Telugu Pitaapuram - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

పా! మాం తాళ. య. న! జే | వన | లు స. హాల సుం... జ గాయ వయాయయ సా ప టు

. " న. ర కా ల! నలక ఖో ప. శక జయయాంకాణ | ం ( ళన! . స జ లిమలలిం , |. . / న! స. ఖ్‌ / స శ . టు ట్‌ ఆయ్‌... వము సట పుర వంసవు. సజ వ. మం హ్‌ | శ గధ స“ కని వపండంపషణు [౫ నే. ౨మ్‌ో! . య ఉస్తాంయా విక్టవిన్గాలయం "| టైం కధ్గయాన్యునచ్చళలంం లు లందర గ్రంధదవం శూ

సం ఈ. లి. . న నన లి . ఆకాతస పాస.

తి ఒల్టి అల్లి ఎవిఠాప్తుర సంగా నవంం ళ్‌ ఒం కవిపండిత వొపషణ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయమువారి సిహెచ్‌, డి. పట్టపరీక్షకు సమర్చింపబడిన సి ద్ధాం తవా గ సవు 1 0ర్రీష్తా ళరచయి తి సిం కనులా అనార్కలి, వమ్‌. ఎ., పిహెచ్‌, డి.

సర్వవాక్కులు [గంధక_ర్తవి లాటీ కంప క్‌ కడు “౯ రుధిరోడ్రార్కి ఫాల్గుణము 1[- 3-౪6

(ప్రతులు 1000.

ఊపామా

(క

1 ( షే కం శ మూల్యము: (త్రయం “౭ రాగ (0 రూఃలు స్వ హైదరలార్‌

(ఈ | త ఆంధ(సదేళ్‌ వ్రభుత్వ ఆర్థికసహాయమ్లు, పొందినది. బం దయలీలా ప్రతులకు: సి, కమలా అనార్కలి; ఎమ్‌. ఎ.,విపెచ్‌. డిం, ఆంధభాపోపన్యాసకులు, పీ వి, ఆర్‌, (టస్ట్‌ డిగ్‌ శాాభేబి, కాకినాడ గ్రంధాల 1 (రక

వసంత(వింటక్ము, శాకినాడు .... స్రైగ్సై వా. 'శ్రీపకివెక్‌, శాకినాగ, " మాలి పం లొ”

నీవేదిక సాహిత్యపోమణము చేసిన ఆం_ధసంస్థానములలో వీఠాపురము సంస్థానము (పథముస్థానము వహించినదనుట అతిశయో క్షి కాదు. నేను జాక్ట్ర రేటుపట్టమునిమి త్త మై సాహిత్యరంగమున పరిశోధన వేయ వలయునని యోచించు నమయమున, మూ కుటుంబమున కాపులు, (శేయోభిలాషులునగు పూజ్య(క్రీ 'జేవ్రలపల్లి కృ్ణశా్ర్రిగారు పిఠా పుర సంస్థానమున (వర్ధిల్లిన) సాహిత్యముపై పరిశోధన చేసిన బాగుగా నుండునని నాళ్సుసఖహో నిచ్చుచ్చు నన్ను _పోత్సహించిరి. చారి తక ముగా తీర్థయా (తొస్థలముగా, సొహిత్యపరముగా పిరాపురమునకుగల (పశ స్ని నేను బాల్యమునుండియు వినుచున్నందునన, విరాఫురము నా జన స్థల మగుటవలనను వారుచేసిన సూచన నా కాళ్లోదము కలిగించినది. ఈ యంశము పరికోధన చేయుటకు యోగ్య మెొనదని ఉసా శ్రనియూ విశ్వవిద్యాలయ ఆంధశాఖాధ్యక్షులగు డా! దివాకర్ల వెంకటావధానిగా రామోదించ్చి అందుగూర్చి పరిళోధనచేయుటకు నా కనుళ్లై నిచ్చిరిః అంధ(పచేశ్‌ స్టేట్‌ ఆర్కిన్స్‌ (4, ౨. 51216 తంట)

వారీ విమయమువై తమయొద్దగల సామి నుపయోగించుకొనుటకు నా కనువుతి యొసంగుటయీగాక, పరిశోధన కొనసాగించుటకు “ఫిలోప్రిప్‌” (తోల1ంళంషటా) నిచ్చి ఆర్థికముగా "రెండున్నర సంవత్స

రములు సజోయపసడిరి.

ఉక పదునేడవ శళాబ్ది పరమార్థముఎండి యీనాటివరకును

వీళోపురము సంస్థానమున జరిగిన సాహిత్య వ్యాసంగము విస్తారమయైనది, కనుక దీనికి సంబంధించిన విమయనేకరణ మిగుల [శమకరమైనది, అయినను పెక్కు (గంధాలయములయొక్క_ యు, పలువుర కవిపండి

పే తుల యొక్కయు, స్థానికులయొక్కయు. వహాయమున నేను సాధ్య మైనంత విపులముగా విమయసేకరణ చేయగలిగితిని. అట్లు [శమపడి నేను డేకరించిన సొమ్మగ్‌ని నా పరిశోధసవ్యాసమున (పదర్శించు టలో సీకింది (పణాళిక నేర్పురచుకొంటిని, క్షే సంస్థానాధిపతుల రచనలు లె సంస్థానాధిపతులక్షు అంకితముచేయబడిన రచనలు లి అఆస్థానకవుల రచనలు 4 (సాహితీసృష్టి) ఆ (శితుల రచనలు ర్‌, ఆస్థానముతో సంబంధములేకుళ్నను, సంస్థానములో నివ సించినవారి రచనలు (వీనిలో) [గంధపరిశీలనమున, వై నచూపబడిన తరగతులలో ఉత్త రోత్తరము. (పాధాన్యము తగ్గించుట జరిగినది. నవీన రచనల కన్నను, (పాచీశరచనల "కెక్కుువ (పాముఖ్య మాయబడిసది. అధ్యాయవిభాగము కాల్మకమము ననుసరించి చేయబడినది. అఆధునికయుగమందలిసాహిత్య ములో, సంస్థానముతో _పత్యశ్వ సంబంధమున్న చోరి రచనలకుమూ[ తము (పాధాన్య మోయబడినది, శ్రీ పానుగంటినారివై నొక పరిశోధక వ్యాసము (పచురింపబడెను, శ్రీ, చిలకమ్మర్తి వారిపై పరిక్‌"ధన జరుగుచున్నది. కనుక ఏరి రచనల పరిశీలనము దిజా శై(లీముగా చేయబడినది. (ప్ర ల్యేకనిద్ధాంత వ్యా ములు న్రొయదగినవారి రచనలుకూడా సంస్థానముతో సామౌత్సం బంధమున్న వరశే పరిశోధనచేయుట జరిగినది. నవీనయుగమున వెల్పు వడిన సాహిత్యము పరిమాణమునందు, వైవిధ్యమునను అతి విస్తృత మగుటవలన్క దానినిగూర్చి సమగ పరిశీలనము చేసినచో మరిర్సెక్ట సిద్ధాంత వ్యాసమస నవకాశ ముండుటవలనను, చానినికూడ నేన్స థొంతథొంత స్పృశించి విడిచితిని.

111

ఉక సీపరిశోధనా వ్యాసమునకు తొలుతగా అచార్య దివాకర్ష్మ వెంకటావధానిగారు (పణాళిక 'వేసియి చ్చుటయేగాక ఏ సమయము నంట్రైసను ఉచితమగు సలహాలనిచ్చుచు వచ్చిరి. విమ్శుట విశ్వ విద్యాలయమున నేను పీపాచ్‌, డి కి పేరు నమోచు చేయించు కొనినది మొదలు, సుమవూరు ఒక సంవత నర కాలము నాకు గురుత్వము నహెంచి, అన్ని విధముల మార్ష్గదర్శకుల్రై నవారు డా॥ "కేతవరపు వేంకట రామకోటిళా శ్ర్రిగారు. ఈ పండితులకు నాకృళజ్ఞ తా పూర్వకమగు నమస్సు లుం

“శ్వా కలో గా ఎటువంటి సంచేహాము కలిగినను, వెనువెంటనే తీధ్చుచు నావ్లై వాత్సల్యముభూవిన డా! శరణ్‌ గారు (“ఆనరరీ (పొఫెసర్‌-ఉస్తానియా యూనివర్సిటి శాశ్ర్రగంథ పరిశీలనము నందు, సంస్కృత కావ్యపరనమునందు సంస్థానమునందలి విశేష ములను 'తెలుపుటయందు అధికముగా తోడ్చడిన కొమానపల్లి వాస్త వ్యులు (బవా శీ వెంపరాల సూర్యనా రాయణ కా స్ర్రైగారు వైన్లవ సాం్రదాయాది విశేషాంశములను తెలిసికొనుటలో సహాయ పడిన (న్రీ శ్రీశావ్యం అప్పలాచార్యులుగారు. (సంస్కృత శాఖా ధ్యతులు- పి, ఆర్‌, గవర్న మెంటు కాలేజి కాకినాడ), తమ సంస్థా నమును గురించి, రచనలనుగురించి తెలుపుటలో ఇతోధికముగా సహాయయొనరిం చిన పిఠరాపుర యువరాజాగారు - శ్రీ వేంకట మహీ* పతి గంగాధర రామారావుగారు, పుస్తక సేకరణకు ఇతర [గ్రంథా లయములలోని పుస్తకముల వివరములను తెలుపుటకు సవాకరించిన శ్రీ నిడదవోలు సుంద ేశ్వర రావుగారు-ఈ పెద్దలకు నొకృతజ్ఞతలు,

తమ (గంథాలయనములలోని ము[దితొము[దిత గంథములను పరిశీలించుట కనువుతించిన - తిరుపతి ఓరియంటల్‌ మౌాన్యు(స్కి-ఫ్టు లై (బరీ, మదరాసు=-కానమొరాలై | బర్కీ కాకినాడ-అం భ సాహిత్య

1 పరివత్తు (గ్రంథాలయము ఏని అధికారులకు, అనుబంధమున జేర్ణాసిన ఇతర [(గ్రంథాఎంయాధి కారులకు నాకృతజ్ఞతలు.

ఈ పరిశోధన చేయుటకు నాకఠవకాశము కల్పించిన ఉసా నియా విశ్యవి ద్యాలయాధి కారులకు, పరిశోధన కొనసాగించుటకు ఆర్కివ్స్‌ సహాయమందచేసిన అం ధ్మపబేశ్‌ స్టేట్‌ఆర్కివ్స్‌ అధికారులకు నా కత తలు,

రా

నాకు అమూల్యమైన అమ్ముదితే గ్మంధములనిచ్చిన శ్రీ, కనక దండి గోపాఎకృష్ణ శా శ్రి గారు, శఎపతివాది భయంకరాచార్యులు గారు, శ్రీ చిితాడ ,శ్రీ,రామారావుగారు, డాక్ట్యరు తణి కెళ్ళ సత్య నారాయణగారు, కీ. శే వోకా శివనాధశా క్ర్రైగారు- ఏీరికి నా

ప్చొదయపూర్వకమైన నమోవాకములు,. నా సరిశోధన వ్యాసమును (శ్రమకోర్చి, సకాలములో నాకం దించిన తెలుగు మైవీస్టు శ్రీ "జె (శ్రీగామమూరర్తి గారికి నాకృత్ఞ తలు, ఈ తెలుగు *మైపునరైటరుి నూ పిరాపురము రాజకుమూరు లగు కీ కే. వేంకట మహీపతి సూర్యా రావుగారి వేత కనుగొనబడిన “చిన్న మాంబాం[ధ ము దాలేఖని” యగట ముదావవాము. ముఖ్యముగా నాపరిశోధనా వ్యాసంగముసకు పర్య వేతుకులుగా నుండి నావార్రసను విషయమై అత్యధికముగా (శ్రమించి, కాలా 'కాలముల 'భేదములేకుండా, ఏ సమయమునం-జై నను నావ్యాసమును చూచుటకు సిద్ధపడి, అమూల్యములగు సలహోలనొసగి నాపరిశోధక వ్యాసమునకు. పటిష్టతను చేకూర్చినవారు. గురుపాదులు, వీతృసమా నులునగు జా, సాటిబండ మాధవశర గారు, "నేను ఆజనాజ్ఞ్రంతము కృతజ్ఞత భూపవలసిశతీరున నాహృ్మయమునుతీరి ఎదిద్దినసహృాదయులు. న్‌ ఫా

ఊపోధాతవు ఖు

“నిరా (శ్రయా న శోభన్నే పండితా వనితా లతాజబిటా అను నానుడిలోకవిదితము, (పభువుల వోవాదము లేనిజే సాహితో్యోద్యాన వనమున కావ్యపుష్పములు సర్యాంగసుందరముగా _ వికసింప నేరవు* (సౌచీనకాలమునుండియు సాహిత్యము. (పభుపోపణమునం జే విస్తాగ ముగా వర్సి ల్లినది.

"తెలుగసభఛాషలో తొలికృతిగా ఛావింపబడుచున్న మహా భారతము" ననువదించిన కవితయములో (పథముడగు నన్నయ ఛిట్టా రకుడు రాజననలేందు నాస్టానకవి, రాజరాజు భారతమును 'ెనిగింపు మని కోరగా [పభువు కోరికతై, నన్నయ్య నారాయణభట్టు సహా యమున భారతాం ధీకరణమునకు పూనుకొ నెను, ఈ ఆం ధీకరణము అరణ్యపర్వము - చతుర్ధాశ్వాసముతో ముగిసెను, నన్నయ్య -

“ర్త పాయక పాశశాసనికి భారతఫఘోరరణంబునందు నా . రాయణునట్టు వాసిగ ధరామరవంశవిభూపషణుండు నా శాయణభట్టు వాజ్మయధురంధరుండుం దనకిమ్హుడున్‌ సహో ఛ్యాయు:డునైన వాడభిమతస్థితిచోడయి నిర్వహింపంగాన్‌ “ఆది, పః [పా 25) అని నారాయణభట్టు తనకు తోడైనట్లు లివెను ఈ నారా యణభట్టు రాజరాజు అస్థానమందు విద్యాంసుడు, ఇట్లు రాజ్మాశ్రయ మున కవులు సౌహితీసృష్టి చేయుచు వచ్చుట పరిపి "'మొనది,

. రాజులే కాక చారి సామంతులును సాహిత్యము నందాసక్తీ కలిగియుండిరి. కవులను పోపి.ంచుటయే కాజ సయముగా కావ్య నిరా ఖ్రొను చేసేనవారును కలరు, అట్టివారిలో శివకవియగు నన్నె చోడ జేశ్చు డొకడు, ఇతడు కుమారసంభవమను కావ్యమును రచించి. భంగము మల్లికార్ట్యనున కంకితము చేసెను, ,

ళ

నన్నెచోడునివలె కవిమై ఖ్యాతిగాంచిక మరియొక సామంత రాజు నోన బుద్దారెడ్డి ఇతడు రంగనాధరామాయణమను న్వివద కావ్యమును సృజించెను, ఉ_త్తరరామాయణమను నతని పుతులగ 'కాపవిడల భూపతులు రచించిరి,

ప్త కవితయముళో ద్వితీయుడగు తిక్కన సోమయాజి తెలుగు చోడరాజగు మనుమసిద్ధి కడ నమాత్యుకుగ నుండి కవితారచన చేసెను, తిక్కన నిర్వ్యచనో _తర రామాయణమును రళించి వనుము సిద్ధి కంకితము చేసెను. తిక్క-న కృతమగు ఆం ధమహాభారతము పదునేను పర్వములును హరిహరనాథునకు కృతి యాయబథెను. "శేతలదండి “దశకుమార చర్మితము నాంధ్రికరించి తిక్కన కంకితము చేసెను.

అటునిమ్మట కవులు పభువులకడనున్న ఉన్నతోదో్యోగులకు శాన్యముల నంకితమిచ్చుటయు కాననగును* రెండవ (పతొపరుుదుని యశ్యసాహిణియగు సాహీణి మారనకు “భాస్క్రరరామాయణి మంకిత మాయబడెను, కవు లీ రతిగా వారిని మొప్పీంచి రాజాశ్ర యము సంపాదించియుందురు.

కవితయములో క్షడపటివా డగు నెళ్తై(పగడ "రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడగు (ప్రోలయ వేమా రెడ్డి చేత నాదరింపబడెను* ఎజ్జన భార శారణ్యపర్వ శేషము నన్నయేరిటనే అెనిగించి రాజ రాజునశే అంకిత మిచ్చెను, హరివంశము తన్నాదరించిన [పోలయ వేమన కంకితము చేసెను. ఇట్లు కవ్మితయమువారు మువ్యురును (పభుపోమణమం దే కవితా వ్యాసంగ మొనరించిరి,

రాజము హేంద్మపభువగు ఇాళ్ళుక్ర జ్‌ వి శ్వేశ్వరవాజునకు విన్న కోట పెద్దన కృతమగు “కావ్యాలంకారచూడామణి అంకిత మొసగ బజెను,

ఖః!

విజయనగర సంస్థాపకులలో నొకడగు బుక్కరాయల యాని తుడు ఉత్తర హూరివంశక_ర్తయగు నాచనసోముడు,

తదుపరి ఎందరో (పభుచ్చలను, ఉర్నతోద్యో గులను ఆశ యించి సాహిళో్యో చ్యానవనమున సుమలతల వెలయించి పుష్పింప చేసిన మహాకవి - కవిసార్వభౌమ చిరుడాంకితుకగు (శ్రీనాథుడు, బహుకావ్యములను (పతిభావంతముగా సృజించిన 'శ్రునాభునిచేరిటనే “శ్రీనాధయుగము. వెలసినది. శ్రీనాథుని రచనలలో - మరుతత్త రాట్బరి తృ శాలివావాన సప్త శతి పండితారాధ్య చరితములు అలభ్యములు, ఏనిలో పండితా రాధ్య చరిత్రము మామిడి (-వెగ్ణడయ్య కంకితము చేయబడినట్లు తెలియుచున్నది. (శ్రీనాథుడు “థ్ళృంగార నైవధము పెదకోమటి వేముని మం తియగు మామిడి సింగనార్యు నకు “వారవిలాసము' కొండవీటి (ప్రభువులకు సుగంధ(దవ్యములు సమకూర్చెడి అవచి తిప్పయసెట్టికి, “ఛీ మేశ్వరపురాణము” బెండ పూడి అన్నయ్య మం (తికి ,' కాశీఖండము" ఏరభ్య డా రెడ్డికి, “శివరా(ి వమూహాత ్రగ్రవఎ” ముమి గడి ఇాంతయ్యకు అంకితములు చేసెకుం పల్నాటి వీరచర్మిత్య [క్రీడాభిరామము లీతని యితరకృతులు. అవసాన దశయందు శ్రీశాధుడు రాజ్యాశయము లేక పలుచాధలకు లోనై మరణించెను,

(శ్రీనాధుడ్నాశయించిన [పభువులలో "పెదకోమటి వేమారెడ్డి గొప్ప విద్వాంసుడు ఈతని యాస్థానమంచే శ్రీనాధుడు విడ్యాధి కారిగా నుండెను, వెడదకోమటి 'వేముడు సంస్కృతమున అమరుకమూ నకు వ్యాఖ్యానమును, స _వశతీసారటీకము, సాహిత్య చింతామణి యన నలంకార శాస్త్రమును [వాసెను,

(శ్రీనాధు నాదరించిన కొండవీటివభువు కుమారగిరి రెడ్డి “దసం్ధత రాజీయనమును నాట్య శ్యాస్త్ర[గంధమున్లు రచించెను, శఈతన్లి

ఏ. చావమరదియు, రాజమ హేం్యదవరపుర్మ పభునశ్రనగు కాటయ వేమా రెడ్డి పండితుడు - కాళిదాస నాటక్క్మ్షతయమునకు వ్యా ఖ్యానములు (వాసెనుం . (శ్రీనాభుడుదర్శించిన మరియొక పభువు రాన్ఫు సర్యజ్ఞ సంగమము భూపాలుడు, “నీ, దీనారటంకా 36 దీర్లమాడించితి దథ్నీణాథీక ముత్యాలళాలం బలుకుం దోడై తాంధభాపా మహో కాన్య నైవధ (గ్రంధ సందర్భమునను6 బగులగొట్టించితుద్భృట వివాద(నౌఢి గాడడిండిమ భట్టు కంచుఢక్క-6 జం(దచూడ్మకియాశ క్షీ రాయలయొద్దం చాదుకొల్సితి సార్వభామ బిరుద లే. మెటులమెప్పించదొ నన్ను సింకమోంద రాన్ర సింగమహీపాలు ధథీవిశాలు నిండుకొలువ్టున నెలకొనియుండి నీవు సరససద్దుణనికురంబ శారదాంబ” అను (శ్రీనాధునిచాటువున జేర్కొటనబడిన సర్వజ్ఞ సింగమప్‌ం పాలుడీతజ్తే, క్ర (ప్రభువు విళాపురము జమూాంచారులకు పూర్వీకుడు, ఇతడు సంస్కృతమున మహాశా(స్త్రు వేత్తయు, మహాకవియునని త్మదచితములగు “రసార్ష వసుధాకరము,” “రణ్నపాంచాలికా. అను సంస్కృత కృతులవలన తెలియుచున్నది. “రసార్ధవసుధ"కరము అలంకారశాస్ర్రము, లత్షణల క్ష్యములు "ండును సర్వజ్ఞ సింగమ భూపతియే రచించెను. ఇది యాలంకారిక _గంధముఎలో నవీన మత ముసకుచెందినది, 'రత్మపాంచాలికా” అలంకారిక మతము[(పకారవ్ము

శ్‌

ఉపరూపకములలోని “నాటి య౫సచున్నది. ఈ ౩0డు (గంధ ములు సర్వజ్ఞ సింగమ భూపాలుని యపారమగు పాండిత్యమును, అమేయమనుగు(పతిభను "తెలుపుచున్నవి. పిరాపురము సంస్థానాధివతు లలో తొలుతగా సాహిత్యపోమణము చేసినట్లు పరిగణింపసబడు చున్న రావు వెదమాధవకానుగా ర్మీసభువ్రునకు ఎనిమదవతరమువారు.

జక్క-న *వ్నికమార్క-బేవ చర్మితమును రచించి విజయనగర (పభున్ర్చలకడ గణకుడగు సిద్ధనామాత్యుని కంకితముచ్చెను, అఆకాలము నందే మడికి సింగచ *ీవద శ్రసమరాణో _త్తర ఖండమూును రచించి వెలి గందలకందనమం తి కంకితమి చ్చెనుం వాసిష్టరామాయణ ద్విపద భాగవత దశమస్క-౦ధము లీతని యితరకృతులు, అటువిమ్శుట దగ్గు పల్లిదుగ్గన తన “నాచిశేతూపాఖ్యానమును ఉదయగిరి (ప్రభువుల (పధానామాత్యుడగు గంగయ కంకితముచేసెను. నంది మల్నయ, ఘంట సింగనలు రచించిన “ పబోధథ చంద్రోదయ” మో గంగనతే కృతిసీయబడెను, ఈ జంటకవులు తమ '*వరావాపురాణమూ తుమప నరసరాజున కంకితవించ్చిరి. దూబగుంట నారాయణకవి తన “పంచ తం(తకావ్యమును బసవ భూపాలున కంకితము చేసను.

పిల్లలమజ్జి పినవీరన విజయనగర (ప్రభువగు సాళువగుండ నరసింవారాయల నాశ్రయించి “జై మిని భారతమునంకితము వేసెను, “శృంగార శాకుంతలము'ను చిల్లర వెన్నయామాత్యున కంకితమిచ్చెను

వెన్నెలకంటి సూరన “విష్ణుపురాణము నాంథీకరిం చి నెల్లూరు సీమలోని గుడ్డూరునకధిపతియ'ం రాభవ రెడ్డి కంకిత మొనరించెను+

తరువాత కృష్ణ బేవరాయల కాలము సాహిత్యమునకు స్వర్ణ యుగమై భాసించెనుం (శ్రీగన్త చేవనాయలును స్వయముగా కవి, పండితుడును, ఆముక్తమా బ్యదయను వేకుగల “విళ్ణుచిత్తీయము” ను రచించెను. ఇది (పౌథకావ్యము* “స్వారోచిష మనుసంభవి కర్త

ఖీ

అల్లసాని ఇెద్దన,'పారిజ తాపహరణమూు'ని రచించిన ముక్కు-.తీమవ, “రాజశేఖర చరిత కారుడు మూదయగారి మల్లన *“కాళవాస్సీ శ్వర నూహాత్యమును [వాసిన ధూర్జటి, “రామాభ్యుదయ” కృతికర్త అయ్యలరాజు రామభద్రుడు, “పభావతీ _వద్యుమ్ని. "గరుడ ఫురాణి, *రాఘవ పాండవీయి, కళాపూర్ల్రోదయా”ది కళాఖండము లను రచించిన పింగళి సూరన “పాండురంగ మాహాత ఆ$ీమూను వెల యించిన తెనాలి రామకృష్ణుడు, “హారిశ్చుంద నలోపాఖ్యాని “కావ్యాలంకార సం్రగవా, “వసుచరితాదులను రచించిన రావు రాజభూపుణుడును రాయల యాస్థ్రానమున కనులై అస్ట్రదిగ్ధజములని చరుగాంచిరి. ఇందు “మనుచరి[తి, *'పారిజా తాపవారణము” లు న్యూతము రాయల కంకితములు.

ఇక గోల్కొండను కుతుబ్‌పాహీ వంశీయులు పాలించుచు, వొకరు మవావు శ్రదీయులై. యుండియు 'తెలు'పసారస్య తము నాదరిం చిరి.. వరిలో మల్కి-భ రాముడని జేరుగాంచిన ఇ(బహీంషా అద్దంకి గంగాథరకవి కృతమగు “తపతీసంవరణోపాఖ్యానము"నకు కృతిభ_ర్త + ఈతడు కందుకూరి ర్మదళ వి మరింగంటి సింగనాచార్యులను సనా శ నించెను, థ&ీకాబ్‌ ఖాన్‌ మంతియగు ఎను శఎపన్సీ పెద్దనానూత్యుడు పరిగొండ ధరన్న రచించిన “చితభారతము” నంకితయమొం బెను* పొన్నిగంటి తెలగన్న 'యయాతిచరి[తిమను అచ్చ తెనుగు కావ్య మును (నాసి ఇ(బహీంపాకు సొమంతుడగు అమిోాన్‌ఖాన్‌ కు కృతి నిచ్చెను.

తంజావూరు నాయకరాజులలో రఘునాథరాయలు సాహీ త్యమునం 'జెక్కువ యాదరము కలవాడు. ఇతడు స్వయనుగా కవి, రఘునాథ రామాయణము, వాలీ శీ చరిత, పారిజతాపవారణము, గజేం (దమోశతుము, అచ్చు ఆ భ్యుదయను- మున్నుగా ననేక కతు

త్త]

లను (వాసెను. చేమకూర వేంకటకవి కృతమగు “విజయవిలాసి కావ్యము రషునాధుని కంకితము చేయబడెను. రఘునాథుని యాస్టా నమున మధురవాణి, రామభ_దాంబ యను కవయితు లుండిరి, ముభురవాణి 'రమునాధరామాయణమును సంస్కృృతీకరిం చెను.రామ భ్యచాంబ “రమునా ధాభ్యుదయమాను సంస్కృత కావ్యమును రచిం చెను

రషమునాథనాయకుని పుతుడు విజయరాఖువనాయకునియాస్థా నమున రంగాజమ్మ యను కవయిథతి కలదు. ఈ మె “మన్నారుడాస విలాసముిను యక్షగానమున్తు ఉపాపరిణయ (పబంఫమును (సి విజయరాఫఘనవునివేత కనకాభిపేకము చేయించువొ నెను, విజయ రాఫఘవునితో తంజాపురరాజ్య మంతరించినదిం

తంజాపురముతరు వాత మధురనాయకరా జులు సాహిత్యపోవ ణము బేసిరి, మధుర చొక్కనాధనాయకుని యనుజుడగు ముద్దన ఫఘరి కా మేశ్వరకవి కృతముగు “సత్య భామాస్వాంత్వ నము నకు కృతిభర్హం

విజయరంగ చొక్క-నాధుని కాలమున శేషము వేంకటపతి “శశాంక విజయము” అను కావ్యమును (నాసి వంగల నీనయా నూత్యున కంకిత మిచ్చెను, ఈ కాలమునం దే వెలిబెండ్ర వేంకటపతి “రాభామాధవసంవాదము, ఎదపాటి ఎజ్జియ “మ్మ ణచరి.త'మును రచించిరి, ఇవి శృంగార్మప్రబంధములు, సముఖం 'వేంకటకృష్ణప్ప నాయకుడు “అహల్యాసం కందనమిను పద్యకృతిన్తి శైమినీభార తము, సారంగధర చర్శిత అను వచనకావ్యములను (వాసెను ఇట్లీ యుగమున సాయకపభువ్రులపోషణమున నెన్ని యో (పబంధములు 'నెలసినవి,

క్‌!

దేశ మరాజకముగానున్న సమయమున పాశ్చాత్యులు _వవే చించి రాజులు నవాబుల కలవ హు లాధారముగా నారెని చీఎదిసిరిం (క్రమముగా ేశయు (బిటిమ్‌వారి హ_స్తగతమైనది. ఈ పరిస్థితి నో సంస్థానములు (జమిోం౦దారీలు) వెలసివవిం అధ దేశములో సంస్థాన ములు (జమిండాశీల్పు థొన్ని నాహిత్యపోపమణమున ఖఘునత గాంచి నవి. రాజులు, రాజ్యములు నశించినను ఈ సంస్థానాథీకులు సాహితీ లతకు దోహదము చేసిరి. ఇట్లు సొహిత్యము నాదరించిన ముఖ్య సంస్థానములు విజయనగరము, గదడ్యాల ఆత్మకూరు, వంకటగిర్కి నూజివీడు మహూడుగుల్క బాబ్బిల్కి విళాపురము సంస్థానములు (పఖ్యాతి గాంచీనవి.

విజయనగర _ సంస్థానమున_ జరిగిన సాహిత్యపోపణమునకు అనందగజపతి కాలము స్వర్షయుగము. భాగవతుల వారిశాస్ర్రై, మైసూరు. భీమాచార్యులు, ముడుంచై సరసింహాదార్య స్వామి మున్నగువారు ఆనసందగజపతి గురువులు, ఆనందగజపతి యాస్థ్రాన మున ముడుంభై. నరసింహాచార్య స్వామి, మండ లవ కామేశ్వర శాస్త్రి ఉం కాశీనాధకా స్త్రి; మండ చిట్టి కామ శా స్త్రి, భీమా చార్యులు, భాగవతుల లశ్న్టీనారాయణ శా స్ర్రై; నేమాని కోదండ రామయజ్వ్య వంటి (పసిద్ధపం డితులు గలరు, కన్యాళుల్క- కర్త గురు జాడ అప్పారాయక॥వి, కవిజీవితకారుడు గురుజాడ శ్రీరామనన్నూర్హి, (ప్రొఢ వ్యాకరణకారుడు బహుజనపల్సి నసీతారామానుజాచార్యుడ్యు గాయక పారిజాతకర్త తమ్బూరి సింగళాచార్య, చిన సింగరాణార్యు లును దమ తము కాష్యములను ఆనందగజపతి కంకేతమిచ్చిరి. విజయ నగర సఖ మున (పతివత్సరము శావణ పూర్థిమికు విద్యత్సరీతులు

క!

గడ్యాల సంస్థానము విద్వతో్సోమణయమున _ జేరెన్నికగనినదిం

*“విదణదదాంలి యని [పశ కి గాంచిన తెుంగాణా సంస్తాన ముది, ఎటో ఏ (కం చ

ఈ సంస్థానాధివతులు "కా ర్రీకమూా-ఘవచూాసములలో కవి గాయకులకు సనాగ్రవములు చ్‌సిడినారు. ఈ వా క్టికోత్సవముపను ఇెవవోముమూపా లుడు నెలకొల్పెను, ఈయన యాస్థాసమున హా రిభట్టు, కాణాదము ఇద్దన్య కొటికలపూడి వీవ్రరాషువకవి మున్నగు నుద్దండ పండితు లుండెడివారు.

నోవుభూవాలుడు సృయిముగా కవి, రతిశాస్త్రము, అపవదు

స (6 ప్‌

లను వెలయిం చను. కాణాదము వెద్దర రామాయణము హోలశాండ, ముకుందవిలాస వబంధములను [(వాగెనుం

"ఇద్దన తరువాత నీ రామాయణమును కొ _త్తవల్సి రామచం[డా చార్యులు (అయోధ్యకాండ), గార్యపురం సుబ్బళాన్ర్రి (అరణ్య కాండ, కామసము[దం అప్పలాచార్యులు (నముందరకాండ్భు, బోర వెల్లి "ఖేపాచార్యులు (యుద్ధ కాండ [శమముగా పూరించిరి. (శ్రీధర వరం రా మకృన్ణమాచార్యులవారికి ఆం ధనాటక పవితామవాచిరు దమునొసగి సనాగ్దనించినది గడ్యాల సంస్థానాధిపులే, పీఠి యాస్తాన మున నింకను నెందరో విద్వత్మ-వు లుండెడివారు, ఖ

తః యాస్థానమున సాహిత్యపోపణము చసన ళీ గదార్థల రాణి ఆదిలమ్మ్మీ బేవమ్ముగారు. ఈమె విద్యాసంస్థలకు, (గంధ్యపచు రణసంస్థ అకు భూరివిరాళము లొసగెను, ఏరి భర్తగారగు వీతాశాము భూపాణ) బవాద్దరు వారు శిరోమణి సన్నిధానము సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు రచించిన “తత్సమచం దికికు కృతిపతులు,

ఆత్మకూరు అధిపతులు విద్య త్పభున్సులు, సంస్కృ తాం ధ సాహిత్యములను. సమముగా పోమించి9. వకుట ఫాల్లునళుక్ష పత

జస బస ఉద 6౫ టి లం

మున సొాహితీసభలు, శాస్రుగోష్టులు: కవిగాయ స మేగ్గళనములు,

న

నృత్యనాటకములు జకుపుట పరిపాటి, ఆత శ్రహారు సంగ్థానాధిపతులగు రాజా నోమభూపాలునికి సురపురము కేశవయ్య కృతమగు *“నికోళ్ట్యు రామాయణము అంకితము చేయబజెకు.

గుణర ళ్నాకర, పద్మినీ చంపువు ఐను (వాసీన తిరుమల బుక్క పట్టణం రంగాచార్యులు, తత్పు [తులు బాలసరస్వతీ బికచాంచితులు నగు తి, బు, (శ్రీ;నివాసాచార్యులు తదాస్థాన విద్వత్క-వులు. శ్రీ/ని వాసాచార్యులు “జాంబవతీ పరిణయము”, ' రాజశేఖరచరి[ చెను”, దుర నిర ్రధనము" మొదలగు కావ్యములు రచించిరి. ఇంకను దీనీ తుం నరసింహా నస్ర్రి, హోగతి దీమోచార్యులు, అరిశాణపా లెను వెంకటాఫ్వరి, తికుముల 'వేంకటాచార్యులు, దివీతుల పొపాశా సై, ముదిగొండ నాగలింగశా క్రి, తి. బు, బుచ్చి -వేంకటాచార్యులు అత్మకూరుసంస్థ్రానమున కఏపరిడితులు,

ఆత శ్రళూర్ముపసువగు ముక్కర వీతారావముభూపాలునికి. శ్రీ తిరుపతి వేంశటకవుల “శ్రీఐవాస కల్యాణి కావ్య మంకితయొనరింప బడెను, నీతారామభాపాలుని పట్టపురాణి భాగ్యలత్ము మ్దుగారును సాహిత్యపోమణము చేసిరి,

వెంకటగిరిసంస్థానమున జరిగిన సాహిత్యపోపణ విషయకముగా నొక పరిశోధన్యగంధ మిటీవల వెలసినది, ఈ సంస్థానమున “భాను మతీ పరిణయము”ను [వాసిన వేమూరి రంగశాజకవి “రుక శ్రపకీపరి ణయ” కర్త అకభఘము కోదండరామకవి *చతుష్టస్టీ విద్యాసం(గ హమి”ను సంప్కృత్యగంధమును. (వాసిన పురుపోత్త మకవి ఆస్థాన కవులు, రోసనూరి వేంకటపతి తన “విష్టుమాయావిలాసము” "50డవ బంగారు యాచేంగదుని కంకిత మిచ్చెను, ముడుంచి అప్పయ్యాదీక్షి ముల్కు సరుకూరి నారాయణప్ప, ధూర్జటి లింగరాజకవి మున్నగు కను లీ యాస్థానమున నుండిరి, సర్యజ్ఞసమారయా చేంద్రుడు మో

కళ

పండితుడు, కవి. గీతార్థసారసం్యగహము, నాస్తిక ఛ్వాంతభాస్క_ రము, నిక్టణవాద నిరాకరణము, మనస్పాషయ్యము, రత్నవట్కా-౦గ భీయకము లపభుని కృతులు.

నోవీనా ధము వేంకటకవి ఈ సంస్థానమున ముఖ్యకవి. నోహీ నాధరామాయణము. (పసిద్ధివహీం౦చిన కావ్యము, ఈ సంస్థానమున నింకను పలువురు కవి పండితులు వొపి.ంపబడిరి.

తరువాత నూజివీటి సంస్థానాధిపతులు సాహిత్యపోవణనుః నందఖ్సిరు చికలవారు. వీరు చేసిన సాహిత్య సేవ అగణ్యము, పీకు కృతి భర్తలు, కృతిక_ర్తలును.

కుమారధూర్జ టి, ఆణివిళ ఛ వేంకటనాన్ర్రి, దిట్టకవిరామయోగ్గి, రామచం [దకవులు, మాడభూపీి. నరసింహాచార్యులు - ఆస్థానపండి ములు, బుక్క_పట్టణం రాఘవాచార్యులు, చ్‌ర్ణ భావ్యకారశా స్ర్రి? నోపాల కృవ్నమాచార్యులు, తిరుపతి వేంకటకవులు, కార్యమపూడి రాజమన్న్నారు, కాళీ కృష్ణమాచార్యులు, మల్లాది సూర్యనారాయణం- ఇాస్ర్రిః చిలకమర్తి లశ్నీ శ్రనరసింవాకవి = ఈ సంస్థానాధిపతులచేత సత్కారము లందినవారుం

నూజివీటి[పభువులలో శ్రీ మేకా వేంకటా(ది అప్పారావు. గారు, “రామదాసు,” 'జ్యోతిర్లీల,” “నోవర్థనోద్ధరణము” అను నాటు కములు, *ఆం(ధ గీతనోవిందము,*కోభనాచలమాపహోత ్ర్రము” అను. కావ్యములు రచించిరి. నూజిప్‌టి సంస్థానములలో సంతర్భాగమగూ: ముసునూరునకు (పభువగు రామచం[ద అప్పారావుగారు సంస్కృ, 'తాంధ పారశీకభాషలలో పండితులు, శ్రీ విశ్వనాథవారి “అనా ర్కఒలిొ ఏీరికి కృతినీయబడెను.

ఉయ్యూరు సంస్థాన్మపబువు ఆ రాజావేంకటా[ది అప్పారావు. గారి ప్యుతులు (శ్రీ ఎమ్‌, ఆర్‌. అప్పారావుగారికి సాహిత్య మును

ఇ

నళ్ళిరుచి మెండు విద్యాభిమానులగు వీరశేకకృతుల నంకితమొంవరి. శ్రీ దురుసేటి వేంకట రామాచార్యకృతమగు “అనార్యలి” పద్య కావ్యమ్యు, శ్రీ య్మతోజు మాధవాచార్యుల “మధువలయమూు పీ3 కంకితము చేయబడినవి. ప. యస్‌, ఆర్‌, అప్పారావుగారాం ఫీకరిం చిన “భరతనాట్య శాస్త్రము,” సీ, వి. యన్‌. నారాయణచాసు (వాసీన నాటికలు ,పేమబలంి కూడ వీరి కంకితమిీాయ బడినవి. “పానపాలియను పద్య కావ్యమును ఈ (ప్రభువు రచించిరి. (గీకునాబక కర్త సాఫాకీల్స్‌ వాసీన నాటకము *ఆంటిగాన్‌ను వీ రాం ధ్రీక రచించిరి

మాడుగుల సంస్థానమున _కృష్ణభూపతికాలమున సాహిత్య పోషణము జరిగినది, ఈతిడు సంస్కృ తార్యధములయందు. బండి తుడు. అభినపకృవ్ణరాయ బికుడాంకితుడు. అడిదము బాలభాస్క-వ క్కి. శిష్టు కృష్ణమూర్తి జా క్రై, అల్ల మరాజు సుబహగణ్యక వ, ఇం[దగంటి గోపాలశాన్ర్రి, జరి సర్వేశ్వరళో శ్రి, మం తి పెసగ్టడ సూర్య [పకాశకవి మూడుగుల సంస్థానాస్థానకవులు. శీ పురాణం సూర్యనారాయణతీర్థులు, భమిడిపాటి యజ్ఞ నారాయణశర శ "త్యాడి "వెంకటశాస్త్రి త్యాడి పట్టాఖిశాశ్ర్రి (పభ్ళాతు ల్మీపభువుల మన్నల నందుకొసిరి,

ఈ రీతిగా నెన్ని యో సంస్థానములు సాహిత్య సేవ యొనరించి నవి* అట్లు అపారమగణు సేవచేసిన సంస్థానము వీఠాపుర సంస్థానము ఈ సంజ్ఞానపు సాహిత్య -సేవనుగూర్చి మును తదు (పసంగింపబడును=

వ

విషయసూచిక పుట నివేదిక / ఉపహోద్తాతము క్షా ఖు

1. పిఠాపురము నాడు - నేడు క్షే
2. పిళాపురముజమిీా౦చారుల వంశ క్రమము విం న్‌ శ్రీ రావు పెదమాధవరావు డీ6 లేం శీ రావు 'వేంకటకృష్ణూ రావు 78 5, శ్రీ రావు వేంకటమహీపతి గంశాధర 'రామాశాను బవాద్దరు 191 +. సాహిత్య చ్యకవ్తి డా॥ రావు వేంకట కుమూరమహీపతి సూర్యారావు బహద్దరు 815
3. ఉపయుక్త గంధసూచి ఉ60 జ

కళొద్రళార్భం విద్వక్కవి శేఖర, కవితాభూషణ రామారావుపేట్క వెంపరాల సూర్యనారాయణశాస్త్రి కాకినాడ = 588 004 ఆశీ ర్వ్యృచనము

చిరంజీవిని సౌభాగ్యవతి డా, సి కమలాఅనార్క_లి ఎమ్‌, ఎ, పవిపాచ్‌. డి రచియించిన పిఠాపుర నంస్థానము __ కవి పండిత వోపణ _- అనడి పరిశోధన వ్యానము చదివితిని. అనందించితిని, వీరావఫురము యొక్క వుట్టు పూత్యోత్త రములు ఫవురాణము లందును, సాననము లందును కవ్చల రచనల యందును నావు రూపములలో ఎక్లైట్టి మార్పులు వాందుచువచ్చినవో తెలుపబడెను, అవియన్నియు వ్యావహారికాంధ్ర)మునకు చేరువగా సరళ (గ్రాంధికమున నివేదిక 4& ఫవుటలు, ఉవోద్ధాతము 11 వుటలూ గాక పిఠావురము _ నాడు-నేడు అను శీర్ష క మొదలుకొని అఆతువిభాగములీ వ్యానమున గలవు. "తెలుగు రాయణిం గారితో తలయెత్నిన ఈ పిఠావుర నంస్థానము సాహిత్య చక్ర)వర్ని డా. రావు వెంకట కుమార మహీపతి సూర్యారావు బహ ద్దరు డి లిట్‌. వాక పరిపాలనమున షోడశ కళాపరిపూర్ష చంద) బింబమై ఆంధ)భూమండల మంతిటను వెదజల్లి, జమిందారీలు రద్ద యిన మహో విప్తవకాలమున అస్తమించిపోయిన వృాదయ విదారక విషయముతో నామావళిష్టమైనను, ఈ వ్యానము మాత్రము ఆ రావ్ర వంశాంకురముగా మిగిలిన (శ్రీ సూర్యరాయబపాద్దరు చారి జ్యేస్టువుతుులగు. (క్రీ గంగాధర రామారాయ ప్రభువు జేసిన బహు ముఖ సారస్వతసేవ వివులీశరింపబడి, ఆధునికాంధ) వసుంధరకు ఒక ఓదాద్పుచేకూర్చిసది పిఠాఫురము కోటలథ్న్మీ నర్వసతులు విహరించిన పూలతోట, రత్నాలమూట అని ప్రస్ఫుటమగుచున్నది. ప్రభువుల రాజ్య పరిపాలనా విషయముల కంక సాహిత్యపరిపాలనా విషయ మున చూపబడిన శ్రద్ధ నాసికా (త్యంబక్‌ము వద్ద పల్ల కాలువ వలె బయలు జేరిన గొతమిగంగ రాను రాను యిట్లు విన్ఫృతీ నొంది నప్త శాఖ్యలె గోదావరి మండలము నంతను కమ్మి నర్వ సస్యాథ్య నొనర్చి నశ్షు అంధ్రమాతకొక సూత్న "తేజన్సు ఘటించినది.

శె రావు వెదమాధవరావు ప్రభువు కాలమున వక్క_లంకవారి వానవదత్తొపరిణయ రూపముతో బయలుబేరిన అంధిశవితాలతిక వరుసగా ఆయా (ప్రభువుల దోహదముచదే వృద్ధినంది మహారాజా సూర్యారావు బవాద్దూరువారి వోమణమున చక్కగా వర్ధిల్ని పూచి కాది. ఫలించి అతరరూపమున దశదిశలందు శాళ్వతామోదము జగత్తునకు సార్వకాలికముగా _ అందించుచున్నది. ఇట్టి పరిశోధన వ్యాసములోని వేదశాస్తాాడిప్రాచీన విద్యానిలాసములుగాని, కవిఆ" విహారమును స్ఫురించు వ భావమునుగాని సృృశించుచు మాటలాడినను (వాసినను చర్వితచర్వణమగునని అది నజ్భాదయులకు వదలి ఈ వ్యాన రచయితి శ్రీ) కమలాఅనార్మ్లలి యింకసూ ఆంధ శారదా బేవికి పరిచర్య సేయుచు నూత్నవిషయములబే ఆంథధఫవసుంధర నారా థింపగలదని నమ్ముచున్నాను. ఆయురారోగ్యాది భాగర్టమున సమా నులందు ఉత్త మత్వమందుగాక అని అశీర్వదించుచున్నాను* హో యయ్తకో |] (| య ఆ

కళె(ప్రపూర్మ దివాకర్ల వేంకటావధాని హైదరాబాదు - £1 ఎం ఎ (ఆనర్సు) పెహెచ్‌ డి,

చి. కమలాఅనార్భలి ఆంధ్రవశ్వవిద్యాలయమున విదాష్ట ఛ్యానము కావించినను ఆమె చాలదినము లిచ్చటనొండి వ.పి స్టేట్‌ అన్క్కైనవ్సువారి ఆర్లి కసాహాయ్యుముతో మా విశ్వవిద్యాలయమునందే విహెచ్‌. డి. సట్టమునకు పరిశ్రమించుట కే మా విద్యార్థీనిగ నే కని వంచును.. పెద్దలయెడను గురువుఎయెనను ఆమె ప్రదర్శించిన భక్తి వినయ విశ్వానము లట్టివి.

ఆమె పీకావుర నివాసిని అభిజనాభిమానము చేతను, ఆ సంస్థానము వారు కొవించిన కఏ ఎంకడీప సాహాత్య పోషణ మనన్యా దృశమగుట చేతను * విక్రాప్రుర స స్థానము _ కవిపండితపోవణ " అను ఫిషయమును గ్రహించి ఎత్నో అపూర్వ విషయములను సే రించి అమూల్యమైన సిద్దాంతవ్యానము రచించి పీహెచ్‌. డి, పట్టము ఇజొందినడది. పీఠాపుర వాన్తవ్యురాలగుట వళన్తు ఆ ప్రా ౦తము నందలి కప్‌పండిత కుటుంబములతో నన్నిపిత పరిచయము కలదగుట చేతను శ్రమపడి అమె ఇతరులకు సాధ్యముకాన్లి గ్రంథములను విష యములను నంగ9హింపజూలినది.

అంధ్రవాబ్బయ మారఠంభము నుండి మొన్న మొన్నటి వటు కును రాజులయు, మంతు్రలయు నంస్టానాధీశులయు, సాహీత్యాభిమా నులైన నంపన్ను లయు వోషణము చెతెన అభివృద్ధి పొందినది, వారు లేఖకులబచే వ్రాయించి తాళపత్ర పుతులను భఛదుపజచుట చేతనే ఎన్నో పూర్వకవి రచితి గ్రంధములను మనమిప్పుడు చదివి యానందింప గలుగుచున్నాము. బ/€మువారి సపరిపాలనము సాగిన తరువాత కూడ సంస్థానాధీశులు కళా సాహిత్యము లంజెంతో అభి మానము వహించ్చి పలువురు కన్నలను పోషించి ణున్నోో మహాకావ్య ముల అవిర్భావమునకు కారణభూతులై 5, అట్టి సంస్థానములలో వి్‌తా

క్ష

రే సంస్థానము అగగణ్య మైనది. క్రి, న రావ్రనూ ర్యారావు బపహాద్దరు వాకు సాహిత్యమునకు చేసిన సేవ శ్లాఘాలంఘన జూంషహీక మైనట్టిది, వారిపేర వెలయు సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువాతి్రిలింగ ఛాపమాంధ కవి పండితులకు చిరన్మురణీయమైం యుండుటలొ నతిగ యోక్షిలేదు.. నర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని తరువాత కొందలు రాజులు కావించిన సాహిత్యసేవ లభ్య్గమగుట లేదు. కాగా (శ్రీ రావు ఇచ మాధవరావు గారి కాలమునుండి. జరిగిన కృమీయే. యిందు వివరంస బకినది

చి. అనార్భ_లిగారి సిద్ధాంత వ్యానమందలి - మొదటి రెండ ఛ్యాయములును చరిితకు నంబంధించినవి, అందామె యుటంకించిన విషయములు చరిత) పరిశోధకులకు కూడ నచ్చెరువు కళిగించును, ఆమె ఈ వ్యానమును విభజించిన తీరు కూడ ప్రశంసా పాటతముగా నున్నది సంస్థానాధీశుల రచనలను, వారంకితము ఫొందిన రచనలను ఆస్థాన కవులయు, ఆశ్రితులయు రచనలను, సంస్థానములో నివసించిన వారి రచనలను ఆవె కూలంకపముగా పరిశీలించి నమాతీ.ంచినది. ముది తాముది'త గ౦ంథములన్నియు నామె సరశోధనలో చోటు చేసు వొన్నవిం (శ్రీ సూర్యారావు బహద్దరు వారును వారి. కుమూడు లును చేసినసేవను ప్రత్యేకముగా నగ్గడించినది. వలసిన చోట్ల గంం ధములనుండి పద్వభాగ మల నద్ధరించి లన సిద్దాంత వ్యాసమునకు వన్ని చెకూర్చినది వ్గైల్యెక సిద్దాంత వ్యానములు 'వెలసినవారి రచ నలనుగూర్చి దిజెద్దితముగా సూచించుట నముచితమే. కూచిమంచి తిమ్ముకవి నర్వలతణ సారనంగ్రహామును గూర్చియు అచ్చ తెనుగు రచనలను గూర్చియు. ఆమె వ్రాసిన విషయములు (పల్యేకముగా చదివి యానందించితిని. ఆమె శైలి సరళమై, నిర్దుష్టమై. విశదమై సర్వసుబోధమై అలరారుచున్నది, ఈమె యింకను నర్వోత్తృమమ్ములైన పద్య గద్య గ్రంధములు రచించి అంధ) వాబ్బయమున కభినవాలం కృతుల నలవరించు గాక,

సమోాక్ష్మ

పాహిత్య విద్యా 'తవీణ, భెహ్యబవీణ, రాష్ట్రా భెనా్తపిణ,

పన్నాల భట్ట శర్మ,

ఎం. ఏ, పి, ఒంఎల్‌ , చి. యిడి.

5 నగ్మా పూజూస్థానం గుశిము నచతింగం సచనయః *

ఇది భవభూతి మహాకవుల సూక్తి. కుశలవుల విద్యాపుశింన చెయు నందక్భృమున గసణవంతులలో వయోభేదము-ను, ఆశీ వుడువు భేదమును పాటింపరాదసి కవి ప/వచనము, ఈ సుభాషమీతోము చిరంజీవిని కమలా అనార్కలి యందు సార్థకము కాల్యము నుంచయు వీరాపుకవాందు గల అఆనక్షికి దోడుగా ్‌ దివాకర్మ వెంకటావధాని గారు. (శ వాటిబండ మాధపశర్థు గారు, (శ్రీ వెంపరాల సూర్యనాకాయఃణ స్యాక్త్రి గారును, మార్గదర్శకులుగా, గురు గౌరవమ తో. ఆంధి సాహికీవై ఛ్రవమున మెలకువల మేలిమినెన్ను కొని పరకోధనాభిలాపతో ' పితావుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ” అను సంశోధిత వ్యాన . మును ఈ మధ్య వున్నకరూపమున ప్రకటించెను సరశోధన ప్రణాళికా బద్ధముగా సొగినది. నవీనరచనల కంక పా9చీనరచనలకు ఆధిక్య మొనగినట్లు ఉవొధ్ధాతము నంచే పేర్కొపిరి. కావుననే ఈ శ తాబ్బ ములో వచ్చిన రచనలలో పెక్కు విశిష్ట గ్రంధము లున్నను వాని విమర్శకు ఈ గంథంమున శేటాయింవు తెగ్గినది.

“ పిఠాఫ్రరము నాడు _ నేడు” అను శీర్షికలో పిఠావుర మునకు పాాచీనకాలము నుండియు గల నామభేదములను, ఆ పట్టణ మును పరిపాలించిన మహారాజులను, వారి వంశ వివరణము లను శాసనబద్ధముగ, న్యపమాణముగ నిరూపించిరి. శాసన ప్రమాణములు చూవుటయే. కాక (శ్రీనాధుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు ధూర్దటి మున్నగు మహాకవుల షపిబంధముల నుండియు. వఠాఫుర పాచీసతకు నిదర్శనముల నొనంగిర, ఇంకను పిఠాఫప్రరపుశప్పిని పౌరాణికముగా

భే ప్రసిద్ధములయిన పెక్కు గాధలను చేర్చి నాటి పీఠాపురము కన్ను లకు _ గట్టునట్లు చేసిరి

మెతుకు, కై లాననోటలందు సివానమున్న అనపోతమసీని వంశస్థుల యిన మౌాధవనీని తెనుగురావుగాకు పిళావుర నంస్థానమును ప్రజిస్టిం చుటమున్నగు _ చార్మితక విషయములను సుగమముగ్గా కాల్మకమ ముగా * విఠాప్రర జమిండారుల వంగక9మము *” అను శీర్ష కలో విఫు లీకరంచింి డా క్ష్‌ రు మహోరాజూ రావ్సు వేంకట కువూర మహీపతి సూర్యారావు బవాద్దరు వారి ఫ్యుత పాత) వంశ[క్రమమును -దెలిపి; జమిోందారుల రద్దుతో వితాఫురనంస్థానము అన్నమించువరకు నల చార్మితకవి శేమములను వెక్కింటిని నప్రమాణముగా పాందుపరచిరి. ఈ అధ్యాయము చివళ * నేడు మిగిలినది శిథిలమైన పిరాఫురము కోట అనెడి ముగెంపువాక్యము పీఠాపుఠర పొరులయిన పాఠకుల కన్నులను ఇెమ్ముగీలజేయక మానదు.

• కవి పండిత వోషణ _ * అను మహా శీర్చికసు పాాఠంభించి; అందు విఠావుర సంస్థా నాధిపతులను కాలక్రమమున (పల్యేశముగ విభ జంచీ ఒక్కొక్కరి కాలమున ఉద్భవించిన సాహిత్యమును నరనముగా పరిశీలించిరి. వెనుకటి అధ్యాయములలో తెల్పిన చార్మితకవిషయాల పరిశీలన ఒకయెత్తు. వీఠావ్రరము జమిందారు ఆ్యశయములో వెల సిన సాహితీసంపదను చక్కగా లింగడించి నమిాథ్సీంచుట ఒకయెత్తు ననవలఠలె. వమన _ ఈ పనికి సాహిత్య ఇాత్ర్రములో పరిణత ప్రజ్ఞ ఇాబ అవనరము, అందునను (ప్రత్యేకించి రావు మాధవరాయణింగారి అస్టానమున వక్కలంక వీరభ్మదకవి రచించిన * వబానవచత్తా పరిణయము * అను (పబంధమును, మరియొక కవిసార్వభొముడుగా (ప్రఖ్యాతీ పొందిన కూచిమంచి తిమ్మకవి రచనల 'శీరు తెన్నులను (ప్ర త్యేకపద్ధతిలో పండితొమోదము వొందగల ఫణితిలో నడివీంచిన

౪1 రచయి(థి వైదువ్యము సైమ్యును-, కవితొవీేేవములు, అలంకారములు, వ్యాకరణ పరిశీలన అను చిన్న చిన్న ఉపశీర్షికలతో సాగించిన వీమర్శనము. విప్టలముగా నున్నది. వక్కలంక కవి కవితా విశేషములు పేర్కొనుచు రీతి లత ౯ములలో దండివామనుల వుతిశేదములను ఉదహరించుట, రన సెర్య చనము రచయిత సాహిత్యశా శ్ర్రమున చేసిన కృషిని వెల్లడించును- ఫూర్వకావ్యనునరణలొ వక్కిలంకికవి శాకుంతెలమందలి నాందీ శ్లోక మును వ్యర్థపదము (వ యోగింపక అనువదించినట్లు జఇల్పుచు. అనూ దిత సద్యమున పృషధ్వజడను పదమే _ వాయనవు _ అను అర్ధము నందు వర్షించి _ అష్టమూర్తుల పరిగణసకు న౭వోవ్చను. కాని ముదా పకులు పొరపాటుగా ముద్రించిన “వృమధ్వజి డను పదము శివారకమె శ జ ధి %ా నందున అషస్ట్రమూర్తుల లెక్క-కు తక్కువగునని సూచించుట రచయిత్రి నూత పరిశీలనకు దృష్టాంతము, వ్యాకరణాంశములను పరిశీలించినతీరు ాచీన ఫక్కికగ సాగి వొవుచుు అడుగడుగునను, శీ వంపరాల సూర్యనాఠరాయణ వాస్రుల వాం కరతలామలకిములయిన వ్యాకరణ బోధనలను గురునకు తెచ్చును, వక్కలంక కవి (వయోగనమోత్సు ;ప్ల

1. వివ్వన్‌ అనసట్టి ప్రయోగము వక్కలంక కవి తిన వానవ చకారము డ్విరుక్షృము, * వకారిముగా మాడట వ్యాకరణ వీర దము కడా . అని రచయిత్రి యెక్తిచూపెను. " ల్సి * సన గించుో*్‌ _ ఈ దాసునవన కే కి రూపమే సాధువు, అట్లనినవో [కమభంగము కడా, ఇంచుక్కు తొడి ప్రయోగము నిఘంటువున ళఈూన్యమని (చాయుట రచయిత్రి నిర్భీకతకు నిదర్శనము,

ల.

౩). చెల్కక్సియ __,. *ఇకారలోపముతో వెల్క క్రై కువల యాశ్యచరి తకు నందు మాత్రమే * అనిన (శ్రీ సూర్య్రరాయాం(ధ నిఘంటున్సనుదావారించుట రచయిథి. నిఘంటు పరిజ్ఞానమున కదము పటును, ళు

ఉ* ).. నీలముంచుట ___;. సీడు బహువచన రూపము * సీలు!" (గామ్యమని కేర్కొనట రచయి శ (ప్రయోగ విజ్ఞానమునకు సాత్యుము.

ర్‌) సిన్ఫత్సు, రి్‌రంన మున్నగు నన్నంత (వ్రయోగములు వక్క లంకవారి వ్యాకరణ (వావీణ్యమని (ప్రశంసించుట రచయ్యితి వైదర్భ్య

6. నే తొాంచలాంచల (పతిభలు --:.. ఇందలి (పతిభాశబ్దము నకు క్రాంతి అర్హమను విశేషాంశము నెరింగించుటయు పాజూరము మున్నగు ఉద్టా పదముల గుర్తించుటయు రచ యితతికి గల భాషా విజ్ఞానమును వెల్లడించుసు,

రావు వేంకట కృష్ణారావుగారి సంస్థానములో చినమాధవ 'రాయణింగారి అభిమాన పాత్రుడయిన కూచిమంచి తిమ్ముకవి కావ్య రచనా[కమమును చర్చించుచు రుక్టిణీ వరిణయమే కవి మొదటి రచన అనియు, రాజశేఖర విలానము కవి రచనలలో రెండవదనియు చెల్పిన కంనుకూరి పీశేళలింగముగారి మతమును (వ త్యాఖ్యానమొన ర్చుచు రచయితి తెల్పిన ఉపపత్తులు అప్రతిహాతములు

రుక్టిణీ పరిణయ లై లికంటె శాజశేఖర విలాన శాలి అపరి పక్యత సూచించునన్ని శేఫ శకట రేఫల (పాన సాంక ర్యము రాజ "శేఖర విలానమందు తప్ప కవీ యితర కృతులందు కానరాదు కావున ప్రారంభ రచన రాజశేఖర విలానమే యనుట ఉపజత్తి నపహాముగా

శ్‌ రుట్టుణీ పరిణయ పరిశీలనలో పోత న రచనతో నరిపోల్చుట ర మ్యము, సింహాచల మాహాత్మ్యము పరిశీలించినపుడు ఎ జ్రా సంగ డ నృపింహా పురాణముతో సామ్య వైమమ్యుములను రచయ్యికి నిరూ వించుట పహృద్యము. సీలాసుందరీ పరిణయమునందలి తెలుగు జూతీయ ములను, లెలుగదనము తేటలెల్లముచేయు. =ండ్లి వేకుకలును ఎత్సి చూవుట ఎన్నతగినది. అచ్చ తెనుగు రామాయణములో సీతా 'రాములకు పుడమికాన్పు; ఫుడమితట్లి యబ్టుకు మొదలగు అచ్చ "తెనుగు చేర్లను కల్పించుటలో దూరాన్వయ కేశమున్నను చమళ్కృతి కలదనుట అచ్చ తెనుగు శావ్యములందు గల ఆదరమునకు సూచకము. తిమ్ముకవి వ్యాకరణ పాటవమును సమిాతీ.ంచు. పట్టున, కార్త శేకార నంధిచర్చ్భయు, యాంత ధాతువ్టల చశారమునకు తకారా -జీశము బీసీన ప్రియోగముల నిఠశానమును నిశేషాంఛములు. *' మరది కుర * అను పుయోగము (శ్రీనాథుని | తల్లికాన * వంటిదని ఉప పత్తిని చూపుట మెచ్చదగినది. సర్వలక్షణ సార నంగ్రహా మందలి విశేషములను పెక్కింటిని చర్చించి తిమ్ముకవి ఆంధ్రవ్యాకరణ విశేష ములన్నింటిని అసళించుకొన్న మహో పండితుడని రచయితి? కనిసార్వ భఛాముని ఘనతను కీర్ణించెను, సారంగధర చరిత్రమున తిమ్మకవి కంబ చేమకూర వేంకట కవి కొచిత్యము నెక్కువ పాటించెననుచు కెంకుగ9ంథ ముల పరిశీలనను వేసిన విధము ప్రశన్త్యము, కాని కథ జరిగినతాను తిమ్మకవి వ్రాసి నట్లు రాజమహేంద) వరము కాదనియు, రాజరాజన"లేంయ9డు భారతి కృతిపతి కాడనియు చారిత్ర) కాధారములతో రచయితి) నమిశీంచివ మిక్కిలి యుచితముగా నుండెడిది. రసికజన మనోభిరాము నమిూ.కలో వీల్ల వనుచరితులందు అది మిన్నయనుట యుక్షృమే. నర్పఫ్పుర మాహాత్మ్యు ము నందలి పీరికాప్రురవర్ష నకు (శ్రీనాథుని రచన ఆద రృమనుట నమంజసము, కవి స్వీయపితిభనెంచుట మేల రము,

శ్‌

గంగాధర రామాశావు గారి అస్టానములో జరిగిన కవి పండితపోమణను; ప్ర ల్యేకించి జేశ్రలవల్లి సోదరుల కవితావై భవమును రచయిత మిక్కిలి (శమపడి, 'సేకరించిర. నయనోల్లాన యతిరాజు విజయ రాన్రవంశమున్తానళుల నమిత నముచితము. వీఠావురము మహారాజా (శ్రీ! సూర్యరాయ బవాద్దరు వారి సాపిత్యసేవను కవి పండిత వోషణను నమ్మగముగా వివరించిన రచయి[తి తమ గంంథధము నకు సార్ధకత చేకూర్చిరి. (శ్రీ సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటు నిర్మాణ ములో పాల్గొన్న పండితుల నామపట్టికను కూడ నిచ్చియున్నారు. కాని యింకను ఆ పట్టికలో ముగ్గుకు నలు'సరు పండితులపేర్లు చేర్చ నలసి యున్నది, ముఖ్యముగా (పారంభమందలి వారిలో స్యుససిద్దులు మవాళుపోోేపా ధ్యాయులునగు (శ్ర వేదము వేంకట రాయశ్యాక్ర్ర గారి పేరు తప్పక _చేర్చవలసియున్నది. ఇంకను. (శ్రీ! పేరి పేరయ్య శాత్ర గారి వేకు పొరపాటున పాపయ్య క్యాక్త్రిగారని ముదితమైనది.

మపోరాజూవారి ఆస్థానకవులయిన "వేంకట రామకృష్ణ కవులు, పానుగంటివాడును చేసిన సేవను కవితా నమాయో రూపమున (పస్తు తించుట చాగుగా నున్నది. ఛశ్రీ పానుగంటివారు రాజూవారిని (పస్తు తించుచు | పశ్నోత్తరరూపమున రచించిన సీనపద్యము సంగీతమందు వీశావాద్యమందును (శ్రీ పానుగంటి వారికి గల అభిని వేశమును పట్టి యిచ్చుచున్నద్షి,

(శ్రీ యుతులు వోలేటి భాన్మర రామమాూంర్తి ; మధునా పంతుల ; -జేశ్రలపల్లి కృవ్లశాతశ్రి ; వురాణపండ మల్లయ్య కాస్త; నడకుదుటి వీరఠరశాజు , దడానరి లవ్షగ్ధణకవి ; కరిమెళ్ళ వెంకటరావు మొదలుగాగలవారి రచనల పరిశీలన చూచినపుడు ఆయా కవి పండిత (వకాండులను మరల ఎదుట మాడగల్లినంత ఆనందము కలుగుచున్నది. కవి రాజహాంనలు యుపరాజూవారికే తమ కాన్యములను అధికముగా అంకితమిచ్చియున్నారు కావున యువరాజావారి సాహిత్య పోషణ మున కవి రాజహంనల కవితా నమోత చేర్చియున్నా గని రచయిత

ర!

సమర్హన అంత నమంజసముగా తోచదు వయోభేదమును; కవితా (పాగల్బ్యమును వాటించి కవి రాజవాంనలను కాలానుగుణముగా మహారాజూవారి సాహిత్య సేవా (పసంగతుంటే చేర్చుట లెస్పగా నుంకుననుకొందును.. [(ప్మకమభంగము పరివారించుటకైై కవిరాజ పహాంళల కావ్య నవిాతు తరువాతనే (శ్రీ) క ఎవ ఊగి భావకవితో నమిోతునిచ్చుట యుక్తము. * వకాంతిసేవ” భావకవితాయుగమున కే నాందియయ్యెనని రచయిథి భావమేక్‌ దా .

యుసరాజూ వారి రచనలను ఆధునిక కవితారీశులలో విశ దీకరించుట యుక్షియుక్తము. కవిరాజపహాంనల రామాయణములో పాయనచర్చయా, అపహాల్యాచర్మితము మొదలగు ఘట్టములను రచ యి(తి సునిశితముగ వ్యాఖ్యానించెను. ఇట్లు డాక్టర్‌ సి కమలా అనార్కలి పరిశోధన రచన * పిఠావుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోవణో* అను మహాగ్రంథము మొదటినుండి చివరివరకు నిష్పుత పాత దృష్టితో (గ్రంథితమై నేటి నమకాలిక పరిశోధన (గంధములకు తల మానికమైః నేటి ఆంధ్రసాహిత్య నరన్వతికి ఒక ముణిహారమై యొష్పు చున్నది,

అఆ

ఆభినందన వెలమకన్ని సుుబహ్మ ణ్యశర్మ. కొకినాడు వె ఉ&.. ప. 4 అడశ్వొశటా,

ఈ పరిశోధనా గంధ వర్మిశ్రమకి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యా లయం వారయితే ఒక క్ట రేటు పట్టాన్ని కుమారి అనార్క_లికి బవూకరించేరు గాని అంధ సాహిత్య లోకం వమిచ్చి అయినా ఆమె యుణం తీద్చకో లేదు. ఒకడి గీ కోనం ఆయినలే మళలేవయినా విమ యాన్ని ఎంచుకోవడం సుళువైన వని అవుతుంజీమోకాని, యి విద్వ శ్క్భమికి ప్రధానముగా సారన్యత (పేమ (వ్రతిఫలం అన్నట్లు ంది.

ఆంధ్ర సాహిత్య చర్మితలో నతి పథంలో కాస్త మరుగున పడిన సొప్రాత్యయుగంలోని భునతని అందరికీ గుర్తు చేసే పరికమ యిది. "పెద్దలకి హూడ్లా అన్ని 'అెలిశన విమయములు కావ్సుయివి. అందరకీ తెలి సినని అనలేశాన్స. అజుతంలోనుంచి (పయాణం (పారంభిస్తూ రమా కమి ననాడు కశాన్దాల సాహిత్య చరితను (తవ్వి పోసారు. అం నేనా ఆ నము[ద్రంలోకి మునక లేసి గుప్పెడు, దోసెడు చొప్పూన మట్టిని పెకలించి అడుగున బడిన రాళ్ళని కెలికి తీసుకువచ్చి అందులో రళ్నాలని వరి రమ్యమైన బోరాన్ని కూశ్చేరు. దుస్పాధ్యమయిన బని మా పికావురంమిద, అఆ సంస్థానముమిోద, అఆ సారన్వతముమిోద ఆ పాండిత్య 'వలిభమిద ఎంతమమకారమో ఈ అనార్కలికి. నిజూ ని సారన్వత సవ అంళు వారిచేమరి. ఇప్పటికాలం కాదుకదా, ఈ ఉల్‌ నా (వ్రభుశ్వానికి ఎన్ని పహాంగులున్నా యో ఈ వాంగులు

శ సంస్థా నంచాకు సాగించిన సారన్వతసేవ అవిరళమైనదీ, అపారమైనద్నీ అమూల్య మైనదీను. ముప్పడివడు నంవత్స రాల కాలంలో మన న్వశంత్ర జేళశంలో మన (వ్రభుత్వమ వారుగాని, యితర విద్వాం

౫111 సులుగాని నమ్మ గతను "తెలుగు నిఘంటువని చేయనే ఛేకపోయేరుం కడా. వీఠావుగరం రాజూవారి పుణ్యం సూర్యాయ ఆంధ్ర నిఘం టువ్చ. అ నంస్థానమే ఒక అంధ సాహిత్య పరివత్తు. కుమూరి అనార్కలి. కాన ఆ-వివంయనులూ,. వినరములూ నీకరించి వుటలునింవిన ఫున్నకం కాదిది. అయినా ఇది అ కేక పరిశోధనలనీ, విమర్శ (గంభాలన్కీ ముడినరుకునీ జో లెడంత అందించగల (గ్రంథము ఇది ఆంధ్ర రాజ్యంలో ఈ పాంంతంతో ఒక్కొక్క యుగంలోని కవలనీ, ఫండితులనీ తీసుకొని మ్యుదితాలు, అముద్రితాలుు అలభ్యాలు అయిన ఆఅ గంంధ్లాలని,.నంసాదించి వాటివ్రై వినుర లను చూచి, చార్మితకాంశాలని ఏకుకొని, వాటిని యిథాతథంగా పట్టికలో నికీ ఎక్కించడం కాకుండ్యాతిరిగ్‌ ఆయాఅభిప్రొాయిములు ఎంతవఠకుతఆమోవ ఇూగ్యమైనవో, కావో నరిచూచఛ్చి బేరీజు వేసి నాణ్యతకట్టి నిర్దారణ చీన్తూ వచ్చిన పరిశీలనా గ్రంథం ఇది, అంవేళాకుండ్రా. ఒకొగాక్క కవినీ, వారి వివిధ గంంభాలనీ జర్కక్క . రవ్వూమ్టైవ కసమములో చూపెడుతూ, శబ్ద్బపయోగ చమక్కృళులూం.జలంవార- గమ్యతలూ, అర్జవిన్యాన ప్ర శ్యర్హయు వా కథా నంవిధాన ఫశీషాలూ, మొదళ్ళ దగ్గరనుండి చిగుళ్ళవరకూ ఇవ్వుకుపవోతూన్సంటే ఒక కాగ టప్రన్తానం లాగ నడుస్తుంధిః ఇభిదులోన్నేమ్యా శీకికావుక (ప్రభువ్రుఖ రనజ్ఞత విజ్ఞత పాండిత్య ప్రకర్ష. కలతాపటిచు, శాన్నత్యి అకుణాలు, కు డార్య విశేషాలు, వినరిస్తూంయే. ఒక న్వర్భయుగాన్ని మన ఎడుట (పద ర్థస్తూన్న శ్లు* ఇది నేక పాలకులకీ, సాహిళ్య్యువియులకీ, అందరకూ "శలియవలసివద్కీ కావలసినదీనీ, గవి పంకిత పోషణ అంటే మజా రీగా ఉండకూడదుకదా, గంగాధర కామా రాసు గారి వద్దకు నన్నానాన్ని అందుకోవటానికి శాళకవోతే అ విద్వ్యత్చభువే వారి వద్దకు- వెళ్ళి నత్కరించి.తవము భ శ్రీని రనుర్పించుకున్నారట. మరొకరికి అర్ధ _సింపోననాన్ని . ఇల్చేరట, వింజాముర నేసారట. మూన్యళతో

ఇళ మాన్యానిస్తే "జేవమానంలో కొలిపించుకోవచ్చువనుకున్న 'చాాచ్యూణ పండితుడు భూమి 'జేవులమని సమరక్టించుకున్న చమత్కా రానికి ముగ్ధు _ లయ్యారట. కవి పండిత పోమణ అంచ". ఎలాగుంటుందో అని అను కున్నాను. జీవనభృతి పడేయడం కాబోలు అనుకున్నాను. కవి పండిత సవ అంకు సరన్వతీ నీవ, అది ఒక ఆరాధన అన్నమాట. ఛాలా ఆవశ్యకమైన ఈ గంంథాన్ని లికి తీసుకువ చ్చినందుకు కుమూర అనార్కలీకి సాహిత్య (పేయులు, సచ్భ్చాదయులూ, అందరూ కృ తజ్ఞు లు. వికావురం వాడిని వేను మఠీ బుణపడిఉన్నాను. ఈ లం వి విచా ంమలీ పరిశమ విలువ అందరకీ తెలిసేదికాదు. విద్వత్క్భృమ్‌ న గాని నాబోటి వాడికేం తెలుస్తుంది. ఈ ఫున్తకం అంతా స్ట శరువాత నేననుకునేది మాత్రం వమిటంశు అనలు అనార్కలి అచ్చ మైన పరికళోధనాశీలి, లైగ౦ం0 ౬ అన్నట్లు ₹16 06816 10 800% ₹00 08116066" 10 ఢం0846 కౌంలిరేంణ8 10 పెకంర11819 వ్‌1ంళక638 10 ఇ556౯0 కెండ610658 10 1600169146? 6876018688 10 6180086 850రే 561 18 6౯6 6౯ 296 పే2రం8ి ఈం ఓ106 0 శరరింఏ42౯6. మొత్తంమిద -ఈ గ్రంథ రచనలో అడుగడుగున ఈ నలతణా కెంం6క705 5046460 కి విద్వదౌసధమూ, ఆంధ్ర నరన్వతికి అనూల్యాలంశారమున్నూ. ఇది పిళంనకాదు, రచయితి) విద్వల్పరిశ్రమకి అంచనా కట్టు

వి న్న పవుం

నా ీ వీఠాపుర నంస్థాసము ఎక విపండిత వోవణి అను సిద్ధాంత వ్యానము ప్రకటింప బకుటకు కారణము పఫ) థధమముగా నా తండ్రిగారు (శ్రీ స. వి ఎగ. నారాయణదాసు, నా అన్న (శ్రీ సి. మదసమోహాన్‌'గాకలు. పీరికువురు ప్రత్యేకమైన శద్ధవహించి మువిణ శేపట్టకఫోయిన దుడల ఈ వ్యానము న్యూ దయుల ఆదరాభిమానముల ఇంకుకొనుట కలలోని బూటయని జ్‌ను పృాదయఫూర్వకముగా వక్కా-ణించుఛున్నాను,. ఇక దీని ముద)ణకు ఆం[థ(ప బేక్‌ (వభుత్వము సత్షమువ నాంగ్కృరిక శాఖ వారు 6000/_ రూప్యముల నొనగి తమ సాహిత్యాభిమాసమును (కటించినందులకు, కృతజ్ఞురాలను. ఈ వ్యారము చదివి సుప్రసిద్ధ పండితులు, సాహితీ బంధువులు, అల్మీయులువగు (బళ్ళా(శ్రీ వెంప శాల సూర్యనారాయణశాస్త్రి (క్రీ దివాకర్ల వేంకటానథాని, (శ్రీ పన్నాల భట్టశర్శు, త్రీ వెలమకన్ని సుబబ్య్ధుణ్యకర్భ గారలు మిక్కిలి వాత్సల్యముతో నన్నా శీర్వదించుచు, అభివందిం చివందులకు వినయపూర్వకాంజలినైై కృళజ్డ తలు తెల్పుకొనుచున్నా ము. ము[దింపబడిన వెంటనే పిఠాఫపుర మవారాజు వారి ౪ ళాశాల శతవార్షిక జయంత్యుత్పవములలో 118.84 వ లేదీన ఆవిష్కరణ మహోత్సవమును జరిపించిన (ఛాళృతుల్నులు, కళావాల (వధానోపా ఛ్యాయులునగు (శ్రీ! చకధరరావుగారికి ముఖష్యత చితుమును మేము కోరిన విధముగా క ళాత్ధృకముగా తీర్చి దిద్ది నకాలమునకు అం దించిన చ్నితకారుడు, (ర్రీీ పీరసాయిగార్కి, (శ్రీపతి (వెన్‌, వనంత (వింటవ్సవారిక్కి నా కృతజ్డ ళలు,

ఈ (గ్రంథము (ప్రణాళికా బద్ధముగను, పరికోధన వరిధికి పరి మిశతమగసటనలనను, నేను సీకరించిన వీవయమంతను (వదర్శించుటకు అవకాశము లేకపోవుటవలనను, పీఠికాపుధికులాదరించిన సాహీత్య నంపదను నంపూర్ష్మ ముగా నబ్భ్బాదయుల కందించ లేకవోయితిని,

న.

అిజీ విధముగా (శ్రీ గంగాధర -రామారాయని - “ వార-వ.రము 3 సో(తము * మకశఠతాజూవారి *ోప్టీ శ్ర కలు కూడా _.మ్ముదింఛన లె వవియున్నను -ము[దించ లేదు,

భాషావినయికముగా ఆఇండు_మూటలు: కొంతవరకు నంనులు కలిపియు, .మరికొంత విడదీసియు. [బాయుట జగ్రిగెను, ఇది ఆధునికు లైన విద్యార్థులు సాహితీ ఫిపాళుల కోర్కెనై. భరగను. సాధ్య మైనంతవఠకు మ్యుదణ దోప్రములు లేకుండుటకై. యక్నించినను, ఉత్పలమాలకు చంపకమాల చం. కు ఉ. ఇత్యాది దోషములు దొరలి నవి. సాహితీ వేత్తలీతస్తులను మన్నించి, ఫవరించుకొని చదువవలసి నదిగా వి జ్ఞ పి చేయుచున్నాను. ఈ గ౦ంథ రచన యాంధతికముగా (పారంభించినను (క్రమక్రమముగా, ఈ పీకొపుర నంస్థానం నాది, ఇందలి కబ్టలు పండితులు నాకా ఫులు అను ఆత్మీయ తొ భావము నా వశ్చాదయమున పరిపూర్ణముగా సెండినది. శ్నీరనీరములను. వేరు చేయు. కాయంచల. వలె సద్విమర్శకులిందలి విశిష్ట విషయములను గుర్ష్మింతురవి ఆశించుచు స గధ్వులకు నా వినయాంజలి భఘుటించు

సరికోధనకాలములో నాకు బహువిధముల వోొత్పావాము క*) గించుదు నచ్చిన నా మౌాత్ళ-జీసత (శీవళకి చిచ్నేని లథీగై జీవియు, వ్యానరచనలో అమూల్యమునైవ నలసహోల నొనంగిన గురు జీవులు డా. పాటిబండ మాధపశర్థుగాకును బహుకాలము క9ంద్రటనే స్వర్లోక గతులగుట నాకు తీరనిలోట్రుగా నున్నను వారచ్చటనుండీ నన్నా శీర్వ డించుమన్నారను అనుభూతితో వారి సీ కందర్భమున సంస్భురించు

వవవలా

శ్రీః పిఠళావురవుం: నాడు=నేడు మెరాపురమునకు భిన్న కాలములందు భిన్న నామములున్నట్లు (వమాణములు కనబడుచున్నవి. ఈ పట్టణము నిష్టపఫురమనియు, వీర ఫురమనియు _ పీఠావురమనియు, _ (శ్రీవీరమనియు శాసనములందు పేర్కొనబడినది [గంధములందు వీరికావురము, ఫురుహూతికావురము అను నామాంతరములు కనబడుచున్నవి (కళ మూడవశ తొబ్టినాటి కొడవలి శాననము మొదలు పృథ్వీ మహారాజు తాండివాడ శాననము పజకును గల శొననములందెల్ల పిస్ట్రఫ్రురమనియి, తదుపరి శాననము లలో వీఠాపురమనియు ఈ పట్టణము పేర్కొ నబకీనది. విష్టప్రురము మొక్క పూర్వమహాపము పిట్టప్రురమనియు, అది _ పిష్టప్రురముగా పరిణతి చెందినదనియు నొక వాదము కలదు పేపూర్వ మో (పొంతమున బౌద్ధిమతము వ్యాపించి యుండుబవలన బౌొద జూతక యు కధలలోని కుక్కు ట జూతక కథలకును పిఠాపురమందలి కుక్కు శేశ్వరు నకును నంబంధము కలదనియు, తక్కారణమున ఈ పట్టణమునకు పిట్టపుర మని వేరు వచ్చెననియు (శ్ర భావరాజు పేంశకట కృష్ణారావు గారు అభ్మిపాయపడుచున్నారు.! కాస్‌ వారు పేర్కొనిన కుక్కుట జాతక కథలకును వీష్ట పురమునకు ఎట్టి నంబంధము లేదు వారు కుక్కు "సేశ్వర మహాదేవుడు అచ్చట వెలసియుండుటచేత పిష్టష్టరమని పేరు వి

వచ్చినట్లు స్థలమహాత్మ్యమ న గలదనియు, కాని బౌద్దారామమునే హిందువులు కుక్కు శేళ్యరాలయముగా మావ్చకొనిరనియు. చెప్పుచు న్నారు ఇది శీవలము ఉఊహామా[త్రమె యగును. కవల యన కుక్కు

జశుళధరాలయ ని ము వుధ్న యుగము కరప స రాణ ధ్య ందలి వాళ్‌ు! వ్రైసపట్లవ నిరా్ఞ ణమును పోలియున్నది. చాళుక్య-పల్లవ చేవాలయ నిర్మాణమునందు

లి విరాప్రరనంస్థానము _ కవి పండిత వోవణ గ ర్భాలయమునకు ముందుగా మంటపము, [వదతీ.ణ మాగ్గమందలి దార్థరబంధము మాద (పలంబపాదగజలవీ అ చిహ్నము ములనజుడి యుండును "ఈ లక్ష ణములనమ్ని యు కక్కు కేశ రాలయ నిర్మాామున గలవు శమజియు చౌద్దజాతక కథలకు సంబంధించిన కుక్కుటకంఘా రామమొకటి పాటలీఫ్యుత్రమున ఉన్నట్టువార్మితకాధారము. కలదు. ఆలయములోని లింగము కుక్కు టాకారముతో నుండుట వలన ' కుక్కు ళశ్వరుడు * అని చేరు నచ్చినది. కాని బౌద్ది జాతక కధల తో దీనికి నంబంధము లేదు. చాద జాతవ కథలయందలి కక్కుట జూతక యఖ ల

కధలు రెండింటి యందును బిఠకాఫ్రురము (పనక్తి వేదము *ఈ కుక్కుట జాతక కధలు మగధ, కాశాంబీలలో జరిగ్‌నట్లు చెప్పబడినది అ టి యెడ కుక్కుట నామ సామ్యముచేతను, అందు బౌద్ధమతము వ్యాపించి యుండుట కారణముగాను, ఈ (పాంతమునకు జూతిక కధలతో ముడి పెట్టుట పెొనగదు.

కప్ఫృద్ధ్యవ్యురుని పిఠాపురపు శాననమున, కుంతి తన కోర్కెలు తీర్చిన లీ (శ్రీ పీళమునందు అస్థాన మంటపమును గట్టించినట్లు కలదు.” (క్రీ వీరమనగా నిచట విళాఫురము. కుంతి కోర్కెలు తీర్చిన పారి అందు వెలసియున్న కుంతీమ-ధవ స్వామి

ఈ పిరాప్రురము అ షూదశ శక పీఠములలో నొాకటియనసు

లు వాటి ఫురుహూతికాంబకు సిలయమగుటచేత పురుసూతికావురమని వ్‌లువ బడుచుంచెనసి ఐతిహ్యూము, పురుహూతికా వ క్తి య్‌ పీఠాంబికయని వీలువబకుచుందడెననియు, కావుననే యిది నీలొ ఫుర మై నదసియు మజికొందరందురు. _ (శ్రీనాథుడు తన భీమేశ్వర వురాణమున ఈ పట్టణమును కైదెకా పురము పీఠాఫప్రరమా, వీరాపటణమునని మూడువిధములు గా లు

ఛీర్కొ నెను అచటి యుపవననములను వర్మించుచు

సీరాప్రురము : నాడు నేడు 8 సీ. 'త్రఖన ప్రస్పులతామ తల్లీ పలోలికా కారవేల్ల కుడు ల౧కముల తోడిం చాప్యాండ గృంతాక కోల చించికా | కాయమాన పిదంబకములళ” 2౬ కఇాక్రీస్‌ మూల3 చ్చ్యతాకి సారణీ చాన్యాకి మేఘనాదములతో క్‌డ్త బిస్పల్యుపోవకీ శ తివలాండుక్‌ వాసు శాఖాకోటి వాటి శోడ జాజి ణ్‌ సీ. రాజనలనోడ కృంగ -చేంములతో డం జలుగ వపు చెంచలము తోడం కేమతోడ నొప్వు నాలబపస వెలములందధదుపవనములు భువన నారము ఏ1-కాసప్రరవరిమున అని పీఠికాపురముగా. పేర్కొనెను న్‌ ఏ పట్టణము యోలనేకేబు (క్రవహించు బృపవికి ముత్యాల శేరువోల మున్యా *ఎ యజువది మూరి "చములనో విహరించు ేపిట "వేబ్బు పండా వశాంఎ చెలి భూ ఏరి హుుంక్సత్‌ దుర్ష క ౧ ననిచి కాపుండు "నేనగకికలనం గుండి మహాచేని భార్మి 'మేవల్లుంయు మాగధపుంచేవీట మరగినాద్తు షష "పెద్దగ వంకులనే పుట భేదనమున నెలను నిఎచుండు '(వీణావిహీన జఫఘను6 వట్టి పి పాపము. ఒజేర నరుస 3ంచెం బరమ శైవుండు శ్రీ పరాకర చుతుండు _వచ్చట వీఠాపురముగాన్ను “ కుంతీమూధవ టేవునకు న్మిశాంవి ప్రచే శంయును .,..... === (పాకార వప్రహట్టకుట్రిమంబగు విఠలాపటనంజుం శ్రా ల లు (బైవేశించిరంత * అను వచనమున పిఠాపట్టణముగాను బేర్కొనబడినది. నేము పిలాపురమని నిలువబడుచున్న ఈ పట్టణము. [క్రీస్తుళకా లో వతి

డ్తీ వీళాపురనంస్థానము = కవి సండిత వోపణ రంభమునుండియు. రాజధానిగ (పసిద్ధివహించినది. ఆక్సీ క 2190న నంవత్సరము నందలి కొడవలి శాననమ న తొలుతగా విఠాఫురము యొక్క (ప్రసక్తి కలదు ఈ శాసనము ఒక రాతి నూతి ౩ (చాహ్మీ లిపిలో (వాయబడి యున్నది ఇది శాతవాహన రాజగు ఆంధధ్రవాసి ప్టీఫ్యుత్రస్వామి సిరిచండస్వాతి వేయించిన శౌననము. ఈ శానసము వలన పీఠావురము (1 శ| 210వ నం లో అంగధరాజులయిన కాత వాహానుల పాలనమంమంచెనని "తెలియుచున్నది కొడవలిశనాననము :

1. సిద్ధం... ... రణో ,.. ౨. వాసిళ వీ పుతన ...... సామి సిరి తి చండ సాతి విటి ప ఉపా తళ రజి *భచి కళ త వచ్చరఠె త్తే వహ్‌ *=యవేం ఆంటి 99 ,-- ఖడ్డవలి 5 అనుచనని ... .., ఖగుధమ 6 కావీత కిఈశాననమును బేర్కొ నుచు, (క్రీ! వడ్డాది రామచంద్రమూర్తి శారు తమ వ్యాసమున, ఓఠావురమునకు నమోపమునగల జొడవలి (గ్రామము వెంత ఆంధ శాజగు చందసాతిరాజు రెండవ 'రాజ్యనంవత్స్చ రమున ఆతని మంతి శని అచథటి జాద్ధస్తూపములకు కొన్ని రాతి నూతు లను గట్టించినట్లు శాననాభారమ.లు కలవని (వాసిరి. 7 క్రీ ఈ 880 నుండి 875 వరకు గుప్త సా్యమౌాజ్యమును చాలించి న సము ద్రగుపఫుడుు దత్షీణచేశమునంతను జయింబెనని ఆతని మరణా నంతరవము వేయబడిన గయా శాననమున గలదు $బఅండాతకు జయిం అని యుండుట వలన నాడు విష ప్రరము మహేంద్రుడను రాజు వలు అ= బుడి యందున్నట్లు తెలియుచున్నది. ర్‌ు నయా ఇ“జారనము శ్రీ వ్‌

వై కాపురము : నాడు _ నేడు ఫ్‌

నాలవ శ తాబ్లి నాల్లవ భాగమున లిభింపబడి యుండునని (శ్రీ కందూతు

-ఈశ్వరదత్తుగారభిప్రాయపడిరి దీనినిబట్టి నాలుగవ శ తాబ్బ్యంతె మున 2త్రాఫురము మహేంద ని పాలనములో నుంచెనని పప్పనచ్చును.

ఇ క్షీశ॥ 400_430 (ప్రాంతమున కళింగ రాజగు ఉమవర్శున్‌ ఈ (పాంతము నేలినట్లు కెక్కలి తామ శాననము వలన తెలియుచున్నది. "ఒక్కలి గ్రామము పీఠాఫుర వాసియగు శేశవ బేవునకు జానమాయ బకుట ఈ శొనసమందలి విషయము.

20త్రక్త్యవాత పిరాఫ్రురము మారర కులజులవేత పాలింపబడినట్లు, వాసిస్టీప్యుత మారరకుల న ర్యాభిధానుడగు శ కీవర్శు శానోలు శాన నమువలన తెలియుచున్నది రాగోలు శాననమున శ క్తీనర్భు “ న్వస్తి (శ్రీ వజయ విహ్ఞ పుఠరోత్క_ళింగాధిపతి ర్చారరకులాలంక రిమ్లు జ్‌

_ అని తాను విజయ పిష్టప్రరము నుండి కుమవూర శర్దుయను

(బాహ్మ గానో రాగోలు ాముమును దానమిచ్చినట్లు (వాయించెను. రాగోలు శౌొననము తిరువాత మారర కలజులు వేయించిన మరియొక శొననము కిందొప్ప శాసనము, ఈవాననకర్త 'దేనరాస్ర్రాధి పటి వాసిఫ్టీకులచం్యదుడునగు మహారాజ గుణనర్భ పొాతుడు, (వభంజన వర్ధు ప్యుతుడ్కు కళింగాధిపుడునయిన అనంతివర్శు రాగోలు కించొప్ప కానన కర్తలగు ళక్తివర (శః అనంతనర్శులు నమ్ముదిగువ్లుని గయా శానసకాలమునాటికి చిన్న రాజ్యములను సాపీం య థి చుకొని, సము[ద్రగుప్లుని మరణానంతరము పిరాఫ్రరమునేలిన మాశఠర రులజులు. గనుక ఫీ రాజ్య కాలము క్రీ ఫ॥ ఆరన శతాబ్దము 324 క్రీ వ్యు 611 నుండి రవిక వరకుగల రెండ ఏఐ ఫుల శేశి ఐహోలు శాననమున పులశేశి దిగ్విజయయా తలో పిష్టఫ్రుర దుర్గమును, వేంగీనగరమును జయించినట్లు కలదు.

ర్‌ వీరాపురసంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ

112 * ప్వష్టం పిష్టపఫ్రరమ్‌ యేనజాతమ్‌ దుగ్గముడుర్లముమ్‌ 12 క్ష సానన కాలము [కీ శ ర34 అని తెలియుచున్నది

శండవ పులశేశి వేయించిన మారుటూరు శాననమునంవును పిష్టపురము (పనక్రి కలదు * ... ౨.౯. కేకి (సవర్ధమాన 'రాజ్యవిజయ (శ్రీవపేస్టుమే వీషఘ్టపురకాదాన (గహాణానన్త ల్యేణః ౫ (౯00౯-౫౦16 లో 7626 25 * విద్ధుప్రరకాదాన (గహాణా నస శ్యేణ * ఆని కలదు) ఈ శానన కాలము కీ! శ॥ 616.

ఫుల శేశి సోదరుడగు కుబ్దవిష్టువరనుని ( (క శ 62441)

వ అ హ్‌

తిమౌజ్తప్రర శాననమున - (శ్రీమక్స్పిపపుర వాసకాత్‌ * అని పిశాపురము పేర్కొన బవెను

25 శ్ర్యృవాత వేంగ్‌బేశమును విష్ణుకుండినులు పాలళించుచుండగ్శా చారి సామంత రాజు పృథ్వీమహా రాజు వీఠావురము రాజభానిగా తూక్పు గోదావరిజిల్లాను పాలించెడివాడసని పృథ్విమహారాజు తండి వాడ శాసనమును బట్టి తెలియుచున్నది. “ (శ్రీమల్సిష్ట పు రాత్సకల జగదవన ... ... (శ్రీష్పథధ్వీమహారాజు ” - అను నీ శాసనము వలన పృధ్విమహారాజు పిరాపురము నండి ఛభవశర్థ్హు యను _బాహ్మూణునికి 'తాండివాడ (గామమును దానమి. చేసినట్లు తెలియుచున్నది.

మళ అటుపిమ్ముట వి పిళలాపుఠరమును చిక్కో-ర వంశజులు పాలించి నట్లు సారనాథ్‌ శాననమువలన తెలియుచున్నది. ఈ నాననమును గన్యాకుబ్ద రాజక గోవింద చందుని -జీవేం.ళవమూర చేవి వేయించిన ది. ఈ శొనసమున పేర్కొనబడిన -జీవరతీతుడు వీరచోడుని కాలమున ఫీవకాప్రుర దుర్తాధిపతియనియు, వతచ్చానన కర్మయ౫గ కుమూర జేవి శకాతడు జవకడనియు నీ శాననము వలన విదితమ*%సచున్నధి

పిగాఫ్రురము . నాడు _ నేడు /7 పీరచోడుడు (కీ ఈ! 1089 నుండి 1094 వరకును జీవించి యుండుట వలన చేవరతీతుడును ఆకాలమునాటి వాజే అని పరిశోధకుల అభ్మిపాయము

౪“ వంశే తన్య నమన్య పౌరువజుపీ (పస్ఫార కీర్పత్విమీ.

(దాశౌ సౌెచెన సూరాపగా మదముషిపత్వర్ధి లవ్మీరుమి

వీరోవల్ల ఛభరాజనామ ఏ3తో మాన్యనృభూమిోభుజూాం

జేతాసీత్పిధు పీఠికాపతిరత్మిపాథ (పతావోదయః

చిక్కోరవంశ కముదోదయ పూర్మ చంద్రః

(శ్రీచేవరవీత ఇ పధితః సృథివ్యామ్‌

ఫ్పీరీపతిర్షజప తేరపి రాజ్యలవీ సః

లత్య్యూ జగాయ జగదేక మకోహర(న్రీః

కన్యా మపహాణ 'బేవన్య తిన్య స్యేవ భూభ్ళతిః

నా పీకి నాహోథాతేన వోక్లా న్వయంభువా _ ఈశానవము. వలని పెఠాఫ్టురము. రాజగు బేనరక్షీత్రునికి వుపహాణ జీవని పుత్రియగు శంకర బేవికిని జన్మించిన కుమూర చేవ కన్యా కబ్దరాజైన గోవందచం ద్రుని పత్నియు, సారనాష్‌ శాననిక్త్త్ర్వయు నని తెలియుచున్నది.

27 క్ర శ 1838 వ నం1న వనేయింపబ%షం దోచేప్లూడి నానన మువలన వీళొపఫురమును కొప్పుల వంశజల'ిస సామంతులు పిపాలించి నట్లు ఐదితమగుచున్నది ఈ శాననకర్ణ కొప్పుల నామయనాయడు. ఇందు కొప్పులవారి వంశి నృత్షుము కలదు. మళయు సీశా న నము నామయనాయడు ౧ణఎతియను విద్యాంసునకు వదోనేషప్రూడియను (గ్రామము నిచ్చినట్టు తెలుపుచున్నది ఈ శాననమున పిళాష్టరము యొక్క నెర్షన కలదు అ క్లోకమిందుదహరింపబడుచున్నది.

8 పీ ఠావ్రరసంస్థానమ' _ కవి పండిత వోపణ

“ పీశ్రాఫ్టురీ జయకి తత్ర సమన్త చేవ

శక్తైపసయత్న సరికల్పిత తోరణత్తీ॥ 1

యస్యాస్సువిర్హుల నభోమ-కురాంత రాలే

ధత్తే సులేద నగర్‌ ప్రతిబింబ లీలము 1”

2కి దక్ష కుంతీమాధవస్వానిం "చేవాలయము నందలి నృంభ ముల వైగల శాననమువలన (క! శ 1186 న నం! న మూడవ గొ-క రాజు భార్య వీఠావురములో ని. (క్రీ కుక్కు శుశ్వరస్వామికి నవఖండవాడ యను (గ్రామమునిచ్చినట్లును, క్రీ! శ! 1185 లో కోన మండలాధిపతు లగు మల్లి దేవ. మనుమనత్య రాజ లు (శ్రీ కంతీమాధవ బేవునికి ఒడియూరను (గామమొనగినట్లును ( నేకు (దావారామ నమోపమున గల ఓదూరు, శ్రీశ! 1209 లో మూడవ విజయాదిత్యుని కుమూరుడు మళల్లవిష్ణువర్ధనుడు కుంతీమాధవునికి గుడివాడ (గ్రామము నిచ్చినట్లున్సు కళ! 1891 లో వమాశెడ్డి కుంతీమాధవస్వామి 'జేవాలయమనునకు

ళపి

చీలాాపాకారములు నిర్జించినట్లును జలియుచున్నది.

పీఠాపురమునందలి మసీదు స,0ఛభములప గల మరికొన్ని శొన నములు కశ 1408 తో వాసిళడ్తి పోతినీడు కుంతీమాధవుని చేవా

థప్‌ లయమనమునకు మంటపము కట్లించినటును, తొటితోట వేయించినట్లు లు ౧౫

ను, చేవాలయమునకు సున్నము వేయించి తీ లవ దేవిని (పతిఫ్టిం చినట్లును, కక్కు శేశరాలయమున ఐదు (సతిష్టలు చేయించినట్లును, డెలుపుచున్నవి. వాసిశ డ్డి పోతినిడు వేరు, వీరభ్మ దా "క్ర సామంతుడు.

ఇ క ంధములంమను బీ8కాఫ్రరము యొక్క. (పనక్షికలదు. కీ శ! 10%6-సం! (పాంతము వాడగు పొవులోరి ముల్లన ( గణిత శాస్రవేత్త కు రాజరాజు నవఖండవాడ యను గ్రామమునొసగినట్లు

1 క్కిగ్రాఫ్రురము వ నాడు _ నేడు రి మల్లన తన (గంథమునతెలివిను, ఆ సందర్భమునందాతడు విఠాపుర మును బేర్కొనెను. ఈ 11 శ్రీలలనేశుం డం(ధ్రనృపశేఖరుండై చను రాజరాజ భూ పాలకుచేతం వీళపుర పార్శష్టమునన్న వఖండవాడ యన్‌ (ప్రోలు విభూతితోయడసె భూరి జనస్తుత్యుండైన సక్కళా ఫీలుండు రాజఫూబజితుండు శిద్వనపు(క్రుండు మల్లండున్నతిన్‌ = మల్లనకు తరువాత, కవి సార్వభౌముడు (శ్రీ/నాధుడు తనభిమఖండమున వీఠావురమును ఎనిమిది పద్యములలో అభివర్షి ంచెను. థభూర్జటి రచించిన (శ్రీకాళహస్తి మాహాళ్ళు ఖ్ర్‌ము తృతీయా శ్యాసమున 68వ వచనమున నత్మీరుడను కవి తీర్థములను సేవించుచు క్రుక్కు_ కుశ్వర వీఠము అగు పీఠికాపురంబును ” దర్శించినట్లు వర్ణింప బడెను. - పేలి తదుపరి 'తెలాలి రామశృష్ట కవి పాండురంగ మహాత్మ్యమున ౪ కళింగ దేశ కంఠాభరణంబగు పీఠికాపురంబధిష్టించి * అని పిఠాపురము ను కళింగమునకు కంఠాభరణముగా పేర్కొనిను. ఇట్లు [ప్రాచీన (గంథములంచేగాక పీఠాఫురము యొక్క పసి 4 వబత్రలశేయ (బా ప ణ ము” నందును గలదని పండితులు ఇట్లు (ప్రాచీన శాసనముల వల్లను, _ [గంథములవలననుు, విఠాఫురము రాజ భాని గా బలువుకరు రాజులు కళింగచేశమును పాలించినట్లు తెలియుచున్నది. ఇవి పీలాఫ్రరము యొక్క (పాచీనతకు నిదర్శనములు, పితాఫురమునందలి మసీదులోని స్తంభములవై గల శిలాశానన ములు పీకాఫురమును మహమ్ముదీయు లా[క్రమించుకొనిరని తెల్పు

10 పిఠావురనంస్థానము _ కవి పండిత వోవమణ చున్నవి ఈ స్తంభములు (శ్రీ కుంతీ మాధవస్వామి -జేవాలయము నుండి తీసికొనిరాబడి మనీదు నిర్య్హ్రాణమున కపయోనగింసబచానని ఆ చిలాశాననముల మూలకముగా న్న షప్టమగుచున్న ది.

ఈ పీఠాఫుర మెచ్చట నున్నదో ఆ ఫురము వేడెట్టై 3 యందు గలదా తెలిసిఫొనుట యావశ్యక ము.

పిళాఫురము తీరాంధ్ర చేశమున గోడావరీ * ఇల్లా ికు ఉత్తర భాగమునగలదు గోదావకిజిల్లా లోని కాకినాడ బట్ట ఇమునకె పదునొకండు మైళ్ళ దూరమున పిఠాపురము కలకత్తా _- మదాసు రైలు మార్గమందున్నది. పీళలాపురమునకు తూర్పున జబ-గాళ్ఞ్రాచెము, పశ్చిమమున 'పెద్దాఫురము తాలూక్కా. (పత్నిపాడు తెలూకాలలోని కొంతభాగము, ఉత్తరమున తుని తాలూళ్ళా దతీ,ణమున కాకినాడ శాలూకాలు భొతికమగు నరివాద్దులు.

1961 జనాభా "లక్కల (ఫకారమిది "ఆకాలూకె కేర్యదము. ఇట్టి. పఠకాపురము. శాజభఛానిగా నేర్పడిన పిళాపుర నంస్టానము 1988 చ!మై విస్తారమున్సు 1,67,887 జనాభాయును కల్లియున్నది. ఈ సంస్థానము నేటికి 168 (గామములు, సుమారు మూడులతుల జనాభా యును కల్గియున్నది. ఏలేరు, గొజ్లీఖండి నదీజలములతో నిచట కొన్ని వేల యకరముల భూవిో'సాగగుచున్నది. ఇందు నరి, చెజుక్కు మిరప పంటలు ప్రలురకములగు మామిడిపండ్లు, కాయగూరలు విరివిగా ఫలించును. విఠాపుఠరమునందు పంచదార, భాన్టవు మిల్లులు గలథు. చేనేత మత్స్య సేకరణ లిచటి (ప్రధాన వృత్తులు. నేడీ విలాఫురము మంచి వ్యాపార శేయ్యదము.

(పాచీన కాలము నుండియూ పిఠాఫుక మొక గొప్పు యాతా రు మహఃవము సదీయులకు నునికిపట్టు. ఈ (ప్రచేశ మున లండు బౌద్ధ స్తూపములున్నట్లు పరిశోధకులు. కనుగొనిరి. పిఠావురము మెయిన్‌

మట్‌. బు

ఓఠథ"పురము వ నాడు _ నేడు [1 రోడ్డునందుగల ళ్‌ నన్యాసి రాళ్ళను" పరికోధకలు బౌ ద్ధప్మాగహామ. లుగా శావించుచుండిరి. కాని ఇవి జైనవిగహములు, ఏల యనగా నివి దిగంబరములా. జైనమతమునంబే "శ్వేతంబరులు, దిగంబరులు అని "రెండు తెగలు గలవు ఈ విభాగము బౌద్ధమున "లేదు. స్యుపసిద్ద చార్మితక శిల్ప పరిశోధకులను. (శ్తీీ (శ్రీపాద గోపాలకృష్ణ మూర్తిగారు వ్‌ _జేననిగహములనియే జెప్పరి. వారీ విగజాములలో నొక దానిని కొనిపోయి కాకినాడలో మహాశాజూ వారి కళాఛాలయందు ఛ్మద్రపరచిరి.

ఇచట కుక్కు కుశ్వర స్వామి; కుండీ మాధనస్వామి, వేణుగోపాల స్వామి, పురుహూలతికాళ కీ నెలకొనియుండుకుగాక్క పవి(త్రమగు పాదగయామ్మెతమును. వెలయుటచేత నిది హిందువులకు పుణ్యన్గలమై విలసిల్లినది * స్థలప్రురాణమున _ ” పంచమాధివ (ప్రాముఖ్య. కుంతీ మాధవరా బలి. కుక్కు బశ (కయిపదః పాశిన్యాచార్య జన్మ భూః ౫ = అని యుండుటచేత నిది పాణిని జన్టుభూమయని తలంచుటకవ కాకము న్నది. పంచమాధవములలో _ పిఠాపురమున కుంతీమాధవుడు, కాకా పురిని బిందు మాధవుడు (ప్రయాగయందు వేణు మాధవుక్కు రావు తీర్థమున లీలా మాధవుడు, రామేశ్యరమున నేతు మాధవ్రుడు వెలసిరి. కుంతీ మాధవుడసగా కుంతిచేత (ప్రతిష్టింపబడిన మాధవుడని కొంద రందురు. కుంతాయుధము వాస్తమునందు కలదు కానున కుంతీ మాధవుడయ్యెనని మరికొందరి భావము, కుంతీమాధవని వ్మిగహామున పహన్నమ౦ందు కుంతమును ధరించి యున్నట్లు కన్చట్టుచున్నది. (శ్రీనాధుడు తన భీమఖండమున విఠాఫురమును వరించుచు ౪ క్యంత్రీ మాధవ బేవ్రనకు విశ్రాంతి (ప 'ేశంబును, హుంకారిణీ మహా -బేవికి సంకేత భవనంబును, బీళాంబికాలమ్మీకాటకుటంబును, కూలా

2 విఠావురనంస్థానము = కవి పండిత వోవణ సానికి హోాలాపాన గోష్టీమంట పమ్థునుననందగి భూతభేతాళ గాకని, (వేత రంకభై రవ (వాత సిర్జిత (పాకార స్యాప హాట్ట క ట్రిమంబగు పిశావట్టణం బు” అని పిఠావురము భూతాదుల చేత నిరిర్హాసబడెన (వావారము కలదిగా వ8౦వను. ఎ! పీఠావురము నందలి దేవ తాపీఠములలోని పీఠాబింక విగ సాము కుమారస్వామి "జేవాలయములో కలదు ఈ పీఠాంబిక ఫూవావున స్కాారాదికములు లేక యుపేమీంపబడి యుస్నది ఈ శిక్షైి పేరటనే పీఠాపబ్టణము, పీశికాప్రురము అని ఫురనావమము పర్పకినటు చెప్పుదురు. ఇక హుంకారిణీశ క్కి ఎచటనున్నదియో కానరాదు. కాని కుక్కు శేశ్వ రాలయమునందు గర్భగుడిలా నొక గోడలో '“ఓంకా౭ణీ బేని అని పేరు చెక్కబడిన చేవతావిగహామొకటి కలదు. ఓంకారిణీయు హుంకారిశియు నొక్క_శేయసి నా భావము. వ్యాన విరచిత భీమ ఖండమువన్సు (శ్రీనాధుని భీమఖండాం[ధ్రకరణమునందును వ ఠావురము నందు వీఠ్రాంబచెలియగు దుర్రయు, క్‌ంలాన క్తి యున్నట్లుకలదు. ఇందు హేలాళక్ర విగహము కానరాదు దుర్గాశ క్రి విగహామును (బబ తేక ముగా లేదు... శ్రాన్సి వ్యాసుడు “ పీఠరాంబికా నఖిం దురాంగ అని చెప్పగా, (శ్రీనాధుడు _ * పీఠాంబ వెలి యోగవీఠి హుంకృతి దుర్గా, *ననిచి కాఫ్టుండ్రు నే నగరి కెలన ” అని హుంకృతి దుర్గగా ఇర్కొ_ నెను. ఈ హుంకృతి దుగయు, తొలుత పేర్కొనిన హుంకారిణీ దేవియు ళం నొ క్క ేకావచ్చు ననియు తోచుచున్నది. హుంకారిశియు. ఫుకు హూకికాశ క్తియు నొక్కటీియని కొందరి యూహ. ఈ పుకుహూతి కాశ క్తి అష్టాదళ శ క్రి పీఠములలో నొకటి. 4 శ్లో లంకాయాం జాంకరీజీవి కామావ్నీ కాంచీప్ప చే

(ప్రద్యుమ్న శృంఖకా దేవి చాముండా (శొంచపట్టణే,

అలంఫపుకే జోగులాంబా, శ్రీవై లే [్రమరాంబిక్శా

కొల్హాపునే మహాలత్నీ, మూయూశే ఏకవివ్యక్క్యా

వీఠాపురము : నాడు _ నేకు తి ఉజ్జయిన్యాం మహాకాళీ పీరాయాం వకూ గశ్రా ఓచళ్యాణే గింజూచబేవీ, మాణిక్య్యాం దతువాటిశ్తే పరిచే కామరూపీ. (ద్రయాగే మా? వేళ్వరీ, జ్యలాయాం వైష్ణవీచేవి నయాయాం మాంగళనెగెరిక్కా స్‌ మెల పైక లీ వాచణ" స్యాం విశాలాథ్సీ కాశ్ళీ లేతు సరిస్వతీ. 30 _ ఇఏ భారత బేశమందలి అష్టాదశ ళక్రి వీశములు ఈ శ కులు పార్వతీ దేవి అంశలుగా భావింపబడుచున్నవి. పార్వతీ దేని ఇట్లు వెలసె ననుట కాధారముగా నెక కధ చెప్పబడుచున్నది. దత్షయజ్ఞ మునకు అనాహుూూతెగా వెడలిన నతీదేవి జనకునిచేత పరమఎవుడు నిందింపబకుట నహీంపలేక, స్వయిముగా దహించుకొని పోయినది. పర మేశ్వరుడీ వార్హ విని శకాద్రముగా దతవాటికకు వోయి, నతి కళేబరమును దీసికొన్ని (పపంచమంతటను ఉగ్ర తాండవ ము చేయుచుండెను ఈశచిపతాండవ ము (సళేయమునకు దారి తీయునని తలంచి, మళోవిళ్ణు వు ర్యుదువ రౌట్రమును తొలగించుబకై సుదర్శనచ్శకమును [బయోగించెను ఆ సుదర్శనము నతి జేహమును బదునెనిముది భాగములుగా ఖండించెను. ఆ సదు వెనిమిది భాగములు పతనమైన (పదేశములు భారత బేళమున అష్రాదళ 5 క కీళములుగా వెలసినవి వీఠాప్రురముని వెలసిన ఫురుహూతికాన కి పాచీనపండితులు ఐదువేల నంవత్సరముల (కిందటి కాలమున నెలసి యుంకశునని పురాణ ౨, కాలనిర్ష యమును. బట్టి యూహించుచున్నారు.. శ్రీ వెలమకన్ని (శ్రీరామమూర్తిగారు తమ * పీకికాపుర నేత్రము * అను (గంథమున (51వ ఫుట) పాశ్చాత్య పండితుల అభిపాయం (సకారం (క్రీ నే 1౮0వ శతాబ్దం స్కాంద పురాణ రచనా కాలంగా గుర్తింప వలపషి ఉంటుంది. పాశ్చాత్య పండితుల సిద్ధాంతాన్ననుసరించి, పురుహూలఫికా శక్తి వేయి నంనత్ప్సరాలకు పూర్వము నాటిదని చెప్ప వచ్చును.

శో వితాఫురనంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ మొత్తముమిద సీశక్తి చాల (పాచీన కొలము నాటిదని మవమంగ్‌క్ష రింపవచ్చును * అని తెల్పిరి.

ఈ వీఠములు గాక వీఠావ్రురమున 'కోటశ శి యను పిర నొక శక్తి వీఠతాఫ్రరదుర్లమును కాపాడుచుంజెననియు, నా శక్తి స్రగహా పుస (ప్రతిషఘ్టలో జరిగిన పొరపాటు మూలకముగా శక్తి కోట విడిచి. పోయెననియు నొక గాధ వినవచ్చుచున్నది. మరింయా న్పి కోటశ వోయిననాటి నుండియు రాజ్యము కీల దచకు వచ్చెనని (వాజ్జులందురు

ఈ డివ్యవేతమున. వెలసిన కుక్కుశ్రుశ్వర మహా బేవునికి సంబంధించిన కథలు కొన్ని (గంధములందు గానవచ్చుచున్నవి.

(శ్రీ! కుక్టుశుశ్వరస్వామి. విఠాపురమున వెలయుటకు కారణము గా నొక గాధ వాయువురాణమునను ఓ(ఢభాషయందు రత్నాకర భట్టో మహాకవి రచించిన రామాయణము నందు గలదు. అదియే గయాసుర వృత్తాంతము. క్రీ శ! 1886 నంన (శ్రీ రాజూ రావు వేంకట మహీపతి గంగాధర రామారావు గారు మల్లవరము నమాసము న నొక తటాకళ్వును (తవ్వింపగా నందొక కామ శాననము లభించినది. ఈ శాననవిమయము గయాసుర వృత్తాంతము. శాననన్ధ భామ పాళి లిపి దేవనాగరి. ఈ కథయు నోఢరామాయణము నందలి గయా సురుని కథయు నించుమించుగా నమానములు. ఈ గాధ జవవ్యవహార మునందును గలదు. ఓ(ఢ్రరామాయణ ముసందిది ఉంకుటచేతి పిఠాఫ్రరము ఓ(థ్రులకు (ప్రధానమగు పుణ్య మ్యేత్రమయ్యను. నటిఃని ఓ బేళశమునుండి యాశ్రీకలు వచ్చి కక్టుశేశ్వరుని దర్శించి పాద గయా శ్రీరమునస్నా నమాడుట కొననగుచున్న వ.

థి చె

వీఠాపురమును గయాసురుడు సరిపాలించుచుంజెను. అఆ యసు

రుని చాధలు భరింపలేక ఇంథదాది "చేవతలు శివునికి ని వేదించుకొనిరి.

వఓీళాఫురము : నాడు - నేకు శ్‌ అంతట (బహ్మూ విష్ణు మహేశ్వరులు మువ్వురును సయాసురకునిలో లోపము మూచి శిఫీ,పవలెనని పన్నుగడ పన్ని, నృద్ధ బాహణ వేషములు. థరించిర. అల్లా త్రినూర్తులు ౫హోూసుకుని చేరనరగి తాము చేయ నంకల్పించు కొనిన యాగమునకు పవితమగు స్థలము కావలయునసి కోంరి. గయాసురుకు అమితొనందముతో, తన వశము పపిత)మైన ది గనక నందు యాగ మొనరింపుడని (పార్టించెను. ఆ తూహ్మాణులు పఏడహోర్మాతములు యూగము పరిసమాప్తి యుగువరకు నెట్టియంతి రాయము కలుగరాదనియు, అందులకు వికుద్దముగా జరిగిన యొడల గయాసురుని శితించువమునియు తెలిపిరి గయాసురు డందుల వానూదించెను.

[తి మూర్తులు గయాసురుని వశమున హోమ'సండమును (బైజ్వలింపచేసి యాగమారంభించిరి. అట్లు యాగము ఆరుదినములు నిరాటంకముగా సాగు వడవదినవము పూర్తి అగుటకు పెంకు యూమము ల కాలముమాతి) మున్నది ఆసువనిలో కచలిక లేదు, త్రమరూర్తు లకాతని శిషుంచుబమకు లోజము కనువ్లిం లేదు. (శ్రీమన్నా శరాయణు డు కపటోపాయము. సన్ని, శివుని కక్కుటరూపము ధరించ్చి నాల్గవ యామమందు కక్కుటధ్వని చేయమనగా నాతడట్షూసరింఛేను కుకు టరావమును విని గయాసుకుడు ఏడు డినములు పూర్తి అయ్యెనని భ్రమించి. లేచుటక సక్రమింపగ్కా. (తైమూర్తులు యాగభంగముయ్యె ననుచు. శపింప నుద్యుక్తులైరి అంతబ గయాసుకుడు వీరిని తిమూ ర్సులుగా గ్రహించి, వారినిధ్యానించి, పూజించి, యాహరిహారబ్ర)హబ్ఞ లు తనవతుమునందాక)మంచిస స్థానమునందు నివసింవుడని పార్టిం ఇను. మరియు నా టత్రిగయలలో పిండ పదానము చేసినయడల జీవ్రులకుత్వమగతి (పాష్పించునట్లు వరనుడిగాను.

(శ్రీ హూ ర. వానికా వరము (ప్రసాదించి వాని శరీరమును మూడుభాగములుగా ఖండించెను. వాని శిరము పడిన (పచేశము

16 పిఠాఫురనంస్థానము = కవి పండిత పోషణ

శిర్రోగయ (గయ ) అనియు మధ్యభాగము పతనమైన చోటు నాభి ఫురము ( జూజిఫ్రురము ) అనియ్యు పాదములు పడిన కీఠపురము పాద గయ అనియు చెప్పబడుచున్నవి. ఆ పాదగయా నేత్రుమందే శివుడు కుకు టలింగాకారము ధరించి గయాసురునికి ముక్తిని (పసాది: చెను.

_ ఇదిగాక కక్టుకేశ్వరుని గూర్చి మరియొక గాధ గలదు, కీమిస్టరసీమ యని ప్రుసిద్ధివహించిన వేంగీ బేశమునకు, పిఠాపురమున వెలసిన కుకు శుళ్వరునికి, అచట ప్రవహించెడి పలానదికి కలివి ఈ కథ ముడిపెట్రబడెను.

వేంగి దండకారణ్యములలో కేమో రాసురుడు వివ్ఫుని ”హార్చి ఘోరమగు తపమొనరించి, తాను నివసించుచున్న ప్ర చేశము తన పేరిట ప్రసిద్ది పొంద వలెననియుు అచట సస్యనవ్భుద్ధికి ఒక ఉత్సవము నదిని పివహింప జేయవలెననియు, అ నదికి సాగర నంగమత్వము ఉండ శాదనియు వరమును ఫొంటబెను. మహో బేవుడు వానికా వరమొనగిి, త త్సాఫల్యార్థము వలాముసి నుపయోగించుకొ నెను.

నారదుని (పేరణచేత పతి శిరనునుండి గంగను తొలగింప నమకట్టిన పార్వతీ జేవి తన బెలికత్తెల నిరువురను గోరూసమున గాత మ్మాశమమునకు పంపెను. ఆ గోవులు రెండును అశమమునంవలి నీ్‌వార ధాన్యమును భథీంచి నన్యమునల్లకల్లోలము చేయగా గెత ముడు వాని తనచేత నున్న దర్భాగిములత్‌ ' నదలించెను. ఆ న్వల్ప'శారణమునకే ఒక ఆవు అచటనే మరణించెను. రెండవది తత్సఘిోషమునగల వీలాముని అ్మశమమున కేగి యచట తనువు విడిచెను గాతముడీ గోహత్యా పాతక నివారణార్ధము గంగను భువికి 'తెచ్చుటక్షై (బహబ్దనగమున తపమొనరించెను.. ఇంద్రుడు ఊర్వశిని పంవినను గౌతముడు చలింపక నిర్విన్నుముగా తపమువెేసి పరమేశ్వరుని సాతూత్కరింప జీసికొని సి ద్ద తటిని పొంచెను.

త) విఠాపురము వ నాడు = నేడు 1 ఆ గంగానదిని గౌతముడు తన అశమము మిదుగా ప్రవహింపజేసి, సాగరాధీనము గావించి గోహత్యా సాతకమునుండి విముక్తు డయ్యెను. ఏలాముని కథ ; వలా మునియు, తన ఆ(శవామున ఆవు మరణించుట వలన, ఆ పొతకమును నివారంచుకొనుటకు ఏంధ్య పర్వత మున తపము జేయనారంభించెను కాని ఇంద్రుని పనువున వచ్చిన తిలోత్తమను జూచి మోహితువై కొంతకాలమామెతో గడచిను. తిలోత్తమ తిరిగి న్వర్శమునకు 'వెడలిపోగా ఆమెకై. దుఃఖించు వలా మునిని, గోహాత్యాపాతకము వలన పాండురోగమావహించెను వలా -ముని అంతట, గౌతముడు గంగను సాధించుట వీన్తి తన పాప నివార ణార్హ మొక శాఖను (బసాదింపుమని యాతనిని కోరెను... గౌతముడు గంగను సాగరాధీనము. చేసియుంకుటచేత వలాముని కోర్కె తీర్చ "లేకపోయెను. మార్తాంతరము లేని నలాముని కళోరముగా తపస్సు జేసి శివుని పలన గంగానదిని పొంజెను, వలాముని ఆ్మశమము గల ఏలేశ్యరము ద్యారా అనదిసి తీపకొసివోయి, తజ్జలమున నే లేశ్వడునభి శ్చీకించి. తదుపరి కిమోల్డుర ఫీమనుండి పీఠాపురమున (పవహింపచేసి సాగశాధీనము కావింప్రుమని శవ్చుకు ఏలామునికి 'ెలిశైను మరియు నేలాముని వెనుదిరిగి దూడక్ష వోవ్రచుండవ లెననియ్చు సూరో్యోదయా త్చూర్వమే సాగరాధీనము 'జేయుమనియు, మునిని అనునకించి వచ్చెడి నద్శి ముని వెనుదిరిగిన అదటనే యాగిపోన్టనని శివ్టడు 'తెల్పెసు ఫంకరు డాచేనించిన (సకారము వలాముని గంగాజలముతో వ లేశ్వరునభియేకించి, న దిని వీఠాష్టరము వరకూ తీసికొనిపోయెను. నీవ్రడచట కుక్టుటరావము చేయగా వీలాముని 'ెల్లవాశెనాయని కలత పడి వెనుదిరగను వెను వెంటవచ్చు గంగానది మరి సాగక నిలిచి పోయెను. నదిని సాగరమున నంగమింపజేయకుండా ఆటంక పరచిన కుక్టుటమ్ముపెన లిగి ఏలామునసి శపింప నుద్యుక్తు డణ్యును, అంతలో శివుడు. (ప్రత్యతమై తాను కిమ్మ్ఞైరాసురునికీ 'పసాదించీన వరము

18 పిఠావురనంస్థానము = కవి పండిత వోపణ ఫలింప జేయుటకు కుక్టు టధ్వని జేసితినని జెప్పిన. ఆ సదిని పాడగంయా వ్నేతమున కలువునుని యాజేశించి పాదగయలోగాని, సలానదిలో గాని నెస్టైనమొనరించ్చి అచ్చట కుక్టు టలింగ రూపముననున్ని తన్న భిపేకించిన వారికి ముక్తినిత్తునని చెప్పి మహేశ్వగు డంతన్రాన వయ్యినుం మహేశ్వరుడే కుర్టు మేశ్వారుడు. పలామునివీత తిసుకురాబడిన నుంగానది చీ నలానది. కిమిజ్హురాసురుసి రాజ్యమే కమ్మి్ఞార సీమ

ఇట్లు ఇంకను కుక్టు శుశ్వరునె గూర్చిన కథలు సెక్సు లు గలవు. పొరఠాణికముగా (పసిద్ధికెష్కి న వీఠతాపురము -శీటికని గొప్పదూ తొ స్థలమై పలువురు యాత్రికులనాకర్షి ంచుచున్నది. ఈనాటికసీ ఏడాది కొక సోరి కుక్టు శశ్వరస్వామి శ్ర ల్యాణము, కుంతీమాధవస్వామి కల్యాణ ము రథో త్సనములు జరుగుట పరిపాటి. శివర్శ్మాతినాడు కుక్టు శుశ్వ రస్తా్టమి దర్శసార్థము, పొదగయావ్నేత్రమున స్నానముజేయుటకు 'లెక్కకుమించిన య్యూ'త్రికులు వచ్చుచుందురు.. శివరాలికి పభల నూశేగించుట ఒకవిశేపము.

నారావాయనాయనల ఫ్ర షయనా లలల డాలాలాని

విఠాప్రురము 2 నాడు - నేడు 19 సూచికలు

1 4 2౧1360౧ ౦౯116 ౯౭71 50290169 0 శీణిరఏ౧౯2 రం58 0. 200-

625 &. ౦., 602066౯ 11 - 7౨6 తంర ఏ2 మ1089 0 మ868ర8082012 *_ 6. 290-630 4. 0. ౯466 334 - 9 8. *. నగరం 80.

2 పీరికాపుర మే్రిము - శ్రీకుక్కుకేశ్వురుని వారిత్రికతే - 81వ పుట - వెలమకన్ని

శ్రురామమూర్చి.

3 2500 ౩6819 01 8460190 - ౮0౪౬ 8011041109 (1956) = ౨886 99

4 ౮8౬౬85 ౪01. 111 ౧886 78. --- ౨82889 *₹01. 1 ౧౭8౬౭ 166 కలసికట92 ౭1258 ఏల౦[169 -- ౦౪/61 5411009.

5. వపిర్రాంయా ఇండికా - ఉవ సంపుటి - 59వ వుట.

ర పిష్టపుక 'వా-బీన వరత - 212వ వుట - వళ్హాది రామభం[ద్రమా ర్శి - ఆంధ్ర నాహిత్యపరివత్తు రజితోత్సివ ఉంఫుటి- ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా ౫వ౪111 త6వుట.

7 ఆంరీఓజ౪8మ! 019౯104 ౮826616617 - ౧886 233.

8 పిరాఫున ాచివ ద6తై - 61వ ఫుట - ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పి, కక - మహోారాజావారి స్మారక దంచిక

ప్ర చెక్కలి తా(వకాసనం - ఎప(ర్రాఫీ్‌యా ఇండికా . ఇం! 18.

1౧ 8018720012 100108 - ౪౧1 9 0486 3 19.

114 60647211 15010౯ 6426186668 - ౧4౬౭6 233

113 6018౯49014 1064164 - ౪01. 6 = ౧426 11.

12 106118 ఉ86064గ = ౪01 *111 - 0386 237.

13 శత౦ంరే9!8 92౯46650 ౮౦౪౬ శ&?౦మీ461081041! 5651698 0. 8 -- ౧౦౧09: కి1406 10507120410083 0 36401౯48 ౪౯4663 6౦౪. సికేతుంచయ కరం!8046. -- ౪01 [ -- 0486 37.

14 5018082812 [064102 - ౪01. 9 = ౧౩8౦ 319.

15 భారతి - యువనామ సం ఖెద్రపదమాన సంచిక - 4985-50] ₹ఇటలు.

16 5018139018 [$06168 - ౪0), 9 = ౧౭౬౦8 319-328.

1? 2018620018 1906108 = ౪01. 4 = 02869 4-51.

18 స్కారక్‌ సంచిక - పిశాపుక ప్రాచీన చరతి - 7%, 3 పట 2918629012 1౨06102 = ౪౦1. 4-4, 10, 3, 47 ౧౭863.

19 పాండురంగ మాహాత్మ్యేము. - తృతీయాశ్వానము. - నిగమశర్మోపాఖ్యానము _ లవ పుట.

20. ఈ పీరకావుర మేత్రమాహాత్మ్యిక్‌ ( స్థలపురాణము ) - రివ శ్లో | ఆంధ సాహిత్య బరిషత్తుు కాకినాడ. న

పటాల

సిఠావురవంం ః; జమూందారంల వంశ కవువంం

ఆం (ధ నంస్థానములలొ సాహిత్య వోవణమంటబేమి, నంగిత నాట్యాది కళా పోపణమంచేమి. పేరెన్నికగనినది పిఠాపుర నంనానము. ఈ సంస్థానాధిపతులు తొలుత త్యత్రియులనియ్హు. పరశురాముని భాటికి ఆగజాలక శూ దత్వమును బూనిరనియూ, ఏవీకు నేడు వెలమవారసి పీలువబడుచుండిరనియు _ ఇతిహానములు, భవిష్యాత్త రాది పురాణము లు సంహితాదులును 'దెలుఫప్రుచున్నవి.

(పాచీన శాననములలో [క్ర॥ శ! 1414 వరకును వేమారెడ్డి వీరభ(్రాశెక్త శాననములు కానవచ్చుచున్నవి. వీరితరువాత స ప్రాంత మును గజపతులు వశపరచుకొనిరి. వీఠాఫురమునకనతి దూరమున గల ెద్దాపురము తాలూకాలోని తిరుపతి (త్రీ రంగరాయ చేవాలయ మునందలి శాననము వలన క] శ! 1458వ నం[న కవిలేశ్వర గజపతి సామంతుడగు రఘు చేవన లేందుడు రాజమహేం[ద్రవరమును వాలించి నట్లు తెలియుచున్నది. దీని వలన పదునైదవ శతాబ్దము వరకును (ప్రోల్నాడు గజపతుల పాలనముననున్నట్లు తెలియుచున్నది. తెదుపరి పదునారవ శతాబ్బమున సీ _పాంతము గోల్కొండ నవాబులగిం. కులి కుతుబ్‌షూప్రీ వంథజు లా[కమించుకొనిరి,

కలీ కుతుబ్‌షాహీ [క్రీ శ 1562వ నం[న తెలుగుదేశమును జయించెను. ఈతని తృతీయ ఫ్యుతుడగు ఇబహీం క తుబ్పూహీ (కీ ఈ! 1550లో రాజ్యమునకు వచ్చు నాటికి పిఠాఫుర సంస్థానాధిపతు ల పూర్వీకులు కొందరు కోసల చేశమునుండి దథీ.ణ చేశమ.నకరుజెంచి తెలుసచేశములోని మెతు క్కు శ్లై లాన కోటల న్యాకమించుకొని తుకుస్టు పిభువ్రృలతో చెలిమి చేయుచుండిరి. వీరిది రావు నంశము. ఇబహీంషూ కాలమున నీ రావు వంళీయులకు గోల్కొండలో జూగోట్లు లభించెను

వీఠాఫురము *" జమిందారుల నంశ కనుము లే కుతుబ్‌పాహీలు గోల్కొండ పరిపాలనమునకు వచ్చునాటికి జ్‌ మరాజకముగా నుంజెను. అందు నిమిత్తము వారు (వోల్నాడు? కాకినాడ పరగణాలను * చిట్నివీడు వారు “ను 'వెలమవారికొనంగిరి. చిట్నిప్‌డు వారిలో (పసిద్రులై న ధర్మా రాయణింగారు, రావు తెనుగు రావుగారి ( పిళావుర నంస్థానమును సంపాదించినవాకు ) మేనమామయగు చిట్ని వీడు రామారాయణింగారికి నాలుగు తరముల వేనుకవారు. ఈ చిట్నివీడు రామారాయణింగారు ఫ్యుతనంతతిలేక తమ మేనల్లుడగు 'తెనుగురావు గారిని చెంతనుంచుకొనిరి ెరామారాయణిం. గారు ఇబ్రహీంపా కుమారుడగు. సుల్తాన్‌ అబ్దుల్‌ కుతుబుల్‌ముల్ట్‌కు బాకీ యుండుటవలన మేనల్లుని నవాబులకు జామినిచ్చినట్లు తలియుచున్నది. ఉతెనుగు రావుగారు గోల్కొండ యందుండగా తదనుజులగు గసర్వాారావు, నరసింహారావు రంగశాయి ననువారు మున్హురును సామర్ష కోటలో మేనమామయగు రామాశాయణింగారి నంరతణమున నుండిరి. కల్రట్టి యొడ నోల్కోండ బాదుషా నొక ముష్కుురుడు కుటిల రీతిని వన్నుపోటు పొకుచుటకు యత్నింపగా నది గమనించి తెనుగు రావుగారు వెంటనే పరాకమోపేతులై తమ ఖడ్లమున వానిని నంహ రించిరి. (ఈ ఖ డ్ల ము పిఠావురము కోటయందు * ఇెద్సఫిరంగి” యను పెర గలదు ) అంతట నవాబు ముదమంది అనపత్యులిస రామా శాయణింగారి యనంతరము తదాాజ్యమునకు "తనునససరాయణింగాకి నధిపఖిగాచేసి, పీకికావురము. రాజధానిగా నాప్రొంతమును వాలింప వలయునని అఆజ్ఞాపించిరి. ఇట్లు తనుగురానుగా 5 కాలమందు పిఠాపుర సంస్థాన మేర్చడెను. నాటి నుండియు ఓిఠాపురము సంస్థానము నేలిన ఈ రావు వంశీ యులకు మూలపురుషుడు అనపోతమనీడు ఈ ప్రభువు కాలమునాటిశే ఏకు మెతుకు, వై లానకోటలందు నివసించుచుండిరి. అనపోతమసీనికి మాధవరాయలు, నర్వద్థ సింగమసీడు నను నిరువురు తనయులు కలిగిరి,

లలి పిఠావురనంస్థానము -_ కవి పండిత వోషణ మాధవరాయనికి తిరుముల మాధవరాయలని నామాంతరము గలదు. ఈతడు విమ్ణుభక్తుడు మాధవఠాయలు (శ్రీరంగమున శైవ, నైస్త్టవ వివాదమున పాల్లాని శైవుల జయించి అమకపురికేగిను. “మాధన శాయని పుత్రులలో కొందరు వెలుగోటివారను 'పేడుతో వెంకటగిరి ప్రభువ్ఫులైరి. మరి కొందరు బొబ్బిలి నంస్థానాధిపతువ్రై డి... ఇంకను కొందరు జటపోోలు ఫురా ధీశ్వరులును, మైలవర నంస్థానాధివులునై రి వాధవరాయసి కొవుకులలో రంగ శాయలు పరాకవు ఖాలి. రంగ రాయని తనయుడు ధరార్ఞరాయడు, ధర్తారాయనిక లచ్చా లావని సుతుడుదయించెను లచ్చాతాయని చాల్యమున త్ర వా్రద్యృము యవ నాధిపతిచేత నాక )మంపబడెను తదుపరి లచ్చా హొవు గోల్కొ ండ నవాబుల వద్ద నన్రారువ్రై యుండెను. లచ్చొారాయపిక్షి ధరాఠాయ, మాధవరాయ వెనూరాయలను వము వ్యు ఫపుతులు కలన సెంలో మాధవరాయనికి గురా(రావు, 'తెనుగురావు, నరపసింహో రావు, రంగ శాయి అను నల్లురు కొమరులుదయించిరి. ఏరిలో మా*ధన రాయని "తెనుగురాచే పికాపుర సంస్థాన (పతిస్రైపకులు 'నుగురాయణింగారికి మాధవరావు, వెంకటపతిరావు, చిన్నా రావు రామచంద్రరావు, జగ్గారావ్చు కృష్ణారావు; రంగ జాయిరాను అను నేడుగురు తసయిలు కలిగిరి కెనుగురాయణింగారు నవాబును ముష్క్టరుని బారినుండి రక్షీంచి పిఠాఫుర సంస్థానము పొందిన తరువాత కొంతకాలమునకు జగన్నా ధ వేత 9మునకు వెడలి, అచ్చట తనువు చాళించిరి. పీట వారి పుత్రులలో జగారావు, కృష్ణా రావుగార్లు నవాబు కడ సరదారులుగాను రంగశాయి దర్చారోో చతురంగ ఫఖేలక నిగాను ఉండిరి. కృష్ణా రావుగారు గోల్క_ండయందు చంకు వేల సై న్యమునకధిపతులు, వేంళటపత్కి చిన్నా రాయా, శామచందు)లు చామర్ల కోటయందు చిట్నిపేడు రామాళాయణింగారి చెంత నుండిరి. ఇరుగురావుగారి కాలనుంచే విఠాఫ్రుర సంస్థాన మేర్పడినను. తొలుత తదాస్థానమున క్తాధిపత్యము వహించిన వారు రామచందారావుగారు,

వీఠతావురము : జమీందారుల నింగ్మకముము లిం రానవుచం[(దారావు (శ్రీ ఈ 1517-71)

'తెనుగురాయణ్‌ంగారి ఏడుగురు వ్మతులలో మధ్యములగు రామచందారాయణింగారికి పీఠికాప్రు రాధిపత్యము లభించుటకు కార ణము గలదు. గోల్టూండయందు చతురంగ ఖేలకుడగు రంగనొయి రావు గారితో నొకనాక నవాబు అబ్దుల్లా కుతుబుల్‌ ముల్ట్‌ చదరంగమాడుచ్చు, తామోడిపోవు తడదుణమున అనహానముతో రంగవొయిని నిందించెను. ఆ అవమానము నహింపలేక రంగశాయి. ఖళ్లముతో పొడుచుకొని మరణించెను. ఈవిషరీతమునూహింపని పాదుషా విచారించి రంగశాయి సోదరుడగు కృష్ణారావును నిలిచి ఊరడించెను. మరియూ తత్పరిహో రార్థము కృషస్ణారాయనికి మై న్యాధిపత్య మొనగను. వీదప తదీయ

• మాతులుండగు చిట్ని విడు రామారాయణింగారు మరణింపగ్యా నవాబు తదాాజ్యమును కృస్తా రాయనికిన్వుదలంచెను. కృష్ణారాయణింగారంతట నొారాద్యమును తిమయున్నిగారగు రానుచం్య డా కావుగారికిమ్మని పాదు పాను ప్రొగ్టి ంచి (శ్ర! శ 1617లో రామచందుని పేరట *ఫర్‌ మానా ను తీసికొనిపోయిరి. నవాభాతని నిస్వార్థత కెంతయో సంతసించెను. రామచం(డ్రారాయణింగారు. ఆ పత్సిమును స్వీకరించి రాజ్యపీఠమధి మ్రీంచిరి. ఈ స్మతమున ఐదు నిబంధసలు గలఫప్పు అవి:

1. కాకినాడ, సెలపాక, (వోలునాడు _ ఆను సీ మూడు పరగణా లును రామచండారాన్సగాకి * జమిందారీ " యందుంచుకొన్ని ఏశుటా పన్ను కట్టవలయును.

2, ఖర్చుల నిమితృము సానుర్ల ర్‌ేట్క గోవిందఠాజులపాలెం, 'వేంక టరాయసనగరం కాపవరం, గొల్ల మందల పొడు గా్రామములనను భ్రవింపవలయును.

83. యుద్ధసమయములందు నాలుగువేల సై న్యముతో వచ్చి నవాబునకు నరడారుగా పనిచేయవ లెను.

లశ వీఠావురనంస్థానము = కవి పండిత పోవణ శ. వలేటి వరద సీరు కిమిజ్ఞర సీమకు అరురోజులును, పోలునాశు పరగణాలకు పదివారములును ప్రవహింపజేయవ'లెను 5 పీఠావురమునందలి కోట నివానయోగ్యమొనరించుకాని అందు

నివసింపవలయును.

ే సంస్థానపు * రికార్డు * లదును, వానివాధారముగా చేసికొని (వాసిన ' రావు వంశ ముకావళి * యందును తెనుగురాయణింాారి యనంతరము. వారి చతుర్భప్యుతులగు రామచం్మడా రావుగా-ే రాజ్య మునేలినట్లు కలదు. అంతికాని తెనుగురాయసి జ్యేష్ట పుత్ర లగు మాధవరావుగారు రాజ్యపాలన మొసరించినట్లు లేదు. * రావు వంశా ముక్తావళి * యందు ఈ మాధనాయని కిరువురు పుచులు కలిగినట్లు మాత్రము కలదు. ఇది ఇట్లుండగా ' (శ్రీ పీఠకాపుర నంస్థాన చరి (తము * నందు తెనుగురావుగారి యనంతరము పిఠావురమును వారి జ్యేస్థపుతు్రులగు మాధనరావుగారు పాలించినట్లుగలదు. అటు పిమ్ళా ట కృష్ణారావుగారిచే నంపాదింపబడిన సంస్థానమును రామచం(దారావ్రు గారు పాలించి నట్లును గలదు ఈ రెండును పరన్పర పిరుడ్డములు* వలయనగా *' మాధవరావు రాజ్యమేలుచుండగా సద్దాసిని నవాబేల తిరిగి రామచంద్రరాయల కొనగును ' అను సంబచేపహాము కలుగును. కనుక సీ మాధవరాయలు, తెనుగురావుగారికి పీఠికాపు రాధిపత్యము లభించుటకు మునుపో లేక తెనుగురావుగారు మరణించుటక ముంవో, మరణించియుండును.. రికార్డునందు పేర్కొనబడిన విధము గా తనుకు రాయణింగారి అనంతరము కాకినాడ, సెలపాక్క (పోలునాడులు చిట్ని వీకు రామారాయణింగారి అధీనములోనుండి, తదుపరి పొదుషపావార చేత తెనుగురాయణింగారి చతుర్థవుతులగు చామచం[దారాయణిం శారకొనగబడియుండును. నాటి నుండియు నీ పిఠాఫుర నంస్టానము రామచం(డారావుగారి యాధిపత్యములోనికి వచ్చెనని చెప్పుట సనమంజు నము. కావున తొలుతగా పిళాఫుర సంస్థానమునకు (పభువై రాజ్య పాలనము వఇెసిన వారు (శ్రీ రావు రామచం(డారావుగారు.

శ] విఠాఫురము : జమిందడారుల వంశ [క్రమము లర్‌

రామచం.దారావు లశీ్హసంపన్నుడు, సుజ్ఞాని అని కవ్చలు వర్డిం చిర. * వానవదత్తా పరొయము * వలన, వీరి కాలమునుండియు నీ సంస్థానము కవి పండితులకాలవాలమని తెలియుచున్నది. ఈ (పభువు రావు వంశ ముక్తావళి యందు * నకల పండితమండల రతతైక తత్ప రుడ ” నియు * సుకవి వర్శితాఖల సుగుణ శాలి” యనియు “ విద్యా భోజ భూజూని*” యనియూ క్‌ ర్హింపబడెను. రామచం[(ద్రరాయలు పిఠావురమునకనతి దూరమున గల (క్రీ, సర్పవరవేతుమున కొంత భూమిసి జగన్నాధ బేశికనకొనగినట్లు 'ఇలియుచున్నది. ఇది వీరి వితరణ శీలమునకుడాపహ్యాతి. (కాని ఈ జగన్నాధ చేశికుని గుర్తి ంచుటకు సాధ నములు లభింపవయ్యె) మయో స్మ ప్రభువు నర్పవరమున వెలసియున్న (శ్రీ) భావనారాయణ స్వామివారి దివ్ఫమందిరమున కెదురుగా నొక యగ)హారము కట్టంచెను. రామచం(దారావు భార్య తిమ్మాాంబ. ఏ8కి పద మాధనరాన్సు నరసింహారావు నను నిరువ్సచు తనయులు కలిగిరి. [(పధవమముగా ఫీవికాప్రుర సంస్థానము నేలి, పీఠకాపురాధినేత లగు. రావు వంశీయులకు మూలఫురువుచై న రామచం[డారావు శ్రీ న 164771 వరక్కు ఇరువదినాలు గేండ్లు రాజ్యమేలెను.

పెదమాధవరావు ( శ్రీ *. 1679.1701 )

రామచందారావుగారి మరణకాలమునకు వారి (ప్రధమ ప్యుత్రు లగు శావు పదమాధవ రావు హవాలుడగుటవలన వీఠావురము సంస్థాన మును ఎదవమూాధవరానుగారి వీనతండియగు జగ్లారావుగారు కొంత కాలమును, తదనంతరము కృ స్తా ఠావ్రగా రు కొంతకాలమును పాలించిరి. కృస్ణారాయణింగారి. యనంతరము శ్రీ. శ. 1670 లో "ఉఇదమాధవరాయణింగారు రాజ్యుపీఠమధిస్టీం చిరి. మాధవరాన్రుగారు

దిడ్రి వీఠాపురనంస్థానము = కవి పండిత వోవుణ చారితకముగా (పపిద్ధినొండిరి.. ఈ (ప్రభువ్వు అనేశములగు నత్కాన్య ములు చేసెను చామర్లకోబచెంత పరఖీకరమగు కోట కట్టించెను; వీఠతావుర దుర్గమునికు కుడ్యములు కట్టించెను; వ్యప్రులకు సృృ్తులు కల్పించి య్మ్యగహారములొనగిను యవన (పభువులచేత కానుకలం జను పాదుపావారివేత బిరుదులను బడసెను.

మాధవరావుగారు జూపల్లి నరసింహారావుగారి క మాపై రమణనూంబగారిని పరిణయమాడిరి.. జూపల్లి నిరసింహారావుగారు తమ కుమార్తెకు కానుకగా నొనగన థిమవరము విఠాపఫపురము నంస్థాన మునకు కలసెను. తదుపరి ఇండపూడి, చెలూరు, చల్లపల్లి మూత్తాలను వాని పాలకులు స్మకమముగా పాలింపకుండుటచేత ఆ ముకాలవె నధి కారమును మాధనఠరాయణింగారి పాన్త, గతమయ్యెను.

వత్సవాయి. తిమ్ముళాజు కురిమెళ్ళ కులజుడగు. నొక రాజుతో వోహ్యాళికేగి యాతని సీటదోసి వధించి తదీయమగు *“దుళ్ళి రాజ్యము న్మాకమించెను, ఈ వార్త విని మాధవరాయలా తిమ్మ రాయన్నిపై దంజెత్తిపోగ్లా నాతడు భీతిచెంది మూధవరాయనికీ దుళ్ళరాజ్యము సగమిచ్చి నంధి వేసికొనను. అంతట మాధవరాయలు తిమ్మరాజునకు అనపర్తి (గామమునసిచ్చి యాతసినుండి భిమువరమును (గ్రహించినట్లు కావ్రువంశ ముక్తావళి 'తెలువుచున్నది. అటుపిమ్ముట నాతడు కాకళిన్బ వాలునినుండి బెండపూడి శానుమును (గహించెను,

ఇట్లు మాధనరాయణింగారు. రణళూకుల్తై విజయోపేతుకై యుండుటగాక కవి సండిత పోమకుల్నునె ఖ్యాతిగాంచిరి. వక్కలంక పీఠరభదకవి శృతమగు వానవదత్తా పరిణయముసకు కృతి భర్తశైరి. వానవదత్తా పరిణయమున వీరు * (వఖ్యృాతోభయ ఛాషూ వ్యాఖ్యాన (శ్రవణ నైభవ స్ఫుట వివిధోపాఖ్యాన, బోధ బంధుర

వీఠావురము : జమిందారుల వంశ( క్రమము ల్లి

లేఖ్యాముఖ్యునకు నిన నమాభిఖ్యునకున్‌ * అని కీర ౦పబడిరి. మరియూ కవి, వీరిని అగక్థి జన మందారునిగా, ధర్జుమార్ష విహారునిగ్యా వివిధ బుధ జనోద్ద్డారునిగా వర్ణించెను. మాధవరాయనికి నంతతి లేకవోవ్రట వలన తన్గుమరణాసంతిరము. తదనుజుడగు నరపెంహారావు వీఠపుర రాజ్యభారము వహించెను.

నరసింహారావు

( కశ! 17041721 )

"పిదమాధవరావుగారు ఇరువదిఐదు నంవత్పరములు రాజ్యపాలన మొనరించి దివిశేగిరి. తదుప3 నరసింహారావ్రుగారు (క్రీశ 1704 లో రాద్యపీఠమెక్కి, కీ ఇ 1721 వరకు పదు నేజేండ్రు రాజ్యపాలన మొన రించిరి. నరసింహారావు కళిలను అభ్యసించెన్కు సుకవ్చలచేత స్తుతింప బడెను. వీరు వేదశాన్ర్ర పారంగతులణన దర్భావారి కుటుంబమును సన్మానించి చామర్ల కోట నమోపమునగల హుసేను వురాగహారమును నరసింహరాయ _ ఫుర్శాగహారముగా నొనరించి వారికర్పించిరట, నరసింహారాన్సుగారి పాలనమున జనులు కాంతిసుఖములు ఐవొం3రి. నరసింహా రావుగారికి వేంకటరావు అను కుమూరుడు కశెను. నరసింహా

ళం రావు 1/21 లో మరణ్రించెను. రావువేంకటరావు (శ్రీశ 17212728)

వేంకటరావు 1721 లో రాజ్యమునకు వచ్చి, వడేండ్లు రాజ్య పాలనమొసరించి 1728 లో తనువ్చు వాలించెను. ఈ (పభువు కాల మందు విశేషములేవియు కానరావు.

28 పితావురనంస్థానము _ కవి పండిత పోహణ రావువెంకటకృష్ణారావు (శ శ! 17281759 )

వేంకటరావు అవ్ముతకుకై మరణించుటచేత నాతని పితామహు డగు రాచంద్రరాయణింగారి అ్యగజుడుు మాధవరాయని ప్యాతుడు ( అనగా జనార్థనుని ఫ్యుతుడు ) వేంకటకృష్ణారావు (క్రీశ 1728 లో రాజ్యభారము వహించెను,

"వేంళట కృష్ణ్టరాయడు తన పేరిట వేంకటకృష్ణరాయపురనము ని రిం చెను. వేంకట కృష్ణ్టరాయవురము కాకినాడ_చామర్తకోట మార్గమున కలదు. ఈ (ద్రభువు 'రాజ్యకాలమున రెండు యుద్ధములు “జరిగినట్లు తెలియుచున్నది. వేంకట కృష్ణారావుగారు తమ పూర్వులగు "కెనుగునావు (ప్రభుతులవలె నవాబునకు * పేష్కుము వెల్లింపకుండా యధేచ్చగా * రాజ్యమానుభవింపదొడంగిరి, అంతట నవాబుయొక్క_ నల్లమృరుడగు * హాజీహూనన్‌ * దంజెతి రాగా "పదాపురము నమో

వాని ల! పమున నొకమారున్సు చేబోలుచెంత మజియొకమారును కృష్ణారావు గాశాతసి నెదుర్కొని త్మీవమగు రణముచేపిరి. చేబోలు యుద్ధిమున కృష్ణారావుగారి ఆప్పృబంధువైన బుచ్చన్నయనునాతడున్ను మతే కొందరు రాజబంధువ్రలును మరణించిరి.

యవనులచేత కృష్ణారాశ్చుగారిని కొనియాకుచు (వాయబడిన పట్టికలు పితాఫురము కోటయందు గలవు. ఇట్లు మహావై భవో చేతంగా శ్రీశ 1759 వజకును ముప్పదియొక్క_ నంవత్సరములు పిఠావురము సంస్థానమును కృష్ణారావుగారు పాలించి కీర్చిశరీర్నులెరి.

విళాఫురము వ; జరూందొచుల వంశ(కముము లి రావుచినమాధవరావు (ఆశీ శ 159.62 )

"వేంకట కృష్ణూరావుగారి యనంతరము, పిఠావురము నంస్థాన సాపకులగు తెను'రావుగారి యనుజుడగు నరసింహుని (పవాత్రుడగు టవ చినమాధవరావ్రునకు రాజ్య్రాధికారము సంకలుంచెను. కరూచిమంచి తిమ్మకవికి క కవి సార్వభౌమ క బిరుదునిచ్చి నత్కరించిన మాధవ శాయలీతజే చినమాధవరాయణింగారు క్రీ. శ. 1762 వరకును రాజ్య పాలనము గావించి దివంగతులైరి.

రావుపెదవముహిపతిరావు (క్రీ శ 1762-1765 ) చినమాధథవరాయణింగారి తరువాత నతని కుమూరుడు వెద మహీపతి రాజ్యమధిస్టించెను.. పెదమహీపతి పితామహుని సోదరుడగు నరసన్న కొమఠుడగు నీలాద్రిరావు వెదమహీపతికడ వమాంత్రిగానుండి రాజ్యాధికారము చేయుచుండెను.

మహీపతిరావు పిఠాఫురము దుర్గమునువీడి చామర్ల్హకోట దుర్గ మున నివసించుచు నచటినుండి రాజ్యపాలన మొనరించుచుంజెను. ఈ పభువు కొమరగిరిచెంత నన్వఫలారమొక తటాకము (తవింంచెను. (ప్రభువు (౮ ధి (లవ్వ

వెిదమహీపతి చామర్ల కోటయందుండి రాజ్యపాలనము చేయు చుండగా, విజయనగర (పభువగు అనందగజపతి మహారాజు చామ ర్త కోటవై దందెత్తినచ్చెను అనమయమున నాంగ్లేయులు;: (ఫెంచివారు, డచ్చివారు అను విచేశీయులు భారతచేశమున తమతవు అధికారము లను బలపరచుకొనుట్నకె యత్నించుచుండిరి, ఆనందగజపళతి ఆం్లయు లకు చామర్లకోట దుర్లము నిత్తునని వాగ్దానము చేసియుంజెను. ఆంగ్లో

80 పిఠావురసంస్థానము _ కవి పండిత వోమణ యులకు ప్రత్యర్థులుగ, కాకినాడయందు నివసించియున్న డచ్చివారి సహాయమును నిల్మాది, పెదమహీపతులు కోరిరి. దుర్గము అనంద గజపతికి లభించకపోయినను ఆం్లేయుల తొందరపాటువలన, బలవంత ముగా వారి పతాకము వామర్హకోట దుర్గముకై నెగుర వేయబడెను. తపవాత ఆనందగజపతి "పెద్దావుర (ప్రభువైన జగపత్సివి యుద్దమునకు వెడలెను. అచట జగపతి అఆనందగజపతి మూలమున ఇద్దావుర రాజ్యమును, కరుమూారుని విడిచివోవలసివచ్చెను. ఆనందగజపతి అబ నుండె రాజనుహేంద్రవరము పోయను.

అంగ్లేయుల పతాకము చామర్లకోట దుర్లముపై నెగురుట చూచిన పెదమహీపతి, నీల్మాదులు (ఫెంచివారి నహాయమున దానిని తొలగించి ఆ స్థానమున (ఫ్రెంచి పతాొకమెగుర వేసిరి. ఆఅ నమయమున రాజనుహేంద్రవరమందున్న అనందగజపతి ఈవార్నపిని వెంటనే (ఫెంచి వారిని ఎదుర్కొ నుటకై కాకినాడకు (ప్రయాణమయ్యాను. అయ్యవనర మున జగపతియు- తగిన బలము కూర్చుకొని నీలాద్రిరాయసికి నహాయ ముగా వెడ ఆను. స్‌లాి జగపతులిరునురును ఆనందగజపతిని ఉండూరువెంత నెదుర్కొనిరి. ఆ యుద్ధమున జగపతి మరణించెను. ఈ యుద్ధము సీలాదిరాయణంగారి రాజ్యకాలమందు జరిగినట్లు రావు వంశ ముక్తానళి చెప్పుచున్నది. కాని చార్మితకముగా చూచిన ఇది మహీపతి శాలముసంచే జరిగెను. ఈ విషయము క్‌. గ. 5. మరియూ వీఠికావుర చరిథత లు నిరూపించినవి. నీలాదిరాయడు నకుటుంబముగా జూపల్లి రాజ్యములోనిదగు రాఘవఫురమునకు. వెడ లెను. నీలాద్రి చామర్హకోటను విడిచి పెట్టటచూచి (ఫెంచివారును కాకినాడకు వెడలిపోయిరి. ఆనందగజపతి మహారాజు రాజమహేాంద వరమునకరిగి యచట మళూచివలన మరణించెను. ఈ వార్తవిని విదమహీపతి నీలాద్రులిరువురును పీఠాపుర దుర్లమునకు మరలివచ్చిరి.

పీఠాపురము : జమిందారుల వంశ కమము త

ఇంగాల్‌ నుండి ఏతెంచు * జకరల్‌కూట్‌ " వొరగారి నప యార్ధము కొంత సైన్యమును బంపవలసినదిగా 'వెదమహీపతిరావుగారి "పేర నొకయాజ్ఞాస్టతము కలదు 'పెదమహీపతి 'వేయ్యిమంది మైనికు లను ఇంటకోటకు పంవినందులకు తవు కృృతజ్ఞ తను దెలుపుచు * కూట్‌” దొర (వొసిన జూబు కలదు.

ఇటు చదమహీపతి సీల్మాదులు పరన్పర మన్యోన్యముగా నుండి రాజ్య పాలనము వేయుట నహింప లేక కొందరు బంధున్రులు వారిరువ్సరకు మనఃకలహాములు ఖుటిల చేసిరి. సీలాదిరాయడంతట పెదమహీపణిని వదలి జూపల్లి రాజ్యములోని కాసవర దుర్గ్షమున కరఠరగెను. అచట నుండి యాతడు రాజ్యమున కొంత బాగమునిమ్ముని మహీపతికి వరమా నము. పంపెను. పెసమహీపతి (పత్యుత్తర మొనగలేదు. అంతట నీల్యాది కోవంచి, చితాడ వాస్తవ్యులగు సూరయ్య, పాపయ్య, నర న య్య యను వఏీడలను బలనమేతముగా కొన్ని[గామము లా[క్రమించు టవ్రై వీఠావుర నంగ్ధానమునకు సంశను

వ్‌

వారట్లుచేయగా మహీపతి సాలకుడగు చితంభట్ల గంగాధరము వారిని దోమూడయను (గామముకడ నెదుర్కూ నెను అట నికు పతములవారికిని ఘోరమగు సం్మగామము జరిగెను, ఇది (పసిదికెక్కి న

ర్‌

దోమాడ యుద్ధము ఈయుద్ధము నభివర్శించుచు దోమాడ్త యుద్ధమను నూరుపుటల నవలను సోమరాజు రామానుజరాన్రగాకు వాాసిరి, యుద్ధమునకు తర్యాత జరిగెను ఈ యుదమున పాపయ్య, సూరయ్య నరనయ్యలు వీరన్వర్య మలంకరించిం పాపయ్యగారి ఇేరిట చిాడ (గ్రామములో “*పాపయ్యగారి తోట పాసయ్యగారి వెరువ కలవబ. సీల్మాదిరావు పాపయ్య (పభుతుల మరణవార్త నిని రాఘవప్రురమునకు వెడలిపోయెను. తరువాత రెండేండ్లపాటు పెదమహీపతిరాన్రగారు

త్రి పిఠావురనంస్థానము = కవి పండిత వోవణ వీఠాఫ్తరము సంస్థానమును శాంతియుతముగా పరిపాలించి (క్రీశ. 1765 సంవత్సరమున మరణింభెను. రావునీలొ[దిరావు (క్రీ శ. 1765-1770 )

పదమహీపతి యనపత్యుడగుటవలన, తదనంతరము రాఘవ ఫురము నుండి మరలివచ్చి, నీల్మాదిరావు పిఠావురము. సింహానన మధిస్ట్థ చెను,

నీలా దిరాయణింగారి ధర్మపత్ని జగ్గమాంబ. ఈమె తనపేరిట భీమవరము వెంతనొక గాామమును నెలకొల్పెను, వీరికువురకును వెద వేంకటరావు, యొళ్జ వేంకటరావు, బుచ్చి వేంకటరావు, మ+ద్దు వేంక టరానవ్లు, నను నబ్లురు తనయులు కల్లిరి. నీలాది రావుగారికి న్వప్నమున చేంకశేశ్వర స్వామి సామోత్క_రించి, వారినంతతికి తన నామమిడమని యా ేకించుటవలన తత్పుతులందరికస్‌ (నామాదిని) వేంగట శబ్దము 'ెట్టబడినది. నాటినుండియు రావ్ర వంశమువావికందరకును దొలుత వేంకట శబ్దము వచ్చుట యాచారమైనది. సీలా[ద్రిరావుగారు ఐచేండ్లు రాజ్యపాలనము. గావించి (క్రీశ 1770వ సంసత్సరమున న్వర్హస్థులై రి.

రావు పెదవేంకటరావు (శ్రీ శ 17701776 )

నీలా దిరాయణింగారి మరణానంతరము వారి జ్యేష్ట వ్యుతులగు పెద వేంకటరావుగారు. (శ్రీ. శ, 1770 సంవత్సరమున వీఠఫుర రాజ్య మభథిస్టించిరి. ఉఇదవేకబరాన్ర ఆ రేం డ్లు రాజ్యమును బాళించి

• జమాబంది” నిమిత్తము సోదరుడగు యజ్ఞ వేంకటరావుతో కలసి

శ్‌ పీఠావురము : జమిీండారుల వంశ క్రమము 83 మచిలీపట్టణమునకు ప్రయాణమయ్యెను. మార్గమధ్యమున రాజమ "హీంద్రవరమున చారిరువురును మసూచి తగులుటవలన (క్రీ! శ 1776 లో మరణించిరి. కచులీ పెద వేంకటరాయని శమదమనంపన్ను డని శ్‌ ర్తి ంతుకు.

ఇద వేంకటరాయ వెంగమాంబలకుదయించిన కుమూరమహీపతి రావు జనకుని మరణనమయమున బాలుడై యుండెను. తత్కారణము గా "ెద్దాపురము వాస్తవ్యులగు వత్సవాయి తిమరాజు పిఠతావ్రురనంస్దాన మును స్వాధీనము చేసికొని స్వీయసంస్థాముకన్నను అఫికమగు జూగ రూకతతో పాలించుచుంటడెను. తదుపరి పెద వేంకటరావు సోదరుడ గు బుచ్చి వేంకటరావు పరిపాలనా భారము స్వీకరించెను.

రావు బుచ్చి వేంకటరావు (క్రీ ఈ 17761786 )

బుచ్చి "వేంకటరావు వాంతియుత ముగా రాజ్యపాలనము చేయు చుండగా, తీోదనుజుడగు ముద్దు వేంకటరావు రాజ్యమున భాగమిమ్మని సోదరునితో కలహీంచి, న్యాయస్థాన మునకు వెళ్ళి తుదకోడిపోయిను. చేయునది లేక ముద్దు వేంకటరావు ఇద మహీపతి కుమారుడగు కుమూ రవుహీపతిని వేంటనిడుకొని పవీఠాప్రరమును విడిచిపోయెను

బుచ్చి వేంకటరావు ' శార్యకిరీటి ప * సత్మళా భోజుడు),

• నత్య హరిశ్చందుడు *. * నిరుపమాన వచోధోరణీ ఫణీరదుడు " అని కీ రి ంపబడెను.

బుచ్చి వేళటరాయనికి సీల్మాది రాయుడుద్భవించెను. తదుపి (శ్రీ! ఈ 1786 లో బుచ్చి వేంకటరావు దివంగతుడయ్యెను. * శావు

త్తే పిఠావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ వంశతిలక * మాత్రము. బుచ్చి వేంకటరావు 1767 లో మరణించినట్టు 'తెల్పుచున్నవ. ఈతని మరణానంతరము తదగఫజుని తనయుని కుమార మహీపతిరాన్రు మరలివచ్చి రాజ్యమును న్వీకరించెను. రావు వేంకటకుమవారవుహిపతిరావు ( & శ 17661793 )

శ్రీ శ 1786 లో రాజ్యాధికారము చేబట్టిన కుమార ముహీప్‌ ఫాంతియుతముగా రాజ్యపాలనము చేయుచు నవాబ.ఐక * శేషము వెల్లింపకుండెను.

ఈ (ప్రభువు (క్త, కుంకీమాధవస్వామి ఆలయమున స్వామినరూ సమున చమూాక్షుకుడ్త నాంచారమను (బతిస్టించి భూప.ణాదు లనేకము లొనగెను తదుపరి స్వామికి నవఖండవాడ యను గ్యామమును నమర్చించెను.. విబుధావళిః మాన్యములిచ్చెను.

కుమారమహీసతి కని పండిత పోవికుడు. జేవ్రలపల్లి బాపనా ర్య కృతమగు * తాఠావళి” ని కృతినొంది, కవికి ఫ్మకుద్దిన్‌ వాలెమను గ్రామమున విస్తారమగు సువేత్రిమునొనగెను ( మహేంది విజయ మున (బహ్మ్మన్న కాక్షి అనిగలదు ) * తారావళి * అనునది ఇరువది యేడు పద్యమలుగల కృతి. నాటి నుండియూ ేవ్రల-ల్లి వారు రావువంకీయుల యాస్థానకవులుగ నుండి వారియాదరణ పొందుచుండిరి

మహీపతి రాజ్యకాలమున కరవు వచ్చి పంటలు లేక పూజలు కటకట పడుచుండగ్యా మహీపతి తన ఖజూనానుండి సొమ్ముుదీసి వారి కొరకు వ్యయపరదెను. తత్కారణముగా నవాబునకు పేష్క్ము వెల్లించుట మానివేయగ్సా నవాబు పేపష్కూము. చెల్లింపకుందుటకు కార

వీఠావురము : జమిీందడారుల పంశ క్రమము త్‌ అమరయనెంచి మహీపతిని రమ్మని వార్తృనం పెను. కుమారమహీసతి యంతట మేనమామయగు చింతపట్ల మాధనరాయని తోడను, దివాన్‌ ఆమంచ వెంకటరాయుకుగారి తోడను గలసీ నపరివారముగా మచిలీపట్టణమునకు పయన మయ్యెను. మార్గమధ్యమున నవాబు తన్న వమాన పరచునేమోయని నంబేహించి * రంపి* మోదుగా పాలనలన ( పాలవంచ ) కొండలకు మరలిపోయెను. అచ్చటనే కమారవాహీపతి, దివాన్లు జ్వరవీడుతులై వమురణించిరి. అంతలో అవనళాల పద్ధరాజ్యు జామెర సీతారామస్వామి గారలు మచిలీపట్టణమునకు "వడలి రాజ్య మునందలి స్థితిగతులు వివరించి కరవు కారణంగా తమ్మ ప్రభువు పేస్ట్రషు వెల్లింప లేదని నవాబుకు విన్నవించిరి నవాబంతిట _వెదేండ్త కప్పము ను రద్దుజర చినట్లాక్షాప్మతమునిచ్చెను. అటుపిమ్ముల క్రీ ఈ 1798లో 'వేంకబ కుమార మహీపతి మరణించినట్లు తెలి యనచ్చేను. అంతట బుచ్చి వేంళటరాయని ప్యుతుడు సీలాద్రిరావు రాజ్యమును న్వీకరించెను. చింతపట్ల మాధనశాన్సు తిన మేనబ్లుడగు నీలా ద్రఠావునకు రాజ్యాథి కారము సం[క్రమింప వలయునను దుర్చుద్దితో కుమారమహీపతికి విష

(స్రయోగము చేయించినట్లు జన్మశ్రుతియు గలదు,

రావు వేంకటనీలొ[దిరావు

(శ్రీ ఈ 1793_1828 ) వేంకట కుమార మహీపతి యనంతరము. క్రీ శ 1708 లో పీఠలాపుర రాజ్యపీఠమధిస్టించిన 'వేంళట పలాన రావు గారి జననమును గూర్చి ఇంచుక నివాదములుకలను. (శ్రీ, రాన్ట వంశ ముకావళలియందు, నీలా ది రాయణింగారు శ్రీ శ 1782వ నంవత్సరముస జన్మించి. 1793 లో రాజ్యమునకు నచ్చినట్లుకలదు,. అనగా సీ ప్రభువు పదునొశేండ్ల

తి వీఠాఫ్తుర నంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ

శ్చ రాజ్యపాలనము చేయనారంభించెను. అంత పసివయస్సున రాజ్యా రత ఎట్లు కలుగును ? * ది ఫేమిలి హిస్టరీ ఆఫ్‌ ది ఆనరబుల్‌ రాజూ ఆఫ్‌ పవిఠావురమ్‌ * అను నాంగ్ర్యగంధమున నీ (ప్రభువు [కీ ఈ 1775 వ నంవత్పరమున జన్మించినట్లు కలదు. అనగా రాజ్యవీఠమధిష్టై ంచు నాటికి పదునెనిమి చేండ్ల ప్రాయము. ఇది యుక్తముగా నున్నది. మైన చెప్పబడిన యాంగ్ష గంధము సంస్థానమందలి రికార్డులను సరిశీలించి (వాయబవెను. కాన్ట వంశముకావళలియంద క్షు వా్రాయబడినను, సన్‌లా (దిరావుగారి జననమును గహార్చి వ్రాయుటలో నించుక పొరపాటు దొరలియుండనోపు. కావున సీల్మాదిరాయణింగాకు [క్రీ శ! 1775 వ సంవత్సరమున జన్మించిరనుటయే సమంజసము.

(శ్రీ నీల్మాదిరాయణింగారు దైవభక్తి గలవాగు. గోరనపుర మునందలి చేవాలయమునకు ఎత్తగు గోపురమును గట్టించిరి. రాజ్య మందెచ్చటను కరువు కాటకములు లేకుండా ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె శాపాడిరీ. వీరు గాయ నగోవాళ, (పతి గండ ఖైరవ, నేచర్ల నద్దోోత జలధి పూర్ణ శశాంక, ఖడ్డ నారాయణాంక్క కరవాల భెరవరాయి, వేశ్యా భుజంగాది బీషచములతో క్రీ 'ర్హింపబడిరి. నీలా దిరావుగారు పిఠాఫ్రరము నందును, (శ్రీకాళికాది దివ్యవేత్రములందును, యాక్తి కుల సౌక ర్యార్థము సత్రములు కట్టించిర. ఈ రాజు ఆనితజన పతయే. పాతిమై తమ్లా(శయించిన బంధువులకు కొన్ని ముఠాలనొనగిరి. పీర్‌ ముఠాలను పెద్దాఫురపు సంస్థానము శీణదశలో నమ్మివేయుచుండగా కొని తమ యాితుల కొనగిరి. సీలాదిరాన్రగారు కవి సండిత పోపకులై వక్కలంక వీరభదద్రకవి రచించిన వాసవదత్తాపర*యము నందలి తమ వంశ వర్ణసమును వద మాధవరావుగారి నుండి తమ వరకును వక్క_లంక పినవీరన్న చేత పూర్తిచేయించిరి.. ఈయన నారాయణాస్టావకీ మంతపారాయణులుు భక్తి సుడ్డాన వై రాగము

క? సలాం వ కన న ననన ల్‌ ః న. ఎ - పహా,. సళ 1. ॥ వహ. స లో గ్గ సనో . ఇ. షీ న చ దా మ. టన న సట మం లగ్న! మంచు యమం వం పం కల క ప మాయమై యమున ననున నున. ళు. తిక రాము మ హన యమం, సా స వ్‌ మసన నన న పని... ల య న్‌ వన న వాను హి ఎమ (మం న న య దమ సుం కీ ను బన నంని టను ల న స సమ్‌ న స న స. న న మ. (సీ మ మ లాటే య అవన "ర్‌ మర్న ట్‌ ఏ కుకు వాన న న సన. టు. హక. స రచనను సయరససల. క త న డో న లంచ సత... నం పప ల! స చో నా చ ను! (1 షు ఏసు చే స కన్‌.. ల న శ. న మ

పు ఆ అపో వో. ట్ర శ్రీ! రావు సీల్యాదై రా (5 రావు సీలా(ది రాయణిం గారు

వీఠతావురము : జమిోండారుల వంశ(క్రమము ర్‌ లచేత ప్రఖ్యాతి గాంచిరి. మరియూ నీ ప్రభువు కృతికర్నయునని రావు వంశ ముక్తావళి చెప్పుచున్నది. కాని వీరి కృతులవ్వి మును కాన రావు. వీరు ఇనుగంటి చిన్నా రాయణింగారి కుమూర్తె రమణమాంబ గారిని 'పెండ్రాడిరి. నంతానము లేకపోవ్రటచేత మరదలి సుతుని దత్తు చేసికొని అబ్బాలుడు మరణింప మరల వారి సోదరుని స్వీకరించిరి. తదుపరి బొబ్బిలివారి యాడిపడుచును, చెలికాని రామాళాయణింగారి పుతికయగు భావయమ్మాగారి నుణ్వాహమౌడిరి. ఆమెయందు నీల్మాది లావుగారికి శీ శ! 1824వ నంవత్పర మున "వేంకట సూర్యారావు, (శ్రీః శ1॥ 1825వ నంవత్పరమున కుమార మహీపతిరావు అను ఫ్యుతులు కలిగిరి. వీరికి ముందు (క్రీ! శ! 1822లో లత వెంకయమ్మగారను బ్యుతికయు కలైను, (శ్రీ సీలాదిరాయణిం గారు ముస్పదినాలు శేండ్లు వై ఛవోపేతముగా రాజ్యపాలన మొనరించి, (క్రీ! శః 18285 ఫాల్డుణ శుద్ద వకాదశినాడు (5-_2.1826 ) వై కుంళమునకరెగిరి. నీలా దిరాయణిం గారి. సరిపాలనము చాల నమర్ధినంతముగా సాగెను. వీరికాలమునందే (బ్రిటిషు (పభుత్వము సంస్థానములను స్థిరపర చినది.

(క్రీ! ఈ 1821లో జన్మించిన. (శ్రీ వేంకట సూర్యారావుగాడ తండిగారి మరణ సమయమునకు నాలుగేండ్లవారగుటచేత, నాటినుండి యూ. రాజ్యము పదమూడేండ్లు ౦౦4 0 2౧43 వారి యధీనమున

_ నందుంజెను. ఆసమయమున కోర్టువారిజ్చత నియమితులైన యధికా రుల వలన సంస్థానమునకు ధనవ్యయము అధికమై 'బుణము మిగిలెను, అందువలన సూర్యా రావుగారికి రాజ్యా ర్హ్రమగు వయస్సు వచ్చినను వంటనే రాజ్యాధికారము సంక్రమింప లేదు. మరి మూడేండ్ర పాటు ( 1811-1844 ) మేనేజిమెంటు పద్ధతిలో రాజ్యపాలనము జరిగెను. మొద టి నంవత్సర ము వచ్చిన లత్షకు వై బడిన రాబడిలో తొంబది ఎనిమిది వేలు బుణము. తీర్చి చేయబడెను. కాని వేంకట సూర్యా రావుగారిక్‌

తలి వీఠాఫుర నంస్థ్టానము - కవి పండిత పోమణ రాజ్యాధికారము సంకమింపలేదు. తుదకు ఉత్తర నర్కా తులకు ప్ర త్యేకముగా కమిషనరుగా నియమింపబడిన నర్‌ సి. మాంబట్‌గొ మెరీ చాక్ట్‌ దొరగారి నహాయమున సూశ్యారావుగారికి [క్రీ శ 18411 లో. విఠాపుర న౦ంస్థానము హూస్తగతమయ్యెను. అచే నంవత్సరమ+న వాకు సింహాసనాసీనులైరి రావు వెంకటసూర్యారావు (కః శ 18141850 )

(శ్రీ సూర్యారావు తమ 'రాజ్యకాలమున జేసం వాకు వైంచ ॥ సూర్యారావుపేట* యని తమ పేర నెక గాఫమమును నళ శ్రంపచేసిరి. కాకినాడ యందు కొన్ని గృహములు కట్టించిక. మాధవపురమున పక్ష విశాలమగు చెలువును (త్రవ్వించి తత్సిమాపమున నొక మామికితోవు 'వేయించిరి. అందొక భవనమును సిర్టాంపజేసిరి. తమ యనుజుడగు కుమారమహీపతిరాయసికి కోలంక ముఠానొనగిరి. సూర్యారావు గారు చింతపట్ల గంగాధర రావుగారి పుుతికయగు "వెంకమూాంబను ఒరి ణయమాడి తొలుత నామెయందు నీలాాదిరానను తనయుని, చిన భావయాంబ యను కుమూర్తెను బడసిరి. అటుపిమ్సుట వారికి నిరంతర రామాయణ సఠన ఫలితముగా శ్రీ శ 186 శోభకృన్నామ పొపవ లతపతు చతుక్టీ సోమవారము నాక్షు (శీ రాజూ రావు వేంకట మహ్‌ పతి గంగాధర 'రామాశాన్స బహాద్దరు వారుదయించిరి. తదుస& సూర్యనారాయణ (ప్రకాశ రావ, వేంకటరావు సను నిరుళ్సుడు కవమూరు లు కలిగిం,

వీఠాపుర నంస్థానమునుండి తమక రావలసిన ధనమును ప్రభుత్వ మువారు న్వీకరించియూ "లేదని ఇెప్పి సంస్థానములోని ఏడు ముఠాలను తమస్యాథీనము నందుంచుకొన్ని సూర్యారావు గారికి రాజ్యమిచ్చిరి-

వీశావురము : జమిండాకుల వంశశమము త్రి శ్రి నూర్యాకావుగారు తమ వడుముఠాలను బజాస్త్యగతము చేసికొనుటకు సంకల్పించి రాజమండ్రిలోనున్న నర్‌ వాల్టర్‌ ఇలియట్‌ అను స్పెషల్‌ కమిషనర్‌ చెంతకు ప్రయాణమయిరి. మార్గమధ్యమున నల్ల చెలువు కడ వారికి జ్వరముతగిలి వెనుదిరిగినచ్చి (క్రీ శ! 1850 నవంబరు వడవ తేదీన మరణించిరి. ఆ (సభువు మరణకాలము నాటికి నంస్థానమునకు నలుబదివేలకు మైన సొమ్ము నిలువ యుంచిరి, శ్రీ సూర్యారావుగాకు రాజ్యపాలన చేసిన యాశేండ్లును నంతయో నమర్దనంతముగా కార్య ముల విర్వహించిి. ప్రజలను కన్న బిడ్డలవలె చూచిర. తాము వాజ్యము చేటునాటికి అన్న వ్యస్తముగానున్న వ్యవహారములను చక్క చిద్దిి. వారు రాజకీయ వేత యు, నారశ వేత యునని పేరుగాంచిరి పాతి వ

సాధువు, “న్యార్షగామి, ప్రళాపవంతుడుు విజ్యాంసులచేత వర్షింపబడిన వాకును, ఫపుణ్యకార్యానక్షి పరుడనగు-నీ జానకర్డుడు “నిఖిల్లజనులకును వాంధవుడై ... లోక ాంధవుడై” సార్ధక “న+మభేయుడి య్యెను,

సూర్యారావు గారి మరణానంతరము వారి జ్యేష్ట పుత్రుుడగు నీలాద్రి రావు పదకూడు*నంవత్సరముల చాలుడగుటచేత సంస్థానము తిరిగి 6౦౪౯ 0 ౪2048 వారి అధికారములో నికి వచ్చెను. (పీక! 1855 లో పదునెనిమిది వత్సరముల ప్రాయమున నీలా (దిరావు మరణించెను, ఆ నాటి! సూర్యా రావుగారి ద్వితీయ వుతుడు (శ్రీ గంగాధర రామౌారావుగాకు. పదమూడు వత్సరముల_ వాడగుట చేత సంస్థానము (08510 1/2768 వారి పాలనమంచే యుండెను, (శ్రీ గంగాధర రామారావు గారి యనుజుడగు వేంకటరావు గారను 6౮౨౪౯౬౦1 /2165 లో నుండి కాకినాడ యంద విద్యాభ్యార మొన స్రకాశ రావు బొబ్బిలివారికి దత్తుడయ్యెను,

శ0 వీశావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవమణ [శీ రాజొ రావు వేంకటమహిపతి గంగాధర రామా రావు బహద్దర్‌ ( (శః 2862.1890 )

(శ్రీ రాజా గంగాధర రామారావు గాడు ఇకుకది వం్ల (పాయ మున (1869 లో పిఠాఫుర రాజ్యపవీఠ మధిస్టించిరి. అవుడు కాకినాడ కలెక్టకు ఆర్థర్‌ పర్విన్‌ ఎస్కై్య5్‌ పిభుత్వమువారి సతమున పిఠావుర రాజ్యమును గంగాధర రామారావుగారి బాన్త్వగతము గావించిరి.

రాజూనారు కవి పండిత పోమణమంజే గాక దాతృత్వమందును విఖ్యాతి చెందిరి. వీరు తత్రియులకు కొన్ని జూగీన్త నొనగిరి తమ తల్లిగారి పేరట * వెళయ్య తోట* యను నొక తోటను చేయించిరి. ఆఅక్షే అనేక స్థలములందు తోటల నెలకొల్పిరి. ఇందు *ఖాసు తోటి ప్రసిద్ధి 'శెక్కీనది.. ఇంకనూ కాల్వలను త్రవ్వించుట్క, రాచబాటలు 'వేయించుట మున్నగు నత్కార్యము లనేశములు వేసిరి, విరాళము లిచ్చిరి. తమ శాజ్యమునందంతటను నత్రములను గట్టించికి. జేవాల యములకు, "పెక్కుసంస్థలకు నుదారముగా విరాళములొనగిరి. విద్యా విపయికముగా వాకు వేసినసేవ యగణ్యము, కాకీనాడయందు బాలికా పాఠశాలను నలకొల్పి బాలికల కుచిత విద్య ఛెప్పించుట కేర్చాటు చీనీరి. ఇంకను నంస్కృృతి భాషాభివృద్ధి నిమిత్తము పలుతావుల 'వేదపాఠశాలల సలకొల్పిరి. తమ రాజధాని యగు వీఠావురమున నం స్థానం ఉన్నతపాఠశాల నెలకొల్పి. ఇట్లు రాజాగాడు నెలక్‌ "ల్పిన పార శాలలువి రాళములిచ్చిన ఇతర పారశాలలు.అన్ని యుకలసి ఇమవదిరెండు పాఠశాలలు గలవు, ఇళ్లు కొన్ని వై ద్యశాలలకు విరాళము లిచ్చిరి. వీపు తోటఫలి సంస్థానమును కొని వీళావుర సంస్టానమున కలిపిరి. అత్తగారగు వెల్లంకి లక్కీ వెకయమ్ము గారొనగిన పలివెల సం న్న నము పిఠళొ్చ్ళరమున కలసినదిం

6. వీఠాఫ్రరము : జమీందారుల వంశ క్రమము రే

(శ్ర రాజూ గంగాధర రామారాన్రు బపహాదరువారికి బంగారు కిరీటమును వ్యజముతో పొదిగిన భుజకీర్తులు నుండెడినట. వారి కోటలో వైలెానవముపహాల్‌, అన్నపూర్ణ మపాల్‌, ఫురుసూతికా మపహాలు ననుమందిరములుండెడివట. కాకినాడ రాజమండ్రి కడియం లలో పెక్కు భ వంతులు కల్లియుండిరి

రాజాగాడు. (క్రీ. శ 1873 వరకు సంతానము. లేశకపోవ్రటవలన, వంకటగిరివారి రెండవ కుమూరుని దత్తునిగా స్వీకరించి రాజూ వేంకట సూర్య మహీపతి 'రామకృ సా రావు బహాద్గ్లకుగారని నావమకరణమొన ౬ చికి. ఈకుమారుసికి గంగాధర శామారావను పు తుడుదయించెను. అటుఐన్ముట చిరతపః ఫలితముగా రాజూగారికి క్రీశ. 1885 సంన (శ౮ావు "వేంకట కుమార మహీపతి సూర్యారావు బహాద్దరుగారు దయించిరి. వీరు వరనరముని అంశమున జన్మించిరని జలకు నమ్ముక ముంబెడిది గి రాజారావు వేంకట కుమార వుహిపతి

సూర్యారావు బహ ద్దర్‌ (శ్రీ శ 19006.1348 )

(శీ) రాజూ గంగాధర రామాశావు గారికి (శీ శ 1885వ నం! అక్టోబరు కన 'తేవీన సట్టపురాణియగు మంగయమ్మగావలన వుతోద యమయ్యెను. ఈ ప్యుతులే సాహిత్య చక్రవర్తి యగు డా రావు వేంకట కుమార మహీపతి సూర్యారావు బహద్దర్‌ వారు వీర్రక్సి చాల్యము నుండియు విద్యాన్యసనముగలదు. మూడేండ వయస్సునందే పద్యములు వెప్పెడివారని వారినెరిగిన వృద్ధులు వేటిని చెస్పుచుందురు. వీక్రు ఐదు సంవత్సరముల బాలుడై యుండగా 1880 నం!న గంగాధర శామారావుగారుదివిశేగిరి, నాటి నుండియు వాందత పుత్రుడు

జ్తలి పిఠాఫుర నంస్థానము = కపి పండిత పోవణ

ఈ బాలువొరసుడు కాడనియు, రాజ్యాధికారము తమేయనియు సీచాలునివై నభియోగము తెచ్చిరి. ఆయభియోగము పెక్కుదినములు జరిగి తుదకీ సూర్యరశాయని విజయలవ్మీ వరించెను. ఆంతదనుక సి యాస్థానము ॥ కర్డ్‌ ఆఫ్‌ వాక్ష్స్‌ * వారి పాలనమందుందడెను.

ఈ కాలమంతను, మైనారి టీ తీకువరక్కు వీఠు తర్మడిగారి యాజ్డానుసారము 4 స్యూూయింగ్షన్‌ కళాశాలయందుండి విద్యా భ్యాన మొనించిరి ఆ శకాలమంచే నంస్థ్భృ తాం్యధములను, కన్నడ, తమి ళాంగ్రభాషలను జక్క_గ నేర్చుకొని ఆఐవదుభాహలయందును (బమాణము లైన ఉత్తమ గ్రంధములను నవిమర్శముగాచదివికి మరియు నాం(భాం గభాషలయందు క పేత్యొము వెప్పగలుగు నేర్పు నంపాదించిశి తదు పరి నూజివీటి సంస్థానాధిపతులలో నొకరగు శక్తీ, రాజూ చేంకటరంగయ్యి ప్పాతావ్రు బహాద్దిర్‌ వారి ప్రధమ పవుతికయగు చిన్నమా౦ బా "జేవిని పరిణయమాడి౭.

పట్టాభిషేకానంతరము, తంగడిగారిచే స్థాసింపబడిన పిఠాఫురము ప్తాస్కూలు. కాకినాడ కాలేజీల నమిత ధనము వెచ్చించి యభివృద్ది చేసి దమీణాంధమున అంతటి పాఠశాలలు లేవసనివీంచిక. కాకినాడ కళాశాలను ఫస్టు రేడుగా నుద్ధరించి, ఎన్నియో భవనములు కట్టించిరి- కళాశాలయందు విద్యాభ్యానమొనరించు తల పేదవిద్యార్దుల కుచిత విద్యా దానము వేయించిరి.. అంతేగాక పబ్దభదులై విబేశముల కేగి యున్నతవిద్య బడయనోకువారికి సంపూర్మి ధననహాయ మొనరించిర. వారొనరించిన యుపకార వేతనము 'లన్నియో 'చెప్పనలవికాదు. వి వురము హైస్కూలులో చదున్సకొను హరిజన చాలచాలికలకు ' వకతి గృహములు ః నెలకొల్పి వాటికను వ్యయమంతయు తామే ఛరంచి6ి. వారికి “వై వేటు టీచర్ల * ను నహితమేర్పరచి అనేకమందిని పోమించి వృద్దిలోనికి తెచ్చిం. రాజనుహేం్యదవరము ( రాజముండ్రి )

పీఠాపురము : జమిందారుల వంశ్మకమము త్తం

నందలి ఏ లేశలింగోన్న తపాఠళాల వీరిపోమణతో నే నడిచెడిది. (బహా(్రీ! రముపతి వెంకటరత్నం నాయుడుగారు వీరికి గురువులై వీరిని (బ్రహూమతా ఛిమూనులనుచేసిరి. వారి (పేరణముననే రాజూగారు కాకినాడలో (హౌ నమాజు (వార్టనా మందగమున్సు అనాధశరణాలయమును నెలకొల్పిరి.

మహారాణీవారి కోర౭కవై కాఠినాడి ' లేడీన్‌ క్లబ్‌” నకు నలుబది యకరముల స్థలముచ్చిరి. రాణీగారి యధ్వర్యమున విఠాపురములో పోషపా స్కూలు నడుపబడినది.

సుమారు క్రీ! శ 1320 (ప్రాంతమున వి శ్వ క వి రవీంద్రనాధ తాగూరు పిఠావురము వచ్చినవుడ్సు వారి శాంతినికేతనమునకు రాజూ వారు దాదావు లత రూపాయలు పారితోవకముగా నిచ్చిరని వినికిడి. ఇట్లు (పాచ్య, వాశ్చాత్య విద్యలను నమదృక్టితో సారనించి, వాసి యభివృద్ధివ్షై యనన్యముగా ధన సహాయమొనరించి, శాశ్వత కీర్తి నార్జించుకొనిరి (శ్రీ సూర్య (ప్రభువులు. ది. 29_1_1929 న మ్మదాసు రాష్ట్ర్రగవర్నరు గారగు వెల్లింగ్టన్‌ (ప్రభువు సూర్యరాయవికి మహారాజూ సన్నదు నిచ్చిరి. వారి సకల భాషావిజ్ఞానమును , (ప్రజలకు చేసిన విద్యాదానములను ఎజీగి, ఆంధ విశ్వవిద్యాలయము వారు (శ్రి సూశ్యారావుగారికి డి. లిట్‌. బిరుదమునొసగిరి. వారి పాండిత్య (ప్రకర్షకలరి * కళ్యాపపూర్ష్మ * బిడదమును సహితమిచ్చి గౌరవించిరి.

1910వ నంవత్సరముస మహారాజూవారికి ేవేరి చిన్నమాంబా 'ేవియందు ప్యుతోదయమభయ్యెను. ఆ ప్యుతునకు సూర్యారావుగారు జనకుని నామమిడిరి. ఆ గంగాధర రామరాయు యాౌెవరాజ్యమున కభిపీక్తు నొనరించిరి.

తదుపరి వారికి సూర్యారావను వు త్తు డు మంగయమ్మా భావయమృ్మ సీతాచేవి కవులాచేవి యను వుుతికలుదయించిరి మహారాణి చిన్నమాంచా చేవి మరణానంతరము మహారావావాడు

త్తేత్త పిఠాప్రుర నంస్పానము _ కవి పండిత పోవమణ థి సావితీ చేని గారిని వివాహమాడి యామెయందు రామర త్నా రావు అను ఫుతుుని బడసిరి. తదుపర్కి సుమారు 79 వండ్ర్మపాయమున్క ఈ సాహిత్యచ్రవర్ష 6_3_1964 లో పిఠాప్రరమునందలి తమకోటయందన్తృ్మయయమొ దార. తదనంతరము వారి (సధమ పుతు్రలగు. (శ్రీ గంగాధర రామా రావుగారు రాజూ బీకుదము నొందరి. వీరు తము రాణీగారగు (శ వేదవతీ 'బేవియందు మువ్వురుతనయుల బడసిరి. వారిలో జ్యేష్ట ఫుతు) లగ సూర్యారాన్చుగాడు యువరాజయ్యును. వీఠరాప్తర నంధ్ధాన ము జమిోందాకీలు ర ద్ద గ'సట వలను డా! మహారాజూ నావు వేంకట కమార మహీపతి సూర్యా రావు బహాద్దర్‌ గాంతోడనే నఏంచినది. నేడు మిగిలినది శిధిలమైన వితాప్రరము కోట. లలా సూచికలు శే ఎ. రావు వంశ ముక్తావళి - ]1ఆ 88.89, 1] వి 6061740 ౮౩2761166౯ 286 34, 2 తీ పీర8కాఫుర సంస్థాన చరిత్రము - శ్రీరాం పేర్యబ్రహ్మకవి 3 పిరావ్రరం కై ఫేయత్తు. 4 రావు వంశ ముక్తావళి _- 1ఆ.72, 5. రావు వంళ ముక్తావళి _ 38ఆ.77. 6 పిరాపురం ైఫీయత్తు. 7 ఉర 1105081 3060906 0 ఏ6 కట్టక ౦8 ౯108002040 18 8౭ 6250 606472 01815101 + 5886 16 24 రావు వంశ ముక్తావళి. 8 ౦61745 ౮8౭6౭/6678-1907.

పిఠావురము : జమోండాకుల వంశ క్రమము గ్త్‌ 9 రావు వంక ముక్తావళి - 3ఆ-104-ఫరమానానీచమాలిక్క 16601021 2000౪0౧ 0 16 పంం౧064?25016 సలి ౧౯ ౧1188206౯8 మ కీరికాప్తుర సంస్థాన చరిత్రము. [0 వాసవవత్తా పరిణయము - 16 107వ-వక్క_లంక వీ” నవకవి 1 రావు వంళ ముక్తావ = 4ఆ-3ం7 12 రావు వంశ ముక్తావ - 4ఆ-10, క 13 భూ పరిణయము - 1అ-53ప-అల్లరరాజు సుష(బ్రహ్మణ్యకవి 14 వసి ఉ ౦0. [. 9. - ₹886*= 16. 15 రావు వంశ ముక్తావఓి - శఉఅ-21, 1ర రావు నంక ముకావ _- తపి. వప [7 రావు వంశ ముక్తావం - శఅ 20. 18 వాసవదన్తై పరిణయను - 1ఆ-[45-) కన్న 19 రావు వం ముక్తావళి - 4ఆ-3 20 ఆం సంస్థానములు ఒం సాహిత్య నేవ ల 21 భందా పరంణయమను - 1౮-04 22 రాన వంక ముక్తువం-4ఆ 38-845 &. ౬. ౯9,19 98260446, 47, 46. 23 రావ పంగ ముక్తావః - 4అంటో శం 24 రావు వం ముక్రైవళి శ 50. 5]. 25 రొఫవు వంశ ముక్తావళి - +అి-రక్సీ తగ్‌. 26 190 15000 0106 291183) 0౪06 ౪008273016 201% 00 9౨10804728 = 29 ₹8 86, 27, 28 +9 186 30. 20 ఈ రాణి రావు జాంబ నర శ్ర. 30 దోమాడ యాూస్థయు. ఏ[ 1. ౯. ౧. షి ప, - 31 9386 రావు వంక ముక్తావళి - 4ఆ-70, "1, ఏ2 రావు వంక చరిత్రి తిలక - 52 పుట 3౩4 పీరికాపుర సంస్థాన చరిత్ర - 245 పుట, 35 పీరాప్తరము సంస్థానపు చావా రికార్డు సంగ్రహము. బాఫస్తోలాాలా

రవి పండిత పోషణ; శీ రావు పెదమాధవరావు (ఈశ 16791764)

పిఠాఫుర సంస్థాననునకు అధిపత్యము వహించిన వాశలో తొలుదొల్హ సాహిత్య పోషణము చేస్కి కృతినందినవారు. (శ్రీ రావు వెదమాధవ రావుగారు. వీరు ఎందరో నంస్థ్యృతార్యధ కవ్చలను ధనకన కాది బహుమానములతో సన్మానించి, తమయాస్థానకవియగు ఆ వక్కలంక పీరభ్యదకవి చేత సుబంధు కవికృతవుగు * వాసవదత్త ” యను సంస్థ్రృత గద్య కావ్యమ-ను పద్యకావ్యముగా అనువదింపజేసి, కృతినందిన రన జులు. ఏ8కిని, వీరికి ఎనిమిది తరముల వై వారసు సర్వజ్ఞ సింగ భూపాలునికిని నడుముగల (ప్రభువుల పాండిత్యము గాని, వారి పండిత పోవణముగాని తెలియ రాకుండుటచేత వారి (ప్రతిభావ్యుత్ప్స త్తులిట్టివని భావింపనలవికాకున్న ది.

వమూధవరాయణింగారి రాజ్యఫాలమున జన్మించి (కీ న్నే 1680) 1700 నాటికి శావ్యనిర్మాణము (ప్రారంభించిన (శ్రీ! కూచిమంచి తిమ్మ కవి ఆ (పభుని సారన్వత సీవయు, వైభవమును గనులారగా౦చి యుండుటవలన [క్రీ థ॥ 1715లో _ అనగా మాధవరావుగారి మరణా నంతరము...తొను రచించిన * రుక్టిణీ పరిణయ కావ్యమున 4.0. విద్వత్క_విశేష్ట. భట సటామాత్య విస్ఫారితంబు *,ం, రావుమూధవ నృప పరిరఖీతము భోగనికరంబు వీళికావురవరంబు * అని కీర్తించెను. ( రుక్టిణీ పరిణయము _ 1ఆ _ 2కీప ).

ఇక సీ మాధవరాయశింగారి యాస్థాన కవిగా నుండి, (_పాథఢ తరమగు వానవదత్తాపరిణయ కావ్యము (వాసి, (ప్రభువున కంకితి మిచ్చిన (శ్రీ వక్కలంక వీరభద్ర కవిని గూర్చియు. ఆ కావ్యమును గూర్చియు (ప్రస్తావింపబడును,

కఏ పండిత వోషణ : నావు పెదవూధనరావు 17 వక్కలంక వీరభదకవి వక్కలంక వీరభ్మ దకవి పిఠాపుర నసంస్థానమ:న (వ్యపధమముగా నాస్థానకవి పదవి నలంకరించినవాడు.. ఇతండు భారదాజకగో్య తుడు; ఆరు వేలసి యోగి (వాహస్తాణుడు తండ్రి భాన్మ్రరమంత్సి, తల్లిజగ్గాంబ. కవి తన *వానవదత్తాపరిణయమున తండి వీితామహుకు కొండనత్కవి యనియు, తండి తండి చంద శేఖరుడు 6 వివిధశాన్ర్రరహాన్య వేది క్ష యునియు ( 1-13 ) తిన మా తామహుడగు విశ్వనాధుడు సుకవి యనియు? తండ్రి భాన్క రుడు * చాటుగాభధాతత ప్రబంధకల్పన తాలి క యనియు మేనమామ సుకవియగు వేంకటాద్రికవి యనియు (1-27) చెప్పియుండుటచే నితని వంశమునను, మాతొనముహుల వంశమునను పాండిత్యము, కవిత్వము అనుగతముగా నున్నట్లు తెలియుచున్నది. వర భద్రుని పినతండి9ియగు లింగకవి నమన్న జగతీ విరవర్య నభాంత రంబులను * తన * మధుర ప్రబంధ కవితొాలనమ క్కి సుధారనంబు నజ్జ్ఞను లకు. సీనుల విందునల్పగ (ప్రస్తుకిగన్న ధన్యుడ * ని ప్రత్యేకముగా ఇవెప్పుటచేత, ఆ లింగకపి యీ్యగంథములు వా్రాసెనో 'తెలియదుగాన్సి 'పేళన్నికగనిన నరనకవియని మాత్రము తెలియుచున్నది.

• వానవదత్తాపరిణయము "* ను 1897లో ముద్ధొంచిి ప్రకటించి న వక్కలంక భీమశంకరముగారు వానవదత్తాపరిణయ _ వీఠికలో ళ్‌, ఈయన జ్యేష్టక మాకులగు వాపకవిగాకు ' వేంకకేశ్వరశతకము ను రచించి ... వాసిష్టరామాయణమును. దెనిగించిరి పొాతులైన నీర భ్యదకవిగారు 'పెద్దాపురము సంస్థానములో అస్థానక వ్రులుగానుండి, యాశుకవిత్వము నందును నమద్ధలై, అనేక నమస్యాపూరణములు వేసి స్యుపసిద్ధులై ర. న్‌ు పిండి పోలు లత్త ఆొకవిగారితోను, నిమ్ము కృష్ణమూర్తి కవిగారితోను సమకాలీనుళై యుండి ..,..* సర్వకామదడా

ఉరి పిరాఫ్రుర నంస్థానము _ కవి పండిత వోమా పరిణయము * ను నభలో చదువునపుడు రాజూస్రానముననుండిరి *. అని వ్రాయుటచేత నీ కవి వుత్రక్కు వాతు్రుకు కూడ కవువై = చెలి యుచున్నది. నేకు వక్కలంకవారి కటుంబములు కోననీ ముడు ౦౫౨) ముమ్మిడివరమునను _ వులేటికుట్టునందును గలవు. వీ8కిగల భూమ+-ల న్నియు పెద్దాఫురమువారి నలన వీరభ్యదకవి పొందినట్లు చెప్ప గరు అనగా నితడు చిన వీరభ్మదకవియే్‌ ఇక ఇద వీరభ్మద్రకవి మ "న్య ములు నంపాదించెనో లేదో తెలియదుగాని * హా౭తుల్యుండగు కావుమాధవ నృపాలా శ్రోనరుం గావ్యచాతురి మెప్పించి తిదియలత్ర్ర్యైప సిరుల్లోరంబుగా బొంది * నట్లితని నెచ్చెలియగు ఛభవాసినంకర కవి తన ధర్ముఖండమున ( 0.82 ) చెప్పియుం౦డుటచేతు మాధవరాయ ణింగారినలన ధనకనక వస్తువాహనములు నమ్మాద్ధిగా పొంది * బంధుర తేజుండై నట్లు తెలియుచున్నది. చిన పేరభ్యద్రకవి యాశుకవియగుబ యేగాక్క మరి యేళాశ్ర్రుములం జదివేెనో తెలియదుగాని వేద సార ములు ెప్పెడివాడని (_తీతి.

పీరభ్మద్రకవికి నమకాలికుడున్సు బంధువునగు ఏనుగు లత్మ్యుణక వి తన! జూవ్నాపి మాహోత్మ ఖ్ట్రముి న (వాసిన _

నీ మత్పితామహు. మేనమామ వెళ్తుముబల్లి విశ్వనాధ కవం[ద్రు నిపులయనశాని

నతని తపఃలంబనంగ, జన్మించిన విద్యావిశారదు వేంక టా,ది

నఠేని మేవల్లునింగృతికర్న వక్క_లంకాన్వయ పీరభ (దార్యవర్యు

వర్సివాధ్యాయు నుత్తవుశీలు నిందులపలి భవానీపతి (ాఢకవివి.

అను పద్యము వలన ఏీరభ్యధ్రకవి మేనమామ వెల్తురుబల్తీ వేంకట్యాదియని తెలియుచున్నది. కాని ధర్య ఖండ. పీఠికలో (శ నడకుదుటి ఏర రాజు పంతులుగారు * వెణుతువుబల్లి పి శర్చనాధుని ఫ్యుతుడు డిట్రకవి వేంఠట్ళాది ” యసి (వాసిరి. కనుక నీ చేంకట్నాది దిట్టకవివారికి ద త్తుజేవోయ ని యూహించుట కవకాళశమున్నది- లత్హణకవియే తిన * రామవిలానము"* న

7. కఏ పండిత పోషణ : రావు పెదమాధవరావు 439 గ్‌ దిట్టకవి విశ్వునాభుం ట్రార్జించి కొలుతు్కు నఠీరి నందనుండగు వేంకటాద్రి కవికి వాక్టిపూజలు గావింతు వక్కలంక ఏరభ(దుని భావింకు గారవమున అని పేరొళ[ానిన దిబ్బకవి విశ్వనాధుడు, వణుతుకుబలి విశ్వనాధుడు నొక్క_లేయగుదురో కాదో తెలియకున్నది. వీరభ్మదకవి వాసవదత్తా పరిణయమున మాత్రము. ఇంటిపేరు వెస్పకయీ, విశ్వనాధసుకవి, వేం కట్మాద్రి సుకవియని వెశ్చిను ఏనుగు లత్య్హుణకవి * జాహ్నవీ మాహా గ వము ను బట్టి వీరభద్రుని మేసవమూావమా వణుతురుబల్లి వేంకట్మాది యనుట నిశ్చయము. భవాసీశకని పర్వతవర్రన కవికృత * శృంగార ధ్‌ ల ట్ర మంజరీ * యను గాన్యమును. దెనుగు వేయుచు నందు ఏరభదుని చేరొనినాడు. క వీరభ్శద్రకవియ., సీదరపల్లి భవాసీశ కవియు సహాధ్యాయులె ఈ మా నట్లు లత్ముణకవి “ మత్చితామహు ..... * అను పద్యము వలనను, ళ్‌ హారితుల్యుండగు “= === నెచ్చెలిన్‌ * అను ఛవాసీశకవి పద్యము వలనను తెలియుచున్నది వ్‌గ భ్మద్రకవి లెంగనారాధ్యుని, గురుసుతిలో సర్టానుటచేత, ఈ కవీ ఆ గురువు వలన నేదియో గురూపచేళశము ఫొందినట్లుభావింప వచ్చును. నడకదుటి వీరఠాజుపంతులుగారు ధర్భు ఖండ పీఠికలో, వీరికి మంతోపటేశముచేసిన గురువు లింగనారాధ్యుల నిరం ఇంక వేంకట్ళానది విద్యాగురునై యుండును ( అతని చెంతనే వ్‌ర భఛ(ద్రకవి యుభయభాపా సాహిత్యజ్ఞానమును బొందియుండును ). ఈ వేంకట్ళొాద్రి కడనే వీరికువురును సహాధ్యాయులై యుందురు, వీరభద కవి _ మేనమామ వేంకటా ది సుకవియనెనేగాని గురువని చెప్ప లేదు అందువలన వీరభ్మదకవి వానవదత్తావరిణయమున కృతిభర ముఖమున ఇెవ్పీనట్లు * చదువశే (శ్రీనతీశ (పసాద గరిమ నుభయభాషాపాండిత్య ము*ను గడించెనని తెలియుచున్నది

ళం విఠాఫుర నంస్థానము _ కవి పండిత పోప.ణ వీరభ్యదకవి కాలము ;

ఇక నీ కవితల్ల జని శాలమునుగూర్చి నిర్ణయింపవలసియున్న ది. అం్మధకవుల చరితుయందు వక్టలంక వీరభ్మద్రకవియు, కూచిమంచి తిమ్మకవి, జగ్రకవియు సమకాలికులన్ని వీరు (శ్రీః న 1750 వరకు ను జీవించియిందురసి చెప్పబడెను లిమ్మకవి 16580 పా?0తిమున జన్మించినట్లును నిందు గలదు వానవవ త్తోపరిణయమ ను ముదించిన (శ్రీ) వక్ట్యలంక భీమశంకరముగారును “అంధ)కవుల చరిత తో నేకీ్‌భ వించిరి ఇక నడక దుటి వీరరాజుపంతులుగారు వీరభ్మజననిని బట్టి తత్పి హోధ్యాయియగు భవాసీశకవి కాలము (క్రీశ 1660 అని నిర్ణయించిరి. పిరభద్రకవి కాలమును వెణుతురుబల్సి సిశ్చనాధకవి కాలమును బట్రి నిర్ణయించిరి. ఈ భవానీశకవియు, వక్కలంక వీర భ్యద్రకవియు నహో థ్యాయుల్సు నమవయస్టులును అగుదురు. వనుగు లత్ష్తణకవి తిమ్మ కవితో సమవయస్థుడై , తనకు కొంచెము పూర్వుజైన వక్కలంక వీరభ్మదకవిని గౌరవపూర్వకముగా న్మరించి, వర్తమాన కపీశ్వరుకై న తిమ్ముకవిని గూడ తలచితిననెను అంతేకాని ఆంధకవుల చర్మెత తృతీ య భాగమున చెప్పినట్లు ఈ నలువురును సుమారు [క్రీ శ 1680_90 ప్రాంతమున జన్మించి 1700 వరకు జీవించియుందురనుట నరికాదు. వీరభ(దకవి 1680 లో జర్మించినవచో మాధవరాయణింగారి రాజ్యకాల మున తుది నంవత్సరములో అనగా 1704లో కావ్యము అంకతమిచ్చి నను సుమారు 4 వత్పరముల పా్యయమువాడగును.. ఆ ప్రాయము ననే [పౌఢతరమగు సుబంధుని కావ్యమును అనువదించెననుట నంచేహో నస్పదము ఇంతికంకేు నడక దుటివారి కాలనిర్ణయము న హేతుకము గానున్నది. ఏీరభద్రకవి మాతామహుసని కాలమును బట్టి కవి జనన కాలము 1660 అని సిర్ణియించిరి. ఈ నిర్ణయము ప్రకారము ఈతడం సుమారు 10.15 నంవత్సరముల ప్రాయమున వానవదత్తా పరిణయము వ్రాసి రాజునకంకితమచ్చియుండును.

ఇ చన | జ ఖ్‌ ర నో నౌ రు = ళు శల కవి పండిత వోమణ : శావు తష మ్యూలలో ధ్‌ వ్‌ర్ర భ్మదకవి కాలవిర్ణయమున. కింకొక సులభమైన మార్గము కలదు కావ్యమునకు. పీరిక (వాసిన వక్కలంక భీమళింకరముగారు తవు వంశ వృతుము నాభారముగాచేనికొసే వీరభ్య కవి తమకు ఐదవ ఫుకుషుడని తెల్పిరి. ఛిమశంకరముగాకు [కీ శ 1915 లో మరణించి రసనియుు నాటికివాకు చెట్బ దేండవారసియు భీమళంకరముగారిని తెలిసి న _బహ్మ(శ్రీ! వెంపరాల సూర్యనారాయణ శ్యాక్త్రిగారును నక్క_లంక వారి నంశిస్టులును తెలిప. దీన సిబట్టి భీమశంకరముగారి జననకాలము 16815 వాాంతమగును 1813 నుండి తరమునకు శ్న౦ వండ్త చొప్పున 'అక్కంచుచు ఐదుతిగ ములు వెనుకకు పోయినచో 15845 -- 200= 1645 అనగా వీరభ్మదకవి జననకాలము శ్రీః శ 1815 అనివిర్తయించవచ్చూను. [ ను. కనుక విర భ[దకవి సుమారు 1685_90 పా?ంతములోగాని లేడా అటుపమ్మైాటగాని రావ మాధవ నప తె్‌॥ వౌ థకాన్నమనగు రై వాననదిత్తాపరికోయము. అంకితము. చేపియుండు ననుటలో విపతిఒతి "లేదు “* వాననదత్తా పరిణయమున కృతిపతి (పశంనను బట్లి ఏర కం! చ(ద్రకవి ఉభయ భాషలలో భారాళిముగా కవిత్వము వెప్పగలడనియు (1ఆ-26ఎ ), బాల్యమున కాళిడాన “ కుమారనంభవము. కెనిగించి నట్లు ( 1ఈ-2/౧ప ) తెలియుచున్నది, స్‌వి + నేతుఖండము * అను బట్టి తెలియుచున్నది కాసి ఈ రండును 'నేడుఅలభ్యము లు ఆంధ కవుల చర్మితయందు మ్మాతము. (శ్రీ పీశేశ్రలింగంగాకు * కుమార నంభవముి నుండి నాలు వవ్యముల నుదహారించిరి ఈ పద్యములను బట్టి ఇది నాలుగాశాసముల కావ్యమనియు, వీరభ(దకవి జే్‌లి ధారా కము కమసేయమునని కెలియుచున్న ది

ర్‌ విఠాఫుర నంస్థానము _ కవి పండితి వోపణ వాసవదత్తాపరిణయవుంం

వానవదతళ్తా పరిణయమును 1897 లో కవి వంశన్థులైన (శీ వక్కలంక భీమళశంకరంగాడరు రాజమం: డి వివేశవరినీ వు, దణాలయ

ఠా న ధ్‌ (1

ముస మ్ముదించి, [_పకటిందిరి. ఐ-నావ్య్నానముల ఈ కాన్యము. 1079 నుండి 1701 వరకు వీఠికాప్రర సంస్థానము నేలిన రావు వదనూధన శాయణింగారు కృతినందిరి.

వానపదత్తా పరిణయమనగానే భాన మహాకవి విశచిత న్వన్న వానవదత్త నాటకములోని వానవదత్తృ పరిణయ నృత్తాంతమని తలచు నసవకాశము కలదు. కాని ఈ కావ్యమందలి వానవదత్త యు, కథయు భిన్న ములు సుబంధు కవికృత * వాసవదత్తా * నామక నంస్కృృత గద్య కావ్యమునకిది పద్యరూపమణగు స్వేచ్భానువాదము- కథాసారము:

చింతామణి అను రాజ యొక్క కుమారుడు కందర్ప శేతుడు పాటలీఫుతమునకధిపతి. అతడు స్వప్నమున సాతూత్కరించిన యొక సుందరిని వలచి, విరహాతప్పు డై రాచకార్యములను విడిచి, నఖుచై న మకరందునితో కలసి వింధ్యాటవికి వెడలెను. అచ్చట ేవానది నమాపమున నొక శమిోావృషముకడ వ్మ్‌శమించియుండగా వాశిక్షి హుక్‌ ఇా౭ికల సంభాపణ వినిపించెను అచట ఒక శుకము లెండునారికలు గలను శుకము తాను మాచివచ్చిన వింతలను ఒక శారికకు తెల్పు చ్కు కుసుమపురగాధ సీకి౦ంది విధముగా వివరించెను.

శృంగార కేఖరుడను రాజు కసుమఫపురమునశేలిక. అతస నతి రాజ్యలవీత్తి వానవుని వర్మ్వపసాదమున వారికి కుమార్తై కలుగగా

కవి పండిత పోవణ . రావు వదమాధవ రాళ క్‌ి శృంగార కేఖరుడామెకు “వాసవద త్తి యని నామకరణముచేసెను, యావనవకిమైన వాశవవత్తకు రాజు న్వయంవర మేర్పాటు చేసెను గాని ఆమె ఎవ్వరిని నరించలేదు. వాసవదత్తకు కలలో పాటలీవు తాాధిపతి యగు. కందర్ప శీతుడు కనివించగ్కా ఆమె అతనియంచే వలఫునిలిపి విరపాతొపము ననుభవించుచుంజెను శీనిరోపచదారములకు వానవదత్త విరహాము తొలగిపోన్స్టటలేదు ఆ నమయమున ఈ తమాలికి*ి అను శారిక వానవచత్త నూరడించ్చి తాను కందర్ప కేతునకడకు వెడలెదనని పలికెను వానవదత్త మహదడానందమున నొక (ప్రణయలేఖ (వాసి

• తవమాలిక * కొసగెను. ఆ తమాలిక * యీ తనతో వచ్చిన కారక యని శుకము మొదటి శారికకు తెలిపెను “ తమాలిక * యను. పేరుగల రెండవ శాంక కందర్సశేతుని గుర్శించి, అతని కడకు వచ్చి వాసవదత్త (ఫణయలేఖనొనగెను. తరు వాత నా కారిక వానవదత్త విరహము నభివర్ష్శించెను. కందర్పశేతు ఉజనందమంది మకరంద, శారకా నహితు పై వానవదత్త అంతఃవురము న ప్రవేశించి, వానవదత్తను తన న్వప్నసుందరిగా గుర్తించెను,. పర న్పర అనురాగపీమ్షణముల బరవించుకొనుచు వానవదత్తా క ందర్ప'శేతు లు మూర్చిల్లిరి వాసవదిత్తను ఫువ్చకేతుడను విద్యాధరపతి కొనగి వివాపాము చేయబోవుచున్నారను వార్త విని కండర్పశేతుడు వానన దత్తా నమేతుక్తై పాటలీవుతిమునకు వెడలుచు శేయి వింధ్యాటవిలో నిదురించేను మరునాటి ఉదయమున కందర్ప కేతుడు మేల్కా_ంచున రికి వాసవదత్స కనిపించలిదు. అతడెంతియో దుఃఖంచుచు,. వెదకి 'వదకి నముదోమున ఛాణత్యాన మొనరకింపబోవ *ీ అచిరకాలమున వాసవదత్తను కలసికొందువ * సీ అశరీరవాణి పలికెను. కందర్పశకేతుకు తీర్థాటనముచేసి చివరకు వింధ్యాటవియందు శిలావిగహ రూపమున నున్న వాసవదత్తను గాంచి నివ్వెరపాటున చేతితో తాకగా

కడ వీఠావుర నంస్థానము _ కవి పండిత పోపణ విగ్రహాము సజీవ వానవవత్తయ య్యెను కందర్ప శేతునకు వాననదత్త కి౦ంది విధముగా తనకభ తెలిపెను

వింఛ్యాటవిలో కందర్పకేవశడు శయనించియుండగా. మేల్తొనిన వానవదత్త పటికి ఫలములు నమ నార్ము. నిమిత్తము 'వెడల్సి పంచు కిరాతసేనల నడుమ చిక్కునవెను అనెమయొక ముని అైమముం వానవదత్తను న్యాఫ్‌నము చేసికొనుబవై రెందు సేనలు అభట యుద్ధముచేసి ల్మశమ స్థలిని బీభత్సము కావించెను. మునివచ్చి చూచి ఆ మారణహోమముసకు కారణమైన వానవడత్త నిలా కమొంద క్షి శపించియు జాలిపడి భర్త పహాన్తన్పర్శను ఉజాసవినో వనమగునని పలికను. కనుక కందర్పశేతునివఎన వానవదత్తి యధామాఎము నందెను

ఈకధ యిట్లుండ, క సుముఫురము. న శృంగార శేఖరుడు వానవదత్త నిమిత్తము చారులను పంపి విషయము. కెలిసికొని, వారిరువురను విలి పించి కందర్పశేతునకు వాసవదత్త నొసగి పరిణయము గావింవెను.

మార్చులు ౩, సుబంధునికథలో వానవదత్త శాపవినోూచన మైన పిదప కందర్పశేతునితో కలసి పాటలీవుతుమునకు. వెడలివోవుటతో కావ్యము ముగిసెను . వానవదత్తాపరిణయములో పంచమాశ్వాన కద్ధ ను వీరభ్మద్రకవి కల్పించెను.. సంస్కృత - కావ్యముకంక. భిన్నమైన మార్పులు కూర్చులు కొన్ని తెనుగున కానవచ్చుచున్ననవి (ధమా శ్యానమున పాటలీవ్రుత) వర్ణనము మూలమున లేదు. వీరభ్మదకని 15 పద్యములలో ఫురవర్శ నకావించ్చి సంస్కృత కాన్యమున చింతామణి రాజవర్షన విఫ్రులముగానుండగ్కా అనువాదమున నది సంమేపించబడెను, మూలమునగల చింతామణిని గూర్చు చేసిన వర్షనలు కొన్ని, అనువా దమున చింతామణి వ్యుతుడు కం ఎర్ప'కీతుని వర్షనములో నుపయో గింపబడజెను కందర్పశేతుడు కలలో చూచిన వానవదత్తను గూర్చి

కవి పండిత పోషణ . రావు పదవమాధవరాను ర్‌స్‌ వెలికాచై న మకరందునికి చెప్పిన సందర్భములో వానవదత్త వర్తనము అనువాదనులో ఛాలభాగము న్వతంత్రముగానున్నది మూలమున మశరందుడు ఖలజన నింద చెసినట్లుండగాా అనువాదమున నది విడువ బచెను అరణ్య వర్షన మున, భల్లూకమునుగూర్చి న్వతంత్రముగా నర్జ్మిం పబడెను వింధ్యాటవిలో శుక తారకల నంవాదమున మూలమున

• వ్వధ్య కలహాయ మానమయూోః శుక ఫారక ఘయూః *” అను వాక్యమును గంహించి, ఆంధ్రీకర్త శుక కారికల కలపహామును మూడు పద్యముల లో వర్ణించెను మూలమున కారిక న్నేహమును గహార్చి విఫులము గా కలదు అది ఈ కావ్యమున సంగ్రహింపబడెను మూలమున కసువువుర వర్షనము విప్రులముగానుండగా ఆం(ధ్రీకరణమున నంతేవీంప బడెను. సూతికాగ్భ హా, శాలింత వర్షనములు మూలమున లేన్ఫ వానపదతా స్థయంవర సండర్భ్యమున వానవపత ను మభూచిన శాజకుమారుల వికారపు చెషప్టలు, వారి ఆలోచనలు ెండు పద్యముల లోవర్గి ంబడినపి వీిదపు కళావతి వానవవత్త. ఈ శాజకుమారుల కొల గోత్రములను, శర్యాది గుణములను ఏడు పద్యములలో వరించి ళం వెస్పును. ఈ ఘట్టము మూలమునలేదు. ఇది రపమువంశములోని ఇందుమతీ స్వయంవర ఘట్టమునకును, నైపధములోని దమయంతీ న్వయంవర ఖుట్టమునకను (బతిబించాకారము. కాదుగాని అనుకరణ చును. కనుక సిది అ ం స్స్స్‌ మని వెప్పవచ్చు రృధ్రీకర్న యొక్క భావనా నృష్టి యనవలయును మూలమునందు వాసవదత్తకు కలయందు కనిపించిన యువకు డు కందర్ప 'కేతుడని వినిపించెనని చెప్పబడెను. వీరభ్మదకవి, స్వప్న మున ఛెలికత్తైెలు * ఈతడు కందర్పశేతుడు * అని వానవదత కు చెప్పి

ర6ి విఠాఫుర నంస్థానము - కవి పండిత వోమణ నట్లు మార్చెను. వీరభ( దకవి నురకొంచెము న్వతంపించి, (సభావ త్మీపద్యుమ్నము నందు శుచిముఖ వలె తమాలికయు, నాయిక చేతి యందలి చిత్రపటమును జూచి యాతని కందర్ప కేతునిగా గురించెనని చెప్పిన సొగసుగా నుండెడిది.. కాసి కాన్యమున చిత్రిపటము.యొక్కూ

వాసవదత్త విరహావస్థరు గూర్చి చెప్పుచు సుబ భువ, వానవ దత్త తనకు శిశిరోపచారములను చేయుడని చెలిక_త్తెలను వేరుపేరునొ బిలిచినట్లును, మలయానిలముతో తనను రక్షీంపుడని మొరఇట్టుకొని మూర్చిల్లినట్లును వర్శించెను. తదుపరి ఆమె వెలికి త్తైెలు శఇరోపభార ములు చేయగా మేల్టూని, మన్జుధావస్థలను బొందినట్లు వర్శించెను. అంధధ్రీకరణమున సూర్యాస్తమయము, చీకటి, వెన్నెల) చందోదయ ము, చం్మదికావిహారముు మధుపానములను వర్ణించిన పిదపు ఆ చర్మదాతపమును భరింపలేక నాయిక వెలుల కనుగప్పవోగాా చెలులా మెను ' వెదకిపట్టి బొతిమలాడుచుండ మూర్చిల్లి నట్లు చెప్పబడెను, తరు వాత చెలులు శిశిరోపచారములు వేయుట్ట నాయుక మందానిలొ ద్యుపాలంభ నము వర్ష ంపబడాను

_. సంన్కృతకావ్యమున తమాలిక అనుశారిక కందర్ప కేతుని కడ

కు దూతగానేగి అతనికి 'లేఖనిచ్చి తో డ్కని వచ్చునవుడు సూర్యా స్తమయాదులు వర్శింపబడెను కాని వాసవదత్తాపరిణయమున -దందో దయవర్ష నాదికములు వానవదత్త, యొక్క మన్ముధావస్థలు వి బృంభించు టకు హేతున్సలుగా మొదటనే వర్మింపబకినవి. ఇచ్చట నీ మార్పు ఉచితముగానున్నది.

తరువాత రాజు తమాలిళా మకరందులతోగలసి వానసవదత్త ను జూచుటకై. బయలుదేరును, మూలమున నిచట తొలుత ఫురవర్ష నము

8] కవి పండిత వోవణ వ రావు పవెదవము*ధనరావు వ్‌? వానవదత్తాభవన వర్షనము, భవనమున ప వేశించిన పిమ్మట వాసవదత్తే సఖులాడుకొను నర్ఞ్ఞక్పులుండగా, వ్‌రభ (దకవి వానిని విడిచి యా నఖుల నంభామణమున తుదినున్న యమక నిహితమగు నంన్కృత వాక్యములను కొలది మార్పుతో సీసపద్యమున (వాసెను. కందర్ప శీతుడు తొలుత వానవదత్తను జూచినప్పటి రూపము, ్లేపషమూలక మగు నుపమో కేశ లతో మూలముననుండగాా అనువాదకర్త ఆ నర్షనను విడిచి వసుచరిత9, శృంగార శాకుంళిలాది కావ్యములందు నాయికను నాయకుడు (పధమముగా చూచినప్పుడు వరి ంపబడిన క్షు నానవదత్తను కందర్ప శేతుడు చూచినట్లు ఒక పద్యామున వర్మించెను.

మూలమున, వానవదత్తా కందర్ప శేతులదికోహించిన యశ్వుము అవేక వెేేవణములతో వర్షి ౧సబజెను. మూలమునందలి * హూంసేన మాననగతినా, భుజంగేనేవ నదాగత్యభిముఖేన ” అను రెండు విశేషణ ముల మ్యాతము (గ్రహించి పవీరభ[ద్రకని రెండు సీససద్య పాదముల. గా వేసెను మనోజవమను సీయశ్వమును వీరభ(దైకవి ఐరావతము గౌ సూర్యుడ. గా ఉచ్వ్పేవీ.ంచెను.

వింధ్యాటవిలో ఫలసం[గహణార్థము వానవదత్త బయలు బేరుటా దిగా కిరాతసేనల యుద్ధము మునిశాపములను సుబంధుడు రెండుమార్లు వర్శించగా, వీరభ్యద్రకవి వునరుక్తియగునను ఉ ధ్ధేశ్యముతో, వానవదత్త జరిగిన వృత్తాంతము కందర్ప శేతునకు వచెప్పనపుడు మాతమే ఆ కధను "తెలిపెను సూరో్యోదయానంతరము రాజు నిదురలేచి వానవదత్తశై తవీంచుట, (పాణత్యాగము ఇత్యాదిగా అంశములు వియోగము నలన (పణయముద్దీపితమగుటను 'తెల్పుచున్నవి. మరియు వానవదత్త వమ య్యెనోయను ఉత్క_ంర పాఠకునికి కల్లించును కందర్ప కేతుడు తీరాట నము చేయుట మూలమున లేదు. బచేవతా ద రృనమున బా

58 పిఠావుర నంస్థాసము _ కవి పండిత పోవణ వానవదత్తను మరల పొందగలిగెననుట నమంజసమగునేవోయని ఆం (ధ్రీకర్త నాయకునిచేత తీర్రాటనము చేయించెను నాయికా నాయకుల వునన్నమాగమము తరువాత పాటలీపు (త్రమున కు వెడలినట్టు సుబంధుడు వర్షించి, అంతటితో కావ్యము ముగించెను పీరభ్మద్రకవి, వాసవదత్తా కందర్చ్పశేతుల కలయిక జకిగిన వీదప కుసువముప్రురమున వివాహమైనట్లు పెంచి వివాహానంతరము పాటలీప్యుతమున కేగి గృహా (స వేశ మునరించి అపూర్వ సుఖముల ననుభవించుటతో కావ్యమును ముగించెను వానవదత్తా కందర్ప కేతుల వివాహము నసుచరితాది (పబంధములందు వలెనే విపులముగా వర్షింసబడెను. పరిణయ వర్ష మూలమునందు లేదు కాసి ఏరభ్మదకవి (పబంధోచితముగా ఎదుర్ణోలు, ఊరేగింపు, మంగళ స్నానములు సూతధారణ, తలల్టబాలు, లాజ సోమము, అరుంధతీ దర్శనము నాగవల్లి ఇత్యాది సాంఫిక ఆచార వ్యవహారములను ఈ కావ్యమున వర్శించెను. వక్కలంక వీరభ(ద్రకవి ఈ విధముగా మూలముననుసరించియు, మూలాతిక్రమణము చేసియు, మూలమును కుంచించియు వానవదత్తా పరిణయము నొక రననంతమైన శావ్యముగా తీర్చిదిద్దెను. ఇకసి శాన్యమున వర్ష నాదులను బరిశీలింతము (ప్రబంధమున అప్రాదశ వర్షన ములుండుట పరిపొటి. దండి * కావ్యాదర్శము ీ న 46 నగరార్దవ శ్రైలర్తు చం్యార్కోదయ వర్షనమ్‌

ఉద్యాన సలిల।క్రీణా మభుపొన రతోత్సవాః

విష్రలంభో వివాహళ్చ కుమారోదయ వర్షశమ్‌

మం(త్ర ద్యూత (ప్రయాణాజి నాయకాభ్యుదయానిచ

ఏతాని యత్ర వర్ష్యంతే తిన్మహాకావ్యవిష్యుతే * అని పదునెనిమిది వర్షనలను బేర్కొ నెను. వానవదళ్తా* పరిణయమున

కవీ పండిత పోషణ : రాను పెదమాధవ రాష్ట రఫి సీ పదునెనిమిది వర్షనములు మాతముకాక అధికమైన వర్షనలు కలవు. మొదటను అష్టాదశ వర్షనలను గూర్చి విచారింతము, 1 పొాటలీవుత్ర నగర వర్షన - 1ఆ-23వ క్రసుమఫుర నగర ఇ - బఅొి-6ప ఓ లవణ సమ్ముర్ర 39-44 ఆ 2 విభ్యైల 9 - వ2ఆశత్తెకే క్‌ ప 4అ 18-21 వ శ వసంత బుతు ంం. - 2ఆ.67-72వ తీచ్ము 99. - 3అ-4ఉరివ వర్ష 9. - ఉఆళకి-66ప 5 చం్రోదయ ం. - ఎఆత-22ప 6 సూర్యోదయ తం = శేరో-22కి చ 7 ఉద్యానవన ం - ఎఆలి-7 3-5 వెద ర్‌ జల్రీడ ఏ - ఆ. 0వ థి మధుపాన 9 - తిఆి- 7376వ 10 రతోక్సవ 99. - శఆి-108-1103 2 విప్రలంబ 3 - ఎఅి-1058-227వ తఆ-78-.10 ప 4ఆ-82-49వ శై వివాహ 9. - శలి-27723వ శే కవూరోదయ 99. - వ2త-క్‌లై56 1ఆ-74వ / నాయికా సాయకులు జన్మించుట క్షిశ మం[నాలోచన ,, - కఅ-1క!6ప శివ ద్యూక 99. - ఇచట మాత్యేము అను పారాంతంము కలదు కనుక పీరభ(ద్రకవి దూత్యమునే గహించెరు 16 శఈయాణ 2 - కలి, 57 67-005 17 యుద్ధ ం - ఉల్‌ 90-94ప శ్రీఫ్‌ నాయకాభ్య్యుదయ - 1ేలి-15.370ప త్‌ల-112వ

60 వీఠాప్రుర నంస్థానము = కవీ పండిత వోవణ

ఈ యష్టాదళశ వర్షనము లేకాక్క అప్పకవి చెప్పిన యిరువదిెండు నర్షనములలోగణల (1) కన్యాంగ సౌందర్య కథనము (1౪-207.226 ) చాహృదమును గలవు. మజీయు * అలంకార ేఖరము” లో ఉర్కొో నబడిన ముప్పదిరెండు వర్షనములలో రాజ్య, రాజ్డీ , నద్కీ సరోవర, వన్నీ పాదు స్వయంవర ఫుపష్పాపచయాది వ రృనములు నిందుగలవు. ఇవిగాక సూతికాగృప్కా బాలెంత, మన్ధుధపూజ, ఫవుష్పుదోహాదములు కూడ వర్ణి ంపబడెను. సూతికాగ్భ హా, ఉజాలంత వ రృనములకు కాదంబకియు; మన్హుధపూజ, వుషృదోహాదములకు వసుచర్మితము నాదర్శములని వెప్పవచ్చును.

ఇక నీ ఫావ్యమందలి కవితా వీశేషములు కొన్ని పరికింతము. “ నృవనీయంబగు ......... తత్కవి నవ్యోక్సులు గొన్ని నీ కవితకుం లైదండ గావింపగన * ( 1ఆ.30) అని మూధవరాయణింగారు అజ్ఞా పించగాా వీరభ్యధ్రకవి సుబంధుని వానవదత్తలోగల పద (ప్రయోగ చమత్మ్కారముల నెక్కువగా (గ్రహించి * వానవదత్ర్తా పరిణయము ” రచించెను. సుబంధుని కావ్యమును గూర్చి “ (పతి పద శ్లేష గద్య (ప్రబంధ మత్యుదారగతి జెప్పి వానవదత్త యనగ ” అని వానవదత్తో పరిణయ కృతి భర్త (పశంసించెను. అటువంటి గద్య (థ్రబంధమును “ అంధ్ర కావ్యముగ వై దర్భీగతిన్‌ గూర్పుము ” అని మాధవరాయణిం గాకు కోరగా, వీరభ(ద్రకవి అజేవిధముగా వై దర్శీరీతిలో, కమనీయ మగు శయ్యతో, చక్కని పాకముతో, అర్ధవంతము, మనోహరమగు అలంకారములతో చక్కని పద్యశావ్యమును రచించెను. ఈ శావ్య నుందలి విశేషములిప్పూడు పరిశీలింతము

రీతి: వానవదత్తాపరిణయమునందలి 'రీతో వైదర్భియని 1వ ఆశ్య్వానమునందలి 30వ పద్యమున వీరభ(దకవి [పత్యేకముగా తెలిపెను

కవి పండిత పోవణ : రావు పదమాధవ రావు 61 వామనుడు, * విశిష్టపదరచన మే రీతి” అనియు, అట్టి “రీతి యీ కావ్యాత్మ యని తెలివిను. ఈ రీతి, *గుణము లు శహ్హైశయములు. గుణవృృత్తి ర సాలంకార న్యంగ ఖ్రములకు పరుష, మృదు పద నంఘటనా విశేషమే కారణము. ఆ పద నంఘటనమె రీతి. కావున రీతి శళ్దాశయమనుట సత్యము. దండి "రీతిని *మారగర్లము అనెను. వాక్కు ల యొక్క మార్గ ములు సెక్కు గలవు, అవి పరన్పరము సూమ్థు భదములు గలవి. వానిలో భేదము స్పష్టముగా అెలియునవి “వై దర్భ “గాడి ర్‌తులనియు, తక్క నవాని భీదము నికూవించుటకు శక్యముకాదనియు దండి పూవచిం ను. పిదప వామనుడు వై 'రీతి సి చెప్పెను దీనివలన గుణాశ్రయమైన భ్బముల రచనయీ * రీతి" యను దండి మతమును వామనుడు వ్యాఖ్యా నించి వెప్పెనని తెలియుచున్నది. వామనుడు దండి చెప్పిన వై దర్భీ, గాడ రీతులకు మరయొక “తీ తి” ని చేర్చి దానికి * పాంచాలీ” యని పేరు ఇకను. వామనుడు చెప్పిన మూడు రీతులకు రుుదటుడు నాట్లవ రీతిని చేర్చి * లాటీ రీతి * యని పేరు పెళ్షును. భోజుడు *' మాగధీ"

• అవంతీ * రీతులను కలిపి అరు రీతులనెను. ఈ రీతులను బరిశీలింపగా -దేశభీదముచే గలిగిన కవితా భేదములే రీతు లని న్పష్టమగ చున్నది. లాతుణికులందరు రీతులలో వైదర్భీ రీతి ఉత్తమమైనదని వెప్పీరి. వారిలో వామనుడు, * దోవ్న లేళము లేక పరిపూర్ణ మగు ఓజళపసాద మాధి ర్యాది గుణయుతమై వఏ్రారవాను కారిమైయుండునది వై దర్శ" రీతి అనెను. అతడు * బేనియందు పదలేళము కూడ నాన్వాద్యమై నొప్పదిగా కనబడున్నో వెప సొకనంత నే పండితులకానం దము కలిగించుచు హృదయమున అమ్భృతవర్ష మువలె ప్ర కాశించునో, అట్టిపదానుపూర్వియే వైదర్భి * అని మగుల ప్రశంసించెను.. -ఈ భఛావమ ననునరించి కావ్యపరిశీలనము చేయగా నిందలి పదములయొక్క_ యానుపూర్వి చెవులకించై హృదయమునకు వికాసము కలిగించునదిగా కనబడుచున్నది.

692 పిరావ్సుర నంస్థానము = కవి పండిత వోవణ ఊఉ కవ్నులంగట్టినట్లు పొడక క్హైదుం గన్నియ చిన్నె౯ల్ల నా కన్నియు. నేమనందగు హృవంలేర తాపము దీజంహార్మితో నన్నలినాయితొటీ మధరాభరబింబ సుధారనంబు నా కెన్చటికైనలగన్దునాకొ యిీాజననంబువ కువ్చులంబుగన్‌ ( 1౮-౨౨7 ) “పసిద్ధ పదంబుల నలఘూక్తి (థ్రసాదమయ్యె” అను లవణము ననుసరించి యీా పద్యమునందలి గుణము (పసాదమని న్పష్ట్రమగు చున్నది. లలీితిమ గు పదములతో నిండి చదివినంతనే భాసము హృదయమునకు స్ఫురించుచున్నది. కనుక అర్థము చేతను ోబ్డము చేతను సుగమముగా నుండుటచేత సీయది నై దగ్శీకీజియు, (ప్రసాద గుణమును గలిగ్సి శృంగారరన నంబంధి యగుటనలన క్రై శికీ న్భల్తి కలదియు నగుచున్నది. (పసాద గుణమునకు (ససిద్ధ పదములు ఉపజీనక ములని పెన చెప్పబడెనుగద. ఈ పద్యమును * కన్నుల గట్టినట్లు ”

• ఎన్నటివ2ై న గలుగునొకో యీ జననంబున కున్బలంబుగన్‌ * అనునవి నిత్యవ్యవహ్లార సెద్దములగునట్టివై, సుందరభావ నిబద్ధముల్రై యుండుట వలన (ప్రసాద గుణము స్పష్టము. ఈ (ప్రసాద గుణముచే. నిబిడమైన రీతి పఠితులకు పహృాదయ వికానము కలిగించును గాన నై దర్శి యనుట సిశ్చితము. ఇందలి యలంకారము లోకో క్రి. శయ్య :- “కదిసి పదంబులు ముందరి పదములతోంబరమ మై.తింబరగి పరపదాన్పదమనకుండిన గీతులందది శయ్య ” (వ పదము "వెంట 'నేపదము గూర్చిన సొంపు కలుగునో అదియే పదముల పొత్తు) ఈ శయ్యనే (4 పరవృత్యనహిన్లుత * అందురు. అనగా నొక వాక కి ముందలి ఒక పదము తొలగించి డానికి నమానార్ధికమాగు వేరొక పద మును గూర్చినచో సొగసు వెడిపోన్చను.. కనుక ఆ పదమక్షేయుండ వలెను. కావుననే “శయ్య " విమయమున కవులు ఎక్టువ జాగరూకు లై యుండపలెనని భామహుడు ఇట్లు తెలిపెను. “* బూవ్రలనుమూాలగా

కవి పండిత పోవణ . రావ పెదమాధవ రావ 63 కూర్చువాడు ప్‌ ఫువ్వు తరువాత నేపువ్వు కూర్చిన చాగసగానుండునో చక్కగా శెలిసి కట్టినట్లు కవియు అవధానముతో ఏ పదముతో నేపద మును గూర్చిన సాగసుగనుండునో తెలిసికొని రదంపవలెను *” వీయాళి సూరనయు * పొనగ ముళత్తెవు నరుల్‌ పోహాళించిన రీతి దదములోన దొరయు శబ్దములగూర్చి * అని ఈ యభ్సిపాయమునే తెలిపెను. మోది పద్యమున 44 కన్నుల గట్రినట్లు * అను చోట కన్ను * అను పదమునకు బదులు నేతమిసగాని, చమువనిగాని పద్మపసయోము వేసి నన్ను ' కట్టినట్లు * అనుటకుమారు బంధించినట్లు అనిగాని కూర్చినచో వైరన్యము కలుగక మానదుకదా ! అట్టివై రన్యము పాడమకుండ (ప్రసిద్ధములగు పదములచేనేర్పడు (ప్రసాదగుణయుక్ష మగు పదానుపూర్వ

రసము: కావృమునకు గుణములు ప్రధానమని దండ్కి రీతి ప్రొణమని వామనుడు అలంకారములు పాాణమని ఛామహుడు మొదలైనవారు. వివిధములైన అభిపాయములను *కా వ్యా త్న క విషయమున వెలిబచ్చిరి తుదకు ఆనందవర్ధనుడు ధ్వసియే కావ్యా త్స యనెను. అవియే ఆలంకారిక మతమున తోది తీద్పుగా నిలచి యుండగా జగన్నా ధపండితుడు రనము వ్యంగ్యముగా స్ఫురించవ లెనని, అట్టి రనధ్వవియే ( వాచ్యము కానట్టి రనము ) కావ్యాళ్న స యసియు ఆనందవర్లనుడు వెల్చిన ధ్వనిని పూర్వులు వెప్పిన రసము _ రెండిటినీ జోడించి చిట్టచివరి తీర్పుగా సనిర్హయించెను. దీనిపె నింతవరకు మర

న! క్‌ గాక

మొక మతము బయలుచేరలేదు ఇక సీ వానవద తొపరిణయమున వ్యజ్యమానమగు రనమేదియో విచారింపవలయును. ఈ కావ్యమున అంగిరసము శృంగారము. పీర్య కాద్రు భయానకాదులు అంగరసము లు *ీ విభావానుభావ వ్యభిచారిభావ నంయోగా దన నిష్పత్తి క

64 పిఠతాపుర సంస్థానము _ కవి పండిత వోవణ

అను భరతుని సూూత్రముననునంంచి భూచినవో ఈ కావ్యమున అంగి రనమగు శృగారమునకు నాయికానాయకులు ఆలంబన విభావములు,. వారెరువురు న్వవ్నముల ఫరన్పర వీక్షణము నాటినుండి వారిలో కలుసు చు వచ్చిన మార్చు, చంద్ర మలయానిలాదుల వలన వారి అను రాగ ముద్దీవిశమై నహీంపరాని బాధ కలిగించుటవలన చరద, మలయనిలా దులు ఉన్టీపన విభావములై నవి. వానవదత్తా కందర్ప శతులు అను తశణము ఒకరినొకరు పొందుటకై చేసిన యత్నములలో అనుభావము లు వ్యభిచార భావములు ఇందు చక్కగా వర్శింపబకుటవలన విని సంయోగమువలన శృంగార రసోత్పత్తి జరగనట్టు న్పష్ట్రమగుచున్నదది. కాని అనుభావ నందారీభావాదులు నేఖానూత్ర)ముగానే గాని. ఇతర కావ్యములలోవ ల వివులముగా నిందు కానరావు. అంకుకిత్క నల్లవిత, కోరకేతమగు కృంగారానస్థలు న్వస్న మునంచే ఘటిల్లినట్లు కన్పట్టుచు న్నది. నంభోగ శృంగారము కంశ్కా. విపలంభ శృంగార మే మిక్కిలి అధికముగానున్నది. మూలమున నంభోగ శృంగారమున్నదా యని సంశయము కలుగును. అనువాదమునమా,[తమిది పటిఫ్టముగానున్నది

దీర్ట మైన విపలంభము వలన రనము దృఢత్యమొందునని అభిజ్ఞుల అభిప్రాయము. నాయికా నాయకల పష్మఫలంభమున మన్నథావనస్థలు పదియు (క్రమరహితముగనై. నను బూర్తిగా వర్లి ౦పబక్షినవి. ఉభయుల స్వస్నములందును బరస్పర దర్శనము ( చూచుట ), అనురక్షులగుట ( మన న్నృంగమము ) మెలకువ వ చ్చినతరువాత జఒండొరులను గలసికొన వలెనని నిశ్చయము ( సంకల్పము )), కందర్ప కేతునకు నిదుర రాకొండుట (జూగరము ) ఆహారము మాని నీరసించుట ( కృశత్వము ౧ చెలులు పలుకరించగా నాయిక అలుగుట ( అరతి), సిస్‌ ఏడిచి తన కోర్కె

చెలులకు "తెల్పుట ( హీత్యాగ మ), మదన చందానిలాద్యుపాలంఛభ నము: ( ఉన్మాదము 9 పాణములను విడుచుటక్షై వానప దత్త

త్‌] కవి పండిత వోషణ : రావు పెదమాధవ రావ్ర 65 మలయానిల చృంగాదుల శదుచేససట ( మరణవ్యవసాయము ), పరస్పర దర్శనమున మూర్చ ( మూర్భ ) = ఈ దశవిధ మన్నుథావస్థలు నిందు వర్ణ్మింపబడెను. ఈ మ్యథావనస్షలను వర్మించునపుడు అంతిమావస్థ్యయ గు మరణము వర్మింపరాదనియ్యు అందువలన ఆలంబన విచ్చేదమున అమంగళమగనసియు అలంకారిక ల సిద్ధాంతము కనుక నిందు మరణ ప్రయత్నమే వర్ష్మింపబడెను ( 3ఆ-7?9ప ) ఇట్లు విప్రలంభముచేత నాయికానాయకుల మనస్సులందు దృ ఢథతర మై న యనురాగము స్టాయిత్వమును స్ఫురింప జేయుచున్నది.

కాని అటువిమ్యుట కందర్ప కేతుడు వానవదత్తా భవనమున కేగి ఆమెతోగలి కాంచనమంచమున కూర్చుుండినపుడు- * ముసిముసినగవు లు మురిపముందెలుపం, (టకవశరుడు తన రసికత నెజుపన్‌, బినకువా ముఖి మరింబెనగొను తమి సికైనణం విభునిచెస నిటునటు మెలగెన్‌. * _ అని కవి నంచారీభానములను శేఖామాత్రముగా సూచించెను. ఇక నిరువురొ కే మంచమున కూర్చుండుటవలన మనస్సు చలించగా. నీరు వురు మూర్చాప్రాయమగు నవస్థనొందిరనియు, వెలుల శై, త్యోపచా రమున మేల్టాంచిరనియు మాత్రమే వర్ణింపబడెను. (ప్రధమ దర్శన మున కలిెౌెడి అనుభావ నంచారీభావము లిందు వివరింపబడక వోన్చట ప్రబంధ సాంస్తుదాయమున కించుక దూరముగానున్న 3, * ముసిముసి నగవ్చులు * _ మొదలైనవి రేఖామాత్రిములని తృవ్ని చెందుటకై నను, అనావశ్యశములగు ఇతర వర్షనములు, శ్లేష వికోధాభాన ఉపమ, ఉత్పేతలను గావ్యమంతిటను గుప్పించిన కవి కధకవసరమైన ఈ పట్టున వర్ష నము సంకుచిత మొనర్చుటకు కారణము కావ్యము మూలా నునరణమగుటయ్‌. నుబంధుడును ఈ ఘట్టము నంకుచితము చేయుట వెద్దలోపము. గనే స్ఫురించును మొత్తముమోద సీవ్ఫత్తము రనభంజక మేగాని రనరంజకము కాజాలదు. వలయన నాయికానాయికలు

66 విఠావుర నంస్థానము _ కవి పండిత వోషణ 'తెప్పరిల్లునరికి కళావతి యను చెలికత్తె వచ్చి నాయికనొక గంధర్వ కుమూదరునికిచ్చి. పరిణయమొనశించుటక్షై. జనకుడు సిర్హయించెనని చెప్పి ల మా ళం వారి మసస్సులు కలత పెట్టుటచేత నిచట శృంగారమునకు విరోధియగు భయానకము వుక్షైను. ఆ భయముతో నాయకుడు నాయికను అశ్వమువై నెక్కి ంచుకొని సట్టణవానుండి వడలుట ఉత్పానళ స్టాయిక మగు ఏరరనముగా పరిణమించెను వారు వింఛ్యాటనిలో వయినించు నమయమున గాని లతానికంజపున సనిమరించి రనుటలోగాని శృంగా ర రనన్పర్శమైనను గన్నట్టదు. అటువివ్వుట కందర్ప శేతుడు మేల్హాంచి వానవదత్త కానరాక వెదకి వెదకి విలపవించుబలోగాని, మరణప్రయ త్నము చేయుటలోగాసి శృంగారము కానరాక కఠరుణమే కస్పట్లును నాయకనకు నాయికను వెదకటలో అమె లభించునను బ్ర త్యా శ యుండినచో నది కరుణ రనముగాక ని_ప్రలంభాంతర్లత కరుణగా భావిం ప వచ్చును ఇచట అశరీరవాణి చెప్పు వరకు నాయకునక నాయిక విషయమైన ప్రత్యాశ లేదు అశరీరవాణి పుబోఢించిన పిమ్మట వర్శింపబడిన కరుణను విప్రలంభాంతరత కరుణగా భఛావింపనగును మరణోద్యోగము మాని కందర్ప కేతుడు తీర్ణయాత్ర)లు చేయుట నవ రసపతమున_ శాంతముగను * ఉద్వల నీలమణి ” ( రూపగోస్వామా) పక్షమున భక్తిరసముగను స్వీకరంప వచ్చును. శృంగార రనము.న కుడాహృతి ః న కొప్పుఘునంబు చూడనల(కొమ్తుడికర్న సమున్నత 1 వభ న్విష్పగుంగ న్నుదోయి కచవి([భము లోచన రోచికెక్కుడై యొప్పగంజన్ముులున్నతి సముజ్వల'్రై శక దృక్కుచ (ప్రభ వ్రిషాణంభుత్వి వైభపములగాంచి ౨,4 44% 446 262 244 ఉ కన్నులు చుట్టుకైదువుల కై వడిం (ద్రిస్వచు గొప్ప క్యపుం దిన్నెల:జిన్నిపాదములు దీకొననాడుచు సన్న సన్నగా బన్నసరంబులూగ వెడపాటలు పొదుచునుండ నొక్కకాం తన్నరుండొక్క_రుండు (ప్రమదంబున గగిటం జేళ్చి నత్తలీన్‌_ (0ఆ-?6)

కవి పండిత పోవణ : రావు పెదవమూాధవ రాను 6'7 ఆలంకారములు : నంన్య్భృతమున భట్రబాణుడు దండి- మున్నగు గద్యకవులనలెనే సుబంధుడును బరిసంఖ్య, శ్లేష, వ్యతిరేక, ఉ(చ్పేతు, ఉపవమూలంకారమ లను బురన్క_్ర8ించుకొని వబ్దకోలాహాల మెకువగా చేసినాడని * వానవదత్తా”*” భూమికయందు కలదు. దాని స్‌ కనువాదముగు * వానవదత్తా పరిణయము *” నందును అశ్లు ఆయలంకా రములు కొన్ని వీడిచినను అధికముగా నవియే అనునరింపబడెను పరిస౦ఖ్యాలంకారము: ఒకటి యనేక స్థలముల నంబంధించుచుండగా తక్కిన తొవుల లేనట్లును, ఒక్క తాన్రనందే యున్నట్లును 'జెప్పుట పరిసంఖ్యాలం కారము. మూలముననునరించి వ్రాయబడిన పరినంఖ్యాలంకారమున కుదాహూరణ : ౬ భఖజాతి నిశ్శిహయోనో వాదేషు నాస్తకతా చార్వాశేషు కంటక యోగో యూగేము పరీవాదో వీణాసు ఖలరోగః కాభివు ౨44 4 ఐం రొజు విరద్ధతా పంకజూనామ్‌ . 44. 44, అగ్నితులా కుద్ధః స్వర్థానామ్‌ దుళ్ళానన దర్శనమ్‌ మహాఫారతె ౨) అసి మూలమున పెక్టు పరసంఖ్యములుండగా వానిలో కొన్నిటిని మాత్రము గ్రహించి వీరభ్మద్రకవి ఒక నీనమున పొదిగాను. సీ. ఛలజాతి నిగ్తిహములు వాదముల యంద్య ఖల యు క్రికలమ ఛూళములంద రాజవిరోధంబు రాజీవములయంద్య యగ్నితులా శుద్ధి మో మమంద విశతి దుళ్శాసనోద్ధతి భారతమునందు కంటకబుద్ధి మోగములయంద నిరత పరీవాదనరణి వీణలయంద్య (ప్రచురనాస్టికతి చార్వాకులంద "జే కాననగు "గాని యిట్టియోగములు (రజల యెకలం6 బొడచూపవయ్యు నల్లడల నీత ఇాస్ర్రనినదిత కార్యవిచార సరణి నమ్బ్మహీజాని ధరయేలు నవసరమున ( (ఆ-16వ) ఉ (త్పే తు: ఉపమానము యొక్ట గుణ [క్రియాదుల ఇంబంధ ముచేత నాప్రమేయము నుపమానముగానే తర్కించిన నది యు(చ్పేక్ష యగును వర్షకాల వర్ణనమున కవి _

68 వితాఫుర సంస్థానము _ కవి పండిత వోమణ ము _శరధిన్నీరము (గోలునో నతి తృషన్‌ శంఖంబులుం[గ్రోలి వా

ర సంషాతము వానకాలమువ6ం దత్త చృంఖ 'ససంభుంబు దా

ర్భరమై నన్వమనం బొనర్చనన న(్య్ర్యకేణికిం జేరుపం

గరమొసప్పం జరియించె నమయ్యుడ బలాకల్త్దన్భముజ్షాల్పుచున్‌. (+౫-61వు) అని బెస్టకులను శంఖములుగా న్యుచ్వ్పేవీ,చెను కాని ఆకాసమున శలఖ సు లెట్లు వచ్చునను నంశయము కలుగును కనుక నముద9 మందలి నీరముతోవాటు శంఖవు లను ద్యాావిన వేఘమ లు వర్త కాలమున ఆ శంఖములను భరింపజూలక నమన మొవర్భ్చుకొన్నట్లుగా 'ెగ్దుకుపములు ఆకాశమున విహారించుచుండునని కవి ఉఊహాంచినాగు. వర్ష నమయమున 'బెఘకసుపమయులు ఆకాశమున విహారించును ఆ నమ యమున నవి గర్భములు ధరించును. ఈ యథార్ధమును కవి వునో హారముగా వర్శించెను. “* అతితృష్లా "వేగపీత జలనిధి శంఖ మాలామ్‌ బలాకాచ్భలాత్‌ ఉద్వమన్నివ అదృశ్యత జలధర సనికరః”*ి_ అని మూలమునగల * బలాకాచ్భలాత్‌. ' అను వైశేవాపహ్నమును విడచి & ఉద్వమన్నిప ' అను శ్రియో(చ్చేతను వస్తూ చ్పేతుగా మార్చి బలాకము. లను మేఘములు వెడలగక్టు చున్న శంఖఘిములుగా ఉ్పే వ్శీంచుట వ్యృాదయంగమముగానున్నది

శే పషాలంకారము. (సతి పదమునకు భిన్నార్ధములుం

డును. ఆ భిన్నార్ధములు స్ఫురించునటుల సద్యమును వ్రాసిన శ్షేపా లంకారమగును. ఇది అభంగ క్షేమ నభంగ్షేమ యని రెండువిధములు ఈ కావ్యమున మూలమందలి శేషలే చాలవర కుపయోగింపబదతెను. కొన్ని బలవంతముగా కొనితేబజెను, అవిగాక, కవి స్వతంత్రముగా అలంకరించిన శ్లేషలు ఆ కవి ప్రతిభను విశదము చేయును. కవి న్వతంత)ముగా వేసిన శేష. ;

కవి పండిత పోవణ : రావు పెదమాధవరావు 69 వ గ్రుతి హిత వాక్రుఫావములం జొక్కియు నీహరితత్త్వవై ఖరుల్‌

మతిని దలంచియున్‌ ద్విజసమాఖ్య గణించియు నాగమాంత సం

తత భజనంబు అెంచియును చావక సఖ్యము గోరుకెల్ల నో

పఠతగవతేంస సత్ఫల విభెవన తధ్యమొనర్చుటం జుమో ( 2ఆ-28ిప)

• ఇది పతీ పరముగాను, ఆాహ్మణ పరముగాను 'రెండర్హములు గల పద్యము. (శుకిహిత వాక్రభావములన్‌, హారితత్త్వనై ఖరుల్‌, ద్విజ నమాఖ్య _ మున్నగునవి అభంగశ్లేషలు. (శుత్రియనిగా వేదములని యు, కర్ణములనియు నర్థము. అక్ష పహారితెత్య్యనై ఖరుల్‌ _ విష్ణు మూర్తియొక్క_ యధార్థ స్వభావము నెజిగియుండుట, పచ్చదనము కలిగియుండుట. ద్విజనమాఖ్య - _(వాహస్టుణత్వము పతీయను బేరు గణించియు _ అని వ్లేషీంచినాడు కవి. ఇక ఆగవమాంత అనగా "వేదాంతము అనియు ఆగమ అంతి = చెట్ల కొనలు అనియు నర్హ ము. -ఈ పద్యము కవి ప్రతిభను "'చేటపరచుచున్నది.

మూలనుననునరించి వ్రాయబడిన శేపాలంకారము ; “4 ల కాముక చిత్తవృత్తింయుంబోలె కాంతారోను రనానుగతంటై 4 4. 29 (2వ ఆశ్వాసము _ 5వ వచనము)

_ ఇచట నించుకమైన భేదము లేకుండ మూలమందలి సమానము తుదను తెనుంగు విభ క్రిపత్యయము మాత)ము చేర్చి యధాతధము గా తెనుంయలోకి తెచ్చుటయే విశేపుమనిపించును కాని ఇది శీవల ము నభంగశ్రేషస్థలమగుట వలన జతుకాష్ట్రము వలె ఎచ్చట కచ్చట విరిచి వేరర్హము వెప్పవలసియున్నది. ఇట్టి స్థలములలో యితర భాష లలోనికనువాదము కదురదుకనుక మూలమునంతను తుది ప్రత్యయనుు లు తప్ప తెలుగులోనికి తెచ్చినాడు కవి. మూలమున * కామోవ కాన్తారోషు రసానుగతః * ( వా. 100 పుట) అనగా కాన్తార_ఊపర _ సానుగతః _ అని ఒక యర్హమునన్సు కానా. రోవ.రన అనుగతః _ అని మరియొక అర్ధమునను బ్ర) యోగింపబజెను ఇట్టి కూర్పు. తెలుగు

70 పిఠాఫుర నంస్థానము = కవ పండిత వోవణ సదనులతో భుటిల్ల వేరదు. కానవ్రన మూలమునందు వలెనే తెనిగంప వలసి వచ్చెను. ఇది కేషోత్తాపిత ఉపమాలంకారము. ళా యు ఉపమాల౦కారము:వ 1వఆ _ 1792 పద్యమున కవి మూలమునుండి గ౦హించిన ఉపమానమును నివ్నేపించెను. గీ వరుణునకు పాటి యా ధరావరుడుం. చెలియ సంతతాళాంత రషమోదంత లీలం గుంభజునిం బోలు నాధరా జంభవైరి దజీణాశా (త్రసాధ కోదయ నిరూఢ. ఇబ _ రాజునకు వరుణునితో, కుంభజునితో వోలిక చెప్పబడెను. సూ యూ లంకారము : స్ప హల్లకా[గ్రంబుపై మొల్ల మొగ్గలల జేర్చి పల్లనోళ్హుము దంఠతపం క్రిం జూచి పంశేరుహముల నుత్ఫీలముల జతిలుంచి మెనమును గనుదోయి సాగసుంజూొచి కనకకోరకము చెంగట మళల్లెవిరియుంచి నాసయుం దమ్మాపుణంబు. జూచి చిగురుటాకుల చెంత మెొంగలిరేకులుగూర్చి కరతలంబులు నఖాగంిములు6౬ జూచి విరులుగొనవచ్చి యువజనుల్మరుబారిం జనుటగని జూణతేనమునం గొరుడుప్రూల బంతులని కేలు వతృమువె ఫఘుటించి విలువందెమ్మండు) వుచ్పలావికలు వురిని ( 1ఆ-165వ ఏ వువృములను ఫొసవచ్చిన యువజనులు కనకకోరకము చెంగట మళ్లె విరినుంచి, ఫుష్పలావికల యొక్క నానయు, భూహమామును జూడగా వారి హృదయము నిపుణులైన ఫుష్పలావికలశేగాని ఒరులకు తెలి యదు ఇట్లు సూత్షుమైన యర్థము తమకు కావలసిన వారికి మాత్ర మే స్ఫురించునట్లు హోవభావములచేత తెల్పుటను సూతొరాలంకార మందురు ఇచ్చట యువజనుల భావము గ్రహించిన ఫుష్పలావికలు ను వారికి తగినట్లు తమచేష్టల వలన సూమ్మూర్ధమును భాసింపచేసిరి.

కవి పండితి వోవణ : రావు పదమాధవరావు 71 న౦0ంచజేపోల౦కారము:; క వనమా యిది చైతుని జీ బనమా సికనికర సుకర వనమా స్మర ఖా బభనమా నవయువజన పా వనమా రతభాగ్య భాసవనమా యనుచున్‌. ( 2ఆ-74వ ) _. ఉపమానోపమేయములు శెండింటను నంథశయము నమానముగా వర్షింపబడుట వలన ఇచట నంబదేహాలంకారమును * వనమా” అను ఛబము అర్థభేదముతో అవృత్తమగుటవలన యమకాలంకారమును లు న! గలవు ఇది వసుచరిత్రలోని పద్యమున కనుకరణము, పూర్వకవుల ననుకరించుట: ఈ కావ్య రచనలో వీరభద)కవి పూర్వకవ్హుల ననునరించిన చ తరణి యొకర్తు "అని తమిందస్పక జాచి తదీయ రూపమో పరిని లిఖించి తన్న్హృచట వార్తియగ ౧ దద్విభుం డండకేర న స్రరుకుచ "కేర్చుతో నృఫునకున్సుమవావము వేత వారిసె న ద్ద యది యెంత పౌళసుదతీమణియో ఇరికించి చూవగన్‌.(5ఆ-82వ)

• వుర ప్రవేశము చేయుచున్న కందర్ప శేతుని గాంచిన కాంతల చేవ టు లను వర్మించుటలో చేయబడిన వర్ష నమిది * కువలయానందము * అను అలంకార ఇాశ్ర్రగ్రంధమున యుక్త శ్రలంకారముస కీయబడిన యుదావారణము ననునరంచి కపి యా పద్యము వ్రాసెను. యు క్షిః చరాతిసంధానమ్‌ి కియయా మర్మగుప్త్రయే తావి త్వామాలిఖన్నీ దృష్ర్వూన్యమ్‌ ధనుః పౌప్పుమ్‌కశే లిఖథ్‌ లక వుష్పాస్తుని చిత్రించుట యను వ్యాపారముచేత నేను మన్మధుని చితించుచున్నాను. * అనెడి భ్రాంతి యితధునికి కలిగించుట వలన స్వానురాగ రూపమైన రహాన్యము గుప్తముగా నుంచబకుటచేత నిది

"ల్లి విఠావ్హుర నంస్థానము = కవి పండిత వోవణ యుక్తృ్య్యలంకారము అక్ష వాసనడత్తా పరిణయమున కందర్ప శకేతుని జూచిన యకతివ మోహాముతో నతని చిత్రము లిఖించి యా రశను దనను లిఖించుకొనగా కాంతుకడు చూడరాగా నామె తననూసాము కవ్పిపుచ్చుటక్షై యుక్తిగా నా చితి? పందలి కందర్పకేతుని హప్తమున సుమవాపము వ్యాస్కి మన్నధుడను. భ్రాంతిని భఇర్నకు కలిగంచెను, కువలయానందముకంకు నధికముగా నిందు కవి ఆ కాంత నాయకుని ప్రక్క తన చిత్రము లిఖించినట్లు చెప్పెను. కావ్యాదిని "దేవ తాస్తోతంము నగల చవ అజనిజ సృష్టి కాదెయయి్యి హవ్యముళగైకొన సోమయా౭ యొ గజిబిజి రేయునుం బగలు6 గల్పనచేయుచు కజ్బహేతువై తొజగదణుత్వ! ది వికృతితృము కొని పొల్లు నా పృషు న గా సక్‌ నృత్త కలేడనా 1ఆ-తెప అను పద్యము కాళిదాన అభిజ్ఞాన శాకుంతలము నందలి నాందీ శ్లోకము సకనుకృతి వో యా సృష్టిః సంన్హురాద్యావహతి విధిహుతం యా హవిర్యాచ హోత యే బ్వేకాలం విధిత్త్యః శుతివిషయగుణా యా స్ట్‌తా వ్యాష్య విశ్వం యానూహః సర్వవీజ పకృతిరితి యయా పొంతన పా౦ిణవన్నః ప్రత్యమోభిః ప్రపన్నృస్తృనుఖిరవతు వస్తాఖిగష్తాభిరీకః అజుని నృష్టి కాడిమైనదియు, యజ్ఞాదులందు హోమము చేయబడిన పావిస్సును గొనిపోవ్రునదియుు ఎవడు యద్ల్హ ముచేయునో తదూపమును "రేయింబవళ్ళను గలిగించునట్టి చంద్రిసూర్యరూపములగు 'రెండుమూర్తు లన్కు శబ్రగుణకమగు నాకాశమొకటియు, సకలభూతములకును బర మాణుకూపముగా ప్రకృతిమైన భూమియు. ప్రాణముగల చరాచర ములకెల్ల ప్రాణము కలిగించునట్టిదగస వాయువును _ మొత్తమాయొనిమి దియు శివ్రవియొక్క_ శరీరములు. అట్టు పుత్యష శరీరములతో కన వచ్చుచున్న అప్షమూర్తియగు శివుడు మిములను రతీంచుగాక . అని

10. కపి పండితి వోవణ . రావు పిదమాధవ౦"వ్రు "73 తాత్పర్యము. ఈ శ్లోకమును సరిగానద్దములో ప్రతిబింబము వలె వ్యర్థి పదములు లేకండా అనువదించుటలో కవి (ప్రతిభ వ్యకృమగుచున్న ది. ఎనిమిదన శరీరమగు వాయువునకు పర్యాయ పదముగా కవి ౯ పృషధ్వజుడు క అను శబ్దమును (టయోగించెను ఇది వీవస్తుతియగు టవలన మ (దాపకలీశబ్దమ ను * వృవధ్వజుడు * అని భ్రాంతిపడి * పృ” అనునతరమును *నృ "గా సవరించి ము దదింపించిరి. కాని “పృవత్‌ క అనగా లేడి అని అర్హము పృపషధ్వజుడనగా లేడి లాంఛధనముగాగలి గిన వాయువు అని అర్థము కనుక నిచట వృషధ్వజుడను శబ్దమును చితము వృషధ్వజుడని (పయోగించినచో శ్లోకములో చెప్పబడిన అష్టమమూర్నియగు వాయువు ఇట లోపించును శ్షేషలలో వాల భాగము మూలానునరణములునుు గ "న్ని

న్వయంకల్పితెమునై యున్నవి వీసపద్యములు కొన్ని వసుచర్శితకనుక రణములుగ్య అట నట కొన్ని ఉత రహకివంశము ననునరించినవి* కస్పట్టుచున్నవి వసుదర్శితములో గల

తన భచ్యధామంబుం దన భ వ్యథామంబు కరణే

మి[త్రోస్మేషకరములగాగ 600 640 ఎం 9 అను పద్యమునకు భఛాయగా వానవదత్తాపరిణయము ప్రుధమాశ్యానము నందలి

తన వంశధిర్మంబుం దన వంశధర్మంబురీతి

యాద్యద్దుణ ఖతి నలర *, 4 4. అను పద్యమును కవి రచించెను, శబ్ద శిల్పముతోకూాడిన పద్యములి ట్టివన్నియో అర్ధధాయతోగూడ ఇందుగలవు. మనుచర్మితయందు గల * అటజనికాంచె భూమిసుకుండ” అను పద్యపుథాయలో “*కనునాన్సి యెం బురస్ఫురదగన్త ఛనుహోముని *” అను పద్యము గలదు ఇట్టి పద్యములింద నేకముగలవు పీరభ్శదకవి (శ్రీ నా ధు ననునరించిన

7శ్తీ ఇిళాఫురా నంస్థానము = నవి పండితి వోవణ పట్టులును గలవు కాలీఖండమున _ వీ * ఊండు చేవీట మార్కండేయ మునినాధ సనజ్జలింగ మనంగకాసనాండు 'శ్రవహించు నేపీట పళ్చిమ(ప్రాకారమెరసి గంగమ్మ పోగరము కొమ్మ తది ఇదు అతి అళిళి అలీ అను పద్యమువలె సీ “5 నివసించి చేవీట నిజ వదాశ్తైా ౨. 2 అను పద్యమును కవి నిర్మించెను. ఇట్లు పాొచీనాంధ) కవ్రులయెడ సగార్రవముతో వీరభ్మద్రక ఏ పూర్వ కవులననుసరించి కృతకృత్యుడయ్యును. కన్నులగట్టినట్లు, కన్నెఆంజేసి, పెన్నిధానంబుం బొడగన్న కజేద కరణి పోతుటీగయిన జేరనోపదటంచు _ మున్నగు తెలుగు జాతీయము లను సంద ర్భానుసారముగా కవి ప్రయోగించెను. వ్యాకరణము; విచ్చ న్‌ : విచ్చుధాతువు తుమర్టకరూపము. కవి (ప్రధ మాశ్వానమున 128వ పద్యమున యతి స్థానములో ॥ విచ్చన్‌ * అని (ప్రయోగించెను. కాళహాస్తీమహాత్మ్య ఛ్రమున 2.180 లో

• చె చ్వ్వు ౦. దీశ్వురు ... =... సీళ్వులేశ్వరుని గాంచెన్‌ ఫీపణాఫీలతత ద్రవ్వ న్‌ 4-4. 20. ౨4 == విధాహన్వధల్‌ వివ్వన్‌ ,. ౨26 22 466 + లర అని (ప్రొనస్థానమున “ వివ్వన్‌ అని కలదు. *ీ ఆగమాన్య చ కాఠంబు లకద్విరుక్షంబులకు ముత్తు పరంబగునపుడు పృ వి లగు * -అని చాల ఇ్యాకరణమ్సు. [క్రియాపరిచ్వేదమున 88వ సూత్రము. 'ఈస్మూతను చేత సిద్ధ చ సారముసకు వ కౌరమి కావలసి-య్యున్నది- " కాని-సూతమున అద్విరు క్తమనుటచే (గుచ్చు, (వచ్చు. వి-చ్చుబనమున్నగు ద్వారుక

కవి వండితి పోవమణ . రాను మాాభవరావు గ్‌

చ కారములున్న వాసికి *వి కారము రానట్లు కనబడుచున్నది. అయినను ద్వొరుక్షు ములలో కొన్నిటికి *వి కారద్య్వయా బేశము కనబడుచున్నది వైనచెప్పీన ధాతువులన్నియు నిట్టివే. వానికి వికల్పవిథి యెచ్చటను గానరాదు. కావున నిచట యతిస్థాసముననున్న *వి చ్చన్‌ * అను రూపముగాని కాళహాస్తీ మహోత్మమందలి “వివ్వున్‌ ” అను ళూవ మ.గాని ప్రమాద పతితములై యుండును

రాయన౦టులనసీడకు: మధ్యమపుకువ మునర్షకము న కచ్చు పరమైనను మువర్షకలోపమిట విశేషము రమ్మనంటుల సవిడళు * అని యుండవలెను. కాని యిట

46 చేయు నేటికి విరులకై ౨ 24 664 44 రాయనంటుల నీడలకు వలరాయనికి 'తెరువియ్య గావలె గం

= అని యుంకుటచే పానము యమకము _ లెండిటియనురోధమునను ' రాయి నిజుగాని " ర్మ ' నబ వీలుపడదు ఇట్టిచే భారతమున 6 చుమ్ము” అను బ్రాయోగము కలదు “ చుమూి అనుదానికి ముపర్ణ లోపమున మూచు ధాతుసంబంధమైన దీర్హ మువచ్చి చూము, హూవెే మున్నగు రూపములు మధ్యమపురువమున నే సిద్ధించును. అప్పుడు వానికి అచ్చుపరమైనపుడు మువర్ష్శలోపము "లేకున్నను, షం. ముత్ప్చాయకముల నిన్ను గూల్చెద జూ,....ో (భిష్టు 8అ ౩94ప). అని కలదు. _ కొందరిముతమున నిది అవ్యయమని సాధింపబజెను అక్లు “ రా* యనునదికూడ అవ్యయమే యన్నచో నిరాశ్షేపము

నన్నగించు. ఈ ధాతును నన్నగిల్లై నన్నగిల్లు అని (ఎసిద్ధము. కాని యిచట" నన్నగించు * అనకున్న క/మభంగముకలిగి అనుుప్రాసము వెడును కవి యు క్రైశ్యమున నిది * సన్నగించు *' అనియే. ఈ ప్ర యోగమెచటనైన కలబేమోకాని నిభఘంటునున శూన్యము.

76 విరాఫుర నంస్థానము -- కని సండితి ఎోమణ

జంగభఖభాలము.ీ జంభూలమైం కీలు జడనటింప త ఈ ంఘా లోతి జవస్తుల్యః * అను అమరమును బట్టియు ఇతర నిఘుంటులంబట్ట్రయు 'వేగముకలది అనునర్ధ మెకాని వేరర్భము కానరాదు. కాసి ఏరభ్శదశవి యిట పిక్కాలడాక ఇ్యాపించిసట్టి కీల్టడ అనునర్హమున సీపదము వాజను క్షల్టడకును, అరిజవమునకు సంబంధిములేదు.. * అలబూపుణ పర్యాాపి చారణేషు ” అనునర్ధమున * అల * ఛాతువుతోడి కృదింతిముగా నిశవి విశేషించి చెప్పెను. * జంఘాం అలతీకి జంఘాలః * ( జంఘల పర్యం తము వ్యాపీంచునది జంఘాూలము ) అను భావమున పెస్పుటచే కవి క్రి వ్యాకరణ మర్భుద్హ త తెలియును.

చెల్క త్సియ: 'చెలికత్సి య * అనియుండగా నందలి కస్చైల్రో శబ్బములొని “ఇి కారమువకు లోపము [కొత్తృగనున్నది. అచ్చు పరమగునపుడు ( మగని+అలు ) సంధులున్నను హాల్లు పరమైనపుడు కల్తీ కారలోపము ,ప్రచురముగాలేదు. ' కువలయాశ్వ చరితము* నో న్‌ కట్టిక మిటారి మొకరి చెల్క_ త్తైేగములు * అసి* ఇ* కారలోపము కన బడుచున్నది. “* ఈ (ప్రయోగ మొకటిమ్మాతమే * చెల్మ_త్తై* అబ సంక్లీష్టరూపమున గసబడుచున్నది ” అను సూచనతో క్తి నూర్య రాయార్మధ నిఘంటున్రన కలదు.

వనిలము౦చి: నసీఠ శబ్దమునకు బహువచనమున నీళ్ళు, సీళులు స్‌ళ్ళులు అనియీ పా?చీన ప9బంధములలో కనబడుచుండగా మన కవి * శేల గీలించి తేలించి సలముంచి నెలత లంభోవిహారంబు నలిపి” అసి * నిలు" శబ్దము ప్రయోగించెను. శేలు సీలు, తెల్లసీలు, మున్నగు ప్రయోగములు (గౌమ్మమున నేగాని (గాంధికమున కాన రావు.

ఇందు కవి (ప్రయోగించిన సిస్పృయ 9 € దగరంగపి మున్నగు నన్నంత (పత్యయముల పలన అతడు సంస్త ఏలే వ్యాకరణ రజాన్యముల

కవి పండిత వోవణ : రావు పెదమాధవరావు "77 ఇజిగనవాడసి తెలియుచున్నది ః (ప్రతిభ ' అనుపదము (పెసిద్రి, "కాంతి.-అను నర్ధములో కవి (పయోగించెను. ఉదా :_ నేతాంచలాచంచల (సతిభలు ఇంకను * హూజూరముే వంటి ఉరుదూ పదములు నిందు గలవు

ఇట్లు శ్షేషభూయిష్టమై దురవగాహామగు సుఒంధు కవికృతమగు

• వానవదత్త * నవగాహానము చేసికొని, ఆతని పోకడలకు న్యూనత రాకుంజా ఆ౦ ళ మున పద్య కావ్యముగా ధారాళశముగస శయ్యలో రచించిన వక్కలంక. పెద వీరభ్మ ద్రకవి ఉఛభయభాషూ మర్ముజ్ఞుడని మొల్ల రంగీకరింపవలసిన విషయము, అట్టి మహ*కవిని పిఠావుర నంసా

థి నమున తొలి ఆస్థాన కవిని గావించిన ఖ్యాతి రాన్రు వంశీయులలో (శ్రీ పదమాధవరాయణింగారికే లభించెను, నప నంతానములలో ఖిలముగాకుండిన క్చకిని రచియింవజేసి అంకితమొందిన రనజుసిగా సాహి షా త్యచర్మితలో పెదమాధవరాయణింగా ర చేడు శావ్వితముగా లిఖింపబడెను. న

రవి పండితపోషణు నీ రావు వేంకటకృష్ణారావు నో (త ఈ 17281759 )

పికాఫురము జమించారులలో (దధమముగా సాహిల్‌ పోను ఇముచేస్పీ కృతినందిన (శ్రీరావు పదమాధవరావుగారి యనంతరము సాహిత్య సేవయండానక్తి కలిగి కవులను సనాపంచిన (భల (శ్రీరావ్ర చినమాధవశావుగారు.. వీఠు క్రీశ 1750-1702 కాలమున రాజ్యపాలన మొనరించిరి వఏ8ివలన కవిసార్వభౌమ బిరు దము నొందిన కవి కూచిమంచి తినున కాని శ్రీ చినమాధవరావుగారు ఛాజ్య పాలనమునకు వచ్చుటకు ముంబే తిమ్మకవిని సనాానించినట్లాలేని గంధ ములవలన తెలియుచున్నది తిన్తుకని, ఇదమాధవరావుగారు ఛాజ్య మేలుచున్న కాలమున కలము చేపక్సైను.. ఈ యిరువురు మధన్‌ యణింగారలకు నడుము (శ్రీ రావు నరసింహారావు (శ్రీ రావు వేరట రావు (శ్ర రావ వేంకటకృష్ణా రావు ననువారు పిరావ్రర నంస్థానము ను పాలించిరి తిమ్మకవి తాను జీవితకాలములో చూచిన యి యై దుగురు పాలకులలో, ఇెదమాధవరావుగారిని * రుకుణీ పరిణయము " నం వేంకట కృష్ణా రావుగారిని * సారంగధర చరిత * యంద్భు చినమాధవ శావగారిని * రసికజన మనోభిరానము* న జేర్టానను కనుక ని

మున్ఫురిలో నొకరి పేరీయధ్యాయమునకు కెట్టవలయును. చిదమాధవశావ్రగావ క్రీ శ! 1704 లో మరణించిరి. నాటికి తిమ్మన సుమాప పదునాల్లు వత్సరముల ప్రాయము కలిగి ఒకటి శెండు శతకములు, దండకములు మాత్రము రచించియుండును _ ఇక చినమాధవరానుగారు రాజ్యమునకు వచ్చిన వీమ్థుట తిమ్మున సాహిళేస్టి

కవి పండిత వోషణ వ తావు వేంకట్టకృష్ణారావు 79 న్బృష్టి వేసినట్టుకాన్పింపదు కనుక సీ యిరువురి పేరను యీ యభ్యా యముండుట నరికాదు

తిమ్మున ేర్ధానిన మరియొక (ప్రభువు కీ! శ 1728 నుండి 1759 వరకు ( ముప్పదియొక్క_ వత్సరములు ) ఏిఠావురమును పాలించి, రాజ కీయముగా, సాంహమికముగా ఖ్యాతిన్‌ొందిన (తీ రావు వేంళటకృష్ణా రావు "గారు. కృష్ణారావుగారి రాజ్యకాలమున'నే తిమ్మకవి అచ్చతెనుగు రామాయణము సారంగధరచరిత్ర, నప్తార్శ వనంగ మాహాత్య ఫ్రముం సర్వ లక్షణ సారసం్మగపహాము రసికజన మనోభిరామము, సర్పవురీ మాహా _త్యాము శివలిలావిలాసముఅను కావ్యములనుు, భగ్లీశతకమును రచిం చెను మ౭రయున్‌ కృష్ణారావుగారి కాలమంటే, తిమ్ముకవి చినమాధవ రాయణింగారిచేత కవి సార్వభౌమ బిరుదమునాంబెను. వీరికి ముందు పితాప్రరముచేలిన నరసింహారావు వేంకటరావు గార్డు రాజకీయముగా కాన్మి సాంపుకముగా కావు. సొహితీపోషణమున శాన అంతగా "పేరు (ప్రతిష్టలు కలవారు కాదు తిమ్మకవి కృష్ణా రావుగారిని తన * నారంగ ధర చరిత'*లో నిట్లు ఉర్టానను.

“* రావు వేంకట కృళ్ణరాంు విశ్వంభ

రా వరాపర పరిగుప్ప రాజమహేంద్ర

చర బేళ భాగ భాస్వద్దివ్య పీక

ఫుర మహారాజ్య విఛూసాంయమాన. ౫” త్‌వు న యా రీతిగా కృష్ణా రావుగారిని తన శావ్యమున తలచుటవలన నీతడును సౌాహిత్యపోవణము ేసియుండునని ఛావించుటకవకాశము కలదు వలయన నీకవి తన జీవితకాలములో చూచిన ఐదుగుకెలో నికుఖ్స్చరను ( చఎదమాధప, చినమాధవ రాయణింగార్లు 1|| సాహిత్యపోష. ఇఅానక్తు లనే. 'పేర్టా నిను. ఇక“మూడవ (వభువు (కృష్ణారావు) నట్టివాడు కానిచో పేర్ణానునా ౩ కనుక ఈ ప్రభువుయొక్క సాహపాత్యపోవణ

80 వరావుర సంస్థానము _ కవి పండితే పోషణ

మునుగూర్చిన వివరము లేవియు తెలియకున్నను సాహిత్యపోపణా నక దేయగును వై కారణమనలన నీ యధ్యాయ మునక కృస్తారాను గారి "పేర శక కెట్టబడెను

రూచివుంచితి మ్మ కవి తిమ్మ కని. ఆరువేలనియోగి చ్రాహ్మూణుడు కౌండిన్యన గోత్రుడు, లత శ్రమ గంగనామాత్యుల వుత్రుడు కనిసార్వభ్‌ చః అభినవ వాగనుశానన బిరుదములు కలవాడు రసికజన మనోభిళౌవి మున తిమ్మళవి తనకు వీరప్టుర (వ్రభువులు కవినార్వభే "చు విరుదిమూు నిచ్చినట్లు తెల్చెను (రసిక 16 21)... తిమ్ముకవి అనుజుడగు సాచి మంచి జగ్గకవి తన * చంది రేఖా విలాపి కావ్య గ ద్యాయందు ఇది (శ్రీమజ్జగన్నాధ దేవ కరుణా కటాతు వీతణాను నంలబ్బ నరన కవి" విచితు ...... .-. కూచిమంచి కుల సవిత గంగ నాషహాత్యే వత్త + మానితా నూననమాన నానావిధ రంగ (క్రిలింగ చేశ భాపావిశేప. కవి తావిలాస భాసురాఖర్వ సర్వలవమణసార సంగ్రహోద్ధాము, శుద్ధాంధ) రానవూయణ ప్రముఖ బహుళ ప్రబంధ సిబంధన బంధుర విధాన నవీన శబ్దశాసన బెడుధాభిరామ. శిమ్ముకవిసార్వభౌమ నహోదరుడ ” నని వెప్పిను ఇందు తిమ్ముకవి శబ్దశానన విరుదము చర్టానబడెను తిమ్ముకవి అనుదినము కందరాడనుండి పిరావుగము వచ్చి:

(శ్రీ కక్టుశుశ్వడుని చేవించెడి వాడనియు నహస్రమాన జీవియనియా స్థానికులు చెప్పుదురు ఈ కవి చివరి దశయందు భార్యా వియోగము సంభవించుట చేత సన్యసించి శేవ, జీవితమును పిరాఫురము లోని (శ్రీ కుక్ట శేశ్వ రాలయమునం దే గడిపి సిద్ధినొంటెనని జనశ్శతి

కవి పండిత పోషణ : రావు వెంకట కృష్ణారొవు 81 నిష కోవి ఈక్రింది తొవ్యములందు తాను 'జెందులూరి లింగనారాథుని “నస్టడనని చెప్పెను ఖ్ప్పా న్స్‌ వమో సుందరి పరిణయము: క ఎదంభదురగు బత్తిని గొ లెద బలా పుట్టువుల గూకిచిన దోసంబుల్‌ బదుతుంగా జేడుక పి న్లీద మొదనెడు చెందులూరి లింగయగురునిన్‌ = ( ఆ పిచ ్సి అ చ్చతెశుంగ కామాయ ణము: వీ ఏమేటిరయడుగు ెందామగ బజ్ల్షాపురపు ఇల్లిలేని క(వ్రంపులదెప్ప యయేబల్లిదురడు. చెవినిడు సక్కూరములు చల్వపుముత్తి మేడకు నరుపమెట్టు లే వున్నియములగని యుజేంగించు మేల్తెవ్వి కల్వ జసనంబు కష్పైళ టికి దివ్వె, ఆీదంట మయొసంగున్న్యూది దోసపుందుల్వ ఇాదచ్చు దిండులకు వాకట్టుమంజడు తనరసే పద్ద ప్పుట్టువులను కడింది ఛెవ్రలునకు వెజ్దుండట్టి 'చెందుటకారి శొలపు పాలేటి నిండు జాబిలి యనంగ దనరు లింగనగురుని జెందమునందళంతు (ఆ క) పసౌఠతంగధర చరిత: అలభఘు అేజోనిధియగస బెందుణరారి కల లింగనారాధ్య రుని నుతీలచి ఈత సిక,జునమునోభి రామము: ను చిరభక్తి 'ప్రతిభా విభాసితుండ్నన్నై ఛింతింతు నక్రాంతముం బరవాది 'క్రమద ద్విసేంద్ర పటలీ పంచానన 'ోస్టు బం భుక తేనోనిధి చెందులూరి కుఅపాథోరాళి రాకానీళా కధర్షైరగలయ సద్దురూత్త; ముని సౌశొద్చం[ద్ర చూణాకృతిన్‌. *(1ఆ గి

8 పిఠొపుర సంస్థానము. _ కవి పంకితి వోపణ లీ వ్‌ టే సర్పోవురీ మాహా త్మ న్ట్‌ము; చ ముదమునల డేలు చామరలం మోడ్చి నరముస్కృతు లాచరిరికు బ ల్లీదుండగు చెందులూరి కుల లింగయ సద్దురునాథ మూలిక్రిన్‌ సదమలశీలికిం (ద్రిఫ్రరసంవార పాదసఠోరుహాభికు న్మద వరవాది మండల తను+చృముదొయ మయూఖ మాళికీన్‌ (1ఆ-8ప) శివలీలా విలాన ము: ఉ_ శ్రీసీమణీ రమేక్వోరుల. జత్తమునం గదియించి భెరతీ సౌరసగర్భుల న్మిగుల సంస్తుతింజేనీ మరఠంగజూననున్‌ సాశెకుంగొల్చి జెంద్క్లూరీ సత్కులపాచను లింగనార్యు పొరందలంచి మున్నటి మహాకవులన్భజియించి వేజపస్‌ (అ 8వ) ఈ కావ్యములందు మాత్రమేకాక్క భర, చిరవిభన శతక్రనుు లందను తిమ్మకవి బెందులూరి లింగనార్యుని తిలగెను.. ఈ రెండు శతకములందలి గురుస్తోత) పద్యములు అబ్బ భీదనుతో రసికజన మనోభి రామమునందలి , పద్యముతో సరియగుచున్నని ఈ దెందులూరి లింగనాశాధ్యుడే వక్కలంక విరభ్శదకవికిని మాహేశ్వర డీ క నొనగ్‌న గురునగుటచేత సీవక్కల్లలంక వీరభ్యద్రకసయు, కూచిమంచి తిమ్థకవియు సమకాలికులనియు, పెదమాధవ రావుగాలే తిమ్ముకవిని సన్నానించిరనియు (శ్రీ చెలికాని లచ్చాఠావ్రగారభిప్రాయపడిరి లింగనాకాధ్యుని తొలి దళశయందు వక్కలంక ఏవీరనయు, మలిదశలో కూచిమంచి తిమ్గనయు శిష్యులనియు భావించుట తగును తిమ్మకవి తన కావ్యములలో, తనకు శివుడు సాయెత్కరింఛి కావ్యమంకితమిమ్ముని కోరినట్లు కొన్నిటనుు భావనారాయణస్వాామి సామోళ్టరించి కావ్యమంకిత మడిగినట్లు నర్పవురీ మాహాత్మ స్రమునట్‌ు (వాసెను. నీలానుందళశీ పరిణయము ( [౪౮-16 ), "అచ్చ తెనుంగు శామాయణము (బాల కారడ_13) రసికజటనమనోభిరాముము ((ఆ-20))

కవి సంకితి పోమణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 8 నర్పఫపురీ మాహాత్య్యము(1ఆ-_14ప) లలో నీన్వప్న నృత్తాంతము కలదు. తిమ్ముకని _కెవ్రడయ్యును రాజేఖర విలానము, శివలీలా విలానము మరికొన్ని ఫతికములుతప్ప, మిగిలిన కృతులన్ని టిని విను నంబంధక మగు కథలతోడనే _వాసెను. అంతేకాదు, ఈ స్వస్న వృత్తాంతము లళలో నర్చఫుర మాహాత్మ ఛ్‌మున భావనారాయణస్వామి కావ్యమం౭కిత మిమ్మునుటయే కాక,

క శివునకు నాకును భవము యవ మొ(తైము లేదు నేనెయత డాతడ నే?” (1ఆ-6వ ) అసినట్లు కలదు. దీసినిబట్టి తిమ్మున పారివారాభేద తత్య్వము కలవాడని తెలియుచున్నది ఇట్లు తిమ్మన బహుకావ్వమ. లలో న్వస్న వృత్తాంతము చెప్పుట వలన తిమ్మక వికి (సతి కాన్యమందును నస్వన్నము కలుగు” నను అపవాదు లోకమున చిలిచిపోయినది కాని పరికీలించిచూడగా నీ న్వప్నము కొన్ని కావ్యములం-దు మూతిమే యుండుటవలన్క శీవ భక్తు డగు నీకవికి వచ్చిన స్వస్నములు సత్యము లేయని తోచును. తిమ్మకవి అశ్వాసాంత గ ద్యములన్నియు నొక్కరీతిగా కన్పట్టుట లేదు. సింహాచల మాహాత్మ్యము నీలాసుందరీ పరిణయము అచ్చ "తెనుగు రామవూయణములలో *ో ఇది (శ్రీమదుమారమణ కరుణాకటాతు వీక్షణ నంలజ్బ సరన కవితా స్మామాజ్య ధురంధర ఘన యళశోబంథుర కౌండిన్యన గో త పవ్శిత కూచిమంచి గంగనామాత్య వుతి బుధ జన విధేయ తిమ్ము య నామభేయ [(పణీత౦ బై నో అని కలదు. ఇక రాజశేఖర విలానము రుక్టైణీ పరిణయమ్ము సర్వలతణసార సంగ పాము లందు * ఇది (శ్రీమత్కు_క్కు శేశ్వర వర(పసాద లబ్ద కవితా సా్యమౌాజ్య భురంధరి” అని తదుపరి అంతయు సింహాచల మాహాత్య్యాదు లందువలెనే కలదు రసికజన మనోభిరామ్క, సనర్చఫుకీ మాహాత్య్య

81 వీరాప్రుర సంస్థానము _ కని పండిత వోషణ శినులావిలాళములందు. * (శ్రీమత్కు_క్కుశుశ్వర * అని (వారంభించి ॥ గంగనామాత్య వ్యుత 4౨ నుండి * నకల నంన్కృతాంధ లక్షణ కౌశలాభిరామ తిమ్మకవి సార్వభౌమ (సణీతంటైన ” యని చెప్పెన-. అనగా నాటికి తిమ్మన లశతచిణసార నంగ పాము (వాయుటయు, మాధవరాయణింగారిచేత క ఏసార్వభౌామ బిరుదముందుటయు. జాగి యుండుసు కనుకనే తిమ్బున యారెంగు బిడుదముల సీకావ్యములలో "పేర్కొ నిను తిమ్ముకవికి * అభినవవాగను శాననుడ ” ను బిఒదము లవతణసారసంగహా రచనానంతరమే నచ్చియుండును కనుకనే గిమ్మా కవీ యనుజుడు జగ్గకవి తన చందశేఖా విలాపకావ్య గద్యమున తాను ఆర నళ న! తిమ్మున సోదరుడనని చెప్పూనవుడు “ ఇది (ర్రీమజ్జగన్నాధ దేవ కరుణా కటాతవీతణాను సంలబ్హ సరనకవితా విచ్శిత ... ...

• కూచిమంచి కులపవిత్రే గంగనామాత్య పు(త్రమానితా

నూన సమాన నానావిధ రంగ (త్రిలింగబదెళ భాసా

విశేష కవితావిలాస ఖాసురాఖర్వ 'ససర్వలతుణసార

సంష్రహో డ్ఞాము శుద్దాం'్రరామాయణ ముఖ బహుళ

(ప్రబంధ నిబ.ధన బంధుర విధాన నవీన కబ్బశాసన

విరుచాఖిరామ తిమ్మకవి సార్వభౌమ *. ..

యని తిమ్మకవిని న్ధురించి యాతని * నవీన శబ్బశాసన *%, *కవి

సార్వభౌమ క్ష బిరుదములనుజెప్పను. ఇంతకును తిమ్మన తనకు చిరుదము లభించిన పిన్ధుట (వాసిన కావ్యములలొ గద్యములో భేదము ఉండుట యేగాక మొదటి కావ్యములలొా * (శ్రీమత్కు_క్కుశుశ్వుర ” అనియు, తకువాత మూడు కావ్యములలో ళ (శీ([మదుమారమణ * యనుటలో నాతెని భావము తెలియుట లేదు తిమ్మకవి కొలము: తిమ్ముకవి రచించిన కావ్యములను బట్టి కాల నిర్షయము వేయుట సుకరము. ఆం(ధకవుల చర్మితయందు (హ్రీ! వీచేశలింగం పంతులుగాయ “ రుక్టిణీ పరిణయము* ను

కని పండిత పోవణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు రిక్‌ రచించునాటికి కవి యిరువదిమై చేండ్తవాడనియా. నాతడు (క్రీశ॥ 1690 (ప్రాంతమున బుట్టియుందుననియు. చెప్పిరి. తిమ్మకవి “ నహనమానజీవి” యను మాటకు, నీ కాలనిర్ణయమునకు నంపోవు చున్న ఏ. ఇరువదియైదేండ (ప్రాయమున తిమ్మకవి (వౌఢుడై రుళ్టుణీ పరిణయమును (వాసియుంకను 1756 లో వినలీలా విలాన రచనా సంతరము నన్యసంచి, మరి ఫ్రే కాన్యమను రచింపక్‌ ( కుక్కు శేశ్వర శతకమును మాత్రము (వాసెను ) నపానమానములు అనగా సుమారు 69 ఏంక్లు క్రీ ఈ 1778 వరకు జీవించియుండును. తిమ్మకవి (గంధముల పౌర్వాపర్యము: తిమ్ముకవి తన కావ్యము లలో కొన్నిటి రచనిాకశాలముల నిచ్చెను కొన్ని కావ్యములలో ఆానంతకుముందు నృజించిన కావ్యనామములను 'ఇలిచిను. అయా ఆభధారములను బట్టి యాతని [గ్రంధముల వౌార్యాాపర్యము నిర్షయింప ఏలగును.

(హ్రీ! కందుకూరి వీచేశలింగము పంతులుగాకు తవు ఆంధ కవుల చర్మితలో తిమ్ముకవిని గూర్చి (వాయుచు సింహాచల మూ హో ల్కే ని ములోని

క్షీ = [ క్రత్రిభ మిటింగ రుక్మిణీ పరిణయంబు6ి

గలుంపహరమ%స రాజశేఖర విలాస

మును మజీయుంజాల దండకములు శత

కములను రచియించి శంభునకునిడితి 7” (1ఆ శవ ౧08 అను పద్యము ను పేర్కొని అచ్చ తెనుగు రామాయణములో ముందు రాజశేఖర విలాసమే చెస్పబడినను రుష్టిణీ పరిణయమే తొలి కావ్యమనిరి వారు లతణసార నంగహాము, రసికజన మనోభిరావముము మొదలైన (గంధములన్నిటిలోను కూడ కవి మొట్టమొదట రుక్మి ణీ పరిణయమునే 'పర్కొనియున్నాడు ”. అనివెప్పి, ఎక్కువ కావ్యము లలో తొలుత ఠుట్టణీ పిణయము చెప్పబడి యుండుటవలన నదియే

850 పిరాప్రుర నంధ్ధానిము = కవి పండత వోషణ తొలి కాన్యమనియు రాజశేఖర విలానము ద్వితీయమనియు 'తెల్పిరి. అందులకు పెక్కు నిదర్శనములు కలవనిరి. కాని వారు వానిని మూస లేదు. మరియు రుక్ట్రిణీ పరిణయము న కవికృతమగు నితర కావ్యము 'లెవ్వియు. చెప్పఎడనందున నదియీ తిమ్ముకవి తొలి కావ్యమని (శ్రీ పంతులుగారభిపాయపడిరి. కాని "రాజశేఖర విలానముి నందును కవి తాను రచించిన యితర కృతులను జేర్కొనలేదు కనుక దీనివలన నీ కండు కావ్యముల పొళ్వాపర్యము "తేలదు ఇక అచ్చతెనుగు ఛామాయణమున (శ్తీ పంతులుగారనినట్లు తొలుత భల్లాణ చర్మిత్రయే పర్కొనబచెను గ్‌ "మునుపు మాక్టీవె భల్లాణుండ వెడి అంని కలేయు రుక్మిణి పెండిలి కతయు బొబ్బ 'మెకపు గుబ్బలి కళయు మేల్మీజ నీల పెండ్లీ కఠయును గబ్బముల్‌ చేర్మి హర్చి (అ రా పీక 16వ) వారన్నట్లు నర్వలతణసారము, రసిక జన మనోభిరామము లంటేకాక, సర్పపఫుర మావోత్మ్యము, _ శినలీలా విలాసములందు. కూడ. రుక్టుణీ పరిణయ కావ్యమే ముందు 'వేర్కొననబడెను. ఆ వాభ్యముల యందలి నాలుగు వీన పద్య్యమ.లు ం సీ. కొండిన్యప గోత్ర విఖ్యాతుండ కూచి + ౦చ్యవ్వయాంభోధి నీహారకరుండ్య, గంగ మంత్రి శేఖరునకుం బరమపావని యగు లచ్బ్చమాంబకును సుతుండ, వెరవొప్ప రుక్కిణీ పరిణ ళంబును, సీంహైల మాహాత్య్యంలు నీల పెండ్లి కథయును రాజశేఖర విలానము నచ్చ తెనుంగు రానవూయణంబును మొదలగు గీ కృతులు రచియించి పార్వతీపతికి భక ఛో డ నిప్పన మొసయలిన వాండం గంద రాడప్టుగ పంస్థ్రి కుండం గడుంబ్రోడ ేను దిమ్మకవిచం[ద్రుడను జగద్వినుతయకుడ. ((సర్వంల సాం టప)

వివి ఎఎకితె వోవణ . రావు వేంకట కృష్ణారావు (వ వీ. 'వ్రతీభమై రుక్కిణీ పరిణయంబును, నీంహవైఅ మాహార్మ్యృంబ్పు నీల పెండ్లి కథయుమి రెజేీఖర విలొఒంబును, నచ్చ తెనుంప రామాయణంబు సారంగగిరనృప వరితంబు పాగరసంగ మావోత్మ్థంబు రంగసమాజు సకల అతణ సార సం(గ్రహాంబు నొనర్చి కృతులం మాపేర నంకేంచెము6 బేనినట్టే పోడవు. 468 కలం లటిల అల చిలి రీధాి 66 పలక అట ( రన్‌క, జ మం. 1ఆ'ఎ1ా 0) పీ కూరథ్థిమై రుక్మిలీ వరిణయంబును, నీంహనైల మావాత్మ్య్యంబు, నలి "పెండ్లి కథయును రాజశేఖర విలాసుబును, నచ్చ తెనుంగు రొామాయణంబు పారంగభర నళేక్వర చళితంబు, సప్తార్షవసంగ మహాత్మష్టకంబు రనీకజన మనోభఖిరామంబు, అతణసారి సంగంిహాము. నింప్రార 'హార్చి శిలల ఉట కలది ఎ60 80 అఈలి ఆఈఠ ఎచట అళభి 3 అఫ్‌ (సర్ప మ ఆ [5ప) వీ పౌండిమై రుక్మిణీ పరిణయంబున్తు సింహవైల మాహాత్మ్యింబ్యు నీల ెండ్డి కథయుంను రాజశేఖర విలాసంబున్తు నచ్చ తెనుం రానూయణంబు, పౌరంగధరి న శేక్వర చరిత్పింబు, 'స్తార్దవసంనగ మావోత్మష్థికంబు, రసీకజన మనోఖిరామంబు, లతీణనారోషంగరహమును;, పర్పఫుర స గీ! మంచిక తతి గధనచును మరియంం టెక్కు శతక దండక సక్క్చృరుల్‌ పితిభ 'హార్చి యూల్లమలతారం ఛార్వతీవల్లభునకు భక్తి నరః జేనీన భ వ్యమతిని. (శవ వి 1అతవ) వై నాలుగు సీనములు నాలుగు తావ్యములందు సించుమించుగ న్వల్ప భీదముతో అవ్బతిమైనవి కనుక సీనాలుగు నొక్కటియే. 3 గానిందు (శ్రీ పంతులుగారు. చెప్పినట్లు రుక్టిణీపరిణయ మే తొలుత పేర్కొనబడిన ను రాజశేఖరవిలానము మాత్రము ద్వితియిముకాదు, చతుర్ధ స్థానమున కలదు. "కనుక వారి వాదము నిరాధారము మరియు ఏ చాజశేఖరఏిలాన ము మూడన కావ్యమా సింపోచలమాహోత్చ్య్యాము నంచే తొలుత పే ర్కొనబడుటచేత నేది సాలవ కావ్యమనుటయు శౌొనగదు కనుక సిఏ మొదటిదో ఇండవదియోా కానటలయును ఇందు మూలకముగా గీతఎద్య ములలోని [కవమము సరియైనది కాదని వెప్పవచ్చును. *నర్వలతణసార ల్లి కే జ. జ్‌ సంగ్రహామూ యొక్క స్థానమును “సర్పపురీమాహోత్మ్యు",. శివలీలాపిలా

88 పీఠాఫుర నంస్థానము ఎ కవి పండిత్‌ పవోపుణ సము)" లందు న్మకమముగా లేదు. ఈ కంఏమము ఛందము. సనునరించి సడచినది. కాస్తి కావ్య రచనా కాలక9మమును బట్టి కాదు కనుక నీవకుసుననుకరించి. గ9ంథముల పొ ర్వాాపర్యుము నిర్ణయింప వీలుకాదు చుక్షిణీ షరిణయ, రాజశేఖర విలాన కావ్యములను. పిడెచిన ( ఈరెండింటిలో నేకావ్యము పేర్కొ నబడలేదు ), ఈగ్గెండును బేర్కొన బడియుండుటవలన సింోచలమాహోత్త ము మూడవ శావ్యముగను, అచ్చ తెనుంగు రాథబూయణమున 2. మాకు శావ్యములతో చాటు సీలాసుందరీ పరిణయము పిర్క_నబడుటవలన నదినాలవ కాన్యముగను అచ్చ తెనుగు రామాయణ మైదవదిగను. నర్వలత్ష ణసారనంగపామున నీైదును 'బేర్కొనబడుట చెత నిది యారవదడియు. 1/50లో రచింప బడిన రసికజన మనోభి రామమున నీయాకునుు తదువరి సారంగధర చరిత, నప్తార్షవనంగ మాహాత్ము వము లుందుటచేత నవి ఏకు, ఎనిమిటి సంఖ్యలుగను, తొమ్మిదనది రష్లికజన మనోభిరామమును, అటువిమ్మోట నర్పపురీ తేతమున ని తొమ్మిది నామములుండుటచేత నది పదియవది గను, ఇక తుదను రచింపబడిన శిపలీలా విలాన కావ్యమున + న్‌ పది యునుండుటచేత నిది పదునాకండవదిగను నిర్రారింపవచ్చును. సింహో చల మాహాత్య్యమున, రుక్టుణీ పరిణయం: రాజ శేఖర చరితుములతో బాటు శతక దండకాదులును బేర్జానబడుట చేత నిదిరోగా "రెండు కావ్య

ములకు నడువునో తొలుతనో రచింపబడీ యుండును.

జక పంతులుగారి వాదము నిశాభార మైనందున కి రుక్టిణీపరెకా యి శాజశేఖరవిలాస కావ్యముల ముందువెన కలు విచారించి వరాడ నలయును, ఈ క్రింది యాధారములబట్టి రాజశేఖరనిలానమే తివన

తొలి కావ్యమని నిరూపించుట కవకాశము కలదు అవి - ఓ. తిమ్మకవి శాజశేఖర విలానమునందు తప్ప మరియీ యత కావ్యమంద ను బలుమారు తన తప్పులు శతవింంపుడని వేడుకొనలేదూ

కవి పండిత పోషణ : రావు వేంశట కృష్ణాళావు 39 న్‌ అలఉలి అలల ఉభిలి శవ పంట (62 మ్మత్పబంధ మరసి దుర్షోష రహితమానట్లుగాను జర కృపాస్ఫూర్తి బరిపూర్హించేయుంగాతం (పీరిక 6వ) కశత ఛందమునుం గా నొష్టదుల చందము నింతైన నెజుంగ సతతము విద్వ దృృందంబుల కృపంగ వితా సందర్భంబాగి నొన ర్త సాహసవృ త్తిన్‌. (పీరిక శిప) చ! “*గనుగొని తప్పులెన్నక తగం గరుణింపుడు సత్క-వీశ్వరుల్‌ ” (వీరిం-కేఉప) అని రాజశేఖర వీలాస పీరకయందును, ఉట “ల ౨. తప్పులు తుమచేసీ దయ దలిర్ప నిమ్ముహో కాన్య మెప్పుడు నిద్ధగ్శితి నేక్పుతో వి_స్తరిల్ల బుభేం్యదు లెల్ల 6 బూగడ ం ఎల ఉం (తిఆ-808 ప అసి కావ్యాంతేమునను "వేడెను రాజశేఖర విలాసీము *ళచ్చుచ్చ్‌ కావ్యము అయినను, తొలుక రచించిన దగుటచేతి తప్పూలు దొరలు సేమోయని భాయపడుచు వినయముగా పండితుు త&మసర్డి ంచినాడు తిమ్మకవి, ఈస్ట్రికి మిగుల పరిపక్య దశయందు సహితము కలుగునని యనుటక వ కాశమున్నది. కాని చిట్టచివవి దచశయందు [వాసన శివలీలా విలాసమున ఈ వేడిలోళ్ళు కాన రావుం లి తిమ్మూకని తన సకువ్చు బెందులూరి లింగనయని చెప్పెను, లింగన చివరిదశయంచే తిమ శన లకినినుండి మా హేశ్వర చీక్స్‌ గ్రహించి, శివమహిమ "తెలుపు రాజ కేఖర విలాసమును రచించుటతో కావ్యరచన (వారంభఖిం చియు౦డును, క. తిమ్మున చివరి కావ్యను శివలీలావిలానము, తొలి శావ్యము శీవపారమ్య బోధకము, ఈ నడుమ శతకములు తప్ప ఇంచుమించు అన్నియు వైన్లన గాధలే.

ర్య పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ

శ్తీ రుక్మిణీ పరిణయము పౌథ కావ్యము. తిమ్మున దీనిని తన ఇరువదియైదవవట రచించెను. కనుకనే పలుతావుల నీత ౧డ్షీకావ్యమును గూర్చి *ో (పతిభ మిఅంగ౫ “ పాఢియమైోో అని "తాను అకావ్యము (వ్రాఢత్వముతో వెలయించినట్లు ెప్పీయుం డెను, ఇట్లు వాశమతో రచించిన కావ్యము గనుకనే కవి రుకి థో పరిణయము ముందు చేరొ(ా నెను, ఆతీరున ముందు చెప్పుటకు కారణము తిమ్మునకు ఆ కాన్య మువ్నై గల అభిమానాతిశకయ మే.

క్‌. రుక్మిణీ పరిణయముతో పోల్చిచూడగా రాజ శేఖక విలా సము అపక్వముగానున్నట్లు కన్పట్టుచున్న ఏ. (తిముణ్జకవి యితర శావ్యములలో లేని శేఫ, శకటనేఫల (పాస రాజశేఖర విలాసమున కలదు.)

వై. కారణములనల * శాజశేఖర విలాసమే తిమ్బున భ్‌"లు కావ్య మనియు, నుకి శ్రీపరిణయకు "ండవ కావ్య మనియు చెషు వచ్చును. ఈ రెండు కావ్యము” రచనకుమధ్య పదివత్పకము?) అంతరమున్నది. మధ్య కాలమున తిమ ణన ఫతకములు, దండకములు (నాసియుండును అంతేకాని పంతులుగారు చెప్పినట్లు తిమ్ముశవీ ఏడాదికొక అశ్వాసము వొప్పూన కావ్యరచన చేసియుండడు ఈవా దము యుక్షియు కృముగా లేదుం

తిమ్ముకవి “శివలీలా విలాసము ను ముప్పదియొక్క-_ దినము లలో రచియించితినని చెప్పెను.

క వినుడీ కృతి ముప్పదియొక

దినమునకుం జెప్పినాండ దేవుని యానన్‌

జనులెన్న6 గుక్కుకేశ్యరు

ఘన కరుణాదృష్టీ వలనం గవివరులారా . రెండా శ్యాసముల (గ్రంధము ముప్పదియొక,- దినమునకు బాయగలి గిన కవి ఏచాదినొక్కు- యాశ్వాసము (వాసెననుట సరికాదు, మజియు

కవి పండిత వోపణ ? రావు వేంకట కృష్ణారావు రై క్రీశ 1719 లో విరచితమైన సింహాచల మావోత్య్యమునక్కు, (క్రీశ! 1740 లో (వాయబడిన సర్యులతేణ సార నసం్యగజామునకు నడును నిలాసుందరీ పరిణయము, భర్షశతకము, అచ్చ తెనుంగు రామాయణము అను మాత్రమ తిమ్మన (వాసినట్లు కనిపించుచున్న ది. ఇరువదియె.క్క_ నంవత్పరముల వ్యవధిలో ఓిమైదు కృతులను మాత్రమే తిమ్మన నృజిం పెననుట (శ్రీ॥ ఏ-ేశలింగంపంతులు గారి (పణాళికననునరించి సంగతేము కాదు. కనుక పంతులుగారు చెప్పినంత యాం(తికముగా తిమ్మన కవిత్వము చెప్పి యుండడు _శివభక్సు డగుటచేత సీశ్వుర్మపేరణము కలిగి నవుడెల్ల తిమ్మన కావ్యరచన వేసియుండుననుట ఉచితము ఇంతకు తిమ్మున యొనగిన గ౦ంధరచనాకాలము ఇందు నిఠూ వింపబడిన ఇతిర కావ్యముల కాలములనుబట్టి ఆతని కాన్యరచనా (కము మో కిసింది విధముగానున్న ది. క్షే (క్రీ! భ॥ 1705 _. రాజేఖరవిలాము. ౨ కః శః 1715 రుక్టిణీపరిణయము. తి శ్రీః సగ 1719 _ సింహాచలమాహాత్య్యము. 4 సీలాసుందరీపరిణయము ( అచ్చ తెనుంగు రామాయణమున ఉర్కొనబడెను నెం శ్‌ అచ్చ 'శెనుంగు రామాయణము ( నర్వలముణసాత నం్యగవా మున ఉర్కొనబడెను రం 6 శ్రీః శ॥ 1729 _ భర్షశతకము, 7 శ్ర ఈ 1740 _ నర్వలతణసార సం్య్రబాము. 8 సారంగధర చర్మిత. 9 నప్తార్షవనంగ మాహాత్మ వము 10 క్రీ! ఈ 1750 _ రసికజన మనోభిరామాము. 11 [శ్రీః ఈ॥ 1754 _ సర్పవురీ మాహాత్మ్యము.

రి వితావుర శంస్థానము -_ కవి పండిత పోషణ 1౨ [కళ 1706 _ శివలీలా విలానము.

లభించిన శతకములలో '* చిరవిభవళశతకము * కావ్యముల మధ్య నేప్వుడో రచింపబడియుందును. కుష్టు శుశ్యర శతకములోని పద్యరచనా విధానమును బట్టి కవి దీనిని వృద్ధాప్యమున రచించెనని తోచుచున్నది తిన్షున మరి యొన్నియో శతక, దండకాదులను (వాసినట్లు బెప్పెను శ్లాని ఇందు పేర్కొనిన మూడు శతకములు తప్ప ఇతరములు లభిరిప లేధు, కావ్యములలో సప్తార్షవసంగ మాహాత్య్యము లభించ లేదు.

రాజశేఖర విలాసవం

మూడాశ్వాసముల ఈ చిన్ని కావ్యము (శ్రీ పంచాగ్నుల దలీణామూర్తి కాక్ర్రీగారి చేత పరిమృరింపబడి (కః శ! 1919లో వావిళ్ళ వారే ముదణాలయమున ముదితమై (పకటింపబడెను, ఇందు నడ! పద్యములు గలవు,

కథ ఏ; సెంధుకటకఫురము నేలు భల్త్లాణుడు అను (పభువు శివపూజాతత్పరుడు, శకరణాగతవత్పలుడు, నత్యపహా[క్రియుడునై యుం ఇను అతని నతులు చల్తాంభిక్సా మల్లాంబికలు మళో సళ్మివతెలు తన ఐశ్వర్యమునకు కారకుడైన శివుని ఒకవతముచేతి మెప్పించ నంకల్పిం చిన భల్లాణుడు ఖకనాడు గుకుచర్శనముచేసి (వతదీతునిమ్ముని కోరెను. శివభక్తులగు జంగమస్య్వాములకు కామి'శార్థములిచ్చి, పర మేశ్వ రాను (గ్రహము పొందుట ఆ [వతముయొక్క_ ఉధ్ధేశ్యము. ఆ (వతము మిగుల కష్టమైనదనియా, జంగమస్యోములడిగినవో సుతనై న, నతినై స, సుతులనై న్యు కాయము కోసియెన నీయవలసియుండుననియు. గురుతు భల్లాణునకు తెలిపెను. భల్లాణుడు ఆ (పతమెంత కలినమైనను వేయు దునసి చెప్పి ఆశీర్వదింప గుకుని వేజెను.. అతడా రాజునాళీర్వటించి విభూతినానగి పంచెను;

కవి పండిత పోపణ * రావు వేంశట కృష్ణారావు ర! భల్లాణుడు శాజభానిచేరి శివపూజయొనరించి శంకఠునికి (వ్రీతి కలుగునట్లు జంగమసార్థిము 'లేయేపదాక్టము లడిగినను లేదనక యిచ్చె దనని శపధముచేసి చేశ దేశముల బాటింపించెను. భల్లాణుని (పకటన విని జంగమస్వాములు కోటానుకోట్లుగావచ్చి కావింతార్ధముల బడయు చుండిరి. రాజు ధర్ముమార్లమున నత్యపర్హ, నముతో జంగమారాధన చేయుచుండెను. భల్లాణుని (వతదీతును నారదుని నలన వినిన పార్వతీ "జేవి వెజగంది, ఆ భక్తుని పరీతీంపవలెనని శివుని కోళిను. పరమ శీవ్రడును భక్తుని పరీమీంచు వేడుకతో సింధుకటకము నందలి వేశ్యా వాటికకుచేర, వారందరకు కోరిన ధనమునిచ్చి విటులనేర్పరచెను. తిదు పరి జంగమవేవమధారిమైన శివకు భల్లాణుని ఇంతకరిగి యధావిధి పూజితుండై ః 'వేళ్య లేసెజే భుజింప జూలనని పట్టుపశ్షైను. భల్లాణుడు వేయునదితేక వెలయాలిని దెప్పించుటకై. యత్నింపగా ఆ దినమున మహేళుని మాయచేత ఒక్క తేయు. లభించలేదు. (వతభంగమగు నను ఛభయమున భల్త్లాణుడు భార్య చల్లాంబికను తరుణో పాయమడిగెను, ఆమె చికతొండనంబి మొదలై న భక్తులను మహేశ్వరుడు పరీవీంచిన విధము జ్ఞప్పి కితెచ్చి పతి అనతి శిరోభార్యమని పలికెను, భల్లాణుడు అవేదనపడి తుదకు చల్లాంబికనే వలయాలిగా జంగమవిటుని కడకు వగుమనికోలెను. చల్లాంబిక పతియాజ్ఞ వీరసావహించి జంగమవిటుసి సమిపించెను. చల్లాంబిక అతనితో మాటలాడ (ప్రయత్నించినను అతడు స్థాణువువలె నుండెను. చల్త్లాంబ ఆశ్చర్యపడియు పొన్పునందలి జంగమ విటుని ఆలింగనము ేసికొనబోగా విటుడామె చేతులలో నెల దినముల బాలుడయ్యెను. ఆ బాలుని పర మేశ్వఠునిగా రాజకేఖరుడైన భల్లాణుడు (గహించెను. అంతట మ హే శు డు భల్లాణునకు సామూత్క_రించి, పార్వతీ బేవి అంగీకారముతో చల్లాంబిక్కా మల్లాంబికా నమేతముగా భల్లాడుని వై లానమునకు కొనిపోయి. (సమధగణములలో (పథమునిగా నిలిచెను.

రిక్త విలావుర నంస్థానము _ కవి పండిత పోవణ దండి * కాంవ్యాదర్శము తి ల్రశీ తెల్పిన అష్టాదశ వర్షనలలో సింధుకటకవుర, సాగర్శ కైలాన పర్వత, చంద్రోదయ, సూర్యోదయ, షడ్భతు, ద్య్యూత వర్లనలు వడు మాతము ఈ కావ్యమున కలవు ఇక అలంకార కేఖరమున - పేర్కొనబడిన ముప్పదిరెండు వర్ణనలలో న్‌డు వర్షనలిందు గలవు, గజవర్షను అళ్వవర్ష్యన, రాజవర్షన, రాజీ వర్ణన, అరణ్యవర్షన్న కళా చిత లేఖన వర్ష్మసు కాసారవర్శన. మన్థుధ, జంగము కుపానాజంగమ జాలరికాంతా వర్ష సలు శివపూజూవిథధాన వర్షను నభ్యా వారవనిత్కా వేశ్యమాతా, రాజనిందు కాణి పతి భక్షి వర్షనలు మొదలైనవి కూడ కలన్టు. వర్ష్శనలు._ అల౦కొరములు రాజశేఖర విలాసము తిమ్ముకవి తొలి కాన్యమయ్యు నింజలి వర్ష నలు కమసనీయమణుగా నున్నవి. చ మరకత రత్న సంఘటితమానిత కుడ్యు కదంబజాలా కాం తఠమాలనుండి వేవెడలు శద్డ్భ నసారపు ధూప ధూమముల్‌ పరువడింజూది నీలఘన పంక్తులటంచు. నటించు నెంతియున్‌ గులుతుగ మేదినీస్థలిన నోర్కెలచే శిఖిీనీనమూాహముల్‌ ( 1ఆ-45వ ) సింధుకటకపుర మందిరములలో పరిముళార్థము ధూపము వేయగా అందుండి వెడలు దట్టమైన ధూమమును మేఘనముదాయ మిని (భ్రాంతిపడిన మయూరములు నృత్యముచేయునను సీ వర్షన శునోజ్ఞమై. అలరారుచున్నది. శ్రార- వ అరయంగ నప్పురిం గనకవా ర్మ సతలంబులం చేళిసల్పు సుం దరుల యొధయారముల్‌ గని ముదంబున నచ్చరలెల్ల మెచ్చి ఖా సురగతిం గాన్క_లంపిన (పనూనపు దండలనంగ "నల్లైడల దజచుగ ౯ తతో! రణ కదంబములందముమోలు "నెస్పుడున్‌ (2ఆ-42వ 0)

కవి పండిత వోవణ . శావు వేంకట కృష్ణారావు 9

హర్శ్యతలముల శీళయునర్చు కాంతల యొయారమును మెచ్చి అచ్చరలేమలు కానుకగా పంపిన ([పసూసపుదండలుగా రత్న తోరణ పూలికలను కవి ఉ(త్పేవ్సీంచుట కమనీయము. మజియొక చక్క-ని ఉత్సేతు సాగరవర్ష్మ న.

చ సకల జగంబులన శ్రముచు స్వామికి సీళకు విసంబానలౌనే (పకటిత లీలననును ను వాల్క-డలిన్నిరళించి లేం బుఠాం తకునకుం గాన _లియ్యన్గగ ముద౦బునం ఇబ్బు సుభాసముక్కురం బూకొ యననొవ్వు "పేనతతి వాగుగ నజ్జలరాళి నెంతేయున్‌ =

(వీఅం 84ప) పాలసము దము పరనేునునకు విషపమి చ్చెనని ఈసడించుచు లపణసము దము తాను అమృతమును కానుకగా నొసగుచున్న దా యనునట్లు సముుదమువైనున్ను నురుగు ఒష్రూచున్నదనుట కవి ఊహ+శ క్రి కి నిదర్శనము పా తలను కనులకు గట్టించుటలో తిమ్ణున సిద్ధహ స్తుడు. భల్లా ణుని (వతదీవను విని వచ్చుచుండిన జంగమస్వాముల 'వేవఛారణము మూడు పద్యములలో తిమ్మన వర్మించెను. స్‌. కత్సపాలు వైండికట్ల బెత్తంబులు శంఖసంఖ్యల మించు శంఖములును వీడిగంటలును గేకివీరఛ పుటం చెలు ఛ(తముళల్‌ బులితోళ్ళు చఛామరములు 'యోగదండంబులు యోగపమ్పైడలును గండపెంజేర ముల్కు_.౦0డలములు తనువుల భూతి ఫూంతలు కావివ(స్ర్రుము లే లైన రు దాత మాలికలును గ్‌ "శ్వేత శేతనములు రు దవీణియలును శా తమగునట్టి రజితంపుం చా లికలును "ీలుందామర6 బలువైన ళూలములును మొలక బంగరు గిలుకు వాపలును గలిగి (1 అ 16/ప ఈ పద్యమును బట్టి తిమ్మకవి కాలములో జంగ మస్యాములు

96 పిరావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ 'యాగపళ్షైడలు, గండపెంజేరములు, కుండలములు “మొదలైన అభరణవి'శేషములను ధరింతురని తెలియుచున్నది. ఇవిగాక వాగు రజిరపాాతలు, బంగాఠళు గిలుకు పావలును గలిగియుండెరట. సన్యా సులు రజిత బంగారములను గలభిగియుండిరనుట అనాచిత్యమనిపీం చును. నిరంతరము పంచాశురీ మం్యతము జపించు జంగమ బేవరలు రాజూధిరాజువై నను లెక్క సేయక వరా భూవర ” అనుటయు గలదు, ఆనాడు ఏరశ్రై వమత[పభావ మంతటిడి. జంగమస్వామి కోరిక ననుసరించి భల్లాణుడు వేశ్య నిమి _త్తము "వెదక్‌ కానరాక, తనమాట తప్పకుండుటకై్షై తన సతినే వేశ్యగా అర్పించుటన్తై తీసికొని వచ్చెను. అప్పూడా కుహూనాజంగము ఆలస్య మైనందులకు భల్లాణునివై కోసించుచు.. పలికిన సందర్భమున ఒక చక్కన్రైన శ్లేసాలంకారము . నీ! కామాంధకారినై కడకతో సీరాకం గాంచు చుండంగ నమూండు కన్నుల యుల దలయీణు బరువయ్యెం దగ మేను సగమయ్యె గళమూలమ సం గందు నింకడ య్యా వల నొప్పమును పట్టి వగందవ్పె వలస్తుగ విరి”ను నుడురేయి నరవిన య్యు నాశేటికీ వేళ్య నీకేటి నిజభ_క్త్‌ బూటకంబులచేతం (బొద్దుగ డిప గ్‌ నాడ వింతయకాక భూనాధులెచట (వలేములెచ్చట ఖఘనన్లై వమతము అచట నెందుంగొరగాని పొలతుక నిటులందెచ్చి యందు కొమ్మును వారెందునై న గలరె? (విఆ 155 పు) మూడు కన్నులుగల శామాంధకారి అనియు, గంగాధరుడ నియుు సౌాంబుడనియు, గరళకంరుడనియు కవి పాఠకునికి శబ్ధళ క్స్‌ నూూలమున స్ఫురింప జేయుచు (పతిభచూ'చపెకు. అంగిరసము : ఈ కాన్యను౦దలి నాయకుడు వఏకచై పుడు. భల్లాణుడు ఉదా_త్తనాయకుడు కనుక అడిగిన చారికి లేదనక ఇచ్చుట క్రై (ప్రతిన పష్టైను. ధీరోదాత్త నాయకుడు పట్టిన పట్టు విడువడం (పతిజ చేయుటలో నాయక్షునియందు వీరరససంబంధముగు అవేశము కలదు.

కవి పండిత వోషణ *" రావు వేంకట కృష్ణానావు 97 అడిగిన వారికెల్ల నిచ్చుట వలన ఇచట దానవీరము రనముగా నున్నది ఈ దానను నకు మూలకారణము శివభక్ని. కనుక నిచట భక్రివీరము కలదు కధావస్తువునకు గల కార్యకారణ నంబంధమును బట్టి దీనిని భ క్రివీరమనుటయీ సహేతుకము. భల్త్లాణుడు తన (పతిక్ఞా నిర్వహ ణార్ధము పత్నియగు చ న్లమాంబను వెైలయాలిగా జంగమస్యామి క్‌ర్పిం చుటవేత నిది ధర్భువీరమని చెప్పనొప్పును. వీరరసమునకు అద్భుత రసము పర్యవసాయి. నాయకుడు ధర్జువీరుడై నాయికను శివయోగి కర్పించినంతట, ఆతడు ఆమె ఒడిలో బాలుడుగా మాకుటతో అద్భుత రసము వెల్లివిరిసెిను తదుపరి శివుడు (పత్యతమగుట యను మరియొక అద్భుత కార్భముతో ఆ కథ ముగిసెను. ఇల్లీ కావ్యమున దాను భ క్రి ధర్హువీరములు [పధానముగాను, అద్భుతిము అంగముగాను పర్టితే మయ్యెను

ఈ కావ్యమున రాజశేఖరుడు పాకుడు. భక్ప్కులను పరీతీంచుట పహారుని విలాసము. భల్లాణరాజు భక్తిని బామడు పరీయీంచుటచే నిది “ రాజశేఖరవిలానము ” అయ్యెను

రుక్మిణీ పరిణ యము

తిమ్మకవి కావ్యములలో రుక్టిణీ పరిణయము ెండనది. 1923 లో వావిళ్ల రామస్వామి కాస్తులు అండ్‌ సన్స్‌ వారిచేత వెన్నవురి వావిళ్ల ముుదణాలయము5 మొ[దితమై (పకటింపబడిన 18 పద్యములు గల ఐదాశ్వానముల కాన్యమిది.

కథ ఏ కుండినపుర రాజు భీవ్యుకునికి పట్టపురాణి యందు రుక్టి, రుక్టురధుడు, రుక్తుబాహుడు, రుక్టు శేశుడు, రుక్థు న్మేతుడు, అను ఐదుగుకు వుత్రుల్కు రుక్మిణి అను ఫుుతికయు జన్మించిరి. యావనవతి మైన డక్టిణి నిత్యము జనకుని వెంతకువచ్చు బుధజనుల వలన "దేవకీ నందనుసి రూపయావనముల గూర్చియు, పర్మాక్రమమును గూర్చియు

కరి పిరాప్రుక సంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ వినుచ్చు ఆతని యించే మనస్సు లగ్నము చేసికొనెను భీపష్యక డొక నాడు. నింకు కొలువున తన నుతకు అనురూస వరుడెన్నరో తెల్పుడని చి జి హితుల నిడుగ వారును (శ్రీకృష్ణుని గుణాదులభివర్షించి, ఆతడే రుక్షిణికి తగిన వరుడని బల్కిరి కాని రుక్మి వారిని సిందించి తన ఇచెలియిని శికఘుపాలున కొనగెదవని భీమ్మించెను భీవ్యుకడు తనయునికి ఎదురు చెప్పలేక రుక్టిణి సిచ్చి పరిణయి మొనరింతునిని శికుపాలునకు వార్త నంఇను చెదిరాజు శిశుపాలు డానందభరితుడై నపరివారముగా కుండిననగరమునసకరుబెంచెను. తిన కష్టము లేస్‌ వివాపహామును గూర్చి చింతించి చెలికత్తె ఆలొచనవై. రుక్టుణి వురోహితప్వుత్రుని ముఖమున (క్రీ, కృషునకు తిన పృాదయమును తెలిపెను. ఫురోహాతి వుత్రుడు ద్వారక కేగి రుక్టిణి సౌందర్భమును (క్రీ కృమ్ణుసి కి తెలిపి, అమె. అనురాగము నిజింంంచి శిశువాలాదుల దియించి రుక్టిణ్‌ సి త్‌ బధ 0 సీీకరింపమని పలికెను (శ్రీకృష్ణుడును ఈుక్టుణిని గూర్చి వినియ డుబ వలన విప్రుని పలుకలకామోదించి బల రామ నహితుడై వీ(ఫ్రుని వెంట కుండినఫురికి (పయాణమయ్యును. ఇది యిట్లుండ రుక్ట్రిణి కృష్ణుడు తనమాట మన్నించునో లేదో యనుచు విరహోార్షియై యుండెను.

వివాహనునకు. శీశుపాలునితో పాటు పౌండ్రక, జరానంధ

౯ చ జగ వ్‌ న

సాల్వ, విదూరికులు వచ్చిర రుక్టణీ చేప గారీపూజకైై విప్ర్యమ్రైద సరివేష్టితియై భటులు వెన్నంటిరాగా గారీ జేవి ఆలయమునకు వడలి (శ్రుకృష్ణుం పతిగా నన్ముగహింపుమని గాంన (ప్రార్థించెను. ఆలయము నుండి వెలుపలికి వచ్చిన ఆమె సౌందర్యమును జూచి నృపులందరు నచ్చెరువందు చుండ, (శ్రీకృష్ణుడచట ేతెంచి అమెను. పర్యగహించి రథముకై నిడుకుని శంఖము పూరించి, వేగముగా జ్య్వారకా నగరా భిముఖుడయ్యెను నృవ్రులందరు సహింపలేక కృష్ణుంతో తలపడిరి. శ్రీ కృష్ణుడు ను బలరామౌాది సమేతుడై వారి నదుర్కొ_వి ఘోర

కవి పండిత వోషణ రావు వేంకట కృష్ణారావు 099 రణమున జయించి, రుక్ష ని విరూపి నొనరించి ద్వారక శేతెంచి, రుక్టిణీ దేవిని పరిణయమాడి సుఖముగా నుండెను.

పోతి న్న భాగవతిమునగల తుక్టణీ పరిణయ భుట్టము నోటికి రానివారు సిన్న మొన్నటి వరకును అరుదు తిమ్మన కథధారంభమ. న చెప్పిన పద్యమును బట్టి, భాగవతము నుండియే ఇతివృత్తము స్వీకరించె నసి భావించవచ్చును భాగవతము దశమన్మ_0ధమునగల 105 పద్య ముల రుక్టణీపరిణయ గాథను (గ్రహించి (భా. 1679_1764ప.) తిమ్లూన 718 పద్యముల ఐడాశ్య్వానముల (పబంధముగా తీర్చిదిదైను (పబంధో చితమైన వర్శనలతో మనోజ్ఞ మగు కశాన్యముగా * రుక్టైణీపరిణయము 89 మలచబటజెను అచ్చటచ్చట కధాభాగము పెంపు చేయబడెను. (1) వోతన రుక్ట్రిణి జననము ఒక పద్యమున, ఛాల్యమును ఒక పద్యమున వర్ణ్మించగా తిమ్మన రుక్టైణి జన్మించుట ఆదిగా లాలిపాటల్సు అటలు వివరముగా నాటి సామాజిక వ్యవస్థను పదియారు పద్యములలో (16 71-873) వర్షించను (8) దుళ్టి ణీ యావనావిర్భావము ఛాగవతమున ఒక్క_పద్యమున (భా 1689పు వర్ణింపబడగా, తిమ్మకవి వదు పద్యములలో వర్షించెను (ఈ బంధువులెల్లడు రు క్షి ణిని (శ్రీకృష్ణునకిచ్చేదమనగా, రుట్టి శిశుపాలునకే ఇచ్చెదననుట భాగవత మున ఒక్క_ పద్యమున (భా. 1694ప) కలదు. ఈవివాదమును గూర్చి తిమ్మ్బున ఇరువదిమూడు పద్యములలో ( 1ఆ. 115-188ప ) నంపూ నృముగా నొక ఘట్టము చృత్రించెను

భేదములు: భాగవతమునకు ఈ కావ్యమునకు కొన్ని భేదములు కలను.

1 _భాగవతమున రుళ్టణి అన్న తలపపరింగ్సి తనంతతాను (వాహ్మ ణుని, పిలిచి. (శ్రీ కృష్ణునికి తన పరిస్థితి చెప్పి తోడ్డానిరమ్మని సంచేశ మంపినట్టు కలదు _ తిండి భీవ్ముకుడు వ్యుత్రుని కాదని యేపని చేయ పాలడనికూడ వి(ఫ్రునికి తెల్పుటవలన రుక్టుణి జనకుని పుుత్రవాత్సల్యమును

100 వీరాప్రుర నంస్థానము - కవి పండిత వోవణ నమ్థించుటవలన లోకజ్ఞ్జానమునెజిగిన (పాఢవలె తోచును. తిమ్మున ఇచట చిన్న మాప్పు చేసెను రుష్టిణి తన వివావా (పయత్నములు జరుగుట చూచి * ఎవ్వరి వేడుకొందు ... ,..” ( 2ఆ 88ప ) అను చు వాపోవునేగాని చెలికత్తె వచ్చి ఫురోహితవుతుని కృష్ణుని కడకు రాయబారిగా. పంపుమని వెప్పువరకు తిరుణోపాయ మెరుగని బేల. నంచేశము పంపిన తెరువాత రుక్ట్రిణి క వినయ విహీనుండగుచును

దన యానతి మోతీ తిరుగు తనయానుమతిం

బని యొనరింపలగ దొరఠొసె

జనకుండును. 'వేరగురగుచు౬ జంచల బుద్దిక్నా (16 32వ) అని సోదరునితో చాటు జనకునికూడ * చంచలబుద్ధి * అని నిందించును

ఖ _భాగవతమునందలి రుక్టుణీ దేవి పణయమున భక్రిమిళిత మై కన్పట్టును రుళ్టుణీపరిణయమున రుక్ళ్మిణియందు ప్రబంధవాయిక కుండెడి అనుభఛాగము మాత్రమే తోచును. తన కావ్యముసకు (పబంధత్వమూు కలిగించుటకై తిమ్మకవి చెసిన మౌార్ప్చిది.

త భాగవతమున లేని మరియొక విశేపచుందుగలదు. అది (8 కృష్ణుడు మోనసములు దున్ఫట ! ఏ చ్మితపటములందుగాన్సి కథలందు గాసి కృష్ణుసకి మిసములున్నట్లు చిత్రీకరించుటగాస, వర్శించుటగాని "లేము తిమ్మన మె *త్రైము కండినపుంక మరలివచ్చిన విప్రైకు

శ్ర నీ సుగుణ రూప యౌవన

భాసుర సుకుమూరతలకుం బలుమలు మది ను ల్లాసము నొంది ముకుందుండు మోసంబులు దువ్వె రిఫులమోదం దరుణీ (5ఆ 18వ) అని రుక్టిణీతో చెప్పినట్లు వర్షించెను. మిసములు దువ్వుట శర్యో వ ఫుటకె ఈ చితమైైన చేష్ట. కనుక తిమ్మన కృష్ణుని శ "ర్యమును దెలుఫుటక్రై (ప్రయోగము చేసియుండును. 4 నగ శ భాగవతమున కృష్ణుడు * వ, చావా! రమ్మని చిరుజు వ్రు

కవి పండిత వోవణ రావు వేంకట కృష్ణారావు 101 నగుచ్చు వానిం బట్టి బంధించి, గడ్డంబును, మోనంబునుం, దలయు ( నొక కత్సివాతయమ్యున ) రెవులు వాజుం గొజిగి విరూవీం జేసె * (భా 1767 వ) అని రుళ్టిని విరూవిని చేసెనని మాత్రను కలదు (రు ప $5 101ప)

ఫ్‌ భాగవతమున లేని శివస్తుతి యొకటి ఇందుగలదు, ద్వారకా నగరమునకు వెడలుచువ్న విిపసుతుడు మార్గమధ్యమున ఒక శివా లయము చూచి, అంధుగల శివునికై ఒక దండకముచెప్పి (4ఆ తి3ప), ఎనిమిది పద్యములలో శివుని స్తుతించి నట్లు రుక్టిణీసరిణయమున కలదు. తిమ్మకవి శివభక్తుడగుట నలన నందర్భము కల్పించి శివస్తోోతము: చేసి యుండును తిమ్మున పద్యర చనా నిధానమున పోతన్న ననుసరించిన తవు లును గలవు భాగవతిము _ దళమన్కంధమున సీ! వేశ్వేర బొమ్మల ఇెండ్షిండ్లు చీయచు.... (భౌ 1687 వ )అను సుప్రసిద్ధ మగు పద్యమునకు ఛాయా నద్భశ్యమస*ు వరన తిమ్మన ఇజీసెను నీ. బలు ముత్తియంపు మేనలం గిినసేయుచ్చు. నాపక పనిండి యుయొద్టలలూ 6గుం గమ్ముఫుప్పొడి 'మీనంగర్తిమ్మ నీలావన తరువులం, బరువంపు విరులుంగోయు బొమ్మ "పెండ్లిండ్దైనర్చును నుడ్జైంగూటి యామెకల్‌ కరాకన్నియలకు నొసంగు సారంపులగింపు పంజరములలోనిడ్సి సుకుమార కీర శారికలం బెనుచుం శేగ దవిలి నిచ్చల ₹గొరీ'వ్రతేములు నోంచ నలభఘుమతి నింఫులగు పాటలభ్యసీంచు: జెలంషి భూసురవరసువానీనుల6 గొలుచు

చాది గాదన్నపనియె. పంతెమునం జేయు. వోతన్న గారి రుక్టిణి శాంకాక్రీరపంక్షికి చదువు చెప్పును, బర్షిసంఘ ములకు మురిపములు గరఫును. మదనమురాళములకు మందగతులు నేప్పును. ఈపనులు చేయుటలో అమె చిలుకపలుకులు, నాట్యవిలా నము్కు మందగవమునములు సూచింపబడెను తిమ్మున చాల పద్యము లలో ఆమె ఆటపాటసోయగములను వర్ష్శించుటవలన శీరశా8కల

102 వీరావ్లుర సంస్థానము = కవి పండిత వోపషణ పలుకులు, మఠరాశగమనాదులను విడిచి, తన కాలము నాటి సామాజిక వ్యవస్థా” గల క న్ని పడచుల గారవతమ లు, సంగ్‌ తాభ్యానము, విప్రసువాసినీ పూజ మొదలైన విశేషములు రుక్మిణీ పరముగా వర్ణిం వను రుళ్టిణి బాల్యమున సార్మీవతములు చేయుట, సువాసినీ పూ జల వర్లించుట మున్ముందు వివాహనమయమున రుక్ట్రిణి గఇారీఫూజ భూసుర సువాసినులను కొలుచుటలకు నాందిగా నున్నది. పోతిన్న “ పువ్వు తీగలకు (పోదిసేయు ” నని కూడ వర్శింపగ్సా. తిమ్మున (పోది చేసినచో చిన్నారి రుక్టిణీ లేత అరచేశులు కందునేనూయని కాబొ లును ఆమెచేత వికులను మాత్రము వోయించెను. ఇంకను తిమ్మున బొంగరములయరాటు అచ్చనగాయలు, వామనగుంటల్సు కందు కములు మొదలైన ఆటలను రుఫ్టుణి ఆడినట్లు _ వర్మించెను ఇని వాస్తవిక జీవితిమునకు సంబంధింనపి.

భాగవతము నందలి రుక్టిణి కృృమ్షుని భకయొుడల వలపుగొనియు “ఉ! చెప్పదు తల్లికిందలపు ౨... భా 1/2/ప) చ తుడువదు కన్నులన్‌ వెడలు తోయకణంబులు, .....(భా 1725 ప) అను పద్య ముల ననుసరించి సేమ్ముకవి రుక్టైణీ వరహాఘట్టమున ఆమె నకల నిత్య కృత్యములందును అనానక్ష్త మొ. యుండుటను పర్షించెను (2ఆ 81వ). పట్టువ(్ర్రములు, ఆభరణములు, వ్‌ రాయాచలు, నెచ్చెలులతో (క్రీడలు, భోజనము మున్నగు వానియెడల రుక్టిణీకి అనాడరము క ఫైనుం ఇది *అరతి అను శృంగారావస్థ

తిమ్మ స పోతన పద్యముల ననుకరించియు, కొన్ని మార్చు శేయుటయే గాక్క ఒక్కొకపరి వోత న ఉపమానమునే (గ్రహించి చోనికించుక వెంజుగుపెట్టుచు మరియొక మెట్టు ముండునకు పోవుటయు శాననగును, భాగవతమున మాగభాదులు తాము ఘనసింహముల మవొసియ్యు. గోపాలుకు ఉస్టత్త ములగు నీచ మృగంబులనియు భావించి నట్లు కలదు *( భా 17/49 ప) త్స్‌మున ఈ పట్టున

కవి పండిత వోమణ : రావ్రు వేంకట కృష్ణారావు 103 ఊఉ అత్సరి నూగధాదులు మురారి జంయంబు సహింపలే!: యు

న్మత్త కరీం(ద్రముల్‌. హరిన్‌ మూర్కొను జందముందోస నందజున్‌

"మొత్తిములై. హయద్విప చమారథ కోటులంగాడి మయొంకయున్‌

దఠత్తజమొంది నందసుతుంచాశీరి రాకను 'డాక 'నేయుచున్‌.. (ఆ 74ప) అని మాగఛాదులను ఉస్బృత్త కరీయ్యదముల తోడను, వారిని సించాము తోడను ఉపమించుట కొచితీపోపకముగా నున్న 3.

జ్యారకకు తుక్టిణి పనువున దూతిగా వెడలి మరలివచ్చిన వులో హిత సుతుడు. రుష్టిణీ దేవి ఆత్రుతతో ప్రన్నింపగా(్రీీ కృష్ణుడు వచ్చి నట్టు తెలుపక, నవ్వుచు సావధానముగా ద్వారకను, (శ్రీకృష్ణుని వర్షించి తుదకు కృష్చుని రాకను దెలిపెను. పరహార్త మైయున్న రుక్టిణితో

• వచ్చియున్న వాడు కృష్ణువు * అనుటకు మారుగా ఈ నర్షన లేమి అని వీంచును మీాదుమిక్కిలి భాగవతమున * మెచ్చె భవద్దుణ్గోన్న తి % అని విఫ్రుడు వచ్చిన వెంటనే ఆనుకూల్యమును దెల్పెను వోల్మీకమున పానుమంతుడు నీతా దేవినిదూచి వచ్చుచునే ఆలక్యమైనచో రాముకు (పాణములు బాయునేనోయని త్వరపడి * దృష్ట్వ్వామయా నీతా” అసి వెప్ప్తును మరి ఈ రుక్టిణీపరిణయమున ఈ (చౌహాణుడేమి యిట్లు పర్ణ నకు కడంగినాడు కాని ఇచట తిమ్థున కార్యసాఫల్యమును వ్మిపతన యుని మోమునంజే కనపరచినాడు,. నునస్పునకు ముఖము దర్పణము కదా రుక్టిణీ బేవి ప్ర్నించినంతనే అతడు “ నవ్వి పళ్రై” నని కవి తెల్సను. ఆ నవ్వు కార్భిసాఫల్యమునకు సూచన. కనుక ఇచట అనెాచిత్యము లేదు

ఈ కావ్యమున ప్రబంధోచితములై న ఆస్టాదళవర్షనలు గలవు, కుండినవురు సాగర నై వత కాది), వసంతబుతు చంద్రోదయ, సూర్యో దయ ఉద్యానవన సలిలక్షీడ్స మధుపాన్స రతోత్పవ, విప్రలంభ, రుక్షైణీజనస్క రుక్టిణీ పరిణయ, మంత, దూత్య, ప్రయాణ, యుద్ధ, నాయకాభ్యుదయ వర్షనములు పదునెనిమిది గలవు, ఇవిగాక ఇతరా లంకారికులు చెప్పిన రాజ, రాజ్ఞీ ) చెపహద, కళ్ళా కన్యాంగ సౌందర్య,

104 ఏఠాఫ్రుర సంస్థానము = కవి పండిత వోషణ పుష్పాపచయాదిి వర్షనములును గలను ఇఎగాక ఫుష్పలావికా వర్ష నము ఫుష్పదోహద క్రీడలు, మన్ధుఫపూజ మున్నగునవి వసుచరి ఆా్రాదులనుండి అనుశరింపబడెను. చ నగరి విశాల దేవభవనంబులమై విలనిల్లు నెల్లైడం

జిగిబిగి కుందనంపుం బనిచేసిన రర్నఫుం గిలుబొ మలా

గగనమునందునుండి ఫురింగల్టు విలాసము. జూడనోరి వ

న్నెగ నరుదెంచి పాయకటునల్చిన యభ్చరకన్నెలో యినన్‌ ( 1అ 42ప) ఇది కుండిననగర మందలి చేవాలయ వర్షనము "జేవాలయశిఖ కాగ మునగల కుందనపుపని చేయబడిన కీలుబొమృలను, వువయందలి విలాశ ముల చూడ నేతెంచి గగనమున సిల్చిపోయిన అచ్చర ళన్నెలా అను నట్లు గలవని కవి ఉత్పేపీ,చెను

ఫుస్పులావికా వర్ష నమున సనిగూథఢముగా వారి నరననల్లాపములు వర్షింపబడెను

ఉఊ రమ్ములు మొల్లలుం దొగలు చాసనముల్‌ విరిపొన్నలున్‌ శరీ

పమ్ములు హాల్లక బులును జంపకజాలము లిప్పమొగ్దలున్‌.

సమ్మతి నమ్మజూపి తమ 'చారుతిరావయవద్యుతి (వకా

శమెటింగంకు ెెంఠేయును జాణలకప్వురి పుసష్పులావికల్‌.. ( 1ఆఅ 53వ) ఇట ఉపమానములను మాత్రము చెప్పీ ఉపమానములైన యా ఫుష్పముల నమ్తుజూపి తమ * ఇదారుతిరావయవ ద్కుతి * ని పువు లావికలు జాణల'కెంంగించే రనినాడు తిమ్గన తములు _ హాస్తములకు, మొల్లమొగ్గలు - పలువరుసక్కు తొగలు _ కనులెప్పలకుు చాననములు._ చెక్కాళ్ళకు, విరిపాన్నలు _ పొక్కిలికి శిరీషములు _ శరీరలావణ్యము నక్కు పహాల్లకములు _ "విదవ్చులక్కు చంపకములు.నాసికకు నుపమాన ములుగా చెప్పుట కవి నమయము, ఇక ఇప్ప మొగ్గలను మోవికి వాడి యుండునని తోచుచున్నది. ఈ లృప్పమొగ్గ రనభరితము. ఇప్పమొగ్గ వలె మోవియు రనభరితమని చెప్పుటక్షై కవి దీనిని ఉపయోగించి యుండును కాని యీా “ఇప్పమొగ్గలు మోనికుపమానము" (గహిం చుట కవి సమయము కాదు ఫుష్పలావికా వర్షనమేగాక్క, పండ్రను

గ్‌ జిత వొ = వి పండిత వొవణ * రావ్చు వేంకట కృష్ణా రావు 105 విిక్రయించు పడతులయు. విటులయు మర్శోక్సులు వర్ణించుట ఇందలి విశేషము సీ. ఈ మంజులికుదంబు లీచానయన నిది కొనగోర నొక్కింతం గొనబొనర్భు నలటిఫలంబు చైకొంట నీయడందగునన నకి కానిమ్థు వెనుకరమ్లు "నెలత నూకందంబు నిన్హోయటనంగ, బలుమాజు శేలీకి నలరియుండు మోవిపంటను గంటుంగావించి చూతునాయనం బండుగలి యిటులాడ దగు నె శే. యనుచు ఫలములు గొనయబూవినటుల విటుల మొనసి సరసోక్తులాడుచు "ెనసీ తిరుగు విటుల కింపుగ మటుమాట వెననొసంగసచు ఫలములమ్మైడి 'చెలులుందుళలమి నందు (౫6 55వ ) రుక్టిణీ జీవి దూతగా ద్యారకకు వెడలుచున్న ఆౌహస్టుణుడు లి మభ్యే మార్గమున నసము[ద్రమును జూచినపుడు చేసిన వర్షనములో వితోధమునకు అభానము కలదు. -ఈ పద్యమునకు శాజుపరముగాను, సాగఠపరముగాను "కండరములు వచ్చును. పీ బహులిర వాహినీ పరివృతుండయ్యును గడు నబ్బురముగ భంగము నొంది ఖునులకు జీవనంబొనంగార్చుచుండియు, సరతంబును గలుషత్వమూ'నె6 దవిలిన మర్యాద చొటకయుండియు. పరిపఠి విధముల (భ్రమవహించె ద్విజసమూహములకధీన మైయుండియా, బాడబ్బార్సిం గృశింప6 భచాలువడియొ శే. గటకటా. చైవ 'మెటువంటి ఘనులవైన గట్టిండితనంబుచే వెళం బిట్టు చుండు నంచు రత్చాాకరుని విధంబెంచి నపుడు వండిత రోహ్తుండైన యా(బొాహ్మణుండు నముద్రపరముగా. 1వ పాదము. వాహినీపరినృతుండు = నదుల వెత పరివేషీంపబడిన వాడె నన్సు భంగంబునొందెను. అనగా శెరట ళా మా ములయొక్క_ భంగము కలిగియుండెనని భావము, ఇట విరోధము పరి పాూరింపబడెను 3వ సాదము. ఘనులకుజ మేఖభములరకు. జీవనంబు:= జలము ఒనగూర్చియు, కలుమత్వనము= కల్టువము, ఉఊనె==వహించె ను. రాజజపరముగా ; 1వ పాదము. వాహిసీపరివృతుడు ఇ

106 పిఠాఫ్రర నంస్థానము _ కవి ఎండతి వోషుణ నీనానమేతుడు, ఐనను భంగమునొంటెను = ఓడిపోయెను. 9వ పాద ము ఘనులక్‌ =పండితులక;, జీవనంబు=జీవనాధారమ , ఒనగూ ర్పియ్కు కలువత్వమూనె మ కపటత్వమువహించెను ఇళ్లు మిగిలిన పౌదములును. ఈ సాగర వర్శనచేసిన వాడు * పండిత (కేస్టుడెన బ్రావ్యుణుడు * కనుకనే అలంకారపొొఢ మైన వర్ణన చేయుట కూచితీ వోసకముగా నున్నది

మేఘముల జూచి జాంనలు జెదరును చంద్రుని భూచి చక్ర వాకములు విరహామునొందును పద్భుములు కరులచేత జారింపబకు ను. తుమెదలు చంపకముల గాలి సోకిన మూర్చిల్లును. ఈ ఏీప యములను దృష్టియందిడుకొని తిమ్గన వనవిహార వర్షనమున ఆయావివ యములకనుకూలముగా అంబుదవేణి ( మేఘమువంటి కుకులు గలది ) మైన చెలికత్తె మరాళములను బెదరించెననియ్యు చందనన్ని ఛభముఖి చక్రవాకములను వెతల పా్టేసెననియు ఉన్దుదద్వొిరదగామిని పద్దుము లను హారించెననియు,. చంపక (ప్రనవగంధి తేంట్లను మధించెనసియు చవుత్కరించెను. కలబాంనలు, పద్ధ్డుములు, చంద్రుశు, తేంట్లు - ఇవి. నాయిక యగు రుక్టిణికి విరహోద్దీపకములు కవి విశేష్యముల కు దగిన విశేషణములను వాడుట చేత సరియగు పరిక రము నమకూర్చ బదెను రుక్టణీ దేవి దూతగా కృష్ణుని కడకు వెడలు విప్రుడు రాముకార్యము నిమిత్తము సీతాబేవి చెంతకు వగన ఆంజనేయునితో వోల్చబడెను

క్త రొమకార్యంబు నుదింబూని రభ సవృత్తి 6

దనర నరిగిన యా మరుత్తనయు పోల్క

రామకార్య౧బు మదింబూని రభసవృత్తి €

దనర నరిగె భూవమరుత్త, నయుడంతి. (2౪6 6వ) కామ మకుచ్చబ్దములిచట శ్లేషింపబడెను. మొదటి. పాదము : రామకార్యము = (శ్రీ రామచం(దుని నిమిత్త మైన పన్సి మరుత్త నయ్య్ముడ్తువ= వాయుతనయుడై న జానుమంతుడు అనిఆర్థము.

కవి పండిత వొపణ రావు వేంకట కృష్ణారావు 107 ౩ండవ పాదము రాను=వనిత ఐన రుక్ట్రిణీ చేప, భూ =భూమియం దల్కి మరుత్‌ = వేల్పుయొక్క; తనయుడు = ఫ్యుతుడు ( పురోహిత ఫ్యుతుడని చెప్పుట) రామ మరుచృ్భబ్దనులు శ్లేవించుటకే కవి ఈ ఉపమానము వేసినట్లు కనిపించును. మరియు భూచినంతనే కఛాలంకార వెఛవమే కాననచ్చును పహానువుంతుడు వెడలిన కార్య

(ఈ రా తొ ము వీరరన నంబంధియరంియు ఖూసుకుడు వెడలిన కార్యము శృంగార రన నంబంధియనియు భావించుటకవకాళము కలదు ఇంచుక పరిశీలిం చినవచో ఈ యుపమానమెంత జొచితీ శోభితమై రాణించునో స్పష్ట్రమ గును. భూనురుడు రుక్టణీ గృమ్టుల సమాగమమునకైై వగినళ్లు హను మంతొడును నీతొ రాముల నమాగమమునకైై వగను పాదము పూర్తిగా అవృత్తమగుటవలన పాదియమక్షము అను శళాలంకారము కూడ కలదు యమకము అనగా అర్ధముతో నిమితృములేకయే, ఒక పదము పలుమారులావృక్సి యగుట చ డింబు గదే విజబుందు పగడంబు గదే బిగి మోవి చంద్రఖం డంబు గదే కపోలము జడంబు గదే నడ మన్మథా(ర కాం డంబు గజే కటొచము గుడంబు గదే నుడి మేటి తేటి తం డంబు గబే కరంు నివిడంబు గదే మెయి కాంతి యింతికన్‌ (4ఆ 90వ 1. డంబు* అను శరము నాభ్గుపాదముల మొదటను, మధ్యను కూడ ఆవృత్తి యగుటచేత ఇది పాడాది-.పాదమధ్య యమకభేదము. రసము ; రుక్టైణీ పరిణయము అను కావ్యనామమే ఇందు వ ఫంగారము అంగిరనము అని తెల్పుచుంజెను వీరము అంగరనము రుక్టిణిసి కొనిపోవ్రచు శిశుపాలాదులతో కృష్ణుడు యుద్ధముచేయుటలో ఉత్పాహాస్థాయికమగు సీర రసముద్భవించెను. రుక్టిణీ దేవిని కృష్ణుని పరుతో కలిపి నర్మించుటలో కవిభూవన "నేర్చు శృంగారరస పోవకము గానున్నది.

108 వీఠొవుర సంస్థానము = కవి పండిత వోవమణ వీ విక్వుశభరోకృతి-వెద(యీనె జభునందకా హరివిలాసన్పూర్ని నలం గౌను కనకాంశుక ఖ్యాతం గనరమెొప్పై మెయిఛాయా విధుమునోహరస్వ్సూర్హి వెలస మోము శ్రీవళాకారంబు. జెంచెం గర్జయుగంబు౬ గృృష్ణనో భారూఢి. గేరెంచుబుమా చక్రి లావణాస్టంబు సరవి౬ గైకొని నారు దరభ వ్యకరలీలం దనరె గళము శే సరసీజాతీకి ఇకలాంగ ఫౌష్టవంబు 'పణుకిలి యొనళింప నీరీతో బరణునిపుడు మానసంబున6 దుదిలేని మముఠ మీర గుధరధర నిన్ను వరిమింపం గోరుటరుకె (4ఆ 36వ) ఇరదు. కృష్ణునీ పేరుతో శ్లేమ్‌ంచి అర్ధము సాధించుటయేగాక, లతల "జీవీ అంశమగు రుక్టికి పరమైన అర్ధము కూడ తెత్సరూపావయవము నకు చేష్చట విశేషము. * (శ్రీవరాశారంబుం జెంబెం గర్షయుగంబు * అనుటలో లశీసై దేవి నామము, * కృష్ణ శోభారూఢిం శేరంయణజుము అనుటలో కృ్ణువి నాన్గుము కలను. ఇళ్లు మిగిలినవియును, ఇక వివిధ దళలయిందు రుకీణియొ క్క దశవిధ శృంగారావస్థలు విప్రలముగా వర్మింపబడెను ఈ తీరున చక్క-ని వర్షనలతో, సాలంకారముగ, రన భకితముగ సీ రుక్మిణీ పరిణయ కావ్యము అలరాడుచున్న 9. జ ఆలా సింహతశ్రై ల మాహాత్మ్యము ( సింహాచల మౌాహాళ్ళు ఫ్ట్‌ము ్సి ే ల క తిమ్మకవి సతీ మగు ఈ సింబాశైల మాహోళ్మ్యము తిరుసతి ఓరి యంటల్‌ -లై(బరీలో కాగితపు (వాత్మప్రతిరూపమున కలదు ఈ కాన్య ము ముదితమై (ప్రకటింపబడినట్లు వినికిడి. కాని అంధ చేశమున ఒక్క ముద్రిత (పలిమైన "లేకుండుట శకోచనీయను. ౨8? పుటల ఈ కాన్యము ఏదాశార్థకములలో 981 పద్యములు కలిగియున్నది వున్నకము అచ్చ టచ్చటీ శిధలిమయ్యును. పుటకొక్కటిక్‌ సుమోొరు ముప్పది వరునలు కలవు (ప్రధమాళ్వానమున సుమారు నలుబది పద్యముల వరకును

కవి పండిత పోషణ వ రావు వేకళట కృష్ణారావు 109 అచ్చటచ్చట పదములు పాదములు"లుస్త మయ్యెను పంచమాళ్యారన మున పదికూను- పద్యములలో ఇట్టి లోపములు కలవు, కొన్ని లేఖ (వమాచములు "కలవు.

తిమ్మకవి తన ఇతర కావ్యములలదు కంకు నీకావ్యనున వంశ వర్ణనము విఫులికరించెను ఇతర (గ్రంథములలో ఒక్క పద్యమున మాత్రము వంశవర్షనము కలదు సింహాచల మాహోత్మ ్ట్‌మున నలుబది పద్యములలో (1ఆ 12_52స ) తిమ్ముకవి వంశచర్షనము: కావించను. ఈ వర్శసమునుబట్టి కూూచివంచివారు. పండితులు ధీమంతులు, అవకా త్యులు, శివభక్తులు? సప్త్వనంతాన పోనుకులు, దయాషకులు, కవుయి కవి సార్వఖాములునై- విఖ్యాతయశునైై నట్లు 'తెలియుచున్న ద-

ఓేంపహాచల నూహోత్మ్యాము ఒక నేత మావోళ్మృమగుట చలన ఛారావాహికోముగా కథ సాగదు. నృసింహుని మహిమల చెల్ప్సు వివిధ ములగు గాథలు కలవు. ఒక్కొక్క పరి ఒకే విషయము చర్నితభర్వ అణఅమగుచుండును. అట్టి ఫునరుక్పులు తొలగించి, కథాసారమును (కోడీక రచిన కథ ఖండములుగా సిట ఆవిమ్మ_రింపబడును.

కథాసొరము": చేపని మహాముని నరసింహూుని అవ థాత విశేషములను మునులకు తెల్పుటతో నిది ఆరంఛమగును: తొలుత నృసింహావతార మహినుము, నృపింహూని స్థానముఅం చెప్పబడెను.

ఈ భువిపై నరవారికి సాల్దువందల స్లైానములు గలవు వాని లో ప్రఖ్యాశమైనవి అహోబలము కృతకౌచము, హారింపానము, సింహాచలములు. హిరణ్యకశిపుని నంహాకించుటన్టై నరసింహాస్వామి ఉగరూపముతో అహోబలవేత్రిమున ఉద్భవించెను. హరింపానమున బిడాలన్ఫసింహుడు, కృతశచముస యూోగానందమయుడగు నరపహారి యునై (శ్రీవారి వెలసెను. హిరణక్థకశిపుడు (ప్రహ్లాదుని అన్ధిలో తోతు గా అబాలుని రతీంచుటకై. వైకంఠమునుండి వేంచేసిన నారాయణ

డం వఠ"వ్ఫురి నంస్థానము _ కవి ఒండితి ఎవోపెణ మూర్తి శొంతరూపమ న సింహాకారముతో సింహాచలమున వెలసెను, అందుచేతనే అపసర్వతమునకు సింహాచలము అని జేరు వచ్చెను సింహో చలమున అవతకంచిన నృసింహుకు అహోోబలమున హారణ్యుని చంవి ఆ కుధిరము కృతశె-చమున కడిగి పూ౭ంవావమున నివసించెను -ఈ నాల్గువ్నేతములలో సింహతై లమునకు (సదతీణము చేసినచో భూ [పదమీణము వేసిన ఫలము కలుగును హ్‌ర ణ్యా తమునికథ. కృతయుగమున హిరణ్య క శిపుకు "అను రాతసరాజ్తు అతని సోదరుడగు హిరణ్యాయుడును కలరు. వీరు పూరర్షము విమ్ణుబేవుని (పకీహారులైన జయ, విజయులుగా ఉండగా నన కననందనాదులు (శ్రీమన్నా రాయణుని దర్శనార్దిము వె కంరమునకు 6 గ్‌ా వచ్చిరి జయవిజయులు ఆమునులను అంతఃపురములోనికి రానియక అఆటంకపరచిరి ఫిషయము తెలిసిన (శ్రీ.హారి (సతీహారులయెడకోపించి వార్గికువురను దుష్రమనస్త్తత్వముగల అసురులై జన్మించమని శపించెను . చేట్‌ గ్‌ ఈ అన చా ్‌ ఆవిధముగా మూకు జళస్హలనితి న వీమట జయవిజయులు వైశంరము 1 తావి తాది ల చేరగలరనియు విష్ణువు శాపాంతమును అన్ముగహించెను అంతట జయవిజయులు దితికశ్యపులన హిరణ్మకళివు, హీరణ్భాతు లై జనం చిర. హిరణ్యాముకు గదచేత భూమిని మోదుచు ేనతిలను మాన వులను [కూరముగా హింసించుచుండెను "దేచేందాదులు అళెని భఛాటికి ఆగలేక స్వరమును. విడిచి మహేంద)గిరికి అకగరి. వారు బవాకు హిరణ్యాతుని ఆగడములు ెల్పిరి వాణిపతి (శ్రీమహోవిన్డు వ్ధును భ్యాసించగా అతని మనన్వులో అంగుళి ప్రూమాణమున ఉన్న విష్ణువు బ్రహ నాసికనుండి సూకర రూపమున అవతరించెను అంతట బ్రహ హిరణ్యాముని దురితములు విన్లువ్రనకు వినిపించేను. (శ్రీహరి న చీలినెచి సూక రాకృతిని వృద్ధిపొంది తన కొమృుతో హిరణ్యాముని చీల్చినై జలమున మునిగిన భూ దేవిని తన కొమున ధరించెను పిరణ్యక శివుని కథ ; సోదరుని మరణనార్హ విని

కపి పంజితి వోపుణ : రావు వేంకట కృష్ణా రావు శే్యే హీరణ్యక ఇపుడు. చింతించి. విమ్ణుమూర్తియెడ బద్ధవైరము విపొంచి బ్రహ్యూనుగూళ్చి పషోరతపమొనరించెను. వాణీశుడు అతని ఉగుతప మునకు మెచ్చి వరము కోడుమనగా హిరణ్యకశివుడు బ్రహ్మన్ఫవ్చీయం డుగల నకల భూతములచేతను, శస్తాా న్ర్రములచేతను, జశెలాదులవల నిను, ముల్లోకములందు తనకు మరణము లేకండునట్లు వరముపొందెను. ఆ వరదర్పమున అతేడు చేవతలను ఎదిరించి ఇంద్రనిఓడించి, స్వర్శ్వము నాకుమంచి ఇంద్రాదుల హవి ర్భాగములను తానే స్వీకరించుచుండెను. జీవతిలు ఈ అవమానము నపొ౦ంపలేక బ్రహాతోళలసి వై కంఠమున కు వెడలగా సుముఖుడు అను పతీహోరి క రాధికారములేని శారణము గా చేవతలను నిలివివేసెను. తిదుపరి పిన్లువుకు తెలుపగా అతడు వతెంచి జేవతలకు అభయమొనంగి శరణార్తులను ఆటంక పరచినందున సుముఖుని వై కోపించి హిరంజ్భకశివుపి తేనయునిగా జన్మించు వట్లు శవంచె ను. సునిఖుడుదై న్యతమాప కమలాకాంతుడు నవ్వి ఆతనిసి కారణ జన్గునిగా తెలిపెను. సుముఖుడు హిరణ్యక శివుని సుతుడై. పుట్టి ప్రస్లాదుబశా నిరంతరము పహారిసేనయం జే ఆసక్తి కలిగియుండెని. విద్యాభ్యాన నమయమందును గుకువులై న చండా మార్ధుల మాటవినక నారాయణమంత్రేము జపించుచుండెను. తరువాత పవారిభక్తి కశారణము గా పహ్రాదుడు జనకుని చేత పలువిధముల హింసింపబడి చివరికి శ హారి ప్రత్యతమగుటతో రమీతుడయ్యెను.. ఆ నాటి జాంతరూపము తోడనే (శ్రీమహోవిష్లువు సింహాచలమున వెలసెను అటుపిమ్లట ఉగంనరపింహమూా కర్రియై స్మృంభమునుండి ఆవిర్భవించి తననఖముల చేత హిరణ్యకశివుని చీల్చి సంహరించెను. అనంతరము నారసింహుడు ప్రి స్లోదుని అసుర రాజ్యమునకు అభిషీక్తునివేసి "చేవతలను పూజింసవలసి నదిగా ఆజ్ఞాపించెను. ప్రహ్లాదుడు అక్ష బేవతలను పూజించుచు రాజ్య ము నిస్ట్రంటకముగా ఏలెను. అతడు గంధర్వ నాగకన్యలను పరిణయ మాడి ఫృుతులనుగాంచెను కొంతకాలము సుఖముగా రాజ్యపాలన చేస్తి విరోచనుడు అను ఫుతని రాజ్యాభిమిక్సుని చేస్తి సింహాచలను

12 వఠావుర నంస్థానిము = కవి పండిత వోపణ నకు వెడలెను అచ్చట నృత్తగీతవాద్యసహితముగా నృసింహుని "సేవించి ఉత్పవము కావించి ప్రస్తోదుడు కాలకంమమున మ్రుక్తిపొంది వైకంరము చేరుకొనెను అటుపిమృట కొన్నియుగములకు చంద్రవం శజుడగు పురూరవుడు చకివర్షిగానుండి ఒకనాడు సింహాచలమున వివారించుచు టఊోర్వశని చూచెను ఊర్వశీపురూరవులు అన్యోన్యాను రాగబన్టులెరి ఊర్వశి పుళ్లోదుని కథ ఫురూరవునికి చెప్పి ఆ నర శీనంని పూజింపవ౭ సినదిగా అతనిని కోళెిను. వురూరవుడు సింహాచ "లేశునికై. అన్వేషించి, చివరకు కలలో ఆచేవుని కాంచగణైను. కల తో స్వామిచప్పినట్లు వగ్మికమందుగల నృసింహుని కనునొసి తీరము తో వల్ళీకమును అభిపేకించి ఊర్వశీసమేతుతై సవురూరవుడు పోడతో పవారములతో అర్చించి బేవుని అభిషేకించి చందనముతో అలది నై వేద్యము నమర్పించెనా ఆకీరున ఫుకూరవుడు కొంతకాలము నృసింహుని సేవించి దివిశేగెను

(శ్రీమన్నా రాయణుడు నృసింహావతారము ధరించినకథ ఆంధ్ర మహాభాగవతమున ప్రత్షోద చరిత్రగా ప్రశిద్ధము పోతనకంకు ముందు ఎక్రాపగ్గడ * నృసింవా వురాణము” అనుపేరుతో ఈ కథ ను వెలయించెను నరసింహావతారమునకు కారక టై న పారణ్యకశ్‌ ఫుడు, సోదరుడు హిరణ్యాముడు పూర్వజన్థుమున వైకుంరములో మో వారి మందిరద్వారపాలక లుగానుండి శాపవశమున అసుర్తులైరి. (వస్తు త శావ్యమందలి కథకును నృసింహావురాణ, భాగవతములకును భదము కలదు.

నృసింహాపు రాౌణమున ననకుడుు ననందనుడు ననళ్టుమారుడు, ననత్భుజాత్తుడు అనుమునులు ముకుందుని దర్శనార్ధము వైకుంరమునకు శాగ్కా జయవిజయులు అను ద్వారపాలకులు. (శ్రీహారి అప్పుడే మేల్టాంచెననియు, తాళుడనియు. పలుకగా

కధ ) కవి పండిత వోవణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 118

చ అనుటయు వాదిదేవుం బరమాత్కుం గనుంగొన నెమునంబులన్‌

మొనయు కుతూహలాంకురము 'మోడ్చడం నోపము బజిచ్చు తాకునన్‌

ఫఘనతరబోధ పల్లనముల౬ గందంగ వైరణ యన్మపహా (వతం

బునకు విఘాతమొంద మునిఫుంగవులొక్కట నుగమూర్తుల్తె

(నృ ఫు 16 8వ)

కే. అటిల లోకగమ్యుండగు పరమేశ్వరు

జూడ గొల్వ నబ్బు సుకృరమునకు

నంతరాయ మైతి రట్టి యిద్దురితంబు

భలము నని భవింప వలయు మీరు (నృ,ఫు 1ఆ రకిక ) ఈ కావున ధర్మవిడ్విములు కల్మమకారులనంగ దుష్ట మో

హోవిసుల బుద్ధితో నసురులై జనియింపుడు సకళంబు అ

త్మ్మీవిభుమోది మ-చచ్చరము కిన్మ్డ్యయు6 శాతీయం బెట్టు గాశం మ్‌

భౌవములిప్పు జేపగిది ాములు "పెక్కగు నిక్కమెంఠేయున్‌-.

(నృ ఫు 15 89వ ) అసి ఘోరముగా శవించిరి ఆ జయవిజయులే హిరణ్యాత్‌, హ్‌ర ణ్యకశివులైరి. ఈ యంశమున నృసింహ వురాణమునక్కు భాగవతము నకు చిన్న భేదము కలదు. నృసింపా వురాణమున (బహ్మమాననవ్యుతు లు వచ్చిరనిమాత్రము కలదు భాగవతమున (వామాన నవ్ముతులు ఐదా రేండ్ల ప్రాయపు దిగంబర బౌలకుళలై హారి మందిరము నకు రాగా జయవిజయులు

డింఛకుల ననర్హళ ని

'సంభకుల రమాధినాధ సల్లాప సుఖా

రంభకుల ముక్త మానస

దంభకులం దొరగనీక తజిమిరథీకా . అంతట ఆ మునులు కోపించి * నారాయణ చరణామూలంబు విడిచి రజస్త మోగుణ్యుతై రాతున యోనిం బుట్టుడు 2 బ్రన్సి శపించి మరల

• మూడు జన్మల వ్రైరమున భగవ త్సాన్నిధ్యము చీరగలరుో ఆని కరుణతో ఇాసాంతము ెలివినట్లు కలదు. ఇందువలన బౌాలకువైయు న్న మునులను గుర్తించక మందిరమున పు వేశించనీయకుండుటలో (పతీహోరుల దోసుము లేదనిపీంచును

కేకై4ీ విఠావుర సంస్థానము _ కవి పండిత వోవణ సింపహాదనదలమాసో త ము. జయవిజయులు ననతాము లను డ్యారము చెంత నిలివివేయగా. బారు కోపాయత్త చిత్తులైరి.. ఆ సమయమున విష్ణుమూర్ని అచ్చటికి వచ్చి మునులను తీనకాని అంతః ఫుళమున ప్రవేశించి డ్యార పాలకులను క _తగదికను ముక్తిసేవిత మగు మునితోకమున న్య్యూవాధిక్యింబుల్‌ దిగద్రోచి సంచరింపుచు మిగుల మదో(దేకుల్తైన మారండుటగున్‌ గీ. అధిక దుష్ట్రచిత్తులసు మిఠసురయోనం బుట్టుండవల మూడు పుట్టువులను మఠల నబ్బగలదు మన్మందిర శ్వార పాలకత్వ మిరువులు పడగంబోతు (ఆ 152వ) అనీ శవించినట్లు కలదు నృసించా ఫురాణమున కాని భాగవతమున కాని నారదీయ పు శాణమున కాని లేని మరిహమొక విశేపును సింహాచలమావోత్మ్య్య మున కలదు. అది (ప్రహ్లాదుని పూర్వజన్థునృ త్తాంతము. “జీపతలు హిర ణ్టకశీవునిచేత పీడింపబడి, తుదకు యజ్ఞ భాగములను నహితము ఆ రౌ తుసుడు పారించగా సిరాహారువ్రై యుండి (బవాతోకలసి వైకుంఠమున కరిగిరి.. కాని అచట సుముఖుడు అను పతీహారి గీ వినుతు కర్మాధికారులై వెలసి ముక్త చాసనులం “క యుంజడెడువారు మిరు చొరందగదు యోూగగముస్రమై పరస దిచష్ట సుందరంబగు శ్రీహకి మందిరంబు, (2అ 13వ ) అని చేవతలను వారించెను, మరల ఆ నుముఖుజే వారియడ సుము ఖుడైో సొర్షమికి కెలుపగా శౌరి వెంటనే వెలుపలికి వచ్చి (శ్రహ్జాదులకు దర్శనజలుసగెను: బ్రహ్మాదులు విష్ణున్సనుస్తుతించి తాము ప్రతీహోరుని శేత ఆటంకపరచబడిలితుని తెల్పిరి. (శ్రీహరి “ మిమ్యుడ్డగించినవాడే అపై త్యవధకు శారకుడగును * అని పలిక్కి సుముఖుసితో

కవి పండిత వోషణ :; రావు వేంకట కష్టా రావు కేశేక క. కరము మొరయిడుచు వచ్చిన శరణార్థుల ఇాంచినట్టి జడుడవు నీవా సురరిఫునకుం దనయుండవై సరగున జనియింపుమింక జగతిన్‌ గువుతీ. (26 170వ) అని తీవిముగా శపించి బ్రహ్మాది చేవతల మహత్వమును వానికి తెలి వెను. సుముఖుకు దీనుడై శాసాంతమును అనుగహింపుమని వేడగా "కేశవ్రుడు 'దేవకా ర్యార్థము కారణజన్తుడవగుచున్నా వని ఉఊరడించెను (న ల్‌ ఆ సుముబుడే ప్రన్లోదుత్తై జన్మించి హిరణ్యకశిపుని అంతమునకు కార కడయ్యెను ఈ కథకు మూలము కానరాకున్నది హాంణ్యకశివుడు తపన్సు చేయుట తెలిసి ఇంద్రుడు ఆ తపమునకు భంగ మి కలిగంచుటకై అప్పరనలను పంపినట్లు నృసింహ ఫు రాణనమున కలదు ఇందు వనంతనమయమందలి అప్పరనల నాబ్యగానములు ఇకువదిఎనిమీది పద్యములలో సర్మించబటెను సింహాచలమాపహోత్మ్య మున ఇందుడు తిలోత్తమ, చంద రేఖ, రంభ, హేమ, వరూధిని, రత్నమంజర్కి చిత్రలేఖ మున్నగు అప్పరనలతో వాటు ( 9ఆ 48ప ), ఓ స్ప 4, మనోజ పవన వనంతులను గనుంగొనిొ అని తిమ్మూన అప్పరనల పేర్లు 'తెల్పుటయేగాక వనంతాదులనుకూడ పంపి సట్లు నర్మించెను ( ౨ఆ$0) ఇందు నాట్యగానములు క్షుప్తముగా తొమ్మిది పద్యములలో వర్షించెను (2ఆ 57-65ప ) హిరణ్యక శివుడు (ఒహ్మూను. వరమడుగుట నృసింహ వురాణ భాగవతములలో ఈ [క్రింది రితిగా కలదు సే జేవకులంబుచే దేవయోనులచేళం బిలృకోటిచే దైత్యవితతిచేక గ్రహములచేం చారకముల'చే మునులచే ననల సమిర తోయములచేత నరులచే గరులచేం దరులచేం బకుమృగ వతి దంశక కీటకతం కి చేత నగ కుంఠ శర పరిఘా చ్యాయుభములచేం గాస్హ్ర పాహిణ సంఘముల చేర గి నవని నంతరితంబున దెవంబునందు వాసరంబులయందా శర్వరులయందు వా కపాయంబు లేకుండ లోకవంద్య . యిమ్ము నుజియెన్వియును నొల్లనింఠ నిజము, (2అ 96 )

116 పిఠావుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోమణ భాగవతము సప్త్రమన్కంధమున ఈ సందర్భమున పోతన్న వ్రాసిన శఇార్టూలవృత్త, మునందును నృసింహావురాణమందలి పద్యభాగమంతయు కలదు. సింాచలమాహోళ్చ్యమున తిమ్ర్లుకవి హిరణ్యకశిపుడు (హు ను వరమడుగుటను మూడు పద్యమ లలో వర్శించెను. శీ చేవదేవ నీవు తిరముగ వరమిచ్చి

"జీని నీదు సృష్టిలోన గలు భూత

శతులవేశం బొలయకుండెడునటుల్‌

గోరినాడ కరుణమిర నిమ్ము. (నిం. మాం 2ఆ రికప0ి ఇందు * నీదు సృష్టిలో గలుగు బూతతతుల చేత * అనుటలో ఎజైూ (శెగడ పోతన్నల నవీన ఇార్టూల పద్యములలోని విశేసములన్నియు వచ్చినవి ఇట తిమన్నయొ.క్క “ అల్పాతురములలో అనల్పార్ధ రచ

ఆశ ఈ న! నో చేయు నేర్పు కన్సట్టును. తరువాతి పద్యమా-న తిమున్న, * శస్తా? త్రుములబేతకాని శై లాదులచేతకాని స్వర్ణ మర్ష్శ్య పాతాళ లోకము లలోగాని మరణము లేకండునట్లు * రాత్తసుడు వరమడిగెనని చెప్పెను. ఇక మూడవ పద్యమున నృసించాపురాణమునగాని, ఛాగవతమునగాని లేని విశేషములు రెండు గలవ్చం గి! పుడమి చెవరికి నాతోడం డొ2ం8ి పోరం

దరము. గాకుండునటులను వరమొసంగి

బుషివలేణ్యుల శాపమొకీంచుకై నం

'జెందకుండెడునట్లుగాల 'జేయుమిళ , (నసీం. మా 2టఆ రీకప) తిసతో యుద్ధముచేయు శ క్తి ఎవ్వరికిని లేకుండునట్లును బుషులశాపము కొంచమైనను తనకు తగులకుండునట్లును వరమడిగినాడు అసురుడు, నృష్టలో సర్వశ క్తులకంచును బుపి. శాపము బలవత్త రమైనదని హిరణ్య కశిఫ్రసకు అంతిరాంతరములో తెలిసియుండెను. అందుచేతనే మును ల శాపము లేకుండునట్లు అతడు వరమడిగను. అదియు సెట్లడిగాను ?

• బుషివ రేణ్యుల చేత * అనుటలో హిరణ్యకశిపునికి బుములయెడ గల గౌరవభావమ్సు. భీతియు వ్యక్షమగ్గుచున్నది ఈ రీతిగా తిమ్మన ఇచ్చట వేసిన కల్పన ఉచితముగానున్నది.

కవి పండిత పోవణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు కే1ే? నృసింహాపురాణమున వై త్యచాలకులకు (పసహ్లాదుడు విస్తుభ క్రి నుపటేశించినట్లు ఇతువదినాలుగు పద్యములలో వర్శ్మింపబడెను ( కఆ 60.561 షం సింహాచలమాహాత్మ్యమందును దై త్యార్భకులకు ప్రస్హో దుడు పరమార్థము బోథించినట్లు ముప్పది పద్యములలో వర్షింపబడెను (8ఆ 8-60ప ). భశాగవతమునను ఈ పరమా+ర్థబోధనము కలదు. ఆ బోధచేసిన నమయమున అసుర బాలకులు (పహ్లాదుస * శి కింత్రటి ఛ క్రి యెట్లు కలిగను * అని అడుగగా నతడు, తాను తల్లి గర్భమున నుండగా ఆమెను ేవేర్గదుడు అపహరించుకొని పోవుచుండెననియు నారదుడాసమ మమున ఇంద్రుని అంగీకరింపజేసి తన తళ్లి లీలావతికి ఆశ్రయమిచ్చి పరిమౌార్థ్‌ విషయముల తెలుప మాతృ గర్భమునగల తనకు అవియెల్ల అవగ తముయ్యెననియు చెప్పిను, ( భా. నప్త మన్కం,. 2౨వతే-వివఠిప ,* తిమ్మకవ ఈ వృ త్రైంతమును (గ్రహించ లేదు. నృసింవా వురాణమున లీలావతికి స్వప్నమున “(శ్రీవారి కనుపించి నంతానఫలమొ నగి ఆమెకంఠమునందలి హారమును తన నఖములచేత (తెంచికొయి నట్లు కలదు (త. ఆ. 18ికిప ), ఈ భాగమును. తిమ్తుకవి విడిచి "'వశ్సైను. కృ తి నే వృత్తం తము: నృసింహాపు రాణమున హిరణ్య కశిష్రువు (పసహ్లాదుని చాధించుటలో * కృత్తిక " నుఉత్పాదించినట్లుకలదు. 'చస్షోదుండను దురాత్ముుం బా౭గొను కత్తి క నుత్పాదించవలసినదిగా హిరణ్యకశివుడు ఫురోఒర్బితులకు అజ్ఞాపింపగా వారు తొలుత ఆ జాలుని అనునయించి, అతడు వినకపోవుటచేత కల్పి కనుత్సాదెంచి నట్లు ఈ కావ్యమున కలదు ( నృ వు ఉఆ 90ప ). * వ ఆసురపతి పురోహితులును దత్‌ తణంబ యగ్ని'ముఖంబుం జేసి (వేళ్చి? కృత్యను త్పాదించి (ప్రన్లోదు పయింబనిచిన ,.. =... * (నృ, ఫు, ఓఆ 12 ప) ఈ కృత్య (పహ్లాదుని చ్రాధింపయతల్నించుటయు వర్ణి ంపబడెను ( న్బం వు 4అ 113._116 ప. తుదకు కృత్య (ఫస్లోదు జేమియు. వేయజాలక ఫురోహితులను చాధించుచుండగ్యా (ప్రహ్లోదుడు పర మేశ్యరుని (వాన్టించి

ఆ = లాలా నా ఆలం రా అవకా ఈ రంప తి

వారిని రతీంచినట్లు కలదు ( 4ఆ 111-122 )

ఇభాగవతిమున హిరణ్యకశివుడు పహ్షోదుని సలువిధములబాధించి నట్లు వ న్రిచుటలో అభిచారపహోమము వేయించినట్లుకూడ కలదు. (భా ?క్కంం 199ప) అభివారహోమము చేయుబవలన కతి జన్మించి (పస్లాదుని బాధించును నారదీయపురాణమందు అభిచార హోవమముచేతి సుుతాశినుని తృప్పిపొందించగా అతడు కృ స్‌ల్య్రను నిర్దుంచునని కలదు అది యిట్లు వర్మింపబడెను,

శా 'కోధథస్తవివేకలై ద్విజులు దుచ్కురాత్తులై మం(శ్రిగ

ర్వాధిక్యంబున బొంగుచున్‌ హావనముద్యద్భ క్పి ( గావింపడు )

స్సాధస్సారతరస్ఫులింగము. లలో స్మక్రోధిమై కృత్య నం

జశాధాలోపముతోడ నార్చుచు వడిన్‌. (బ్రైన్లోదు దట్టింపుచున్‌ ( 206 ) న అప్పుడు సకల భుజనంబులు (ైక్కదల నార్బుచు శూలంబు (ద్రిప్పి ప్రహ్లాదుని

నాటించినం దజ్ఞ్వాలాన్ఫూక్సి హరిళక్తీ రసౌంబంధిమైంన యతేనివలన శమియించె, (207వ )

ఇట్లు నారదీయ నృసింహపురాణములందు కృత్తికథనము విపులముగా నుండు భాగవత కర్తవటె తిమ్లుకవియు *ో హిరణ్యకశిపుడు ౨44 64+ విప్రభి త్రిపురస్సరులై న మంత్రెపరుః నెల్లరావించి వారలళో నిట్లవియె ” (సిం మా తెఆ 188వ ) అనిమ్యాతిము పెర్కొని వదలివై చెను

ప్రహ్లాదుని శివనింద: భాగవతము, నృసింహ, నార వీయ పురాణములందు లేని (పస్తోదుని శివనింద సింహాచలమాహోత్మ్య మున ఉందుబ విశేపము హీరణ్యకశిపుడు

ఖా రమ్మా బాలక. నీలకంరుడెప్పడున్‌ రమేవఠశేం్చిణికిన్ల్‌

"శమ్మిం గోర్కులాసంగుకై వ మశనిన్‌ నిందించి దై క్యాహీతున్లా

సమ్మాదంబునం (బ్రస్తుతించెదు కులాచారంయు నోనాడిన నీ

కిమ్మార్తంబుచితేంబుంగాదు వినుమా హృద్వీధింజింతింపుమూ.

(సిం. మొ, కజి ప |

అని తసయుని లాలించినప్పుడు (ప్రవ్లో దు డు శివనింద చేసినట్టు

కని పండిత పోషణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు కక9ి అరోపించెను. కాని కాన్యమందెచటను ఆతడు శివనింద చేసినట్లులేదు. హిరిణ్యక శెవుడు శె వకధలు చెప్పిడివారినే ఆదరించునని గురువులు (దకాదుసిశి వెప్పగా ఆ బాలుడు నీ. పంవాతరీ జవపరులు షంచల్వంబుంబొంది యచైైశ్య్వోర్యమాలను గూడి కీర్పింపల చారక్టమూర్తులౌదురుగాని యరయ నారాయణి యనంగద బరగు పలుకు చతుర్వరీఫలదంబు నాల్లు 'వేదంబుల పారభూతమటంచు వినబడె నాచేత నొనరంజతంర్యంతమై నమః (ప్రణవందలాదిగలిగి గీ తనరు నారాయణ పదంబుందవిలి జపము సేయుచుండు నరుండు నారాయణుంె యగును నదరాదరంబును నట్టి విశ్వ మంతయును సంభ వంబయ్యు నరేనివలన- ( వీం మా 3ఆ 638వ) అవి తాను హారిభక్తుడగుటకుకారణము నహేతుకముగా నిరూపించెను. ఇచబ్యప్ర ప్లోదుకు కవనింద చేయకపోయినను వంభాతరి కంకు నారా యణణాతురి ఎక్కువ అనుటవలన ఆతడు శివనిండ చేసినట్లు జనకుడు శఛావించియుండును. మరియు తొలుత గురువులు * నమశ్శీవాయ * అసి (వాయుమన ఈ బాలుడు *' సమో నారాయణాయ" అని లిఖించెనట ( తఆ 45, &ఓ9ప) ఇంకను. వీ ఏద్రభునాను మేటొద్దు పార్వతీసపితురై పఠియించు వం[ద్రమొళి శ | (ఆ 156వ ) అని ఇారుజే హరిని కీరించినటుల పషిన్లోదుడు చెప్పెను. ఏ కావ్య మందు లేని శివనింద కాని, పంచాతురీమంత నిరననముకాని [పన్లోడ ముఖమున శీవఛక్తుడగు తిమ్తుకవి చేయుట ఆళ్చర్యకరమగు విషయమే. మిదుమిక్కిలి. శివుడు విష్ణువును పూజించుసని (వాయుటనుబట్టి తిమ్మ కవి బారిపారాభేదమును నమ్ము వాడని తోచును, భాగవతమును (పసహ్లాదుని రాతసులు సముద్రములో సడ వేయ గా ఆతడు వెలుపలికి వచ్చెనని మాత్రముకలదు (ఛా.7న్కం. 201ప). నృసించావురాణమున ప్రహ్లాదుని నాగపాశములచే బంధించి కరాతసులు సాగరమున తో9యగా, (శ్రీహరిని (ప్రార్ధించుటవలన ప్రహ్లాదుని

120 వీఠావుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ శీ

పాశములు వీడ్కి వాడని మేనితో ఈవలకు వచ్చెనని కలదు (నృ. వు, 4ఆ 175) 1786ప). సింహాచల మాహోాత్మ్యమున)ు [పహ్లాదుడు సముద్రమున (తోయబడగా అందుండి ఆకాలుడు కౌరినికీర్తించెననియు, అంతట అచేవ బేవడు వచ్చి తాను నృసింబారూపమున హిరణ్యక శివుని సంహరింతుసని చెప్పెననియు కలదు ఈ విశేషమును తిమ్మకవి నార శఉతుపఫురాణమునుండి గ్రహించెను (నార రిన్సం. 280_247ప )

నారదీయవురాణమున వారి _పేరణచేత గరుడుడు (ప్రహ్లాదుని నాగపాళములనుండి విడిపించగ్యా సాగరుడు అఆబాలునికి కానుకలనొెనగి నసీయుు అటుపిమ్ముట విమ్షువు ప్రత్యతముకాగా పస్లోదుడు మూర్చి ఖెననియు. హారి (ప్రహ్లాదుని ధరవై జేర్చి, అంకముననిడుకొసి జనని వలె లాలించెననియు (వాయబడజెను మరియు నాపర మెళ్వేరుడు వరము 'వేడుమనగా (ప్రన్లోదుడు తనను గరుడాదులలో ఛచేర్చుమని వేడెను. (శ్రీవారి అనుగ్ఫహించి తాను హిరణ్యకశిపుని నుూూూడుదినములలో చంపుదునని చెప్పెను. ఈ భాగమున తివున కొంచెము మార్పుచేసె ను. గరుడ, సాగరుల కథ విడిచి తిమ్తకవి, ప్రహ్లాదుడు స్తోత్రముచేయ గా (శ్రీమవోవిన్లువు వచ్చి

గీ. ఏపుతోం బిచండరూపంబు ధరియించి

శేఫు నిశ్చలపితాపుతడైన నీదు

జనకుల దుంతు నిక్కంజు నీవవు

'శాత్మేలోన ఫీతియందవలదు (నిం మా. 4ఆి 45వ ) అని ప్రన్లోదునకు అభయమి బ్చినట్లు వర్ణించెను ఇట విమ్లువు తన శత్రువై న హిరణ్యక శివుని * నిశ్చల ప్ర ళాొవుడు * అనెను, (పతిపీరుని (ప్రతాపము మెచ్చుట ఉత్తమవీరుసి లక్షణము. ఇట్లు కథావిపయికము గా తిమ్తన కొన్ని అంళములను నృసింహావురాణమునుండి, కొన్ని భాగవతమునుండ్కి మరికొన్ని న్వతంత్రముగా పర్చికూర్చియు. కావ్య రచన చేసెను

16] కవి పండిత వొవణ రావ్చి వేంకట కృష్ణారావు 121 వర్షనలు.- ఆలంకొర ములు: ఈ గంంథధమున. 1 ) హేమవతీవుర వర్షన ( 2౨ఆ 92_110వ ), 2 ) వైకుంరవుర వర్షన ( 2ఆ 185-[50ప ), త ) సింహాశ్రైల వర్షన ( 16891833 ), 4 ) బుతు నర్హిన ( 2ఆ &.44ప-౭వుటలు శిధిలము కాగా మిగిలినవి ); 5 ) నన వర్లన ( 1ఆ 1203 ), 6 ) యుద్ధ వర్షన వ! హ్‌ ( ఇఆ 1118-1263 ), ? ) జొహృద వర్షన ( తీఆరీ-10ప ), 5) చం దో్రోదయ వర్తన ( 1౪ తె-9ిప )) 9 ) సూర్యోదయ వర్తన ( 4ఆ 58_ 62ప ), 10) కన్యాంగ సౌందర్య వర్షన( 56 9క.1093ప ), 11) గజ్క (2ఆ 101ప ) 12 ) అశ్వ (౨ఆ 102ప ) వర్షనలును, మరికొన్ని వర్షనములును గలవు కొస్ని పహ్హా దుని బాల్యము, పారిభక్రిి 'వేదాంతవిజ్ఞానములను 'తెలువు వర్షనలుు ఎక్కూవగా నృసించామహిమ ను తెలువు వర్షనలు కలవు సుమారుతొ 'మిదిపద్యములలో మస్థుథ వర్తనము 2అ 58-_65ప ), నాబ్గుపద్యములలో వము స్ట థ న్తుతీయు కూడ నిందు గలవు. పూర్వక ఏ అనునరణము తిమ్మకవి కధాంశఛశములను ఇతర కావ్యములనుండి గ్రహించినన్తే, వర్ష నాంశములుకూడ నృసింహా భాగ వత వఫురాణముల ననునరించియు కొన్ని న్వతంత్రముగను రచించెను. తిమ్సన ఎజ్టాంపెగ్గడ ననునరించి (ప్రహ్లాదుని శె శవమును నర్జ్మించెను సీ పనీపాపండై తాను బపడించు కాలంబు వటస[్రకయను భావంబుందఅంచు6 జెలువొందగ్గా క్రహీరగిల శయ్యందడవెడుతతీం గూర్మమూర్తిం జిల్తేమననిలుపు శెండుమూడడుంగులొండొండ కట్టాడునప్పుడు 'త్రివిక్రమలీలం బట్టిచూచు లోలత వెన్నలుల చెలా6 శోలెడునాండు గోపాల సంస్మృతిగూర్చు నార్కే6 గ్‌ బరమపఫురుపు భూత భావిక భవ్యావ తాగ బోధమహీమః దగ 'నెటేంగి యొంజెజుంగం డంబుజనాళ ధ్యాన రత్సరత మయొకటికాని చాలకుండు. (నృ-ఫపు 8ఆ 142వ ) విన్ణుమూర్తి అవతారములను తలచి ప్రన్లోదుడు ధ్యానించుచున్న ట్లు

199 పిశావుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ ఎజ్జావెగ్టడ (వహ్లాదుని' శ్రైశవ చేష్టలను వర్ణిరిచెను.. తిమ్తుకపియు (శహ్లాదుని _క్రైశవమున సవ్వుట, వడ్చుట్క అఆహారమిచ్చగింపకుండుటు, శాలు'సేతులు కదలించుట మున్నగు చేష్టలన్నియు పారిభ క్రిపరుడైై, పరమ'వేదాంత్తియి వెసినట్ల్టు వర్తించెను. ్‌ లా 69 స. “హరీటాయం 'ఇలికస్‌రీ యఖిలచేతనులని కలచి వేవజును తొయదానవ్వు జగడదీశుండెదుటం (బ్రసన్నుం డైన శ్లైన నలరి యాత్మారాముం_డై చెలంగు పతికపరాధినె..ప్రభవమొందితి నంచుం బొరలి కావుముటుంచుం బోరువెట్టు భగేవ్పదధ్యాజీపరత నొక్కొ కఠరి యాహారంబుంగొనకయుండు క్ల నీరజోదరుమై భక్తి నివ్వట్‌లిన కేరములంఘొద్వయంబును గదుపుచుండు నభీనవానంద తాండపంచాడుచుంరడు సొసొరకుల "చాలకుండు. జోల్యరిటుిన రదు. ( సీంమా.- 8౪ 38ప ) ఎళ్హైాపెగ్గ్దడ వద్వ్యమునేనుసరంచియు. తివున ఈ పద్యమునకు "మరంత 6కి ౧ గ బాలీ ప్రీ మెళుగులు నంతరించెను. బాలుని చికుదరహోానము మానీవులి అభథై తను జూచి నవ్వినట్లుంజెనట (పస్లోదుడు పూర్వజన్య్హైమున మమనిఖు డు అను ఫ్రతీహోరి.. అతడు కారణజన్ముడు కావున మానవజన్థుమున మాయచేత ఆవరింపబడక తనకున్న వేదాంతజ్ఞానముననుసరించి అతడు ఫఫివర్తించోచుండెను. ఈ తీరుని సహాజసామాన్యములైన పసివాని గేస్ట్రలను తిన్తుకవి వేదాంతపరముగా అన్వయించుటకు, సుముఖిని భక్షిపపస్తే, పూర్వజన్మ జ్ఞానముల వలన అవకాశము' కల్లినది- భాగవీరమునతదలి ఐసేద్ధమైన “ ఎవ్వుసీచే జనించు ,..” అను ఫి పధ్యమూ ( తిష్ట్రమస్య_ధిరము 8ప ) నకు నరీయగు భోవానునరణము, పదర్టీఫ్రుపోకడియుగల పద్యము. సింపోచల మాహళ్మ్యమున కలదు. (ప్రహ్లోదుడబ్రీలోనుండే (శ్రీమవశవిష్ణువునిట్లు (వార్జించును. ఉఊ ఎన్వండు లీలచే జగమాులినిర్సయు. మన్ను స్యజియిళంచెం కుతో సై్వేటాలింగల జేసీ శుది నిర్ణయులడై నారయిరచు' “క్రుహ్మం దా "నెన్వని మాయిచేం- దవిలి యొప్వుచు .త్రౌంతి వహియించు న్యాత్మలో నన్విభు నా(శ్రయింవెద “నిరంతరమాన్‌ ముదిం గాతుకంబునన్‌ , ( 4ఆ జవ)

కవి పండిత పోవణ . రావు వేంకట కృష్ణా రావు 98 వోతన్న పద్యమువలె తిమ్మకవి పద్యమును ఉత్పలమూలలోనే నడచెను. ఎత్తుగడయు. భావమును పోతన్న విధానముననే సాగెను. తిమ్మసకు పోతనయెడగల భక్తి భావమట్టిది.

మనుచరి్మితమున (ప్రవరుడు వర్శధినిసి తిరన్మరించెనను కోపము తో ఎజ్జబడిన మోముకలవాండై. సూర్యుడస్తమించేనని అల్ల సాని పెద్దన సూర్యాస్త మయవర్తేన చేసెను. అ భావమును గ్రంహించుచు తిమ్మన, (ప్రహ్లోదుని నాగరమున బడవైచిన రాతసులను నిందించుచు ఆ బాలుని రతీంచుటకై.. భానుడు సయోచనిధి (గంకినట్లు వర్షి, చెను. వ తజచుగ రాతసాధములు తొమరసాచు పదద్వయా శ్రితున్‌ వేజివక వార్చి 'తోచిరని వేనమరు జాత్మకలంసి తొనున ర్తి హరిమూ్రియౌటం గడు తత్తరమొప్పం గుమారుం టబ్రోవగా నటికి ననంగ భౌనుడు పయోనిధిలోన నునింగ "నెవ్వడిన్‌, ( 4 తప ) మనుచవఐ(తిలోని పద్యము వరూధినియెడల సానుభూతిని కలిగించు నేగాని భావి కథాస్ఫోరక్‌ ముకాదు. తిమ్లున క్య్యావమున సూర్యాన్త మయవ శ! నలో భావి కధా సూచనము గలదు సూర్యుడు విన్హున్వరూవుడు కనుక (పస్షోదుని రతీంచుటకు సమ్ముద్రమున మునిగెను అను భావము (పతిభావంతమగానుండి నహృదపహ్భృాదయములనురంజింప జేయుచున్న ది రవి పశ్చిమాంబుధి ముసిగెనని వర్ణించుట సామాన్యము, ఆ వర్తనము కథాంశముసకు అనుగుణముగా వేయుట కవి (పతిభ. పారిభక్తుని సాగరమున (తోసినవారు కనుక ఆ యిసురులు * రాతసాధములు ” అని కవి పెర్కొనుట నమంజనము. ఇట్ల పద్యమున (ప్రతిపదము అర్ధవంతమైయున్నది- తిమ్మకవి కభాంశమునకు అనువగునట్లు 'పెక్కువర్షనలు చేసెను. వానిలో అంధకారము అవరించుట యొకటి. క తన యనుంగుంబట్టి నర్ష్వవ మున (దోచిన ధైత్యవల్లభుని దుర్యకమొ యిన జగముల బల్వెననన్‌ భునతీేమము నిండె గంప్వారి ెల్లన్‌ (సిం.మొ, ఆ కస. )

] విత పిఠావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోహణ ఫ్యులుని సముద్రమున (తోయించుట చేత రశాతనరాజునకు “ కలిగిన అపకీర్షినలె చీకటి వ్యాపించెను. కీర్తి అెల్లనిదని, అపకీర్హి నల్ల నిదని భావించుట కవి నమయము. భావ్యర్త సూచనముతో తిమ్మకవి న్వతంతముగా రచియించి నది ఈ [కింది పద్యము. గ్‌. చాలకుని మొద చై లేయభటులు వైచు శత్ర్రజాతంబు భగ్నమై జగతిఠరాలె న సురపతికీ క్ల తిలలు భావ్యపరకర్మ ములను (బ్రహ్లోదుండిడునని తెలుపుగతిని. (సిం మా 8అం కలప ఏ జనకుని మరణానంతరము కుమారుడు కర్యుచేయుచు తిలలను విడుచును, ఇచట వైత్యభటులు 'పహ్లాదున్నిపె వై చిన ఆయుధములు పొడిగామారి రాత సేందునికి (దసహ్షాదుడు రాల్చెడి తిలలవఅె నుంటెనని తిమ్మకవి చేసిన కావ్యార్ధ సూచనము నమంజసముగా నున్నది. ఇటొ వంటి 'ప్రతిభాపంతములై న పద్యములు ఈ కావ్యమున ఎన్ని యోగలవు అలంకారములు: ఈ కావ్యమున చక్కని అన్హాలం కారముల్సు శళ్చాలంకారములు విరివిగా గలవు. మచ్చునకు అర్ముదిన " వడగళ్ళ వరనము ళా అసురవల్లభు తపమున కలరి ఖర్‌ వాలికలు ముత్తియంఫు సేసల్రూలు చల్సి రనంగ వడగళ్ళు రాల నయస్టలరు;బోండ్ల మేనుల మబుంగులనంగ మింట 'మెబిపు లెసంగెన్‌. (2ఆ 25వ ్సి నడగళ్ళు ఖేచర బాలికలు జల్లిన ముత్తియఫు తలంబాలా అనునట్లు గలవని కవి ఉ(్పేవీంచుట మనోజ్ఞ ముగానున్నది. శళ్హూలంకారములలో చక్కని యమకము లిందుగలఫు, ఖా చానేం(ద్రంబులు కీన్నరీ మధురగాన పీతి జెన్నొందగా నొశేం[ద్రంబులు. బల్కొలంకుల నితాంఠశ్రీడలం జేలగా చాగేం(ద్రంబులుద(్రవై ఖరి సనంలీ 444 ౬౬ 2 నయ్యహీ ]) నాేం[ద్రంబు వెలుంగు నెప్పుడును సీహాఠా[ద్రిశుల్యమై సిం మా, లఆ రిప

కవిప ల వే ండిత వోవణ 2 రావ్చు వేంకట కృృస్తా రావు 125 పాదాది యమక 'భేదమగు నీపద్యమున క్తేపాలంకారమును గలదు, (దతిపాదము. * నాగేంద్రంబు" అను శబ్దముతో [వారంభముగుటచే పాదాదియమకము. నాగేంద)ము అను పదము న్షేవ.ంపబడెను. నర్వతః పాంనము పద్యమునకొకపధమైస అందమును తెచ్చి పెట్టును. [తఈ (పానము అరుదైనది. అట్టి “త "* (పానముతో తిమ్లకవి ఒక చక్కసి సీనపద్యమును సర్వతః “తి” (పాసముతో అలంక8ించెను, వీ దినకరళశ నేత దిన్వలయస్తోతి ! పరమపవితి ! సువర్శవతి . నీల నీరద శాత్వి. నిరత సంభృతగోతి . భవలతోగంలవితి. వ్వభనతైత ! నుజవోపవన వైతి. కుజసదృళకరపతం. బుధజనావన నూత భువనమిత్శి. నిర్జిత దితివ్రత్సి . నిలయితే నువే. మహిత చారితి . రమాకళతం. గీ. చరణరుచిజిత కతవతి సకల ఘోర కెలుషత్సిణ ఏీతిహోతు . నిర్మల నఖ పి భాతిరస్కృృత నమిత. ప్రికటమునను జొచీతిమి నిన్ను యోగి సంస్తోతి పాఠ ((నీం. మా. 1ఈ (40వ) ఇక చివరగా నరసింహాస్వామి విబ్బంభించి రాతనులను నంచా రించు భుట్టము పరిశీలింతము, ఉ అప్పుడు నారసీంహుడు యుగాంతేకృ్ళళానుని లీల గ్‌న్బ్తుల న్పిస్వులు రాల 'డెందమున నిర్భర రోచురనంబు చిందగా కుష్పలుగాగ రాతి యరకోటులం గూాల్చె దవాగ్ని "పెల్లుగా గప్పి తృణోత్క_రలబులవ గాల్బు విధంబునం జితివై ఖరన్‌.

(సీం మా 4ఆ 111వ) ఇట నృసింహాస్వామిని యుగాంతమందలి కృళానుని తోడను తృణము ను గాల్బెడి దావాగ్ని తోడను ఉపమించినాడు తిమ్మకవి. నృసింహు ని విజృంభణమునకు సరిపడునట్లు ర్యాతించరకోటులను తృణముతొ పోల్చుటయు జరిగను.

ఈ కావ్యము న మాహాళ్ళ్యమగుటచేత నిందలి అంగిరనము ప ల్యేకించి శెప్పుటకు వీలులేదు. కాసి * ఉబ్వలనీలమణి' ప్రకారము

126 పవిఠాప్రుర సంస్థాసమ: = కవి పండితే వోపణ భక్తిని రసమ గా అంగీకరించిన ఇందలి అంగిరనము భఛక్రిరనమని చెప్పవలెను. చేవడానన యుద్ధమ* నరహారి హిరణ్యకశిపుల యుద్ధిము లలో వీరరనమును, ఉఊర్వశీఫపురూరవ భుట్టమ న తృంగారరసమును అంగములుగా నిందు పోవీంపబటెను. నీలాసుందరీపరిణయవుం

మూడా శ్వానముల అచ్చ తెనుగు శావ్యమిది. అది వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్తు్రలు అండ్‌ నన్స్‌ వారిచేత “ఇండియా టంటింగ్‌ వర్టు" నందు 1910లో ము(దింపబటెను. ఇందు 859 పద్యములు గలవు తిమ్మకవి అచ్చ తెనుగు కావ్యములలో ఇది మొదటిది.

5థ ; మిధిలాపఫురమును ధర్ముడను రాజు సాలించుచుండెను. ఆఫురమునందు కుంభక డను గొల్లదొరయు, అతసి ధర్ధ్హుపన్ని ధర్భుద యు గలరు. కుంభకుని గోనంతతి అగణితము. అతడు విఫ్రులకు గో జానములు చేసెడివాడు. ధిర్భుదాకంభక లకు సిఠిదాముడను కుమూరు డు సిలయనుకమార్త కలరు కుంభకుడు నందుని చావమణజంది. నందు డు కుంభకుని యోగ వేమములరయుటకై. ఒకనాడొక (చాహ్మూణుని మిధిలానగరికి పంఐను అతడు బృందావనిలోనున్న యళశోడచానందుల కుళలవార్తను కుంభకునికి 'తెల్పీ (శ్రకృష్ణుని లీలలనభివర్షించెను కుంభ కుడు నందచాదుల కుళలవార్హయు కృన్ణలిలలను విని ఆనందించెను. అతడు సౌందర్య రాకియగు తన వ్యతి నీలచే భూసురునికి మొక్కి_ంచి, ఆమెకు తగినవరుని తెల్పుమని వేడెను. అంత నావిప్రోత్త ముడు నో కృష్ణుజే నీలకు తగినవరుడని పలుకగా కుంభకుడు యశోదానందులకు, కృ్ణంసకు తన సుతను గూర్చి తెలియజేయుమని కోరి ఆ ధరణీసురునిక్షి కానుకలిచ్చి వీడ్కొలిపెను. చ్రాహ్యణుడు బృండావనికి "వెడలి ధర్ముదకుంభకుల కశలవార్హ్యను జెలిపి నీలను గురించి కుంభకుని నం దేశ మును ఎజీంగించెను. నందు డానందముతో తన ఆమోదమును

కోవి పండిత వోపషణ వ రావు 'వేంకట కృష్ణారావు క వలిబుచ్చెను. తదుపరి యా వివ్రుడు సీలాసొందర్యమును వర్ణించి కృష్ణునికి ఆమన వలపు జనింపజేసెను.

అది యట్లుండగా కుంభకునింట కాలనేమియను రక్క_నునివుతు9 లేడుణరు "ఆలోతులై పుట్టీ ప్రజలను పీడించనారరభించిరి. ప్రజలాయాు పద్రవమునుగూర్చి మిధిలాధిపతొోయగు ధక్మునిక్‌ విన్న వించుకొనిరి థర్ము డు కుఠభకుని వీలిపించి ఆంబోతులను 'బంధింవుమసి ఆజ్ఞావించెను. “క్రంళో కుడు బరిధువ్రతను రావించి రాజూజ్బ తెల్పగానందజును ఆయణోతులను బంధింప యత్నించి విఫలునైంర మార్దారతరచునేక ఈంభకుడుంఆంటో తులను పట్టినవాొనికి శేఅనిచ్చి వివాహయు వీయుదునని బాటిందీంచెను కృ్ణుసియెడల వరదులుకొనియున్న నీల ఆచార్త, వీని విచాతిలావి. విరహ రృ మైయుంజొను. నీల చేలికత్తెలు ఆయాోతులను కృన్ణుడే చంపి అమె ను "పెంధ్రోడునని' ఊరడించిరి.

ఆంోతులను. పట్టుట్నకె. సలువుకు బలకాలుడు ఇభిలానగరికి ఏతెలాటిఠి. యశోదానఠదులు, బల రానుక్పుమ్తులుకూండ ఖథధిలకు వచ్చిరి" ఫానేమనంతుడను బలశాలి అయోతులను బంధింప సనకట్టి వాటినెదు ర్కొని వాటి ఛాటికి ఆగలేక -సొమ్మసిన్లోను. శాల నేమిజవుతుసిలు మ రింత + విజృంభించి ఆచటనున్న (ప్రజలను కొచ్చుల (గడ్తూచు, లిట్టలతో చొన్నుమడు 'బౌధింసనారంభిఆచిరి. పూర్వము తనవేత మిశిసిన కాలనేమి వుతోలే'ఆజోతులని (హించిన క్షుడు బలరాయునికి భెప్పీ అజో ఈల నెదుర్కొంనను, ఆవి ఆయవతారణకూర్తితో యుద్ధము భేసినోసి శుదకాతని చేతులలో. నురణించెను.. కుంభకు జానళవనున సిలను క్యమ్టునికొచ్చి మహాతైభవముగా పరిణయము శావించెను. నీలొక్యస్లులు నంజోదులతో (శేపల్లెశేగి సుఖముగా చఈరిడిరి,

పారవంశము పూర్వభాగమున సీలపెండ్లి కథ (పసక్షృమయ్యాను. ఇందు. నీల పెండ్లి కథను ఎజ్చ్టాాపెగ్గ్దడ ఏబది పద్యములలో ఇచ్పను. ధర్ధుదోకుంభకుతికు సేక్తీధాముడను పుత్రిడును, సీలయను పుతికయు

125 వీఠావుర నంస్థానమ= - కవి పండిత వోమణ జర్మించిరనియు వారి గృహమున కాలనేమి పుతు9లేడుురును. ఆం బోతులై పుట్టగా (శ్రీకృమ్ణుకు ఆ రాతసులను నంపారించి సీలను వీవా పామౌాజెననియు పారివంశమున కలదు.

వెన్నెలకంటి సూరన్న కృతమను * విష్ణమాయా విలానము "న (శ్రీకృష్ణునకు అష్టమహిమలతో జగిగిన కల్యాణగాధలు కలవు. ఇందలి నాగ్నజతీ పరిణయమునకు నిలాసుందరీ పరిణయమునకు పోలికలు గలవు. నగ్న జత్తు ఆలమందలో కాలనేమి ఫపుతులు ఆంబోతులుగానుండ వాసు "బేవ్రడా యాంబోతులను సంహరించి అతని తవయ యగు నాగ్నజితిని పరిణయమాతెను. కథాంశమొక్క_టియీకాని నామములు భిన్న ములు. అచేవిధముగా తాళ్ళపాకవారి * అష్టమహిపీ. కల్యాణము * న వష్ట్రమ రాజ్ఞి సగ్నజిత్తుతనయ యగు సత్యకీర్హీ 'జేవి అనియు యశోదాతినయు డు కాలనేమి ప్యుతులను చంపి అమెను పరిణయమాడెనసియు కలదు,

తిమ్మకవి పహారివంశమునుండియే ఈ కధను (గహించి, అచ్చ తెను గుళో (వ్రాయుటవలన (శ్రీఖాముడు అను పేరు సిరిదాముడుగా మా శ్చెను. _పబంధోచితములగు కొన్నికొన్ని వర్షనలతో ఎకై(వ్రెగ్గడ (వాసిన వబది పద్యముల కథను మూడువందల య్‌ీజబది తొవి్ధిది సద్య ములుగల మూడాశ్వాసముల ముద్దు.సబంధముగా తిమ్మకవి తీర్చిదిద్రైను "నీలకు సందతనయునిగూర్చియు, నందతనయుసికి సీలనుగూర్చియు తెలివి చౌత్యము నడిపిన విఫ్రుడు తిమ్మకవి సృవ్సి. రుక్షిణీ పరిణయమునందలి ఫురోహతుని దృష్టియందిడుకొని తిమ్గన ఈ విఫ్రని నృజించెను. రుక్ట్రిణీ "జీవి దూతగా వెడలిన విప్రుడు కార్యము సానుకూలము చేసికొని "జీవకీఫుతుని తోడ్సెచ్చెను. మన్యప్రబంధమున విఫ్రుడు నీలాకృన్లులకు ఒకరిపైనొకరికి అనురాగము. కలిగించునంతవర కే ఉపయోగపడెను. కనుక నితడు పూర్తిగా రుక్ట్తిణీ పరిణయమందలి (ావస్టాణునకు (పతిరూపమని భావించనక్కర లేదు.

ఈ (ప్రబంధముస అష్టాదశ వర్తనలలో మిధిలాఫ్రుర

17% కవిపండిత పోమణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 129 ( ఆ ౨6_40ప ), చంద్రోదయ (8ఆ 68-103), సూర్యోదయ ( 8ఆ తీశ_4రిప)ు, వ్యిపలంభ ( ఆ '1_85పు తిఆ 18.80వ ), యుద్ధ (8ఆ 74.763), వివాహ ( 88 7%_68ప ); రతోత్సవ (8ఆ 108_109ప), నాయకాభ్యుదయ తిఆ 19ప ), వర్షనలు ఎనిమిది గలవు. రాజు కన్యాంగ సౌందర్య, గజ్బ అశ్వ, మన్థుధపూజ వర్షనలు, ఆంబోతుల వర్లనమును గలవు. తిమ్ముకవి ఈ కావ్యమున కథయే (ప్రధానముగా భావించుటవలన వర్షనలు మిగుల తక్కువగా నుండెను. ఊఉ ఫున్నమచందురుందెగడు పొంకిఫుమోముల రాచకన్నియల్‌ 'శొమెలజాల మేలిపని క(్రపుమేడల నాటలాడ నా యన్నాల కుల్కు_లేనగవులచ్చమ వెన్నెలంచుం (ద్రిన్మురున్‌ వెన్నెల ఫుల్లు మొత్తములు వేడుక నబ్బలువీట మాటికిన్‌ = మిథిలావురమందలి రాచకన్నియల లేతినగ వు చూచి సన్నాలయని చకోరములు (భాంతి చెందినవని కని భావము, చక్కని (థాంతి మదలంకారము. క. మినుంగొలంకునం బూచిన చ కని చెందొవ యనంగళ దనళెడుం గలకలదొరలో6 గననియ్యుంగప్వు మదిక త్హిన వేడుకనుండు గండులేటి యనంగన్‌ అకాశమను కొలనులో పూచిన ఎట్టిని కలువ యనునట్లు చందమామ యును, ఆ కలువ వేడుకగల గండుతుమ్మైదయనునట్లు -చందురుని లోని మచ్చయు కలవట ఇది చక్కని రూపకాలంకారము. మజి యొక కందములో అందమైన అతిశ యోక్ష్య్యలంకారము, కి... పన్నుగ నందలి యేనుంగు గున్నలడై మావటీం[డ్రు కోరికలదరన్‌ మిన్నేటి పసీండితామర 'కొన్నలను వ చ్పామాోజం గోయుదుళిపుడున్‌ ఆపురమందలి యేనుగులు అత్యున్న తములనుటకు లిమ్మున, ఏనుగుల్నపె నున్న నూవటివారు ఆకాశగంగలోని బంగారు తామర మొగ్గలను 0

130 పిఠాపుర సంస్థానము _ కవి సంగిత వోషణ కోయుచుందురని వర్షించెను తన కావ్యములలో వివిధ వ్యక్తుల వేహ.. భామలను కన్నులకు గట్టించుచు వర్శించుట తిమ్మన (స ల్యేకతి నీల వర్ణసమున నర్వతఃప్రాసమును రమ్యముగ వేసినాడు తిమ్ముకవి. లేగ్గి కమ్మవిల్కా_నిబేతి పూంగొమ్మ ముద్దు గుమ్మ నిద్దంపు జాళువాబొమ్ము వలపు (గ్రమ్మ నిమ్మగువ కఫురంపు దిమ్మెసుమ్మ కొమ్మ నెమ్మి 6 దతిర్నం ైకొవ శ్రలమ్మ "కేటగీతమైనను (ాననియమము _ పాటించుచు. నర్వతః ఎౌనముచే వీనుల విందొనగూర్చినాడు తిమ్మన కావ్యమంతటను సులభ్యగాహ్యామ లు అచ్చ తెనుంగు పదము లనే కూర్చినను అచ్చబచ్చట సోకమూంకలంగొంగ,. ఇరులగెంగ, విరిబోండి వగకాండు వంటి క్షి స్ట్రమైన పదములునుగలనవు. అచ్చ తెనుగు రామాయణము మూత్రము కఠినమైన అచ్చతెనుగు సదములతో వ్యక్షినామములు కూడ 'తెనులీకరింపబడిి అనర్రయ కాఠిన్యము కలిగి యుండును. శృంగారము (వధఛానరనముగాగల ఈ కావ్యమున నీలయొక్క దశవిధ శృంగారావస్థలు వర్షితమయ్యెను. ఇకనిందు, పిండి వల్లిన 'తెజుంగు, సిప్పుకలుపయిన్నేయి చల్లువోలిక్క, నీపూన్మి బుగ్గిగాను, న్‌ (గ్రైతుకు బయల్లాన్సు. నీ యిల్లు కూలిపోన్కు న్మీతుళ్ళు పెద్ద (తుస్పలం బట్టన్‌ ణ్‌ సికివచ్చిన మోకాలడ్డంబిడియెడు.. మొదలగు "కలుగు జాతీయ ములెన్ని యోగలవు. నిల ప క్షి సమయమున కాళ్ళగోళ్ళుడీయుట పెండ్లి కుమార్తె రు వెండ్లికుమూరునికి చమురురాచి. నలుగులిడి స్నానము చేయించుట? 'తెరయడ్డము పెట్టి, ఉభయులచేశ ఒకరి పాదములొకరిచే దొక్కించుట, చీంచెటంగులు ముడివైచుట్స అరం జ్యో తిస చూవించుట మున్నగు 'తెలువారి ఆచార వ్యవహారము లిందు వర్షింపబడెను. (యొక్కుు

శవి పండిత పోపణ - రావు వేంకట కృష్ణారావు 181 లిడు నావారము నిందుళలదు. నందనందనుతో పరిణయమగుటకు నీల "జేనతలందణకు (యమొక్కు_చ్చు వినాయకునికి ఉండ్రాళ్ళ నిత్తునని గంగా నమ్మకు చింబోతునిత్తునని ఏసీల (మొక్కను. తేగ్షీ పాలమున్నీటి గారాబుంపట్టి మగుడు

వేడుకలు మోట నేను బెండ్లీయా డెదేని

గొప్ప చింబోంతు కచుఫులంహార్చి నీకుం

గ్గావువెట్టింతుం జుమ్మియోగంశానమ్మ. తెలుగునాట గ్గంగానమ్ముకు కోళ్ళు మేకలు మొదలైన జంతుబలుల్నపవె ్రీతియని.నాటి (పజలలోగల నమ్ముక జే సీలచేత.కూడ గంగానమ్ముకు

అచ్చతెనుగు రామాయఖణమను

(శ్రీశ 1912 లో భెన్నపట్టణమున వావిళ్ళ ముడ్రణాలయమున ము[దితమై (బహ్మా(శ్రీ శతావభథాని పురాణం సూర్యనారాయణ తీర్టులచే పరిష్కరింపబడిన తిమ్ముకవి అచ్చ తెనుంగు శామాయణములో 1338 పచ్నుములు గలవు, ఇందు బాలు అయోధ్య, అరణ్య; కిమ్మింధు సుందర) యు ద్లకాండములున్నవి.

వా

ఆర్మధ కవులు నంన్మృ తాం మిళితమైన తత్సృమథాసలో కాన్యము నిర్మించుట పరిపాటిమమైనది ఉచిభీవము. ననుసరించి కొం దజు నంస్కృృత "పదములు హపాచ్చుగా, కొందణు తద్భవ చేళ్యములు హెచ్చుగా కావ్యరచన వేయుచు వచ్చిరి. (4 ఖృంగార కరుణరసాదుల్య దు' నంస్రృత నమాసఘటితముకాని తద్భవ దేశ్యముల రచన సొగసుగా నుండును పీర, అద్భుత కాద్ర రనములందు సంస్కృత నమానఘటిత ముగా గౌడీరీతిని కవననము వెప్పిన రనవంతముగా నుండును * అని సిద్ధాంతము. దీనికి అవ్యాప్తి అతివ్యాప్పులు లేకపోలేదు రసానుగుణ ముగు పడ ప్రయోగము నహ్బదయునికి రసానుభూతి కలిగించును.

న! పిఠావుర నరస్థాసము = కవి పండిత పోపణ బొండతు ెనుంగు కవులు నంస్కృత (ప్రాళ్ళతాది భామలతో సంబంధ ములేని కేవల "అచ్చ తెనులస పదములతో ( తద్భవ ేశ్యమాలను మాత్రము (గ్రహించి ) కన పభానమగు కావ్యములను నిర్హింపడలచిరి. పాల్కురికి సోమవాధుని * వృషాధిపళతకము కస వూరి అచ్చ 'తెనుంగులో (వాయబపీస పద్యమొకటి కలదు. ఇ బలు పొడతోలు నీరయాను బొంపపరులి సెలుపొరు కన్ను వె

"న్నెల తేల పేదుంగుత్తుకయణ నుండిన చేలువుకేజు వల్లు ఖా

సలం గలెేని లియపని జానుల 'బెనుంగున విన్నవించెవవ్‌

వలపు నుజస్‌ వలిర్స బసవా! బసవాశ్‌ బనవా! వృహాధిపొ! ఇట్టి పద్యముల మాచి కావ్గమంతయు నిజేకీతిగా (వాయవలయానను సంకల్పము కొందలు కవులకు కలిగను. అట్టిహరంలో మొదటగా అచ్చకనణణళో. 'కొవ్యరచన చేసిన కవి పొన్నిగంటి తెల గన్న"

• యయాతి చరిత్రము ” ఈతని అచ్చ తెనుయ కావ్యము. అచ్చ "తెనుంం కవులెక్వరు సంస్కృత కావ్యరచనా నంప్రదాయములగాని సమాసొరచనా విశేషములగాని విడువలేదు. న్ఫు క్రి వాచక పదమ్ములకు అచ్చతెనుగు పదములు "కల్పించినచో సులభ [7 హ్యూము కాదని యెంచి *1ఈ కవులు మహాదమహస్థుహతీ సంజ్ఞావాచకములను యభా శథముగా (గ్రహించికి ఆయా పదములకు తద్భవరూపములున్నచో స్లీకరించికి. (శల్యుడు సెల్లుడు ); -మరికొన్నిటిని కల్పించుకొనిరి. :(వీతఎవాలు పేరిటిననజోడి ) శూచిమంచి తిమ్ధుకవి ఈ వ్యక్తి “వాచక పదవజలకు “అచ్చ తెనులప సదములను విరివిగా కల్పీంచెాను సాఠకుల సౌకర్యార్థము. తొటుత తత్సమసపడమాలను తెలిపి తదుపరి అచ్చ తెనులసన చెప్పుట ఈ కాన్యమందు శానన॥పను. * దశరథుడు ౫ అని మొదట చెప్పి తేరువాతనుండి * కొల్పుతేళ్తడొర్య వది తేకులనొర * అనను. ఇళ్లు

వోోయపాదుడు'.. . వెరక ఆయకుకుల దొద బుమ్యశృలడు వ చునుబోతొకొామస్థుతవిసి

కవి పండిత పోపణ _ తావు వేంకట కృష్ణారావు 186

పరహుశాముడు _ గండగొడ్డలి కాల్చు

రాముడు _ పుడమితల్లి యల్లుడు

సీత _ వుడమి కాను.

రానణుసి సైనికుల జర్లు:

ఇార్దూలముట్లుడు _ బెబ్బులిమోను "ల్కేదిమ్మరి

అశ్యువముడు = రాబోర రక్క_నుడు

వీంగాయుడు లు పచ్చక న్నుల వేల్పునూడు

వ(క్రన"సుడు _ వంకముక్కుు తొలిచేల్పు

దీర్చ జిహ్వూడు _ నీలునాల్య-పలుడిండే

రావణుడు (దశకంఠుడు) _ బంతిమొగంబుల రక్క_నుడు

కూర్పణఖ _ చేటగోళ్ళబోటే.

శూర్చణఖరు లోకమున వ్యవస+రములోనున్న “చుప్పనాతి పదముళో కాట్రు *చుప్పనక, చుప్పునాక * అళు తధ్భన రూపములు తూడ వాత బషొను. ఈరీతిగా చిమ్మాన (పతిపజుకు అనేక శీతుల అద్బ తనుయు పవ ములు కొల్పించెను ఇందువలన ఆయాపవములకు తత్సచుములకంకె దూరత రాస్టయము ఉందుటవలన అర్ధమువేసికొనుటకు ఇంచుక న్లేకను కలుగును. కాని శొంచెము (శ్రమపడి ఓవీకతో చచివిన మననునకొక విధమనగు చమత్కృతి స్ఫురించి ఆనందము కలుగసను, అచ్చ తెనుంగు కావ్యకర్పలువారికి తెలిసినంతలో వ్యాకరణ బద్ధమైన భానునేవాడిరి- “కాని (గామ్యు భాషా (థయోగములను చేయశేమ. పొన్నిగంటి 'తెలనన్న, జౌడూరి శిచ్చయ్య మున్నగు అచ్చిక భాషా కవులున్నను, అభినవవాగనుశానన, కవిసా ర్వ ఖామ బికుదులందిన కిమ్మున ఎన్నియో (వ్రబంధములు, శతకములు, దండకములు రచించియు తనివి తీరక "సలాసుందకీపరిణయము, అచ్చతెనుగు రామాయణము. అను జండు అచ్చ తెనుంగ కావ్యములను నృజించి (పాజ్ధలోకమునకొక 'ఓిరవథికవమాగు ఆనందము కలిగించెను.

184 పిళావుర సంస్థానము కవి పండిత పోపణ తెలుగులో కావ్యరచన చేసిన వుణ్యమురాదని తన శాలమల్ళే కొందరనుటచే కాబోలు తిమ్ముకవి ఈక్రింది విధముగా ఫలశృతి "బి తే. అనుచు దెజిగంటి తపసీ రామాయణంబు నీళ్ళరాయని గాదిలినిసుగుతోడం 'జెలిపె నీది విన్నన్రాసిన లలింజదివిన ళ03ప ) స్‌రులు6 గోర్కుులు: బున్నెయిం జెందంబజల ( య్య శే. తెనుంగ చదువునం బున్నియం చినయదనుచుం గొందజాడుడు రాడినం గొజతయేమి క య, వ చన రై వన. (యిద్దరి) జాల్మీకి రామాయణము అఆదికాన్యము ఆలంకారికలు చ (ప్రజంథ లక్షణములన్నియు. ఇంకు నమ్మగముగానున్న సి. అశు ₹ ట్‌ నయు ' నిర్వచనోత్తర రామాయణము * ను బంధ లవ -వరచించుబ కూచి అయ్యలరాజు రామభ్యదుడు పూర్వరామొ అను కథ (గ్రహించి శృంగార రన్మప్రధానమైన * రామాభ్యుదయము నుగు (వబంథమును నృజించెను: ఆఅమార్ల్షముసనే తిమ్ముకవియు ' అచ్చతే పం రామాయణము*' ను వర్ణ నప్రిధానముగా ప్రబంధల కణములతో న దిద్దెను.. 'పెక్కుతావుల కథ నివిత్తృమాత)ము, పర్ష్మన ప్రభాస గాను కానవచ్చును. కాని క థ లో దఏయంశమును వికువక ఇ మా[తముగనై. న'తిమ్మున “ఇభరాపీంచెను. ఇతివృత్తము రామకథ లోక (ప్రసిద్ధము ఇందు రానుజన మున నుండి రామ'"పట్టాభిపేకము వరకుగల పూం్వ శామాయాోగాధ పర్టింపబడెను వాళ్ళీకి రామాయణమునకు ౯ య్యగ్రహరూపమైన చాల రామాయణము అను ధమనర్గలోవ లెనే శేఖామ్యాతముగా అచ్చ "తెనుంగు రామాయణ ఇతివృత్స ము కలదు. వర్మ్యనల్తు నంభాహణలు మూలాను సారముగాలేవు. ఆవాంతర కథలు మాత్రము మూలమునకు భాయాసద్భశముగానున్నను కొన్ని తొవుల మూలాత్మికమణము కలదు.

కవి పండిత పోషణ _ రావు వేంకట కృష్ణారావు మలక ఉడా డగా పారల్న, జానమంతుడు సువేలా(కినుండి లంకలో (పవేశించుచుం యుద్‌ అదిస్టాన దేవత లంకిణి అక్త్డుపడగా వానుముంతుడు దానితో జక వి చే ఒకా (గుద్దు (గుస్రెనని, అంత భీతిపందిన లంకిణి వనాడు సన్తి తనను మూర్చిల్లునట్లు (పవారించునో ఆనాటీతో లంకానగరము క్‌ చునన్సి (శ్రైహ్మ తనకు వరబుచ్చెనని ఇెప్పినట్లు వార్టీకమున సుందర వ డేలో ౫లద్రు. అచ్చ తినంగ రామాయణములో దీనికి భిన్నముగా ల్ని శా ఆ ద్‌స (నవేశ సమయమున హనుమంతుడు లంకీణిని చూచి, ఇప్పుడు క్‌ సి చంపిన తను వెదక పనికి ఆటలకముగా రక్క_సులు వత్తురని, మరలి స. చంపవచ్చునసి వానుమంతుడు భావించ్చి అక్ష వెడలి న శునపుడు త్రోవ కడ్డమువచ్చిన లంకిణిని ఒక్క(గున్దున చంపెననియు లదు బృట్టిమాడ్పు మొల్లరామాయణమున కలదు. జానుమంతుడు మరలివ్యాాస్ట్రుడ్డు లంకిణి కనిపించి కి... వోయెడు వాయుజు నెక్కడ: బోముదు నాచెశినమచు. బోనీక వడిన్‌ 'ాొయగ వచ్చివ అంకీణి కాయము వపలంగం బొడివెం గడువడిం గినుకన్‌ (సొల్ల సుం 228ప) ఈ మార్చ్పునే తిమ్ముకని స్వీకరించి ఇంచుక మెరుగు దిద్దెను.. లంకిణిని ఆ.వె కాంచి దీని నిపుడు (ద్రుంచినం (బోలి వా శతియ 'చేరవచ్చినేని కర్ణ మెల్లందప్పు మరలనేంసచో. దునిమెడ ననీ కఅంచి సరగ నవలికరిగ ( అచ్చ. తె. నుం, కస) ఈమౌార్పు కొచితీపోపకముగా నున్నది లవ్మణుని మూర్చ ఘట్టమున తిమ్మకవి ఒకమాప్పు చేసెను. సుపేణిని ఆజ్ఞ ననునరంచి. ఆంజనేయుడు (దోణపర్వతమును లీ్టకాని వచ్చి లక్ష్మణుని (శులికించెనని వాల్మీకి రశరామాయణను ఉత్త ర'బేశప్పు (ప్రతులలో కలదు, కాని దథీణచేశవు పతులలో ఈ సందర్భమున కాలనేవి వృత్తాంతము కూడ షవొస్పబడెను. సుపేణుని ఆజ్ఞపై

కైతి6 విఠాఫుర నంస్థానము = కవి పండిత వోవణ

హానుమంతుడు (దో ణ పర్వతము కొజకు వెడలుచు (తోవలో డప్పిగొనను. రావణ (వేరితుతైన కాలనేమి మార్శమధ్యమున ఒక అ(శమము కల్పించుకొని మునివేపధారిమై. జపము వేయుచుండెను- పానుమంతుడు ఆమునిసి జలమిమ్ముని కోరగ్యా అతడు నీట వివము గలిపి ఇవ్వబోయెను, పహానుమంతుడు అల్ప జలము చాలదనగా వాడు మొసలియున్న చెరువు చూపెను వెరువులో (సవేశించిన హనుమంతు ని మొసలి ఈడ్చుకొనిపోవుచుండగా అతడు సూ వ్ష్యశరీరము తో మొనలి గర్భమున (పవేశించి శరీరము పెంచి దాని పాట్ట చీల్చుకొసి బయటకువచ్చెను. ఆ మొనలి ఒక అప్పరనమై, తసకు నిజరూపమిచ్చి నందులకు కృతజ్ఞ తగా జబానుముకు కాలనేమి నిజరూపము నెజింగించెను మరణింపక తిరిగివచ్చు మాకుతితో కాలనేమి యుద్ధమునకు తలపడగా అతడా రాతుసుసి చంపి దాహము తీర్చికొని సూటిగ నంజీవ పర్వత మును నమిపించి ఓవుధిని గుర్తింపలేక పర్వతమునే తీసికొని రాదొడ గను. అంతట పర్వతరత్షుక..లై న గంధర్వులు అడ్డుపడగా వాయువుతు9 డు వారందరిని జయించెను. మార్గమునందు అతడు భరచుని చూచి రాముడని భాింతిచెంది క్రంందకుడిగి భరతుని పరిచయము గాపించుకొని, రానులక్ష్మణుల కశలవార్తనతసికి తెలివి కొండతో యుద్ధభూమిని చేర బోవుచుండెను. పర్వతమందలి ఓపధికాంతిని బూచి రాముడు సూర్యోదయమని భావించి, సూర్యోదయ మైనయెడిల లత్మణుడు జీవిం పడుకావున సూర్యుని ఉదయింపనీయక 'చాణము వేయుటకు సిద్ధపదెను. అప్పుడు సుకేణుడు యఖార్థము "తెలుపగా రాముడు నాంతించెను. పాూనుమంతుడు తెచ్చిన పర్వతమునుండి సుసపే.ణణుడు నంజీసకరణ్సీ విశ ల్యకరణి అను ఓవధులనుదిసి లవ్మణుని జీవింపజేసెను. ఈ కథ దతశ్సీణణ 'జేశఫు పుతులందు భాన్మ్రర రామాయణము నందు కలదు. ఈ వృత్తాంతమును గ్రహించి తిమ్ముకవి, కాలనేవి. యుద్ధములో పమీ. రూపము, -సింపహారూపను ధరించి హానుమంతునితో పోరాడి ఓడివోయి్యిి సుగ్రీవునిరూపము ధరించివచ్చి ' లక్ష్మణుడు జీవించెను రము * అని

కని పండిత వోహషణ _ రావు వేంకట కృష్ణాకావు 187 చెప్ప ఆంజనేయుడు విశ్వ సింస క శతశృంగదైన ఆ కాలనేమితో యుద్ధముచేసి చంపెను అని (వాసెను. ఇట్లు తిమ్మకవి అచ్చటచ్చట కొలది మార్పులను జేయుచు రామాయణము రచించెను

వ శే నలు ఈ కావ్యమున అయోధ్యాపుర, దశరథ రాజు వర్ణనలు, వన్య అరణ్య, వివాహ యుద్ధ గజ్క అశ్వం దళానతొర, న్వయంవర, చందోదయ, సూర్యోదయ, విరవా బుతు వర్షనా దులు కలవు.

ఉ.. (క్రీరామచందుని విరహ వర్తన. క _తొవలార కొదమ జక్కన

కవలార కడింది సోయగఫుం దుమ్మెద కూ

టువలార మోరిఫుడు మా

నవలారతనంబుం జూచఛచినారే చెపుడా. ( అరణ్య-రి7ప ) పూర్వ“వి అనునరణలు: యుద్ధకాండమ న $97వ పద్యము

• ఫ్పులికళాసము పాంప (పోగులు (క్రాన్నెలపూవు ... ౫ అను పద్యను పాల్కు_6కి సోమనాథుని వృషాధిస శతికమునందలి * బలుపొడతోలు సీరయు ... ” అను సద్మమునకు అనునరణము.

అంధమహాభారతములో “* అభిమన్యుని * ఘట్టమున గ్‌ రాజు సలాపమి+ను వర్ష్మించూచు తిక్కన (వాసిన * వాయను ధర్మరాజ తనయాయను *” అను సద్యమును అనునరించుచు తిమ్మకవి కరుణ రన 'ఘట్టముఅందెల్లెడల రెండేసి పద్యములు చెప్పెను కవి ఆయా తవు అందు. శళ్దాలంకారములను ఎక్కువగా ఉపయాగించెను. . ఈ శశ్చాడత బరము. తిక్కన పద్యమున లేదు. దండకారణ్యమున సీత నిమిత్తము రాముడు దుఃఖించుట్ట యుద్ధ రంగమున మూర్భిల్లిన లత్మణునికొజునై రాముడు దుఃభించుట మొదలగుచోట్ల ఇటువంటి పద్యములను తిమ్మాకని ఉత్పలమాతికలో రచించెను.

186 కృళాఫప్రర సంస్థానము _ "కవి పండిత పోపణ ట్‌ రాయవ గా (యయనుం దొగలరాయని౬ గేరు 'నిగారపుం గుణా కాయను మేటీవాజెపు దొరాయను ఏన్క్మ్యొనళ్చి దేమి చుం రాయను నింత నీకు ననరాయను దయ్యము పాటిదప్పె నా కాయను. గన్నవారు నగరాయను నిష్పని మూనురాయనున్‌. ఇట్టి సమయములందు * అలంకారికులు.. ఇెప్పినట్లు * (ప్రాయశో యమశాచొతు " రనఫుష్టి ర్నవిద్యతే * అని రనభావములకు స్థాసము- శోదిగన ఘట్టములందు యమకము శశ్రాడంబరమే యనగ్గునుం వ్యా కరణము: వ్యాకరణదృష్ట్యా సరికించినవో తిమ్మకవి అచ్చటచబ క్వార్ధ శేకార నంధ్తి యాంత ఛాతువులకు *తి కారా టేశిము పధి చుట మున్నగు దోవమములు చేసినను తిమ్మకవి వ్యాకంణమున నిష్ణాతుడనివించగల (ప్రయోగము లెన్నియో ఈ కావ్యమున గలవు య ద్రకాండలో పదిహేనవ పద్యమున. ఊఉ కొండలు పిండిసేళుమొు =... *. (మింగివైతుమో 442 లల అల + గలంతుమొొ ౨౨4 6664 668 ౪9 44 989 449 49 జేకరొదవింతుమొ ఇచట చేయు, వేయు మున్నగు యాంతి ఛా తువ్రులకు “చి కారాంత ఛాతువులకు వలెని తిమ్మున *తి కారా బేశము విధించెను ॥ (మింగినై చుదుము % + ఒదవించుదుము * * కలంచుదుము " - అను మూడు [కియలయందును *చుి వర్షము చివరనుండుటచేత దుద్‌ నకు *త్రి కాధాబేళశము వచ్చి వైతుమొ, ఒదవింతువెా, కలంతువోూ అను రూఎములు సిద్ధించెను.. * పండిచేయుదుమొ * అనుచోట నది “చీ వర్షాంతధాతువు కాకవోవుటచేత *తి కారము చేయుటకు ఏలు లేడసి లొశణికమతము. కాని తిమ్మున తన వాళ్ళుయమున నెన్నియో ఆవుల యాంకధాతువులకు “ఠి కారాబేశము చేసెను. అతడిట్లు ధారాళహముగా కత్రగ్‌ జాలా బేశ బిచేయుటకొక కారణము గలడు. విరాటపర్వము డ్వితీ యా.శ్వానమున 29వ పద్యములో. * మండపము సంటోభింపగానేయే

కవి పండిత పోవణ _ రావు వేంకట కృష్ణారావు 189

అని (ప్రయోగము కలదు. కీచకుడు నర్మనతాలలో ప్రవేశించి తనను జూచి ఆందోళన చెందగా తానెట్లు _ప్రవర్శించునో భీముడు మైరంధధికి "చెప్పినపుడు ' వంతు" అని (ప్రయోగించెను. ఇందు * వతున్‌ * అను పదము * వయు '" ధాతువ్చమోద వచ్చిన రూపమును (భాంతిచేత నిట్‌ వలి కర్తలు ఇట్టి యాంత భాతువులకు "తి కారా జేశము చేయుచు వచ్చిరి. ఆ (పకరణమున పాఠాంతిరమగా నిచ్చిన ' లేతు అను (సయోగము “చి కారాంతమగుటవలన *త్రి కారా బేశము వచ్చుటకు గాని * కట్టలుకం బెబ్బులి కోల వేసినట్లు * అను ఉపమానము సరి వోవుటకుగాని లోపములేదు. కావ్సన లేతున * అను పారాంతరము నీంకరింపవచు,ను.. లేడా * విబ్బంభించు * అను అరనున * వచు” స్‌ ఏ ల ధ్‌ ధాతువును దిక్కన (సయోగించెనని భావించినచో * వచు” ఛాతువ్రు యాంతము కాకపోవుటచే “తి కారాబేశము వచ్చెననుచో నీరూపము సాధువే యగును

ఇటులనే క్వార్ధకనంధి ఒకటి లెండు తావుల కన్పట్టుచున్నది.

ఠి అధర్వణుడు కఇ్వెస్టేతో న భవేత్సదా” అని క్యా స్టేకారమునకు నంధి నిపేధించుటవలన అతనికి పూర్వము క్యా స్రేకారసంధి లేదని తెలి యుచున్నది అట్టుండగా నిటీవలి కవులు అట్టి నంధి చేయుచు వచ్చిరి ఛారతము-_నిరాటసర్వాము 4న ఆశ్వానము 112వ పద్యమున “అందిము" అను పద (ప్రయోగమును అంది+-ఇమ్ము, లో “అందీ అను క్యా స్టేకార మునకు తిక్కన నంధిచేసెనని (భాంకిపడిన అర్వాచీనులు ఇట్లు క్యాన్లే కారనంధి చేసిరని భావించవచ్చును. ఈ (ద్రయోగములను జూచి అడిదము సూరన తన “* క౦ సంశయ విచ్భ్చేదము"'" న * కోరింద్రు "జేఖరుండనల 9 అని లమ్యనహితముగా క్ల్య్వాన్టేకారసంధి ఇెప్పి వికల్ప ముగా నంగీకరించెిను. అందువలన నేకాబోలు తిమ్మకవి సుందర కాండ ో "ద, 140వ పద్యముస క్యా న్లే కారసంధి చేసెను. క్‌ కావరమున నారొముని జీజేరన్నీవు పట్టి తెచ్చిన వెదుకం

స్తం పిఠాఫుర సంస్థానము _ కవి వండిత పోవణ శాపలసి కడలి చాంటి ద్దివి గంచిసలగ నరుగుదెంచిన వాడన డాటి+- ఇద్దీవి = దాటిస్టీపి అనియు కి అదె కొలను తూర్పుదెసం జె న్యొదవెడు నటకేం% ౨4 నీ రు దగ (గ్రోలిటురమ్మా 'కోలి+ ఇటు. అనియు. అచ్చతెనుగు రామాయణమున క్యానేకార ఆయోగములు కలవు. ల

• అందిమ్ము * అను భారత ప్రుయోగము శబ్బవల్ల వమసనియు, క్‌గంంఆ రు పలు వి. అట్టి శబ్దపల్లవములు ఫుట్టునప్పుడు ఆగమాటేశ లోపాదులు ప ధ ములుగా నుండుననియు కనక * అందిమస్తి కి కానే కారము కాదని కొందరు. పండితులు శ్లొప్పుదురు. ఏది యొట్లున్నను తిమకవి యిట్లి (యోగములు ఛారాశళవముగా చేసెను ఇ్వైషగాడు * అను శబ్దమునకు బహువచన రూపము 1 మొన గాండ్రు * _ దానిమై మరల బపువచనము వచ్చుట వశేపము చిన్న యపసారి చాలవ్యాకరణము ఆచ్చిశ పంచ్భ్చేదము 17వ సూత్రెమొన యు
• ఒకానెకచో నామంబు నంల్లిపు బహువచనాంత తుల్క్ళంబయి బహు వచనంబున నినమి” అని సూత్రికరించెను. దానినే తిమ్మన సర్వ లక్షణసార నంగ్రహామున 46 నరులు అంలం పొల్లులగుచున్‌ దిరిముగ వ్రైహల్డు గదినీ ద్విత్వము6 జెందున్‌ * అ" వ్రాసెను. దీపిపై “*_మొనగారడు * అను రూసము సాధింవెను. మొనగాంనుశ్లాలు అసి మరియొక బహువచన (పత్యయము రాగా ఆ బహువచన "లి కొరము లేఫమై * మొనగాండడ్రురు ౫ అయ్యను. గాలకాండ 17వ పద్యమున తిమ్మున ఎటి "మునగాం'డ్రునేనియా 39 శం

కవి పండిన వోపుణ -_ రావు వేంకట కృష్ణా రావు క. అని ప్రయోగించనుు ఈ ఠీలిగా చర్చించినచో తిమ్మకవి అంధ వ్యాకరణ విశేషములనన్ని టిని అకళించుకొనిన మపహాసండితుడని తెలి యును. మై పద్యముననే * _అకుక్‌ * అను (సయోగము కలదు ఇటశేఫమిది *'జి కారము గోపించి * సఅతుక అయ్యెను ఇది బాలవ్భ్యాకరణము (పకీర్షక సరి వ్ఫేదము 16 న స్మ్నూతముచే సాధింపబ డును వ! ప్రయోగ ములశువె,

సీతాబేవి అకోకవనము? విలవంచు ఫట్టముోో లతశణుని తలచి

• మజది కజ్ట ” అని వాత్పల్బ పూరితివు గా నంబోధించును. ఇళ్లు (శ్రీనాధుడు “ తల్లికాన ”” అని ప్రయోగించెను. (శ్రీనాధ పయో గమును గాంచియేకాబోలు తిరువాత కవులు * కొడుకంట్ట్ల” “ మజది కట్ట” ఇత్యాదిగా (పయోగంచిరి *వజీరు”” అను ఉరుదూ పద (ప్రయోగము నిందు గలదు

ఈ కావ్యమున “* గుడిమింగెడు వొనికి లో నడరెడు వేల్పుుట వడియమగు దలపన్‌ " * నేలయినివట్లు *” తానొక్కటి తలంచిన దయ్యం బొక్క_టి దలచు * మొదలైన తెలుగు సామెతలు ఈ న్పేఫి కొరకు వన్న వై నగ్గి నందెడు (వేయ జనుని ప * నియ్యిసోకిన యగ్గి వోలె మండిపడి ” “ కొవ్వెల్ల నడంతు *" మున్నగు. తెలుగు లోకో కులు. తిరచుగా [సయోగింపబడి అచ్చ లెనుంగు కావ్యము అచ్చు తెనుంగు కావ్యృమై శోభించెను

సర్వలక్షణసారసం[(గహము

1027 లో వలూరు మంజువాణీ ముదాక్షర శాలయిందు ముది తమై, (శీ సంది రాజు చలపతి రావుచేత (సకటింపబడిన లతుణ్యగంథము నిర్వలతణసార నంగహము ఈ _గంథమును “ లక్షణసారసం్థగ పాము” అనుపేర సాాహెత్యె అకాడిమోావారు ముదించి (పకటించిరి

క. వీఠాపుర నంస్థానము = కవి పండిత వోవణ మూడు ఆశ్వానములలో శం పద్యములుగల ఈ లతణగంథము కృత్యాదిని క్‌ జనగదుపకారార్థము కూ

త్త లతీణ లయ్యుములు వితర్కెంచి బుధుల్‌

వొగడగం గృతి సేసెద నెజి

వగు లమణసార సం(గ్రహాహ్మ్థయ మొనరన్‌-. అని తిగుకవి చెప్పుటచే నిది * లతణసార నంగహము *” అనువేర (వసిద్ధమైనట్లు కనబడుచున్నది చిత్రకవి ఇద్దన * లకుణసాిరము ” అను ఛందో ఆంథమును రచించి వెల్లటూరి ఆంజ నేయస్యామికి అంకి తము చేసెను. తిమ్ముకవి తన్యగంథమును రసికజన మవోభిరామములో “ సర్వలతణ సారనంగ్రహము * అని, శివలీలావిలాసమున * లవణ సారనంగపహాము * అని పేర్కొ నెను,

తొలి తెలుంస వ్యాశరణములగు నన్నయ, అధర్వణ, అహోబల

పతుల (గ్రంథములు సంస్కృత ఛావమయించే గలవు వాము సంన్కృత వ్యాక రణమున సుకిశీతులగుటచేత ఆ సాంపదాయములతోనుః "తెనుంగు కొరకు (పాకృతము కూడ నేర్చిన వారగుట్క (పొకృత వ్యాక రణ సాంపదాయములను (గ్రహించి తమకాలమునాటికిగల వాద్ధుయ మును లక్ష్యముగా నుంచుకొని (గంథరచన చేసిరి శేతన, విన్నకోట వెద్దన మొదలగువారు సంస్కృత వ్యాకరణమ తో నంబంధముబేకుండ "తెలుంగు పరిధాషపలనే నృజించి లెలుంగస పద్యములలో చిన్న చిన్న వ్యాకరణ (గంధ ములు (వాసిరి వీనితో తృ ్పిపడని ముద్ద రాజు రామన్న, కస్తూరి రంగకవి వంటివారు నంన్క్యృతాంధ మార్గములు 5ండింటిని కలి [కొత్త పద్ధతిని శాయదలచి [గంథరచన చేసియు ఫొావు కంతకును నరిపడునట్టి నంపూర్షమగు వ్యాకరణము నిర్మించ లేకపోయిరి. కూచిమంచి తిమ్మున ఈ వ్యాకరణములను అథిగమించవ లెనని తలచి ళ నర్వలతుణ సారనంగహాము ”* ( అనగా మునువున్న లతణ (గ్రంథ ముల సొరము న౦[హాముగా భూూవునది ) అను లవణ

కవి పండిత వోషణ * 'రావు వేంకట కృష్ణారావు కకక.

టంథమునకుపకమించెను గాని ఇధియు ననమ్మగమే. నన్నయాదుల మార్గము నుల్లంఘీంచి అర్వాచీన కవులు కొం దలు విపరీత (ప్రయోగములను చేయగా తిమ్మున అట్టివానినికూడ లత ములుగా' గ్రహించి (ౌచీన వ్యాకరణములను నవరించుచు- లతణములు కూడ రచించుచు వచ్చెను, పరఠ్యాలోచింపగా కవియనునాడు వడ్వి (పయోగించినను సాధువనియే ఈతని భొవమైనట్లు గోచరించును ఉదా: ఉత్తమఫపురుపేతరములగు (పథమనుధ్యమములలోని *జి కారము నకు నంధ్రి నిత్యమను భావముతో నన్నయ స్మూతించగా అధర్విణుడు మధ్యమఫుకుపే.కారమునకు మాత్రమే నిత్య సంధి కనుపించుటబేతను (వథమేకారమునకు వికల్పముగా కనిపించుటచేతను నన్నయ సూత్రము ను నవరించెను. అధర్వణువి స్యూతము (ప్రకారము (వథమోత్త మముల “పీ కారమునకు వికల్పనంధి, మధ్య మేకారమునకు నిత్యెసంధి వీధింపబడిి క్యా న్టేకారమునకు నంధిరాకవోవుట నిర్ధారణ చేయబడెను, అహోబల పతి ఈ మార్గము సంగీకరించుచునే, (ప్రథమఫవురుపేకారమునకు కూడ నిత్యసంధియని నన్నయభట్టు మతము (ప్రకారము * కూర్చుండిరొండొ రుంగదిసి * ఇత్యాది (శ్రీనాథాదికవుల (పయోగముల, నధివేపించెను, అప్పకవియు నిమార్గమునే యనుసరించెను. కూచిమంచి, తిమ్ముక ఏ మొతము (పధమోత్త మఫవుడుపేకారములకు మ్మాత్రమేకాక పూర్వు "లెవ్వరు నంగీకరింపని మధ్యమవురుషేకారమునను వికల్పనం౦ధి నంగీకరింవాను. క. ధర (ప్రథమ మధ్యమోత్తమ ఫురుషల ఇహూుబీభనములను బొదబెడు నచ్చుల్‌- జేరయుచు నెరయుచు నుండున్‌ *. అని తిమ్మున బపలువచనములందు *ల్లి కారమునకు వికల్పనంధి

పప్పను వకవచనమునకు మాము చెప్పలేదు. వలయన నతనికట్టి చవయోగము కనువిపలేదు. ఈబజూువచ న (ప్రయోగమైనను

• మ్వారిడె. యమునాజ్ఞ దోచి&ిరి గ అన్నుకనవ్చల పష్థ్రృము యొక్క

44 వీఠావుర సంస్థానము _ శవి పండిత పోషణ (ప్రయోగమును జూచి. తిమ్మున ఈయనుశాననము జేసెను, ఇళ్లు యీకవయయినను మధ్యమఫుకు మైకవచనమున కూడ వికల్పముగా నంధి చేసినచో తిమ్లు స్తన చానికి కూడ వికల్పము చెప్పియుండును-

14 నర్వల వణసార నం్యగహాము నగల మూడాశ్వ్యాసములలో వ్యాశర ము యత్మివానలు, శేఫ, ఆ కార వియోగములు పరశీలింప బషెను వ్యాక రణమున తత్పిమ, తద్భవాద్‌ విభాగములు తొలుత చేయబజెను.. కేంన్స విన్నకోట ెద్దనలనలె తిమ్మువియు తల్ఫము, తెద్భశ, 'చేశ్వ అచ్చిక్క (గ్రామ్యుములని భామను ఐదు విధములుగా విధజించియు 'ఆచ్చిక, చేశ్యమ లు ఇండును ఒక్క్టటెయపి నన్నయా మలు కావంచిన నాలుగు విభాగములతో నరిపుచ్చెను. 1వ అ 63వ పద్యమున ఈ థఛావమే కలదు

సూరి జను ల్లో వ్యవ హోరంబగు చౌస జేశ్యమం(డ్రదియె హితం చారణ నచ్చ తెనంగని యారూథిగం గొందజందు. కగజాథీశాం

మ్మ విఛాగమున * పడ ఫలాలు, మళ్లె"” మొదలగు పద తులు ామ్మ్యుముల౦ి . నేరనాదులు సనిరసించిరి. కాని ఆయా పదము లు. క్‌బ్టల (ఎయోగను. తెన్నియో యుండుటవలన తిమ్ముకపి అవి (ాన్యుములు కావనుచు కవ్రల (పయోగమఘులను జూ పెను చనియున్‌ , కనియెన్‌ మున్నగు రూపములకు చనిన్‌, కశెన్‌ అను విశల్పరూపములు నింధ్యములని పూడ్వులు కొందజనగా తిమ్మున వానికికూడ గతి కల్పింప నంకల్పించి ఎన్నియో" ప్రూయోగములను జూ పను.

వర్ష ఫి శరణము: ఈ ప్రకరణమున అచ్చు, వాల్డు, చ్రతమ్సు. కీళ్ళ పరుషము, నరళము అను నంజ్ఞలను ప్తచీనులవలె తిమ్మునయు విథి-చెను, గాని విశేషము లేదు.

సంథి.పికరణము : వెనుక ెప్పిన కియా సదములలో

19] కవి పండిత పోవణ ఏ: రావు వేంకట కృష్ణారావు 1డ5్‌ ఃశ్తో కార వికల్చ్పనంథి తప్ప తక్కిన అచ్చంధులలో గాని వాల్చంధు లలోగాని వెేశేవమమేమియు లేదు. వికల్ప నంధులకు మాత్రము వరు నగా భార తాదులనుండి (వ్రయోగ ములు చూపబడదెను.. విడి పదముల నంధులేకాక సమానములలో వచ్చు నుగాగమ, రుగాగమౌాది నంధు లను కూడ [పయోగములననుసరించి యుండెనేగాని వేళశ్వేపగా లేవు" (చుతసంధులలో (ద్రుతమునకు మకారా దేశ మైనప్పుడు తిన్మున మకారా "బేశము విధింపకయే *“ కమ్మని లతొంతమ్ములకుమ్మొనసి % అను ఫిట్టి "శెండు మఠాడు (ప్రయోగములు చూజఇను అది భారత (పయోగమగు టచేత (పాసములందు మాత్రమే అట్లగునని (పాచీనులు. చెప్పినను దానిని విమర్శింపక మే సర్వత నుండవచ్చునన్నట్లు తిమ్మున్న వయోగ ములను జూవీవై చెను.

శాముకున్‌ ; " అకారాంతమ్ములె మపహాద్య్వాచకమునై న శబ్దము లకు తృతీయ మొదలుగాగల విభక్తుల 'పకవచనంబులు పరంబులగు నవుడు *నిగాగమము వికల్పముగా వచ్చును. అప్పుడు రాముచ్చే రామునిచే మున్నగు రూపములు నప్తమి వజకు సిద్ధించును. కాని “రి వర్షము పరమగునవుడు *'నిగాగమము. నిత్యముగా కనబడుచు న్నది. అప్ఫుకు £ శామునకు * అసి యొక రూపము" “నీిగాెగముము రాగా కి వర్శమునకు మాకు "కీ వర్షము వచ్చి “గామునికిన్‌ అసి మజిమయొక గూసము సిద్ధించును. తక్క విభక్తులక వలె *ని గాగమము వికల్పముగావును క్ని గాగమము శానట్టి రూపములు (పామాణిక కనులు (ఫ్రయోగింప లేదు కనుక నది "యప్రమాణముగా ద్దలు భావించిరి. కాని కొందటు కవులు *ని గాగమను విధింపకయీ [పమా చవశముననో, ఛందోనిర్భంధముననో అతి నిరళముగా (పయోగించిర్హి దానికి కూడ తిమ్మన గతి కల్పింపదలచి, *ని 'సి అను రెండును రాని (ప్రయోగములు భూవించుటవలన అతనికి * రాముకున్‌”ొ వంటి (ప్రయోగములు నమ్ముతేములనియే తోచుచున్నది. ఉందురు .. ఉందు, ఉన్నారు _ ఉన్నారర్వు లేవనెత్తు - లేనిత్తు మొదలైనవి కారకము)

146 పిళొపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ

(క్రీయః అవ్యయములు అెలిపెడి (పకఠరణములో' నులండవలసియుండగా త్‌మ్మున నంధిపరిచ్చేదమున శలగలిపను విశేషణ విశేస్య ఛావము లందు కొన్ని సదములకు వచు ఆగమాచేశాదులు కూడ మ్శున నంధి పరిళ్ళేదమంే (ప్రస్తావించేను. అన్మచ్భబ్ద విశేహణములకు. "రెరడు వచసములలో వచ్చు నే ము లును యుష శ్రచ్భబ్ద విశేషణనరు లకే వచ్చు 'ఉఊోవ*ే లును ఇంజేచస్పబడెను. ఆం(ధ్రశబ్రచిళళా తుణ యందు ఆవి 'నిత్యములని హస్పబతెను. కాని తిక్కనాదా కవుల (ప్రయోగములు వికోల్పముగా" కనిపించుటచేళో యుష్ణుదన్ముచ్భబ్ధముల పెకటచనములరదు “మ్మాత'మ్‌ వికల్చ్పమని ఒకచోటినుు బహువచనము నగయ వల్పమని " మళళ చోటెను త్మ" న్నల శ ము+లు నూవిను (సర్వ ల సా,సం 16 152, 16%) శాని ఈ విషయ చుక వికడు. చాల ్రయోగములను:చావుట జిజ్ఞానువ్రులమి మేలు కలి గించనూ అండు- యుష్ముదర్ధక బహువచనము,.మిద “డో వ రము వచ్యూట మిక్కిలి యథుదు?

ఇ (క్రియాపరిచ్చేదమున చెప్పవలసిన ఇానన_ చాక వెజువక-_ వెళకు ననొచ్చు-నో _ అనునటువంటి (శ్రీయలకు నంబంధించిన రూపాం శరములు నహితము సంధిపరిచ్చేదమునం దే కానవచ్చుచున్న వి. తక్కిన (కియలన్నియు. నేశాతరములగునుగాని. * లేచు" ధాతువు తుము న్నంత రూపమున * లో” యను సేకాశరరూపమంద పూ రూలు కాని, సవీనులుకొని వెల్చినదికాదు * కనుల పుస్ట్రము* న “లేవ నెత్తు” యనుటకు '* లేనిత్తో అని ఒక్క (ప్రయోగము కనబడగా 'దాని నిమి త్తము లిమ్ముక వి * లేపనెత్తుటు చోవకుడుట, వెల వకుండూట, మజవకుండుట, నోవ్యనేయిట _ అనో పదములలో' వి కారమునకు లోపము వచ్చును, * (నర్వ ల, సా. సం, 16 172) అని (పత్యేక ముగా లతా సిన్లేశము. చేసెను. ' లేసిత్తుట వంటి (ప్రయోగములు టహూుళముగా కనివించిసచో అట్టి ప్రయోగమూ లాధారముగా-స్ఫూతిం చుట నమేేజనమొకోని నీక (ప్రధా గమున కిట్లు సూూక్రిరచుట శా

కవి పండిత పోషణ ఏ రావు వేంళట క స్తారావు క్షైడ్త? సాంపదాయముకాదు సూ(తల తణమునే*ీ సారవడ్విశ్వతో ముఖమ్‌ * అనుటవలన వక్షైక (ప్రయోగమునకు సూ్య(తరచన సిపీద్ధము. ఇట్లు అవాషృతివ్యా ఫ్లులకు చోటు లేకుండ నిందలి లతుణ ములున్న చో లత్యసహితమగు నీ వ్యాకరణము తప్పక లోకోపకారక మయ్యెడిది. వ్యాకరణ రభనయందు ఏ (పకరణనున కాపకరణము విడి విడిగా నుండుట పరిపాటి. ఒశే విధమగు కార్యము అన్ని భాపాభాగ ములకు వచ్చునెడల (వృ (ప రణమ. నకు నంబంధించనివై నను (వసం గవశమున అన్నియు కలివి ఆ (పకరణమున చెప్ప్తటయు కలదు కాని తిమ్ముకవి (గ్రంథమునందీ నియమము కానరాదు. వ్యాకరణము తకువాత యత్మిపానల (వకరణములో తిమ్మకవి అప్పకవీయము ననునరించియే (ప్రయోగ సహితముగా లతణములను విఫులపరచెను. శబ్ద (శకరణనున శబ్దము ముక్క కూపాంతరిములు లతీణములో చూప్కి అయా రభూపాంతరములకు వరునగా (వయోగ ములు చూపెను. ఉదా: పూవు ఫువు పువ్వు పూయన మానిడి యనంగ మావి యనంగ జావు దవు దవ్వు దౌ యనగా వె లయున్‌ గృతులయందు వివరింపగా (సర్వులు సాన 6, 2టి 16వ) తిమ్మన ఇటువంటి శబములు దాదావు ముప్పది వజకు స్వీకరించి, అందొక్కొక దానికి మూడు. నాలుగు రూపాంతరములు చూొస్సీ వాని కన్నిటికిని (వాసాది నలములందు సిర్తారకములగు (పయోగములను థి య మూ ఇను బానము; అప్పకవి (ప్రానమును పదునేడు విభాగములొన రించి చానికన్నిటికిని వే్వేకు సంజ్ఞలు చేసెను, తిమ్ము న్న అట్టి

148 విఠొాఫుర నంస్థానము = కవి పండిత పోషణ సంజ్హులు. లేకుండగనే యించుమించుగ నవి యన్నియు. అెలిపెను* ముందుగా అబేశ *జఊో కారమునకు *సికారమునకు (పానమైథతి చెప్పి, (తిణయస్క అణిమ _ ఇత్యాది (ఉపయోగములు చరూవను, పిదప ఆేశ ౫ 'కారముతో *ని కారముసకు గల (పా న చూపుటక్షై *ోపాొణా పానోవ్యానో డాన సమాసములు ” అని కాలీఖ౦డ పద్యముద జ్యారించెన్సు అట్లు విఘ్ళుట *జబీ కారమునకు ఆేఫకు పాన చమా-పెను, ** చ్వరగణమైన * బు” కారము పరికింపగ శేఫతోడ (ప్రాసంబగుచున్‌ * అని చెప్పెను. *ర” కారముతో కూడిన పహాల్లులు నంన్కృతాంధ పడములలో _బేనియందున్నను, ఆ ెండింటికని పరస్పరము పాస లేగునన్‌ ఇోవర్టరు చోప్పని లక్షణము 'తిమ్మున్న వెప్పాట విశేషము

• ఏ ప్రొద్దు ఘాద్రముని విగ త పప్రాణుం జేసితి. * (ఉత్తర రాళూయణము ) ఇందు * పా ద్దు* తెలుగు పదము ; పాొ ణి నంన్కృృతి శబ్దము. ఆ నెందు భాపులకు పా్రానము కలదని చూపబడను. నంనృ్భృ తాంధ్ర నులంజే కాక యే భాషలందై న చూల్లులు సరిపోయినచో ప్రానమున కర్షృములగును, * అబ్యాసిద్ధిర __ ఇపాామ” అబా్రాసి పదము లోస ేఫయుక్తమైన * బి కారముసకుు ఉరుదూపదములోని *రి కార యాక్త *బికారమునకు (పాసము కలదు, యతులు : అప్పకవికి వలె తిమ్మకవి విశేవము గలయతులకు వేతుడు సంజ్ఞలు కూర్చ లేదు కాన్సి ఇంచుమించుగ నన్నిటిని చెప్పెను, అభేదయతులలో *పి *బిలకు, *లి *డిలక్కు *లి "“ళిలకు *ని *ణిలకు మైత్రి పా9చీనులంగీకరించిరి. కాని *రీ *జిీలకు మాత్రము నిషే.ధించిరి, చానసవల్‌న "శళబ్దములోసిచే "శీఫమో ెలిసికొనుటకు ' వేకుగా సూత్ర ములు, లేఫ్చ. ఫాష యరతయు 'జెలీసికొనుటా కెపర్టోనికి సోధ్య్రముగును ?

కవి పండిత పోపణ : రావు వేంకట కృష్ణాళావు పం

కావుననే అట్టివానికొజకు శకటనేఫ నిర్ధయాది గ్రంథములు పన్యేక ముగా చెప్పబడెను.

నన్నయ్యగారు లఘువులు అలఘువులునయిన యివి లకు ధర్భుభేదము లేదుగాని శ్వేఫలకు మ్యాత్రము నథర్థుత్వము లేదస్‌ నిపే.ధించుటచేత యత్మిపాసలయందు. వాని కలయికయు. నిసేధింప బడెను కనుక నాభేదము అెలువుటకై లాషణికులు దానికి (ప్రత్యేక మొక (పకరణమున విమర్శ పూర్వకముగా శేఫ శకటచేఫ భేదములు గల పదములు భూవుచు వచ్చిరి. అప్ప క వి శేఫతో కూడిన పడ ములు. శకట ేఫముతో కూడీన పదములు వేజ్వేరుగా వవ్పి/. లెండి టితో కూడిన పదములుభయరేఘములనిను. తిచ్మునయున క్షు తృతీయాశ్వానమున పూర్తిగా నేఫ శకట రేఫ వదముల పట్టిక సిచ్చుచు రచన చేసెను.

మొత్తము మోద తిమ్ముకవి వ్యాకరణ శాత్రురగంథ మును రచించి కొంతవజకు లత ణ వేత్త యనసివించుకొనుటకు యత్నించెను. కాని పర్వలయణసారసంగహాను అను వేకు అన్వ ర్ధము శాలేదు అయినప్పటికిని కొన్ని విశేష విమయము లిందుండుట వలన నీ వ్యాకరణ (గంథము పరిశీలకులకి యధోచితముగా " నుప ఊఆఊూగపడగలదుః

సాథంగధర చరి్యతము

ఈ కావ్యము. క! ఈ 1921 లో. చ్యితాడ (శ్రీశామవిలాన ము[దాతర శాలయందు ము(దింసబడిన ండాళశ్యానముల్క నలుబది మూడు వుటల ద్విపద (గ్రంథము. (శ్రీ వలిశాని అప్పాశావుగారు ఈ కాన్షి నంపాదకులు,

కళాసారమువ సారంగధర చరతుము నకలజన నుఫిది

కక0 పిళాపుర నంస్థానం + రవి వండిత పోషణ తము. రాజమహేంద్రవరాధీశుడు రాజరాజ నశేంద్రునికి పట్టపు శాణీ రత్నాంగియందు సోఠం గధరుడు జబ్మించెను. అతడు య్తావ్వనవంతుడయ్యును. ఒకనాడు రాజు వేట కు వెడలినప్పుడు సారంగధరుడు పాన్చరముల సంటెను వేయగా ఒక పావురము ఈ జు యొక్క భోగకాంతయగు చిత్రాంగి చిలుకచేత నాక న్రైింపబడీ ఆమె మేడవై వ్రాలెను, మిత్రుడు మంతి ప్యుతుజైన సుబుద్ధి వలదని వారించినను సారంగధరుడు పావురము కొజుకు చితాంంగి మేడశడిగాను. అమె కౌముకురాలై సారంగధరున్నినెలబడగా అతడు తెప్పించుకొని వెనుదిరిగి వచ్చెను. చితాాంగి అతనివై పగంబూని రాజు తిరగివచ్చిన పిదప ొను చేసిన నేరము సారంగధరుడు చేసినట్లు ఆరోపించి, అతని కాలు నేతులు తీయించెను కరశరణహీనుజై న నారంగధరుడు అరణ్య మున అలమటించుచుండగా నశరీరవాణి అతని పూర్వజన్థు వృత్తాంత మును వినిపించెను, సాదంగధరుని పూర్వ జ వః ధవళచందు్రడను ఇద గోళాంబపురాధీకుడు.. జయంతుడు, సుమంతుడు అను నిరువురు మంత్రులలో సుమంతునిపట్ల అధికమైన విశ్వాసముంచిన ధవళ చండ్రుడు రాజ్యభారము నతెనివై నుంచెను. ఈర్హ్యాళువై న జయంతు చాతనివై పగబూన్సి నృవుని భోగిని చెంత నూడిగము చేయు దాసిసి వశపరచుకొని సుమంతుని పాదరతులు భోగిని శయ్యకడ నుండునట్లు కానించెను. ఒకనాడు ధవళచం(ద్రుడా పాదరతలను జూచి సుమంతుని దోమీగా తలచి అతస్‌ కాలు -సేతులు వరికించి తన భోగ కాంతను నూతర్మద్రోయించెను. చేయని నేరమునకు తనను శిఖ.ంపజేసినవాడు అశ్షేయగునని శవీంచుచు సుమంతుడు అసువుల బాసెను. ఆ జయంతుజే సారంగధరుడు, సుమంతుడే రాజరాజనరేంద్రుడు. వ విధముగా అశరీరవాణి వినిపించిన సారంగధరుని పూర్వ వృత్తాంతము ఇవాటున నున్న శాజభటులు విని చింతించి రాజధాని శేగి

కవి 'పండిత పోమణ _ రావు వేంకట కృష్ణూశకవు ఫ్‌ రాజునకు వఏషయమెజేగంచిరి. రాజు శ్రోక్ర వ్యాదయుడైై "చి(తాంగిని దూవించెను.. అది అంతియు రత్నాంగి పన్నాగమవియు. ఆశరీరి పల్కుుట నిజమైనచో నిప్పుడు మరల పలుకొననియు. చెప్పి చిత్రూంగి తప్పించుకొనుబకై్షై యత్నించెను. ఆంతట నా కాశవాణి మరల చిత్రాంగి దోషమును, సారంగధరుని దోవరాహిత్యమును.. నిరూపించున్లు పలికెను రాజరాజు ఆ పాపాత్ళుకాలిని విడిచి, మంత్సి'బాంధన నమేతముగా నరణ్యమున శేగెను. అంతకమ-ందుసారంగధరకుడు మిసనాథుడను. సిద్ధునవివలన లబకరచరణుతై. ఆ పి జేశమునుండి వెడలివొయెను. అచ్చటికి చేరిన రాజరాజు పుత్రుని జాడి లెజటుగ లేక విచాశ౭ించుచుండగా మూననాక[ుడేతెంచి, సారంగధకుని చూపెను. శాజ రా జు సంతోపు దుఖములతో దనయుని కాగితించుకొనెను తరువాత సారంగధరుడు. జనకుని అనునయించి. సెధులటో కలిసి 'చవార౦గి అను: పేర పసిద్దుడయ్యెను.

మూలము: ఈ సారంగధర చరితము వమూళవ చేళమఃన జరిగిన ట్లును, అంధ్గబేశమున జరిగనట్టును పలువిధమ్ములేన కథలు - శాధలు ప్రచారములో నుంజెను సారంగధరున కథ చేమకూర వశంకటకవిచేతి పద్యప్రూబంథముగా మలచబవెను. బాణాల శం౦భు దాసుడు దీసిని ద్విపద కోవ్యముగా రచించెను.

• నవనాథ చరిల్రిము * ఆసు ద్వ్యిపదకాద్య మే. తిమ్మకవి కావ్య మునకాథారము. చేమకూర వెంకన్నకును నీ గ్రంథమే ఆధారచు. నామ భేవములు తప్ప తిమ్మున్న యభాాత ధముగా నవనాధ చరిత్రము సుండియే క ధ గషాంచెగు. నుూూఅనుందలి యన్‌" చిత్రెములను తిచ్ముకపు పరివానించశేదు: తన మండిరమఃనకు పొన్టరము నిమిత్తము నచ్చిన సారంగథభకుని చితాంగి గౌరవించిన తీకు నవనాథ చరిత్గమున నిట్లు వర్ణింపబడెను.

శీల వఠాపైర్ధి నింధ్ధానియు అ రదు ఖుండులా జతుల

• దద్దయుం[వియమునందత్పాదములును బనీడి కంభములతో లబన్నీటయడిని తిమ్మున్న గౌరన భావమునే యనుసరించెను చిత్రాంగి సారంగధరుని 44 మైడిగద్దైయనునిచిి. పసిడి గొప్పరలతో బన్నీరు జెచ్చి, వాొనగ నాతని పాచాంబుజములు గడిగి” నన్యానించినట్లు తి ము న్న్న వర్టించెను. తాను. పినతల్లి గా భావించు చిత్రాంగి తన పాదములు కడుగుచుండ నతడు మానము వహింఛునా ? కనుకనే చేమకూర "వేంకటకవి, గంబూడ గులక యనరా గం బూర మనంబు చల్లగాల బన్న్సీటన్‌ వింబోష్టీ యకని పాచా 'జ్ఞంబులు గడిగించెం గూర్మి సకీయల చేరన్‌ అని యనౌచిత్యమును బరిహరించేను.. చిత్రాంగి ని“రంగధరునికి సుగంధ దంవ్యములనలది, బొడ్డు మశ్లెలదండ కంఠమున వై చి తాంబూ లా డుఆ నొసగినట్లు కూడ తిమ్ముకవి వర్మించెసు, చిత్రాంగి బారినుండి తప్పించుకొనివచ్చిన సారంగధరుడు * అంఠతఃవురంబునకరిగి యత్యంత, చింళాసమేతుందై. వెయివొంది నులక, కంకటివైయుడి ” నట్లు తిమ్ధన్న వ్రాయుటలో నుచితజ్ఞత లోపించిన దనక తేప్పదు సారంగధరుని కరచరణ ఖండనమునకు ముందు బలిపశువునువ లె అలంకరించినట్లు నవనాధ చరితుమున వర్డి ంపబటజెను, (2ఆ. "8 పుట 'శీమ్మాకవియు' ని'జేవిధముగా " సారంగధరుని అలంకరింవజేసెను. ( 1అ. కరవ పుట )- ఈ 'వెద్రిగ్రన కురులు వానీన సీగవైచ్చి కుదురుగా మొగలిలేకులు నిండదఃరిమి నొసల కన్తురి బొట్టు నునుపారబెట్లి కొసరు వెట్టక మేన కుంకుముంబలది యలరు ఫంపెంగదండ యరుతశ్షీలించి బూలుపార తొడవులొప్పుగల బొందుపరచి ”. గౌరన కలువు ఫువ్వులదండ వేయగా, తిమ్మున్న సంపెంగదండ వై చెను' మిగిలిన యలంకరణమంతయు నమానమే

కని పండిత వోపణ ఏ తావు వేంకట కృష్ణారావు కేకకి వనర్తనలు: కవి యీ కాన్యను*న కథకిచ్చిన (వాభాన్యము నర్జనకిచ్చివట్లు లేదు. అయినను వర్షనలు అటనట ఇంపుగలిగించుచుం జెను. సూర్యాస్తమయమును వర్శించుచు కవి కథతో నన్వయించిన తీరు గమనార్హ్శము.

• ఆయెడ ద్రోహురాలైన జిత్రాంగిల్క చాయక కన్లోన్న పొపంబు దొలంగ స్పూనంబొనర్వం (గన్నన శీ వనగం, బూని వశ్చిమరురోంబుఫి: పంక నినుడు కత్తి అత్త చంద్రోదయ వర్షనమును _ రూఢిమై దోహికరుంపిగు రాజుల జూడరాదరి వీఉ చొప్వునంబద్మి స్‌ సతి వదనమెల్ని మోడ్చుళొనియొ 2440600020 40666 ఉ6 262860 ఇచ్చట (గ్రన్తుతము చంద్రోదయము, రాజరాజు చర్య అపస్తు తము. చంద్రోదయ వర్ణనమున కవి శబళ కిమూలకమగు ధ్వనితో రాజకాజు చర్యను విమర్శించుచుంజెను ఇట * దోపాకరుడు. రాజు, పద్ధాన * అను పదములు ్షేషింవబడెను. మొదటి యర్థమున దోషా కకుడు = దోష + ఆకరుడు = రాతికి రాజు; రాజు = చం్మదుదుం చంద్రునిరాకతో పద్దుములు ముకుళించుకొనును గనుక దోపాకరుతై స చందునిజూచి పదాని మోము వాల్చెను అని (వస్తుతార్ధము. రెండవ యర్థము: వోపాకరుడు= చ్మి తొంగి మాటలు వమష్మ్ణి వ్యుతుని కరచరణ ఖండనమునకు ఆజ్ఞాపించిన వాడగుట రాజరాజు వోషాకకుడ్సు శాజుకజాప్రభువైన రాజరాజు పద్మని పద్ధునిజూతి త్ర్‌ోుగు రత్నోంగ్వి దోషోకరుదై స రాజరాకా మోము చూడరాదని పద్భినీజూతి శ్రోగు రత్నాంగి తలవాల్చెను. ఇది ధ్వని. అంగరనమువఐ ఈ కాన్యమున కజణము ఆంగిరననము. సామా న్యముగా (పబంధములందు శృంగారము కాని పీరము కొని (ప్రధాన రనముగా నుండుట పరిపాటి. ఇచ్చట వకాత్రము కథావై లతణమును బట్టి కరుణరనము (ప్రధానముగా వొపింపబడెను. సొకఠంగధరుని నిర్ణోషి త్వమ్హు రత్నాంగి ఫ్యూత వాత్సల్యమున తోకించుట్టు రాజరాజు నిర్ణయ

శకట వితాఫుర నంస్థానముూ కవి పండిత పోమణ మున్నగు ఘట్టములు కరణ రనస్ఫోరకములు సారంగధకువి కరదరణ ఖండన నన్ని వేశమున కరుణరనము పళాకాష్టునందెను. సారంగధరుని యెడల చ్చితాంగి (సదర్శించిన వలపు ఆమెయొక్క_ కాముక (సవృత్తిన్ని 'తెల్పుచున్న దేగాని శృంగార రసానుభూతిని కలిగించదు ఇచట శృం గారము వ్ముతతుల్యుడైన సారంగీధరునిపట్ల (పదర్శింపబపటవలన కం గార రసాభానముగ పరిణమించెను,

ఈ ఇెలలు తొమ్మిదియును నింజారమోచ్వి కలదీజకు +వని కోరకన్నట్టి

ఫుశ్రరిత్నేలు . "పెనుభూత మైనట్టి, చి(త్రాంగికి పుడెజింజేస్తితి న్ను

నా ముద్దుకుల్జుడ ! ననుగన్నతం(డ్రై నిమోము గనలేక నే ఇటులోర్తు

కడలేని ఫుశత్రికోక పయోధినెట్లు, గడతు "నెవ్వరు దిక్కుగలరిక నాకు

తండ్రి. యియ్యార్ని గుందంగ ముందజేమ్మొ. చండ్ర నిస్పూల పూజ శలిపీతిగాక” గత్నాంగ్‌ ఫవ్యుతళోకము' (పతియెవలో. కరుణరసమును. (పవహింన జేయగమానదు. *చం(డనిప్పుల పూజ నలివితాకో ” ఈ నూతన వ్రయోగము రళ్నాంగి “ంంఖజెఆలో రగిజే మంటలను చక్కగా ఆవిమ్కరించుచున్నదదె. (హబంధకవులలో అల్ల సాని పెద్దన, భట్టు- మూర్తి, ముక్కుతిమ్థున్నలం తమ కావ్య నాయకణను వేర్వేం ర్‌తుల "నేడ్చించిరి. అక్షు" తిమ్మన్నయయూ' "చి తాంగి శోక ము/నీ (శ్రింది “తీరున వర్తింకెను:

ర!

కలల అతిజి "66 ఇతి అతత వబ అలల బట్టట 1906 * ఉతిలి ఏల టి వసంతాగమూోరంభ్‌

అవిక్‌ రసాల వళ్లిప రసాఫ్వాద్యు "కఠనాకషాయిత కరకసోత్కంక

కలకంఠ..కులవధూకాకలి ధ్వనులు చెటంగెత్సి మేడ్సును ఇత వచ ఈ శజాళ ఇందలి పదబంధము ముక్కు_తిమ్మనార్యుని తలపింపజేయుచున్నది. కర చరణ ఖండనమైన పిదప సారంగధరుని దురవస్థ కన్ను లకు కట్టించినాడు తి మ్శు న్‌

ఛకథని తెలుగు జూతీయములు,- నరస్కృృళ, జాతీయములు. ఈ

కావ్యముంతటును విరాజిట్టుబున్నవి - “పిల్టి వట్టిసు కోడ్షివిల్ల శ్రెరటై నద నల్లన

కవి పండ్తిత పోపుణ _ రావు వేంకట కృష్ణారావు 15స్‌ జుడిగీపోనగునే * “* కోతికి నచ్చిన కొబ్బరిపంటిరీతి * * రామైన కరంగు సటండ్రు*, “వెన్నకన్న మెత్తనక్కి “కన్నుల పండువుగా”, కదలకు 6 బోయి ముంతదాచ్చిన.య ట్ల “యతో ధర్జునతోజయను,

• నాన్ఫతాత్‌ పాతకమ్‌ పరమ్‌” మొదలైనవి నందర్భోచితముగా నున్నవి.

ఈ కావ్యమున కెళానంవిధానము, రనపోవణ, ప్మాత చిత్రీ కరణ సమర్ధవంతముగా ఒప్పుచున్నవి. వై దర్భీరీతిలో (డాతూవాక ముతో ఈ చిన్న ద్విపదకాన్యము అలరారుచున్నది

రసికజన వునోభవిరావుము

950 పద్యములు ఆజాశ్వానమ లుగల ఈగంథము (శ్రీశ 19927 లో చెన్న పురిలో వాిళ్ళవారి ముద్రణాలయ మున మ్య[ద్రింసబడెను.

కశభఖాసారము: కల్యాణపుఠముసకు అర్చివ్హుంతుగు (ప్రభువు. ఈ రాజునకు బుతుధ్వజుడు అను నామాంతరమ్తు గలదు. కిరాతులు కోరగా నగ్చిష్థుంతుడు (కూరమృగ సంహాో రార్థము "వేటకు వెడలి, వేటముగిసిన తరువాతి కటేరమున విశ్రమించి నఖ నితో గలసి అరణ్యమున. విహరించుచుండెను, ఆ నమయమున ఒక గంధర్య్యకాంత వీశావాదనము వాం వీనులబడెను. ఆమె పేరు సుశ్యామ బుతుధ్వజుడామెను వలచెను అతని వయన్యుని మూ) లకు మెత్తబడియు సు వ్యా మ చింకము వహిాచి ఇబులతో. వెలి పోయెను. సుఖ్యామాబుతుధ్వజులు పరస్పరానలోకనమున అనురాగ బద్దులగుటచె షయోగమును నహింపలేకపోయిరి. సుశ్యామ 'పెప్టును చిలుక ఆమె సోగమును గుగ్తుగా (గహించి బుతుధ్యజుని క్‌ శకీర మున కరిగి సు వ్యామ హృదయము నతనికి తెలివి హారము నొన ఇను బుతు ధ్వజుడమి తొనందమంది సుశ్యామకు (వాయ వేఖ వ్రాసి చిలుకకొసగెను. సుశ్యామ శీలీవనమునకు రమ్మని ఇెప్పి చిలుక శురలి

156 వీతావుర సంస్థానము _ కవి సంిత వోవమణ పోయెను. *బుతుధ్వజుని లేఖ చకవిన సుశ్యామ లజ్ఞయు, నంచోషుము పెనగొనగా శుకమును ఫాగడెను, సూత్యాన్న మయమసుతోడజే సుత్యామ నభఖులతో గలసి శేళీనవమునశేగి ఆచట తినక చేచియున్న బుతేధ్యజునితా గలిసి యాతని కటీరమును వెలెను, సు జ్యా మా బుతు ధు జలచ 4 కొన్ని డివములు సుఖముగా కాలము గడివీ యొకనాడు వనవిహారమునశేగగా నొక రక్కసుడు. కసిపించెను, బుతుధ్వజుడా రక్క_సునితో యుద్రము. చేసి-వావిని సంహాకిందెను. అంతిటసు శ్యామ వినోదార్ధ మొక పొదరింట శాగాను. బుతుధర్ధజు డామె నిమిత్తము వెదకి విరహూవేదన చెందిన పిమ్మ్హుట సుశ్యాము యతని యెదుట పజెను, అట్లు మరికొంత కొాతము- వారు “శృంగా కాబ్దీలో నోలలాడిరి సుశ్యామకొక కమాగర్వె జన్మించెను ఒక గుచాయందు ఆ శిశున్చనుంచి, అ గుహయందు తొలుత (ఫవేశంచినవాదే ఆమె భ ర్మ యగునని చెప్పి సుత్ఫామ బుతుధ్వజని వీడ్కొని గంధర్వ లోశనుంనకు వెడలివోయును.

శు శ్యామ ఫు(తి వనదేవతలచేత నంరతీంపబడెను యౌవన వంతురాలైని పిమ్మ్హుట నామె తెల్లి సలుకలను స్ఫృకించి గుహాయం జే తపస్సు చెయుచుండెను. ఆ విధముగా కొన్ని వేల యేండ్లు గతొెంచిన పిమ్ముట నాసాహీనుడు, విద్యారహితుగు నైన గౌతముడను. వాపుడు తపస్సు చేసికొను సంకల్పముతో ఆ గుహలో (పనే?ంది నృద్ధ కన్య యు తోపసియనగు సుళ్యామ తనయనుగాంచి నమన్మ్రరించేను, ఆ వృద్ధ కస్య ఆతని వా౭ంచి, అతడే తన పతి కనుక తనను వివాహా మాడుమని గౌతముని కోళిను శాసమెకన్న తక్కువ వయస్సు కల వాడననీయు, మీదు మిక్కిలి విచ్యానాసాఠహితుడన నియు గొతముడు పలుశగా నామె తన జన్టున్ఫ త్యొంతము నళత:కి తెలిపెరు పిమ్మట నామె తన తపశ్శక్తి చేత గీర్వాశని, వైశ్వావరుని [ప్రార్టించి గౌతము నికి నద్విద్యయు, సురూపమును ఒన గూర్చెను ఇగాతము డోమెను బరిణయమోజను కాని అనంఖ్యాక లగు జనులు వారి డాంపత్యమును

కవి ఫండిత పోషణ. రావు వేంకట కృష్ణా కావు 157 జూచి హేళన చేయుచుండిరి వృదా గౌెతములు విసిగిపోయి =తరు శో పాయముస్నకె అగస్త్యాాశమమునకు వెడలిరి అగ న్వమహాముని వారిని గౌతిమో గంగను దగ్శెంచనలసినడిగా ఉపటబేించెను. వారచటి శేగి తపస్సుజీయు గంగా దేవిసి స్తుతించగా నామె సామాత్కరించి తిన జలమున పరన్పరము అభిేకించుకొనిన చో నిరువురకు కమూన రూ- య వ్వనములు కలుగ నసి తెలిఇను వారటు చేసి నవవయావసరూ ఎ] లావణ్యముల పొందిరి. అగస్తుషుడు వశిష్టాది మునిగణ నమేతుతై. అచ టిక వచ్చి వారికి మరల వఏవాహామొనరించెరు.

మూలము. ఈ (శబంధమునకు మకాలము (_బహ్మూ పురాణ

మని తిమ్మకవి 6వ అఆశ్వాసమున 207వ పజ్యమున తెప్పను, సీ. రహిమోర (బ్రహ్మ ఫుకాణోకృమగుచు గోదావరీ ఖండంబుందనరు నందు

వృద్ధ (5 వంతీ సరిత్విత్‌ సంగమ మాహాత్మస్థి సన్మహీమ మదియె

రసిక జన బనోఖిరామంబనెకు పేరం తెనుంగున శాలివాహవ క కాఖ్య

ములంగరగరి రసభూ సంఖ్యందద్ధయు వనటిలు పమోశూత వత్సేరమున గ నీ వ్రబంథంబు రచించి నీ కొసంగితి

నిందు శేఖర నీ కప నిడి భర్విత్రి

నా సుధాకర తారార్క_మగుచుంగ విజ

నోత ముల బిండి సే(వోడు నుండులాతే

అవల వ! మ! ఠసికజన మనోభిరామమునందు ఆజువ యా శాసములో- 126 నుండీ 186 వజకు గల 60 పద్యములలో గల కథకు (బ సజు వురాణము క70వ అధ్యాయుమునందలి గోదావరీ ఖండమునగల $88న అభ్యా యములోని * న,దానంగ మ తీర. వర్తనమ్‌” అను నృత్తాంతము సరి అధ థి ణ లై-:

యగు మూలవుగుచున్నది (పబంథమంజతలి యాకథాఫాగ ము వవాలమునకు కేవలము అనువాదము, “పృద్ధాసంగను తీర్ణ వర్శనమొోలో 9,210 శ్లోకములు వాసీకి భావానువాద పద్యములు నిట నుదహారించ బడును,

156 వికాపర సంస్థానము _ కవి పండ్షిత వోహణ_ ఏతా వతా (బొహ్మణత్వమ్‌ గౌతమస్యాభవమ్మ నే “ఉపాసత్వాన్నిమ్‌ విథివర్ధాయ(శ్రీమ్‌ చ మహాత్మనః తస్యా యారిల్వచ్దే పుశ్రగాతమస్య చిరాయుపః నదార సం్యగ్రహమ్‌ లేభేతై వ డదాతాస్తి కన్యకామ్‌ అనువాదము; క - గాయ'త్ర్యభ్యస నంబును వాయు సఖోపొసనంబు వదలక యొపుడున్‌ జేయుచునుండె ద్విజోత్తముం జాయార్వర్హ నమెసంగ నతనికి మిగులన్‌ థా తే అన్ని కార్యంభువలన గాయ|(త్రివలన (ాహ్మణుండను నామమం తంబు. బెరొసె6 గాని విద్యావధూపరి[గ్రహములబ్బ వయ్యు నమ్మేదినీ నిర్ణరాన్వయున కు గౌతముడని పేర్కొనుట మాని తిమ్ముకవి ద్విజోతృముడు, మేదినీ నిర్జరాన్వయుడు అని (వాసెను శ్లోకములలోని భావము లిందుగలవు నస్వతంత్రభాన (పకటన గల పద్యములు ఓందుగలవు ఆ _ పల్వలోదకంబు బాలాశషము కాని యామదధి సమన్వితాళశనంబు వృద్ధ భామినియును చేత ధూమంబుశు (బ్రతువందటు6గునం[డ్రు 'పాజ్జులెల్ల ఆయువు తీణించుటకు గల కారణములిందు చెప్పబడెను. సీశావ్యమున విస్తరిపబడెను. వృద్ధకన్యక వాణీనై శ్వానరులను (ధౌాక్ధించి గౌతమునికి విద్యయ్యు సుందరకూపనును గలిగించినట్టు (బవ వురాణమున నొక్క న్లోకమునగలదు రసికజన మనోభిరామ మున వృద్ధకాంత ఆఖజు పద్యములలో వాణిస్స్‌ ఒక్క పద్యమున చె శ్వానరుని స్తోోతము చేసినట్లు విస్తరింపబడెను,

కవి పండిత పోవగా : అావు వేంకట్ల కృష్ణారావు 169 శ్రీజ భుకదండవల్లకీముకుర ఫుస్తృకపాణి లాలిత నీలరోలంబవేణి అహుళ విద్యూదాన పాలితొంథక్యా్వాణి రచిరావలోకన శనలితైణి కవిజన స్తుడిపా(త్ర+ కిగ్తగువలనేడ. మత్తృనన(ప్రియ నుంజుచాణి కటిభాగనిరి శాఖంవ మహామణి వాహుదర్దణా[ కుంభత్కృపాణి గి పరమకల్య్యాణి కదులసంభవుని కాణ్‌ పరమపద సౌధని(ేణి =. 46 రాముఖాఖిల గీర్వాణి రాజుమూన ఘనకృషాదృష్టి మముః(బ్రోవంగదవె వాణీ ఆజవయాశ్యాసమ న 158 వ పద్యమిది. వివులికరించబడిన గీర్వాణీ సోోతములో ఇెండ్‌వ పద్యము- హె. అనవద్యాగమ వేద్యు సద్రుచిర కల్యాణ (ప్రదుసైనత జనచూణామణీ నూ జాచ్యుత్ల మ7హీిళానసా స్వహాసన్రుక్‌ ద్విజా వన 'నెపుణ్యరిధిం గృశాను ననలు న్వహ్నినుతాళిన్మిఖిన్‌ నిను నివిళళ్చిద ెస్పూడున్నను" గృప న్వీకైంపు వై క్యానరా (బహు ఫురాణమున గాతముడు శివ శేశవులను, గంగానదిని మూడు శ్లోకములలో స్తుతించేన్లు. ఈ క్యావ్యమున గౌతముడు "రెండు పృద్యములలో శివుని, ఒక సుదీర్ట మగు దండకమున్న విష్ణువును మూడు పద్యములలో గంగా బేవిని కీర్టించెను క ఫ్రుఠరదానవ *మదహగణా హార్షిహాయినుత వ్లరణ రాజతాచలశరణా చిరికతుణా భరణా కి న్నహో వరివృఢ కరణ నీకు నతి శళభరణా, క. ఆదిత్య యితఫణి ర తోచానవ సిద్ధసాధ్య సురక్మక్షేఛిజస్థ త్పాచారవింద యాగళీ గోదావరి నను బని[త్రకుంజేయంగదే, ఇట్లు మూలముసందలి వర్ణనల వివులీకరించుచు నే తిమ్మున్న ఇరువదియెదు పద్యములలో సాగర వర్తనము వానించెన్ను వృద్ధా కజౌతిములు- అగ స్త్యుని దర్శనమునకు వెడలుచు”సాగరమును గాంచుట కని వర్ణించెను

160 వితాపుర నంస్థానము _ కవి సండిత వొమణ వ్చ్‌ వృద్ధాంగవకు యువ(ప్రీయుండబ్చించోయని నషియుడులీల పఫేనములు (అ కజు 'చెయ్వాలి.క్లైవో యిని తద్దఘార్థిళ్లు అాడల నిలిడభూోపుములుమాలి ముని దంపకులలంరలబులు చాంచి జాయంగంతిలుచు చందమాన పీచులం దనర్పీ దగువారి కర్ధ్యపాద్యమణ లిచ్చు వడువున సేరాసాకమాల్చింతచుండ గీ. వివయగతి వారలకు నెమ్మి వి(ర్రమింిప; వీకముల్పెట్టు ఇాడ్చునం బృథుల వెళ తులం రాణించ సౌంఫునం దనరుచున్న అకప్పయోరాశిం దడిసీ రయ్యలఘు మణుల సౌగరమున కానవచ్చు నుకుగు వృద్ధాగాతముల నవహేళన మొనర్చెడీ జనుల నవుర్వవ లెను, సపాగణరఘోవములం జనుల పరిహానఘోవువమంుల వలిను గలవని కోవి వర్ణించుటలో నవ్యత్వము కలదు. ఆజనయాశ్వాానమున మొదటి సూటయిరువదిమయొదు పద్యములు చుంాలమందలి 19 నుండి ౨8 వజకుగల ఐదు శ్లోక ములాధారముగా చించి వాయబడినపి. (బహ్ము ఫుకాణమున (ప్రథానమగు వృద్ధాగ్‌త ముల వృత్తాంతమును. స్వీకరించి మొదటి ఐదాశ్వానములు, ఆజన యాశ్వానమున కొంతభాగనమును తిమ్మక। వి నృజించిన అవాంతర కథ లిమ్మున్న మూలమందలి అయిదు శ్లోకముల కథను పెంపొందించి (ప్రధా సమైస కథగా మలచెను. అక్షుమూలమందుగ ల (ప్రధాన కభాభాగ ము న్యవ్రధానముగ నతడు మలచెను. (బహ్మా వురాణమున శెతమునికి తన కథ తెల్పుచు మశ్యామవు త్రికతన తల్లిదండ్రులను గూర్చి యిట్లు 'తెల్పను. స్ట! ఆర్ష చేల (వ్రీయః పుత్ర యబుకుధ్వజ ఇతీ(క్రుకః | నణహాన్మతి మాన్టీరః తశ్రధర్మ భరోయణ: 11 29% స కచా చిద్వవమ్‌ 'ప్రాయా నృృసనయా కృష్ట చేతనః విశ్రామ మకరో దసొన్టమ్‌ గుహాయామ్‌ స బుతుధ్వజః 1 21). యువా ప మతిచూ సృటో బలేన మహతొనృరేః | తం విశ్రాన్తక్‌ నృపజేర మప్పరా దదృశే ౭8

కవిస శ జే జ వే] వి సండిత పోవణ . రావు వేంకట కృష్ణారావు 161 22). గంధర్వ రాజన్య సుతా సుళ్యామా ఇతి విశ్రుతా తాం ద్సృష్ట్యా నకపే రాజూ రాజానమ్‌ దకవేం దసా 23). రతక్టీడా బమభవ ్రయా రాజ్టో మహోమ లేః నివృర్తకామో రాజేం(డ్రస్తయా పృష్టో గమద్‌ గృహమ్‌ వర్తనలు వ తిమ్మకవి సృజనాత్మక శకివలన ఐదు శ్లోకములు లా జాకీ ళం ఐదున్నర అ శ్వ్యానములయ్యెను తన కావ్య కన్యక అఖిల రసికజన నంతత మనోభిరామము కావలెనని తిమ్ధున యాకాంతు. తన కావ్య మున కతడు “రపికజన మనోభిరాముమూి అనియే పేరు పెక్తైను ఇందు అష్టాదశ వర్ణనలు కాక మరియొక పదునెనిమిది వర్ణ నముల నధికముగా చేసెను రాజ్య గజ, అశ్వ, కన్య్యాంగ, సౌందర్య, అరణ్య, మృగయా, చే్ళాద్శి ఆకాశగంగా, విటపటే, నభా, శాలిపాలిక్సా ఫువ్ను లావికా, కిన్నర, మిధున క్రీడా మణిహారు రాజనభ్యా పురకాంతా, జాన, భృంగ వర్ణ నములు ఇందు అధికముగా గలవు, రెండు అష్టాదశ నర్హ నలు “రసికజన మనోభిరామము” అను నీ కావ్యనామమును సార్ధ కము చేయుచున్నవి మరియు వివిధములగు ఛందోరీతులతో నిది పాఠక కులకు ముదము గలిగించుచున్నడి.

ఈ కావ్యమున కవి సఏనముగా చేసిన వర్ణ నము రత్మిక్రీడా బంధ రీతులు బుతుధ్వజ మహారాజు సుశ్యామతో నొక భీకరారణ్య మున విహా౭ంచుచు నొక రమణీయ (ప్రదేశమున గ ౦ధర్వు లు నలిపిన మదనశేళి జాడలరసి ఆయా బంధములను గూర్చిసు శ్యానుకు తలి ఇను. బుతుధ్యజుడుచేసిన గంగానదీ వర్ష న :

శే గ. పరుసమిందుక సోకీ య్యబనుగ నినుము పసిండి యగునట్లు ఛావక (ప్రవిమలాంబు కణమొకించుక సోకిన ఖల జనుండు మిగులం బరిశుద్ధుండగు గడా గగన కటిని . (2 ఆ. 36 ప) పరునవేదిని నృశించిన ఇనుము బంగారమగునట్టు గ౦ంగాజలకణ

186; పిశావుర నంస్థానము-_ కవి పండితా వోవణ మొక్క_టి సోకినను దుమ్షుడు కరాడ పరిశుద్దుడగునని ఉహముంసబడెను) బుతుధ్వజుడు అరణ్యమున కావించిన శివ స్తోోతమున కందాష్ట్ర కము, కందమణిగణనికర వృత్తమ్సు సగర్భన్రగ్విణీభుజంగ వయాత (దుతవిలంబిత వృత్తనీసము, సగర్భ, మిశ్తేభ కందు సీనము మున్నగు గర్భకవిత్వము తగోనల రారుచున్నడి, ఇవి తిమ్ముకవికి గల శశ్చాధికార మును, ఛందళ్శ్యానశ్త్ర. పరిపూర్ణ జ్ఞానమును న్య క్రీ కరించుయన్న పి ముచ్చునకు. కండాష్టేకము నుండి యొక పద్యము ; క, నారద తఠ పారద శర" శారద శరద(భ్ర కరితుదూరా్యళ. ర్ఫురీ తారాహీత హీరామృత థారానీత చేహ నీకు దండంబు శివా (2ఆ. 49వ) శివ భక్తు డగుటచేత కథకు అవసరమైనను గాకున్నను శివస్తుతి వేసినళ్లు హష్థశాష్టనమున మహావిన్ణువును ఒక తండకమున స్తుతించెను. ఇడి తఅూతని అజై స్ర్‌తీ దృష్టిని తెల్పును. వన౦తజుతు. వర్ష్శ్మన: తే గి సవన దుళ్యాసనుండు వనీ పాండవేయ అఅన జీర్ణ చృదాంకుకంబులు హరింపం గలికిళుక నక్తం జీరంషనసలయేాను మయం పటమూురీనొ.యయ్యొడ్ర మాధవుండు (2ఆ 103) వసం కావి.శ్య్యావ్రమున వా యు్కు వృ్యతౌదుల జీర్ణ ష్మతిములడుల్సి- వేయగా మాధన్చడే తెంచినంత నే-యవి కీనలయములతో ఒప్పూను. ఈ నర్మ నలో తిమ్మన వమవహాభారతమునందలి (చౌపదీ 'వస్త్రాపహరళా ఖట్ట మును నిఫ్రుణనుగా నారోపించెను. పవనుడనెడి దుశ్శాననుడు వసమం తున్న పాండ వేయపల్ని యొక్క జీర్ణ వనస్ర్యాముల నపపారించగా నా పాంచాలి చిలుకల పలుకులు అనెడి. నెపమున విలువగా మాధ వుడు గినలయములనవ బ౦గారు వన్ర్రుముల నిబ్చెనటం కవనీయ మైన వత్తసవించి. ల!

కవీప వో, ఫ్‌ | వి పండిత వోమణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 268 లేంటివర్త న; న! మ పరిపాూంత ద్విలసద్భుజంగ యువతుల్‌ (పాకార శృంగా్య్లవి వరద స్వప్నృవధూమణీ జనులకున్‌ కు(భ్రారవిందంబులం ప్‌రన న్మ్‌ందికి నేయ నంచల మరీబిబోన్టు లిం(ద్రోపలోత్క_ర ముల్లిమ్ములి వారి కంపిరన డిగ్దవాజుంబేటుల్‌ పరిస్‌ (1ఆ. 3౩7ప ఆ ఫుఠకముందు సరిఘలలోనుండు నాగకన్యకలు పట్టణ (పాకార తంగ ముల అ్మగభాగముననున్న టబేవకాంతలకు తెల్ల తామరవువ్వులను బంపరాయనునట్లు రాజహాంసలు మిదికెగురుచుంటెననియు, ఆ "దేవ కాంతలు బదులుగా ఇందనీలములను గాన్మగా. ఆ భుజంగ భామిను లకు పంశిరాయినున ట్లు భృంగములు (్రిందికి దిగుచుంజెననియు ఉత్పే) శీంపబఢడిన రమణీయ వర్మ నమిఏ కాన్న్మములందు వుష్పులావి కల వై శ సై యొక్కయు, విటులయొక్క_యు వ్యంగ్యోక్తుల వర్షించుట పరిపాటి. అటు లనే ఫలవి(శేతలగు కన్నాల నరవోక్ష్కులు వర్ణి ౦పబడుచుండును. తిమ్ముకవి ఈ కావ్యమున ఫుష్పలావికా వర్ణనముతో బాటు ఇాళిపాలీ వధూటీ వరనము చేసి కావ్యమునకు నవ్యత్వొమును గలిగించెను. టం స్తీ చామల కెందు నీ సరసతేగలద తొంళ్యులి యన వరియింఫు నిలిచి చూడు పడొతి నిన్నంటి వెల్వడము కోర్కె ఫలించె నన రాజభోగయే యతిశయిల్లు నారు గన్నను బిర్హీమలలెడి;జెలి యన్నమది కొవ్వుగం కు 'వేమజు6 ఇెలంగుం బలు కొట్టి చూవక నిలుమింతె యనిన సవ్వలంగంది కెసైలగ మెలంపవగు'ె యనుచు; దముంజేరి నెలిజూణతనము వెలయం బలుకు నెల కోడె ('పప్రాయంఫుం బాంధ జనుల కింపుందులకింప మూద్మాట లిడుచు నుండు కాలి పాలీ చధూటు లా(వొాలంజూలం (1అ 1కిప ) వపాంథులు శాలిపాలికలను దామలు' అను పేవగల ధా న్య ము నకు నరనత అనగా వెల యింతకలదా యని (పశ్నించిరి, కాలివాలి కలు వరి యొక్క ఇంపు చూచి మాటలాడుమనిరి. ఇందలి శ్లేష పరికిం వుడు, చామలకు = కాంతలక్కు ఎందును =ఎచటనై న; ఈ నరనతవ= మిోచెంతనున్న నరనత్విముకలదా? అని పాంధజనుఆ (ప్న. వనరియింపుః

161 విళావుర నంస్థానము - కవి పండిత పోషణ తనను. నరించి నిలిచి చూకుకుని నమాథానము. (పశ్నోత్నరములు "శెండును వ్యంగ్యభోరణిని నడిచి, అనర్థాంతరమును స్ఫురింప జేయు చున్నవి ఇళే మిగిలిన మూకు పాదములందును వెల్వడము, నాకు, గంయెలు, కొజ్జలు, కందులు - అనుభాన్యవి చశేషములను గూర్చి సౌగిన (పశ్నోత్త రములలో. రెండిరములు వినివించుచున్నని చక్కసి నర్శ నమిడి వసు చర్మిత తెరువాతే నెందజో కవ్చలు రామరాజ భూపణుసి యడుగు జూడలలో తమ కాన్య రచన చేయుచునచ్చిర అటువంటి శావ్యములకు ' పిల్ల వసు చర్మితెలు ' అని పేరు వచ్చెను మన తీమ్మున నృజించిన రసికజన మనోభి వావుమునకు కూడ “*విల్ల వసు చరతి అను ఖ్యాతి కలదు. పరిశీలించి గగాడగా సీ కావ్యమువకు వసుచర్శితతో 'సామ్యుము చాల గలదు. కథాసంవిధాసము నంచేమి శిల్పము నం ”బేము, శై లీవిన్యానము నంచేమి ఈ కావ్యము ముమ్మూర్తులా భట్టు మూర్తి కృతికి (పతికృతియే చంద్రోదయాడి వర్షన పర్భంతము వను చ 8 (త్ర మే దీనికి మాతృక కళ్తూనంవిధానము._సారూప్యము : వసుచరి[త మున వసు రోజు ఉద్యానవన పాలకుల కోర్కెపె వనమునకు వచ్చి గిరికా చేవ నంగీతముచేత నాకర్షింపబడి ఆమెను నలవెను, బుతుధ్యజమహా రాజు కితాతుల కోర్కె వై (కూగమ్భుగముల వేటాడు నిమిత్తము అరణ్యమున శ్‌ అచట సుశ్యామ నంగీతముచేత నాకర్షింపబడి అమెను వలచెను. వనురాజ బుతుధ్వజు లికువురు తొలుత తమ నర్ధుశచివులను నాయి కల కడకంపి, తదుపరి తాము వెడలిరి. తరువాత నాయికా నాయకుల పరన్వర వీక్షణములు, అనురాగము. విరజాము లెండు కావ్యములలో నమానముగా వర్ణింపబటెరు. భీదమువ అఆ వశైన కథలో కొలది-మార్పులు-గలవు వసు

పో వ కని పండిత పోమణ £ రావు వేంకట కృష్ణారావు 165 శాజుకడకు దూతగా గిరిక చెలికత్తెయగు మంజువాణి వెడలగా, బుతు భ్వజుని ఇంతకు దూతగా సుక్యాము "వెంపుడు చిలుక వెడలెను. తిమ్సు మైన యిచ్చట మ్యాతము (ఛభావత్మీపద్యుమ్నుము, తపతినంవరణో పాఖ్యా నాడి (పబంధములలో వలె చిలుకను రాయనారిగా చేసి, హారముకటి గురుతుగా పంవినట్టు వాసెను ఈ విధముగా కధను అనునరించుటతో శాట్రు తిమ్మన నర నములందు నహీతము వసుచరిత్రకారుని అడుగు జూడిలలో నడిచెను. గిరికను వర్ష్మించుచు. భట్టునూల్తి తనకు నంగీతి మందుగల అభిక చిని తెలి పిను వ వదమెత్తేం గలహంపలీల యథరస్పరదంబుసేయన్‌ శుభా శృవమొ రాగకదంబకంబు (శ్రుతి చూపన్‌ శ్రీ విలాసంబుశే న్లదలింపన్‌. సుకుమార పల్ల వనవై లాలమ్మీ వ్మీంప హ్‌ ట్పదియుం బొల్బుందరంబి క న్పంగొనియాడన్‌ న్‌య వాక్సా్యిఢిమన్‌ వసుచర్మిత తృతీయాళ్వాసములో 59న సద్యమున గిరిక సౌందర్య మును అమె గేయ వాక్సౌఢథిమను భట్టుమూ ర్పి కమసీయముగా, నహృదయ రంజకముగా వర్ణించినాడు ఇందు కలపహాంనరాగము, (శ్రీశాగము; రాగ కదంబకములు మొదశ్రైన రాగములు పేర్కొన బజెను, ఈ పద్యమునందలి మక్కుు నచేత తిమ్ముకనియు తన కఖథా నాయిక సుక్యామను నంగీత నిద్యావిశారదగా తీర్చి దిద్రెనుం మోదుమిక్కి_లి సుశ్యామ గంధర్వ కాంత శనుక గాంధర్వము ఆమె సొమ్ము వసుచర్శిత పద్యము ననునరించినను తిమ్మకవి స్వకీయమౌ (పకి భతో సుశ్యామ సౌందర్య వర్ణ నము కావించెను. సీ సరస సారంగాతికయరూఢి. దనక్చంబొలంతి వాల్చూఫులు పొలుప్రుమాటే లాలిత గతిని వరాళి వై ఖరిం బొల్చెం బల్లవపాణి ధమ్మిల్ల గరిమ ఈంకరాళ రణంబు సౌష్ట్రవంబాను మించె భామిసీరత్నంబు రోమరొజి రహిని బున్నాగాఖిరొమలీల ెసంగె నీల నీలాలక నిమ్నునాఖి తే గి యహహ! యీ వాన శాన విద్యావిధాన మునం జెలంగి రాగమునగూర్చుచొనలె చ్‌ని౬ గన్న మృగ ఖగ పన్నగాగమము లెలమి నుల్ల నీల్ల వె యని సోలుచున్న యొడల.

166 పిఠాఫుర సంస్థానము _ “వి పండిత పోమణ రసికజనమనోభిరామమున కిన ఆశ్వాసములో శీవ నద్యము తిమ్మకవి కల్పనా చమత్కృతి కిది చక్కని యుదాహరణము. రామరాజ భూహ. ణుడు ”రక యొక్క గమనమున్తు పెదవుల కదలికను, ఏీనులన్సు వాన్త చలనమును, చూడ్కులను వర్షించి ఉదాత్త వై ఖరిని (వదర్శిం వెను, తిము జ్ఞన్‌వి నుఖ్యామ వాల్నూూవులను, ధమ్మిల్ల మును, రోవు రాజిని? నిమ్న నాఖిని వర్ణించి రసికజనుల మనస్సులకు అనందమును గలిగించెను* తిమ్మన్నయిచట సారంగ, వరాళి శంకరాభరణ, ఫున్నాగ రాగములను లేడి, నమలి, నర్పము, వృతములను దృష్టియందుంచుకొని (పయోగించెను. రామరాజ భూపుణుని పద్యము నాయిక నం గ్‌త నై ఫపుణ్యముతో చాటు నాట్య నిలాసమును విశదీకరించుచున్నది తిమ్మ కవి పద్యము నాయిక అంగాంగ సౌందర్యమును వెలార్చుచున్నది. వసుచర్మితిలో నాయిక విరహజ్వరముతో చాధపడుటవలన వెలిక త్తైలు శీతలోపచారములను నిషేధించిరి. 8వ ఆశ్వాసము 1180వ పద్యమున క వి శీతలోపచారములను పరిహారించెను. సీ మోవోపదేశ తమోము(ద్రిరములై న కషదమ్ముల హీమాంబులూనుపరాదు 'శ్రమచిందు తారళాగమ ఖిన్నకుద కోకములల జం(ద్రనామంబుందల 6పకాదు శిర్యదాశావృంత శథిలితా సులతాంతమనీయాడ వీవనత్విసరతాడు పటు తౌప ఫుటపాక కరిహీనతను -కూమమింకల శే లలన కానంగ కీలి కీలాకలాప సంకతాలీఢ హృదయ పాశ్రాంతరాళ వూరిత స్నేహస్తూరంబు పొంగి సొరల6ి జల్ల ని పటీర సలిలంబు జల్ల రాదు. విరహోార్షులకు శీతలోపచారము-లు పనిచేయకపోగా ఆ నిరహాతోప మును అధికమః చేయును, హమాంబున్చులు పడినంతనే కమలము ముకుళించుకొనును. అటులనే గ౧8క కన్నులనెడె కమలములు హిమాం బువులు జల్లుటతోడనే ముకుళించుకొనును. కనుక నవి పరిహారింస బడెను ఇళ్లే మిగిలిన పాదములందును శిశిరోపచారములు నికే.ధింప ఇదెను. తిమ్మకవి లేన శావ్యనాయికయగు సుశ్యాను మదనజ్వరము

కవి పంజీత"వోపణ ; తావు వేంకట కృష్ణాతోవు ఠి” తోలగించుటకు కొన్ని ఆయుర్వేదౌవధములు సూచించి మరల నవీ వలటీని చెప్పును. నీ _ పూర్ణజంద్రోదయంబునల బోవదింతయు నెడప కంతంళకు "హాచ్చంగాని వాళి రాతుస యంక్షీ వదలదు దజ్షరరయ మంచియంగనల గూదొంచూ గాని" వసనెసంగు వపంతకుసోళోకరరటురం చాయబూు మజామ'జి- (ప్రబలు గాని శే గీ పీలకంకరినంబున 'బ్రలె చనక లోగం జేయు నహా యింక లోకనాథ రస మహాయోగమునల గోని రమణిమేసొ వితవాతాప జ్వరం బెల్ల విడుపదమ్మ. (4 ఆ 158 వ ్సె నుశ్యామ జ్వరమునకు తగిన అయావధము వాడవలెనని చెలులు అలోచింపనాగిరి పూర్మ చం[దోదయము, వాతరాతనము, వన౦తి క సుమూాకరము, మదనకామేశ్వరము అను జెవధములను వాడుట వలన మదనజ్యురము మానకవోగా అధథికవాగును. అవి యన్నియు మదనోద్దీపకములు, కనుక చెలులు వానినన్నిటిని విడచి లోకనాథ రనమహాయోగమే నరమైన మందుగా భావించిరి. బుతుధ్వజుడు లోక నాథుడు. ఆ లోకనాథునితోడి నంయోగమే సుశ్యామకు తగిన మందని వారు నిర్షయించికి. వసుచర్మిత కర్త చెప్పిన నిపేధమును (హించి తిమ్మకవి నరికొత్త రీతిని ఈ పద్య రచన చేసెను. జ్వరమునకు కొ మథ మును" సేవించవలెను. కాని సుళ్యామ జ్వర్హము విరహానంబంధి యగుట వేత ఆభయావధ సేవనము నికేధింపబడెను. వసుచర్శిత ననునరించియు న్వతంత్రవ౭గురీతిని (పతిభావంతముగా రచియింపబడినదీ పద్యము. వనసుచర్మితమున వసురాజు నచివుడూ మ్యత్రుని పనోవున్‌ చెట్టు వాటునదాగి గిరికను చూచుట యిట్లు వర్డ్‌ ౦పబడెను, చ. తరువుల-పొంతం బొంచి వసుధావరమి(క్రుడు గాంచె నచ్చట దరుణిం దమో వినీలకచ6౬ చామరసోదర సోదర (ప్రభం దరళ విలోచనం దత నితంబ౬ దటిన్నిభ గాత్ర వల్లరిం చరుజళశాంక ఫాలనొకి తన్వం దరరగవళిత-దలోదరిన్‌. (2 ఆ 25 ప)

168 పిఠాప్రుర నంస్థానము _ “వి పండిత పోషణ ఈ పద్యముననునరించి తిమ్మకవి తన కావ్యనాయకని పలికాడు సెశ్యామాదుల వీవీంచు ఘట్టమున నొక పద్యము (వ్రాసెను. అది చంపకము. ఇది మత్తేభము. మ తరుమూలంబుల పొంతం బాంచి సచివోత్తంసంబు ఏక్షీంచి ఛా

స్వరక్షార్తస్వర వి[గ్రహ న్సమద చఛంచచ్చంభరీకాలకన్‌

శరదిందు (ప్రతివాని చఛం్యద్రవదనం జక్రస్తని న్విస్ఫు లర

త్సరనీఖాశి దళాయతాతీ నాక కాంతాలోక చూణామణిన్‌ అతడు వసుథావర మిషతుడు ఇతడు నచివోత్త్సంనంబు. ఆమె తరుణి; ఈమె కాంతాలొక వూడామణి. ఆమె తరళవిలోచన;ు ఈమె ప్‌స్ఫు రత్సరసీజూతి దెళాయితాత, “రకది తిమోవినిలకచభరము, సుళ్యామ వి సమద చంచచ్చంచరీకాలకములు. అమెది తామరసోదర సోదర కాంతి సుశ్యామ వదనము శరదిందు (పతిమానచంద్రము. అట గిరిక నితంబమ్సు తీటిన్ని భగ్మాత్రవల్లర, శే శాంకఫాలము తరంగ నమమైనవళి, నమతలోదరము వ లీిములు. ఇట సు శ్యామ భాన్వరకార్తన్వర వ్మిగహము చ।కన్న నములు వర్మితములు. మొత్త ముమిోద తిమ్మన భట్టుమూర్తి పద్యముననుసరెంచియ్యుు తెన స్వీయ (వలిభావ్యుక్పత్తుల నిట (ప్రద్శాంచెను. మనుచరితాది (ప్రబంధములలో కవులు నాయికల వడ్చును (వ త్యేకముగా వర్మించిం. వసుచరక్మితకారుడు ఉఅ 52 పున

కే రాజీవాససమొన గింక జూబిలి వెలుంగు వెల్లికల డాయగలేక కిన్నర కాంత వీణపై మేళివంచు. కాంభోజిరాగమున నేష్చినట్లు వర్శ్మింపగా తి మ్మ కని, శే బ్రిడవతి రేజ్చె సెలుంగెత్తి వెక్కి వెక్కి

యశక్రువూరంబు కువగిరులంటి పాజం

సిన్నరీపొణి పంకజూంకీత్‌ సువర్థ్య

వల్ల కీరావ సదృశ ఖాస్వద్దళమున (4 ఆ 183వ) అని వర్ణించెను. సు శ్యా మ వ్రీడవతిమైనను ఎలుగెత్తి వెక్కి వెక్కి వద్చెను. అనగా నామె విరహాతొపము 'దుస్పపావై నహజమైన లజ్జహాడ వీడ్రగా నెలుంగెత్తి స యేచ్చాను గంధర్వులు గానమున కిన్నరులు

వికి కవి పండిత పోషణ & రావ్ర వేంళట కృష్ణారావు ల! వీశావాదనమున సిద్ద పాస్తులు, శనుక వసుచరి[ళ కర్త 46 కిన్నర వధూ రాజత్మ_రాంభోజు కాంభోజీ మేళవిపంచికారవము ౫ జ గిరిక 'ేడ్చించెను. తిమ్మ కవియు సుళ్యామ వడ్చును *కి న్న రీపాణీ పంకజూంకిత వల్ల కీరావ నద్భశ *మని యుపమింబెను.

తిమ్మన అద్యంకి గంగాధరకవి ననునరించిన తావులును గలవు. గంగాధతుని *తపతీ సరవరణో పాఖ్యానమూన నాయకుడు చిలుకను జూచిన తోడనే "కాయా పంజా?" యని యడిగినట్లు 8 అ, 97వ పద్యమున కలదు.

ఊఉ. ఆ యపనీకు డీకరణి నంగభచానల అాధ్యమాను డై

అహయని. వెచ్చనూర్చు నకటా.! యని దైవము దూజుంబచ్చఫు

ల్దామెడ నడ్జ్యమెైనం దన అయర్మిలి. దూరే యటంచు౬ "గాయ చం

'డాయని శారధ్యపద్ధతుల నొయన్టన 'వేడును (టాంత చిత్తుడై-

తిమ్ముకవి కావ్యమున సుశ్యామ బుతుధ్వజునికడ కంవిన "పెం ఫుడు చిలుక వచ్చినతోడనే

క. అండజ సరక్కుుల మండన

నింశారు ముదంబుతోడ నిక్కాకు చెపుమొ

గుండియ "లదళెడు( "గాయో

పండో నీ వేగినట్టి పని _వైళమునన్‌ (8 ఆ75ష) అని (ప్రత్నించును. తపతీసంవరణమున నాయకుడు మదనపేదనబేత విభాంతచిత్తుడై మార్గమున బోవుచిలుకను జూచి తన దూత యని (భాంతి చెంది ' కాయా పండా?” అని యదుగుటయా నమంజనమే, రసికజనమనోభిరామమున నాయిక సుశ్యామ మన్థుధాగ్ని చేత దహింపబడియు ధీరమైె (భాంతి పందళ పోయినను కార్య ఫలమును శహార్చి గుండియ లదరుచుండగా తేన నెచ్చెలియగు చిలుకను జూచి కాయో పంజో - వేగముగా తెల్పుమని వేగిరపడెను,

సేం పిజావ్తుర'నంస్థోనము _ కవి పండిత వోమణ తిమ్మకవి ష కవిసీ అనునకించక స్వతంత్రముగా రచియించిన పదమ్నలుః (షతీభావంతమునై యలరాడుచున్నవి. నుశ్యామ విరహ "వేదన నహీంప బేకఫోన్చచున్న ది. తుమ్మొదలు, చిలుకలు, పాంనలుు చకోరములు అమెను మిగుల చాధించుచున్నవి. ఆయా పతులను వై దొలగించుటకు సుశ్యామ వెలులను (టయర్నించ మనుచున్నది. సీ కనకాఖిషేకంబులానించి గద్దజి తేంటిజాటువుల (ధాక్టి ంచరమ్మ సాంకవ గంధమంవల్లీ ల నర్పించి కీరరాజముల నన్టింపరమ్ము భునవై భవోన్నతి "నెనయించి కాదంబ వితతులంబలువమలు 'చేడరమ్మ ధవళా ంశుకస్ఫూ ర్తి దనరించి టక్కరి జక్క_వనగములకు (యొక్కరమ్మ తే శీ కాకయుండిన కడలేని భక మెటియ మూాకలునగంగూడి దొనగుల ముంచుచుండు నహహ వెలులార! తొంటి-నెయ్యంబు. విడక కనికరము మిజి నిన్వేళ మనువపరమ్మ (4 అఆ. ]16ఉవవ ) తుమ్ళైనలకు కనకాభాపేకము చేసి ను జ్యా మ చెంతకు రావలదని పార్ఫింపవతెనట. ఇట నొక చమళక్కాారము కలదు. కనకము అనగా సంపెంగపువ్వు, ఆ నంపెంగ యొక్క వాసన లేటిన నూ్ళూల్ల "జేయును. అటులనే సంకువముదము వాసనభాచి చిలుకలు పిల్లి యిను (ాంతితో తొలగిపోవును. మేఘముల వైభవము చూచిన పాంసలు నవ్రాసముసకు.. రావు. విరహోస్డీపకములగు తేంట్లు, చిలుకలు, వాంనలు, చకోరనములు మున్నగు వానిని తొలగించుటకు వాని శాత్రవ కోటిని దరిచేర్చవలెను. ఈ చమత్కృతి (ప్రాచీన కవులలోను శాననగును. రసికజసమనోభిరానుమై అలరారు సీ కావ్యమున శృంగారము అంగరనమనుట నిర్దివాదమైస అంశము. అద్భుత శాద రసచ్చ్భా ఆలు సము నలవుం ద్యోతియాఇ్యాానమున షర్‌స్పర పీతుణము తరు వాత నాయికా నాయకులు పంచవాశారికమునా చిలుక చాత్యము

కవి పండిత పోమణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు కగు

వణకు విరహోవస్థ యందుండిరి. నాయికా నాయకుల విరహావర్ష నమ్ఫు వారి తీకీగాంగ వర్ణ్శనము అతిగా కన్పట్టును.

ఇట్లీ కావ్యము అలంకార శోభ్ళ వర్ణనా వైభపము, చమ త్మార నై శిష్ట్యాము, శయ్యావిన్యాసము, రనపోమణములతో ఒప్వుచు తిమ్ముకవి పాండిత్యము వెల్లడి చేయుచు, రసికజనులకు మనోభికాముమై ప్రకాశించుచున్నది

శగీసర్పవుర మాహాత్మ్యము

మూడాశ్వానముల ఈ ముద్దు కావ్యము (క్రీ! ఈ 1949 లో కాకినాడ జార్చి ెస్సున ము(దితమై, సర్పవర "దేవస్థానమువ్వారి చే ే టితమభయ్యెను. ఈ శావ్యమున తేతిక్‌ పద్యములు గలవ్స. నర్చ్పవుర

-జ్డో =

మాహాత్మ్యము మేజ్ఞుడైన (శ్రీ భావనారాయణ స్వామివారి _కంకి తము చేయబడెను కళథాసారము

నాగమాతియగు కషువచే కపింపబడిన అనంతుతు అను నర్ప రాజు తీర్దాటనము చేసి (తిమూడ్తులను గూర్చి భకోర తపమాచ రించి, నిత్యము (క్రీ మహోవిన్హువు శయ్య యగునట్లు వరమొందెను. అనంతుడు. తెపస్ప్ను చేసిన నరోవరము అనంతనరసని అను వీర (పసిద్ధి చెందుననియు, ఆ (ప్రదేశము దివ్యశ్నేతమై సర్పవురమని పిలువబడు ననియు, నారదుని అన్ముగహించుటక్షై తానాతావున 'వలసితిననియు చెన్పి (శ్రీపారి అంత ర్రితుడాయెను నారదమహాముసి వృత్తాంతము:

నారదు డొకనాడు (బహ్ము వెంత"కేగ్‌ కానొక్కడనే విషు మాయకు లోబడనని అవాంకారముతో పలిశెను. నారదుని గరు

శ్‌?2 “పిశోఫుర బంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ నకూ కోపించిన 1బవ్ముబేవ్రడు విష్ణు మాయ కు అతడు లోనగునట్లు శవీంచెను. నారదుడాపలుకులను గణింపక యథా (ప్రకారము క5ంచరిం చుచు నొకనాడు భూలోకమున కేగెను. “ర్పవర (పాంతమున నతడు నంచరించుచుండగా సంధ్యానమయ మయ్యెను. నంధ్యావందన మాచ రిరదుటకా (బ్రహ్మమానస ఫపుతుడు జలార్ధము 'వెదకుచుండ, వీ ష్దు -మూయజే నటనొక కొలను కానవచ్చెను. అ జలాశయము చూచి నంతోపి,0చిన నారదుడు తన ఏణను తీరమున నుంచి, స్నానార్ధము 'ఆ నరసిలో ముసిగను. * అంత నతడత్యద్భుతముగా న్ర్రీత్వమునంది, పిళ్లు మాయచేత నా(క్రమింపబడిన వాడగుట తినను తా మరచి సుదతి యను పేరుతో ఆ వసమున 'తిరుగాడుచుండెను. పీరాఫ్రురము. నేలు చున్న నకుండుడను రాజు వేటకై ఆ వనమునకు వచ్చి సుదలిని జూచి వలఫుజనింప, ఆమెను ఒరిణయమాకి పిఠావురమునకు తీసికొనివచ్చెను* "వారు అన్నోన్య రాగబద్ధువైై బహూుకాలముండి నూరుగురు సుతులను గాంచిరి. నికండనమువో రాజునకు రిఫ్రుంజయుడను రాజుతో యుద్ధము జరిగెను. ఆ రణరంగమున సికుండుడు శతవ్వుత సమేతుకవై వీరోచిత ముగా పోరాడి వీరన్వర్ల మలంకరించిను, పతీసుతుల మరణమునకు అమితముగా శోకించిన సుదతి కొంతసేపటికి ముద్యా బధావీడితయయ్యును. హార. సుదతీరూపముస నున్న నారదునికి తిన మాయ మూాపుటక్షై ఈ సమోపమున నొక ఫలవృత్షమును నృజించెను. త్రఖ్పీడితి యగు సుదతి ట్టు కొననున్న -ఫలము నందుకొనుటకై. (వయల్నించి, అందుకొన జూలక వోవ్రటచేత తనయుల శవములన్నిటిని ఒకడానిమై నొకటి పీర్చుచు యత్నము వేయుచు నేయుండజెను,. అంత (శ్రీమన్నా రాయ ణుడు. విపరూపముననే తెంచి, స్నానమొనరించి శుచియైన గాని ఫలము వేతికందదని ఆమెకు తెల్పి జరోవరమునకు దారిచూపె. వెడలి పోయెను. సుదతి నరస్సును జేరి అందు మునిగి పైకి లేచను. ఆశ్చర్య కరముగా సుదతి నారదుడయ్యును నారదుడంతట జరిగిన వృత్తం తము నిస్ణు .మాయయని (గ్రహించ్చి -తన గర్వ్యమునకు పక్చాత్త్రాపమం

కవి పండిత పోవణ ; రావు వేంకట కృష్ణారావు 178 'జెను వేంటనే ఆముని ఆర్హితో వారిని (పాక్టింపగా 'నా భగవంతుడ తనిని కటావీంచి, నారదుడు స్నానము వేసిన కొలను *ముకికా సారము” అను పేర (వసిద్ధిచెంది అందు "స్నాన మొనరించినవారి పాపములు నశించునట్లు వరమిచ్చెను. ఇదియే నారద గుండము. వారి 1యశుమతివై నారదమున్‌ం[డుడచట నమ్మువా బేవుని విశ్రవామును

• భావనారాయశిసారమి ౩ అను పేరుతో (పలిష్టించెను.

తిమ్మకవి ఈ కధను (శ్రవ్వ్ఞనై వర్ష్మనామక పురాణము "నుండి (హీంచితినని మూడవ యాశ్య్వానము నూట పదునెనిమిదవ వథ్య మున అెలిపెను. కాని ఆ వురాంణమందీకథ లేదు, వర్శనలు:

ఈ కావ్యమునసర్పఫుర (1అ. 4954 ప.) (2ఆ. కర్‌ ప, ), పీకకావుర (9 ఆ. 19, £0.ప, ), చంద్రోదయ (8-ఆ. 59 -పం ), ఉద్యానవన (2 ఆ 97, 98ప ), శరదృతు (2 ఆ. విరి తి పం) నఠోవర (2 ఆ ర్కి 86ప), యుధ్ధ (2 ఆ. 668 ఏ )మృణగ యా (౨ అ. 2480 ప), రాజ (5 ఆ. 15-18ప ), కన్యాంగ సౌందర్య (౨౫ అ. తఉక2ి పు) వర్మ నలుగలవు. పీరికాపఫుర వర్ష నము:

నీ దేవ చేవుండు కుంతీమాధవస్వామి దలంగశేపురమున నిలిచియుండె దివిజనాయక సం'ప్రతిస్టితుండై కుక్కు శేళ్వరుడే వీట నిరవుకొనియెం బృథుతరాహ్హైదళ సీరంబులకు. బెద్ద ఫురుహూతికాంబ యే(పోల వెలసె: దము పావనమైన పాదగయామేత్ర "చే రాజధాని యంబేపుమాటి

మగడ పిళావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ తే! [1 సేతు కాశీ ప్రయాశాద్యశేమ దివ్య తీర్థరాజంబు లట్లు (ప్రళస్తిగాంచె "జీ మహో పట్టణంబది యొన్న నలరు భువన సారంబు పీరికాపుర వరంబు. కవ యా శ్వాస ము నందలి పందొమ్మిదవ పద్యమిది ఇ (శ్రీనాథుని భఛీమఖండిము లోని వ పట్టణము (మయోల సేలేజు ప్రవ హీంచు. 444 అన్ను పద్యమున కనుకృతిగా కస్పట్టినను న్వతంత్రి వర్షనా ప్రాఖీణ్యము, కవి (వతిభయు నిందు గన్పట్టుచుండెను. భీమ ఖండమున వలేజు మున్నూట యరువది మూర్తి భీదములతొ నుండు వేల్పువీండు కుంతీమహాజేవి కళార్చి మేనల్లుడు మాధవుండు, వీఠాంబ వెలియోగపీ3 హుంకృతి దుర్గ, (వీడా హీన జఘన్నుడైన భ్రైర వుడు వర్షింపబడగా, సర్పపురమాహాత్మ్య్యమున కంతీవూధవప్వామి, వురుహూవికాంబలతో బాటు కుక్కుకేశ్వర మహాబేవుడు, పాద గయా త్మేత్రములు వర్షితములయ్యెను. ఇచట వలేటి వర్షను ఖైర వుని (షసక్తివిడువబడెను. ఇంతేకాక ఆ పద్య శిల్చ్పముసందు భేదము కలదు. -ఈ తీరున కవి సార్వభౌముతైన (శ్రీనాధుని యందలి గరప ముజేత అనుకరించుచునే శిమ్మున స్వీయ ప్రతిభను చాబటుకొనినాడు సుదతి వఠన: ! శావ్యములందు కన్య్యాంగ సౌందర్య వర్ణ నము చేయుట పరి పాటి. నర్పవర (పాంతమున సంధ్యావందన మాచరించుటక్రై జలకము లాడబోయిన నారదుడు 'ప్రీశ్వేమునంది వనములో నంచరించుచుండుట అటి సుదతి వర్తన మిది, బి ణు శీ కర కంకణంబులా ఘల్లు ఘల్లని 'మైయ బదనుఅ నందియల్‌ _ రొదయొనర్ప6 గాంచికా ఖఘంటికా ఘణ ఘణ ధ్వనులొప్ప ముత్యాల చేర్చుక్కు -మొగినటింపల

కవి పండిత పోషణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు క్క చాటంక మణిరుచుల్‌. తళుకుం జెక్కుఆ6 బర్వం 'గొమ్ముడి వీఫున గునినీయాడం గులుకు గుబ్బలు వపెటసెలన్‌ పవీంపిసలాడ నలంతి వెమ్మటమేన నంకురితిప గీ. హారశేయూర రత్సాంగుళియ కారవమ్ము తద్దయు హరువు చూప6 గడింది కలపంబు త్తావియమ్ముకొనంగ వనింజరించుచుం డే నవ్వనజ వదనం రండవ యాశ్యాసమున పదమూ డ వ పద్యమిది. ఇచట కన్యాంగ సౌందర్యముతో బాటు కొన్ని ఆభరణ విశేషములు వర్ణిత ములయ్యెను. కంకణములు అంబెలు, కాంచిశాఘంటికలు, ముత్యాల వేర్చుక్క, తాటంకమణులు, హారములు, శీయూరములుు రళ్నాం గుళలీయకములు ఇత్యాది అలంకారములు ధరించిన నుదతి వాన్ని మృదు మధురమైన ధ్యని సందడింపగా ననములో చరించుచుండెనని న్వభావ మభుకముగా. వర్శింపబడెను. ఈ కావ్యమున అలంకార (పాభవము తక్కువ. అత్యధిక భాగము స్వభావోక్నియు, మితముగా ఉపమాన కమ సంబేహోలంకారములు నిందు గలవు, తిమ్మన యితర కావ్య ములలో చఛందోదయ పర్షనము ఐదారు పద్యములలో వేసీయుంబెనుం ఇందు మాత్రము అతడు ఒక్క పద్యమం దే నూర్యుడన్తమించుట నుండి పండు వెన్నిలలు గాయువజకు వ ర్శి 0 చి అల్పాతరములలో ననల్బార రచన చేసెను. ఢి నీ తరణి పళ్చిమ సము(ద్రపాంలేమున € (ఏంకె గజీతంపు సౌంధ్యరాగంబు పర్వెల గటిక వీని టులు దిక్త్తటుల ఇరికొ "నెం తార అంబర వీధి దళము కొనియెల నొలకులందొగలున్లు గలువలు వికనించె జలజాత విసరముల్‌ దలలే వాంచేం గసముద బంధుండు తూర్పు గుబ్బలి నుదయించేం ఇ నోక దంపతుల్యార్ని గూడు పజిచెం

176 పిఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ గి. జెలి బలికంపు. బండు వెళ్నెలలు(గాచె విటవిటీ జను లెనలేని వేడ్క్తతోడం దవిలి విహరింప సాగి రుజ్హాము లీల నుల జంతు సుఖావహంబయ్యొనవుడు. సూర్యాస్తమయము, సాంధ్య శాగము, అంధకారవ్యాపనమ్ము తారకలుదయించుట్క కలువల వికానన్సు కమలములు ముకుళించుట, చంద్రుడుదయించుట, కోక దంపతుల అర్హి తొలగుట పండు వెన్ని లలు గాయుట-మున్నగునవి యీాసీనమున స్వభావ రమ్యముగా వర్ణింపబడెనుం నారడ గుండమున మునిగిన సుదతి యభధాపు కారము నారదత్వము- నందుట మూడవ యాశ్య్వానము నాల్లవ పద్యములో గలము, శే సీ జలధి లోపల వెడలిన శశియాం బోలె నిలిచి యత్యేద్భురిం ఛాళ్మ నివ్వటిల్ల ్రీో సంవత్సుతాది. విన్తీల్ల పూర్వ వర్తనం బెల్ల స్వప్న కల్పముగ 6 దలచె, వందుని వలె ధవళీ కాంతి గల నారద ముని కొలనులో నుండీ వచ్చునపుడు సౌగరము నుండి వెల్వడిన చంద్రునివలె నుండె నని తిమ్ముకవ ఉపమించుట మనోజ్ఞ ముగా నున్నది. విమ్లువు ను నారదుడు స్తోత్రము చేసిన సమయ మందలి దండకము ఒకటి రెండు సీన పద్యములు సంస్కృత భాషలో రచించి తి మాన తనకు సంస్కృ భాషతో గల పరిచయమును వెల్లడించెను. మూడవ యాశ్య్వానమందలి పదునాల్లన పద్యము చూడుడు, సీ సనకాది ముని మనస్సరసీజ (భ్రమరాయ వారగేన్ష విపన్నివారణాయ కరమఖ స్రముఖ నిర్ణరగణ పంణుతాయ ఘోర సంసారాబ్టి తారణాయ

౨8 ) కవి పండిత పోవణ వ రావు వేంకట కృష్రూరావు 177

నలిన గర్భాణ్ణల బృహజ్జురాయ

కూగిర్నదై తేయ విదారణాయ కమలా వధూ ముఖ కమలాబ్ధ మి(త్రాయ దర సందర్శన ఇార్ష ఛారణాయ గీ ఘనతరాశేపు భువవైక కారణాలను

సతిత పొాలిలముని (సిద్ధు ఇారణాయ

'నర్చినగరానవరత 1పచారణెయ

ఛావనారాయణాయ తుభ్యం నమోస్తు తిమ్ముకవి తాను “నంన్కృ తౌంధ్ర లవణ కళా కౌళశలాభిరాముడి నని ఆశ్వాసాంత గద్యలో చెప్పిన చానికి తగినట్లుగానున్న దీపద్యము-

సర్పఫుర మాహాత్మ్యము అడుగడుగునను భక్తి ఫూర్షములగు 'జేపతా స్తోఠములతో నిండియున్నను, నడుము నారద మహార్షి శ్రీ జన్టు కథనముతో నించుక (ప్రబంధత్వేము. సంతరించుకొని కతి మాహాళత్మ్యమునకు (పబంధత్వము తో డగుచున్నది.

నివలీలా విలాసము

వినలీలావిలానము తిమ్మకవి కడపటి కావ్యము. మూడువందల యేబది ఎనిమిది సద్యములు '₹ెండాశ్వానములలో గల ఈకావ్యము వావిళ్ల రామస్యామి ఇాస్త్రలు అండ్‌ నన్సువారిచేత వావిళ్ల ముద్రణా లయమున ముద్రింపబడి (క్రీ శ 1921లో ప్రకటితమయ్యెను. ఈచిన్న ప్రబంధమును ముప్పదియొక్క_ దినములలో (వాసితినసి తిమ్మన "తెలి విను. కవిసార్వభౌముడు (శ్రీనాధుడు చివరి కావ్యముగా పహారవిలా సమను కావ్యము (వాసినళ్లు మన తిమ్ముకవిసార్వభౌముడును శివలీలా విలాసము చీవరగా (వాసెను. అయినను ఈగ్రంథము వారవిలానము కంకె భిన్నముగా నుండును, ఇందు పరమశివుని లీలలను వన్షించక తిమ్మున గంగాశీవుల పరిణయగాధ మాతము కెలిపెను. 5 నుకసీకావ్య మునకు గంగా పరిణయము అని పీరిడిన సార్ధకమయ్యెడిది. ఐనను

178 పిఠాఫుర సంస్థానము _ కవి సండిత పోషణ గంగను పరిణయమాడుటయు. శివుని లీలయీ గనుక ఒక్క లీలమైనను కావచ్చును కావ్రన “శివలీలావిలాసము"” అను నామము కూడ అన్వర్ధ మగుచున్నది. కధాసారము:;

నృష్ట్యాదిని (వ్యా తొలుత ఉదకము నృజించి, అందు తన వీర్యమును విడువగా నది యండమైై అందు సకల చరాచర జగతు నుద్భవించెను. మూషీకాసురుడను సుర జ్వేపి. ఆ యండమునకు బిల మొసర్చ్పగా నందుండి జ ల ములోసికి (ఎవేశించి జగములను ముంచి చయ సారంభించెను. అంత గంకరుడు జగ కారతివై గంగను జటా జూటమున ధరించెను. గంగ అచట నిలువలేక యుహ్పాంాను. (శ్రీ మవోవిమ్ణువు మూపి,కాసురుని వధించి, అండిబిలమును తెన పదాం గుష్టమున కప్పి వేసెను ఆ నందునుండి కొంచెము జలము (పవహించు చుంజెసు అట్లు (పఎహీించుచున్న గంగ తనను మించినవారు లేరని గర్వించగా శివుడు కోపము తో భూలోకమున మత్స్య కన్యవై జన్మింపుమని గంగను శపించెను. హూరుని ఏ డి జీవించలేన నియా కరుణించమసియు గంగ (చౌర్టించగా నా పరాత్పరుడు భూలోకమున జన్మించిన గంగను తాను పరిణయిమాడుదునని వెప్పిను గంగ దడానకన్యా రూపముతో భూలోకమునకు వచ్చి సాగర తీరమున తాపసవృత్సి నవలంబించెను. ఒకనాడు శంఖ దేవుడు అను జూలరి ఆమెనుగాంచి తపస్సునకు శారణమె జబుగనోలిను. గంగ తన శాప వృత్తాంతము తెలిపి తనను సుతగా (గహింపుమని శంఖ జే చు ని -ళోళను. అఫుత్రకుడగు నా జాలరియు ఆనందముతో అంగీ కరించి గరగను వేంటనిడుకొనిపోయిు, తన భార్యయగు చక్రము చీని కోశారు. నారదునివలన గంగా బేవి వృత్తాంతము నెటిసన శివుడు జంగమ వేపధార్టై భూతోకమందలి భంఖ'చేవుని నిహానమగు వలూకడు

కవి పండిత పోషణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 179 పట్టణమందలి ఉద్యానవనముస (ప్రవేశించెను. అబే ననుయమున గంగాబేవి చెలికత్తెలతో నచటికి వచ్చెను. జంగమవేవధారి తనను వివాహా మాడవలసినదిగా ఆమెను కోరెను. శివుని గుర్తించలేని గంగాబేవి యాతని పరనతీలోలుడని నిందించి ఉద్యావనమునుండి నిష్క్రమించిను. కాని గంగయు నాజంగమయ్యను వలచి విరజో ర్తితోనుండెను.. చెలులు నిదురవోవు నమయమంచామె జంగమ "జేవర _ కొజకు వకాంతముగా శృంగారవనికి వెడలెను. ఆమెకచట జంగమ 'జేవర కన్పించలేదు. అందువెత నామె విరహవేదన పడుచుం డగా మేల్కా_ంచిన చెలులు గంగ నిమిత్త ము శృంగారవసికి వచ్చి ఆమెను శుద్ధాంతమునకు కొనిపోయిరి. బెలికళ్తెలు గంగా జంగమ య్యుల యుదంతము శంఖ చేన్చనికి వినిపించిరి. జంగమ చేవరను వలచుట తెగదని చెప్పి శంఖ దేవ్రడు తసయనింతయు లాలించెను, ఆమె తాను జాస్నా వీ'గంగనన్వి జంగమ దేవుడాది బేవుతై న శివుడని జనకునికి "తెలిప, శానాతినినే పరిణయము చేసీకొందునని పలిశను తంఖటేవుడు మిక్కిలి ఆనందము గలవాడై, జంగమయ్య నిజరూసమున దేవో సమేతుడై వచ్చినచో గంగనొనగి వివాహము వేయుదునని పల్కెను. గంగ సిర్భులాంతిఃకరణమున వ్‌వ్చుని ర్ధింపగా, ఆ చేవబేవుడు (య హస్ద వి షు మహేంద్రులతో , నమన్న -జీవతలతో శంఖబేవు నికి సామౌత్కరించెను. అంతట శంఖ దేవుడు పరవళమున మహేశుని సోత్రము చేస్తి యథావిధిగా గంగా పరమేశులకు పెండ్లి గావించెను. కొన్ని దినముల తెకువాత పారుడు గంగా నమేతుడై శై లానమున కరిగను. ఆ సమయమున నారదముని ఈ పరిణయ గాధను పార్వలిశెజింగించెను. శ్షైలనుత కీ వృత్తాంతము తెలిసెనని వి వు డు భయపడుచుండెను. అతేడు పార్వతికి భయపడి గంగను జడలలోదాచ్చి ఏమియు సనెజుగనివానిన ల అంతఃవపురమునకు వెడలెను, పరిణయమునుగూర్చి గిరిజ (పశ్నింపగా, తనకు తెలియదని అతెడు పలి

150 పిఠాపుర నంస్థానము -_ కవి పండిత పోషణ

కను. పార్వతి సమాధానపడ్సి పూర్వమువలె పతియెడల అనురాగము ఇూఫుచుండెను. శివుడుకూడ అశ్లు మెలగుచుండెను. అన్యోన్యాను రాగబద్ధ్యులెయున్ని శివపార్వతులిరువురు ఒకనాడు పొచికలాడుచుం డేగా శంకరునికి ఓటమి తటస్థించెను. పతి యోటమికి పార్వతి కిలకిల నవ్వగా నహీంపలేని గంగ శివ జటా జూటమునుండి తొంగి దబూచెను, గంగనుగాంచిన పార్వతి శివుని నిందించెను. గంగ శివ్చని శిరమునుండి (క్రిందికి దూకెను. సపత్నులిర్వురును కొంత తడవు కలహించుకొనిన విమ్మిట శివ్రడు తనను తమించ వలసినదిగా శైలసుతను "వేడుకొని గంగా పార్వ్యతులను నఖ్యముగా నుండుడని కోరి గంగా బేవికి ఉత్తమాం గమునన్క, పార్వతీ బేవికి అర్హాంగమునను స్థానమిచ్చెను,

వర నలు:

వ!

ఈ -చిన్ని కావ్యమున తొమ్మిది వీ ర్స్‌నలు గలవు, అవి - వలూరుఫుర ఉద్యానవన వనవిహోర చందోదయ సూర్యోదయ వ్మ్‌ప లాభ పరిణయ రతోత్సవ క న్యాంగ సౌందర్య నాయకాభ్యుదయ వర్ణనలు, ఇందలి పర్షసలు అలంకార శోభితములు, మనోజ్జములునైై “అలరారుచున్నవి.

క హరునకు గంగకు 6 చెండిలి

పరగున నగునని నిలింప సతు లారతులీ

గరముల 6 బట్టిన 'మేల్చం

గరు వ ళ్ళెందినలగ దుహిన కరుండుదయించెన్‌. శండవ యాశ్వాన మందలి వడవ పద్యమిది. చందుని బంగరు పళ్ళెర ముతో పోల్చుట సామాన్యము. ఇచట తిమ్మున ఉదయించుచున్న ఛచందుని నిలింపసతులు గంగాహారులకు పట్టిన వోరతిగా నుత్ప్రేమిం చుచున్నాడు. జరుగబోవు గంగా సర మేశ్వర కళ్యాణము సీ పద్యము నూచించుచున్నది. ఇట్టు కథావస్తువును ధ్వనింపజేయుచు నర్ష్శించు "నేప్ప రిమ్మునకు కలదు..

కవి పండిత వోషణ : రావు. వేంకట కృష్ణారావు 181

గంగా బేవి సౌందర్యమును వర్గ్శించుచు. తిమ్మున _(పసిద్ధమ్ములైస తెలుగు జూతీయములను వాడెను.

క॥ చాలికానుణి పెన్పెటుల్‌ వాంచేసీ

"చేడియమిన్న్ట కన్నులు ఇేళంేని

కలికి వలిగచ్చిగుబ్బలుం గాశజేనీ

చేసి నడుమేల మాయంబు సేసె నజుడు. 1వ ఆశ్వాసము నూటయేడవ పద్యమిది. * బేరెడు కన్నులు ” అను నది వ్యావవారిక ప్రయోగమే. అబే విధముగా కేశములు * బొజె జేసి * అనుటయు ప)సిద్దమే. నాయిక కురులు, కనులు, వతోజములు మున్నగువాని పరిమాణమును నృృష్టికర్త అధికముగాచేసి కాను అనలు లేకుండ జేసెనని కవి అతిశయముగా చెప్పుచున్నాడు. నడుమను నన్న ము అని చెప్పుట కవి యుక్టైశము.

అందమైన అను.ప్రానను వేయుటలో తిమ్మకవి దిట్టం

ళఈ కొమ్మలను గూడి (కొవ్విరి

కొమ్మల్నపై నిమ్ముమొోజుం నూరంమి మరు నా

లమ్ముల "నెమ్మది6 (దిన్మురు

తుమ్మెదలం గిలంచె దిట్లు దోసము.గాదే. (పథమాశ్వాసమందలి నూటపదమూడవ పద్యమిదిః తుమెదల (హా యము వర్ణ చుచు కపి మకార చ్విత్వము పలుమార్లు ప్రయోగించి శ్రవణమాధుర్యమునకు తోడు అర్ధమాధుర్యమును గలిగించుచున్నాడ్యు వుష్పాపచయముచేయుచు నందు ప్రుణయపరిరంభణమున ఉన్న [భముర దంపతులను కలచి వేయవలదని శివుడు గంగా చేవిని వారించుచున్నాడు,

ఈ క్రృమైదల కొమ్మలను గూడి "నెమ్మది

మరుసాలనుల (ద్రిమ్మరుచుండె కలి

“నని తెల్పుచు (వప్రియపత్నియగ్యు గంగయందు మక్కువగొనియున్న శనను నిరాదరణ 'ేయవలదని వ్యంగ్యముగా నూచించుట మనోజ్ఞ ము,

182 పితాఫుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోహణ నారదమజార్షి వలన గంగాశంకరుల వివాహవార్హ వినియున్న గిరిజ పతి వతెంచు నమయమున కవాటములు బంధించెను. హూరుడంత గంగను శిగలో దాచివచ్చి, తలుపు తీయమని పార్వతిని వెడుకొనెను. గౌరియు వెనువెంటనే తలుపవుతీయక శివువి (పతిమాటకు మూజుమాట పల్కుచు గడనరితనము (దదర్శించెను. ఇటువంటి వాద పతివాదము లుపూర్వము ఏథి నాటకములలొ నుండెడివి. చెంచులమై విథినాటక ములో నిళ్లు లశీర్తనారాయణ సంవాదము కలదు, ఈనాడిట్టి ఏథినాట కములు మిక్కిలి అరుదుగా నున్నవి ఈ కావ్యమందలి గఇారిశంకర నం వాదము ని చేరీతిగా తిమ్మకవి చమ త్కౌరజనగముగా వ శ్రొంచెను. నీ! అబల! నేం బశువతి గహహ 1 నీవక్లైన నాలమందకు నంకెలడ రంజనుము స్థాణుడ "నేను గంజాయతాతీ! యబ్బబ్బ ! మోడు మాటాడుట చూడమెందు. బురసంహరుడ "నేను బొలంతి! నీవళ్లైన మా వీట నుండక మరలిపొమ్ము పన్నగధరుండను బడంతి! నే నక్షేనం 1 బడిగెలెత్తుచు నూళ్లం. బడి తిరుగుము క్షి; భూతనాథుండ “చేను బూబోడి! యట్టు లేని నల కేతభూముల శేగు మిఫుడె కుటిలకుంతిల! "నే మహా నటుండ నట్టు లైన ంబిభువుల కడ కేం యాడు మెలమి. ( 2ఆ-130ప ) తాను “పశుపతి నని చెప్పగానే శంకరుని వోయి ఆవులనుగాచు కొమ్మ నినది గిరిజ తాను *స్థాణుడి సని శివుడు పల్క_గా మోడు మాటాడు 'యెందును గాంచ లేదనినది గిరిరాజపుటతి. *ఫురనంపహారుడి సుమ్మునినాడు పహారుడుం. అట్లయిన మాఫురమును హరింతు వేమో! అవలకు బొమ్మని చమత్మ్కరించినది హైమవతి. “పన్న గధరుడినని పౌరువము. వెలార్చి నాడు శివుడు. అటులై న పాములనెల్సి నిడికొని యూనేగుమన్న ది హిమ వత్పుగరి. నకల్మపాణులకు పతియగుట పశుపతియు, ఎట్టి వికారములకు చలించక్ల *స్థాణుడినియా,' (తిఫప్రరాసురనంహారి యగుట 'సురనంపహారుడి నియు, పన్న గములనాభర్‌ణనముగా ధరించుటచేత *పన్నగధరుడి నియు

కవి పండిత పోషణ ఏ రావ్రు వేంకట కృష్ణారావు 1598 పృథివి వాయువు, తేజస్సు, అకాశమ్ము నీరు అను పంచభూతములకు అధినాధుడు గనుక *ీభూతనాథుడి నియు శివుడు (వసిద్ధిచెంబెను. అళ్లు ప్రపంచమును రంగస్థలమున శివుడు మహానటుడు. మిళయకాలమునాటి "తాండవ నృత్యము కావించిన ఆమహానటుని అఆంగికమే భువనము. ఆ పశుపతి వాక్కులే నర్వవాజ్ఞుయము. శివుడు తసకీర్తివి ప్రకటించు బిడుదములను ఉర్కొనగా గౌరీబేవి పరిహోసముగా చెప్పిన పుత్యుత్త రములు వినోదమును గల్లించుచున్న ది రసము:

ఈ కావ్యమున శృంగారము అంగిరనము. నాయికానాయకులు గంగాపర మేశ్వరులు, నాయికానాయకల వియోగమున దళవిధ మన్దు థావస్థలు వర్షింపబడెను. నాయకుడు నాయికను జూచి కావించిన శృం గార చేష్టలిందు నై శికీవృత్మియందు వర్శితములయ్యెను.

ల 6... వాతి వా!

నీ కిన్నిరమాటి కన్లీటి సన్నలునేయు 6బకపక నగి యేల పదములు పాడు?

0చేల లాతంఎ షరగిం (దిఫ్పులో౬ బొక్కుచు వెడవెడ 'మెక్కుమెక్కి

లింగలింగ యటంచు చెంగున చెంటు మీళలుగీటు గడ్డంబుం జక్క_దువ్వు

నులుకువు జిలిబిలి పలుకులంజప్పు లామిడి యయి వైట కొంనొడినీ తిగుచు గ్‌. తివిరి బతిమాలి దిక్కులు. దిరిగి చూచు

నవలి కరుగుచోం (ద్రోవకడ్డుపడి నిలుచు

వలఫు మోజింగం జెలిమరుల్‌. గొలుఫుకొనుచు:

నోడె (పాయంఫు జంగమ కళ విభుండు.

ఈ పద్యమున గంగ ప్రణయమునక్షై శివుడు పడిన పాటులన్నియు కన్నులకు గట్టినట్లు పర్షి ంపబడజెను, తపోభంగము శకావించుట వలన మనస్థుథుడు పారునికి శతు9వు. అందువలన జాడుడతనితో యుద్ధము చేయుట నపాజను. కాసి గంగాబేవి తోడి శృంగార కలాపమును మన్మథ యుద్ధమే. అందువలన శివ్టడు తన నంభోగ చిహ్నాములను జూచి (వన్నీంచిన గారికిట్లు నమాధాన మొనగుచున్నాడు.

184 విఠావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ గి; కాలకంధర ! నీ మోవి గంటులేవి శారణంబునం బెదవె నా గారి! వినుము మరునితోడ ెదిర్చి సంగర మొనర్చు తతీని నోపెంచి కీరంబు గలచె లజుమ్ము. శంకరుని మోవి గంటు శావించిన కరము గంగయే కదా ! చక్కని ధ్వనితో చమత్కార మొలికించుచు ఆలునముగల వలపు కయ్యమును వర్షించినాడు తిమ్మన. గారీచేఏ శివుని చిన్నెల ననుమాసంపగా నతడు తాను నిర పరా ధి ననుచు నతిపాదములంటినాడు, సతీపతు లిద్వురలో నెనవరపరాధ మొనరించిన వారు రెండవవారి చరణమహులంటి శమాఖభితు కోరుట న్యాయిమని కవి భావము కానోవు! ఆ నమయ మున గంగ శివుని జటాజూటమున నణగి యుండెనే గాని వెలుపలికి శాలేదు. కాని శివపార్వతులు పాచికలాడుచుండ విజయగరస్టమున నవ్విన సపత్నియగు గారిని చూడ కుతూహాలము జసించినది గంగా 'జేవిక. కుతూహలము నకు ఈర్ష్య తోడుకాగా. శివుని శిరము నుండి తొంగిచూచుచు గారి కంటబసి అమె ప్యృాదయముసకు కంటకవముయి వది గంగ. వెంటనే గారి క]! 444 = 4 *ంం యొంతటి గ య్యాళివే వేరినటు లుండకఅెదవు కడుం గూలి! వచ్చిన యాతండు పాలికింబట్టిన 'క్రీయన్విపర్యాసముగన్‌ . ఆ[సు అడుగు నిలుపనీక వడి కొట్టు చూపుచు నలిగి ముట్టి మిగులబొంగబేమి గట్టి వాఠనంబుంగనబడె నాబిని నిలువు నీరు గాను నీచురాల। గంగ | ఆ|॥(వె! సెద్దదాన ననుచు లభళచెళ నార్చుచు జగము లెల్ల 1మింగంజూలునట్టి సత్ని రూఫు వూని జడిపింప వచ్చెదు కినుక నిగుడ నీవు సర తనూజ.

వి 2 కని పండిత పోమణ : రావు వేంకట కృష్ణారావు 185 సపత్నీ మాత్సర్యమును జెల్పు నీ సంవాదము రెండవయాశ్వాసమున పదునాలుగు పద్యములలో సాగెను. గంగ విజృభించినచో నింగి నంటుచు నుప్పాంగును. గారి శక్తి న్వరూపిణిగనుక ఛయమును గలిగిం చును, ఈ తీరున నివాద సమయములలొ యుఖార్థము లు బయట పడును, ఎన్నిన్నియో చమ త్కారములతో, చక్కని తెలుగు జూతీ యములతో, తెలుగునానుడులతో, తెనుగు వాతెవరణమును (ప్రతి బింబింపజేయుచు. తిమ్మకవి ఈ కావ్యమును రచించెను. శత్రకవులు

(గీభర్గ శతకము;

భర్గశతకము (క్రీ! శ! 1986 లో వీళావురము....(క్రీ/ విద్వజ్ఞన మశోరంజసి ముదాతరళాల యందు మ్నుదితమై, అమ్ముది తాం గ్‌ర్పాణ (గ్రంధమాలా స్థాపకులును, గెదనాపల్లి వాస్త వ్యులును అగు (శ్రీ కూచిమంచి (శ్రీ రామ మూ ర్తి గారి చేత (ప్రకటింపబడెను. నూటొక్క పద్యములు శార్దూల మత్తేభ వృత్తమ లలో (వాయబడి ఉభర్షా 1 పార్వతీ వల్లభా !” యను మకుటము కలిగియు న్న దీశతికము= తిమ్మకవి ఈ శతికమును (శ్రీ క। 1729లో రచించెను. తిన్మున భర్ష ఫత్రకములో సృపనింద 68.72, 74, 79, 80 పద్యములందు, లోభుల తిత్తి వము 84, 88.90 వద్యములలోను, మువ్కారనింద 92.95 పద్య ములలోన్సు కుకవినింద 85-687? పద్యముల లోను, గృవాస్థధర్థుము 97,68 పద్యములలోను “ెల్రిచిను, సాంఘీకమగు నీ విషయములు మాత్రమే గాక కవి శివభక్సియు, శివభక్తుల గాథలు నహితము ఈ శతకమున అఆవిష్కరింపబడెను, "

మ! అమరం ద్వత్సద పంకజాత యాుగళి ధ్యాన శింయాకాంింతసం

'శ్రమలీలన్‌ విలసిల్లు జెందమొరులన్‌ 'టాక్టిపలడా చీర్చునే

సుననో నిక్ష్య రిణీ సువర్డ్‌కముల స్తోళూస వాలంపట

(భమరంబరుగునే తుమ్మకొమ్మలకు భర్దా! పార్వతీవల్లభా।

166 పిఠాఫవుర సంస్థానము = కవి పండిత పోపణ పోతన్నగారి * మందార మకరంద మాధుర్యమున "చేలు మధుపంబు వోవునే మదనములకు అసు పద్యభావమిట మత్తేభవృత్తమున (పద ర్శింపబడెను (పభులతుణమును గూర్చి తిమ్మన ఉఇబ్బదినుూ డవ పద్యమున తెలి ఇను. శా! అజిన్‌ వైరి వరూధినీ దన దీరూరూఢిల్రాలవలెన్‌ భోజుం బోలి సమస్త యాచక తితిం బోవించుచుండన్‌ వలెన్‌ 'తేజంచెప్పుడు నుర్విలో 61బ్రజకు( జెబదింపన్‌ వలెన్‌ శానిచో రాజావాండు తరాజుణాక భువి భర్జా! పార్వలీవల్లభా! చిరవిభవశతకవంం; ఈ శతకము (శ్రీ చెలికాని లచ్భారాయణింగారిచేతి ప్రకటించ బడిన “శతకముల ద్వితీయ సంపుటము లోసది.. ఇది శ్ర శా 1928 లో చి(్రాడి (శ్రీ) రామవిలాన మ్యుదాజీరళాల యందు ముద్శంప బజెను చంపకమాలా నుగంధ సురభిళము 2న నూటొక్క పద్యము లిదయు గలవు ఐదు పద్యములు అలభ్యమ. లు, "*“చిరవిభవా! భవా! విజత చిత్నభవా. అను మపటమిందు గలదు. లోభులైన (పభువులు కవి యేమి యడుగునోయని దర్శనమియరను భావముకచో కలదు, చ। ఒరిమెం గవీంద్రుండే మెబుంపకో యని దర్శన మియ్యనోడి బ ల్యారలును మూల సీంగుదురు లోభమున న్నిను నమెజఅసుయు న్వరములు వేండ నాకిపుడు వైళమ దర్శన మియ్యరాగ జే చిరవిభవా! భవా! విజి చిత్తిఛవా. యభచా. మహాభవబా! వాది ద కుక్కుటేశ్వర శతకము (శ్రీ! ఈ॥ 1920వ నం! న చెన్నపురి వావిళ్ల వారి ముద్రుణాలయ మున మ్ముదింపబడిన ఈ వతిక ము వావిళ్ల రామస్వామి ఇాస్తు9లు అండ్‌ సన్సు వారిచేత ప్రకటితమయ్యెను. (బ హస్టై (శ్రీ పురాణం సూర్యనారాయణ తీర్థలనారు దీనిని పరిష్కరించిరి.. ఇందు 92 సీన

కవి పంత వో క్ష విపం పణ రాష్ట వేంకట కృష్ణారావు 18% పద్యములు ము[డింబచెను. తుది పద్యమ.లు లభ్యము కాలేదని" ప్రకా నకలు చెప్పిరి “ఛూనుత విలాస! పీరికావుర నివావ, కుముద హపితికోటి సంకాళ, కుక్కు కుక అను మకుటముతో నీ శతకము అలరారు చుండును. వీఠావురమున కుక్కు కేశ్వర స్వామివారి ఆలయము మిక్కిలి (పొచీనమైన చార్మితక వొరాణికతిలను నంతరించు కొనను ఈ యాలయప్రాంగణమున సుప సిదగుగు పొదగయాతీర్ణము అశేష భక్షృకోటికి ఆకర్ష ణీయమై ఒప్పును. అందలి శివలింగమును కుక్కు శుశ్వకుడని భావింతుకు.. పీఠికావుర నివాసియగు కుక్కు కుశ్వరుడు భూనుతవిలాసుడు; కూచినుంచి తిమ్మ కపీంద్ర హృదయ సింహోననాసీనుడు. భర్గ, చిరవిభవ శతకములందు వలెనే కుక్కు 'కుశ్యర థతకము సందును భక్షితత్వము, దున్హులయొక్క_ యు, మూర్చులయొక్క_యు స్వభావములు వివరింపబడెను. సీ అందలం బెక్కుటు నవనిం (బ్రకస్త్రమా! మానెక్కీ నిక్కదే మర్కటంబు తొడవులుం దొడుగుట దొడ్డ సౌభాగ్యమా! కడం సొమ్ములూనదే గంగళద్దు విత్త్సంబుం గూర్చ్పుట విమల ప౦ిచారమా. బహానిథుల్‌ గావంజే 'భైరవుండు ప్రజల దండించుట పరమ సంతోషమా! పొంిణుల నెల్ల నేపండె.జముండు గి దొరతనంబున కీవిావు వరుస లరయ సాహసౌ బార్య ఫున ఇూయషములు. గాని భూనుత విలాస! పీఠికావుర నివాస! ప్రముద పొతకోటి సంకాళ! కుక్కుటుళ! పరులకు నమకూడని అందలమెక్కుట పలన మానవునికి గర్వము కల్లును, అలంకార ధారణమున అపహాంకార మతిశయించును, నంపద నమకూడుట వలన యశస్సు కలుగును, పదవి నలన (పజలను దం డంచు అధకారమదమును వొందును. కాని (ప్ర భు వై న వాసికివి యన్నియు ముఖ్యములుగావు. (ప్రభువునకు సాహనము, జాడార్యను, ఘనమైన పొరుపును ఉండవలెను. అని నంబేశమునిచు చ్చు కవి

188 విఠావ్రన కంస్థానము _ నవి ఎండిత వోవణ అయా సౌభాగ్యముల వలన అపహాంకార గర్వములను పాంద రాదని, మర్కట గంగిరెద్దులను కాలజ్లై కవ యములను పోలికగా చెప్పుచు (పవలసు (పజాపాలకునికి నీతి గరఫ్రుచున్నాడు. మూడ్జ్రల స్వభావమును (గ్రామ్య ఛాపషలో సిట్లు వర్డి ంచినాడు తి మ్మ కపి. నీ బోలెడు గందంబు బొమలచాకా మెలి, మెంటెజీబూకద ఓఒంటవామి రుమురాక జేరు జర్నిదములు మోకాలి లావున దిగయేసీ యావుపాస అాంకి సేతదారై నను 'చెమ్ముంటం దాబల్కు వెద నమేదాష్టలటంట పచ్చాలు మాలయ్య్టుపచ్చాలు ననుకొంట సంకలో కబ్చాలు సప్వుకొంట గ్‌ సెడుగు వాంపడు నా టంటు కొడుక బబ్బ- యెంటంబ డెనను మూర్జుల "ెన్నందరమె భూనుత విలాస! పీరికాపుర నీవాస! కుముద హితకోటి సంకాళ. కుక్కు కేళ! పూజలు మొదలైన శుభనమయమనులలో వచ్చి భుభవానర నసత్యతాదులను "చెల్పు (శాహబ్హణులను జూచి పివేక శూన్యులు వార్థులునై నగాామ్యజనులు నిందించుటను తిమ్మకవి గాామ్యుభాషలో వర్జించి షాతెచిత్యమును చాటింపెను. రుద్రాతుకేరులు న్‌ా రుదు రాక పేర్లు క-వోననము = ఆవుపాననము వై వేద్యములు గా నమేద్యములు వతములు డు పచ్చాలు 'మహోాలయపతములు 2 మాలయ్యపచ్చాలు ం కింది ప రిమ్ముకని వ్యద్ధాప్యమున సీ శతకము వ్రాసినట్లు ఈ (కింది పద్యము వలన- భావింపవచ్చును నీ! నోరు చేజై కడు కూరలు శవీదప్వు గడీ గడ నొవిలెల్ల వడంకచుండుం వుండున చేమియుం జెవులకు వినరాదు లెగసలును జింతయుదగలుకొను

కవి పండిత పోషణ ; రావు వేంకట కృష్ణారావు 1839 కన్నుల౬ బొరంగప్పి కానరాచెద్దియు సీగ్గాకించుక మైన జేరంబోదు చాలురందరు 'హాడిల లి గావింకురు 4446 6680000600

గీ. మది తలంపంగ గట కటా! ముదిమి యంత రోతలేదు గదా ధారుణీంలమున బుధనుతి : లాన!" పీఠికావుర నివాస! కుముద హిత కోటీ సంకాశ! కుక్కు కళ! ఇచట గీతపద్యము మూడవ పాదమున '*'భూనుతి అనుటకు బదులు “బుధనుత్‌ అనికలదు, తిమ్మకవి నతిని గోల్పోయిన తరువాత ననుభ వించిన మనఃస్టితి ఈ క్రిదిపద్యమున చి(త్రీకరింపబడెను. నీ! అన్నంబు నాలుక కరుచియై కనుపట్టు నిలచినచొ నిల్వనలవింగాదు మనుజేంద్రు తోవైన మాటలాడ మైపదు పనులయందేమియు మనసులేదు నడచుచో నడుగులు తేడబాటు(గైకొను దగం బండువుల వెన నగవురాదు తెన్టలు పుట్టేనరీతి దేహంబు కృళియించు గలమెన నిద్దుర కలుగంబోదు గీ ఇివళివా. ధాత్రీ చావలచిన వథూటిం సాాయువెత్‌ వద్దుసుమ్మెట్టి పలుపక్షైన భూూనుత విలాస! పీరికాపుర నివాస, కుముద పొతకోటి నంకాళ! కుక్కు కశ! ఇట్టి మనఃస్థితి చ్నిత్రీకరణము అనుభవించిన వారిశేగాని ఇతరులకుసాధ్య పడదు. సతిని గోల్పోయిన వారొక్కొక్కరొక్కొక్క విధమైన చింత ననుభవించెదరు. ఈ పద్యమును బట్టి తిమ్మకవి సతితోడిఅనన్యమైన అశ్టీయళానుబంధము సువ్యక్తమగుచున్నదిః శివలీలావిలాన కావ్య రచనానంతరము. తిమ్మన భార్య మరణించెననియు, అట్నువైన నతడీ కుక్కు కేశ శతకమును మాత)ము రచించెననియు. తెలియుచున్నది, కనుక నీ శతకము తిమ్ముఃవి తుదికావ్యమని న్పష్టనుగుచున్నది. ఉపస౦ంహోరము (క్రీ ఈ। 1759 నండి క్రీ! శ! 1768 వజకు వీఠపుర రాజ్య మేలిన (శ్రీ రాఫు చినమాధవరఠావు గారివలన కవిసార్వభౌమ నవీన

190 హితాప్టన సంస్థానము _ కపి పండిత హోహూ శబ్బశానన బికుదమ లండన (శ్రీ; కూచిమంచి తిమ్ముకవి సునూరు. పది సం్మటైండు కావ్యములు వాఫస్‌ కవితారచన యందు, శబ్దము నందు గొప్ప అధికారము కలవాడై యున్నట్లు న్పష్టమగుచున్నది. చిమ్మకవి శివకు జె నను శివకేశవ భేదము పాటింపక, వ వైప్తవ పొరాణిక అయన మిలా రా రాగం

గాథలను స్వీకరించి కావ్యరచన కావించెను. అందు అధికభాగము విష్ణుకథా బోధకములే యగుచున్నవి. రసికజన మనోహారవుగు నితి వృత్తముతో రసికుల నలరించురీతిగా వర్షనలు చేయుచు కావ్యరచన చేయు తిమ్మకవి, అచ్చ తెను/గససందు తనకుగల పాండిత్యము, సకటిత మగునట్టుగా "రండు శావన్యములను రచించెను,

(శ్రీరావుపెదమాధవరావు; నరసింహారావు, "వెంకటరావు, వెంకట కృష్ణారావు, చిన మాధవరావు నను ఐదుగురు జమిందారుల పాలనము భరొచ్చిన తిమ్మకవిలోని (పతిభాపాండితీ ప్రకర్ష లను కూలంకపముగా నర్హను వేసికొని, అమ్ముహాకనిసార్వభ ముసి అన్వర్హములగు బిరుదులతో సమ్మాునించి కవిపోషకులై న చినమాధవన రాయణింగారుు నహృదయుకైన ఆ ప్రభువు నలరించగల నళత్కాన్య రచన చేసిన తిమ్మకవి ధన్యులు.

మ ట్‌ యా మాం సుల

[స న ఇ స్‌ మ న . వ్‌ 1 శ! థి మ పం టో రం లు సస. పైట! ను టం గి 2! వళ ఫం న నం ప! క్త లస సు వ రకాలా పల్‌ ,టీ కు భం వ. న త పో. ర కిట. |. టి ఘన. క ్గ' న. టం. య పా... ప శీ స్తే చే ల్‌ కట షి వ సస స చ న్‌ క టు గ ఖో స్వ టన ల క షం! లే. 0న ్‌. తుం టా. శ త న టం నం నం ల్‌ ల ప? నంట. ను. స్త్రీగా న్స్‌ (శ్రాశావు వేంకట మహపతి గంగాధర రామారావు గారు (శ్రీః ఈ 1642-1890

కవి పండిత పోషణ; శ్రీరాజా రావు వేంకట వముహీపతి గంగాధరరానూరావు (ఈ ఈ 1869.18980 )

(శీ రావు చిన మాధవ రాయణిం గారు. వేంకట కృష్ణారావు గార్ల తరువాతి నాలుతరముల వరకు సాహిత్యపోమణ జరిగిన జూడ కన్పట్టుట లేదు. ఐదవతరము వారగు (శ్రీ! రావు వేంకట నీల్మాదిరావు గారు నొవ్ప నంన్మృృతపండితులు. నీలాదిరాయణింగారు అపార మైన సాహత్యపోహమణ కావించినట్లు ఆధారములు కలవ్చగాని ఆ సాహీ త్యము నేడు అలభ్యము.

సీలాద్రిశాయణిం గారు [క్రీ శ 1798 నుండి 1828 వరక్కు అనగా ముప్పదిమైదు వత్పరములు విఠలాఫుర సంస్థానమును పొలించిరి. వ్‌ర యాస్థానమున (శ్రీ మాన్‌ (పతివాదిభయంకర రాఘవాచార్యులు, (శ్రీ దువ్ల్యారి విశ్వనాధ శ్యాక్త్రి అవసరాల పద్మరాజు 'దేవ్రలపల్లి రామశ్యాక్షి (పభ్ళతి సండిత(ేష్టులు గలడు. రాఘవాచావ్యల వాడు నకల శాస్ర్రకోవిదులు, ఆనాటి పండితులందరితో శాస్త్ర వివాదములు గావించి, సర్వతోముఖము జయము సాధించిన ధీశాలురు అఆచాత్యుల వారని విజ్ఞాన నరరిన్వము 'చాటుచున్నది, అంతటి ఉద్దండ పండితుడు కనుకనే వీరికి (శ్రీ, సలాది) రాయణింగారు అర్ధసింహానన మిచ్చి గౌర నించిరి. ఆ మహాపండితుని అంతగా నన్న్మానించుట వలన (శ్రీ! రాజూ వారికి పండితుల యడలగల ఆదరము "వెల్లడియగుచున్న ది. ఈ యా చార్యులవారు * ఇాస్ర్రుము ' నకు ప్రతిగా “ గస్ర్రము' అను నంస్కృృత గ్రంధము వ్రాసిరట గాని అదియు నేడు అలభ్యము.

192 వీఠాఫుర నంస్థానము = కవి పండిత పోషణ న శ్‌ మో దువ్వూరి విశ్వనాథ శాస్త్రిగారు నంస్ధ ఖఫీమున మాధవ విలాన ఛాణము* అను రూపకమును రచియించిరి. అవనరాల పద్యరాజు గారు నంస్ధ్టృతములో చంపూ భాగవతిమునకు వ్యాఖ్యానము పిరచిం చిరి. చెవులపల్లి రామశ్యాక్త్రగారు * రావు చంద్రోదయము * అను “చంపూ (ప్రబంధము, * సాహితీ దర్పణము * అను అలంకారశాస్ర్రమ్యు

• చాల భాగవత వ్యాఖ్య * అనేకములైన నాటకములు వ్రాస్సి నీలా (ద్రిరాయణింగారి వలన | సాహిత్య చక్రవర్తి అని బిరుదు నొందిరి దుగ్గుదుర్తి పుర వాసియగు. (శీ రేమెళ్ళ వెంకటరాయ కవి ళా ఐటీ సీలాద్రిరాయణింగారె యాదరమునకు పాతు్రతై నట్లు ఈ కె9ంది పద్యము "తేల్పుచున్నది. ఖా శ్రీ మాజన్‌ ధర సద్దుణావళులచేం జెన్నొందుచున్నట్టి యా శ్రీమ'ద్వేంకట నీలశ్రైలపళి వాసీం జూచి వోషించలగా ఫేమ్యద్రాజిత ద్యుష్టదుర్తివురిం నా్యేయీ 'సమాలోకనో ద్రామత్వంబున నుంటి మిచ్చట సదా ధర్మార్టన వ్యాప్మి చే. పిండి పోలు లత్ముణ కవిని ఆదరించినట్లు చినలత్మ్‌ణ కవి పద్యమువలన తెలియుచున్నది. కళ శీ నీలాద్రి విభఛువరుడు మున్నా లకమ్మణ కవిని బోచె ననవరతం 'వాలీల నరనాథా ! వేగ నన్నేలు శ్రీ నూర్యరాయ నృపవర్యా | నీలాద్రిరాయణింగారి తరువాత వారి తనయులు. (శ్రీ! రాజూ రావు వేంకటసూ ర్యారావుగారు కవితాపోషణమందాన క్రిగలవారయి నట్లు తణిశెళ్ళ సుబ్బన్ని శ్యాక్త్రిగారు రచించిన * సూర్యరాయ తారా వళి” అనా కృతి సంకితమండినట్లు తెలియుచున్నది సూళ్యారావుగారి యాస్థాసమున * సుదర్శన సృవము ) ' తిరుపతి జగన్నాథ నృవము కి
• రనమంజీ వ్యాఖ్య * పునంగవశమున సూర్యారావు గార్మిపె కొన్ని పద్యములను కూర్చిన (శ్రీమూన్‌ (ప్రతివాదిభయంకర తిరు వేంగళాచా ర్య్టులు అను కవిపండితళిఖామణి యు నుండెను,

25. కవి పండిత పోవ : రావు గంగాధరరామారావు 198

వైన పేర్కొనబడిన కవుల యొక్క చర్వితకాన్సి వారి (గ్రంథ ముల వివరములుకాని లభించకపోవుట సాహిత్యమునకు తీరనికొరతయ్‌ యగుచున్నది. (శ్రీ రావు వేంకట నూర్యారావు గారి వ్యుతులలో (శీ రాజూ రావు వెంకట మహీపతి గంగాధర రామారావుగారు న్వయ ముగా కవియ్యు కవి పండిత పోషకుడు లలితకళానక్తుడునై (వసిద్ధి నొంచెను. ఈ (వభువునకు నంబంధించిన చృితవిచితుములై న కథలను (శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకట క్యాస్ర్రిగాడు *కథలు-గాథలు” అను (గ్రంథమున నిమీప్తపరచిరి.

(శ్రీ రాజా రావు వేంకట మహీపతి గంగాధర రామారావుగారు న్యాయముగా కవియు పండితుడు నగుట వలనను, లలితకళల యందా సక్తి కలవారగుట వేతిను ఉదారగుణ సంపన్నులగుట వలనను వారి ఆలంబమున సాహితీలత మూడువువ్వులు_అతు కాయలుగా. విలసిల్లేనుం (శ్రీ రాజా వారు వైస్ణవమతము నవలంబించినవారు. కాని వారియందు గంగాధరుని యంశ్క రాముని యంశయు నరినమానముగా నుంబెడి వనియు, * నాన్విన్లుః పృథివీపతిః * అనుమూట నూ టి కి నూరుపాళ్లు సార్ధకమగుచున్న దనియు సువ్యక్త్యమగుచున్న ది

(శ్రీ రాజావారి యాస్థానమున "జీవులపల్లి సోదరకవులు, కనకదండి గోపాలకృష్ణ శత్ర్రిగారు ఆస్థాన కవీ పండితులుగా. నుండిరి. ఆంధ 'జేశమున ప్రఖ్యాతిగాంచిన (క్రీ బులుసు పాపయ్య శ్యాక్ర్రిగారి వేడార్థ మునకు రాజూవారు నుచ్చటపడ్కి తేమ సంస్థానములో గల వానపలి (గ్రామమున పదునెనిమిదివుట్ల భూమినిచ్చి ఇాళ్వత యశస్సు గాంచిరి. పాపయ్య కా్ర్రిగారు చమత్కా_రముగా మాటలాడి జేవమొనము ప్రకారము ఎక్కువభూమిని కొలిసించుకొనగా (శ్రీ రాజావారు కాణే చారువై కోపించి పనినుండి తొలగించిరట. చాన్నిపై (శ్రీళా్రిగాప రాజూవారిని తమ చనుత్మృలిచే నం(వ్రీతులను గావించి కాణేడారు

పరిక పితాఫుర సంస్థానము _ కవి పండిత పోషణ ఉద్యోగమును నిలబెట్టిరట, గంగాధర రామారావుగారి ఇకొడార్యము నకు సంబంధించిన ఇటువంటి చ్మిళ విచ్యితనము లైన కథలెన్నియో “కథలు-గాథలులో నివీప్తమయ్యెను.

బొమ్ముకంటి పట్క ము చిలుకూరి చతుష్టయము చమొునలగు ప్రసిద్ధిచెందిన పండితులు రాజావారి ఆదరము వాందిరి... (శ్రీ రాజా వారు తమ పట్టాభిషేక సమయమున థాగవతుల హారిశొత్ర్రి ఇంద్ర గంటి విశ్వపతిళా్యశ్ర్రి, కళ్లూ నరసింహాశాంక్రి ఉప్పులూరి భీమశంకరం, ఎడవిల్లి (శ్రీ రామశ్యాశ్తి పరవస్తు రంగాచార్యులు పొక్కులూవి వేంకటళాశ్రీ-మున్నగు పండిత శేష్టులకు ఈనాము భూములనిచ్చి సన్నానించిరి. పండితులను తమ అస్థానమున కాహ్వానించి ననాస్దానిం చుట' ఛాజూవారికి వినోదము. అక్లు (శ్రీ) పతివాదిభయంకర రాఘ వాచార్యుల వారిని నత్కరించుట కావ్య్వోనించగా ఆచార్యుల వారం దులకు సిరాకరించిరట, అందులకు కోపించక, ఉదారహ్భాదయముతో (శీ దాజావాకు మహో విద్వాంసుని చూచెడి కోర్కె. నాఫుకొనలేక తామే స్వయముగా ఆచార్యుల వారి సెవాసస్థానమగు చామర్ల కోేట్రక్తు "వెడలి వారిని దర్శించి నత్క_రించిరట, పండితులయెడల్క కవులయెడల (శ్రీ శాజూవారికి అంతటి గౌరవాదరములు గలవు. (శ్రీ చేవ్రులపల్లి బుచ్చయ్య శాస్త్రి గారిశిష్యులు కూచిమంచి వెంకటరాయకవి * సుకవి మనోరంజని ” అను ఛందో గంథమును సి పీఠవురపుభువు వలన “లామణిక చక్రవర్తి” బిరుదు నంబెను.

నర్యకామడాపరిణయ కర్త (శ్రీ విషు క్‌స్టమూంర్సి వ్ర పోండిత్యమునక్కు థారణళక్తాకి మెచ్చి. గంగాధర రామారావు గారు వెయ్యుస్నూట పదహోర్షు జోడు శాలువాలతో వారిని నత్కరించిరట, అళ్లే నూజవీటి సంస్థానాస్థానకవి భరాభ్యుదయకర్త (క్ర) మాన్‌ మాడభూవీ, వెంకటాచార్యుల వారు (శ్ర రాజూవారి చేత నత్క_రింప

కవి పండిత పోవణ : రావు గంగాధర రామూరావ్లు శ్ష9ి5్‌ బకిర. గంగాధర రామారావుగారు విళావురమున నెలకొల్పిన నంస్థానం ఉన్నతపాఠశాల సంస్కళ్బత పండితులు (శ్రీ టంగుటూరి సీతారామ దీమితుల్లు నంనృ్మృ తొంగధ భాపాకోవిదులై, ఉభయ భామలయందు బహు గ౦ంథధముల _ వెలయించిన.. (శ్రీ) శొంకి భ్మద్యాది రామశ్యాక్రి రాజూవారిచేత వార్షి కము లంబెడి వారు కూచిబొట్ల సూర్యనారా యణ వ్యాక్షి కవిశరోమణి సోంభట్లు శామస్వామి క్యాక్ర్రి మున్నగు పండితు తెందరఠో (శ్రీ రాజూవారినుండి వార్షిక ములు గ్రహించెడివారు*

(శ్రీ శాజూవారికి శాస్రార్టములను వినుట వినో దము, అంతే కాదు. వారు న్యయముగా పండితులతో ఇా(స్రార్ధములు చేసెడివారు. ఇతర సంస్థాన ములనుండి వచ్చిన పండితులకు వాదములు పెట్టి బహూక్‌ రించుట రాజావారికి అలవాటు. అందువలన (శ్రీ రాజావారు ఒక మాటు ఆస్థాన తర్య్గపండితుడు (శ్రీ తణిశెళ్లు సుబ్బన్న కాస్త గారిక్తి మడ్డర్శన పారంగతుడు, మంత్ర ళాన్రు) వేత్త యునగు. (శ్రీ కొవ్వూరు గోపాలశ్యాక్ర్రిగారితో వినోదార్థము తర్మ_ము నర్పాటు చేయగా తర్మ పాండిత్యమున ఓటమి నంభవించబోవు గోపాలశ్యానక్షి గారు సుబ్బన్న వ్యాక్ర్ర గారిని భఛభయచెట్టిరట. ఆ మం(తెశాన్ర్ర) పండితునికి భయపడి సుబ్బన్న శ్యాక్ర్రి గారు మరణించగా నాటినుండి వికలనునన్కు_లైన గంగాధర రామారావు గాకు ఇా(స్తార్ధ్హమందలి తమ వేడుకకు తిలాంజలి నొసగిరి. వేదో ద్ద రణము:

గంగాధరశామారానుగారికి వేదవాబ్బుయముపట్ల అభిమానము మెండు, (శ్రీ! రాజావారికార్యదర్శి వింజమూరిలత్యుణమూర్త్చి గారు (వ్రాసిన “తలి క13001021 ఉం౦ంంత8 0 1౦ .కెళ్ళ॥లం 0 క91010020ి అను ఆంగ్ల (గంథమున- రాజూవారు 'వేవోద్ధరణకు వేసిన కమి ఈ కిందివిధముగా వివరింపబడెను,

196 తీళావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవుణ

1. (ప్రస్తుతము కాకినాడలో నొక పేటయగు సూర్యారావుపేటలో (శ్రీ గంగాధర రామారావుగారు శుక్ష _కృష్ణ యజు్వేద పాఠశాలను 4871లో స్థాపించిరి. అందు వేదాధ్యయన మొనరించెడి ౮మంది విడ్యాజ్థలకూ రాజూవాశే ఉచిత భోజనవనతులను కల్పించిరి. 9, రాజమహేందినరమున. శుక్స యజున్వేదాభ్యాన మొనరిందెడి న౦ మంది అధ్యయనపరుల విద్యావోహణల బారమును 1578 సుండి రాజూ వాకు వహింబిరి.
2. .శాస్రువిజ్ఞానమును అభివృద్ధి పరచుటకు కాకినాడలో. 1876వ నం![న మధ్వశాశ్ర్రుములను బోధించు పొాఠతాలను స్టాపించివె. తు చానసూరులో మధ్వసిద్ధాంతో న్నత సభకు వార్షిక విరా? మిచ్చుటయే గాక నభాభవన సిర్మాణార్థము ్‌000 చూప్యమిలను చానసను చేసిరి శ 1879 వ నం! న పీఠాపురము నందొక వేదపాఠశాల నెలకొల్ప బతిను. క) సంస్కృత భాషాభిమాని యగుటవలన (శ్రీరాజావాకు మడాసులో టిసి శేను నందలి సంక్కృత పారశాలకు వార్షిక విరాళమిచ్చెడివారు విద్యాభఖిమానము : వితరణ : అం(ధ చేళశమున విద్యాభినృద్ధి నిమిత్తము (శ్రీ గంగాధర రామారావు విద్యాలయమనులను స్థాపించియు, పారశాలలకు విరాళ నులిచ్చియు పలువిధములుగా భాషా సేవ యొనరించిరి; ఫ్రీ విద్యను వోత్సహించిర్వి అనాథ బాలుర విద్యా భ్యానముసకు నహాయపడిరి, క్రీ క 1852 లో “ప్రెండరుగాస్ట్రు అను కలెక్టరు, అతని శిర స్తదారు. (శ్రీ) తులసింగం ఇెట్టియారుకలసి కాకినాడలో ప్రారంభించిన పారశాలలో చాల్యమున విద్యాభ్యాస ఇంనరించిన గంగాధర రామూ రావుగారు పీకకావుర సింహాసనము. సనధిష్టించిన వంటనేక్రీ॥శ! 1862 వ

కవి పండిత పోమణ వ రావు గంగాధర రామారావు 198 నం!నుండి నెలకు 100రూపాయిల చొ[!న విరాళ మొనగిరి 1867లో పాఠశాల అభివృద్ధికి 27,860 రూ పాయిల్సు విశాలమైన. స్థలము నిచ్చిరి. ఆ స్థలములో భవనము నిర్టించుటకైై ౨647 రూప్య ములను, కుర్చీలు బల్లలు మొదలైన సామాగ్రి కొనుటకు 1,000 రూస్యములను శాజబావావ ఉదారముగా నొనగిరి, తరువాత అనాటి జిల్లా కలెక్టరు నర్‌ అర్థరు పర్విన్‌ గారి యొక్క ప్రతిమను 1866 రూపాయలు వ్యయపరచి ఇ౦ గ్ల ౦ండునుండి తెప్పించి పొారశాలలోనిల్పిరి. అబచేళాకినాడలో (శీ గంగాధర రామా రావ) గారు క్రీ 1 1868 వ నం!నుండి బాలికల పారశాలను స్టాపిం చిర. అందమలకుఅవసరమైన వున్న కములు బల్లలు, కుర్చీలు మొదలగునవి నమకూశ్నలమేగాక, ఛాలికల విద్య నిమిత్తము పి త్యేకముగా నలకు వందరూపాయల వెన వ్యయపరచిరి వారి కోత్సవ సమయములలో బహుమతుల సిమిత్తము నం[నకు రూ 800 వ్యయ పరచి రాజూవాడు వున కములు వ్యన్తములు, నగలరూపము లో నొనౌడివారు. ఈబాలి శల పాఠశాల మందిర నిర్మాణమునకు తొమ్మిది వేల రూపాయిలు స్థలమును ఒనగీరి.

విద్యయందాదరముగల రాజానారు 1884లో తమ సంస్థానములో నొక గా్రామమగు * ఉండూరు * నందు ఒక పాఠశాలను స్థావించుటయే గాక్త మదాసునందలి హిందూ వపొవై్రటరీ స్టూలునక్కు మివన్‌ స్టూలునకు వేయేసి రూపాయల నిరాళమిచ్చిరి- ఇంకను మదాసు నందలి అర్భన్‌ స్టూలునక్కు రాజమ హేం్యద్రవరమునందలి ఇొన్‌ స్టూలు నక్కు ధవళేశ్వరము నందలి పాఠళాలక్కు కాకినాడలో జగన్నాథవుర మందలి మివన్‌ స్టూలుకు రాజావారు హారిక విరాళము లిచ్చెడివారు. శాపవరమ్సు సవర. కొత్తపభ్లి గ్రామములలో గాామపాళశాల

లను నహితము నెలకొల్పి (శ్రీరాజావారు విద్యాభివృద్ధికి దోజూద

198 విఠావుర నంస్థానము _ కవి సండిత పోమణ

మొనర్చిరి. చాజనుహేంద్రవరము నందలి కళాశాలలో జూనియర్స్‌ సీనియర్‌ తరగతులలోని బి. వ. చదువు విద్యాక్టుల కిద్దరకు నెలకు ఇరు వది రూపాయల చొ న! ఉపకార వేతనములను సహితము శ్రీ రాజూ వామ అన్ముగ్రహించిరి. వారు మెటటిక్యులేషను చదువు విద్యార్థులకు, ఎఫ్‌, వ చదువు విద్యార్థులకు కూడా ముగ్గురకు నెలకు రూ. 88 చాన ఉపకార వేతనముల నొనగిరి.

సర్వవిధముల విద్యాభివృద్ధికి కృషి. చేయుటయే గాక (శ్రీ గంగా ధర రామారావ్రుగారికి దైవభక్తి అధిశముకావున నంకనకు రూ, 12060 అఆచాయము కల ఈనాము నొకదాసిని 1585లో తిుమలలో వేంచేసి యున్న (శ్రీ! వెంకట రమణమూర్తికి కానుకగా నిచ్చిరి.

ఈ రీతిగా ఆకాలమున లాజూవారి సనాబ్ర్రనము పొందని కవులు,

పండితులు గాన్సి విరాళములను న్వీకరించని విద్యానంస్థలు కాని ఆంధ్ర "దేశమున లేనట్లు చెప్పిన అతిశయోక్ని కాదు, (శ్రీ రాజూ పిదమాధవరాయణిం గారి ఆస్థానకవి వశ్క-లంక వీరభ(ద్ర కవి *వాసవదత్తా పరిణయము న ౦ దు మాధవరాయణింగారి వరకు రావు వంశవర్షన చేసెను. (శ్రీ గంగాధర రామారావు గారు. (శ్రీ వక్కలంక లశ్ష్మీనారాయణ, ఎల్బుమిళ్లి లశ్న్మీ నారాయణుల చేత నాటి నుండి తమకొలము వరకు వంశవర్షన చేయించిరి. ఈ లశీ్సనారాయణ కవిద్వయము రావు వంశచరితంను గంగాధర రామారావ్చగారి వరకును వాాయుటయే. గాక్క దానికి అనుబంధముగా (శ్రీమ్మదానవాూయణకథను కూడ రచించిరి. (శ్రీ గంగాధర రామారావుగారు జనకులు సూర్యా శాఖ గాకు నిరంతర రామాయణ పఠనము చేయుట వలన జస్టించి రనియు, రామాయణమురాజూవారికి మిగుల అభిమానపాత్రమగు కావ్య మగుటచేత వాసవదత్తా పరిణయ మధ్యమున కవు లీ రామాయణ గోళ్లను చేర్చిరనియు వెవ్పుదురు.

కవి పండిత పోవణ : రావు గంగాధర రామారావు 199 (శ్రీ రాజూ గంగాధర రామారావు గారు కళలయందానక్తి కలవారు. లలితకళలలో నాట్యకళయందు వ్‌రిక్షి మక్కువ యొక్కుువ. సిద్ర్యేద యోగి కృతమగు *పాలరిజాతాపవారణము. అను కూచిపూడి నాబ్యమును కోని "వెంకటరత్నము అనునామె ఆభ్యసించునట్లు రాజూ వానే (వోత్స్వహించిరని కూచిపూడి భాగవతారిణియు వెంకటరత్నము వంశన్థు రాలునగు (శ్రీనుతి కోని చిట్టిరాజువలన 'తెలియవచ్చెను. వారి భాగవత (గ్రంథచూర్షికలో (శ్రీ గంగాధర రామారావు గారి నంజో థన కలదు, రాజావారి కాలమున "పెండ్యాల నత్యభామయను నాట్య కా౭ణి ఖభామాకలాపము నభినయించుచు _ ఈ శ్రీ రావు కులాంబుధి చంథద్ర ! త్రీ ఛభంగాధర మహిపతి రాయ! భోగచేవేందా?) |! బహుపరాక్‌ అని *పఠాకు ఇెప్పి కలాప మారంభించెడిదట. అమె నాట్యమునకు ముగ్ధులై (శ్రీ! రాజావారు ఆమెకు మాన్యము లిచ్చిరి.

(శ్రీ రా జూ వంకట మహీపతి గంగాధర్‌ రామారావు గారు ఆంధ్రాంగ్ధ నంస్కృృత భాషలలో సిప్టాతులగుటయే గాక ఆయా ఛావలలో శగంథములను రచింిరి. అఆంగ్లమున వీరు * సారంగధర చర్మిితమూ, *ఆనంద తారతమ్యము అను (గంథములన్కు సంన్మృ కాం తమిళములలో ౪ త్రీ మద్వరవరముని చర్మితము” ను (వ్రాసిరి తొలుతో(్రీ! మద్వరవరమునిచర్మితము” పరిశీలింపబడును,

గీమద్వర నరముని స్తోోతమ్‌

మహత్తరమైన ఈ కావ్యము పీఠవుర (ప్రభువు (శ్రీ! ఛావు వంకట నుహీపతి గంగాధర రామ రాయకృతము, ఈ సంస్క ల్రలేకృతి శీ శః 1871 వ నం[న న్యవహోార తరంగిణీ (డ్రెన్సున ముద్రింపబడెను, ఈ వరవరముని సోత్రము తమిళ ఆంధ్ర భాషలందు కూడ రాజూవారి జత రచియింపబజెను,

200 వీఠావుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ (శ్రీ ఎద మాధవరాయణిం గారి కాల ము నుండియా నే వంశీయులు వైష్ణవ మతావలంబులగుట వలన (ఈ) రాజా గం గుగా రామౌారావ్చు గారును వైప్ట్వవమత సాంప్రిడాయములన్ని లూ వ వరి ఆకళింపుంజేసికొసి ఈ* వరవరముని నేతిము " వా?సిరని క మా శీలనమున స్పష్టమగుచున్నది. (శ్రీమత్కి-ళాంబి గోపొల బీ చార్యులు రచించిన కీఠికావుర నంస్థాన చరిత్రిమను గ్రంధము త శతాబ్దిలో (శ్రీ, మణవాళముని పదమాధవ రాయణింగారికి వైెప్ల లో దీక్ష నొసగెనన్సి. (శ్రీ రాజా గంగాధర శామాశావు నర్పవరనా (శ్ర భావనారాయణ స్వామి ఆలయమున (శ్ర మణవాళముసి విగ్గు హాము. ప్రతివ్ఫించెననియు. కలదు. ఎజ్జుల్లి లత నారాచ” ల (భాసిన * వానవదత్తాపరిణయ అనుబంధము వలన (శ్రీమత్రిరుముల "వేంకట రామానుజ గుపవరుల' నుండి (శ్రీ గంగాధర రామారావు వైస్సవమం(తోవ దేశము పొంది గురువునకు సర్పవరమున ఘన సౌధము నిచ్చిరని, తెలియుచున్నది. (త్రీ రశాజూవారు నుణవాళముని విగ్ర వాము సర్పవరములో (ప్రలిష్టించుబటకు వారణము లవ్మ్టీనా రాయణకవి ఈ విధముగా తెల్పెను, నీ! కన కాంచలోల్ల సత్క్కేయ చ త్రుచుల్చరిధాన సంవ్యాన చరభినొాంద రర్పకుండలకాంతి రమ్యకపోలు డై మణికిరీటాంచిత మస్తృకునయి తారవోరములురస్థలి 'ఆరాలుచుండణా మశినూశ్రచన్నద్ధ మధ్యుడగుచు వడ్మాతమమాలికా పద్మహస్తుండయి పద్మాకకలిత హృదృద్య్ముడగుచు తే| 1) జామవే మణవాళ మహామునినుణి కనుల కరుణరసం బెల్ల కరము నొల్క ఉల9 అళ0 90 క69 బలల 196 660. 000 రాజావారికి సామోత్టరించి * భావనారాయణస్యామి పజ్జ మాకు గుడి ని. కట్టించము * అని ఆబేశించెను. మణవాళముని అనగా వరవర ముసియే. ఈ యాబేశానుసారము (శ్రీ రాజావామ నర్పవరమున

6

• ] కవి పండితపోవమణ : రావ్చు గంగాధరళశామారావు ల01 మిణవా్య్య్సా విగ్రహము (పతిష్టించిరి. సర్వ వ్రక్రక్ష్య్వశి భావనారాయణస్వామువారి ఆలయములో 4 నరవరముని (పకంనున్న శాసనపాఠముం శామాన్న శో లేవల వంశజు లగు శ్రీను జ్వేంకట నరపారి ెంముక్సు జాచార్యుల వారి శమ్యులున్న్నూ పద్శనాయక శులంబనియు తరం ననియు (పశిద్ధమైన జాతమున న్యగగణ్యమైయుండి (శ్రీమ ఎ పక్షైసింగభ్టూపాల తనుం పరాయ తిరు మలమాధవరాయ (ప్రముఖ ౮ జముఖ్యులక్ర జన్ధువంశంటై న రావ్రవంశంబున జనించిన “జీంకట నూర మపీబ్వన్రి రాయనింగారికి తన్షర పతియగు. లత శ్రేంయము గారికిన్ని పుతులునై షె తిలింనోలే!_పీజేశముల సంధినుండు వ్‌ళ్ర పుర్మవథధానమళ స్యయ్య రాజ్యమును పాలించుచున్న -వంకటమహీ పతి గంగా శామాశాయనింగారు. నవాశీత్యుత్తర స్పప్తదశ శత మితే శాలి వాహనళక వషకాంబులకు సమమగు (ప్రభవ సంవత్సర మె శాఖకక్షుస్వప్తమి శకవారమునాటికి సర్పపురమున వేంచేసి యున్న శ్రీ భఛావనారాయణస్యామివారి యాలయ[ పాకారమంటప ములో కే ధిల్యమున సిష్టకా వీిలాబంధన సుధాలేవనాదులచే బాగు చేయించి యత్సట శ్రీ మణవాళమహామునులవారికి. (శ్రీ రామా నుజస్వ్యామివారికిస్నీ నూతన విమాన నిర్మాణములను వేయించి యచ్చట నుండు ముక్తికాసరస్పును మరల ,దవ్వించి సోపానము లను కట్టించి జబపూరమ నట్లు చక్క జేయిం దినారుః యీయన (వభుత్వములో నే మనవాళమునులై ఛభవ మతిశయిల్లి నది* యిష్వూడు రాలాయి రా భ్యేతలగు నలశై స్వాములు రాజభోగ్యపసాదభాగాది నిబంధనోపాధికులయి యధ్యాపకత్వమును 'జేయుచున్నారు 06 6662 శ “రాజూ గంగాధరరామా రావు బహద్దరువారు ఈ*వరపర మునిస్తో తము”ను రచించినట్లు దేవులపల్లి తవు సనగ శ్రిగారిచేత

లి0ల్లి వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ రచింపబడిన “శ్రీ రావువంశముక్తావళీ” కావ్యమునందలి పద్యము వలన తెలియుచున్నది చం నవరస కావ్య భోజ నరనాయకుడౌ నున రామరాణ్విభుం

డవిరళ వాక్యగుంఫనము లందము వొందంగ నాాం[ధసంస్కృృృత

(దవిడ మనోజ్ఞ భామల దిరంబుగ వర్షన చేసెం (బౌఢిమై

నవితధ భక్తితో పరవరాఖ్యమునీర్మదు (బబంధ క్రైలిగాన్‌.

వరవనరముని స్రో(తమును గురించి. తెలిసికొనుటకుముందు వర

వరముని చర్మితను పరిశీలించవలెను. ఈ వైన్లవో_త్తమునకు (1) అళయగిరి మనవాళ్ల ప్పెరునూళ్‌ నయనార్‌, (2) అభిరామపరా ధీశుల్తు (8) మనవాళమహామునులు, (4 కాంతోపయం[తులు, (5) సౌమ్యుజామాతృలు, (6 రవ్యుజామాతృలు, (7) యతీంద) (పవణులు, (8 వరవరమునులు ఆని యెనమిది నామములు గలవు, ఈ ముసీందుడు పాండ్య దేశమున కుంతీపురములో నోమరకులమున శేపాంశతో ఉడయవరులకు బదులుగా తిరువాళక్క_ళందాన్‌ తిరు నాపుడయి ఫిరాన్‌ తాతరళ్ణంవలన ,శ్రీరంగనాయకీ అమా శ్ర కు తిరు క్కా-మారులై అళ్లుగయ మణవాళ ప్పెరువూళ్‌ వైనార్‌ అను తిరు నామముతో, 'శవైలనాధులే ఆచార్యులుగా సాంనోపాంగముగా వేదాధ్యయనముచేసి, చతుస్పస్యాస (ద్రావిడ వేదాధ్యయనముం జేసి వాని వాసికి త_త్తద్య్యాఖ్యానములతో శీంరంగమున కాలవ్మేపము చేయుచుండెడివారు ... ,.. రామానుజునియందు అతి పామాణిక ధృష్టికలవామ్రై యుండి వెక్కు. మతేన్రంథములను రచించిరి.

శ్రీనుద్వరవరమునిస్తోోతమందు తొలుత సంస్కృతే వచ నము, పీమ్ముట అష్టోత్తర శతనామస్తో.తము, తదుపరి అరువది సంస్కృతక్లోకములు గలవు, సంస్కష్భృతమునందలి సో తము తరువాత 'శెైలునసలో- 60 పద్యములు, తమిళములో 60 పద్యములు గలవు,

కవీ పండితపోషణ : శావు గంగాధరశామారావు ౨08 ఇందు విశిష్టాద్యెతసాం్యపదాయము నిరూవీంచబజెను,. ఇందు సో తముచేయబడిన మణవాళ మహామునులు "ంగలై. (శ్రీవైవ్లను లకు మూఅపురుములు, ఈ స్తో[త్రము ఆచార్య సమా[శయ మే అంతి మోపాయమను వై స్టవమతసిచ్భ్ధాంతసారము (పతిపాదించుచు శఫరణా గతిగా రచింపబటడెను,

నాల్గవ వచనము (ఫుటాగ) 2 కామినీ కటాక్ష రూతు దం మ్ర్రేణ పంచబాణ ఫణా సంచశేన - దుర్వార మార దర్వీకరేణ - సందష్హం విషమ విషయవ్యా ప్తి గాఢమూఢ మేనం మానవం చతురా చతురవతరీతి గారుడ మంేణ సంజీనయ. - ఈ వచనము (శ్రీ గంగాధరరామాళశావుగారి. భక్తితోపాటు వారి కవితారీతిని "కెల్ప్చుచున్నది. “రామానుజ” అను చతురమగు నీ చతురతురి దుర్వారమార దర్వీకరునిచే దంష్ట్రకై న మౌాననవునికి గారుడమం త్రము వంటిదని పోల్చుట మనోజ్ఞ్వముం

ఎనిమిదవ వచనము : ఉపాయాంతర దర్శనానుష్టానయో రజ్ఞోవా మశక్తశ్చ ... అఆతీ త్రయ దివ్యాభిమానా౦తర్య్యూతేం కృత్వా మాముజ్జీవయ. (9వ పుట), ఈ వచనము విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతసారము. మణవాళ మజోమునుల సంబంధమే వారి సంబంధ సంబంధుల సంబంధ మే ఉజ్జీవన శక్వీఎతుభూతముః, వారిని శరణాగతి యొనర్చుటయే ఉపాయము, అన్యములగు కర ఇక్షాగొదు లుపాయ ములు కావు. వరవరనునుల వారసి వారికటావమునకు పా్యాతులగు టయీ మోతకారకమని ఆచార్యులవా రుప జేశించిన నూర్గమునే రాజూవారు విశ్వసించిరి. రాజావారి పరిణతమైన వైవ్లవ సాంప్ర చాయ నిష్ట ఈ వచనమున సుస్పష్టమగుచున్నదె వరవరమని ఎట్లు శ్రీమ్మచామానుజుఎనుగూర్చి “యతి రాజ వింశతి” అను స్తోతము (నాసీరో, అళ్లే ఖీ గంగాధర (పభువశేణ్యు ఒను వరవరమునులను

చ. విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ గూర్చి అకునడిశ్లోకములలో స్లో తమః వాసిరి.. ఈ స్తోతమున వారి సంప్రదాయ నిహ్హ, కవి తాసామర్థ్య్యము, నంస్కృ్బృతభాపాపాండి తము బరిపూరక్షములుగా 'తెలియుచున్నవిం శ్లో యదాత శ్రోసగారస్య మె కృతం త్వయాభిరతణం ధశాధిపేన క౦ఠలుంఠనో చితస్య కస్యచిత్‌. యతిక్షమాప తే నిరంకుశ స్య తం్యతతాబలా దివాభిషేచనం సమున్నతె పబె భవద్విభో। దీని కాం ధీకృతి బా ఛా. వైపమ్యుంబున నాత్హతస్క_-రుండనై వ ర్నెల్లు నన్నీవహో శేపాంశోద్భవ! కాచుబల్లను శిరచ్చేదో-చితుం డై. న బల్‌ దోమి౦ "జెచ్చి ధరావరుండు (దభుతళా దుర్వారుడై భూరి సం తోషం బొప్ప సమున్నతోజ్జ్యం పదస్థుం 'జేయునస్తాంగ బే,

ఈ 26వ పద్యమున కవి ఆత ్రనీమర్శ చేసికొనుట కన్పట్టును. కవి (పభువగుటవలన అత శ్రోవ్యతి నేకముగా (వవర్తింపవలసివచ్చును, అట్లు విషమభానముతో అత్మతస్కరుడైన తాను మహాపావిననియు, అటువంటి తసను వరనరముని కాపాడుట శిరచ్చేదనము చేయదగిన దో సినితీసికొనివచ్చి రాజు అత్యున్నతపీఠమునకూర్చు ండ జేసినట్లుంజె ననియు గంగాధరరామ(ప్రభువు తన (ప్రభుత తేటపడునట్లు పలికెను. “రాజ్యాంతే నరక౦ ధృవం” అను అర్యోక్షిపై. కవికి నమి్ణిక యున్నదని చెప్పవచ్చును, ఇశ్లే ఏవ పద్యమున “మితిసెడి నీచ వర్తన మగ్నుడనౌె నను నాదరించుటల్‌ొ” ఇత్యాదిగా తన్మపవర్హన లోని వ్రైచ్యమును సహితము బహిర్గతము గావింపగల్లీన కవి ఎంతటి ఉదారహృదయుజో! ఈ పో తము ఉపమా రూపకాద్యలం కార విశేవముపతో విరాజిల్లు చున్నది. శ్లో! యథా భు ఫఘుటోదశే (పతిఫల (ద వేర్ముణ్ణలం

విలోకితు మపి శమం నహి భ వేద్యతితొద్దపతే

కవి పండిత పోపణ - రా గంగాధరరామారావు తి05 మమాపిభ వుకోఖుళే విలసదార్తి సీశేచర్‌ యా తధా చరసి దుర్ణ్రువాం భవతి హంత 'తేజస్తవ। ఆ౦ (థీ కృ తి: చర్చింపం గల శనోదకంబునం (బతిచ్భా యార్క-బింబంబు జా నర్చిర్మండల మండితంబ'ఫచు నిన ధ్యానింపరానట్లు నీ యర్బ్చారూపసము నా వముసఃకలశవముం దవ్యాహతన్ఫూ క్తి చేం 'బేర్చున్‌ సంతత మూర్తి నీరమున దీప్షిం గాంత సౌమ్య వతీ. తన మనననెడి కుండలో అ_ర్రియనెడి నీటిలో (పతిబెంబించు వరవరముని లేజోరూపము కాంచలేకుంటిననియు, ఘటస్థ్రమగు నుదకమున (పతిఫలించిన సూర్యునివలె ఆ మూర్తి దుర్ణ్రహముగా నుండెననియు కవి తెల్పుచున్నారు. ఇట రూపక ఉసపనూలంకార ములు గలఫ్రం 25 చ. కలియుగమందు లాజు లతికర్య-నులుం గలిపురుషాంఛజుల్‌ మలిన మనస్టులం చుం బలుమారును బల్కు-దురార్వు లెల్ల -జేం దలపణ నందు దుర్శదుండ దారుణ చిత్తుడనైన నన్ను నీ వెలమి నను[గహిం చుట య హేకతుకమేకడా లోశవందిళా! 58. మూధవరాయనంశమున మాన్యతమిార జనించె నృ ్త్తిచే సాధుగుణాళిచే నితడు సర్వవిధంబులః దత్సముం డటం ఇవా ధరణీతలిన్‌ విబుధులేం గొనియాడం జరింతునయ్య నే (శ్రీధరవ్శాద్య యా కపట చేష్టలకు న్నను జశీమనందగున్‌ * ఇట్లు రాజావారు 'కావ్యమంతటను తమ అక్కినే ]ల్పుచు వచ్చిరి, శ్రీం ౨ శ్రీకర రావు వంశ కలశీజలరాశీ సుధాంళు మూర్తి నిర్య్యాకులవర్తి వేంకట ధరారమణీపతి రామరాయ సుక్లో కుని విన్నపంబు వరసుందర సౌమ్యుమునీం ద. డాని సీవా కవిళాద రంబు చెలువార ముదంబుసం జేకొనం దగున్‌ * .-- ఇది ముగింప్పుః

వ06 పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

ఈ స్తోతమున మొదట నరవరముని రామావతోరమున రశామానుజుడగ్గ లక్షణునిగను, కృష్ణావ తొరమున కృష్ణాాగజుడ స బజలరామునిగను, రామానుజాచార్య నిగను స్తుతింపబడెను. బలరా మావతారమున శేషుడు తన శిస్యుడసు సుయోధనుని ఢిల్లీకి (పభువైై పుట్టుమని వరమిచ్చి, అతడు డిల్లీ పభువై నపుడు తాను రామాను జరై ఆ ఢిల్లీ పభుతనూజ బీబినాంచారమ్ము కు రామ బేవునితో వివావా మొనరించి, “చెల్వపిళ్లో అని నామకరణ మొనరిం చెను, ఇట్లు సోోతమంతయు భక్షికవితలు పెనవేసుకొనియున్న వి. శ్రుగరాజావారు తమ ఆచార్యులై న తిరుముల వేంకట నృ సింహ రామానుజాచారుక్టల వారివలన తమకు నిష్ట కల్టినట్లు తెల్పిరిం 56. గ దావిడ 'వేదసారతమత _త్త్యము నీవలనం దిరంబుగాం

చాఏని రంగశాయి విశదంబుగ శ్లోకమణిన్‌ రచించుంగా

సీ విమయంబు గాంగ ధరణీతలిం గావున సీపభావ మా

-జేవుం జెజుంగునయ్య పరదేవత వంచు గుతైక సేవధీ!”

దీనికొక గాథకలదు, (శ్రీరంగ తే్యత్రమున రంగనాథుని కో బెల యందు ఆరంగళాయి. పసిబాలుడై వచ్చి మహాత్ములగోస్టిలో వర వరముని ఉపన్యసించిన (డావిడ "వేదసారము పసి,

శ్ర తె లేశ దయాప్శాతం ధీభక్య్యాది గుణార్జపం

యతీం ద్మపవరం సంజే రమ్యూజామాతరం మునిం”

అని స్తుతించెనట. శ్రీ గంగాధరరామారావుగారు తమిళ ఛ్లామయందు చక్క నిపాండిత్యము కలవారై ఈస్తో తమును తమిళ భావయందు కూడచేసిరి. నేటి కీ అనర్ధృరత్నము లభ్యమగుట చేత, సొహిత్మీపియుల జిజ్ఞాస తీర్చుట కై ఈ చిన్ని కావ్యమును అనుబంధ ములో వేర్చు చున్నాను.

దేవులపల్లి సోదరకవులు

శీ జీవులపల్లి సుబ్బరాయ ళా, శ్రీ జేవ్రలపల్లి వేంకట కృష్ణ శాన్ర్రి (తమ్ధున్న శా శ్రి) అను సోదర లిరువురు వీఠికావుర సం స్థాన అస్థానవిద్వాంసులై వినుతి కెక్కి-రి. వకు బాల్యమున (శ్రీగంగాధర రామారాన్సుగారి పినతం (డి పుత్రులు ధర్య్హారాయణింగారి ఇెంత, యౌావవమున శ్రీ రాజావారి అస్థానమందును, వృష్ధ్యాషమున గంగా థర శామాళావుగారి కొమరులు సాహిత్య చ (శ్రవర్హి డా॥ రావు -వేంకటకువూ+రమహీవతి సూర్యారావుగారి ఆస్థాననుందు నున్నట్లు "తెలియుచున్నది. కాని వీరు అధికముగా సాహిత్యవ్యాసంగము చేసి సది శ్రీరాజూ రావు జీంకటమహీపవతి గంగాధరరామారావు బహద్దరు వారి కాలమున కనుక వీ9ని గంగాధరరానూరావుగారి అధ్యాయ మున చేర్చుట సమంజసము,

'జీశ్చలపల్లి సోదరకవుల తల్లి దం్యడులు శ్రీమతి వెంకమాంబ వేంకటకృష్ణ ళ' స్ర్రైగారలు. ఏరి స్య_గామము కూచిమంచి తివు శ్‌ (గామమైన చం దమపాలెము, తిమ్ముక విక్‌ (పపాతుడు, రాజూ గంగా ధరరామారానుగారి వలన లావ్‌ణికచ[కవరర్డి చికదమందిన వాడు నగు కూచిమంచి వేంకటళశాయకవి ఈ సోదరదాయమునకు ఆంధ ల కణోపచేశికుడు. చేవులపల్లి వారిది పండితవంశము. 'జేశ్రలపల్లి వారి మూలపురుషుడు బేవులపల్లి వేంకటసూరి. కావ్యనాటకములను రచిం చిన (పతిభాశాలి (మహేం[దవిజయను: 1ఆ. క)* 'తేంకటసూంరి తనయుడు రామసూరి పండితుడు, ఈతడు పూసపాటి విజయరామ నృపాలునివలన వెంగవాడ అను అ[గహారమును పొంచినుః (మ వి, 1, 55) రామసూరి తమ్ముడును సంగీతవిద్యాంసుడునై న నేంకటరామశా స్త్రి కుమారుడు [బవా గసూరి“తారావళి కావ్యమును

లీ0గ్ర వీఠాఫుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ (వాసి, పీరపుర పభుప్పు ఎలో నొకరగు శ్రీం రావు మహీపతిరావ్రునకు అంకితము చేసెను. ఆ (పభువ్ర (బహ్మ్జసూరికి సకర్షీనమపాలెము అను (గ్రామములో సువ్నేతమువు కానుకగా నొసౌౌను. (మ. వి. 1అ. 68ప ) ఏ8 వంశములో జన్మించిన శ్రీ జేశ్రఎపల్లి వం మశాన్ర్రి “రావమచం (దోదయము”” అను చంప్పవ్చను, “*నాహివీదర్పణము” అను నలం కారశాశ్రుము, శ్రాలభఛాగవత వ్యాఖ్య, చొయు చఎక్కూనాటకము లను రచించిన గొవ్బ నిద్వాంనుడు, ఈ పండిత కని న్దీ రావు సీలాద్రిరాయణింగారివలన “*ోసరసలర సాహితీనారచ కవర్తి” అను వుదు పొాంచెరుం రామశాష్ర్రికి బుచ్చయ్య శా్ర్రి అను నామాంతరము కలదు. (మ వి. ! అ. ?2ప) బుచ్చయ్య శా స్కై ద్యితీయప్యుతుకు వేం.టకృస్ణ శాస్రి తెమ్మున అనికేక _పనిద్ధిపొంది “సకల పండిశమండ ల చ్యకవ_ర్తి” అయ్యెను. తమ్మన (పనమప్తుతుడు బుచ్చయ్య ఖా స్ర్రై పదియేండ్హ శే పంచకావ్యములు పంట జెం జేండ్హకు నాటకాలంకారములు, పదునా జేండ్రకు శబ్ద వాష్టాయ సా స్ర్రుములు చది "వెను. బుచ్చయ్య శా స్ర్ర్ర అనుజ డు రామరాణ్ముహి పతిచేత బహు కృతుడయ్యెను (మ. వి. 1అ. 69-302).

శ్రీరావు సీల్మాదిరాయ,ింగారి కాఎమున విద్వాంసుడుగా (వసిద్ధి "కెక్కిన రామశాస్త్రి అనుజుడు వేంకటశాస్త్రి సర్య శాస్ర్రుములందు నిష్టాతుడు. ఈతసిపు తుడు 'వేంకటకృష్ణ శాశ్ర్రి మహాపండితుడు. అతడు రాజసభలలో వసంగములు చేసి (వఖ్యాతిగాం చెను, ఈతస పీతృవ్యుడగు సీతారామళా న్ర్రి తనిపాండిత్యముచేత శ్రీ రావు వేంకట సీలా దిరావుగారిని వారిప్పుతులు శీ "వెంకట సూర్య్యారావుగారిని “మెప్పించెను. సీతారామశా క్రి తనయుడు _ వేంకట కృష్ణశాస్త్రి శ్ర రాజూ రావు గంగాధరరామారాన్రుగారికి గురువై తారక్యబహ్మ్‌ ముంత ముపటేశించి వినుతిజెంటెను. (మ,వి.1ఆ. 11-12 ). చేంకట

ల?) కవి పండితపోమణ : శావు గంగాధరరామారావు ల$ కృష్ణగాత్రి జనమంచి కృష్ణ శా డ్ర్రిగారిఎతిక వంకయాంబను వివా హమాడి, నీళారామశా న్ర్రి,సుబ్బరాయా' సై; వేంకటకృష్ణ ళాస్ర్రి అను మువ్వురు సుతుును గాంచెను, (1ఆ- 199.126ఎ ఈమున్యురిలో (శ్రీసుబ్బరాయశాస్ర్రి వేంకటకృప్ణ శా స్ర్రిగారలు శ్రీపీఠ పురఅస్థాన విద్యాంసులు. (శ్రీసుబ్బరాయళా' స్రీ జీవితకాలము 58 శ! 180లీ_ 1009, శ్రీతవు న వేంకటకృష్ణశాశ్ర్రి జీవతకాలము 1956-1912. వీ5రువును వబదియాచేండ్లు న్యూతము. జీవించిరి+ (విజ్ఞాన సర్వస్వము). సుబ్బరాయశా న్ర్రైగారు మహారాజూ సూళ్యా రావుగారికీ సంస్క్యుత గురున్దులు,

సోదరకవులు : చేనులపల్లి సోదరకనులకు (వవితామహులు (శ్రీ చేశలపల్లి నీతా రామశా స్ర్రిగారు అ క్షళాభ్యాస మొనరించిరి. ఈ సోదరులు నీతొ రామా స్ర్రిగారి వంత కాళిదాస తయము, తం్మడిగారి యొద్ద కాన్యద్వయము, నె పభము, కొన్నిచంపువులు, అలంకార శా స్ర్రుము, సిధాంతకొమువి, తర్మ-__పకరణములు, నాటక ములు కొలదిగా జ్యోతిషళా(స్రుము- అభ్యసించిరి. అవురము వీరికి కంరస్థము, వీరి (గహణధారణములను గూర్చి, అనథ"న విశేషము లనుగూర్చి కొన్ని సంఘటనలు గలవు శ్రీ శ 180వసం న శ్రీసిళాపురం (పభువులు, విద్యాభోజులుసగు గంగాధర రామారావు గారి అస్థానమున నూజివీటి సంస్థాన అస్థానకవియగు విద్వాన్‌ శ్రీ మాడభూషి వేంకటావార్యులవారు అనభధానము చేసి శాజూవారిని -మెప్పి౦చిరి. రాజూ నారు తమ అస్థానమున అట్టి విద్వాంసులు కలరా యని విచారించి, సభికులలోనొకరు ఈసోదరులు అంతటి శక్తికం వారని తెలుపగా, వెంటనే చర్మదమపాలెం నుండి పీలీపించిరి, 'శ్రుసుబ్బరాయశా స్ర్రిగారు తా మంతకముందు అవధాన ష్మశ్రీయ ేయకన్నను, శాజూవారి అనుజ్ఞ వై శ తా వధాననును జయప్రద

ల్శ్మి0 వీళాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ ముగాచేసి రాజూవారియొక్కయు.. సభికులయొక్క.యు మన్ననకు ప్మాతులైైరి (శశి శేఖ-21-2.1908). ఇట్లు పేరు ఎడనెడ అవభానములు చేయు చుండిరి, (శ్రుగంగాధర రామారాన్దుగారీ కవివరునిచేత తమ వంశచరి్శితను సంస్కృతమున “* భ్రీరాన్సవంశముక్రానళీ! కాన్యమను వేరట రచింప జేసి, ఈకావ్యమును క శ 1882లో రాజావారు కృతినందిరి. ఈ కాన్య మందలి అనల్బ కల్పనా శిల్బచాతుర్య మునకు కవితా మాభుర్యమునకు గంగాధరరామాళశాస్తుగారు. ఆనందపడి తమ సింహాసనమునే ఆమహాకవికి అర్పెంచినట్లు ( శ్రీముహేందవిజ యము-కవిజీవితము 9వప్పుట్స, సుబ్బరాయక వి స్వారభాముడును నిస్వార్థ ముతో వినయముతో “రాజ్యభారము నహింప చేవర భుజాదండంబె సమర్థంబు గాని నే వహింప సమథ్థండ నే అని నెుువెంటనే రాజూ వారి రాజ్యమును వారికే అర్బించిరట. మహేందవీజయము 1ఆ 184 పద్యమున ఈవిషయము తెలుపబడెను. ఉ. “సాధుజనావన (పవణశస్త యశ స్తవనీయ రావు గం గాధర రామరాయ నృప గౌరవపూర్వ్యక దత్తసింహ వీ రీధక రత్నభూపషణపటీ (పకటీకృత కావ్యకల్పనా సాధనుండం దదాత్థభవ సంస్కృత దేశిక తా (ససిద్ధుడన్‌ ౫ అట్టిది ఆ్యవభు నె"డార్యమ్యుషట్టిది ఈ కవి్నిిపభుని సౌజన్యము. శీ సుబ్బరాయశా్మ్రి ఆశుక వితాభారను, శాబ్దాధి కారమును తల్పెడి ఒకసంఘటన: శాన్ర్రైగారి గురున్చలు (శ్రీకూచిమంచి. వేంక (టటాయకని ఒకనాడు తిమ శ్రి “రపికజన మనోభిశామముి నందలి కం! నదమా పొక్కి లిజాంబూ,నదమా మైచాయ కోశవదమా పరమా, పదమూ జడనడుము వియ, తృదమా నూగారు గూఢపదమా ప్ధాలికిన,

కవి పండితపోమణ : రావు గంగాధరరామాళావు 201 అకు పద్యము చదివి “ఇప్పటినార లీ సరణిని మృదుమధుర శెలిం గనిత రచియింపనోపుదురో?” అనిరబ. అంతట స త వెంటనే ఆళువుగా, కం. లసమూా తనురుచీ జతసా, రనవూ నదనంబు వనథర సమాహ్‌ిత రసమూ నమా కచము నా, రసమా నడనుడును అమృత రసమా ఇలికిన్‌ * అనుపద్యము తిమ ఖీ దీటుగా శాదు మరియొక మెట్టు వై గానే చెప్పిరట. ఇట్లు ఆశుకవిత సహితము రసవంతముగా చెప్ప గల మేటి శీ సుబ్బరాయశా న్ర్రిగారు. శీ సుబ్బరాయ తమ్థున్న శా స్ర్రిగార లిరువురు తమతమ కావ్యముల గద్యలలో ఒకరినొకరు జేర్కొంనిరి. శీ సుబ్బరాయ వ ల ఆ వాస్ర్రై వ = .0ము దామనామ సారాయణాతిధన్య కౌండిన్య గో తపవ్నిత 'జేవ్రులపల్లికుల పయః పయోనిధి కళానిధి సీతారామ ఇాస్ర్రి పాత వేంకట"_స్త్రిపుత తమ్మనాభిానాంతర వేంఠట కృష్టళాస్త్ర నామా[గజన్మ (తిలింగ చేశా గజన్థ సుధీప్‌భేయ సుబ్బ శాయ నామభేయ [పణీతంటైైన ... .....” అనియు, తమ్మునళా స్త్రి గారు “భీ9 జూనకీరమణ చరణార వింద మిళించాయమాన మానస ఛావ్చక రావ్రుకులతిలక సూర్యరాయ భూమండలాఖండల సమ్మగా న్యూగహస్యాత్‌..... 4... సుబ్బరాయసుథీవర సోదర తమ్మనళాస్తి (పసిద్ధాభిధానాంతర 4444 ఆం అనియు పేర్కొం-సిరిం (శ్రీ ఏ 1890లో శ్రి రాజా గంగాధర శామాకావుగావ స్వర్ణమలంకరింపగా శీ సుబ్బరాయశా స్రి మిగుల పరితొపమంది, తమ అహము నీ సీసపద్యమున వివరించిరి సీ. “ళతలేఖనీ పద్య సంవిధాన మరసి మా యల్లురటంచు నెయ్య మునం బలిశె

లేల వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ నెలమి వంశావళిం గృతిగాంచి వంశ బు చిగిరించె ననుచు వార్షించి పొగ యెం బృథుఐ సింహాసనం వెక్కి చి నాజ్యంబు నూచే యటంచు నర్థెలి వొసంగ6 గొమరు విద్యాభ్యాస గోష్టిం ఉరంజీవి మూ శిష్యుండం చుం జ్‌ ని వచించెం (బధిత జేవ్రలపలి సుబ్బరాయశా న్ర్రై యస్థదాస్థాన విద్వాంసుః డనుచు. బిలిచి నట్టి శ్రీరావు రామరాయాధినాధు నాకమునక నె మటైవ మేవుందు నకట[” అబ్‌ జ ఇ జు కధ (శ్రీగంప్ప దేవరాయల మరణానంతరము అల్లనాని పెద్దన ఎదు వైనచో దన మదకరీర్యదము నిల్చి... ” అని ఇెప్పిన పద్యము నిది స్ఫురింప చేయు చున్నది. మహారాజూ సూళ్యారాన్రుగామ డావాలో విజయ మొందు టకు వీరు బహుధా సహాయపడిరి. ౭2-11-1896 'లేదీన సాయంసమ యమున సుబ్బరాయ౫ా స్ర్రిగారు మదరాసులో వార్థసారధిస్యామి ఫోవెలకు వెడలి అలయద్యారము మూయబడుట చూచి యీ పద్యము చదివిరి, - ఉ. వచ్చిన వేళ నెప్పుడుం గవాటముజూటుగ మాటుకొందువో లచ్చిమగండ! సీకుగల లజ్జ 'తెజంగు నెజుంగలేక వి వ్యచ్చుని నాటి లోటుం దలంవంబడి 'జేపకడన్హయంబు మూ కచ్చు పడంగ: ెచ్చియిడు నంతకుంగావలెం 'బార్థసారధీ! య ణ్‌ స జ వరువాజే స్యాయస్థానమున ఈ సూర్యారావుగారిప క్షమున తీర్పు చెప్పబడెను. శ్రీ సుబ్బరాయశాస్త్రి సంస్కృృతకృతులు :- శాశ్ర్రిగారు సంస్కల్భతమున*శీీరామ పంచాళత్రు”,““శీీమ[ జావువంశముక్తా వళీ”

కవి సండితవోపణ : రాను గంగాధర రామారాను [ప అనుకావ్య ములు రచి ది5. ఇవిరెండుకు నేడు అలభ్యాములు. (శ్రీరామ పంచాశత్తు కీ శ 1875లో రచియింపబడిన అము దితకావ్యము క వికృత ఆంధకావ్యము “మ హేం[దవిజయము” పీఠికలో “పంచా వత్తు నుండి "రెండుక్లోము లుదహారించబ డెను. శ్లో! వదనే మృదు మందహాస లీ.0 వచనే సత్యకభా[పసంగలోలం

నయనే సదయారసం పుమాంఎపం చరణే చేతనితాత్మ మార్షమిోడె (మ. వి, 20 పుట) శ్రీశామచందుని వర్షనతో* సీక్లోశము అలతి యలతి పదము లతో మృదుమభధురముగా సాగెను

(థ్రీ రావు వంశముక్తావళీ ఫా శీ రాజూ గంగాధరళామా శావుగారికి అంకితము చేయబడిన ఈ చారి తకకావ్యము అమ్ముది తము, కాని యిది నవరసాత్మక మైన పదిసర్దల కావ్యమని మహేంద విజయపీఠిక 'తెల్పుచున్నది, ఈ కావ్యముకూడ అలభ్యమ గుటవలన మ హేం[ద విజయములోన్లో మొక్క-టి యిట ఉదపహరించుచున్నానుః శ్లో దూతాన్తే దదృశుః కిలాత్త వినయూనూపాండు గండద్వయిం

సాధ్యీం గర్భభరాలసాం నృపకుల (న్త్రీ లతశై ర్తమీళాం

చింతా వృక్షబమానసా మనితర (పేమ్యౌమపీ దృక్రయా

సందృష్టా మివయమైధిలీం భగవతః (పాచేళసస్యా(శ మే=

రావవంశములో శెండవ తరము వాడైన అనపోతమనీడు

పూసపాటి మాధవవర శ్రలోడి యుద్ధమున మరణించగా, అ నాటికి గర్భవతియైయున్ను ఆతనిసతి వంశమును నిల్పుటక్రై అరణ్యమధ్య మున నడిచి భువనగిరి చెంతగల అగహోరమును చేరి వింజదూరి నరసన్న భట్టు అను | బొవాస్ట్రణు న్మాశయించెను. ఆ ర్యాజ్టీమతల్లిని సుబ్బరాయళా స్ర్రిగారు, గర్భభారము చేత అలసి (ప్రాచేతసాశమ ముశకు వచ్చిన జనకాత్మజతో పోల్చిరి,

ల్డో పీఠాపువ సంస్థానము - కవి పండిశపోషణ సుబ్బరాయకవికృత ఆంధ్రకావ్యములు వం

1. మహే౨[దవిజయము న.

౨, రామరాయవిలాసనము _పబంధములు

లిం మృల్మైణ_స్తవము సంప్కృుతమువుండి

4 కువూరశతకము ఆం ధ్రీకరింపబడినవి

$. మం ేశ్వరశతకము మందపల్లి శనీశ్వరు నుచ్చేశించి

నుహేందవిజయము మ హేందవీజయము ఆతాశ్యాసముల (ప్రబంధము, ఇది (క్రీ! శ 1907వ సంస మాసు లారెన్సు అస్వై లమ్‌ స్టీమ్‌ మదా తృరశాలయందు ముదింపబడి శ్రీచముతో[ాలంక ఏరవరములోనగు "తౌాలూకాల జమాం౦ంచారులైన మహారాజ,న్హీ రాజారావు చెల్ల య్యమాారావు బహద్దరువారి గారవవశంబున (_పకటితమయ్యెను. "దేవులపల్లి వంశీయులు రామభక్తులగుటచే సీకఏీందుడీ కావ్యమును (శ్రీరామచందుని కర్పించెను. తానీ కావ్యమును క్రీ శ 1908వ సం1న రచియించితినని కవి 6వ ఆ. 874వ పద్యములో 'తెల్చెను, కావ్యము మొత్తముమోాద 1181 పద్యములు గలవు. మహేం్యద్రవిజ యములో (పధానముగా నామనుడు బలి సణచుట - గరుడ్యా.ది మహిమ - బంధురతటాకమహిమలను చెల్పుకథలు కలవుం కథాసారము మొదటిభాగము : ఇం[దుడు దూర్యాసు

డొసగిన సువర్హాబ్దదామమును నిర్ల శ్యుముచేసి దూర్యాసునిచేత శప్తుడగును, ఆ జాౌపఫలితముగా ఇందు)డు పదవీ చ్యుతుడై రాతుస రాజగు బలిచ్మశవ రి స్వర్ణోక నింహాసన మధిప్వీంచును. తరువాత (శ్రీమన్నారాయణుడు అదితి కళ్యపులకు వామనుడైై జన్మించి రసా

కవి పండిత పోషణ : రావు గంగాధరళామారావు లక్‌ తంఎమునకు అణచిచేయును. అంతట ఇం[దుడు స్వర్ణసింహాసనమున పువళపతివ్వీతు డ్రై గరుడా చలమున, బంధువతటాకతీరమున. శివలింగ మును _పలిష్టి౦చెను. అదితి కశ్య పుల ఫోసశ్కె వై వామనుడు గరుడ్యాదివై అర్భాకృతిని నిలిచెను,

రెండవభాగము : నారదుడు తీర్థయాతలు చేయుచు కృష్ణ వేణీ నదీససూ పమునగల కవకదుర్లను సేవించి, ఆమె అజ్జ్వవ అారక మంతమహిమను -శెలినికొనుటకు దతీణకాశియనదగిన భీమమండల మందలి పీఠికాపురనివాసియ స కుక్కుట బేవుని సేవించుట్నక్తై బయలు "జేకుకు. అతడు నూర్ల మధ్యమున ఒక అరణ్యములో (బవా తాత సునిచేత వీడింపబడుచున్న రాచకన్నాను రవీంచి (బహ ఖరొత్‌సుని యుదంత మడిగను, (బహ ్రెతీసుడు పూర్వజన శో తాను ధూర్జటిశర్మయను (బాహగ్దణుడ ననియు, ధనార్జనాస క్రి తో స్యత సమేతముగా పొరుగుగామమునకు -వెడలి, మరలివచ్చుచు ఛాట సారు లందబు తనను అదరముగావమూ-చుటైై “సంధ్యావందనము కావించి పత్తును” అని పలికి నిలిచిపోగా నొఠ బెబ్బులి వచ్చి తేనను సంవారించెననియు, నాటినుండియు తనకు పిజాచరూపము క్త ననియు నారదునికి తెలిపెను. అ భూర్ణటిశర్థు కువకారునికి ఆ టేశపు రాజు వార్షిక ముసగుచుంజెనని చెప్పి నారదుడు [(బవ్ఫాశాత్‌సుని సవాచరులను మై ఇ చికత్యమునుండి తొలగించుటన్షై ఉపమాకకు వొనిపోయెను. నొరదు డచట భగవంతుని స్తుతించగా న" శ్రీహకి (కత్యతమై ఒక నొ్తవానికఫ వ్రప్పిను.

మూడవభాగము - గొల్లవానికథ : ఒక గొల్లవాడు భగ వంతుని సృష్టివె చిత్యమునకు వింతపడి, పనిని చేసిన బెవ్వృరాయని యోచించుచుండెను. అచటికి వచ్చిన ఒక్కమావ్మాణుని అఆగొల నాఢు భగనంతునిగూర్చి (పశ్నించెన్సు ఆ 'జేవుజెట్లుండునో కెల్ఫు

ఓ పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ మని యడిగను. గరి అ గభాగమున బేవు డుండుననియు నిత్యము బంధురతటాశమున స్నానమాడి పాలుమోగడలు నై 'వేవ్లముూాా వెట్టి వీలిచినచో స్వామి పలుకునని చెప్పి హాహ తడు తన డారిని పోయెను. ఆ గొల్లవాడు నిర గొంఈఃకరణమున అళ్లు పూజించి భగ వంతుని దర్శింపగలిగము. ఈ కథను చెప్పి వీశాచములు బంధురతటా కమున స్నానముచేసిన పిసాచజన శ్రము పోవునని వెప్పి శ్రీ, వేంక శేళ్య రుడు అంతర్థానమయ్యెను. నారదు డన్హు పిశాచముఐచేత బందుర తటాకమున స్నానముచేయింపగా వారా జన శ్రనుండి విముక్తులై రి. (గంథనామము _- బొచిత్యము : “ఇంద)విజయంబు ముఖ్య శాధగా దోచెం గాన చు'హీంద)విజయమని దీనిక జేండుట మంచి దొని కవి కృ ళ్యాదిని "తెల్పను. (1ఆ. 28పఎ). ఈ కావ్యమున (పధానమైనకధ ఇందుని విజయము కనుక మిగిలిన కధలను అనగా "వేదములను సోమకాసురు డవహరించుట, (బహ్మాతపస్సు, (బబా "శ్ర రాతసునికధ, వానిచేత పీడింపబడిన రాజకవూరికదునూూఢభక్రి త శ్రీహరిని సేవించి తరించిన గొల్లవానిశకధ - ఇవి యన్నియు. అను వమంగికములని ఇాన్ష్రిగారి అభ్గిపాయను. బంధుర తటాక గరుణా చల వృత్తాంతములు భక్తికి ఉపబలకముగా చెప్పబడిన కథలు, ఈ (వబంధనామ సార్థక్యమును గూర్చి వముహేంద విజయ పీఠికలో “ఛాహాభిసూని”(శ్రి మొక్క-పాటి సుచ్చారాయుడు కొంతచర్చించి యున్నారు, (మ.వి. పీఠిక - 19, 20 పుటలు ఇం్మదునిగర్య మణచ బడుటచేత దీనిక “మ హేం[దగర్వ్యనిర్వాసనము” అని డేరుపెట్టుట సరియని *భావాభిమూసి” అభి, పాయము., కాని కధలన్నిటిని దృష్టి యందుంచువొని చూచినవో మూలమునకు వలె “ఉపవాకా మాహాత్మ్యము” అనియో, “నారాయణ కరుణామృతము” అనియా నామథరణముచేసిన అన్వర్థముగానుండును, ఇందలి. కథలన్నియు

28). కవి పండితపోపణ : శాను గంగాధరరామారావు ల (శ్రీమన్నారాయణుని మహిమను బోోవంచునవి కనుక “*శారాయణ కకుణామృశమోనుట మరింత సార్థకము. “ఉజ్జ్బ్యలనీలమణి” (పకా రము ఇందలి అంగికసము భక్రిగా అంగీక3ంచిన (శ్రీమన్నారాయ ణుడు కథానాయకు డగను, కొసి కాన్యకర్త సామాన్యుడుకాదు = మవోపండితుడు సంపు తొద్యు నేక కాన్యని ర్థాణక ర్వ; అనేకా నేక కష్టశ్లిస్టాననానములు హావించిశవారు. కనుక నీ కాన్యమున క్‌ జేరిడు టలో 'కవి పృాదయము ననగావాన చేసికొనవ లెను. తొలుత చేప్పి నట్లు బలిఅణచి వేయబడి ఇందుకు స్వర్షలోః సింహాసవమధిష్టించుట యొకటి. ఇక "రెండవది కవిని ఈ (గంఫర చనకు (పోత్సహించినదిె- నాటికి మైరర రాజావారగు. (శ్రీనాజా వాపు జేఎకటకుమార మహీ పతి సూర్యారానుగారి అభియోగ వడయమను. “శ్రీమెనరు రాజూ వారి యభియోగ విజయవార్హ నాకర్షి౦చి యమిళతానంద రసమ గ్న్యలె, యత్యుళత్చాహముళల తద్యిజయోక్సన నాసరంబుల నిక్క-విగా కీ మహేవదవిజయ (ప్రబంధము విరచింవ నారభించి ముగించిరి ,..” అని మహేంద్రవిజయ వీఠీక 19న ఖుటలో కలదు, మెనరు రాజావారివ్వై వారిదాయాదులగు శ్రగాజా రావు

రామకృష్ణా రావు బహాద్దర్‌. ( వేంకటగిరి (వభుపు తుడు) అభి యోగము "తెచ్చిరి. అకారణమున మైనరు రశాజూవారు తొత్కొా-లికముగా వీఠ పురరాజ్యపీరము నుండి తొలగింపబడిరి, తదుపరి న్యాయస్థానసమువారి తీస్పతో రాజూవారికే విజయము లభించి, ఫీకపురరాబ్యమున. పునః (పతిస్టీళులై రిం అటుఅనే ఇం దుడు దాయాదులైన శాతుసులవలన రాజ్యము వోల్య్పోయెను. మైనము రాజూవారి పక్షముశ వారి యా తుఎ౦ందరు శమసడినట్లు మ'హీర్నదుని పక్షముక బృహస్పతి మున్ను గాగల చేవగణమంతయు (శ్రీమన్నారాయబుని పార్థించి అభయము పొందిరి, శ్రీహరి బలిచ్యతవ రిని రసాతబమున క్రణచి స్వర్గసింహాసన

వీర వీగాపుర సంస్థానము = కవి పండితపోవమణ మున ఇం్మదుని పునఃవతిస్టికుని చేసెను. ఇట నిందుకా అవితవు రాజ్యమున ఫునః(పతిక్టితుడగుటయే (ప్రధానము. కనుకనే * ము _వభువు విధయోత్సవవాసరములలో వారికృతో మికిగాలి సొమ్యా చి గల మహేందుని కఫ (పధాన ఇతినృ్ఫత్తముగా ని కాన్యవమొ రచిం జానికి “మహీం ద విజయము అపి జేరు పెట్టిరి ర మూలము ; ఈ కావ్యముసకు మూలము (బహందేావ పురాణమందలి గరుక మైల మాహోత్మ్యమని కవిఆల్పెను(15 జ్యస్టు గాని ఆ బపహగవ్షైవర్తము (వైవర్తమున మాత్రము అకథధ (శ్రీసుబ్బరాయశా న్ర్రి ““అలిపిరాల లతుణ” నామ భేయుడు నలి వర్ష సమిష్టిగా (వాసికొనిన సంక్కృత్యగంధము నొసగగాః అంద గరుణాది మాహాత్భ్యము. తొను కెనిగిం దితినని శా వ్యారంభమున 'ఇల్పికి. గ1అ.-57 పం కాని [గంఫపీరికలో శ్రీళాపాభిమాని “మ హేం[ద్రవిజయము”నకు మాతృక మైన ఉపమాకామాహోత్య్ల్యృము సంస్కృతమున రమారమి నూరనుష్టుష్తు శ్లోకములు కలదై [(బహాస్ర 'వైవ_ర్తపురాణమున ఒః ఫాగముగానున్నది. అనుట చేత-ఈ కావ్యము నకు నూరనుష్టుప్‌ శ్లోకములు మూలమనియు, ఛాపాభిమాని కవి గారికి సమకాలికులునటచేత వారును ఆపతి దూచియుండిరనియు భావింపవచ్చును, పీరకలో కవి దాని నధికముగావెంచి మూలమందలి _ కధతో నూతనగాధల జతగూర్చి (వాయబజెనని వారు లెల్పిరిగాని నూతనకనలేవియో చెప్పబడలేదు. “మూలమునందలి కథతో” అనుటచేత అక; మహేందుని కవయే అనియు “*“మహేందద విజ యము” నందలి ఇతరగాదలు నూతనము ఎనియు ఊహించుట కవ కాశము కలదు. అం లేకాక కవి ఈగంఒమున 'పరొ-నిన గామము లన్నియు విగాపురము ససూపము నందలివే మునిసీవాసము “ఒంటి నూమిడ్లిి అసీ వివరామసుడు ఆ(శయించాకొనియ. న్న రావిచెట్టు

సవి ప్‌ ఎండితపోపణ : రాను గంగాధరరామాళాను వ్ర )) రాంవిజ్ఞు నుట సాడు” అనీ, ధూస్చటిశర్మ వాన్పైదననిన గుంట “తేట ము ఆఫ్‌ ల్‌ 4 నోవాల ట్ర" మూధభ క్షితో శ్రీహరిని కొలిచిన గొల్లవాని పళ్లె -ఎండిలి టొవన్హ్‌ రాజకుమార్తె భ దమతినవి “పీకపురనాధుడు క్‌ “అ దమాడ్ష్య్యప్టీ కావ్యాంతమున 'తెల్పెను. కనుక విిపరాత్షసుని ం రక్న న ౪నానక్టటి కృ, శాకువూరి కథ, వల్లవుని కఫ మొ!నవి కబ్పితేము (6) నా గుద పంప పీలసచున్నది. ఈ (గంధముయొక్క- ముఖోప్ట క్రైళము త్న డల బంధురతబాకముల మహిమ వర్షిం చుట, ఇదిఉపమానా (క హోత్మ్యము”” అనసటచేత కధకు కవకు సంబంధము లేక పోయినన్ను శ్రీ శాత్రిగారు శ్రీ హయ గీవుని మహివాల తెల్పు ఆయాకథలన్వు చక్కగా ముత్యాలేరువలె ఈ కావ్యసూ(తమున ర న ర్చి పారి ఆయాస్తలమాహోాత శ్రఫ్రములను చదువరుల పృాదయము లకి హత్తు క్రాన్స జనరు ఇక _గంధనామముతో సంబంధముగల వామనావతౌర కధా కథా సంవిధానమున పోతనగారి ఛభాగవతములో వామనావళోర ఫఘట్టముతో పోల్చిచూచిన కొన్నియెడలనైన భాగవతముకస్ను మిన్న యనివీంచక మానదు. ముందు ఇందలి వామనావతార కధను భాగవతమునందలి వామనావతార కథతో పోల్చి చూూచెదము స్వర్హమును బలి ఆకమించగా అదిత్కి పుతుల పరాజయము సహింపలేక్క పతి నడిగి పయోభతుణము అను_పతము పం జెండా దినములా-చరించి, శ్రీవరి (వత్యతముకాగా ఆమె తనపు(తులస్థితిని “తెల్పి కరణు వేడెను, శ్రీమహావిష్ణువు అంతట తాను అదితి గర్భ మున జని శ్రంతునని ఇవెప్పినట్లు భాగవతములో కందు. మహేందవ్‌జ యములో అదితి కశ్యపులు బంధురతబాక సమివమున నినసించుచు, ఇ తా (శ్రీవారిని తనయునిగా కోరి తపస్సుచేయగా. కళ్యపుని (మోల నొ ఫలము కనిపించెననియు, కళ్యపుడా ఫలము సగము తాను తిని,

ల్లగ పఠాప్తుర సంస్థానము - కవి పండిత వోషణ సగము అదితికి వ్వగా నామె భి.0చెననింం , మాధనునికృవను వారి రురు యస్యన నింతులైై శ్రీహరిని ప్తుతుసిగా పాందిరనియు. నిందు కలదు. ఈ మార్చును సవ్యతకోరి కవిచేస యుండును, వృద్ధుల్తెన అదితి కశ్యపులకు కుమారుడు జవ్మించుటకం ఆ, శ్రుపహా౨ కటాక్ష మున వారు యావవలై తనయుని గాంచిరనుట ఉచితముగానుండు నని కవీ ఈ మార్పు వచేసియుండును,

ఉపనయవసంస్కా_-రము ముగిసిన పిదప వామనుడు, చానపీరు జెవ్వరో 'తెల్పుడని అఖలేశముల విప్రులను అడుగగా వారు, బలి చ(కవర్హిని మించిన చాసపీరుడు "లేడనియు అతడు శత కతువు లొన రించెనని 'తెల్పిరనియు, అంతట వామనుడు బలిని దానవుడుగబోయొు ననియు భాగపతములళో కలదు. కాని మహేం[దవిజయకవి ఈ ఫుట్ట మున నొక చిన్నవూమ్చ చేసెవుు. వామనుడు తనంతట తాను బలిని యాచింప'వెడ తెననుటకంకు, బలిచ్మకవర్హి యాగదీవ్సీతుడైై. వచ్చిన వారికెల్ల లేదనకుండ 'చానమె దనని [పకటించుట విని, అది తనకు ఉపస్మశొతిగ నుండెనని తలచి బయలు బేరెననుట ఉచితమని కవి ఈ మార్పు చేసెను.

భాగవతమున, వామనుడు బలిచ కవర్హి సఖామంటపమునకు వెడలి, సభ్యులతో మనూటలాడుచు సభలో నిటు నటు నడయాడి చివ రకు రాజును సమిపించి అతనిని దీవించినట్లు కలదు. మహేందవిజ యమున, బలిచ్శకవరి యజ్ఞ వాటికలో పలు తెరంగుల విహరించుచు అందరిని ఆకర్షించు వామనునిచూచి రాజు ఆంతరంగికులు (“చన వరులు” అని కావ్యమునకలదు) బలి కావాార్త నెజింగింప,ు ఆతడు వామనుని "కెదుగేగి ఆహ్వానించినట్లు కలదు. చ్యశనర్తికడ అంతరం గికులుండుట్క నారు వింతవ_ర్తనలు పరికించి (పభువునకు వఏిన్నవిం చుట, దానపరుడైైన రాజు తనంతతాను అధ్థల'కెదు రేగి గారవిం చుట- ఇవ్‌ చక్క-ని కథాసంపిధానమున కుచాహరణలు,

కప వండిత పోషణ ; రావు గలగోధరరామాళావు బలే!

వామనుడు బలిని డానమడుగుటలోకూడ ఈ కావ్యము భాగ వతముకంక భేదించుచున్నది. వామనుడు ఒకటి రెండడుగుల భూమి నడుగుటమా[తము భాగవతేములో కలను. మహేందవిజయమున, బహువిధదానములలో కన్యాదానము, విద్యాదానము, భూదానము (వతిగహమువకు అ్బర్షములని చెప్ప, తాను నామనుడగుట కన్యా చానము అవసరము లేదనియు, విద్యాదానము గురువు లొసగెరనియు ఇక మిగిలినది భూదానముకనుక అది కావలెనని అడిగినట్లు కలదు, కం, బహువిధ దానములును (వతి

(గవామున కరములు గద వె కన్యావిద్యా మహిచానములను నివి మూం డిహాపర సాధనములుం [దయీ సమ్మాతముల్‌ *

వామనుడు తాను అడుగదలచిన దానము సహేశతుకమని నిరూపించుట సమంజసముగా నున్నది

వామనుని సంభాషణాచాతుత్యమును, జస శ చేళనామూదుల నెజింగించిన తీరును చూచి ఈ కాచార్యు లతనిని శ్రీమన్నారాయ ణునిగా (గ్రహించి ఆ భూచానము ఇచ్చుట తగదని బలిని వారిం చును, ఈ నందర్భమున్న భాగవతమునకు మ హేం(ద్రవిజయమునకు చిన్న భేదము కలదు, తన హితోక్తు లను పాటించని బలిని ఈకొ చార్యులు “ఫ్ర ఘుకాలంబునం బదపీభష్టుడవు గమ్ముని శవించినట్లు భాగవతమున నుండగా, ఆ కాపవివమయము మహేందవిజయమున విడువబడెను. అం తేగాక శుక్రుని సౌజన్యమును మహేం ద్రవిజయ కర్త ఇట్లు పర్ట్మించెను, క స్వామి _వియశాముండు తన

జాములు గణుతింప కధిపు పని చెడకుండం

బ్రీలీలి పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత బోషణ గా మెలలపం బతి నికంంకునుం డై మాటలు సరకుసేయం డముకొనజెందున్‌.

శకుని స్వామి భక్షి వ్యక్ష్రమ'సనట్లు రచశ సాగవు,

విప్పలీకరణము : శ్రీ సుబ్బరాయాన్ష్రి. భాగవలతమున క్ల్లప్తముగానున్న ఖట్టములను. విపులీకరించినట్లు కావ్యషరికీలమున స్పష్టమగును, నామనుని ఉపనయన పుట్టమును నర్జించుచు పోతన బుమషులు సముచితవముగు ఉపనయనకర త చేయించినట్లు సావిత్రి సవితను ఉపచేశించగా, బృహస్పతి యజ్ఞోపవీతము, కత్య పుడు ముంజ్క అదితి కౌపీనము, ధరణి కృష్టూజినము, సోముడు దండము, గగనాధిస్టైన చేవత ఛ్మతము, సరస్వతి అక్షమాలిక్క సప్తృద్టలు కుశ పప్మితము జఒసగినట్లు ఒక వచనమునమా తము తెలివెను. సుబ్బరాయ శాస్ర తమకావ్యమున సుమాన ఇకువది పద్యములలో ఉలఆంన1తి1- 150 పు వరకు నాంగముగా ఉపనయన మహోత ఎవమును వర్ణి ౦చిర్హి కనులు తమ కాలమునాటి ఆచారవ్యవహారములను కావ్యములలో వర్ష్మించుట పూర్వుమునుండి పరిపాటిం దీనిని [వథమముగా [పారం భించిన మహాకవి తిక్కన. తిక్కన ఉత్త రాభిమన్యులవివాహ సందర్భ ముస తెలుగుబేఫవుందలి వివావామహోత్సవ కార్య కమమును అద్యంతము నర్జించి ఆం(ధావళికి చమూదము కలిగించెను. నాటినుండి నేటివరకు కవ్ఫలు ఈ విధముగా పరిణయోత ఎవము వర్ణ్శించుచుండిరి, "కాని ఉపనయనవిధానమును వ కవియు శాస్ర్రిగారివలె విపులముగా వర్గీ ంచినట్లు లేదు. శాస్త్రిగారు తమకాలమునాటి వధానమం౦ంతయు వరుసగా నాలుగుదినములు జరుగు తంతులను పూర్మముగా వర్ణించి తమ కావ్యమునకొక నవ్యతను చేకూర్చ్చిరి. నటుడు పీఠోప చేశమునకు సభానువుతి వేడుట్క తాంబూలము పురోధసుని చేతనుంచి ఆసీను డగుట్క ఆచమన[తయము, విఘ్నేశపూజ, పుణ్యాహ వాచనము

కవి పండితపోషణ : రావు గంగాధరరామాశావు 228 చేయుట, సంకల్పము, పంచళిఖలుంచుట్క పున కుభోదకన్నానము, వటుని సంభృతసూ తుని వేయుట, వటుడు (బహస్త్రచారులను పూజంచుట్క సదస్యులకు మణివ్యర్త్ర సునక్షభూపణాదులను ఇచ్చుట, మేధాజననము మొదలై న కర్మము లన్నియు ఈ ఖఘట్టమున వె దికపద్ధ తిని [క్రమముగ నలి ౦వబడెను.ఇ'్లే 5న ఈశ్యాసమున పదిపద్యము లలో బలి యజ్ఞము చేయట నర్మింపబ డెను.

భాగవతమునకు వన్నె వెట్టిన మజీయొకవి శేషము మహేంద్ర) వజయమున కలదు. శ్మక్రుడు వామనునికి మూడడుగుల భూమి జానముగా నీయనాదని బలితో వెప్పాునప్పుడు పలువిధము గు ప్ర్‌ింత ములను బోధించుట భాగవత మ హేంద)విజయమనములలో సనూన ముగా నున్నది. బేవతలు గరుజ్నాదిని కొన్నిదినములు౦డుట, అదితి కళ్య పులు తపస్సుచేయగా వారికి వామనుడు జని శ్రంచుట మున్నగు అంశములను వారులనలన తాను శెలినకొంటినని శుకుడు బలికి నట్లు మహేంద్రవిజయమున కందు. రాత్ర సకులగురువై న శుక్రుడు, అనేక వేలయుగములుగ శ్రీచున్నారాయణుకు -జేవతల హితము కోరి వివిధములై న అవతొరమ.లు ఎత్సి రావమ్షసరాజులను కపటోపాయముచేత సంహరించుట చూచిననొడు కనుక "దేవతల వమవూయలక్రు తన్మపభువు, రాతసోత్తముడునైన బలి బలికాకుండన లె నని క్య్కుకుడు చారులను నియమించి యొప్పటికష్పుడు శ్యతువుల విషు యము తెలిసికొనుచు జూగరూకుజై యున్నట్లు యిందుమూలముగా 'లేటపడును. బలిచక్రనర్హి “వచ్చినవాడు. (శ్రీవారియైళను దాన మాయక మూనను” అనుట విని ళుకుడు “*కొంమునకు "వేకు విత్తని "లిసొ ఇచ్చుట తగదనీ నాజశేతిని బోధించీ చకినర్హివినవపోవుట చేత *ఉస్సురని” నిట్టూర్చి ఆ [పటేశముకు వీడెను.. ఇన్నిపిఫముల రాజు కేయను ఎక్సై పాటుపడిన కు క్రునివ్నాతకు ఒక్పపళల్యేశత కల్పించి

కం! వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ నారు. శ్రీ సుబ్బరాయశా క్రి. చానజలపాత్రులో. శుకుడు. అడ్డు వడగా వటువు కుశాగ్రమున పాడివెనుం జానమిచ్చుట నిశాటంక ముగా జరిగినవిమ్ముట పోతన ఆ విషయము జెబ్చి,అందువలవ తళుకు (గుడ్డివాడ్రై నట్లు తెలిపెను. ఆ ఘట్టమును మహేం౦[ద్రవీజయకర్త ఆండు పద్యములలో వర్జించి దృశ్యమాన మొనరించెను. కం, బంగారపు భృుంగారువు నంగనవంప నొక బిందు.-వైనను బడకు న్నం గని బలి యిది యువమను డుం గుశకాండమున నవ్వటువు వొడచుటయున్‌ = కం, సుడి వడి నిలబజె శు (కుడు కన్హుఏడ్డునకుం గాండ (గచ్చికొనంగ న స్వుడు కాణుండ్రై కడు నె క్కు-డు వడిగా లోపహానాళగోళమువోలెన్‌ * క్లుప్పీకరించుట :- భాగవళమున విపులముగానుండి మహేం|ద విజయమున క్షు ప్కీకరించ బడిన విషయము వొమన పిజ్బంభణము పోతనగారు ఇంతింళత వటుడింతై 3, ఉగ్రవివింబం 'బుపమింపొ” మొద లుగాగల పద్యములతో తృప్పినందక ఒక సుదీర్ధ్హ్యమైన వచనములో విశ్య్వరూపమును వర్శించగా, శ్రీ ₹ స్ర్రిగారు సంవేపముగా మూడు పద్యములలో అెలిపెను. కనుగొనునంతలో “"సత్పురుషుని కీ ర్తినల” మిన్ను ముట్టినట్లు ఛదవ ఆశ్వాసములో తొంబదియవ పద్యమున "తెళ్చెను. వామనవిజృ్బంభణ ఘట్టమున పోతనకు సాటి ఎవ్వరులేరు. అట్లు పోతనగారు లలితమైన శైలిలో (దాతమౌపొకమున సామాన్యునకు సహితము సులభ గాహ్యూమగు రీతిని ఒకపద్యము, ప్రాఢముగా అలంకారయుక్తముగా ఒకపద్యము, ద్‌ర్స్స వచనము రచించిరి. ఇట శాద్ర్రిగారు (పొఢమైన శైలిలో నారిజేళపాకమున సాలంకారముగా ఛామనవిజ్బంభణము వర్మించిరి. |

29] కవి పండితపోసణ : రావు గంగాధరరామాళావు లీక (్రీ కాస్ర్రీ కొన్నితావుల (గ్రంథవి స్తరణభితిచే సం వేనంచినను, కొన్ని యెడలమాతము నూతన విషయములను. 'తెల్పుటలో ఉత్సా హము వహించి విపులీకరించిరి. బలిచ[కవర్తి వామనునికి దాన మిచ్చుటకే నిశ్చయించుకొని, గీ. అప్పుడందజు నటు లరుదంది చూచు నంతలో నాత౦ డిల్లాలి నలయ నామె పాణి భృంగారువు నొకీింత వంచునంత జలజల జలంబు భఛారగా జూజంగాంచిటో ఈళ్వరార్పణబుద్ధితో చాన మొసగెనట. వర్ణ నలను రసవంతముగా చేయుటలో సుబ్బరాయనాన్ర్రి గారు సర్వసమణ్ధలు. వ్‌కు గీర్వా ణాం్యధభామలలో కోవిదులగుట అవ భానములలో ఆశువుగా చెప్పిన పద్యములు సహితము రసవంతములై యుండగా, (పభువిజయో త్సావాముతో రచించిన కావ్యమునందలి వర్ణనలు ఎంత రసవంతములుగా నుండునో ఊహించవచ్చును, ఈ మహా పబంధమున ఇరువదినాలుగు వర్షనలు కలవు, వర్ణ నలు;

1, కవి వంశావతార వర్ణన (1ఆ, తి1చేక5పఎ, 2 ఉప నబూశా మాహాత్మ్మ్య వర్ణన (1ఆ- 150-156ప్ర), కి. బంధురతబాక వర్ష న (1ఆ. 157ప్ర,. క. గరుడశ్రైల నర్షన (16, 164169 ప్ర, క, కాసార వర్ణ్యన (2ఆ. 62పఎ, 6, (గీష్మవర్ష హేమంతబుతువర్థ్మన (2ఆ. 6610]1పఎ, 7, స్వర్ణ పురవర్థ్య న (ఆ. 724వ), ర రాజ వర్షన (8ఆ= 25, 26పం), 9. దూ ర్వాసముని వర్ష్యన_ (శఆఈ= లీ్రప)? 10. సురళూన్యమగు స్వర్షవర్థ్యన _ (తఆ. 106-108పఎ, 11. శ్రీమ నా్నారాయణ వర్డ్‌ న (ఉఆ 1ళ-2ి9పం, 4౨. జావ్యాడ వర్షన (4ఉఅం 107-119పల 1కి, చామకోదయ వర్మ్మన (ఈ, 17, మ8ిప,

వ్రీ్రిగ్ర పీఠాపుర సండానము = కవి పండిత పోవణ 14. సూతికాగ్భృహ వర్ష్యన_ (4ఆ+ 1వి4పఎల్క 15. ఉపనయనోత్సవ వర్ణన (కీఆ= 185-150పఎ, 16. కతు వర్ణన (5ల, 1ళ-15పఎః 17. వామనబిజ్బంభణ వర్ణన (ఆ. 90-98పఎ,. 18= ఇందపట్టాభి పేక వర్ణన (5ఆ. 116-181ప0), 19. నదీత్షేతాది వర్షన (6ఆ. పం, ప. కోటిఫలి ధవ శేశ్వేర నర్మ న (6ఆ. ₹/పం), ల, పళకా పురతేత వర్ధన (౮ఆ. 68-95ప.)? 22. అశ్వత్థవృత వర్షన (6ఆ. 98వ), 28. (బహ్యారాతస వర్మ్మన (60ఆ. 106పఎ,. 2 సూర్యో దయ వర్ణన (6ఆ. 258ిపగ. (బహాగ్మ గరుడనైల విశేసముల తిలకించుచు. అచ్చెరువందు టను శ 'సద్బరాయాా ప్రై య్‌స్తో స్య శషెను, గీ ఆత్మసృష్టీకి నది లోనిదయ్యు విధికి వింత యునరించె నొక్కొెకూవేళ నొదవు

• శవన లివీ శిల్ప గాన పాకముల గంర్హ "లెటుగని తెజంగు మెజంగుల నెనంగుంగా బె. కవి వితకారుడు విల్పి గాయకుడు తమస్యృప్టిలోని గాప్పు దనము నెజుగనట్లు (బహ్ము అను సృజించిన లోకమునే చూచి -అచ్చారువందుచుండెనట. కవి స్వీయానుభవములను కావ్యమం దచ్చటచ్చుట న్యకృృపరచును, .ఉశమంతన మరిచుం గొన్ని మటువూయబఅవమాటలం జెప్పి పుచ్చుట -య్యుఆతెపురంపు హటూడెగపుటన్నుల మిన్నల నొశ్రయించుట ౨ త్యంతముల గార్యసాధనములే "6 గలికాలపు: (బెకృతావసీ +కాంతుబపట్ల నట్లనే జగత్సతియే' హరివట్ల నంచితో.” అని ఇారిక బే వేర్యదుని -(వశ్నించు చున్నది. సంస్థానవిశేవ ములను. పరిశీలించిన ఇాస్ర్రిగారు సపారికాముఖమున అయా విధాన నులు తెల్సిన రాజాస్థానమందుందెయు ఖ్రపె స్పృచ్భుగా యని ళా _

కవి పండితపోషణ ; రావు గంగాధర రామారావు విగ కాలపు (పాకృ తాపనీకాంతుంోను విమర్శించుట గంగాధర రావు రాయేంధదుని ఓ” చార్యమును 'తెల్చుచున్నది. నదీ మే తాదివర్షనలు, ఉపనూకామాహాత్య్య విశిస్థ తా కోటి ఫలి ధవ శేశ్వర పీఠికాపురాది వే తవర్ష నలు శ్రీనాధున ఖీనుఖండమును జ్లైవ్మీకి తెచ్చుచున్నవి. ఇంచాదిబేవతలక్రు విమ్ణువు (పత్యతము కాగా బృవాస్పతి ఆ దేవదేవుని ఆసాదము_స్తకము పది పద్యములలో నర్జ్మించునుః మః “మృదులం బంబుజడంబరం బుపనిపునృగస్రంబు యోగిచ్చటొ హృదయాగార విహారధీరము ముహు[ళ్ళీపాద సంవాహనా స్పద మాకాశధునీజనిరృహ మజత్వ్య(పఖ్య సర్యో_త్తమా భ్యుదయ (శ్రీదము శౌరి పాద మెదుటన్‌ మును శ్రందు మూడందగన్‌ * అని 4ఉఆ. 18పంన (శ్రీమునాష రాయణుని పాదపద్ధములను తొలుత చమూడవలెననుచు వర్షించి తరునాత జంఘలు, ఊరువులు, కటి, నాభి, ఉరస్సీమ,కౌస్తుభము, శ్రీంేవి, భుజనములు,కం౦ఠము, ముఖము, మ_స్తకము- వీనిని [కమముగా వర్ణించెను. "జేవవర్షనము చరణాదిశిరః పర్యంతముచేయు .సం్యపదాయమును కవి పాటించెను, భక్తి (పథా నమగు _ తేతమాహాత్యమగుటచేత వర్షనలయందు. అడుగడుగు నను భక్రిభావము (పస్ఫుటమగుచున్నది* పీఠికాపుర వర్షనలో శాశికాఫురమునకు పీఠికాపురమునకు సంజ్ఞ భీదమే శాని యితరభేదము లేదని కని తెల్పెను. కాశిలో నది భాగ్‌ రథ్మి పీఠికాపురమందలి నది వీలానది అని అచట బిందుమాధవుజే ఇచట కురికీమాధవుడని, ఆ మణికర్ణిక యే పానగయ అన్ని అచటి అన్న పూర్ణ ఇచటి రాజళా జేశ్వరి అని కాశి్లో శివ్చుడు విశ్వేశ్య రుడు కాగా విఠాపురములో కుక్కు- శేళ్వరు శయ్యెననియు కని 66,

లీ విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ 78 పం లో వర్ణించెను. కావుననే యీ పాంతమును దశ్నీణకాశి యనుట పరిపాటి. ఈవిధముగా శీ) శా్ర్రుగారు. తమకు [పియతమ మైన విళాపుర వేతమును ఇరువది యేడు పద్యములలో వర్ణించి - ఇ”. మున్న్నూటర్వది దేవతాయతనము ల్బొల్పొందు నప్వీటిలో. జెన్నారు న్నలుతట్ల యూపముల వాసింజెంది యేలాతటిం గన్నాారం గన సౌధయూధము లసంఖ్యాతంబు లవ్వీధులం 'జెన్నం దన్నగరీ పభావముం దరంజే యేరికిన్నారచా! అనుచు పీఠికాపుర్మసభావము 'తెల్పుట ఎవ్వరికిని శక్యము కాద నెను. స్వర్ణలోకవర్షనమున ేవకాంతలు చం్యదుని గుజ్జసగూటి గిండియగా నుపయోగింతురని కవి చమత్క-680చుట కమనీయముగా నున్నది. చేవతలు అమృతము భుఎంతురని, చందునిలోగల అమృ తము దేనతల కాహారమగుటచేత చందుడు శీణించునని పెద్దలు ఇవెప్పుదురు, ఆ కథ నాధారముగాచేసికొని శాస్ర్రైగారు చేసిన కల్పన చక్క-గానున్నది, పాతోచితమైన శైలిలో వర్తనలువేయట కవి సామర్థ్య ఎ యా మా య మును ెల్చును, ఎల్మపాయపు రాజకుమూాళరెను వరించు పటుల అవ (" మా ౫ లు శాన్ర్రిగారు లలితమగు అత్షరములను కూరి నము? (వా ఉొత్‌సుని పాతకు ఉచితమైక శబ్దములను (పయోగించిరి, సీ! “కొజవితో జగడించు కజకు నల్లని మేను మిడి గుడ్లు గడితంపు వింట్టనుదురు "వెడద నోరును దుట్టపెదవులు గొగ్గిోో జలు బుజ్త్హముక్కు నిట్టలవుం 'జెకగ్టలుల ఈ తీరున అ, డలు, షకుపావరములు ఇందు ఆధిక్యము వహించి ఆయాకృతిని కమ్రైదుట నిల్పును. ఇక విశ్వావిత్రరూపము

కీవీ పండితపోవణ : రావు గంగాధరరామాళావు ౨28 నీ|ీ “*సపాజ రోషూనల జాగ్ధలా కలాపవంబు పగిది జటాకలాపంబు దనర నియత భన్మీకార నిపుణత్య'మెఅిగించు భాతి సర్వాంగీణ భస ్రమమర స్వాభావికా విమర్శ _సకర్షముఃజూపు రీతి నిర్ణమ్యదృ క్పాతే "మొప్ప (బక్కతి సంలస్ధ శ్మీఘ్మపసాదనుః 'చెల్పు మాడ్కి-ని స్పటికాత్షవూలయగాల” విశ్వావ్య[త్రమవార్షి స్వ్యభావమునకు తగినరీతిని వరన చేయుచు కవి జటాొకలాపము, విభూత్కి దృక్కు-లు, అతిమాలికలు- ఏనిని ఆ ముని స్వభావముతోనే ఉపమిం చెను, సాగరవర్షన :- శ్రీమన్నారాయణుని దర్శనార్థము "జీవ తలు సాగరతీరమునకు వెడలగా, సాగరుడు తరంగములనెడి వాస్త ములతో వారిని వీలిచి, ఘోష అను కంఠముతో ముకుందుడు తేన యందుగలడని ఆహ్వానించి పాద్యమిచ్చి ఆదరించినట్లు కవి వర్తిం మ్‌ ౮0 వ! చెను, ఇట ఉత్తుంగతరంగములు వె కిఎత్తబడిన వాస్తములుగా, సము[దఘోన అహ్వ్యానముగా, భంగమైన తరంగములు పాద్యముగా వర్థింపబడెను, న ] జ్య నర్షర్తు వర్ణన :- ఈ వర్షనలో ఒక గొప్ప ఉ( క్పేమాలంకా రము కలదు. శా, సారంగానళి మేఘలోలుప మనస్క_౦ జాట వెన్వెంట నే "తేరం బువ్కంర నీకరంబులు ధర్మితిం జింద మందంబుగా సీరం (ధ్రస్థితిం (ద్రిమ్శురం దొడణగా సుస్నిగ్ధాంజన శ్యామలా శారంబుబ్షనరం గ రేణు తతి నాం గాదంబినీ బృందముల్‌ * ఈ పద్యరచనలో కవి పాండితీగరిము న్య_క్రమగును. ఇది న్లేషాను[పాణితమగు ఉ ల్సేమౌంంకారము,. ఇందలి అర్థము వివ

లిక: విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోపణ రించవలసిన అవసరము కందు. నారంగ, మేఘ, పుషూరశబ్దములు., క్లేపింపబడెను, వానకోయిలలు అనెడి తు మెదలు, మేఘము అనెడి మదజలమందు అస క్షీకలిగి అనుసరింవగాా తుంపురులు అనెడి మద జలమును వర్థించుచు, చిక్కని నల్లదళముతోకూడిన అకృతులతో మెల్లగా సంచరించు కశేణుసముదాయనూ అనునట్టు మేఘసముూ వాము ఆకాశమున చరించుచుంజెను. సారంగము 2 (1) తుమ్మెద, (8) వానకోయిల. “మేఖ జ వనుగుకాలినుండి (సవించుముదజలము (5) మబ్బు. పుష్యర = (1్రవనుగు తొండమునుండి (సపించుమదజలము, (2) ఆకాశమునుండి వర్షించు జలచబిందువులు. వనర్ష్ణజలమందు ఆసక్త్‌ గల వానకోయిలలు వెనువెంట రాగా జలబిందువులను వర్షించుచు మేఘములు ఆకాశమున మెల్లగా సంచరించుచుంజెనని పిండి తార్థముం శ్లేపాను(ప్రాణితమగు సీ యు, ల్పేటూలంశార మేగాక “స్నిగ్దాంజన ఇార్ట్షులాకారంబు” అనుచోట వాచకలుప్ర్తోపమాలంకారము కలదు: ఈయజంకారము. ఉశ్చేతాలంకారమునకు అంగము, మొ _త్త్‌ము మమూచ ఈ-సర్షర్తువర్షనలో ఉవమాగ్షేహిన్యుపాణిత ఉ్యక్పేశూలంశా రముల అంగాంగీ్‌భావ సమే్మెళనము కలదు. ఇంత భావనాశ క్తి ఎంతటి “మేధాసంపన్నులకో పండితులకోగాని అలవడదు. ఈ కావ్యమున శజ్హాలంశార వైభవము అసమూానము, ఈ (క్రేంది సర్వతః -(పాసనీసమొక ఉజాహరణగా స్వీకరింపవ చ్చును సీం “నో తవిఖభ్యాతమై స్తోత వాగ్విన్యాస ప్మాతమై పరమపవి[తతాతి మాతరీతి సరిత్క_ళతఠోధః న! సూత దూరస్థమై యా తనీక

కవి పండిత పోహషణ : రావు గంగాధరరామాలరావు చీకీ] నేతుపర్యంబుగా మిత్రశ తాంగభ్ళు త్ప్మత మార్చాంతర్థి చ్మితశ్ళంగ ప్మత రధాన్యయ న్మేతభిఖ్యాక స డ్ద్డోోత సన్నిధి జనస్తోోత సౌఖ్య తే.గీ, దాాశళి సుగీతి పద శత ష్మతీమాన స్మతపాకర బంధురనో[తసరసి

భ్యా([తభముః బాపనోపు నోట్యతపుణ్య

(. గాత శ్రీ బాదరాయణ చ్భా తవర్య!”

• తతా (పాసము ఇరువదినాలుగు పర్యాయము లిచట (వయో గింపబజెను, బంధుర తటాకొన్నత్యమందు వర్మింపబ డెను,

క, రాజీవనయను: డాశిత రాజీవన వతు: డపుడు (పాంబల్కు-ల్మక్త శాజీవ నవాకృతి తో రాజీవనరాశిలోని రక్క_సుం 'జెలమిన్‌*

ఈ కందమున “*రాజీవని అను శబ్దము నాల్లు పాదములందు (పారంభమున అవృత్తి మైనది కనుక నిది పాదాది యమకము అను కళ్చూలం కారము,

గ జాత కరాశ్థఖ్య సంసార జాత శర్ణ శాలి. గావించె సుతు ముసీశాలిమూలి పీత విచికిత్స యజ్ఞోపపీత మొసంగి నాభిక్సృంతన విధివిధానాభికాంతు,

ఈ గీతపధద్యమున “జాతి శబ్దము మొదటి పొదాదిన్తి పొద మధ్యమున గలదు, నూడనపాదమున పీత్ర శబ్దము పాదాదిన్తిపాద నుభ్యమున గలదు, కనుక నిది ఫాదాది పాదమధ్యవ్య పేతయమకము

లికె విఠతాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ (వథమాళ్వాసమున నొక ఫాచాంత పాచాది అవ్య వేత చ కవాళ యమకము కలదు. క౦0, పారావార ౫ ఖీ్‌రా భీరాహిత్య్మపదార విజయాధాశరా భఛారాళ క పా పారా సారామల వర్షసీయ సచా్య్య్యాపారా “పారా అను శబ్దముతో ఆరంభమైనపద్యము అబేశబ్లముతో ముగియుట ఈ శడ్హూలంశార విశేషము. భీరా, భారా, సారా పారా శబ్దములు అర్థ భేదముతో అవ్య పేతముగా అవృత్సిమై పద్యమునకొక వింతసాగను కలిగించుచుంజెను. ఈ రీతిగా పలువిధములై న అర్జా లంకార శజ్దాలంకారపాభవముతో సీ కావ్యమలరారుచున్నది, పాత్రోచిత సంభాషణ : ఈ కావ్యము పాతోచితమగు సంభఛావణతో ఒప్పుచున్నది. క. అయ్యా! నాఫున్నియ మే మయ్య్యా! యియ్యెడకు మీర లరుదెంచుటచే నియ్యెడ దొడ్డది యయ్యెం గ దయ్యా! యియ్యడవి మిర లడుగిడు కతనన్‌. పామరజనోచితమైన శుద్ధాం ధపదములు గొల్ల వాని మాట లకుపయోగించబడెను, సమకాలో-చితమైన వేపభావలు, అభబార వ్యవహారము సాంఘిక పరిస్థితులు సీకావ్యమున వర్షితమయ్యాను, వర్షాభావ సమయమున విరాటపర్వము చదువుట శివునకు సహస ఖభటాఖిపేకము చేయుట, ద్యిజులు వారుణ జపదీతపూనుట, బుళ్య శృంగుని స్తుతించుట్ట శాంతిజాతరల చేయుట, సూతికాగ్భృహరతుణా ద్ధమె తీసుకొను జూగత్త్యలు, ఉపనయన సంస్కా రములుు యజ్ఞసం

లీ. కవి వండితపోవణ ; కావు గంగాధరశామారావు వనీలీ విధానము, శ్మీఘ్మపసవమునకు ఆరణ్యకోపనివత్తు పఠించుట మొద లైన ఆభారములు వరి ౦పబచెనుః

“డ్రపమూకో మాహాళ్యష్థము” వివరించుట కవి లత్ష్యము" వవ ఆశ్వాసము న 119 నుండి 128ప. వజుకు ఉపమాక మే్యతవర్షనము చేయబడెను,

మొత్తము మొద మహేంద్రవిజయ కావ్యము ఛావణాంభీ ర్యము, కల్పనాచమత్కల్బతి; వర్షనా వై పుణ్యము, పాతోచితమగు శె లితో విరాజిల్లుచు ్రుచేవులపల్సి సుబ్బ రాయశా స్ర్రిగారి (ప్రబంధ నిరా థొెశుర్యమునకు నటురాయిగా సిలిచివదె, 'భాహాభీిమాసని పీశకలో అన్నట్లు వీరి కవిళాధోరణి “గాంగని క్ష్‌ సదృగ్ధారాళంబు” అనియు ఈ కావ్యము సమకాలీన పబంథములలో ఉతగ్యాష్టమైన దనియు నిర్ణ యించుట అతిశయో క్రి శాదుః

రామరాయవిలాసము

మూడాశ్వాసముల ఈ వార్మితళ కాన్యమును శ్రీసుబ్బృరాయ ఛా స్ర్రిగారు మహారాజూ సూళ్యారావుగారి కోశ్కానై వారికి అంక్‌ తము చేసిరి. మహోళాజూనారి వరీణయగా థ అభివర్థితమైన ఈ కావ్యము (క్రీశ 9811లో నాకినా డ సుజనరంబనీ ముదాతరశొల యందు ము[దింపబ డెను

కఛాసారము : వీగాహరమను అను పట్టణమును శ్రీగాను సూర్యారావుగారు పరిపాలించుచుండిరి.. వీరి సోదరి లశీణ్ఞ వేంక యాంబ, అనుజుడు కుమార మహీపతిరాయలు, సూర్యారావుగారి ధర పలి కాణీ లక్నీ శ్రే యాంబ శ్రీ చింశపట్ల గంగాధరరామా రావు స్మతికం సూర్యారావుగారికీ ధర పతి్షియండు కే సీలాదిరా యలు 3, గంగాధరరావమురాయలు శి; వేంకటళాయులు ఓ సూర్య

క్రీ పీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ నారాయణ (పకాశరాయలు అను నలుగురు తనయులు, భావయాంబ అను కుమూ ర్త జన్మించిరి, సూశ్యారావుగారు మరణించిన తరువాత, (వధమప్ముతుడు నీలా దిరాయలు కూజా మరణించగా శ్రుగంగాధర రామరాయలు పీఠపురసింహాసనమధిస్టిం చెను. ఏ3 అనుజులలో సూర్యనారాయణ _వొశరాయలుబాబ్చిలి సంస్థాసాధిపతులకు దత్తు డయ్యెను. గంగాధర రాసూశాన్సుగారు వీజసాదలయొుడ అదరమి ఛాతృేమ ద్విజసత్క-పి సతా్యాారముల ఫట్ల మక్కువ కలచానరై్వై రాజ్యపాలనము చేయుచుండిరి ఒకనాడు తికువూరు రాజభానిగా నూజివీడు సంస్థాననుపాలిం చుచున్న వెల్లింకి జగనా్న్నాధరాయల ఇవెంతనుండి ఇద్దరు. పురువులు నచ్చి గంగాధర రామరాయిని వీనతం డియ/స కుమూరమహిపతి శాయలకు వారిసోదరియు. బెల్లంకివారి. కోడలునైన లవ్నీవెంక యాంబకు తమ్మ పభువ్రు (వాసినలేఖ నొసగిరి. జగన్నాభరాయల "పెద్దకుమానై ను పిశాపురమునారి సమోపబంధువునక్కు మిగలిన ఇద్దరు కువూంర్తెలను. విళాపురము రాజకుమూరులకు. ఇచ్చి ఏవాహము చేయించవటెనని అఖీఖలో జగన్న ధలాయలు కోశెను. వధువులు "వంకయాంబ మంగయా౦బ చెల్లయాంబలు, కుమూరమహీపతి తల్లి భాపయాం౦బ "వెంకయాం౦బను తనమేనల్లుడెన ఇలికాసి వెంకటకశాయ సిక, మంగయాంబను పొత్రుడైన గంగాధర రానూరాయణింగారికి ఇల్హ్బయాంబను సూర్య రాయనికీ వధువులు గా నిర్మయించి కుషూ ర్తేకువూకుల పా్యతుల సముతి బడసెను,తదుపరి భావయాంబ లవ్నీవంకయాంబలు తీర్థాయా[త్రలకు వఎెడలుచు మ ధ్యేమార్షమున వెల్ల౦కివారి పిల్లలను చూచి వివాహావిపషయము నూటలాడి భ్యచా (దికి 'వెకల్‌ని, ఖ్‌ (దాదిశాముని శేబించి భావయాంబ లశ్నీ ౪ వంకయాంబలు పిజ్రాప్టురమునకు తిరిగి వచ్చినంతనే వివావాసుముహూర్ష్మముల. నిశ్చ

కవి పండితపోపణ ; రావు గంగాధరరామారాను వికీప్‌ యించి మంగళ దవ్యస మేతముగా సిరువ్సును పురోహితులను చాన చానీలను తిరువూరు పంవీరి, ఆ పురోహితు లదటిక్‌ వెడలి ముహూ ర్హృము తెల్పి పరిణయ వేదిక వీఠికాపుర మే యని జగన్నాఫరాయనికి "తెల్పి అంగీకారము పొంది మరలి వచ్చిరి. కమారమహీపతి తమ కులాభారము ననుసరించి తొలుత నేచుని ఇండ్లి చేయించి, తరువాత గం ఇధరరామ సూర్యరాయం వివాహములు చేయించిరి. మంగ యాంబ జానధర్థ్ముములలో పతిని మించినదని ఉకుపాంబెిను, బహు కాలమునకు మంగయాంచబా గంగాధరరామరాయలకు తనయుడు కలుగగా, వారు ఆ బాలునిక్‌ రాను వేంకటకుమవూర మహీపతి సూర్యారావు అని నామకరణము చేసిరి, గంగాధరరామాళావుగారి పినతం[డి, తండిపేరులు "రెండును ఈ కుమారుని జేరులో గలన్ఫుం వర్ణనలు : 1- పీఠికాపురవర్షన (1ఆ. 62-80పఎ వ,వలానది వర్షన (ఈ, 66%,69సఎ త. రాజ డం రాజ్ఞ్మీ వర్షసలు (1ఆః 81-90, 100-10-పఎ కువూా-రాభ్యుదయము (1ఆ: 9ి4ప 6, బుతువర్ష్యన (8ిఆం 12-182) + వివావావర్షన (తఆ. ]వికే-178ప.) కధ (పధానముగాగల కావ్యము కనుక నిందు వర్ణనాచమ తృృృతికి అంతగా అవకాశములేదు. అయినను కవి శక్షిపంచస "లేకండా ఈ కావ్యమున ఎన్నియో కమనీయవర్మ నాచమత్కృతులు "కావించెననుటలో సంబేవాములేదు* పీఠికాపురోపననవర్హ న రామణీ యకమును బరికింపుడు* మ ఉపళల్యంబుల నెల్లెడం దనరు. గుల్యౌఘ సంవర్థి తా నుపమానేశ్రువపణ ద్వి చేఫలలిళానూన (వకూన [పఠా న పరీతోపవనంబు లంగజుండు( గిన్మ_౦ గా పుకఠకాళీజయా ర్థపరుండ్రై ఫఘటియించు నత్షయధనుర్ఞ్యా బాణ గశేవాంబు ఆలె

చలే పీశాప్పుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ ఉపవనములు మన శ్రభుని అత్షయధను నా చాణగ్భవాములనుట, అ వనములందలి పుష్పుసంపద అతిశయము తెల్పుట. సీ *బలితంపు బాకుంచోటలకు సీరెత్త నే తముందోడుజనుల గానములసొాబగు6 లాలి పాచ్చి కొలకురానయొాలుచు కళ్ళమునూర్చు శాపుబిడ్డ ఎ గీతికాస్వనంబుం బండిన మై రెత్తం బసరుకై లేల గా వలియున్నచెలుల గీచుల రవంబుం 'జెజకుగానుంగు డ్షంఆుజుకుగా నడిపించు "వె రనికులొనర్చు పాటనులివు6 ఓ... గీ! గూడి చిజబుచలి నిద్దుర ఏడలేని పాంథజనముల మేల్కొ-ల్పు మై నములక్రు పాచ రిక్‌ జేయులగామ బహిర్విత థి కోచతులనుండి మాగధగీతు అగుచుంి ఈ పద్యము శ ఆ, 180 పం సంగీతసృృత్యకళలయందు కవికి గల అభిరుచి కెల్పుచున్నది. చందమపాలెం వాస్తవ్యులైన ఇోస్ర్రిగారు పన్లెపట్టుబందలి పచ్చని దృశ్యములతోపాటు జానపద గీతముల సొగసు నాస్వాదించుచు, అవి వందిమూగధుల మేల్కొం ల్వులవలె నుండెనని వర్ణించిర కవి సరగీజాస క్రి ఈ (కీందిపదస్టము నను వ్య క్తమగుచున్నది. ము, బురఖాలోని విపంచీక పోలిక మణిపురజీవృతంై న పం జరమందున్న శుకీవతంసము గతిన్‌ సాం(దాంబు భృన్థండలాం తర మందొప్పు మెజుంగుంబో లె దళలీనంశైన పూగుత్తినా 6 "చరతో నచ్చటికిచ్చంటెచ్చెను బురంధ్మీశేణ్‌ యక్క_న్యకన్‌ =

కపి పండిత పోషణ : రావు గంగాధరరామారావు వ సరిణయ వేళ వథూవర్థ నమిది. వదువును బురఖాలోని ఏణియ తోను పంజరములోని చిలుకతోడను, దట్టమైన మేఘహాలమాటున గల మెలుపుతీవతోడను, ష్మతములవేత ఆవరింపబడియున్న స్పప్పు గుచ్చముతోడను ఉపమించుట కవికి (పకృతివట్లగల గాథాను రాగమును స్పస్టీకరెంచుచున్నదిః వధూవరులు తలర్యయోలు సోనికొను భట్టమును వర్ణించుచు కని “జూనక్యాః కమలామలాంజలి పుకేయాఖ అను. శ్లోకమును అనుసరిం చెను, నీ “*భెదలవైనుంచి నప్పుడు జీమూత జాత జూత ఖారతి సర్మగహించి వేణీ భరమునుండి వెలువడుచున్నప్పు డహిసంభవత్యంబు రహివహించి కనురెప్పలందుండి యనువొప్ప జాజువో మత్స్యసంభూత సంపదవహించి గళ సమిీసపమునుండి గళితంబు లగుతటి శంఖభోద్భవఖ్యాతి సంతరించి గీ, వరుండు దోయిళ్ళ:౬ గీలించి వడిగనించు సేసముల్తేంబు లత్ర న్యిశిరమునందు గమమెలర్బ్చంగ జను చేశములనుండి యస్వుడప్పుడు వెలువడు చొప్పుందోచె వధువు శిరమున వరుడు నించు ముత్తెపుసేసలు నవర్షి ంచుచు నీరమున పడినప్పుడు వథుములలోపుట్టి (కిందికి జూరుచున్నట్లు, 'వేణినుండి జారునష్పూడు నల్ల నిసర్పమునుండి పుట్టినట్లు, కనురెప్పల నుండి జారుచో చేసలనుండి పుట్టినట్లు, కంఠనీమనుండి జాలువారు నప్పుడు శంఖమునుండి ఉత్పన్న మైనట్లు కవి ఉ( క్పేవ్సీంచెను. ఈ రీతిగా వ్లై వాహిక తంతునంతను కవి ఏబది పద్యములలో వర్ణించెను,

ఖర పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితవోవణ ఉం వచ్చిన మిత చాంధవ సృృపాలక్ష జాలక మస్దు కాసనికల్‌ "'జెచ్చిన మత్తదంతు లెడలించెను బేంటుల కాముసీటిచే హోెచ్చుగు తమిగ్షతేనియల యొడ్డడిం దోంగిన డప్పిట్రైవమే ళా ం జ్‌ జగ్‌ యిచ్చుంగదా యుపాధిగణ పమి యొనర్చు నదృష్ట్యవంతులన్‌ , పరిణయమువకు వచ్చిన మిత చాంధవనృపొాలురు కానుకగా మదగజములను టెచ్చిరి. తమ్మి తేనెల యయెద్దడికి దప్పికనొనియున్న తుమ్మొదలకు మదగజములు మదజలముతో దానాము తీర్చెను. అదృష్టవంతులను కజవేవిచేయును! దైవమే ఉపాధి కల్పించును గడా! అని చమత్క-రించుచున్నాడు కప. వాద్యనుగు నీవర్షన అర్థాలంకారకోభిత మై ఒప్పుచున్నది* ఉ. తమ్ము నితాంతము దనదు తమ్ముని వేంకటరావు బోలె చి త మ్మున సమ్శూదమ్ము నియతము్యుగ6 (గ్రమ్ముంగం జూడబంధుజ" తమ్ములు సంతసింప సతతమ్మును ధక ఉను పాను జన్యు జే తమ్ముగ సూర్య నేత విదితమ్ముగ భఛ_క్తిభజించు నవ్విభున్‌ = చక్క-ని పాదాది పాదమధ్య యమకములిట్టి వననేకము గలను,

ఈ కావ్యరచనాకాలమునాటికి ఆం[భసాహిత్యముపైై ఆంగ ఉర్దూభాపుల (పభావము కలదు. అందువలన నీ కావ్యమున కొన్ని ఆంగృపదములు, ఉర్దూభాపాపదము లధికముగాను కలను, సుర్వాలు, బురఖా కైజారు, బేవిడీ వీవీవంటి ఉరుదూపదను లధికముగా నున్నవి, “చల్లకు నేగుబెంచి కలశంబును చాపగనేలొ వంటి సామె తలు జాతీయభావము సంతరించుచున్నపి. మొదత్తమువై కవి అన్నట్లు “మకరంద లవారికా మాధుర్యర సపుష్ట”; “సుకుమార పద గుంభినము”, సుకరరార్థగుంభన (వాఢిమ విజ్బృంభణ”లతో సీ శామరాయ నిలాసమలరారు చున్నది.

కవి పండితపోమణ : రావు గంగాధరరామాశానవు విర్ర వుల్లణము -- నుందే శ్వరశతకము మల్చణము-మం ేశ్యరశతకనులు ఆండును గలిపి (కీ! ళ్‌ 1949లో మద్రాసు శుభోదయ ముదణాలయములో ముదితమై, శ్రీ వీఠాపురము మహారాజావారిచేత [పకటితమయ్యెనుః మృల్లణము :- మృల్మై ణకవి సంస్కృతమున రచియించిన శివస్తో తమున కాం[ధీకృతి ఈ మృట్మైణ_స్తవము, ఇందు వుల్బాణుని సంస్క్భృతన్లోకము, వెంటనే అనువాదవద్యము మ్యదితమగుటవలన సరిపోల్బుకొని విమర్శించుకొనుట సులభసాధ్యము. మల్హ ణకవి "ఇంతపొఢమైన శ్రైలియో సుబ్బరాయ కపీందునిదంత (పొఢయమైన శెలి. మచ్చునకొక్క మ లణకవిశోకము, శొ్ర్రీగారి పద్యము పరి రా బా రం (ఆ య శీలింతముం శ్లో కాంతా కచ (పచయ పుష్ప సుగంధి గంధ లుబ్ధ (భమద్భ మర కర్చుర కంధరాయ గంధర్యయక్ష సుర సిద్ధ కిరీట కోటి సంభట్ట ఘృష్ట చరణాయ నమశ్శివాయ.” సుబ్బఠాయనధీవరు అనునాదము ; “డ్రి, శ్రీకర కామినీ కచపరీత సుమ పచయోర సౌరభ స్వీకరణ [(భమద్భ్రమర వి భమ కర్ఫుర కంరకాంతికి న్న్నాక సదుత్తమాంగ మకుటాాగ విభుట్టన ఘట్టి తాంఘీ వీ 5 కమసీయనూ రికి ఘటింశచాద వందన మిందుసూళికిన్‌ *” మూలఅమందలి పదములను అం(ధ్రీకరణమున యధాతఫముగా స్వీకరించుటలో, మూలభావస్ఫురణ కలిగంచుటలో ,శ్రీశాస్ర్రిగారు (శ్రీనాథుని తంపించిరి. కొన్ని పద్యములందు కవి నూలళబ్దములనే గ్రహించియు, సర్వతః (ప్రాసతో తన ఆంధ్రీకరణకు వన్నె తెచ్చెను=

ల్త్యో0 వీళాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోవమణ శ్లో అన్యేర వింద మశరంవ హృత? బృందమందార కుంద దళ చామఖికందుమూా జే పూజాం విధాయ భవతో విలసంతి చేవచే వేందం ముంద రైై స్పృహ సుందరీఖిః) ఈ శ్లోకమున బిందుపూర్వక దకారము అకుమూరు లావృత్సి యయ్యెును. శాన్ర్రిగారు డానినే తమపద్యమున (పాసగా స్వీకరించి పాదడాదనుండి పద్యాంతమువరకు 20 మారులు ఆవృత్తి వేయుటతో పద్యపునడక కమనీయముగా సాగివదిం ఉ. కొంద రమం౦ద భక్తి తవమకఘుందుుబకింప మర౦ద విందుని మ్య౦ద మిళింద బృ౦ద హరి చందన క౦ద నవార వి౦దగ్ర థో టిందగ నీదు పూజలు ఘటించి పురందవ మందికంబు లం దు౦ద్రుకు సు౦దరీకలన మొ౦దుచు నందుల ని౦ందుచేఖరా! ఈ సర్వతః (సము అభ్యాసవశమున అలవోకగా సాగజే గాని (పయత్నసాధ్యము కాదు ఉ. ఆటల ెంపుశం దవిలి మైన భువిన్నిశువు పృణాదులన్‌ నూటిగం గూర్చి పూవ్రులనుచు స్లంమంచును గంధమంచుని నా్యటముగా భజించెదరొ వారును బొందుదురీశ! మింటిపైై "తేటగ వో్యోమ యానములం [దిమ్ణురు వేలుపుటాం[డ(పేమన్‌ . శివపూజ అఆటపాటలలో చేసినను స్వర్ణలోకము (పాప్షించునని మల్బృణుడు చెప్పెను, శివ్చని యనుగహము కలవారికి ఈ లోకమున దివ్యరసాయన కౌవధిరసంబులు, ధాతువాదము, యోగవశీకారముల చేత జనష్ట ఫఘటికాఖడ్డములు, గారుడాది మంత్రవిద్యలు, పాతాశళాది వాదములు (పావ్రించునని ఇరువది రెండవ పద్యనమునను, మనోవారయమైన దూర (శవణఖేచరతా ముక్తి యుత్క-ఏమణములు, అ్టైశ్యర్యము, పగ

క్షే కవి పండితపోషణ : రావు గంగాధిరళామాళావు వ్ర కాయ పరపుర ప వేశ సామర్థ్యము కాల్మతయిీ స్ఫురితజ్ఞునము కలు గునని యిరువదినమూడవపద్యమున కలదు, మొ, _ త్తముమిోద నీ స్రోోతము భక్తివైరాగ్యభావ సన్ను శ్రలమై యున్నది. -జీశ్రలపల్సి వారందరు (శ్రీుగామచం (ద చరణసేవాస కక్షలు. శ్రీ ఇాస్ర్రైగారు సో, తాంతమున [వాసిన పద్యము నారి హరిహరా ఖేదత త్త్ర్యమును చెల్పుచున్నదిం “జ, ఒవరిచినాడ దీని. గొనుమో శివ! మల్ద్యణ సంస్తవంబు నే -దెనుయన రామభక్తుండను దేవులపల్లి కులోద్భవుండ స ద్వినుతకు 'వీంకమాంబకును వేంక టకృష్ణ సుధీ్యదమాళికం దనయుడ సుబ్బరాయకవి. దమునళా స్ర్రైకిన్మగజను్రుండన్‌ ౫ మందేశ్వరశతకము : ఇందు నూరు పద్యములు గలవు, రాజూగంగాధరరామ[ వభువుతో మందపల్లి [గామమున (శ్రీ మంబే శ్వరుడని వీలువబడు శివుని దర్శించినపుడు కని ఈ శతకము ఇెప్పెను. ఈ మం 'ేశ్వరుడు శనిచేత (పతిష్టింపబడెను. “నుం బేశ్వరా!?” అను వకుటముగల ఈ శతకము శివునిశే అంకితము, కవుల కృతుల్మ పశంస, సద్విభుని స్తుతి, సచివవ్యాపారములు, రాజనీతి, పతి వతాధర, న ముటు, లోక [పవృ త్తి; అవినీతి, కన్యాశుల్క-ము, ధనమహిమ, బుణరాహిత్యము మొదలైన (పాపంచికవిషయము లెన్ని మో ఇందు స్పృశింపబడెను. ఇంకను మై రాగము, పఠోపకారము, సల్య(పశే సిం వినయశీలత, భూతదయ ఉపటదేశింపబడెను. సంకుము, పసుపు, వాస్తాం[ఘికంకాద్యంకారములు, కాటుక , తాంబూలము, గంధము, కీలుజడ, పుష్పాలంకృతి, నుదుట సింధూవము మున్నగునవి శక్త్రీలకు మంగభళకరములని, ఆయా అలంకారధారణవలన పతిదీర్థాయువు కల వొాడగనసియు కవి (నాసెను, సుబ్బరాయసుధీమణికి జో స్టీతీపమున (ప్రవేళముకలద్గు

వీ పీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ “ధా, శూరున్‌ భీరుత ధీరుు చేలతనము న్యూళ్లోకు దుష్కే__ర్తిసా చారు నైెష్టిక థర్భమైన్యమును విజ్ఞునింద మోవృ త్తి స్యా 'జేరున్నీవు నిషిద్ధమై వెలయు రాశించెంద మం బేశ్యశా!” అనుచు కవి నివీద్ధమైన రాళిలో భని చేరటవలన కలుగు తవోవృత్తిని 'ఇల్చెను కలిపుకంశు బుణరాహిత్యము మేలనియు బుణ చాధ ఛరింప 'రానిదనియు లోకానుభవముగల కవి హితో క్షి. న! గ ౧ త జీత "ల మ. బుణరాహిత్య మనామయత్వ వముపర (పేష్యత్వముం గల్లినన్‌ మణిభూహాగణ నిష్క_ పుష్కల వమహామ౦జూపషలున్‌ సు పసి ద్యణిమా-ద్యష్ట విభూతులు న్యిపుల భృ ల్యేఘాది పత్యంబులున్‌ గసణింవన్‌ దృణలేశ తుల్యములుగా. గన్పట్టు మం బేశ్వరా!” (గ్రవాశాంతులు మున్నగునవి చేయజాలఅననియు, కనీశ్యర (ఫ్రీత్యర్థ మా శతకము కూర్చితినని కవి చివరగా తెల్పెను. ““ మ.దయతో'డంనగొనుమొక్క- [(యమొక్కి- దెసుమూతై ల పదీపంబయో “" మయభూ పాళి శమిదళంబులు తిలలాపాన్నమున్‌. లోహనమూ ర్హియు భాగంబు మహేం[ దనీలమణియుం గస హ్లైంబరబుంద్విజూ న్య్వయు6 బూజించి యొసంగినట్లు మది నానందించి మం బేశ్వరా!” అెల| పదీషము, అయోమయభూపాళి, శమోదళమ్యు తిల "మాషపాన్నము, లోహనుూలరర్తి, నీలమణ్కి కృష్ణాంబరములు శనికీ (వీతికరములు కనుక వీనిని (బాహ్జణునికు దానమిచ్చిన శని నిషిద్ధ 'రాశీయందుండు ఫలము తొలగునని ఒక విశ్వాసము, ఈ శతకము మానవునికి వై తికవ్నర్తన బోధించుటచేత సీతిశతకము, పూజావిశేషా దులు 'కెల్చుటచే భక్రిశతకన్యు వై రాగ్యబోధకమగుట వైశాగ్య

కవి పండితపోవణ : రావు గంగాధరరామూారాను లకి శతకము వగుచున్నద, తన (పభువ్వైన శ్రీ గంగాధరరామారావు గారు గాఢమ'స భక్తితో తైలాభిషేకము చేయుచుందురు, కనుక ఆ [పభువును మంజేశ్వరుడు కాపాడవలెనని (శ్రీ సుబ్బరాయళా శ్రి (పాక్ఫించిరి. అవర్షళమైన కవితాధారతో నొప్పూచుక్న ఈ శతకము శతశ వాజ్బాయమున చిరస్థాయిగా నిలువగలదు.

శ్రీ కువూరశతకము -- ఆం ధీకరణము

లి కుమూరశతకము సంస్కృతములో శ్రీ రావు భాస్కర

రాయనింగారిచేత రచియింపబడి, చేవులపళి సుబ్బ రాయశా న్ర్రైగారి హ్‌. యూ వేత ఆంధధీకరింపబడెను.. ఇది (కీ! శ 1900 ఆగస్టు 1వ "తేదీన కోలంక వీరవరము జమిోాందారిణి శ్రీ రాజూ చెల్లయ్యనూూరావు బహాదరువారి ఆజానుసొరము మ చాసు లానెన్చు అసె లన్‌ (వెస్సు ౧ ణు టు యా

నందు (కొత్తపల్ళి పద గా ళళొత్రిగాంచే ముది౦పబడి (కటిత

ఈ శతకమున 101 శ్లోకములు, (పతిశ్లోకమునకు వెనువెంటనే ఆం ధీకృతపద్యము, శ్లోకమునకు వ్యాఖ్యానము, టీక కలన్ర, ఇందు రామధాటీసా మకన్లోకము లికువదియీడు గలవు, రావు వంశపు శూన్న త్యము, వనుహారాజూవారి మాతావితృ నగరమహిము మహారాజా వారి ఏవ్వత్తు మొదలైన విషయములనుగూర్చి శీ రావు భౌస్యర శాయణింగారీ శ్లోకములను రచియించిరి. భాస్క-రరావుగారను రావు వంశజులు; వీళాపురనము. తాలూకాలోని పసందూరు(గావాము ప్‌ర స్వస్థలము. (శ్రీచొతి వెంకయ్యమ్మా ఈ రావ రామారాయణింగారు అను పుణ్యదంపతులకు ఏప [8] శ! 1820 _పాంతమున జని శ్రచి యుందురు. శ్రీ భాస్క-రరావుగా తి శతకము 1897లో 1808లో నుహారాజూ రావ్సు చేంకటకుమార మహీపతి సూర్యారానుగారికి

లీ పిఠాపుర్‌ సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ 1శివత్చరముో [పాయమున అంకిత మిచ్చి? రావుకులవృద్ధులెన భాస్కర రాయణింగారు కువూరునికి నీతిబోన చేయుట వధానో స్రైశ ముగా నీ శతకమును (ౌసిరి “తే (పభుని వేమంబునోరు విశ్వాసపరుల లోన మావల ముఖ్యులుగాన కు మార శతకంబు: ెనుగింతు రీరలనుచు నఖభిలపిం౦ంతుము సుబ్బ యార్యవర్య ల అని శ్రీచెలికాని దిన జగన్నాథరాయణింగారు. ేవులపల్ల సుబ్బరాయశా న్ర్రిగారిని కోరిరి, “*కువమూరా!” అను మకటముగ ల ఈ శతకసు రాజసీతి బోధకము.ఇందలి సంస్కృ తాం్యధ పద్యముల వరిశీలింతము, న్లో! “మా తామళ్లెమ్బి కాయస్య, పీతారామమ హేశ్వరః కుసూరవత్కుమూరోయం, (సౌగ్ట్హ్యయత్వరి మణ్ఞలమ్‌ 1” తే. శ్రీ నెసం మంగయాంబ యెవ్వాని జనని యొవని జనకుండు రామమ హేశ్వరుండొ యా కమారుండు "సౌలు 6 గాకయల కు మూర విఖ్యాతగతి నరి మండలంబు, కతకారంభమున కవి ఛాజకువూరుని తల్లిద౦ డులను జర్క్‌ నుచు అటువంటి మాతాపితలు గల సూర్యరాయకుమారుడు ఇ్యత్రువులను జయించుగాక యని అభిలపించుచున్నారు. అనువాద కులు శ్లోకమును గీతపద్యమున అంట్రీకరించి వ్యాఖ్యానము [పాఠం భించుచు “*ఆశీర్నమ్మస్కియా వస్తునిశ్రేశమూలలో ఒకమైన మంగళరూపమైన ఆశీస్సులను కవి కృతిళర్తకు అందిం చుచున్నారని 'అెల్చెను, సూర్యారావుగారి జనని మంగయాంబ జనకుడు గంగాధర

కపి పండతి వాషణ : రొవు గంగాధరరామాశావు 245 రామరాయేం్యద్రుడు కనుక వారనామములలో నే పార్వతీపర మేశ్వరు లను అర్థము మహారాజూవారి పేరులో *కుమూరి శబ్దము కుమార స్వామిఅను అర్థము వ్యంగ్య భూతమగుచున్నదని "'తెల్పుట వాష్టఖ్యాత (పతిభను నిరూపించుచుస్నది.

వ్యాఖ్యానము: న స = మజ్షాయామ్బిగాభిదానా, అంబికేవ మజ్జాచ; యస్యపితా రామమ హేశ్వరఃవ్నాశ్రీమ ద్వే జట మహీపతి గక్టాధరరామరాయ మహారాజః మహేశ్వర ఇన రామశ్చ అభూతాం... .... అ తామ్బికా మ 'హేశ్యరశబ్ద యోఃపార్వతీ పరమే శ్వార్థ్ర క తాత్తృత్సుతః కమూరః యధాళతారకాదీన్‌ జితవాన్‌ తథాయమవీ సకల మరిమణ్ణులం జయత్వి త్యాశీళర్వాదణ” “కుమారా” ఛబ్దమునకు శాశ్ర్రిగారొసగిన వ్యాఖ్య వారికి సంస్కృృృతభా పాశ బ్దము నూదగల అధికారమును ఏివరించుచున్నది. “(కుశ్చుమాచ రాచ శానాం సనూహారః కువూ రం” కః అనగా తః మూ అనగా సం పత్తి రా అనగా శాల్వ భూ చేవి శ్రీ చేవులకు నిలయమైనవాడని వాస్ట్రఖ్యానించ బడెను. కా వ్యరంభమున 'మిూగణ (వయోగము “మి వర్ష (పయోగము శుభదాయకములు, ఈ శ్లోకమందలి. (పతి అతరమును ఛందోవ్యాకారణాలంకార సహితముగా వ్యాఖ్యానిం చిన సుబ్బరాయశా స్రీ బహుముఖ కౌ్యస్త్రుపరిచయము, పాండితీ గరిముము ఫొనియాడుట వేయిజిహ్వూలుగలలఅది శేషునిై. ననుసాధ్యము కాదనుట అతిశయో క్రిగాదు, శాస్త్రిగారిని అభినవనుల్సి నాధసూరిగా చర్కొనుట అన్వర్థము 16 శ్లోకములలో మంగళాశీస్సులను చెప్పిన కవి 17వళ్లోకమున రావుపంశీయులకు మూలపురుషుడై న అనపోత ముని స్టృరించెను, రన్లో, సర్వజ్ఞ మూధవెౌతస్య, శైవ వైష్ణవ థరి త్‌

నంశాజ్యావః కుమార! త్వం, భవ శాదృక్కుల స్థ”

ఖ6 పీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితవోవణ స్తే తత్త సూజులు సర్వజ్ఞ మూధనులనంగ శైవవైప్టున ధర్మ్రులై గీవి గసి5ొ మనూదయిన యనర్థయంబున కాదిపురుము లథి వంశో చ్చ యము బొందునూ కువూర! లు ఖీ - అనపోతముని పుత్రులైన సర్వడ్డ మూధవు లిరువురు శ్రైవ వైప్ణవమతధరు్శులై రనియు, నీవు (మహారాజావారిని ఆగెండు మత ధర్భములను ఫొందుమని కవి ఆశీర్వదించెను. ఆం థాంనగ్తములందు పాండిత్యము సంపాదించిన మహారాజా వారిని కీ ర్తించుచు కవి ఆంగ్లేయుల నెట్లు విమర్శించుచుంజెనో పరి కింపుడు?ః “న్లో భ్రాపేయ మఖిలాస్నాకం, బాలేన మునితామునా ఇత్యపత పయానూనం, హూణాసృ స్వే సతాననాళి” “న, శ్రాలుండగు సీతం డీ మన భావనెల్ల6 "దెల్లముగ నేర్చికొనియెను -జలివిననుచు నెల్లహూణులు6 బూనిరి "వెల్ల దనము మట్‌. నానే నిక్కుువంబుగ నాననములం నాల్యమంచే ఆంగ్రము నత్యద్భుతముగా నేర్చిన చాలుడని హదూణులందరు మహారాజూవారిని కెల్లబోయిన మూములతో మూచుచుండిరని ఉతక్పేశ్సీంచుట రమ్యుముగా నున్నది. రిఠిన శ్లోక మునకు ఆం (ధానువాద మో [కిందిపద్యము - “ శ్రే చేయందగినట్టి పనియును జేయరాని పనియు బేిలియ నశక్యమై పరః౭గుంగాన మహిని బండితులైన (బాహ్య్గాణుల స్‌దు సభల నిలుపంగ6 దగును నిచ్చలు' గుమూార 1!”

కవి పండితపోవమణ : రావు గంగాధరరామారావు 1 ఈ శతకమిళ్లు సుబోధకముగా రాజనీతిని బోధించుచున్నది, శ్హోరార్థముల రవంతయైన బీకువోని రీతి కాన్ర్రిగారనువదించిరి, శతక మూద్యంతము లేటతెను స పదములతో పృాదయరంజకముగా సుగావ్యాముగా నుంజెనుం శ్రీ దేవులప్లి తమ్మన్న శాస్తి సుబ్బరాయశా నై అనుజులు (శ్రీశమ్మన్న ౪" శ్రి నామూం రముగల కృష్ణశా్ర్రిగారు ఎనిమిది కావ్యము నాంధభావలో రచియించిరి,. 1. స్యష్నవపలదర్పణము. 2. కవ్యిపభునామ. గుంఫిత విచ్మిత పద్యగర్భిత కందపద్య సక లేశ్వర శతకము. 8. కక్కు కేశ్వ 'రాష్ట్రకము త్తే సత్యనారాయణ శతకము 5. క మలాదండకము 6, ఆ రాను వంశముక్తావళి 7. సయకోల్లాకము 8, యతిరాజ విజయము, పనిలో స్పష్నఫబదర్పణము అమ్ము[దిత ఏకాళ్యాసకావ్యము. ఇందు 112 పద్యములు గలవు. శిథలానస్థయందున్ను ఈ (గంధపా (వెత చ్‌తి ఆరుపద్యములు విశహో అన్నియు లభించెనుు, మహోరాజూ సూర్యారావుగారి బాల్యమున అవతారఫురుషులుగా గుర్తింపబడిరి ఆవృత్తాంతము నెజిగిన శ్రీ తమ తట త్రిగారు అచార్మి తిక సత్య మును (గంభథస్థముచేసిరి, వకారణముచేతనో మహారాజూవారీ కావ్య మణిని మ్ముదించలేదు. మిగిలియున్న అవాత్యపతియు ఖలము కాన పోవ్రట సాహితీలోకము చేసుకొనిన అదృష్టము. కభాసారము : తమ్మున్న ళా న్ర్రిగారు అగజునితోకలసి వదా పురము కోటలో దర్చారుహోలున ఉన్నట్లు కలగాంచిరి, ఆస్యప్నమున అన్న మామగారు వింజమూరి 'వేంకటరామళయ్యు, శ్రీగాజా గంగా ధర రానూశావుగారుు వారి మామగారు. రాజూ వెల్లంకి "వేంశట రామారాయలు, ఇలికాని చినజగన్నాధరాయలుు మహారాజ్ఞా

లీ(8ి వీళాపుర సంస్థానము - కవి పండీత పోషణ వారితోసహో కొలువుతీర్చియుండిరి. రాజూవారు తనయుని లాలిం చుచు, తమ ఇన” గారికి బహూకరించుటకైై సొమ్ము చ్చిక్టాని రమ్మూని సేవకుని లోనికంపిరి విషయమునెజీంగిన జగన్నానరరాయ ణం గారు నూరార్హకు మారు వెయ్యార్లు తెప్పించిరి.. శ్రీ గంగాధర "ఆరావమారాయణశింగారు సుతునికి నుభ సంన్కాారము చేయుటకై. సిద్ధ పడగా మంగళభ్వనులు విసవచ్చెను. అంతతో కని మేల్కా-.0౦వెనుః కవి స్వపష్నవృ త్తాంతము విని సంతోషించి జగన్నాధరానవుగారు (శ్రీ సూర్యారావుగారి ఇాల్యమునజరిగిన రెండువిశేపములు ెల్పిరి. పసితనమందు శ్రీ మహారాజూవారు. పినతల్లి భావయ్యమ ఉితో తాను కారణజన్గుడనని 'అెల్పెను. కకం, పను మునీశ్వరుండను జా

మా నిజ ముదయించినాండ మా కొమరుండ నై

మానక భోగవధూకృత

మానస వైకల్య కలనమా[తసం దీ!”

జనకుని మరణానంతరము మహారాజూనారు తము తండి,

కృష్ణుడు కలిపి కనిపించినట్లు తెల్పి, (శ్రీగుష్తుని రూపుచేఖలు వర్మించి ఆ కృష్ణుడు తనతం[డి వినుచుండగా అఆలపెయ్య వై నొక కేలూని మురళి వాయిం౦చు-చుండెనని చెప్పిరి. ఈ రెండు విశేషములను విని కవి తన స్వప్నముతో సీ విధముగా సమన్వయించెను. “శ్రీ గంగా ధరరామారావుగారు మనవాళమునిభ కులు కనుక భ్రునియడల కృప కలిగిన ఆ మునీంద్రుజే ప్పుతుడుగా అవతరించెను. కలలో విని వీంచిన మంగ ళతూర్యములు సూర్యాళావుగారికి విద్యాభ్యాసము చేయిం౦చునాటి మంగళ ధ్వనులు, చినజగన్వ్నాధరాయణింగారు నూరార్లకు బదులు వెయ్యార్లు "తెమ్గునుట నీబాలుడు ఫ్మతున్సుల జయించి విజయ,న్హ్రీని వరించిన తనకు దశగుణాధికముగ బహూకృతి లభించుట,

తీల్ళి కవి పండితపోవణ : రావు గంగాధరరామాళావు 940 “స్వప్న ఫలదర్పణము” అను కావ్యముకు కవి ఒకనాటికవలె నడిపించెను, స్వప్నవి శేవములు చమత్కా-రముగా నొళ దృశ్యరూప మున వర్షింపబడెనుం నుహారాజూనారి చాల్యను, తల్లులను వరి ంచి విమ్ముట కవి వెల్లయాంబా మంగయాం బా భావయాంబికల నంభా వమణమును దృశ్య కావ్యమువలె స్ఫురింప జేసెను. చివర చి తాడ చెలి కానివారి ఫొలున్రఘకాటమును వర్జించి మరల సంభాషమణాత ముగా కావ్యము నడిపెను. ఇట్లు చిన్ని చిన్ని అంకములనలె కావ్యమును నడిపిన తీరు మెచ్చదగినది. శ్ర మహారాజావారు మునీశ్యరులనుటకు ఆభారముగా శీ చెలికాని చినజగనవ్నాధరాయణింగారి “వోంతమార్ష దర్శి”నిపేర్కొన వచ్చును, ఈ కా న్య పీఠికలో, మహారాజూ వారు జన్మించు సమయ మున ఒక యోగి వచ్చి ఒకళ్లోకము [వాసి జేటికయందుంచ్చి వడు సంవత్సరముల అనంతరము తెరచి పూడుమని చెప్పెననియ్యు పడు సంవత్సరముల తర్వాత తెరచి చూడగాఈప్రభువు మునీందుడని ఇఉాపవళమున జని 'శ్ర9చెననియు అందు[ వాసియున్నట్లు, శ్రీజగనాషథ రావుగారు తెల్పియుండిరి.. అనాటిశే శ్రీమహారాజూవారు తాను మునిం[దుడనని జనయి[ తులకు చెవ్పిను, కవితా విశేషములు : కథ్యాపభానము కావ్యము కనుక వర్ష నలకు, అలంకారాది విశేవములకు (సాముఖ్యత లేదుకాని అటనట ఉపమాద్యలం కారములతో శజ్చాలంకారములతో కావ్య మలరారు చున్నది రక్త తమ్ముులు నందన సంఘా తమ్ములు బంధుజన శతమ్ముులు (శితజూ తమ్ములు బరి వేష్టించి పం తమ్ముులుగా సరసభాప్‌.తమ్ముులు పలుకన్‌ ఎ ఇత్యాదియమకములతో బాటు చక్క-ని అను(పాసలు కలవ,

లి0 ఫిశాపుర సంస్థానము = కని పండిత పోషణ “క, ఉల్టము యదువలబభు పద శ్రా మిన.

శల్మవముఐ యందు నిల్పి పావనగుణ సం

పల్లీల న్నెల్ల్యవజలను దల్లి వలెన్‌

మ్‌. మో మల్‌.

చెల్లయాం౦బ దనుపుచు నుంజెన్‌”

ద్సిగుక్తృ మైన లకారాను, పాసమిందు కన్చట్టుచున్నది 4 అచ్చు టచ్చట చక్కని ఉవమాలంకారములు గలన్ఫు,

ఈ శావ్యమున ఆ శస్యసాంతగద్య లేదు, ఈ పుస్తృకపువాత (పతిని దయతో నాకొసగిన (శ్రీ ఇెలికాని శ్రీరామారానుగారివలన ఈ కావ్యశీర్షిక *స్యష్నఫలదర్పణము'_ అని తెలిసెను. మహారాజా వారి ఇాల్యమందలి పలుకులు స్వష్నఫలదర్పణముతోపోల్చి చూచి సను వారి జీవికచర్మితను పరికించినను వరవరమునియే మహారాజూ సూర్యారావుగారివలె అవతరించెననుటలో ఎంతమాత్రము సంచే హాము లేదనిపవించును.

కవి షపభునామ గుంభిత విచ్శిత పద్వగర్పిత కందపద న్‌ తభ శ్‌ సకలేశ్వర శతకము,

(క్రీ శ 1928లో చ్చిళాడ శ్రీరామవిలాసము దాతురశాల యందు ముదిత మై, శీ ఇఎలికాని లచ్చారావుగారిచే (వకటితమైన శతకముల ద్వితీయ సంపఫుటములో ఈ శతకము కందు. ఇందు 107 పద్యములు గలవు. ఇవిగాక ఆయాపద్యముుఎందు నివేప్త్రమైన అం శకము తెలిసికొనుటకు సూచనగా ఆయా తావుల తొపుగ్ధది పద్య ములు గలను. పిఠాపురమునగల సక కేశ్యరని సంబోధించుచు. గోసక్ష

న! ఇ ర (వాసికి. శ్రీ గంగాధంరామారాన్సుగారి పినతండిపు తుడు ధర్మారా యణింగారు కొలు వుతీరి స్పిగీర్యాణాం(ధ శుజ్ఞార్థ ధములలో నెప్వరైన నొఫ శతకము ెష్టూడని వోరగా తమ్మన్న శ స్రిగా రీ శతకము

కవీ పండితపోమణ : శాన గంగాభరళామా+శావు 251 (వాసీ3. చివరి ఎనిమిది పద్యములలో అనన వర్ణముల కలిపి చదిప్‌న “దగి హూ దీందు సంఖ్యాక నవర్శాతికు ఛాతళ్లు శాలివాహన భే లి. సతభరటన కాలము శ్‌లియును. క 1874లో కవి ఈ శతకము (వాసెను, మొత్తము. 8 విభాగములుగా శతకమును విభజించి కప తన భావమును "తలివిను,. 8వ విభాగమువలన కవి ధరా నగాకి ముఖ్యా (శితుడని, తరువాత పీఠికాపురాస్థానమున (ప్రవేశించియుండునని "తెలియును.

1. మొదటి నాల్గు పద్యములలో సం ఇెండవ అవతురముల కలిపిన “క్చవి వయసు పదునెనిమిది వత్సరములు"”అని కవి వయస్సు 2. తరు వాత క్‌ పద్యములలో సమపాద పంచమవర్శ ముల సలిపిన “సూర్యా రావుగారిని సకలేళు డాశీర్యదించుగాక” అను ఆశీస్సులు లీ తరు వాత 6 పద్యములలో ధర్మారావుగారిని సంబోధించుట 4. వై 25 పద్యముల అసమపాద చతుర్ధవర్మ్మము ౨ కలిపిన ధర్మారాయని ఆశీర్వదించు శుద్ధాం్యధపదముల పద్యము క... అటుపై 12 పద్యము లలో (వతిచరణమున ఆణవ నర్షములు కలివి “వకటరావుకులాస్థి సుఛాకరో,విజయ తే భువి ధర్మురాజూధిపోగఅని ధర్మారాయని క్‌ర్తిం చుట 6 12 పద్యములలో (వతిపాద చతుర్థవర్శ గర్భి తౌతుర సమ్మేళ నము సంస్కృతసమాసభూయిస్థమైన ధరార్టరాయవర్షన 7, తరువాత 8 పద్యముల సమచరణ అష్టమ వర్శ్మముల కలయిక * చేపరవారి యనుగ)వామును నోరియున్నాను అను భావరు 6, తరువాత పది పద్యములలో [సతి పాద పంచమాతరముల కలయిక కవి నామను స్పష్టమగును, మొదటి 25 పద్యములు సకలేశసుని సంబోధించుచు, ఆయావిశేవణములతో కీర్తించుట కన్పట్టును.

“పరశ్రాం తా పరసహాంతా, వరదాంతాదర నితాంత భనుక స్యాంళా గరిహార సూర వార, స్థిరసారతర _వకాశ శ్ర సకలేశా[”

వ్రీక్‌తీ పితాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ

“గరిధర్మా కరిచర్హాం, బర నర్శాలాప ముదిత మహి భృత్క-న్యా ఎగ న న్‌ వ్‌ ఘూ జ || వర మానస పద్మా సు స్ట్‌ పెఠళానగర సద్శు తీ సకలేశా!

ఈ పద్యములు చక్కని శబ్టాలంకారములతో లయాన్వితమ్ములే యొష్పుటయీగాక అర్భవంతమై జటిలపద సంకలితవైై అలరారు చున్నవి, శతకమందు (పథధానముగా భక్షి అటనట సీతిబోధయు "కానవచ్చుచున్నది. దుర్దనులు సుజనుల నవహావాసముచేసినచవో, సత్కీర్తి కలిగి సంపదలుపొంది నిర శ్రఅమనస్కు- లగుదురని కవి బోధించుచు చెప్పిన పద్యము కలదు. ఈ శతకమువలన తమ శన ఇాక్ర్రిగారి పాండితీగరిము, బహువిధములైన పురాణపరిచయము, చచ్మితబంధకవితలో అనర్షళత స్పష్ట్రమగుచున్న పి, కుక్కు టేళ్వరాష్టక సత్యనారాయణ శతక కమలాదండకములు

చాటు సద్యములు అష్టకము, శతకము, దండకను, చాటుపద్యములు (పత్యేక ముగా ముదింపదగినంత విపుల కావ్యములు కాకపోవుటచేత నివి తను ఆఉజషెత్రుగారి “నయరోల్లాస” పీఠకయం బే ము[దితమయ్యును. కుక్కు పేశ్వరాష్టకము తమ ఉషా త్రైగారు ఎనిమిది న్లోకములలో కుక్కు- కేశ్వరుని స్తోోతము చేసిరి. ఈ యష్టకములో “మనసి కుక్కు కేశం భజే” అను మకుటముతో పటిష్మ్రమెనకై లితో విరాజిల్లు చున్నది ఉదా :; *సురాసుర శిర స్ఫుర చ్కు_.సుమ మంజరీ నిష్టత। నరంద లవాఠీ పరిస్నవిత పాద పంశేరువా౦ సరీకృత సరీస్ఫృప (పవర మోశ్వ్యరం పీఠికా పురీవర నికేతనర మనసి కుక శేశంభ జే * అష్ట్రకాంతమున ఫల్మశుతి చెప్పి కవి తననామము అెల్సెను,

కోవి పండితపోషణ . రావు గంగాధరరానూ రావు వరికి సత్యనారాయణ శతకము ; “సత్యనారాయణ” అను మకు టముగల ఈశతకమున ₹0డు పద్యములు మాతమే నయనోల్లాస వీ యందు గలను. మిగిలిన పద్యములు లభించలేదు. ళభ్దాా ప్రలా (పోవవు నమి్మియున్న మము నీవే (ప్రోవవేనిం గృపా శీలా! (పోచెడి వారలెవ్యరిశ సీచిత్తంబునన్‌ వేరుగా నాలోచింపక యార్త్షరతణ కళ భ్యాసోన్నతిం జూపుమా జాలంబున్‌ విడనాడి రత్నగిరినాసా! సత్యనారాయణా!” కమలా దండకము : తమ్యూన్న ళా స్త్రి గారు కాళిడాసు విర చిత ఇ్యామలాదండకము చాణిళో కములాదండకము రచియించిరి, దండకమునకు ముందు “మాణిక్యావీణాంో మొదలుగాగల నాల్ల్యుక్లోక ములవలె నాల్లుశ్టోకములలో లజ్న్టీ దేవిని ప్తోతముచేసిరి. మొదటిశ్లోకము : ల్జోలి శ్రీ భాగ్య రేఖా ముపపాద యంతీం శివం కరీం సింధుర మందయానాం శీళాంళు బింబ (పతిమూన వ్యక్రాం తీరాబ్ధి కన్యాం శీరసా నమామి నాల్లవళ్లోకము వ “జయ వారాశితనయే! జయ చామోాకరద్యు లే జయ జాతృత్వరసకే! జయ ఛదగబాదశే 32 దండకము మిక్కి-లికఠినమైన నారికశేళపాకములో కొనసాగెను, నాల్లు శ్లోకముల తరువాత దండకము (వాయబజెను, చాటుభార పద్యములు :- నయనోల్లాస (పబంధ ఫీఠిశ్రలో (115 పుట) మ్యుదితమైన చాటుపద్యములలో మూడు కందములు సీతిహీనునినూర్చి, ఒక నీసము మహారాజూవారి విజయ ప్రా స్మికి

౯1 పిఠాపుక సంస్థానము - కవి పండిత మణ మంగళాశీస్పులతోడను, మరియొక సీసమున గులాబీవర్షనము గలవు, మహారాజూ సూర్య్యారావుగారికి గులావీపుపష్పును వై మక్కువ. కను కనే వీరు మదరాసుళో తమ మందిరమునకు *గ'సలాపియని రిడిరిం (వసంగవశనున రాజావారి కో ర్కెనై తవు నష ్త్రైగారు 7పలాబి పుష్పరామణీయకమును వన్షించిరి. “సీ ప్రకృతి [పజాపరంపరకు చేవరవిాందంబాదలెడు ననురాగప్తుంజ మనంగ వర భవనాస్దనసస్థిరత మెచ్చంగ వచ్చినిలిచిన మారునియలుగనంగ సీతేజమున కోడి నెరిచెంత వసియించు కంజూ పృచిం చార్భకంబనంగ 'నేలికకా శిత పాళివై నెలకొన్న భూరికారుణ్య విస్ఫురణ మనంగ "తే చేులిడాలును డాన్ఫు లుజ్యేలలీల ఘుమఘుమ స్ఫూర్తి నెల్లైడ గుబులు కొనంగ నెనంగు నీశోణ కుళ్టైక కుసుమరాజ మురుకళాభోజ! సూర్యభూవర విజాజ[” మపహరాజూావారి యెడల (పజలకు గల అనురాగ పుంజమో, వారి ఫ్రైర్యము మెచ్చుకొనుట కై వచ్చినిలిచిన మన్మథ బాణ మో, సూర్యరాయేందు. తేజస్సునకు ఓడి చెంతనిలుచుటక్రై. వచ్చిన అర్భక సూర్యబింబమెో, రాజావారు తేన అశితులవైై చూపిన శారుణ్యమో అనుసట్లు గులాబిపుస్పము విరాజిల్లు చుండెనని ఉత్పే శ్నీంచి తవు శ్రనమశాస్రిగారు తమ భావమాధుర్యములోగల నవ్య తను రసజ్ఞుల కందించిరి, శ్రీ రావు వంశముక్తావళి శీ రాజూ శాప వేంకటమహీపతి గంగాధర రామారాన్ట బహద్దరువారి కాలమున తమగ్దన్న శౌ శ్ర్రిగారిచేత రచియింపబడిన

కవి పండితపోషణ : రావ్రగంగాధరరామారాను లర్‌ర్‌ ఆరాశ్వాసముల (679 ప్ర చార్మితక కావ్యము రావు వంశమునైై వళి. ఈకావ్యము మహారాజావారి సమాదరణమున (క! శ! 1950లో మ్మ్యదాసు శుభోదయా పన్ని శేమన్సు లిమియెడ్‌. (డెస్సున మ్యుదింప బడెను, లలి తార్థస్పోరకముగా సరస శత్హైలంకార శోభితముగా గీర్వాణ భాషలో సుబ్బరాయశా స్ర్రి రచించిన తన నంఛచర్శి తను "తెలుగులో (వొయుమని శ్రీ గంగాధర శావమారానుగారు కోరగా తమన్న ఇాన్త్రిగారు సంస్థానపు “రికార్డులు” ఆఛారముగా స్మీ గంధము (నాసికెం రాన్సు నంశీయులచర్నిత పదునేను తరముఐనఅకు లభ్యమైన వార్మిత కాభారములతో రెండవ అధ్యాయమున “పిఠాపురము. జమీంచా రుల వంశ ॥ కవుము''- అను జేరిట (వొసియుండుటవలన చర్వితచర్యణ మగునను భీతితో మరల కఛాసారమంతయు సంపూర్షముగా నిచట (ప్రస్తావించ లేదు. శాని చర్మితలోగల విశేషహాంశములమ్మాత మిట వపాందుపరచు చున్నాను గృహనామము ఇ ఈ రావు వంశీయులు తొలుత కోసల 'చేశమునగల అయోభాస్టనగర నమిోాప క భ్యాణగి9ిలో నుండెడినారు. చారు దథీ.ణ బేశమునకు వలసవచ్చి ఫొంత కాలమునకు (తిలింగ దేశము నందలి మెతుకు కైలాసకోటలను వశపరచుళోనిరి. వీరిలో పిల్లల మజ్జి బేతాళ రావు మహా శౌర్యసంపన్నుడు. ఈ ఏకుని సాొహసో జేత మైన కార్యములవలన వఏ8కి రావు వారము గృహనామ మేర్ప జేనుః ఈతనిశాలమున (పళాపరు[ద చడవ్తికి ఢిల్లీ పొదుపాతో సమరము అనినార్గముకాగా జీళతాళళావు యుద్ధమున పరా[కమము చూపి నాటి అర్ధర్శాతమున దిగంబరుడై యుద్ధభూమి కేగి కపాఎమున శతు రక్త ముతో నన్నము నండి, మహామం[తములతో భూతముల నా నాహసనుచేసిి ఒక్కొక్క కబళమిచ్చి యుద్ధబలి సమర్సిం చెనట +

ల్రిగ్‌ర్ర వీఠాస్పుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ అట్టి బేళాళశావు భ్రైర్యమునకు గిరులు సరిరాను, బలిమికి సింహ ములు సరిరావు- అని జనులు కీ_ర్తించుటవలన ఆతనికి రాన్సు వారను గృహసంజ్ఞ పర్పుజెనని 2వ ఆ. న కి9ివ పద్యము తెల్పుచున్నది,

గోత్రము : రావువారు. జేచర్ల నోతజులగుట కొక గాధ కలదు, అనపోతమనీడు భువనగిరి చెంత వ్యవసాయము చేయుచుండగా 'జేచుడు అను పరిచారకుడు పొలముకాపరిగా నుండెను. అనపోతమ భూవి దున్నుచుండ నాగలిశేదోతగిలి “*భుళ్లు” మని ధ్యనించెను, సాటిశేయి అనపోతమనీకు నిదురలో అఆధ్యని నిధికి సంబంధించిన దనియు, నరబలిమొసగిన నిధ్మిపాప్తించుననియు కలగాం చెను. స్వప్న వృత్తాంతము విని జేచుడు తానే నిధికి బలి అయ్యుదసని, దానికి (వతిఫలముగా అంతవణకు వశ్‌ష్టగో[తమని చెప్పబడుచున్న రాన్ఫ వారు తనవేర అేచర్ల _నోతముగా _పసిద్ధి చెందవలెనని కోరెను. తేచర్ల నోతమువారు వివాహ సమయములలో ముందుగా తనవంశ మున జనించిన వారికి వివాహయమొనరించి, వారిలనుమతిని పరిణయ మౌడవలెనని జేచుడు పలెకెుు, ఈ రెండు నిబంధనలకు అంగీక రించి అనపోతమనీడు జేచుని బలియిచ్చి నిధినిపాంబెను. నాటినుండి రాన్ఫు వంశీయులక్రు అేచర్లనో[తనామము స్థరమయ్యెను. వివాహా సమయముబలో 'తేచులకు వినాహాము చేయుట నిన్న మొన్నటివజకు ఆచారముగా జరిచడినారు.

వెంకటగిరి బొబ్బిలి జట(పోలు సంస్థానములు వ

సర్వజ్ఞ సింగభూపాలాకుజుడు రావు మాధవరాయణింగారు పన్నిద్దరాళ్యారులలో నొకడయ్యెను. మాధవరాయని ప్యుతులే ఈ మూడు సంస్తానములకు అధిపతులైరి. కీవ ఆం లి!వ సద్యమున కని “బటపోలుఅను-ే రెట్లు వచ్చెనో తెల్పెను జానకి నపవారించికొని పోవు రావణునితో యుద్ధముచేసి, రావణుని చం దహోసముచే మృతి నొందిన జటాయువ్ఫునకు ధాముడు నినాసమిచ్చిన చోటు జట పోలు”

88] కవి వండితపోమణ ; రావు గంగాధరరామాలరావు వివ అని సపసపిద్ధిగాం చెనట. ఆ జట్మపోలు రాజధానిగా వర్పడినది కనుక జట [పోలు సంస్థాన మయ్యెను, నర్షనలు : చార్మితకకావ్యమైనను సమయానుకూలముగా తమ్మన్న ₹* స్ర్రిగారు పుర అశ్య్వగజయుర్ధాతి వర్ష న ల'నేకము కావిం చికి. బొబ్బిలి దోవూడ యుద్ధము లిందు వర్శింపబడెను. శ్రీ గంగా ధర రామారానుగారు వేసిన తీర్థయ్యాతల వర్శించుచు కవి సీల్తైల మున లఅల్లసానివారి “అటజనీి గాంచె భూమిసురుండొన్న _ పద్య ముతో సమానముగా పర్మిం చెను “వ్ర, అటంజని కాంచె శామవసుధాధిపశేఖరుం డాపగాధ రా టట గత పాదమూలము సుధభమభధుర (దవపూర నిర్ధరీ పటులహారీ పయః (పసర పక్వపజపకర (పశ సతో త్కృ_ట సహాకార ముఖ్య వివిధ [దుమజాలము సీలై లమున్‌ (పవరుడు హీమాలయము చూచుట, రాజూవారు నీల శె లము చూచుట- పద్యశిల్పముకో బాటు సందర్భముకూడ అనుక రింపబడెను. అశ్లు శ్రీనాధుని భీమఖండములో “(కముక రసాలో అను పీఠికాపుర వర్ష స పద్యపుపోకడలో నొక పద్యము గలదు గంగాధరరామారానుగారి తండి శ్ర గాత వెంకటసూర్య్థారావు గారి కాలమందు దేశస్థితితో బాటు వారు కాఏంచిన వనతటాకాది నిర్థాణములను ఇాత్రిగారిటు వర్ణించిరి. రవ ఆ. 78 ప పీరపుర వర్మ ? “చ, (కముక రసాలకామలక గంధఫలీ పనసాన్లు లాంగలీ (ప్రముఖ సుసాలజాలములం శవాటిలు నొళ్ళ- వనంబు నర్శవహ ర ఫ్రమును జలాశయంబునమలాళయు డై తగు సూర్యరాట్ప్రభూ త్హ్హముండుం (బతివ్ఫంజేసెను ముదంబునం బీఠకప్పురాంతిక స్థలిన్‌ ౫?

శీర్‌రి వీకాపుర సంస్థానము = కవీ పండితపోవణ వసుచరితులో “*ోతజినొప్పు నెటినొప్పూ జలదమాలికనొప్పు” అను పద్యపునడకలో తమ ఆనషగౌస్ర్రిగారు 'రాజూవారిసౌధనమును 1అఆ. 16ప న చక్కగా వర్జ్మించిరి. “నీ, పటికంపు గమిం బెంపు ఘటియిం౦చు రుచిసాంచ్ప నెగడునోడల నిగన్నిగనలతోడ నల తారకల మిోజుంగల పీరముల తోర మగు కుట్టిముపు ధగద్ధగలతోడం జెలువంపు జిగి నింపుం దులకింపుం బలుఇెంపు లలరు భూరుల తళత్తలలతోడ ఫఘనలీల మనలీలం గను నీలమణిజాల జూలకంబుల చకచ్చకలతోడ గీ. నలుగడలం గాంచి పూరముల్వల గొనంగ ఏంత సంతనందగు వై జయంత మనలో6ి దనరు బలుసౌరు గలుగు పదారువన్నె మేలిబంగారు జిగి మాబజు మేడలోనం ఇటువంటి చక్కని అంత్య పాసలతో చాతుర్వర్ష్య వ్యవస్థ వర్మింపబడెను, సందర్భానుసారము గా నై లీభీదముపాటించుట ఈ కావ్యమున కలదు. యుద్ధ వర్ష నమున కఠినమగు వలి రాణి వాస్మక్త్రీల వర్ష సలో మృదుై లి పాటించుచు తమ్మున్న శ శ్ర్రిగారు. ఇది కేవ లము చర్మితయేకాక వృాద్యమగు కావ్యమనిపించునట్లు రచన చేసిరి, దండకములో యుద్ధవర్షన మో శావ్యమున కొక నవ్యతే. సామాన్య ముగా దండకములు "దేవతాస్తోతమ లుగా నుండును. ఓజో/సణ (పధానమగు యుద్ధము. దండకములో.. నర్మించుట అరుదు, ఢిల్లీ సుల్తానుతో బేతాళరాయనియుద్ధము. వర్మించునప్పు డీ యుద్ధదండ కమ్లు కలదు,

హవి పండితపోవణ : రావు గంగాధరరామారావు ౭50 గంగాధరరామారాన్సుగారు చేసిన చారధర శ్రములు, సాది నిర్ధాణములు, కవి పండితపోపణ, ఇ స్త్రార్థములు నిందు చక్క-గా నభివర్ణి తములు. “నీ ఒకచోట నధిక వైదిక వేదపఠనంబు లొళచెంత వేదాంత స్తూక్తిరచన లొకయోర భూరి తార్కిక లోకనాదంబు లొకయెడ ధర్మ ఇాస్తోదితంబు లొాకపక్క- శాబ్దిక (పకర్యపసంగంబు లొకవంక సుక వినోష్టు లొకసీమ పౌరాణికోపచేశంబులు నొక్టకేవ వైద్యశాస్తోొ క్త ఫణితు గి లొకథంాతానవున చ్యౌతిపూనూన వచన రీతులొాక దండ సరస సంగీత మధుర కలరవంబులు. బొాలుపొందం బలుకు. జెలికి గాపురంబనందగు. బీ౭ికాపురంబు వె దిక వేదపఠనమ్ము, "వేదాంతసూ క్రిరచనలు, 'ార్కీకవాద ములు, ధర్ధుశా(స్ర్రు (పసంగములు, కబ్దకాస్ర్ర్యృపసంగములు, సుకవి నోష్టులు, పురాణోపచేశములు, వై ద్య శా్యస్త్రు_పసంగములు,జ్యాతిమ శాస్ర వాదములు, సంగీతము. ఇట్లు వివిధములై న శా త్రుములతో సరస్వతీజేవి నివాసయోగ్యమనునట్లు పీఠికాపురము విరాజల్లుచుండె డిడి. కనుకనే రావువంశము “సకల సంశిత పండిత సత్మపీంద రచిత సుక్కతాయ ఫలంబిని తమ ఉనషగొత్రిగారొకచో వ్యాఖ్యా నించిరిం తెలుగు జాతీయములు : “పట్టినదియెల్స వ్రైడియు, ముట్టినది యదియొల్ల నాణిముత్ర్తేమగుచు”. (5ఆ. తికిప) అని కృతిభర్త తాత గారగు సీలాదిరాయణింగారి పరిపాలన వరిం చచు వారి పాలనమున వ్స్‌ర్రి వర్థిల్లైనని కవి చెప్పెనుం

ల౦ వఠాఫపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ

కఏ కాంమువాటికి బేశమున ఆంగ్చ్రభామ వ్యాపించియుండుట వేత కావ్యములళలో తరచుగ ఆంగ్హ్రపదములు కనిపించును. ఈ తీరున శ్రీ తమ్మున్న శా శ్ర్రైగారు వార్యతకాథారములతో శైలీవై విధ్యము మాపుచ్చు శవణోచేతిములగు నలంకారములతో రముణీయమగు వర్ణనలతో తెలుగు జాతీయనావో కంళ్తాళ ప్రాయమైన ఇారితిక కావ్యశరీకమునకు ర_క్తమాంపములతో పుష్టి కలుగునట్లు చేసి *రావు వంశముక్తావళిసి సుందరాతి సుండరముగా తీర్చిదిద్దిరి.

నయనోల్లాసము

(శ్రీ దేవులపల్లి తమ ఉత కృత నయనోల్లాసకావ్యము 1011లో మహారాజా సూర్యారావుగారి అక్ఞ్హనుసారము వీశాపురము శ్రీ వీద్వజ్ఞన మకోతంజసీ మ్యుదాక్షరశాలలో ముదింపబడి (క టిందబ డెను. ఇది మూడా ఫాన్చసముల చిన్ని కావ్యము,

కథశాసారము :- గుణవతీ శర్యాతులకు సుకన్యయనుకువూ శ్తె ఉదయించెను. ఒకనాడు శ ర్యాతిమహారాజు సకుటుంబ సపరివార ముగా వేటక్రు వెడలెను. -శర్యాతిసుత సుకన్య వనవిహారముచేయుచు, బహుకాలము సమాధిలోనుండి పుట్టలు పోసికొనియున్న చ్యవనముని కన్నులు మిణు"సరుఅని తలచి బాల్యచాపల్యమున నొక పుడకతో పొడిచెను, అంధుడైన చ్యవనుడ్యుగుడ్జై సుకన్యను పత్నిగానిమ శని కర్యాతి నడిగెను, శర్యాతి తనయ నా చ్యవనునికిచ్చి “పరిణయము. చేని, న్వీయరాజ్యమునకు వెడలెను, సుకన్యాచ్యవను లన్యోన్యతతో జీవనము నాగించుచుండిరి. ఇది యిట్లుండ అమరావజీపట్టణమున సిర్టదుడు అళ్చసీ చేవతలక్రు యజ్ఞభాగా ర్హ్యత లేదని పలికెను, -వారు- చింతించి చృవనా" శమము*కు 'వెడల్కి సుకన్య పత్నీధర శ్రమును పరీ" శీంచిరి. అటువై వారు చ్యవనునికీ దృష్టినొసగి యావనవంళుని

శపీ పండితపోషణ : రావు గంగాధరరామారావు.. 261 గావించిరి. చ్యవనుడు అశ్వనీ దేవతలపట్ల సంపీతుడైై శర్యాతి శకావిం చిన యజ్ఞమున అశ్వనీ 'జేవతలకు సోమపానమిచ్చి వారిని యజ్ఞభాగా రులను జేసెను.

మూలము ;:- మహాభారతము ఆరణ్యపర్వ తృతీయాళ్వాస మున సౌకన్యోవాఖ్యానమను పేర సీకధ ఇరువదిరెండు పద్యములలో (8 ఆ. 17ఊఓ-197) కలదు. ఈ కథనే తమ్మున్న శ స్ర్రిగారు నాల్లు వందల పద్యములలో చకగాని (పబంథముగా మలచిరి. మపజోభారత కథకు నీ కధకు స్వల్పమైన భీదములు గలవు,

భీదములు ;- (1) అశ్చనీజేవతలు చ్యవనుని ఇచెంతకేల వచ్చిరో భారతము "జెలుపలేదు. తరువాతి కథవలన ెలియునని కాబోలు విడువబజెను, నయనోల్లాసము తవ అశ్యాసమున 6-18 పం లలో 'బేవేం్యద అశ్యనీ'బేవతల యజ్ఞ భాగార్హ సంవాదము కలదు సాన సంధథ్యాద్యనుష్టానములు సమిశాలమున జరుపకపోవుట, లోభము రసవిమగంధకాది వస్తుగతై కపాకనిరూఢిని చొప్పుడుట, నానా వర్షస్పర్శనాద్యనాచారము - ఏనిమూలమున అశ్వనీ దేవతలు "జేవవ్రై ద్యులై నను యజ్ఞభాగా ర్హ్యత 'శేదని ేదవిదులు 'కెల్పినట్లు ఇందుడు చెప్పెను, ఆ మాటవిని వారు చింతించుచు. చ్యవన్నాశ మమునకు వచ్చిరని నయనోల్లాసకర్త _చిన్నమార్పు చేసెను. (2) ఛారతమున లేని మజియొక అంశను సుకన్యా జన్ధువృత్తాం తము, శర్యాతి చతుస్సృహ్యస బేవీసమేతుడై. "వేటకు వెడలినట్లు నూ(తము భారతమున కలదుః నయనోల్లాసమున గుణవతి గర్భధార అమునుండి సుకన్య జని శ్రంచుట, ఆటపాటలు, యౌొవనావిశ్శావము వజకు సుమారు నలుబదిమైదు పద్యములలో వర్షి ంపబడెను, (కి నయ నోల్గ్లూసమున అశ్వనీ దేవతలు సుకన్యను పరీషీయయటక్కు అమెకు జ్యవనునికోడి వివాహమగుటకు విచారించగా అమె తగినట్లు

202 పిళాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ సమాధాసము చెప్పి పాతి వత్యము నిరూవించుొనుట, మరల అశ్వి నులు మంచివరుని పెండ్తాడుమని ఘుకన్యకు బోధించుట, సుకన్య నిరాకరించుట మొదలైన వివాదమునకు కాళిదాసు కవూరసంభవ కావ్యములో పార్వతీకపటవటు సంవాదమును పోలియుండెను. ఈ సంవాదము భారతమున "లేదు. (4 ఈ కావ్యని సుకన్య పాతి (వత్యము పరీత్నీంచుటతై చ్యవన సమేతముగా అశ్వసీ-చేవతలు వనీటలో మునిగి శీవగా, మువ్వురు చ్యవనులవలె కనిపించుట, సుకన్య ముందు కలతపడియు శివుని (సాక్టించి పతిని గుర్తించుట (8 ఆం 66-76 పఎ అను నంశనములు నైవధములోని పంచనల భుట్టమును జ్జప్పి కి "తెచ్చును. బేవేం్యదాదులు, అశ్వనీచేవతలు నాయకరూపము ధరించుటలో సామ్యము కలదు. నైపధమున దమయంతి సరస్వతీ "జీఏని (సాక్టించినట్లు నయనోల్లాసమున సుకన్య శివుని (ప్రార్థించి పతిని గుుర్తించెను. (5) చ్యననుడు (వేల్చగా యజ్ఞమునుండి మందుండను రాతసుడు పుట్టి జేవేరదుని వధించబోగా, శరణన్న ఇందుని చ్యవనుడు రథతీ.౦చినట్లు భారతమున కలదు. (పభానకధ కనావశ్యక మైన ఈ ఫట్టమును శాస్త్రిగారు స్వీకరించ లేదు. చ్యవను డళ్వను లను సోమపీథులనుచేయుట చూచి ఇంటదుడు వజాయుధ మెత్తగా, చ్య్యవనుడా హ_స్తముకు _స్తంభింపజేసి మరల రవీంచెననిమా[ తము (పబంధమువ కలదు.

తమ్భున్నశాక్షిగారిట్టు |[పబంధమున కవసరమైన 'తావ్లుల జాచికీపోమీనగా అర్పీనుగు కలు చేసియు ఫారతమున ప్త విషయముల చేం యు, అనావశ్య కాంశముబను విడచియు వూర్చులు చేర్పులు చేసి (పబంథమునకు వన్నె ెచ్చిరి.

నామసార్హక్యము :- ఈ (పబంధమునకు నయనోల్లాస మను ఇశీరంతవణకు కసయున్నదో పరిశీలింతము. భారతమున దీనికి

కవి వండితపోపణ : నాను గంగాధరళామా+రావు ౭69 సౌకక్యోపాఖ్యానమను పేరు కలదు, తమ్మన్న శా క్ర్రిగా రీ కావ్యమున 'రాజర్డి శర్యాతి, (బహ్మర్చి చ్యవనున (సభావము, భిమగ్జన సావు రము, పతి నతామహిమలను ముఖ్యవిషయములుగా గ్రహించిరిం ఈ నాల్లంశములు సమానముగా నిందు వర్ష్మింపబడెను. కనుక కవ వీనికి భారతమునవ లె “సక వ్యోపాఖ్యానమాని గాని “భిమర్దన సామర్థ్యమాొని గాని, చ్యవకోపాఖ్యానమనిగాని నామకరణము వేయక “నయనోల్లాసమొనుటకు కారణ మేమో! ఈ కావ్యమున పల (శతి నాయకుడ గు చ్యవనుని లోచన (పా్వి= వై నొల్లంశములు సమానముగా కవి వర్ణి ౧౦-చచినను [పాధాన్యత చ్యవనుని శే [బ్రహ కి చ్యవనుని చేతే శర్యాతి శపించబ జెను తర్యాత నతడు. సుతయగు సుకన్య నతనికిచ్చి వివావాముచేసెను, అటుపిమ్ముట సుకన్య పతి భక్తిని అశ్వనీ దేవతలు పఠీఖీంచి చ్యవనునికి దృష్టి నొసగీరి- ఇది భిమగ్గనసామర్థ్యము ఇట్లీ కావ్యములన్నియు నాయకుడగు చ్యవనుని చుట్టు శేందికృతమగుటను, కవి నయనోల్లాసమని పేరు వెళ్పైనుం ఈ కావ్యమును నయనోల్లాసమనుటకు -వేజటొశకారణము కలదు. కా వ్యారంభకాలమున కనికి నే తావరోధము కలిగి భగవదనుగనా మున అవరోధము తొలగి అఆ ఉల్లాసకరసమయమున కావ్యరచన ఆరంభించి కావ్యమున క్‌నామకరణము చేసిరని పీఠికలో భాపాఖి మాని వివరించెను. కనుక నీ నామ మన్నివిధముప నన్వర్థ మే=

నర్షనలు : 1 నైమిశారణ్య (16. $రిపల, బెం కర్యాతిరాజ లిం రాజ్ఞ (1ఆ. ఉర్‌? ప్ర, 4 విపకాంత ([1ఆ. 69పఎఏ, 5" ఉజావ్భాద (16. 77-81 ప్ర, 6. కువూరోదయ (16. 823 స); 7, వేట (2అ, 5పు 26. ౨2.80 పఎ 8. సరోవర (అ. క1, కిక 8% ప్ర 9. వరవిహార (2ఆ. 18ి-వ6ి పరి 10, అమరీవుర సాశేత పుర (శిఆ, కి-? పం), కేం భిషగ్జన సామర్థ్య (శిల 18-16 ప

ల పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ

1వ. నసంతబుతు. (శఅ. 90-06 ప 118-116, 18. సూర్యాస్త మయ (శఆ. 99-101 ప్ర, 14, చం దోదయ (8ఆ. 160-105 ప్ర), 15. ఉషోదయ (2ఆ. 107 పగ, 16. సుకన్యానాల్యవర్ష్మనలు ( ఆ, 86-93 పం. ఈ కావ్యమున గలవు.

(పబంధమున అష్టాదశ వర్షన లుండవలెనను నియమమున్నను శాజ్ర్రైగారు సందర్శోచితమైన వర్శవలుమూతము చేసి 'కావ్యను నకు సాగసు కలిగించిరి. చేవజై. ద్యులు సుకన్యను చూచి మృదు శ్నేలి, స్వఫావో క్షి, పదలాలిత్యము, ధీరపామరజనళా హృదయం గమ రచనయు ఆమె పలుకులలో కలవని కోొనియాడి5. ఈ లక్ష ణము లన్నియు ఇాక్ర్రైగారి కావ్యవన్యకలో మనకు గోచరించును, చ్యవనునికి అంధత్యముకలిగినప్పూడు కపి స్వీయానుభవముసు జోడించి స్వభావపిద్ధమైన వర్షన కావించేను, లన్చ్మీ తొలుందొల్త దూరానంగల వస్తువిది

యదియని నిరూపించు దార్హ్యంబువిడుట తెర వేసినట్టు లేడ్డై అం జూడ్కి.కటమిాంద నావంత కొజంత సంపాప్రమగుట మునుఫొని మబ్బు(గవి్షిన మాడ్క్‌ా6 బిడప వస్తువులనొక్కింత యస్ఫుటత గనుట పదపడి యతి సమూాపములోనిజే ననియు విస్పష్టలీలం గాన్పింప కునికి గ్‌. కంటి కడ్డంబుగా నిల్చి కలయం (దిషూ నంగుళుల సంఖ్య చెలియంగ నలవి గామి య$ నవస్థలః బూారయక యంతలొ న హీనదళం గాంచె నొక్కడ మౌానిదృష్టి.”

చ్యవనునిదృష్టి ఆకస్టికముగా లోవించగా కవి చ త్య్వార లతుణములను [కమముగా వర్మించెను. చ త్యారవర్షన సహజముగా నున్నను చ్యవనుని విమయమున వర్ణ్మి ౦చుట అనుచితముః

తి కవి పండితపోవణ : రావు గంగాధర రామారావు 265 "జీవులపల్లి వారి పదలాలిత్యమునకు వసంతర్హు - వర్ష నమొక మచ్చుతునక చ లలితరసాల శాండశకట (పకరంబులదార మాధురీ కలన (బసిద్ధిగాంచు సవాకార మహీజఫల[పకాండముల్‌ బలుకుచిజొక్కమౌా పనసపండ్హ తొనలగ్జధురంపుంబానకం బులును జవు ఖ్ఫటించుంగద భోగులకున్‌ మధుమాసవేళలన్‌ .” లలితమైన సదములకూర్వ్పు సద్యముశకొక వింతయందము కలిగంచెనుం ధీరజన తావ్యాదయంగ ను రచనకు చ్యవనునికి దృష్టిలాభము శలిగినప్పుడు తేమ శు ళౌత్రిగాను ఇవేసినవర్షన నుడాహరణగా (గ్రహింపవచ్చును. ళ్‌, అమితాజ్ఞూన తమోభరం బెకబ నధ్యాతైైక విద్యామనా ణ త్రృ్వృమునం బెల్వి లభింషదోశ నె పరబహా్గాంబు గన్నట్టు చం దమునం జీంకు తనంబు చీకుపడ చుద్గిద్ష పక్షి (వావీంచుటన్‌' ఏమల (ష్మకియమౌని "కెల్తజగమున్‌ విస్పష్టమై కచ్చ డెన్‌ మహత్తరమైన ఆ భ్యాత్మికదృస్ట్రిగల ఇానస్ర్రిగారిచట వాని కనుగుణమైశ ఉపమానములను_ వాడిరి. అజ్జానమ నెడి చీకటితో అంధత్వము, అధ్యాత శ్రవిద్యామహత్త గమున కలిగిన వివేకమున కలి గిన పర్య్బహ సావో తొంరముతో ఉద్యద్ద్భృష్టి_పాపీ ఉపమింప బడుట అధ్యాత, శ్రవభులకు పసృాదయాంగమముగా నుండును, ఇట్లు థిర జనులకు అత్తి క వేత్త లకు మవాచానందము కలిగించిన రచన కవి భఛావవాశ క్రీకి గీటురాయి. ఇబేవిధముగా వనవర్షన చేయు చు తమ్మున్న ఇాసక్ర్రిగారు ౨వ ఆ క్‌కీపును పృాదయాహ్లాదక రముగా కూ ర్చెను, తుమొ్మొదలు ఫూంచేనెలో “స్నానమాడి పుప్పొడి యనెడు ఏభూతిని అలదుకొనిి రయుంకార మే ఓంకారముగా తపస్సు చేయుచున్నబుషు ఎ

బగ్ర వీశాపుర సంస్థానము: - కవి. పండిత. పోవణ వఃలె' నుండుట ధీరజనపహవ్చాదయాపజ్ష్లోదముగా, కా వ్యాక్థసూ-చనముగా కవి వర్ణించెను తివ ఆ=-91పం- కవి ఊవోశక్రికి మరియొక నిదర్శసము వసంత “మ... వనవీథిం జవనాహితుండికుండు _శావ్యంపై న భృంగావళీ స్వనతంభీరుడుయమొప్ప. గుచ్చు షణయుగ్యల్నీ భుజంగాళి శా- మని (మోలన్నట్రియింపం జేయని:డె శుంఛదిర్షాదుదు' _కేణికిం దనకుం౦ గిన వెల్ల నిచ్చునుగచదా త్యాగాభిరక్తుండిఎనా” వనములో' చల్లని: హ్లి లెమె శ్రవ్‌చగా పుష్పగుశు చృములు మెల' మెల్లగా నాట్యకకూడుచులాణెనః ఆ 'తెమ్ముకో పవకసుతీవనుం డి పవడములను రాలు చుండెను. పవనుని పాముఐఎణానిన్యా త్యాగాఖి రక్త మోగ్యా తుమ్మొదలరుంకారము పాదులవాసి: నూదస్రరముగా, పుస్సుగుచ్చ్భసహిత మైనలతలను ఫణమునిప్పిన సర్బములుగా ఉశక్సే వ్నీరాచి కవి చేసిన వన్హ్రనము. అనన్యముం ఒకుచెంత- ఉద్యానవనదృశ్య ముతోపొటు పాములవాడు పాములనాడిఆను దృశ్యమును కనులగట్టి నట్లు వర్ట్యించిన. కని (ప్రతిభ సామాన్యనుకాదు.. ముఠదు.పేరక్కొ.నిన వనవర్షనలో తుమె శ్రదరుుంకారము నోంకారముగాపోల్చి ఈపషద్య మున నాదస్న్వరముగా భావించుట కవి బహుశా(స్త్ర పరిచయమున వనవిజోరమున మూదు. పద్ముములలో _ పుష్పదోమాద్యక్రీడలు మ్టింపబ డెను, తీకుణుల. దోహమాదనునకాని తరువులు కుసుమిం,దవని గానమాధుర్యకునకు కొన్న నుదతుల'- దరదవోసమునకు, కొన్ని ఉవి దలు ఉమియుటకలనఎ కొన్నా పడతుల పాదాహాళతికి,.. మరికొన్ని తరుణుల దృగంచుల' దృన్టికొనా. విశసించునని. కవిసమయమాుం నయ

కవి పండితపోపుణ ; రావుగంగాధరరామారాను 267 నోల్లాసమున వవ అం కక్క 0, 51. ప లలో కాంతకగిలికి వొండ నోంగుు పాదావాతికి అశోకము విరియుననియు కవివర్షిం చెను.

ఇందు సూర్యోదయ సూర్యాస్తమయ చందోవయాది వర్డ్‌ నలు తృతీరూ శ్వాసము వరకు కానరావు, సమయానుకూలముగా జా చితీపోపణార్థ మే తమ తగా” రీ వర్షనలు చేసిరి. శర్యాతి సుకన్యను చూచుటకై (ప్రయాణసన్నాపహామారంభిం చినపుడు వరు సగా సూర్యాస్తమయా దివర్ష నలు చీయబడెకు.కా వ్యాదిని పురవర్షిన పరిపాటిమై యుండగా, శాత్రిగాను శర్యాతి మూగమునకు సుకన్య చ్యవనులను శాజధానికి తీసికొని. హోవునపుడు సమయోచితముగా

• ఫురవర్షన భేసిరి. ఆశమవాసిమైన చ్యవనునికి మార్డవి శేషముల

"తెల్పుచు సుకన్య సౌ శేతపురవర్డ నచేసినట్లు కవివర్శించెను. ఈకాప్య వర్షనలనిష్షయు కమనీయము లై ఉపమాజి చ్చే మొద్యలంకారకోభిత మువై. సమయోచితముగా సలరారు చున్నవిః

“ళ్ళూసలలోని దారమును వోలిక*, కమ్వుక్కు.ముంగరగా చే” కస్పడలు బండ్హగును బండ్లు నోడలసనుగ చొ, “ముద్దు లమూటగట్ట"” “బ్రడవిం గాసిన వెన్నెల, “*కాకిముక్కు-నకు దొండపండువలె”, పిండియారబోసినకరణి” మొదల్లైన లోకోక్తులు సంస్కృతమున “వకస్స్య్వాదు సభుంజీతి” వంటి సౌసుకలు నిందు విరశళముగాగలవు, ఈరీతిని మధురఫణితిని సాగిన ఈకావ్యము కవికి? కావ్యనాయకునికి “నయనోల్లాసము””ను సౌహితీవ్రియులకు హృూదయోల్లాసమును గలి గించినదని భావింపవచ్చును.

యతిరాజవిజయము

808 సద్థములతో నాలుగాశ్వాసములతో నొప్పుచున్న యకిరాజనిజయమును తమ శైషగౌట్రిగారు (వాయగా (శ్రీ వ 1941లో ఏీళకాపట్టణమున శ్రీ విద్వజ్ఞవమనోరంజసీ మ్యుదాక్షర

268 విళాపుర సంస్థానము = కవి పంశచిత పోషణ ఇశాలయందు ము[దితమై మనదోారాజూవారిచేత (పకటింపబ డెను, మహారాజూవారి కంకితము. చేయబడిన ఈ కావ్యనున ఆదిేుడు రామానుజుడుగా -అవతరిలంచుట, ఆ మచవోతు శని నుహిమలు వర్శింస బజెనుం

కథాసారము : చోళ చేశమున వెరుంబుదూరను |[గానుము భూతపురమను'పేర (సఖ్యాతమైై యుండెను. అట శీళభవసోమయాజి యను భూసురుడు గలడు, అతడు తిరుములనంచి ఫు తికలలో నొకతె యగు కాంతిమతిని విచావామాడగా, ఆ మెసోదరి మ్యుతిమాతిని కమలనయనభట్టారకుడు "పెండ్లా డెను "కేళవసోముయాజి అపు(తకుడ్హై బహుకాలముండి, సతీసహితుడై. సమ్ముదస్నానమునకు తిరునల్లి శ్కేణి శేగ, పార్థసారథిస్వామివారిని స్తుతియిం*చెను.. ఆస్వామి స్వప్నమున సోమయాజికి కనిపించి, పు(తుడు కల్డునని చెప్పెను తదు పరి కాంతిముతి గర్భవతియై నవమాసములు నిండినతినుక తనయుని గాంచెను, తల్లిడం డులు నానిక్‌ రామూనుజుడదని నామకరణము చేసిరి. ఆ ఇాలుడు చిన్ననాటినుండి హరిభక్తుడై యుండి (శ్రమ ముగా నఖిల 'వేదశాస్త్రుము లభ్యసిం చెను. వదియా జీండ్హ। పాయమున రామానుజునికి రక్షమాంబతో పరిణయ మయ్యెను, రామానుజుడు, యాదవ _పకాళకు డను పండిచునికడ ఇాస్త్రాధ్యయనము పవేయు చుంజచెనుం

అది యట్లుండ, కాంచీపురరాజప్కుతిక నొక (బవా ఆ సుడు పట్టి వీడించుచుండెను. నానిని వదలించుటకై మాంతికులు యత్సించీ విఫల్తుకైరి*- కామానుజుని. “గురువు యాదవ బేశికుడు రాజాహ్వానమునై. నచటిశేగగా (బవ్మారాత్రసుడు తనయొక్క. యాదవ దేశికునియొక్క_ పూర్వజన్న వృత్రాంతములను తెలి?వెను. రామానుజుడు వచ్చి. తనను. పొడముస తాకి. సాదోశక మిచ్చి

కవి పండితపోవణ : రావు గంగాధరశానూరాను 269 పొమ్మని యాజ్ఞావించినగాని ఆ “రాచకన్నాను వీడనని (్రహసరాత్ష సుడు తెలిపిన, ఈ భ్యత్తాంతము విని "శామానుజు డచటికి వచ్చి, (బవా ఇరాచుసుడు -కోోతినట్టు: చేయగా చాడు (హా ఉరాతసజన గ్‌ నుండి ఏముక్తు డై, దివ్యశరీరముతో : దివి కేగెను. కాం-చీపుర్మ వభువు సంతోషముతో రామానుజునికి శనకాభిష్కుకముం చేసెను, నొటినుండి యాదవ్యపకాళుడు.- రామానుజునీయెడల, 'జ్యేషముతో చుంజెను, రామానుజుని విసత్తల్సిప్కుతుడు గోవిందమి [శుడు యాదవ పకాళుని కడ శాస్త్రాధ్యయనమునకు. వ చ్చెను, ఒకనాడు. యాదవ పకాళుడు (శోతికి "చెప్పిన అర్థము రామానుజుడు. ఖండించగా, అతడవమా నాగ్నిచే దహింపబడి రామానుజుని సంహరించుటకు శిష్యులతో నాలోచించ్చెను,. గురువు శిమ్ధసమేళు.డై భ్‌భూగ సృానార్థము 'వెడలుచుండెను. మార్గములో నోవిందమి[శుడు అన్నతో. గురువు చేసిన మం్యతాంగము ,చెఫ్పెను. మిగిలిననారినుండి విడువడి -అరణ్య ములో నొక చెట్టుకింద నాస్తీనుడై. వారిధా్రనము చేయుచున్న రామానుజునికి లశ్నీ ౪ ్ళా్యయణులు కిరాతరూపమున- కనివించిరి. కిరాతదంపతులతో కలసి వాస్తినాపురమున -కేగుచు చాహమడిగిన కిరాతకాంతకు మువ్మూరు రామానుజుడు సీరము తెచ్చెను. నాజ్దవ పరి జలము ెచ్చుసరికి వా రదృశ్యులై ర, రామానుజుడు కాంచీ పూర్చునివలన అ కిరాతులు. సౌవెత్తు లశ్నీ తా ్రెాయణులే యని (గ్రహించి, వారికి దావాముకీర్చిన కొలనునుండి అనుదినము సీరను "తెచ్చి స్వామినభి ేకించు చుర డెను. యాదవ[పకాళుడు శివ్యు డడ విలో స్పలివాతబడియుం౦డునని యెంచి సంతోమీంచెను.

గోవిందమి (శ్రుని వోకనొడు. -అర్ధ్య్యయున . నొక థివలిరగము సాచూత్క-రించెనుం అతడు గురువువెంత సెలవుకీనివొని స్వగాామ మగు. మంగళా గహాోరమున తనకు లభించిన శివలింగమును (పతివ్వీం

70 వీఠాపుర సంస్థానము = కని పండిత పోషణ చెను. కాళవాస్తీశ్వరుని ఆజ్ఞ వై నోవిందవిశుడు దఠత్నీణకాశికి "నెడలెను. యాదవ(పకాశుడు రామానుజుని యుదంతమువిని లజ్జ భీతి అశ్చర్యములు ముప్పిరిగొనగా మరల ఆతని విలిపించెను. కొంత "కాలమునకు శుతివిషయవాదమున శిష్యునితో కలహించి యాదవ గురువు రామానుజుని ఆవలకు పంపెను. రామూనుజుడు కలహావిష యమును గోవిందడాసునసికి తల్పి, ఆతని సేవించుచుండెనుం

ఇశ్రీరంగపురమున యామునాభార్యుడను విష్ణుభక్తు డుంజెనుం అతడు రామానుజుని బూడ నభిలపించుచుండెను, అత డొెకనాడు "తాను (నాసిన నారాయణస్తో తమును ముఖ్యశిష్యుడై న పూరా చార్యుని'చే రామానుజుని చెంతకు పంచెను. పూర్తాచార్యుడు గురువు అజ్ఞ ననుసరించి రామానుజునికడ నా స్తోతము చదివెను, 'వెంటన రామానుజు డాతనిని యామనునాచార్యదర్శగము చేయింపుమని పాక్ళి ౧౦చెకు. రావూనుజ పూర్తాచార్యులు శ్రీరంగము చేరుసరికి యామునాచార్యుడు మరణించెను, తాను చేయవలసిన కార్యము లను సూచించుచు మూడు, వేళ్ళు మడిచియుం౦చెశు. ఆ సంజను భహించి రామానుజుడు | చజలలో భక్తి నెలకొల్పి పరిచసంస్కార మగ్నుు లగునట్లు 'జేయుదునని, శ్రీ, ఛా మ్యము లోకమున వ్యాపింప 'జేతుననిి వాసపరాశరసాముల నిరువురను ఛభాగనతులుగా వేసెదనని యామునుడు [కమముగా మూడు వేళ్ళు చాచెనుం

రామానుజుడు గోష్టీ పూర్జునివలన తిరుముం.తోపచేశము పొంది తనశిష్యుల కుపదేశించెను. కొంతకాలమునకు యజ్ఞమూర్తి యను సార్వ (బావా ఖైదు వచ్చి రామానుజునితో శా స్త్రాక్థము చేసి ఓడినచో చై స్ల్రవమతము స్వీకరింతునని-పలి కెను, రామానుజుడు

• శానోడినచో (గంథళ్యాగము చేతునని (వతిజ్ఞచేసెను, రామానుజ

యజ్ఞమూర్తు లిర్వురు పరస్పర జయకాంతుతో పదు నేనుదినములు

కవి పండిత పోషణ : రావు గంగాధరరామారావు. 271 ఇాస్తాాథ్ధమును చేసిళ.. ఒకనాటొ ర్యాతి శామానుజునికి కఅలో నారా యణుడు- కసివీరాది యామునాణార్యశ్వుతమాగు “దమూయావాదఖండ నము” అను (గంధయు- పఠిలచిక యళ్డ మూార్తాని' జయింపగలవని "ఆలొవిను, రామానుజు డ్యాగంథఫము పఠించి' వాదమున- యజ్ఞమూర్తి నోడించెను. యజ్ఞ మూ ర్తివై న్థనము స్వీకరించెను, రామానమూ డాత నికో “అరుచాళ ప్పెరు నూళిరి బెకుమూనారుూో. అని నామకరణము జీని మఠాధిపతిసా కాటించినుం రామూనమూడు. (శ్రీవ ల పూర్ణునివలన శామూయణమున హైప్టవవపరముగా పదు నెనివిచొ 'తెఠగుల అర్థముల నొక్క సంవత్సరములో (గహించెను* యామునాచార్య్యుని' కీచ్చిన నూట వెల్లించుటకై. రామానుజుడు బోథాయనవృత్తి పఠించి, (శ్రీఛామ్యరచన చేకువతెననా తఅంబచెను, కదుక నతడు: కూరనాథు నితో గఆసీ శారదాపీఠమున శేగి, అచట్‌ పండితుల నంచరనూ , వాద ములో జయింరావెనూ. సరస్తోతీబేవి సంతోపీ౦చి. రామానుజునికి బోధాయనవృ త్మి నొసగెను,. రామౌనుజు జాగంథముాతో. శ్రీరంగ మునకు వెడులెనుం. కాని! శారడాపీక సంచితలు- ఆ [గంఫమున్యక్షై వెదకి ,. (శ్రీశంగమునకు నచ్చి శామానుభఖాసాచంతను౦డి బలవంత ముణా బగోధాయనవృత్తొని తీసిటొనిపోయిరొ, రావూనుజుడు విచా రొాలిచుదుండు -కళారనాథు. డాళలేని నూరడొంచి' ళా నా పుస్తకము నాద్యంతయొక్క- రాతిలో చదివి కంఠస్థ వమాయ్యెనని పల్కెను, శీ రాతూనుజు డంతట శీ భావ్యూము' రచించ తరువాత “వేదాంత దీప చేదూాంతసోర వేచార్థ సంగ్రవోది. గ్రంథము ఇన్ని యో రచిలుం చెను, కొంతకాలమునకు (శ్రీరంగేళుని (సాద మున కూరనాఖుని' కిరువురు ప్కుతులు జని '్రంచిరి యామునా ఇచారుష్ధని కిచ్చిన శండవ మాట నిల్చుకొనుటక్రి రామాను జుడు అబాలురకు పరాశరవ్యాసుల నామకరణములు చేయించెను

లోల విఠాప్తుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ యామునుని మూడవ అభిలావ. తీర్చుటకై రామానుజుడు శాచేర్‌ తీరములోని వెలిపల్లియ _గామములోగల భాగవతుడను పంచమునికి పంచసంస్కారములు కావించితన (ప్రేయశిష్యునిగా చేసికొనెను. అశ్షే ధనుర్షాసును అతని సతి పొనా్నాచ్చిని కూడ రామానుజురు తన శిష్యులుగా చేసికొ నెనుం

రామానుజడిట్లు వైష్ణవనుత్మపవక్తయై విరాపల్లు చుండ, [కిమికుండను. రాజు శ్రైవుకై. విస్టుదూపుణ చేయుచు. శ్రైనమతీ వ్యాప్తికి _పయతల్నించుచుండెను.. ఆరాజు అధికారదర్పముతో “వివాత్పర తరంనా స్ప” అని ఒక ప్మతమనువై లిఖంచి చాని నంద రకు చూపి అంగీకరింప జేసి చ్మేవాలు చేయించుకొనునట్టు పరివార మున కాజ్జయి చ్చెను. రామూనుజునిగూర్చి విని [కిమికంతుడు యతి రాజును బంధించి "తము లని అడ్డ్ఞాపించెను అవార్న తెలిసిన కూర నాథుడు గురువు ఆశ్రమములో (పవేశించి రామానుజుని (తిదండి కాపూయవస్త్రములధరించి ఇరియనంశ్లైసహితు డై భటులకుచిక్కెను, రామానుజుడు శివ్యస మేతుడైై ఆ చేశమువదలి పశ్చిమదిశగా (వయా అము చేయుచు, ఒకపళ్లైలో ** చేలాంచల” అను క పంచసంస్కా- రములు చేసను. ఒకనాడు స్వాసు రామూనుజునికి స్వష్నమున కని పించి తాను ఢిల్లీగరమున పాదుషా అంతఃపురమున నుంటినని 'తెల్చెను. యతిపతి వెంటనే శిష్యులతో అలోచించి ఢిల్లీనగరము చేరెను. వారి రాకకు కారణము. తెలిసిన పాదుషా మం తులతో కలసి శామానుజుని 'కెదు "రేగి యుద్గ మెందులకు!మూస్వామి నామంది రమున నున్నచో తీనికొనుడు” అనీ పలికెను. పాదుపావారి మందిర మున కాని పాదుపావారి పృుతిక శయనమందిరమున స్వామి వ్శిగ హాము కన్పిం చెను. ఆస్వామి ఉదయము వి్మిగహరూషమున నుండి. ర్మాతుల పురుషరూషము ధరించి పాదుషా పు(తినలరిం చుచుండును*

$5) కవి పండితపోమణ : రావు గంగాధరరానమూరావు ఓక రామానుజుడు తనస్వామిని “అస శ్రదీయ సంపత్కు-నూరా” యని వీలిచి నంట కొనిపోనశ్సు చుండెను. పాదుపాపు తిక స్వామి వియోగము భారింప లేకుండెను. అంతట పాదుషా తన కుమార్తె ను రామానుజనికి అప్పగించెకు. ఆమె స్వామితో నైక్యమయ్యును,. రామానుజు డా వ్మిగహమును యాదవ్యాదిని నిల్చి ఉత్సవములు చేయించుచుండెనుం కొంతకాలమునకు ఆాను తంచినపనులు నెరవేకుట చేశ రామానుజుడు శిష్యుల కువబేశ వాక్యములు చెప్పి యోగమార్షమున అవతారము ఇచాలించెనుం వర్ణనలు వ ఈ చారి తక కావ్యమున (పధానముగా నైదు వర్ష నలు మ్యూతము గలను, 1. వ్రైకుంరపుర (1ఈ, 50-53 ప్ర, 'వకుుంబుదూరు (1ఆ.79-54ప.), తిరువల్లి క్కేణి (1ఆ.114-11/ప్ర వర్షనలు, ల. పార్ధ సారధిస్వామి వర్ణన (1ఆ, 121పఎ), శి. చౌద్చూాద (ఆ. 142-141ీప్ర0, ఉం కుమూరోదయ (1ఆ. 115పల, ర్‌ం సూర్యో దయ ([ఆ. 16ఉపం) వర్ణనలు. పురవర్హన : (16. 116ప) ళన్చీ పట్టణం 'బెయ్యిది పార్థసారథి దివ్య సారంగమున కబ్బకోరకంబు పుట భేదనం బెద్ది భూర్చిలెన్టికవాంస సంథుంబులకు వూనసహదంబు పుకనరం భె మ్యుది పరము భాగవతోత్త, మామూల్య మణులకు నొకరంబు నగరమేయది నిరంతర నవ్రైభవ స్ఫుర ణాతిరేకంబున కాటపట్టు నీ. చాని విబుధ స్తృవాస్పదంటైన చాని నరయు మా(తౌన నఘముల నడంచు డ్రాన్లి

స్తత వీఠాపుర సంస్థానము = కని పండిత పోషణ మహిమమున రంగనగర సామ్యుంబు గలిగ నెగడు చానిని దీని వర్షింప దర'మె౪)) తిరువల్లి క్కేణివట్టణమున పార్థసారథిస్వామి. "వెలసియునా్నాడు, ఆ పట్టణము తామర మొగ్గగా పార్థసారథి య నెడు దివ్యమైన తుమ్మొ దకు (వ్రీతికరయమై నివాసయోగ్య మయ్యెనట, ంలేన్టికు లనెడి హంస ముల కా పురను మూానససరోవరము. ఈ రీతిగా కమనీయమైన కల్పన ఈ పురవర్ష్శనలో కన్పట్టుచున్నది దౌహృదవర్షన :. (ఓ ఆ. 142 పఎ కాంతిమతి గర్భవతియొ యుండగా సామాన్య గర్భిణీ లక్షణములు కానవచ్చినవి, ఆ లత్షణ ములను విలతణార్థమున కవి ఊహించిచేసిన ఈవర్షన రమణీయమను, “కీ కేషూంళముదర సంస్థితమాటందెల్పుటైై వడి నాననము దెెంబాజంజొచ్చె హరిమతంవిట మాద నంతకంతకును వ ర్నిల్లునాంగ నడుము పఇ౦ంపలరంయబూనె గుటిలవాదుల మోము లిటులుండంగలను నాం జనుమొనల్‌ నలు పక్కి తనరందొడలా (వజకిట్టులిక భక్తిపారవశ్యముతో చు ననుమాడ్కిి6 గూర్కు- చొర్కొ- న గడం” గ్‌ నఖల లోతైకవినుత దివ్యపభావ శాలియ౫స పార్థసారథి స్వామివారి వరము సఫలత సననయ గర్భమునుదాల్చి రహీని బాల్బ్చెడు భూమివిరాట్టి కపుడుల ఆదినేవుడు శ్వేతవర్డుడు. ఆ శేసాంశము నుదరమందు ధరిం చెనని 'తెల్చువిధముగా కాంతిమతి ముఖము లెల్లన య్యెను. (శ్రీవెప్టవ నుతమున్తు వర్ధిల్లి 'జేయుటనై రామానుజు డవతెరించుచుంజెను, కనుక

కవి పండితపోవషణ : రావుగంగాధరరామారావు ల్లి మైప్ణవమతము పర్థిల్లునన్నట్లు ఆమె నడుము వర్గిల్లెను, గర్భిణీ క్త్రీలకు మోము లెల్హైనగుట్క నడుము లావగుట సవాజము, సహజలతీణ మును వ్య్థించుచు కవి ఉదరమందున్నది "జేపూంకడగ రామానుజు డని 'తెల్పుటకై ఈ తీరున వర్శించుట ముదావవాము, ఇటులనే మిగలిన పాదములును, వై కుంళనగర వర్ణన: (1 ఆ. 64 పఎయకిరాజగు రామా నుజుని చరితము కనుక నర్షనలలో సహితము అధ్యాత్మికభావము నోచరనుగును, “న్నీ. ఆత భూముఖ్యుల కపాప్యమయ్యు భ త్త్ర్‌లకు స్కుపాప్యమై యలరు నెద్ది వపరయోశగతతి కనోచరమయ్యు సుజ్ఞాను లకు గోచరంబై. చెలంగు నెద్ది యతివ-శేణ్యుల కదృశ్యం బయ్యు నథ్యాత్థ విదులకు దృశ్య మై పొదలు నెద్ది యఖలనూరుల కగమ్యుంబయ్యు నిత్యసూ రులకు సుగ, మ్యాయె వెలయు సెద్ది గీ స్వపకాశాభిరామమై పరగు నెద్ది వుజీయు నాద్యంతరహితమై వజలు నెద్టి యిట్టి వై. కుంకనగర నూహోత తగ రిమ మలవియె నుతింప నీశ్యరాదులకునై నం” ఆూసగులకు కనివీంచనిది అధాత్యమ ననెడి సుజ్ఞానము కలవారికి కని పించునది వైకుంఠము; పండితులకు (పవేశింప వానిది నిత్యజ్ఞాన సంప న్నులకు సుగ మ్య మైనది, స్వయం, పకాళక శ క్తికలిగి ఆద్యంత రహి తమైై వై కుంళనగరము విరాజిల్లుచుండె నని తము గౌ త్ర్రిగారు కధ కుచితమైన వర్ణన కావించిరి. నయనోల్లాస కావ్యమం చే చ్యవను

70. పిళాపుర సంస్థానము - కవి పండీత పోహణ నునికి లోచన్న పా ప్రి కలిగినపుడు. శాస్రిగా రిటువంటి. పర్జన చేసి యుండగా సీకావ్యమున ఏల అభ్యాత్మవా వనర్హినలు ఇచేయక్రైందురు ఇటువంటి వర్ణన లీకాన్యముస కోకొల్లలు.

చక్కని ఉపవూారూపసకాది అన్ధాలంశారములు, యవుశాది శళ్రాలంకారములు నిందు గలవు, 2ఆ. కప.న శాస్త్రిగారు. రాజె ప్యుతిని పీడించు _ఎహ్మరాక్షసునికి చక్క-వి ఉపవానమును చెప్పిరి, (బవాారాతు సుడు గొప్ప తపస్సును అహంకారమువలె రాకుమూరి నా[శయించెనట, ఇట తపస్సు రాకుమారి. అహంకారము రాతసుడు అగచున్న్నారు. అటులనే సంపన్నతను అసూయవలె, (శేన్టమెన గారవమును పరుషవాక్కు-వలె, సరసమైన విద్యను గర్వ మువలె, వై రాగ్యమును భేదభావమువలె, రాజ్యలమ్నీని దుగ్షీ తివలె, యోగ్యశ్రీలతను అసత్యమువలె రాకుమాశిని (బహ్మురాత్షసుడు పట్టి పీడించుచుం డెను. ఇచట రాకుమారికి రాతసునికి చెన్పిన పోలిక లన్నియు ఉదారముల్లై యొష్పుచున్నపి.

(పాసస్థానమున దుష్క-ర (పాసనువేసి పాసనియమము పాటిం వుటయు నిందు కలదు. “ర 'న్ది (నాసస్థానముల చయూాడుడుం కర ధూర్జటి గతి దగు యాదవుం (| డూర్చితమతి మైన లత్షణోర్వీసురునిన్‌ య)

రం గోసష్టీ పురమున భగవ డ్లోస్టీరత పమూనసుండు సుణనిదధియుర దపోటో

ఈ విధముగా నెన్నియో దుష్క-రపాసము. లీకావ్యమున గలవు ఇూ స్రీ గారొకటి ₹0డు తావుల ట్క రి, లకు భేదము పాటిం చక (పాసస్థానముఎ౦ము వాడుట కానవచ్చును (1 ఆం59 పు)

ఈ కావ్యమున కవి హృదయము అడుగడుగునను గన్పట్టునుం వరుసగా .మూణాశ్వాసములలో .కవి బుణ బాధను _పస్తావిం చెను,

కీపీ వపండితపోమణ : రావు గంగాధరరామారావు లీ? శామానుజుని ఏవాహ సమయమున తలిదం డులు బుణముచేయకయీ -వేడుక జ౦పించవలెనని ఆలోచన చేయునఫుడు అప్పులు, శతునులు, నిప్పులు నిశ్మేషముగా నిరూ శ్రలించకపోయికచో మరింత ఆధికమగు నని పలికిరి. ఇది కవి పఠితలకు సాహిత్యముద్య్యారా బోధించిన హితము. (బవహారాతుసుడు రాజపుటతిని విడిచికశళరువాత ఆమె ఎట్లుండెనో కవి ఒక ఉపమావమాలికలో వర్షించుచు “బు ఇబాధ దొలంగిన గృహా మేధి “తెజింగున”ి అని ఉపమించెను. బుణబాధ తొలగిన గృహస్థుజెంత పోయిగానుండునో అక్ష రాకుమూరియు (బవా 'శరాతసునిచేత విడువబడి హాయిగా నుండెనట. కీవ ఆ, 79వ పద్యములో శామానుజుని కడకొక అన్న్నర్తుడు రాగా “ఆకలి గొని యున్న వానిని, ఆ ర్పితోనున్న వానిని, చారిద్యదుఃఖము చేత పీడింప బడువానినిి బుణనిమగ్ను కై ననానిని వెంటనే రతీంచుటవలన ఎంతటి సత్ఫలము కలుగునో తెల్పనలవికాదు” అని పలికెను, ఈ బుణబాధ టేవులపల్లి సోదరకవులు స్వయముగా ననుభవించి అట్టి బాధ ఎవ్వరికి కలుగళాదని ఈ 'కావ్యముఖమున పత ముపజేళిం చుచున్నారు. సోదరకవులు కష్టసమయములో సునూరు. డెబ్బది మొదు వేల రూప్యములు బుణమొనరించి తీర్చ లేక చాధపడుచుండగా, వీళాపురము మహారాజూనొరు నారిబుణమునంతేను తీర్చి వేసి మడులు మాన్యములతో నా కని శ్మేష్టులను సత్కరించిరిం

ప్‌ కావ్యమం దై న సమకాలిక సాంఘికవ్యవస్థలోగల ఆభార వ్యవహారములు వోటు చేసికోనుచుండును. ఈ కావ్యమందును (కొత్త్మయల్లు డత్త వారింట చూపించు దర్పములు వర్లింపబడెను, అల్లు డన్నంతనే అత్తవారింట భత్యుభోజ్యంబులు తనకు రుచిగా నున్నను రుచిగా లేవనును; మేలువ(స్త్రుములు కట్నముగా నిచ్చిన నిరాదరము భూపును; అత్తవారింట [పేమతో సాంత్వనముగా

278 విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండికపోమణ మాటలాడినను పతికూఎపము గా కుటిల భాపణములు పల్కును; వాంకాలమందున్నను షండుగలు దగ్గరకో నుండగా నెడలిపోవ్రటకు (పయాణమగును. ఈ తీరుగా అడుగడుగున కోవించుట్క, అత్త వమామలవేత (బతిమాలించుకొనుట సొంపిదాయముగా మారెను ఆంధ దేశమున అట్టి సొంపదాయమున్నను “శేశవసోమయాజేి నయన భట్టారకులు మాత మట్లు (వవర్తించక సిర్ణులుర్తై యుండి రని (శ్రీ తమన్న శాస్ర్రి వర్ష్మించెనుం (1ఆ. 94పఎ) పూర్వకవుల ననుసరించుట : శ్రీనాథుడు పోతన పెద్దనల నాదర్శముగా కవి కొన్ని పద్యములు (_వాసెను. శ్రీనాథుడు తన శకావ్యములను గూర్చి “ిన్నారి పొన్నారి చిబుత కూకటినాడు రచియించితి మరుత్తరాట్బరిత” అని చెప్పినట్లు శాస్ర్రైిగారు మహా రాజు అడిగినట్లూళ పద్యము (నెసెను. “బదునెని శ్రదనయేంట వాకుచ్చితివి గడా సకలేశళశతక మాశ్చర్య ఫణితి సిరువకట్రైదన యీంట పరచించితి గజా రావు సత్కుులచర్మిత (పబంధ ఈవిధముగా ,శ్ర్రీనాథు పద్యము ననుసరిం చెను. అన్ష్లు పోతన్న “పలికెడిదిఛభాగవతమట” అని (వాసినట్లు ఒళ పద్యము వీరు (నొసిరి, “యతిసతి చరితంబంట కృతి వీతిపతి యానతిం గడంగి చెల్లించుటయే హితమగు పనియట! డానం గృతకృత్యుండ నగుట య్శబమే? మహిలోనన్‌” పోతన్న “శమలాత్షు సర్చించు కరములు కరములు” అన్నట్లు శాస్త్రిగారు...

కవి పండితపోవణ : కావు గంగాధరళామా+ఠావు ౬79 “జ్రావ్యతంబుగనుండు సత్కీ.ర్హి సత్కీర్తి సత్కీర్కి నార్జించు భక్తి కక్కి (శమమైన విడువని సత్యంబు సత్యంబు సత్యంబు పలిశెడు జనుడు జనుడు పండితుల్లొనియాడు (పాక త (పళ్ల త (పాజ్ఞతగలయట్టి (పభువు (పభువు సర్వజ్ఞాం దిలకించు. జ్ఞానంబు జ్ఞూనంబు జ్ఞనంబు గలిగంచు చదువు చదువు అను సీసము (వాసిరి. 8వ ఆ. 176వ పన శాన్ర్రిగారు విద్య యనగ నేమో కెల్పిరి. మానవునికి కీర్తి, శక్తి, సత్యము, (పాజ్ఞకః జ్ఞానము, విద్య కావలెనని "తెల్పుచ్కు శాశ్వతమైన సత్కీర్తి సంపా దించు శక్తియే శక్త అని సర్వజ్ఞు చూడగల జ్ఞానమే. జ్ఞానమని అట్టి జ్ఞానమిచ్చు విద్యయే విద్యయని లాకికధర శ్రమును బోధించెను క్రవీరచనారీతిలో పోతొన్న శనుసరించియు భావమున స్వతంతుడైై (పవర్షించెను. ఇట్లు తమ ఉష త్రిగార పూర్వకవుల పట్టగలగార వము తోడను, ఆయాపద్యశిల్పములు వృాద్యము ఐగుటను కొన్నిట పద్య భావములను, కొన్నిట శిల్పమునుు కొన్నిట సమాసముఎను (గ్రహించి కావ్యరచన చేసిరి. ఇక (పథమాశ్వాసమున శీశవ సోమ యాజి పార్థసారథి స్వామిని స్తుతియించుట 184 నుండి 188 వటజుకు పది పద్యములలో కలదు. ఇది డశక మనదగియున్నది. ఇందొక్క- సద్యముతప్ప మిగిలిన దొమా శ్రదిటికిని “స్థిరకరుణానిధీ! విమలధీసుగు ణశోదధి! పార్థిసార థి!” అను పాదమువుకుటముగానున్నది, ఈతొమి ణి పద్యములు చంపకవమూాలలో *రి (పాసముతో (ాయబడెను, నాల్డు పద్యములలో మాత్రమే ర జి కూడ (వెసస్థాశమున వాడబడెను,

లీ) వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

“ఆకలి రుచి సొంపు, నిద్దుర సుఖస్పురణం 'బెజబుంగ నేర్చు నో “రుభస్య శీ సుమ” ,జోనిండుకండ తెణకుసిి యొదశై క లోకో కులు, *సాపడు వంటి తవుళ పదములు గలవు.

శో ల డొ శ వ నా రగ ఇ

రసము : విశిష్టాద్వైత సిద్దాంత _వతిపాదకులగు 'శ్రీనామా నుజాచార్యులవారి మహిమను భక్తి వి వెల్ల డి చేయుచారి తకాంశము లిందు పొందుపరక చబడుట చేత భ క్రి వథధాశముగా కన్సట్టును.' ఉజ్జ్వల నీలమణి (ప్రకారము భక్తిని రసముగా బహించిన ఇందు అంగి రసము భక్తియని చవెస్పవచ్చువు. యతిరాజ విజయము ఛారితిక కావ్య మైనను అలతియలతి వర్తనలు, చక్క సి శశ్తాలంకారములు,

రా గన. €లు "అెనుగుజాతీయములతో అలరారుచున్నది

'బేశ్రలవల్లి సోదరకన్సులలో సుబ్బరాయ క్ర్రైగాము సంస్కృత భాపాపాండిత్య మభధికముగా కలవాంర్తై సంస్కృత వ్యా ఖఫాన్టనములు, కావ్యములు (వాపి, పచుభ క్‌ వరాయుబులై విరాబల్లి 8. తమ్మన్న శాస్ర్రైగారు సంప్కృృతభావలో కావ్యములు (వాయకపోయినను సంస్కృత వ్యాఖ్యాత మల్లినాధువితో అన్న గానముతులతూగగా , దండక్ష

వ్‌

రచనలో తాను కాళిదాసునితో సమానుడ ననిపించుకొనినారు. మొత్తము మోద నిర్యురుసంస్కృృ తాం ధములలో సమాన పతిభకల వారై కావ్యముల _పసాదగుణభరితముకావించ్వి (వభువ్రధారపోసిన నింపాసనము తృణ(ాయముగానెంచి అభ్యాత్థవీధులలో విహరించి మహో మనీమషులై, పద్మ్వవయోగమున ేవులపల్లి వారి దొక (పత్యేక నాతి యనిపీంచుకొ ని *నిరంకుపాః కవయణజి అనునవూట సార్థకమ గు నట్లు కొన్నియెడల ఛందోజంథధము విడనాడి విశృంఖల కవిమ త్మేభ ముల వలె విరాజిల్లి రి. శాజాస్థానమందున్నను శావ్యముల నంకితము చేయుపట్ల సీ సోదరులు స్వేచ్ళగా (పవర్తించిరి. ఇది "దేశ్రలపల్లీ పం డిత ద్యయమునశకే ఇెల్లినది; స్వేచ ఫనొసగిన ఇాచార్యమా రావమ్మ ధాయేందదుని'ే తగినద్గి,

(పతివాది భయంకర రాఘవాచార్యులు (1842. 1889)

(శ్రీగంగాధర రామారావుగారిచేత అఆదరింపబడిన కనులలో [వతివాది భయంకరరాఘవాచార్యులు 18 (పముఖులు, వఏీరిజీవిత "కాలము నలుబది యీడు వతర్సరము'ే మైనను సంస్కృృతభాసలో ఉద్దండ పండితులైై “ణత్వ్యభామ్యభంజని” అను సంన్కృృత గంధ మును సంస్కృృతహయగీవశతకమును తెలుగున సాహితీకల్పవల్లీ యక (వబంధమును, పూర్వాచార్య చరిత నం[గవామును రచించిరి. ఇవికాక అప్పుడప్పుడు _వాయుచువచ్చిన వద్యములు “చ్చాల్యకవితా ఛ్యాస్యక లికవిత” అను మేర్షగలవు, ఆచార్యుల వా3 చెంత (పసిద్ధ పండితులు దంతుర్తి సుబ్బరాయళా సై; కాళీభట్ల ముజ్బరాయ ఇాక్రి; దర్భా టై రాగిశాశ్ర్రి, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రి మొద్వలెన వారు విద్యాభ్యాస మొనరించిరి. రాఘ వాచార్య్యుల వారు రాజ్యప్రాప కమునొబ్లక చామర్ల కోటలోనుండి శిన్యులకు విద్యగరపుచు (గంధా వలోకన మొనర్చుచుండగా (శ్రీగంగాథర రామాశావుగారు స్పాయ ముగా ఆచార్యుల వారి దర్శనవమునకు వెడలిరి. అంతటవారు-

“సాయా దపాయాదయి రాయరాయ త్వాం యో హయాస్యోదయయే పాక్‌!

కాయా దపాయాస నివారశణాయ మాయా మయం మూనుపమ్రై ౦హరూపంి! అని రాజూవారి నా శీర్వదించిరటం రాభునాచార్యులుగారు సిద్ధాంతకాముది మాచ తమభ్యసిం చిరిం వింజనూరి రామావళొెరము గారు స్యాకరణములోను, వింజమూరి తిరు వెంగ ళాచార్యులు వేదాంత కా్త్రునులోను వ్‌రకి గురువులు. రాఖ నాచార్యుల నారు శివ్య్యులకు

ల్రీరి్రె పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ మహాభాష్యుం పాఠము చెప్పుచుండ నొకనాడు వ్యాకరణ చతురాన నులు చిలుకూరి చతుస్ట్రయమువచ్చి ఏవి పాళము విని “ శ్రీమ(డానూ వతారాఖ్య గురువించేయ వందనాత్‌ యృత్పసాగోడు పెత్తూర్థం తీర్షం న్యాకరణార్ణ వమ” అని అచ్చెగను వందిరట. ఆచార్యులనారి తల్లిదర్మడులు కన కమ్ము వేంకట చేశికలు. గంగాధరరానూరావుగారి తండి సూర్యా రావుగారి కాలమందున్న (పలతినాదె భయంకరతిరు వెంగ ₹చార్యులు ఏరి పెదతం్మడి. ఏరివలననే రాఖఘువాచార్యుల వారికి సాహిత్య (పాభవ మబ్బెనుం సాహితీకల్పవల్లి వ రా వాచార్యకృతమగు న్టీపబంథము రాజూవారి కంకితము చేయబజెను, వఏడుగుచ్చముల ఈ కావ్యము అము[దితము, ఇందునాలుగా శ్వాసములు మాతము లభించెను, ఈకావ్యము [ప్రధమ గుచ్చమున ఉపోర్దాతమున కవిోసాహితీ కల్చవభఖ్రొయను కావ్యకన్య కారత్నంబు నతిపయత్నృంబున నిర్మా ణంబువేస్కి యిందుకు దగిన రసికునిం జంతింపుచుండ” అని పారం భించి, “శ్రీమత్కు_ంతీనూధవచరణారవింద మరందవిందు సందో హతుందిెలయయవనూన మిళని శ్రోీంద వమూనసుండును... అగు ్రుగంగా ధర రామరాయ వరుండీ కృతికిందగిన నరుండని యెంచి” కృతిపతి నాశీర్వదించిరి. “మ్యవనజా మోమల గానపల్ల విక ఛాస్వ ద్వేశుకాగంఫ గం ధ నటద్భృంగ దభంగ భృంగ బహుళోద్యద్దార నిస్వాన మి (శ్రణత చై సణీక వేణుగాన కలనా నిశ్చల స్వాంతతన్‌ మనుపుంగావుత లథ్నీ ఉాశకల లామారాయ ళా జేందునిన్‌ ౫ ఖిని యాశీర్యదించి కవి కృతిభర్త నిట్లు వర్మించిరి

జీవి పండిత పోమణ : రావు గంగాధరరామారావు క “క ఆజాను బాహు విగహ రాజ మహారాజ రాజ రంజిత విద్యా భోజాయమాన నిజగుణ రాజత గుణ సాం దరామరాయ మహేం డా (వాత(పతి మిగుల వధిలా వస్థయందుండుట ఇేశ, అసంపూర్ణ మగుటచేత విశేషవర్ష నొత్ధుక వివరణనిచ్చు స్పెటకుగాని, పూర్తిక థాం ఛను తెల్పుటకుగాని సౌద్యముకా లేదు, ఈ పతిని కవివంశస్థ్యులైన శ్రనూన్‌ (గతిచాది భయంకరాచార్యులవంత వదివిలటిసిం కథాసారము : కాళిందప్రీ అప్పు ఏవాహవమందు 1(పథా 'నేతివృత్తము శ్రీంపాట్టనులా “జీటకు వెడంగా నచటవారికీ వొధుర “మైన గితారావము వినిపించెను.అష్టునుణా దిక్కు-నపోయి సూర్యనందన యగు కాళిందిని చూచివచ్చి, ఆహా సౌందథ్యము కృష్ణు నెదుట వర్మిం చెను, కృష్ణుని వోర్క-కై. మరల నర్దునుడచటి శేగి చారిబేత సత్క్బృకుడైై చిలుకవలన కాళిందీ కన్యావృత్తూంతేము "తెలిసీలొని వచ్చెనుః తరువాత కృష్ణార్జునులా మెను చూచి వాన్నినాపురికి వెడ లిరి, ముకుందు గాంచిన సూర్యనందన వారి వియోగమున ₹ ఏళంచు చుంజేను. కాళింది పెంపుడు చిలుక మణిపంజరము గో ్రీకుష్తునికి లేఖ (వానియిచ్చి నచో వా స్తినకు వెడలెద”ననీ శాళిందిని (పోల్చ హీంచెను. కాళింది (వాసినలేఖ కొని చిలుక కృష్ణుని కడ కేగి అతదును కాళిందీ వియోగమున విరహోకులుడసట బూచి ఆనందించి జాబు నొసగను, కృ్ణుడును మరల జాబు[వొసీ చిలుకకొసగెనుః లభించీన (వాళ్యపతిలో సింతమూ త మే కథకలదు* ఇతర [ప్రబంథములను బట్టీ యూహీించిన, కాళిందీ స్య్యయ౦వరమున 4 ద కయ ల క్చృష్ణుని వరించగా నితరరాజులు కృష్ణునియెడల నసూయతో అత

బీర్రిఉీ వీఠాపుర సంస్థానము = శని పండిత పోషణ నివ దండెత్తుట్క, కృష్ణు డర్డునుని సహాయమున వారి నోడించి సూర్యతనయను వినాహమాడుటతో కద ముగియును.

"కాళిందీ (శ్రీగుత్తుల "లేఖలు సంస్కృతమున నుండుట యొక విశేషము, కాళింది *ఖలో చివరిభాగము *కిం కరోవు త్యశరణ

జి క్‌

మగమం కుత గచ్యామి కృ |! (శ్రీమన్ముఖారవించా కాళిందీ జయతు ,.. శ్రైవాలశేశపాశా కుముదాథీ., మైకతశోణీ ... *” ఇది కృష్ణుని "లేఖ (పారంభము.

కవి మణిపంజరము నొకపరి కీరమనియు నొకపరి ఆారిక అనియు ననుట గమనార్హ్హము. కీరళారిక 'లేఖార్థకములు కావు. కవి కీరమనియో ఇారికయనియో చివరకు నిర్ణయించుకొను తలంపుతో నొకొొ-క్క చోట నొక్కొక్కరీతిని పేర్కొని యుండవచ్చును.

రాఘవాభార్యులుగారు సమస్త సౌ త్రుములలో సముచిత (ప్రవేశ ముండుటయే సాహిత్యమను భావముతో, అట్టి సాహిత్య మును సొహీతీపిపాసువుల కందించుటకు తర్క_వ్యాకరణ "వేదాంత భూనోళ ఖనోళ సంగీళాది ఇాస్రుములలో తమకుగల పాండిత్య మును (ప్రదర్శించుచు సీ [గంధము (వాసి, “సాహితీకల్చ్పవల్లి” అని “ీరిడిరి. లభించినంతకలో కవికిగల అయా శాశ్రుపాండిత్యమున కుదావోరణలు 'గైకొందము,

“బ్చిజు చిదిళంర స [1 సంజ్ఞ చిత్తాన జీవాత్మ క్ల్లస స్వరూపుండు జ్ఞాన గుణకం డజజాను డ శేషనిత్యానంద గుణుండీశ్వ రా పృథికి ఎహ్ధాంగుండై "వెలుంగు

ఇది తర్క శా్ర్రుజ్ఞానమున కుడాహృతి. ఇక సంగీతమునకు

కనీ కైవత బువభ గాంధార నిషాద పం చమ పడ్డమాదిక స్వరవితాన

కఏ పండితపోవణ : రాను గంగాధరరామా-రావు విరీక్రీ మువు మేళగింపుచు మూర్భ్చనల్‌ జెలగ సం వాది వివాద్యను వాదగతిని మందర తారక మధ్యమ రీలు కళలు జూతులు గుల్కా గరిమతోడ నాలాపళతొనము లందంద నెరయంగ దళవిధ గవుకముల్‌ దనరుచుండ గీ. పూడవొడవ సం పూర్త సరసరీతి శుద్ధసాళగ సంకీర్ణ శుద్ధి దశర మనుజ కర్షరసాయన మహిమ జెంది రాగమొెక్క_-టి యనురాగర సము నించి సంగీత శాస్త్రమున నిష్ణాతులై నవారు తప్ప నితరు లింతటి లోతు తరచి (వాయలేకు. క కవి పూర్వకవుల ననుసరించుచు నెన్నియో చక్కని పద్యములను చెప్పెను. అల్లసాని "పెద్దనాదుల వలె నాయిక వడ్పును కవి చక్కగా వర్ష్మించెను.

“*ఛ్హాా ఆ రామామణి యిట్లనంగక సవ్యచ్చాప టంకార వ ద్ధోశాసార శర పసారముల నార్తుల్‌ జెంది నిస్తార వి సారాయాసముచే నురోజముల వా_స్తంబా్రీ శాదంబరీ సారోన 5 _త్తీసుమవూస్ర్రభం భరచమూస్య్వానంబుగా నేడు యన్‌ = శాదంబరీపుష్పు మకరం చాస్వాదనము చేత మ ల్తెక్కీనతు వెం (1.

దల రొదవంటి ధ్వనితో కాళింది యేడ్చెనట. పోతన్న “ఎవ్వని

జనించు” పద్య పు శొత్తుగ డ భావములను [గ్రహించి రాఘవాచార్యుల నా రీపసద్యము (నొసిరి

“డి. ఎవ్వని వల్ల లోకము జనించు మనోపారఠీతి నంత యం

'జెవ్వనివన్ల వృద్ధిగని యొంతయు (ప్రీతిగనుండు వేడతో నెవ్వండు నాశముం బరపు నెవ్వనియందు జగంబు లీనమొా నెవ్వండు ధ్యేయుండౌ వునకు నిద్ధచరిత యెజులంజెప్ప వే

౨86 పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోపమణ

అని చిలుక (చశ్నిం చును. పోతర్న పద్యములో వాదసపసూోరణ ములు లేను,

ఈపచద్యములో అటనట సాడపూరణ పూరణపదములుగలవు, మురారి “ఆశర్థ రాఘవముూలోని “*భూయన్న రాణి యదమూని తమస్వీసీషు” అను శ్లోకమును జ్ఞప్పికి తెచ్చు పద్య మొకటి అచార్యు లవనారు (నొసిరి,

“మ! కుసుమాస్తుంండను భర్మకారుండు మనఃకోశోల్ల సత న్వర్షమున్‌ పసగా జేయ వియోగవహి్నాని తప్పంచైై కరంగి పభా విసరభాంతి మహానురాగ కలనా వేషంబుచే నచ్యుత (ప్రసర స్వచ్చగుణంబు చేవొనియ చిితభాథి నాయింతికిన్‌”.

కుసుమాస్తు 9డను భర్ముకారుడు మనఃకోశ మనెడు స్వర్షము, వియోగమనెడు వహ్నిలో తప్తమై కరిగననుటచే నిటరూపకాలం

“కారము కలదు.

“జవరాలి సీలనయన (శవదంజన దృగ్విలాస ముదమంతన్‌ (ప్రవహించి యంగ మెబ్లను గవయగ నన్వర్థ మయ్యె కృష్ణత యప్పుడున్‌ ” చక్కని తద్దుణాలంకారమట కలదు, "లేటతెనుగు పదముల కలయిక ముంత సరళముగా సొాగునో సంస్క్బాత పదముల కూర్చు అంతలలితముగా సౌగను, “అ భంకషపోత్తుంగ ఛుభగాంగ తరంగ కలితవారిధి యెంతళాలము౦డు పాదసహ్మ స సంపన్న త్యరత ఖవౌొర్ష మున సూర్యుం 'డెంతకాలము౦డు భుజశేం ద మృదుసాం,దభూరి తబ్బంబున కాంచనాంబరు6 డెంతకాలముండు

కవి పండితపోషణ : రావ గంగాధరరామూరావ్రు క సకల చరాచర (నషప్టమొై రాజసఖ్యాతుడా విధి యెంత గాలముండు” అంతకాలము ఖూమి వసుగర్భయొ యుండగా ఇాశ్వ తై శ్వర్య ముతో (శ్రీరామరాయ్యపభువు (పకాశించవలెనని కోరుచు కవి కావ్య మంకితమి ఛ్చెను. అంగిరసము ;. ఈ 'కావ్యమున అ౦ంగిరసము శృంగారము, నందర్శో దితముగా నితరరసము లఅంగములుగా పోపీంపబడెను, కవి వంశవర్ణ సలో (పచండవండితుల్రై విష్ణుషరత్వస్థా వనమున (చతివాది భయంకరులని బిరుదు వహించిన హా స్తిగిరినాధర్‌ అలన్‌ తమకు 12 తరములవై వారన్సి శాస్త్రమునకు పతిగా *గీస్ర్రుము ఇప్పి నీల్మాదిరాయణింగారి మన్ననక్షు పాతులైన (పతివాది భయం కర రాఖభువాచార్యులు] తవుకు వీతామహవర్ణ్షమువారని కవి తెల్చెను. ఆశ్వాసాంతగద్య :. శ్రీయ సద్దయ్ముగీవ భగవచ్చరణార వింద వందన కందళాయ నూన మనస్పమాసాది తానవద్య సంపద్య మానా ,శ్రీమ్యశ్ర్చదినాది భయంకర రాఘవాచార్య విరచితంకళైన సాహీతీకల్చ్పవల్లియను (బబంధరాజంబు,... *_.. సంపూర్షముంః శ్రీ కనకదండి గోపాలకృష్ణశాస్తి) కనకదండి గోపాలకృష్ణ శ న్ర్రి గంగాధరరామారావుగారి ఆస్థానవిద్యాంసులు. పీరు రాజూవారివై కొన్ని సంస్కృృతశ్లోళము లను, తెలుగు పద్యములను రచియించి3 వీరితల్లిదం(డులు (బవా శతా 'వెంకటసోమయాజిగారలు,. తెలగాణ్యులు భర ద్యాజసనో (తులునైన పేరి స్వస్థలము కొ_త్సచేట తాలూకా *పనుగుల మహాల్‌" గామము. ఇాశ్ర్రిగారి మాతామహుడు శ్రీ ఇర్యదగంటి విశ్శపతి?"స్ర్రి ధర్మ కాశ్రుపండితుడైై, “విస్పన్న చెవిన వేదం” అను కీర్హి నార్జించిక, గంగాధర రామారావ్సగారు ఏరికి భూమి నొసగి సత్మ_రించిరి,

శ్ర్‌్రిర్ర పితాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ గోపాలకృష్ణ శాస్ర్రై అనర్థ్హృరాభువమునకు వ్యాఖ్యానము

(వాసికి, “నవరత్నమాలికాప్రో తమ” అను తెమ్మది శ్లోకముల సం

స్కృత కావ్యము వ్యాఖ్యానసహితముగా రచియించికి పీశాబరం

రాజావారిని కొనియాడుచు. పదునెచ్మిది పద్యములతో "తెలుగున నొక చిత ప్రబంధము. (పాసిరి. వీరు నలుబదియీండ్లు చాటిన పిమ్మట సంగీతములో కృషి. చేసిరి; జ్యోోతిపమున ్రవేశము కలదు; సంస్కృ తాం. ధములలో మంచి పాండిత్యము కలదు. “ననరత్నమాలభికాసో తమ” ._. ఈ తొమి ంకి శ్లోకములు లిఖత్పతిలో వ్యాఖ్యానసహిత ముగా 8ఓ పుటలుగలిగిన అము దిత

(గంధము. [పారం భశ్లోకము, హ్యాఖ్యానము పరిశీలించిన శ్రీ కనక

దండివారి పాండిత్యను (పస్ఫుటమ నును,

“న్లో శ్రీవళ్యత్వ వినివ్నావాయ రచితం దృష్ట్వామీభాసాసితం చేదం తత్యితి పారిజూత సుమనొ'మాల్యం లలామిోావ్చతం సేన్హ్యాం మేచక వేణి యోజితమభా ఫ ర్మేపి తచ్చంకినీం సత్యం లాలయతో పాచే రవతు వ[క్మీరామరాయ స్టితం )9

“సత్యభామ పారిజాత పుష్పుముమై దృష్టినుంచగా నామె భూప లలోని నల్లదన మూ పూవుకై. (ఇసరించి నల్నిగా కనిపించెను. అది నిజమగు పారిజాతము కాదని భావించుచు సత్యభామా సిలకచభర మున తుకుముకొని ముకురమున దూడగా శీశకొంతివలన సువమము నల్గగా కనిపించెను. అది పారిజాత మే శాదసి శంకించు సత్యభామను లాలించు (శ్రీకృష్ణుని చిలునగవు శ్రీ గంశణాధరరామరాయని కావాడు గాక” అని పిండి కార్థము, ఇందు శ్రీ వశ్య లేన” అను పదములో శ్రీ” శబ్దమునుం డి వతిశబ్దమునకు సాధికారమైన అక్థవివరణ

'తార్కికముగా. చేసన శాన్ర్రైగారి పాండిత్యమునకు ఎల్లలు లేవుం

ఈ వ్యాఖ్యానమం బే అఐకారమును, న్యాకరణఛందో విశేషము”న్లు

8). కవి పండితపోషమణ : రావు గంగాధరరామాళావు 289 కవి వివవంచను. ఇందలి అలం కారము ఎగూర్చె యిట (వస్తా వింతును.

అతిశయోక్త్య లంకారము: సత్యభామ శే తనూలిన్యముచేత పారిజాతము నల్మగా కనిపించనను ఫావము అతిశయోక్ష్యలంకారము అని కవి వ్యాఖ్యానిం చెను. సత్యభామ స్యభావము అతిశయో క్షి చేత అను[పాణిక మగుట అవతిశయోక్ష లంకా రాకుప్రాణితే _ఛాంతిమద లఅంకారమయ్యెును.

విషమాలంకారము : (శ్రీకృష్ణుడు కోపించిన సత్యభామను (వసన్ను రాలిని చేసకొనుటక్ర్షై పారిజాతము సమర్పించినను, ఆమె (వసమ్నువాలగుటకు విరుద్ధముగా కుపితమొ 5ందున నిట విమనూలం “కారము చెప్పవలెను.

పడవశ్లోశమున కవి గంగాధరళామారావుగారిక్తి.. విష్ణువు పరశుఛాము బలరానులతో పోలిక చె ప్పెను*

“ప్రారిరూ పాయుగ భూపాళామాఖ్యాఃపరశురామహ లముఖ్యాః (పఖ్యాతా కతౌొరావుకులే చ్యకపాణిరయమబజని “వారిరూపా అను టను వ్యాఖజ్యానమున” అథుశా నొవిమ్టుః పృథధీపవిపతిరితి వచన మనుస్థారన్‌ అస్యప్రభువరం తస్యనా రాయణాంశత్వం తావదాస్ట్యక రీతి హంరూపాఇతి*”” అని ఇాన్ర్రిగారు వివం౦చికి. తరువాత ఆ హరియీ రావుకులమున గంగాధకళామరాయ (పభువుగా నవతరి౦ంచె ననియు చెప్పబడెను. వ్యాఖ్యలో కవి “పరి ఆాణాయ సాధూనాం అను గీతాత్లోకము దుదహరించెను. "' చ్యకపాణిః చ[కసాధనః చె "కార మహాభాగ్యవ త్తాద్యోతేక శీఖాంకితహ సృశ్చ హారిరూపఇత్య నువ ర్త తే” అని చపాణి శబ్దమున కర్థవివరణను కలదు, తదుపరి ఛందో వ్యాకరణాలంకారాదుల వివరణ కలదు. కావ్యాంతేమున కన్సరత్న మాలిశ్తైపా సుసణాకృ స్తేన, శామభూహువిభోః (గధిళా

ల్లి) పీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోవణ 0 ంంంచ్పతి శ్రీశనకదండోపాభిధాన నోపాలకృష్ణశా స్త్రి విరచీతా సటీకా నవరత్నమాలికా సంపూర్ణ శ్రీః అని గద్యకలదు. చ్మితకవిత్వము : పదు నెన్నిది పుటల తెలుగు చ్నితకవిత్వ మును అముదితముగానున్నది- ఈ పద్యములను శండు భాగము లుగా ఏభజంపవచ్చును. మొదటి యాకు పద్యములు “రామి శబ్ద సామ్యుముచేత రాజావారికి (శ్రీగామునితో అభేదము చెప్పుచున్నపి, ఈ యారుపద్యములకు చివర *నరమృదు స్యాంత శ్రీరామ ధరణి కాంతి యను మకుటను కలదు. తరువాత పం్యడెండు పద్యములు “ఇంగాధరి నామసామ్యుముచేత విష్చనికి గంగాధర రామారావు గారికి అభీధము చెప్పుచున్నవి. ఏనికి “జయ జయ మహేశ! గంగాధర యచ లేశ!” అనువడి మకుటము, కన్నీ ఘన కంఖ చ్యకలతుణ చుహాశయభోగి వరులు సోదరులు నిన్నరసి గొలువ బహుళ సావమాజ్య సంపత్సి గురుపురంబు నందలి పొరులానంద మొంద” ఇది రాజావారిపరముగా రావముపరముగా నర్థము వచ్చునని. లక గంగాధరరామరాయ పభుని స్వభావమును దెల్పుచు నీ కిందిపద్యము (వాయబడెను, “న్సీ కృప పున్వైనేని సీకపకార మొశరించు నే నమునైన మన్నింతు పీవ్ర మన్యువొందిన 'ేని మాన్యత నున్ననే దక్షువై నను దలందరుగు దీవు మతిఫుక్షైనేని మిన్నుదగులు రాజమ్‌ (తుఃవ్వ్పైన స్మకింద దొక్కు- దీవు

కవి పండితపోమణ : రావు గంగాధరరామారావు వర్ర1 వలపు బుట్టిననేని వరసతీ దనయంత చానయీ నినుజేర దగుదువీవు గీ. జేవ! నీవిట్ట్లరముగ్రవా దివ్యనిగ

పాముల మెలంగుదు సీకు దుర్షములు గలళలె

హర్దద మహాయళశోభి రామాభి భేయ

జయజయ మహేశ! గంగాధర యచలేశ!

సామాత్తు భగవంతుని లతణములివి, సామోద్భగవత్స్వీరూపు లైన (శ్రీ గంగాధరశామారావుగారియందు సిలవష్షణములు సంపూ ర్ధృములుగా నుండి ఆ నామమును సార్థక మొనరించుచున్నవి, నిగ పోను గవా సమధ్ధడై నవాజే రాజ్యపరిపాలనకు యోగ్యుడు, గంగా ధరునిలో హోలానాలము అమ్మాతేము లున్నట్లూ గంగాధరరానూరావు గారి యందును గలవు, తప్పు చేసిననానికి శీర చ్చేద మొనరించునంత కోపమురాగా ఏరు శీశఖండనమునూ[తముచేసి, వెంటనే వాసికి కలిగించిన అవమాసనమునకు చింతిల్సి దయార్ష్ర్రహృదయుజైై కొంత ధనము నొసగెడివారనీ, ధనసంపాదనకు కొందరు పరిచారకులు రాజావారికి కోపము కలిగించుటన్తై తప్పూపనులు చేసి నితతోే బాటు సొము ొడ సంపాదించెడివారని ఒకగాధ, సామాెకత్తు వారియాస్థాన మున పండితుడై. రాజూనారి కోపతాపములను, కరుణను కనులార గాంచిన కవి వారి గుణగణములను యథార్థముగా వర్మించుచు తీవ్ర నితో పోల్పుట (పశంసనీయము, “శండవపాదనులో “తలందరుగు దీవు* అనగా నురిదీయుట కాదు నూూడవపోదములో “ళాజమి[ తు నైన” అనుటకు మరియొక గాథయు గలదు. గంగాధరరామరాయ (భవు శ్రీ వైస్ణవమతస్థుడు కనుక ఒక పీళా పతి పీఠికాపురమునకు విచ్చేసిన సందర్భమున ఏబది వేలరూప్యములు తగా నొసగబోగా నయ్యాచార్యుడు లవరూప్యము. లిచ్చినగా ) భితము స్వీకరింపనని

జ్ర విళాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోవణ భీష్మించెరు, వైవ్యకరుకషారమ్యును నర్భము దేసికొనినవారు కనుక “రాజూావాకు ఆచార్యుని అ త్యాశకు వవగించుకొని, వైకి కనిపించ సేయక ఇప్పుడే నత్తునని చెప్పి లోవలిశేగి వై స్తవనామములను తుడిచి "వేసి విభాతిధారణము కావించి, అచార్యునికడకు వచ్చి “స్వామా! మిరుకోరిన భిక్ష స్వీకరింపుడ”ని పలికెను. వైష్ణవులు శ్రైవునిచెంత భిక్ష స్వీకరించరు. అందువఐన పాప మాచార్యుడు తన దురాశకు నిందించులొని 8_క్తవాస్తములతో వెడలిపోయెను, ఇటువంటి అత్య ద్భుతమైన పరిపాలనాదతుతకల వారు ణీ గంగాధరరామూారానవుగారు. ఇటువంటి గాద బన్ని కూ ఈ వళ ఫపీళ్ళ 'వేంకటశా స్ర్రిగారో కథలుం గాధలు” నలన, స్థానికులవలన తెలియుచున్న వి, చిిత్యవ్రబంధము ;- వఏబదిమూడు పద్యముల ఈయమ్ము[దిత "కావ్యము మొదటి "రెండుపద్యములటో శ్రీ గంగాధరశామారావు గారిచేర షష్ట్యంతములు చెప్పి కవి “అభ్యుదయ పరం పరాభివృద్ధిగా నావే జేయయంబుడిన చ్మిత్మపబంఫంబు నాదరించి” అని మొదళలిడెనుః ఐఎదునుండి పదునొకండవ పదమువరకుి రాజావారి జానఏిఛవము, థరగపరత, కవిపండిత పోపణనములగూర్చి వర్మింపబ జెను.ఇందు సొంగ మహారఖభబంధము, మజహారధబంధము, కూర బంధము, రధథబంధము, ఖడ్డబంధసు కలవు. తరువాత సంస్కృృతేముళో. 1. ధనుర్చంధః, 2 చతుస్ట్రస్థికోష్ట చతుర సచ్యకబంధః, 8- అష్ట్రచ త్వారింశద్దళ పదస్ద బంధః, ఉం స్యక్రమద్యిఫణిబంధః, క. వ్యు(తశామఫణి బంధః, 6. శర బంధ 7. ధ్యజబంధః, రి, అశ్యబంధః, 9. హోడళదశపుష్పుబంధః, 10. పుష్పబంధః; 1. రవబంధః, 12, సళూర్ముపద్ధుబంధః, 18. హల బంధ 14 మళ్చ్యబంధః, 1. శృుష్పుమాలికాబంధం 16. భురికా బంధః, 17. అన్థ్రరథ బంధః; 18. హయగతిబంధః, 19. చ(కబంధః, 20. ఖడ్డబంధః, 21. నోమ్యూతికాబంధః, 82. గుచ్చు, 28. ఆందో

కీఏ పండితపోమణ : రావు గంగాధరరానూరావు లిర్రిశ్ర ఛికాబంధః - అను నిరువది చ్మితబంధ భేదములు కూర్పబడెను. ఈ పద్యములను కవి శీ గంగాధరరావముశాయని స్తో (తపూర్వకముగా నాళీర్యదించుచు ఇప్పెను+ పుష్పుబంధః :- “నుహృూద్వి ఛధేయం సుభగాభిభఖేయమ్‌

సుదృ్యకృచేయం సుగుణ్యాప మేయమ్‌ కటాకణాయం కమలేనపాయం నలోపమేయం నయరామరాయం”

ఈ స్తోోతము లన్నియు నొహ్కో-క్క- పద్యము లేదా. శ్లోకము పుట కొక్కటి చొప్పున (వాయబడ్కి సగభాగము వ్యాఖ్యానము (వాయునిమి త్తముకాబోలు స్థలము విడువబడెను. , కొన్ని శ్లోకములు గ్రాత(పతి శిధిలావస్థలోనుండుట చేత పాజాంతాతరములు ఖలమై నవి. చివరిపుటలో“భోభో విభో విద్యావిద్యా విభవ భోజరాజూ నిరు పమ సంప దాజరాజ జయ జయ జయి అని ముగింపు "చెప్పబడెను, శాస్రిగారికి సంస్కృత భావపట్ల (పభుశ్రవారిషట్లగల అపరిమితమైన అనుశాగమిందు వ్య _కృమగుచున్నది. అ గంగాధరరామారావు గారికిని సంస్కృృతభాపాభినూన వమధికము. పండితులతో సంస్కల్భత భాషలో సంఖభామషించెడినారని వినికిడిం

ఇళ్ళ జ అల్లనురాజు సుబ్రహ్మణ్యకవి

అల్లమరాజు సుబవ్యాణ్యకవి (శ్రీ ఈ 181లో జన్మించెను; తలిదండులు గంగమాంచారంగభామార్వ్యులు, రంగభామార్యుడు “నారాయణాచలమాహాత ్రథ్రము”ను రచియించెను; కవిసోదరుడు రామకృష్ణకవి కనిచకోరచం[దోదయము, సత్య భామావిలాసాద్య్మి పబం ధములను రచియిం చెను. ఇట్టి పండితవంశమున జనించిన సుబ వా ఖఉొటీవి నాశాభట్ల నరసకవి గురువుగా నుభయభాషాపండితు డయ్యెనుః ఏరి నివాస గామము చేబోలు,

జ! పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ తొలుత సుుబహ్మణ్యకవి మాడు ఫట సంస్థారాధిషతి త్త

భూపతివద్ద శీ శ 1053 నుండి 1839 వరక నుండి వార్షికమును పాంచెను; 1869లో పీఠికాచుర సంస్థానాధిషతియు, సాహితీబంధువు నగు శ్రీ రాజా గంగాధరరామారావు బహాద్డరువారి నాశ్రయించి, మాస వేతనము పొంబెను. ఆ కాలవుంచే భదాపరిణయము అను కావ్యము రచియించి స్య్ముబహ్మణ్యకవి రాజావారి కంకితముచేసెను, ఈ కవి రచించిన ఇతరకావ్యములు :- (శ్రీకృష్ణభూపతిలలామ వత కను, 2. శేషధర్ముములు (186), 8. పాపయమం్నతిశతకము (1858) ఉ. అత్భబోధము, 5, మణిధ్వజచర్శితము, 6, సింహదిరామాధిప ఫతకము, '. (శ్రీశంత్షక ల్యాణము (18/9, 8. చాటుధారా చమ త్కారసారః, చాటుపద్యములు కొన్ని భ(దాపరిణజయ పీఠికలో నుద హరింపబడెను. ఒక గృహస్థుని కోర్కెవై కాటావులపల్లి నూతి సీరును కవి ఇట్లు వర్మిం చెరు. అజ ీవాసురు లబ్దిందరువ

నావిర్భూతమయి పోలావాలముపుడు మహా

"జీశ్రనకున్‌ ఛీతిలి శా

(టావులపలి నూతులందు డాగను జుండీ.”

భదాసపరిణయము :; సుబహాగ్టిణ్యకవి గంగాధర రామా

శావ్చగారి (పాపున పదిసంవత్సరములుండి ($1క 1879లో భా పరిణయ కావ్యము నంకితము చేసెను. రాజావారు కవిని మడులు మాన్యములతో సత్కరించిరి, భా ్డాపరిణయను కీ! శ। 1912 లో మహారాజా సూర్యారావ్సగారి యాజ్ఞానుసారము, వీఠాపురనుందలి శ్రీవిద్వజ్జన మనోరంజసీ ము చాతర శౌబలయందు మ్యుదింపబజడెను. దీనికి (బవాస్టశ్రీ పురాణపండ మల్ల య్య శా స్ర్రిగారు వ్యాఖ్యానము రౌసిరి, ఈభచాపరిణయము కాణాదము పెద్దన సోమమాజి కృత

కవి పండితపోపణ :; రావు గంగాధరరావూ+ళావ్ర్లు 995 ను'స ముకుంద విలాసము అను (వబంధ మాధారముగా రచింప బడినను స్ముబవా శ్రొఖీీవి తన కావ్యమంబెచటను సోమయాజిని స శ్రరింపలేదు. "ద్దన సోమయాజి గడ్వాల సంస్థానాస్థాన కవి 17వ శతాబ్దికి చెందినవాడు, భ్మ్యదాపరిణయమునకు ముకుంద విలాసమునకు ఇక్కుు సాద్భృశ్యములుండుట చేత, చేదసాదృశ్యము "ను కూఅంకవ ముగా విమర్శించుట అనినార్యము.

కథాసారము: శ్రీకృ మకు ఇం్టద్యవస్థమువనకు విడలుచు వమార్షమభ్యముశ రోవా ణపర్పుతమువైై విశమం చెను, (గొతిరంజని యన యోగిని వచ్చి కేకయ బేశపురాజు కథ తెల్పి, అతని కునూంర్తై భ్మడాటేవకి అత్నీ తేని యాజ్ఞానుసారము, అాను సకల విద్యలను

నేర్చితినని చెప్పి, భదాసౌందర్యము కొనియా జెను, తరువాత భద శ్రీ ముని వలచిన ట్లు చెప్పి, ఆ ముక వివావామాడుమిని (శ్రీకుష్షు ని [పబోధించెను. కృ ముడిర్యద్మపస్థమునుండి భా స్వయంవర వృత్తా ౦తమువిని కేకయపురముళకు (సయూాణమయ్యెను, శేశయపుర మున కృతకాద సమీపములోనున్న వనమునుండి వీశానాదము విని పంచగా. ,శ్రీకృ మృడచ్చటనాగి; వీణవాయించుచున్న భ్యదను భూచెను, భచాటేవి కృ మ్ణుంగాంచి లజ్జతో నొచోటు విడిచెను, శ్రీీయళాజపత్ని (ళుతకీర్తి కృష్ణు? మేన్నత్తయ%ట నతడామెను చూచి కళల వృ త్ర్తాంతమును తెలిపెను, భ్మద విరహార్తయై యుళ డెను శ్రీళ్ళ మ్లుకు భద సోదరునితో సల్గాపమాడు చుండ నార దుడు వచ్చి * భ్యాదాపిరస్తు ” అని దరించి స్రోతము చేసి వెడ లిపోయెకుం మార్దమధ్యమున విందాను విందులను రాజులెద్బుళై భద తమ యిరువురిలో నవ్వ్యరిని వరించునని నారదుని (సశ్నించిరిః “భద రమాంశ సంభూత, కృ మనే వరించు * అని నారదుడు ఇచ్చెను.స్వయంవర మంటపమునకు వచ్చుచున్న భద్రను విందాక్సు

ఖగ పీళాపుర సంస్థానము = శని పండిత పోమణ విందు లపహరించుకొని పోన్చచుండ, శ్రీ సృన్దుడు వారితో యుద్ధము వేసీ జయించి, భ్మాచా'దేవిని వివావామాాడి జ్యారక శ్‌ చుఖము గా నుండెను,

ముకపందవిలాన భదాపరిణయములకు గల భేదములు ;

కథాంశమున సీ రెండుకావ్యములకు నత్యబ్బమగు భేదములు గలన్చ. కథ అంతయు రెండింట సమాన మే. ముకుంద వపిలాసమున ఖాండవదహనము మయుడు పాండవులకు సభ నిర్మించుట, తన రతృణకు మూూలయమైన ముకుందునికెళ సభనిర్శించదలచి చ్చారక యందుగల వింతలను చూచి సిస్తుపడుట, తనకో న్కెను కృష్ణునికి తెల్పి రైవతకాది సమావమున శేలీవనము నిర్మించుట, ఇంద్రుడు మయనిర్థిత శీలీవనిలో దిన్యల కాదు అనుంచుట-. శ్రీకృష్ణుడు జేవీ సహితుడై అందు విహరించుట అను సంశములుగలవు. కాని భా పరిణయమున నివి లేవు. భ్యదాపిణయములళలో రోవాణగిరి కలది, కాని రైవకఠకము లేదు. (శ్రీను డిచటనే పృిశమించి శుతిరంజని వలన భాదవృత్తాంతమువు తెలిసికొ నను. నోతికీ రి వసుబేవుని సోదరియఏట చేత వనుజేచ్చని యాజ్ఞ ప్రై గదుడు "కేకయ నగరమున కేగి వేమసమాచారము "జెలుసుకొని వచ్చినట్లు, గదునివలన కృష్ణుడు తొలుత భ్మచా సౌందర్య కథనము విన్నట్లు ముకుంద విలాసమున కలదు.సుబవ్శాణ్యకవి వలనో ఈఫుట్టము విడిచెను, మేనత్త మేన నూమల బిడ్డలను భడాకృన్లులు ముంచే ఒకరిని గూర్చి యొకరు 'తెలిసిఫొనిరననుట ఉచితము. అటువంటి ఫఘట్టమును విడుచుట కవి ఇ చితీరాహిత్యముకు "“తెల్పుచున్నది. ముకుంద నిలాసమువ, (శ్రీకృష్ణుడు మయనిర్మిత కేభీవనిలో చిలుకవ ౫న భా టేవినిగూల్చీ మరియొక పరి తెలుసుకొనుట చిలుక భదచ్శితపటము కృష్ణుని కిచ్చుట, చిలుక (శ్రీళష్ణుని "జీవేకును ధిశ్క-రించి మాట్లడుట్ట,

౪. కవి సండితపోమణ : లోవ్సీ గంగాధరకామారావు. శ్లీ9ో భదాకృష్ణు ఎ విరవాము, న్వయ౨వకములో భ్మాదకు చిలుక రాకుమూ రులను పరిచయము చేయుట్ట్క భద కృష్ణుని వంంచుట్క, సుయోవనా దులు కృష్ణునితో యుద్ధము చేసి ఓడిపోవుటు భ్యద్యాశ్ష్రిళృమ్ణుల పకి ణయిము క్రలవు. ఛదాపరిణయనున చిలుక లేదు. (శోతిరంజని అను యోగిని కలదు, ముకుంద విలాసమున చిలుక రాణి నాసమునుధిక్క-. 50 చినట్లు (వాయుట అనుచితము. విలుక శాకమూయలను సరిచయము వేయుట శృంగారనై మకము పద్ధతిలోనున్నుది ఖద న్వయంవరము నకు వచ్చు సమయనూనుండి భ్యదా సరిణయకర్హ అద్భుతమైన వూ ర్చు చేసెను. పిండాకువిందు లా మెనపహరించగా, శ్రీంష్ణుకు వారి నోడించి భ్యదకు పరిణయ మాడుట సహజముగా నున్నది కాని ము కుందువిలాసమున భద్ర కృ్ణుని వంంచగా సుయోధనాదులు యుద్ధ ముశకు నచ్చుట ఉచిశముగా "లేదు, ఐనను ఇది స్వయంవరములలో ఈర్ష్యూపరులైన గాకువూరులపట్ల సహాద మేం 'రెండుకాన్యములకుగల సొమ్యము: ముకుంద విలాసము (పథఘా ఇ్యాసముో త [0 ఆం 09 పి ప ర 400, 19, 150, 160, 10%, సంఖ్యగల పద్యము ఐనా థారముగా చేసికొని సుుబవాగ్హణ్య కవి భొన్ని వద్యముల్మువాసెను, అవి వరుసగా 1 కుజ 10; పరి 110, 119, ఏ తి 19, 0, 128 17 ఫంఖ్యగలవ, అస్తు ముకుందవిలాసము ఆ, 178, 37% లీక, ౨8థి ఫద్యనులు: భదా పరిణయము. ద్వితీయా శౌ సనములో. (క్రమముగా సక్‌ 56 కక్‌, 82 పద్యలుగా పరిణమించిను, ముకుందవిలొాసమును భ్యదా వరిణయములో అనుసరించుట నాల్గు విధములుగా విభజించవచ్చును. కే పద్యశిల్పమును భావమును (గ్రహించి పదములను, (శమ నురు మూర్సట ముకంగవిభానమ్ముక లశీగ్థజేవి కృతిభర్థకు భా

లంత వీరాపుర సంస్థానము = కని పండిత పోమణ గ్యములొసగుగాత యని ఇద్దన చెప్పిన పద్యమువలె భ (దాపరిణయ మున కృతి భర్తకు గార్‌ జేవి స్వమంగళము లొసగుగాత యని ఆశర్వ దించిన పద్యము కలదు. ముకుంద విలాస భా పరిణయ పద్యభా గములను (క్రమముగా పరికింప్పుడు, “నీ, వనాతియాకాశ భూనాధ సుతయాటం 'దెలుపునంచిత మభ్య చేశకకలన నేరామ ధరణీకుమూారియా ₹ుజింగంచుం బ్బధు విడంబ నితంబ చింబగరిము.” గనీ వరామ హిమవత్కునూరియా 'ెజిగించుం 'చెల్లమా నుల్ల౦పు:జల్ల దనము వ'లేమ తెలి వేల్పు నిల్లాలగుటందెల్పుం జిలు/:సవెన్నెల నవ్వు మొలకనన్వు వసాధ్వి శిత జనాభీష్టదాయిని యాటః జాటించు దనుపారిజాతవల్లి వ్‌ తన్వి భువనైక మూతయాటంగరంబు [(వకటించుచుండు నం బాసపూఖ్యం” "రెం:పశావ్యముల (వథమాశ్యాసమున [కమముగా శీక్‌ పద్యము లీసీసములు. పరిశీలించినవో ముఘ్‌ందవిలాసముశకు స్యుబవాాణ్య కవి "వెలు ఫలు దిజై సనక తప్పదు. ముకుంద విలాసమున కవి జేవతా స్తో [తమని కూడ తలపక లశ్షీ శ్రచేవీ నడుము, నితంబము, రోమరాజి ఇత్యాది అంగాంగవర్షన చేసెను. భా్దదాపరిణయకర్త మూడవపాద ములో పారిజాతముతో పోలు ఎటలోమా తము “పార్వతీ టేవి తను పారిజాతవల్లి * యని వర్షించెను. 2. కొన్ని యెడల నీసపద్యమునగల ఛావమును (గ్రహించి సు్కుబవాణ్యకవి వృ _త్తముగా మార్చెను, ముకురదమిలాసములో 1 ఆ. 118 పః, నిందుల కుదహరింసవచ్చును , ఇది భదాపరిణయమున 106వ పద్యము.

కవి పండితపోవణ : రావు గంగాధరరామాారావు 299 “సీ, [శతిపద _కమలీలంజూప నేరండటంచు "జీవుని (గిందుగాంజేయగలరు కావ్యసంపద నించుకయు నెజబుంగండటంచు గురునాది వికృతిగా నెజిపలలరు కడు పభాకరయు క్తి గని యడుగునటంచు ద్వ్యిజరాజు నొకటుందింపంగలరు ఎ భదాపరిణయము వా “ద్భ తగన్చున శేమనిన్‌ (శొతివద్మకమలీలలు నేరండంచు ది న్యగురుని గావ్యగోస్టా నిసుముంత యజుగడటం చు స్యద్వతుం డగు ద్విజరాజునుంగడుం (బథాకరు మిన్కుూ లంజక్కు-నంచు నెం చంగంగల రప్పురిన్‌ నిగమశా(్తుకళాచతురుల్‌ మహీసురుల్‌. సీసమును చంపకమాలగా మార్చి, ఛావనుతో పదములను కూడ భ దాపరిణయక్ష_ర్త (గహేం చెను, కె, కొంతభావమును నూర్చి, కొంత ముకుంద విలాసమునుండి (గహించి, అందలి పదముల'నే అటు నిటు జరిపి [కొ_త్తచేర్పులు (వాసిన నీసపద్యములు గలవు. “పీ వసుబేవ చిరభాగ్యవాసనా సారంబు "జేవకీకృత పుణ్యజీవనంబు నందయిళోడా జననసంచిత ఫలంబు బలేనసుకృత సంబంథసీమఎో ఈ శిెండుపాదములను (గ్రహించి భ్‌ [(చాపరిణయక_ర్హ్‌ ఒకటి లీ ః న్నరపొాదనులకు క్లుప్తకరించి శ్రీకమ్హుని వర్ణించెను, “సీ, జీపకీవసు బేవ దివ్యతపఃఫలం బఖిల యశోచానంద హర్షసీమ బలేవ చిరపుణ్య పరిపాక సమయంబు.”

త00 విశోంభ్పుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ ఈకువాత ముసందవిలాసమున గల గీర మ్య్చబ్బంచావనా రామ శీలివీకంబు” అనుభాగముకు “*రాథికాయూథికా (శావణంబుగా మార్చి “కంసాది ఖలతమూమరీ విని *ోకంసాది ఖలమ_త్సగజసింహ శాబంబుూగా చేస్తి *ోరుకి శ్రీముఖ పయోరువా సరోహంసి” ను కోర్రుక్షి శగీహృదయ సరోవరహంసంబు” గావించి, చానికి “సత్య భామా ముఖాష్టాత తరణ” ని కూర్చినాడు సు్యబవ్మాణ్యక వి, క, పూర్తిగా ముకుంద విలాసపద్యములనే న్వీకరించిన తావులును భచాపరిణయమున గలవు, ముకుందవిలాసము ;= “క, ఈరీతి సీతిదై తే యారాతి సిరీతిగా బనావన భూతిన్‌ మాజి శుభాఫ్థితి నొక నాం జారూఢ (వ్రీతిముతి సమాదృతి నెజయన్‌ = 1వ అ. 160 పద్యమునే భాసరిణయక ర్త "50డవపాడాం౦త మున ండతరములను మార్చెను; మూడనసాద(పారంభమున కన్ని త్రీ శుభస్థతి? అను పదములను *కోరియొనర్పుగొ అనియు నాల్లనపాదమున *సమా, నెజయన్‌ *శబ్ద్బములను “హి 'తా నెగసెన్‌”*ోగొ మాన్చెనుః ఈ విధముగా ముకుందవిలాసపద్యముల నెన్నిటినో యఖథా తథముగా [గ్రిహించ్చి మార్చి తన్నగంధమున నుపయోగించునంత దుస్థితి భ్యాదాపరిణయకర్త శీల కలిగను! ఒకవేళ "ద్దనసోమయాజి పర్షసల రొమణీయకతనుజూచి ముచ్చటపజెనండనూ! అమ్మైన ఆ కవి "్‌ల స్థ్టరిం పకుంజెను? భ(ద్రావరిణయవర్షనలు న లేం ద్యారకా (లేక 99-116 ) ఇష్టయచ్టుర అ. 19, 9, 2. ప్రయాణ (16, 125-129), కీ

శీవీ పండితపోషణ : రావు గోంగాధరరామాళావు.. కీ01 కోవాణగిరి ([అ. 180-186), ఉ వన (ఆ. 6, 17, 5. చావ్భాద (2అఆ. 25-98), 6. కుబూరోదయ (9ఆ. 29), -7. మధూదయ (బఆం స8-72)% 8 వనవిహోర (8ఆ. 61-70), 9. పుష్పావచయ (8అ.75), 10 సరోవర (8ఆ. 777), 11. జల్మక్రీడా. (8ఆం 78-820, 18, అనంగపూజా (8ఆ. 85, 86), 18. సూర్యాస్తమయ (8ఆ 82-92), 1ఉఓ సంధ్యా (8ఆ. 98); 15. చందోదయ (8ఆ, 95-108), 16. సూత్యోదయ (&ఆ. ఓ-11), 17. యుద్ధ (4ఆ. 8-49), 18. చైనా పిక (4అ. 82), 19. కన్యాంగ సౌందర్య (2అ. కిరి 8118) 2౨0. (శ్రీకృన్ల (1ఆ= 1128, కీఆం & 15,16) 2ంధృష్ట శేతురాజ వర్ణనలు (8ఆ. 20-28) భూచుట్క చింఛించుట మున్నగు దళవిధ శృంగారావస్థలు సీకావ్యుమున గలవు వర్షృనలలో సు్కుబవా ఖో వి తన( పతిభ (పదర్శిం చెను.

కన్యాంగసొందర్య వర్ణనము : ద్వితీయాశ్వాసము 2 108%

118 పద్యములలో స్మబహ్మణ్యకవి భద్రను వర్శ్మించిన తీరు వాద యంగమము, “గ మూడులోకంబుల జయింప మూండువ్‌ండ్లు

దర్చకుండు దెచ్చి యొక్కటి దానుబూని

యువిదకడ ఆండుదాంచిం గాకున్న వంగి

దృక్శితశళాళి సీనునా దీనిబామలు[

అనంగుని విండ్లు అనునట్లోగా వ్యకములైన కనుబొమలు, తీక్ష ణఅములై న మూఫులనెడి చాణములు భద కలిగియున్నదని రూపక ముతో కూడిన ఉ త్చేమౌలంకారముతో భ(దాముఖ సౌందర్యమును కవీ వర్ణి 0౦చెనుం మ, గతిమ శ్తేభము, నొసచంపక, మొగళ లై శ్యంబు కందంబుుసం

గళ వాక్యంబులు మత్తకోకిలలు, దృగ్వా్రపారమయ్యుత్సల

త్రి వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోపణ ద్యుతి మోమంబు కుహూంబు, జేహరుచి విద్యునానల, యా మానిప్ల తత వృత్తేస్థితు లెచ్న గాం దరమె త ద్వాగ్జాన్నికై నన్‌ ధరన్‌ * భదనడక్క ముక్కు. శేశపాశముు. పలుకులు, చూపులు, మూము, లావణ్యములు మదించిన ఏనుగు సంపెంగ “మేఘము, ోక్‌ల్కు పద శ్ర్రముః విద్యుల్లతలతో సమానముగా నుండెను, ఈ పద్య మున కవి వ్యంగ్యముగా నుత్తేభ, చంపక ఉత్పల మ త్తకోకిలముల విద్యునానలామానిసీవృత్త ములు, కందపద్యములను తన కిష్ట మైన ఛందస్సులుగా సూచించెను. ఇటువంటి చమత్కార పద్యము లను వసుచరి తకారుడు (నౌసెను. ఆ రామరాజభూపణుడు “పద మెత్తం గలహంస లీలోయనుచు గిరికను వర్ణించుపట్ల (పస్తుతార్థము నకు సంగీతశా(స్త్రరాగములను జోడించి తన సంగీతప్రియత్వమును. వెల్లడి చేయగా, స్కుబవాణ్యశకవి భచావర్షనకు ఛందోరీతులను బేర్కొని తనకు ఛందస్సుపట్ల్టగల యభివూానమును వ్యక్తము వేసెను తరువాత భృ సగ్యనల్కనగ గణములను ఉేర్కొ.నుచు, భ్మదనోఠులు, నుదుర్కు మోము, కుచములు వరుసగా నత్యత సముదాయము, అర్థ చరదుడు, పద్మము, గికులతో పోల్చెను. నోరులు=భగణము, నిట లంబున్‌ =సగ వచనము=నల; కుచములున్‌ జ=నగ- అని సరు లఘు విభజనమున ఆయాగణములగుట విశేషము; కవి (ప్రతిభ, పాండిత్య ములను లెల్పుచున్నవి, ఇట్టి చమళతాా-రవంతమువై న వర్ష నలెన్నో ఇందు గలవు, కివ అ. 2 పద్యమున నిళ్లు చక్కని అలంకశారయు.క్త మగు వర్షన కలదు. నవతతమూర్షగతుడై న సూర్యుడు మకరందసహి తమగు పద మును కలియుటవలన కలిగిన దోషము పోనొట్టుకొను టకై స్నానార్థము సీటమునిగెనా యనునట్లు సాగరమున మునిగెను, ఒకరాజు పది నీజాతి శ్రీ సంగమమువలన కలిగిన దోషము తొలగించు

కవి పండిత పోమణ : రావు గంగాధరశామాకావు 08 వొనుట్నక్తై పడమటిసము[దమున మునిగనా యర్నట్లు సూర్యాస్త మయ నుండెనట; ఇందువలన శేషమూలకె మైన అతిశయో క్ష్యను (పాణితమైంన ఉ ల్పే్రేమోలంకారమిట శలదు.

సుుబవా తని పద్యములలో నధికభాగము శ్లేమయో, ధ్యనియో కలిగియుండును. ఇళ్లు చక్కని శ్షైలంకారము. లిందు గలనుం “డడ, రాజశళావతంస్త సురరాజ, ముఖస్త్పవనీయు. డచ్దినీ రాజ నిభ్యపభుండు, ఘవరాజవమురాళరథు౨డు, వాహినీ రాజగభీరమూ క్తి, ఖగర్రాజగం నాభిభవుండు భారతీ రాజు చిరాయు౯జేయు6 గవిర్రాజ విభేయుని రామరాయనిన్‌ ౨ “రాజి శబ్దము (వతిపాదమునను పాచాదిని పాదమధ్యమునను అవృత్హియగుటచేతె నిది పాడాది పాదమధ్య యమకమగు చున్నది రాజకళావతంసుడగు నీశ్చురుడు, సురరాజ'సు నింద్రుడు మొదలైన వారిచే స్తుతియింపబడదగిననాడ్యు అని రాజగుసూర్యునితో సమాన మగు శరీరకాంతి గలవాడు, రాజహంసలు రధముగా గలవాడు, వాహిసీపతివలె గంభీరమైన యాకృతి గలవాడు, విష్ణువుయొక్క- నాభినుండి జని శ్రంచినవాండు భారతీపతియునగు (బవా శ్రగంగాధర రామరా జేర్గదునికి చిరాయువు కలిగించుగాక! యని కృతిభ ర్తను కవి యాశీర్వదిం చుచున్న్నాడు. యమకమను శ్షూఎంకారముగాక యిందు జఉపమానివర్శనములను సర్థాలంకారములు గలవు “అన్లిస్‌ రాజనిభ్యపభుండు అనుచో నుపమాలంకారమును, వాహినీరాజగభీర మూల_ర్తియనుచో నిదర్శనాలంశారమును గంవు. భ్మ్యదాదేప శ్రీ కృష్ణుని వియో+గమును సహింపళేక కృశించెకు.. విరహతాపమున కృశించిన భ్మదకు క ఎప్జ వేణినదికి కవి కిల, నా 47 పద్యములో వభ్ధే దము చెప్పుచుండెను,

శీర పీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండికపోమణ

ఉం వారకసనుక్కె. చాహుబిసవల్టులు వాజెంగు చాబ్బకోశముల్‌ తోఠరపుంగంకణా పళు అశోడనె జూజె సమంచితోర్మైవల్‌. సారలగలంగా జీవనము శ్వాస మహోష్థుసమార వార వి స్ఫారగతిన్‌ వియోగపుం దపర్తుదినంబుక గృప్జ వేశికిన్‌

శివ ఆ, 15 ప, న కవి, సఖభసమేతముగా జల కీడలాడుట క్రై సరసీ ఎంతకు వచ్చినపుడు వాంసలు తుమ్ళొదల కలకలము పర్గిం చుట రమణీయముగా నున్నది. వారు ఒడ్డున కూర్చొని యుండగా హంసలు (ేంకారము వేసెను ఆధ్వనివిని కొలనిలో కెంచొవమురల మరందమానుచున్న తుమ్మెద లదరిపాటున లేచి ఎగురదొడగెనుం అ(శేంకారము భ_చాదుఐను జూడనచ్చు జలాధిచేవతల కాలియం 'దెల సవ్వడి వలెన్కు పద్ధములనుండి ఎగురుచున్న అళులు అచేవ తల చంచలమైన చూపులవలెను ఉండెనని కవి యు(ల్పేశీ,0చెనుం సు బహ్మణ్యకవి [వతిభావంతముగా రచియించిన అనేకములైన వ్యర్థ నలు చక్క-_ని ముక్త్రపద్యగ స్తములు, వివిఫములై న అర్థాలంకాశా దులతోడ ఒప్పునవెన్ని యో గలవు. కీఆ.60వ. పద్యము కవికి ఉభయ ఛాహాలయందుగల పాండిత్యమును బెల్పును.

“ఉభయ భాషాకందము :

సీలాగణారయనగ జే

నాలియ మాదాని పాలనాతి బలానే

మేలా సీలా వరయము

వాలాయిము నేన కావ వారక పదమా”

"తెలుగు ; నీలాగ ఆరయన్‌, నగవు; ఏ, నాలి, అ, మౌదాని పాలన్‌, నాతి బలానేే మేలు, ఆ, నీలావుః అరయమి వాలాయను, "నేను, ల, శావన్క నారక, పదవమా- మూాచానిపాలన్‌ = మాదియగు సని విషయమై.

లి. కవి సండితపోషణ : రావు గంగాధరరానూరానవ్సు 80 సంస్కృతము : నీలాగారయ ; నీల + అణార = సీలాచలమును గృవామున్క్తు య = పొందినస్వామిో , నగవ == గోవర్థనమను పర్వ తమును వహించిన నోపాలా ఇన ఆలియ == సూర్యుల వరుసను పొందినవాడా! (అదిత్యరూపమైన నారాయణ్యా జానిపాలన = గజి మురు రత్నీంచినవాడు, అతిబలా₹ే = ఇం దునత్నికమించిన బలవం తుడా! ఇత్యాది అర్థ వివరణము వ్యాఖ్యాత చేసెను, ఉధయభాపా కందమగుట వలన పదభంగము అర్ధవంతముగా చేయుటయే. గాక కొన్ని పదముల క ర్ధము చెప్పుట కష్ట మైనను మహాపండితు డగు వ్యాఖ్యాత (శ్రీమన్త్నయ్య శా శ్రిగారు చక్క-ని వివరణమిచ్చి అర్ధవం తముకావించిరి. ఉదా: దాని = దానముకలది దాని (మదజలము కలదిఅనుట) = వనుప ఇత్యాది వివరణము క్సీష్ణమైనదిః అంగిరసము : కావ్యనామనుకు బట్టియే యిందలి అంగిళ సముశృంగారమని చెప్పవచ్చును. భదాకృష్ణుల అశ్యోన్యానురా గమువీ యోగము విరహము లిందు సంపూర్ష ముగా వర్గి ంపబజెనుం శృంగారరసము (పభానమ% రసమనియు, వించానువిందులతోడి యుద్ధము వలన పీరరసము అంగమనియు స్పష్టము. శ్రీ గంగాధర రామారావు బహ ద్దరువారికి అంకితము చేయ బడిన [గంధములు

1. దండకము: ఈదండకము ప్రైరంపల్లి తిరుమలరాయంశను కవి రచియించి రాజూవారికంకిత మిచ్చెను, ఇది వెన్న పట్టణము (పభాశకర మ్యుడాక్షరళాలయందు ముదదింపబడెను. (కీఃశ 11670 లో శ్రీ ఎలిరంపల్లి తిర్ణల రాయక వి (శ్రీ గంగాధరళామాళశావు గారి నాశ యి౦చుట్నకై హైదరాచాదు నుండి వీఠాపురము వచ్చి (శ్రీ (ప్రభువు చ కక జ్య వారివై సీదండకము చెప్పెను, కొందరుకర్భలు నావిమ్మః షృథివీపతి,౫

శ06 పిళాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోపణ అను వాక్కు_ ననుసరించి రాజుల వ్రైభవములను స్తోతమువేయుచు దండశములు [నాయు చుండిరి. శ్ర రాజావారు, దత్తపుతులగు వేంకట రామకృష్ణారావుగారు వారి పృుతుడు గంగాధర రామాళశావ్సు లతో కలిని విజయదశమినాడు శమివృతమును పూజంచి చేళాళుని నిల్పి ఊలేగుచు వచ్చి కుంతిమూధనుని పూజించి అస్థానమున కేగి కొలునుతీర్చి శాస్రుధద్రసంగములు వేయుట సంవీప్త్రముగ. ఆెలుప బజెను. శ్రీ రాజువారు సర్పవరమువ చుణవాళముసిసి (పతిస్టించి నట్లు పితాపురము, సామర్ష్శకోట్ట కాకినాడ, రాజమండి మున్నుగు చోట్ల వార ఫీనులు నిర్ణం చినట్లు కవి వాసెను.. చారిితక దండ కవమునదగిన ఈస్తో తము [పభువ్రదయ సంపాదించుటకైై చెప్పబడెను. కావున నిందు కవితావిశేపములు కానరాఫపు

£, గోపాల శతకము : శ్రీ, సత్యవోలు సోమసు౨దర కవి కృతమైన ఈ శతకము గంగాధర రామారావుగారి కంకితము చేయ బడెను. కీ1ళ! 1928లో శ్రీ, విద్వజ్ఞన మశోరంజసీ మ్యుదాతుర శాల యాందు 'శ్రీమహారాజూ సూర్యాగావుగారి చేత సీశతకను ముదింప బడీ _పకటితమయ్యును. ఇది 'కవివర విశ్శంభరారమణనాము గుం భిత సరసవచనరచనానవిచిత పద్యగర్భిత కందపద్యశలేకము. సోపాలో యను మకుటముతో ఇ క్తి (వభాసముగా ధారాళమగు శైలిలో (వొయబడిన ఈశతకమున కని రాజూవారిని మాన్యమిమ థ్రనికో లెను, ఇది చ్మతక విత్వము, గర్భితపద్యములనూత వుట నుదహరింతును. 1, మొదటి యికువది నాలుగు పద్యములలో సమపొదములందలి నాల్లవయవ్షరముగలిపి చదివిన రాజూవారిని కవి యాశీర్యదించిసట్లు "తెలీయును, ఆయతరముల కూర్చీ (క్రీందికందము, ఉద్ధ్మ (శితకాటుత (పదడాయక

సతతము రేచర్ల్యగ్రోతజలధి శఖాంళా

కవి పండితపోమణ : రావు గంగాధరరామూరావు 80

పతగాధిపవవాపహు డనాె

రతమును మిము[బోచు రామ రాయ మహీం(దా!”

౨. ఆండవపుటలో ఇరువది పద్యముఎలో (పతిపాదమునందు ఆరవ యతశ్షరము తీపి కలిపిన పండితులను పోవీ౦పుమని కవి రాజూ వారినీ కోరినట్లర్థము వచ్చు నుత్పలమాల యగును “ఉ. [శీరహిమిాజు రావుకులసింధు సుధాకర హోరహీర మం

చార శతార తార దర నారద పారద కీర్హిసార స

త్కా-ర మొసంగి పండితులకాం వీ తముల్స మకూర్పుమూా లస

ద్ధ్‌రత రామరాయ నృపతీ నవమన శ్ర ధాకృతీల |

చివరిపాదమున కవ గణము భగణము న్యూ తము లోపించినను గర్భితవృత్నము చక్కన్నిక్త లితో నలంకారవై భవముతో -నలళ్యారు చున్నది. క. మూడవపుటలోని యిరువది యొక పద్యములలో (పతిపాదమునను ఆరవవర్శ ముకలిపిన కవి వృాదయము వ్య క్కమగును, చ వనజములంచునెంచి యడవాయక తావక న్మేతయుగ ం్‌ో

దనవరతంబు [బీతి దనరార రమాసరసీరుపవోత్నీ చా

భునతరలీల నిలె నది గాన భవత్క్య-రుణాకటాత్త వీ

శణముల నెల్లెడం సిరులజళల్లెైదు రుల్డున రామళరాట్పభూ[”

రామరాయ్య ప్రభు వై శ్య్వర్యవంతుడైై పంకితాదిపోషణ చేయు టకు కారణము కవి యిట్లూహిం చుచునా్నాడు. విశాలమైన రాజా వారి న్యేతములను పదగ్తములనుకొని పద్ణునియయగు లశ్ష్మీబేవి అందు నిల్సెను. కనుకనే రామరాయ [పభు ఏకటాతు ఏీతచుణములు సిరులను వెదజల్లుచుండెను. గంగాధర శానూ రావుగారి లోచనము లను లథ్నీ శ్ర గేని కమలము లనుకొనుటలో భాం తిమదలంకారము, ఆ (ప్రభువు కరుణాకటాతములు సిరులను వెద చల్లుట అతిశయో క్ష లంకారము నగుచున్నవి లక్ష్మీబేవి (పభువుకన్నులలో నివసించుట

లకి వీఠాపురో సంస్థానము - కని పండిత పోషణ యకు విషయము ఆకరుణాపీతణములు సిరులను 'వెదజల్లుటయను విషయము చేత సమ్భి ౧పబడుట చేత నిది ఆ స్థాంతరన్యాసాలంకారము నగుచున్నది కమనీయమగు సీకల్చన గర్భితిచంపకమునచేయుట కవి (పతిభను వాటుచున్నది. ఇందు న్యణలు (పాసస్థాసమున "వేయ బడెను, శీ, నొలబ్లవపుటయందుగల వి పద్యములలో 'శతిపాదపంచ మూత్షరముఎను గలిపి చూచినచో తనను పోపింపువముని రాజావారిని 'వేడుచు కవి (పభువునకు (శ్రీ) రంగనాయకులు శుభము కల్లించుగాక యని యాశీఠ్యదించిన భావము వచ్చును $, ఐఏదవపుటలోని సద్యము లలో శని తననావమము 'తెల్పును, 6. శతకాంతమందలి ఐదుపద్యము లలో గర్భి లార్థము *“ ద్ర ్యజసపోపకా మాన్యం దయచేసి పోమింపు ముని శోరికలి అని కలదు, కవికిగల సంగీత శ స్త్రాభిమూనము నీ కింది పద్యము లెల్చుచున్నది. ఈర్ద 'ాం్రా పడ్డ స్వరను

స్వాంతా దగరీతి గీత సరస కవితలన్‌

సంతోషించి నుతింతు ని

కాంత రిమపథ ససమేళ తతి నోపాలా[

భిషగ్వర పొపయలింగకవి జీవితము ; జేరూరి. వేంకట

సుళ్చాళావు కృతమగు స్మగంధము (క్రీ ఈ 1898లో కాకినాడ సుజన రంజనీ ము(దాకత్షరశాలయందు మ్యుదితము, శామబుపి పాపయ లింగకవి యను వై ద్యుని చర్మితమిది. పాపయలింగక విై, ద్య విజ్ఞాన మునకు మచ్చి తనకుఆతోగ్యము కలిగంచినందులకు గంగాధరరావమూా రావుగాకు వేయినూటపదార్లు బహుమతియు;. “భిషగ్యరుడిని బిరు దము నసీచ్చి సత్కరించిరి. తరువాత నీపాపయలింగకని నాలుగు పన్యాయము లీ (పభునుకలశన నూటపచార్త్శను కానుకగా పొాంజెను. తతియనంశజుడైన ఈ కవి కీశ! 1018లో జని శ్రంచి.. 1888లో

కప్‌ పండితపోమణ : రావుగంగాధరరామూళౌావు శీ03

మరణిం చెను. తల్లిదం[డులుగ"రమాం బాపీరనాగయ్యలుజన్థస్థ ఎము వీఠాపురము, ఈ భిముగ్వరుడు తొలుత కిర్లంపూడి ఆస్థానవై ద్యునిగా నుండి తరునాత వీరవరంజ మిం చార్హయాశ్ఞానమును చేరి తదుపరి (శ్రీ గంగాధరరామురాయని ఆశ్రయించి మాన్యములను ఫొంచెను, పీఠికా పురాస్థానకవిగా నితడు ఉేరొళణానబడలేదు. కాని పాపయలింగకవి ఉభయభాపా పవీనుడైై 1. మౌొక్తి శాభ్యుదయము, 2, ముక్త వం ఇాను వర్షనము, తలివై ద్యనాథశతకము, శ. గచేశథతకము, 5 కక్కు.టలింగళతకము, 6. యు క్రి గణితచాటుధార, 7, మైద్యనాజ స్కృవము మొదలైన (గ్రంథములను రచించెను. ఈ గంధము ఐన్నియు శిధిలమైనవి, ఈకవిని రాజూవారొకనాడు వై కంళపటము [(నాయు మనగా నితడు ఇాస్తా కృముగా లిఖంచెనట. రాజూవారాతని చ్మిత "లేఖన ఇ స్రువిజ్ఞానములకు సంతసమంది నూటపదియార్లు మా"న్యము నిచ్చిరట. లంత నిపాపయలింగకవి రాజూవారినిట్లు స్తుతిలయిం చెను, డ్రి, భూతిఖభుటింప మానవుల పుణ్యవశంబున ఫాలనీమల

న్ధాత లిఖంచినా యొకరినాటి దేమిటి రావువంశజుం

డె తగురామరాయ వసుభాధిపుం జెవ్వర్శికన లిఖంచు నా న! తదాత్శజూత్మజ పరంపరల కెల్ల ఫలించు నెప్పుడున్‌ ౨”

'బవా శయాలేకంయె రాజావారివాత అధికతరనునుచు కవి, గంగాధరరావమురాయలు ఒకరికి (వొసియిచ్చిన నమూన్యములు చారిక్‌ తరతరములుగా ననుభవ యోగ్యములగు ననుట సత్యదూరముకాదుః అలనా డీ (పభువుచేత మాన్యాదుల స్వీకరించినవారికి ఆ సంపద వారివారి వంశజు లీనాడును అనుభవించుచు సుఖజీవనము గడుపు వా శొందరో గలరు,

4. రామరాజీయము :- చందమపాలెం శాపురస్తులయిన శీ ఇవలికాని చేంఠటరాయి నింగారు (శ్రీ! శ 1879లో రచించిన ఈ

$్ర0 వీళాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ గణితళా్యన్ర్రుము (కీ శ! 1804 జూలై నెలలో. పోొప్పురము సంస్థాన ముదాతర కాలలో మ్ముదితమై (పకటింపబిడెను. ఇది 'శ్రీగంగాధర రామారాన్సగారి కంకతము చేయబచెను.

గ శ్రీమన ాముండల మండనాయమాన _ వీఠికాఫుర రాజ్య ధురంధరులును, శై ర్యగాంభీర్యచాతుక్యా దార్యాది సకంఎసద్దుణవిశి మ్ణులును వేద శా ్ర్రపురాణాది సకలవిడ్యా పవీణులును. నవరసరసి కులును, (శ్రీను[దమారమణీక బాత ఏత శాలంకృతులును, దివ్య జ్ఞానపరిపూన్హాఎతరంగు లునగు మహారాజశ్రీ శీ రాజూరాను 'వేంకటమహీపతి గంగాధరరామారాఫపు బహాడ్దర్‌ రాజూ అఫ్‌ పీికా పురము వగ్వైరాగా3 యాజ్ఞ _పకార ముగ” నిది ము[దింపబ డెను, 56 పుటల ఈ కాన్యారంభమున కవి ఇష్ట చేవ తా స్తుతి (పొచీనకవి స్మరణము చేసింతరు వాతనిజగురువు (శ్రీ జేవుఐపల్లి బుచ్చయ్య శాస్త్రి గారికి మాతామహులు శీ కందిమళ్ళ ధర్మారావుగారికి తండి చెలికాని సూరరాయనికి తల్లి శ్రీమతి చిన్నమ గారికి నమస్క రించి పద్మనాయక వెలమవంశను నభివర్షించెను తరువాత రాన్ర వంశమును వర్ణించి ఈ గంగాధరరామాలాన్చుగారి సత్కా-ర్యము లను బెల్పుచు చామర్శ కోట, రాజమం డి,కడియము, చెన్న పట్టణము "కాకినాడ పీఠికాపురములలో మందిరములుగృహములు కట్టించెనని "చెప్పెను. అక్రి గంగాధరరామారావుగారు గణితశా(స్ర్రమును కావ్య నుగా (వాయునుని సకలవి ద్యాపారంగతుడైై న కవి నడిగెను. అంతట కవి -

“క్క ప్రవం ఏవిధచరితునకు

న్చేవక జనర శ్షణునకు జితశ తునకు

న్దేవే్యద వైభవునకు

న్య్నావజ సమరూపునకును భయరహితునకున్‌ =”

కవి పండితపోపషణ :; రాను గంగాధరకామా+రాన్టు శి11 అని వమష్ట్యంతములు వెప్పి గణితశా నము (పారంభిం చెను, ఇందిరువదమయైదు సూ(తములును, కొన్నిస్తూతములకు గణిత మొక్కా టియు, కొన్నిటి కధికముగను గలవు. (పతిగణితము నీసపద్యమందు, సూ ఇతీముఇతరపద్యములందు వ్రాయబడెను. ఉ దా“ జానకర్టుండనందనరి రామారాన్సు బులుసు పాపయ్య శా న్ర్రై "3ెలమితోడ నిచ్చిన భూమికి 'పాచ్చ్చెన లెక్కయు నెనబదియొకటిగా. నెసంగు భుజలు! భుజకుం దొని శదిగాణయబాసగంగ గడలుండు గడయన నెనిమిదిగజముతాను। గడ చతురంబును గట్టిగాకుంటగు యవి నూటపన్నె౦డు నరయ తూము! లవియు నిరువదియమొనేని నగును పుట్టి! కాన నాభూమి యొం తయ్యె గణకతోడ।! గణక శేఖరయవియును గణనంజేసి! చెప్ప వలయు నూకిది యొస్పుగానుల తరువాత నొక చంపకమాలలో సూత్రము, వచనమున వివరణము సయబడెను. శ్రి బులుసుపాపయ్య శాక్రి "జేవనూనములో భూమిని ఎక్కున కొలివించుకొనగా రాజూ వారాయుద్యోగిని , తొలగించుట్క, మహవోపండితుడైన శా్ర్రిగారి యు_క్తియు కృమైన వాదమున కానందపడి ఉవ్యోగిని కరుణించుట జగద్విదితమైనగాథ, రామరాజీయమునందలి గణితములన్నియు గంగా ధర రామారాన్సగారి వ్యవహారములకు సంబంధించి యొసగబడినవి. మల్లవరంలో రాజూనారు (తవ్వించిన వెజునునకు ఖాసు చెబునని చేరు కలదని యిందలి గణితమువలన ెలియవచ్చెను. అశ్లు ఖాసు తోటయును. గణితజాస్త్రాంతమున కవి రాజా వారినిట్లుసన్నుతి చే సెను “మాలిని :- అమలకమల నే ళా! యార్యులో కై కవి తా! సుమశర సమగా తా! సూర్యా జేందెపు, తా! అమితకుభచర్శి శా! యాంధ గో(తా కళ తా! శమదమగణపాాళా! స్వస్తి రేచర్జనో_తా ” వాసవదత్తాపరిణయము '- ఇదవూాధవరానుగారి కాలమున నక్క_లంక వీరభదకవిచే ఎనాయబడిన వాసవద శ్తాపరిణయమన్ను

లీ! ని విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ (పబంధమున పీఠపురరా జవంశవర్షన కలదు, గంగాధరరామూాళావు గారు వంశవర్ష్మన వూధనర యణింగారినుండి తమవరకు పెంచి (వాయుటకు శీీయుతులు వక్క-*ంక ఎజ్జమెల్ని లఖ్నీ్జనారాయణకవుల నొజ్ఞాపించి ఆగంధ్రమును కీ శ 16లో భువనగిరి సూర్యోదయ ము[దాక్షరళాలలో ముదింపించిరి, లాజూవారి కోర్కె-పై సీకవులు కావ్యమ ఫ్యమున రామకథ చెప్పిరి. ఇందు తొలుత అయోధ్యాపుర అళ్యాదివర్త నలు తదుపరి రాజూవారి చానవిభావానె వర్ష్యనలు గలవు పీఠాపురముకోట యుద్యానవనమున “చిన్నిపూవు అను పేరుగల పుష్పుమునుండి అలేనె తీసెడివారట, అది శర్క-రఖండములవలెనుండి అతిముధురముగా నుంజెడిదట, చాసకి *చిన్నిపూంచేని యని చేరు, ఆ విషయ మోకావ్యమున గవర్నురువేత కొనియాడబడెను; “నో జమిళలోనున్నట్టి మేలుతీపి చిన్నిపూం-బేనెవూ త మాశిఖరి లేదు” అని కొనియాజడెనట.

ముగింపు : శ్రీ గంశాధరరానూరావుగారు చతుర్విధ భావ లలో (పపీణు లగుటయేగాక ఆం ధాంగ్య సంస్కృృతముఎ పోత్స హించియు నా ట్య క ళ నుళ్సావాపరచియు క ళామతల్లిని పలురితుల శకీవించిరి. పెండ్యాల సత్యభామ నాట్యమును “రాజూవా "5ంతయో ఉత్ప్చాహపరచిరి. రాజూవారు నాల్దభాషలలో కవనము ఇపప్పియు, కవి పండిక(ేష్టుల నాదరెంచియు, మాన్యమ్మ్యులిచ్చియు, తమ వంశావళి మాధవరాయనితో అంతముకానీయక వెంపొందిం చియు, అస్థానకవుల చేత సంస్కృ తాం భములలో “రాఫవ్రువంళముక్రా నళ చేరిట [వాయించియు తృ ప్వీనందక వంశవృ క్షమును సిద్ధము చేసి మ్యుదింవించిరి; తరువాత ఆంగ్గభామలో మూడుపర్యాయములు తీ 1340101021 ఉంంంళక 01 6 మ202ఏ5 0 పర2రైళుు అను (గ్రంథమును మువూ రు ముదింపించిరి. శాగితముల ఉత్పతి తక్కు

40. శవి పండితపోమణ ; రావు గంగాధరరామారావు క్రి1కీ వగా నున్న రోజులలో ముదణావకాశము లంతగా లేకున్నను. శ్రీ రాజావాము ధనవ్యయమునకు -వనుదీయక వేలరూపాయల ఖర్చుతో సాధ్యమైనన్ని (గ్రంథములను ము[దింపించిరి. అట్టినానిలో దిట్టకవి నారాయణకవి కృతమగు రంగరాయచర్మిత, ఉజానళ"సనప(తిక, వక్కం లంక్క ఎజ్జమిల్లి లవీ, ఖా రాయణ కస్ఫల వాసవదత్తా పరిణయము, స్వీయకృత వరవరముని సో లేమ, శామరాజీయము, గోచావరి ఫపువ్య-ర స్నాన విఛానము, శీ8 96011021 2000226 05 16 ెజ్ళ2కం ౦0 ప!ట0200 మొదలై నవి కలవు శ్రుగాబానారు సాధ్య మైనన్ని (గంధము ము దించు తఎంపుతో కాబోలు సంస్థానము ద అజాలయనును స్థాపించి. ఇది బహుశః 1861 తరువాతనే స్థాపించ బడియుండును. ఈము దశాలయము 3 ముదిత మైన [గం సములు నూడునూ తము కనివించు చున్నపి. శామరాజీయము గోదావరి ఫుష్క-రస్వానవిధానములు వరుసగా జూలై. అగష్టు నెలలో 1884వ సంన ము(దింపబడెను= ఆంగ్ధవంశావళి తొలిము[దణా 10981 కాకి నాడ విద్వనో శదిని (వెన్‌లో కాగా మూడవమ్ముదణము. 1888లో సంస్థాన ముదణాలయమున జరిగను, "50డవమ్ముదణ మెచ్చట జరి నో (పతి లభ్యము కాకుండుటవలన "తెలియదు. -మొత్తముమిోద సంస్థానము చాతర శాల 1934-1889 మగ్య కాలమున వమ్యూతమే నడ చినట్లు కన్పట్టుచున్నది. 1890 లో శ్రీ గంగాధర రామారావు గారినురణానంతర మా ము[దణాలయనున ముదితమైన (గం థము కాన్పింపము. బహుకః సంస్థానము “కోళ్చాఫ్‌ వార్జ్సు"న ఉండుట చేశ నిది ఎత్తి వేయబడియుండును. ము[దణాలయము స్థాపించిన వనుక గాజూవారు అత్యల్ప కౌంము జీవించుటచేత అస్థానకవులగగం ధము లేవియు. అదినము ఎలో మ్యద్రణభాగ్యమంద లేదు. నముహార్గాజ్లా

ల్రీ1శ్ర వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండితపోమణ వారు సింహాసర మధిష్టించిన విమ్శుట 'జీవులపల్లి సోదరు లుంకుటచే అ రు. వారి (గం థనులు ము(దింపబ 'షెను.కనకదండి, (వతివాది భయంకరా చార్యులనారు మరణించుటచేత నాయా కావ్యము లలక్షితము లయ్యెను, శ్రీ గంగాధర రామారావుగారికిగల సంస్య్యృుతభాషా (వీతిని తెల్పు చక్కనిగద్యమొకటి ఓకుగంటి సోమ శేఖరశవి కృత మగు (పభావతీ పరిణయమున గలదు, అందు (పఫమాశ్యాసమున 62వసంఖ్యయగు చరార్చికలో రాజూనారు సంస్కృత భాషలో నర్జింప బడిరి. తంగడిగారి వేకు కవి 'నీబా దిరాయమహీపాలు" డని వెర్కొ- నెను, కాని ఏరి జనకులు శ్రీ” వేంపట సూర్యారావుగారు. భూర్ణిక తరువాత తి శ్లోకములు బక ఇార్చూలవృత్తములలో రాజూవారిని కవి జ అ మ వణ ల అల వ్‌! వర్శించెను, 65వ సద్యమున “లస్య బాల్యసఖః ప్రీతః రామకృష్ణం కసం భవః వై 6డాన్వయాబ్బి పూస్హేందుః రామకృష్ణోవిరాజి తే” అని చెప్పి 66వ పద్యమున రాజావారు“ సౌహారక్షతతో భోగార్థముగా లో ఇ న ఫ్ర స్‌ జ 'రామకృష్ణునకుం గొవ్య్యూర్ల్రామముగ్థైన్న గా నిచ్చిరని కవి తెలి ఇను. ఏరిర్వులమై తిని గూర్చి 60-66 పద్యము-లో వర్షింపబజెను* (శ్రీ మెండారానుకృష్ణయ్య గారు కాకినాడ విద్యాలయమున గంగా ధరరామాశరావుగారి సహాధ్యాయి యని భావింప బడుచున్నది మొత్తృముమిోద రాఫ్టు సర్వజ్ఞ సంగమహీపాల మాధవరాయ నీలాది రాయ వేంకటసూర్యరాయ (ప్రముఖు పోలికను మహోచారులు చానకర్తులు సాహీళీపోవక్రులు ,సహవలునె ఉతమ్మపరిపాలకులు వెన్న వో ( ర అజవ (య సో వోత్తృములునై బహుముఖి (వతిభావంతుల్రై చరిత (పసిద్ధి నందిన శ్రీ రాజూ రావ్టు వేంకట మహీపతి గంగాధర రామారావు బహద్దరువారి కాలమున సాహితీలత సర్యతోముఖ వికాసము నంబెశనుటలో వివ్రతి పతి లేదు, ఇ

న | మతో మసాంత/ క్‌ సుయ ల లం టు నే న ల రాళ 1 ను వ్‌ ల! హా క పటలం | ్కా క మ న సే ఆ క్ష గ లా న్‌ శ స . ఇ జ ఎ ళ్‌ ం వేదా ఎ | - . వ ఆ + న . ఇ ళీ .

(్‌ ఇ ట్‌ శో లే ' చ్‌ అ చే ల్‌ "| ( ॥ ] | న! " . " వ శ ఇ స్‌ ల్‌ శ స లో క న కీ ఫా శ న టె వ్‌ వ్య . స సో శు మ ట్ట . . పు

కళ్ళాపవూర్ణ

ద్‌

జా) (శీ) రావు వేంకట కుమూర మహాపతి సూర్యారావు గారు (క్రీ ఈ 1885-] 964

చి, సాహిత్యచ్యకవ ర్తి, డాక్టర్‌ రావు వేంకటకనూర మహిపతి సూర్యారావుబహద్దర్‌ డి. లిట్‌.

ము మహారాజు సూర్యారావు బవాద్దరువారి జననము 1885వ స నం వమూర్చ్చి 1964, తలిదం్యడులు. శ్రీమతి మంగయార నా కడపట రామ రాయ పభువర్యులు. పీఠి కాపుక రాబ్యపాలమలలా ర కళాసా్‌ ' ఆశీ సూర్య్యారావుగారు ముదరాసు న్యూయి బే!

అలో విద్యాభ్యాస “మొనరించి మరలినచ్చిన వెన్క- నూజి వారి యాడదడుచు శ్రీనుతి ఆంజాళ్ళ మృూగారిని 2.4-1906వ లేదీ్‌న వివావా వ్వూ-శ్షిగ్ర, వంశాచారమువుబట్టి శీరమతి ఆండాళ్ళమ్రగారు అత్తింటికి వచ్చినణోడనే ' దిన్నమాం బాబేవి యను నావనుము ధరించిరి. వివాహానంతరము విహారాజావారు. దాయాదులతోడి వివాదమున విజయమంది 19-2-1907వ తేదీన పీఠపురసింహాసన మథె స్టీంచిరి. గంగాధరరామారావుగారి తనయులనుటకు. దగినట్లు మహో రాజావారు. సాహిత్యమం దత్యంతాసక్తీ కలిగినవారు. ప్‌రు (నాసిన 6 వ్యాసముల [(వాత్యపతులు లభించెనుం 1. కీ పానుగంటి లత్నీనరసింపక్‌రావు- 15 పుటలు, 2. పోతన-భాగవతము:- ఆంధధ ఛాపాన్నత్యము కవిస్థానము, సర్వజ్ఞసింగమహీపతి, తాదాత్మ్యము, ప్మాతౌ-చిత్యము- 80 పుటలు, త సత్యము 10 పుటలు, ఈ ఉత్తర హరివంశము 95 పుటలు, 5. నయనోల్లాసము, 6. చిలుకల (పదర్శ నము -ఈ వ్యాసములలో నొక్క-టి తణి కళ్ళ సత్యనారాయణగారి వలన మిగిలినవి కీః శే కోకా శివనాధశా సి గారివలనను లభించినుం

1. అఆంన్ధభాషయందు. పొండిత్యముగల సూర్యారావుగారు శ్రీ, శేకుముళ్ల అచ్యుతరావుగారు ఆంగ్హమున రచియించిన ! ₹ష6 1206 09 వ్రజ! నళంజండం/2 అను _గంథమునకు అంగ్ల నులో “తొలిపలుకు (గూం167/216) (వాసిరి. శ్రీ శేకుమళ్ల వా రీ

త16ీ వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

[గ్రంథమును పింగళీ సూరన్న కవిత్యముపట్ల అత్యంతమగు నభిళూ నము గల మహాశాజావారి కంకితమిచ్చిరి. తెనుగసన చ్మీతశవిత్వము వలె ఆంగ్శమున నొక కవితలో (పతిపాదాద్యతురములను కలిపి చది విన “5౮/4 [40 346400 అని మహారాజూవారిచేకు వచ్చునట్లు అచ్యుతశరావుగారు కూర్చిరి. ఈవిమర్శన గంఫము పింగళి సూకవ జీవితవిశేషములన్ను రచనలను గూర్చి చేసి సమ్యగమగు వ్యాఖ్య వం 'పేకుమళ్ళ అచ్యుతరావు రచియించిన విజయనగర సామాజ్యమందలి అంధ వాజ్బ్బయచరి[తము రండవభాగమునకు మహోరాజావా రాంగ్హపీఠిక నౌసిరి. ఈ (గంధము మహారాజావారి కంకితము. ఖి. క భాపూర్జోదయ పీఠిక ; “సూరన రచన సురుచిరయై నది, మృదుమభురపద గుంఫికము, సాధు జూతీయ ేశీయపద ేజో విరాజతము; అశర్ష ళభా రాళుద్ధికల బై శోభిల్లు చుండును. ఉ.త్మేతయ్య పదములకు వీఠిక. 5. మహేం్యదవిజయమునక్రు తొలిపలుకు వాయుచు “వీరి రసవ_త్తరములగురచనలకు తొలిపలుకు లిఖంపగలు గుభాగ్యము లభించుట చేతను కృతకృత్యుడ నైతిని” అని తము గురు బేవులయెడల గల భశ్రీవినయములను మహారాజూవారు (పకటించిరి. 6, ఆంధ సొహిత్యహాషత్తు రజతోత్సవ సంచికలో [వాసిన “అం్భధసారస్వత (హో స్త” అను వ్యాసము. 7. పిళాప్తరమున 1028లో జరిగిన పరిమత్తు స్యాగతోవన్యాసము రసార్థ వ సుధాకరాద్శిగంధముల తొలిపలుకులు మహారాజూవారి సాండిత్యమునక శ్రా పూభిమానమునకు నుచాహరణ ములు,మహో రాజూ నారియా డార్యమున నాడు అెలుగుచేళమందలి (ప్రతిసాహితీసంస్థయు అభ్యుదయమును సాధిం చెను.ఆ౦ ధభా పాభివర్థనీ సంఘము, విజ్ఞునచం దికామండలి, ఆంధ పచారిణ్మ గంధమాలలు విశేష ధనసహాయమున పొంెను. అంధసాహిత్యపరిషత్తును స్టావిం చిన మవోేవాజావామ జయుతిరామయ్య గారి పోత్సావామున

కవీ పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు ల? శ గూ ర వామా ఎ ధరిను ఎటు నిర్ధాణమునకు కారకు లగుటయీ గాక ఎన్నియో [పాచీన (గంధముఐను అత్సల రూప్యముల వ్యయ మొనరించి "తెప్పించి. పరివక్తుద్వారా ము(దించిరి. చావిలికొలను సుచ్చారావుగారి అంధ్యు వాలీీకి రామాయణము, "వేదము వేంకట రాయశా స్ర్రైిగారి అంధఫ్రై వధవ్యాఖ్య, ఆము_క్రమాల్యద న్యాఖ్య వావిళ్ళ వేంక శేశ్వరళా సి రాఘవపాండపవీయ, క ళాపూర్లోద యాది (గ్రంధ్యపచురణలకు వేలకొలది ధసమిచ్చిరి. ఆదిపూడి సోమ నాఫరావు; పానుగంటి లక్షీ శ్రనరసింబోరావు, వేంకట రామకృష్ణ కవులు, చిలకమర్తి, కందుకూరి వీ శళశలింగముగారి "తెలుగుకవ్రుల చర్మిత ఛ్రునరు శ[చణమునకు వేలకొలది రూప్యముల నొసగి మహో రాజావారు తమి వివరణశీలమును కన్పరచిరి. కలకళత్రానగర కళాశాల వపేర్యదుని శాంతినిశేతనమునకు మహారాజూనారు భూరివిరాళము లొసగిరి. మహారాజూనారె భాహాద్ధరణము, వితరణములనుగూర్చి శీీఠామ్‌ ఏీర్మబవాన్షకవి శ్రి వీఠికాపుర సంస్థానచరి్మితములో లర్‌ నుండి 817 నజకు గల పుటలలో క్లుప్తముగా. తెలుపబడెను, "వెంజ్యాల స్కుబవ్శాణ్య ళా స్ర్రైగారి నూటలలో మపహారాజూనా రొన ర్చిన “మపోసాహాయ్యము నెన్నుట పసిఫిక్‌ మహాసము[దములోని ద్వ్రపముల నెన్నుటవంటిది జశకస్థావితములను విద్యాలయముల నన్నిటిని లత్షలకొలది ధనవ్యయముచేసి అభివృద్ధిలోనికి తీసికొని వచ్చిన మహారాజూవారు తండినిమించిన తనయునిగా ఖ్యాతి నొందిరి. కాకినాడ 'విళాపురం రాజూవారి కళాశాలిలో మహిళల కుచిత విద్యాదానము చేసిన రాజావారు స్తీజాతికి చిరస శ్రరణీయులు ,

ఫీ సూర్యరాయాం[ధ నిఘంటువు ;. మహారాజా సూర్యా

శావుగారు సాహిత్మీపపంచమునకు వేసిన సేవయంతయు. నొకయొత్తు నిఘంటుని రాాణమునకు, (పచురణకు పాటుపడుట ఒకయెత్తు. పరివ

తీరి పవిఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవణ

తృభలో 12-5-11 సంవ జమంలి రామయ్యాగాంం నిఘుంటువిర్నాణ ముశకు చేసన (వతిపాదన విల సబాధ్య కలె సూర్యు రాయ్య్మ ప్రభువు నిఘంటున్రనకను సమ స్తన్యయము తామే భరంతుమని యొక చీటి (వాసి సభనుండి వెడలిపోయికి. తరువాత సభలో చేసి? [ప్రకటనకు సభ్యు ల్బై రానందమందిక, ఆభిజాత్నము అత్వుత్తమ గుణపంపదలు

ణు న స్ట్‌లం కలనా రెన్నడు సభలో సో(తపారములు వివుుట కష్టపడరు. జయంతి వారి ఆధ్వర్యములో _పారంభమైన సిఘంటువునకు తీ సూర్యరా యాం ధనిఖఘుంటువని నామకరణము చేయబడెను, నిఘంటు నిర్మాణ మున కృషిచేసిన పండితులు. (శ్రీయుతులు జయంతి రామయ్య, కాళీభట్ట సుబ్బయ్య ళా క్రై, తంజవగరము 'తేవప్పెరుమాళ్ళయ్య, పురాణపండ మల్లయ్య శా ని, పేరి పాపయ్య శా స్ర్రి , శ్రీపాద లశ్నీ త పతికాన్ర్రి, పాపయ్య శా స్ర్రి, కూచి నరసింహం, చర్హ్త నారాయణ శాత్రిః వీళశుపాటి చిదంబర శా నై, వెంపరాల సూర్యనారాయణ కొ బ్య కొ వ కు

శాస్ర. దర్భా సశ్వేశ్వరళా స్త్రి, పిశుపాటి విశ్వేశ్వర ళా స్త్రి; (వపయాగ వేంకటరామశా స్ర్రి; అమలాపురపు విక్వేశ్వరశా స్త్రి, బులుసు వేంకకేశ్వర్లు చిలుకూరి వీరభద్ర శాస్త్రి, దువ్వూరి సూర్య నారాయణశా న్ర్రి, మధునాపంతుల సత్యనారాయణనా న్ర్రై, చెజుకు పల్లి అప్పారాయశా క్షి, ఇంద్రగంటి సూర్యనారాయణళా సి, చిలుకూరి విశ్వనాథశా స్ర్రై, పాపయ్య శాస్త్రి, ఆకుండి వేంకట శాశ్ర్రి. ఓలేటి సూర్యనారాయణశాడ్ర్రి, పాలెపు వెంకటరత్నం, సామవేదం శీగామమూ రి ఇాస్ర్రై,పనాాల "వెంకటాదిఛట్టశర ౪? దివాఠర్ల వేంకటావధాని (పభ్చతి జిద్దండపండితులు నిఘుంటుకార్య్యా లయమున నియమితులై నిరా శ్రొము పూర్తి చేసిరి,

ఈ రీతిగా మహారాజావారు చేసిన సొహితీసేవను ఆంధవిశ్వ విద్యాలయము ఆదరించి 1-10-1988లో మపహాోరాజూవారికి గెరవ “డాక్ట్ర లేటు పట్టవిచ్చి సత్క-రించెను,

ళు లు

కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు త19 మహోారాశావారి పండితపోషణము :-_ పీఠికాపుర సంస్థాన సాహిత్య చరితలో మహారఠరాజూవారి కాలము స్వర్షయుగమనదగి యున్నది. (శ్రీకృష్ణ దేవరాయ లాం[ధ చేశమున వివిధ్యవాంతముల నుండి కవిరత్నముఐను తెచ్చి తన సభాంగణమున నిల్పినట్లు, ఈఅఖి నవ కృష్ణరాయలును దిగ్దంతులవంటి పండిత శేస్టులచేత తన సభా స్థలి నలంకరించుకొ నెను. తిర్క్య-శా'స్ర్రుమున (శ్రీయుతులు శ్రీపాద లవ్జనరసింవాశా న్ర్రి, వ్యాకరణమున మహామహోపాధ్యాయ "తాతా సుబ్బరాయ కా న్ర్రై, చిలుకూరి నారాయణశా స్త్రి, "వేదుల సూర్యనారాయణ శా స్ర్రి, విశిహ్షైద్వెతమున గుది మెళ్ళ వేంకట రంగాచార్యులు, వేడమున అఆన్నూయార్థ వాచస్పతి వడలి లఖ్నీ తొ రాయణశా న్ర్రై, "వేదాంతమున చెందుకూరి నంసింహ శాస్ర, సంగీత మున తశుమునాడ సంగ మేశ్వర శా స్ర్రిగార్గు అస్థానపండితులుగా నుండికి. మహారాజూ వారీ పండితులసహకారమున | పీఠ కాపురసంస్థాన విద్వత్స్పరీక్షలు” అను'పేరిట [వతివత్సరము విజయదశకు నవర్శాత్యు తృవములలో శాస్రుపరీమలు నిర్వహించి ఉత్తీప్ణలై నవారిని కాను కలతో సత్కరించెడివారు. [పబంఫర చనలో బోటీలుకూడ నుండె డివి. నేడాంధ దేశమున సు_పసిద్ధపండితు లెందరో నాటి విద్వత్సరీత్‌ లలో బహూరృతులై నవారు వారిశిష్యులునై యున్నారు, మహారాజావారి కవిపోషణము :-.. శ్రీ వానుగంటి లక్ష్మీ నరసింహా రావుగారు, వేంకట ళామకృృష్ణ్రకవులు వీరియాస్థానకవులుగా నుండెడివారు. ఏీరుగాక (పభుపోమణమున చిలకమర్మి, కందుకూరి, పేకుమళ్ళ అచ్యుతరావు, చేవగుప్తావు భరద్వాజను, వెండ్యాల సుబ హ్మ్నణ్యళా క్రై, వారణాశి స్ముబవ్మాణ్య శా ని; * 059 భ్మద్యాది రావు కాసి. చాసరి లక్ష్మణకవి వేదుల రామచం[దకీ ర్వి, వేంకట పార్యతీశళపులు, శ్రీ్‌గామ్‌ వీళ్ళ బహ త్‌వీః మభునాపంతులు వారు,

త ై0 వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిశ పోమణ కూచి నరసింహం, వుకాణవండు నడకుదుటి వీరరాజకవి, మున్నగు కన్ఫలెందరో మహారాజా వారివలన వార్డికాది సనాస్తనము లంవఏిన- వామే. సూర్యాశావ్రగారి సావా చర్యమున కవిత్యమం దఖికుచి అభిని వేశముగల ఇల్లాలు చిన్నమాం బా బేవి. మహారాణి చిన్నమాంబాదేవి

చిశన్నవాంచాజేవి నూజ్‌పీటి (పభువులలో నొకరగ రంగ య్యప్పారావుగారికి 1895లో జన్మించి 1966ళో మహోారాజావారి ధర్జుషత్నియయ్యును. ఈ మె బాల్యమం బే సంస్కృ తాం ధముణ నభ్య సింఇవిను. వివావా మైన తరువాత మహారాజావారా'మెకు ఆంగ్ల ఉపా థ్యాయినచేత అంగ్లభామ నభ్యసింప జేసిరి. రాజకుటుంబము విచేళ పర్యటన చేసినప్పుడీ మహాం జి ఆంగ్ల భాహాపరిజ్ఞావమునకు వాస్టోర ణికి నచటి విద్యావంతు లెచ్చెరువందిరట, ఈ'మె ఆంగ్షమున "పెక్కు పర్యాయములు ఊసమాబము ఎలో థఛారాళనుగా నుపన్యసించెడి వారు. చిన్నమాంనా దేవి (క్ర్రీవిద్యును (పోత్సహించుచు ఘోషా స్కూలు స్థాపిం చెను. ఫఘోపాస్కూ-లులో విద్య నేర్చుకొనుటకు పికాపురములో అన్నితరగతుు వారు అఆనాలవృద్ధము రాణీగా శే 'ర్పాటువేయించిన ఫఘోపూబండిలో వెడలెడివారు. విళాపురములోని అ మెరికన్ల నై ద్యశాలభననమునకు రాజదంపతులు స్థలమును కొన్ని "వేలరూప్యముల నొసగిరి, కృతజ్ఞ లాసూచకముగా వారు ఒకపిభాగ మునకు “చిన్నమాంబవార్డు"అని వేరిడిరి కాకినాడలో “లేడిస్‌ క్లబ్బు” కు రాణిళారు స్థశమిచ్చినందులకు ఆమె సంస్థృరణార్థ్య మచట మహారాణివారి వరి తమును క్షృబ్క్బువారు నలకొల్పిరిః అం[ధ మహిళాసథ మదాసేసారికి కూడా రాణీగారు భవననిరాశ్రణమునకు ధశ'మొవగిరిం

చిన్నమూంచాజేవికి సంగీతముపట్ల మంచి అభిరుచి వీణావాద నన్లున అభిని వేశముకలదు. ఆ మె తనపుతికలందరకు పీణనేర్నిం చెను,

41. కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు క! ఇాల్యముకుండి అ-ెవిక్షుభ క్షీకలవారగుట చేత మహారాజాతో నెన్ని -జేశనములు పర్యటించినను -జీవతారాధనము విడువశేదు, 12-8-"లికి -కేదీన బేవునిచెంత దీపారాధన చేయుచు చీకకొంగు అంటుకొనగా ఈ మహారాజ్ఞ్మి మరణించెను, ఈమె స్వాఠ్థరాహిత్యము కారుణ్య స్వ్యభావములనుగూర్చి సాత్నీ అరవ సంపుటమున జేరు తెలుపకయే వర్మించుచు పానుగంటివారు అకారుణ్యమూర్తిని స్టరి౦ చినయు త్బా పాముతో “జయచిన్న మతల్లికి జయజయ అంజాల్భుహో టే విక” అని న్యాసమును ముగించిరి. తమ[గం థాలయమునగల స౦ంపక్కృత కావ్య నాటక చంపునులెన్నో ఆమె చదివి వానిపై శీరు (వాసికొనిరని వానిని తాము చూచితిమని నిఘంటు కాళ్యాలయపండితులు "శల్పిరిః రాణీగారు తమబిడ్డలతో గలసి సంస్కసృృతపారములను చదివెడివారు* యువరాజా గంగాధర రామారావుగారిఉపాఛ్యాయునివలన "అలిసి కొని ఛందోవిశేమములను వినియు, కువూరు నడిగి అెలిసికొనియు చిన్ననూ-ంబాదేవి తేలుంగులో సరళమైన కవిత్వము చెపవ్పెడినారు* శబ్బమంజరిలోనున్న సంగ)వా సంస్కృత రామాయణమును మజపో రిశీగారు తెలుంగులోనికి లలితమైననైలితో ననువదించిరని ఆమె మరణానంతరము శ్రీ ఓలేటి రామళా స్ర్రిగారు సభలో వెల్లడించిరి, డీంనే 'రామాయణసంగవహామిను చ8ట చిన్నమాంచాబేవి నాసె నని “ఆం[ధరచయి[(తులిను గ్రంథము కెట్పుచున్నదిం ఏరి జెచా ర్సమున అఆంధ(గం ఖములెన్ని యో ముదణభా గ్యము నందియుండ, మన దురదృష్టము3 సోరామాయణసం[ గహ ము" అము(దిత్మవాత (పతిమైన లభించలేదు. అస్థానమున విశిష్టాద్ర్వైతపండితులు. గుడి మెళ్ళ "వేంకటరంగా చార్యులు ఈా వాస్యము, ఐతచేయమ్ము, ఆనం దవల్లి మువ్న?స ఉపనిషత్తులను బోధంచగా రాణీగారు విని తరు వాళ మననముచేసికొని పుస్తశముప్నై (వ్రాసి ఆచార్యుల వారికి వినిప్తించ్సి

829 విఠాపుర సంస్థానము - కని పండిత పోమణ

సవరణలున్న చేసికొ నెడివారు. ఆవిధముగా వాసికొనిన ఉపనిషత్చా

రమునే రాణీగారిమరణ్రానంతరము ఇద్దకుసూ*ర్హై రాణమంజులా దేవి

“ఉపనిషపళ్కాలనేప సాంములు”. అనుజేక ముదింపించిరి. చిన్న

నూంవాబేవి అంతపురమున జూలూరు తులశమ్మ, ఉప్పులూరి

అగ్గమ్మ, వింజమూరి. వెంకటరత్నమ్యూ, కొ టికలపూడి సీతమగ

(వభృతి కవయ్యితులతో సభ జనివెడివారు. మహిశల సమస్యలనైై

రచయి[తులచేత వ్యాసములు[ వాయించి, ఉవన్య్యాసములివ్పించి తా

నుషన్యసించియు వుహారాణిగారు అనేకవిధముల తగా్రకథ్టరణంకు సహాయసడిిరి, ఆ మెద్వితీయపు కుడు సూర్యారావు రాజకుమూరుడు

తాను పరిశోధనచేసి నూతనముగా కనుగొనిన తెలుంగు మైపువై టరు

నకు *చిన్నమాం బామైపునరై టరు'అని జనని పేరుంచిరి, తెలుంగులో మొదటి మైపులైటరు ఇదియే. ఇటీవల నీమైప్తురై టరు అధునికీకర ణముకావించబడెను, చిన్నమాంాబేవి జ్యేష్టప్కుతుడు, యువరాజు సగు కె సెడ్‌ ౮6. రానూరావుగారు “స్వార్ధ త్యాగ మను నాటక మును జవయి'(తి కంకితముచేసీ కృ ళార్ధ్థ్హలెరి, రాజబంధువులు చెలి శాని చినజగన్నాధరాయణింగారు.. 'మహాలథ్నీ శమానసపూజ' అను కావ్యమాయుత్త మశాళ్ఞ్మీ మళల్లి కంకితమిచ్చిరి. ఈమె శేదసొదలను దయతో ూచెననుటకొకసంభుటన ముదవారింపబడును. మ్యదా సులో “ధర్ళో5 వముఏదికమున నొసీములై యుండగా నొకనాడు యాచనవేయి పాములవనితను పిలిపించి, మహోారాణీవారు లేమిళ ములో నా మెకష్టసుఖము డిగి, కొంతపొమ్ము? చీరలునిచ్చి, [వసవ మైనవెళుక రమ్మని ఇెప్పిరట. కొంతకాలమునకా శ్రీ బిడ్డ నెత్తుకొని రాగా రాణీగారా మె నాదరించి. పరిచారికలచేత బిడ్డఘు స్నానము చేయించి తాను 'స్యయముగా కట్టియు౦ చిన దుస్తుఎను వేయించి యుత్తుకొనిలాలించికట! రాణీగారిడదయార్ష్ర్యహృదయము భేదరాహిత్య

కవి పండితపోషణ : రావు సూర్యారావు తలకి శీలము నీసంభుటన వ్య క్రముచేయుచున్నది. ఇట్టివెన్నియో గాధలు గలవని ఆమెచేసిన గసప్తడానముబకు. లెక్క లేదని నిఘంటుపండి తులు వెంపషనాలఅ సూర్యనారాయణ శా స్త్రులుగారు వా కుచ్చిరి ఇప్పుడు రాణీవారి “ఉపనిషత్కాలమేపములోను గూర్చి. అెలిసి కొందము, ఉపనిషత్కాలక్షేపసారములు : ఈ(గంథము మ్మదాసు “కళా (వ్రింటర్సు"”న మ్యుదింపబడి సిడ్హీ రాశియ'స మంజులా జేవిగారిచేత (వకటింపబడెను. (గ్రంథము దణకాల మిందులేదు. ఇది 800 పుటల (గ్రంథము. ఉపోద్దాతముతరువాత ఈ శెవాశ్య; ముండక్క మాం డూక్య, ఐతశేయ, తై త్తి కీయ, ఆనందవల్లి, ని"రాయణీయి, రవాస్య, వ(సూచిక, ఛాందోగ్య, బృహదారణ్య కో పనిషత్తులు, అగ్ని, ఇం ద్య, వినాయక, గరుడగాయృతి, దుర్గా, విమ్టుగాయ్మతీమర్మతముల సారము స్నానవిధియగు మృత్తికనుగూర్చిశ మంత్రసారము; జల 'జేవతా(ప్రార్థన, జలాంతరవర్తి 'జీేవతామంగతసారము, పరమాతకు శల విభూతి ద్వయ మంతపువ్పము, ళ్వుతగం సత్యం” అను మం(తసొరము, అరుణ, రుద, పృథ్వీ: మధ్యాహ్న, సంధ్యామంత సారములు, భోజనసమయ మం[తసారము, (తిసుపర్ష మం (తసారము, విశిస్టాద్వెత శిరస్థానీయమగు (వపత్తియు. నీగంథమున గలవు, ఇందుపనిషత్తులలోగాని అఇతరమం( తాను వాశకములలోగాని [మూల (శ్రచుము "లేదు, కనుక మహారాణీగారీ (గంధమును తమ చిత్మళుద్ధి కొజకు సోపొనమార్జమున (వాసికొనినట్లు తోచుచున్నది, ఉపోభ్ధాతమున తొలుత వేదవీభాగము వివరింపబడెను* అందు యజుర్వేదము కృష్లశుక్ష భేదముల'చే ౭0 డ్రైనట్లు శుక్సయజు "శ్వేదము కాపవళశమున (సిద్ధి పొందలేదని ఒశ ఇతిహాసము సూచింప బజెను, కర్ణకాండ కర్మవిధులను, బవాా కాండ బహో్షపాసనా

త్ర్‌శ్తీ పిళాపుక సంస్థానము - కవి పండితపోషణ నిధులను బోర్గించునన తెలువబడెను. ఆరణ్యకములనగానరణ్యమున చదువదగినవని, ఆయా మంత్రముల కాయా నియత (వైన కర్యలుు మంతోపాసనా రీతులు (బాహ్మణములు కెల్పునని, ఈశా ఖలన్నియు గలిసి వేవములనబడునని యిందుకలదు.. పరిశీలింపగా మహారాణి గారికి వేదవిభాగము హృద్దనమై యు౦డుశనిపించు చున్నది. వేదాంత ములని చెప్పబడు (బవాగ్తకాండాంతర్జతమగు ఉపనిషత్తులీ శాఖల నన్నిటిని వివరించునని ఇెప్పి రాణీగారు ముందున కుపకమించిరి, ఈశావాస్యోపనిషత్తు : ఇది గురుశిష్యసంచాదరూపమున గలదు, “జ్షైనమభిలపి౦చు జీవుజే శిష్యుడు, అతడు రజ_పష్టమోాగుణ నిప్ప త్తికి గురువును సేవించును” అని విద్య్మప్రయోజనము ముందు తెల్పి తరు వాత టుహోస్ముపాసనకు భక్ష్తకర్శు_ పప త్తియోగములు సాధనములని ఈమె తెల్పెను, తదుపరి జీవునికిగల లోపములు, (ప్రపంచము సుఖ దుఃఖములతోనుండుట మొదలగు విషయములు, జీవుడు, అహింస, అస్తేయము, సత్యము, సహనము, నిపష్కా-మకరగ్ణ అనువాని స్వరూ పము ేఖామ తముగ స్పృశింపబడెను. పరవమాత గ్‌ స్వరూపమవా జ్శనస నగోచరమైసను శాస్రుమువలన (గహింపవచ్చుననుచు నందుల కుపాయములు కవయితి ెలివిను. సూర్యమండల మధ్యనర్తి నారాయణు నుపాసించుట, *ఓమా విభజించుట (అ-ఉ-మ్ర) ఆ (వణ నొత్సేరముల నుపాసించువిధము నిందుగలదు

ముండకోపనిషత్తు గా “యజ్ఞాది కా మ్యకర న్‌ తటాకాది నిర్యాణములు మోక్షమును గలిగించవు. త_త్త్వజ్ఞాన మే మోతుమార్ష దర్శిని. పుణ్యకర్మాచరణమువలన స్యర్దసుఖము_ లభించినను పుణ్య “శేవముండగ నే మి[శలోకమో మ_ర్త్యలోకమోా సాందుదుర”ని దీని సారము. తత్త్వవేత్తలు వేద శవణమననములవలన శఇాంతచిత్తు లై, భథావృత్తిని తపషశృ్శబ్దవాచ్యుడగు పర(బహ్మ నుపాసించ్చి. పాప్ల

కప పండితపోషణ ; రావు సూర్యారావు కలక దూరుల్రై అర్బ్చశాదిమార్ణమునుండీ సూర్యుక్‌రణముల ద్యారా (బవ్శా లోకము పొందుదురు. కావున _బహస్రపా _ప్తీకోరువారు శాస్ర్రుమున చెప్పినవిధమున సమిధలు కెన్క గా గురువును జేరి గురూప'ేశమున (వా విద్యను (గ్రహించి జ్షాని కావలయునని _పథధమముండకమున సూచింపబజెను. ద్యితీయమున, (పథమఖండములో నగ్నినుండి నిష్పు కణములు పుట్టినట్లు పర(బహ్మామునుండి చరాచరములు సృజింపబడి, అ పరమాత్భుయం బే లీసమగుచుండెనని, (పకృతికం"బు గైజేష్టుడగు జ్‌వ్రనికంశు పరనూాత శ ఉత్క్యృష్టుడని, అట్టి అక్షర్యబవా శ్రమునుండియే ఆశాళాదిఖభూతములుు [పాణము, స"ర్వేర్భదియములు, విశ్వమును ధరించుష్పథ్యియు పుస్రైనని అతర విద్యాస్వరూపము విళదీకరింప బజెను, ద్వితీయఖండమున అవక్షర(బహ శ్రమునుచేరు నుపాయము ఇప్పబడెను. “అతర్మ బహ్మానునగా నుపనిషదర్థమగు [పణవముం ఆ 1పణవము ధనస్సుగా జీవరూపమగు కరమును చుంయు_క్త ముగు న(స్ర్రుముతో సంధించి విడువవలెను, ఇచట [సణవమే మనస్సు, జీవాత్మశరము, (శ్రవాగ్తమే లక్ష్యము, వవిధమైసన (వమాదము "లేని పురువునిచేత నాబాణను సంధింపబడగా నది లత్యుమును పొంది అందు లీనమైనట్లు ముక్వ్యాత్మ పరమాత్మను చేరి, తచ్చరీరమై శీషభూతుడగును.” అని విశిష్టాద్యేతేమున చెప్పబజెను. పరమాత్మను పొందుటకు సృదయపుండరీక మందలి పరనూత శు ఛ్యానించుటశ్షై రాగజ్వేషాది సకలకరస్ణలను విడువగలరన్సి అట్టివారు పర(బవా్మై ము నుపాసింతురని ఇందు కలదు, పర్మబహ శమంచే సూర్యు చం (ద మండలములు నత్యతీములు, అగ్ని, విద్యున్లతే మొదలగునవి (పకాశించునని "తెలుపబడెను వానికి "తేజమిచు నాడు పరమాత శ్రి అ పరమాత్మలేని వస్తువులేదు. కనుక సము_స్తము పరసనూత్మమయము, సంసారవృత్సమున సఖ్యతగల్లియుండు జీవాత్మ పరమాత్మ యను

్రీలీగ వితాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోహణ "రండు పతులు గలవు, వానిలో జీవుడను పత్నీ కర శ్రసంబంధ మైన సుఖము లనుభవించుచుండగా ఇ₹ండవపత్మీయగు సీశ్వరుడు తట స్ధుడె నియంతమొ కర్ణాపం బంధము లేక, కారాగృ్భహాధికారిమయెన వాడు ఖై దీమయైశట్లుండును. జీన్సుడు సంసారవృతీమున లీనమై తన (పకృతిని మరచి, అజ్ఞానావరణను చేతో (పకృతిని జయింపళలేక, మోహాంధుడై, అహంభావముచేత సుఖదుఃఖముల ననుభప్‌ంచును, ఆ జీవుడు వర్తాశమధర్థ్శముల నాచరించుచు, భగవదుపాసనచేత భగవంతునికి (వీతిపాతుడై +, ఆ వుూహివు నెజణింగి దుఃఖములను విడ నాడును, సంసారపంకమ౫స్నుడగు జీవుని పరమాత్మ ఉద్ధరించును, ఆ (బహ్టజ్డానికీ పొపము లంటనవు. లవ్సీ్మీపతిత్వను, సృష్టిసాము ర్ట్య్‌ముతప్ప ముక్తుడై న జీవ్రడు సర్వసామర్థ్యములు కలిగియుండును, (బహస్తచర్యము, * శ్రుక్షాశము తపస్బు, (బ్రహోస్మపాసనలవలన పర్మబహ శు పొందవచ్చును, భక్తుడు పరిశుద్దాంతరంగుడైై థగ వంతు నుఫపాసించవలెనని, వయేలోకములం ెయీకోరికలనుభవ్‌ంప గోిదరో ఆయాలోకములను స్వాధీనమున నుంచుకొని వాని ననుభ వింపవచ్చునని తృతీయముండక [పథనుఖండమున గలదు. “(బహాన్జి "వ్చేత్తకు మరుజన త్రము లేదు, రాగాదిరూసమగు పృాదయ్మగంథులు విడిపోయి అతడుత్క్బృష్టమగు మోతమును పొందును,” అని సలి 'శార్థము. ఈ ముండకోపనిషత్తు మోతముకోరి శద్ధగా నగ్నినారా ధించువారికి బోధింపబడును. అగ్నిని శిరస్సున నిడికొనిచేయు (వతము శిరోోవతమని ఈ (వతము చేసినవారికే దీని నుప టేశింపవ లెనని (బ్రహ్ట్గనునుగూర్చిన ఈవిద్యను అంగిరసమహర్షి శే"నకునకు "చెప్పె నట. మాండూక్యోపనిషత్తున (పణవోపాసనావై భవము చెప్పబడెను, “గ్బంశారమునందుగల యంగములగు అవాంశకారాదులు (పద్యు న్నూ్నూది వ్యూహములుగా భావించి యా [(పద్యుమ్ను సంకన్షణవాసు

కవి పండితపోషుణ : రావు సూర్యారావు రో 'జేవయనువాని నామాంతరములే ఆ యంగములని [గహించి యుపా సన” చేయవలెశట, (పణవము [పపంచమంతట నెట్లువ్యాపిం చెవో, అది (పపంచమున కెట్లాధారభబూకమయ్యె కో వివకింపబడెను. ఒక దీపమునుండి పలుదీసము లుద్భవించినట్లు పరమాతు త నంశమునుండి యనికుద్ధాదుంగు నాలుగువ్య్యూహము లుద్భవిం చెను. రామకృష్ణా ద్యవతారములుకూడ నాతనినుండియే కలిగెనని చెప్పి, సర్వమునకు (వణవమే కారణమైనట్లు తురీయుడగు వాసు బేవున్మి పణవనాదస్వరూ వునిగ నుపాసించు వా రతనిని పొందుదురని సలితార్థము నిర్శయింప బజెను, ఈవిధముగా నుపవిష త్చారమును మహారాణీగారు. విశిష్టా మ్యైతభా వ్యానుసారముగావాసికొనుచు వచ్చిరి. వీనిలో మేటివన దగు ఛాందోగ్య బృహ జారణ్యకోపనివత్రు లను గూర్చి చాచాపు 200 పుటలలో గలదు. ఛాందోగ్యోపనిషత్తున ఆరవ యభ్యాయములో “ప్రశవిజ్ఞానేన సర్వ విజ్ఞానం”అను వాక్యమున కొళ ఇతిహాసము చెప్ప బడెను. ఉద్ధాలకునిప్పుతుడు "శ్యేత శేతుయ జనకు నాజ్ఞ చేత సద్దురు వుల న్య్నాశయించి _బవాస్రచర్యమున పం[జెంజేడులు వేదముల నభ్య సించి గర్వముతో తం డియొద్దకురాగా నత డిట్లుపశ్నిం చెను, “నిప్ప జగత్తును తృణీకరించునట్లు గర్వముతో వచ్చితివి. పరమాత్ముని -కెలిసికొనిన వారట్లుండ నచ్చునుగాని. దేనిని తెలిసికొనక సకలము "తెలిసినట్లగునో అట్టి జనదు పాసనకారణమై అంతరాత్మ మై యున్న యాసపరమాత శన నీవు తెలిసికొంటివాగొ అని యడుగ “ఒక్క వస్తు జ్ఞానమున నన్నివస్తువు లెట్లు తెలియును? వవ స్తువువు తెలిసిన సదియే "తెలియునుశాని యితరము తెలియబడదుకదా! కొన్రున ఆపివరము స్‌న్చు తెల్పుమోని తనయుడడిగను, అప్పు డద్ధాంకుడు ఏవిజ్ఞానమున సర్వవిజ్ఞానముకలు గు విధము చె వ్పెదనని మృత్చిండను నినుుపముక్క_ల నుధావారణగా తీసికొ నెను, మట్టిశో చేయ బడినకుండ, ముంత మైన

తం వీళాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోమణ శైనవి రూపనున వేళైనను, నామము వేరైనను మట్టిబక గాడే యనుట సత్యముకడా! మట్టిగుణములు చానివికృతులగు ఫఘబోదులె కున్నట్లు, పరమాత శ్రవలనపుట్టి జగత్తు నామరూపవములచేత షె ముగా కన్పట్టినను, అత్మగుణయు క్త మేయని ఉద్ధాలకుడు స్పన్వీకరిం చెను. లవణము సీటగలిపీ చూప, నీటియందు "లవణరూపము లేరో న్నను తీయనినీకు దానికలయిక లేత ఉప్పన యగుటవంన లవణమొ సీటియం దంకర్యామిగా నుండుటను దృష్టాంతముగాతీసికోని అలేడు జగత్రునం దాత్మలీనమై విడదీయరాన్నిదై సరమాణువునం దంతేర్లీ నమై పరమాత్మ యున్నట్లు నిరూపి౧ చెను. ఇట్లు తత్వము లనిష్వటి గూర్చి చెప్పి యున్ధాలకుడు సుతుని గర్వమణచగా శ్వేత శేతుడు గురుళు భూవ చేత ణ్ణని యయ్యెునుం బృహదారణ్యకమున యాజ్జవ 'గ్యామహర్షి వివిధ సందర్భ ములలో ఇాకల్యుడు, గార్జి మున్నగుదా రతో చేసిన వాదోపవాదము లలో (బ్రహ్మ్‌తత్త్యము జహుముఖములని నిరూపించెను: ఇట్టి ముకి వ్యామును కాత్రుజ్లాలు అర్థ చాదము లందురు. అనగా నొళసల్య మునో ధర్మమునో నిర్ణయింప నుజ్హేశింపబడిన కథలేగాని యస్యములు కావని తాత్పర్యము. (బహ్మ్‌మును 'తెలిసికొనినవాడు తక్కి-నపొరి కంశు తాను గొప్పవాడనని గర్వ్యపడడని చఎవెప్పుటకొక మైకిహవ్యూము (వాయబడెను. ఇతిహాసము : జరకమహో రాజు బళుధనములు దజ్నీ ణముగా నిచ్చుచు చేయు యజ్ర మునకు కుుుపాంభాల బేశముఐనుండి (గావ్శాణు లనేకులు వచ్చిరి. ఏరలో _బవా శ్రినిద్య నుపచేశింపగల నా శెవ్వరో తెలిసికొన నభిలమీంచి. జనకుడు, వేయిగోనవులను బంగారముతో కొము త నలంకరింపజేసి తెచ్చి *మహోనుభావు లార! మూలో నెవ్వరు (బహి హ్టులో వారీనోవులను న్వీకరింపుడొని ఫలికను, ఛారిలో నొక్క_డు ళొను (బహ్‌ ఇకుడననిచెప్స సాహసింఛ

శ్రి) శ్రవి పండితపోవమణ : రావు సూర్యారావు లిలిర్రీ లేదు. యాజ్ఞవల్క్యమహర్షి తనశిష్యుడై న నామ[శవునితో నోవు లను తన యా[శమమునకు శోలుకొనివామ్మ్థూనిచెప్పగా నత డట్లు చేయుచుండును, మిగిలిన బువులు యాజ్ఞవల్కు్యనివై కోపించిరం వారిలో జనకుని హోతయ"'స అశ్వలుడు “యాజ్ఞ వల్కాల్య! మూ యందజలళో న్‌్ర (బహిిష్టుడ వా?” అని [పశ్నింప నాతేడు ీన వయం (బహీిస్టఫ్టాః కింతు నోకామావో ఆని సమాభాన మిచ్చెను (బహి్టైష్టుడు తాను (బహిగ్తస్టీనరి “తలుపడు; గర్వింపడు, యాజ్ఞ వల్కు్యని పలుకులలోని ఈధ్వని బ్రహింపని అశ్యలుడు “బహ విద్యకు సాధనమగు సత్క_ర తాలు యజమానుజే కరా ఇగుఫ్రాన ముచేత సంసారముక్తు జై. చిత్తశుద్ధిగలిగి బహ్మజ్ష నము పొందును అనుచు మరికొన్ని పశ్న లడిగి తీగిన (వత్వుత్త్మరములను పొంది జు శాన (సశ్నింపదగినవి "లేక మానము వహించెను. వీమ్ముట అర్హభాగుడు, భుజ్యుడు? ఉపస్తుడు, కపకశోళకుడు మున్నుగునారు యాజ్ఞ పల్కు్య్యని (పశ్నించి సదు త్త రములుపొంది యోడిపోగా వచకుని కుమార్తే గార్జి యిట్లు (పశ్నిం చెను, “బుమీం డా! ఈ పృథిన్యాది వంచ భూతములు తమకు కారణమైన యునకమందు హోత[పోతముగా నున్న వికదా! ఈయిదకము "దేనియందు పనోత్యపోతముగా నున్నది” అనగా “*వాయువునందు గలదని యాజ్ఞవల్కు్యుడు సమాధాన మిచ్చెను, (పశ్న : వాయువు -జీనయుదున్నది? జఐాబు : అంతరితు మున, వళ : అంతరిక్ష మెచ్చట గలదు! జ: గంధర్వులోక మున, ఈవిధముగా గార్షి (బవాగ్జళోకపర్యంతము (పశ్నించ గా యాజ్ఞవల్కుస్యడు (పశి్యింపదగని విషయములగార్ని ( పశ్నింపవద్దని పలికిను, “వాదనపమయముబందు ఆ తేపణపూర్యకముగా పరే వతా విషయ మడగుగరాదు. నీవు శుళూప చేతనే పరచేవతను గూర్చె "తెలిసికొనవ లెనను న్రియుమున్లు విడిచి (పశ్నించుచునాష్టవ,

స్ర్రి0 పిళాపుర సంస్థానము = కవి పండెతపోమణ

సీ శిరస్సు పడిపోన్సను జూగత్మ!* అని యాజ్ఞ వల్కు్య్యుడు శవం

చెను, గార్జి మానము. ఇహి౦ చెను. ఉద్ధా ఎకు డొక్యపన్న యడిగి

'యోడినవెళ్ళ గార్షి తిరిగి “నేను రెండు పశ్నులడిగాదను, ఈ (వశ్నల

కుత్తరమిచ్చినచో నీతని జయించువారులేరు.. ఉత్తరమాయనిచో

నీతని శిరస్సు కిందపకును. (బహ ్షలోకమునుగూర్చి నేను (పశ్నింప

నన్ను అజ్ఞురాలినిసల అవమానించి ఆ [వశ్నయడుగరాదని కిం

చెకుుగడా౯”” అని పలికెను. ([బావణుల యనువుతినొంది గార్డి

యిట్లు పశ్నించెను, ““ద్యులోకమువకు ప్ర ఫాగమునను, పృథ్యికి

(కింది భాగముననుః ద్యులోక భూలోకవుధ్య భాగమున నేవస్తు

వున్నదో, పవస్తున్చు పృథివ్యాదిలోకముల లోపునున్నదో, కాల్మత

యము నందంతయు నేమేమికలదో, అవి యన్నియు నెవరియందు

హోత్మపోతముగా నున్నవో శిప్పూమోని యాజ్ఞ వల్కు్యు. నడిగెను,

యాజ్ఞ వల్కు్య్యు డిదియంతయు మూల ప్రకృళియందున్న దని, (పకృతి యన సూమా ఆవస్థ్రగానున్న అన్యాప్పృతాకాశమని ఆ యాశాశము

నకు నామరూపమూులు లేవన్సి అది (పకృతికి కారణమ'స త_త్త్యమని బదులిచ్చెను, అంతట గార్టి “కనుహానుభావా! నా వశ్నకు సదు_త్తర

మిచ్చితిప, నమస్కారము. మారిరండు[ పశ్నలు మాతను గలన్చు

అని యిట్లడిగెను, *సర్యము హోత్య్పపోతముగానున్న యవ్యాష్పృతా కాశము 'దేనియందున్నది”అని (పళ్న. “బవాసజ్ఞానుత్రైన (నావా శ ణఖులు (వసిద్ధ వేదాంతముల ననుసరించి చెప్పెడి (బహస్తమంే యున్నపి, ఆ (బవా శు స్థూతము సూ కు. తుకెకు 'హాస్వము దీర ముకాక్క రంగు చమురు సీడలేనిది అంధ కారములేనిది వాయ్యధీ నము కానిది భూతములతోగాని ఇ౫(దియములతోగాని సంపర్కము, "లేనిది, అది మధ్యాంశరహితము, . చేసిని భవింపసిద్సి తననెర్టరు భుజింపనిదియగు అక్షర బహ ర్రంచే అవ్యాష్ఫతా కాళము కలదు?

కవి పండితపోపణ : రావు సూర్యారావు ల! అసి యాజ్ఞ్వవల్కు. ని సమాధానము, “అడ ర ఒహ్మూము అజ్ఞ చేత నే అణువులు మొదలైన మహత్పదార్థములు ఎదలుచున్నవిం కనుక యజ్ఞాదులు భగవస్నయామకములు. ఇట్టి యక్షర్యబవ్మాము సెజు గనినాడు నిరర్ధకుడు, మరణించియు శోచనీయుడు. అవర బవ్మా ముక ెలుసుకొనినవారు బహ శ్రమును ేకుకొందురు.ఇతరులు తనను మూాడలేరు,. వినలేరు లేరు, తిలంచళేరు, కొని ళొను సర్వమును మూచును వినున్తుతలం చును.కనుక ఆపర్మబహ ముతో సమానులు లేరు. ఇట్టిమహిమగల పరమాత్మయం చే అవ్యాషృ ళా కాశములు హోత పోతముగ నున్నది” అని యాజ్ఞ వల్కుష్యడు స్పష్టపర చెను. అంతట గార్షి తృప్పి చెందోఓ బావ్యూణులా రా! ఈయాజ్జి వల్కు్య్యని ర్‌క్క్క నమస్కా-రముచేసి తొలంగుట (శేయస్క-రము. మాలో నొక్క-నై నసీతని (బహ నొాదములో -ఇలుచువారులేరోని పల్కెను, (బహ శ్రక్షుగుఖై నవారు నిండుకుండల వలె ఎట్లు తొణకకుందురో అంశకు మహారాణీవారును వి శేషణ్ఞూనము కలిగియునిగర్వముగా స్వార్థ రహితముగా నుంజెడివారు. ఆమె పు(తిక శ్రీమతి మంజులా దేవి ఈ యుపనిషళాగాలమేపసౌరమునైన ముదించనిచో నిటువంటి మహత్తర[గంథము పఠించునవకాశము మనము కోల్పో యొడినారము ఇందలి. (పతి అధ్యాయము నిళ్లు సారవంతమై జ్ఞూన్మపదాయక మై యున్నది, ఇంతటి వైదికజ్ఞానవై రాగ స్టసంపన్నుయగు మహానీయురా లిని చేపట్టిన మహారాజూవారు, ఆమెను వాతృమూర్తిగ పొందగలి గిన బిడ్డలు, మహారాక్డీ గా జశీవించుకొనగల్లీన జలు ధన్యులు,

మహాలక్ష్మీ మానసపూజ: (శ్రీ, చెలికాం చినజగన్నాధరాయ ణింగారు మహాలఖ్ష్మీనూనసపూజ యను[గంఫమి వాసి చిన్నమ టేవి కంకితమిచ్చిరి* ఏరు[వాసినోరామమానసఫపూ ఎ నుచదివి మహారాణీ గారు లత్న్మీమానసపూజ నిన్షువాసిన బాగుగ ఎండునని సెలవీయగా

త్‌ వీళాప్తుర సంస్థానము - కవి పండిన పోషణ

'తాస్మగంఫమును వాసి ఆమొమరణానంతరళ “కినివ్వగలి7:నని కవి పీఠకలో అెల్పెను. ఇతి బేవకకు బోడశోపచారములు శేసినళ్లే అత్మ జేవికిని భా్యానఆ వాహనాదుు స్టిగంధమున కవి చెప్పెను. ఇచ్చట విశేసమేమనగా, వేదాధికారముగలవారు శ్రీసూక్త ము ప్రకారము గాను ఆయధికారము లేనివారు పుఠరాణోక్తృముగాను పూజచేసికొన వచ్చును. ఆ ఆ౦డింటికితోడు పురాక్తశ్లోకములకు 'తెలుగుపద్యములు కూడా ఓలేటి 'వేంకటరామ శా శ్ర్రిగారిచేత రచింపజేసి జగన్నాధరా యిణింగా రిందు చేర్చిరి, మచ్చున కిందుచెప్పిన ఉపచారవిధానము వివరింతును, *గంధ ద్యారాందురాధన్షాం”” అను వేనమం[ తముచేతను, పురా,శోక్తముగా “న్లీఖండ చందనం దివ్యం గంధాఢ్యం,. సుమనో హరం, విలేపనం, మహాలక్ష్మి ప్రీత్యర్థం పతిగృహ్యూ తామ్‌” అను శ్లోకమునకు శాస్ర్రిగారు “పద శ్రేలీనివాసంబు బయలు వెడలు నట్టి సురభిళమూర్హి ఓయంబ! నీకు చందనమలందు టాచారచర్యగాని గంధమేటికి మాయమ్మ్గా కమల! లవ్నీ!” అని పద్యరూపమిచ్చిరి. ఈ(గంధమువలన ేవికి వయాళశయముతో పూజ వేయు చున్నామో ఆచేవి మహి మచట్టిదో స్పష్టముగా తెలిసికొని పూజహేసిన చోభక్తులు లహ్ష్మీజేవిని ఏకాగచిత్తమున పూజచేయగలరనియు, అట్టి పూజ సౌర్ధకమగుననియు తెలియు చున్నది. '“జ్ఞా త్వాక రార్తణికుర్వ త”అను శాహ్రవచనముచేత కర స్వరూపము "తెలిసికొనుట విధియని చెప్పి (గంధకర్త్యఅఆ.చరణలోనిశి తెచ్చిరి. ఈవి శేషమంతకుముందు ఏ పూజూ నిధానమునను లేదు, ఇట్టిస తా-వ్యమునురచిం చిన (గంధక ర్త :న్వీకృతి భాగ్యమందిన మహారాణివారు కృ'తార్థులు. గీతాసొరము : మహో రాణీవారి అభ్యంతర మందిరగోస్టుబలో పాల్టానెడి శ్రీమతి కొటి కలపూడి సీతీమ శు బళు[గంఫక ర్తి). ఏరు “గ త్రాసారము ను ముహారాణ్‌గా3క్సి “వీ శేఇలింగ చరత” మహారాజూవారికి అంకితము

కని పండీతపోషణ : నాను సూర్యారావు " లిర్ర9 చ్చిరి. మహాాణీగారి (ఫోత్సాహామున నీతమ శ్రగారు గీతాసారము (వాసర. గీ తాసారము గ్రే శ 9838లో పీశాపుుము విద్వజ్ఞనమనో రొంజనీ ము చాక్షరళాంలో ముదింపడి చిన్న నూంబాబేవి స్థాపించిన ““ యీసమాజము” వారెచేత (పచుకింపబడెను. ఈగంఫమున మొత్తము ౨0 గీతపద్యముంలో భగవద్దీ తాసారము సరళమగుజై లిలో రచి యింపబజెకు, వీరేశలింగచర్మిత .మహారాజావారి ధనసహోయమున కాకినాడ సావ్నితీము దాతరశొలలో మ్యదితమై (పచురింపబడెను. సీతమ్మగారు కందుకూ3 వారి శిష్యురాలు, పంతులుగారిపట్లగల భక్రైే గారవములతో సీమె ఏీశేశలింగంగారి. జీవితచర్మితను పద్యకావ్య ముగా సృజించెను. ఇందధికము గా వృత్తములు, అందందు నీపపద్య ములు గీతములు కలఫు. చిఎకముర్తివారి వూటలలో నీతమ్థుగారిది భారత శైలి. వీరియితర్యగం థములు; లేడీ జేన్‌ [7, అవాల్యా బాయి; సాధురతకళశతకములు, పద్యకృతులు; ఉపశ్యాససుమమాలిక వచన రచన త్రీ పానుగంటి లక్షినరసింహారావు పానుగంటి వారు పీఠికాపురాస్థానక వులు; అస్థాననాటకక _ర్హలు- ఏ3 (పతిభావ్యుశ్చత్తులకు, శాస్రుపాండిత్యమునకు అశేష పాపంచిక జ్ఞానమునకు “స్తా” యే సాఖీ, ఈ మహాకవినిగూర్చి (శ్రీ నుది నొండ ఏీరభ[దశాన్ర్రిగారు పరిశోధన చేసి, జీవితవిశేవములను, సాహిత్యసృష్టిని సమముగా పరిశోధన వ్యాసములో పొందుపరచి మ్నుదించిరి. కనుక (క్రీ! పానుగంటి పిఠాపురాస్థానక ని యైనను చర్విత చర్వణము కాకుండుట వై అచ్చటచ్చట కొన్ని పశేషములమా[ తము (వాయుదును. పీరు 11-2-1865వ తేదీన రాజనుండి తాలూకాలో సీ తొానగరమునజన్నించి, 1.1.194ఉ0లో పీంకాపురమున పరమపదిం చిరి.. పానుగంటివారు తొలుత ఉన్త్లాము, అనెగొంది, లన్నీ య.

ల. విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ పురము సంస్థానములలో “దెవామిగా పసివేసీ తదుపరి పీక పురసంస్థా నాస్థానకవులుగా వచ్చిరి. అస్థానకవులుగా మూసముకకు 120 రూ, దసరాఉత్చ్సవము ఎలో 1 6దూ, మహో రాజ" వారికటుంబమువజరిగెడి శుభకార్యములలో మ1ే16 రూ, పసానుగంటినారి కంబెడిపి. పీరి రచ నల నన్నిటిని మహారాజా ఘూశ్యారావుగా రచ్చువేయించి. వేయి (ప్రతులలో వంద్యప్రతులనుమూ (త్రమే తాము స్వీకరించెడి వారు. అయి నను పంతులుగారి నొక్క-కావ్యమైన అంకితమిమ తని ఏకు కోరలేదు, అది పీఠాపుర(పభువుల క” డార్యము, పతిఫలా పేవెరహిత మైన విత రణస్వభావమ్సు సవృ్మాదయతయేగాని అన్యము కాదు. అందువలననే పఏ్‌రి నిస్వార్థమైన సాహితీపేవ (వశంసాపాాతమయ్యెను. అస్థానకవిగా నుండియు 'మాలతీమాలియరు నాటకముతస్ప మరి మయేకావ్యమును పానుగంటి నారు సంస్థానాధిపతుల కంకితము చేయకపోన్సట వారి వ్య క్షీగత స్వాతంత్య మని , చెప్పవచ్చును. 'మాలతీమూలి” ను మతము పీరు యువరాజూవారిని దృష్టియందుంచుకొని (వాసి, యువరాజావారి వివావాసమయమున వారి కంకితము చేసిరి, మహారాజూవారితో పానుగంటివారు అతిసన్నిహితముగా 'మెలగెడివారు, అనుదినము సాయంసమయిములలో వారు కోటకు వెడలి శాజూవారితో ఉచ్యానవనమున కేగి అచట సాహిత్మీపసంగ ములు కావించునభ్యాసముకలదు, రాజ కవిరాజులట్లు గంటలతరబడి వకాంతముగా కాలము గడిపెడివారు. పంతులుగారు. వాసిన (పతి (గ్రంథము మహాశాజూవారేకి వినిపించెడివారు. సూళర్యారావుగారు ఏరిని “పంతులు గారూ !”అని ఆప్యాయముగా విలిచెడివారు. ఇది ఆ సొహిలీచ్శకనర్తి సాహితీవేత్తల సన్నిహితలనుబంధమును. తెల్పు చన్నదం మరణశయ్యనున్న పంతులుగారు నే నింతకాలము జీప్‌ం చుటకు కొంతకాలమైన సొహిత్య సేవచేయుటకు పీఠాపురమ్ముపభు

కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు తిశీరీ వులే కారణం” అని ఇెప్పిరట. వీఠికాపురాస్థ్రానమై ణిక విద్వాంసులు సంగ మేశ్వరశా స్రిగా రొళనాడు ఏీణవాయింపగా సంగీత [వీయులు, సంగీతమున (పవేశముగలవారున స పంతులుగారు (పభువ్రనుధ్ధేశించి మయొకచక్కం ని సీసవద్యము చెప్పిరి నీ. స్వజనుల నేరీతి బరిపాలనమొనర్తు, వా(శితునవ్యాని నాచరింతు వాదాయమున నెంత యశ్ఞాలికి చ్చెద వదెటు చేసిన భృత్యు నెదగ శంతు వవనివాఅన నేది యాంర్దించినాడను కవిత గానంబు నేపగిది విందు వెట్లుగా పృధు సౌఖ్యమి మీంపగానుంటి వాత్మసంస్తుతుల శేమందువయ్య గ. సరిగ, ధని, సగమ, పనిని సరిగ్య గరిమ, మరిమరిగ పాపసినిగ సరిసరి యను పఏణకానిి “మూ వెన్క-నీస్‌ణవరుస మోద?! “ని వెళ *మూి సూర్య మేదినీశ! నీసపద్య మందలి నాల్జుపాదము-లోగల ఎనిమిది పశ్నలకు గీత మున [కమముగా స_ష్టస్యరములలో ను_త్తరముండుట వానుగంటినారి పాండిత్యము (పతిభ సంగీతవిద్యాపాటవ ములనుటలో సం చేవాము "లేదు, వీణవరుస అవరోవాణమువుండి ఆరోవాణమునకు వచ్చు నపుడు *మా” అను స్వరము తరువాత “సీ అను స్వరము పల్కు_ను, కాని మహారాజూవారి విషయమున *నీ' వెక్క అవగా (ప్రభువు వెనుక “మూ అనగా లథ్నీ శ్రచేవి వచ్చునని యర్థము. ఈపద్యము చమత్కా-ర వంత మేశాదు అద్భుతము అనన్యమునై పసానుగంటివారికి మహారాజూ నారిపట్లుగల ఆకీ ్రాయతను వ్య క్రృము చేయుచున్నది.

లీగి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోపణ

శీ పానుగంటిక ఆం ధా ఎడిసన్‌, ఆం థా పే.క్పయర్‌ , అభినవకాళిజాసు అనుబికుదులు గలను, ఆంగ్రమున ఎడిసన్‌ వుహోాకవి రచించిన “స్పెచ్తేటర్‌” అను విమర్శనాతసక వ్యాసములు పంతులుగారి “సాతి” వ్యాసముల కాభారములు. ఆ (గంధమును దృష్టియందుంచు కొని “సాటి” యను పేరు సెట్టి సంఫుములోని దురాఛభారములను ఖండించి తెలుగు సాహితీమళల్లికి అమూల్యాల౦కారము నర్పించిరి. కనుక పీరికి 'అయ్భథాఎడిసన్‌* అను బరుదువచ్చెను. పే.క్సియర్‌ పలె నాటకములు రచించుటచేత “ఆం ధా సేక్సియర్‌ ” అసి చేరువచ్చెను* ఇక హాళిదాసువలె రమ్యుముతై న ఉపమానను ఎను చయోగించుట వలన పానుగంటికి అభినవకాళదాసను ఖ్యాతి కలిగాను. ' రాధాకృష్ణ” నాటకమున రాధ (వణయళ_త్యమాధ్యాత్మసంబంధియని. నిరూపిం చుట పానుగంటివారి ముఖ్యోబ్రేశము. అందుల కనుగుణ్యమైన ఉప మానముఐను పీకు స్వీకరించిరి. (శ్రీకలప్తునిరాకకు "బేదియున్న రాధ “ఇష్టభవ్యసామెత్కృృతికి తపణపతీభవోలె వేచియుందునొనును, ఈ యుసమ రాధ శీలచ్మితణమున కపాధి. ఇట్టివి సందర్శోచితేములు, పా్యతోచితములై న ఉపమానములెన్ని యో నీరిరచనలలో గలవు ఉపమానములను వ్యవహారమందున్న వానినే స్వీకరించుట పంతులు గారి (వత్యేకత. పాదుకాపట్టాభి మేక నాటకమున ఏరు *రోదనారబ్ద కార్యములు కొన్ని తుదకు సుఖపెచ్చు చాలురచదువువోలో అని దశుంధునిచే పలికించిరి. చాలురు చదునుకొననారంఖించినపుడు వారి కావిద్య కష్టముగా తోచును. కొంద-ేడ్బెదరు. అయిన విద్యాఖ్యా సము ముగిసినతరు వాత కష్టమనుకొ నిన అకార్యసు చారికి సుఖమని వించును. చక్క-ని తాకికోపమమిది. (శ్రీరాముడు అరణ్య వాసమునకు 'వెడలుట. తల్లిదం[డులకు (దజలకు దుఃఖము కలిగిం చినను, రావణ సంహారమువలన దుఃఖముతో మొదలై నొార్యము లోకకల్యాణ 'పీతున్లై సుఖముగా పరిణమంచెనుక దా!

శీత] కవి పండీళలపోమణ : కాను నూళ్యాళోవు త్రి! పంతులుగారికి అధునికవా డాయముపట్లు చిన్నచూపు. సాతిలో పీకు ఆధునిక కవిత ్యమున్వు (7 గామ్యుభాపా వాదమును ఖండించుచునే యుండిరి. అంతతో తృ _ప్రిశందక తన నాటకముఐలోకూడ (పదర్శిం చిరి “ము[దికిలో చతుర్థ్ధాంకమున సుందరియను పరిచారిక “పొల్లు కవిత్వపుటిచ్చకములతో (శోమగీతములు పాడ లేనివాడెవ్వడుశ” అనును. అళ్లు “రాతి స్తం భము”లో వారాయణరావు వేళ్యమాతను “హామ్యభాషాసరన్వతివి”'అని వెక్కి-రించును. “విజయరాఘవమున రావణపుఠరోహెతుడు ద్విజిహ్వూడు అధునికళన్రులు, కవిత్వము బెట్టి అసం బద్ధపు విమర్శలకు లోనగుదురో ఉపస్యసించెను. ఇటువంటి ద్యిశిహ్యులు వీఠాపుర అస్థానమునకలరని కవి సూచించెను, *' చూణా మణిలో పసంచమాంకమున చపలయను పాత “వడ్పు[శొతిలో గలిపి కనితాగాన మొవర్పువాజే కవి, కన్నీటిమంచులో కవిత్వపు గులా బుల చెనడలంకరించునో వాజే కని” అనుటలోను, “కద్సుచ్చుమంట చే జనుల యజ్ఞానము నెవరు కాల్చునో నాజే కపి అనుటలోను పాను గంటివారు భావకవిత్య్వమును అభ్యుదయక విత్యమును తలఇెనని భావింపవచ్చును, ఏరిళ్లు పాళా ఏల్యేనొగరిక త మున్నగు అనేకవివ యములను 'సాతీలోను నాటకములలోను తీవముగా. విమర్శించు టయీగాక ఆత్మవిమర్శ చేసికొనుట “కంఠా భరణమున కన్సట్టును. ఏరి నిశితవిమర్శలకు భయపడి (పజలు వీరిని *వెక్కి-రింపు పంతులు అనెడి వారు, కంఠాభ్తరణము లో సుబ్బి శెట్టి కృష్ణారావుపంతులును “శేపారిపంతులు వెక్కి-రింపుసంతులు” అనుటలో. కవి (పజలు తన కిచ్చిన బిరుదును స 0౦ చెను నుందరిచేత “*వీథిగును శ్రమునుండి పంతులు (పగ్కగుమ్మముకుండి పందులు-ఇం తే నూ సౌభాగ్యము) అనివీంచుటలో పంతులుగారు తన వేళ్యాల"లత్యమును విమర్శించు గొనుచున్నారని వారితో పరిచయమున్న ఇద్దలు తెల్నిరి

8008 వీకాపుర సంస్థానము = శని పండిత పోమణ పానుగంటివారు లథ్నీ. ఆ్రనరసా పురసంస్థ్రానమున దివొనుగొనున్న పుడు (వాసిన నర్భడాపురుకుత్సీయము, సాఠరంగధరనొటక ములు సంస్థానాధికారిణియగు. (శ్రీమతి ఇెల్లయ్యమా ఉాతగొ కంకిత మిచ్చిరి. వీఠాపురసంస్థానమునకువచ్చిన పిమ్మట వీరుసంస్థా నమూన జరి గిన ఛుభకార్యముల సందర ఫములలో కొన్ని నాటకములు (పల్యేక ముగా రచియించి3. మహారాజూవారి ఏీవావాసమయమున “కోక్‌ ౫” వోరీకొ యువరాజావారు జని త్రంచినపుడు “సరస్వతి” జ్వ్యేష్టపుథతికా టననసందర్భమున “5వ్పీర్రవ్రుత్సి” నాటకములు పానుగంటివారు రచిం చికి. కోన్నిలోళోక్టులు, సంభఘనియమములు పంతులుగారి నోటికము లలో చోటువేసివొ నెను. నాటిసంఘముళో ఎదిగినపిల్లకు పండ్షి చేయని తలిదం[డులను నెలి వేయునంత త్మీవముగా చూచెడివారు. నర్శదా ఫురుకుత్సీయమున నర్శదతం డి సర్చ్పరాజు నుందారుడు “6 దన్నిన యాడువిల్ల శీదోవిధముగా త్వరలో వివాపాముచేయనితండి ముక్కు వెన్టలు నోయవలయ.ను” అని పల్కును. ఎనరిమోదనై న పగతీర్చు కొందుననుటకోళంకరగిరిమ న్నాము'లకు పట్టింతుమని శవదము చేయుట అంధ'బేశమున కొన్ని (పాంతములలో పరిపాటి. ఈ లోకోక్రిని పొనుగంటివారు “సరోజిని” యను సాంపికనాటకములో నుపయోగిం చిరి. సరోజిని తనకు సంతానము లేకపోవుటవలన భర్త పదగనాభ ఇా్ర్రికి బలవంతముగా మేనగోడలినిచ్చి వివానాముచేసెనుం తదు పరి- వారిఅన్యోన్యత సహింపలేక, మేనగోకలు పార్వతిని పలువిధ ముల చాధించియు. అసూయతో భదర్తనిట్లు (వశ్నించుచున్నదిం. “సీస నదియు (పార్వతి) నేమై నక్ను శంకరగిరిమ న్నెములకు సాగ నంప డలచితిరా?*అని, “*రాతిస్తంభముూన తమశాలమునదరిగిన అమ్మవారి జాతరనుగూవ్చి కవి తెల్పెను. ఈనాటకమున నాయకుడు నాళరాయణరాన్సు వేశ్యవూా తను ““అమ్మ్ద వారిజూతర క్షు సిరిడిబామ్యును

ఓఏ పండితపోవణ : రావు సూర్యారావు లక (దిప్పినట్లు గిరగిర తిప్పిన” అనును, ఈజాలేర. పీఠపురమున “మరి డమ్మా”గసడివద్ద జరుగును. అష్రూడు మనిషిఎత్రున. శక్ర్రీవ్మిగవహాము తయారుచేయించి స్తంభమునకుకట్టి యూచేగింతును. ఆ బామస్దైనే “క క్పిద్క్వైణ ము శ్ర” అందురు. ఊశేగంఫులో. సికిబామ్మును గిరగిర (తిప్పు చుండగా [వజ లా బామ్మను జాము, అరటివండ్హతో కొ కైడినారుం అల్ల రిఛాలురు. రాళ్ళ తో కొట్టుటయు కలదు. జ్ర శ్రా భరణముిన సుబ్బి శెట్రి కృష్ణా రావ్రునోగవలగంగమ్భువాప్రోదక మేమైన దగిలినదా ఏమి” అనును, పానుగంటివారికాలమున పిఠాపురమున గంగమ్మా యను ఆ కల్గు అమె ్రడీదటః ఈ నాటకమందలి పిచ్చిరామశా న్ర్రై సజీవప్మాత. పీరికాలమున అయ్యప్ప శా స్ర్రైయను కవిపండితుడు పిచ్చి వ్యాడ్షైయుండెను. అ ఇాశ్ర్రిని దృష్టీయం దుంచుకొని పంతులుగారీ పిచ్చిశామశాస్ర్రిని సృజించిరి. “కల్యాణ రాఘువముూన గోటిబిళ్ల, కుండబంతియాటలు కేర్కొనబజెను. “మ్యుదికిలో రాణి ఇందు మతి “*మామషుడు రాజూగారీతో నూటలాడి దిడ్డీగుమ్ముమునుండి వోవుచున్నాడ”ని చెలికత్తెకు చెమ్పెనుం విఠాప్రురముకోటకు. నెనుక వై పునగలద్యారము “దిడ్డిపారా” యని వీలువబడెడిది. చానసిని పంతులుగారిందుపయోగించిరి, బంగారు నగలను వరావారోముముతో కుంకుడుకాయ రపముతోరుద్దిన అవి చక్క-గా _పకాళించెడివి, వానిని పందికట్ట అనెడివారు. దీనికే “వరావాకట్ట” అనిజేరు, నూలతీమాల :- వీఠాపురము యువరాజా గంగాధరరామో శావుగారికి అంకితముచేయబడిన నాటకమిది. రం ఛ్రీభాముణడు 'శ్రీగాముయడు బోధము నాయువును యశము పుతులు కరిశా డ్య్యూధములు మణులు ళీ గం గాధరరామున కొసంగి కాచుతం గరుణన్‌,

(0 పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండీత పోషణ

అని యాశీర్వడించుచు* ఆం ధభోం రై సూర్య రాయని (పథమ పు్కుతుడగు రామరాయని పరిణయ వేళ నన్యరచశలతో చేసిన నాట కము కృతినిచ్చుచుంటిని స్వీకరింపువాని నాటకమంకితము చేసిరి. ఈ నాటకము పూర్వసబంకములపలె నడిచెను, రానుదున్లాస్థాన రాజ కుమారుడు చరద కేఖరరాను పట్టణమున విహరించుచు. గుణవతి యను త(తియకాంతగానమున నాకర్ధితుడై యా'మిను వివాహ మాడ సంకల్పించును. గుణవతీ చంద శేఖరుల అన్యోన స్యనురాగ బీజమునకు గుణవతి చేటి *కరవకి దోహాదముచేయును, తుద కుద్యానవనమున గుణవతి. (_పత్యతముగా చందశేఖరునిచూచి. యాతనిగళమున ““మూలతీమాల౫ వై చును. మహారాణి మహారాజు లీ వివాహము నసామోచించురు. రాజు కుమూరకునిక్‌ గృహ స్థధర్మములను బోధిం చను, నాటకర చనా పద్ధతి నవ్యముగానుం డెను, కాని నాలుగంకముల యీ నాటకమున నాందీ, (పస్తావశు విష్క_ంభము, భరత వాక్యము మొదలైన (పాచీననాటక రచనాసాం[పచాయముననే సాగెను, ఇక సీ నాటకమున నవ్యత ఎట్టిది! నాట కేతివృ_త్తము సంపూర్షముగా సాంఘికమగుట్క యువరాజా యువరాణీ మహారాజమజహోరాణీ పుతో హితులే. పతలనుట విశేషము, ఈ ప్మ్యాతలలో మహాళాజూ జగ నా్వాభరావ్రు సాతాత్తూ మహారాజూవాశే,. జగత్తు తకు నాథుండు సూర్యుడు కనుక సూర్యారావుగారి చేరు ధ్వనించునట్లీ "పేరు పెట్టి నొరు వంతులుగారు; అళ్లే యువరాజూవారి'పేరు ధ్వనించునట్లు నాయ కునికి చం దశేఖరరావని ేరిడిరి) మహారాణీగారి పూర్వనామము “అండాళ్ళు” అనుపేకు సూచించుచు రాణిని మహాలమ్మ్మీ యనిర్కి యువరాణీగారై న వేదవతీ బేవిని గుణవతి యనిరి. పీఠికాపురాస్థ్రాన భురోహెతులు వింజషూరి వెంకన్నగారి ఓకే నాటకమందుగలదు, ద్యితీయాంకమున నాయకునితండిని “ఆయన నూటికి లత్షకు భేదము

కవీ పండీతపోషణ : శావు సూళ్యోరావు లి41ే 'కెలియని వదాన్యచ([కవ_ర్తి” అని పానుగంటివారు మహారాజా విత రణము నిందుస్థరించిరి. రాజావారికి పీతిప్మాతమైన గులాబీల వెంప కమునుగూర్చియు నింద్మువాయుట గమనింపదగిఃదిః సూర్యారావు గారు దూరచేశముునుండి పలువిధములై న గులాబీలను తెప్పించి యుద్యానవనముల నొటించెడివారు) చెన్న పట్టణములోనివాసభవనము నకు గులాబి”యని పేరు వట్టిరి, పంతులుగారికి నా యఖభిరుచి సంక మించుటచేత నీ నాటకమున నొకచో “సురభిళితయును రూపసుందరత గల్లు నమెరికను సుందరి గులాబి యట్టుగాగ” యనిరి, శేరయ్య యనుపాత “మహారాజు బుద్ధికేం జ్యాగముసకు హద్దు లేకుండనున్న దోయి” యని పల్కు-ను ఇట కవి సూర్యాశావుగారికి'“అతి సర్వత వర్జయేత్‌ * అను విషయము బోధించుచున్నాడనివీంచును. మహో శాజా యునరాజావారిని ఎదనాయనా”యని వీలిచెడివారట, నాటక మందు సిళ్లు తనయుని “ చెదనాయనా”యిని సంబోధించును. యువ రాజావారు వేదాంత్యగంథముల నెన్నిటినో అధ్యయనము చేసినను భగవద్లీతవ్లై వారికి మక్కు-వం ఇట్లు నాయకునిలో యువశాజూనారి గుణములను పంతులుగారు నితేవించిరి, పంతులుగారికిని “గీత పట్ల నమితమగు అభిమానము కలదు. యువరాజా గంగాధరరామాశావు గారి వివాహమహోత్సవ శుభసమయమున 28-0₹-1929వ "తేదీన ఈ ““వూూలతీమూాల”కోటలో పంతులుగారి-నూ[(తధారత్వమున (పదర్శింప బడెను శ్రీ వేంకటరామకృష్ణకవులు :- పిఠాపురాస్థ్రానకవులీ జంట కవులు. వీరు తిరుపతి వేంళటకవులవలె జంటగాకవనమళల్లి సంస్థానాధి పతులకు, సాహిత్య (ప్రియులకు ఆనందము కలిగించెడినారు. ఏపీరిలో శ్కలేటి 'వేంకటరామ శాస్త్రి కాకినాడ తాలూకా పల్లెపాలెను వా_స్ట వ్యులు కి వేదుల రామకృషస్ణళవి తణుకుళాలూకా కాకరపర్తి

శీలి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండితపోవణ (గామవా_స్తవ్యులు. వీష్ర మేనమామ మేన త్రచిడ్డలు. శ్రీ వంక రామశాస్త్రి కా మేశ్యరీశారాయణ?' స్రై పుణ్యదంపతులకు (్రె | 1883లో జనించిర.. కవి పితామహులు శ్ర చం, దేేఖర”్‌ ₹౫ సాహితీ చే త్త.వితృవ్వులు దమీణామూ్తి శాస్త్రి, ఏరికి సాహితసరనో చెప్పెడినారు. శ్రీ చర్ద నారాయణ౫ా న్ర్రి సాహితీరువు; శావడు గుల పీ శేశ్వర శాస్త్రి శబ్దశా్యస్ర్రుము బోధించెడివారు. వీరి మేనత్తే కునూరుడు (శ్రీ రామకృష్ణ ళా్ర్రి క్రీశ 1897లో జన్మించన -వేంకటరామ్ళన్ల శా్ర్రి గారికి. మేనహామలవలన కవిత్వమాపస్లి ఆసక్తి కలిగను. ఈకవిద్యయము శ్రీ చేవసప్తాపు భరజ్య్వాబమువలని మహారాజావారి సాహి తొభిరుచిని తెలిసికొన పద్యరూపముగ వారి కోఠ దరఖాస్తును శ్రీ మొక్క-పొటి సుబ్బారాయుడుద్వారా పంపిరి 'మొక్క-పాటివారి యాళీః[పభావమున సీయిక్వురకు 1909లో రాబొ చారి యాశయము. లభించెను. వీకాపురఅస్థానకవులుగా స్థిరపడిన -వేంకటరామకృష్ణు లత్యద్భుత శలావధాన, శతవిధాన, శత(పొసౌ ప్రైవధానాదుల చేత రాజూవారిని రంజంప జేసిరి. వీరికి పండిళాట్రోస రుల్తైన (శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవులతో సొహితీవి వాదములు తటస్థించి నవి. షలీకాముఖమునజరిగిన ఆ ఖండనమండనము లన్నియు సొహూతీ వీపొసువుల కానందమును గలిగించెడిసి* ఆ వాదోపవాదములనివ్షయా భారతము-గీరతము, పాఠుపతము-పస్పశము, లట్టహాసము మొదలైన (గంథములుగా ఎలువజెను. ఏరు | పస్త్లోదనంళశము, ఫపుష్చబెణవిలా సము, రామాయణము, ఉత్తరరామచర్నిత (నాటకము), కాత్యా యస చర్మిత (పాణినినూ[తములకు వార్సి కములురచించిన వరరుచి)? శకుంతల దమయంతీకల్యాణము. (నవలలు); అంధక ఛాసరిత్సౌగ రము, విశ్వగుణాదర్శము, సునృత్తేతిలకము, మదాలస నాటకను, మహారాజూవారికి సి,చింఇ, వీరుదు వచ్చినప్పుడు[వొసిన 'రాజూను

కవి పండితపోవణ : శాన సూర్యారావు శ్రీ రంజనాదులు, అ నేకసందర్భములలో చెప్పిన పద్యములు మొదలైన వన్నియు వేంకటనామకృవ్ల గంధమాలాముఖమున (పచురించిరిం విశ్వగుణాదర్శము : ఈ_గంఫము వేంకటాథ్వరి సంస్కృత విశ్యగుణాదర్శమున కాం థీకృతి. ఇవి క్రీశ! 1917లో ఇన్నపురి ఆంధప తికాముుదణాలయమున ముదితమైన 148పుటు కావ్యము. ఇది మహారాజూవారి కంకితము, ఇం దరువదియారు నర్ష్మ నలు కలవుం స్తుతినిందాత్భకమ న సీశావ్యము సీకవులు మహారాజా వారియాజ్డూను సార మాం ధ్రీకరించిరి. ఆసమయముశ మహారాజా వారు "వేయినూట పదియార్లు కానుకగా ఏ9కొసగిరి. క. వీకునకు విదితకవితా సారునకు వచోమృదు._ ససారునకు మహో చారునకు మేకుమందర ధీకునకుం జిన్న మాం బాసతీడారున కున్‌. కు నిుంవమ కృసామ్బుతర్వుకీ పరిపూరితమళతికి హూణభాపాకృతికిన్‌ గురుపాదరతికి గంగా ధరరామారాయ సూర్యధరణీపతికిన్‌ అని పష్ట్యుంతములు చెప్పి కావ్యమారంభిం చికి ఇందు వ్‌శాా వసుడు, కృశొనుడు (పురోబాగి) అను నాకలోకచాసులు భూలోక ముశ పర్యటించు చు ఆయావిజేషవము ఎనుజూచి విశ్యావసుకు న్తాఘిం చగా కృశానుడు ఖండిం చుట, విశ్వావసువు మరల వాన్మిపాశ స్యము నుగ్గడించుట వర్ష్మింపబడెకు. చివర దవ్య వే. ఆదివర్షన ఉపసంహార మున విశ్వావసువు కృశానునితో “మతమా! సంష్నెపముగా చెప్ప బడు సీసారాంశమును (గహింపుము. సుమతిమైననాడు నరులను, 'ేనతలను, పకొన్పులన్కు పక్షుఎను నిందించుట ధర ఇనముకౌదు, కపి

క్రీ పీఠాపుర సంస్థానము = కవి ఫండిత పోషణ

కాలమం్రైన నందరు. గుణహీనులుగ కుండరు అని పలికెను:

కృళాను డతనితో నేకీధవించుచు నిట్లు పలికెనుం

న్‌ గుణసమృద్ధికి దార్హ్యము గూర్చుపాంచె

సకలవస్తువులకిను వాస్తవముగాని దూషణనిబంధనం బస దు కృమయ్యె పూర్వపతో క్రీసిద్ధాంతమునకు వోలె, అనుచు కృశానునిదూపణమునే చదువరు లనుసరింతు లేమా యని ఆ దూవణము పూర్యపత క్రిసిజ్ధాంతమువలె కల్పింపబడెనే గాని సత్యముకాదని కఏ్‌ చెప్పెను “మంచిని ఖండించుచు కృశావునవు “చెడు చెప్పినను నిశ్వా

వసువు తిరిగి “మంచిని నెలథళొల్పుచున్నాడు కావ్యమంతయు సీ యిరువ్ఫరసంవాషణతో నడుచుటవలస సహృదయమున కిది దృశ్య కావ్యమువలె భాసించును. మొదట విశ్వావసువు సూర్యవర్మ్మ న చేయుచు [పవేశించి సూర్యభగవానునికి నమస్క-రించును, వెంటనే కృశానువు “సమస్త భువన సంశోషణకరుడగుతపనునికి నమస్కరించు చుంటివా! చూడు” అనుచు నిందించగా, విశ్యావసువు “పురో ఛాణా ! భగవానుండ'స నరవింద బాంధవునిమై తము నిందించు చుంటివా? వీను.

“ఉ. ఘృష్టుుం వై కుపంటలకు వృష్టికొసంగి సమస్తృలోక సం తుస్టిని గూర్చు జీకటుఐం దోలి ఫలం బతీయున్న దృష్టికిం ప. వి క మోవ పంబునొసంగు స్రనివా స్ట యింపరు పూమ నభోవిభావణు

అని నాల్గు పద్యములలో సూర్య (ప్రాశస్త్యము వర్మించుచు ఇట్లించుమించు 'వతివక్షనయందలి దోషములు [పతిపాదింపబడీ తదు పరి 'సణములు స్థాపింపబడెను. "చే, నదీ చేవతా, జేతు, దేదాంతి,

శీత కవి ఫండితపోషణ : శాన సూర్యారావు లట జ్యోతిష భిషుక్కు, కవి, శార్కి-క్కు మిమాంసక్క వ్రైయ్య్యాకరణ, వైవెక్కు శాజసే వాదికవర్షనములు వేరకవి [పల్యేకముఎయ్యు నీ గంధర్వులసాహాయ్యమున నొక-దారమందలి పూసలవలె నున్నవి. అళ్లు మూఎమందలి విషయ మున్నదున్నట్లు 'వేంళటరామకృష్ణకవు లనువది౦చినను స్వతం[తకావ్యమువ లే భాసిల్లు చున్నది శావ్యము మొత్తము మోద [84 పద్యములు గలను, కా వేఠీనదీవర్షన మొదల?స వోట్ల దీర్ధన చనములుగలను. నర్జ్మ వలుచేయుచు విశ్వావసుకృశాను లొాశ్రరిమూట లొకరు ఖండించుటకు చిన్న చిన్నవచనములు గలను సువృ త్తతిలకము గ్‌ సువృత్తతి ఎకను మూడు విన్యాసము లతో రచియింపబడిన ఛందస్ప౦బంధమగు దిన్న పద్యకృతి* వేంకట రామకృష్ణులు తొలివిన్యాసమున కవులు తరచుగా వాడని పంక్తి ఛందస్సు మొదలుకొని ఇరువదియారవదగు ఉత్క్భృతిచ్భందము వరకుగల వృ_త్తేములకు లత్షణములు రచియించి కని తయమునుండి బహువిధవృ _త్తములను లక్ష్యములుగా నొసంగిరి. మలివిన్యాసమున జాతులలో ఇందచం[ద్రభూర్యగణని ద్ధ ముల సు పద్యములనుఫారతము నుండి లక్యములుగా నిచ్చుచు, చానీలో యత్ని పాసవిశేషములను వివరించిరి. చివర మేమేం[దుండు తన “సువృల్నే తిలకమున సకలకావ్య ములందు విశేషముల పరికించి, తువియుండవలెనని చెప్పెనో, అశళ్లు తాము, భారతమందలి (శేన్ఫమగు వివిధవృత్తే ములను, సకలకావ్య ముల కనుకూలమగు వానిన్హి సరళముగా నుండువానిని, కవ్రులంద రంగీకరించిన వానిన్మి [బొతిహితములై న వానిని కన్చలుపయోగింపవలే ని "తెల్పు చున్నామ”నిరి, అష్టావధనాదులలో పృచ్ళకులు విని కన్న అన్యవృత్వము వ్రోరరాదని, కోరినవో వి శాంతి స్థానముల సౌగసుఇడిపోవునని సూచించిరి. ఉక్తైదులగు నిరువదియారు ఛంద ముల వే కాక మాలికావృల్మే ములను పేరిట నసంఖ్య్యాక మగు గణమ్ము

లీ(6ి వీళాప్యర సంస్థానము = కవి పండితపోమణ లతో నుండు దండకము పర్యంతము వాని స్వరూపవములను వీరు చూపిరి. పొడుగువృత్త ములు సమాసములు తేకున్న సొగసుగా నుండు నని చిన్నవృత్తములు సమసష్టిపదములతోనున్న సాగసుగానుండునని, చెప్పి, “పండిత కపీరదులుపయోగపరతం జేసి వగతి రచియింి

"రేనియునింపుపుట్టు అనియానియ మంచుక సడలించిరి. ఉపజాతి వృత్తములలో _పఫమప-రమందు పూర్వాతరము లసువై న హృద్యముగా నుండుశని వెప్పబణెను. అట్లుగాక గుర్వత రము ముందున్న సాగ'సుగ నుండదు, లమువుతో మొదలగు పద్యము నాడి కొనగల దారమువలె నుండునని ఉపమి౦ంపబడెను, ఇళ్ళు యీ పద్యము 'లేయేయతురముతో నారంభింపవలెకో వినరింపబడెను.సనొ సముల విషయచ్లై పూర్వార్థముల పాదములు 'వేరుగానుండుట ఉిత్తే రార్థమున దీర్రసమాసములై యుండుట శార్దూల విక్రీడితమునకు శోభావహమనిరి, దీనికి విపరీతమగు ప్రియోగమునకు విరాటపర్వ మున “దుర్యారోద్య మ”? అనుపద్యుము లక్ష్యముగా మూపబచిను* దోషరహితములు గుణసహితమ్నునెన సువృత్తేములను ముత్యాలవలే తగిన పట్టుల కూర్పవ లెననిమూడవవిన్యాసమున గలదు. శొ్రుమూ' క్త్‌వ్టైము, శా స్రుకావ్యము, కావ్య శాస్త్ర ములఅని వాజ శ్రరుమునాల్లా గములుగా విభజింపబడెను. “సర్యకావ్యలక ణములు 'తెల్పునద్‌ కౌత్రుము, రసాలంకారయు కృము కావ్యము; ఎల్ల పురుషార్ధములుప దేశించునది శౌాత్రుకౌవ్యము, కాన్య శా స్ర్రములుర సాలం కారయు క, ముగా పురుషార్థముప టేశించును, కావ్య, కా వ్యశా్యస్తుములలో రస వర్మ న కనుకూలమగు వృత్త ముపయోగింపవలెను. శా(స్ర్రుకావ్యమా లలో ఆతిదీర్ధ వృతృములనావళశ్యకము” అని యీయీ వృత్తము లెకగ జెక్కడ నుండవతెనో లవ్యసహితముగా సీ విన్యాసమున నిరూవీం” బడెను. సంస్కృృతకవులు సర్గమంత నొక్కవృత్తమున నడుపుదురొ" “'ఫెలుంగు కనులు నీవ గీత, ఇార్మూలాది ఎనిమిది వృత్తములతో నడు

కవి పండితపోమణ . రావు సూర్యారావు కి? పుదురు. వీరు శతకములకు మ్మాతము నియమము పాటించి కందము, గీతము, నీసములలో బేనితో నారభించినదానితోనే పూదర్తిచేయు దురని, తుల్యజాతులగు చంపకోత్పలములు, శార్జూలమ శే భములు మా్యతము కలిపి చెప్పెదరని వివరింపబజెను, నన్నయ చంపకోత్పల ములు, తిక్క_నకందము, శ్రీనాధునినీసము రమ్యములని చివరకలదు శౌస్రుమొక న్యాయము ననుసరించుశేగాని, సొగసులు చమత్కా_ర ములు చాని కనా వశ్యకములు. కవిత్య్వమునకు "5ండును కావలెను గనుక శాస్త్రనియమ ముల్లంపించకుండ సాగసులెట్లువచ్చునో అన్ని విధముల పరిశీలించి యుచావారణలతో నిర్యచించుట వాజ్బయమున కెంతయు. నుపయోగకరము., రామకృష్ణకనుల సువృత్తీతిలళము వాజ్మయమున "కెంతయు నుపయోగశారియగును.

మదాలస :- పీఠికాపురాస్థ్రాన దసరా ఉత్సనములలో విజయ దశళమినాటి రి శ్రీ మజపోరాజూవారి సభాంగణమున (వదర్శించు టకు 'వేంకటరా మకృష్ణులచే (నాయబడిన ఐదంకముల 'వుడాలసి పౌరాణికనాటకము కాకినాడ సుజనరంజనీము దాతీర శాలలో1911లో మ్ముదితమై [గంధక _రలచేత [పకటింపబడెను ఈ నాటకమునకు వమార్క_౦జేయపురాణము మూలము, నాటకారం భమున వీఠచ్రురా థీళులకాశీస్పులు, సభావర్షనము (ప్రస్తావింపబడెను. (పబోధచం (దో దయము మొద లై నకొన్నిరూపకములలోకూడ అయాసభాంగణ[పస్తా వన కలదు, శావు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలరచిత “క్ర వలయావలీ” నాటికయందు కవి తనరాదజధాని రాచ ఫొండినుకూడ అభివర్షించుచు (పస్తావన నడిపెను,

కథ :. శతజిత్తు కువూరుడై న బుతుభృజుని యౌావరాజ్య పట్టాభి కే క్రమునకువచ్చిన రాజులను (బావా జలను యఫో-చీతముగా సత్కరించి పంపినపిము ఖ్‌ కాలవుండను బుషి కచ్చి, పాతాళ కేతు,

లం విఠాపుర్‌ సంస్థానము - కవి పం్తీత పోషణ

డను రాతసునిన న తపోభంగమ'సచుంజిన ఎ) అెలివిను. బుతు ధ్యజుడను యువరాజా రాత్సనుని సంవారించునని అశరీరవాణి ఆ బుమికి చెప్పియుండుటవలన వతడు వతజత్తు సర్థించుటకు వచ్చెనుం బుతుధ్వజు శాముని వెంటనేగి, అడవిపందిరూపమున అఆ(శమవాసుల పాధించు రాక్షసునివై చాణమువేసెను. ఆ రాశసుడొక బిలములో 1పవేశింప నెంటవెడలిన యువరాజు గం థర్వ్యరాజపుతతి మచాలస నచట చూచెను. అమె రాతసునిచేత బంధింపబడి దీరానస్థనుం డెను. పాతాళ శేతువును శరపాతమున బాధించునాడు ఆమెకు పతియగునని కామ ధేనువొకనాడు చెప్పెను. మదాలస వెలిక ్తె *కుండలి కానట్టి వానిని బూచితినని ఆమెకు తెల్ప్చెను, కుండలా మడాలసల సంభా వణ విని బుతుధ్యజుడు వారియదుటికిరాగా ఆ మునోవా రాకృతి మూచి మదాలస అనందమున మూర్చిల్లైను. ఆమె శీద జేరిన విమ త్‌ బుతుధ్వజుడు తనవృత్తాంతము "తల్పెను, అంతలో తుంబురుడట శ్రీతెంచి మదాలసాబుతుధ్యజుల పాణ్మిగహ ణము ేయి౦ చెను, బుతుధ్యజుడు కువలయాశ్వమను తనయశ్వముమిద నామెను తీసి కొనిపోవుచు అడ్డువచ్చిన పాతాళ కేతువును సంహరించెను. ఈప్పార్త "తెలిసిన రాత్షసునిసోదరుడు. తాళ కేతువు సమయమున. వేచి యుండెను, మంతి దురు తోడు మదాలసను హతమార్చృమని తాళ ేతువునకు చెప్పెను. జనకుని యాజ్ఞానుసారము బుతుధ్వజుడు రాస సంచారము చేయుచు నో బావా శ దులను రఖ్నీంచుచుండ నొక నాడు తౌళశేతువ్చు కపటమునిరూవమున నాతనికి కనిపించెను, రాక్ష సుని వంచన తెలియని బుతుధ్వజుడతనికి నమస్క-రించెను. వివాహ సమయమున మదాలస బుతుధ్యజుని 'మడను వైచి రత్నమాలికను యజ్ఞదవీణగా తాళశేతున్సు కోలను, రత్నమాఎను తీసికొని ఆాళి "కీశున్చు తాను యమునలో స్న్వానమయొనరించ్చి వరుణుని పూజించి

కపీ పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు శ్రీల నచ్చువరకు అశమము కాపాడుమని బుతుధ్వజునికి చెప్పీ మాయ మయ్యెను. దారుకుండను సేనకునిద్యారా బుతుధ్వజుండీనార్త తం్మడికి పంపెను. ఇంతలో తాళ కేతువు ముని వేషమున శ్మతజత్తును చేర, మునులను రథ్నీంపబోయి మాయావియగు రక్కి-సునిచేత చావ బోవుచు బుతుధ్యజుడు తనకారత్నమాలిక నిచ్చెననిచెప్పి ఆ మాలి కను మదాలసవై. పడవేసి 'వెడలిపోయిను, అ మాట వినినంత నే మదాలస్మపాణములు విడిచెను, శ్యతజిత్తు, అతని రాణి మాల్యవతి దుఃఖంచుచుండగా దారకుజే తెంచి బుతుధ్యజుని వేమున్నార్త వారికి "తలిపెను, తరువాత రాజధానికి తిరిగివచ్చిన బుతుధ్యజుడు మదా లసా మరణమునకు పరితవీంచి, పునర్వి వాహమాడనని శపథము వేసెను, నాగరాజగు అశ్వతరునిపు.తులు మి(తసాల్క సుమి్యతులు బుతుధ్యజునికి మ్మితులు, నారు మికునికొరకు మడాలసను (బది కెంపుమని తండడిని (పార్థించిరి. నాగరాజు సరస్వతి నుజ్జేశించి తపస్సు చేసి తనసోదరుడగు కంబుళునికి మధురమైన సంగీతవిద్యను సంపా దించెను. కంబుళుడు తనగానమాధుర్యమున శివుని మెప్పించి మదా లస తొల్లి టి వయోరూపవిలాసముుతో తనకు తనయగా జన్మించి జూతిస్మర, పరమ'యోగిని, 'యోగిమాతయు నగునట్లు వరమడిగెనుం శిన్చని కారుణ్యమున అతనికి మదాలస జన్మించెను బుతు ధ్వజుడు తాను (బావా థొపుత్రులని భావించుచున్న మితసాల, సుమి[తులతో పాతొళమందలి భోగవతీపురమున కరిగి వారు నాగ కువూరులని యెజింగి, అశ్వతరుని దర్శించి, జాతిస్థరమైన కంబుళ ఫుథతిని తనభార్య మదాలసగా నెటీ(గ, అమెను న్వీశరించెను ఈ నాటకమున [పొచీననాటక సాంప్రదాయము ననుసరించి నాందీ పస్తా వనలు, విష్క_౦ంభము, భరత వాక్యము గలవు, ఉత్తమ, మధ్యమ,

తీకి0 పితాపుర సంస్థానము - కవి పండిఠవావణ నీచప్మాతలన్నియు. సరళ గాంధికమును మాటాడుటనలన శావు కృష్ణులు పాతో చితభామమపయోగించ లేదని స్పష్టమగుచునషది" సంభాషణల నడువు గీతపద్యములధికముగా, ఆటవెుంది,. సీసమొః కందపద్యము లచ్చటచ్చట కలవు. [పవమూంకమున కాలవుడు గతగు మాతే మృదుళవ(స్త్రుములు గట్టునుగాని కడుహెచ్చు విఐబట్టః గట్టంబోడు” అని శతజత్తుని శ్ఞాపించుటలో మహారాజును స్మరించు చుంజెనని తెలియును. మహారాజావారి వస్ర్రుభారణమళ్లు యిండు నని పరిచయన్థులు తెల్పిరి. ఆం(ధ్రకభాసరిత్సాగరము : పదునెనిమిది లంబకములుగా,

విభజింపబడిన కథాసరి త్భాగరమును గుణాథ్యమహాముని మై” చిక భామయందు వాయగా సోవుచేవకపఏి డానిని సంస్క్రతీకరిం ను, భారతమువలె వివిధధరబోధకమై యొప్పుచున్న ఈయుద్ద్రం థమును వేంకటరామకృష్ణు లార్భధీకరించి యువరాజు గంగాధర రామారాన్చగారి కంకితము చేసిరి. ఉం రాజకుమారకత్యమున రంజిలు చుండియు. డానొకింతయున్‌

రాజసవృ త్తి లేక బుధరంజకుండైై సముపా త్ర్తవిద్యుంై

భూజన మానసీయ గుణభూమీతు:డ్వై విలసిల్లు వమూమహో

రాజవీణ్యసూనునకు శామసృపాలున కంకితంబుగాన్‌*, (/ప)

అని కథాపీఠక లంబకము నారంభించిరి. శథాసరితల్సాగరము

నాం(థీకరించి శ్రీవిద్వజ్ఞనమనోరంజనీ ముుదాశాలయందు పరు ము,దింపించిరి, ఇదె కథావతరణము, క థాముఖము, లావాణాశము, సరవాహనదత్రాజనసము, చతుర్జారికా, మదనమజ్బక, రత్నప్రభ సూర్య (పభ, అలంకారవలి, థ క్తి యశో, జీళాళపంచక, శశాంక వశీ మదిశావతీ, సంచ, పంచదళ, మహాభిపేక, సురతమంజరి, పదాావతీ, విమమశాలంబులని 18 విభాగములుగా నున్నది. కథా

కవి పండితపోమణ : రావ సూర్యారావు త్‌ఫ్‌1 సరి త్చాగరమందలి కధలే సాహిత్మీపప౦ంచముననే కావ్యమున_కైన నితివృత్త ముగా నున్నవి. సుబంధమహోకవి *వాసవదత్తా”, బాణుని కాదంబర్కి (శ్రీహర్డుని రత్వావళ్మీవియదర్శికాదులు, కళాపూర్లోద యాది (గంధములకు ఈ మహానాగర యే ఇతివృత్హముప నందించెనుం ఈ కథాసరిత్చౌాగరము సర్వ వేదసారమని, ధర థ్‌ ్య్తుమని, రాజ నీతిళా స్త్ర మని, మహోాకావ్యమని, నవ్యతం తకల్పమని, చితగాథ యని (_పఖ్యాతిగాంచెను. ఇట్టి మహా త్తర్మగం ధముల సీరామకృష్ణులు మూలమును కొంచయెనను. విడువక సంపూర్రముగా ెనింగించికి ఫ్‌ ా ॥ ల్‌వె

కా చితీపోవకముగా కొన్నిచోట్ల కధను వెంపాందించిరి. ఈ కావ్య మును (శ్రీ) ఓలేటి చేం.టరామశాశ్ర్రి? (శ్రీ వేదుల రామకృష్ణ శాస్ర మరణానంతర నా కా వ్యాం[ ధీకరణమును (ప్రారంభించి రామకృష్ణ శాస్త్ర తోడు లేశపోవుటచేత తానీ కావ్యసంపూ ర్తికి సరస్వతీ సహా శార మభిలపీ౦చితినని తెల్పిరి. చేదులవార పరసరస్యతీయంశమని ఓ లేటీవారి యభిపాయము, చ. చనియెగదమ శి నీయపరజుర శ్రవిలాసము మూాకుజూపవ

చ్చినగతివచ్చి; సత్క- విత చే. గవికోటికి వన్నె బెచ్చి యం

తనె యతండట్లు సీతనువ్రునన్‌ వీలసిల్ల గ నెవ్వరింక నా

పొనరుచు సీక్చతి [కియకుం బూనిక6 దోడ్పుడునారు భారతీ!

అని రామకృష్ణ శాస్త్రిగారిని స శ్రరిం చుట యేగాక పుస్తకము

నిరువ్సుర చేర [పచురించిరి. అనుంస మేనత్త కువూరు ఉాశుకవితలో చేదోడు వాదోదుగానుండెడి రామకృష్ణ శా శ్ర్రియున్నచో సరస్వతీ "జీవి సహాయము అాసర్థింపననుట వేంకటకపీండద్రునికి శామకృష్ణుని వట్లగల గాఢమైన అనురాగ విశ్యాసములను "దెల్పుచున్నది. కథా సరి త్చాగరగాథలన్నియు పర మేశ్వరుడు పార్వతీ టేవికి "తెల్పును, ఈ _గం౦ధము[దణకాలమును కవులు [పకటించ లేదు. చతుర్థారికాలంబ కము మాత్రము 1908లో ముదిత మైనట్లు కలదు,

లిక్‌లి పిఠాపుర సంస్థానము -_ శవి పండిత పోషణ కభాపీరక లంబకము 8ితరంగములుగా విభజింపబడెను. ఇందలి శైలి మిల సరళమై [దామోపాకమువలె యఎరారుచుండెను. కథా సరి త్బాగరమునంతను తడవి చూచుట కైన (ప ల్యేకపరికోధవ(గంధము రచింపవచ్చును. కనుక మచ్చునకుకఛాపీఠకలంబకమునుండి యొకటి రెండు పద్యములమా త ముదహరింతును. పప్పతరంగమున నొక జల (క్రీడా వర్శన పరికింతము. సాతవావానుడు, చ. క్షిలకీబఐ నవ్వుచుం వియసజజనమండలింగేళి దీర్ధికా జలము నోలళలార్చుచు వశాపరి వేష్టికుడా” గ జేంద్రుండుం బలె నిజవన్లభావితతి మధ్గమునన్‌ జలశేళిః జల్పె నె చ్చెలువలు దన్ను హస్తసరసీుహావారుబముంచి యొత్త గాకా. జల కేళిసల్పెను, ఇందస్వయ కాఠిళ్యము లవమైంన లేక పాసాద గుణశోభితమై, ఉపమాలంకారసమన్విత మై, (దాతొపాకసదృశమై పద్య మొప్పూచున్నది. గద్య మిట్లుస్నడి 2 ఇది (శ్రీ భారతీకకుణా కటాక్షలస్ధ కవితాభినివేశ సమాసాడిత (శ్రీమశ్పీలికాపురీ మహోాసం స్టాన కవీశ్వరత్యపద వీసమలంకరిమ్టుంలగు వేంంటరామకృష్ణు ఐచే విర చితంటైన ... ... గడ్యానంతరము 'వేంకటరామ శా స్ర్రైగారు సవినయముగా సహృదయుల కిట్లు విన్నవిం చిరి, క పలుకుల "వెలంది యెశ్షైటు పలికించిన శఇటులేవుు బలికితి దొసంగుల్‌ గలిగిన మనిరిప్పుండు న ద్దు రసవత్పదపచదార్థ్స ఆాత్పర్యజ్ఞుల్‌ మహారాజావారి కంకితముచేయబడీన (గంథములు ;- వీఠికాఫుర సంస్థానాస్థానకవులు కాకపోయినను నెందరెందరో మహా కవు లాంధభోజునికీ కావ్యము లంకితముచేసి సత్యా-రములు పొం దిరి. అట్టి కావ్యము లిట స్ప్ఫృశింపబడును. యే (బహ్మానందము ?

4వ] కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు 85శీ కవిసార్యశామ శ్రీపొద కృష్ణమూర్తి శాశ్ర్రిగారి. విరచిత (బహు సందకావ్యమను మూజాశ్వాసముల కావ్యము. ఈ అచ్చు తెనుంగు కాష్యము. 894 గద్య పద్యములుగల్లి రాజమం[డి కొండపన్ని ముదా క్షర శాలయందు ముదితమయ్యును. కృష్ణమూర్తి శా న్ర్రైగారు వెలనాటివై దికులు, కాళికగో తులు; తేల్లిదండులు 'వేంఠటసుబ్బృ సోమిదమ్శ 'వేంకటసోమయాజి పుణ్యదంపతులు. ఏ3ిస్వ్య గామము 'జీవరవల్లి, కవి గురువు ఇవటూరి నాగలింగ మ య్యంగారు. శ్రీ, శా స్ర్రి గార్కి మహామహోపాధ్యాయ, కళా పపూర్మః కవిరాజ్క కవిసార్వ ఖావు బిుుదులుగలనవు. 89-10-1866లో నీ మహాకవి జన్నించెరు. అవభాన సరస్వుతుల్రై న గో ఇాక్రి శ్రీగలవ్దగార తౌది చెక్కు యుద్ద 9౧భములర చించి కీర్తి గాంచిరి.పిళాపురము మహారాజావారి కం కిత మాయబడిన ఈయచ్చ తెనుగు కా వ్యాదిని పంచరత్నములలో కవీ కృతిపతి వర్ల నముచేసెను; పంబదివద్యములలో కృతిపతివ౦శ శం

వర్ణన కలదు.

ళ్‌

కం శీ వీఠికాపురీశ్యర

నోపాలకృపావిశేషగుణభూను ధరి (తీ పాలవినుత విభవ వ్యాప: శ్రీసూర్యరాయ వరశవిశేయా! కథాసారను : సాయం భువమనువు వంశమున శ్రీమహా

విమ్ణువు బువభుండను కాజుగా జన్మించి జయంఃతియను కన్నెను వివా వామాడి భరతాది శతప్పుతుల బడసెను. బుషభుని యనంతరము రాజ్యమేలిన భరతునివేర మనటచేశము భర3జేశమని భారత చేశ మని ఖ్యాతినొం దెను, భరతుడు రాజ్యపాలనచేసి దిగ్యిజయములు పాంది రాజ్యము నిజప్పుతులకొసగి పులహా[శమమునకు వెడలిపో యెను. ఒకనాడొకలేడి సింహగర్థనకు భీతిచెంది శికువునుగని వెంటనే న్లుర్గ

ల్రీశ్‌డ్తీ వీరాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోవమణ జించగా భరతుడా శేడికూన సంరతణ భారము నహించెను, భర తుణా లేడిపిల్లను కూర్మినిపెంచి తనకు మృత్యువాసన్నమగటతో "లేడిపూనయం జే (చేమనుంచి మరణించెను. అందువల కనతం-డులేడిగా జన్మించి పూర్యజవ శ్రక్షునముతో నుండి తశజన్భమునకు పరితవీంచుచు నొకనాడు లేళ్ళకుమ్ములాబలో మరణించెను... తరువాత జశ్శులో భరతుండాంగిరనుని ప్పుతురైై జని శ్రంచి మంద బుద్ధి లనుండి జడభర తుడని పిలువబడుచుంజెను. జడభరతుచెవ్వ చేపని చెప్పినను మాలో డక చేయుచుండెను... (భూరస _త్సములైన నతని చాధింపకుండెనుః ఒకనాడొక కిరాతుడు భరతుని కాళికా దేవికి బలియివ్యబోగా కాళి భరతుని తప్పనందరిని తినుటకారంభింవెను. భరతుశా విధమున రథీ౦ప బడెను, కపిలుడను మునిచెంత జ్ఞాకోవ చేశమునకై వెడలుచుండ, వాహకులలో నొక్క-డస్వస్థుడుకాగా, మార్గమున కన్పించిన భర తుని వారు వాహకునిగా పిలిచిరి కర ్రపఎమనుభవింపవ లెనని తలచి భరతుడు. పల్లకి (మోయుచుండెను. పల్ల కీకుదుపులను సహింపలేని రాజు భరతుని నిందింపగా నతండు మారాడకుండెను, కొంత తడవు నకతేడు ఎట్టి బరువై నమేనికేగాని యాత శక కలుగదని, (పాపంచిక విషయములన్ని మేనితో పుట్టి మేనితో నళించునుగాసి ఆత్భకంట వని రాజునక్షు (వళ్యు త్తరమిచ్చెను, రాజంతట భరతుని మహాతుి నిగా భావించి పల్ల కదిగి అతనిపాదముల బడి తృమింప వేడెను. రొబొ కోర్కె వై జడభరతుడు జ్లానోపచేశముచేసి, అతని సంచేపాములను దీర్చెను, రాజు భరతునిక్‌ భ కతో[యొక్కి- తన చేశమునకు మరలి పోయెను, భరతుడు గండకి నదియొడ్దున ధ్యానముననిమ గ్నుడ య్యెగా' మూలము : ఈ కధకు మూలము భాగవతము. భెగవలీమి పంచమస్క-౦ధము (_పథమాశ్యాసమున భరతునికథ నూటయొనుబది పద్యములో కలదు. శాస్ర్రిగారు వబంధమున కనుకూలముగు వర్డ్‌ నలతో 891 పద్భములలో మూడా శ్యాసములుగా రూపొందించి?!

కవి పండితపోపణ 2 రావు సూర్యాళావు తిఫ్‌క్‌ కసెండింటవు పమానమయినను అఎ్పభేచములుకలన్స. ]1, భాగవత ముస సా్యాయంభువమను పుతుడు [పీయ వతుడు నారదముని చరణ సేవాసక్తు డై రాజ్యపాలనపట్ల అనాసక్తు డై యుండ, (వ్మావచ్చి తత్త్యోప దేశము చేసి పరిపాలనపట్లసుముబుడ గునట్లు చేసెనని (వాయబ డెను (బ్రహీసనందమున (ప్రియ వతుడు రాజ్య మేలెశని మాతేము కలదు. (పస్తుతకథక నావళ్యకమనిక వి ఈభాగ మును స్లోప్తముచే సెను, 2, ఛాగవతమున (ప్రియ్మవతుని పృాతులు పదుగుర వేస్టు తెల్పగా (బహాగ్టనందమున ఆగ్నీరభ"ది పు]తులు అని నూ తము కలదు, లిం పూర్వ చిత్తియను భార్యనలన అన్నీ ధునికి కలిగిన తొమగ్జండుగురు ప్యుతులు భాగవతమున ేర్కొనబడగా _బహాగ్తనందమున అన్నీ (ధుని తర్వాత రాజ్య మేలిన “నాభి” మ్యతము శ్లేర్కొనబజెను.అ్తే ఛాగనతనున మేరుపుతికల పేర్లు; వారిని నాభిళోదరులు వరుసగా వివాహనూడుటు నాభి మేరుప్పుతి మేకు చేవిని వివాపామాడుట ఉండగా, (బ్రహాస్జనందమున 'మేరుప్పుతికల పేద్లుగాని నాభిసోదరుల, వివావా పసక్షిగాని లేదు. (శ్రీ ఇాశ్ర్రిగారిట్లు భరతునికి ముందు రాజ్యమేలిన నారినిమా తము ఉర్కొనుచు, అనా వశ్యకములవిడిచిరి, భాగవతము వురాణమగుటచేత అన్నివివరములునుండవ లెను. బహ నందము _ప్రబంధమగుట కవి (పభావేతివృ త్త మునకు సంబంధించి నంతవరకునూ+[త మే స్వీకరించు టయుసమంజ సము, బహ్మానందమున కథలో అల్పమైన మార్పులుగలవు 1 నాభి చేసిన యజ్ఞమున బుత్యి గాదులు నాభిపయమున శ్రీమన్నారాయణునితో “న్టిత్రో సరిదూగు కొమరుని కోరుచున్నాడొని (పార్టించినట్లు భాగవతముకనుండ్క ఆ నరము నాభి యడిగినట్లు [బహాగ్రనందమున మార్పుచేయబడజెను, ఈ మార్చు చితముగానున్నది. క భాపోషకములు కాని విషయములు శౌ స్త్రీ గారు విడిచి పెట్టిరి 1. బుపభుని మహిమలకీ ఘు షెందిన పురుహూతు డనావృష్ట్రీ వ్యాపింప చేయగా, బువభు;య యూగబటబమున శాజ్య

తథ పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ మును సుఖిత్షము గావించిన విషయము వికువఎైను. 9. భరశతునికి పూర్వము వన జేశమునకు *“అజనాభము" అని కేసంచెనను విషయ మిందులేదు,.

తూర్పులు : భాగవతమున లేనివి క ఫకుం పరిపుష్టి కలినంచునవి యస విజేషనులు శా న్ర్రిగారు చేర్చిన. జడభరతునిచేత రాజ భృత్యులు పల్లకి మోయిం చుటకు కారణము భాగవతమున లేదు కవిన్‌ మోవీంత మతనిచేత” అనినట్లుమూ. తము కలదు. (బ్రహ్మీ నందమువ, *“మోతగాం(డు తమయందొక్క_రుండు తెవులు గొంమై నడువజాలకుంటం ెలిస్కి చేనికడనున్న భరతునిం బట్టుకొనిపోయి, పీనిచే మోయింతమని పట్టి మూపునం బల్లకి దండిపెట్టి తోలి నడి పీించొనట్లు కలదు. వాహకులలో నొకడు వ్యాధ్నిగస్తు డగుట చేత, వారు భరతుని వాహకునిగా కొనిపోయిరని కవి చెప్పిన కారణ ముచి తముగా నున్నది, ఈరీతిగా కవీ మూలమును సంచేవించియు మార్పులువేసియు, కొన్నివిమయములనువిడిచియు, నెచితీపోషక ముగా (బహా్టునందమును తీర్చెదిర్టైను.

నర్షనలు : 1. కృతిషతివంశవర్ష్యన (పీఠిక 2కి-క్స, 2. వసం తకు (1ఆ. 2౬89), 8. పూర్వచిత్తివనవిహార (1ఆశీట-టు, ఉసాం దర్య (1ఆ. ఉలె-ఫశ, 5. హారిణశాబా (వెల, 1-54), 6. భరతుడు "లేడిైకై తపించు వర్షృనలు. (2ఆ- కిరంట)ం + 'తేళ్ళుకును శ్రలొడుట (2ఆ. 77-320, 8, పులహాశమ (అం 1-19), 9. జడభరతుని ఇాల్య (2ఆ. 109-119), 10. గృహశృత్య (3ఈ. 6-9) వర్ణన లిందు గలవు, ఇందు వొన్ని అష్టాదశవర్షనలలో నివి మరికొన్ని శాస్ర గారు సందర్భము ననుసరించి స్వతంతముగా చేసిన వర్షనలు గలవు 'మొత్తముమోద సిందలి వర్షన లతిగా, ఆనావశ్యకములు గానుండక, మితముగా నెచికీపోవకముగా నున్నవి,

కవీ పండీతపోమణ : రావు సూర్యారావు తన్‌?

వసంతబుతువర్షన ; ఆగ్నీ,ధుడు తపస్సు చేయు చుండ, అత

నికి పూర్వచిత్తితో కలుగబోవు సమాగమము సూచించుటకు కవి

వసంతబుతువర్షన చేసెను. సామాన్యముగా నెవ్వరైన తపస్బు

చేయునపుడు కావ్యములలో పడ్భృచువు"ను సర్ది ంతురు. కొని శౌత్రి

గారట్లు చేయక భావ్యక్థసూచనకు వసంతవర్షనము మొతము చేసిరిం ఉదాహరణ కొక్క పద్యము చూతము,

చ పొలుపుగ నొక్కటన్విరియయీచిన మళల్లైపాదంగ డంగి లేం టులు గలయంగ్య వాలి యెపుడుస్వడకుండల నొ చ్పనప్పు వం పలరంగం బెండ్రియాడి యట నామని వెన్నుండు తోటలచ్చియు౦ దొలి కతజిరాలుముత్తైములునుం దలం[బాలుగంగొన్నపోవనన్‌ =

సరళమైన అచ్చ తెనుంగుపదములకూర్చు కతిరా లనగా సీబలములు, ఈ పదముతప్ప మిగిలిన వన్నియు సులభముగా బోధ పడును. అెల్లగావిరంబూచిన మశ్లైపొదలవిూాద నల్లనితు మె త్రదలు

(వాలియుండెనని పిండి తార్థము. ఆ మళ్లెలు, శచుమె శ్రదలొ వసంత

మను విష్ణునూర్హి, వనమనెడి లీ దేవిని వివాహమాడినీలములు

ముత్యములు తలంబాలుగా పోసికొనిన (పోవాయనునట్లున్న వసి యుశ్సే)వీంచి కవి కమనీయమగు కల్పస్త జేసెను. ఇది *జూనక్యాః కమలొమలాంజలిపుకేయాః”. అను శ్లోకమును జ్ఞప్పికి తెచ్చుచు న్నను, శ్రీ ఇా స్రీ గారివర్డ న స్వతం[తమై అఎరారుచున్నదిః వర్మ నొంశము వేమరైనను సీతారాముల తలం బాలభట్టమిట స్ఫురింపక మానదు? వినాహసమయమున బూజంబంతి పెట్టుకోను సాభారము కలదు. అమినిపన్నుడు తోటలచ్చి వివావామైనతరి బూజంబంతి

"పెట్టవలెనుగ దా! అంతేకాదు ఆ యామని లతలకు గున్ననూమిళ్ల కు

విబాహముచేసి, శేంట్లకు (పియమార గొడ్డంగి పూంబేనె విందు

గావించెనటి. ఆవిధముగా బూజంబంతి సాగించినట్లు పూర్వ చితి పులి పల్కు-_ చున్నది.

తీరి పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

మ. చెలియా! యామని కీనకాన-_కుం జెల్చొందు లేమావిగు న్నలకుంగూారిపు "బెండ్లి చేప యిజె చంతం బాల్బు గొజ్జంగి పూ వుఐళో బుజ్జవమారం బేల కిడు౯ా బోనంబు. బూజంపుబం తులు నాగించుచుంజూడుమంచుకత యంతోసంతసంబం బెడున్‌ *

_వశంసనీయమగు వరన మిది. అచ్చ తెనుగుకూర్చు యెంతే మనోజ్ఞ్యముగా నుండుకో శ్రీ శాస్ర్రిణారు.. తెల్పిరి. వీళీవర్షన బేసి సను హ్యాద్యముగా నుండును. 2అ 88 పద్యమున వారిణశాబకమును దృశ్యషూన మొనరించినాడు కవి. లేడిపిల్లి మూడుకాళ్ల పై నిలిచి మో మటు(తిప్పి వెనుకకాలి నొరిజ వై కెత్తి కన్ను నోకికొనుట కన్నులపండునుగా నున్నదికడా! కాళిడాసు “గీవా భంగాభిరామం”

(పభావముగల పద్యము మరియొకటి గలదు.

ఉ. సోయగ మేర్పడన్నిలిచి చూచుచు మేనుగదల్పకున్న చో పాయక చెంత, జేరి కనువారును నిక్క_హెటుంగలేక మేల్‌ చాయ నెసంగు సొన్నమున సల్పిన రూవిది ముశ్షైయుం గనుం దోయియు వేల్ప్చురాజవలతోనగువం చు. దలంతు రెంతయున్‌ *

నిశ్చలమొనిలిచిన మేలిమిబంగారముతో నాలేడి వేయబడి యు౦డుననియు, మెరయుచున్నముక్షై, కన్నులు 'జేవతాసం బంధ మైన మణులతో 'చేసియుందురనియు. చూచువారు (భాంతిపడిరట! శాస్రైగానే వర్ణన చేసినను నిళ్లు నవ్యతతో నలరారుచుండునుగాని;

[సెంతపద్యభావమునే తిరిగి [కొ త్త పదములతో కూర్చినట్లుండదుః

పీరు శ్రీకారముతో కావ్యమారంభించుచు. “అదితళ్శిళబ్ద పయో

గాద్వర్ష గణాది శుజ్జేరభ్యుధయశ్చ యనుటబేత తాము. (శ్రీకర ముళ* పారంభించితిమని కెల్పిరి. శ్రీకారము అచ్చ తెనుగుకాదను విమర్శ కబ్దుటకుముం బే శా క్ర్రిగారిట్లు వివరించిరి. ళా క్ర్రిగారు తలి పలుకులో చెప్పినట్లు పూర్వులవలె తద్భవ, అన్య జే శ్యాది పదము

కవి పండితపోషణ : శాన సూర్యారావు ల్‌59 లతో సీయచ్చ తెనుంగుకాన్య మల్లబడెమ. _పజలు, దైవముసంధ్య, స్నానము, స్వళ్షము మొద: గుపదములకు వాని వికృళరూపములు

(పయోగంపబడెను. అచ్చుటచ్చుట పదకల్పనము కలదు. మందర

పర్వతము కవ్యపుకొండగా, పుతులు-పుత్తునుులుగా రూపాంతర మొం

దుట నీ కావ్యమున గమనింపవచ్చును. మహా రాజూవా శే శేశ్వరును పాసింతురముటకు కవి “ఒక్క బమ ము గొల్చుచుం జెడివాడు” అని

(వయోగింపబడెకు. తద్భవాది పదరహితముగా పూర్తి చేశ్యపదముల

కూర్పునిందు కలదు. భరతుని మరణమిట్లు నర్జ్మిపబ చెను.

ఉ. కంచెను గాజువాజెను మొళంబు కనుంగవ, కం'సపలోయనం (గిందికీ6 చానవ లె: (గీంగడువయ్యును మూయరాక నోర్‌ కందకమట్లు కానంబడె-, గాళ్లును చేతులు గొయ్యలయ్యు మే నందుగ్మ మాంకురానా బిగిసె నాతనిలో నుసుగేగినంతటన్‌ =

“కీలంటం గనంభోరయో”,. “కన్నుబంకువై ” ౮ త్తే

"తెల్లమా”, “వాకిటంగీక్కిరియంగ్య “ బట్ట వికాళ్లు జారిపడులా సనం

గాలువగళ్షై” “(పడ రానిపాట్లు పడియె,” ఇత్యాది "తెలుంగు నానుడు

"లేకాక్క *దురయా:మె నహి వాడ” యమయహిందీనానుడి నిందుగలదు.

“న్సా పుమిషనువంటి యాంగ్గ పదములు నిందుగలవు. ఇట్లు కమనీయ

మశ వర్షశలతో, అహ్హావకరమైన తెలుగు నానుడుఐఅతో, అలతి

యంఎంతి. అచ్చ తెనుంగు పదములకూర్చుతశో “(బహ్యనందము”

(ప్రహ్థ్రనందము కలిగించును

ల భక్తజన మనోరంజనము : మసహారాజూవారి ఈన్టునక్ష పర్య వేశుకుడు” శ్రీ చాసరి లత్మణస్వామి “అచట పుట్టిన చిగురు కొమై శ్రనచేవియను మూట సార్థకము చేయుచు వీికాస్తుర సంస్థానా

(శీతుడగుట కవియ య్యొను. లవ్మణ కవి కృతమగుభ కృమనోరంజ

నము 119లో విళాపుర విద్వజ్ఞన మవోరంజన ము[దాశాలయంద్ను

లీ(0 వీఠాచ్చుర సంస్థానము = కవీ పండిత పోషణ ముుదెతమయ్యెను, రాజూ గంగాధరరామారావుగారి మయైదవరాణి శ్రీమతి రాణీభావయాంబ కిది యంకితము. ఇందు నలుబది. భగవ త్కీ ర్తనలు గలవు. ఇవి తొలుత *ధర్శసాధనిలో. (పకటింప బడెను. ఆ కీర్తనలకు శ్రీ తుమురాడ సంగ మేళ్యర శా స్ర్రి రాగ తాళ ములు నిర్ణయించిరి, చింహర్హి. ఇంగ్లా ఒఇహాగ్‌, హందూస్థాని ఖశ్రైరవి శవాన్నా ఖరహర్యపియ, కంకరాభరణము జంమయూటైః ఖైరవి, ఫీల్యా ముఖారి సింథు, కమాచ్‌, నాదనామ క్రియ, సురట, హిందూస్థాని కాఫీ మాంక్కు శ్రీకన్నడరాగములు దీవికి నిర్ణయింపబడెను. కొన్నికీ_ర్తనలు స్యరసహెతముగా నుండెను, కనూచ్‌౨ాగఎ ఏకతాళు "; ఎంతని మా చింతల విశ్నసెంతు మూశ్వళా ! పంత మేల సీదు సుతుల్క వంతదీర్పరా, కవి తన కష్టసుఖములు భగవంతునికి విన్నవించుకొనుచ్యు అపరాధములు సె ళ్యమని దై న్యముగా (పొక్థిం చును; విన్నపవూ+?లిం పుమని స్వామిని -వీడుకొనును; దరిశనమియ్యగ బే యని పలవిం చును; “కనుగొన లో కేశ్యరుండొక్కం జె యని. ఫఘనముగ నెంచవె మనసా” యమున్సుం (వతికీర న లలితమైనతై లిలో, కపహృదయమును స్పష్టముగా నావిస్కరించుచుు అఆర్హిని తెల్పుచు (దావెపాక ముతో నవలరారుచుంకును. చివరిక్షీర్హ న సంస్కృతమున రచింపబజడెన్నూ 40. సురటరాగం.చాప్పతాళం :

1. సత్యస్వరూపాయ సకల సౌఖ్యచాయ మంగళం శుభమంగళం నిజఖలానురాగాయ నిఖిల సజ్జనశేయ [మం॥
2. కైనల్యనాధాయ బేవాధిదేవాోయ భావాతీత పర్యబవహా స్యా పాయ | మధ(1

శర కవి పండికపోషణ : రావు సూర్యారావు శీ ఇవిగాక చివర ఉదయ, సాయంకాల, భోజనసమయ వందన ములు సరు దాపఠింపదగినపద్య ములు మొకేత్త ను నాల్లు పద్యములిందు గలన్ఫుః 8. అమృతకలళము : ఈ చిన్నిపొత్తము దాసరి లక్ష్మణ కవి రచియించి 1911 సం శ పిఠాపురము (శ్రీ విద్యజ్ఞన మనోరంజనీ ము డాతురశాలయందు ముదితమైన యేబవియారు పద్యముల కాన్యము. లత్యణకవి యీ కృతిని మహారాణీ చిన్నమాంచాబేవి కంకేతవి చ్చెనుః సీం స్టరయళో నిధి పీకపురనాధుడా సూర్య ధరణీతలేంద్రుని ధర శతి ఆణిముత్తేముుంచు. నఖినుతింగని మించు నార్వురుబిడ్డ ౨ యన 6గుం డెల్ల అవముల వెంకటర౦ంగయ్యపస్పరాడ్యూమాశ నారయాంబికలకు. గూరిమి సుత (శ్రీమమయ్యూరు ఛురీధ రారమణారమణాది జశవల్లభుల సవహాజనురాలు స్వర్దనిలయ సుశీల విశాలహృదయ వినుతగుణవల్లి మాదు [పళ్యీమగేల్లి శిష్టమారన్తావలంబ శీ చఛిన్ననవూంబ కమ్భృుళక లశమర్చిం చెద నమిత భ క్రి. నలుబదియొని శ్రదిపద్యములలో జీవబేవుడు స్తుతియింపబడెను. శీ9 వ పద్యము వీనమాలిక. ఇందు కవి దీశపోషశశతకము, విజయ విలాసనాటకము, భర్తృహర్మిపబోధము, వర్ణ సరత్నాకరము, నీతి పద్యర త్నాకరము, నాల్గుభామల నిఘంటువు, లుబ్ధఫనావస్థృ భక్తి శ్రీ _ర్తనలు, స్వీయచరిత్ర, చాటువులు, వ్యాసములు, ఏతికథలు, సీఖ్గా

ల్రీగ్రిీ పీఠాప్పుర సంస్థానము = కవి పండితపోషమణ

విజయము, ము క్తిసాధనము అను (గంవములను భగవతంటామ్‌ ముశ రచియించికినని చెప్పెను. 1వ పద్యమున స్వవిషయము "తెల్చెను, 5$న అమృతకలశము చ 3వినందులకు ఫల[శుతి _వాసెన* మొత్తముమోద నివియన్నియు భక్షిరపపూరితములై, రసగులికల్లై లలితమైనశై లితో, భావగాంభీర్యముతో నలశరారుచున్నపి,

4, వర్ణనరత్నాకరము : లత్మణకవి ఈ సంకలన[గంథమును మహాశాజావారి కంకితమిచ్చెను. ఒకటి, ెండు భాగములు క్రీ శ! 1926లో పిఠాపురము విద్వజ్ఞనమనోరంజనీ ము దాతరశాలయందు ము[ద్రితమ య్యును, క్కి ఉ భాగములు 1980లోను ముదింపబజెను, నన్నయమొదలు ఏశేశలింగకవి వరకుగల (గంధముఅన్ని టిని కూలం కషముగా చదివి వర్ణ నలను చక్కగా. నేర్చికూర్చిన కవి నేర్చు ఓర్పు (పశంసనీయములు. అమితకష్టసాధ్యమైన ఈ (గంధము పరి శోధకులకు మిగుల నుపయోగకారియగును, కవి తొలుత కవులు రచి యించిన (గంధములు, _వారిజేర్లు, వాళేశతాబ్దమున. జనించిరో యను విషయము మూడు వరుసలలో నొకపట్టికగా నిచ్చెను. తేరు వాత వర్ష సాంశములను అకారాద్మికమమున కూ ర్చెనుః ఉదా: అంగళ్ళు-వీథులు, అడనిపందులు, అద్భుతరసము, అనపత్యతే, లను కూపదాంపత్యము, అన్నస్మతము ఇత్యాదిగా వర్షనలు కూర్పుబజెనుః అంగళ్ళవర్ణ న్య విికమ'ేనము, ఆముక్త మాల్యద, కవికర్షరసాయ నము, షట్బ[కవర్తిచర్శిత్మ 'చెన్నపురీవిలాసము, భ్యదాపరిణయము లలో కలదు. కనుక నాయాకావ్యముల పద్యమును కవి (కది ముగా నుదహరించెను. కనులు భిన్నమార్షములలో చేసిన వర్షనలెనొ వీ [0 / కి నృకరించుచు, పూర్యగం ధానుసరణములను మాళ్యతేము లవగ్జణా విడిచెను. ఉత్త మవర్శ నలనుకూర్చుట కుదాపారణ :

(శ్రీకారము న కం శ్రీకారము శుభకరమగు స్రీగౌరము సక - కార్యసిద్ధినొ సంగుళా

కవి పండితపోషణ : శావు సూర్యారావు న! శ్రీశారము గీర్హిదమ'స 'శ్రీశౌరము గృతు నాది. జేకూర్చుదగున్‌ (వాటుధార్శు ఇళ్లే యితరకవులనుండి శ్ర్రీకారవర్షనలు స్వీకరింపబడెను. విద్యత్కవి వనేణ్యులు శతావధానులు నగు ఓలేటి వెంకటరామ శాస్త్రిగారు, గ్‌, అంధకావ్య[సపంచంబునందు. గల్లు వర్ష నము లెల్ల నలయంగవలయునన్న నరయంగావలయు నీదు రత్నాకరమున గరతల సమర్ప్చి తామలకంబు పగిది గీ. తెలుంగుబాసను బెంపునొందింప జేయ వలయుపనులెన్నొయున్నవి దానిలోన నొకటిగావించి నీవు ధన్యుండ చై తి సూత ఖబుఖ్ధిని చాసరి లత ఉపి అని లతగ్జణకవిని (పళంసించిరి. నిజముగా నీవర్ధన రత్నాక రము సాహిత్యపఠనాసక్తులకు కరతలామలక మే. లత్మణకవి (శ్రీ శః 1=41889న జని శ్రంచేః 1065 జనవరిలో నురణిం చెను ర, శ్రీరామజననము : ఓ లేటి పార్యలీశకవి అనుజులు ఓలేటి భఛాస్క్రరరామమూర్రిగారు %శ్రీరామ జననము నాటకము. (ప్రభు కమారసంభవోత్సవమునకు రచియించితినని 'తెల్పిరి, ఐదంశముల యానాటకము కాకినాడ (శీపతిమ్ముదణాలయమున 1948లో ము[దింప బడి “ శ్రీ చేంకటపార్వతీశ్యగం థమాల (పొ పయిటరు' ఓలేటి అచ్యుత రామచం[దమూూ్తి గారిచేత్‌ (పచురింపబడెను. భాస్కర రామమూ- రి గారీ కృతిని 19108 పూర్వమే రచియించి మహాశాజూవారి ధమ పుత్రులు శీ గంగాధర రామారాన్సుగారు జఏ శ్రిచీన సమయమున, 1910లో మపవోరాజూవారి కంకితముచేసిర, నాటకార౦భమున వేసిన

.. పీఠాప్తుర సంస్థాసము - కని పండిత పోషణ (వభుస్తుతిలో సూర్యనామసామ్యుముచేత మజా రాజూవారికి సూర్యు నికి గలభేదముఎను. పరిశీలించి, సూక్యువికంయ సూవ్యారావుగాశే ఉన్నతులధి చెప్పుట కవి పభుభ కక్షికి, సూన గపరికీలనకు తార్హాణము. నీ! జీవవంబు పారించి చింత గూర్చు నతండు జీవనం బచిచ్చి రథత్నీంచు నితండు సరసుల మాయించు సతతంబు నతం౦ండు సరసుల నలరించు సామి యితండు సత్చ్పభంబుననుండి జనుల నేచు నతండు సత్పధ౦బుస! ల బజసాఃకునితండు ఘనులెదు.ై సవో వెనుకంచీరు నరండు ఫఘునుని ముందర: బేరులను నితండు అది చేవ్రుండంతర్వీ థి నమరి యుంట సిరున్ఫరును సరియనందగునేమొ కాని యుగుండగు సూర్యుండెటులై న నుద్దియగునె శాంశకమూర్తి యొాసూర్యభూకాంతు తోడ, జీవనము, సరసులు, సత్పథము ఘనులు అనుపదములు శ్లేషింపబడెనుంఘునులనగా సూోర్యునిపరముగా మేఘములు .సూర్యుడు మేసఘుముల మాటున నుంకును. ఘకులనగా గొప్పవారని మహారాజ పరమైన యర్థము, ఉన్నశులయెదుట మహారాజు చేళ9ం గాంతురుః ఇళ్లు మిగిలిన పాదములును, కధ: లవఖీగనారాయణులు తమ శూన్నత్యమును గురించి వొదించుకొను దు, జేవతల కో ర్కె-వ్నై రానణవచఛార్థము దశరఫ తన యుడుగా నారా మయణికు, మైఫిలిగా లమ్మీయు నవతరించుటకు నిశ్చ యించుకొనిన కధ (ప వఛమాంక మున కందు= ెండవ యంకమునసు రోమ సాదుడు తిన రా బ్యమున మోమును నివారించుటకు అతొక్‌కుడు సత్య

కోవీ పండిలపోషణ : రావు సూర్యాశావు లీ6కీ

సంధుడునగు బువ్యశృంగుడు సమణ్ధుడని యుంచి, అతనినిరప్పించుటకు మధురయను వేళ్ళు విభండకు సాశమమునకు పంపగా నామె బువ్యశృంగుని తనవీలాసముచేత వళ మొనరిం చుకొనిన వృత్తాంత మున్నది. తృతీయా౦కమున, బుష్యుశృంగుడు బేశములో నడుగిడినం తనే అకాశనము మేఘావృతమై వర్షారంభమగుట్క రోమపాదుడు సగొారవముగా బువ్యశృంగునాహ్వానించుట కలదుం ఇశాంతాబువ్య శృంగులవివాహమ్ము ఇాంతసాహచర్యమున బు మ్యశ్చంగుడు తాకిక జ్డాన సంపన్నుడగుట మొదలగు వృత్తాంతముకలదు. చతుర్థాంకమున లలితాసువముతులు కౌసల్యాదశరధు లవేషము ధరించుట, వారుసంతొన రాహిత స్టమునకు పరిళతాపమందుట మొదల గురూపకాం౦ంళశములనుజూచి బుష్యశ్చం గుడు జూలిపడ్కితన తపశ్ళ్శ కిని ధారపోసి వారికిసంతాసము కలుగునట్లు చేయుదుననుట, అతడు కౌసల్యాదశరథు లే శాంతా దేవి జననీజనకులని "తెలిసికొనుట, దశరథుడు పు(తకా మేస్టి చేయుటవలన పు(తుఎను బడయగలడని బువమ్యశృంగుడు చవెస్తూట్టు కలదు, పంచ వమూ౧కమున, (శ్రీగామజననము, నారదుడువచ్చి భగవంతుడవతరిం ఇవనని యానందిం చుట, బుష్యశృంగుడచటికి వచ్చినంతనే దశరథు డతనిని కౌగిలించుకొని, తనసంతోవము 'తెల్చుట, బుప్యుశ్చరంగుడు శామాదుల జాతకములు (నాయుటతో సంచనూంక ఇతివృత్తృము, రూపకము సమాపస్తృమగును,

“శ్రీరామజననము” నాటకమున (పాచీన నాటక లక్షణము లన్నియు గలఫ్చు నాందీ, _పస్తావనకలిగ్శి నాటక మైదంఠములుగా విభజింపబడి, వివ్మ_౦భాది అర్ధోపచేపకములు, పంచసంధులు, భరత వాక్యములతో సహో నిది సర్వనాటక లక్షణములను గల్గియున్నదిం నొంది యంచాశీర్నమ[స్కియా కభావస్తు నిర్టేశములతోపాటు కవి భాస్యరశాముమూ ర్తి గారి పేకు సూచింపబజెను, పంచమాంకమున బుమ్యశ్చంగుడు రామ జాతకము సజ్నేంపముగా 'తెల్చుచు

శీర విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ క. వరధర్థజ్ఞుడు ఛభయగతి నిరుపమమై యమరరాజనియతిని గంగా ధరరామరాజ నందను డుకుగుణ సంతతుల నొష్వుచుండు సతతంబు౯. అని యువరాజు శ్రీ గంగాధరరామారాన్ఫగారి చేరును కలిపి చెప్పుట కవికి (పభుప్పుతునివట్లగల భక్షి, అనురాగములకు డార్కా- ణముగా భావింపనగును. ఈ నాటకమున సంభాషణలు (వఛానముగా వచనములో నున్నను, 84 పద్యములును గలవు, ఒకళ్లోకముుమూడు పాటలు గలవు. ఇందలిఆైలి లలితమైయొప్పుచున్నది, బుష్యుశ్చం గుడు ముధురతో “*నూనూంగు మోసంబు గానుపింపదుసఖ్యా మూ యా[శమాపషధ వూయయీమొ!” ఇత్యాదిగా పల్కుటలో నాతని అమాయకత వ్య కృమగును. లలితమైనపదముల కూర్చిందు గలదు, లలితకవులై న ఓలేటి పార్యతీశముగారి యనుజులు శ్రీ భాస్కర రామమూర్తి గారును లలితకన్రులే యనిపీం చుకట్లీరచన సాశను, ఇం దలి అంతర్నాటకను “అనపత్య దాంపత్యము” వాలీ శ్రోముకంయొ భిన్నమై, ఉత్తరరామచర్శితలోని అంతర్నాటకమును దలవీంప జేయు చున్నది. శాంతగంభీరపృాదయయగు శాంత తన తల్లిదం[డులకు ప్యుతసంతాన్మపా ప్కికలిగించుమని పతిని నోరువిప్పి యడుగకయీ దళ రథుని స్థితిని కన్ను లకుకట్టిం చునట్లు అంతర్నాటకము[ వాసి (దర్శింప జేసి చూచెను. కరు;శోద్టీపకములగు కౌసల్యాదళశరథుల వాక్కు-లువిని నంతనే సచాజముగా జాలిగుం జెగల బుప్యుశ్ళం గుడు మరింత కఠు ణార్ట్రువృదయుడై, ఆ పుణ్యదంపతులకోరకు ప్కుతకా మేన్స్‌. నేయ సంశల్చించెను. ఇట్లు శాంత రచియించిన అంతర్నాటకము. ఫలిం చెను. ఈనాటకమున (పధనూంక (పారంభమందలి లత్నీనారాయణ సంవాదనమున నారాయణుడు, లత టేవి కటాతమున సోకిన వాన్సి

కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు 867 కన్నులు నెత్తి కెర్నునని, ఆమెపల్కు- చెవిని బడినంతనే శివవె_త్తీ నట్లు చెవుండు (పావ్హించునని, బశ త్ర చేవినమోాపమునక వచ్చుచుండ గనే గర్వము పెరిగి, మతిమరపు తోచునని, ఆమెదయ అధికమైనం తనే పాగళిక్కి తల బిజ్జబిగియునన, లక్ష్మీదేవి మనుజుల మేలు కోరి చేరగా, నది యాతనికి కీడగుచుండుటకు ఆ మె చాంచల్య మే కారణమని, పల్కానపల్కు_లు యథార్థ్యము. నారాయఖుడట్లు హేళన చేయగా లక్ష్మీదేవి, ఐశ్చర్యవంతులు క ళాశాలలనిర్నించి, విశ్రలళలాం గులక వీచు ఎకు బాటసారులకి, అన్నస్మతములుస్థావించి, అబలలకు జీవనాభానముకల్లించి, పేదసాదలకు సహాయపడుట వారు చేయదగిన పను -ని చెప్పెను. కవ్‌ అవకాశమున్న౦తలో తనకాలమునాటి సాం ఘిక పరిస్థితులు వర్షిం చెను. జనులు జూతివై రము ఐకులో నై, దురాబా రములపాలై., అనసూయాపిశా చములచే పీడింపబడి ఇవాపరములకు దూరమనసదుకుం

ఈ నాటకమున [పతిభుట్టము దృశ్యషూానమగుటలో కవి నేర్పు కనివించును. మధురా బుష్యుశ్ళంగులసంభాపణమున పహోస్యరసము చిప్పిలుచుండును. అంతశ్నాటకము తిలకించుచు ఇాంతాబుష్యు శృంగులు చేసిన సంభామణ (పేత్‌కులకు ఉత్సుకత కలిగించును. ఇట్లీ (శ్రీీరామజననము నాటకము తొలిపుటనుండి తుదివరకు నిరాఘాట ముగా పఠికలచేత చదివింప జేయు ఉత్తమనాటిక,

(బహ్మర్షిరఘుపతి వేంకటరత్నం జీవితసం[గహం- ఉపదే శాలు. కథలు : ఈగంధము జా, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు శతజయంతి ఉక్సశపంఘమువారిచే 1970 (పకటితమాయ్యెను. 10/ పుటల ఈ[గంథము ఐదువ్యాసముల సంకలనముగా కూర్చబడి, నాయుడుగారి శిష్యులు విళాళ్ళరం నుహారాజు సూర్యారావు బప

శ్రీ03 వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

ద్దరు వారికి వారి ధర పలి మహారాణీ రావు చిన్నవమాంచఛాచేవి పుణ్యదంపతుల దివ్యాత్భబకు అంకితమాయబడెను. ఇందు (టవాంర్షి జీవితసం్యగహమును 13 పుటలలో (శ్రీ ారకం (బహ గ్రఫీ వనంగ ములు-ఉపటేశములు 44 పుటలలో. శ్రీ ఎను, ఎర్‌, అప్పారావు, (బ్రహ్మర్షి పంత త్త కధా కధనసుథాసవంతి 12పుటలలో శ్రీ ఆారకం, శీ ఓ "తేటి (శ్రీ/?గామచం[దమూర్తి ం _బవ్మార్జి గాధలు. [4 పుటఐలో (శ్రీ తారకం, రత్నహోరం ౨8పుటలలో త్రీ, వేంకట ార్వతీశ్యరకవులు రచియించిరి. ఈ సంకలన (గంఫమున నాయుడుగారి ఉపన్యాసాలు ఉపచీశాలు అసు వ్యాసమున శీ ఎమ. ఎర్‌. అప్పారావుగారు నాయు.డుగాశేయీ విషయములలో అభ్యుదయమును సాధించిరో అతి నప్తముగను, అతివిసృతముగను వివరించిక. ఇందు సాంఘిక పవి (తత, మద్యపానము, (పేమమార్ష౦ం, మహే ళాభ్యుదయం,అనా ధలు- అస్పృశ్యులు, విద్య విజ్ఞారం, జీవం-శివం, వివాహ అనుష్టానం, ఓం! జయవిశ్వవితి! భగవాన్‌! దయానిధి! ఆరాధన, ధన్య వాదసమర్పణ మతము ఆరాధన అను విభాగములలో అప్పారావుగారు నాయుడు గారి భావముఐను యధాతథముగా నాఏిష్క-రించిరి, చివరిపుటలలో “పంతులుగారు- నాయుడుగారు” అనుశీర్షి కలో (శ్రీవ శేశలింగం రఘు పతి వేంకటకత్నంగార్ష ఛీదసాదృ శాలు చక్కగా ఏివరింపబడెను

గమ.

“ఛాహ్య పళృతిని బట్టి మా స్తే నాయుడుగావ పంతులుగారు విరోధి (గవోలలాగ ఉంచే వారు. ఆంతరంగికదృష్టితో పరిశీలిస్తే ఇద్దరూ ఒక్క-వీఠందగ్గ లే అరాథధకులు (బహోగపాసకులు,” పంతులుగారు మార్తాండ తేజము నాయుడుగారు. దివ్యజోగ్గత్స్న, పంతులుగారు రుంరూమారుతము, నాయుడుగారు మలయ వాచిక, వపంతులుగాకు పరిశుద్ధఅ సిక విశానినాయడుగారు కృపాఖి క కొర కునిరంతర అరాధ్ధ్ర కులు” 106, 107, పుటలు. ఈరీకిగానిరువుర స్వభావములలో తార్ర తమ్యముస్నను గమ్య మొక్క- మేయని చక్క- గా వివరింపబటజెన్తు?

టా కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యారావు లిం

విజయేఎ(ద్ర విజయము :; ఈ్కపబంధము ఆదిపూడి సోమ నాఫ కవికృతము. ఇదిమవోరాజూవారి కంకితము. ఆదిపూడివారి యితరరచననలు, జపానుయా త, దయానందుల చ త-వచనములు, కృష్ణ చేవరాయచర్శిత, అం ధరమునంశము, సర్వ్యమాన్యశతకము, లోంపావనకతకము, గీతాంజలి, రామమోహననాటకము మున్నగు నవి. "సోమశాధకవి వీరాపురము సంస్థానమున “3కార్డుకీవరు” గా నుండిరని ఆధునిక కవిజీవితములను_ గంఫమున గలదు, శాని కవి కుమార్తె (శ్రీనుతి లికి చెర్దనఘుంధళా టేని పిరాపురము అస్థాన ములో మానాయకగారు పారికధలు చెచ్పేవారు. నొరు పహారికృల డ్వారా (ప్రజబలో వై తన్యముకలిగించి శిఘఫపోపషణ మాతృసంరక్షుణ శ్రీవిద్య “మొదలగు వాటి సరించి హూరికథలో మూట్లాజేవారు. సంఘ ములోసని దురాభారములు నిరూ శ్రలించుటకు వారికధలుపయోగించే వారు, సత్యహారిశ్న సందూ సావితీసత్యనంతము, రామాయణము, రామమోహనరాయఐచరి త పారికధలుగా చెచ్చే నారు, దయాకర విజయవును ఉరిట తాము కల్పించిన కధను వారికనగా చెప్పేవారు, వారికాలములో ఆంధ బేశములో వారి నెరుగనివారు'ీరు” అని తమ శేఖలో ఉటంకీంచిరి. శ్రీసోమనాధకవి (బహగ్రమ తానలంబి, సంఖభు దురాచారము౨ నిరూగ్తలించు భ్యేయముతో పేర్మీగంధము [వాసిరిః విజయేంద)విజయము తి83పద్యములు నాలుఇాశ్యాసములలోగల "72 పుటల చిన్ని కావ్యము. ఇది 1511లా కాకినాడ సువనరంజనీ ముదా తరశాలయందు ము దితమయ్యెను, వీరావురం మహారాజూవారు నూతనముగా ప్ర వేశ ఇట్టిన [ప్రబంధము పోటీ నిమిత్తము వారీ కావ్యము వాసినను సమయమునకు పంపించ లేదు. కావ్యమును మహా శాజావారి కంకితమచ్చిరి. 1వ అ. 6పద్యమున “గ్రివస౦ం తా పశమన మహానదంబ, సూర్యు రాయా. విరాపురీ శళొుభఫలంబ *” అని సంబో ధించి, కతిపతిగా సంభావించి కవి కా వ్యారఎభము చేస్తు,

ల౦0 వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ

కథ : పాటలీప్కుత్యపభువు మంచారునికి రాణి సర్వమంగ భక హర్ష లత యను సుత ఉదయించెను. తదుువాత మూడువమూసమను లకు సర్యమంగళ మరణించగా మంచారుడు సోదరి భద సహాయ మున కువూంర్తై నల్లారుముద్దుగా ఇంచుచుండెను, భ్మ్ద సత్యవనాదు డను రాజును వలచి, అతడొకయుద్ధమున మరణింపగా నామె (బహ చర్య మవలంచించెను. కళింగాధివతి భాదను వివావామాడుదునని వార్త పంపెను, మందారుజెంత యయత్నించినను ఛ్మాద ఆతనిని పరి కయమాడ నంగీకరి- పలేదు. సోదరుని ఆగవామునకుగురియై ఛృద స్య'చేశమునుండి మూాళవచేశమున కరెౌను, పర మేశ్వరభక్షు డగు మాళవాధిపతి యామె 'కాశయమపుచ్చెను మాళవాధిపతి ధర ప లుడు తన సార్యభామత్వమునులెక్కి.౦పక భ్యిద కాశయమిచ్చుట సహింపలేని మంజారుడు భ్మదను తనకు అప్పగింపుమని ధర శ్రసాలు నికి కబుకు చేసెను, అ్మశయమిచ్చినతరు వాత తిరిగిఅర్పించుటధర ము కాదని ధర్మాలు డందులకంగీకరింపలేదు. మండారుడు. కుపితుడై. మూళవమువై దండెత్తి ధర శ్రసాలుని బంధించెను, ధర్మపాలుని సతి సరళ, పదునా తేండ్రపు (తుడు విజయేం్యదుని, భ్యదను తీసికొని హోరా వళీపర్వతపాంతమునక్రు వెడలిపోయెను. భ్రదకై రాజమందిరమున "వెదకిన మంచారు డా్గహమున (పజలను కూరముగా కాసింప దొడగెను, మండారునిపు[తి వార్షఎత, అశోకునివల్నె పవ రించి తన మేనత్తను మన్నింపుమని తం డిని వేడగా నతడు సుముఖుడై నను భ_దజాడ వారికి తెలియలేదు

(గామములో వ్యా భఘబాధ మిక్కుట మయ్యెనని తెలిసి వార్ష ల.తామం చారులు 'వేటశ్తై అరణ్యమునకు వెడలిరి హర్ష లత 'వేటాడుచు నొంటరిగా దూరమేగి, తనయశ్నము పులినిచూచి భయ పడి (కందికి తోయగా నామె సూర్శిల్లైను అళ్య వూమయాసమ్మువ

కీవీ పండితపోవణ : రావు గంగాధర రామారావు లి కకూలబడెను. పులి అశ్వమును గోళ్ళశోచీల్చి రక్త పానముచేయుచుం డెను. తల్లి శిక్షణలో. ఏీనుడైైన విజయేందుడు తల్లి (వబోధమున తం్మడిని జెజునుండి విడిపించుటకు అరణ్యమార్షమున వెడలు చ్కు వివ శమొన హర్ష లతను గుజ్జమునెత్తురు.దావు మన్నపులినిచూచి పులిని సంసారించెను, తదుపరి యతడు సరళాభ లను తోడొ్కొ-నివచ్చెను* వారిరువురు వార్షలతనుదీసికొని నిజనివాసమునకరిగిరి విజయేం[దుడు తన మేనమామయగు వంగ ేశాధిపతి సహాయార్థ్య మచటి "శ్రీగెను. భద హర్షలతను గుర్తించి తగనజూాగరూకతతో కాపాడుచుండెనుం హర్షలత జాడ కనరాక మందారుడు దురవిల్లుచు పాటలీపుుతమున కరిగిను.

మేనమామళశౌరితో క_.సి చకవర్తివై దంెత్తిన విజయేం (దుని విజయలత్మ్మీ వరిం చెను. యుద్ధమభ్యమున బంధితుడ్రైన వంగ "జేళాధిపతిని తం్యడి ధర్మపాలుని విజయీేందుడు కారాగృవాముక్తు లను గావించెను విజయేందునివలన భ్మదవృత్తాంతము విని మండా రుడు భా సరళా హర్షలతలకు పల్ల కీల నంపెను. వారు వచ్చిన వీమ్ముట మందాకు డమంజానందమంది హార్షలతను విజయేందున కిచ్చి వినవావాను గాపించెనుం

ఇందలి కధాగమనము నవలాకావ్యమనుటకు తగియున్నదిః ఇదియొక నవ్యత. (పాచీనపబంధములలో వలె అష్టాదశవర్షన లిందు "లేవ్రుగాని సమయోచితమైన వర్ణనలు కలవు. భఛారతచేశ (1ఆ. 9), పాటలీప్కుత (1, 1), హోరావళీపర్వత (అం 105-100, శ్యామ లానదీ (వల. 101), అరణ్య (8ఆ 2-85), సూర్యోదయ (4అఆ.8/7), సూర్యాస్తమయ (అఆ. 60, వేగుచుక్క (29 69, 70 వర్ణనలు, రాజరాళ్ట్మీ (ఆ. 10, 19), కన్యాంగ సౌంవర్యవిద్యాది వర్షనలు (కీఆ, ఉ-6), విజయేంద్రవర్ష్యన (శఆ. 5%) యుద్ధవర్షన (2ఆ.49-59,

వ్‌?3 పిగాపుర సంస్థానము - కవి వండిత పోషణ క*ఆ. ఉి-5క్రి ఇందు గలను, కావ్యము "(మ ృరనక్ష్యగ సానూన్య మే కాని భారత దేశమును వర్మించుటలో కవి జవాతియాబిమూనము వస్ఫుట మగుచుంజెను. ఈ వర్షన లన్నియు. కవి వర్షనాచమత్కృతిని తేట పరచును, 'వేటవర్షనమున అకుబుతున్సుల నిముడ్చుట కమసీయముగ నున్నది, వన తేనై నొళకాంతిగను ఆరబుతువు లా మెచర్యలుగను వర్శింపబ'ను. నీ ఒడలినెంతయు వడగాలి సోయచు దుమ్ముువై_6 మ్‌ "వెర్చి శీపష్ముమ్య్రునందు6 గాన సభ్యుంగస్నానము నొనరించె వనల మ్న్‌ వక్క-గా వర్ణ మందు నెమ్మితోంగార్చుండి సీళండలోవలం దడి యార్చుకొ నె శరతృ్సమయమందు గమగమవాననల్‌ (గమ్ము చుం జెడుసట్ట్లు పిామకెలమందు ధూసమునుబమ్షైం గీ దలను నంటినవాట్టు దులిపి దులిపియు చిక్కు. లెడలించుథొనియెను. శిశిరముందు సెల్ల నగలనుచాల్చి సర్వేశుకరుణ నెంతవెజటసనొ కనుడీ పసంతనుందు. వనలత్ష్మీ (గీస్య్ముమున వడగాలినోక దుమ్ము శరీరమున (కమ్ము వొనుటచే వర్ష సమయమున అభ్యంగన మాచరించెనట. అభ్యంగన స్నానమువలన కేశములు తడిగానుండునుగాన శరత్సమయమందు నీరెండలో తడియారు కొనెను. పూమంతకాలమున పొగమంచ నెడి భూమమును నువాసక వెదజల్టుటకు పళ్షైను,శిశిరబుతువు అకురాల్చు 'కాఅము గనుక్క తంచంటిన ఆకుల నెడి పొట్టునుదులిపె చిక్క అడ లి.-చుఫొ నెు.వసంతమున తరులతాదులు ఘుమ భరితము లై యొస్టును,

కవి పండిత పోవణ . రావ గంగాధరళామూరావు కి కాన ననలఖ్మీ సుమములను సగలనుడాల్చి (పకాశించుచుండెనని ఆదిపూడి సోమనాధకవి చేసిన వర్తనమంతయి మనోపారముగ్యా సాలంకారముగా (పొచీన నపీనతలను సంతరించుకొ నెను, అసంద రృముశం బే గుం్యడముగానున్నబూమ వి శ్యేళుని మందిరమున గల గుండనిబల్ల అనియు, వసంతుడను తోటమాలి ఆ బల్లపై నలంకరిం చిన పుష్పగుచ్భమునలె వనము కలదని కవిచేసిన వర్ణన ఆధునికమై అలరారు చుండెను. అత్యంత అధునికమైన యుసషమాన మిది. మరి యొక నూత్న యైన యుపనూన మిందు కలదు, "లే. అంతనాయస్తగిరి యను నరంగుమోద

సౌవ్యుభావమ్ముపూని యీాజగతి కెల్ల

ఇాంతిపాఠ'మ్మొసంగెడు సాధువోలె

భాసిలుచునుంజె నాలోక బాంధన్రండు,

సాయంసమయమున సూర్యడు శాహాయరంగుతో (వకాశిం చును. అప్పుడతడు శాంతిపారములను బోధించు సాధువువలె నుండి అ స్త గిరి యను అరంగుమోద కూర్చుంజెనట. వడమటికొండయ నెడు అరంస అనుట రూపకమగుచున్నది. ఇచట నీ రూపకోపమానములు వివేకానందుని శాంతిసం చేశమును సూచించుచు నన్యాతినవ్యములై నిత్యవ్యవహారమునగల అలంతియలతతి పదములతో భౌసిల్లుచున్నవి. కావ్యమంతయు నిన్లు మధురముగా నున్నది. అచ్చటచ్చట ఆవశ్యక మగు తావుల డీర్ధృసమాసములుగల పద్యములు, సరుషమైనపదజా లము కన్పట్టును.

చ నను నిర్వక పరాకమ్మకమచణు (నాజన్యకోటీర నూ

తన రత్నాంళు విరాజమానపదప్రద్మ ద్య్వంద్యుందా లేంవెగా

కనదు[గాసిని ఏచు కంరతలము౯ ఖండించి మచ్చొర్య సం

జనితానందము నందుంబేలిన గదా జన జంబు సాఫల్యమొ.

శ్రి విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిశ పోమణ ధర్మపాలునిపట్ల కోపెంచిన మందారుడు యుద్ధము రకు సంసిద్ధు

డగుట సూచించుట క్రై కవి పరా కమోచిళములైన పదములను, దీర సమాసముంను _పయోగించెను.. [పాచీనకావ్యములలో నాయిక అంగాంగవ్థ్యన చేయుట పరిపొటి.కాని యా కావ్యశాయిక హార్షలతే ఆ తీరున వర్ణింపబడలేదు. అం కేశాక అనె. విద్యాదివర్ష నముకూడ కలదు. నాయకుడైన విజయేందుడు చక్కగా వర్మింపబ డెను. సామాన్యముగా నాయకుని విశాలమైన వతము, ముఖము, కన్నులు, బాహువులు, ఉఊోరువులు వర్మింపబడును. అదియు మిగుల నరుదుగా నుండును. ఇందు, విజయేందదుని విశాలవతము వీరలమ్మీకి నివాస మైన విపులమైన సభాస్థలి యనునట్లు, వదనము (బవ్మాలేజస్సు కలిగి యుండుటచేత ఆ (బవ్శాకు పీరయైన పద్శమై యొపష్పుచుండెను* అతని నయనముల నెడు పద శ్రములు దయ అనెడి నాట్యరంగ మై అంతులేని కాంతులనీను చుండెను; "బాహువులు శౌర్యమనెడి సము (ద్రమునుండి జనించిన "పెద్ద అలలా యనునట్టున్తు వీరులు చూచియౌా రాయని తలంచునట్లూరునులుండెను. ఈరీతిగా నావిజయీం[దుడు భవ్యయావనసామాజ్యపట్టభ దుడ్రై మధ్యందిన మార్తాండునిన లె విరాజిల్లు చుండెనని కవి వర్మించెను, చక్కని యు కేకలు, ఉపమా లంకారము నిందుగలనవు,. పోతన్న పద్యములనుబోలిన సద్యములనిందు సోమనా ధకవి శవొయుట చేత అమ శ్రహోకవియెడల ఏరికిగల గారవము వ్య_కృమగుచున్నది, గీ తన్లిదం[డుల వెతందీర్పందలంవడజేని

టేవభక్రిని జిత్తము శ్రదడపండేని

నరుల నాక్షినింజ్జీలి ఏ చెండాడండేనిం

గలుగనేటికి కవ్రీయకులమునందు.

అని విజయేందునితల్లి సరళ చేత కవిపలికించును. ఈ కాన్య

మున వృత్తములకం'ె గీతము, ఆటవెఎంద, నీసమువంటి ఛందము

కవి పండితపోవణ రావు సూర్యారావు లిక్‌ లధికముగా కను, భద పరమేశ్వరునిధ్యానించు సందర్భమున నొక చిన్న దండకము కందు, కవి ఈ కావ్యముఖమున ధర్మమే సర్వదా అఆచరణీయమని, ధర్మమే జయించునన సంటేశఎుచ్చి, హితము బోధించుశది సాహిత్యవును మూటవు పాటించిరి. న్యాయము తాత్కాలికముగా నోడినట్లు కనివించినను, చివరకు న్యాయమే జయించుకనియు ధర్ముపాలుడు పరళకు బోధించును. మండారుని చేత ధర పలుకు బంధనము డట, సరళా విజయేం దులు కష్టము పాల'సట ఇ జ్యాదులవలన న్యాయమున శవజయముకలిగింట్లు కన్పిం చినను తువెలి నార్వభొౌముకు విజయేం దుని చే జయింపబడి న్యాయ మునే అంతిమవిజయమను ధరో క్షీ దృథతరమగుచున్నది, అంతే కాక సార్వభౌము పట్టి విజ యేందుని ఇల్లాలయ్యెను. కనుకనే ధర్మ పాలు డిట్లు పలిశెను గ్‌ స్యాయమన్యాయ మునకుం డానణంగినట్టు కశంబడినం జిట్టచివరకుంగాంచు జయము. గాన నవజయయమొందినం గలంగ రెబ్పుడు ధర శ్రమాన్షానువర్తు తా ధరణిధవులు, కభాంతమున కవి కృతిపతిని సంబోధించి, న్‌ ధర శ్రపాలుడవీవు న్‌ధర గ్రైపతిం యెర్న సరళయె యవ్విజ యేం్యదుండనంగ సీదుప్పు తుండు గావున రిజలకుభము లిచ్చ్మిపోచుత మిమ్ము బర మేశ్వరుండు అని యాశీర్వదిం చెను. మహాళాజూవారికి చాయాదులతో రాజ్యాధికారము నిమిత్త ము జరిగిన కలహమును దృష్టీయందుంచు కోని కవి ఈ కావ్సము రచియిం చెను సరళస్వభావముగల మహారాశ్రి గారిట సరళగా భౌవింపబడిరి. ఈవిధముగా నీ నవీన నవలా[పబంధ

(6 పీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండితపోషణ

మును గమనీయమైన వర్ష నలతో చక్యనికథా సంవిఛానముతో (పబంధ పరిత్సకు నిల్చువట్టిదిగా శీ సోమనాఫకవ రచిబించిరి. అతిగా వక్ష్మించుట దివిటీ కో 'వెదకినను కానరాదు, ఆఘవక కాన ములోనిది యుత్తృనస్థా నము 5 నిలువద*వదని ఘంటాపవఫముగా చెప్పవచ్చును,

(శ్రీమభనాపంతుల సత్యనారాయణశాస్త్రి రచనలు : మముశా పంతుంఎవారు సూర్యారావు బవాద్దకు ఆ శితులు శూప్పుగో దానరి జిల్లా కాకిశాడ శాలూకాలోని పళ్లెపాలిము ఏ3 స్య చామముః 5-8_198230వ లేదన శ్రీమతి లమ్మీవత్యనారాయణ దంషతుంకు జన్నిం చిన శాస్ర్రిగారు మహేంద్రవాడ సుచ్చారాయకాస్తు)ఎ చెంతే వ్యాకరణము కావ్యన "టకములు అధ్యయన ముచేసిరి, వీ8 కవితా వ్యాసంగాధ్యయనము పీరికాపురాస్థానకవ్రనై న ఓలేటి వేంకటరామ శాక్రిగారి గురుత్యమున జరగను. శాస్త్రిగారు 1939 నుండి శే రకు *“ఆం[ధియను సారస్వత మాసప తిక సంపాదకునిగవు, 19115ండి 48 వరకు శ్రీ రూర్యరాయాం ధ్రనిభుంటు కార్యస్థాన పండిసరగను, పని వేసి 19%6 నుండి రాజమం[డిలో నుండిరి. వ చేళలింగ ఆస్నికోన్నత పారశాల (పథధాళాం ధాధ్యా పకునిగా పనిచేయవారంభ్ళించిలి.. వీరి రభనలు ఆంధ్రిపురాణము ఆం[ధరచయితలు, సూవ్యసప్పృతి, వడ్డ రన సం్రగ్గహము, చర్మితధన్యులు, బోధివృ కము, కల్యాణ ఆర, స్వప్న వాసవదత్తము, రత్నపాం చాలిక, పార్టి వాయ్యదయమ్‌ (సంస్కల్భ శము మొ నవి, శ్రీగౌత్రిగారు మహారాజా వారి కంకితమి చ్చిన కృతులిట పరామర్శింపబడును,

1, పారివాభ్యుదయకావ్యమ్‌ ! మహారాజావారి స్మారక సం చిక యందీకాద్యము (వకటితమయ్యును. వస్ట్రిపూ్తి సంచికయందు ఘాడ వీరు “పార్థినవస్ట్యి? అను సంస్కృత కావ్యము నరువది న

48] కవి పండితపోషణ * రావు సూర్యాశావు తి? ములతో రచీయించిరి. మహాశాజావారు. పార్టి వనామసంవల్సేరమున జనిగ్దంచిరి. పార్టి వుండనగా రాజు, కనుక నీ పాన్థివశ బ్బముభయార్థము లందు [(పయోగింపబడెను. పాస్థి నాభ్యదయమున తొలుత వీరపుర (ప్రశస్తి సర్వసింగముహీపతి పళ_స్తిచేయబడిన వీమ్ధుట. (శ్రీ రాజూ గంగాధరరామారారయు మహారాజూసూర్యు రాయలు వ స్రాపబడిరి, లలితమైన మ లితో చక్కని శజ్టాన్ధాలంకార శోభతో నిది యల రారుచున్నది. ఐదు సర్షలుగల యా కావ్యమున మొదటిసర్జమున సెనిముది శ్లోకములలో పీఠికొపురము వర్షింపబెను. "శండవసర్లలో పద ఉనా యకకులము, సర్వజ్ఞ సింగమనీని సొహిత్య సృష్టి? శ్రీ గంగా ధరరామరాయని జవనము నెనిమదిసద్యములలో వర్టి ౦పబజెనుం తృతీయముస ినిమిదిక్లోకములలోగంగాధర రామారావుగారిసాహిత్య నేవ వితరణాదులు, అస్థానక విపండితులు, సూర్యారావుగారి జన వృత్తాంతము గలవు. చతుర్ధమున ఆరుక్షోకములలో చిన్నమాంచా చేవి పంచమసర్ష లో తొమి ఖదిటోనములు మహారాజా వారి యాస్థాన కవులు పండితులు, నిఘంటునిరాాణము, అంధసాహిత్య పరిస త్తు అనాధశరణాలయ ములనుగూర్చి "తెల్చుచున్నప్‌ి, మచ్చునకొక్క శ్లోకము న్లో! ధీమత్క-వీశోత్క-ర వ(జపేటీ "వేద (వపార (వయ విిపకో ట్‌ మవోవినిర్భ_క్త్రితీ -జీవనాటీ వీఠపుకీ శావునృపాలధాటీ! 2. సూర్యస పతి వ 'జెబ్బదిపద్యముల యిీక్ళృతి సూర్య భగ వానునిగూర్చి (వాయబజెను* ఇది మహారాజావారి కంశకితముం లి రత్నపాంచాలిక శ సర్వజ్ఞ సింగమనీని రత్నపాంచాలికా నాటకము సాం కరి ఎపుడని సూర్య్యారావుగారు ఇస్త్రి గారి నాజ్ఞుపిం

తి78 పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోవణ చిరి. అనువాదమును ఇౌశ్ర్రిగారు మదరాసున “గులాబోలో నివా సము చేయుచున్న ముహారాజూవారికి వినిపించగా వారానందించి యా నాటకము నాం ధకరించిరిం ఇది యభానునాదము. శీ షడ్డర్శనసం్యగహము ; మధునాషంతులవా కీ శౌతు గంధమును రచియించి సూర్యా రావుగారిని దర్శించగా వారు తమతో కొంతసేపు “శేశ్యర-నిరీశ్వరి వాదములనుగూర్చి ముచ్చ టఉంచిరని, శా స్ర్రైగారు "తెల్పిరి. మతవిపయకమగు మహారాజూవారి ఏిజ్ఞానమునకిది నిదర్శనము. సూర్యరాయని కర్పితమైన యీ(గంధము వి యమ్‌. ఆన్‌, ముుడాతరశాలలో మ్యుదితమైన ఏబదిమూడు పుటల వచనకావ్యము- ఇందు బాద్ధదర నము, వై యాయికదర్శనము, సాంఖ్యదర్శనము, వై కేపి.కదర్శనము, _జెమినీయదర్శ సము, జై నదర్శ నము, చార్య్వాకదర్శనము అను సారుదర్శనములు గలవు, వౌద్ధదర్శ నము బెద్ధమతసం బంధి. ఉనెచూయికమనగా న్యాయసంబంధ మైన అని యర్ధ్యము.న్యాయసూూతీరచయిత గాతముడు,సాంఖ్య(పవ_ర్తకుడు కపిలమహర్షి, వై శేపికక_ర్తకణాదుడు, వై మనిదర్శనకారుడు _జైమని ముని. _వైమని సామ వేదమున వ్యాసుని శిమ్యుడు. చార్యాకదర్శన పణీత చార్వాకుడు... సుస్పష్టమైన రీతిలో ఇాస్ర్రిగారు దర్శనము లనగా నేవియో వివరించిరి. థీ సూర్యర్మాట్పభు దర్శనము" 16 పుటల యిీాచిన్ని కావ్యము సూర్యారావుబహాద్దరు వారిని*హార్చి శీంళార్యమపూడి రాజమన్న్నారు కవిచేత రచియింపబడి కాకినాడ $) సావితీము[దాతర శాలలో 1914లో ము దింపబజెను. కవి తనను బుణవాధనుండి విముక్తుని చేయుమని కోరెను, ఈతడు గుంటూరుజిల్లా దాపట్ల తొలూకా జీరాల గామవాసి, మొదట కవి 60 పద్యముబలో మహోారాజూవారి చానధర్మములను వర్షించెనుం ఇకువదిపద్టములలో సూర్యశాయ

కవి పండితపోపుణ : రావు గంగాధరరామారాను ల్‌79 మహీపతి! శుభగుణతతి. యను మకుటము కలదు. శతక్మపాయనుగు నీ రచనలో చంపకోత్పలములుు ఇార్జూలమ_త్తేభములు ఐ జేసిపాద ములలో గలవ్చు. సీ! సర్వసర్వం సజో నిర్వహణ సమర్థ భూపతీందంబు విళాపురంబు జ్యా(తింశదంక విద్యాచతుష్షుష్టిక ఛాపండితంబు పిశకాపురంబు వారణస్యంతన వావహానసెన్య ఢి ల్లీపట్టణంబు విళాపురంబు వివిధదీనావన విఖ్యాత స్మృతల త్న శ్రపాననంబు విళాపురంబు, అని పిరాపురమును.. కీర్తించి, రాజావారి నాక్థికసహాయము కోరినాడు కవి. తకువాత పద్యములలో (గాంధికభావపట్ల మవో రాజావారికి గల అభిమానము వర్శింపబడెనుం మపహోరాజూ వారొసగిన విరాళాదులను కవి ఉర్కొనెను, 1, పకలాంగులు వడమూకలకు సహాయము, క మదాసు జంతుబాధనివారణనిధికి 'వెయ్యిరూ!లు, 8. బెంగుళూరు బాలల అశమనునకు "వెయ్యి? శ, బందరు (పాక్టనా మందిరమునకై దువందలు, 5, రాజమం డి హితకారిణీసమాజమున కర్థలమ, 6. కాకినాడ లేడీస్‌ క్ల బ్బుకి చుట్టునోడతోసపహో విశాలమైన స్థము, 7. కాకినాడ అన్న దానసమాజమున కర్థలత్షు, 8, కాకినాడ అనాథశరణాలయనిర్థాణము, 89+ శ్రీ శిష్టావన్ష్యల సీతారామయ్యకు బుణవిము క్రీ కలిగించి మందిరమిచ్చుట్య 10. జర శ్రనీగౌారత_పచురణ సమాజమునకైదువ౦దలు, 11. పూనా వితంతుశరణాలయమువకు విరాళము, 12, శ్రీమతి కమలాకరము ఉన్నతవిద్యాభ్యాసమువకారు "వేలు, 18. పిళాపురములో పాఠశా లాఖీవృద్ధికర్థలత, 14. ఏగాపురము

తిరి0 పిరాపుర సంస్థానము = శని పండిత పోషణ కాకినాడపట్టణములలో రాతిపారశాలల స్థాపనకు సహాయము 15, కలకత్తా (బహ్మాసమాజ జాలికావార జాలకు నెయ్యి, 36. పీళొ పురము ఫఘోషాస్కూ-లు నిర్మాణమునకు పదివేలు, 17 చేటవాలెం ఆంగ్లాం[ధపారశాలకు విరాళము, 186. కాకినాడ పీళాపురం. రాజో వారి కళాశాలిలో భవననిర్మ్శాణము, 19. ఫ్‌ చేవ్చులపల్లి తమ్మన ఇాస్ర్రిగారి యా జార్యమునకు మెచ్చి పదమూడు వేలు,20. శ్రీ వేంకట రామకృష్ణులకు మశిభూపషణాదులు, 21. చాలీ శ్ర రామాయణ శుద్ధ (వతులను _వాయించుటకు పదమూడు వేలు, 28. కొప్పరపు సోదరె కవుల అశుధారకు వెంచ్చి 1100 రూ!లు- 1600 రూలు 20+ అది పూడి సోమనాధకవికి 2500 రూప్యములు, 24, బహ న. చరిత ప్రకటనకు 'వెయ్యిరూ లు, 25. చేవగప్తాపు భరద్యాజనూ గార్కి “గీతా” ముదణమునక్పు 26. సీతానావతత్త్యభూమణ గంధ మ్యుదణకు, 27. హేమచం[ద్రమిత, 23. కమలానాధవి[తులకొకొగా కరికి మూడేసి వేలు, 29. దండి విజ్ఞానభారత (పచురణసమాజమునే మ్రైదువందలు, 80. వావిళ్ళవార్కి. వెయ్యి, 81. ఆం(ధభాపొభి వర్థి నీససూజమునకు "వెయ్యి, ఆం్భథవాషాపరిషత్తు కిరువది వేలు? లి కాకినాడ పట్టణమున కళామందిరమునకు "ండులశత్రలరూప్ట ములు, తిక. రాపల్పిండికి వెయ్యిరూ లు, ఈవిధముగా. కవి తన శక్తివంచన లేకుండా మహారాజా వారు కావించిన చానథరగ్జముల పట్టిక నిచ్చెను.

(శ్రీ సూర్యరాయశళతకము . 28 పుటలలో. 100 పద్యములో గల శ్రీ సూర్యరాయశతకము శీ బేవగుప్తాపు భరచ్యాజముగారి చేలే రచియింపబడి 1916లో "చెన్నపురి ఆంధపతిశాలయమున న్యూదింపే బజెను. సూర్యరాయేందద్రుని డాతృత్యమును పర్షించి, వొన్నినిశులొ జోధింపబడిన ఈశతకవునకు * సూర్యనృపా యను మకుటము కలదు"

కవి పండితపోవణ : రావు సూర్యాళావు లి8ి1 ఇదికాక కవి “సూర్యరాయ విబుధవిభేయా.” “సూర్య రాయనజ్ఞన దయా!) “సూర్యరూప. విభవదీపా!” సూర్యరాయ భావజరూ పొ” “సూర్యభూప. చిత్తజరూపా.” యనియు సంబోధించెను. అప్యాత చానము చేయరాదను నీకిని కవి బోధించుచున్నారు= క, పండితున కొకఠాడచబ్బ్చిడం నొండగు, మజీ వేన వేలు వొండీం(డకిడక్‌ 'జండగు పాళతాపా [తల్‌ ఖండితముగ నెంచి చూడ ఘనసూర్యనృపా. అంతేకాక (పభువెన్నుడు తనకున్నదంతయు. వెచ్చింపరాదని, "వెనుక ముందు మాచి యివ్వవలెనని హితబోధ చేయుట కవిమయొక్క_ హి తైకదృష్టిని తెల్పుచున్నది. “అతిసర్వ(త పర్ష యేత్‌ 9 అనుట అన్నివిమయములందు పాటింపవలెను, ధనమమితముగా ప్యయమొన రించుటయు నొక వ్యసన మేకనుక కవి పలు శెంతయు సమంజసము. ఇటువంటి హితో క్తి పాటింపకుండుటనేమో మహారాజావారి వృద్ధా వ్యము గడ దినతీరు మిగుల శోచసీయమయ్యిను. పీరప్పరీవిజయము శ్రీ కందాళ శరగోపాచార్యులు (వాసిన “పీకష్టురీవిజయము" క్రీ* శే 1906లో కాకినాడ సరస్వతీ మ్యుదణాల యమున ము[దింపబడి (పకటితమ య్యెనుః మహోారాజూవారు వేంకట గిరివారితో కలిగిన వివాదమున ₹లుపొందిన సందర్భమున 72 పుటం ఈ వచనకావ్యము (వాయబడెను. ఇంహైదధ్యాయములు గలవు, (వధమాధ్యాయము శీ శాజూ గంగాధరరామారాన్సుగార్కిి శ్రీ సూళ్యారావుగారు జన్మిం చాట, వారు ఐ చేండ్ల పాయమున నుండగా రాజూ వారనారోగ్యముతో నుండి కాళలీమరణమున మోత ము పా ప్రించునని కాశీకి వెడలుట, (శ్రీ సూర్యారావుగార్కి. తిరుపతిలో చౌలమ్ముకర్ణ వేధము చేయుట, రాజావారు కాశిలో మరణింపక పీఠరష్టుం

తిర్రిలె వితాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోపణ మున కేతెంచుట, *ఏలునానూి (ాసిన యనంతరము పాదగయా మే్యత్రమగు పుణ్యస్థలము పీఠికాపుర మం దే శ్రీ శాజాగంగాధరళశామ రాయేందులు స్వర్ణోతగతులగుట, పీరప్పరసింహాసన వారసులగు శ్రీ సూర్యారావుగారు. చాలకుడట ఆంగ్లేయులు సంస్థానమును “కోర్తాఫ్‌ వార్డులో సుంచుట యను నంశము లిందుగలవు. ద్వితీయాధ్యాయము : శీ శాజావారి ద_త్తేళ్యతుదు శీ రావు వేంకటరామకృష్ణారావుగారు. జోరసప్తుతుడైన సూర్యరాయనికై దావావేసి గల్బ్చుట, సూర్యారావుగారు. పిసతల్లిగారగు శీంవుతి బావయ్యమానరావుగారి సంరతుణమున చి.తాడలోనుండుట, వారి “'మేనవూమలు న్ద్రీ వెల్లంకి వేంకట రామారాయనింగారు, శ్రీ చెలి కాని చినజగన్నా థరాయణింగారు. కలిసి, 'జేవులపల్లి సోదరులతో విచారించి, వారిని ధససాహాయ్యమున కై కొన్నిపచేశములకు పంవీం చుట, ఆ ధనముతో సూర్యారావుగారిపతయమున ఉన్నతన్యాయస్థోన మున వాదించుటక్రు భాహష్యంఅయ్యంగారిని న్యాయవాదిగా నియమిం చుట, భామ్యంఅయ్యంగారు రాజమ హేందవరపు తీర్పును ఖండిం చుచు ఉన్నతన్యాయస్థానమున నాదించుట యను విశేపములీ యధ్యాయమున గలవు, తృతీయాథ్యాయమున శీ సూశర్యారావుగారి పతమున తీర్పువచ్చుట, ద_త్తపు తుడుఇంగృండులో [పివి కౌన్సిలుక్రు తమ వివాదము విన్నవించుటు కెరసులగు శీ మహా రాజూ నూర్యారాన్సగారి పతమున తీర్పునిచ్చుట, సూశ్యారావుగారి వివాహ[పయత్నము, వారి మేనమామ మరణించుట, సూర్యారావు గారు చెన్నపురిలో విద్యాభ్యాస మొనరించుటయు గలను చళుర్థా భ్యాయములో సూర్యారావుగారి వివాహానిశ్చయము, మదరాసు నుండి పీఠికాపురమునకు మహోరాజావారి యాగమనము, రాజ్య తంతములలో సూర్యారావుగారికి శిక్షణ మయొసగుట, విచావానుం

కపి పండితపవోవణ : రావ సూర్యారావు లిక

జరిపించుట పర్టితమయ్యెను. పంచమాభథ్యాయమున వమహారాజూ వారు మహారాణి చిన్నమాంఛచాబేవితో వినోదముగా కాలము గడ వుట సండిత చక్చులు, రాజ్య్మపా్రియు నభివర్షి తములుం

-ఈ వచన్యగంధమున కవి ఆవశ్యకములు, అనావశ్యకములు నను భేదము పాటింపనితీరున వివిధముల్రైన వర్షనలు వేసెనుం

మా మహారాజుతో దూరతీరాలు (లేథొవళి - మహారాజా వారి యా, శితుడు [శీ కురు మెళ్ళ వెంకటరావుగారీ లేఖావళిని పచ రంచిరి. ఇది మహారాజూవారికి కృతి సేయబడిన 266 పుటల [గం ఫము* “పిఠాపురం వుహారాణా (శీ “రాజూ రావు వేంకట కుమూర మహీపతి ఘూనర్నాకావు బహాద్దరుగారిక్‌ : శాబూ! ... *.- స్వర్షంలో వున్న తమకు పూర్వష్మృతులు శీశెత్తించే ఈ పుస్తకం కృతజ్ఞతా పూర్వకంగా చాఖటు చేస్తున్నాను. న్వీకరించండి” అనికవి తన పభువున కుపాయన మిచ్చిరిః

(శీ మహారాజావారు (క్రీ శ 1980లో యూరోపు అమెరికా పర్యటనకు “వెడలినపుడీ కవియు వెంట నేగను, ఆ సమయమున కవి తాను లిలకించిన _పబేశనులను యథాతధనుగా వర్షి చుచు మిత్రు డగు గీ "పెమ్మరాజు వెంకటరాన్సుకి (వాసిన లేఖలే ఈ (గ్రంధరూప మంిను. తాను వీశ్నీంచిన రమ్యమైన చారి తేశ (పచేశములను చక్క-ని శైలిలో |వాసిన ఈ “*చార్మితక "లేఖావళో చదివినచో ఆయా _ప్రచేశములను స్వయముగా మాచిన యనుభూతి కలుగునుం అటువంటి అమూల్య నిధి యనదగిన లేఖావళిని భృదపరచిన శీ వెమ్మురాజువారు అ్మశద్ధ చేయక వానిని మ్ముదింపించి సవ్యాదయుల శందించిన శ్రీ కురు మెళ్ళ వారు ఉభయులు అభినందనీయులు, కృష్ణ పథము : 187 పుటల యీ ఖండకావ్యము శీ బేవులపల్లి కృష్ణ ఇాన్ర్రి కృతము, (శ్రీ రాజా గంగాధరరామారావుగారి. యాస్థాన

లి8వే విరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ మును వారిపు.తులు మహారాజావారి యాస్థ్రానమును అలంకరించిన "'చేవ్రలపల్లి పోదరకవులలో శీ చేశులవల్లి తమ నష ్రుగారను శీ[మయమైన వైపమ్య ఇముగా ,శ్రీకృన్నశా శ్రి మహారాజావారికి దూరమైరి. మహారాజావారికి వ్యతిరేకమైన భావ క వితోద్యమసారధి (శ్రీశృవ్లలాత" ఆవిధముగా _అస్థానమునకు దూరయెనతరువాత ఏరీరచన చేసినను, తమవంశమును తరతరము లుగా పోషీంచుచున్న పవీఠపురవభువ్రులయెడ భ_క్తిశో (శ్రీశష్ణ ఇాస్ర్రై మహాఠాజూవారి యనువముతి'లేశ య్‌ తనకాన్యమును వారి కంక తము వేసినట్లు అలిపిరి, “తరుణ శృంగార మధురమాథధవ్పండ ఏీవు

కలికిపాటల కోయిల వకొలము నూది

తావకీన సభావన తరునితొాన

శాఖకల నిత్యనూతిన సొా్య్థదుగొన

జీవసారము: గురియించి చివ్రరులె_త్తం

'చాడుకొన్నారు మూ కులము స్వాము లెల్ల,

స్వచ్భుకీ ర్తి. మకోజ్ఞవసంతమ్తూర్తి!

వీశకకుమూరకు నను్ను6 'బాడుకొననివ్యు

వమాలగాం దొలిపాటల పూలతోడ

స్యృాదయమే కూర్చి పీ రొజు కేదురు మరాతుల్‌

అని (శీగృనా త్ర వ్యాదయమునే పాటలుగా కూర్చి మహో

రాజావారి కర్పించిరి. కరుణర సస్తావితమగు తన భావకవితలకు శాస్త్రి, గారు “కృళ్తపతము”” అని పార్థశనామ భేయ మొగగిరి, కృష్ణైపత్తుము అ కా్యశ్రయకవిత్వము. ఈ కవిత్వము నధివే,వించుచు ఆ దినములలో “క్ట పక్షము” అను శావ్యము నృజంపబణెను గాని యడి చిర

49] కవి పండితపోవణ : రావు సూర్యారావు లిక్‌ కాలము నిలువ లేదు. “ఆకాశవాణి విజయవాడలో ఉద్యోగించుచు ఏకు ఎన్నియో సంగీతరూపకములను రచియించిరి. వంశపారం పర్యముగా లభ్యమైన పాండిత్యము (పతిభలకు తోడు, చిన్ననాడు తం్మడి సదతండులళో కలిసి పీఠికాపురాస్థానమున తిరుగాడిన వాల కృష్ణునికి ఆ సభాంగణమందలి శుకళారికలతోపాటు గాంధర్వము లభ్యమయ్యెనేమా యన్నట్లు కాస్రిగారి?ా సంగీత శా(స్ర్రుజ్ఞానము కలదు ఏ గీతేమును (వాసినను వారు సంగీతసమ్మిళితమై యొష్పూ టయీగాక, చలనచ్చితములకు పాటలు వాసినప్పుడు ఆయాపాటల శయేరాగములలో, వఏయేతాళములలో కకూర్చువలయునో సంగీతదర్శ కులను ఆ బేశించుట నేను కనులార వీనులార గాంచిన విసినముచ్చట-

శీ ఇా్ర్రిగారు బాల్యమున చం[దమపాలెంనుండి ఇదతం డిగారి భుజమువై కూర్చుండి పీరికాపురమున కరుబించెడివారని చాచ్య

మంజే చిన్న చిన్న పద్యములను ఆళువ్రగా చెప్పెడినారని (పతీతి.

(శ్రీ చేవులపల్లి సుబ్బరాయళా న్ర్ర్రి గారు రచియించిన మహేంద

విజయ కావ్యనున -జీవ్రలపల్లి వంశవర్ష నలో పీఠరును ఉర్కొ-నబడిరి.

అందమైన పదముల పొందికగా కూర్చుట, పాదపూరణములు

మచ్చున కైన కానరాకుండుట శ్రీంక్షత్రిగాం సొమ్ము సినగోయ

రచనలో సహితము జేవులపల్సి నారి బాణికీ (ప త్యేశమ్ముద కలదు=

ట్‌.

సామాన్యముగా సుఖదుఃఖములు రెండు నొక్కవమూారు తటస్థించుట

మూననవజీవితమునకు పరివాటి*. అ స్థితి “ఆళి యను గీతమున నిట్లు

కలదు. “కన్నీటి కేరటూ వెన్నెలేలా, నిట్టార్పుగాడ్పులో సత్రావి

వల్యా (పళయకాల మహో్యగ భయద జీమూతోరుు గళఘోర గంభీర "ఫెళ ఫెళార ఛటులలో “నెటు పీలా! కారుమేఘములనడుమ మెటుపుతీవనలె శోకాతిశయమున సుఖము మెఅయునసి కవి సమా ఛానము. ఈ తీరున శ్రీ 'జేవ్రలపల్లి కృన్టశాస్ర్రి రచశలన్నిబా (వతి మూటా (పతిపాటా ఒక ముళ్యాల పేట,

886 వీరాపుర సంస్థానము = శవి పండిత పోవణ సాహిత్యచింతామణి : శ నావలి రామసుధికృత సం

స్కృ తాలంకారశా స్త్రము “సాహిత్య చింతామణి” వీఠికాపుర్యపభు వరేణ్యులు (శు కావు వేంఠకటకుమార మహీపతి సూర్యారావు బవ ద్దు చారి కంకితము. శ్లో శ్రీమచ్చావలి వంశరత్నజలధా రాకాసుధాంశోస్పతే

(శ్మీమ'జ్వేంకట ధీమత_స్తనుభవ (శ్శీమ న్నృసింహః కవిః

విద్వన్థ త్త గజేర్యద సింహవిరుద (శ్శ్‌రాము విద్వన్నణిం

యం (పాసూత కరోమి నోహ మధునా సాహిత్య చింఛామణి!

నాయకపకరణమందలి ఈ శివ శ్లోకము కవి వితామహాుడు

శ్రీ ఇానలి వేంకటళా న్ర్రి, జనకుడు శ్రీ ఇచానలి శృసింవాకవి యని 'తెల్పుచున్నది. ఈ కవి విద్వనత్త గజేరదసింవా బిరుదాంకితు డనియు నీ శ్లోకమువలన అెలియుచున్నది. సాహిత్య చింతామణే యందు నాయక్ర (పకరణము, కావ్య (పకరణము, దోవ(పకర ణము? గుణాలంశార పకరణములు మ్మూతము ఆం (ధసాహిత్యపరిమల్సంచి కలలో ము[దింపబడెను, మిగిలిన (పకరణములు కాని _వాత్మపతీకొని అం(ధ్రసాహిత్య పరిషత్తు పుస్త కభాండాగారమం మైనను కానరావు" నాయక్ర, "వ్య పకరణములు మహోరాజూవారి సాగ్భరకసంచిక 50; శకి ఈ4 సంపుటములలో 83 పుటలందును, తరువాతి కీంపుటములలో 24 పుటలలో దోష, (పకరణము,. 18 పుటలలో గుణాలంకార్యపకరళ ములు ముదితమయ్యును. మ్యుదిత(పతులను గాంచిన నీ సాహిలేలీ చింతామణి (ప్రతాపరు[దయశోభూపషణమునకు (పతిబింబమనదగి స రచనగా కన్పట్టును. వీద్యానాధుంకు తన యం కారశాన్రునునే (వతాపకుదుని నాయకునిగా (గహించినట్లు, శ్రీ చావలి రొద శాస్త్రి తన లగంఫమునకు మహారాజూవారిని నాయకునిగా (గహొ చిరి, ఈ కావ్యమునకు కవియే వ్యాఖ్యానము (వాసెను,

కని పండితపోపవణ . రావు సూర్యారావు వం? _పాచీవాలంకార్యగంఫము లుండగా స్మ గంధమును మరల (వాయుట వఎయని (పశ్నించుకొని క్ష్‌, [పాచీనమగు వానికంకు “సరస కవితాస్వాద భరిత” మగు నవీనకావ్య ము సహృదయ చమ త్కారి యగునని, జలభరితమగు సముద మున్నను, దానినుండి యావిర్భవించిన సరసమగు రాకా చందబింబ మాస్త్లోదజనకమగుట లేడా? యని సమర్శించుకొ నెను. కవి, తన కొన్వము విద్వాంసులకు మాత్రమే యానందము గల్లించుట ఫఘశతయేగాని న్యూనత కాద మును ఎట్లన, నాట్యక త్త ములనూలి మువ్యులసవ్వడి ఇవిటివానికి సంతోవు. కలిగించకవోవుట ఎట్లు ధ్వనిలోపముకాదో అన్తే. తన కావ్యమునకు న్యూనతే లేదనుచు రామనుధథి తిన కవితా పాభవ ముగ్గడించుకొ నెను. ఐనను వినయముతో తన కవితాాపాభవ మం తయు. గురువర కృసాసాంగ (పసరఫలమని యంగీకరించుట కవి పాండితీపారమ్యుమును 'చెల్పునుః సొహెత్యె చింతామణిలో నాయక _పకరణమున (ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణములు ఇాలగలను, ఉదాహరణములు రామసుధి కల్పించనవి. (పతాపరు దీ మమున “మహాసతో్సతి గంభీరః కృపానా నవికత్థినః” అని ధీరో దా లత్తీల క్షణము తిల్పగాః చింతామణీయందు “మహా బలోతి గంఖభీః కృృసాళు రవీక_త్తనః” అని కలదు, కావ్య (కరణ మున శబ్బళ క్తి వివేచనములో (వళాపరు[ద్రీయముకం మె విలవణమగు విశేషములను శ్రీ, శాస్త్రిగారు చూవిరి. “అదోపౌా సగుణా నాలం కారా కావ్యమే ?7 అని (పతాపరు(దీయ శావ్యలతీణము, సాహిత్య చింతామణియందు “క్రావ్యమ్‌ పదార్థా నిర్ణోహౌ గుణాలంకశార సంయుతౌ” అని శావ్యలమీణము వివరింపబడెను, ఇట్లు శ్రీ చావలి రామశాజ్ర్రి (పళాపరుదీయముళుండి కొంత [గహించియ్యు కొంత్ర మాప్పుచేసి, స్వతంలేముగ రచించీ ఈ (గంధమున లతణనిరూప

తి88 పేఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోవణ ణము కావించెను. వ్యాఖ్యానము, విషయచర్చ మున్నగునవన్నియు స్వతం్యతములు. వ్యాఖ్యానము ఏీరియొక్క- తర్క- వ్యాకరణ 'వేజాం శాది శాశ్రుపాండిత్యమును "తెల్పుచున్నది- జహదజవాల్నణ మంగీకరింపవలెనా! యను చర్యవలన ఏరి వేదాంతజా(స్త్రుపాండి త్యము (పస్ఫుటమ”పచున్నది. శీ చావలి రామసుధి భావ. సౌష్ట్ర వను, చముత్కా_రము మాధుర్యము కలది. వై దర్భీరీతి లత్షుణము "తెల్పుచు కవి, బంధపొరుష్యురహిఆా శబ్దకాఠిన్యవర్థ్రాతా | నాతి దీర్ధసమాశా చ వైదర్భీరీతి రివ్య తే కజ్బ-త్రార్రి మండలస్యాస్య సూర్యరాయ మహీప లేః భాతి పతాపకర్తి ఛభ్యామ్‌ పాటలీవ జగ_త్తఫ్రియీా” అని దోవ _పకరణమున లక్షణలచ్యుములు (వాసికి అత్సణ లమ్యములు లలితపదఘటితములై యలబరారుచున్నవి. ఈ విధముగా పాండిత్యకవిత్తము లేక్ళత సన్నివిష్టమైన మజబోమనీపి. (శ్రీరామ జాన, అంధులు రచించిన యాపఅం కారిక (గ్రంధములలో మిన్న యనదగిన్స “సాహిత్య చచింతామశి” సంపూర్జము[,దణ మందశకసోన్హుట మన తెలుగువారి దురదృష్టము కృతిపతి వంశావళి వర్ణించుళ్లోక లు ముతో స్మ్‌గంధ సరామర్శను ముగించునుం శి న్లో! శ్రీమ్యదాజకుల (సతీత బిరుద శ్రీరావు వంశి త్తమ శ్రీ గంగాధర రామరాడ్విభు సుత శ్రీ సూర్యరాయ (పభోః రారాజద్దుణజూల మధుర శ్రీ భాసురామత్క్బుతి ర్యావచ్చం [దదివాకరం భువి బుభేం దామోాదినీ దీష్యతు॥

కవి పండితలోషణ * రావు సూర్యారావు $్‌ం9 పరిశిష్టము శ్రీ పురాణపండ మల్లయ్యశాన్రి. 2 మల్లయ్య శా స్ర్రిగారి నివాసము గో దావరిజిల్లాలో ఖండవల్లి.గామము, స్వస్థలము తాజే పల్లిం శ్రీ శాక్రై గీర్వాణాం భభాషలలో మహోవిద్వాంసులు, వీరు కొంతకాలము తంథడిగారి కడ విద్యాభ్యాసము చేసి తదుపరి విజయ నగరమున సాహిత్య తర్కం వ్యాకరణాది శస్త్ర ములను జదిపవ్హ్‌ మహో పండితుర్రైన. శ్రీ వెంపరాల దతీణామూలర్తి ఇాస్ర్రిగారి చెంత ఇాంకరసూ తభామ్యము కూలంకపముగా నభ్యుసించిరి. న! పారాంతరములతో నర్హ్మమగు వ్యాఖ్యతో నాం (ధభారతమందు. గొన్ని పర్వము లీ పండితవర్యుని (పురాణపండ) చేతనే పరిరత్నీంప బడియున్నవి” అని ఆంధసాహిత్యపరిమత్తు పదునొళకండవ వార్డి థో తృవోపన్యాసమున శ్రీ మహారాజూవారు పల్కి-రి. (క్రీ॥ళ॥ 1906లో పీఠాపురము. పారశాలలో అెలుంగుపండితులుగా (పవేశించిననాటి నుండి శీ మల్ల య్యుశా స్ర్రిగారు మహారాజూనారి మన్ననకు పాతు ₹8 ఏకి రచనలలో ఆంధసూ[తభావ్యము, శుకసీతిసారము ముఖ్య 'మైనవిం ఆం[ధసూ(త్రభాష్యము: (శ్రీ+ంక రాచార్యుల వార్మిశ్రీ మచ్చా ర్‌రక మూామూంసాభామ్యమును మల్లయ్య శాస్త్రిగారు వముహారాజూ నారి యాజ్ఞానుహార మాం ధీకరించిరి. గీ రావు వంశాన్ధిచందువా శావుశాయు నారసుండగు సూర్యనృపాలు నాజ్ట్మ వేత సూ తభామ్యంబుం చెలులసన సూ తపజుంకు దప్వూలున్నను దిద్దుండు దయదలిర్ప. అనుట ఇవు ్రహోపండితుని విసయసౌజన్యములను "బెల్పునుః ఆ౦(ధసూ[తభామ్యము నాల్దుభాగములుగా ముదిత మయ్యెను,

తి0ి0 పిశాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ 579 పుటల ఫొలిభాగము. 1918లో, 492 పుటల "రెండవ భాగము 1818లో, 517 పుటల మూడవభాగము 1921లో, 98 పుటల చతుగ్గ భాగము 1922లో చెన్నపురి ఆం_ధప్మ్యతికా కార్యాలయమున మహీ 'రాజూవారి ఆఅదరణమున ము[దింపబడి (పకటితమయ్యెను.

శుకనీతిసారము : శ్రీ మల్లయ్య ఇా స్ర్రైగా రనువదించి 3 ఛశుకనీతిసారయు మహారాజూవారి సమాదరణమున 1918లో చెన్న పురి అంధపతికా కార్యాలయమున ముదింపబడెను.. సంస్కృ శకసీతిసారమున కిది ఆం ద్రీకృతి. యభామూలకముగా రచియింప బడిన శు కనీకిసారము వఐదధ్యాయముల (గంధము. నాల్లవయధ్యా యము. ఏడు పకరణములుగా విభశింపబడెను విద్యాస్వరూపము నూ(తము వనాలనముకం కు అధికముగా విఫులీశరింపబడెను. మొదటి యధ్యాయమున రాజ్యాంగస్యరూపము, సతృ్సభువు పద్ధతులు, రాజు గుణదోపములు, బేశమునకు రాజుయొక్క అవశ్యశత, అన్వీత శ దుల స్వరూపము, రాజక _ర్తవ్యనిర్వహణ, పట్టణనిరాాణము, ఆ దాలొ వ్యయములు, రాజ్యమున చేయవలసిన పనులు, వర్ణ భేదములు నివ రింపబడెను. ఉచా : “అన్వీకకి, [(లేయి, వార్త దండనీతి యవి విద్యలను రాజవశ్యమభ్యసింపవల ము. ఇందాన్వీతుకి తర్క వేదా౦3 ముల 'వెల్లడించు, [తీయి ధర్శార్థశామంబుల వివరించు. అన్థానర్ధ ) పల వా_ర్తయు, నయానయంబుల దండనీతియు బోధించు. వీనివలన వర్షా శమంబుల 'తెజింగు తేటపడు (14వ పుట) అని అనీ) త్‌క్యాదుల ప్యరూపము నిరూవింపబ డెను.

రెండవ యధ్యాయమున యువరాజు కర్తవ్యము, రాజో సేవ కుల యెడ వాటించవలషిన విధులు, పురోహితాదుల ఎన్నిక శేవకో భరములు, దస్తావేజుల స్వరూపము. (1 జ్ఞావనపష్యతము, 2 శ నము, 8. (పసాదప్మతము, 4, భోగప్మతము, క. భాగళేఖ్యముః ౯

కవి పండిత పోనణ : రావు సూర్యారావు 11 దానపతము, (7, (కయస్మతనము,8. సాధ్య లేఖ్యము,9. సత్య లేఖ్యము, 10 బు ఇప్యతము,శుద్ధిషతేము,15- సామయికముకేకి.సమ శీప(త్రముః 14. తేమష్యతము, 15. వేదనా (అభియోగ) _ ప్యతము అను. భేద ములు గలన్హ్ర) లిఖతములు (వాయుపద్ధతి, శాలవమూన స్వరూపము, భృతి, భృత్యుల సెలవులు, పురోహిత గామాధికారుల జూతినిరూప ణము తెలుపబడెను. పుఠరోహితాదులనుగూర్చి [గంధక ర్త ఇట్లు చెప్పెను “చ్ళుగ్రోపతాది ,.. పది (వకృతులును (వాహ్ముణులు కావలయును. నారు తగినవారు లభింపకున్న చ[త్రియుల్సు వైశ్యులు నా నియోగంబునకు దగుదురుగాని గుణనంతు ఎయ్యు నితరులక్కా ర్యంబు జయందగరు. గామంబున భాగహారియు, సొవాసొధిపతియు త్యతియుడు కావలయును గాామణికత్యంబునకు విప్ప్రుండు త్‌గుం కాయస్థుండు 'ేఖకుండు గావలయూ. సుంకంబు నొనువాడు వైళ్యుండు, ప్రతీహారుండు శూ దుండు నుండవలయు, సేనాధిపతి చాపాజుండు కొవలయు గాని సంభవింసనినాడు బ్రావా శ్రపండును గాదగుం, ఈ యధికారంబునకు వై శ్యాదులు, భీరువులు. నెప్పుడు దగరు మరియు నీ కొలున్చనకు నే కొలంబు కారయినను శూరులు తగుదురు.* (పుట 79) మూడవ అధ్యాయమున శాజ్యమందలి సాంఘికవిధులు, మనుజుడు చేయవలసిన కార్యములు, మి( తాది (శంస, అతిధి పూజూదులు, తొ దుర్జుణములు, రత్నీంపబడనలసిన వారు ఉత్తముల స్వరూపము, వివిధ దానములు, నడవడులు,దుష్ట స్వరూప నిరూపణము, భార్యాదుల యీ స్త్వము, వ్రావ్మాణప్రాశ స్త్యము, సంసర్షమహిమః అంతఃపుర శేవార్డులు, జరాకారణములు, న్యవహారజ్ఞానము అను నంశములు గలను,

చతుస్టాభ్యాయమున మితామితు్రల లతణములు, రాజు శతువ్రలపట్ల, మితులపషట్లి పివర్తించవలసిన విధానము, శిమై

లి9ల పీఠాపుర సంస్థానము = శవి పండిత పోవణ

ర్స, కోశస్వరూపాదులు, రత్నసం[గహాణ స్వరూపము, వాతు ర్య ర వ్‌ ధర్మములు, విద్యాకాలాదికములు, అశ్రమములు, ఆ శూ దసేవకాది లత్షణములు కూపాది నిర్శాణము, రాజధర్థ్ధము, దండనములు, రాజనీతి, సభార్హ్యత, దుర్గ భేదములు, సేవాస్వరూపా దులు, యుద్ధస్వరూప భేదములు, వ్యూహరచనము, యుద్ధమున వధా రులు, కకూటయుద్ధములు వర్ణి ౦పబజెను. పంచమాధ్యాయమున నివి "శేవము బోధింపబడెను.

(శ్రీ నడకుదుటి వీరరాజు పంతులుగారు : మహారాజావారి యూాస్థానమున పమర్శకులుగా నుండి “వి భమతరంగిణి” మొదలైన కృతులు, విమర్శలు[ వాసిన నడకుదుటివారు “విమ ర్శాదర్శ”బిరుదము పొందిరి. విభ్శిమతరంగిణి రామాయణగాథ. ఇది వాలీ శ్రకముకం-బె భిన్న మై, అద్బుతమైన అంశములతో పఠితలకు విభమము. కలిగిం చును. ఇది వచన కావ్యము,

శ్రీ పసుపులేటి వెంకన్న : మహోగాజావారిచేత స్థాపింవ బడిన *గంగాధరరామరాయ అనాధశరణాలయమున వసువులేటి వెంకన్నగారు పోమీంపబడిరి. మహారాజూనారి యాశ్ర్వ్రియమున ెరిగి విద్యాభ్యాస మొనరించిన వెంకన్నగారు కవియె నీ తావిజయము” అను నాటకము రచియించిరి. నాటకారం భమున కవి తన నాదరించి పోషించిన శీ సూర్య రాయ్య ప్రభుని స్టృరిం చెను. ఐదంకముల ఈ నాటకము 1917లో పిరాఫురము శ్రీ విద్వజ్ఞనమనోరంజనీ ముచ్యా తరథాలలో ముదింవబడెను.

(శ్రీ పడాల రామారెడ్డి, బి.ఎ.,బి.ఎల్‌,. వీరు ఆం్యధ(పదేళ్‌

(౮5 మైకోట్ట న్యాయవాది. మహారాజావారి అనాధశరణాలయముస పెరిగి. వార్మిపాపున విద్యాబుద్ధులు నేర్చి అభ్యుదయము సాధించిన రామారెడ్డి *ఆంధ_పబేశ్‌. విద్యావివయిక శాసనములు”. అను

50. కవి పండితపోషణ-: రావు సూర్యారావు 898 పుస్తకము రచించి మహోరాజావారి కంకితమిచ్చిరి. “నా చాల్యము నంచే తల్లిదండ్రులు గతించి, యావద్నాస్తి పోయి, అనాథుడనైన నాకు కొరతలన్నియు తీర్చి, చాల్యావస్థలో కాకినాడ అనాధశరణా లయములో నన్ను పెంచి, పోహీంచి, విద్యాభిత పెట్టిన దయాస్యరూ పులు పీరికాఫురాధీశ్వరులై న స్వర్లీయ శ్రీ గాజా కావు వేంకట కుమార మహీపతి సూర్యారావు మహారాజా నాయనగారికి నిందు భక్రితో అంజలి భుటించి, సంస్మృరించుచూ ఈప్తు_స్టకము విడుదల చేయుచున్నాను”. ఈ (గంథము తొలిము దణ 1906 మలిము; దణ 1967, _తృతీయమ్ముదణ 1968 లోను జరిగను. శ్రీ రామారెడ్డి ఆంగ్లాంధభాషలలో పంచాయతీ చట్టములు, సహకారసంభ చట్ట ములు, హిందూ ధరగ్తశాసనములు మున్నగు న్యాయశా(స్ర్రు(గ౦థ ములనేకములు (వాసిరి. ఈ (గంథమున ఐదుపాదముల మశ్తేభ వికీడిత మొకటి కలదు.

ఉప్పలపు నుబ్బరాజకని : 'కా[కేనికోనవాసుడు శ్రీ సుబ్బ రాజకవి [వాసిన “శీ సూర్యరాయ విజయను” 1915వ సం[న రాయవరము శీ) మేరీము[చాతరళాలలో ము దితమయ్యెను* ఒక్‌ దండకము, పదు నేడుపద్యములు నిందుగలవుః నీసపద్య సంఖ్య ఎక్కు-వం ముఖప్మతమున కా [శునికోనవాసుడని కలదు. కనుక నీశకఏ అమలా భురము తాలూకా “కా కేనికోనవాసుడనియు” దండకమునుబట్టి తండి ఉప్పలపు చలమరాజని "తెలియుచున్నది. ఈ కావగ్గిమున మహారాజూ నూళ్యారావుగారు 'ంకటగిరివారితో దావాయందు గెలుపాందుట అభివర్షి తము. కవి యీవృత్తాంతమునొక దండకములో -తెలిెను. పరమశివునికి నారదుడు భూలోకవ్నార్హలు చెప్పునట్లుగా నిందు వన్చింపబడజెను. వేంకటగిన వారు “సివిలుకోర్టులో గెలుచుట,

లకీ పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ మైనరురాజా సూర్యారావుగారి వినతల్లి-- శ్రీమతి ఇల్పయాం బా జేవి హైకోర్టునుండి మహాభాష్యజ్యోతిప. నిరుక్త భాట్టమీామాంసాది శాశ్రునులలో నిస్తైతులై న భఛామ్యం అయ్యంగారిని సూశ్యారావు గారి పతమున వకీలుగా . నియమించి, మ్యదాసుకోర్టులో అప్పీలు చేయించుట,భాష్యుం అయ్యంగారి వాదనై పుణ్యమున మైనరు రాజూ వారు గెలువగా, దత్తుడు పార్లమెంటుకు అప్పీలు చేయుట రికార్డు మాచిన పార్ల పొంటువారు మైనరు రాజూవాే రాజ్యార్ద్యులని తీర్పు నిచ్చుట, నూజిప్‌టివారి యాదుబిడ్డ ఆండాళ్‌ గారిని సూర్యారావు గారు వివాహూనూడుట, సత్పంతానముగాంచుట- పీఠాళృరపాలనము “మొదలైన వృత్తాంతమును వారుడు విని యానందిం వెను. సామాన్యముగా దండకములు సో[త(పధానములు. శాని ఈ "దండకము చారి. తకతను సంతరించుకొ నెను. తర్వాత 18 పద్యము లలో కవి పిఠాపురము కుంతిమాధవ బేవుని స్తతియించి, కీ సూర్యా రావుగారికి అయురారోభై ఫ్రశ్వర్యముల నొసంగుమని కోరెను. పది 'పద్యములు కుంతిమాధనునివై చెప్పినవి ఒకే మకుటము కల్లి దశక మనదగియుండెను. నీసపద్యానంతరగీతము మొ_త్లము. నుకుటమేం పీ్‌న్తల్లి? పట్టము, హోత రము, పార్ల మెంటాధికారులు ఇత్యాది (కొత్త పయోగము లిందుగలవు. మొుత్తేముమోద సీ కృతి ధారాళ మగు లి కమనీయమగు కవిత్వముతో ఒపూచుండెను. కావ్య పరిశీలనమున శవి భటాకై యుండునని తోచును. థ్రీ కాశీభట్ల సుబ్బయ్యశళాస్త్రీ: శీ సూర్యరాయాంధ్ర నిభుంటు పండితులు శీ సుబ్బయ్య శాస్త్రి ఆంధజాహిత్య పరిమత్ప తిక 27వ సంపుటిలో 'శీ రామో_త్త లేతివృత్తము”” అను విమర్శనాత్మక వ్యాసము (పకటించిరి, భవభూతి ఉ _త్తరరామ చర్శిత, దిజ్నాగుని

కవ్‌ పండితపోవమణ : రావు సూర్యారావు తి9ి5్‌, కుందమాలలో నీతాపరిత్యాగరంగము లీ వ్యాసమున విమర్శింప బడెను. “సాహిత్యకల” మున్నగు విమర్శలు వీర్య గసిరిం (శ్రీమాన్‌ కిళాంబి గోపాలకృషవ్ణమాచార్యులు : ఏద నూజిపవీటి ఆస్థానకవి. క్చిగ్రాప్టుర మహారాజచరితమ” అను సంస్కల్బృత కృతిని పీకు (వొసీరి. ఇది పదిసర్ణలకావ్యముం 550 పద్యములుగల ఆము[డిత శావ్యమిదిం సరసౌపురంలో "వేంచేసియున్న రామానుజసార్థిమి, “శీళవ స్వామి ఆలయమునకు విరాపురము సంస్థానాధిపతులు ఒక అ(గహోర మొసగియుండిరి. ఈ యసగహోరమువలన ఆ దినములలో వచ్చుచున్న కఉ0 రూ. రాబడి సరిపోవుటలేదనియు, నిత్యార్చనము జరిపించు షర్పాటు చేయవలయుననియు ఆచార్యులవారు నివేదించుకొనుచు పిఠాఫుర (పభువులను (పశంసించుచు సీ కావ్యరచనచేసిరి కావ్యారంభమున వికాపుర పభువుల పూర్వు లలో నొకనైన మాధవరాయణింగారి దథ్నీణదేశ దివ్యయ్మాత వర్ష నచేయబడెను, శ్రీ వాధవరాయణింగారు వరవరముని శిష్యులని నిరూవింపబడెనుం మహీపతిరాయలు నర్సాపునముస *గంగావరంి అను న్మ్యగపోరము జీవుని కర్పించిరని "తెలుపబడెను. తదుపరి శ్రీ గంగాధరరామా రాన బవాద్దరువారి పరిపొలన, దివ్య దేశయా(త, మహారాజా సూర్యారావుగారి జననము, బాల్యము, పట్టాభిషేకము, సభలు సమూ "వేశములు, వీశావాదములు వర్శ్మింపబడెను. ఈకృతి శీవల చార్మితక మగుటయేకాక శైలీసంవిధానమున చక్కని (పాచీన పబంధథోర ణ్‌యు కన్పట్టునుం ఉచా :- కుండచాభదంతం కులిశాయుధాది వం చారు బృంచారక వంద్యమాసన౦ం, నంచాత శ్రబాతం రమణీయమూ_ర్హిం వంచేయ కుంతీమాధవం కమలాధ వేశం అనిపీశాపురమందలి కుంతి మాధవుని స్లోతముతో నీ(గంధము (ప్రారంభమై, మహోరాజావారి స్తోతముతో జేవాలయోద్ధరణకు (ప్రార్థించుచు కవి కావ్యము ముగింిను.

లి06 విఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ వీణాచార్య తుమురాడ సంగమేశ్వరళా స్త్రి (18781982

పీరాపురము మహారాజావారి ఆస్థాన సంగీత విజ్యాంసులు శీ తుమురాడ సంగ మేశ్వుర శా స్ర్రిగారు సంగమవలసలో చిటివాడ అ[గహారమున 1878లో శ్రీమతి గున్నమ త సోమయాజులు దంప తులకు జన్మించి ]1982లొ స్వర్షస్థ్నులెరి- ఇాన్ర్రైగారి జావగారు శ్రీ నందిగాన "వెంకయ్య గారు మహారాజూవారి జననకులు శీ రాజూ గంగాధరరామారాన్సగారి ఆస్థానసంగీత విద్వాంసులు. ఏ8చెంత నే సంగ మేశ్వర శా స్ర్రైగారు ఎనిమిదవయేట గాతసంగ్‌మ భ్యసింపనారం ఇంచి నాలువైదు సంవత్సరములకు ఏీణ వాయించుట నేర్చుకొన మొదలిడిరి. ఏరు వీఠాపురాస్థాన సంగీత విద్యాంసులుగ. జీవిత మంతయు గడిపిరి. వీణశావాదనమున నిష్తాతులైన శ్రీ జాన్ర్రిగారి పాండిత్యమునుగూర్చి అద్భుతమగు గాథలెన్ని యూ గలవు

మెసూరు సంస్థానమున సంగీతవిద్యాంసులు “మెసూర్‌ రాచప్ప గా(తమునక్కుకృష్ణప్పగారు వీణా వాదనమునకు (పసిద్ధులు. శీంకృన్ణప్ప ఏీణకృన్ణప్పగా ఉరొందిసవారు. అన్లు విరాపుర సంస్థానములో శ్రీ సంగ మేశ్యరశా న్ర్రై వీణసంగయ్య గారని క్రీ ర్తిగాంచిరి. ఈ మహో వై,శికో_త్తములుపరస్పరముూ+ చుకోనవ లెననిచిరకాలముత్క-ంరతో నుండిరి, దివాన్‌ శ్రీ మొక్కపాటి సుబ్చారాయుడుగారిని శు సంగ మేశ్వరశా న్పిగారు కృషప*,నోున పిలివించవలెనని వేడుకొనిరట, పలుమార్లు ఇాన్ర్రైగారు (పార్భింప నై దాలేంగ్ర యనంతరము కాకి నాడలో సరస(తీ గానసభల వా నైకోత్సవములకు శ్రీ కృష్ణస్పగా రావ్య్వోనింపబడిరి. శాస్త్రిగారిని తిలకించవలెనను కో ర్కె-తోనున్న శీ కృష్ణప్ప కాకినాడ, తూర్పుగో చావరిజిల్లాలోనిదని "ఆలిసి, వీరా పురమున జెంతదూరమున కందని గానసభ కార్యకర్త శ్రీ కొమ్మ

కిపు న! " ” (. పం న! న . చ ప 2 “. సభ __. వీణాచార్య (శ్రీ తుమురాడ నంగ మేశ్వర శ్రి గారు (1878-1982)

కవి పండిత పోషణ : రావు సూర్యారావు 807 "రెడ్డి నూర్యన" రాయణనూూర్తిగారిని “లేఖాముఖమున నడిగిరి, నాయుడు గారాలేఖకు సమాఛానవిిచ్చుచు, పిరాపురమునుగూర్చి ఏల యడి గితిరని మరల యడుగగా “ఏీణాగానాభ్యాసము చేసినను, శ్ర సంగ మేశ్యరశా స్ర్రిగారివంటి. దిగ్గజమును వూడనైతిని వారిదర్శనము చేయవచ్చునని యడిగితిని అని శ్రీ కృష్ణప్ప (వానిరి= వెంటశే సూర్యనారాయ ణమూ_క్రినాయుడుగారు - “వూ మహారాజు మీ నంటి పండితులను సత్కరించుటలో దీతు కలనారు. ఇది వారి యకవుతిగా భావించి, తప్పక రానలయు ను” అని (వత్యు స మిచ్చిరి పీణకృవ్ణప్పగారు కాకినాడలో అడుగుపెట్టుచునే నన్నిష్పుడే పీరాపురము పంవీంచవలెమ” అని నాయుడుగారిని బల వంత పెట్టిరి భోజనమగుటతోడనే సాయుడుగారు తమి మోటారు"నై కృష్ణప్పగారిని పిరాపురము తీసికొని వెడలిరి. కృవ్ణప్పగారికి దివాను గారిని మహారాజూవారిని దర్శింపవ లెననుటకం క (శ్ర సంగ మేశ్వర శాక్రిగారిని భూచుటకు త్వరపడిరి, నిరాడంబరమూ_ర్తిమైన జౌస్రి గారిని కృవ్దపష్పగారు గు _ర్హించ లేదు, నాయుడుగారు పరస్పరము పరి చయము బీయగా నిరువురు అనంచా[శువులతో పులకితగా(తము లతో గాఢముగా శాగభించుకొనుట మాచిన నాయుడుగారా దృశ్యము కన్నులపండుగ చేయగా తన్థుయులై రిం కృవ్ణప్పగారి యాగమనవా ర్త విని శ్రీ -ముక్క-పొటివారు వంటనే వీరాపురము కోటలో గావసభ శేర్చాటు గావించిరి (పభు సచివులిర్వురు కోటలో (వవేళించిన ఈ వాహాగాన నిద్యావి శారదుల నిర్వురను చందన శాంబూలాదులచేత సనొస్దనించి, శ్రీ వీణకృళ్ణస్ప తమ యాస్థ్రాన మువకు విచ్చేసినందుల కానందించి వీణశానొదన మారంభఖింపుడని కోరిరి. శాప్క్రిగారును సీ వీశావాదనము విశవలెనని యమేండ్షతరబడి తవాలహలడుచున్నూను. నోవింద చ్యాదశీవలె నేటికి మూ కతిధి వైతివి. నీవు పేణ వాయించి ఆనందము కలిగింపుమని కృష్ణప్పగారి

$్‌9ల వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ

నడిగిరి. కృన్ణపష్పగారు *మిా ఎవాదనము వినుటశీే నేనంతదూరము నుండి వ లెంచితినిగాని సరస్వతీ గానసభల నిమి_త్తము కాదు మా "చీళశమునకు "నే నతిధినై నపుడు మారు నాకు గానాతిఖ్యమాయ వలెనుల అని ఇాస్ర్రిగారినే వీణ వాయించవలసినదిగా అర్థించిరి, ఇట్లు స్నేవా పూర్వకముగా నిర్వురు వాదులాడుకొని తుదకు శక్ర గారు మహారాజావారి యాజ్ఞతో తా మే సభ (పారంభ్ళించిరి, శాజ్ర్రి గారు తొలుత నేవో రాగము లాలపించి, తరువాత తమకు (పీతి దాయకములైన బిలహర్కి ఆవందక్షైరవి, నీలాంబరి రాగములలో చిలవారి రాగము వాయింపనారంభించిరి. స్వరసంచారము నొక విచ్చితమగు రీతిని నడిపి, గమకముపట్టును [కిందికి దింపుచున్న సమ యినువు అఆరంభమునుండి యానందచాప్పములతో వినుచున్న కృష్ణప్ప అఆనందాతిశయము పట్టజాలక విణాసమేతముగా సంగ మేశ్వర శాస్త్రిగారిని గాఢాలింగనము వేసికోనిరిం శాస్త్రిగారు ఇతరవైణి కులవలె ఏణను పరుండబెట్టిగాని వటవాలుగాకాని వాయింపకం పదాాసనమున కూర్చుండి వీణముఖము సభాముఖముగా నుండునట్లు ఒడిలో నిలువున నిలివీ కనులు మూసికొని తన శ్రయత్యమున చాయించు నలవాటు కలవారు, కనుక కృష్ణప్పగారు కౌగిలించినంతనే ఏణతీగలు తెసట, శా_స్త్రిగారులికిపడి కనులు తెరచి నిశ్చేష్టులగుట యొక్క మారుగా జరిగెను. తదుపరి శా స్త్రిగారు వీణ ఒడినుండి దింపిరి. సభ యంతయు నిరువది నిముషములపాటు నిశ్శబ్దమయ్యెను. తరువాత ఛాస్త్రి గ్రగారు కృష్ణప్పగారిని యూచి నవ్వుచు “ఇక నా ఏణ ఉప యోగించి ప్రస్తుతము గానసభ చేయలేనుగచా! నీవిష్పుడైన వీణ వాయింపుము అని పల్కి-రటం, కృన్లప్పగారు మహాోళరాజూవారిని, ఇతరెద్దలను జూచుచు, “ఇట్టి జగనో శ్రహనగానము జరిగినపిదప నేను కాదుగడా, సాశాత్తు సరస్వతీబేవియే వీణ వాయించినను రక్తి

కవి పండితపోషణ : రావు సూర్యారావు తిం9 కట్టదు. కావున నన్ను “ మన్నంపు"డని యూరకుండిరి. అంతటి ఫుంభావసరస్నతి మా యాస్ట్రోన విద్వాంసులయ్యెనని వభువులెంత యానందపడిరో వ శ్రీపనలవిశాదు.

శాస్త్రిగారి ఉత్తర దేశ దిగ్యిజయము : విశ్వకవి రపీం దులు (శ్రీ. సూర్యరాయ ప్రభువుల యాహ్వానము పురస్కరించుకొని పిరా పుర మేతెంచినపుడు సంగ మేశ్వరశా స్ర్రైగారి ప్‌శాగానము విని, శానరస శియులగుట వీరపుర పభువుల యంగీకారముతో శాంతిని కేత నమునకు కొనిపోయిరటం శాన్ర్రిగా రచట కొంతకాలముండి విశ్వ కవీ కానందము కలిగించుచు ఒకరిద్దరు విణ్యాద్థలకు పీశావాదనము "ీర్చిరి. ఆ సమయమున సంగీత విద్యలో ఛాంపియన్‌” అని బిరుదు పొందిన ఒక జపాన్‌ బేశస్టుని సభ కలకత్తాలో జరిగెనుం ఆ సభకు కాకూరు మన శాన్ర్రిగారిని తీసికొనిపోయిరి. ఆ జపనీయుడు గజము న్నర పొడన్రుగల ఫిజేలు (వాయులీనము) సభలో అంగ్లసంగీతము (ట్యూూన్పు) రాయించి “ఈ సభలో నవ్వేది పాడినను. నేను దీనివై వాయించెదను, లేదా నేను పొడినపాట తాము వాయింప గల్లినచో నే నోడిపోయినట్లంగీకరింతును” అని పందెము వై చెను శాగూరు వెంటనే మన సంగ మేశ్యరుని బలవంతముగా వేదికవ్నై "కెక్కి౦చెనుం వారు వేదికవ్నై నిలచి నీవు చెప్పిన పనులు నేను వేయుదును. తరువాత నాపీణమిాద నీవు పాడినసపాట వాయింతును. తర్వాత నీవు నావీణవ్లై వాయింపవలెనుి” అని (పతిజ్ఞ చేసీరిం పిమ్మట కాస్ర్రైగారాఫిజేలు చేతబూని, ఆంగ్తరాగము లన్నియు నతడు పొడినట్లు సునాయాసముగా నాయించ్చి ఫిజే లతని కిచ్చి, “నేను పాడెదను, నీవు వొయింపుము అని త్యాగ రాజకృతి నొక చాని నెత్తుకొనిరి, అత డించుకయు చేయి కదపలేక విస్టృతుడైై యూారకుంజెను, అనంతరము ఇాస్రైగారు ఫిజేలువై. త్యాగరాజ

త0 పీరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోవణ కృతిని, ఏణవ్రై నాతడు పాడిన “టూబ్టన్పు” వరుసగా వాయించి, “నా వీణవై నీవు వాయింపుమని తమ ఏణ నా (పముఖుని కోసగిరి* అ జపాసీయుజేనియు వలుకలేక నిక్చేష్టుడయ్యెను. తదుపరి విశ్వకవి ఒ౭రఆపె సం వాసగారు సు క గంటసణకు సిణ (ేరణపై శీ స గమేశగర శ్రి సుమూరొక గంటడేకు ఏ వాయించి సభను తయ మొనరించిరి. పిదప సభానిర్యాహకులు సుమారు మూడుతులముల యెత్తుగల బంగారుపతీకముమిోద 'ప్‌ణా చార్య” అని నాగరలిపిలో వికుచాతరములు ఇక్కిం౦చఛచి ఇా్ర్రిగారిక్‌ బహూక్షరించిరి. ఇటువంటి విజయగాధ లామహామనీపీ. జీవితములో 'నెన్ని యో గలవు. శీ తా న్ర్రైగారు రచియించిన వై కకృతి నిట (వాసి, ఈ పకరణము ముగంతును కల్యాణిరాగము _- ఆదితాళము వల్లవి : గణనాయకం - శుభచాయకం గారీకుమూరం - భజేహం .... అను :; గజవరాననం - శుభలాంఛనం అజూాదిసురనుతం - భజేహం .... చరణం ; దాసమాన సరసవేవుం - పరమేశ్వరం - పావనకరం పరవమసుఖం - వము బేహి వరమితి దాసరామ హృదయ సంగ మేశ్యరం దయామయ నునవరతమాదరం ... సింహావలోకనము: రావు వంశీయులకు జన్మసిద్ధముగా లభ్య మైన భౌవాభిమానమ్ము విద్యాభిమానము, పాండిత్యము, ఉదారగుణ ములు, దీసజనరతణము, లలితకళాఖిమానము మొ! విశిష్టగుణనము లన్నియు మహారాజా రావు వెంకటకుమూర మహీపతి సూర్యారావు బహద్దరు వారిలోమూ క్రీభవించెనని స్పష్టమగుచున్నది. _గాంధిక భాష యందభిమానముగల సూర్యారావుగారు (పాచీన (గం థమ్ముదణలకు

క] కవి ఫండీతపోమణ : రావు సూర్యారావు 401 ఎంతెంత ధనము న్యయ'మొనరించిరో ఆంధసాహిత్య పరిపదు ంి ముననెన్ని ఉత్తమ ల్రంథములను విమర్శలను (పకటించిరో, ఎంద "ందఠు కవి పండితుల నాదరించిరో గణించుటకు వీలులేదు. వారు స్వాయముగా రచియించిన (గంధవీరికలు, ఇతర వ్యాసములు, వారికి ఆం? ధాంగ్ల ములలోగల పాండితీప్రకర్ష ను కెల్పుచున్నవి, ఏరిచేత ఆదరింపబడని కవిపండితు లాకాలమున ఆంధ చేశమున లేరనుట అతి శయో క్షి కాదు. సూర్యారావుగారికి గల పజ్యావ్యసన మట్టిది. ఇం తటి మహారాజు తల్చిదండు)ల వమురణానంతరము దాయాదులవలన అష్టకష్టముఐపాలై. చివరకు విజ యలవ్నీవన్లభులైై పీరికాపుర సింహో సనానీను లయినవీవు శ్రట అనాధల నాదరించ్చి పంచముల నుద్ధరించి విద్యాభివృద్ధికి సహాయపడుట తెలుగుజాతి భాగ్యము. 1909 నవం బరు ]8ీవ లేదీన మహోారాజూవారు తండి రావు వేంళటమహీపతి గంగాధర రామారావు బహద్దరువారి చర8ిట కాకినాడలో అనాథ శరణాలయము స్టావించిరి. ఎన్ని యో సాహితీసంస్థలకు విరాళము లిచ్చిరి. అన్నడానసమాజమువంటి జశకస్టావిత సంస్థలను మరింత అభివృద్ధిలోనికి "తెచ్చిరి; వీరికాపురాథీశ కళాశాలను మొదటితరగతి కళాశాల యగుటకు కృషీ. వేసిక, చిత )లేఖనముపట్ల మహారాజా వారికి ఆదరముమెండు, నాడు చిత లేఖనమందభిరు చి గలిగిన చేవ కూర భామ్య కార్ల రావునకు బూంచాయిళో చితక భాళాలలో విద్యా ఛ్యాసము:కు తోడ్చడిరి. సంగీతాభిరుచిగల మహారాజావారి యాస్టా నమును దర్శించిన సంగీత వేత్తలు ప్యారాసా హేబు, మైసూరు రాచప్ప, వ్‌ఇ "శేషయ్య, చెన్నపురి గోవిందస్వామివిల్లె, మైనూకువీణకృవ్ణప్ప వంటి (వసిద్ధులు వీరి కొపుర ప్రభువు దర్భారున దసరా ఉత ఎవముపలో పాల్గానిరి, పీరి యాస్థాన సంగీతవి ద్వాంసులు పీణాచార్య శ్రీ సంగ మేశ్యరకా(న్ర్రైగారు సాషొత్తు గంధర్యలోకమునుండి దిగివచ్చిన

శీ0ి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోమణ గంధర్వగాన శిరోమణి- సహజదయాగుణము, వితరణశీలము గలిగిన సూర్యారావు బపహాద్దరువంటి స్వార్భరహితముగా బహునుఖములుగా "జీశసేవగావించిన మవాసీయులు అకుదు, పీరి కీర్తి పతాకను దిగం తములకు వ్యాపింప జేయుటకు శీ సూర్యారాయాం ధ్ర నిఘంటువు వాలును. పఏరొనరించిన మహ ఆక్కర్యములలో నొక్కొక్కటి ఒనవ్క_క్యా పరిశోధన వ్యాసము (నాయుటకు తగినంతటిది. నేను స్వీక రించిన పీఠికాపుర(పభుశ్రుల కవిషండితపోషణలో త00 సం॥ చరితను సమిోత్మీించుటవలన ఏరియుగముశనందలి కవిపండితపోపణ దిజా త ముగా సూచించుటకు మూతను వీలుకలిగానుం శ్రీ రావు వెంళట మహీపతి గంగాధరరామారావు మహారాజా సూర్యారావు బవాద్దరు వారి (పధమప్పుతులు శీ గంగాధర రామారావుగారు యావరాజ్య పట్టాఖిపిక్తు వైన తర్యాత 1048లో జమిోంచాశీలు రజ్చైనవి, కనుక యువరాజావారి రాజ్య పాలనానూధుర్యము చవిచూచు భాగ్యము పీరికాపురసంస్థ్రాన (వజూ నికమునకు కలుగలేదు. ఏరు 1810లో అట్లతద్దినాడు, మహారాణీ చిన్నమూంబాజేవి గర్భమున జన్మించిరి సరస్వ్య త్యారాధనమున తంషడిని మించిన కొవురులై స్వయముగా కవిమయై ఇక్కు. ఆధునిక కృతులను రచియించి సరస్వతీ బేవి సలంకరించిన యువరాజూవారికి ఆంగ్ల సాహిత్యముపట్ల మక్కువ ఎక్కు-వం వీరు అధునాతనముగా కవిత్వము 'వెలయించివను (పాచీనాం(ధకావ్యములను జదిఏర; మత (గ్రంధముల నభ్యసించిరి. బాల్యమున తమ యాస్థాన కవిద్వ్యయము శీ వెంకట రామకృష్ణకవులు గురువులుగా గ జేందమోత, (చహ్లాద చరితమాదిగాగల యుపాఖ్యానములను పఠింశారి. ఏంవిశిష్టాద్వైతమత సిద్ధాంతసారమును (శ్రీమాన్‌ గుదిమెళ్ళ రంగాచార్యుల వారిశిష్యు లై (గహింఛినవాఃరు. (పాచీనకావ్యములలో వీరికి నాచనసోముని - ఉత్తర

్రశావు వేంకట మహీవతి గంగాధర రామారావు గారు 1910-1979

కేవీ పండితపోవమణ * రావు గంగాధర రామారావు శ౦కీ హెరినంశను, పెద్దన్న మనుచర్శితీలవై ఆదరము మెందు, సంస్కృ తములో వాలీ శ్రము, కాళిదాసకృతులుు భగవద్దీతల నధ్యయసము చేసిరి అధ్ధునిక సాహిత్యమున యువరాజూవారికి చేవు+పల్లి కృష్ణ సతుము, విశ్వనాధ కి న్నెరసానిపాటలు, శివశంకరుని జయబేనుడు, (శ్రీ.శ్రీ మహ వస్థానములయెడల ' అభిమానము కలదు. ఆంగ్రమున వాల్డ్‌ విటోమన్‌, 9. ఇ కనిగింగ్పు, షూ, గిబ్బన్‌, మశకేమృ్బన్‌, నోయల్‌ కవర్డు మొదలగువారి సాహిత్యమును యువరాజావారు కూలం కవముగా అధ్యయనము చేసిరిం యువరాజావారి తెలుగు రచనలు 1 నామరహితం 2 సువిశాల మిదం విశ్వం, క, చినుకులచిందులు, ఉం కంటికీ మనసుకీ కనిపించీ -కనిపించని దృ శ్యాలంచానూ! వమందాం! ఏదో అనాలశే అంకే! క, తరంగములు, 6. స్వార్థ త్యాగము, 8 తీరనికోరికలుతరు వాత్య 8.-వరూధినీ [పవరాఖ్యం 9 మూన్నాళ్ళముచ్చట్లు, 10 అ లోకమునుండి ఆహ్వానం; 11, వలపులు-అలపులు-తలపుల్తు 1వ భువనపవిజయను. చివరిది అము[దితము, ఆంగ రచనలు : 1 22 00939 2 పం సోకుల వె 3430ఆ1ము, శ వయం రం3880 06 2 12 మిడిసి క గగ6 “న్నర కలలయడ66 ఓం 510%, 6, గాం 720000౪8 2964 116 అమ6లనిం13. 2364 06. 6513 ౦6 'సెళ2ని 7. ం01016 వళేటంల 16100), 8. 0 1460 24008 226 వేగల ల నామరహితం : ౨931 పుటల ఈ (గ్రంథము కె వచన ఖియముల సంఫుటిః వి[కమసం౦వతే సర మార్డశీక్ణమాసమున మ్మ చాసు త్యాగరాయనగరు శామరాయ ముదణా౨ కుమున నిది ముదిత మయ్యెను, కవి నవీనధోరణిలో “ఆకాశంలో అవలింతలకు్కు గుండె

శరీ పితాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ

లోని పగుళ్ళకు సుమువ్వీలోని సుడికుండాలక్ట” అంకితమి చ్చెనుః కావ్యపీకిక “తొలిజాముూ”లో కవి పద్యము గద్యము కాకుండా, సంస్కృ తాం ధ పదనుఐఎను మేళవించి పాతవదముల సంధులు విరిచి కొ_త్తపదములు సంధులు కలిపి తన భావములను కొంత వ్యక్త పరచికినని తెల్పెను, తన శొత్తభావమువు, (కొత్తభాపను పారకు లంగీకరింపరూవచ్చువు, తికస్కరింపనూవచ్చును గాని మంచిద్రైన నిల్చువని, చెడ్డటై న నశించునని నిర్వికారముగా చఇచప్పైను, ఇందలి గీతములన్నియు నామరహితములే. తొలిగితిలో తాను పాడినపాటకు అఆడినఆఅటకు నెందరో యా[గహించిరని, తనజోలి వారికెందుకన్ని అల్పజీవితకోలమున నీవిరోధములేల! యిని కవి (పశ్నించుటలో “వేదాంత దృక్పథము కన్పట్టును. ఫిరంగుల భయంకర జూగ్ధలలను జూచి మాననుకుచేయు ఆ_ర్తనాదములకు సూర్యచంద్రులు భీతి చెంది రని; పొపమునశించి (పపంచము శక్రిశాంతులతో విరాజిల్లుగాక యవి మూడవగీతిలో పీరు కోరు చున్నారు. కవిత్వము పాలలోపాషా అమ వెన్నలో విపముకలిపి [మింగిపలదుం ఉఊవాకందనిదిలేదుః పువ్వులలో తేనెచిందించి, మళ్లేపువ్వుల పరిమళము వ్యాపింప జేయు భక్తీ గానముసకు కలదు క విత్వగానము ఊపాతో కలిపినవో ాంతిగాని కస్నిళ్ళుగాని యగుననుట యభాగ్థముం జశేదల వేదన (గ్రహించిన యువరాజావారు గంజి, గుడిసె, వ(స్త్రుమూ వ్యవసాయ ములేనారికి చాలునని మేడా మిశై చదువు అవసరము లేదని "తెల్పు టలో పేదల అవసరముఅను చక్క-గా గుర్తించికని తెలియుచున్నద్దిం (వియుడు మరణించిన కోయిల కూజతములో, కుసుమములల్యో గాలిలో కలిసిపోయివచ్చి (ప్రేయసి జాంసలో ఎవేరుదుననుట ఉదాత్త నుగు భౌవము, అ ్ప్పజీవులై న (కిమికీటకాదుల -ఆవళ్యకత చర్శిరప బడెను. కాంగ మ వముకుగూర్చి తెల్పుచు కవి-ఒక తరమువారుచేసిన పని తరువాతి తరమునారు చేయరనుట సత్యదూరము కాదు,

శీపీ పండీతపోవణ : రావు సూశ్యారావు శరీకీ మహారాజూవారు [గాంధిక వాదులు; వౌచీనసా హిత్యమువట్ల వుకు్కుువగలవారు, యువరాబావారు వ్యావహారికమునందు నవ్య సాహీత్యమందు నఖిరుచిగలచారు. తరముల కారతమ్య మిచటనే కలదు. కాలానుగుణమైన మార్పును ఎవ్వనైన న్వీకరింపవ లెనను భావము పదవగీతేమున కనిపించును. ఇక్షు వీరు పలురకములై న సభావములను గూర్చి, వ్య కలను *హార్చి వరి 0చిరి. జీవితములో కష్టసుఖములను సమానముగా ననుభవింపవలెనని కవి అభిప్రాయము. ఒక మవా _త్తీరకార్యమునకు, అనేకుల జ్ఞూనలాభముసకు సిద్దాద్ధని భార్య యశోధరవంటి ఒక్కరు బలియగుట అనావళ్యకమని, జమిం చార్‌లు నశింపవలెనని కవి కోరుచున్నారు. జమించజడారులు వీశాధి ఏరులై ర_క్తములు ధారవోసి శ్మతువులను జయించి 'చేశస్యాతంత్యము కాపొడిరి. కళలు శాతయ్రములు పోషించి, వ్యవసాయ వాణిజ్య ముల నభివృద్ధి చేసి, (వజూపాలన సాగించిరి. ఎంతకాలమునుండియో

• ఇట్లు చేయుచు వచ్చినను _బిటివునారి పాలనను సమర్థ్సి ంచిసది జమిోంచారులగుటవేత ఆామే నశించవలెనని ఈ నిస్సా స్రత్ధపరుతై న యువరాజు వాంభధించుట ఆయన వ్యాదయసంస్కారము వ్యక్త మగును. [పాపంచిక పరిశీలనా దృష్ట్రిగల వీరు ఒకరి కానందము కలి గించువిషయను లే వేటొకరికి దుఃఖము కల్లించునని చెప్పిరి. న్వేచ్భా జీవికి జన్మము మరణసదృశమనుట, దివ్యలవార్కి కార్చిచ్చు, ఖైర్య స్థెర్యములు, వీరికితనము, సౌందఠ్యుము, థ్‌ బుద్ధి వికారము, నిర్‌ కారము మాంద్యము మున్నగునవి మానవునిలోగల జేవదానవు లనుట్క కవి సంపూర్ష విజ్ఞానమును బెల్పును. (పాపంచిక సుఖములను విసర్జించి సన్యసించుట కష్టము. కాని నిత్యభోగి హృదయసన్యాసము వేయుట ఆశ్చర్యము, శాంతింపుమునుట 'తేలికయేగాని శాంతించుట కష్టము. విశ్వములో లీనమై విశ్శపురుముని సాన్నిధ్యము నొందిన

శ్తీ0 పీరాపుర సంస్థానము - కవి పండితిపోవణ

కవి తనలో అహంభావము నశించి, ళా_త్రికజ్ఞానము కలిగి, తత్త్యా నంచానుభవము కలి” ననుట అద్భుతము. వ అయన _ మహా రాజపుత్కుడె భోగజీవితము గడుపుచున్న కవి ఇట్టి తా_త్త్వికానంద మందగల్టుట కేవల గురువుల యను గహము, పూర్వజన్థసుకృతము మా[తమేః పీరికలో! చెప్పినట్లు ఈ గీతములు పద్యములు నచవనములు కాక సంస్కృృతాం్యధ మిశితమైర వ్యవహారభాషలో (ాయబడెనుః భావౌన్నత్యముతో నివి యలరారుచున్న వి.

2. సువిశాలమిదం విశ్వం మ్మదాసు ఆర్జ్టు_వెస్పున ముది తమై గుంటూరు నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు వారి చేత (పచురింపబడిన 182 పుటల ఈ (గంధమున పం చెండు వ్యాసములు గలవు,

3. (వయాణ౦ం : వయాణమునుగూర్చి వ్య క్రీకరించిన అభి (ప్రాయము కవి పసిపాపమన_స్తత్వముగలవాడని తెల్పును. (పయొణి ములో ఉ( దేశము, భావోశా ఎపొము, అనందము కల్లునని కవి ఉళ్డే శ్యము. పనిలేకుండ టిక్కెట్టులేపండ _పయాణించువాడు_త్తేమ “పయాణీకుడని, కోర్టువ్యవ హారమునకో, ధనార్జనకో(పయాణించుచుః అన౦ందమనుభవించలేని చాడధముడని కవి చమత్క_రిం చెను, (పరో అము సూకవత్వమును ద్విగుణీకృత మొనరించునని కవి యూన" వీ.షపేమ : (ేమవలన కలుగు పరిణామము లిందు "తెల్పబడేను? (పేమకొరకు ఒక మహాస్యామాట్టు తన సా (మాజ్యమును త్యజింపగ నొకడా (ేనుకొరకు మహారాణిని వాత్య చేసెను. తల్లీకొ డుకులె (పేమ, అన్నా చెల్లెరడ (పేమ; భార్యాభ_ర్తల (పేమ యని పలొ విధములుగా నుండుటచేత కవి (కనును నిర్వచించుట నూనలో శలీతమనెను, హృదయమున వివిధసన్ని చేశములలో కలిగిన సుం నను' నిర్వచించుట సాధ్యము కాదనుట యఢార్థము, తికొ ౦ డ ల లోయ లు ; దూరపుకొండలు నునుపను భావమును కవి వక టో

కవి పండితపోమణ : రావు సూర్యాశావు శరీ? జేయును, మానవుడు కొండవై నున్నప్పుడు లోయలోనిక్‌ దిగవలె నని లోయలోనున్నప్పుడు కొండ ఎక్క-వలెనని వాంధించుచుండును గనుక పర్వతమున నున్నను లోయూోనున్నను కష్టము సుఖము సమానమసుట అతడు సమ్మ పదేశమున నివశించుట మంచిదను భావమి వ్యాసముస కలదు, మనిషీ ఎక్కు.వకాలము తారాపథమున గాన పాతాళమునగాని నిలువలేదు. అందరాని వస్తువ్వుకై. అజ్జులు చాచు స్వభావముగల మూనవునిగూర్చి ఈ వ్యాసము (వాయబడెను, ఉఓ నవ్వు -వీడ్చు : భావ్యపకటన కొరక నేక ధ్వనులు సృంప బడెను. శబ్దముయొక్క- అర్థమువలన ఛావ్యపకటన చేయుటకుపమయోగ వడు మాటలే ధ్వనులు, ఇందు మరియొక భేదమును కవి అెల్పను* తుమ్ము; దగ్గు నవ్వు, వడుపు మొదలగు శబ్దముల చేత భావ పకటన సేయుట. నవ్వు వడుపులను పూ_క్తిగా తొలగించుటకు వీలులేదు. సంతోవముళకు విచారమునకు కోపము 5కు పోస్యమునకు నవ్వు కల్లు నని చెప్పి నన్వు ఒక కళ యనుచున్నారు కవి, అక్షు వడుపును కళయేం భావపకటన వై శాల్యము సహజత్వములలో_ ఏడుపును మించినది లేదని, రోదన మనెడి కళలో రీలు సిద్ధహస్తులని, వడు భ్రును వడుఫు చేతనే ఖండించపలెనని కవి వివరించిన 5. దురద : దురదలేనిచో గోకుటవలన సుఖములేదు. దురదలేని జీవితము రస క్రీనము, ఈ దుకద శొరీరకము మాళనికను నని “"ండువిధములు, దురద లేనిచో కోరిక లేదు వ్రోరికలేక జీవించుట యననసరముం గులాబీపువ్వును వాసన హాచుటక్కు వీల్మ్లలను ముద్దిముకొనుటకు, (వేమ కామములకు సీ దురదయే కారణము, దురద మందిదీ కాదు చెడ్డదీకాదు. సహజమగు సంఘటవనమని కవి శేళ్చెను. 6ఆట లాడుకోట౦: అటలొడుకొనుటశే మనము జన్గించితిమి. పలు రథముల ఆటలతో. జీవిలేము శేలిగా గడచును.. జీవితమే. జక

4038 వీశాపుర సంస్థానము - కని పండిత పోమణ

ఆటగా గడపిశచో. జసనమరణములు ేలికయగును. ఈశ్చరుడే సృష్టితో నాటలాకుకొనుచుండగా, మానవుడువు అఆడుకొనినచో నది జీవితమున కపూర్వమైన కళ అనుటలో కవి ఆతా_త్తికభావము-* వ్యక్తమగును. 7. జేవ్పుడు : బేవుడనగా గొప్పసత్యము లేడా అసత్యము. ఆ_స్రికుడనని చెప్పు జ్ఞాగముకాని, నా_స్తికడనను శక్తి కాని మనకు లేదు. భగవంతు ఏ౫౦చుటమయా తీసివేయుటయా యను నది ఆలోచనలోనున్న (వశ్న, భగవంతుడు లేడని నిర్టారణ కాలేదు

కనుక భగవంతు డున్న్నాడని నమ్మాన లెను. సమ్థనిచో ఇాంతిసౌఖస్ట ములు లేన, భగవంతు నేదియు కోరక, (సార్ధనలతో విసిగింపక, తాను సుఖించుచు నితరుల సుఖంప జేయువెడు గొప్పవాడు, బేవు నితో నేవిధమైన సంబ-.ధము కల్పించుకొనకుండుశ క్రి తనకు లేదని, తనకు తోచినట్లు భగవంతు నూహెంచుకొని (పాస్థెంతునని కవి నిమ్మ రక్షగా చెప్పను. 8. (పకృతి - పకృతిని కవి నిర్వచించినతీరు విలత్ష ణము-,అనేకములగు పస్తు వులమొకత్తృము పకృతి.ఇందున్న వస్తుసముడా యముయొక్క (వ ల్యేకతకంు | పక, సతికి వేరై. న్య ల్యే; తలేదు. (ప్రత్యే కత లేకపోనవ్రటచేక నే (పకృతిఅసత్యము. “(పకృతికాం తా[ొయనిపాడు

కొను కవి పిచ్చివాడు. నాధారణముణగా (వవంచములో నెందులకూ

పనికిరానివాడు కవిగా పపుగణింపబడుకు. అతనియ బద్ధములకు ఉన్శా

దమునకు హద్దులేదు, కవిత్వము నిమిత్తములేని కృతిని ఊవో

ఛక్రితో సృజింపనక్క-ర లేదు, | వకృతిలోనున్ను పదార్థములు మనశ్తై

సిద్ధము చేయబడళేదు. కాని (వకృతిలోగల గాలి, నీరు, కొండలు,

పువ్వులు, పండ్లు మొ పదార్థములను మున ముపయోగించుచుం

టిమి. సృష్టి కార్యమునకు భగవంతు డుండవలశిన అగత్యము లేదు.

(పకృతియే "లేదు. చానిలో సౌందర్యము. కట్టునాట్లు "లేవు, డానికి

క_ర్ణయనవసరమని చెసి, ఇది యంతయు తన అనుమానమేకౌన్లి

గ] కవి పండితపోషణ ; రావు సూర్యారావు 400 సిద్ధాంతముకాదని కవి ఆెల్పెను. ఇదియొక నూతనమైన భావను, ఈ వ్యాసభానము కవి కార్కి-కశక్షికి నిదర్శనము. 9. కవిత్వము- సంగీతం చ్మితలేఖన శిల్పం : ఈ నాల్టును కల్పనయేీ. ఏనివలెనే కవిత్వము సట్టి బూటకము, కృ [(తిమమెనసృష్టీ. ముఖము చం (దుడు, న్మేతములు పద శ్రములగుట అబద్ధము= కవిత్వముయొక్క- నిర్వచనము ““అబహ్థాల్టవాత.” కవిత్వము (వాయువాడు తన అనుభవములను కలలను ఉన్న వియున్నట్లు చితించికశచో (పభుత్యమతనిని కారాగార మున నుంచును, ఆ కవి ఇతరుని భార్యనో, భఛ_ర్తనో ఉద్దేశించి వారి వారి జేర్ణను సహితము యధాతఖథముగా వాసినచో చాని ఫలితమే మగును! మరి సంగీతమశ్ననో లేనిధావను ఎను గల్పించుటం రంగు లతో _ముగ్గుకీర్చుటయు చిత్రలేఖన మే యగుకు. చ్మితమునకు జీవము పోయుట అసత్యము. శిల్పముశట్టిదియే, రాతిని మట్టిని ఎంతతీర్చిదిద్ది 3క్కినను డానికి మాటయు మంతియు నుండనుకడా! మొత్తము మోద సీకళలు చాం చిన్నవనియు నీకళలను సృజించిన వారి గొప్ప తన మేవంయు లేదనియు వ్యూసక_ర్త యభిప్రాయము. 10. నంభఘుచమ శరం : మానవుడు తన స్వార్థము కోరకు నంభ్రుజీవి యగుచు న్నాడు- విందుచేయునాడు, విందునకు వచ్చువాడును స్వార్థపరు లే, ఏ లాభమునైన కోరియో, చిరుదులకోసమో పీరు విందులు చేయు దురు. ఈ సంభజీశ్రలు వై కెంత ఆప్యాయముగా మాటలాడుకొన్నను లోపల పరస్పరము నించించువొందముకు. స్వలా నాకాంత్సులు 'జేశోద్ధా రకులవలె నటింతును, [పభుక్వమువ ఎన లా భముపొందిన వాడు (పభ త్వము జేళాభివృద్ధికి కృషి. చేయుచున్న దనునుః (పభుత్యమువలన లాభము పొందనివాొడు _పభుత్వము ధ్వంసము కావలెనని కోరును, ఇట్లీ సంఘమంతయు మాయ మోసము, సాంమిక జీవనమెంత కృతి చుమో వాస్థ్రసక త్త అతినవాజముగా వర్మించినారు. 11. దొంగ;

శ్ర[0 వీలాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ మానవజీవితముళ అధికభాగము దొంగలే. వస్తువులను విపరీతమగు ధరలతోనము్థి కోటీశ్వరుడైన నూసగాడు, విశ్వోద్ధారకునిగా సంచ రించు స్యలాభపరుడు, శిథిలావయవములకు రంశలు పూసి, వస్తు ములతో కవ్వకొనువాడు దొంగలే. అసలు సృన్టీలోనే దొంగతన మున్నది. ఉండియునుండినట్లు తోచు బేవ్సడే వెద్దదొంగ, 19, అభి వృద్ధి : భిన్నమన_స్తత్యములనుబట్టి అభినృద్ధి యు౦డును. అభునిక వేపభాషాదులు యువకునికభివృద్ధి యనివించగా, నృద్ధునికి పతేనమిని పించును, సాగిపోనట అభివృద్ధియని కదలిక (ప్రాణమని చ్యాసకర్త ఉ ద్దేళ్యము,.

విశాలమైన ఏశ్వములో భిన్నమన_స్తతృములుగల వ్య క్తులుః భిసన్నభావములుగల వనుటయే గంగాధర రామూరావుగెరి ముఖోక్టి దళము. కనుకనే “సువిశాం మిదం విశ్యం౫అని జేరు వెట్టింంఈ వాలీ సములలో యువరాజావారు తమ యభి,ప్రాయమును నిర్గావామొ ట ముగా నిర్భయముగా సూటిగా తెల్పుట గమనింపదగినది. లీ చిను కుల చిందులు : ఈ కావ్యము మ్యదాను రామరాయ మ్యుదణల యమున [పమాది సంవత్సర భాదపద మాసమున మ్ముదింపబడీ (ప్రకటిత మయ్యెను, 68 పుటల యీ ఖండ కావ్యమున నేడు గీలములో గలవు, 1.గురువ్రగారు. విద్యాగురువు శీ ఓశేటి చేంకటి రామశా స్ర్రైగారు మరణించిన పిమ్ముట యువరాజావాళా వేదన 2 దుచు నీ గీత్రమ్వు (వాసికి శ్రీ శాస్త్రి ఏరిచేత కవి తాభ్యాసముకొచో చేయించెడివారు. పీరాష్టరము కోటలో నందరు ఇొశ్రిగాని గురువు గారనియ్నే పీలిచెడివారు. కలకాఎమున్న కాకింయె వసంతేమంచే మధురధ్వని చేసిన ఫోయిల భఘనమైనదనుచు గంగాధర శామారలి గారు తమ గురుజేవుని కోయిలతో పోల్చిరి. 2. నీలగిరి శిఖరార్లో పార్థ ప్రజేశ విహార సంభేశము నీలగిరి పర్యటనలో తశకు కలిగ

శీవ్‌ పండిత పోమణ . రోవు సూర్యారావు శ అనుభూతిని కని యీగీతమున వ్య క్రీకరిం చెను. ఈ లోకమున అసత్య పరులు దుర్శాష్టలు అమితముగానున్నను కొందరు సనాగర్జుల కార ణమున [(పళయము సంభవించలీదని, ట్రై వాధీనం జగత్సర్వ్యమ త్‌ో భావము లిందు గోచరించును. 8 _పేమలేఖ: ఈగీతమున (పేమ తత్వము "తెలుపబడెను. శృంగారరస భరిలీమగు సీ గీతమున [పేయసి సంబేశగానము చిన్ని పూంబినెతోడకు, పికరాళ్డే కూజతముతోడను, నోచావరీ వాయుతరంగములతోను పోల్చ్బబడెనుః = శ్దళానస్వ స్తి- ఈ గీతమున కవి కరగ్దకాండపట్లు తన అనాసక్షృతను వీవరించునుం తనమరణమునూహించుకొని కవి ఈగీతము నా్రాసెనుం తన శరీరము శ'ళానమున కాష్థములపై శాలునపుడు. కవి లోకమునకు స్వస్తి చెప్పును. తాను జీవించి యుండగా [_బదుకును దుఃఖభూయిష్ట్రము వేసిన బంధుమ్మితులకు తన చురణమువలననై న తృప్పీకలుగనిచో తన బూడిదను నీటకలివీ (తొగవచు నని కవి చెప్పెను అతడు తన అంతిమసమయమున నృరాతస సంస్థకు జీవనాసత్యగతికీ దుఃఖనారి నిధికి త నస్వసి పలిశేను. ఈగీతమున కవివృాదయసు అంతర్జీ నముగానున్నట్లు శోచుచున్నది. భాపషాసాహిత్యముల భీదభావముల వలన యునరాజూవనారు తంగడికి దూర మైనట్లు ఇప్పబడుచున్నదిః చానినాభారనుగా జేసికొని బంధుమిత్రులు కొందరు ఆయన జీవిత మును మరింత శోకమయము శావించియుందుకు. అందువలన కలిగిన చాధ ఈగేయమున లీలగా నశిచరించును. మానవుని విశ్వాసహీస తకు విర క్షి చెందిన కవ అటువంటి వొరందరు తనను మరచుటయే వారు తనకుచేయు ఉపకారమని తంఎ౦చెనుం రు పొగమంటలు. మానవుని అమానువత్వము, అందువలన పజ్జ్వరిల్లినమంటలు చల్లారి (ప్రపంచమున శాంతి నలకొనవలెనని కవివాంభధించుట ఈ గ్‌తభావముం 6, చేవ దేవ ఇమీల తెలుపవయ్య్యా ఓకవిన్నవాడు వెద్ద

శ్ర] లీ పిఠాపుర సంస్థానము - కవీ పండితపోమణ కాపు పాంధుడు రాజు ఒక యువతిని గాంచి మనోవికారమునకు లోనగుట్ల ఈగీతమున వర్ణ్మిలము. భర్వపొారుగూరిపంతలో బూడనమిణి కాపునకు కాడియడ్డను గొనితెచ్చుటకు వెడలి తిరిగిరా లేదని ఆ యువతి సీచాకరెంచుచుం జెను, అంతకు ముంచా'మెను చూచిన నలు గురు పురువులు వెడలిపోవ్రుదురు. ఇెట్టునకు కట్టిన ఉయ్యాాలలోని వాప నవూయమ పట చూచి ఆ మెదుఃఖ౦ం చును, చిక్కి-శల్య మైన అఆపడతి చిన్నికాపురము చితికిపో వుటకు కొరణ మేయని కవీ ఆవేదనతో బేవుని (పశ్నించును. ఆకాముకుల దుష్ట్రత్యముశకు ఆ మెభర్త్త,పసిబిడ్డఆ మెకు దూరమైన భావము సూచింపబడెను, కవి కరుణార్ద్రుహృదయుడై_ అమెను గూప్పె చింతించెను. 7. అనాడు ఆ వేళ; పూర్వము కాళీ శములో పాజపహోను వుష్తూజ్‌లు వన పిహారము చేసిన నిపషాదు తోటలోనికి (వవేశించిన కవికి కలిగిన భావపరంపర సిగీతకమున పొది గను, అతోటలోనికి పాదహాక్‌ నిపొదజేవుగావ కవికి వినిపించెను? షాజహాన్‌ తానామె వియోగము సహింప్రజాలనని మమ్తాజ్‌తో ప్పెను. అ వె పొజహోానును చెంతకు రమని పిలువగా నతడాశ్చ ర్భమున పోయి ఆలింగశముచేసికొనవోగా వారిరువురి మధ్య దట్ట ముగా కురిసిన వర్షపరంపరతో వారి సంభాహణ సమసిపోవును ఈ వఏడక్షుగీతములు (గాంధికమున (వనాయబడెను కఠథనవపదములు, దీర సమాసములుశల ఈగీతములన్నిటియందు ఉన్నత భావములు గోచ రించును,

శ, కంటికీ మననుకీ జనివించీ కనిపించని దృళశ్యాలందమా+ "లేక మరి ఏపమందాం?! వదో అనాబనే అంక! : 169 పుటల ఈ [గం కమున డెట్బదిశాల్డు దృశ్యములు కలవు. అభుగాలేనభావము లశో వాయటడిన ఒక్కొ-క్క-దృశళ్యము కవి భావమును సం[గహ ముగా ఆెల్పువు, వునము స్వన్టలోశమునుగార్చి కథలు చెప్పుకొ౦ం

జీవీ పండీతపోషమణ : రావు సూర్యారావు ట్రీ దుము. కన్నులముందు జరుగుచున్న దృశ్యములను విడిచి స్వర్ణలోక దృశ్యములు స్మరించుట అనవసరమని కవి అభి పాయము, భూలోక మునే స్వర్ణం చేసికఫొందమనీ, స్వేచ్భాజీవనము సొగింతమని 11వ దృశ్యంలో కవి స్వేచ్భాపయత్వమును వ్యక్తము చేసినారు. 18న దృశ్యం , “* జేవాలయం-ఖఘంటానాదం - కర్ప్చూరహారతి-ధభూపం- గంధం-పుప్పాలు-ఫలాలు-పూజా సామగి-పూజారులు- పూజ-గర్భ గుడిలో చీకటి - మూలవిరాట్టు - వ్మిగహోానికి పెద్దపగులు బీట - ఆ వీటలో ఎఐక దూరింది - విిగవాం - వెనుక విల్లి ఎలుకళోసం వేచి ఉంది-చేవాలయం ముందు కుక్క చచ్చిపడి ఉంది-పుణ్యగుండంలో యాతికులు వంటిమురికి క డిగేరు-ఊోల్లో పూజారిభార్య జేవళార్చన గదిలో పాలికాపు పక్కలో పడుకుంది - పాలికాపులేని పొలంలో కాకులు గింజలేరి తింటునా్నాయి ఒకానొక నగ్నసత్యాన్న్ని కవి ఈ దృశ్యంలో సూచించుచున్నారు. ఇగ్లు (వతిదృశ్యమున అల్పాతర ములలో అనల్పార్థమును వివరించుచు కవి (పాపంచిక విషయముల సెన్నిటినో వినూత్నపద్ధతి నావిష్క-రించెను, సభ్యతకు దూరమైన ఛావములుకూడ నిందుగలవు. కొన్ని దృశ్యములలో ఒకొ(టక్కం భావము సూచించుటకు రెండు మూడు పదములను వ్య_స్తముగా నిందు (బాయబటజెను. ఉచా .- “అగ్నిజ్వాల - వీళ్ళబల్లు - భస్టుం” మరికొన్నిట వాక్యములుండును. ఉదా :- బీడుల్లో ఉన్న ఆవులు అకాశంవెంపు చూస్తున్నాయి-వట్ట్లమోాదున్న, పిట్టలు అకాశం నెంే చూస్తున్నాయి- ఇలా కొన్ని వొక్యములుండును. పీనిని సవ్మాద యుజే సమన్యయము చేసికొని ఒక దృశ్య మూహించుకోొనగలడు., కీర్‌ 28 దృశళ్యములు సంభాపణరూపమున కూర్చుబ డెను. చివరిదృశ్య మున నొక పూర్ష్హానుసారము మ్యతము కలదు, [పపంచమంతయు విధృ్యయను వై రాగ్యభావమును కవి ఈదృశ్యముగ్యారా సూచించెను

శ్రీ పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ

తరంగములు 88 పుటల ఈ ఖండకావ్యము పీళాపురము విద్యజ్ఞన మనోరంజసీము దాక్షరశాలలో 1908వ సం న ముదింప బడెను. ఇండారుగీతములు కలను. “సము దతరంగముల రీతి ఛ్రావ తరంగము లనంతములు.అమా వా స్యాం ఛశార పూరముశనుపూర్ణ్మినో శుభజ్యోతోళ్చ్నేత్సవమునను తరంగము లుద్ధోషించును. ఈ తరంగ ఫఘోపషతరంగ కర్తకానందకారి. ఈ యానందమున మరియొకగా వ్య _క్రీమైనను పొల్టొనచా!?” అని తొలివలుకుతలో కవి తన తరంగ ఘోష. నర్థము చేసికొను మరియొక్క సహ్చాదయుడ్రైన యుండునని ఆశించుచున్నారు.

1. నిదురవోవేమి . సాంసారిక జీవనమున కలతలతో బోధ పడువారికి నిదురయం టై నను దుఃఖమయ జీవసమే స్ఫురించునని భావ మిందు గస్పట్టును, 2. అభాగ్యుడు : సూర్యా స్తమయమునే తోటలో (ప్రవేశించి (పకృతి సౌందర్యము నాస్వాదించు పాంథుడు అభాగ్యుడగుటచేత వెంటనే మేఘగర్జనలతో వర్ణజలభారలతో వన మంధకారమయమనగును. దారీతెన్ను కానలేని, ఇల్లులేని పొంథు డాత్ణహత్య చేసికొనును.తర్వాత వేఘగర్జనలతోవర్ష ధారలు నశించి అంధకార మంతరించెను, పాంధు డభాగ్యుడగుటవలన (పకృతిసహిలే మతేనిపట్ల సుముఖత వూపచబేదని కవి భావము. భాగ్యహీను నిన్వరు రత్నీంపళలేరనుట గీత విండితార్లము. 8. ఇట్లి సంబంధ మెచ్చటనేని! గలదె! ప్రేయసీ (ప్రియుల శంగారమింద' వరి తము, ఏశాత్మతగళ సీ యిరువుర్మకేమ విశ్వపర్య౦తము వ్యాపించును. ల్త శాభామాథ్‌ పము ! రాధామాధవ (ప్రణయ మిందు వర్మింపబడెను. శాధ(పణదో మును జ్ఞప్తికి తెచ్చువొని మాధవు డామెళొజుకు విచారించ ఇందలి విషయము. 5. మెజపురాణి : ఆకసముననున్న మేజూ* రాణి భువికి దిగివచ్చినచో భూలోకపు వింతలను చూపి. తన కనిలే

కవి పండితపోషణ , రావు సూర్యాశావు శీ1ేరీ వినిపించి వలవీంతుకని కవి పలుకుటలో అందరానివాని నందుకొనుట కతడు (ప్రయత్నించినట్లు తెలియును. 6. అవ్యక్తుని గానము ; నవ్వి నన్కు వాడిళను, అడిననుు చూచినను, చెప్పినను తప్పూగనుక ఆయా పనులు చేయవఎదని కవి చెప్పెను. ఈ గీతము. కని విశేషలోకాను భవ పరిజ్ఞానమున కుడాహృతి. “సూర్యు డుత్తరమున నుదయిం ఇచెవని గదలు కత్తులయ్యెనని, నదులు ఫవొండమిోదికి (పనహించెనని చండి. ర్యుదుని దండించెనని చిజకురసములో చేదు బుక్షైరని మేఖుములందు దావాగ్ని బుష్తైనని, భూనభంబుల బూడిద గచ్చె నని, మేడవై గాడిదవిల్ల యరచెనని అన్యక్టుడు గానము చేసెను. ఇత డవ్యక్తుడు గనుక అసంభవములను సంభవీఎచిన ట్లూహించు కొనెను, ఈగీతము వ్యావహారికమున్కమిగిలినవి [(గాంధికముని (వాయ బజెను స్వార్ధత్యాగము ః నాలుగ౦కనుల యీ నాటకము యున శాజావారి తొలి నాటకము, ఇది 187లో వీరాపురము (శ్రీవిద్వజ్టె 5 మకోరంజనీ ము[ చదొతరశాలయందు ముదిత ముయ్యెను. చాప్పుజల తరంగ౦బులం జాద్యమిచ్చి యాత్రభ క్రిరసంబున న్యర్ద్య మొసలి నూలృ బేవతాపాద సమా స్హనమొదవ: బూబసేయుదు నిదియొక్క్యం పూవుం చేసి, అని మరణించిన మాతృ టేవిని కన్నీటితో అత శభ కిలో స్వార్థ త్యాగమను పుష్పముతో యుపరాజూవారు అర్భించికి. స్వార్థ రహితురాలిగా ఖ్యాతిగాంచిన మహారాణీచిన్నమాంబా బేవికి*స్యార్ల త్యాగము” అంకితమిచ్చుట యెంతీయు తగియున్నదిః ణి కథ : విద్యుల్లితీ సంపమ్నుడగు వినయభూపణుని తనయ, నంరూవిణియ న్‌ లి ఇ మెము తుడు కళా 9 కుడు మాయాస్వ బా గుర్రీకీ స్వాతర్మిత్య

శ్యి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోపణ

మిచ్చినచో పురుషునిస్వాతం త్యము కొంత తస్పనని, సంసారమను యుద్ధమున నేడ్చియైన విజయము సాధించు వనిత సబలయే నని స్వార్భమును త్యాగముచేయు. పురుషు డరుదుగా నుండుననియు నిద్యుల్ల త చెంత నుపన్యసిం చుచుండును. నవనాగరక శిరోమణి తుషారకణ ఏ3 స్నేహితురాలు. ఈ యికువుకుు స్నేహితురారిడ సడుమ రెండు సూదంటు రాళ్ళ సడును యినుషముక్క-వలె నైకలి నని తుపారకణ చెంత శశాంకుడు వాపోవును. విద్యుల్లత లేన్సీ చిన్ననాటనే మకణించుటచేత ఆమె వినాహమును గూర్చి వినయభాషణుడు. విచారించుచుందడును. “పారిస్‌”. పట్టణములో ఏరికి చారుడత్తుడు. పరిచయ మభయ్యును. చారుదత్తుని తల్లీ విద్యు ల్లతను తసకుమారుని. కిచ్చి పరిణయము చేయమని వినయ భూపష.ణునికి కబురుచేసెను.. చారుదత్తుని పరిణయమాడుటక విద్యు న్లిత అంగీకరింపలేదు. ఒకనాకు శశాంకుడు తాను విద్యుల్లత ఆకర్ష ణకు లొంగిపోయితినని, వివాహమును మాతము విశ్చసింపనని పల్కెను. “మిరు న్వేచ్చానురాగ మతోపాసకులా౪” అని విద్యు న్సిత ఆతసిని (వశ్నీంచను, అత శౌననను. అమె “వెడలిపోయిన పిమ్మట తుషారకణా శళాంకు లొకరియందొకరు అనురాగము (పో టించుకొనిరి భళాంకుడు తుషూరకణను (వేమించునేమోయని విద్యు సితే చబాధపడును. తర్వాత తుషారకణ “ఫోను” వలో తనకు శ ఇంకు నితో వివాహమని ఇప్పినంతనే విద్యుల్హత పిడుగు పడిన క్తుడ్చును+ ఇవారుదత్తుకు నిమ్యుల్లతతో సాన్నిహిళత్య మభింపీంచును. ఒకనొ డతడు తాను విద్యుల్లతగు వివాహమాడనోరుచుక్నానని విద్యుల్ల వినయఘాషఃఖలకు చెరియొక "లేఖ (వాయగా, విద్యుల్లత శశాంకుని మరువలేకున్నను ాగుదత్తుని నిష్క-ళంక[పణయమునకు లోబడి ఇతనిని సుఖంపచేయుటకు, తండిని సంతోవ పెట్టుటకు వివావామ్గుశ

కం కవి పండితపోమణ . రావు సూర్యారావు ఖీ కంగ్‌కరించెను,. తుపారకణా శళాంకులు మూడేండ్ల తరువాత కలి కాగాక త్రో విడాకులు తీసికొందురు, విద్యుల్ల ఆ-చారదత్తులు వినయభూమణుడు యూరపు (పయాణమునకు సిద్ధమగు చుండగా, వారుదత్తు డింటలేని సమయమున శశాంకుడు వచ్చి పూర్వము విద్యుల్ల త తన కిచ్చిన యుంగర మామెకొసగి ఆమె పవ్నితమైన (కేమకు ళా ననర్జ్ముడనని, తీనను క్షమించుమని వేడెను. [ప్రపంచము సకు భయపడకుండా విద్యుల్ల్న త (పేమ వెల్ల డిచేయవలెనని శశాం కుడు అడి?గను. విద్యుల్లత తాను గృహిణీధక శ్రమునకు విరుద్ధముగా (పవర్తించ రని, స్వార్థ త్యాగ మే మానవథర్థుమని పల్కుచుండగా నప్పుడే యింటికి వచ్చిన చారుదత్తుడు అపియత్నముగా విని విద్యు నృతను కొనియాడెను, అమె శళాంకుని నలళానది కనుక అమె సుఖముకొరకు విడాకు లిచ్చెదనని చారుదత్తుకు చెప్పి స్వార్థము త్యజించి 'వెడలిపోవుచుండగా నాతనసిని పోవలదని యీడ్చుచు విద్యు వ! పడిపోయను.

ఈ యాధునిక నాటకమున నాందీ పసావనాది నాటకలతణ ములు లేవు, నాటకారంభమున నాటకకర్త “జగన్నాటక స్యూూత ఛాకి (పపం చనాటకమును దిష్య ముగ సశిపించుచుండగా, అ నాటక ములో పాాతయగు "తానొక యంతర్నాటకము (నాయుచుంటిశొని వస్పెను, ఇందొక్క- పాట కలదు, పద్యములు లేవ్టు. సంభాషణలు శిష్టన్యావహారికభామలో సాగాను, సంభెహణాలు భావో(జీళముతో చురుకుగా నడిచెను. అచ్చటచ్చట దీర్ట్యమైన స్వగతములు గలవు కథావస్తువు ఉన్నతవర్డ మునకు. చెంది సంవిధానము పటిన్టముగా తీర్చబడెను. పాలు గే, విద్యుల్ల తే ఈమ నాగరికయుపతి మైనను ఛగవద్లీ తొపరనమం ఉాసక్తికలది. ఛళాంకుని వలచినను, తుపాళక ఖాశ ఛాంకుల జాంపత్యముపట్ల 'బ్యేషమము వదర్శింపదు;

ఖ13 వీళాపుర సంస్థానము = కవి పండితపోవమణ

శళాంకుని యందలి అనురాగమును వీడదు. కాని తండి సంతోష మునకు, నిష్క-ళంకుడై న చారుదత్తుని సౌఖ్యమునకు స్వార్థము త్యజించి చారునత్తుని ఇండ్హాజెను. నాటినుండి గృ హా౯ ధరగ్జములను పొటించుచు, చారుదత్తునికి సుఖసంతోపములను కల్లించుచు. పత్నీ ధర్మము నెరవేర్చిన పవి తమూ ర్మిగా విద్యుల్లత కచ్చట్టును. వాం కుడు నచ్చి పూర్వ వణయమును _పకటించుమని కోరి+ సు అంగీకరిరి పక్క చారుదత్తుడు తీస నుఖమునిమత్ర, మే బాట శెగముచేసిపోవుట సహింపళలేక మూర్శిల్లిన విద్యుల్లత చారుదత్తునిపట్ల ఎంత అనుజబం భము, ఆత్మీయత వెంచుకొని:దో ఊహింపవచ్చును. వం తుపార కణ ; అధునాతన నాగరికత లక్షణములు పరిపూర్తముగా కలిగిన త" తీ శశాంకుడు స్వేచ్చానురాగ చాదిమైన యితడు, తీ యెండరు పురుషులనై న తృప్నిపరచవలెనను భావము కలనొడు' వివావామున విశాగ్షసము లేని చవలచిత్తుడు, విద్యున్లితను తుపొర కణను నలచినట్లు యిరువురకుచెప్పి వంచింప యత్నించిన వంచకు డీ శశాంకుడు, తుపారకణకు విడాకులిచ్చి మరల విద్యుల్లతను చేరి తమో భిష వేడి ఆవెకు తనయందుగల (చేమ నిర్భయముగా వెల్లడింపు మని నిర్బంధించిన దుష్టవర్తను డీశళాంకుడు.. ఊఉ చారుదత్తుడు నాటక్రమం దుత్తమోత్తమమైన పాత చారుడత్తుడు, విద్యున్లలేను నిర్ణులానురాగమున వీవాహామాడినవాడు. విద్యుల్లత శ్రళాంకుని (_వేమి౦చెనని తెలి, తనను వివాహమాడుటచేత 'నృహిణీధరం్తమో సకు వ్యతిరేకముగా (ప్రవర్షింపదని హించి, అమెను పతివ్రలేగ కీర్వించి, ఆమె సౌఖ్యమునకు విడాకులిచ్చుటకు సిద్ధపడిన త్య మూర్తి ఇారుదత్రు డు,

సన్ని వేశకల్పనలో గంగాధర రామారావుగారు విద్ధవా సుల

ద్యితీయాంకమున విద్యుల్ల తా చారుదత్తులు ఒకొ్క-క- శారణను

కవి పండితపోవణ రాను సూళ్యారావు శ్రీ19 చెప్పి. వెడలిపోవుటతో తుపారకణాశళాంకుల (_కేముకలాషమున కనువగు సన్ని చేశమును కల్పించిరి. చతుస్థాంకమున విద్యుల్నతా చారుదత్తుల స్వార్థ త్యాగము నిరూపించుట కనువైన సన్ని వేశము కల్పెంపబజెను. విద్యుస్మతే తిననిమిత్తము స్వార్ధ త్యాగము చేసెను మాట అ్మపయత్నమనుగా వెలుడలినుండి వచ్చిన ఇారుదత్తుడువినుట, వినుటనలననే అమెనిమిత్తము తానును స్వార్థమును విడిచిపెట్టి 'వెడలిపోవుటకు సిద్ధమగుట మొ సన్ని వేశములను నాటకకర్త చతుర ముగా కల్పించెను, ఇట్లు పాషతచ్మితణ, సన్ని వేశకల్పన్న కథాసం విధానము చక్క-గా సముకూర్యృబటజెను. విచ్యుల్న తా చారుదత్తులు స్వార్ధ త్యాగములో ఒకరినొకరు మించికి. యువరాజావారికి భగవ ద్లీతపట్ల మక్కువ యెక్కువ అందువలన విద్యుల్లతకు భగవద్లీ తా పరనాస క్రి యున్నట్లు వీరు చి(తించిరి, తీరని కోరిక తరువాత : 1940లో మృిడాసు రామరాయ ముదణాలయమున మ్యుదింపబడిస 166 పుటల ఈ నాటకమం దారం కములు గలను, ఇదియు అధునిక నాటకమే, తీరని కోరికలతో శాల చ్మకమున నలిగిపో యెొడి (బ్రతుకులకీ నాటక మంకితము చేయబడెను, కథ : వాగను శాసనుడను -శీరుతో చెకుముకి యనువాడు "జీేశాటనము చేయుచుండును. తల్లిదం[డులు లేవి (బ్రహ్మచారి చెకు ముకి గాంధీగారి సహాయ నిరాకరణోద్యమమున చేరి భొందరివడ్డ శవిత్వము, ఇిందరిచెంత చేదాంతను చెప్ప ఉపన్యాసములిచ్చి నిజముచెప్పి; అబద్ధము చెప్పి? నవిష్ష, యేడ్చి (వజలనుండి ధనము సంగహిం చెడివాడు. ఒక సొమ్యువాద సభలో సిలేడు (క్ర్రీలు,. పల్లె జనులు హేళనవేయుచున్నను ఉపన్యాసమి చ్చెమ. అఆ యుపన్యాస మున, హీిమాలయము; అట్లాంటిక్‌. సము దము, తాజ్‌ మవహాల్‌లోని రాళ్లూ కూడ నందరకు సమానముగా పంచి ట్రవలెనని చెకుముకి

40 పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోమణ

పల్కెను, ఆ సమయమున కచటికిరవమవటులు రాగా. నలేడు "తాను వాగను శాసనుడనుగానని ఇాంతిభ్య్దతలు రతీంచుటకు నచ్చితినన్మి యిటువంటిసభలలో నెప్పుడు వ ల్లొసనని వారికి వాసి యిచ్చెను, ఒకనాడు చెకుముకి గాల్యని తుడు నచేందుడు వచ్చిః అతనిలోనున్న 'చెడుగుణముల పారదోలి, ఉత్తమగుణములను వెలికీ తీసి సంఘమున _ కుషయోగపడునట్లు చేయుదునని పల్కెను. ఇట్లో (వతిమాసనవునిలో దుర్దుణములను తొలగించ్చి నిజమైన మానవులుగా సంఘ నేవకులుగా వారిని తయారుచేయుట నరేందుని ఆశయము చాక్టుముకీ న రేం దునికడ కొంతకాలముండి సంస్క రింపబడుట కంగీక రించచెను. నేందుడు అబద్ధమాడవద్దనీ కోపించరాదసీ,. చెడు అలో చనలు రాసీయవద్దనీ 'చెకుముకికి బోధించెను... తిలోత్తమ యను రూపవతి కులటమె తిరిగి తుదకు వీధులబట్టి పోవు పరిస్థితిలోనుండగ' నశేం్టదుడా మెను తనయింటికి తీసికొనివచ్చి అ(శయమి చ్చెను* పూర్వము న గేం్యదుడు పతితుజే, ఒకానొక ముహూల_ర్తనున నలతజొకీ 'ఫ్రీని చూచెను, అమెతో పరిచయమైనా కాలేదు కాని, నశేర్యదు డామెను వలచి, అనాటినుంచి వ్యభిచారము మాని వేసెను నేడీ తిలోత్తమ సశేందుని _వేమించి, తనకు కొంత చేమ వంచిపెట్టువని యడుగ నితడు నిరాఃరించెన. తిలోత్తమ మాఠతసూతనినే (పేమిం తునని _పతిజ్ఞ చేసెను. నశేం దుడు దుష్టవర్యనులైన శ్రీ పురుషులని చేరదీసి చేయరాని పనులు వేయు చున్నట్లు ప్మతికలలో (పచురింలి బజెను. నాటినుండి నశేందుకు సంఘములో ాధితులైన ద్ర శ్యాశయమిచ్చుచుండెను. వేశ్య శేతులలో భర్తను జూచి భరింహేో అతనిని హత్యచేసిన వాసంతి యను మహిళ నశేందుని అ(శ్రమమును మేరెను, మంగళ యను మగువ బావచేత పోసగింపబడి సంఘనూో నకు భయపడి తనకు కలిగిం: వాప నడవిలో విడుచునుః సంభ

ఖ్‌పీ పండీతపోమణ ః రావు సూర్యారావు శ్రీబే1 మూయమెను నెలివేయగా నళేందుడా మె క్యాశయసిుచ్చెను. ఘటో తృ_చుడనువాడు తిలోత్తమ వ్యజపుటుంగరము నపహరించి రత్సక భటులకు చిక్కెను, తిలోత్తమ ఆతానేయుంగర మాతనికిచ్చితినని పల్కి. అతనిని విడిపించి నశేందు నా్యశమమునకు చేర్చెను. భర్త చేత బాధల నొందుచున్న పల్లెటూరి అచ్చమ్మాయు నచటికి. చేరు కొనెను, ఈ తి నందరను వాగనుశౌసనుడు ఎవాంభించును. విచ్చి వాడొళడా యా[శమమున వచేశించి నశేందుని జూచి ఆసువషతిలో తననుకొట్టిన జవాననుకొని చంపబోయెనుం తిలోత్తమ అడ్డునిలు వగా విచ్చివాని క_త్తి తిలో త్తమభుజములోనికి దిగెను* ఖఘుటోత్క_చు డామెకు ర_క్త్షదానము వేసెను, తిలో _త్హమచేసిన అ్యాగమును నేం (ద్రుడు క్షీక్తించగా? తనకు నలేం్యదునియెడలగల (వేమ యాసని చేయించెనుగాని తనది త్యాగము కాదని తిలోత్తమ పల్కెను, ఇది యిట్లుండ శికుముకి తనను వివావామాడుమని అచ్చమ త్‌ో ఒ_ఖ్రిడి జీని ఒప్పీంచెను, కాని ఆ మెభ ర్హ తన తప్పు లెలిసికొనివచ్చి అచ్చ వు త్రి దీసికోనిపో యను. నలేందుని యా శ్రమవాసులు (వభుత్వ వ్యతిలేకులని భావింపబడెను. వారందరిని యుద్ధార్థము తమకు వళ “మునరింప (ప్రభుత్వము నశీంద్రు నాజ్ఞాపిం చెను నశేయదవాగను శొసనులు కొండలలో వమూాటలొడుకొనుచుండ పోలీసులు నశేందు నిపై నళిస్ట్రవారంటు తెచ్చుచుండిరిం వాగనుశాసనుడు బలవంత ముగా నళలేందుని పాకలోనుంచి వెలుపలగొశ్లేము "పెక్టైనుః పోలీసు లతో పాకయందు భల్లూకమున్నదని చెప్పి అతడు వారిని భయ ఇట్టగా చారు పలొయితుల్లైరి, ఆ సమయమున నలేందుని యాశ మములోని వారినందరను పోలీసులు బంధించగా తనను నమిగిన వారిని పోలీసుల కర్పించితినని నరేం్యదుడు విర_క్రీచెంచిను, న శేందు జాశమవాసులకు తన ఆ_ప్రినొసగీ లోక కల్యాణమునకు పాటుపడు

శ్రీ2ల్త పిరాపుర సంస్థానము - కని పండిత పోమణ

డని చెప్పి, తాను వుంచుతుంనులో పవాహములో మునిగి పోయెను. న శేం దుని యాత్మ భూలొ కముకర మె భిన్నమైన లోక ములో వనకకు నడుచుదుంజెను. నాం చుడు మొదటిజనస్హలో ఆ రూసము5 తనక్రు భిక్ష పెళ్తైనని ఒక వ్య క్తి చెర్చె అంళతశ్థానమయ్యాను* ఉత్తమ నోకమునుండి తిలో_త్రమ యచటికి వచ్చి అతనిని తసశ్తీ చేత తన లోకమునకు కొనిపోయెను. నశేందుడామెపట్ల కృలేళ్ళలే చూప్తి తాను [వేమించినవ్య క్రి తాను మొదటచేరిన లోకమునకు వచ్చెనని 'ఆలిస్తి అచటికి వెడ ఆను.

ఈ నాటకమున ఉ_త్రమ మధ్యమపాతలు శిష్టవ్యావహోరిక మున సీచపా్యాతలు _గామ్యభాషయందు మాటాడుటవలన కవీ పాతోచితమగు భాషనే వాడి హౌచిత్యము పోషించెనని చెప్ప వచ్చును. వ్యాత చితిణము. 1,నచ౦ [దు డు :- నరేం్యదుని పాతను కవి ఆదర్శప్రాయముగా ఉ_త్తమముగా తీర్చిదిజ్రైను. సేం (దుడు వేదాంతి సంఘసంస్కర్త, ఉన్న తాశయములుగల నొడు* ఆదర్శ ేమికుడై పరమందుకూడా తఇఅనురాగమునకు ప్యాతురాలైన ('్రీమూ_శ్రికొర కే ఎదురుచూచినవాడు.. తనను _నమిగ్దనవారిని రథీంపలేనందులకు (ప్రాణత్యాగము చేయుచు ఆస్తిని ఆ శమవాసు లకు పంచిన త్యాగి ఉదారుడుగా సనీనాటకమున చ్మితింపబడేను* వ. వాగనుశాసనుడు : నీతి నియమములు లేని మోసగొ నిగా ఉపన్యాసకునిగ్య చిత్తశుద్ది బుజువర్త నము లేనివానిగః కాముకునిగ తీర్చబజెను. కమముా నలేందునివలన మారినలేరు వాతే మృతుని రవ్నీంచుట కత డబద్గమాడుటవై న వెనుకొడడు లీ.తిలోత్త మ పాతను చితించుటో కవి (పత్యేక (శద్ధ వహి చెను. వృత్తికి కులటమైనను నచేందుని యా(శయములోనికి నచ్చిన తర్వాత నామెలో పరివర్తన కలిగెను. తిలోత్తమది (పతిఫలాజేత్‌

కవి భండితపోమణ . రావు సూర్యారావు శీలీర్ర రహితమైన అనురాగము అటువంటి ఉదాత్త _పణయమే వీచ్చివాని చారినుండి నవేం దుని రఖీంప జేసెను, నరేందుని యాశయములను ఆదర్శములను సంపూర్తముగా నర్థము చేపకొనిన: దసపటదేత తిలో త్తమ తన వ్యజపుటుంగరము దొంగిలించిన ఘటోత్కచుని రతుక్ష భటుల బారినుండి రవ్షీంచి న లేం దునా[శవమునకు 'చేర్చెను. వాసంతి నుమంగళి అచ్చమ్మ భుటోత్కా చులపాతీలు సవాజముగ చితీకరింపబడెను. చురుకుగా. సాగిన సంభాషణలతో పటిమ్మ్యమెన కధాపంపిధాన ముతో నీ నాబకము భాసిల్లు చున్నది. పరీనమసచున్న (పజలను ఉత్త మమార్షమున నడిపించుటకు మార్జదర్శకు లుండవలెనన్తి ఆ నూర్షదర గకులుదారగుణము కలిగిన ధనికులై నచో లట్టి సంస్కరణ మున కనుకూలముగ నుండునన్ని నంస్క-ర్ష్య* ను (ప్రభుత్వము (పోత హపింపవలెనని, లేనిచో సంస్కరణ కష్టపాధ్య మై సంఘము బేశము (కమముగా అవిసీతిపాలై వతశమ'సట కనకాశము. కల్టునని శ్రీ గంగాధరరామాకావు (వదోధించుచున్న్నారు. వరూధినీ [పవరాఖ్యము ; నాలుగంకముల యీ నాటకము మ్మదాను రినై జాక్స్‌ మ్ముదణాలయముం 1947లో ము దింపబజేనుః మహారాజా సూర్యారావు బహద్దరు వార్కి- (పాచీనసాహీత్యమం దభిమానము మెండుకనుక వారిజ్యేష్టప్పుతులు వీరికాపుర యువరాజు ఈ గంగాధరరామారావు ఇద్దన్న (ప్రబంధమందలి వరూధిసీ (వ్రవరుల వృత్తాంతము న్వీకరించి నాటకము మలచి, జనకుని కంకితమచ్చిరి* నవ్యతీయం దఖిరుచిగల యువరాజూనారీ నాటక మున (పాచీన నాటకలత్‌ ణఅములకు భిన్నముగా రచియించిరి. (పస్తా వన (శ్రీ గిడుగు సీళాపతిగారు. నడిపిరి.. నాటకకర్త, నాటక భభనొా వీభానము' ను'ారక్చి సామాన్య పరితకుకూడ నర్ధమగు

శ్తీల్తో వీళాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ ధోరణిలో (పస్తావన నడిచెను. తరువాత ఆ ముఖములో కవి పెద్ద న్నను స్తూతఛారునిగ (పవేశ పెళ్లైను. అల్లసానివెద్డన్న ఉయ్యల మంచమువై నాసీనుడై దూతిక యిచ్చుతాంబూఎము శీవించుచు కమ్నలు మూసికొని “నికుపవాతి స్తలంబు ...* అను పద్యము చెప్పుచుండ ఒక లేఖకుడు [వాయుచుందుకు. తకువాత స్వారోచిష మను సంభవములో ఇష్టదేవతాస్తుకిలోని “స్రీ వమోజ కురంగ నార భా * ఇళ్యాది మూడు పద్యములు నాందిగా ఇప్పబనేను నాంది తరువాత ద్దన్న గృహములో విమ్నేశ సరస్వతీ స్తుతులు గావింపబడెరు. పెద్దన్న పూర్యకవులను. స్మరించి కథా పారం భము చేయుట ఈ దృశ్యమున కలదు,

ఇందుగల కొన్నివిశేషాంశములు : 1. మను చర్మితమున సంభాషణ రూపములోనున్న _ పద్యముల నుపయోగించుకొనుటః 2. అరుణాస్పదము, _పవరవర్తనము మొ వర్లనొపద్యములు శిప్యొది ప్ళాతలచేత పలికించుట. 8. పరనాపరమయిన పద్యములు పలికించు టక్ష్య శిష్యప్నాతలవలె వరూధినికి వెలి; త్తెంను, మాయా[(సవరునికీ చెలికానిని సృజించుట, 4, రెండుమూడు గద్యభాగములు బిద్దన్న దే స్వీకరించుట, క. యువరాజాగారు రచియించిశ సంభాషణలు శిఫ్టీ ఇసవ్యావహారికమున నుండుట. 6. వెద్దన (గాంథికభాపాపద్యములనొ త్‌న శీష్ట వ్యావహారిక సంభాషణలను క్రలేపి (పయోగించుట. ళశ్రన్య కావ్యమును దృశ్య కావ్యముగా నిరూవీంపగల ఈ రచనావిభానమొ సకు “నిరూపక* మనుజేరు తగినదని నా అభిపాయము.” అని గిడుగు నీతాపతిగాకు (వస్తానించుట సమ౦ంజసముగానున్నదిః వరూథధిన్హీపవీ రుల హావభావవిలాసములను వరూధిని ఇెలికశ్తేలచేత పలికించిన హిమాలయపర్వతమును చేరిన (ప్రవరుని (ప్రకృతి పరికీలననుగురించే అల్గవానిపెద్దన నాసిన “అటబజని శాంచె భూమిసురుడోను (పనిధ్ధ

కట] కవి పండిశఫోషణ ; రావు సూర్యారావు శ్ర పద్యమును గంగాధర రామారావుగారు (ప్రమునిచేత నే పల్కి_౦చుట యించుక అసమంజసముగా కనివించినకు శ్రీ నీళాపతిగారన్నుట్లు తననుగూర్చి అను. చెప్పినపుడు (ప్రధముపురుమలో చవప్పుటయు కలదు. కనుక యువరాజా వారాయభి పాయముతో నే పద్యము నీక రించికనుకొనవచ్చునుః ఈవిధముగా పెద్దన శవ్యకావ్యమును దృశ్య కావ్యముగామార్చి యువరాజూవారు పబంధము పరించ లేనివారికి జూచుటకు పఏలుకల్పించిరి మూన్న్నాళ్లు ముచ్చటలు: 6 పుటల ఈ నాటకము 1861 జూన్‌లో అగ్హోవల్లి వారిచేత సరస్వతీ పవర్‌ (పెస్పున ము[3లేమై సరస్వతీ (గం ధమండలిచేత (పచురింపబడెను. నాబ్ద్గంకముల యి నాటకమున యువరాజా నొరు సృష్ట్యాదినుండి నేటి పరకుగల ్ర్రీపురుహ సంబంధమగు సొమౌజిక వ్యవస్థతో బాటు భవిష్యద్వి శేవములనుకూడ (పదర్శించిరి

వివాహవ్యవస్థ లేని '్రీపరువ సంపర్క-ము, గృవానిర్శా శాదికము, ఇరువ్లుు తపనలు జంటగా జీపంచుట్క మరియొక జంటకనిపించినంతేశే పీరు వారితో పరస్పరవినిమయము చేసికొనుట, పకృతి చీభత్సమునకు వారడలి అవ్య_కృముగ మాకరిల్లుట్క, సంతతి గలుట- ఇది ఒకి ఛ్రాగమున గలదు. శిండవ భాగమున అఆశరంజే నలు సము[దతీర విహారము, రంజకకి అశ తన భ _ర్మపకాశం విడా కులకు అంగీకరింపడని లెల్పుట, ఏకు మరియొక గౌరవనీయులైన దంపతులను కలసికొనుట, వారిలో భర్తకు తనభార్య తోటమాలి తోనో, వై మానివోద్యోగినోనో సంపర్క-ముకలిగి యుంజెనేమా యని అనుమానించుట ఒక దృశ్యము. తరువాత స్వాహాయను శీ పలువురు పురుషులతో యభేచ్చగా సంచరించుట, ఒక డామెను వివాహామాడగోరుట, ఆమె తిరస్కరించి సర్వము త్యాగము చేయు టయే నిజమగుపేవా నిజమగ్గు వివాభాన్లుని ఇెషుట, ఆమె మధు

శీలి వీరాప్రర సంస్థానము = కవి వపండితసోపణ పానముచేసి విదుగురుష్పురుషులను చుంబించి (ఉవములో (పజాస్వొ మ్యాము కలదనుట మరియొక దృశ్యము. ఐక్యరాజ్యసమతిలో రాయ ఛారిగానున్నఅశ భర్త _వకాక్‌ గారవార్థము రంజన్‌ చేసిన విందులో ఆశ నలిని, స్వాహా, _వకాశ్‌ , రంజన్‌ల సంభాషణ, అచటి శ్రీ౭ం చిన కవి మేధావి రాజకీయ వేత్తనగు కామరూప, ఎక్కున కూలి నడిగిన కూలీలను ఫోటేశ్యరుడు కొట్టించి కొందరిని పనిలోనుండి తీసి వేసి కాల్చి చంపెనని, ఆ యన్యాయము నరికట్టుటకు రమ్మని వారీ నందరిని వేడును, ఏరందరు సాంతియుతముగా కూలీలచేత సమె చేయించుటకు వెడలుదురు. ఆ విస్తవము నణచుటకు జరిగిన శాల) లతో కామరూప్‌ అశ రంజన్‌లు మరణింతురు. స్వాహా అత్రి హత్య చేసికొనును, ఈ కద్ధ నేటి సంభువ్యవస్థ్ర కుదాహరణగా చెప్ప వచ్చును.

మూడవభాగములో మొదటిభాగముందలి జంటలు (పవేశించిః భార్యలను మార్చుకొందురు. "రెండవ్యక్తీ శ్రైంగికవివయనున పి శోధనచేసి (గ్రంధము (వాయుచుండును, ఆమె ముగ్గురు నిల్లలను ముగ్గుకు గొప్ప పఫురుషములవలన పొంది పరిశోధశ చేయు (పయత్నమున నుండెను, ఈ క్రీ పురుషులు న్మిదమా (తలు భోజనము మా(తేలొ ఆత్మహత్యమాళతలు నువషయోగింతురు. ఆపాదమస్తక మాబ్భొాీి తులు, ఛాయామా[తులునై న ముగ్గురు వ్యక్తులు సము[దమానుండీ భూలోకవాసుల స్నేవాము కోరివతురు. పీ5లో ఫీ పమమ వివత్‌లే లేదు, ర౦డుభావములు నొక్కవ్య క్తీయంే యుండును, వారు కోరి నప్పుడే కొమము కలు*సను, ఫోరినంతకాల మే జీవింతురు, ఈ మున రును రెండవ క్రీని తమవెంట తీసిఫొనిపోవుదురు.

ఈ నాటకమున వై క్యములు "లేవు, నాల్లంకములలోని వమ యమ్గులక్టు సంబంధము లేదు, మొదటి అ౦కయొక నాటికగా, ఇంగ

కీప్‌ పండిత పోవణ . రాన్ట సూర్యారావు శ్త్టోో మూడంకములు మరియొక నాటికగ్యాా నొల్లవయంక మొక నొటిశగా విభజింపదచ్చును. వ్యావహోారికమున వచనములో (వాయబడిన యా నాటకవముందొక్క_పాట కలదు. మూడుకాలముంకు అనుగుణముగా మూడు విధములైన కచలను (వాసి కవి దీనికి “మూన్నాళ్ళ ముచ్చటలు” అని వేరిడుట ఉచితముగానున్నది. అంలేకాక ఏ జీవిత మైసను మూన్నాళ్ళ ముచ్చటగా ముగియుననియు,. (కొ _త్తదనము కోసము వెదకి అనుభవించి పాతబడుటతోడనే మరియొక మార్పు కోరుట వానవసహాజమనియు న్మీగంధనామము, విషయము సూచిం చుచున్నవి. ఇక మొనవజీవిత మే తణికమను భఛావమునుకూడ సీ నామము సూచించుచున్నది. వ సాంహికవ్యవస్థయై నను నిరంతర పరి శామశీల యని తెల్పుటయే కవి ముఖ్యో స్రైశము. యువరాజావారి 'వేడాంతపరిజ్ఞానము నిది వ్యక్కము "చేయుచున్నది, ఆతోకమునుండి ఆహ్వానము : నొాలుగంకముల యీానాట కము శ్రీ విద్వద్దన నునోరంజనీ ము దాతరశాలలో 1088వ సం న ముదిత మయ్యును- ఈ నాటకమును యువరాజూనారు * కేమి మూర్తికి సౌందర్యనూ ర్తికీ దివ్యమూ ర్తికి” అంకితమిచ్చిరిం కథ :- ఆగర్భ, శ్రీమంతుడు వ్మికమార్కు-డు వూనవ్రుల దుర్శాార్ల అవిశ్వాసన ర్హనకు విరక్తుడై పొరుగూరిలోని శ్మశా నమును జీలెను. అతడిని వలచిన వసం సేనయు నతని విడువలేక యాతలేనిని -వదకుచు క ్రళౌగమున (పవేశించును. వికమార్కు-డా మెను గుర్తిం పక అొనింటినుండీ వెడలగొట్టబడితినని, భార్య పరానుర_క్రయని కుమారుడు చాయాదులవే వాతుడయ్యెసని చెప్పి. గురిం చినతరు వాత తనను (చేమించవలదని చెప్పెను. వపంతసేన అతనిని తన శార్యదర్శిగానుండుట కంగీకరింప జేసి వంట శొనిపోయెను, వసంత శన. భర్త అశోకుడు యూరఫునుండి తింగవచ్చిన సందర్భమున

4 పిఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోషణ వసంతసేన స్నేహితులకు అేనేటివిందు చే మగా వచ్చినవారు వసంత నేనా వికమార్కు_.౪ సనునూనింతురు. అవ వూవి అశోకుడు బాధ పడి విక్రమార్కుని పంపివేయిుమని భార్యకు చెప్పెను. వసంతసేన భృర్తవై కోవించ్చి వికమార్కునితో నీలువదలిపోవును, వసుమతి వసంత నేన చెంతకువచ్చి వసంత సేనను ఇంటికిరమ శని కోరును, వసంత కేన తన పేమ పవ్నితమైనదని వెప్పి, వికవూర్కు నితో కలసి "తాను [పపంచయా[తకు బయలు చేరులోపల తన ప్వుతుని ఒకసారి షూపుమని పసువుతిని కోరును

వసంత సేనా వికమూర్కు_లు భావనా[పపంచమున తన శ్రయులై యుండ, మి(తురాలు అనసూయ పచ్చును. వికనూర్కు-నిభార్య సక్రమముగా నుండునన్వి (పధానమం (తి వి కమార్కు-సికి మం (తి పదని నిచ్చుసని, తంగడియు ఆదస్తినంత నతనికే యిచ్చునని అన సూయ వి్యికనూర్కు. డింటికి వచ్చుట కంగీకరింప జేయ (వయత్నించి విపలురాలగును, అశోకుడు వసంతసేనా వికమార్కుల [ప్రయాణ మున “కాటఓంకములు కలుగ చేయును, వారు స్టీమరు చేరుట కొకలాంచి 'ేర్చాటు "చేసికొందుదు, వసంతసేన తీరమున నిలిచి అకసములోని నత్షతనును ఏ[కమార్కు-సికి మూవి “ఆ లోకమునుండి యాహ్యా నము” వచ్చుచున్నదసి పల్కునుం భయంకరమైన గాలి వీచుటపలన వడవవారు ఏకిని స్రీమరు చెంతకు తీనికొనిపోవుట కంగీకరింపరు. విక మార్కు_డా పడనవారికి చాల సొమొొొసగి "తానే పడవ నడుపుచుం డగా వసుమతి వశంతసేనతనయ.ని తీరమునకు తీసికొనివచ్చును. ఆ పపివాడు “అమ్మా” అని యేడ్సు చుండ వసంతసేన వానిని వూచును, తీరమున అందరు నిలచియుండగా వెద్ద కెరటము పడవను ముంచును. వసంతిశేనా వి కవూరు[లు మరియొక లోకమున “క్‌ఫదురు,

కవి పండీతపోషణ . శావు సూర్యారావు శబర

ఈలోకమున సవ్మితమైనపేమకు స్థానము లేదని తెలుపబ డెను, సంఘకాలుప్యు మిందు చక్కగా చ్చితింపబడెను. (పథమాంకమున “నాతండి నన్ను ంకుళాడుం అతనిఅభిప్రాయాలూ నా అభిప్రా యాలూ సరిపడ లేదు” అను వికమూర్కునివమూటలలో యువశరాజూ వారికి తేం్యడి మహారాజూచారికిగల అభి పాయ భేదము, తం డినుండి దూరమగుట అను విషయములు ధ్వనించుచున్నవి, “వాళ్ళు (వారి జనులు) మట్టుకు మనుష్యులు కారూ?”అనుమాట యువరాజూవారికి తండి వారిజనోద్ధరణప్రై గల ఆదరము సూచించును. ద్వితీయాం కంలో వృద్ధ సేవకుడు “పదోస్వరాజ్యంట సత్యా[గహంటూఅనుటలో స్వాతంత్యసంపాదనకు గాంధిజీ చేసిన సత్యా.గహోద్యమనును సూచించును. వెద్దలు భావకవులను విమర్శించుతీ ర నాటకమున వృద్ధ సేవకుని మాటలలో కలదు. “*గొఖైపోతులాగ జుట్టు "వంచుకో వడ౦, అడముండాకొడుకులాగ పమిటలాగ ఏదో వేసుకోవడం. ఇది ఛావకవుల వేవధారణను విమర్శించుట. వ్మికమార్కు-నిమించిన త్యాగశీలిగా వసంత నేనపాతను తీర్చిదిద్దారు కవి తన్యవేమక్రై అప ఎవాదును సరకుసేయక్ర, [పాణాధికుడైన పుతుని, భర్తను విడిచి ఈ లోకమంళై న పరలోకమందైై న వికుమార్కు-నితోడి జీవనమే పర వమావధియని విశ్వసించి (పాణళ్యాగయొనరించిన ధీశాలి (పేమైక జీవి వసంతసేన, “ఆ లోకంనుండి ఆహ్వానం వస్తున్నట్టుంది” అను టలో భా వ్యర్థసూచనము కలదు,

• తొలిపలుకూ”లో కవి *సము[దుడు రతా్వ్నాకరుడగుట చేం బూజ్యుడా। "లేశ భయంకర జలచర సందోహాములకు నిలయమగు టేం ద్యాజ్యుండా? వర్హాగమనమునకు హృదయానందమూ? "లేక అళనిపాతముల యలజడికి హృదయాందోళనమా? అనిలుడు (పాణ ఊాతయని వాంఛసీయుడా! "లేశ _పళయశాల రుంగూమారుత

40 పిఠరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత వోషణ స్యరూపుండని యవాంఛనీయుడా?” అని కవి పశ్నించెనుః సము దము, వర్షము అనిలము _పాణికోటి కవసరమైనను _పాణాంతకము నగునళ్లు _వేము ఉదాత్తము కంటకావృతము ననియు, అన్లా (సతి (పాణికి వైన పేర్కొనబడిన నెంతఅవసరమో _కేమయు అంత అన సరమని కవి భావము,

వలప్పలు-ఆఅలప్పలు-తలప్పలు 87 పుటల ఈ కావ్యము అచ్దేపల్లి అండ్‌ కో వారిచే సరస్వతీపవర్‌వెస్పు న 1960లో మ్యుదింస బడి సరస్వతీ గంధమండలివారి చేత వచురింపబజెను ఇం దిరువది గేయములు గలవు, 1. *జహూకీరము' అను శేయమును కవి జుహూతీరమున వర్షములో నారిశేళము లగుట పడవల యాటలూు చూచి తనకు కలిగిన ఆలోచనలు తెల్పెను. ౨, “నా బేవుడు-నేను” లో మానవుడు వ్యర్థజీవనముతో కాలముగడిపి చివరివరకు భగవం తుని స్టరింపలేకుం డెనను భావము కలదు. 8. “నవయుగములో "దేశమందువచ్చిన మార్పులు తెలుపబడెను. ఉ “వకోరసః కరుణ ఏవొలో భవభూతి మహావాళ్యమును [గహించి కవి తన శాల ముతో అన్వయి౦ వెను. (ప్రపంచమున నెంతయోూ అహారము వ్యర్థ మగుచుండెను. ఇేదలక్రు కటించబడిన స తము లెత్తి వేయబడగా?ః అధికారులు పూలమాలల భరించి విఅవీగుట, అందుమూలముగా దీనుడగు విచ్చగా. జాకలితో మరణించుట. జరుగుచుండే నను అ కవి ఆవేదన యిందుగలదు. 5. “సృష్టినృత్యం” ఒకే చితమైన "గేయము, కవి మానవలోకమందలి బాధలను మౌొచి సహింపలేక ఆకసమునకెగర, అటు పిడుగుల బాధకులో నై సొగరగర్భ మునుచేరి బడచాగ్నిచాధ భరింపళేక అత్మహత్య చేసికొనుని-. 6, “*జీవుడు-జీవితం”- ఇందు చల్లనమ్ము గొల్ల పిల్లవల పునవ్వు ఎవ్పిరీ ఎనైన పరవశింప జేయునను యభిపాయముగలదు, 7. “ఒక మొనవ

కని పండితపోమణ కావు సూర్యారావు న! చితం*”లో వయసువళ్శ్చాన కన్యను మూాతక కూడక తిరస్యరింప గలవాడు గొప్పవాడను ఉజ్హేశ్యమును కవి వెల్లడిచేయును. 8, “ఒక చిన్న సంగతి” అను శేయమున రాజు శదవాజై నచో నతనిస్థితి ఎట్లుండునో కథగా (వాయఎజెను, పూర్వ మొక చ[కవర్సి ఒక సన్నశ్చి సీకి భక్తితో (పణమిల్లి తనరాజ్య మర్చించబోగా నాసన్కాసి అది తగదని చెప్పీ విడలివో యను కొంతకాలము తర్యాతే పరిస్థితులు తారుమూంర్తై రాజు భితుకుడుగామూారి. [కొ _త్త్మపభున్చను “దండము వమ, మనవిరాజూ అన్నము జట్టును” అని సుతో నెమదిగా యడుగ నతడీతని మెడబట్టి ఇంటించెనుం భాగ్యహీనుని నిన్భాగ్యము తొలగించుట ఎప్వరికిని శక్యముకాదని ఈ కశ నిరూపించుచున్నది* రి “ప్పుంజు-పెట్టోలో పతుం శృంగార మఖభివర్షితము. 10. “అవి ఇవి”లో కవి [పపంచ పురోగమనము ెల్పును. ధనికులైన మహా రాజులు కోటీశ్వరులు నశించి, జేదలు కూలీలు (పగతినందుదురని య ఛాత్చ్పర్యము. 1%, “ఉరి-ఆశ్మహత్య” ఒక అనాథ అత్మ హత్య చేసిళొనబో గా (వభుక్వమూయమెను రఠత్నీంచి, అత్మహ త్యా "నేర మునకు ఉరిశిక్ష విధించును, భవి తేచ్చశశించి ఆత్మహత్యకు యత్నిం చిన వారిని రత్సీంచుటతోనాగక అత్మపాత్య శీరమని ఉరికీయుట వలన (ప్రయోజనమేమి! స్వేచ్చగా చచ్చుటతైన ఏలు లేదుకదా. 19, “ఆరోవాణం”- ఈణేయమున కవి తన హృదయము సత్యా న్వేషుడ్రైన అరవిందుని వేంక కేశ్వరుని చేళనని, ఆ యనుభవము భావాలీకమని చెప్పెను. 15. “ఖా త్త కార్య[కమంొలో భూమిపై జనించి రా శెట్టులో నివసించి వివిధ లోకములలో వివిధ దిన కృత్యములు తీర్చికొని సూర్యలోకమున అంతమగుట నమూనవుని నూలేస కార్యక్రమమని పప్పబడెను, (ప్రపంచములో తణతణము భరుగుచున్న మార్సులనుబట్టి కవి భవిష్యత్తు ఏవిధముగా యూహ్‌ి౦

48కి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ ఇను. 14. “సారంసవిట్టోలో చిన్నపిట్ట చిన్న బతుకు చిన్నపాట చిన్నుగూడు చిన్నకోరికలు చిన్నయూహలుండి చిన్నకాలములో చిన్నచావు చచ్చునని "దెప్పబణెను, 15. “శ క్రాన్థం” శేయనమున కొన్నిపదము లర్థరహితమునై.నను ఆ పదముల యుచ్చారణ పరితే వొజుకు ధ్వని పూర్వకముగా అర్థము స్ఫురింప జేయునని ఇప్పబడేను* ఈపిగముగా యువ రాజావారు (సతి అల్బవ్‌షపయముపై యము బాసి, “శాచేదీ కవిత కన రొ. అను అభ్యుదయ కవితాధోరణీ నవలఅంబిఎచి=, పరికోధన _చేయుచున్నకాఎములో. శ్రీ యువరాజా ళావు 'వెంకటమహీపతి గంగాధరళామా రాన్ఫగారితో వారి రచనలనుగురించి (పస్తావించగా వారు ఆంగ్హముక వెల్లడించిన యభఖిపాయము నిచట యధాతధముగా నిచ్చుచున్నాను. “గజ్‌ం56 010 90013 226 వేషం0-2020/11021. 20లో 26 900 9250606116 294 ౦స్యంంగ?6. 1 260016 రేం69 1బరు22 యుం[1009 త్రం06, 026 26 1061262001. గౌ౧ల/ 22 00 0012 రః 0 200021 [1908 04602 6 16 05 1024802402 గ్‌ కురి గౌం 6 90210 13 2 1612676 ౦01069 పండిత అక 10 06 510% ం16 ౦006 షల51016 గ 1 కళ 6210. ఇగా16 0? మం 0602456 మజ ా ౨ 020 1 [ల 817108 ల655109 €0 103 500/5 జ 0కు 1000 7686ల 1246460121 ౮216 10 80256 ఫో [001089 గల జం ఇలంంకటం4 10 1 0లాగురి శ 1020 1060 5లల1/ 21016 ౨౦61 0120510 286 20669 222 10 అట 1 6లులు6ం 908 1 10063 శే “లర? బుజం. 3 6 9090211651 226 5లో 0 మ్య ఇ055, _ గ 7 24, 6 22022 మం

శ్‌] కవి పండీతపోవణ + రావు నూర్యారావు టికీ

(శ్రీ వేంకట పార్వతీశ కవ్సలు * వేంకట పార్వలీశకవులు వీరి కాప్తురాధీకునై న మహారాజా సూర్యారావు బహద్దరవారి యా యమునుండి తమ సాహితీవ్యవసాయమును కొనసాగించిరి. కాని ఆస్థానకవులు కాదు. శ్రీ బొలార్మతపు “వేంకటరావు (శ్రీశ 1880లో జన్మించి 972లో దివంగతులై లి. [శీ లోలేటి పొర్వతశళవి 1882లో జనించి 195శలో పరమపదించిరి శ తాధికగంధక రగు నీ జంట కనులు పార్వతీశకవి మరణపర్యంతముగా జంటగానే కవన మల్నిరి 1011లో ఏరు ఆంధ (పచారిణీ గంఫమొలను స్థావించి, వంగభాపొా నవలల నెన్నిటికో అెనిగించి (ప్రచురించి భాపాసేవ యొనరించిరిః ఆం[ధ(పచారిణీ గంధమాల స్థాపనకు అర్థికముగా చోర్చికముగా కీర పుఠాధివతులే తోడ్పడిరి ఆం[ధసారస్వత పరిషత్తు పార్యతీశముగారిక్‌ “కవి రాజవాంస””లఅని బిళ9ద మొసోౌను సంస్కృ తాం (ధ వంగ భఛామలలో నిష్ణాతులైన వీరు నవలలతోచాటు నాటకములు, గద్య పద్య చేయ శావ్యములను రచియించిరి. వేంకట పార్వలీశ్వరకవులు కొన్నికొవ్యముపను పిరాపురజమోండారుల కంకితమిచ్చిరి అందు యువరాజానారివై మక్కువతో. చారి కేక్కుప అంకిత మిచ్చుట వలన ఈ కవులను యువరాజూవారి యధ్యాయనున సరిశీలించుట జరి “ఇను, -జీంకటపార్యతశ్వరుల రచనలలో “వకాంతసేవి, “మహోళా జూభినందనను”” నువోరాజూనారికీ, “5 శ్రీ; గామరాజనీతొ, “కావ్య కుసునూవళి' '1 “బ్బం దావనము” “ఆం(ధవాల్మీక రామాయణము” లను యువఠాజానొరికీ కృతిసేసిరిం ప్‌రు పీరికాపురాస్థ్రానకవులు కాక పోవుటచేత వారి కంకితముచేసీన 'కావ్యములునూ (తము విమర్శింప బడును మహారాజావారికీ కృతినిచ్చిన కావ్యములు ః ప, ఏకాంత జవ: కొకీళొడ సుజనరంజనీ ముచాశాలలో 1029లో మ్నుదిత మైన 79 పుటల ఈ ' వకాంత సేవనోయందు 63 భావగీతములుగలన్ఫ,

శీ వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోవమణ “€5కాంతకేవ* భావకవితకు నాంది యమయ్యొను,. భావకవితాయుగ ముశకు [పాభాతగీతి వాడి (పజల మేల్కొల్పివ వై తాళికులు శ్రీ వేంకట పార్యతీశ్వరకవులుకాగా, ఛావకవితాయుగపురుషుడై. వెలు గొందిన మనీషి. (శ్రీ బేవ్రలపల్లి కృష్ణళా సి. వశాంత సేవను వీరు మహారాజావారికి కృతిసేయుచు. సూర్యునితో అభేదము. చెప్పుట గమనార్హ నుం 1 శ్రీవిలాసంబుతోం జద్విలాసమున

కర్థ'తాత్ప్స ర్య సమా,క్షేషమయ్యు

సుకవి గీతములతో (శొతిగీతములకు

మడ్డ ప౦ంచమనాద సమ్మేళమయ్యె

నరుణరాగంబుతో నాత్ధ్రరాగమున

కనురాగ కరుణాసమాూయోగ మయ్యె

నిరుపమానానూన నిత్యకల్యాణ

కవు లీ కావ్యమున బేసి అద్భుతము అనన్యము అపూర్వమొ

నగు, గీతరచనయీ భావకవిళాసరణికి (పాతిపదిక యయ్యెనుం “జీంకట పార్వతీశ్యరు లీ గీతములను యభేచ్చగా పుంసోోకిలలై గ భమెల్రీ గానము చేసిరి, (పళాంతచిత్తమున వకాంతముగా భగవంతుని సేవలో లీనమై వారు చేసిన గానమే *“'వకాంత నేవ”, ఇందలి (పతిగీతమూ నొక్కొక్క. అణిముత్తైము, ఈ కావ్యమున పరమేశ్వరుడు నాయ కుడు, కృష్థైకధ్యానతత్పరురాలై. న శాధవలె నీకవు లిరువు రోగ్‌ ఊ్రీచ్నూర్తిమె నాయకుడైన భగవంతు నారాధించుచు గానమి చేసిరి. కనుక నిచట కవిద్వితయమే నాయిక... నాయిక కోకీలను “యధురముగ మార్షవముగ మంజులముగ మానసానందకరముగ? నరమకోహర పం చమస్వరమునెత్రి పాడమని కోరురు. ఆ జీవ చేళి

కవి పండితపోపషణ రావు సూర్యారావు శికీ పీలిచి “నినువీడి మణమైన నిలువగంజాల్క దరిసెన మోవయ్య తత్త ట్‌ స్వరూప” అని తపియించి, ఆ వియోగముకు మై పలేక, “కల్యాణ మయుడున్న కందువ లరసి పారిపోవక యుండం బట్టి "తేవలయు. (బయ వనంబు లోపలి పుస్పురథము తుమ్మొదా వేచేగ తోలి లేవమ్ము.” అని (పార్టీ ంచిననాయిక సృదయమెంతే లలీత మో! అర్ష్రమా ఆ [పణయవనమే శాను, తన హృదయమే పువ్చరధము, తన మనస్సే తుమ్మెద. ఎంత కవునీయ భౌనమిది. పోతన్న భాగవత ములో గోవీకలవలి సీమెయు త్‌న హృాదయాధినాధుని వర్థించి, “విర్ర బోణి యీామాట వినస్నావటమ్మూ ; కనకాంగి నానాథు గన్నావ టమ ౫ అని కనిపించిన (పతి పువ్వును తన నాథుజెక్కడ యని (పశ్నించును. ఆ పరమాళ్య దర్శనమగుటతోడనే కవ్భాదయేశ! నినుంగోరి యినొన్మాళ్ళ్‌ కైనః సవతులందజలోన6 జరితార్థనై తొ అనుచు ళప్రణమైొక నిలయమా భవనదాననమున, మలయుచుండిన శాంత మధుర లేజంబు 4. 4 తిలకించువారికే అెలియనుగాని, బుద్ధి మంతుల నె నం బోద్ధలనై నంగవిశేఖరులకై న ఫనులకునై ని -కెలీయదను కవి పల్కు-లు యభార్థ్యము సర మేశ్వరుని తేజస్సును గాంచి ధన్యులై నవారా 'తేజమిట్టిదని వర్ష్మి ౦చుటక్రైన అవకాశము 'శేక నిత్యము ఆ ఛ్యానమున లీనమైయుందుకుగాని పోతన్న చెప్పి నట్లు “అంబుజోదర దివ్యపాదారవింద చింకనామృత పానమలత్తీ చి _తృమేరీతి యితరంబు చేరదు. పరమౌాతే శ సామాత్కరించిన తలా నున భ్‌ కని వృాదయ మెట్లాండునో ఈ లలితకవులు స్పస్టీకరించిరి, ద్దాంన్సియాడవలె నన్న కోర్కి యే కాని భాషలోపల నట్టి పలుకులే లేవు

టీం పిఠరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ "కెలిసికోవ అఆనన్న దీత యేకాని బుద్ధి కంతటిది వబోధమే శదు వర్మింపవ లెనన్న వాంఛయే కాని కవిత కంతటి భావగరినుయే శేదుల పర మేశ్వరుని కాంచిన మరుత్షణముసనే వోరికలు, మాటలు; దీత, భావము సర్వము నశించి అదివ్యరూపమునే కాంచుట భక్తునికి అనుభవైక వేద్యము. సకల భక్తి ఫావములు రాశీభూతమై వేంకట పార్వతీశ్వరుల “*ద-కాంత సేవిిలో నిఖీ_ప్తమయ్యెను. మహారాజాభినందనము _ 80 పుటలు 86 పద్యములు గల యీ కృతి 1922లో తీ సుజనరంజసీ ము డాతరశాలలో ముదిలే మయ్యెను, బేవులపల్లి వేంకటకృష్ణ శాక్ర్రిగారీ కావ్యమునకు తొ లి పలుకు (వాసిరి, వేంకట పార్వలీశ్వరు లీ కావ్యమును మహారాజూనొరి కంకితమిచ్చిరి. సీ. తిన్నని నున్నని తెల్లని యెనలేని 'మొగ్గలలోనుండి నిగ్గుందీసి చక్కని చిక్కని సరిలేని కమ్మని ఏటుగనీ తలుంగని వెలలేని తీయని "లేనియలోనుండి తేటందీసి నలలని తలల౫ని నలిలేని తొలిలేని చిన్సరాకు దొన్నెల సేకరించి గీ సరసకవితావిలాస రసాయనంబు6 (బేమరసమునం కూర్తి స యర్చించినార 'పెలపు6 భాసీయముగ బగహియింపుమయ్య రమ్యాగుణసాం[ద్ర శీ నుహారాజచం ద.

కవి పండితపోమణ రావు సూర్యాళావు ట్రీ ఎల్లప్పుడు వీరి వీతమణము భృంగమై సుందరతళోద్యాన వన నీమలలోవిహరించి మనోజ్ఞ సుమమంజకుల నూర్షవకమును, అందలి మకరంద మూధుర్యముపను అస్యాదిం చును. అటువంటి సరసకవితోొ రసాయనమునే (వభువుంకు కొన్కగా నొసగిరి. ఈనీసమున_ కవిత్య మెంత లలితముగా మధురముగా నుండవలెనో కవులు వర్ణించిర్ని మొగ్గలలోని నిస్ష, పూవులలోని కవు శ్రదనము, వమకరందమునుండి 'శేటదీసి, చివుఠాకులలోని లాలిత్యమును (గ్రహించి [పేమయను రనముశోరంగరించి మహారాజునకర్పెంచిన కవుల ఆకతీ 'శ్రయతకు వీలువ కట్టలేము, ఆ కవీ తొమూభుర్యమును వర్ణి 0పలేము, సూర్యారావు గారికి “మహారాజూ” బిరుదము వచ్చినట్లు వినినంతనే ఏప చెవు లలో అమ్మృతరసము చచిలకరించినట్లు ” అనుభూతి ఇంది ఈకావ్యము (వాసిరి. మహారాజు నాశీర్వదిం చుచు వీరి ఇెప్పిన గీతీపద్యములో “అత్సరి శబ్ద [(వ్రయోగము వలువ కట్టలేనిది న కవులొసంగు నై శ్యర్యమతరము; తత్కు

శాయువతర నూరోగు వనుతరంబు

గాన నతరయమైన యిక్కా-న్కం- నంది

యాయురారోగ్య విభవంబు లండునుయ్య.

“త్రొలిపలుకుిలో శ్రీకున్తత్రి “వువశరాజుగారు మాయిలబ -జేల్పు- మన మహారాజు సొభారణ ఒననొధులకన్నమిన్న. వసంతుని గూర్చి గానము! వోీకిలలు గాయకులు. ఆ పాటకు విసువ్చండునా (మోడు [దూకులుకూడం జిగుర్పుకుండునా[” అని సూర్యశాయని చకుడల తమకుగల భక్షిని (వకటించువోనిరి.

(శ్రీరామరాజనీతి ; ఈ చిన్నిపొత్తము యువనరాజూనారి 1కివ జన ్రదినోల ఎవ సందర్భమున సీ లలితకవులచేత రచియింపబడి 192లో కాకినాడ స్కేప్‌ అంజ్‌ ళో ము దణాలయమున ము దిలమై

ఉం పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోమణ యువరాజా గంగాధరళామాశాన్సగారి కంకితము చేయబవెను, 5 పుటల ఈ కావ్యమున 147 పద్యములు గలను,

ఆగ్నేయ పురాణమున నిం దజత్సంహారార్థ్య మేసచున్న సొమి తికి శ్రీగాముడుప దేశించిన రాజనీతి ఈ కావ్యమునకాధారము, సీ మారాజకొమరుండు మన్నింపకుండునే

వలకులసీను చెంగలువనదండ వూవిభుసూతి సమ శ్రతినందకుండునే కమసీయ నవమల్లి కాసజంబు మాయినతనయు౦ండు మదిమెచ్చకుండునే పరువ౦పు: గెందమిగివిరిసరంబు మామహీం ద్రసుతుండు (పేమింపకుండుచే సురభిళ కల్ప[పసూనమాబ గ్‌, యనుచు భానించి యామోదమతిశయించి

రామచం దుని సీతిసూ[(తము[గహించి

రమ్యుకావ్య (పసూనహారము రచించి

చిన్నియువరాజునకుం గాన్కగా చేసినాము,

ఈ పద్యముననొక చమత్కారము కలదు, రాజనీతిని (పసొన హోరముగా కవులు పర్షించిరి. మొదట రాజకొమరుండనగా మహో రాజప్పుతుడైన గంగాధర రామారావుగారు అని యర్ధము వచ్చును రాజు అనగా చందుడనియు నర్థము, చందతనయుడగుట బేల "చెంగలువలదండ 'మెచ్చునను శేషయునిందగలదు* విభుసూోలి యనగా మహారాజపు తుడు, పర మేళ సర పుతుడగు కునూరస్వాపోయా నని చెప్పవలెను. విభుడు అనగా రాజని శివుడని అర్థములు గలవు శివునికి మల్లెపూవులు [పీతికరము, కావున శివతసయునకును (పీతి కరములేయనుట అళ్లు ఇన మహీం[ద శబ్దములకు రాజ్యు సూర్యుడు

కవి పండిత పోవణ రాన్ఫ సూర్యారావు జ్ర అని, రాజు బేవేందుడు అని యర్హములు గలవు కనుక సూర్యునికి తమిస్థపూవుల హారమిష్ట మై రన్హు సూర్యశనయునికి యిస్ట్రమగునుః 'జీవే్యదునిక్రి జయంతునికి కల్చ్ప్ర్రసూనము లాళ్లోదకరములు, ఇఎెంగలువద౦ండ, కవమల్సి కా్మాసజము, తమి్యివిరిసరము, కల్ప[పసూన మాలలతో సమానమైన శామచం దుని నీతిస్మూతమనెడి రమ్యు కావ్య _పఘూనహోారయు తమ రాజపుశుడైన గంగాధర లానమూరావ్రు గారి కాొనందమును గలిగించుసని ఈ లలిత కవ్చలు కవిళా మాధుర్య మొలికించినారు. కావ్యకుసుమావళి వ ఈ కావ్యము 1924లో శ్రీ విద్యజ్ఞన మనోరంజనీ ము దాతర శాలలో ము[దితమై ఆంధ్యపచారిణీ గంధ మాలవారిచేత [పకటితమయ్యును. యువళాజూవారిక్‌ పదునా ్రేండ్లు నిండిన తరుణనున నీ *కసుమావళి అంకితమవ్వ బడెను, కువూరుని ఆశీర్వదించుచు ెప్పిన పంచరత్నములలో ఐదననీసము + నీ, కవితాళ్ళుతాబ్దిలోం గల్ప (వసూనమెల్‌ 'తేనచిందకయుండం బేళ్చి తెచ్చి క్ష్ఞానవల్లికలలో స్వర్ణ వుష్పుంబులు ఇలువు గందకయుండం జేర్చి తెచ్చె గానసవంతిలోం గనకార విందముల్‌ పుప్పొడి చెడకుండం బాదవి తెచ్చి అనంద వసములో సమత ల ళాంతముల్‌ దళముల్నొత్తకయుండ దాంచిలెచ్చి యిచ్చుచుండగా 'జేవబేవుని కరుణచేత వ థ్రీముమనుచు న్‌ కవికోశిలములు యువరాజు నాశీర్యదించిరి, వేంకట పార్వతీళుల కవిత జ్ఞానమును దీవించుచు గానపూర్వ మై రసజ్ఞుల నానందవనమున వివా రిధిఫ చేయును. ఆ కవిత అమృతసమానము, ఈ కావ్యకుసువావళిలో

శ్రీశ0 పీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోపషణ చాటువులు గురుభ_క్రీివంటి ఉన్నతవిషయములు, కపో తాది అల్బ (పాణులనుగూర్చి చక్కని వర్షనలు గలవు, నాల్దవకుసుమములో సాంధ్యరాగ నారిశేళాది ఆరు పద్యదళములు గలవు, కొబ్బరికాయకు గల మూడుకన్నులు శినుని (తిన్నేతములుగా చపేర్కొనుట లోక పరి పాటి. ఆ సామాన్యవిషయమునే వీరు (గ్రహించి అనన్యమైన కల్పన కావించి మ. పునుకం బెంకొనరించి, యందుందనువుం బొందించి లోంజిన్నిగం గను వా్తించి, కలంబరాశి జడలంగావించి, వై -జరగ్రను బానరంజే!ి, సతీవియోగమున మున్‌ ముక్క-౦టి జనించె ని కనువొందన్‌, భళి నాకి శజేళవు త్యదీయాన్నత్య మేమందునే మహేశ్వరుడు సతీవియోగము భరింపలేక పుల్జైను నారిశేళపు “పెంకుగాను, గంగను అందలి జలముగాను శరీరమును ఫొబ్బెర గాను జటాజూటమును ముచ్చికగాను అమర్శి నారిశేళముగా నవలే రించెనట అత్యద్భుతము అపూర్వమునై్వై న వర్ష్మన మెదెం పాళి సమయ సమిరము వ్యర్థింపబడిన తీరు మనోజ్ఞము. సమిీరటొలుడోు అలలపై నూమయెంలూ'చు సమయము జూచి చలువ వ(స్ర్రునులనో దొంగిలించును, విరిప్సీ విరియని మొగ్గలను సంతోవీంపచేయుచునే పుప్పొడి నపహరించును, తీవలచెంత్‌ నిలిచి నిలిచి శేశమును సడ లెంచును,. లేతకొమ్ము నటునిటు ఊయలలూపుచునే కొంకుగొ "తావుల నవహరించు, అనిలచా )నము సహజముగా వర్ణి ౦చుచునే కవులు అనిలుని దశీణనాయకునిగా జేసీ శృంగారభరితే సని్నిే శమునిందు ధ్వనింప జేసిరి, 28వ కుసుముములో వీరు [పేమతలత్వముని వివరించుచ్చు. చివరికి “కొంచెమూహించి చూడ ేమమళూ డీశ్వరుడు” అని నిర్ధారిం చిర. కేముయున్న చోట భగవంతుడు. థానింపనలెను గాన (పేమతో లోకము వెలుగవ లెనను సర్భనూ

క్‌] కవి పండితపోమణ లావు సూర్యారావు శ్ర సాభ్యాతము, లోకకల్యాణమును కవ్చలాకాంత్నీంచుచున్నారు, శివ కుసుమములో “లవీవిలాసమ”ను చిన్నినాటిక కలదు. అపకు భత లోభితనముగల యిట్లు లమ్మ్మీకి నివాసయో?”్టము కాదని తాత్ప ర్యము. లవ్నీ తేని ఛృుకవారమున నిల్లిల్లు పరిశీలించి తాను (పవేశింప దగిన గృహమును -విదకును. సోమరిగానుండు పడుచులున్న చోట, శుభ్రత -ఛెలియని నూఘళు ఎండు తావ్రుఃనోచి శ్యుభతలేని ప్రీగును యింట్క ఎంగిలాకులపైై నీగలు ముశురుకొను(పేశము, అతీ శత లభింపని గృహము, అనాధలకు సహాయముేయిని యిల్లు, ఐళ్య ర్యము చార్మి ద్యముగ, సుఖమును దుఃఖముగ మార్చగలవారున్న యిట్లు, తనకు నిముషమైన నివాసయోగ్యము కాదని వెడలిపోవునుం కమ్మూని కవి తొమ్చుతముతోపాటు, చక్క-ని హీతమునుకూడ నుప -చీశించుచు జ్ఞానముకలిగించు ఈ కావ్యకుసుమూవళి కలుగపారకుల హృదయములప్రై మ! రందఫు వెల్లు వను? “జెలుగును విరియ జేయును. ఇది యొక్క. యువరాజునశే గాదు, సహృదయునైన (ప్రజలందరికి పాతముపచేశించును.

బృందాననము :; వీరళురయువరాజు గంగాధరరానమూళరానవు గారి కంకీతము చేయబడిన బృందావనకాన్యము 1985లో కాకినాడ ము[దాతర శాలలో ము[దింపబడెను* జంటకవులు అవళారికలో సంగీతసాహిత్యము లాంజొంటితో నై చికొని యుండుననియు, నందు తమకు కవితయంచే మక్కువ గలదనియు "శిల్పి బృందా వనము కభాకావ్యముం

కథ: "శీదారచ్యకవ ర్తి సుత బృందాబేవ 'జాల్యమునుండి భగవద్భ క్షీ కలదిం శీజారుని కొలునుకూటమునకు వచ్చిన దూరా సుజా బృందను లభఖ్నీస్వరూవీణిగా నిరూపించి, ఆమెకు కృష్ణవ్మిగ నొాముగల సాలగ్రామమును బహాూకరించెను బృందకానాటినుంగ్లి

శ్వ పీఠాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోషణ కృష్ణభ_క్రితోచాటు కృష్ణానురక్కియు వర్ధ్సిల్లైను... ఒకనాడామె తన్లీ దం[డుల యనువతితో మాధవి, శారదయను ఇెలులు తోడురాగా యమునాలీరో డ్యానముసకు "వెడలెను. బృంద అచట వకాంత సేవలో నిమగ్న యై, కృష్ణుని వియోగము. సహింపలేక ఆ_ర్తింందుచుండగా ధరుడు విపరూపముశ నచ్చి ఆమెను పరీవీంచెను,. పశ్య వాకు గల బృంద పభావమున ధరుడు చాలుడమయ్యును. -జీపతలతో కలసి (్రైవా యచటికి వచ్చి ధర్ముడు ధర్మమూూర్తియన్సి అతనిని యభా రూపమున నిల్పుమని వేణిను. బృంచాజేవి తపోబలమున. ధర్వుునికీ స్యస్వరూపము _పా్తించెను. తరువాత శ్రీకృష్ణుడా మె యారాధ నకు మెచ్చి సాతమోత్కరించి శేడారుని కోర్కెవై బృండాచేవిని వివావావమాూా చెను. బృం దాక్యమ్ణుల పరిణయము జరిగిన (ప్రదేశము బృందావనమ య్యెను.

“బ్బం చావనము”లో అశ్యాసవిభాగములు లేవు, 1. అవతో రిక 2 ఆశీర్వాదము, 5. అంకురారోపణము, శీ, అమృత సేచనముః క. అర్హ్రషల్లవము, 6. అగవి_స్తరము, 7, అంగసౌందర్యము, 8. అభి సవకోరకమ్యు 9 ఆమోద(పసూనము, 10. ఆనందఫలము అని శో కావ్యమున పది విభాగములు గలవు. కథధావస్తువునుబట్టి అలయొ అధ్యాయములందలి ఛావము స్ఫురింప చేయుచు వామకరణములొ వేయబడెను. (గ్రంధస్థవిషయమునుబట్టి, కావ్యవిభజనచేసి అయో విభజన కనుకూలమైక చేరు పెట్టు సాం, పదాయము. సంస్క

ట్‌ ( కావ్యములలో కలదు, కిరా తార్టునీయము, విశుపాలవధ మున్నగో కావ్యములు సర్షలుగా విభజింపబడి అఆయాసర్షలందలి కభథాని గుణమైన నామము లుంచబడెను, ఇన్లు వింగళి - కాటూరికనులె “సౌందరనందము”న శ్రీ పాటిబండ మాధవళర _ విరచితమైన “చాగ్రుణి కావ్యమున సీపద్ధతి కలము బృంచావన కావ్యమందో

వీ పండితపోమణ _ రొవు సూర్యారావు శీత కథానుగుణమైన నామము లాయా అభ్యాయముల కుంచబయజెను, బృంచావనమనగా తులనీననము= కనుక నృవమునకు సంబంధించిన వివిధ దశల ేర్లణో వేంకటపార్వతీశ్యరు లాయా విభాగములను విలి చికి. 1. 'అవళారిక కావ్య _పారంభము గనుక యథావిధిగా ఇష్ట జీవతాస్తుతి కలదు. 8 అశీర్యాదమున కవులు కృతిభలర్త శ్రీ గంగాధరరామాళావుగారిని; నారిసతీమణిని ఆశీర్యనించిరి. మూడవ విభాగము. కి* “అంకురారోపణముూ ఇందు 'కావ్యమునకు అంకుళారో వణ జరిగెను, ఇందు శీడారచ్నకవద్తికీ బృంద జన్మించెను శీదార మనగా వేతము. క్నేతమునఅంకురారో పణము జరిగను. 4 “అమృత జీచనమున బృంద కృవ్ణఛక్షీకి దూర్వాసుడు శాలగామమిచ్చుట చ్వారా అమృతేము చిలికను, 5. అర్జ్రపప్లవములో కృవ్ణ(పేమలో తేడిసిన బృందయను అంకురము ప్గువించెనుః బృంద అనురాగ లతీయు సిందు చిగురించెను, 6 “ల్మగవి_స్తరముిన బృంద యొెనన వతిమొ: భక్తీ ఇాఖోపళాఖలుగ విస్తరించెను, = “అంగసొంద ర్యను” కధకు (పధానాంగము. కృ్ణుని యందనురాగమున బృందా జీవి వశాంతసేవ చేయుచు కృష్ణ ధ్యానమున మునిగియుండుటతో సీక్షధ పళాకాష్టునం బేనుం ఇది గర్భసంధినంటిది. ఇందు బృంద మధుర భక్కి, నిర శ్రాథ్రణయము సువ్య కృమగునుః ర “అభ్గినవకోరకము”న బృంద ధర్ముని పరీతుకునిలబడి కృష్ణుని వివావా మాడవలెననుకోరిక మొగ్గతొడిగనుం 0 “ఆమోద [పసూనము”న (బవో శదిచేవతల అఆమోొదమున అమాలో మొగ్గతొడిగినకో రె[- పుష్పిం'చెను. 104 “ఆనందఫలమూున 'శ్రీశృమ్హుణ మెను బరిణయవమాడుటయను ఆనంద ఫలము లభిం చెను వర్ణనలు (9); కుమూ రాభ్యుదయ (29) బాల్య (లీ2-జ, జాల్య[కీడా (040), ఏకాంత సేవా (1మ-170% బృండావిరహ (150-178, (180-.85)) పసంతళేర్తు (15-176)

న. విరాపుర సంస్థానము _ కప్‌ పండితపోషణ వివావావర్శనలు (188-323) అను నెన్మిడివర్మ నలీ కావ్యమున గలవు, ఈ వర్షనః లో కవుల పతిభ చమత్కా-రములుకచ్పట్టును. లవ పద్య మున కృతిభర్త నాశీర్వదించుటకో చక్కని [కమాలంకారమున సీసము నలంకరించిరి వేంకట వార్వతీశ్యరులు, తండిళాతలవలే యువరాజును లశ్నీ శ్రసరస్వతీసహితురై విరాజిల్హ వలెనని వీరియాకాంత* బృందా చేవి చాల్య క్రీడలలోకూడ (శ్రీశృష్టునే తలచుకొనుట 66వ పద్యముస కలదు, గీ అలరి జాంగిలిమూంతల నాడు వేళ

'జెలువ కనుమూసి కేరులు చెప్పువున్న

వారిణి శారద మాధవి యనుటమజచి

చీన్నికృన్నమ్మాయని చెష్పుం 'జెలులునవ్వ*

బృం౦జాజనశముతో “శీదారుని రాజధాని వీనిరాంతమున మధూదయమైన ఉద్యానవనమువ లెను, యగీపా శ్రంతేమున వర్హాస_క్తీ 'మైన కాసొరమువ లెను, వర్దాంతమున శరత ఎంపన్న మైనల లాకుంజమూ వలెను సకలపౌభాగ్య మై శుభ్యపదమై యలరారు చుంజెనని “అంక రారోపణమున” విగ వ పదస్టమున ఉపమింపబజెను, రాజధాని వర్త్‌ నలో బుతువర్శన మిళితమయ్యెను. రసజ్ఞుల నానందింప జేయు (పలి వంతమైన వర్షసలు ఉపమూాలంకారము లేగాక, సానూన్యుడు చడ నను సులభముగ నర్థమగు నిత్య జీవిత సంబంధములై న ఉసమొలి శారములు నిందుగలవు,

గీ. వెలుంగులుని దీపశిఖరి బడు

శలభమువలె, నామిషంబు చవిం గాలమునన్‌

'మెలివడు సూనమువలెల బర

అలనిల6ల గావించి వెడం దలంచుట లో,

కవీ పండిత పోవణ. రావు సూర్యారావు 44 బృంద నుద్దే?ంచి దుర్యాసుడుపల్కి న పల్కులలో చక్కని సాదాదియముమకమును శళ్రాలంకారము గలదు, బృంద కమలాంశజు అనుట కన్చల యభి పాయము, క కమలనిభ చరణ కోమల శమల కుసుమపాణి, కనక కమలాసన యీ కమలదళనయన నిజముగం గమలామలగేవాయైన కమలయు సుమార.

తద్దత్క గాద్దద్య, చద్దతి, గద్దురు- ద్గ” నంటి దుష్కర్మపాస ములతో నొప్పు పద్యములు నిందు గలను,

“బ్బ౦చావనను” కథ కాధారమేమియు కనులు చెప్పలేదు, శాని ఈ కధ పార్యతీకల్యాణముతో సరిపోల్బవచ్చును. "ెండింటను నాయికా నాయకుల ఇతరుల నామ భేదములుతప్ప కధ సమానమే. ఇందు దుర్యాసుడు, అందు నారదుడు నాయికను డీవింతురుః బృంచాగిరిజ లిర్యురు తల్లిదర్యడుల యనుమతితోడనే తపస్సు చేయు దురు, పార్వతీ'బేవిని పరీఖించుటకు శివుడే కసట్ట బహ బారికాగ్యా బృ౦దను పరీశ్నీంచుటక్రు ధరు తు వ్మిపరూపమున వచ్చుట భేదము, ఈ భేదమువలన బృందాపాతి నత్య( ప్రభావము "కెల్ప్చుట కవ్రులయుచ్దే శ్యము, మాయావ్నిప్రుడు ఎంతవారించినను వినక తన వాస్తమురు పట్టబోగా బృంద కోపముతో

కః ఎన్నిగతుల బోధించిన నన్నా! నీ కన్నతల్లి నని యెజుంగవుగా సున్నెముం బాపము! గానని కన్నులుగల నీవు చిన్నకందువుగావే అని త్మీవముగా పలికిసంతనే, ఆ వాళ్ళుద్ధివలన నా వటుడు

కరీ పిరాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ గీ. వవన మెడలింప నడంగిం బంపివే లె,

నొక్క మెడరెంప ముడిగిను ఇొడుగువోలె

మాటమా _తాననే యక్కమాంమూర్తి

కుంగి దిగజాలి చిన్నారి కొమరుండ య్యు.

ధర్మరతుణార్హము. _బహాగ్జది దేవతలు. వచ్చి "వేడుకొనగా బృండాబేవి తన తపస్సు సత్యమైన దేవుడు సత్యమైన ధరగ్గ మూర్తి వర్థిల్లుగావుత యని. పల్కి యతనికి తొల్లిరూపు నిచ్చెనుః సరమశివునిపక్షమున సప్తర్దు లేతెంచి హివువత్పుత్త్రిని శివుని కిము శని యడిగినఘట్టమువంటిది మా (తమిందు లేదు. _బవాస ముహూ కృము నిర్ణ యించుటతో మిగిలిన పెండ్లి వేడుక లన్నియు [(కవుముగా వర్మింపబ డెను, బృం చాకృష్ణులు చం[దికాచందులు, సరోవరము, రాజవాంస్క విద్యుల్ల త మేఘములు, మధథువన మాధన్లులవలె పోల్చ బడుట మనోజ్జముగా నుండి వారిరువురకు కేదము "లేదనివించును. ఈ కావ్యము చక్కని నాటకీయశైలితో నలరారుచున్నదిః. “ల ల్‌ విస్త్రరము”న బృంద జనసీజనకులతో సంభాషీంచుఖుట్టము, “అంగ సౌందర్యమున మూధవీశారదలసంభాపణ, బృంచాధర్ముుల (హో దుల సంభాషణలు మెండుగా నాటకీయతను సంతరించుకొనినవి, మధురభ క్షీ రసస్తావితమైం, నాటకీయశై లీ సమన్వితమైన య్‌” బృందావనకావ్యము ప్రణయాబ్దిలో ముంచి యొక అలౌకికముగు తనయత్యము కలిగించి. అమంచౌనంద కందళిత ప్యృాదయారవిందు లను 'జేయుననుటలో సంజేహూము లేదు.

రామాయణాం(ధికరణను * వాల్మికి రామాయణము నం దో ఆం ధ్రీకరించిరి, కొందరు స్వతం్యతముగా, కొందరు చాలీకమో నుండి కొంత (గ్రహించి స్వీయరచనా_ పాభవమును జోడించి అనే రీతుల రచియించుచుండిరి, యభథావాల్మీకములును, అద్భుతే శానో

కవి పండజితపోపషణ రావు సూర్యారావు శీ యశాదుల వంటి పూర్తి కల్పితములును గలవు. కొంద లేకావ్యము (ొసినను రానుకధవాసిన పుణ్యమువచ్చునని మధ్య చేద్చుచుం దురు, జెలులసన అన్ని (వశ్రియలలో సిరామకచ వె.సినను ముకి మరి రామాయణగాన మాలపిం మచునే యుందురు, మన మాసా దించుచునే యుందుము అటునే మస వేం.ట పార్వశ్వరకవులు రామాయణము నాం,థ్రీ:రించికి. పెరాపురముయు వరాజూ శ్రీ గంగా ధర రామారావుగా కీ ౬ లితకన్చలను లలితమైన ఫణితిని వాలీ శీ రామాయణము ననువదింపుడని యాజ్ఞావీంచిరిం ఏ రనువదించిరి, యునరాజూనారు, భామనామ సుధారస రాజవీధి "బేవ భాషను బేలితి దివ్యగీతి నాం[ధ భామ నొగానము నొలకింప6 నోరి వ్రోరితి సీకవి కోకిలలను వల్లైయంచును వారలు పాజినారు ఆంధ్ర కుశే లనుల మరల నాదికవీయ (పాంతపాటను గొత్తగా పొడినటుల పారిజాతపు తాన్సులు పరగివటులు, అని తేటగీకులలో తమ భావము పొందుపరచిరి. వాలీ ఖీ అనుష్టువ్‌ ఛరదమున శామాయణము (వాసినట్లు తెలుపన గీతపద్యము లలో ఎక్కువగా (వాయుడని యువళాజూగారు కవివోకిలలను కోరిరి, వీఠశే గీతములను, ఆట వెలంది, కందముల నక్కువగాకు, సమయో చితముగా వృత్త ములను (వాసి; కావ్యము యువరాజున కంకితమిత్తు మని తెల్పిరి, గంగాధరరామాళావుగారు తామందుల కనర్దలమనిి అంకితమందుట కంగీకరింపలేదు. ఈ కశలన్ఫలంతట యువరాజ నామమునకు. శ్రీ/రామనామమునకు కొంత సామ్యుముండుట చేతే

థ4ర వీఠాపుర సంస్థానము - కవి పండితపోషణ 'రామ్మపభూ! యను సంబోధనతో తమ (ఫభువునే భావించుకొని కృలిపద్యములు _వాసిరని పార్వతీశ కవిప్పుతులు శీ వోలేటి అచ్యుత రామచం దనూ_క్షిగారు 'తెల్పిరి,

వేంకట పార్యలీశ్యరకవులు సుందరకాండమువర కు తెనిగించిన తరువాత 19సలో పార్వతీశకవి మరణించగా శ్రీ వేంకటరావు జంట కవి వియోగము సహెంపాలేక అకువాదము (పసక్రి మరల తలశిట్ట "లేదు. ఏకు చాలకాండ- 1476 పం అయోధ్య- $105 పం అరణ్య- మలి పం కిష్కీ౦ధ- 1704 ప. సుందర- 554 ప, నాసికం సుందర కాండ 17వ సర్జ వ పద్యమునుండి పార్యతీశకవి తనయులు అనువాద భారము చేపట్టిన, జంటకన్కలు అరణ్యకాండ _వాయుసమయమున సాంసారిక న్షేశములు తటస్థించుటతో అంతతో విడిచి వెట్టిరి. సుందర కాండ 27వ సర్షలో తొలిపద్యము _శర్యదాతినర్షనతో బరి అంధక రణ మాగఫోయిను,

క, లెలిగలువ గుత్తినలె ని

ర్రలుండగు నశియి పుడు గగనమ ధ్యగతుండైై

వెలుంగుచు నిలోదకముగు

చలువకొలని నడుమపాంస చాడ్పున దోంచెన్‌.

నన్నయ భార తాం ధీకరణమున శరదా్యతివర్ష నతో (అరణ్య- ఓ అ. 1425) ముగిసెను.. “శారదర్యాత్రులుజ్ఞ్యల , 7” అను పద్య ముతో నన్నయ రచన అనివట్లు వేంకట పార్వతీశ్యరుల రచనకు శర ద్వర్శన విఖ్ను శారి యయ్యొను, కిష్కింధకాండలో సుగీవ పట్టా సేశానంతరము వర్ష కాలము గతి౦చువరకు రామలత్ష్మణులు ప వణశై లససహలలోనుండి శరత మయ మాసన్నమగుటతో నీళాన్వే వణకు కపిపీరుల పంపించుటతై స్నుగీవున శాజ్ఞ యొసగిరిః సువ నాజ్ఞ్యపై నెల్లదిశబశేగి కప్టులలో నాంజనేయుడు లంకానగరము లే

క్‌ కని వండితపోషణ . రా నూర్యాళావు జీ4 నీతా దేవిని వెదకుట సుందరకాండ [6వ సర్టలో కలదు. అప్పటికి సూర్యాస్తమయ మయ్యెను. 17వ సర్ష తొలుత చం దోదయవర్తన కలదు. కనుక శరత్కాల చం దుడని ేంకటపార్వతీశ్యరక్రులు వేర్కొనకున్నను నితడు శరత్కాల చర్మదుజే.. ఈ శరచ్చం(దుడు నన్నయ్యకువ లె పార్యతీశకవికి, చూరుకుడగుట దై వయోగమని (పాజ్ఞు లందురు షా శీ లలిత వాలీ కీ తోకిలాలావ మహిమ నవగతము చేసికొని కుశ ఎవులమగుచు నాలపీంతు మారావు సభాంగణమున మధు మదురగీత కలన రామాయణంబు, క ెనిం గించితి మనిగానీ యనువాదము వచేశనారమనిగానీ మే మనమాముని నుడుల పతి ధ్వని మూ యెడ నొదవి యిట్లు వాకొన వెడలెన్‌ అని వీరు కుళలవులమని నగర్వముగా ముందు పల్కియుః 'రెండవపద్యమున వాలీ శక్‌ నుడుల పతిధ్వని తమను౦డి చెలువజెనని వినయముతో విన్నవించిరి. వాలీ శ్రీ రామాయణ మే కుశలపులు గానము చేసిరి గనుక వారే తొమని "రండవపద్యములో ధ్వనింప జేసి ఈ కవివోకిలలు గడుసుదనము చూవిరి, ఆం[భీకరణము మ అము[దితమైన ఈ రామాయణా౦(ధీకర ణమునుగార్శి కొంత పికింతము దళరధుడు పత కా మేన్టీ వేసి, పాయసొన్నమును. సతులకు పంచుటలో. వివిధకవులు వాలీ శని భిన్నార్థములలో (గ్రహించిరిః శ్లో! కౌసల్యాయె నరపతిః పాయసార్థం దదౌ తదా అర్ధాదర్థం దచా చొ౭వి సుమి లొఘ్మై నరాధిఖః

శీర0 వీఠకాపుర సంస్థానము = కవి పండిత పోమణ త్లో। శె శేమ్యై చాఒవశిష్టార్థం దదా ప్పుతార్థక్రారణాత్‌. (పదదౌ చాఒవ?ిస్టార్దం పాయపస్యామృతోపమమ్‌॥ శ్లో అనుజంచ సుమి తామై పునేవ మహామతిః వవం తానాం దదా రాజూ ఛార్యాశాం పాయసం పృథక్‌ £ దశరధుడు. [వెజూ పత్యప్పుుషు డిచ్చిన పాయసము "రెండు ఛాగములు చేస్తి ఒకధాగము కెసల్యకు, శెండవభాగములో సగము సుమ్మితకు వొనగ్మి మిగిలిన సగభాగము మరల శెండు ఛభాగములు వేసి ఒకదానిని కైకకు, 3ెండవవాగము. మరల సుమి[తకు నిచ్చె నని వాల్మీకి వాసెను. కెండవత్లోళములో “అహాష్టార్ధం” అను వదవిభాగమునుగూర్చి తర్జన భర్జనలు జరిగను. ఆ పదమునకు మిగిలిన అర్ధభాగమని యర్థము చెప్పిన (అవశిష్టమైన అర్థభాగము); అ భాగము, దళరధుడు వక కిచ్చిన మరల సుమత శేట్లివ్యగలిగెరో అను సంశయము కలుగును. భాస్కరరామాయణకర్తయు నీ సం యముతోడనే వాల్మీకిన్లోకము తెలిగించుపట్ల అవశిష్టార్థము. మాకీ కిచ్చి, సిగిలినది మరల సుమి[త కివ్చెనని (వాసి యూరకుండిను సంస్కృత కన్చలు భోజకాళిదాను లిర్వురు తమ శావ్యములలో పాయసవిభాగమున లొత్తతోవ (తొక్కిరి. భోజుడు శ్లో! కౌసల్యామై (పథమ మదిశద్భ్భూపతిః పాయసార్థం [పాదాదర్థం _పణయనుభురం కేక యేందస్య పుల్ల" వతేజేవ్యా తరళమనసః పత్యురాలోచ్య భావం స్వార్ధాంశా భ్యాన్యయ మకకుళాం పూర్ణశామౌ నుమి తొ! “చరోర ్ఞార్ధ భాగ్యాభ్యః తామయో జయళతామునే” అని కాని కాళిదాసు (వాసినదానినిబట్టి, దశరధుడు పాయసనూు "రండు భాగములు చేసి కౌసల్యా న్లైకలకు చెరియొకభాగ వ్యూయగా చారిద్ధరు

కవీ పండితపోషణ నావు సూర్యారావు |. తమ భాగములనుండి ఇరివొంత పాయసము సుమి తశిచ్చిరని స్పష్ట పవృాయము చక్కగా నవగతము చేసికొని * అవశళిష్టమండలి అర్థ భాగము” అను భావము వ్యక్త ముచేసిరి సీ ఆ పం క్షిరధుండు పొయసము విభాగించి సగపాలు ముందు కొసల్యకొసంగి మిగులు నర్థమున నుమితకు సగమిచ్చి కడమభాగము క కిడదలంచి నుది సమాలోచించి యది సగంబుగ జేసి శె శేయి. కొక్కభాగం బొసంగి యవశిష్ట్రమగు పాయసొన్న౦బు (క్రమ్ముర ఇట్లు కవిరాజవాంస లొ వాల్మీకి కోకిలాలాపమాధుర్యము నర్థనంతేముగ రసజ్ఞులలకందించిరి. వాల్మీకి పద(్రయోగము యధాతధముగ స్వీకరించుట : శామలత్‌ త్‌ సౌ(భాతము వర్ణ నలో" బాల్యా_త్పభ్ళతి సుస్నిగ్థా లత్ముటో లథ్బీవర్థనః” అను వాల్మీకి (ప్రయోగములో లవీగ్జవర్ధని అను పదము పీరు మ్యైళ్రాతధముగా నుపయోగించిరి, ఆ.వె, చిన్నతనము నుండి యన్ను రామునకు లో కాభిరామునకుం (బియా స్తం డగుచు సతత సన్నిథోన సంతృహ్తుం డగుచుండె అత్నీ ఎవర్షనుండు లతగ్షణుండు: ఈ రద ముకరణము ళ్రల్పుంగున. నిపర్ణముగొ స్ఫురింప చేసిన కవిళశాజహంసల పతిభ భొనియ్గాదనగిన క్ర రసంపన వ నంపన భావానువాదము వాల్మీకి శీ కార్థ మంత భా వాలం గం మూ లలితకవుల యనువొదమంతే లలితభావ సంపన్నుముః

శీరీలీ పిరాపుర సంస్థానము - కని పండిత పోపణ శ్లో యధాహి హయ మారుతో మృగ సూం యాతి రాఘవః _ అడ్హైవం వృష్థతే" ఒ భ్యేతి సదధవుః పరిపాలయన్‌ కం ఆరామమూర్తి వరశుర గారూఢథుం డ'సచుచు వేట కరుగునెడ ధను ర్భారియయి. భదమతి నను చారియగుచు లత్తుగ్తణు౦డు చను నెనువెంటన్‌ * భావస్వాతంథత్ర్యము ఈ రామాయణము యథా వాలీగ్జ కమయ్యుు కవులు భావస్వాతం (త్యము వహించుట కొన్నియెడల శకాననగును, త్లో॥ తేపాం శేతురిన జ్యేష్టో రామో రతికరః పితుః బభూవ భూయో భూతానాం స్వయంచూరివ సమ శః అను శ్లోకములో వితుః రతికరళణ” అను దళమునెత్తుకొ ని పీరు తెలుంగు. జాతీయత స్ఫురించునట్లు చిన్న వ్యాఖానమువ లే రచించి మూలముసకు వన్నె సెట్టిరి గీ తనయుల౦ ద్యగజుండు కులధ్యజనిభుండు (పేమమయమూలర్తి మైన ,శ్రీరామునం బె తం డ్మిపాణసంచకమును దవిలియుం'డె యాస్యయంభువు నంజే భూతాళియట్లు, ఇట్లు స్వే చ్భాను వాదము చేయుటవలన పీరి శాొమాయణమో మకోజ్ఞమై. యలరుచున్నది. మూలమునకు ప్రతిబిందమనదగినరచన : చాలీన్గకమునో [వతివింబిముగా రచియించిశ సన్ని వేశములలో అపహాల్యూ వృతం మొకటి. ఇట్టి తావుఎందు కొన్ని గంథాను వొదములు *“ముకీగా మక్కి” యకనట్లుండి కృతకముగా తోచును. వేంకట పొర్వతీశ్వోరులి యను వాదమట్టుగాక తెలు'సపద్య మే చూతృక యనిపింప జేయును:

కవీ పండిత పోషణ రాన్ట సూర్యారావ్టు శ్తీకత్ర శ్లో మునివేషం సవాసాతం విజ్ఞాయ రఘునందన నుతిం చకార దుర్నేభా జేవరాజ కతూవాలాల్‌ గీ అతడు మునివేషియగు నిర్మదుండని గహించి దుర్మతి యహల్యయపుడు కుతూవాలమున నమరవిభుండు లభించెగజా యటంచు నన్య'మెంచక యతని పొంచాసంజేసె, అ్హు గౌతమునిళావము నవాజిముగానుండి మూలమునకు (వతి బింబమువోలె నొప్పుచున్నది, - మూలమందలి ₹0డు శ్లోకముల భావము నొక్క. యాట వెలందిలో పొదిగి కవ్చలు అల్బాతవ రములలో ననల్పార్థరచన భూవిరి, అవె, అపు డహల్యగాంచి యవ్మాని శపియించి యింజే వేలఫొలండి ంపేంట్లదాక తిండిలేక గాలిం దిని బూదిోలో బండి యొరులకంట6 బడకయుందడుం గాక ఇళ్లే నూూంమున మూడనుష్టుష్పుల భావము నొక సీసపద్య మున రమ్యాముగా మలచుట (గహీంపవచ్చును. సీ, విమల తపః సభావిలసిత యగుశాని ననఘ మహాభాగమైన నాన 'జీవదానన లోకదృష్టి కందనిడాని నజసృష్టిం (బత్యేకమైన దాని దివ్యమోహన రూపదీవీత యగుజాని౯ బాగనున్న శోచికీలం బోలుదాని ఘనహిమౌావృత శశికళలీల గనుబాని జలగతార్యి (వభ వెలుంగుదొని

ీబ్రర్తీ విఠాప్పుర సంస్థానము - కవి పండిత వొష౯ణ

నచలభ క్రి పరాయణ మొనడాని

నాత్భవిజ్ఞాన సంపన్న మొనచాని

నాయహల్యును గాతమార్థాంగి నప్పు

డామహా(శమమున గాంచె రామవిభుండు,

మూలవిశేషణములతో తృ వ్లీచెందకోఅచల భక్షపరాయణ అత్మ విజ్ఞాన సంపన్న” అని మరిరెండు విశేషణములు వేసి అహల్యలో కలిగిన పరివర్తనను స్పన్టీకరించినారు వేంకట పార్వతీశ్వరక వులు, గొతమాశమముననే అదృశ్య రూపమున నుండునట్లు అవాల్య శపింపబడెను,. అ్యశమమున శ్రీగాముడు అడుగు పెట్టినప్పుడు శాపవిమోచనమగునని గౌతముడు తెల్పెనుః వాలీ శ్రకమున, భోజుని చంపువున అవాల్యను శిలవగుమని గాత ముడు శపించలేదు. భోజుడు “భాళ్యామదృళ్యాం చ మునిశ్చ కారగ అని చెప్ప, రామచరణ రజము సోకినంత అవాల్యకు జాప విమోచన మగునని _వాసను, గోపీనాథ రామాయణమందు “పభాతజ భూరి రజః పరీత వై పాయక "పెక్కు వర్ణ ౦బులుండును” నెను అధ్యా త్మరామాయణము, రఘువంశము, అనర్ధృరాఘవమను, విశ్వే గుణాదర్శముు భాస్క్రరరామాయణము, రామూభ్యుదయము మున్నగు కావ్యములలో న్యూతము అహల్య శిలయగునట్లు శవీంప బడెను, జన్మశుతియందు నిట్టిశాప మహల్యకు గలదు. ఆదికావ్యమున లేని ఈ విషయమిన్ని[గంఖములలో చోటు చేసికొనుటకు కల్పాంతేర భేద మేనని భావింపవచ్చును. రావణ కుంభకర్ణులు రామునిచే వాతో లైనట్లు వాల్మీకమున నుండగా, రావణుడు రామునివేత్క కుంభ కర్టుడు లక్ష్మణుని చేతను పహాతులైరని ఛారతారణ్య పర్వ శేషమున గల రామకథలో చెప్పబజెను, సీలకంఠపండితు డీ విషయము పరికీ లించి తన వ్యాఖ్యా నమున '“కల్చాంతర 'భీదమున నిట్టి మార్చు జరిగే

కవి పంశితపోపణ = రావు సూళ్యారావు శీరఫ్‌ సని ఇరుపవముః ను సమర్థించెను అవా ల్యాళావము నిశ్లు యూహింవ వీలగుచున్నాదిః ఇక మన లలితకనుల్కు కపిరాజహాంసలు సగు [/ 'చేంకట పార్వలీశ్యరకవులు అద్దములో (పతిబింబమువలె వాలీ శ్రకమును లలిత మైన లిలో "కెనుంగున కనువదించివనుట నువ్య కము, ఏరి రామా యణామృతము నాస్యాదించు భాగ్యము సహృదయ రసజ్ఞు-కు కల్ల కుండుటకు కారణమిది యము దిశమ సట యే, వేంకట వార్యలీశ్యరుల రామాయణ ేపము వో లేటిఅచ్యుతరామచం(దమూ ర్తిగారు ఇారితో సమానమైన శైలిలో పూ్తి దేయుటయందు కృ తాక్టులెనను నిన్నటి చాక హార్టికార్సి శాభావమున మ్నుదింపబడకపోవుటయే. ఇబీవల నీ ముహ _ళ్రర్యగంధము ము(దించుటకు శ్రీ తిరుమల తిరుపతి 'దేవస్థా నము వారు బాధ్యత వహీ౦చిరని వినాట ఆనందదాయకము కాని యింతే దనుక ము[దణ (పారంభింపకుండుట శోచనీయము, _ సత్యేర మా [గంధము ముదిత మై సహృద యోల్లాసకారియగు గాకయని యాకించు చున్నాను. ము ర్త ధార విశ్వకవి రబీందనాధరాకూరు'ము క్తృథారోను శ్రీ వి, వి, యస్‌. నారాయణచాసుగారు రచియించి తమ గ్రయ మిత్రులు యువరాజులున్వైన శ్రీ, గంగాధర రామానావుగారి శంకిత మిచ్చిరి.ఈనాటకము 1961లో విజయవాడ 'జేశీ పెస్‌న ము(దితమైః రఖీంద్మగంధనూల చేత (ోటింపబడెచు. నాటకకర్త భక 1811లో పిరాపురమున. జన్మించి, మదరానుోో వీజీ ఉట కే వరకూ విద్యనభ్యసించి శాకినాడ శ్రీ ఫీరికాపురాభీశ (వభుత్యోన్నత పార శాలలో నుపాధ్యాయులుగా నుద్యోగించి కాకినాడలో (వస్తు లము వ్యశాంతి గై కానుచుండికివీరు బాల్‌ ఎటాయ్‌ 11765 0008ను అనువదిం చికి, భనస్గూయ నూ+సపతివలో మ్ముది౦ంవబడిన “క్ర భాబి

460 వీళాపుర సంస్థానము - కవి పండిత పోషణ వమూనంి, “భగషవృ్భాదయాలు, “పేమ బలంి= అను నాటికలు నాశాయణ దాసుగారి స్వ్రీయరచ నలు, కథ : హిమాలయ (ఫాంత ఉత్తరకూట రాజ్యాధిపతి రణ జిత్తు. ఈతని ఇంజనీరు విభూతి తన ఉక్కు యం తశ క్షితో ముక్త ఛాలా వాపొానికొక ఆనకట్ట నిర్మించెను ఈ నిరాసాణమున నచేకులొ మరణించిరి. అంబప్పుతుడు సుమనుని ఆశకట్టనద్ద పనిచేయుటకు విభూతి మనుష్యులు బలవంతముగా కొనిపోయి3. అతడక్క-డ మర ణించగా తల్లి అంబ విలపించెను. ఈ యానకట్టవలన శినతరాయి (గామ ప్రజలకు ముక్తథారి నదినుండి వచ్చు నీరు ఆగిపోవును ఉ_త్తరకూట యువరాజు అభిజిత్తు శికతరాయి (పడెల (శేయస్సు కోరి అవకట్ట పడగొట్టుమని విభూతి నాజ్ఞాపిం చెను, తన యాజ నమలుజకుపనియెడల తానే ఆపని చేయగలనని అభిజిత్తు వర్త పంవెను. కాని విభూతి కావించిన అద్భుత కట్టడమున శానందించి ఉ_త్తకకూటవాను అతనిని భుజములపై శివాలయమునకు తీసికొని పోవుదురు, రాజు పినతం (డి విశ్వజత్తువలన అఖభిజిత్తు తాను రాజప్వులు డను కానని ము_క్తథార పాంతమున దొరికిన తనను రణజిత్తు ఉంచు చుండెనని తెలిసివా నవు. రణజితు బృతుడై న అఖిజిత్తును శివతరాలొ నుడ నియమించెను. అభ్బిజిత్తు జాలిగుండె. వాడగుట వ్‌ 0 అ 0డి బలవ౦తముగా పన్నులు వసూలు చేయకుండెను, ఇండు సం త్సరము*ను౦డి ఈ (గామ్మ్యవజలనుండి. పన్నులు బకౌయి పటన విచేశములతో ఉన్నివ _ర్తకము చేయుటకు ఏలు శేకుండ శివతరాలో చేవ నందికనుమరోడ్డు మూసివేయబడియుండెను. అభిజత్తు తన ప్రే రత నార్థ్‌ మాశనువును తెరచెను, దీనివలన ఊఉ ఆత్రరకూటమున అహార

క్‌ి) కని పండిత పోళణ , రావు సూర్యాశావ్ర క్లిట్లో పదార్థముల వ(శ్ర్రములధరలు "ెరిగను, కారణము (గ్ర్‌హీం చిన రణజిత్తు కుమూరుని శినతరాయినుండి ఉత్తర కూటమునకు రప్పించెను. ము క్త థఛారకు కట్టిన అనకట్ట్రవలన శన శ్యకువులై న శినవతరాయి వాసులణచి వేయబడ్‌రని రణజిత్తు సంతోషించి విభూతి గారవార్థ్యము "వేడుకలు జరివించుచుండెను.. అ వేడుకలలో విద్యాద్ధలు ఉపాధ్యాయులు పాల్లొందురు, శివతిరాయి. పజలు దుర్శార్టులు కనుక వారికి తాగు టకు నీకులేకుండ విభూతి ఆనకట్ట కళ్టైనని విద్యాద్ధలు భావించు చుండిరి. శివాలయ నోపురముకుైళచైు యం శిఖర మెక్తుగా ధిక్కు రించినట్లుండుట రణజిత్తునకు నచ్చ లేదు. యువరాజు అభిజత్తు కుమారునితో నాట్యముచేయు ముక్త భఛారచరణముల నినుపసం కెళ్ళతో విభూతి బంధించిళట్లు తన జీవిత (పవాహముకుకూడ ఉ_త్సరకూట సింహాసనము. బంధిం ఇనని, 'బౌని సత్యమున్న చోట తనకు వి శాంతి శేదని సోదరుడు సంజయ-కువూ రునితో ెప్పెను. ఆ బంధములనుండి విముక్తుడసట కతడు యత్ని౦ చెను ఉత్తరకూట శేనాధిపతి విజయపాలుడు రాజాజ్ఞవ్లై “యువ శాబును కుటీరమందు బంధింపగా ను_త్తరకూట (పజలానందింతుడు, శివతరాయి [పజలు, శివతరాయి బె రాగి ధనంజయునికడకు వచ్చి రాజు చండపాలుడు తమను కొ మ్రైననియు, శామాతని తిరిగి కొటుదు మనియు చెప్పిరి. ధనంజయుడు వారిని వారించి ఇతరులను చాధిం చుకోరిక తశకు అేశపోవ్రటచేత రాజనిన తనకు భయము లేద నియు, జ్వీషించువారినే భయము వీడించుననియు చెప్పెను మరియు నాతడు భగ నంతుడు శివతరాయి (ప్రజలకిచ్చిన (ప్రజా (పభత్వపు వాక్కు. రొజు నిఠరాకరించినచో శాజునే తొలగించి, రాజు జెక్టన్యము నంలరింప చేయవలెనని _పజలకు బోద్ధిం చెను, శినతరాయి పౌరుడ్తొళ

శీకరి వీఠాపుర సంస్థానము = కవి పంగితపోవషణ డు_త్తరకూటమి నోరు. శివతరాయణుల శరీరముల నాయుధముల తోడను, అత ఎను (గ్రంధములతోడను జంపుదుర నిను, శివతరాయ ణులు యుపశరాజును తిం” శీివతరాయికి పంపవలసినదిగా రాజునడుగ, నతేడు నిరాకరించెను, శివతరాయణులు పన్నులు కట్టరని థనంబ యుడు రాజతో చెప్పగా రాజా తనిని బంధించెను,

యువరాజభిజత్తు తారు తన జాదియాస ము క్తభారకు బంధ విముక్షి కలిగింతునని. విశ్వ “త్తుతో చెప్పెను, రాజపహరావాడగు నుద్ధవుడు, తాను విశ్వజిత్రునకిచ్చిన మాట్మపకారము వంటగుడా రమునకు నిప్పంటించిన సమయమున, అభ్గిజిత్తు ధనంజయులను విడిచి పె్షైను. అభిజిత్తును తిరిగి బంధించుటలో నాలస్యమగటవలన ను త్త కూట పజలు కుపితులై, తామే యువరాజును శిశ్నీంప నుద్యు క్త లగుదురు. అభిజిత్తును శివతరాయిరాజుగా. చేనికొనుట కతని వేదకీ కొనుచు శివతరాయణులు బయలుేరుదురు. ఉత్తరకూట (పజలొ యువరాజు నేమిచేయుదురోయని రాజు భయమం బెక,

అభ్గిజత్తు ఆనకట్టకున్న పగులుద్యాశా చానిని పగులకొట్టి ముక్తధార బంధములు విడగాన్షైను, ము_క్తధార శ్వచ్చ్భతో అభి జిత్తు స్వేచ్చపాందును. ము_క్తధారా [పఫవాహమున నాతనిశరీరమూ కొట్టుకొనిపోయెకు, కన్నతల్లి వలె ముక్తభార అఖభిజిత్తును తన యొడీ యందుం+చుఫొని సాగిపోయెను,

ఈ విషాదాంతనాటక మాధునిక పద్ధతిలో (వాయబడేను. దీనియందు నాందీ పస్తావనలుగాని, భరత నాక్యముగాని లేవు, అంక విభజనలేదు. నాటకమంతయు నొజే రంగమున (వాయబడియు9 డుట మొక విశిష్టత, వివిధ పా (తలు రంగము మోడికి వచ్చుచు పోన్టయండున్లు, క్‌

కేవీ పండితపోషణ _ లావు సూర్యారావు శకి

ఈ నాటకమంతీయు న్యావహారిక భఛాషయందు బాయ బడెను. రచయిత రవీం[దుని గీతములను వచనములోని కనువది౦ంపగా, వారిపి(తులు నాన్లేయ కారులునాు శ్రీ పాలెపు వెంకటరత్నం గారు వానికి గేయకల్చన మొనరించిరి,

ఈ నాటకమును రవీర్యదుడు నొటి భారత చేశ పరిస్థితులను దృష్టియందుంచుకొని రచించెను.

(బిటిమువారు. నిరంకుళు లై భారత బేశము నార్ధి కముగా, శాజకీయముగా వీడించుట దృష్టియందుంచుకొని, రవ్‌ంద డు ఉ_త్తరకూట రాజు వినతరాయి. పజలను పీడించినట్లు (వాసెను, శివ తరాయి బైరాగి ధనంజయునిపాత గాంధీమహోత్ను నుజ్లేశించి చిత్రింపబ డెను, గాంధీమహోత్యూడు భారతీయులకు బోధిం చినట్లుగ, ధనంజయుడు శివతరాయణులకు “జీవని యడల నచ౦చలమగు విశ్వాసము, అహీింసలను బోధించెను

ఉఊపసం౦సహృతి

వీళాపుర సరస్థానమున వర్టీ ల్లిన విస్తృతమైన సాహిత్యము గూర్చి నేను పరిశ్రమించి పరిశోధనచేయుటకు, నాజన్మస్థలముపైగల అభినూనము, ఆ (పభువులయందుగల గారవభావము ముఖ్యకారణ ములు ఆ కారణములవలననే నేను, ఎడనెడ అరోగ్యము భంగ మగచు వచ్చినను? లత్ష్యు పెట్టక నిరంతరముగా కృషీసాగించి పరిశో ధన వ్యాసమును పూ శ్రి చేసితిని, ఈ విధముగా నాజన్ధస్థలమునందు వీరపుర (ప్రభువులయందుగ ల భక్షి (పపత్తులను వ్యక్తము చేసికొం టిని, ఈ నాకృమీఫలముయొక్క- నుణదోపు నిర యమున సహృదయ విద్వాంసులే (వమాణములు,

శీ60 ఉపయుక్త గంథదసూచి తెలుగ గంవములు

1. _అష్టమహిపీ కల్యాణము ల. ఆం ధకవుల చర్చిత 8, _ఆంధకవి తరంగిణి ఉ అంధపురాణము స్‌ం ఆం(ధమహాభాగ వతేము 6, అఆం[ధమహాభారతము 7, అంథ రచయితలు 5, ఆంధ రచయిత్రులు
2. ఆంధ సంస్థానములు-సొహిత్య సేవ
3. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్ప,[తికలు
4. కధలు = గాధలు 12, కవి జీవితములు
5. కవీ సంశయవి చృేదము
6. వామర్హ్శకోట ైఫీయతు. 15-. దోమాడ యుద్ధము ధి ధరగ్మఖండము 17 వారదీయ పురాణను
7. నృసీంవాపురాణము 1 * పొండురంగవూపహోత $ము
8. పానుగంటి కృతి సమిక్ష ఏ1, పిఠాపురం క్రై పీయక లీ. పిరాపుర సంస్థాన చరిత

కీరీ1

28 _ ఫీరికాపుర సంస్థానపు దానా “రికార్డు” సం్యగవాము లత. బసవ పురాణము ల వీరం ఇాలవ్యాకరణము

96. భాసారరామాయణము

97, భీమఖండము

23, ముకుందవిలాసము

29. _ విష్ణుమాయా విలాసము

తి౦ం వృషాధిప శతకము

తం ఉశాసనపద్య నుంజరి

తలం. శ్రీశాళహ స్తీశ్వర మాహాత్మ్యము తం శ్రీ రాణీ రావు జగ్గమాంబ చరిత కీ. శ్రీ రావు వంశచరి[త తిలక

కం సారంగధర చర్విత

సంస్కృృత్యగంధములు న.

యం అభ్యాత్మరామాయణను

లి అనర్ధ్వ శాఘవమ్‌

లి ఆం(ధ్రశబ్ద చింతామణి

ఖం (బహ్ముపుళాణమ్‌

క్‌ (బహ్ముకైవ _ర్తపురాణమ్‌

6 భోజ రానూయణమ్‌

7. రఘువంశమ్‌

8 వాలీ ఖీ శామాయణమ్‌

రి. విళ్వగుణాదర్శమ్‌ 10. శ్రీ వీగాపుర మేత మాహోత్మ్యమ్‌ (స్థలపురాణమ్‌)

402 ఆంగ్ష గంధములు వ్‌

1. ఉ పం000 0566 10 00184163 0 &9ర0మ012 0ట64 2 తర ౨౯26630 ౮౦+౪జల౫మ60€ తూంయ॥01021021 5062165 9, 0186420014 06102 0160065
2. ఆంరేజ?21 01300101 ౮4౩2౦16061 5 ౬౦ 513500011021 ఉంం0ంళ01 0 6 షం[ష0008016 కెజడమం 01 వ1ట2ఐ01
3. 106129 శ011120 2 ౮202123 దర్శించిన [గ్రంథాలయ ములు పిరాళురం౦ క్ష శ్రీ సూర్యరాయ పిద్యాసంద పు_స్తకభాంచాగారము 2, అర్‌, ఆర్‌, విహెచ్‌, అర్‌, ఉన్నత పారశాలా (గ్రంథాలయము
4. మభహోరాజాచారి స్వీయ గం థాలయము డీ, శ్రీ చాసరి లత్ముణకవిగారి స్వీయ్యగంధాలయమను కాకినాడ; గ్‌ ఆంధ్రసాహిత్య పరిషద్ద్యుంథాలయము ము దా సు
5. ప్రచ్యలిఖత ప్పుష్తక భాండాగారము

శ్రీగ్రేల్ర తిరువతి కేం (పాచ్యలిఖత ఫు_స్తకభాండాగారము (8 'వేంక కేశ్వర విశ్వ విద్యాలయమ) పాదరాబాద్‌ క. (శ్రీళ్ళన్ల చేవరాయాంథ భాషానిలయము 19, జ్చేట్‌ ఆర్కిమ్స్‌ ఆఫ్‌ అంథపలేశ్‌ (గంధాలయము 15 ఉస్మానియా విశ్వ విదాస్టాలయ (్రంధాలయసు 14, లై్యబరీ - డైలెక్టల్‌ అఫ్‌ ఆర్కియాలజీ విశాఖప బ్ర ణం౦ 15, ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ (గ్రంథాబయము, భఖ

సిళాపుర సంస్థానము నేలిన రావు వంశీయులు 'శతనుగురావు రామచం[ దారావు (పీరిశాపుర సంస్థాన వీరమథిస్టించిన మొదటి రావు నంశీయుడు) 1647 - 1671 కృష్ణారావు (రామచం(దారావు తమ్ముడు] ద మాధవరావు (రామచంచారావు కుమారుడు) నరసింహో రావు (పదమాధవరావు తము డు) “వెంకటరావు వంకట కృష్ణారావు (మొదటి మాధవకావు ప్యుతుని ప్యుతుడు) చిన మాధవరావు (8వ తరములో సీల్యాదిరాయని ప్యుకుడు బుచ్చన్న కుబూరుడు) ఇద మహీపతిరావు

(చిన మాధవరావు ఇదతం(డి నరసన్న ప్పుతుడు) ఇద వెంకట రాన బుచ్చి "వెంకట రాను (ఎద వెంకట నావు తమ్ముడు) కుమార వెంకట మహీపతి రాన్ఫ (పద వెంకటరావు పుతు)డు "వేంకట సీలా(దిరావు (బుచ్చి వెంకటరాయని పుతుండు "వేంకట సూర్యారావు కేంకట మహీపతి గంగాధర రామారావు “జేంఠకట కుమూర మహీపతి సూర్యారావు 1907 = 1940 డాం వ, నయం క ళ్‌ య్‌ జ్‌ ౧6 నర్‌! ము క వి గ్‌. కం వతస్తోల

నా. మ్‌ . ల వ య చే. సనమ | న నమున . నం ఇ?) తగ? శక శ్న / . | క 1! | 2 ఉ "న క. (| స ం వి ॥ య ౨. గౌ ం శ “7 | (|. ,

| తే , ళ్‌ (| . ” [| స య. క్షా , " " స్‌ _ డా. సి. కమలా అనార్మ_ల్సి ఎమ్‌, ఎ. పిహెన్స్‌, డిం " ఖీ ఎనలేని సాహిత్య సేవచేసిన పిఠాన్లుర సంస్థానము నందలి కవులు, పండితులు ఆయా కావ్యములు అనలబ్బములైననూ,:. అల్పాక్షగముల నీ [గంథమున పొందు

పరచినారు. ఇందు కూని౬ఒ.౨చి చిమ్మ కవి మొదలు దేవులపల్లి కవులు, పానుగంటి _ _ చిఃకమర్తి, వేంకట పార్వతీశ ఆవులు రామకృష్ణ కవ్ళలు నంస్థానాధీపలు శ్రీ రావు . గం?7ధర రామారావ్కు శ్రీ సూర్యారావుగార్హు యువరాజా. శ్రీ గంగాధర

రామారావుగారు మొదలగు. ఎందరో మహా కవల రచనలు యిందు నమిా . త్రించబడినవి. పిఠాపుం సంస్థాన సాహిత్య చర్మితను కూలంకషముగా చర్చించిన 1 యీ (గంథము సాహేతీ సియులకు ముదావహము కాగలదు.

4 వా వ వీ సే