Telugu Prakrutha Bashotpathi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

వ్చోతీ క్యూ లు రచయిత మే డేపల్లి వేంఠకటరమణాచార్యులు త ( | న్‌ు | 2” తటష్య్యత్తేలషి తలుగు గోష్షి ౧: 1-90-84/4/5 రామనగర్‌, హైదరాబాదు _ 600048

తీ గౌంేంట్రైడ అంబ జలుంపండి పీ? వేశీలరేంంిజ111 ₹ల01[1126112008082- అపిణలాాతనేలు. వ90ళ16102 ౬ 6006156 16008026 కీ 7810645 వెచకంళి సేజం[ైం2869 -- వెర116సంతే. 0? గొలం[6 ఆంంలు కరంాడేం01డే 46 తెలుగు గోపి చచురణ $ రెండవ ముద్రణ 1991 పతులు 500 న. "వెం మి ర గీ శైల రూ. ని0-00 బాకు గ టం ల్‌ో హా శు హాల టల తయ ్టీ ర! జీ[షం మి జల ీ వవ. ్టమ్య్యకకేనో నీ 19 కిక/కగొ రామనగర్‌ పౌదరాబాదు 600 048 ముదణ వఫద్యాపపీ ఆర్ట్‌ |పింటక్సె, న్యూ బాకారం గాంధీనగర్నొ 'హైదరానాదు - 500 880 పోన్‌ నం 68418

స్వవిషయము

తెలుగు గోన్టికి ఇప్పటికి ఏడేండ్డు నిండినవి తెలుగు (పజల సాంస్కృతిక చరిత్రలో మరుగువడి యున్న వివిధ విషయాలను వెలికి తెచ్చుట తన ఆశయముగ [గ్రహించి రూపొందిన ఈ సంస్థ ఆ ఆశయ సాధనక్తై యథా శక్తిగ ఈ ఏడేండ్లలో కృషిని సాగించినది. గోస్టిని చర్చా వేదికగా (గ్రహించి పలువురు పండితులు నెంవారీ సమావేశములలో పాల్గొని తమ పరికోధనల వలి తముంను వెలువరించిరి వానిపై చర్చలను జరిఎ గోన్టీ తగు నిర్ణయములను. కొన్నింటిని చేయగలిగింది అట్టి చర్చలను అన్నింటిని గోన్టి (ప్రకటింప సంక ల్పించినను వనరుల లేమి ఒక అడ్డంకిగ ఉంకుటవల* ఆ చర్చలలో కొన్నింటిని సంకలనము చేఎ ఇదివరలో రెండు (పచురణలను 'వెలువరించినది

(ప్రస్తుతపు |పరురణ అట్టి చర్చలకు సంబధించినది. కాదు కొని తన ఆశయములకు ఆనుగుణమైనీడీగట వలన దాని (పమరణకు తెలుగు గోస్టీ పూను కొనినది

చారి[తకముగ తెలుగు ఐలు. (నాష్ఫాత భోషలతొ అత్యంత సాన్ని హిత్యము కలదనుట నిర్వివాదాంళము అందువలన తెలుగు భాషా చరితను గు్తెరుగుటక్తై. (ప్రాకృత భాషలను గురించి స్థూలరీతిలోన్తైనను తెలిఎకొనుట అత్యంతావళ్యకము ఆ అవశ్యకతను పూరించునది ఈ [గ్రంథము

“ప్రాకృత భాషోత్చల్త అను ఈ (గింథమును కీర్తిశేషులు మేడేవల్లి వెంకట రమణాచారు లు రచించి 1991 చో ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు వారిచే (పక టింవజేసెను ఆ (గ్రంథపు (వతి ఈ కాలమున యే (గ్రంభాలయములోనైన ఉన్నను శథిం రూపమున మాగతమే కన్చట్టుచున్నది కావున ఆ (గ్రంథమును పునర్ము(ద్రించుం తెలుగు గోష్టి తన క ర్తవ్యముగ (గహించినది

కేలా

రచయిత యగు వెంకటరణాచార్యులు [గంథ ముదణ సమయమున సమీవమున లేకుండుట వలన కాబోలును ఆ (గంథమున ఉల్లేఖనాదులందు పెక్కు స్థాలిత్యములు దొరలినవి అంతేకాదు (గంథము నంతటిని ఒకే వ్యాస మున రూపొందించుట వలన వరన సౌలభ్యము కౌరవడినది ఈ లోవములను సవరించ వలణనదిగ గోష్టి సభ్యులు సు్యపబద్ధ పండితులు డాక్టరు పుచ్చా వాసు దేవ పర(బహ్మకాస్త్రి శ్రీమాన్‌ బొమ్మకంటి శ్రీనివాసాదార్యులను గోష్టి అభ్య ర్థించినది ఆ పండితులు (గ్రంధములోని మ(దణ స్టాలిత్యములను సవరించుటయే గాక శీర్షికా ఉపశీర్ణికలను అమరించి పరన సౌలభ్యమును (గంథమునకు సమకూర్చిరి

ఈ కాలమున (్రింథ ము(దణము బహు వ్యయమూంకము అట్టి పరిస్థి తిలో తెలుగు గోష్టీ సభ్యుడు (వబద్ధ చార్మితక పరిశోధకుడు రచయితయునగు ఛీబి ఎన్‌ కాస్ర్రి తగు అర్థిక సావోయ్యము కల్పించి సాయవపడెను

తెలుగు గోష్టి సౌగించ్తుచున్న సాంస్కృతిక కృషికి తొలుత నుండియు సాయపడుచున్న విద్వన్మి (తుడ్న పద్మావతీ (ఎంటర్‌* అధినేత శ్రీ ఎ శ్రీని వాన్‌ తగు ఉదారతను (ప్రదర్శించి ము దణను నిర్వహంపజేసెను

తెలుగు గోన్టి సమావేములత్తై |పతి మాసమున నెలవొసగి సౌకర్యము అను సమకూర్చి [పోత్రావామున్న కల్పించి సాయపడుచున్నది. తెలుగు విశ్వ విద్యాలయము

పై అందరకును తెలుగు గోష్టి సదా కృతజ్ఞతతో ముడిపడి యండగలదు హైదరాబాదు అవధానుల విజయకుమార బాబు ఉగాడి

కార చెలగు

శ 8 1991 దర్శి గోస్ట్‌

ఈ పునర్ము దణ యెందులకు? డెబ్బది యేండ్ల (క్రిందట (1921) మేడేపల్లి వెంకట రమణాచార్యులు రచిఐచి (వచురింపజేఎన (గంధమిది తెలుగు (వపంచము దీనిని మరచిపోయి నది [గంథాలయములలో దేని యందైైన ఆ మొదటి ముద్రణ (పతి ఏదైన ఉన్నను అది శిథిలావస్థలో ఉన్నది అట్టి సందర్భమున దీనిని పునర్ము[దించు అవళ్యకత ఎందులకు ఏరడిశది ? ఈ [పళ్నకు సమాధాన మొసగుటకైై గత చరిితలోనికి పోవుట తప్పనిసరి తన గత చర్మతను మరచిన జాతి, న్మృతిని కోల్పోయిన మానవుని వంటిదని ఒక పండితుని సూ _కి అట్టి జాతికి వర్తమానమున ముందడుగిడుఎకు స్ఫూ్రి ఉండనేరదు భవిషత్తునకు బాట కన్సడదు ఇఎ చరిత యవగా కాలవథమున ఒ* జూతి వయనించునపుడు ఎమ క్కౌనిన వివిధ సంఘటనలను, వాని౨ ఆది పరిష్కరించుకొని వరిణమించిన తీరుతెన్నులను వివరించు కభనము అటి కథనము ఆ జాతికి సంబంధించిన సాంఘిక ఆర్జిక కళా భాష సావాత్యాదులీనన్నిదిని లోగానునది అందువలన భాషా చర్మితయు ఆ కధనముతో ముడివడి యుండునేగాని వేరువడి యుండ చేరదు ఇది మరువరాని ఇఒ సత్యము కొని భాషా చరిత్రను అయిల (గ్రహించక, వేరువిధముగ దానిని నెర్మించు యత్నములు నాగరిక (వవంచమందెల్హ తొలుతనుండియ కొనసాగి నవి పాళ్ళాత్య (పవంచము బేవిల్‌ గోవుర గాథతో దానిని ముడిపెట్టి చాల కాలము సంతృప్టుకడినది మానవృులందరును తొలుత ఒకే భాషను మాటాడెడి 'వారనియు దేవలోక్రమ్సును చేరుటకె సోవానరీకిలో ఒక గోపురమును పారందరు సమక్షిగ రూపౌంకించ్రటకు యత్నించగ, ఆ యత్నమును భగ్నమొనర్భుటకె మానవ సంఘములలో భాషావిభ్ర [ములను వరమేళ్వరుడు కల్పించి ఆ కృవిని ఛంగపరచెననీన్స అందువలన విభిన్న భావలు రోపుగొనెననియు అ గాథా సారాంశము

భ్‌ భాషా విషయమున ఇట్టి కల్పిత గాథలను మరికొన్నింటిని వివిధ మత ములవారును కల్పించి నంతృు చెందిరి తమ మతపు పవ్విత (గంథములు తొలుత రూపొందింపబడిన భావయే దేవభాషయనియి తక్కినవన్నియు దాసి ఛ్యతచ్భాయనే రూప్పుగాన్న వనియ మతములన్నియు. వేర్వేరు కథినములను. కల్పింబినవి తెలుగు భాషా చరిితయు ఇట్టి దురవస్థలకే లోనై నది మధ్యయుగము లందలి పండితులు “తల్లి సమస్త భాషలకు దైవతభాషయ అని తెఎగును సంస్కృృతముతో ముడిపెట్టిరి అ వాదమున కాస్త్రీయదృష్టి కొర వడినదని సంధావించిన పణుకుబడిగల కొందరు అధునిక యగమున (ద్రావిడ భాషా వాదమును లేవదీనరి దీని ప్రవక్త రాబర్ట్‌ కాల్‌డ్వెల్‌ (1814 91) ఆను తైస్తవ మత (ప్రచారకుడు (క్రీస్తు పూర్వము నాలుగువేల యేండ్ల (కిందట మూల(ద్రావిడము ఒకటి ఉండెడిదనియు. అందుండి. తెలుగు మొదలగునవి: పరిణమించె్సనియు వారి వాదము ఆ మూల(ద్రావిడము రూపొందిన తీరేది ? దాని చారె[తక (ప్రతివత్తిని రుజువుచేయు ఆధారములు ఎట్టీవి? అను (పళ్నలకు ఆ వాదమందు నిష్టగల ఆచార్యులు సమాధానమీయరు వారు అభిలషించునడి మనము ఆంచరమును దానిని విశ్యబంపవలెననియే ఇట్టి వాదమునకు ళాస్త్రీయ (పకిపద్తి ఉండనేరదని వేరుగ చెప్పనక్కరలేదు ఇక శాస్త్రీయ దృష్టి ఎట్టిది; జ్ఞాతమగు సామిని అధారముగ గొని. అక్జాక విషయములను హేతువాద మూరీమున చెలికి దెచ్చుటయే శాస్త్రీయ దృష్టి అందులకు భాషయొక్క చారిశక పరిణామమును తొలుతగ అర్థము. చేఎకొనవలెను తెలుగుదేశపు చరిత మునకు (వస్తుతమున కిపూ 6వ శతాబ్ది నుండి స్టాల రీతిలో. తెలియనగుదున్నది. సు తనిపిత మొదలగు. (గంథముల క్‌ వాస పురాణ నాణెములు జెలుగదేశమున అటనట లభించుట పరిచిత పీర్శడినటుల స్‌ సంస్కృతిలో ఆ వళ తాబ్టిలోనే గాఢ ళు 0 థల వీ! గము ఆటనుండి క్రీశ శవ శతాద్టివరకు తెలుగు చు ముడివడి వర్దించినదే శ్రాన్సి కాంచీ నగరమునకు.

ఇా11 తై చక్షిణమున నున్న (పాఎతముతో సంబంధము కలిగియున్న జాడయే కనరాదు ఆ వేయి ఏండ్లలో వివిధ (ప్రాకృత భాషలు ఇట వర్ధిల్లినవి రాజళాపనములు ఆ భాషలలో వెలువడినవి సాహిత్యము వెల్లివిరిఎనది ధార్మిక [గంథములు రూపుగొన్నవి ధర శ్రియచారము వాని ద్వారా సాగినది ఆ (ప్రాకృతములు ఇఎ కాలిడునప్పటికి ఒక భాష “దేశి అని తరువాతి వ్యా" రలు వ్యవహారించినది ఒకటి ఉండెనని కొన్ని నాణెములవలనను కానన ములవలనను సుస్పష్టము ఆ దేశిపై (వాకృత భాషలు గాఢ్యపభావమును వెం యించి అంధకమను సమ్మి[ళ భాషను కైస్తవ శకపు తొలి శతాబ్దులలో రూపుగొనజేసెననియ. ఆ అంధకమున జౌద్దఎఎక ములు అనువదింపబడెననియు బుద్ధఘోమని (క్రీశ 5వ శతాట్టి [వ్రాతలవలన తెలియనగుచున్నది బౌద్ధ మతము ఆం(ధదేళమున కనుమరుగగుటతో ఆ అంధక భాషా సారన్వత మంత శించినను ఆ భాషాపదజాలమే తెలుగునకు [ప్రాతిపడికయైనది ఇటుల [పాక్చిత భాషల పునాదిపై తలుగు భాషా సొధము రూవుగొనిన చనుట పూర్వపు పండితులు గుర్తించిరి ! అందువలననే (ప్రాత థాషల వరనమునకు మధ్య యుగములందలి తెణగు పండితులు కడుళద్ధవహించిరి అష్ట భాషా పాండిత్యమును ఒక విశిష్ణ పాండితీ లమణముగ తెలుగు కవులు గుర్షించుఎ ఇందువలననే సంభుటిల్లినది అష భాషల వినరము అప్పకవి (17వ శతాబ్ధి రచితమగు ఈ దిగువ పద్యమ.వం మనకు తెలియనగుచున్న ది గి సంస్కృతము (పాకృతంబును శౌర సేని జగతిపై మాగధియును బై శాచికయును జూళికయు నవ(భంళంబు సొరిది నం్యధ ధాషయను నివి చను నష్ట భాషలనగ పాఠరంపథ్యముగు తనక్ష లభ్యమైన సమాచార మునే ఇందు అప్పకవి పౌందుపరచెను. ఇట నంస్కృతమును. చేర్చబడినది_ కాని చార్మితకముగ సంన్కృతముతో ఆంధదేశమునకు సాన్నిపాత్యము. (క్రీస్తు శకపు మూడవ శతాద్ధి మధ్య భాగమునుండి మా(తమే కలిగినది ఇక అప్పకవి చెప్పిన తక్కిన వానిలో “ఆంధ్రము గాక మిగిలినవి (ప్రాళ్ళత భావలే

హా. ఆందువలన తెలుగు భాషా పరిణామ రీతిని అర్థము చేబకొన వలెనన్న (ప్రాకృాతములు ఆ భాషకు సం(ప్రాఎంపజేఎన వదజాలమీను. తొలుత గుర్తించ వలెను తెలగుల్రోన్సి నామవాచకములు సర్వనామములు (క్రియలు? సముచ్చయ ములు విభక్తి (పత్య్మ్యయములు వీని యన్నింట (ప్రాకృత భాషా సామ్మగి ఎంత కలదో ముందుగ నిగ్గ తేల్చవలెను ఆ (పకియవలన *జేశి యన నెట్టిడియో మనకు తేలగలదు ఆపుడు ఆ దేశి రూపొందుటకు కారణభ్రూతమందు ఏెవిధ చారిత్రక (వాక్తన సంనస్కృతు లను మశము పరిశీలింపవలెను ఇదియ్సే త్ర్వెగ్స భాషా చర్మితను రూపొందించు టలో ఆవలంబింపదగు కాస్త్రీయ పద్దతి ఇట్టి కృషిలో తొలుతటి మెట్టుగా ఉపకరించునది (ప్రాకృత భాషా వరి చయము ఆందులకు ఈ [గ్రంథము వీ కొలదిగనో ఉపకరించగలదు (వాకృత భాషలను గురించిన ఒక (పామాజణి$ (గ్రంథమని దీనిని తెలుగు గోష్టి భావించుఎ లదు [ప్రాకృత భాషలను గురించిన పేక్కు విషయములు ఇందు చాల సంక్షిప్త రీతిలో తెలుపబడినవి అంకియే కాదు కొన్ని అప్రామాణికములగు చారిితళ విషయముల వన కియ కలదు మిద్ద మోవడు బంవాశీ భావనుండి ఎఎకము' ఆను అనవరింగ ననుట (పు 19) ఇట్టిదియ్సే ఇట్టి ఆనుషంగిక విషయ కఠ అ్మహైమాణికమ్రైనను ఉద కము కొదు కనుక ఆ చారిత్రక కథనపు లల నివయ మన నటరాలా ఇట్టి కొన్ని వవములన్నను ట్‌ భాషలను గురించి తెలిబకానగోయివారికి 'తొలుతటి ముతో తెలుగుగోష్షి క్రీన్న నిపుడు ల వచరణ దోహదకారి కాగలదను ఆకయ న్‌ పునర్మ్ముదింపజేఎనది "హైదరాబాద్‌ ఉగ్గాది చీమకు ర్తి శేషగిరిరావు పేలి 91 అధ్యక్షుడు తెలుగు గోష్టి

విషయసూచిక

పుట్‌ | అవతారిక 1 1 సంస్కృతము వాడుకభాష లి ౨ వేదభాష ర్‌ 8 స్వర నియమములు ౯ 11. పాళీభాష 10 | (తిఎటకములు శల 8 అర్జకధ 12 8 పదజాలము 18 శీ పాలీభాష విశిష్టత !5్‌ ర్‌ వాలీ ఒక (పాంతీయ భాష 16 6 పాలీ పద లక్షణములు 17 7 ఆకోకుని కాసములు 17 8 ధమ్మపదము మొదలగునవి శ

9 స్వర విపరిణామములు 40 హల్‌ విపరిణామములు లి షే వ్యాక రణాంశములు 21! శీలి సర్వనామములు లిక్‌

18 సంధి (వ(క్రియ

కక. [కియలు శీ 111. గాధాధాష ఢీఉ 1 గాథా భాషోత్పత్తి శ్రి క్ష (ప్రాకృత థావలు ర్‌లి ఓ హేమచందదుని (పాకృత వ్యాక రణము కర్‌

నే

౪ ఇైనమాగధి ర్‌రి ఇ... సంస్కృత నాటకములు. (ప్రాకృత భాష లకి ౪1 ప్రాకృతములు. వర్ణవిపర్యయము 61 1 శబ్ద విపరిణామము 604

లి వ్యాకర నియమములు 67

ఇ నామవాచకములు 69

4ఉ పుంలింగ శబ్దములు 70

శ్‌. స్త్రీలింగ శబ్దిములు 75

శి. నపుంసక లింగ శబ్దములు 78

7. హలంత శబ్దములు 9

శి సర్వనామ శబ్దములు 8లి

93 తిజ్‌ అంతములు 88

20... భావ కర్మార్థమలు ర

అధ్రపా గార్యేసిమక్చేకటిరేము---౧-౨ రాయా లాం జక | ప్రాకృత భాహా త్ప త్తి ఎవాబ్రాడారర్రేవుకనినాల లాలా ఇడి | నయనగరము మహారాళాగార [ళాొలలో ఎకిల్భ్య్చరీప కుజ్లో శ్రీమూళా మేరేపల్లి వేంకటరమణొ చాక్యులచారిచే చచియింస బడీంది అం్బక్ర్రపాహిక్యపరి. శ్రువాంచేః క్రీకటి పబడినదు బరి రృ్రిశమండి చ్రనర్తీద్రీరేము శ "ఫం0 శ్రుత! ఇన్నపురి శ్రైటిమ్‌ మాజెల్‌ ముర్రాతయక కాలయందో మ్యూన్తిదపంబడియేం ౧కావిగె ్ట 7 ఈ (గంథపు తొలి ముుదణలోని ముఖవ్యతపు ఛాయా చి్యతను

అవతారిక [ప్రాకృత భావలలోనిదగు పాలీభాష పూర్వమందు చిరకాల ముచ్చళ్ధతిలో నున్న దైనను (బ్రకృతమందు భింమయి యృండుటం గని దొరతనమువారు కలకత్తా మొదలగు గొప్ప పట్టణములయం మున్న యాంగ్లేయ' కళాకాలలతోం జదువు విద్యార్థి సంఘమునకు సంబ్కృృతము మొదలగు భాషలను వలెనె దీనిని గూడ రెండవ భాషగా నేర్పాటు చేసయు నీ" భాషలో (వ్రాయబడిన (ప్రొదీన- [గంథముల నచ్చొత్తించియ చీని నుద్దరించుచున్నారు. ఈ భాషయందు! గొంత / కృష్‌ చేయవలయు నని నాకు నభిలాష గలగుఎచే? గొన్నాళ్ళునుండి యూ భాషా (గంథములను సంవాదించి చదివి యిపుడు దాని స్వరూప నిరూపణమును, దెలియంజేయ నొక వ్యాసమును (వాతి సావధాన మనస్కుల్తై చిత్తగింపుండు మన మత (గంథములు పురాగములు కొహాసములు మన్వాది సతులు న్యాయ వై శేషికాది కాస్త్రములు కోవ్యములు చంపువులు శాటకములు మొద అగునవి యన్నియును సంస్కృత భాషలో (వాయంబడి యున్నవి (వతిదిన మందున మన వ్వ చరించు సంధ్యావందనాది నిత్మకర్మలయందు (శౌతస్మార్తాడి కర్మవిశేషంబుల యందును సంస్కృత భావయే. వాడుక చేయబడుచున్న ది విద్వాంసులు తర్క వ్యాకరణాది కాస్ర్రములయందు. వాదముల కేయ్గనపుడు ల ంబ్మ్యాత భాషలోనే వాదింతురు భాషా పాండిత్యము గలవా చివ్పటికిని. నంస్కృృత భాషలో గావ నాటకాదులను రచించుచున్నారు ఈ సంస్కృృళ భష మన మెటింగి్య్య స్థితి నొందునప టికి బహు కాలము వట్టినది తొల్లి యీ థాష యారుఖల లాషయై వెలసెను గావున నార్యభావ యని పేరాందెను ' ఈ యహార భాష చిరకాలము లోకమందు జనులు మాటలాడు భాషయై యండె నని న ట్‌ నిదర్శనము అన్నవి అట్టి నిదర్శనములల్లో, (నిగమ చన్నది (త సమూవాము వలననే యీ యంశము న్నష్ణమగు

లి (పొక్ళళ భాషోత్పత్తి నంస్కృృతము వొడుకథాష ఆ కాబమంచు. వాడుకలో నున్న ధాషకే సంబంధింవీన నియమములను విధించు ననేక స్యూకములు పౌజినికృ తాష్టాధ్యాయిలో. గొనవచ్చుతున్నవి వట్టన వాక్యస్య చః షత ఉదాతః (6-2.89) (వ్రత్యభివాదేఒహ్యడస్య (8-2-89) దూరాచ్దూతే చ (38-286 హైహే ద్రభూగే హైహయోః (8-2-85) గురో రనృతాఒనంత్య స్యాఫ్యేకై కస్య [ప్రాచామ్‌ (8-2-66) అప్ట్రతవ దువభ్ధతే (6-1-129) ఇత్యాది సూత్ర కదంబములో రూరాహ్వానమందు అభివాదననుందు వాక్యావసానమం దుండు నచ్చునకు క్రుశము వచ్చునని చెప్పణుడెను ఆ కొల మందు ఇనులు దూరస్థులగు వారిని బెలుచునపుడు నభివాదన మొనర్చునపుడు నిట్టి నియమము లుండవలయు నవి విధింపధయుడెను మవహాభాష్యమందు! ఐపింజలి వ్యాక్‌ రణమును జదువుటకు ముఖ్య (ప్రయోజనములం జెప్పును నసురులు హేలయో హేలయ అని యేపళబ్దమును (బ్రయోగింద్‌ పరాజయము. నొందిరి. కొవన “బాహ్మాజేన నమ్టేచ్చితవై నాపభాషితవై మ్షేన్ఫోవావా ఏషయదవశబ్దు. మేచ్ళ మన నపళస్ధము గావున మనవు స్టేద్సుల మనలా నవశబ్దముల సంభాషించువార అము కాకుండ వ్యాకరణము ఇదువవలయు నని నాసెను ఇంతియ కొక “పేదాన్నో వ్లైదికా కృజ్దా బృద్ధా ోకా బ్లౌకికాా. వేదమునుండి వై దకళబ్దములు లొకమునుండి. లౌకికళబ్దములు ఎద్ధించినవి “ఆహితాగ్ని రపకబ్దం (వయుజ్య సారస్వపే మ్‌ష్టిం నిర్వపేత్‌ శా ఆహితాగ్ని యహకోబ్దిముం (బయోగంచినయెడల నందుకు: (వాయక్సి శ్రమ్నగా సారస్వతేష్టి నొనర్సవలయు నని ఇెప్పియున్నాండు (శ్రీస్తు శకమునకు ముందు రెండవ క కొబ్బములో వింధ్య హిమాచలముబక నకుమ నున్న “ఆద్యావర్త' మను భూభాగమందు సంస్కృతభాష ఇను వాదు నలో నున్నట్లు కూడ (గ్రంథభనమాణము కానవచ్చుకున్నది. ఈ భాష స్టూలు! శేళుండ పద్ధముగా కావంచపాూరు (గొవ్ములులు వంకే పతంజలి |!

ఆవతారిక 1) లని పేరిడెను ఇది కాం మటియొ విశేషము కలదు ఈ సంన్కృతభాష (గంథములు [వాయట కుపయోగింపంబడు భావ (11062200 12మిక్రడడక్రం) గా నుండుటయే గాక దీనిలోం మౌర్వకాలమం దవాంతర భాషా భేదము లుండె నని (0121660602 ౪212౬095) కూడ నూహించుటకు. గొన్ని గుజుతులు కొనవచ్చుచున్నవి

పాణిని సూూతములలో__

ఉదీచార వృద్దా దగోతాత్‌ (శ 15)

(పాదా మవృద్ధా త్ఫిన్‌ బహుళమ్‌ (4-1-160)

బహ్వచ ఇఖః (ప్రాచ్య భరతేష (2-4-66)

అలం ఖల్వోః (పతిషేధయోః ప్రాబాంక్ర్వా (8-4-18)

ఉదీచాం మాజో వ్యతీహారే (శి-ఉ-19)

[పాచాం వృ తద్ధితః (4-1-17)

(పాచాం కటాదేః (4ఉ-2.189)

మాతర పితర ఉదీచాం (6-8-89) ,

[పాదాం శ్రీడాయామ్‌ (86-274) ఆని యౌత్తరీయ, పొర స్త్య కాబ్దికుల భాషాభేద నియనుముంను తెల్పుచున్నాడు

ఆస్థి క్రాన్సి భిషాచరిభ్యో ణః ఈజీ కృమీభ్యాంచేతి వక్తవ్యమ్‌, ' ఆలస్య సుభాహరణయో రితి వ క్త్షవ్యమ్‌, క్యపకరణే మూలవిభుజాదీభ్య ఉవ సంభ్యానమ్‌

ఇత్యాది వార్షికములయందు( గాత్వాయనుండు తానున్న దేశములో. దన కాలమందు. వాడుక చేయంబడు భాషను గటించిన నియమములను చెలపుచు న్నాడు పతంజల్సి మహాభావ్యములో.._

కజ్ఞువ్షన్రి గ్లతికర్లా కంబోజే ష్యెవ భాషితో భవతి వికార ఏన మార్యా భాషంతే శవ ఇత్తి హమ్మతి న్సురాష్ట్రేషు రంహతిః ప్రాచ్య మర్యేష య్‌ మేవ త్వార్యాః [వయుంజతే దాత్రీ ర్లవనార్థే ప్రాచ్యేమ దాత్ర ము

క (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి నడచుఎ అను నర్థము గల1శవి ధాతువు కంబోజ దేకమందే వాడుక చేయంబడుచున్నది అది యజీభ మని యార్యులు విడిచిరి గత్యర్థరము అగు వామ్ము. ధాతువు రహ ధాతువు యథ్యాకమముగా సౌరాష్ట్ర దేశమందు! (వాచ్య మధ్య దేశమందు వాడుక చేయఎడును ఆర్యు లీ యర్థమందు. కమ్‌ ధాతువునే వాడు+ చేయచున్నారు త్‌ పాలకు. డొకండు *సోరత్రి యను నర్థ మిచ్చు సూత కబ్దముయొక్క_ వ్యుత్పత్తి నో గుటించి యొక వైయాకరణునితో వాచించినట్టు పతంజలి మహాభాష్యము (వాసెను ఇ క సంస్కృత నాంకములలో నుత్తమ మధ్యమ నీచ పా(త్రలకు థాషా సంొకాగము చేయుటలో “*పురుషాణా మనీచానామ్‌ సంస్కృతం స్యాత్‌ కృతాత్మనామ్‌। కౌరసేనీ వయో కృవ్యా తాదృశీనాం చ యోషితామ్‌॥ ఆసా మేవ తు గాథాసు మావారాష్ట్రం (వయోజయేళత్‌ అ్మతోకా మాగథీభాషా రాజాంతఃపుర చారిణీమ్‌॥ చేటానాం రాజపుకాజాం (శేష్టినాం చార్ధమాగధీ। (ప్రాచ్యా విదూష కాడీనాం: ధూర్తానాం స్యాదవ నికా” --సాహిత్య దర్చణము ఉత్తములు విద్వాంసులు నగు నారలు సంస్కృృతమును తత్సదృళశ లగు స్త్రీలు శౌరసేసీ భాషను ప్పీశే సంగీతగోష్టియందు మహారాష్ట్రిభాషను రాజాం ఈపుర చారులు మాగథీ భాషకు చేటులు రాణపుుకులు వణి్టినులు నర్ధమాగ రిని విదూషకాడలు [హెచ్య భాషను ఛూర్తు అవంతికను మాంలాడవలయు నని నియమము కలదు ఈ నియమము నాటక _సణఖయన కాలముకంటె( గూడ. (వారీన మైనట్టు మజికొన్ని [గ్రంథ నిదర్శనముల వలన గానవచ్చుచున్నది కావున వ్రైని వ్రాఎన హేతువులను బట్టి చూడ:గా సంస్కృత భాష చిరకాలము లో వ్యవహారభావగా నుండె నని నిస్సంశ యముగా, జెప్ప[గలము వ కాల మందైస నే దేశమందైనను జనుల వాడులో నుండు భాష దాని స్వభావీమును బట్టియు జనుల యుచ్చారణ సౌష్టవమును విట్టియ గాల్యకమమున మార్చు పొందును

అవతారిక ర్‌ వేద భోష

పూర్వము బుగ్వేద భాషలో వాడుక చేయంబడిన '*వాంతవే జీవసే పిబధ్వే మొదలగు తుమున్నంత రూవములు కరల్‌ పతత్‌ తారిషత్‌ మొదలగు లజ్‌ రూపములు *వ్యోమకా నాభా మొదలగు సవ్రమ్యేకవచన రూపములు “దేవానః వి(ప్రానః అను |(వథమా బహువచన రూపములు “దేవేః భిస్సుగేఫిః, మొదగుల తృతీయా బహువచన రూపములు నిప్పటి లౌకిక సంస్కృతభాన యంద దృశ్యములయినవి పైనుండి వచ్చిన యార్యులి భరతఖండమందు వ్యాఎంచిన తరు వాత వీరితో దజచు సంబంధము గలిగియండు. దేళప్పు టాదిమ నివాసులు వీరి భాష నుచ్చరించుట కష్టముగా గాన్పించుటచే ఐలుక వలణన విధముగా( బలుకలేక వర్ణలోప వర్ణవ్యత్యయాదులనే నా భాషను వికృతి నొందింపసాగిరి ఇట్లు నానాంటికి మాజుచుండెడి తమ భాషాబ్ధతిని జూచి సంస్కరింవ దలంచి కొందలు ముషులు వర్ణోచ్భారణ వర్ణసంధి మొదంగు వానికి విశేష నియిమముల నేర్పజిచి (పాతికాఖ్యంను మరికొందరు శబ్ద వ్యుత్చత్తులను దెల్బు నిఘంటువులను మలి కొందరు వ్యాకరణముంను (వాణ యప్పటికి నిల్చియన్న భాష కంతకును నియమము లేర్పరచి పునర స్నవీక తముగా సంస్కరించిరి ఇది సంన్కరింసం బడిన భాష యగుటటే సంస్కృత భాష యని పేరొందెను (ప్రాలీనా ర్యభాష యగు వైదిక భాషకంచె, కాని శ విషయములలో నిది విభిన్నమైనది గావున దాణిన్యాదార్యు+డు గీనికి లక్షణము( జెప్పునపుడు తన యష్టాధ్యాయి. సూత్రము అలో బలుచోట్టి దీనిని *భాష్ష యనియే హడెను

ఎట్టన

భాషాయాం సదవస్మవవః (8-2-108)

కాసి యుధి దృశి ధృష్ని మృషిభ్యో యుజ్వాచ్యః విభాషా

భాషాయామ్‌ (6-1-181)

మయడ్వైతయో ర్భాషాయా మభ్యా చ్భాదనయోః (48.149)

పూర్వం తు భాషాయామ్‌, విభాషా భగవదృగవ

దఘవతామోచ్చావస్య ఛందసి భాషాయాం చ

మతువసోరు సంబుదా భందసి (8-8-1)

ఛందసివా [ప్రామేఢీత్రయోః (7-4-9)

నిత్యం ఛందసి _ (7-4-8)

॥ [ప్రాకృత భాషోత్పత్తి జని ఛందళ్ళబ్ఞమును. (ప్రయో?ంచెను.. దాణోవి స్వీయ చరిత్రమును జెప్పుటలో "భవం శ్చాస్య వయసా సమానా స్పువృద స్స్పహాయాళ్చ। (గాతరౌ పారళవౌ చందసేన మాతృషేజౌ। భోషాకవి రీశానః పరం మి(తమ్‌ ' అనెను ఇచ్చట “భావ యనలా జైని బేర్కొనంబడిన దానికే పేరు రి గాత్త్ర తత్త నిర్దేతయ వేద వ్యాకరణాదో బహు (గ్రంథకర్తయ నగు మే డొనెల్‌ మహాశయుండు కాను టదాణన సంస్కృత వాబ్మయి. చరి[తము (11300 01 5209161౬ క15లష6026) లో నీ భాషను గుజించి యిట్టు (వాజయున్నాంరు “06 1266౯ రప256 0% లల 201606 12980286 0 0రే12 ₹25 8౯67660౯99 68 అ? లం కవికిజల. 9మ10235120 ౨2౧౬0౧1 +€0- ఇాజారే5్‌ 6 ఈడే 04 లంకయ లలు? 80 1 0116 10 సక 621164 52091016 6 ఇ6తరిలడే 0౯ అేజ90010166 2 ఈ 10% కంట9కే 10 ల 0146 క72మిము 221205 006 0000008 10 య6 ఈ2511650 అం లం కెజమిష 202 ర్‌డేజేయరరే. 80లు 32౯82, శేరు ₹ట86 ] “ట్తప్పాం్ర త్వతితనుశ్చైవ వానరళ్చ విశేషతః । వాచం చోదాహరిషా్యమి మానుషీ మిహ సంస్కృతామ్‌ ॥ యదివాచం (వదాస్యామి ద్విణాతిరివ సంస్కృతామ్‌ రావణం మన్యమానా మాం సీతా ఫీజ్లా భవిష్యతి ా రామాయణమ్‌ _ సుందరకాండ పై చానిమై ,శ్రీకరియ గోవింద రాజీయ వ్యాఖ్యానములు లీ ల వి సంస్క్యృకాన్‌. గిర్యాణాం 'గిర్వాణ భాషాయా వ్యవహాతే చోష్ల మావా డ్రి

అవతారిక ళా [6 011డేం9 89యు21208 లొంగింం1769 ఈంణు 20102 0071765 50621 0౯ ౪019 12331021 ఉే12160€ 28 తిసిజం సేజ్‌ ౯06 506600 19 618606౯100 కంగు టి... శ₹లింలిం 156009 0 52291016 ప16612ల16 వీబరు పండితుండు గూడ' దాను (వానన సంస్కృత వాబ్మయ చరిత ములో సంస్కరింపంబడిన యొక థాష యుండె ననియు దానినుండి [పాకృత ధాషలు పుట్టిన వనియు (వాణయన్నాడు “10 15 ₹27 €0ల6 క్రంతరేగ2ప. 2056 6౪% ₹611& ౧41210 ప£ం06664108 రే160ంల? కంక షం కెరి25 08 5206011119 50 621166 శేంఇల అలం 60 గొంగలి బల. ఇాసీలులం లం కరణి లంష112 ౯6కం6ే రె29 1 25 6ఛాజ94ే5 109౯ 16 ౬1౯6 ఇండ 5805104664 కం? 1౬ ౧06 ౧206 5429910162 502912 ఆల 5 1660297 0€ 520918 216ల29696 ౨9 177 వెని జెబ్బనరఠీతిగా నీ భాష కాల[క్రమమున ననేక విధములుగా మాఖినది సంస్కృత వాజ్మయములోని పైవీన (గంథములను నవీన [గంథములను బాగుగ ల్‌ విమర్శించినచో, (బావీనభావకు నవీన భాషకు మిగుల వ్యక్యాసము గాన వచ్చును నవీనులలో గొప్ప నె యాయికు. డని (పణధ్ధిః గాంచిన గదాధర కట్టాదార్యున్ని (గంధముల శెలికిని న్యాయ వై శేషిక తం(తకర్త లగు కణాద గౌతమ వాత్స్యాయనుల శైలికి నెంత వ్యత్యాసము గానవచ్చుచున్నదో శబర స్వామి రచించిన పూర్వమీమాంసా సూత భావ్యమునకు( టార్జసారథిమి (శి (వాన కాస్త్రదీఎకక్ష నంత యంతరమో పతంజలి మహాభావ్యమునకు నాగోజీ భట్టుని (గంధ థావకును నెంత భేదమున్నదో ఐహ్ముశుతులగు బుధవర్యుతే యజుంగుదురు న్వర నియమములు ్ల భాషను వ్యవవారించు మనుష్యుల యబ్బారణలోని అసామర్థ్యము ఆనవధానత్ర బ్రవ్షాగ రూక్షత్ర అశిక్షీతత్వము మొదలగునవి భాషను మోర్చుటకు ముఖ్యమయిన హేతువులు ఇట్ధాక భావ యుచ్చారణలోని అసౌస్టవముచే వికృతి

న (ప్రాక్సత భాషోత్పత్తి నొంది మరియొక భావగా నగుటకు( గొన్ని స్వర నియమము లున్నవి దీనికే స్వరశాస్త్ర (వంణం1087) మని పేరు ఇది శబ్దకాస్త్రము (11101087) లో నేక దేళము నేనిక ముందుం (బతిపాడింపందోవు వైచ్చత భాషోత్పత్తి కిదియే మూలము గావున నా యక్షరముల మార్పులునా స్వర నియమములను గొన్నింటి చిచం నుదాహరించుచున్నా (డను ఊరి నడుము అని చెప్పుటకు (గ్రామ మధ్య అను రెండు పదము లుండవలెను ఈ పద ద్వయమును సమాసముగాం జేఎనదో (గౌమ వుధ్య” ఆని యగను యుక్తముగా నుచ్చరించుం కలవాటు లేనివాడు? ఆశిశ్యతుండు. (ప్రమాదముతో నుచ్చరించవాండు మధ్య కు మజ్జ యని గొని “మద్ద యని కాని పలుకును మరల సీళబ్దరూపము మాజి లేక “మాథ”యని మాజీ యంతతో నిలుపక మా లేక మవ యయికొసకు మా లేక మే యయినచ ఇట్లు (గ్రామమధ్య శబ్దము గామమా లేక “గామమే” యని మారినది గూర్దరీ హిందీ మహారాష్ట్ర భాషలలో నిదియే “"రూవము. ఇట్లే కుంభకార శబ్దము తప్పైన యువ్శారణచే “*కుంభార యయి నది ఈ కుంభార శబ్దమును వాడుక చేయ మనుష్ఫృలు, కుంభమన(గా కడవ కార యనగా థానిని జేయవా(డ్సు నను జ్ఞానము లేన్సివారై *ఆరియన చేయ వాళడోఅను నర్ధ మిచ్చునౌక (ప్రత్యయ మనీ తలచెదరు పెనిజూఎంచినోగాపుమే " అనుదానిలో మే" అనునది “కృుంభార అనుదానిలో ఆర అనునదియు6 బూర్వ్యము స్వతం(త్రళబ్దములై య్లృండి కాలక్రమమున నొక రీతి (ప్రత్యయము ఇమిపోయివవి ఈ రిత్రిగా నొకప్పుడు భిన్నమయిన యర్థము గల స్వతంథత్ర 'బషులు కొంత కాలమునకు( దర్వవాతం (బిత్యయత్వము నొందినవి సంస్కృత కొనలో! గూడ నిట్టి శబ్ద రూవము లున్నవి ఎట్టథ _ *గోక మశగోం గోవ మూర్గడు 'స్థానమునకుం జేరు కొల[కమమున నిది ఇ గమజాదయ। హినాదిషు పళ నొనుళష్ణ్య ఇన్ని సశ వాచక ఇగు శబ్దములకంచి బరమైన గోన్షచ్‌ క (ప్రత్యయము మునుపకి యర్భమునేబరిత్యత్తంవి ఆక్య గోష్టమ్‌ “ఖర గోన్టమ్‌ న ప్రైమగమగ అతుకలోసి వళ్ళిను. ఇళ్లే. ర్విత్వే న్రీళ్వమును దెలెయంజేయ్యళుక్ష కపయ్మ్యెను ఉదా “టన గో

అవతారిక ల యగమ్‌” “*షట్వై వద్గవచ్‌. అశ్వ వడ్గవమ్‌ ఆలు గుజ్జము అని యిర్ధమిచ్చు చున్నది (అష్టాధ్యాయి వా ౨౯) ఏ భాషలో నైనను సుబంత (వత్యయము అను గాని తిజంత (పత్యయములను గాని సరిగా విమర్శించి చూచిన యెడల నవి యన్నియు నీ రీతిగానే పుట్టిన వని నిశ్చయింపవచ్చును మన ప్రావీనుణు నే నిపుడు చేయుచున్నాను అని చెప్పవలణ వచ్చినపుడు కృజచేయట్కను = ఇపుడు మి==ఊ& త్తమ పురుష (ప్రత్యయము అను నీ మూండు పదములను గిళిఎ కృనుమి అని పలుకుదురు తరువాత జెవి కింపుగా నుండుటకు దానిని కృణోమి. అని మార్చిరి ఇట్లు కృణోతి కృణోషి కృణుతః మొదలగు రూవ ములు ఎడద్ధించినవి సంస్కృతములో లుడర్థ మందు (భవిష్యడర్థకిము చ. ధాతువునకు స్య అనునది చేర్చుబడును దా నస్యశతి ఈ *స్య యనునది [పాయికముగా అస భువి యా (ప్రావణే అను ధాతుద్వయ నంమేకనమీ వలన బుట్టిశదని మన మూహింపవచ్చును భవివ్యదర్థకమును దేళియంజేయ టకు మన (ప్రాచీను లూహించిన యుపాయ మిది. దాస్యతి అకు కిజంతరూవము నకు మొదటి యర్థము “వాం డిచ్చు చుండుటకు! బొవుచున్నాండు. వాండింక॥ నియ్యలేదు ఇచ్చుటకు బోవుచున్నా. డని యర్థము ఆంగ్లేయ భాషలో గూడ నీ జాతీయము (164102) (పచురముగా నున్నది ఎట్టనిన = 182 206 కం192 60 $67 లల 60 ఇంణంళి (జేపు నే నిచట నుండం బోను) ఈ సంస్కృత ధాతు రూపము (వకృతి యగు సంస్కృతము నుండి వికృతి నొంది పుట్టిన భాషలలో దాస్సతి దొస్సది ఎమ్మట దాస్సఇ మజి కౌంత కాలమునకు దాసఇ దావా దాఇ దే అని |(కమముగా మాటీనది ఇట్లు సంభవించెడు సీ స్వరనాళము (08౦౧6౧16 రేంంజా) మొట్టమొదట దిద్దయిడక పోయిన యెడల (గమముగా బలివ్షమము కొంతకాలమునకు భాషను వికృతముగా మార్చి పైవారి కెవ్వరి కరము కాకుండ, జేయును. కావున మనుష్యులు స్వభావను మాటలాడునపు డుచ్చారణలో మిక్కిలి జాగరూకు లయి యుండవలెను కొన్నీ తెగలవారు స్వభాషను గుజింది మిగుల జా(గ్రత్త గఅవార్తై మార్పున కెంత మాత మెడ మియ్యరు ఇక జాతివారు మటియుక జాఖివారితో గాఢ మగు సంబంధమును గలిగి యుశ్చచో వారి భావ వీరికి వీరి భాష వారికి నన్యోన్యము

నొంది మరియొక థావగా నగుటకుం గొన్ని స్వర నియమము లున్నవి దీని స్వరకాస్త్ర (౧0201087) మని పేరు ఇది శబ్దకాస్త్రము (౫211101087) ల్‌ నేక దేళము నేని ముందు (బతిపాడింపంటోవు వైకృత భాషోత్చత్తి కిదిరో మూలము గొవున నా యక్షరముల మార్పులు నా స్వర నియమములను గొన్నిం( నిచట నుదావారించుచున్నా (డను “ఊరి నడుమ. అని చెప్పుటకు [గామ మధ్య అన్ము రెండ వదము లుండవలెను ఈ పద ద్వయమును సమాసముగా. జేణనచో (గాన మధక్రో అని యగును యుక్తముగా నుచ్చరించుఎ కలవాటు లేనివాండు అశిజ్నికుడు (వమాదముతో నుచ్చరించువాడు మధ్య కు మజా య వాన్ని మద్ధె యని కాని పలుకును మరల నీళబ్దరూపము మాజి లేక “మాథఠోయని మాజీ యంతతో నిలుపక మా లేక మహొయమబు కొనకు , “మా లేక మే యయినది ఇట్లు [గ్రామమధ్య శబ్దము గానమా” లేక “భామమే”ి యని మారినది గూర్డరీ పాందీ మహారాష్ట్ర థాషలలో నిదియే కూవవు. ఇట్లే కుంభకార కబ్దము తప్పైన యవ్చారణచే “కుంభారొయయి నడి ఈ “క్రుంభార" కబ్దిమును పొడుక చేయ మనుష్కులు, కుంభమన(గా కడవ కొర యన్తగా దానిని ేయవాండు నను జ్ఞానము లేనివార్తై “ఆర యన దేయు వాయోఅను నర్ధ మిళ్చునాక (ప్రత్యయ మన్‌ తలచెదరు పైనిజూఎంచిన“గామమే " అనుదొనిలో' న్స్‌? ఆస్తునది. “కుంభార *ఆనుదానిలో. ఆర అనునదియం టోర్వమ స్వశం[తళబ్దములై యుండి కాల[కమమున నొక రీతి (పత్యయము అముసోయినవి ఈ తీతిగా నాకప్పుడు భిన్నమయిన యర్థము గల స్వతంత్ర శబ్దములు కొంత కాలమునకు, దర్వవాత (బిత్యయత్వము నొందినవి సంస్కృత గనాషలో/ గూడ నిట్టి. శబ్ద రూవము అన్నవి ఎట్లన. గోన్ట మనగోం గోవు (అండ స్థానమునకు బేరు కాలక్రమమున నిడి గోస్టజాదయః స్థానాధిష పకు నామభ్యః అని వన వాచకము లగు శబ్ధిములకంచి ఐబరమైన “గోన్టచ్‌” (వత్యయము మునుపటి యర్ధముే బరిత్యజింది “అశ్వ గోక్టమ్‌ “ఖర గోన్టమ్‌ ఇత్యాదులయందుం గేవల స్థానపరముగా వాడుకలోనికి వచ్చేను ఇళ్లే ద్విజ్వే గోయగచ్‌. గోయగ మనునది రెండు గోవులను తొంటి యర్థమును. విడిచి (వత్యయమలు ద్విత్వమును దెలియంేయునకి యయ్యెను ఉదా “ఉన్ష గో

అఆవతారిక్ష న. యుగమ్‌” "షట్వై షడ్గవచ్‌ అశ్వ షడ్గవమ్‌ ఆలి గుజ్జము లని యుర్జమిచ్చు చున్నది (అష్టాధ్యాయి ౫ ౨ ౨౯) ఏ భాషలో నైనను సుఐంత (పత్యయము అను గాని కిజంత (వత్యయములను గాని సరిగా విమర్శించి చూచిన యెడల నవి యన్నియు నీ రీతిగానే పుట్టిన వని నిశ్చయింపవచ్చును మన ప్రావీనులు నే నిపుడు చేయచున్నాను అని చెప్పవలబ వచ్చినపుడు కృజుచేయట ను == ఇపుడు మిజ=ఉ్నత్తవ పురుష (వత్యయము అను నీ మూండు పదములను గెలిపి కృనుమి అని వలుకుడురు తరువాత జెవి కింపుగా నుండుటకు దానిని కృణోమి అని మార్చిరి ఇట్లు కృణోతి కృణోషి కృణుతః మొదలగు రూప ములు బద్ధించినవి సంస్కృతములో లుడర్ధ మందు (భవిమడర్థకి ము తిండే కీటళష౯ల) ఛాతువునకు స్య అనునది చేర్చంబడును దాస్యతి ఈ స్య యనునది (వాయికముగా అస భువి యా (ప్రావణే అను ధాతుద్వయ సంమేళకనము వలనం బుట్టికదని మన మూహింపవచ్చును భవివ్యదర్హకమును దెలియ జేయు టకు మన ,(ప్రాచీను లూహించిన యుపాయ మిది దాస్యతి ఆను తిజతతరూనము నకు మొదటి యర్జ్హము '*వా( డిచ్చు చుండుటకు( బొవుచున్నాండు వా౭ండింకః నియ,లేదు ఇచు టకం జోవుచున్నా॥ డని యర్థము ఆంగ్లేయ భాషలో! గూడ సి జాతీయము (1410ఇ) [వచురముగా నున్నది ఎట్టనిన = 128 0% శ్రం108 60 5627 6౯6 90 ఇంబుం౪₹. (జెపు నే నిచఎ నుండ బొను) ఈ సంస్కృత ధాళు రూపము (ప్రకృతి యగు సంస్కృతము నుండి వికృతి నౌంది పుట్టిన భాషలలో _ దాన్సతి దాస్సది ఎమ్మట దాన్సఇ మజి కొంత కాలమునకు దానఇ దాహఇ దాఇ దేఅని [కమముగా మాఖినది ఇట్లు సంభవించెడు సీ స్వరనాశము (0000666 రేరం2) మొట్టమొదట దిద్దంబడక పోయిన యెడల (గమముగా బలిస్టమము కొంతకాలమునకు భాషను వికృళముగా మార్చి పైవారి కెవ్వరి కర్టము కాకుండ. జేయును కొవున మనుమ్యలు స్వభావను మాటలాడునపు డుబ్చారణలో మిక్కిలి జాొగరూకు లయి యుండవలెను కొన్నీ తెగలవారు స్వభావను గుటించి మిగుల జా(గ్రత్త గలఅవార్తై మార్చున కెంత మ్యాత మెడ మియ్యరు. ఒక జాతివారు మజియొక జాతివారితో గొఢ మగు నుంబంధమును గలిగి యున్నచో వారి భాష వీరికి వీరి భాష వారికి నన్యోన్యము శ

10 (పాకృత థాషోత్పత్తి సంకమ్‌ంప నాయాయి థాషా పదముల నుచ్చరించుఎ వారి కలవాటు లేక మటి యొ+ రీతిగా నుచ్చరింపంగా భాషకు వైరూప్యము సంభవింపక మానదు కావున. వై నుపపాడింపంబడిన రీతిగా స్వర వ్యత్యాసము (21096016 6 జమక్షల్స, స్వర (భంళము (వ%006516 గేయ?) మొదలగువానిచే సంస్కృత శబ్దములు మాజ్‌ మాజి కాల[కమమున. (గొత్త భాషలుగా నేర్చడినవి ఇవి గూర్డరి మహారాష్ట్రి మాగధి శౌరసేని యని వలు జెజంగులుగా. నున్నవి ఆయాయి దేశముల యందవి వ్యవవారింస(బడుటచే వాని కా దేశనామములు కలిగెను పాలీ భాష ఈ భాష లన్నిటిలో “పాలో యనునది వ్యాకరణ నియమములయందు. శబ్ద సాదృశ్యమందు. దక్కిన (ప్రాకృత భాషలకం టె సంస్కృత భాషకు మిక్కిలి దగ్గఅగా నున్నది ఈ భావ పూర్వకాలమందు పాందూ దేశములో నార్ములు = వాడుకొను భాషలలో నొకటని గాని లేక [ప్రాకృత భాషలలో నొకటని గాని చెప్పవచ్చును దీని స్వరూఎమును విమర్శింపంగా నిది సంస్కృత భావనుండి మొదట వెలవడిన భాషగా గానవచ్చును ఇది మగధ దేళ వాసుల భాష కావున “మాగధి యని కూడ వ్యవహరింపంబడుచున్నది సంస్కృత భాషలో పాలీ ఛబ్దమునకు( “బంక్రో యని కొని “పరంపర యని కాని యర్ణము కొందథీ శబ్దము పర్‌ ధాతువునుండి పుట్టిన దనియు మజికొందటు (పచ ఆళి == (ప్రా ((వళ్ళష్ణ మగు సమూహము) యను శబ్దము చెడి పాలీ యయిన దనియును జెప్పు దురు దక్షిణజమం దుండు బౌద్దులు తమ పవ్మిత మత (గంథములకు “వాలీ యని పేరిడిరి ఈ సంజ్ఞ మొదట వారి వేద(గంథములకే వర్షించి కొంత కాలమునకు. దరువాత మూల [(గ్రంథములకు వ్యాఖ్యాన (గంథములకు( గుడ వ్యాఎంచెను ఇపుడు పాలీ భాష యనఃగా మూల [గంథముల భాష యిని పేరు పాలీ శబ్దము (పొచీన- కాలమందు! గేవల మత (గంధపరమై యుండెను (పాబీన దక్షిణ బౌద్ధమత (గ్రంథములయం దీ మత భాషకు *“మాగధి యనియే పేరు కానవచ్చు చున్నది ఏ కాలమందే దేశమందీ భాష పుఖైనో యా సంగతి కూడ నిశ్చయ

పాలీ భాష 11 ముగా దెలియదు ఇప్పటికి నా యంళము వివాదాధ్యాఎతమై యున్నది ఈ విషయమయి (166౧9607, 65 €6:క్ర2కరే అను పాళ్ళాత్య మహాపంగితుల యభధి్య[పాయము మన కవశ్యముగా స్వీకరణీయము ఇది సంస్కృతము నుండి పుట్టిన యొక వైకృతభాష యనియు నళోకుని పుతుంయగు మహేం(ద్రపాలుని రాజ్య పరిపాలన కాలమందు మాళవ దేశమునకు రాజధాని యైన యుజ్ఞయిపీ పట్టణమందు వ్యవహరింపంబడుచుండె ననియు సీ భాషలో (వాయంబడిన వినయ ఎటకొ మను బౌద్ధమత (గ్రంథ మళశోకప్యుతుండగు మహేం[దపాలుని ముందు నూట యేణుది సంవత్సరము అన గాం (గీస్తుకు ముందు నాల్గవ కతాబ్దమం దున్నట్లు బౌద్ధమత (గంధ నిదర్శనము 9ల దనియు. బూర్వోక్తు అగునా విద్వద్వరులు సోపవ త్తికముగ సమర్థించిరి ఎట్లైన నీ భాష రెండు వేల సంవత్న రములనుండి వాడుకలో లేని భాష (తేలష6ే సకయాకం) యయ్యెనుః పాలీ మాగధీభానలో నుండి పుట్టిన యొక యవాంతరభాష యనియు( బూర్వము గౌతమ బుద్ధుండీ భాషలోనే తన శిష్యులకు స్వ మతమును టోధించె ననియు నొక సం(వ దాయము కలదు మొదట (గ్రామ్య భాషగా నున్న యీ మాగధీ బాషను భమ మతోద్ధారకు డైన( బుద్ధుండు తన బుద్ధి ప్రభావముచే (శేషస్ట మయిన భామ జేసె నని-బౌద్ధు అందతును యూథియా దేళస్టులు నైవిలులోని మొదటి యధ్యాయ పంచకము. (౨60%623౬0%) నెంత భక్తి గొరవములతో( జూతురో యంత భ క్రితో నీ భాషను జూతురు

వాజ్బ్యయము వలననే కదా భాష కౌన్నత్యము కలుగుట! ఇప్పు డున్న్‌ పాలీ వాజ్మయ మతిని స్పుతముగా నున్నది శబ్దళోస్త్రజ్జుని (౫౨11010813 ల్ఫకిం జరి[తకారుని (119604ఇగ)కి. (బ్రాచీన కథావశీ తత్త్వ జిజ్ఞాసువు ($లడేయి! ౦ ౭౬౦౧౫9&22౯176 యా €మం10కై?) నకును నిది మిక్కిలి వినోదకరముగా నుండును ఇంత చాబ్బయములో నై రోపాదేళస్థు లెజిలగినది స్వర్పమే 1వ వర్ష శతలమందు లాలోబిరీ యను శ్రెంచిదేశపు విద్వాంసు! డొక* డిట్టి భాష యొక టున్నదని మొదటం గనుగొని తక్కిన పాళ్ళాత్య పండితుల కందణకు! చెలియంజేసిను ఈ హాలీ వాజ్మయమును మూండు పెద్ద తరగతులుగా విభజింప వచ్చును మొదటిది బౌద్దుం వేదములు ఇవి (వ్రావీన తనములు రెండవదీ (కిస్తు "వెనుక నయిదవ శతకమందు బుద్ధ ఘోష డెను వాడు వ్రాఎన్‌ సర్వ బౌద్ధ (గ్రంథముల వ్యాఖ్యానముణు మూడవది చరి(త (గ్రంథములు మొదలగునవి 1క్రీస్తువెనుకం దృతీయ శతకము మొదలుకొని నేంటివజకు వీని కాలము

వీ (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి చిసిటకమనులు బౌద్ధ చేదములకు *|తిఎటక” లని పేరు “తిఎటక అనగా మూడు గంపలు అవి వినయఎటక సూ(తఎటక ఆభిధర్మఎటకయు నని మూడు ఈ మూడింటిలో వినయఎటక బౌద్ధమత గుదవుల నియమములను దెలుపు నది ఇది మరాధిపతు లెట్లు నడచుకొనవలయునో యా యంశములను దెలియ జేయటయే కాక గౌతమ బుద్ధుని చరిత్రమును గూడ విపులముగా. జెప్పు చున్నద్‌ గౌతమ బుద్ధుండు నతని మతటోధకులు( బరుల కుపదేశించిన ధర్మ ములు జొతక కథలు తక్కిన మతగురువు లప్పు డప్పుడు రచించిన సూత్రములు మొదలగునవి సూత ఎటకలో నున్నవి మతాచార నిరతి కపేషిత మగు నాస్వీక్షకీ విద్య నథిధర్మ ఎటక వివరించుచున్నది ఈ (తిఎటకంకు అనేక (ప్రతు లన్నవనియు వానిలో, గొనది ,కీస్తకు ముందు 809 వ సంవత్సరములో నశోకచ(కవర్హి యధృక్షత [కింద జరుపంబడిన మూడవ బౌద్ధ మత సభలో సరిగా దిద్దయిడె ననియు బౌద్ధ చరి(తకారులు వాణయున్నారు అర్థ కథ (తిఎటకలకు( దరువాత (బధాన బౌద్ధమత (గంధములు బుద్ధ ఘోషుని వ్యాఖ్యానములు మతబోధకు( డగు మహేం[దు,డు ,కీస్తునకు ముందు 807? వ ఎ సంవత్సరములో సింహళ ద్వీవమునకు. బోవునపుడు (త్రిపిటకలనే కాక అర్థ కథ యను పేరుగల వ్యాఖ్యానము లను గూడ6 దనతో. దీిలకొని పోయెను మహేం[దుండు ఎంహళ ద్వీప వాసుల నందజను బౌద్ధ మతములో గలిఎన ఎమ్మట సీ పాలీ (గంథముల నన్నిటిని అంవాళ భాషలోనికి మార్చెను ఇట్లు మార్ప(ణడిన యీ [(గంథము లనేకాబ్ది శతముల కాలము ఎంహళ ద్విపవాసులచే. జదువ( బడినవి ఈ హేతువుచేం గాల[కమమున పాలీ (గ్రంథము లంతరఠించినవి బౌద్ద మతన్థులలో లోకాతికాయి. పాండిత్యము గల బుద్ధ ఘోమండు (శ్రీస్తు తరు వాత నయిదవ శళతమందు మహేం[దుండు ఎంహళభాషలోనికి మార్చిన వ్యాఖ్యా నముల నన్నింటిని మరల పాలీభాషలోనికి విపరిణామము చేసెను కొంత కాలమున కా బంహళ భాషానూదిత (గంథములు నశింప(గా బుద్దఘోమండు మార్చిన సాలీ భాషా ([గంథములే యిప్పటికిని మిగిలినవి

హైలీ భావ 18

పాలీ వాజ్బ్యయములోని శేషించిన (గ్రంథములు మీందం బేర్కొనంబడిన వానివలె నంత (ప్రధాన మయినవి కావు వానిలో ముఖ్యము లయినవి “దీప వంసము “మహావంసము నని (పణద్ధమైన చరిత [గంథములు ఇవి శ్రీస్తు శక్రమునకు ముం దీ భరత ఖండపు చరిత్రమును దెలుపుటకు మూల (సమాణ భూతము అయినవి వీని తరువాత. జెప్పందగిన (గ్రంథము మింద వన (మిళింద(వళ్న) ఈ (ప్రసిద్ధ (గంథ మెట్టు పుట్టినదో మనకు దెలియదు గాని యిది మిగుల (బ్రాచీన మైన చని నిశ్చయముగా ఇప్పంగలము ఎట్లన బాక్రియా దేశపు రాజైన *మియాండర్‌ అనువాఃడే మిశిందు! డని నిశ్చృయింవండినది మ్‌ళిం దుండు బౌద్ధమతమును దెలిఎకొనం గోరి నాగ పేను డను బౌద్ధమత పండితు నడి గిన (పళ్నలు వాని సమాధానములు (గీకు దేళపు రాజుల నామధేయములు, మొద లగునవి దీనిలో సవిస్తరముగాం (బతిపాదింప(బడినవి ఈ మిశిందుండు (క్రీస్తుకు మున్ను ద్వితీయ శతికాంతమందు భారతఖండములో. గొంత భాగమునకు బరి పాలకుడ్లై యుండె నని (గ్రికుచర్మితకారులు (వాఎయున్నారు తరువాత జెప్ప నర్హ్మ మగు (గ్రందము బుద్ధమోషుని “విసుద్ధి మగ్గ _ ఇది బౌద్ధ మత బద్ధాంతములను సాకల్భముగ బొధించెడు నొక నిఘంటు వని చెప్పవచ్చును ఈ పాలీ భాష కనేక (గ్రంథకర్ష లనేక హ్యాకరణములను (వాబయున్నారు వానిలో( గొత్కాయన వ్యాకర ణము ప్రావీన మైనది ముఖ్యమైనది ఈ కాళ్యొ యనుని కాలము నిర్ణయించుట కాధారము లెప్వియు. గానరావు [18వ శతక మందు బంహళ దేళపు పండితు! డొక(డమరణంహుని నామలింగానుకాసనము ననుసరించి అభిధాన (వడిఎక యను నొక నిఘంటువును (వాసెను ఈ ఖాన కి దొకటియే నిఘంటువు పద జాలము

పాలీ పద సమూహమును సంస్కృత పది సమూహమును నొకచోట నిడి బాగుగ౬ ఐరీక్షించినయెడల నైదు వంతుల పాలీ శబ్ద డాలమునకు ₹ండు వంకులు శుద్ధ సంస్కృత శబ్దిములే కానవచ్చును ఎట్టన, నిదాన నాగ బుద్ధ అనట అవి జశపద గంగ గంధ మొదలగునవి పద్ద సంస్కృత శబ్దములు సుత్త

| (సుప్త) పజావతి ((పజాపతి) నగ్గ (నగ్న) సామగ్గి (సామ్మగీ) గిడ్డ (గృ)

మిత్త (మిక) మొదలసనవి యించుకంత మార్పు. జెందినవి హెట్ధ (ఆధ

శక [ప్రాక్సత భాషోత్పత్తి స్తాత్‌), పారువతి ((ప్రావరతి) అల్లా (ఆర్జ్ర) కాలిస (చక్వారింశత్‌) మొద లగు శబ్దము లే మూలము నుండి పుట్టినవో మనము-పోబ్బుకొన లేనంత వికృతి. నాందినవి మొదటి రెండు తరగతుల ళబ్ధములే హిలీభాషలో హెచ్చుగా నున్నవి కాని మన యిప్పటి సంస్కృత భాషా పదములకంటె మిగుల (బాబీన మైనవియు వేడభాషలోం గనండునవియ. నగు కొన్ని శబ్దిరూపము లీ పాలీయందు. గాన వచ్చుచున్నవి అవి యెవ్వియన. 'తుమర్ధే సే సేకా శ్చే కసేకా అథ్య్యై అధ్ల్యైన్‌ కధ్యై కర్మ్యైల శదైై శధ్ధ్యైకా తవై తవేజ్‌ తవేనః వేద భాషలో నీ (పత్యయములు తుమర్థమందు ధాతువులకు బరముగా వచ్చును. అట్లు రాంగానే తవే, కేతవే హేతవేయను రూపములు బద్ధించును ఇట్టి శుమున్న త్యయ రూపములు *“త్వాన (వత్యయాంతము లగు కత్వాన నుక్వాన మొదలగు ల్యబంత రూపములు అదళ్ళ్శబ్దమునకు వన్యేకవచన రూప మగు ఇమస్య (ఇమస్స) అనునది గోళబ్దమునకు గోనామ్‌ అను వష్టీ బహువచన రూపము 8 అనుదానికి (త్రీణామ్‌ అనువష్టీబవువచనరూపము కృధాతువునకు * కరత్‌ అను లజ్‌ [పథమపురువ రూపము బుద్ధేభిః దేవేధిః అను తృతీయా బహువచన రూపములు దీనిలో. దజచుగా వాడుక చేయంబడు చున్నవి (ప్రాచీన సంస్కృత థావలో గురు శబ్దమునకు గరు అను రూపాంతరము కలదు పాలీలో( గూడ సీ శబ్దరూప మున్నది ఈ రూవ మెట్టు వచ్చెనో యని మీను విచికిత్స జనించి నతో సకల భాషలకు మాతృస్థానాపన్న యగు హిందూ జర్మానిక్‌ భాషవలన. 09640 'ఆలయుఇ10) బుట్టీనవి, దీనికి సోదరీ భూతములు నైైన 21%, 6౮౪6ల క1ల682129 6ం16 మొదలగు భాషలలో నీ “గురు ళబ్ది రూవ మెట్ల్టుండునో విబారింపుండు 6౯661 6౩18. 1౬26 కాటిలక ఇత్యాది శబ్ద. ములయం దకారము కానవచ్చుచున్నది మొదట లోఎంచిన అకారముయొక్క జాడ గురు శబ్దమునుండి పుట్టిన గరీయన్‌ గరిష్ట గరిమ మొదంగు రూపముల యందు( గానవచ్చుచున్నది ప్రాలీలో “అస్స _ అనునది విధిలిజ్‌ రూపము (06625121 మం0గే) చానికి 'బాండుండ వలో నని యర్థము అర్థమందు శబ్దరూపమందు రీనితో సరిలైనది ఆకారము లోఎంపనిది యగు (గికులాషా పద రూపము అంన్‌ అనునది “స్యాత్‌ అను సంస్కృత ధాతు రూపమం దున్న అకారము లోఎంచినది. ఇట్లు బుగుల (వావీనము అయిన యీ హాలీ శబ్ద విశేషములు పర సంబంధము గల హిందూ జర్మానిక్‌ భాషల సవోయము వలన విమర్శించినచో శబ్దత తత్త్వము న్నష్ట నుగును

పాలీ భావ 15 పాలీ భాష విశిష్టత మొదట బుద్ధుడు తన శిష్యలకీ బాషలో స్వమత ధర్మముల నువదేశిం చుటచే నీ భాష కిట్టి పావనత్వము (్రేష్ట్ధత బౌన్నత్యము కలిగిన వని... బౌద్ధులు దినిని క్వామింతురు లాటిన్‌ భాషతో సంబంధించిన ఇటాలియన్‌ భాషకు సంగ్క్భే తముతో సంబంధించిన పాలీ భాషకు. గల వింత యగు సాదృశ్యము నీ (పస్తా వనయందు. గొంత వర్ణింపక విడువరాదు వదచుమూ(దవ పాయన శతకమం దిఎలీ దేశములో లాటిన్‌ (జలగ) భాష అత్యుచ్చ దళలో నుండెను దానిలో నగణేయము లగు కావ్యములు నాఎకములు కాొస్త్రములు మొదలగునవి [వాయ బడెను చిరకాల మది పండిత సంఘము మాటలాడు భాషయై యుండి కాల (క్రమమున నా యుచ్చస్థికిని గోల్పోయి యప్పు డప్పుడు రాజాస్థానములయందు మత కర్యానుష్టాన సమయములయందు. వినియోగింపంబడు నవస్థకు వచ్చెను ఇట్లు కొంత కాలము కడచిన ఎమ్మట పీడ్‌మాంటిసా (01ండేమింగ€132) భావ యొక్క సౌరుష్యము నియపాలిటన్‌ భావయొక్క_ అనునాణకి వర్ణముల యుచ్చారణ దుళ్ళ్శకత్వము టస్కన్‌భాషయొక్క సారళ్యము మార్దవము ధారావాహిత్వము మొదిలగు సదసల్లక్షణములతో4 గూడిన యనేక (గ్రామ్యభాషల సమూహ మొకటి ఇటలీ దేశపుం (బజలు మాటలాడు భామగా నేర్పడెను లాటిన్‌ భాష క్షీణ దళ నొంది(గా నీ యవాంతర భాషలు చిరకాలము వృద్ధి నొందినవి ఇంతతో (ళంథములు (వాయుటకుం దగిన నూతన కాషయొక్క జనన సమయము (పత్యాసన్న మాయెను అఆ సమయమందు “డాంటే కవీశ్వరుం డనశ్వర యశః (ప్రదాయి యగు “గ్రివైనా కామడియా అను నుత్తమ (గంథ మును [(వాయుటకుం. దగిన నాగరంత మార్దవము కోమల వర్ణ సందర్భము గల యొక భావ నెంచుకౌని దానిని ఘనత నొందించెను ఆ లాటిన్‌ భావయే సంస్కృత మనియు టస్కన్‌ (గౌయకం2మి) భాషయ్‌ పాఠీ యనియు ఆడాంటే (జం66) కవిపుంగివుండే గౌతమబుద్ధు; డనియు నా డివైనా కామెడియా (017002 6౦౧౫౭412) అను [1గంధమే యీ (త్రిఎటక లనియు నూహించు కొను-డు బుద్ధుని కాలమందు మగధ దేశ మిండియాలో గొప్ప నాగరక దేశము లలో నొకటి యనియును ఇటలీ దేశపు భాషలలో టస్కన్‌ భాష యెట్లు సర్వ జనాదరణీయ మయ్యెనో యక్త్రే (పాక్సత భావ అన్నిటిలో మగధ దేశపు భాష కామా పాత మయ్యె ననియుం జెప్పుటకు4 (బ్రబల (ప్రమాణములు కలవు

16 (ప్రాళ్సత థాషోత్పత్తి పాలీ ఒఠ ప్రాంతీయ థొష షైారీ ఒక (ప్రాంతీయ భావ యని యిదివజకు మనము చరితము వలన దెలిలకొని యన్నాము ఇక నాఖ్య నర [పామాణ్యము (960921 ఈఆళ1 చేం006) వలన నా యంళము బ్ధరీకరింప(బడును దీని వ్యాకరణమును శబ్ద జాలమును సూవ్మ దృష్టితో విమర్శించిన యెడల డీని (ప్రాంతీయభాషా. విశేష అతణము రుజువు చేయ(బడును ఈ భాషను నూటలాడు జనులు శజదుగా ఆ(తజ (ఆత్మజ) వీమాంస (మీమాంస) నిసదా (దృవద్‌) జలాబు (జరాయు) పారుపన ((ప్రావరణ) మకస (మళళ ) అగ్గినీ (అగ్గి) ఎంజ (ఎచ్చ) థభము (ఈూ) నుంనుమార (శంచమార, మొదలగు శబ్దిములను వ్యవహార ములలో

• నువయోగించుట వరిణను ఒక రీతి సంధి యన్నను సంస్కృతి సంధికి. గల యేక్షర వ్యళ్యాసము కరిన నియమములు దీనిలో లేకుండుట వలనను అగ్గిని అగ్గి గిని పాన సోన సూన స్వాన (శ్వాన) చతుద్దశ చుద్ధశీ చద్దక (చత్తర్ణళ) సునిసా నుంవా హసా (న్నుషా) భవిస్సతి హెస్సతి హేపాతి ' భొన్సతి వొన్సతి (భవివ్యతి) మొదలగు శద్దములలో నొక్కొాక్క-దానికి మూఃఈడేణ నాలుగే” రూపము లుండుఎ వలనను నీ భాష (పొంతీయభాష యని దృద్రముగా నమర్థింపుబడుచున్నది దీనియందు. జాతీయ పౌవ్మల్యము, జన వ్యవవారోచిత సరణియః గూడం గందు సంస్కృత వాజ్మయమ్‌ందు. గావ్యములు నాఎకములు పురాణములు శాస్త్రములు. వీని వ్యాఖ్యానములు మొదలగునవియే విశేషముగా (ఎ యఃబడి యున్నవి కాని (ప్రాచీన వాస్తవ చర్మితమును డెలియంజీయు. సుబోధ మగు నాథ్యాయికలు సంవాదముణు నీతి కథలు నుపాథ్యానములు సుతగా (౨ భులడి యండలేదు. వాలీ వాజ్బయము దీనికి గడు విజాతీయ నుయునది డందులో మూడు వంతుల కంటె నెక్కుడుగా బుద్దుని చర్మితము అత(డు స్వమతమును శిష్యులకు బోధించిన [క్రమము అతని శిమ్యల కథలు, నీళులు అన్పటి సాంఘిక బ్ధతి థర్మము, వైరాగ్యము బోధించెడు నుపాఠ్యానములు [వతి మనుజుడు ముఖ్యముగా( జదివ్లి తెలిబకొనం దగినవి విస్తారముగా (నాయం జడి యున్నవి సంన్కృత థాషలోం గూడ గానరాని కొన్ని నూతన శబ్దము. లింకులో. గానవచ్చుచున్నవి అవి యెన్వి యనిన

పాలీ భాష [7 జే పర్ణాకార = కానుక 7 సహవ్యతా = సహవాసము £ి సంగనికా = సభ 8 స్మప్రాయ == ఉపకారక నుయిన 8 సం్యనన క్ష = మి్యతుండు 9 విభాషా = మాటలచే భయపెట్టుట త వివచనం = పర్యాయ పదము _ 10 ఎకాంబక = నిశ్చయము 5 అన్యడస్తు = నిశ్చాయముగో శ (పణీత జ మధురమైన 6 కథికా== సంభావణము 12 ఆఅలోక సంధి = గవాశ్షము మొదలగునవి

పాలీపద లడణము

ఈ భావ శబ్దజాలమందే హెచ్చు మార్చు నొందినది దీనియందు బ్లు బూ అ, లౌ వర్ణములు ఐజొలు హాల్దులలో శవసలు విసర్జనీయమును(8) లేవు (కియలయందు నామవాచకములందు ద్వివచనము లేదు లుట్‌ ఆకీర్లిజ్‌లు లేవు సన్నంత రూపములు కృదంత రూపములు మృగ్యములు సంయుక్తాకుర ములలో వర్ష సమీకరణ (2351211210) దీర్దాచ్చులు (వాస్వము అగుట, నంయు క్రములలో నొక వర్ణము లోఎంచుఎ. మొదలగు వికృళుంచే నీ వావ, త్వీణదళ నొందెను ఉదా

పెని (వాణన వర్ష వ్యత్యయములః బట్టి చేజగు రండు మూడు సంస్కృత శబ్దముల కీ భాషలో నొక్క రూపమే కానవచ్చుచున్నది

న!

ద్వేష దోష దోస వర్షతీ వాస్యతి గ

ఉష్టం &ష్ట ఒక్ట కవి కఎ! కవి

ద్విష్ట దృష్ట డిట్ట వ్యత ప్యాత (ప్రాప్త పత్త

వృక్ష రూక్ష రుక్టు. శాస్త్ర, శస్త్ర సార్డ స్త

అర ఆర ఆచ

న! వాజత చాాటీ

శ ఇఅళోకుని కొననములు

(కీస్తునకు! మున్ను 28వ సంవత్సరమందు వాటలీప్కుతచుం దభిషిక్తులై భారతభూమి నంతయును నలువది సీంవత్పము లన్మర్గళ (ప్రతాపముతో నేలిన

ఫరై 2

మౌర్యవంళ (ప్రధీపకుండు. బిందుసారుని కుమారుండు నగు నళోకుడు. బౌద్ద మతమం దతిమా[త భక్తి గలవాండై యా సమయమం దున్నతస్ధలిలో నున్న యూ పాలీ భాషలో కాననములను [వ్రాయించి పలుచోట్ల నీలిపెను ఆశోకుండు తన (పజల కుపదేశించిన మత నియమములు మత ధర్మములు సీ కాసనము ఆలో దెలుపయిడి యున్నవి దేశములో నచ్చ టచ్చట శిలా స్రంభములపయిం జెక్క యడి అయిదు తరగతులుగా విభజింప(బడిన యూ కాసనములు కొన్ని (వచురింవండినవి కథియవార్‌ ద్వీపకల్పమందు జూనఘాట్‌ దగ్గఅ నున్న గిర్నరులో నొకటి కటకమునొద్ద థాలీలో నాకటి ఆఫ్‌గనిస్థానమం దున్న కపర్షగిరిలో మజియొగటి. గిరక్షర్‌ కాసనపు భావ ఆంతయు సుమారు పాలీ భావయే. ధాలి గంజాము భాల్సి మొదలగు స్థలములలో గనిపెట్టబడిన శాసనముల భాషలో రేకు లకారము ఓకారస్థానమం దెకారము సస్తమ్యేక వచనమునకు *ఎం అనునది వాడుకచేయ(బడి యుుండుటచే. దరువాత నుత్పన్న మయిన (ప్ర్ఫాతముల: బోలియన్నది ఆళోకుని యిట్టి కాసనములలో నొకిదాని నాదర్శకముగా నిచటం గ నంణణుదుచున్నాను అకిక్కాంతం అంతరం రాజునో విహారయాతాం కోయాసు ! ఎతమ గవ్యా ఆఖాని చ వఏకారిసాని అభిరమకాని అహుంసు । సో దేవానంఎయోా ఎయదసీ రాజా దనవసాభిసీతో సంతో అయాయ సంబోధిం తేనేసాధం మయా తాఏత యనంవోతి బాహ్మణ సమణానం దసజే చ దానే చ ధైరాణం దసణే చ హిరంణ పటి విధానే చ జానపదస్స చ జనస దసనం ధంమానుసట్టి చ ధంమపరిప్ప చ్భా చ । తదోవయా ఎపా భూయరతి భవతి దేవానంఎయస ఎయదబనో రాఖో భాగే అజో (భామా అతి కాంతమంతరం రాజానో వివోరయ (శాం నిరయాంషృః। అత మృగయా న్యాని చై తాదృకా న్యభిరామకా ణ్యభూవన్‌ । స దేవానాం[ఎయ్య ఎయదర్శీ రాజా దళవర్షాభిషిక్తః నన్నయాసీ తృంబోధిం। తేన్నైవో ధర్మ మాతా | అక్రేదం భవతి (వొహ్మణ (శోమణానాం దర్శనాంచ దానంచ )విరాణాం దర్శనం చ షారణ్య[వతివిధానం చ వానపదస్య చ జనస్య దర నం 1ర్మానుక్నాల్ల శ్చ ధర్మవరివృచ్భా చ | తదౌవర్యాదేషా భూయోరతిరృవతి ; |వానాం (పియన్య (సయదర్శినో రాజ్ఞో బాగే ఒన్యన్మన్‌')

పాల్షీ భాష 1 [9 గ జకుంధజాతకములోని మటియొక వాక్య కదంబమును జూడు(డు “*అతీీకే వారాణణయం (బహ్మద ్రేరజ్జంకారేన్తె బోధినత్తో తస్స అమచ్చ

రతనం అహోల్య వారణసీ రాజ ఆలసియ జాతికో ఆహోసీ। టోధిసత్తో రాజా నం బోధేస్సామితి ఎకం ఉపాయం ఉపధారేంతో చరతి! అధ ఎక దివసం రాజా ఉయ్యానం గంత్వా అమచ్చపరివుతో తత్టవిచరంతో ఎకం గజకుంభం ఆలఎయం పణ్బు! తథా రూపాకిర ఆలణయాసకల దివసం గిచ్చంతాపి ఎకాంగు అద్ధంగుల మెత్తం ఎవ గచ్చన్తి రాజా తం దిశ్వా వయస్స కో నామ ఏసో తిపుచ్చి బోధిసత్తో గజకుంభో నామ ఎస మహారాజ ఆలబయో। ఎవరూపో సకల దివనం గిచ్చన్తోఎ ఎకాంగుల ద్ధంగుల మత్తం ఎవ గచ్చతీతి వత్త్వాతేన సద్ధిం సల్టపంతో। అమ్మో గజకుంభ తుహవ్మోకం గజ్జ గమనం ఇమ్సుం ఆరట్జే దావాగ్లిమ్టీ ఉద్జితే కింకరే ధాతి వక్తా మఢథమంగాధం ఆహ

ధమ్మపదము మొదలగునవి పాలీ దేశభావగా నుండు. చాలించిన తరువాత. (గిస్తు కము క్‌వ

శతాబ్బమందు (వాయంబడిన ధమ్మపద మను [గంథమునుండి కోన్ని

శ్లోకములను బుద్ధ ఘోమ డను పాలీ (గ్రంథకర్త (వాఎన (గ్రంధములనుండి పమజణికొన్ని వాక్యములను నిందు (వాయుచున్నాను వీనిలో నీ భావయం దగు వర్ణ విపర్యాసములు స్పష్టముగా గానవచ్చును శే సవ్వే త సంతి దండన్న సవ్వే భాయంతి మచ్చునో। అత్తానంఉవమం కత్వా నహనేయ్యా నఘాతయే। భఛాయా॥ “స్రర్వేఒ[త సంతి దండస్య సర్వే బిభ్యతి మృత్యోః।! అత్మాన ముపమాం కృత్వా న హన్యా న్నఘాతయేత్‌. 2 సుఖ కామాని భూతాన్ని యో చండేన విహింనతి । ఆత్ర్తనో సుఖమసానో పేఛ్చ సోన లభతే సుఖమ్‌ ఛాయా ॥ నుఖ కామాని భూతాని యో దండేన విహినల్త | ఆత్మనస్సుఖ మిచ్చన్‌ (పేత్య సన లభతే సుఖమ్‌

లి0 (ప్రాకృత భాషోత్స త్తి శి నూనోచం పరుసం కంచి వుత్తా పటివదేయ్యు తం! దుఃథా హి సారంరంభ కధా పటిదండా వుసేయ్యు తమ్‌ ఛాయా॥ నూవోచః పరుషం కంది దుక్తాః (వకివదేయు స్తాం | దుఃథా హి సంరంథ కథా (వతిదండా స్స్పృేయు స్త్యామ్‌ 4 సశే నేరే్య. అత్తానం కంసో ఉపహతో యథా! ఏస పత్తేణ నివ్వానం నారంభో తేన విజ్దతి ఛాయా॥స చే న్నేరయ స్వత్మానం కాంస్య మువహళతం యథా! ఏవ(వాప్తో ఎ నర్వాణం సంరభస్తే న విద్యతే సావక్థియం కిర అడిజ్జపువ్వకో నామ (వొహ్మణో అఆహోణ! తేన కస్స చి కించిదదిజ్జపువ్వం లేన తం అదిజ్బపువ్వకోత్వేవ సంజానింసు! తస్సే క పుత్తకో అహోన ఎయోమనాపో! తన్ససోళసవన్స కాలే పండురోగో ఉదవాది। మాతాపుత్తం ఆలోకేత్వా (బావ్మణ పుత్తతస్స తేరోగో ఉప్పన్నోతి చికిత్సా 'ేహినంతి ఆవా। భోతి సచే వెజ్టం అనెస్సామి భత్తవేతనం దాతవ్వం దఎస్సతి। త్వం మమ ధనచ్చేదనం నజలోకేసీ3 ! ఆధం కిం కరిస్పఎ | (బాహ్మణాతి | యథా ధశచ్చేదో నహోతి తథా శరిస్సామీతి ॥ సో వెజ్ఞానం నంతికం గన్న్యా -అసూకరొగస్సనామ తుహ్మే కిం థేసజ్టిం కరోధాతి పున్చి | అధన్స తేయం వాతంవా రుక్టతం చొవం అచిక్టంతి! సో తం ఆవారిత్వా పుత్తసృ భేసజ్టిం కరోతి। తం కరోంత స్సేవన్సరోగో బరివా అహోన॥ ఛాయా॥ (కావస్తాం కిల అదత్తపూర్వకో నామ (బొహ్మణోఒభూత్‌ ॥ తేన కి మ్మైచితి ంచి దదత్తపూర్వం తేన త మదత్రపూర్వస్త్వేవ సమజ్ఞాసత | తమ్మైక ప్కుతకోఒభూర్‌ (బయోమనాపః | తస్య షోడళ వర్షకాలే పాండురోగ ఉదవాది । మాకా పత మవలోక్య [బావ్మణ పుశ్రస్య తే రోగ ఉతృ్నః । చికిత్సేన మిక్యావా | భజతి స చేద్వైద్య మానేష్యామి భక్త వేతనం. దాతవృం భవిష్యతి ! త్యం మమ ధనచ్చేదనం నావలోకయన । అథ కింకరివ్యణ (బావ్మా 3తి ! యఠా మే ధనత్చేగోస్‌ భవతి తతొ కరిష్యామీతి | స వైద్యానా మంతికిం త్వా అముక రోగస్య నొమ యూయం క0 లైషజ్యం కురుధే త్య్రాక్షిల్‌ | ధాన్య తే యద్వా [తద్యా వృక్షత్వగాద్యాచకతే ; ,స తదొహృత్య ప్యతన్య షజ్యం కరోతి ॥ తట్యర్యుత ఏవాస్య రోగో బలవా నహ్టాత్‌॥

హెలీ భాష ల్ల

శబ్దరూపములను మార్చుటకు ముఖ్యహేతువు లగు స్వర వ్యత్యయము (ఏసం08€౬0 612986) స్వర నాళము (వసం06610 డే6ంజ) స్వర వికృతి (వస[ం56౯16 ౧౦౬౯౪9౯౬౦౫) మొదగునవి పై వాక్యములయం దెంతమట్టుకు( బనిచేఎనవో యిటుపైని గొంత విచారించి చూచెదము న్వర విపరిణామములు

పూర్వో క్రవాక్యములలో నున్న ప్ముత భక్త (పావ్ల అను శబ్ద్బములలో నున్న (త క్త ప్ర అనుద్విత్వాక్ష రములు త్త గాను ఉత్పన్న శబ్దములో నున్న “త్స “ప్ప గాను పూర్వ అనుపదములో నున్న

ర్వ “వ్వ” గాను *కన్య అనుదానిలోనున్న స్య స్స, గాను మాటి

నవి ఈ మార్పునకు శబ్దకాస్త్ర (౨1110108) మందు హల్సామ్యాపతత్తి (దీ551011126002 01 60౧50౧29౯3) అని పేరు సాధారణముగా. (వాకృత భాష అన్నింటిలో నిట్లు సంయు_క్షములలో6 బైనున్న వర్ణము లోపించి శేషించిన (కైంది యక్షర మినుమడించును

1 ఉపరి లోప కగటడతదపషసామ్‌ (వరరుచి (పాకృత (వకాశిక లివ పరి 1వసూ)

ద్విత్త్వాతర ములలో. బైనున్న కగటడతదపషస ఆనువానికి

క భుక్తం భుత్తం ద ముద్గః ముగ్గో

గ దగ్ధం దుద్ధిం స సుప్తం సుత్తం

ట షట్పదః సప్పట శ నిశ్చలః ణిచ్చలో

డ్‌ ఖడ్ష ఖగ్లో ష గోష్టి గోట్టి

త ఉత్పలం ఉప్పలో

౭ మధ్య వధ్య+ అర్హ్యాతయస్మూక్టతానైనహానిద్భ్యానం ఇత్యాది శబ్దముల యందున్న *ధ్య అను ద్హాజోక్టోద్కున్యాో ఎనవుషిస్టానము (ప్రకారము రు కారము. రాగా మజ శభ ఈైయ్య ఫ్‌ క సృ ఇక్వ్యాది రూపముల వచ్చు తట ఇ సంతు మం

టా మ నూ

లలి (ప్రాక్సళత భోషోత్స్త శి సంస్కృత వదములలో రేఫతో. గలిఎయున్న దంత్య వర్ణములకు మూర్ధన్యాత రము లాదేశ మగును ఉదా వర్దతే వడ్డతి వర్తతె వట్టకి శర్జయ్రతి చడ్జేతి ట్‌ నే త సంయుక్తాకరములలో ద్వితీయ వర్షము యరలవ అలో నొటి గాని *మ నొ మొదలగు ననునాబక వర్ణములలో నొకటి గాని యమొయున్నయెడం నడి దుర్చిల మయి 1[వథమాక్షరయబినకే (ప్రాధాన్యము కలుగును ఉదా పు[క పుత్త కల్య కళ్ల యుగ్మం జుగ్గం నగ్న నగ్గో ర్‌ ణ్క వ్ల శ్చ ష్ట్ర స్తస్ప ష్‌ అను ద్విత్వాక రములలో నుండు “కచటతపలు 'అళఛభరథవ లు గా మాజును స్పృశేయుః_పుసేయ, ్క పళ్ళ్చాత్‌ __వచ్చా పుష్ట---పుట్ట పుష్కర -ాపొక్టర ఆళ్చర్క---అచ్చరియ మస్తక.మళ్థక శి శ్వ ష్జ స్మ ఖ్‌ మ్మ ఆను ద్విత్వాక్షర ములకు ష్దా షు అనునవి ఆదేశ కుగును ఉదా (పళ్న వ్ల ఉన్న ఉల్లి అన్మ అని అశ్మ అన (గీవ్మ గిన్లు 7 సంస్కృత య కారమునకు "జ కారము వ కారమునకు బఐకా లో రము వచ్చును ఇట్టి వొడుక తజమగా ఐ గాలీభాషలోను హిందీ భాషల్లోను | గలదు యమునా జమునా నంశ బాంస వంధ్యా బాంరు 8 క్యగ్యఖ్యవ్యభ్యక్య స్య (క [గ (త (ద (ద (ప లభ ళా ణన క్ర క్ట జ్వు త్త ద్వ ధ్వ శ్చ గ త్మ ద్మ ప్న అను వానితో మొదటి యిరువవమూ(డు ద్విత్వ వర్ణములలో ద్వితీయ వర్ణము రయి యన్న యరలవిలు, కొస నాల్గింటిలో నున్నమ న అను ననునాసిక వర్ణములు దురృలములణు వర్తీను _వర్తమీనక్షు (బ్రాధాన్యము గలిగించును , ఉదా ] ళళ్య స్త లె అభ్కాన ఆక్టాన ల! యూష్య యోగ్ల శీ కప్య- కువ్ప్చ 5 అభ్యంతర/ అబ్భంతర 8 పళ్యతి - వస్పతి 7 తస్య తన్స

పాలీ భ్రాష న. 8 శక ళక్క 9 అగ్గ 10 మిత మిత్త 11 అర్జక అద్దక 12 గృ్మధ గిద్ద 18 వివ వివ 14 అ(భ - అబ్బ 15 ఆశ్రమ ఆస్సమ 16 అ(స్రవ - ఆస్సవ 17 జక్ష సుక్క 18 వక్క పక్క 19 (పజ్వలతి - పజ్జంతి 20, నీలత్వ నీలత్త ౨1 విద్వేష - విద్దేస 22 అధ్వా - అద్ధా 28 ఆశ్వ - అన్స

ల శే అగ్ని _ అగ్గి వి ఆత్మా - అప్పా లి ఛద్మా చద్ద కీ స్వవ్న- సొప్ప

9 “క కారము కొన్ని పదములయందు *చ్చ కారముగాను మజి కొన్ని పదములయందు “క్ట కారముగాను మాలజును ఉదా తషక తచ్చక లక్షణ లఅలకణ

న!

10 మథి కొన్ని సంయుక్రా్షరములలో. వైని జూప్తింపయుడిన మూర్పు కనంబడదు (ఎవ్మో (బవీతి మొదలగువానిలోని *(బ అను దానికి *వ్యాధి / “వ్య_గ మొదలగు వానిలోని వ్య అను దానికి వ్తవంగ ప్ద్వవ ప్టవతి ఇత్యాదు ఈలో “ష్ణ అను దానికి స్నేవాళబ్దమందున్న “స్నే అనుదానికి మార్పు లేదు

11 సాంన్కుతిక శ వసలణ పాలీలోస కార మగును ఉదా శక - సక్క కృషి కణ

198 బు కారము "అకార మగును ఉదా కృషి కసి తృష్ణా తదా

న గృవా - గవా మృత్యు మచ్చు కొన్నియెడల *ఇ కారమగును ఉదా చృష్ణ- దిట్ట తృణ తిణ మృగ = మిగో

18 ర్య క్ష అనునవి “య *రవా గా మాలజును ఉదా కారు కారియ సూర్య - సూరియ ఆర్ష _ అరవ

14 ద్విత్వాక రమునకు ముందుండు ీర్తొచ్చు (వాస్వ మగును ఉఊదా మార్గ మగ్గ టస్పాప్త పత్త కీర్తి కిత్తి త్మీవ-తివ్వ సూత సుత్త

15 తెత్తిస ((తయ ,తింళత్‌), సెట్టి ((శేష్టిం) నెత్త (నేత్ర) యొగ్గా (యోగ్యా) ఇత్యాది పాలీ శబ్దములయందుండు *ఎ *ఒ లు (హస్వములు

౮! (ప్రాకృత భాషోత్ప త్తి సంస్కృవములోని యచ్చులు పాలీభావలో నీ రీతిగా మాయను 1 అ కారము! ఎకారముగాను /అ(త్ర ఎళ్ట శయ్యా సెయ్యా ఫళ్గు పెబ్గ, 2 ఇఇారముగాను (తపు = తిపు పలాల - ఎలాం తమస న! తమి(నా శిమిస్సా 8 ఉకారముగాను సమ్మార్హనీ సమ్ముజ్జనీ ఆరక అఆజుక ఉ ఓకారముగాను తిరస్క్ల తిరోక్ష అంతర్‌ అంతో న! జి త మాజును క అ కారము..1 ఎకార మగును ఉదా మాత్ళక మెత్ర్తిక పారా వత పారేవత ల ఓకార మగును ఉదా పారావార _ పారోవార, ధావతి _ థోవతి 5 ఉకార మశను ఉదా వదాన్నా వవాన్నూ ల ఇ కాళము]! ఇకారము ఆకార మగును ఉదా గృహిణీ ఘరణీ పతంగి పదింగ పుష్కరిణీ పొక్టరణీ 9 ఎకార మగును ఉదా కిరాత _ కెళొత విహార నెపోర విమతికా వెనుతికా 8 ఉకార మగును ఉదా జీష్క _ కుష్కు రాజిల రాజుల && ఏకార మగును ఉదా (క్రీడా ఖేల ఆపీక ఆవేలా త ఈ తారము--1 ఈకారము *అ తార మగును ఉదా కౌసీద్య కోసజ్ఞ ఖీన్మ భన్మ £ ఆకార మగును ఉదా తిరశ్చీన తిరళ్చాన శీ ఏకార మగును ఉదా (క్రీడా భేళా ఆపీడా అవేలా, శీ ఉకార మగును ఉదా న్టీవు ధుబు ల్‌ ఉ కారము! ఆకార మగును ఉదా శమ్మలీ - శళక్థలీ దుందుభి దు[దభి £ ఇకార మగును ఉదా చదక్తి అబ్బ గువతి భివత్తి బ్వీత్యాతరము ముందటివర్ణము ఒకార మగును ఉదా ఉల్కా- - ఒక్కా లిష్ట పొత్ద, (వముఖ్య వమోక్థ అనూసమ అనోవను గ ఊ కొరము....! ఊకంరము ఆకార మగును ఉదా మసూరక్ర _ ల్‌ విసొఠక (భూకుటి భాకుటి 9 ఇకార నుగును ఉదా ఖభూయన్‌ భియో కాపుర నియరః 8“ఓకార మగును ఉదా ఊర్హన్‌ ఓజ 7 వీ కారము! వీకొరము. అకార మగును ఉదా న్లేచ్ళ మిలక్థ ఆకార మగును ఉడా కేయూర కాయూర, ₹' ఒకప్పుడు ద్విత్వాక్షరము

పాలీ భాష 25 లకు ముందు *ఇీకారముగా మాజలును ఉదా ఉద్వేల - ఉభిల్ల (వతివే?ిక వతివిన్సక 4 క్రాన్నిచోటుల *ఓికారముగాం గూడ మాలును ఉదా

8 ఓకారము.___ఇది ద్విత్వాకరమునకు ముందు *ఉ కారముగాను విడి యకరముల ముందణ ఊ కారముగాను మాజును ఉదా జ్యోత్స్నా జుహ్నా త్యోతి త్తూత్త విళోక విసూక ఆరోగ్య . ఆరూగ్య

ఈ భాషలో ననుస్వారమునకు_ నిగ్గహీత అని పేరు ఇది వతి హల్లానకును ముందుండవచ్చును కొన్ని హల్లుల ముందావర్గములోని యనునాణక ముగా మాలును ఉదా కుంకును అను శెబ్ది మనుస్వారముతోను జకోరమ్ము తోను గూడ (వాయవచ్చును ఉదా కుజ్కుము

వదమధ్యమం దున్న యచ్చు లోఎంచును ఉదా దుహితా _ ధీకా మహే _- హ్మే పదాదియం. చుండు నచ్చు'లోఎంచును. ఉదా అలంకార లంకార అనుమతి నుమతి పదాదియ దచ్చు చేర్పంబడు శబ్ద మొక్క టియే కలదు స్త్రీ ఇస్త్రీ ఇది యౌత్తరీయబౌద్ధుం గాథా భాషలోనిది హల్‌ _ విపరిణామములు

ఇటు పై హల్లులకు( గలుగు మార్పులు నిరూపింపంబడును

1 “క కారమునకు *చ కారము వచ్చును ఉదా కుంద - చుంద

త తాలవ్యము కంర్య మసను ఉదా భివజ్‌ - భిసక్కు మ్లేచ్ళ - మింక్క- (వభంజన [పభంగున

పాలీభావలోన్తే కాక్ష తక్కిన (ప్రాకృతములలో. గూడం దాలవ్యముఖు దంత్యములుగా మాణుఎ (పచురముగా నున్నది

ఎంహళ దేశపు భాషలో *జికారము *ద కారముగాను చకారము సకా రముగాను మాజువు ఉదా జుగప్పతి దిగుచ్చతి సముచ్చిత - సముస్సిత్న ఉచ్చిిత = ఉగ్సత ఉచ్చ ఉస్స గె

తక్కిన (పొకృత భాషలయందు వలె నంత విస్తారముగా లేకపోయినను బాలీ భాషలో మూర్ధన్యములు దంత్యములుగా మాజుట కలదు ఉదా (కోను - కొళ్టుక కుర్వాణ కుబ్బా (మాణ = ఘాన

బిడి (ప్రాక్సత భాషోత్పత్రి దంత్య *ల కారముకంటె వేతైన మూర్ధన్య మగు 'ళ కార మొకటి వేద భాష యందు వలె దినిలో నున్నది రెం డచ్చుల మధ్యమున నుండెడు నీ ళ కారముడ కార ఢ కారముల! దెలియయశేయును ఉదా గాళ = గాఢ వదస్థ మగు రేను నిమిత్తముగా. జేబకొని దంత్యము మూర్జన్య మగును ఉచా పర్దన్య పజ్జుణ కొన్ని చోట్ల రేవ నిమిత్త మపేక్షింపకుండ దంత్యము మూర్జన్య మనసును ఉదా సూనా-సూణా దత్త దిజ్జ శకొళన నోభణ తజచుగా *“ద'*కొారము *లికారమగును ఉదా కోవిదార - కోవిలార ఉదార . ఉలార కొన్ని చోట్ల *“ధ'కారమునకు *ల కారము వచ్చును ఉదా గృహ గోధకా మర గోలికా 1 నకారము లిీకార మగును ఉదా ఏనకజా ఏల 2 దకారమునకు “య కారము ఉదా స్వదలే సయతి గోదాన గోయాన 8 ప కారమునక్టు *మ కారము ఉదా ధూపాయకి ధూమాయతి స్వపంతి సుమంతి * *య కారము నకు *వ కారము ఉదా కండూయతి కండూపతి ల కొన్ని చోట్ల 'య కారము రేవనుగును ఉదా ఐావ్యా వొహిర అంతరయతి అంతరరతి 6 వికారము “య కోరమగును ఉదా దావదాయ "7 రేఫకు( దజచుగా *ల కారము ఉదా పారిభ్మద పాలిఐద్ధ అగరు అగలు 8 రేవకు దకారము ఉదా పురందర, పురించద 8 ల కారమునకు *నికొరము ఉదా అలాఎ నలాట లాంగూం నంగల దేవశీ దేవానీ 10 ౪ వర్ణమునకు చ కారము ఉదా శవ చవ 1 *వా కార మరుదుగా *స కార మగును ఉదా గొోలిహ గోలిస సంస్కృత వర్ణములీ రీతిగా. బాలీ భాషలో మారినవి ఈ భాషలో (వాన్వము లగు *ఎ జి లుండుట వానియందీ థాషావ్యావార్తల కున్న యథి మానము నిర్ణిమిత్తముగా దంత్యవర్జములు మూర్ధన్యములుగా మారుట మొద లగునవి మనుష్యుల యుబ్బారణా సౌసష్టవము వలన( గలిగినవని మన మూపాంచు కొనవచ్చును ఈ ధ్వను (80145) లీ భాషయం దనాది కాలమునుండి రూఢ మ్లూలములయి యుండవచ్చును కావుననే యీ భావ మాటలాడువారు తమకంటె నెన్వరెక్కుడు నాగరికత కలవారో యెవ్వరితోం దాను నిరంతర సవావాస

హైలీ కాన ల సల్లాపని రతుల్తై మెలంగిరో యట్టి యార్యులథాష౯ దాము నేర్చుకొని స్వభాషం బరిత్యజించినను ఎ ఒ అను ధ్వనులను సవాసనగా విడువ(డాలరైరి ఆదిమ పాలీభాషా వ్యవహర్త లిప్పటి దక్షిణ హిందూస్థానమందు నివణంచు (దొవిడులకు సజాతీయు అయినచో వారి భాషలో నీ యక్షరము లున్న వని మనము నమ్మటకు వీలున్నది ఏల యక నీ యక్షరముల్లు (ద్రావిడభాష (గ౭౫11)లో నున్నవి ఉదా ఎటీల్‌ తొల్రిల్‌

ఈ భాషలో మజి యొక విశేషము కలదు పె నుదాహరింప(ఐడిన వాక్య ములలో సంస్కృత భాషలో లేనివి సంస్కృత ధామ నిన్చృన్నములయినవి యగు కొన్ని నూతన శబ్దములు కానిఎంచుచున్నవి ఇందు కుదావారణముగా *త్ర'స్యైక పత ఆసీత్పియోమనాపః అను వాక్యములో మనావః అను శబ్దము మనః ఆస్నోకీతి అని నిష్పన్నమయి. వృాద్యుడు మనోజ్ఞుడు నను నర్థమిచ్చు చున్నది అట్టులే సంతిక” శబ్దము మజి యొకటి “తస్స ఆంతికం “వాహ్మణస్స ఆంతికం అని సర్వనాచు శబ్బముయొక్కం గాని షష్టీ విభక్తి (పత్యయముతో గలిఎ పలుకంగాం గొన్నాళ్ళకు ముందున్న శబ్దము లోఎంపంగా సంతిక అని యయిది కొని ఇది కాల్మకమమున స్వతం్యత శబ్దిమయి (వయోగసరణి నారోపించెను ఫాసుక (స్పార్మక) అన్ను *బ్దము గూడ నిట్టిదియె ఇది లషపత పద స్టా భూ వృష హనక మగమళ్ధాభ్య ఉకణ్‌ ” (8 2 1లక్త) అను సూత్రము (సకారము బద్ధించిం లాషక పాతుం పొదుక కాముక ఇత్యాది శబ్దముల మృషా సాదృళ్యము (2166 2౧2108) ననుసరించి స్పృశ్‌ ధాతువు నుండి నిర్మింపబడిన శబ్దము స్పర్శకు మనోవారమయిన దని దీని యర్థము

ఇట్లు సంస్కృత ధాతూత్పన్నములు సంస్కృత భావయందు వాడుకలో లేనివి య* నక్తక (మలిన వస్త్రము) చివాట్‌కా (కత్తి యొఅ) వ్యవసర్గ (వద్మము) మొదలగు (కొత్తి శబ్దములీ పైలీభాషలో( గాన వబ్బుచున్నవి

| శే

వ్యాకరణా లళములు

ఇటుపై సీ భాషా వ్యాకరణాంశముల గటించి కొంత చర్చింతము నామ వాదకములకు( గాని (క్రీయలకుం. గాని ద్వివచనము. లేదు సంస్కృతములో నీకాంాంతోకాళాంత నపుంసక లింగముల కజాడి (పత్యయము పరంబగునపుడు

లి0 (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి అత్తన - అని రెండు రూపములు కలవు వీనిలో అ త్తయను రూపము ద్వితీయైక వచనమందును వళ్టీ సప్తమీ బహువచనములయందును వచ్చును అత్తా-[వవీవ అత్తనో - వం వవ్యైకవచనము ఆత్తానో=1వద్విబవ అత్తానం - షష్టీబహువచనము, ఆతానం - ద్వితీయెకవచనము అత్తని - సవ్రమ్యేకవచనము అత్రనా - తృతీయెకవచనము అత్త, అత్తా - సంబుద్ధి అత్తనేహి - అత్రనేఖి, తృతీయాబహువచనము అనంత శబ్దములలో అకారాంతములు ధమ్మో (పుంలింగము) ఆకారాంతము వకవచనము ఐవువచచము థథమ ధమ్మా ధమ్మా, ధమ్మాసే ద్వితీ ధమ్మమ్‌ థమ్మే తృతీ ధమ్మేన ధమ్మేలి, ధమ్మేహి చతు ధమ్మస్స (ధమ్మాయ) ధమ్మాణమ్‌ వంచ / _ధమ్మా ధమ్మస్మా, ధమ్మమ్లు _ ధమ్మేథి, ధమ్మేహి షష్టీ ఛమ్మస్ప ధమ్మాణమ్‌ స్త ధమ్మే, ధమ్మస్మిమ్‌, ధమ్మమ్లి _ ధమ్మేసు అకొరాంత నపుంసకము రూవ శట్టిము [వ రూపమ్‌ రూపాని, రూపా సంబో రూవమ్‌ రూపాని, రూపా 7 ద్వి రూవమ్‌ రూపాని, రూపే తృ రూపేన రూపేఖి, రూపేషా చతు రూవస్స (రూపాయ) గూపొనమ్‌

పాలీ భాష ఫి ఏకవచనము బహువచనము వంచ రూపా, రూవస్మా; రూవమహ్హ రూసేభి, రూపేహి షష్టీ రూవస్స రూపానమ్‌ స్త రూపే-రూవస్మిమ్‌, రూవమ్లి రూపేసు ఆకారాంత శ్రీలింగము--కన్యా శబ్దము వ్రథ కణా కణా, కణాయో న జి ణ సంజో కల్డే కణ్ణా కణాయో ద్వి కజణ్ఞామ్‌ కద్డాః కజ్ఞాయో తృ క్‌ జాయ కళ్హాభిః కణాహి చతు కణాయ కణాణమ్‌ లం వ! పంచ కణ్ఞాయ కల్ణాభి కణాపా వష్షి కణాయ కణాణమ్‌ | మ! ళం సవ కణాయమ్‌, కణాయ కజాసు వాతి మ! సా! మా! ఇకారాంత పుంలింగ ము.---అగ్ని శబ్దము [వ అగ్గి అగ్గయో, అగ్లీ ద్వ అగిమ్‌ అగీ, ఆగయో కి లి టి తృ ఆగినా అగీభి అగ్గీపా క. శె ళ్‌ చతు ఆఅగినో, అగ్గిస్ప అగీనమ్‌ క! క లి వంచ అగ్గినా, అగిస్మా, ఆగ్గిమ్త అగిభి, అగ్గీహి ళం ళ్‌ రబా శి జ వషష్షీ అగ్గినో, అగ్గిస్స అగ్గీనమ్‌ సవ అగిస్మిమ్‌, అగ్గిమ్లి అగీసు తాత ళం యా లి *ఇ గ్రారాంత నపుంసకము.- అక్సి (ఆక) 1వ ఆక్థి ఆక్ట్రిమ్‌ అక్టీని, ఆక్టీ ద్వి ఆక్థ్రిమ్‌ అక్టీని, ఆక్థీ

లిల్లి (పాకృత భాషోత్పత్తి ఏక వచనము బహు వచనము తృ-. అకినా అక్షి అకిహి ఖ ఖి ఖ చళు అక్టినో, అకిస్స అక్టీనమ్‌ వంచ అక్టినా అక్టిస్మా, అక్షిన్లు ఆఅక్షీభి, అక్షీహి థి ఫి ఖా తు ఖి ష అక్షినో, అక్షిన్స అక్టీనమ్‌ ఖు ఖ త్స సవ అక్షి్మమ్‌ అమి ఆకిసు నో థి ఖా ల *ఇ కొరాంత స్రీ లింగము ర్తి (రా (తిః) (వ రత్తి రత్తియో రత్తి ట్వి రత్తిమ్‌ రత్తీ రత్రియో తృవం రత్తియా రత్తీి ర శ్రీహి చవ ర్తత్తియా ర త్తీనమ్‌ సవ రత్తియమ్‌, ర త్రియా రత్తీసు “ఈ కొరాంత స్త్రీ లింగము.-గనదీ శబ్దము (వ నదీ నదీయో, నజ్టో, నదీ ద్వి నదిష్‌ నదీ నదియో: న్జే తృఎం నదియా నద్యా, నజ్ఞా నదీభి, నదీపి చష నదియా, నద్యా నజ్ఞా నదీనమ్‌ స్త నదియం వజ్ఞిం నదియా నదిసు ఉకరాంత పుంలింగ ల---భిక్ధ (భిమః) ట్ర భిక్టు భిక్టవో. భిక్టూ, సంటో భిక్య 'భిక్టవో, భిక్టవే, భిక్టూ ద్వి భిర్హమ్‌ భిక్టు , భిక్టవో మ్‌ క్త భికూపి తృ ,భిట్టనా భిక్టాధి, భిళ్టు తవ కిక్టునో, భిక్టుస్స భిట్టానమ్‌ బెల భిక్టుసా భిక్టుస్మా, ిక్థున్లు ఇిహ్ఞభి? భిక్టూహి, భిక్థుమ్షు స్స భిక్టున్మిమ్‌, బిక్టుమ్లి భిహ్టాసు

పాలి భాష 88 వక వచనము ఐవు వచనము ఉకారాంత స్త్రీలింగము...--ధేను శబ్దము వ ధేను ధేనువో, భేనుయో, ధేనూ ద్వి థీనుమ్‌ థేనూ, ధేనుయో తృపం ధేనుయా ధేనూభి, ధేనూహి చష ధేనుయా థధేనూనమ్‌ సవ ధేనయమ్‌ ధ్రేనుయా, ధేనుసు ఓ కారాంతము.---గో శబ్దము

(వ గో గవా, గావో ద్వి గవమ్‌, గావమ్‌, గావుమ్‌ గవో, గావో తృ గవేన గావేన గోభి గోహ్‌ చష గవస్స గావస్ప గవమ్‌ గవామ్‌, గున్నమ్‌, వంచ గవా గావ్యా గవస్యా, ||

గావస్మా, గవమ్హు, జా. గోభి గోహి సప్త గవే గావే, గవస్మిమ్‌, గావ్శె గోను, గవేసు, ఆవేసు

స్మిమ్‌, గవమ్టీ, గావమ్టి

హలంతి శబ్దములు అ త్తకా (ఆత్మకా) (వ అతా అత్తానో సం ఆత్త అతా అతానో ద్వి అత్తానమ్‌, అత్తమ్‌ అత్తానో , తృ అత్తనా, అత్తేన ఆత్తనేభి, అత్తనేహి చష అత్తనో అత్తానమ్‌ వంచ అత్తనా అతనే, అత్తనేహి: సవ అత్తని అత్తనేసు = 3-8

ళిశ (ప్రాకృత ఖాషోత్పత్తి నకారాంత పుంలింగము___రాజకా శబ్దము ఏక వచనము బహు వచనము (వ రాజా రాజానో సం రాజ, రాజా రాజానో ద్వి రాజానమ్‌, రాజమ్‌ రాజానో తృ రాణ్ఞా రాజేన రాజుభి, రాజాహి, రాజేి రాజేషా చష రాజ్డో రాజీనో, రాజస్స రాజానమ్‌ వంచ రాణా రాజాభి, రాజాహి స్త వ! రాజని రాజాసు రాజేసు యువకా క బ్దము [ప యవా యువానో, యువానా సం యువ యువా, క్‌! యవాన, యవానా /| యువానో, యువానా ద్వి యవానమ్‌, యవక్‌ యువానే, యువే తృ యవానా, యువాన్నే యువానేభి, యువానేషి చతుష యవానన య యువేభిి యువేహి వంచ యవానా స వా న యువానానమ్‌, యువానమ్‌ నస్మా, యవానమా [0 యనేధి యవేహ ల హా యవేధి యవేహి స్త్ష యువాన్సే, యువానాస్మివ్స్‌, గ యవే యవస్మిమ్‌, యవి] యువానేసుు యవాసు, యవేసు మతుబంతమ్సు ల ద్వితీయా వస్టీ పని వ మ్‌ టి శబ్దముల (పథమాః వీని బువచనములంన్న అకొరాంత శపమన బళ తృతీయా, షన్టి, సప్తమీ ర రూపము లుండును ఉదొ

వాలీ భాష శక్‌ గుణవంతో గుణవంతం గుణవంతస్స గుణనంతే గుణవంతేభలి గుణవంతానం గుణవంతేసు గుణవంచేన గుణవంతన్మ నర్వ నామములు

సర్వనామ (ప్రత్యయములు నామవాచకములకు _ నామబాచక (పత్మయ ములు సర్వనామములకు బరస్పర వినిమయము నొంచుటచే నీ రెంటికిని రూప నిన్నత్తి యేక రూపముగా నుండునని యెజుంగునది

“అన్మ చృటబ్దము

వక వచనము బహు వచనము [వ అహమ్‌ వయం, మయం, అహ్మే ద్వి. మం, మమం అస్మే అహ్మే, అవ్మోకం తృ వం మయా అహ్మేలి అహ్మేపొ చతు వష మమ, మమం, మహ

క్‌ క్తి 0

అహ్మం ఠః /| అహ్మాకం అహ్మం

సవ మయి ఆహ్మేసు “యమ్మ చృద్టిము

థు త్వం, తువం _ శతుహ్మే ద్వి. త్వం, తువం తుహ్మే, తువ్మోకం తృపవం త్వయా, తయా తుహ్మేభి, తుహ్మేహి చ్‌ ష తవ, తవ౦, తుభ్యం తుహ్మం తుహ్మోాకం౦, తుహ్మం లవ త్వ, తయి తుహ్మేసు

తృతీయా చత్పుక్షి వ్మి విభక్తుం యే వచనమం దన్మ చృబ్దమునకు “మే

థి తానీ అనియు యవ్మచ్చబ్దమ “కు “తే అనియు, ద్వితీయా చరుర్జీ వీ విళక్తుల బిహు వచనమం చిన్మ చృబ్దయినకు *నో అనియు యన్మ చృట్దమునికు *వో (న

సియు రూపములు క లవు

86 (ప్రాకృత భాషోత్స త్తి త చృద్దిము (మూడు లింగములు). వక వచన రూపములు పం నపుం త్రీ వ స్తోస శమ్‌్మ్‌ తద్‌ సా ద్వి. తమ్‌ తమ్‌ తద్‌ తమ్‌ తృ కేన తేన తయా చవ తస్స త్స తస్సా తస్సాయా తిస్సా తిస్పాయా నంచ తస్మా తహ్మ తస్మా, తహ్మ తాయ సప్త తన్మకా తహ్మి తబ్మ౯ తస్పమ్‌, తిస్సమ్‌ తాయమ్‌ బహువచన దాపములు వద్వి కే తాని తా తాయో శృ వం తేభి తేహి తేభి, తేహి తాభి తాహి చతు ష తేనమ్స్‌లేసానమ్‌ తేనమ్‌, తేసానమ్‌ తానమ్‌ తాసానమ్‌ సవ తేను కేసు తాసు ఇదం శబ్ధము...--ఏకవచన రూపములు [వ అయం ఇదం ఇమం అయం ద్వి ఇమం ఇదం, ఇమం ఇమం తృ ఇమినా అనేన ఇమినా, అనేక అమాయా చ వష ఇమస్స, అస్స ఇమస్ప, అస్స ఇమిస్సా అస్సా ఇమాయ, ఆస్సాయ వంచ ఇమస్మా అస్మా, ఇహ్మ ఇమాయ సప్త ఇమస్మి, ఇమహ్మి అన్మన్‌, ఇమహ్మి ఇమిస్సం ఇమాసం ఇమాయం

పాలీ భాష ర బవువచన రూపములు (వద్వి ఇమే ఇమాని ఇమా, ఇమాయో తృపం ఇమేభి, ఇమేహి ఏథి, ఏహి ఇమాభి, ఇమాహి చష ఇమేసమ్‌ ఇమేసనా౦ ఇమాసం సప ఇమేసు ఇమేసు ఇమాసు యత్‌ శబ్దము ఏకవచన రూపములు (వ యో యమ్‌, యద్‌ యా ద్వి యమ్‌ యమ్‌, యద్‌ యమ్‌ తృ యేన యేన యాయ చవ యస్స యస యస్సా, యాయా పంచ యహ్మ యహ్మా యాయా స ప యస్మిన్‌ యహ్మి యస్మిన్‌, యహ్మి యసృం, యాయం బహువచన రూపములు

వ యే యాని యౌ, యాయ ద్వి యే యాని యా యాయో తృ యేభి, యేహి యేభి, యేహి యాభి, యాహి చష యేసమ్‌ యేసమ్‌ యాసమ్‌ వంచ యేఖి, యేహి యేధి యేహి యాభి యాహి సవ యేసు యేసు యాసు

అజంతములగు విశేషణముంలో. గొన్నింటికి ఆరప్‌ తమప్‌ (పత్యము ములు మళఠి కొన్నిటికి *ఇయో “యో ఇష్ట (వత్య్మయములును జేర్చుంఒడును ఉదా పాప పాపరర ప్రాపతిమ పాపీయో పాపా

మఠ్‌ వల్‌ ఎక మొదలగు మల్యుస్పర్మయము ఎంతనుందు. గం విశేషణములకు ఇయో ఇట్ట (పత్యయిములు చేర్చు ఈ డా మచ (ప్పృత్యయ ములు తోఎంచును ఉదా గుణవా గుజియో గజణిపై మేధావీ మేధియో

మేధిట్టి కారతమ్య వివక్ష ణజయందు6 గొన్ని విశేషణ వాచకముంకు భిన్నరూపము లాదేశ మగును అంతిక _ నేదియో, నేదిట్ట అవ్ప, యువ - కనీయో, కనిట్ట వాఢ -- సాథియో, సాధిట్ట పళళ్ధ _ సేయో, సేట్టి, వుడ్జో = జెయ్యో, జేట్ర (వళ్నార్థక సర్వనామములు ఫినిలో కమ్‌ శబ్దము (పధానము దీనికి యచ్భబ్దమునకు వలెనే రూపనివ్పత్తి నపుంసక (పధమావిభ క్షేకవచనము కిమో* పుంలింగ నపుంసక లింగి ములలో జతుర్ధ్యేకి వచన ష్మ్యైక వచనముల యుఎదు కస్స కిన్న అనియును, శన్మమ్‌ కల్లి కిబ్సమ్‌ కిన్హి అనియును ఈూపములు సంఖ్యా వాచక సర్వనామములు 1 పక 2 ద్వి 8 తి 4 చు ల్‌ పంచ రి చ? సత్తరిఅ్యు 9 నవ 16 దస 11 వీకాదన 12 ద్వాదస 18 తెరప 14 అయెద్దస 15 పంచదస 18 సోడన 17 సత్తదస సత్త్రరస 18 అట్టాదస ఆధ్రారస 19 వకానవింసం ఎకానవిశతి 20 వీసమ -నతి 80 తింసం తింసన9 40 సత్తారింసమ్‌ సతలిశమ్‌ తిలిసమ్‌ 50 పన్నాసమ్‌ పన్నాస 60 స్ధి సళ్ధిమ్‌ 70 స్త్తతి స్తత్తరి 80 అసీకి 90 నవతి 100 సతవ్‌ 1000 సవాస్సమ్‌ ది ళబమునకు సరనామముల వలె నివృత్తి వ "ద్‌ న్‌ (వద్వి ద్వె, దువె చష చ్విన్నం, దువిన్నమ్‌ తృవం ద్విఖిదూహి సవ్ల ద్విసు ఉథి శబ్దము వద్వి ఉభో, ఉభి చతుష ఉభిన్నమ్‌ తృనం ఉభోభి, ఉభోహి, ఉభే సవ ఉభోసు, ఉభేసు ఉఖేహి

పాలీ భాష వ్ర “త్ర శబఖము ' న! పుం నపుం పుం సపుం (వద్వి తయో తీని చతుష తిన్నమ్‌, తిన్నన్నమ్‌ తృపం తిధి తీహి సవ తిసు, తిసు తిశ బ్ది శ్రీలింగి రూపములు వద్వి తిస్సో చతు ష తిస్సన్నమ్‌ తృ వం తిభి, తిహి సవ తీసు *ద్రత్ర్ర శో +బ్దిము పుం నప్తం వ ద్వి నత్తారో, సతురో సత్తారి / తృవం సతుభి, సతూహపి, సతుహి సతుఖి, సతూపొ, సతుపహి చవ... సతున్నమ్‌ సతున్నమ్‌ సస సతసు సతసు శ్రీలింగ రూపములు

(వ ద్వి సతస్సో చష సతస్సన్నమ్‌ తృ వం సతూఖి, సతుభి, సతహి సప్త సతూసు

పంచి అను దానికి తృతీయా వంచమీ విథక్తులలో “ప్రంచహిో అనియు చళుర్జీ వన్టీ విభక్తులలో * పంచన్నమ్‌ అనియు నవ్తమిలో “పంచసు అనియు రూపకములు అకారాంతము లగు సంథ్యావాచకముల కస్నిటికి నీ ర్రీరు ననే రూప నివృత్తి యని యెజబుంగొివలయును. ఇకొరాంత సంథ్యావాచకములంకు సంస్కృృతి భాషలో నికారాంత శ్రీలింగ శబ్దముల వలెను. సతమ్‌ సహస్నం మొదలగు వానికి ఆకారాంత నపుంసక లింగముల వలెను రూప నివృత్తి నంధి (వథియ

ఆచ్‌ సంధి మిశ్రసంధి యని హపెలీభాషలో సంధి రెండు విధములు ఈ భాషలో వాల్చంధి లేదు అచ్చుతో నచ్చునతైన సంధి అచ్‌ సంధి యనం

40 (ప్రాకృత భాషోత్సత్తి ఐడును అచ్చునకు హాల్దానకు నైైనఫంధి మి సంధి ఈ సంధి (పక రణమందు(

• జెప్పవలఎన దంతయు బాహ్యా సంధిని (ఆ౭612221 525గే ౬1) గుతించియే కాని ఆంతర సంధి (109ల021 కజమరేమ ఫి ని గూర్చి కాదు లోగడ బతి సౌడించంిడిన యక్షర శివలోనే (0502986465) యాంతర సంధి సూచింప బడినది నంన్కృృత థావలో వలె దీనియందు. ఐదసంధి ముఖృము కాదు కాదాచిత్మముగా నుండును గద్యధాశముల యందు (గియావదముంకు నామవాచకములకు నవ్యయములకు సర్వనామములకు6 దఅచుగా సంధి చేయం బడెను ఉదా తస్స ఏవ జ తస్సేవ యద్‌+[+నూన ఇ యన్నూన చ ఇడి (8), అఎ (పీ) ఎవ మొదలగునవి ముఖ్యముగా సంధిలో గానవచ్చును ఉదా కించిద్‌ [ఎవ = కించిఎవ తథా 4 అఎ ఇ తథాఎ కథం--చ ఇ కథంచ నఖ్‌ తరవాత నచ్చు వచ్చినయెడల నఖ్‌ లో అకారము లోఎం చును ఉదా న అబు = ఇట్టి న ఎవ జు నేవ మజికొందలణు వైయాకరణులు పద సంధిని మూండు తరగతులుగా విభ జీంచికి ఎట్టన శ అజాది యగు సంబోధ్య వాచకమునకు( బూర్వమం దజంత మగు పద మున్నచో నంధి యగును ఉదా గచ్చ +-వుస = గచ్చావుసో "2 [కియా పదమునకు ముందు గాని వెనుక గాని నామవాచక మున్న మైడల సంధి యగుగు ఉదా ఉత్థాయ + ఆసన == ఉర్ధాయాసనా ఆసన = కద్థాయ == ఆసనావుక్థాయ 8 పరస్పర సంబంధము గం రెండు నామవాచకములకు నంధి యగున్స ఉదా ర్తుఖస్స - ఆంత౮ == దుఃఖస్సాంతం ఆజ్‌ నంధ.._1 ఆక౭ారమునకు అకారము పరమగునపుడు ఆకార మేకా 4! దేశమగును ఉదా న అసక్టి జా వాసక్టి 'లి ఆకారమున క్రికారముగాని ఈ కారముగాని పరమగునపుడు ఏకార మేకాదేశ మగును (సంస్కృత భాషలో దీనికి గుణసంధ యని పేరు) ఉదా

షారీ భాష క్షే కోకిలాయ -( ఇవ = కో కిలాయేవ అకారముకంటె “ఇతి అనునది పరమగు నపుడు వకారము రాక అకారమే వచ్చును ఉదా తిస్స +- ఇకిజతిస్సొతి

శి అకారమునకు ఉకారము పరమగునఎడు ఓకొారము వచ్చును ఉదా న+- ఉఊపేతి = నోపేతి పకండితా (- ఉదధించ పక్థండితోదధిం

శీ ఇకారమునకు ఓకారమునకు( బూర్వ మందున్న ఆకారము తలచుగా లోఎంచును ఉదా గహ్నత + ఎతమ్‌ == గవ్నాలేతమ్‌ ఇవ -[- ఓళతమ్‌ = ఇవో తతమ్‌

5 ఇకారమున కికారము పరమైనపుడు ఈకార మేకాదేశ నుగును ఊదా పలుజ్జి + ఇతి == పలుణ్జీకి

6 ఆచ్చుముందటి ఉకారము లోఎంచును ఉదా సమేతు-[ ఆయస్మ ఈ సమేజాయన్మ

7 డిర్హాచ్చునకుం గాని (హ్రస్వాచ్చునకు. గాని (ముందున్న ఎ కారము శోఎంచును ఉదా మే--ఆగజుమాణ

మి[ళ సంధి-_1 పదాదియందు వహల్సామ్యాపత్తి వలన నేకాక్షరము అయిన ద్విత్వాకరములు అజంతము అయిన. పదముల తరువాత మరల ద్విక్వా ష్షరముఅగును ఉిదా యత 1. బ్ధతయ్కియ (త్రథితమ్స్హ్‌్యకక్థితం

2 కొన్ని స్థ్టలములయందు లోపించిన కొన వాల్లు మజటియొక హల్లుముం. దణ మరల నుదయించును ఉదా యావాకా + చ -- ఇదమ్స్హ్‌యావాచ ఇదన్బ్‌ యావాగా చిదమ్‌

8 వృత్త పాదమం దొక వర్ణమును అఘువుగా మారృ్చవలసి వచ్చిన ప్పుడు వాల్లు ముందఅ ననుస్వా రము తోఎంప( జేయబడును ఉదా ముఇచె య్యమ్‌ (ముంచేయమ్‌) అనుటకు నోచె ముంబెయ్య చండిమమ్‌ ఇచట ముంవెయ్యం. ఆను విధిళిజ్‌ రూపమం దున్న యనుస్వారము లోపించి ముంచెయ్య యని యైనది

4 మఠి కొన్ని చోట్ట ననుస్వారమునకు. ఐబరముగా నున్న యళ్ళు లోపించును ఉదా సోవన్నమయం, అనున్నతమ్‌ అనునది సోవర్న మయం సున్నతమ్‌ _ ఆని మాఖినదె

శ (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి 4కీయలు హాలీ భాషలోని ధాతువ్సలు సంస్కృత ధాతువుల వలెనే విభజింపంబడి యున్నవి ఇవి యేడు తరగతులు పీనిలో మొదటిది నాలుగు తరగతులుగా విభ జింప(బడి యున్నది ఈ నాలుగు తరగతులు (కమమముగా భ్వాది అదాది జహోత్యాది తుదాది మిగిలిన ఆలు తరగతులు శేషించిన రుధాది దివాది, ప్య్వాది (క్యాది తనాది చురాది మొదటి వర్గము 1 మొదటి తరగతి ధాతువులకు ఈ” కారముగాని 'ఊ కారముగాని వాళ్లు గాని ఆంతమం దుండును వీనికి గుణము వచ్చును అకారము (వికరణ సంజ్ఞ) చేర్చంబడును ఉదా భూ _- భవామి £ ఈ తరగతిలోని హలంత ధాతువులకు అకారము చేత్పంబడును గాని గుణము రాదు ఉదా తుద్‌ ళుదామి 8 ఈ తరగతిలోని ధాళువు లజాది ధాతువులు గుణము వచ్చును గాని వికరణ సంజ్ఞ రాదు ఉదా ఇ ఏమి

• ఈ తరగతి ధాతువుల (వథమాక్షరమునక్క ద్విరు క్రి (2664211 ౧౭౬౦౧) వచ్చును ఉదా హృ జుహోర్సి న్‌ రెండవ వర్గము 1 రెండవ గుంపులోని ధాతువులు కొస హల్షానకు ముందు నకారము కలిగియండును అకారము చేర్చంబడును ఉదా రధ్‌ రుంధామి ఓ మాండవ గుంపులోని ధాతువులు యి యా అనునవి చేర్చబడును ఉదా దివ్‌ ద్‌బ్బామి చేర క. గుంపులోని ధాతువులు నా, నూ ఉనా మొదలగునవి ల ఉదా (సు సునామి లేక సునోమి ఆప్‌ పాపునామి అయిదవ గృంపులోని ధాతువుల య జంతములు '* సండ్డె చెర్చుబడును ఉదా క్రి కినామి ల నా అను వికరణ నింబ

షీ భాష కరి 5 అజవ గుంపులోని ధాతువులు హలంతములు 'ఉ ఆను వికరణ సంజ్ఞ చేర్పంబడును ఉదా తన్‌ తనోమి 6 వడవ గుంపులోని ధాతువులకు అయ అనునది చేర్చంబడును ఉదా చుర్‌ చోరయామి చోరోమి పాలీధాతువులు పరన్స పదములు (వరస్మైపద ములు) లేక సకర్మకము లనియ, అత్తనో వదములు (ఆత్మనేవములు, లే అకర్మకములనియ రెండు తెగలు. సంస్కృతకాష కంటె నీ భానలో నాత్మనే పద ధాతువుల వాడుక తక్కువగా నున్నది తజచుగొ సీ భాషలో నొ త్మనేవదము ౦కు ఎర మ్మైపద (ప్రత్యయములు చేర్చ(బడును సంస్కృృతమందు వలెనే యో భావయందును. సార్వధాతుకములు ఆర్టీ ధాతుకములు నని రెండు విధముల లకారములు కళివు సార్వధాతుకములిలో లట్‌ లోట్‌ ఆశీర్హిజ్‌ విధిలిజ్‌ మొదలగునవి యంతర్భూతము లయియున్నని ఆర్థధాతుకము. లిట్‌ లుజ్‌ లృట్‌ లుట్‌ మొదలగునవి అట్‌ (పత్యయములు పరస్స పద అత్తనే పద ఏక ఎవాు వక బహి నా ప్త్వా ల థ ణి కి తి న్తి తే నే మి సోమ హోసీ ల సంస్కృత "భూ" ధాతువు వళగో మాజలా-దో హ్‌ోళ ప్తకోత్రి _ మోన్తి అని డూపము లగును; ముద గువానివలె నొకొ ఈ తరగతిలోని తక్కిన ధాతువులు యౌ వా ము స్‌ యాంకి బి శ ౧0 రాంతములు యా ధాతువు లట్టు (వఠమ పురుష ఐవొ ఆ న ట్ర (పఠమ పురువైక వచనమ గృటక్య బడ్రులగా యంతి యగును ఛా (స్టౌ) లి 6 న్‌ థా తి దా ధ్రాతువునకు దాతి

క్త (ప్రాకృత భాషోత్సత్తి “టూ ధాతువు పరస్సపద అ త్తనోపద వక బహు ఏక బహు [బూమి (యామ (వె (బూమ్లై (బూఐ [బూఠ (బూసె (బూహ్వె (బూతి (బవీఠి (బువంకి (బూతె (బవన్తె “ఆస్‌ ధాతువు వ్‌క బహు ఏక బహ్మ ఉపు అసి, అస్మీ అమి అస్మ, అమ్హ వపు అత్తి సన్ది ముపు అం ఆత్ధ హు ధాతుపు పక బహు వ్‌క బహు జుహోమి జుహోమ జుషోతి జుహ్వాతి జుపో ని జహ్వ ప్తి జహోఎ. జుహోథ గాథా థాష మనము పైనిః జేఎన విమర్శమువలన[ దక్కిన (ప్రాకృాతభాషలకం టెం బాలీభాష సంస్కృతము నుండి మొట్టి మొదట. వెలువడిన భాష యని కొంత్ర కాలము (క్రిందటివజకు శబ్ద కాస్త్రజ్ఞాలు కృతణద్ధాంతుల్తై యుండిరి కొని విద్వ ద్వర్మ్యుండగు వోడ్‌గ్‌సన్‌ మహాశయుడు నేపాళదేశములో నున్న సంస్కృత బౌద్ధమత (గ్రంథములను (గొత్తగాం గనిపెట్టి షాలీభావకం టె. గూడ సంస్కృత ముతో నధికతర సాదృశ్యము గల మజియొక భాషను లోకమునకు( (బకాశింపం జేసెను “ఈ భాషకు గాథ యని పేరు “ఉష్‌ కుషి గర్తిభ్యః స్థన్‌ అను జొధాదిక్ట స్యూతముచే *గై కష్టే” అను ధాతుచవనకు స్థజ్యాసత్యయము రాగా గాధ అని అయినది “గాథా వాగ్భేద వృ త్తయోః అని మేదిని పరిజుద్ధ మగు సంస్కృత భాషలో వచన రూపముగా [వ్రాయంబడిన బౌద్ధమత (గంథములలో నచ్చటచ్చట గీఠత రూపముగా. గొంత [గ్రంథము వ్రాయంబడియన్నది నేపాళ దేశ చరిత కారు లీ జాతి కావ్యములకు గాథ లని శ్చేండిరి పూర్వకాలమం దివి వందులచే

గాథా భాష డీక్‌ గానము చేయంబడునవి వ్యాకరణ నియమములను ఛందో నియమములను నతి[కమించి (గ్రంథకర్తలు (గంథరచనము జేయటచే నీ భాష చెడినడి బుద్ధుని చరిత మగు లలిత వి స్తరము (ప్రజ్ఞాపారమిత మవోవై పుల్య సూ(తము కారండ వ్యూహము మొదలగు (గ్రంథము లీ గాథా భాషలో (వాయంబడి యున్నవి ఈ భాషా స్వరూపమును విమర్శించి చూడంగా (గొత్తగా మార్చు మొదలిడిన ఖతిలో నున్నట్లు కాన్పించును కాను సంస్కృత శబమయ మయియున్నను ఛి భా ధి

శాస్త్ర నియమములకం గట్టువడదు కొన్ని చోట్ల ల్లోకములయండు ఛందో భంగము కొన్ని చోట్ల (వాస్వమునకు డిరము కొన్ని చోట్ల దిర్హమునకు (హస్వము అచ్చులు తోఎంచుట హల్లులు లోఎంచుట ద్విర్వాకరములకు ద్విత్వ (భ్రంశము మొదలగునవి లలితవి స్తరాది (గ్రంథముల యందు మెండుగా( గానవచ్చుచున్నవి

1 ఛందో భంగమున కుదాహరణము బుద్ధుని జన్మ సమయ వర్షనలోని చూలినీ వృత్తము

బుతుుపవర వసంతో యోషికాం మండనీయో

(భమరవర విఘుష్టాః కోకిలా ిర్హిగీతాః! “

సుచిర చిరవిచ్శితా [భ్రామ్యతే పువ్చరేణూః

సాధు దధతివా ఆజ్ఞాం గచ్చామో మానిలంబమ్‌॥

*; నమయయ యుతేయం మాలినీ భోగిలోకైః అని మాలినీ వృత్త లవణము కి హెదమునను రెండు నగణములు ఒక మగణము. రెండు యగణములు ఎనిమిదవ యక్షరమందు (1 8వ యక్షరమందు యతియృ (విరామము) నుండవలెను ఈ వృత్త ఐఅక్షణము పై క్లోకములో( (బథమ చతుర్ధ చరణములయందు బట్టలేదు ఇంతియకాక గ్వబళబ్దము పుంలింగ మైనను దాన్ని విశేషణమగు.. 'సుచిర చిర విచిత్రా అనునది స్త్రీ లిగములో నున్నది *భ్రామ్యతి అనుటకు “(క్రామ్యతే” అని [(వయాగింప(బడెను

2 (హస్వమునకు మాజుగా దీర్హము...-కోటీళశతం గంగా (ప్రోతసామ్‌ ఇచట “*కోటిశతమ అని యుండవలయును *“వ్యాధీ కయ ముపళతకి అనుచో “వ్యాధి భయ మని యుండవలెను

46 (పాకృత కాషోత్పత్తి లి దీర్దాక్షరము లుండవలణనచోట (వాస్వము.__ఉదా వద తథమమ శమం సర్వ మేతద్విదాయ ఇచట తథా అనుటకు “తథ అని యున్నది తపోవనం పవిహ్టే మాయదేపీం వృచ్ళతి నూయాదేవి ఆనుటకు “మాయడేవి అని యున్నది 4 ఐహు వచనమున శ్రేకవచనము.సురవధుగ గనేఒన్మం స్తంరథం (వేక్షయంతే ఇచట సురవధ్వః అనుటకు “సురవధు అని [వాబనాండు 5 అచ్చులు హాల్టులు లోఎంచుట--ఇము దృష్టవస్థామ్‌ ఇది “ఇమాం దృష్ట్యా ఆవస్థామ్‌ అని యండవలెను “జానామి అనుటకు జానమి 6 ద్విత్వావర (భంశము - ఏషో హి దేవపురుషః వరమం గిలానః ఇచట గ్లాన అనుటకు గిలాన”ొ ఆని [పయోగింపబడినది పూజార్హమ్‌ అనుటకు “"బూజారావాం అని (ప్రయోగము 7 లింగ వచన విభక్తుల ను పేక్షించుట. (1) లింగవ్యతృ్యయము కృత్వా[తిలోకీం దుఃభితాంహ్యనాథామ్‌ అను టకు “కృతా[తిలోకం దుఃఖితం వ్యానాథమ్‌ అని [పయోగింప(బడినది నపుంసకలఠింగ బహువచనమునకు శ్రీలింగైకవచనము “కారణాసి' అను (టకు “కారణా” (12) వచన వ్యత్యయము తానఎ జపిత్వ నిర్గతు ఇచట తావఎ యను టకు “కానఎ యని యన్నది (111) విభక్తి వ్యత్యయము న చ ఉళ్ధితు ఆననినా చ భూమీ ఇచట అసనాక్‌ ఆనుటకు ఆసనినా అని యున్నది నామ వాచకములకు(. [గియాపదములకు నంతనందు( జేర్చంబడు (వత్మయములకు ఐదులుగా ననేక స్థలములయండు “ఊ కారము చేర్చుట యీ భాషలో. (బబద్ధమైన వైచ్మితి దిగువను (వ్రాఎఖన యుదాహరణములలో జూడుండు క్షే లఘు[వజ([దుమవరు స్పృశయ శీ నృపనచమనుక్షుభితో 2 సుతృషిత నరవరుజినగుణరహితా 5 కృతుస్మరిపు రిమాం 8 జగతియహితకరుజినగుణ /

శ్రీ గాథా భాష డా పై వాక్యములలో నామవాచకములగు.. (ద్రుమవర అను శబ్దములకు కతు ఆను (కియాపదమునకు6 గొనను చేర్చంబడీనడి కొని సంస్కృత భాషాజ్ఞాన మల్పముగాః గలవారి శిట్ల్యో కావు ఈ భాషలో స వ్రమ్యేకవచన (ప్రత్యయ మగు ఇకార మెప్పుడును సంజోధన (పథమైక వచనమునకు “ఆ కారము వచ్చును కొన్ని కంతమందు విథక్తి (వత్మ్యయములు లోఎంచును ఉదా 1 అమోఘ పువ్చ పూజితో వైరోచనః (ససన్న చెత్త (సేకికత్‌ క్షణాంతరమ్‌ ౩ దర్శి దృష్ట్వ వాచ భాషితా మహార్చి స్కంధి పె వాక్యములలో ఆమోఘ దర్శి అనుళో “అమోఘ దర్శినా తృతీయా విభక్తి (పత్మయము లోఎంచీనది, (పసన్నచిత్త అనుచోట న స్తమీవిభ క్షి లోంచి నది (ప్రేషి అను దానికి (పేష్షితవాకా అని యండవలేను మవాోర్చికి బదులుగా చహార్చిషి యని యుండవలెను లలిత విస్తర మందు (బయోగింవంబడిన సర్వనామ రూపము లెట్టి వికృతిని ఇందెనొ చూడుడు సంస్క్యృతమ్‌ గాథా సంస్కృతమ్‌ గాథా మమ, మత్తః మహ్య మహ్యం, మయా మ్‌ త్రయౌః త్వాం తవ తుభ్య త్వయా తి ఏషః ఆయు తస్య తసా తాః తే ఎభిః అనభిః (కీియలు---ఈ భాషలోని [కియా పదముల కొక నియమము కాస్త్రము లేదు ఈ భాష నుచ్చరించువారలు శబ్దములను బలుకలేక తమ యిచ్చకొలంది మార్చినట్లు కానవచ్చుచున్నది సంస్కృతమ్‌ గాథా సంస్కృృతమ్‌ గాధా దదామి దదమి దేమి బుదా బుద్దిత్వా వి ర భవతి భోతి (శుణ్వంతి శణువంతో

శర (పాక త భాషోత్ప త్తి సంస్థ్యూళతమ్‌ గాథా సంస్క్భాతమ్‌ గాధా భవసీ భో వశ్యామి (వహేమి భవంతి భోంతి [శుత్వా శుణీియ అభూః అభూవిః దర్శయంతి. దర్శేంతి భవేత్‌ భవియ దదస్వ దద భవ ఖోహి జనయ జనేహి అవరుహ్యు ఓరుహిత్యా ఉవయన్ని. _ ఉపేంతి భూత్వా థవియా పూరయ పూరేహి కొన్ని వహలంత శద్దిముల కజంత రూపములు కానవచ్చుచున్నవి జగత్య జగస్య ఆనంతయళసం అనంతయశం: జగతి జగే కర్మణః కర్మన్య నామ్నా నామేన దుహితరం దుహితామ్‌ మహాత్మానం మవిత్మం పాలీభాషయందు వలెనే యీ భావషయందును స్వప్ట మ్యేక వచనమం చుండు ఏవ కారము తజచుగా*ఇ కారముగా మాజును --ఉదరే ఉదరి గేహే గేహి లోకే లోకి ఈ రీతిగా. బై నుదావారింపందడిన వికృతి రూవములా కాలమం దుళ్చత్స్యమానములగు ప్రాకృత థాషా పదముల క(గగాము లని (౨:6 అయాంరాు) యూపాంపంిడుచున్నవి ఎట్లన సంస్కృత భాషలో “టూ ధాతువు నకు అట్టులో, (బథమ పురువైక వచనము భవతి గాథా భాషలో నా రూపమ్స *భోద్రి అయినది బహు వచనము ఖోంతి మధ్యమ పురుమై” వచనము భోల ఈ డూపముల నుండి మోతి హోబ, హోన్తి ఆని మాగదధీ భాషలోను ఆక అహేత్‌ అషేన్‌ అని మవోరాష్ట్ర భాషలోను రూపములు పుట్టినవి హిండదిలో హోతాహై (క్యా అను దానికి సునిత్వా అని [ప్రాకృత భాషా రూపమ్స ఇదియే *“సునియా అను వంగ భాషా పదమునకు మూలము గాథా భాన పద రచనయందు నంస్కృత కారక నియమములను సర్రిగా ననుసరించి యన్నను సమాన విధానమందు( వాణిని సూ(తముల కత్యంత విరుద్ధ ముగా నున్నడి ఇట్టివీ [కియ, శీ ఘోచ్చారణము అజాగరూకత (గామ్యత మొదలగు వానివేః గలిగినవి గాని భాషా వైచిితి యనం గూడదు ఛందో భంగ జోషమునకుం గూడ నిచియే కారట్‌ము

గాథా భాష డఫ గాథా థాషోత్ప త్తి గాథా భాషోత్పత్రిని గుటించి నిశ్చయముగా మన కేమియం దెలియదు “వెపుల్య సూ(త మను [గంథముయొక్క యన్ని భాగముల భాషా భేదము బ8ిశీ లింపంగ నిట్టి దోవములతో( గూడిన యీ క్లోకరూవ [గ్రంథమును (వాన [గంథ కర్త సూత్రములు వ్రాబనవాని కంటె థిన్ను6డని స్పష్టమగుచున్నది కాని లుట్టి భాషాభేదము గల యీ (గంథ భాగములవలన దీనీ యచ్చత్తిని దెలిసికొనుట కవ కాళము లేదు ళాక్యముని స్వమతబోధ నారంభించిన తరువాత 'సంన్కృత భాషకు( వాలీ భాషకు మధ్య నొక దేళలామగా నేర్పడిన దని నున మ్తూఫింప వచ్చునా లేక సంస్కృత భాషతో మంచి పరిచయము లేనివారు కొంచణు సంస్కృతములో (గంథములు (వాయటకు (బ్రియత్నింపీలా నవి యొ తీ8ిగా? జెడినవని మన మూహింపవలయునా? ఈ రె-శంళములలో నేది నిజమో దొని నేర్పణచుఎ చరి్యత్రవలనం గావలెను. ఆలోచింవంగా నా బుర్దికి రెండవ పక్షమే? సంభావ్యముగా నున్నట్టు తోంచుచున్న డి నేపాళ దేశాధిగత (గంథ సంచయన్వుం ది సంగతు లెవ్వియు! గానరావు ఈ విషయమును వాగుగ ౬ దెలికొనవలయు నన్నచో దక్షిణ బౌద్ధుల మత సం(ప్రదాయములను బంహళ దేకోప్తు (గ్రంథములను మొదటం జక్కంగాం దెలింకొనుు య వళక్కము అట్లొనర్చినచో నా మఠ (గ్రంథములు (బాహ్మణుల భాష యగు సంస్కృతమునుండి పుట్టిన “పాలీ యను నాక భాషలో [వాయంబడిన వనియ నాభావకు బౌద్ధుల చై త్యాలయముల యందు (వాయంబడిన భాషకు లేశము భేదము లేదనియు మనను తెలిసీకో న; గలము వైపుల్య సూత్రము లో నున్న ల్డోక (గంథ థాగమీ భాషలోనే (వాళ బడినది ఇందుకు సందేవాము లేదు నానావిధ దోషములతో. గోడిన సంస్కృత పదములు పాలీపదములు సంక రముగాః గలేయుటచేం. బుట్టిన యొక విధమగు భాషలో నీ క్లోక(గంథ భాగము (పాయంబడినది. ఇట్టి భాష కిడందగిన దేశనాము మెద్దియు. గానరాదు కట్టుపాటుతో సంస్కృతము కృషిచేయ బడని స్థలములలో। నట్టి యవ[భంశ భావ పుట్టింప( బడవచ్చు నిని మనము తెలిఎకొనంగలము ॥ ఎంధునదికి. బశ్చిమభాగమం దనంగా గగాక్మీ రదేోమం దీ సూ(త్రములు వాయ, ఐబడియుండు నని నా నమ్మకము వల యనగా నచ్చట ని సంస్కృత ఖ్రాష మధ్య హిందూస్థానమందు. వలె నంత వాగుగా( గృషి చేయలడలేదు ।' బౌద్ధ 19౧ 4

46 (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి

8 దీరా్షరము లుండవల౧నచోట (వాస్వము.___ఉదా వద తథమమ శ్మ్‌ఘుం సర్వ మేతద్విదాయ ఇచట తథా అనుటకు *తథ ” అని యన్నది శపోవనం ,ప్రవిష్టో మాయదేపీం పృచ్చతి మాయాడేవి అనుటకు “మాయదేవి ఆని యున్నది

శీ ఐహు వచనమున కేక వచనము...-సుర వధుగగ నేఒన్మం _స్తంరధం (శేక్షయంతే ఇచట సురవధ్వః అనుటకు *స్తురవధు అని (వాంనాండు

5 అచ్చులు హల్దులు లోఎంచుట.౬ఇమ దృష్టవస్థామ్‌ ఇది *ఇమాం చృష్ట్యా అవస్థామ్‌ అని యుండవలెను *జానామి అనుటకు జానమి

6 ద్విక్వాషర ఛఈంళము ___ వీషోహి దేవపురువః వరమం గిలానః ఇచట గాన అనుటకు గిలాన”ొ అన్పి [వపయోగింపబడినది పూజార్హ్మమ్‌ అనుటకు “"బూజారావాం అని (ప్రయోగము

7 లింగ వచన విళక్తుల నుపేక్షించుట._

(1) లింగవ్యత్యయము కృత్వా (తిలోక్తిం దుఃభితాంహ్యనాథామ్‌ అను టకు “కృతా[త్రిలోకం దుఃభితం వ్యానాథమ్‌ అని [పయోగింపంబడినది

నపుంసకలింగ బహువచనమునకు శ్రీళింగై కవచనము కారణాని' ఆను టకు * క్రార్రణ్తా

(11) వచన వ్యత్యయము తానఎ జహిత్వ నిర్గతు ఇచట తావఎ యను టకు *ోతానబ యని యున్నది

(111) విభక్తి వ్యత్యయము నచ ఉశ్థితు ఆసనినా చ భూమీ ఇచట ఆసనాత్‌ అనుటకు “ఆసనినా అని యన్నది

నామ వాచకములకు( (గ్రియాపదములకు నంతమందు. జేర్చంబడు (వత్యయములకు బదులుగా ననేక స్టంములయందు *. కారము చేర్చుట యీ భాషలో. (విసిద్ధమైన వై చిత్ర దిగువను [ప్రాసన యదాహరణములలో. జూడుండు

*_ రమవజదుమవరు నృృళయ శ నృపనచమనుకృుభితో

వ సుతృషిత నరవరుజినగుణరహికా కృళుస్మరిప్పు రిమాం

శ జగతియహితకరృజినన్యల

గాథా భాష శ?

పై వాక్యములలో నానువాచకములగు. (ద్రుమవరు నరవరు పొతకరు అను శబ్దములు కృతు అను [కియాపదమునకు గొనను “ఉ కారము చేర్చంబడీనడి కాని సంస్కృత భాషాజ్ఞాన మల్పముగాః గలవారి కిట్టివి యర్థము కావు ఈ భాషలో సవ్రమ్యేకవచన [ప్రత్యయ మగు ఇకార మెప్పుడును మాఆదు సంబోధన [వథమైక వచనమునకు “ఆ. కారము వచ్చును. కొన్ని శబ్దముల కింతమందు విభక్తి [పతగియములు లోఎంచును ఉదా 1 అమోఘదర్శిసాల పువ్చ పూజితో వైరోచనః (ప్రసన్న చిత్త (ేక్షిళత్‌ వణాంతరమ్‌ 2 సమస్త దర్శి దృష్ట వాచ భాషితా మవాోర్చి న్కంధి

పై వాక్యములలో అమోఘ దర్శి అనుళో “అమోమ దర్మ్శినా తృతీయా విభ క్రి [పత్మయము లోఎంచినది, [పనన్నచిత్త ఆనుచోట సప్రమీవిభ కీ లోఎంచి నది (ప్రేక్షి అను దానికి (పేక్షితవాణా ఆని యండవలిను మవోర్చికి బదులుగా మహార్చిషి యని యుండవలెను

లలిత విస్తర మందు (బయోగింవణడిన సర్వనామ రూపము లెట్టీ వికృతిని జెందెనో చూడుడు

సంస్కృతమ్‌ గాథా సంస్కృతమ్‌ గాథా మమ, మతః మహ్య మహ్యం మయా మ్‌ తాః తే ఎభిః అనభిః కుత కేన కహిం స్త్రము

[కియలు__ఈ భాషలోని [కయా పదముల కొక నియమము గాత్రమ లేదు ఈ భాష నుచ్చరించువారలు శబ్దిములను బలుకలేక తమ యుళ్బ ౨ మార్చినట్టు కానవచ్చుచున్నది సంస్కృతమ్‌ గాథా సంస్కలృతమ్‌ గొధా దదామి. దదమి, దేమి బద్ధ్వా బద్ధ భవతి ఖోతి (శుజ్వంతి శణువం

శీ8ి (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి సంస్కృతమ్‌ గాథా సంస్క్భ్భాతమ్‌ గాథా భవసి భోసి వళ్యామి (వహేమి భవంతి ఖోంతి (శుత్వా శుణియ అభూః అభూవిః దర్శయంతి దర్శేంతి భవేత్‌ భవియ దదస్వ దద భవ థోహి జనయ జనేహి అఆనరుహ్యు ఓరుహిత్యా ఉవయన్సి ఉపేంతి భూత్వా భవియా పూరయ పూరేహి కొన్ని వాలంత ళబ్దిముల కజంత రూపములు కానవచ్చుచున్నవి జగత జగస్య అనంతయళశసం అనంతయళం ఐగతి జే కర్మణః కర్మన్య నామ్నా నామేన దుహితరం దుహితామ్‌ మహాత్మానం మహిత్మం షౌరీభా యందు వలెనే యీ భానవయందును స్నప్ట మ్యేక వచనమ: దుండు ఏ కారను తజచుగా "ఇ కారముగా మాలును _-ఉదరే ఉదరి గేహే గేహి లోకే లోకి ఈ రీతిగాం బై నుదావారింప(బడిన వికృతి రూపములా కాలమం దుత్ప్చత్సమానములగు ప్రాళ్ఫాత భాషా పదముల క([గ్రగాము అని (26 య5ర॥' యూహింపంబడుతున్నవి ఎట్లన సంస్కృత భాషలో “భూ ధాతువు నకు ఇట్టులో, (బథమ పురువైక వచనము భవతి గాథా భాషలో నా రూసమ్స 'ఖోతి అయినది బహు వచనము “భోంతి మధ్యమ పురుషైక వచనము భో్సో ఈ రూపముల నుండి హోతి వోఎ, హోన్ని అని మాగిధీ భాషలోను ఆహ అహేత్‌ అహేన్‌ అని మహారాష్ట్ర భాషలోను రూపములు పుట్టినవి హిందీలో హోతాహై (శక్యా అను దానికి సునిత్వా అని [ప్రాకృత థాషౌ రూపము ఇదియే 'సునియా అను వంగ భాషా పదమునకు మూలము గాథా భాష పద రచనయందు నంస్కేత కారక నియమములను సగ్రిగా ననుసరికచి యన్నను సమాస విధానమందుం దాణిని సూ తముల కత్యంత విరుద్ధ ముగా నున్నథి ఇట్టివి (క్రియ శీ(ఘోచ్చారణము అజాగరూోత [గామ్యత మొడలగు వానిచే. గలిగినవి గాని భాషా వైచ్యితి యన: గూడదు ఛందో భంగ జోషమునకు( గూడ నిడయే క్ఞారటేము

గాథా భాష కల్లి గాథా థాషోత్పత్తి గాథా భామోత్పత్తిని గుణించి నిశ్చయముగా మన కేమియుం దెలియదు “వె పుల్య సూత మను [గంథముయొక్క యన్ని భాగముల భాషా భేదము( బరిశీ లింవల నిట్టి దోవములతో. గూడిన యీ క్లోకరూప (గ్రంథమును (వాబన (గ్రంథ కర్త సూ్యూతములు వ్రాణనవాని కంటె థిన్ను6 డని స్పష్టమగుచున్నది కాని) లుట్టి భాషాభేదము గల యీ [గంథ భాగ ములవలన డీసి యళ్చత్తిని దెలిసికొనుట కవ కాళము లేదు కాక్యముని స్వమతబోధ నారంఖించిన క3రువాళ సంన్కృత భాషకు బాలీ భాషకు మధ్య నొక దేశభాషగా నేర్పడిన దని మన మూహింప; వచ్చునా లేక సంస్కృత భాషతో మంచి పరిచయము లేనివారు కొందలు సంస్కృతములో (గంథములు (వాయటకు( (బ్రయత్నింవీంగా నవి యీ శీకిగా6 ఇడినవని మన మూపింవవలయునా? ఈ రెండంశములలో నేది నిజమో దొని నేర్పులుచుఎ చరి(త్రవలనం గావలెను. ఆలోచింప6గా నా బుద్ధికి రెండవ ఫశమే నసంభావ్యముగా నున్నట్లు తోంచుచున్నది నేపాళ దేశాధిగత [గంథ సంచయచుం దే సంగతు లెప్విాయు( గానరావు ఈ విషయమును వాగుగ6 దెలిబకొనవలయు నన్నచో | దశ్నిణ బౌద్ధుల షత సం[ప్రదాయములను అంహళ దేళపు 1గంథములను మొదట జక్క-ంగాం దెలింకొనుఎ య వళకృము అట్టానర్భినచో నా మత (గ ంథములు (ాహ్మబణుల భాష యగు నంస్కృతమునుండి పుట్టిన కం! యను నొం భాషలో (వాయంబడిన వనియు నాథాషకు బౌద్ధుల చై జ్యాలయముల యందు (వాయంబడిన భాషకు లేశము భేదము లేదనియు మనము తెల్తిసీకౌన గలము వైెపుల్యసూ(తములో నున్న త్లోక (గ్రంథ భాగమీ భాషలోనే (బాయల బడినదె ఇంద్యకు నందేవాము లేదు నానావిధ దచోషములతో. గూడిన సంస్కృత పదములు పాలీపదములు సంకరముగా. గలియుటచే(. బుట్టిన యొక విధమగు ఛాషలో సీ శ్లోకగంథ భాగము (వ్రాయంబడినది. ఇట్టి భాష కిడందగిన దేశనాష మెద్దియు గానరాదు కట్టుపాటుతో సంస్కృతము కృషిచేయ బడని స్థ౭ములలో నట్టి యవప[భంశ భావ పుట్టింపం ఐడవచ్చు నని మనము తెలిఎకొనగలము సింధునదికి. బశ్చిమభాగమం దనంగా గాళ్ళీరదేశమం దీ సూత్రములు వాయం ఐడియుండు నని నా నమ్మకము ఏలయనగా నచ్చట సీ నంసస్టాత భాష మధ్య హిందూస్టానమందు వఠె నంత వాగుగ్రాం గృవి చేయండలేదు బౌద్ధ (204

| 50 (ప్రాక్సత భాషోత్పత్తి మతము హపిందూస్థానమం దభివృద్ధిలో నున్న సమయమండి శ్లోక భాష పుట్టిన దనుట యసంభవముగా( గానవచ్చుచున్నది ఏల యనంగా నా దేశమం దుండు మత గురువులు నసంస్కృృతభాషనో లేక పాలీభాషనో కృషిచేఎ యుందురుగాని వీనిని విడిచి యింకో దాని నెబుంగరు అని జౌరొనవఫ్‌ పండితు(డు రాయల్‌ ఏబయాటిక్‌ జర్నల్‌ అను మాస పథికలో గాధా భామను గుటించి (వాం యున్నాండు దీనిని రాజేంగదలాల్‌ మ్మితా అను మరియొక మవాసండిళుండు | ఇండో ఆర్యన్స్‌ అను తన (గంథములో నిట్లు ఖండించియున్నాండు

"గాధలయం దున్న సంస్కృత భాషా శెనిని గుణించి బౌర్‌నవఫ్‌ పండితుండు చేబన యెన్నిక తప్పని నా యభిప్రాయము గాథా కావ్యమం దున్న కవన శిల్పము. పద లాలిత్యము కడు మెచ్చుకొనందగినవి ఇది వ్యాకరణ నియమానభిజ్ఞులచే వాయ బడె నన్నచో నెవరు విశ్వణంతురు? ఆ కావ్యకర్తలు గొప్ప వైదుష్యము గలవారు వీ రతి సూక్మబుద్ధి ([గాహ్యృము లయిన తర్క | వేదాన్తాంళముంను మిక్కిలి విశదమయిన భాపలోం దెలియంజేణ యున్నార్శ అర్యావృ త్తములను దోటక వృత్తముంను సొగసుగా రచించియున్నారు ఇట్టి మలో విద్వాంసులు భూ ధాతువునకు లట్టులో గూపము లెటుంగ రని చెప్పుట కంటె సావాస మేమున్నది? దేశీయములు గాని అపళబ్దిములు గొని లేశమ్సు లేని శద్ధమగు సంస్కృత భాషలో (వాయంబడి యుండుఎ యీ గాథలలో నానావిధాప శబ్దములు దేశీయము లుండుట పరస్పర విరుద్ధముగాః గానవచ్చును ఈ రెంటిని సమన్వమయుంపం జేయుట మిక్కిలి దుష్క్మరము సంప్క్టృృతమంఐ చవరిపూర్ణణ్ఞానము గలవార్తై బంధునదికి బై(గానున్న దేళశముళో నున్నవారిచే నీ సూత్రములు [వాయంబడినచో వీనిలో నాక భాగ మన్ని విషయములయిం పతి శుద్ధముగా నుండుట మఠి యొకభాగము నానావిధ దోష దుష్టముగా నుండుట యెట్లు సంభవించును ఒక (గ్రంథములోనే కొంత భాగము నిర్దుష్టముగాను మట్తి కొంత భాగము సదోవము గను (నాయుటయం దా (గ్రంథక ర్తల యుద్దేశ మేమై యుండును? అని (పశ్నింపణగా నీ రెండు భాగములును భిన్న కాలిక (గంథకర్తలచే (వాయంబడిన మ్ర్రస్రటూనన్ము చెప్పవలబయున్నది అట్టయి నచోం దప్పుల భాషతో (బ్రోయగుడిన య్యాకరిథ స్తాగ్ధమును జద్ధమైన తమ (గ్రంధములతోం గలుపుట కా [గలథక్షర్త లెట్లొచ్సీకొన్నారు? వారి మతభక్తి

గాఠా భాష ర్‌! వారికి మతమం దుండెడి యాథార్థ్య జ్గానము వారి కొ (గ్రంథమందు గల (పామాణ్య బుద్ధి మొదలగు వానిని బట్టి వారు కలుపుకొన్నా రని మనము చెప్ప వచ్చును కాక్యమునికి సమకాలిపలు స్తుతిపాఠకులు నగు వందిజనులు బౌద్ధ భక్తసబూజముల యందు బుద్ధుం డుపన్యణంచిన సూక్తములను ఆత6 డొనర్భిన లోకోత్తర ఐర్మలను జను లందణు దెలిఎకొనంగల నులభ శైలితో. గూడిన వద్యములచే వర్ణించి రనియ బుద్దని తరువాతివారి కీ పద్యములు బుద్ధుని వృత్తాం తమును దెలియంేయ. పరమ [ప్రామాణిక (గ్రంథ మయ్యె ననియ మన త్రూహించుట న్యాయ్యముగా నుండును

“*హిందూదేళమందు వందులు కూర్చిన పాటలయందు. ఐద్యములందు విశేషించి బౌద్ద(గంథభములయందు జనులకు(గల గౌరవ మీ యూహాను బంపర్చు చున్నది లలితవిస్తరమం దెల్లెడల గద్య (ప్రతిపాదిత కథాంళములకు సందర్భాను సారముగా నీ గాథలు అ(క్రేద ముచ్యతే అను వాక్యముజే నవతరింపయేయం బడుట పైయూపహాకు నమ్మ(దగిన సాడ్య మిచ్చుచున్నది బుద్ధ ఘోమండు సింహళ దేశపుభాషలో (వాయణుడిన ఎఎక్యతయమును బాలీ భాషలోనికి మారం గల నని చెబ్బనపుడు ఆనూరాధాపుర విహారమం దున్న బౌద్ధాభార్యు లందల్లు సీతని పొండిత్యము( బరీక్షించుటకై రెండు గాథలః జదివి “వీనికి నీ వర్ధము జప్పంగలిగితివేని నీ వ్యాగంథరచనకు సమర్థుండ పని మేము నమ్ముదు మని వలికి రంట ఈ వృత్తాంతము మవావంస మను(గంథములో ముప్పది యేడవ యిధా్యాయములో కున్నది

బుద్దుండు నిర్యాణము నొండిన పిదవ నాతనియందు దృఢభకక్రి గల

వారలందలు నా నుతమును దేశమందు వ్యాఎంపఃజేయచు నత( డుపదేశించిన మంధర్మములను గద్యరూపముగాను ఐబద్యరూపముగాను రచించిరి ఈ గాథ లట్టి బుద్ధథ క్తులచే రచింపంబడిన వని మన మొపషుకొనక తప్పదు పూర్వకాలమందు బౌద్దమతమును (బవర్తింప(జ్లేఎన వారి చరి[తమును బట్టి విచారింప(గా వా రధమ జాతులవా రనియు సంస్క్కృతములోటరప్ట్యడు లేకుండ గవనము. జెప్పనేరని యసంస్కారు లనియు న్యాస. రకినలా.. ంఖసమ.గా. గానవచ్చును వారిళో పనేకులు మంచ్ధో ర్ట సము ల. (వాహ్మణులు; కా దలు క శ్రియర్థ జ్ఞ గ్యర్మమక్మ | ష్య 1. వారు

క్‌ల (ప్రాకృత భాషౌత్పత్తి పూర్వకాలపు (టంధకర్తల (గంధములనుండి కొన్ని వచనము-ను [ఐనూోణ ముగా నుదాహరించుట సవహాజమైన సంగతి గాని జాతియందు( బాండిం ఒందుం చమక ౬టె మిక్కిలి నికృష్ణు అగు వారు (వానన వచనములను (బమ ణముగా (గ్రహించు రని తలంచుట యుక్తము కాదు కావున గాథాకవన కర్స్పృత్వమును హీన జూథివారి కారోఎంచుట న్యాయుము కాదు ఇప్పయినిచో సీ గాథాకవనమం దున్న యా తప్పులకు గారణ మేమనంగా. నీ గాధలు (వాయంబడిన కాలమం చున్న భాషా వైచి(తిని దెలియంజేయు. దేశీయిములు ఆర్ష్మపయోగములు మొడ అగువానిచే నీ తప్పులు కలిగినవి ఒకదానితో మజియొకదానికి సంకర్భము లేని కవనము చెప్పెడు నీవందుఎ భాష ఐబకోపాఖండమందు( గాని పొందూచేశ మందు( గాని (గ్రామపదభూమిుష్ట మె యుందుట సు(పబద్ధమే అప్పటి కవ్వుడు షాఓటలను బద్యములను గవనమును చెప్పువారి భాష నిర్దష్షముగా నుండనేరదు ఇట్టి వాక్సరణియే పామరుల కంద ౨కు హృచిమై మనోరంజకముగా నుండును గాని శద్ధథాషా నిబద్ధకావ్యపద్ధతి వారికి బధీ రళంఖధ్వని నూడ్కి నుండును మన దేశమందు బిచ్చమెత్తుకొనుట కింటింటికేం దిరుగు బట్టులు చదువు పగంములచే. బామరులు రంకిల్లినట్టు మమచరి(త్రా ద్యుత్తమ్మాయధ కావ్యములలోని వల్యిములచే రంజిల్లుదురా? అభే యీ గాథలు కూడ సులభముగా నెర్జమయి సామాన్యజనులను రంజింప(జేయుట కిట్టి యసంశ్కృృతి ఖావలో (వాయఃఎడిన వని మన మూహింప వలను (పాకృూత భాషలు ఈ రీతిగా. బాలీ గాథా భాషల( బరీక్షింపంగా వానిలో ఐదము అధికముగా కద్ధ సంస్కృత పదములుగా నున్నట్లు శేషించిన పదజాలము స్వరనాళ నియమముల- (12౪9 ౦% ౫౬౦౧6౯10 ఉేలం21) ననుసరించి మార్చునొంది నట్టు మనము తెలిలకొంటిమి అశోకుని కాసనములలో6 గొన్నిటియందు శుద్ధ పాలీ భాషయ మజికొన్నిటియందుః గొంచేము. మార్చు జెందిన భాషయును గానవచ్చుచున్నది మాతృళాన్న యగు ,_స్తంస్కృతమునుండి పుట్టినను వైనుదాహ రింపణుడిన రెండు భాషలకం టె సధికత్తర ,విపర్యయము నొందిన మటి కొన్ని భాషల నిపుడు పరీక్షించి చూతము వీనికే *(పాకృతము లని పేరు జై నపండితు6 డగు నాదార్య హేమచంద్రుండు “ వకృతే ర్గాగతం (ఫప్రాక్సతమ్‌” (_వకృతి యగు

(పాకృత భాషలు ర్‌8ి నంన్కృతము నుండి యీ థావ పుట్టినది కావున (జొకృత మనంబడు నని! (పాకృత శబ్దము నకు వ్యుత్పత్తిని జెబ్బయున్నా6డు మొట్టమొదట సంస్కృ తము నుండి యుత్సన్నము లయిన మహారాష్ట శార సేనీ మాగధీ మొదలగు నానావిధ భాషలకు. (బాక్సృత మనునది సాధారణ నామము ఆధునిక శద్ది కాస్త వేత్తలు (వ111010815౯59) ఈ భాష లన్నియు దిన్నంా సంశ్కృతమునుండి సంజాతము అయినవో లేక తద్వికృతు లయిన మజి కొన్ని భావలనుండి పట్టి నవో యను నీ విషయమును తృబకరముగా నిర్ణయింప జాలకున్నారు పాలీ భాషను ద్వారముగాం జేఎకొని యీ భొషలన్నియు. బుట్టిన వని కొందలు ఇవి యన్నియు సంస్కృతమునుండియే. పుట్టినవని చెప్పుట న్యాయ్య మని మజి కొందలు వివదించుచున్నారు. నేను లోంగడః జెబ్బన ట్లార్భు లందజు తమ నివాసస్థాన మగు (బవ్మోవర్తమునుండి చలింపక బ్ధరముగా ఎవట న్లివణంవి యున్నంత కాలము వారి భావ, కెవ్విధమైన విష్ణతియ సంభవింపలేదు. పార భరతఖండములోని యితర భాగములకు. బోవుట యెపుడు [ప్రారంభించిరో యప్పటినుండి వారు వెళ్ళియున్న (వదేశముల శీతోష్టనతి యితర హేతువులు మొదలగు వానివలన వారి భాష వికరింవ సాగెను ఇట్లు పరస్పర సుష్మ ఖే ములతో6 గూడినవియు. (వాకృత మని సాధారణ నామము గలవియు నగు నవాం, తర భావలు కొన్ని పుట్టినవి ఆర్యులు స్వస్థానమును విడిచి వర దేటనముల హెచ్చించిన కొలండి సీ భాషల సంఖ్య హెచ్చయ్యొను ఇందుకు నిదర్శనముగా! (శ్రాకృత వ్యాకరణ ముఅలను [వాణన వారిలో (వాచీనతము. దిగు వరరుచి తాను రచించిన (ప్రాకృత (వకాశికలో మావాోరాష్ట్రీ పైళావీ శౌరసేన, మాగథీ అను నీ నాల్లు భాషలకే లగకణము+ జెబృయున్నాండు ఆర్వాాచీన (గ్రంథకర్త లగు తివి క్రముడు మార్కేందేయుడు మొదలగు వారు

గీ మాగ ధ్యవంతికా (ప్రాచ్యా శౌరసే న్యర్థ మాగధీ

బాహ్ఞైకా దాక్షిణాత్యా చసపస్త థాషాః వకీర్తికాః

ఆని యేడు భాషకు. లక్షణము. (వ్రాఎరి. దీనిని బట్టి చూడంగాం గాల (నుమున సీ భాషల సంఖ్య హెచ్చినట్టు కానవచ్చుచున్నది ఆదిమ ,నివాసుల

గో (పాక్సృత్‌ భాషోత్ప త్తి భాషా పదములు విదేశ కాషా పదములు గాల (క్రమమున నీ భాషలో(. (ప్రవే కించినవి ఈ దిగువ కాలమంది (ప్రళోత భాషలు “*తద్భవ స్త శో దేశీత్యనేకః (ప్రాకృత (కమఃో అని దండి కావ్యాదర్శమందు( జెప్పినసు తద్భవ మనియు( దత్సమ మనియు దేశి యనియు మూండు తరగతులయ్యెను తద్భవ మనం సంస్కృతమునుండి యవ్యవహితముగా. బుట్టినభాష తత్సమ మశగా సాంస్కతిక స్వరూపము సర్వము కల “బ్దిములు దేళి యనగా దేశమందు వాడుకచేయంబడు భాష దీని కాదిమ నివాఘుల థాషయే మూలము (ప్రాకృత భాషలన్నిటిలో య నీ “శ

ఓ మహారాష్ట్రా్యాశయాం భాషాం, (వకృష్టం (పాకృతం విదుః

సాగర స్పూ క్రి రత్నానాం శీతుబంధాది యన్మయమ్‌॥ అనీ దండి చెబ్బనట్లు /1పాకృాతభాష లన్నిటింంటె మహారాష్ట్ర భాష శేష మబునది ఈ భాషలో. (బవరసేనుడను కాళ్ళీ రదేశపు రాజు సేకుుంద మను (ప్రాక్సత కావ్యమును రచించెను తక్కిన (పాకృతధాషలు కొన్ని యవాంతర సూక్మభేదములను విడిచిపెట్టి తక్కిని విషయముల యందు మహారాష్ట్రధావ ననుసరించునవియై యున్నవి

(ప్రాక్సృత భాషకు వ్యాకరణములను (వాబన వారిని మార్కండేయ కవీం[ద్రుండు తన (ప్రాకృత సర్వస్వమం దిట్లు వాకుచ్చుచున్నా(డు

“డాకల్య భరత కోహళ వరరుచి భామహ వసంతరాజాద్య్యైః

1పోకన్‌ [గంథాన్‌ నానా లక్యాని చ నిపుణ మాలోక్య అవ్యాకీర్షం

విశదం సారం స్వల్పాక్షర (గథిత పద్యం మార్త ండేయ కవీంద్రః

(పాకృత సర్వస్వ మారభలే

శాకల్య భరత కోహళ భామహులు (నాన [గ్రంథము లెచ్చఎను మనకుః గానరావు వరరుచి కృతీ ప్రాకృత (ప్రకాశిక మార్కుండేయుని* _ప్రాక్సళ నర్యస్వము' వసంతరాజ్మపజణీత (ప్రాక్సత సంజీవిని'ని మన మెజుంగుదుము

(పాకృక భాషలు ర్‌ "హిమచంథదుని (పాఠకృత వ్యాకరణము ఈ [(గంథము అన్నింటిలో 'హేమచం[దుండు (వాసిన (ప్రాకృత వ్యాకథ్‌ ణము విపులతరముగా నున్నది ఇతడు పదమూడవ యజ్దిళతకమందు మిక్కిలి [వణద్ధ్దిని గాంచిన జైనపండితుండు ఇతం డేదధ్యాయములలో సంస్కృత శబ్దాను శాసనమును నెనిమిదవ యద్యాయములో( (వాకృత వ్యాకరణమును (వాసెను ఇతండు తన [గంథముయొక్క యధ్యాయాంతముల యందు ఇక్యాచార్య హేమ చం[దవిరచితాయాం ఎద్ద హే మచం (దాభిధానస్వోపజ్ఞి శద్దానుకాననవృత్తా అని [వాఎయున్నాఃడు వరరుచి వ్యాకరణ స్యూత సవోయ నిర్వ్యపేకుడై శన (గంధమును స్వతం[తముగా [వాసెను ఆ కాలమున కున్న (ప్రాకృత వాద్మి యము నంతయును దన (గ్రంథమందు సం[(గ్రహించెను ఇతడు “దేశి నామ మాల యును నొక నిఘంటు [గంథమును గూడ (వాసెను వరరుచి తన (గ్రంథ మందు మాహారాష్ట్రీ శౌర సేన్‌ పెళానీ అవ(భంళ అను నాలుగు భొషల లక్షణ ములను జెప్పెను హేమచం[దుండు గూడ నట్లే వాసెను గాని మహాంాష్ట్రీ భాషను గుజించి విశేషముగం జెప్పలేదు వీ రుభయులు శారసేనీ భావ సంన్క్బ్బృ , తము నుండి పుట్టినదనియను మాగరధీ వైళావీ భాషలకు శౌరసేని (వకృతి" యనియు. జెప్పుటలో నేకీభవించు చున్నారు శొౌరసేని పూర్ణముగా( జెరిగిన భాష ఇది మిక్కిలి (పాచీనమైనది నాగ రకులబేతను. విద్యావంతుల చేతను వ్యవవారింవ(బడునది మాగడది వెళానీ భాషలు నికృష్ణసాంఘకళ్ధికి గల జనులబే మాటాడంబడునవి ఇవి కొంతమట్టుకు శౌర సేసీ భాషా సాదృశ్యము గలిగినవియయి మహారాష్ట్రభాషతో. గంటె దీనితో నెక్కుడు సంబంధము గలిగియన్నవి పేమ చం(ద్రుండు చూళికాపపైెళాచి అవ్యభంళ అను మటి రెండు భాషల అతణమును జెబ్బ యున్నాండు అభీరి గొల్లల భావయని దండి (వాసెను (తివి[క్రముః డను కేరు గల మజియొక [పాకృళ వ్యాకరణగ*ర్త కాను [వాఎన (పాకృత సశ వృ త్రియం దీ యాలు భావషలనె వ్యాకరించెను ఇతండు న్వగంథోపోద్దాతమందు పసేమచంగదుని బేర్కానియుండుఎచేతను విశేషముగా నితండు (వానబన (గ్రంథము పేమచందుని (గంథిమును బొలియండుటచేతను వీ రుభయులు సమకాలిక అని కాని లేక (త్రివ్మికముండు హేమచందుని తరువాతివా. డని కాని యూహింప. వచ్చును చందు డనువాండు (వాబన “షడ్యాషా చంది” యను నుజియొక [పొక్సత వ్యాకరణము కలదు గాని యుది నిస్సారమైనది

కక (పాకృత భాషోత్పత్తి దండి చెబ్బన బ్లతివిసృతము సౌరవత్తరము నగు వాబ్బియమును బట్టి మహారాష్ట్ర భాష కట్టి మవాత్త్యము కలిగినది కాళిదాసునియందు [గంథకర్పృత్వ మారోపించి (వవర సేవమవోరాజు (వాఎజణ రావణ వధ యను నామాంతరము గల 'సేతుబంధకావ్యము మహారాష్ట్ర భాషలో (వాయంబడి యున్నది హర్ష చరి్యితములో వాణుండు “కీ రి (పవరసేనస్య (ప్రయాతా కుముదోజ్ట్విలా। సాగ రస్య పరం వారం కఎసేనేవ సేతునా” అని క్రాఘించియున్నాండు కాశీ రదేశము నేలిన రాజులలో నలుగురు (పవర'సేను( లున్నట్లు కల్డణుని రాజతరంగిణివలన దెలియవచ్చుచున్నది వీరిలో నే ప్రవరసేను. డీ [గంథమును రచించెనో నిశ స్‌ "యింవ కక్యము కాదు కాతవావాను( డను నామాంతరము గల కాలివాహనుండు హ్రైసిన గాథాసప్లళతి (వడు వందల ప్రాకృత శ్లోకములు) అను మజియొక ప్రాకృత కాన్య్యము కలదు ఎనిమిదవ శతాబ్దిమందుం గాన్యకుద్దాధిపతి యగు యళోవర్మ / భూపాలుని యాస్థానమం దున్న వాక్చతిరా జను మహాకవి రచించిన '“గొడవధి 1 యను (ప్రాక్సతకావ్యము మజియొకటి ఇది సుమారు రెండు వేల (ప్రాకృత ' *క్లోకములు గల కావ్యము ఇ ట్లనేక [ప్రాక్సతకావ్యములు కలవు (గంథవిస్తర / ఖీకిచే వాని నన్నింటి నిచట [వాయుట మానితిని | జైన నూగధి బొద్డులకు బాలీ యెట్లు పవి[త మగు మతభాష యయి యుండెనో య్శద్రే వై నులకుః [బాకృతము మతభావ జైనమత (గంథము లన్నియు సి (పొకృతముళో (వాయంబడి యన్నవి జైన మత(గంథము లే [పాకృతభావలో (వ్రాయ(లడెనో యా (వ్రాకృతభాష పాలీకి దరువాతిది శేషించిన [ప్రాకృత ఖాషల కన్నింటికి మొదటీది దీనికి “జైన మాగధి యని పేరు స్వమత (గంథ సిష్టాతుండును గొప్ప,[పాక్సృతకవియు నగు హేమచం(దుండు (ప్రాకృత భాషలలో( (ఇధానతమమగు నీ మవోరాష్ట్రి భాషను దన వ్యాకరణనుందు విపులముగా( (బ్రతి పొదించేను' ఇడి తన మళతభఖావ గావున దీనియందు. దనకున్న గౌరవమును [బికౌశింపం జేయుటకు (బ్రావ్మాణులు సంస్కృృతభావకు బేరిడినట్టు అర్షం బుషీణా మిద మార్షం। అర్షే (ప్రాకృతం బహుళం భవతి, తదపి యథాస్థానం దర్శయిష్యామః అర్షేహి సర్వే విధయో వికల్న్యంతే!

జైన మాగధి క

ఆని దీని నార్షమని వ్యవవారించెను జైన మత (గంథములు (వ్రాయ బడియున్న యర్థమాగధికి. బాలీకి మహారాష్ట్ర భాషకు గల భేద మల్చ మని యీ దిగువ [వ్రాయంబడినరీతిగా హేమచంగదుండు తన వ్యాకరణమందు (వాం యున్నాండు

1 మవాోరాన్ట్ర భాషలోం ఐదాదియం దుండని కిగ్‌ చట్‌ ఈ డ్‌ మొదలగు హల్లులు లోఎంచి వానిస్థానమం దచ్చు. నిలుచును పారీలో నాల్లు లుండును జై నృపాకృతములో నచ్చునకు బదులుగా “య కారము [వ్రాయరాడును

మహారా హెలీ జై నప్రాకృత ఉదా వురి అ (స్ఫురిత) వురిత వరయ

2 మహారాష్ట్రములో *న కారము ఇ కార మగును వాలీలో మాజదు శైన్నపాకృతమందు, బదాది నున్న నళార మట్టులే యుండును! ఉదా మహారాష్ట్ర సందాణి ఆ (సందానిత) పాలీ అలింపన (ఆడీవన) కైన(పాకృతము నగ్లో (నగ్న) ॥

8 అకారాంతళబ్దముల సష్తమ్యేకవచన (వత్యయము బం తేక సీ ఉదా దేవన్స దేవబ్సం పాలీ దేవి, దేవన్మ జై న్మప్రాకృతము దేవమ్మి

వాల్లు లోఎంపంగా వచ్చిన్‌ యకారమునకు బదులుగా వచ్చిన *ఆ్ర! కార 'మిప్పటి దేశ భావమలలో. గూడ గాన్బించుచున్నది ఇది యుబ్భారణ సౌన్టవను కోటు కయినది ఉదా (ప్రా పాఅ (ఫ్టాద) మరా పాయ రాజ (రాజన్‌ రాయ సోఆర (సోదర) సోయర ఈ భుకారము కై న్యగంథముల లో కాకి గౌడవధ కావ్యమందు(గూడ ననేక స్థలమ.లయందు. గానవచ్చుచున్న డి డినికి హేమచం! దుండు “అవర్డే య (కతిః” అని సూచ్వితించెను పైని. జెప బడిన న కారము గౌడవధ మవికావ్యమంగు. ఐలుచోట్లి ణ కారము కాకుండ గనయలుడుచున్నది .ఉదా అరోవేఇ న కాయర గణనా ఏవ బావం

(భాయ ఆరోపయతి న కాతర గణన యేవ చాపం) లః

మజ్జంతి తుహ రిఊ నాహ

(భాయ మజ్జింతి తవ రిపవో నాథ ల్లీ

58 ప్రాకృత భాషోత్పత్తి ఈ *న కారము *ణ కారము కావు.ను గుఠించి *వాదౌనోణః అను సూ(తముజే/ ఐదాది నకారము వైకల్పికముగా *ణ కారమగు నని చెప్పెను మూడవది యగు సప్తమ్మైకవచనపు చీ భాషయం దున్న యొ వైచ్చితి యని మనము [గహింపవచ్చును అంత మాతముచే నా భావయొగ్క (ప్రాచీనత సూచింప(బడదు జైన [గంథముల భాషా వైచ్చితిని హేమచందుండు తశ వ్యాకర ణములో ననేకి స్టలములయందు( గన(ంబజిది యున్నాండు. ఇట్లు హేమ చంద్రుడు. తక్కు జైనాచార్యులు (పథాన భాషయగు మవిరాష్ట్రమునకుం చక్కిన (పాకృత భాషలకు. గల భేద మతుల్బ మని (వాణయున్నారు సంస్కృత నాటళములు - [ప్రాఠరృత భాష నాటక లక్షణ నిరూవకు లగు సాహిత్యదర్చణ కారుండు మొదలగువారు నాటకములయం ది భాషల కన్నటికిం (బత్యేకముగా వినియోగము గనంబజిదిరి పురుషాణా మనీబానాం సంస్కృతం స్యాత్క్భృ కాత్మనామ్‌ శౌరసేసీ వయో క్త్రవ్యా కాదృశీనాం చ యోషితామ్‌ ఆసామేవతు గాథాసు మావోరాష్టీం (పయోజయేత్‌ ఆతోక్తా మాగిధీ భాషా రాజాంతఃపుర చారిణామ్‌ చేటానాం రాజపు(కాణాం (శేష్టినాం చార్జ్‌ మాగథ్సీ 1పాబ్యా విదూషకాడినాం ధూర్తానాం స్కా దవన్లికా యోధ నాగరకాదీనాం దావ్నీణాత్యా హి దీవ్యుతామ్‌ శకాధాణాం ళకాదీనాం కొకారీం సం్యవయోఎయేత్‌ బాహ్టీక బాషా ద్‌వ్యానాం ,(దావిడీ (ద్రావిడాదిషు అభీరేమ తధాఖభీరీ బాండాలీ పుల్క-సాదిమ అభీరీ కాబరీ చాఎ కాష్ట్ర వ(తోపజీవివు తథై వాంగారకాకాదౌ పెళాచీ స్యాత్వ్పిళాత వాక్‌ చేటీనా మపష్యనీచానా మఎ స్యా చ్చౌరసేనికా బాలానాం వండకానాం చ నీచ్యగహా విచారిణాం ఉన్మత్తానా మాళురాణాం సైవ స్యాత్‌ సంస్కృతం క్వచిత్‌ ఐక్వర్యేణ (వమ్మత్తస్య దార్మిద్యోవస్కృతస్య చ భితు బంధ ధరాదినాం [వాతం సం(పయోజయేత్‌

సంస్కృత నాటకములు (పాకృతథాష రం

సంస్కృతమ్‌ సం(ప్రయ్యోక్తవ్యం లింగినీమాత్తమాను చ

దేవీ మంతిసుతా వేళ్యా న్వఎ కైళ్చిల్‌ తథోదితం

కార్యతశ్ళో _త్తమాదీనాం కార్యో భాషా విపర్యయః

యోషిత్‌ సఖీ వాలవేశ్యా కితవాస్సరసాం తథా

వైద గ్ధ్యార్ధం _పదాతవ్యం సంస్కృృురం బాంతరాంతరా

_ సాహిత్య దర్పణము 6వ పరిచ్చేదము

ఆధుని= (పాక్సత వైయాకరణులు కూడ నధిక సంఖ్య గల భాషలను జెప్పుచున్నారు నాఎక లవణ కాస్త్రకర్తలు విరించిన (వకారమీ భాషలన్నియు నాటం ములలో నుపయోగింప, బడుచున్నవో లేవో మనకు( దెలియదు. ఒకవేళ నట్టుపయోగింపంబడినచో వీనికి. గల పరస్పర భేదము లిట్టివని విశదముగా( జెలియం-జేయుటకు. దగిన సావోయ్య మొనర్చు నాటకముల మంచి [పతులు మనకు లేవు అమునను (బాచీనులు (వాబన (ప్రాకృత వ్యాకరణ నవోయము వలన నీ భాషల లవతణములను బూర్జ్హముగాను నిశ్చాయముగాను దెలిఎకొన గలిగియున్నారము

హేమచందుండు కళాకుంతలము నుండి రాజభటులకు జాలరివాసికి జరి గిన సంవాదమును' ము[దారాక్షసమునుండి చషవణకుని సంభాషణమును వేణీ సంవహోారమునుండి రుధిర్యబయ యను రావణ యొష్క సంభాషణమును మాగధీ భాషా లషమణమున కుదావారణముగా చూపి యన్నా,డు మాగధీ భాష (ప్రధాన (ప్రాక్సుతమునుండియు శౌార'సేసీ భావమనుండియు నీ దిగవ (వాసిన విషయములలో భేదంచుచున్నది

శౌర సేసీ మవోరాష్ట్ర భాషలలో రేవ ల కారముగాను సకారము శవర్థము గాను సంస్కృతపదములలోని *స్ట' “ర్ధ 'బ “స్త గాను “ష్ట “ప్రోగాను నూటును (వస్థలతీత్యాది శబ్దములయందున్న సకారము స్వసామ్యాప త్తి (2551021128%100) నొందదు ఉదా (పస్థలతీ పస్థలది ప్పంలింగళబ్దముల [(వఠమై=ః వచనము & కాదాంతమైయుండుటకు బదులుగా ఏకారాంతమై యండును ఈ యోకారము (ప్రాక్సృతభాష లన్నింటికి సాధారణ మైన (వథమైక .వచన (వత్యయము. పుంలింగ్మ నపుంసకలింగ శబ్దముల షష్ట్యేకవచన (ప్రత్యయము

80 (షాకృత భాషోత్పత్తి “అవా అనునది ఉదా .కమ్మాహ ఆస్మచృబ్ద్షపథమైక వచనము వాగే అనేక విధములగు భాషల మాటాడు ననేక ప్యాతలతో( గూడిన మృచ్చకటికములోని భాషల కీ సూత్రోక్త లతణముళలను బిట్టించినచో. జారుదత్తు నురితీయు చండా లరు శకార్యండు, వాని కింకరుం డగు స్థావరకు(డు వర్ణనూనకుండు కుంఖీ రకుండు మొదలగువారు మాటాడు భాష మాగధి యని మనము స్పష్టముగా6 దెలిఎకొనంగలము కాని సాహిత్య దర్పణకారుని మతము ననుకరించి చాండాలిక చాండాలురకు కాకారి శకారునకు స్థావరక వర్ధమానక కుంఖీరకులకు నర్ధమాగ 'ధియు విధింపంబడెను (వజోధ చం[దోదయములో నర్ధమాగథికి విశేషముగా నుదాహరణములు దొరుకును మృచృకటికములో జూదరి యగు మాధురుని ఖాష యించుకంత వేలుగా నున్నది వాడు మాడు మాటలలో గొన్నిచోట్ట రేవకు లకారము, సకారమునకు శళవర్షము కన(డుడుచున్నది ఈ మార్పు మథి కొన్నిచోట్ల గానరాదు కొన్ని స్టలములయందు మవాోరాష్టీీ శౌరసేని భాషల యందు వలెః (బథమైక వచనము &ఓకారాంతముగాను మజి కొన్ని స్టలముల యందు మాగధియందు నలె ఏకారాంతముగాను మజి కొన్ని స్థలములయం దవ్యభంళ యందువలె ఉకారాంతముగాను గానవచ్చుచున్నది ఉదా రేక అకారము అలే సంవాహఆ (ఆరే సంవాహకృ, సకారమునకు శవర్షము ఉదా ఏశే కళ్యాని ఏవ కస్యాఎ (ప్రథమైనవచనము ఉకారాంతము. ఉదా ధృత్తు మాధుఠకు ఆహం ణిడీణు (ధూర్తో మాధురః ఆహం నిపుణ) దీర్పుణ కారుండు చెబ్బన చిల్లర [ప్రాకృత భాషలకు హెచ్చు భేద మేమియు లేదు ఇవి యన్నియును మాగధీ భావలోనివి ఇందువలన ్రైష్సు చందుండు (త్రివి[క్రముండు లక్ష్మీధరుండు చెబ్బన యాజు భాషలే ముఖ్యమయిన (ప్రాకృత భాష అని మనము నిళ్చయింవవచ్చును. ఇందుకు “గౌడవధ కావ్యము లోని కొన్ని వాక్యముల నుదాహరణార్థమయి యెత్తి [వాయచున్నాను ౧ నిఆఅఆఎ ఆవాచియాఇఖ అత్తణోగారవం నివేసెన్తా ! జేయని వనంసంచియ జయని ఇహ భే మహాకఇఖణో॥ నై (భాయా నిజద్షైవ వాచయా ఆత్మనో గౌరవం నివేశయంళఈ॥'యే యాంతి [పళంసామేవ ఇయం 'శ్రీహ ఖే మహాకవయా?)

1ప్రాక్సళములు వర్ష వివర్యయము వ!

౨ దోగచ్భంమి వి సోక్టాఇం తాణ విపహావేవి హోంతి దుక్ధాఖం।

కవ్వ పర మళ్ధ రుయా ఇంజాణ జొయంతి హిళఆ॥

(ఛాయా దౌర్ష త్య్యేఎ సౌఖ్యాని తేషాం వీభవేఎ భవంతి దుఃఖాని। కావ్య పర మార్గ ర ఎకాని యేషాం జాయంతేహృదయాని॥) 1

౩ సోహేఇ నుహావేణ య ఉవహుక్షింతో అవోవి విబ్ఫీఎ। దేవీ సర స్సృఈ ఉణ అసమగ్గా కీంఎ విణడేఇ॥

(ఛా కోభయతి సుఖయతి చోపభుజ్యమానో లవోఎ లవ్మాఫి 1 దేవీ సర। స్వతీ పునరసమ(గా కిమఎ విడంబయతి॥)

| అత్థి నియత్రియ సిసేన భువణ దురియాహ్‌ నంచియ మపొందో! లబకి జసవమ్మో త్తి దిసావడిలగ్గ గుణో మహినాహోః

(వా ఆబ్రనివ ర్తిత నిశే వభువన. దురికాభినందిత మహేం(దః:। శ్రీయకో

[ప్రాఠళృుతములు-వర్ణవిపర్యయము

లోగడి మనము పలీక్నించిన పాలీభాషలో కంటె బై నుఠాహారించిన గౌడవధ [ప్రాళృత శ్లోకములలో నెక్కుడుగా స్వర నోళము (90096616 శే6027) వృద్ధి నొందినట్ల్టు కానవచ్చుచున్నది హెలీభషలోం గిలిగిన మాడ్చ లా కాలపు బ్ఞతిగ తులను బట్టియ మనుష్యులయొక్క- యుచ్చారణ సొప్టివమును బట్టియు గలిగిన వని యూపాింవవచ్చును కాని (ప్రాకృత భాషలలో ళబ్జ జోలము చెడిన [కమము విచారింపంగొ నతివిస్త్రతముగా నున్నది పొలీ భాషలో వలె [బొకృత భాషలలో(గూడి( గలిగిన స్వరరూపాలతరాప త్రి (000%6౯16 2౫80526101) యించుకంత భేవ మున్నను. నేకరీతిగా నున్నది ఎట్టన ఘృత తృణ మృగ మొదలగు శబ్దములలో నున్న బుకారము “ఆ కారముగా మాటి ఘఅ తిణ మయ అని యయినది కృపా హృదయ కృళ అను శబ్దమ్ను లలో నుండు బుకారము ఇకారముగా మాటి కివా హిఆఆ, కిస అని యయినజి

|

పృథివీ [ప్రావృట్‌ వృద్ధ ఇత్యాదులయందు నా బుకారము “ఉకార నముయినటి ఉదా పుహఈ పొడిన వుడ్ణ ఈ బుకారము మజియొు వర్ణముతో! గలియక స్వతం్యతముగా నున్నపుడు తజచుగా 'రి గా మాణును ఉదా బుద్ధీ ₹ిద్ది,

6వ పాకృత భాషోత్పత్తి

బుతు రిచ్ళ హలీలో నిట్లు మాజదు ఉదా బుద్ధి ఇద్ధి బుష అచ్చ

మొదలగునవి పాలీలో వలెనే ఐటొ లిందులో. గూడ ఏ ఓలుగా మాజణును ఉదా

కైలాస. కేలాస వైద్య వేజ్ఞ కైటభ కేడవ యౌవన జొవ్వణ

కౌముడీ కోము కౌస్తుళ కోత్సుహూ కోని యీ జౌ లనేక శబ్దములయందు

అ౪ఇొ *అ ఉోగాం గూడ మాణును ఉదా దైత్య దఇచ్చ భైరవ- భఇరవ దైవత దఇవఅ స్వైర సఇర పౌర పఉర కౌళల కఉిసల

సౌధ సడఉవా మౌళి మది?

పై శబ్ద్బములలో( గనణుడిన మార్పు బాగుగ నుచ్చురింప[ జాలని మను

మ్యలు ద్విత్వావరములను విడంచీణ (ప్రత్యేకముగా నుచ్చరించటను వొలి యున్నది ఐకార బొ కారములలో మొదటిస్వర మగు “ఆ కారము శీఘముగా నుచ్చరింపబడుచున్నది [ప్రాతిళాఖ్య(ప్రణేతలు దాని నర్ధమ్మాత యని వ్యవహ రించిరి (ప్రాకృతభాషలో నది మాత యని చెప్పంబడును పాలీభాషలో వలెనే ద్విత్వాశతరములకు ముందుండు దీర్జాచ్చులు (హన్వము అగును (హస్వము లగు ఎ ఒ లున్నందు కిడియే (పబఎ సాక్య మయియున్నది. పాలీలో ద్విత్వా క్షరములకు ముందున్న [వాస్వేకా రోకారములు కొన్ని స్థలములయందు “ఎ ఒ

లుగా మాజణును ఇందువలన నివి (టాస్వము లని చున మూహింపవచ్చును

చ్విత్వాశ్షరమునకు ముందుండు [హస్వ ఎకారము సలుచోట్ల వైకల్పికముగా ఏ కారముగాను (వాస్వ ఉకారము నిత్యముగా ఓ కారముగాను మాజును కదా పిజ్ఞ "పేజ్ఞ ఎట్ట పేఫై నిద్దా నేర్దా తుండ తోండ ముజ్జ మోబ్డు పుష్కర _ పొక్టర దిత్వాక్షరమునకు ముం దుండని ఏ కారము కొన్నిస్థలముల యందు వైకల్పికముగా ఇ కార మగును ఉదా వేదనా విఆణా వేఆభా దేవర దిఅర దేఅర ఈ ళబ్దములలో నున్న ఎకార మి/(కముందు మన మాలో చింప(టోవు కొన్నియువపత్తులవలన (టాస్వముగా నుచ్చరింపంబడును ఆందు వలన నికారముగా మాణబచున్నది ఒకానొకప్పుడు ఎకారమునకు! గాని టబక్రా రమునర్తుంగాని వెనుకనుండు హల్వర్ణమునకు ద్విత్వము వచ్చును ఉదా శ్రైల_ ల్ల (మన్‌ - పెమ్మ (సోతస్‌ సోత్త యౌవన జొవ్వణ అయ ఆవ అనునవి పాలీలో కంచె నెక్కుడుగా ఏ ఓలుగా మాజును ణిచ్చునకు నాదేశముగా వచ్చు “ఆయ అఆన్సనది ఏ కారముగా మాజును ఉదా కొారయడి క్రారేఇ వోసయతి హౌసేష కథయతి కహేఇ

(ప్రాక్సళములు.. వర్ణవిపర్యయము శ్ర

పాఠీతో శవసలు స కార మగును మాగధిలో శవర్ణ మగును ఉదా సారస కాలస పురుష పులిళః _(ప్రాక్సృళభాషలోం బాలీభాషయందు వలె మూర్ధన్య'ళ కారము లేదు దానికి బదులుగా ల కార మువయోగింపంబడుచున్నవి మజికొన్ని స్థలములయండదు సాంస్కృతిక *డ కారము కానవచ్చును సంస్కృతము. వాలీ [ప్రాకృతము సంస్కృతము పాలీ [ప్రాకృతము

తటాక తఈఠాగ తలాఆ గుడ గుళ గుడ గుల గరుడ గరుళ గరుల నాడీ నాశీ జాలీ నాడీ

సమీపమం దున్న రేఫను నిమిత్తముగా( జీబకొని కాని యబి లేకుండ గాని దంత్యవర్షములు మూర్థన్వ్యములుగా మాజుటలో( బాలీలో కంటె నెక్కు డుదాహరణములు (ప్రాకృత భాషలలో. గానవచ్చుచున్నవి తథ లతో సంవ చించు టర లనేకస్థలములయందు డఢ లుగొ మాటజును ఊదా (పకిమా వడిమా (వతిహార వడిహార [వభృతి వవుడి పతన వపడణ విఖీకక వహేడఆ దోలా డోలా దమృ డంభ గర్భ డబ్బ (ప్రధమ పథమ శిథిల శిథిల జెొవధ ఓసఢ

షాలీలో న కారము కొన్నిచోట్ట ణ కార మగును (ప్రాకృతములోం (బకి చోట బదాదియం. దుండని నకారము నిత్యముగాన్ను ఐదాదియం దుండువది వై కల్పికముగాను కార మగును ఉదా కనక కణఅ వదన వఆణ (అష దాది ) నర ఇర నదీ ణఈ (వదాద్సి

ఇందుకు( గేవల విపరీత [కమము పెళాచీ భాషలో! గానవచ్చుచున్నది ఇందులో నీ మార్పు రాదు సరేకదా సాంస్కృతి పదములలో నుండు ఇకారము గూడ న కారముగా మాజును ఉదా గుణ గున గణ గన

సంయుక్తాక్షర ములలో. గలుగు మార్చు పాలీలోను (పాకృతములోను నాక్కటియ జ్ఞ న్య అనునవి (ప్రాకృతములలో జ్ఞ గా మాణును ఉదా జన ణాణ సంజా సత్తా అన్న అజ హన నుఖ

జా డా ణా క్రి డో స్ట్‌ స్‌ ర్య జ్ఞగాను ధ్య క్షగాను మాఖును ఉదా ఆర్య అజ్ఞ మధ్య మజ్జ

64 (ప్రాకృత భాషోత్పత్త్తి సంయుక్తములో నుండు దంత్యవర్డము వకారానుగత మైనచో దానిరూవ మయిన తాలవ్యము వచ్చును ఉదా భుక్త్వా భోచ్చా చత్వర - చచ్చర పృథ్వీ ఎచ్చి విద్వాళ విజ్ఞం బుధ్వా బుజ్ఞా ధ్వజ రుఅ ధ్వని రుణీ సాధ్యస నజ్బస హాలీలో6 జత్వరాది శబ్దములయం దున్న “త్వ” మాజదు ద్వ ధ్వలు యుథా[కమముగా ద్ధ ద్ద గా మాటును పాలీలో రృ ర్త అను సంయు క్త్రము అద్భు, మధ్యమున (బవేశించుటచే తే అగును (ప్రాక్సతములోః గూడ నళ్హే! ఉదా ఆనర్శ్మ అఆఆరిస సుదర్శన సువరిశన వర్ష వరస అమర్ష్మ అమరిస శజ్జ విపరజణా మము బీ ఇట్లు (ప్రాక్సృతభావలకు(. బాలీతో సమానముగా నుండు మార్పుల జ్పంచి (ప్రాకృత ళబ్ధిము లకు గలుగు మార్పుల నిఎ6 బైని విమర్శింతము ఆ కాలమరదు వ్యవహారములో కున్న సంస్కృతవదములను జనులు బాగుగ నుచ్చరింపలేకపోవుటచే గలిగిన వర్ణలోవ వర్ణాగమ వర్ణవ్యత్యయములవలన, బుట్టిన యీ (పాకృతభాషలో( భాలీవాషకంబటె మార్పులకు హెచ్చుగా నవకాళ మున్నది పాలీభాషలో వూడ్చు లల్పముగా నున్నవి శ సంయుక్తాకరముల ముందటి ఇకార ఉకొరములు (హన్వము లయిక ఎకార ఒకారములు గా మాజ్యును ఈకార ఊకారములు ఏకార ఓక్షార్ర ములు గా మాటును ఉదా పీయూష 'పేఊస ఆపీడ అమేల విఖీకళ్త వహేడఆ కీదృళ. కేరిన ఈదృళ ఏరిన త ఇ ఉ అు కాదాచిత్మముగా “అ కారమగును ఉదా హరిద్రా. అందా న! 8 యకార మికార మగును ఉదా వ్యజన వీఆణ, వ్యశీక - వివి శ్రీ సంస్కృృతపదముల కశంతకమం దున్న విసర్గకు (6 (దాకృతములో ఓగీకారము వచ్చును ఉదా దేవః దేవో పురతః పురఓ '6 స్వవ్నాదిళబ్దములలో నాదియం. దున్న అకారమునకు *ఇ క్రారి మగును ఉదా న్వప్నః ఎలఎణొ మకిచం - మిరిచం, డ్త్తం దిజ్ఞం

(పాక్ఫాతములు వర్ణవిపర్యయము 85?

6 శయ్యాదులయందు మొదటి అ కాకమునక *ఏ త్వము వచ్చును ఉదా ళయ్యా సేజ్జా కందుకం. గేందుకం

7 వదమధ్యమం దున్న వర్ణము తోపించుట (ప్రాకృత వదములకు ముఖ్య మయిన లక్షణము వదమధ్యమం దున్న 'కగచజతదపయ వ లచ్చునకుం దరువాత నున్నయెడల లోపీంచును ఉదా క శకటం సఆండం గ నగరం అణఅఅరం చ వచనం వఅణం జగజః గట త వితానం పిఆణం ద గదా గఆ ప కఎః కఈ య నయనం ణ9ణం వ లావణ్యం లాఅబణ్జం

, 8 పూర్వోక్తము ంగుకగ చ జొ దివర్జములు లోపీంప(గా మిగిలినోఆ

కారస్థానమందు యకార ముచ్చరింపవలయును ఉదా వచనం నళణం వయణం

9౩ వపదాదియం దుండనిఖ మ థి థి భలకుముం దచ్చున్నలయేశల హర మాదేశ మగును ఉదా ; మఖః మహో, మేఖల మేహలా ఘ' మేఘః - మేహో థ నాఠః వాహో ధ సాధు? సావు: భభ సథా సవా

10 వపదాదియం దుండని టకారము డకార మగును ఉదా నేటః ఇతో విటవః విడవో

11 రకారమునకు ఢ కార మగును ఉదా కరః సఢథో కమఠః కమఢో

12 వ కారమునకు వకారము వచ్చును ఉదా కాపః సావో కపోల కవోలో

18 వకారము భకార హకొరము లగును ఉదా సేఫాలికా సేఖాలిఆ, శిహారిఆ

14. బ కారమునకు వ కారము వమ్భును ఉదా ఆలాబూ = అలావూ

15 కొన్నిచోట్ల క కారము*కు ఖ కారము మజికొన్ని చోట్ట ఛ కార రు కొరములు వచ్చును ఉదా శీణం భీజం షయః ఖజ భీద్యితి ముది

పైక

66 (ప్రాకృత భాషోత్పత్తీ

16 అవ్యాది ఛజ్ఞములలో నున్న క కారమునకు చృ కారమే వచ్చును గాని *ఖ రాదు ఉదా అత్ని అచ్చి

18 క్మ త్మ అను సంయు క్రములు ప కారముగా మాజణును ఉదా రుక్మం రుప్పం "ఆర్మా అప్పా

18 నామవాచకములయం దున్న స్క ష్య అను సంయు క్రములకు ఖ కారము వచ్చును ఉదా పుష్కరం పొక్టరం నిష్కం నిక్థం స్కంధః ఖంధో

క్షి (హస్వాకరమునకుం బరముగా నుండు థృ శ్చృత్స ప్ప అను వానికి చృ వచ్చును ఉదా థ్య పథ్య వచ్చ రథ్యా రచ్చ్భ్బా మిథ్యా - మచ్చా శృ పశ్చిమం వచ్చిమం ఆశ్చర్యం ఆఅచ్భేరం త్స ఉత్సాహ ఉచ్చాహో మత్సరః మచ్ళరో పృ అప్సరా అచ్చరా

£0 ఈ [కింద (వాణన ద్విత్వా్షరముల కీ యాదేళములు వచ్చును ఉదా ధ్య ధ్యానం రూణఐ మ్న నిమ్నం నిజ్ఞం జై జ్ఞానం ణాణం

౨1 వృ వ కారముగాను శ ష్టస్నహ్న ఫ్లా క అను ద్విత్వా తరములు జ్ల గాను మాజును ఉదా షృథ పుష్పం పుష్ఫం నిష్పేశః నిప్ఫేకొ ళ్న ల్లు (పశ్నః వట్లో స్ట ఎమ్జుు విజ్ఞూ కృష్ణః కజ్ఞో సన్న జ్యోళ్స్నా జొడ్డా, స్నాయుః ణ్తాత హ్న్న వహ్నిః వ్గ ష్దం శ్లష్టం సల్లం

విల జ్‌హ్య అనుదానికి రు అనియు హ్హా అను దాని స్థానమందు వి అనియు నాదేశము అగును ఉదా గుహ్యం గుళ్లో సహ్యః సజ్షో కష్టోరం కల్హారం, (వహ్హాదః వల్తాఓ

విశ కొన్నిస్టలములయందు త్వ థ్వ ద్వ ధ్వః అను వానికి యథా (క్రమముగా చ్చ చృ జ్జ శ్రి జనునవి యాదేశ మగును ఉదా త్వ జ్ఞాత్వా ఇచ్చా. (ఫక్వా సొద్చా థ్వ వృథ్వీ ఎల్బీ ద్వ. విద్వా౯ల విజ్ఞం ధ్వ మిధ్యా బకా

లశ ధూర్తాది గణ పరితములగు కబ్దములను విడిచి యితర పదముం యం దుండు “ర్త ఆన్సు దానికి టకారము వచ్చును ఉదా కైవర్తః కేవట్టో కత్తకః ఇట్టీఓీ ధూర్తాడి శబ్దములకు రాదు ఉదా కీర్షిః కిర్తీ ధూర్తః ధూత్తో

(పొకృతములు వర్ణవివర్యయము 6

మొదట వాల్దుంలో! గలిగిన పూర్ణ మగు స్వర సమీరణమునకు6 (29510112610%) దరువాత దీనికి. దోడుగా. ఐదముల మధ్యను సంభవించిన హళ్లోపమునకు. దగిన కారణము. భాషాచరి్యతమును బట్టి విమర్శింపంగా సి దిగువ [(వాయంబడినదియే ముఖ్యకారణ మని మన మూపహించుకౌనవచ్చును ఆర్యులు పాంచాలమునుండి బయలుదేజి వచ్చి (బహ్మానర్తము కురుష్నే్యేతము మొదలగు (పదేశములయండు ఖ్ధరవడిని త1షవాత నొక సంభుముగా నెర్వడిరి పాలీభాషను మాటలాడెడు నాదిమ నివాసు అగు నొకి జాతివారు వీరి సంఘములో గలిబరి ఒకటిగా నేర్పడిన యీ యార్య జ సంఘము తూర్పువైపు దక్షిణము వైపు వ్యాఎంచి కపుడు విజాతీయులయివ మజికొందఅతో. గలిఎకొనిరి ఈ సంఘములో నధమ జాతులవారు మాటాడు భాష నూతన జాతివారిచే నేర్నుకొణ! బడి పాలీభాషావస్థ చొందింపంబడి బుపుడు మనము (ప్రాకృత భాషలో, జూచు

• బ్ఞరూపములాగా నప[భంశదశక( దీబకొనిరాడినది. అశోకుని శాశనముం యందున్న (పొకృతభాషలో నిట్టి వర్ణవ్యత్యయి వర్ణలోపాదులు గొనరావు అశోకుని కాలము నొటికి; (కాష్చాతభావ లింత వృద్ధి బడయలే దని మన మనుకౌనవలెనా? అకోకుని కాలమునాందెకి6 (బొకృతభాషలు వృద్ధి నొందసాగినను నీ యార్య, సంఘములోని వారిలో విద్వాంసులగు వారు మాటలాడు భావలో నీ కాననములు (వాయబడియున్నవి కాని వీరిలో (గొత్తగా( జేరిన యధిమజాతి వారు సంభా షించు భాషలో (వ్రాయంబడినవి కావు ((కీస్తునకు. దరువాత ద్వితీయ శతక మందు నాణక్‌ (25110) లో నున్న వర్వత గుహయందు. ఇెక్కవిడిన [ప్రాకృత కొసనములలో వర్ష్యభంాది వైచ్చితిని దెలిపెడు నుదాహరణములు కొన్ని కానవచ్చుచుండుఎవలన నా కాలమునరు? (బాక్సతభాని లుత్పన్నము అయినవి గాని యవి (గ్రామ్యములుగా. బరిగణజింపంబడి యుపేక్షింప. బడిన వని తోంచుచున్నది వ్యాకరణ నియమములు

(ప్రాకృత వ్యాకరణములలో సంబంధింబన నియమ ములు

1 పాతృత భాషలో బు యీ * శ ఐ జొలు శప్పం దైన యచ్చులు శలవు

2 జ ఇళ ష స యిలు తప్ప దక్కిన హల్దు లున్నవి

68 (ప్రాక్సృత భాపోత్చ త్తి ఖి ఇిన్న వర్షీయము అగి వర్ష్ణముఅకు+ బరస్పర సంయోగము లేదు ఉదా త్య క్క క్య (క ల్క మొదలగువానికి “క్క యినియే రూప నగును

• స్వర రహితమయిన వ్యంజనము లేదు అనగా క్‌ 5 చ్‌ మొదలగు పొల్లులు లేవు

5 ఈ భాషలో ద్వివచనమును జతుర్డీ విభక్రియను లేవు చళుర్ధికి బదు లుగా వష్టీ విభక్తి వాడుకొనంబడును

6 సమాసమం దచ్చుల దీర్హమునకు (వాన్వము (వాస్వమునకు దిర్ణము వైకల్పికముగా నగును ఉదా అంతా వేఇ(ఆంతర్వేది),సత్తావెంసా (సప్తవింశతిః) కాన్ని చోట్ల డిర్ణము రాదు ఉదా జవఇఆణో (యువతిజనః మజికౌన్ని చో వి పిఠల్పము ఉదా పఈనారం పఖహరం ((వతిగృహం) ఇఈసో త్తం (నదీ(స్రోతః) వంధి ఏ

1 సంస్కృత వ్యాకరజోక్త సంధిశాస్త్ర మంతయు నీ (ప్రాకృత ఖ్లాషీలో వికల్స్బము అన(గా రెండు వదములకు సంధి వైకల్పికము ఉదా దహి

క్‌ రె ణి ఈసరో దోహీసరో (దథిశ్వరణ వాసేసీ వాసఇసీ (వ్యాసర్షిః)

ల *ఇ కారో కారముల కసవర్దాచ్చులతో సంధి కలియదు ఉదా విఆ(ఇవ) నుహుజం (మథూని) సవర్హాచ్చులతో సంధి కలుగును ఉదా పువావీసః(పృథధివీళ ఠి

ల! అచ్చు వరనుయి యుండగా ఎకార్‌ ఒకారములకు ఎంధిరాదు ఉదా జేవీఎఎక్ఞ (దేవ్యా అత), ఎటఎళ్ట (వకోఒ్యత)

ఉ అచ్చునకు ఉద్వ్యృూత్తాచ్చు పరమై యుండంగా సంధి రాదు హల్లు లోఎంపళగా మిగిలిన యచ్చున కుద్వ్యృత్తమని పేరు ఉదా జిసాఅరో (నిశాచర ఇచట “చర అనుదానిలోని చకారము భోఎంపంగా మిగిలిన అ కారమున కుద్వృత్త మని పేరు ఈ అకారమునకు *నిళా అనుదానిలో నున్న యంత్య “ఆ కారముతో జిసారో ఆని సంధి కావలెను అట్టు కాలేదు

5 త్రిబాదుల యచ్చున కచ్చువరం బగుచుండగా సంధి రాదు భవతి గళ్చరీత్యాడులు త్రిబాదులు. వీని *ఇ కొరముతో మజియొక ఇకారమునకు సంధి రాదు ఉదా హోఖ ఇహ (భవతీహ)

8 అచ్చున కచ్చు పరంబగునపుడు లోపము వైకల్సికముగా నగును ఉదా. తిసీసో శిఅనళసో ((శిదశేళ?), రాటలం రాఅఉలం (రోజకులల్ర తువోళ్ళం; శుహాఆథ్థం (కజార్థం) ఆంధారో అంధఆరో (అంధకార)

|

[ప్రాక్సృతములు వర్ణవివర్యయము 489

7 వదాంతమం దున్న వాల్దు లోఎంచును ఉదా జావ (యావక్‌) తాన! (కావత్‌)

8 పదాన్తమందున్న మకార న కారముల కనుస్వార మగును ఉదా జలమ్‌ జలం కమలమ్‌ కమలం (|

98 (శత్‌ ఉత్‌ అనువానిలో నంతమం దున్న త కారమునకు: లోపము రాదు ఉదా (శచ్ధా సద్ధా ఉన్నయం ఉణయం

10 అంతర్‌ నిర్‌ దుర్‌ అనువానియొక్క కొసరేవ కచ్చు పరంబగు నపుడు లోవంబు గలుగదు అంతరప్పా(అంతరాత్మా) జిరంతరం (నిరంఠరం దురుత్తరం (దురుత్తరం) /

11 విద్యుచ్భబ్దంబునకు;దక్కం దక్కి-న న్త్రీలింగ ళబ్జింబుల యంత్యవాల్లు నకు ఆకారాదేశం బఐగును ఉదా సంపద్‌ సంప వాక్‌-వాట (సరిత్‌ ఎరిఆ

12 జమ ఇ ణ న అనువానికి వాల్డు పరమై యుండంగా ననుస్వో రము వమ్చను ఉదా జ---పంత్తీ పజ్షీ మం-సంపా శమ్చూ ఇాకంచుడు కజ్బుకః అఎా-సంముహో. వణ్ముఖి న__చందజో. చన్టనః

12 శవనస లతో. గలిసఆయన్న చయచోరవశనగసలకు లి ఎము రాగా మొదటి శవసలకు ముందున్న వర్ణముల యచ్చునకు డర్ణము వచ్చును ఉదా య-పాసణ పళ్యతి ర.__--వీసామః - విశ్రానుః వ...-పీససఇ = విశ్వెలత ఇయ దూసానణో. దుళ్ళాసనః వ_సీసో. శిమవ్యః సం-నీనవో.. నిస్స్పహః నాము వాచకములు

పాలీభాషలో వలెనే (ప్రాక్సృతమందు ద్వివచనమును; జతుర్ధీవిళ క్రియు లేవు ఇందులో. దృతీయా బహృవచవ (ప్రత్యయము హి ఆనునది పాలీభాషలోని ల్లి అనునది లోపించినది ,ప్రావీన (ప్రాకృతభాషలలో లోపించిన పంచమవెభ బహువచన [పత్యయము తృతీయాబహువచన (పత్మయమగు “హి అనుదా: తోను సప్రమీవిభ క్రి (వత్యయకఘగు “సు అను వానితోను గభ్గి “హింతో సుంతో. అని చేయంబడినది

70 (ప్రాకృత భాషోత్పత్తి “దో* ఆని రూవాంతరము నౌొండినతో ఆనునది దు యనునది నామ వాచకములకు( బంచమీవిథ శ్ర్యేకవచన [(ప్రత్యయముగా( జేర్పంబడును ఇది శౌరసేసే భాషా్యకమము కాని దో దు అనునవి శౌరసేశీ పత్యయము లనియు ఓ ఉ లు (పథాన [ప్రాకృతభావలోని వనియు నాచార్య హేమచం[దుని యభి (ప్రాయము ఆతండు తో' అనునజి వకవచనమునకు బహువచనముసకు( గాడం బొదుపెన (పత్యయ మనియు ఓ ఉలు బహువచన (పత్యయము లనియు+ జఇప్పుచున్నాండు ద్విత్వము లేని సంగ్క్స్‌త భాషాళ ద్దములకు! గూడ6 (వాకృత ములో. గొన్నిచోట్ట ద్విత్వము గలుగును కావున త్తో ఆను రూపము ద్ధించి నడి దో దు ఓ ఊఉ అనువానికి బవంవచన బోధకత్వమును గల్పించటయం దువవ త్రి యేమన(గా సంస్కృతభావలో నీ “తో అను (పత్మ్యయముతో, గూడిన నామవాచకము ఏకవచనమును బవువచనమును గూడం జెవ్పును ఉదా (గ్రామత; ఆనునడి (గ్రామమునుండి (గామముఅనుండి యనికూడ యర్ణమిచ్చును సంస్కృత , కాషలో వృష్టేకవచన విభ్షి [వ్రత్యయమగు “న్య అనుదాని వికృతియగు సృ ఆనునది పాలీలోవలెన్నేయకారా నము ఆగు వుంలింగ నపుంసకలింగ నామవాచ కముల కన్నింటికి. జేర్చబడున్తు సంస్కృతములో వష్టీవిభకి బహువచన [వత్యయమగు “నామ అనుదాని 'వికృతిగూవమగు ణామీ” అనునది షష్టి విభ_క్రి బవువచన్యపత్యయము. ప్రాలీభాషలో వ్యవహరింపంబడు స్మా ల్రేక్ర మ్లాయనునది (సాకృళభాషలో నదృళ్య మయినది న్మ లేక మ్లియనునది “మ్మి యొక్కస్థానము నా(కమింవిఎది ఇదియను బుంలింగ నపుంసకలింగ నామ వాషకములకు సప్రమీవిథ శ్ష్యేకవచనముగా వ్యవవారింప(బడుచున్నడి సంబోధన (వథమావిళక్రి సంస్కృత పాఠీభాషలలో నెట్లో యథ యీ భాషయందు.గూడ్ష నని యెటుంగునడి [పాచృతభాషలో అవర్హాంతము అనియు ఇవర్ధాంతము లనియు వర్ణాంతము లనియ, బువర్ణాంతము అనియు వా_ంతము అనియు శబ్దము లయిదు తరగతులుగా విభజింపబడి యున్నవి అకారాంత వుంలింగ శబ్దములు 1 ఆకారాంత వుంఠింగముల (పథమైక వచన (పత్యయ మగు న్న అను దాని స్థానమందు ఓ వచ్చును ఉదా దేవన్‌ దేవో

(పాక్సాతములు వర్ణవిపర్యయము 7

9 [వథమా బహువచన (ప్రత్యయ మగు “జన్‌ ' ద్వితీయా బహువచన (పతృ్మయ మగు */శస్‌ పంచమ్యేక వచన (ప్రత్యయ మగు “జన్‌ వష్టీ బహువచనమగు ఆమ్‌” అను నీ (పత్యయములు లోపించి యంత్య 'అ కారము నకు డీర్వము వచ్చును

ఖు

8 ద్వితీయా విభక్తి (పత్యయ మగ అమ్‌ లోపించును

శీ కృతీయైక వచన (పత్యయ మగు టా” అను దానికి వష్ట్రీ బహ వచన (పత్యయ మగు “ఆమ్‌ ఆనుదానికి 'ణ కారము వచ్చును

5 స ప్రమ్యేక వచనమందు వషష్ట్యేక వచనమందు. దప్ప దక్కిన విభక్తు లన్నిటియందు, అకొరాంత శబ్దముల కొసనుండు అకారమున శేత్వంటు గలుగును

6 తృతీయా జహువచన [ప్రత్యయ మగు ఖిన్‌ అను దానికి “హి హిమ్‌ అనునవి యాదేళమగును

7 వంచమ్యేక వచన [పత్మయ మగు “*జ్రస్‌ అను దానికి బదులుగా తో, దో దు హి హిత్తో మొదలగునవి యాదేము లగును

8 పంచమీ బహువచన [వత్యయ మగు. భ్యన్‌ అను దాని స్థానమండు తో దో, దు హి హింతో సుంతో అనునవి వచ్చును

ర. జన్‌ అనెడి షస్ట్యేకవచన (ప్రత్యయమునకు “స్‌ అనునది యాదేశమగును

10 సప్తమ్యేక వచన (పత్యయమగు జీ అను దానికి ఐదులుగా ఎమ్మి అనునవి వచ్చును

అకారాంత శబ్దముల (పథమా ద్వితీయా తృతీయా విభక్తులు పాలీభాషలో వలెనే యండును కాని యిందులో! [బథమా విభ క్తికి ద్వితీయా విభ క్తికి నొక్క ట్రియే రూపము. పాలీలో వలెనే ఆయ అను చతుర్తీ విభక్తి _పత్యయము కొన్ని పదిములలో( గానవచ్చుచున్నది ,పైని6 చెప్పంబడిన (పత్యయములు గాక (ప్రావీన మగు పంచమ్యేక వచన (_పత్యయము మజియొకటి పాలీలో వలెనే బుందులో( గూడ గానవచ్చుచున్నది పాలీలో 'ఆహి అను (_పత్యయము వకవచనమందుః బహువచనమందు( గూడ జేళ్స బడును ఈ*ఆహి'"_వత్యయము

ణి (పాకృత థాషోత్ప త్తి సంస్కృత భావలో( దూడ * ఉత్తగాహి దశ్షిణాపహోొ అను శబ్దముల యందు( బంచమ్మ్యుర్థమందు? గానవచ్చుచున్నది ఇది తృతీయా ఐహువచన (వత్యయ మగు ర్లిస్టో క రీతిగా మాణిన దని మన మూహింపవలెను సప్తమ్యేకవచన రూపము షాలీలో వలెనే *ఎ అనునది అకారాంత పుంలింగ మగ్గు శద్రేవ శబ్దము వీకవచనము ఐపహంవచనము (ప దేవో దేవా ద్వి దేవం దేవే దేవా ”తృ దేవేణ దేవేహ్హి దేవేహిం వం దేవతో, దేవాట దేవాహింతో దేవాసుంతో, దేవాఉ, దేవా హి్‌త్తో దేవేహింతో ష్‌ దేవస్స దేవాణ, దేవాణం స దేవే, దేవేమ్మి దేవేసుం, దేవేసు సం దేవ, దేవో దేవా ఇదుద్నన్తముల అనగా ఇకారోకారాంతములను జస్‌ భిస్‌ భ్యస్‌ మప్‌ అను నీ (వత్మయములకు ముం దుంగెడు నంత్యి అ వర్ణమునకు డిరము వచ్చును జి ౨. (ప్రథమా బహువచన (పత్యయమగు జన్‌ నకు (జబగడద లకు ఓ కారము గాని శో అన్గు“ది గాని వచ్చును మఠి కొన్ని చోట్ల జస్‌ లోఎంచును ల్‌ తృతీయా బహువచన (వత్యయ మగు శన్‌నకు ణో వచ్చును వష్ట్యేకవచన ప్రత్యయ మగు జస్‌ అను దానికి “శో వైకల్సికముగా నగును శ శ తృతీద్టైకవచన (పళ్యయ మగు టా అనుదానికి ణా వచ్చును తక్కన దంతయు ఆకొారాంతములకు వలనే

[ప్రాక్సృతములు. వర్జవిపర్యయము బెల్ల ఇ కారాంత పుంలింగ గిరి శబ్దము [వ గిరీ గిరిఓ, గిరిజో ద్వి గిరిం గిరిజో తృ గిరిణా గిరీహిం | అలం వం గిరిదో 1! గిరిసుంతో గ్‌ా షష గింణో, గిరిస్స గిరిజ గిరిణం ఊఉ కారాంత పుంలింగ *గురు' ఈ బ్దము

ఏక వచనము ఐహు వచనము వ గురూ గురూట, గురుణో ద్వి గురుం గురుణో తృ గురుణా గురూహిం వం గురుదో గురుషింతో; ఇత్యాది ష గురుణో, గురుస్స గురుణం, గురణ స గురుమ్మి గురును, గుదసు౦ సం గురూ గురూట

ఇ కారాంత పుంలింగ ళబ్దము లన్నియు గిరి శబ్దమువలెను ఊకారారత పుంలింగ శబ్దము అన్నియు గురు శబ్దమువలెను ఉండును

|

1 బు కారాంత పుంలింగళబ్దముల యంతమం దుండెడి బు కారము సకల విభక్తి (పత్యయముల ముందజ “ల్తగ్ర ఆస్‌ మాజును అందువలన. బు కారా న్తములకు( గూడ ఆకారాంతములకు వలెనే రూపములుండును

2 ను అమ్‌ అనువాని ముందజం దప్ప దక్కిన సర్వవిక క్రి (సత్య యముల ముందజ నంత్య బు కారస్థానమంద వైకల్ఫ్సికముగా ఉకారమ్న వచ్భును అందువలన ఊ కొరాంత శబ్దములకు వలెనే రూపము లగును

గాత [పాకృత భాషోత్పత్తి 8 సంబోధన (వథమా విభక్రియందు కొస బుకారమునకు వై కల్పిక ముగా అ కార మగును ఉదా హేఎఆఅ హేఎఆర (హేఎతః ్సె 4 విభక్తి [పత్యయముల ముందర ఎతృ (భాతృ జామాతృ ళ ద్దిముల బుకారమునకు *ఆర అనునది నచ్చుటకు బదులుగా “అర అని వచ్చును భర శబ్దిము...-(పుం లింగము ) వ భళతారో భత్తుణో, భత్తారా ద్వి భత్తారం భత్తుజో, భత్తారే తృ భత్తుణా, భత్తారేణ భతారేహిం, భత్తుహిం వం _భత్తారాదో, భత్తుణో భతారహిం, భత్తుహింతో వష భత్మణో భత్తారస్స భత్తుణం, భతారాణం స _భత్తారే భత్తారమ్మి భత్తుమ్మి భత్తుసు, భత్తారేసు సం హే భత్తార హే భత్తారాః ఎతృ భ్‌ బ్దము వక వచనము బహు వచనము [వ పిఆ, పిఅరో పిఅరా ద్వి. పిఆరం, పిఅరో పఏీఅరే, పిదుణో తృ పిఅరేణ, పిదుణా పిణరేపాం పం పిఇరాదో పిదుణో పిఆరహింతో పిదుహింతో వష ఎఅరస్స, పిదుణో పిఆరాణం, పిదుణం స పిఅర్కే పిఅరమ్మి, పిదుమ్మి పిఅరేసు, ఎదుసుం సం హేపిఅర్మ హేపిఆ హేపిఅ, హేపిఆరా (ప్రాకృత (ప్రకాశ ,కల్చ్బలత మొదలగు (ప్రాకృత వ్యాకరణములయిందు ఇకొరాంత &ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దముల రూపనిష్పత్రిని గుటించి వేలుగా నియ మముబు విధింపంబడియుండలేదు గావున నట్టివానికి ఇకారోకారాంశ శబ్దములకు వలెనే రూసము లని [గహింవవలయును ఆచార్య పేమచంద్రు+డు క్విబంతము

[ప్రాకృతములు. వర్జవివర్యయము 75 లగు నీకారాం తోకారాంత శబ్దములకు సర్వ విభక్తులయందు (ాస్వము కలుగు నని చెప్పెను

శ్రీ లింగ శబ్దములు

కే శ్రీలింగళబ్ద నిరూపణము( (బ్రారంభింపక మునుపు స్రీలింగ (వత్య్మ యములు విచారింపంబడును అవి తజచుగా సంస్కృతభాషయందువలె నుండును

థి కొన్ని చోట్ల విశేషనియములు విధింపబడినవి,

౨ పాణినిచే స్రీలింగములకు టిడ్డాణఇ్‌ ద్వయనచ్‌ దమ్నబ్‌ మా(్రచ్‌ తయవ్‌ రక్‌ ర౭గ్‌ కజ్‌ కష్టరపః (4 1 15) అను సూత్రముచే విథింస(బడిన , జీ(ప్ర్పత్యయము (ప్రాకృతములో వికల్పము

8 జాతివాచకములకు. దప్ప దక్కిన శ్రీలింగశబ్దముల కన్నిటీకి జీష్‌ వైకల్పికముగా నగును ఉదా కాశీ కాలా ఇళ్యాది కుమార్యాదులకు నిత్యము కుమారీ

4 భాయా హరిదా శబ్దములకు జీష్‌ వైకల్పికము ఉదా ఛ్రావో ఛాహీ హలద్దా హలద్టీ

ళ స్వసృ దుపాతృ ననాందృ మొదలగు బుకొరాంత న్రీలెంగశబ్ది ములు స్వసా దుహితా మొదంగు రూపముల నొంది సాంస్కృతిక అకారాంక త్రిలింగ శబ్దములవంటి రూపములు గ లిగియండును

6 సర్వనామము లగు కమ్‌ యత్‌ తత్‌ మొదలగువాని స్తీలింగ రూవములయందు జీప్‌ వైకల్పికము ఉదా క్రీఓీ కొట

7 స్రీలింగిమందు జన్‌ +స్‌ అనువాని స్థానమందు ఉత్‌ ఓత్‌ ఆనునవి వైకల్పికముగా నగును [హాస్వమునకు నై కల్పికముగా దీర్హమగును

8 టా జన్‌ జి ఆను (ప్రత్యయము ఆత్‌ యక్‌ ఇళ్‌ లేక ఏత్‌గా మాజును ఈ (వత్యయము లాకారాంత నస్ర్రీలింగ ములయందు *“ఆత్‌ గా మాజప్స

9 స్రీలింగశబ్దముల కంతమం చుండు (హైస్వాచ్చు అన్ని విళక్తుల యందును దిర్హమగును

గి (ప్రాకృత భాషోత్చత్తి శర ద్వితీయైకవచన (పత్యయ మగు అమ్‌ అనుదాని ముందఆఅ త్రిలింగ నే బ్దముల కంతమందుండు డిర్దాచ్చు (హాస్వమగును శ! ఈకారాంత స్ర్రీలింగములయందు సు((ప్రథమైక వచన (పత్యయమా) ఇన్‌ ((వథమా బహువచన (ప్రత్యము) ళన్‌ (ద్వితీయా బహువచన (ప్రత్య యము) అను వాని స్థానమందు ఆకారము వచ్చును 18 ఆవ్‌ అను శ్రీయక్యయము జేర్చుటవలన( గలిగిన స్రీలింగ శబ్ద రూవముల చివరి “ఆ కారమునకు సంటోధనలో ఏ వచ్చును ఉదా సేమాళఠే 18 అఆ్యప్పత్యయాంతములు కాని ఆకారాంత న్ర్రీలింగ శబ్దముల కీ సూత్రము పట్టదు ఉదా హేఎడఉచ్చా ఆ కారాంత స్ర్రీలింగము. *లకా శబ్దము 1వ అదా లదా, లదాకు లదా&ఊ& ద్వి అదం లదా లదాఓ లదాపీ తృ అదాఎ్క, లదాఖ్య, లదాఆఅ లదాహ్‌ లదాహిం వం లఅదాదో, లదాఎ లదహింతో, లదసుంతో ష్‌ అదాఎ, లదాఖ అలదాఆఅ అదాణం, లదాణ స లదాఎ, లదాణఇ, లదాహ లదాసు, లదాసుం సం హే లదే లదాఓ ఇ కొరొంత న్రీలింగమగు బుద్ధి శబ్దము న బుద్ధీ బుద్ధీ, బుద్ధిఓ, బుద్ధిఉ ద్వ బుట్టిం బుద్ధీ, బుద్ధీ, బుద్ధిడ తృ బుద్ధీ, బుద్ధీక, బుద్ధీఆ, బుద్ధిఅ బుద్దీహ్‌, బుద్దీహిం షం బుద్ధీ, బుద్ధీఇ బుద్ధీహింతో; బుద్ధీసుంతో ష్‌ బుద్ధీ, బుద్ధీఖ, బుద్దీఆ, బుద్ధీ బుద్ధీణ౦; బుద్ధీణ స: బుర్గీవ్‌ బుదీళ బుడ్రీఆ, బుద్రీల బురీసు, బుదీసుం గ ధి 0 ఛి ధి ధి

[ప్రాక్సతములు శబ్దనివర్యయము 1 | తక్కిన ఇ కారాంత నస్ర్రీలింగమొ అన్నియు డిసివలెనే యని యెబుంగ వలయును ఉ కారాంత స్త్రీలింగ మగు థను శబ్దము వ్ర దేణు ధేణూ, ధేణూటఓ; థేణూడ ద్వి ధేణుం ధేణూ ధేబూఓ ధేణూటఊ త ధేణూఎ, ధేణూఇ ల ి ॥ ధేబూఆ, ధేణూఆ | ధేఖాహి ధేబూపాం వం ధేణూదో, ధేణూఖ, | ధేజూపొంతో, భీబూసుంతో ఇత్యాది ధేణూఆ, ధేణూఅ | ధేజూణం, ధేణూః న్‌ ధేణూవీ, ధేణూ2 ధేజూసు, ధేణూసుం సం దేణు, ధేణూ తక్కిన ఉ కారాంత స్త్రీలింగముల కీ గ్లేతిగానే రూపము అని యెజుంగు నది ఈ కారాంళ న్తీలింగము నదీ శబఖము ది 1వ నఈ, నఈఆ నఈట నఈతఆ ద్వి నఖం, నఈ నఈట, నఈఆ తృ నళఈఎ ఇత్యాది నఈహిం, నఈహే నఇదో ఇత్యాది నఈసుంతో ష నఈవఎ నఈణం, నఈణ నస న ఈఎ నఈసు;, నఈసుం సం నఖ, ఇత్యాది (క్క కారాంత శ్రీలింగ శబ్దము అన్నియు నిజ్జే

78 (ప్రాక్సత ఖాషోత్చ తి ఊ కారన్త త్రిలింగ ము వధూ శబ్ధము ఏక వచనము ౫ బహు వచనము (వ వహూా వహా వహూఓ ద్వి వహుం వహూ వహూటఓ ఇత్యాది తృ వహూఎ వహూఖ వహూహి, వహూహిం వం వవూదో, వహూఎ వహూహింతో వహూసుంతో ష వహూఎ, వహూఖ వహూణం, వహూణం స వహూఎ, వహూఖ వహూసు, వహూసుం సం వహూ ఇత్యాది బు కారాంత స్త్రీలింం ము మాతృ ళబ్దము (వ మాఆ మాఆః ద్వి మాఆం వమాఏ తృ మాఆఖ్క మాఆఅ మాఎహిం, మాఎపొ వం మాఆదో, మాఆఎ మాయాహింతో, మాయాసుంతో వ మాఆఖ, మాఆఅ మాఆణ౦, మాఆణ స మాఆఖ, మాఆఆ మాఆనుం, మాఆసు సం మాఆ, ఇత్యాది శ్రీలింగమగు గో శబ్దమునకు గావీ గాఈ అని రెండురూవముల్కు ౨లవ వీనికి ఈ కారాంత న్రీలింగములకు వలెనే రూపములు అకోరాంత నవుంనక లింగ శబ్దములు “1 (పధమావిభ క్ష్యేకవచన (పత్యయి మగు “ను అనుదానికి క్షు వచ్చును £ జన్‌ శన్‌ అనువాని స్థానమంమి ఇన్‌, ఇమ్‌ లేక ణి వచ్చును 9 నప్పంసకలింగ శబ్దముల కన్నిటికి సనందోధ (వథమా విభక్రి వత యము లోఎంచును

(ప్రాళ్సాతములు శబ్దవిపర్యయము 4 శారసేనీభా యందు జన్‌ శన్‌లస్థానమం దొక్క “జి అనుసది యాదేశ మగును అప(భంళభాషయందు జన్‌ ళస్‌లకు “ఇ వచ్చును 5్‌ సు (వత్యయముముందు సపుంసక లింగ శబ్దముల కంతమం దుండు ఇకారమునకు. గాని ఉకొరమునకు( గాని దీర్ణము రాదు అ కారాంత నపుంసక లథింగము.--కుల శబ్దము ఏక వచనము ఐఖహు వచనము వ కులం కులాణి కులాఇం కులాథ ద్వి కులం కులాణి కులాఇఖం కులొఇ సం హేకుంం దీనికి శేషించినరూపము లకారాంత పుంలఠింగీ శబ్దములకు వలెనే యని యేలుగ వలయును ఇ కారాంత నపుంసక లింగము.--దిథి శబ్దము థు దహిందహి దహిణి చహీఖం దహీ॥ ద్వి. దివం దహి దహిణి దహీఇ దహీ॥ణం శీషము పుంలింగము వలె ఉ కారాంత నపుంసక లింగము--మధు శబ్దము (వ మహుం మహు మహూణి మమూ॥ం, నుహూఖ ద్వి మహుం మహు మమహూజణి మహూ౯ఇం మహాఖ సం మహు శీవము వుంలింగము వలెనే హలంత శబ్దములు రాజశజ్ఞమునకు నాలుగు రూపములు కలవు దీనిలో నుండు జ కారము ఇ కారముగా మాణును సాంస్కృతిక రూప మగు రాజళబ్దిమ సప్తమీ విభక్తి యంద( [ఐథమాబహువచనమందుః దప్ప దక్కి.న యేక వచనములయం దంతట వాడుక చేయ(బడుచున్నది ఉదా రాఆ రాఆణో రాఆణం రజ్ఞా రజ్జో హలీ థాషలో నీ రూపము సవ్తమ్యేకవచనమందు షష్టీ బహువచనమందు. గూడ వాడుక చేయంబడుచున్నది. రెండవ రూపము 'రాజ అనునది ఇది (ప్రాకృత

80 (ప్రాకృళ భాషోత్పత్తి ములో “రాఅ అగును ఈ రూపము (పథమైకంవచనమందు. దపష్పృం దక్కిన విభ కల యేకవచన బహువచనము ఎయందు వాడణడుంచున్నది (వథమైకవచన బవవచనములయందు. ద్వితీయా బహువచనము తప్ప దక్కిన యన్ని విథ క్తులయందు( బాలీలోగూ6డ నీ రూపమే ఆకారాంత శబ్దములకువలెనే దీనికిని రూపములు రాఆ _పథమా బహువచనము రాఅం ద్వితీయైకవచనము రాఎ రాజ ట్వతీయా ఇహువచ*ము రాఎణ తృకీయైకవచనము కాజన్‌ అను ది మూడవ రూపము. ఇది (ప్రాచీన (ప్రాకృతభావలో షష పచనముగా ఐడుక చేయంబడుచున్నడి ఇపుడు నూతనభావలో. (బభమైకవచనమందు( దబ్బ నితర విభక్తులఅలోను నితర వచనములలోను “*రాఇన అనునది యుపయోగింపం ఐడును దీనికి గుణిన్‌ మొదలగు ఇన్నంతమైన శబ్దములకు వలె రూపములు, రాయుణో (ప్రథమా ద్వితీయా బహావచనములు రాయిణం డ్వితీయైక వచనము రాయిణా తృతీయైక వచనము రొజున తనునది నాబ్లవ రూపము రాఆణ అను నీరూస మన్నిఏభక్తులయందు నన్నివచనములయందు వాడుకొనంబడు చున్నడి ఈ శబ్దరూవము. పాలీ భాషలో లేదు కాని ఎత్తాణ అని యాత్మన్‌ శబ్దములో( గానవచ్చుచున్నది. ఆ భాషలో నిది తృతీయా సప్తమీ బహువచన ములయందు వ్యవహారింపంబడుచున్నడి _(వాకృతములో నన్ని విభక్తులయం దున్నడి ఆత్మనో శబ్దము ఆన్నంతమమున యితళ శబ్దములు (ప్రాకృతములో “రాజన్‌ ళబ్దమువలె రూపములు గలవి కౌరసేనీ భాషలో రాజ శబ్దమునకు “రాజం రాఅ ఆని సంజబోధనము ఈ శబ్దరూవము మహారాష్ట్రభాషలో లీదు శతృ [వత్యయనుల కంతమందు. అంత అనునది వచ్చును వానికి అకారాంత శబ్దిములకువలెనే రూపములు వర్‌ మళ్‌ మొదలగు 1పత్యయము ౦౦తమందు( గల శబ్దములు వంత మంత అని యగును కొస నుండెడు తక్కిన హల్లులు లోఎంచును “రాజన్‌ శద్దిము వీక చననము బహు! వచనము 1వ రాజ రాఆణో రాఆ 'హేమచం(చ్ర మతానుసారముగా అక్షాకాంత ప్ఫంలింగ శబ్దములకు వికల్చ ముగా అణాబేక మగును

[ప్రాక్సాళములు వర్ణవిపర్యయము 8 వక వదనము జవు వచనము ద్వి రాఅం రావ రాఆణో తృ రణా రాయిణా, రాఎహిం నం రాయాడో, రజో, కే! రాఆహింతో, ళు రాఆదు, రాఇణో ! రాఇహింతో ష రజో; రాయిణో, రాఅస్స రాఆణం, రాఇఖణం రాఅణ, స రాఅమ్మి, రాఎ, రాఇమ్మీ రాఎసు, రాఎసుం సం రాఆ, రాఆఅం ఇత్యాది “ఆత్యన్‌ శద్దిము వ అప్పా, అప్పాణో అహప్పాణాా అప్పాజో, అప్పా ద్వి అప్పాణ౦, అప్పం అప్పాజే, అవ్పణో తృ అప్పాజేణ, అవృణా అవ్పజేహిం), అప్పేసొం వర అప్పాణా&, అవ్పణో | అప్పాణాహింతో, అప్పాఓ, అప్పాదొో | ఆప్పాషింతో వష అప్పాణస్సః అప్పణో అప్పాణాణం అప్పాణం స అప్పాణమ్మి; అప్పె అప్పాజేను, అప్పేను యువన్‌ (గావన్‌ (బహ్మన్‌ ఇత్యాది శబ్దముల కాత్మ శ బ్దము వలెనే రూవములు (పొకృతకల్పలతికా మళానుసొారముగా భవత్‌ కగవత్‌ శబ్దముల యొక్క- యంతమం దున్న త కారము లోపించి (వథమ విశ క్షేక వచనములోను ఎంబోధన (ప్రథమైవచనమందును అనుస్వారము వచ్చును ఉదా భవం. (భవాన్‌), హేక వం( హేభవన్‌ ) భఆవం(థగవాన్‌) హేనఅనం (హే భగవాన్‌) శారసేనీ భాషలో నీ నియమము నుఘవచ్చజ్ధమునకుం గూడ. కెల్లును (వథమా విభ శ్షేక వచనమందు “దుర్వాసన్‌ శబ్దము దుర్వాసా ఆని యగును (ప్రాచ్యవాషలో భవచ్చబ్ధి స్రీలింగ రూపము *భోది అని యగును వైవి 6

8కి (ప్రాకృాళ ధాషోత్పత్తి నర్వనామ శబ్దములు (పాకృతములో సర్వనామములతో సంబంధించిన పాధారణ ౧౮౧౦ల ములు లేవు నియమము లన్నియు విశేష స్వభావము గానే “నవచ్చుచు” వి ఆదన్త సర్వనామ శబ్దములసు సాధించుటకు. గొన్ని సాధారణ నియమఎఎయి గలవు అవియే యిచట [వాయ(బడుచున్నవి 1 పఫుంథింగమందు సర్వాదుల జన్‌నకు ఎ కారము నచ్చును లి బర్వాదిగణ పరితము లగు సర్వనామము లకు థిగ నపుంసం ములలో “ఆష్‌ అనుదాని స్థానమందు *“ఏల్సమ్‌'" అని యగను “జి అను దానికి ణ్మమ్‌ మి త అనునవి వైకల్సికముగా వచ్చును నర్వ విశ్వ ఉభ ఉభయ డతరీ డతమ ఇతర అశ్య3ర ఆ్వక్‌ త్వ నేమ సమ సీమ త్యద్‌ యద్‌ ఏతద్‌ ఇదమ్‌ ఆం ఏవ యువ్మళ్‌ అన్మద్‌ భవత్‌ 8మ్‌ ఇత్యాదులు సర్వాదులు పుంలింగమగు సర్వ శస్దము వక వఛనము బపు వచనము (వ సవ్వో సవ్వే ద్వి సవ్వం సవ్వే తృ సవ్వేణ సవ్వేహిం వం _సవ్వదో, సవ్వతో సవ్వేపాంతో ఇత్యాది ష్‌ సవ్వస్ప సవ్వేణ౦, సవ్వాణం స _సవ్వన్మం, సవ్వమ్మి, సవ్వళ్థ, సవ్వహిం సవ్వేసు, సవ్వేసుం సర్యాదులకు న్ర్రీలింగమందు. అకారాంత న్ర్రీలింగ శబ్దములకు వలెను నపుంసక ములకు అకారాంత నజుంస కములకు వలెను రూవములని యజు౦గునది విశ్వాడి శబ్దముల కీ విధముననే రూపము అగునని యూపాంచుకొనవంయును అప[భంళ భావషయందు సర్వ శబ్దమునకు “సాహు అని రూప మగును

(ప్రాక్సృతములు వర్ణవిసర శ్రియము 8కి పుంలింగ *యత్‌ శబ్దము ఏ౪ వచనము బహు వచణము ॥ జో జే ద్ర జం జే తృ జీ జీణ జేహిం పం జో జదో, జమ్హా, జాకీ జాహింతో, జూాసుంతో, య్య జస + జాణం, జేఎం స జళ్ళం ఒమ్మి జహి౦, జక్ట జేసు ౧ చృద్ది స్రీ ;ంగమందు. ఆమ్‌ (షష్టీ బహువచనము) తప్పం దక్కిన పన్న వివక్తులమిందు జీ వైకల్పికముగా నగును ఉదా జీజీయా ఇత్యాది ప్పంలింగ *ఠత్‌ శబ్దము ద్ద తం ణం తేదే త రేణ తిణా బేణ తేహిం జేహిం, తాహిం పం చత్తో, తదో, తా, తన్లూ, తాపీ తాహింతో ఇత్యాది ష శాస స తస్స తాణం, తేసీం, సి, దాణం స తన్బం, తమ్మి తళ్థ తహిం తేసు ఇత్యాది తచ్చబ్దమునకు న్రీలింగ (పథమైక వచనమందు 'సై అనియు నపుంసక ముందు తం ఆనియునగును ఏతత్‌ శబ్ద పుంలింగ రూపములు తృ వదిణా, ఏదేణ, ఏణం ఎతేపిం, ఏదేహిం, ఏఏహిం వం వత్తో, ఏత్తావో, ఏఆవో ఏజేహింతో, ఏతేసుంతో ష ఏఅస్ప, ఎదస్సః "సి సిం, ఏఏంం, ఎదాజం | స ఆయమ్మి వత్త, ఇఅమ్మి; ఖి జ

ర (ప్ర్ర్ఫ్బాశ భాషోత్పత్తి అద ళబ్ధ పుంలింగలింగ రూపములు ఏక వచనము ఐహు వచనము బ్ర అమా అమూణో త్వ అము౦ అమూజే తృ అమనుణా అమూహిం వం అమూఓ అమూడి అమూహింతో వష అముణో, అముస్స అమూణం స అమున్బ ఆయమ్మ, ఇఅమ్మి అమూను ఇదం శబ్ద పుంలింగరూవములు చ్వి ఇమం ణం ఇమే తృ ఇమిణా, ఇమేణ జేణ ఏహిం, ఇమేహి౦, జేహిం వం ఇదో ఇమాదో ఇత్తో ఇమేహింతో లే అస్ప ఇమస్ప, శ్శ కఇమాణం, ౧౦ స _అస్పిం, ఇమస్సిం ఇహ, జీ వసు “యవ్మశ్‌' శబ్ద రూపములు [వ తునుం తం,తుం,తువం,తుహ. తుజ్యతున్హ తున్హే, తన్నే తుహ్మే ద్వి తం,తుం,తువం, తుమం, ౧ ఈుహ, తుమే, తుఎ | వో,రుక్షే తుజ్మ్యతున్హే,తుహ్మే త్స తుమం తుమక్కతుమఎ,తుమే, 1 తన్హేహిం, తుహ్మేహిం, తుమాఇ,దేతేేతఖ,తుఎ. | ఉన్లైహి, ఉజ్తే హి, తుబ్లేహి, తోతఇతో,శువతో,తుమతో ౫ గ” ల ల త ఫం త్‌తఇత్‌ ,ఈువత్‌ ,తుమల్స్‌ తునాహింతో, తుజాహింతో తుజ్ఞతోతున్ల తోతుహతో [1౫ య్శి తుమషాంతో ి

[ప్రాక్సృతములు వర్ష విపర్మయము 85్‌ వక వచనము ఐహు వచనము వష తుహ తుజ;తుమ్మ,ళుఇ తు,తె)వో భేతుబ్ష్యణ, తహోణ తువాణ, తున్హ్కతుపాతువం తువ తమ, (రాణ, తుమాణ, తువొణ, తుమ, తుమాఖ, తే తుహ్మ 1. ఉన్హాణ ఇత్యాది స తఇఖ,తఎ,తుమఎితుమే,తుమాఖ,” తును, శున్హేసు తుహ్మెస్సు తుమ్మి, తుమమ్మి తువమ్మి (చతసు తుమసు, కుహేసు తువామ్మి తుక్ష మ్మ్‌ ఇత్యాది ॥ కొత్యాది మాగధీ భావషయందు యువ్మచ్చటబ్దిమునకు తుష్పం తుని అని రెండు రూవము లాదేళముగా వచ్చును శారసేనీ భావయందు యుష్మత్‌ శబ్దరూపములు [వద్వి తుమం తున్దే వం తున్హాదో తున్హాహింతో న! ఎట స తబ శున్లేసుం అవ[భంళ భామషయందు “యవ్మత్‌ొ శబ్ద రూపములు [వ తుహ తున్న, తున్హాఇం ట్వి తఖం వ$ం తున్నైహిం, తుము వం తఉహోంత, త(దువోంద, (ఆమిస్న్మ్యె్టం తున్హహం, సుు (తున్హాసుం) | కిం శబ రూపములు (పుంలింగము) టి ద్వి కం క! తృ కిణా, కేణ శేహీం వం కీఖో కీస్క, కన్హ, కత్తా, కదో శేహింతో ఇత్యాది ష కాస కస్స కాస, కేబ౦, కాణ౦ స కహిం, కబ్సం, కమ్మి, కత్ధ శేసు ఇత్యాది మర

86 (ప్రాక్సత భాషోత్పత్తి కాహే కాలా కఇఆ అను రూసములు కాలార్థము*ందు వాడుక చేయం బడును ఆస్మత్‌ క ద్ద రూపములు ఏక వచనము బహు వచనము [వ ఆహం అహమ్మి అమ్మి గె భే వఅం, అమ్హ్మ అమే అన్హా, అన్ని హం ఆహళఅం, మ్మి | మే న! ద్వి జేణం, మి, అమ్మి అన్హ్య 0౦ | మం, మమం, మిమం, | అనె, అనా, జొ, జే, అన భ్‌ ట్‌” యా అహం తృ మిమే మమం, మమఎ, ౫ మఎ మమాణ మజ ర కప్‌ అన్హ అన్హాంహి ఇణో, మఆ | పం. మఖత్తొ, మవుత్తొ, మత్తొ, మ] మమత్తా, అన్హత్తో, మమాహిం వాత్తొ, మహ్యతా మఖదో, | తో, మమాసుంతో, మమే మమదుహి ఇత్యాది | సుంతో అన్హైహింతో మే, మమ హ్‌ వష కి మళ, మహ మ” జే, జొ, మహ్య అమ అమం, హం మహ్య, మహ్యం, 1 నా బా | అమ్మే మమ, అహ్మాణం అమ అమం |! వ్‌ య్‌ ట్‌ శౌరశేనీ భాయందు 'అన్మత్‌” శద్దరూపములు (వ ఇహ ఆహం అమే వయం చ్‌ మం అమే బ్‌ తృ మఎ అమేహిం మౌ

(ప్రాక్కళముణ వర్ణవిపర్యయము 8 వక వచనము ఐవు వచనము వ మే, మమ, మహ అమ్హ అమ్హాణం స మఖ, మఎ అహ్మెసు మాగథధీ భాషయందు అవాం అనుదానికి వాగే వాకే అను రూపమ్లు ల్లాదేశా మగును అప[భంళ భాషలో “అస్మళ్‌ శబ్ద రూపములు [వ హ4ఉ అమే అమ్హణ ద్వి మణ అమ్మే అమ్హఈ తృ మఖ అమ్హేహి వం మహు మహ్య అమ్హైహింతో షమ మహు మహ్యు అమ్హుహే వ మః అమ్హాసు ద్వి శబ్ద రూపములు దోణి, వేణి దుణి,విణి తృ-దోహిం, దోహి, విహి వం-దోహింతో, గ శ వేపింతో, ష-దోణవాం, దోణం, వేణజం సందోను వేసు (తి క్ల రూపములు (వ-తిజి, ద్వి -తిణిి తృ-తీహిం వం-కీహింత్కో ష-తిణం, స-ఠతీను చతు శబ్ద రూపములు 1వ-చత్తారోొ, చఉరో, ద్వి=చతారో, చఉరో, చతారి, త్యం వఊిహిం, పం-చఊహింతో, వష_చఉణ 09 స=చడఉరు యౌ

గ (ప్రాక్సుళ భాషోత్ప త్రి సంభ్భృావాచోములగు శబ్దము లన్నియు ఆకారాంతముల వలెనే విభక్రి రూపము9( గలిగియుఐడును పంచశబ్దమునకు స్రీలింగమందు “బ్రవ అని రూప మగును తిజ్‌ అంతములు 1 క్యజ్‌ యజ్‌ మొదలగు (ఎత్క్మయములను గుజించి యీ (ప్రాకృత భాషలో విశేషనియమములు లేవు హేమచం్యదుండు మాత్రము క్యజో్యోరలుక్‌” క్యజ్‌లో యకారము లోఎఐఎచు నని చెప్పెను 8 సంస్కృత భాషలో ధాతువుంకు భ్వాది ఆదాది జహోత్యాది ఆను గణ భేద మున్నట్టు [ప్రృాతములో లేదు. అన్ని ధాతువులు నేక రూపముగా సివృన్న మగును శి ఆత్మనేపది పరమ్మైపది భేదము లేదు వ రమానకాల [వత్యయములు [వ పురషము ఇ ని నై ఇరే మ పురషము నబ ఇత్ధా, హ ఉ పురషము మి మ్కీము మా కీ అకారాంతము లగు నాత్మనేపది ధాతువులకు( [ఐథమ పురుష మధ్యమ పురువలయందు ఇ ౧ అను వానికి బదులుగా యథాసంఖృముగా ఏ సే అనునవి వైకల్పికముగా నాదేళమగును ఉదా తువర ఎతు రసే (ర్వరతె త్వరస్పే క్‌ ఉత్తమ పురుష (వత్వ్యయ మగు మి అనునది పరమగు డకా రొంతధాతువుల య కారమునకు వైకల్పికముగా ఆారము వచ్చును ఉదా హసామి హసమి ఇత్యాదులు 8 మో ము, మా అనునవి పరమయినపుడు ధాతువుయొక్క కొస యకారమునకు *ఇ గాని “అ గాని వచ్చును ఉదా హబమో హసామో హణము వాసేము ఇత్యాదులు

(ప్రాకృతములు. వర్ణవిపర్యయము 89 అకారాస్త భొతువులకు వర్తమాన కాలనుందు

భణ ధాతువు రూసములు

వపు భణఖఇ, థకణఎ భణన్సి, భణన్నె; భజీరే

మ పు భణణం, థణసె భణ, భజిక్థా

ఉ ప అణామి, భణమి భణామో, భణిమో, భణేమో అస ధాతు రూపములు

[వపు అచ్చ, అక్థి అచ్చంతి, అత్టి

మ పు య్య అచ్చం అత్ధి అక్థి అచ్చిక్టా అచ్చహ

ఊఉ పు మ్ల అత్థి; అచ్బామి మ్డో మ్ల ఇత్యాది

7 అ కారాస్త ధాతువుల కన్ని వచనములయుందడు నన్ని పురుషముల యందు౯ (బత్యయములకు మాలుగా లజ్‌ లిజ్‌ లిట్టలయందు పిఎ హిఆ అనునవి వచ్చును ఉదా కాసీ కాహీ కాహీఆ (అకాషి౯త్‌ అకరోత్‌ ఛకార ఇక్వాది). రాణ రాహీ గాహీఆ (ఆస్థాత్‌ అతిష్టత్‌ తస్థా)

8 హలంత ధాతువులకు భూకార్థకముల యం దనంగా అజ్‌ ఏజ్‌ లిట్టులయందు. ఇయ అనునది వచ్చును ఉదా గేజ్జేఆ (అ(గ్రహీక్‌ అగ్భహ్హాక్‌ జ(గాహృ

9 అన భువి యను ధాతువునకు భూతార్థమందు అణా రహేనొ అనునఎ వచ్చును

భవివ్యత్తుళోం జేర్పంబడు తిప్‌ మొదలగు (వత్యయములా కీ డిగువ. [వాబన రూపములు వచ్చును వపు ఇహి హిన్సి హి న్లేహిరే మప హిం హిచ్చ, హ్‌హ ఉ పు పామి, వోమి, స్వామి, స్మమ్‌ హిస్సా హిహా

లృట్టులో *భూధాతువు రూపములు (వపు హోహిఖ్య (భవివ్యతి గెవోహి ని (భవివ్యన్తి, భవితావ్రా || భవితారో వా)

శి0 (పాకృత భాషోత్పత్తి హోహిత్తా హోహిహ మ వోహిహి (భవివంసి " మప (భవివ్యసి) | * భవివ్యథ) ఉ పు వోహిమి వోస్పామి | వోవామో హోస్సామో, వోస స్పం (భవిష్యామి) / (భవిష్యామః) భధపు కాహిణ, (కరిష్యతి, కర్తా ]కాహి ని (కరివ్యని, కరారః, ఎటు పు కాహిసి, (కరివ్యణ) కాహిక్టా (కరిష్యథ) ఉ పు కాహం౦, కాహిమి కాఇఖమో , 'హస ధాతు రూవములు ॥ప పు హసిహి హణహిని “మ వ్వా పాుహిబ హణహిత్ళా / త్త పు హాన్ఫం హంస్సామో, హసివోమో // “శు ధాతు రూవములు ధ్ర ఫు సోచ్చి సోచ్చిహిఖ గె సోచ్చిని, సోచ్చిహి న్లి ఖ్‌ ((శోవ్యతి) | (శోమ్యంతి) మవు సోల్ఫిని, సోచ్చిహిసి ౧. / క గె సోచ్చిమో, సోచ్చిపామో “క్కి పు సోచ్చమ్‌ (శోష్యామ్రి 1 (ళోష్యామ) " లోట్‌ విధిలిజ్‌ (నవు ఉ న్తు మపు స్తుహీ హ్‌ ఉప ము మో “బాసి ధాతు రూపములు [వ పు హసడ (హసతు, వసేత్‌) | వాసేయు) క్‌