Telugu Paryavarana Spruha, Nagara Pranalika Rachana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

. యం,యన్‌, బుచ్‌ న. ' దపరావరణసదా పర్థావరణస్మదా ప్రణాళికారచన నగరప్రణాళికారచ। | నం గ. | న్‌ నై ఉ-॥! యం గ్‌ ఇ 23 లి కళ న న వ ప్య్య॥ స న! ( ; ణే

వర్యావరణ న్తు భా జా నగర్‌ (బణాళికా రచన వఐవషయస్‌. అధికారిగా న్వుచ్చంద వదనీ విరమణ చేసిన రచయిత శీ ఎం.ఎన్‌. బుచ్‌. (నన్తుతం భోపాల్‌లో ఉన్న “నేషనల్‌ సెంటల్‌ ఫర్‌ వ్యూమన్‌ సెటిల్‌ మెంట్స్‌ అంజ్‌' బిన్జిరాన్‌ మెంట్‌ కు ఛైర్మన్‌, గా ఉన్నారు. మానవుని గురించి వతనమవుతున్న వర్యావనరణ నముతౌల్యత గురించి వరిపొలనా వ్యవస్థల గురించి ఆయనకు త్యవమైన అందోళన ఉంది మీ -చేతిలో ఉన్న ఈ వ్లుస్తకం కాక్క “మూన్‌ అంజ్‌ హిజ్‌ సెట్‌ మంట్స్‌' (నంచార్‌ 1990); “ప్లానింగ్‌ ది ఇండియన్‌ నీట్‌ అనే వునకాలను కూడా ఈయన' రచించారు.

య. నంపాదకవర్గం ఎన్‌, గోపాల్‌ * రొమిలా థాపర్‌ నంపాదకుడు లాగేలే "ఈ నన్న చె ఉటహనరంకాంయ వ్యా హంలెర 01౧ * లు ల్‌ గప్తిబొలి. హైదరాబాదే కవర్‌ డిజైర్‌: సుసెట్టా బోజి

ప్రతిధ్వని ౮2

పర్వావరణ స్త లో జా నగర్‌ (ణాళికా రచన ఆరగ మూలం

యం.యయన్‌, బుచ్‌

తెలుగు అనుసరణ

డాక్టర్‌ చలిచం సీత

ఓరియంట్‌ లాబ్మన్‌

సంచొవయ ఎంహై బో సస న్‌ శద ం హే జీ ం యస్‌ గ్‌ త ఓదియంట్‌ లాబ్మన్‌ రిమిసెడ్‌ తీ రిజన్టల్డ్‌ కార్యాలయం 3-6-272, హిమాయత్‌ నగర్‌ హైదరాబాద్‌ 500 029 (ఆల(ప్ర.) ఇతర కార్యాలయాలు కామాని మార్ష్‌, బల్లార్డ్‌ ఎస్టేట్‌, బొంబాయి 400 038 17 చిత్తరంజన్‌ అవెన్యూ కలకత్తా 700 072, 160 అన్నాసలాయి, మదదాసు 600 002 1/12 ఆసఫ్‌ ఆలీ రోడ్డు, కొత్త ఢిల్లీ 110 002. 80/1 మహాత్మాగాంధీ రోడ్డు, బెంగుళూరు 560 001 ౩-6-272 హిమాయత్‌ నగర్‌, హైదరాబాద్‌ 600 029 బిర్ధామందిర్‌ రోడ్డు, సబ్టీ బాగ్‌, పాట్నా 800 004 28/31, 15, అశోక్‌ మార్స్‌, లక్నో 226 001 ఎస్‌.సి. గోస్వామి రోడ్డు, పాన్‌ బజార్‌, గౌవాతి 781 001 205-ఎ, షహీట్‌ నగర్‌, భువనేశ్వర్‌ 751 007. (రి ఓరియంట్‌ లాబ్మన్‌ లిమిటెడ్స్‌ 1993 168% 0 86311 443 1 ప్రచురణ ఓరియంట్‌ లాబ్మన్‌ లిమికెడ్‌ 3-6-272, హిమాయత్‌ నగర్‌, హైదరాబాద్‌ 500 029 పైవ్‌సెట్‌ ట్వంటీ ఫస్ట్‌ సెంచరీ దిల్‌ సుఖ్‌ నగర్‌, హై దరాబాద్‌ 500 660. ముదణ శీ నవ్య(ప్రీయిర్‌, న లకడీకాపూల్‌ హై దరాబాటద్‌ - 4

విషయసూచిక

ముందుమాట +

1. పరిచయం 1!
2. వాస్తవ పరిస్తితి 15
3. సేవలు 36 ద్తే ప్రణాళికా దృక్పథం ర్‌0
4. నగర నివేశనాల సేవలు 68
5. ముగింవు 80

ముందుమాట “వ్రతిధ్వని% అనే వుస్తక క్రమం కింద వెలువడే ఈ వుస్తకాలు వర్తమానానికి చెందిన ఆనేక విషయాల గురించి అర్ధవంతమైన సమాచారాన్ని, విమర్శనాత్మక దృక్కోణాలను, శాస్త్రీయమైన ఆలోచనలను అందిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలు కీలకమైన సమస్యలపై మన వరిజ్ఞానాన్ని పెంచుతాయి. మన లోకజ్ఞానాన్ని. ప్రశ్నించి, ప్రాచీన భావాలను వునరాలోచింపజేసి, మనకెదురవ్లుతున్న సాంఘిక, ఆర్డిక సమస్యలను చక్కగా విజ్లేషిస్తాయి, "

అభివృద్ది వ్యూహాలకు, సాంకేతికపరమైన ఎంపికలకు చెందిన వర్యానరణ వరమైన చిక్కులను వర్యానరణ కాలుష్యాన్ని ఒక అతి సాధారణమైన విషయంగా, _ సహజ వనరుల నిర్మూలనను ఒక అనివార్యమైన పరిణామంగా భావించే మన ఆలోచనా చట్రాన్ని; సాంఘికాభివృద్దిని కాలవడానికి మనం ఉపయోగించే ప్రమాణాలను ఈ చిన్న వుస్తకం ప్రశ్నిస్తుంది.

అంతేకాక, ఆ వ్యూహాలను, ఆ జలోచనాబద్దమైన ఆచరణలను సంరక్షించే సాంఘిక క్రనూన్ని, అధికార నిర్మాణాన్ని అవగాహన చేసుకొనేలా చేస్తాయి. పర్యావరణ పరంగా ఆచరణీయమైన, సొంఘికంగా అర్ధవంఛమైన వ్రత్యాన్నూయ అభివృద్ది విధానాలకు సంబంధించిన ఆలోచనలను ఇవి మనకు అందిస్తాయి.

భారతదేశంలో జరుగుతున్న నగరీకరణ స్వభాన పరానుర్శతో ఈ రచన మొదలవుళుంది, వేగంగా పెరుగుతున్న నగర జన సౌంద్రత, స్థలం, ఇల్లు పొరిశుద్ద్యం, నీటి సరఫరా, కాలుస్యం వంటి సమస్యలను సృష్టిస్తోంది. నగర పథకాలు ఈ సమనుస్యలను ఇంకా పెంచుతున్నాయి, ప్రతి సనుస్యను క్సుల్ణంగా పరిశీలించి ప్రణాళికా రచన దృక్చథంలోనే విప్లవాత్మకమైన నూర్చు అత్యానశ్యకనుని ఈ వుస్తకం వాదిస్తుంది. ప్రణాళికా రచన సూక్ష్మం నుంచి స్ఫూలం వైపు కాక స్ఫూలం నుంచి మొదలై సూక్ష్మం నైపు

సాగాలని రచయిత భావన. అంటే వ్రణాళికా రచన ఒక నగర కేంద్రం నుంచి మొదలై ఆ ప్రాంతం మొత్తానికి విస్తరించేటట్లు కాకుండా మొత్తం ప్రాంతం నుంచి మొదలై నగర కేంద్రంవైవు సాగేదిగా ఉండాలని ఆయన ఉద్దేశం. పట్టణంలో ప్రతి జన సముదాయ జీవన కార్యకలాపాన్నీ, ఆ జనసముదాయాల (నివాసాలు పరస్పర వ్యవహార సంబంధాల స్వభావాన్నీ ప్రాంతీయ ప్రణాళికలు వరిగణించాలని ఆయన వాదన. ఒక ప్రాంతంలోని జీవన కార్యకలాపాలకు సరిపోయేటట్టుగా వ్రణాళికా స్వరూవం ఉండాలి. ఆ రకమైన ప్రణాళికా రచనా దృక్పథం ఉంటేనే ప్రకృతి నాశనం కాకుండా భూమి ఉపయోగ వద్దతులను రూపొందించడానికి వీలవుతుంది. పర్యావరణ నష్టం తక్కువగా ఉండే స్థలాల్గ్లోనే ఆర్హిక కార్యకలాపాలకు స్టాన నిర్తేశం చేయడానికి వీలవుతుంది. చివరిగా నగర సౌందర్య ప్రాధాన్యతను ఈ వుస్తకం వివరిస్తుంది. పరిశుభ్రమైన నగరమైనా నిరాధారంగా, ఉదాశీనంగా ఉండకూడదు. ్రతి నగరానికి ఒక ప్రత్యేక స్వయం జీవన శక్తి, ఒకఆత్మ ఉండాలి. ప్రాకృతిక రమ్యతను నగర ప్రణాళిక తరచూ చంపుతోంది. నగర _ పవిత్రతను, సాంస్కృతిక _ వైభవాన్ని అది విస్మరిస్తోంది. కనుక, అపూర్వమైన తన విలక్షణతను నిల్పుకునే విధంగా, తాము నివసిస్తున్న చోటు తమదే అని పౌరులు భావించే విధంగా, ఆ(ప్రదేశంలో ఉన్న వ్రముఖమైన స్థలాల చుట్టూ నగర నిర్మాణం జరగాలని రచయిత "భావిస్తున్నారు. సంపాదకులు

క్‌ వరదిచయం ఆసియా, ఆఫ్రికా, లాటిన్‌ అమెరికాలలోని పట్టణాలు, నగరాలు గతరెండు దశాబ్బాల్టోనే పరిమాణం దృష్ట్యా రెండు, మూడు రెట్లు పెరిగాయి. జనాభా పరంగా ప్రపంచంలో రెండో స్థానంలో ఉన్న భారతదేశమే ఈ అసాధారణ దృశ్యానికి అసలు కీలకస్థానం. మూడో ప్రపంచాన్ని ముంచి వేస్తున్న మూలసమస్య ఏమిటంటే, విస్తృతంగా జరిగిపోతున్న నగరీకరణే (౮0బ194టేంక) నని భవిష్యత్‌ చరిత్రకారులు గొప్పగా తేళ్చిచెప్పవచ్చు. ఈ మొట్యలు భారత్ర (వ్రభుత్తుం వారి జుతీయ నగరీకరణ కమీవృన్‌ .(|౭ళం౧2| 071౧155100 0౫ అయ౭గ92640౧). 1908, ఆగస్టు నివేదికలోని చీఠికలోనివి. అసీయా. వసిఫిక్‌, ప్రాంతాలల్లోని అనేక దేశాలు గ్రామీణ నేపథ్యంలో నే జన్మించాయి.. ఇప్పటికీ ఆ __ దేశాల్లో వ్యవసాయం మీద ఆధారపడిన గ్రామీణ ప్రజలు అధిక సంఖ్యలోనే ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతాలలో అత్యధిక జనాభా ఉన్న చైనా, భారత్‌, బంగ్లాదేశ్‌ , ఇండోనేసియా, థాయ్‌లాండ్‌ దేశాలు ప్రముఖంగా గ్రామీణమయినవే అనడంవల్ల సూల జాతీయాదాయం (౯౫.౨)లో, స్పూలదేశీయ ఉత్పత్తిలో వ్యవసాయం ఫాలు ఎక్కువ నిష్పత్తిలో ఉందని అర్హం కాదు. ఉద్యోగిత దృష్ట్యా ఇప్పటికీ జనాభాలో ఎక్కువ భాగానికి . వ్యవసాయం, అనుబంధ గ్రామీణ. కార్యకలాపాలే ఉపాధి కల్పిస్తున్నాయి అనే చీని అర్హం. ఉదాహరణకు, 1981 జనాభాలెక్కల ప్రకారం, భారత్తదేశంలో నగర (౮4౭0) జనాభా 24.6 శాతం మౌత్రమే. మిగిలిన వారందరూ గ్రామీణ ప్రజలే, ఉద్యోగిత (500100౯౪) దృష్ట్యా చూచినా, ప్రధాన కొర్మికులలో 68 శాతం మందికి వ్యవసాయం, అనుబంధ కార్యకలాపాలే ఉపొధి కల్పించాయి. వీమయిన్సా స్తూల జాతీయాదాయంలో వ్యవసాయం పాలు మాత్రం 35 శాతమే. అయితే 1971-81 దశాబ్దంలో భారతదేశంలో

2 ప్రతిధ్వని నగర జనాభా పెరుగుదల రేటు 19 శాతం. అంట్‌ అత్యధిక జనాభా ఉన్న భారతదేశంలో గ్రామీణ జనాభా పెరుగుచల లేటు కంటె నగర జనాభా పెరుగుదల. రేటు రెండున్నర రెట్లు ఎక్కువ. వట్టిక 1లో చూపినట్లు అభివృద్ది చెందుతున్న ప్రపంచంలోని ఎక్కువభాగంలో గమనింవదగిన ఒక అసాధారణ విషయం ఇది. పట్టిక 1 వట్టుణ/నగర జనాభా నివ్ఫృత్తులు జనాభా మిలియన్లలో ప్రాంతం తతత. 1950 1975 1990 2000 * 1... ప్రపంచం 730 (29) 1690 (39) 2398 (469) 3132 (50 లి అభివృద్ధి వెందిన ప్రాంతాలు తతత (53 752 (69) 913 (౧9 1011 (౧09) ౨. అభివృద్ధి చెందుతున్న (ప్రాంతాలు 287 (17) 838 (28) 14856 (37) 2121 (ఉ4) త తూర్పు ఆసియా 1137) 332(30) 510 (389 668 (45) 5. దక్షిణ్రాసియా 116 (16 286 (203) 6520(30 770 (37)

• జనాభా అంచనాలు. (బొకెట్లలోవి అంకెలు మొత్తం జనాభాలో నగర జనాభా శాతం. మూలం: యు.యన్‌.సి,హెచ్‌,యస్‌. వారు 1988లో ప్రచురించిన. “గ్లోబల్‌ రిపోర్ట్‌ ఆన్‌ వ్యూమన్‌ సెటిల్‌: మెంట్స్‌ (మానవ నివేశనాలపైై ప్రపంచ నివేదిక), ఆసియా ఆఫ్రికా, లాటిన్‌ అమెరికా దేశాల్లో నగరీకరణకు ఇన్సే (ప్రాధాన్యత వల్ల కొత్తగా ఏర్పడే నివేశనాలన్నీ (56116౯౯8) నగరాలవైపే మొగ్గుతున్నాయి.. అంతేకాక నగర ప్రపంచంలో కూడా పెద్ద పెద్ద నగరాలలోనే జన సాంద్రత పెరిగిన విలక్షణ వైఖరి ఉంది. 1991 జనాభా లెక్కల ్రకారం; భారతదేశంలో 10,00,000 కంచె ఎక్కువ జనాభా ఉన్న ఒకటో తరగతికి చెందిన నగరాలలో జనాభా శాతం మొత్తం నగర జనాభాలో దాదాపు 65 శాతం ఉంది. (వట్టిక 2 చూడండి), కాగా, మొత్తం జనాభాలో వారి నివృత్తి శాతం 14.5 మాత్రమే, నగర జనాభాలో 65 శాతం మంది పెద్ద పెద్ద నివేశనాళలోనే జీవిస్తున్నారన్న నాస్తనం, చిన్న పరిమాణంలో ఉన్న నివేశనొలకం'చె. పెద్దదైన నగరమే త్వరితంగా ఇంకొ 'పెద్దదవుతోందన్న నిజాన్ని సూచిస్తుంది. 1901 నుంచి 1991 వరకు

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 383 వరిమౌాణాన్నిబట్టి తరగతులుగా ఏర్పరచిన నగరాలలో జనాభా నిష్పత్తి ఎలా ఉందో పట్టిక 2 తెల్పుతుంది. అందులో రాజధానులుగా ఉన్న మహానగరాలను కూడ (11607000112౧ 6|ఆఅ) ఒకటో తరగతి నగరాలలో చేర్చడం జరిగింది.

వట్టిక 2

నగర జననముదాయాల, నగరాల జనాభా నూచిక జనాభా అన్ని లెక్కల తరగతుల శ |! ! $/ ఖ్‌ + సంవత్సరం వారు నరం నింక 1001 200 2600 1298 1564 20.8 20.14 6.10 1911 100 2748 1051 1640 19,73 1931 6.57 1921 100 26,70 10.39 1532 18.29 18.67 "7.03 1931 100 3౩1.20 1165 1680 168.00 1714 5.21 1641 100 23823 1142 163656 15678 1506 ౩14 1961 100 4463 996 1572 1363 129 309 శే361 100 ర్‌1,42 1123 16.394 2277 687 077 1971 00 “57.24 10.92 16.01 10.94 ర5ఉర్‌ 044 1981 100 6042 1163 1433. 89,54 3568 0.50 1991 100 65.20 10.956 13.19 7727 260 0.29 మూలం ; 4992 నంవత్సరవు 'భారతదేశ జనాభా లెక్స్తలు ఒక మిలియన్‌ కంచె ఎక్కువ జనాభా ఉన్న మపహానగరాల జనాభా మొత్తం దేశజనాభాలో 8.4 శాతం. కాగా, అది మొత్తం నగరజనాభాలో 33 శాతం ఉంది. అయితే 2001 నాటేకి మహానగరాలలోని జనాభా, మొత్తం జనాభాలో 12 శాతం అవుతుందని రిజిస్ట్రార్‌ జనరల్‌ అంచనా. అంక ఇప్పుడున్న మహానగరాలు జనాభా దృష్ట్యా ఘాతాత్మక్షం (అ౧౦౧ం౧6౩|్రగా పెరుగుతాయని కాదు. జనాభా లెక్కల నిర్వచనం. ప్రకారం, _ రాజధానీ నగరాలలోని జనాభా సంఖ్యకు దరిదాపుల్లో ఉన్న అనేక నగరాలు జనాభా పెరుగుదల వల్ల ఒక మిలియన్‌ సంఖ్యను దాటి అఆ మహానగరాలంత' పెద్దవి అవుతాయనే దానిఅర్హం, 1992 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మొత్తం జనాభా సుమారు 844 మిరియన్లు. ఖచ్చితంగా ఫప్పాలంపే 843,930,861. 1081-1901 మధ్య దశవార్షిక జనాభా పెరుగుదల 23.50 శాతం. 1971-81 దళాబ్దంలోని నిజ జనాభా పెరుగుదల రేటు కంక, అంక 24.66 శాతం కంటె, ఇది నామమాత్రంగా మాత్రమే తక్కువ పూర్తి సంఖ్యలో ఈ

డ్శీ ప్రతిధ్వని "పెరుగుదల 161 మిలియన్లు. శీఘ్రగతిని జరుగుతున్న జనాభా పెరుగుదల పట్టిక 3 లో చూపినట్లు నగర ప్రాంతాల్లో జనసాంద్రతకు దారితీసింది.

1941 వరకు నగర జనాభాలో పెరుగుదల మితంగా ఉంది. మొత్తం జనాభాతో పోల్చిచూస్తే నగర జనసంఖ్య పాలు తక్కువ. 1901లో అది 10.46 శాతం కాగా, 1941లో 13.86. ఏమయినప్పటికీ, 1931-41, 1942-51 దశాబ్దాలలో నగర జనాభా దశవార్షిక పెరుగుదల _ రేటు ఎక్కువగానే ఉంది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో కొన్ని పట్టణాలు పెంపాందడం; దేశ విభజన తరవాత వలస వచ్చిన వారిలో ఎక్కువ భాగం పట్టణాలకు, నగరాలకు వెళ్ళడం _ దీనికి కారణాలు. 1951-61 దశాబ్దంలో నగర జనాభా "పెరుగుదల నెమ్మదించింది. కాని 1961 నుంచి ఆఅ పెరుగుదల "రేటు గ్రామీణ రేటు కంట రెండు రెట్లు ఎక్కువగా ఉంది.

జనసాంద్రత ఏ రకంగా జరిగిందో తెలుసుకోవడానికి పట్టిక 4 మరికొంత నిదర్శనం చూపుతుంది.

1901లో ఒక మిఠియన్‌ కంళొ ఎక్కువ జనాభా ఉన్న నగరం భారతదేశంలో ఒక్కటే ఉండేది. 1991లో దాని సంఖ్య 23 కు పెరిగింది. 1941 వరకు ఒక మిలియన్‌ సంఖ్యను మించిన జనాభా ఉన్న నగరాలు దేశంలో రెండే ఉండేవి. 1981-1991 మధ్య కాలంలో 11 నగరాలు ఆ మపోనగరాల జాబితాలో చేరాయి. ఈ రకంగా" దాదాపు మొత్తం నగర జనాభాలో మూడోవంతు జనాభా ఇప సాడు. ఒక మిలియన్‌ సంఖ్యను మించిన నగరాలలోనే ఉంది.

"పెరుగుదల రేటు చిన్న నగరాల కంట పెద్ద నగరాలలోనే ఎక్కువ ఉంది. 1901 నుంచి 1991 వరకు జరిగిన పెరుగుదల తీరును పట్టిక 5 చూవుతుంది. మన దేశంలో పెద్ద నగరాలలో ఒకజైన వపూనేలో 1901 నుంచి 1991 వరకు జనాభా ఎలా పెరిగిందో వట్టిక 6 తెల్చుతుంది. పెద్ద నగరాలలో జనాభా పెరుగుదల తీరుకు ఇది ఒక ఉదాహరణ.

1901-1941 మధ్యకాలంలో వూనేలో పెరుగుదల క్రమంగా, నిబ్బరంగా ఉంది. 1901-1911 దశాబ్దంలో పెరుగుదల 5.2 కాగా అది 1911-21 దశాబ్దంలో 18 శాతానికి 1921-1931ళో 20.7 శాతానికి 1931-1941లో సుమారు 29 శాతానికి, 1941-1951లో 87 శాతానికి, 1951-1961లో 31 శాతానికి, 1961-1971లో 43.5 శాతానికి, 1971-1981 దశాబ్దంలో 48.5 శాతానికి మారింది. 1941-1951 మధ్య రెండో ప్రపంచయుద్ధ కాలంలో, తరువాత జరిగిన శాంతి కాలంలో పూనే సైనిక స్థావరంగా, ఆయుధ ఉత్పాదక కేంద్రంగా చాలా వేగంగా పెరిగింది. అలాగీ, 1961 నుంచి పూనేలో పారిశ్రామికీకరణ కూడా వేగంగా జరిగింది. దానివల్ల కూడా జనాభా పెరుగుదల రేటు మరింత ఎక్కువయింది. నిజానికి 1961-1981 మధ్యకాలంలోనే పూనే జనాభా రెండింతలయింది.

ల్‌ | ' పజిసి ఇక నక్తినిక్తి హస వ్‌ జ వ న జ జ న సబ్‌ శప క. శ 2 చై స్లో య్‌ ల గయిళట్టా | ' క్రత్తిక్త పిన క్‌ పిన ఖి ననే రారలంథయలల౦౮ ౮ టి గ్‌ గా జట శ్ర శీ ౧; కిన్‌ జిన్‌ కనే ష్‌? జ ళ్తే ఉఆఠతశణణయలణగయల ఫ్ర ;కె [నా (1. నే అణకనసనవ్లట్లకుణ నల! ఖ్‌ ణ్‌ ణీ ఇస న్‌ .. ఐ|త్తేషి షొష్షిప్‌ స్లిప్‌ కలిస్‌ న: సై ని ఇఇ [ణి ఇ9బ్లష క! న్‌ శ శ్ర క “పక 2కి క్‌ క క్లీ ళా గ అటల్నశర్శాలి ణా త రా కష న జ. కైక కకకలన ళ్‌ జె ప్రత లకక వకవ కిన ఈ లే లకే ళా షషనళ్లశబ్రనకొిల్లైక్‌ క్‌ ఇ౭౦గ౧ ఇం 9న ణన షం యస్‌ 1స్లీ ళ్‌ రగ్గాణ జనల | 1 న | కకికని వ కలి కలన చేన్‌ య్‌ ౧ న్న ఇ క్లే ప యణ రబ 9అ€ి ణి తే ళ్‌ వ్‌ళర్తా క క ఫ్‌ ఎకిక కి కష్‌ పస్‌ కిక్‌ న్‌ డై ! య్తల్సుర్న పంల ళు కం రే న ల ల్త్‌్ణ ల్లైం క క క ర వ స స రతి స సా ళ్‌ గ్‌! 2 చ అ నా న్యా ప అ జ్యా ఇ జ! అ రి గ జ2జకడకవనళహసకనశనన సని “రచ కష ళ పక కషప కస గ న!

ప్‌ బండి భా విశజినిఖ92ఇ9 సంస్‌ (| కైతదకగవలం పై వి 1 00 =4 వ న స నో. ప్‌ ల. శ. కీ శిం వ కినకి ర క కడ శన సై స క్‌ ఉడ్తడేక్షవ్ష్లకగ్‌ళ్లతప్న సస సళ్ళినో క ల శ రం సర షష్ట గ్‌ స్ట గజ స్ట్‌ పీ (“బట్టన్‌ ఏ సింత్రి కక గిళళ్లీ రక్తి స్స న! ఫస గో ఠఆ=* అ గ ళతతణత య] /] నే వై ఈ, ౯ ఖు ణ్‌ భా న! ల కు టి (| 4 నర | సై టై కళకి ని కక 99 ఇ5 గ్గే )2 ఫర ఆర సళళ కి ౧౨| ౪ ఖ్ల ణఐ రై ౪౪589 లీల! వ 5 సళ క్‌ు ల అ అ అధ వ్‌ సక్‌ కస సక్స్‌ క్‌ నకక సక్‌ / “షకల 2 క్షొజీర్షాల్టల్ల ఫే సళ్ల బై య ను క్‌ు? కి న స్‌ శ్‌ ర్డీ ఆ|4౫ఆ ౮ ఆఅణఅవ్లల్ష్ల| ల్ల క ణ్‌ న్‌ ఫె శ వీ య స్మ ణే గ వి జా అ స నా అ అ అక బాకీ అ అ ర్‌ [ఫై “కక కిక కక కక్‌ కక ఫ్‌

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 7 పటిక 5 1902-2992 మధ్య నగర జననముదాయాల, నగరాల వెరుగుదల తీరు దశాబ్దాలు అన్ని. మొదటి రెండో మూడో నాలుగో ఐదో ఆరో తరగతులు తరగతి తరగతి తరగతి తరగతి ' తగగతి తరగతి టన 6కు 1901-11 -014 554 -7.007 471 -539 -423 748 1911-21 825 1699 709 510 032 466 156.82 1921-31 1008 251 3.560 2566 1722 930 -1174 1931-41 32098 61833 29,50 "2857 16.728 1618 -20.23 1941-51 4149 6519 2334 3600 2221 21723 39.21 1951-61 25,85 4499 4198 356.62 17.90 -33.33 -68.71 1961-71 3791 5351 3406 30.34 18.22 -10.75 -20.71 1971-81 46.238 54,35 55.73 30.85 27.54 17.82 " 656.73 1981-91 3609 4687 2824 2530 10.722 -127 -2170 మూలం 2 సెన్సస్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా 1989. వట్టిక 6 2902-7991 మధ్య వూనేలో పెరుగుదల తీరు సంవత్సరం జనాభా అం అం 1901 164,117 1911 172,884 1921 _ 198,543 1031 250,787 1941 324,286 $09561 605,504 1961 790,798 1971 1,135,034 1081 1685,300 1991 2,485,014 మూలం: సెన్సన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా 4991, సీరీస్‌ ఓవేజీ 2

8 ప్రతిధ్వని

సూలంగా, నగర జనాభా పెరిగిందనీ, పెద్ద నగరాలలో జనసాంద్రత ఎక్కునయిందనీ అనడంవల్ల _ గ్రామీణ జనాభా పెరగకుండా స్థిరంగా ఉందని అర్హం కాదు. 1981లో భారతదేశంలో గ్రామీణ జనాభా 523,866,550 కాగా అది 1991లో 627,146,597 అయింది. అంటే పది సంవత్సరాలలో పెరుగుదల 100 మిలియన్లకు మించింది. గ్రామీణ ప్రాంతాళ్ళో ప్రజలకు జీవనాధారమైన భూమికి వ్యాకోచించే స్వభావం లేక పోవడం, నేల మనిషి నిష్పత్తితో గ్రాము ప్రజలకు ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉండడం దీనికి కారణాలు. అయితే ఈ పెరుగుదల భూకమతాల విఘటనకు, ఉపవిఘటనకు దారితీస్తుంది. _ దీనివల్ల అడవులకింద, వశుగ్రాసం కింద ఉన్న గ్రామ సాముదాయిక భూములలో, అన్యాయమైన అశ్రమణ జరుగుతుంది. అందునల్ల, అప్పటి భూపరిధి మీద, అడవుల మీద జీవసంబంధ మైన జఒత్తిడి పెరుగుతుంది.

భారతదేశంలో 60 శాతం భూమి సాగుకు యోగ్యమయింది. .15 శాతం భూమి మాత్రమే వ్యనసాయ యోగ్యంకాని వ్యర్థ భూమి లేదా ఏదో ఒక రకంగా శాశ్వతంగా నగర వాడకం కింద ఉన్న భూమి. అంళకే ప్రతి సంవత్సరం గ్రామీణ జనాభా 10 మిలియన్ల చొవ్వున పెరిగితే, ప్రతి వ్యవసాయదారునికి అందుబాటులో ఉండే తలసరి (౧౭౨౦1౪) సాగుభూమి సహజంగానే తగ్గుతుంది. ఎక్కున మంది గ్రామప్రజలు గ్రామాలను వదలి వలస వెళ్ళడానికి ఇదొక కారణం. జననాలవల్ల నగర, గ్రామ ప్రాంతాలు రెండింటిలో జరిగే సహజమైన పెరుగుదల (4ండ౭60౧) సమానమే అయినా నగరాలలో అదనంగా పెరుగుతున్న జనాభాకు గ్రాము ప్రాంతాలనుంచి జరుగుతున్న వలసలే కారణమని ప్రసిద్ద జనసంఖ్యా శాస్త్రవేత్త అషిష్స్‌ బోస్‌ ప్రకటించాడు. ఈ సంఖ్య అంతర్‌నగర _ (1౧౮2-౪౧౩౧) వలసతో దాదావు సమానం. ఈ అంశాన్నే వట్టిక 7 చూపుతుంది.

బీహార్‌లో తప్పించి మిగిలిన అన్ని ర్మాష్ట్రాల్లోని మామూలు వట్టుణాల్లోనూ జనాభా. పెరుగుదల సహజ పెరుగుదల రేటును అధిగమించింది. కాబట్టి “వలసి అనే అంశం పట్టణ జనాభా పెరుగుదలకు (ప్రధానమైన కారకం, గ్రామీణ అర్థికత మందగిస్తున్న కొద్దీ నగర "పెరుగుదల ఎక్కువవుతుందని ఈ పెరుగుదల తీరు తెలుప్పుతోంది.

అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల్లోని నగరాలలో కూడా జనసాంద్రత ఎక్కువగానే ఉంది. 2000 నాటికి ప్రపంచంలోని 35 మహా నగరాలలో ఎంత జనాభా ఉంటుందో, ఐక్యరాజ్యసమితి (౮౧146 ౫౩౪0౧) అంచనాల ప్రకారం, వట్టిక 8 తెల్పుతుంది.

పర్యావరణ స్ప ఎనొ - నగర ప్రణాళికా రచన 9 పట్టిక 7 అంళర్‌ వట్టుణ, (గ్రామీణ - వట్టుణాంతర నలనల న్య్ఞు వట్టుణ జనాభా వెరుగుదల మామూలు పట్టణాల జనాభా లేడా రాస్ట్రం జనాభాలో దశవార్డిక దశవార్షిక సహజ (వలస) 'ెరుగుదల రేటు శాతం పెరుగుదల శాతం శాతం ] చై డై డే మహారాష్ట్ర, 36.4 220 కతత ఉత్తరవ్రదేశ్‌ 35.7 245 112 తమిళనాడు 118.4 176 0.6 పశ్చిమ లెంగాల్‌ 26.8 14.5 129 ఆంధ్రప్రదేశ్‌ డ్తరర్ర 23.2 19.7 మధ్యప్రదేశ్‌ 38.8 25.4 134 గుజరాత్‌ 321 2పర్‌ _ 8.6 కర్ణాటక 29,86 218 80 బీహార్‌ 25.5 26.0 0.5 రాజస్టాన్‌ 36.0 25.6 10.4 మూలం ; 'సెన్సన్‌ అఫ్‌ ఇండియా, 199] నీరీన్‌ 1, వేజ్సీ 2 పట్టిక 8 ఐక్కరాజ్బు నమితి అంచనాల (వ్ర్‌కొరం (ట్రీళ 2000 నాటికీ వ్రవంచంలోని మవో నగరాల జనాభా న! జనాభా జనం 1980లో 2000లో సముదాయం (మిలియన్లు) (మిలియన్లు) గే 2 తె లే క్ర శ. (3) మెక్సికో నగరం మెక్సికో 15.0 26.3 2 (4 సొవో పొలో ట్రెజిల్‌ 12.8 240 3౩. (9 టోక్యో/యొకోహమా జపాన్‌ 170 171

10 ప్రతిధ్వని __ మ

న వనంనననననననననననంతనననననననననననననన ననన త్త (8) కలకత్తా ఇండియా 9,5 16.6 56 (14) (గ్రేటర్‌ బాంబే ఇండియా 8.5 16.0 6. (2) న్యూయార్క్‌ అమెరికా 15.6 15.5 7 (15) సియోల్‌ దక్షిణ కొరియా 8.5 13.5 8. (5) షాంఘై వైనా 118 13.5 9. (1) రమో-డి-జనేరియో బ్రెజిల్‌ 9,2 133 10. (24) ఢిల్లీ “ఇండియా 5.9 13 11. (6) బ్యూనోస్‌ ఎయిరీస్‌ అర్హంటీనా 10.1 13.2 12. (19) కెయిరో ఈజిష్టు 73 13.2 13. (22) జకార్తా ఇండోనేషియా 67 12.6 కేశ. (26) బాగ్దాద్‌ ఇరాక్‌ 57 12.8 15. (26) చబహరాన్‌ ఇరాన్‌ 856 12.8 16. (28) కరాచీ పాకిస్తాన్‌ ర్‌,2 12.2 17. (27) ఇస్తాన్‌ బుల్‌ టర్కీ ర్‌3 11.9 18. (9) లాస్‌ ఏంజల్స్‌ అమెరికా 9,5 11.2 19. (35) ఢాకా బంగ్జాదేశ్‌ త్తి 112 (1985 జాబీతాలో) (1985లో) 20. (23) మనీలా. ఫిలిష్టెన్స్‌ 6.0 111 22 (120) బీజింగ్‌ వైనా 91 10.8 22. (16) మాస్కో సోవియట్‌ యూనియన్‌ 8,2 10.1 23. (30) బాంగ్‌ కాక్‌ ధాయ్‌లాండ్‌ త్సిర్ర్‌ 9.5 24. (18) టియాన్‌-జియాన్‌ చైనా 77 9,2 25. (13) పారిస్‌ ఫ్రొన్వు 8,8 9,2 26. (31) రీమా పెరు త్తి 9,1 27. (7) లండన్‌ యునైళెడ్‌ కింగ్‌ డం 100 9,1 28. (33) కిన్స్‌పోసా జైరి 58 8.2

పర్యావరణ స్స లనొ = నగర ప్రణాళికా రచన కై

12 3 త్తే క్‌ (1990 జాదీతాలో) (1990లో) 29. (10) రీన్‌-రూర్‌ పళ్చినము జర్మనీ 9.3 86 30. (35) లాగోస్‌ నైజీరియా 6,4 83 (1995 జాచితాలో) (3995లో) 31. (34) మద్రాసు ఇండియా డ్తేల్తే 82 ౩2. (34) బెంగుళూరు ఇండియా 6.5 765 33. (17) ఒసొకా జపొన్‌ 8.0 77 ౩4, (22) మిలాన్‌ ఇటలీ 6.6 75 35. (20) చికాగో అమెరికా 68 7,2 *బ్రాకెట్లలోని సంఖ్యలు 1980 సం1ళలో ఆ నగరాల గ్రేణిని తెల్పుతాయి. మూలం: 2988లో యు.యన్‌.సి, పాచ్‌యస్‌, (వ్రచురించిన గ్లోబల్‌ రిపోర్ట్‌ ఆన్‌ మ్యూమన్‌ సెటిల్‌ మెంట్స్‌,

ఈ 35 మహా నగరాలలో 24 నగరాలు అభివృద్ది చెందుతున్న ప్రపంచంలోనే ఉన్నాయి. వాటిలో 5 భారతదేశంలోను, వాటితో కలిపి 7 భారత ఉపఖండంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పట్టికను నిశితంగా పరిశీలిస్తే అభివృద్ది చెందిన. దేశాల్లోని నగరాలలో రానున్న సంవత్సరాలలో జనాభా స్థిరీకరణ పొందే లేదా తగ్గీ అవకాశం ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. అయితే లాటిన్‌ అమెరికా ఆసియా, వసిఫీక్‌ ఖండాలలోని అభివృద్ది చెందుతున్న దేశాల్లో సహజమైన పెరుగుదల వల్లనే కాక వేరొక నలస వల్ల కూడా జనాభా విస్తోటనం వేగంగానే కొనసాగుతుందని తెలుస్తుంది. కాన్కీ దీనికి అపవాదం వైనా. వైనాలో తలసరి అదాయం భారతదేశం కంటు నామమాత్రంగా మాత్రమే తక్కువ. అయితే వైనా ్రభుత్వం జనాభా నియంత్రణ విధానాల ద్వారా జనసంఖ్య పెరుగుదలను అరికట్ట గలిగింది. అంశ, షాంఘై చీజింగ్‌ వంటి నగరాలలో జనాభా స్థిరీకరణ పొందుతోంది. వట్టిక 9లో చూపినట్టు భారతదేశంలోని పరిస్టితి దానికి భిన్నంగా ఉంది.

12 ప్రతిధ్వని పట్టిక 9 _ 2001 నంకకీ ఒకో మిలియన్‌, అంతకంటె ఎక్కువ జనాభా ఉంటుందని అంచనా వేసీన నగరాలు జనాభా అంచనా (మిఠియన్లలో) క్రమ నగరం లాలా సంఖ్య ఆర్‌,జి యు.యన్‌ 1981 2001 2000

టు క్షే గ్రేటర్‌ బాంబే 824 1385 16.00 ల కలకత్తా 09.19 12,93 16.53 3 ఢిల్లీ 5.73 1290 13.24 త్త బెంగుళూరు 2.02 763 07.96 క్‌. మద్రాసు డ్త2ం 737 08.15 6. "హైదరాబాద్‌ 209 త్తం2 05.13 7. అహమ్మదాబాద్‌ 2556 45్‌5్‌ 05.28 8 పూనే 169 331 03.69 9, భోపాల్‌ 0.67 3.07 03,54 10. సూరత్‌ 091 2,509 01.93 క కాన్పూర్‌ 164 267 03.17 12, పాట్నా 0.92 250 0138 23. పైపూర్‌ 102 2.38 02.21 కడ నాగ్‌పూర్‌ 1.30 2.27 02.56 15. ఇండోర్‌ 0.83 177 01.68 16. రాంచీ 0:50 1.75 = కళ వాడొదార 0.74 158 0164 18. ఉల్‌వోస్‌ నగర్‌ 0.65 1.56 04.59 19. జంషెడ్‌ పూర్‌ 0.67 152 01.34 20. విశాఖపట్నం 0.60 150 0177 21 ధన్‌బాద్‌ 0.68 కత? 0234 22, లక్నో 101 146 02.01 23. మదురై 0.91 1.339 02.68 2కు జబల్‌ పూర్‌ 0.76 1.39 01.67 25, కోయంబత్తూర్‌ 0.92 1.36 02.83 26. విజయవాడ ౦0,54 122 యా

వర్యావరణ స్ప వొ = నగర (వణాళికా చచన 13 మాలని 27. వారణాసి 0.80 131 01.5౯7 26. జోడ్‌ పూర్‌ 0.51 119 జా 29. కొచ్చిన్‌ 0.69 119 0131 80. లూధియానా 0.61 118 01.50 31 శ్రీ/నగర్‌ 0.61. 109 0130 తం మీరట్‌ 0.54 1086 లా 33. ఆగ్రా 075 100 01.59 వ్రెడ్త గ్వాలియర్‌ 0.56 100 0115 85. తిరుచిరావల్లి 0.61 100 02.05 36. అలహవాబాధ్‌ _ ౦0,65 100 01.21 37. అమృతసర్‌ 0.59 ఆ 01.03 38. హబ్లి-ధార్‌వాడ్‌ 0.53 ఆ 01.27 39, "సేలం 0.52 - 01.58 40. (త్రివేండ్రం 0.52 116 ఆ మూలం: యు.యన్‌.సి.హెచ్‌.యస్‌. 1987, 1988 'ల్లోబల్‌ రిపోర్ట్‌ అన్‌ వ్యామన్‌ సెటిల్‌ మెంట్స్‌" లో, సూచించిన రిజిస్టార్‌ జనరల్‌ (ఆర్‌.జి, యునైకెడ్‌ నేషన్స్‌ (ఐక్యరాజ్యసమితి) అంచనాలు.

భారతదేశంలోని ఈ 35 నగరాలలో (ప్రతిదానిలోను 2000 నాటికి జనాభా ఒక మిలియన్‌ సంఖ్యను దాటుతుందని ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనావేసింది. పైగా అందులోని 7 నగరాలలో ఒక్కొక్కదానిలో 'జనాభా 5 మిఠియన్లు దాటుతుంది. , అయితే రిజిస్ట్రార్‌ జనరల్‌ ఇచ్చిన సంఖ్యకూ, దీనికీ తేడా నామమాత్రమే. ఆయన సంఖ్య ప్రకారం 2001 నాటికి 36 నగరాలు మహా నగరాలవుతాయి. ఈ అంచనా కొంచెం అటు ఇటుగా ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనాతో కలుస్తుంది. ఈ రెండు జాబితాలను కఠిపి చూస్తే రానున్న జనాభా లెక్కల దశాబ్దానికి భారతదేశంలో 40 నగరాలు మహానగరాల స్థాయిని దాటుతాయి.. ఒకరకంగా చెప్పాలంకే అభివృద్ది చెందిన ప్రపంచంలోను, వైనా నంటి దేశాలలోను నగర జనాభా పెరుగుదల ఒక సమానక (౧౧॥ల స్టితిని చేరుకుంటే, భారతదేశంలో ఆ పెరుగుదల అనంతంగా ఉంటుంది. అ దేశాల్లోని ప్రముఖ రాజధానీ కేంద్రాలలోను, ఇతర పెద్ద నగరాలలోను జనాభా స్రిీరీకరణ పొందడంవల్ల, అభివృద్ది, పర్యావరణం (604700గాంలి, జీవన (ప్రమాణం (నాణ్యతు (౪2164 0 11 పెరుగుతాయి. అయా దేశాలకు అభివృద్ది సంబంధమైన ఇతర సమస్యలను పట్టించుకోవడానికి కావలసిన చోటు, సమయం అనేవి రెందూ అందుబాటులో ఉంటాయి. అయితే ఈజివ్పు, భారతదేశం, ఇరాక్‌, బంగ్లాదేశ్‌, ఫిలివ్ఫైన్స్‌, థాయ్‌లాండ్‌, పాకిస్తాన్‌

క్షైడ్వ ప్రతిధ్వని వంటి దేశాల్లో, పెరుగుదల వేగం విపరీతమై ఆ దేశాలు కేవలం ప్రాణం నిల్చుకోవడం కోసమే పెనుగులాడవలసి వస్తుంది.

ఇంకో రకంగా చెప్పాలంకే, అభివృద్ది చెందిన దేశాల్లోని నగరాలను జనాభాజత్తిడి. నుంచి కాపాడడం వల్ల వనరులను నగరాల అభివృద్ధికి వినియోగించవచ్చు. దీనివల్ల నగరాల్లోని మురికివాడలను నిర్మూలించడానికి; నగరాలను నవీకరించే భారీ కార్యక్రమాలను చేవట్టడానికి, పారంవరిక (4ంగణబ్రల) ప్రాంతాల సంరక్షణకు ఎక్కున ్రాధాన్యమివ్వడానికి వీలవుతుంది. జనాభా "పెరుగుదలలో సమతౌల్యాన్ని సాధించిన నగరం సంప్రదాయ నగరంలోని ఏయే' భాగాలను సంరక్షించుకోవాలో హాయిగా కూర్చుని నిర్ణయించుకోవచ్చు. అటువంటి నగరాలకు ఊపిరి పీల్చుకునే సమయం, చోటు లభిస్తాయి. అందువల్ల, అవస్తాపనను (ప్రాథమిక అనసరాల కల్పన ) (12౯2906000) విష్ణవాత్మకంగా మెరుగు వరుచుకోడానికిి జనాభాను తగ్గించడానికి నగరాల ఆర్హిక, ఉద్యోగితా వ్యవస్థలను మౌర్చడానిక్షి పౌరులకు ఎక్కువ _ విరామ సమయం కర్పించడానిక్సి నగర ప్రాంత పర్యావరణాన్ని మెరుగువరిచే చర్యలు తీసుకోవడానికి ఆ నగరాలకు వీలవుతుంది. అయితే, జనాభా పెరుగుదల అనంతమవడంవల్ల _ అభివృద్ది చెందుతున్న దేశాల్లోని నగరాలు నానాటికీ ఎదుర్కొనే సమస్యలు ఎక్కువై అభివృద్దిచెందిన దేశాల్లోని నగరాలకు పూర్తిగా భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఈ దేశాల్లో కనీస అవసరాలయిన మౌలిక "సేవలయినా అందుబాటులో ఉంటాయని కూడా పరిగణించడానికి వీలులేదు. మురికి వాడల సంఖ్య పెరిగి పోతుంటుంది. ఎక్కడబడితే అక్కడ జనం ఏర్చరుచుకొనే నివాసాలు భూమి ఉపయోగ దృశ్యాన్ని వికృతం చేస్తాయి. గృవానిర్మాణం అల్నప్రమాణంలో (545-:12౧62౧4) ఉంటుంది. కాలుష్యాన్ని ఉత్పత్తి చేసే ఉద్యోగితా మార్గాలకే పేదరికం ప్రజలను తరునుతుంది. ఎక్కడ చూసినా అపరిశుభ్రత, ఆక్రందన, రోగాలు పెరుగుతుంటాయి. ఈ అంశాల దృష్ట్యా దేశంలోని భావి. నగరాలను ఊహించి, ఎంత నిషిద్ధ, నిరాశాపూరిత దృశ్యం మనముందు అలుముకుంటుందో అవగాపాన వేసుకొన్సి తగిన న! వరిపాలన చర్యల ద్వారా భారతదేశం అ పరిస్థితిని తప్పించుకొ వాలి.

ఈ సమస్యలను తరవాతి అధ్యాయాల్లో విశ్లేషించడం జరిగింది. ఆ అధ్యాయాలను స్ఫూలంగా రెండు భాగాలుగా విభజించడం జరిగింది. మొదటి భాగంలో భూమి ఉపయోగ (ప్రణాళికలను) నగర కేంద్రాల అభివృద్ధికి, నిర్వహణకు నియోగించిన "సేవల వౌస్తవ పరిస్థితిని (6704౧6 62100 చర్చించడం. జరిగింది. రెండో భాగంలో పర్యావరణ స్పృహతో కూడిన నగరాభివృద్ధికి అత్యంత ఆవశ్యకమైన ఈ అంశాలవట్లు అనుసరించవలసిన ప్రణాళికా చృక్పథాన్ని చర్చించడం జరిగింది.

ణి

వాొన్తవ వరినితి అవ ఠా

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన గురించి మాట్టాడబోయే ముందు,

అలాగే నగర పరిస్థితిని మెరుగుపర్చడానికి మార్గాల అన్వేషణను మొదలు

పెట్టబోయే ముందు, నగర భారతంలోని భూమి స్రీతిగతులను తెలుసుకోవడం

ఎంతయినా అవసరం. జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ (260221 ౦0య0యి809

01 08913209) తన నివేదికలో నగర కేంద్రాలలోని కఠోర వాస్తవాన్ని

చాలా స్పష్టంగా వివరించింది. ఆ నివేదిక రెండో సంపుటిలో ఇలా ఉంది.

“నగర కేంద్రాలు అసంఖ్యాకంగా పెరగడం వల్ల వాటివట్టు మన వైఖరి గడబిడగా, అనిశ్చితంగా ఉంది. "ఒక నైవు నాటిని ప్రగతికి పట్టుగొమ్మలనీ, జాతినైపుణ్యాలకు, సంవద సృష్టికీ కారణభూత మయినవనీ భావిస్తున్నాం. అంతేకొక, గ్రామ ప్రాంతాల నుంచి వలస వచ్చేవారికి ఉపాధి కల్పిస్తున్నాయనీ మనం భావిస్తున్నాం. ఆ దృష్టితో చూస్తే పట్టణాల నుంచి నగరాలకు, నగరాల నుంచి మహా నగరాలకు ఎగ బాకుతున్న నగర నివేశనాల (౮420 5611౯626) అసాధారణ పరిధి వైవిధ్యాలలో భారతదేశం విజంగా సంపన్నమయిందనిపిస్తుంది. వ్యవసాయయోగ్యమైన భూములు, నదులు, ఇతర సహజవనరులలాగే నగర నివేశనాలు ఆ రకంగా చూస్తే జాతి సంపదలో కీలకభాగాలవుతాయి. కాన్సీ ఇంకో రకంగా ఆలోచిస్తే, అత్యంత పాశవికమైన,

అమౌనుషమైన జీవన పరిస్థితులను నగర కేంద్రాలు నెలకొల్సాయని అంగీకరించక తప్పదు. అనెక మంది పౌరులు అసంఖ్యాకంగా (ఢిల్లీ బొంబాయిలలో అయితే దాదాపు సగం మంది) ఎక్కడబడితే అక్కడ (ప్రభుత్వ స్టలాళ్ళో అక్రమంగా (500346 96616౧ అలు) నివాసం చేస్తున్నారు. మురికివాడల్లో "పెరుగుతున్న జనసమ్మర్హం,

16 ప్రతిధ్వని ఘోరమైన నీటి కొరత, పారిశుద్ధ్యం కొరత అనేవి తీవ్రమైన ఆరోగ్య సమస్యలకే కాక మానవ జీవన అధపతనానికి కూడా దారి తీస్తున్నాయి. ఈ విషయంలో కూడా భారతదేశం (మిగిలిన దేశాలతో పోల్చితే) ముందే ఉంది. మన నగరాలలో ఉన్న ఘోరమైన వరిస్టితులను ఇంకెక్కడైనా చూడాలంకే, ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ప్రయాణం చేయవలసిందే. పెరుగుతున్న పేదల ఆశలతో సహజీవనం చేస్తున్న సంపద వికటాట్టుహోసం వల్ల; ఇరుకు, కాలుష్యం మిళితమైన ఘోర పరిసర సంబంధ (వర్యావరణ) వరిస్టితులవల్ల రానున్న _ దశాబ్దాలలో ఎంత రాజకీయ ఉద్రిక్తత, భౌతిక హింస జరుగుతుందో ఎవరికి తెలుసు? కమిషన్‌ ఇంకా ఇలా చెప్పింది నగర నమూనాల గురించి, ప్రాదేశికమైన ప్రణాళికల గురించి ఎంతో చెప్పుకున్నాం. అయితే ఇవ్య్రడు మన వట్టణాళ్ళో, నగరాల్లో నివసిస్తున్న ప్రజల వైపు దృష్టి మళ్ళించవలసిన సమయం ఆసన్న మయింది. ఇక్కడ మన చుట్టూ కనిపించే అత్యంత బాధాకరమైన దుస్సవాదృశ్యం నిస్సందేహంగా పేదరికం. నగర సౌందర్యాన్ని మింగివేస్తున్న మురికివాడల్లో పాట్టుపడుతున్న అసంఖ్యాకులయిన చిచ్చగాళ్ళల్లో, వీధి బేరగాళ్ళల్టో, రోజువారీ కూలీలలో కనిపించే 'పేదరికము అన్నింటికంలు దుర్భరమైన కాలుష్యం. నగరాలకు సంవద ఉంది. కానీ అందులో జీవించే పేదలకు దానిలో భాగం లేదు. నగరానికి వారు సేవ చేస్తారు; సంపన్నులకు వంట చేస్తారు; ఇళ్ళు శుభ్రం చేస్తారు. కర్మాగారాలకు, అంగళ్ళకు శ్రమనందిస్తారు; సరకును చేరవేసేదీ (ప్రధానంగా వారే. అయినా వారు పేదరికం లోనే జీవిస్తున్నారు. గ్రామీణ పర్యావరణంలో అనేక వ్రదేశాలలో విస్తరించిన పేదరికం నగరానికి బదఠలీఅయి ఒకే చోట కేంద్రీకృతమై. స్వతంత్ర భారతదేశానికి భీకర వికృత రూపాన్ని కల్పించింది.” నగర పరిసరాలను (వర్యానరణాన్ని) ప్రభావితం చేసే కీలక అంశాలు కొన్ని ఉన్నాయి. నగర నివేశనాలలో ఇరుకు, రద్దీ ఎక్కువ. పెరుగుళున్న జనసాంద్రత దాన్ని మరింత పెంచుకుంది. ఆ రద్దీవల్ల స్టలం, గృహం, పారిశుద్ధ్యం, నీటి సరఫరా కాలుష్యం వంటి వాటికి సంబంధించిన అనేక సమస్యలుత్పన్నమనుతున్నాయి. అభివృద్ది చెందుతున్న ప్రవంచంలో, ముఖ్యంగా భారతదేశంలో. పెరుగుతున్న జనాభాతో నిరంతరం జత్తిడికి గురవుతున్న నగరాలకు నగర జీవితాన్ని మెరుగుపరిచే వనరులుగాని, సమయంగాని అందుబాటులో లేవు. కాగా నగరవాసులకు కనీస (మౌలిక) సేవలు

పర్యావరణ స్ప లవ్‌ొ = నగర ప్రణాళికా రచన 17 కల్పించడానికే నగరాలు నిరంతర శ్రమకు లోనవుతున్నాయి.. మౌలిక 'సేవలస్టాయి కూడా రానురాను తగ్గు ముఖంగానే ఉంది. అంటే నగర పరిసరాలలో (పర్యావరణంలో) భ్రష్టత ఎక్కువయింది. ప్రణాళికా రచయితలు తమకు తాముగా అర్హం చేసుకోవలసిన కొన్ని ముఖ్య సమస్యలివి.

వెబ్‌ స్టర్‌ వారి *న్యూ కలీజియేట్‌ డిక్షనరీ (తొమ్మిదో వ్రచురణ)లో “ఎన్విరాన్‌ మెంట్‌ (పరిసరం) అనే పదానికి అర్హం ఇలా ఉంది.

ఒకని చుట్టూ ఉన్న స్థితిగతులు, వస్తువులు, వరిస్టితులు ఒక జీదిని గాన్మి ఒక పర్యావరణ _ (౬0010ళ్లఆ?) సమాజాన్ని గాని వ్రభావితం చేసి, తుదిగా చాటి స్వరూపాన్ని, వాటి జీవికను నిర్ణయించే భౌతిక, రసాయనిక్క జీవసంబంధమైన అంశాల సమ్మేళనం వ్యక్తి లేదా సమాజ జీవనాన్ని ప్రభావితం చేసే సాంఘిక, సాంస్కృతిక వరిస్టితుల “మొత్తం.

ఏ మానవ కార్యకలాపానికయినా, ఏ జనసముదాయానికయినా ఈ స్టూలార్హంలో స్టానిక, ప్రాంతీయ, భౌగోళిక పరిసరాల మీద జీవనానికి కావలసిన కనీస అవసరాలు తీరినాా నగర నివేశనాల పరిసరాల ప్రభావం సహజంగానే ప్రతికూలంగా ఉంటుంది. పరిసరాల స్పృహను "పెంపొందించే అవసరాన్నే కాక్క వాటిని సరిదిద్దే సంరక్షక్ర చర్యల సత్వర అవసరాన్ని కూడా ఈ దేశంలో దాంతో బాటు సమానంగా గుర్తించవలసిన దశకు మనం ఇవ్వుడు వేగంగా చేరుకుంటున్నాం. భూమి మానవ నివేశనాలన్నీ భూమి మీదనే ఉంటాయి... కాబట్టి మొత్తం వర్యావరణంలో 'భూమి' ప్రధాన భాగం. (గ్రామాలను/నివేశనాలను నిర్మించిన “భూమి” పరిస్థితి, పరిసర భూముల మీద దాని ప్రభావం, భూమి ఉవయోగంలో సంభవిస్తున్న మార్పులు అనేవి అన్నీ కలిసి మనకున్న అతి ముఖ్యమైన 1భూమి' అనే ఏకైక ననరును మనం తెలివిగా వాడుకున్నామూ? లేదా అన్న అంశాన్ని నిర్ణయిస్తాయి. ఫ్‌ నగరప్రణాళిక అయినా. పరిసరాలకు అనువుగా ఉండాలి. కనుక భూమి ఉపయోగానికి చేసే ప్రణాళికా రచన పట్టు ఎక్కువ శ్రద్ద వహించాలి, వ్యవసాయ సమాజాలలో భూమి ఉపయోగ నమూనాయే పరిసరాల పరంగా చాలా అనువయింది. వ్యవసాయ సమాజానికి భూమిని సాగు చేయడమొక్క టే ప్రాథమికమైన విధి. మిగిలినవన్నీ దానికీ అనుబంధమయిన పనులు. భారతదేశంలో ఒక సగటు గ్రామంలో భూమి ఉపయోగం ఎలా ఉందో పట్టిక 10 తెల్పుతుంది.

18 ప్రతిధ్వని వట్టిక 10 భారతదేశంలో ఒక నగటు (గ్రామంలో భూమి ఉవయోగ వద్రతి గ్రామం కమతాల ఇళ్ళ స్థలాలు మేతకు, ఇతర గ్రామం మొత్తం క్రింద మొగు రోడ్ల కింద సాధారణ పేరు. | భూమివిస్టీర్ణం | అశ్రమించుకున్న | వాటికింద | ఉన్న భూమి | ద్రయోజనాల (గౌళ్టాట్ల) సాగుభూమి. | ఉన్న భూమి కింద ఉన్న భూమి (హెక్టార్లు). | (హాక్టాట్లు | (పాళ్టార్డు) (హెక్ట్రాల్ల) చందుఖేడి | 86804 | 7328 | ౬6 | 4439 | 50.16 మూలం: మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ “లొండీ రికార్డ్‌ న అండ్‌ సెటిల్‌ మెంట్స్‌” కమీషనర్‌ వారి 1989 రికార్డులు. ఒక సగటు గ్రామానికి చెందిన మొత్తం భూమిలో సుమారు 89 శాతం (దాదావు ఒక శాతం మాత్రమే నిర్మిత ప్రదేశం) వ్యవసాయానికి ఉపయోగించడం జరుగుతోంది. తిరగడానికి లేదా రోడ్లకు మొత్తం ప్రదేశంలో 5 శాతం వాడకంలో ఉంది. అంక వ్యవసాయం, తదనుబంధ కార్యకలాపాలకు కలిపి మొత్తం భూమిలో 94 శాతం వాడకంలో ఉంది. రుతువుల అనుకూలతలను బట్టి ఎక్కువ భాగం భూమిని దున్నడం లేదా బంజరుగా వదిలివేయడం జరుగుతోంది. కానీ వ్యవసాయేతర ఉపయోగం కోసం ఒకేసారి భూమిని మార్చడం మాత్రం గ్రామాలలో అరుదు. అలా వేస్తే ఆ భూమిని తిరిగి వ్యవసాయ యోగ్యం చేయడానికి వీలుకాదు. వ్యవసాయ చక్రం .ప్రకృతి (రుతు) చక్రాన్ని అనుసరిస్తుంది. కనుక గ్రామీణ భూమి ఉపయోగం కూడా దాదావు మొత్తం పరిసరాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. అందువల్ల, ప్రకృతి ఉద్దేశించిన దానికి మూనవుడు చేసే కార్యకలాపాలకు మధ్య గ్రామాలలో వైరుధ్యం తక్కువగా ఉంటుంది. దీనికి భిన్నమైన ఉదాహరణ _ పట్టిక 11 చూపిస్తుంది. ఒక గ్రామంలో వసతికి (40౭4) ఉపయోగించే సుమారు ఒక _ శాతం భూమికి బదులు ఉజ్జయిని, ఇండోర్‌, భోపాల్‌ నగరాలలో నివాసం కోసం 45్‌ శాతంకంబ ఎక్కున భూమిని ఉపయోగిస్తున్నారు. రవాణాకు 15 శాతం భూమి పోగా, వినోదానికి 5 శాతం వాడుకలో ఉంది. అయితే, పెద్దవైన నుహానగరాలకంచు ఈ నగరాల వరిస్థితి భిన్నంకాదు. ఉదాహారణకు 2001 నాటికి ఢిల్లీకి రూపొందించిన బృహత్నంణాళిక మొత్తం ప్రదేశంలో 12 శాతంకంటు. ఎక్కువ భూమిని తిరగడానికే (641860౧) వ్రత్యేకించింది.

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 19 వట్లిక 11 కొన్ని నగర కేంద్రాలలో భూమి ఉనయోగ వద్ధతి క్రమ భూమి ఉజ్జయిని ఇండోర్‌ భోపాల్‌ సంఖ్య ఉపయోగం (శాతం) (శాతం) (శాతం) 2 త ఈ ౮ కై నివాసం తప? త్తి ట్తే్యోర్‌ 2. వాణిజ్యం న! 5.7 19 3, వరిశ్రమలు 13.7 12.3 10.6 త్త ప్రభుత్వ, పొక్షిక్షప్రభుత్వ 146 13.9 16 క్‌, ప్రజోపయోగాలు క? 2,0 త్న 6. వినోదం 3,6 చ్తేట్తే 63 7, రవాణా 15.8 165.2 16.9 మొత్తం 100.00 100.00 100.00 మూలం: చౌన్‌, కంట్రీ ష్టానింగ్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌వారు చేసిన ఫీల్ళొ సర్వే (క్షేత్ర పరిశిలన). కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన _ ఢిర్లీకి 148,639 హెక్టార్ల భూమి ఉంది. అందులో 45,000 హెక్టార్లు లేదా సువూరు 31 శాతం భూమి మొదటి బృవాత్రణాళికలో నగరీకృతమయింది. రెండో. బృహాతృ్రణాళిక ఇంకో 37,000 పాక్టార్ల భూమిని రాజధాని ప్రాంతవు నగరీకరణ కిందికి. తెస్తుంది. అంపే 2001 నాటికి ఢిల్లీకి చెందిన మొత్తం (భూ) ప్రాంతంలో 55 శాతం భూమి నిర్మిత పరిసరాలకు, తదనుబంధ కార్యకలాపాల కిందికి వస్తుంది. అందులో 15 శాతం భూమి మాత్రమే వినోద సౌకర్యాలకు, అంటే పార్కులకు, ఉద్యానవనాలకు కలిపి, ఉపయోగం పొందుతుంది. మిగిలిన భూమి అంతా ఇటుక, కాంక్రీటు, తారు కింద వూడిపోతుంది. అంటే 2001 సం!నాటికి కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన ఢిల్లీకి చెందిన దాదాపు సగం భూమిలో ప్రకృతికి స్టానం లేకుండా, దానిని తిరిగి మార్చలేని విధంగా భూమిని ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. నగర్య గ్రామ ప్రాంతాల్లో భూమి నిర్వహణలో ఉన్న తేడాను జుతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ చక్కగా చెప్పింది. గ్రాము, నగరప్రాంతాలలో కీలకమైన ఈ వనరు నిర్వహణలో గుణాత్మకమైన భేదం ఉంది. గ్రామీణ భూమి ఒక ఉత్పాదక అంశం. అది ప్రధాన గ్రామీణ ఆర్థిక కార్యకలావనుయిన వ్యవసాయానికి ఒక పెద్ద ఉత్చాదకం. అయితే

20 ప్రతిద్వని

నగర _ (ప్రాంత) భూమి ఎక్కువగా నిర్మాణ కార్యక్రమానికే స్థావరం. విత్తడం, మొక్కల్ని నాటడం, పంటకోయడం మొన వునరావృత్తమయ్యే వ్యవసాయ (కార్యకలాప) చక్రం కిందనే ప్రధానంగా గ్రామీణ భూమి ఉంటుంది. కానీ నగర భూమి వఏీకకాలవు శాశ్వత ప్రాతిపదిక కింద నిర్మిత పరిసరంగా మార్చు పొందుతుంది. నిరంతర వునరుపయోగంవల్ల నగర భూమికంకళు గ్రామీణ భూమి శ్రేష్టమైన నిర్వహణను పొందుతుంది. దీర్పకారిక ఫరితాలసట్ల ఆలోచన _ లేకుండా సత్వర లాభం కోసమే నగర భూమి వాడకం జరుగుతుంది. ఏదోరకంగా గ్రామీణ భూమి. సరయిన నిర్వహణ పొందుతుందన్న భావం (36గాంళంగ), వల్లనే కాబోలు బహుశా బృహత్ర్రణాళికల రూపంలో మనం చేసే అభ్యాసాలన్నీ నగర ప్రాంతాలకే పరిమితమవుతున్నాయి.

ఇప్పటి నగర గందరగోళానికి నగర జీవనాన్ని నజివీంచే భౌతిక నైతిక శక్తుల (౮గు2౧ శగ2౧110) ఒత్తిడికి నలిగిన మానవ (ప్రవర్తన కారణం. మానవ ప్రవర్తన గురించిన "ఈ విసృత అవగాహన నుంచి వేరుచేసిన భూమి ఉపయోగాన్ని సవ్యంగా ప్రణాళికీకరించడమే చాలా వరకు మా ప్రయత్నం. నగర గందరగోళాన్ని భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించిన ప్రణాళికారచన ఒక్కటే. తగ్గించ లేకపోయినా నగర భూమి నిర్వహణ తీరును మాత్రం గట్టిగా మెరుగుపరచవచ్చు. అందువల్ల, భూమిని అపూర్వమైన ఒక వనరుగా "భావించే కచ్చితమైన దృక్పథం ఏర్పడుతుంది. మారుతున్న పరిస్థితులలో అత్యంత అనుకూలమైన భూమి ఉపయోగమే ధ్యేయంగా వ్రణాళికారచన చేయడానికి ఈ దృక్పథం సహాయకారి అవుతుంది.

ఈ అంశాన్ని వివరించాలంటు (ఒక వ్యవసాయదారుని వనినిి నగర వణ్సాళికా "రచయిత వనిని వరిగణించాల్సి వ్యవసాయదారుని పనిని ఉడాపారణగో. తీసుకోవాలి. వ్యవసాయదారుడు వాతావరణాన్ని బట్టి మార్కెట్‌ పరిస్థితిని బట్టి, విత్తనం అందుబాటును బట్టి పొలాన్ని దున్నాలో బంజరుగా వదలాలో, దాన్ని రబీకి లేదా ఖరీఫ్‌ పంటకు వాడాలో ఏయే వంటలకు భూమిని విత్తాలో నిర్ణయిస్తాడు. వ్యవసాయదారుడు భూమిని ఉపయోగించుకునే తీరులో సారళ్యం ఉంది. అయితే, నగర ప్రణాళికా రచయితకు భూమిని ఒక వ్రత్యేక ఉపయోగానికి మాత్రమే అవ్పజెప్పే వైఖరి ఉంటుంది. పరిస్థితులు మారుతున్నా, దాన్ని అమలుజరి పే నిరంకుశుడైన ఉద్యోగి ఆ ఉపయోగానికే నగర భూమిని బంధిస్తాడు.

భూమి వ్యాకోచించని ఒక వనరు. అంటు దాని సరఫరాను అధికం చేయడానికి వీలులేదు. ఆసీయా, పసిఫిక్‌ ప్రాంతాలలోని 138 దేశాల్లో భూమి ఉపయోగ దృశ్యాన్ని వట్టిక 12 చూపుతుంది.

ఆసియా ప్రాంతంలో బంగ్లాదేశ్‌ తరవాత భారతదేశంలోనే సాగుకు యోగ్యమయిన భూమి అత్యధిక శాతం ఉంది. భారతదేశంలో మొత్తం

త షం బే బ్‌ 9 వ. లం లా యా చి ఇ 2 వా ఐ 9 గ ష (మ 8 ఇ క్ర£జ| ౮ ఖం కా స్టే 5 ష్‌ € జ ష్ష్‌ (2 | క్తి యై స్‌ సం ఇ 6 ై 11 ఫి (| గం ఈ కి జ9| శీ నే చి ఫి ఇత్తి (5 ”) ౨ కజి షీ జీ (స ఓం గ్‌ా గ్‌ మనా వా! యం గ్‌ ట్స గ్గ డే జ అ అ ధి న్‌ న! న్‌ క్ట శీ | ” (=... తణ| షి జ. తే, క షే (£ ద్‌ | త ని , ఇ|( ౫ ష్‌ గ్‌ (౪ ముంట్ర హ్‌ (సీ ప ఇంటా ట్ధే* 5 జ ఇ| శీ (ప్ర. ణా “ శ శఖ్నే ల న హహ ్ష్‌ ఇస్తే నా | సే 1 కం కే లి! స్‌ ఇశ్తే గం, న ్తి ఓ న! సు / గీ 2 ౬ ॥ఇ8| శీ వ. త్‌ శ్తి న; ్తీ శ్‌ &2 కలీ కలే [ న సా. కి సలల భళి | నే సి ష్‌ళిచ్చ్‌ నీ /. క -

22 ప్రతిధ్వని భూమిలో 60 శాతం భూమి. వ్యవసాయానికి అందుబాటులో ఉంది. అడవుల కింద్య పశుగ్రాసం కోసం విడిచిపెట్టిన 'బీళ్ళ కింద మరో 25 శాతం భూమి ఉంది. వైనా 60 శాతం భూమి వ్యవసాయ ఉపయోగానికి గాని; అడవులకు, బీళ్లకుగాని అందుబాటులో లేదు. అంటే వైనాలోలాగా కాకుండా భారతదేశంలో భూమిని వ్యవసొయం మంచిగాని, దాని సహజ ఉవయోగం నుంచి గాని మళ్ళిస్తే దానివల్ల సాగు భూమి లేదా అడవులు, బీళ్ళ కింద ఉన్న భూమి తగ్గుతుంది. 1981-82 1982-83ల మధ్యకాలంలో గ్రామీణ ఉపయోగం కింద ఉన్న 17 లక్షల హెక్టార్ల భూమిని, అంటే - అడవులు, బీళ్ళకింద ఉన్న భూమిని, ప్రభుత్వ (సాముదాయిక) స్థలాల కింద ఉన్న భూమిని. సాగు చేసిన భూమిని, సేద్యం చేయదగిన భూమిని, సేద్యానికి వనికిరాక [గ్రామ సాధారణ వ్రయోజనాలకు వాడుకలో ఉన్న భూమిని - ఇతర ప్రయోజనాలకు మళ్ళించడం జరిగింది. ఆ మళ్ళింపు ఎక్కువగా పరిశ్రమలు, రోడ్డు, ఆనకట్టలు మొ[న అభివృద్ది ప్రాజెక్టుల కోసమే జరిగినా, చివరికి నగరష్రభావం ఉన్న భూమి ఉపయోగాలు వ్రకృతికి అనుగుణమైన భూమి ఉపయోగ ప్రాంతాలను తగ్గిస్తాయన్నది మౌదత్రం వాస్తవం.

గత మూడు దశాబ్దాలలో వైనాలో నగర ఉవయోగానికి, అభివృద్ది ప్రాజెక్టులకు సుమారు 6 మిలియన్ల హెక్టార్ల భూమిని మళ్ళించడం జరిగింది. ఆ మళ్ళింపునల్ల జరిగే వరిసరాల నష్టాన్ని అంచనా వెయ్యలేదు. అయినప్పటికీ, భూగ్రహం భరించగలిగే పరిమితిని ఆ నష్టం మించి పోయిందని మాత్రం చెప్పవచ్చు.

భూమి మళ్ళింపువల్ల జరిగే యథార్హమైన నష్టాన్ని మదింపు చేయాలం కే దానికి పూర్వం ఉన్న భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించిన సమాచారం (0౩౫) అవసరం. ఏమయినా, పట్టణాల్లో నగరాల్లో భూమి పూర్తిగా దుర్నిర్వహణకు గురవుతోంది. (వ్రణాళికా నిర్మాణానికి "కేలక్ర ప్రాముఖ్యమున్న వట్టణాలలోను, నగరాలలోను భూమికి సంబంధించిన రికార్డులు. లేవు. నగర సర్వేలు (రికార్డులకు) కాలం చెల్లినవయినందువల్ల ప్రణాళికా రచనకు ఉపకరణంగా అవి వనికి రావు. ఇంకో రకంగా ఇప్పాలంటే వ్యవసాయ చక్ర ఉపయోగం నుంచి నిర్మిత వరిసరంగా నుళ్ళింపు పొందిన నగర విస్తరిత భూమికి జరిగిన నష్టానికి స్థూల విశ్లేషేణ సాధ్యం కాదు. మళ్ళించిన ఆ భూమి సంభాన్యత గురించి గాని, దాని ఉత్పాదకత గురించి గాని, అది వ్యవసాయ ఉపయోగంలో ఉన్నప్పుడు దాని విలువ గురించి గాని రికొర్డు లేకపోవడమే అందుకు కారణం. ఈ సనూచారం కొరత అనేది నగర-ఆంతర్‌ ప్రణాళికా రచనను శక్తిమంతంగా చేయాలనే ప్రయత్నానికి కూడా అద్దునస్తుంది. అంక మొక్కలు పెంచడానికి బాగా పనికి వచ్చే భూమిని వృక్షాలకు కేటాయించడానికి ఉపాంతభూమిని మాత్రమే నిర్మాణానికి ఉపయోగించడానికి ఈ సమాచారం కొరత వల వీలు లేకుండా

పర్యావరణ స్ప ఎప్‌ = నగర ప్రణాళికా రచన 23 పోయింది. అందుకే, ఒక నగరం తరవాత మరొక నగరంలో బంజరు భూమిని అధిక వ్యయంతో ఉద్యానవనాల కింద మార్చడం, సారవంతమైన భూమిని కాంక్రీటు, తారు కింద వూడ్చడం జరిగింది. దీనికి చక్కటి ఉదాహరణ ఢిల్లీ మవోానగరమే. భూమి ఉపయోగ (ప్రణాళికా రచన భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించిన సమాచారం లేనందువల్ల భూమికి కలుగుతున్న భారీ నష్టాన్ని గాని, దానివల్ల పరిసరాలకు కలుగుతున్న భ్రష్టతనుగాని పరిగణించకుండ మనం నగరాలకు (ప్రణాళికలను తయారుచేస్తున్నాం. అయితే, ఇది ఒక్క భారతదేశంలోనే జరుగుతున్న _ విలక్షణమైన విషయంకాదు. నగరీకరణ భూమికి చెందిన విలువైన వనరులను ప్రపంచనుంతటా నాశనం చేస్తోంది. 1973లో నగరీకరణకు సంబంధించిన సమస్యలను పరిశీలించడానికి రాక్‌ ఫెల్లర్‌ ఫౌండేషన్‌ ఒక టాస్క్‌ఫోర్స్‌ (ప్రత్యేక దళం)ను ఏర్పాటుచేసింది. ఆ టాస్క్‌ ఫోర్‌, న తయారు చేసిన “ది యూజ్‌ ఆఫ్‌ లాండ్‌ - ఎ సిటిజన్‌ క గైడ్‌ టు అర్బన్‌ గ్రోత్‌ " అన్న నివేదికలో ఇలా ఉంది.

"పెరుగుదలను మంచి జీవితంతో సంప్రదాయంగా సమానం చేసిన విలువల వ్యవస్థవల్ల నిరాటంకంగా, కొంచెం కొంచెంగా నగరీకరణ జరిగింది. అది ఒకే రకమైన జీవనసరళి ఉన్న, ఉదాశీనమైన, పరిసరాల వరంగా వినాశనకరమైన అనేక ఉపనగరాలను పెంపొందించింది. అంతేకాక అది అనేక ప్రణాళికాబద్ధమైన అస్పష్ట నగర కేంద్రాలను రూపొందించింది. భూమి వనరుల విస్తృత దుర్నిర్వహణకు, పెరుగుతున్న ప్రజల అసంతృప్తికి అది (నగరీకరణ) దోహదం చెసింది. అమెరికా సమస్య ప్రాధాన్యతను టాస్క్‌ ఫోర్స్‌ ఈ రకంగా చిత్రించింది. చారిత్రకంగా (చూస్తే ప్రజాభిప్రాయం వరిసరాల నష్టంతో నిమిత్తం లేకుండా అభివృద్దినే అనుకూలించింది. అభివృద్దే జాతీయధ్యేయంగా ఉన్న కాలంలో వుట్టిన శాసనాలు, సంస్థలు అభివృద్ది-అనుకూల పాక్షికతనే ప్రతిఫలిస్తాయి. ప్రజలు దాచుకున్న శాస్త్ర విజ్ఞానానికి, పర్యావరణ, సాంస్కృతికపరమైన సంవదకు నష్టం జరిగినా సరే భూస్వాములు మౌత్రం తాము ఎంచుకున్న ప్రకారం తమ సంపదను "'పెంచుకోవాలనుకుంటారు.

అయితే ఆ టాస్క్‌ ఫోర్‌, స ఈ రకంగా సిఫారసు చేసింది. “వరిసరాల సంబంధంగా ప్రమౌొదానికి లోనవుతున్న భూములను రక్షించాలంకే నగర స్టానిక సరిహద్దులకు. వెలువల నివసిస్తున్న ప్రజల ప్రయోజనాలకు భంగం కలిగించే భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించిన నిర్ణయాలను నియంత్రించే బాధ్యత కూడ నగరాలకు ఉండాలి. అంతేకాక, “పరిసరాల వరంగా ఆరోగ్యంగా ఉండే సమౌజాల నిర్మాణాన్ని, ఏది ఏమైనా సరే, మనమింకా నేర్చుకోలేదు" అని ఆ నివేదిక వాపోయింది.

24 ప్రతిధ్వని

అమెరికా వంటి అభివృద్ది చెందిన దేశాల్గో, వరిసరాలకు అనుకూలమైన ఒక నగర విధానాన్ని రూపొందించే ఆవశ్యకత గురించి కొంత అభిజ్ఞత "పెరుగుతున్నట్టుంది. కానీ అలాంటి గుర్తింపు భారతదేశంలో, కనీసం నిపుణులైన ప్రణాళికా రచయితల్లో కూడా ఉన్నట్టు లేదు. అందువల్లనే ఢిల్లీ డెవలప్‌మెంట్‌ అథారిటీ 2001 సం1నికి బృహతృంిణాళిక తయారుచేస్తున్నపుడు అధిక జనాభాకు వసతి కల్పించడానికి అదనంగా భూమి కావాలని సూచించింది. అదనంగా కావలసిన భూమి అంతా ఈనాడు ఇంకా నగరీకరణ పొందని, నగర _ ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న గ్రామాలనుంచి పొందవలసి ఉంది. పర్యావరణానికి కేటాయించిన ఈ అధ్యాయంలో బృహత్ప్రణాళిక ప్రముఖ నైసర్గిక లక్షణాలను సంరక్షించవలసిన అవసరాన్ని ప్రస్తావించింది. అ నైసర్గిక లక్షణాలు ఢిల్లీకి సంబంధించినంతవరకు పర్వత(ేణ్కీ యమునా నది అని బృహతృం్పిణాళిక గుర్తించింది. ఏమయినా, సేకరించి నిర్మిత పరిసరంగా మార్చడానికి ప్రతిపాదించిన వ్యవసాయ భూమి ్రస్తానన మాత్రం అందులో లేదు... యమునా నది. పాడవునా పేర్కొన్న ప్రాంతంలో కూడా, వడనుటి ఒడ్డున ఉన్న ఒక వచ్చని పాయ వంటి ప్రాంతం తప్ప, ఒడ్డున ఉన్న భూమినంతా బృహత్నంిణాళికలో ్రతిపాదించినట్టు నివాస (ప్రయోజనాలకు, అభివృద్ది ప్రాజెక్టులకు కేటాయించడం జరిగింది. గతంలో యమునా నది పరీవాహక ప్రాంతంగా ఉన్న స్థలంలో మరీ నదికి అంచున ఒకవేళ నిర్మాణం జరిగితే, వర్యావరణపరంగా సున్నితమైన ఆ స్థలానికి బృహత్పర౦్తిణాళిక ఏం రక్షణ కల్పించినట్లు? జాతీయ రాజధానితో బాటుగా నగరాలన్నింటికి రూపొందిస్తున్న భూమి ఉవయోగ సూత్రాలలో కనిపిస్తున్న ప్రణాళికా రచయితల సంకుచిత దృక్పథానికి ఇది ఒక ఉదాహరణ. నగరం “పెరుగుదలకు సంబంధించిన ఒత్తిడులు, నగరీకరణకు యోగ్యమైన భూమిని నిర్మిత రూపొనికి మార్చవలసిన ఒత్తిడులను సృష్టించినప్పటీక్‌, దీర్ణకాలిక పర్యావరణ నస్టృంవట్ట _ మనకున్న జడత్వమే అటునంటి వ్రణాళికలను అనుమతింవజేస్తుంది.

ఒక నగరానికి చెందిన సూక్ష్మ - ప్రాంతంలోపల జరిగిన పెరుగుదల వ్యవసాయ భూమి విఘటనకు దారి తీస్తుంది. విస్తృతమైన స్తూల-ప్రాంతం (నవథ్యం)లో నగర కార్యకలాపాలకు స్టాన నిర్తేశం చేస్తే అది వినాశనకరమైన పర్యావరణ ఫలితాలకు దారి తీస్తుంది. స్తాన నిర్రేశ వ్రణాళికా రచన ఒక నగరం లోపల కయినా, ఒక ప్రాంతం లోపల కయినా, ప్రాంతాల మధ్య కయినా అది నగర వ్రణాళికలో చాలా ప్రముఖమైన పరిగణన (6౧౪6 ఆ౭6ంగ) అని గ్రహించాలి. ఈ అంశాన్ని వివరించడానికి కింద తెలిపిన మూడు ఉదాహరణలు చాలు.

ఢిల్లీని రాజధానిగా రూపొందించడానికి ప్రణాళిక రూపొందించినపుడు వాస్తుశిల్పి నగర ప్రణాళికొవేత్త అయిన ఎడ్వర్హ్‌ లూటెన్‌ ౧ వర్యానరణ

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 25 అననుకూలతవల్ల ఎన్నో స్టలాలను తిరస్కరించాడు. ఆయన పురాతన సంప్రదాయాలను గౌరవించి యమునకు రెండు గట్ట పక్కన ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతాలలో ఏ నిర్మాణం లేకుండా నదలినేశాడు. యమునా ఖాదర్‌ అనే ఆ బురద నేలలే వర్దాకాలంలో నదికి వరద రాకుండా నిరోధించేవి. ప్రణాళికా రచయిళలు దాని నిజమైన ఉవయోగాన్ని అర్హం చేసుకొని ఉన్నట్టయితే ఆ ఖాదర్‌ను నిర్మాణ ఉపయోగానికి మాళ్చీవారు కాదు. వరద నిరోధకంగానే కాక ఖాదర్‌లో ఉన్న మడుగులు, బురద గుంటలు, గట్టు, గడ్డి చెట్లు మొ!నవి క్షీరదాలకు, సరీస్ఫపాలకు (రెప్‌'సైల్స్‌) వక్టులకు నివాసయోగ్యంగా బాగా వనికి వచ్చేవి. ఆ ప్రదేశం జలచరాల, నీటి మొక్కల 'పెంపకొనికి అనువుగాఉండి పర్యావరణాన్ని చాలా అనుకూలం చేసేది. ఒకనాడు అక్కడ ఉన్న వృక్ష జంతు జాతులు రెండూ ఖాదర్‌ ను నాశనం చేయడంవల్ల నాశనమైపోయి. ఢిల్లీని దీనంగా మార్చాయి.

మధ్యప్రదేశ్‌ లోని పీఠంవూర్‌ రెండో ఉదాహరణ. మోవుక్కు ఇండోర్‌ కు సమీపంలో ఉన్న ఈ వెనుకబడిన ప్రాంతాన్ని శీఘ్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధికోసం, అంయఘే ఎక్కువగా ఆటోమొబైల్‌ వరిశ్రమకోసం ఎంపిక చేయడం జరిగింది. దాదావు 6,000 హెక్టార్ల భూమిని దానికి కేటాయించడమే కాక్క ఆ భూమిని పారిశ్రామిక ఉపయోగం కిందికి శీఘ్రగతిని మార్చడం జరిగింది. స్టలాకృతిని బట్టీ పీఠంపూర్‌లో సారవంతమైన లోయలున్నాయి... వాటికి చుట్టూ ఉన్న కొండవాలుల్లోని భూమి అంత బలమైనదికాదు. అందువల్ల ఆ వాలుల్లో చెట్లుకూడా చాలా తక్కువగానే ఉన్నాయి. వివేకంతో చేసిన ఏ ప్రణాళికా రచన అయినా లోయల్లోని అ భూమిని _ వ్యవసాయం కోసం ఉంచి, కొండ చరియల ప్రాంతాన్ని పరిశ్రమలకు 'కేటాయించేది. కింద ఉన్న లోయలను సంరక్షించడానికి కొండ వాలులను అటవీకరణ కార్యక్రమం కిందికి తెచ్చి ఉండేది. అలా కొకుండా, లోయలను సాగు చేసుకుంటున్న కొండజాతి ప్రజలను అక్కడనుంచి తరలించి సారవంతమైన భూములనన్నింటినీ పారిశ్రామిక ఉపయోగానికి కేటాయించడం జరిగింది. బంజర్హయిన (నిస్సారమైన) వాలులకు కొండ జతుల వారిని మార్చి, బంజరు పీఠభూముల్ని వారి కియ్యడం జరిగింది. అ భూమి వారికి తగినంత జీవనాన్ని కల్పించకపోగా, దాన్ని దున్నడంవల్ల భూసారం (501 6010౧) (క్రమంగా శ్రీణించి పోతోంది. 5 సం[ల స్వల్చ వ్యవధిలోనే పీఠంవూర్‌ చుట్టూ ఉన్న కొండలు బంజర్జుగా మారడమే కాక నిర్ణనాలుగా మారాయి. నిర్మాణాలవల్ల లోయలకు నీటినీ పీల్చుకొనే శక్తి తగ్గిపోయింది. కొండవాలుల్లోని చెట్లను కొట్టి వేయడంనల్ల, కొండవాలుల్ని తొలవడంవల్ల తేమ ఎండిపోయింది. వీటివల్ల సహజమైన నీటి నిలవలు దెబ్బతిన్నాయి. ఫలితంగా మొత్తం పప్రాంతమంతటా తాగు నీటికి తీవ్రమైన కొరత ఏర్పడింది.

28 ప్రతిధ్వని

ప్రాంతీయ స్టాయిలో లోపభూయిష్టమైన భూమి ఉపయోగ వ్రణాళికా రచనకు సరయిన ఉదాహరణ ఒకటి గుజరాత్‌ రాష్ట్రంలో ఉంది. బొంబాయికి సమీపంలో గుజరాత్‌ ర్మాష్ట్రానికి దక్రిణంవైపున ఉన్న ప్రాంతంలో శ్రేష్టమైన భూసారం, అత్యధిక వర్గపాతం ఉన్నాయి. అయితే అ రాష్ట్రంలో ఉత్తర, పశ్చిమ ప్రాంతాలు కరువు సంభవించే ప్రాంతాలు. పెద్ద పెద్ద ఎడారులు, బలహీనమైన నేల, చాలా తక్కువ నీరు ఉన్న ప్రాంతాలని. దక్షిణ గుజరాత్‌ ప్రాంతం తోటలకు, మార్కెట్లకు, ఉద్యానవనాలకు, పొలాలకు; మూమిడి, జామ, అరటి, కూరగాయలు, చెరకు, ధాన్యం తదితర ఉపయోగకరమైన పంటలకు ప్రసిద్ధిగాంచింది. భారత్‌కు చెందిన ఖార్‌వట్టి అనే 60 కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం ఉన్న అహమ్మదాబాద్‌, రింబ్‌డిల నుధ్య ప్రాంతం దక్షిణ గుజరాత్‌కు పూర్తిగా భిన్నమైనది. ఉప్పు మేట వేసిన ఆ భూమిలో ఒక్క గడ్డి మొలక కూడా కనిపించదు. వ్యవసాయానికి గాని, అటవీకరణకు గాని, చెట్లను ఏ రూపంలోనయినా పెంచడానికి గాని అ భూమి సంస్కరణ యోగ్యంకాదు. తెలివైన, తార్కికమైన, పర్యావరణ వరంగా వివేకనవంతమైన ఏ (వ్రణాళికా రచన అయినా అ భూమిని పారిశ్రామిక, నగర కార్యకలాపానికీ, దక్షిణ గుజరాత్‌ ప్రాంతాన్ని ఎక్కువగా వ్యవసాయానికీ, తోటల సెంసకానికీ స్టాన నిర్దేశం చేసి ఉండేది. అలాకాకుండా బొంబాయికి సమీప భూమి అవడం చేత దక్షిణ గుజరాత్‌ మొత్తాన్ని పారిశ్రామిక, నగర కార్యకలాపాలతో భారంచేస్తి గుండ్రని అడుగు ఉన్న ఫ్లాస్కులో తేలుతున్న మడ్డిలా ఆ ప్రాంతాన్ని మార్చి వేయడం జరిగింది. వ్యవసాయ భూమిని పారిశ్రామిక ఉపయోగానికి మార్చడంవల్ల, సాంద్రమైన గాలివళ్ల, నీటి కాలుష్యంనల్ల సహజమైన మురుగుకాల్వల [క్రమం నాశనమయిందువల్ల సూరత్‌, బల్సర్‌, నవసరి, భారూచ్‌ వంటి నగరాల చుట్టూ ఉన్న పర్యావరణ వ్యవస్థ మొత్తం తీవ్ర వ్రమాదానికి గురయింది. పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలను భరించగలిగిన ఖార్‌పట్టిలోని నిస్సార, వ్యర్హ భూములకు తగినట్లుగాను, ప్రకృతితో సన్నిహిత పామరస్యాన్ని కాపాడేవిధంగాను ఉండవలసిన అద్భుత ప్రణాళికా రచన అవకాశాన్ని గుజరాత్‌ కోల్పోయింది.

నగరం ఎంత పెద్దదయితే అది అంత ఎక్కువగా భూమిని మింగుతుంది. నిర్వహణకు వీలైన పరిమాణంలో ఉన్న ఒక నగర కేంద్రానికి భూమి అవసరాలు పరిమితంగా ఉంటాయి. అందువల్ల వ్యవసాయానికి గాని, నైసర్గిక (సహజ) ఉపయోగానికి గొని అంతగా పనికిరాని భూమి మీదనే ఒక భావి నగర కేంద్రంలో (జనాభా) పెరుగుదల ఉండేలా (ప్రయత్నించడానికి సాధ్యమవుతుంది. ఖజరహో (బస్తీ వట్టుణం, వీడు ఇతర గ్రామాలు కలసిన ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంగా ఇజరవో, దాని పరిసరాలు ఉన్నాయి. 1971లో దాని జనాభా 14,000. అది 19818 21,000 అయింది. ఖజరపో వ్రత్యేక ప్రాంతానికి 10,2565 హెక్టార్ల భూమి ఉంది. దానిలో 89 శాతం భూమిని

పర్యావరణ స్ప ఎవొ = నగర (ప్రణాళికా రచన 27 ఈనాటికీ వ్యవసాయానికి, అనుబంధ కార్యకలాపాలకు వాడడం జరుగుతోంది. మొత్తం భూస్రాంతంలో హెక్టారుకు ఖజరపోలో ఆక్రమిత భూమి నిష్పత్తి 5.6 మంది అయితే అభివృద్ది చెందిన ప్రాంతంలో హెక్టారుకు 70 నుంది ఉన్నారు. ఉజ్జయినిలో తులనాత్మక జన _ సాంద్రత పాక్టారుకు 211 మంది. ఉజ్జయిని పెద్ద నగరమే అయినా అక్కడ ఒక మపానగరానికంటె జనసాంద్రత తక్కువగానే ఉంది. ఉజ్జయినిలో జరిగే జనాభా పెరుగుదల ఏదయినా వచ్చని పొలాల్లోనే జరుగుతుంది. కానీ ఖజరహోలో ఈ నాటికీ మౌలిక వ్యవసాయ స్వభావాన్ని కాపొడేవిధంగా, వ్యవసాయపరంగా తక్కువ నష్టంపొందే భూమిని మాత్రమే నగరీకరణ కిందికి తెచ్చేలా భూమి ఉపయోగాన్ని ప్రణాళికీకరించడానికి సాధ్యమవుతుంది.

పెద్ద నగరాలలో మొత్తం భూములను నగర ఉపయోగానికి మార్చవలసిన అనివార్యతలు ఎలాఉన్నా చిన్న పట్టణం విషయంలో అ ఒత్తిడులు చాలా తక్కువ. ఎందుకంటే, వృక్ష సమూహంతో సహజంగానే నిండిఉన్న ఎక్కువ భాగం భూమి చిన్న పట్టణాల పర్యావరణాన్ని స్వయంగానే సంరక్షిస్తుంది. నిర్ష్ణతా. (వ్యర్ధ పదార్దాలను భూమి పేల్చుకొనేందుకు అక్కడ ఉన్నబహిరంగ (ఖాళీ) ప్రదేశం అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. తక్కువగా (నగరాలతో పోర్చిత్రే ఉన్న జనసాం(ద్రతవల్ల కాల్వల ద్వారా మురుగు పోవడం తేలిక. అందువల్ల నీటివనరులు సురక్షిత్రమవుతాయి. అంతేకాక, జనసమ్మర్హం లేనందువల్ల జనం తిరగటానికి కావలసిన స్థల విస్తీర్ణం తక్కువ. కొగా, పెద్ద నగరం వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూమిని తగ్గిస్తుంది. సన్నకారు రైతుకు వని లేకుండా చేసి నైవుణ్యం లేని పనులకు అతన్ని తరుముతుంది. భూకమతం, స్వయం ఉపాధి ఉండి వ్యవసాయ సంబంధమైన పనులలో నిపుణుడైన సన్నకారు రైతును భూమిలేని ఇల్టుకూడా లేని తాత్కారిక _ శ్రామికునిగా మార్చి, నగరం మురికి వాడల్లో అతనిని దారిద్ర్యానికి, కఠోర జీవన పరిస్థితికి గురిచేస్తోంది. గ్రామీణ భూమిని దిగమింగడం ద్వారా పెద్ద నగరం నగర రోగాలను ఉత్పత్తిచేసి సమీప స్థలాలను భ్రిస్ట్రం చేస్తుంది.

నివేశనాలు భూమిమీదనే ఉంటాయి. అందువల్లనే భూమి ప్రాథమిక పర్యానరణ పరిగణన అంశం అవుతుంది. భూమి నగరీకరణ, నిర్వహణ యోగ్యమైన నిష్పత్తిలో ఉంటుందా లేక నిర్భరమవుతుందా అన్న అంశాన్ని జనసంఖ్య పరిమాణం. నిర్ణయిస్తుంది. నగర పరిమాణం విషయంలో నగర ప్రణాళికా. వేత్తలు ఎప్పడూ తప్పించుకుంటారు. వారిలో చాలామంది ప్రధానంగా పొశ్చాత్య ప్రణాళికా వేత్తల ప్రభావానికి లోనయిననారు. కాబట్టి లోకజ్ఞానం రీత్యా స్వస్త్రమైన ఆర్దిక నగర ప్రణాళికా రచన అపరిమితమైన నగరాభివృద్ధికి అవకాశం కల్పించాలని వారు వాదిస్తారు. ఈ వాదం ఆర్హికమైనది. అది ఒకగుంపవు (6౪96) పొదుపు చర్యల (ఆర్డిక స్టితి) మీద ఆధారపడిన వాదం. కాని గుంవుల పొదువునకు ప్రాధాన్యత ఇస్తే

28 ప్రతిధ్వని

పర్యావరణ పరంగా, సామాజికంగా విపరీతంగా ఖర్చు పెట్టాలన్న అంశాన్ని వారు పరిగణించరు. ఎందుకంకే, పర్యావరణ వ్యయాన్ని గణించే సామర్థ్యాన్ని మనం ఇప్పటికీ పెంపొందించుకోలేదు. నీ రకమైన భూమిని నగర ఉపయోగానికి మార్చుతున్నామో, అఆ మౌర్పువల్ల కలుగుతున్న నస్టృమెంతో తెలుసుకోవడానికి తగినంత సమాచారం లేకుండానే భారతదేశంలోనుు ఇతరదేశాల్లోను భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికా రచన జరుగుతోంది. అందువల్ల భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికా రచన నగర వరిమాణం అనేవి రెండూ వాటిలో అంతర్భాగంగా ఉన్న పర్యావరణ నష్టాన్ని పూర్తిగా విస్మరిస్తున్నాయి.

భూమి, నగర పరిమాణం, విధి

భూమి, నగర పరిమాణం, వికేంద్రీకరణ అనే అంశాలకు నగర విధికి అంత సంబంధం. ఉంది. వ్యవసాయం బాగా అభివృద్ధిచెంది. వ్యవసాయోత్పత్తులు అధికంగా ఉన్న ఒక (ప్రాంతంలో (క్రయ, విక్రయాలు, "సేవలు అనేవి ముఖ్యమైన నగర విధులవుతాయని భారతదేశంలో మనకున్న _ అనుభవం తెల్పుతుంది. అందువల్ల “మండీ” పట్టణాలు స్టాపితమవుతాయి. అనేక మార్కెట్లను, సేవా వట్టణాలను పోషిస్తున్న సంపన్న వ్యవసాయ పోషక ప్రాంతాలకు (1106663064) పంజాబ్‌ , హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌, మధ్యప్రదేశ్‌లోవి ఉత్తర జిల్లాలే ఉదాహరణ. మండీ పట్టణాలలో అనేకం వాటి అరగాణి (680౧606) ప్రాంతంలో ఉన్న అనేక గ్రామాలను కలిపే కీలక గ్రామాలు. అవి మౌలికంగా వ్యవసాయ _ఉద్యోగితా ప్రక్రియ నుంచి వస్తువుల వ్యాపారానికి, రవాణాకు, "సేవలకు అవసరమైన విధంగా మారిన గ్రామాలు. ఒక మండీ వట్టుణానికి దాని అరగాణిలో. ఉన్న గ్రామాలకు మధ్య గట్టి సజీన సంబంధముంటుంది. వ్యావసాయికమైన వస్తువులు గ్రానమూలనుంచి మండీవైపు తరలితే విద్య, ఆరోగ్యరక్షణ, పరవతి, వినియోగవస్తువుల చిల్లర వ్యాపారం వంటి సేవలు మండీ నుంచి గ్రామాలకు తరలుతాయి. మార్కెట్టుకు వస్తువుల్ని రవాణా , చేయవలసిన అనసరం ఉంది. కనుక రోడ్ల వ్యవస్త కూడా బాగా అభివృద్ది చెందుతుంది. ఉదాహరణకు వంజుబ్‌లో ప్రతి మండీలోని వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల మార్కెటింగ్‌ కమిటీ దానికి వచ్చే ఆదాయంలో చట్టం కారం కొంత భాగొన్ని గ్రామాలకు వెళ్ళే రోడ్డ అభివృద్దికి నిలవచేస్తుంది. రోడ్డు బాగున్నందువల్ల వారి లాభాలు పెరుగుతాయి. కాబట్టి వ్యాపారులు కూడా దీనికి అభ్యంతర పెట్టురు.

ఈ [క్రమం కొనసాగి (కాలక్రనూన) ఉత్పత్తికి, రవాణాకు కేంద్రాలయిన పెద్ద పట్టణాలేర్చడుతాయి. అయితే, ప్రాంతీయ ప్రాముఖ్యతను పొందిన "పెద్ద రాజధాని నగరాలు అంతరించిపోతున్నాయి. పెద్ద పట్టుణానిక్‌, అతిచిన్న (గ్రామానికీ మధ్య బంధం క్రమానుగత [శ్రేణిలో ఉండడంవల్ల, ఆ (శ్రేణి

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 29 మొత్తం నివేశనాలన్నింటిని కలవడంవల్ల ఆ నివేశనాల మధ్య దోపిడి స్వభావం 'పెంపొందడం అరుదు. ఒక క్రమానుగత ్రేజిలోని నివేశనాలన్నింటికి మధ్య అన్యోన్యాశ్రయం ఉంటుంది. అభివృద్దికి నిజమైన మూలకారకం సంపన్నమైన వ్యవసాయం. కాబట్టి వ్యవసాయ భూమికి విలువ అత్యధికం. అందువల్లవే, రైతులు వచ్చిక వ్రదేశాల్లో నగర ఆశక్రమణను నిరోధిస్తారు. ఆ భూమి వ్యవసాయం. కింద ఉంటేనే ఎక్కువ లాభం వచ్చే అవకాశం ఉంది. అయినప్పటికీ ఆ ప్రదేశాల్లో భూమి ఉపయోగానికి నిశ్చితమైన ప్రణాళికా రచన లేదు. కానీ, నగర అభివృద్ధి వ్యవసాయాన్ని కప్పి వేస్తున్న ప్రాంతాల్లో కంకె ఈ _ వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లోని ఆర్హికవాస్తవం పర్యావరణ వరంగా ఎక్కువ స్వస్తమైన భూమి ఉపయోగాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. వ్యవసాయికంగా సంపన్నమైన ప్రాంతాలకు కూడా ఒక గట్టి ప్రణాళికా ఉత్పాదకాన్ని "పెంపాొందించగలిగితే, అవి కూడా వర్యావరణవరమైన సనుతాల్యస్రితిని పాటించగలుగుతాయి. కానీ మన దేశంలో అనేక నగర ప్రాంతాలకు పర్యావరణవరమైన సమతౌల్యత కొరవడింది.

ఈ అంశాన్ని ఒక ఉదాహరణ వివరిస్తుంది. చంబల్‌ ప్రాంతంలో మోరెనా అనేది జిల్లా ప్రధాన కేంద్రపట్టణం. దానికి చంబల్‌ నీటి పారుదల వ్యనస్త్ర సేవలు అందుతాయి. 50,000-100,000 మధ్యలో ఉన్న జనాభాతో అది ఒక మధ్యస్థాయి పట్టణం. 1961-71 దశాబ్దంలో మోరెనా “పెరుగుదల రేటు 64.85 శాతం. 1971-81లో అది 55.6 శాతం. అది రాజధాని. రైలు మార్గంలో ఒక ప్రధాన కూడలి స్థలం. అంతేకాక్క. అది జాతీయ రహదారిలోనే ఉంది. ఇప్పటివరకు ఆ పట్టణం వేగంగా "పెరగడమే కొక ఇంకా వేగంగా పెరగ గలిగిన శక్తి కూడా దానికి ఉంది. కున్వారి నదికి ఉన్న గోర్పి (చిన్న కాలువలుగా ఉపయోగపడే ఇరుకుదారులు) ల మధ్య ఈ వట్టుణావికి మరీ ఎక్కువ దూరంలో కాకుండా డియోరి అనే (గ్రామం ఉంది. మోఠెనాకు చుట్టూ ఉన్న సమతలమైన ఒండ్రు నేల అన్నింటిని ఏ తార్కికమైన వట్టుణ ప్రణాళికా రచన అయినా కేవలం వ్యవసాయ ప్రయోజనానికే వ్రత్యేక్‌ంచేది. డియోరిలో ఎండి పోతున్న గోర్పిలలో కొత్తగా ప్రతిపాదించిన నగర కార్యకలాపాలకు స్టాన నిర్దేశం చేసి ఉండేది. అట్టాంటి ప్రణాళికా ఉత్స్పాదకం లేనందువల్ల సారవంతమైన, ఖరీదయిన, నీటిపారుదల సొకర్యమున్న వ్యవసాయ భూమిలోక్షి వట్టణం వ్యాపిస్తోంది. దీనివల్ల భూమి ఖరీదు పెరగడమే కాక వట్టుణానికి ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతంలో వ్యవసాయ స్వయంభరణ వక్తి తగ్గింది. అర్దిక వరిగణనల దృష్ట్యా మంచి భూమిని వ్యవసాయానికి విలిపి ఉంచిన ప్రాంతాల్లో కూడా మన ప్రణాళికా వైఫల్యం వట్టుణ పర్యావరణానికి తీవ్రమైన అపాయాన్ని కలిగించింది.

ఇంకో వైవు పరిశమ ఏ వనరుల మీద అధారపడి ఉంటుందో ఆ వనరులు లభ్యమయ్యే చోట నెలకొల్పిన వనరు నిర్దిష్ట (౧ఆం౪గ66 $06640)

30 వ్రతిధ్వని పరిశ్రమలున్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా ఉక్కు అల్యూమినియం, సిమెంట్‌ మొన ఖనిజొధారిత పరిశ్రమలు, వనరు నిర్రిష్ట్ర పరిశ్రమలు నెలకొల్పిన ప్రొంతాలు చాలా వెనుకబడిన చిన్న చిన్న _ గ్రాము నివేశనాలు. ఒకే పంట ఆర్రికత (51౧86 6700 ౬ంంగంగా). మీద జీవిస్తున్న కొండ దాతి ప్రజలు నివసించే ప్రాంతాలవి. అట్టాంటి చోట్ల ఒక పెద్ద ఉక్కు కర్మాగారాన్ని నెలకొల్చితే, వెలాది మందికి ఉద్యోగిత లభ్యమై దాదావు తెల్దారే పాటికి అడవి మధ్యలో ఒక చిన్న పట్టుణం పుట్టుకొస్తుంది. ఉదాహరణకు బిలాసపూర్‌ జిల్లాలోని కోర్బా 1971లో 800 మంది జనాభా ఉన్న చిన్న (గ్రామంగా మొదలై 1991 నాటికి 124,365 మంది జనాభా ఉన్న ఒక పట్టణంగా పెరిగింది. అదంతా అక్కడ ఉన్న అల్యూమినియం, బౌగ్గు, థర్మల్‌ విద్యుచ్చక్తి ఉత్పత్తుల మూలంగా జరిగింది. అంత వేగంగా జరిగిన పెరుగుదల ఆ ప్రాంతంలో విపరీతంగా ఆర్దిక పరినర్తన తెస్తుందని ఎవరైనా అనుకోవచ్చు. అయితే, వాస్తవానికి కోర్బా పర్యావరణపరంగా అత్యంతదారుణమైన ఒక దుర్రటన అయింది. గనుల తవ్వకం అడవుల్ని, ప్రకృతి పౌందర్యాన్ని నాశనం చేసింది. వోస్టియో నదితోబాటు అన్ని జలమార్జాలనూ (నీటిని కాలుష్యం అక్కడి నుంచి పెకిలింవబడిన (గ్రామ (ప్రజలు భూమిలేని వారయ్యారు. కోర్చా విధి పారిశ్రామికమయినది. కనుక ఆ పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల స్తాయి (తీవ్రత) కాటువేసింది. పర్యావరణాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసేంతగా తయారయింది. అన్నిటికం టు అక్కడ భూమికీ ఎక్కువ నస్ట్రం జరిగింది. కోర్బామీద పర్యానరణ వ్రభావం తగ్గించేట్టుగాగాని, అక్కడ ెంపొందిన మార్కెట్లు పోషకప్రాంతంలో వ్యవసాయాన్ని, అనుబంధ కార్యకలాపాల్ని ప్రోత్సహించేటట్టుగాగాని, పారిశ్రామిక "పెట్టుబడి వల్ల చేకూరే ఆర్హిక లాభాలు గ్రానూలకు చేరేలా గాని ఏ ప్రణాళికా తోడ్పడలేదు. రాజధానీ నగరాల, మహా నగరాల స్థాయిని భూమిపరంగా వరిశీలించి చూస్తే వాటి పరిమాణానికి, విధికి ఇబ్బందికరమైన పర్యావరణ ప్రాముఖ్యత ఉంది. అదృష్టవశాత్తూ వైనావంటి దేశాల్లో జరుగుతున్నంత ఎక్కువగా కాకపోయినా భారతదేశంలో జనసాంద్రతవైపే మొగ్లు కనిపిస్తోంది. 1991 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఒకటో తరగతి మహానగరాలలో మొత్తం నగర జనాభాలో 65 శాతం మంది ఉన్నారు. అందులో మహా(రాజధాని)నగరాల పాలు మాత్రం 35 శాతమే, చిన్న, పెద్ద వట్టణాల్లో సుమారు 35 శాతం మంది ప్రజలు ఇంకా నివసిస్తూనే ఉన్నారు. చైనాలో 1953లో ఒకటో తరగతి నగరాలు 102, రాజధానీ (మహా)నగరాలు 9 ఉన్నాయీ. మొత్తం పట్టణ జనాభాలో చిన్న వట్టణాల్లో 23 శాతం మంది, మధ్య తరగతి వట్టణాల్లో 15 శాతం మంది రాజధానీ నగరాలలో 62 శాతం మంది ఉండేవారు. అయితే 1982 నాటికీ ఈ పరిస్థితిలో వూర్తి మార్చు వచ్చింది. చైనాలో ఒకటో తరగతి నగరాల సంఖ్య 261కి, రాజ ధానీ నగరాల సంఖ్య 46కు పెరిగింది. పెద్ద నగరాల్లో మొత్తం వట్టణ జనాభాలో

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 31 తనల మలు వ 75 శాతం, మధ్యరకం వట్టణాల్లో 18 శాతం, చిన్న పట్టణాల్లో 7 శాతం ప్రజలు ఉన్నారు.

వైనా, భారతదేశ వరిస్ట్రీతులను పోల్చి చూస్తే చిన్న తరహా మధ్య తరహా పట్టణాలకు, పోషక _ ప్రాంతానికి మధ్య క్రమానుగత ్రేణీ పరమైన పరస్పర చర్య వైనాలో తక్కువగా ఉందని తెలుస్తుంది. కానీ భారతదేశంలో దేశ ఆర్హికతలో అది ఇంకా (ప్రముఖ భాగంగానే కొనసాగుతోంది. మరీ పెద్ద నగరాలలో "పెరుగుదల సన్నగిల్లడం, మధ్యరకం పట్టణాలలో పెరుగుదల రేటు ఎక్కువ కావడం ఈ అంశాన్ని బలపరుస్తున్నాయి. 1971-81 దశాబ్దంలో 46 శాతం ఉన్న జాతీయ దశవార్షిక సగటు పెరుగుదల కంచ ఎక్కువ "పెరుగుదల రేటు ఉన్న 600 నగర కేంద్రాలలో 4 మాత్రమే నుహా నగరాలు, 13 మాత్రమే ఒక మిలియన్‌లో సగం కంటె ఎక్కువ జనాభా ఉన్న నగరాలు. మిగిరినవన్నీ చిన్న, మధ్యతరహా పట్టణాల తరగతికి చెందినవే.

భారతీయ నగరాల పరిస్తితి రెండు వ్రత్యేక సంకేతాలనిస్తుంది. ఒకటి,నగర జనాభాలో ఎక్కువ భాగం పెద్ద నగరాల్లోనే ఉంటారు. ఒకటో తరగతి నగరాలు పెరుగుతాయి. పెద్ద నగరాలలో జన సాంద్రత పెరుగుదల వైఖరి అనేది నిరంతరం కొనసాగే ఒక వాస్తవం, రెండోది, భారతీయ నివేశన రంగంలో చిన్న, మధ్యతరహా వట్టణాల పాత్ర ప్రాముఖ్యత కొనసాగుతుంది. దీనికి కారణం గ్రామీణ రంగంలో ఏకకాలికంగా (వట్టణాలతో బాక్సు జరిగే అభివృద్ది, (గ్రామీణ కార్యకలాపాల పెంపు. ఇదే ఈ దేశంలో నగరాల పెరుగుదల పొందే క్లిష్టమైన మలువు. చైనాలోలాగా నివేశనాల సమతౌల్యం నానాటికీ చెదిరితే, "వెద్ద నగరాలు దేశంలోని సాధారణ భూమి ఉపయోగంతో విరోధిస్తాయి. అప్పుడు దాని పర్యావరణ పరిణామాలు భయంకరంగా ఉంటాయి. =

చివరిగా, ఏదో ఒక రకమైన స్ట్రీరత్వాన్నీ సాధించే విధానపరమైన చారవలకు ప్రస్తుతమున్న సనుతౌల్యం దోహదం చేస్తుంది. నగరాలు ప్రసిద్ది పొందితేనే (ప్రాముఖ్యతను సంపాదిస్తేనే) గ్రామీణా-నగర వలసకు గొప్ప కేంద్రం అవుతుంది. అది సంతృప్తి లేని భూమి (సంపాదనకు) దాహానికి దారి తీస్తుంది. లోపలికి వలస వచ్చే సనుస్య ఎక్కువగా లేని పట్టణం, ప్రస్తుతం ఉన్న భూమిని మొదట పునశ్చక్రం ద్వారా తరువాత క్రమంగా వెలుపలికి కదలటం ద్వారా పెరుగుదలను అదుపుచేయవచ్చు. అయితే వెలుపల ఉన్న ఆ భూములు వ్యవసాయికంగా అత్యంత సారవంతమయినవి కానవసరం లేదు. ప్రతి సం! పెద్ద యెత్తున ముఖ్యంగా ఆర్షికంగా లేమి వల్ల వలస వచ్చే వారున్న ఒక పెద్ద నగరానికి, నగరీకరణ అదివరకే పొంది ఉండడంవల్ల ఆ నగర భూమికి పునః ప్రణాళిక వేసే సమయం ఉండదు. అందువల్ల, పెరుగుదల వచ్చిక ప్రదేశాల అశక్రమణ ద్వారా జరుగుతుంది. అంటే పెరుగుదల ఎక్కువగా ప్రణాళికా బద్ధంకానిది కనుక్క సారవంతమైన

32 ప్రతిధ్వని మ భూమిని, నిర్మిత పర్యావరణానికి మార్చుతుంది. ఒద్దు పొడుగునా నిర్మాణం చేయడంవల్ల అది జలమార్దాలను కుదిస్తుంది. అంతేకాక, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన భూమిని సహజ ప్రయోజనాలకు కాక ఇతర ప్రయోజనాలకు వాడడం జరుగుతుంది. ఉదాహరణకు బొంబాయిలో ఛారవి అనే మురికివాడ “మౌన్‌ గ్రోవ్‌! (మందులకు ఉపయోగించే ఒక రకమైన ఉష్పమండలంలో పెరిగే చెట్టు) లు ఉన్న ఉప్పునీటి పొరలు కప్పిన భూమిమీద, మడుగులమీద లోతట్టు ప్రాంతంలో పెంపొందింది. అది అసహ్యకరమైన మురికిని, రోత పుట్టించే పరిస్టితులను సృష్టించడమే కాక, భూమిని, అక్కడి నీటిని కూడా పాడుచేసింది. ప్రకృతి సిద్దమైన వృక్ష సంపదను నాశనం చేసింది. పక్షి సముదాయాల నివాసాన్ని పాడుచేసింది. పెరుగుతున్న జనసంఖ్య జత్తిడి బొంబాయి. అధికారులను ఎంతగా లోబరచుకుందం[ు వలస వచ్చినవారు స్రిరపడడానికి ఇంకో ప్రత్యామ్నాయ సలాన్ని వారు కల్పించలేక పోయారు. దీనికి ఇంకా కొన్ని ఉదాహరణలు కావాలంటే బెంగుళూరు, "హైదరాబాద్‌ | ఢిల్లీ మద్రాసు, అహమ్మదాబాద్‌లలో ఇదే తీరు కన్పిస్తుంది. ఈ నగరాలన్నింటి విషయంలో జనాభా పరిమాణం అనేదే ఇబ్బంది కలిగిస్తున్న అంశం. ఎందుకంటే ఆ అంశమే పెరుగుదల వేగం వుంజుకోవడానికి కారణం. పర్యావరణపరంగా వాంఛనీయమా కాదా అన్న ఆలోచనతో ప్రమేయం లేకుండా నగరానికి సమీవంలో ఉన్న భూమినంతా అ పరినవూణమే మింగేసింది. అందువల్ల, వర్యావరణ వినాశనం సంభవించకుండా భూమిని కాపాడాలంటే పర్యావరణ స్పృహ ఉన్న ఏ ప్రణాళికా రచయిత అయినా, నగర పరిమాణ సమస్య మీద తగినంత శ్రద్ద చూపాలి. ప్రాంతీయ ప్రణాళికా రచన భూమి కీలక ప్రాయమైన వర్యావరణ కారకం. కనుక ఒక నగరాన్ని మొదటగా ప్రాంతీయ ప్రభావం దృష్ట్యా పరిశీలించాలి. తరవాత నగరంలోవల భూమి నాడకం ఎలా ఉందో చూడాలి. మొత్తం ప్రాంతానికి సంబంధించిన వ్రణాళికా రచన బాగా ఉంటేనే నగర, నగరేతర్క పారిశ్రామిక, వ్యావసాయిక భూమి వాడకం సరిగా జరుగుతుంది. అలాచేస్తేనే ప్రాంతీయ (ప్రణాళికారచన వర్యావరణ వరిగణనలమీద అధారపడి ఉంటుంది. కనుక సంప్రదాయవరంగా ఉన్న భౌతికమైన వ్రణాళికారచన భావనను ఆ రచన అధిగమిస్తుంది. ఒక ప్రాంతంలో ఉన్న భూమిని స్వయంభరణ _ శక్తి ఉన్న ఒక వ్యవసాయ విభాగంగా నిర్వచించవచ్చు. ఆ విభాగంలో ఇతర కార్యకలాపొలుండవచ్చు. అయినా, అది వ్యవసాయేతర కార్యకలాపాలకు (ప్రాథమిక ప్రాముఖ్యమున్న ఒక వనరు ప్రాంతం అయి ఉండవచ్చు లేదా ఒక నగరం, ఆ నగర పోషక (ప్రాంతం లేదా అరగాణి అయి ఉండవచ్చు. ఏ నిర్వచనాన్ని మనం స్వీకరించినా,

వర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 288 ప్రతి ప్రాంతంలోని భూమి, జలమార్తాలు, జల చరాలు, భూమిమీద సహజమైన సెరుగుదల ఉన్న నేలలు అంట అడవులు వచ్చిక గడ్డి నేలలు; వృక్షస్రంవద లేని, దానికి యోగ్యం కాని భూములయిన ఖనిజాలు, లోహాలు ఉన్న బంజర్జుు సాగయిన (ప్రదేశం; నిర్మిత వరిసరం ఉన్న భూమి మొత్తాన్ని భూమిగానే వరిగణించాలి. చివర పేర్కొన్న కార్యకలాపం, అంకే నిర్మాణ కార్యకలాపం, స్వలాభం కోసం బంజర్ల వాడకం అనేవి మానవ జోక్య (6౧౧8౧ 1౧6౧/6౧6౦గ) రూపాన్ని పొంది పర్యావరణ పరమైన వ్రధానమైన మార్చులను తేవచ్చు. (ఫ్రేజర్‌ రీకీ (గజా 2661ష0) దీన్ని. గురించి చక్కగా చెప్పాడు. “ఇతర ప్రాణులకు భిన్నంగా, అనేక భిన్న నైసర్గిక వరిస్టితులకు అనుకూలంగా తనను తాను మార్చుకునే సామర్హ్శ్యమేకాక మానవునికి తన పరిసరాలను కూడా మార్చగలిగే అపరిమితమైన సాంకేతిక శక్తులున్నాయి.'

భూమిని సహజ పరిసరాలను మార్చగలిగిన మానవుని సామర్థ్యానికి పర్యావరణ పరంగా తార్కికమైన ప్రణాళికా రచనలో అత్యంత కలక ప్రాధాన్యముంది. అందువల్ల, ఒక ప్రాంతీయస్తాయిలో భూమిని ఎలా ఉపయోగించారన్న అవగాహన, అనేక కార్యకలాపాలు కలిగించే మార్పులు అనేవి ప్రణాళికా రచన సమస్యకు ప్రధానం. ఏ ఒక్క నివేశనమూ ఒక ద్వీపంకాదు. అందువల్ల, అందులోని ప్రతి కార్యకలాపొనికీ (ప్రాంతీయవరమైన. చిక్కులు ఉంటాయి. నివేశనాల పెరుగుదలనల్ల అడవులు తరిగిపోవచ్చు. జలమౌర్జాలు కలుషితం కావచ్చు. గనుల తవ్వకంవల్ల భూమి విధ్యంసమయిపోవచ్చు. న్యవసాయ భూమి భవనాలుగా మారవచ్చు. కనుక, ప్రాంతంవట్టు స్పూలదృష్టి ఉన్నప్పుడే, ప్రాంతీయ పర్యావరణంపట్ల ఒక _ అవగాహాన వీర్చడినష డే నివేశనాలకు (ప్రణాళికా రచన ఎలా చేయాలో, వాటిని ఎలా అభివృద్ది చేయాలో. నిజంగా నిర్ణయించగలం. నగర వ్రణాళికా రచనలో వైఫల్యం పొందిన కీలక విషయం ప్రాంతీయ ప్రణాళికా రచన. ఎన్నో పట్టణ, దేశ వ్రణాళికా చట్టాలలో ప్రాంతీయ ప్రణాళిక గురించి ప్రస్తావన ఉన్నా ఈ దేశంలో చెప్పుకోదగిన ప్రాంతీయ ప్రణాళికారచన అభ్యాసమేదీ ఇంతవరకు చేపట్టలేదు. జాతీయ రాజధానీ పరమైన ప్రాంతీయ. భావన కూడా ఒక ప్రాంతంలో ఉన్న _ నివేశనాలను, లేదా ఢిల్లీలోని జనాభా _ పెరుగుదలను నిర్వహణ సాధ్యమైన పరిమితిలో అరికట్టుడానికి తగిన ప్రదేశాల కోసమే చూస్తుంది. కానీ, ఒక ప్రాంతం పర్యావరణాన్ని జాగ్రత్తగా వరిశీలించి తరవాత వరిసరాల వరంగా ఏ రకమైన భూమి ఉపయోగం అత్యంత స్వస్తమైనదో నిర్ణయించాలన్న భావన మనకు నిజౌనికి ఇంకా లేదు. దీనివల్ల సంభవించిన నికర ఫలితమేమంటే ఘజియాబాద్‌, నోయిడా, సోనేపట్‌ లకు చుట్టూఉన్న సుందరమైన వ్యవసాయ భూములు గుర్తు పట్టలేనంతగా పాడయిపోయాయి. అంతేకాక. హిండన్‌వాలీ అభివృద్దినల్ల మొత్తం ప్రాంతంలో మురుగుకాలువ సమస్య అధికం అయింది. మౌలికమైన భూమి ఉపయోగం దృష్ట్యా కూడా

34 ప్రతిధ్వని ప్రాంతీయ స్థాయిలో (ప్రణాళికా రచన ప్రాముఖ్యాన్ని గురించిన అవగాహనను మనమింకా పెంపొందించుకోలేదు.

ఒక ప్రాంతంలోని మధ్య స్టాయినుంచి నగరం సూక్ష్మస్టాయికి వెళ్ళి చూచినా అక్కడ కూడా, భూమి గురించి, దాని పరిసరాల ప్రాధాన్యత గురించి అంతే అజ్ఞానం కనిపిస్తుంది. మన వురాతన నివేశనాలన్నింటిని అత్యున్నత సాంద్రవిన్యాసం (15 6ఆబ 0౧684జ6ంగ)లోనే కట్టుడం జరిగింది. నిర్వచించిన నగర సరిహద్దుల లోవలే అన్ని కార్యకలాపాలు కేంద్రీకృతమయ్యాయి. మధ్యయుగం నాటి నగరాల రూపకల్పనకు దేశరక్షణ, ఆత్మ రక్షణ ముఖ్యమైన వరిగణన అయి ఉండవచ్చు. అయితే వ్యవసాయం అతిముఖ్యమైన ఆర్థిక కార్యకలాపనున్న సత్యాన్ని కాదనడానికి వీలులేదు. అందునల్ల, ఒక గ్రామానికి అన్వయించే పరిగణనలే అంకే సారవంతమైన భూమిని కాపాడవలసిన అవసరాలే, పట్టుణ (ప్రణాళికా రచనలోనూ వ్యక్తమయ్యాయి. భారతదేశంలో మధ్యయుగం నాటి పట్టణాల చుట్టూ పొలాలు పళ్ళ తోటలు, పాడి కేంద్రాలు ఉండేవి. అంతేకాక సారవంతమైన భూమిలోకి వట్టణం, దుర్గాలు (రక్షణ నిర్మాణం), భవనాలు చొచ్చుకొని రాకుండా అ కాలంలో చాలా జాగ్రత్త . వహించేవారు. ఈనాటికీ,నిర్మిత [ప్రాకారమున్న _ ఢిర్లీలోని నివాస ప్రదేశంలో "హెక్టారుకు 2000 జనసాంద్రత ఉంది. అయితే, బృహత్పర్తిణాళికలో మిగిలిన నగరంలో హెక్టారుకు ప్రతిపాదిత జనసాంద్రత 200 నుంచి 600 మంది, దట్టంగా నిర్మించబడిన ప్రాంతాలలో జీవన ప్రమాణాలు (౧0621౪ 6110) ఇంకా కొరవడి ఉన్నాయి. అది అక్కడ నివసిస్తున్న ప్రజల సంఖ్యవల్ల కాదు. ఈ నాటికీ 25 శాతం ఇళ్ళకు అక్కడ నీటి సరఫరా లేదు. 50 శాతం మందికి మెయిన్స్‌ సెవరేజ్‌ (ప్రధాన మురుగు గొట్టాల) వసతి లేదు. రద్దీనల్ల ఎలాంటి లోటుపాట్టు ఉన్నా, ప్రాకార నగరానికి చుట్టూఉన్న కరోల్‌ బాగ్‌, " షాలిమార్‌లు; వళ్ళ తోటలు, పొలాలు ఒక పర్యావరణాన్ని సృష్టించాయి. అందులో, సాగుకు యోగ్యం కాని. భూమిని మాత్రమే నిర్మాణానికి వాడడం జరిగింది. ఆ దృశ్యం ఇవ డు పూర్తిగా మారిపోయింది. పాలాల కింద ఉన్న భూమినంతటినీ నగర ఉపయోగానికి మళ్ళించడం జరిగింది. ఆ ప్రాకార నగరానికి ఇప్పుడు. గారి పీల్చడానికి ఊపిరితిత్తులు లేవు. ఆ నగరం లోవల రద్దీ, సేవల కొరత జీవితాన్ని జీవించ శక్యం కాకుండా చేస్తున్నాయి. గతంలో ఢిల్లీ నగరం ఇలా ఉండేది కాదు.

పర్యావరణ స్ప అవా - నగర వ్రణాళికా రచన 25 0225

1. తిటాంగ ౮౮౭ ౧2౧౦౧4 0౦౧౫0౫ 0౧ రశ బం40/ (౪.0.౮), ₹70141016 క

2. 4 7010016 ఓ ౧౧౩96౯ 1.

3. 04 1988/014016 1, ౧౩౧ 1౦ ం౧ఖ6! 6.

త 04

5. 100120 6౪౫౨౫5 0180264601 0[ జు 1 25 2 ఉం 0 100,000 ౧185 2164 6000011020 25 2 గొమీ౦1 145 [25 066% ఆ566.

తి

"సేవలు

జన నివేశనాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి భూమి ఒక సాధనం. అయినా అక్కడ ఉన్న కనీస మౌలిక "సేవలే మానవ జీవన ప్రమాణాలను నిర్హయిస్తాయి. నీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, మురుగుకాల్వల సౌకర్యం, రవాణా, వార్తా సౌకర్యాలు, విద్యుచ్చక్తి సరఫరా వంటి ప్రొథమిక అవసరా (అవస్థాపన) లను స్టూూలంగా మౌలిక సేవలని చెప్పవచ్చు. అవి నగర వ్యవహారాన్ని (కార్యకలాపాల్ని నిర్వహించడ మే కాక ఉద్యోగితను కల్పించే ఏ రకమైన పనినైనా సాధ్యంచేసి సంపద వర్దిల్లేటట్టు చేస్తాయి. చిన్న గ్రామీణ నివేశనానికి పెద్ద నగర నివేశనానికి ఈ సేవల విషయంలోనే గుణాత్మకమైన భేదం ఉంది. ఒక గ్రామ జన నివాసంలో ముఖ్య కార్యకలాపమైన వ్యవసాయానికి సన్నిహిత అంతస్సంబంధం ఉంటుంది. చట్టం _ ప్రకారం (గ్రామంలోని ప్రతి వ్యవసాయదారునిక్కి భూమిలేని కార్మికునికి, చేతిపనివానికి ఉచితంగా నివాసస్టలాన్ని పొందే అర్హత ఉంది. కనుక గ్రామంలో గృహానిర్మాణ క్రమం అద్దెకు ఇన్నే. వద్దతి కంటె యాజమాన్య వద్దతినే అనుసరిస్తుంది. (గ్రామంలో వ్యవసాయానికి ఉపయోగవడేట్టుగానే ఇంటిని రూపకల్పన చేయడం జరుగుతుంది. ఇంటిలోనే వశువులకు, విత్తనాలకు, ధాన్యాన్ని నిలవచేయడానికి, వ్యవసాయ పరికరాల్ని ఉంచడానికి చోటు ఉండేలా గృహనిర్మాణం. జరుగుతుంది. గ్రామంలో సాధారణంగా. ఇంటి వెనక ఖాళీ స్తలం ఉంటుంది. దానిని కూరగాయల “పెంపకానికి వాడుతుంటారు... గ్రామంలో గృహనిర్మాణాకృతి పట్టణంలో ఉన్న దానికంటు జన సాంద్రత తక్కువ ఉండేలా చేస్తుంది. ఈ సత్యాన్నే లోగడ ఉదాహరించిన. ఇజరహో తెల్పుతుంది. (గ్రామంలో రద్దీ చాలా తక్కున కనుక నీటి వనరులైన బౌవులు జనసాంద్రత ఉన్న పట్టణం కంఠ తక్కువ కళలుషితంగా ఉంటాయి. గ్రామాల్లో ఎక్కువగా సామాజిక (60గగాంగ్లు. వనరుల నుంచి గాని లేక ఇంటిలోపలే ఉన్న బావి నుంచి

పర్యావరణ స్ప ఎవొ - నగర ప్రణాళికా రచన 2 గాని నీటి సరఫరా ఉంటుంది. ఇది నగర ప్రాంతాల్లో సాధ్యం కాదు. దానికి కొరణం నగరాల్లోని ఇళ్లల్లో బావులకు చటలేక పోవడమే. నగరాల్లో ఒక సామాజికమైన బావి ఉంళే" అది కలుషితమయ్యే అనకాశం ఉంది. కనుక నీటి సరఫరాను రక్షిత నిలవలనుంచి గొట్టాల ద్వారా ఏర్పాటు చేయవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల నీటి సరఫరా వ్యవస్తకు ఆవశ్యకత _ ఏర్పడుతుంది.

పారిశుద్ధ్యం విషయంలో కూడా గ్రామాల్లో మురుగుదొడ్డు లేకున్నా బహిరంగమైన ఖాళీ టవ్రదేశాల్లో. చేసిన మల మూత్ర విసర్షనలను, వ్యర్రపదార్ద్హాలను _ నేల పీల్చుకొంటుంది. కనుక అక్కడ పారిశుద్ధ్య సమస్యకు అవకాశంలేదు. పట్టణాల్లో అయితే, మల, మ్యత్ర విసర్హనలకు బహిరంగ స్టలాలు లేవు. అందువల్ల _ నడిచేదారులను, వద్లిక్‌ రోడ్లను వీటికోసం వాడడం వల్ల జనసమ్మర్తమున్న ప్రదేశంలో తీవ్రమైన అవరిశుభ్ర పరిస్థితులు ఏర్పడతాయి. అందువల్ల, మలాన్ని తొలగించి, శుభ్రం చేయడానికి ఒక వ్యవస్త ఏర్పాటు నగరానికి అవసరమవుతుంది. పారబోసే వ్యర్థ వదార్జాలకు కూడా ఇదే. అన్వయిస్తుంది. వ్యవసాయదారునికి వ్యర్హ పదార్థాలు మంచి ఎరువు అవుతుంది. కానీ నగర నివాసులకు అది చెత్తకుష్ప అవుతుంది. రవాణా విషయంలో కూడా గగ్రామస్టుడు ఇంటి నుంచి పొలానికి కాలి నడక ద్వారా గాని ఎద్దుల బండిమీద గాని వెళ్తాడు. అదే పట్టణ నివాసికి ఇంటికీ, వనిచేసే. చోటికి ఇంటికి, వినోదస్టలానికి మొ॥న వాటికి వెళ్ళడానికి, తిరిగి రావడానికి సాంత వాహనమయినా లేక వబ్లిక్‌ నాహనమయినా కావాలి. (గ్రామస్టునికి సరయిన రోడ్డు అవసరం లేదు. కాని మంచి రోడ్డు లేకుండా ఏ నగర రవాణా వ్యవస్త నిలవలేదు. కనుక గ్రామానికి పట్టణానికి రవాణా, వార్తాసౌకర్యాల వ్యవస్త్రలోనే గుణాత్మకమైన తేడా ఉంది. నీటి సరఫరా ఏ జన నివేశనమూ నీరు లేకుండా బతక లేదు. కనుక మిగిలిన అన్ని "సేవలలో చాలినంత ముంచి. నీటి సరఫరా చేయడమనేది చాలా ముఖ్యమైన 'సేవ. ఏడో ప్రణాళికా వత్రం ప్రకారం /గ్రామాల్లో సగటున 81 శాతం ముందికి నీటి సరఫరా ఉన్నా కొన్ని నగరాల్లో అది 50 శాతం కంటు తక్కువగానే ఉంది. అయితే, ఈ సంఖ్యలు నీటి సరఫరా కొరతను గాని, నగర పేదల లేమిని గాని సరిగా ్రతిఫలించవు. నగరంలోని 'పేదజనుల నివేశనాలలో సంభివిస్తున్న అత్యధికమయిన రోగాల, మరణాల రెటును చొలావరకు, అపరిశుభ్రమైన నీరు, చౌకబారు పారిశుద్ధ్య సౌకర్యాలకు, లేమికీ అన్వయించవచ్చు.*1

రక్షిత మంచి. నీటి సరఫరా విస్తరణ దేశంలో తక్కున ప్రాంతాలకే ఉన్నా, ఏడో (ప్రణాళికలో నగర రంగం కింద నీటి సరఫరాకు పొరిశుద్ద్యానికి చేసిన ప్రణాళికా కేటాయింపు, మొత్తం ప్రణాళికా వ్యయంలో 1.6 శాతమే.

తె8ి ప్రతిద్వని అందులో కేంద్రం అందించే వంతు లేనే లేదు. ఆరో ప్రణాళికను చూస్తే ఈ రంగానికిచ్చిన అగ్రస్తానం అర్హమవుతుంది. ఆరో ప్రణాళికలో మొత్తం ప్రణాళికా వ్యయం రూ.17,575,60 మిఠలియన్సు. కానీ కేటాయించిన వ్యయంలో తగ్గిన మొత్తం దానిలో 20 శాతంకంచె ఎక్కువగా ఉంది. చాలినంత రక్షితమంచి నీటిని ప్రజలకు అందించవలసిన అనసరం. గురించి గొప్పగా చెప్పడంవల్ల ప్రణాళికా కమీషన్‌ ఆ అవసరాన్ని గ్గుర్తించిందనిపించినా, దాన్ని గురించి ఏమయినా చెయ్యడానికి మాత్రం అది పూర్తిగా నిస్సహాయమయింది. ఆ కమీషన్‌ చెప్పినమాటలివి: *ననరుల మీద పరిమితి ఇంకా కొనసాగుతున్నా, నగర ప్రాంతాల నీటి సరఫరా, పారిశుద్ద్య సౌకర్యాలకు సంబంధించిన అవసరాలను విస్మరించడానికి వీలు లేదనిపిస్తుంది. కనుక, నీటిసరఫరా సౌకర్యాలను, ముఖ్యంగా చిన్న మధ్య తరహా పట్టణాల్లో పెంచడానికి, మెరుగుపరచడానికి ఏడో (ప్రణాళికలో వీలయినంత వరకు ప్రయత్నించాలి”,

అట్టా చెప్పేనా కూడా ఏడో ప్రణాళికలో నీటి సరఫరాకు, పారిశుద్ద్యానికి కేటాయించిన మొత్తం 29,356,40 మిలియన్లు మాత్రమే. అంట ఆరో ప్రణాళికలో లాగానే మొత్తం (ప్రణాళికా వ్యయంలో 16 శాతమే 'కేబాయింవు జరిగింది. కేంద్ర రంగంలో దీనికి కేటాయింపు లేదు. ఏ జన నివేశనం వురోగతికయినా కావలసిన కీలక వర్యావరణకారకమైన నీటి సరఫరాకు ప్రాధాన్యతను తగ్గించడమే కాక వ్రణాళికొకారులు దాన్ని పూర్తిగా విస్మరించారన్న వాస్తవం తెలుస్తుంది.

జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ తన నివేదికలో నీటి సరఫరా పరిస్టితి గురించి బాగా వివరించింది. అ కమీషన్‌ వెప్పిన మాటలివి:

వబ్లిక్‌ నీటి సరఫరాకు, పారిశుద్ద్య సంరక్షణ వ్యనస్త్ర విస్తరించిన నగర జనాభాకు సంబంధించిన గణాంకాలవల్ల మొత్తం విషయం తెలియదు. హర్యానా, తమిళనాడు పశ్చిమ బెంగాల్‌ , ఉత్తరప్రదేశ్‌, కర్నాటక్క రాజస్టాన్‌ గుజరాత్‌, మధ్యప్రదేశ్‌ ర్యాస్ట్రాలలోని నగర కేంద్రాలకు నీటి వనరులు కనీసం గృహ సంబంధమైన అవసరాలకు కూడా పూర్తిగా చాలినన్ని లేవు. అందువల్ల, అక్కడ గొట్టాల ద్వారా నీటి సరఫరా చాలా పరిమితం. కనుక వైయ్యుక్తికంగా, సామాజికంగా ప్రత్యామ్నాయ నీటి వనరులకు (ప్రయత్నించడం జరుగుతోంది. రాజధానీ నగరమైన ఢిల్లీలో కూడా చాలా నీటి కొరత ఉంది. అక్కడ అనేక ఉవనగరాల్లో నీటి సరఫరా చాలినంత లేదు. ఒకవేళ ఉన్నా అది చాలా అల్పప్రమాణంలో ఉంటోంది. అనేక పురాతన నగరకేంద్రాలలో నీటి సరఫరా వ్యనస్థలకు వాటి సాధారణ కాలపరిమితి దాటడంవల్ల పెద్దయెత్తున మరన్ముతు అవసరమవుతోంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌ ప్రభుత్యం కమీషన్‌కు సమర్పించిన పత్రంలో కలకత్తాలోని మొత్తం (నీట) వంపిణీ వ్యవస్థకు పూర్తి వునస్టాపన కావాలని స్పష్టంగా చెప్పింది. నీటి వంపిణీలోని అసమౌానతలవల్ల నీటిని నిల్వ ఉంచుకునే సౌకర్యం ఉన్నవారు

పర్యావరణ స్పృహ - నగర వ్రణాళికా రచన 39 నీటి సరఫరాలో ఎక్కువ భాగాన్ని పొందగలుగుతున్నారు. మిగిఠిన వారికి నీరు చాలకుండానో, అసలు లేకుండానో ఉంటోంది. నగర జనాభాలో ఎక్కువ మంది దిక్‌ వంవుల (క4ణణజ) నుంచి అంటే అప్పుడప్పుడు గొట్టాలనుంచి వచ్చే నీటి సరఫరా ద్వారాగాని నగర పాలక సంస్టలు కల్పించని ఇతర వనరుల ద్వారాగాని నీటి అవసరాలను గడువుకుంటున్నారు. నీటి కొరత కంటె, అసమానమైన దాని పంపిణీయే నీటి సమస్యకు నిజమైన కారణం.

నీటి సరఫరా గురించి ్రవంచ బ్యాంకు, వ్రవంచ ఆరోగ్య సంస్థ 'పేర్కోన్న ప్రమాణాలతో ప్రమేయం లేకుండానే భారతదేశంలో (ప్రస్తుతమున్న నగర నీటి సరఫరా పరిస్థితిని ఎనరైనా కచ్చితంగా అంచనా వేయవచ్చు. మహానగరంతో సవో, ఒకటో తరగతి నగరానికి కావలసిన సగటు నీరు రోజుకు తలసరి 125 లీటర్లని జుతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ అంచనావేసింది. ఒకటో తరగతి నగరాల్గో నివసిస్తున్న 65 శాతం నగర జనాభాకు సంవత్సరానికి, ఈ సగటు అనసరం ప్రకారం 6,500 మిఠియన్ల క్యూబిక్‌ మీటర్లు కావాలి. మిగిలిన నగర జనాభాకు తలసరి సగటున రోజుకు పొందుతున్న 100 ఠీటర్హ చొ|[న అంచనా వేసినా ఒకటో తరగతికి చెందని ఇతర నగరాలకు అదనంగా 3,000 మిలియన్ల క్యూబిక్‌ మీటర్ల నీరు అవసరమవుతుంది. అంటే సంవత్సరానికి నగర కేంద్రాలకు ప్రస్తుతం సరఫరా అవుతున్న నీరు దాదొవు 9,500 మిలియన్ల క్యూమీ. ఈ అంచనా 1988లోని దాదావు 200 మిలియన్ల నగర జనాభాను బట్టి జరిగింది. 2001 నాటికి నగర జనాభా దాదావు 70 శాతం పెరుగుతుంది. ఆ పెరుగుదల ఎంత తక్కువ ప్రమాణాల వ్రకారం అంచనా వేసినా, మొత్తం నీటి సరఫరా ఆవశ్యకతను 16,000 మిలియన్ల క్యూమీ.లకు పెంచుతుంది.

అంఘే ఇంకో పది సం[లలో మనకు అదనంగా 6,500 మిలియన్ల క్యూమీ. నీరు కావాలి. ఒక మిలియన్‌ క్యూమీ. నీటికి అంటే నిలవ సౌకర్యానికి నీటిని వాడడానికి, శుద్ది చేయడానికి, పంపిణీ వ్యసస్త్రను ఏర్పాటు చెయ్యడానికి అయ్యే ఖర్చు రూ.300 మిలియన్లు కాగా 2001 నాటికి 6500 మిలియన్ల క్యూమీ. నీటి సరఫరాకే కేవలం కేనలం రూ.1.95 మిలియన్ల "పెట్టుబడి అవసరనువుతుంది. అయితే ఈ అంచనా పెరిగే ధరలను వరిగణించకుండా ప్రస్తుతమున్న ధరల మీద ఆధారపడింది. ప్రణాళికా రచయితలు సూచించినట్టు రోజుకు సరఫరా స్థాయిని 300 లీటర్లకు "పెంచాలంటే. పెట్టుబడి 2001 నాటికి రూ.8.5 మిలియన్ల _మిఠియన్లకు పెరుగుతుంది. ఏడో ప్రణాళికా వ్యయాన్నిఅంటే తక్కువ ధరల (వ్రకారమే రూ.195 మిలియన్ల మిలియన్లని లెక్కకు తీసుకున్నా, వార్షిక నిధుల ఆవశళ్యకతలో 4 శాతం కంక కొంచెం తక్కువ మొత్తాన్ని కల్పించడం జరిగింది. అయితే, నగర భారతానికి తగిన నీటి సరఫరా వ్యవస్థను

40 ప్రతిధ్వని కల్చించగలమన్న _ఆశగాని, ఆద్యతన భావిలో పట్టణాలకు, నగరాలకు సరివడినంత నీటిని సంప్రదాయ వవరుల ద్వారా సరఫరా చేయగలమన్న ఆశగాని లేదన్నది ప్రస్తుత పరిస్థితికి చెందిన కఠిన వాస్తవం.

మొత్తం. నీటి సరఫరా చాలినంత లేకపోవడమే కాక దాని పంపిణీ కూడా అసమానంగా ఉంది. ్రతి. నగరంలోనూ సంపన్న వ్రదేశాలకే పంపిణీ వ్యవస్త్ర ఎక్కువ అనుకూలంగా ఉంది. అందువల్ల, కొన్ని మేపు సగటుకు మించిన సరఫరా ఉండడం, బీదవారున్న (ప్రదేశాలలో కేవలం తాగడానికే అవసరమైన నీటి కోసం ప్రజలు చాలా కష్టపడడం జరుగుతోంది. సంపన్న గృహాలకు నిలవచేసుకోవడానికి పెద్ది పెద్ద టాంకులుండడం, నీటి సరఫరా సమయంలో వాటిని నింపుకొని, సరఫరా లేని సమయంలో అ నీటిని అవసరాని కంటె మించి వొడడం ఈ పరిస్టితి ఇంకా అధ్వాన్నం కావడానికి కారణం. సమాజంలోని బీద ప్రాంతాలకు నీటి సరఫరా వద్దిక్‌ పంపుల ద్వారా జరుగుతుంది. పేదలకు నిలవ చేసుకోవడానికి పెద్ద పాత్రలు, పీపాలు ఉండవు కనుక వారు పంపుల్లో నీళ్ళు వస్తున్నప్వడుకూడా ఎక్కువ నీటిని నిలువచేసుకోలేరు. అటువంటి పేద సమాజాలకు అందుబాటులో ఉండే తలసరి నీరు బట్టులు ఉళుక్కోడానికి, శుభ్రం చేసుకోడానికి కూడా చాలనందువల్ల అక్కడ అపరిశుభ్ర పరిస్థితులు నెలకొంటాయి. అంతేకొక, వంపిణీ వ్యవస్తలో _ (గొట్టాల్లో) ఎన్నో పగుళ్ళు, బెజ్జాలుండడంవల్ల నీరు న్యర్థమైపోతుంది. గొట్టాల్లో ఉన్నపుడు అక్కడక్కడా ఉన్న పగుళ్ళ వల్ల మౌర్గంలో కలుషితమైై బీద ప్రదేశాలకు చేరేటప్పటికి నీరు ఘోరంగా చెడిపోతుంది. ఇది నగర ఆరోగ్య సమస్యలను అధికం. చేస్తుంది.

వర్యావరణపరంగా ఎడతెగని నీటి కారతవల్ల అనేక దుష్షలితాలుంటాయి. అందులో మొదటిది - నీరు చాలనందువల్ల, కలుషితమవడంవల్ల (ప్రత్యక్షంగా ఆరోగ్యానికికలిగ్‌ వోని సూక్ష్మ శరోగజీవులవల్ల సంభవించే అతిసార, కలరా, "బైఫాయిడ్‌, మొన అంటురోగాలన్నీ ఈ దేశంలో నీటివల్ల సంభవించే వ్యాధులేనని అందరికీ తెలిసిన విషయమే. రక్షిత్రమైన మంచి నీరు లేని కారణంగా కలిగేవే ఈ రోగాలు. అందువల్ల, నీటికొరత అన్నింటిలోకి పర్యావరణానికి వధానమైన ప్రమాదకారకం, "పైన చెప్పినట్టు అది అ శ్రద్దవల్ల నష్టపడుతున్న రంగం. నీటి కొరత పారిశుద్త్యం కొరతకు దారి తీస్తుంది. ఎందుకంళే, నీటి మీద ఆధారపడిన ఏ పారిశుద్ధ్య వ్యవస్థ అయినా నీటిని జోరుగా. (ఫ్లష్‌ చెయ్యకపోతే పని చెయ్యదు. సామాజిక శాస్త్ర, రీత్యా చూస్తే చాలినంత నీటి సరఫరా లేకపోతే ఆ పరిస్టితి గణనీయమైన ఉద్రిక్తతకు దారి తీస్తుంది. పబ్లిక్‌ నీటి పంపుల దగ్గర మొదలైన చిన్న పోట్లాటలు పెద్ద కొట్టాటలకు, అవృడవ్వుడూ హత్యలకు కూడా దారితీస్తాయి. నీటి కొరతనల్ల ఆర్హికపరమైన _ చిక్కులు కూడా ఏర్పడతాయి. వరిశ్రమను, వ్యాపారాన్ని నీటి కారత దెబ్బ తీస్తుంది. నీటి. సరఫరా బలహినంగా

పర్యావరణ స్పృహా” నగర ప్రణాళికా రచన 41 ఉన్న ఒక వట్టుణం ఉద్యోగితను, సంపాదించుకొనే సామర్థ్యాన్ని, ఆదాయాన్నీ (ప్రత్యక్షంగా దెబ్బతీస్తుంది. పోషకాహారం దృష్ట్యా ఆదాయ స్టాయిలు తక్కువగా ఉంటే కింది వర్గాలకు చాలినంత ఆహారం దొరకదు. కనుక, “పేదరికానికి కారణభూతమైన ఒక అంశం నీటి కారత. పారిశుద్త్యం

రా నీటి సరఫరాకు సన్నిహితంగా సంబంధమున్న సమస్య మురుగుకాల్వల ద్వారా మురుగు నీటి పారుదల, నీరు ఆధారంగా ఏర్పాటు చేసిన మురుగు పారుదల వద్దతి కొద్దిమంది మాత్రమే భరించగలిగిన విలాసం. జపాన్‌ వంటి సంవన్న దేశాలు కూడా పెద్ద నగరాల్లోని ప్రజలందరికీ మెయిన్స్‌ సెవరేజ్‌ (13106 5644989) కల్పించలేకపోతున్నాయి. భూసారాన్నీ _ నీటినికూడా మలం ఎక్కువగా కలుషితం. చేస్తోంది. సులభంగా దానిని జీవపదార్హ విచ్శిన్నత (310-44/24301థ చెయ్యవచ్చు. కనుక మురుగును నేలసొరాన్ని "పెంచడానికి ఉపయోగించవచ్చు. అయితే దానిని సరిగా సేకరించి, శుద్ది చెయ్యాలి. ఆసియా, పసిఫిక్‌ (ప్రాంతాల్లోని అనేక నివేశనాలకు బహిరంగ వ్రదేశాల్లో చేస్తున్న మల, మూత్ర విసర్జన విషం వంటిది. ఇది చాలా అసంతృప్తికరమైన పద్దతి. ఈ విషయంలో ఇతర దేశాలన్నింటికంటు పెద్ద నేరస్టురాలు భారత ఉపఖండమే.. స్వచ్చమైన గ్రామ పరిసరాల్లో నేలకున్న పీల్చుకొనే గుణం, ఎండ వేడి తీవ్రత కున్న [క్రిమినాశకత్వం అనేవి ఆ అలవాటువల్ల సంభవించే ప్రమాదకరమైన ఫలితాలను తగ్గిస్తాయి. కానీ నగర వరిసరాల్లో ఆ అలవాటు అవరిశుభ్రతకు, రోగానికి దారి తీస్తుంది. మూతలేని మరుగుదొడ్డు, వాటిలోని మలాన్ని నునుషులు సేకరించడం అనే పద్ధతి అనేక చోట్లు ఉన్నా అది సంతృప్తికరమైన వద్ధతి కాదు, నురుగుదొడ్లల్లో మిగిలిపోయిన మలం (ప్రమాదకరమైన ్రీమికీటకాలను ఉత్పత్తి. చేస్తుంది. అంతేకాక, మలసేకరణ పాకీ పనిచేసే వాని స్టాయిని దిగజార్చుతుంది. సేకరించిన మలాన్ని తరనాత మూతలేని కాలవల్లోకి, లేదా వృధాగా ఉన్న భూమి మీద వడవేయడంవల్ల, అది భూమి ఉపరితలాన్నే కాక్క, భూగర్భజలాన్ని, భూసారాన్ని కూడా కలుషితంచేస్తుంది. వైనా వంటి దేశాల్లో ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మలాన్ని సేకరించి, పొలాలకు ఎరువుగా వేయడం జరుగుతుంది. ఈ పద్దతివల్ల అ వని చేసే వారు రోగాన్ని కరిగించే సూక్ష్మ జీవుల పొాలబడడమేకొక, ఆ రకంగా వండించిన వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల (్రేష్పత కూడా దెబ్బతింటుంది. జపాన్‌లో మలాన్ని మురికి నీటి గుంటల్లో, జలాశయాల్లో, పీపొల్లో సేకరించి అక్కడనుంచి వంవుతో తోడడం ద్వారాగాని, ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన వాహనాల ద్వారా వాటిని ఖాళీ చెయ్యడం. గాని జరుగుతుంది. తరవాత దాన్ని శుద్ది కేంద్రానికి పంపడం జరుగుతుంది. కాగా మిగీలిన అవశేషాన్ని

దై ప్రతిధ్వని వ్యవసాయ ప్రయోజనానికి వాడడం జరుగుతుంది. అంతేకాక, అక్కడ (ప్రత్యేక సెప్టిక్‌ టాంక్‌ పద్దతి కూడా వాడుకలో ఉంది. ఒక చిన్న జననివేశనానికి బాగా పనికివచ్చే వద్దతి ఇది. అయితే, నిర్ణత పదార్దాలను పరిష్కరించే వనికి జా(గ్రత్తగా ప్రణాళిక వేయాలి. ఏమయినా, సెప్టిక్‌ టాంకులవల్ల జరిగే శుద్ధి చాలక, మురుగు కాలనలనుంచి జల మార్గాలను చేరి ప్రమాదకరమైన _ విషవదార్హంగా మారుతుంది.

మురుగు అనేది కేవలం ఒక సమస్యమూత్రమే. అయితే పారిశ్రామిక నిర్ణతం ఒక పెద్ద విపత్తు. ఒక చిన్న లేదా మధ్య రకం పట్టణంలో ఈ సమస్య అంత తీవ్రమయింది కాకపోవచ్చు కానీ, ప్రణాళికా రచయితకు ఇవన్నీ తెలిసి ఉండాలి. తాను నేసిన ప్రణాళికలో ఈ సమస్య నుంచి కాపాడడానికి కావలసిన రక్షణలను పొందుపరచాలి. "పైన చెప్పినట్టు, ఒక కేంద్రికృళమైన మురుగు” నీటి వ్యవస్థ్రఏర్పాటు, మురుగును శుద్ది చేసే కర్మాగారం ఏర్పాటు అనేవి వట్టణ పురపాలక సంస్థల తాహతుకు మించినవి. కనుక్క పారిశ్రామిక నిర్గతాలతో సహా మురికి నీటిని ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ స్తాయి శుద్దిచేయగల సౌకర్యం ఉన్న ఒక శుద్ది కర్మాగార స్టాపన అనేది సంభవం కాని విషయం. అయితే, కాలుష్యభారాన్ని పెంచే పారిశ్రామిక, వాణిజ్యపరమైన కార్యకలాపాలు ఉండక తప్పని సరి అయినపుడు అలాంటి చోట్ల, పరిశ్రమ సాంఘిక బాధ్యతను గుర్తుంచుకోవడం ముఖ్యం. పరిశ్రమ ప్రాజెక్టుల కన్నింటినీ ఆక్రికముయిన స్వయంభరణ శక్తి సంభవనీయతల మీదనే ప్రణాళికా రచన జరుగుతుంది. పరిశ్రమ మూలధనం ఖర్చును, రోజువారీ ఖర్చులను, ప్రతిపాదిత లాభాలను మాత్రమే పరిశ్రమ (వ్రణాళికా రచనలో వరిగణించడం జరుగుతుంది. సాంఘికవరమైన వ్యవస్త్థావ్యయాలను (500121 ౪16649) సమౌజానికి తరలించగలిగిన మేరకు ఆ పరిశ్రమ లాభదాయకత "పెరుగుతుంది. అయితే, సమాజం దీనినుంచి తనను తాను కాపాడుకోవాలి. ప్రొజెక్టు వ్యయాలలో కాలుష్యానికి దోహదం చేసే నిర్ణతాలను, ఇతర అవశిష్ట్రాలను శుద్ధి చేసే ్య్యయంకూడా కలిసి ఉండేట్టు జాగ్రత్తపడాలి. పరిశ్రమ నుంచి వెలువడే విషవాయువులు, రేణువులు, ఘన లేదా ద్రవ్య సంబంధమైన ఉద్గారాలు నిర్ణతాలు (6464౪6) మొన వాటి గురించి శ్రర్హ తీసుకోకుండా ఏ వట్టుణంలోనూ ఏ వరిశ్రమనూ స్టాపించనీయకూడదు. దురదృష్టవశాత్తూ, నగర పొలనావ్యవస్థలన్నీ ఈ విషయంలో కరినంగా ఉంక్షే వరిశ్రమ ఇంకోచోట స్టాపితమవుతుందన్న భయం వాటికి ఉంది. అందువల్ల, నగర అర్థికత దెబ్బ తింటుందని వారి భయం. ఇటువంటి సందర్భాల్లోనే జాతీయ విధానానికి ముఖ్యపాత్ర ఉంటుంది. జాతీయ ప్రభుత్వాలు కొన్ని ప్రమాణాలను నిర్దేశించి, ప్రాజెక్టు వ్యయంలోనే రక్షణల నియమాలను 'ేర్కొనేలా, పర్యావరణ సంరక్షణకు అనుకూలమైన శుద్ధికి హామీలు ఉండేలా, వాటికి పరిశ్రమ

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన జ్తేప

కట్టుబడి ఉండేలా గట్టిగా వట్టుబట్టారి. భవితవ్యంలో కష్టం లేకుండా ఉండాలంటే ఈ విషయంలో కాఠిన్యం అవసరం.

చెత్త, చెదారాన్ని సేకరించడం, వ్యర్థ ఘన వదార్జ్హాలను పరిష్కరించడం అనేది పట్టించుకోదగిన మరో ముఖ్యవిషయం. భారతదేశపు వీధుల్లో సామాన్యంగా కనిపించే దృశ్యం కుళ్ళిన చెత్తకుప్పలు నిర్లక్ష్యంగా రోడ్ల వక్కన ఉండడం. వురపాలక సంఘాలు పెట్టిన చెత్త కుండిలు నిండిపోయి చెత్త అటు ఇటూ పార్లిపడి ఉండడం అనేది తీవ్ర అభ్యంతరకరమైన దృశ్యం. వాటిని ౩ెలుకుతున్న పందులు, వీధి కుక్కలు, పిల్లులు, అప్పుడప్పడూ. ఆవులు ఎక్కడ చూచినా సర్వ సామాన్యంగా కనిపిస్తుంటాయి. ఈగలు, కీటకాలు ఆ చెత్తమీద ముసిరి మొత్తం ఆ దృశ్యమంతా వర్ణింప వీలుకానంత రోతను వుట్టిస్తుంది. చెత్త చెదారాన్ని సేకరించి, దాన్ని సరిగ్గా _ శుద్ది చేయడం, వరిష్కరించడం అనే వని పెద్ద వట్టణాల్లోను, నగరాల్లోను అసంతృప్తి కరంగానే ఉంది. ఢిల్లీలో జగత్‌ సినిమా వోలు దగ్గర ఉన్న చెత్త సేకరణ స్తలం లేదా ధలావు అనేది నరకానికి నేను చూచిన ్రతి రూపం. నగరపాలక స్వేవర్దు (ఊడ్చేవాళ్ళు) సేకరించిన చెత్త, మురికి అంతా పోగు పోసే స్ప్టలం అది. ఆ ధలావును రోజూ శుభ్రం చేయరు. కనుక ఆ చెత్త చెదారమంతా కుళ్ళి, దాన్నుంచి దుర్గంధం వస్తుంది. ఆ దుర్గంధాన్ని ముఖ్యంగా వర్తరుతువులోని ఉక్కలో వేడిలో వర్షించడానికి మాటలు చాలవు.

ఊట బావులు, భూగర్భ జలం తాగేనీటికి ముఖ్యమైన వనరులుగా ఉన్న నివాస ప్రాంతాల్లో, పోగుపెట్టిన కుళ్ళిపోతున్న చెత్త ఆ నీటి వనరులను కలుషితం చేసి రోగానికి, మరణానికి కారకమవుతుంది. ఎక్కువ భాగం చెత్త చెదారాన్ని జీవవదార్హ విచ్చిన్నత చేయగలిగే ఈ దేశంలో ఇలా జరగడం ఆశ్చర్యం. కలిగించే విషయం. అమెరికా, ఐరోపా దేశాలంతగా మనదేశం వ్యర్హ _ వదార్హమైన వాణిజ్యీకరణను ఇంకా పొందలేదు. ఒకగ్రామంలోని ఇంటినుంచి పారబోసే చెత్తా చెదారం, జంతువుల వ్యర్ర వదార్జాలు ఎరువుగా సంపన్నమైన ఒక వనరు. వాటిని రోజూ గ్రామంలో ఎరువుగా చేయడం జరుగుతుంది. అయితే నగర వరిసరాల్లో వ్యర్హంగా వడవేసే ఘన పదార్హం ఏదయినా పరిసరాలకు అపాయకరమైనది. కాలుష్యం నగర జన నివేశనాల్లో మానవులు గుంపులుగా కూడడం వల్ల సంభవించే. ముఖ్యమైన పరిణామాల్లో. ఒకటి కాలుష్యం. దాని ద్వారా పర్యావరణ వ్యవస్తకు నష్టం కలగడం. నగర నివేశనాలను, పరిసరాలను రెండు ప్రధానమైన అంశాలు కలుపుతున్నాయి. మొదటిది బాహ్య ప్రభావం. భూమి, శిలాజమైన ఇంధనాలు, స్వచ్చమైన నీరు వంటి వనరులను మనం ఎంత మేరకు ఉపయోగించుకుంటున్నామో దానికి బదులుగా అంతమేరకు చెత్త,

తశ ప్రతిధ్వని విషయ్యుక్త నిర్గతాలు, ఇతర _ హానికరమైన మానవజీవిత ఉప ఉత్పత్తులను అవి మనకు అందిస్తాయి. రెండోది, పరిసరాలు లేదా వర్యావరణం. అంటే ఒక నగరం అందులో నివసించేవారికి కల్పించే పరిసరాలు, ప్రత్యేకంగా రడ్డీ, రొద, అత్యంత సన్నిహిత జీవనంవల్ల కలిగే సాంఘిక మానసిక ప్రభావం వంటివి. ఈ రెండింట్‌ దృష్ట్యా, మొత్తం పతిసరాలమీద నగరీకరణ ప్రభావం చౌలొవరకు పప్రతికూలంగానే ఉంది. జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ నివేదిక ప్రకారం - మన నగర కేంద్రాలు గాల్కి నీరు నేలలను కలుషితం చేసే గొవ్ప యంత్రాలు. దీనికి ధ్వనికాలుష్యాన్ని కూడా కలపవచ్చు... మూనవ విసర్హన (₹202జ1 560260) వల్ల, గృహసంబంధమైన చెత్తవల్ల అత్యధిక కాలుష్యం. కలుగుతోంది. పరిశ్రమల వల్ల కలిగే కాలుష్యం ఇంకో రకం. కాలుష్యాల వట్ట కౌదార్యం చూపడమం'కే సగటు పౌరుని వట్టు క్రౌర్యం చూవడమే. కనుక, (ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం ఈ ఘోరాలను శాశ్వతం చేయరాదు. రోడ్డు రవాణాకు ముఖ్య చాలకమయిన ఇంటర్నల్‌ కంబస్ట్రన్‌ ఇంజన్‌లోని లోపం మన నగరాలలో గాలిని కలుషితం. చేస్తున్న (వ్రధాన కారకం. వాహనాల ఇంజన్లకు. సరిగా 'సైలెన్సర్‌ లేకపోవడం వల్లు అంగళ్ళు, ఇళ్ళు మొ!న వాటిలో (శ్రవ్య (ప్రసారాల ధ్వనిని పెద్దదిగా చేయడం వల్ల గొప్ప ధ్వని కాలుష్యం సంభవిస్తోంది. మతపరమైన వేడుకలకు, సాంఘీక సమావేశాలకు ఇతర వ్రజాసభలకు ఉపయోగించే యాంప్లిఫైయర్లు, లౌడ్‌ స్పీకర్టు ధ్వని కాలుష్యాన్ని అధికం చేస్తున్నాయి. ధ్వని కాలుష్యం వల్ల ముఖ్యంగా . మానవుని మనస్సు మీద వడే ప్రభావం కలుషితమైన మనం పీళ్చే గారికన్నా, తాగే నీటి కన్నా తక్కువ తీవ్రమైన దేమీ కాదే. కాలుష్యం విషయంలో కూడా నగర నేవథ్యంలో జీవిస్తున్న మానవుని చర్య గ్రామాల్లో ఉన్న వాని కంటే వూర్తిగా భిన్ననుయింది. భూమిలో వీదయినా నాటితేనే తప్ప భూమినుంచి ఏ ఉత్పత్తీ రాదు... కనుక (గామీణుడయిన వ్యక్తికి వరిసరాల మీద పరిమిత ప్రభావం ఉంటుంది. అది భూమికి - మనిషికి మధ్య శాశ్వత సంబంధాన్ని సృష్టిస్తుంది. కానీ నగరంలో ఉన్న మనిషి, అతని నివాసం వనరులను ఎవ డూ తగ్గిస్తూనే ఉంటాయి. అవి భూమిని ఆక్రమించి శాశ్వత ఏకకాలిక నగర వినియోగానికి దానిని మళ్ళిస్తాయి. అవి సహజ వనరులయిన నీరు, వృక్షసంపద, ఇంధనం అనే వాటిని వివరీతంగా ఉపయోగించుకొని వాటికి బదులుగా ఖనిజాలను తవ్వి వెలికి తీయడం ద్వారా భూమికి మచ్చలను, కలుషితమయిన నీటిని, విషపూరితమయిన వ్యర్థ వదార్జాలను ఇస్తాయి. గ్రామీణ వరిసరాల్లో సంభవించే నైసర్గిక వునశ్చ క్రాన్ని (౫౩61 అయం[0బ నగర నివేశనాలు చాలా వరకు కోల్పోతుంటాయి.

పర్యావరణ స్ప ఎవొ = నగర ప్రణాళికా రచన 45 ఆర్హికంగా జీననాధారాన్నిచ్చే పరిశ్రమ కూడా పరిసరాలను (2౧౪7౦౧౧౧౪౧ €) చంపుతుందని నిరూపీతమయింది. 1984 డిసెంబరు లో భోపాల్‌లో జరిగినట్టు పరిశ్రమ నిజంగా పహాంతకురాలయింది. యూనియన్‌ కాడ్‌ కర్మాగారాన్నుంచి వెలువడిన విషవాయువు 4000- మంది' ప్రాణాల తీయడమేకాక 2000 మందిని గాయాలకు గురిచేసింది. అయితే మానవుల కార్యకలాపొల (శ్రేణిలో అట్టడుగున కనిపించే వంట పొయ్యికూడా గాలిని కలుషితం చేస్తోంది. కాగితం కర్మాగారమైనా, ప్రధానమైన ఏ రసాయనమయినా ఇంకో వైవు నీటీని, నేలను, గాలిని వీకకాలంలో తీవ్రంగా కలుషితం చేస్తున్నాయి. ఈ. రెండు వరిణామాలూ రోజూ నగరంలో జరుగుతున్న వ్రశ్రీయలే. మానవ కార్యకలాపాల (శ్రేణి (అనేక రకాల పనులు) ఉప ఉత్పత్తులను పెరిచే ప్రయత్నం చేసే కొద్ది కాలువ్యం కూడా అధికమవుతోంది. అందువల్ల ఆ కాలుష్యాన్ని నిరోధించడం, నియంత్రించడం తుదిగా నిర్మూరించడం అనేవి నగర వ్రణాళికా రచనలో వ్రధాన వర్యావరణ పరిగణనలవుతాయి. గృహనిర్మాణం పౌరులకు నగరం కల్పించే పర్యావరణం అంతరిక ప్రభావం పౌరులకు అందుబాటులో ఉన్న గృహనిర్మాణం మీదనే ఎక్కువగా అధార వడి ఉంటుంది. ఉంటున్న ఇట్ల అందించే ఆశ్రయం, సుఖం అనేవి. పొరులు నిశ్చింతగా, గౌరవ ప్రదంగా జీవనం గడపటానికి దోహదం చేస్తాయి. కానీ భారతదేశంలోని గృహనిర్మాణ స్టాయి, మానవులను మానవత్వ రహితులుగా చేస్తోంది. గదికి 5 కంఘె ఎక్కువ మంది చొ!న ఒకే గది ఉన్న ఇళ్ళల్లో భారతదేశ జనాభాలో దాదొపవు 45 శాతం మంది నివసిస్తున్నారన్నది కఠిన వాస్తవం. దాదాపు 40 శాతం ఇళ్ళకు విద్యుత్‌ సరఫరా లేదు. 66 శాతం ఇళ్ళకు మరుగు దొడ్ల సౌకర్యం లేదు. ఏడో ప్రణాళికా వత్రం ఆరోగ్యకరమైన పరిసరాలకు శుభ్రమైన ఇల్లు అత్యావశ్యకమని గ్తుర్తించింది, గృహ నిర్మాణం అనే శీర్షిక ఉన్న అధ్యాయంలో ఏడో ప్రణాళికా వత్రం ఇలా "పేర్కొంది. భారతదేశంలో వ్రణాళికకు సంబంధించిన అనేకమయిన ప్రాథమిక ధ్యేయాలను _తీర్చగలిగేది గృహనిర్మాణం. అది ఆశ్రయం కల్పించి, జనాభాకు ముఖ్యంగా పేద వర్గాల వారికి జీవన (ప్రమాణతను "పెంచుతుంది. ఆరోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం, విద్య, ఆదనవు ఉద్యోగితా కల్పన, ఆర్రిక కార్యకలాపాల విస్తరణల ద్వారా ధ్యేయాలకు అనుకూలమైన పరిస్తితులను సృష్టిస్తుంది. అంతేకాక, జీవన ప్రమాణాల విషయంలో జనాభాలోని తేడొలను "తగ్గించి ఆ రకంగా, నగర వునరుద్దరణకు దోహదం చేసి, అంతర - వైయ్యుక్తిక (16-౧66008|) స్వభావాన్ని మెరుగు వరుస్తుంది. తుదిగా స్వచ్చందమయిన షొదువును అదనం చేస్తుందో.

ల్తేద్ర్‌ ప్రతిర్వని

వర్యావరణ వరంగా మనిషికి తాగడానికి స్వచ్చమైన మంచినీరు ఎంత అనసరమో గృపొనిర్మాణం కూడా అంతే ముఖ్యం. పారిశుద్ధ్యం కొరత వల్ల, అరక్షిత మంచినీటి సరఫరా వల్ల గాస్ట్రోఎన్టరిక్‌ రోగాలు సంభవిస్తాయి. అంతేకాక్క ఊపిరి తిత్తులకు, కంటికి సంబంధించిన వ్యాధులు తక్కువ వెలుతురు, రద్దీ అసంతృషప్తికరమైన గృహ పరిస్తితుల వల్ల సాధారణంగా సంభవిస్తాయి. అల్ప పోషకాహార వ్రమాణాలున్న పేదలే మురికి వాడల్లో వసతులు. లేని ఇళ్ళల్లో నివసిస్తుంటారు. వారి వల్ల పర్యావరణ వరమైన సమస్యలు అధికమవుతాయి. ఎక్కడ బడితే అక్కడ నివేశనాలు ఏర్పడటం వల్ల అక్కడ సేవలు లేక్క మురికి పెరిగి భూమి నిరువయోగం కావడమే కొక పరిసరాలన్నీ పతనమవుతాయి.

కనుక సరయిన ప్రణాళికా బద్ధమయిన గృహనిర్మాణం. ప్రాథమిక వర్యావరణ పరిగణన అవుతుంది. చౌకరకం గృహనిర్మాణం భౌతిక వతనానికే కాక తీప్ర సాంఘిక ఉద్రిక్తతకు, తద్వారా పర్యావరణ ప్రమాదానికి దారి తీస్తుంది. వక్తి అది శిలాజమైన ఇంధనాలను,([౯05511 18అే9) జీవసంబంధ మైన వ్యర్హ వదార్దాన్ని, సహజ వాయువును కంబస్ట్రన్‌ (ఉడక పెట్టడం) ద్వారా శ్తక్తిని ఉత్పత్తిచేసిగాని లేదా నీటిని ప్రత్యక్షంగా. ప్రధాన చాలకంగా (నిగగాం గాం౪4) ఉపయోగించిగాని, లేదా పరోక్షంగా జలవిద్యుత్తు ఉత్పత్తికి గాని ఉపయోగించి మానవుడు శక్తికి సంబంధించిన తన _ అవసరాలను తీర్చుకుంటున్నాడు. ఈ మధ్యకాలంలో సౌరశక్తి వాయుశ్తక్తి బయోగ్యాస్‌ (జీవపదార్హ సంబంధమైన వాయువు)ల ద్వారా శక్తిని ఉత్పత్తి చేయడం ప్రారంభించాడు. బొగ్గును, నూనెను శక్తికి ఇంధనాలుగా వాడడం వళ్ల సహజవనరులు వేగంగా తరిగి పోతున్నాయి. గనుల తవ్వకం వల్ల భూమికి పెద్ద పెద్ద మచ్చ లేర్చడున్నాయి. ఈ ఇంధనాల సరఫరా పరిమితమవడంవల్ల శక్తికి శాశ్యత వనరుగా వాటి మీద అధార పడడానికి వీల్లేదు.

శక్తికి ఇంకో వనరు జీవసంబంధ మైన(వ్యర్హ) వదార్హం అందులో నుఖ్యంగా కలప, న్యవసాయ సంబంధమైన వ్యర్థ పదార్దాలు వనరుగా ఉవయోగ పడతాయి. ఈ చనరులు రెండూ పునరుద్దరుణ యోగ్యత ఉన్న వనరులు. అవి భూమి నుంచి ఉత్పత్తి అవుతాయి. కనుక వాటిని పునరుత్పత్తి చేయవచ్చు. కలవ విషయంలో మళ్ళీ ఉత్పత్తి చెయ్యగలిగిన దానికంకే నిర్మూలించడం ఎక్కువయింది. చాలా వరకు కలపకోసమే అడవుల దోపిడీ జరుగుతోంది గాని ఇంధనం కోసం కాదు. ఈదోపిడి చక్రానికి, వునరుత్పత్తికి మధ్య సమతౌల్యం వూర్తిగా లేకుండా పోయింది. ప్రపంచ వ్యాష్తంగా అడవులను నరికి నేయడం జరుగుతోంది. భారతదేశ అడవులలో ఇంధనం కోసం జరుగుతున్న

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 47 దురాక్రమణ ఆందోళనకరమైన అనుపొతాన్ని (౧౯౦౧౦41౦౧5) చేరుకుంటోంది. "బహారీ గర్‌వాల్‌ జిల్లాలో మాత్రమే 27,000 హెక్టార్ల సింధూర వృక్షాలున్న అడవుల్ని ఇంధనం కోసం కొట్టివేయడం జరిగింది. ఇంకో 14,000 పాక్ట్రార్ల అడవులను కొట్టి _రద్దుగా మార్చడం జరిగింది. దానివల్ల అక్కడ ఉన్న అడవులన్నీ నశించి ఆ జిల్లా చెట్టు లేని ఎడారిగా మారింది.

పెద్ద నగర నివేశనాల ప్రధాన సమస్యలలో ఒకటి నగర పరిమాణంతోబాటు, వరిశ్రమ, రవాణా, గృహావాడకం కోసం కావలసిన శక్తి అవసరాలు “రేఖాగణిత నిష్పత్తిలో పెరగడం. చిన్న గ్రానుంగాని, పట్టణం గాని ప్రముఖంగా మోటారు రవాణా మీద ఆధారపడదు. అందువల్ల, అవి నూనెను ఎక్కువగా హారించవు. ఒక చిన్న వట్టణంలో రాత్రి వూట జీవనకృత్యాలు చాలా తక్కువ కనుక వాణిజ్య వరమైన శక్తి వినియోగం కూడా తక్కువే. తక్కువ టెన్షన్‌ లోడ్‌ లోనే ఎక్కువభాగం విద్యుచ్చక్తి ఇళ్ళల్లో వెలుతురుకు ఖర్చవుతుంది. అదే పెద్ద నగరంలో అయితే వ్యాపార గృహాలు, వినోద సాలే ప్రధానంగా ఎక్కువగా. శక్తి ఖర్చయే స్తలాలు. ఒక పెద్ద నగరంలో ప్రయాణం చేసే దూరం ఎక్కువ కనుక మోటారు వాహనాలకు అయ్యే ఇంధనం ఖర్చు చాలా ఎక్కువ. అక్కడ జంతువులు లాగే వాహనాలన్సు సైెకిళ్ళను వాడడం చాలా తక్కువ. ఒక చిన్న జన నివేశనంలో వంటకు చెందిన ఇంధనం అవసరాలు కొంతవరకు నంట చెరకు ద్వారా, మరి కొంతతరకు వ్యానసాయికమైన వ్యర్థపదార్జాల ద్వారా తీరతాయి. దీనికి భిన్నంగా నగరంలో ప్రజలు వ్యావసాయికమైన వ్యర్ధ పదార్దాలను ఉపయోగించరు. ' వంట చెరకును వంటకు వాడితే దాని నుంచి వచ్చిన పొగ పరిసరాలను కలుషితం చేస్తుంది. అంతేకాక, అందువల్ల వంట. చెరకుకు గిరాకీ, పెరిగి అడవుల వినాశనాన్ని త్వరితం. చేస్తుంది. బొగ్గును. గాని, కిరోసిన్‌ను. గాని గ్యాస్‌ను గాని వాడితే శిలాజమైన' ఇంధనాలు తగ్గిపోతాయి. బొగ్గు మంట, బొగ్గును శుద్దిచేయక పోవడం వల్ల దాని మంట గాలిని ఇంకా కలుషితం చేస్తుంది. గృహ అవసరాలకు అంట వంటతో సహా విద్యుచ్భక్తి వాడినంత మేరకు థర్మల్‌ విద్యుత్‌ కర్మాగారాలను నెలకాల్సి ఎక్కువ బొగ్గును తవ్వి తీయవలసి ఉంటుంది. పరిసరాల ( వర్యావరణం) మీద ఈ కర్మాగారాల ప్రభావం ఉంటుంది. ఆ ప్రభావం వాయుకాలుష్యం ద్వారా ప్రత్యక్షంగాను; గనుల తవ్వకం, చెట్లు నరకడం ద్వారా పరోక్షంగాను ఉండి ఎక్కువ భాగం భూమిని పూర్తిగా వ్యర్థంగా, బంజరుగా మార్చుతుంది. కనుక శక్తి శక్తి అవసరాలు ఎలా తీరుతున్నాయి అనే అంశాలు జన నివేశనాల ప్రణాళికా రచనలో ప్రధానమైన పరిగణనలవుతాయి.

త్తి ప్రతిధ్వని

దృశ్య (ప్రభావం (719081 పంతం)

మన (వ్రణాళికా వ్యవస్థలో భూమి ఉపయోగానికి వ్రణాళికొ రచన చేయాలనే భావన ఉంది. అయితే ఇప్పటికీ మనం నగరాన్ని స్టూలదృష్టీతో భావించడం లేదు. కంటికి సోంపుగా నగరాన్ని తీర్చి దిద్దాలన్న నగర సౌందర్య దృష్టి మనకింకా పెంపొందలేదు. జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ అధ్యశ్టుడయిన ఛాళ్లెస్‌ కొరియా నగర స్వరూపం (౪౮58౧ (౧౯౫) అన్న అధ్యాయాన్ని స్వయంగా రచించి ఆ కమీషన్‌ నివేదికలో ఇలా అన్నాడు.

“ఇది నగర స్వరూపానికి సంబంధించిన ప్రధాన సూత్రాల (62741౧81 ౧/౧౮0|ఆ)కు మనల్ని తీసికొని వెళ్తుంది. చరిత్ర అంతటా కనిపించే ఈ సూత్రాల వళ్ల గతంలో నగరాలకు, భవనాలకు మధ్య సంబంధం; యంత్రానిక్సి దాని విడి భాగానికీ ఉన్న సంబంధం వంటిదని తెలుస్తుంది. అందువల్ల మొత్తం యంత్రం ఎలా ఉంటుందో తెలుస్తుంది. కనుక్క ఒక విడి భాగాన్ని (ఉదా! జైసర్మీరులో ఒక కొత్త ఇంటిని గాని, ప్పాదరాబాద్‌ బజారులో ఒక కాత్త అంగడినిగాని) అదనంగా చేర్చడానికి వీలువడేది. కానీ ఈనాడు మన నగర కేంద్రాలు (అమెరికాలోని “డౌన్‌ -టౌన్‌, వాణిజ్యప్రాంతంలాగా) విడి భాగాల సముదాయాలవుతున్నాయి. మొత్తం యంత్రం ఏమిటో అన్నదాన్ని గురించి కనీసమైన అభిప్రాయం కూడా లేకుండా, కనీసం తెలుసు కొనే బాధ్యత కూడా లేకుండా యంత్రానికి విడి భాగాలను చేర్చడం జరుగుతోంది.! కనుక, మొత్తం నగరం ఎలా ఉంటుందో అన్న స్పస్ట్రృమైన అవగాహన

(ప్రణాళికా రచనలో చాలా ముఖ్యమైన వర్యానరణ పరిగణన.

అ అవగాహన కేవలం (విడి) భాగాలను ఒక మండల వ్యవస్త ద్వారా చూడడం వంటిది కారాదు. వీధిలోని ఒక వ్రత్యేక స్టలంలోని, ఒక (వ్రత్యేక భవనానికి విధించ వలసిన నిబంధనల అవగాహన కంళు మొత్తం వీధిని గురించి అవగాహన 'పెంపొందించుకోవడమే మంచిది.

జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ నివేదిక నుంచి మళ్ళీ చెప్పాలంటే “హరప్పా, మొపొంజొదారో కాలం నుంచి విజయనగర రాజుల వట్టణమైన హంపీ, జయసింగ్‌ జైపూర్‌ వరకు ఒక వాస్తుశా్యస్త్రీయమైన పర్యావరణంగా (పరిసరంగా) వీధిని అద్భుతంగా అర్ధం చేసుకోవడం జరిగింది. వీధిలో ఎక్కడ బడితే అక్కడ భవనాలను అనాడు అనుమతించలేదు, కానీ ప్రాంగణాలన్నీ ఒక క్రమంలో (అంతరాయం లేకుండా) రూపొందేలా వ్యవస్త్రీకరించడం జరిగింది. ప్రజా మార్గానికి (నడిచే తోవకు) హక్కును అ రకంగా నిర్వచించడం జరిగింది. కనుక రోజారంగు (51౧% 61౪) ను జైపూర్‌ నగరం ఒక గొప్పశిల్పమై.

వర్యావరణ స్పృహ - నగర వ్రణాళికా రచన 49

(వ్రజాస్త్రలాలకు, మార్గాల కిరువైపుల గోడల లోపలి వక్కతఉన్న గదులకు

అక్కడి భవన ప్రాంగణాలు జోడించి ఉన్నాయిన్‌

భారతదేశంలో “వీధి-దృశ్యం'(5:78-5206) పొందిక చాలావరకు మన నగర కేంద్రాలలో నశించి పోయింది. కొత్తగా జరుగుతున్న నగరాభివృద్ధి మానవుని సౌందర్య దృష్టికి హింసాత్మకంగా ఉంది. దృష్టికి జరిగే హాని కూడా ఒక పెద్ద వర్యావరణ పరమైన (ప్రమాదమే మరి.

మళ్ళీ ఒకసారి మొత్తనుంతా మననం చేసుకోవాలంకే, ప్రణాళికా రచనకు సంబంధించిన సమస్యల విషయంగా భూమి, దానిని వ్యవసాయ చక్రం నుంచి మళ్ళించి ఏకకాలపు నిర్మాణ రూపానికి మార్చడం, పరిశ్రమలస్టాన నిర్దేశం, నగర వరిమాణం, సేవలు, కాలుష్యం, గృహనిర్మాణం, శ్రక్తి గిరాక్తీ, నగరీకరణ వల్ల దృశ్య [ప్రభావం అనేవి నగరీకరణ క్రమంలో పర్యావరణ వరిగణనలు. ్రతి జన నివేశనం తనంత తానుగా పూర్ణ వ్యక్తిత్వం పాందేలా ప్రస్తుత ప్రణాళికా వద్దతులను రూపకల్పన చేస్తున్నాం. నిజానికి, భూమి ఉపయోగాన్ని నగరంలో అనేక కార్యకలాపాలకు అప్ప జెప్పే వనికి (ప్రణాళికా రచనను ఉపయోగించడం జరిగింది. అంతేకాని, నగర "పెరుగుదల మీద ప్రాంతీయ అభివృద్ది ప్రభావం గాని లేదా ప్రాంతీయ, నగర గతిశక్తుల మీద బాహ్యకారకాల (ప్రభానం గాని ఆప్రణాళికా రచనలో పరిగణన పొందలేదు. అలాంటి ద్విముఖ ప్రణాళికా రచన భారతదేశంలో నగరాలలో కనిపిస్తున్న _ ద్వంద్వ పద్ధతికి దారితీస్తుంది. అంటే ఆ రచన ప్రణాళికా బద్ధమైన సంపన్నుల నగరానికి, ప్రణాళికా బద్దం కాని బీదల నగరానికి అనివార్యంగా దారితీస్తుంది. ప్రణాళికను అమలు జరవడం సరిగా లేదని ప్రణాళికా రచయిత పొలనాధికారిని నిందిస్తాడు. ఆచరణ యోగ్యంకాని ప్రణాళికా రచనకు పాలనాధికారి ప్రణాళికారచయితను నిందిస్తాడు. అయితే, వీరిరువురికి మధ్య. పౌరులు బాధలకు లోనవుతున్నారు. పర్యావరణానికి అనుగుణమైన నగరాలను నిర్మించి పౌరుల సంక్షేమొన్ని 'పెంచాలంచే మన ప్రణాళికా దృక్పథాన్ని, వద్దతిని పూర్తిగా మార్చుకోవాలి.

సంజ

ప కలంం0 06 2047 24, 7010006 9, ౧140602 1 విటి 12-61 2 త్‌ తె. గలం ౧ 46 గి2గంరం0 0077నూాంగ 04 రనిడంనాంగంగ్త ముకం 88

౪౦11౧6 క 012002౯ 14. 4. (04 0010006 1 వట! ఆ ౮౧౩691 14. 5 శశ 701456 ౧ జగ 1 ౧౧4086 10. ఈ 704.

త్తే (నణాళికొ దృుక్సుథం వతి నగర నివేశనావికి చివరిగ తన పరిసరాలతో, ఇతర నివేశనాలతో సంబంధం ఉంటుంది. సింగపూర్‌ వంటి నగర రాజ్యం కూడా మళేసియా ఉనికిని విస్మరించలేదు. సింగపూర్‌కు కావలసిన మంచినీటిని మొత్తాన్ని జోహార్‌ అనే మలేసియా లోని ఒక ర్నాష్ట్రం నుంచి పొందుతుంది. సింగపూర్‌ ఆర్హికత నిస్సందేహంగా ప్రాంతీయ బాహ్య సంబంధాల వల్లనే "పెంపొందింది. కనుక అవి అంతరిస్తై సింగపూర్‌ నిరుపేద నగర రాజ్యమవుతుంది. అలాగే ప్రతి నగర నివేశనానికి భారతదేశంలో ఒక పోషక ప్రాంతం ఉంది. ఆ ప్రాంతం లోపల ఉన్న నివేశనానికి మిగిలిన ప్రదేశాలతోను, ఆ ప్రాంతానికి మిగిలిన దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలతోను ఆర్దిక, సాంఘిక సంబంధాలుంటాయి. ధార్‌ ఎడారిలో ఉన్న ర్సున్‌ర్ఫును జైసర్మీర్‌ ఏకాంత పట్టణాలు కావు. అవి ప్రాచీన వ్యాపార మార్గాలకు, వ్యాపార దారులకు కేంద్రాలు. అ వట్టణొల నుంచే పరిశ్రమ, వాణిజ్యం భారతదేశమంతా వ్యాపించింది.

పాకిస్తాన్‌తో సరిహద్దు సంబంధాలను మెరుగు పరచడం కోసం కొత్త "సైనిక స్థావరాలను ఏర్పరచడం వల్ల అవి జైసర్మీర్‌ పెరుగుదలను ప్రభావితం చేశాయి. అ ప్రభావం వళ్ల అప్పటికి ఉన్న పట్టణ నిర్మాణం మార్చు పొందింది. పెరిగిన జనాభావల్ల సున్నితమైన ఎడారి పరిసరాల (పర్యావరణ) వ్యవస్థ్ర మీద జీవ సంబంధమైన ఒత్తిడి పడి సహజ జల వ్యవస్త దెబ్బతిని కాలుష్య సంబంధమైన కొత్త సనుస్యలు తలెత్తాయి. కేవలం ఒక నగరానికి ప్రణాళికా రచన చేసినందువల్ల పరిసరాలు సురక్షితం కావని జైసల్మీర్‌ ఉదాహరణ తెల్చుతుంది.. ఒక ప్రాంతం మొత్తాన్ని ఒక మొత్తంగానే భావించాలి. కీలకమైన పర్యావరణ పరమైన అంశాలను అర్ధం చేసుకోనాలి. అవ్వుడే ఒక వట్టుణానికి తయారు వేసిన వివరణాత్మకమైన అభివృద్ది ప్రణాళిక సవ్యంగా ఉంటుంది.

వర్యావరణ స్పృహ - నగర వ్రణాళికా రచన 51 జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం కోసం వేసిన (ప్రణాళిక ప్రాంతీయ దర్శనాన్ని పెంపొందించడానికి చేసిన మొదటి యత్నం. దురదృష్టవశాత్తు ఆ ప్రణాళిక కొన్ని పెద్ద దౌర్చల్యాలకు లోనయింది. ఆ ప్రణాళక ఒక ప్రాంతంతో ప్రారంభించి (ఢిల్లీతో సహా) దానిలో ఉన్న విడి నగర నివేశనాల వైవు సాగలేదు. అది ఢిల్లీతో మొదలుపెట్టి మొత్తం కైవారం వైపు సాగింది. అందువల్ల ఆ వ్రణాళికలో (ప్రాంతీయ దర్శనం పూర్తిగా దెబ్బతింది. జూతీయ రాజధానీ ప్రాంత ప్రణాళికను రూపొందించిన ధ్యేయం ప్రకారం అది ఢిల్లీలోని పెరుగుదలను అరికట్టుడానికే తయారయింది. అందుకోసం, ఆ ప్రాంతంలో ఉన్న ఇతర పట్టణాలకు, ముందే నిర్హయించిన కార్యక్రమాలకు కొంత పెట్టుబడిని కల్పించాలని ఆ ప్రణాళిక ఉద్దేశించింది. అయితే, ఆ జాతీయ రాజధానీ ప్రాంత ప్రణాళికకు మొత్తం ప్రాంతం పట్ట స్ఫూల దృష్టి లేదు. అందువల్ల దానిని ప్రాంతీయ ప్రణాళిక అనడం పొరబాటు. ప్రాంతీయ వధక రచనకు ఇంకా కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఉదాహరణకు బొంబాయి. మెట్రోపాలిటన్‌ రీజనల్‌ అధారిటీ తయారు చేసిన బొంబాయి ప్రణాళిక, కలకత్తాకు తయారు చేసిన మౌలికాభివృడ్డి ప్రణాళిక, మద్రాసు మెట్రోపాలిటన్‌ రీజనల్‌ ప్రణాళికలను ఆ ప్రయత్నాలుగా చెప్పుకోవచ్చు. బొంబాయి నగర పాలక సంఘంతో ష్టానింగ్‌ అధారిటకిగల సంబంధాలలోని బలహీనతల వల్ల బొంబాయి కోసం తయారు. చేసిన ప్రణాళిక దెబ్బతింది. అంతేకాక రానే కల్యాణ్‌ మొ!న వాటికి చెందిన సిటీ అండ్‌ ఇండస్ట్రీయల్‌ డెవలప్‌ మెంట్‌ కార్బో రేషన్‌ , మునిసివల్‌ కార్బోరేషన్‌ వంటి ఇతర అధికార సంస్టల ఉనికి వల్ల ప్రణాళిక అమలులో విభజన జరిగింది. అంటే ఆ ప్రణాళిక అర్హ్రవంతమైన ప్రాంతీయ వ్రణాళికగా నిజంగా అమలు జరగలేదు. కలకత్తా, మద్రాసులకు చెందిన ప్రాంతీయ ప్రణాళికలు. నిజానికి "పెట్టుబడి కార్యక్రమాలు కావడం వల్ల అనేక నగర కేంద్రాలు 'పెంపాందేటట్టు చేయగలిగిన ప్రాంతీయ దర్శనం వాటిలో లోపించింది. ప్రాంతీయ వ్రణాళిక విషయంలోనే స్పష్టమైన విధుల అవగాహన ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంటుంది. ఉదా ఒక సంపన్న వ్యావసాయిక (ప్రాంతంలో ఒక గ్రామానికున్న ప్రాధమిక విధి విక్రయం కాగల మిగులు (83౯62016 967౧ ఆ9)ను ఉత్పత్తి చేయడం. అలాగే ఒక “ముండే వట్టుణం వధాన విధి ఆ ఉత్పత్తికి ఒక మార్కెట్టును, ఒక సేవాకేంద్రాన్ని కల్పించడం. ఒక మధ్యరకం వట్టణం విధి విధాయితకు (౧౧౧౧౭5౧౯) సౌకర్యాలను కర్పించి విధాయితమ్రైన వస్తువుల తరలింపునకు వాణీజ్య కేంద్రంగా ఉండడం. ఇక, "పెద్ద నగరం ప్రాధమికవిధి వినియోగ దార్లకు మార్కెట్టును కల్పించడం, ఆ ప్రాంతం లోపల ఉద్యోగితానకాశాలకు రంగాన్ని రూపొందించడం. ఈరకంగా నగరంలో అనేక రకాల నివేశనాల మథ్య సంబంధం కూడా క్రమానుగ శరా నూ ఒకటి అంతస్సంబంధమున్న పంగా త!

52 ప్రతిధ్వని విధుల జోడింవుద్వారా మొత్తం వ్యవస్థ లోపల సన్నిహితమైన సంబంధం ఏర్పడుతుంది. _ కనుక అలాంటి ప్రాంత ప్రణాళికా రచన లోపల ఉన్న 'శ్రమానుగత్రేణీ సమతౌల్యాన్ని బలీయం చేసేదిగా ఉండాలి. అప్పడే ప్రతి జన నివేశనం విధి నిర్వహణ వరంగా ఎక్కువ సమర్హవంతమవుతుంది. ప్రాంతీయమైన ఈ దృశ్యానికి ఆవల వనరుల అందుబాటును బట్టి ఒక కార్యకలాపానికి స్ట్రాన నిర్రీేశం చేసిన మరో ప్రాంతం ఉంది. అక్కడ ఏర్పడిన వనరు నిర్దిష్ట పరిశ్రమలు (గఆం౪॥66 506౯ "౧6466[4ఆ6)వాటి చుట్టూ "పెద్ద జన నివేశనాల్ని సృష్టిస్తాయి. అయితే వాటికి పోషక ప్రాంతంతో స్పష్టమయిన సంబంధాలు లేకపోవచ్చు. భిలాయ్‌ తొలి చరిత్రను పరిశీలిస్తే వెనక బడిన (ప్రాంతంలో ఒక ఉక్కు కర్మాగారాన్ని నెలకొల్పడానికి చాలా పెద్ద యెత్తున మూలధనం పెట్టుబడి పెట్టడం జరిగిందని తెలుస్తుంది. ఉక్కు కర్మాగారానికీ, పోషక ప్రాంతానికీ వీ రకంగానూ సంబంధం లేకపోవడం వల్ల ఉక్కు ఉప వట్టణం అవసరాలన్నీ దూరాన ఉన్న మార్కెట్టు వల్లనే తీరేవి. ఉదా భిలాయ్‌కు వెయ్యి కిమీ దూరంలో ఉన్న అజ్నీరు నుంచి కోడిగుడ్డు వచ్చేవి. ప్రాంతీయ దర్శనాన్ని (9౪౦౮౨)బట్టి ప్రధాన కార్యకలావ కేంద్రానికి వెనకబడిన ప్రాంతాలకు మధ్య సంబంధాలు పెంపొందాలి. అందువల్ల కొత్త మార్కెట్టు వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలు పోషక ప్రాంతానికి స్వచ్చంగా. (౯ 6) అందుతాయి. అదే సమయంలో వనరు నిర్లిష్ట పరిశ్రమ వల్ల సంభవించే వ్యతిరేక పర్యావరణ వరమైన వ్రభావాన్ని కూడా తగ్గించడానికి వీలవుతుంది. అందుకోసం కొత్త పరిశ్రమను ఏ ప్రాంతంలో స్టాపించామో ఆ ప్రాంతం భౌతిక్క అర్ధిక యోగ్యత పరిశ్రమకు తగినట్టు ఉండాలి.

ప్రాంతీయ దర్శన మొక్కళే వ్రకృతిని వీలయినంత తక్కువగా భంగపరిచే విధంగా, భూమి ఉపయోగ _ నమూనాను ప్రణాళికా రచయిత తయారు చేయగలినేలా చేస్తుంది. దానివల్లనే కనీస పర్యావరణ నష్టం ఉండే ప్రదేశాల్లోనే అయా కార్యకలాపాలకు స్టాన నిర్రేశం చేయవీలవుతుంది. నీరు, నీటి మార్గాలు, అడవులు, వ్యవసాయ భూమి, బంజరు, కొండలు వంటి సహజ వనరులకు నగరీకరణ వల్ల పర్యావరణ వతనం జరగకుండా ప్రణాళికా రచన చేసి, వాటిని వినియోగించుకోవాలంటే దానికి ప్రాంతీయ దర్శన మొక్కటే దోహదం చేస్తుంది.

అయితే ప్రాంతీయ వ్రణాళిక ఎంత వివరణాత్మకంగా ఉండాలి? (ప్రస్తుత వద్ధతిలోనే శిక్షణ పొందిన ప్రణాళికా రచయిత ఇప్పటి బృహత్పంణాళికల్లో కనిపిస్తున్న వివరణాత్మకమయిన భౌతిక ప్రణాళికా రచననే వునరుక్తం చేస్తాడు. దాని వల్ల ఎక్కువ సమయం వ్యర్హం కావడమే కాక దాని విలువ కూడా సందేహాస్పదమవుతుంది. కనుక (ప్రాంతీయ ప్రణాళికను తయారు చేయడానికి వాతావరణాన్ని, నైసర్గిక లక్షణాలను, ఆ ప్రాంతం లోవల పర్యావరణ పరంగా సున్నితమైన _ ప్రదేశాలను అవగాహన చేసుకోవాలి. అంతేకాక పరిసరాలను

వర్యావరణ స్పృహ - నగర వ్రణాళికా రచన ర్‌

చెడగొట్టకుండా ఆ ప్రాంతంలో ్రోత్సహింప దగిన రకరకాల కార్య కలాపాలను గురించి కూడా అవగాహన పెంపొందించుకోవడం అవసరం. (వ్రణాళికా రచన క్రమంలో కార్యకలాన స్టాన నిర్తేశం ప్రముఖ భాగమవుతుంది. అవ్వడే సారవంతమైన భూమిని నగర వినియోగానికి మళ్ళించకుండా, లేదా ఆ మళ్ళింపు చాలా తక్కువగా ఉండేలా (ప్రయత్నించడానికి వీలవుతుంది. అంతేకాక, వ్రణాళికారచనకు ప్రాంతీయాంతర సంబంధాలను, ఆ ప్రాంతానికి చుట్టూ ఉన్న ఇతర ప్రాంతాలతో సంబంధాలను పర్యావరణ వరంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల అవగాహనతో బాటు దృష్టిలో ఉంచుకోవలసిన అవసరం ఉంది. ఈ సంబంధాలను మెరుగు వరచగలిగితే ప్రాంతీయమైన అభివృద్దిలో సమతౌల్యత ఏర్పడి వర్యావరణ వరంగా అనుకూలమైన నగరీకరణ జరుగుతుంది,

కనుక ఏ ప్రాంతీయ ప్రణాళిక అయినా పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన వ్రదేశాలను గ్గుర్తించాలి. కార్య కలాప స్టాన నిర్తేశ సూచన చేయాలి. ఆ ప్రాంతవు. నైసర్గిక లక్షణాల నిర్వహణకు కావలసిన చర్యలను పేర్కొనాలి. ప్రాంతీయాంతర సంబంధాలను, ప్రాంతాల మధ్య సంబంధాలను మెరుగు పరచడానికి అవసరమైన చర్యలను పేర్కొనాలి. ఇంతకంకు ప్రాంతీయ ప్రణాళిక ఎక్కున వివరంగా ఉండవలసిన అవసరం లేదేమో. భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికారచన ఒక ఫ్టాంతీయ వ్రణాళికను, దాని తరవాత అంతకంటె వివరణాత్మకమైన జననివేశనాల ప్రణాళికను తయారు చేయడానికి భూమి, దాని లక్షణాలు, దొని ప్రస్తుత ఉపయోగం, (ప్రణాళికా బద్దంగా దాని (చేయవలసిన) ఉపయోగం అనే అంశాలను మౌలికంగా పరిగణించాలి. భూమి వనరుల్ని మనం ఉపయోగించుకొనే విధానాన్ని బట్టి వర్యావరణ పరమైన ప్రయోజనం గాని, నష్ట్రంగాని ఉంటుంది. వ్రస్తుతం ఆచరణలో ఉన్న భూమి ఉపయోగ విధానం మండల (20౧48) విధానం. అంటే పరిశ్రమ, గృహనిర్మాణం, వాణిజ్యం, వినోదం వంటి ప్రత్యేక కార్యకలాపాలకు ప్రదేశాలను (భూమిని) (వ్రత్యేకించడం. ఇవ్వడున్న ప్రణాళికా నిర్మాణ నైవుణ్యం, భూమికి సంబంధించిన సమాచారం (9౩౪) అనేవి రెండూ అసంపూర్ణంగానే ఉన్నాయి. భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికా రచనకు చాలినంత సమాచారం లేదు. నిజానికి ముఖ్యంగా నగర భూమికి సంబంధించిన సమాచారం అసలు లేనే లేదు. దీన్ని గురించి జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ తీవ్రంగా ఆక్రేస్రించింది. అ విషయంలో కమీషన్‌ ఇలా చెప్పింది.

“మనం ఉదాహారణకూ గ్రామీణ భూమిని తీసుకుంటే, లార్డ్‌ కారన్‌ వాలిస్‌ ప్రవేశ పెట్టిన శాశ్వత నివేశన వద్దతి కిందికి వచ్చిన

వ్‌డ ప్రతిధ్వని ప్రాంతాలకు తప్పించి, మిగిలిన ప్రతి నివేశనానికి 30 సం ల కొకసారి భూమి. వర్గీకరణ; భూమి ఉత్పాదకత, విలువల మదింపు; వంటల తీరులప్పై సమీక్ష్య హక్కు (భుక్తాల) ల గురించి ఒక రికార్డును తయారు చేయడం జరిగేది. ......

(ప్రతి గ్రానూనికి ఒక పొలం వ్లుస్తకం (గ1లేడ 0ం0)0). ఒకటి లేదా అంతకు మించి సర్వేపటాలు ఉన్నాయి. ఆ పటాలలో వతి పొలానికి సంబంధించిన సర్వే వివరాలున్నాయి. కనుక ఆ భూమి వర్గీకరణను, ఉత్పాదకతను బట్టి నిర్మాణానికి, వశువుల మేతకు, కొయ్యల మండీలకు ధాన్యం కొస్టే నేలలకు, పశువుల కొట్టాలు మొ!న వాటికి ప్రత్యేకంగా స్థలాలు ఉండడం వల్ల ఒక గ్రామ నిర్వహణ _ ప్రణాళికను తయారు చెయ్యడానికీ సాధ్యమవుతుంది. అలా తయారు చేసిన ప్రణాళిక (గ్రామానికి సంబంధించిన భూమి రికార్డుల్లో భాగంగానే ఉంటుంది. దాని వల్ల బంజర్లను మాత్రమే వ్యవసాయెతర కార్యకలాపాలకు వినియోగించడం సాధ్యమవుతుంది. అంతేకాక్త రాష్ట్ర వ్యవసాయ శాఖ ఆ ప్రణాళికను బట్టి ఏ రకమైన భూమికి ఏరకమైన సాగు వనికి వస్తుందో ఆలోచించి అలాంటి విధానాన్నే ప్రణాళిక ద్వారా అక్కడ ్రోత్సహించగలుగుతుంది. గ్రాను సర్వే వల్ల నీటి పారుదల సౌకర్యాన్ని విస్తరించడానికి తగిన విధానాన్ని రూపొందించడానికి వీలవుతుంది. వ్యవసాయ రంగాన్ని మినహాయించి చూస్తే ప్రాంతీయ లేదా నగర _ స్థాయిలో భూమి ప్రణాళికా నిర్మాణం మృగ్యం. అందునల్ల ఒక ప్రత్యేక ఉపయోగానికి వనికి వచ్చే భూమిని ఆ ఉపయోగానికే వ్రత్యేకించడానికి (ఆ స్థాయిలలో సమాచార లోపం వల్ల) వీలులేదు”! భూమి ఉవయోగానికి సంబంధించిన సమాచారం లేకుండా, వర్యా

వరణవరంగా సున్నితమైన ప్రదేశాల్ని. గుర్తించడానికి గాని నగరీకరణకు వీలుకలిగించే వర్యావరణ వ్యతిరేక వ్రభావాన్ని తగ్గించే విధంగా భూమి ఉపయోగ (ప్రణాళికను గ్నుర్తించడానికి గాని సాధ్యంకాదు. నేషనల్‌ రిమోట్‌ సెన్సింగ్‌ ఏజన్సీగాని, సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియా గాని సరయిన ప్రణాళికా రచనకు అవసరమైన వివరణాత్మకమైన భూమి ఉపయోగ సమాచారాన్ని అందించలేక పోతున్నాయి. కాబట్టి భూమికి సంబంధించిన సమాచార "సేకరణ చాలా అవసరం. ఈ పనికోసం "సెటిల్‌ మెంట్‌ స సర్వే అఫ్‌ ఇండియా” అనే ఒక ప్రత్యేక శాఖను ఏర్పాటు చేసే ప్రతిపాదన ఆలోచించదగింది. జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ కూడా ఇదే సూచించింది. "సెటిల్‌ మెంట్స్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియా!/(551) ను నెలకొల్పితే, అది భూమిని శాస్త్రీయంగా సర్వేచేసిి, భూమిని వర్గీకరించి, దానినిబట్టి రకరకాల భూమిని తగినవిధంగా ఉపయోగించుకొనే సూచనలు చేయగలదు. సెటిల్‌ మెంట్స్‌ సర్వే అఫ్‌

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 655 ఇండియాను ఏర్పాటు చేస్తే అది ముందుగా ప్రతి నివేశనానికి అది విస్తరించ గలిగిన పోషక ప్రాంతాన్ని గుర్తించి తద్వారా నగరాన్ని ప్రభావితం చేసే ప్రాంతాన్ని గుర్తించే వద్దతిని కూడా రూపొందించ గలుగుతుంది. వటొలు (42౧9 ౧౯) రూపొందించే వద్ధతిని పెంపొందింపవచ్చు. ఆకాశంలో ఎత్తులనుంచి తీసే ఛాయా చిత్రాలతో సహా ఆధునిక సర్వే వద్ధ్దతులను ఉపయోగించి భూమికి సంబంధించిన వూర్తి నియంత్రిత కూర్పు చిత్రాన్నీ (౫00 పొందవచ్చు. దానిద్వారా ఆధార (83596 గా౭౧5) వటాలను రూపొందించవచ్చు. ఆ పటాలు వివరణాత్మకమైన వీ భూమి సర్వేకయినా అనవసరమైన మౌన చిత్రణ (ఆగంణంగం నేపధ్యాన్ని అందిస్తాయి. ప్రతి ర్మాష్ట్రం ఒక నగర భూమి రికార్డుల డైరెక్టరేట్‌ ను నెలకొల్పాలి. "పైన పేర్కొన్న ఆధార పటాలను ఉపయోగించి ఈ డైరెక్టరేట్‌ లు వివరణాత్మకమైన సర్వేలను జరిపి పాలం వుస్తకొాలను తయారుచేయగలుగుతాయి. అంతేకాక భూమి యాజమాన్యానికి, వాక్కు భుక్తాలకు చెందిన వివరాలకు, ప్రతిస్టలం ఉపయోగానికి సంబంధించిన వివరాలకు రిజిస్తర్లను ఆ డైరెక్టరేట్టు రూపొందించ గలుగుతాయి. భూమికి సంబంధించిన పటాలు, వాటివివరణ క్రమం పరస్పర పూరకంగా ఉండే భూమి రికార్డుల వద్దతి మనకు కావాలి. అలొంటి రికార్డులే ప్రాంతీయ స్టాయిలో శాస్త్రీయమైన స్టాన నిర్తేశానికిి ప్రణాళికా రచనకు తోడ్పడతాయి. అంతేకాక, ఈ వద్దతి పాటించడం వల్ల నివేశన స్టాయిలో కూడా భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికా రచన చాలా సులువవుతుంది.

పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి సంబంధించిన రెండు ఉదాహరణలను గుజ రాత్‌లోను, ఇండోర్‌కు దగ్గర ఉన్న పీరంపూర్‌ లోను పరిశీలిస్తే దాని లోపాలు _అర్హమవుతాయి. అక్కడ ఉన్న భూమి గురించి, దాని పరిసరాల (వర్యావరణ) సమ తౌల్యత గురించి సరయిన అవగాహన ఉండి ఉంకే అక్కడ పాటించిన మొత్తం స్థాన నిక్తేశ విధానమే వేరుగా ఉండేది. ఉదాహరణకు పీరంపూర్‌ను తీసుకుందాం. మధ్య ప్రదేశ్‌లో రెండు పెద్ద నగర కేంద్రాలయిన ఇండోర్‌, మోవులకు చాలా దగ్గరలో ఉండడంవల్ల పీరంపూర్‌ ను పారిశ్రామికమైన అభినృద్ది కోసం ఎంపిక చేయడం జరిగింది. పీరంపూర్‌ భూమి సమతలంగా కాక 'హెచ్చుతగ్గులుగా. ఉంటుంది. అక్కడి కొండవాలులు చాలానరకు బంజర్లు. అక్కడి నేల 'ముర్రం"”నేల. అయితే, కొండవాలుల నుంచి వడిన కోతవల్ల అక్కడి లోయలు, వల్దాలు, గుంటల్కునుట్టితో నిండిపోయాయి. వాతావరణ వ్రభావం వల్ల భూసారం పూర్తిగా పరివర్తనకు లోనై నల్లని బంక నేలలుగా రూపొందాయి. భూమి పొరలనుంచి స్పష్టమైన జల సేకరణకు, (శ్రేష్టమైన సాగుకు ఈ లోయలను, గుంటలను ఎంపిక చేయడం జరిగింది. ప్రయోజనకరమైన భూమి ఉపయోగ పద్దతులను పరిగణించకుండా, కనీసం పరిగణించాలనే జ్ఞానం కూడా లేకుండా అక్కడ పారిశ్రామిక స్థాన నిర్లేశ ప్రణాళికా రచన జరిగింది.

శ్‌6 ప్రతిధ్వని

జీవనాధారాన్ని కోల్పోయిన రైతులు కొండ వాలుల మీద, అంచుల మీద, సమతల ్రదెశాల మీద పునః స్టాన నిర్రేశాన్ని పొందారు. అందునల్ల పీఠంపూర్‌ చుట్టూ పర్యావరణ పతనం సంభవించింది. సారవంతమయిన భూమిని కోల్పోయిన రైతులను నిస్సారమైన నేలలకు మార్చడంవల్ల, వారు జీవికకోసం కొండలమీద వృక్ష సంపదను కొట్టి, దున్నటం వల్ల కాండవాలులు దిగంబరంగామొరి మచ్చల మయమయ్యాయి. భూమి పై పొరల్లో ఉన్న ఉపరితల _ జలొన్ని నగర అవసరాలకు ఎక్కువగా తీయడం వల్ల లోయల అరగాణీ (ఆ౪:4౯౪౯౪) ప్రాంతంలోని నీటి వ్యవస్థ దెబ్బతింది. పర్యావరణ భంగం వల్ల భూగర్భజల వునః ప్రాప్తికి (గలయంగ్రల) తగ్గుదల ఏర్పడింది. ఈ పారిశ్రామిక ఉపపట్టుణం ధార్‌ జిల్లాలోని మోవుకు దాదాపు విస్తరించడం వల్ల పీరంపూర్‌ అభివృద్ది వల్ల మోవుకు ఎలాంటి అర్థిక ప్రయోజనం లభ్యం కాలేదు. వెనుకబడిన ప్రాంతాల భూమి వనరుల్ని గ్గుర్తించి చక్కని ప్రణాళికా రచన ఆ ప్రాంతానికి చేసి ఉంటే ఈ పారిశ్రామిక ఉపపట్టణం పీరంపూర్‌లో కాకుండా ధార్‌లో ఇంకొకచోట బహుశా స్తాన నిర్హేశంపొంది ఉండేది. కనీసం స్థానంలో మార్పుచేయకుండా పీరంపూర్‌ లో ఆ పరిశ్రమను ఉంచినా, అక్కడఉన్న నిస్సారమైన పీఠభూమి మీద, కొండ అంచుల మీద ఆ పారిశ్రామిక కార్యకలొపానికి స్టాన _ నిర్తేశం జరిగి ఉండేది. అవ్వడు సారవంతమయిన లోయల్ని సాగుకు వదిలి వేయడం జరిగేది. మిగిలిన లోయలకు నగర _అభివృద్రి జరిగిన ఎగువ భూమికి మధ్య ఉన్న కొండవాలుల్ని అటవీకరణ కిందికి తేవడం జరిగేది. అలాజరిగితే ఆ ప్రాంతీయ ప్రణాళిక పర్యావరణం వతనం పొందకుండా కొపాడడమేకాక దాన్ని "పెంపొందించ గలిగేది. గుజరాత్‌ విషయంలో భూమి ఉపయోగాన్ని వ్రణాళికా బద్దంచేసే అవసరాన్ని గురించి సరిగా అవగాహన లేనందువల్ల చాలా ఎక్కువ వర్యావరణ నష్టం సంభవించింది. ముఖ్యంగా భాల్‌కు చెందిన ఖార్‌వట్టిలో; గుజరాత్‌, సౌర్మాష్ట్రలలోని కొన్ని భాగాలలో బంజరు భూమి మీద వృక్షాల "పెంపకం చేయడానికి వీల్లేదు. ఇప్పుడు ఉన్న పరిస్థితిలోనే గుజరాత్‌కు నీటి కొరత ఉంది. సర్దార్‌ సరోవర్‌ ప్రాజెక్టు మీద అధిక ధనవ్యయం ద్వారా నీటి కొరతను తీర్చాలని గుజరాత్‌ ప్రయత్నిస్తోంది. అయితే, ఎగువన నర్మదలోయలో పెద్ద యెత్తున పర్యావరణ వినాశానికి ఈ ప్రాజెక్టు దారితీస్తుంది. ఎక్కువనీరు, మంచి నేల ఉన్న దక్షిణ గుజరాత్‌లో భూమిని సాగునుంచి. వేగంగా తాలగిస్తూ, ఎక్కువగా. చవిటి నేలలున్న ప్రాంతంలో నీటిని కృత్రిమంగా ప్రవేశపెట్టాలని వ్రయత్నం చేయడం పరస్పర విరుద్దంగా ఉంది. ఆ చవిటి నేలల్లో ప్రవేశ పెట్టదలచిన నీటి పారుదల కాలక్రమాన ఆ సమస్యనింకా ఎక్కువ చేస్తుంది. కాని తగ్గించదు. గుజరాత్‌కు చెందిన సరయిన భూమి ఉపయోగ ప్రణ్గాళికారచన ఎక్కువగా నీరు లభించే చోట సాగుకు, ఇతరమైన దేనికీ వనికి రాని ఖార్‌పట్టి వంటి ప్రాంతాలను నగర,

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన ర్‌? పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలకు స్టాననిర్రేశం చేసేదిగా ఉండాలి. ఈ బంజరు (ప్రాంతంలో పంవుల ద్వారా నీటిని పంపడానికి, మురుగు కాల్వలను జాగ్రత్తగా చూసుకోవడానికి, తగిన అవస్టాపసనను ఏర్పరచవచ్చు. రాష్ట్రంలోని భూమి వట్ల స్ఫూల దృష్టి లేని కారణంగా, ప్రకృతి సహజంగా పరిష్కార మార్గాలు సూచించిన సమస్యలకు ఇంజనీరింగు. ద్వారా పరిష్కారాలను వెదికే. ప్రయత్నం చేసి గుజరాత్‌ ప్రభుత్వం భూమి ఉపయోగ వరమైన సమతౌల్యాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసే కార్యక్రమానికి పూనుకుంది. నగర స్థాయిలో భూమి ఉపయోగ ప్రణాళికారచన ప్రాంతీయస్తాయి రచనకంకే తార్కికంగా ఉంటుందని భావించడం జరుగుతుంది. అయితే, దురదృష్టవశాత్తు మన ప్రణాళికావేత్తల శిక్షణ, పద్దతి పాశ్చాత్యదేశాల్లోని భావ వికాసాలవల్ల ప్రభొవితమయింది. కనుక భారతదేశ పరిస్థితికి తగినట్టు నగర భూమి ఉపయోగానికి ప్రణాళికారచన చేయలేకపోతున్నాం. నున నగర అభివృద్ది వ్రణాళికలన్నీ ఇంకా మండలీకరణ'కే(20౧౧బ_ ఉద్దేశస్తున్నాయి. అందువల్ల భూమి ఉపయోగాన్ని విభజించడం జరుగుతోంది. ఆ విభజనను పాశ్చాత్య (ప్రణాళికా రచయితలు "అనుకూలమైన ఉపయోగాలుగా' పరిగణిస్తున్నారు. ఆయా నివేశనాలను విడిగా రూపొందించే మండలీ కరణ అయినా అనుకూల వరిస్టితుల్లో నివాస ప్రాంతాలకు ప్రశాంత పరిసరాలు (పర్యావరణం) ఉండేలా ఒక నగరాన్ని రూపొందిస్తుంది. కనుక నగర రవాణా న్యవస్థ అవశ్యకత విపరీతంగా పెరుగుతుంది. గమ్యస్థానాల మధ్య దూరాన్ని కూడా పెంచి భారీ రోడ్డు, ఎక్కువ వాహనాలు, బహుముఖ రవాణా విధానాల అవసరాన్ని ప్రత్యేక మండలీకరణ సృష్టిస్తుంది. ఇవన్నీ భూమిని ఆక్రమించి ఇంకా ఎక్కువగా వర్యావరణ సమతౌల్యాన్ని దెబ్బతీస్తాయి. అంతే కాక ప్రయాణ వ్యయాన్ని భరించ లేని పేదలే మన నగరాలలో ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉండడం చేత మండలీకరణ చేసిన ప్రదేశాల కైవారంలోనె ప్రణాళికా బద్ధంకొని అక్రమ నివేశనాలు. (54034ఈ 56 6౧6౧౪) పెంపొందుతాయి. వ్రణాళికా. బద్దనుయిన మండల సౌందర్యం వీటివల్ల _ దెబ్బ తినడమేకొక పెద్దసంఖ్యలో ఉన్న అ్రమనివేశనాల జనాభా అవసరాలు ప్రణాళికా బడ్హం కానందువల్ల; ఇప్పుడున్న సేవల మీద భరించలేని జత్తిడి పడుతుంది. వేసిన ప్రణాళిక మొత్తం భగ్నమవుతుంది. కనుక, సంపన్న దేశాల్లోని ప్రణాళికా రచయితలకు ఎక్కువ మక్కువ ఉన్న మండరీ కరణ విధాన వ్రభానం నుంచి మనం బయట పడి. భారతీయమైన వాస్తవ పరిస్టితులను (6706౧6 63 “166) చూడగలగాలి. గ్రామాల్లోని జనసమూహాల (62౧ దృక్పధాన్నే నగర కేంద్రాల్లో ఎందుకు అవలంబించకూడదు? అన్న ప్రశ్న నిర్లేతుకమయింది. అనేక మండలాలకు సంబంధించిన ఒక కేంద్రంగా ఉన్న నగరాన్ని ఒక వ్రత్యేక స్వరూపంగా చూడడం కంటె, నివాస ప్రాంతాలు, 'పేవాప్రాంతాలు, ఉద్యోగితా కేంద్రాల దృష్ట్యా స్వయం సిద్దమైన అనేక జన సమూపహాలున్న

58 ప్రతిధ్వని

ఒక పెద్ద నగర. నివేశనాన్ని అదృఢ సమౌఖ్య (ఓ0056 16ఆం[ం౧)గా ఎందుకు భావించకూడదు? నివేశనం ఆరకంగా ఉంటే (వప్రయాణదూరం తగ్గి పౌరులు కాలినడకమీదగాని, సైకిల్‌, మీదగాని, స్టానిక రవాణాసాధనం మీదగాని తిరగడానికి. వీలుంటుంది. కదా! * అక్కడ విశ్వవిద్యాలయాలు; ఒకచో రెండో ప్రాధమిక ఆరోగ్యకేంద్రాలు, నగర్క ర్యాస్ట్ర్ర పరిపాలనా వ్యవస్థలు, కార్యాలయాలు; ప్రత్యేకించిన కాన్ని మార్కెట్టు పై స్థాయి వాణిజ్య కేంద్రాలు) ప్రధాన ఆకర్షక కేంద్ర బిందువు (502 ౧౦౧౪ గా ఉండే ఒక నగర _ కేంద్రం ఉండాలి. కానీ ఇలాంటి ఏర్పాటు. మొత్తం జనాభాలో స్వల్పభాగం మందికయితేనే చెయ్యడానికి వీలుంటుంది. మిలియన్ల కొలది ప్రజలు ఇప్పుడు ఇంటినుంచి పని స్టలాలకు మళ్ళీ అటునుంచి ఇంటికి చేసే ఎడతెగని వప్రయాణంకన్న కొంచెం సులువుగా రవాణా అవసరాన్ని తీర్చ గలిగే ఏర్పాటు ఉండాలి. స్వయం సిద్దులైన జనసమూహాల వల్ల సేవలను ఎక్కువ స్థాయిలో వికేంద్రీకరించడానికి వీలుంటుంది. స్వల్ప వ్యయంతో నీటి సరఫరాను, పారిశుద్ద్యాన్ని అందుబాటులో ఉంచడానికి వీలవుతుంది. నగర వ్యాప్తంగా సేవలందించడానికయే వ్యయం సేవల వికేంద్రీకరణ మేరకు తగ్గుతుంది అవ్వడు ప్రతి జననివేశనానికి వీలైనంత తక్కువగా వర్యానరణ భంగం కలిగించే విధంగా భూమి ఉపయోగాన్ని ప్రణాళికా బద్దం చేయవచ్చు. ఇలా చేయడం వల్ల వచ్చని పొలాలున్న ప్రదేశాలను నివేశనాల లోపలనే ఉంచవచ్చు. 2001 ఢిల్లీ బృహాత్ప్రణాళికలో చెప్పిన వాక్యాలు భయం కలిగిస్తాయి. 'దానినిబట్ర్ర విస్త ఖఎళీమవుతున్న ఢిల్లీ మహానగరానికి ఇంకో 24,000 హెక్టార్ల వ్యవసాయ భూమిని మహానగర ప్రాంతంలో నగర సరిహద్దుల లోపల మురో 13,000 హెక్టార్ల భూమిని అదనంగా సంపాదించవలసి ఉంటుంది. భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించినంత వరకు ఢిల్లీకి చెందిన ఠెండో బృహత్బర్సీణాళికలో ఏరకమైన పర్యావరణ పరిగణన లేదు అని కూడా దానివల్ల స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. పచ్చని పొలాలను నగరవ్యాప్తి మింగివేస్తుంది. కనుక భూమి ఉపయోగంలో, స్టాన నిక్తేశంలో నగరం నీతి బాహ్యంగా ఉండలేదు. అందువల్ల పర్యావరణ స్పృవా ఉన్న ప్రణాళికా రచయిత అంతకు ముందున్న _ నివేశనాల సాంద్రతను, నిర్మితమైన వాటి సమగ్రాకృతిని దృష్టిలో ఉంచుకుని వాటిని మార్చకుండా, జీవన నాణ్యత దెబ్బతినకుండా ఎకువ మందిని పట్టణంలో సర్దుబాటు చేయడానికి వీలుంటుందా అని ఆల్‌ చించాలి. ప్రస్తుతం ఉన్న భూమిని ఎంతవరకు వునర్వినియోగానికి, వునశ్చక్రానికి "పెట్టడానికి వీలుంటుందో (ప్రణాళికా రచయిత ఆలోచించాలి. కలకత్తాలో ఉప్ప” చెరువులోనే పల్లంలో ఉన్న గుంటలను, బురదనేలలను ఎక్కునగా వూడ్చి కొత్త ఉవపట్టుణం మొత్తాన్ని రూపొందించడం జరిగింది. అది లోగడ కలకత్తాకు వరదనిరోధకంగా పనిచేసేది. పల్లపు ప్రాంతాలను పూడ్చడం వల్ల ఆ "ప్రాంత పర్యావరణం దెబ్బతింది. అంతేకాక, ఇ

పర్యావరణ స్ప లొ = నగర ప్రణాళికా రచన 59 పూడికల నల్ల మత్స్యకారులకు వని లేకుండాపోయింది. అయితే, కలకత్తాలో ఇతర చోట్ల పనికిరాని లేదా స్వల్పవినియోగంలో ఉన్న భూమి ఎంతో అందుబాటులో ఉంది. ఉదా! టాంగ్రాకు చెందిన ఖాతళ్ళు. ఆ ప్రదేశంలో ఇప్పుడు మూత డ్డ. బెంగాల్‌: *పోలురీస్‌ (కుండల తయారీ వరిశ్రమ) కు చెందిన భూమి; అంతేకొక: పోర్ట్‌ ట్రస్ట్‌కు చెందిన 100 హెక్ట్రార్ణ మెరక భూమి అత్యంత ఉన్నతమైన ఉపయోగానికి మార్చడానికి, వునశ్చకక్రానికి అనువుగా ఉన్నాయి. అలాగే హగ్గీనది తీరం పొడవునా జనపనార. మిల్లుల కింద ఉన్న భూమిని ఆ మిల్టులను వెనుకబడిన ఇతర జిల్లాలకు మౌర్చడంద్వారా. ప్రత్యామ్నాయ ఉపయోగానికి పెట్టవచ్చు. ఈ భూమిని సరయిన ఉపయోగానికి పెడితే వచ్చని పొలాలున్న భూమి చెదరకుండా కలకత్తాకు అదనంగా భూమి. లభిస్తుంది. భూమి పెరుగుదల విలువను వినియోగించుకోనడం వల్ల వనరుల్ని నిశ్చయంగా పెంచడానికి వీలుపడుతురిది.

'ప్పాదరాబాద్‌లో మష్క్‌ మహల్‌ దగ్గర, జూబిలీ హిల్‌, లోనూ కొత్తగా పెరుగుదల జరిగింది. ఈ రెండూ వర్యావరణ వరంగా సున్నితమైన ప్రదేశాలే, నగరంలో ' ఎన్నో భాగాలు స్పల్ప ఉపయోగంలో ఉండగా జనసమ్మర్తం ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలే నగరంలో ఉన్నాయి. అబిడ్స్‌ "సెంటర్‌కి, చార్‌ మినార్‌ కు మధ్య ఉన్న ప్రదేశం అన్నింటి కంటె ఎక్కువ జనసమ్మర్రమున్న ప్రదేశం. అయినప్పటికీ, నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఆ ప్రదేశంలోనే 28 విద్యాసంస్థలున్నాయి. నగరంలోని ఇతర ప్రాంతాలనుంచి వ్పే విద్యార్డులకే ఆఅ విద్యా సంస్తలు సేవ చేస్తున్నాయి. వాటికి (విద్యార్దుల) రాక పోకల వల్ల అక్కడ ట్రాఫిక్‌ గందరగోళం నిత్యమయి పోయింది. ఏ ప్రణాళికా రచయిత కూడా వీటిని వ్రస్తుత స్థానాల్ళో ఉంచనవసరం లేదన్న అంశంమీద దృష్టి నిల్పలేదు. వీటిని వేరొక చోటికి మార్చి ఇవ్వడు నాటికింద ఉన్న అత్యంత విలువయిన భూమిని నగర ఉపయోగానికిస్తే జనం = రాకపోకలకు సంబంధించిన పక్రియలను మెరుగు వరచడానికి వీలవుతుంది. అందువల్ల నగరం నడి బొడ్డున ఉన్న ప్రదేశం హాయిగా ఊపిరి పీల్చుకోగలుగుతుంది.

మన పెద్ద నగరాలన్నీ మురికి వాడలతో, తాత్కారిక అక్రమ నివేశనాలతో నిండి ఉండడం. సిగ్గుపడవలసిన విషయం, జాతీయ నగరీ కరణ కమీషన్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే,

గతంలో సమౌానక్రమం, అందమైన సమతౌల్యత ఉన్న పట్టణాలు

(ఉదా 30 సం!క్రితం బొంబాయి. ఇవ్పుడు నగర నివేశన వద్రతికి

మారి పిచ్చివాని సంగీత సమ్మేళన _ ధ్వనికి,- కాలుష్యానికి, రద్దీకి,

మురికికి నిలయమయ్యాయి. ఈ నగరాల అలజడికి మూలం

నగరీకరణకు ముఖ్యవనరు అయిన భూమి దుర్నిర్వహణయే.

2001 ఢిల్లీ బృహత్రణాళిక ప్రతిపాదిత అంచనా ప్రకారం _ ఢిల్లీలోని 70 శాతం మంది తాత్కాలిక కాలనీలలోను, మురికి వాడలలోను నివసిస్తారు.

60 వ్రతిర్వని 1981 - 91 దశాబ్దంలో మురికి వాడల్లో ఉండే జనాభా పాలు 45 శాతం. చక్కగా ప్రణాళికాబద్దం చేసి కరినంగా నిర్వహిస్తున్న నగరమే భారతదేశంలో ఇంత విచారకరంగా, అసహ్యంగా ఉంట రాగల సం[లలో నగర నివేశనాల గతి ఎలా ఉంటుందో ఎవరయినా ఊహించుకోవచ్చు. దీనినిబట్టి భూమి నిర్వహణదృష్ట్యా నగర పొలనావ్యవస్త్రలు సమాజంలోని సంపన్న వర్గాలకు మాత్రమే సౌకర్యాలు కల్పిస్తున్నాయని, "పేదలను వారి ఖర్మకు వారిని వదలి వేస్తున్నాయని అర్హమవుతుంది. ఈ విషయంలో జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ నివేదికను ప్రస్తావించడం యోగ్యం, - పక్కా గృవోలకు పెరుగుతున్న మౌర్కెట్‌ ధరలను పేదలు భరించలేరు లేదా నారు వనిచేసే స్టలాలకు దగ్గరగా అపారమైన ధర ఉన్న భూమిని కొనలేరు. చాలా దూరాన ఉన్న గమ్యస్థానాలకు చేర్చగలిగిన రవాణాను “వారుగొని, వారికుటుంబాలు గాని భరించలేవు. అందువల్ల పనిచేసే స్టలాలకు దగ్గరలో ఉన్న ఉపాంత భూముల్లో స్థావరం ఏర్పరచుకుంటారు ఆ ఉపాంత భూములు పేదవర్గాలు కానివారు నివాసానికి పనికి రావని వదలి వనేసినటువంటివి... అది వప్రణాళికాబద్దం కాని నివేశనం కనుక అవ్యవస్థితంగా, నియమరహితంగా ఉంటుంది. పౌరసౌకర్యాలు ఒకవేళ ఉన్నా అవి చాలాస్వల్బం. అందువల్ల స్రదాపారిశుద్ద్యం, సొంత అరోగ్యం దెబ్బతింటాయి. మురికివాడల పెరుగుదల కొను! లుద్వారా భూమిని పొందలేని ప్రజల అసమర్హతకు గుర్తు మార్కెట్‌లో కొనుగోలు వారికి అందని విషయం. నగరభూమి వనరుల్ని పేదలకు కూడా సమౌనంగా అందుబాటులో ఉండేలా ప్రభుత్వం (మార్కెట్‌ను) (క్రమబద్దం చేయకపోవడమే దానికి కారణం. సేవలు లేని, ప్రణాళికా బద్దం కాని మురికి వాడలు వరిసరాల ప్రమౌదానికి చాలా అనుకూలం. నిర్మాణానికి అనుకూలంకాని భూమి మీద ప్రజలు నిర్మాణాలు చేయవలసి రావడమే దానికి కారణం. అలాంటి నిర్మాణం సహజ జలమార్దాలను నిరోధించి తరచు నరదలు వచ్చేలా చేస్తుంది "సేవల కొరత అక్కడ అనారోగ్య పరిస్తితులను సృష్టించి వ్యాధులకు దోహదం చేస్తుంది. ఉదా! కలరా నాలుగు సం! ల క్రితం ఆన్యాధి ఢిల్లీని వణికించింది. ఆరకంగా ఏ వ్యాధి అయినా మురికివాడల ప్రత్యేకతగా మారిపోతుంది. మురికిలో పొర్ధాడే. జంతువులకు కూడా ఇష్టంకాని మురికి పరిస్తితుల్లో నివసించే పరిస్థితికి ప్రజలను తరమడం కంఘ నికృష్టమైన పర్యానరణ లేదా మానవీయమైన వతనం మురొకటి లేదు. కనుక నగర ప్రణాళికా రచనలో పాటించవలసిన పరిసరాల వరమైన అనివార్యత ఒకటి ఉంది. అది నగరం పెరుగుదలను ఊహించి నూర్కెట్‌ ధరలతో పోటీపడి కొనలేని వారికి భూమి అందుబాటులో ఉండేళా చేయడం, అంటే నగర వ్రణాళికా రచన అభ్యాసనుంతా వని వేసుకునే స్టలాలకు దగ్గరగా ఉండేలా సథకం ప్రకారం

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 61 "పేదల ఆశ్రయానికి భూమిని కల్పించడం వారు రవాణామీద ఎంత తక్కున ఖర్చు పెడితే అంత సమయం, ధనం వారి .జీవనానికి అందుబాటులో ఉంటుంది. చివరిగా, పౌరుల _ సౌభాగ్యమే ఆరోగ్యకరమైన పరిసరాలకు దారితీస్తుంది. కాని పేరుకు నిర్మించిన పార్కులుగొని, పెద్దవైన రోడ్డుగొని ఆరోగ్యకరమైన వరిసరాలుకాని కానేరవని గ్రహించాలి. ఏమయినా, భూమిని ఎంత జాగ్రత్తగా ప్రణాళికా బద్దం చేసినా, భూమి ధరలు అడ్డం తిరిగితే. చేసిన అభ్యాసం మొత్తం వ్యర్హమవుతుంది. అయితే భూమిధరల్లో పెరుగుదలకు పెరుగుతున్న జనాభామీద ఏరకమైన సంబంధం లేకపోవడమే భారతదేశంలోని సాధారణ (క్రమం, ఒక కాలంతో. జనాభా "పెరుగుదల రెండింతలో, మూడింతలో అయితే అబే కాలంలో భూమిధర 50 రె్లో లేదా 100 రెట్లో సెరిగి ఉంటుంది. ఉదా! భోపాల్‌ను తీసుకుంటే ఆరెరా కాలనీ అనే కొత్తా అభివృద్దీ చెందిన ప్రదేశంలో 15 సం అ ్రీతం భూమి ధర చ. మీ, రూ, 40/ ఇప్పుడు దాని ఖరీదు చమీ, రూ, 2000/ అది కేవలం నివాస ప్రాంతం నూత్రమే, అక్కడ జరిగిన. వాణిజ్య వరమైన అభివృద్ది అంతా కొన్ని ఇళ్ళను కార్యాలయాలుగా, అంగళ్ళుగౌ నూర్చడమే. అక్కడ స్థల వైశాల్యం మీద, భవనాల ఎత్తుమీద చాలా కరిన మైన పరిమితి ఉంది. ఇలా ఉన్నా కొడా 15 సం ల క్రితం భూమిని పొంద గలిగిన అద్భష్టవంతులు ఈనాడు. బళిష్టులైన మిలియనీర్లు అయ్యారు, భూమి. ధరలో నచ్చిన పిచ్చి పెరుగుదల పరిసరాలను- రా ప్రభావితం చేస్తుంది. భూమిని _ గురించిన "స్పెక్యులేషన్‌ ఇవ్వ్చుడు విపరితమ్టై పోయింది, అందునల్ల భూమి లావాబేవీలు. ఇవ్వడు ఎక్కునయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో భూమిని వచ్చని పాలంగా - ఉంచడం వీలుకాదు, "స్పెక్యులేటిన్‌ భూమి వ్యవహారాలు ధర ఇంకా పెరుగుతుందన్న ఆశవల్ల “భూమిని వ్యవసాయం నుంచి దూరం వేసి దానిని నిర్మిత స్ట్రితికి గొని, బంజరుగొ గొని వ్యర్థంగా గాని మార్చుతాయి. ఒక వస్తువు స్పెళ్యులేటిన్‌ వ్యవహారానికి దారి తీస్తే అది నిజొనికి కొరత నల్ల కాదు. అంటే భూమికి కొరత ఉందనికొదు.. నున ప్రణాళిక రచనా వద్దతులే కృత్రిమ కొరతను సృష్టీస్తాయి ఆ వద్ధతులే ముందు ముందు భూమి దొరకదేమో అన్న గ్రహింపునకు కారకనువుతాయి. సరయిన భూమి ఉపయోగ (ప్రణాళికా రచన భూమి సరఫరా జాగ్రత్తగా జరిగేటట్టుగా చురుకైన ప్రభుత్వడోక్యాన్ని, భూమి ధరలను అదుపులో పెళ్ళే ప్రభుత్వచర్యలను ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ విషయంలో చాలా విజయనవంతమయిన ఉదాహరణ ఇండోర్‌. _ అక్కడ గృహనిర్మాణ సంస్థ తాను నిర్మించిన శ4,000 గృహాలను, 16,000 ఇళ్ళ స్రలను ఒక పథకం ప్రకారం విడుదల భేసేంది. అ రకంగా స్పెక్యులేటివ్‌ మార్కెట్టును కిందికి దించింది భూమి ఉపయోగానికి సంబంధించిన ప్రణాళికారచన నమ్మకమైన

62 ప్రతిధ్వని

వాతావరణాన్ని సృష్టించిన మేరకు భూమి ధరలు అదువులో ఉంటాయి. అందువల్ల సారవంతమయిన వ్యవసాయభూమి అవకాశవ్యయం (00౧౦౧౫౧౪ ౧౦౩౮ వ్యవసాయేతర ఉపయోగానికి మళ్ళించిన భూమి ధరకన్న మరీ తక్కువ ఉండదు. నగరం పెరుగుదల, వల్ల పరిసర సంబంధనుయిన వ్యతిరేక వ్రభావాన్ని తగ్గించాలంకే భూమి ఉపయోగ విధానం, నగర వరిసరాల్లో వ్యవసాయం కింద ఉన్న భూమిని నిలుపుకోవడం కూడా లాభదాయకమే అన్న _ ఉద్దేశాన్ని కలిగించేదిగా ఉండాలి. అలా చేయడానికి మధ్యరకం నగరాలలో మనకింకా అవకాశం ఉంది. అయితే మహా నగరాల్లో మొత్రం ఆ పరిస్టితి చెయ్యిదాటి పోయింది.

నగర పరిమాణం, నివేశనాల క్రమానుగత (శ్రేణి

మన ప్రణాళికా రచయితలు ఎదుర్కొంటున్న మరో ప్రధాన సమస్య నగర పరిమాణం. ఇది వరకే "పేర్కొన్న ఖజరపో, ఉజ్జయిని వట్టుణాలు దానికీ ఉదాహరణలు. జననివేశనం ఎంత పెద్దదయితే అంతగా అది భూమిని ఆక్రమిస్తుంది. నిర్మిత స్ర్రితికి ఎంత భూమి మారుతుందో అంతభూమి వ్యవసాయానికి తగ్గుతుంది. నగరం ఎంత పెద్దదో దానికి సేవలందించడానికి అంత విస్తృతమైన అవస్తాపసన అవసరం అవుతుంది. అంతేకాక, నగరం ఎంత పెద్దదో స్టానికమైన, వికేంద్రీకృతమైన పరిష్కారాలను వెదకడానికి అది అంత- తక్కువ అనుకూలంగా ఉంటుంది, ఆ

ఒక జన్‌ నివేశనం ప్రాంతీయ, జాతీయ ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్నంత పెద్ద దైనవుడు అది - ఇతర నివేశనాలను వెనకకు నెట్టి నివేశన పరమైన స్రైమాను గత (శ్రేణిని దెబ్బతీస్తుంది. ధాయ్‌లాండ్‌లో బాంగ్‌ కోక్‌ నగర జనాభా మొత్తం దేశ జనాభాలో 10 శాతం ఉన్నా మొత్తం నగర- జనాభాలో అందులో 62 శాతం ఉంది. అలాంటి నగరం స్పస్టంగా పేర్కొన దగిన ఒక పోషక ప్రాంతానికి సంబంధ్‌ంచడు. దాని గురుత్వ ఆకర్షణ (ప్రాంతీయ బాహ్యమయింది. అంతేకాక, ఆ ఆకర్షణ జాతీయంగా కూడా మారుతుంది. అయితే, ఈనాటికి కూడా భారతదేశంలో చిన్న పట్టణొలలో నగర రుగ్మత కనిపించదు. అక్కడ జననివాసం "చాలావరకు వట్టణ పరిమితుల్లోనే ఉండడం దానికి కారణం.

"సేవలు చాలా స్వల్పంగా, నాసిరకంగా ఉన్నందువల్ల నగరీకరణ దురాచా రాలన్నీ ఒక పెద్ద మహానగర కేంద్ర కైవారం నుంచి వెలువలికి వెళ్ళి చుట్టూ ఉన్న చాలా ప్రాంతానికి వ్యాపీస్తాయి. బరోంగ్స్‌, కాంపోంగ్స్‌ ఫావీలస్‌, ర్నుగ్గి

• ర్లోపోడి నివేశనాలన్నీ మొదట సంతలున్న 'వట్టణాలు. అవీ 'నిజానిక్‌ పెద్ద నగరాల అనుబంధ ఉత్పత్తులు '(9-90కైెంయి). వీటికి సమానమయిన చిన్న పట్టణాలు భారతదేశంలో కనిపించవు. ఒక పెద్ద నగరం 'ఒక గుంపుకు

పర్యావరణ స్ప లపొ = నగర ప్రణాళికా రచన 63 కొన్ని లాభాలను కలిగిస్తుంది. కానీ వాటి సేవాకార్యకలాపానికి చెందిన సాంఘికవ్యవస్తా వ్యయాలను పెద్ద నగరాలలో . పూర్తిగా ఉ పేక్షించడం జరిగింది. అందువల్ల సాొంతవ్యాపారాలు పొందే అనుకూలతలను మొత్తం సమాజం ప్రతికూలతలుగా - ఉపేక్ష్రంచడం జరుగుతోంది. భారత వ్రణొళికా రచయితలు ఏడో ప్రణాళికలో ప్రకటించిన ధ్యేయమయినా- కూడా నగర పరిమాణాన్ని అదుపు చేయాలన్న _ ప్రతిపాదనకు ప్రణాళికారచయితలు దూరంగా ఉన్నారు. చిన్న మధ్యరకం పట్టణాలకు, నగరాలకు ప్రణాళికా బద్దం చేసిన సమగ్రమైన అభివృద్ది 'పెద్ద మహా నగరాలలో జనాభా తగ్గుదలతో బాటు జరగాలి.

గతంలో పొర్షిశామిక స్టాన నిర్తేశ విధానాన్ని నగర పరిమాణాన్ని అదుపు చేసే సాధనంగా నాడడం జరిగింది. సగం మిలియన్‌ కంక అధికంగా జనాభా ఉన్న పట్టణాలలో చిన్న, మధ్య తరహా పరిశ్రచులు నెలకొాల్పడాన్ని నిరుత్సాహ వరచడం జరిగింది. వెనుకబడిన వ్రదేశాలను వ్యాపారం నెలకొల్బడానికి గుర్తించి వాటికి ప్రోత్సాహకాలను ప్రతిపాదించడం జరిగింది. ఈ విధానాలను పూర్తిగా ఆలోచించక పోవడంవల్ల భార్కీ మధ్య తరహా పరిశ్రమలను పెద్ద వట్టుణాల శకైవారంలో నెలకొల్పే వైఖరి పెరిగింది. ముఖ్యంగా, వాటిని ఇప్పుడున్న పెద్ద పట్టణాలకు సన్నిహితంగా ఉన్న వెనుకబడిన - జిల్దాలకు చెందిన వ్రదేశాల్లోనే నెలకొల్పడం జరిగింది. వెనుకబడిన ప్రాంతానికి నిజంగా తరలిన పరిశ్రమ ఇనుము, ఉక్కు; అల్యూమినియం మొన వనరు నిరిష్ట వరిశ్రమ ఒక్కళే. వెనుకబడిన ప్రదేశాల విధానం వివలమవడానికీ మరోకారణం ఉంది. వెనుకబడిన (వ్రదేశాల్లో అనేక_ పరిశ్రమలను నెలకొల్సి ముందుగా అవి ఆర్థికసపోయం పొందడం, తరవాత. పరిశ్రమను శిధిలంచేసి ఆ ఆర్హిక సహాయాన్ని 'పెద్దనగరాలలో ఉన్న వ్యాపారానికి ఉపయోగించడం జరిగింది. అందువల్ల నగర వరినూణాన్ని అడువుచేయడలలో నునం దారుణంగా విఫలమయ్యాం. ఈ సందర్భంలో జాతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ వేసిన ప్రతిషావ్షలు ఇప్పటిదాకా ఉన్న . ఆలోచనలతో పోల్చితే విప్షనాత్మకంగా ఉన్నాయి... ఆ: క్షమ్రీషన్‌ అన్ని స్థాయిల్లో ఉన్న నగర నివేశనాలను పరిశీలించి ఫగటు” జాతీయ. + "దశవార్డిక నగర. "పెరుగుదల కంచె ఎక్కున దశచార్డిక పెరుగుదల ఉన్న నివేశనాలు 600 ఉన్నాయని తెలుసుకుంది. వాటిలో 4 మాత్రమే మహానగరాలు, 18 సగం మిలియన్‌ కంటె _ ఎక్కువ జనాభా ఉన్న నగరాలు. ఇక 329 నగరాలలో జనాభా పెరుగుదలలో స్రిరత్వం ఉంది ఇ నగరాల్గు ఆర్ధికమైన పెరుగుదలను కూడా సాధించాయి. _. జాతీయ నగరీకరణ 'కమీష్యన్‌ ఇలా" చెప్పింది £. _329.- నగరకేంద్రాలను కమీషన్‌ _ గుర్తించింది... వాటిలొ జనాభా. పెరుగుదల తీరు బాగొ- ఉంది. దాంతో "బాటే ఆర్హికపెరుగుదల తీరు లేదా సరయిన విధంగా. పెట్టుబడి పెడితే. అభివృద్దికి... సంభావ్యత

64 ప్రతిధ్వని _ ఉన్న తీరు బోగా కనిపించింది. వాటిలో 20 జిల్హి ప్రధాన కేంద్రాలున్నాయి... అక్కడ _ జిల్దాలోని మొత్తం జనాభాలో నగర జనాభా. 30 శాతం. 90 శాతం -గ్రామీణ జనాభా ఉన్న జిల్లాలో 109 నగర కేంద్రాలు ఉన్నాయి. అయితే అక్కడ గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి వలసకు ఎక్కువ _ సంభావ్యత" ఉంది. ఎక్కువ "నగర జనాభా ఉన్న జిల్టాల్టోని కాన్ని పట్టణాలలో వేగంగా. జరుగుతున్న ఆర్ధిక అభివృద్ది వల్ల మహానగరాలు కాని ఇతర కేంద్రాలలో కొత్త ఉద్యోగ అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. కొన్ని పెద్ద నగరాలలోనే, అంటే వలసదేశాల విషయంలో కీలక ప్రాముఖ్యత ఉన్న నగరాలలోనే, సంవదను కూడబెప్టే బ్రిటిషు విధాన్గొన్నుంచి దూరంగా వెళ్ళగలం. దానికి బదులు అనేక వట్టణాలలో సంపదను ఉత్పత్తి చేసే ఒక నగర _ వద్దతి వైపు వెళ్ళగలం. అలాగే, వెనుక బడిన గ్రామీణ జిల్లాల్లోని 109 వట్టణాలకు సంబంధించిన వార్తా సౌకర్యాల వ్యవస్త, రవాణాసౌకర్యాలు, నీరు, మురుగునీటి పారుదల సౌకర్యాలు, గృహనిర్మాణం, సాంఘిక అవస్తాపనలను 'మెరుగుపరిచినట్లయితే అదనపు శ్రామికులు అందుబాటులో ఉన్న ఈ వ్రదేశాలకు పెట్టుబడిని ఆకర్షించడానికి వీలుంటుంది. ఈ పెట్టుబడిని పెద్ద యెత్తున శ్షణా కార్యక్రమానికి జోడిస్తే గ్రామీణ ప్రజలను నగర ఉద్యోగాలకు సంసిద్ధం చేయవచ్చు. గంగానది మధ్య, దిగువ ప్రాంతమంతా ఆర్హిక శక్తి ఉత్పత్తికి జీవమున్న _ ఒక డైనమో (చాలకం) అవుతుంది. దీన్ని వివరించాలంటే, పెద్ద నగరాల్లో వరుగిడుతున్న పెరుగుదలను, మహానగరాలకు తరలివచ్చే గ్రామీణ ప్రజల వలసను నిరోధించాలి. అందుకోసం తాత్కాలిక ్రాతివదిక మీద ఎంపిక చేసిన చిన్న పట్టణాల అభివృద్ధికి కొన్ని ఉపాంత వనరులను కల్పించి ప్రయత్నించడమే ్రస్తుతం మనం అవలంబించవలసేన వద్ధతి. అంతేకాక, అభివృద్దికి కొద్దిగా యోగ్యత - ఉన్న వెనకబడిన ప్రాంతాలకు కృత్రిమ (పేరేపకాల ద్వారా పెట్టుబడి పెట్టడం, భావిలో ఉద్యోగితను నిల్బగలిగిన ఆస్తులను (49:6౪). సృష్టీంచని (గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఉద్యోగ కార్యక్రమాలను ప్రారంభించడం ఇప్పటి మన పద్దతి , సపహోయకార్యక్రమాల వంటి. వనులు గ్రామీణ వ్రదేశాల్గోని అదనవు జనాభాక్సు దీర్హకాలికమైన ఉద్యోగితను కర్పించలేవు ఈ జనాభాను ఏదో ఒక రకమైన నగర లేదా అర్ధ - నగర నివేశనానికి తరలడానికి అనుమతించడమేకాక, వారిని అలా తరలేందుకు ప్రోత్సహించాలి. దీనివల్ల, వ్యవసాయేతరమైన పనుల కల్పన ద్వారా గ్రామీణ జిల్లాలలో ఎంపిక చేసిన వట్టణాలను అభివృద్ది చేసే విధానం చాలా బాగా వని చేస్తుంది. ఈ వనులు ఒక వక్క ఉత్పాదకాలుగాను ఇంకో వక్క వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో పరిశ్రమ నెలకొల్పినందువల్ల కల్చితమయ్యే ఉద్యోగాలకం'లు ఎక్కున ఉద్యోగాలను కల్పించడానికి దోహదం చేస్తాయి.

గ్రామీణ ఉద్యోగితా హామీ _కార్యక్రమాలద్వారా వ్రస్తుత కార్యక్రమం కింద లేదా తాత్కాలిక, ఊహా నూత్రంగా జరుగుతున్న ఉద్యోగితా కల్పన కంటె ఎక్కువ ఉద్యోగాలను అ వద్ధతి కల్పిస్తుంది.

పైన పేర్కొన్న పట్టణాలనే కాక్క అన్ని రాస, 'కేంద్రపాఠరిత ప్రాంత రాజధానులను కూడా _ అభివృద్దిచేయాలని కమీషన్‌ భావించింది... వాటి సంఖ్య ఇవ్వుడు 30. వాటిలో కొన్ని ఢిల్లీ బొంబాయి, చండీఘర్‌, కలకత్తా, మద్రాసు, బెంగళూరు, 'హ్పాదరాబాద్‌లు. ఇవి ఇతర వట్టణాలకంళు. భిన్నంగా ఉండడమే కాక ఇప్పటికే మహానగరాలుగా గ్నుర్తింపు పొందాయి. అంతేకాక, అవి చాలా అత్యున్నతమయిన ఆర్థిక అభివృద్దిని అనుభవిస్తున్నాయి. భావి అభివృద్ది కంళెముందు, వాటి ఉనికిని కాపాడుకోవడానికి తద్వారా "పెరుగుదలను సాధించడానికి పెట్టుబడి అనవసరమైన వర్షానికి చెందిన నగరాలివి. మిగిలినవి ముఖ్యంగా దూర ర్యాష్ర్రాల్లోని నగరాలు. వాటిలో కేవలం ఆర్దిక కార్యకలాపొన్ని నిల్చే సమర్హతను 'పెంచడంకంకె - ప్రభుత్వ సేవలకన్నా ఇతరమైన అవస్త్రావనను మెరుగువరచడం వల్ల అవి ప్రయోజనం పొందుతాయి. దానివల్ల అవి ఆయా ప్రాంతాల లోపల స్వయంభరణ శక్తి ఉన్న అభివృద్ది కేంద్రాలుగా రూపొందుతాయి. ర్మాస్ట్ర కేంద్రపొలిత ప్రాంత .రాజధానులను లోగడ _ పేర్కొన్న 129 పట్టణాలను అటుంచి మిగిలినవి చాదావు 170 వట్టణాలు. అ నగరాలలో సంవన్న వ్యవసాయ ప్రాంతాలయిన పంజాబ్‌, హర్యానా, ఉత్తర ్రదేశ్‌లలోని నగరాలు, వనరు నిరిష్ట పరిశ్రమల చుట్టూ. పెరిగిన నగరాలు, గత విధానాల ద్వారా వేగంగా ఆర్థికమయిన పెరుగుదలను పుంజుకున్న నగరాలు ఉన్నాయి. అంతేకాక వీటిలో ఈ మధ్యకాలంలో వెనుకబడిన _ ప్రాంతాల అభివృద్ది కార్యక్రమం. కింద పెద్ద యెత్తున పెట్టుబడి "పెట్టడం వల్ల కొత్తగా పెంపొందిన పారిశ్రామిక పట్టణాలు కొన్ని ఉన్నాయి. ఈ పారిశ్రామిక పట్టణాలు నామమాత్రంగా పేర్కొన్న వెనుకబడిన జిల్లాలలో ఉన్నా, నిజానికి పెద్దనగరాలకు పక్కనే నెలకాల్చిన వరిశ్రమలున్న పట్టణాలు వాటిలో పెద్ద సంఖ్యలోనే ఉన్నాయి. ఎక్కువ భాగం నగరాలలో అభివృద్ది అసనుగ్రంగా ఉంది. ఉపపట్టుణాని(104౧500)కీ పెట్టినంత పెట్టుబడిని పరిశ్రమకి పెట్టుక పోవడమే దానికి కారణం. అందువల్ల నీచమైన, (00౪4౧ ౪727) పనులను కల్పించడం ద్వారా కొత్తపట్టణం ఉద్యోగితా అవకొశాలను వాడుకో గలిగింది. ఆ వనులు ప్రధానమైన _ పరిశ్రమకు సవోీయకాలయిన అనుబంధ కార్యకలాపాలను “పెంపొందనీయలేదు. సరికదా నిరోధించాయి.. కనుక, అలాంటి పట్టణాలలో కూడా అభివృద్ది బాగా జరిగేలా శ్రద్ద వహించడం అనసరం'నే

దేశంలో బాగా విస్తరించిన నివేశనాల భూమిక ఉందనీ, దొనిలో అనేక నగర కేంద్రా పెరుగుదలకు సంభావ్యత ఉందనీ, అయితే దానికి సరయిన అవస్తావన అందుబాటులో ఉండాలనీ చెప్పడానికి కమీషన్‌ నొలికంగా

66 ప్రతిధ్వని ప్రయత్నించింది. కేవలం _ఒక సందర్భాన్ని బట్టి “మంటలను. అర్చ్బే' ప్రాతివదిక మీద నగరాలకు నిధులు కల్పించడం అనేపద్దతి కొన్ని రాజకీయమైన, ఇతరమైన సమస్యలను (ప్రభుత్వానికి సృష్టీస్తోందని; -కనుక. ఈ విషయంలో భావి నగర అభివృద్దిని సంభావ్యత ఉన్న నివేశనాలద్వారా ఎందుకు కర్పించకూడదు? అని- ఆ కమీషన్‌ (ప్రశ్నించింది. వెనుకబడిన ప్రదేశంలోని వట్టణాలబకు. అభివృద్దిని వేగగతిని పెంపొందించడానికి సహాయం చేస్తే దాని ప్రభావం దానిని అనుకుని ఉన్న పోషక ప్రాంతం మీద ఉంటుంది. ఆ ప్రాంతీయ పట్టుణానికి కొత్తగా ఆర్థిక అవకాశాలనందిస్తే అది కొత్తగా 'పెంపొందిన మార్కెట్‌కు సేవ చేయడం ద్వారా అభివృద్ది వేగగతిని మరింత త్వరితంచేస్తుంది. గ్రామీణ-నగర వలస కేవలం కొన్ని పెద్ద నగరాలవైవుగా కాకుండా ప్రాంతీయాంతరంగానే నమ్మకంగా ఉంటుంది. అక్కడ ఉన్న అవస్తాపనే వ్యాపారాన్నీ .తద్వారా పెట్టుబడినీ ఆహ్వానించగలుగుతుంది. చక్కని పంపీణీ ఉన్న అవస్టావన, చక్కగా వ్యాష్తమయిన పెట్టుబడి నమూనాను .(£586౭౧౧) ప్రారంభించగలగుతుంది. అప్పుడు. ఒకేసారి "పెద్దసంఖ్యలో పట్టణాలు పెంపొందుతాయి. కనుక "పెద్ద నగరాలమీద ఒత్తిడి దానంతటదే. తగ్గిపోతుంది.

వర్యావరణ పరంగా, కొన్ని నగరాల శీఘ్రమైన 'పెరుగుదలకంట్‌ చిన్న, మధ్యరకం పట్టణాల _ పెరుగుదల లాభదాయకం. అలా జరిగినప్పుడే భూమి వనరుల ఉపయోగాన్ని ముందుగానే ప్రణాళికా బద్ధం చేసి భూమి నిర్వహణ (వద్దతులను) ను ఆచరించవచ్చు. భూమి ధరలలో కొంత పెరుగుదల ఉండవచ్చు... కానీ అనేక నివేశనాలకు ఆఅ గిరా వ్యాప్తి చెందడం వల్ల ధరల పెరుగుదలను అదువు చెయ్యవచ్చు. అనేక సేవల్ని ఎక్కువగూ స్టానికం చెయ్యడం వల్ల "సేవల విషయంలో ముఖ్యంగా చిన్న వట్టణాలను సులభంగా నిర్వహించవచ్చు. ప్రధాన రవాణా సాధనాలను అనేకం పెంపొందించ వలసి ఉన్నా నగర-అంతర వ్రయాణం వరిమితంగా ఉంటుంది కనుక పెద్ద యెత్తున రవాణా వ్యవస్తను నిర్మించనలసిన అవసరం ఉండదు. వ్యవసాయంతో చిన్న వట్టణాలు నిరంతరం పోటీ వడవు కనుక ఆ వట్టణాల్లోని నిర్ణతాలను, చెత్త, ఇెదారాలను. వ్యవసాయం ద్వారా వునశ్చ[క్రీకరణం చేయవచ్చు. .ఆ రకంగా కాలుష్యాన్ని తగ్గించవచ్చు. పెద్దసంఖ్యలో పెంపొందిన -నగర కేంద్రాలలో ఉద్యోగితావకాశాల కల్పన వల్ల పేదరికం. పెద్ద యెత్తున తగ్గుతుంధి. దాని నల్ల ఆదాయం వంపిణ్‌ మెరుగవుతుంది. "పేదరికం, ఆకలి అనేవి పర్యావరణ (ప్రమాదానికి మూలకారకాలు. కనుక "పేదరికాన్ని నిర్మూలించెది ఏదైనా దానంతట అదే పర్యావరణాన్ని పర్సిరక్షిస్తుంది.

పర్యావరణ స్పృహ - వగర ప్రణాళికా రచన 67 సెంటు 1 గెలాంగ ల(౧24042/ 007౫నూం/ 0|| రోలీంయ4నాంగంగు ఉంర్రలంల 1986, ౪01౧16 11 2814 11% ౧౫౫౧౭66 2 70/4 3౩ 0/4 010౧6 1, 6౧40865 శ 0504, 010006 11, 945 1.

ర్‌ నగర నివేశనాల నేవలు నీటి సరఫరా ఏ జన సముదాయ నివేశనమూ నీటి సరఫరా లేకుండా మనజులదు. నీటి సరఫరా పరిస్టితి ఎంత అసంతృప్తి కరంగా ఉందో లోగడ ప్రస్తావించడం జరిగింది. అంతర్జాతీయంగా అమోదించిన సరఫరా వ్రమాణాలను అందుకోవడానికి మనం చేసే ప్రయత్నాన్ని నునకున్న ప్రస్తుత వనరు సంబంధమైన పరిమితులు అసాధ్యం చేస్తున్నాయి. ఉదాహరణకు ఒక మహానగరానికి సరఫరా (వ్రచమూణం తలకు రోజుకు 300 లీటర్జు. ఢిల్లీ నగరానికి తలకు రోజుకు 323 లీటర్ల ఆవశ్యకత ఉంది. అందులో తలకు 225 లీటర్లను గృహసరథరా కోసం కేటాయించడం జరిగింది. అందులోనే మురికి వాడలకు కూడా కనీసం తలకు రోజుకు 135 లీటర్లు సరఫరా చేయాలి. అయితే, ఢిల్లీలోని అనేక ప్రదేశాలకు అసలు నీటిసరఫరా సేవయే లేదన్నది వాస్తనం. ఈ విషయంలో జొతీయ నగరీకరణ కమీషన్‌ పట్టిక 13 సూచించిన విధంగా కొన్ని కొత్త ప్రమాణాలను ఏర్పరచడానికి ప్రయత్నించింది,

కనీస సరఫరా, సమాన పంపిణీ నంటి నిబంధనల దృష్ట్యా పారిశ్రామిక వినియోగం, అగ్నిమాపక అవసరాలు మొన వాటితో సవో గృహేతర ప్రయోజనాలకు కావలసిన అదనపు సరఫరా 25 నుంచి 30 శాతం అనుకుంటు తలకు రోజుకు మొత్తం 90 నుంచి 100 లీటర్లు భారత బేశంలో సరిపోవాలి. అయితే, తలకు రోజుకు 100 నుంచి 125 లీటర్ల మధ్య సరఫరా ఉంటే అది వాంఛనీయమైన సరఫరా అవుతుంది, అంటే తలకు రోజుకు సుచూరు 100 లీటర్లు. సరఫరా భారతదేశంలోని నగరాలకు ఉండేలా ఒక కొత్త ప్రమాణాన్ని రూవకల్చన చేయాలి. అయితే నిరుపేదలకు కూడా తలకు రోజుకు 70 లీటర్ల సరఫరా నమ్మకంగా ఉండేలా వేసే వంపిణీ న్యనస్థను కూడా దానిలో పొందుపరచాలి,

పర్యావరణ స్ప ఖనొ = నగర ప్రణాళికా రచన 69 పట్టిక 13 నీటి వాడకం _నమూనాలు ఒకరోజుకు, తలకు ఒకరోజుకు, తలకు ప్రయోజనం కనీసం అవసరమైన వాంఛనీయమైన రీటర్లు రీటర్లు స్‌. ఛా ానననననననననననననననననననం తననన ననననననసనననననిి (1) వంటకు, తాగడానిక్తి 10 15 (2) స్నానానికిశుభ పరచడానికి, 30 40 (ఫ్లష్‌ చేయడానికి) (3) పాత్రలుకడగడం, బట్టులు ఉతకడం,మొ!న 30 3ె5్‌ పనులకు మొత్తం 70 90 మూలం:జాతీయనగరీకరణ కమిషన్‌ నివేదిక సమానమైన వంపిణీ విషయంలోనే మనం విఫలమయ్యాం. సమాజస్టా యిలో ముఖ్యంగా ఢిల్లీలో స్టానికమైన నిల్వ సౌకర్యం అవసరం. అది నగరంలో నిరుపేద వ్రదేశాలకు మరీ ముఖ్యం. ఆ సమాజ స్థాయి జలాశయాలను అవృుడవ్వుడు. నింపి వాటినుంచి గృహాలకు నీటిని సరఫరా చేస్తుండాలి. కలకత్తా 'పేటలలో ఇలాంటి విధానం ఆచరణలో ఉంది. అలాగే భోపాల్‌, ఇండోర్‌ లలోని అతిపేద ప్రదేశాల్లోనూ నీటి సరఫరా జరుగుతోంది. కనుక సమాన పంపిణీని దృఢం చేసే విధంగా సరఫరా వ్యవస్థను వునఃకల్నన వేయాలి. సమానత్వం (సమానంగా అందరికీ నీరు అందడం) అనేది చాలా ముఖ్యమైనందువల్ల కనీస అవసరాల _ కార్యక్రమంలో దానిని కూడా కఠిపి కేంద్ర ప్రభుత్వం దానికి కావలసిన పూర్తి విత్తాన్ని తప్పనిసరిగా మంజూరుచెయ్యాలి. కేంద్రీకరించిన నీటి సరఫరా వ్యవస్థతో బాటు వికేంద్రీ కృతమైన సమాజ స్థాయి వ్యవస్థలను కూడా పెంపొందించడం అవసరం. ఇళ్ళల్లో నిర్మించిన బావులు, గొట్టవు బావుల రూపంలో భూగర్భ నీటి వనరులను రాబస్టే ఊట భావులనుంచి, గొట్టపు బావులనుంచి లాగిన నీటీమీద ఆధారవడిన సమాజ స్థాయివ్యవస్త్ర రూపంలోనూ ఈ వికేంద్రీకరణ ఉండవచ్చు. అయితే అవసరానికి మించి నీటిని భూగర్భంనుంచి లాగకుండా ఉండడం, నీరు కలుషితం కాకుండా రక్షించడం చాలా అవసరం. నీటి సరఫరాను పెంపొందించే

70 వ్రతిద్వని ఒక భారీ వ్యవస్థ నగరానికి అవసరం. భూగర్భ జలాన్ని వునః ప్రాప్తింప జేసే జల సంస్థలను నిర్మించాలి. సమౌజస్త్రాయి నీటి సరఫరా వ్యవస్త వల్ల పొందే గొప్ప ప్రయోజనాలలో ఒకటి అభివృద్ది వన్నుల ద్వారా వ్యయాన్ని సమర్ధవంతంగా పంచడం. ఆ సరఫరా వ్యవస్తవల్ల కలిగే లాభాలు సాంత ఇళ్ళకు సరాసరి అందుతాయి. కనుక వ్యయం _ పంచడానికి వీలుంది. దీనివల్ల భారీయెత్తున కేంద్రీకరించిన వ్యవస్థ్రమీద ఆధారపడడం తగ్గుతుంది. కనుక, ప్రాంతీయ నీటి వనరుల మీద ఆధారపడడం కూడా తగ్గుతుంది. ఈ వద్దతి వల్హి ప్రాంతీయ పర్యావరణ వ్యవస్త్రమీద జత్తిడి తగ్గుతుంది. పారిశుడద్ల [న

లు! భూసార పతనం, నీటి పతనం, కాలుష్యం ఎక్కువగా మానవుల మురికి వల్ల, మురుగు నీటివల్ల, వ్యర్థ ఘనవదార్జాల వల్ల సంభవిస్తుంది. కాని పారిశ్రామిక నిర్ణతాల_ (5౯॥0లట). వల్ల అంతగా జరగదు. మురుగునీటి కాల్వలద్వారా, మురుగునీటి గొట్టాల ద్వారా, పారిశ్రామిక నిర్ణతాలను వెలుపలికి పంపించే విధానం వల్ల నగరానికి సరఫరా అయిన (వాడిన) నీటిలో వెలుపలికి వచ్చిన 80 శాతం నీరు భూగర్భ జలంలోకి ప్రవేశంచి ఊట ద్వారా శక్తిమంతమైన కాలుష్య కారకమవుతుంది లేదా మంచి నీటి కాలువలను, చెరువులను, జలాశయాలను కలుషితం. చేస్తుంది. భూసార (శ్రేష్పృతను ఇవెడగొస్టే క్రిమికీటకాల ద్వారా గాని, విషపదార్జాల ద్వారా. గాని. నేలను పాడుచేస్తుంది. అవసరాలకు సరిపోయినంతగాలేని మురుగుకాల్వలు నిల్వ ఉన్న మురికి నీటి మడుగులను పెంపొందిస్తాయి. అవి దోమలకు, ఈగలకు, ప్రమాదకరమైన వురుగులకు ఉత్పాదక స్రలాలవుతాయి, కుప్పలుగా పోసిన శుద్ది చేయని చెత్త కుళ్ళిపోయి. హోనికరమైన వాయువును విడుదల చేస్తుంది. అన్నింటికం'లు 'పెద్దకొాలుష్య కారకం మానవుని మల మూత్రాలు. అవి మన జననివేశనాలను అనేక వ్యాధులకు గురి చేస్తున్న రోగ క్రిములను భారీగా ఉత్పత్తి చేస్తాయి. నీటిమీద అధారపడిన ఏ మురుగు "సేకరణ, పరిష్కరణ (099092 ) వ్యవస్రకయినా మూడు ప్రధాన అవసరాలుంటాయి.

(1) ఇళ్ళల్లోని 100 శాతం మరుగుదొడ్లకు ఆ వ్యవస్త విస్తరణ.

(2) ఒక విస్తృతమైన మెయిన్స్‌ 'సెవరేజ్‌ వ్యవస్త (11209 ఈలా 9౬8౧౫ (ప్రతి ఇంటి మురుగునీటి గొట్టాలకు కలఠిపిన నగరవ్యాప్తంగా ఏర్పాసైన (ప్రధానమైన పెద్ద మురుగునీటి గొట్టాల నిర్మాణం) ఉండాలి. దాని ద్వారా మలాన్ని సేకరించి తరవాత శుద్దిచేయాలి.

(3) మరుగు దొడ్డను శుభ్రం చేయడానికి ఘనవదార్జాలను, అర్హా-ఘన వదార్జాలను మురుగు గొట్టాలద్వారా శుద్ది చేసే స్ట్రలానికి వంపడానికీ చాలినంత నీరు ఉండాలి.

పర్యావరణ స్ప ఎప నగర వ్రణాళికా రచన ళో ఈమూడు అంశాల దృష్ట్యా భారతదేశంలోని వ్యవస్త లోవ భూయిస్ట్రంగా ఉంది. ఎన్నో ఇళ్ళకు సాంత మరుగుదొడ్డు లేవు. ఢిల్లీతో బాటు దేశంలో ఏ ఒక్క నగరానికి పూర్తిగా మురుగు గొట్టాల నిర్మాణం లేదు. కొత్తగా ఏర్పడ్డ తాత్కాలిక, అక్రమ నివేశాలన్నింటికి ఏరకమైన మురుగునీటి పారుదల సౌకర్యంగాని, కాల్వల వ్యవస్త్రగాని లేదు. కనీసం రక్షిత్ర మంచినీటి సరఫరానయినా ప్రజలకు అందించడానికే మనకు నిధులు లేవు. ఇక కేంద్రీకృతమైన మెయిన్స్‌ సెవరేజ్‌ వ్యవస్తను అన్ని జన నివేశనాలకు ఏర్పాటు చేయడానికి మనకు ధనం ఎక్కడీది? పోనీ, మురుగు కాల్వలను నిర్మించినా, నీటి మీద ఆధారవడిన పారిశుధ్య వ్యవస్థకు సపోయకంగా చాలినంత నీటి సరఫరా లేదు. ప్రపంచ బ్యాంకు ఆర్దిక సహాయంతో ఎంతో ధనం వెచ్చించి మురుగు గొట్టాలను వేయించిన కొన్సూర్‌ దీనికి మంచి ఉదాహరణ. చాలినంత నీటితో ప్లష్స్‌ చేయకపోవడం వల్ల ఆ గొట్టాలన్నీ వూడి. పోయి. వనిచేయడం లేదు. భవిష్యత్తులో చూడదగినంత మేరకు మురుగును సేకరించి శుద్ది చేసే శక్తిమంతమైన కేంద్రీకృత వ్యవస్త భారత దేశంలోని వట్టణాలకుగాని, నగరాలకు -గాని. ఉంటుందని కలగనడానికీ కూడా వీల్లేదు. అయితే, దీనికి ఇతర పరిష్కారాలేమిటి. మనం, మురికితో దుర్గంధంతో, వ్యాధితో జీవించడం అలనరచుకోవడమూ? అదృష్ట వశాత్తూ, పరిస్టితి అంత నిరాశా జనకంగా లేదు. నిజొనికి ఆ సమస్య పరిమాణమే చౌక అయిన పారిశుద్ద్య పరిష్కారాలను అవలంబించే అవకాశాలను- అవరిమితంగా ఇస్తుంది. ఒక అతి సంవన్నదేశమైన జపాన్‌లోని అనేక నగర కేంద్రాలకు కూడా. పూర్తిగా మురుగు గొట్టాల పారిశుద్ధ్య వ్యవస్త లేదు. అయితే వారు (వత్యామ్నాయ వద్దతులను పెంపాందించుకున్నారు. తాత్కాలికంగా ఇళ్ళలోని పీపాలలో మలాన్ని నిల్వ చేయడంతో. సహో, నగరపాలక వాహనాల్లో ఉంచిన వాక్యూమ్‌ సక్షన్‌ సిస్టం (1/౭00గ 566000౧ 5౪5౯6౫) ద్వారా మలాన్ని తొలగించే వద్దతులను వారు అవలంబిస్తున్నారు. ఈరకమైన మల "సేకరణ, పరిష్కార వద్దతి యాంత్రికమైనది కనుక చాలా ఆరోగ్యకరమైనది. "సేకరించిన మలాన్ని తరవాత శుద్ది చేసి అక్కడ వ్యవసాయానికి ఎరువుగా వాడడం జరుగుతోంది. భారతదేశంలో కూడా ఎన్నో ప్రయోగాలు జరిగాయి. సులభ్‌ అనే "రెండు గోతుల వద్ధతి అన్నింటికంటె. విజయవంతమయింది ఇది ఇంటింటికి విడిగా, లేదా సమాజ స్థాయిలో కూడా వనికివస్తుంది. ఇది చాలా సాధారణమైన పద్దతి. రెండు గోతులను తవ్వి ఊట తేరుకునేందుకు వీలుగా అడుగున ఇసుకతో, గులకతోనింపాలి. (ప్రతి గోతికి వరసగా గుర్తులుంచాలి. రెండు గోతులకు మూతలు ఉండేలా కూర్చునే స్పలాన్ని రూప కల్పన చేయాలి. అయితే ఒకసారి ఒకే గోతిని వాడాలి. ఒకటి నిండినప్పుడు, రెండోదాన్ని తెరవాలి. రెండో గొయ్యి నిండేటప్పటికి ఏనీరోదిక్‌ బాక్టీరియల్‌ చర్య

72 ప్రతిధ్వని ద్వారా మొదటి గొయ్యిలోని మలం కుళ్ళి ఆ గొయ్యిని ఖాళీ చెయ్యడానికి సిద్దమౌతుంది. అ గొయ్యి నుంచి తీసిన వదార్హం పూర్తిగా స్వచ్భమై (రోగకణరహితమ్రై ఎరువుగా బాగా పనికివస్తుంది. సమాజస్టాయి. మరుగు దొడ్లకు సంబంధించినంతవరకు గోతులకు బదులు డైజెస్టర్స్‌ను వాడవచ్చు. అవి. బయోగ్యాస్‌ను, మిధేన్‌ను విడుదల చేస్తాయి. వాటిని వంటకు, దీపాలకు, ఉష్ణోగ్రతకు ఉవయోగించవచ్చు.

సామాజిక స్థాయిలో. ఇతర ప్రత్యామ్నాయాలు కొన్ని ఉన్నాయి. సెప్టిక్‌ టాంకులు, ఆస్మెడేషన్‌ గుంటలు, మడుగులు వంటివి. అవి ప్రాధమిక శుద్ది చేయడానికి కూడా పనికి వస్తాయి. (ద్రవరూపంలో ఉన్న అవశిష్టాన్ని నియంత్రిత పరిస్తితుల్లో ఉద్యానవనాలక్కు తోటల సెంపకొనికి, చేవల పెంపకానికి మొన వాటికి ఉపయోగించ వచ్చు. కర్నాల్‌ లో ఒక ఆస్తక్తికరమైన ప్రయోగం జరిగింది. వృధాగా పోయే నీటిని చెట్టును "పెంచడానికి ఉపయోగించడం జరిగింది. అప్పడు చెట్టు జీవసంబంధమైన గారితం(౯ 6జ)గా_ వ్యవహరిస్తాయి. చాలినంత స్తలం ఉన్నచోట నిర్షతొన్ని పెద్ద ఆక్సెడేషన్‌ (అక్స్‌కరణం) గుంటల్లోక్కి మురుగు నీటి చెరువు లోక్‌ వంపితే వాటిలో నీటి హయాసింధ్‌ వంటి చెట్లను పెంచటానికి వీలవుతుంది. కలుషితమైన నీటిని జీన శాస్త్రవరంగా. ఒక గారిత మాధ్యమం ద్వారా నేలలోకి వంపగలిగితే శుద్ది చేసిన ఆ మురికినీటిని కూడా తోటలకు, భూగర్భ జల పునాహప్రాప్తికి వాడవచ్చు.

మురుగు వల్ల సంభవించే కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి పైన 'పేర్కాన్న సూచనలు సహాయకారుల్షైతద్వారా పరిసరాలను పరిరక్షించినా, పారిశ్రామిక నిర్ణత వ్యర్హ పదార్జాలతో సహా ద్రవ్య అర్హ ద్రవ వ్యర్హ పదార్జాలన్నింటినీ, శుద్ది చేయడమే (శ్రేష్టమైన వరిష్కారం ఆ శుద్దిక్రియ రెండు స్థాయిల్లో జరగాలి. అలా జరిగితెనే వ్యర్త వదార్జానికి అనసరమైన శేష్టత కలుగుతుంది. ఇంకోసారి శుద్దిచేయవలసిన కాలుష్య కారకాలకు మూడోస్ట్రాయి శుద్ది క్రియను చేపట్టాలి. ఒక జన నివేశనానికి సరఫరా చేసిన నీటిలో 80 శాతం వ్యర్హరూపంలో పోతుంది కనుక _ దానిని తరవాత శుద్దిచేసి వాడడం వల్ల సరథరా కోసం కొత్త వనరుల్ని వెదకవలసిన, పెంపొందించ వలసిన అవసరం తగ్గుతుంది. ఉదాహరణకు 200కి మీ దూరంలో ఉన్న రామగంగా నది నుంచి ఢిల్లీక కావలసిన నీటిని సరఫరా చేయడం జరుగుతోంది. ఢిల్లీలో (ప్రస్తుత నీటి సరఫరా సుమారు రోజుకు 1,400 మిలియన్ల లీటర్లు. 2001 నాటి, ప్రతిపాదిత అంచనా ప్రకారం ఢిల్లీకి రోజుకు 5,100 మిలియన్ల లీటర్లు కొవాలి. అంటి, ఇన్చటికంటె రోజుకు 3,700 మిఠియన్ల లీటర్లు ఎక్కువ కావాలి. మురుగు గొట్టాలనుంచి పోయే నీరు సుమారు రోజుకు 1,100 మిలియన్ల లీటర్లు. అందులో రోజుకు 550 మిలియన్ల ఠీటర్లను శుద్ది వేయడం జరుగుతోంది మిగిలిన దానిని శుద్ది చేయకుండా యమునలోక్ష

వదలడం జరుగుతోంది. 2001 నాటికి ఢిల్లీలో రోజుకు మురుగు గొట్టాల ద్వారా పోయే ఎక్కువగ” ద్రవ రూపంలో ఉన్న మురుగు 4,100 మిలియన రీటర్లు. వ్యర్హమయ్యే ఈ నీటిలో కనీసం సగ భాగాన్ని మూడో స్టాయి శుద్ది క్రీయ వరకు శుద్ది చేసినా అది తాగడానికి పనికి వస్తుంది. గృహేతర అవసరాలకు దాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల, భూగర్భ జల వునః ప్రాప్తి కోసం వాడడం వల్ల నగరానికి కావలసిన అదనపు నీటి ఆవశ్యకతను సగానికి తగ్గించవచ్చు. అంటే దాదాపు రోజుకు 4000 మిలియన్ల అదనవు లీటర్లకు బదులు ఢిల్లీకి రోజుకు అదనంగా 2,000 మిలియన్ల "ఫేటర్లకు ఆధారాన్ని (చనరును) పెంపొందిస్తే చాలు మిగిలిన అవసరాన్ని వ్యర్హమవుతున్న నీటిని వునశ్చక్రం చేయడం ద్యారా తీర్చుకుంటే స౦పోళుంది.

తాజానీటి వనరుల అభివృద్దికోసం చేసే వ్యయంలోని మూడోవంతు సొమ్ముతో మురుగునీటిని మూడుస్టాయిల్లో. శుద్ది చేయవచ్చునని మురుగునీటి ప్రక్షాళన పరిజ్ఞానంలో నిపుణుడైన ్రాఫెసర్‌ ఎస్‌.డె.ఆల్సీవాలా చెప్పారు. ఆయన నిరూవణలను ఇంతవరకూ ఎవరూ (వశ్నించలేకపోయారు

ఇక _వ్యర్హమవుతున్న ఘన వదారపరంా చూస్తే దానిని ఉపయో ఇంచుకోవడంలో మన వైఫల్యం వరిసరాల కాలుష్యంలో చాలా పెద్ద సమస్యలను సృష్టిస్తోంది. అంతేకాక, నిజానికి విలువయిన ఆ వనరును ఉపయోగించుకోవడంలో మనం. విఫలమవుతున్నాం. ఒక గ్రామంలో వ్యర్హ ఘనపదార్హమంతా ఎరువుగా మారుతుంది. చిన్న వట్తణాల్లో భారతదేశంలో ఈ నాటికి కూడా. ఇెత్త చెదారాలను గుంటల్లో పోసి ఎరువుగా మార్చడం, శుద్ది చేసిన (వశువుల) అవశిష్ట్రాన్ని ఎరువు” అమ్మడం జరుగుతోంది. మన జన నివేశనాల వల్ల ఉత్పత్తి అయిన వ్యర్హ ఘనపదార్హంలో ఎక్కువ భాగాన్ని జీవ వదార్ర విచ్చిన్నం చేయవచ్చు. అలా జీవవదార్హ విచ్చిన్నం కానిదంతా తుక్కుగా అమ్ముడు పోతుంది. చెత్త, చెదారాలను తగిన సమయంలో “సీకరించ. గలిగితే దాన్ని యంత్ర వరికరాల ద్వారా నీలయినంతనరకు ఎరువుగా మార్చవచ్చు. పారిశుద్ద్యానికి సంబంధించిన వూర్చే పనులకు చెత్తను వాడనవసరం లేదు. గుంటలు తవ్వడానికి చాలినంత సలం ఉన్నచోట గుంటల్లో పూడ్చటం. ద్వారా చెత్త చెదారాలను ఎరువు మార్చవచ్చు పెద్ద నగరాల్లో భూమి అరుదైనప్వుడు. చెత్తను యాంత్రికమైన. *“కంపోస్టెంగ్‌ డైజెస్టిం్‌. చెయ్యడంనల్ల అదే సమయంలో బయోగ్యాస్‌ ఎరువులు ఉత్పత్తి అవుతాయి. మిగిలిన అవశేస్టంలో కాంత భాాన్ని ధర్మల్‌ విద్యుచ్చక్తి ఉత్పాదనకోసం. కాల్చవచ్చు.. నిజానికి చెత్త చెత్త చెదారాలను విలువైన ఉపాఉత్పత్తులుగా మార్చ గలిగిన ఎన్నో ఉపయోగాలున్నాయి. కనుక చెత్త చెదారాల సేకరణను ప్రయివేటు రంగానికి ఇచ్చే ఆలోచనను మన పురపాలక సంఘాలు తీవ్రంా పరిగణించవచ్చు.

74 వ్రతిధ్వవి

సరయిన పారిశుద్ద్యం, వ్యర్హ ఘనపదార్జాల వునశ్చ్రీకరణ, వాటి శుద్ది, వ్యర్హమవుతున్న _ మురుగునీటిని మళ్ళీ వినియోగించుకోవడం అనే వాటిళ్లో చాలా పెద్ద పరిసర సంబంధమైన అంతస్సూచనలున్నాయి.. కాలుష్యం తగ్గుతున్న కొద్దీ తొలగి పోతున్న కొద్దీ నీరు నేల (భూసారం) పాథైపోవడం తగ్గుతుంది. వ్యర్థమవుతున్న మురుగునీటిని వునశ్చక్రీకరణ చేయడం వల్ల నగరాలకు, వట్టుణాలకు నీటి సరఫరా నిమిత్తం కొత్త వనరుల్ని వెదక వలసిన అవసరం తగ్గుతుంది. ఆఅ రకంగా అత్యంత విలువైన సహజ వనరయిన నీటి మీద దోపిడి భారం తగ్గుతుంది. శిలాజమైన ఇంధనాల దోపిడీని, వంటచెరకు, తరిగి పోతున్న ఇతర వనరుల మీద ఆధారపడడాన్ని చెత్త చెదారం. నుంచి లభ్యమయ్యే శక్తి తగ్గిస్తుంది. మెరుగు పరచిన ఆరోగ్య, పారిశుద్ధ్య విధానాలు వ్యాధిగ్రస్తతను తగ్గించి మానవ జీవన నాణ్యతలో ఇవ్వుకోదగిన మార్చును తెస్తుంది. కనుక పారిశుద్ద్య స్థాయిలను పెంచే ఆదేశాలు నగర ప్రణాళికా రచనలో ముఖ్యాంశంగా ఉండాలి. గృహనిర్మాణం భారతదేశంలో నగరీకరణ వల్ల సంభవిస్తున్న అమానుష దృశ్యాల్లో అతిముఖ్యమైన దేమిటంటు, మన (ప్రధానమైన నగరాలన్నింటిని ఆనుకొని ఉన్న తాత్కాలిక కాలనీలు సంత పట్టణాలలో ఉన్న గృహాల స్ట్రితే. గృవా నిర్మాణానికి కీలక ప్రాధాన్యత ఉన్నప్పటికీ. ఏడో వంచవర్హ ప్రణాళిక గృహనిర్మాణ రంగానికి మొత్తం. ప్రభుత్వం. పెట్టుబడిలో 1.5 శాతమే కేటాయించింది. అయితే, గృహనిర్మాణానికి కావలసిన మదువులో ఎక్కువ భాగం ప్రయివేటు రంగాన్నుంచే వస్తుందన్న దూరాలోచన ఆ _ వ్రణాళికా కల్పనకు ఉంది. అయితే (పైవేటు పొదుపు నిధులు, పెట్టుబడులు పొందడానికంటు ముందు ఆర్థిక, విత్త వరమైన అవస్తాపనను భూమి లభ్యత అవకాశాలను మెరుగుపర్చుకోవలసి ఉంటుంది.

పరిసరాల కోణం నుంచి చూస్తే చౌకరకం గృహనిర్మాణం అతి జన సమ్మర్దానిక్తి జనసాంద్రతకు, సేవల కొరతకు, మురికి పెరగడానికి, నల్లధనం "పెచ్చు పెరగడం, జీవన (ప్రమాణాలు ్షీణించిపోవడం వంటి సాంఘిక దురాచారాలకు, దారి తీస్తుంది. చౌకరకం గృహనిర్మాణం స్వల్పమైన పెట్టుబడికి సూచకం. అంతేకాక వేగంగా పెరుగుతున్న జనాభాకు, పెరుగుతున్న నగరీకరణకు, బహువ్యాప్తమైన పేదరికానికి, స్వల్ప ఆదాయాలకు, నామమౌొత్ర గృహనిర్మాణ యోగ్యత కంటు కింది స్థాయిలో ఉన్న దయనీయతకు కూడా సూచకమే. మన ప్రస్తుత ప్రణాళిక రచనా -పద్దతులు ఇటువంటి సమస్యలకు వివరణాత్మకమైన పరిష్కారాలందించవు. కాకపోతే, గొప్పగా ప్రకటనలు చేస్తాయి. జాతీయ గృహనిర్మాణ విధాన ప్రకటన కూడా ఆధికారిక ఆశయ (ప్రకటనగా ఉంది కాని ఒక సమస్య పరిష్కారానికి ఒక విధాన పరమైన

ఆదేశంగా అనిపించదు. వాస్తవ పరిస్థితిని చూస్తే ఏ పెద్ద నగరంలో నయినా 30-40 శాతాల మధ్య జనాభా ఎంత పేదరికం అనుభివిస్తున్నారం కు నిర్మిత గృహానికి గాని, మార్కెట్లో భూమి కొనుగోలు కోసం పోటీకి గాని నోచుకోని స్రీతలో ఉన్నారు. అంతే శాతం మంది పొదుపు, రుణ వధకాలకు కొంత అందుబాటులో ఉన్నారు. కనుక వారు ఏదో ఒక రకమైన వక్కా ఆశ్రయాన్ని పొందగలరు. అయితే, ధర యోగ్యంగా ఉండి "స్పెక్యులేటివ్‌ గా లాభం అనే అంశం లేనవ సడే వారు. దాన్ని పొందగలుగుతారు. దాదాపు ఇంకో 210 శాతం మంది యోగ్యమైన మార్కెట్‌ ధరకు ఆశ్రయాన్ని కొనుక్కోగలరు. కానీ ఇప్పుడు నగర కేంద్రాల్లో ఇస్టం వచ్చినట్లు పెరుగుతున్న ధరలను కాస్త కింది స్థాయికి దింపితేనే వారు వాటిని అందుకోగలరు. దాదావు మిగిఠిన మరో 10 శాతం మంది సంవన్నులు కాబట్టి వారు ఎంత భూమినయినా స్వంతం చేసుకోగలరు. వారిమీదనే నియంత్రణ, తనిఖీ అవసరం. అందరికీ గృహనిర్మాణాన్ని సమానంగా అందుబాటులో ఉన్న నగరాలను

నిర్మించాలంటే, నిరుపేదలగ్భహ నిర్మాణంకోసం వవ్రభుత్వధనాన్ని వెచ్చించి అయినా. సలే భూవసతి కల్పించటానికి రాజ్యమే నాయకత్వ పాత్రను వహించాలి. నగరశోభ, సిరిసంవదల వైభవంలో భాగం పాందకపోయినప్పటికీ "పేదల్లో నిరుపేదలయిన వారు కూడా పౌరులేనని వారు కూడా నగర సౌభాగ్యానికి తోడ్పడ తారని భావించాలి. పేదల బాధ్యత నుంచి రాజ్యాన్ని విముక్తం చేసే ఏ గృహ నిర్మాణ విధానమయినా దాన్ని రాసిన కాగితం పొటి చేయదు. వాణిజ్య వరమైన ప్రయోజనాలు "పేదలను సంరక్షించవు కూలీ తక్కువగా ఉన్న దేశంలో వారికి మంచి కూలీని వస్తురూపంలో అంకే వారు భరించగరిగిన ఆశ్రయం రూపంలో ఉండేలా చూస్తున్నాం. కనుక పేదలకు ఆశ్రయం కల్పించడాన్ని ఆర్హీక సహాయంగా భావించ కూడదు. (శ్రమ మార్కెట్‌లో దోపిడీకి గురవుతున్నవారికి ఆశ్రయం కల్పిస్తున్నాం అంతే. అలాగే వ్రణాళికా బద్ధమైన అదేశాలు, నిబంధనలు, శాసనాలు భూమి సరఫరాను ఎక్కువ చేసేలా రాజ్యం గ్రద్ద తీసుకోవాలి. అందువల్ల స్వల్బ; మధ్య ఆదాయ వర్గాలకు యోగ్యమైన ధరలలో భూమి అందు బాటులో ఉంటుంది. అంళకే ఏ భూమినయితే వ్రణాళికా బద్దంగా రాజ్యం సంపొదించాలనుకుంటుందో అదే భూమిని యజమౌనులు తమ ఇష్టానుసారం మార్కెట్‌కు తెచ్చే వద్దతిని వబ్లిక్‌ (వ్రభుత్వ) సంపాదనకు బదులుగా (వ్రవేశపెట్టారి. సంవన్నులకు సంబంధించినంతవరకు "స్పెక్యులేటివ్‌ ధోరణిని ప్రత్యక్షంగా శాసనాల ద్వారా, వరోక్షంగా విత్తసాధనాల ద్వారా అణచివేయాలి. అద్దె నియంత్రణ, కమతాల మీద, భవనాల మీద, అభివృద్ధి మీద పరిమితి మొన వాటికి సంబంధించిన శాసనాలను, భావిలాభం కోసం దాచుకుంటే వచ్చే. లాభం కంటె యోగ్యమైన ధరలకు అమ్ముకుంటేనే ఎక్కువ లాభం ఉండేలా సవరించాలి.

76 ్రతిధ్వని

ఒక నగర జనాభా భౌగోళికమైన పెరుగుదలను పాతు బద్దంగానే ఊహించవచ్చు. ప్రణాళికా (క్రమం అ పెరుగుదలకు వీలయినంతవరకు స్వయం సంపూర్షమైన జననివేశనాల ద్వారా అవకాశం కల్పిస్తే భూమి అనేది పేదలకు కూడా అందుబాటులో ఉంటుంది. అవి తాత్కాలిక ముయినవయినా స్వయంగా నిర్మించిన గృహాలు పరిసరాలకు ప్రమాదకరం కావు. నగరాలకు సరిగా సేవలను అందిస్తే, అందుబాటులో ఉన్న అవస్తాపన సంత ఉన్న వట్టుణాన్ని కూడా మురికి వాడగా మిగిల్చి ఉంచదు. కనుక ఈ పద్దతి నగర పరిసరాలను రక్షించడానికి ఎంతో ఉపయోగకారి అవుతుంది. వక్తి అణాటి వ్యయ సార్హకత (60 అంయఎఉన్న శక్తి మూలాధారాలకు అంట పేదలకు కూడా. శక్త అందుబాటులో ఉండేలా వరిసరాల వళతనానికి దారి తీయని విధంగా శక్తిని ఉత్పత్తి చేసి ఉపయోగించుకొనేలా భారత దేశంలోని ఏ నగర అభివృద్ది ప్రణాళికా ప్రత్యేకంగా ఏ ఏర్పాట్లు చేయలేదు వాతావరణాన్ని కలుషితం వేసే గొప్ప కాలుష్య కారకాల్లో ముఖ్యమైనదేమిటం టు తనలో తాను మండే ఇంటర్నల్‌ కంబస్టన్‌ ఇంజన్‌. అది. ఇంధనాన్ని వృధా చేయడమే కాక కార్బన్‌ -మోనాక్సెడ్‌, సల్పర్‌, కార్బన్‌ రేణువులు మొన వాటితో సహా వాతావరణ కాలుష్య "కారకాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. వరిసరాల సంబంధంగా సున్నితమైన ఏ ప్రణాళిక అయినా హైడ్రో కార్బన్‌ ఇంధనాల్ని ఉపయోగించే వాహనాలమీద ఆధారపడే (ప్రయాణ అవసరాన్ని త్నించడానికి ఉద్దేశించాలి. ఒక కాలంలో బొంబాయిలో రవాణా అవసరాలను ఎక్కువగా విద్యుత్తుతో నడిచే సబర్బన్‌ రైళ్ళు తీర్చేవి. ఆ రకంగా అవి మోటారు వాహానాల అవసరాలను బాగా తగ్గించేవి. విద్యుచ్చక్తి వంటి కాలుష్య కారకాలు కాని శక్తి మూలాధారాన్ని ఉపయోగించే రవాణా వద్దతులను పెంపొందించడమే. పరిసరాల పరిరక్షణకు. కీలకం.

కాలుష్యానికి ఇంకో ప్రముఖ కారకం నంటకోసం -పీదలుఉవయోగించే వంట చెరకు, బొగ్గుతో పెట్టిన మంట పొగ. ప్రధానమైన "పెద్ద నగరాలన్నింటిలో వంట కోసం పెట్టిన మంట వల్లనే ఎక్కువగా పొగ బాధ ఉంటుంది. పునరుద్దరించగలిగిన బయోగ్యాస్‌ను వంటచెరకుకు, బొగ్గుకు బదులుగా వాడడం వల్ల అది శక్తిమంతంగా మండడమే కాక పొగబాధ లేకుండా ఉంటుంది. బొగ్గును పొగ రానీయని విధంగా (౪44250 ౧౯ & 86౧66 20%) తడవడం, సంస్కరించడం, జీవపదార్హ సంబంధమైన ఇంధనాలను చిన్న చిన్న ఉండలుగా చేసి అవి బాగా మండేటట్టు చేయడం అనేవి జాతీయ శ్తక్తి విధానంలో భాగంగా ఉండటమే కాక (ప్రణాళికల్లో కూడా భాగం పొందాలి.

పర్యావరణ స్పృహ - నగర ప్రణాళికా రచన 77

భారతదేశంలో విద్యుచ్చక్తిని ఎక్కువగా బొగ్గు మీద ఆధారపడ్డ ధర్మల్‌ విద్యుత్‌ కర్మాగారాలు ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ధర్మల్‌ విద్యుత్‌ కర్మాగారం అనేక రకాలుగా కాలుష్యాన్ని, పరిసరాల పతనాన్ని కల్పిస్తుంది. ఉదా! గనుల తవ్వకం ద్వారా భూమి మీద ఏర్పడుతున్న మచ్చలు చిమ్నీల ద్వారా వచ్చే పొగల వల్ల వాతావరణ కాలుష్యం, బూడిదను కుప్పలుగా పోయడం వల్ల నేల (భూసారం) పొడయి పోవడం, సహజ జల మార్గాలలో నీటి (శ్రేస్టత తగ్గిపోవడం జరుగుతుంది. బూడిద కువ్చల అంచునుంచి వచ్చిన ఊట, బాయిలర్ల నుంచి అధిక ఉష్ణోగ్రతలో ఉన్న నీటిని చల్లబరచడానికి సహజ జలమార్దాల _ ద్వారా ్రసరింపచేయడం వల్ల సంభవించిన ఉష్ణోగ్రతలోని తేడాలు నీటి (శ్రేష్ట తగ్గడానికి కారణాలు.

అందువల్ల శక్తి (ఉత్పాదక కేంద్రానికి సంబంధించిన ఏ ప్రణాళిక అయినా మొత్తం నాలుగు అంశాలను పరిగణించాలి. తవ్విన గనులను వునస్టాపితం చేయాలి. నిర్ణత వాయువులను, రేణువులను వ్యాపించనీయకుండా రద్దు చేయాలి. ధూళి లాంటి బూడిదను కుప్పలుగా పోయకుండా నిర్మాణ వస్తువుగా ఉపయోగించాలి. సహజ జలమార్దాలను వేడినీటి విడుదలలనుంచి విడిగా ఉంచి చల్లబరచడానికి విధానాలను పెంపొందించాలి. దీని వివరాలన్నింటిని సాంకేతిక నివుణులు తయారు చేయాలి. పరిసరాలకు సంబంధించిన అవసరాలను నగర ప్రణాళికావేత్తలు నిర్తేశించాలి.

సౌర శక్తిని గృహావసరాలకు వాడుకోడానికి అతి సూక్ష్మ ప్రాయమైన చిన్న కుటుంబాలున్న నగర నివేశనాలు వనికి వస్తాయి. సరిగా రూవకల్పన చేసిన సౌర సాధనాల ద్వారా వంటకు, ఉష్ణోగ్రత పెంచడానికి వేడి నీటి ఏర్పాటుకు చాలావరకు అవకాశం. కలిగించ వచ్చు. సార శక్తి ఉచితంగా లభ్యమవుతుంది. కనుక్క అది కాలుష్య కారకం కాదు. అంతేకాక, నగర వరిసరాల పరిరక్షణకు అది తోడ్పడుతుంది. ఇంటి, వీధిదీపొలకు, బాటరీ 'సెల్ఫ్‌ను రీచార్జి చెయ్యడానిక్కి రవాణాకు సౌరశక్తి ఒక శక్తిమంతమైన మూలాధారంగా నిరూపితమయింది.

సౌరశక్తి సేకరణ పరికరాలు అంటే సౌరశక్తిని నిల్వచేసే ఫోటో వోల్చాయిక్‌ "సెల్స్‌ చాలా ఇరీదయినవి. పైగా ఈ శక్తి మూలాధారానికి పెరుగుతున్న వరిధి (గిరాకీ) పెద్ద యెత్తున ఆ పరికరాల ఉత్పత్తిని కోరుతుంది. అందువల్ల, దాని వ్యయం తగ్గుతుంది. ఉస్మ్రదేశమయిన భారతదేశానికి పెద్ద యెత్తున సౌరశక్తిని పెంపొందించడానికి సమర్హత (ఆర్దిక) లేదని చెప్పడం అంగీకార యోగ్యం కాదు. నిజొనికి సౌరశక్తిని విస్మరించడానికి ఏ పరిస్థితుల్లోనూ అసమర్హం కాకూడనిదీ దేశం.

శక్తి వ్యవస్త బాగా ఉన్న భననాలను రూపకల్పన చేయడమనేది నగర ప్రణాళికలో మరో ప్రధానమైన పరిసరాల పరిగణనాంశం. “వికాస్‌ మీనార్‌” అని పిలిచే అద్దాల టవర్‌ శక్తి దృష్ట్యా అసమర్హమైన భవన

చాలూ

78 వ్రతిర్వని

నిర్మాణానికి ఒక ఉదాహరణ. ఈ భవనంలో ఢిల్లీ డెవలప్‌మెంట్‌ అధారిటీ కార్యాలయాలున్నాయి. దానిని వేసవిలో సౌరశక్తిని సేకరించేలా రూవకల్పన చేయడం జరిగింది ఫలితంగా ఆ భవనం వేసవిలో భరించలేనంత వేడిగా ఉంటుంది. శీతాకాలంలో పల్చని గ్రేజింగ్‌ వల్ల వేడి అంతా పోయి ఆ భవనం. ఒక రెఫ్రిజిరేటర్‌లా ఉంటుంది. అలాకాక భవనాలన్నింటిని వేసవిలో కృదత్రిమంగా చల్లబరిచే అవసరం లేకుండా శీతాకాలంలో వెచ్చగా ఉండేలా రూపకల్పన చేయాలి. అలాచేస్తే ఆ భవనాలు శక్తిని ఎక్కువ మొత్తంలో వినియోగించుకోకుండా పరిసరాలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. అందువల్ల ఎయిర్‌ కండీషనర్స్‌ నుంచి విడుదల అయిన వేడి భారమైన పరిసరాలలో కలిసి పోకుండా ఉంటుంది. అవసరమైతే మన వాస్తు శాస్త్ర, పారశాలలు శక్తివరంగా సమర్ధవంతమైన, పరిసరాలకు అనుకూలమైన ఒక్క గది ఉన్న ఇంటి నుంచి విశాలమైన కార్యాలయాలు లేదా పోటళ్ళదాకా అన్నిరకాల భవనాలకు రూపకల్పన చేయడంలో ప్రత్యేక శిక్షణను ఏర్పాటు చేయాలి. పరిశ్రమల నియంత్రణ

పరిశ్రమల మీద, దాని స్టాన నిర్దేశం మీద, దాని వ్రక్రియలమీద, నిర్ణతాల మీద నియంత్రణ అనేది నగర ప్రణాళికేతర లేదా నగర వ్రభుఠ్వేతర వ్యవస్థల అదేనంలో ఉంటోంది. భోపాల్‌ విషయంలో అలాంటి దూర (ప్రాంతంలో ఉన్న నియంత్రణ వల్ల 1984 డిసెంబరులో యూనియన్‌ కార్ఫెడ్‌ ఫాక్టరీ నుంచి విడుదల అయిన మిధేల్‌ ఐసో 'సైనైట్‌ (యం.ఐ.సి.) ఎంతో మంది ప్రాణాలను బలితీసుకొంది. దానికి కారణం ఆ ఫాక్షరీని జన సమ్మర్హమున్న ప్రాంతంలో నెలకొల్పడమే. ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమను వేరే చోట నెలకొల్పవలసిన వ్రత్యేక అభివృద్ది ప్రణాళిక ఏర్పాట్లు ఉన్నా కూడా ఆ ఫ్యాక్టరీని జన సమ్మర్హమున్నచోట నెలకొల్పడం జరిగింది. దాని ఫలితంగా 4000 మంది ప్రాణాలు పోగొట్టుకోవడం 2000 మంది గాయవడడం జరిగింది. ఉదార ఆర్హిక విధానంలో వరిశ్రమలకు లైసెన్సు తీసివేయడానికి గాని, నిబంధనలను తొలగించడానికి గాని ప్రభుత్వానికి చాలా నుంచి అవకాశం ఉంది. అయినా, స్థాన నిర్రేశం గురించి, వరిసరాల తీవ్ర కాలుష్య సంబంధమైన అంశాల గురించి చాలినంత కరిన నియంత్రణాధికారం కూడా నగర పాలక వ్యవస్తకు ఉండాలన్నది ఎవరూ అభ్యంతరం చెవ్చకూడని చిషయం.

(శజలకు చికాకు కలిగించని చోటనే, వీ మానవ కార్యకలాపాన్నయినా, ముఖ్యంగా పారిశ్రామిక కార్యకలాపాన్ని అనుమతించాలి. భారత రాజ్యాంగంలోని (ప్రకరణం 19 స్వేచ్చా పొక్కు గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. అందులో ఉప నిబంధన 1(జి) ఏ వృత్తినయినా అవలంబించే, ఆచరించే ఏ ఉపజీవికనైనా,

వ్యాపారాన్నయినా చేవస్టే, ఏ పనినైనా చేసుకునే హక్కును భారత పౌరులకు ఇచ్చింది. ప్రకరణం 48 (ఎ) ప్రకారం రాజ్యం పరిసరాల పరిరక్షణకు, వాటిని మెరుగుపరచడానికి అవసరమైన చర్యలు తీసుకోవాలి. అయితే, ప్రకరణం 51 (జి ప్రకారం పరిసరాల పరిరక్షణ ప్రతి పౌరుని బాధ్యత. కనుక ప్రతి నగర పాలక వ్యవస్త అభివృద్ది ప్రణాళికలను తయారు చేసేటప్పుడు పారిశ్రామిక స్టాన నిర్తేశం పరిసరాలకు భంగం కలిగించకుండా ఉండేలా చూడాలి. (ప్రమాదకరమైన వరిశ్రమలను గుర్తించి వాటిని పూర్తిగా నిషేధించడం లేదా వాటివల్ల ప్రమాదం వాటిల్లని చోట్లు అనుమతించడం వంటి నిబంధనల ద్వారా దీనిని చేయాలి. అన్ని రకాల _ నిర్ణతాలను, వ్యర్హవదార్థాలను శుద్ది చేయడానికి అవసరమైన చర్యలను పరిశ్రమ చేవస్ట్రేైలా ఆ వ్రణాళిక ఏర్పాటు చేచూలి. అందువల్ల నేలగాని, నీరు గొని, గాలి గాని, కలుషితం కాకుండా ఉంటుంది. ప్రస్తుతం కేంద్రంలోని, ర్యాస్ట్రాల్టోని కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డులకు ఈ పనిని అప్పగించడం జరిగింది. కానీ ఈ రంగంలో నగర పాలక సంస్థలకు పూర్తిగా స్టానంలేదు.. పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలనుంచి (వచ్చే ప్రమాదాలనుంచి) సంరక్షించుకానే పౌరుల పొక్కును నగరపాలక స్థాయిలో ఈ రకంగా ఉల్లంఘించడం జరిగింది.

పరిసరాలకు అనుకూలమైన (ప్రణాళిక ఏరకమైన ప్రమాదకర మైన పరిశ్రమను ఎక్కడ నెలకొల్పవచ్ళో పేర్కొనాలి. కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డు విధించిన వ్రమాణాలకు అదనంగా కొన్ని వియమాలను ప్రణాళిక రూపొందించాలి. పరిశ్రమలు విడుదలచేసే వ్యర్హ ఘన పదార్దాలను కుప్ప పోయడం గురించి, వ్యర్హ ద్రవ పదార్దాలను శుద్దిచేయడం గురించి, వాటిని నీటి లోకి, మురుగు గొట్టాలలోకి విడుదల చేయడం గురించి, వాయు సంబంధమైన, రేణు సంబంధమైన పదార్జాల శుద్ధి గురించి పరిసరాలకు భంగం కలిగించే ఇతర సమస్యల గురించి వివరణాత్మకమైన నిబంధనలను ప్రణాళిక పేర్కొనాలి. అన్నింటికంళు మించి నగర ప్రణాళిక శ్రామికులకు గృహవసతి కల్పనలోను, సాంఘికంగా అనసరమైన అవస్థాపనను 'పెంపొందించడంలోను, పరిశ్రమ వల్ల చేరిన అదనవు జనాభాకు సేవలు కల్చించడంలోను పరిశ్రమ సాంఘిక బాధ్యతల వట్టేని పేర్కొనాలి. జొతీయస్తాయిలో ఈ నియమాలను రూపొందిస్తే వరిశ్రమ పట్టు ప్రతి స్టానిక సంస్థకు ఒకేరకమైన దృక్పధం ఉంటుంది. పరిశ్రమకు వీటివల్ల అయ్యే అదనవు ఖర్చు సాంఘీకవరమైన వ్యవస్థాన్యయాలలో భాగంగా వరిగణీంచి, వ్యాపారవేత్త _స్టాననిర్తేశం విషయంలో చేసుకొన్న ఎంపిక వల్ల లభించిన పొదుపు నుంచి ఆ వ్యయాలను భరించాలి.

ర

ముగింవ్తు

నగర సౌందర్యం

వరిశుభ్రమైన్క అత్యంత ఆరోగ్యకరమైన, కాలుష్య రహితమైన ఒక వట్టణం ఒక్కొక్కవ్యడు. పౌరులకు చాలా నిక్తీవ పర్యావరణాన్ని కల్పిస్తుంది. పెద్ద పెద్ద రోడ్డు, చాలినంత పారిశుద్ధ్య వ్యవస్త, యోగ్యమైనంత నీటి సరఫరా, వక్కా భవనాలు ఉన్నా వట్టుణంలో జీవస్తురణ లేకపోవచ్చు. దానికి కారణం అది ఆత్మలేని పట్టణం కావడమే. ఒరిస్సాకు రాజధానిా. నిర్మించిన భువనేశ్వర్‌ అలాంటి పట్టణం. కళింగ వాస్తు శిల్ప శైలికి మచ్చుగా నిలిచిన లింగరాజ్‌ దేవాలయం, బ్రాహ్మణిక వాస్తు శిల్సానికి నిదర్శనంగా నిలిచి ఉన్న రెండింటిలో ఒకటైన వైతాళ ద్వయంతో సహా బిందుసాగర్‌ చుట్టూ ఉన్న దేవాలయ సముదాయం ప్రణాళికా బద్దం చేసిన ప్రదేశానికి వెలువల ఉన్నాయి. నిజునికి ఇవి భువనేశ్వర్‌ కు (ప్రధాన పురాతన ఆకర్షక స్టానాలుగా ఉండి. ఉండాలి. ఒరిస్సా సంస్కృతి ఆ దేవాలయాల్లో ఉంది. ఒరిస్సా (ప్రణాళికావేత్తలు ఆ దేవాలయ సముదాయాన్ని పూర్తిగా విస్మరించారు. ఒక నగరానికి ఆత్మ కావాలంకే దానికి కొన్ని పురాతన ఆకర్షక స్టానాలుండాలి. పురాతన స్థాన (క్రమం ఉండాలి. అది బెనారస్‌ ఘాట్స్‌ కావచ్చు. ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట కావచ్చు, పారిస్‌ లోని నోట్రీడామ్‌ కాధెడ్రల్‌ కావచ్చు, న్యూయార్క్‌లోని రాక్‌ 'ఫెల్లర్‌ కేంద్రం కావచ్చు. ఒక నగరానికి వురాతన స్టానం గర్వకారణం. తనును తాము ఆ నగరానికి చెందిన వారుగా గర్వంగా భావించుకోవడానికి పౌరులకు అది ఒక అవకాశం. ఆధునిక ప్రణాళికా రచనలో ఉన్న ఏకరూపత, ఉపయోగితా వైఖరి చివరికి పౌరుని గర్వవడేట్టు చేసే అసలైన ఉవయోగితను విస్మరించింది.

పర్యావరణ స్పృహ - నగర వ్రణాళికా రచన ౩81 (వ్రకృతి రమ్యత, సుందరమైన భూ(మిదృశ్యం, బహిరంగ ఖాళీ ప్రదేశాలు, ఆటలకు వినోదానికి స్టలాలు, రక్షిత నీటి సంస్థలు, వృక్షాలు, అడవులు నగర పర్యావరణాన్ని మెరుగు పరిచి పౌరుల జీవన నాణ్యతకు దోహదం చేస్తాయి. యమునా ఖాదర్‌ లో నిర్మాణం చేయడం వల్ల ఢిల్లీకి వరద సమస్యను సృష్టించడమే కాక సహజమైన ప్రాకృతిక రమ్యతను నాశనం చేసింది. నిజునికి ఆ ఖాదర్‌ను సంరక్షించడం వల్ల, దానిని అభివృద్ది చేయడం వల్ల, నగర పర్యావరణం గొవ్పగా పెంపొందేది. అన్ని నగరాల్గోనూ ఇదే. తప్పును వునరుక్తం చేయడం జరిగింది. ఉదా! ప్లాదరాబాద్‌లో చాలా అద్భుతమైన శిలా రూపొలున్నాయి. ముష్క్‌మహాల్‌ , జూబిలీహిల్‌ ష్‌ బంజారాహిల్స్స్‌లలోని శిలా రూపాల అందం పూర్తిగా అంతరించి పోయింది. అంతేకాక, 'ప్టాదరాబాద్‌ వర్యానరణ వినాశనానికి కూడా అది దోహదం చేసింది. కనుక పర్యావరణ పరంగా, సౌందర్య వరంగా సున్నితమైన ప్రదేశాలను గుర్తించి వాటిని సంరక్షించడం నగర (వ్రణాళికా రచనలో అతి ముఖ్యమైన పరిగణన. అర్థిక జీవనం కోసం పోరాడుళున్న ప్రజలున్న పేదదేశంలో ముఖ్యంగా నగర జీవితం _ అవ్దీదకరమయింది కాదు. [ప్రశాంతంగా తిరగడానికి, కూర్చోడానికి [ప్రజలకు వచ్చని స్టలాలుండి ప్రకృతి. రమ్యతను అనుభవించ గరిగితే, అతి సామాన్యమైన ఇలాంటి ఆనందాలకు ఒక కుటుంబం కలిసి రాగఠిగిన స్టలం ఉంటే, కళలు అభివృద్ది పొందగలిగిన స్రలం అది కొగలిగితే ఆ నగరం ఆహ్హాదాన్నిస్తుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పొాలంకే పని రోజుల (శ్రమను, వ్యధలను తాత్కాలికంగా మరపింవ గలిగిన స్టలాలుంటే అది వాంఛనీయమయిన నగర పర్యావరణ మవుతుంది. ఉదా! ఇండియా గేట్‌ దగ్గరున్న వచ్చిక మైదానాలు ఢిల్లీ ఆరోగ్యాన్ని కాపాడడానికి చేసినంత ఉపయోగాన్ని వ్రణాళికా వేత్తలందరి. కృషి కలిపినా చేయలేదు. కొన్ని సామాన్య జీవితానందాలను నగరం కల్పించగలిగితేనే నగర (ప్రాంతం నాగరక, సభ్య ప్రాంతమవుతుంది. మొరటుగా అసభ్యంగా ఉన్న నివేశనాలకంచి భిన్నమైన నాగరక నివేశనాలను పెంపొందించే శాస్త్రమే, కళయే. సిద్దాంత పరంగా నగర ప్రణాళికా రచన. రోడ్లను, పారిశుద్ద్యాన్ని, మురుగు కాల్వలను పెద్ద పెద్ద భవనాల నిర్మాణాన్ని ప్రణాళికాబద్దం చేసే ఒక యాంత్రికమయిన అభ్యాసం వ్రణాళికా రచన కానేరదు. ప్రణాళికారచన లేకున్నా అవన్నీ జరిగి తీరతాయి. కొనీ వివేకవంత మయిన వ్రణాళికా రచన అంటే ప్రకృతితో సామరస్యాన్ని సాధించే ఒక సుందర _ పర్యావరణ సృష్టీ భోపాల్‌ ఉదాహరణ ఈ భావనను వివరిస్తుంది. చెరువులు, కొండలు ఉన్న ఒక నగరం భోపాల్‌. 1956లో దానిజనాభా 85,000. అది 1991లో 1.2 మిలియన్లకు పెరిగింది. అయినా దాన్ని దర్శించిన వారికి భోపాల్‌ ఆహ్లాదాన్నిస్తుంది. అక్కడ ఉన్న చెరువుల్ని సంరక్షించి మెరుగు వరచడం జరిగింది. కొండల్ని అన్నింటినీ,

82 ప్రతిధ్వని వ్యర్హంగా ఉన్న ఖాళీ ప్రదేశాలను అన్నింటినీ పెద్ద యెత్తున అటవీకరించడం జరిగింది. విదేశీయతను అభిలషించే ఢిల్లీ వంటి నగరాలలో లాగా కాకుండా భోపాల్‌లో ఆ ప్రాంతానికి సరూపమైన, దేశీయమైన అడవులలో కనిపించే మొక్కల్ని నాటడం జరిగింది. అనగరంలో నివసిస్తున్న జవాభా సంఖ్యను భోపాల్‌ లోని అడవులు, పెద్ద ఖాళీ ప్రదేశాలు మరపింస జేస్తాయి. అక్కడ చేసినట్టుగా, బోసిగా ఉన్న కొండల్ని వచ్చగా చేయడం ద్వారా ఒక నగరం ప్రకృతిని. మెరుగు పరచ గలుగుతుంది. ్రణాళికారచన అర్ధం సంక్షి్తంగా ఇదే. మిగిలినదంతా కేవలం నమూనాలు గీయడంలో చాతుర్యమే.

| రా క సలల. ననన లం , _ . . _ “వర్యావరణన్ఫవా - నగర ప్రణాళికా రచనొఅనే ఈచిన్న | " వుస్తకం - మానవ పర్యావరణవరంగా జరిగే అభివ సబ్రిన్యూవోల చిక్కునమన్యలను తొలునుకునేలా పాఠకుడిని ) చెతన్యవరున్తుంది. సామాజికాభినృద్ది (వమాణాలను వళ్ళి గా అచడమేగాక్క న్రవంచ | | పరిణామాల నేపధ్యంలో భారతదేశంలో జరుగుతున్న నగరీకరణను . బర్శిన్తుంది. వ్యవసాయ భూమిని వణంగాపెట్టు జరువుతోన్న న (| నిర్మాణాలను తద్భారా 'నంభనిన్తున్న స నర్యావరణ నమన్యలన్యు ప | కువ్ఫతౌవ్ఫలుగా నగరాల్లోకే నచ్చినడుతున్న దనాభ్యా దరిమిలా ,. (| జీవన [నమాణాల్లో కలిగే క్షీణతను ఈ రచయిత భారతదోశనగర |. న్నన (వణాళికారచన దృక్కోణంలో నుంచి పరిశీలించి చర్చించారు. | సై / నగరానికీ నిధుల వరంగా న సాయంభరణ శక్తి నర్యానరణ “వలల పరంగా అనుకూల్యత్క సొందర్వ శాస్త్ర నరంగారమృ్యతచండోల్మా (పత్యామ్నూయ (వణాళికా రబనా దృక్పృుథం అవనరమని ఈయన వాదిన్తున్నా డు; ల్ల ఓరియంట్‌ లాజ్మన్‌ రిగ/2ళ47208. 5011104 గీజరా 2౧౩1102 గండ02, "అఈ1464 158010 86311 4431 55. 30.00