంకరు్రైన, రాతసులచేత్మ అనిత = సంపాదింపబడీన, సుయోధ ౪ సద్బటుంచేత, ముత య్య్మిల = స్తుతింపంబడిన, సైన్యతతుంను జయించెను. భా భీష్మునియొక్క రక్షేత చూ్షితమైన దర్భమువేత కనియు = ఎదిరెంచునట్రే, సుయోధనుతమ్ముల౯ = చుశ్శాసవాదులను, చతురంగసైన్యతతులను జయించెను

చతురాశ్వాసము 216 ఫీ అన్ఫపాల శ్రేష్టం డన్వేళనురుమాధ వ్రేమకృతవిజయ ప్రకర్ష మరయుచు నంగదశరభకేసరిగజ ర్ష భతబలిసమీరణసుతాజి శ్రేభీమహత్త్ర మీజీంచుచు నుగ్రసం, పాతిద స్రసూతొచ్చభల్ల రాజ వేగదర్శితనూర్దితాగణ్యదర్పంబు చూడ్కుల కొాసంగెంచు శూరతావి త భాసీ నుత్తమాజుం బరాసుఫణిశిఖండి నవలసంభవు పైన్యేశు ననిం గరంబు మగతనము సూసం గనుంగొంచు మజటియు ద్రుపద ముఖ్యలరణంబు గనుచు సమ్మాదమనుందె. 124 రా, అన్బపాల శ్రేష్టుడు = రాముడు, అవ్వేళను = యుద్రసమయమందు, రమాధవ డ్‌ సు(గ్రీవునియొక్క. (ట్రే = నెనరు చేత, కృత = చేయంబడిన, విజ = గెలుపుయొక్క, ప్రకర్షము = అతిశయమును, అరయుచు౯, అంగద, శరభ, కేసరి, గజ, బుషభ శతబలి, సమీరణసుత = హనుమంతునియొక్కయు, అఆజ్‌కేలీ = యుద్దవిలాసముయొక్కు, మహత్త్యము = అధిక్యమును, ఈశక్షించుచుక, సంపాతి = సంపాతియొక్కయు, దస్రసుత ఇ మైందద్వివిదులయొక్క.యు, అచ్చభక్రరాజు = భల్ఫూకపతిళలైన జాంబవంతుని యొక్కయు, “బుళాచ్చభక్లబాలూకా అని అ. వేగదర్శియొక్కయు, తను = శ్రరీరములయొక్క- దర్చంబుః బలిమిని, చూడల కొసణుచు౯ = చూచుచును, ఉత్తను రర బడల జస్ట్రగలవచి. పర = శద్రవుంయొక. అన. ట్రిచమది. ఫణీ = సర్పములకు, శిఖండి = నెమలియైనదాని, సైన్యేశు౯ = సేనాపతీయైన నీలుని, “క్తనుణొంచుక ద్రుూవృతనులే, “ప్పబ్లాశీద్రుద్రుమాగమావొ అని అ పద = స్ట్రానముగాలోల వానరులలోప, ముఖ్యుల = 'శ్రేష్టులయొక్క, రణంబు€ గనుచు సమ్మోద మందెను భా, అన్నపాల శ్రేష్టుడు = ధర్మరాజు, ఉరు = అధికమైన, మాధవ = కృష్ణుని శ్రుత, ట్రమ చేత గెతపైను విజయ “ అర్దువన. ప్రకర్షము = ఆతిశయమును, అంగదను = శేడుకచే అరయుచుక, “*అంగదనాధు (మింగిన వృకావలిద న్వెసముట్టుకొన్న” యని సోమయొజుల ప్రయోగము, శరభ, కేసరి, గజ, బుషభ, శతములభంగిని, బలి = బలముగల, సమీరణళతే = భీమునియొక్క, ఉగ్రమౌనట్టుగా, సంపాతి = పారుచున్న,

217 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము దస్రసుత = నకులసహద్ధేవులయొక్క, అచ్చ = స్వచ్చములైన్న భబ్లరాజు = బాణడ్ర్టముల యొక్క, వేగ = వేగమును, దర్శితను = చూచువాండౌటచేత, దర్బంబు చూడ్కులకొసయు, శూరతావిభాసి = శార్యముచేత నొప్పెడి, ఉత్తమోజుండనెడు పాంచాలుని, పర = శదత్రువులయొక్క, అసు = పప్రాణవాయువులకు, ఫణి = సర్పమైన, శిఖండిని, సైన్యేశు౯ = ధృష్టద్యుమ్నుని, కనుగొంచు౯, (ద్రుపదముఖ్యుల = దద్రుపదుండు మొదలైనవారియొక్క, రణంబుగనుచు నమ్మోదనుందెను. శా, తృత్రాచారవిహారి య్చై విజయరక్షానిష్థం బెంపాందుని శ్వత్రాత౯ విభు విష్ణు నారయుచు నాన్చర్యంబు లిద్దేవుచా రిత్రంబుల్‌ హరియూధచోదకత నిరీతి౯ వినోదించునే చిత్రంబే గెలు సీబలాలి కని చూచున్‌ ఖేదరన్రాతముల్‌: 125 రా. కత్రాచార = త్యత్రియాచారముచేత, విజయరత్షా = జయసంపాదనమందు6గల, నిష్టను = ఆసక్తిచేత, విష్ణు౯ = రాముని హరియూధ = వానరకులమును, చోదకతను = పనిగొనువాండాటచేత, కడమ సరి. భా. తత్ర = సారథియొక్క, ఆచారముచేత = సారథ్యముచేత ననుట, విహారిడ్డై, విజయ = అర్జునునియొక్క, విష్ణు = కృష్ణున్ని హరియూధః౯ = అశ్వసమూహమును, చోదకతను = త్రోలెడువాం డౌటచేత, కడమ సులభము. వ అంత, కే2ైర స్తీ సింజినీనిర్హోషజితసము ద్రధ్వని మేఘనాదుండు సమిద్దశక్తి భీష్ముండు సందీ ప్పప్పథుశార్యగుణమణి వాహినీశుండు నిజాహవదశ దివసాంతరచితాతితీవ్రనిక్రమత శో భిల్ల నెంతయు విజృంభించి వాండు తన్మధ్యమునం బుట్టుతనసేనభంగంబు నరిసేనగర్వంబు నడంచి యడంచి తే. నాగభీషణబాణప్రయోగములను భీమనరవరచేష్టలు బెండువడంం దదనుజులసత్ర్రృతాపంబు లొదుగువడంగ6 గట్టువటీచెం బల్మలు నాజిఘనులు వొగడ. శై?

చతుర్జాశ్వానము 218 రా. సింజనీనిర్దోష = గుణధ్వనిచేత, మౌర్వీజ్యాసింబినీగుణః అని అ. జితమైన సము(ద్రధ్వనిగల, మేఘనాదుండు = ఇంద్రజిత్తు, సమిద్ద = (ప్రకాశింపుచున్న శక్తిచేత, ఖీష్ముండు = భయంకరుండు, సందీప్తములయిన పృ్పథుకౌర్యగుణములనెడు మణులకు, ' వాహినీశుండు = సముద్రునివంటివాండు, నిజాహవదళ = స్వకీయమూ్దావస్ట్రగల, దివసాంత = రొ(త్రియందు, రచితమైన్మ నాగ = నాగరూపములైన, భీషణబాణప్రయోగములను, నాగపాశములచే ననుట. భీమ = ఘోరములైన, నరవర = రామునియొక్క, చేష్టలు, తదనుజు = లత్ముణునియొక్క, లసద్రాతాపంబు భొౌదుగుపడం కట్టుపటిచెను. భా. సింజినీనిర్దోషముతో జితములైన సము(ద్రధ్వనియు మేఘనాదములును గలవాండు, పృథు = ఘనములైన శార్యగుణమణి = మణులవంటి శౌార్యగుణములు గలవాండు, శౌర్యగుణభూషితుండనుట. వాహినీశుండు = సేనాపతి, భీష్ముండు, నిజాహన = తన యుద్దవముయొక్క, దశదినసాంతర = పదిదివసములలోపల, చిత = సంపాదింపంబడిన, తీవ్ర, విక్రమతను = వి(క్రవుము గలవాండౌటచేత, నాగ = సర్పములభంగిని, భీషణములైన బాణ'్రయోగముల చేత, భీమునియొక్కయు నరునియొక్కయు, చేష్టలు, తదనుజుల = నకుల సహదేవులయొక్క, ఆజిని = యుద్రమందు, పల్మణుం గట్టుపజేచె నని క్రిందటి కన్వయము, కుంటుపజిచె ననుట చు దొర ననుజాన్వితంబుగ సుదుర్దమదుర్లశం గుందంజేసి యి ట్లురునడిం బేర్చుశాత్రపురణోద్దతిపెంపు సహింసలేక తా సరగున దాని మాన్సహరిచక్రముం బూని యొదిర్చె నంతనే మరలె నరాతియర్నగరిమం దనపూయు నివారితంబుగన్‌. 128 రా. హరిచక్రము = వానరసమూహము, అరాతి = శత్రువైన ఇంద్రబిత్తుయొక్క, యత్నగరిమను = బాణప్రయోగాది యత్నములచేత, మరసెను = ఓర్వలేకవెనుకతీసెను. కడమ సులభము. భా. హరి = కృష్ణండు, చక్రముం బూని యొదిర్చెను. ఆంతనే = అప్పుడే, నద అర్జునునియొక్క, అతియత్నగరమును = ప్రార్ధనచే ననుట మరలెను. వ అంత సీ. అ_ట్షవార్యప్రాథి నలరుపితామహు నరశక్తి బ్రబలుదీవ్య త్రుతాస గుణశాలి విజయుండు కోదండఘననాద సంపదుల్లాసితసకలనిజచ

219 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము మూసంతతిశిఖండి యేసె నారచితస చ్చద్మసంగ్రామ(ప్రచారుం డగుచు వైరిన్సృపాలకుమారులహృజయంబు లెంతయు భేదిల్ల నిద్దవివిధ

ఆ. విశిఖవిసరనిబిడవివిధసమస్తమ

ర్మతనుజేసి యుద్రమహి౯ బడంగ

నేసి గురుమనోవికాససంపాొదియై

యా ప్తబంధుజనుల నలరంశేసి. 130 రా పీతామహు = (బ్రహ్మయొక్క, వరముయొక్కశక్తీచేతం బ్రబలెడి, దీవ్యత్‌ =

(ప్రకాశించుచున్న, ప్రతాపుణములవేత, శాలి = ఒప్పుచున్న, విజయముగలవాండు, కోదండ

మనెడి, ఘన = మేఘముయొక్క, నాదముయొక్క, సంపల్‌ = సమ్బృద్దిచేత, ఉల్లాసిత =

సంతోషింపంజేయంబడిన, సకల నిజచమూసంతతి యనెడి శిఖండి = నెమెళ్ళుగలవాండు, ఆరచితమైన, సచ్చద్మ = కపటముతోంూడిన, సంగ్రామ'్రచారము గలవాండగుచుక =

'మేఘములలో నుండి యనుట ఇద్ద = ప్రవృద్రములునై, వివిధములైన, విశిఖ =

బాణములయొక్క, విసరసవూహములచేత, “సందోహవిసరద్రజాఃి అని అ.

నిబిడమౌనట్టుగా, విద్ధ = భేదింపంబడిన, సమస్తమర్శత్తును = సకల మర్మస్థ్రానములు

కలవాండౌటను, చేసి = మర్మనులు భేదించి యనుట. గురు = రావణుని యొక్క, కడమ సులభము,

భా. వరశక్తిగలవాని, (ప్రబబులుని౯ = భీష్ముని, శాలి = ఒప్పెడువాండు, చమూసంతతిగలవాండు, విజయుండు, అర్జునుండు, శిఖండి, ఏసెనా౯ = ద్రేసెననగా, రచితమైన, మర్మ = ఆయములుకల, తను = శరీరముగలవాని, చేస్తి గురు = అధికమైన, కడమ సమము,

క. దీనతం దత్ర్రతిపక్షబ లానీకము గుందుచుండె నారాత్రిం గడు౯ మానసములార్తిం బొగులం గా నిట నేదిబ్రతు కేదిగతియో యనుచున్‌. 1వ 1 ఉభయ సమము,

ఉ. అంతట నద్భుతంబుగరుడాగమనంబు విరాకృతాహితా త్యంతసనూర్షితోర్దితజయాభ్యుదయం బయి భీష్మపాతసం 'క్రాంతిఘనవ్యధ న్నెజయం గా మణసింపం బునర్మహాజిని క్రాంతి కుపక్రమించువిభుంగాంచి దినేశసుతాదు లుబ్బుచున్‌. 132

చతుర్జాశ్వాసము 220 రా. అద్భుత మయిన గరుడాగమనంబున, నిరాకృతాహితా = నిడిపింపంబడిన సర్పముల గలదౌటచేత, ఊర్రితజయాభ్యుదయంబుయి = గెలుపు నందలి యుబ్బును రప్పించి యనుట. భీష్మ = భయంకరమైన, పాత = పాటుచేత, దినేశసుతాదులు = సు(గ్రీవాదులు, కడమ సమము, భా. అద్భుతంబుగ౯, రుట్‌ = రోషముయొక్క, “ ప్రతిఘారుట్కృధా, స్త్రియా” మ్మని అ. ఆగమనంబు నిరాకృతమైన యహితులచేత నత్యం తము, సమార్దిత = సంపాదింపంబడిన, ఊర్జిత వైన, జయాభ్యుదయువల గలద్దె కోపించి శత్రుజయాతిశయమును నిరాకరించె ననుట. భీష్మ పాతముచేత, సంగక్రాంత = సంక్రమించిన ఘనవ్యధను మణజపింపడాం బునర్మహాజియందు(గల, విక్రాంతికి౯ వి వ(క్రవుమునకు, దినేశసుతాదులు = కర్ణాదులు, సంభ్రమించిరి అనిముందరి వచనమునంగ్రియ. కడమ సులభము, వు చేరి పొడగాంచి ్రస్తుతసమరసన్నాహసముచిత స్రకారంబున సంభ్రమించి రంత నరుణోదయం బగుటయు, 133 రెంటికి సరి. సులభము. క గురురత్షోర్లితదర్ప స్పురణముచే శత్రుసైన్యములు మార్కొనం జె చ్చెర వైవస్వతసంతతి నరవరుం డొగి నద్దుర మొన్న సబలుండై 134 రా. గురు = అధికమైన, రకస్సులచేత, ఆర్షిత = సంపాదింపంబడిన్న దర్చ్భస్ఫురణము చేత. ను అప్పుడు 135 క అత్యంతము నవనిసుతా పత్యతనుబలంబులోనం బస మీటి మహా దైత్యుం డనంబరంగు శూర స్తుత్యుం డసమరోషవికృతి ధూమ్రాక్షుం డనిన్‌. 136 రా. అవనిసుతాపతి = రామునియొక్క, అతను = అనల్పమైన, బలంబులోన, అసమమైన రోషవికృతి గలవాండు, ధూ(మ్రాక్షుండు, కడమ సరి. భా అవనిసుత = నరకాసురుమియొక్క, అపత్యతను = ఫుత్రత్వముచేత, పరంయగు

221 రాఘవపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము శూరస్తుతుండు = భగదత్తుండు, అసమరోషముయొక్క వికృతిచేత ధూమ్రవర్దములైన, అక్షుండు = కన్నులుగఅవాండు, చరించె నని ముందరి పద్యము. (గ్రియ తే. దళితహరికుంజరశతాంగముల ధరి(త్రిం గప్పుచు యథామనోరథగతి. జరించె నవనిజారూఢమదవారణ క్రియలకు నిలువ లేక సార్రబలయోధులు దొలంగ. 137 రా దళిత = భేదింపంబడిన, హరికుంజర = వానరవమఖ్యలయొక్క, శతములయొక్క యంగములవేత, నిజ = తనయొక్క, ఆరూఢ = ధృడమైన, మదముయొక్క, వారణ క్రియలక్షుకా = పోమొత్తుటలకు, నిలువలేక యషపార్రబలులైన యోధులు తొలంగ, చరించెను భా హరికుంజర శతాంగముల?౯ = రధాదులచేత, నిజరూధమైన, మద వారణ = మత్తేభముయొక్క, క్రియలకు = యుద్ద క్రియలకు, పార్షబల = ధర్మరాజు సేనయందుథల, యోధులు తొలంగణ యధామనోరధగతి౯ = యధేస్టవృత్తి చేత, చరించెను వు అంత నంతయుం గనుంగొని [138 కు తమకమున మరుద్వరసుతం డమితవ్యధం జెదరునిజబలాళి మగుడ దు వ్లమరణజయశోభగప త్హృమహాశుండాలమునక్షు( దౌ నెదిరించెన్స్‌ 139 రా. మరుట్‌ : వాయువృయొక్క, వరసుతుండు = హనువుంతుండు, బలాళమగుడ్తక దుర్రమరణమందు గల, జయశోభ్యాకా = జయలక్ష్మిగలది, యగునట్టుగా, దత్త = ఇయ్యంబడిన, మహాశలవాంద్షు విజిగినమూంక త్రిరిగి జగడముసేయునట్టు నాధీరమైనవాం డనుట. ఆలమునక్రు౯ = యుద్దమునకు, ఎదిరించెను భా మరుద్వర = ఇంద్రునియొక్క, మరుతొప్తవనావ్సుర్రా అని అ. సుతుండు = అర్జునుండు, దుర్తమ క్‌ అణంపశక్యముగాన్సి, రణజ = యుద్రమువళ్లయిట్టిన, యశమగల భగదత్తునియొక్క, మహాశుండాలమునక్షుల = సుద్రతీక మ్వునైడ్రి గజమునకు ఎదిరించెను. తే. తొలంయ కెడ సాచ్చునూనవాద్రుల సుశర్మ

227 భూతి నెదిరించునాకపికేతను నతం డాజి నొప్పించి మడిసె వాహనముతోడ. 140 రా. మానవాదుల౯ = మనుష్యుల భశ్నీంచెడు నారిని, సు = మివ, తయు, న్‌ = సుఖమౌనట్టుగా- అనాయాసముగ ననుట. యోధులను = పోళెడినారిని, సాజంటోలి = పాఆఅందటీమి, ఎదిరించెడు, ఆకపేకే = ఆహనుమంతుస్తో అతండు = అదూమ్రూళుం దనెడు రావణుని మూలబలకర్త, తను౯, ఆజిని, ఒప్పుంచి = అస్సుగించి, రుదిసెను భా. మానవాదుల౯ = మానములః బలొడువారిని-పంచములాడువాని ననులు. సుశర్మ యోధులను = సంసప్తకులను, ఆకసికేతను౯ = అర్జునున్మి అతందు = భోదత్తుడు నొప్పిచి, వాహనముతోడ౯ = ఏనుయుతోంయూడ, మడిసెను. (. వు మజణియును, శే! క బహురక్షోభయసేనలు విసితొజినిం ద్రైళ్త నంత విలసిక్లై జగ న్మహితాహవరుచిరక్షీ స్రహస్తకోదండగురుతరస్పూర్తిగడున్‌. (2 రా. బహురక్షస్సుల యొక్క, అభయ = భయరహీతములైన్న ఈుచి = చచుకన్ను రక్షి = రక్షించెడి, ప్రహస్త = రావణుని సేనాపతియ్టైన (ప్రహస్తునియొక్క, కోదందమునేత్త గురుతరమైన స్పూర్తి విలసిళల్లను. భా. బహురతగ్రల యుభయసేనల్సు, జూన్మహిత = ఒగత్రిసిద్రమైన ౨సననుందు, రుచిర = ్రకాశింపుచున్న, త్మిప్రమేవంశమై, హస్తముగల, క్షోదందగురు = ద్రోణునియొక్క, తరః = బలిమియొక్క, సూర్తి విలసిల్రిను. సీ ఆమేటి తనదుసైన్యమును బద్మవ్యూహ భంగి. జూపట్టంగం బన్ని. హతిక రప్రహార ప్రవర్తనలచేం జీకాకు వణచుచుం గడు. జొచ్చి మటిచియాడు వీరకుంజర జగద్వినుతవిక్రము ధనం జయతనూజు సుధద్రసంతతి నన రోదించి బహుమహాయోధనన్యాపార శూరత ్రాపుగాణోరిపోరి తే గెలువ నోపక మిక్కిలి నలంగి యంత నతనిధర్మ విహినయుద్దాతిశయము

223 రాఘవసొండవీయము, సహ్యాఖ్యానము చేత జంపేంచెం దనుల దనసేనవారిం గొచుకొన నొండుమార్గంబు గొనలేక శశ 3 రా సైన్యమును = రాశససైన్యము, పద్మవ్యూహభంగిల = పద్మ సమూహమువలి, చూపబ్టుగక. పన్నహతిక = పాద(్రహరముల చేతను, చరచి యాడుచున్ను వీరకుంజరుండు గనుక సైన్యము బద్మ వ్యూహాముంబలె నుజుమౌాడెను. వైరకుంజరుండు గనుక సైన్యము బద్మ వ్యూహాములుళె నుబుమాడెన్సు సు = శొప్టైన, భద్రసంతతి౯ = ఉభద్రంతతి = శుభపరంసరలు గలవాని ధనంజయ తనూజ౯ = అగ్నిపుత్రుందైన నీలుని ఆమేటే. 2 ప్రహస్తుడు, అవరోధించి యని యన్వయము. మహాయోధన = అధికయుద్దము యొక్క, యుష్టమాయోదనంజన్య మ్మనీ అ. అతని = నీలునియొక్క, ధర్మవిహీన = విల్దులేని, యుద్దాతిశషయముచేత, కరస్రహారమున ననుట తను = తన్ను, చన సేనవారిని, జంపించెను, 'ప్రహస్తుండు నొచ్చి ననుట భా మేటి = ద్రోణుడు, ఫద్మవ్య్యూహభంగి, సన్ని = రక్షించి అంతట నుండి యభిమున్యునకు విశేషణములు, హతికర = నాశకరములైన సుభద్ర యొక్క, సంతతి = కుచోరుందైన యభిమన్యునిి మహాయోధుల యొక్క శూదత 'ప్రావుగా ధర్మహీన = అధర్మమైన, అతవనిల = అభిమన్యుని ఆమేటి చంపించెను. కడమ సులభము. సీ అతశౌర్యపరసుశర్మాళిష్ణ విజయతః జేసి నానాపార్దసేనలపుడు రోద్రవరోల్లాన రాజితు నకయ ధృతి సింధువాయకుం దీబ్రక్తి నాకీశు దృథరణోళ్చేకుని మంచి తో చ్పడలేక యొదుగ వాబభియుండట్టు 'ద్రురగెను విరథుండై తదను చుళ్ళాసన చమజగదాహతి ననయముం జతి అ కోరే జేనినాదు కొన్వుర్తున కిస్పైటు వెలసే నకటు! యిది యవార్య మనుచు చేలు వావిటావు విని యంత జిస్టుండు రా, అ ణ్‌ జు అకృష్ణ ౪ (న. కస్రలర సుక + మిక్యిలి సుఖ టీ నానావిధములైన్క అపార్టేషలు = విల వ ప్రయాసముననే రాక్షస సేనల గెలిచె ననుట, య్‌! “ ఎకాగిన దాకససేనలు, రౌ్రమ్టన యుల్లాసమువేత,

చతుర్జాశ్వాసము 224 అకయధృతిచేత, సీంధునాయకు౯. =. సముద్రుని వంటివారి, తీవ్రశక్తీ గలవాని, దృఢరణోత్సకముగలవాని, అక్తీశు౯ = వానరుండైైన నీలుని, “వానరుకీశు” అని అ. ఒదుకళ “శృనలొదుగలా, అబలియుండు = ప్రహస్తుండు, త్రుంగెను, దుశ్ళాసనతను = శిక్షింప శక్యముగానివాండాటచేతను, జగదాహతిని = జగత్సంహీరముచేతను, ప్రతికోటిలేని, కొమరునకు౯ = ఒప్పిదమునకు, అనుచు, జిష్టుండు = జయశీలుండు, పంక్తికంధరుండు = రావణుండు, వేలొను. భా. అతిశార్యపరుండైన సుశర్మచేత, ఆకృృష్ట = వెడలందీయంబడిన, విజయతంజేసి = అర్జునుండు గలవాండౌట చేత, అభిమన్యునకు విశేషణము నానావిధములైన, పార్టసీనలు _ పాండవ సేనలు, రౌద్ర = రుద్రసంబంధమైన, వరముయొక్క యుల్లాసముచేత, రాజితుండ్రైన వాని, అక్షయధృతి౯ = అధికధైర్యముగలవాని, తీ'వ్రశ్తిచేత, నాకీళు౯ = ఇంద్రునిః బోలినవాని, దృఢమైన రణమందగు, ఉల్సేకుని౯ = అధిక్యముగలవాని, సింధునాయకు౯€ సైంధవుని, మించి, ఒదుగలూ, ఆబలియుండు = అభిమన్యుడు, దుశ్శాసనతనుజు = దుశ్ళాసనుకుమారుండైన లత్మణునియొక్క, గదాహతి చేతం ద్రుణౌను, నాదు, కొవురునకు౯ = కుమారునికి, అనుచు, ఖండిత = ఖండింపంబడిన, అరిపంక్తులయొక్క, కంధర = కంరములు గలవాండు, జిస్టుండు : అర్జునుండు, వేగెను. వు ఇట్లు శోకసంత పమానసుం డగు నతనిం గనుంగొని. 145 రెంటికి సరి. సులభము. జ ఊహ గలంగి యిట్ట్రడల నూరక యేటికి నాహనక్రియా ప్రాహాసవర్తనంబుతజీ౯ జావులు క్రొత్తలె చాలు నిట్టిదు ర్మోహమిడం ద్వదింపుము సముత్కటశో కవిషాద హేతువై జీహిం గరంబు గీడ్వణుచు దీనితగుల్‌ మదినెంచి చూచినన్‌ 146 రా. విషాదహేతు = ఖ్రేదహేతువైన, వైదేహిక్‌ = సీతను, త్యజింపుము. కడమ సులభము భా. దుర్మోహమును ద్యజింపుము. దీని తగుల్‌ = మోహాసక్తి దేహి౯ = మనుష్యుని, క్రీద్వఆచును. క్ష అని పేద్ద లైనయౌప్తులు దనుం చేర్చంగ నుస్పు రనుచుం దలయూంచి మనం బునం దత్తదహితన్ఫపన 47 రనచింతం గనుక బలిసి రా దనలోనన్‌ జావ శెంటికి సరి. సులభము.

225 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఉత్సాహ. ఆదుకొన్న కానరమున నకటు మనుజమాత్రుండీ మేదినిపయి సింధురాజు మీఆణి వచ్చి భీమసే నాదిబహుసహాయచయము నాంగి చెలుచువాండెహా నాదుపట్టినట్టివలమున౯ గణింపం డేమియున్‌ 148 రా. సింధురాజు౯ = సముద్రుని, మీటి వచ్చి బ్లివువ్వైన సేనాది బహుసహాయచయమును జెజుతువాండె, నాదుపట్టినట్టి = నేంబట్టేన, చలమును, నళ = నన్నును, గణింపండు. భా. సీంధురాజు = సైంధవుడు, సహాయచయమును, అంగి, నాదుపట్టి = అభిమన్యుని, చెజుచువాండె = కూల్చువాండే వ. అని యుగ్గడించి యందుల కేమి యన్నియుం జిక్కనయ్యెడు ననిరోష వేగంబున రోజుచు నందణు నిన ని ట్రనియె క్షేశ9 రెంటికి సమము, సులభము. కు ధృతినేన కూల్తు నరిసం హతిం బాజలం దటిమి తతిమి యాసింధుమహీ పతితలసద్చలవత్సై న్యతనూఖండముల జంబుకాదులు దనియన్‌ 150 ॥ ఛా అరిసంహతి౯ = శత్రుసమూహమున్సు, అసింధు := సముద్ర పర్యంతమైన, మవా = భూమియంద, పతిత = పడిన కడమ సులభము, భా. సింధుమహీపతి = పైందవునియొక్క, తలను గూలును. తే వినుడు నాపంత మిదె నేండువేగయ్యక్‌ - గత నలిగి యానృప్పుని నేలం గలపువాయె నలినమి[త్రునస్తమయంబునక్తు మునుప్పుగ భానుపుర్రాదితత్పక్షబలముం దటిమి కేక 1 రా. మజీయు రావణునివాక్యము, వేగయుక్తమయినగతిచేత, నలిః = వేడుకచేత, అమి[త్రు = రామునియొక్క, ఆ స్తమయంబునక్షుల = నాశనమునకు, నునుపుగస భానసుత్రాది నా మొగలుగౌలోల, తత్పక్ష = ఆ రామునికి సహాయమెన, తః సహాయ సృ - ఆ రవ కదలిక అని వి. బలమును దజిమి, ఆ నృప్పుని౯ = భా నుజటియు . వ తెల్లవారినను, నలిన మిత్రు మ్‌ , అభము

చతుద్దైశ్వానము 226

త్తే ఏం గడంగి యిట్లు గొవింపనేని బెలుచ6 జత్తురు గ్రాజిభాసురజ్వలనమునకు శలభత వహించి యస్మాకసైన్యపతులు విద్విషత్సైనికులు సముద్వీక్షం జూడ 152

రా అస్మాక = మన సంబంధులైన, 'సైన్యపతులు, ఉగ్రాజి యనెడి భాసురమైన, జ్వలనమున౯ = అగ్నికి. శలభత వహించి, సముత్‌ = సంతోషయుక్తమైన, వీక్ష౯ = దృష్టిచేత, విద్విషత్‌ = ఆ రామునియొక్క సైనికులు చూడలౌా జత్తురు, ఇంక దనవల్లంగాని జయము రా దనుట.

భా. అస్మాకసైన్యపతులును వవిద్విషత్రైనికులును, సముద్వీక్షంజోడ౯ = తలలెత్తిచూడంగా ననుట, రుక్‌ = దీఫ్టులయొక్క, రాజి = పంక్తుల చేత, భాసురమైన జ్వలనమునకు కడమ సులభము.

వ. అని పలికి పలికినట్లు బెట్టిదంపు. బెంపుసాంపు పొంపిరివోవసన్నద్దుండై యుద్రయాత్రగావించి యావీరకంఠీరవుం దకుంఠ వి[క్రమోత్సేకంబున ననేక యోజనవిస్తార దారుణంబుగా౯ బన్నినపరబలవ్యూహంబునందు సాొహసోల్దాస భాసితశరాసన కళావిశేషంబున నీసు నెజపుచుం దెజపీగొని రధంబు వజపించి యెజపుపజపున నడ్డగించు. పగణ యొడ్డుగడ్డుజికిచించుకొని తనతోన_ చొచ్చునిచ్చలంపు చెచ్చరిక చాలక యక్కడెక్కడల దలపడి వెలివెలినపోరి నిజయోధవీరులకు దూరదృళ్య వూనకేతన ద్యోతనంబునం బీతి యొసంగుచు. నిశాత నిజశర వ్రాతపాతంబులచేత భూతలఅంబున నవిరళంబుగా నొరగిన హరికుంజిశతాంగళకలంబులచేత భూతలంబున నవిరళంబుగా నొరగిన హరికుంజిశతాంగశకళంబులచేత వికలత్వంబు నొందక యమందస్యందన ప్రచారంబు సారధ్యాళ్చిర్భచర్యామహిమ మహనీయహరినైపుణోద్రీసితా టోపంబై యొపుచూపం బ్రతాపంబు మెటసీ రణవిహారణరణరణికి విజృంభణాస్తంభ సంభ్రమ్యమాణ చండకోదండ దండకుండలీభావావినాభావ సుభగంభావుక శరప్రయోగ వేగచాతుర్యాళ్ళర్య దశభుజయుగయుగళవిగళి తాగళిత జయదర్పవిభువుం డగుచు నభినవసరణి నురవడించె నప్పు డప్పుర బలంబునందు౯ గొందణు. 153

227 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా. హరికుజర = వానర (శ్రేష్టులయొక్క, శయములమొక్క, సొర = (శ్రేష్టమైన, ధీ = బుద్దికి, అళ్చర్యమైన చరా = గతియొక్క, దళభుజయుగ యుగళ = వింశతిహస్తములయొక్క, కడమ సరి. భా. సారథ్యవలముయొక్క యాశ్చిర్యచర్యావుహివుచేత వుహనీయమైైన రణవిహరణమందుళోల, రణరణిక = కాంవ్షాతిశయముయొక్క యనుట, బం(్రమ్యమాణ = మజేమణి పరిభ్రమించుచున్న, శరప్రయోగవేగచాతుర్యము చేత నాశ్చర్యమైన, దళ = అవస్ట్రగల, భుజయుగయుగళ = పూనుగాంధ్లవంటి రెండు భుజములయొక్క, కడమ స్పుటము. క్క వేమజు మనగుర్వశ్వ త్చానులరీ ఘోరవీరథరుబాణకదం బామితవర్షముదుస్తర మై మెజుసెం దదస్రభేద్యుండయ్యె నితండున్‌ 154 రా మన = మనయొక్క, గురు = (్రేలైన, అశ్వత్ఞ = రాని, ఆమలక్షీ = ఉసీరిక్క తిష్యఫలాత్వామనక్షీత్రిమ అని అ. వీరతరు = మద్ది, “నదీసర్జోవీరతరురింద్రద్రుః కకుభోర్జున” అని అ. భాణ = గోరంట, “*నీలీరుంటీద్యయోర్బ్పాణగొ అని అ కదంబ = కడిమి, “నీపప్రియకకదంబాస్తుహలిప్రీయే” అని అ. ఈచెట్టయొక్క, ఆమితవర్షము చాలరబ్రయోగిచుట, దుస్తరమై = తరింపరానిదై, మెజసెను, ఇతండును = రావణుడును, తత్‌ = ఆతరువర్షముచేత, అ(్రభేద్యుండయ్యెను, అని పలుకుచుండ నని ముందరి కన్వయము, “*ఆమలక్టో' అను శబ్దమున ఆ యనెడు నుపసర్గమున్నది గనుక యతిన్హానవఎనకు తకారవేం చెల్టును. ఇది (ప్రాదియతిః ఇందుకు లత్మణము. కవిలోకచింతామణి యనెడు తాతమభట్టుఛందమందు, ఆ ' ధ్రాతింగబ్రాదియోగసూత్రంబు గలిగిన నుభయమును వచింప నొనరు యతికి, సాతిరిక్తభక్తిశక్రసేవితకమ, లాలయానివాస లత్యుమిదియో ఇందుకు విరాటపర్వవుందు సోవుయాజి, ఉ. “శ్రీయనగౌరిన బరతయచెల్వముచిత్తము. పల్లవింపభ, ('ద్రాయితమూర్తిరై హరిహరం బగురూపము దాల్చి విష్ణురూపాయ నమశ్శివాయ యని పల్కెడు భక్తజనంబు వైదిక ధ్యాయితకిచ్చ మెచ్చుపరతత్త్వ్యవము. గొల్బెదనిష్టసిద్దెకి౯.” హరివంశమందునాచన సోమనయ, క. “ఆపాదశిరోలంకా, రాపాదితచారుతాభిరావంత్త ్యవాహా, ర౮ూపాలోకన తుష్టా, కూపారకుమూరికాముకురమణిరాజూ.” ఇట నుదహరించినది గనుక, అళత్హాముల ఘోరవీరతరు- అని తకారమే యతిగా సూరపరాజుగారును (బ్రయోగించినారు.

చళుర్జాశ్వాసము 228

భా. గుర్వశ్వత్హామలకు౯ = ద్రోణాశ్వత్చామలకును, ఈవీరతరు = వీర(శ్రేష్టుడైన యీ యర్జునునియొక్క, బాణకదంబ = బాణసమూహములయొక్క, అమితవర్షము మెఆసెను, ఇతండు(= అర్జునుండును, తత్‌ = అబాణవర్షముచేత, ఆ్రభేద్యుండయ్యె౯ = భేదింపరానివాం డాయెను.

తే. కొందజణతరియ ప్రేరితస్యందనాశ్వ కర్ణముఖ్యో([గ్రతరుల మోఘతకు6 దలంకం గొందణు మనన్ఫపాలునిగురుక్సుపక్పుత వర్మధర్మనర్తన గొచు వగవ మనంగ, 155

రా డ్రేరిత = (ప్రయోగింపంబడిన, స్యందన = నెమ్మిచెట్టును,

“తినిశేస్యందనొోనేమి,” అని అ. అశ్వకృర్ణ = మద్రిచెట్టును, “సాలేయసర్షకార్భ్యాకర్ణకాః”

అని అ. ముఖ్య = మొదులుగార్గల, ఉగ్ర = భయంకరములైన తరుల = వృక్తములయొక్క,

మోఘతకు౯ా = వ్యర్ద్హత్వమునకు, నృపాలుని = రామునియొక్క;, గురుకృప = అధిక దయకృతమైన,. వర్మ = కవచముయొక్క, ధర్మ = (ప్రకారముగల, వర్తన = వృత్తిగలది, కృపకు విశేషణము. కాచును, కడమ సులభము.

భా. అతిరయమువేతం (బ్రేరితములైన్న స్యందనాశ్వ = రథాశ్వములుగల, కర్ణ ముఖ్యలైన ఉగ్రతరుల = ఆత్యుగ్రులయొక్క, మోఘతకు౯ = ఓటమికి, నృపాలుని౯ = దుర్యోధనుని, గురుకృపకృతవర్మలయొక్క, ధర్మవర్తన = ధనుర్వ్యాపారము.

తే. కొంద అినతనూజాదుల క్రోవిలోనం (బ్రాణములు గల్ల్గం దెలియుండి బ్రతకెిద నున నీలగజముఖ్యబల మదె నిగుడి పొదివె శాత్రువుని వంచుం గొందలు సంతసిలంగ క్షే5్‌6

రా. ఇనతనూజాదుల = సు(గ్రీవాదులయొక్కు, నీలుండును గజుండును, కడమ సులభము.

భా. ఇనతనూజాదుల = కర్ణాదులయొకక్క నీల = నల్లనైన, గజములు, ముఖ్య = మొదలుగాలల,

వ. మజియు ననేకు లనేకప్రకారంబులం దత్తద్రణసమయ సము దయజయసరాజయ ప్రతీతివశంబునం బలుకుచుండ నతండు సర్వదుర్వారదోర్విలాసగర్వంబున నుల్లసిల్లుచు. 157

రెంటికి సరి. సులభము.

229 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము వనమయూరము. సారనిజచాపగుణశబ్దసమనుప్ర జ్యారసికశూరతరసాత్యకిరణా(గ్ర 'గూరతరశాత్మృతినిరూస్యగమనుండై చేరి యవి కారధృతిసింధున్చపు6 జూచెన్‌ [158 రా. సారనిజచాపగుణశబ్దమును, సమను[వ్రజ్యా = నెనుకొనుటకు, రసిక = రుచిగలవియునై, శూరులయొక్క, శరస = మాంసములచేత, అతి, మిక్కిలి, అకిరణ = కేరణసహితములైన, అగ్ర = ముల్కులుగలవీియు నైన, ళత్రుమాంసములచేతం గప్పంబడినవి యనుట, ('క్రూరశరముయొక్క, శాత్కృతులవేత నిరూప్య = ఎయుంగందిగిన, గమనుండై = గమనముగలవాందై, అవికారధృతిచేత, సింధు = సముద్రమైనవాని, నృపు౯ = రాముని, చూచెను. భా సార = థ్రస్టమ్రైన, నిజచాపగుణముయొక్క శబ్దమును, సమమ్రజ్యా = చనుకొనుటకు, రసిక నేర్చరియునై, శూరతర = శూరశ్రేష్టు డైన, సాత్యకియొక్క, రణాగ = యుద్దముఖమం దగు, క్రూర = నిష్టురములయిన, శర = బాణములయొక్క, శాత్కతి = శత్రుధ్వనులచేత్క విరూప్య = తెలియందగిన, గమనముగలవాండై వేరి అవికారమైన ధృతిగంవాని, సింధునృపు౯ా = సైంధవ్భని, చశాచెను. తన బాణప్రయోగద్వనులజాడును సాత్యశ్రియు6 గొభ్చిరాణూ నర్డునుండు సైంధవుని గదిసె ననుట. వ్‌ అంత. కే5్‌9 తే తివిరి గురుబ్బితవర్మాదిధ్భతివిలసిత విగ్రహస్నూర్హి- గడుమించి విజయసత్స హోయతాలోలుం డయి వచ్చు నలఘమన్యు దశముఖుని భీము నర్మనందనుండు దాడె, కేరి రా తివిరి, గురు = అధికమౌనట్టుగా, కృత = చేయంబడ్డ, చర్మాది = కవచము మొదలుగాగల సాధనములయొక్క, ధృతి = ధారణముచేత, విలసితమైన, విగ్రహ = శరీరముయొక్క, “శరీరంవర్ష్మవిగ్రహఃో అని అ స్పూర్తి౯ = స్పురణచేత, ఆలోలుండయి = అపచలులైై భయములేక యనుట, వచ్చుచున్న, అలఘుమన్యు౯ = అధికకోపముగవాని, భీము? = భయంకరమైనవాని, దశముఖునిః = రావణుని, ఆర్కనందనుండు = సుగగీవుండు, తాణెను.

చతుర్దాశ్వానము 230 భా. తివిరి గురుకృత వర్మాదులయొక్క, ధృతి = ధైర్యముచేత, విలసితమైన, విగ్రహ = యుద్రముయొక్క., స్పూర్తిచేత్య “రణఃకలహవిగ్రహొ అని అ. విజయ = అర్జునునియొక్క, సహాయత్వమందు, లోలుండై = ఆపేక్ష గలవాండై, లోలళ్చులసత్నప్టయోః అని అ. అర్జునునికి సహాయముగా ననుట, అలఘు = అధికమైన మన్యుదళ = రోషావస్టగల, ముఖముగలసాని, భీము౯ = భీముని, అర్భనందనుండు = కర్దుండు తాశెను. మ. మిహిరప్రోద్భవు6 డిట్టు శాత్రవునిలత్మీ౯ సైయ కుగ్రాచలా గగ్రహతం జేసి కడుం గలంచుటకు వీళం దాడి తద్దోరబా అహతి౯ సాధనహీనతం బొరసి ప్రాణత్యాగపర్యంతదు స్పహపీడ౯ భుజియించెణుల్మలు సుహృజ్ఞాలంబు జాలింబడన్‌ 161 రా. మిహిరసప్రోద్భువుండు = సు(గ్రీవుండు, ఉగ్ర = ఘనమైన అచలాగ్ర = పర్వతశిఖరముచేత్య హత౯ = హతమైనదానింగా, శాడత్రువుని = రావణునియొక్క, లక్మినిజేసి, పీడను భజియించెను, కడమ సులభము. భా. మిహిరప్రోద్భువుండు = కర్టుండు, మిహిరారుణపూషణః అని అ. శాత్రవునిలక్ష్మి = భీముని, జయలక్మీని, సైపపక యుగ్రమైన, అచల = ఫ్రరమైన, అగ్రహతంజేసి = ఆగ్రహరముగలవాండౌటచేత, తాంకి, తత్‌ = అభీమునియొక్క, 'ఘోరబాణహతిచేత, పీడను భజియించెను. తే. వాయుసూనుండు ధృతకరవాలహస్త నిహృతిచాతురిం బ్రతివీరువిశిఖవృష్టిం దొెలంగ జడియుచు సాహసం బలర నతని యరదమునకు లంఘించి శార్యంబు మెజఅయ 163 రా. వాయుసూనుండు, ధృత = ధరింపంబడిన, కర = హస్తముల యొక్కయు, వాలహస్త = తోంకలయొక్కయు, వాలహస్తస్తువాలధిః అని అ. విహృతిచాతురి౯ = విహారచాతుర్యముచేత, ధృతశబ్దము చాతురికి విశేషణము. జీలుపజిచె నని ముందరి పద్యమునం (గ్రియ. కడమ సులభము. భొ. వాయుసూనుండు = భీముండు, ధృతమ్రైన కరవాల = ఖడ్గముగల, కరవాలః కృపాణవ త్తని అ. హస్తముయొక్క, కడమ సులభము.

క అహితుని వాశ్చిర్యకర ప్రహరణవిధి జాల 'డీలువటిచె నతండు౯

231 రాఘనపొండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రహిందిరుగం దెచ్చుకొని వి గ్రహచేష్ట లడంగ నొంచెం గరువలిపట్టిన్‌ 164 రా, కరువలిపట్టి౯ = హనుమంతుని, నొచెను, కడమ సరి సులభము. భా, అహితుని౯ = కర్టుని ఆశ్చర్యమైన, కర = హస్తమందుళల (్రహరణ = ! ఆయుధముయొక్క, ఆయుధంతు ప్రహరణ మ్మని అ. విధిః = వ్యాపారముచేత, _అతండు౯ = కర్గుండును, కరువలిపట్టి౯ = భీముని, విగ్రహచేష్టలు, అడంగ౯ = మూర్చపోవునట్టుగా ననుట. క, నొంచి తదవసరజాతా చంచలఘనమన్యునహ్నిసంతతి. దనుం గా రించుచు నవు డెంతయు నల యించుమహాశత్రుభీమునిట్లుని పలికెన్‌ 165 రా. తదవసర = అసమయమందు, జాతమైన, అచంచల = స్ట్రీరమైన, మనమన్యు౯ = అధికకోపముగలవాని, మహాశత్రులకు, భీముకా= భయంకరుందైనవాని, వహ్నిసమతతి౯ = నీలుని పలికెను. భా. ఘనమన్యు = అధికళోక మనెడి, మన్యురైన్యేక్రతా[్రుధి అని అ. వహ్నిసంతతి౯ = అగ్నిసమూహముచేత, తను? = తన శీరరమును, కారించుచు౯ = తపీంపంజేయుచు, అలయించు = శోషిలంజేయుచున్న, తన శోకవహ్నిచేతం దానే తప్పుం డగుచున్నవాని ననుట, భీము నిట్లుని పలికెను. క కానలం గాయలు బండ్లున నూనముగా మెసంగి బ్రశుకకోరీ నీలా వానరునకు నీకును గుణి యైనను మద్చలము నొరయ న్మట్లం బగునే కేర6 రా. నీలా-సంబుద్ది వానరునకు నీకును = కోతియైన నీకును, గుఆీయ్రై = కనిపించుకొని, నను౯ = నన్నును, మద్చలమునను, ఒరయు౯ = చెనకుటకు ఆంబగునే. భా. ఓరి = తుచ్చుండా, నీలావు = నీబలిమి, ఆనరునకు౯ = ఆయర్హునునకును, నీకును గుజీయ్టైనను, కడమ సులభము, చు ఒరయుటకు?౯ ఫలంబు దగనొందితి పామ్ముని యమ్మహీభుజం బరుసపుమాటల౯ దహనబాణహతి౯ హృదయంబు సాలనొం

చతుర్దాశ్వానము 232 చి రహితచేష్ట్రుం జేసి విడిచెన్‌ నికటుంబున నయ్యెడ౯ రిపు స్పురణక్పుశానుజ క్రియలు సూచుచు రామునితమ్ముడెంతయున్‌ 167

రా. పొమ్మని = చత్తువుగాకయని, మాటల౯ = మాటలచేతను, దహనబాణ = ఆగ్నేయా(స్తముయొక్క, హతిచేతనుహృదయంబును, నొంచి = భేదించి, అమ్మహీభుజు౯ = నీలుని, రహితచేష్టునిం జేసి విడిచెను. అయ్యెడను, రిపు = రావణునియొక్క, స్ఫురణ = స్ఫూర్తిని, కృళానిజ = అగ్నివల్లం బుట్టిన నీలునియెొక్కూ, (క్రియలు = మూర్చాచేష్తలను,చూచుచు, రాముని తమ్ముండు = లత్మణుండు, ససంభ్రమాకులుండై యని యందరి కన్వయము.

భా. పరుసపుమాటలు, అను = అనెడి, దహనముయొక్కయు బాణము యొక్కయు హరిచేనొంచి విడిచెను, నికటంబునకా = ఆసమీపముననే, రిపుస్తురణ = భూరిశ్రవసుప్రతాపముచేత, కృశ = త్నీణములైన, అనుజక్రియలు = సాత్యకిచేప్పలను, చూచుచు, రాముని = బలరామునియొక్క, తమ్ముండు = కృష్ణుండు. కడమ సులభము.

వ ససంభమాకులుండై 168

తే. చూడు మటు నరవరజయస్పూర్తినార్చె వైరిసేన భూరిశ్రవోదారుణరణ మహిమదనుజబలం (శ్రీలు మడంగ నింత టను రివుంగరంబు దెగవ్రేయకునుకి గీడు 169 _

రా. అక్మణుండు రామునితో ననెడుమూట. నరవర-సంబుద్ది, భూరి = అధికమైన, శ్రవణభయంకరమైన, రణ = శబ్దముయొక్క, రణో(స్త్రీయుధినాధ్వనౌ అని రత్నమాల. మహిమ౯ = ఆధిక్యముచేత, వైరిసేన, అర్బెను = (మైోసెను. దనుజబల = రాషసబఅము యొక్క, శ్రీలు = విలాసములు, మడడ।౯ = అడుయనట్టుగా, రిఫపు౯ = రావణుని, కరంబు = మిక్కిలి, తెగవ్రేయకునికి గీడు, వ్యాఖయందుండు (క్రమమునకు లక్షణ మిమడదని తోంచునెడ-కరముదెగునట్టుశ్రుని (వ్రేయకునికి కీడని యన్వయింపనగు.

భా. కృష్ణుండర్దును ననుమాట. చూడుమటు, నర = అర్జునా! భూరిశ్రమః = భూరి[దవ్రశనునియొక్క, దారుణమైన, రణమహిః౯ = యుద్దభూమి యందు, మదనుజ = నొాతమ్ముు6 డయిన సాత్యకియొక్క, బలశ్రీలు, మడంగ౯ = అణంగిపోయా, వైరిసేన, యార్చెను. ఇంతటను, రిపు = శత్రువైన భూరిశ్రవసునియొక్క, కరంబు = హస్తమును, తెగదవ్రేయుకునికి కీడు,

233 రాఘనపాండవీయము, సన్యాఖ్యానము తే. అనుచు దా నన్నమాటం జేకొని తడయక ఘనభుజుండు సుమిత్రనందనుండు జిష్టు డరిం గరము గుంటువడ నేయ ననుజుగెలుపు గాంచి మోదించె నంత నటించుచక్రి 170 రా. అనుచుఃదాను, అన్నమాటను = రామునిమాటను, చేకొని = అనుమతి బుచ్చుకొని యనుట. సుమిత్రయొక్క నందనుండు = లత్మణుండు, నరతను = మనుష్యత్వమున, నటించుచక్రి = రాముడు, కడమ సులభము భా. అనుచు, తా నన్నవూటను = తా నాడినవూటను, చేకొని, సుమి(త్రనందనుండు = బంధుప్రియుండు, జిష్లుడు = అర్జ్హునుండు, అరి = భూరి శ్రవసుని యొక్క, కరంబును, కంటువడసేయః౯ = తెగర్రయడా, అంతక = సమీపమున, నటించు = నటించెడి, చక్రి = కృష్ణుండు, మోదించెను. ఈపద్యమునందును గరము కుంటుపడునట్టు లరిని నేయ పని యన్వయింపందగు. వ మజియుం దద్రణం బతి భయంకరం బయి స్రనర్తిల్లె 171 ఉ. అంతట రాముతమ్ముండు దిగంతసమీపగుం డైనయట్రిభా స్వంతు తెఅంగు గాంచి తనశత్రునికాయము సొంపు మీజవ త్యంతము వేసి యేసి. తదుదగ్రశరంబుల రేసి రేసి య శ్రాంతతం బోరుజిస్టురిపుసత్త్వము నారయుచు౯ మనంబునన్‌ 172 రా. రాముతమ్ముండు = లక్మణుండు, భాస్వంతుతెజుంగు = రక్తవర్దము ననుట, కాంచి = పొంది, శత్రుని = రావణునియొక్క, కాయముసొంపు మీఆంగాన్‌ = శరీరము ” రక్తమయ మగునట్టుగానుండి, జిష్టురిప్టు = రావణుని యొక్క, సత్త్వము నారయుచును మనంబున లత్మణు. డెంచుకొనెడుమూట., భా రాముతమ్ముండు = కృష్ణుండు, భాస్వంతు = సూర్యునియొక్క, తెజంగుగాంచి, ఇంతటినుండి యర్జున వ్యాపారము, జిష్టుని = అర్జునుని, రిపు = కర్ణాదులయొక్క, సత్త్వమును నారయుచ్చు తనలో ననుకొనుమూట కడమ సులభము. తే. సమదదోషాహితుల ఘోరసాయకముల వానరానీకమును మున్నుగా నణకుచు గెలిచె భానుసుతాదియోధుల నరాతి విపులభుజశక్తి కొదగాన వెదకియైన 173

చతుర్జాశ్వాసము 234 రా సమదరోష్షాహి = క్రూరసర్పములేే తుల = పోలికగాలల, ఘోరసాయకము చేత వానరానీకమును = వానరసమూహమును, భానుసుతాది = సు(గీవుండు మొదలయిన అరాతి = రావణునియొక్క. కడమ సులభము భా సమదరోషాహితుల = (క్రూరళత్రువులయొక్క, సాయకములవాన = బాణవర్థమును, రానీక్క నర = అర్జునునియొక్క, అతివిఫుల, కొదగాన౯ = కొదవరానను. శే. హరులు దగదొట్టి మెలం1తే వనిననాజి తృష్ట వారించె నిపు డీయతిప్రతాపుః డద్భుతంబుగ నవనిశాతా(స్త్రనిహతి గ్రెచ్చి కీలాలములు వెల్లగొన వెలార్చి 174 రా హరులు = వానరులు, దగదొట్టి, అని౯ = యుద్ధ్రమందు, మెలంగ లేవు. " క. స్థావరతిర్యక్సుదములు కేవెరవ్సనం (గ్రియలు దలంప నేకవచనముల్‌, దేనమనుష్యాది'క్రియల్‌, భావింపంయ నేకవచనబహువచనంబు- అని యాంద్రభాషాభూషణము గనుక హరులు మెలలోలే వని ప్రయోగము. నమమ్చైన అబిత్నష్ట౯ = తిరుగ యుద్రముసేతు ననెడు కాంతను, వారించెను 2 అణచెను. ఈయతిప్రతాపుండు = రావణుండు, అత్యద్భుతంబుగకా = నాకును వెరంగవునట్టుగా, నస = వింతలై, నిశాత = తీక్తములునైన, అస్త్ర .=. దివ్యాస్త్రములయొక్క, వానరప్రయుక్తపర్వతములనన్నియు నుగ్గు చేసినవి గనుక, నిహతి౯ = (ప్రహారముచ్తేత, గ్రొచ్చి = గదులుగా దేసి, కీలాలపులు = నెత్తురులు, శోణితేంభసికీలాల మ్ముని అ వెళ్లిగొనవెలార్చి, సరిలేకవారించెదనని క్రిందట కన్వయము. భా. హరులు = గుజ్జుములు, అనిన, కీలాలములు వెల్లిగొనునట్టునగూ, ఆవని? = భూమిని, శాత = వాండియైన, అస్త్రనిహతి౯ = బాణప్రయోగముచేత, గెచ్చి = భేదించి, వాజిత్నష్ట = గుజ్టాలయొక్క దప్పిని, వారించెను. సీ మును పిమ్మహాయోధుఘనసంగరోత్సాహ సన్నాహసంపత్తి విన్నది మొద లా ప్తసేనాదిసహాయసంగత్యని రతినిబిడౌజుండు రాజరాజ సింధురాజ బ్రదుకు సెడకుండ రక్షీంచు కొనుటకు నతియత్నమున్గం బరంగుట దెలిసియు నిబ్బలాధికుని జయద్రథు సద్యోవధార్దుని. జంపుటకును

235 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తే. బ్రతినయం బే నొనర్చక పార్రబాణ ములనె ప్రొద్దు గ్రుంకెడుదాతం బోరు జరుపు చున్న విజయహాని జనింప కున్నె యకట! శత్రునకు దర్చకాల మై సత్త్వ మెక్క కే75 రా. మునుపు = పూర్వమందు, ఇమ్మహాయోధు = రావణునియొక్క, సంగర = యుద్రమందుళల, అవిరతిని = ఎడతెగకుండుటచేత, బిడౌజుండు = ఇం(ద్రుండును, రాజరాజు = కుబేరుండును, సింధురాజు = వరుణుండును, అతియత్నమునం బరుగుట = ప్రచృన్నులైయుండటు ననుట, తెలిసీయు, జయత్‌ = సర్వోత్కృష్టత్వమున వర్తింపుచున్న, రభు౯ = రథముగలవాని, సద్యోవధార్డునిణ = (ప్రొద్దుగుంకకమునుపే చంపందగిన రావణుని, చంపుటకు, ప్రతినయంబు = యుక్త్యంతరమును, ఒనర్చక, "అపార్థ = నిరర్ధకములైన, బాణములచేతనే, శత్రునకు దర్చకాలమై సత్త్వృమొక్కు౯ = రాక్షసులకు రాత్రి దర్బకాలము గనుక కడమ సులభము. భా. ఇమహాయోధు = అర్జునునియొక్క, సంగర = ప్రతిజ్ఞ చేతనైన, ప్రతిజ్ఞాజిసంవిదాపత్సుసంగరః = అని అ. ఆప్తసేనాదికర్ణాదిబలవులయెక్క, సంగతియొక్క, ఆవిరతి౯ = ఉదడుగమిచేత్క నిబిడౌజుండు = నిబిడమైన తేజము గలవాండు, రాజరాజు = దుర్యోధనుండు, జయ(ద్రధు౯ = సైంధవుని, పార్హ = అర్జునునియొక్క, విజయహాని = అర్జునునికిం గీడు. కడమ సులభము వ. అన ఇతలపోసి [76 తే. కరము భానుబింబము నూయంగసప్పై నభము నంబకములరాగమున బెంపారుచూడ్కి6 బ్రతిభటుండు సూచి నరు డింక ('మ్రగ్గ కెట్టుం బూన్కి విడం డని సంరంభమును నహింప. 177 రా. అని తలపోసి = లక్మణుం డీలాగు విచారించుకొని, రాగమునం బెంపారుచూడ్కి౯ = ఎజ్టనైన చూడ్కిచేత, ప్రతిభటుండు = రావణుండు చూచి, నరుండు = మనుష్యుడు, పూన్కినడం డని సంరంభంబును వహింపఠ్గా భానుబింబము, మాయః౯ొ = మాగుండువారునట్టుగా, అంబకముల౯ = బాణములచేత, నభముజోప్పెను, భా. అని తలపోసి = కృష్ణుం డీలాగువిచారించుకొని, అంబకముల = వేత్రములయొక్క, రాగమున౯ = అనురాగముదేత, 'ప్రతిభటుండు, సైంధవుండు, నభము = ఆకాశమును, చూచి సంరంభమును వహింపంగా, మాయళ౯ = మాయచేత, భానుబింబమును గప్పెను.

చతుర్జాశ్వాసము 236 న ఇట్టు గప్పిన. 178 సీ, మదిలోనమిత్రాస్తుయకాంక్ష మక్కిలిః గలిమి౯ దద్దిశ నంబకప్రయ్య్తుక్తి సలుపుచు౯ దత్కాలచాపలోపహతాత్మ రక్షణుం డగువానిం బ్రచురబంధు సిందురాజును బలోర్షితు మేఘనాదగు రున్న్య క్రియాసహక్రూరభీమ "సేనాతిమాత్రోరుసింహనాదములచే నతివిశ్రుతంబుగ నాక్రమించి తే. బిట్టు సమయించె ధృతింబాకభేదిముఖ్య ఖేదరులు గన్నులారంగం జూచి మెచ్చ సప్రగల్బరామావరజ ప్రయుక్త విడియపటుశరవ్యాపారవిలసనంబు [79 రా. మదిలోను, అమి(త్రాస్తమయ = శత్రునాళశనమందుం గల, కాంత = అపేత్మ మిక్కిలి, కలిమి౯ = కఠలిగియుండుటచేత, తద్దీశకా = ఆ లక్మణుండుండెడు దీక్కున, అంబక్షప్రయుక్త = బాణప్రయోగమును, తత్కాల = ఆయుద్దకాలమందు, చాపలోప = విల్హువోపుటచేత, హతమైన, యాత్మరత్షణుండుగు వాన్మి ప్రచరబంధు = అధికబంధు మయిన సింధురాజును = సముద్రుండు గలవాని, బలోర్దితుని, మేఘనాదగురు౯ = రావణుని, “అననిచ” యనుసూ(త్రమున భాదతొర్రమందును న్యక్రియాళబ్దాదినిన కారపుంబొల్టున్నది. న్యశ్రియా = రావణునిచేత తిరస్కారమును, ఆసహ = ఓర్వని, , క్రూరములున్నై భీమ = భయంకరములయిన్మ సేనా = వానరసేనలయొక్క, ఆతిమాత్రోరు = మిక్కిలి విరివిత్చైన, సీంహనాదములచేత, ఆతవి(శ్రుతంబుగళా = మిక్కీరిం బ్రసిద్రమగునట్టుగొ, ఆక్రమించి, (ప్రగల్భుండైన, రామావరజ = లత్మణునిచేతు ప్రయుక్త వ 'ప్రయోగింపంబడిన, విజయమందు, పటు = సమర్ధములైన, శరములయొక్క వ్యాపార విలసనంబు, ధృతి౯ = రావణుని ధైర్యమును, సమయిందచెను, భా. మిత్ర = సూర్యునియొక్క, తద్దిళక = సూర్యాస్తమయదిక్కునందు, అంబకప్రయుక్తి = దృగ్వ్యాపారమును, “అంబకం నేత్రశరయో” అని వి. తత్కాలమందలి _ చాపములచేత్క ఉపహత = చెజచుకోంబడిన ఆత్మరక్షణగల వాండగు వాని, 'ప్రచరంబంధు౯ =. (ప్రచురబంధువులు గలవాని, సింధురాజును = సైంధవుని, వేఘనాద = మేఘద్వనియొక్క, గురున్యక్రియా = అధిక తిరస్కారమందు, సహ = సమర్థములునై,

237 రాఘవపాండవీయము, సవ్వాఖ్యానము ('క్రూరములునైన, భీమాసేనునియొక్క, సింహనాదములచేత నా[క్రమించి, ధృతి౯ = సంతోషముచేత, “ధృతిర్యోగాంతడే దైర్యేధారణాధ్వరతుప్టిషు” అని వి. పాకభేదిముఖేనరులు = ఇంద్రాది దేవతలు, మెచ్చంగా, రామావరజ = కృష్ణునివేత, ్రయుక్త (ప్రేరేపింపబడిన, విజయునియొక్క పటుళరవ్యాపారవిలసనంబు సింధురాజును సవుయించె నని యన్వయము. తే. సరగునం బునః ప్రకాశితచడంధాము డగుచు విజయప్రతిజచొప్పవియ కుండ నిలొపె నాసురకులవైరి నిజవిచిత్ర శక్తినట్టు మున్నెచిన శత్రు నడంచి. రా, పునఃప్రకాశితమైన, చండధాము6 డగుచు౯ = ఉగ్రప్రతొపము గలవాండై, విజయ'ప్రతిజ్ఞవొప్పు = శత్రుసంహారముచేసెద నని లంకలో నాడుకొన్న 'ప్రతిజచాప్పు, అవియకుండ, ఆ, సురకులవైరి = రావణుండు, నిజ = తనయొక్క, విచి(త్రమైన, శక్తి౯ = శక్తీ యను నాయుధముచేత శత్రుః = లక్ష్మణుని, అడంచి = పడవేసి, కడమ సులభము. భా పునఃప్రకాశిత 2 తిరుగరయబ్రకాశింపంచేయంబడిన, చండధాముండగుచు౯్‌ = సూర్యుండగలవాండై అసురకులవైరి = కృష్ణుండు. కడమ సులభము వ. అప్పుడు న! మ. నును మేచాయలనాదుకూర్మియనుజన్ము౯ బాధ స్వప్షుంబు నం గన కొప్పారడుపుణ్యమూర్తిం 'బ్రియు నుగ్రద్వేషిచే నివ్విధం బున నేయించి మునుంగం జేసితి గడు౯ మూర్చాబ్దిలో నక్కటా, యనుచు౯ రాజులరాజు గుందె రవిపుత్రాదుల్‌ దనుం తేర్పంగన్‌ 182 రా. అనుజన్ము౯ = అత్ముణుని, ప్రియ౯ = ప్రియమ్బైనవాని, అనుచు, రాజులరాజు = రఘుపతి రవిపుదత్రాదులు = సు(గ్రీవాదులు, తేర్ప్చంగాం గుందెను. | భా ము౯ = ఇంతమును పెన్నండును, బాధ౯ = దుఃఖమును, స్వస్నంబున౯ = స్వప్నమందైనణాని, కనక యొప్పారెడు పుణ్యమూర్తియయిన దాని, అనుజు౯ = చెల్లెలైన దుస్సలను, ప్రియః = పతిని, ఇవ్విధంబున, ఏయించి = చంపించి, మూర్చాబ్దిలో అనుజను మునుంగంజేసితినని యన్వయము. అనుచు, రాజులరాజు = దుర్యోధనుండు, కుందెను.

చతుర్దాశ్వాసము 238 వ. తదనంతరంబ తద్రయు నుక్లీపితంబగు కోపాటోపంబున 183 రెంటికి సరి. సులభము. క. వాయుజవనచరవాహనుం డై యేపున నిజచచమూచయంబు గడచి రాం బోయెం' బరిపంథిబలమున పాయము నొందింతు నేన యనితమకమునన్‌ 184 రా. వాయుజుం డనెడి వనచరము వాహనముగా6 గలవాంద్లై, పరిపంథి = రావణునియొక్క, బలము౯ = లావును. భా. వాయుజవన = వాయువుభంగి లనేకముగలవై, “ప్రజనీదవనోజవ” = అని అ. చర = చరించెడ్కి వారసుండై = అశ్చములగలవాందై. పరిపంథి బలముక్‌ = శత్రుసేనను. కడమ సులభము. క. ఆవీరుండు మును దనబా తానలిం బవనసుతు నొంచి యాత్మబలజయ (శ్రీవెలయించిన నెంతయు వైవస్వతసంతతిపన్ఫర్యుండు గినిసెన్‌ 185 రా ఆవీరుండు ఆపరిపంథి - రావణుండు, పవనసుతు౯ = హనుమంతుని _నృపవర్యుండు = రాముండు. భా. ఆవీరుండు = దుర్యోధనుండు, పవనసుతు౯ = భీముని, నృపవర్యుడు = ధర్మమజుండు. కడమ సరి. - ఉ. ఈవిధి నల్లి యాన్ఫపతి యేయుళశరంబులం దద్విరోధి దాం జేవ దొఆఅంగి సాధనవిశేషవిహినత జెంది కుందె మూ ర్చావృతిచేత మే నెణుంగ కంతటం దత్ర్రతి బోధలబ్లచే భావములోం గలంక చొరంబాతొం దదీయులకార్తి హెచ్చం గన్‌. 186 రా. అన్ఫపతియేయు.. రాముండు వేసెడి, శరంబులచేతన, తద్విరోధి = రావణుండు, కుందెను తత్ర్రతిబోధలబ్రిచేణ = ఆమూర్చ తెలియుటచేత, భావము, , లోరగకా = చిన్నంబోగా, తదీయులకు౯ = లంక నుండెడీవారికి, ఆర్తి హెచ్చంగాను, లంకను జొరంబాజును. భా. అన్ఫపతి = ధర్మారజు, ఏయు శరంబులచేత, తద్విరోధి = దుర్యోధనుండు కుందెని (క్రింద కన్వయము. తత్‌ = ఆమూర్భావృతియొక్క, ప్రతి బోధలబ్రిచే!్‌ = ఎఆకకలిమిచేత, అతని మూర్చ తెలియుటచేత ననుట. తదీయులకు౯ = కర్ణాదులకు, భావములో, కలంక = అళుకు, చొరంబాతెనని క్రింది కన్వయము.

239 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఆ. అంతలో. బ్రదీప్తమైనయకసితశ క్తీని గరంబు మూర్చ మునింగినట్టి రాకొమరుండు లేచి రణమత్తుం డయ్యెం గూ ల్చిన యతండు వెరంగునను మనుంగ, 187 రా. అతపతి' " అత్తుని చండ్రిత్టైన రావణునియొక్క, శ్తిని ఇ శక్తి యనెడు నాయుధవుచేత, వవార్భమునింగినట్టి, రాకొవురుండు = లక్మణుండు, రణమత్తుండయ్యెను. భా. అతపిత = చెలుపంబడనటునంటి, శక్తిని = బలముచేత, లేచి యన్నందు కన్వయము. రణమందు, ముత్తుండయ్యెక = అన్యవిచారము లేనివాం డాయెను. తే తెలీని చేకొని యతం డంతం బలుపురం గడుం బేరు కలయట్టితనయోధవీరవరుల నురు మడంగం దత్తద్ద వ్రంద్వయుద్దవిధిని చిరుదలై రిపు లడంయచుం బేర్చు టరసి 138 రా. తెలివిచేకొన్సి ; వివేకము చెచ్చుకొని అతండు = రావణుడు. కడను సులభము. భా. తెలివిచేకాని = మూర్చదెలిస్తి అతండు = దుర్యోధనుండు, తనయొక్క. _ యోధవీరవరులను దత్తద్ద్వంద్వయుద్ద విధివేత, రిపులు = పాండవులు, అడంయచుంటేర్చుట ౩ జయించుట ననుట. అరసే = చూచి, పనిదెనని ముందరి పద్యమునరగ్రియ. హ్‌ స్రతివిధానం బన్వేషించి 189 ఆ, ఆతివిశాలధృతివుహాద్రినిభ్రాన్సజు జేసి యరుల 'త్రుళ్ళు చెటుసం బంచెద నని యాత్మ నెంచి యతని నట్టు పనివె 190 ః పక అతిపిశాలధృతిగలవాని, అ'ద్రివిభులైన, అనుజు౯ = కుంభకర్ణుని, బహురణ కళ్యా సరోయొక్కు రవేరణః అని అ. ప్రయత్న భరముచేత, వినిద్రుళ = ల డా, చేసి అట్ట ౩ ఆభెంచిన '్రకారమునన, పనిచెను. ర. మ ఆతివిశాలధృత్తినేత్చ మహాద్రిని శ్‌ అద్రినిబోలినవాని, భానుజు౯ = కర్ణుని, ప్రముయొక్క, 'ప్రయత్నభరమందు, వినిత్రుల = జాగరూకుని, చేసి పనిచెను.

నం. 240 వు పనిచిన నతండును నతిభయంకర సన్నాహంబుతోడ నాహన (క్రీడకు నురువడించె నప్పుడు తత్పరివారంబు. 191 రెంటికి సరి సులభము. చు. ప్రకటత నేండు నీ వనిభరంబు నహించితె కంచిదంచిత భ్రుకుటివిమ క్తికృళ్ళతవిరో ధినధూకుచకుంభకర్థ యా జి కిటులు భీష్మరోషమునం జేరక తద్దశ నాసరంబు లూ రక చనం జేసి తక్కట తిరంబుగ మమ్మికనైనం గానవే 192 రా విమౌక్తీకృతములైన విరోధివధూకుచములు గలవాండా! కుంభకర్త = సంబుద్ది. తత = ఆమునుపటిదైన- దశకి = అవస్త్రచేత-నిద్రదేత ననుట, వాసరంబు లూక చనంజేసితిని కడమ సరి. భా పరివారము కర్దునితో ననెడు మాట. కించిదంచితమైన, భ్రుకుటి = బొమముడి చేతనే, విమౌక్తికీక్సృత = హీరవిరహీతములుగొ జేయంబడిన, విరోధి వధూ = శత్రు స్త్రీలయొక్క, కుచకుంభములుగలవాండా! క్షడ్ధ-సంబుద్ది. భీష్మునియందలి రోషమును తత్‌ = అభీష్మునియొక్క, దవవాసరంబులు = యుద్రదినములు పదింటిని, చనంజేసితివి, ఇంకనైనం ఆగనవే. శ చ నరుం డని లెక్క సేయండు మనంబున శాత్రవు నమ్మహాత్ము యురణముం బెక్కుచోట్లం గనియుక్‌ మననాయకు డేమి చెప్పని, ద్దురమును మున్నుగాం దెలిపి తోడుగ ని న్నెటులైనం దేక యి ॥ నక్కటా! 1 ట్లరిక్సుత భీష్మహోని ననయంబును దుర్చలుల డయ్యె క్క 03 రా. నరుండని = మనుష్యుందని, మహానాయకుండు = రావణుడు, నిద్దుర = నిద్రను, మునుమున్నుగొ€ దెలిప్కి భిష్మ = భయంకరమైన, హానిచేత. కడమ సులభము. నరుండు = అధ్డునుండు, అనిక్‌ = యుద్ధమందు, శా(త్రవుని ల్క్కసే భా క . మన నాయకుండు = దుర్యోధనుడు, = ఎటువంటి శ్రువునైన ద్వ కరించుననుట,

ఈ యుద్రమును, మున్నుగొ౬ చెలిపీ నిన్నిటులేన తేక = యుద్దమునకు ఇనుమును డయ్యెను. కడమ సరి. దోడుకరాక, భిష్మునియొక్క- = హానిచేత దుర్చలుం డయ్యె యు న అని మజీయుం దను దొరలచాపు వుగ్గడించి యి ల మ్‌

" రంబున€ మన ప్రభువునకుం బ్రభనించుట నీ యనాదరం టు నీవు గావలయు నని యొనర్భ్చిన ననిమిషుల కయిన [1 గాదె యని ప్రస్తుతించుచు బరినేస్టించి యుత్సాహంబు అలీ

241 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము దీపింపం జేయం బెంపొంది యమంద విజ్రమంబున నెందును నెదురు లేక యాకడింది జోదు పరబలంబుల నేలం గలువుచు బలుపు పొలుపు దెలుపుచుండె నప్పుడు 194 రెంటికి సరి. సులభము సీ, ప్రత్యరిభద్రవీరణఘటోత్కచలస తృంఠీరవమురీతిం గడు బొదలెడు నీవీరుం గుదియించి కావుము మనసేన ననుహరసార్థవాక్యములు రవిజుం దలపడం చెలుపునంతన యానిశాటు( డం గదధర్మనందన గంధవహజ నాసత్యసుతచమూనాథాదికపులక స్పూర్తికారణ మైన పాలుపుతోడ తే. డివసనాయకుపట్టిపైం గవిసి తత్ర హారియళ్నంబు వైఫల్య మందంజేసి దివ్యబాణవక్ఞప్రైన తీక్షక్త శూలనుఖ్య ప్రయోగవిస్పురణ నెజపె క్షే9క్‌ రా. ప్రత్యర్థి = శత్రువు లనెడి, భద్రవారణ = మత్తేభములయొక్క, ఘటా = సమూహములయందు, ఉత్మ = వేడుగలదై, చల = లంఘించుచున్న, సత్మంరీరవము రీతిని అను = అనెడి, హరిసార్ధ = హానరసమూహము యొక్క, సంఘసార్దౌడు అని అ. రవిజుకా = స్పుగీవుని అంగద = అంగదుండును, ధర్మనందన = సొషేణుండను, గంధవహుడు = హనుమంతుం౮డును, నాసత్యసుత = మెందద్వివిదులను, చమూనాథ = నీలుండున్ను అది = అధిగాయల, కపులకు, ఆస్పూర్తికారణము = విచారహేతువు, దివ్య = దేవతల యొక్క, బాణచక్ర = బాణసమూహముయొక్క, ప్రాస = పోమొత్తుట యంద్యు తీళ్ణమ్టైన శక్తిగల శూలముఖ్య 2 శూల(్రేసుయొక్క, కడమసరి భా కృష్ణు దనెడు మాట. (ప్రత్యిర్థి భద్రవారణ = శ్యత్రుశుభవముల నివారించెడువాండా! ఘచోత్కచ- పంబుడ్రి. లసల్‌ = ఒప్పుచున్న, కంఠీరవము రీతి౯ = సింహము భంగిని, పాదలెడు నీవీరు౯ = కర్ణుని కుదియించి మనసేనం గావుము. అను = అనెడి హరి = శ్ర్రీకృష్ణునియొక్క, సార్హ = ప్రయోజన సహితములైన. నా క్యములు, రవిజుళా = కర్ణుని తలపడందెలుపునంతన, అనిశాటుండు = ఘచోత్కచుండు, అంగద౯

చతుర్జాశ్వానము 242 = వేడుకచేత, ధర్మనందనుండును, గంధవహజ = భీముండును, నాసత్యఘత = నకుల సహదేనులును, చమూనాథ = దృష్టద్యుమ్నుండును, ఆదిక = మొదలగుగాలోల వారికి, పులకస్పూర్తి = రోవూంచమునకు- సంతోషాతిశయమున కనుట. కారణమైన, పాలుపుతోడ౯ = వికాసముతోడ, దివసనాయకు పట్టిపై౯ = కర్టునిమీంద, కవిసి, (ప్రాస ౩ యీాటెలు ప్రాస స్తుకుండ ఆని ఆ శూలమును, ముఖ్య = మొదలుగాడల యా యుధములయొక్క, (ప్రయోగవిస్తురణను నెజపెను. వ. అతండును దానికిం జలింసక సుఫ్టిరుం డయ్యె నప్పుడు 196 రెంటికి సది. సులభము. తే. అంతర్వమునంద యాశుగ సంతతివడి నందికొని కత్రుంచె దైత్యేరితాయుధమును దనుజు6 డపరిమేయపలాశి ఘనళిలాభి హతి నినజు నుగ్రవున్యుమూర్చాతునిం జేసి శం? రా. అంతరమునంద = నడుమనే, ఆళుగసంతతి = హనుమంతుండు, దైత్య = కుంభకర్ణునిచేత, ఈరీతి = (ప్రయోగింపం బడిన, ఆయుధమును = శూలమును (త్రుంచెను. దనుజుండు, కుంభకర్ణుడు, ఉగ్రుమన్యుకా = అధికకోపమగలవాని ఇనుజు౯ = సుగ్రీవుని, మూర్చితునిం జేసెను. భా. ఆశుగసంతతి = బాణముయొక్క, వడి౯ = వేగముచేత, అందికొని = పాదిగి, దైత్య = ఘచోత్కచునిచేత, ఈరిత = ప్రయోగింపంబడిన ఆయుధమును =- ఆయుధముల నన్నిటిని, (త్రుంచెను. దనుజుండు = ఘటోత్కచుండు, పలాశి = వృ తములయొక్కయు, పలాశీద్రుద్రుముగమాః అని అ. ఘన = దట్టమైన, శిలా = రాళ్లయొక్కయు, అభిహతిచేత, ఇనజు౯ = కర్దుని ఉగ్రమన్యు = అధికరోషముచేత, నూర్చితుని౯ = వ్యాపింపంబడ్డవానిలూ, చేసెను. ఆ. అంత నిలక యమ్మహాబలునిగృహీతుం జేసే శత్రు బలవిబ్బంభణంబు రూపుసెడ హరదింతు నేపున నావార లల్లం జూచి సంతసిల్హ ననుచు. కే98ి రా. అంత నిలక, అమ్మహాబలుని౯ = సుగ్రీవుని, గృహీతుం జేసి = పట్టుకొని, శరింతు౯ = కొంపోయెను. కడమ సరి. భా. అంత నిలక, అవ్ముహాబలు౯ = కర్టుని, నిగృహీతంం జేసి = నిగ్రహించి-అణంచి యనుట, కడమ సులభము.

243 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము తే. రాకసుండు ఖేలాగతి భ్రాజి యగుచు నర్యనందను నెత్తి బాహాంతరమున వాన గ మహాశుగంబులవాన గురిసెం దద్చలంబుల మనములు దల్లడిలంగ కంక రా, రాషసుండు = కుంభకర్ణుండు, ఖేలాగతి = రీలాగవంనముచేత, (భ్రాజియుగుచు౯ = ఒప్పుచున్నవాండై, అర్భనందనుక = సుగ్రీవుని, ఎత్తి, బాహాంతరమున౯ = రొమ్మున్మ ఆనంగ? = నిలుపుకోళా, తత్‌ = ఆసుగ్రీవుని యొక్క, బల్రేణి, మహత్‌ = అధికమైన శుక్‌ = శోకముచే నగు, మన్యుశోకొతుశుక్‌ స్తీయా మ్మని, అ. ఆంబుల

ఉదకముల యొక్క-కన్నీళ్లు యొక్క యనుట-వాన గురొసెను. భా. రాశసుండు = ఘచోత్కచుండు, ఖ = ఆకాశమందును, గగన మనంతం సురవర్త్మఖ మ్మని అ. ఇలా = భూమియందు నగు, గతి = సంచారము చేత, భ్రాజి యగుచు, (క్రమముననే, అర్భనందను = కరునియొక్క, నెత్తిణ = శిరమునందును, బాహోంతరమున౯ = వృతస్ట్రలనందును ఆనయగ౯ = అను నట్టుగా, తల్‌ = ఆకర్డునియొక్క, బల(్రేణిమనములు తల్లడిలంగ౯, మహాళశుగంబులవాన = బాణవర్షమును, కురిసెను. పీ. అరికిని ట్లగపడి యనిషేధనీయమా నుండై వివస్వత్తనూభవుండు గడు నంతం దెలివొంది కటకటా వీం డింత చేయునే యే నిదె చెండివైళు వెస వీని నత్యంత విశ్రుతివాసత్వ మున జెందనట్టుగా ననుచు రేసి సరభసోత్చానుం డై కరములసద్దన నమ్ములనైపుణి ముమ్మరముగ6 ఆ, దనతలంచినయట్టు మనుజశార్జూలు న వార్యమున్యువిక్పితనదనుం గాంగ నవయవములు (వ్రచ్చి యభ్రమ్మునకుం బాణ నడవె వాండు పిడుగు నట్ట మైయ. 200 రా అన్నద = అడ్డ పెట్టు లేకుండునట్టుగా, నీయవొనుండై == కొంపోబడుచున్నవాం డై వివస్వత్తనూభవృండు. = సుగ్రీవుండు, తెవివాంది = మూర్చంటెలిస, విశ్రుతినాసత్వమును = విగతము లైన కర్ణ నాసికములకలవా౬ డౌటిను,

చతుర్జాశ్వానము 244 తెందునట్టుగా సరభస = వేగముతో గూడిన, ఉత్హాన = ఎగయుటకలవాండై, కరముల =. హస్తములచేతను, సద్రశసముల౯ = వాండిపండ్రచేతను, అవార్యమైన, మన్యు౯ = కోపముగల, దనుజ శార్జూలు౯ = కుంభకర్తుని, వికతవదనుణాం, (వ్రచ్చి, అభ్రమ్మునకు, పాజఆ౯ = ఎగయరా, వాండు =- ఆకుంభకర్ముండు, అడంెను = గ్రుదైను. భా. అనిషేధనీయ = మానుపశక్యముగాని, మానుండై = అభిమానము గలవాండై, వివస్వత్తనూభవుండు = కర్టుండు, తెఠివొంది = ధైర్యము. దెచ్చుకొని, అత్యంతవి(క్రుతి = అత్యంత ప్రసిద్ది, నా, సత్త్వమును = బలిమిని, చెందునట్టుగా, నాశార్యమునకు, గీర్తివచ్చునట్టుగా ననుట. అమ్ములనైపుణి = బాణచాతుర్యము, ముమ్మరముగ, దనుజశార్జూలు౯ = ఘటోత్కచుని, మన్యు = (కోధముచేత, వికృతవదనుగాంగ, అ(భ్రమ్మనకు౯ = ఆకాశమునకు, పాఆఅనడంచె౯ = పాజణంగొట్టైను. వు అప్పు డప్పుద్మబంధు నందనుండు 201 తే. ఈతెణంగున ఘనదైత్యు చేత నొవ్వం బొదవంబడియునుం గ్రమ్మణ బొదువనీక తనియె ననిభృతప్రీతితో వినుతి సేయం దనబలముగూడ దనుజుండు గనలె మిగుల. 202 రా. క్రమ్ముఆం బోదునీక = మజీయిట్టువడక, అనిభృత = వ్యక్తమైన, ప్రీతితో, తన బలము, కూడ౯ = కూడునట్టుగా, చనియెను, దనుజుండు = కుంభకర్ణుండు

కనలెను. భా. క్రమ్మజంబొదువ౯ = తిరుగవాని జయించుటకు, నీక చనియెః్‌ = నీకొక్కనికే చెల్లైను. అని = ఇట్టుని, భృత = భరింపంబడిన, ట్రీతితో, వినుతి సేయ౯ = స్తోత్రముచేయంగా, తన బలము = తన సేనను, కూడంగా, దనుజుండు = ఘటోత్కచుండు కనలెను. నా ఉత్సాహ. కనలి.యసుర ప్రళయకాలు కరణిం బేర్చి సగణు బ ల్మేనల కుణికి యుఅికి గదియు మోది యాశుభక్షణం బున మదించుతనకు జడిసి పోటుదారలు దెరలంగా 'వనజమిదత్రుసంతతి నవ వద్యుం జేరెం పోరికిన్‌ 203 రా. కనలి, సుర = కుంభకర్ణుండు, ఆశు = శీఘ్రమైన, భతణంబునకొ, వనజమి(త్రసంతతి౯ = సూర్యవంశముగల, అనవద్యు౯ = గాముని, చేరను, కడమ సరి. భా. ఆ, శుభక్షణంబునక = శుభమైన యుత్సవముననే, నిర్వ్యాపారస్థితా కాలవిశేషోత్సవయో:ః క్షణః అని అ. శూరునికు యుద్దమే యుత్సవము గనుక, ననుజమిత్రసంతతి౯ = కర్గుని, చేరెను.

వక తాఘవసాండవీయము, సవ్వాఖ్యానము ను చేరీ యి ట్లనియొ 204 సీ విను నీవు పొంద పీండ్రను జయించితొ ననీ 'క్రోవ్వకు మిచటు న క్కొబందిలోంయ. భూరి ప్రతాప సిందూరయవశ్చాము రాత్యలంకృతకకుబంతదంధి కుంభకర్డుండు రణర్రూడుందు. ఫేసుసు చుందాహుతత్వముద్దండబలుండు బటురక్కసుండు పోదం బ్రన్బినాః డిట్టష నైతేయి మార్కొను మిష్పు డేం బ్బాభురణ తే. వైభహాలంబసదనుజ ఎధవిధ నినుం గలి యస 'మైంగం గదిసితి నిలునిలు ఘ్‌ని ప్రొధి గనుటకుః దన చాశరథివరణ్య కర్ణ కజనముల్‌ సీశార్య కథలు సభల 265 వా కుంభకర్ణుండు రొవునితో చనెడువాట, భూర్రిప్రజాపు వునెడే సేంధూరముచేతసుు యశ ఇ కీర్తీ యసెడ్కీ చామురముల చేతను, జత్యంంకృత = మిక్కలి నలికరింపంబడిన్న కక్కబంచ = దిగంతములయందున్న, దంతి = గజములుగలవాండు, భీము = భయంకరమ్టున సు ౪ చెస్ప్రైన తుండ = ముభమందు, వన్షాస్యేవదవంచుందమ్మని అ హుత ౪ దైర్వలుడిన త్వర్‌ = నీయొక్క ఉద్దందబలము చలవాయు పృధు = అధికమైన రణవైభవమునక్కు అలంటి = అవలంబమ్లన్న సత్‌ ౨ లెస్పైన అనుజ = సీతమ్ముండైన అమ్మబునియొక్క వధషిధివేత్స ఆని ౬ యుద్రమందుంళ, జ్రూర్సియటుక్క త్‌కకా = తగువుట్టుగా స్త మైంయలిసితిని దొళరధివ్రరేబ్య సంబుద్ధి. నీశాద్యకథలు సభలన్ను కర్ణకరినముల్చు = ననంాదక్సున్నవ ఖా కర్ణునితో ఘుచోత్మ్య్య డనిడుమూల్ను ఉత్యలంకృతములైన దిగంతదంతుల యొక్క కుంభకర్త = కుంభష్టలములును జెపులును గలవాండు, జ్రైమముననే యలంకార మిడి భీనుసుడుండు = భీఘ్సుని నుమారుండు అహూత = భస్మము సేయంయడిన, త్వత్‌ = సీయొక్క ఉళ్ణందబలములు గహండ్సు ప్పథు ౬ అధికమైన, రణైభవముగల, అలంబస చనుజానియుక్ష్స వధవిధ్ధిష్న్యై సనుళఅటి (మింగలందిసితిన = జబంబాసురుని పంపితిని నిన్నును ైంగ గదిసిత్‌ షన్సుట్ట నిబునిలుము. అవి స్థన (పైధినరులుక,

చతుర్జాశ్వాసము 246 ఆవళతగదు, తొల్లంటివలె రణ(ప్రొఢి నాముదర జ్నాదనుట, ఎధినరేణ్య = కృర్ణ- సంబుద్రి నీశౌర్య కధలు = పంతములు, ఇవి చెల్లవని తాల్సర్యము. క అని చూపణ కద్చుతముగ దనుజుండు యుద్ధంబు చేసీ తచ్చక్తిం దుద౯ దనువుతగు లుడుపుకొనియెం దనవారలు గలంగం బగణఅదళములు సెలంగన్‌ 2606 రా తత్‌ = ఆరామునియొక్క, శక్తిణ = బలిమిచేత, కడమ సులభము. భా. తత్‌ = ఆకర్డునియొక్క, శక్తి = ఇంద్రదత్త శ్తీచేత, తే. అంత నత్యుగ్ర మగుపోరు గొంత జరుగ నశ్రముండతి కాయాభిఖ్యుం డఖిలరణక ళాధికారి గాంభీర్వతో యధిఘటోద్భ వుండు ద్రుపదముఖ్యలం బలువుర వధించె 207 రా అభిలరణకలాధికులైన, అరి = శత్రువులయొక్క, గాంభీర్యమనెడి, తోయధి = సముద్రమునకు ఘటోద్బవుండు = అగస్త్యుందైనవాండు, అతికాయాఖభిఖ్యుండు = అతికాయుందనువాండు, ద్రుపదముఖ్యుల = వనచరి (్రేస్టులను = వానరముఖ్యుల ననుట. వధింవెను. భా, అంత౯ = ఘటోత్కచుండు నొచ్చిన తరువాత, ఆతి = అత్యంతమును, కాయాభిఖ్య = దేహకాంతిగలవాండు, అభిఖ్యానామకోభయో: అని అ, ఆశ్రముండు గనుక దేహకాంతి తటుగ దనుట రణకళాధికారి, గాంభీర్యతోయధి, ఘటోద్బవుండు = ద్రోణుడు, ద్రుపదముఖ్యులక = ద్రుపదుండు మొదలయినవారిని, వధించెను. మ. అనివార్యుం డతం డంతటం దనయమిథ్యామృత్యువార్హా ప్రవ ర్హన చేతంగురుమానసార్పితవిషాదగ్గాని యయ్యెందనుం దనునిర్ముక్తిని. జేయుచు౯ విశిఖసంధానాతినేగప్రపం చనసౌమిత్రి యనేకయుద్రకృతిధృష్టద్యున్నుం డేసారంగన్‌ 208 రా. అతండు = అతికాయుండు, తన = తనయొక్క, విశిఖసంధానమందలి యతివేగముయొక్క, (ప్రపంచన౯ = విస్తరించుటచేత, పనివిస్తారే అని ధాతువు సౌమిత్రి = లక్మణుండు, యుద్రికృతి = యుద్రక్రియయందు, ధృష్ట = దృఢమైన ద్యుమ్న = సత్త్వము గలవాండు, ద్యుమ్నంస్వాచ్చబలేధనే అని వి. ఏపారంగా తను౯ = తన్ను, చనునిర్ముక్తునుం జేయుచు౯, తనయొక్క, అమిధ్యా = సత్యన్థైన, క్పుత్యువార్తియొక్క, (ప్రవర్తనచేత౯ = వినిపించుటచే, గురు = తంద్రిర్దైన రా2ణనియుక్ప, మానవాంపర్నీతి

247 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము విషార్ధూని యయ్యెనని యన్వయము. అతికాయుండు నొప్చెను = ఆ వార్తి విని రావణుండు కస్తిపడె ననుట. భా. అతండు = ద్రోణుండు, అంతటను, తనయ = కుమారునియొక్క- అశ్చత్చామయొక్క, మిథ్యా = అసత్యమైన మృత్యువార్త (ప్రవర్తనచేత్క తను, తనునిర్ముక్తుని౯. - = దేహనిర్ముక్తునింగా, చేయుచు? = దనకుందానే దేహము విడుచుచు ననుట. విశిఖ = బాణములయొక్క, సంధానమందు నతివేగమైైన, ప్రపంచన = ప్రయోగమందును, సౌమిత్రి = లమ్మణుండైనవాండు, అనేక యుద్రములయందు, కృతి = నేర్చరిరైైనవాండు, దృ ప్రద్యువన్నుండు, ఏపారంగా, గురు = అధికవౌనట్టుగా, పెద్దల యొక్క యనికాని, మానసమందు, అర్పిత = పెట్టంబడిన, విషాదముచేత గ్లాని గలవాండయ్యెను. వ అంత 209 పీ. గురుద్విబాణచాతురుని మీఆనవాని గొరాపుయిట్టి నఖండవిక్ర మోగ్రు నెంతయును దుర్యోధనుం డని గెల్పుం దనకొనర్పంగంజాలు నని గణించి యాతీప్రబలుబాహుభ్రాత్సనాశకలోర తరమన్యుదశముఖు6 డరివధమున కత్యాదరతం బంచె న।స్త్రనైపుణింజూసె నతండును బ్రతివీరు లపగతరణ తే. చేస్టులైరి తద్పహ్మాస్త్ర, జృంభణమున కెదురు లేక మూర్చన్మానమదము లడం16 దత్ర్రతివిధానకుశలాచ్యుత ప్రయత్న మున బిరుసు డింప కపుడొప్పె ననిలసుతుండు 210 రా. గురు = అధికమైన దుర్యోధనుండని = యుద్దముసేయు శక్యముగాని వాందని, బహు(భ్రాతృనాశముచేత గఠోరతరములైన, మన్యు = శోకక్రోధములుగలవాని. దశముఖుండు = రావణుండు, పంచెను = అంపెను. తత్‌ = అయిం(ద్రజిత్తుయొక్క, (బ్రహ్మాస్త్రవిజ్బంభణవలున కెదురులేక, వవార్భ౯క = వమార్చచేత, తల్‌ = ఆ(బ్రహాస్త్రముయొక్క, ప్రతివిధన = ప్రతివిధన = ప్రతిక్రియకు, కుళల = సమర్ధమునై, అచ్యుత్‌ = స్థిరమైన, ('ప్రయత్నముచేత, భా. గురు౯ = ద్రోణుని, మీటీనవాని, ('ద్రోణునియొక్క గారపుంబట్టిని, ఉగ్రుండైనవాని, ఆతీవ్రబలుని ఇవి యశ్వచ్చామకు విశేషణములు. దుర్యోధనుండు అని?

చతుర్థాశ్వాసము 248 = యుద్రమందు, గెల్బును, ఒనర్చంగంజాలు నని బహుభ్రాతృనాశముచేతం గరోరతరమైన మన్యుదశగల, ముఖము గలవాండు ఇది దుర్యోధనునికి విశేషణము. అరివధమునకుం బంచెను. తరద్ర్రహ్మ = అబ్రాహ్ముణునియొక్క, అస్త్రవిజ్బంభణమునకు, మూర్చత్‌ = వ్యాపించుచున్న, మూర్చమోసనముద్భ్రాయమోః అని ధాతువు. మానమును మదము నడంగలా, తత్‌ = ఆబ్రాహ్మణుని బాణముయొక్క, ్రతివిధానమునకు, కుశల = సమర్జుండైన అచ్యుత = కృష్ణునియొక్క, (ప్రయత్నమున, ప్రతివీరులు, అషగత = విడువంబడి రణచేస్టగలవారలైరియని క్రిందట కన్వయము. కృష్ణునిమూాటల వలన నాయమ్మలు పడవైచి యానారాయణా(స్త్రమునకు నమస్కరించి రనుట. అపుగ అనిలసుతుండు = భీముండు, బిరుసుడింపక యొప్పెను = నమస్కరింపట యుండెననుట. వ. అంత, 211 "ఆ. అతండు సకలసైన్యవితతని సంజీవ నాషథధీసమానయనహితవు నఃప్రతిష్టగా నొనర్చి వర్షనకెక్కు శార్యవిక్రమనయ చర్యనడపె. 212 రా, అతండు = హనుమంతుండు, సకలసైన్యవితతిని, సంజీవనాషధలయొక్క, సమానయన = తెచ్చుటచేత, విహితమైన, పునఃప్రతిష్టగా౯ = తిరుగబ్రతుకుట గలదానిలా, ఒనర్భి, శార్యముయొక్కయు విక్రమ = అధికసామర్ధ్యముయొక్కయు, నయ = *నీతియొక్కయు, చర్యను నడపెను. భా. అతండు = భీముండును, సంజీవనాషధీసమాన, అనక = అనంగాను, సైన్యవితతిని, విహిత = చేయబడిన, పునః ప్రతిష్టగలదానియా నొనర్చివర్ణన క్కెడి, శారి = కృష్ణునియొక్క అవిక్రమ = క్రమరహితమైన నయచర్యక = నీతిమార్గమును, నడపెను. కృష్ణునియొక్క సంజీవినివంటి నీతిచేత భీముండు నాయుధమును విడిచెననుట. తే. అపుడు మనుజేంద్రముఖ్య లాహరి నుతించి రనఘు నీదుమహత్త్వ మేనని పాగడంగ వచ్చు నారాయణమహ్న్మాస్త్రవైభన మిటు అఫలముగం జేసి రిపులక్రొ వ్వడంచి తనుచు 213 రా. హరి = హనుమంతుని నారయణ - ఆళ్ళర్యవాక్యము, మహ్వస్త్ర = (బ్రవ్మాస్త్రముయొక్క, భా, మనుజేంద్రముఖ్యులు = ధర్మరాజాదులు, రెంటికి సరి. కడమ సులభము,

249 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చ. అలంఘువిషన్మహ్మార్గవము నట్టు తరించి పునర్మహోద్దతి౯ వెలిగెడువారిం దద్రజని వేగ భయంకరలీలం దాంి పెం పలరంగంబోరవైరిచయ మర్కజుండందు వహించె మిక్కిలి౯ బలిమి బ్రకంపితస్వప్పతనాపరిపాలనకార్యభారమున్‌ 214 రా. త(ద్రజని౯ = ఆరాత్రెయందు. భా. తద్రజని = ఆరాత్రి, వేకణ = వేగగా అందు = ఆ యుద్దమందు మ రవిపుత్రుం డని కిట్లు పూని ప్రతిగర్హద్వీరసంహార్ష ప్రివిరజాచ్చరభీష్మకుంభజయశో భివ్యాపిత మీతె౯ మను ష్యనిభుం డుబ్బంగ నంత నాప్రబలదోషాచారితోయిట్టుగు౯ భవియాల్నె౯ బవనాత్మజుండబలిమి౯ దుశ్శాసనాభిఖ్యునిన్‌ 215 రా. రవిపుర్రుడు = సుగ్రీవుడు, ప్రతిగర్రత్‌ = మాజుమలయుచున్న, వైరి = శత్రువులయొక్క, సంహారముయొక్క, శస్తి = చేంతచే, విరాజత్‌ = (ప్రకాశింపుచున్న, భీష్మ = భయంకరుండైన కుంభ = కుంభుం డనెడి కుంభకర్డుని కుమారునియొక్క, జయముచేత మనుష్యవిభుండు = రాముండు, ఉబ్బంగళ౯, మీటను. ఆ 'ప్రబలదోషాదారి = ఆహ్రబలుండైన నక్తంచరునియొక్క, దోషానక్తంచరజనీ, అని వి. తోయిట్టుగు౯ = తమ్ముండైన నికుంభుని, దుశ్శాసన = అణంపరాన్సి, అభిభ్యుని౯ = కాంతిగలవాని.. అభిఖ్యానామశోభయో;ః అని అ. పవనాత్మజుండు కూల్చెను భా రవిపుత్రుండు = కర్దుండు విరాజచ్చరములు గల భీష్మునియొక్క, కుంభజ = ద్రోణునియొక్కయు యశో భివ్యాస్తిని మనుష్యవిభుండు = దుర్యోధనుండు, ఉబ్బంగ మీఉె౯ = భీమ్మదోణులకంటెను లెస్సగా జగడముచేసె ననుట, ఆ్రబలదోషాచారి = మిక్కిలిదురాచారిళైైన దుర్యోధనుని యొక్క తోంబుట్టుగును, దుశ్చాసనాభిఖ్యునిక = దుళ్ళాసనుం డనెడు పేరుగంవాని, సవనాత్మజుండు కూల్చిను. వు అంత 216 సీ ఆహవమహిమకరాశయాతులసత్ర్ర తాప మత్యంతమ్ము దనరల గవలి సూర్యసంతతినరవర్యుండు సాహసప్రా ద్రత్యశార్యాదిదుర్దాంతవృత్తిం ('బ్రబలువానిని ధర్మరాజువీడు సారంగం దజణీయె బాణముల నెంతయుం గలంచి

చళుర్దాశ్వాసము 250 త(ద్ర్రాత్చభంగ మంతయు నప్పు డరసి వా సవినిర్ణతుం డయి సరభసమున

ఆ. స్వ(శ్రితునికురుంబవనళిఖిమేఅనా దాభిదాసుం డాబలాఢ్యుమీంద నడచి దురమొసర్భొ నభనున నుండిని ర్హుతులు బెగడ నిగుడు సాయకములు 217 రా. ఆహావమహి౯ = యుద్రభూమియందు, మకరాక్షయాతు = మకరాక్షుండను ఖరాసురుని పుడత్రునియొక్క, నైర్చృతోయాతురక్షసీ అని అ. లసత్ర్రతాప మత్యంతమ్ము తనరుచుండలాం గనిలి, సూర్యసంతతి నరవర్యుండు = రాముండు, వృత్తిచేతం (బ్రబలెడువానిని = ఆమకరాక్షుని, ధర్మరాజువీడు = యమలోకమును, చొరంగందజీమె౯ా = చంపెననుట, తద్ర్రాతృభంగము = ఆమకరాత్షుని మరణమును, అరసి వాస = గ్బ హమువల్రనుండి, వినిర్గతుండయి, స్వ(టశ్షిత = దేవత లనెడి, వనమునకు, శిఖి = అగ్నివంటివాండు, మేఘనాదాభిధానుండు, ఇంద్రజిత్తు, ఆబలాఢ్యుమీంద౯ 'సేనతోం గూడిన రామునిమీంద, నడచి నభముననుండి దరమొనర్చెను. భా, అహవ = యుద్రముయొక్క, మహిమకర = ప్రభావమును జేోయుచున్న, అత్స్మయ = అక్ష్యయమున నయి, అతుల = సరిలేని, సత్ర్రుతాపము తనరునట్టుగా, సూర్యసంతతి నరవర్యుండు = కరద్డుండు, వృత్తిచేతన ('బ్రబలువాని ధర్మరాజును వూడుజొరయం దజీయెను. తత్‌ = అ, భ్రాతృభంగమంతయు నప్పుడరసి, వాసివి = అర్జుంనుండు. స్వళిత్ర = నిజా(శ్రితులనెడు, వనశిఖ = అడవినెమళ్లోకు, శిఖావళళ్ళుఖికేకీ అని అ. మేఘ పాదమువంటి, అభిధాన = పేరుగలవాండు, అర్జునునికి విశేషణము. ఆ బలాఢ్యుని మీంద నడచి, సాయకముల౯ = బాణములచేత, నభముననుండి = ఆకాశమందుండి, నిర్హరులు బగడునట్టుగా దురమొనర్చాను. వు ఇట్లు పోరిపోరి 218 ఉత్సాహ. వెరవు నేపుం జూపెడుప్రతి వీరునివిక్రముక్రియా గరిమమును సహింసలేక కలను దొఆఅంగిసోయి తాం దిరిగి వ్చా నీతం డింకం దెగువ మిగుల నెరహై ట్లురుగు ననుచు నహితబలను లలంగి కలంగం జెలంగుచున్‌: రా. గరిమ = మహత్త్వమును మును = మహత్త్వమును మును = మునుపు భా. గరిమమును = అతిశయమును. కడమ సరి.

251 రాఘవపొండవీయము, సన్యాఖ్యానము మ. బలదీప్తాశుగసంచతి ప్రబలితస్పారప్రతాపోదయో జ్ర్రలసంయదద్ర భసంబురుద్రునముఖసంచార క్రియ౯ మీజుంగా _ నెలంగించెం బ్రతివీరునట్టియెడ నానకీశసంతాన మ, య్యాలఘు న్టేముండు దత్ర్రతాపశిఖ మాయంజేసి యార్చెల దగన్‌ 220 రా. బలదీప్టుందైన అశుగసంచతి = హానుమంతునిచేత్క ప్రబలిత = ్రబలముగాం జేయంబడిన, స్ఫారప్రతాపోదయముదేత నుజ్జ్వులమైన సంయత్‌ = యుద్దముయొక్క, రభసంబు = వేగము, ఉరు = అధికమైన ద్రుము = వృక్షములయొక్క, ఖసంచారక్రీయ౯ = ఆకసమున విసరివ్రేయుటచేత, మీఆఅంయాణ = మిక్కిలియు నొప్పుగా, నానా, కీశసంతానము = వానర సమూహము, (ప్రతివీరు౯ = ఇంద్రబిత్తను, మూయంజేసి = మాయచేత, తత్‌ = ఆవానర సమూహముయొక్క 'ప్రతాపశిఖిని, ఆర్బె౯ = చల్చార్చెను. భా. బలద్‌ప్తమయిన, ఆశుగసంతతి = బాణజాలమువేత, ప్రబలితమ్రైన, స్పార = (ప్రకాశింపుచున్న, ప్రతాపోదయమువేత, నుజ్జ స్రలమయిన్క సరయత్‌ = యుద్రమందుఉఖ, సంయత్సమిత్యాజిసమిద్యుద్ద మని అ. రభసంబు = ఆటోపము, రుద్రునియొక్క, మఖసంచార'్రియకి = కర్గుండున్ము తత్‌ = ఆయర్జునునియొక్క, (ప్రతాపశిఖి౯ = ('ప్రళాసాన్నిని, మయాంబేసి యార్చెను. వ అంత ళా. కు మౌననిధి జిష్టుండు సుమి (హొనందను? డన్నపను పుదంచితవృత్తి౯ చూనసర్భతిం బెనుపంగ నరి -పైనడరి శరోగ్రవృష్టిల బరంగించె సడిన్‌ 222 రా జిష్టుండు ౩ జయశీలుండు, సుమిత్రానందనుండు = అత్ముణుండు. భా. సుమిత్ర = బంధువులను, ఆనందనుందు = సంతోషపట్టైడువాండు, మౌూనసమందులల, ధృతి౯ = సంతోషము. కడవ సరి. వ శరవర్ష మెట్టు గురియుచు బరంగుమహాబలజయానుభావస్టైర్య స్ఫురతాఢ్యు నతని నతండు౯ సరభసనారాచవృష్టి సంవృతు! జేసెన్‌ 223 రా మహాబలజ = హనుమంతుండు, యానుఃా = వాహనముగాః గలవాని, అతనిః = అక్కుణుని, అతండు౯ = ఇంద్రబిత్తును చేస్పెన్సు, కడమ సులభము.

చతుర్జాశ్వానము 252 భా. మహత్‌ = అధికమైన బలజయములయొక్క, అనుభావస్టైర్యస్పురణచేత నాడ్యుని అతని౯ = అర్జునుని, అతండు౯ = కర్లుండును, నారాచవృష్టిచేత, సంవృతుంజేసె = ఊఆవరింపంబడ్డవానిలా జోసెను. మ. ఇల్టు దలపడి 224 ఆ. సరిగం బోరి రక్కజపుజూదు లిరువురుం గరియు€ గరియు౯ బోలెం గడిందిలావు గిరియు గిరియుం బోలెగెంటనితాల్మియు హరియు హరియుం బోలె నదటు వొదల. 225 రెంటికి సరి. సులభము, సీ. ఒండొరులసరోషహుంకృృతిం గెరలుచుం గరలితూపులనానం గురిసి కురిసి శరవృష్టిం బ్రత్య(స్హసమితిచే నజకుచు నజుకి పై నమ్ములు వణజపీ వజసి సాధననికలత సాధించి మించుచు మించి నెమ్మేనులు నొంచి దివ్యాఖస్త్రములు సాలం దెగువమై నేయుచు నేసి నిష్పుల మైన రేసి రేసి తే. లలి నెకరొక్షళ్లకడయకల లక్మణోంద్ర జిత్తులాభీలశార్యులై చిత్రరణము సలిపు రొకకొంతతడవు వాసవవిరోచ నాత్మజుస్వామ్యవిస్పూర్త్హి యావహిల్ల 226 రా. అవ్మణేోంద్రజిత్తులు, అభీలశార్యు లై, వాసన = ఇంద్రుని యొక్కయు, విరోచనాత్మజ = బలియొక్కయు, సామ్యవిస్పూర్తి యావహిల్లం జీత్రరణము జరిలిసిరి. భా. లక్మణునియొక్కయు, ఇంద్రజిత్‌ = మేఘనాదునియొక్కయు, తులా = సామ్యుముచేత, అభీల = భయంకరమైన, శౌర్యముగలవారై, వాసవవిరోచన = ఇంద్రసూర్యులయొక్క, ఆత్మజులు = అర్జునకర్ల్ణులు ద్వంద్వాంతే శ్రూయనూణం పదం (ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే అను న్యాయమువల్ల వాసవాత్మజుండు విరోచనాత్మజుండు ననుట. వ అంత 227

253 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఆ. చతురశల్యరచితసారథ్యయోగాధి గతమదాతిశయు నఖండథైర్యుం బ్రతిభటుని వధించెం బథితాబినిజయుండు రాముతమ్ముండు సురరాజు మెచ్చ 228 రా చతుర, శల్య = బాణములచేత, శల్యవంశవలాకాయాంశంకు తోమరయోరప్తి, శల్యఃకళ్చిన్మహీపాల శ్చ్వావన్మిదనపాదః అని రత్నమాల రవితమైన సారధియొక్క, అయోగ = వియోగముచేతనయిన, అధి = మనోవ్యధిచేత్క గత్ర = పోయిన, మదాతిశయము గలవాని, 'ప్రతిభటుని౯ = ఇం(ద్రజిత్తును, ప్రధితమైనల్ట్రి యాజివిజయము గలవాండు, రాముతమ్ముండు = అత్ముణుండు, వధించెను. భా. చతురుందైన శల్యునిచే రచితమైన సారధ్యయోగమువల్ల, అధిగత = పాందంబడిన, మదాతిశయముగలవాని, ప్రతిభటుని౯ = కర్ణుని, వధించెను, విజయుండు, రాముతమ్ముండు కృష్ణుండును. సీ. అతిదుర్రయుండైన ప్రతివీరు నిట్లు రూ పణంచి యబ్బలుమగం డన్న కడకుం జని మొక్క నన్న రేశ్వరుండెత్తి కౌగింం జేర్చి యానందవిజ్బంభణమునం బరలి నామజునాండు ప్రాఢథిమద్రవిభుండు ప్రదళితబహువైరి సంక్తిగళుండు ససేవాని యైనను శివుం డైనం గేశవుం డైన నెదిర్చి నాయ(స్త్రములకుం తే బ్రాణములు వెచ్చ పెట్టక బ్రతికిపోవ లేం డకట నాకు నరుః డేమి లెక్క యనుచుం దనకురుబలౌషురవ్షావిధానముహిమ గడణం బెనుపంగ నతనిపై నడచి పొం. 229 రా. అమణునాండు, ప్రాఢిమత్‌ = (ప్రకాశముగల, రవి = సూర్యునియొక్క, భ = కాంతివంటి కాంతిగలవాండు, 'ప్రదళిత, బహూవైరి, పంక్తి గళుండు = రావణుండు, నాకు నరుండు = మనుష్యుండు, ఏమిలెక్క యృన్సన్నుం దనకు, ఉరుబలౌషు = అధికసేనాసమూహముయొక్క, రక్షావిధానమహిమ, కడంక్రణ = రోషమును, పెనుపంగః౯, అతనిపై = రామునిమీంద,

చతుడ్దాశ్వాసము క! భా. ్రాఢిచేత, ప్రదళితములైన బహువైఖరిపంకుల్త యొక్క గళములుగలవాండు మ(ద్రవిభుండు = శల్యుండు, సేనానిక్టై = దళవాయిర్డై, తనయొక్క కురుబలౌషుము యొక్కయు, అతనిపై౯ = ధర్మరాజుమీంద, పోరెను కడమ సులభము. తే. ఆన్ఫపతి సైన్యమును గదనాతిలోలు భానుజిలసద్భుజావక్తి ప్రావుగం గొని యాం దచ్చల్యతేజంబు నతని నొంచె నని విరూపొక్షుం డనం బర్వు నతండు మెజుసి 231 ఆ అన్బపతి = రాముండు, సైన్యమును కదనాతిలోలుండైన, భానుజు౯ = సు(గ్రీవునిని, అసద్భుజాశక్తిని. బ్రావుగలొని, తత్‌ = ఆరావణునియొక్క, శల్య = బాణములయొక్క, తేజంబు నాలను, అతని౯ = సు(గ్రీవుని, విరూపాొతం డనం బర్వునతండు = విరూపాత్షం డవెడు రాషతసుండు, మెటసి నొంచెను. భా. అనృపతి = ధర్మరాజు, కదన = యుద్రమందు, అతిలోలుభ = అతిప్రయులైన “*లోలుపోలోలుభోలోలఃొ, అని అ. అనుజుల = తమ్ములయొక్క, సద్భుజాళ్తిని బ్రాఫుగగాని, తత్‌ = ఆళల్యునియొక్క, తేజంబు నారొము, అని౯్‌ = యుద్రమందు, విరూపాక్షుం డనకా = రుద్రుండనగా, పర్వు = ఒప్పెడీ, అఆతండు = శల్యుండు, అతని౯ = ధర్మరాజును, నొప్పించెను. వు ఇట్లు నొప్పించిన నిప్పులు గురియు కోసంబునం జూవు దీసింప నాసమరశూరు నాలోకించి 232 ఆ. ఇతండు మానుకాజి చతురతం దెగకపోం డింక ననుచు నాపవు లాం జెలంగ మిఫులం గనుకం గరలు పవిసూనునందను భాన మపుడు వింత యై వెలింగ 233 రా. ఇతండు = విరూపాొ-౩ండు, మామక = నాసంబంధమైన, ఆబిచచురత(€ = యుద్ర్దచాతుర్యముచేత, తెగకపోండ్కు అనుచు, కలుకలొరలు = కోపో(ద్రిక్తుండైన, రవిసూనునందును = ధర్మజునియొక్క, భావము వింతర్డ వెలింగెను. వ. అవ్వీరశార్జూలంబు పెద్దయింబ్రోద్దు ద్రయు నుద్దీప్త శార్యుండై 234 ఆెంటికి సరి. గ అని సేసి చేసి యంతటి మనమున గడు గెరలి యుద్ద మహిమాతులుని౯

డైకవ్‌ రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము ఘను (బ్రతివీరు విరూపా త్రునిశక్తి ప్రాథిచేతంగూల్చి చెలంగెన్‌ 235 రా. యుద్రమహిమచేత, అతులుని౯ = సరిలేనివాని, విరూపాక్సుని, శక్తి = సత్త్వము యొక్క, ప్రొఢిచేతం గూల్చి చెలంగెను. భా. యుద్దమహియందు, మాతులుని౯ = మేనమామను యైన శల్యుని, మాతృ భ్రాతాతుమాతలః అని అ. విరూపాడనిజ్తీ స్రాథిచేతళ = రుదు డిచ్చిన శక్తి మహిమచేత, కూల్చి = చంపి, చెలంగెళ = సంతోషమున నుష్పాలొను. క పరదుస్సహశల్యమహో దరనాశన మాచరించి తమసైనికుల౯ గర మలరించినశార్య స్పురితు నతనిం బొగడి రుబ్బుచు౯ హరిముఖ్యుల్‌ 236 రా. పర = శత్రువులకు, దుస్పహములైన, శల్య = బాణములు గల, శల్యంవంశకలాకాయంశంకుతోమరయోరపు, శల్యఃకశ్చిన్మహీపాలాః అని నిఘ. మహోదర = మహోదరుం డనెడు రాకసునియొక్క, నాశనము నాచరించి, అలరించిన, అతని౯ = సుగ్రీవుని, హరిముఖ్యము = కపిశ్రేష్టులు, నుతించిరి = పాగడిరి. భా. పరదుస్పహమైన, శల్యమహః = శల్యునిపరాక్రమమువల్లనైన, దర = భయముయొక్క, దరోఇ_స్త్రీయాంభయేశ్వ(భ్రే అని అ. అతని = ధర్మరాజును, * రహీముఖ్యలు = కృృష్ణాదులు, పొకడిరి కడమ సరి. తే. అందం దద్ర్రాత్చపుత్త బలాతిశయము దను మహాపార్భ్వబలనాశమున నలచంగ నుడుకుచున్న దుర్యోధను నుగ్రమన్యు దశముఖ నులూకశకునిసాతము గలంచె 237 రా, అంత, తత్‌ = అసుగ్రీవునియొక్క, (భ్రాతృపుత్రుం డైన యంగదునియొక్క బలాతిశయము, మహాపార్శ్వ = మహాపార్భుం డనెడు రాకసునియొక్క, జలనాశమున౯ా = కూల్చుటచే ననుట, తను౯ = తన్ను, నలచరఃి, దుర్యోధను౯ = యుద్ద్రమూసయ శకృ్యముగనివాని దశముఖు౯ = రావణుని, ఉలూక = గూబ లనెడి, శకుని = పకతులయొక్క, ఉలోకస్తువాయసారాతిపేచకౌ అని అ. పాతము = పాటు, కలంచెను అవశుకనమాయె ననుట, భా, అంత, తళ్‌ = ఆ ధర్మరాజుయొక్క, భ్రాత్స = తమ్ములైన భీమాదులయొక్కయు,. పుత్ర = ప్రతివింధ్యాది ద్రాపపేయులయొక్కయ, బల =

చతుర్దాశ్వాసము 256 దృష్టద్యువ్నూదిబలముయొక్క, అతిశయము, తన్ను౯ = తన్ను, మహత్‌ = అధికమైన, పార్శ్వ = పరివారముయొక్క, నాశమునఃా = హానిచేత ఉడుకుచున్న దుర్యోధనుని, ఉ(గగ్రము లైన, వున్యు = శోకరోషములయొక్క, దళ = అవపఫ్టగల, ముఖ౯్‌ = ముఖముగలవాని, దుర్యోధనునికి విశేషణము, ఉలూకను యొక్కయు, శకునియొక్కయు, పాతము = నాశనము, కలంచె౯ = వ్యాకులపడం జోసెను. సీ. ఆదుష్టనర్తనుం డప్పుటుతుదకు ని జానుజసప్తుత్రమిత్రాదు లొకండు మిడివోక కలనిలో మడియంట యూహించి నగుచుచు నప్పుడు వైరినృపతి ననుజవిభీషణోద(గ్రవిక్రమసహా యత విజ్బంభించుమహో ప్రతాపుం దలపడం జాలని తాంతథైర్యంబుతో నరిగి ద్వైపాయన (హదమతల్లి తే. కాగతిని దన్చుపతిబల (శ్రీ గలంగ నరెగి మునిలౌం దత్కాండచయంబులోన మునిగి యాగెను దనమేను మోయకుండ దానిదరిదయ్టైన వాస్త్రంభ ధర్మపటిమ. 238 చా. ఆ దుష్రవర్తనుండు = రావణుండు, వగచుచు, వైరిస్పపతిని, అనుజుందైన లక్మణునియొక్కయు విభిషణునియొక్కయు నుదగ్రవిక్రము సహాయత్వముచేత విజ్బం భించు, మహా(ప్రతాపుని౯ = రఘునాయకుని, తరపడ౯ = పార్కానుటకు, చాల౯ = మిక్కిలి, నియంత = అధికమయిన, ధైర్యంబుతో, ద్వైప = ద్వీపసంబంధమైను ఆయన = మౌార్గమందులగల, హ్రదమళత్త్యవా = హ్రదశ్రష్టముయొక్క-మంచిమడుగుయొక్క., శ్రీ = శృంగారము, కఠంగంా, అరొనని (క్రిందకన్వయము. అరిగి = ఈలాకుననడచి, తల్‌ = ఆ రామునియొక్క, కాండచయంబులోనః = బాణసమూహమును, తిరమైై, నవమైైన్క ఆస్తంభ = జాడ్యములేని- ప్రకాశించుచున్న యనుట, ధర్మ = వింటియొక్క, పటేమ౯ = సామృద్య్యము చేత మేనుమోయకుండ, ఆలౌను = ఆస్తములకుం (బ్రత్యన్ర్రముల నేసెను. భా. ఆ దుష్షవర్తనుండు = దుర్యోధనుండు, ఆనుజ = తమ్ములయొక్క, విభీషణ = భయంకరము నయి్యి ఉదగ్ర = అదికమైన, విక్రమసహాయత్వము చేత, మహాప్రతాపుని,

257 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము వైరిన్సపతి౯ = ధర్మరాజును, తలపడణజూలని = ఎదిరింపలేని ఛాంత = చగ్గిన, ధైర్యంబుతో ఛ్వైప్రాయన మనెడి, (హ్రాదమతవ్లికిణ = (హ్రదశ్రేష్టమునకు, ఆగతిని = ఆ(ప్రకాదమున- ఒంటికా౭జ్షైయనుట, తన్నుపతి = దుర్యోభనుండు, అరొను, తత్‌ = అవుడుగుయొక్క, కాండచయంబులోన౯ = నీళ్ళైలోపల, వానింగి తీరమైన, వాఃప్తంభనయొక్క ధర్మగుణము యొక్క, పటేమ చేత్క చాని౯ = ఆయుదకనును, మేను మోయకుడనారొను, జలస్తంభనవిద్యకలదు గనుక, వ. అట్టేసముయంబున 239 చ. అయమితభీమశక్తివిహి తానుజపాతనుం డై గృశించుచు న్న్మయహతశోకుండమ్మనుజనాథుండు భీము నుహానిపక్షు నెం తయును విముక్తివిగ్రహు నొనర్చి సహోదరపీడ కేం బ్రతి శ్రియ యొనరించు చెచ్చాయను భేదమునందురటిక్లెమిక్కిలిన్‌ 240 రా, ఆయమిత = అడ్డపెట్టంబడని, భీమమైన శక్తిచేత విహితమైన్న అనుజ = లక్ముణునియొక్క పాతనముగలవాండై. కృశించుచు, నయ = నీతిచేత - ఇది శోకసమయముగాదను నీతిచేత ననుట్క హతశోకుండమ్మనుజనాధుండు = రాముండు, భేము౯ా = "భయంకరమ్రైనవాని, మహావిపత్షణ = రావణుని, విముక్తమైన, విగ్రహ = యుద్దముగలవానిా, ఒనర్చి = పారద్రోలి యనుట, దురటిల్లెను. కడమ సమము. భా. అయమిత = ఆణయయిడని, భీమునియొక్క, శక్తి = బలిమిచేతనిహిత, చేయంబడిన, అనుజపాతనుండై = దుశ్ళాసనాది నాశముగలవాండై, అహత = అడంగ?” శోకముగంవాండు, మనజునాధుండు = దుర్యోధనుండు, భీముని, దిముక్తివిగ్రహణ శరీరరహితునిళాా అను = అనెడి, ఖేదమున, దురటిల్లైణ = కెరలెను. స్తీ అంతలాపునల బేర్చి యనిలజుండు నిజాను జప్రాణదానంబు సలిపి తనదు మదిలోనమోదసంపదలు నించుచు నుండ నాన్స్ఫషాలుం డిటని యాత్మ నెంచె ఘనశౌర్యద్దెర్యవిఖ్యాతి మిక్కిలిని న ర్తిలుచుండ బ్రతుకుముందులనగమును మానుగ వినివారితో నతాదోషస త్చ్వారూఢినిసమానుం డగుచుం దెచ్చె

చచుర్జాశ్వానము 258 తే. వంశమున కెల్లం గీర్వ్వభావంబు మిగుల నీతం డీతనిం దళ్లి దానెట్రేవేళం గనియెనో యని జగతిలో ననుజనాఘ మెల్ల నవగుణాధికునింగా నెన్నుకున్ను 241 ర. అంత౯ = అంతటను, అనిలజుండు = హానుమంచుండు, నిజాను = అక్మణునియొక్క, ప్రాణదానంబు = (బ్రతికించులను, చలిపి, మోదసంపేదలు = సంతోషాతిశయవమలను, నింపుచుచుండ6గా, ఆనృపాలుండు = రాముండు, ఎంచన(ప్రకారము చెప్పుచున్నాండు, ఈతండు = హనుమంతుండు, (బ్రతకుమందుల = సంజీవనాషధులయొక్కు, నగమును, వినివారిత = మిక్కిలి వారింపంబడిన, ఊనతాదోష్స = న్యూనత్వదోషముగల, సత్త్వారూఢిచేత, సమానుండగుచు, మానసహితుండై, కీర్త = | కీర్తనీయమైన, భావంబు = వర్తన మిగులరూ, తెచ్చెనని క్రిందికన్వయము. జగతిలోనను, జనౌఘము = జనసమూహమ్మ, నవగుణ = మనోహరగుణములచేత అధికునిడా నెన్నకున్నై. భా. అంత = అంతైన, లావున౯ = బలిమిచేత, అనిలజుండు = భీముండు, నీజానుజు = దుశ్శాసనునియొక్క, ప్రాణదానంబు = ప్రాణఖండనమును, చలిపీ, తనమదిలో, ఆమోదసంపదలు = ఖేదాతిశయములను, నింపుచునుండి, ఆన్ఫపాలుండు = దుర్యోధనుండు, ఎంచెను, ఖ్యాతి మిక్కిలి, నివర్తిలుచుండ౯ = పోవుచుండణూ, (బ్రతుకు = (బతుకుచున్న, మందల = నిర్బాగ్యులను. మూఢాల్పాపటు నిర్చాగ్యమందాః అని అ. నగళ = నవ్వంగా, మును = ముందర, మానుగ, విని = వినియుండియు, వారితోన = వారితోనట్లై, తా౯ = తాను, దోషముయొక్క, సత్త్వ = బలిమియొక్క, ఆరూఢిని = (ప్రసిద్రచేత, సమానుం డగుచుః = సరిర్షైనవాందై, వంశమున కెల్ల కీర్తియొక్క. బావంబును, తెచ్చినని క్రిందికన్వయము. ఈతండు, అనిజగతిలో, నన్ను౯ = నన్ను, అముణధికునింా౯ = అవివేకింగా, ఎన్నకున్నె = ఎంచునే యనుట. ఎ. ఎంతయు నిబ్బరం బయిన యీహనుమద్చలయిక్తింజేసి యేం బంతము మీణ ఘోరపరిపంధథులంద్రుంచుట యొప్తుడింక నా ద్రింతునొాకో సమీరసుతు చేంతకు నీడుగం జేసి మేలుదు స్ప్వాంతుండు గాం డితం డనుయశస్సురణంబు జగంబు లోపలన్‌ 242

259 రాఘనపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము రా. ఈ, హనువుత్‌ = హనువుంతునియొక్క, బలయుక్తి 6 జోస్‌ = బలయోగముచేత, ఏ౯ = నేను, పరిపంథుల, (త్రుంచుట = సంహరించితింగదా, సమీరసుతు = హనుమంతునియొక్క, చేంతకు౯ = ఉపకారమునకు, ఈడుగంజేసి = 'ప్రత్యుపకారముంజేసి, యశళస్పురణంబును, ఆర్హింతునోకో- కాకుస్వరము. భా. ఈహను = కోరికను, మద్చులయుక్తి౯ = నాబలిమిచేత, పరిపంధులకా = శత్రువులను, (త్రుంచుటయెప్పుడు- ఇదియుత్సాహవాక్యము.. సమీరసుతు = భీముని యొక్క, చెంతకునీడుగంజేసి యళస్పురణంబును, ఆర్టింతునోకో యని యన్వయము. వ. అని తలపోయుచు రిపుజయప్రయతమానమానసు డయ్యెనంత 243 స్తీ చలపట్టి తనుం జంస నముదితోపాయప ద్దతి వెదకుచుం గని ధర్మరాజు వెడల ద్రోయంగ నోండు వెరపులు చాలించి తనవారినిర్గమోద్దతిపగణకు వెజం గొనర్పంగ లంక విద్చి బెట్టిదపువీ రమ్మునం బజతెంచి రాజరాజు సయిదోడుసూడుబంటయి మదనుజఘాతి నిను మున్ను దెగటార్హు నని నలవరు తే. భీముందాడా నపూర్వసంభృతరణరస భారునై యొండొరులం దాయ వారు గదల బిరుసు నెరప్పు మండగతిల దిరుగగదువు నారదున కబ్బె వేర్వేణ నయనతుస్టై 244 రా. ధర్మరాజు = యముఃడు, వెడలం౮ద్రోయం్కు తనవారి = తవమూయయలయొక్క., నిర్గమోద్దతివెరగొనర్పంగ, లంకవిడిచి, రాజరాజుసయిదోడు = కుబేరునితమ్ముండు రావణుండు, సూడబంటయి = షగదీర్చుకొనువాండై, మదనుజఘాతినిక = కుంభకర్డునిం జంపిన, నరవరు౯ = రాముని, తొణెను, వారు = రావణలు, కదల౯ = చలింపంగాను, చిరుసునెరు౯ = శార్యము చూపరొాను, మండలగతిందిరుగు గదుమకా = వీయనొత్తడాను, నారదునకు నయనతుష్టి యజ్మెను. భా. చలపట్లివెగకుచు, ధర్మరాజు = పాండవజ్యేష్టండు, వెడలంద్రోయంగళ = వెళ్ళందీయ గా తన = తనయొక్క, వారి = నీళ్లలోనుండి, నిర్గమోద్దతి = వచ్పెడువడి, వెజుంగొనర్చ, కలంక విడిచి, రాజరాజు = దురో శ్థథనుండు, సయిదోడుసూడుబంటయు

చతుర్జాశ్వాసము 260 = తమ్ములపగ దీర్చికొనువాండై, నరవరుని భీమునం దాణెను వారు = ఆ భీము దుర్యోధనులు, గదల౯ = గుదియులచేత, బిరుసునెరప, అబ్బెను, (క్రియ. తే. పాసంగ నేండు గదారణభుక్తి దొరకె నాకుం గను దనియంగ నని నారదుండు సమ్మదముం జెందం దిర మైనయమ్ములపస నొండారుల మించి పోం రయ్యోధవరులు 245 రా. పాసంగ, నేండుగదా, తిరమైన్క అమ్ములపసః౯ = అస్త్రకౌళలముచేత కడమ సులభము. భా. గదారణభుక్తి = గదా యుద్దానుభవము, తిరమై, నయమ్ములపస = నేర్పుపసను. వు ఇట్టు గడంగి మహాయుద్దంబు సేయునంత 246 ఉ. అంచితనైపుణిం బరంగు నంబకఘోరతర ప్రయుక్తిచే మించుగదాననోద్రతిసమృద్ది కనంబడుచుండం బోరు సా గించుచునుండ మాలగుణ కీర్తితు రాజులచేనిం జూచి శం కించిరి నమ్మరాదు నునగెల్బనుచు౯ హరిముఖ్య లెంతయున్‌ 247 రా. అంబక = బాణవులయెలక్కు, ఘోరతరమైన, 'ప్రయుక్తిచే౯ = 'ప్రయోగముచేత, మించుగ, దానవోద్దతి = రావణౌద్రత్యము, కనంబడుచుండ, రాజులటోేని౯ = రాముని చూచి, హరిముఖులు = వానరశ్రేస్టులు, శంకించిరి. భా. అంచితనైపుణిని, అంబక = నేత్రములకు, 'ఘోరతరమైన, 'ప్రయుక్తిచే౯ =ఎ వ్యాపారముచేత, మించు గదా = గుదియలయొక్క, నవ = వింతైన, ఉద్దతి = 'ప్రహారములయొక్క, సమృద్ది = అతిశయము, కనంబడుచుండ, రాజులతేని౯ = దుర్యోధనుని, చూచి, హరిముఖ్యలు = కృష్ణాదులు, శంకించిరి, కడమ సులభము. వ తదనంచతరంబ 248 కు చేన చెదరి భీమాశుగ దానహతికృుతోరుభంగతాపజ్ఞ $లితుం డై విమతుం డడంగ జయమున వైవస్వతసంతతినృపవర్యుండు మించెన్‌ 249 రా, చేవచెదరి, భీమ = భయంకరముళలైన, అళుగ = బాణను లనెడి, దాన . దావానములయొక్క, హతి = కాల్పులచేత, కృతమైన ఉరు = అధికమైన, భంగ =

261 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాభ్యానము పరాజయములచేత నయిని, తాపముచేత్క జ్వలితుండై, విమతుండు = రానణుండు, అడం౯ = డీలుపడలూ, వైవస్వతసంతతి = మనువంశమందుళలల, నృపవర్యుండు = రఘునాథ్యుడు, మించెను భా. భీమునియొక్క, అళు = తీవ్రమైన గదా = గుదియయొక్క, అవహలి = మొత్తుటచేత, కృతమైన, ఊరుభంగతా = తొడలు విటుణటుటగలవాండౌటు యనెడ్తి, ఆపత్‌ = ఆపదలచేత, జ్వలితుండై = మండుచున్ననాండై, విమతుండు, దుర్యోధినుండు, అడలరా, వైవస్వతసంతతి = యమపు్తుండైన, నృపవరుండు ఇ ధర్మరాజు, మించెను, తే. భీష్మ గురుకర్ణ శల్యరణోష్మనమర "ఘోర నమగుయుద్ర మళనితో వైరి సలుస ననుసనుప్రొఢిమం బదిదినము లైదు రెండు నొండు విఘ్నంబు లేకుండ జరిగె 250 రా. భీష్మ = భయంకరమైన, గురు = అధికమునై, కర్ణ = కర్ణములకు, శల్య = ములుకులవంటిదైన, రణ = ధ్వనియొక్క, ఊప్మ౯ = ఉగ్రత్వముచేత, అమవ = దేవతలకు, ఘోరమగు = భయంకరమైన యుద్దము = జగడమ్యును, తే. ప్రాణిపదములు వెవిగాా. (బ్రధమక్రైల నరయ నొక్కచో ద్వితియార్హమిచ్చు నములక్షణమువల్లం బ్రధమకు ద్వితీయార్థము. అతనితో౯ = రామునితో, చనుప, అనుపమ = సరితేని, ప్రొఢిమంబు = (స్రాఢీల, అది = యుద్రము, దినము నైదురెండును = ఏడుదినములు ఒండు విఘ్నంబు లేక = ఒక విఘ్నమును లేక, జరోను భా. భీష్మ గురుక్యర్ణశల్యుల యొక్క రణమందుః గల, ఊప్మ౯ = (ప్రతాపముచేత, అమరః = ఒప్పా, ఘోరమగు యుద్రమును, అతనితో౯ = ధర్మరాజుతో, వైరి, దుర్యోధనుండు, అనుసమ ్రొడిమఃా = ప్రొఢిచేత, చలుస౯ = నడపింపరో పది, ఐదు, రెండు, ఒండు = ఒకటియు, దినములు = (క్రమమున భీష్మాది యుద్రదినములు, విఘ్నంబులేకుండ జరొగెము. వు అంత 251 తే. దిగ్యధూజాలధమ్మిల్ల ధృతవిశుద్ద క్తీర్తిగురుసూను6 డారాజు కృత్స్న బలని వేశ మారాత్రి చరగోత్ర విభునిలీలం గలంయె స్వాపహృతోరువి[క్రమతం గుంద 252 రా. కీర్తియనెడి, గురు = అధికమైన, సూన = పుష్పుములుగలవాండు, సూనంప్రసవపుష్పుః అని అ. ఆరాజు = ఆరఘునాధుందు, కృళ్స్న ౩ సమస్తమైన, బల = బలీమికి, నివేశము = స్ట్రానమైనవాండు, ఆరా(్రి చరగోత్ర విభుని = ఆరాతసవంశా

చతుర్జాశ్వాసము 262 ధీళ్వరుం డైన రావణాసురుని, లీల = అవరీలచేత్మ స్వ = తనచేత అపహృతమైన, ఉరు = అధికమైన, విక్రమత౯ = వి(క్రమముగలవాడై, కుంద౯ = తగ్గుపడునట్టుగా, కలంయెక = చలింపంజోసెను. భా. దిగ్యధూ = దిక్కు అనెడు స్రీలయొక్క, జాలముయొక్క, ధమ్మిల్ల = కొప్పులయందు, ధృత = ధరింపంజడిన, విశుద్ద = నిర్మలమైన, కీర్తిగల వాండు, గురుసూనుండు. = అశ్వత్చామ, ఆరాజు = ధర్మరాజుయొక్క, కృత్స్న = సమస్తమైన, కృత్స్నమశళేష మ్మని అ. బలనివేశము = పాళెము, ఆరాత్రి = దుర్యోధనుండు పదవదినమురాత్రియందే, చర = చరించెడి, గోత్రవిభుని = హిమవంతునియొక్క, లీల౯ = రీతిచేత్స స్వాప = నిద్రచే స్వాన్నిద్రాశయనంస్వాపః అని అ. హృత = హరింపంబడిన, ఉరువీ[క్రమము గలదౌటచేత, కుంద౯ = నిద్రచేత మిరుసువెడియుండరా ననుట. కలథెన్‌ = నొప్పీంచెను సీ అలఘుదోః ప్రాఢిమాతులకతవర్శసా హాయకంబున నభేద్యాత్ముం డగుచు నప్పు డావీర యోధాగ్రణి యుగ్రంపు భల్ల వర్షంబున బలిమి నమర శదత్రుముస్తకము అసంఖ్యంబు లైధర గుంపులు పడుచుండం గొట్టికొట్టి యంతట సత్యనోఘాస్త్రప్రయోగుండై యూర్షితబలు సుత్తమోజు గృష్ట తే. తనుభవులసద్వరోదయంబున వెలిలౌడు సంగరకృతిధృష్టద్యుమ్ను శాత్రవాను పృథుఫణిశిఖండిం దెగటార్చి భీమవిజయ దీప్తిమహిమచేతనుదీర్ణ తేజుండయ్యె 253 రా అలఘు = అధికమైన, దోఃప్రాఢివు =బుజబలముచేత, ఆతుల = హరిలేనట్టగా, కృతమైన, వర్మ = జోడుయొక్క, సాహాయ్యకంబునకా = సహాయత్వముచేత్క = అభేద్యమైన యాత్మగల వాండగున్ను అప్పుడు, ఆవీరయోధాగ్రణి = రాముండు అమరశత్రు = రావణునియొక్క, మస్తకములు కొట్టికొట్టి, ఊర్జిత = స్రీరమైన, బలము గలవాని, ఉత్తవుమైన, ఓజు౯ = తేజస్సుగలవాని, కృష్ణతను౯ = నీలదేహుని, భవు = ఈశ్చరునియొక్క, ధృష్ట = ధీరమైన ద్యుమ్ను౯ = శౌర్యముగలవాని, ద్యుమ్నంవిత్తేపరా క్రమే

263 రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము చతాచసరిములకు, అని ఏ. శాత్రువులయొక్క, అసు = 'ప్రణము నెడి, పురుఫణి ఇ థి శిఖండిః = నెమలివంటివాన్సి ఇట్టి రావణుని, భీమవిజయ దెప్తమ్టైన మం = చంపే ఉద్షీర్ర = (పసి మన్క తేజస్సుగలవాం డాయెను ల యొకుయు, భా న మాట్ల = మేనమాను మాన భి పైతవర్మయొక్కయు, వీరయోధాగ్రణి = అశ్వశ్చామ, బలిమిచేత, అమర, రభవులలి = క్‌ టకొట. ఉత్తవోజునిని కృష్ణ = (ద్ర పదియెలుక్క, ర మ్నునిని, 'ప్రతివింధ్యాదిపుత్రులమను, సంగరకృతి = యుద్దసమర్జుం డయిన, దన స సన్తంయొక్క అసు = స్రాజాయువులకు వృధుఫణి = ఘనసరమైనం త్రయిడిన, దెగటార్చి భీమవిజయముల యొక్క, దీప్తమహిమచేత,. దీర్ణ = పోమొత్త తేజస్సుగలవాం డయెను, 2వశీ ను అంత సీ శ్రీడానరుండైన 'శీవరుం డిట్టు జ్యూ 'త్రప్రక్రియను విజయస్రత్తి నిర్వహించుచు శత్రు నిర్మూలనము సల్చి సాంపుమ్టైం దనక్ష్వు శుభపదవిక అంకొభిరాజ్యవిలాసపట్టాధిష్న కము స్వపురస్తూ ఎన్లితముగ నడస చసుధ-నప్పుడ్తు ద్రాన్వ ('ప్రభుత్వవిశ్న ప్పధుతరద్రీప్త విభీషణుండు ఆ. లేజరిల్లై ధర్మరాజిశరక్షమ్రూ పాలదుర్లభత్రర్ర భాగ్యలక్ష్మి నేండుగా ఫలించై నెజయ నస్మత్సూర్య్య సుక్పత మద్భుత్ర మ్వన్స సుజను లలర 255 ౮. 'క్రీడానరుండయిన శ్రీనరుండు = రఘునాథుండు, ఉఇ(తో * తత్రియసంబంధమైన, (ప్రక్రియను = వర్తనచేత, విజయవుందుంగల, ప్రశక్తి * అధికసామర్థ్యమ్నున్న నిర్వహించుచ్చు తనక్షుల = విభీషణున కమటయ శుభపదవిక = శుభమైనమార్షముగం' ఎంకాధిరాజ్యపట్టాభిక్నళ్త్వ్స, స్వ ౩ తనకు, పురః * ముందరికిని-ఎప్ప్యక్షన్స నమట = స్పూర్లీశ్ర్వ్న నప్పుడు దానవ ప్రభు త్వవిశేషముచేత! వధుతరదీసిలవాండు ధర్మ = సకం రర్మములవేతన్సు, రాజిత = ఒప్పుచున్న, రతః వ సంరక్షబ్యన్వ్య మొప్రాలణ _ మౌయంద్రు, దుర్చరతరభాగ్యమక్షినేండుగా ఫలించెననుటు. అస్మత్పూర్వళ్ళిత్రము = పౌర్వపుణ్యమ్సు అద్భుతమని సుజను లలరం దేజరిల్రేను

చతుర్ణాశాఇసము జ్‌ 264 భా 'క్రీడానరుండంటున శ్రీవ రుండు = కృష్ణుండు, చాత్ర = కృత్రసంబంధమైన- సారథిసంబంధమైన, సూతఃతృర్తాచసారధిః అని అ (్రక్రియ౯ణ = వర్తనచేత, విజయునికి, ప్రజ్తీకి = అధికబలమును, నిర్వహించుచు, శుభపదమై వికలంక =. నిష్కళంకమైైన, అధిరాజ్యవిలాస = సామ్రాజ్యవిలాసమందు౮ోల పట్టాభిషేకమును, స్వపుర = తన పట్టణమందు- అనయా హస్తిగరమందుంగల, విశేష = వింతరీతిచేత, ప్ప ధుతరమైన దీస్తిచేత, విభీషణుండు = భయంకరమైన వాండు-చూడు ఇక్యముగానివాం డనుటు ధర్మరాజు, ఇతరక్షమాపాల = తక్కినరాజులకు, దుర్తభతరమైన భాగ్యలక్షిచేతం దేజిరిల్లైను త. విష్ణుముఖ్యావతారమైైన వెలయువళ్వ విభుండు ననలసహర్హ (ప్రవేశమహిమ కతన దనచెల్వమతిశుద్ది గాంచి యమర వినుతి మిగుల జేకొని యేణొ దనదుపురికి 256 రాం విశ్వవిభుండు = రఘునాధుండు, అనల = అగ్నియందు, సహర్ష = హర్షసహితమైన, ప్రవేశముచేతనైన, మహిమకతనక = మహిమవల్ల, తనచెల్వ = పీత్రాదేవియొక్క, వుతిళుద్దిగాంచి ౫ హృదయతళుద్దిగాంచి, అఆవురవినుతి = (బ్రహ్మాదిదేవతాస్తో త్రము, మిగులంజేకొని, తనదుపురికి౯ = అయో ధ్యానరమునకు, ఏలౌను. న అట్లేంి యుచితభంగి నంగీకృతసకలసామ్రూజ్యభోగలీలా విశేషుండయ్యె నప్పుడు 257 క్షు శాంతనవోక్తివిలాసా త్యంతసుశికతసమస్తధర్మత జేసె౯్‌ శాంతిఘనుండు వైవస్వత సంత తిన్సహేఖరుండు (ప్రజాపాలనమున్‌ 258 రా శాంతములునైన నవ ౫ మనోహరములైన, ఉక్తివిలాస క్‌ అగస్త్యాది మనివచో విలాసముచేత, అత్యంతమును, సుశిక్షిత లెస్సుగా6 దెలియంబడిన, సమస్త చ్‌ సకలమైన, తులయొక్క- ధర్మల్‌ ౯ గుణములు గంవాండౌట చేత, శాంతిఘనుండు, వైవస్యత త్రుమి గ్రా? తాప శ ప మనువంశమందు(ల, నప రాజులకు, శేఖరుండు = భూషణమైనవాండు రఘునొ' మ. దల శాంతనవ =. భీమ్మునియొక్క. ఉక్తివిలాస = శాంత్యనుశాసనిక ప్రేర్యోక్తి భః సమసధర్మతి౯ = సకలధర్మములు విలాసములచేత, సుశికీత = లస బెలియంబడిన, సమస్తధర్మలి౯ = ౧ లధర్మ

రాఘవపాండవీయము, సవ్యాఖ్యానము 265 గలవాం డౌటచేత్క శాంతిఘనుండు, వైవస్వతసంతతి = ధర్మపుత్రుండయిన్న న = ధర్మరాజు, ప్రజాపాలనమును జాను 259 వ. ఆసమయమంబునందు ఆ. మౌనిపద విసృష్ట మహితనయోత్పన్న కుశలవసుసమృద్ది వశత నొదవు గొదవలెల్లం దీర్చుకొన్సి యవ్విభుండు గా ॥ వించె నశ్వమేధ విధులు వెలయ 26 రా మౌనిపద = వాల్మీకియ్బెక్క యాశ్రమమందు, విసృష్ట = విదువంుడిన, మహితనయా ౨ సీతయందు, ఉత్పన్న = పుట్టిన, కుశలవ = కుశలవలయొక, సమ్ఫు వ్రవోత౯ = అదైశ్యర్యసైస్ట్రలవాం డౌటవేత, ఒదవుకొదవ లెల్లం దీర్చుకాని = దేవబుషి, పితృ తర్చణములు తీర్చుకొని, ఆవ్విభుండు = ఆ రామస్వామి, అశ్వమేధాదివిధులను, వెలయ = 'పసిద్దమౌనట్టుగా, కావించెన్సు, భా మౌని = వేదవ్యాసమునియొక్క. పద = వాక్యములచేత, విస్పష్ట = ఇయ్యంబడిన, మహిత్ర _ ప్రసిద్దమైన నయ = నీతిచేత, ఉత్పన్న = కలిగిన కుశల = శుభకరమైన, వస్తు = ద్రవ్యముల యొక్క సమృద్దియోగము గలవాండొటంబట్టి, అవ్విభుండు = ధర్మరాజు అశ్వమేధాదులైన విధులు = సత్కర్మములను, కవించెను. సీ (శ్రీధాన్యకటకమై చెలువొంద్రె రాస్ట్రం నెళమూండువాాల్సు నిండట గురిసెం బాడ్తిన్లి బంటలం బ్రజలు విజ్బంభించ రరిపద్యవ్యుత్చత్తి యస్త్రమించ్చై రోగాసమృత్యువార్తాగంధ మెడలెన్సు జొరవోర్రాద్యు పేరు నుడ్తగ వర్గాశ్రమాచార్రపర్ధనల్ర్‌ గడు న్‌ొప్పై థర్మంబు నొల్లుపాదముల నడ్వా తే రామభద్రుండ్డు సన్మార్గరక్షణ్ఞ్యా పరుండు దిగవతంసిత్రక్రీ పాండుసూన్య డుర్విపయిం పెతురాత్మానుజో్పుర్య చరణుం గ్ల సట "ము సామ్రూజ్యంబ్ప సలుప్పునప్పుడ్సు 261

చతుర్దాశ్వాసము _ 266 రా.ది5 = క్‌ స పాండుసూను6ండు = లం = అలంకారముగాం జేయంుడిన, క్రీరియనెడి, ఆత్మ = హృదయముగల, అనుజ = కసా క మభోద్తుండు చతుర = మనోహరమైన, డగుచు౯ = పదములు గలవాండె. సా[మాజ ం ఆవ రిత = సేవింపంబడిన, చరణ! సంతోషమున నండెను. దై. సాద్రూజ్యంబు సలుపునపుడు భూమిపై నీలాగు ఉపచరిత = సేవింపయడిన, చరణములుగలవాం / అత్మ తనయొకృం. అనులంేత త్రీ ధ్యాన , చరణములుగలవాం డౌచు ్రామాజ్యంబు సలుపునపుడు ఛనకటకమై రాష్ట్రంబు చెలువొంది. శా. దేవాదేవర(్రేరణంబునన యుద్దీపించువాగ్రైభన (శ్రీవిస్పూర్తిని రామభారతకథాక్తేషప్రబంధోత్తవు వ్యానిర్భావము నిట్లు సెందె నిది భవ్యాభవ్యుత ల్పూడకిం 'పైనర్తిల్లం బరి(గ్రహింపుము నిరూపొవా జగద్రవకొ! 262 శొ, క్రీడామాత్రక్సత త్రిమూర్తి భరణాం గీకారదూడాసరి ధ్రాడాదిత్యధునీపుషత్తు షితపంప్టోత్యవేధోమరు ద్రాడారాధితపాద యం ఘ్రినఖచం ద్రద్యోతసిద్ధ్యత్సరి గ్రాణాఖండలమండ ల్రీహ్ఫదయజీనంజీవసంజీవనా! 263 శ ర నే పఫమ్లుల క్రీజమాత్రమువేతనేక్సలమైన ట్‌: బ్రో యొక్క, భరణ = ధారణముయొక్క,; అంగీకారముగలవాండా! త్రియూర్తులును నీలీలలనుట, చూడా = శిఖయందు, “దూడాకిరీటంేశాళ్ళి" ఆని ఆ. సరిభ్రాట్‌ వ ఒప్పుచున్ను, అదిత్యధునీ = దేవనదియొక్క, అదిళ్యాబుభవోస్వప్నాః అని ఆం “త్రటినీహ్రాదినీధునొ అనియు అ పృషత్‌ = బిందువులచేత, పృషంతిబిందుప్పుషతౌ అని అ. పుషిత = పోషింపంబడీన, పంపొనదియంలి శేత్యముగలవాండా! వేధః = (బ్రహ్మచేతని, “సష్టాప్రజాపతిర్వేధా” అని అ. మరుజ్‌ = దేవతలకు, “మరుతాప వనానురౌ” అని ఆ. రాట్‌ = రాజైన యింద్రునవేతను, ఆరాధింపంబడీన పాదములు గలవాండా! అం(ఘ్రి = పాదములయందురోల, నఖిము అనెడి చంద్రులయొక్క, దోత్య = “ప్రకాశముచేత, ప్రకాశోద్యోతఆతప" అని ఆః సిద్హ్యల్‌ = సిద్రింపుచున్ను, పరిన్రాట్‌ = యతీశ్వరులకు, “భిక్షుఃపరివ్రాట్కర్ముందీ = అని ఆఅ అఖండలి = ఇం(ద్రులైన (బ్రహ్మర్హులయొక్క,, మండలీ = సమూహముయొక్క, జబ్చింబో స్తీముండలం తిష అని అ. హృదయము లనెడి, బీవంజీవ = చకోరపక్షులయొక్క, “*బ్లీవంజీవళ్ళేక ర్రకః అని అ. సంజీవనము గలవాఃడా!

2ైకక్‌ రాఘనపాండవీయము, సవ్యాఖార్థనము గలవాం డొటదేత, శాంతిఘునుండు, వైవ్వతసంతరి = ధర్మపుభ్రుదయిన్న నఎుషరుయి ౨ ఛర్మడాజు, ద్రజాహిలనమును జేసెను, ం వు ఆసమయసుంభునందు తక్‌ జు మౌనిసద నిస్పష్ట మహితనయాచ్చన్న కుశలవసుసమృద్ది వశత నొదప్పు గొదవలెల్లం రీర్యుక్టాన్స యప్విభండు గా పిందె వశ్చుమేధ విధులు వెలయ 26లీ లా మౌనిపద = వాల్మీకియొక్క యాజ్రమమందు, విస్తష్ట = విదువయిడిన, నుహితనయా = సీశయ్రంద్దు, ఉళ్చన్ను = పుట్టిన కుశలవ = కుళంవలయొక్కు, సమ్బ దైవోద౯ = అద్జోస్యర్యప్రిస్టిలహం డౌటనేత్య ఓరపుకాదవ లెల్లం తీర్చుకొని ౬ దేవబుషి పిళ్ళ తర్పుణములు తీర్చుకొన్ని అమ్విభుండు = ఆ రామస్వామి, అశ్వమేధాది విధులను, 'నెలయకా = ప్రసిర్ధమౌనట్టుగ్నా కొవించెను. భా మౌస్‌ = వేదవ్యాసమునియ్నెత్మ ఫడ ౩ వాక్యములచేత. విస్పష్టు = ఇయ్యంబడిన్న మహేత్ర = 'ప్రసిర్దమ్లన, నయ ౬ వీతిచేత్మ ఉత్చన్న ఎ కలిగిన, కుశల ఇ శుభకరమైన నస్సు = (ద్రవ్యముల యొక్క సమ్మద్దమోోగము గలవాండొటంబట్టి, పన్విభుండు ఎ ధర్మరాజు అశ్వమేధాదులైన విధులు = సత్మర్మములన్సు, కవించెను, న (శ్రీభాన్యకటకు చెలునొందె దొస్ట్రంబు వెళమూండువానలు నిండం గృరొస్తి బాడీనిం బంటులం 'బ్రజలు చెజ్బంభించి రరిపద్యవ్యుత్పత్తి య్యస్టస్ప్య రోగాసమ్పుత్యువార్తానధ మెడలు జొరచోరాడుల శ్పేర్షు నుడిగ వర్ణా శ్రమాదారవర్దట్ల్‌ గడు నొప్ప భర్మంబు వాల్లుపాద్వన్భుం నడప చే రామభ్‌ద్రుండ్రు సవ్మార్గరక్షద్యూ పరుడు దిగపతంసితక్తీర్త పాండుసూన్తుం డుర్పిపయిం జచురాత్యానుజోస్త్వుర్య్య పరణ్వుం జ చుచు సా్రాజ్యంబు సలుప్పుుష్పుర్తు 261

రా దక్‌ 266 ఆత్మ = హృదయముగల, అనుజ = తమ్ములకత, మభర్రుండు, చతుర = మనోహరమైన, డగుచు౯ = పదములు గ + ఉపచరిత = సేవింపంబడిన చరణ సంతోషమున నండెను లవాండై, సామ్రాజ్యంబు సలుపునపుడు, భూమిపై నీలాగు వండు వ. స భద్రముగలవాండు, దిగవతంసితమైన కీర్తిగలవాండు, ఉపచరిత = సంపద = నలుగురైను ఆత్మ తనయొక్క, అనుజలచేత, గ బెడ, అములుగలవాల డౌచు స్రామాజ్యంబు సలుపునపుడు త్ర ధ్యానకటకమై రాష్ట్రంబు చెలువొంది. శా. దేవాదేవరప్రేరణంబునన యుద్దీపించువాగ్తైభవ

(శ్రీవిస్తూర్తిని రాముభారతకథాళ్తేషప్రబంధోత్తవు వ్యానిర్భా వము నిట్లు సెందె నిది భవ్యాభవ్యత ల్ఫూడకిం శా. క్రీడామాత్రళ్బత త్రిమూర్తి భరణాంగీకారయాడాపరి బ్రాడాదిత్యధునీప్పషత్తుషితపంప్టైత్యవేధోమరు ట్రాడారాధితపాద యం స్రినఖచం ద్రద్యోతసిద్హ్రత్పరి వ్రాడాఖండలమండ లీహృదయజీనంజీవసంజీననా! 263 (క్రీడామా(త్రముచేతనేకృతమైన, (త్రిమూర్తి = (బ్రహ్మవిష్ణుమ హేశ్చరరూషముల యొక్క, భరణ = ధారణముయొక్క, అంగీకారముగలవాండా! (త్రిమూర్తులును నీలిలలనుట, చూడా = శిఖయందు, “క్రూడాకిరీటంకేశాళ్టే” అని ఆ, పరిభాట్‌ = ఒప్పుచున్ను, ఆదిత్యధునీ = దేవనదియొక్క, అదిత్యాబుభవోస్వప్నాః అని ఆ “శ్రటినీహ్రాదినీధునీ” అనియు ఆ. ప్పషణ్‌ = బిండువులచేత, పృషంతిబిందుపుషతౌ అని అ. వుషిత = పోషింపంబడిన, పంపొనదియంలి శేత్యముగలవాండా! వేధః = (బ్రహ్మవచేతని, “స్రష్ట ప్రజాపతిర్వేధా?” అని అ. మరుత్‌ = దేవతలకు, 'మరుతౌప ననానురౌ” అని అ. రొట్‌ = రాజైన యిం(ద్రునచేతను, ఆరాధింపంబడిన పాదములు గలవాండా! అంధఘ్‌ = పాదములయందు6గల, నఖిము అనెడి చంద్రులయొక్క-, దోత్య = “ ప్రకాళముచేత, ప్రాశోద్యోతఆతహ" అని ఆః సిద్ధ్యల్‌ = సిద్రింపుచున్ను పరిన్రాట్‌ = యతీళ్వరులకు, ోభిక్షుఃపరివ్రాట్కర్ముందీ ఇ అని అ అంక వ్‌ ఇంగ్రుైన ల అని ఆ. హృదయము లనెడి, జీవంజీవ = చకోరపక్షులయొక్క, “చివం వళ్ళక[ర్రకః అని అ. సంజీవనము గలవాడా!

భో చాఫువపాయదహీయమషు్యు సవ్యాభ్యానము కు కారుల్భవిభాఖవే శారుణ్యపదోపభోగ ఛవ్యకటాట్యా శారేరార్టస్తుటాలీత కౌరీరారజ్యమాన అమ్రోసేడ్షా! వశీ వారుణ్యసటున = దయాతళయయుయొక్భి విత సంపత యిడ్స్‌ ఛొరుణ్యు = యవనముకమక్ప పదోపభోన నిత్యే ఛస్థున్లుష కూతముగలవాలడా? కాచమునక్కు గారుణ్డుతు దవొవన చమట శారీర , శరీరసంబంధమ్టైన ఖ్యర్ధమంయి = ఇర్టకరిరచుండనుట్న సులాతీతద్నును చారయవిదు. రాతజ్యమూన ఇ మ్‌క్కితెయు వాన్టేకళవాల చొర్తున్ము జ్ఞక్యు = మనోస్టున్టును అహకాంనాాదా? కభహనసన్నుతన్యు హీమనగారైిమేషణబిన్మి స్రమతప్పుట్యు ఘా చేహవిభాప్లా న చేంకటధాత్రీ చమతమావసనిరంచరవాస్తూ జజ గ్‌్టేముం. ఇడి. నిఖిభర్తూర్ధిట్రో తొంగ్‌ళాటితరంగెట కఎత్వునైభనపింనతియమత యాట్యషస్య్యుబ్బ్యు పౌ లేయ. సూదయ వామదేయప్రదుచం. జైన చొసవపొండ పీసు స్వట్లు సర్పుణబును బకుస్టాశాము.

న ఇప శ్రీమ్మురు గోపాల్యుప్యాడ సంట్రొష్షపానమాగప్టుత ఫంపడానంచ చందదరక్తుల్ల శీకపారావాద రొవాహుద్రార్యు. ్యర్టర్య చణపమాత్థపుదరానుటేమణి పనర్శితం బైన రాఘనపించిపీళూ కరుడు స్తర్షభటుతు అతుర్గాళాభము

లో చ వై ఖ్‌ స ప్లే శో ల్లో హా హా రు ఇ ల వ! న్‌్‌

తన 981... 418068 త01090222.. 586 3030. సంలింట... కర, గళత. 0020 0౧14662612] 440486 ౪ 38022128 16010 తక! ౮6౧6౯2 140286 56166 89201 0 10612 (14 సేగు 0110 61241005 జరీ వ్‌1216 క22% 0011412 0గ౧౪౧1౮' 590406 98021108 ఈ82366 940% 01 [0611 నా ౦నొ [గంధ ము[దణానికి కావలసిన సేసరునా = ౯

ఉదారంగా ఇచ్చిన భారతీయ స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ చీఫ్‌ జనరల్‌ మేనేజర్‌ ఆ్రీ ఆల్‌గెడ్‌ సాలమన్‌ గారికి, డిప్యూటీ మేనేజింగ్‌ డెళెకర్‌ శ్రీ మెహరోథతా గారికి, పి. ఆర్‌. ఓ. థ్రీఎమ్‌. ఎ. డూ లు ఖాన్‌ గారికి నాహృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాభివందనములు

జి.వి. హరనాథ్‌

శకున సక కకక క కకక కకక కక కకక ' / థ్రీరామానుజమ్‌ 1. శ్రీగోపాల క్రిష్ణ ఇంజనీరింగ్‌ వర్క్స్‌, ఆటో నగర్‌, వైజాగ్‌ వారి శుభాకాంకలతో | న.

ఇ ని ల ౧6 ౧/66/2026 &్ర/10641112! 600౧621౪76 జీ550014000 ౬17166.

84000 0 0౧9౫1021 ఈ6గ196/5, 0650061069, 568665 2౧6 4ం్ర[041008! 1౧౧16౧16౧5.
5600%/ 0 00౧౩4౧6౭ 4౧0168 5000 23 106, ౧౮1563, 1620 16, 2౧6 ౧౭౧౮120108 0065 [165561 బ్రైడిగి గ1౭గ(61 12195.
54000 0 0802106014! ౧౦౦౭558665 9, 040% 00%89, 8666100 14416181, 51410045 00100౪8! 51410080/ 616, &8 061 16 1౧66015 014096 0) 60౪672౧06౧ 0604106015.
854601 రఆ4&|॥ 066183 “511%04[0”. , ర 8546 6 గేడింగీ 81106 048 8౦0. (డీ. 564/6౧౮6౯ కంగా౭గ) (౭|౯౧/262 క15008 కోంగగి |, ం||./042౧4900 016010 0౧44౧, గరగ. (404 16.) (1/06/2020. (౫/09/౧526

అ న న ననన నమన నన ని అ... . వ్యవసాయ .. 1 లఘు, కుజీర పరిశ్రివులకు = ఆర్ధిక సహాయాన్ని అందిస్తూ | వ... అన్నిట ఆ(గొగామిగా. . [| తీర్చి దిద్దుతున్న 1 న స్వనిక ప్రధానకార్యాలయము బ్యాంకు ప్రీట్‌. హైద్రాబాద్‌ - 500 095. ॥| | |! శంభాకాంకలతో (1.