Telugu Prahelika prapancham - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

బామ .... ప్రహాలికా ప్రపజ్వమ్‌ క్తా, . సూరపనేని వేణుగోపాలరావు . | వ వ శ క ట్‌ శ్రీరాములు శరీ, [1 3ళల46]/ శీ విశ్వవిద్యాలయుం

(పహేలికా (ప్రపజ్బమ్‌ు ఆఖ్యాత, వ్యాఖ్యాత సూరపనేని వేణం గోపాలరావు పొట్టీ (శ్రీరాములు తెలుగు విశ గనిద్యాలయం 'పైదరాబాదు 000

'ాుతుముటంపక ననుట లయ ల్సా న్‌ 24% 1722480022 820 (ప్రచురణ సంఖ్య : 208 ప్రథమ ముద్రణ : 2000 ప్రతులు 500 ణే గం జ్ర (4 క గ్ర వెల- రరా. 70/- టో! ళ్సి/ | శ్రుతులకు : (€ ౮ డైరెక్టరు, పబ్లికేషన్‌ డివిజన్‌, పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, అలితా కళాక్షేత్రం, పబ్లిక్‌ గార్డెన్స్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 004. ణి చా జా (ఈ (| 6౫౦1 స్తైర్లరర్సి +) ము్యదణ ; న్‌ స్‌ లో వినాయక్‌ ఆర్ట్‌ (ప్రింటర్స్‌ యా బస్‌డిపో ప్రక్కన, దుర్గానగర్‌, దిల్‌సుక్‌నగర్‌, హైద్రాబాద్‌ - 500 060. ఫోన్‌ - 40456668 15వ 0. 81-86073-47-7 క్ష

ఆచార్య ఎన్‌, రోప్‌ వొట్టీ శ్రీరాములు వెలుగ వేళ్ళ 'వీద్యాణయం ఉపాధ్యక్షులు పహ్రైదరాబాదు తెలుగు భాషాసాహిత్యాలు, సంస్కృతి, చరిత, లలితకళలు జానపద గిరిజన “కొం వంటి బహుముఖీన అంశాల వికాసం కోసం ఏర్పడిన సమున్నత విద్యాసంస్థ పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, ఈ లక్యాన్ని సాధించటానికి (ప్రధానంగా బోధన, పరిళోధన, (ప్రచురణ అనే మూడు మార్గాలను అనుసరిస్తున్నది (గంధ శుచురణ (కింద విశ్వవిద్యాలయం కావ్యాలు, విజ్ఞాన సర్వస్వ సంపుటాలు, నిఘంటుచ్చులు, మూండలిక వృత్తిపదకోశాలు, భాష, సాహిత్యం, సంగీతం, నాట్యం, నాటకం, లలితకళలు, జానపద గిరిజన విజ్ఞానం, చరి్య(త, సంస్కృతులకు సంబంధించిన (ప్రచురణ లు, అనువాదాలు వెలువరిస్తున్నది. పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ (ప్రచురణలు ఆశీప పారకాదరణను పొందుతున్నాయి ఈ (పచారోద్యమూనికి సాధనవే (గ్రంథ (ప్రచురణ . ఈ (ప్రదురణ కార్యవ్రమానికి అనుగుణంగా, ఈ విశ్వవిద్యాలయం యిప్పటికే ఎన్నో (పముఐ (గంధాలను (ప్రచురించింది. వ్యాఖ్యా(సనంతి శిర్షికన సుప్రసిద్ధ పండితులచే ప్రాచీన కావ్య (ప్రబంధాలకు వ్యాఖ్యానాలు రాయించి (ప్రచురించే (పణాళికను చేపట్టింది. ఇప్పటివరకు ఈ (పణాళికలో కుమోర సంభవం, కాశీఖండం, శివరా(ి మహత్యం వంటి (గ్రంధాలను వ్యాఖ్యాసహితంగా ముద్రించింది. వేలుగంలో (ప్రసిద్ధి పొందిన (ప్రాచిన, ఆధునీక (గ్రంథాలను ఇంగ్లీషు , హెందీ భాషలలోనికి అశుపాదం చేయించి (ప్రచురించింది. “తెలుగు కథి" అనే సేరుతో, పతి సంవత్సరం వెలువడే-ఉత్తను కథలను ఎంపిక చేసి తెలుగు సంపుటం తయారు వేయడమే కాక ఆ సంపుఖాన్ని ఇంగ్లీషు, హింది బాషలలోకి అనువదించి ము(ించే తార్య[క్రమౌన్ని చేపట్టింది. తెలుగు కథ - 1885 వూడంు భాషల సంపుటాలూ వెలువరించడం జరిగింది. తెలుగులో విజ్ఞాన సర్వస్య సంపుభాలను తయారు చేయించే కొర్యత్రనముంలో “విశ్వసాహితి' న “ోహిస్తరీ అండ్‌ కల్చర్‌ ఎఫ్‌ ది ఆంధ్రాస్‌" అనేపేరుతో ఆంగ్లంలో ఒక సంప్పుబాన్ని (ప్రచురించింది బాషాభివ్యద్ధి కృషితో భాగంగా తెలుగు భాషా లే!

చరిత్ర, (దావిడ భాషలు అనే (గ్రంథాలను పునర్ముద్రించింది. ఆం్యధ(పదేశ్‌ (పభుత్వ సాంఘిక సంకేవుశాఖ సహకారంతో డాక్టర్‌ వి.ఆర్‌. అంబేద్కర్‌ రచనలు, ('పసంగాలను పది సంపుటాలుగా (ప్రచురించింది.

తెలుగు వారికి మంచి పరిశోధన పిక లేని కొరతను *వాబజ్మయి' తీరుస్తుంది.

“షహీలికా ('ప్రసంచరి (గ్రంథానిక ఆఖ్యాత, వ్యాఖ్యాతగా సాహిత్యగక సూరపనేని వేజుగోపాలరావు గారు వ్యవహరించారు. వీరు గుడివాడలోని అకి. _ నాగీళ వైరరావు కళాశాలలో తెలుగు లెకరర్‌గా బహుకాలం పనిచేసి పదవీ విరమణ చేశారు.

(పహేలికా (పపంచం గ్రంథంలో సంస్కృతం, హింది, ఆంగ్ల, తెలుగు భాషల పొడువు కథల్ని తులనాత్మకదృష్టితో పరిశీలించారు. (ప్రహేలికలనగా గూడార్థం గల పద్యం లేదా అలాంటి ఒక రచన అని అర్ధం. వేదాలు, ఆరణ్యకాలు, ఉపనిషత్తులలో (పహేలికాది చిత్రాలంకారాలు ఉన్నాయిని, ఆ తరువాతి కాలంలో దండి తదితర అలంకారికులెందరో వీటిని (సస్తుతించారని రచంఎత వివరించారా. వివిధ విషయాలను అనుజంధించి (పహీలికలను రకరకాలుగా వింగడించి వాటిని గ్రంధస్థం చేశారు. నానార్థ పహేలికలు క్లిష్ట (పహేలికలు, విపరీతార్థ, సామాన్య (పసహేలికలు అంటూ తెలుగులోని (పహేలికల్ని వర్గీకరించారు. (గ్రంథం చివరలో సంస్కృత, తెలుగు శ్లోకాను(క్రమణి కను కూడా ఇచ్చారు, ఎంతో (శ్రమకోర్చి (గ్రంథాన్ని రచించిన థ్రీ సూరపనేని వేజుగోషాలరావు గారిని అభినందిస్తున్నాను.

ఈ [గంథం పారకుల ఆదరాభిమానాన్ని చూరగొంటుందని ఆశిస్తున్నాను.

' తేది ; 20-2-2000 ప్టాదాబాదు నా గ్‌ర్తెలిల (ఆచార్య ఎన్స్‌ గోప్పి క

మయున్సుజె

భాషావాహీనిలో సుకవుల కవితామృతాలు, తీరుతీయములు, ప్రబంధ రరాపాల్గ్లోనే గాకా చాటుక్తులుగా, ముక్తకాలు (ముందు వెనుకల పద్యాలతో “అంబంధలేని స్వతంత్రపద్యాలు) గా కూడ ముందుకు దూకి వచ్చాయి. సాహిత్య వీద్యోవిశార దులగం సండిళతులు కొందరా, అన్యాపదేశంగా, అల్పాక్షరాలతో అనల్పార్థాలనందిస్తూ, క్రీడా గోష్టి వినోదాలలో, పండిత పామర జనానికి కాలక్షేపాన్ని కల్గించడవేంకాక, శబ్బాధికారాన్ని, పూరాణేతి హాస విషయాల నెన్నింటి నో, చెప్పకుండానే వారికి తెలియకుండానే చేరువకు తెచ్చారు.

స్వపాండిత్యప్రకర్ష తో, పరుల నోళ్లు వయూయించాలనుకొంటే నా “చిత్రరత్నాకారా న్ని కంరస్టం చేయాలన్నాడు చక్రకవి సభామధ్యంలో నిలవాలన్నా మాట్లాడాలన్నా “విదగ్ణముఖమండనంః చదవక తప్పదు అన్నారు థర్మదాస సూరి. ఈ వరాత్రం కూడ రుచిచూడలేని పండితమ్మున్యునికొక సమస్కారం వాని అజ్ఞానాంధకారాన్నెవడు పోగొట్ట గలడు? భాస్కరుడైనా, బైటఉన్న చీకటిని పోగొట్టగలడు గాని, అంతర్గుహమగు తమస్సును పోగొట్టగ లడా? అన్నాడు మరొక మహానుభావుడు.

మెదడుకు మేతనందించి, ఆలోచనల్ని ్రీరిపించి, తెలివితేటలకు సానపట్టి, ఉక్తి పుక్రోత్యుక్తులతో, శ్లేష-వక్రోక్తులతో, విద్యావైశారద్య ప్రాభవాన్ని చమళ్కార చందన చర్చితంచేసి, చేతో మోదం కల్గించాలంటే, శబ్దాధికారంతో పాటు సమయస్నూర్హినందించాలంటే, చిత్రలంకారాలతో పాటు, ప్రహీలికాదులను కూడ ప్రత్యహం పరించాలంటారు పెద్దలు. దిగితేగానిలోతు తెలియచు ఒడ్డున గూర్చుండి _స్రపికగా, ఓపినన్ని రాళ్లు విసిరితే ఏమి తెలుస్తుంది. 1. క్రీడా గోక్టీవినోదాలలో, ఇలులను వ్యామోహపరచి, చెప్పదలచిన వారికి మాత్రమే తేల్పుటకీ ప్రహీలిక లెంతో ప్రయోజన కారులన్నాడు దండి కవి వస్తుతఃపోరాటాలు, కోరికలు మొదలై నవి సమాజానికి నష్టం కల్గించే చిత్త ప్రవృత్తులే. అయినా, వానిని క్రీడాదుల్లో సమన్వయిస్తే, ఉదాత్తా తాతాయంటారు. మానసిక శా(స్త్రవేత్తలు, కనుకనే, దేశవిదేశ ప్రభుత్వాలన్నీ ఎంత ఖర్చైనా, (క్రీడలను ప్రోత్సహిస్తున్నాయి. ఈ క్రీడలతో శరీరసొష్టవం ఉదాత్తభావనలు పెంపొందినట్టు, ప్రహిలికలతో శబ్దసొష్టం, ఆలోచనాశక్తి ఆసక్తి, జిజ్ఞాస, ధారణ, సమన్వయ శక్తులు

ఇ

సమ(గ్రమౌతాయి. గనుకనే, మనస్తత్త్వశా(స్త్రజ్ఞాలద్దాని నూహించి, అనాడే “క్రీ డగోప్సీ వినోదేషు...? ఇత్యాదిగా విశదీకరించి, నేటివారి కాదర్శ భుతులైనారేమొ? కనుకనే, స్పర్థయా వర్టతే విద్యా (పోటిలతో విద్యాభివృద్ది జరుగుతుంది) అన్నారు. పోటి యేలేకపోతే, ఎక్కడవేసిన గొంగడి అక్కడే ఉంటుంది. పూర్వాస్థాన సభా గోష్టులలో, ప్రహసనాల్గ్లో కూడ ప్రత్యేకంగా '్రహీలికారూప ్రశ్నలనే చేసేవారు వాని, నర్భంచేసుకొన్న శిష్యులు కూడ అలాగే ప్రత్యుత్తరించేవారట ! ఈ ప్రశ్నలు కూడ్య పలురకాలు కావడంతో ్రహేలికా సంఖ్యాబలం పెరిగిపోయి ఉంటుంది. దానికెళ్హోై నిర్వచనాలు : 'ప్రహీలయుతి అభిప్రాయుం సూచయితీతి ప్రహీలిక; (గురుబాలప్రబోధిక) ్రహీలిక ప్రశ్నాదూత అని శబ్దరత్నాకరం, (ప్రహీలిక అభిప్రాయం సూచయతి-అని శబ్దకల్బ (ద్రమం, కాగా ్రవ్య్రీ:- ్రవ్య్లీ- ప్రవృల్లితి ప్రహేల : - ప్రహేలీకా - అనేవి. పర్యాయ పదాలని, భరతకోశ భణి తి- ప్రవ్య్లికా- ప్రహీలికా అని అమరకోశం, చతుష్టష్టి (64) కళలలో ఇదొకటి. కాదాచిదకర చ్య్యతక.... (ప్రహేలికా ప్రదానాదిభి: ఇత్యాదిగా బాణకాదవ్చురి. (ప్రహీిలయతి-సూచయతి భావం, నతు స్వరూపార్టం- ఇతి అంటారు. ఏమైతేనేమి? ఇది ప్ర-పూర్యక, హిలభావకర ణార్హక “హీిలభావకర ణీ? అనుధాతువు నుండి నిష్పన్నమైనది. ప్రాబలుకుల్లో, విత్రమయభాషా ప్రయోగం, స్వర-వ్యంజన-స్లాన- ఆది నియమ'ప్రయోగాలతో కానరాకున్నా వైదిక కాలం నుండీ- కఃస్విదేకాకీ చరతి...) ఇళ్యాది బుజ్మంత్రంలో బ్రహీలికల-“ద్వాసుపర్జా సయుజా సఖాయ...... ముండకోపనిషన్మంత్రంలో గూఢార్థతలఛాయలు కన్చడుతునే ఉన్నాయి. సంహిత పారం తర్వాత “వికృతి? పాఠాల్లో, “గతిచిత్రగరిమ కొట్ట వచ్చినట్టుకనబడుతుంది. (క్రమంగా, బ్రాహ్మణ, అరణ్యక, స్కృతి, పూరాణ, ఇతిహాసాల్లో కూడా చోటు చేసుకొన్నాయి. ఇక్క లౌకిక సంస్కృతంలోకి వస్తే ఆదికావ్య వుగు “రొమాయణరి లోను, “ అఫ్ట్రాళ్టోకసహగ్రాణి..? శ్లోకాధారంగా ప్రహీలికలు, గ్రంథ. (గ్రంధంలోను భారతంలో భారీగను కన్ఫడుతాయి. " ఇక “అలంకారశా(స్త్రం' దరికి చేరితే, భరతరి ప్రత్యేకంగా, భావింపకున్నా, తర్వాత భామహుడు మాత్రం “నాధాత్వర్థ గంభీరా.. ' శ్లోకంలో తన కంటే ఎంతో ముందే ఉన్న ప్రహీలిక్ర ప్రాదుర్భావ-సత్తాలను సమర్థించాడు. దండ్యాచార్యుడు దుష్టం బ్రహీలికలు (14) వదలి, సాధుప్రహీలికలు(16) ప్రదర్శించి, ఇక అన్యాలు విద్వత్రయోగతోజ్జేయా:?? అని హెచ్చరించాడు. రుద్రటుడు ప్రహీలికకు అలంకారత్వాన్ని అంగీకరింపకున్నా అవి క్రీడామాత్రోపయోగులని, మ8ి రెండు నవీన (ఫహేలికలను చేర్చినాడు. భ్‌

అగ్ని, విష్ణు ధర్మోత్తర-పురణాలు చిత్రాలంకారాలనే గాక, వానిలో * ప్రహీలికా* ప్రాధాన్యాన్ని కూడా ఉగ్గడించాయి. వామన మమ్మటులు వదలివేసీనా, వాగృట్స హేమచంద్ర, శోభాకార, విద్యాధర, కేశవాదులు, పరంపరా నిర్వాహంచేశారు. కర్ణపూరుడు భాగవద్విషయక చిత్రాలంకారం “ఇక్షుపర ((చర్వణ ౦) వంటి దన్నాడు. అది వ్యంగ్యహీనమైనా, రమ్యమైతే చిత్రాలంకార విషయ మౌతుందన్నాడు అప్పయ్యదీక్షితులు. ఇతారచార్యులు కొందరు పర ంపరానిర్వాహాన్ని, పదిలంగా పాటించినా, “నవీన” నెవరూ నాణెంగా చూపలేదు. ధర్మదాస, చక్రకవి, అజితసేన, విశ్వేశ్వర-ఆదులు చక్కగా వివేచించారు. మొత్తంమీద, వర్ణవిన్యాసాలు వివిధ ప్రశ్రీయలను, ఏదో ఒక విశేష నియమాధారంగా ప్రయోగంచటం “చిత్రాలంకార విషయమని, దానిలో ' ప్రహీలిక' అంతర్భవిస్తుందన్నారు.

భోజదేవుడు మాత్రం దండి-క్రీడాగోప్టీవినోదేషు.... యాథాతథంగా, స్వీకరించి, తన 24 శబ్బాలంకారల్టో, * ప్రహీలికికు ప్రత్యేక స్థాన మిచ్చి, తద్భేదాలను కూడా సోదాహరణంగా ప్రదర్శించాడు. విశ్వనాథుడు మాత్రం “రసస్య పరిపంధిత్వాత్‌ - నాలంకా :ః ప్రహేలికా' ని అలంకారత్వాన్ని అంగిక రింపక ఉక్తివైచిత్ర్యమాత్రంసా...? అని చెప్పి తత్ర్రృభేదాలను ఉదాహరించాడు. భాషఏదైనా, “ ఉక్తి విశేష: కావ్యం...?”, ్రహేలికా ప్రశ్నోత్త రాదికంచవాక్కేలిఐ - ఉక్తి విశేషాన్ని కావ్యపురుషుని యొక్క వాగ్విలాసంగా వర్ణించాడు రాజశేఖరుడు. ప్రహేలికా తుపదకం ““ అన్నాడు రసార్ణవకర్త ప్రకాశవర్హుడు. ఉక్తి వైచి త్రాన్ని ఊరీక రించడంతో, వైచిత్య మలంకార:ః సౌందర్యమలంకార: “ఇత్యాదిగా వ్యాఖ్యానించిన కవులు మాత్రం అనాసక్తీతో నైనా, అలంకారత్వాన్ని అంగీకరించిన ట్లాతుందన్నారు.

ఇక, అలంకారత్వ విషయంలో కూడ అభిప్రయఖేదా లేక్కువే రుద్రట, విశ్వనాథాదులు ఆలంకారత్వాన్ని అంగీకరింపక, క్రీడా మంత్రోపయోగులని, ఉిక్తి వైచిత్రమాత్రాలని అనగా, తత్పూర్వుడగు దండి కవి కాలానికే ప్రసిద్ధాలు కావటంతో దండి దాని సామన్య లక్షణాన్ని కూడ చెప్పక, దుష్టాలను విడచి, సాధు ్రహీలికలు 16 చెప్పీ నాడంటారు. దండి, భోజు, కేశవ మ్మిశ్రాదులు స్వతంత్రాలంకారంగా వివేంచారు. అగ్ని పురాణం చిత్రాలంకార భేదమనగా, విష్టుథర్మ పూరాణం దీన్ని కావ్యదోషవున్నది. కొన్నిచోట్ల (ప్రహీలికలో, ఒకే ప్రశ్న ఒకే ఉత్తరం ఉండగా, అంతర్జాపీబహిర్ధాపకలలో ఏకాధిక ప్రశ్నోత్తరాలు ప్రదర్శింపబడ్డాయి.

ఇ

ఆఅభునికులు విద్యలతో పాటు, క్రీడలను కూడ విద్యావిధానాలలో చేర్చగా, ప్రాచీనులు '్రహీలికాదులను చదరంగం మొదలైన వాని వఠె పద బంధ ప్రశ్నచిత్రరూపాలుగా, కావ్య శా(స్త్రవినోదాలుగా మనోవిజ్ఞానానికి సంబంధించినవిగా (ప్రదర్శించి, ఆలోచన, జిజ్ఞాస, సమన్వయుశక్తులను పెంపాందునట్లు చేశారు. ఆప్రయుక్త, అపుష్టార్డ, క్షిష్టన్రేయార్జాది దోషాలు కూడ, (్రహీలికా ప్రభావంతో గుణాలుగా అమోదింపబడ్డాయి. (చూ. భోజుస.కం.1-108శ్లోకాలు *న గుప్త లక్షితసంవృతాని” (కా,సూ.2-1-15) సూత్రంతో, వస్తుతః దుష్టాలైన్సా గుప్తాదులు దోషాలు కావని వామనావార్యుని వాణి. వాస్తవానికి కొన్ని దుష్టాలున్నా, హృద్య ప్రహేలీలు కూడా మరెన్నో ఉన్నాయి. కస్యవాస భవతి దోష...: అను హృద్య ప్రహీలికలను ధ్వన్యాచార్యుడు “వస్తుధ్వనికి ఉదాహరణగా నిచ్చెను. ఛథ్వనిని అనుమానాంతర్భావం చెందించిన మహిమ భట్టుకూడా శిఖీ పచ్చి కర్ణపూరా...; వణిజక ! విపరీతసుతర సమయే...” మొ. అశ్తీల ప్రాకృత శ్లోకాలు, ఏక, ద్వ, త్రి, వస్తు-అంతరిత చారుత్వాలకు ఉదాహరణ లనెను. చారు, చమత్కార శ్రీ కరాలైన కాల సారాది హృద్య (్రహీలికలెన్నో రూపాంతరాలు చెంది, వక్ర గూఢ వివృతోక్తులుగా, ఉత్తర విహిత, చిత్ర, సూక్మ.. ఆద్యలం కారములుగా కూడ పరకాయ ్రవేశం చేసి అందలాలెక్కాయి. చాలమంది, పైకి శబ్బాలంకారాలలో, అన్నీ శబ్దాల గారడీలే, చేటు తెచ్చేవే అని హేళన చేస్తారు. కాని రంగంలోనికి దిగిన తర్వాత మాత్రం., వారు కూడ శబ్ద చమత్కారాన్ని కా దనలేకపోతున్నారు. “జీవతం వ్యంగ్యవైభవం అనీ, శబ్దవిత్రం అవరం అధమంగా చిత్రించిన, భ్వని్రస్థాన - ప్రతిష్థాపనా ఛార్యుడే, తన మొదటి దేవీశతకంలో ్రహీలికేయం ఇత్యాదిగా, శబ్దవిత్రాలనెన్నిటినో చేర్చినాడు. ఇంకా ముందుకేగితే, కవికుల గురువైన కాళలిదాసమహాకవియే రఘువంశం యమక చిత్రాలను చెన్నాందించి నాటకేషుశకుంతాలాగా ప్రసిద్ధ 'శాకుంతల- యాసృష్టిరాద్యా.. , నాండ్సీ శ్లోకంతో గూఢ ్రతీకలకు స్థానమిచ్చి, పోషీంచాడంటే, ఇతరుల సంగతి ఏమనా చెప్పాలి? “వాగర్థావివ...? శ్లోకంలో శబ్దాడంబర, వ్యాకరణ విశేషాల నెన్నిటిని వ్యక్తం చేయలేదు? అందరూ ఉత్తమ కావ్యాలనే ్రాస్తారా? ్రాస్తేవాని నర్జం చేసుకోనే సహృదయులెంత మంది ఉంటారు? మధ్యమ, అవరునకు తగిన కావ్యాలు కూడా రావాలిగదా! అసలు, అర్థాన్ని కూడ, కొంత కఠినం జటిలం చేసీ పారకహృదయులెంత మంది ఉంటారు? మధ్యమ, అవరునకు తగిన కావ్యాలు కూడా శబ్ద చిత్రాలంకారాలను, ప్రహేలికాదులను పోషించిన వారిలో ఆద్యులు భారవి, మాఘమహాకవులు. జ.

వారు వాని కొక్కక్కసర్ల్గనే కేటాయించారు. తర్వాత భట్టి, (శ్రీ హర్జాదులు వస్తారు. గ్రంథ గ్రంథిరిహ క్వచిత్య్వచి దపిన్యాసి ప్రయాత్నాన్మాయా....?” అని చాలెంజి చేసిన 'శ్రీహర్హుడు, అవి అర్ధంకాలేదని వెక్కిరించిన వారికి “యవాయుంనస్తద్వత్‌ పరవురవుణీ యాపి రవుణీ ... *” శ్లోకంలో, 'యుదుక్తిశ్చేదన్త ర్మథయుతి సుఢధీభూయసుదుయ ౪, అని అరసపరుషానాదర భురులనంతమొందించ లేదా? పరమరమణీయ రమణి యువకుల నాకర్ణించనట్ట్లు కుమారాన్తః కరణ హరణం చేస్తుందా? అని ప్రత్యుత 'ప్రళ్నించి, చిత్తుచేశాడు. వస్తుతః 'ప్రహీలికాది చిత్రాలంకారాలు, పూర్వపరపద్యాలతో సంబంధం అనగా అన్యాలింగనం చేసుకొనని ముక్తకాలని మందే (గ్రహించాము.

ముఖ్యంగా భావుకత లోపించి సాహిత్యదృష్టి సృష్టి తక్కువై శాబ్దిక దృష్టి, కన్నారడంతో, భవ్యవుగు భావపక్షాన్ని వదలి తద్విరుద్ద కలాపక్షాన్నీ కవులు వాంక్షించడంతో, బహర్దక, శ్లేషవ క్రోక్త్యాత్మక... ఆది, ఆళు చిత్ర కవిత్వాలు కమనీయాలుగా కన్చడినవానాటి వారికి. కేవల జీవనాను కరణమేకాక, కునోవినోద- ఆదాన- ప్రదాన, రసాత్మకత ఆధ్యాత్మి కానుభూతి, ఉపదేశ, పంస్కృతులు..మొదలై నవి ఎన్నో సర్వసాహిత్యాలకు సమావీన లక్షణ లౌతాయి అయితే, ఆ లశ్యాన్ని సాధించే, నేరవేర్చే రీతులు మాత్రం వేర్యేరుగావచ్చు. మహాకవుల కావ్యాల్లో కూడ సర్వత్రకాకపోయినా, ఒకొక్కకచోవాడిన మాణి క్యచిత్రాలు, కళుక్కుమంటూ తమకాంతులను విరజిమ్మె, కళ్ళు జిగేలు పరచి, తెరపిస్తూనే ఉంటాయి. ఏయే భాషాసాహిత్యల్లోనైనా మహాకవుల సంఖ్యమహాన్‌ ఉండదు. మృగం తరలి పోయినంళతమాత్రాన, పసిడి పళ్లెంలోని కస్తూరి తన పరీమళాన్ని వెదజల్లక ఊరికే పడి ఉంటుందా? చిరంతనంగా, కవిభావుక భావ్యమనాలైన, మహాకవుల భాసుర భావసంపదలు త్రికాలా బాధ్యంగా సర్వలోకాలను సంభావ్యాలుగా చేస్తూనే ఉన్నాయి.

గ

ప్రస్తుత పరిశోధనలలో, దొరిలిన దొసగులను, చార, విచార జిఘృజ్మాదృష్టులతో, నవార్జీ తత్త్వాననుర్శపరతోషసమీహతో సాను(గ్రహంగా సమీక్షించు సహృదయులే మాకు ఫ్రనూణం, వారు నీరక్షీర వివేచన రాజహంసలు. అల్పజ్ఞులు అసర్వజ్ఞులగు వారిలో దోష విరహమెలా ఉంటుంది? నాస్తేవ ఈజ్జగతి 'సర్వమనోహరంయుత్‌ దొరలిన దోషాలతో సాటు నూతన సూచనల నందించి కృళజ్ఞతలనందు కొనుటకై పాఠక, కవి, పండిత '్రకాండులకు పౌనఃపున్య ప్రారనాశతములు పారకానాం (ప్రహర్షియ ధిషణ కషణాకరమ్‌ సుధియా స్వధియా స్రోక్షంచిత్రం చిత్త వినోదకమ్‌ యథామతి యదౌచిత్యం యథాశ 'క్రి యథారుచి పారకనాం ప్రవృత్యర్థం స్రోక్తేయంచ ('ప్రహేలికా

_ సూరపనేన్‌ వేణంగోపాలరావు న

ఉపయుక్త (గంధక 'ర్హలనామ-సంకేతసూచిక కవి గ్రంథనామము సంకేతము సంస్కృతము అవమురసింహ అమరకోశము అకో, అజితసేనాచార్య అలంకారచింతావుణీ అచిం. విశ్వేశ్వర కవీంద్రకర్ణాభరణం కకా బాణఖభ ట్ట కాదంబరి బా,కా వముమ్మట కావ్య ప్రకాశ కా. ప్ర దండిమహాకవి కావ్యాదర్శ £ కాద రఈద్రట కావ్యాలంకార రు.కా అప్పయ్యాదీక్షీత కువలయానన్హమ్‌ అకు అప్పయ్యదీకిత చిత్రమీమాంస అ చిత్ర సంక లనమ్‌ సుభాషితసుధారత్నభాండాగారం సురభాం సంకలనమ్‌ సుభాషితమహాసం[గ్రహం మ.సు. సంకలనమ్‌ చాటుధారాచవుత్కారసార: చఛాచ, సంకలనమ్‌ భోజప్రబంధ: భో చక్రకవి చిత్రరత్నాకర చచి అనందవర్జన దేవీశతకము, ధ్వన్యాలోకము దే శ.థ్వన్యా వేదాల తి.వేం. ఆచార్య ఆంధ్రధ్వన్యాలోకము అం ధ్వన్యా ఛర్మసూరి విదగ్గముఖమళణ్మిన భోజ సరస్వతీకంరాభరణమ్‌ సకం ఛా.రామసీ రా.శాస్తులు. సీతారావణ సంవాదయురులు సీ.రా విక్రాలశే షాచార్యులు వేంకట, చిత్ర రత్నకర 1,2,3,భావిచి వేదవ్యాస అస్బువి.ధ పు, భారతము అగ్ని, విథపుభార. కర్ణపూర అఅంకారకాస్తు భ అకా క్షేమేస్ర కవికర్ణాభరణ మేక. రాజశేఖర కావ్యమీమాంసా రా.కా. వాగ్బట 1,2,హేమచం[ద్ర కావ్యానుశాసనాలు వా.కా, హేకా భావుహ భావముహాలంకార భాకా.

]

ప్రస్తుత పరిశోధనలలో, దొరిలిన దొసగులను, చార, విచార జిఘృచ్మాదృష్టులతో, నవార్థ్రీ తత్త్వానమర్శపరతోషసమీహతో సాను[గ్రహంగా సమీక్షించు సహృదయులే మాకు ప్రమాణం, వారు నీరక్షీర వివేచన రాజహంసలు. అల్సజ్ఞులు, అసర్వజ్ఞులగు వారిలో దోష విరహమెలా ఉంటుంది? నాస్త్వేవ తజ్జగతి సర్వమనోహరంయత్‌ దారలిన దోషాలతో పాటు నూతన సూచనల నందించి కృతజ్ఞతలనందు కొనుటక్షై పాఠక, కవి, పండిత 'ప్రకాండులకు పౌనఃపున్య 'ప్రారనాశతములు పారకానాం ్రహర్షియ ధిషణ కషణాకరమ్‌ సుథియా స్వధియా ప్రోక్తంచిత్రం చిత్త వినోదకమ్‌ యథామతి యదౌచిత్యం యథాశక్తి యథారుచి పారకనాం ప్రవృత్యర్థం స్రోక్తేయంచ ప్రహేలికా _ సూరపనేన్‌ వేణుగోపాలరావు కే

ఉపయుక్త (గంధక ర్తలనామ- సంకేతసూచిక

కవి (గ్రంథనామము సంకేతము సంస్కృతము

అమరసింహ అమరకోశము అ.కో, అజితసినాచార్య అలంకారచింతావుణి అ.చిం. విశ్వేశ్వర కవీంద్రకర్ణాభరణం కకా బాణభ ట్ట కాదంబరి బాకా వుమ్మట కావ్యప్రకాళ కా.ప్ర దండీమహాకవి కావ్యాదర్శ ; కాద రుద్రట కావ్యాలంకార రంకా అప్పయ్యాదీక్షిత కువలయానస్తమ్‌ అకు అప్పయ్యదీకిత చిత్రమీమాంస అ చిత్ర సంకలనము 'సుభాషితసుధారత్నభాండాగారం సురభాం సంకలనమ్‌ సుభాషీతమహాసం (గ్రహం మ.సు. సంకలనమ్‌ చాటు ధారాచవుత్కారసార: చాచ సంకలనమ్‌ భోజప్రబంధః భో చశ్రకవి చిత్రరత్నాకర చచి, ఆనందవర్టన దేవీశతకము, ధ్వన్యాలోకము దేశ.ధ్వన్యా వేదాల తి వేం ఆచార్య ఆంధ్రధ్వన్యాలోకము ఆం. ధ్వన్యా ధర్మసూరి విదగ్ట్దముఖమళణ్డన

భోజ సరస్వతీకంరాభరణమ్‌ సకం చా.రామసీ రా శాస్త్రులు. సీతారావణ సంవాదరురులు సీరా ఏల్రాలశే షాచార్యులు వేంకట, చిత్ర రళ్నకర 1,2,3,భొ విచి వేదవ్యాస అగ్బువి ధ పు, భారతము అగ్గి, విథధపుభార కర్ణపూర అలంకారకౌస్తుభ అకా క్షేమే(న్ర కవికర్ణాభరణ కేక రాజశేఖర కావ్యమీనూంసా రాకా. వాగృట 1,2హేమచంద్ర కావ్యానుశాసనాలు వా.కా, హే.కా భామహ భావమహాలంకార భా.కా.

4!

భారతి కిరాతార్డునీయ భాకి మాఘ శిసుపాలవధ మా.శ్చి గొ. మల్లికార్డునసూరి వాసుదేవాన్ష గోవా, రుద్రదేవత్రిపారి సంస్కృళతసాహిత్య శబ్దాలంకారః సం సాశ విశ్వనాధ సాహిత్యదర్ప్భణ సాద. శ్రీ కృష్ణపురకాలయతి అలంకారవముణి హార అమ భట్టి భట్టి కావ్యమ్‌ భట్టి కృష్ణకవి మన్దారమరందచంపు అలంకారచురందచంపు కమం. శ్రీ భాష్యం విజయసారథి బ్రహేలికలు శప వే ప్రభాకరశాస్త్రి చాటుపద్యవుణి మంజరి1,2,భా చామ. దీ. పిచ్చయ్య శాస్త్రి) వాటుపద్యరత్నాకరము చా.ర గాదె. ధర్మేశ్వరరావు తెలుగులో చిత్రకవిత్వము తెచి ప్రాజి అలిత తెలుగులో చాటుకవిత్వము తె.చా.క. బౌ. శ్రీ,బాన రాయలు తెలుగుచాటువు తెచా. అడుసుమల్లి నారాయణీ యము అనా బైరెడ్డి సుబ్రహ్మణ్యకవి వెంకటేశ్వర ఖైసు పీంగళి సూరన కళాపూర్ణ్జోదయము పీంక హీంది కేశవదాసు కవిప్రీయా కేక డా. రసాల ఆలంకారపీయూష డార. ఇంగ్లీషు, యమ్‌.కృష్ణమాచార్య కం యక, 14 క్‌కఏ ఎ,బి కీత్‌. ళం 61 జేరు 114 ఉ& 311 ఓయుంరనాం పతులు పకేయేయ 1న

౫1

విషయసూచిక ప్రహిలి(ళికలు 1 గూఢోత్తరాలు త్తే? 'ప్రహేలిక-పుట్టక-పూర్వోత్తరాలు 2 ఇతర (్రహేలికలు శ8 చండి ప్రహేలికలు 4 అనులోమ విలోమ ్రహేలికలు 82 రుద్రుట చిత్రపహిలికలు 6 తుల్యార్ధ వర్ణచ్యుతకములు 91 విష్ణుధర్మపురాణంమరియు అగ్నిపురాణం సుబేదార్‌ శేష నాయిని రత్నావళి. 101 ప్రహిలికలు 7 కతిపషయశా(స్త్ర ప్రహిలికలు 110 భోజరాజప్రహీలికలు 8 _కొన్నిహాస్య ప్రహీలికలు 115 ధర్మదాస-వినిమయ (్రహేలికలు 10 తార్కిక, గణిత, అపహ్నతి 126 ప్రకాళవర్హ-రసార్నవ- ప్రహేలికలు 10 అనులోమవిలోము ఆఅశీల్లవిషయు 117 మమ్మచాచార్య ప్రహేలికలు 211 అద్బుత-పంచ భూతసంబద్ద అజిఠ- అలంకారచింతావుణి 'ప్రహేలికలు మడ 7 'ప్రహేలికలు 11 తెలుగులో ప్రహీలికలు 118 విశ్వనాధ-సాహిత్యద్యర్పణ ్రహలికలు 12 _కొన్నిసామాన్య ్రహేలికలు ఓ19 సా ద వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయాలు 12 అనులోమవిలోమ ్రహేలికలు 121 విశ్వేశ్వర-కవీంద్రకర్ణాభరణ (ప్రహీలికలు 13 _నానాఅర్హములలో నవ్వించేవి 122 దండి- ప్రహేలికలు 16 _ విపరీతార్రవిషయ ప్రహేలికలు 123 రుద్రుట-నవీనప్రహేలిక లు 29 క్లిష్ట ప్రహలీకలు 126 భోజ- ప్రహీలికా భేదాలు 30 పంచభూత్కయుక్తి, గణితప్రహేలికలు. 127 విదగ్ధముఖమండన 'ప్రహేలికలు 35్‌ నక్ష[త్రచూల- అశ్రీలాభాస 128 అజితసేన- విశిష్ట- ప్రహేలికలు ౩7 అనుబంధం -1 130 విశ్వేశ్వర కర్ణాభరణ ్రహేలికలు 40 _హిందిలో ్రహేలికలు 130 నాగరాజ- భావశతక ్రహీలికలు 44 అనుబంధం - 11 135 గొ. మల్లికార్డున- ప్రహీలికలు 46 కటిం (ఆంగ్లములో) 1386 స.

(ప్రహె లి్‌కా (ప్రపాజ వమ్‌

ప్ర హెలికలు

వేదకాలం నుండి, *స్వరావ్యంజన. -” ఆది నియమ కారాలు అంతగా కన్చడకపోయినను, చిత్రమయ భాషా ప్రయోగాలు మాత్రం ఎన్నో కన్స్నడుచున్నవి. నాటినుండి నేటివరకు వెలువడిన, వెలువడుచున్న్య, వెలువడనున్న ప్రతిసారస్వత ప్రక్రియకు, ఏదో ఒక పరమోద్దేశము, ప్రయోజనము తప్పకుండా ఉంటున్నది. అది లేనిచో, ఆ (ప్రక్రియలు నిరాఘాటంగా, నిండురూపాలతో, రూపాంతరాలతో, భేదప్రభేదాలత్నోో 'పెంపొందుచ్ము నేటివరకు నిలువజాలవు. *క్రొత్తొకవింత-పాతొ కరోతీ కదా! అనుకొనరాదు. ఒకప్పుడు 'పాతచింతకాయపచ్చడే' పధ్యంగా పనికివచ్చి, ఆరోగ్యభాగ్యాన్ని అందించటంలేదా” కాళిదాస మహాకవి చెప్పినట్టు, కేవలం “పరప్రత్యయనేయబుద్దులంీకాక, వురాణ-నవీనాలను రెంటినీ నాణ్యంగా పరిశీలించి మంచిని మించుగ, గ్రహించి, పెంచటం మంచిది, సమంజసము. అర్వాచీన కాలంలో కూడ, అనేక లోక, శా, స్రాద్యచేక్షణములతో, కావ్యజ్ఞగిక్షాభ్యా సంతో, ప్రతిభావ్యుత్నత్తి ప్రదర్శనలతో, ప్రత్యహం 'ప్రాదుర్భూ తములగుచున్న, అనంత కావ్య, శాస్త్రకల్పనలు మూడుపూవులు ఆరుకాయలుగా. కాస్తూనే ఉన్నాయి అవధులుదాటి, దేశవిదేశాలలో, అప్రతిహతంగా వీరవిహారం చేస్తున్నాయి కూడ. అందుచే, నేడు స్త్తసముద్రపరీతమైన ఏ దేశంలో, ఏ మూలలో నైనను, "సైన్సులో గాని, సాహిత్యంలోగాని, ఏ కొంగ్రొత్తకల్పన లేక ప్రక్రియ లేక పోకడలు ప్రభవించినను, కనిపెట్టుబడినను, క్షణాలలో, ఖండఖండాంతర ప్రపంచాలకు ప్రాకిపోతున్నాయి. పూర్వం ఎక్కువగా ఎక్కడ వేసిన గొంగళి అక్కడే ఉండేది, నేడట్లుగాక, (ప్రతికొత్త విషయం వాయువేగ, నునోవేగాలతో పరుగెత్తటంవలన ప్రపంచమంతా ఒకట అయినదా” ఏమో” అనిపిస్తుంది

సర్వభాషాసారస్వతాలలో, చిత్రాలజ్కారచక్రంలో చెన్నారిన ప్రహేలిక నానా (ప్రక్రియలలో, నొకటిగా ప్రసిద్దికెక్కినది. ఈ “వ్రహేలి(9ికి సారస్వతం యొక్క (ప్రధమ దశలోని వాబ్మయంగా వాసికెక్కిన తర్వాత, కతిపయ నుణాలజ్కార సంపలితమై అలంకారాన్యథమత్వము. నొందిన ఈ (వ్రహేలికను పలువురు పండితులు పరిపరివిధాలుగా వ్యాఖ్యానించినారు.

ప్రహేల్షికా ప్రవజ్బమ్‌ ప్రహేళికా నిర్వచనములు:

“ప్ర ఉపసర్ష్వపూర్వక “హిలభావకరణే! - అనుధాతువునుండి, “ప్ర హేరిక' అభిప్రాయమును సూచింపచేయునది. 'ప్రవల్హతే-ఆచ్భాదయతీతి= (ప్రవల్లికా. దీనియం దభిమతార్హము గూఢముగా నుంచబడును. (గురుబాలవ్రబోధికు “ప్రవహ్లికా (ప్రహేలికాాా” (అమరకోశము 11-162) గూడార్హముగల ప్రబంధము పేళ్లు

(ప హేలికా= ప్రహిలతి-అభిప్రాయం సూచయతీితి. పోహిల అధిప్రాయసూ చనేశక్వున్‌--ా దుర్విజ్ఞానార్హ ప్రశ్నః, కూటార్హభాషితా. కదొ

ప్రవహ్లీకాప్రవహ్లిప్రవహ్లీ-ప్రహేలిః-పర్యాయ పదములని భరతుడు. “ప్రశ్న దూతీ-ప్రహేలికా' పర్యాయపదములని శబ్దరత్నావళి. - శేబ్దకల్బద్రుమము. (ప్రహేలికమ్‌ (నపుం) (ప్రహిలతి స్వాదాదినా అభిప్రాయం సూచయతి, ప్ర+హిల(భావసూచవ్సేణ్వుల్‌ ; వ్రహిలతి వేష్టయతీతి, (వ్రహేల+ణ్వుల్‌ వా, వ్రహే అికాప్రవహ్లికా ఇది యొక పొడుపు కధవంటిది .. సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువు. (ప్రహేఠికామరుగైన కూర్చు; గూఢముగా నుంచబడిన అర్జాదులుగల పద్యము, మున్నెన రచన, పొడువుకధ, ప్రవహ్లిక - ఆంధ్రశబ్దరత్నాకరము

ప్రహేఠి, (వ్రపాలికా - 8 6616 4% 201802 2 0000060018), వ్రహేలికా, వహేఠీ, బురూవల్‌, ఏక్‌ అలంకార్‌, హిన్లీ శబ్దసాగర

చితలక్షణ వికాసములు

చిత్ర-కావ్య-అలంకార-విభేద వివరణ, అలంకారాలు శబ్ద-అర్హ-ఉభయ భేదా లతో మూడు విధాలుకాగాా ఈ చిత్రాలంకారాలు మూత్రమే శబ్దాలంకారాంతర్లత భేదాలు. చిత్రశబ్జానికి నానార్జాలు:- అద్భుత, ఆశ్చర్య, లేక విచిత్ర ఆలేఖ్యగత వర్షవిన్యాసం. మొ. స! చిత్రవ్యుత్పత్తి: చిత్తం రాతి=(చమత్కారంతో) మనస్సునాకర్షించు. వస్తువు. “రా-ఆదానే' ధాతునిష్పన్నము,

ప్రహేఠిక - వుట్టుక - పూర్వ్యోత్తర చరిత్ర

వేదకాలం నుండి వెల్లివిరిసిన చిత్రాలంకారాలు మొదట అనాస్థకు, మధ్యకాలంలో

దృఢ-ఆస్థకు, తదుత్తరకాలంలో _ ఆస్థ-అనాస్టలకు ఆలవాలములైనవి. 2

ప్రహేలిక-పుట్రక- పూర్వోత్తరాలు

ఈ వ్రహేలికాది చిత్రాలజ్కారములు బు గ్వేదంలో నేకాక్క బ్రాహ్మణ, ఆరణ్యక, ఉపనిషత్తులందును, నిర్తుక్తు సాయణభాష్యములందును, “బ్రహోద్యము”లను "పేరుతో దృష్టి గోచరమౌతున్నాయి. విస్మయ, కుతూహలాలను గల్గించుకోరికలే, “ప్రహేలికారచనికు ్రోత్సాహకాలైనాయి. వైదికర్లులు రహస్య వద్ధతిలో, రూపక, సంజ్ఞా ప్రక్రియలనుపయోగించి, ఆశ్చర్య, జాత్సుక్యాలను యపేరేపిస్తూ, వీనిని జేవయోనులని;, మనుష్యులకు ఇష్టానిష్ట సూచకాలని కూడ వర్షించినట్టు కన్సడుచున్నది. సందిశ్ర స్టితిలోనున్న కొన్ని *ప్రహేలికామంత్రము'లకు యాస్క, సాయణాదులు కూడ సరిద్దైన వివరణలను చేయరైరి.

మొదట వేదాన్తసంబద్ద మర్మాలను, తమ ఆధ్యాత్మిక భావరాశిన్మి అనర్హులగు అన్యుల బారినుండి రక్షించుటకొరకు, కూటు, (ప్రహేలికా, గూఢ, ప్రతీకాదులవైపు మొగ్గుచూపినట్టున్నది. బు గ్వేదమున్త్రుం “క్వి దేకాకీ చరతి..” లో ప్రహేరికా (ప్రభేదములెన్నో ఉన్నవి. “ద్వాదశప్రధయ శ్చకమేకం..”. (బు3-164-48) లోను “ద్వా సుపర్ద్ణా సయుజా.” (3-1-17) ముండకోపనిషన్మంత్రంలో గూఢ, చిత్రపద్దతులెన్నో (ప్రదర్శితాలు, బుగ్వేదంలోని దీర్హ్రతమసుని (ప్రహేలిక, అధర్వణ వేదంలోని మతసంబద్ధ (ప్రహేఠికలు (9-9) ్రసిద్దములు.

అశ్వమేధాది మహాయాగ సమయములలో కొందరు బుత్విక్కులు ఇల్లెగిరి పోవునట్లు, గొల్దమని గొప్పగా పరించు మంత్రాలలో ధనదాతలస్తుతులు, లోభులనిందలేకాక, అనేక చిత్రప్రశ్నోత్తరాలు కూడ కలవు (10-133). ఇట్టి చిత్ర (ప్రశ్నసూక్తాలను *“ప్రవలిహము”లందురని కొమళ్చ్టాజు లక్ష్మణరావుగారు సూచించిరి. యాస్క, సాయణాదులచే అనేక మంత్రాలు చక్కగా వ్యాఖ్యానింపబడినను, అతిగూఢంగా నున్నవి, కొన్ని వ్యాఖ్యానం చేయబడకుండానే విడువబడినాయి కుంతాతపసూక్తాలలోని కొన్ని మంత్రాలు (20-136) అక్త్సీల భూయిష్టాలుగ, భాషాంతరీకరణకు వీలుగానివిగ కూడ కనడుచున్నవి.

వేదాలతర్వాత, ఈ కూట్క (ప్రహేలికాా గూఢ, ప్రశ్నోత్తరాదిచిత్రాలు రామాయణ, భారత, భాగవతాదులలోనికి, తాంత్రిక, వైష్ణవాది మతశాఖలలోనికి, దిగుమత్సై కావ్య ప్రపంచానికి కూడ కదలి వచ్చినవి. పూర్వర్లులు, కవులు కొందరు తరచుగ, తమ రచనలను ప్రత్యేక శబ్దాలతో, కళలతో సుందరంగా, రసరమ్యంగా కూడ చేయతలపెట్టినారు.. అసలు కవి శబ్దం వేదమంత్రాలలో మొదట, “పరమాత్మ'కు పర్యాయపదంగా ప్రకటితమ్టై. . (క్రమంగా విస్తృతార్హంతో నేటి కవులవరకు దిగజారిందనుట వాస్తము.

(వివరాలు కొన్ని మా ప్రశ్నోత్తర చిత్రాలజ్కారమ్‌ిలోను, 'గూఢచిత్ర

తె

ప్రహేలికా ప్రవజ్బుమ్‌ రహస్య ్రకాశికలోను, “*చ్యుతదత్తచిత్రచస్తికోలోను చూడవచ్చును, మరికొన్ని వివరాలు మా “చిత్రాలంకార సర్వస్వ రహస్యంలో గాంచగలరు ) కావ్యప్రపజ్బంలోనికి కాలూనినతర్వాత, అందరికంటె ముందు చిత్రౌలంకార ప్రదర్శన చేసిన ప్రముఖ మూలపురుషుడు భారవి, తరువాత మౌఘ, భు, దండి, ,శ్రీహర్హాదులు- భారవి, మౌఘకవులు చిత్రాలంకార ప్రదర్శనకు ఒక్కొక్క సర్గనే (15 & 19) కేటాయించారు. అంతవరకెందుకు ద్వని ను (ప్రతిష్టాపసనాచార్య - “ఆనందవర్హనుడే, తన మొదటి కావ్యం *ద్రేవీశత ప చిత్రాలంకారా లెన్నో చిత్రించినాడంచ, ఆనాటి చిత్రప్రాచుర్యాన్ని గూర్చి, ఇంక, ఏమని చెప్పాలి అలం అతి(ప్రసంగేన! ఇక, లౌకిక సంస్క ఎతంలో ; భరతమహర్షికాలంలో చిత్రాలంకారానికి ప్రత్యేకత చిత్రింపబడలేదు. అతడు చెప్పినవే నాలుగు అలంకారాలు, వానిలో శబ్బాలంకారమొక్క. *'యమకమే._ కనుక భరతర్షి భావంలో ఈ చిత్రం యమకాంతర్షతమని భావించాలి. ఆద్యాలంకారికులలో అన్యతముడు, ముఖ్యుడునైన భామహుడు కూడ చిత్రవషయంలో మౌనము ద్రాలంకృతుడే. కాని, ప్రహేలికను గూర్చీ - నానాధాత్డుర్డ గంభీరా యమక వ్యవదేశినీ/ (గ్ర పౌలికా సా వ్యొదితా రామళర్మా చ్యుతోత్తరే! (భా కా 2-19) అనేక ధాత్వర్జాలతో గంభీర రచనయగు వ్రహేరిక్క హేయయమక సూచనా వ్యాజంతో ప్రదర్శితమైనదని విమర్శించి, దాని లక్షణమును. చెప్పుచు, ఉదా హరణములను మాత్రమీయలేదు. అతడు ఉదాహరించిన అంధకొరయుగంలోని, రామశర్మయొక్క 'అచ్యుతోత్తర' [గ్రంధం నేటికిని దొరకలేదు.. భానుహాకాలొనికీ ప్రహేఠికా ప్రాచుర్యమున్నను, అతడు దానిని అలంకారంగా మాత్రం గుర్తింపలేదు. దణ్తీ మహాకవి - చిత్రాలంకారములు - (ప్రహేలికలు: యమకాలంకార కరిన భేదాల తర్వాత, చిత్రాలంకారాలు లేక చిత్రబంధాలుగా చెప్పబడిన “గోమూత్రికా-అర్హభ్రమ-సర్వతో భద్రాలను, అకు, స్వరాస్థానావర్ష నియమాల తరువాత “వ్రహేఠికిలను (ప్రముఖంగా ప్రకటించినవాడు దణ్జీమహాకవి అతడు కొన్నిటిని స్పష్టంగా నిర్దేశించి చూపక్క సరిచ్చేదాంతంలో శబ్దార్డాలంట్రేయా బ్ఞితమార్తాః నుకర దువ్మ్కరాః గుణా దోషాళ్ళు కావ్యానాం ఇవా నయ్షీన్య, దర్శితాఖ (కా ద-3-186) కావ్య శరీర భూత శబ్బార్థాలంకారములు, సుకర-దుష్కరాచిత్ర కావ్య ణీ

దండీ ప్రహేలికలు మార్గములునగు చిత్ర (వ్రహేలికాదులు, కావ్యగుణ, దోష విషయములు ఇవి ఈ నా *కావ్యాదర్శ్గిమను (గగంధమున సంగ్రహంగా చెప్పబడినవి - అని మాత్రమే దండి చెప్పినాడు.

ఆ నాటికే, లోకమున సర్వసాధారణంగా జ్ఞాతము లైనందున గాబోలు, దండి వాని లక్షణముల _ దెల్బక్క ప్రయోజనముల నిఓప్టు దెల్పెను పరిణామశీలమైన (వపంచంలో, ఏ ఒక్క (ప్రక్రియ ఎల్లకాలం ఒకే విధంగా ఉండజాలదు శాశ్వత గౌరవాన్ని కూడ పొందలేదు. మార్పులు, చేర్పులు, కూర్పులు సహజంగానే సంభవిస్తాయి.

(్రీడా గోక్టీ వినోదేషు తద్‌ జై రాళ్షీర్డ్‌ మంతతే॥

వరవ్యామోవానే చావీ సోవయోగాః వ్ర పాఠికాజ (కాద-3-97)

(క్రీడు గోష్టి మొదలగు విచిత్ర వాగ్వ్యూవహార జనిత ప్రమోద వినోదాలలోను, (ప్రహేలికాదుల నెరిగిన జనసమూపహంలో రహస్య సంభాషణమునకును, ఎదు చివారిని (బోద్దవ్య వ్యతిరిక్తులను, ఏమార్చి, అర్జానభిజ్ఞులదేసి, ఉపహాస పాత్రుల జేయుటకును, ఈ (ప్రహేళికలు ఎంతో ఉపయోగపడగలవు - అని ప్రహేలికా (ప్రయోజనములఅను దండిగా వివరించెను.

పిమ్ముట, లక్షణ రహితములగు చతుర్షశ (14) ప్రహేలికలను విడిచి, 'సమాహితా ది షోడశ _ (15+1=216) సాధు ప్రహేలికలను (కాద-3-98 నుండి 3౩-121) లక్షణోదాహరణములతో సహ వివరించి,

“విద్దుత్పంయోగతో జేయూః మార్షాః (వ్రశ్శ్నోత్తరాదయంో

ఇక, నేను చెప్పని గూఢ, వ్రశ్నోత్తరాది చిత్రాలంకారాలను పండిత (ప్రకాండుల లక్ష్యాలననుసరించి, తెలిసికొనవలెననియు, చెప్పి, బుద్ది వైశారద్యానికి, సుకరాదుష్కర మార్గ జ్ఞానమునకు, ఏతద్విషయక జ్ఞాన మత్యావశ్యక మని కూడ తెల్పెను ౩ “దుష్టప్రహేలికలు అసంభ్యేయములు' (3౩-107) అనిన దండి, వానికి

స్పష్టంగా _సంకేతాలనీయలేదు. అయినను, జీవానన్హ, రంగాచార్య ఆది

తదా్య్యాఖ్యాతలు 'చ్వుత-దత్తాకరా' దులను దండి దుష్తాలుగా భావించినటు అధిస్రయపడినారు న్‌్‌ 'దొనికి నిర్చితప్రమాణం మ ఏలన = భట్టుబాణుడు 'కాదమ్బరి'లో *'అక్షరచ్యుతక, మాత్రాచ్యుతక, బిందుమతీ, హూఢచతుర్జపాద, ప్రహేలికాది విభిన్న చిత్రప్రక్రియలు, ఆ నాటికే, రాజాస్టా నములలో, గోష్టులలో, రసికులను, రంజింపజేయుచుండెడివని వ్రాసినాడు. కనుక్క, దండి దృష్టిలో “గ్రామ్య, అక్లీలత' లే దుష్ట ప్రహేలికలు కాదగియున్నవని భావింపవలెను

ద్‌

ప్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ రుద్రటాచార్యుడు - చిత్రా ప్రహేలికలు; తన శబ్జ్బాలంకారాలలో *చిత్రా'నికి స్టాన మిచ్చి, వ్యవస్రితరూపంలో “భం రా గ్యంతర కృత.” (రు.కా.5ా1) శ్లోకంలో లక్రణ్రాన్ని చెప్పి, సమన్వయించిన (ప్రధమాచార్యుడు రుద్రటుడు. భంగ్యంతర కృత - త (తృమవ్జ నిర్మితాని వస్తుడూపొణ! సొంకాని విచిత్రాణి చ రచ్యన్హే యత్ర తచ్చి(తమ్‌! రు.కాతా], “ఏ కావ్యంలో భంగీభణితి విశేషాధారంతో, క్రమము, తత్కృత అక్షగ్రవిన్యాస -. విచిత్రతల ద్వారా, సాంకములు (చిహ్నాలతోపాటు) ఆశ్చర్యకరములు నైన, “కమలా-చక్రాది వస్తువుల రూప రచన చేయబడుతోందో, అది చిత్ర సాదృశ్యము వలన గాని లేక్క ఆశ్చర్యకారణంగాగాని, *చిత్రాలంకారి మన బడుతుంది” అని రుద్రటభజితి. ఇక్కడ, కావ్యంలో పస్తురూపమెట్టు తయారు చేయబడును? అని ప్రశ్నించు కాన్న, తద్వ్యాఖ్యాత *నమిసాధువు 'భంగ్యంతరి మనగా, తదనుసార చక్రాది విచ్చిత్తి గర్భితారచనా పద్దతితో, అక్షరాలను. నిమిత్తంగా చేసికొని విన్యాస విశేషంతో నామాంకనం చేయుటగా భావించెను. మరియు, రుద్రట, నమిసాధువులిద్దరూ, అర్హద్వయ సన్నివేశాన్ని, లక్షణంలో నుంచినందున, వర్ణాలను [క్రమ విశేషంతో నుంచుట చేత ఆ *కనులాది ఆలేఖ్యాలు' తయారౌతాయి, ఒకవేళ చిత్రం తయారు కాకపోయినా, అక్షర పంక్తులనొక [క్రమంలో నుంచుటవలన, అసామాన్యతను సంతరించుకొంటుంది. కనుక విను చూచు, పరించువారు, ఆశ్చర్యానంద చకితులగుట వలన, ఈ రెండు. పరిస్థితులలోను. *చిత్రాలంకార మగునని వారి భావము... “ఏకొవి కారుడగు “విద్యాధరు' డీ అధిప్రాయాన్ని సమర్థించెను ఆశ్చర్యార్థాన్ని విడిచి ఆలేఖ్యార్హము పై ధ్యానముంచిన వారిలో; ఆనంద వర్ధనుడు _ప్రధముడనవచ్చును. (కేవల వాచ్య వాచక వైచిత్రా-మొత్రాఠయేణ ఉపని బద్దాలేఖ్య (ప్రఖ్యం య దాభాసతే తచ్చిత్రమా) అని, ద్వనికారుడనగా, అభినవ గుష్తాచార్యుడు దానిని సృష్టీకరించెను.. రస విలమ్బన కారణంగొ, వీరుద్దరూ, చిత్ర కావ్యాన్ని అవరంగానే భావించారు. ఇతడు చక్ర, ఖడ్డాదులను, అర్హభ్రమ సర్వతో భద్రాలను, అనులోమా ప్రతి లోమాలను కూడ _ చిత్రాలంకారాంతర్లతాలు చేసెను. ర

ఎవిమ్హధర్థువు రాణ ౦ంమరియు అగ్జివురాణం ద్రపాలికులు మాత్రాబిన్హుచ్చుతకే న్రపాఠికా కారక (క్రియాగూథే/

(వళ్ళోత్తరాది చాన్యత్‌ -శ్రీడామ్యాతో వయోగమిదమ్‌/ రుకా5-24

నృష్టవ్రచ్ళన్నార్డా (ద్ర పాలికా వ్యావ్చాతార్జాచ... రు.కా.5-25

ఈ కవి మాత్రాబిందుచ్యుతక, (ప్రహేఠికా కారకాది గూఢాలను, ప్రశ్నో త్తరాదులను ప్రత్యేకంగా _ పప్రదర్శించినను, వానిని 'అలంకారీమనక్క (ర్రేడా, గోప్టీ మాత్రోపయోగములు గానే తలంచి, *“స్పష్ట్రవ్రచ్భన్నార్ణా అవ్యాహతార్డా అను పేరులతో, రెండు నవీన పప్రహేలికలను కూడ చేర్చెను. విష్ణుధర్మోత్తర పురాణము - ప్రహేఠికలు

అలంకారాధ్యయన దృష్టితో వి.ధధ.వు. మహత్త్వ్య పూర్ణమైనది అయినను, నాటి అలంకారిక దృష్టి దానిపై అంతగా ప్రసరింపకపోవడం ఆశ్చర్యకరం. దీనిలో “అనుప్రాసాయమక-ప్రహేలికిలను మూడు శబ్జాలంకారాలు వివేచింపబడినవి. దీని తృతీయఖండం 16వ అధ్యాయంలో “పేలిక ఒక అలంకారం కాదనీ, అదియొక కావ్యదోష”" మనియు వివృతము.

అయితే, కావ్యాపకర్షను కల్షింసక, చమత్కారంతో చేతోమోదం గల్షించు ప్రహేలికలు కూడ కొన్ని లేకపోలేదని, అట్టివానిని కావ్యంలో ఒకటి రెండింటినే కాని బహు సంఖ్యలో భావించి, కూర్చరాదని హెచ్చరించి, ప్రహేలికా భేదాలను, లక్షణ్రాలను వివరించి ఉదాహరణములను మా(త్రమీయలేదు. (వి ధపు 3-16-12)

113 1. వి.ధ.పు. వివరించినవి కొన్ని దండి ప్రహేరికలతో సంవదించుచున్నవి. కాన్ని యధావత్‌ గృహీతాలు కాగా, మరికొన్ని పరకాయ (ప్రవేశంతో 'పేరుమార్చు కొన్నవి. చివరివి కొన్ని నవీనాలు.

2. దీనిలోని అలంకార విభాగ రచన 7 శకు ముందే జరిగి యుండవచ్చునను పి.వికాలే మహాశయుని. కధనం ప్రకారం, ఇది భరత నాట్యశ్శా,స్త్రానంతర కొరికము. అగ్నిపురాణము- ప్రహేరికలు

గోష్ట్యాం కుతూవాలా ధ్యాయీ వాగ్చంధ ల్చిత్ర ముచ్యతే!

(ప్రశ్నః “వ పాలికా” గుష్తం చ్యుతద్యత్తే తథోభయమ్‌/

నమస్యా న్తస్త తద్బేదాః నాన్నార స్వాను యోగత* (అపు 348-22,23)

సభలో చదివినంతనేే ఉత్కంఠను ఉత్పన్నం. చేసి పెంచు, కనియొక్క వాగ్గుంఫనమే *చిత్ర' మనబడును. ఆ చిత్రాలంకారము అనే కార్రసంబంధము వలన (ప్రశ్న, ('ప్రహేరికాది (ప్రభేదాలతో ఏడు (7) విధములు

7

ప్రహేలికా ప్రపజ్బామ్‌ అపు. _ చెప్పిన తొమ్మిది శబ్బాలంకారాలలో చిత్ర మొకటి అది సుకరాదుష్కర భేదంతో ద్వివిధము. మరల, సుకరం సప్త (7) విధం. వానిలో "రెండవదగు ప్రహేఠరిక - ద్వయోరన్యర్హయో ర్లువ్యామానశళబ్లా (వ పాలికా! సా ద్వ ధారీ చ శాబ్రీ చ - తత్రార్తీ చార్రబోధతః శబ్బావబోధతః శాబ్రీం-(ప్రావాః షోఢా వ్ర పేలికామ్‌/.. (అ.పు.343-25 26) 'రెండర్భాలు గల గూఢశబ్ద (ప్రయోగం వలన “వహేలికి ప్రభవిస్తుంది అది శబ్బానబోధము వలన _“శాద్టీ, అర్ధ బోధవలన “ఆర్టీ అవుతుంది ఆ ప్రహేలిక ఆరు విధాలు - అని చెప్పి ఆ ఆరింటి పేర్లను గాన్మి ఉదాహరణములను గాని అగ్నిపురాణం చెప్పలేదు. అపు. కంకు ముందే *ప్రపేలికి లకు పర్యాస్త విస్తృతి యున్నను, దుష్కురచిత్రము యొక్క క్షిస్టృత్వము సర్వజ్ఞాతమగుటచే గాబోలు, దాని లక్షణోదాహరణముల నీయలేదు. కవి-శబ్దగుంఫన శక్తికి పరిచాయక మగు దుష్కుర చిత్రము నీరసమైనను పండితులకు రుచి కరమని మౌత్రము. తెల్పెను ఆ “దుష్కరం నీరసత్వేఒపి విదగ్దానాం మహోత్సవఃి (అ.వు.343-32) 5 ఈ పురాణం స్వతత్రం కాదని, కర్త సిద్దాంతకారుడు కానీ, సం(ప్రదాయబద్దుడు కానీ కాడని, దీనిలో 'ప్రాచీనలేఖక సామా సంగృహీతమగుట వలన, భరత, భామహ్మ దండ్యాదుల కంటె తర్వాతిదని, ఎస్‌.కె.డే, పి.వి.కాజే తమ సంస్కృత సాహిత్య చరిత్రలలో వివరించిం. ధ్వన్యాచార్యుడు ఆనన్హ వర్హనుడు గాని, తద్వ్యాఖ్యాత, లోచనకారుడగు అభినవ గుప్తపాదులు గాని, ప్రహేలికల సంగతి నెత్తలేదు. *దేవీశతకము' లోన్మి 162వ పద్యంలోని “*ప్రహేలికోను తర్వాత చూడగలరు. భోజ మహారాజు- ప్రహేఠికలు. భోజదేవుని “చిత్రవివరణ' సంస్క ఎతాలంకారశా,స్త్రంలో సర్పాధిక విస్తృతం, సాంగోపాంగం కూడ తాను చెప్పిన చతుర్వింశతి (24) శబాలంకారాలలో, చిత్ర-ప్ర హేలికా-గూఢ- ప్రశ్నోత్తరములను 16,]8,19,20 సంఖ్యలతో విడిగా నిర్దేశించి వివరించెను. వర్మ స్థాన - ఆది విషయాలతో కొవ్యమున నేర్పడు షడ్విధ నియమాలను “చిత్రాలంకారం'గా _ పేర్కొని, దానిలో ప్రహేలికాదుల నంతర్భ్యూ తాలు చేయక, దండికి భిన్నంగా తన ఆరు ప్రహేరికాభేదాలను స్వతంత్రాలంకారములుగ 8

ఖభోజురాజవ్రహేలికలు

ఉదాహరించెను భోజదేవుని వివేచనలో నవీనత నడయాడుచున్నను, గాంభీర్యము తక్కువ.

ఇతడు దండి చెప్పిన వ్రహేలికా (ప్రయోజనములను యధాతధంగా వునరుద్దాటించటం విశేషం ప్రహేఠికా లక్షణ-భేధాలనిట్లు పేర్కొ నెను.

(వ పాఠికా నకుత్చశ్నః సావి షోఢా చ్యుత్యాక్షరా!

దత్తాక్షగో భయం ముష్టి బిందుమ త్వర్రన త్యవి? న కం,2-233.

ఒకేసారి ప్రశ్నింపబడినచో “ప్రహేలికి అనబడును. అదిా*చ్యుతాక్రర్ర దత్తాక్షర, చ్యుతదత్తాక్షర (ఉభయం) ముష్టి, బిందుమతి, అర్ధవతి" అని ఆరువిధాలు. [2 కొందరు ఆలంకారికులు వ్రశ్నోత్తర చిత్రమును ప్రహేఠికాంతర్షతము చేయగా,

మరికొందరు 'సకృత్చరిశ్నను (వ్రహేఠికి అన్మి అసకృత్‌ ప్రశ్నను (ప్రశ్నోత్తరమని

కూడ _ వ్యాఖ్యానించిరి భోజదేవుడు మాత్రం (ప్రశ్నోత్తరాలంకారమును

(క్రియా కారకాది గూఢములను వ్రత్యేకాలంకారంగానే వ్రదర్శించెను

ఇతడు తనకాలమునకే ప్రచుర ప్రచారము, ప్రజాదరము పొందిన ధ్వని సిద్దాంతము నెరిగినను, ధ్వని కారికలను కూడ తాను ఉట్టుంకించినను, ఆ ధ్వని ప్రాధాన్యము నలక్ష్యముచేసి, 'ధ్వనిమత్తాతు. గాంభీర్యమ్‌' . ( సకం 1-73) “ధ్వని గాంభీర్యమను శబ్దగుణము"' అని వివరించెను. దీనిని బట్ట, భోజరాజు కాలానికి గూడ, చిత్రాలంకార. ప్రాభవము, అధిగమించుటకు వీలు గానంతగా, ప్రబల ప్రచారము లోనున్న దనుకొనవలెను ఏ విషయాన్ని స్పృశించినా, తాను ఆయా సంప్రదాయాలకు చెందిన వాడన్నట్టుగా, స్పష్టంగా, వివరించటం భోజుని ప్రత్యేకత. ధ్వనివాదులు వ్యంగ్యరాహిత్యాన్ని (అవ్యంగ్యం) “చిత్రకావ్య' మనగా, మరికాందరు ఆకృతి విశేషరచనను *చిత్ర' మన్నారు. భోజదేవుడు మాత్రం “వర్హ్య స్థాన ' ఆది ఆరు కారణాల వలన, రచనలో కలుగు ఆశ్చర్యజనకత్వాన్నే *చిత్రకావ్యం? (స.కం. 2-109) గా, భావించెను.

ఇక్కడ, భోజ టీకా కారుడగు *రామశర్మ' యొక్క అభిప్రాయం కూడ గమనార్హము అతడు కావ్యం యొక్క జీవితం “వ్యంగ్యవైభవరిగా చెప్పబడినను, ధ్వని రహిత రచనను, కాశ్మీరవాసులు 'భిత్తిచిత్రం' తో సమానంగా పరిగణిస్తారని, దీనికి కారణంగా, “కావ్యంలో సర్వత్ర ధ్వని, (ప్రధానంగా ఉంటుందని చెప్పటం కూడా సాధ్యం కాదు సుమా? అని చూపించెను, ఇట్టి “ఆకృతి విశేషంతో కూడినదంతా చిత్ర విశేషమనుట కూడ పొసగదు. కారణమేమనగా ఈ లక్షణం వ్యాపకమైనది కాదు.

౦

'ప్రహేలికా థ్రవఇ్బమ్‌ కనుక, వర్జాదినియమనం ద్వారా వచ్చిన, ఆశ్చర్యకారిత్వార్థమే, ఇక్కడ “విత శబ్దానికి ఉచితమైన _ అర్హమని చెప్పవలెననియు, వివరించెను. వస్తుతః, భావాభివ్యంజ కాలగు సామాన్య వర్ష స్వరాదుల (శ్రమంతో గూడిన వ్యవహారం, లోకంలో కూడ లేక పోలేదు. అట్టుకాక, అసామాన్యరూపంలో, బుద్దిపూర్వకంగా, వీనిలో భేదాన్ని కల్పించి, జనులలో తద్రూప చమత్కారోత్పత్తిని కల్పించినప్పుడే, అది *చిత్రకావ్య”' మగునని భావింపవలెను. రుద్రటాచార్యుడు మాత్రాదిందుచ్యుతక, (ప్రహేలికా, గూఢ, ప్రశ్నోత్తరాదులు ప్రత్యేకంగా శ్రీడామాత్రోపయోగములనుట చేత, ఇక్కడ, భోజునిచ్యుతాక్షర్రాదులు ప్రత్యేకతను పోగొట్టుకొను చున్నవి. కాని, ఇతడు ప్రహేలికా-ప్రశ్నోత్తరాదులకు కూడ ప్రత్యేకంగా లక్షణ-భేదాఉదాహరణలను ప్రదర్శించి, కీర్తిని, ప్రీతిని పొంది, దండి తర్వాతి వారికి ఆదర్శప్రాయుడు, ప్రామాణికు డయ్యెననుట నిక్కువము. ఆనంద వర్హనుని తర్వాత, రసధ్వని వాదులగు ఆలంకారికులు, ఇఖడ్తాద్యాకారాలకు కారణభూతమైన వర్షవిన్యాసమును, (ప్రధాన రూపంలో 'చిత్రాలంకారంిగా భావించడం ప్రారంభించారు. పిమ్మట, రుయ్యక్క జయదేవ, విద్యానాధ విశ్వనాధ, దీక్షిత్రాది ప్రముఖుల దృష్టిలో కూడ, “ఆలేఖ్యతోయే చిత్రార్హంలో ఉపయ్యుక్తమైనది. కనుక, చిత్రాలంకారం పేరు తలంపగానేే సామాన్య పారకుని హృదయంలో, “ఆలేఖ్యార్దమే” సర్వ ప్రధమంగా సందర్శనమిస్తుంది. ధర్మదాస సూరి విదగ్థముఖమండనము - ప్రహేఠికలు: సంస్కృత సాహిత్యంలో విలక్షణమైనదీ విద్ధముఖ మండనము. సాహిత్య ప్రమేయ-లక్షణములు _ చెప్పుటచే “అలంకారశా,స్త్రమూ గను, నైకవిధ శబ్ద - చిత్రాలంకార - భేద - (వ్రభేద - ఉదాహరణ _ ప్రదర్శనలతో 'కావ్యమునై వెలుగొందుచున్నది. తత్కర్త, “*శౌద్దోధనేః ప్రవచనాని చిరం జయని” అను మంగళా చరణము వలన 'బౌద్దుడీగా (ప్రసిద్దికెక్కెను.. ఇతడు ప్రదర్శింపని చిత్రాలంకార ప్రక్రియ మరొకటి కంట బడదు. తన విదగ్ర ముఖమండనము చదివిన గాని, సభామధ్యంలో నిల్వలేరని, మాట్టాడజాలరని 'హెచ్చరించెను. కవియు సంఘజీవియే కనుక, కాలప్రభావంతో ప్రహేలికా _్రకారద్వయమునే (ప్రదర్శించుటచే, ఆనాటికి ధ్వని ప్రాబల్యము పెచ్చి, (ప్రహేలికా ప్రాచుర్యము కొంత తగ్గియుండవచ్చునని భావించుట కవకాశమేర్పడినది. ప్రకాశవర్డుని రసార్హవాలంకారము- ప్రహేఠికలు: సంస్కృత సాహిత్యంలోగల పలువురు (ప్రకాశవర్షులలో నీ *“రసార్హవాలంకార' క్తర్త (13శఎ ఆనందవర్హన, భోజులకం లు ఆర్వాచీనుడు, ధ్వని మతము నిర్హ్యంద్వముగ 10

చుమ్ముబాచాలర్వ్య ప్రహేలికలు నిరూపితమై ప్రసిద్ది చెందినపుడు కూడ, భోజునివలె దానిని లక్ష్యము చేయక, “ధ్వనిమత్తాతు గౌంధీర్యం ఆర్మె రేష గుణ స్మృతః"(వ్రర.2-20) అని, ధ్వనిని 'గాంధీర్య'మను శబ్ద గుణముగా పేర్కొనెను. దండి తెల్పిన “శక్రీడాగోష్టీ వినోదేషు.... (హర.3-73 వ్ర హేలికోవయోగ శ్లోకమును అట్టే ఉట్టుంకించి, “*ప్రహేరికాం తు పదకమ్‌”(3-73) (ప్రహేళిక వాగ్లేవికి 'వదకి మను భూషణంగా పేర్కొ నెను. కడకు, దండికవితో విభేదించి, “పరివర్తిత-విన్యస్త-ల్లుప్తా-వ్యుత్కరిమ-దిందుక-అర్ధ (ప్రహేరికా" భేదాలతో (ప్రహేరిక నారు విధాలుగా విభజించి, లక్ష్యములను చూపలేదు.

శ్లేష్క చిత్రాలంకారములు లేనిచో, అసలు వాగ్టె ద్భ్య మెక్కడి. నుండి వస్తుంది?” (శవినాచ శ్లేష. చిత్రాభ్యాం కీదృశీ వాగ్వదగ్రతాగ) అని ప్రర్నించిన వీరశబ్ద చి(త్రవాది.

(వళ్నం వ్రహేలికా మావాః యథ నోత్రరభానవణమ్‌!

కిం తు వాక్యార్హ ఏ వాసౌ దుర్పోధో బోధ్యతేబుధైోి [్రరంార్‌9

(ప్రత్యుత్తరభాషణం లేని ప్రశ్నను 1ప్రహేలిక యందురు. అది వాక్యార్హమైనను, పండితులకు కూడ _ (కొరకరాని కొయ్యవలె కష్టంతో గాని తెలియబడదని లక్షణం చెప్పెను. ఉదాహరణల నీయలేదు. మమ్మటాచార్యుడు- ప్ర హేఠికలు:

“త చ్చిత్రం యత్ర వర్షానాం ఇడ్డాద్యాకృతి హేతుతా” (కాప్ర 9-121) వ్యంగ్య ప్రధాన వాదియగు మమ్మటుడు “అక్షరరచన ఖర్గా-ఆది ఆకృతు లేర్చడుటకు కారణమైనచో చిత్రోమగుననెను. కష్ట కావ్య మగుటేచే కొద్దిగా పరామర్శించి, నాలుగు బంధాలను మాత్రమే వివరించెను ప్రహేలికను ప్రకటింపలేదు. మమ్మట ప్రభావం తర్వాతి వారిపై బడి, క్రమంగా చిత్రాలంకార మహత్వం తగ్గుచు వచ్చినది.” అజిత "సేనాచార్యుని “అలంకార చిన్తామణి- ప్ర హేరికలు;

నైకవిధ చిత్రాలంకార ప్రక్రియలను ప్రసంచించిన (ప్రముఖుడు అజిత "సీనాచార్యుడు. రుయ్యకాచార్యుని అలంకార సర్వస్వము- ప్ర హేలికలు:

ఇతడు చిత్రాలంకారమును “వర్భానాం ఖడ్డాద్యాకృతి 'హేతుత్వే చిత్రమ్‌! అని ఉపచారతః మాత్రమే శబ్బాలంకారంగా చేపళ్టైను,

క్షే

ప్రహేలికా ప్రపఇ్బమ్‌ విశ్వనాధుని సాహిత్యదర్పణము - ప్రహేళికలు;

రుయ్యకాను సారియైన విశ్వనాధుడు తత్పంతిపాదిత - పద్మాది అకారనిష్ట వర్షాలతో జౌపచారిక _ ప్రభేదమును చిత్రాలంకారముగా చేకొనెను. భామహానని వలె నితడు కూడ -

రసన్య వరివంథిత్చా న్నాలం (త్వాల్‌ +న*+అలం)కారూ (వ పాలికా!

ఉక్త వైచిత్యమా[తం సా చ్యుతదత్తాక్షరా దికా/ సాద 20-25

రసవిలమ్బృకత్వ కారణంగా “ప్రహేరిక్‌ అలంకారంకాదు. అయితే, పూర్వా చార్యులు దానినేల అలంకార (ప్రకరణంలో వివరించినారను వ్రశ్నరాగా, అది "కేవలం వైచిత్ర్య వ్రయోజకత్వం తోనే అలంకార సామ్యం పొంది, అక్కడ గౌణంగా ప్రయుక్తమైనదని సమాధానం. అంతే కాక్క చ్యుతాదత్త-చ్యుతదత్త, క్రియా, కారక గుప్త .. ఆద్కి ప్రహేలికా ప్రపంచమున జేర్చి కూడ, అవి అన్నియు. జక్తి వైచిత్య మాత్రమే సుమా! అనియు వివరించెను. కాని, ప్రశ్నోత్తర ప్రక్రియలను ప్రహేలికా జాతీయములని, తలంచి కాబోలు, వానిలో (ప్రత్యేకముగ చేర్చలేదు.

“సాహిత్యదర్చణ' వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయం

మాతాదిన్దుచ్యుతకే వ్రపాలికా కారక (క్రీయాగూఢే/

(గ్రశ్యోత్తరాది చాన్వుత్‌. శ్రీడా మ్యాతోవయోగమిదమ్‌!

రసపరిపంధి యగుట దోషమైనా, ఉక్తి వైచిత్ర్యాన్ని గమనించి ప్రాచీన సకం. తారాదులు (ప్రహేఠికాదులను గౌణంగా అలంకారాలన్నారు.,

ఇతరులు “ఉక్తివైచిత్యం' ఉండుటవలన “వైచిత్ర్య మలంకారళ్‌ అని, అలంకార సామౌన్య లక్షణాక్రాన్తమగుట వలన, ఉక్త్యలంకార మనియే అర్హమని చెప్పవలెను.

ఇక్కడ, *ఆది" పదగ్రాహ్య మేమన (= ప్రశ్నోత్తరాది) చ్యుతొదులతో ప్రహేలికా షాడ్విధ్యం ముందే చెప్పబడినది. తద్భిన్నమైన “అను ప్రశ్నః, బహిపళ్ళః బహిధన ప్రశ్న, జాతి ప్రశ్నః పృష్ట ప్రశ్నోత్తర ప్రశ్నః.” ప్రభృతులు కూడ, ప్రహేలికలే, మరియు క్రీడామాత్రోపయ్యుక్తముళే అంటారు కొందరు.

మరియు “'కూజన్తి కోకిలాఃసాలే ! పద్యంలో, విన్నది విన్నట్టుగా, అర్జం సంభవిస్తున్నా, అనుపయృుక్త కధనరూపత్వం వలన, చ్యుత దత్తాకర్రాత్వ కధనం లోనే తాత్పర్యం, గనుక, “ప్రహేరికాత్వ' ముంటుంది యధా శ్రుతే - “కోకిలలు సాలమున కూయుచున్నవి... యౌవనేపుల్లం... నివారితా... కింకరోతి*”” అనునది

12

ఎిశ్వాశ్చూర-కవీంద్రకర్డాభరణ ప్రహేలికలు

అనువయ్యృుక్త కధనమే, కనుక, దీనికి *చ్యుతదత్తాక్షరత్వం చెప్పితే, ఉవయ్యుక్తత్వం సంభవం కాగలదు

మరల ఆదిశబ్దంతో “సంబోధన, గుప్త్యాది పరిగ్రహము” బోధ్యము కావలెను.

సాహిత్య దర్పణవ్యాఖ్యాతలు, ప్రహేలికా, విషయంలో ప్రత్యేకత చూప కున్నను, విశ్వనాధుడు చెప్పని _ 'స్వరాది" చిత్రాలలో, మాత్రా బిందుచ్యుత కాలలో భోజుని ప్రామాణికునిగ స్వీకరించిరి. (శుత్యనుప్రాస, అంత్యానుప్రాసలు, భాషాసమానిశ్చయాదులు విశ్వనాధోద్భావిత నవీనాలంకారములు ఆచార్య "'హేమచంద్రుని కావ్యానుశాసనము - ప్రహేలికలుః

చిత్ర లక్షణములను చెప్పక “స్వర-వ్యంజన-స్టానాగతి+ఆకార నియమచ్యుత గూఢాది. చిత్రమ్‌? (హే.కా5ా-ఉ “గూఢా. దిత్యాది పదేన ప్రశ్నోత్తర (ప్రహేరికా-దుర్వాచకాది పరిగ్రహః” అనుటచే, ఏక-ద్వి-ఆది (ఒకటి, రెండు మొ స్వర-వ్యంజనాదులు, మౌత్రాదిచ్యుతకాలు, (క్రియాకారకాది గూఢాలు, (ప్రశ్నోత్తర ఆ *వ్రహేరికా” -. దుర్వాచక - ఆదులను కూడ, చిత్రసాదృశ్యము వలనగాని, ఆశ్చర్య "హేతుత్వము వలనగాని, “చిత్రాలంకారం'గా, (గ్రహింపవలెననెను.

అలంకారశేఖర క్తర్త కేశవ మిశ్ర “ప్రపేలికా సకృత్‌ ప్రశ్నః సాచచ్యుతాక్షర్రా దత్తాక్షర్రాది” అనగా, “అలంకార. రత్నాకర కర్తయగు శోభాకర మిశ్ర, గతి చిత్రాదులను. చెప్పినను గూఢ, ప్రహేలికాదుల జోలికి పోలేదు. తదితర - ఆలంకారికులు కూడ (పహేఠికా ప్రమేయమునంతగా పట్టించుకొనలేదు. విశ్వేశ్వరుని కనీంద్ర కర్ణాభరణము - ప్రహేళికలు:

ధ్వని ప్రభంజనం ప్రబలంగా ప్రస్తరించిన సమయంలో గూడ, అనేక చిత్రాలంకార ప్రక్రియలను, 'కవీంద్ర కర్ణాభరణం*లో జాతుల పేరుతో పేర్కొన్న ఆధునిక ప్రాజ్ఞ పండితుడు విశ్వేశ్వరుడు (18 శతాద్ది. అతడు - చిత్రాలంకార (ప్రక్రియలను పూర్వులెందరో ప్రవచించినను, తన్మతానుసారముగనే, చాపల్యంతో మరల చేయబూనితి నని, వానిని అల్ప్బబుద్దులు, ఖలులు కొందరాదరింపక పోయినను బాధవడను కాని, పండిత ప్రమోదమున కాస్పదమైనచో సంతోషింతును. శివుని శిరస్సు నెక్కిన చంధద్రరేఖను, ఏ ఒక్కనాడో కాదు, కనీసము కలలోనైన రాహువు కబళింప జూచునా? అని ప్రశ్నించిన ప్రతిభాశాలి (కక1-2-4ు)

మొత్తం మీద నైకవిధ ప్రహేలికాది చిత్రప్రక్రియలను ఉదాహరణ సహిత ముగ ప్రతిప్పించిన ధర్మదాసా విశ్వేశ్వరులను చిత్రాలంకార ప్రియు లెన్నటికిని మరువజాలరు.

కేస

వ్రహేలికా ప్రపజ్యమ్‌

'పై లక్షణ్రాలను బట్ట, మొత్తంమీద అలంకార సంప్రదాయానికి చెందిన ఆచార్యులందరు, కొద్దో- గొప్పో, చిత్రకావ్యాలంకారాలపై తమ ప్రభావాన్ని ప్రసరింపజేశారు. ద్వనివాదులైన ఆనందవర్హన, మమ్ముటాదుల వంటివారు కూడ, వీనికి విశేష ప్రాచుర్యం కల్పింపక పోయినను, ఈ పూర్వ సం(ప్రదాయంపై తమ అభిరుచిని కొద్దిగానైనా చూపించారు. వాస్తవానికి సంస్కృత భాషా సాహిత్య సామర్థ్యమే అటువంటిదనదగును. ఏలన, దానిలో ఏ ఇతర భాషలకు లేని, అందని, సాధ్యం కాని ... అనన్య సామాన్యములు, ఆశ్చర్యకరములునైన లక్షణము లెన్నో ఉన్నవని ఎబికీత్‌ మొదలగు మహాశయు లెందరో క్తీర్తించినారు. ఆ 'క్షమతా' కారణంగానే దానిలో చిత్ర-విచిత్ర పద్యరచనలు, అలంకారాభివృద్ది జరుగుట కవకాశం లభించినది. సరళాతి సరళ-కరినాతికరిన రచనలెన్నో వెల్వడినాయి. యుగవిశేష ప్రభావం కూడ దీని రూపాన్ని మార్చుచెందించుట వలన, అలంకారాలు ధ్వనులు తామరతంపరగా, వందలకాలది, వేల కొలదిగా భిన్నములై వెల్లివిరిశాయి.

భోజ, ధర్మదాస్త అజిత సేన, విశ్వేశ్వరాదులు చిత్రాలంకారాలను చిత్రిక పట్టినట్టుగా సంస్కరించి, చిక్కగా చిత్రింపగా, కొందరు అన్తిమస్తానాన్నిచ్చినారు, మరికొందరు హేయంగా భావించి కూడ, పరంపరా నిర్వాహానికై లక్షణోదాహరణ ములను ప్రదర్శింప, అన్యులు దీని వివేచనలో సంపూర్ణ మనోయోగముంచి, వివరించినట్టు భావింపవలెను,

ప్రాయశః, చిత్రాలంకార విషయంలో మొదటి నుండియు ఏకాభిప్రాయంలేదు ఆదికాలంలో ఆస్ట్ర, మధ్యకాలఃలో దృఢ ఆస్ట, తదుత్తరకాలంలో ఆస్ట్ర-అనాస్టలవలన దోలాందోళన పరిస్థితి పరిఢవిల్లిన దనుకొన వచ్చును

ఇట్లు ప్రా చీన- ఆర్వాచీన- ఆలంకారికులు కొందరు ఉషేక్రించినను, న్యూనా ధికంగా వివేచించినను, ఈ ప్రపాలికలకు కావ్య-క్రీడా గోన్టీ వినోదాదులలో కావలసినంత (ప్రచారం, లోకప్రియత ఉన్నట్టుగా, “కాదంబరో మొదలగు (గ్రంధాలు సాక్ష్యమిస్తున్నాయి. కామసూత్రాలలోను (1-3-15) చతుష్టష్టి (64) కళలలో గూడ ్రపేలికా ప్రతిమాలాది (తోక పద్యములు) ప్రక్రియలు ప్రవేశించుట చేతను, (ప్రశ్నోత్తరాది వివిధ జాతులందు (ప్రహేలికాచ్చాయ. లుండుట చేతను, వీనికి విశిష్ట స్థానమేర్చడి యున్నది.

కొన్ని ప్రహేలికాది ప్రక్రియలు ఇతర చిత్రాలలోను, అస్లు ఇతర చిత్రాలు వీనిలోను సమ్మిశ్రితముల్లై భ్రాంతికి భాజనములైన వనుట నిక్కువము. ఉదా భోజరాజు వస్తుగూఢమునకిచ్చిన *పానీయం పాతు మిచ్చామి...! (స కం.2-371)

క

ఎిశ్వేశ్వార-కవీంద్రకర్థాభరణ ప్రహేలికలు

శ్లోకము, గురుబాల ప్రబోధికలో “ఆర్టీ ప్రహేళిక మయ్యెను. అహ్హ వి.ము.లో “ఆర్డీ ప్రహేలికికు దాహరణమైన “తరుణ్యాలింగితఈ కంరే .” (4-3 వేరొకచో “నామాన్తరితా' వ్రహేలిక కుదాహరణమైనది. ధర్మదాస్క విశ్వేశ్వరులు _బహిరన్త ర్ధాసికల కనేక భేదములు తెల్పి, ఉదాహరించిరి. కొందరు బహి-రన్తర్ధాపికలను, గూఢాది భేదాలను విడివిడిగా (గ్రహింపక, మూకాఉమ్మడిగా, కలగాపులగం చేసి, ప్రయోగించుచున్నారు.

వస్తుతః కొందరు వండిత (ప్రకాండులకు, ప్రాధ్యాపకులకు కూడ, ఈ" ప్రక్రియల ప్రభేదములు_ ్రకృష్టముగా తెలియవన్నచో, ఇక సామాన్యుల సంగతి ఏమని చెప్పవలెను? ఈ తేడా ప్రాచీనార్వాచీన-ఆలంకారిక (ప్రముఖులలో కూడ కాంత కన్పడుచున్నది లిఖిత (గ్రంధాలు తక్కువ. ప్రహేలికాదులు కొన్ని ప్రాచీన పండితుల నాల్కల పై నాట్యమాడి, వారితోపాటు నాకలోకమున చేరి “దిగిరాము దిగిరాము దివినుండి భువికి” అంటున్నవి. సంకుచిత దృష్టితో ఇతరులకు చెప్పని వ్రజ లు కొందరు. అజగజ భక్తిత్రములై వేలకొలది వ్యర్థమై, నష్ట్రభ్రష్ట్రములైనవి. దా-?2స౮ కూడ (వ్రకటింపబడలేదు. హూష్షియార్చుర (పంజాబ్‌) వి.వి. రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ వారు, తమ *మహా సుభాషిత సంగ్రహము'లలో కొన్నిటిని చేర్చి ప్రకటించుట ప్రశంసనీయము. ఈ మహత్తర కార్యము ఒక్క సంస్కృతంలోనే కాదు, ప్రాంతీయభాషలందు "సైతము సం(గ్రహించి ప్రకటింపవలసి యున్నది ఆ బృహత్తర కార్యము. వ్యక్తులకు సాధ్యం కాదు. అకాడమీల, (ప్రజా ప్రభుత్వాల క్షర్షవ్యమని _ [గ్రహింపవలెను.

(ప్రస్తుతము, కలగాపులగం చేయక, ముందు దండ్యాదులు చెప్పిన వానిని యధాతధముగ నిరూపించి, తర్వాత, మిగిలిన వానిని ప్రదర్శింపగలమని మనవి

పూర్వ గురుకులములలో, విశ్రాంతి సమయాలలో, "సెలవులలో, ప్రయాణ ములలో, ప్రత్యేకముగ శిష్యులు గురువులు, ఒకప్పుడు గురుశిష్యులు కూడ ప్రహేలికాది క్రీడాగోప్పులలో మునిగితేలెడి వారట. రాజాస్టానాలలో, పండిత గోష్టులలో, రచ్చబండల వద్ద కూడ ప్రహేలికా ప్రశ్నోత్తరముల _ పరీక్షలు జరుగుచుండ, ప్రజలు పలువురు పాల్గొని ధారణాసక్తినిి శక్తిని పెంచుకొని ఆనందాద్ది నోలలాడెడి వారట. ఈ పరీక్షలలో పాల్గొను వారికి శ్లేష్మ చిత్రాల జ్ఞానం అత్యంతావసరం. “వినా చ శ్లేష చిత్రాభ్యాం కీ దృశీ వాగ్వద్యతా' ఒక సామెత య్బైనది.

కేక్‌

ద్రహేలికా బ్రపజ్టుమ్‌ దణ్ణి మహాకవి చెప్పిన ప్రహేఠికలు గా!

దండి పూర్వాచార్యులు చెప్పిన 14 దుష్ట ప్రహేరికలను నదఠి, ఉదాహరించిన 16 సాధు ప్రహేలికలు యధాతధముగా వివరింపబడుచున్నవి.

1. '“సమౌాహితా" వ్రహేలికః

“ఆహః సమాహితాం నామ గూఢార్జాం పదసన్ధినా” కావ్యాదర్శ 3-98 పదములను సంధించుటవలన వివక్షత మగు ((చెప్పగోరిన) ప్రకృతార్హము గూఢము చేయబడినచో-ఆది *'సమాహితో (ప్రహేఠిక యగును. దీనినే కొందరు 'సమాగతా-సమాత్రతా'గా "ేర్కొనిరి.

న మయా గోరసాభిజ్ఞం చేతః కస్మాత్‌ (న్రకువ్వస!

అస్టాన రుష్కతై రేధిః అల మాలోహిత్తేక్షడే! కావ్వొదర్భు- ౩-108

కోపన యగు గోపికను గూర్చి నాయకోక్తి కన్నెరజేసిన ఓ గోపికా! నా మనస్సు పెరుగు పాలను ఆస్వాదించవలెనను ఆసక్తికలది కాదు. (నేను పాలు, పెరుగు, వెన్నలను దొంగిలింపలేదు.) _ నిరపరాధినగు నాప్టై ఏల కళ్లైర్రేసి, కోపగించుచున్నావు. నిష్కారణంగా కోపం తెచ్చుకొనవద్దు

దీనిని బట్టి గోపిక యొక్క పాలు మొ!వానిని కృష్ణుడు దొంగిలించినట్టు, అందుకా గోపిక కోపగించినట్టు తలంతురు. కాని ప్రస్తుతార్హము అదికాదు. అది వదసంధిలో గూఢమై యున్నది. ఎట్లన-ఇక్కడ, మొదట 'మయా గోరసాధిజ్ఞ అను దానిలోని సంధిని “మే+ఆగోరసాభిజ్ఞం' అని విడదీసిన, *మే” లోని *ఏ' కారమునకు 'ఆయ్‌' ఆదేశముగా వచ్చి 'మయాగోరసాభిజ్ఞం' అగును, అనగా -- నా మనస్సు, ఆగోరసాభిజ్ఞం= పర్మస్త్రీలను పీడించుట మొ అవరాధములందు అభ్యస్తమైనది కాదు-అను ప్రకృతార్హమిందు గూఢముగా కప్పబడుటచే,. నిది “'సమాహితా” ప్రహేరిక యగుచున్నది. 8 ఆచార్య హేమచంద్రుడు దీనిని 'సంబంధగూఢి (ప్రహేలఠికకు ఉదాహరణముగా

చూపించెను. 2. వజ్బీతా: _ “వంచితాన్యత్ర రూఢేన యత్ర శబ్దేన వంచనా” వ్యుత్పత్తి వలన వివక్రిత్రార్హ ప్రతీతి గల్గ్లట “యోగము. అట్టు వ్యుత్చత్త్యర్థమును (గ్రహింపక, తద్భిన్న ప్రసిద్ధ (రూఢు) శబ్దంతో వివక్షిత్రార్హ (వాచ్యార్థు భిన్నార్ణంతో, పరులను మోసగించుటను “వంచితో ప్రహేలిక యందురు.

కే6

దండి- వ్రహేలికలు కుబ్బా మానేవమానన్య యథా తే వర్రతే రతిః గే టా బైవం నిర్జిశతో నారీః అమర స్త్రీ విడమ్బినీ౭ కావ్యాదర్శ- ౩౨-209 మరుగుజ్జు (గూను) దానితో రమించునపవుడు నీకు "పెరుగుచున్న ఆనందము, దేవ్తీలవంటి సుందరీమణులతో రమించునపుడు కూడ పెరగదు. ఇక్కడ, అసలు వివక్షితమైన అర్ధము “కాన్యకుబ్దనగర నివాసము” లేక *కుబ్బా' అనువాద్య విశేషమును సేవించునపుడు కలిగిన ఆనందము...అని. కాని, ఈ ర్‌ జ్య ను అర్ధము మరుగుజ్జు స్త్రీ యందు రూఢమైన *కుబ్టా పదంతో, పరులను వంచించుటకు నిగూహితమైనందున - ఇది *వంచితా' అను (వ్రహేఠిక విష్ణధర్మ పురాణం లో నిది *వందితా' గా చెప్పబడినది.

౩. వ్యుత్కాం్పిన్తాః “వ్యుత్కా9ంతా తివ్యవహిత (వయోగాన్నోవాకారిణీ” కావ్యాదర్భు: ౩-99 అత్యన్త వ్యవధానం (సందుతో (దూరంగా పదాలను ('ప్రయోగించుట

వలన, అర్భావగాహనలో _ కారిన్యాన్ని కల్షించునది *“వ్యుత్కాంన్హా ప్రహేఠిక దడ్హే చువ్చుతి వద్మిన్యాః నాంనః కర్మశ కంటకే! ముఖం వల్గురవంకుర్షన్‌ తుండే నాంగాని ఘట్టయన్‌॥ కావ్వాదర్భ, 3౩-220 గట్టి ముళ్లు గల్శి దండము వలె నున్న తామర తూడునందు తన

అవయవములను రాచుకొనుచు, కలకల ధ్వని చేయుచున్న హంస, ముక్కుతో, వద్మిని యొక్క కమలరూపనుగు ముఖమును ముద్దిడుకొనుచున్నది. శ్లోకంలో *“దండే-అంగాని, పద్మెన్యాః -ముఖం, తుండేన - చుంబతి' అను పదాలు పరస్పర- అనయమునకు అనుకూలముగా, దగ్గరగా, ఉండవలసీన్నవి. కాని అట్టు ఆ పదాలు దగ్గరగా నుండక, దూరముగా, వరుస తప్పి యుండుటవలన,

'“ఆసత్తో 1) లోపించి *“వ్యుత్ర్కాన్తోకు ఉదాహరణ అయినది.

గ వ్రహారిక యొక్క వరమ ప్రయోజనమైన “క్రీడాగోష్ట్యాదులందలి పరవ్యామో హనము” దీనిలో నుండుట వలన ఇది వాక్యదోషం కాలేదు. లేకున్నచో, వాక్యదోషంగా పరిగణింపబడెడిది, భోజుడీ పద్యమును “*వ్యాక్తీరి మను వాక్స దోషానికి ఉ "పెను, (స ల్‌ణ

్య్‌ దాహరణగా చూపెను, (స.కం.1-29) ('“ఆసత్తి' అనగా పదములు అన;యానికి న సు అ; న్స ్షీ అనుకూలముగా దగ్గరగా నుండుట్య;

ఇది విక్రాన్త గోపితాగా బర్కొనబడినది ,

డ్తే ప్రముషితా: ళ్‌ మర కొ ఖు (సా స్యాత్‌ (ప్రముషితా యస్యాం దుర్చోధార్థా నదావళీ'కాన్యదర్భ: ౨-99,

క్షే

బ్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌ పద సముదాయముయొక్క అర్ధము, (గ్రహింప వీలుకానిదిగా నున్నచో (ప్రముషితా.

ఖాతయః కని కాలే తే స్టాతయః స్టీతవల్లనళ

చందే సాక్షా దృవ న్హ్యత్ర నాయనో మమ చారిణణ త-222.

బాలా! (హే కని? ఆనందదాయకమగు (చంద్ర) నీపాదమునందలి (కాలే అధికములగు (స్థాతయః) సాంద్రమధుర శబ్దములు చేయుచున్న (స్టితవల్గవ) మువ్వలు (ఖాతయః) ఎదుటనున్నవి (సాక్షిత్‌-భవన్తి. ఇట్టుండ, (అత్ర) నా ప్రాణములు (వాయము ఈ ఉద్దీసన ప్రభొవమమును _ సహింపనివై పరుగిడుచున్నవి (చారిణ)

శ్లోకంలోని అప్రసిద్ద 'ఖాతయః-కని-కాల-స్థాతిా-వల్గ-చంద్ర వాయు” పద ములు. (ఇతర స్థలములలో రూఢములైనను) అప్రసిద్ద-దుర్చోధార్హములగు “మువ్వల్లు-బాల-చరణ-అధికాద్వని- ఆహ్ల్హాదకారి-ప్రాణము'లను అర్భాలలో క్రమంగా ప్రయోగింపబడుట వలన, వాని ద్వారా, అర్ధచౌర్యము జరుగుటవలన, “ప్రముషితా లేక ముషితా' ప్రహేఠికచ్రైనది.

ఈ పద్యంలో “రూఢిచ్యుత మను దోషమున్నను, వ్రహేలికలలో దీనికి గుణత్వము అంగీకార్యము - అని భోజుడు చెప్పెను. (సం.కం. 1-128)

వి. *కని శబ్దం బుగ్వేదంలోనే “బాలో అనే అర్థంలో ప్రయోగింప బడింది. ఈ అర్హం లోకంలో అ(ప్రసిద్ధం,

2 భోజటీకా కారుడగు *రోమసింహడు? ఇక్కడ “కాలో శబ్జానికి చరణ! అర్ధం, కర్ణాటభాషానుసారంగా చెప్పబడిందని సూచించెను... ఇట్ట, ఇతర శబ్బార్ధాలు కూడ.

5. సమౌనరూపా;

“నమానడూపా గౌణార్జారోవితై. గ్రథితైః వదైో త-200

లాక్షణికార్థారోపంతో గూడిన గౌణ (అప్రధాన పదాల ప్రయోగంతో కూర్చబడినది “సమానరూపా' (ప్రహేలిక

అ(తో ద్యానే మయా దృష్టా వల్దరీ వజ్బునలనా!

వలనే వల్హవే తామా యస్యాం కునుము మంజరీ! ౩-12

ఈ ఉద్యానవనమున నాచేత అయిదు చిగుళ్లు (పంచపల్లవా) గల వపూలతీగ (కుసుమవల్లర్ర) చూడ బడినది. ఆ తీగలోని ప్రతి చిగురుటాకు మీద ఎర్రని వూలగుత్తి ప్రకాశించుచున్నది.

కేక

దంజి- ప్రహేలికలు దీనిలో “ఉద్యాన... ఆది పదాలు గౌణ (లాక్షణికు- అర్జారోపితములు. కనుక, శ్లోకంలోని *ఉద్యాని పదానికి 'నాయికాశరీర' మని, అళ్లే, (క్రమంగా “వల్లరోకి

'ఆమె బాహువు" అని, 'పల్లవికు ఆమె “(వేలో అని, “కుసుమ మజ్టిరీ'కి ఆమె

“గోళ్లకాంతి' అను గొణార్జాలు, సాధ్యవసానాలుగా ఆరోపింపబడినవి. అందువలన

_ గేగాచే నాయికా శరీరము నందలి ఐదునైళ్లు గల భుజలత చూడబడినది. ఆమె

(వేళ్లలో ఎర్రని గోళ్లకాంతులు (కూడ) కన్పడినవి.”- అను అభీప్పితొర్హము, దీనిలో

గూఢమై ఉన్నదని గమనింపవలెను. మరియు, ఇటు, రూపసాదృశ్యమూలక -

కల్పనపై ఆధారితమగుటవలనను, గౌణార్జారోపిత పదాలతో కూర్చబడియున్నది గనుకను. ఇది “సమానరూపొ” (ప్రహేలికయగుచున్నది.

23 ఈ ప్రహేలిక, సంకల్చనా దృష్టితో పరిశీలింపబడినపుడు “సమాసోక్తి అలంకారంతోను, ఉపమానం ద్వారా నిగీర్సమైన ఉపమేయం యొక్క, అధ్యవసాన రూపంతో చూచిన, మమ్మటుని యొక్క *బ్రత్రిశయోచక్తి” భేదంతోను, సామ్యమును సంపాదించి నట్టుగపడును.

2. చాలామంది కవులు స్తీ, సౌందర్యాన్ని “అభేదతాద్రూప్యా'లతో చిత్రంగా రంజింపజేసినారు.

ఉభౌ రంభాస్తంభౌ-జవరి నివరీతొ కమలయోః

తద్యూర్హ్యం రత్నాళ్ళస్తల మభ దురూవాం కిమపి తల్‌!

తతః కుంభౌ వశ్చాత్‌ బినకీనలయే కన్హల మభో

తదన్దిన్దావిన్షీ వరమధుకరాః కేం వునంిదమ్‌! బ్లిల్లణ -సూూక్తిముక్రావళి! 69-28

6. పరుష్తాః “రుషా లక్షణానస్తత్త మ్యూత వ్యుత్చాదిత్యశుతిలో ౩-00 వ్యాకరణ శాస్త్ర, సూదత్రమున్నది గదా-అని, ఆ సూత్రాలతో కల్పించిన

పదాలను ప్రయోగించినచో. 'పరుషా' ప్రపారిక నురాః నురాలయే ప (మన్తి దశనార్చిషా/ మజ్హన్త ఇవ మత్తాస్తే రే నరసీ నంగ్రతి/ చ-213 మద్యమును మస్తుగా సేవించిన ఆ జనులు, ఇప్పుడు మదిరా సరస్సులో

పానశాలలో స్వేచ్చగా తిరుగుచున్నారు, ఆ భగం | శ్లోకం లోని *సురాసౌర శబ్జాలు క్రమంగా, 1 దేవతలను, 2 సూర్యసం బంధమును తెల్పుతాయి. కాని. వైయాకరణ - పాణిని మహర్షి సూత్రాలు

ప్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌

ఉన్నాయి గదా అని ఆ సూత్రాల సహాయంతో, సురా (మద్యం) ఏషా మస్తీతి = సురాః = మద్యం కలవారు, సురాయాః ఇదం = సౌరం = సురకు సంబంధించినది - అను పదాలను సృష్టిస్తే అర్హం చేసుకొనుటలో పారుష్యం ఏర్పడుతుంది గనుక *పరుషా' నామక ప్రహేళిక.

ఈ పద్యానికి 'సామాన్యార్హం' ఏదాయనగ్యాా *ప్రసన్నులగు ఆ దేవతలు దేవహ్రదం లేక మానససరస్సులో స్నానం చేస్తూ, తమ హాసకాంతిని వెదజల్టుచూ, స్వర్గంలో (సురాలయ్యే. ఇటు. నటు తిరుగుచున్నారు - అనునది మాత్రమే. కాని, ఆ అర్ధమిక్కడ దుర్చోధమగు చున్నది.

7. సంఖ్యాతాః

'సంఖ్యాతా నామ సంఖ్యానం యత వ్యామోవాకారణమ్‌" 3౩-102]

వర్షగణన లేక సంఖ్యావాచక శబ్దాలు, అర్ధతత్త్వాన్ని [గ్రహించునపుడు కలత పెట్టినచో, అది 'సంఖ్యాతా” ప్రహేరిక్క

నాసీక్వ మధ్యా వరితః చతుర్షర్థ విధాష్మితా/

అస్తి కొచిత్‌ వురీ యస్యాం అష్ట వర్ణాన్నాయా నృపాణ తా.శ్త

నాసిక (ముక్కుతో పలుకు వర్షము మధ్యలోనుండ, దానికి ముందు వెనుక 2+2=4 వర్ణాలు (అక్షరాలు) గల ఒక పట్టుణమున్నది. దానిలో, ఎనిమిది వర్ణాలు గల సంజ్ఞతో పిలువ బడెడు రాజులుండెడివారు ఆ పట్టుణ మేది? ఆరాజు లెవరు? - అని రెండు ప్రశ్నలు, ఉత్తరము 1 ఆ పట్టణము “కాజ్బు' (కాంచీ) 2. వల్లవాః (పల్లవులను రాజులు)

ముక్కుయొక్క సహాయంతో పలుకబడేవి 'జాఇా-ణ-నామ' అను అయిదు వర్థాలు “కాజలో. క్‌ +ఆజ్‌+ర్‌*శళ్‌ అను 5 వర్జాలున్నవి చీని మధ్యలో నాసిక్య వర్ణమగు “జగ్‌ కలదు. దానిక రెండువైపుల *క్‌+ఆ & చ్‌+ఈ” అను (242=త్త) చతుర్చర్జాలున్నవి, వీనికలయికతో “కాజ్బీ! పట్టణం ప్రత్యుత్తర మైనది

2 ఇ్లక దీనిలోనున్న రాజులెవరని ప్రశ్న? “వల్లవాః= పల్లవులను నృపులు. ఎట్టు ఈ శబ్దంలో. క+అాల్‌+ల వ ఆ అను ఎనిమిది (8) వర్ణములున్నవి, కనుక్క 8 అక్రర్రాలుగల సంజ్ఞ 'పల్లవాః (వత్యుత్తరమ్రైనది. చండిక్రని సమయమున, “పల్లవ లన్సు (ప్రభువులు 'కాళ్బీ' నగరమును పాఠించిరి.

• దరు “పుండ్రకాశ్‌ సమాధానము కావచ్చుననిరి

ఇక్కడ, సంఖ్యావాచకాక్షరములగు “4-8, అర్హతత్త్యము. నెరుగుటలో వ్యా మోహాన్ని కల్పించి, కలత పైట్టినవి గనుక్క ఇదె “సంఖ్యాతా' (ప్రహేఠిక,

20

దండీ- ప్రహేలికలు రం ప్రకల్పితాః “అన్యథా భానతే యశో వాక్యార్లః సానకల్పితా" వ. పద సముదాయరూసమగు వాళ్యార్థము, తనవాస్తవికార్దాన్ని కోల్పోయి, తత్‌ -. భిన్నంగా అర్జాన్ని భాసింవజేసినచో, అది *“పకల్పితి,

గిరా స్థలన్త్హా న్యమేణ శిరసాదీనయా దశా!

తిస్హన్హ మప సోత్మంవం వృ 2] మౌం నాను కచ్చు నే 3-15,

శ్ఞోకానికి సామాన్యర్థము. ఓ ముసలిదానా! గద్గద స్వరంగల వాక్కుతో, వంగిన శిరస్పుతో, కామావేశంతో, తృప్పి చెందని చూప్పుతో, సాత్తి వకభావంతో వణకుచు, నీ యెదుట నిల్చినను, నిన్ను కామించు నన్నేల నీవు అను[గ్రహింపవు) ఇది నీకు తగదు సుమూ) - అని,

కాని, వస్తుతః వివక్షితమైన ప్రస్తుతార్హము అదికాదు మరి యొకటి అది ఏది? అనగా వురాణ వురుష (విష్ణు) పత్నివైన, (వృద్దే=) లక్ష్మీదేవీ! దారిద్ర్యం వలన తొట్రుపడుచున్న స్వరంతో, భక్తితో వంగిన శిరస్ఫుతో, చంచల దృష్టితో, బక్క చిక్కిన భావాలతో పుట్టిన వణకుతో, నీ దరిజేరిన నన్నేల అనుగ్రహింపకున్నావు* - అనునదియే.

ఈ శ్చోకానికి. మొదట. చెప్పిన సామౌాన్యార్హము, వాస్తవ ప్రకృతార్హ స్థితికి భిన్నంగా, ప్రతిభాసించుటచే *ప్రకల్పితా' లేక 'కర్చితా' (విధవులో వ్ర హేలికద్చైనది 9. నామాన్త్హరితా:

“సా నామాంతరితా యస్వాం నామ్మి నాౌన్నార్హ కల్పనా” వా!02

ఒక ఉక్తిలో, ఏదో ఒక నామ విశేషము (సంజ్ఞును వ్రకటించుటకు అనేక వస్తువుల యొక్క కల్చ్పన _చేయబడినతో 'నామన్తరితా*.

ఆదౌ రాజే తృధీర్దాక్షో సారీ కోజివీ గీయతే!

ననాతన శ్చ వైవౌసౌ రాజా నానీ ననాతన* పా7ద్ర

చవల నయనా! ఒక పృధివీవతి (పార్దివ) మొదట "రాజా" అని పిలువ బడతాడు. కాన్కి ఇట్లు చెప్పబడిన ఆపార్షివుడు అసలు “రాజా” కాడు, నిత్యం ఉండేవాడుకూడకాదు సుమా! అయితే అతడు లేక అది ఎవరు” అని ప్రశ్న

దీనికి (ప్రత్యుత్తరం గూఢంగా దీనిలోనే ఉన్నది. ఎట్టన - సఃాపార్దివః = (అతడు లేక అది *“రాజాూ కాడు లేక కాదు) అది - పృధివి (భూమిలో) నుండి 21

ద్రహ్‌లికొ ప్రవజ్బుమ్‌ పుట్టిన ఒక చెట్టు. దాని పేరుకు ముందు (ఆదౌ) 'రాజా” అని ఉంటుంది. సానాతనజా(తర్వాత) అది నాతనజ=నాఅతనజఅ-తనః-నవోతని శబ్దములేనిది

_ కాదు, అనగా - దాని “రాజూ తర్వాత *తని పదంలేనిది కాదు. అనగొ

_ తన శబ్దం కలిగి ఉన్నదని భావం (రెండు *నజ్‌' (నులు ప్రకృతార్జాన్ని

దృఢపరుస్తాయి-అని _ సంప్రదాయం.) అంటే, మొదట రాజా శబ్దం తర్వాత

“తన' శబ్దం ఉన్నట్టు చేస్తే “రాజాతనూ'=ీరాజాతన' మను పేరుగల ఒకచెట్టు పేరు

సమౌధానంగా వస్తుంది. (రాజాదన ఫలాధ్యక్షే క్షీరికాయాం.... పాలవెట్టు పేళ్లు

అని అమర నిఘంటువు..) అది *రాజోకాదు, శాశ్వతము (సనాతన) కూడా కాదని తేలుతుంది. ఇక్కడ “రాజాతన' అనునామం (పేరు-సంజ్ఞ) గుప్తంగా దాగి ఉండటం, దాని *నామర' వివరంగా తెలిసికొనుటకు, అనేక వస్తువులను కల్పింపవలసీ రావటంవలన కూడ, ఇది 'నామాన్తరితా' ప్రహేఠికమైనది.

ఈ '“రాజుతనిీ వృక్షాన్ని, “రాజాదనము'-ప్రియాల వృక్షము, మోరటి చెట్టు అని కూడ పిలుస్తారు.

18 ఈ 'నామాంతరితాో లక్షణంలోని *నామం' విషయంలో, నానార్ధకల్పనల అధారంగా, ఈ *నామి పదం కేవలం “సంజ్ఞాపర'మే కాదు. *వస్తుపరకం' కూడ అని కల్పింపవచ్చును. తర్వాత, చూపబోవు, విము ఉదా. “తరుణ్యాలింగిఈ కంఠే * ఆర్థీ ప్రహేలికలో *నీటితో నిండినకుండ' అని నిర్ణారణచేయుటకు, నానార్హ కల్చనలు చేయవలసి వచ్చుటచేే అది కూడ 'నామాంతరితా' (ప్రహేలిక కావచ్చునని గమనింపవలెను,.

“అట్లా 1 య వీ వాదా న వవాన్తే మధ్యే భవతి మధ్యమణ

అస్యార్లం యోనజానాతి తన్ముఖో తం దదా మృవామ్‌॥ 2 నయస్యాచిః న యస్యాన్తో మధ్యే యన్హన్య తిస్టతి/ తవావీ స్తో మమావిస్త యది జానాసి తద్దద॥

1 మొదట ఏది ఉన్నదో, చివరకూడ అదే ఉన్నది, మధ్యలోనిది మారకుండా మధ్యలోనే ఉన్నది దీని అర్ధం సరిగా చెవ్పలేకపోతే, వాని నోట్లో దానినే పెస్టైదను - అని ప్రశ్న. సమాధానం జాగ్రత్తగా ఆలోచించాలి. అది *'యవస" పదం. ఈ పదానికి ఆదిలో 'య' ఉన్నది. (యళ ఏవ ఆదౌ) చివర “స” ఉన్నది (స-ఏవ-లఅన్తే) మధ్యలోని *వి అను అక్షరం మార్చులేక్క అహమ్హే ఉన్నది. ఇప్పుడీ మూడక్రర్రాలను కలిపిన 'యవసి (=గడ్డి అగును. ఇట్లు 'యవస్‌ యని ప్రత్యుత్తరం చెప్పలేనివాని నోట్లో ఆ గడ్డినే పెడతాను సువూ! - అని చమత్కృృతమైన సమాధానము.

22

దండి- ప్రహేలికలు

2. మరొక దానికి మొదలు (ఆది లేదు. చివర (అంతం) కూడ లేదు.

మధ్యలో ఏదో ఉన్నది, అది (అవి) నీకూ ఉన్నది (వి నాకూ ఉన్నది

(వ). తెలిస్తే చెప్పు - అని ప్రశ్న. ఉత్తరం '*నయని (నేత్రం-కన్ను) పదం.

ఈ *నయన' పదానికి ఆదిలోను, అంతమందు కూడ *నిలు ఉన్నవి. (యస్య ఆదిః *న్క అన్తజీన) మధ్యలో మాత్రం 'యి' ఉన్నది. (మధ్యే- *'యఃి తిష్ప్టతి, మూడింటిని కలిపిన *నయని పదం _ ప్రాప్తిస్తుంది. ఆ నయనాలు నీకు, నాకు కూడ ఉన్నవి, అని చమత్కుత సమాధానము. 10. '*నిళృతా ప్రహేలికః

'నిబ్బతా నిభ్బ తాన్యార్డా తుల ధర్భన్స్పృ్రశాగిరా" ౩౨-102

(వ్రకృతా (పప్రకృతములకు తుల్య (సమాన) ధర్మాన్ని వ్రతిపాదించు వాక్కులో, గుష్తమైన మరొక _(వ్రకృతార్హము బహిర్షతమైనపుడు *నిభృతాో వ్రపాఠరిక యగును.

వ్రాతద్రవ్యం నరం త్యక్త (1 ధనవన్తం (చజన్తి కొ

నానాభంగి నమాక్చృష్ట లోకా వేశ్వాన దుర్టరాణ ఈా2]8

అవహరింపబడిన లేక నశించిన ధనము గల, అనగా దరిద్రుడగు మానవుని విడిచిపెట్టి, అనేక చతుర చేష్టలతో లొంగదీసుకొన్న, ధనవంతుని ఆశ్రయించు వారెవరు? అని ప్రశ్న, దీనికి, “వేశ్యా? అని సమాధానము చెప్పెదవేమో, అట్టు “దుర్ధరాః- వేశ్యాః-ని= ఎంతో దుఃఖంతో గాని స్వాధీనం చేసుకొనుటకు వీలైన లేక వీలుకాని వేశ్యలు (బోగమువారు) మాత్రం నా ప్రశ్నకు సమాధానాలు కాదు అని భావం. అయితే ఎవరు? అని ప్రశ్న దీనిలో గూఢమైన సమాధానం “నద్యఃి (=నదులు)

ఎట్టు - ఆ నదులు కూడ, నానా - భంగి - సమాకృష్టలోకాః = అనేక - అలలతో -- ఆకర్షింపబడిన జనులు గలవి. దుర్దరాః = వారించుటకు వీలుకానివి. అట్టి-యీ నదులు, హృతా ద్రవ్యం (1) =తిసివేయబడిన - కొమ్మలు, ఆకులు మొదలగు వస్తువులుగల నరం = నరునితో సమానంగా ఆ(శ్రయస్థానమైన - పర్వతమును, విహాయ = వదలి, ధనావంతం = రత్నరూప ధనంగల రత్నాకరుని (సము[ద్రమును) చేరుచున్నవి.

ఇక్కడ “నదీ- వేశ్య'లకు సమాన ధర్మసూచక - విశేషణార్జాల ప్రయోగంతో పురుష సదృశ పర్వతాన్ని (దరిద్రునిి వదలి ధనవంతుడైన సముద్రుని (రత్నాకరున్సి నదులు చేరుకొంటాయి. అను ప్రస్తుతార్హమైన నదీరూపార్హము మొదట నిభృతంగా గోపితమగుట వలన “నిభృతా' ప్రహేళిక

23

ప్రహేలికా ప్రవజ్బమ్‌ (10) దుః = చెట్టు దాని వికారము లేక దాని అవయవములు -

అనగా చెట్లకు (ద్ర) సంబంధించిన కొమ్మలు, అకులు మొదలగునవి కూడ,

॥ ద్రవ్యము'లని, అవిగలవి అని కూడ భావింపవలెను.

1. సమానశబ్దాః “నమొన శబ్లోవన్యస్త శబ్ద వర్యాయ సాధికా” ౩3-203. అభీష్ట శబ్జాన్ని ప్రయోగింపక్క తత్‌ స్టానమున దాని పర్యాయపదాన్ని వయో

గించి, సంఘటింపజేసినచో, (సమానార్థక-పర్యాయ శబ్దాన్ని ప్రయోగించుట

వలన) '“సమానరూపా' ప్రహేఠిక యగును,

జితవకృృష్ణ కేశాఖ్యో యస్త్ర నాభూమి సావ్వ్యాయళ

అసౌ మా ముత్మ మధికం కరోతి కలభామ్షీణ/ ౩-2]

ఓ మధురభాషిణి! జిత-ప్రకృష్ట కేశాఖ్య= “కేశ ఆఖ్య (పేరు) గలది = వాలము ((వెండ్రుక). అది “హాకృష్ణ్ట మైనచో - “వ్రాతో లాగబడి చేరినచో, “ప్రవాలము" (పగడము లేక చిగురుటాకు) అగును. దానిని-అనగా ఆ (ప్రవాల మణుల కాన్తిని లేక చిగురుటాకుల ఎగ్రనికాంతిని జయించిన, అభూమి-సాహ్వయః= భూమి=(పర్యాయపదం) ధర, అ-భూమి=అ-ధరః (పెదవి), సాహ్వ్యయః = అర్ధతః దానితో సమాననామం గఅ 'అధర' మని దీని వర్యనసితార్హము. అసౌ= ఈ “అధరము” మాం-అధికం-ఉత్కం-కరోత్తి= నన్ను-ఎక్కువగా-ముద్దు పెట్టు కొనుటకు ఆస్తక్తి గల వానినిగ - చేయుచున్నది,

ఇక్కడ అభీస్ట్రములగు *పవాల -. అధర శబ్దాలను (ప్రయోగింపక, డొంకతిరుగుడుగా, శిరోవేస్టన ప్రాణాయమంగా, వానికి వర్యాయవాచక పదాలగు “పకృష్ట కేశ - అభూమి' అను శబ్దాలు క్రీడా వినోదాలతో పరులను 'ప్రతారణ

(మోసము చేయుటకా? - అన్నట్టు [ప్రయోగింపబడినవి. అనగా - ఈ

“'సమౌన శబ్దా' వ్రహేలికకు సమానార్థక 'పర్యాయ'- పదములనే ప్రయోగించుట

వలన, ఇది. 'సమానశబ్దా' ప్రహేఠిక ర్చైనది.

“8 సాహిత్యంలో 'ద్వరేఫ' (1) ప్రదం, “భ్రమరం (=తుమ్మెద) అనే అర్జాన్ని బోధించినట్టు, “ప్రకృష్ట కేశ - అభూమి' శబ్దాలు “లక్షిత లక్షణా' వ్యవహారంతో “ప్రవాల - అధరిములను బోధిస్తాయి.

(1) ద్విరేఫలు = రెండు 'ర కారములు గలవి, “'భమర-బర్చర' శబ్దాలు. వీనిలో. రెండు రేఫలుండుటచే, “ద్విరేఫే పదము. "భ్రమరమును. చెప్పుచు, 8 జ్య ఇ సాహిత్యంలో _ ప్రసిద్దమైనదని కూడ గమనింపవలెనని మనవి. 24

దండి- వ్రవాలెకలు

12. సంమూఢా:

నంమూఢా నామ యా స్క్షాల్‌ -న్టిష్ట్రార్దావ మూఢయే/ ౩-౦౩

సాక్షాత్తు వాచక పదాలతో అర్ధ నిర్రేశం చేయబడినపుడు కూడ, (శ్రోతలకు సంమోహమును గల్గించునది *'సంమూఢా” (ప్రహేఠిక

శయనీయే వరావ్చుత్యా శయితౌ కామినౌ రుష్టా/

తథైవ శయితా రాగాత్‌ - స్టైరం ముఖ మచువ్చు తామ్‌? తాా29

కామినీ కాముకులు (ప్రణయకోవంతో మంచంమీద ముఖం (త్రిప్ఫుకొని, ఎడమొగం - సపెడమొగంగా పరుండినారు. కాని, కోపం పోయిన తర్వాత, అనురాగంతో, అభిముఖులైై ఎదురుగా తిరిగి పరుండి, "స్వేచ్చగా ముద్దు పెట్టుకొనిరి.

ఇక్కడ మొగం చాటు చేసుకొన్నపుడు, *పరస్పరముఖచుంబనము అశక్యమ నుకాన్న మొదటి సంమోహము (కలవరము, దుఃఖము, తిరిగి ఎదురు బొదురుగా అభిముఖులై ముద్దు పెట్టుకొన్నారను అర్ధం, అనుభవమైన తర్వాత, దూరముగా పోవుచున్నది. మొదట _ సాక్షాత్తుగ వాచకశబ్జాలతో అర్హ నిర్దేశం చేయబడినను, (శోతలలో వ్యామోహాన్ని పుట్టించినందున, ఇది *సంమూఢా” (వ్రహేరిక. 13. పరిహారికా?ః

“యోగమూలాత్మి కానామ యాస్యాత్‌ సా వరినోరికాో తా20త్తు

రూఢ పదాలను పరిహరించి (విడిచి, కేవలవ్యుత్పత్తి లభ్యములగు యౌగిక శబ్ద పరంపరతో, అభీష్టార్దాభివ్యక్తిని సంఘటించినచో, *వరివారిక' యగును.

విజితాత్మ భవద్దేష్న్‌ - గురు పాదనాతో జనః

హిమావవోమి(త ధర - వ్యాస్తం వ్య్వోమాభినస్టతి/ 3౩-120

విజితాత్మ భవద్వేషి గురు పాద హతః=విః= గరుడ వక్షి దానిచే జిత = జయింపబడిన ఇంద్రుడు, అతని - ఆత్మభవుడు=కొడుకు-అర్జునుడు, అతని యొక్క ద్వేషి=శత్రువు - కర్టుడు, అతనికి - గురువు=తండ్రి - సూర్యుడు, వానియొక్క. - పాదహతః=కిరణములచే - సంతపింపబడిన, జనఃవజనుడు, హిమాపహామి త్రధ రైః=హిమ+అపహా=చల్లదనమును - పోగొట్టునది - అగ్ని, దానికి, అమిత్రాశత్రువు - నీరు. ఆ నీటిని - ధర=ధరించిన - మేఘములు, వానితో, వ్యాష్తంచకప్పబడిన, న్యోమ=ఆకాశమును, అభినందతి=శ్ఞాఘించుచున్నాడు. అనగా... సూర్యకిరణ _ సంతప్త ప్రధానాంగుడైనవాడు, మేఘములచే ఆకాశము వ్యాప్తమై, కప్పబడి, చల్లదనం కల్షించినందుకు శ్ఞాఘించుచున్నాడని భావము.

2ైన్‌

బ్రహేలికా ప్రపఇమ్‌ ఇక్కడ; వ్యుత్చత్తి లభ్యములగు యౌగిక శబ్ద పరంపరతో, ఇష్టార్ధాభి వ్యక్తి కలినది. దీనిలో రూఢ, యోగరూఢ పదాలను పరిహరించుటచే నిది 'పరిహారికి న! ద్టునది. షక శోకాలలో నిట్టి కష్టరచన *“ప్రసాదగుణాన్ని ల్పుప్తం చేస్తుంది అయినను, య అది 'ప్రహేలికలలో దోషంకాక పోవచ్చును. కాని, ఇతరత్ర దుష్టంగా భావింపబడుతుంది. భామహాచార్యు డీ శ్ఞోకంలో “అవాచకీ దోషమున్నదని, అక్రేప్రింపగా; భోజదేవుడు క్లిష్ట దోషోదాహరణంగా ప్రదర్శించెను ప్రహేలికా భిన్న రచనలో, ఇట్టి రచన దండిమతంలో గూడ దుష్పమౌతుంది. కొన్ని సుభాషిత సంగ్రహములలోనిది *కూట చిత్రాం'తర్ణతంగా పేర్కొనబడింది కడ ఏకచ్చ్ళన్నాః “వకచ్చన్నా శ్రితం వ్యజ్య యస్యామాశ్రయ గోననమ్‌ో 3-104 ఆశ్రిత పదార్దాన్ని శబ్బాల ద్వారా స్పష్టంగా చెప్పే (వ్యజ్య), దానికి ఆధారభూతమైన దానిని గుప్తంచేసిన “ఏకచ్చన్నా ప్రహేలిక న న్పృళ త్యాయుధం జూతు న ్త్రీణాం స్తన మండలమ్‌! అమనువ్యన్య కన్యాసీ వాస్తోజ యం న కిలాథలణ 3-2] పుంస్త్వంలేని అమనుష్యుడగు వాని యొక్క, ఈ చేయి, ఏనాడు కూడ ఆయుధాన్ని అంటలేదు. త్తీల. స్తనములను గూడ స్పృశింపలేదు. అయినను, ఈ హస్తము నిష్పలమైనది కాదు. సఫలమైనదే. ఎట్టు” అని ప్రశ్న ఇక్కడ “హస్తం' ఆయుధాన్ని ధరింపనందున, ఇతడు వీరుడు కాడు. స్తన స్పర్శ చేయనందున. రసికుడును కాడు. కనుక్క ఇతని హస్తానికి సాఫల్యమెట్లు సంభవిస్తుంది అను విరోధము కూడ _ ప్రతీయమానమగుచున్నది. విరోధ పరిహారం కొరకు, శ్ఞోకంలోని *“అమునుష్య"' శబ్బానికి మనుష్యుడు కొనినాడు-అగు “గంధర్వుడు' అని అర్హం చెప కొనవలెను. అప్పుడు అమనుష్యస్యా-హాస్తు=గంధర్వ స్యహస్తః కాగా ఈ “గంధర్వస్యహస్తః' శబ్బానికి, “ఏరండవృక్షు' (=ఆముదప్పు చెట్టు) పర్యాయ పదము. (సోమవల్కో)౬వ్యధ వ్యాఘ్రపుచ్ళ-గంధర్వ హాస్తకౌ। ఏరండ-ఉరుబూకశ్ళ-రుచకా. శ్చాత్ర కశ్చసః - అని అమరకోశము, 1-96) అముదపు చెట్టు కోమల మగుటచే, కత్తివేటును సహింపజాలదు. హ్యాద్యము గానందున స్తన స్పర్శకు తగదు అయినను, ఈ చెట్టు సఫలమ్టై (పండ్లతోగూడి) యున్నది ఇక్కడ, 'అశ్రితమైన 'ఆముదపుకాయ. లేక పండు ఒక్కటి మాత్రమే 26

దంజి- ప్రహేలికలు

వర్షితము. దానికి ఆధారభూతమైన “ఆముదపుచెట్టు మాత్రం వర్ణింపబడక, గోపితమై ఉన్నది. కనుక 'ఒకటాఛన్నం” చేయబడుటచే “ఏకచ్చన్నా! ప్ర హేఠికయైనది. ౫. కొన్ని సుభాషిత సంగ్రహాలలోనిది. “గుప్త చిత్రతీగా ప్రదర్శింపబడినది. 15. ఉభయచ్చన్నాః

“సా భవే దుభయచ్చన్నా యస్వా ముభయ గోవనమ్‌” 3౨-206,

ఏ వ్రహేలికలో 1. ఆశ్రయించినది 2, ఆశ్రయమిచ్చినది - అనువానిలో, ఒకటి. గాక రెండును నిగూహితములై యుండునో, అది 'ఉభయచ్చన్ని.

కేన కః నవా నంభూయ నర్హకార్వేషు నన్లిధిబ్‌!

లజ్జా భోజునకాలే తు యది దృష్టో నిరన్యతే! 3౩-222.

ఏదో ఒక పదార్హము, మరొక వదార్హంతో కలిసి సర్వకార్యాలలో మనుష్యునితో పాటు ఉన్నప్పటికిని, భోజన సమయంలో మాత్రం, అది అన్నంలో ఉన్నట్టు కన్పడినచో, దూరంగా విసరివేయబడుతుంది. అది ఏది? అని ప్రశ్నా దానికి ఉత్తరం శ్ఞోకంలోనే నిగూహితమైై యున్నది.

ఉత్తరం-కః (1)= 'కేశము, వెండ్రుక్క, ఇది 'కేనాసహాసంభూయ=శిరస్సుతో పాటు-కలిసి,-స్నాన భూషణధారణాది సర్వకార్యాలలో మనుష్యుని సామీప్యాన్ని పాంది కూడ, అకేశము (వెండ్రుక) భోజన సమయంలో మాత్రం అన్నంలో ఉన్నటు కన్పడితే, అశుచిగా, అనారోగ్యకరంగా నుండును గనుక, వెంటనే, దూరంగా విసరి, పారవేయుబడుతుంది.

ఇక్కడ వెంట్రుకకు ఆశ్రయ మిచ్చిన తలకు, దాని నాశ్రయించి యున్న వెంటుకకు - ఈ రెండింటికిని. ఆచ్చాదనము _ జరిగినది గావున, ఇది “ఉభయచ్చన్నా! (ప్రహేలిక

శ్లోకంలో “కేనేశః సహ సంభూయ...” పారాన్తరమున్నది. అప్పుడు - “ఈశః _శేనాసంభూయ'=శివుడు ఎవనితో-చేరిా-అని మరొక గూఢార్ధము వచ్చును. (కఈ=విష్ణువు-అని నిఘంటువు) మరియు, *“ఈశ' శబ్దము. *కి కారంతో కలిసి (శేనాసహు), *కఈఈశిలో (=గూఢమైయున్ను 1క్రేశ! శబ్దమగుచున్నది గదా!

(0) “*(మారుతే వేధసి బ్ర్నే పుంయస్రి కః, కం (శిరోమ్చునోఖ” అనో. 1260. ఈ పుంఠింగమైనఛో, గాలిని, బ్రహ్మను, సూర్యుని ఆత్మను తెల్పును. 'కం" నప్పుంసకలింగమైనచో, శిరస్సును, నీటిని తెల్పును. 2. చికురః క్షున్తలో వాలః కచః 'కేశః శిరోరుహః (అ.కో. 2-355) చికుర, కున్తల, '*వాలి, కచ, కేశాశబ్దములు వెంట్రుకలను తెల్పును.

27

బ్రహేలికా ప్రపఇ్బమ్‌ 16. సంకీర్ణ

*సంకీర్ణా నామ సా యస్యాం నానాలక్షణ నంకరఃగ త-206.

చీనిలో పూర్వం చెప్పబడిన 'సమాహితి మొదలగు, వివిధ ప్రహేఠికా ప్రభేద లక్షణములయొక్క _ సాంకర్యము (కలయిక) ఉండునో, అది “సంకీర్షా'ప్రహేలిక,

నవాయా నగజా నేనా నభ కేయం న చే జ్రితా!

అమౌత్ఫకోజఒుయం మూఢంస్యాత్‌ -లక్షర్షజ్ఞై న్తు ననుతభి 2౨-223

సహయా = హయము(గుల్హిములతో గూడిన సగజా=ఏనుగులతో గూడిన, సభటా= యుర్దభటులతతో గూడిన ఇయం-సేనా=ఈ సైన్యము, న-జితా-చేత్‌ = జయింప ((ఓడింపుబడనిచో, అక్రర్రజ్ఞ-తు = అక్షర (బ్రహ్మము (వేదము) నెరిగిన వాడైనను, అయం-ాన:- సుతః = ఈ-మా = కొడుకు, అమౌాతృకః = తల్లిలేని పిల్లవాడ్రై మూఢఃాస్యాత్‌: =మూర్చుడుగా అగుచున్నాడు సుమా! అని

ఆపాతతః-పైపైన వచ్చు అర్హముగా కన్పడును.

కాని; దీనిలో వేరైన దొక ఇష్టార్ధము నిగూఢముగా నున్నది. ఎట్లనగా-స “హా-యా”= *హాకార 'యికారములతో గూడినట్టియు, సాోగాజా=. !గీకార జీ కారములతో గూడినట్టియు,. సాోభాటా'=ోభికార *టి కారములతో గూడినట్టియు, సేనా (=సోళఇనా)=*ఇీకార్క *ని కారములతో గూడినట్టియు, ఇయం=ఇట్టు చూపబడిన “వర్షమాలి, న-జితా-చేత్‌: =అభ్యాసం చేసి స్వాధీనం చేసుకొనబడకపోయినచో, అక్షర్రజ్ఞః=వేదాక్షగ మాత్ర పారకుడైన అయం-నః- సుతఈ=ఈా మన - కుమారుడు, అమాతృకళావర్షమాలా (మాతృకా జ్ఞానం లేనివాడై మూఢః-స్యాత్‌ =మూర్చుడు- అగుచున్నాడు. అనగా-చిలుక వలె "కేవల వేదపారం చేసినప్పటికి, లిపి-అర్హ-జ్ఞానం లేకపోవుటవలన, మూఢుడని లోకం వెక్కిరిస్తుందని, ఆ కన్నతండ్రి బాధపడుచున్నాడు (3-124 తో సమన్వయింపవలెన్సు

సా నామాస్తంతా మిశ్రా వంచితా రూఢయోగినీ!

వీవ మేవేతరాసా మ వ్యున్నేయః నంకర్యక్రమణీ వా.2ఉ,

ఇతి ప్రహేలికాచక్రమ్‌

పై *'సంకీర్ణా. ప్రహేరికలో '“నామాంతంితా, వంచితా! అను. రెదిడు ప్రహేరికలు సమ్మిశ్రితములై యున్నవి. శ్ఞోకంలో, సుగూఢంగా దాగియున్న “మాతృకా అనునామాన్ని వివరించుటకు, 'హయ గజా ఆది అనేక వస్తువులను కల్పింపవలసి రావటంతో, *నామాన్తరితా' అను 9 వ ప్రహేఠికతో

28

రుద్రుట-నవినవ్రహేలికలు మి(శ్రితమైయున్నది. మరియు, (ప్రసిద్ద సైన్యము" అను అర్ధంలో రూఢమైన

“సేనా” అను పదము, మరొక అర్హంలో ్రయృుక్తమై, పరప్రవంచనకు పాల్పడి

నందున *వంచనా' అను రెండవ (ప్రహేలికా విభాగం తోను సంబంధం కలిగి,

సమ్మి(శ్రితమైనందున, దీనిలో *నామాన్తరితా, వంచితా” అను రెండు (వ్రహేఠికల సంకరం జరుగుటవలన, 'సంకీర్ణా' అను 16వ (ప్రహేలికా భేదమగు చున్నది. ఇట్టే, అన్య(ప్రపాలికా ప్రక్రియల సంకరము నూహించుకొనవలెను.

1." ఇతి (వ్ర పాలికా మార్లో దువ్కరాత్మాని దర్భాతః విద్దుత్స్ర9 యోగతో జ్రయాః మార్గాః (గ్రశ్నోత్తరాదయఃణ

౨, విశదబుభ్రి రనేన నువ్తర్హ్మనా నుకరదువ్కర మార్గ మవైతి వొ! నొ తదన్యనయే౭2వీ క్రుత్మశమః (వ్రభురియం నయమేతు మిదం వినా!

1 ఇప్పుడు, ఇక్కడ, ఇట్టుు దుస్స్పాధ్యమగు దుష్కర (ప్రహేఠికామార్గం కూడ చూపబడినది, ఇక్కడ చెప్పబడని “ప్రశ్నోత్తర, గూఢ ఆది ప్రక్రియా మార్తాలను కూడ, కవి వండిత పప్రవరుల కావ్య ప్రయోగాల ద్వారా తెలిసీకొనవలెను *

2, "పైన చెప్పిన మంచి మార్గము ద్వారా, నిర్మల బుద్దిగల్షిన పారకుడు “సుకరాదుష్కరి నూర్షములను తెరిసికొనగలడు. ఇట్టీక్కడ చెప్పిన మార్గాన్ని విడచి, ఇతర శ్యాస్త్రంలో నెంత డశ్రమించినను, ఇక్కడ చూపిన కావ్యశ్యాస్త్ర మార్గమును నిశ్చయముగా తెలిసికొనజాలడు సుమా? అని భావను. కనుక, కొంచెము కష్టసాధ్యమైనను, మేము చూపిన మార్గమున నడచి, ఈ

శాస్త్రమున కూడ ప్రభువు (సమర్హుడు) కావలెనని "'పొచ్చరిక కూడ చేసెను.

౫౫ చివరి రెండు శ్చోకములు '“కావ్యాదర్శము యొక్క కొన్ని ప్రతులలో మాత్రమే కలవు. ఇంతటితో, దండి మహాకవి చెప్పిన *ప్రహేలికా ప్రపజ్బము సంపూర్ణము. కొన్ని (వహేలికలలో ప్రాయశః ప్రశ్నలుండవు.. కనుక 'కావ్యాదర్శి విధ.పులలో (ప్రశ్నలు లేవు. ఈ లక్షణం *అంతర్జాపి' దిగా కన్నడుతున్నది. రుద్రటాచార్యుడు దండినిమించిచూపిన రెండు నవీన ప్రహేలికలు;

1. స్పష్ట ప్రచ్ళన్నార్థాః ప్రశ్న గత పదాలలోనే, ప్రత్యుత్తరార్మము. కూడ గూఢముగా నుండి,

రకులకు (భానిని గొలు?చునచో కసష(ష ప 1

పాఠకులకు, భ్రాన్తిని _ గొల్బుచున్నచో, అది 'స్పష్టప్రచ్చన్నార్థా 'ప్రహేలిక.

209

హేలికా ్రపజృమ్‌ శక్రాని నికృత్తాని కథం%, కదలఠీనన వాసినా న్వయం తేని రుకా. 5-29. ఈ శోక పూర్వార్తంలోని, మొదటి సగంలో “కాని-కధం-నికృత్తాని?” ఏవి గ] అలి (ఆఏ శిరస్సులు)- ఎటట్లా-నరుకబడినవి? అను ప్రశ్న ఉన్నది. దానికి మిగిలిన సగంలో నున్నా ఆ పదాలతోనే సమాధానం వస్తుంది ఎట్లనాకాని - కదఠీవ-అసినా-నవ ( లేకానవ+అసినా)-నికృత్తాని?=శిరస్సులు-అరటి చెట్టువలె _ కతితో - లొమ్మిది (లేకాక్రొత్త కత్తితో)-నరుకబడినవి-అనునది సమాధానం.” శ్లోకంలోని పదాలలోనే ప్రత్యుత్తరం గూఢంగా నున్నద్చై పాఠకులకు ్రాన్తిని గల్లించినందున, ఇది “స్పష్టప్రచ్చన్నార్ధా అయినది. 2. అవ్యాహృతార్థా: సాధారణ విశేషణాలు చూపుట వలననే, ప్రత్యుత్తరం ప్రాప్తించినందున, మరల, సాక్షాద్రూపంలో అర్ధం చెప్పబడకపోయినచో అది “అవ్యాహృతార్హ ” “కథ మనీ న దృుళ్యల్వసొౌ+అన్దుక్షం వారతి వననాని!” ప్రై పద్యం ఉత్తరార్హం. ఎవడో వస్త్రాపహరణం చేయుచున్నాడు. కాని, ప్రత్యక్షంగా కన్సదుట లేదు. కనుక్క వాడెవడైై ఉంటాడు - అని ప్రశ్న దీనికి ప్రత్యుత్తరం, ఈ విశేషణాలతోనే *వాయువు'(=గాల్రి అనే జ్ఞానం కల్గుతుంది ఏలన- దొంగలని కూడ సమాధానం చెప్పవచ్చు. కాన్సి, వారికీ శక్తి లేదు ఆ దొంగలు ప్రత్యక్షంగా కన్పిస్తూ వస్త్రాల నపహరింపగలరా” అపహరింపలేరు. కనుక, సాధారణ విశేషణాలతోనే, సమాధానం సంభవించినందున, ఇది “అవ్యాహృతార్జా (ప్రహేలికకు ఉదాహరణ అగుచున్నది. భోజరాజు చెప్పిన ప్రహేలికాభేదములు 2 బ్రపాలికా నక్పత్చళ్ళః సావీ షోఢా చ్యుత్తొక్షరా/ దత్తాక్షరోభయం ముసి బిందుము త్యళ్హవ త్యవీ! న కం.2-233 2 శ్రీడా గోక్టీ వినోదేషు తద్‌జై రాక్షర్ధమున్తంతే! నరవ్యామోవానే చావీ సోపయోగాః వ్ర పాలికాళన కం 2-2344&5ా.ద.3-97 1 ఒకే ప్రశ్నయున్న *ప్రహేరిక కాగలదు. భోజరాజు వ్రహేలికను - 1 చ్యుతాక్షర్ర 2. దత్తాక్ష్ష 3. _చ్యుతదత్తాక్షర (ఉభయం) 4. ముష్టి 5. బిన్దునుతి. 6 అర్హవతి - అని ఆరు (6) విధాలుగా విభజించి, దండిమహాకని *కావ్యాదర్శం'లో చెప్పిన ప్రయోజనములనిట్లు యధాతధంగా అనువదించెను. ఏటి

భోజు - వ్రహేలికాభేదాలు 1193 కొందరు ప్రత్యేకాలంకారములుగా చూపిన చ్యుతాదిత్రయమును, భోజుడు వ్రహేఠికా భేదాంతర్షతములు చేసెను.

2. ఈ ప్రహేలికలు శబ్బాది క్రీడలందును, పండిత వ్రకాండులగోష్టులందును, మనస్సునకు వినోదము కల్షించుటు లోను, లేక-(్రీడాగోష్టులలో మనస్సున వేడుక పుట్టించి, ఆశ్చర్యపరచి, ఆనందమును కల్గించుటకును ఉపయోగప డుచున్నవి. మరియు, (ప్రహేలికా ప్రయోగ _ జ్ఞానముగల వండితుల సభలలో, అంతటను వ్యాప్తి చెందిన రహస్యాలోచన చేయుటయందును, వరులకు వరమానురాగము కల్షించినను, స్పష్టార్థమును మాత్రము కల్షింపనీయక, అత్యంత 'మోహమున (అజ్ఞానమును పడవేసి, సందిగ్రమనస్కులను చేయుటలో గూడ, ఈ ్రహేరికా ప్రపంచము పరమ (ప్రయోజనము నందింపగలదు.

|| చ్యుచాక్షరః వయోధర భరాడ్రాన్తా నన్నమ్వర్హీ వదే వదే/ వదమేకం న కా యాతి యదివోరేణ వ్లీతా/ సకం 2-3659 పయః+ ధర - భర + ఆక్రాన్తా = నీటితో - నిండిన కుండల - బరువుతో

నున్న “కావడి, ఆ కావడిని మోయువాడు లేకున్నచో (కాహారేణ-వర్డితా)

ఒక్క అడుగు కూడ ముందుకు సాగజాలడు - అని చెప్పవలసి యుండగా,

ఈ 'కాహారేణి లోని *కోను చ్యుతం చేయుటవలన -

“ఉన్నతస్తన (వయోధరు) భారంతో, అడుగడుగున తాట్రుపడుచు చంద్రహారం లేకున్నచో (ఆమె) ఒక్క అడుగుకూడ ముందుకు పోజూలదు" అను అన్యార్థము చెప్పబడినట్టయినది.

శోకంలోని విశేషణములు యువతికి, కావడి బద్ద (విహంగికా)కు రెంటికీ సరిపడినవి. *కాహారేణ” యుండవలసియుండగా, “కా' అను అక్షరమును చ్యుతం చేసి *“హారేణి అని చెప్పుటవలన, ఇది “చ్యుతాక్షర' యమ్రైనది.

2. దత్తాక్షరః కాన్తయాను గత కోఫయం వీనస్కంధో మదోద్రతః* వృగాణాం వుష్నతో యాతి శంబరో రూఢయౌవనః* నకం 2-959. కానయా+అనుగతఈ, పీనస్కంధా, మద+ఉద్దతః, రూఢయౌవనః=కామినిచే-

అనుకరింపబడుచు-బలసిన భుజాలతో-మదమత్తుడై నిండు జవ్వనము గల్సి

గ్‌. మృగాణాం-పృష్టతఈ-యాతి-మృగములను తరుముచు-వాని వెనుక వెళ్లుచున్న; అయం-శంబర౭-కఃా ఈ-శంబరుడు-ఎవరో కదా?- అని ప్రశ్న ఏ

ప్రహేలికా ప్రవజ్బుమ్‌ ఇక్కడ “శబరః అని యుండవలసియుండగా, మధ్యలో “అనుస్వార-అక్షరము'ను దత్తంచేసి, 'శంబరఃీ అని చెప్పుటవలన “దత్తాక్షర ప్రహేలిక య్పైనది శబరః= బోయవాడు, కిరాతుడు శంబరః=మన్మధునిచే చంపబడిన ఒక రాక్షసుడు. 3. చ్యుత దత్తాక్షరః విదుః నరసో రాగీ నితంబోవరి నంస్త్రతః తన్దుంగ్యా లింగితఈ కంఠే కలం కూజతి కో విటుగ నకం 2-8360. విదగ్హూ - సరసః - రాగ్లీ = మిక్కిలి నిపుణుడు - రసజ్ఞుడు-అనురాగము గలవాడును, నితమ్బ+ ఉపరి-సంస్థితః= మొల పైకి-ఎక్కి, తన్వంగ్యా-కంరే-ఆ రింగిఈ= సుందరాంగిచే - కంరా-లింగనము చేసికొనబడినవాడు, కః=ఎవడు” విటా=విటుడు. లేక విశేషంగా *టి కారధ్వనితో, కలం-కూజతి= కలకల - ధ్వని చేయుచున్నవాడు, (కఈ= ఎవడు) ఇక్కడ, *విటోిలోని *వి! అక్షరాన్ని *చ్యుతరి చేసి తత్‌ స్థానమున 'ఘి అనే అక్షగ్రాన్ని “దత్తం? చేయుటవలన, *ఘటః (కుండ) అగుచున్నది అ కుండ బాగుగా-కాల్చ బడినదై (వాద్య) నీటితోనిండి (సారస, రంగులతో నా చు. (రాగీ) పిరుదు నెక్కి (అ) సున్తరిచే కంఠం దగ్గర, గట్టిగా వట్టుకొనబడి, కలకల ధ్వని చేయుచున్నది ఏది” 'ఘటః-కుండ'. అను సమాధానం కూడ్ర సరివడుచున్నది, “విచ్యుతి, *ఘి దత్తతలు రెండును ఉండుటవలన ఇదె 'చ్యుతదత్తాకగ,! వాయె 4 అక్షర “ముష్టి ప్రహేఠికా (అన్యపద్యప్రసవినీ); కొ ని స "వి శా కు స్‌ అక్షరాల సమూహమ్షున్స గుప్పె్టో బట్టుకొని, విసరి, ఏరి, నిగ్భిత (ఎంం, దానిని ఒక్కొక్క పాదాన్నిగ్యా నాలుగు చరణాలలో, నాలుగు పంక్తులలో వ్రాసి మురజ బంధ 'శ్రమంలో చదివినచో, క్రింద వ్రాసిన ఒక నవీన పద్య నిర్మాణమౌతుంది. ఇదొక్ర (వహేలికాభేదము. 4 ఎటన - “అతిః అతిః అన లు ఖ్‌ కా! మల చ నః అన్మ అలం పాద్య రద్య జద్య ఫద్య/ లం భులం-ఫనథవన థన ఫన శ న్హక్ర 2-36] ౯ మరల, ఈ పద ౦ యొక్త నా (వాసి, మురజబంధ ల ము సరతాలను. నాలుగు పంక్తులలో న్‌ 1 క్రింద వ్రాసిన పద్యం వస్తుంది వె2ై

భోజు - ప్రహేలికాభేదాలు అద్యమే నథలా (ప్రీతః అద్యమే నథలా తతి అద్యమే నథలం జన్మ అద్యమే నథలం థలమ్‌/ న,కం 2-362 ఈ పద్యంలోని అక్షర్రాలన్ని మొదటి పద్యం లోనివే. ఈ పూర్యోక్త పద్యాన్ని నాలుగు చరణాల్లో వ్రాసి, శ్రమంగా 1-2-3-4 చరణాలలో “అవరోహ వద్దతోలో, ఒకటవ, రెండవ, మరల ఒకటవ, రెండవ అక్షరాలను చదవాలి, అస్తు, మరల 'ఆరోహ పద్దతిలో 43,2,1 చరణాలలో కూడ ఒకటవ, రెండవ ల! మరియు ఒకటవ, రెండన అన్షర్రాలను చదవాలి. ఇలా చదవటం వలన వచ్చిన ఎనిమిది అక్షర్రాలతో మొదటి చరణం తయారౌతుంది మిగిలిన చరణాల కోసం కూడ, ఈ విధంగానే ప్రతి చరణం యొక్క, రెండు రెండు అక్షర్రాలను “అవరోహ-ఆరోహ పద్ధతిలో పరింపవలెను, “శీకృష్ణ విజయ” కావ్యంలో, ఈ 'అక్షరముష్టికి కు మరొక పద్యం ఉదాహరణగా చూపబడినది అది 'నామాక్షర్ర ముష్టి ప్రహేరిక! రోమాభిరత వృాత్మద్యః - కామిదాన కర(ియా! కని చరిద్రన్తుతగుణో - భవతీంద్రళే (ప్రజాజుషామ్‌! దీనిలో 1,234 చరణాల యొక్క 1వ, 2వ, 3వ, 4వ సంఖ్యలుగల అక్షరాలను (గ్రహించి, కలిపిన *రానుచంద్రో అను, ఈ (గ్రంధకర్త యొక్క నామము బహిర్షతమగు చున్నందున, ఇది. *నామాక్షర్ర ముష్టి ప్రహేలిక అగుచున్నది 5. దిన్దుమతీ వ్రహేఠిక. ఈ (వపాలిక బిందువుల (౦) నంకేతం ద్వారా చూవబడును. ఎట్టున బిందూ నేవ వాలాం స్తానే న్వురాన్‌ వ్రళ్ఫుతివత్‌ -లిఖేత్‌/ తల్‌ బిందును దితి ప్రావాః అన్యేబిందు మతేతిచ/ చిందు(0) సంకేతాలతో కూర్చబడిన హల్లుల మీద, అచ్చులను చేర్చవలసి నపుడు, ఆ హాల్టుల మీద, స్వర-అనుస్వారావిసర్లాదులను, యధాస్థితంగా (వాని అకారంతోనేే, సూచనాక్రమంతో కలువవలెను. సంయుక్తాక్షరములనుగాని, ద్విత్వాక్షర్రములనుగాని వ్రాయవలసి వచ్చినపుడు) ఒక _ బిన్నువు [క్రింద మరొక బిందువును చేర్చి చూపినచో, అది *చిన్దమతీ ప్రహేళిక యగును. తవావదాతః శ్రత్యటి వతాకా వ్రతి సంగరమ్‌! థరిం ప్రత్యద్భుతో సాయం యశాంసీ నతు నక్షృచిత్‌! న,కం.2-863, న

ప్రహేలికా భపజ్బమ్‌ ఈ పద్యార్దానికి. ప్రత్యుత్తరం క్రింద దానిలో నున్నది. రుంలొయింరొరొరొ రియిరేరిరురేంంళీ రాంరేరొం రే రి రీ౭ంరృర్క ంంరీర్యంః దీనిలోని అక్షర్రాల స్థానంలో బిందువులను వ్రాసి, స్వరచిహ్నాలు ఉన్నవి ఉన్నట్లుగొ (ప్రకృతివత్‌) ప్రయోగింపబడి నందున్క ఇది *బిందుమతి' యైనది దీని స్వరూపమీ [క్రింది విధంగా ఉంటుంది. సా ఉదధావుదధా వొజ్డొ సంయుగే సంయుగే జయః సావానే సానాసే నిద్ర నర్షత్ర తవ క్లీర్తయణ న కం.2-364. 9 1 'తవాదదాత + 2, 'ఉదధావుదధా వాజణ్ఞా..' రెండు శ్లోకాల యొక్క అరం మౌత్రం సమానమే. మ కి ఇవి రెండు శబ్ద 'ప్రధానములగుటచే, వీనికి అర్ధ తాత్పర్యములు (వ్రాయలేదని మనవి 6. అర్హవతీ ప్రహేలికః చా దీనిలో వాస్తవిక వస్తువుతోపాటు; _ ఇంకా. ఇతర విశేష్యములకు కూడ సమన్వయించు విశేషణాలుంచబడతాయి,. అవి ఇతర విశేష్యములతో గూడ సమన్వితము అగుటచే, మనకు భ్రమను కల్గిస్తాయి 9 ఈ అర్హ ప్రహేలికలో ఆపేక్షిత వస్తువుగొని, దాని చ్యుతిగాని ఉంటుంది, అందుచే ఆ ఆపేక్షిత ప్రత్యుత్తరాన్ని అన్వేషించి, బైటనుండి, తేవలెను ఉత్తప్త కొాంచనాభానం నందష్ట దశనబ్బదమ్‌! నరసం చుంబ్వతే వ్యా ష్టైః వుద్దే రపీ క ముజ్జ్యలమ్‌! 2-65 కాచబడిన కాంచనం (బంగారం) వలె ప్రకాశించునది, పెదవులతో కొరక బడినది, రసపూర్షము, ఉడ్జ్యలము నైన ఒక వస్తువును, ముదుసలులు సైతము ముదముతో ముద్దు. సెట్టుకొనుచున్నారు.- ఆ వస్తువు ఏది? అని ప్రశ్న, శ్థోకంలో నానార్థ విశేషణ పదాలను ప్రయోగించుట వలన, అర్ధం ఆధారంగా “పక్వామ్రఫలం!. (= పండిన మామిడి పండు) అనునది ప్రత్యుత్తరం కాగా, ఈ రెండన ప్రత్యుత్తరార్థం కూడ సరిగా సమన్వితం జాతుంది. కనుక 'అర్హ ప్రహేలిక య్చైనది. వె4

ఎదబ్రముఖమండన వ్రహేలికలు విదగ్రముఖ మజణ్జనంలోని పప్రహేఠికలు లక్షణమ్‌: వ్యక్షీక్టుత్వ కమవ్వర్తం న్వురూప్కార్టన్య గోవనాత్‌/ య్య(తబాన్యోన్తరావర్డ్ణైా కథ్యేతే తాః వ్ర పాలికాణ విము.శా- ఎక్కడ వాస్తవికార్హమును మరుగువరచి, మరొక అవివక్షిత్రార్హమును స్పష్టీకరించి, బాహ్యా ఆభ్యన్తరాఅర్హములు రెండును చెప్పబడుచుండునో, దానిని *'వ్రహేలికా” జాతి యందురు. సా ద్విధా క్ర్రచ శాబ్రీచ విఖ్యాతా వ్రశ్ళ్శశాననే॥ ఆర్డీ స్కా ద్హ విజ్ఞానాత్‌ శాటబ్రీ శబ్రవిభాగత తా2 (పశ్నశాస్త్రంలో ఆ ప్రహేలిక శబ్దగతమగుటచే “శాద్దీ'గాను, అర్హ గతబోధచే “ఆర్డీ” అనియు, రెండు విధాల (ప్రసిద్ధమైనది. తఊతరుణ్యాలింగిఈ కంరే నితవ్వు స్తల మాణ్రితః గురూణాం నన్నిధానేవ ఈకకూజతి మువూర్మువాణీ తాతే యువతిచే కంరము గట్టిగా పట్టుకొనబడి, కటి యొక్క పశ్చాద్భాగము (నడుము) నాక్రమించిన ఏపదార్హము, తల్లిదండ్రులు మొదలగు పెద్దల దగ్గర కూడ, మాటి మాటికి శద్దించుచున్నది - అది. ఏది? అని ప్రశ్న. ఇక్కడ, ఆపాతతః విశేషణముల భావాన్ని విచారిస్తే, బాహ్యరూపంలో ఆ యువతి యొక్క ప్రియభర్త (ప్రతీతుడాతాడు, ఎట్టన - ఆ ప్రియభర్త కూడ తరుణిచే ఆలింగనం చేసుకోబడతాడు నితంబ స్థానమును లేక గుహ్య ప్రదేశమును అధిస్కించి ఉంటాడు. తల్లి తండ్రి, అత్తనూమ లెదుటనున్నను, ఆమెను కామిస్తాడుూ- అనే అర్హంకూడ వస్తుంది ఇదంతా బాహ్యార్థము కాగా, ఇక, అభ్యన్తరార్థాన్ని ఆలోచిస్తే, *'మంచినీటి బిందె,” ప్రత్యుత్తర మౌతుంది. ఎట్ట్లన - ఆ బిందెను యువతి చెరువులో ముంచి, నడుము (లేకతలుపై పెట్టుకొనునపుడు, ఆ యువతి చేతులతో నీటిబిందెను గట్టిగా పట్టుకోవడం, కటిపై చంకలో పెట్టుకోవడం, జరుగుతుంది. పెద్దలు ఎదురుగా ఉన్నను, నీరు తొణికి, శబ్దంకూడ చేస్తుంది. ఇట్టు 'రెండర్జాలు కూడ వస్తాయి. ఇక్కడ ఘటార్ధమే నిశన్చితమగుటచే, ఈ _ ఆన్తరార్హము, దుర్చోధమగుటచే, ఇది, “ఆర్టీ ప్రహేలిక 11.3. ఇది మరొక విధంగా నామాన్తరితా ప్రహేఠరిక యగుటకు కూడ అవకాశమున్నది. వక్‌

ట్రహీలికా బ్రవజ్వన్‌ ఆర్తీ 'ప్రహేరికకు మరొక ఉదాహరణము:- చ అఆ పొల్లు వీన కరినం వర్తులం నుమనోహరబ్షో డా! కే రాక్సువ్యుత త్వర్లం కేం వృుద్దై రస్‌ నన్ఫృవామ్‌? శాత్త, కొంచెము గొరవర్షము. గలిగి స్తూలము-కరినము-గుం[డ్రముగా మిక్కిలి సుందరముగా నున్నద్దై వృద్ధులను కూడ సాధిలాషముగా ఆకర్షించి, చేతులతో అధికంగా [గగ్రహింపబడుచున్నది. ఆ వస్తువేది” అని (ప్రశ్న ఇక్కడ కూడ, పైకి తరుణి యొక్క “కుచ ద్వంద్వము” ప్రకటితనుగుచున్నది. పై విశేషణముల అభ్యన్తరార్థాన్ని ఆలోచిస్తే, *ండిన మారేదుపందు! (ప్రత్యుత్తర మౌతుంది. అది పండినపుడు పాండువర్ధంతో ॥ లావుగా కర్కశంగా, గుండ్రంగా, మనోహరంగా కూడ ఉంటుంది ఉదరరోగంతో బాధపడు వృద్దులకీ ఫలభక్షణం ప్రశాన్తి నిస్తుందని భావం గా ల ఇట్లు బాహస్యా-అభ్యన్తరికా అర్భాల భేదంతో, ఇది “ఆర్డీ (పహేలికకు ఉదాహరణమగుచున్నది వ ఓ శార్డీ ప్రహేరిక దుర్వార వీర్య నరుషి త్వయి కా వ్ర్‌నుప్తా శ్యామా నవత్నవ్చాుదయే నువయోధరా చ తుష్టే వున్ననణత శ్యతు నరోజ నూర్యే పై వాద్యవ్ల్ల రపొతా వదనామకా స్వాత్‌ శాక అవార్య వరాక్రమంగల ఓరాజా! నీవు కోవంతో మండిపడుచున్సప్పుడు విరోధి వక్ష స్థలమునధి రోహించి, పరుండు సుస్తని యౌవన మధ్యస్థ యు ' పైకి “యువతి అనిపిస్తుంది. కాని విచారించి చూసే స్తీ! (ఇనుపప్తో సమాధాన మౌతుంది. లూ నీవు కోవగించినవుడు మంచినీటితో గూడి (సూ-వయఃాధరా) వదునెక్తి శత్రు హృదయమున లగ్నమగు కత్తి (శ్త్ర్రీగా తోచును. అళే నీ జ లీ ఆ గీ నమ్రశత్రుకమల భాస్కరుడవై, ప్రసన్నుడవైనపుడు మాత్రం, ఈ 1 త్రీ" దానిలోని మొదటి వర్షమగు 'శను కోల్పోయి, స్త్రీ గా మిగు హు 'ఊ్ర లుతుంది. ఆ మిగిలి యుండునది ఏదో ఆలోచించి, ఏప ము. ఇక్కడ శత్రు హృదయ మనుటనలన కత్తి (శస్త్ర) అను అరం వచ్చినను ప్రణత శత్రువులపై ప్రసన్నుడైనపుడు, “శ స్త్రీలోని ఆద్యక్షర శకొరలోపంతో ' శత్రు హృదయమున క్రీడించునది. 16 సంవత్సరముల యువతియగు “స్త్రీగా 3ఢ

ఆజితసేన-విళ్ళిన- వ్రహేలికలు

వ్రతీయ మానమగును. ఇట్టు 'శీకార లోపంతో రెండర్జాలు రావటం, శబ్ద వరివృత్తిని సహింపలేకపోవటం కారణంగా, రెండర్జాలతో 'శాద్దీ' ప్రహేలిక అగుచున్నది. సం. శస్త్రీలో. శి చ్యుతం కావటం వలన *చ్యుతచిత్రం' కాగూడదా? అను

వ్రశ్నరాగా, ఈ “శ్యస్త్రోవదం శ్ఞోకంలో లేనందున, అట్టు అనుటకు వీలుకాదని

(గ్రహింపవలెను. శాద్లికి మరొక ఉదాహరణ:-

నదారి మధ్యావీ న వైరియుక్రా నితాన్తర్తావి నీతైవ నిత్యమ్‌

యటోక్ష వాది న్యావీ నైవ దూతీ కా నామ కాన్తేతి నివేదయాశు!? 4-6

ఓ ప్రియా! (కాన్త్రు దీనికి సమాధాన మేదో త్వరగా, ఆలోచించి, తెల్పుము. అది సర్వదా శత్రుమధ్యము నందుండును. (సదా+అరిా-మధ్యా) కాని, శత్రువులతో కూడి యుండదు. ఇట్టు విరోధాభాసము కన్పించును.

ఎల్లపుడు ఎర్రగా నున్నను, మిక్కిలి తెల్లగా నుండును. ఇక్కడ కూడ నితాన్త ర్తక్తవర్ష్హము _ గలదైనను, శుక్ష(సిత్రామైన దనుటచే, మరొక విరోధాభాసము. అది, చెప్పిన యధార్థవాక్కునే మరల చెప్పుచున్నను, సందేశహారిణి యగు దూతిక మాత్రం కాదు. అని విరోధాభాసాంతరము,

వీనికన్నిటికి “సారికా'(గోరువంకు అనియే ప్రత్యుత్తరము. ఏలన, ఈ 'సారికా కూడ, సదాగోరి'- మధ్యా= ఎల్లపుడుూడోరఅను అక్షరం-మధ్యలో కలిగి ఉంటుంది

• అనుటచే విరోధము _ పరిహృతమగును. నితాన్తారక్తా=ఎక్కువగార-కి (రకార (రేఫ) కకారములు)లతో గూడినది యైనను, సితా(=సా+ఇతా) *సొ' కారంతోను, కాన్తా= (కా+అన్తాా *కోకారం చివర గలిగినది. అనగా *సారికా" శబ్దము. ఇది *“రీమధ్యను, “సా! ఆదిని, *కొఅన్తమున గల్లి మూడక్షర్రాలను కలిపినచో *సారికా” అగుచున్నది. విరోధాభాసములు కూడ తొలగినవి. దీనిలోని శబ్దములు మార్చుటకు వీలులేనివి కనుక “*శాద్దీ' (ప్రహేఠికద్రైనది.

విష్ణు, అగ్ని పురాణకారులు, ప్రకాశవర్హుడు ఉదాహరణముల నీయలేదు.

అజిత సేనాచార్యుడు చూపిన కొన్ని విశిష్ట ప్రహేలికలు

థి ఖు బావ్యోన్తర్శార్థ ద్ధాతయే హి యత్ర యం కంచిదర్ణం స్థుటమానిగద్య? వివ్షిత్తార్హం నువిగోవితోపసౌ “(వ్ర పాలికా' సా, ద్వివిధ ర శబ్దాత్‌ అ.చి.2--[25 37

ప్రహేలికా ప్రపఇజుమ్‌ రచనా. విశేషంలో నున్న, బాహ్యార్ధాఅభ్యంతరార్జాలు. రెండింటిల్‌ | వక్‌ దానిని “ప్రహేలిక' యందురని, అజిత బనాచార్యుడు తన “అలజ్కారచిన్తామణ్‌ గ్రందంలో ప్రహేలికా స్వరూపమును వివరించి అది “అర్లీ శాద్రో- అని రెండు విధాలుగానున్న దనియు తెల్పెను ఆర్డీ నాభే రభిమతో రాజ్ఞా త్వయి రక్షో న కాముకః! నకుతోవవ్యధరః కొన్నా యన్స దౌజోధరః న కణ 2-226, నీ యందాస్తక్త(రక్త)'మై, నాభిరాజుకు అత్యన్త ప్రియమై కాముక విషయము, నీచమును గాక్క సదా కాన్తితో ప్రకాశించునది ఏది? అను (ప్రశ్నకు - ఉత్తరం: 4 “అధరః (=పెదవి.) ఈ పెదవి. ర్తక్తము (ఎజ్జనిద). నాధిరాజుకు ప్ర్‌యమైనది. కామి కూడ కాదు. శరీరాఉన్నత భాగమగు ముఖమున నుండుటచే, నీచమైనదియు. కాదు. మరియు, కాన్తితో సదాతేజస్వంతముగొ నుండును. శబ్దనినిమయము (మౌర్చిడి)ను సహించుటచే, ఇది “ఆర్టీ ప్రహేలిక'యైనది. శాద్టీ

భోః కేతకాది వర్లేన నంధ్యాది నజుషామునా!

శరీర మధ్యభాగేన త్తం సింవా మువలక్షయ॥ 2-127,

కేతకాకున్త (మొగలి-మల్లె) మొ. పుష్నములరంగుతోను, సంధ్యాసమయ మునకు ముందున్న దానితోను, శరీర మధ్య ప్రదేశమునందున్న వర్షముతోను నీవు (నీ పుత్రుని *'సింహమూగా తలంచుము.

ఈ. భావ మిక్కడ సరిపడదు. కనుక వివక్షితమగు రెండవ అర్ధమును చెప్పుకొనవలెను. ఎట్టు? - కేతక+ఆది వర్లేన = 'కేతకి శబ్దము యొక్క ఆది (మొదటి) వర్షమగు కే తోను, సంధ్యా+అఆది - *సిజుషా= సంధ్యా శబ్దమునకు ఆది వర్హమైన *స్‌ కారముతోను, శరీర మధ్య వశ్తేన = *॥రీర' శబ్దమునకు మధ్యనున్న '“ర' వర్షముతోను కలిపిన “కేసరీ (=సింహము)వచ్చును

దీనిలోని "కే-స-రీ అను మూడు వర్ణాలను కలిపిన, వివక్షిత్రమైన అర్జాంతరనుగు సింహవాచక “కేసరీ శబ్దము నచ్చును. దీనిలోని శబ్దములను మార్చినచో ఈ యర్థము రాదు. శాద్దీ ప్రహేలిక

నటన్నక్షు వురపీయంతే భునచ్చాయః స్లీతో మవాన్‌!

ఇత్యుక్తోం పీన తం థుర్మే శఈ కొపివ్‌ వదాద్భు తమ్‌! 2-29,

38

అజితసేన-విళ్ట- నవ్రహేలికలు

ఓయీ! నీ యెదుటు, దగ్గరగా మిక్కిలి చిక్కని నీడగల గొప్ప మజ్జిచెట్టు

ఉన్నది ((విశ్రాంతిగొనుము)- అని చెప్పినను, ఈ మండువేసవిలో ఏ ఒక్కడు

కూడ, దాని నాశ్రయింపకున్నాడు! ఇదేమిచోద్యము! దీనిలోని రహస్యమేమియో? ఇఆల్పుము.

ఈ శ్లోకంలోని ఆశ్చర్యకర రహస్యార్హము *“వటనవృక్షలో నున్నది, దీనికి 'వటః ఇతి వృక్ష = వటవృక్ష (=మజ్జీ అను పేరుగల చెట్టు) అని అర్ధము చెప్పరాదు. జాగ్రత్తగా పరిశీఠించి, దానిని *వచో+బుిక్ష/ అని విడదీసి, ఓ (బ్రహ్మచారీ! (వచో?) నీకు ముందు, దగ్గరగా మేఘంవలె నల్లగానున్న గొప్ప ఎలుగుబంటు (బిక్ష ఉన్నదిా-అను అంతర్గత రహస్యార్హమును చెప్పవలెను. అందుచే, ఎండలో ఎంతగా మాడుచున్నను, భయంతో, ఆఅ భల్లూకం దగ్గర 'కెవ్వరూ. వెళ్లరని భావం. *వటవృక్షగి శబ్దాన్ని మార్చి పర్యాయపదం పెట్టిన, ఈ అర్ధంరాదు గనుక ఇది మరియొక *శాద్టీ' ప్రహేరిక

అ.చి.లోని ఒక *“అంతరాలాపము' నాలకించండి.

ఈ కేద్ధుక్‌ న న్చువై ర్రంద్యూ? ఈ కోభాతి? కుతోఏవ్చు! భీం

భీరో! కీద్ధక్‌ *నివేశస్తే” “నానాగారవిరాజితః॥ 2-230

అమ్మా! 1 ఎటువంటి మానవుడు రాజులచే దండింపబడడు? 2. ఆకాశమున నెవరు (ప్రకాశించుచున్నారు” 3. దేని వలన భయము కల్లును? 4. పిరికి పందవగు నీ నివాసస్తల మేది? - అను 4 ప్రశ్నలు శ్లోకమున నున్నవి. వీనికి పప్రత్యుత్తరమగు *నానా గార విరాజితఈ' అనునది - శ్టోకంలోనే ఉన్నది గనుక, ఇది *“అంతరాలాపము - లేక అంతర్జాపికి అని చెప్పబడుచున్నది.

ఈ సమాస పదమును 'నా+అనాగాః౭రవిః౭ఆజితః అని విడదీయ వలెను. 1 నానాగాజనా+అనాగాజ అనాగా౭నా=తప్పృుచేయని - నరుడు, రాజులచే గిక్రింపబడడు-అను సమాధానం సరిపోయినది. 2 రమి=సూర్వ్యుడు ఆకాశమున ప్రకాశించును. 3. ఆజితః = యుద్ధము వలన, పిరికిపందకు భయము కల్లును.4. వ (ప్రశ్నకు *నానాా+అగార - విరాజితః మొత్తం సమాధానమగును. నా నివాసము అనేక విధములగు - గృహములతో (చుట్టబడి) ప్రకాశించుచున్నది. ఈ *నానాగార విరాజితఈ" శ్ఞోకము లోపలనే (అన్త్ర) ఉండుటచే, ఇది *అన్తరాలాపి మెనదని గమనింపవలెను. మరొక *బహిరాలాసమును మన్నించి,

అత చూ పరిశీలించి, ఆనందించండి. " ల్తత్తనౌ కాక్‌ మృ! గంభీరా? రాజ్ఞో దోర్తంబ ఆ కుతః

కీద్వక్‌ కిం ను విగాఢవ్వం? త్హ్యం చ శ్లామ్యా కథం నతీ”/ 2-23

39

ప్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ శరీరమున లోతైన దేది? 2, రాజు యొక_ భుజాలు అంబా! 1 నీ లో 'వచేశి ల్‌ ఎంత పొడవైనవి? ౩. ఎట్టి, దేని (వ్‌ చి స్నానం చేయవలెను? 4. నీవు పతివ్రతగా. నెట్లు శ్లాఘిం/పబడుదువు:

ఈ నాలుగు ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరము శ్చోకంలో లేదు, బైటనుండి అన్వేషించి, తేవలెను గనుక ఇది. “బహిరాలాపముూీ ేక్ష బహిర్ణాపిక యగుచున్నది. ఆ ప్రత్యుత్తరము “నాధి రాజునుగాధికమ్‌' అనునది, ఎట్టు. దీనిని - “నాధి ఆజాను-గాధికమ్‌' గావిడ దీసిన 1. శరీరములో లోతైనది *నాభి (బొడ్డు) 2. రాజుగారి బాహవులు, మోకాలి వరకు (ఆజాను) పొడవైనవి, 3, లోతైన _ వీటిలో (గాధిా-కమ్‌) ప్రవేశించి, స్నానం చేయదగును. 4. నాభిరాజు యొక్క ఆజ్ఞానుసారిణిర్చైనది (నాభిరాజఅనుగా+అధికమ్‌) గనుక అంబ - అధికముగా కొనియాడబడుచున్నది - అని మొత్తంగా సమాధానమెనది.

త్త మంబ కిం వనత్యన్హణి కా నాస్త్య విధవే! త్షయిగో కొ వాాల్తి జన మాద్యూనంగి వదాన్టో వ్యంజనై వృథక్‌ 2-233 తీ 1 గర్భంలో నున్న దెవరు? 2, 2 పౌభాగ్యవతీ! నీ దగ్గర లేని వస్తు వేది? 3. ఉదరము (పొట్టు ఏ వ్యక్తియొక్క, ఎట్టి వస్తువును నాశనము చేయును? ఈ ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరములు వాని యొక్క అంతంలో నుండు వ్యంజనాలు (హల్లులు) అన్నీ ఒకే విధంగా ఉండవలెను. అంతేకాక, వాని ఆది వ్యంజనాలు భిన్నంగా కూడ ఉండవలెను - అని షరతులు సువూ? ఉత్తరాలు: *తుక్‌, శుక్‌, రుక్‌” అనునవి. 1 గర్భంలో నున్నవాడు కొడుకు (తుక్‌) 2. ఆమె వద్దలేనిది శోకము (శుక్‌) ౩, తిండిపోతు (ఆద్యూను) పొట్టను ఎక్కువ పదార్థాలతో నింవుటచ్చే వానికి రోగం (రుక్‌) వస్తుంది, చంపగలదు కూడు క్‌ 13. ఈ ప్రత్యుత్తరాలు మూడింటి చివర *క్‌' అన్సు హలు ఒక్క మే సమానంగా ఉన్నది. మరియు “తుశుూరులు మొదటనున్న హల్టు లన్నియు విభిన్నములు షరతులన్నిటికి. సమాధానములు సరిపోయినవి, ఈ (ప్రశ్నోత్తరములన్నియు భైటనుండి తేబడినందున, నిదాక 'బహిరాపిక ట్‌! వి స] 4 నళ శ శ్చ నరుని కవీన్ష0 కర్ణాభరణి స్థప్రహేలికలు శ్లషేనతి విశేవ్యస్యానభి ధానం “త్ర పాలికా! జ్‌ అర్జే శిపై న! “త్వార్డ' శ్లో శాట్టీ” తి కథ్యతే! కక ఉా2 శి

విత్తళ్ళూర కర్జాభరణ ప్రహేలికలు

శబ్ద-అర్హాఉభయ శ్లేష ఉన్నవ్వుడు, విశేష్యమును చెప్పకున్నచో దానిని “ప్రహేలికో యందురు. ఈ ప్రహేఠిక అర్ధము శ్లిష్టమైనపుడు “ఆర్టోగాను, శబ్ద శ్లేష ప్రాధాన్యం వహించినపుడు “శాద్డీ'గాను చెవ్చబడును.

కినలయలలితాం మలఠినా మలినా మావలఠిఖ రుల్తు నన్ముకులామ్‌!

కామవలోక్టృ విలోచన మవనరతి న జాతు నరసానామ్‌?

చిగురుటాకు వలె లలితమై, తుమ్మెదల సమూహముతో (అలినాం-ఆవలిఖిఐ నల్లనై ప్రకాశించుచున్న మొగ్గలు గల్షినట్టి దేనిని చూచి, రసికులగు వారి నేత్రము ఒకప్పుడు గాని తొలగి యుండదు?” - అను ప్రశ్న సామాన్యార్ధ్హము. ఈ అర్ధము సరిపడనందున, శ్లేషతో మరియొక అర్జాన్ని అన్వేషించాలి. ఇక్కడ, కిసలయము (చిగురుటాకు) విషయి (ఉపమానము). అధరము (ఎజ్జని "పెదవి ఉపమేయము. ఉవమేయమైన పెదవిపై ఉపమానమైన కిసలయమును అధ్యవసానము చేసిన, అభేదమేర్చ్పడి, మనకు అధరము ప్రత్యేకముగా కానరాదు. అప్పుడు కిసలయమనగా *“అధరము" అను అర్జాన్ని చెప ఎకొనవలసి ఉంటుంది. “అధ్యవసాని మనగా-ప్రకృతా-ప్రకృతములకు అభేద నిశ్చయము. 'ముఖంచంద్ర ఇవ' అన్నపుడు ముఖమునందు చంద్రత్వారోపము జరిగినను, రెండింటికి భిన్న త్వమున్నది. అట్టుగాక, ముఖాన్ని చూచి, “చంద్ర” అన్నచో, ముఖచంద్రులకు అభేద నిశ్చయ మేర్చడి, ముఖము చంద్రుడుగానే కన్పడుతుంది. అట్టి కిసలయము (అధరముచే లలితమైనది, “కాంతి (=వన్నెగలవనిత)ు అట్టి కాంతను గాంచిన రసికనేత్రము ఆనందమును పొందును గాని, దూరముగా తొలగియుండదని భావము.

ఇక్కడ, కిలసయాది పదములు ముఖ్యవృత్తితో లతాన్వితార్హము గలవగుటచే, సాధ్యవసాన వృత్తితోనే వానికి అధరాదులందు ప్రవృత్తి సంభవించును. కనుక, లతయందు సిద్ధ్దములగు అర్జాలకు స్పష్టత్వమును, తాత్పర్య విషయమగు టచే. అముఖ్యమగు కాన్తా రూపార్హమునకు గోప్యత్వమును, కలుగుచున్నదని తెలిసికొనవలెను. .. అర్జీ ప్రహేఠిక

వివిక్షరూపా నుతరా మనూర్యం-వశ్యావ్రీయా నంవది యా బభూవ!

వీరో త్హదీయ ద్వొషతా మిదానీం-నైవ వ్రీయాభాతి దధత్య నుంకా!

రాజా! శద్రురాజు రాజ్యసంపదతో రంజించునపుడు, ఏకాంతమున, ఇనాలోకయోగం లేని రాజ _ ప్రాసాదంలో గుప్తంగానున్న ఆతని సుందరి ప్రియురాలు, నేడు 'అసుంకోగా భాసించుచున్నది - ఎందువలన

తే

లికా ప్రపజ్టుమ్‌ థం ల అనగొ. “సుం అను అక్షరము లేనిది అనగా '“సుందరిలోని యు గన ల అక్షరాన్ని పోగా ట్టుకొని, 'దరీ' (=సహం)గా మిగిలియున్నది. అనగా-రా బహసాదాలలో అసూర్యంపశ్యగానున్న సుందరి, పారిపోయి, నేడు నిర్షనమై, దో కని వెలుతురు కొడ చొరరాని పర్పతగుహలో నివసించుచున్నదని భావం, శబ్దపరివృత్తిని సహింపనందున్న నిది “శాద్టీ ప్రహేర్పిక్ష! వనాన్త వృత్తి రపీసన్‌యః నదాలయ మధ్యగః అన్య న్పర్శాది యుక్తోంపి యఃస్ప్పృళ్యా సోపభి ధీయతామ్‌/ అడవిలోనుండు వాడైనను, ఎల్లపుడు ఇంటి మధ్యలో (సదా+ఆలయ-మధ్యగ) నుండును. ఎట్టు వైరుధ్యం కన్సడుటలేదా? అమ్ట, చండాలాదులను తాకిన వాడైనను (అంత్యాస్పర్శ+ఆదియ్యుక్త+అప్రి, అతడు స్పృశ్యుడే (తాకదగినవాడే) అగుచున్నాడు. వాడెవడు? (రింగభేదంతో అదిఏది)) అని ప్రశ్న. తెల్పుము. 39 పూర్వము *'మాలామాదిగి.. మొదలగు జాతులవారిని చండాలురని, అస్పృశ్యులని, ఊరికి దూరముగానుంచెడివారు. వారినాకవేళ తాకినచో, తప్పని సరిగా సవైల స్నానము చేయవలసివచ్చెడిది. నేడా పరిస్టితిమారినది. ఇక్కడ, అంత్యస్పర్శ చేసినవాడు స్పృశ్యుడు (తాకదగినవాడు)కాగూడదు కనుక్క _వైరుధ్యానికి _సరిర్చైన సమాధానం వెదక్కి దానికి తగిన అర్ధం వెప్పుకోవలెను దీనికి ప్రత్యుత్తరము *మలయపవనః (=మలయ పర్వతమునుండి వచ్చు గాలి.) ఈ ప్రత్యుత్తరం 'వన+అన్త-వృత్తి'= “వని శబ్దము-చిపర-గరిగినదియె యున్నది. సదా+ఆలయ- మధ్యగః=ఆ పదమెవ డు 'లయి అను శబమును మధ్యలో నుంచుకొనియున్నది, అన్త ఫెస్పర్శ+ ఆది యృక్తః=స్పర్శాక్షూలకు చివరనున్న మా అను అక్షరమును, ఆదియందు (-మొదటి అక్రర్రముగా)గలిగియున్నది. 1.3 అక్షర సమామ్నాయమును అచ్చులు, హల్గులుగా విభజించిన వెయాకరణులు క ఆనం మొదలుకొని *మ్ర' అని చివరి అక్షరం వరకు, వీని మధ్యలోనున్న అయి వర్గ్షములను “స్పర్శలు అన్నారు. (కాదయో మావసానాఃస్పర్శాణ) ఇక్కడ ప్రత్యుత్తరమైన 'మలయ పవనఃలో (వని శబము అంతమున, *“అయి” కా మధ్యల ను, స్పర్శాక్షరాలలో చివరిదగు “మ” కారము ఆఅదియందును బ్ర పరివృత్తిని స ॥ స్‌ లాగి. సహించనిదై 'శాష్టీ స్రహేరికక్సు ఉదా. అయినది. గుజే కుతే దిభితి గ్‌తిం నీ ముక్తా మ ల నాల్‌, య్‌ ౦ కే ద్విర్చధాతృత్కృతి మాశ్రయన్తి? 42

ఎవిశ్వేశ్వార- కవీంద్రకడ్డాభరణ ప్రహేలికలు

ఇక్కడ, గుణం కలిపితే వృద్రి (లేక గుణాసంధిచేస్తే వృద్రిసంధి కావడం, భాగాన్ని హరిస్తే నాశనాన్ని, విరుద్దమైన గమనాన్ని పాందటం, రెండుసార్జు చంపినా సత్కృతి నొందుట - అను అర్జాలు విపరీతంగా కన్పడి, అన్వ్నయబోధ కల్గింపకున్నవి. విపరీతార్జ్దాలతో అశ్తక్త మూలకత్వము తోచుచున్నది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానమేది? 9

(వ్రత్యుత్తరం - “అంకాః (=అంకెలుు. ఎట్టు

ఇప దు ఇక్కడ, ఈ అర్జాలను చెప్పుకొనవలెను. “గృబ్కిమనగా, *“గుుణనము”= -హెచ్చవేత. అంకెలు 2౫2 = 4 గా పాచ్చవేత చేసినపుడు, పెరుగు (వృద్దిచెందు)చున్నవి. భాగహారము *4+2 = 2 చేసినపుడు, తరుగుచున్నవి. ఆ అంకెలకు “అంకానాం వామతోగతి” అను సంప్రదాయం (ప్రకారం, ఒకట్లు, పదులు, వందలు, వేలూ-ా-- ఇత్యాది (విపరీతం)గా ఎడమకు నడుస్తూ లెక్కించినపుడే, వానికి విలువ 'పొచ్చును. కుడికి నడచిన విలువలేదు. ద్విర్గుణనము “కృతి” యనబడును. “సమద్విఘాతః కృతి" రుచ్యతే' అని సూక్తి మొత్తం మీద భాగహరణంలో హాని, గుణవిధిలో వృద్ది, విపరీతగతి, తాడనాది వృత్తిలో సత్కారము, ఇవన్నీ పైకి, పరస్పర _ విరుద్దములుగా కన్పడుచున్నవి.

దీనిలో కొన్ని శబ్దములు పరివృత్తిని సహించుట చేతను, కొన్ని సహింపనందునను, ఇది 'శబ్ద-అర్హా ఉభయ (ప్రహేలిక*. అగుచున్నది.

యోధాంతరస్టోంపీ నమ్వుక్తభీరు, వరాది మాన్తోస్‌వీ సువ్చాత్స మేఈ

కుంభస్య జేతావ్‌ న వానరేన్త్ర= భవేత్మరోరోపవీ మనోవారూ ఈ౫

వీరుల మధ్యలో నున్నను భయమును విడువనట్టియు, ముందు వెనుక శత్రు వులున్నను మిత్రులతో గూడియున్నట్టియు, కుంభ (కుంభకర్ణపుత్ర) విజేతయ్చైనను వానరేంద్రుడు (సుగ్రీవుడు) కానట్హియు, కరినమైనదైనను మనోహరమైనది-ఏది? లేక లింగ విభేదంతో ఎవరని (ప్రశ్న

ఇవి పరస్పర విరుద్దములుగానున్నందున, సరియైన అన్వ్నయాన్ని అన్వేషించి, సమాధానం చెప _)కొనవలెను. (ప్రత్యుత్తరం “పయోధరఃో(=స్తనము,చన్ను).

2వ అర్థము. యోధ+అన్తరస్థ్రాహాయోధిర' శబ్బమధ్యంలో *“యోధి ఉన్నది. సార-ఆదిమ-అన్త్యః=ఆోపయోధరీ శబ్బానికి ముందు-చివర, (క్రమంగా “పార అను అక్షర్రాలున్నవి. వీనిని చేర్చగా *“పయోధరి శబ్దమేర్చడినది. ఆస్తనము 'కృంభము'*తో పోల్చబడి, జయించి, *స్తనకలశ' మైనది 'పైవన్నియు శబ్దమూలకాలు. _ *“కరోరమైన వైనను మనస్సు నాకర్షించుచున్నది' అనునది

క అ మాత్రము అర్హమూలకము. కనుక, ఇది 'శబ్బారోభయ ప్రహేలిక 4

బ్రహేలికా ప్రవజ్బమ్‌ పహ

నాగరాజ - భావశతకము - కొన్ని ప్రహేలికలు భావశతకమున 'ప్రహేలిక లెన్నో కలవు మచ్చుకు కొన్ని, ప్రొజ్తే వస్తన్తసమయే నథికస్య కానా శాన్తా తఠా పికగణాని నదన్హి య(్ర! ఉత్టాయ తత్పరిసరం నవానైవ గత్వా

[-! గాతుంభృళం కృతవతీ కమనీయ కంరమ్‌!

ఒకానొక ప్రోషిత భర్త క వసన్తరుతువు వచ్చినపుడు అలసట చెంది, బాధపడుచు, కోకిలల గుంపు గానము చేయుచున్న, ఆ 'ప్రాంతభాగమునకు వెంటనే లేచివెళ్లి సుమధురకంరంతో, గట్టిగా గొనం చేయనారంభించినదట! ఎందు వలని అను (ప్రశ్న అంతర్నూఢము.

సమాధానముః ఆకలకంరకంరి యొక్క మధుర స్వరమును విని తమ కంటె చక్కని కంరంతో శ్రావ్యంగా పాడుచున్నందుకు సిగ్గుపడిన కోకిలలు, అక్కడనుండి వెంటనే పారిపోగలపని, లేక సిగ్గుతో తలవంచుకొని, కుహౌ నాదములనాపి, మూగవి కాగలవని భావము,

ఆ నాయిక, భర్త విదేశములకేగ, విరహ వ్యధతో బాధపడుచున్న ప్రోషిత భర్పృకు దానికి తోడు వసన్తాగమనము కోకిలల గానములు కూడ విరహవ్యధను పిరివి చేస్తాయి. అమె గానంతో కోకిలలు సిగ్గుతో కూయటం మానివేస్తాయి కనుక్క విరహవ్యధ "పెరగదని భావము

కొచిజ్‌ సరోజనయనా రమున్లో న్వకీయే

దూరం గతే సతి మనోభవ బాణఖిన్నా!

త్యుక్తుం శరీర మచిరాత్‌ - మలయాదివాయుం సౌరభ్యశారిన మవో వీబతిన్మ చిత్రమ్‌! వర్‌ క పద్మనయన, తన ్రియుడు దూరదేశమునకు వెళ్లగా, మన్మధబాణ వా న విదువదంంచి, వెంటనే మలయ పర్వతం నుండి చందనగంధం: చున్న గాలిని పీల్చ నారంభించినదట! ఏమీటీ చిత్రము! వదలంచి నష్ష శ్ర చొ లం నప్పుడు, గౌలిని బంధించి, చావపలిను గౌని, దానిని పీల్చడ మేమిటని ప్రశ్న మలయ పర్వతము మంచి గధంవుచ నే రపుచెట్లుకు (ప్రసిద్ధిచెందినది. చందన చర్చిత మలయ మారుతము వీచునపుడు, ఆ గాలిని అఘాణించు విరహిణుల వెత "పెరుగును గనుక పీల్చకుండ మౌానవలెను గబ్రా1 న కశ

నాగరాజు- భావళతక ప్రహేలికలు అట్టుకాదు, చందన చర్చిత మలయమారుతము సరీమళమును వెదజల్టుతుంది. గాలిమేవరులై అక్కడనున్న విషసర్పములు ఆ గాలిని పీల్చి, విడుచుట వలన, అవి విషపూరితము లౌతాయి. ఆ విషవాయువును ఆఘాణించుటవలన, తనకు మరణము నిశ్చయమని, ఆ విరహిణ్కి అట్టు చేసిన వైచిత్రియే సమాధానము. నచ్చా్త్ర,వాక్పుకథితే శుభకర్మమూలే న్యాయ్యే వథి వ్రతిదినం కీల వర్రమానశ నద్యః వుమాన్‌ నకలలోక హితానుయాయీ శూన్యం కరోతి నకలం దనుజూరి వక్షః? సత్‌ -శాస్త్రములలో చెప్పబడిన శుభ కార్యాలకు, మూలాధారమగు న్యాయ మౌర్గమున నడచు. వుణ్యవురుషుడు, సర్వజన హితమును గోరి, వెంటనే, దైత్యారి యగు విష్టుా-వక్షస్థలమును ఖాళీ చేయించి, పాడుపడునట్టు చేయుచున్నాడటీ ఎందువలన” ఎట్టు” సమాధానం డొంకతిరుగుడుగా నున్నది, గూఢంగానున్న దానిని, పరిశోధించి, 3ట్టుకొనవలెను. సన్మార్లానుసారి దగ్గరకు సకల సంపదలు వచ్చి చేరగలవని, సర్వ లు ళీ ళీ గాస్త్రములు సర్వదాఘోషిస్తున్నాయి. విష్ణువుయొక్క తామ్ము లక్ష్మీనివాసము. గ్యాస్త్రాలు చెప్పినట్టు, ఆ లక్ష్మి సన్మార్గానుసారిని చేరగా, హరి వక్షస్థలము హాన్యమైనది. కాబట్ట, సన్మార్గానుసారి సకల _ సంపదలకు నిలయమై హరి 'శ్షస్టలమును గూడ, లక్ష్మీశూన్యం చేయగల సమర్హుడు కాగలడను భావమే )ఎఅమూధానము కాస్త క్వావీగతస్తిస్త, కోవకలితా శ్వశూ, జువై నంకులం వేళ్ళ, స్తోకమిదం, మనోత్ఫవవళాత్‌ నఖ్యా గృ పాయామ్యవామ్‌! మధ్యాన్మ్శ్నో విన్నమస్తు పొంథ" భవతా తస్మిన్‌ నికుంజోల్టునల్‌ నామస్యోత్తరతః నర్గ్తేస్తి లలితం కిం తత న న్హీయతే౫ తెరువరీ! నా భర్త దూరతీరాలకు వెళ్లెను మా అత్త ముక్కోపి మా ఎల్లంతా మంది మార్చలంతో నిండి యున్నది. చాల యిరుకైనది, చిన్నది. 7 సకీయ యింట్లో నేడు సంబరమని అక్కడకు వెళ్ళుచున్నాను నీవా పియురాలిని వదఠివచ్చిన) బాటసారివి. మధ్యాహ్నవు మొండ నీకు నిషప్రాయం వచ్చు అల్లదిగో, కొంచెం ఎడమహప్రక్కనుండి. ఉత్తరంగా వెళ్లితే, పొదరిళ్లతో 'ంచియున్న చల్లని సరోవరము. (పెద్దచెరువు) కన్పడుతుంది. అక్కడ సద రృుకోరాదా? ఏమి దీని అంతరార్హము” శ్‌

ప్రహేలికా ప్రవజ్బుమ్‌ ఆ కోడలు ఇలాపైకి చెప్పినను, జాలి పడిచెప ఎ'చున్నదనుకొని, విన్నవారు అనుమౌానింపరు. కాని దాని అంతరార్హమే మనగా = వచ్చినవాడు విరహి, తన భర్త ప్రవాసి. తానా అతనిపై మరులు గొన్నది అత్తముక్కోపి, ఇల్దాచిన్నది. పండుగ నెపంతో పరసథి యింటికి చెళ్లటాన్ని ఎవరూ అనుమానింపరు. నీవా చల్లని సరోవరతీరంలో పొదరించ్లో చొటుగా ఉంటే, ఆ నిరుపహతి స్టలంలో, నిరతిశయంగా. నాతో రతి సుఖమనుభవింపవచ్చును - అను అంతరార్హము ప్రత్యుత్తరంలో గూఢంగా.. ఇమిడి యున్నది ౫3 ఇట్టు, నిరంతరభావ(పేరితములై వ్యంజ్యమానములగు అంతరార్జాలత్రో నిండిన ప్రహేలిక్ర లెన్నో భావశతకంలో ఛావబంధురములై బహుళంగా ఉన్నను, విస్తరభీతితో విదువబడిననన్సి మనవి, ర జ్ఞా ఆ శీ గొల్లాపిన్ని మళ్లికార్డునశా స్త్రి, (201) ప్ర హేలికా (ప్రక్రియలు +శ్రీమళ్లికార్డున శాస్త్రి (20శ) ఆధునిక పండిత కవీంద్రులు, శతావధానులు. “కవితా, పండిత సార్వభౌమ! ఇత్యాది బిరుదాంకితులు. “శ్రీవాసుదేవానన్ల మను అలంకార శాస్త్ర (గ్రంధమునే గాక జ్యోతిష గంధములను కూడ్త రచించిరి. వారి 'వాసుదేవానన్ల! నుండి కత్రికయ్స వ్రహేలికా భేదములు దత్తచ్యుతాక్షర్రాద్యన్త వ్రహేఠిక్ర; కో లక్ష్మీ నాయకు క్రా భువనవరివ్పఢస్యాన్య నంబుద్ధి గ్రూ్యూ కొ విష్ణోర్మూర్తి రర్భ్యాం నిరవధికరుణస్యాన్య నంబోధనం క్రిక్షా? ర్‌ు స్య శ్లామ్యూ, స్స్‌ స్య సంబుద్ది రివూ వనుక్ర్రుతక్రాం య దతోత్తరంస్తాత్ర్‌ ఆదేశ - తత్రాదిమాంత్యాక్షు యత్ర నయుతిభ్యాం క్రమాద్రుత్త గ్రాఖ ఇక్కడ, ప్రధమ(పశ్సక్షు ఏది (వ్ర న్‌ ఆ సమాన నన పి యిన, ఏదచ్చేదం ర్వాత చేసి చెప్పవలెను యాత్తత (యుతి), అంత్యాక్షర్ర చ్యుతి(వియుత్ర మొత్తం (ప్రశ్నలకు [వతు త్తరం “వస విడది ల్‌ ఇల్‌ ప్రత్యుత్త “ఎదయాలో క్షా! కారా దానిని చగ్రన్సండ్రి గ అక్షరదానం, అంత్యావ్రూ చ్యుతిచే లోశ్త! ఓఏ సతి చేయుచు పోయిన 1. కేశవ లై శ 3 దయాలో! | సుదయా 8 వసుద-త్ర్ర / చున్నవి 3 వశ్న లక్ష్మిక్రి భర్త ఎ్వర్చ్ర ఉ శ్ర శ్నక్తరములగు 2 అభువనేశుని సి న = విష బంబుడ్డి నూహ్‌, తెల్పున్సు ఉ ల్రో టి | లోకాధిప, ('కవాలో ఆదిల్‌ “లో చేర్చి అంత మందున్న ౧ ల విష్ణువు యొక్క 4ేగ్ర

గహాఢోత్తరాలు

ఏమూర్తి వూజింపదగినది” ఉయాలో కే=జయా+లో కే=జయా+ఆలో కేఉలోకమున ప్రసిద్దమైనది లేక దృశ్యమానమైనది - ఏదో, ఆ యాక్చతి అర్చింవదగినది. 4. అంతులేని దయగలవాని సంబోధనమేది* ఉ. దయాలో! (=కనికరము గలవాడా 5. ఇతనిలోని కొనియాడదగిన గుణమేది” ఉసుదయా (వమంచి దయ, జాఠి) 6, ధనసంపాదన చేసిన వాని సంబుద్ది ఏది ఉ వసుద!ీ = ధన దానము లేక సంపాదన చేయువాడా! 1/8 ఈ ప్రత్యుత్తరములన్నిటికి క్రమంగా ముందొక అక్షరము దత్తము చేయబడినది

అంత్యాక్షరము చ్యుతి (తొలగించుట) చేయబడినది. శ్లో కనీతేశు శ్చ కీద్ధ బ్మురమథన కథా” కా నరావోద్ద్రతా”? కే

నంబుద్డీ విష్ణ్టయోగ్యే” రుచిరనఖమణి పోజ్ష్రలే కే మురారే?,/

నంబుద్దిః సశ్హీవతేః కాా మురరివురమణీకా? యదత్రోత్తరం స్యాత్‌

అదే త(తాదిమాంత్యాక్షర యుతివియుతిభ్వాం (కమా ద్యుత్తరాణః

(్రత్యుత్తరం “ళరమావదేవరసా “రామః

ఈ మొత్తం సమాధానం యొక్క చివరినుండి, మొదటి (ప్రశ్నకు *“రామః'కాగా, 2 నుండి క్రమంగా, ఆదిలో అక్షర్రదానం చేసి, అంత్యాక్షర్రాన్ని తొలగింపగా, ఓ రామ 2 సారా3౩ రసా 4 వరీ, దేవీ 5 పదే 6 మావ 7. రమా ఉత్తరము లగును. 1. సీతాదేవి భర్త ఎవరు) ఉ రామఃశ్రీరాముడు, 2 మురారికధ ఎట్టిది? ఉ సారా=ముఖ్య (శ్రేష్టమైనది ౩ వరాహావతారము (పంది) నెత్తిన విష్ణువు చే 'పైకెత్తబడిన దేది” ఉరసా=భూమి (హిరణ్యాక్టుడ్రను రాక్షసుడు భూమి నెత్తుకొని సముద్రమున దాగొనగా, విష్ణువు వరాహావతార మెత్తి, వానిని జంప్కి భూమి నుద్దరించెనని పురాణగాధ) 4. విష్ణు సంబోధనకు తగినవేవి ఉ వర! (శ్రేష్టుడా!, దేవా ప్రభూ-అనునవి, 5. విష్ణువు యొక్క నఖ (గోటి) మణిచే ్రకాశించునవి ఏవీ? లేక దేని యందు (ప్రకాశించును. ఉపదే. (= పాదములు, ప్ర. విభక్తి - ద్వివచనము) లేక వదే=పాదము నందు (సప్తమీ విభక్తి 6. విష్ణు సంబోధనమేది” ఉ.మా-వ=మా=లక్ష్మి, ఆమెను (పాతి) రక్షించువాడు! వాని సంబుద్ది-మాప'-అని. 7. విమ్ముప్రియ ఎవరు? ఉ రమా=లుక్షి శ్రే

ఆదిలో అక్షరదానము, అంత్యాక్షరచ్యుతిచే, ఇది “దత్తచ్యుతాక్రర్రాద్యన్త చిత్రామునకు ఉదాహరణ మైనది,

గూఢోత్తరము: ప్రశ్న గల పద్యము యొక్క నాలుగు పాదాలలో ఎక్కడో ఒకచోట ్రత్యుత్తరము_ దాగియున్నచో, అది 'గూఢోత్తరము' కాగలదు.

శ

ధ్రహేలికా ప్రపజ్టుమ్‌ శ్లో న వ్రర్బబుధగీర్మాన్‌ యః - వరారి ర్రత్య రాజ్యదః

మాయీమేళః కంనుశబ్రం - రక్షణం నువ్రతో దగ

ఈ గూరడోతర వద్యంలోని 4 పాదాలలో ప్రత్యుత్తరమును వెదుకవలెను, ఆ (ప్రత్యుత్తరం, ఈ పద్యంయొక్క బేసియైన (13,5,7.మొ) వగు అక్షరాలను కఠిపిన వచ్చును.

'పై పద్యంలోని 1 నుండి 31 వరకు ఉన్న బేసి అంకెలను కలిపి, చదివిన “సర్వధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య _ మామేకం శరణం వ్రజీి అను గూఢంగా నున్న భగవద్గీతా శ్యోకార్హము (ప్రత్యక్షమగును,

ఇతర [ప్రహేలికలు

అనేకనువీ రం వాద్యం కాన్తం చ బుషినంజ్రితమ్‌!

చక్రితా చ నదౌరాధ్ర్యం యో జానాతి న వండిత॥

అనేక రంధ్రాలున్నవి. (మోగించుకోవచ్చు. ఇంపైనది ఒక బుషి పేరుతో నున్నది, చక్రధారియగు విష్ణువుచే సదా 'సేవింపబడుతుంది. అదేదో-తెలుసుకొని చెప్పినవాడే పండితుడు సుమా!

ప్రహేలికల పద్యాలలోని పదాలకు నానార్భాలుంటాయి, (భ్రాంతి గల్లించి, మెదడుకు మేత నందించి, ఆలోచింపజేస్తాయి జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తేగాని ప్రత్యుత్తరాలు బహిర్షతాలు కావ, ఈ శోకంలోని ప్రశ్నకు “వల్మీకం! (=ప్పుట్ట్ర) సమాధానం, ఎలా

ఆ “వల్మీకొనికి అనేక్త కంతలుంటాయి. అది వాజద్యము-అనగ్గా “వికారము ఆదిలో (మొదట) గల పదము. క+అన్తము-కిక్రార్వు అంతమందు (చివర) అది వాల్మీకి మహర్షిని క్రూడ్ర తెల్పుతుంది. చక్రము వలె గుండ్రంగా చుట్టుకొని పరుందుపాముక్ష సర్వదా నివాస్తంగ్గా ఉంటుంది. . ,క్రీప్ట్యు! సమాధానమైనది. శ్ర

గోపాలో టైన గోపాల (ిచూలీ నైవ శంక

చక్రపాణి ననో విన్ణుః యో జానాత్రి స్య వండిత

_లల్‌డు ఆవులను కాయవచ్చును గాన్ని అసలైన ఆలకావరి మాతం (కృష్ణుడు)కాడు. (తిశూలమను ఆయుధాన్ని ధరించినా, డీవుడు మాస్‌

స్త జవ కూడ కాడు. అతని కర్రి

ఇతర వ్రపేలికలు నెరిగి చెప్పినవాడే పండితుడు. ('ప్రత్యుత్తరము: చక్ర త్రిశూల చిహ్నములు ముద్రింపబడిన 'ఆబోతు.!

ఆ యాబోతు గోవులను ఉత్పత్తిచేసి, పాలిస్తుంది, ముమ్మెన వాలును, చక్రమును కూడ వీవుపై ధరిస్తుంది.

వనే జాతా వనే తృక్తా వనే తిన్టతి నిత్వళః

ఎణ్బస్త్రీ న తు సావేశ్వా యోజునాతి న వండితా/

ఆ వస్తువు అడవిలో వుట్టి, అడవిలోనే విడువబడి ఎల్లప్పుడు అక్కడే ఉంటుంది. పైకి కొన దగినది (వెలయాలు) గా కన్నడుతుంది గాని, వేశ్యమాత్రం కాదు. దాని నెరిగి (ప్రత్యుత్తరించిన వాడే. పండితుడు.

ఇక్కడ “వన శబ్దం వణుకు పుట్టించింది. “వనశబ్బానికి *“అడవి' అనే ఒక్క అర్ధమేకాక్త “నీరు, ఇల్లు గుంపు---మొ.” నానార్జాలున్నవి. సమాధానం - “నౌక (=ఓడ్ర) అ నౌక అడవిలో (వన) బుట్టిన "టీకుకొాయ్యతో చేయబడి, నది లేక సముద్రపు నీటిలో (వన) విడువబడి, ఆ నీటిలోనే ఎల్లపుడు ఉంటుంది. అమ్మ దగిన సరుకులను (పణ్య) ఆయాదేశాలకు తీసికొన వెళ్లి అందిస్తుంది, వెల (పణ్యము) తీసుకొని ఆ నాటికి 'ఆలు/గా నగు బోగము స్త్రీ, మౌత్రం కాదు (నాకా శబ్దము త్త లింగమని కూడ గుర్తింపవలెను)

అస్తి నాస్తి శిరోన్తాన్తి బావారస్థి నిరంగుళి

నాస్తే పొదద్ద్యయం, గౌఢం-అంగ మాలింగతి న్హాయబ్‌/

ఎముక (అస్ట్రిగాని, తలగాని లేదు. చేయి ఉన్నదిగాని (వేళ్లు లేవ. రెండుకాళ్లు కూడ లేవు. కాని, శరీరాన్ని తానుగా, గట్టిగా కౌగరించుకొంటుంది. డ్‌ చొక్కా, లేక కవచము.

చొక్కాకు ఎముక గాని, తలగాని ఉండదు. వేళ్ళు లేని చేతులుంటాయి. నడుము వరకే ఉంటుంది గనుక కాళ్టుండవు. తొడుగుకొనుట వలన శరీరాన్ని గట్టిగా పట్టుకొని, ఆలింగనం చేసుకొన్నట్టు కన్పడుతుంది.

ద్యర్లైర్గీనః శిలాభక్ష నర్టీవా బవాభావక్రః

గుణ న్యూతి నమృద్ధ్‌స్‌వీ వరపాదేన్త గచ్చతి/

దానికి పళ్లులేవు, రాళ్లను తింటుంది. ప్రాణం లేకున్నా, అనేక భాషలు మౌట్టాడుతుంది. గుణము (దారము) అల్లికలతో పెరిగినా, ఇతరుల కాఠితో నడుస్తుంది. అది ఏది? ఉ. చెప్ప,

ఆ చెప్పుకు దంతాలు లేవు. మధ్యలో రాళ్లుండట వలన్క ప్రాణం లేకున్నా,

ది

గ్రహేలికా బ్రపజ్వమ్‌ కిర్రు, కిర్రుమని బహభంగుల శబ్దిస్తుంది. దారం(గుణం)తో కుట్టబడి; పెరిగి; “చెప్పగా తయారౌతుంది. పరులపాదం పడగానే నడుస్తుంది వర్చ తాగే రథోయాతి భూమౌ తిన్సతి సారథిః చలతే వాయువేగేన వద మేకం న గచ్చతి! పర్వత పై భాగంలో రధం నడుస్తుంది. సారధి మాత్రం, దానిమీద కాక; భూమిస్టై ఉంటాదు. అయినా, వాయువేగంతో పరుగిడుతుంది. కాని, ఒక్క అడుగు కూడ ముందుకు వేసినట్లు కన్నడదు. అదిఏది” ఉకుమ్మరి సారె లేక జెండా. కుమ్మరి “సారో గాని, జెండా (పతాకం) గాని "పైభాగాన, ఎత్తుగా ఉంటాయి దానిని నడుపుకుమ్మరి లేక సారధి, దానికి (క్రిందనే ఉంటారు. సారె లేక జెండా మిక్కిలి తొందరగా చలించుచున్నను, ఆ సారె త్రిప్పుడుతో చేయబడు “కుండీగాని, రధంసప్పై రెపరెపలాడు పతాకంగాని, ఒక్క. అడుగు కూడ ముందుకుసాగవు,

న తస్యాదిః న తస్యాన్త మధ్యే యః తన్య తినతి/

తవా వ్యస్తి మమావ్యస్తి యది జానాసి తద్దద॥

ఆ వస్తువుకు మొదలుగాని, చివరగాని లేదు. మధ్యమాత్రం ఏదో(యల)ఉన్నది అది నీకు, నాకుగూడ ఉన్నది. తెలిస్తే చెవ . ఉ*నయనం' (కన్ను)

ఆ *నయన'మునకు (తస్య), 'నో-ఆదిఃజాోన'అనే అక్షరం మొదట ఉంటుంది “నిా-తస్య-అన్తు=ఆ న కారమే చివర కూడ ఉంటుంది. తస్యమధ్యే-+యః తిష్పతి=ఆ పదం (నయిన) మధ్యలో 'య' అనే అక్షరం ఉంటుంది. ఆ నయనం! (=కన్ను) నీకు, నాక్సు (అందరికి) ఉన్నది సుమా!

కృష్ణాస్వా న తు మార్చారీ ద్విజివ్వో న త్తు నర్పిణీ!

వంచ భర్తీ న సొంచాల్‌ యో జానాతి న నణ్ణోత* మాని మూతి కలదే కాని (పాలుత్రాగ్సి కాలి, నల్లబడిన మూతిగల) పిల్లి మా ఈ స రెండు నాలుకలున్నా పాము కూడ కాదు! భర్తలైదుగురున్నా రది డాలి) మాత్రం కాదు. దీనినెరిగి తెల్పినవాడు. విద్వాంసుడు. ఊ.

ల్‌ దా ఇ

(కృ పిలికాదు. ఆ పాన “పాళి సిరాతో నల్లగా ఉంటుంది. అందుచ్చే అది కొడ వ కి రెండు నాలుకలు చీలి ఉంటాయిగాని రెండునాల్కలు ఫంచభర్తృకత్చానా. పై న “ోటనబడి, వ్రాస్తుంది కనుక, ఎలసనా. పొంచ్తాలి మాత్రంకాదని భావం. వ్‌0

ఇతర ట్రపాలకలు అవదో దూరగామీ చ స్కాక్షరో న చ వండీతః అముఖః న్హుటవక్తా చ యో జానాతి న వండితణ/ దానికి కాళ్లు లేకున్నా చాలాదూరం పోతుంది. అక్షర్రాలుకలిగి (నేర్చి ఉన్నా పండితుడు మా(త్రంకాడు నోరులేకున్నా స్థుటంగా చెప్పుతుంది. ఏది? ఉ లేఖ (=ఉత్తరం,జాబు) ఈ ఉత్తరానికి కాళ్లు లేకున్నా, దేశవిదేశాలకు పయనిస్తుంది దానిలో అక్షర్రాలున్నాయిగాని; పండితుడు కాడు, నోరులేకున్నా, చదివినవారికి అన్నివిషయాలు స్పష్టంగా తెల్చుతుంది వృక్షాగ్రవాసీ న చ వ్షీరాజు (త్రిన్యేతధారీ న చ శజ్కరోపయమ్‌! త్ప్రగ్గత్తభారీ న చ నీద్రయోగ్‌ జలం చ బిభ్రన్‌ న మఘటో నమేఘః4 వెట్టుపై భాగననే ఉంటుంది గాని అది పిట్టల దొరకాదు దానికి మూడు కన్నులు ఉండవచ్చుగాని, ముక్కంటియగు శివుడు మా్రంకాదు. నారబట్టులను ధరించినా, తపస్వి కాడు. లోపల నీటితో నిండి ఉన్నా, అది కుండగాని మేఘంగాని కాదు-అది ఏదిగి అని ప్రశ్న ఉ. కొబ్బరిబొండం, శ్లేషసాహాయ్యంతో ఆ కొబ్బరికాయ చెట్టు పైభాగాన, ఉంటుంది. దానికి మూడు కన్నులు, పైన పీచు (త్వక్‌) లోపల నీరు ఉంటుంది గనుక సరిపోతుంది రవిజా శశికుందాభా తావవోరీ జగత్చిరియా! వర్ధతే నననంగేన న తొవీ యమునా చ న సూర్యుని వలన పుట్టింది. చంద్రునివలె మొల్లపూవువలె తెల్లగా ఉంటుంది తాపాన్ని హరిస్తుంది. జనప్రియమైనది వనసాంగత్యం (అడవిలోనుండుట)తో వృద్దిపొందుతుంది. అది 'తపతి'లేక 'యమునానది గాని మాత్రంకాదు మరేది ఉ. (అది మజ్జిగ, అది కవ్వం (రవితో చిలుకుటవలన, తయారౌతుంది తెల్లగా ఉంటుంది. వేసవి తాపాన్ని పోగొట్టి, సర్వజనులకు సంతోషాన్ని అందిస్తుంది చిలుకునవుడు నీరు (వన) కఠిపి, చల్లటంతో పెరుగుతుంది అది తవతీనది (తాప్రిగాని, యమునానదిగాని కాదు (తవతి, యమునలు రెండు సూర్యుని పుత్రికలు) అ వూర్జోధయం మయాద్చుష్షః కాన్త కమలలోచనే! శోంతరం యో విజానాతి న విద్దాన్‌ న్యాత నంశయణ ఓ పద్మాక్షీ! పూర్వం లేని (అపూర్వ) కమనీయమగు (కాన్త) శోంతరము కూడ అయిన ఒక వస్తువును చూచినాను దానికి ప్రత్యుత్తరమేదో కని పెట్టి, చెప్పినవాడు. నిజంగా పండితుడే సందేహింపవలసిన ఫ్రశేద నగ ళలత్న. ణో లై స ద

హేలికా ప్రపజ్ఞామ్‌ ర్‌ ఉం వ (అశోక మను చెట్టు) ఆ చెట్టు పెరుకు ముందు ౪ ఉన్నది (“అ'పూర్వల *కో చివర ఉన్నది ('కో+అన్తు) *శో' అను అక్షరం మధ్య ద న్న ('శోంఅన్తరం) ఈ మూడక్రర్రాలను కఠిపితే 'అశోకం' తయారౌతుంది. విరాజరాజు వుత్రారే! య న్నామ చతుర్షరయ్‌! వూర్వార్రం తవ శత్రూణాం వరార్రం తవ నంగరే శే రాజా! వి-రాజ-రాజ-పుత్ర-అరికి సంబంధించిన నాలుగక్షర్రాల నామ యంలోని మొదటి రెండక్షరాలు. (పూర్వ+అర్ధం) సమరమున నీ శరునుల 1 తర్వాతి సగము (పర+అర్హము) నీకు సంభవించునుగాక! ఆోనామీమేది ఉ. “మృత్యుంజయః'అను పదము. అది, వి-రాజ పళ్టులకు రొడైం గరుత్మంతుని యొక్క, రాజా పుత్ర+అరే౭= ప్రభువైన విష్ణువు యొక్క కొడువైన మన్మధునికి - శత్రువైన శివునియొక్క, చతురక్షరం- యత్‌. +నామానాలు క్షర్రాలుగలాఏ (మృత్యుంజయ) అనుపేరుగలదో, దానిలోని మొదటిసగమగు “మృత్యు'వు (చావు) యుద్దమున నీ శత్రువులకు, ఉత్తరార్హమగు *“జయఃి(=గెలుప్రు నీకు, యుద్ధమున సంభవించుగాక, అని చెవ్వుకాన్న సరిపోవును.

వినాయక వతే శ్శుతుః తస్య నామ షదక్షరమ్‌/

వూర్వార్హం తవ రాజేంద్ర! ఉత్తర్వార్హం తు వైరిణామ్‌!

రాజా! వినాయకపతికి శత్రువగువాని ఆరక్షరాల 'పేరులోనున్న మొదటి సగము-అనగా మూడక్షగ్రాలా అర్థము నీకును, తర్వాతి సగంళలోని మూడు అక్షరాల పద-అర్హం నీశత్రువులకు కలుగాకా ఈ అర్హం సరిగా కుదరనందున, క్రింది విధంగా చెప్పుకొనవలెను,

ఓ రాజరాజ! వి-నాయక-పతేః-శ త్రుజాపక్టులకు-రాజగు గరుత్మంతుని యొక్క- ర్రభువగు విష్ణువునకు-విరోధి (ఎవరో), తస్య-షట్‌ +అక్షరం-నామా అతనికి సంబంధించిన - అరు అక్షరాలు గలా పేరు (ఏదిగలదో, దానిలోని పూర్వ+అర్హం= మొదటి సగము,తవ=నీక్సును, ఉత్తర-అర్హం-తు- శత్రుణామ్‌చివరి సగము-అయితే-(న్లీ శత్రువులకును గల్లుగాక!

నరసింహావతార మెత్తిన నారాయణునికి శత్రువు 'హిరణ్యకకిపుడను రాక్షసుడు. ఆ సేరులోని అరక్రర్రాలలో, మొదటి మూడక్షర్రాలగు 'హిరణ్యకు అర్హమగు “బంగారము” నీక్సు లభించుగాక! ఇక్క ఉతరారమెన “అర్ధిప్పు! శబం: యొక్క అరుగు శయ్యా-లేక తలము” నీ శత్రువులకు అగుగాక! అనగా నీ శత్రువులు యి | శ్ర వు మంచిశయ్య(పక్క) దొరుకుటతే, హాయిగా దీర్దనద్ర ( చావు)ను పొందుదురు గాకాలఅని తాత్పర్యము.

వ్‌2ై

ఇతర ్రహేలికలు విలానీనీం కాంచన నట్టకాయాం పొటీర వంకైై విరహీ విలిఖ్య? తస్వాఃకపోలే వ్యలిఖలత్‌ వ వర్గం, ఈ వర్గమోాన్హే చరణే ట వర్గమ్‌! విరవా పీడితుడొకడు, తన విలాసవతిని (ప్రియురాలిని (లేక వేశ్యను) బంగారు రేకు ప్రై (శ్రీగంధరసంతో వ్రాసి, ఆమె గండస్టలంలో *వ వర్షమును, 'పైదవిపై “తోవర్గమును, కాలియందోటో వర్షమును వ్రాసెనటీ దీని రహస్యభావమేమి”. వి సంస్కృత వైయాకరణులు వర్షసమామ్నాయమునకు స్థానాప్రయత్న ములను *... బు “టు'రషాణాంమూర్చ్థా ౧ 'తులసానాం దంతాః, ఉ “పూ' వధ్మానీయానా మోకా...” ఇత్యాదిగా వివరించినారు తదను సారంగా, ఆ విరహి తన విలాసవతినట్టు వ్రాయుటలోని గూఢరహస్యమేమనగా - “పు'=పవర్ష(పాఫాబాభామ) ఓష్పము. (పెదవితో పలుకబడును గనుక నా "పెదవులతో నీ కపోలము (గండస్థలము=చెక్కిల్రిను ముద్దు పెట్టుకొంటాననియు, దంత్యమగు 'తుూూత వర్షము వ్రాయుటచ్చే నీ పెదవుల ప్రై దంతక్షత్రాలు చేయుదుననియు, మూర్తన్యమగు *టు= ట వర్షను లిఖించినందున, ఎవ రైనా నీవు కోపగించినచో, నీ చరణాల పై తల పెట్టి (ప్రార్హింతననియు- అంతర్నూఢార్హము లంబోదరో తవ చరణొ-ఆదరతో యో న వూజయతి! న్‌ భవతి విశ్చామిత్రం దుర్వాసాణ గోతమ శ్చేతి! లంబోదర! = వినాయకా! యః - తవ - చరణా- అదరతః - నపూజయతి = ఎవడు - నీ - పాదాలను - (శడ్దాభక్తులతో - పూజింవడో, సఃా విశ్వామిత్రం - దుర్వాసాః - గోతమః - చ - ఇతి - భవతి = అతడు విశ్వామిత్రుడుగను - (ముక్కోపియగు) దుర్వాసుడు గను, గో(గొతముడుగను అగుచున్నాడు. విఘ్నేశ్వర వూజచేయనివాడు విఘ్నాలతో నాశనం కావలెను గాని తద్విరుద్దముగ 1. విశ్వామిత్రుడు, 2. దుర్వాసుడు 3. గౌతముడను మహర్షులుగా నెట్టు కాగలడని విచిత్ర వ్రశ్న, అవుడు వ్యాకరణ సహాయంతో, సమాధానాన్ని సమన్వయించు. కోవాలి. 1. “విశ్వామిత్రళ్‌ కు విశ్వామిత్ర మహర్షి అని అర్హం చెప్పరాదు. దానికి 'మి[్రేచర్లే (సా6-3-130) అను పాణిని సూత్రం ప్రకారం మి(త్రశబ్దంపరంగా ఉంటే, బుషివాచకమైన విశ్వశబ్బానికి మాత్రమే దీర్దంవచ్చి “విశ్వామిత్ర అవుతుంది. బుషి కానప్పుడు “విశ్వమిత్రశ అనియే అగును. అప్పుడు, “విశ్వస్య+అమిత్రజావిశ్వామిత్రః (=ప్రపంచానికి శత్రువు)” అని యగును. 2. *దుష్టంవాసః యస్యసజాదుర్వాసాః-అను విగ్రహంతో, మాసినబట్టులు గలవాడని చెప్పవలెను. 3. అత్యంతం గౌజనోతమః (=పూర్తిగా పశువుతో సమౌనుడనియు, వ్యుత్పత్తితో అర్హం చెప్పుకొన్నచో, సరిపోగలదు) వ్‌

ప్రహేలికా ప్రవజ్బమ్‌ దేవరాజో మయా దృష్టః వారివారణమ్సుస్త కే! భక్షయి త్వార్భవ(త్రాణి వివం వీత్తా క్షయం గతః అని ను. అ నీటి ఏనుగు తలపై దేవేంద్రుడు (దేవరాజ) నాచే చూడబడె క క పత్రాలను తిని, విషం త్రాగి, క్షయం పొందెను - ఈ అర్హం అగమ్య సైః సమన్వయించటం లేదు గనుక, అర్హమిట్టు చెప్పుకొనవలెను మనకే = (హే దేవర! = ఓ మరదీ! (భర్త తమ్ముడు), వార చారణ జన మేక, నీటిని - అక్షగించుూ- గట్నుమీద, మయా-దృష్ట్ర-అజః = నాకు నం న ) పతా = జిల్లేడు ఆకులను-తిని, విషం-టత్వా (దేవర+అజః), అర్క పత్రాణిా-భక్షయిత్వా = జిల్లే ళన = నీటిని-త్రాగి, క్షయమం-యయ్‌ౌ = (తన్ఫనివాసమునకు- వెళ్లెను అ వ్‌ సరిపోగలదు *విష - క్షయ'శబ్దములకు నానార్హములను గమనింపవలెను. నాద్యా దన్నం విటే త్తెలం శమం గచ్చేత్‌ - చతుష్పృ దైణీ న మృగో న నర శ్చాపీ యో జానాతి న వనండితళి అది అన్నం తినదు. నూనె త్రాగుతుంది. నాల్లుకాళ్లతో తొందరగా మ " మనిషా? రెండూ కాదు, దీనికి పరుగెత్తుళుంది. అయితే - అది మృగమా శ ప్రత్యుత్తర మిచ్చినవాడు పండితుడు ఉ. మోటారు - అది అన్నం తినదు. "పెట్రోలు త్రాగి, నాలుగు చక్రాలతో పరుగెత్తుతుంది సీమున్తినీషు కా శాంతా” రాజా కోపఏోభూత్‌ గుణోత్తమం? విద్దద్ధిః కా నదావంద్యా?ి అైవోక్టం న బుధ్యతే! ప్ర, స్త్రీలలో శాంత స్వభావ ఎవరు? ఉ. ప్రశ్న వాక్యంలోని ఆది-అక్షరం *సీని, అంత్యాక్షరం *తా" ని కలిపిన, “సీతా (=జునక్రి ప్రత్యుత్తరమౌతుంది 2. సద్దుణములచే ఉత్తముడైన రాజెవరు” ఉ. రెండవపాద ఆది-అన్తము అందున్న *రా-మః' అక్షర్రాలు కల్పగావచ్చిన “రామః (శ్రీరాముడు) (ప్రత్యుత్తరం. తె “విద్వద్భిః-కా -సదా-వం'ద్యా'= విద్వాంసులచే-ఏది-ఎల్లప డు-గౌరవింపద గినది? (ప్రశ్నలోని ఆది-- అంత్య-అక్షర్రాలగ్గు “విా-ద్యా'లను కలిపిన, “విద్యా (=చదువు) అయి, ప్రత్యుత్తరమగుచున్నది, దీనిలో, (పశ్నాకరాలలోనే (ప్రత్యుత్తరాలు అంతర్జితాలై ఉన్నా, వెదకిగొని, చెలికి తీయలేము.. వీనిని 'పశ్నోత్తరాలని కూడ అంటారు వ్‌శే

ఇతర వ్రహేలికలు కోవిదో నిధి రాఖ్వాతా? కోపఫవ కృష్ణో భవేత్‌ వుమాన్‌” ఇతి న్రశ్నేకను రూవం యల్‌ - ఉత్తరం త దుదీర్యతామ్‌! ప్ర కజళావిదానిధిః- ఆఖ్యాతఃం=౭ఎవడు-జ్ఞానమునకు-అధారముగా- చెప్పబడెను” ఊఉ. ప్రశ్నలో మొదటనున్న 'కః+విదః' రెంటిని కలిపినవచ్చు “కోవిదఃి (=పండితుడు) జ్ఞాననిలయుడైై వ్రత్యుత్తరమగుచున్నాడు 2. ఈ-పుమాన్‌ అపకృష్టః భవేత్‌ = ఏ-మనిషి-నీచుడు-అగుచున్నాడు” ఉ. కళఅపకృష్టః (కలిపిన) = కోపకృష్టః = కోప్రముచే ఆకర్షింపబడినవాడు “నీచుడు అగుచున్నాడు. (ఈ ్రశ్నశేది ప్రత్యుత్తరమగునో, దానిని ఆలోచించి; చెప్పండి వి ముందు పొదాదిలో విడిగా, పప్రశ్నరూపమున నున్న 'ఈ, విదళ, “కఈ+అపకృష్టళి పదాలు, సంధింపగా తయారైన కోవిద, కోపకృష్ణః అను పదాలు, ప్రశ్నలోనే అంతర్చాగాలై అశ్చర్యమును గొల్పుచున్నవి 19 పై పద్యంలో పాదం యొక్క “ఆది+అంత్య”' అక్షరాల కలయిక, ప్రత్యుత్తరం కొగాా ఇక్కడ పాదం యొక్క ఆది పదాల కలయిక (ప్రత్యుత్తరమగుట విశేషము కస్య మరౌ దురధి గమః? కమలే క” కథయ విరచితావానళీ పో తువ్యతి చాముండా? రివ చ స్తే కుతో భిష్టా౫ ప్ర, మరా-కస్య-దురధిగమః = ఎడారిలో - దొరకనిది - ఏది” ఉ. కస్య = నీటికిా-ఎడారిలో దుక్షభ్యత ఉండును అనగా, నీరు దొరకదు 2, కమలే-విరచితావాసః-కః? = పద్మమునందు-నివాస మేర్చరచు కాన్నవాడు- ఎవడు” ట్‌ కజా(బ్రహ్మ 3. చాముండా- కై-తుష్యతి=కాళికాదేవి - వేనిచే - సంతోషిస్తుంది” ఊఉ. కై = శిరస్పుల (తలలు చేత 4. తే-రిపవ-కుతః-భ్రష్టా= నీయొక్క- శత్రువులు-ఎక్కడనుండి-జారిభ్రష్టు లైరి. కధయ=చెప్త్రుము. ఉ. కు-తః=భూమి-నుండి, అనగా రాజ్యమును పోగొట్టుకొని, భూమినుండి తొలగి, పారిపోయిరి లేక స్వర్గస్టులైరి

1. పాదాదిలోనుండి ప్రశ్నించిన *కస్య-కైళ్‌ అను ప్రశ్నపదాలే ప్రత్యుత్తరాలైనవి తర్వాత పాద మధ్యంలో నున్న 'ఈ, కుతః ప్రశ్న పదాలు ప్రత్యుత్తరాలౌట విశేషము. క్‌5్‌

(పహేలికా బ్రపజ్బుమ్‌

2. “కోవిద” పద్యంలో కేవలం పాదాది పదాలే సంధితో ప్రత్యుత్తరాలు కొగా,

3. “సీమన్తినీషు...' పద్యంలో, పాదంలోని 'ఆది-అన్త అక్షర్రాలను కలుపగా వచ్చిన పదాలు ప్రత్యుత్తరమగుట విశేషాన్తరము. శ్లోకుత్రాదా వినిర్దిష్టం విజాన్తన్హి మవోధియః కుతః కస్మిన్‌ నముత్సన్నే నరాగం భువన (అయమ్‌./

ప్ర. ఈ ముల్లోకములు ఎవని వలన వృద్దిపాందుచున్నవి”

2. ఎవడు పుట్టగానే మూడు లోకాలు (పేమపూరితములైనవి? ఈ రెండు ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఈ శ్ఞోకం యొక్క 'ఆదౌ” పదంలోనే ఉన్నవి. అయితే్తే వానిని మహాబుద్దిమంతులు మాత్రమే తెలిసికొందురు. ఎట్లన

• “ఆదౌ” పదాన్ని *ఆత్‌+జౌ' అని విభజించిన, 'పై రెండు ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరాలు అభింపగలవు. 1వ ప్రశ్నకు '“ఆత్‌” (=విష్ణువువలన ముల్లోకములు వృద్ధిగాంచుచున్నవి)

సమాధానము కాగా 2వ ప్రశ్నకు "జా? = మన్మధుడు పుట్టిన తర్వాత

• ముల్లోకములు (పేమపూరితాలు (సరాగం) అయినవి, 3. *“ఆదా వదాన్ని

“ఆత్‌+జా' గా విడదీయుటవలన, నీ రెండు సమాధానములు లభించుట దీనిలోని

విశేషము శ, అః = విష్ణువు, ఆత్‌ = విష్ణువువలన, “అ*శబ్దము యొక్క

పంచమీవిభక్తి *ఆత్‌” “రామః” (ప్రధమావిభక్తి రామాత్‌ (పం వి) నలె 5, *+అ? శబ్దము యొక్క స్తప్తమీ విభక్తి *జా. రామః- రామౌ(సప్తమివలె

ఆగతాపాండనవా న్సర్దే దుర్యోధన నమీవాయా॥

తనె గౌంచ నువ్దం చ్‌ రత్నాని వివిధాని చ్య

ఉన్నదున్నట్లుగా, అర్ధంచెప్పుకానిన, దుర్యోధనుని కోరికత్తో పాండవులం దరు రాగా వానికి ఆవును, బంగారమును, వివిధ గత ములను---” అను అర్ధము సరిపడదు. క్రనుక “సర్వేదుర్యోధన సమీహయాి సర్తే అదుయః+ధనాసమీహయా,గా ఛేదించి, రహస్యమును బట్టబయలు చేయవల. అష్పడు-యా-దనసమీహయా-అగత = వ్ర దరిద్రుడు-ధనమునుగోం వచ్చెనో, వర్ల వవ (కొరకు), పొండవాః-సశ్వే=పాందవులు- ప గాం-సు లే ఇదం. రత్నా ఆవును-బంగారమును-అనేక్ర రత్నములను-గూడ,

అదాత్‌ అదాత్రాం అదుః, దాఇ్‌-దానే చు

భూతేలజ్‌! యొక్క, (ప్రధమ పురుష బవ బీటుధాతువు యొక్క,

ర్‌(

ఇతర బ్రహేలికలు వయస్టీనీనాం ధేనూనాం (బాన్మాణః (పొవ్య వింశతిమ్‌/ తాభ్యోచ్‌ష్టాదళ విశ్రీయ భ్బుహీత్టైకాం గవాం గతీ బ్రాహ్మణుడొకడు పొలనిచ్చు ఇరువది యావులను దానముగా పొంది, వానిలో 18 ఆవులను అమ్మి; మిగిలిన ఒక్క ఆవును, ఇంటికి తీసికొనివెళ్లైను 20 ఆవులలో 18 పోతే, (20-18=2) రెండు ఆవులు మిగులవలెను గదా” ఒక్కటే. ఎట్లు మిగిలినది? కనుక, ధేను+ఊనామ్‌” (=ధేనునా+ఊనాం)- వింశతిం= ఒక్క ఆవుతో తగ్గిన - ఇరువదిని (20-1=19, అనగా 19 ని పొంది, వానిలో 18 (అష్టాదశ) ఆవులను అమ్మి, (19-18=1)మిగిలిన ఒక్క అవుతో ఇంటికి చేరెను - అని భావం. కొన్ని (ప్రహేలికా ప్రత్యుత్తరాలు శ్లోకం యొక్క ఆదిా-మధ్య-అంతాలలో ఉంటున్నవి. “కురనః' కీద్చుక్‌ వరభ్బత తరుణః త్పాయి భాతి జ్ఞలంత్వామ్‌” ఆ భీమం (ప్రావ్య విలీనాః నవోదరాః కే శతం (బూహి/ 'ప్ర1. నీవు సంభాషించుచుండ యువకోకిల ఎట్టుండును" ఉ. కురవజాకుత్సిత (నికృష్ట్రమైన ధ్వని చేయుచున్నట్టుండును 2. భీమునిచూచి దాగుకొన్న నూరుగురు సహోదరులెవరు ఊ 'కురవళ= కురువంశమున బుట్టిన దుర్యోధనాది సోదరులు వి పైరెండు ప్రశ్నలకు సమాధానమైన *“కురవః, ప్రధమ ప్రశ్నకు ఏకవచనం ('కురవఃి కురవౌ కురవాఖగాను;, రెండవ ప్రశ్నకు బహువచనం (కురుః కురూ “కురవళి)గాను. _ ప్రత్యుత్తరము. 2. ఈ 'కురవి శోకం యొక్క “మొదట” (ప్రత్యుత్తరంగానుండుటచే “ఆద్యుత్తర పప్రహేరిక'యైనది. పాపొత్‌ కా క్రియతే నద్చిః ఉదీరయత '“భీరవః/ ఆకొశన్యూ గుణః కోవా” వీరేభ్యః కే చ బిభ్యతిం ప్ర సత్పురుషులు పాపము నుండి తొలగుటకు ఏమి చేయుదురు ఊఉ. భీ=భయము. ఈ భయముతో వారు పాపపుపనులు చేయరు 2. ఆకాశము యొక్క గుణమేది ఉ. రవెశబ్దము. “శబ్దగుణక మౌాకాశమ్‌' అని తార్కికులు, శబ్దము ఆకాశ ముఖ్యగుణము 8. వీరుల కెవరు భయపడుడురు? ఉ. భీరవజాపీరికిపందలు, క్‌7

హేలికా ప్రపజ్వమ్‌ న. ర్‌ వి ఈ మూడు ప్రశ్నలకు సమాధానమైన 'ధీరవళ్‌ అనునది 'సంది'తో విడివడి, 1 భీ 2 రవ, ౩ (కలిసి భీరవః-గానైై, గతులను మొదటివి రెండు ఏకవచనములు కాగా, మూడవది బహువచనము. (మరు “భీరవో) ౩ ఈ “భీరవః' శ్లోకం మధ్యలో నుండుటచే మధ్యోత్తర ప్ర జనమేజయేన జువావాం బభూవిరే జాతవేధసీ మఖే కే౫/ (ప్రభు రపీ కీదృక్‌ -జేత్రుం వై వోత్సవాతే మహీం 'అవాయం+ ప్ర1. జనమేజయునిచే యజ్ఞమున (మఖే) అగ్నిలో (జాతవేధసి) వేల్బబడిన దెవరు? ఉ. అహయః = పాములు. (అహి అహీ '“అహయఃి 2. తాను (స్వయంగా) రాజైనను, ఎటువంటివాడై భూభాగమును జయించుటకు ఉత్సాహపడడు? గ అ-హయజాగుజ్హములు లేనివాడై వి 1 తండ్రియగు పరీక్షిత్రును “ఉక్షకడను పాముకరచి చంవుటచ్చే జనమే జయుడు ప్రతీకారముగ “సర్న్వయాగము'చేస్సి, యజ్ఞాగ్నిలో పాములను (వేళ్చెనని మహాభారతగాధ 2, పూర్వము యుద్దాలలో 'ఆశ్చిక దళము” ముఖ్యమైనది. గుజ్టాలు లేనివాడెంతటి ప్రభువెనను భూజయమునకె ముందుకురాడు. 3 న 1 ఆ లే యు ణి అహయః అను (ప్రత్యుత్తరం క్లోకం చివరనుండుటచే “అంత్యోత్తర ప్రహేలిక. ఆదౌ గహీతపాణి వశ్చాదారూఢ్ర కటేజమఘన భాగ్గా/ నఖి ముఖ లాలన నుఖదా సా కిం రామాస్తి) _ నెవు భో 'పామూ+/ సాతి రా న్య? పాణ ్థహాణము చేసినది పిమ్మట మొల-పీరుదుల నాక్రమించినది. క ఇ | కటలతో (కాంత్ర) సుఖాన్ని క్రళ్శించనది, అని యొక యువకుడు చెప్పుకొని పోవుచుండ, వినిన స్నేహితుడు, అతని మాటలలో మరుగుపడిన మరొక్ష అర్హాన్సి (గ న్ని | శ్‌ చెప్పిన పనులన్సీ చష్న 2. గగౌంచి, భ్రాంతిపడి, మిత్రమా! (నీ విప్పుడు చేన్‌ పనులన్నీ యుచున్నదిి నీ సంద్రం (రామా) (ప్రేయసియా?. అని యడుగ్య ఆ యువక్సుడ్చు, “భో-న+నీవ= | పామా=గజి-స్తమ =చీయా! అది సుందరి కాదయ్యా! పష్టాసుమా?ి ల్రన్సి బదుల్సు చెప్పెను!

• వి. శ్ఞోకస్థ్ర విశేషణాలు సుందరిక్కి సక్టికి సమ్రాన్సార్వులుగా నుండుటచే! మొదట భాన్తిని గర్గించినవి, పియ్స థి కంచి మం అ (ట్రయురాలు మెదట పాణిని [గ్రహిం సుఖము ని నాకమించి, నఖ-దన్త-క్రతముల పంద నది. అస్టేగజ మైదట చేతులకంటి. పిదప. మొలకు బరుదులకు (ప్రాకి కొనగోఖతో | (బ్రా ల్భృ గోకికొానుటచ్చే పైకి సుఖమును కల్గించి వ్‌ర్రీ

ఇతర వ్రహేలికలు

నట్టుండును. 2 *పామా శ్రోకాన్తమున నుండుటచే, 'అంత్యోత్తర (ప్రహేలిక

౩. శ్ఞోకంలోని సమాన విశేషణములు *సుందరికి-గజ్జికి సాధారణములైై అపహ్నతిచేసి (కప్పబడి) అన్యవస్తు విషయిక (భ్రమను కల్షించి, పిమ్మట యధార్రమును తెల్చినవి గనుక్క వీనిని *అపహ్నతి వ్రహేఠిక అందురు

తన్హీ చారునయోధరా నువదనా శ్యామూ మనోవోరిణీ

నీతా నివ్య్మరుతేన కేనచి దవ! దేశాంతరాదాగతా(త్‌ ౫

ఉత్సంగోచితయా తయా రహితయా కింజివనం (వేక్షనే?

భిక్ష! తే దయితాస్త్రి కిం” నహి నహీ ప్రాణవ్రీయా “తుమ్చికా*

ఒక యాచకుడు, తన నీటిపాత్ర - సొరకాయ బుళజ్ట (కమండలువంటి పాత్ర) దొంగిలింపబడగాొ, విచారించుచు, నిట్లునుకొనుచుండెను.

సన్ననిది, (తన్వీీ మంచినీటిని ధరించినది (చారు-పయఃాధరా్సా, మంచి ముఖంతో, నడివయసుతో _ (శ్యామా) మనస్సు నాకర్షించుచున్న దానినెవడో, దయారహితుడై ఎక్కడినుండియో వచ్చి ఎత్తుకొని పోయెనే” ఏమిటీ చిత్రము! ఒడిలో, దగ్గరనుండ దగిన్మ అది లేనిచో, ఇక నా జీవనమే వ్యర్హముగదా అని చెప్పుకొనుచున్న భిక్టుక్రునిగాంచి, పై ద్వంద్వార్థాలతో భ్రాంతి చెంది, దయదలచిన వాడొకడు, ఓయీ? ఏల విచారించుచున్నావి నీ ప్రియురాలి నెవడెన ఎత్తుకొనిపోయెనా? అని అడిగెను. “అయ్యా! అది కొదు, కాదుునా ప్రాణంతో సమానంగా కాపాడుకొనిచున్న _ “సారకాయబుగర్రీ (తుందీకా) సుమా! దానినే ఎవడో దయమాలి ఎత్తుకొని పోయెనని (ప్రత్యుత్తరించెను ”

వి. 1 ఇక్కడ, “తన్వీ, చారుపయోధరా * ఇత్యాది విశేషణాలు తుంచికకు, ప్రియురాలికి రెండింటికి సరిపడుటచే, సందేహము, పిమ్మట తన్నివృత్తి జరిగినది. 2 తుంచికకు ప్రాణప్రేయకు శ్లేషతో రెండర్హముల నిట్లు గ్రహింపవలెను, 1 తుంచికాతన్వి (=సన్ననిది, చారూపయఃణాధరా= (మంచి నిటిని ధరించినది ) సువదనా (చక్కని మూతిగలది శ్యామా (=నడివయసుతో నాడెముగా నున్నది,) మనఃహారిణీ (దప్పిగొన్నవారి మనస్సు నాకర్షించుచున్నది), 2. ఇక్క ప్రాణప్రియురాలు, తన్వీ (=చిక్కిన శరీరంగలద్కి చారూపయోధరా=సుందర్శస్తని, సువదనా=సుముఖి, శ్యామా=యౌవన మధ్యస్థ, మనోహారిణీ=మనోహరమైనది. ఇట్లీ విశేషణాలు భ్రాన్తి కారకములైనవి

ఇందీవర్శాక్ష్యాః న్ధుటవిద్రు మోష్ట్యాః నంకేత ముద్దిశ్య నిశి వ్రయాన్త్యాః

చోరా న్ఫమస్తా భరణాని వృత్వా నాసామణీం నావవార్తన్తి చిత్రమ్‌!

క్‌

ధ్రహేలికా ప్రపబ్బమ్‌ ఆమె ఇందీవరాక్షి (=నల్లగలువల వంటి కన్నులుగలది) మరియు, స్వచ్చమైన పగడములవంటి. పెదవులు గలది. అట్టి ఆమె తన ప్రియుని గలియుటక్రై సంకేతస్థలమున కేగుచున్నది. ఇంతలో దొంగలు వచ్చి, ఆమె సమస్తాభరణాలు దోచుకొని ఒక్క నాసామణిని (ముక్కెర-ముక్కుపుడకుమూత్రం దొంగిలింపక, విడిచిపెట్టినారు. ఇదెక్కడి చిత్రము? వి. ఆమె ఇందీవరాక్షి గనుక, నల్లగలువల వంటి, ఆమె కంటి కాంతి తెల్లని ముత్యం పొదిగిన ఆమె ముక్కెర పై భాగమున పడి, నల్లగా కన్నడినది. విద్రుమోపష్టి గనుక, పగడాల వంటి ఎర్రని కాంతి, ముంగర క్రిందిభాగమున పడీ, ఎర్రగా కన్నడినది అందుచే, దొంగలు ఆ ముక్కుపుడకను, పైన నల్లగా, క్రింద ఎర్రగా నుండు *గరిగింజగా, భ్రాంతితో భావించి, దానికి 'పెద్దవిలువ లేదని, విడిచిపెట్టిరని, భావము కాచి త్హ్రషార్తా తరుణీ నిదాఘే గంగాం నమభ్యేత్త నుధానవరామ్‌! ఆదాయ తద్వారి కరద్దయేన విలోకయన్లీ న వపౌన తస్టా! వి.క అది వేసవి దప్పిగొన్న ఒక యువతి అమృతం వంటి తెల్లనినీరుగల గంగానదికేగి, త్రాగుటకు దోసిలితో. నీటిని గ్రహించి ఆ నీటిని త్రాగకుండా, అలాగే చూస్తూ ఊరుకొన్నదట! ఏమిటి ఈ విశేషమ్‌) ॥ పట వాలు (అందమైన) కన్నులు, తాను త్రాగబోవు తన దోసిలిలోనున్న న 'ప్రతిఫలించి, చేపలవలె కదలాడజొచ్చినవి వెంటనే, ఆ యునతి, ఆ సటినీళ్లలో చేపలున్నవనుకొని (భ్రమించి, వాని తళుకు బెళుకులను చూసూ ఊరుకొన్నదిగాని, (తాగలేదని భావింపవలెను, చై నవకువలయ (శ్రేణీం నాపణీయనీం కీ భరే బవొ ధృతవతినీలం చేలంచ కీఎజక ది్‌్రతీ! ఉనననతలే కృ కే నాలింగితా ౮ సంగతా నగరయువతి ర్జాతా చందోదయే వరిత్రాక్షిన్ల! విక య సం (నగరమున పుట్టిన, నగర దురభ్యానముల కలవాటు పడిన) , గొప్ప (న+అణీయసీం) కొప్పులో కొౌంగాత్త కలువ చీరను ధరించి, నల్లనయ్యకోసం, సంశేతితమగ్ప పదా అను తురిమి, నల్లని నారింగితర్మై రతి సుఖము ననుభవించుచున్నది కస్త మన్‌ వదనే & త వావటంతో ఆమె దుఖింప మొదలు ఎట్టినదట! న ల్‌ వరొదయం గదా! మరి ఆ నగర యువతి ఎందుకు 'న్నెలరయీ ఎడ్భుచున దలటు!- న 60

ఇతల ప్రహేలికలు అవును. ఆ నాయిక స్వీయర్దైనచో, చంద్రునిరాక ఆమెకు అధికాసం తోషమును గల్గింపవచ్చును. కాని ఆమె పరకీయనాయిక, తమోభిసారిక చంద్రోదయంతో ఆమె కొవ్పునందలి కలువలు వికసించి, పరిమళింప, ఆమె (క్రీడించు. చోటు తదితరులకు తెలియును. వెన్నెలలో, తాను ధరించిన వన్నియు బయటపడి, గుట్టురట్టుగును. నాగరక కావున భయపడి, దుఃఖించినదని ప్రత్యుత్తరము. కాచి న్మృగౌక్షీ వతివివయోగే నిళీథినీ పార మపారయన్తీ ఉద్దాతు మాదాయ కరేణనీణాం వణాంక మొలోక్చ శనై ర్ము మోచువి.క ఆమె హరిణాక్షి (లేడి కన్నుల వంటి కన్నులు కలది). భర్తృ విరహంతో ఆ రాత్రిని ఏదోవిధంగా గడపాలని, చేతిలో వీణను పట్టుకొని, వాయించుచు, బిగ్గరగా పాడబోవుచుండ, ఇంతలో, ఏణాంకుని (లేడిచిహ్నంకాగల చంద్రుని చూచి మెల్లగా జూరవిడిచినదట! కారణమేమంటారుళ చంద్రుడు మృంగాంకుడు (లోపల లేడి చిహ్నంగా గలవాడు. ఆమెయు హరిణాక్షి లేళ్లుగాన ప్రియలు. అందుచే ఆ మృగాక్షి కంరము నెత్తి గట్టిగా పాడినంతనే, గాన ప్రియయగు ఆ _చంద్రునిలోని జింక పరుగెత్తుకొని వచ్చి, తన వద్ద చేరును అంత, నిష్కళంకుడగు చంద్రుడు అధిక విరహోద్దిపకుడు గనుక ఇంకను పాడి తన విరహబాధను పెంచుకొన జాలక, మరియు, తన ముఖంతో, అమచ్చ మౌసిన చంద్రునికి సామ్యం కర్పింప నిష్ట్రపడక, పాడుకొనుటను మానుకొన్నదను రహస్యార్హం సమాధానం. నంతప్తా దళమధ్యజాదిగతినా నంమూర్భితా న్టోలే తుర్వ ద్వాదశ వల్‌ -ద్వితీయగతినా చైకొదశాభిస్తనీ' సా వృత్మీ కటివంచమా చ నవమభూ న్త్తమీ వర్ణితొ వ విక 1/3 ఇదొక దురవగ్రాహ్యామైన శ్ఞోకము. రసీకజున రంజకము. జ్యోతిషరాసులకు-కవి రూ ఉల సమయములకు, సంబంధించినది. దయయుంచి, మౌ వివరణను మన్నిస్తా, అవగాహన చేసికొనుటకు ఆసక్తి చూపప్రార్థన ద్వాదశ (12) రొసులు 1 మేషం. (=మేక్క గొట్టె, 2. నం (ఎద్దు), 3. మిధునం (దంపతులు), 4 కర్కాటకం (ఎండ్రకాయ, 5. నీ 1 ల 7. తుల (తొసు), 8. వృశ్చికం సింహం. (సింహము), ఈ. కన్య (పడుచ్సు, 7. | గ్గ ము టు స + మం (తేలు), 9, ధనుస్సు (విల్లు), 10. మకరం (మొసల్సీ, | 12 మీనం (చేప. 61

ప్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌ సా-షన్మీ-ఆ-ఆరవరాశిమైన కన్యక (రాజకుమారి), దశమాద్యజాఆదా-గ తీనా=పదవరాశి 'మకరము'- పెక్కెమునందుగల మన్మధుడను-ఒకటవరాశిద్చైన “మేషము'-వాహనముగాగల అగ్నిచే (మన్మధాగ్నితోనని భావము ) సంతప్తా=బా గుగా తపింపడేయబడిన్టై నిర్హలే=నీరులేని ప్రదేశమున, తుర్య-ద్వాదశ వత్‌ =శీవరాథి “కర్కటమూవళల్కె 12వరాశి “మీనమువలె, సమ్మ్మూర్భితా=సొమ్మసిక్లి పడినట్టిదై, తీయ గతినా=రెండవరాశి “ప షభమునలెె నడచుచు, ఏకాదశాభసనీ=11వరాణి ద్వి స ల “కుంభము. పంటి కుచములు గలనై నవమభ్రూజకివరాశి “ధనుస్సు'వంటి కనుబొమలుగలదై సస్తమీ వర్దితాజ?్వరాని. “తుల (సామ్యము) లేనట్టిదై నృపపంచమస్యార్‌నరాశి. *స్టిహు! కాగా ఆరాజసీంహానికి సంబంధించిన, అష్టమ చేదనారారివరాశి “వృత్చికము' (తేలు వలని బాధనంటిబాధను, ప్రాప్తాః పొంది యున్నది. కనుక అధునా=బపుడ్రు, త్వం-తూర్షం-తృతీయః-భహా నీవు-వెనువెంట నే-మూడవరాశియగు 'మిధునము (దంపతులు) గా-కమ్ము. అనగా, ఆ రొజకుమారిని పొంది, అనంగుని బాధనంత మొందించుము. అని భావము భో వ. ట్‌ెరో విరహిణి యొక్క దురవస్థ ద్వాదశ(12)రాసులతో వర్ణింపబడినది. జునిముతం చ్యుతాక్షగ్రాదులు" 'ప్రహేలికా ప్రబేధనులు. (మచ్చుకుకొన్ని) ళ్షో అబలాధ్య వ్యగమ్మాశః అమ్మర్హ బ్ధనతిణ అక్షమూల యోచేశ్ర॥ వంచ్యక। మోదితమ్సుఖః పాయాల్‌ పద్‌, మేశ్చురో్యు నవు ర్రవాద్ర (మునార్‌నాదిల నం.నూ రింపబడుపా (అర్థనారీశ్వరుడును,) అమర్హ్యవనత్రి=దేవ్రత్రలచ్చే నమస; ఎబడువాడ్తున్సు అకమాలయా+ఉపేత్రర్ర దాక గ్ల పంచశ్రమ+ఉిదిత ముఖజాతత్తురుష అఘాక్‌ కమూలతో కూడుకొన్న వాదును, క్‌ 1 - సదో ఆ ఈశానము - లను అయిదు ముఖములు గలనాడ్సు క నామదేవ లేనివాడు లే చిరకొలంగా నున్నవాడ్రు-నన్స మ స అనాది మొదలు ముపహాః-పాయాత్‌ =మాటిమ్రూటక్ర (అన్నివిధాలా సర్వేశ్వరుడు, [8 ఈ పద్యంలోని విశేషణములను, విశేష్యమ్వున్స, అనాది మ్యుతం. (ల్యుష్తం) చేయగ్యా మిగిలన విశేషణ, విశ్శ్నే ము అక్షరమును గ్ల లు క (వు యొక్క], అర్థమును తెలుసగలవ్యు, స ట్రే ము (పరమేశ్వరి అ)బల+ఆధ్య విగ్రహధీ = ల గ అధిక శ్యక్తిత్రో_న్య్వా గల్లినట్టియు, (అుమర్హ శ ఈంమనుస్యులచే నస కంపన శరీరశోబ్ర గ్య బడుచ్చున్న వొద్సున్సు రడ

ఇతర బ్రపహేలొకలు (అ)క్షమూలయా+ఉ పేతః= అధికమగు ఓర్పుకు నిలయుడై నట్టియు, (వం) చై మోదిత ముఖజాచ(క్రధారికాగా నే, సంతసించు మొగముగలవాడును, అనాదిః=పె విశేషణములలో అది-అక్రగ్రాలు. పోగా, మిగిలిన, (వ)రమేశ్వరః (రమా ఈశ్వర) (ఆదివర్షంలోపించిన -.. విశే్య్యమగు) రమావతియగు విమ్హువు, పాయాత్‌ =రక్షించునుగాక!

వి. ఆది అక్షరం *చ్యుతం”' కావటంవలన, ఇది *చ్యుతాక్షర ప్రహేలిక

వన్నగధారి కరాగః గంగోమాల్మక్షేతోపగదాగ్ర భుజ?

శశిఖండ శేఖర ఉమానరిగ్రవో మువా రనాది రవతు త్హామగనం నూ

పన్నగధారి కరా(గ్రజచేతి చివర పాములను ధరించినవాడును, గంగా+ ఉమా-లక్షిత=గంగచే పార్వతిచే- చూడబడిన వాడును, అంగ దోగ్రభుజుూ భుజస్కంధముల పై బాహపురులను ధరించినవాడును, శశిఖండ శేఖరః=చంద్రలేఖ శిరోభూషణముగా గలవాడును, ఉమూా-పరి[గ్రహః=ఉమ(పార్వత్రి భార్యగాగలవా డును, అనాది*మొదలు లేని లేక చిరకాలమముండువాడు నగు ఈశ్వరుడు, ముహః-త్వాం-అవతు=మాటిమాటికి-నిన్ను -రక్షిచును గాకళి

వి. పద్యంలోని విశేషణములను ఆద్యక్షర్ర రహితములు చేసినచో, వచ్చు విష్ణుపరమైన అర్హము.

(పన్‌ )నగధారి కరాగ్రః= చేతి చివరిభాగం కరాగ్రముతో=( వేలితో) గోవర్హనగిరి నెత్తి ధరించిన వాడును, (గం)నో-మా-లక్రిటజభూమితో లేక గోవులతోను, లక్ష్మైి(మాతోను లేక భూశీ,-దేవులతో కూడ- వర్షింపబడినవాడును, (అంగ దోగ్రభుజూ ఒక చేతి (చివరుతో 'కామోదకీ' అను గదను ధిరించినవాడును, (శ) ఢిఖండ కేసరజానెమలిపింఛము శిరస్సు పై గలవాడును, (ఉమా-పరిగ్రహగా లక్ష్మి-భార్యగాగలవాదును, అగు అనాదిః=చిరకాల ముండువాడగ దు నిన్ను రక్షించుగాక! ఆద్యక్షర్రచ్యుతితో విష్ణుపరకమగు ద్వితీయార్హముత. *చ్యుతాక్ష! ప్రహేలికి త్చ్పైనది. టు నవి

ఒక్కొక్కచో, ప్రశ్నలకు ఆ శ్ఞోకంలోనే పూర్ణ ప్రత్యుత్తరములుంటున్న

కళ్చ నుస్తో నిమిషతి? కా చ వేగేన వర్తలే!

మత్స్య నుస్తో నిమిషతి, నదీ వేగేన వర్తతే!

ప్ర1, నిద్రించునపుడు కూడ శెప్పవేయనిది ఏది”

ఉ నిద్రలో కూడ రెప్పవేయనిది చేప 2. వేగముగా ప్రవహించునది ఏది?

ఉ. 'నది' వేగముగా ప్రవహించును.

(యె

ధహేలికా థ్రవజ్బుమ్‌ |! నువర్హస్య నున్దన్య నువ్హస్య చ జానకి (వేషితా తవ రామేణ నువర్హస్వ్యా చ ముదికా! అంజనేయుడు సీతాదేవితో లంకలో నిట్లు చెప్పుచున్నాడు అమ్మా! _ జానకి! సువర్షస్య=మంచివర్షములు ((అక్షర్రములు) చెక్కబడిన,

సువర్షస్య = 80) రతుల బరువుగల, సువర్షస్య = మంచి రంగు(వరక్షము)గల, సువ

న]

ర్ల్షస్యాము(ద్రికా*బంగారంతో చేయబడిన-ఉంగరము, తవ-రామేణ=నీరామునితో,

వ

లేక నీకూరామునితో, (ప్రేషితా=పంపబడినది.

2 'సువర్లో శబ్దం నాలుగుసార్లు 'ప్రయోగింపబడుటచే, అర్హంకస్ట్రంగా కన్పడు తుంది. నానార్థాలు కష్టించి, కల్పించి చెప్పుట వలన, అర్హసమన్వయం సులభమౌతుంది. (1) (రత్నములు, బంగారము మొ.వాని తూచుటకు ఉపయోగించు-ఒక మానము (త్రాసు) కా కానా కాళియారాతే? వున రర్లే కీ మవ్యయమ్‌? కిం వస్త్రం నర్శ్వదేవానాం) ఫలేషు కిము నున్తరమ్‌?/

ప్రయ కాళియ మర్దనం చేసిన కృష్ణుని (విష్ణుని) భార్య యెవరు? ఉం మౌా(లక్ష్మ)

2, మరల లేక అయితే అను అర్థమును తెల్పు అవ్యయము (లింగ-వచన- విభక్తి శూన్యము) ఏది? ఉ. *తు- (ఇది మరల, అయితే అను అర్జాలను తెల్చును.) 3. సర్వదేవతలకు నమస్కరింపదగిన దేది” ఉ. లింగమ్‌ (శివలింగము) 4 పండ్లలో అందమైన పండు ఏది” మాతుఠింగమ్‌ (మాదీఫలము), మొదటి మూడు (ప్రశ్నలకు విడివిడిగాను, చివరి ప్రశ్నికు మొతంవదము ప్రత్యుత్తరమగుట దీనిలోని విశేషము. న్‌ ఉరణ్హలం కత వినా వయోధరం బిభర్ధిి సంబోధయ మారుతాశనమ్‌/ వద్తర్తి కం వత్తన నంభివంనరాః) ఫలం చ కిం గోవధూ కుచోనమమ్‌గవిము ఉ. నాగరంగమ్‌ (నా, నాగ, నాగరమ్‌, నాగరజ్నమ్‌) గ ప్ర]. స్తనములు లేని రొమ్ముగలవాడెవడు) ఉ నా = వృరుషుడు. 2. గాలిమేనరిని (పామును) సంబోధించుము, ఉ (హేననాగో (ఓ సర్పమా 64

ఇతర న్రపౌలికలు తె. పట్టణమున పుట్టినవానినే మందురు” ఉ నాగరం (నాగరకునిగా పిల్తుర్తు) 4. గోప్తీస్తన సదృశఫలమేది? నాగరజ్మమ్‌ (నారింజపండు ) వి మొదటి ప్రత్యుత్తరమగు *నాకు క్రమంగా ఒక్కొక్క అక్షరం కలుపుట వలనను, చివరిప్రశ్నకు మొత్తంపదము సమాధానములైనవి. కా మవి ధత్తే నూకరరూవీ ౩ కా మవి రహితా మిచ్చతి భూవం౫ కేనా కారిచ మను భజననం” కేన విరాజతి తడుణీవదనమ్‌ ౫/ (ప్ర1. వరావోవతారము. నెత్తిన విష్ణువు దేనిని ధరించెను? ఊఉ. కాం = (హిరణ్యాళ్టుని చంపి భూమిని (ఉద్ధరించెను. 2, ఎవనిని లేకుండ చేయవలెనని రాజు కోరును ఉ. కామ్‌ = శదత్రురాజును (లేకుండ) 3, మన్మధుడెవనిచే పుట్టింపబడెను” ఊఉ. కేన = విష్ణువుచేత, 4. యువతీముఖము దేనితో ప్రకాశించును? ఉ. కేన = సుఖముతో, కొప తో. వి. 4 ప్రశ్నలకు ప్రతి పద్యపాదము యొక్క ఆదిలోనున్న పదము ప్రశ్నగాను, ప్రత్యుత్తరముగాను ప్రయృుక్తమెనది. మొదటి రెండు (పశృలకు పాదాదినున | లే (యీ (ల టి కామ్‌! అనునది, తర్వాతి రెందు ప్రశ్నలకు పాదాదినున్న 'కేని అనునదియు, నానార్హములతో _ ప్రత్యుత్తరములగుట మరియొక విశేషము వకచక్టు న కాకొప్‌యం బిల మిచ్చే న్న వన్ని గః జ్తీయతే వర్టతే టైవ న నమ్ముదో న చన్హ్రమాణ పా మే కలదు. కాన్ని కాకిమా(త్రం కాదు. రంధ్రాన్వేషణ చేస్తుంది. కాని, ఎప్పుడూ. పెరుగుతూ, తరుగుతూ ఉంటుంది. సముద్రమా? చంద్రుడా? అంటే, అది రెండూ కాదు. మళేది ఉ సూది ని “క్‌ గుచ్చుటకు దాని ర న మ కన్ను (రంధ్రం) ఉంటుంది... దారం దారంతో కుట్లునవ్ష (గాన దరాలి.. బొక్కలో దూరే పాముకూడ కాదు. వెం ట్టునపుడు, దారాన్ని బారుగా పెంచి లాగాలి. కుదించాలి. ఇలా పె నా, తరిగినా, అది పూర్షిమనాడు సెరిగే సముద్రంగాని, శుక్తు కృష్ణ పక్షాలలో పెరుగుతూ, తరుగుతూ ఉండే చంద్రుడు గాని కాదు. (5

బ్రహేలికా ప్రపజమ్‌ కాన్ని అంతరాలొపములు, బహిరాలాపములు;

ఈ 'అలాపి శబ్దము. 'లపావ్యక్తాయాంవాచి. (స్పష్టముగ పల్కుట, 'ప్రశ్నించుటు థాతువునుండి. పుట్టినది. ఆలాపము = &ీ 5420600614 01 1116 ౫టర00 11 20 2000160021 0 21801021 5811 అనికూడ వ్యాఖ్యానింపబడినది. ఇవి. రెండు విధాలు పద్యంలోని ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరం, పద్యంలోనే అంతర్గత మైఉన్నచో “అన్తరాలాపము* ((అంతర్జాపి అంతర్జాపిక మొఎ. అనియు, అట్టుగాక, (ప్రత్యుత్తరమును బైటనుండి వెదకి తేవలసి యున్నచో, “బహిరాలాపమూ (బహిర్చాపి, బహిర్జాపిక) అనియు. చెప్పబడినవి ఇవి ప్రాచినకాలమునుండి పండితులు, నాగరక, ప్రజలనోళ్లలో ప్రసిద్ధముగ నాని, నేటి వరకు నిలచియున్నవి

ఇంకను వివరములలోనికి వెళ్లినచో, మొదటి *అంతరాలాసము” ద్వివిధము.1. మొదటి మూడు పాదాలలో నున్న ప్రశ్నలకు 4వ పాదంలో (ప్రత్యుత్తరముండుటు.

కస్తూరీ జాయతే కస్మాత్‌” కో వాని కరిణాం శతమ్‌? కిం కుర్యాత్‌ కాతరో యుద్దే” మృగాత్‌ సీంవాః వలాయతే॥ మృగాత్‌ సింహః పలాయతే = లేడిని చూచి సింహము పారిపోవుటు సాధ్యమా” సమంజసమా? ఇదొక ఆశ్చర్యకరమైన ప్రశ్న మరి సమాధాన మెట్టు. (మూడు పొదాలలోనున్న మూడు ప్రశ్నలకు 4వ పాదంలోనున్న మూడు సమాధానములను యధాక్రమంగా చెప్పుకొన్న సరిపోవును ) ప్రయ కస్తూరి దేనినుండి పుట్టును. ఉ మృగాత్‌ = కస్తూరి మృగమునుండి, 2. అనేక గజములనేది చంపును” ఉ. సింహః = సింహము. 3. పేరికివంద యుద్ధమున నేమి చేయును ఉ. పలాయతే = పారిపోవును. వి. 4వ పాదంలో సమాసమునందుగాక, విడిగానున్న మూడు పదాల, పై మూడు ప్రశ్నలకు సమాధానములైనది. ఇదొక “సమస్యా ఇట్టుగాక, మొదటి 3 పాదాల ప్రశ్నలకు విడివిడిగా కాక, ఒకే సమాసమున

4వ పాదమున _ ప్రత్యుత్తరములు (సమస్యలు) చెప్పబడును. అయితే, ఆ

సమౌాసమును జాగ్రత్తగా ఖండించియు, చివరికి సమాసముంతయు కలిసికట్టుగాను

సమన్వయించుకొనవలెను. నై 66

ఇతర ద్రహేలికలు

ఈఖో చరతి” కా రమ్యా? కా జప్పా? కిం విభూషవణమం

కో వన్ర్ర్యూ? కీ దృుతీ లంకా? “వీర మర్చట కమ్పితా4

ఉ. వీర మర్కట కమ్చితా = 1 వి, 2 రమా 8 బుక్‌ 4 కటకం 5 పితా, (పదచ్చేదం)ి, వ్ర1. ఆకాశమున సంచరించునది వీది? ఉ. విః = పక్షి 2. అందగత్తె ఎవరు? ఉ. రమా = లక్ష్మి 8. జపింపదగినది ఏది? ఉ. బుక్‌ = మంత్రము, బుగ్వేదము. 4. అందమును పెంచు అలంకారమేది? ఉ. కటకమ్‌ = కడ్తియము, గొజు. 5. నమస్కరింప (గౌరవింవ) దగిన వాడెవడు? ఉ. పితా = తండ్రి, 6. లంక ఎట్టిది. ఉ. వీరామర్కట కంపితా = వీరులగుూ-వానరులచే-ఊగునట్టు చేయబడినది. రామ రావణ యుద్ధసమయమున, హనుమదాది వానరులు లంకనుకాల్చి, సర్వనాశమును చేసిరని రామాయణగాధ. మొదటి 5 ప్రశ్నలకు విడిగాను, 6వ వ్రశ్న(సమస్య్ర)కు మొత్తం సమాసమంతయు (ప్రత్యుత్తరమైనదని గ్రహింపవలెను.

కా శంభుకాన్తాని కిము చం(దకాన్తం? కానా ముఖం కింకురుతే భుజంగం

కః సశ్తీవతిం? కా వినమా నమస్వా? “గౌరీ ముఖం చువ్చుతి వానుదేవ? ' ప్ర, శివుని ప్రియురాలెవరు?

ఉ. గౌరీ = పార్వతి, 2. చంద్రునివలె అందమైనదేది?

ఉ ముఖం = మొగము 3. విటుడు (ప్రేయసీ ముఖమునేమి చేయును?

ఉ. చుమ్చతి = ముద్దు పెట్టుకొనును తృ లక్ష్మికి భర్త ఎవరు?

ఉ. వాసుదేవః = (కృష్ణుడు) విష్ణువు, 5. విషమ సమస్య ఏది?

ఉ. గౌరీముఖం చుంబతివాసుదేవః = పార్వతియొక్క మొగమును కృష్ణుడు

ముద్దు పెట్టుకొనుచున్నాడు-అనునది చిక్కెన సమస్య,

శ్లోకంలోని మొదటి 3 పొదాలలోని 4 (ప్రశ్నలకు వరుసగా సమౌాధా గాల్రీయబడగా, ర్‌వ చిక్కెన సమస్యకు ఉన పాదంలోని పదాలు మొత్తంగా సమాధానములైనవి.

కో నర్లు (తివురరివుణా?ి కళ్ళ క్టర్గన్య నొన్తాలి

నద్యాణ కూలం విఘటయతి క? కః నర్మస్త్రీ రతశ్చ?

67

ట్రహేలికా ప్రవజ్బమ్‌ కఈ నన్నద్దో భవతి నమరే భూవణం కిం కుచానాం? కిం దున్సంగాత్‌ -భవతి మవాతాం? 'చూనవ్రూజావనోరః! దీనిలోని సర్స్యప్రశ్నలకు సమాధానమైనది పద్యం చివరనున్న *మాన పూజాపహారలి అను ఏడక్షర్రాల సమాసపదం. దీనిలో మొదటి నుండి ఉన్న ఒక్కొక్క. అక్రర్రాన్ని విడదీసి, ప్రతిదానికి చివరనున్న '*ర” చేర్చిన, 1 మార, 2 నరః, ౩ పూరం, 4 జార, 5 పరః, 6 హారః 7 (మొత్తం పదాలు కఠిసిన సమాసం) *“మానపూజాపహారఃజి అనునది సమాధానమగుచున్నది. (ప్రయ శివుని (త్రిపురారి చే కాల్బ బడిన వాడెవడు? ఉ. మూర = మన్మధుడు. 2, కర్టుని హతమొనర్చిన వాడెవడు? ఉ. నరః = అర్జునుడు. 3. ఏటియెకడ్టును కూల్చునది ఏది? ఉ. పూరః = (నదీ ప్రవాహము, వరద. 4. పర్మస్త్రీలయందాస్తక్తి కలవాడెవడు? ఉ. ఎరః = వ్యభిచారి 5. యుద్దమునకు సంసిద్దమైన వాడెవడు? ఊఉ. పరః = శత్రువు. 6. స్తనముల కలంకారమేది? ఉ. హారః = ముత్యాలగొలుసు మొ. 7. దుష్టలతో చెలిమి వలన మహాత్ముల కేమి కల్లును? ఊఉ. (వారియొక్క) గౌరవ - సత్కారములకు సోని కల్గును, వి ముందు చూపినవానికంకు విచిత్రమైన వీ సమాధానములు, కీం తృష్టాకారి”ి కీ దృక్‌-రథ చరణ” మరం రౌతిక్షు? కా బ్రీకాంచీ? కొపవస్మారీ” భుజుంగే కీము? కఠిశమనం -౫ త్వార్య్భ సంబోధనం కిమ్‌? కా నున్తర్యా? మ వీన్దుః కథాం మచలభ్బితాకా చ నంబుద్ధిరగ్నే బీజుం కిం” కా (అువనీ జారమణ మతివారా? *స్టము సొరజ్లలీలా/ శ్చోకంలో 13 ప్రశ్నలున్నవి. వీనికన్నిటికి "హేమసారంగలీలా' అను ఏడక్షర్రాల సమాసపదం అనులోమ, విలోమాదిరీతిలో సమాధానమగుట చిత్రాతివిచిత్రము. ఎట్టు? మొదటిపాదంలోని 4 ప్రశ్నలకు “హేమసారంగ లీలాను క్రమంగా 6కి

ఇతర వ్రహేలికలు విడదీయగా వచ్చిన, 1. హేమ 2. సారం 3. గలీ(+) 4.ఇలా అనునవి నాలుగు సమాధానములైనవి. 2వ పాదంలోని 4 (5-8) ప్రశ్నలకు, ఈ సమాసమును అప(సక్రమంగా, వెనుకనుండి ముందుకు విభజింపగా వచ్చిన, 5. లాఠీ, 6. గరం, 7. సామ, 8. *పే' అనునవి. మూడవ పాదంలోని నాలుగు (9-12) ప్రశ్చలకు ఆది-అన్త వర్జ్ణాలను అనుక్రమంగా కలపగా లభించు, 9. హేలా, 10. మరి 11 నాగీ 12 రమ్‌ - ప్రత్యుత్తరములు కాగ చివరి 13వ ప్రశ్నకు ఆ సమాసపదం, మరల మొత్తంగా ప్రత్యుత్తరం కాగలదు. ఎట్టనగా - ప్ర1ఓ ఆశను గల్షించునది ఏది? ఊఉ. హేమ (బంగారము లేక ధనము.) 2. రధచక్ర మెట్టిది” ఉఊ సారం = అరల (ఆకులు తో కూడినది. 3. బాగుగా పాడువాడు ఎవడు?” (ఏది? ఉ. గరీ = మంచి కంరము (గళ(అ)ము) కలవాడు. లేక మంచి కంరము గల "కోకిలి మొ. సమాధానము కావచ్చును. శ, సముద్రము మొల నూలుగా గలది ఏది? ఉ. ఇలా = భూమి. (గఠాఇలా=గలీలా) భూమిని చుట్టియున్న సముద్రమును, భూమికి ఒడ్డాణముగా కవులు వర్షింతురు. ఈ. అపస్మార రోగము (మూర్చ) గలవాడెవడు?” ఉ లాలీ = నోటినుండి లాలాజలము కార్చువాడు. 6. పాములో నేమి యుండును? ఉ. గరమ్‌ = విషము. 7, కలియుగ పాపమును లేక కలహమును పోగొట్టునది ఏది? ఉ. మంత్రము లేక మంచి మూట (సామోపాయము లేక సామవేద పరనము.) 8. పెద్దలనెట్లు సంబోధింతురు? ఉ హే” ఇని, "పే రామి వలె సంబుద్ది పదమునకు ముందుండును. 9. అందగత్తెైలో నేమి యుండును? ఉ పాలా = శృంగారచేస్ట్ర 69

ట్రహేలికా ప్రసజ్వ్బమ్‌ 10. చంద్రుడెట్టుండును? ఉ. మలీ = కళంకము (మలముూమచ్చ) కల్షియుండును. 11. వెట్టను భరించు, వపర్వతి సంబోధన మెట్లు? ఉ. సాగ! = (సాఅగ) వృక్షములతో కూడుకొన్నదానా! 12. అన్ని బీజాక్షర మేది? ఉ. రమ్‌వోరి అను అక్షరము. 18. అవనీ-జా-రమణ-మతిహరా = భూమినుండి పుట్టేన సీత యొక్క-భర్తయగు శ్రీరాముని బుద్దిని చలింపజేసినది ఏది? ఊఉ. పామ సారంగ లీలా = బంగారులేడి యొక్క - విలాసము. వి. ఇది మన బుడ్దినైశిత్యమును పరీక్రించుచున్నది. కనుక చిత్రోత్తరాలంకార భేద గర్భిత “కమా అపక్రమావ్యుత్క౦ిమిఘటనలచే “మిశ్రాలంకారమగుట విశేషముం “లజ్కాభూవనిశాచరో రఘువతిం యుద్రే కథం దృష్టవాన్‌” ... “దీనం పొతి పీతేవ యః బఒనతిః క్తన్య వానొః ప్రీయః” “కేనావూర్ష్యవలం నరై న్ఫుక్ఫతిభి కసిన్‌ న్తలే భుజ్యతే? “జారా” యే భువి తాన్‌ వ్రశాస్తీ కతమోగి 'స్వాషామి పావోత్తరమ్‌/ పై శ్లోకంలోని 4 పాదాలలో 4 ప్రశ్నలున్నవి వానికి ప్రత్యుత్తరాలు ఆయా పాదాల ఆదిలోనున్న _ రెండక్షరాలను వ్యత్యస్తము చేసి (త్రిప్పి చదివినచో 4 ప్రత్యుత్తరాలు చిత్రంగా లభింపగలవు ఆపే. లంకాపతియగు రావణుడు యుద్ధ సనుయమున శీ/రాము నెట్టు చూచెను) ఉ. కొలమ్‌ = యమునిగా, మృత్యుదేవతనుగా, పాదాదినున్న *అంకా'ను (త్రిప్పి చదువగా, ఈ. !కాలం" వచ్చినది. 2. తండ్రివలె దీనరక్షణ చేయుశివునికి ప్రియమైన వాహనమేది? ఊఉ. (దినం' త్రిప్పిచదువగా వచ్చిన) నందీ = ఎద్దు త. పుణ్యం చేసుకొన్న పురుషులచే, యజ్ఞాది ఫలము ఎక్కడ సుఖముగా ననుభవింపబడును? | ఆ ఆ ఆ ఉ. '“కేనా'నువ్యత్యస్తం చేయగా వచ్చిన, *నాకే!= స్వర్ణ్షమునందు, ప్రత్యుత్తరము. 4. లోకమునందలి వ్యభిచారులను శికించువాడెవడు? ఊఉ *జారాను తారుమారు చేసిన వచ్చు, “రాజూ = రొజు, గ్గ

ఇతర ప్రహేలికలు వి. వ్యత్యస్తతతో, శ్ఞోకంలోనే ప్రత్యుత్తరాన్ని ప్రకటించి, '“అంతర్జాపికా" ర్హతను పొందటం, ఇక్కడి విశేషం, కః కర్ణారివీతాగా గిర్వన్త్ర తనయా కన్వ్యవ్రీయాగా కన్వతుక్‌ ౧ కో జూనాతి వరేంగితం? వివమగుః క్యతోదభూత్‌ కామినామ్‌ ౫ భార్వా కస్య విదేవాజాగా తుదతి కాం భౌొమేసహ్షి నింద్యళ్ళు కం తత్పంత్యుత్తర మధ్యమ్మూక్షరనదం నర్జార్హ నంవత్కరమ్‌॥ గక ఇందలి ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరాలైన పదాలలోని మధ్యమాక్షర్రాలను కలుపగా వచ్చు వాక్యము, సర్వార్థ సంపదల నిచ్చునట్లుండవలెను, ప్ర1 కర్టుని శత్రువగు అర్జునునికి తండ్రి ఎవరు? ఉ. వాసవః = ఇంద్రుడు. 2. పార్వతి ఎవరి భార్య? ఉ. హరస్య = ఈశ్వరుని యొక్క ౩. *తుక్‌' ఆగమము దేనికి వచ్చును? ఊఉ. హస్వస్య = ్రస్వమునకు (అని “పాణిని వ్యాక్తర్త) 4 పరుల అభిప్రాయము నెరుగునేర్చరి ఎవరు? ఉ. మతిమౌాన్‌ = బుద్దిమంతుడు 5, మన్మధుడు (విషమగుఐ) కామినులకు ఎక్కడ పుట్టును” ఉ. మనసి = మనస్సున. 6. వైదేహి (సీత) ఎవరి భార్య? ఊఉ. రామస్య = 'శ్రీ/రామునియొక్క. 7. బాధ పెట్టునది ఏది? ఉ కుస్తుతః = చెడ్డ(వెనటిని గురించిన)ుదైన స్తోత్రము. 8. మంగళవారం (భౌమే+అహ్నీి చేయరాని వని ఏది ఊఉ. అభ్యంగః = తలంటుస్నానం. పై 8 ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరాలైన మూడక్షరాల పదాలలోని మధ్యమౌక్షర్రాలను కలిపినచో “సరస్వతి! నమస్తుభ్యమో (ఓ సరస్వతీ నీకు నమస్కారము) అగును, ఈ సరస్వతీ ప్రార్ధన సర్వసంపదల నిచ్చును. ప్రత్యుత్తర మధ్యమాక్షర్రాలు పద్యంలోనే ఉండుటవలన, అంతరాలాపార్హత సిడ్దించినది. ఇట్టి ఆకాంక్షను, 71

పజ్లా)వ్‌ నా దెల్పు చిత్రశోకము లెన్నో ఉన్నను, విస్తరభీతితో విడువబడినవని మనవి,

కమ్ఫీకో? కభివిధౌ కీ మవ్యయ? - మివ క్వాస్తే (ద్రవత్వం వ్రునోగి

స్యా ద్రూవం వ్రభమా-ద్ద్వితీయ వచనే కిం వేం ఖ మద్యావ్వ్యాయ ౫/

కో ధాతు౭-గతి గంధయోఃంి (దవిణినాం కిం యాచతే భిక్టుక?

(ళ్లానాం (ద్రుత ముత్తరాణి వద రేగి 'భయ్యాజలేటీఖవా

ప్ర1. వణకు వాడెవడు? ఉ. భయీ=భయముగలవాడు (వణకున్తు 2. అభివిధిలో ప్రయోగించు అవ్యయ మేది?

ఉ ఆవోఆజ్‌అను ఉవసర్ష. 'ఆజ్‌ మర్యాదాభధివిధ్యోః అని పాణీని సూత్రము. “తేన వినా-మర్యాదా, తేన సహ-అధివిధీః= “ఆ'(ఆజ్‌)కు మర్యాద అభివిధి అను రెండు అర్భాలున్నవి: దానిని విడచిన *“మర్యాద' దానితో గూడ కలిపీ అనిన “అభివిధి. *ఆ సముద్రక్షిత్రీశానామ్‌ - ఆనీ. అని కాళిదాస-రఘవంశ ప్రయోగము. ఇక్కడ, సముద్రమును చేర్చక విడచినచో, సముద్రము (ఎల్లగా) దగ్గర వరకు అను అర్హము “మర్యాద వలన వచ్చును. అట్టుగాక్ర, సముద్రమును గూడ చేర్చి, దాని చివర వరకు అను అర్ధము 'ఆజ్‌? యొక్క *అధివిధి వలన వచ్చిన అర్థమని గమనింపవలెను,

4 ద్రవత్వము (కారుట) ఎక్కడ? ఉ జలే = నీటియందు. ఈ వి అను శబ్దమునకు, ప్రధమా, ద్వితీయా విభక్తులలో ద్వివచన రూపములేవి? ఊఉ. “వీ = వీ! అనునది, ఇది ఇకారాన్త వి! శబ్దముయొక్క ప్రధమా, ద్వితీయా ద్వివచనరూప్తన్సు, ఉదా; విః *వీ! వయః, (ప్రవి.), విం *వీ వీన్‌ (ద్వి.వి)-హరిశబ్దమువలె, 'వాబియో 'రభేదః "కనుక, 'వీ-బీ' అయినది 6. ఆకాశమును సంబోధింపుమ్సు, ఉ. ఖ! = ఆక్రాశమా! 7. “గతిా-గంధి అర్హములను దెల్పుధాత్తునేద్ర)

ఉ. వనా= ఈ “వా ఆను ధాతువు సంస్కృతమున గతి, గంధములను దెల్బము. "నా -_ గతిగంధనయో, అని వెయాకరణ-పాణీని ధాతుపారము. లా

72

8. యాచకుడు ధనవంతునేమని యాచించును ఇతర బ్రహేలకలు

ఊఉ “భయ్యూజలే భీఖవాి = సోదరా! (భయీ+ఆ = భయ్యా) జ

(జ్రిలేబీని (ఒక మధురమగు పిండివంట) తినిపింపుము. (ఖవ్సా)

భయ్యా జలేదీఖవా = “భయీ+ఆ-జలే-దీ-ఖో-వా' అని పదచ్చేదము

ఈ. వాక్యము అర్ధభేదముతో ద్విరుక్తమగుకేగాక, 'ైకి, హిందీలో

సమాధానము చెప్పినట్టుగా స్థురింపడేయుటగూడ, దీసిలో మరొక చమత్కారము,

కః ప్రార్రతే మదనవివ్యలయా యువత్వానా

భాతి కృ వుండద్రక మువైతి కథం బతాయుణ!

క్యానాదరో భవతి” కేన చ రజ్వలేవబ్ధం

బావ్వోస్టి కిం భల” ముదావార *నాలి(6) కేరమ్‌”

ప్రే మదమత్తయగు యువతిచే కోరబడు వాడెవడు? ఉ నొపురుషుడు. 2 బొట్టు ఎక్కడే ప్రకాశించును? ఉ అరికే* నొసటియందు. ఇ. అయుస్సు నెట్టు పొందుచున్నాడు? ఊఉ అరమ్‌ = శీఘ్రముగా. శ ఎవనిప్వై ఆదరమును చూపరు? డ్‌ రంకేజనీచునియందు (మన్నన చూపరు ర పద్మము జీనితో రంజించును?

ఉఊ అలినా = తుమ్మెదతో;

6 బయట ఎముకనంటి -పెంకుగలకాయ ఏది?

త నాలి (ర) శేరమ్‌*కొబ్బరికొయ. దినిలో (ప్రత్యుత్తరమైన “నాలి కేరమ్‌'=నా+ అరికే+అరమ్‌- అని మొదట అమలోమంగాను; రం కే+అలినా-అని తర్వాత (ప్రతిలోమం గాను విభజింపబడి, చివరికి మొత్తంగా ఆవృత్తిచెంది సమౌొధానమగుట ప్రత్యేకంగొ చమత్కొరార్హము.

గనే కదే? కం? నమరస్యసొరంలి క్ఫషేర్థయం కేం కీ ముఖి ల్ధంగాళ

ఖల దృయం విమ్ణువదం చ కష్షాం? కభొగీరభీతీల నమాశ్రితానామ॥

73

వ్రపేలికా వ్రవజ్బుమ్‌ ప్ర. రవేఃసారం-కిమ్‌? = సూర్యునికి సారభూతమైనదేది? ఉ. భాః=కాన్తి, 2. కవేసారం కిమ్‌? = కవికి స్థిరాంశమైన దేది? ఊఉ. గీ=సరసవాణి. 3. సమరస్యసారం కిమ్‌?= యుద్ధమున - స్టిరంగానుండువాడెవడు? ఉ. రధిెరధికుడు. ఓ కృషః భయం కిమ్‌? = వ్యవసాయమునకు భయమును గల్గించునది ఏది? ఉం. ఈతి*ా(కృషిని పాడుచేయు). ఈతిబాధ (అతివృష్టి, అనావృష్టి ఎలుకలు, మిడుతలదండు, చిలుకలు, దగ్గరగా దండు( సైన్యము విడిచియున్న రాజు - ఈ ఆరింటిని ఈతిబాధలంటారు.) 5. భృంగాఃకకిం ఉ శన్తి = తుమ్మెదలు దేనినికోరుచున్నవి? ఉ. రసమ్‌=తేనెను, 6. విష్ణు పదం చ కేషామ్‌? = వైకుంరము ఎవరికి లభ్యమగును ఉ. భాగీరధీతీర- సమాశ్రితానాం = పుణ్యగంగానదీ తీరమునాశ్రయించి, స్నానించి, జపించి, దానముచేయువారికి వి. మొదటి (ప్రశ్నలకు భాః-గీః-రధీ+ ఈతిః+రసమ్‌+ఆశ్రితానామ్‌” అను పదవిభాగంతోను, చివరికి ఆ వృత్తమై మొత్తంగాను ప్రత్యుత్తరమైనదని గమనింపవలెను. “అన్తరాలాపము' యొక్క మరొక భేదమేమనగా - కఈకౌక్కే కం కౌ కాన్‌ వసతి వానతో వాన్తన్తి నారిణ్యాక్ర్రాం అధరః నళ్లవం, అంధ్రీ వాంసొ క్షున్హస్య కోరకాన్‌ దన్హాణీ వ్ర పారిణాక్ష్యాః-క-కం-హసతి? = ఏణాక్షి యొక్క-ఏది-దేనిని వరిహసించు చున్నది? ఉ. అధరః- పల్లవమ్‌ = (మృగనయన యొక్క) సపెదవి-చిగురుటాకును (అపహసించుచున్నది.) 2, కౌా-కౌా-హసతః? = ఏవి రెండు-వేనిని-ఎకస క్కెములాడుచున్నవి? ఉ. అం(ఘీ-హంసౌ=(రెండు)పాదములుూహంస (నడక)లను... 3, కే-కాన్‌-హస్తన్తి? = ఏవి వేనిని - వెక్కిరించుచున్నవి? ఉ. దంతాః-కుందస్య కోరకాన్‌ - హసన్లి = పలువరుస మల్లెమొగ్గలను- ఆక్రేస్రించుచున్నవి. గ

ఇతర వ్రహీలికలు ఇక్కడ పుంఠింగ *కిం'శబ్దముయొక్క, ప్రధమా-ద్వితీయా-విభక్తుల యొక్క ఏకాద్విా-బహూ వచనములగు 'ఈః కౌ క్కే కం కౌ కాన్‌" అనునవి, “'హసే-హసనే అను ధాతువుయొక్క “*హసతి హసతః హసన్తిి అను ఏక ద్వి, బహ వచనములతో (క్రమంగా అన్వయించి, అన్తరాలాపము అగుట వీనిలోని ప్రత్యేకత. ఇస్ల, ఇంతకు ముందు చూపబడిన 1 “క్ఞోకేవత్రాదే ...?2.. కస్య మరౌ దురధిగమః. శ్ఞోకములను కూడ ఉదాహరణాన్తరములుగా గ్రహింపవచ్చును. ఇక కొన్ని “బహిరాలాపములను కూడ్క భంగించి, భజించి, భద్రపీరము నెక్కించి, భరతవాక్యము పల్కుదము. శ్లో ప్రాప్తే వనన్త నమయేవద కం తరూణాం కం శ్షీయతే విరహితామురగః కిమేతి? తం కుర్చుతే మధురివోమధుపానమత్తాః కీద్ధు గ్వృనం మృగగణాస్త్వ్రరితం తృజన్లి! ప్రత్యుత్తరం, దన వి కలమ్‌ = దలమ్‌, వ(బులం, వి(దిలం, కలమ్‌, వి. ఈ '*దవవికలం'లో మొదటనున్న 1,2,3,4 అక్షర్రాలకు, చివరిఅక్షగ్రం “అదీను కలుపగా, 1 దలం, 2 వ (బిలం, 3 వి (చలం, 4 కలం ఏర్పడి, 1-4 ప్రశ్నలకు సమాధానములైనవి. ప్ర1. వసన్తర్తువు రాగానే-వెట్లకు ఏది లభిస్తుంది? ఉ. దలం=ఆకు(లు 2. వస్తన్తర్తువు రాగానే ఎడబాటు చెందినవారికి ఏది నశిస్తుంది? ఉ. బలంెబలము. ౩. వసన్తర్తువు రాగానే పాము దేనిని పొందుతుంది? ఉ దిలం-కలుగు(లో దూరుతుంది.) 4. వసన్తర్తువు రాగానే తేనె త్రాగిమత్తెక్కిన తుమ్మెదలు ఏమి చేస్తాయి? ఉ. కలం-కలకల ధ్వనినిచేస్తాయి. ఈ. ఎట్టి అడవిని జంతుజాలము త్వరగా విడిచిపెడుతుంది? ఉ. దవావికలంాదావాగ్నిచే వ్యాప్తమైన అడవిని. వి. ఈ 'దవవికలం” శ్లోకంలో లేదు. బైటనుండి వెదకితేబడినందున “బహిరాలాపి మైనది. 75

బ్రహేలికా ్రపజ్బమ్‌

కొనం బుద్ది నుభట భవతోగ బ్రూహి, వృచ్భామి సమ్యక్‌

(ప్రాఈ కీద్ధుగ్‌ భవతి వివీనం నం ప్రబుద్దైః వివాంగ్రైళ

లోకః కస్మీన్‌ వ్రభయతి ముదం, కా త్పొదీయా చ జత

ప్రాయో లోకే స్రిత మినానుఖం జమ్తనా కీద్ధ శనగ

ఉ వీహారసేవినా=వీర! రవి, వోసే, "సేనా,

ఈ 'వీహారసేనినొ లోని మొదటి అక్షరం తర్వాత, మధ్యలో ఒక్కొక్క అక్షర్రాన్ని విడిచి మూడవ(బేస్సి వర్షాన్ని కఠిపిన చోవచ్చు “వీర! ఒకటవ'ప్రశ్నకు ప్రత్యుత్తరము. 2, దీని చివరి 'రీతో 3వ అక్షరం వి కల్సిన “రవి'2వ(ప్రశ్నకు, 3. మరల, తర్వాతి “హా'తో 3వ అక్షరం “సే కల్పగావచ్చిన 'హాసే' 3ప్రశ్నకు, త్న దీని చివరి “సితో 3వ దగుీనొను కఠిపిన “పేనా కాగా 5. ఐదవ ప్రశ్నకు, మొత్తం సమాసం సమాధానమగుట దీనిలోని విశేషము.

(ప్రయ. ఓ సిపాయీ! నీకు ఏ సంబోధన బాగుంటుందో చెప ము,

ఉ. వీరోవీరుడా!

2. మేల్కొన్న పక్టలతో వేకువ ఎట్టుండును?

ఉ. రవి=రనము=కలకల శబ్దముతో, నుండును.

3. జన సందోహము దేని వలన సంతోషము చెల్లడించును?

ఉం హాసే-నవ్వు, వేడుక, ఎగతాళి (ప్రయృుక్తమైనపుడు లోకము సంతసించును. 4 నీ జైత్రయాత్రకువయోగపడునదేది?

ఉ 'సేనా=సైన్యము (దండు).

ర. తరచుగా, లోకమున ఏ ప్రాణి సుఖంగా ఉంటుంది?

ఉ. వీహార సేవినా= వేడుకగా తిరుగు లేక బౌద్దారామములు సేవుంచు లేక ఉద్యానవనములను హాయిగా "సేవించువానిచే సుఖమనుభవింపబడునని భావము,

వవి(త్రో మతిత్నష్టక్థృు త్కి మివా, కిం భటామ్లన్త్రుణం,

టవీతి ధరణీ ధరళ్ళ, క్రీ మజ్డీర్ధ నంబోధనమ్‌.?

వారం వదతి కో జితో మదనవైరిణా నంయుగే-

కరోతినను ఈ శిఖండి కులతాండనాడమ్బ రమ్‌/

ఉ. పయోధరసమయః = పయః, యోధ్యీ ధర, రస, సమ, మయః, మొదటి ప్రశ్నకు *'పయః% రెండవదానికి మొదటిదాని చివరి అక్షరం *“యో(యఖతో, తర్వాతి “ధీ కలుపగా వచ్చిన *'యోధగ్‌ 3. దీని చివరి “ధితో తర్వాతి 6౫

76

ఇతర వ్రపహేలికలు కలుపగా వచ్చిన “ధరి, 4- దీని చివరి “రితో, తర్వాతి *స" కల్పగా వచ్చిన “రసి, 5. దిని చివరి సికు తర్వాతి “మి కర్పినవచ్చు 'సమి, 6. చివరి “'మయఃి 7వ ప్రశ్నకు మొత్తంపదం (పత్యుత్తరమగును. ప్రక లోకమున పవిత్రము, మిక్కిలి సంతసమును గల్గించునది ఏది? ఊఉ. వయః = నీరు, పాలు (రాత్రి, అన్నము, వీర్యము.) కూడ కావచ్చును. 2. సిపాయి. నేమని పిల్తురు? ఉ. యోధ! = యురద్దభటుడా! 3 వర్వత (ధరణీ ధరు సంబోధనమెట్టు? ఉ. ధర! = పర్వతమా! శ. అడ్తిర్తినేమందురు? ఊఉ. 'రసి అనిపిల్తురు. 5, విష్ణువునెట్టు సంబోధింతురు” సమ! = లక్ష్మి (మా) తో గూడుకాన్నవాడా! అని. 6. మన్మధ విరోధి శివునిచే యుద్ధమున చంపబడిన వాడెవడు? ఉ. మయః=మయుడను రాక్షస శిల్పి. 7. నెమళ్లు తాండవనాట్యము చేయు సమయమేది? ఉ. పయోధరాసమయః= మేఘములు వ్యాపించిన వర్దాకాలము. కో మోనోయ దురీశ్వరన్వ విదిత? నంబోధనీయ్సో గురుః కో ధ్యాత్వాం విరలణ కలౌ? నవఘనః కింవల్‌ 7-న కేద్ధుగ్‌ ద్వూజుం కిం లేఖావచనం, భవేత్‌” నుమనసాం దుఖాయకీద్ధుక్‌ ఖలః౫ కో విమ్నాధివతిః? మనోభవన నమో మూర్తః వుమాన్‌ కీ దృశః౫/ విము 2-34. ఉ. రాజీవ సన్నిభ వదనః = 1 1 రా జీవీ, సన్‌, ఇభవత్‌, అనః క 6. రాజ్సీ 7. వసన్‌, 8. ఇభవదను, 111. రాజీవ - సన్నిభ - వదన ప్ర1, దుష్ట్రప్రభువును మాయజేసి మభ్యపెట్టునది ఏది? ఉ. రాః=ధనము. 2. బృహస్పతి (గురుడ్సు నెట్టు సంబోధింతువు? ఊఉ. జీవ! = సంజీవనితో బతికించిన వాడా! 3. భూలోకమున అల్బ సంఖ్యలో నుండునాడెవరు? ఉం. సన్‌=పండితుడు, సజ్జనుడు. 77

ప్రహేలికా ప్రపజ్రమ్‌ శ. కలియుగంలో కొంగ్రొత్త మేఘము, లేక అన్యాయ్యంగా, (క్రొత్తగా కొండొంత ధనం సంపాదించినాడు (నవాఘనః) ఎట్టుండును?

ఊఉ. ఇభనత్‌ = వీనుగువలె మదించి, గర్వితుడ్డై యుండును,

5. (బాహ్మణుడు ఎట్టివాడు కాకుండ ఉండవలెను?

ఉ. అనః(=న+అజా(కృష్ణు) కృష్ణనామస్మరణచేయనివాడు కాకుండ, అనగా సదావాసుదేవస్మరణతో కాలం గడుపువాడుగా నుండవలెను-అని భావము.

6. ఉత్తరమున వ్రాయు గద్యమెట్టుండును?

ఉ. రాజీ=(మాటలు) వరుసలో నుండును.

7. ఎట్టి దుర్మార్గుడు పండితులకు దుఃఖమును గర్షించును?

ఊఉ వసన్‌ = (దగ్గరగా నివసించుచున్న వాడైన, దుష్టుడు, పండితులకు అధిక బాధను గల్గించును.

8ఈ విఘ్నములకు రాజెవరు? ఊఉ. ఇభవదనః = ఏనుగు మొగముగలవాడు (విఘ్నేశ్వరుడు) 9. ఎట్టి పురుషుడు మన్మధ సదృ్భశాకారముకలవాడు? ఉ. రాజీనాసన్నిభవదనః = పద్మములతో సమానమైన - మొగముగలవాడు. వి. “రాజీవసన్నిభవదనఃి అను సమస్తపదము మొదట (పదచ్చేదముతో) 'రెండుసార్హు వ్యస్తమైై, 8 ప్రశ్నలకు (ప్రత్యుత్తరమైనది. పిమ్మట, సమస్తపదముగా 9వ ప్రశ్నకు సమాధానమైనందున, ఇది “*ద్విర్వ్యస్త సమస్త జాతి చిత్రవ ఎకు కూడ ఉదాహరణమగు చున్నది.

ముండం బోధయన కిం మురారిశయనంగి కా వాన్లి డూనం నృుణాయ్‌,

కీద్ధుక్‌ వీరజనళ్ళ? కొతి గవానలణ్తి నంబోధయావంచితమ్‌!

గ్‌ ధాశతీ దగతఈ౨ బృవాన్సతి వధూః త్రీ ద్భక్‌ ౨ ఈవి క్వాద్ధుతా?

కొహ్‌ల్లం కీం భవతాళ్ళుతం రివుకులంగి కీద్ధక్‌ నరోవాన రే౫ వి.౩-7.

ఇందలి వో వికచ వారిజ రాజి సముద్భవో-చ్చరిత భూరి పరాగ

విరాజితం అ తవిలమితావృతం యొ ప

విడదీసిన - 1 వికవ, 2 ష్‌ కీజూ, స క్‌ టం రా

అచ్చలితో 7. భూః, 8. ఇవరా 9, గవి, 10. రాజిత, 11. వికచారాజితః॥ క!

ఇతర వ్రహేలిక్రలు ప్రశ, బోడితల వానిని (ముండం) లేక మోసగానిని సంబోధించుము? ఉ. (హప్రవికచీ = తలమీద వెంట్రుకలు లేనివాడా?” ఓ ముండా? అనియు. 2. ప్రళభయకాలమున విష్ణువు వడక ఎక్కడ? ఉ వారి) = (పాలసము[ద్ర) జలమందు. 3. నరుల అందము నణచునది ఏది” ఉ. జరా = ముసఠితనము. 4. వీరలోక మెట్టుండును? ఉ. ఆడాసముత్‌ = యుద్ధమున (క్రై ఉరకలు వేయుచుండును. 5. (ప్రవేశింవరానిది, చిక్కులు గల్గించునది ఏది? ఉ. భవః(2) = సంసారము. 6 మోసగింపబడన వానినేమని పిల్లురు? ఉ. (ప్రే అచ్చలిత!ీమోసగింపబడనివాడా! 7. లోకమునకు తల్లిఎవరు? ఉ. భూః భూదేవి. 8. బృహస్పతి భార్య ఎట్టిదిని ఉ. ఇాపరా=కామమునందు-జస్తక్తిగలది 9. కవి ఏవిషయమున ఆదరింపబడును” ఉ. గవి() = వాణావాక్కునందు 10. ప్రయోజనము లేక (ద్రవ్యము ఎట్టిది ఉం. రాః = ధనారూపమైనది. 11. నీచే శత్రువర్గము ఏమి చేయబడినది? ఉ. జితమ్‌=జయింపబడినది. 12. పగటిపూట (వాసరే సరోవరము ఎట్టుండును? ఉ. వికచవారి.....విరాజితము()= వికసించిన-కమల-సమూహమునుండి-పుట్టి- పై కగయుచున్న -అధికమగు-పు ప్పాడిచే- (ప్రకాశించుచుండును.. (పగలు పద్మము లన్నియు వికసింపగా, వాని పుప్పొడి సరస్సున సర్వత్రా వ్యాపించి, శోధించుచుందునని భావము.) శ్ర

ధ్రహేలికా ప్రవజ్దుమ్‌

వి 1 వారి - రేఫాన్త స్ర్రీలింగ - *వార్‌' శబ్దముయొక్క సప్తమీవిభక్తి ఏకవచనము.

2, సంసారమొక అరణ్యము, సముద్రము. వానినైనను దాటవచ్చునుగాని, ఈ సంసారమును. దాటుట ఈదుట కష్ట్రతరమని పెద్దల సుద్ది

3. సరసములు, చమత్కారము గలవియగు వాక్కులనువిని, (ప్రజలు కవుల నాదరింతురు

త్మ “*వికచవారి. జితమ్‌” అను శ్చోకార్హము (ఖండము) 'ఉత్తరిమగుటచే,

ఇద్‌ “ఖండోత్తరము'అని కూడ చెప్పబడినది

కిమూచే సంధయే పార్ట. యత స్పేతీరితో వారి?

(ప్రతిలో మానులోమూభ్యాం తుల్యరూవమినోత్తరమ్‌! చచి 6-42

ప్ర సంధికోసం ప్రయత్నించు మని చెప్పిన పాండవులకు, కృష్ణుడేమని (్రత్యు త్తరమిచ్చెను.. దీనికి సమాధానం విలోమాఅనులోమాలతో ఒక్కటిగానే ఉండవలెను, ఏది?

ఉ. యతేయ _ (=ప్రయత్నింతును-అని కృష్ణుని జవాబు) ఇది అమలో మంగాను విలోమంగాను కూడ ఒకే విధంగా ఉన్నది ఆఖ్యాతము = (క్రియ. దీనిని తుల్యాఖ్యాతమని కూడ అంటారు.

(్రయ్యాద్యాః కే%ె ధనం కిం భవతి” నృగమదే కోనుణలి కా చ నూయా?

• కగాధాలి కిం రుషాణాం జలంగ-అలఘు నుఖం యోషితాం” కేనృదీను?

అజ్‌

కస్కే దే వారయణి కో ననునిమి%+అదితిడ్పూరహి కేష్లాం జనిత్రీ?,

ల ప నే న ద్వౌకా? కో టైన్సవా స్వేబుధ! వనతి జపో మధ్యవర్షైః వదొనామ్‌/ అత ఓ ఆ శ. శీ ప్ర1 “బుక్‌ -యజస్‌-సామ'ములను వేదత్రయము (త్రయీ)నకు ఆదియందుండు మంత్ర వర్షములేవి? ఉ. ఓమ్‌=ఓమ్‌-(ఓమ్‌)-ఓమ్‌ (1) అనునవి 2. ధనమనగానేది? ఉ. క(నుకం = బంగారము, సెకము, రా త. కస్తూరియందుందు. వస్తుధర్మము (గుణ) ఏది? ఉ. ఆ(మోదః=సుగంధము. రత్రి

ఇతర టహేలేకలు

త మాయ అనగా నేది?

ఉ. శాం(భువీ = శాంభవీ, శాబరీలు మాయా విద్యలు. 5. లోతైన వేవి?

ఊఉ. సా(గురాః = సముద్రములు. 6. చేపలకు జలము వఏమగును?

ఉ. జీ(వనం = జీవనాధారము క త్రీి అధిక సుఖము ఎవనిచే గల్గును]

ఊఉ. కాం(త్తేన = ప్రియభరచ 8. దినుడెవడు?

ఉం వప(వాసీ =. ఎడబాటుచే దుఃథించువాడు 9. దేవతలకు శత్రువులెవరుంి

ఉం అ(స్సు)ురాః = రాక్షస్టులు 10. నిమి-అనువాడెవరు?

ఉ. వి(దేహః = విదేహ దేశమునకు రాజు 11 అదితి ఎవరి తల్లి? తెల్పుము.

ఉ. దే(వ్రానామ్‌ = దేవతలకు-తల్లి 12. స్వర్ణమనగా ఏది”

ఉ. వి(యత్‌ = సురలోకము, స్వర్షము 13. ఓ వండితుడా! (బుధ% ఈ మూడు అక్షరాలతో ప్రత్యుత్తరాలైన పదముల

యొక్క మధ్య (బాకెట్టులో నున్న అక్షరాలను కలిపిన, అది వైష్ణవుల

వదనమున, జపీంవబడెడు మంత్రము ఏహ్టైనదో తెల్పుము

వి. 1. వేద మంత్రములు ఓంకార(ప్రణవ) పూర్వకముగా చదువదగినవి-అని శిప్టానుశాసనము.

2. పై 12 ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరాలైన మూడక్షరాల మధ్య బ్రాకెబ్బలోని అక్షర్రాలను. కలిసి, పలికిన *“ఓిమ్‌-నామో-భ-గ-వ-తే-వా-సు-దే-వాయ' అను వైష్ణవులు జసించు ద్వాదశాక్రరి ((2్రయగు మన్హ్రుము బహిర్గతమగుచున్నది,. త. మంత్రములు నానా విధములు. 1 పంచాక్షరి+ోనమగ్శివాయి, 2, అష్ట్రాకరి-ఓమ్‌ నమోనారాయణాయ 3. ద్వాదశాక్షరిా-ఓమ్‌ నమోభగవతే వాసుదేవాయ,

లే!

ద్రహేలికా ప్రపజ్ఫమ్‌ ౫3 ఈ మంత్రము. శ్ఞోకముననే అంతర్షతమై ఉండుటచే '“అంతరాలాపము! కాని సురభారిలో “బహిరాలాపము'లలో చేర్చుట చింత్యము. మంత్రము గూఢముగ శ్ఞోకాంతర్లతమైై యున్నట్టు భావింపక, బైటనుండి తెచ్చినట్లు భావించియుండవచ్చును, కీ దృళం కం నమాలోచ్చ, ముంచం త్యధ్వాన మద్దగా౭ వద్దని వచనం కీ దృక్‌ రాజాస్టానే కవీశ్చురాణ? చచి 5-80 ఉ. సభారంజనమ్‌ - సభారం - జనమ్‌. ప్రమ బాటసారులు ఎటువంటి ఎవనినిచూచి, త్రోవనుండి తవ కొనుచున్నారు” ఉ. సభారం-జనమ్‌ = నెత్తిన బరువు మోయుచున్న మనుష్యునిజూచి. 2, రాజస్టానమున కవీంద్రులు ఎట్టి మాటను చెప్పుదురు ల ఉ. సభారంజనమ్‌ = సభను, నమ్వుంను సంటోషంపవేయు వాక్యమును ఈ వెప చున్నారు మి ఈ ప్రత్యుత్తరమగు శబ్దము రండుగాచీరి, రెండు (ప్రశ్నలకు సంబంధించిన విశేషణ, విశేష్యములను వేర్వేరుగా నిర్తేశించుచు, అ ప్రత్యుత్తరమే చీలకుండ, అఖండముగ్యా అర్జాంతర కోధకన్నైనంద న, దీనిని 'భేదక భేద్య చిత్రోమనియు పిల్తురు. * అనులోమ విలోమ ప్రహేలికలు చ్వైతే కూజతి కళ్ళా క్మక్షహరణం? వ్లూర్ణే విధా వూూర్ణిమా- ఖ్యాకా? బంధనగేవానామ కిము కావేశ్యా వారే? భారి8ః కం వోఢా నీ చి కా మురారి దయితా? నంబుద్ది రీశద్దిన్నః కాం (ఆరోవోదవ రోవాణాచ్చ కళై “రేకం ద్వయోరుత్తరమ్‌* వ్ర ఆరో హ-అవరోహక్రమమున, అనగా అనులోమ-విలోము వదతిలో రెండు వశ్నలకు ఒకే (పత్వుత ప - రా ప్రశ్నలకు ఒ (ప్రత్యుత్తరము చెప్పవలెను ఎట్లన వ్ర1. వనన్త సమయమున “కుహానాదము చేయునది ఏది? ఊఉ పిఈ = కోకిల. 2, అక్షయ) కుమారుని చంపిన దెవరు? ఉఊ. కపిః = కోతి, హనుమన్తుడు. 3. పూర్ణిమాచంద్రునేమందురు* ఉ రాకా (= పూళ్లేందు సంగమము.) 82

అనులోమ విలోమ (్రహేలికలు

శ. ఖైదీలను బంధించు గృహమునే మందురు”

ఉ కారా = చెరసాల, జైలు, 5. ఇంద్రుని ఉంపుడుకత్తె (వేశ్య) ఎవరు?

ఉ. రంభా = రంభ యను అప్సరస. 6. కూలివాడు దేనిని మోయును”

ఉ, భారం = బరువును. 7. విష్ణుప్రియ ఎవరు”

ఉ. రమా = లక్ష్మి. 8. ఈశ్వర విరోధియగు మన్మధునేమని పీల్తురు?

ఉ మారీ = ఓ మన్మధా! అని వి 13, 5, 7, వ్రశ్నలకు ఉత్తరములగు *1 పీకః 3 రాకా 5 రంభా 7 రమా"లు = ప్రతిలోమంగా త్రిప్పి చదువగా, *2 కపిః 4 కారా 6 భారం 8 మార! అను వ్రత్యుత్తరములుగా మారుచున్నవి

క శ్ధతం దధతే సీతం? నిశి గతా గేహం విటస్యాపీ కాగ

కం ర్థక్షన్తి బుధాఃసి వారస్య చ వురా కో ద్వారపాల న్సదా”

ఈ కాన్తాం యతతేం విధుః (్రళిదినం కిం నా కల్యతం (దత్‌ ౫

ఆ రోవోదవరోవాణేన నివుతైః కం దయో ర్నుత్తరమ్‌//

వ్ర1, తెల్లని గొడుగు నెవడు ధరించును”

ఉ. రాజా = రాజు,

2. రాత్రి విటుని గృహమునకు వెళ్లునది ఎవతె ఉ జారా = వ్యభిచారిణి. తె. పండితులు ఎవనిని రక్షింతురు”

ఉ. దీనం = దరిద్రునిి భయపడిన వానిని, 4 ఈశ్వరుని ద్వారపాలకుడెవరు?

ఉ నందీ = నందీశ్వరుడు 5. ఎవడు (ప్రియురాలిని వెదకును”

ఉ. రంతా = సంభోగింపగోరువాడు.

ర చంద్రుడు ప్రతిదినము ఏ భార్యకడేగును)

ఉ తారం = నక్షత్రమును లేక బృహస్పతి భార్యయగు "తారను గూర్చియు.

టె

(నహేలికా ప్రపజ్బామ్‌ 1, 3 5 7 ప్రత్యుత్తరాలను, విలోమంగా త్రిప్పి చదివిన ౪, 4, 6 8 (ప్రత్యుత్తరములు _ శ్రమముగా వచ్చుచున్నవి, కస్ట యళ్చతి నజ్రనో బవాధనం” నష్టం జగత్‌ కేన వా? శంభ ర్భాతిచ కోగలే” యువతిభి ర్వేణ్యాం చ కాధార్వతే౫ గౌరీశు క మతాడయత్‌-చరణతు” కొ రైతా ర్భాక్షసైా? ఆరోవోదవరోవాతః కలయతా “మేకం ద్వయోర్వుత్తరమ్‌॥” ప్ర1. సజ్జనుడెనరికి అధిక ధనదానము చేయును” ఉ. సాధవే = మంచివాని కొరకు 2. లోకము ఎవనిచే సృష్టింపబడెను) ఉం. వేధసా = బ్రహ్మచేత. ౩3. శివుని కంరమున ప్రకాశించునది ఏది ఉ. కాఠిమూ = నల్లనిమచ్చ. ఉ. యువతులు కొప్పులో ఏది ధరింతురు? ఉ. మాలికా = పూలమాల 5. శివుడెవనిని కాలితో తన్నెను? ఉ. కాలమ్‌ = యముని (మార్కండేయ రక్షణకై 6. రాక్రస్టులచే రక్రింపబడినది ఏది” ఉం లంకా = లంకానగరము, వి 1 'సాధవేణవేధస్తా, 3, కాఠలిమాణమాలికా 6. కాలం౫లంకాత్రిప్పి చదువగా, ది 2 పూర్యోదాహరణములందు రెండక్షరాల ప్రత్యుత్తరాలు త్రిప్పి చదువబడగా, దీనిలో మాత్రం మూడక్రర్రాలు కూడ త్రిప్పబడి, (ప్రత్యుత్తరాలగుట విశేషము “ఏకం దృ్వయోరుత్తరమ్‌* రెండు ప్రశ్నలకు ఒకే ఉత్తరము కం త్రాణం జగతాం గన వళ్యత్మి చ కణ? క్షే దేవతానిద్వివః? కిం దాతుః కరభూవషణంం నిరుదర్తకు? కిం వీధానం దృశామ్‌? కే ఖో ఖేలన మాచర్తన్తి నుద్ధుశాం కిం చారుతా భూషణమ్‌” బుద్దా (బూవొ విచార్వ న్లూక్ష్మవతి మన్‌. శత్తూ “మేకం ద్వాయో ర్పుత్తరమ్‌ '౫ ప్రశ ప్రవంచ ప్రజల రక్షించున దేది ఉ. అన్హః = ఆహారము (సకారాంతశబ్దము) త్రి

అనులోమ విలోమ (ప్రహేటికోలు 2. చూడజాలని వాడెవడు” ఉ. అన్హః = (గ్రుడ్డివాడు అకారాన్త శబ్దము) 3. దేవతలను ద్వేషించు వారెవరు? ఉ. దానవాః = రాక్షసులు త. దాత చేతికి అలంకారమేది” ఉ. దానవాః = ధర్మము చేయుచు విడి చెడి జలము 5. ఉదరము (పొట్టు) లేని వాడెవడు? ఉ. తమః = రాహువు (తలమాత్రమే కలవాడు ) 6. చూపులను అడ్డగించునది ఏది” ఉ. తమః = చీకటి 7. ఆకసమున ఆడుకొనునవి ఏవి ఉ. వయః = వక్టులు (“విః-వీ-వయః' బవ) 8. ఆడుదాని కందమునిచ్చి అలరించునదేది” ఉ. వయః = యుక్తవయస్సు, యౌవనము ని 1. బుద్దిమంతుడాలోచించి, 8 (ప్రశ్నలకు & ఉత్తరములతో సరిపెస్టైను

2 పూర్వమువలె అనులోమ-ప్రతిలోమ వద్దతిలో గాక్క రెండు (ప్రశ్నలకు ఒకే

శబ్దము. భిన్నార్హములతో వ్రత్యుత్తరమగుట ఇందలి విశేషము,

128 బహిరాలాపములలో ప్రత్యుత్తరించువాడు, తన బుద్ది కుశలత నుపయోగించి, ఊహించి, వైటనుండి తెచ్చి, (ప్రత్యుత్తరింపవలెను ఒక్కొకచో నీ రెండు, మూడు ప్రశ్నలకు ఒకే సమాధానముండవచ్చును ఆనందయతి కోపత్వర్డం నజ్జనా నేన భూతలే?

(వబోధయతి వద్మాని తమాంసీ చ నివాన్తి కు

(ప్ర1, లోకమున సత్పురుషుల కధికానందము గల్గించునదేది? ఉ. మిత్రోదయః = మిత్రుల రాక లేక అభివృద్ది

2, పద్మములను వికసింపజేస్కి చీకట్లను నాశనము చేయునది ఏది?

ఉ. మిత్రోదయః = సూర్యోదయము. వి. 1. “మిత్ర శబ్దము నపుంసకలింగమైన “స్నేహితుని, పుంఠింగమైన

“సూర్యుని! దెల్పును,

85

హేలికా ప్రపజ్బమ్‌

2 ఈ ప్రశ్నలు రెండింటికి బైటనుండి తెచ్చిన, ఈ “మివోదయః' సమాధానమగుట జరిగినది

దీయతా మేక ముత్తరమ్‌ - (మూడు ప్రశ్నలకాకే సమాధానము)

కి మిచ్ళతి నరః కాశ్యాం౫ భూపానాం కో రణే హితా%/

కో వంద్యః నర్హుదేవానాంం. దీయతా మేక ముత్తరమ్‌॥ ప్ర1. కాశీ కేగిన నరుడు దేనిని కోరును

ఉ. మృత్యుమ్‌ = చావును, “కాశ్యాం తు మరణాన్ముక్తి" అని స్మృతి

అక్కడ చావగోరును. 2, రాజులకు రణమున ఇష్టమైన దేది?

ఉ. జయః = విజయము, గెలుపు.

3 సర్వదేవతలకు నమస్కరింపదగినవాడెవడు”

ట్‌, మృత్యుంజయః = చావును జయించిన శివుడు, ఈ మూడు (ప్రశ్నలకు

వైటనుండి. తేబడిన “నృుత్యుంజయళో వ్యస్తంగాను, సమస్తంగాను సమాధానమైనది

ఫణీ శిఖరిణి కో నివనతి? కో ధూపో (ూణతర్చణ స్తన్య*

కి మనోరి రవాసీ వారిణా? విద్దన్‌/ ఉత్తర మి వాక మేవ వద॥ ప్ర శేషశైలమున నివసించువాడెవరు?

ఉ. (కీవాసః = శీ/నివాసుడు.

2. అతని ముక్కును సంతృప్తి పరచునది ఏది ఊఉ. (శ్రీవాసః = ఒక పరిమళద్రవ్యం

3. ఏకాంతమున విష్ణువుచే హరింపబడినదేది”

ఊఉ. (శ్రీవాసు = లక్ష్మీదేవి వస్త్రము,

వి, పై మూడు (ప్రశ్నలకు బైటనుండి తేబడిన 'తీవాసళో ఒక్క టు (వళ్యుత్తరం.

ఈ అనలొను ప్రతిలోమ 'పశ్ళోత్తరచిత్రాలలో చక్రకవి చూపిన చమత్కార విశేషాలు కోకొల్లలు, ముఖ్యంగా ఇది ద్విరూపోత్తరము, ఏకరూపోత్తరము అని ద్వివిధము.. శ్ఞోకంలో నున్న రెండు. ప్రశ్నలకు అమలోమ (ప్రతిలోమాలతో రెండు ప్రత్యుత్తరములు చెప్పబడినచో, అది “ద్విరూపోత్రరము.' అట్టుగాక, ఒక

ఖం ఛ్‌ శ్‌ సళ జా ఛా ప్రశ్నకు ప్రతి లోమానులోమాలతో సరూవమైనది ఒకు (ప్రత్యుత్తరమైనచో, రో

అనులోమ విలోమ బ్రహేలికలు అది ఏకరూపోత్తరము; మరల, ఈ రెండును ఒక్కొక్కటి ఆరు విధాలుగా ఉదాహరింనబడినది. ఒకే వర్ణమునకు అనులోమ ప్రతిలోమంగా ఏమి చెప్పినను, అందులో చమత్కారముండదు, గనుక్క దానిని విడచి, రెండు రెండు వర్ణాలు మొదలుకొని (క్రమంగా ఏడు వర్ణాలవరకు, ఆమలోమ్యు, పాత్రిలోమ్య వర్జాలతో క (పత్యుత్తరములుగా ఉదాహరణములీయబడుట _ విశేషాన్తరము ' 2 రో(లో)మముల (వెంట్రుకల)వలె, ఎదురుగారాక్క "పైనుండి ్రిందెకి సాఫీగా, అనుకూలముగా నుండునదిాఅనులోమము ' అనులోమమువలె పెనుండి వూ. క్రిందికి లేక మొదటి నుండి చివరికి గాక, [క్రిందినుండి పైకి, లేక చివరినుండి మొదటికి, (క్రమము తప్పి, ప్రతికూలముగా నడచుట “ప్రతిలోమోమనబడును. విస్తర ధీతిచే, మచ్చుకు కొన్ని ద్వి రూపోత్తర - ఉదాహరణములు వి. ద్వి-(తా-చతులపంచాషట్‌ స్త వర్జోత్తరములు, 1 కయా విరాజతే రత్నం” కీ దృశం యువతే ర్వృవుం (నతిలోమానులోమాభ్యాం శ్రళ్ళయో రుత్తరే వదేత్‌ ఉ. 'రుచా-చారు. ఈ ఉత్తరార్హము అన్ని శ్ఞోకములకు సమానముగా నన్వయింసవలెను 2, ఆస్తే కస్మిన్‌ ముఖే శోభా” చత్వార్యంగాని కాసుచి అనాటి ఊఉ. 'సునాసేాసేనాసు (త్రివర్ష) 3. వ్రవహత్యువవింధ్యం కా” కుత్ర దేహీతి భాషణమ్‌” (రేవానద్సీ 4. కస్మిన్‌ సతి వనీ కీ దృక్‌ స్యాత్‌” కృతంకేన భారతమ్‌” ఉం నసేవ్యాదవే-వేదవ్యాసేన (పంచవర్జోత్తరం) / ధారాగ్భహార్య సంబుడ్దీ శ్తేక్తీ దృక్‌ 'కేకా హరేః ప్రియా 6. కృష్ణషక్ష నిశా కీదృక్‌ ? కీదృక్‌ యువతి సంగతి” తారనివహారామా౫ మారారతా. 1, 1 రత్నము దేనితో ప్రకాశించును? 2 తరుణవనయస్కురాలి శరీరమట్రిది ఉఊ పై రెండు (ప్రశ్నలకు అను-(ప్రతి-లోమంగా రెండు ప్రత్యుత్తరముల నాలోచించి, చెప్పవలెను. మొదటి ప్రశ్నకు *“రుచా” (= కాంతితో) అని, రెండవ(్రశ్నకు త్రిప్పి చెప్పిన “చారు (= సుందరంగా) అను అర్జాలు _సరిపోవుచున్నవి. (ప్రత్యుత్తరాలలో రెండు అక్షర్రాలుండుటచే నిది 'ద్వివర్జోత్తర'మనబడును. కఫం 2్ర 1. ఏ ముఖమున కొంతి ఉండును” 2. వేనిలో ఉ అంగములుండును 87

గ్రహలికా ప్రపజ్బుమ్‌ ఊఉ. 1 సునాసే (= మంచిముక్కుగల) ముఖము నందు కాంతి మిక్కుటము, చతురంగ (బల)ము లుండును. అను 'ప్రతిలోమాలలో 3 అక్షర్రాలతో “త్రివర్గోత్తరం'. 3ప్ర. 1 వింధ్య పర్వత ప్రాంతము నుండి 'ప్రవహించునది ఏది

ఊ. రేవానదీ (నర్మదానది)

2 “దేహి (= ఇమ్ము) అను భాషణ మెక్కడ ఉండును”

ఉ. ('రేవానపివిలోమంగా చదివినావచ్చు) దీనవారే (= దరిద్రులా సమూహమునందు) దీనులు *దేహిఅని అడుగు కొనుచుందురు. “రేనానపి'- అనులోమ-ప్రతిలోమాలతో నాలుగు వర్జాలున్నందున, ఇది

_ “చతుర్వర్దోత్తరముం ఉప్ర, 1 ఏది ఉన్నపుడు అడవి ఎట్టిదిగ నుండును? కీ, ఉ. 'నసేవ్యాదవే = దావాగ్నియుండగా (దవే) అడవి "సేవింపదగినది కాదు. (నాసేవ్యా. 2. భారతము ఎవనిచే రచింపబడినది? ఊం సేన = వేదవ్యా సేన = వేదవ్యాసునిచే రచితము. వీనిలో 5 అక్షరాలుండుటచే పంచవపర్లోతరము' ్ట య సప 5.ప్ర. 1 ధారాగృహమునక్షు ప్ల న స గ ఘ్లుప్రి ఎవతి? వట్టి పూజ్యునకు (ఆర్య) సంబోధనలేవి? 2. విష్ణుప్రియ ఉ. ధారాగారానపు! సం గ ఊఉ 1. ధారాగారీ 2, అనఘ! (ఈరెండును ప్రశ్నకు దీనిని విలోమం చేసిన 'ఘనరాగా రాధా” - 2వ సత్తరము, విష్షషపియ *రాధి వ అధికానురాగము గలసి. తం ధు ఆమె (కృష్ణునందు) ౧3 “ధారాగారానఘి ప్రత్యుత్తరము న, అను-విలోమాలతో ఆరువ ందున ఇది! “షడ్వ రోత రము $ ఆ న్లములున్న. ॥ 6ష్రు 1 బహళ పక్షగ్రాత్రి ఎట్టిదిి 2, తరుణ-,స్త్రీల సమూహ మెట్లిది? ఊఉ. 1. “తారనివహరామా' = స ండ = నక్షతాసమూహంతో అందంగా నుండును , (అను) 2. విలోమంగా - “మారాహవనిరతా'= అనంగ (మూర) రంగ (అహవ)ిము నందు ఆసక్తికలది. సప్త (7) వర్తాలు (ప్రత్యుత్తరాలు గనుక “సప్త వఠోతరము'. గె జాడ న్‌! 88

అనులోమ విలోమ (వహేలికలు ౫3 ఏకరూపోత్తరము: (ప్రతిలోమానులోమాలతో వచ్చిన ప్రత్యుత్తరము, ఒక్క టిగా, సమానరూపంలో నున్నచో, నది “ఏకరూపోత్తరము, *గౌలాభూ” ఇత్యాది ఏకరూపోత్తరములు ఆను&ప్రాతి-లోమ్యంగా కూడ, ఒకేరూపంలో నుండుటవలన, చమత్కారం చిందించవు గనుక, రెండు వర్ణాలనుండె యే, (ప్రత్యుత్తరములు కొన్ని ప్రదర్శింపబడుచున్నవి. 1, కారయా మౌస కం సభ్యం విరాట ధరణీపతిః ప్రతిలోమానులోమాభ్యా మేకరూప మిహోత్తరమ్‌. ఊఉ కంకం. 2, పుంభావ వి(క్రమే కీదృక్‌ భవే దంభోజలోచనాఐి ఉ 'సాయాసా! 3. హరిః కు ్రేతి పృష్టస్తత్‌ పార్శ్వస్తః కింవదేజ్జనం? ఊఉ *హరిరిహ. 4. ఉపక్రమే రతేః కీదృక్‌ కాన్తదృక్‌ సుతనౌభవేత్‌ ? ఉ. 'నీవీధావినీ.! 5. ఉక్తవన్తం కవిం పద్యం కిం పృచ్చేత్‌ శుష్కుతార్కి కం ఉ. *“కారికొకారికా 6. భక్షోంనన్తే శయానాం కిం విశ్వేశాందేవతాంవదేత్‌ గ ఉ. “శేషేశేషేరశే పేనే! 1.ప్ర, విరాటరాజు ఎవనిని సభ్యునిగా చేసెను? ఉం. కంకం (= కుంకుభట్టును = ధర్మజుని ) దీనిలోని రెండక్షరాలు ఆనులోమ్యంలోను, ప్రాతిలోమ్యంలో గూడ, ఏకాకరముగ నున్నను, చమత్కారముగ నున్నది. ఇది “ద్వివర్జోత్తరము.! 2. పురుషాయితమున పరాశ్రమించిన పద్మాక్షియగు త్రీ పోట్టుండును ఉ. సాయాసొ = ఆయాసము, (బడలిక) గలదిగనుండును, ఈ 'సాయాసా! అనులోమ- ప్రతిలోమములలో మూడు అక్రర్రములతో ఏకరూపమున, చమత్కృతమై. యున్నందున, “త్రివర్భోత్తరము. 3. *హరి ఎక్కడ అని అడిగినవానికి, ప్రక్కనున్నవాడేమని (ప్రత్యుత్తరించును? ఉఊ హరి రిహీ = హరి ఇక్కడనే (ఉన్నాడని అర్ధము.) చతుర్వర్థోత్తరము. 89

ప్రహేలికా ప్రవజ్టుమ్‌ శ సంభోగ ప్రారంభ సమయమున ప్రియుని యొక్క దృష్టి ప్రియురాలిపై

'నెట్టుండును.

ఉ. 'నీవీధావిసీ' (= కోకముడిపైకి పరుగెత్తును). ఈ ప్రత్యుత్తరం అను (పతిలోమాలలో అయిదు అక్షర్రాలతో, ఏకరూపమున, చమత్కారం కభిగియున్నందున, పంచవర్థోత్తరము.

5, కవి యొక పద్యం చెప్పగా విని, "కేవల తర్క్మశా,స్త్ర్మ,ం చదివిన పండితుడు ఏమని అడుగును?

ఊఉ "కొరికా కారిక = కా-కారికా-అకారి = ఏళ్లోక రూపమగు సూత్రము

కారికా చేయబడినది (అకార్రి-అని అడుగును. (షడర్తోతరము) రాసాని 6. భక్తుడు ఆదిశేషునిపై (అనన్తే) శయనించిన జగన్మాతను గూర్చి, ఏమని చెవ్పును?

ఉ. శేషేశేషేఫశే షే శే=అశేషేశే-శేషే-శేషే = సమస్తమునకు (ప్రభువైన ఆదిశేషునిపై - శయనించియున్నావు - అని, (సప్తవర్షోత్తరము)

వి. పై శ్ఞోకములన్ని టికి (ప్రత్యుత్తరములైన, 2,3,4,5,6 అక్రర్రాలు

గల పదాలు అమలోమా విలోమరీతిలో, ఒకేరూపంలో సమానంగా నుండి

చమత్కృతములైనందువలన, ఇవన్నియు “ఏకరూపోత్తర చిత్రము లైనట్టు

భావింపవలెను. జాలా

3 “వకరూపోత్తరము'న 'గౌః-భూః మొదలగువానికి, ఆనులోమ్యమున, (ప్రాతిలో మ్యమునందున, ప్రత్యుత్తరము ఏకాకారమున నుండుటచే చమత్కారముండదు రండు మొ. సంఖ్యగల వర్ణాలకు, ఆనులోమ్య-ప్రాతిలోమ్యములలో ఏకరూ పత్వమున్నను, వానిలో చమత్కారముండును గనుక, ద్వి(2) సంఖ్యనుండి షష్టి(6) సంఖ్యవరకు, (క్రమంగా, వృద్దిచెందిన వర్ణాలతో ఉత్తరములు కూర్చబడుచున్నవి,

ముందు చెప్పేన “ద్విరూపలక్ష్య శ్లోకాలకు, చెప్పబోవుచున్న ఏకోత్తర లక్ష్య"

శ్లోకములకు _ ప్రత్యుత్తరములు, బైటనుండి, వెదకబడి, (గ్రహించినందున, ఇవి యన్నియు “బహిర్జాపులు” అని [గ్రహింపవలెను.

ఇక్కడ మరొకవిశేషము! అది “ఉత్తర ప్రశ్నచిత్రము, ఈ “ఉతర ప్రశ్నకు

లక్ష్యమైన శ్చోకమున, కంఠస్వరం తో చెప్పబడిన ప్రశ్నకు, (ప్రత్యుత్తర మైనట్టిది: ఆలక్ష్యశ్లోకంలోనే చెవ్ప(అడుగుబడిన్‌ మరొక ప్రత్యుత్తరమునకు ప్రశ్నగా కూడ కావలెను. ఎట్టు”

9/0)

తుల్యాల్ద వర్ణచ్యుతకములు

ధరణీ మండలేపన్మీన్‌ కా మాధుర్యం నవాతే భృశమ్‌”

అ(త్రోత్తరం యత్‌, వ్రళ్ళస్యాత్‌, ూలతీత్యుత్తరస్యతల్‌! _ ఉవ్చుద్బీకా. ప్రచ ఈ భూష్రపంచమున అత్యధిక _మాధుర్యమును వహించునది. వీది

ఇప్పుడీ ప్రశ్నకు. వ్రత్యుత్తరంగా చెప్పబడినది, తర్వాతి “మాలతీ అను

ప్రత్యుత్తరమునకు, ప్రశ్నగా కూడ కావలయును - అనగా భూమండలమున

అత్యంతమధురమైనది ఏది” అను ప్రశ్నకు, 'మృద్వీకో (= (దాక్ష అను

ఏకపదము సమాధానము (కాగా), ఇది మరల “మృద్వీ-కా” అని,

శెండుగా.... ఛేదింపబడి, శ్లోకాఉత్తరార్లమున సమాధానంగా వెప్పబడిన

“మాలతీ అను ప్రత్యుత్తరమునకు, ప్రశ్నగా కూడ అగుచున్నది. ఎట్టు?

_ వదవిభాగంతో రెండుగా భిన్నమైన “మృద్వీ-కా?”' లేక “కా మృద్వీ”

గామారి, మృదువు-మెత్తనిది లేక మంచిది-ఏది? అను ప్రశ్నగా కూడ

మారుచున్నది. అప్పుడు, దానికి 'మాలతి సమాధానమగుచున్నది. మాలతి

(జాజి మెత్తనిది, మంచివాసన గలది. కూడ అగుచున్నది. కనుక

ఇది ఉత్తర(ప్రశ్నచిత్రము' అగుచున్నది.

స్పష్టావగాహనకు ఉదాహరణాన్తరమును కూడ గమనింప (ప్రార్హన

జులై ర్రిరహితా శుష్క, నరనీ కీద్ధుశ్‌ భవేత్‌”

అ(తోత్తరం యజ్‌, (్రళ్ళః స్వాత్‌ (వని తే త్యుత్తరన్య లోల్‌/

ప్ర నీరులేక ఎండిన సరస్సు ఎట్టుండును-అని ప్రశ్నే దీనికి ఏకపదమైన “అబలాకా' (7 బలొకలు (కొంగలు). లేనిదై ఉండును) అనునది సమాధాము. మరల, ఇది శ్లోక-ఉత్తరార్హంలో ప్రత్యుత్తరమైన “వనితా'కు 'ప్రశ్నయగుటకు, పదచ్చేదంతో, రెండు పదాలుగా విడగొట్టుబడి “అబలా, కాఫ్‌ (= వురుషునికంకు కొంచెం తక్కువగా. బలం. కలది -వీది-అను వ్రశ్నగా మారుచున్నది ఇప్పుడు; ఇట్ట ప్రశ్నగా మారిన దీనికి *వనితా' (1 త్తీ/ అనునది సమాధానముగా సంగతమగుచున్నది,

12 అబలా= బలములేని స్రీ-అని అర్ధము చెప్పుట. కంక, పురుషుని దృష్ట్యా-అతని కంళు కొంచెం బలం తక్కువగలది-అని చెప్పుట సమంజసమని, అట్టు వ్యాఖ్యాతమైనదని మనవి, పెద్దలు “నఇూర్దాః షట్‌ (ప్రకీర్తితాః అన్నారు గదా”

శుల్యార్థ వర్ష చ్యుతకమ్‌ 7 తరంగిణీ నాధమయిీం ధత్తే కొ ఖలు మేఖలామ్‌” .

బ్రహేలికా వ్రవజ్బమ్‌

2 ఉత్పాదయతి కో భీతిం జనానాం నిజు దర్భనాత్‌ ౫ చ్యుతేంవీ వ్యర్ణే తుల్యార్థం వదం వాచ్వ మినోత్తరమ్‌/ చచిరాత్తాశ

ప్ర1ః తరంగములు (అలలు) గలది “తరంగిణీ (=నద్సి.. దీనికి నాధుడూన దీభర్త-సముద్రుడు. అట్టి సాగర రూపమగు ఒడ్డాణమును (మేఖలా) ఎవతె ధరించుచున్నది?-అని ప్రశ్న. అనగా సముద్రమనే మొలనూలుతో చుట్టుబడినదేది?

ఉ. *పృద్వీ(= భూమి) . చతురంభోధిపరీతధరావలయము --- ఇత్యాదికవి ('ప్రయోగములిక్కడ గమనార్హములు. 2. తనను చూచుటవలన, జనులకు భయమును గొల్పునది ఏది? ఉ. భుజంగః= పాము,

3. వీని ప్రత్యుత్తరములలో ఒక వర్షము *చ్యుతము'(తొలగింవబడినది) అయినను, అర్ధభేదము రాకుండ, తుర్యార్థము గల పదములను, సమాధానములుగ చెప్పవలెనని-చక్ర కవి ప్రశ్నలు. వీనిలో 1కి “పృద్వీ, 2కి “భుజంగళ్‌ అను పదాలు(చ్యుతవర్జాలు) ఉత్తరాలు. వస్తుతః, *“పృధిపీ శబ్దములోని *ధి' (= ధ్‌+ఇ) "పైనున్న “ఇ'కారం చ్యుతంకాగా

(తొలగింపగా), “పృద్వి' అయినది. అహ్టు 'భుజంగమః' అనే పదం నుండి 'మి

అనే అక్రగ్రాన్ని తొలగింపగా, “భుజంగ” అయినది. ఈ “వృధివీ - భుజంగమః'

అనే పదాలు అచ్యుతవర్జాలు (వర్షలోపంలేనివి.) “పృర్వీ-భుజంగళ అనే పదాలు మాత్రం చ్యుతవర్ధాలు. అనగా వీనిలో “ఇ+మి వర్దాలు చ్యుతాలుకాగొ, మిగిలిన వర్థాలన్నమాట. ఇట్లు వర్ణాలు చ్యుతాలైనా, కాకపోయినా, అర్హంమా(త్రం తుల్యము (సమానము-అగుటచే, వీనిని 'కుల్యార్థ వర్షచ్యుతకము*లందురు. సరె. ఇట్టివర్షచ్యుతకము” లే కాక్క మాత్రా, బిందు, విసర్శ వ్యంజన, స్టానాది చ్యుతక విశేషములింకను ఎన్నియో కలవు. అహ్హ, వానీని, తుల్యార్ధ మౌొత్రా, బిందు, విసర్ద వ్యంజనాది చిత్రాలను, దత్తాకరాది, చ్యుతదత్తాక్షర్రాది చిత్రభేదాలకు సంబంధించిన అనేక విశేషవిషయములను, మా మరియొక వరిశోధన [గ్రంధమగు, *చ్యుతదత్త చిత్ర చన్ల్రికోలో.. గాంచగలరు ఇక్కడ వ్రశ్నోత్తరరూపముననున్నవి కొన్ని మాత్రమే ఉదాహృతములైనవని మనవి. ఈ “ప్ర హేఠికలు ఆంగ్లంలో “606015 వలె, మిక్కిలి. విస్త ఎతొకత్తము గల్గియున్నవి. కొందరు కాన్నింటినే నిర్రేశించినను, భోజదేవాదులు అనేక భేదములను నిరూపింవ, తదితర ఆలంకారికులు “ప్రశ్నోత్తరాది చిత్రాలను వ్ర హేలికాంతర్గతం చేస, ఉదాహరించిరి. అందుచే, ఈ “ప్రహేరికా ప్రపజ్బ]' 92

తుల్యాల్ట వళ్టచ్యుతకములు మను పరిశోధన (గ్రంధమున, వానిని కూడ కొంతవరకు పెంచి చూవవలసి వచ్చినదని మనవి. మరికొన్ని మిశ్ర ప్రహేలికలు అనుర నుర నలేందైరువ్వాతే కా శిరోభి? తను రవీ శుచి వ్యన్తే కా తివిస్తార మతిం వదతి కమల యూని? సేవ్వతే కేన వువ్ఫమ్‌” మధుర మన్ఫణ మృజ్చీ కాభవే దుత్చలన్యగో వి౩-264 ప్రశ రాక్షస్టులచే, జివతలచే రాజులచే శిరస్సులందు వీది ధరింపబడుచున్నది* ఊఉ మాలికా పుష్పగుచ్చము, 2. తెల్లబట్టుపై వడిన చిన్నది కూడ, పెద్దదిగా పెరుగునది ఏది? ఉ. కాలిమా=నల్లని మచ్చాపెద్దదిగా కన్చడును. త బ్రహ్మా పోట్లు సందోధింపబడును? శ చేనిీ పూవు అనుభవింపబడుచున్నది” ఉ ఈ 3,4 ప్రశ్నలకు “కారినో (= కాఅలినాా సమాధానము. చే ఉక! జ (బబ్రహ్మదేవుడా! క. ఉ అలినా = తుమ్మెదచేత, 8. కలువకు సంబంధించి, తీయనిది, సూక్ష్మష్టానదె, క్ష్లోమలమైనది. ఏది” ఉ. నారికొా= నాళము, తూడు. మొదటి ప్రత్యుత్తరాలను 'త్రిప్పిచదువగా, తర్వాతివానికి (ప్రత్యుత్తరములగు చున్నవి. 1 మాలఠికాణ2 కాలిమా, 3,శ్త క+అలినాడా కొారినాణనొలికొో యత్నా దస్హావ్య కాగ్రావ్యోః లేఖ కై ర్మనీ మళ్లికా? భనాంధకారే నొశంకం మోదతే కేన బన్హకీ? వి ౩-25 ప్రశ వ్రాతగాండ్రచే, (ప్రయత్నించి, వెదక్‌ ఏలేఖని (కుంచు సాధింపదగినది” ఉ. నాలికేరజూ=కొబ్బరి. ఆకు ఈనెలతో తయారుచేసిన కుంచె (దీనిని పూర్వము వ్రాయుటకుపయోగించెడివారట) 2. చిమ్ము చీకటియందును, నిస్సందేహముగ, కులట ఎవనితో కులుకు చున్నది? =. ఉ. జారకేలినా*విటునితో ్రీడించాసంతసించుచున్నది. 'నాలికేరణా' విళలోమంగా *జారకేలినా' అగును. న!

గ్రహేలికా ప్రపజ్వుమ్‌ గో భూమ్యూది (వ్రదానేవు (ప్రాజ్జా కిం దక్షిణాం విద? కం (వేరయన్తి రాజును రవాస్యాని బుభుత్సవా?/ ప్ర. పండితులు గోదాన, భూదానాఆదులలో దేనిని *దక్షిణిగా గణింతురు

ఉ 'చామీకరం'= బంగారమును 2. శత్రు రహస్యాలను తెలిసికొనగోరిన రాజులు ఎవనిని ప్రరేపించి, పంప్పుదురు”

ఉ. చారమ్‌=గూఢచారిని.

వి 1. '*చా(మీకురంి నుండి, రెండు మధ్యాక్షర్రాలను తొలగింపగా, *“చారలీలభించినది.

2. “రాజానః చారచక్టుష్టళ, చారైః పశన్తిరాజానః ఇత్యాదిలోకోక్తులు “రాజులు గూఢచారుల ద్వారా, శత్రు రహస్యములను ఛేదించి, తెలుసుకానుచుండుటను తెల్చుచున్నవి”

గిరీశేన జిగీషుః కశ ప్రసహ్య నిరదవ్యాత?

ఆద్యవర్డోత్తరం వర్ణా, ద్వౌదత్వా త మ నూతకం౫

ప్రశ. జయమును గోరివచ్చిన ఎవడు బలవంతముగా, శివునిచే కాల్చబడెను? ఊఉ. మదనః= మన్మధుడు, 2, మొదటివర్షం తర్వాత, రెండక్షర్రాలను చేర్చి ఆ మన్మధుని గన్న తండ్రిని తెల్చుము న! జ ఈ (మ తర్వాత *'ధుసూ' అను 'రెండక్రర్రాలు చేర్చగా వచ్చిన) *“మధుసూదనః' (విష్ణువు) మన్మధునికనెను.

వి.పై “నో భూమ్యాది. ' ళ్లోకాప్రత్యుత్తరంలో మధ్యలోనున్న రెండక్ష రాలు తొలగింపబడగా, ఇక్కడ, మధ్యలో రెండక్షరాలు చేర్చబడుటచే ప్రత్యేక చిత్రమగుచున్నది.

కీ దృక్‌ తను ర్హూరతనోల భవభూతి రానా౨

కిం రూపకం? న కవయో విదధు ర్మధౌ కామ్‌”

సాద్టీ కియ త్త్వనితిగ కా కురుతే వారింకమ్‌

కొం వా న తిష్టతి? మవాత్‌ గవానం చ తీదృక్త్‌?

ఉ. మాలతీ-మూా-ధవమ్‌, 2 మాలతీ మాధవమ్‌, ౩, మౌాలతీమ్‌-ఆధవమ్‌ 4. మౌా+ాఅలతి+ఈమ్‌-ఆధవమ్‌.

రి

తుల్వార్ల వర్హచ్యుతకములు ప్రయ సుందరాంగి శరీరమెట్టుండును” ఉ. మాలతీ-మా-ధవమ్‌జుజివూవు యొక్క-కాంతిని- హేళన చేయుచుం డును 2. “భవభూతి' అను మహాకవి ఏరూపకమును రచించెను? ఉ. మాలతీమాధనమ్‌= మాలతి, మాధవుడు నాయికానాయకులుగాగల 'మాలతీమాధవమ్‌' అను సంస్కృతరూపకమును రచించెను 3. కవులు వసంతర్హువునందు వీ పూవును వర్షింపరు? ఉ. మాలతీమ్‌=జాజిపూవును, 4. పతివ్రత ఎంతకాలము వరకు జీవించును” ఉ. ఆ-ాధవమ్‌(1) = తన భర్త జీవించియున్నంతకాలము (వరకు), 5. విమ్షువును ఎవఠె ఏమి చేయును? ఉ. మా+అలతి= లక్ష్మి(విష్ణువును) అలరించును. 6. ఆ విష్ణువు ఎనరిని గురించి యుండును? ఊఉ. ఈమాలక్ష్మిని గురించి 7. గొప్ప అడవి ఎట్టుండును” ఉ. ఆ-ధవమ్‌-అంతట వ్యాపించిన “చండ వెట్టతో నిండారియుండును, వి. ()ఆ-ధవమ్‌-అనుచోట ఆ (ఆజ్‌) “మర్యాద, హద్దు'ను. తెల్పునని 'ఆజ్‌ మర్యాధాభివిధ్యో”- అనుసూత్రోక్తి పూర్వము భర్త చనిపోయినంతనే మరణించిన లేక చితిలో దూకిన భార్యను “పతివ్రతగా శాస్త్రజ్ఞులు పేర్కొనిరి, 2. ప్రత్యుత్తరమగు “మాలతీ మూధనం' అను పదము, మొదట రెండుసార్లు సమస్తముగాను, తర్వాత రెండుదూరులు భిన్న పదచ్చేదాలతో వ్యస్తముగాను, సమాధానమ్చై “ద్విస్సమస్తా- ద్విర్వ్యప విత్రమ్లుగా కూడనగుచున్నది. నంబుద్రిః కధ ముండడజన్వ్య” నిఖిల తింప్రార్ట్యతే? వాయనః క్రోవారంభకం ఉన్నతశ్చ భువికణ? కీంలోమ” మాపాణ్డుక్య్‌” కింధత్తే వననభూః? జనం వవాతి కూ? తేద్ధుక్‌ వున ర్యౌదతమ్‌ంి 'వేశన్తం తుఠరగో మనోవారవవుః" తేషూత్తరాణ్‌ గమాత్‌॥! చచి ౩29 వి మ ప్రత్యుత్తర పదానికి అర్ధం చెప్పు సమయమున, ఒకసారి దానికి ఆావృత్తి (మరలచెప (టు జరిగినచో, అది “ఏకొవృత్త' చిత్రమగునని చక్రకచి ఉవాచ. ఎట్లనగా మొదట కొన్ని ప్రశ్నలకు ఉత్తరంగా ప్రత్యుత్తరమైన! 05

(ధహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌

సమస్త పటాన్ని విభజించి, మరల, ఆ ప్రత్యుత్తర పదాన్ని అవృత్తం చేసి, వేరొక పదవిభాగంతో, మిగిలిన ప్రశ్నలకు, (క్రమంగా ఉత్తరాలను సంపహాదించినచా “ఏకావృత్తు మౌతుందని భావము ఎట్టు?

౮ శ్యోకంలోనున్న తొమ్మిది (ప్రశృలకు (వేశన్తంతురగో మనోహరవపుః" అనునది ప్రత్యుత్తరము. దీనిని, 'చేంంతంతుః, అగంమన,హరవప్పుజో అని ఆరుగా విభజించి, మొదటి ఆరు ప్రక్నలకును, పిమ్మట, దానిని మరొకసారి ఆ వృత్తంచేసి, *వేశన్తం, తురగ మనోహరవపుః' అను పదచ్చేదంతో మిగిలిన మూడు ప్రశ్నలకు సమాధానంగా చెప ఎకొనవలెను. ప్రశ, (గ్రుర్దునుండి పుట్టిన) షక్షినేమని సంబోధింతురు”

ఉ. వే ఓపక్షీ (విః= పక్షి, దాని సంబుడ్దె "వే? హరిః-'హరేవలె 2. అందరు అభ్యర్హించునది ఏది

ఉ. శమ్‌= శుభము, సంతోషము ౩. సాలెవానికి ఆరంభంలో అవసరమైనది ఏది)

ఉ. తంచుః= దారము, శృ భూమిలో ఎత్తెనదేది”

ఉ, అగణా పర్వతము ఈ స్టిరత్వము. లేక ఊగి (ఊడి పోవ్చునది ఏది?

ఉ. మనః= మనస్సు (ఇది మిక్కిలి చంచలము) €. అంతట తెల్లనెనది ఏటి

వుర్తు

ఉ. హరవప్పుః= ఈశ్వరుని శరీరము

ని. మొదటి పదచ్ళేదం నలన, ఈ ఆరు సమాధానాలు సరిపోగాా మిగిలిన మూడింటికి స్పై ప్రత్యుతరాన్ని మరొకసారి ఆవృత్తంచేసి, భిన్నపదచ్చేదంతో అర్హంచెప్పుకోనాలి ఎట్టనా7వ ప్రశ్న అరణ్యప్రదేశము చేనిని ధరించి ఉండును) ఉం వేశన్తంా గుంటలను, దావాగ్నిని ధరించి యుండును 8 వేగముగా సరు గెత్తునది ఏది? ఉ తురగః= గుజ్జము 9. యువతుల సమూహమెట్టుండును) ఉ మనోహరవప్ఫః= మనస్ఫునాకర్ణించు. దేహము గల్లియుండును

౮ తొంతా కట్ళొక్ష దగ్జానాం, వద వైద్యం త మౌషధటబ్‌? దృఢ మాలింగినం వధ్యం క్యాధ శ్రాధరచుమ్చునమ్‌! లిగ్ర

తుల్యార్ధ వర్హచ్యుతకములు

1 కాంతా కటాక్ష వీక్షణాలతో కాగి(లి బాధపడుచున్న వియోగీయగు రోగి,

దానికి తగిన మందు చెప మని, ఒక పండిత భిషక్కును పల్కరించినాడట ఆ

రసిక వైద్య పండితుడు-ఏముంది” 511016! అంటూ, ఆ ప్రియురాలినే గట్టిగా

కౌగిరించుకోవడం వధ్యమైనమందని, ఆమె పెదవిని ముద్దిడుకొని, అధరపానం

చేయడం దానికి '“అనుపాన్‌ మని చెప్పాడట! ఆమందుతో ఆ వియోగి ఒల్లు చల్లబడిందట వి ఈ రసిక సంభాషణ రమణీయోదర్కంగలది

నదాశయః కోక్‌మలః స్యాత్‌” వాణీ కస్ట కుటుమ్చినీ”

జ్‌తియః కోదండధారీ% కిం కిరాతాన్టితం వనమ్‌॥ చచిర-ర2

ప్ర. మంచి అభిప్రాయ సంస్కారములు గల్లి నిర్మలమైన వాడెవడు”

ఉ. కో5మలః= అమలః-కఈ)” అనునది ప్రశ్నగాక్క వానిని రెంటిని కలిసి ఒకే వదంగా స్వీకరించిన, కోమలః=ఇకపైనా మెత్తనివాడు మంచి మనస్స్ఫుకలవాడగును

2. సరస్వతి ఎవని భార్య?

ఉ. *వాణ్‌ా-కస్య”. రెంటిని కలిపిన, “వాణీకస్య'=వాక్కులు గలవానికిి లేక వాణి, కస్య= బ్రహ్మయొక్క-కుటుంబిని (భార్య) అనికూడ చెప్పవచ్చును

3. దండమును లేక 'సేననుదాల్చిన రాజెవరు”

ఉ. *క+దండధాం” రెండు. వదాలను కలిపిన '“కోదండధారీ= (కాగా)

ధనుస్సును ధరించినవాడే రాజు శ. కిరాతులతో గూడిన అడవి ఎట్టిది”

టం “కిం-కిరాతాన్వితం' "రెంటిని కలిపిన, కింకిరాతాన్వితం = చిలుక, కోయిల, అశోకవృక్తాదులతో గూడినదని సమాధానం

వి ఇట్లు (ప్రశ్నలోని రెండు పదాలను కలుపుట వలన (ప్రశ్నోత్తరములు

రెండును సమానముగ _ ఏకాకారము దాళ్చినందున, ఇది “వశ్నోత్తరసమము' కూడ అగుచున్నది.

శబ్దః వ్రభూగత ఇతి వ్రచురాభిధాయీా

కీద్బక్‌ -భవేత్‌ వదత శబ్రవి దో విచింత్యం

కీద్ధక్‌: -బ్బవాన్సతిమతే విదితాభియోగః

(ప్రాయః వుమాన్‌ భవతి? (నాస్తీకనర్గమధ్యః॥ వి 2-28

వి. పద్యంలోని రెండు ప్రశ్నలకు 'నాస్తికవర్లమధ్యళ్‌ సమాధానము

త్త

ప్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ సాధారణంగా, ప్రత్యుత్తరం క్యోక- ఆది-మధ్య-అన్తాలలో నుండవచ్చును. ఇక్కడ శోకం చివర ఉండుటవలన, ఇది 'అన్లోత్తరజాతి' కి కూడ చెందును. న! ప్రే శబ్దశా,స్త్రవేత్తలారా!.. “ప్రభూగతః అను శబ్దము, ఏమిచేస్తే ఆధిక్యాన్ని తెల్పుతుంది”

ఉ. నాస్తిక వర్ష మధ్యజన+అస్తిా-కవర్గమధ్యజాకవర్ష (కఖ(గుఘజు మధ్యయం దున్న 'గికారమును, నాస్తి= తీసివేసినచో, “ప్రభూ(గుతః*ి అనుపదము “ప్రభూతళ అయి=మిక్కిలి ఎక్కువ అనే అర్జాన్ని చెల్చ్పుతుంది

2. బృహస్పతి సిద్దాంతంలో గట్టి సంబంధంగల పురుషుని కూడ, పై సమాధానంతో సమన్వయించి చెప్పండి.

ఊఉ దీనికి కూడ పై *నొస్తికవర్గ మధ్యా" యే సమాధానం ఎట్లు?

నాస్తికసంఘ (వర్షు-మధ్యలో నుండువాడు. అనగా, నాస్తికుడగు 'చార్వాకుడు

బృహస్పతి శిష్యుల మధ్యలో నొకడుగానున్నాడని, పరంపరగా వస్తున్న వార్త. వి. నాస్తికుడూపరలోకం లేదనువాడు, వేదనిందకుడు, వేద (ప్రామాణ్యము నంగీకరింపని భౌతికవాదిా-- --, వేదమూరానుసారులగు రాక్షస్టులనొకప్పుడు బృహస్పతి వేదవిరోధులను చేయ, ఆ మతాన్ని (గ్రహించి, 'చార్వాకుడు" వ్యాప్తికి తెచ్చెనని విష్ణుపురాణగాధ. గాంజీవ వాంస్త్రేభువనే కతమ౭? (శుతా కా- నం జ్ఞా న్వురస్వ గరుడ ధ్వజకామినీ కాం ముగ్జా కురంగనయనా నురత న్పృవోయాం కాన్తం గీరా మధురయా కిము వక్తి” (నాజీ వి, పై4 ప్రశ్నలకు పద్యాంతమందున్న “నాజీ (నా+అచ్‌-ఈ) సమాధానం అంతేకాని *నాజీ-హిట్టర్‌' (ఒకప్పుడు జర్మనీనియన్తును తలంపరాదు ఎట్టు ప్రశ ముల్గోకములలో *గాండీవిమను ధనుస్సును ధరించిన వాడెవడు? ఉం నా=నరుడు, అర్జునుడు (నరానారాయణులుగా, అర్హునాకృృమ్ణులు-లో కప్రసిద్దులు). 2, స్వరములకు (అ-ఆ-ఇ-ఈ,..మొ ) పెట్టిన పేరేది. అచ్‌ =అచ్చు(ల్రుఅని స్వరములకు నామాంతరము, గ్ర త. గరుడపతాకం గల విష్ణువుయొక్క ప్రియురాలెవరు) ఉం ఈవచలక్ష్మి. 0

తుల్వార్ట వద్ధచ్యుతకములు ఉ. (అసమయమున) సంభోగము నపేక్షించుపతితో ముద్దరాలగు భార్య, ఏ తీయని పల్కు పల్కి, తప్పించుకొనును?

ఉ. నాజైన+అజీఅయ్యా! ఇప్పుడుకాదు-అను నిషేధ వచనమును సవినయముగ పల్కి తప్పించుకొనును.

యుద్దవీయః కో% దళతి కోవా ఖన్వ చ కో గుణం?

కా జలన్య చ నంబుద్రి తేషాం “నారదో ఉత్తర్‌!

ఉ నారదః, రదః, నాదః, నారీ

ప్ర. కలహప్రియుడెవడు? ఉ. నారదం= నారదుడు, 2. కొారుకునదేది?” ఉ. రదః=దంతము 3, ఆకాశ గుణమేది” ఉ. నాదః= శబ్దము (శబ్దగుణక మాకాశమ్‌) త, జలసంబోధన మేది”

ఉ. నారీ= ఓ జలంమా వి మొదట పూర్ణముగా సమాధానమై, తర్వాత ఆదిా-మధ్య-అన్త-వర్జాలు చ్యుతాలై ప్రత్యుత్తరాలైనందున, దీనిని *పూర్తచ్వుతక' మందురు

క వత్రీం కా స్పిరా* కార్భ నంబుద్రిః) క్రీ దృుశోర్చ ఈ2

ఈ సేవ్య క వతి థైన్బూ బీరనేన నముద్ధువః॥

ఉ వీరసేన సముద్భ వవవిః+రసా+ఇన+సముత్‌ -భవః

ప్ర పక్షి ఏది ఉం. నిజ షక్షి 2, స్టిరమైన దేది? ఉఊ రసా= భూమి, 3. సూర్యసంబోధనమేది? ఉ ఇన!= ఓ సూర్యుడా!, ఉ, బాలుడెట్టివాడు? ఉ. సముత్‌= సంతోషముతో గూడినవాడు. 0

'శ్రహేలికా ప్రవజ్వమ్‌ 5. సేవింపదగిన వాడెవడు? ఊఉ. భవణా ఈశ్వరుడు, 6. (భీముని కూతురగు-) దమయన్తి కి భర్తెవరు? ఉం *వీరసేనుని' కుమారుడగు. నలుడు. | వి. ఈ *“వీరసేన సముద్భవః అను సమాధానము, మొదట పదచ్చేదంతో క్రమంగా మొదటినుండి ప్రశ్నలకు (ప్రత్యుత్తరమగుచు, చివరి ప్రశ్నకు మొత్తంగొ స్రమాధానమగుట ప్రత్యేకత. కర్మజొతమలం కణ కే? విధాతుం ధరణీతలే” అనయోః కవిభి ర్వాచ్యం వశ్శయోరేక ముత్తరమ్‌/ భువిలో పుణ్యపాపకర్మలను చేయుటకు, ఈక-అలం౫=ఎవడు సమర్జ్హుడు? 'కే-అలం=ఎవరు. సమర్థులు. ఇందలి రెండు ప్రశ్నలకు కవి పండితులగు వారు ఒకే ప్రత్యుత్తరమును చెప్పి మెస్పింపవలయును. శ్చాకంలోని 'కః-కే'అనునవి “కింశబ్ద-పుంలింగ-ఏక-బహు-వచనరూపములు- “అలం ఉభయసాధారణమగు అవ్యయము. ఈ రెండు ప్రశ్నలకు *నరఃి అనునది ఒక్క'ే సమాధానము, ఎట్లు. మొదటి (కః)అనుదానికి 'నరః(=నరుడు)” అను అకారాన్త నరశబ్దము సమాధానము. రెండన *కే' అనుడానికి *నరః(=ానరులు) అను బుకారాన్త 'నృ' శబ్దముయొక్క ప్రధమావిభక్తి బహువచనము, నానరౌ 'నరఃి సమాధానము. వి. ఉభయాత్మకమగు 'నరి శబ్దము. మనుష్యవాచకమై, ఏకరూపముగానున్నది, 'క-కే' అని విడివిడిగా. వెప సటవలన, వచనములు మాత్రము భిన్నములు. ధృతరాష్ట్రస్య భార్యాయాః కా స్యాత్‌ పాణ్డుకుటుమ్చినీ? కృత పుణ్యచయః స్వర్గం పురుషః కిం విధాస్యతి?

1. ధృతర్యాష్త్రుని భార్యయగు గాంధారికి, పాండురాజు భార్య కుంతి ఏమగును” ఉ. యాతా=తోడికోడలు, 2, వుణ్యం చేసుకొన్న పురుషుడు స్వర్షమును ఏమి చేయగలడు? ఉ. యాతా=(స్వర్గమును గూర్చి) వెళ్లగలడు. వి. రెండు (ప్రశ్నలకు 'యాతా” ఒక్క"టీ సమాధానము. అయితే, మొదటి 'యాతా-యంతృ శబ్దం యొక్క (యాతా యాతరా యతర) పు.ప్రఏ.వచనంకాగా, రెండవ 'యౌొతా' 'యా-్రాపటే' ధాత్రువు యొక్క 'లుట్‌! ఏకవచన రూపము. 'యాతా' యాతారా యాతారః అని గ్రహింపవలెను. 100

సుబేదార్‌ తేష నాయిని రత్హావలి

పాలయతి కో ధరితీం కేన వునః పాల్పుతే ధరతీయమం

వక్తు మినోత్తర మేకం కమలభువ స్వాయు రేవ వర మవధిః

1. క-ధరిత్రీం-పాలయతి = ఎవడుూ-భూమిని-వరిపాలించుచున్నాడు?
2. కేనాఇయం-ధరిత్రీ-పాల్యతే = ఎవనిచే-ఈ-భూమి-పాలింపబడుచున్నది?

ఈ రెండు ప్రశ్నలకొకే సమాధానము నన్వేషించి ప్రత్యుత్తరం చెప్పుటకు (బ్రహ్మయొక్క ఆయుస్సు, అవధి-హద్దుగా నీయబడినది. అనగా, నీ రెండు (వ్రశ్నలకు ఎంతగా, ఎన్ని సంవత్సరాలు, ఆలోచించినా, ఉత్తరం చెప్పటం అంత కష్టమన్నమాట. వి. ఈ రెండు ప్రశ్నలకు “రాజో అనునది ఒక్కటియే సమాధానము. అయితే మొదటి ప్రశ్నకు ఉత్తరమైన *రాజా" (=రాజు) నకారాన్త “రాజన్‌” శబ్దము యొక్క. (ప్రధమా-ఏకవచనము. “రాజో రాజానౌా రాజానః కాగా రెండవ ఉత్రరమైన *రాజా' (=రాజుచేత)ు జకారాన్త “రాజ్‌ శబ్దముయొక్క తృతీయావిభక్తి ఏకవచనము. “రాజూ రాజభ్యామ్‌ రాజభిః మొదటిది సకర్మ ప్రయోగము కాగా, రెండవది "కర్మణి ప్రయోగి మని తెలివిడి. సుబేదార్‌ శేష నాయిని రత్నానళి

(క్రింది. శ్లోకం, పెన్షన్‌ సుబేదార్‌ మేజర్‌ శీ/కొండ శేషాచలనాయుడు సంకలనం చేసిన *“చిత్రప్రశ్నోత్తర రత్నావళి! (రాజమండ్రి, గౌతమీ [గ్రంధాలయంలో గుజరీప్రతి) నుండి గ్రహింపబడినది. "సైన్యంలో పనిచేయు నాయుడుగారి సంస్కృత భాషాభిమానానికి జోహారు అర్పిస్తూ, ఆ ప్రతిలో కొన్ని తప్పులున్నట్టున్నను, జీర్ణమైయున్నను, చిత్రముగ, చమత్కార జనకముగ నుండుటచే, అర్హ కల్పన చేస్తి పారక మహాశయుల కందింపబడుచున్నది.

విణాల నన్మణీ ఖలాయ నమోనన్తు తస్మై

విణా మృణాజిన భృతే (తిణినేతణాయ!

శ్లోకవయ మీశ్చర నమన్క్టృ్రతయే కథం స్యాత్‌”

అస్యోత్తరం కీ మవదన్న వీ కీద్ధళ స్యాత్‌ ౫

వి. ణాలాా-య = దీనిలోని రెండు *అికారములు చ్యుతంచేయగా, మిగిరిన, విలసన్మేఖలాయ = (ప్రకాశించు మొలనూలు గల్లినట్టియు, విణాఘృణా-తే = మరల దీనిలోని రెండు *ణికారములు తిసివేయగా మిగిలిన 'వి-(త్‌)ఆ + ఘృ-(జ్‌) ఆ+అజినభృతే' = మిగిలిన వానిని సంధింపగా వచ్చిన వ్యాఘాజినభృతే = పులిచర్మమును ధరించిన, త్రిణినేత్రణాయ = దీనినుండి కూడ రెండు 'ణిలు తొలగింపగా, త్రినేత్రాయ = ర మనమ అస్తు ముక్కంటియగు ఆాకివుని కొరకు, ( నమస్కారము) అగుగాక!

ఈ శ్లోకమునకు ఈశ్వరునకు నమస్మారమెట్లు చేయవలెను-అని ఒకని

క101

వ్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ ప్రశ్న. ఒకవేళ దీనికి సరిగా ప్రత్యుత్తరింపలేనివాడు ఎట్టివాడగు-నని మరొక ప్రశ్న. ఉత్తరం: “విషణ్మం* వి. 1. _ శ్ళోక పూర్వార్ధంలోని 1,2,3 సమస్త పదాలలో నున్న (3౫2=6 షట్‌ోణ కారములు వి-గతం చేయుటచే, “విషజ్మం' లబ్హమైనది. కనుక, ఇట్టి ప్రత్యుత్తరం చెప్పలేని వానిని, విషణ్టుడు (=దుఃథించువానిని గా చెప్పవలెనని భావము. అకు, వాషట్‌ ణం = ఆరుణికారములు విగతములు (తాలగింపుచేయబడినవని కూడ (గ్రహింపవలెను. 2. ణకారచ్యుతితో, తదర్భాంతర సమన్వయంతో నిది *చ్యుతచిత్రా'వకాశాన్ని కల్పించుకాన్నదన్నమాట. బుధః కీద్చ గ్ఞాచోబూతే” కోరోగీ% కళ్ళ నాస్తిక కీద్ఫ కం ద్రం నమన్యన్తి, కిం నూ(తం పాణీనే రద? ఉ. “అర్హవ దధాతు రప్రత్యయః (ప్రాతిపదికం"”-అని పాణిని సూత్రము. ప్ర. పండితుడెట్టి వాక్యమును పల్కును? ఉ. అర్హవత్‌ =సారకమెనదానిని పల్కును. రా 6 ఉదా 2, రోగి యనగా నెవడు? ఉ. అధాతుజాధాతు (ఎముకల) పవుష్టిలేనివాడు. 3. నాస్తికుడెవడు” ఉ. అప్రత్యయః-దేవ, వేద, పరలోకములందు ప్రమాణబుద్ది లేనివాజా త్త ఎట్లి చంద్రుని నమస్కరింతురు” ళు ఉ. ్రాతిపదికం వ్రతిపత్తు (పాడ్యమి) నాటి చంద్రనని. 5. ((వీనినన్నిటిని కలుపుకొని పొణిని సూత్రమును తెల్పుము, ఉ. అర్హవ దధాతు రప్రత్యయః ్రాతిపదికమ్‌=అర్రవత్‌, అధాత్తు అవ త్యయఃవ(ప్రాతిపదికమ్‌ - అనిపాణిని సూత్రము చిత్రాలంకారాలెంత రసపరిపంధులని మొత్తుకొన్నా, దానివైపు చేయి చని వారెవరూ కన్సడరు. ఉదా, మవహాకవికాళిదాసు.- మత్తధ? జొ వాయువశా ది(శీర్లై దే షా! ల్ల ప గ ముశైై వవ్చద్దద్దుజినీ రజాంని! దిభుః నీ బన్హః వరమార్థనుత్సా 1 వర్వావిలానీవ ననోదకాని॥ రఘు. 7-40. 102

సుబేదార్‌ శేష నాయిని రత్నావళి

స్వయంవరాన్నన్తరము. *అజుడు' అన్య రాజులతో జేయు యుద్దసందర్భము. అ సంకుల సమరమున గాలికి రెపరెపలాడుచు, తెరుచుకొన్న నోళ్లతో, 'పై పైకి పెరిగిన సైన్య రేణువులను (ధూళి కాలుష్యమునుపానం చేయుచున్నట్లున్న మత్స్యాకారద్వజములు, పర్యావరణ కొలుష్యమునొందిన నూతన జలములను పానము చేయుచున్న, సత్యమత్ప్స్యములా? అన్నట్టు ప్రకాశించినవి.

వి. మహాకవి ఉపమించినా, ఉత్పేంక్షించినా, అర్హ సమన్వయం అంత త్వరగా కానందున ఇదొక కూట _ ప్రహేలికా సదృ్భశంగా కన్నడటం లేదా! మరియు,

నర్జక్షితి బ్ధుతాం నాథ దృష్టా నర్వాంగనుందరీ?

రామా రమే వనాన్హున్మిన్‌ మయా విరహితా తయా? విడణతా

వి. అంతరాలాపాలలో అన్సరు (సమాధానం) శ్లోకంలోనే ఉంటుంది. దానిని కనుగొని వింగడించి, వికస్వరం చేయాఠి. కాని, ఆ ప్రత్యుత్తరాన్ని పరులచేగాక, చిత్రింగా ప్రతిధ్వనితోనిప్పించి, ప్రతిభను ్రకటించుకొన్నాడు మన కాళిదాస కవీంద్రుడు. వియుక్తుడు, కామియగు పురూరవుడు (కుమారవనంలో లతగామారిను (పేయసియగు ఊర్వశి నన్వేషించుచు, కన్పడిన ప్రతిదానిని ప్రర్నించుచు, త్రోవలో నెదురైన పర్వతము నిట్లు ప్రర్నించుచున్నాడు

ఓ పర్వతరాజనూ!' 'అస్మిన్‌ -వనా స్తామయావిరహితా-రామా,-త్వయా- దృష్టా” = ఈా- వనమధ్యమునానా యెడబాటు నొందిన -సుందరి ఉర్వసి

• నీచే చూడబడినదా! అన్న విక్రముని (ప్రశ్న, ఆ కొండగుహలో ప్రతిద్వనించి, మరల, ఆ విక్రముని ్రశ్నయే, కించిద్భిన్నంగా మారి, “సర్వరాజాధిరాజా! ఆస్మిన్‌ వనాన్తేత్వ్పయా-విరహితా-రామా-మయా-దృష్టా”= ఈ యడవిలో-నీ- వియోగము నొందినా రమణి-నాచే-చూడబడీనది అను (ప్రత్యుత్తరంగా మారి, ఆకామికి విన్నడినదట!

వి. 1 చళుర్ణపాద మధ్యస్థమగు విరహితా! పదము 'దేహలీదత్తదీప(గ డప మీది దివ్వె) న్యాయమున, ముందువెన్మలనున్న “'మయా-త్వయా'లతో సమన్వయించుటచే భ్రాంతిచెందుటు కవకాశము లభించినది. 2. మొత్తం మీద మహాకవి కాళిదాసు కూడ శబ్దచిత్ర వైచిత్రాన్ని వదలలేక

పోయాడు. 3. *కామార్తాహి ప్రకృతి కృపణాశ్చేతనా చేతనేషు' అని మేఘసన్దేశం లో

సమర్థించుకాన్నాడు కూడ.

ధ్వని ప్రతిష్టాపనాచార్య-ఆనన్హ వర్ధనుడు కూడ తన “దేవీశతకం' యొక్క 102 శ్లోకమును 'ప్రహేలికేయమ్‌' అని నిర్లేశించి, ఇట్లు దాహరించెను.

103

(ప్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ వోర్చ ధ్వాన్త నియన్హ్ర భాస్తురవవుః నస్వుర్వాసీనాం నర్వతో దుర్వారారి వర్మిక్షయం విదధతీ ధ్యాతైవ నిర్వాణ నూ దేవార్హే నిహితా భవేన భువన (తాతైక తానాత్మనా దేవి!త్చుం త్హ్యమివావరా జగతి కా? నత్కేసరీన్హ్రు స్టితి*

దే 702. వ పాలికేయమ్‌.

జేవీ నీతో సమానమైనది ముల్టోకములందెక్కడ ఉన్నది? లేదని

భొవం. హృదయస్థమగు అంధకారమును పోగొట్టు, కాంతిమంతమగు శరీరము

గలి స్వర్గనివాసులగు దేవతలకు సర్వత్ర _అజేయ-శత్రుశమనం జేయునట్టి,

తలంచినంతనే మోక్షప్రదాత్రివియు నైను నీవు, సర్వదా లోక్తత్రయ రక్షాదక్టుడగు పరమశివునిచే, శోభనసింహరాజమున నధిష్పింపజేయబడితివి.

3 ఇక్క, “నీవంటి మరొకదేవి లోకమున నెవరున్నారుి అని ప్రశ్న రాగా, 'సత్కేసరీనుస్టితి? (ప్రత్యుత్తరము. ఎట్లనగా - నీతో సమానురాలు ఎవరు? అను ప్రశ్నకు, “భగవన్నృ సింహావతార మూర్తియే" అని గూఢంగా, సమాధానం చెస్పుటవలన, ఇదొక “ప్రహేలికో యగునని ధ్వన్యాచార్య ఉవాచ, సర్వత్ర వ్యాఖ్యానం మాత్రం సమానమే మరియు, “దేహర్డే నిహితా (క్రుభవేని అనుచోట, అకార వ్రశ్తేష (5)

చేయబడినచో, అర్ధ్‌మిట్టు చెప్పవలెను, అభవేన = సంసార రహితుడగు అజానిచేత, భగవంతుడగు విష్ణువుచేత్త దేపాళ్లే = శరీరోపరి భాగమున్య నిహితొ = ఉంచబడితివి-అను స్తుత్రి విశేషమును కూడ. చెప్పవచ్చును. ప్రహేరికేయమ్‌ = ఇదొక విధమైన ప్రహేఠిక - అనియు, ధ్వనికారుడు తనకు పూర్వమున్న ('ప్రహేఠికల కంటె విశిష్టముగ్గా చూపించెను.

వీకాదళ్వా మువోర్యాన్ర, కర్తవ్యం భోజన ద్వయమ్‌!

రాత్రా జాగరణందచైవ, దివాచ నారిక్తీర్షనమ్‌!

“ఏకాదశొపుణ్యతిధి, ఆనాడెనా. *“ఉపవాసం' చేస్తి ఆరోగ్యభాగ్యాన్ని పొందగలరన్న ఉద్దేశంతో, శాస్త్రకారులు “తిపవాసవిధిని చెప్పగా, అనాడు రెండుసార్లు భోజనమా? ఏనుగ వితర్శం? కుతర్కం-అని విచారింపరాదు. పదచ్చేదం సరిగా చేసి పరిత్చష్థి నాందాలి. ఎట్టు?

(భో జనదయం='అనగా. రెండు లేక్ర రెండుసార్లు భోజనమని అర్హంగాదు. దానిని *“భో!జన! ద్వయరి గా విడదీసి, భోజన!=ఓ' నరుడా? ఏకాదశినాడు, అహోరా(త్రేపగలే కాక రాత్రియందు, ద్వయం-కర్షవ్యం= రెండింటిని-చేయవలెను. అవి ఏవనగ 1. రాత్రి జాగరబ్షన్సు, "2. పగటిపూట _ విష్ణునామస్తోత్రము

104

సుటేదార్‌ శేవ నాయిని రత్డానళి జపింపవలెను. ఇట్లు పదవిభాగము తెలియనివారు, విరుద్దముగ భావించి, బాధపడుదురు.

ప్రశ్న, ఉత్తరం, రెండూ, అధిన్నాలుగా (చేడాలేకుండు) ఉన్న (ప్రత్యుత్తరాన్ని చెప్పినచో. *చిత్రోత్తరాలంకార' మన్నాడు అప్పయ్య దీక్షితులు. ఉదా: ప్రశ, కేదార పోషణరతాః? కే ఖభేటా?? కిం చలం” వయః!

దారా-పోషణ-రతాః-కేగి == భార్యను - ఫోషించుట యందు -

ఆస్తక్తిగలవారు - ఎవరు? అని ప్రశ్న.

ఊఉ. కేదారాపోషణ-రతాః = (పదచ్చేదభేదంతో) పొలాలలో సేద్యం-చే

యుట యందాస్తక్తి కలవారు. ఇక్కడ, వప్రశ్నయే భిన్న పదచ్చేదంతో, (ప్రత్యుత్తరమగుటచే, ప్రశ్నోత్తరములు రెండును అభిన్నాలుగనున్నవి. 2. ఖేటాః-కే = అకాశమున సంచరించునవి-ఏవి” 38. కిం-చలం = చంచలమైనది ఏది? అని మరల రెండు ప్రశ్నలు రాగా,

ఈ రెండింటికి

ఉ. వయః = వక్ట్యలు, వయస్సు; యౌవనము స్టిరముగానుండదని భావము.

ఈ *వయఃజీ అనునది 'రెండవ(ప్రశ్నకు (ప్రత్యుత్తరమైనపుడు, *వివీ *'వయఃో(ప కులు) అని, ఇకారాంత “విశబ్ద ప్ర.వి.ఏ.వచనము, 3వ దానికి సమాధానమైనపుడు “వయః. వయసీ వయాంసి అనగా, సకారాంత *నయ' శృబ్దముయొక్క (ప్రవి.ఏకవచనమని తెలియవలెను.

“అలంకార మణిహార" కర్తలగు శ్రీకృష్ణ బ్రహ్మపరకాలస్వామిగారు ఒక ఉద్దండ కవి పండితులు, వారు దీక్తితులను మించి, ఉదాహరణాన్తరాల నిచ్చిరి. కాని, విస్తరభీతిచే విడుచుచున్నామని మనవి,

కేశవం వతితం దృష్తా? బోణో వార్ల ముపాగతః

రుద్తన్లి కౌరనా న్స ర్హే వనోకశవ/ కథంగతః?

(రణభూమిలో) పడిపోయిన కృష్ణుని ('కేశవుని చూచి, ద్రోణుడెంతో సంతసించెను? అయ్యో! కేశవా? ఎట్టా పడిపోయావయ్యా! అని, దుర్యోధనాది కౌరవులందరు ఏడ్వటం మొదలు పెట్టారట!

వి. ఏమిటీ చిత్రం! ఆశ్చర్యంగాలేదూ?”. .. పదాలను పదిలంగా ఛేదించి, నానార్జాలతో అన్వయం _ కుదుర్చుకోవాలి. ఎట్టు?

కే-శవం-పతితం-దృష్ట్వా = నీటిలో - పీనుగ(శవం)-పడుటను-చూచి(న), ద్రోజఃాహర్షం-ఉపాగతః = కాకా. సంతోషమును-చెందెను. హా!-కే-శవ'-

కే05

ప్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌

కధం-గతః= అయ్యో! నీటిలోని-పీనుగా!-ఎలా పడినావో గదా? అని, సర్వే-కౌరవాః = అన్ని-నక్కలు, రుదన్తి=ఏడ్భుచున్నవి. కం=నీరు. *మారుతే వేధసిబ్రద్నే పుంసి-క; కం శిరోమ్చునోః అ.కో.3-160. గాలిని బ్రహ్మను, సూర్యుని, ఆత్మను తెల్చునపుడు, *కి శబ్దము ఈ గా పుంలింగమున, శిరస్సు(తల)ను, నీటిని తెలుపునపుడు “కం గా నపుంసకలింగమున నుండును. 'ద్రోణకాకస్తు కాకోలః-' అవ్లో.3-237. *'ద్రోణ, కాక, కాకోలి శబ్దాలు 'కాకికి పర్యాయపదాలని, అమరకోశ ఉవాచ. ఇట్టు, పదచ్చేదం, నానార్ధజ్ఞానం తోగాని, ఈ పద్యార్ధం సులభావగాహం కాదు.

ఇట్టీదే రామాయణ సంబద్ద శ్యోక మొకటేిః-

వాతో నాినూమతా రామః నీతా వార్ల ముపాగతా/

రుదన్తి ర్మాక్షసా న్ఫృర్వే వోవో రామో వాతోవాతళీ

హనుమంతునిచే శ్రీరాముడు. చంపబడగా, సీతాదేవి సంతసించినది. అయ్యయ్యో! రాముడు చంపబడినాడా? అని రాక్షసులందరూ ఏడుస్తున్నారు.

• ఏమిటీ వైపరీత్యం! పోగాలపు బుద్ది” అని విచారిస్తే లాభంలేదు. దీని రహస్యం

1. “హనూమతారామః 2. *'హారామఃళ్‌ లలో నున్నది. వానిని ఛేదించాలరి. ఓ 'హనూమతారామఃీ= హనూమతాకపరాను=హనూమతా+ ఆరామః, 2. హారామః=హాకపరామః=హా+ఆరామః అని చేదింప, 1. హనుమంతునిచే (లంకలోని) ఉద్యానవనము-దగ్రమై నాశనం చేయబడినది. 2. అయ్యో! ఆ రామః (ఉద్యానవనం) నాశనమైపోయింది గదా! అని రాక్షసులు విచారించారు. ఇట్టు మధ్యలో అకారప్రశ్తేషల _ (33తో విభజించుకొనుట వలన, ఈ (గ్రంధగ్రంధి విడదీయబడింది

ఉవరి గతం హి నవ్జం నృాత్తా కరతో దదాసీ రన్తుం మే/

ధన్యః నరోజయుగలం త్వక్షా?స్రనయుగ మధా న్ఫృళత్‌ కృష్ణ*

సందర్భము: శ్రీకృష్ణుడు రాధతో నిట్టు చెప్పుచున్నాడు.

ఓ రాధా! నీతో, సవర్షం-ఉపరిగతం-సరోజయుగలం-కరతః-హృత్వా- రంతుం-మే-దదాసి = సమాన _ రుచిగల- పైనున్నా-పద్మాలజంటను-చేతితో- లాగి- క్రీడించుటకు-నాకు-ఇచ్చుచున్నావు. అధ = తర్వాత అహ్హ 'స వర్ణం-హృత్వా = సరోజయుగలంలోనున్న *సి అను అక్రగ్రాన్నిా-చ్యుతం చేసి (తగ్గించి, దానికి ముందు 'ఉఊ'పరిగతం = *ఉ' అనే అక్షగ్రాన్ని దత్తంచేయగా, వచ్చిన 'ఉఊ రోజయుగలం=స్తన _ ద్వంద్వము-కాగా, దానిని, కక్రీడిప్క, నా

186

సుబోదార్‌ శేష నాయిని రత్తావళి

కొసగుచున్నావని భావించిన కృష్ణుడు, (చేతిలోనున్న _ రెండు పద్మాలను పరిత్యజించి) ఆమె స్తనద్వంద్వమును స్పృశించి, ధన్యుడయ్యెనట!

వి. 'సరోజయుగలం' లోని, *'సీను చ్యుతం చేసి, తత్‌ స్థానమున, “ఊ'ను దత్తం చేసిన ఉరోజయుగలమ్చై అన్యార్థంకూడ అప్రతిహతంగా సరిపడుచున్నందున, ఇది 'చ్యుతదత్తాక్షరా' అను ్రపేఠికా భేదంగా కూడ, అగుచున్నది.

తైలోక్సే నోవమైతస్యాః నఖే! కేమితి భాష సే”

అనన్తరా సాంనాది ర్వా న తృతీయేతి మే మతిః

సం, కాముకుడొకడు, తన (ప్రేయసితో పోల్చదగినవాడు, ఇలలో, కలలో కూడ. లేడని, గొప్పగా గప్పాలు కొట్టుకొనుచుండ, వినుచున్న మిత్రుడు అతనితో నిట్లనెను.

సఖే! = మిత్రమా తైలో క్యే-ఏతస్యాః-ఉపమా-న-ఇతి-కింాభాష సే ముల్లోకములలో-ఈ నీ ప్రేయురాలికి-సాటియ్డైనది- లేదు-అని-ఏల-గొప్పలు చెప్పుకొని, డప్పులు వాయించుకొనుచున్నావు? వీలయనగా-సా=ఆ నీప్రియురాలు, 1.అనంతరా, లేక, 2.అనాదిః-వా=అనన్తరు రాలైన కావచ్చును. లేక, అనాదియ్డైనది కూడ కావచ్చును. కనుక, నీ రెంటిలో నేదియైన కావచ్చును. కొన, ఇక తృతీయా- నాఇతి-నే-మతిః:=మూడవది మూ(త్రం-లేదు-అని-నాబుడ్ది దృఢ నిశ్చయముతో నున్నది.

వివరణ: ఈ శ్లోకంలోని “అనంతరొ, అనాది అను విశేషణాలు సాభిప్రాయాలు, సచమత్కారాలు, అంతర్నూఢరసోదంచితాలు కూడ. వాని నొకసారి తిలకించి, పులకించండి.

మిత్రమా! నీవు చెప్పిన “ఉపమా'పదంలోనే, రెండు పోలికలున్నాయి. ఎట్లనగా-ఆ *“ఉపమౌ'పదం, అనన్తరాన= అంతరా=మధ్య(అంతరా)వర్షమగు “వ్ల లేనిదైనచో, “ఉ(ప)మా'='ఉమా'(=పార్వతి)గా, మిగిలి ఆ “ఉమ” నీ ప్రియురాలికి సాటియ్డైనది కావచ్చును. లేక, అనాదిజ=న-ఆదిజ'ఉపమౌ" పదంలోని ఆదివర్ణాలు రెంటిని (ఉపిను) తీసివేసినను, లేక ముందు చెప్పిన “ఉమా'పదంలోని ఆదివర్షనుగు “ఉను తీసువేసినను, 'మా”(=లక్ష్మి) మిగులగా, ఆమెతోనైనా, సాధర్మ్యం పొందవచ్చును. ఇక్క వీరిద్దరు కొక, పోల్చదగిన మూడవవారు లేరను చమత్కారమెంతో చేతోమోదాన్ని కల్గిస్తుంది. శ్లో యన్నామ్నః ప్రభమ్మాక్షరం విజయతే భాన్కౌ ద్వితీయ్యాక్షరం

నిత్వం వృత్యతి నత్కవీంద్రవదన్తే భూత్వాం త్యవ్ష్థ ద్రయమ్‌!

107

! ధ్రహిలికా ప్రపజ్దుమ్‌ రామో రావణ మాజతూన నమరే, శంభోళ్ళిర శ్చాలినః సా నర్వాక్షర మాలినీ భవతు మే భాగ్యాయ “భాగీ రథీ* ఉ భాగీరథి = భా-గీ-రధీ = భాగీరథీ. ప్ర1, ఏ నామం యొక్క, ఆది-అక్షరం “సూర్య' నామంలో ఇమిడి ఉంటుంది? ఉ. 'భాగీరధీ' నామంలోని ఆద్యక్షరం “భా (=కాన్తిి, భానుః (=సూర్యుడు)లో ప్రధమాౌక్షర్రముగా నున్నది. 2. 'రెండన అక్షరం మహాకవుల నోళ్లలో నాట్యమాడుతుంది? ఏది? ఊ. గీ(9) (=వాక్కు,వాణి) మహాకవుల నోళ్లలో రాణిస్తూ ఉంటుంది. 3 ఇక్క ఆ పదంలో మిగిలిన చివరి రెండక్షరాలకు “రాముడు యుద్దంలో రావణుని చంపెను అను అర్ధం రావాలి. అది ఏది? ఊఉ. రధీ(=రధము నెక్కినవాడ్లై రాముడు రావణుని చంపెను. వి. రామ రావణ యుద్ధ్దసమయమున, రావణుడు రధమునెక్కి, రాముడు భూమి పైనుండి, బాణాలు విడుచుట భావ్యంకాదని, ఇంద్రుడు రామునికై రథమును సంప, రాముడు రధికుడైై రావణుని చంపెనని యొక పూర్వగాధ. 4 అట్టి సర్వాక్షగ్షములను గలుపగా వచ్చిన *“భా-గీ-రధి (గంగాదేవి) శివుని శిరస్సు నెక్కినదై నాకు (మీకును) అదృష్టము నందజేయుగాక! అని, కవి యొక్క ఆకాంక్ష వి. 'భాగీరధీ అను, ఈ ప్రత్యుత్తరం శ్యోకంలో ఉన్నందున 'అంతరాలాప'మగును. ళ్లోకో మాద్యతి మకరందైైై తనయం క నునూత జనకరాజతనయా! కథయ లృృష్ణవలో నస్యం వక్టం కీ మచీకర న్త మవ! ఉ. అలీలవమ్‌ = 1 అరీ+2 లనమ్‌=3౩ అలీలవమ్‌. ప్ర 1. తేనెలు త్రాగి మదించునదేది? ఉ. అరీ=తుమ్మెద. 2. జూనకి ఏకుమారుని కనెను? ఉ. లవమ్‌ (=లవుడను పేరుగలవానిని) త. కర్ణకా! పండిన 'పైరునేమి చేయుదువో చెవ ము. ఉ. అలీలవమ్‌=కోయుదును. వి.ఇది లూజ్‌-భేదనే అను ధాతువు యొక్క రూపము, 108

సుబేదార్‌ శేష నాయిని రత్నావళి ట్లో నజయతి చిత చరిత్రో యన్యమి వరచరణ వువ్కర కరేణుణ మపొవీం బుష్కిసీంనాన్య ప్రాజీజన దవీ వృుషోదయే పాతుణీ శోకంలోని పదాలు, అస్తానపతితాలె, ఎవని యొక్క పొదపద్మాలు.... బుషి(శ్రేష్టుని యొక్క గేదెను. కనెను? .... అను విరుద్దార్ధాన్ని తెల్పుచు, “స్టానచ్యుతక' చిత్రప్ర హేలికను గుర్తుకు తెచ్చుచున్నవి. కాని, వాస్తవికార్హమేమనగా-యస్య=వ శ్రీరాముని యొక్క, వరాచరణ పుష్కరకా- రేణుజా(శ్రేష్ట- పాద పద్మముల యొక్క-ధూళి, వృషోదయే "పాతుః- వుణ్యవృద్దికా-కారణమై బుషిసింహస్య-మహిషీంా మునిశ్రేష్ణుడగు గౌతముని భార్యయగు అహల్యను ప్ర+అజీజనత్‌ =వూర్వరూపమునకు తెచ్చెనో, సా జయతి = అట్టి రామచంద్రుడు, సర్వోత్కృష్టుడై యున్నాడు-అని చెష కొనిన, కష్టము తగ్గును. ఈ న్లో త్యస్త్తం న ఖలు కర్తవ్యం-ఇతి వత్రా నియోజిలోో త దేవన శస్త్రం కృతవాన్‌: -వీతు రాజ్ఞా న లంఘతొ! సం, తండ్రి యొక వుత్రునితో, కుమార! శస్త్రము (=పనిముట్టు లేక ఆయుధము)ను ఉపయోగింపవద్దురా! - అని ఆజ్జాపించెనటో కొని ఆ కొడుకు, తండ్రియాజ్ల నతి'క్రమింపక్క, ఆ శస్త్రమునే ఉపయోగించెనటీ ఎట్టు ఉ. ఇక్కడ, *నాఖలు' సదాలు రెండూ అవ్యయాలు, నిషేధార్హమును, కదా! -- అను అక్హమును చెప్పగలవు కాని, ఈ పదములను, ఆ అర్ధంలో ఉపయోగింపక, “నఖలు' వదాన్ని ఒకేపదంగా (గ్రహించి, “నఖాన్‌లునాతి ఇతానఖలు' (=గోళ్లను ఛేదించుట్ర) అను అర్ధం చెప సకొన్నచో, గోళ్లను కత్తిరించు పనిముట్టును. చేసి, ఉపయోగించుకొనెను - అను చమత్కారార్హంతో, కొడుకు, తండ్రియాజ్ఞను పాఠించినవాడగు చున్నాడు, శ్లో రాజన్‌! కమలవత్రాక్ష త త్తే భవతు చ్నొక్షయమ్‌ ఆసొదయతి య్యదూవం కరేణుః కరణై రానా! కమల పత్రాక్ష! రాజన్‌ = కమల లోచనుడవగురాజా! కరేణుః = “కరేణుః అను శబ్దము (నుండి) కరతైఃశవినా = హల్మాత్రములగు 'క-రాణి అను వర్ధాలను తీసివేయగా, యత్‌ -రూపం-ఆసాదయతి = ఏ-ఆకారమును-పొందుచున్నదో, తత్‌ -తే-అక్షయం-భవతు-చ=అది (దాని అర్హము) నీకు - సమృద్దిగా - సంభవించునుగాకీ -- అని ఆశీర్వచనము. అది ఎట్లనగా- 109

ప్రహేలికా బ్రవజ్బుమ్‌

రామో రావణ మాజమాన నమరేే శంభోళ్ళార శ్చాలినా

సా నర్వాక్షర మాలినీ భవతు మే భాగ్యాయ “భాగీ రధీ*

ఉ. భాగీరథీ = భా-గి-రధీ = భాగీరది.

ప్ర ఏ నామం యొక్క, ఆది-లక్షరం 'సూర్య' నామంలో ఇమిడి ఉంటుంది? ఉ. 'భాగీరధి నామంలోని ఆద్యక్షరం *భా' (=కాన్సి, భానుః (=సూర్యుడులో ప్రధమాక్షర్రముగా నున్నది, 2. రెండవ అక్షరం మహాకవుల నోళ్లలో నాట్యమౌాడుతుంది? ఏది”

ఊ 'గీ(0 (=వాక్కువాణి) మహాకవ్ఫల నోళ్లలో రాణిస్తూ ఉంటుంది. త ఇక్క ఆ పదంలో మిగిలిన, చివరి రెండక్షర్రాలకు రాముడు యుద్ధంలో

రావణుని చంపెను అను అర్ధం రావాలి, అది ఏది?

ఉ. రధీి(=రధము నెక్కినవాడ్డై రాముడు రావణుని చంపెను.

వ. రామ రావణ యుద్ధసమయమున, రావణుడు రధమునెక్కి, రాముడు భూమి పైనుండి, బాణాలు విడుచుట భావ్యంకాదని, ఇంద్రుడు రామునికె రధమును పంప, రాముడు రధికుడ్నై రావణుని చంపెనని యొక పూర్వగాధ, 4 అట్టి సర్వాకములను గలుపగా వచ్చిన *భా-గీ-రధి! (గంగాదేవి) శివుని

శిరస్సు నెక్కినదైై నాకు (మీకును) అదృష్టము నందజేయుగాక్ష! అని, కవి

యొక్క ఆకాంక్ష

వి. “భాగీరధీ అను, ఈ ప్రత్యుత్తరం శ్ఞోకంలో ఉన్నందున “అంతరాలాపిమగును. శ్లో కో మాద్యతి మకరందైణ తనయం క మనూత ఉజనకరాజతనయా

కథయ కృష్ళవలీ నస్యం వక్తుం కీ మచీక్రర స్త స్‌ మనీ!

ఉ. అరీలవమ్‌ = 1 అర్రీశ లవమ్‌=3 అర్రీలవమ్‌, ప్ర 1. తేనెలు త్రాగి మదించునదేది?

ఉ, అరీ=తుమ్మెద,

2. జానకి ఏకుమూరుని కనెను” ఉ. లవమ్‌ (=లవుడను 'పేరుగలవానిని) ప "వె న
3. కర్షకా! పండిన పైరునేమి చేయుదువో చెప్పుము = అరీలవమ్‌=కో ం న్‌ ఊఉ అ లవమ్‌ యుదును. విఇది లూజక్‌ -ఛ్చేద్రనే అను ధాతువు యొక్క రూపము. 108

సుబేదార్‌ శేష నాయిని రత్హావళి శ్లో నజయతి చిత్ర చరితో యన్వపొ వరచరణ వువ్కర కరేణుళ మపొష్షం బువ్నీసీంవాన్వ (పొజీజన ద్‌వీ వృుషోదయే వాత్తుణ శోకంలోని పదాలు, అస్తానపతితాలె, ఎవని యొక్క పాదపద్మాలు.... సో శై రః శ్ర బుషి(శ్రేష్టని యొక్క గేదెను కనెను”. _.. అను విరుద్దార్దాన్ని తెల్పుచు, “స్టానచ్యుతకి చిత్రప్రహేలికను. గుర్తుకు తెచ్చుచున్నవి. కాని, వాస్తవికార్హమేనమునగా-యస్య౫ఏ శ్రీరాముని యొక్క, వరాచరణ సుష్కరక-రేణుజా(శ్రేష్ట- పాద పద్మముల యొక్కా-ధూళి, వృషోదయే హేతుః వుణ్యవృద్దికి-కారణ మై, బుషిసింహాస్య-మహిషీంా ముని శ్రేష్టుడగు గౌతముని భార్యయగు అహల్యను, (ప+అజీజనత్‌ =పూర్వరూపమునకు తెచ్చెనో, స- జయతి = అట్టి రొమచంద్రుడు, సర్వోత్కృష్టుడై యున్నాడు-అని చెప్పుకొనిన, కష్టము తగ్గును క! అ ఎ, లీ తత, శ్లో శస్త్రం న ఖలు కర్షవ్వం-ఇతి నీత్రా నియోజిత త దేవ శస్త్రం కృతవాన్‌. -వీతు రాజ్ఞా న లంమతా! సం తండ్రి యొక పుత్రునితో, కుమార! శృస్త్రము (=పనిముట్టు. లేక ఆయుధము)ను ఉపయోగింపనవద్దురో - అని ఆజ్ఞాపించెనట! కొని ఆ కొడుకు, తం(డ్రియాజ్ల నతిక్రమింపక, ఆ శస్త్రమునే ఉపయోగించెనటీ ఎట్లు ఉ ఇక్కడ, *నాఖలు. పదాలు రెండూ అవ్యయాలు, నిషేధార్హమును, అరంలో ఉపయోగింపక, *నఖలు పదాన్ని ఒకేపదంగా (గ్రహించి, *నఖాన్‌ లునాతి ఇతానఖలు (=గోళ్లను ఛేదించుట) అను అర్ధం చెష కొన్నచో, గోళ్లను కత్తిరించు వనిముట్టును. చేసి, ఉపయోగించుకొనెను అను చమత్కారార్హంతో, కొడుకు, తం(డ్రియాజ్ఞను పాలించినవాడగు చున్నాడు శ్లో రాజన్‌! కమలవత్రాక్ష త త్తే భవతు చాక్షయమ్‌ య ఆసాదయతి యదూవం కరేణుః కరజై ర్హినా! కమల పత్రాక్ష రాజన్‌ = కమల లోచనుడవగురాజా!' కరేణుః = 'కరేణుః అను శబ్దము (నుండి) కరల్టైః+వినా = హల్మాత్రములగు 'క-ర-ణీ అను వర్జాలను తీసివేయగా, యత్‌-రూపం-ఆసాదయతి = ఏ-ఆకారమును-పొందుచున్నదో, తత్‌ -తే-అక్షయం-భవతు-చ=అది (దాని అర్ధము) నీకు - సమృద్దిగా - సంభవించునుగాక' - అని ఆశీర్చచనము. అది ఎట్టనగా- 109

ప్రహేలికా ప్రపళ్యమ్‌ “కరేణుళా- అను శబ్దమును విడదీసిన, దానితో *క్‌-అ, ర్‌-ఏ, ణ్‌-ఉ-ః' ర! అను ఏడు(7) అక్షగ్రముల నుండి, హల్మాత్రములగు "క్‌-ర్‌-ణ్‌' అను మూడు హల్టులను (కరబైః-వినా) తీసివేసినచో, ఇక “అ+ఏ+ఉ- అను నాలుగక్షర్రాలు మిగులుచున్నవి. "వానిని (క్రమంగా సంధించి, కలిపిన *“ఐ=ఆయ్‌+ఉ-8'= ఆయుః (ఆయుస్సు) అనురూషము. సిద్ధించును, అట్టు, ఆయుస్సు నీకు నమృద్దిగ సంభవించును. గాక! “దీర్చాయుష్మాన్‌ భవి అని ఆగీర్వదించినట్టుగును. శ్లో పాదా ధూవయ మే వల్నీ-స్వయం భర్తా నియోదితా॥ లో న తయా భూవతౌ పొదౌ - భర్తు రాజ్ఞా న లంఘితా! ప్రియా! నా పాదములకు సాంబ్రాణిపాగ పట్టుము - అని, భర్తచే స్వయంగా ఆదేశింపబడినను, ఆమెచే, అతనికాళ్లకు ధూపము. (పాగ వేయబడలేదు. అయినా, ఆమె భర్తయొక్క అజ్జను మూత్రం ధిక్కరించలేదట! ఎట్టు? - ఇక్కడ *“నాతయా' అనునవి రెండుపదాలను కానుటచే, విపరీతార్థము వచ్చినది. అట్టుకాక్క ఒకటుపదమెనచో, *నతయా” = తలవంచుకొన్న (ప్రియురాలిచే ళా మా పాదములు ధూపితములయ్యెను) అను అర్దం చెప కొన్న సరిపోవును. స్ట్‌ ఉన్న వు కతిపయశా,స్త్ర, ప్రహేలికలు ఇక కొన్ని శాస్త్రీయ ప్రహేలికలను పరిశీలింతము. భాషాభివృద్ధికి వ్యాకరణాది శాస్త్రజ్ఞానము ఆవశ్యకమే. ఎంత “సాక్షరు'లమని చంకలు కొట్టుకొన్నను, సాధారణ-అక్షర్ర ఇొలకకరణ _పరిచయమైనను లేకున్నచో, “స్వజనము" (=త్రనక్త సంబంధించిన బరధుమిత్రాద్రి - 'శ్యోజనము (కుక్క. ) గాను, “సకలము! (ాసమస్తము) “శకలము” (ముక్క) గాను, 'సకృత్‌' (=ఒక్కసార). ఇకృత్‌ (=లద్దై మలము) గాను మారవచ్చును. వ్రాయాకరణులు రసజ్ఞులు కాకపోవటంవలన, కవితాకన్యక వారిని తండ్రిగాభా వించి, వొరి దగ్గరకు పోదట! (= నైవ వ్యాకరణజ్ఞమేత్రి పితరం---) కావ్యాలంకార కర్తల దగ్గరకే కావాలని వరించి వెళ్లుతుందట! (= కావ్యాలంకరణ్ఞ మేవ కవితాకన్యా వృణీతే స్వయమ్‌) మరొక విషయ మేమిటనగా, ఆవైయాకరణులు “అర్హస్వారస్యాన్ని ఆలోచించి ఆస్వాదింపవలసీన సమయంలో, "దాని శబాలు న | ఆ యణ ఎలా” ఏ ధాతువునుండి పుట్టినవని, వాని ప్రకృతి ప్రత్యయ విచారయో మునిగితేలుదురట! - అది కోక్రముడి ఊడదీసి హాయిగా, అర్జాంగి ననుభవించి ను క ఇట్ట రి యు ఆనందింపవలసీన కాలంలో, ఆ (ప్రేయసి కట్టిన చీరయొక్క విలువ ఏంతె ఉంటుందని విచారించినట్టుగా ఉంటుందని వెక్కిరిస్తారు బ్లా 110

కతిపయశా(స్త్ర/ బ్రహేలికలు

(అర్జాస్తాదన నేలాయాం శజ్లోత్నత్తి విచారకాః

నీవీమ్మోక్షణ వేలాయాం వస్త్రమూల్వ ఎచారకాణ్లు

కాని, కవులు అట్టి నీరసవ్యాకర్తల్లను కూడ, సరసులనుచేసి, వారి సూత్ర పరిభాషాదులలోని సరమ రహస్యాన్ని, (ప్రహేలికలలో ప్రకటించి, మనకందించి, ఆనందింపజేయటం అవశ్యక్తర్తవ్యంగా భావిస్తారు. అట్టి వానిలో కొన్నిటిని పొరకమహాశయులు పరిశీఠింతురు గాకీ ట్లో నర్జజ్ఞు నున్‌ వదసీ బవాధా దీయతే దీయతే వై

“దా” ధాతూనాం భవతి నద్దుశం రూనమేషాం చతుర్దామ్‌/

“ద్వా-దానార్దా భవతి చ తథా సాలనే ఖందనేవా

నో జానీమః కభయతి భనాన్‌ కన్యధాతోః వ్రయోగమ్‌”౫

సందర్భం: శబ్ద శాస్త్ర, పారంగతు డొకడు, ఒక దాత దగ్గరకు వెళ్లగా, ఆదాత, తాను _సర్వజ్ఞుడైనట్టుగా భావించుకాని, *దియతే, దీయతే" (= ఇవ్వబడుచున్నద్సి అని, అదేవనిగ చెప చుండగా, ఆ దాతతో ఆ వ్యాకరణ పండితుడిట్లనెను

ఓ దానశేఖరీ నీవు సర్వార్హసంపన్నుడవైనట్లు “ఇస్తాను-ఇస్తాను” అన్నట్టు చెప్పుచున్నావు. వ్యాకరణ శ్యాస్త్రంలో *దో ధాతువులు నాలుగున్నాయి నీవనుకొన్నట్టు ఒకటో, రెండో కాదు. అమే, వాని రూపములన్నియు కూడ సమానము గానే పైకి కన్నడతాయి. సర్వార్ధాలు తెలుసుననుకొన్న నీవు ఆ ధాతువులు అర్జాల తెలుసుకొనియే మాట్టాడుచున్నావా లేదా” ఏలననగా1 దాజ్‌-దానే, 2. (డు) దాజ్‌-దానే అను ధాతువులు రెండూ, దానార్ధమును తెలుపగలవు. ఇక మూడవ 'దేజ్‌ -రక్షణే' అను ధాతువు 'పాలనార్హమమును, నాలవ 'దో-అవఖండనే' అనునది ఖండనార్హమును తెల్పుచున్నవి ఇట్టే సమాన

స. రూపాలు గల నాలుగు ధాతువులలో “దీయతే అనునది, ఏధాతు రూపమో, దాని అర్హమేమియో మాకు అర్ధమగుటలేదు అద్దానిని వివరించి చెప్పుమని లా

భావము. శ్లో కో నయతి జగ దశేనం క్షయ? మభబిభరాంబభూన కం విన్ణు౭ి

నీచు కుత్ర నగర? పాణిని నూతం చ కీద్సక్షమ్‌?! వి.ము.2-ర9

సం 1 ఇది *సౌత్రజాతోకే సంబంధించిన జనాబు 'పౌతీ మనగా సూత్రమందున్న ప్రశ్నలకు, సూత్రం ద్వారానే సమాధానం, చెప్పడం ఎట్టు)

క

ఇల్రికొ ర్రపజ్బుమీ 2. పద్యంలోని ప్రశ్నలకు “1, యమో గంధనే (అష్టా 1-2-150)అను రాణీని సూత్రమొక్కటి యే సమాధానము. దానిని 1. యమః+అగం-ధనే' అనియు, 2 *యమోగంధనే' అనియు, ద్వివిధంగా విడడీయవలెను. 1 సర్వ (ప్రపంచమును నాశనము చేయువాడెవరు ఊఉ యమః([= యముడు) 2. కృష్ణుడు. దేనిని ఎత్తుకొని మోసెను? ఉ. అగమ్‌ (= గోవర్టన పర్వతమును) 3. నికృష్ణుడు ఏది రాగానే గర్విస్తాడు? ఉ. ధనమ్‌ (= డబ్బుసెరిగిన కొలది 4 వీని కన్నిటికిని ప్రత్యుత్తరంగా, దాక్టీఫ్రుత్రుడగు పొణిని చెప్పిన సూధత్రమేది ఊఉ. *'యమో గంధనే అను సూత్రము. వివరణ: వస్తుత, ఈ సూద్రమునకు, ఈ ప్రశ్నలకు సంబంధమేమీ లేదు. చమత్కారంతో. చర్చించుటకు, కవి ప్రత్యేకంగా పదచ్చేదం చేసి, ('ప్రత్యుత్తరించెను పాణిని, ఒక ధాతురూపమును తయారుచేయుటకు ఈ సూత్రం రచించెను యమోగంధనే = పరదోషమును సూచించునపుుడు, “'యమ'_ ధాతువునకు పరంగా నున్న “*సిచ్‌' అను ప్రత్యయమునకు +క్రిట్‌! అనునదివచ్చును-అని మాత్రమే దీని కర్టము. అసంబద్దమగు ఈ సూత్రము నిక్కడ కవి యధేచ్చగా ఛేదించి, చమత్కార చందనమును చర్చించి, తన (ప్రతిభా వ్యుత్పత్తులను (ప్రకటించుకొనెను. ళో కృతేఫంగ కార్యే వునరంగకార్యం న జాయతే నున్హరి" దర్శనేవం

తతో వృథై షోస్తి వరిశమ స్తే వ్రసాధన్నార్థం కరభోవమోరు'

సం 1 శ్రీ, శివరామత్రిపారి రచించిన '“నక్షతమాలాో (కావ్యవమూల ప్రచురణ, బొంబాయి) నుండి. గ్రహించిన కొన్ని శోకాలను కూడ పరిశీలించండి

2, _అధరపానంతో అలక్షకరంజనం, చుమృనంతో కన్నుల్లోని కాటు! విపరీత సురతం (పురుషాయితం) వలని చెమటచే పత్రరేఖలు, “లుపాలెపోగ ఆ ప్రియురాలు, మరల, స్వయంగా అలంకరించుకొన బోవుచుండ, గమనం? రసికుడగు నాయకుడీ శ్లోకం చెప్పెను.

ఓ నున్టరీ అంగకార్యే-కృతే= (మొదట) అంగములకు సంబంధించి పని - అలంకరణ కార్యము చేయబడినది కాగా, పునః-అంగకార్యం-న జొయతే. = మరలాఅంగ సంబద్ధ కార్యము-జరుగదు. దర్శనే-అపి

శ12

కతిపయళశా(న్త/ ప్రపాలికలు ఇక్కడేకాదు, దర్శన-శా,స్త్రమునందు, చూచినప్పటికిన్సి జరుగదని భావము. తతః= అందువలన, (ప్రసాధనార్థం-తే-ఏషఃాపరి'శ్రమః-వృధా-అస్తి = (మరలు అలంకరించుకోవడం . కోసమైనాసీా-ఈ-(ప్రయత్నము-వ్యర్హమగుచున్నది. కనుక, మరల అలంకరించుకొనుటకు ప్రయత్నించి, సమయం వ్యర్థంచేయవద్దు సుమౌ. వివరణ: కవి, ఇక్కడ, దీనికి ప్రోద్చలకంగా, వ్యాకరణశొ,స్త్ర/ సంబద్దమైన

ఒక పరిభాషను ప్రకటించుచున్నాడు.

“అంగకార్యే కృతే పున ర్నాంగ కార్యమ్‌” అని వ్యాకరణనియమము. ఉదా: ఈ పద్యంలోనే, “సున్తర అన్నచోట, సంబోధన సమయమగుటవలన, “అంబార్హనద్యోర్హ్రస్వః' అను పాణిని సూత్రంచే *హ్రైస్వం' రాగా, “సుందరి! రూపమేర్పడినది, ఇప్పుడు 'సుణం' చేయగూడదా?. అంళే, *హ్రస్వస్యగుణః అను సూత్రంచే, గుణంరాదు. పోనీ “లక్షణ 'ప్రతిపదోక్త పరిభాషతో ఇక్కడ, పనిపూర్తి చేసుకొనవచ్చును గదా” అంటే, అదీ కుదరదు. “హే చిత్రగో[గ్రం అన్న దానితో విరోధం వస్తుంది సుమా-అని వ్యాకరణశ్యాస్త్రం. సంభోగానికి ముందేఅలంకరించు.. కోవాలి, కాని రతాంతమున ప్రసాధన వర్ణనం కవి సంప్రదాయం కూడ కాదని, “అంగ కార్యే కృతే పునర్నాంగకార్యం" అను వ్యాకరణనియమంతో, తన రసజ్ఞతను రమ్యంగా కవి ప్రకటించుకొ నెను, శ్లో “వార్జా దాంగం బలీయః౭ స్యాత్‌ - ఇతి మత్తా విలాసినీ

నోవాచ నచనం కించిత్‌ - ఆలింగన మదా న్ముదా!

అక్షరాల మూటలవలని (వార్జాత్‌ ) సంతోషం కం, అవయవముల (ఆం గం=అంగాత్‌ భవం)-అవయవముల వలన గల్షిన సంతోషం బలవత్తరం-అని తలంచ్చి ఆమె ప్రేయునితో (ఇంకేదుయు పలుకకుండానే) సంతోషంతో ఆలింగనం మాత్రం చేసుకొన్నదట గ౩ ఇక్కడ, అంతర్షతంగా, నొక వ్యాకరణ రహస్యమున్నది “వార్టాదాంగం

బలీయః" అనునదొక వ్యాకరణ శస్త్ర పరిభాష, వర్షసంబంధికార్యం

కంట, అంగాధికారీయమైన కార్యము బలవత్తరమైన దని దాని భావము.

ఉదా. ఒకచోట, అంతరంగమైన సవర్షదీర్హము రావలసియుండగా, దానిని బాధించ్చి వృద్ధియే వచ్చును.

అస్సే ఇక్కడ కూడ, వర్ణాలతో కూర్చిన ముఖప్రీతికబుర్దు చెప్పుట కంటె, ప్యాకరణజ్ఞానం. గల అనాయిక, అంగము (అవయవము, శరీరము) నకు సంబంధించిన, ఆరింగనాదికముతో, ఆ తనప్రియుని సంతోష పెట్టినదని భావము.

క్షేప

ప్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌ శ్దో అర్జవ ద్లువాణే యస్మాత్‌ నొన్గ్రుక నరిగ్రవాశ

నుడూవ ధనినో ర్వేశ్యా గృవ్లోతి ధనినం తతః

సం. (అర్ధంతో) సార్ధకమైన దానిని గ్రహించినపుడు, నిరర్హకమైన దానిని (గ్రహింపరాదు. ఎట్టనా మంచి అందగానినో, ధనవంతునో [గ్రహింపవలసి వచ్చినపుడు, వాడెంత అందగాడైనా, వానిని విడిచి వేశ్య, ధనవంతునే (గ్రహిస్తున్నది గదా” కారణం 'అర్హ(ధన)వత్త్య్యమే,

వి. “కన్యావరయతే రూపంలో కన్య, 'త్రీ॥ వేశ్య, మొదలగు వనిత లెవరైనా, ముందు అందాన్నే వరిస్తారు. వరించాలి. 'అందమె ఆనందం” కదో అయితే వేశ్య మాత్రం 'రూపభాసి' (= రూపస్రిని వదలి, అర్హ(ధన)వంతునే వరిస్తుంది-సుమా!

ఇక్కడ; కవి, *అర్ధవ ద్గ్రహణే నానర్ధకస్య,.” అను ఒక వ్యాకరణ పరిభాషను ఉదా గా నిచ్చి రసరంజితం చేసి, సమర్దిస్తున్నాడు.

2 ఆ వ్యాకరణ రహస్యమేమనిన ప్రోఢవాన్‌” అనుచోట “*ప్రాదూహోడ ” అను పాణిని వ్యాకరణ సూత్రం వలన “వృద్ది రావలసియున్నవి. కాని రాదు ఎందువలన-అనగా--

“అర్ధన ర్లుహణే నానర్హకస్య” అను నియమం (ప్రకారం,

“విశిష్టరూప - ఉపాదాన సమయమున, ఉవస్రితమైన అర్జానికి!

చ వూ.

నిశేషణత్వముతోనే అన్వయం కలుగుచుండగా, (తద్విరుద్దంగా)

దానిని త్యజించుటలో ప్రమాణం, సామంజస్యం లేదని భావం [8 మహిమ భట్టన్నట్లు “స్వప్నే వ్యనాసాది త సాహిత్యరసికులగు * వైయా

కరణుల పారిభాషిక సూత్రాలకు గూడ రసరంజిత వైయాత్య వైచిత్ర్య

చె చూ

సాహిత్యము కల్పించిన, కవి పండిత శేఖరులకు జోహారులు, సంకలితములైనవి ఇట్టి వెన్నో ఉన్నను, విస్తరభీతితో విరమించితి మని మనవి

న్లో కిం స్వా ద్విశేష్యనిష్టం? కా నంఖ్యా వదత వూరణీ భవతి” నీచ కేన నగర్జ్వణ౭ న్య్యూతం చంద న్య కేద్దక్షమ్‌?/ విము,2-60

ప్ర1. విశేష్య నిష్పం-కిం-స్వాత్‌ "=విశేష్య పదార్హము (భేద్యము)న ఉండునది

ఏది” గా

2. కా-సంఖ్యా- పూరణీ-భవతి-వదత = ఏ-సంఖ్యావాచకపదము - పూర్తి చేయుటకు పనికి వచ్చునో - (బాగుగా ఆలోచించి) _ చెప్పండి.

3. నీచ-కేనాసగర్వూ? = నికృష్ణుడు -దేనితో- అహంకారి యగును

[14

కొన్టివోస్వ ట్రహేలికలు 4. సూత్రం - చంద్రస్య - కీ దృక్షమ్‌? = (ఈ ్రశ్నలన్నిటికి పాణిని సూ(త్రంకాకు చంద్ర - వ్యాకరణ సంబంధమైన సూత్రాన్ని తెల్పండి, సం. సంస్కృతమున, ప్రసిద్ధమగు పాణిని వ్యాకరణమే గాక, చంద్రాదులచే వ్రాయబడిన, నవ (9) వ్యాకరణములున్నవి. శ్చొకంలోని నాలుగు (ప్రశ్నలకు చాం(ద్రవ్యాకరణ సూత్రం ద్వారా సమాధానం చెప్పాలని వరతు ఆ చాంద్ర వ్యాకరణ సూత్రం జన్పిజ్చేష్ట్రృ మేకార్దేన”అనునది. సందర్భానుసారంగా "పై సూత్రాన్ని, చమత్కార చందనంతో చర్చించిన, ధర్మదాససూరి, మనకా గంధాన్ని ఘాణతర్చణంగా అందిస్తున్నాడు. ఇక్కడ, “విశేషణ మేకార్దేన' సూధత్రార్హమెట్టిదనగా - '“విశేషణం-ఏీకా, అర్హేన అని విభజింపగొ, 1వ ప్రశ్నకు ఉత్తరము “విశేషణము ఇది విశేష్యములోని విశేషమును తెల్పును. 2. ఉ *ఏకా'(= ఒకటి పదము పూరించు సంఖ్య, ఎన్ని సున్నాలున్నను, దానికి ముందు, ఒక సంఖ్య లేకున్నచో ఫఠితము శూన్యము. 3. ఉ అర్జేన (= ధనముతోో-నీచుడు ధనంరాగానే అహంకారి యగును డు ఉ “విశేషణ మేకార్డేన' అను సూత్రము చంద్ర వ్యాకరణములోనిది. కొన్ని హాస్య ప్రహేళికలు 2 వీకాభార్వా వ్రత్చతి రచలా చంచలా చ్‌ ద్చితీయా వుత్రోపినంగా (త్రిభువన జయీ మన్మథో దుర్శివారః శే శృయ్యా వ్యుదధి శయనం, వావానం నన్నగారిః స్మారం స్మారం న్వగ్భునా చరితం దారుభూతో మురారి: 2. అత్తుం వాంఛతి వావానం గణవతేం ఆభఖుంక్లుద్రార్హపణో తం చ (క్రౌంచరిసో శిఖీ చ గ౧౦దా సింవొఏవి నాగాననమ్‌! గౌరీ జవ్న్మానుతా మనూయతి, కలానాభం కసొలాననః నిర్జిళ్లః న మౌ కుటువ్చుకలనో దీశోఏవీ వోలానాలమ్‌! 2 వతే వెయాకరణ వళవః స్పీయ మాయు ర్చ్యుబైవ మూ (పొాభ్రమ్మన్వాః (శ్రవణ కటుభిః శబ్రడాలై షన్‌ శత్హా త్కాన్తాధర మధురతావ్మర్థనం కుర్చుతొం నా స్తా శీర్వాదై రివా నవ్చాదయా ప్రత్యవాం వర్రయే! కేర్‌

ద్రహేలికా ప్రపఇ్రమ్‌ విక్రీణీతే యో నరూతం చ ధిక్‌ ధిక్‌! అస్మీన్‌ వద్యే యోీవళబ్దా న్న వేత్తి వ్వర్హవభైం తం చ ధిక్‌ధిక్‌/ ఈ “నవుంనకో మితి జ్ఞాత్తా వ్రీయాద్దు (వేషితం మనః తత్తు త(తైవన రమతే వాతాః పొణిని నా వయవ్‌ 6. నముపొగతవతి నాథే న్రీయే చ ని! కమత కార్యమం? న్మర నథి పొజీని నూతం- “వినతి వృేధే వరంకార్యమ్‌ 4 తార్భ్యజాతి ప్రహేఠికా: 1 హిమానీ్థగరౌ స్వాతాం కీద్చుశౌ శశిభాన్కరా? ఈ వూబ్యా? క గ్రమాణేభ్యోన ప్రభాకర నమ్మతణ విము.2-ర్‌! 2౨ 'న్హ జనక జన్వా భావోవజనక జననీయ వురనివాంత్భ నఖిః యం తనయం నమజనయత్‌ త దృలితనర్దైః జగద్దిజితమ్‌! గణత సంఖ్యా ప్రహేఠలికా;ః 1 వీకో నా వింశతిః ఊణాంనద్యాం స్నాతు మితో గతొళో తృతైకా మకరగ్రస్తా వింశతిస్తు నమాగ తాఖ ౫2 మోమోరామ మమాదం ద్వే వాయాగదల సంభషః య స్పెతాని న విద్యశ్తే న యాతి వరమాం గతము! అపహ్నాతి ప్రహేళికాః శ్‌ రాగీ భిన్తత్తి న్మిదాం తల్చం నజవోతి నిమ్టరం దళతి॥ చతురే కం పొణేశ? నహి నహి నధి మత్కుణ నవ్రాతః 2 నాథో మే వివణం గతో న గణయ త్వేషా నవళల్నీ చ మామ్‌ తృక్ష్తాణ మూ మినా వుష్చిణీ తి గురవః ప్రాప్తా గృవోభ్యన్రయ్‌! శయ్యామ్యాత నవోయినీం నరిజునూ శ్రాన్తో నో మూం సేవతే స్వామిన్‌! ఆగమ లాలనీయ! రజనీం ల్మక్ష్మీవతే! రక్ష మామ్‌ అకు. కధితాపహ్నతి ప్రహేలికాః 2 వృుథివీ నంబోధనం కీ దృక్‌ కవినా వరిక్తరితమ్‌? కేనేదం మోసొతం విశ్టం? ప్రాయః కేనావ్యతే యశశీ 116

అనులోమవిలోమ అళ్ళీల్ల విషయ 2 లభ్యతే శమినా కిం భోం? కేన మోముద్యతో జగత్‌? మృుక్తి కాంతా వరిన్వంగే ధాతుః కేనావ్వుతే వద॥ అ.అం ఈ వాయువక్షీ వార్తిక్ష్మాను న్మ రే నంబుద్రయః కనౌ/ కా (భూసహి వినచూన్యాంగ నో భాత్వపీ వికన్హరే? అ.అ. (అనులోమ విలోమ ప్రహేలికా 2. కీం ను తోయరసా వంపా ననేవ్యా నియతేన వై! వైనతేయ నివాసేన పావం సారయతో ను కిమ్‌” అశ్తీల విషమ క్లిష్ట ప్రహేఠికాః ౨ నూకరః కంకణం ధత్తే కంకణే రమణి వః తోత్రావ్‌ తరవ ల్చిత్రం కిం ద్వర్హనురలై ర్వినా! చుచ లా యద్దేవరీత్యాత్‌ వదయోః అన్తర్వుస్తి నబిందుకమ్‌/ త్‌ దస్తే త ద్ద పా రాజన్‌! తద్మర్హ మవా మాగతణి ౩ కీద్భు శ్యనం స్యాన్న భయాయ వృష్నే యద్యుత్తరం తస్య చ కీద్ధుశన్య/ నాచ్యం భవే ద్నీక్షణజాత మంబు-కంచాధిశేతే గవి కొపిర్టనీయణీవి.ము.2-32 అద్భుత (ప్రహేలికాః 4 అమ్బుజు మంబుని జాతం నహి దృష్టం జాత మంబుజా దము] అధునా తద్దివరీతం, చరణ నరోజా ద్వునిర్గతా గంగా? 2 కమల మనంభిసీ కమలే కువలయ మేతాని కనకలతికాయాద్‌/ సా చ నుకుమార నుభ గేత్యుత్చాత వరవ్వురా కేయమ్‌/ ఈ జాతా లతా హీ లే జాతు అతాయాం న జాయతే పైలళ అధునా తద్దివరీతం కనక లతికాయాం గిరిద్దయం జూతమ! పజ్బభూత సంబడ్ధ ప్రహేఠికా ఓ చతుర్రజు వంచమగః దృష్టా (వ్రభమ నంభవావ్‌/ లృతీయం త నిక్షిష్యా-ద్దితీయ మతరత్‌ వునః గక ఇట్టు,. పరిశోధించిన కొలది, పరిపరి విధాలగు “ప్రహేలికలు, *అహ మహమిక'తో, ముందుకు తోసుకొని వస్తున్నాయి. కాని, విస్తర భీతిచే, వాని 'శ్చోకాల మాత్రమే వ్రాసి అర్భాలు మాత్రం విడునవలసి వచ్చినదని - తెల్పుటకు విచారించుచున్నాము. 'అతి సరవత వర్హయేత్‌” కదా! వీలైనచో, వానిని రెండవ భాగమున చేర్చి ప్రకటింపగలమని మనవి. క్షే

ప్రహేలికా ప్రపఇ్రుమ్‌ తెలుగులో ప్రహేలికలు

అర్ధగోపనాదులే ప్రధాన లక్షణాలుగా గల ్రహేలికలు, పాతవైనా కంఠస్టాలు చేయదగినవి,_ కనీసం జ్ఞాపకమైన ఉంచుకోవాలి. వాగ్వ్యవహారాలలో వాని ప్రాభవమెంతో ఉంది. *మల్ల' పాతదైనా, మన్వించి, నేడు కూడ మాన్నంగానే ప్ర క్ల పొతదైన ళా చూస్తున్నాము. ఆ వివిధ ప్రహేలికలు ప్రజల ఉల్లములను _ డిల్లపరచి, డలా కొట్టించి, చమత్కార-అర్హ-ఆస్వాదనానంతరం, ఉత్సాహంతో ఉవ్విళ్ళ్లూరునట్టు చేస్తాయి. సమయ-స్థల-అభావాదులవలన, కొన్ని పద్యాలు, కొన్ని పద్యచరణాలు నమూసైమే ఉదాహరింపబడిన వని మనవి.

ఇవి ఎంతోకాలంగా, తమ (ప్రభావం ప్రకాశింపజేస్తూ వస్తున్నా, ఆనాడు ముద్రణకు నోచుకోనందున, పండిత, పామర- ప్రజల నోళ్లలో, సార్ధకాలుగా నానుతూ ఉండేవి, నేడు వాని అర్జాలు కూడ అనేక విధాల మృగ్యాలౌతున్నాయి. అంతేగాక్క వాని క్తర్తలు గాని, కావ్యాల పేర్గుగాని, కొన్నిటికి అర్జాలు కూడ సరిగా తెలియక, వాని సంకలనకర్తలు కూడ, దొరికినవి దొరకినట్లుగా, పాఠాంతరాలతో

ఆ ఆ ళా కొంత సంగ్రహించి ప్రచురించారు. వానిలో కొన్ని, పొడుపుకథలు, చాటువులు, (ప్రశ్నోత్తరాలు, చమత్కార య్యృుక్తి-గణిత-ఆది పద్యాలుగా, మరికొన్ని సామెతలుగా రూపాంతరం చెందినాయి. వానిలో కొంతసామ్యంతోపాటు, 'వైసామ్యుం కూడ, జ్యూ టో! యా

కస్‌. కాని, దానిని గమనింపకు పూర్తిగాగాన్కి విడ్తివిడిగాగాని, నిర్వచింపక;

౦ || వదరు వాసిని కూడ ప్ర హేరికాంతర్గతం చేశారు. వానిపై తులనాత్మకంగా,

షల ౧.0. చేసినవారుగాని, వారు ప్రచురించిన [గ్రంథాలుగొని

మృగ్యాలు. 'ప్రచురితాలలో చాలవరకు మూలభాగాలే గాని అరాలుగాని, వివరణలుగొని లేవు. కొందరు. అఘు టిప్పణులు మాత్రమే వ్రాసినారు.

ఖ్‌ డ ముఖి 0 “కావా ॥ ఆ౬:ద్‌క గ లె స శటూల నాట ల్‌ నాం సదర్శ ఆంరైకరల ల నుండి, మూన్య న. టు. ఎర్వుచుణయమంజరి, దీపాల “చాటుపద్యరత్నకరము” బొమ్మ లంటాబాలాంత్రప్పు-జంట కవృలాచలటసు చాటువు మంగిపూడి వెంకటశర్మ,

మూ నంకచరాం దె పం టల సను శై శం! 'రరావు, బైరెడ్డి బుట్రచద్మాణ్యం మొదలగువారి (గ్రంథాలనుండియే వారికందరికి కృతజ్ఞతాభివందన సహస్రాల నర్చించి, స్తాలీ పులాకన్యాయంగా సట 4 ఠా సంగ్రహించి, సమయాభావం వలన, వయోభారం వద్దని పౌచ్చరిస్తున్నా, ఉత్సాహం ఊరిస్తున్నందుని, ఊరీకరించి, (వాయ సాహసించినందుకు కమింగ్‌ 'ర్రుచున్నాము. నిరయభారం పాఠక (వ ల నిర్ణ భా (ప్రభువులదే, వీనికి అర్జాలు, వివరణలు, ముద్రించుటకు, ఏ నందుగాచే. చేర్చగలమని మనవి, న!

కొన్నిసామాన్వ వ్రహేలికలు కొన్ని సామాన్య ప్రహేఠలికలు

తే. కమలగర్భు డరయంగా “ముఖస్త్టదారు"

రమకు నాయకుండరయ “ఉర స్హ్రదారు”

(గ్రమభనాయకుడరయ శిరస్హదారు"

దీని భావమేమీ తిరుమలేశ

వి. దారాభార్య. (బ్రహ్మ, విష్ణు మహేశ్వరులు ముఖస్థ్ర ఉరస్థ, శిరస్థదారులు, ముఖస్తదారుడుూూముఖము.. (నోర్సు నందున్న భార్యగలవాడు, బ్ర్మ, ఇస్లే మిగిలినవి. గ్‌ ముద్దుగా వెరుగు ముక్కు వట్టుచునుండు

చెవులు రెండు లాగ్కి చెంవనూకు,

దండి వంజితులకు దారిచూసప్పుట వృత్తి

దీనిభావమేమి తిరుమలేశ! (ఉ. నులోచనాలు, కళ్లజోడు) క 2. కరచరణంబులు గల్గియు

2 కరచరణ విహీను చేత్క గడు దుర్చలుడైై

౩ జలచరుడు వట్టు వడీయెను

ల్‌,

4 శిరహీనుడు న్స నిట్ట చిత్రము గలదే.

ఉ 1 కప్ప, 2 పాము, 3. కప్ప, 4& ఎండ్రకాయ (పీత)

పొదల నుండుగాని వువృమ్ము కాబోదు

కలదు తోకగాని పొముకాదు,

రంగు మార్చుగాని రంగనటుడు కాడు, దీని భావం... (ఉ. ఊసరవెళ్లి తె వదము చెలునొందు న్గక్షరవంచకమున

మొదలు వదిలిన “ముంగిన* పొదలు, దొని

తలనరికి వేయ “వంశంబు నిలిచి యుండు

అనలు వదమేదొ తెలియుడీ రసీకులారః వి. అయిదక్షర్రాలు అసలుపదం “ఇన కులము” దానితల (మొదటి అక్షరం)

తీసిన, నకులము(= ముంగిస, దీని తలకూడ నరికిన కులముూవపంశము.. తే అలి నొల్టక యుండదు వానమ్మ మగని

అందులోవల నున్న వానక్క్య మగని,

నమ్మినాతని జొరచు దానమ్మ నవతి

సిరులు మౌ కిచ్చు నెవ్చట్ల కరుణతోడ.

19

పజ్ఫుమ్‌ ఠహేలీకొ బ్ర ల ల అలినొల్లని భీష్ముని తల్లి గంగు ఆమె భర్త సముద్రుడు, ఆ సముద్రంలొ దాగిన మెనాకుని అక్క పార్వతి, ఆమె భర్త శివుడు, అతనిని నమ్మిన రావణుడు, (తన అందంతో)వానిని చెరచినది సీత, ఆమె తల్లి భూలవి. ఆ సవతి శ్రీదేవి (=లక్షి) ఆమె కరుణతో మనకు సిరులిచ్చుగాక. హాస్య ప్ర హేలికలు క్ష నగ వగతూ పగతి వగతుని *వగతుండగు మగధరాజు బరిమార్చిన యౌ కజ్ఞగద్య్య్యో యన్న "తంికి | ౩ద్రగ్తువావాన మైన యట్టి ధన్యుం డీతడే. ఉ. దున్నపోతు.

1. ఇంద్రుడు, 2. నరకుడు, 3. కృష్ణుడు, 4. జరాసంధుడు, 5. భీముడు,
2. ధర్మరాజు, 7. యముడు, 8. దున్నపోతు. (పగుతుడు=విరోధి) ఆ. “అతడు నందికేళ్చురావతారో, మతడు వుత్రకుండు భోగి భూవణునకు శారి మూడవ యవతారక మాతండి, సొ వొస్తు నొకరి కొకరు భునులు గారి ఉ 1 ఎద్దు 2. కుక్క, 3 పంది (అని వోస్యంతో గంభీరంగా వెక్కిరించుటు) “తె. పెండ్డిద్దు పెనిమిటి పోయి వెత లొదవిన వీదవగదో “భరణంబు గోరు దురుస్త్రీలు, పెండ్లీకాక మునువె కడగండ్లు రాక మును వె “భరణంబు గోరుదురు వురువ్త్రీలు.* 2తె. చాలుచున్నవి భరణముల్‌ స్త్రీలకెల్ల వదులు వందలు వేలాటి వారికెన చాలకున్నవి వందలు వేలు కూడ 'పురువ్న్త్రీలం కది యేమి ఘోరకలియొ/ వి. 1, 2 పద్యాలలో కట్నం గోరువరులను నర్మ గర్భంగా వెక్కిరించుటు భర్తలుచనిపోగా, బాధల్టోపడిన ఆలు భరణంకోరుతారు. ఈ “ప్పురుష స్రీ లు (=వరులుు) పెండ్లికాక, బాధలు రాకముందే 'భరణం'(=మనోవరి) కోరుతారు. భరణంకోరిన త్తీలు వందలు, వేలతో సరిపెట్టుకొనగా ఈ మగవేషంలోనున్న క

అనులోమవిలోమ ్రపాలికలు మగువలకు ((పెండ్లికొడుకులక్సు. వేలు, లక్షలు కూడ సరిపోవటం లేదు. ఏమి కఠికాల మాహాత్మ భం! నీ మోటాడు సైకీలు ముందియ్యకున్న గ - ర్భాధానమునకు నే రొానటంచు బంగారు గోవతా డుంగరాలివ్నడీ కున్న -నౌపోననం బొల్హననుచు..... తే. శోధనంబు వేళల శుద్రమూర్ధులగుచు. వేశ్వలలాగు (ద్రవ్యమును లాగు బుద్రిమంతుల న్వెల్లను “పురుష వేశ్వ'లన్న తవ్చేమి” యున్నదో యయ్యలార పెండ్లికి ముందే తీసుకున్న కట్నాలు చాలక్క మరల గర్భాధానానికి ముందు కూడ మోటారు సైకిలు, బంగారుమొలత్రాడు మొ. ఇవ్వకున్న రాననే... బోగంవారికం కే. నీచులన్మి వారిని *వురుష వేశ్య" లనాలని, కవి హెచ్చరిక. తే. వర్చ్వత (శేస్తవుత్రికా వతివిరోధ - అన్ను వెండ్లాము. అత్తను గన్నతండడి (వేమ వారింట జెరిగిన వెద్దదిడ్డ - నున్నమివ్నడు తేగదే *“నుందరాంగి% క శతవ్యతంబుల మిత్రుని - నుతుజంవీన వాని బావ నూనునిమామన్‌ నతతము తలధరియించిన - నుతవానాన వైరినైరి “నున్నంబిదిగో వి... ఒక వికటకవి భోగపుస్త్రీని ... దరిద్రపుగొట్టు పెద్దదా! (....పెద్దదిడ్డ!) సున్నంతెమ్ము-అని, దీర్పసమౌాసంతో 1వ పద్యంలో నిందింప్క నేనేం తక్కువ తిన్నానా? అని అలాంటి దీర్పసమాసంతోనే ... *“ఓరికుక్కా! సున్నంచిదుగో! అని, నిందిస్తూ సమాధానం చెప్పినదట! అనులోమ విలోమ ప్ర హేలికలు 1 ఉ ఓ ఓపిక *పెర్గుచిల్కి గయికొన్న పదార్హము నామమేదియో? 2, దీపిత బుద్దిశాలి గని ధీమణులేమని ఫిల్చుచుందురో? ఈ ప్రాపుగ షడ్డమ స్వరము బాడెడు నైపుణ మే పులుంగుకో? లోపము లేక ధీరు *లను లోమవిలోమము' గా వచింపుడీ! ఉ 1 మిసిమి (వెన్న) 2. థీనిధీ! 3. కేకి (నెమలి) కే. ఉత్తరాలు మూడూ, ముందు నుండి వెనుకకు, వెనుక నుండి ముందుకు చదివినను, ఒకే విధముగా నున్నవి. 2బీ రాజుల కెటువంటీ రల్నముల్‌ (స్రీయమయ్యె కొయలే చెట్లవి కరులు మింగు ఈళ్చరుం డెవ్వాని నెచ్చో ఉధరియించు జారు డెవ్వారి నెనంగగోరు ... 121

హేలికా ద్రపజ్బుమ్‌ ట్‌ ఉ. 1 “వెలగలవెో రాజులకు మిక్కిరి విలువగలవి, ఏనుగులు *వెలగల వి+ఎావెలగ చెట్టకాయలనే - అని 2. "నెల తలనె'- ఈశ్వరుడు నెలను (చంద్రుని) తలను+ఎ=తలమీద'నే ధరిస్తాడని, వ్యభిచారి నెలతలా ను+ఏ (స్తీలమీదిక్రే దూకుతాడని..... అర్జాలు చెప్పుకోవాలి. వి. 1వ పద్యంలో పాదానికి ఒకే (ప్రశ్న ఉండగా, ఇక్కడ పాదానికి రెండువ్రశ్నలు, ఆ రెండు (ప్రశ్నలకు అనులోమ-విలోనుంగా ఒకక సమాధాన ముండుట విశేషము, నానార్ధాలతో నవ్వించేవి పనీ ఏక చక్రము బండి నెక్కు రే డెన్పుడ్తుని (వార=నూరుడ్రు ఒడల్లా గనులైర యొడయ డెవడు? (వారి=ఇంద్రుడ్సు మ(రియాకున బండు కుజ్జువాడెనుడు? (వారి=క్రృ్ణుదు శివుని యౌదలవ్వ చెలగునెవడుం '(వాం=చందుడు “వారి! శబ్దం యొక నానార్జాల్లు న! వద్యానిక్రి (వత్యుత్తరాలు, 2త్తే శ్‌ వారి కుమార్రుడై యొవన్ననాతడ్రు వం 2, వారికి ద్యక్షి నేతమౌ నాతడ్రు వార్తి తె నారి శిర్వ్బు త్రో వర్ణిలు నాతడు నాం శీ వాగ్రిక్రి నామ్మాక్షన్టై యొవ స గనాతడు వారి ఉ.1 సూర్య సుతుడు సుగ్రీవుడు (హరి-కోత్రి 2. విష్ణువుకు కుడికన్ను సూర్యుడు. ౩ సింద్రా (హరి. శిరముతోడ నుండువాడు నరసింహావతారము విష్ణువుకు ఎడమకన్ను చంద్రుడు (హర్ర త వారిని వారి బట్టి (మింగెను - 2న్వ్యా దౌడుంజూచి బైదత్ర వాం చెప్టెైక్కెన్‌ తి వ శ ళ్‌ వారి వలుకులు వాం మెచ్చెను - *క్యా వౌపొన మన్సుకడ్తంగ వార గర్హించెన్‌! 1 “కవ్చీను “పాము? పట్టి మింగెన్సు ౨ గుజపు వరుగుచూచి, బెదరి కోతి చెస్టెక్కెను. ౩, చిలుక(హరిి. పలుకులు విని విష్ణువు మెచ్చుకానెను. 4. యమళ((హర్పినాహనమగు దున్నపోతును చూడ్రగన్స సింహము గర్లించెను. జా +. హరి శబ్బానిక్రి నానార్థాలు;- క్ష విమ్ణువ్ఫు తీవుడ్సు బ్ర్మ, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, చంద్రుడు, యముడు, సింహము, సజ్జము, కోతి పాము, గాలి, కిరణము, అగ్ని, కవ్ప్చ, చిలుక్త 'నెమరి, హంస, పండితుడు, భర ఎహారి మొ. 122

ఎవరీతార్రవిషయ వ్రహేలికలు అన్నిటికి నాక్కయుత్తరం బమరవలయు. వాయుదేవుని వహియించు వాహమేది?” వాన చినుకులగ్రోలెడు వక్షి యేది? చంవక వరీమళంబు నసహింవదేది” తలను ముత్యాలుగల మృగతిలక మేది? 4 ఈ (ప్రశ్నలకు 'సారంగము” సమాధానము. 1. లేడి 2. వానకోయిల (చాతకము) 3 తుమ్మెద 4. ఏనుగు. సీ, 1ఏనుగు, సింహము, నెల నాగమును, గూడి- యొక మాటలోపలనుండు వలయు ఉ. నాగకేసరాలు, 1. నాగ(ము) - ఏనుగు 2. కేసరి (సింహం) 3, అలు (త్త) వి. అనేకార్ర్ర సమాసాన్ని విడగొట్టుగా వచ్చిన చిత్ర ప్రత్యుత్తరాలివి. అనేక భాషలకు చెందిన, ఒక్క అక్షరమే ప్రశ్నగానుండి, నానార్హములనిచ్చుట మరొక (ప్రహేలికా విశేషము, బావ మరదింగని ఆంయావులలో నొకటి తెమ్మనగా, నపుడే యావని యడిగిన-వాక్యముగా వలయున్‌ భాషలైదుగా నొకపదమునన్‌। ఆ-ఆవుల మందనుండి ఒక అవును తెమ్మనగా, *“ఏయావ్‌రా బావా” అని అడిగనట” ఈ '*ఏ-ఆవ్‌-రా- బావో అనే వాక్యం అయిదు భాషలలో సమానార్ధకముగావలెను. ఎట్లు? పై వాక్యంలోని ఒక్కొక్క అక్షరం “మహారాష్ట్ర, హిందీ, ఆంధ్ర, కర్ణాట, తమిళ భాషలైదింటిలో వరుసగా, సమాధానాలౌతాయి. ఎట్ట్లన-1. ఏ=రమ్ము, 2 ఆద్‌-రమ్ము 3. రా=రమ్ము 4, బారమ్ము 5. వారమ్ము - ఈ ఒక్కొక్క అక్షరం అయిదుభాషలలో ఒకే అర్జాన్ని చెప్పి, ప్రశ్నకావటం చిత్రాతిచిత్రం. విపరీతార్జాలతో విలసిల్లే విషమ ప్రహేలికలు 2 వందే నాకిష్టమనుచు బావడునలి కన్‌. 2 వంకాయా వెనరకాయ వడ్డా జొన్లల్‌. ఈ కమల బాంధవుడే తేర కలువ విచ్చె. వి, ఇవి సమస్యలు. పూరణలు పరిశీలించండి. 2 పొందూర నొకవి(్రుని విందుకు రా బిలిచి, నీకు, వేడుకతోడన్‌ ఇందెందు నిష్టమనవ-వ్పందే నా కిష్టమనుచు బావడు వలి3ెన్‌. 123

హేలికా బ్రవఇపమ్‌ ర టు పప్పాలం దే=సప్పందే, దీనిలో వప్‌” పూర్వపాదంలోనుండీ, మిగిలిన “వందే.. నాల్గవపాదంలోపడి భ్రాన్తిని కల్పించినది. 2. జొన్నలు. వంకాయలా? పెసరకాయలా? లేకవడ్డా అని మ్‌ అసంబడద్దాలు. కనుక, ఆ సమస్యనిట్టు, ఛేదించుకొని న కాయ వెస కోవాలి? “నంకాయా పె సరకు-అయె-వడ్డు-ఆ-జొన్నల్‌ 1ం క లమ్ముకొనే అమ్మాయికి, వడ్డు, ఆ జొన్నలు, అమ్ముకొను వస్తువు (సరుకు అయ్యెనని సమన్వయము. 8. విష్ణుదేవుని పత్నిర్డై నెలయునెవతె? ఉ. 1. కమలాలక్ష్మి. ఎవ్వరే తేర పాద్యాదు లిచ్చు చుంద్రు? 2. బాంధవుడు-ఏతేర హిమకరుడు పుట్టగా రాత్రి ఏదివిచ్చెా 3. కలువవి్ప కమల బాంధవు డేతేర కలువవిచ్చె. యధా[క్రమంగా మూడు పాదాల ప్రశ్నలకు కవ పాదం వ్రత్యుత్తరం. భ్రాంతి గల్షించు వానిని పద విభాగంతో సరి సేయటం 1 వంగతోట నుండు, వరిమళ్లలో నుండు...... వంగతోటలోను, వరిమళ్లలోను ఉండేది ఏదనిభ్రాన్లి? దీనిని, “నంగ(చెట్టు) తోటలోను, 'వరి మళ్లలోను ఉంటుందని సరిచేయొలి. 2. కొండనుందు. నెమలి కోరినపాలిచ్చు వశువు శిశువుతోడ సలుకనేర్చు వనిత వేదములను వల్లించు చుండును బ్రాహ్మణుండు కొకి వలలము దిను నెమలి పారఠివ్వడం, పశువు శిశువుతో మాట్టాడటం, వనిత వేదాలను వల్లించటం, బ్రాహ్మణుడు కొకిమాంసం తినటం అసంబడ్డాలు, అగ్జీలాలుగొ కూడ కన్పడుతాయి. కనుక వానిని సరియైన వదచ్చేదంతో సరిచేసుకోవారి. 1 నెమలి కొండ నుండును. 2, పశువు కోరిన పాలిచ్చును 3. వనిత శిశువుతో పల్కును, శీ (బ్రాహ్మణుడు వేదాలను పఠించును. కాకి మాంసం (వలలం) తింటుంది. ఇలా, పదచ్చేదం చేసుకొంళే, అర్ధం పదిలంగా ఉంటుంది. "అ రేయి యెండగాసె రేవెల్లు వేడిద్దా వెలిగి నేవెలుంగు కలువకన్నె నవ్వుడేసె తొగల నాథుడు వద్మినీ రనుణితో రమింన రవిచెలంగ/ క24

ఎవరీతార్టవివయ ్రహేలికలు చంద్రుడు వేడిగా ప్రకాశించటం, సూర్యుడు కలువ కన్నైను నవ్వించడం, చంద్రుడు పద్మినీ కాంతతో రమించుచుండ, సూర్యుడు సంతసించడం విపరీతంగా, అసభ్యంగా ఉంటుంది. కనుక్క పద్యాన్నిలా విరుచుకోవాలి *రేయియెండ గాసె రేవెల్డు వేజిద్లు వెలిగి వేనేలుంగు కలువకన్నై నవ్వగడోని తొగలనాథుడు, నద్భినీ రమణతో లమింవ రవిచెలం గ” ఇట్లు విరిచి, చదవటం వలన, చంద్రుడు వెన్నెల (రేయియెండు గొసెను. సూర్యుడు (వేవెలుంగు) వేడిగా వెలిగెను. చంద్రుడు కలువకన్నెను నవ్వింపడేసెను. సూర్యుడు వద్మలతతో పరవశించెను-అను అర్ధం రసరమ్యంగా ఉంటుంది. ఇట్టి వానిని “విరువుల పద్యా'లంటారు. ఉన్నయవి యాదులనె వీని యుత్తరములు 1.తే. “అర్జి'నెవ్వడు పోషించు ననవరతము? “సోము'దల దాల్చు సద్గుణస్తోముడెవడు? “రాము గర్వంబడంచిన రాజెవండు? ఉన్నయవియాదులనె వీని యుత్తరములు, మూడు పొదాలలోని మూడు ప్రశ్నలకు, ఆయా పాదాల మొదటనే ప్రత్యుత్తరములున్నవి. ఎట్టు? 1. యాచకుని (అర్ధిని) ఎవరు పోషిస్తారు? అని ప్రశ్న దిని పాదాదిలో నున్న 'అర్హి యే సమాధానం. అయితే అర్ధంలో కొంత తేడా ఉన్నది. ప్రత్యుత్తరమగు-అఆర్హి (క్రి=అర్ధము (ధనము) గలవాడని అర్ధం. _. ధనవంతులు యాచకులను పోష్షిస్తారని భావం. 2. చంద్రుని (సోముని) శిరస్సుపై దాల్చు సద్దుణవంతుడెవడు? ఉ సోముడు. (స+ఉమా=ఉమ (పార్వతి తో గూడిన శివుడు చంద్రుని శిరమున దాల్ఫును.) 3. (పరశు)రాముని గర్వమణచిన రాజెవడు? ఉ రాముడుూదశరధ రాముడు, 2సీ *తులి లేని ధనము బేరులకు గూర్చునదేది? “గిరిజా మనోహరు గేహమేది?” .... ప్రే అంచతు(తుల)లేని ధనాన్ని వైశ్యులకు వచ్చునట్లు జేయునది ఏది? ఊఉ. పొదాది యుందున్న *తులి (=త్రాస్సు, 2. పార్వతీ ప్రాణనాథుని నివాసమేది? ఉ గిరి=కైలాసపర్వతము, శ25

బ్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌

క. ఎడ్జీశున కన్వం. బగు? కృషికు లెద్దాని వాంఛింతు రెల్లయవ్లు? విడెము నెద్దాన నొక్కంగ గడగునరుడు “వంటినని యుత్తరము చెప్పువాడ సఖుడ!

ప్రశ ఈశ్వరుని వాహనం. ఏది? ఉ. (పాదాదిలోనున్న) ఎద్దు.

2, కర్షకులు దేనిని కోరతారు?

క తాంబూలాన్ని దేనితో నొక్కుతాడు?

ఉ పంటన్‌=పండిన పంటను, దంతము(పన్ను)తో-అని 2,3 ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరం పద్యం చివరలో నున్నది. శిష్ట వ్రహేళికలు

ఉ. ఓ మామను సంహరించి, యొక 2, మామకు గర్వమడంచి, యన్నిశా

మె. మొమను రాజుచేస్కి యొక 4. మామ తనూజువన కాత్మ బంధువ

5 మామకు గన్నులిచ్చి సుతు నున్మధునింతికి దానె 6. మామద్చై

4 మౌమకు 8. మామరయ్చైన పరమాత్ముడు మీకు బ్రసన్నుడయ్యెడున్‌ ,

వద్యేంలో ఎనిమిదినుంది మామలు, వారికి ఏదేదో చేయడం చంంవబడెంది.

ఆ మామలెవ్వరు” వారికి ఎవ్వరు. ఏమి చేశార్రు? ల్‌

మ 1 మేనోమామియగు *కంసుని" చంప్కే 2. మరొక మామ సము[ద్రమున

సేతుబంధనంతో వాని గర్వంపోగొట్టి, 3. నిశాపతి - చంద “మామిను

రాజు చేస్తి 4 ఒక మౌామీషాండురాజోకొడుకగు అరునునికి బంధువై, 5.

మరొక మూ ష్‌ స్‌ నగ

• మాసు గ్రుడ్డి ధృతర్శాస్టుని కి కన్నులిచ్చి 6. కొదుకగు మన్మధుని

భార్య రతిదేవికి తానే స్వయంగా మామయ్టై 7. చూమకు 8. మామర్చై లక్ష్మినిచ్చుట చేత తనక్సు మామకళ్టైన సముద్రునికిి, మరల చనపాదోద్చవ సుతయగు. గంగనిచ్చి తానుకూడ మూమడ్డైన, మాధవుడు. రక్రించుగాక! విఇందరు మౌమలను, వారికి చేసిన వతలో ను

+; ( సన పనులను, పూర్వగాధలను కనుగొనుట

కష్టమగుటన్నే నిది క్షి ప్ర హేలికచ్చైనది,

మ. 1. పితృ శత్రుండు 2 వ్రసూని హన్త 3. యను జన్మద్రోహి, 4, యాచార్యశా! సితయున్‌ - 5 కండుడు 6. గోళకుల్‌ 7, విధవ దాబకొాంతలం గూడువాడు & తగొదాల్గిగించి ఫొందెడు వాడును. 9. ద్యక్తపల్నీకుడున్‌ సతమాత్మీయజనంబు గాడిగ్సు నాసామిన్లనన్‌ మేలగున్‌

గ్‌! 126

పంచభూత యృ్యుక్తి గణితవ్రహేలికలు

1. తండ్రికి శత్రువగు వ్రవ్లాదుడు 2. తల్లిని చంపిన పరశురాముడు,
2. అన్న రావణునికి ద్రోవాంచేసిన విభీషణుడు 4, గురువగు ద్రోణుని శాసీంచిన అర్జునుడు 5. తండ్రి బ్రతికి యుండగా వ్యభిచారంతో వుట్టిన కుండులగు పొండవులు. 6. తండ్రి విచిత్రవీర్యుడు చచ్చిన పిదప వ్యభిచారంతో వ్యాసుని వలన, తల్టులగు అంబిక, అంబాలికలక్టు [క్రమంగా వుట్టిన గోళకులగు ధృతర్మాష్ట్ర, పాండరాజులు, 7. విధవలగు అందిక్క, అంబాలికలను, అందిక దాసిని కలసీనవాడగు వ్యాసుడు 8. కలహభోజనుడగు నారదుడు, 9. తండ్రి శంతనునికొరకై పెండ్లిమానిన భీష్ముడు - వీరినందరిని, సదా ఆత్మీయులుగ భావించి, కాపాడిన నా (ప్రభువును, గాంచిన వారికెంతో మేలుగల్లును.

వి 1 ఇన్ని విశేషాలకు, పూర్వగాధల నెన్నింటినో, త్రవ్వి తలకెత్తుకొని తరింపవలసియున్నదనుట నిశ్చయము? 1. ఇట్టి ప్రహేలికలను సృష్టీంచి, పాఠకుల ప్రజ్ఞను క్లిష్టంగా పరీక్షించిన, విక్రాలనారి విక్రమ విన్యాసమునకు జోహారులు.

పంచభూతాలతో ప్రహేలిక

క అంచిత చత్యుర్రజాతుడు

వంచమ మార్గమునబోయి (ప్రధమ తనూజన్‌

గాంచియు నచట తృతీయం

బుంచ్కి ద్వితీయంబు దాటి పొందెను రాజున్‌/

వి 1 భూమి, 2. జలము, 3 తేజస్సు (అన్ని) 4 వాయువు 5. ఆకాశము ఇవి పంచభూతాలు. నాల్లవభూతమగు వాయుదేవునికి బుట్టిన

ళ్‌ ళు

హనుమంతుడు, ఆకాశ(5వుమార్షమున బోయి, మొదటిదగు భూమియొక్క పుత్రిక సీతనుగాంచి, ఆలంకలో మూడవ అగ్నినుంచి, (దహించి) రెండవదగు సముద్రమును దాటి రాజగు రాముని పొందెను. య్వ్తు - గణిత పద్యం ఉ వదవపాలు దేవునక్కు నందుల నాల్గివపాలు వత్నికిన్‌,

మోదము మీర శేషమున మూడవభాగము పట్టికిచ్చి, మ

ర్యాదగ న్లోమున్‌ హితున కంపీ భుజించెను మూడువంద్లు, తా

నాదిని నెన్ని వండ్లుకొనె నాయజమానుడు, మాకు జెన్పడీ!

యజమాని మొదట కొన్న సండ్దు=156. దీనిలో 5వ పాలుజ్ఞీ = 3 దేవునకు, మిగిలిన 15-3=12లో నాల్గనపాలుక్లై = 8 భార్యక్కు శేషించిన 12-3=9

కై?

నయ ల్‌ లో పండ్లలో మూడవవంతు, క్థిఐ3 పండ్లు సంతానానికే మిగిఠిన 9-3=6 సగము, క్స్‌ = 3మి్రుని కిచ్చి మిగిలిన 6-3=8 ఫండ్లను తాను భుజించెను. అపశబ్బాభాసము

వేధ వేధాన్త విద్యల వే విధముల.....

“వేద వేదాన్త విద్య"లని వన్నవారికిది అపశబ్దముగ భాసిస్తుంది. కాని 'వేధాబ్రహ్మ, వేధ+అన్త _విద్యలు=బాధలను నాశనము చేయువిద్నులు - అను అర్హంతో, ఇవి సుశబ్ద్బములే అగుచున్నవి. నక్షత్రమాలా సంబద్దము

1. నక్షత్రము పేంటి సతి - 2, నక్షత్ర సుఖంబుగోరి నక్షత్రేశున్‌ 3. నక్షత్రమునకు రమ్మని - 4 నక్షత్రము బట్టేయీడ్చీ నగియె బ్రీయమునన్‌।

1 నక్షత్రం పేరు గల 'తారి, (బృహస్పతి భార్య) 2. నక్షత్ర-అశ్లేషాసు ఖమును కోర్కి నక్షత వ్రభువగు చదిద్రుని, 3, నక్షత్రము *“మూలికు రమ్మని, 4. నక్షత్రము 'హస్తోముతో. పట్టిలాగి నవ్వినదట,

ఇక్కడ నాలుగు నక్షత్రాలతో 1 తార, 2 ఆశ్లేష, 3 మూల్క 4 హస్త - లతో సంబంధము కూర్చబడినది. అగ్లీలాభాసము

ఉ. ఊరువులంటరా దిగిచ్చి యున్నతమైన కుచద్ధయంబు వై

జీరె చరంగుదీని నతిజోి చనుంగవ బిగబట్టై తొ

గోరిన కోర్కె దీర్చుకొనె గోలి బొందక యున్న మాత్రే

సారము దెల్పుమీ నురత సౌఖ్యమెరింగిన జొణరైనచ్నో కె. పద్యాన్ని "పైకి చదవగానే, అశ్లీలార్జాన్ని స్థరింవజేస్కి వెగటు పుట్టించి,

పారకుల మనస్సుకు మసిపూసినట్టు కనబడుతుంది. అంత తొందర

పడితే ఎలా” నిదానంగా, అంతరార్థాన్ని పటి సైక్రి లాగత్రే అక్లీలాభాసం ఆమడదూరం పోతుంది.

మొదట ఫైకి అల్జీలంగాతోచే భావం: ఒక కాముకుడు తొడలు పట్టి ఎత్తైన చనుగట్టు ప్రై నున్న చీరను లాగి, ఆడుదాని (సతి-పెంటి) వ్రక్కచేరి రెండు

ఆగ ష్‌ చన్నులను గట్టిగా పట్టి (౧240లీచేసి తన కోరికను తీర్చుకొనెనట! ఆమెను సొందకపోయినంత మాత్రమున వచ్చిన నష్ట్రమేమి? నిజంగా నీవే గనుక 128

నక్ష(త్రమాల- లృశ్లీలాభాస సంభోగసుఖము నెరిగిన రసికుడవు (జాణ-నేర్చర్సి అయినచో, నేనడిగినదానిలోని అంతస్పారమును కని'ెట్తి సీగువడకుండ తెల్పుము. న! త.

ఇక్కడ, ఒక గొల్లవాడు గొట్టెపాలు పిదుకుట సారాంశము. ఆ రహస్యాన్ని ఛేదించి, చిడమర్చి చెప్పే వరకు ఆగక, అర్థంలేని బూతుకతలకు బుక్కా (సుగంధం) కొట్టి, బూమెలాడుతారా” అని ఆఖ్యాత వ్యాఖ్యాతలపై, ఆ(గ్రహించితే ఎలా? ఆఖ్యాతలు అన్ని రహస్యాలు దాచకుండా, వ్యాఖ్యాతాలు చేయాలి గదా!

తాత్పర్యం - గొట్టెపాలు పితుకబోవునవుడు, తనను తన్నకుండుటకైై గొల్లడు, పెంటిగొట్టై తొడలను లాగి, తన తొడలసందున పెట్టుకొని, గొట్టెపిల్లలను చూడగనే చేవుతో ఉబ్బిన, దాని చన్నుల జంటపైనున్న ఉప్పుపాతగుడ్డ (చీరెచెరంగ్రులను తీసి స్తనములను గట్టిగా వట్టి పిండి, తనకు కావలసిన పాలు తీసుకొనె నని అసలైన అర్ధం.

వి. గొట్టెపిల్లలు ఎప సాడు. పడితే అప్ప డు పాలుత్రాగకుండుటక్రై గొట్టెల రెండు చన్నులకు, ఉప్పుతో నానిన చిన్నగుడ్డలను అతికిస్తారు. ఆ ఉవ స రుచి, వాసనలచే, గొట్రెపిల్లలు. పాలు త్రాగుటకు ముందుకు రావు.

ల [20

ప్రహేలికా ప్రపజ్బుమ్‌ అనుబంధం - 1 హిందీలో ప్రహేలికలు వస్తుతః ప్రపంచంలోని ప్రతి నాగరకభాషలో, సాహిత్యాలలో, సమాజాలలో, అన్నిటిలోనూ “ప్రహేలికాప్రచలనం' (ప్రస్ఫుటంగా కన్నడుతుంది. ఇది, హిందీల్‌ “పహేలీీ బురూవత్‌, భుల్‌భులైయా' అని, పార్మీలో *వీస్తా' అని, ఉర్జూలో “ము అమ్మా” అని, ఆంగ్లంలో 2146416 0౯ 902216 అనీ పిలువబడుతుంది. (క్రీడాగోప్టీ వినోదాలలో, విచిత్ర వాగ్వ్యవహారం వల్లి మనోవినోదం కల్పించటం, అలాగే, ఎదుటివారిని అర్జానభిజ్ఞులను చేసి, హాస్యాస్పదులను చేయటం, ప్రాయశః, వీని ముఖ్యోద్దేశ్యం. సంస్క ఎతగ్రంధాలలోని విస్త ఎత విచేచన తర్వాత, హిన్టీలో కేశవదాస, కాశీరాజ, దీన, బిఖారీదాస, డా. రసాల... మొంవారు అర్హగోపనీయతాధారంగా (ప్రహేలికాలంకారాన్ని (ప్రపంచించారు. క్షిష్టత్వ కారణంగా కాబోలు, దీని లక్షణాన్నెన్వరూ, ఇదమిత్సంగా వివరింపలేదు. చాలామంది హిన్టీ ఆచార్యులు, శబ్బార్దాల గోపనీయతనే “ప్రహేలిక'గా భావింప, లాభ దీన, చి. భట్టులు మాత్రం “ప్రశ్నలోనే (ప్రత్యుత్తరమున్న శబ్దశైలిన్మి ప్రహేలికాలంకార లక్షణంగా భావించారు. కాని ఈ లక్షణం “అవ్యాప్తి దోష దుష్టము.” ఏలన, ప్రహేలికలో ప్రతిచోట (ప్రశ్నలుండవు. పాయాసగూఢత్వం కూడ ఉంటుంది. సంస్కృత _ విష్ణధర్మోత్తరపురాణం (విధ.పులోని 20 ప్ర హేలికల లోగాని దండి మహాకవి “కావ్యాదర్శం'లోని 16 'ప్రహేలికలోగాని ప్రశ్నలు లేవు. కనుక, వీరి లక్షణం “అంతర్జాపిక్‌ కు సరిపోతుంది. కనుక, ఎక్కడైనా సరే, శబ్బార్హముల గోపనీయత ఉంటేనే, (ప్ర హేఠికాప్రాదుర్భావానికి "హేతువౌతుంది. ఈ ప్రహేలిక సంస్కృతంలో, 1, అర్హగతంగాను, 2. అర్హగుప్తి కారణంగాను ద్వివిధం. ఈ ఆర్థగతాధారంగానే, వి.ధ.పు, కావ్యాదర్శములు (క్రమంగా, 20,16 భేదాలను వివరింప, అర్ధగుప్తా-ఆధారంగా అగ్నిపురాణకారుడు (అ.పు) దీనిని “అర్జీ, శాద్దీగా విభజించి, మరల శాబ్టీ ప్రహేలికాగుప్త, చ్యుత్య దత్త, చ్యుతదత్త, సమస్యా దుష్కర-భేదాలతో, ఒక వ్యాపక లక్షణాన్ని చెప్పినాడు. ఈ అ.పు ఆధారంగానే భోజుడు దీనిని “చ్యుత, దత, చ్వుతదత, అకరముషి , దిందుముతీ, లం! ద కహా. కను. అర్హవతీ భేదాలతో, ఆరు విధాలనెను.' ఆచార్య కేశవ కేవలం 8 ఉదాహరణల నిచ్చి ఇతరభేదాలను విడిచిపెట్టగా, కాశీరాజు దీనిని *దృష్టకూట, శాస్త్రోక్త సనామ, వర్ష ప్రహేఠికా భేదంతా నాలుగు విధాలనెను. లాభ దీన, దిభట్టులు. 'శాద్దీ ఆర్టీ! భేద ద్వయాన్ని క్షే0

పాంటీలో ప్రహేలికలు మాత్రమే ఉదాహరించారు. కాని, డా. రసాల మాత్రం తద్భన్నంగా, ప్రహేఠికను అర్జ్భాలంకారంగా భావించ్చి వర్గీకరించెను.

(ప్రహేఠిక రసపరిపంథియైనా, ఉక్తి వైచిత్య కారణంగా శబ్బాలంకారాంతర్షత మౌతుందని, కొందరు. చెప్పగా, మరికొందరు చిత్రాలంకార భేదంగా చిత్రించారు. ఉద్దేశ్యదృష్టితో, 'ముకరీ' కూడ _ ప్రహేరిక వలె, శ్రోత్భ బుద్ది చాతుర్యాన్ని పరీక్షించుటచే, దానిని ప్రపాలికాభేదమునుటకు వీలులేదు. స్వరూపదృష్టితో వీనికి సామ్యం కంటే అంతరమెక్కున. వ్రహేలికలో అర్హగోపనం చేయబడినను, తన్ని షేధం చేయబడదు. ముకరీలో చెప్పబడిన శబ్బాలు, ప్రధాన-గౌణార్జాలతో ద్వ్యర్హకాలుగానో, శ్లిష్టాలుగానో ఉంటాయి... కనుక్క దీనిని “ఛేకాలంకారం”లో చేర్చవచ్చు.

అస్త, శాద్దీ అంతర్జాపికలు రెండింటిలోను, (వశ్నోత్తరాలు 'రెందూ, ఒకే పద్యంలో ఉండటంతో, సామ్యంకన్నడుతుంది, కాని, ప్రహేరికలో ప్రాయః ఒకే వన్న, ఒకే ఉత్తరం ఉండగా, అంతర్జాపికలో అనేక ప్రశ్నలు, ఉత్తరాలు ఉంటాయి. కనుక, ప్రహేరిక, ముకరీ, అంతర్‌ -బహిర్‌- లాపికలకంల భిన్నమైనది,

రసవాదులగు విశ్వనాధ, మమ్మటాదుల దృష్టిలో “రసపరిపంధి” దైన ఈ ్రహేలిక్క రసవిలమ్బానికి హేతువైనమాట సత్యమే. కాన్మి లోకంలో, (ప్రహేలికకున్న ప్రాచుర్యం, ఆదరం, ఏ శబ్ద-అర్జా- అలంకారాలకు కూడ లేదనుట, కొదనరాని సత్యం. దండి, భోజుల కాలంలో దానికున్న ఆదరం, వేటికి ఏమాత్రం తగ్గలేదనేది నిష్టురసత్యం. కధ కూడ మనోరంజకసాధనమైనా, గద్యకధవలన, ఎక్కువ కుతూహలం, తక్కువ చమత్కారం, కల్గుతుంది. 'ప్రహేలికలో మాత్రం చమత్కారానికే పెద్దపీట,

సాహిత్యిక ప్రపాలిక కంఠ లోక (ప్రచలిత ప్రహేఠికాశ్షేతం వ్యాపకం, విస్పృతమైనదనటానికి సిగ్గుపడవలసిన పనిలేదు. దైనందిన వ్యవహారాలే, తరచుగా లోక (ప్రహేలికలకు ప్రధానాధారాలు. కనుకనే “అమీర్‌ ఖుస్రో'కవి వాని ఆధారంగానే ప్రహేలికా ప్రపంచాన్ని ప్రస్తరించి, ప్రాజ్ఞుల ప్రశంసలకు పొొత్రుడైనాడు. ఇంకా, వ్రహేలికా పరన, పారనాల వలన, మన మౌానసికశక్తి కూడ ప్రబలమె చిక్కు సమస్యలను ధైర్యంతో పరిష్కరించే ప్రాభవాన్ని స్టిరపరచుకొంటుంది. ప్రతి కావ్య పరమోద్దేశం మౌలికంగా, కాన్హా సమ్మితోపదేశం, సద్యః పరనిర్వృతి, జీవనశ్తక్తి ప్రదానమే గనుక, దీని మహత్త్వ్యం కూడ, ఏ ఇతర కావ్యం కంఠ హీనమైనది కాదని గుర్తించుకోవాలి. ఆచార్య కేశవదాసు తన 'కవిప్రియా' గ్రంధంలో తెల్పిన ౩7 ముఖ్యాలంకారాలలో “ప్రహేలికాలంకారం' ముప్పది మూడవది.

క! !

ద్రహేల్‌కా వ్రసజ్బుము ఉదొ: మూల; వరనియ వస్తు దురావ జహ్కో కౌన వాద వీక (నకార తాసోం కనాతో (నపాలికా' కవికుల బుద్ధ ఉదొద॥ (6-80) మూత; నీమిత నత్తాఈన నీర ఉననరి లోచన లే ఛవ్చన వదబానౌ తహా బీన బావా బరదేఖి! (3-౩ హిన్టీభాషాభిజ్ఞులకు వీని అర్హం తెలుపవలసిన, పని లేకున్నా, క్లుష్తంగా తెల్చటం చప్పనిసరిగదా! ఈ “ప హేలీ, అర్జంకాకుండా అల్లంత దూరంలో ఉన్నవర్ష్యవస్తువును వన్లించిన కవి గ్తుణం, పాఠకుల యొక్క మెదడుకు మేతనందింటి తెల్పుతుంది. దీనిలో పురాణాలలో వర్ణింపబడిన 'వభాకరమండలము' వర్ణింపబడినది. ఆ సూర్యమందలమున, బ్రహ్మ విన్ణుమహేశ్వరులు తమ శక్తులతో, వాహనాలతో ప్రకాశించుచున్నారట! అయితే. దీనిలో మనింపదగిన “విశేషవిషయ' మేమనగా, బ్రహ్మాచళుర్‌(4). ముఖుడు, విమ్ధున్ను ఏక (౮) ముఖుడు, కొగా గివ్చుడు పంచ(5)ముఖుడు, వాం భార్యలు వరుసగా, సరస్వతీ, లక్ష్‌ పార్వతులు వారి. చొాహనాలు హంస, గరుడ, నందీశ్వరులు, ఇంక్కా సూర్య, అరుణ 1 (సూర్యసారధి) 'సూర్యాశ్యాలు (7) సూర్యుని భార్యలు సంధ్యా, ఛాయలిరువురు “మొత్తం అంతాకలియగా, 2? శిరస్సులు, 59 నేత్రాలు, 56 పాదాలు 20 బొహావులగుమున్నవని గగ్రహించాళి. మూల; చరణ అధథారవా బావా దన్న లో్వో్యో నత్తాకన/ మౌరత స్టా వ్రతిపాల కర సోభిత్ర గ్యారవా శీన ఉణు వునామూాలలానౌవక్కు నవహీ దేవత్రా, ద్పె్నక్షీ తహి శ్వా కవ సోయి ర్షిష్టా ఇస్త్రంజీత శీ దవా (3-౩8) భొవార్జ-విమ్ణు. లక్ష్మీ. గరుడ, శవ నందీ, పార్వత్సీ. సేం. ఇవన్ని కలియగా భావార్థ - మరియు బ్రవ్మో విష్ణు గివ్య సావిత్రి లక్ష్మీ పార్వతీ హాలస్క గరుడ, వృషభ (నంద్యి సింహ, సూర్య" అత్రని సవ్ష(7) అశ్వాలు, ఒకచోట. కఠియగా. విశేషసా ర పశువులనగా, సూర్యుని. 'సట్లాలు వీరు, ఎదు | ణ్‌ సు డమ ప్రై బంహాములు కాగా, తొమ్మిది. చేనళలు (బ్రహ్మ, విష్ణ డవ సావిత్రీ 2

పొందీలో వ్రహేలికలు

లక్ష్మీ, పార్వతీ, సూర్య, చంద్ర, అగ్నులు - శివుని శిరస్సులు. రెండు పక్టులనగా-గరుత్మంతుడు, హంసయును. మూల;

ఐ నీ మూరి దిఖాథ నఖి జీయ జానత నబ కోన్లీ

వీరి అగావత జూనురన - ఛాథీనీరీ వోు/ (3-౩8) భావార్డః

తల్లిఒడి లేక వీపుమీద ఎల్లప్పుడు ఆడుకొను పిల్లవానిని చూచి, ఆ తల్లి హృదయం ఆనందంతో ఓలలాడుతుంది. అందుచే, ఈ *పహేఠీకి (ప్రత్యుత్తరం

“పుత్రుడు! అని భావింపవలెను.

13. ఈ పద్యము అర్ధగత (వ్రహేలికకు కూడ, ఉదాంగా గ్రహింపవలెను. ఇక్క '“శబ్దగత ్రహేలికికు అలంకార మంజూష (లా.భ.దీన) లోని ఉదా:- దేఖీ వక అనోఠీ నారీ-గుణ ఉనమేం ఇక నబసే భారీ! వథఢీ నపొం యవా అచరజ ఆపహైమరనా బీనా తురత బతావెః

ఉత్తర-వోభకే నారీ గ్రాజీ) మరొక ఉదా; ఆది కళు తే నబకో సాలై - మధ్యకళుతే నబకో శాల అస్త కళుతో నబకో మీరా-సో ఖునరోగ్లై ఆంభేందీరా/ ఉత్తర-కాజులో దీనిలోని ఆదివర్జాన్ని తొలగిస్తే (చ్యుతం చేస్తే (కా) 'జలి

(=నీరు) మిగిలి ఆ జలం అందరినీ రక్షిస్తుంది. మధ్యాక్షర చ్యుతితో కాలీ

మిగిలి, యముడు, మరణము, సమయము...తెల్పును. చివరిఅక్షర్రాన్ని తీసివేస్తే

కార్య, ప్రయోజన, వ్యవసాయ, వివాహ-...మొ. వానిని తెల్పుతుంది - అని అమీర్‌ ఖుస్రో యొక్క (ప్రత్యేకదృష్టి.

18. ప్రై దానిలోని *నాడీ తౌక నారీ శబ్దాన్ని గాని ఈ పద్యంలోని 'కాజల' శబ్బాన్నిగాని మార్చి, పర్యాయపదం వాడితే "పైన చూపించిన అర్జాలురావు. శబ్ద పరివర్తనాన్ని సహింపదు గనుక ఇవి 'శాబ్టీ ప్రహేలికలు'. “ఐసీ మూర్తి దిఖాడ.... పద్యంలోని పదాలను మార్చినా, అర్ధభేదముండదు గనుక్క అది “ఆర్టీ ప్రహేలిక" కేశవదాసు చిత్రాలంకార నియమాలను నిర్దేశించి వానిని పాటిస్తూ

తమ యోగ్యతను, బుద్దిని _ఏకత్రితం చేసి, చిత్రాలంకార నిషేవణానికి

పూనుకొనవలెనని, పాఠకులను ెచ్చరించెను. క్షా

పజ్బుమ్‌ ॥

ఠహటా కొందర" “ప్రశ్నోత్తరచిత్రము'ను కూడ ప్రహేలికలల్‌ చేర్చి ఉదాహరించినందున, తద్భేదములగు 1. అంతర్జాపిక, 2. బహిర్జాపికలను న దర్శించి, ధన్యతనొందండి, వి, పద్యంలోని (ప్రశృలన్నిటికి వ ప పద్యంలోనే అంతర్లతాలై ఉన్నచో, అది “అన్తర్గాపిక'. అ బయ్‌ చో, ప్రశ్నలకు ప్రత్యుత్తరాలైన వానిని బైటనుండి (బహి) వెదకితేవలసి ప్ని వానిని “బహిర్జాపిక' అనియు పిలుస్తారు. అంతర్జాపిక;

కౌన జాతినీతానతీ దయీకౌన కో తాత

కౌన గ్రంథ బరన్యోనారీ రామాయణ” అవదాత?

పద్యంలోని ప్రశ్నలన్నిటికి 'రొమాయణ' ప్రత్యుత్తరమౌతుంది. ఎట్లున ప్రశ. పతివ్రతయగు సీత ఏ జాతికి చెందినది? ఉత్తరం (రామాయణ ను బీజదీయగా చచ్చిన) “రామా” (=సుదర్త్రీ) జాతికి చెందినది. ౨. తండ్రియగు జనకుడా సీత నెవరికిస్పెను) ఊఉ. రామాయ(= శ్రీరాముని కొరక్సు, 3." అమె అపహరణ ఏ గ్రంధమున వర్ణింపబడినది? ఉ. “రామాయణ! (=ోరామాయణ' మను (గ్రంథమును) వి, (ప్రత్యుత్తరమైన *'రామాయణి శబ్దం పద్యంలోనే అంతర్గతమై ఉన్నందున, ఇది “అంతర్జాపికోద్చైనది. బహిర్జాపీక;

అక్షర కౌన్‌ వికల్పకో-యువతి బనతి కేహి అంగ/

బలిరాజూ కొనే ఛల్యో-నురవతికే నరనంగ

పద్యంలోని ప్రశ్నలు మూడింటికి 'నామన' పదం ప్రత్యుత్తరమౌతుంది. (హే వికల్పమును (ఇదిగాని అదిగాని) తెల్పు అక్షరమేది? ఉ (వామనిలోని మొదటి అక్షరం) వా" అనునది. 2. 'స్తీయొక్క స్టానము శరీరము యొక్క ఏభాగమున ఉండును? ఉ. *వామ' (=ఎడమప్రక్క) బలిచక్రవర్తి నెవరు మోసగించిరి? ఉ “వామన్‌ (=వామనుడు) వ విష్ణువు “వామనావతారము' నెత్తీ బలిచ(క్రవర్తిని మోసగించి, అధఃపాతాళన్సునక్రు అజగద్రొక్కెనని పురాణగాధ 2 ఈ *వామని శబ్దం పద్యంలో శ్రేద్స (ప్రశ్నోత్తరముగ సరిపడునట్లు; బయటనుండి వెదకి తేబడినది గన్సక్ర “బహిర్భాపిక య్రైనది.

134

అనుబంధం - 1 [60 - ప్రహేలికలు వ౭గవర[ 11662016 5 షమ 00 గ66|66. 16 [౧64 0001 1౧ 2! ౦616! రజంయంం 0 0181910621 5209106 0టల20076 2౧6 2 00య1300/ 16 2002 11062016... 2002 52116 58822, వంపజ20(20, *66212020య20000040. 660, 6 [గడ భంగ 2 30016 0011606801 06 ౧6౮16 51(0069 300016 01 ౧16 గరే0168 286 *|00000 (26560018 కెల2ర/ పడుట. గొండరంల 00 11646010 6016310 ల290ల3 00 166163 01 ౧69౧00 ౧66163. 0100620 310126 10 ఈం 1901 0౯ 1 116 9008100108 0 ౧ం 2001 ౧0౧౧౧ ౧0౧౩160164 ౧6461 25 2 40 02 [22222 1646400106 013 ౪28 0008 90066 ౫66160 ౧2076 001108 12 0001010008 *101 16 3660 08 06606౮. 06 1000 2 901246, తటగం 0006 06 11620 లు633101 2064 26 ౪760 02012 12 061 ఇం కడ 901 గరం01609 ఏ 7664106 అ|ల(110౧0%006 10/00084076 కణం 206 1 ౫6య12 10 06 2662, 1006 య 2400202, ఉ20262, 52000002 20130265. ౧౧౦ 10050 1110020 గమ2క్రం5 60౫౧210108 6181035 [0616 209 ౫ వాజసనేయ” - తైత్తిరీయ - సంహితా, శతపవధ బ్రాహ్మణ... 646, 21464163 012660 20 20 అ౧౦౧౫౦౪8 [016 11 5096 6016, 21001200” 2 లం 2020022262. 06 ౪66 0411664 16 *1/2642 12002 కు 16 021202 0608103 *161 16 5000" 0£ 0/12 206 ౮20612 ౮206312 880666, (0 ఇల 076464 040 “113 ల) 13 20౯ ౧౭66 10 9400. గం 126 111 10 1636 2828 00100366 300006 గగ61ట, 71101 [08 ౧61 1న66గ00630633 01 6201008 126 10 (2106 1016 10 901౪6 4&౧౦0011ల 106 ౧46163 92766 016 6 08 రం రుం2 206 013 1001 0200ల0. 02040 కటా ౪5 06 6600101000 206 ౧ల౯ ఉగలల00 26082066 10 13 2860201 108 16 11100 ౧౧౧6 1 06 60% ౧౧౧ జ6 (210064 గల (ప్ర హేలికా: (౨2౧03108 [16001ట) 206 0010316666 లగ 25 ౪30%! 101 01% 101 జయుుంలుం0 11 30641 840ల4080, 1 4180531003 10 16 1620166 2064 ఇసంగ 006 ౪091066 10 00%8:6 01 ౧ల140 5006 0౧6. కే35్‌

ప్రహిలికా ప్రపజ్రమ్‌ క్రీడా గోక్టీ వినోదేషు తద్‌జై రాక్షర్టమంతతే॥ వరవ్యామోవానే చాపి సోపీయోగాః “వ్ర పాలికాణో (ా.ద.397) ఖగా౭ర జనం 206 విష్ణుధర్మోత్తర పురాణ 0003662466 & 0౯001061 01206 10 గ66165 0 6౦008 906012 120664 10 (20610020. కక. ౧00౧96ల౦6 001 25 2 61000076 €106 0 52901 11620016. రంల 01 167 ౧216805163 0€ [౮౮61ల 6ల%0066 1౧ లటుం [౧౫౦ ఇంగ, జంబ! ఓం 002128 166163 *1101 0960016 శండేజుక యడల (ఆలాపాః డిక్‌ ఇల! జ బలం! 6016 (ప్రహేలికా) 126 250 020366 60)%910% 80, 50016 116616 *ల6 1801060 11 ౧౫7616 ౪2410౪5 540- ౧488018163 01 ౧6౮163 ఫే “సుభాషిత సంగ్రహాః వ౨20బ2 ౧0165 612 *ప్రహేలికాః' ౧౮ 'యమక 264 00946 [16 620108 0% 96౧6601063 0 116 ౪1160 0౯ [001 62000830. 3004 ర[గ663 వర6165 1౧00 90 90- ఆ(ల౮౦గల, డలం 0౧0 1416 1206 10 11606169. వశడయు22 ఉంట 06 1160808 ర66163 ఒ4 రేసంటక65 01౧1) “చిత్రకావ్యళల్‌ తేలంు2యడగ64 00151660 “వ్ర హేఠికా' 2 (క్రీడా... 01 ౧0 ౧౦01610621 724136. రుడ!2 0౧0 006003 ఈల% జర విశ్వనాధ అలు 16%36 ల & 1206 11 అలంకారా. 91066 ల 26 0000364 10 “రసి, జర 16 1౮౧౧0౦౧3 “చ్యతదత్తాది...' 06120 ౧౦66 ౧1166 2౫5 ౧0003 ఆంగ (౧ అయం ౧001118 11 2 5021800 1007206 ౧2౧౧ల 206 272/5 663166 10 02006621 25 ౧౮౦౧ 23 0551016 0౯ (0 లఅగు!693 22 166 11 2 100%64 20000 ౪2 380 5166116 13 1౧ 6 [0001 0 & 66110164 +లం6 30 116 2|| 462" ౧/06 106 66163 ₹/616 0093160664 2 006 0[ 06 64 2 (123) 01 20292508. 6616 21002 20౧6 35017108 ౪25 2 760 0౦0412 గల తోట *0గ0 05007 ౪00౫160 24 01164060, 1 1166 ఏ౧ట, 060016 01 60008 6 11420౧1286 666౧౦౧ 96 $62665 204 0006439 09 ౧16 106 0౯ 616 0714 శం | ర | ౮ 6810017) 2060 30౧26 809101 ఈ 1 0666 10 161 6 100611)826066 01 108 1౮6 2 స క 1 గరలల0 ౪866 10 21 16 00౯ ౧2065 ఖర 66 [0 8౪౮3 (1610 205/6. ₹016) 0౧6 920 60016 ౧0 ౯౪6 2 806 ఇల 01ల/ ౪00164 04/6 (0 06 ౧౧౪164 అల 1 లం, 14 9001601163 10 0006 ₹1ల 66 8 02 10 58/ ఏ6 ౧2౫6 0 [ల 501064 0 136

అనుబంధం - ౯ రంగ౧8 7666260039 08 ౦002౧66 ౪16౧ పంట్‌ ౧౫౧౮ 206056 620% ౦0)6౯ [08 [10 01 20 82గ2ట 93041 20 ౨008260 రిజంనిగ[ గరం!ట 206 022260, 23 ల6561/6064 10 ఉగయ6ంగ0 2౧౧6౧౯ 2౧26 06600 500806, 6010206 (0623 61180225 081ల౫00౪1863, ౧౦౧3, 20882003 0282663, 2002363, ౧0౧౮౧6౧౫౦౩, వచిలలం46021-8200026021 - ౧6౮6163 02064 0౧ 16 346006 01£ 1060006 206 ౧౦66౮... 616, 25 ౪6 29 60168! ౧౮౮63 రం ర6!63 26 ౧0౯6 6గ/6:6 206 ౧00౧౫) ఈ121 ₹06ే2/న 116663 ల ౮0 ౧0 2205 00060006 (0 0000620 గ66!63 08 (0644. 0001000 ₹6616 (ప్రహేరికాా 2౧4 ల226ట (ఆలాపా 60గల్రుంగ64 (0 106275 0800620 ౧6౮0163 2064 4020600. 16 06161 02168063 01 గర౮[ఆ, 06081 1 001216 910218 (0 6062 0౯00680 గ646163 90౪” 30౫6 60౧112గ౧63 6౮6 10 [16 65000076 401063 0 320006

06 20076 ౧6 0% 6016 206 ౧0౯ అగ3తంగ6 206 ఇం 0861 564 0006 9గల 08 గంటల 1026 ఇల ఠలిలగ్వు 100661 0 0200 1 మం “క్రావ్యాదర్శి, ౪1602 16 ౧0006664 16 “సంక్షీర్ల గ4641అ 3 6ఆయ!08 6 01౯0ల ఆ|౯౭0గ6 01 9409010 ౧666 206 3౮22163 6 621 8200 0౧ 2 8006821 010(886 0 5403)01 1646163 జర 02163. 16 15 104౯ల 11810 1౧౦31016 (0 816 2 స! 20002%1 0€ ౧6 ౪2౧003 32091 గ641ట6 26 6 166 1౧ 66 1064110 [01 1ల20176 - 25 ౪6) 2 (0 6630006 (16 076 గయల 0 9203%06 [1060163 2౧6 ౧౦72163 (0 ౪౩ 16 ౪౧10070 వి50103.

6 1064 1100328439 00 ౧6016 0001 18 అం, కం016 661156 ఖండం కమరుడ 206 20014040 1౮. 8080010 0 3202 3816 14 1008 మం 2966 (0 012 ౪101 1 [0003 2 ౧౮616 8406 (ప్రహేలికాప్రదాన....) ౧601515608 0౯ 0౪08 206 6041108 2222108 (66015. 5ఆఈ/621 1౧0౪౧ 69 08 [646 6600664 10 1668 689. ఢలయఅ4008 అంగ 6108 ర[00018 07 200108 20 21004062, 2 212602 616

వంగ 06 ౪00103 01 5303) 060, 18 1 ౮1646౦౧౬ 26 60016 11 కల1621 ౪866 (0 (266 20 106461 1) [1 5011 0౯006110 16084600. ఉం 2 6301 00 ౧ ౧180 5003102110 10 ౧0665 ఒగ6 26 206 01102 [0 16 90641 6084160019 0౯6/102 2 [6 216616 ౨86 01 98019) 116006, 2 7251

17

ధ్రహేలికా ప్రవబ్బమ్‌ 12016 01 016 11 00 కాం కు 0గరజ 60, లాం 0062066. గల 26 006 04606 (అంతర్‌ & బహిర్‌ - ఆలాపాలి 20, ౪6 6౯ ఇలంటి మకారం 10 06 ఎలి గ26 10 ౨0179 ఇసటింలల 218 అ 23600. పటససుం క8146 0 2 ?600అ00 06219, 046 (ప్రహేరికా 15 2౫ 016 ౫0064. 5 త్రదుల2కు' ఇంంల0ం6 020 ళం 05026 6కు 646 '2జోటో 60ల 6జి రై 0౯ అంల్రైణతరం ఇ0జరరూం 10 ఇయ. 20కు 26 అ(ైలంళ66, విళికట45 పతతి!) తం0ం0ంేహైై 0 *“సుభాషితసం[గ్రహాళి, ల పెంలసటు - 0 105 బ౦గయం॥ శేంుళంా 101 [66416 లట లజగడు, ం0గటగ6యంం టు 206 “అపహ్నాతి, కూటు, క్రియాగ్నుప్త చ్యుతొాదయక ఇలం ల 109 00061౧6 0౧౮ హై “చిత్రాలంకారాళ్‌ కం 101 ఇయు 60 25 కం ఈ61ల 10 బి65, ౨1 06 92515 0€ ఆ|౫2గం రిలంంగంకంగ, షం ౨66 ౧6256 ౪000ల బ్రం06 శయరంగేలర2ై6ం 0౯ ఇ010108 2020028 ఫెింటంం ఈ 10 209/6 క పసల ౩29 ౪6౧0 046౧ 190యా0)6. 54218 గ చంకా ఇర8 ౧06 రంల 11 ఈల 600 909006 “సుభాషిత సం[గ్రహాలి 216 06 0000006 ౨9 5006 0005615టు ప్రా అట్టచద్యద నమౌాకొరం (స్త్రీేనామాధ చ (తృక్షరమ్‌। '“కారాది “డజారాన్లం యోజ్రావాతి న వండ్‌ట హం 0 100౪3 16 ఫం6 ఆటలు ణం 2 ఉరిం క20664 1106 2 అజంం॥( [ంంగ ఇం [టు 2 గారింట 0£ 2 500416, 60059008 00 1606 ఇీసగ2129, ఏం00102 ఇర “న 206 666108 ౪16 2 కర్రి క ఇతి త? *నగ్గారి! (ఢంకా) గంగా ల్లోరి [660 9౧గీం౧॥ 2లే 10 బ్రళ683 0|౧( 0౧6 120)6౬ 1006 06 గద 206 [190 *66 అం రం 0414 15ట (నార గం 620 5 69/; '(న+శగా+రి, డం 8 గ649 రేటంంళ 1౧ ఇ ౧208680 ఇజాగలా ఈ 0105. ఆనేక నున్నీరం వాద్యం కొన్సం చ బున నంజితై! చశ్రేణా చ నదొరాధ్యం యో జానాతి న వంజడ్‌తః శక్‌

కతలు (ఆంగ్లములో) తి గంకం2[ రంగుల 20208 గొజర/ 10169 అజ08 206 06211105 6 ౧2౦6 0€ 2 9226 206 అల 1700164 ఫ్రే చక్రిన్‌ (విష్ణు, కృష్ణ్ర 01 50206. ₹6 *0 100౪5 15 ఆలా 216 001009 1601 15 20 2001 “వర్మీ కీ (=వుట్టు. అవదో దూరగామీ చ స్మాక్టరో చ వండితః అముఖః న్థుటవక్తా చ యోజూునాతి న వండితః క 20 2 100069 6౯౭౪౦116 ౪607 ౪611 16264 ౪6 10 3య012 (0 1476 800 ౧0 16240) ౪10006 జు 00ఈ, అంతం ౧81 0౯ 116, - 16046 0౧6 013 206 02 ₹)|| 06 036 "6 1900 3 = 2 [646 (జాబు అస్తి (గ్రీవా శిరో నాస్తి ద్వౌ భుజా కరవ్రతా!

నీ(శతావారణ సామర్జ్యో న రామో న చ రావణ

16 ౧25 2 ౧౦0౦ 006 ౧0 ౧646, 1 18 ౧౫7౦ జయం 026 ఏ రంల 128069 1 125 06 0076 10 1600౪6 సీతా. (సీతా ౦౧ 16 కె2ుఖ208 07 శీత =60160, 9048 ౧06 ఉ్రీరామ 01 రావణ, (405: 2 8810

వీకచకుు నకాకొపయం బిల మిచ్చి న్న వన్నగః

జ్షీయతే వర్హుతే చైవ న నముదో న చంద్రమాః

10120 0౧6 అభం 000 15 ౧08 2 దంగా 1 66165 యర 988 15 101 1 5023)660, 18 పం02963 216 ౦060162363 011 15 ౧౦౧౮6 ౪6 562 ౧౦| (06 ౧౦౦౫.

లుగ ఆర!ల లి అవహ్నతిః

ఇవా వురొప్‌నిల కంవీత వ్యిగవో కా న వనన్చతినా లతా!

న్మరసే కేం నథి! కాన్తరతోత్సవం నహిధనాగమరీతి రుదావ్వాతా!

౩, ఇల లాంల్లులా 13 0 ౧66 060086 1121 011085 ౧01 లం:6 (0 గం 66 ౪10 16 9 906 2810206664 0 16 "4007 006 ౧ంం' ఇష హం064 ౧62111 10 ౧6 ఈఏ 069606 2112006 గర ₹0/ 1074? 0,

01 10080 06000664 2 82086 0 116 1110 361301.

పే శం జం 05 06 అపహ్నతి 64౮ 1 (0 001 16 162606 0 ౫010108 6239) 2064 00౪1005 215166 1116 10 162110 జ006 205/6

క్రైం

ప్రహేలికా వ్రపజ్బమ్‌ . ॥ 15 లుుం666. 7113 39016 19 1060006241 ఇ401 “నిభృతా' 664165 25 రే65010606 9 విగ6101 101 10562006 (౮౫6 20076 “ఇహప్పురోపనిల.) కూటు 'ప్రహేఠలికా: = “౧౯౧౦౦166 10016 0౯ 209 కం ౧06 00౧౪6 గంగ 5600 సం 26 164810” ౧౦౦1664 2164 76౧ ౧౫6 (0 90176 206 3 2/6 16 “సంకీర్ణ వ్రహేలికాః” 04 601021 102 16616 ఇమం 0610౧288 60 *“సమానపదా ప్రహేలికాః - దండ. వా అకుజేర వురీవిలోకనం న ధరాసూనుకరం కదాచనః అథ త త్పరితికారపాతమే దమయ్యన్తీ వతిలోవనం భజ 11) 0164ల 10 5016 96 కూట 116616 *6 109 0762 [16 ఇ05645 0564 10 6 *ల36: ₹2. *“క్సుబేరపురీ=అలకా, న అలకా=అనలకా” 0౧6 ఇశర006 20౪460౪) ధరాసూను=మంగల(ళ) = గం 012064 ధరాసూను-కర = 10 22901005, దమయంతీపతి=నల, = [6006 అనలలోచన = పంగ” 66 (శివ) . గలా [2౧08 ౧006 1186 616 ౧2౭౧౩12000 0£ 16 ₹ 66 ౪0316 66 196 1010008 గగం 5810 0% 2 ౪40% ఏ 1౧ల౦ 2ళ50]00025. (116౧ 0౧6 19 560488 0౪6౦౫ ఎంపిల. తం 160664 1008 16 528016, 006 39%10016 01002 16 %ల0' లం - శివ "౧6 *ఇసం!6 భావశతక 1 00౫9౦566 21054 లఅం91/60/ 0౯ కూట 60616 ఇగియ్‌ 26 0000414607 52001166 ౪101 5014601009 0060౧896 (626 (10 ల ౦93080) 16 ౪0014 ౫౦౯ 6 083016 [0 90176 రల తీ!50, 016 కూట 1664163 06102 5076 ౧206012002 ౧641ల. జ్‌ వకోనా వింఛతిః ఊఆఊణొం స్నాన్నార్హం నరయూం గతాః వింశతిః వునరాయాతాః వీక్రో వ్యాామేణ భక్షిత॥ 4600 ౪ంగలు, 948006 (ఏకోనా = 0౫6 టు, ౧161662 000) ౪4601 [10 ౧6 ౪6 సరయూ, ౧౧ 66 0201, ౧౫6౧౧ 60006464 1౦౫6 0॥16 ౪23 68/91 0 2 గల 106 203065 19 02566 0౧ 52061. వీకోనా = ఏక+ఊనా = 016 153 226 ఏకో(ఏక్ర)నా = 016 ౫2౧. 140

గటట (ఆంగ్రములో)

గం గాలర ౪0020 60౧66 10016 000 006 ౧౫౧ */25 64060 0 2 రల్లైం). గూఢ-చ్యుతదత్త చిత్రాః = 48౧11 2064 ౧162 012 10106163

11 16 6౪౮౨ 80000 ౧646163, 30016 ౧26 ౦0 [6 ౪636 26 00౧౮౦62166. ౧6 2506 61౧666 1000 16 500-626(68200165 20600661౧8 $0 ౧౧౦ ౪2002602] 6113100 0౧ 66 ౧౫౮ ౦£౪ట36 ౪1100 (16 ౪6౧, 6 ౧౦౫... 15 0620062166.

పొండవానాం నభామధ్యే దుర్యోధన ఉపాగత*

తస గౌొంచ హిరణ్యం చ్‌ నరా త్యాభరణాని చ

1 ౯1654 0 006 25000 0 ఈ6 ెజం644745 ౧4016 దుర్యోధన, (00 1 12064 (గాం) 2064 8016 (సువర్ష్రు *4 ౫|| 00౧౫606 = = - (00 *లు).

546 1 'సభామధ్యే దుర్యోధనో (=సభామధ్యే-అదుఃణయుఃఅధనణ) (116 ౪490 “అదు (౯20) 15 0000662166, 91006 20006 *|గుంం8 [ుగ659 *₹220 6౧666 16 జంఠ008 05 ౧6 92004020 23 8క/లా 1200 జ6 8016. [66 106 ౪610 19 2౧061166

10 రయ క1000, 2 021 0% 2 ౪016 (2 ౧661021 ౩౧6 2 $13016 610 ఇంగ 18 6౧00664 హంగ భం ₹7లుం6 01 2 ౪08౧6 620 06 2664606 (0 ౧6 ౪6136౬

శ16 ధం ౧6616 276 60౧666 1100 5౯/6౧) (౮) 90-62(6820౧63 ల్రిః

కూజన్తి కోకిలా సాలే యౌవనే వుల్హ మంబుజమ్‌!

కింకరోతు కురంగాక్షీ వదనేన నివీడితా!

కారం సం11129 ౪28016 0% 016 9212 ౧66 106 100119 0100009 1౧ 0౪0), ఇట 2 0 0గ-లం4 12649 ౦0, ర130603664 23 516 15 0 116 1166.

లం (2) గంగ సాలే 06 బంటి ర ౪/23 ర00066 (=ర=రసాలే) ఖర స. () 96 జపర48 “యో ౪23 26ేరం6 “((యొవనే, 1 (0) 1౦౫ “వదనేనో (16 ఇంగజు2 “వీ ౪28 26666 జ 116 201412 “మి 23 6700066. 1163 టి = 16 సంకట 125016 0% 16 9ఖ్యుం ౪66 (రసాల్సే 16 10౧13 0100013 1 వనే,((యొవనే) ౪1౫ ఖా ఫల [ము లంక 12400 60 0001659664 28 316 ఏ 0 10౪6

కేశ

వ్రహేలూ ప్రపబ్బకు ఉంటం! 206 వషరప8!20ఏ పెడ!

6 లగ 910 ఖాంచం5 0 క6461ట ఇలకంంల 0 'సుభొషిత సం[గ్రహాల ఖం 116 అస్తరాలాస ఇంగ బహిరాలావ ఇడత1ల.

ల రరటిల ఇంకు స 016 ంగ 01 శంరసం దతయరయి 01000108 50110009 9 ఈ 0500 | 16 గ6616 206 211664 అన్షరాలాపొః -230 05 06 రల 000005 10 016 606 06 ళం కరం ఇం బహిరాలాపాః

శం 21002 కరర! ఇజం వింరె2ర3 6 04 ఏం! టం 0౯ 6464163 క 0౪ రేషన

వ్‌ జరయరంగ 10 0%216ల, ఈ6 2028 ౧269806 0 గరర[6 600(2మ5 09660 క్యం!6 అక్రమ ఇసుల 10 22 అేటింగై (60 116 (ప్రహేలికా 20లైిలగ్స 06€ కరడ!

న మా 220 జ ఈల 6064 0 6 ౪56 (206 ౨టంగటూ 2190) 1 న లం088ై 6 06 (60150060 చి కం గడల 60 వంటి 6 0౧09ల చఈా6గు

6 ముకు! (321606 ఇటలి అక 0180ల 46 గం 24000680 రకోషరేయ సళ పచింరంయకి గ666 6004 ౫0 0 జ్యూ 406 రిటులంగ వ!

అజఃరట 2 ౪౯1 86 6 ఈ 021 ₹రంకస్పు ఉంలే 286280. ఏం, ఇం 20 20626204 గటీథం ౧౦ణ ౦9౬64 0 86 గబ కంటి[ంగం 05 ఇశంష యల 266 10 ధ46గం0; పే 2 3643, కల 528 7 గం 6 8049 204 కంస 10 జట 11 న ప వాలా (60 946600 12 సం ఓం ఒకరూ 10 శయకంగ 4 జతి 5 తాం గల 59006 జనల అం 1 మ! డంసనా2 గక

దు “కస్మిన్‌ దేశే మురారి? ....కురుకుల నిధనం కేన? తత్‌ *కేశవేన.”?

తు. 'శేశవేన్‌ (10 గ న బంంంంగ 3 ఇష 2001008 మరు 204 ఇవే 34 నో ఆర ('ప్రతిలోము)ు 48% నవే 50 శచే గు శోష అనులోమ 60 కేశప్క 7 ఇన 8, 90 101 = కో ఈశ చే 116 ని ఇడ 124 “కేశ నేని (66 30బాట

క్షేగ2ై

౫44౮ (ఆంగ్రముల్తో

తిగింళిలు ౪766 1086010603 “అన్తరాలావి 6౦0౧౧౧౦౩64 0 02666౧ (13) ఉంంం4003 16 [050 [030 0/6 2 56761-5/112016 205౫64 60 ౧6 [౧41 ఉంంరంగ, 96 ల [00౯ 2130 50, ₹001 99264 02004265, 206 6 లగ శం? ౧౮౮05 81/6 16 92016 జ5%ల 0 ౪౩1౧8 6 2న0113025 హీం౧ 16 0681౧20108 24 ౦001 16 లురం 24[0౧407/ల” కిం తృష్ణాకారి? కీద్ధగథభచరణం? మవోరౌతికా? కా బ్రికాంచీని కొప్‌వస్మారీ? భుజుం గేకిము? కలిళమనం?” త్హా(తు+ఆర్వ్యుర్వ నంబోధనం కమ్‌? కా నుందర్యా? మనీన్హుః కథం? అచల భృతూకా చ నంబుద్రి? అగ్గేః బీజంకింం కాకవనీ జారమణ మతివారాగ *“పామసారంగలీలాలో

సరల 20/60 (0 ౧౮610౧08 1 €0 4 26 హేమ, సారం, గఠఇలా (05 (0 9 26 'లారీ-గరమ్‌ా-సామాహే” (10౪ 6260 22లెరా2ర) 2064 116 205%/043 10 9 (0 12 26 “హేలా, మలఠీ, సాగ, రమ్‌” 0౯ $12016 0 06 86065 20వ/65. 1+7= హేలా, 2+6=మలఠీ, ౩+5=సాగ, 24 4 “రమ్‌, గం 125 130 ఒ2ల 5- “పేమసారంగ లీలా (060%0160).

5001610263 (16 2063621225 116 1146460 12 066 ౧464, 100 116 00166 7/1 ౧౦౧91666 16 [00000 ౧264 0 €ం ౪:6 స 2660082 016 186 16066

“౧16 212023 00026210 30260066 919016 ౧౯౧1, 1101101 10 1621107 001008 [0 16 వ్రహేలికా; (ల 16, 10౪66 1006106664 20008 6116 212025 06028056 ౧16 ౪6136 6400008 ౧అ1 5 060౫1006౮6 110/6 జ 006 ౧6616 (1902111 1000, 0౯ 0602036 16 ౪666 00౧6225 6 30106002 0౯ 16 51600616 (అంతరాలాప)

"౧6 110008 గరయ16 0000903664 08 ౧016942 006 ౧౮ఆగం00 256 (01౧1210108 కం 9010600 *లు 196605 16 ౧0౧ ధషం36ం 1106 16616 168465:

కా పొందువల్నీ? గృవాభూనణం కిం” కో రామళ్యత్రుణ కి మగస్హ్య, జన్మం

క నూర్వ్యవుత్రో వివరీతపుచ్చా, “కృన్తీసుతో-రావణ-కుచ్చు కర్ణా

₹/10 8 06 ౪14 0[పాండురాజ? గిగక [6401. 3/00 1 016 010606 00 ౧16 10౧6? (4 901), 10 19 116 అలయ 00 56 చు? 2202 ఇలయ స 106 0101 01206 08 ఉ్రజుళు2? కుమ్బ-కర్ష (-కుండ-కన్నము),

క్ష

్రహేలికా ప్రపజ్బమ్‌ గ[గ6 1056 11౧6 00౧516 0 గ 2౧5౫ల 60321 1 ౧66 ౧౭౧౫6 01 2 0౯055 ౧65గ0౧.

50016 0016ల యజ26ట 0001212 ౪0 01 0016 యయగంగ౧3 206 జుక65 6౦01100566 08 ౪0163 2౬ 206 7626 10౧౫2664 206 అ2యగు2ర. ప్రై & 21121202 60౧1905366 0£ ౫ ౧౪౮౧003 లతా కసె యచ్చతి సజ్జనో...... ఏకం ద్వయో రుత్తరమ్‌। 66 116 జుకాలం 10 16 గగ (౧7౦ (06[0౧08 206

1" సాధవే (అనులోమ) 2. వేధసా (విలోమ) 3. కాలిమా (అను) 4 మాలికా (వి 5. కాలం (అను), 6. అంకా (విలోమ).

30౧06 ౧101621 52031018 ౧6121166 6011003664 01 1031 (14ఆగం[18 ౧16 *ల1ట 10 0 01066 [08 0౧౮౦౩, 06 9 0౧6 206 ౧16 1601 (0౦ 16 111 ౧065000 ఇయ ఏ 6140ల 2 ౪014 0౯ 5ల ఉం లగ 016 0౯ 0113 బహిరాలాప 6001005664 0 [061 న

కా కాన్తా కాలియారాతే? వున రర్డే క్రి మవ్యయమ్‌?

కిం వంద్యం నర్చదేవానాం? ఫలేషు కము నునరమ్‌”

యలు త: మాతుఠింగమ్‌ = మా, త్తు, రింగం, మాతులింగమ్‌,

త! న్‌ ౧6 ౦అం?66 ౪18 05న (1గ9ు) గం లంగ ౦0౯021 స2? స చ గాయి) 2 ల 33 16 ౧660104016 1౧ [16 56356 01 వ 4౮? (తు = 1 5860 3. ౪౧౦ ౪౦61౧066 0౫ 2|| 116 గ్రంథం? (లింగమ్‌ = శివఠింగమ్‌) 4 ఇయు [11 8 06441 గ 20008 [౫13. (చూతులింగమ్‌ = వ00168720266).

ఏం016గ00163 ౧౦ 366 01 ౧౩ఆగం05 81/6 116 32016 000౧. క్యా: కీదృ స్తనం స్వాత్‌, ఇలు (విము. 2-32) 403. అహింస్ర మహేమః (అహిం్రం; అవబామః, అహెం్రం+అహిం+అః, అ(హిం)స్రం, అహిం్రమహిమః,) 50[6600065 టు. ౧౫౦ 666003 8౫6 116 $2506 లస 006 6166000 9011 వక

షో స గ జా న సకలజనో (విము. 136) 0 విధుర విరహితః (=విధుర -

వాత, విధుః+అవి?*- అవిహితల 30౧6ల (6 6%6ల06 1601165 266 10 116 [050 460 5000806, 160 1164 5000 006 జం22, 50 146 116 ల0%ట 206 02 0600009 క ఉఈ సలంకోం

ర్ట స్ట త వినాపయోధరం... (విము. 3-31) లల సనాపయోధ కేక

నిజజబా (అంగ్రముల్తో

ఉక. నాగరంగమ్‌ (=నా+నాగానాగరం-నాగరంగమ్‌) 8011601౫16 0060120 006 [000 (0 ౩0% (46000 ఇం 6 6021 2056 త్యాః కస్మిన్‌. స్వపితి కంసొరిః?, ... (సురభాం, 556-347)

తీ15. శేషే సేవావా పరరూపవమ్‌ (=శేషే - సేవా - వా - పరరూవమ్‌.) గౌగం బహిరాలాప గరేి!165 [601063 606423 16461 82౧౦3 ఇలు 1 15 అధుంం666 (0 [000 60000016 ౪01063 పంగ 2000168 [0086 ౪06 0 ౪౩)క్‌ 006 16461 ఇల 0000500106 1౬ 1 52001416 ఇల 6 ౪0163 286 00౧0003664 06 ఇ2016 2064 106 01 910816 164603 6 8౩౧౧౦ 13 62396౯ 220 16 32006 82026 1౧ 1208022863 ఇం6 ౪018068 266 ౧0౧9౦౮౧4 01 16గల౩ 206 ౧01 01 న

ఇం లం జ 206 0201 - 2202 166165 26 ౪611 రేంయగిడే 106 ౪60" వ02212 6 ల 88000 02 క౦64[16 10800 1౧ సుభాషిత సం(గ్రాహా-3,

కంచిలల 000 ఈ 64/88ఓ00065 08 5166165 6౮680664 1౧ 00౯ 1656288601 ఇంగీదు 1. వ్రశ్నోత్తర చిత్రాల జ్కారమ్‌, 2. గూఢచిత్ర రహస్య - ప్రకాశిక 206 3. చ్యూతదత్తచిత్రచన్షక (౧/64) 206 1661062 ౪01 ౧6 6246006 800 10 116 సుభాషిత సం(గ్రహా-స్‌. లల 6 616102 106 00౧౦౬) 16 4180600 ౧2668063 0 ౧౦౮61౮ 13 ౪2806 506 ౧౦ 6641111003 అ56 10! ౧16 61061610 6266901065 1086 2130 24560 ౧౦౧గ:10౧, 80 0126 801680016 9016 64౮6163 ౪616 20666 1 016 సుభాషిత సం[గ్రహ 201008 016 ౧26800 1 అ66166 206 2 200406 సుభాషిత సంగ్రహ 201008 200016 866806 (€ గ౮ే౦0165.

శ శ 3

పహేలికా (పపఖ్బు - సంస్కృత - అకారాది శ్లోకం పేజి క “అ” ఇతి ప్రహేలికామార్గః 29 అంగకార్యేకృతే 98 ఇస్టీవరాఇ్యాః స్నుట 5ంి అళతిః అతిఃఅస్మీఅలం 32 “డ్రి అత్తుంవాంఛతి వామనం 1న ఉక్తవన్తం కవిం పద్యం 89 అత్రోద్యానే మాయాదృష్టా 18 ఉత్తప్తకాంచనాభాసం తశ అద్యమే సఫలా ప్రీతిః ౩3 క్‌ ॥ అనేక సుషీరం వాద్యం జీర ఉత్చాదయతి కో భీతిం 9 అన్యధా భాసతే పుంసః 20 ఉదధా వుదధావాణ్ఞా 34 అపదో దూర గామీ చ 51 ఉపక్రమేరతేః కీ దృక్‌ 89 అపూర్యోఇయంమయాదృష్టః 51 ఉపరిగతం హీ సవర్ణం 206 అబలా ఢ్య విగ్రహశ్రీ, : 62 ఉభౌ రంభాస్తంభా 19 అమ్చుజ మంబుని జాతం 17 ఉరః స్థలం కోలి_భ్రవినా 64 అర్హవ ద్రహణే యస్మాత్‌ కక్‌ ౯వ అర్హవ గ్రహణే నానర్ధకస్య మడ ఎకచ కుర్నకాకో లిసా రు అర్జాస్వాదన వేలాయాం కక్‌ ఎకచ్చన్నా శ్రిం వ్యజ్య శ అసురసున రేస 03 ఎకాదశా 9 క శ మహోరాత్రే క అసఫ్థీనాస్తి శిరోనాస్తి న్‌ “ఆః ఎకా భార్యా ప్రకృతి: శ్‌ ఆగతః పాళ్ణవాస్సర్వే 56 ఏకోనావింశతి; (స్త్రీణాం 45 ఆదౌ గృహీతపాణి: 59 ఎతే వైయాకరణ పశవ ; 215 ఆదౌ రాజేత్యధీరాక్షి 21 “కః అనందయతికో౭_త్యర్థం 685 కఃకరాణరి పీతా? 71 ఆపాండుపీన కరినం 36 కఃీ ద్వజ్ననృపై; 39 అస్తేకస్మీన్‌ ముఖేశోభా 87. ఈకౌకే కంకౌ కాన్‌ /4 ఆహూఃసమాహీతాంనాము 16 కః ఖే చరతి? కారమ్యా ? 67 కేశ

కః పత్రీ? కాస్త్రిరా ? 99 కింనుతోయరసా పంపా 217 కః ప్రార్ట్యతే 73 కీమచ్చతి నరః కాశ్యాం 86 కమలమనంభపీ 17 కీమూచే సంధయే పార్టె 80 కమ్వీకో౭_భివిధౌ 72 కిసలయ లితాం త్త కయా విరాజతేరత్నం 87 కీం స్యాద్విశేష్య క. కర్మజాత మలం 100 ంక్ర్‌ం కస్పీతేశశ్చకీధృక్‌ 47 కీదృక్‌ తనుర్వద 94 కస్మీన్‌ సతి వనీ కీ దృక్‌ 87 కీదృక్‌ వనం స్వాత్‌ 117 కస్తూరీజాయతే కస్మాత్‌ 66 కీ దృళంకం సమాలోచ్య 82 కస్మెయచ్చతి సజ్జనః రిక “క్ర కస్తే దేవారయః 80 _ కుబ్బమాసేవ మానస్య 17 కస్యమరౌ దుర ధిగమః? 55 కురవఃకీదృక్‌ 57 కశ్చసుప్తో నిమిషతి? 63 “క్రూ? కళ్చత్రం దధతేసీతం 83 కూజన్తి కోకిలాస్సాలే 12 *్‌క్రా “కృ కాకాన్తా కాళియారాతేః? 64 _ కృతే౭_.౦గకార్యే 112 కాచిత్సషార్హాతరుణీ 60 కృష్ణపక్షనిశా 87 కాచిత్‌ సరోజనయనా తశ కృష్ణాస్యానతుమార్చారీ? 50 కాచితనృగాక్షీపతి - 61 క్రేం కానినికృత్తాని కథం 30 కే దారపోషణరతాః? 105 కాస్తః క్వాపీగతోలి_ స్తీ తర్‌ కేనకః సహ సంభూయ 27 కాన్తయానుగతఃకోణయం 31 కేనేశః సహ సంభూయ 27 కాన్తాకటాక దగ్జానాం 96 కేశవం పతితం దృష్ట్వా 105 కామపీ ధత్తే సూకరరూపీ 65 “క్రోం కామార్తాహ్‌ ప్రకృతి కృపణాః 103 కోనయతి జగదశేషం శ21 కారయామాసకంసభ్యం 89 _ కోనిర్దగ్దః ్రిపురరిపుణా 67 కాశమ్భుకానా ? కీము 67 _ కోమాద్యతి మకరన్టై ! 108 కాసంబుద్ధి ః సుభట? 76 కోమోహాయ దురిశ్వరస్య 77 +క్రి? కోలక్ష్మీ నాయకః 46 కీంళృష్ణాకారి? 68 క్రీం కీంత్రాణం జగతాం రశ శ్రీడాగో ప్టీవినోదేషు ల క్ష4?

తరుణ్వాలింగితఃకంరే ౩ర్‌ ఖభాతయః కనికాలే 28 కక స్‌ త ప్రత్యజ్ద తం గా 08 ఈభ్యూద్యాఃే 80 గాండీవవాంథస్త్రిభువనే తైలోక్యనోపమైతస్యాః 107 “గా త్వత్తనౌకామ్బ గమ్బీరా 39 గిరాస్టలంత్వా 21 త్వమంబ కిం వసత్యస్తః 40 గిరిశేన జిగీషుః ర్య “ది “గ దళ్జే చుమృతి పద్మిన్యాః మ గుణీకృతి బిభ్యతి 42 _దనైర్హానఃశిలాభక్షీ శం ॥గోః దుర్వార వీర్యసరుషీ 36 గోపాలోనెవ గోపాలః 48 _ దేవరాజో మయాదృష్టః 54 గోభూమ్యాది 04 ద్వయోరపష్యర్థయో కి 8 ద్వాదశ ప్రథయళ్ళిశ్ర- ౩ గోష్ట్యాం కుతూహలాధ్యాయి ₹ . ద్వాసుపర్దాసయుబా- ౩ శ్చ? “ధా చతుర్ధ జఃిపంచమగ:ః 17 ధరణీమణణలే2_స్మిన్‌ రై ళ్‌చైః వైత్రేకూజతి కశ్చ? 82 _ధారాగృహార్యసంబుడ్డి 87 జి ధృతరాష్ట్రస్యభార్యాం 100 జనమేజయేన 68 ఛునిమత్తాతుగామ్భీర్యం మ జాలైర్విర హీతాశుష్కా 91 నతస్యాదిః నతస్యార్త కం “జా నపుంసక మిత్రి జ్డాత్వా 116 జాతాలతా హీదాళ్లై లే 17 న మయాగోరసాభిజ్ఞం 16 “జి నయస్యాదిః నయస్యాన్హః 22 జిత ప్రకృష్ణకేశాఖ్యః 24 _నవకువలయశ్రేణీం 60 “జ్తీ నస్వృశత్యాయుధంజాతు 26 జీవితం వ్యంగ్యవై భవమ్‌ నాద్యాదన్నం పీజే త్హైలం 54 “తి నా థోమేవిపణిం గతః 116 నానా ధాత తచ్చిత్రం యత్రవర్థానాం మ నా య వస్త” తే తన్వీచారుప యోధరా ర5్‌9 నాసిక్యమధ్యాపరిత। ల తరంగిణీ నాథమయీం న! నిభృతానిభృతాన్యార్థా క! నైవవ్యాకర ణజ్ఞమేతి క్షేశ8

“పి మోమోరామమమానంమే 116 పన్నగధారి కరా గ్రః 63 “యి పయస్వినీనాం ధేనూనాం 57 యవీవాదౌసపవాస్తే 22 పయోభరభరాక్రాన్హాం 31 యత్నాదన్విష్య కా గ్రాహ్యా 939 పరుషాలక్షణాస్తేత్వ 19 యద్యపిబహునాధీషే పవిత్ర మతితృష్తీకృత్‌ 76 యద్వైపరీత్యాత్సవయో: క్ష? పర్వతా(గ్రే రథోయాతి 50 యన్నామ్నః ప్రథమాక్షరం _ 107 పాదే ధూపయ మే 110 యుద్దప్రియఃకః 99 పానీయం పొతు మిచ్చామి ఓ4 యోగమాలాత్మికానామ 25 పాపాత్‌కా క్రీయత్‌ 57 యోధాన్తరస్టో పీన శ్ర పాలయతి కో ధరిత్రీం 101 “ర పుంభావవిరక్రము 89 రవిజాశశికున్హాభా ర్‌1 పృథివీ సంబోధనం కిం 116 రవేఃకవేఃకిం? సమరస్యసారం 73 ప్రవహ త్యుపవింధ్యంకా 87 రసస్యపనిపంథిత్వాత్‌ 12 ప్రళ్నం ప్రహేలికామాహుః 11 రాగీభినత్తినిద్రాం 116 ప్రహేలికా తు పదకం 11 రాజన్‌ కమలప్రాక 109 ప్రహేలికా సకృత్రళ్నః 930 రామం సీతాం లక్మణం 116 ప్రప్తే వసస్త.. వథికస్య తశ రామాభిరతహృత్పద్మః 39 ప్రాప్తే వసస్తఫకిం తరూణాం 75 “లా

కస్ట? అంకాభూపనిశాచరం 70 ఫణి ౧8 శిఖరిణిక £ 86 లంబోదరతవచరణా 53

*బ్రి లభ్యతేశమనాంకి భోః [7 జాహ్యాన్తరార్థద్వితయే 287 4వ బిందూనేవహలాంస్టాన్‌ 33 వంచితన్యత్రరూఢేన 16 బుధః కీద్వ గ్వచోటబ్రూతే 102 వటవృక్షోమహానత్ర 38

లబ్ధం వనాన్తవృత్తిరపీ సన్‌ యః త్త భకో నన్తేశయానాం 89 వనేజాతావనే త్యక్తా త్తం భంగ్యంతరకృత తత్రమ 6 వాయుపక్షిహరిక్మాసు 117 భోః కేతక్యాదివర్డే 38 వార్దాదాంగం బలీయఃస్యాత్‌ 113

“మి విజితాత్మాభ వద్వేషీ 25 మళ్స్యధ్వబా: వాయువశేన 102 విణాలసన్మణి 101 మా్రాబిన్దుచ్యుతకే 712 విదగ్దః సరసోరాగీ 32 మారుతేవేధసిబ్రధ్నే 27 విద్వత్ర్రయోగతోజ్చేయా ర్‌ ముండంబోధయకిం 78 వినాచ శ్లేష కాకుభ్యాం 11,15

కథ

వినాయకపతేః శ త్రుః సమానరూపా గౌణార్జా 28 వినాయకరిపోర్నాము 52 సమానళజ్లోపన్యస్త 24 విరాజరాజపుత్రారే $ 52 స్వ్పాప్రాగతవతినాథే 116 వివిక్తరూపాసుతరా 1 సంమూఢానామ యాసా్షాత్‌ _ 25 విలాసీనీం కాంచన 53 _ ం / విశదబుద్దిరనేన 29 సర్వళ్షాస్పన్వదసి మషడ్షు వృషాగ్రవాసినచపక్షిరా జః 51 సర్వక్షితిభృతాంనాథ 103 వృ క్రీ కృత్యక మష్యర్థం 35 ససర్వబుధగీర్మాన్‌యః త్ర వ్యుత్రాన్తాతి వ్యవహిత 17 సహయా సగజాసేనా 28 శా సాద్వొధార్టీచాశాజ్జీచ 35 శబ్ద ప్రభూగతః 97 సానామాన్త రితామిశ్రా 21,28 శబ్బార్థాలంక్రియాశ్చిత్ర త్త సాభవేదుభయచ్చన్నాః 27 శయనీయేపరామృశ్య 25 సాస్యాత్‌ ప్రముషితా యస్యాం 17 శస్త్రంసఖలుకర్తవ్యం 109 సీమన్తీనషు కాశాన్త ర్‌4 లే ప్రవచనాని సూకరః కంకణ: ధత్తే 117 స్య తీ ర (ోలఆదేబ్వ్యేం క్‌ సురాణభురాలయే 19 స సువర్షస్యసువర్ణస్య 64 సంకీ ర్డానామ సాయస్యాం 26 స్‌ దన్యాభావ 126 సంఖ్యాతా నామా సంఖ్యానం 20 ట్‌ న్యంజనస్థావ 3 సంతస్తాదళమధ్వజేన 61 “బి సంబుద్ధిఃక థమండజస్య 05 హతోహనూమతారామః 106 సచ్చా(స్త్రవాక్యక థితే శర హరిః కుద్రేతిషృష్ట 89 సజయతి చిత్రచరిత్రః 109 వార్త ధ్వాన్త నియన్సృ 104 సదారిమధ్యాపీ నవైరియుక్తా ౩7 _హీమానీస్టగిగ్రా 116 సదాశయః కోమల; స్యాఠ్‌ 97 హృత ద్రవ్యం నరంత్యక్ష్వా 29 క్షైక5(

పద్యం పేజీ బావమరదింగని 123 అంచితచతుర్ద జాతుడు 127 మాూామనుసంహరించి 126 అతడునందికేశరావతార 120 ముద్దుగావెరుగును 119 అర్ధినెవ్వడుపోషీంచు 225. ఫ్రైటరు సైకిలు 121 ఆలినాల్లుక యుండువాడు 119 గ్రాజాల కెటువంటి రత్నముల్‌ 121 ఊరువులంటరాదిగిచి 28. క్రియయెండగాసె 124 ఎద్జీశున కళశ్వంబగు 126 క ఎకచగ్రముబిండి 122. వంకాయా పెసరకాయ 123 ఏీనుగుసింగంబు 123 వంగతోటనుండు 224 ఐదవపాలుదేవునికి 127 వాయుదేవుని వహీయించు 23 ఓపికపెర్గుచిల్కి 121. విష్ణుదేవుని పత్నియై 124 కమలగర్భుండరయ 119 వేధవేధాంత విద్యల 126 కరచరణంబులు గల్గియు 119 శతపత్రంబుల 121 కొండనుండు నెమలి 124 _హరికువూరుడై యొప్పు 122 ఛాలుచున్న విభరణముల్‌ 120 “హిన్టి తులలేని ధనము బేరులకు 125, కరకౌనవికల్నకో 134 నక్షత్రము పేరెటి సతి 28 జదికటే తేసబకాపాలె 133 నగపగతుపగతుపగతుని 120 న పదము చెలువొందు షషం నీ మూరి దిఖాట సభి 133 పర్వళ శ్రేష్టపు క్రికా 121 కౌనజాతి సీత్రాసతీ 134 పిళ్ళళ త్రుండు 126 చరణ అరారహ 133 పెండ్లి య్రైపెనిమిటి 420 దేశీ ఎక్‌ అనోఖీనారీ 133 పాదలనుండుకాని 119 వరనియవస్తు దురాపహః 132 పొందూరనొక్కవి ఫ్రుని 123 సీమితసత్తాయీస సిర 132 వో శ్ర 1 క్యా యో

బు (. | - | 4స్టీ” ళు యూ ట్ట వ జ్శ / న! | | ] | |